·PREFAOE. com- This volume comprises the Minor Works of Shri Shankaracharya. Many of these minor works are from the pen of the great teacher, but no ono can boy definitely that all aro. The excellent edition published by the Vaniviles Press of Shrirangam contains a few works more e. ge rente firma, Traer, Sallata &c. These I have omitted thinking them to be not genuine. Tbat edition containg numerous devotional Stotras also and Dady of these I tho it proper to omit, because, in my humblo opinion, the language used and the purport conveyed do not show them to be Shri Shankara's position. This does not mean that the dovotional stotras included by me in this volume are certainly all composed by Shri Shankara. I am unable to say any thing definite about the devotional stotras. As regards the Vedanta Stotras, I for one, have no doubt and consider all of them to be Shri Sbankara's sublime utterances. With regard to other works, I think 182747, मनत्सुजातीयभाष्य and विष्णुसहस्रनामभाष्य form matter for con- * The date of Shri Shankarsi e Shankaracharya tho author of the threo Bhashyas and the establisher of the four "Shankaracharge-Mathas, is, according to the late Lokamansa B. G. Tilak, 600--722 A, D.

·(8) troversy. Some may add gaataiſgatahitang and 646Thai too to this list, but not I. Here I should like to mention a tradition about विष्णुसहस्रनामभाष्य. The tradition is current in South India that this was the first work written by Shri Shankara. When he wanted to begin writing bis works he could not decide as to which he should take op first. On the first day he wrote a page or so of a certain work and on the next morning awoke to find tbat at night, The Unknown band had effaced all the writing. . So he began a second work only to find on the succeeding 2012;ng the some case with it. Then he began a third and so op till the turn came of face RTA HICH. This he found untouched on the next morning, and so, completed this work first of all. MUA The Vedanta Stotras of Shri Shankara form & special class of Vedanta literature and ady one desirous of learning the tenets of Advaita Vedanta can do no better tban read and ponder over these These stotras bave gained an unparalleled popu" larity. Verily, be who is accustomed to the Mutter ing of these stotras every day enjoys moments at least of extacy. That tbe popolarity is wide is borne out by tbe fact that some stotas are known under more than one name, e. g. izquiet and again पंजरिका form मोहमदर Oiher instances at- ·अद्वैतपंचक = आत्मपंचकः उपदेशपंचक - साधनपंचक. विज्ञाननौका स्वरूपानुसंधान. दशश्लोकी = निर्वाणदशक = सिद्धांतबिंदु. मात्मपटक = निर्वाणपदक = चिदानंदषट्का, ब्रह्मानुचिंतन-आत्मचिंतन. जीवन्मुक्तानंदलहरी - अनुभवानंदलहरी. Here I must mention that some 908 i e. small works are printed in some books as stotras. I have little more to say. The desire to edit and publish the works of Shri Shankara in handy volumes entered my mind in 1911, I actually began in 1915 and in 1925 I am finishing the sacred task. Very few people bave a knowledge of the mundane difficulties that troubled me doring this period. That I have been able to finish this task is dae to the workings of the Maya of the Almighty, or I may say, is due to the bleseings of the worldteacher Shri Shankaracharya. I conclade with expressing my gratefulness to all persons, wbo were, during this pəriod, connected with me through this work ether thickly or thinly, who encouraged me, sympathised with me and patiently awaited the completion. Poona city. HR, BEAGAVAT. 24th-November 1925. } ·(६) अनुक्रमणिका। विषयः। पृष्ठानि । १-१२ ... ... ... ... १९-२६ २७- २९ ... ... ... ... ... १ अपरोक्षानुभूतिः २ आत्मबोधः ३ तत्त्वोपदेशः ४ प्रौढानुभूतिः ५ ब्रह्मज्ञानावलीमाला ६ लघुवाक्यवृत्तिः ७ वाक्यवृत्तिः ८ सदाचारानुसंधानम् ९ स्वात्मनिरूपणम् अद्वैतानुभूतिः ११ दशश्लोकी १२ प्रबोधसुधाकरः १३ प्रश्नोत्तररत्नमालिका १४ ब्रह्मानुचिंतनम् १५ मोहमुद्गरः १६ योगतारावली १७ शतश्लोकी १८ स्वात्मप्रकाशिका १९ सर्ववेदान्तसिद्धांतसारसंग्रहः २० विवेकचूडामणिः ... ... ... ... ... ... १०१-१०५ १०६-१२२ ... ... ... ... २११-२७१ ·पृष्ठानि । २७३-३५० ३५१-३७५ ... ... M विषयः। २१ उपदेशसाहस्री। २२ वेदान्तस्तोत्राणि । प्रातःस्मरणम् । अद्वैतपंचकम् । आत्मपट्कम् । उपदेशपंचकन् । काशीपंचकम् । कौपीनपंचकन् । चर्पटपंजरिका।दक्षिणामूर्तिस्तोत्रम् । द्वादशर्पजरिका। धन्याष्टकम् । निर्गुणमानसपूजा । निर्वाणमंजरी । परा पूजा । मनीपापंचकम् । विज्ञाननौका । अपीस्तोत्रम् । हरिमीडेस्तोत्रम् । २३ भक्तिस्तोत्राणि २४ अनास्मश्रीविगर्हणप्रकरणम् २५ आत्मानारमविचारः २६ जीवन्मुक्तानंदलहरी २७ वाक्यसुधा २८ अध्यात्मपटलविवरणम् २२ सनसुजातीयभाष्यम् ३. विष्णुसहस्रनामभाष्यम् ... ३७४-४०२ ४०३-४०४ ४०५-४१४ ... ४१८-४२१ ४२२-४३५ ४३६-५०४ ५०५-५८४ ...

·उपदेशसाहसी। २७३ श्रीमच्छंकराचार्यप्रणीता उपदेशसाहस्री। -0: 09- (गद्यप्रबंधः प्रथमो भागः ।) शिप्यप्रतियोधविधिप्रकरणम् ॥१॥ अथ मोक्षसाधनोपदेशविधि व्याख्यास्यामो मुमुक्षूणां श्रद्दधानानाम- धिनामर्थाय ॥१॥ तदिदं मोक्षसाधनं ज्ञानं साधनसाध्यादनित्यात्सर्वस्माद्विरक्ताय स्यक्तपुनवित्तलोकैपणाय प्रतिपन्नपरमहंसपारिवायाय शमदगदयादियुक्ताय शास्त्रप्रसिद्धशिष्यगुणसंपन्नाय शुचये ब्राह्मणाय विधिवदुपसन्नाय शिष्याय जातिकर्मवृत्तविद्याभिजनैः परीक्षिताय ब्रूयात् पुनःपुनः यावदग्रहणं दृढी- भवति ||२|| श्रुतिश्च- 'परीक्ष्य लोकान्...तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम्' इति । दृढगृहीता हि विद्या आत्मनः श्रेयसे संतत्यै च भवति । विद्यासंततिश्च प्राण्यनुग्रहाय भवति, नौरिव नदी तितीर्षोः । शास्त्रं च 'यद्यप्यस्मा इमामद्भिः परिगृहीतां धनस्य पूर्णा दद्यात् एतदेव ततो भूयः' इति । अन्यथा च ज्ञानप्राप्त्यभावात्—'आचार्यवान् पुरुषो वेद', 'आचार्यावि विद्या विदिता', 'आचार्यः प्लावयिता तस्य सम्यग्ज्ञानं प्लव इहोच्यते" इत्यादिश्रुतिभ्यः, 'उपदेक्ष्यति ते ज्ञानं ' इत्यादिस्मृतेश्च ॥३॥ शिष्यस्य ज्ञानाग्रहणं च लिंगैर्बुद्ध्वा अप्रहणे हेतून् अधर्मलौकिक- प्रमादनित्यानित्यविवेकविषयासंजातहदपूर्वश्रुतत्वलोकचिंतावेक्षणजात्याय- १८ A .

·२७४ उपदेशसाहस्री। भिमानादीन् तत्प्रतिपक्षैः श्रुतिस्मृतिविहितः अपनयेत् अक्रोधादिभिरहि- सादिभिश्च यमैः ज्ञानाविरुद्धैश्च नियमैः ॥४॥ अमानित्वादिगुणं च ज्ञानोपायं सम्यक् ग्राहयेत् ॥५॥ आचार्यस्तु ऊहापोहग्रहणधारणशमदमदयानुग्रहादिसंपन्नो लब्धागमो दृष्टादृष्टभोगेष्वनासक्तः त्यसकर्मसाधनो ब्रह्मवित् ब्रह्मणि स्थितोऽभि- नवृत्तो दंभदर्पकुहकशाठयमायामात्सर्यानृताहंकारममत्वादिदोषवर्जितः । के- चलपरानुग्रहप्रयोजनो विद्योपयोगार्थी । पूर्वमुपदिशेत्–'सदेव सोग्येदमन आसीदेकमेवाद्वितीयं,' 'यत्र नान्यत्पश्यति,' 'आत्मैवेदं सर्वम्', 'आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्', 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' इत्याद्याः आत्मैक्यप्रति- पादनपराः श्रुतीः ॥६॥ उपदिश्य च ग्राहयेत् ब्रह्मणो लक्षणम्--'य आत्माऽपहतपाप्मा,' 'यत्साक्षादपरोक्षाह्म,' 'योऽशनायापिपासे, 'नेति नेति,' 'अस्थूलमनणु,' 'स एप नेति,' 'अदृष्ट द्रष्ट,' 'विज्ञानमानंदम्,' 'सत्यं ज्ञानमनंतम्,' 'अदृश्येऽनात्म्ये,' 'स वा एप महानज आत्मा,' 'अप्राणो ह्यमनाः,' 'सबाह्याभ्यंतरो हजः,' 'विज्ञानधन एव,' 'अनंतरमबाह्यम्,' 'अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितात्,' 'आकाशो वै नाम' इत्यादिश्रुतिभिः॥७॥ स्मृतिभिश्च-- 'न जायते म्रियते वा,' 'नादत्ते कस्यचित्पापम्,' 'यथाऽऽकाशस्थितो नित्यम्' 'क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि,' 'न सत्तन्नासदु- च्यते' 'अनादित्वान्निर्गुणत्वात्' 'सम सर्वेषु भूतेषु' 'उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः' इत्यादिभिः श्रुत्युक्तलक्षणाविरुद्धाभिः परमात्मासंसारित्यप्रतिपादनपराभिः तस्य सर्वेणानन्यत्वप्रतिपादनपराभिश्च ॥८॥ एवं श्रुतिस्मृतिभिः गृहीतपरमात्मलक्षणं शिष्यं संसारसागरादुत्तितीर्घ पृच्छेत् कस्त्वमसि सोम्येति ॥९॥ स यदि ब्रूयात्-- ब्राह्मणपुत्रः अदोन्वयः ब्रह्मचार्यासम्---गृहस्थो - ।

·उपदेशसाहसी। २७५ - “चा, इदानीमस्मि परमहंसपरिवाद संसारसागरात् जन्ममृत्युमहाप्राहात् उत्तितीपुरिति ॥१०॥ आचार्यो ब्रूयात्-इहैव तव सोम्य मृतस्य शरीरं वयोभिरद्यते मृद्भाव चापद्यते, तत्र कथं संसारसागरादुत्तर्तुमिच्छसीति । नहि नद्याः अवरे कूले भस्मीभूतो नद्याः पारं तरिष्यसीति ॥११॥ स यदि चूयात् -- अन्योऽहं शरीरात् । शरीरं तु जायते, म्रियते, चयोभिरद्यते, शस्त्राग्न्यादिभिश्च विनाश्यते, व्याध्यादिभिश्च प्रयुज्यते । तस्मिन् अहं स्वकृतधर्माधर्मवशात् पक्षी नीडमिय प्रविष्टः पुनःपुनः शरी- रविनाशे धर्माधर्मवशात् शरीरांतरं यास्यामि, पूर्वनीउविनाशे पक्षीव नीडा- तरम् । एवमेवाहमनादौ संसारे देवमनुष्यतिनिरयस्थानेषु पूर्वकर्मवशदु- पात्तमुपात्तं शरीरं त्यजन् नवं नवं च । अन्यदुपाददानो, जन्ममरणप्रबंध चक्रे घटीयंत्रवत् स्वकर्मणा भ्राम्यमाणः, क्रमेणेदं शरीरमासाद्य,संसारचक्र- भ्रमणात् अस्मानिर्विष्णो, भगवंतमुपसन्नोऽस्मि संसारचक्रभ्रमणप्रशमाय । तस्मान्नित्य एवाहं शरीरादन्यः, शरीराणि आगच्छंत्यपगच्छंति च वासा- सीव पुरुषस्येति ॥१२॥ आचार्यों घूयात्--साध्ववादीः सम्यक्पश्यसि । कथं मृषाऽवादीः ब्राह्मणपुत्रोऽदोन्चयो ब्रह्मचार्यासम्, गृहस्थो वा, इदानीमस्मि परमहंसपरि- ब्राडिति ॥१३॥ स यदि ब्रूयात्-- भगवन्, कथमहं मृपाऽवादिषमिति ॥१४॥ तं प्रति ब्रूयादाचार्यः-- यतरस्वं भिन्नजात्यन्वयसंस्कारं शरीरं जात्य- न्वयसंस्कारवर्जितरयात्मनः प्रत्यभ्यज्ञासीः ब्राह्मणपुत्रोऽदोन्वय इत्यादिना वाक्येनेति ॥१५॥ स यदि पृष्ठेत् कथं भिन्नजात्यन्वयसंस्कारं शरीरं, कथं वा मह जात्यन्वयसरकारर्जित इति ॥१६॥ आचार्यो यात्-~-शृणु सोग्य, यथेदं शरीरं त्वत्तो भिन्न भिन्नजात्य- ·२७६ उपदेशसाहस्री। - न्वयसंस्कार, त्वं च जात्यन्वयसंस्कारवर्जितः । इत्युक्त्वा तं स्मारयेत् स्मर्तु। मर्हसि सोम्य, परमात्मानं सर्वात्मानं यथोक्तलक्षणं श्रावितोऽसि 'सदेव सोम्येदम्' इत्यादिभिः श्रुतिभिः स्मृतिभिश्च । लक्षणं च तस्य श्रुतिभिः स्मृतिभिश्च ॥१७॥ लब्धपरमात्मलक्षणस्मृतये ब्रूयात्---योऽसावाकाशनामा नामरूपाभ्या- मांतरभूतः, अशरीरः, अस्थूलादिलक्षणः, अपहतपाप्मत्वादिलक्षणश्च, सर्वैः संसारधमैः अनागंधितः 'यत्साक्षादपरोक्षाब्रह्म, 'य आत्मा सर्वांतरः' 'अदृष्टो द्रष्टा अश्रुतः थोता अमतो मंता अविज्ञातो विज्ञाता'नित्यविज्ञान- स्वरूपः, अनंतरः, अबाह्यः, विज्ञानघन एव,परिपूर्णः आकाशवत् ,अनंत- शक्तिः, आत्मा सर्वस्य, अशनायादिवर्जितः, आविर्भावतिरोभाववर्जितश्च' स्वात्मविलक्षणयोः नामरूपयोः जगबीजभूतयोः स्वात्मस्थयोः तत्त्वान्यत्वा- भ्यामनिर्वचनीययोः स्वसंवेद्ययोः सद्भावमात्रेणाचिंत्यशत्तित्वाद्वयाकर्ता अव्याकृतयोः ||१८|| ते नामरूपे अव्याकृते सती व्याक्रियमाणे तरमादेतस्मादात्मन आकाशनामाकृती संवृत्ते | तन्चाकाशाख्यं भूतमनन प्रकारेण परमात्मनः संभूतं प्रसन्नादिव सलिलान्मलमिव फेनम् | न सलिलं न च सलिलाद- त्यतभिन्नं फेनम् । सलिलव्यतिरेकेणादर्शनात् । सलिलं तु स्वच्छ अन्य- स्फेनान्मलरूपात् । एवं परमात्मा नामरूपाभ्यामन्यः फेनस्थानीयाभ्यां, शुद्धः प्रसन्नः तद्विलक्षणः । ते नामरूपे अव्याकृते सती व्याक्रियमाणे फेनस्थानीये आकाशनामाकृती संवृत्ते ॥१९॥ ततोऽपि स्थूलमावमापद्यमाने नामरूपे व्याक्रियमाणे वायुभावमा घेते, ततोऽप्यग्निभावं, अग्नेरम्भावं, ततः पृथ्वीभावं, इत्येवंक्रमण पूर्वपूर्व- भवस्योत्तरोत्तरानुप्रवेशेन पंच महाभूतानि पृथिव्यतान्युत्पन्नानि । ततः पंचगुणविशिष्टा पृथ्वी । पृथ्व्याध पंचात्मक्यो बीहियवाद्या ओपधयो जायन्ते । ताभ्यो भक्षिताभ्यो लोहितं च शुलं च स्त्रीमशरीरसंबंधि ·उपदेशसाहस्री। २७७ जायते । तदुभयमृतुकाले अविद्याप्रयुक्तकामखजनिर्मथनोद्धृतं मंत्रसंस्कृत गर्भाशये निषिच्यते । तस्वयोनिरसानुप्रवेशेन विवर्धमानं गर्भीभूतं नवमे दशमे या मासि संजायते ॥२०॥ तज्जातं लब्धनामांकृतिकं जातकर्मादिभिः मंत्रसंस्कृतं पुनः उपन- यनसंस्कारयोगेण ब्रह्मचारिसंज्ञ भवति । तदेव शरीरं पत्नीसंयोगसंस्कार- योगेण गृहस्थसंज्ञं भवति । तदेव वनस्थसंस्कारेण तापससंज्ञ भवति । तदेव क्रियाविनिवृत्तिनिमित्तसंस्कारेण परिवादसंज्ञ भवति । इत्येवं त्वत्तो भिन्न भिन्नजात्यन्वयसंस्कारं शरीरम् ॥२१॥ मनश्चेद्रियाणि च नामरूपात्मकान्येव 'अन्नमयं हि सोम्य मनः' इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥२२॥ कथं चाहं भिनजात्यन्वयसंस्कारवर्जित इत्येतन्छृणु- योऽसौ नामरूपयोर्व्याकर्ता नामरूपधर्मविलक्षणः स एव नामरूपे व्याकुर्वन् सृष्ट्वेदं शरीरं स्वयं संस्कारधर्मवर्जितो नामरूपे इह प्रविष्टः अन्यैरदृष्टः स्वयं पश्यत् तथाऽश्रुतः शृण्वन्-- अमतो मन्यानो--अविज्ञातो विजा- नन् 'सर्वाणि रूपाणि विचित्य धारो नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते' इति । अस्मिन्नर्थे श्रुतयः सहस्रशः 'तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्', 'अंतः प्रविष्टः शास्ता जनानाम्', 'स एप इह प्रविष्टः', 'एप त आत्मा', 'स एतमेव सीमानं विदायतया द्वारा प्रापद्यत', 'एष सर्वेषु भूतेषु गूढो- ऽऽत्मा', 'सेयं देवतैक्षत हताहगिमास्तिस्रो देवताः' इत्याद्याः ॥२३॥ स्मृतयोऽपि 'आत्मैव देवताः सर्वाः' 'नवद्वारे पुरे देही', 'क्षेत्रज्ञ चापि मां विद्धि', 'समं सर्वेषु भूतेषु', 'उपदष्टानुमंता च', 'उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः', 'अशरीरं शरीरेषु' इत्याद्याः । तस्मात् जात्यन्वयसंस्कार- चर्जितस्त्वमिति सिद्धम् ॥२४॥ स यदि ब्रूयात्--- अन्य एवाहमज्ञः सुखी दुःखी बद्धः स सारी--अन्योऽसौ मद्विलक्षणः असंसारी देवः, तमहं बल्युपहारनम- ·२७८ उपदेशसाहस्री.। स्कारादिभिः वर्णाश्रमकर्ममिश्चाराध्य संसारसागरादुत्तितीपुरस्मि, कथमहं स एवेति ॥ २५ ॥ आचार्यो ब्रूयात्- 'नैवं सौम्य प्रतिपत्तुमर्हसि, प्रतिपित्याद्भेद- प्रतिपत्तेः' । कथं प्रतिषिद्धा भेदप्रतिपत्तिरित्यतं आह--- 'अन्योऽसाव- न्योऽहमस्मीति न स वेद', 'ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद', 'मृत्योः स मृत्युमानोति य इह नानेव पश्यति' इत्येवमाद्याः ॥२६॥ एता एव श्रुतयो भेदप्रतिपत्तेः संसारगमनं दर्शयन्ति ॥२७|| अभेदप्रतिपत्तेश्च मोक्षं दर्शयति सहस्रशः । स आत्मा तत्त्वमसि' इति परमात्मभावं विधाय 'आचार्यवान्पुरुषो वेद' इत्युक्त्वा 'तस्य ताव- देव चिरम्' इति मोक्षं दर्शयंत्यभेदविज्ञानादेव । सत्याभिसंधस्यातस्करस्येव दाहाद्यभावदृष्टांतेन-संसाराभावं दर्शयंति भेददर्शनादसत्याभिसंधस्य ससारगमनं दर्शयंति तस्करस्येव दाहादिदृष्टांतेन ॥२८॥ 'त इह व्याघ्रो वा. इत्यादिना च अभेददर्शनात् 'स स्वराद भवति' इत्युक्त्वा तद्विपरीतेन भेददर्शनेन संसारगमनं दर्शयति-'अथ येऽन्यथाऽतो विदुरन्यराजानरते क्षय्यलोका भवंति' इति प्रतिशाखम् । तस्मात् मृपैवैवमवादीः ब्राह्मणपुत्रोऽदोन्ययः संसारी परमात्मविलक्षण इति ॥२९॥ तस्मात् प्रतिपिद्धत्वाद्भेददर्शनस्य, भेदविषयत्याच्च कर्मोपादानस्य, कर्मसाधनत्वाच्च यज्ञोपवीतादेः कर्मसाधनोपादानस्यं परमात्माऽभेदप्रति- पत्त्या प्रतिषेधः कृतो वेदितव्यः । कर्मणां तत्साधनानां च यज्ञोपवीतादीनां परमात्माऽभेदप्रतिपत्तिविरुद्धत्वात् । संसारिणो हि कर्माणि विधीयते तत्सा- धनानि च यज्ञोपवीतादीनि । न परमात्मनोऽभेददर्शिनः। भेददर्शनमात्रेण च ततोऽन्यत्वम् ॥३०॥ यदि कर्माणि कर्तव्यानि न .निवर्तयिषितानि कर्मसाधनासंबंधिनः मिनिमित्तजात्याश्रमायसंबंधिनश्च, परमात्मनश्च आत्मनवामेदप्रतिपति .

·उपदेशसाहस्री। २७९ नावक्ष्यत् ‘स आत्मा तत्वमसि' इत्येवमादिभिनिश्चितरूपैर्वाक्यैः, भेदप्रति- पत्तिनिंदां च नाभ्यधास्यत् 'एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य', 'अनन्वागत पुण्येनानन्वागतं पापेन', 'अत्र स्तेनोऽस्तेनः' इत्यादिना ॥३१॥ कर्मासबंधिस्वरूपत्वं कर्मनिमित्तवर्णाद्यसंबंधरूपतां च नाभ्यधास्यत् कर्माणि च कर्मसाधनानि च यज्ञोपवीतादीनि यद्यपरितित्याजयिषितानि । तस्मात् ससाधनं कर्म परित्यक्तव्यं मुमुक्षुणा परमात्माऽभेददर्शनविरोधात् । आत्मा च पर एवेति प्रतिपत्तव्यो यथाश्रुत्युक्तलक्षणः ।। ३२ ।। स यदि ब्रूयात् भगवन्, दह्यमाने छिद्यमाने वा देहे प्रत्यक्षा वेदना, अशनायादिनिमित्तं च प्रत्यक्षं दुःखं मम ) परश्चायमात्मा, 'अय- मात्माऽपहतपाप्मा विरजो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः' सर्वगंधर- सवर्जितः श्रूयते सर्वश्रुतिषु स्मृतिषु च । कथं तद्विलक्षणः अनेकस- सारधर्मसयुक्तः परमात्मानमात्मत्वेन च मां संसारिणं परमात्मत्वेन अग्नि- मिव शीतत्वेन प्रतिपद्येय ? संसारी च सन् सर्वाभ्युदयनिःश्रेयससाधने अधिकृतः, अभ्युदयनिःश्रेयससाधनानि कर्माणि तत्साधनानि च यज्ञोप- वीतादीनि कथं परित्यजेयमिति ॥३३॥ तं प्रति ब्रूयात्-- यदवोचौ दह्यमाने छिद्यमाने वा देहे प्रत्यक्षा वेदनोपलभ्यते ममेति, तदसत् | कस्मात् ? दह्यमाने छिद्यमान इव वृक्षे उपलब्धुरुपलभ्यमाने कर्माणि शरीरे दाहच्छेदवेदनाया उपलम्यमानत्वात् दाहादिसमानाश्रयैवं वेदना । यत्र हि दाहः छेदो वा क्रियते तत्रैव व्यपदिशति दाहादिवेदनां लोकः, न वेदनां दाहाद्युपलब्धति । कथं ? क ते वेदनेति पृष्टः शिरसि मे वेदना उरसि उदरे इति वा यत्र दाहादि- स्तत्रैव व्यपदिशति न तूपलब्धरीति । यापलब्धरि वेदना स्यात् वेद- नानिमित्तं वा दाहच्छेदादि वेदनाश्रयत्वेनोपदिशेद्दाहाद्याश्रयवत् ||३४॥ स्वयं च नोपलभ्येत चक्षुर्गतरूपवत् । तस्मात् दाहच्छेदादि- समानाश्रयत्वेन उपलभ्यमानत्वाद्दाहादिवत् कर्मभूतैव वेदना । भावरूप- ·. २८० उपदेशसाहस्री। त्वाच साश्रया तंडुलपाकवत् । वेदनासमानाश्रय एव तत्संस्कारः । स्मृति- समानकाल एवोपलभ्यमानत्वात् । वेदनाविषयः तन्निमित्तविषयश्च द्वेषोऽपि संस्कारसमानाश्रय एव । तथा चोक्तम् 'रूपसंरकारतुल्याऽऽधी रागद्वेपौ भयं च यत || गृह्यते धीश्रयं तस्माज्ञाता शुद्धोऽभय' सदा' ३५ किमाश्रयाः पुनः रूपादिसंस्कारादय इति । उच्यते-यत्र कामादयः। क पुनस्ते कामादयः १ 'कामः संकल्पो विचिकित्सा' इत्यादिश्रुतेः बुद्धा- वेव । तत्रेव रूपादिसंस्कारादयोऽपि 'कस्मिन्न रूपाणि प्रतिष्ठितानीति हृदये' इति श्रुतेः । 'कामा येऽस्य हृदि श्रिताः', 'तीर्णो हि यदा सर्वान् शोकान् हृदयस्य', 'असंगो ह्ययम्', 'तद्वा अस्यैतदतिच्छंदाः' इत्यादिश्रु. तिभ्यः, 'अविकार्योऽयमुच्यते', 'अनादित्वान्निर्गुणत्वात्' इत्यादिभ्यः, इच्छाद्वेषादि च क्षेत्रस्यैव विषयस्य धर्मो नात्मन इति स्मृतिभ्यश्च, कर्मस्थैः वाशुद्धिः नात्मस्था इति ॥३६॥ अतो रूपादिसंस्काराघशुद्धिसंबंधाभावात् न परस्मादात्मनो विलक्ष- णस्त्वमिति प्रत्यक्षादिविरोधाभावात् युक्तं पर एवात्माऽहमिति प्रति- पत्तम्- 'तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मि', 'एकधैवानुद्रष्टव्यम्', 'अहमेवाऽ- धस्तात्', 'आत्मैवाऽधस्तात्', 'सर्वमात्मानं पश्येत्' 'यत्र त्वरय सर्वमा- स्मव', 'इदं सर्वं यदयमात्मा', 'स एषोऽकलः', 'अनंतरमबाह्यम्', 'सबा- ह्याभ्यंतरो हजः', 'ब्रौवेदम्', 'एतया द्वारा प्रापद्यत', 'प्रज्ञानस्य नाम- धेयानि', 'सत्यं ज्ञानमनंतं ब्रह्म', 'तस्माद्वा एतस्मात्' 'तत्सृष्ट्या तदेवानुप्रा- विशत्', 'एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी', 'अशरीरं शरीरेषु', 'न जायते म्रियते', 'स्वप्नांत जागरितांतम्', 'स म आत्मेति विद्यात्', 'यस्तु सर्वाणि भूतानि', 'तदेजति तनैजति', 'वेनस्तत्पश्यन्', 'तदेवाग्निः', 'अहं मनुरभवं सूर्यश्च', 'अंतः प्रविष्टः शास्ता जनानाम्', 'सदेव सोम्य', 'तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि' इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥३७|| स्मृतिभ्यश्च 'पू: प्राणिनः सर्व एव गुहाशयस्य', 'आत्मैव देवताः', . - , ·उपदेशसाहस्री। २८१ 'नवद्वारे पुरे', 'समं सर्वेषु भूतेषु', 'विद्याविनयसंपन्ने', 'अविभक्त विभ- तेषु', 'वासुदेवः सर्वम्' इत्यादिभ्यः एक एवात्मा परं ब्रह्म सर्वसंसारधर्म- विनिर्मुक्तस्त्वमिति सिद्धम् ॥३८॥ स यदि ब्रूयात् यदि भगवन्, 'अनंतरोऽबाह्यः' 'सबाह्या- भ्यंतरी खजः' 'कृत्स्नः प्रज्ञानधन एवं सैंधवधनवदात्मा सर्वमूर्तिमेदवर्जितः आकाशवदेकरसः, तर्हि किमिदं दृश्यते वा साध्यं साधनं वा साधक श्चेति श्वतिस्मृतिलेोकप्रसिद्ध वादिशतविप्रतिपत्तिविषयं इति ।।३९॥ आचार्यों ब्रूयात्-- अविद्याकृतमेतद्यदिदं दृश्यते श्रूयते वा, साध्य साधनं साधकश्चेति परमार्थतरत्वेक एवात्मा, अविद्यादृष्टेः अनेकवत् आभासते, तिमिरदृष्टया अनेकचंद्रवत् । 'यत्र वा अन्यदिव स्यात्', 'यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति', 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति', 'अथ यनान्यत्पश्यति अन्यच्छृणोति अन्यद्विजानाति तदत्पं अथ यदल्पं तन्मयमिति', 'वाचारंभणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्', 'अन्योऽसावन्योऽहम्' इति भेददर्शननिंदोपपत्तेरविद्याकृत द्वैतम् 'एकमेवाऽद्वितीयम्', 'यत्र त्यस्य', 'को मोहः कः शोकः' इत्यायेफरवविधि- श्रुतिभ्यश्चेति ॥४०॥ यद्येवं भगवन् , किमर्थं श्रुत्या साध्यसाधनादिभेद उच्यते उत्पत्तिः प्रलयति ॥४१॥ अत्रोच्यते- अविद्यावतः उपात्तशरीरादिभेदस्य इष्टानिष्टयोगिन- मात्मानं मन्यमानस्य साधनैरेवेष्टानिष्टप्रातिपरिहारोपायविवेकमजानतः इष्ट- प्राप्तिं चानिष्टपरिहारं चेच्छतः शनैस्तद्विषयमज्ञानं निवर्तयितुं शास्त्र, न साध्यसाधनादिभेदं विधत्ते, अनिष्टरूपः ससारो हि स इति । तद्भेददृष्टि- मेवाविद्यां संसारमूलमुन्मूलयति उत्पत्तिप्रलयाधेकत्वोपपत्तिप्रदर्शनेन ॥४२॥ अविद्यायामुन्मलितायां श्रुतिस्मृतिन्यायेभ्यः 'अनंतरमबाह्यम्', 'सबाह्याभ्यंतरी ह्यज', संघरधनवत्', 'प्रज्ञानघन एवैक आत्मा', 'आका- - ·." २८२ उपदेशसाहस्री। शवत्परिपूर्णः' इत्यत्रैव एका प्रज्ञा प्रतिष्ठा परमार्थदर्शिनो भवति । न साध्य साधनोत्पत्तिप्रलयादिभेटेन अशुद्धिगंधोऽप्युपपद्यते ॥४३॥ तचैतत् परमार्थदर्शनं प्रतिपत्तुमिन्छता वर्णाश्रमाद्यभिमानकृतपक्ति- रूपपुत्रवित्तलोकैपणादिभ्यो व्युत्थानं कर्तव्यम् । सम्यकप्रत्ययविरो- धात्तदभिमानस्य । भेददर्शनप्रतिपेघार्थोपपत्तिचोपपद्यते । नोकरिमन्नात्म- न्यसंसारित्वबुद्धौ शास्त्रन्यायोत्पादितायां तद्विपरीता बुद्धिर्भवति । नानौ शीतत्यबुद्विः, शरीरे वा अजरामरणबुद्धिः । तस्मादविद्याकार्यत्वात् सर्व कर्मणां तत्साधनानां च यज्ञोपवीतादीनां परमार्थदर्शननिष्ठेन त्यागः कर्तव्यः ॥४४॥ फूटस्थाद्वयात्मयोधप्रकरणम् ॥२॥ सुखमासीनं ब्राह्मणं ब्रह्मानिष्टं कश्चिद्ब्रह्मचारी जन्ममरणलक्षणात् संसारात् निर्विष्णो मुमुक्षुः विधिवदुपसन्नः पप्रन्छ- भगवन् , कथमह संसारान्मोक्षिष्ये शरीरोंद्रियविषयवेदनावान् ? जागरिते दुःखमनुभवामि तथा स्वमेऽनुभवामि च पुनः पुनः सुषुप्तिप्रतिपत्त्या विश्रभ्य विश्रम्य । किमय- मेय मम स्वभाव', किंवा अन्यस्वभावस्य सतो नैमित्तिकः इति । यदि अयमेव स्वभाव , न मे मोक्षाशा, स्वभावस्यावर्जनीयत्वात् । अथ नैमि- त्तिक', निमित्तपरिहारे स्यान्मोक्षोपपत्तिः ॥४५॥ त गुरुरुवाच- शृणु वत्स, न तवायं स्वभावः। किंतु नैमि- त्तिकः ॥४६॥ इति उक्त शिष्य उवाच-किं निमित्तं, किं वा तस्य निवर्तकम् , को या मम स्वभावः यस्मिन्निमित्रे निवर्तिते नैमित्तिकाभावः रोगनिमित्त. निवृत्ताविव रोगी स्वभावं प्रतिपद्येयेति ॥४७॥ गुरुरुवाच--अविद्या निमित्तं, विद्या तस्या निवर्तिका । अविद्यायां निवृत्तायां तन्निमित्ताभावात् मोक्ष्यसे जन्ममरणलक्षणात् संसारात् ! स्थमजाग्रदुखं च नानुभविष्यसीति ||४|| , ·उपदेशमाहसी। २८३ शिष्य उवाच-का सा अविद्या, किंविषया वा, विद्या च की अविद्यानिवर्तिका यया खभावं प्रतिपद्येयेति ॥४९॥ गुरुरुवाच-त्वं परमात्मानं संतं असंसारिण संसार्यहमरमीति विपरीत प्रतिपद्यसे, अकर्तारं संतं कर्तेति, अभोक्तारं संत भोनेति, विद्यमानं च अविद्यमानमिति । इयमविद्या ॥५०॥ शिष्य उवाच-- ययप्यहं विद्यमानः तथापि न परमात्मा । कर्तृत्व- भौक्तत्वलक्षणः ससारो मम स्वभावः, प्रत्यक्षादिभिः प्रमाणैः अनुभूयमान- त्वात् । न अविद्यानिमित्तः अविद्यायाः आत्मविषयत्वानुपपत्तेः । अविद्या नाम अन्यस्मिन् अन्यधर्माध्यारोपणा, यथा प्रसिद्ध रजतं प्रसि- दायां शुनिकायां, यथा प्रसिद्ध पुरुवं स्थाणावध्यारोपयति, प्रसिद्ध वा स्थाणुं पुरुषे । नाप्रसिद्धं प्रसिद्धे प्रसिद्धं वा अप्रसिद्ध । न चात्मन्यनामा- नमध्यारोपयति आत्मनः अप्रसिद्धत्वात् । तथा आत्मानं अनात्मनि आत्मनोऽप्रसिद्धत्वादेव ॥५१॥ त गुरुरुवाच--- न, व्यभिचारात् । नहि वत्स, प्रसिद्ध प्रसिद्ध एवात्यारोपयतीति नियंतुं शक्यम् । आत्मन्यध्यारोपणदर्शनात् । गौरो- ऽहं कृष्णोऽहमिति देहधर्मस्य अहंप्रत्ययविषये आत्मनि, अहंप्रत्ययविष- यस्य च आत्मनः देहे अयमहमस्मीति ॥५२॥ शिष्य आह-- प्रसिद्ध एव तारमा अहंप्रत्ययविषयतया देहश्च अयमिति । तत्रैव सति प्रसिद्धयोरेव देहात्मनोरितरेतराध्यारोपणा स्थाणुपुरुपयोः शुक्तिकारजतयोरिख । तत्र के विशेषमाश्रित्य भगवतोक प्रसिद्धयोरितरेतराध्यारोपणेति नियतु न शक्यते इति ॥५३॥ गुरुराह--- शृणु । सत्यं प्रसिद्धौ देहात्मानौ | नतु स्थाणुपुरुषाविव विविक्तप्रत्ययविषयतया सर्वलोकप्रसिद्धौ । कथं तहिं १ नित्यमेव निरंतरा- विविक्तप्रत्ययविषयतया । नहि अयं देहः, अयमात्मा, इति विविक्ताभ्यां प्रत्ययाभ्यां देहात्मानौ गृह्णाति यः कश्चित् । अतएव हि मोमुह्यते ·२८४ उपदेशसाहस्री। " लोक आत्मानात्मविषये, एवमात्मा नैवमात्मा इति ! इम विशेषमाथि त्यावीच नैन नियतु शक्यामिति ॥५४|| ननु अविद्याऽध्यारोपित, यत्र यत् तदसत् तत्र दृष्ट, यथा रजत शुक्तिकाया, स्थाणौ पुरुष , रज्ज्वा सर्प , आकाशे तलमलिनत्वमित्यादि। तथा देहात्मनोरपि नित्यमेव निरतराविरिक्तप्रत्ययतया इतरेतराध्यारो- पणा कृता स्यात् । तदितरेतरयो नित्यमेव असत्त्व स्यात् । यथा शुक्ति- कादिषु अविद्याध्यारोपिताना रजतादर्दाना नित्यमेन अत्यतासत्व, तद्विपरी ताना च विपरीतेषु, तद्वत् देहात्मनोविद्ययैव इतरेतराध्यारापणा कृता स्यात् । तत्रैव सति देहात्मनोरसत्त्व प्रसव्येत । तच्चानिष्ट वैनाशिकपक्ष त्वात् । अथ तद्विपर्ययेण देह आत्मन्यविद्ययाऽध्यारोपित देहस्यात्मनि सति असत्त्व प्रसज्येत । तच्चानिष्ट प्रत्यक्षादिविरोधात् । तस्मादेहा रमानौ नाविद्यया इतरेतरस्मिन् अध्यारोपितौ । कथ तर्हि ,वशस्तभवन्नित्य सयुक्तौ ॥५५॥ न । अनित्यत्वपरार्थत्वप्रसगात् | सहतत्वात् परार्थव अनित्यत्व च वशस्तभादिवदेव । किंच यस्तु परहेन सहत कल्पित आत्मा स सहत त्वात् परार्थ । तेन असहत परोऽन्यो नित्य सिद्धस्तावत् ।।५६॥ तस्यासहतस्य देहे देहमात्रतया अध्यारोपितत्वेन असत्तानित्यत्वा दिदोषप्रसगो भवति । तत्र निरात्मको देह इति वैनाशिकपक्षप्राप्तिदोप स्यात् ॥५७॥ न । स्वत एवात्मन आकाशस्येव असहतत्वाभ्युपगमात् । सणास हत स च आत्मेति न निरात्मको देहादि सर्व स्यात् । यथाच आकाश सणासहतमिति संयं न निराकाश भवति एवम् । तस्मान्न वैनाशिकपक्ष प्राप्तिदोप स्यात् ॥५८॥ यत्पुनरुक्त देहस्यात्म यसत्त्वे प्रत्यक्षादिविरोध स्यादिति । तन्न । प्रत्यक्षादिमि आत्मनि देहस्य सत्त्वानुपलब्धे । नह्यात्मनि युंडे बदरं ·उपदेशसाहस्री। २८५ क्षीरे सर्पिः तिले तैलं भित्तौ चित्रमिव च प्रत्यक्षादिभिः देह उपलभ्यते । तस्मान्न प्रत्यक्षादिविरोधः ।।५९॥ कथं तर्हि प्रत्यक्षाद्यप्रसिद्धात्मनि देहाच्यारोपणा, देहे च आत्मा- रोपणा १ ॥६॥ नायं दोपः । स्वभावप्रसिद्धवादात्मनः । नहि फादाचित्कसिद्धावेव अध्यारोपणा न नित्यसिद्धौ इति नियंतुं शवयं, आकाशे तलमलाद्यध्या- रोपणदर्शनात् ।।६१॥ किं भगवन्, देहात्मनोः इतरेतराध्यारोपणा देहादिसंघातकृता अथवा आत्मकृतेति ॥६॥ गुरुरुवाच- यदि देहादिसंघातकता यदि वा आत्मकृता किं तत्र स्यात् ॥६३॥ इत्युक्तः शिष्य आह- यद्यहं देहादिसंघातमात्रः ततो ममाचेतन- त्वात् परार्थत्वमिति न मत्कृता देहात्मनोः इतरेतराध्यारोपणा । अथाह- मात्मा परोऽन्यः संघातात् चितिमत्त्वात् स्वार्थ इति मयैव चितिमता आ- स्मान अध्यारोपणा क्रियते सर्वानर्थवीजभूता ||६४]] इत्युत्तो गुरुरुवाच-अनर्थवीजभूतां चेत् मिथ्याध्यारोपणां जानीये, मा कारितर्हि ||३५|| नैव भगवन् शक्नोमि न कर्तुम् । अन्येन केनचित् प्रयुक्तोऽहं न स्वतंत्र इति ॥६५॥ न तर्हि अचितिमत्त्वात् स्वार्थः त्वम् । येन प्रयुक्तः अस्वतंत्रः प्रवर्तमे स चितिमान् स्वार्थः ! संघात एव त्वम् ॥६७॥ यद्यचेतनोऽहं कथं सुखदुःखवेदनां भवदुक्तं च जानामि ॥६८|| गुरुरुवाच- किं सुखदुःखवेदनाया मदुताच्चान्यस्त्वं, किं का अनन्य एवेति ।।६९॥ शिष्य उवाच नाहं तावदनन्यः । करमात् ? यस्मात्तदुमयं ·२८६ उपदेशसाहस्री। कर्मभूतं घटादिकमिव जानामि । यद्यनन्योऽहं तेन तदुभयं न जानीयां, कितु जानामि, तस्मादन्यः । सुखदुःखवेदनविक्रिया च स्वाथैव प्राप्नोति, त्वदुक्तं च स्यात् अनन्यत्वे । न च तयोः स्वार्थता युक्ता । नहि चंदनकंटककृते सुखदुःखे चदनकंटकार्थे, घटोपयोगो वा घटार्थः। -तस्मात् तद्विज्ञातुर्मम चंदनादिकृतः अर्थः । अहं हि ततोऽन्यः समस्त- मर्थ जानामि बुद्धयारूढम् ॥७०॥ तं गुरुरुवाच-- एवं तर्हि स्वार्थस्त्वं चितिमत्त्वान्न परेण प्रयुष्यसे। नहि चितिमान् परतंत्रः परेण प्रयुज्यते-चितिमतश्चितिमदर्थत्वानुपपत्तेः समत्वात्प्रदीपप्रकाशयोरिव | नापि अचितिमदर्थत्वं चितिमतो भवति, अचितिमतोऽचितिमत्त्वादेव स्वार्थसबधानुपपत्तेः । नापि अचितिमतोः अन्योन्यार्थत्वं दृष्टम् । नहि काष्ठकुडये अन्योन्यार्थं कुर्वाते ॥ ७१ ॥ ननु चितिमत्त्वे समेऽपि भृत्यस्वामिनोः अन्योन्यार्थत्वं दृष्टम् ॥७२॥ नैवं- अग्नेरष्णप्रकाशवत् तव चितिमत्त्वस्य विवक्षितत्वात् । प्रद- शिंतश्च दृष्टांतः प्रदीपप्रकाशयोरिवति । तत्रैवं सति स्वबुद्धयारूढमेन सर्व- मुपलभसे अन्युष्णप्रकाशतुल्येन कूटस्थनित्यचैतन्यस्वरूपेण । यदि चैत्र- मात्मनः सर्वदा निर्विशेषत्वमुपगच्छसि, किमित्यूचिवान् सुपुप्त विश्रम्य विश्रम्य जाग्रत्स्वप्नयोः दुःखमनुभवामि इति । किं अयमेव मम स्वभाव किंया नैमित्तिकः इति च । किमसी व्यामोहोऽपगतः किंवा नेति । ७३।। इत्युक्तः शिष्य आह-भगवन, अपगतः स्वाप्रसादात् व्यामोहः, किंतु मम कूटस्थतायां सशयः । कथम्-शब्दादीना स्वतः सिदिनास्ति, अचेतनत्वात् । शब्दाद्याकारप्रत्ययोत्पत्तेस्तु तेषाम् । प्रत्ययानामितरेतरव्या- वृत्तविशेषणानां नीटपीताद्याकारवां स्वतःसिद्धरसंभयात् रिस्माद्वाला- -कारनिमित्तत्वं गम्यते इति चाह्याकारमत् रन्दाथाकारससिद्धिः । तथा प्रत्ययानामपि अहंप्रत्ययाटंबनरस्तुभेदानां संहतत्वात् अचैतन्योपपत्तेः । • स्वार्थत्वासंभवात् स्वरूपव्यतिरिक्त ग्राहकप्रायत्येन सिद्धिः ददादिषदेय । - ·उपदेशसाहस्री। ૨૮૭ . . असंहतत्वे सति चैतन्यात्मकत्वात् स्वार्थोऽपि अहंप्रत्ययानां नीलपीताया- काराणामुपलब्धेति विक्रियावानेव, कथं कूटस्थ, इति संशयः ॥७४॥ तं गुरुरुवाच-न युक्तस्तव संशयः । यतस्तेषां प्रत्ययानां निय- मेन अशेषतः उपलब्धेरेव अपरिणामित्वात् कूटस्थत्वसिद्धौ निश्चयहेतुमेव अशेषचित्तप्रचारोपलब्धि संशयहेतुमात्थ | यदि हि तव परिणामित्वं स्यात् अशेपस्वविपयचित्तप्रचारोपलब्धिर्न स्यात् चित्तरयेव स्वविषये । यथा चेंद्रियाणां स्वविषयेषु । नच तथा आत्मनस्तव स्वविपयैकदेशो- पलब्धिः । अतः कूटस्थतैव तयेति ॥७५॥ तबाह- उपलब्धिर्नाम धात्वर्थो विक्रियैव, उपलब्धुः कूटस्था- स्मता चेति विरुद्धम् ॥७॥ न धात्वर्थविक्रियायां उपलब्ध्युपचारात् । यो हि वौद्धः प्रत्ययः स धात्वर्थो विक्रियात्मकः आत्मन' उपलब्ध्याभासफलावसान इति उपल- धिशब्देन उपचर्यते । यथा छिदिक्रिया द्वैधीभावफलावसानेति धात्व- र्थेन उपचर्यते तद्वत् १७७॥ इत्युक्तः शिष्य आह-- ननु भगवन् , मम कूटस्थत्वप्रतिपादनं प्रति असमर्थो दृष्टांतः । कथम् , छिदिः छेद्यविक्रियावसाना उपचर्यते-- यथा धात्वर्थत्वेन तथा उपलब्धिशब्दोऽपचरितोऽपि धात्वर्थो बौद्धः प्रत्ययः आत्मनः उपलब्धिविक्रियावसानश्चेत् नात्मनः कूटस्थता प्रतिपादयितुं समर्थः ॥७॥ गुरुरुवाच- सत्यमेवं स्यात् यदि उपलभ्युपलब्धाः विशेषः । नित्योपलब्धिमात्र एव हि उपलब्धा । नतु तार्किकसमय इव अन्या उप- लब्धिः अन्यः उपलब्धा च ॥७९॥ ननु उपलब्धिफलापसानो धात्वर्थः कथमिति ॥८॥ उच्यते--शृणु उपलब्ध्याभासफलावसान इत्युक्तं, किं न श्रुतं सत् त्वया १ नतु आत्मा विक्रियोत्पादनावसान इति म्योक्तम् ॥८॥ T ·२८८ उपदेशसाहस्री । शिष्य उवाच-कथं तर्हि कूटस्थे मयि अशेषस्वविषयचित्तप्रचा- रोपलब्धृत्वमित्यात्थ ॥२॥ तं गुरुरुवाच--- सत्यमवोचं, तेनैव कूटस्थतामब्रवं तव ||८३॥ यद्येवं भगवन् , कूटस्थानित्योपलब्धिस्वरूपे मयि शब्दाद्याकारवौ- द्धप्रत्ययेषु च मत्स्वरूपोपलब्ध्याभासफलावसानवत्सु उत्पद्यमानेषु कस्त्व- पराधो मम ||८४॥ सत्यं नास्त्यपराधः किंतु अविद्यामात्रस्तु अपराध इति प्रागेवा- वोचम् ॥८५॥ यदि भगवन् , सुषुप्त इव मम विक्रिया नास्ति, कथं स्वप्नजा- गरिते ॥८६॥ तं गुरुवाच-किंत्वनुभूयेते त्वया संततम् ॥८७॥ बाढम् अनुभवामि, किंतु विच्छिद्यविच्छिद्य नतु संततम् ||८८॥ तं गुरुरुवाच-तर्हि आगंतुके त्वेते, न तवात्मभूते । यदि तवात्मभूते, चैतन्यस्वरूपवत् स्वतःसिद्धे संतते एव स्याताम् । किंच स्वाम- जागरिते न तव आत्मभूते व्यभिचारित्वात् वस्त्रादिवत् । नहि यस्य यत्स्वरूपं तत् तद्वयभिचारि दृष्टम् । वमजागरिते तु चैतन्यमानत्वाद्वयभि- चरतः । सुषुप्ते चेत् स्वरूपं व्यभिचरेत् तन्नष्टं नास्तीति या याध्यमेव स्यात् आगंतुकानां अतद्धर्माणां उभयात्मकत्वदर्शनात् । यथा धनरसादीनां नाशो दृष्टः स्वमभ्रांतिलब्धानां तु अभावो दृष्टः ॥८९॥ नन्वेवं भगवन् , चैतन्यरवरूपमपि आगंतुकं प्राप्तम् । स्वमजाग- रितयोरिव सुपुप्ते अनुपलब्धेः । अचैतन्यस्वरूपो या स्यामहम् ॥१०॥ न । पश्य | तदनुपपत्तेः । चैतन्यस्वरूपं चेत् आगंतुकं पश्यासि, पश्य । नैतद्वर्षशतेनापि उपपत्या कलायतुं शक्नुमो वयम्, अन्यो याऽ- चैतन्योऽपि । तस्य संहतत्वात् पारायं अनेकत्वं नाशिवं च न फेनचित् उपपत्या वारयितुं शक्यम् । अस्वार्थस्य स्वतःसिद्धपभायादित्यनोचाम ।

·उपदेशसाहस्री। २८९ चैतन्यस्वरूपस्य तु आत्मनः स्वतःसिद्धेः अन्यानपेक्षत्वं न केनचित् वारयितुं शक्यम् , अव्यभिचारात् ॥ ९१ ॥ ननु व्यभिचारो दर्शितो मया सुपुप्ते न पश्यामीति ॥ ९२ ।। न । व्याहतत्वात् । कथं व्याघातः ? पश्यतस्तव न पश्यामि इति व्याहतं वचनम् । नहि कदाचित् भगवन् , सुषुप्ते मया चैतन्यं अन्यद्वा किंचित् दृष्टम् । पश्यन् तर्हि सुषुप्ते त्वम् यस्मात् दृष्टमेव प्रतिपेधसि न दृष्टिम् । या तव दृष्टिः तत् चैतन्यमिति मयोक्तम् । यया स्वं विद्य- मानया न किंचित् दृष्टमिति प्रतिषेधसि सा दृष्टिः त्वचैतन्यम् । तर्हि सर्वत्र अव्यभिचारात् कूटस्थनित्यत्वं सिदं स्वतः एव, न प्रमाणापेक्षम् । स्वतःसिद्धस्य हि प्रमातुः अन्यस्य प्रमेयस्य परिच्छित्तिं प्रति प्रमाणापेक्षा । या तु अन्या नित्या परिच्छित्तिः अपेक्ष्यते अन्यस्य अपरिग्छत्तिरूपस्य परिच्छेदाय सा हि नित्यैव कूटस्था स्वययोतिःस्वभावा, आत्मनि प्रमाणत्वे प्रमातृत्वे वा न तां प्रति प्रमाणापेक्षा, तस्वभावत्वात् । यथा प्रकाशनं उष्णत्वं वा लोहोदकांदिषु परतः अपेक्ष्यते अन्यादित्यादिभ्यः अतत्स्वभा- यत्वात् । न अग्न्यादित्यादीनां तदपेक्षा सर्वदा तत्स्वभावत्वात् ॥ ९३ ॥ अनित्यत्वे एव प्रमा स्यात् न नित्यत्वे इति चेत् ॥ १४ ॥ न । अवगतेः नित्यत्वानित्यत्वयोः विशेपानुपपत्तेः । नहि अवगतेः प्रमात्वे अनित्या अवगतिः प्रमा न नित्या इति विशेषः अव. गम्यते ॥ १५ ॥ नित्यायां प्रमातुः अपेक्षाऽभावः । अनित्यायां तु यत्नांतरित- त्वात् अवगतिः अपेक्ष्यत इति विशेषः स्यात् इति चेत् ॥ ९६ ॥ सिद्धा तहिं आत्मनः प्रमातुः स्वतःसिद्धिः प्रमाणनिरपेक्षत. यैवति ॥ ९७॥ अमावेऽपि अपेक्षाऽभावः नित्यत्वात् इति चेत् ।। ९८ ॥ न । अवगतेरेव आत्मनि सद्भावादिति परिहतभेतत् प्रमातुश्चेत् प्रमाणा- १९ ·२९० उपदेशसाहस्री। , पेक्षा सिद्धिः कस्य प्रमित्सा स्यात् । यस्य प्रमित्सा स एव प्रमाता अभ्युपगम्यता तदीया च प्रमित्सा प्रमेयविषयैव न प्रमातृविषया । प्रमातृविपयत्वे अनवस्था- प्रसंगात् । प्रमातुः तदिच्छायाश्च, तस्याप्यन्यः प्रमाता तस्याप्यन्य इति । एवमेव इच्छायाः प्रमातृविषयत्वे । प्रमातुरात्मनः अव्यवहितत्वाच प्रमेय- त्वानुपपत्तिः । लोके हि प्रमेयं नाम प्रमातुः इच्छा-स्मृति-प्रयत्न- -प्रमाणजन्म-व्यवहितं सिध्यति । नान्यथा अवगतिः प्रमेयविषया दृष्टा। नच प्रमातुः प्रमाता स्वस्य स्वयमेव केनचित् व्यवहितः कल्पयितुं शक्यः इच्छादीनामम्यतमेनापि । स्मृतिश्च स्मर्तव्याविषया न रमर्तृविपया । तथा इन्छायाः इष्टविषयत्वमेव न इन्छावद्विषयत्वम् । स्मत्रिन्छावद्विपयत्वेऽपि हि उभयोः अनवस्था पूर्ववदपरिहार्या स्यात् ॥ ९९ ।। ननु प्रमातृविषयावगत्यनुत्पत्तौ अनवगत एवं प्रमाता स्यादिति चेत् ॥ १०॥ न, अवगंतुः अवगतेः अवगंतव्यविषयत्वात् । अवगंतृविषयत्वे च अनवस्था पूर्ववत् स्यात् । अवगतिश्च आत्मनि कूटस्थनित्यात्मज्योतिः अन्यतः अनपेक्षैव सिद्धा अग्न्यादित्यायुष्णप्रकाशवदिति पूर्वमेव प्रसाधि- तम् । अवगतः चैतन्यात्मयोतिषः स्वात्मनि अनित्यत्वे, आत्मनः स्वार्थ- तानुपपत्तिः ! कार्यकरणसंघातवत् संहतत्वात् पारायं दोपवत्त्वं च अयो- चाम ।.कथम् ? चैतन्यात्मज्योतिपः स्वात्मनि अनित्यत्वे स्मृत्यादिव्यवधा- नात् सांतरत्वम् । ततश्च तस्य चैतन्ययोतिषः प्रागुत्पत्तेः प्रध्वंसामोर्च आत्मन्येव अभावात् चक्षुरादीनामिव संहतत्वात् पारायं स्यात् । यदा च तत् उत्पन्नं आत्मनि विद्यते न तदा आत्मनः स्वार्थत्यम् । तद्भागाभा- यापेक्षा हि आत्मानात्मनोः स्वार्थत्वपरार्थत्वसिद्धिः । तस्मात् आत्मनः अन्यनिरपेक्षमेव नित्यचैतन्यज्योतिष् सिद्धम् ।। १०१ ॥ ननु एवं सति, असति प्रमाश्रयत्वे कथं प्रमातुः प्रमातृत्वम् ॥ १०२।। उन्यते-प्रमायाः नित्यत्वे अनित्यावे च रूपविशेषाभावात् ।

·उपदेशसाहस्री। .२९१ अवगतिहि प्रमा । तस्याः स्मृतीच्छादिपूर्विकायाः अनित्यायाः कूटस्थानि- त्याया वा न स्वरूपविशेपो विद्यते । यथा धात्वर्थस्य तिष्ठत्यादेः फलस्य गत्यादिपूर्वकस्य अनित्यस्य अगतिपूर्वस्य नित्यस्य वा रूपविशेषो नास्तीति तुल्यो व्यपदेशो दृष्टः तिष्टंति मनुष्याः तिष्टंति पर्वताः इत्यादि । तथा नित्यावगतिस्वरूपेऽपि प्रमातरि प्रमातृत्वव्यपदेशो न विरुध्यते फलसामा- न्यादिति ॥ १०३ ॥ अत्राह शिष्यः नित्यावगतिस्वरूपस्य आत्मनः अविक्रियत्वात् कार्यकरणैः असंहत्य तक्षादीनामिव वास्यादिभिः कर्तृत्वं नोपपद्यते । असं- हतस्वभावस्य च कार्यकरणोपादाने अनवस्था प्रसत्येत । तक्षादीनां तु कार्यकरणैःनित्यमेव संहतत्वीमति वारयाशुपादाने नानवस्था स्यादिति१०४ इह तु असंहतस्वभावस्य कारणानुपादाने कर्तृत्वं नोपपद्यत इति करणं उपादेयम्-तदुपादानमपि विक्रियैवेति तत्कर्तृत्वे करणांतरमुपा- देयम्, तदुपादानेऽपि अन्यदिति प्रमातुः स्वातंत्र्ये अनवस्था अपरिहार्या स्यात् इति । नच क्रियैव आत्मानं कारयति अनिर्वतितायाः स्वरूपा- भावात् । अथ अन्यत् आत्मानं उपेत्य क्रिया कारयतीति चेत् । न । अन्यस्य स्वतःसिद्धत्वाविषयत्वाद्यनुपपत्तेः । नहि आत्मनः अन्यत् अचे- तनं वस्तु स्वप्रमाणकं दृष्टम् । शव्दादि सर्वमेव अक्गतिफ्लावसानप्रत्य- यमितं सिद्ध स्यात् । अवगतिश्चेदात्मनोऽन्यस्य स्यात् सोऽपि आत्मैवासं- हतः स्वार्थः स्यात् न परार्थः । नच देहेंद्रियविषयाणां स्वार्थतां अवगंतुं शक्नुमः । अवगत्यवसानप्रत्ययापेक्षसिद्धिदर्शनात् ॥ १०५ ॥ ननु देहस्यावगतौ न कश्चित् प्रत्यक्षादिप्रत्ययांतरं अपेक्षते ॥ १०६ ॥ वाढम् । जाग्रति एवं स्यात् । मृतिसुषुप्त्योस्तु देहस्यापि प्रत्यक्षा- दिप्रमाणापेक्षैव सिद्धिः, तथैव इंद्रियाणाम् । वाह्या एव हि शब्दादयो देहेंद्रियाकारपरिणता इति प्रत्यक्षादिप्रमाणापेक्षैव हि सिद्धिः । सिद्धिरिति ·२९२ उपदेशसाहस्री.। च प्रमाणफलं अवगति अवोचाम । सा च अवगतिः कूटरथा स्वयंति द्धा आत्मज्योतिःस्वरूपेति च ॥ १०७ ॥ अत्राह चोदकः अवगतिः प्रमाणानां फलं कूटस्थानित्यात्म ज्योति स्वरूपेति च विप्रतिषिद्धम् । इत्युक्त्वंतमाह--न विप्रतिषिद्धम् कथं तर्हि अवगतेः फलत्वम् ? तत्त्वोपचारात् । कूटरथा नित्यापि सती प्रत्यक्षादिप्रत्ययांते लक्ष्यते तादर्थ्यात् । प्रत्यक्षादिप्रत्ययस्य अनित्यत्वे अनित्येव भवति । तेन प्रमाणानां फलं इति उपचर्यते ॥१०८॥ यद्येवं भगवन् ! कूटस्थानित्यावगतिः आत्मायोतिःस्वरूपैव स्वयं- सिद्धा आत्मनि प्रमाणनिरपेक्षत्वात् ततोऽन्यतः अचेतनं संहत्यकारित्वात् परार्थम् ।येन च सुखदुःखमोहहेतुप्रत्ययावीतरूपेण पारायं तेनैव स्वरू- पेण अनात्मनः अस्तित्वं नान्येन रूपांतरेण,अतो नास्तित्वमेव परमार्थतः । यथा हि लोके रजुसर्पमरीच्युदकादीनां तदवगतिव्यतिरेकेण अभावो दृपः एवं जामत्स्वप्नद्वैतभावस्यापि तदवगतिव्यतिरेकेण अभावो युक्तः । एवमेव परमार्थतः भगवन्,अवगतः आत्मज्योतिषः नैरंतर्यभावात् कूटस्थनित्यता अद्वैतभावश्च सर्वप्रत्ययभेदेषु अव्यभिचारात्।प्रत्ययभेदाच अवगति व्यभि- चरति । यथा स्वप्ने नीलपीताद्याकारभेदरूपाः प्रत्ययाः तदवगति व्यभि- चरंतः परमार्थतो न संतीत्युच्यते, एवं जाग्रत्यपि नीलपीतादिप्रत्ययभेदाः तामेवावगतिं व्यभिचरंतः असत्यरूपाः भवितुमर्हति । तस्याश्च अवगतेः अन्यः अवगंता नास्तीति न स्वेन स्वरूपेण स्वयं उपादातुं हातुं वा शस्यते अन्यस्य च अभावात् ॥ १०९ ॥ तथैवेति । एषा अविद्या यन्निमित्तः संसारो जाग्रत्स्वभलक्षणः तस्याः अविद्यायाः विद्या निवर्तिका । इत्येवं त्वं अभय प्राप्तोऽसि । नातःपरं जाग्रस्त्रगदुःखमनुभविष्यसि । संसारदुःखान्मुक्तोऽसीति ।।११०॥ ओमिति ॥ १११ ॥ इति कूटस्थाद्वयात्मबोधनामकं अवगतिप्रकरणं द्वितीय विवृत्तम् ॥र ·उपदेशसाहस्री। २९३ - ॥ अथ परिसंण्यानप्रकरणं तृतीयम् ।। ----- मुमुक्षूणां उपात्तपुण्यापुण्यक्षपणपराणां अपूर्वानुपचयार्थिनां परिस- ख्यानमिदमुच्यते, अविद्याहेतयो दोपाः वामनःकायप्रवृत्तिहेतवः, प्र- तेश्च इष्टानिष्टमिश्रफलानि कर्माणि उपचीयत, इति तन्मोक्षार्थम् ॥११२॥ तत्र शब्दस्पर्शरूपरसगंधानां विषयाणां श्रोत्रादिग्राह्यत्वार स्वात्मनि परेषु वा विज्ञानाभावः, तेपामेव परिणतानां यथा लोप्टादीनाम् । श्रोत्रादि- द्वारैश्च ज्ञायते,येन च ज्ञायन्ते सः ज्ञातृत्वात् अतज्जातीय ते हि शब्दादयः अन्योन्यसंसर्गित्वात् जन्मवृद्धिविपरिणामापक्षयनारासंयोगाविर्भावतिरोभा- यविकारविकारिक्षेत्रवीजाद्यनेकधर्माणः सामान्येन च सुखदुःखाधनेक- कर्माणः । तद्विज्ञातृत्वादेव तद्विज्ञाता सर्वशब्दादिधर्मविलक्षणः ॥११॥ तत्र शब्दादिभिः टपलभ्यमानैः पीडयमानो विद्वान् एवं परिस- चक्षीत ।। ११४॥ शब्दस्तु घनिसामान्यमात्रेण विशेषधमा पड्जादिभिः, प्रियः स्तुत्यादिभिः इटैः अनिष्टैश्च असत्यबीभत्सपरिभवाकोशादिभिर्वचनैः वा मां इक्स्वभावं असंसर्गिणं अविक्रिय अचलं अनिधनं अभयं अत्यंतसूक्ष्म अविपय गोचरीकृत्य स्पष्ट नैवार्हति असंसर्गित्वादेव मम ! अतएव न शब्दनिमित्ता हानिः वृद्धि; । अतो मां किं करिष्यति स्तुतिनिंदादि- प्रियवादिलक्षणः शब्दः । अविवेकिनं हि शब्दं आत्मत्वेन गतं प्रियः शब्दो वर्धयेत् अप्रियश्च क्षपयेत् अवियोकित्वात् , नतु मम विवेकिनो वालानमात्रमपि कर्तुमुत्सहत इति । एवमेव स्पर्शसामान्येन तद्विशेषैश्च शीतोष्णमृदुकर्फशादिज्वरोदरशूलादिलक्षणैश्च अप्रियैः प्रियैश्च कैश्चित् शरी- रसमवायिभिः बाह्यागंतुकनिमित्तैश्च न मम काचित् विक्रिया दृद्धिहानि- लक्षणा अस्पर्शत्वात् क्रियते व्योन्न इव मुष्टिघातादिभिः । तथा रूप- सामान्येन तद्विशेषैश्च प्रियाप्रियैः स्त्रीव्यंजनादिलक्षणैः अरूपत्वात् न मम ·२९४. उपदेशसाहस्री.। काचित् हानिः वृद्धि क्रियते । तथा रससामान्येन तद्विशेषैश्च प्रिया- प्रियैः मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषांयैः मूढबुद्धिभिः परिगृहीतैः अरसात्म- कस्य मम न काचित् हानिः वृद्धिर्वा क्रियते । तथा गंधसामान्येन तद्वि- शेषैश्च प्रियाप्रियैः पुष्पाद्यनुलेपनादिलक्षणैः अगंधात्मकस्य न मम काचित् हानिः वृद्धिर्वा क्रियते --'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगं- धवच्च यत्' इति श्रुतेः ॥ ११५ ॥ किंच य एव बाह्याः शब्दादयः ते शरीराकारेण संस्थिताः तद्ग्रा- हकैश्च श्रोत्राद्याकारैः अंतःकरणद्वयतद्विषयाकारेण च अन्योन्यसंसार्गत्वात् संहतत्वाच सर्वक्रियासु ! तत्रैवं सति विदुषो मम न कश्चित् शत्रुः मित्रं उदासीनो वा अस्ति । तत्र यदि कश्चित् मिथ्याज्ञानाभिमानेन प्रियं अप्रिय चा प्रयुयुक्षेत क्रियाफललक्षणं तन्मृधैव प्रयुयुक्षते सः, तस्य अविषयत्वा- - 'अव्यक्तोऽयमचिंत्योऽय' इति स्मृतेः । तथा सर्वेषां पंचानामपि भूतानां अविकार्यः अविषयत्वात् 'अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयं' इति स्मृतेः । यापि शरीरेद्रियसंस्थानमात्रमुपलक्ष्य मद्भक्तानां विपरीतानां च प्रियाऽप्रि- यादिप्रयुयक्षा, तजा च धर्माधर्मादिप्राप्तिः, सा तेषामेव, नतु मयि अजरे अमृते अभये 'नैनं कृताकृते तपतः', 'न कर्मणा वर्धते नो कनीयान्" 'सवाह्याभ्यंतरो ह्यजः', 'न लिप्यते लोकदुःखेन वाह्यः' इत्यादिश्रुतिस्मृ- तिभ्यः । अनात्मवस्तुनश्च असत्त्वात् इति परमो हेतुः । आत्मनश्च अद्व- यत्वविषयाणि द्वयस्यासत्त्वात् यानि सर्वाणि उपनिपद्वाक्यानि विस्तरशः समीक्षितव्यानि समीक्षिनव्यानीति ॥ ११६ ॥ इति श्रीमन्छंकरभगवत्पादकृती उपदेशसाहस्यां गयप्रबंध: समाप्तः। ॐ॥ || ॐ तत्सदह्मार्पणमस्तु । न्मम-

·उपदेशसाहस्री।
२९५
॥ उपदेशसाहसी॥
पधप्रबंधः द्वितीयो भागः।
१ उपोद्घातप्रकरणम्।
चैतन्यं सर्वग सर्व सर्वभूतगुहाशयम् ।
यत्सर्व विषयातीतं तस्मै सर्वविदे नमः ॥ १ ॥
समापथ्य क्रियाः सर्वा दाराग्न्याधानपूर्विकाः ।
ब्रह्मविद्यामथेदानी वक्तुं वेदः प्रचक्रमे ।। २ ।।
कर्माणि देहयोगार्थ देहयोगे प्रिय प्रिये ।
ध्रुवे स्यातां ततो रागो द्वेपश्चैव ततः क्रियाः ॥ ३ ॥
धर्माधौं ततोऽज्ञस्य देहयोगस्तथा पुनः ।
एवं नित्यप्रवृत्तोऽयं संसारश्चक्रवदभृशम् ॥ ४ ॥
अज्ञानं तस्य मूलं स्यादिति तद्धानमिष्यते ।
ब्रहाविद्याऽत आरब्धा यतो निःश्रेयसं भवेत् ॥ ५ ॥
विद्यैवाज्ञानहानाय न कर्माप्रतिकूलतः ।
नाज्ञानस्याप्रहाणे हि रागद्वपक्षयो भवेत् ॥ ६ }
रागद्वेषक्षयाभावे कर्म दोषोद्भवं ध्रुवम् ।
तस्मानिःश्रेयसाय विद्यैवात्र विधीयते ।। ७ ॥
ननु कर्म तथा नित्यं कर्तव्यं जीवने सति ।
विद्यायाः सहकारित्वं मोक्षं प्रति हि तवजेत् ।। ८॥
यथा विद्या तथा कर्म चौदितत्याविशेषतः ।
प्रत्यवायस्मृतेश्चैव कार्य कर्म मुमुक्षुभिः ॥ ९ ॥
ननु ध्रुवफला विद्या नान्यत्किंचिदपेक्षते ।
नाग्निष्टोमी यथैवान्यधुवकार्योऽप्यपेक्षते ॥ १० ॥

·२९६ उपदेशसाहस्री। तथा धुवफला विद्या कर्म नित्यमपेक्षते ! इत्येवं केचिदिन्छति न कर्म प्रतिकूलतः ॥ ११ ॥ विद्यायाः प्रतिकूल हि कर्म स्यात्साभिमानतः । निर्विकारात्मबुद्धिश्च वियेतीह प्रकीर्तिता ॥ १२ ॥ अहं कर्ता ममेदं स्यादिति कर्म प्रवर्तते । यस्वधीना भवद्विद्या क-धीनो भवेद्विधिः ॥ १३ ॥ कारकाण्युपमृद्गाति विद्या बुद्धिमिवोपरे । इति तत्सत्यमादाय कर्म कतुं व्यवस्यति ॥ १४ ॥ विरुद्धत्वादतः शक्यं कर्म कर्तुं न विद्यया । सहैव विदुपा तस्मात्कर्म हेयं मुमुक्षुणा ॥ १५ ॥ देहाचैरविशेषेण देहिनो ग्रहणं निजम् | प्राणिनां तदविद्योत्थ तावत्कर्मविधिर्भवेत् ॥ १६ ॥ नेति नेतीति देहादीनपोह्यात्माऽवशेपितः । अविशेषात्मबोधार्थ तेनाविद्या निवर्तिता ॥ १७ ॥ निवृत्ता सा कथ भूयः प्रसूयेत प्रमाणतः । असत्येवाविशेपेऽपि प्रत्यगात्मनि केवले || १८ ॥ न चेद्भयः प्रसूयेत कर्ता भोत्तेति धीः कथम् । सदस्मीति च विज्ञाने तस्माद्विद्याऽसहायिका ॥ १९ ॥ अत्यरेचयदित्युत्तो न्यास' श्रुत्यात एव हि । कर्मभ्यो मानसातेभ्य एतावदिति वाजिनाम् ॥ २० ॥ अमृतत्व श्रुतं यस्मात्त्याज्यं कर्म मुमुक्षुभिः । अग्निष्टोमवदित्युक्त तत्रेदमभिधीयते ॥ २१ ॥ नैककारकसाध्यत्वात्फलान्यत्वाच कर्मण. । विद्या तद्विपरीतातो दृष्टांतो विषमो भवेत् ।। २२ ।। कृष्यादिवत्फलार्थत्वादन्यकर्मोपबृहणम् ।

·उपदेशसाहती।
२९७
अनिष्टोमस्त्वपक्षेत विद्यान्यत्किमपेक्षते ।। २३ ।।
प्रत्यवायस्तु तस्यैव यस्याहंकार इष्यते ।
अहंकारफलार्थित्वे विद्यते नात्मवादिनः ।। २४ ॥
तस्मादज्ञानहानाय संसारविनिवृत्तये ।
ब्रह्मविद्या विधानाय प्राधोपनिपचियम् ॥ २५ ॥
सदेरुपनिपूर्वस्य किपि चोपनिषद्भवेत् ।
मंदीकरणभावाच गर्भादेः शातनात्तथा ॥ २६ ॥
२ प्रतिपेधप्रकरणम् ।
प्रतिपेढुमशक्यत्यानेतिनेतीति शेषितम् |
इद नाहमिद नाहमित्यद्धा प्रतिपद्यते ॥ १॥
अहंधीरिटमात्मोत्था वाचारंभणगोचरा ।
निषिद्धास्मोद्भवत्वात्सा न पुनर्मानतां व्रजेत् ॥ २ ॥
पूर्वबुद्धिमवाधित्वा नोत्तरा जायते मतिः ।
दृशिरेकः स्वय सिद्धः फलत्वात्स न वाध्यते ॥ ३ ॥
इद वनमतिक्रम्य शोकमोहादिदूषितम् ।
चनाद्गांधारको यद्वारस्यात्मानं प्रतिपद्यते ॥ ४ ॥
---
३ ईश्वरात्मप्रकरणम् ।
ईश्वरश्चेदनात्मा स्यानासावस्मीति धारयेत् ।
आत्मा चदीश्वरोऽस्मीति विद्या सान्यनिवर्तिका ॥ १ ॥
आत्मनोऽन्यस्य चेद्धर्मा अस्थूलत्वादयो मताः ।
अज्ञेयत्वेऽस्य किं तैः स्यादात्मत्वे ह्यन्यधीनुतिः ॥ २॥
मिध्याच्यासनिषेधार्थ ततोऽस्थूलादि गृह्यताम् ।
परत्र चेन्निषेधार्थ शून्यतावर्णन हि तत् ॥ ३ ॥

·२९८
उपदेशसाहस्री।
बुभुत्सोर्यदि चान्यत्र प्रत्यगात्मन इष्यते ।
अप्राणो ह्यमना शुभ्र इति चानर्थक वच ॥ ४ ॥
--
४ तचज्ञानस्वभावप्रकरणम् ।
अहप्रत्ययवीज यदहप्रत्ययवस्थितम् ।
नाहप्रत्ययवयुष्ट कथ कर्म प्ररोहति ॥ १
दृष्टवचेत्प्ररोह स्यान्नान्यकर्मा स इष्यते ।
तनिरोधे कथ तस्या पृच्छामो वस्तदु यताम् ॥ २ ॥
देहाद्यारभसामा ज्ञान सद्विषय त्वयि ।
अभिभूय फल कुर्यात्कर्माते ज्ञानमुद्भवेत् ॥
आरब्धस्य फले ह्येते भोगो ज्ञान च कर्मण ।
अविरोधस्तयोर्युक्तो वैधयं चेतरस्य तु ॥ ४ ॥
देहात्मज्ञानव ज्ञान देहात्मज्ञानबाधकम् ।
आत्मन्येव भवेद्यस्य स ने छन्नपि मुन्यते ।
तत सर्वमिद सिद्ध प्रयोगोऽस्माभिरीरित ॥ ५ ॥
॥
५ बुद्धयपराधप्रकरणम् ।
मूत्राशको यथोदको नाग्रहीदमृत यथा ।
कर्मनाशभयाजतोरात्मज्ञानाग्रहस्तथा ॥ १ ॥
बुद्धिस्थश्चलतीवात्मा ध्यायतीन च दृश्यते ।
नौगतस्य यथा वृक्षारतद्वत्ससारविभ्रम ॥ २ ॥
नौस्थस्य प्रातिलोम्येन नगाना गमन यथा ।
आत्मन ससृतिस्तद्वद्धयायतीति हि श्रुति ॥ ३ ॥
चैतयप्रतिविबेन व्याप्तो बोधो हि जायते ।
बुद्धे शब्दादिनि सस्तेन मोमुह्यते जगत् ॥ ४ ॥

·२९९ उपदेशसाहस्री। चैतन्यभारयताहमस्तादयं च तदस्य यत् । इदमंशप्रहाणे न परः सोऽनुभवो भवेत् ॥ ५॥ ६ विशपापोहप्रकरणम् । छित्त्वा त्यक्तेन हस्तेन स्वयं नात्मा विशेष्यते । यथा शिष्टेन सर्वेण येन येन विशेष्यते ॥१॥ तस्मात्त्यक्तेन हातेन तुल्यं सर्व विशेषणम् । अनात्मत्वेन तस्मा ज्ञो मुक्तः सवैविशेषणैः ॥२॥ विशेषणमिदं सर्व साध्वलंकरण यथा । अविद्याध्यस्तमतः सर्व ज्ञात आत्मन्यसद्भवेत् ॥ ३ ॥ ज्ञातैवात्मा सदा ग्राह्यो ज्ञेयमुत्सृत्य केवलः | अहमित्यपि यद्ग्राहं व्यपेतांगसमं हि तत् ।। ४ ॥ यावान्स्यादिदमंशो यः स स्वतोऽन्यो विशेषणम् । विशेषप्रक्षयो यत्र सिद्धो ज्ञश्चित्रगुर्यथा ॥५॥ इदमशोऽहमित्यत्र त्यायो नात्मेति पंडितैः । अहंब्रह्मेति शिष्टांशो भूतपूर्वगर्भवेत् ॥ ६ ॥ ७ बुद्ध्यारूढप्रकरणम् । बुद्धयारूढ सदा सर्व दृश्यते यत्र तत्र वा । मया तस्मात्परं ब्रह्म सर्वज्ञश्चामि सर्वगः ॥१॥ यथात्मबुद्धिचाराणां साक्षी तद्वत्परेष्वपि । नेवापोटु न वाऽऽदातुं शक्यातामात्परो ह्यहम् ॥ २ ॥ विकारित्वमशुद्धत्व भौतिकत्वं न चात्मनः । अशेषबुद्धिसाक्षित्वादबुद्धिवन्नाल्पवेदना ॥ ३ ॥ मणौ प्रकाश्यते यदद्रताद्याकारताऽऽतपे।

·३०० उपदेशसाहस्री। मयि सदृश्यते सनमातपेने तन्मया ॥ ४ ॥ बुद्धौ दृश्य भवेद्बुद्धौ सत्या नास्ति विपर्यये । द्रष्टा यस्मात्सदा द्रष्टा तस्मात् द्वैत न विद्यते ॥ ५ ॥ अविरेकात्परामार यथा बुद्धिरवैत्तथा । पिकात्तु परादन्य स्वय चापि न विद्यते ॥६॥ ८ मतिविलापनप्रकरणम् । चिति स्वरूप स्वत एव मे मत रसादियोगस्तर मोहकारित । अतो न किंचित्तव चेष्टितन मे फल भवेत्सर्वविशेषहानत ॥ १॥ विमुच्य मायामयकार्यतामिह प्रशातिमायाह्यमदीहितात्सदा । अह पर ब्रह्म सदा विमुक्तयत्तयाजमेक द्वयार्जित यत ॥ २ ॥ सदा च भूतेषु समोऽस्मि केरलो यथा च ख सर्वगमक्षर शिवम् । निरतर निष्कलमक्रिय पर ततो न मेऽस्तीह फल तोहिते ॥ ३ ॥ अह ममैको न मदन्यदिष्यते तथा न कस्याप्यहमस्म्यसगत । असगरूपोऽहमतो न मे त्वया कृतेन कार्य तव चाद्वयत्वत ||४|| फले च हेतौ च जनो विषक्तवानिति प्रचिंत्याहमतो विमोक्षणे । जनस्य सवादमिम प्रक्लप्तवान्स्वरूपतत्त्वार्थविबोधकारणम् ॥५॥ सवादमेत यदि चिंतयेनरो विमुच्यते ज्ञानमहाभयागमात् । विमुक्तकामश्च तथा जन सदा चरत्यशोक सम आत्मनित्सुखी ॥६॥ -- ९ सूक्षमताव्यापिताप्रकरणम् । सूक्ष्मताव्यापिते ज्ञेये गधादेरुत्तरोत्तरम् | प्रत्यगात्मावसानेषु पूर्वपूर्वप्रहाणत ॥१॥ शारीरा पृथिवी तावद्यावद्वाह्या प्रमाणत । अब्बादीनि च तत्त्वानि तावडेयानि कत्लश ||२|| ·उपदेशसाहस्री। ३०१: वाय्यादीनां यथोत्पत्तेः पूर्व खं सर्वगं तथा । अहमेकः सदा सर्वश्चिन्मात्रः सर्वगोऽद्वयः ॥३॥ ब्रह्माद्याः स्थावरांता ये प्राणिनो मम पूः स्मृताः। कामक्रोधादयो दोपा जायेरन्मे बुतोऽन्यतः ॥४॥ भूतदोपैः सदाऽस्पृष्टं सर्वभूतस्थमीश्वरम् । नीलं व्योम यथा बालो दुष्टं मां वीक्षते जनः ॥५॥ मच्चैतन्याभात्यत्वात्सर्वप्राणिधियां सदा । पूर्मम प्राणिनः सर्वे सर्वज्ञस्य विपाप्मनः ॥६॥ जनिमज्ञानविज्ञेयं स्वमज्ञानवदिप्यते । नित्यं निर्विषयं ज्ञानं तरमात् द्वैतं न विद्यते ॥७॥ ज्ञातु तिर्हि नियोक्ता सुषुप्ते त्वन्यशून्यतः । जाप्रज्ञातिस्त्वविद्यातरतद्ग्राह्यं चासदिष्यताम् ।।७।। रूपवत्त्वाद्यसत्त्वाल दृष्टयादेः कर्मता यथा । एवं विज्ञानकर्मत्वं भूम्नो नाराति गम्यते ॥९॥ १० दृशिस्वरूपपरमार्थदर्शनप्रकरणम् ।। दृशिस्वरूपं गगनोपमं परं सद्विभातं त्वजमेकमक्षरम् । अलेपकं सर्वगतं यदद्वयं तदेव चाहं सततं विमुक्त 3. ॥१॥ दृशिस्तु शुद्धोऽहमविकियात्मको न मेऽस्ति कश्चिद्विषयः स्वभावतः । पुरस्तिरश्चोर्ध्वमधश्च सर्वतः संपूर्णभूमा त्वज आत्मनि स्थितः ।।२।। अजोऽमरश्चैव तथाजरोऽमृतः स्वयंप्रभः सर्वगतोऽहमद्वयः । न कारणं कार्यगतीव निर्मलः सदैव तृप्तश्च ततो विमुक्त ॐ ||३|| सुषुप्तजाग्रत्स्वपतश्च दर्शनं न मेऽस्ति किंचितु मतेहि मोहनम् । स्वतश्च तेषां परतोऽप्यसत्त्वतस्तुरीय एवास्मि सदा हगद्वयः ॥४॥ शरीरसुद्धीद्रियदुःखसंततिर्न मे न चाहं मम निर्विकारतः । V

·३०२
उपदेशसाहस्री।
असत्वहेतोश्च तथैव संततेरसत्त्वमस्याः स्वपतो हि दृश्यरत् ||५||
इदं तु सत्य मम नास्ति विक्रिया विकारहेतुन हि मेऽद्वयत्वतः ।
न पुण्यपापे न च मोक्षवंधने न चास्ति वर्णाश्रमताऽशरीरत. ॥६॥
अनादितो निर्गुणतो न कर्म मे फल च तस्मात्परमोऽहमद्वयः ।
यथा नभः सर्वगत न लिप्यते तथा ह्यहं देहगतोऽपि सूक्ष्मत. ॥७॥
सदा च भूतेषु समोऽहमीश्वर क्षराक्षराभ्या परमो हाथोत्तमः ।
परात्मतत्वश्च तथाद्वयोऽपि सन्विपर्ययेणाभिमतत्वविद्यया ॥७॥
अविद्यया भावनया च कर्मभिर्विविक्त आत्माऽव्यवधि सुनिर्मल. ।
हगादिशक्तिप्रचितोऽहमद्वय. स्थितः स्वरूपे गगन यथाचलम् ॥९॥
अह पर ब्रह्म विनिश्चयात्मदृङ् न जायते भूय इति श्रुतेर्वचः ।
न चैव वीजे वसति प्रजायते फल न जन्मास्ति ततो ह्यमोहता ॥१०॥
मेदमित्थ च तथेदमीदृश तथाहमेन न परो न वान्यथा ।
विमूढतैर न जनस्य कल्पना सदा समे ब्रह्मणि चाद्वये शिवे ॥११॥
यदद्वय ज्ञानमतीन निर्मल महात्मना तत्र न शोकमोहता ।
तयोरभाने न हि जन्म कर्म वा भवेदय वेदविदा विनिश्चय ॥१२॥
सुषुप्तरजाप्रति यो न पश्यति द्वय तु पश्यन्नपि चाद्वयत्वतः ।
तथा च कुर्वन्नपि निष्क्रियश्च य स आत्मनिन्नान्य इतीह निश्चय ॥,
इतीदमुक्त परमार्थदर्शन मया हि वेदातविनिश्चित परम्
-विमुच्यतेऽस्मिन्यदि निश्चितो भवेन लिप्यते व्योम इवेह कर्ममि ॥१४॥
ईक्षितृत्वप्रकरणम् । ११ ॥
ईक्षितृत्व स्वत सिद्ध जतूना च ततोऽन्यता ।
अज्ञानादित्यतोऽन्यत्व सदसीति निर्यते ॥ १॥
एतावद्धयमृतत्वं न किंचिदन्यत्सहायकम् ।
ज्ञानस्येति हुवच्छास्त्र सलिंग कर्म वारते ॥ २ ॥

·उपदेशसाहस्री। "३०३ सर्वेषां मनसो वृत्तमाविशेषेण पश्यतः । तस्य मे निर्विकारस्य विशेषः स्यात्कथंचन ॥ ३ ॥ मनोवृत्तं मनश्चैव स्वप्नवजाप्रतीक्षितुः । संप्रसादे द्वयासत्याञ्चिन्मात्रः सर्वगोऽव्ययः ॥ ४ ॥ स्वमः सत्यो यथाऽऽबोधादेहात्मत्वं तथैव च । प्रत्यक्षादेः प्रमाणत्वं जाग्रत्स्यादाऽऽत्मवेदनात् ॥ ५ ॥ व्योमवसर्वभूतस्थी भूतदोपैर्विवर्जितः । साक्षी चेताऽगुणः शुद्धो प्रीवास्मीति केवलः ॥ ६ ॥ नामरूपक्रियाभ्योऽन्यो नित्यमुक्तस्वरूपवान् । अहमात्मा परं ब्रह्म चिन्मात्रोऽहं सदाऽद्वयः ॥७॥ अहं ब्रह्मास्मि कर्ता च भोक्ता चास्मीति ये विदुः । ते नष्टा ज्ञानकर्मभ्यां नारितकाः स्युन संशयः ॥ ८॥ धर्माधर्मफलोग इष्टोऽदृष्टो यथाऽऽत्मनः | शास्त्राब्रह्मत्वमप्यस्य मोक्षो ज्ञानात्तथेष्यताम् ।। ९॥ या माहारजनाद्यास्ता वासनाः स्वमदार्शभिः । अनुभूयंत एवेह ततोऽन्यः केवलो दृशिः ॥ १० ॥ कोशादिव विनिष्कृष्टः कार्यकारणवार्जितः । यथाऽसिदश्यते स्वप्ने तद्बोद्धा स्वयंप्रभः ॥ ११॥ आपेपात्प्रतिबुद्धस्य ज्ञस्य स्वामाविकं पदम् । उक्तं नेत्यादिवाक्येन कल्पितस्यापनेतृणा ॥ १२ ॥ महाराजादयो लोका मयि यद्वत्प्रकल्पिताः । स्वप्ने तद्वत् द्वयं विद्यादूपं वासनया सह ।। १३ ॥ देहलिंगात्मना कार्या वासनारूपिणा लिया। नेति नेत्यात्मरूपत्वान्न भे कार्या क्रिया कचित् ॥ १४ ॥ न ततोऽमृतताशास्ति कर्मणोऽज्ञानहेतुतः ।

·३०४
.उपदेशसाहस्री।
मोक्षस्य ज्ञानहेतुत्वान तदन्यदपेक्षते ॥ १५ ॥
अमृतं चाभयं नात नेतीत्यारमा प्रियो मम |
विपरीतमतोऽन्यद्यत्त्यजेत्तत्सक्रिय ततः ॥ १६ ॥
१२ प्रकाशप्रकरणम् ॥
प्रकाशस्थं यथा देहं सालोकमभिमन्यते ।
द्रष्ट्राभासं तथा चित्तं द्रष्टाहमिति मन्यते ॥ १॥
यदेव दृश्यते लोके तेनाभिन्नत्वमात्मनः ।
प्रपद्यते ततो मूढस्तेनात्मानं न विंदति ॥ २ ॥
दशमस्य नवात्मत्वप्रतिपत्तिवदात्मनः ।
दृश्येषु तद्वदेवायं मूढो लोको न चान्यथा ॥ ३ ॥
त्वं कुरु त्वं तदेवेति प्रत्ययावैककालिको ।
एकनीडो कथं स्यातां विरुद्धौ न्यायतो वद ॥ ४ ।।
देहाभिमानिनो दुःखं नादेहस्य स्वभावतः ।
स्वापवत्तत्प्रहाणाय तत्त्वमित्युच्यते दृशेः ।। ५ ॥
दृशेश्छाया यदाऽऽरूढा मुखच्छायेव दर्शने ।
पश्यस्तं प्रत्यय योगी दृष्ट आत्मेति मन्यते ॥ ६ ॥
तं च मूदं च यद्यन्य प्रत्ययं वेत्ति नो दृशेः ।
स एव योगिनां श्रेष्ठो नेतरः स्यान्न संशयः ॥ ८॥
विज्ञातेर्यस्तु विज्ञाता स त्वमित्युच्यते यतः ।
स स्यादनुभवस्तस्य ततोऽन्योऽनुभवो मृषा ।। ८ ॥
दृशिरूपे सदा नित्ये दर्शनादर्शने मयि ।
कथं स्यातां ततो नान्य इष्यतेऽनुभवस्ततः ॥ ९ ॥
यस्थस्तापों खेदेहे दृशेः स विषयो यथा ।
सवस्थस्तद्वदेवेह दृशेः स विषयस्तथा ॥ १०॥

·उपदेशसाहस्री। ३०५ प्रतिपिद्धे गंशोऽज्ञः खमिवैकरसोऽद्वयः । नित्यमुक्तः सदाशुद्धः सोऽहं ब्रह्मास्मि केवलः ॥ ११ ॥ विज्ञातु व विज्ञाता परोऽन्यः संभवत्यतः । विज्ञाताहं परो मुक्तः सर्वभूतेषु सर्वदा ॥ १२ ॥ यो वेदालुप्तदृष्टित्वमात्मनोऽकर्तृतां तथा । ब्रह्मवित्वं तथा मुक्त्वा स आत्मज्ञो न चेतरः ॥ १३ ॥ ज्ञातवाहमविज्ञेयः शुद्धो मुक्तः सदेत्यपि । विवेकी प्रत्ययो बुद्धेदृश्यत्वान्नाशवान्यतः ॥ १४ ॥ अलुप्ता त्यात्मनो दृष्टिनोत्पाद्या कारकैर्यतः । दृश्यया चान्यया दृष्टया जन्यताऽस्याः प्रकास्थिता ॥ १५ ॥ देहात्मवुद्धयपेक्षत्वादात्मनः कर्तृता मृषा । नैव किंचित्करोमीति सत्या बुद्धिः प्रमाणजा ॥ १६ ॥ कर्तृत्व कारकापेक्षमकर्तृत्व स्वभावतः । कर्ता भोक्तेति विज्ञानं मृपैवेति सुनिश्चितम् ॥ १७ ।। एवं शास्त्रानुमानाभ्यां स्वरूपेऽवगते सति । नियोज्योऽहमिति होघा सत्या बुद्धिः कथं भवेत् ।। १८ ।। यथा सर्वांतरं व्योम व्योम्नोऽप्याभ्यंतरो ह्यहम् । निर्विकारोऽचला शुद्धोऽजरो मुक्तः सदाऽद्वयः ॥ १९ ॥ १३ अचक्षुष्यप्रकरणम् ॥ अचक्षुष्ट्वान्न दृष्टि८ तथाऽश्रोत्रस्य का श्रुतिः । अवाक्यान्न तु वक्तिः स्यादमनस्वान्मतिः कुतः ॥ १ ॥ अप्राणस्य न कर्मास्ति बुद्धयभावे न वेदिता । विद्याविये ततो न स्तश्चिन्मानध्यातियो मम || २ ॥ नित्यमुक्तस्य शुद्धस्य फूटस्थस्याविचालिनः ।

·३०६
उपदेशसाहस्री।
अमृतस्याक्षरस्पैरमशरीरस्य सर्वदा ।।३।।
जिघत्सा वा पिपासा या शोकमाही जरामृती ।
न विद्यतेऽशरीरत्याद्वयोमनद्वयापिनो मम || ४ ।।
अस्पर्शवान मे स्पृष्टि जितत्वाद्रतज्ञता ।
नित्यविज्ञानरूपस्य ज्ञानाहाने न मे सदा ॥ ५ ॥
या तु स्या-मानसी वृतिश्चाक्षुष्का रूपरजना ।
नित्यमेवात्मनो दृष्टया नित्यया दृश्यत हि सा ॥ ६ ॥
तथान्येंद्रिययुक्ता या वृत्तयो विषयाजना ।
स्मृती रागादिरूपा च कैलातर्मनस्यपि ॥ ७ ॥
मानस्यस्तद्वदन्यस्य दृश्यते स्वप्नवृत्तय ।
द्रष्टुदृष्टिस्ततो नित्या शुद्धाऽनता च केवला ॥ ८ ॥
अनित्या साऽपिशुद्धति गृह्यतेऽत्राविकत ।
सुखी दुखी तथा चाह दृश्ययोपाधिभूतया ॥९॥
मूढया मूढ इत्येव शुद्धया शुद्ध इत्यपि ।
मन्यते सर्वलोकोऽय येन ससारमृ छति ॥ १० ॥
अचक्षुष्मादिशास्त्रोक्त सब ह्याभ्यतर वजम् ।
नित्यमुक्तमिहात्मान मुमुक्षुश्चेत्तदा स्मरेत् ।। ११ ।।
अचक्षुष्कादिशााच द्रियाणि सदा मम |
अप्राणो घमना शुभ्र इति चाधर्षण बच ॥ १२ ॥
शब्दादीनामभानश्च श्रूयते मम काठके ।
अप्राणो ह्यमना यस्मादविकारी सदा ह्यहम् ।। १३ ॥
विक्षेगे नास्ति तस्मान्मे न समाधिस्तता मम ।
विक्षेपो वा समाधि; मनस स्याद्विकारिण || १४ ||
अमनस्यस्य शुद्धस्य कथ त स्याद्वय मम ।
अमनस्याधिकारिये विदेहव्यापिनो मम ॥ १५ ॥

·उपदेशसाहस्री। इत्येतद्यावदज्ञानं तावत्कार्य ममाभवत् । नित्यमुक्तस्य शुद्धस्य बुद्धस्य च सदा मम ॥ १६ ॥ समाधिर्वाऽसमाधिर्वा कार्य चान्यत्कुतो भवेत् । मां हि ध्यात्वा च बुद्धा च मन्यते कृतकृत्यताम् ॥ १७ ॥ अहं ब्रह्मास्मि सर्वोऽस्मि शुद्धो बुद्धोऽस्म्यतः सदा । अजः सर्वत एवाहमजरश्चाक्षयोऽमृतः ॥ १८ ॥ मदन्यः सर्वभूतेषु वोद्धा कश्चिन्न विद्यते । कर्माध्यक्षश्च साक्षी च चेता नित्योऽगुणोऽद्वयः ॥ १९ ।। न सच्चाहं न चासच नोभयं केवलः शिवः । न मे संध्या न रात्रि; नाही सर्वदा दृशेः ॥ २० ॥ सर्वमूर्तिवियुक्तं यद्यथा खं सूक्ष्ममद्वयम् | तेनाप्यस्मि विनाभूतं ब्रह्मैवाहं तथाऽद्वयम् ।। २१ ।। ममात्माऽस्य त आत्मेति मेदो व्योम्नो यथा भवेत् । एकस्य सुपिभेदेन तथा मम विकल्पितः ।। २२ ।। भेदोऽभेदस्तथा चैको नाना चेति विझल्पितः । ज्ञेय ज्ञाता गतिर्गता मय्येकस्मिन्कुतो भवेत् ।। २३ ।। न मे हेय न चादयविकारी यतो ह्यहम् । सदा मुक्तस्तथा शुद्रः सदा बुद्धोऽगुणोऽहयः ॥ २४ ।। इत्येव सर्वदाऽऽत्मानं विद्यात्सर्व समाहितः । विनिया मा स्वदेहस्थमृपिर्मुक्तो यो भवेत् ॥ २५ ।। कृतन्यश्च सिद्धश्च योगी ब्राह्मण एव च । य एवं वेद तत्वार्थमन्यथा ह्यात्महा भवेत् ॥ २६ ॥ चदार्थो निश्चितो हेप समासेन मयोदितः । सन्यासिभ्यः प्रवक्तव्यः श तेभ्यः शिष्टबुद्धिना ।। २७ ॥

·३०८ उपदेशसाहस्री। १४ स्वमस्मृतिप्रकरणम्। Xo- समस्मृत्योर्घटादेहिं रूपाभास प्रदृश्यते ! पुरा नून तदाकारा धीईटेत्यनुमयिते ॥१॥ भिक्षामटन्यथा स्वप्ने दृष्टो देहो न स स्वयम् । जाग्रदृश्यात्तथा देहाष्टुत्वादन्य एव स ॥ २ ॥ मूपासक्त यथा ताम्र तन्निभ जायते तथा । रूपादीन्व्याप्नुच्चित्त तन्निभ दृश्यते ध्रुवम् ॥ ३ ॥ व्यजको वा यथाऽऽलोको व्यग्यस्याकारतामियात् । सर्वार्थव्यजकत्वाद्धीराकारा प्रदृश्यते ।। ४ ।। धारमार्थस्वरूपा हि पुसा दृष्टा पुराऽपि च । न चानने कथ पश्येत्स्मरतो वाऽशति कुत ॥ ५ ॥ व्यजकर तदेवास्या रूपाद्याकारदृश्यता । द्रप्तृत्व च दृशस्तद्वयाति स्याद्धिय उद्भो ।। ६ ।। चिन्मानयोतिषा स; सर्वदेहेषु बुद्धय । मया यस्मात्प्रकाश्यते सनस्यात्मा ततो यहम् ॥ ७ ॥ करण धर्म कर्ता च किया स्त्रम फल च धी । जाप्रत्यय यतो दृष्टा द्रष्टा तस्मादतोऽन्यथा 11 ८ ॥ वुद्धपादीनामनात्म-त्र हेयोपादेयम्पत । हानापादानपत्तीरमा न त्यायो न च गृपते ॥१॥ सवाद्याभ्यतरे शुद्ध प्रदान करसे घने । याह्यमाभ्यतर चान्यक्य हेय प्रकल्प्यते ॥ १०॥ य भामा नति नेताति परापोहन शेषित । स चलपिदारमेटो यतेतात परं पथम् ।।११।। मानापतिमा गरिसरम।

·उपदेशसाहस्री।
.
कार्यवान्स्यां कथं चाहं विमृशेदेवमंजसा ।। १२ ॥
पारगस्तु यथा नद्यास्तत्स्थः पार यियासति ।।
आमज्ञश्चेत्तया कार्य कर्तुमन्यदिहेच्छति
आत्मज्ञस्यापि यस्य स्याद्धानोपादानता यदि ।
न मोक्षाहः स विज्ञयो वांतोऽसौ ब्रह्मगा ध्रुवम् ।। १४ ।।
सादियं हि जगत्माणस्तस्मान्नाहर्निशैव वा ।
प्राणज्ञस्यापि न स्यातां कुतो ब्रह्मविदोऽद्वये ।। १५ ।।
न स्मरत्यात्मतो यात्मा विस्मरेद्वाऽप्यंलुप्तचित् ।
मनोऽपि स्मरतीत्येतज्ञानमज्ञानहेनुजम् । १६ ।।
ज्ञातुज्ञेयः परो ह्यात्मा सोऽविद्याकल्पितः स्मृतः ।
अपेोढे विद्यया तस्मिन्रज्ज्यां सर्प इवाइयः ॥ १७ ॥
फर्तृकर्मफलाभावात्सबाह्याभ्यंतरं यजम् ।
ममाहं चेति यो भावस्तस्मिन्कस्य कुतो भवेत् ॥१८॥
आत्मा ह्यात्मीय इत्येप भावोऽविद्याप्रकल्पितः ।
श्रामैकत्वे ह्यसौ नास्ति वीजाभावे कुतः फलम् ॥१९॥
द्रष्ट श्रोत तया मंतृ विज्ञात्रेव तदक्षरम् ।
द्रष्ट्रायन्यन्न तद्यस्मात्तस्मात् द्रष्टाऽहमक्षरम् ॥२०॥
स्थावर जंगम चैव द्रष्टुत्वादिक्रियायुतम् ।
सर्वमक्षरमेवातः सर्वस्याऽऽ:माऽक्षरं त्यहम् ॥२१॥
अकार्यशेषमात्मानमक्रियात्मक्रियाफलम् ।
निर्मम निरहंकारं यः पश्यति स पश्यति ॥२२॥
ममाहंकारयन्नेच्छाः शून्या एव स्वभावतः ।
आत्मनीति यदि ज्ञातमाचं स्वस्थाः किमीहितः ॥२३॥
योऽहंकारमात्मानं तथा वेत्तारमेव च |
वेत्यनात्मज्ञ एवातौ योऽन्यथाशः स आत्मवित् ॥२४॥

·३१० उपदेशसाहस्री। यथाऽन्यत्वेऽपि तादात्म्यं देहादिष्वात्मनो मतम् । तथाऽकर्तुरविज्ञानात्फलकात्मतात्मनः ॥२५॥ :, दृष्टिः श्रुतिर्मतितिः स्वप्ने दृष्टा जनैः सदा । तासामात्मस्वरूपत्वादतः प्रत्यक्षताऽऽत्मनः ॥२६॥ परलोकभयं यस्य नास्ति'मृत्युभयं तथा । तस्यात्मज्ञस्य शोच्याः स्युः सबहेंद्रा अपीश्वराः ॥२७॥ ईश्वरत्वेन किं तस्य ब्रहेंद्रत्वेन वा पुनः । तृष्णा चेत्सर्वतश्छिन्ना सर्वदैन्योद्भवाऽशुभा ॥२८॥ अहमित्यात्मधीर्या च ममेत्यात्मीयधीरपि । अर्थशून्ये यदा यस्य स आत्मज्ञो भवेत्तदा ॥२९॥ बुद्ध्यादौ सत्युपाधौ च तथाऽसत्यविशेषता । यस्य चेदात्मनो ज्ञाता तस्य कार्य कथं भवेत् ||३०॥ प्रसन्ने विमले व्योग्नि प्रज्ञानकरसऽद्वये । उत्पन्नात्मधियो ब्रूत किमन्यत्कार्यमिभ्यते ॥३१॥ आत्मानं सर्वभूतस्थममित्रं चात्मनोऽपि यः । पश्यनिच्छत्यसौ नूनं शीतीक विभावमुम् ।।१२।। प्रज्ञाप्राणानुकार्यात्मा छायेवाक्षादिगोचरः । ध्यायतीवेति चोक्ता हि शुद्धो मुक्तः स्वतो हि सः ॥१३॥ अप्राणस्यामनस्कस्य तथाऽसंसर्गिणो दृशेः । व्योमबद्वयापिनो ह्यस्य कथं कार्य भन्मम ॥ १४ ॥ असमाधि न पश्यामि निर्विकारस्य सर्वदा । ब्रह्मणो मे विशुद्धस्य शोघ्यं नान्यद्विपाप्मनः ॥३५॥ गंतव्यं च तथा नै सर्वगस्याचलस्य च । नोध नास्तिरो वापि निष्फलस्यागुणन्यतः ॥३६॥ चिन्मानज्योतिषो नित्यं तमस्तस्मिन्न विद्यते ।

·उपदेशसाहस्री।
कथं कार्य ममैवाद्य नित्यमुक्तस्य शिष्यते ॥३७॥
भमनरकस्य का पिता किया वाऽनिद्रियस्य का ।
अप्राणो हामनाः शुभ्र इति सत्यं श्रुतेर्वचः ॥३८॥
अकालस्वाददेशत्वाददिक्त्वादनिमित्ततः ।
आत्मनो नैय कालादेरपेक्षा ध्यायतः सदा ॥३९॥
यस्मिन्देवाश्च वेदाश्च पवित्रं कृत्स्नमेकताम् ।
वजेत्तन्मानसं तीर्थ यस्मिन्नात्वाऽमृतो भवेत् ॥ ४०॥
न चास्ति शब्दादिरनन्यवेदनः परस्परेणापि न चैव दृश्यते ।
परेण दृश्यास्तु यथा रसादयस्तथैव दृश्यत्वत एव दैहिकाः ॥४॥
हममेत्येषणयत्नविक्रियासुखादयस्तददिह प्रदृश्यतः ।
दृश्यत्वयोगाच परस्परेण ते न दृश्यतां याति ततः परो भवान् ॥४२॥
अहंक्रियाद्या हि समस्तविक्रिया सकर्तृका कर्मफलेन संहता।
चितिस्वरूपेण संमततोऽर्कवत्प्रकाश्यमानाऽसितताऽऽत्मनो यतः ॥४३॥
दृशिस्वरूपेण हि सर्वदेहिनां त्रियद्यया व्याप्य मनास्यवस्थितः ।
अतो न तस्मादपरोऽस्ति वेदिता परोऽपि तस्मादत एक ईश्वरः ॥४४
शरीखुयोर्यदि चान्यदृश्यता निरात्मवादाः सुनिराकृता मया ।
परश्च शुद्धो ह्य शुद्धिकर्मतः सुनिर्मलः सर्वगतोऽसितोऽद्वयः ॥४५॥
घटादिरूपं यदि ते न गृह्यते मनः प्रवृत्तं वहुवा स्त्रवृत्तिभिः ।
अशुद्धयचिद्रूपविकारदोषता मतेर्यथा वारयितुं न पार्यते ॥ ४६ ॥
यथा विशुद्धं गगन निरंतरं न सध्यते नापि च लिप्यते तथा ।
समस्तभूतेषु सदैव तेष्वयं समः सदात्मा ह्यजरोऽमरोऽभयः ॥ ४७ ॥
अमूर्तमूर्तानि च कर्मवासना दृशिस्वरूपस्य वहिः प्रकल्पिता ।
अविद्यया ह्यात्मनि मूढष्टिभिरपोद्य नेतीत्यवशेषितो दृशिः ।। ४८॥
प्रबोधरूपं मनसोऽर्थयोगजं स्मृतौ च सुप्तस्य च दृश्यतेऽर्थवत् ।
तथैव देहप्रतिमानतः पृथन्दृशेः शरीरं च मनश्च दृश्यतः ॥ ४९ ॥

·३१२ उपदेशसाहसी। स्वमावशुद्धे गगने घनादिके मलेऽपयाते सति चाविशेषता । यथा च तदछुतिपारितद्वये मदाऽविशेषो गगनोपमे दृशौ ॥ ५० ॥ १५ नान्यदन्यत्प्रकरणम्। नान्यदन्यद्भवेद्यस्मान्नान्यत्किचिद्विचिंतयेत् । अन्यस्यान्यत्वभावे हि नाशस्तस्य ध्रुवो भवेत् ॥ १ ॥ स्मरतो दृश्यते दृष्ट पटे चित्रमिर्पितम् । यत्र येन च तौ यो सत्वक्षेत्रज्ञनज्ञमौ ॥ २ ॥ फलात चानुभूत यात त्रादिकारकै । स्मर्यमाण हि कर्मस्थ पूर्व कमै तच्चित || ३ ।। द्रष्टुश्चान्यद्भवत् दृश्य दृश्यत्वावट रत्सद।। दृश्यात् द्रष्टाऽसजातीयो न वीरत्साक्षिताऽन्यथा ।। ४ ।। स्वात्मबुद्धिमपेक्ष्यासौ विधानां स्यात्प्रयोजक । जात्यादि शववत्तेन तद्वन्नानात्मताऽन्यथा ॥ ॥ न प्रियाप्रिय इत्युक्तेन देहत्व क्रियाफलम् । देहयोग क्रियाहेतुस्तस्माद्विद्वान्क्रियास्त्यजेत् ॥ ६ ॥ कर्मस्वात्मा स्वतत्रश्चेन्निवृत्तौ च तथेष्यताम् । अदेहत्वे फ्लेऽकाय ज्ञाते कुर्यात्कथ क्रिया ॥ ७ ॥ जात्यादीन्सपरित्यय निमित्त कर्मणा बुध । कर्महेतुविरद्ध यास्वरूप शास्त्रत स्मरेत् ।। ८ ॥ आत्मैक सर्वभतषु तानि तस्मिंश्च खे यथा । पर्यगायोमवत्सर्वं शुक्र दीप्तिमदिष्यते ॥ ९ ॥ व्रणस्नायवोरभावेन स्थूल देह निवारयेत् । शुद्धालापतयाऽलेप लिंग चाकायमि पुत ॥ १० ॥ वासुदेवो यथाऽश्वत्थे खदेहे चाब्रवीएमम् ।

·उपदेशसाहसी। तवत्ति य आत्मानं सम स ब्रह्मवित्तमः ॥ ११ ॥ यथा ह्यन्यशरीरेषु ममाहता न चेष्यते । आस्मिंश्चापि तथा देहे धीसाक्षित्वाविशेषतः ॥ १२ ॥ रूपसस्कारतुल्याधी रागद्वेषौ भय च यत् । गृह्यते धीश्रय तस्माज्ञाता शुद्धोऽभय सदा ॥ १३ ॥ यन्मनास्तन्मयोऽन्यावे नात्मत्वातौ क्रियात्मनि । आत्मन्ये चानपेक्षत्वात्सापेक्षं हि न तत्स्वयम् || १४ ।। खमिकरसा ज्ञप्तिरविभक्ताऽजराऽमला । चक्षुराग्रुपधानात्सा विपरीता विभाव्यते ॥ १५ ॥ दृश्यत्वादहमित्येष नात्मधर्मो घटादिवत् । तथाऽन्ये प्रत्यया ज्ञेया दीपाश्चात्माऽमलो ह्यतः ॥ १६ ॥ लप्रत्ययसाक्षित्वादविकारी च सर्वगः । विक्रियेत यदि द्रष्टा बुद्ध्याल्पविद्भवेत् || १७ ।। न दृष्टुिप्यते द्रष्टुश्चक्षुरादेर्यथैव तत् । नहि द्रष्टुरिति ढुक्त तस्मात् द्रष्टा सदैकद्दक् ॥ १८ ॥ मघातो याऽस्मि भूताना करणाना तथैव च । व्यस्त गाऽन्यतमो वाऽस्मि को वाऽस्मीति विचारयेत् ॥१९॥ व्यस्त नाह समस्त का भूतमिद्रियमेन वा । शेयत्वात्करण वाच्च ज्ञाताऽन्योऽस्मात् घटादिवत् ॥ २० ।। आत्माग्नेरिंधना बुद्धिरविद्याकामकर्मभि । दीपिता प्रज्वलत्येपा द्वार श्रोत्रादिभि. सदा ।। २१ ॥ दक्षिणाक्षिप्रधानेषु यदा बुद्धिचिंचेष्टते । विषयैर्हविषा दीप्ता ह्यात्माग्नि स्थूलमुक्तदा ॥ २२ ।। हूयते तु हनीपीति रूपादिग्रहणे स्मरन् । अरागद्वेप आत्माग्ला जाग्रदोपैन लिप्यते ।। २३ ।।

·३१४ उपदेशसाहस्री। मानसे तु गृहे व्यक्त सोऽविद्याकर्मवासनाम् । पश्यस्तैजस आत्मोक्तः स्वयंध्योतिः प्रकारिता ॥ २४ ॥ विषया वासना वापि चौद्यते नैव कर्मभिः। यदा बुद्धौ तदा ज्ञेयः प्राज्ञ आत्मा ह्यनन्यदृक् ।। २५ ॥ 'मनोबुद्धींद्रियाणां या अवस्थाः कर्मचोदिताः । चैतन्येनैव भास्यंते रविणेव घटादयः ।। २६ ।। तत्रैवं सति बुद्धी आत्मभासाऽवभासयन् । कर्ता ताता यस्ता मढेरेवाभिधीयते ॥ २७ ॥ सर्वज्ञोऽप्यत एव स्यात्स्वेन भासाऽभासयन् । सर्व सर्वक्रियाहेतोः सर्वकृत्वं तथाऽऽत्मनः ॥ २८ ॥ सोपाधिश्चवमात्मोक्तो निरुपाख्योऽनुपाधिकः । निष्कलो निर्गुणः शुद्रस्तं मनो वाक्च नाप्नुतः ॥ २९॥ चेतनोऽचेतनो वाऽपि कर्ताऽकर्ता गतोऽगतः । बद्धो मुक्तस्तथा चैकोऽनेकः शुद्धोऽन्यथेति वा ॥ ३० ॥ अप्राप्यैव निवर्तते वाचो धीभिः सहय तु । निर्गुणत्वाक्रियामानाविशेषाणामभावतः ॥ ३१ ॥ व्यापकं सर्वतो व्योम मूतः सर्वैवियोजितम् । यथा तद्वदिहात्मानं विद्यान्हुदं परं पदम् ॥ १२ ॥ दृष्टं हित्वा स्मृति तस्मिन्सग्रंथ तमग्यजेत् । सर्वहन्योतिपा गुतो दिनलावरं यथा ॥ १३ ॥ रूपस्मत्यंधकारार्थाः प्रत्यया यरय गोचराः। स एवात्मा समो द्रष्टा सवभनेषु सर्वगः ॥ ३४ ॥ आत्मबुद्धिमनमपियालोकसंगमात् । विचित्रो जायते युदः प्रत्ययोज्ञानरक्षणः ॥ ३५ ॥ विविग्यारमास्थमारमान पिचाई परं पदम ।

·उपदेशसाहस्री।
दष्टार सर्वभूतस्थं समं सर्वभयातिगम् ॥ ३६ ॥
समस्तं सर्वगं शांतं विमलं व्योमवस्थितम् ।
निष्कलं निष्क्रियं सर्व नित्यं इंद्वैर्विवर्जितम् ॥ १७ ॥
सर्वप्रत्ययसाक्षी ज्ञः कथं ज्ञेयो मयेत्युत ।
विमृश्यैवं, विजानीया-ज्ञानं ब्रह्म न वेति वा ॥ ३८॥
अदृष्टं द्रष्ट्रविज्ञातं भ्रमित्यादि शासनात् ।
नैव ज्ञेयं मयाऽन्या परं ब्रह्म कथंचन ॥ ३९ ॥
स्वरूपाव्यवधानाभ्यां ज्ञानालोकस्वभावतः ।
अन्यज्ञानानपेक्षत्वाग्ज्ञातं ब्रह्म सदा मया ॥ ४० ॥
नान्येन प्योतिषा कार्य खेरामप्रकाशने ।
स्वबोधान्नान्यबेधिन्छा वोधस्यात्मप्रकाशन || ४१॥
न तस्यैवान्यतापेक्षा स्वरूपं यस्य यद्भवेत् ।
प्रकाशान्तरदृश्यो न प्रकाशो ह्यस्ति कश्चन ॥ ४२ ॥
व्यक्तिः स्यादप्रकाशस्य प्रकाशात्मसमागमात् ।
प्रकाशस्त्वर्ककार्यः स्यादिति मिथ्या वची हतः ।। ४३ ॥
यतोऽभूत्वा भवेद्यच तस्य तत्कार्यमिप्यते ।
स्वरूपत्वादभूत्वा न प्रकाश जायते रवः ॥ ४४ ॥
सत्तामात्रे प्रकाशस्य कर्ताऽऽदित्यादिरिष्यते ।
घटादिव्यक्तितो यत्तदोधात्मनीप्यताम् ॥ ४५ ॥
विलासर्पस्य निर्याणे सूर्यो यत्प्रकाशकः ।
प्रयत्नेन विना तद्व-ज्ञाताऽऽमा वोधरूपतः ।। ४६ ॥
दग्धैवमुष्णः सत्तायों तद्वद्वाद्धात्मनीष्यताम् |
सत्येव यदुपाधौ तु ज्ञाते सर्प इबोस्थिते ।। ४७ ॥
ज्ञाताऽयानोऽपि तद्वजः कर्ता भ्रामकवद्भवेत् ।
स्वरूपेण स्वयं नात्मा ज्ञेयोऽयोऽथवा ततः ॥ ४८ ॥

·३१६ उपदेशसाहस्री। विदिताविदिताभ्यां तदन्यदेवेति शासनात् । बंधमोक्षादयो भावास्तवदात्मनि कस्थिताः ।। ४९ ॥ नाहोराने यथा सूर्ये प्रभारूपाविशेषतः । वोधरूपाविशेषान्न बोधाबोधी तथाऽऽत्मनि ।। ५० ॥ यथोक्तं ब्रह्म यो वेद हानोपादानवर्जितम् । यथोक्तेन विधानेन स सत्य नैव जायते ॥ ५१ ॥ जन्ममृत्युप्रबाहेषु पतितो नैव शक्नुयात् । इत उद्धर्तुमात्मानं ज्ञानादन्येन केनचित् ।। ५२ ॥ "भिद्यते हृदयग्रंथिच्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्ट" इति श्रुतेः ॥ ५३ ॥ ममाहमित्येतदपोह्य सर्वतो विमुक्तदेहं पदमवरोपमम् । सुदृष्यशास्त्रातमितिभ्य ईरितं विमुन्यतेऽस्मिन्यदि निश्चितो नरः ।। ५४ --- १६ प्रार्थिवप्रकरणम्। पार्थिवः कठिनो धातु यो देहे स्मृतोऽम्मयः । पक्तिचेष्टायकाशाः स्युलियाय्यंवरोद्भवाः ॥ १ ॥ घ्राणादीनि तदर्थाश्च पृथिव्यादिगुणाः क्रमात् । रूपालोकवादिष्टं हि सजातीयार्थमिद्रियम् ॥ २॥ बुद्धयर्थान्याहुरेतामि वाइपाण्यादीनि कर्मणे । तद्विकल्पार्थमंतस्थ मन एकादशं भवेत् ॥ ३ ॥ निश्चयार्था भवदुद्धिस्ता सर्वार्थानुभाविनीम् । ज्ञाताऽऽत्मोतः स्वरूपेण ज्योतिषा व्यंजयन्सदा ॥४॥ व्यंजकस्तु यथाऽऽटोको व्यन्यस्याकारतां गतः । व्यतिकीर्णोऽप्यसंकीर्णस्तदज्ञः प्रत्ययैः सदा ॥ ५ ॥ स्थितो दीपो यथाऽयानः प्राप्त स प्रकारयेत् ।

·उपदेशसाहस्री। शब्दाद्याकारबुद्धी प्राप्तास्तद्वत्प्रपश्यति ॥ ६ ॥ शरीरोंद्रियसघात आत्मायेन गता धियम् । नित्यात्मज्योतिषा दीप्ता विशिंपन्ति सुखादय ) ७ ]] शिरोदुःखादिनाऽऽस्मान दु ख्यस्मीति हि पश्यति । द्रष्टाऽन्यो दुखिनो दृश्यात् दृष्ट्वाच्च न दुख्यसौ ॥१८॥ दुःखी स्याह ख्यहमाना खिनो दर्शनान्न वा । सहतेऽगादिभिर्द्रष्टा दुखी दु खस्य नैव स ।। ९ ॥ चक्षुरकर्मकर्तृत्व स्याच्चेबानेकमेव तत् । सहत च ततो नात्मा द्रष्टलात्कर्मता व्रजेत् ।। १० ।। ज्ञानयत्नाधनकत्वमात्मनोऽपि मत यदि । नैक्ज्ञानगुणत्वात्तु ज्योतिर्वत्तस्य कर्मता ॥ ११ ।। प्योतिषो द्योतक वेऽपि यद्वन्नात्मप्रकाशनम् । भेदेऽप्येव समत्वाज्ञ आत्मान नैव पश्यति ॥ ११ ॥ यद्धर्मा य पदार्थो न तस्यैयारस कर्मताम् । न ह्यामान दहत्यग्निस्तथा नैर प्रकाशयेत् ॥ १३ ।। एतेनैवात्मनाऽऽमानो ग्रहो बुद्धनिराकृत । अशोऽध्ये समावादि निभेदत्वान युध्यते ॥ १४ ॥ शून्यतापि न युत्तेव बुद्धेर-येन दृश्यता । युक्ताऽतो घटवत्तस्या प्राक्सिद्धेश्व विकल्पत ॥ १५ ॥ अविकल्प तदस्त्येव यापू स्याद्विकल्पत । विकल्पोत्पचिहेतुत्वाद्यद्यस्यैव तु कारणम् ।। १६ ।। अज्ञान कल्पनामूल ससारस्य नियामकम् | हि याऽऽत्मान पर ब्रह्म विद्यान्मुक्त सदाऽभयम् ।। १७ ॥ जाग्रत्स्वनौ तयोनि सुपुतारय तमोमयम् । अन्योन्यस्मिन्नसत्त्वाच्च नास्तीत्येतत्त्रय त्यजेत् ।। १८॥ 4 ·३१८ अदेशमाहस्री। आत्मबुद्धिमनश्चक्षुरालोकार्थादिसकरात् । भ्राति स्यादात्मकर्मेति क्रियाणों सनिपातत. ॥१९॥ निमीलोन्मीलने स्थाने वायव्ये ते न चक्षुष । प्रकाशत्वान्मनस्येव बुद्धौ न स्त प्रकाशतः ॥ २० ॥ सकल्पाप्यवसायौ तु मनोबुद्धयोर्यथा क्रमात् । नेतरेतरधर्मच सर्व चात्मनि कल्पितम् ।। २१ ॥ स्थानावच्छेददृष्टि स्याटिंद्रियाणा तदात्मताम् । गता धीस्ता हि पश्यज्ञो देहमात्र इवेक्ष्यते ॥ २२ ॥ क्षाणिक हि तदत्यर्थ धर्ममात्र निरतरम् । सादृश्यादीपरत्तद्धीस्तच्छाति पुरपार्थता ।। २३ ।। साकारान्यावभास च येषा रूपादि विद्यते। येषां नारित ततश्चान्यत्पूर्वासगतिरुच्यते ॥ २४ ॥ वाह्याकारत्तो ज्ञप्ते स्मृत्यभान सदा क्षणात् । क्षणिकत्याच सस्कार नैनाधत्ते कचित्तु धीः ।। २५ ॥ आधारस्याप्यसत्वाच तुल्यतानिनिमित्तत । स्पाने वा क्षणिकरत्नस्य हान स्यान तदिष्यते ।। २६ ।। शातेवायत्नसिद्धत्वात्साधनोतिरनार्थिका । एकैकस्मिन्समाप्तया छातन्यानपेक्षता २७॥ अपेक्षा यदि मिनेऽपि परसतान इष्यताम् । सर्वार्थ क्षणिके कस्मिंस्तथाप्य यानपेक्षता ॥ २८॥ तुल्यकालसमुद्भूतापितरतरयोगिणौ । योगाय सस्कृतो यस्तु सोऽ य हीक्षितुमर्हति ॥ २९॥ मपाध्यासस्तु या स्यात्तन्नाशरतन नो मत सपनाशो भद्यम्य मोक्ष कस्य फल यद ।।३०॥ अस्ति तार स्वप नाम ज्ञान वाऽऽमाऽ पदेया।

·उपदेशसाहस्री। भाराभानज्ञतस्तस्य नाभारस्वधिगम्यते ॥ ३१ ॥ येनाधिगम्यतेऽभानस्तःसत्स्यात्तन चेद्भवेत् । भावाभावानभिज्ञय लोकस्य स्यान्न चेष्यते ।। ३२ ।। सदसत्सदसञ्चति विकल्पा-प्राग्यदिश्यते । तदद्वैत समस्यात्तु नित्य चान्यद्विकाल्पितात् ।। ३३ ॥ निकल्पोद्भवतोऽसत्त स्वप्नदृश्यादिष्यताम् । द्वैतस्य प्रागसत्त्वाच सदसत्यादिकल्पनात् ॥ ३४॥ वाचारमणशस्त्राञ्च चिकाराणा ह्यमारता । मृत्यो स मृत्युमित्यादेर्मम मायेति च स्मृते ॥ ३५ ॥ विशुद्धिश्चात एमास्य विकल्पाच विलक्षण । उपादयो न योऽत आत्मा नान्यैरकल्पित ॥ ३६ ॥ अप्रकाशे यथाऽऽदित्ये नास्ति न्योति स्वभारत । नि यवोधस्वरूपवानाज्ञान तद्वदात्मनि ॥ ३७॥ तथाऽरिक्रियरूपत्वान्नावस्थातरमात्मन । अवस्थातरवर हि नाशोऽस्य स्यान्न सशय ॥ ३८ ॥ मोक्षोऽवस्थातर यस्य वृतक स चलो ह्यत । न सयोगो वियोगो वा मोक्षो युक्त कपचन ॥ १९ ॥ संयोगस्याप्यनित्यवाद्वियोगस्य तथैव च । गमनागमने चैव स्वरूप तु न हीयते ॥ ४० ॥ सम्पस्यानिमित्तानासनिमित्ता हि चापरे । अनुपात्त स्वरूप हि स्वनात्यक्त तथैव च ॥४१॥ स्वरूपवान्न सर्वस्य त्यक्तु शक्यो धन-यत । गृहीतु वा ततो नित्योऽविषय वा पृथक्त्यत ॥ ४२ ॥ आत्मार्थत्वाच सर्वस्य नित्य आत्मैप केवल । त्यजेत्तस्माकिया सी साधनै सह मोक्षवित् ॥ ४३ ।।

·३२० उपदेशसाहस्री। आत्मलाभ परो लाभ इति शास्त्रोपपत्तय । अलाभोऽनात्मलाभरतु त्यजेत्तस्मादनात्मताम् || ४४ ॥ गुणाना समभावस्य भ्रशो न ह्युपपद्यते । अविद्यादे प्रसुप्तवान्न चान्यो हेतुरुच्यते ।। ४५ ॥ इतरेतरहेतुत्वे प्रवृत्ति स्यात्सदा न वा । नियमो न प्रवृत्तीना गुणेष्वात्मनि वा भनेत् ।। ४६ ।। विशेपो मुक्तबद्धाना तादर्थे न च युज्यते । अर्थाथिनोस्त्वसवधो नार्थी ज्ञो नेतरोऽपि वा ॥ ४७ ।। प्रधानस्य च पारार्थ्यं पुरुषस्याविकारत । न युक्त साख्यशास्त्रऽपि विकारेऽपि न युज्यते ॥ ४८ ।। सबधानुपपत्तेश्च प्रकृतै पुरुषस्य च । मिथोऽयुक्त तदर्थव प्रधानस्याचितित्वत || ४९ ॥ कियोत्पत्तौ विनारित्व ज्ञानमात्रे च पूर्ववत् | निनिमित्त निर्मोक्ष प्रधानस्य प्रसयते ।। ५० ।। न प्रकाश्य यथोष्णत्व ज्ञानेनैव सुखादय । एक्नीडत्वतोऽग्राह्या स्यु कणादादिवर्मनाम् ॥ १॥ पुगपत्समतल सुखनिज्ञानयोरपि । मनोयोगक्तुत्वादग्राह्यत्व सुखस्य च ॥ ५२ ॥ तथाऽन्येषा च मिन्ननायुगपज्जन्म नेष्यते । गुणाना समरेतत्व ज्ञान चेन्न विशेषणात् ॥ ५३ ॥ ज्ञानेनैन विशेषत्वा ज्ञानाप्यत्व स्मृतेस्तथा । सुख ज्ञात मयेत्येव ताज्ञानात्मकत्लत ॥५४ ।। समादे त्मधर्मत्वमात्मनस्तेऽविकारत । भेदादन्यस्य स्मान्न मनसो याऽविशेषत ॥ ५५ ॥ स्यान्मालाऽपरिहार्या तु ज्ञान चे ज्ञेयता प्रजेत् ।

·उपदेशसाहस्री। ३२१ युगपद्वापि चोत्पत्तिरभ्युपेताऽत इष्यते ।। ५६ ॥ अनवस्थान्तरत्वान्च बंधी नात्मनि विद्यते । नाशुद्विश्चाप्यनंगत्वादसगो हीति च श्रुतेः ॥ ५७ ।। सूक्ष्मैकागोचरेभ्यश्च न लिप्यत इति श्रुते' एवं तर्हि न मोक्षोऽस्ति बंधाभावात्कथचन । ।। ५८ ।। शास्त्रानर्थक्यमेव स्यान्न बुद्धान्तिरिष्यते । बंधो मोक्षश्च तन्नाश स यथोक्तो न चान्यथा ॥ ५९ । वोवात्मयोतिपा दीप्ता बोधमात्मनि मन्यते । बुद्धिर्नान्योऽस्ति बोद्धति सेय भ्रान्तिहिं धीगता ॥ ६० ॥ वोधयात्मस्वरूपत्यानित्य तत्रोपचर्यते । अविवेकोऽप्यनाद्योऽय ससारो नान्य इष्यते ।। ६१ ॥ मोक्षस्तन्नाश एव स्यान्नान्यथानुपपत्तितः । येषा वरत्वतरापत्तिमोक्षी नाशस्तु तैर्मत ॥ ६२ ।। अवस्थान्तरमप्येवमविकारान्न युज्यते । विकारेऽश्यचित्य स्यात्ततो नाशो घटादिवत् ॥ ६ ॥ तस्मात् भ्रातिरतोऽन्या हि वधमोक्षादिकल्पना । सारयकाणादबौद्धाना मीमासाहतकल्पना' ॥ ६४ ॥ शास्त्रयुक्तिविहीन वान्नादर्तव्याः कदाचन । श्क्यन्ते शतशो वक्तु दोपास्तासां सहस्रश' ।। ६५ ।। अपि निंदोपपत्तश्च यान्यतोऽन्यानि चेत्यत । त्यक्त्वातो ह्यन्यशास्त्रोक्तीमति कुर्याबुढा बुधः ॥ ६६ ॥ श्रद्धाभक्ती पुरस्कृत्य हित्वा सर्वमनार्जवम् । वेदान्तस्पेन तत्वार्थे व्यासस्याभिमते तथा ॥ १७ ॥ इति प्रशुन्ना द्वयवादकल्पना निरात्मवादाश्च तथाहि युक्ति । व्यपेतशकाः परवादतः स्थिरा मुमुक्षवो ज्ञानपथे म्युरित्युत ॥ ६८ ॥ २१ ·३२२ उपदेशसाहसी। स्वसाक्षिकं ज्ञानमतीर निर्मल विकल्पनाम्यो विपरीतमद्वयम् । अनाप्य सम्यग्यदि निश्चितो भवेनिरन्ययो नितिमेति शाश्वनीम् ॥ ६९ इद रहस्य परम परायण व्यपेतदोषैरभिमानवर्जित । समीक्ष्य का मतिरार्जवे सदा न तत्वहस्त्रान्यमतिर्हि कश्चन ।। ७० अनेकजन्मान्तरसचितैनरो विमुच्यतेऽज्ञाननिमित्तपातकै । इद विदित्वा परम हि पाचन न लिप्यते व्योम इवेह कर्मभि ॥७१ ॥ प्रशान्तचित्ताय जितेन्द्रियाय च प्रहीणदोपाय यथोक्तकारिणे । गुगान्त्रितायानुगताय सर्वदा प्रदेयमेतत्सतत मुमुक्षवे ।। ७२ ॥ परस्य देहे न यथाभिमानिता परस्य तद्वत्परमार्थमीक्ष्य च । इद हि विज्ञानमती निर्मल सप्राप्य मुक्तोऽथ भोच्च सर्वत ।। ७३ ।। नहींह लाभोऽभ्यधिकोऽस्ति कश्चन सरूपालाभारस इतो हि नान्यतः । न देयमैंद्रादपि राग्यतोऽधिक स्वरूपलाम उपरीक्ष्य यत्नत ॥ ७ ॥ १७ सम्यमतिप्रकरणम् ॥ आत्मा ज्ञेय परो ह्यात्मा यस्मादन्यन्न विद्यते । सर्वज्ञ सर्वदृक् शुद्धस्तस्मै शेयात्मने नम ॥ १ ॥ पदवाक्यप्रमाणदीपभूत प्रकाशितम् । ब्रह्म वेदरहस्य यस्तानिय प्रगतोऽस्यहम् ॥ २ ॥ यद्वाक्सूर्याशुस रातप्रनष्टधान्तरल्मष । प्रणम्य तान्गुरून्वये प्रअविद्याविनिक्षयम् ॥ ३ ॥ आत्मलाभात्परो नान्यो लाम कश्चन विद्यते । यदर्था वेदधादाश्च स्मार्ताश्चापि तु या क्रिया ॥ ४ ॥ आत्मार्थोऽपि हि यो लाभ मुखायेो विपर्यय । मात्मालाभ पर प्रोक्ता नित्यत्वादमपेदिभि ॥ ॥ स्पय दधस्वभारत्याहाभरतस्य न चान्यत ।

·उपदेशसाहस्री।
३२३
-अन्यापेक्षस्तु यो लाभः सोऽन्यदृष्टिसमुद्भवः ॥ ६ ॥
अन्यदृष्टिात्मविद्या स्यात्तनाशो मोक्ष उच्यते ।
'ज्ञानेनैव तु सोऽपि स्याद्विरोधियान्न कर्मणा ॥ ७ ॥
कर्मकार्यस्त्वनित्यः स्यादविद्याकामकारणः ।
प्रमाणं वेद एवान ज्ञानस्याधिगमे स्मृतः ॥ ८॥
ज्ञानैकार्थपरत्वात्तं वाक्यमेकं ततो विदुः ।
एकत्वं ह्यात्मनो ज्ञेयं वाक्यार्थप्रतिपत्तितः ॥ ९ ॥
वाच्यभेदात्तु तद्भेदः कल्प्यो वाच्योऽपि तन्क्रुतेः ।
त्रयं वेतत्ततः प्रोक्तं रूपं नाम च कर्म च ॥ १० ॥
असदेतत्त्रयं तस्मादन्योन्येन हि कल्पितम् ।
कृतो वर्णो यथा शब्दाछुतोऽन्यत्र धिया वहिः ॥ ११ ॥
दृष्टं चापि यथारूपं बुद्धः शब्दाय कल्पते ।
एवमेतज्जगत्सर्व भ्रांतिवुद्धिविकल्पितम् ॥ १२ ॥
असदेतत्ततो युक्तं सच्चिन्मानं न कल्पितम् ।
वेदश्चापि स एवाद्यो वेद्यं चान्यन्तु कल्पितम् ॥ १३ ॥
येन वेत्ति स वेदः स्यात्स्वप्ने सर्व तु मायया ।
येन पश्यति तचक्षुः शृणोति श्रोत्रमुच्यते ॥ १४ ॥
येन स्वमगतो वक्ति सा वाग्वाण तथैव च ।
-रसनस्पर्शने चैव मनश्वान्यत्तयदियम् ॥ १५ ॥
करप्योपाधिभिरेवैतद्भिन्नं ज्ञानमनेकधा ।
आधिभेदायथा भेदो मणेरेकस्य जायते ॥ १६ ॥
जाग्रतश्च तथा भेदो ज्ञानस्यास्य विकल्पितः ।
बुद्धिस्थं व्याकरीत्यर्थ भ्रांत्या तृष्णोद्भवक्रियः ॥ १७ ॥
स्व तत्प्रबोधे यो वहिश्चातस्तथैव च ।
आलेख्याध्ययने यहत्वदन्योन्यधियोद्भवम् ॥ १८ ॥

·३२४ उपदेशसाहस्री। ॥ २४॥ यदायं कल्पयेतेंदं तत्कामः सन्यथाक्रतुः। यरकामरतत्क्रतुर्भूत्वा कृतं यत्तत्प्रपद्यते ॥ १९॥ अविद्याप्रभवं सर्वमसत्तस्मादिदं जगत् । तद्वता दृश्यते यस्मात्सुषुप्ते न च गृह्यते ॥२०॥ विद्याबिंद्ये श्रुतिप्रोक्ते एकत्वान्यधियौ हि नः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शास्त्रे विद्या विधीयते ॥ २१ ॥ चित्ते ह्यादर्शवद्यस्मान्छुद्धे विद्या प्रकाशते । यमैनित्यैश्च यज्ञैश्च तपोभिस्तस्य शोधनम् ॥ २२ ॥ शारीरादि तपः कुर्यात्तद्विशुद्धयर्थमुत्तमम् । मनआदिसमाधानं तत्तदहीवशोषणम् ॥ २३ ॥ "मनसश्चेद्रियाणां च ौकाम्यं परमं तपः । तळ्यायः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उन्यत दृष्ट जागरितं विद्यात्स्मृतं स्वप्नं तदेव तु । सुषुप्तं तदभावं च स्वमात्मानं परं पदम् ॥ २५ ॥ सुषुप्याख्यं तमोऽज्ञानं बीजं स्वमप्रबोधयोः । स्वात्मबोधप्रदग्धं स्याद्वाज दग्धं यथाभवम् ॥ २६॥ तदेव त्रिधा ज्ञेयं मायावजि पुनः क्रमात् । मायाव्यात्माऽविकारोऽपि बहुधैको जलार्कवत् ॥ २७ ॥ बीज चैकं यथा भिन्न प्राणस्वमादिभिस्तथा । स्वप्नजामन्छगरेषु तद्वचारमा जलेंदुवत् ॥ २८॥ मायाहस्तिनमारुह्य मायाव्यको यथा व्रजेत् । आगन्छंस्तद्वदेवात्मा प्राणस्वमादिगोचरः ॥ २९॥ न हस्ती न तदारुटो मायाव्यन्यो यथा स्थितः। न माणादि न तद्रष्टा यथा ज्ञोऽन्यः सदाशिः॥ ३० ॥ अवद्धचक्षुषो नास्ति माया मायाविनोऽपि वा।

·उपदेशसाहसी। ३२५ वद्धाक्षस्यैव सा माया मायाव्येष ततो भरेत् ।। ३१ ॥ माक्षादेव स विज्ञेय साक्षादात्मेति च श्रुते । भिद्यते हृदयग्रथिन चेदित्यादित श्रुते ॥ ३२ ॥ भशब्दादित्यतो नास्य ग्रहण चौद्रयैर्भवेत् । सुखादिभ्यस्तथान्य वायुया वापि कथ भरेन् ।। ३३ ।। अदृश्योऽपि यथा राहुश्चद्रे बिंध यथाऽभासे । सर्वगोऽपि तथैवात्मा बुद्धानेच स गृह्यते ।। ३४ ।। भानोविच यथा चौष्ण्य जले दृष्ट न चाभस । बुद्धौ बोधो न तधर्मस्तथैव स्याद्विवर्मत ।। ३५ ।। चक्षुर्यना धियो वृत्तिर्या ता पश्यन्नलुप्तदृक् । दृष्टेष्टा भरेदात्मा श्रुने श्रोता तया भवेत् ॥ ३६॥ केरला मनसो वृत्तिं पश्यन्मता मतेरज । विज्ञाताऽलुप्तशक्तियात्तथा शास्त्र नहीं यत ॥ ३७ ॥ च्यायतीत्यविकारित्व तथा लेलायतीत्यपि । अन स्तेनेति शुद्धत्व तथाऽनन्यागत श्रुते ॥ ३८ ॥ शक्यलोपारसुषप्त ज्ञस्तथा वोधेऽविकारत । जयरक्षेत्र विशेषस्तु यन वेति श्रुतेच ॥ ३९ ॥ व्यवधानाद्धि पारोश्य लोकदृष्टेरनात्मन । दृष्टेरात्मस्वरूप वात्प्रत्यक्ष ब्रह्म तस्मृतम् ॥ ४० ॥ नहि दीपातरापेक्षा यदद्दापप्रकाशने । वोधस्यात्मस्वरूपवान बोधोऽ यस्तष्यते ॥ ४ ॥ विषयाच चिकारित नानात्व वा न हीष्यते । न हेयो नाप्युपादेय आत्मा नान्येन या तत ॥ ४२ ॥ सबाह्याभ्यतरोऽजीर्णो जन्ममृ युजरातिग । भहमामेति या वेत्ति कुनोऽन्वेर बिभेति स ! ४३ ॥

·३२६ उपदेशसाहस्री प्रागेवैतद्विधेः कर्म वर्णित्वादेपोहनात् । तदस्थूलादिशास्त्रेभ्यस्तत्वमेवेति निश्चयात् ॥ ४४ ॥ पूर्वे देहपरित्यागे जात्यादीनां प्रहाणतः । देहस्यैव तु जात्यादिस्तस्याप्येवं ह्यनात्मता ।। ४५ ॥ ममाहं चेत्यतोऽविद्या शरीरादिष्वनात्मसु । आत्मज्ञानेन हेया स्यादसुराणामिति श्रुतेः ॥ ४६ ॥ दशाहाशौचकार्याणां पारिवाज्ये निवर्तनम् । यथा ज्ञानस्य संप्राप्तौ तद्वन्नात्यादिकर्मणाम् ।। ४७ ॥ यत्कामस्तकतुर्भूत्वा कृतं त्वज्ञः प्रपद्यते । यदा स्वात्मदृशः कामाः प्रमुच्यन्तेऽमृतस्तदा ।। ४८ ।। मात्मरूपविधेः कार्य क्रियादिभ्यो निवर्तनम् । न साध्यं साधनं वाऽऽत्मा नित्यतृप्तः स्मृतेर्मतः ॥ ४९ ॥ उत्पाद्याप्यविकार्याणि संस्कार्य च क्रियाफलम् । नातोऽन्यत्कर्मणा कार्य त्यजेत्तस्मात्ससाधनम् ॥ ५० ॥ तापान्तत्वादनित्यत्वादात्मार्थत्वाच्च या बहिः । सहृत्यात्मनि तां प्रीति सत्यार्थी गुरुमाश्रयेत् ।। ५१ ॥ शांतं प्राज्ञं तथा मुक्तं निष्क्रियं ब्रह्मणि स्थितम् । श्रुतेराचार्यवान्वेद तद्विाति स्मृतस्तथा ॥ ५२ ।। स गुरुस्तास्यैद्युक्तं शिष्यं शिष्यगुणान्वितम् । ब्रह्मविद्याप्लवेनाशु स्वान्तवान्तमहोदधिम् ॥ ५३ ।। दृष्टिः स्पृष्टिः मृतितिर्मतिर्विज्ञातिरेव च । शक्योऽन्याश्च भिद्यन्ते चिद्रूपत्वेऽप्युपाधिभिः ॥ ५४ | अपायोतिहीनाभिनित्यं दीप्यरविर्यथा । सर्वगः सर्वक् शुद्धः सर्व जानाति सर्वदा ।। ५५ ।। अन्यदाहायस्थस्तावन्मात्री विद्यया ।

·उपदेशसाहस्री।
३२७
जलें द्वायुपमाभिस्तु तद्धर्मा च विभाव्यते ॥ ५६ ॥
दृष्ट्वा बाह्य निमीत्याथ स्मृत्वा तत्प्रविहाय च ।
अथोन्मील्यात्मनो दृष्टिं ब्रह्म प्राप्नोत्यनवग ॥ ५७ ॥
प्राणाप त्रिक हित्वा तीर्णोऽज्ञानमहोदधिम् ।
स्वात्मस्थो निर्गुण शुद्धो बुद्धो मुक्त स्वतो हि स ॥ ५८ ।।
अजोऽह चामरोऽमृत्युग्जरोऽभय एव च ।
सर्वज्ञ सर्वदक शुद्ध इति बुद्धो न जायते ।। ५९ ॥
पूर्वोक्त यत्तमोबाज तन्नास्तीति विनिश्चय ।
तदभावे कुतो जन्म ब्रह्मैक्य विजानत ॥ ६ ॥
क्षीरात्सर्पिर्ययोबृत्य क्षिप्त तस्मिन्न पूर्ववत् ।
बुद्धयारितथाऽसत्यान देही पूर्ववद्भवेत् ॥६१।।
सत्य ज्ञानमनन्त च रसादे पचकात्परम् ।
स्यामदृश्यादिशास्त्रोक्मह ब्रह्मेति निर्भय ॥६॥
यस्माद्भीता प्रवर्तन्ते वामन पावकादय ।
तदात्मानदतत्त्वज्ञो न विभेति कुतश्चन ॥६३॥
नामादिभ्य परे भूग्नि स्वाराज्ये चौस्थितोऽद्वये ।
प्रणमेक तदाऽऽत्मज्ञान कार्य कर्मणा तदा ॥४॥
विराड्दैश्वानरो बाह्य स्मरनन्त प्रजापति ।
प्रविलीने तु सर्वस्मिन्प्राजोऽयाकृतमुच्यते ॥६५॥
वाचारभणमात्रत्वात्पुप्तादि त्रिक सत् ।
सत्यो ज्ञश्चाहमित्येप सत्यसघो चिमु यते ॥६६॥
भारूपवाद्यथा भानोन होरात्रे तथैव च ।
ज्ञानाज्ञान न मे स्याता चिद्रूपयाविशेषत ॥६५॥
शास्त्रस्यानतिशक्यत्वाद्रीव स्यामह सदा ।
ब्रह्मणो मे न हेय स्याग्राह्य वेति च सस्मरेत् ॥६८॥

·३२८ उपदेशसाहस्री। अहमेव च भूतेषु सर्वेऽधेको नभो यथा । मयि सर्वाणि भूतानि पश्यन्नर न जायते ।।६९॥ न बाह्य मध्यतो वान्तर्विद्यतेऽन्य स्सत कचित् । अवाह्यान्त श्रुते किंचित्तस्मान्छुद्ध स्वयप्रभ ॥७॥ नेति नेत्यादिशास्त्रेभ्य प्रपचोपशमोऽद्य । अविज्ञातादिशास्त्राच नै ज्ञेयो ह्यतोऽन्यथा ॥७॥ सर्वस्यात्माऽहमेति ब्रह्म चेद्विदित परम् | स आत्मा सर्वभूतानामात्मा ह्येषामिति श्रुते ॥७२॥ जीवश्च परमात्मान स्वात्मान देवमनसा । देवोपास्य स देवाना पशुत्वाच्च निवर्तते ॥७३॥ अहमेव सदात्मज्ञ शून्यस्त्वन्यैर्यधाबरम् । इत्येष सत्यसधनादसद्धाता न बध्यते ।।७४|| कृपणास्तेऽन्यथैवातो विदुर्ब्रह्म पर हि ये । स्वराडयोऽनन्यदृक् स्वस्वस्तस्य देवा अस-चशे ।। ७५ ।। हिल्या जात्यादिसवधान्याचोऽन्या सह कर्मभि । ओमित्येव सदात्मान सर्व शुद्ध प्रपद्यथ ॥७६॥ सेतु सर्वव्यवस्थानामहोरात्रादिवर्जितम । तिर्यगूलमध सबै सकृयोतिरनामयम् १७७॥ धर्माधर्मविनिर्मुक्त भूतभव्या कृताकृतात् । स्त्रमात्मान पर विद्याद्विमुक्त सर्ववधनै ॥७८॥ अकुर्वन्सक छुद्धस्तिष्ठन्नत्यति धारत । मायया सर्वशक्तिवादज सन्बहुधा मत ॥७९॥ राजयसाक्षिमात्र या सानि याद्भ्रामको यथा । भ्रामयजगदात्माऽह निकियोऽकारकोऽय ॥८॥ निर्गुण निष्णिय नित्य निद्वंद्वं यनिरामयम् ।

·उपदेशसाहस्री।
३२९
शुद्ध युद्ध तथा मुक्त तब्रह्मास्मीति धारयेत् ॥८॥
वध मोक्ष च सर्व यत इदमुभय हेयमेफ द्वय च
ज्ञेय ज्ञेयाभ्यतीत परममधिगत तालमेक विशुद्धम् ।
विज्ञायैतद्युथार इतिमुनिगदित गोकमोहायतीत
सर्वज्ञ सहित्स्याद्भवभयरहितो ब्राह्मणोऽमाप्तऋत्य ८२
नस्य सत्य नान्यथ नान्यस्या मा च हेयग ।
उपादेयो न चाप्येवमिति सम्पड्मति स्मृता ॥८३॥
आत्मप्रत्यायिका ोपा सनदान्तगोचरा ।
ज्ञास्वेता हि विमुयन्ते सनसमारवधनै १८४॥
रहस्य सर्ववेदाना देवाना चापि यत्परम् ।
पवित्र परम ह्येतत्तदेतत्सप्रकाशितम् }}८५]]
नैतद्देयमगान्ताय रहस्य ज्ञानमुत्तमम् ।
पिरताय प्रदातव्य शिष्यायानुगताय च ॥८६॥
ददत्तश्चात्मनो ज्ञान निष्क्रियोऽन्यो न विद्यते ।
ज्ञानमि उस्तरेत्तस्माद्युक्त शिष्यगुणे सदा ॥८॥
ज्ञान ज्ञेय तथा ज्ञाता यस्मादन्या न विद्यते ।
सर्वज्ञ सर्वशयिस्तस्मै ज्ञानात्मने नम ॥ ८८ ॥
विद्यया तारिता रमो यै ममृयुमहोदपिम् ।
सज्ञिभ्यो नमस्तेभ्यो गुरभ्योऽज्ञानमालम् ।। ८९ ॥
१८ तत्वमसिग्रकरणम् ॥
यनात्मना पिलीयन्ते उद्भवति च वृत्तय ।
नित्यागतये तस्मै नमो धीप्रत्यया मने ॥ १ ॥
प्रमध्य वापमयुक्तिसभृते श्रुत्तरराती-शतशो वचोसिभि ।
ररक्ष वेदार्थनिधि विशालधीनमो यतीन्द्राय गुरोगरीयसे ॥ २॥

·३३० उपदेशसाहस्री। नित्यमुक्त सदेवास्मी येव चेन्न भन्मति । किमर्थं श्रावयत्येर मातृपर तिरादरात् ।। ३ ।। सिद्धादेवाहमित्यस्माशुष्मधर्मो निषिध्यते । रज्जामिवाहिोर्युक्त्या तत्त्वमित्यादिशासनै ॥ ४ ॥ शास्त्रप्रामाण्यतो ज्ञेया धर्मादेरस्तिता यथा । विषापोहो यथा ध्यानाद इनुति स्यापाप्मनस्तथा ॥ ५ ॥ सब्रह्माह करोमीति प्रत्ययावात्मसाक्षिकौ । तयोरज्ञानजस्यैव त्यागो युक्ततरो मत ॥ ६ ॥ सदस्मीति प्रमाणोत्था धीरन्या तन्निभोद्भवा । प्रत्यक्षादिनिभा वाऽपि बाध्यते दि.भ्रमादिवत् ॥ ७ ॥ कर्ता भोक्तेति य उस्त्र लोकबुद्धयनुवादि तत् । सदस्मीति श्रुतेर्जाता बाध्यतेऽन्यतयैव धी ॥ ८॥ सदेव (वसीयुक्ते ना मनों मुक्तता स्थिरा । प्रवर्तते प्रसचक्षामतो युक्त्याऽनुचिंतयेत् ।। ९ ॥ सकृदुक्त न गृह्णाति वाक्यार्थज्ञोऽपि यो भवेत् । अपेक्षते त एस न्यदबोचाम द्वय हि तत् ॥ १०॥ नियोगोऽप्रतिपन्न वात्कर्मणा स यथा भवेत्। अविरुद्धो भवेत्तावद्यारत्सवेद्यताऽदृढा ॥ ११ ॥ चेष्टित च तथा मिथ्या स्पध्द प्रतिपद्यते । प्रसख्यानमत कार्य यावदात्मानुभूयंत ॥ १२ ॥ सदराति च विज्ञानाक्षजो वाधते ध्रुवम् । 'ब्दोत्थ दृढसरकागे दोपैश्वाकृष्यते बहि ॥ १३ ॥ श्रुतानुमानजन्मानौ सामान्यविषयौ यत । प्रत्ययावक्षजोऽवस्य विशेष यों निवारयेत् ॥ १४ ॥ वाक्यार्थप्रत्ययी काश्विनिर्दु खो नोपलभ्यते ।

·उपदेशसाहस्त्री।
यदि का दृश्यते कश्चिद्वाक्यार्थथतिमात्रतः ॥ १५ ॥
निर्दुःखोऽतीतदेहेषु कृतभावोऽनुमीयते ।
चर्या नोऽशास्त्रसवेद्या स्यादनिष्टं तथा सति ॥ १६ ॥
सदसति फलं चोक्त्वा विधेयं साधनं यतः ।
स तदन्यत्प्रसंख्यानाल्पसिद्धार्थमिहेष्यते ॥ १७ ॥
तस्मादनुभवायैव प्रसंचक्षीत यत्नतः ।
स्यजन्साधनतत्साध्याविरुद्ध शमनादिमान् ॥ १८ ॥
नैतदेवं रहस्यानां नति नेत्ययसानतः ।
क्रियासाध्यं पुग श्राव्य न मोक्षो नित्यसिद्धतः ॥ १९॥
पुत्रदुःखं यथाध्यस्तं पित्राऽदुःखं स्त्र आत्मनि ।
अहंकर्ता तथाऽभ्यस्तो नित्यादुःखे स्व आत्मनि ॥ २० ॥
सोऽध्यासो नति नेताति प्राप्तवत्प्रतिषिध्यते ।
भूयोऽध्यासविधिः कश्चित्कुतश्चिनोपपद्यते ॥ २१ ॥
आत्मनाहि यथाऽध्यासः प्रतिषेधस्तथैव च ।
मलाभ्यासनिषेधौ खे क्रियते च यथाऽबुधैः ॥२२।।
प्राप्तश्चरतिषिध्येत मोक्षोऽनित्यो भवेध्रुवम् ।
अतोऽप्राप्तनिषेधोऽयं दिव्याग्निचयनादिवत् ||२३||
संभाव्यो गांची शब्दः प्रत्ययो वा न चान्यथा ।
न संभाव्यौ तदात्मत्वादहकर्तुस्तथैव च ॥२४॥
अहंकात्मनि न्यरत पैतन्य कर्तृतादि यत् ।
नति नेतीत तास साहका निविध्यते ॥२५॥
उपलब्धिः स्वयंयोतिशिः प्रत्यक्सक्रियः ।
साक्षात्सतिरः साक्षी चेता नित्योऽगुणोऽद्वयः ।। २६ ।।
संनिधौ सर्वदा तस्य स्यात्तटाभोऽभिमान कृत् ।
आत्मात्मीयं द्वर्य चातः स्यादहममगोचरः ॥ २७ ॥

·३३२ उपदेशसाहसी . जातिकर्मादिमत्त्वाद्धि तस्मिशब्दास्त्वहंकृति । न कश्चिद्वर्तते शब्दरतदभावा-स्त्र आत्मनि ॥ २८ ॥ भाभासो यत्र तत्रैव शब्दाः प्रत्यहाशं स्थिताः । लक्षयेयुन साक्षात्तमभिदध्युः कथंचन || २९ ॥ नह्यजात्यादिमान्कश्चिदर्थः शब्दैनिरूप्यते ।। ३० ॥ आत्माभासो यथाहंकृदात्मशस्तिथीच्यते । उरमुकादौ यथान्यर्थाः परार्थत्यान्न चांजसा ।। ३१ ।। - मुखादन्यो मुखाभासो यथाऽऽदर्शानुकारतः । आभासान्मुखमप्येवमादर्शाननुवर्तनात् ।। ३२ ।। अहंकृत्यात्मनिर्भासो मुखाभासवदिष्यत । मुखवस्मृत आत्मान्योऽविविक्तौ तौ तथैव च ॥ ३३ ॥ संसारी च स इत्येक आभासो यस्त्वहंकृतिः । वस्तुन्छाया स्मृतेरन्यन्माधुर्यादि च कारणम् ॥ ३४ ॥ फदेशो विकारो वा तदभासाश्रयः परे । अहंकतैव ससारी स्वतंत्र इति केचन ॥ ३५ ॥ अहंकारादिसंतानः संसारी नान्वयी पृथक् । इत्ये सौगता आहुस्तत्र न्यायो विचार्यताम् ॥ ३६ ॥ संसारिणां कथा वास्तां प्रत त्यधुनोन्यते । मुखाभासो य आदर्श धर्मो नान्यतरस्य सः । द्वयोरेकस्य चेद्धर्मो वियुक्तेऽन्यतरे भवेत् ।। ३७ ।। -मुखेन व्यपदेशास मुखस्यैत्रोत चेन्मतम् । नादर्शानुविधानाच मुग्वे सत्यविभावतः ।। ३८ ॥ द्वयोवोत चेत्तन्न द्वयोरेवाप्यदर्शनात् । अदृश्यस्य सतो दृष्टिः स्यादाहोश्चंद्रसूयोः ॥ ३९ ॥ राहोः प्रागेव वस्तुत्य सिद्ध शास्त्रप्रमाणतः ।

·उपदेशसाहस्री। ३३३ am- छायापक्षे खरस्तुप तस्य स्यापूर्वयुक्तित ॥ ४० ॥ छायाकातेनिषेधोऽय नतु वस्तु:वसाधक । नह्यातनिष्ट सदाक्यमांतर वदेत् ॥ ४ ॥ मधुर्यादि च यत्कार्यमुष्णद्रव्याद्यसेवनात् । छायाया न वदृष्टवादपामेन च दर्शनात् ॥ ४२ ॥ आत्मामासाश्रयाश्चैव मुखाभासाश्रया यथा । गम्यते शास्त्र युक्तिभ्यामाभासासत्वमेव च ।। ४३ ॥ न दृशेरविकारिजादामासस्याप्यवस्तुत । नाचितिवादहकर्तु क्स्य ससारिता भवेत् ॥ ४४ ।। अविद्यामान एनात ससारोऽर वनिकत । कूटस्थेनात्मना नित्यमात्मवानात्मनान स ॥ ४५ ॥ रज्जुसो यथा रउवा सत्मा. प्रापिकत । भवस्तुसन्नपि ह्येप कूटस्थेनात्मना तथा ॥ ४६ ॥ आत्मामासाश्रयश्चात्मा प्रत्यय स्पैर्षिकारवान् । सुखी दुखी च ससारी नित्य एवेति केचन ॥ ४ ॥ आत्माभासापरिज्ञानाद्याधात्म्येन निमोहिता । अहकतारमात्मेति मन्यते ते निरागमा ॥ ४८ ॥ ससारी वस्तुसस्तेपा र्तृमोक्त वलक्षण । आत्मामासाश्रयाज्ञानात्ससरत्यविवकत || ४९ ।। चैतन्याभासता बुद्धरात्मनस्त स्वरूपता । स्याञ्चत्त ज्ञानश च वेद शास्तीति युज्यते ॥ ५० ॥ . प्रकृतिप्रत्ययार्थी यौ भिन्नाचेकाश्रयौ यथा । करोति ग उतीत्यादौ दृष्टो लोकप्रसिद्धित ॥ ५१ ॥ नानयोदर्याश्रयत्व च लोके दृष्ट स्मृतौ तथा जानात्यर्थेषु को हेतुद्वर्याश्रयत्वे निगद्यताम् ।। ५२ । ।

·३३४ उपदेशसाहस्रीग आत्मामासस्तु तिवाच्यो धात्वर्थश्च धियः क्रिया । उभयं चावित्रेकेन जानातीत्युच्यते मृषा ॥ ५३ ॥ न बुद्धेरवबोधोऽस्ति नात्मनो विद्यते क्रिया । भतो नान्यतरस्यापि जानातीति च युज्यते ।। ५४ ॥ नाप्यतो भावशब्देन ज्ञप्तिरित्यपि युज्यते । न ह्यात्मा विक्रियामात्रो नित्य आत्मेति शासनात् ॥ ५॥ न बुद्धेर्बुद्धिवाच्यत्वं करणं न ह्यकर्तृकम् । नापि ज्ञायत इत्येवं कर्मशब्दैनिरूप्यते ॥ ५६ ॥ न येषामेक एवात्मा निर्दुःखोऽविक्रिय. सदा । तेषां स्याच्छब्दवाच्यत्वं ज्ञेयत्वं चात्मनः सदा ।। ५७॥ यदाहंकर्तुरात्मत्वं तदा शब्दार्थमुख्यता । नाशनायादिमत्त्वात्तु श्रुतौ तस्यात्मतेष्यते ॥ ५८ ॥ हत तर्हि न मुख्यार्थो नापि गौणः कथचन ।। जानातीत्यादिशब्दस्य गतिर्वाच्या तथापि तु ॥ ५९ ॥ . शब्दानामयथार्थत्वे वेदस्याप्यप्रमाणता । सा च नेष्टा ततो ग्राह्या गतिरस्य प्रसिद्धितः ॥६॥ प्रसिद्धिमूढलोकस्य यदि ग्राह्या निरात्मता । लोकायतिकसिद्धातः स चानिष्टः प्रसज्यते ॥ ६१ ॥ अभियुक्त प्रसिद्धिश्चत्पूर्वयदुर्विधकता । गतिशून्य न वेदोऽयं प्रमाणं-सयदत्युत ॥ १२ ॥ आदर्शमुखसामान्य मुग्वस्येष्ट हि मानवैः । मुखस्य प्रतिबिंबो हि मुखाकारेण दृश्यते ।। ६३ ।। यत्र यस्यावभासस्तु तयोरेवाविवेकतः । जानातीति क्रिया सवा लोकोयाक्ति स्वभावतः ।। ६४ ॥ बुद्धेः कृर्तृत्वमध्यस्य जानातीति । उच्यते । E ·उपदेशसाहस्री। तथा चैतन्यमध्यस्य ज्ञवं वुद्धरिहोच्यते ॥ ६५ ॥ स्वरूपं चात्मनो ज्ञानं नित्यं ज्योतिःश्रुतेर्यतः । न बुद्ध्या क्रियते तस्मान्नात्मनाऽन्येन वा सदा ॥ १६ ॥ देहेऽहंप्रत्ययो यद्वजानातीति च लौकिकाः । वदंति ज्ञानकर्तृवं तद्वयुद्धस्तथाऽऽत्मनः ॥ ६७ ॥ बौद्धस्तु प्रत्ययैरेवं क्रियामाणैश्च चिन्निभैः । मोहिताः क्रियते ज्ञानमित्याहुस्तार्किका जनाः ॥ ६८॥ तस्माज्ज्ञामासवुद्धीनामविवेकात्प्रवर्तिताः । जानातीत्यादिशब्दश्च प्रत्ययो या च तत्स्मृतिः ॥ ६९ ॥ आदर्शानुविधायित्वं छायाया अस्यते मुखे । बुद्धिधर्मानुशारित्व ज्ञाभासस्य तथेष्यते बुद्धस्तु प्रत्ययास्तस्मादात्माभासेन दीपिताः । आहका ३२ भासन्ते दहन्तीयोल्मकादयः ।। ७१ || स्वयमेवावभास्यंते ग्राहकाः स्वयमेव च । इत्येवं ग्राहकास्तित्वं प्रतिपेयंति सौगताः ॥ ७२ ॥ यद्येवं नान्यदृश्यास्ते कि तहारणमुन्यताम् । भावाभावौ हि तेषां यौ नान्यग्राह्यौ मता यदि ॥ ७३ ।। अन्ययी ग्राहकस्तेपामित्येतदपि तत्समम् । अचितित्वस्य तुल्यत्वादन्यामिन्त्राहके सति ।। ७४।। अध्यक्षस्य समीपे तु सिद्धिः स्यादिति चेन्मतम् | नाध्यक्षेऽनुपकारित्वादन्यत्रापि प्रसंगतः ॥ ७५ ॥ अधी दुःखी च यः श्रोता स त्वध्यक्षोऽथवेतरः । अध्यक्षस्य च दुःखित्वमर्थित्व च न ते मतम् ॥ ७६ | ध्यक्षः सदस्मीति नैव सहमहति । सदेवासीति मिथ्योक्तिः श्रुतेरपि न युज्यते ॥ ४५ ॥ कर्ता ·. ३३६ 'उपदेशसाहस्री। अविविच्योभयं वक्ति श्रुतिश्चेस्याद्ग्रहस्तथा । अस्मदस्तु विविन्यैव त्वमेवेति वदेद्यादि । प्रत्ययान्वयिनिष्टत्वमुक्तदोपः प्रसज्यते ॥ ७८ ॥ त्वमित्यध्यक्षनिष्टश्चेदहमध्यक्षयोः कथम् । • संबंधो वाच्य एवात्र येन त्वमिति लक्षयेत् ॥ ७९ ॥ द्रष्टदृश्यत्वसंबंधो यद्यध्यक्षेऽक्रिये कथम् ।। ८० ॥ अक्रियत्वेऽपि तादात्म्यमध्यक्षस्य भवेद्यदि । आत्माध्यक्षो ममास्तीति संबंधाग्रहणे न धीः ।। ८१ ॥ संबंधग्रहणं शास्त्रादिति चेन्मन्यसे नहि । पूर्वोक्ताः म्युस्त्रिधा दोषा ग्रहो वा स्यान्ममेति च ॥८२१. अशिशिरूपेण भाति वुदिर्यदा तदा । प्रत्यया अपि तस्याः स्युस्तायोविरफुलिंगवत् ।।८३।। 'आभासरतदभावश्च दृशेः सानो न चान्यथा । लोकस्य युतितः स्यातां तद्ग्रहथ तथा सति levn नम्वेवं दृशिसंक्रांतिरयःस्टेिऽग्निवद्भवेत् । मुखाभासवदित्येतदाद” तन्निराहतम् ।।८५॥ कृष्णायो लोहिताभासमित्येतदृष्टमुच्यते । दृष्टदाष्टांततुल्यावं न तु सामना कचित् ॥८॥ तथैव चेतनाभासं चित्तं चैतन्यवदयेत् । मुखाभासो यथाऽऽदर्श भाभासमोदितो मा leon चित्तं चेतनमित्येत छात्रयविधिवनितम् । देहत्यापि प्रसंगः स्याघक्षरादेस्तधेय च ।।८८|| तदप्यस्थिति चेत्तन लोकायतिकमंगतः। न च धार्टशिरस्मीति यथाभासो न चतमि ||८|| सदस्मीति थियोऽभाष ध्ययं स्यात्तस्यमयपि।.

·उपदेशसाहस्री। ३३७ युष्मदस्मद्विभागझे स्यादर्थवदिदं वचः ।।९०॥ ममेदंप्रत्ययौ ज्ञेयौ युष्मद्येव न संशयः । अहमित्यस्मदीष्टः स्यादयमस्मीति चोभयोः ॥९॥ अन्योन्यापेक्षया तेषां प्रधानगुणतेष्यते । विशेषणविशेष्यत्वं तथा ग्राह्य हि युक्तितः ॥१२॥ ममेदं द्वयमप्येतन्मध्यमस्य विशेषणम् । धनी गोमान्यथा तद्वदेहोऽहंक रेव च ॥१३॥ बुद्धयारूढं सदा सर्व साहकर्ता च साक्षिणः । तस्मात्सर्वावभासो ज्ञः किंचिदप्यस्पृशन्सदा ॥९४|| प्रतिलोममिदं सर्व यथोक्तं लोकबुद्धितः । अविवेकवियामस्ति नास्ति स विवेकिनाम् ॥९ अन्वयव्यतिरेको हि पदार्थस्य पदस्य च । स्यादेतदहमित्यत्र युक्तिरेवावधारणे ॥१६॥ नाद्राक्षमहमित्यस्मिन्सुघुप्तेऽन्चाननागपि । न वारयति दृष्टिं स्वां प्रत्ययं तु निषेधति ॥९७॥ स्वयंयोतिन हि द्रष्टुरित्येव संविठोऽस्तिताम् । कौटस्थ्यं च तथा तस्याः प्रत्ययस्य तु लुप्तताम् ।। स्वयमेवाब्रवीच्छास्त्रं प्रत्ययावगती पृथक् ।।९८॥ एवं विज्ञातवाक्यार्थे श्रुतिकमसिद्धितः । श्रुतिस्तत्त्वमसात्याह श्रोतुर्मोहापनुत्तये ।।९९।। ब्रह्मा दाशरथैर्यद्वदुक्त्यैवापानुदत्तमः । तस्य विष्णुत्वसंबोधे न यत्नान्तरमूचिवान् ॥१०॥ । अहंशब्दस्य निष्टा या ज्योतिषि प्रत्यगात्मनि । सवोक्ता सदसीत्येवं फल तन विमुक्तता ||१०१॥ श्रुतमात्रेण चेन्न स्यात्कार्य तत्र भोधुवम् । १२ ·३३८ उपदेशसाहस्री। व्यवहारात्पुरापीष्ट सद्भाव स्वयमात्मन ॥१०२॥ अशनायादिनिर्मुक्त्यै तत्काला जायते प्रमा । तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थे त्रिषु कालेपसशय ॥१०॥ प्रतिबंधविहीन वात्स्वय चानुभनामन । जायेतैव प्रमा तत्र स्वात्मन्येव न सशय ॥१०४॥ किं सदेवाहमस्मीति किंगाऽन्यत्प्रतिपद्यते । सदेव दहशब्द सता मुख्यार्थ इष्यताम् ॥१०५|| अन्यच्चे सदगाहप्रतिपत्तिर्मुपैन सा । तस्मान्मुत्यग्रहे नास्ति वारणावगतेरिह ।।१०६।। प्रत्ययी प्रत्ययश्चैव यदाभासौ तदर्थता । तयोरचितिमत्त्वाच चैत ये कल्प्यते फलम् ॥१०७॥ कूटस्थेऽपि फल योग्य राजनीव जयादिकम् | तदनात्मानहेतुभ्या पियाया प्रत्ययस्य च ॥१०८|| आदर्शस्तु यदाभासो मुखाकार स एव स । यथैव प्रत्ययादों यदाभास्तदा ह्यहम् ॥ १०९॥ इत्येव प्रतिपत्ति स्यात्सदस्मीति च नान्यथा । तत्त्वमि युपदेशोऽपि द्वाराभागादनर्थक ॥ ११ ॥ श्रोतु स्यादुपदेशश्चेदर्थवच तथा भवेत् । अध्यक्षस्य न चेदिष्ट श्रोतृत्व कस्य तद्भवेत् ॥ १११ ॥ अध्यक्षस्य समीपे स्यादुद्धरेवति चेन्मतम् । न तत्कृतोपकारोऽस्ति काष्ठाद्यद्वन्न कल्प्यते ॥ ११२ ॥ बुद्धौ चेत्तकृत कश्चिन्नन्नेर परिणामिता । आभासेऽपि च को दोप सति श्रुत्याउनुग्रहे ॥ ११३ ।। आभासे परिणामश्चन्न रज्मादिनिभत्यवत् । सपीदेव तथाऽनोचमादर्श च मुखत्वरत् ।। ११४॥

·उपदेशसाहस्त्री। नामाभासत्वसिद्विश्वेदात्मनो ग्रहणा:पृथक् । मुखादेश्च पृथक्सिद्धिरिह स्वन्योन्यसंश्रयः ॥ ११५ ॥ अध्यक्षस्य पृथक्सिद्धावाभासस्य तर्दायता । आभासस्य तदीयत्वे ह्यध्यक्षव्यतिरिक्तता ।। ११६ ॥ नै स्वमे पृथक्सिद्धेः प्रत्ययस्य दृशेस्तथा । स्थादेस्तत्र शून्यत्वात्प्रत्ययस्यात्मना ग्रहः ॥ ११७ ॥ अवगत्या हि संव्यात: प्रत्ययो विषयाकृतिः । जायते स यदाकारः स वायो विपयो मतः ।। ११८॥ कप्सिततमत्वाल तद्वान्कार्थे नियुज्यते । आकारो यत्र चायेत करणं तदिहोच्यते ॥११॥ यदाभासेन संव्याप्तः स ज्ञातेति निाद्यते । त्रयमेतद्विविच्यात्र यो जानाति स आत्मवित् ||१२०]] सम्यक्संशयमियोक्ताः प्रत्यया व्यभिचारिणः । “एकैवावगतिस्तषु भेदस्तु प्रत्ययार्पितः ॥१२१॥ आधिभेदाद्यथा भेदो मणेरवगतेस्तथा । अशुद्धिः परिणामश्च सर्व प्रत्ययसंश्रयात् ॥१२२॥ प्रथन ग्रहणं सिद्धिः प्रत्ययानामिहान्यतः । आपगेदयात्तदेवोक्तमनुमान प्रदीपयत् ।।१२३॥ किमन्यत्माहयत्कश्चित्प्रमाणेन तु केनचित् । विनैव तु प्रमाणेन निवृत्त्यान्यस्य शेपतः ॥१२४॥ शब्देनैव प्रमाणेन निवृत्तिश्चेदिहोच्यते । अध्यक्षस्याप्रसिद्धित्वाचून्यतत्र प्रसन्यते ॥ १२५।। चेतनस्यत्वं कथं देह इति चेवाप्रसिद्धितः । चेतनस्यान्यतः सिद्धावेवं स्वादन्यहानतः ॥१२६॥ अध्यक्षः स्वयमस्त्येव चेतनस्यापरोक्षतः ।

·उपदेशसाहस्री) तुल्य एवं प्रवोधः स्यादन्यस्यासत्त्ववादिना ||१२७|| अहमज्ञासिषं चेदमिति लोकस्मृतरिह । करणं कर्म कर्ता च सिद्धास्त्वेकक्षणे किल ।।१२८॥ प्रामाण्येऽपि स्मृतेः शैयाद्योगपद्यं विभाव्यते । क्रमेण ग्रहगं पूर्व स्मृतेः पश्चात्तथैव च ||१२९॥ अज्ञासिपमिदं मां चेत्यपेक्षा जायते ध्रुवम् । विशेषोऽपेक्ष्यते यत्र तत्र नैवैककालता ॥१३०॥ आत्मनो ग्रहणे चापि त्रयाणामिह संभवात् । आत्मन्यासक्तकर्तृत्वं न स्यात्करणकर्मणोः ।।१३१।। व्याप्तुमिष्टं च यत्कर्तुः क्रियया कर्म तस्मृतम् । अतो हि कर्तृतंत्रत्वं तस्येष्ट नान्यतत्रता ।। १३२।। शब्दाद्वानुमितर्वापि प्रमाणादा ततोऽन्यतः । सिद्धिः सर्वपदार्थानां स्यादज्ञ प्रति नान्यथा ।।१३३।। अध्यक्षस्यापि सिद्धिः स्याप्रमाणेन विनैव वा । विना स्वस्य प्रसिद्धिस्तु नाशं प्रत्युपयुज्यते ।।१३४॥ तस्यैवाज्ञत्वमिष्ट चेज्ञानत्वेऽन्या मतिर्भवेत् । अन्यस्यैवाज्ञतायां च तद्विज्ञाने ध्रुवा भवेत् ।।१३५।। ज्ञातता स्वात्मलांमी वा सिद्धिः स्यादन्यदेव वा । ज्ञातवेऽनंतरोत्तौ वं पक्षौ सस्मर्तुमर्हसि ।।१३६॥ सिद्धिः स्यात्स्वात्मलाभश्चैद्यत्नस्तत्र निरर्थकः । सर्वलोकप्रसिद्धत्वात्स्वहेतुभ्यस्तु वस्तुनः ॥१३७॥ ज्ञानयादिवादेऽतः सिद्धितित्वमुच्यते । अध्यक्षाध्यक्ष्ययोः सिद्वियित्वं नात्मलामता ॥१३॥ स्पष्टत्वं कर्मकर्नादेः तिद्धिता यदि कल्प्यते । स्पष्टताऽस्पष्टते स्यातामन्यस्यैव न चात्मनः ॥१३९॥ , .

·उपदेशसाहसी।
अद्रष्ट व चान्धस्य स्पष्टीभानो घटस्य तु |
कादेः स्पष्टतेष्टा चेद्दष्तृताऽध्यक्षकर्तृका ॥१४॥
अनुभूते. किमन्यस्मिन्स्यात्तापेक्षया वद ।
अनुभवितरीष्टा स्यात्सोऽप्यनुभूतिरेव नः ॥१४॥
"अभिन्नोऽपि हि बुद्धयामा विपर्यासितदर्शनै ।
ग्राह्यग्राहकसवित्तिभेदवानिन ल्क्ष्यते " ॥१४२॥
"भूति]पा क्रिया सैन कारकं सैर चोन्यते ।
सच नाशित्वमस्याश्चेत्सकर्तृत्व तयेष्यताम् " ॥१४३॥
न कश्चिच्चेष्यते धर्म इति चे पक्षहानता ।
नन्वस्तित्वादयो धर्मा नास्तित्वादिनिवृत्तय ।
न भूतेस्तर्हि नाशिन स्सालक्षण्य मत हि ते ॥१४४॥
स्मलक्षणावधि शो नाशोऽनाशनिवृत्तिता ।
अगोरसत्वं गोत्व ते तनु तद्गोवलक्षणम् ॥१४५॥
क्षणाच्योऽपि योऽर्थः स्यात्सोऽप्यन्याभान एव ते ॥१४६॥
भेदाभावेऽप्यभारस्य भेदो नामभिरिष्यते ।
नामभेदैरनेकत्वमेकस्य स्यात्कथ तव ॥१४७।।
अपोहो यदि भिन्नाना वृत्तिस्तस्य कथ गवि !
नाभावा भेदका स विशेषा वा कथचन ॥१४८||
नामजात्यादयो यद्वरसविदस्तेऽविशेषत ॥१४९||
प्रत्यक्षमनुमान या व्यवहारे यदिच्छसि ।
क्रियाकारकभेदैस्तदभ्युपेय वनं भवेत् ॥१५०||
तस्मान्नील तथा पीत घटादि विशेषणम् ।
संविदस्तदुपेय स्यायेन चाप्यनुभूयते ॥१५॥
रूपादीना यथान्य. स्याग्राह्य वादग्राहकस्तथा ।
प्रत्ययाय तथान्य. स्याद्वयजकत्वात्प्रदीपवत् ॥१५२॥

·उपदेशसाहस्री। अध्यक्षस्य दृशेः कीटक्सबध सभविष्यति । अध्यक्ष्येण नु दृश्येन मुक्त्यान्यो द्रष्टदृश्यताम् ||१.३।। अध्यक्षेण कृता दृष्टिदृश्य व्याप्नोत्यथापि वा । नित्याध्यक्षकृत कचिदुपकारो भनेद्रियाम् १५४॥ स चोक्तस्तन्निभल प्राक्सव्याप्तिश्च घटादिषु । यथाऽऽलोकादिसव्याप्तिव्यंजकत्याद्धियस्तथा ।।१५५।। आलोकस्थो घटो यद्वबुद्धयारूदो भवेत्तथा । धीव्याति स्याटारोहो पियो व्याप्ती क्रमो भवेत् ।।१५६॥ पूर्व स्यात्प्रत्ययव्याप्तिस्ततोऽनुग्रह आत्मन । कृत्स्नाध्यक्षस्य नो युक्त कालाफाशादिन कम ॥ १५७ ॥ विपयग्रहण यस्य कारणापेक्षया भवेत् । सत्येव ग्राह्यशेषे च परिणामी स चित्तवत् १५८१ अध्यक्षोऽहमिति ज्ञान बुद्धेरेव विनिश्चय । नाध्यक्षस्याविशेषत्वाल तस्यास्ति परो यत ॥१५९॥ कळ चेदहमित्येवमनुभयेत मुक्तता । सुखदु खविनिर्मोको नाहकर्तरि युज्यते ॥१६॥ वाध्यते प्रत्ययेनेह विनाविवेकवान् । देहादावभिमानोत्थो दु सीति प्रत्ययो धुनम् । कुडलीप्रत्ययो यद प्रत्यगात्माभिमानिना || '६१।। विपर्यासे सदत स्या प्रमाणस्याप्रमाणत ॥१६२|| दाहन्छेदविनाशेषु दुखित नान्यथाऽऽत्मन । नैव ह्यन्यस्य दाहादारन्यो दुखी मवेत्कचित् ॥१६३॥ अस्पर्शत्वाददेहत्वान्नाह दायो यत सदा । तस्मान्मिध्याभिमानोत्थ मते पुने मृतिर्यथा ॥१६४।। कुडल्यहामिति ह्येतद्वाध्यतैव विकिना ।

·उपदेशसाहस्री।
३४३
दुखीति प्रत्ययस्तद्वत्केवलाहधिया सह ॥१६५॥
मिद्धे द खित्त इष्ट स्यात्त उक्तिदछदसात्मन ।
मिथ्याभिमानतो दुखी तेनार्यापादनक्षम ॥ १६६ ॥
अस्पर्शोऽपि यथा स्पर्शमचलचन्नादि च ।
अविकात्तथा दु ख मानस चात्मनाक्षत ।। १६७ ॥
विकात्मधिया दुरा नुद्यते चलनादिवत् ।
अश्विक नभावन मनो गच्छयनिप्छत ॥ १६८ ॥
तदानुदृश्यते दु ख नैश्चल्ये नैर तस्य तत् ।
प्रत्यगात्मनि तस्मात्तदु ख नैवोपपद्यते ॥ १६९ ॥
बसतोस्तुल्यनीटयान्नीलाश्वपदिद भरेत् ॥ १७० ॥
निर्दु खाचिना योगाचशदस्य तदर्थता ।
प्रत्यगात्माभिधानेन तच्छब्दस्य सुतेस्तथा ॥ १७१ ।।
दशमरत्नमसीत्येन वाक्य त्या प्रत्यगात्मनि ।। १७२ ।।
स्वार्थस्य ह्यप्रहाणन विशिष्टार्थसमर्पको ।
प्रत्यगात्मावगत्यती नान्योऽर्थोऽर्थाद्विरोध्यत ॥ १७३ ॥
नबुद्धयपहाराद्रि स्वामान दशपूरणम् |
अपश्यज्ञातुमे रेस्मात्मान जनस्तथा ॥ १७४ ॥
अविद्यावद्धचक्षुष्ट्यात्कामापहृतधी सदा ।
विविक्त दृशिमा मान नेक्षते दशम यथा ॥ १७५ ।।
दशमस्त्वमसीत्येव तत्त्वमस्यादिवाक्यत ।
स्वम त्मान विजानाति कृत्स्नात करणेक्षणम् ॥ १७६ ।।
इद पूर्वमिद पश्चात्पद वाक्य भवेदिति ।
अन्वयव्यतिरेकाभ्या ततो वाक्यार्थबोधनम् || १७७॥
वाक्य हि श्रूयमाणानां पदानामर्थसस्मृति ।
नियमो नै वेदेऽस्ति पदसागत्यमर्थत ॥ १७८ ॥

·३४४ उपदेशसाहस्री। यदा नित्येषु वाक्येषु पदार्थस्तु विविध्यते । वाक्यार्थज्ञानसकात्यै तदा प्रश्नान युज्यते ॥ १७९ ।। अन्वयव्यतिरेकोक्ति पदार्थस्मरणाय तु । स्मृत्यभारे न वाक्यार्थी ज्ञातु शक्यो हि केनचित् ।। १८० ॥ तत्त्वमस्यादिवाक्येषु व्यपदार्थाविवेकत । व्यज्यते नैव वाक्यार्थो नित्यमुक्तोऽहमित्यत १८१॥ अन्वयव्यतिरेकोक्तिस्तद्विरकाय नान्यथा । स्वंपदार्थविरके हि पाणावर्पितविल्यमत् ॥ १८२ ।। चाक्यार्थो व्ययते चैत्र केवलोऽह पदार्थत । दुखीत्येतदपोहेन प्रत्यगात्मविनिश्चयात् ॥ १८३ ॥ तत्रै सभात्यर्थे श्रुतहानाश्रुतार्थधी । नैव कल्पयितु युक्ता पदवाक्यार्थकोपिदै ॥ १८४ ।। प्रत्यक्षादीनि बाधेर-कृष्णलादिषु पाकवत् । अक्षजादिनिभैरेतै कथ स्याद्वाक्यबाधनम् ।। १८५ ।। दुरयस्मीति सति ज्ञाने निर्दु खीति न जायते । प्रत्यक्षादिनिभावेऽपि वाक्यान व्यभिचारत ॥ १८६ ॥ सप्ने दु ख्यहमध्यास दाह छेदादिहेतुत । तत्कालभाविभीक्यैिर्न बाध क्रियते यदि ।। १८७ ।। समाप्तेस्तर्हि दु खस्य प्राक्च तद्बाध इष्यताम् । न हि दु खस्य सतानो भ्राते दृश्यते क्वचित् ।। १८८ ।। प्रत्यगात्मन आत्मत्व दुरयस्मीत्यस्य वाधया । दशम नवमस्येव वेद चदविरुद्धता ।। १८५ ॥ नित्यमुक्तत्वविज्ञान वाक्याद्भवति नान्यत । वाक्यार्थम्यापि विज्ञान पदार्थस्मृतिपूर्वकम् ॥ १९० ।। भन्वयव्यतिरेकाभ्या पदार्थ स्मर्यत धनम् ।

·उपदेशसाहस्री।
३४५
एवं निर्दुःखमात्मानमक्रिय प्रतिपद्यते ।। १ ९१ ॥
सदेवेत्यादिवाक्येभ्यः प्रमा स्फुटतरा भवेत् ।
दशमस्त्वमसीत्यस्माद्यथैव प्रत्यगात्मनि ।। १९२ ॥
प्रबोधेन यथा स्वाभ सर्वदुःख निवर्तते ।
प्रत्यगात्मधिया तद्वदुःखित्वं सर्वदाऽऽमनः ॥ १९३ ।।
कृष्णलादौ प्रमाजन्म तदन्यार्थाऽमृदुत्वतः ।
तत्त्वमस्यादिवाक्येषु न स्वेवमविरोधतः ।। १९४ ।।
याक्ये तत्त्वमसीत्यस्मिन्ज्ञातार्थं तदसिद्धयम् ।।
त्यमर्थे सत्यसाहाय्याद्वाक्यं नोत्पादयेप्रमाम् ॥ १९५ ॥
तत्वमोस्तुल्यनीडार्थमसीत्येतत्पदं भवेत् ॥ १९६ ।।
तच्छब्दः प्रत्यगात्मार्थस्तच्छन्दार्थस् वमस्तथा )
दुखियाप्रत्यगात्मत्वं वारयतानुभावपि ॥ १९५ ॥
एवं च नेतिनेत्यर्थ गमयेतां परस्परम् ॥ १९८ ॥
एवं तत्त्वमसीत्यस्य गम्यमाने फले कथम् ।
अप्रमाणत्वमस्योक्त्वा क्रियापेक्षत्वमुच्यते ॥ १९९ ।।
तस्मादाद्यतमध्येपु कुर्वित्येतद्विरोध्यतः ।
न कल्यामोऽश्रुतत्वाच श्रुतत्यागोऽप्यनर्यकः ॥ २०० ॥
यथानुभूयते तृति नाक्यान गम्यते ।
वाक्यस्य विधुतिस्तद्वगोशकृत्पायसी क्रिया ।। २०१।।
सत्यमेवमनात्मार्थवाक्यापारोक्योधनम् ।
प्रत्यगात्मनि न क्षेत्र संख्याप्राप्तिवदधुरम् ॥ २०२॥
स्वयंवेद्यत्वपर्यायः स्वप्रमाणक इष्यताम् ।
निवृत्तावहमः सिद्धः स्यात्मनोऽनुभवश्व नः ॥ २०३ ||
बुद्धीनां विषयो दुःखं नो यस्य विषया मताः ।
कुतोऽस्य दुःखसंबंधो दृशः स्यात्प्रत्यगात्मनः ॥ २० ॥

·उपदेशसाहस्री। दृशिरवानुभूयेत स्वैनैनानुभवात्मना । तदाभासतया जन्म धियोऽस्यानुभव स्मृत ॥२०५ ॥ अशनायादिनिर्मुक्त सिद्धा मोक्षस्त्वमेव स । श्रोतव्यादि तवेत्येतद्विरुद्ध कथमुच्यते ॥ २०६ ।। सेत्स्यतीत्येव चेत्तस्या यणादि तदा भवेत् । मोक्षस्यानित्यतैन स्याद्विरोधे नान्यथा वच || २०७ ।। श्रोतृश्रोतव्ययोमदो यदीष्ट स्याद्भवेदिदम् । इष्टार्थकोप एर स्यान्न युक्त सर्वथा वच ॥ २०८ ॥ सिद्धो मोक्षोऽहमित्येव ज्ञात्वात्मान भवेद्यदि । चिकीर्षुर्य स मूढारमा शास्त्र चोदघाटयत्यपि ॥ २०९ ॥ नहि सिद्धस्य वर्तव्य सकार्यस्य न सिद्धता । उभयालबन कुना मान पचयत्यपि ॥ २१० ।। सिद्धो मोक्षरत्वमित्येतद्वस्तुमान प्रदर्श्यते । श्रोतुस्तथा मविज्ञाने प्रवृत्ति स्यात्क्थ चिति ॥ ११ ॥ कर्ता दुरयहमस्मीति प्रत्यक्षणानुभूयते । कर्ता दुखी च माभूममिति यत्नो भवेत्तत ॥ २१२ ।। तद्विज्ञानाय युक्त्यादि कर्तव्य श्रुतिरप्रवीत् । कर्तृत्वाचनुपादेन सिद्धत्वानुभवाय तु ॥ २१३ ॥ निर्दु खो निष्क्रियोऽकाम सिद्धो मोक्षोऽहमित्यपि । गृहीत्वैर विरुद्धार्थमादध्यात्कथमेर स ॥ २१४ ॥ सकाम सक्रियो सिद्ध इति मेऽनुभर क्यम् । अतो मे विपरीतस्य तद्भबासमतुमर्हति ।। २१५ ॥ इहैव घटते प्रश्नी न मुक्तत्मानुभूतये । प्रमाणेन विरोधी य सोऽत्रार्थ प्रभमहति ॥ २१६ ॥ अह निर्मुक्त इत्येव सदसीत्यन्यमानज ।

·उपदेशसाहस्री।
३४७
प्रत्यक्षाभासजन्यवाददुःखित्वं प्रश्नमर्हति ॥ २१७ ॥
पृष्टमाकांक्षितं चान्यं दुःखाभावमभीप्सितम् ॥ २१८ ॥
कथं हीदं निवर्तेत दुःख सर्वात्मना मम ।
इति प्रश्नानुरूप यद्वाच्यं दुःखनिवर्तकम् ।। २१९ ॥
श्रुतेः स्वात्मनि नाशंका प्रामाण्ये सति विद्यते ।
तस्मादात्मविमुक्तले प्रत्याययति तद्वचः ।
वक्तव्य तत्तथार्थ स्यारोऽसति केनचित् ।। २२० ।।
इतोऽन्योऽनुभवः कश्चिदात्मनो नोपपद्यते ।
अविज्ञातं विजानतां विज्ञातारमिति श्रुतेः ॥ २२१ ॥
त्वंपदार्थवित्रकाय संन्यासः सर्वकर्मणाम् ।
साधनावं व्रजत्येवं शोतो दांतानुशासनात् ।। २२२ ॥
स्वमर्थ प्रत्यगात्मानं पश्येदारमानमात्मनि ।
याक्याथ तत आत्मानं सर्व पश्यति केवलम् ।। २२३ ॥
सर्वमात्मति वाक्यार्थे विज्ञातेऽस्य प्रमाणतः ।
असरले हान्यमानस्य विधिस्तं योजयेत्कथम् ॥ २२४ ॥
तस्माद्वाक्यार्थविज्ञानानोव कर्मविधिर्भवेत् ।
नहि ब्रह्मास्मि कति विरुद्धे भवतो थियो । २२५ ॥
ब्रह्मास्मीति च विद्येयं नैय कर्तेति वाध्यते ।
सकामो बद्ध इत्येवं प्रमाणाभासजातया ।। २२६ ॥
शालालास्मि नान्योऽहमिति बुद्धिर्भवेद्दढा ।
यदा युक्ता तदैवंधीर्यया देहारमधीरिति ॥ २२७ ।।
समयादमयं प्राप्तस्तदर्थ यतते च यः ।
स पुनः समय गंतु स्वतंत्रश्चन्न हीग्छति ।। २२८ ।।
यथेष्टाचरणप्रातिः संन्यासादिविधौ कुतः ।
: पदार्थाज्ञानबुद्धस्य वाक्यानुभवार्थिनः ॥ २९९ ॥

·उपदेशसाहस्री।
अत सर्वमिद सिद्ध यप्रागस्माभिरीरितम् ॥ २३० ॥
यो हि यस्माद्विरक्त स्यानासौ तस्मै प्रवर्तते ।
लोकत्रयाद्विरतत्वान्मुमुक्षु किमितीहते ॥ २३१ ॥
क्षुधया पीडयमानोऽपि न विष ह्यत्तुमिच्छति ।
मृष्टानध्वस्ततृड् जाननामूढस्तज्जियत्सति ॥ २३२ ।।
वेदातवाक्यपुष्पेभ्यो ज्ञानामृतमधूत्तमम् ।
उज्जहारालिवद्यो नस्तरमै सद्गुरवे नम ॥ २३३ ॥
१९ अथात्ममनःसंवादप्रकरणम् ॥
प्रयुज्य तृष्णा-वरनाशकारण चिकित्सित ज्ञानविरागभेषजस् ।
न याति कामज्वरसन्निपातजा शरीरमाला शतयोगदु खिताम् ॥ १ ॥
अहममेति रामनर्थमीहसे परार्थमिच्छति तनान्य ईहितम् ।
न तेऽर्थबोधो न हि मस्ति गर्थिता ततश्च युक्त शम एव ते मन ॥२॥
यतो न चान्य परमात्सनाननात्सदैव तृप्तोऽहमतो न मेऽर्थिता ।
सदैव तृप्तश्च न कामये हित यतस्त्र चेत प्रशमाय ते हितम् ॥ ३॥
पडूमिमालाभ्यतिवृत एप य म एव चात्मा जगतश्च न श्रुते ।
प्रमाणतश्चापि मया प्रद्यते मुधैव तस्माच मनस्तदेहितम् ॥ ४ ॥
यि प्रशाते नहि चारित भेदधीर्यतो जगन्मोहमुपैति मायया ।
ग्रहो हि मायाप्रभवस्य कारण ग्रहाद्विमोके नहि सास्ति फस्यचित् ॥५॥
न मेऽस्ति मोहस्तर चेष्टितेन हि प्रबुद्धतत्वस्चासितो ह्यविक्रिय ।
न पूर्वतत्वोत्तरभेदता हि नो थैव तस्माच मनस्तहितम् ॥ ६ ॥
यतश्च नित्योऽहमतो न चान्यथा विकारयोगे हि मदनित्यता ।
सदा प्रभातोऽहमतो हि चाइयो विकल्पित चाप्यसदित्यवस्थितम् ॥ ७ ॥
अभाररूप चमसीह हे मनो निरीक्ष्यमाणे न हि युक्तिोऽस्तिता ।
सतो धनाशादसतोऽयजन्मतो द्वय च पेतात नास्तितेच्यते ॥ ८॥

·उपदेशसाहस्री।
द्रष्टा च दृश्यं च तथा च दर्शनं भ्रमस्तु सर्वरतव कल्पितो हि सः ।
दृशेश्च भिन न हि दृश्यमीक्ष्यते स्वपन्प्रबोधेन तथा न भिद्यते ॥ ९ ॥
विकल्पना यापि तथाऽद्वया भवेदवस्तुयोगात्तदलातचक्रवत् ।
न शक्तिभेदोऽस्ति यतो न चात्मनां ततोऽद्वयत्वं श्रुतितोऽवसीयते ॥१०॥
मिथश्च मिन्ना यदि ते हि चेतनाः क्षयस्तु तेषां परिमाणयोगतः ।
ध्रुवो भवेद्भेदवतां हि दृष्टतो जगत्क्षयश्चापि समस्तमोक्षतः ॥ ११ ॥
न मेऽस्ति कश्चिन च सोम कस्यचिद्यतोऽद्वयोऽहं न हि चास्ति
कल्पितम् ।
अकाल्पतश्चास्मि पुरा प्रसिद्धितो विकल्पनाया द्वयमेव कल्पितम् ।। १२ ।।
विकल्पना, चाप्यभवे न विद्यते सदन्यदित्येवम्तो न नास्तिता ।
यतः प्रवृत्ता तव चापि कल्पना पुरा प्रसिद्धेर्न च तद्विकल्पितम् ॥१३॥
असवयं तेऽपि हि यद्यदाक्ष्यते न दृष्टमित्येव न चैव नास्तिता ।
यतः प्रवृत्ता सदसद्विकल्पना विचारवद्वापि तथाऽद्वयं च सत् ॥ १४ ॥
सदभ्युपेतं भवतोपकल्पितं विचारहेतार्यदि तस्य नास्तिता ।
विचारहानाच तथैव संस्थित न चेत्तदिष्ट नितरां सदिष्यते ॥ १५ ॥
असत्समं चैव सदित्यपीति चेदनर्थवत्त्वान्नरशूगतुल्यतः ।
अनर्थवत्त्वं त्यसति झुकारणं न चैव तस्मान्न विपर्ययेऽन्यथा ॥ १६ ॥
असिद्धतश्चापि विचारकारणाद्वयं च तस्मात्प्रसूत च मायया ।
श्रुतेः स्मृतेश्चापि तथा हि युक्तिः प्रसिध्यतीत्यं न तु युज्यतेऽन्यथा १७
विकल्पनाचापि विधर्मक श्रुतेः पुरा प्रसिद्धेश्च विकल्पतोऽद्वयम् ।
न चति नतीति यथा विकल्पितं निषिध्यतेऽत्राप्यविशेषसिद्धये ॥ १८ ॥
अकल्पितेऽप्येवमजेऽद्वयेऽक्षरे विकल्पपंतः सदसच जन्मभिः ।
स्वचित्तमायाप्रभवं च ते भवं जरां च मृत्युं च नियाति संततम् ।।१९।।
भवाभवत्वं तु न चेदयस्थितिर्न चास्य चान्यस्थितिजन्म नान्यथा ।
सतो हसवादसतश्च सत्त्वतो न च क्रियाकारकमित्यतोऽयजम् ॥२०॥

·३५० उपदेशसाहस्री। अकुर्वदिष्टं यदि वास्य कारकं न किंचिदन्यन्ननु नास्त्यकारकम् । सतो विशेषादसतश्च सन्च्युतौ तुलांतयोर्यद्वदनिश्चयान हि ।। २१ ॥ न चेत्स इष्टः सदसद्विपर्ययः कथं भवः स्यात्लदसद्व्यवस्थितौ । विभक्तमेतद्वयमप्यवस्थितं न जन्म तस्माच मनो हि कस्यचित् ॥२२॥ अथाभ्युपेत्यापि भवं तवेच्छतो ब्रवीमि नार्यस्तव चेष्टितेन मे । न हानवृद्धी न यतः स्वतोऽसतो भवोऽन्यतो वा यदि वास्तिता तयोः।। ध्रुवा ह्यनित्याश्च न चान्ययोगिनो मिथश्च कार्य न च तेषु युज्यते । अतो न कस्यापि हि किंचिदिष्यते स्वयं च तत्वं न निरुक्तिगोचरम् २४ समं तु तस्मात्सततं विभातवद्वयाद्विमुक्तं सदसद्विकल्पितात् । निरीक्ष्य युक्त्या श्रुतितस्तु बुद्धिमानशेपनिर्वाणमुपैति दीपवत् ॥ २५ ॥ अवेद्यमेकं यदनन्ययेदिनां कुताकिकाणां च सुवेद्यमन्यथा । निरीक्ष्य चेत्थं त्वगुणत्रहोऽगुणं न याति मोहं ग्रहदोषमुक्तितः ॥ २६ ॥ अतोऽन्यथा न ग्रहनाश इष्यते विमोहबुद्धम्रह एव कारणम् । ग्रहोऽप्यहेतुस्त्वनलस्त्वनिधनो.यथा प्रशांति परमां तथा व्रजेत् ॥ २७ ॥ विमध्य वेदोदधितः समुद्धृतं सुरैर्महान्चेस्तु यथा महात्मभिः । तथाऽमृतं ज्ञानमिदं हि थैः पुरा नमो गुरुभ्यः परमीक्षितं च यैः ।।२८५ इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यस्य श्रीगोविंदभगवत्पूज्यशिष्यस्य श्रीशकरभगवतः कृतिः सकलवेदोपनिषत्सारोपदेशसाहस्री समाता ।

·३५१ वेदान्तस्तोत्राणि। वेदान्तस्तोत्राणि । प्रातःस्मरणम् । प्रातः स्मरामि हृदि संस्फुरदात्मतत्त्वं सच्चित्सुखं परमहंसगति तुरीयम् । यत्स्वप्नजागरसुघुप्तमवैति नित्य तद्ब्रह्म निष्क लमहं न च भूतसंघः ॥१।। प्रातर्भजामि मनसां वचसामगम्यं याचो विभान्ति निखिला यदनुग्रहेण । यन्नेति नेति वचनैनिंगमा अवोचु- स्त देवदेवमजमन्युतमाहुरग्र्यम् ॥२॥ प्रातर्नमामि तमसः परमर्कवण पूर्ण सनातनपदं पुरुषोत्तमाख्यम् । यस्मिन्निदं जगदशेषमशेषम्ती रज्या भुजंगम इव प्रतिभासितं वै ॥३॥ श्लोकत्रयमिदं पुण्यं लोकत्रयविभूषणम् । प्रातःकाले पठेद्यस्तु स गच्छे परमं पदम् ॥४॥ --- अद्वैतपंचक्रम् । नाहं देहो नेंद्रियाण्यंतरंगो नाहंकारः प्राणवर्गो न बुद्धिः । दारापत्यक्षेत्र वित्तादिदूरः साक्षी नित्यः प्रत्यगात्मा शिवोऽहम् ||१|| रम्ज्वज्ञानाद्भाति रज्जौ यथाहिः स्वात्माज्ञानादात्मनो जीवभावः । आप्तोक्याऽहि भ्रातिनाशं स रज्जीवो नाहं देशिकोक्त्या शिवोऽहम्॥२॥ आभातीदं विश्वमात्मन्येसत्यं सत्यज्ञानानंदरूपे विम हात् । .

·३५२ वेदान्तस्तोत्राणि। निद्रामोहात्स्वप्नवत्तन्न सत्यं शुद्धः पूर्णो नित्य एकः शिवोऽहम् ॥३॥ मत्तो नान्यत्किंचिदत्रास्ति विश्वं सत्यं बाह्य वस्तु मायोपक्लप्तम् | आदर्शातीसमानस्य तुल्यं मय्यद्वैते भाति तस्माच्छिवोऽहम् ||४|| नाहं जातो न प्रवृद्धो न नष्टो देहस्योक्ताः प्राकृताः सर्वधर्माः । कर्तृत्वादिश्चिन्मयस्यास्ति नाहंकारस्यैव ह्यात्मनो मे शिवोऽहम् ॥५॥ आत्मपटकम् । मनोबुद्धयहंकारचित्तानि नाहं नच श्रोत्रजिलै नच प्राणनेत्रे | न च व्योमभूमिर्न तेजो न वायुश्चिदानंदरूपः शिवोऽह शिवोऽहम् ॥१॥ न च प्राणसंज्ञो न पंचानिला मे न वा सप्तधातुर्न वा पचकोशः । न वाक्पाणिपादौ न चोपस्थपाय चिदानंदरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥२॥ न मे द्वेषरागो न मे लोभमाही मदो नैव मे नैव मात्सर्यभावः । न धर्मो न चार्थो न कामो न मोक्षश्चिदानंदरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम्।।३।। न पुण्यं न पापं न सौख्यं न दुःखं न मंत्रो न तीर्थं न वेदा न यज्ञाः । अहं भोजनं नैव भोज्यं न भोक्ता चिदानंदरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ||४ न मे मृत्युशंका न मे जातिभेदः पिता नैव मे नैव माता न जन्म । न बंधुन मित्रं गुरु व शिष्यश्चिदानंदरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥ ५ ॥ अहं निर्विकल्पो निराकाररूपो विभुाप्य सर्वत्र सन्द्रियाणि । सदामे समत्वं न मुनि बंधश्चिदानंदरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥ ६ ॥ उपदेशपंचकम् । वेदो नित्यमधीयतां तदुदितं कर्म स्वनुष्टीयता तेनेशस्य विधीयतामपाचतिः काम्ये मतिस्त्यज्यताम् । पापौघः परिध्यतां भवसुखे दोपोऽनुसंधीयता- मात्मेच्छा व्यवसीयंता निजगृहातूर्ण विनिर्गम्यताम् ।। १ ।। ..

·वेदान्तस्तोताणे। सग. सत्सु विधीयता भगवतो भनिढाऽऽधीयता शान्यादि परिचीयता दृढतर कर्माशु सत्यज्यताम् । सद्विद्वानपसृप्यता प्रतिदिन तपादुके सेव्यता ब्रीकाक्षरमयंता श्रुतिशिरोनाक्य समावर्यताम् ॥ २ ॥ वाक्यार्थश्च विचार्यता श्रुतिशिर पक्ष समाधीयता दुस्तकारसुविरभ्यता श्रुतिमतरतोऽनुसर्घायताम् । ब्रह्मास्मीति किमाव्यतामहरहर्ग परित्यज्यता देहेऽहमतिरुझ्यता बुधजन द परित्यज्यताम् ।। ३ ।। क्षुद्वयाधिश्च चिकित्स्यता प्रतिदिन भिक्षौषध भुज्यता स्नादन्न न तु याच्यता विधिवशात्प्राप्तन सतुष्यताम् । शीतोष्णादि विपक्षता न तु वृथा वाक्य समुच्चार्यता मौदासी-यमभीप्यता जनकृपानष्ठुर्यमुत्सृज्यताम् ।। ४ ॥ एकान्ते सुखमास्यता परतरे चेत समाधीयता पूर्णाहमा सुसमीक्ष्यता जगदिद तद्वाधित दृश्यताम् । प्राकम प्रविलाप्यता चिति बलान्नाप्युत्तर श्लिष्यतां प्रारब्ध विह भुन्यतामय परब्रह्मात्मना स्थीयताम् ।। ५ ॥ य श्लोकपचकमिद पठते मनुष्य मचिंतयत्यनुदिन स्थिरतामुपेत्य । तस्याशु ससृतिदतानलतीवघोर ताप प्रशान्तिमुपयाति चितिप्रसादात् ॥ काशी-पचकम्। मनोनिवृत्ति परमोपशान्ति सा तीर्थवर्या मधिकार्णिका च । ज्ञानप्रवाहा विमलादिगगा सा काशिकाऽह निजबोधरूपा || २३ ·३५४ वेदान्तस्तोत्राणि । यस्यामिदं कल्पितमिंद्रजाले चराचरं भाति मनोविलासम् | . सच्चित्सुखैका परमात्मरूपा सा काशिकाऽहं निजबोधरूपा ॥२॥ कोशेषु पंचस्वधिराजमाना बुद्धिर्भवानी प्रतिदेहगेहम् । साक्षी शिवः सर्वगतोऽतरात्मा सा काशिकाऽहं निजबोधरूपा ॥३॥ काश्यां हि काश्यते काशी काशी सर्वप्रकाशिका । सा काशी विदिता येन तेन प्राप्ता हि काशिका ॥४॥ काशीक्षेत्रं शरीरं त्रिभुवनजननी व्यापिनी ज्ञानगंगा भक्तिः श्रद्धा गयेयं निजगुरुचरणध्यानयोगः प्रयागः । विश्वेशोऽयं तुरीयः सकलजनमनःसाक्षिमूतोऽन्तरात्मा देहे सर्व मदीये यदि वसति पुनस्तीर्थमन्यत्किमस्ति ॥५॥ . कौपीन-पंचकम् । वेदान्तवाक्येषु सदा रमन्तो भिक्षान्नमात्रेण च तुष्टिमन्तः । विशोकमंतःकरणे रमन्तः कौपीनवन्तः खलु भाग्यवन्तः ॥१॥ मूलं तरोः केवलमाश्रयन्तः पाणिद्वयं भोक्तुममत्रयन्तः । कन्यामिव श्रीमपि कुत्सयन्तः कौपीनयन्तः खलु भाग्यवन्तः॥२॥ देहादिभावं परिवर्तयन्तः आत्मानमात्मन्यवलोकयन्तः । नान्तं न मध्य न बहिः स्मरन्तः कौपीनवन्तः खलु भाग्यवन्तः ।। स्वानन्दभावे परितुष्टिमन्तः संशान्तसन्दियतुष्टिमन्तः । अहर्निशं ब्रह्मणि ये रगन्तः कौपीनवन्तः खलु भाग्यवन्तः ॥४॥ पंचाक्षरं पावनमुच्चरन्तः पतिं पशूनां हृदि भावयन्तः । भिक्षाशिनो दिक्षु परिभ्रमन्तः कौपीनयन्तः खलु भाग्यवन्तः ।।५।।

·वेदान्तस्तोत्राणि ।।
चर्पटपंजरिका-स्तोत्रम् ।
दिनमपि रजनी सायं 7 तः शिशिरव ती पुनरायातः ।
कालः क्रोडति गच्छत्यायुस्तदपि न मुंचत्याशावायुः ॥१॥
भज गोविदं भजे गोविंदं भज गोविन्दं मूढमते ।
प्राप्ते सन्निहित मरणे नहि नहि रक्षति डुकृश्करणे । (ध्रुवपदम्)।
अप्रे वह्निः पृष्ठे भानू रात्रौ चुबुकसमर्पितजानुः ।
करतलमिक्षा तरुतलवासस्तदपि न मुंचत्पाशापाशः ॥ २ ॥
यावद्वित्तोपार्जनसक्तस्तावन्निजपरिवारो रक्तः ।
पश्चाद्धावत्ति जर्जरदेहे वाती पृच्छति कोऽपि न गेहे ।। ३ ।।
जटिलो मुण्डी लुञ्चितकेशः कापायाम्बरबहुकृतपः ।
पश्यन्नपि च न पश्यति मूढ उदरनिमित्त वहुकृतपः ॥ ४ ॥
भगवद्गीता किंचिदधीता गंगाजललवकणिका पीता ।
सकृदपि यस्य मुरारिसमचर्चा तस्य यमः किं कुरुते चर्चाम् ॥ ५ ॥
अंगं गलितं पलितं मुण्डं दशनविहीनं जातं तुण्डम् ।
वृद्धो याति गृहीत्वा दण्डं तदपि न मुञ्चत्यागापिण्टम् ।। ६ ।।
चालस्तावनीडासक्तस्तरुणस्तायत्तरुणीरक्तः ।
वृद्धस्तावञ्चिन्तामग्नः रे ब्रह्मणि कोऽपि न लग्नः ।।७।।
पुनरपि जननं पुनरपि मरणं पुनरपि जननीजठरे शयनम् ।
इह संसारे भवदुस्तारे कृपयाऽपारे पाहि मुरारे ॥ ८ ॥
पुनरपि रजनी पुनरपि दिवसः पुनरपि पक्षः पुनरपि मासः ।
पुनरप्ययनं पुनरपि वर्ष तदपि न मुञ्चत्याशामर्पम् ॥९॥
वयसि गते का कामयिकार: शुष्फे नीरे कः कासारः |
नटे द्रव्ये कः परिवारो ज्ञाते तत्ते का संसारः ॥ १० ॥
नारीस्तनमरनामिनिवेश मिथ्यामायामोहावेशम् ।
एतन्गांसवसादिविकारं मनसि विचारय वारंवारम् ॥ ११ ॥

·वेदान्तस्तोत्राणि। कस्त्वं कोऽहं कुत आयातः का मे जननी को मे तातः । इति परिभाषय सर्वमसारं विश्वं त्यक्त्वा स्वप्नविचारम् ॥ १२ ॥ गेयं गीता नामसहस्रं ध्येयं श्रीपतिरूपमजस्त्रम् । नेयं सज्जनसंगे चित्तं देयं दीनजनाय च वित्तम् ॥ १३ ॥ यावजीवो निवसति देहे कुशलं तावरपृच्छति गेहे । गतवति वायो देहापाये भार्या बिभ्यति तस्मिन्काये ॥ १४ ॥ सुखतः क्रियते रामाभोगः पश्चाद्धन्त शरीरे रोगः । यद्यपि लोके मरणं शरणं तदपि न मुञ्चति पापाचरणम् ॥१५॥ स्थ्याचपटविाचितकन्यः पुण्यापुण्यविवर्जितपन्थः । नाहं न त्वं नायं लोकस्तदपि किमर्थ क्रियते शोकः ॥१६॥ कुरते गंगासागरगमनं व्रतपरिपालनमथवा दानम् | ज्ञानविहीने सर्वमनैन मुनि भवति जन्मशतेन ॥ १७ ॥ V दक्षिणामूर्ति-स्तोत्रम् । विश्वं दर्पणदृश्यमाननगरीतुल्यं निजान्तर्गतं पश्यन्नात्मान मायया बहिरियोद्भूतं यथा निदया। यः साक्षात्कुरुते प्रबोधसमये स्वात्मानमेवाद्वयं तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ १ ॥ वीजस्यान्तरियांकुरो जगदिदं प्राग्निर्विकल्प पुन- मायाकल्पितदेशकालकलनायौचित्र्यचित्रीकृतम् । मायावीव विज॑भयत्यपि महायोगीय यः छया तस्मै गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥२॥ यस्यैव कुरणं सदात्मकमसत्कल्पार्थक भासते साक्षात्तत्वमसीति वेदवचसा यो बोधयत्याश्रितान् । यसाक्षात्करणाद्भवेन्न पुनरावृत्तिनांभोनिधी

·चेदान्तस्तोत्राणि।
३५७
तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ३ ॥
नानाछिद्रघटोदरस्थितमहादीपप्रभाभास्वरं
ज्ञानं यस्य तु चक्षुरादिकरणद्वारा बहिः स्पंदते ।
जानामीति तमेव भान्तमनुभात्येतत्समस्तं जग-
त्तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ४ ॥
देहं प्राणमपींद्रियाण्यपि चलं बुद्धिं च शून्यं विदुः
स्त्रीवालांधजडोपमास्त्वहमिति भ्रान्ता भृशं यादिनः ।
मायाशक्तिविलासकल्पितमहान्यामोहसंहारिणे
तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ५ ॥
राहुप्रस्तदिवाकरेंदुसदृशौ मायासमाच्छादनात्
सन्मात्रः करणोपसंहरणतो योऽभूत्सुपुप्तः पुमान् ।
प्रागस्वासमिति प्रबोधसमये यः प्रत्यभिज्ञायते
तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ६ ॥
याल्यादिष्वपि जामदादिषु तथा सर्वास्वपस्थास्वपि
व्यावृत्तास्वनुवर्तमानमहमित्यंतः स्फुरन्तं सदा ।
स्वात्मानं प्रकटीकरोति भजतां यो भद्रया मुद्रया
तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ७ ॥
विश्वं पश्यति कार्यकारणतया स्वस्वामिसंबंधत:
शिष्याचार्यतया तथैव पितपुत्राद्यात्मना भेदतः ।
स्वप्ने जाग्रति चा य एष पुरुषो मायापरिभामित-
स्तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ८ ॥
भरंभास्यनलोऽनिलों
हिमांशुः पुमा-
नित्याभाति चराचरात्मकमिदं यस्यैव मूर्त्यष्टकम् ।
नान्यत् किंचन विद्यते विमृशतां यस्मात्परस्माद्विभो-
स्तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ९ ॥

·३५८ वेदान्तस्तोत्राणि । सर्वात्मत्यमिति स्फुटीकृतमिदं यस्मादमुमिन् स्तवे तेनास्य श्रषणात्तथार्थमननाद्ध्यानाच्च संकीर्तनातू । सर्वामित्वमहाविभूतिसहितं स्यादीश्वरत्वं सतः सिद्धयेत्तत्पुनरष्टधा परिणतं चैश्वर्यमव्याहतम् ॥ १० ॥ द्वादशपंजरिकास्तोत्रम् । मूढ जहीहि धनागमतृष्णां कुरु सद्बुद्धि मनसि वितृष्णाम् । यल्लभसे निजकर्मोपात्तं वित्तं तेन विनोदय चित्तम् ॥१॥ अर्थमनर्थ भावय नित्यं नास्ति ततः सुखलेशः सत्यम् । पुत्रादपि धनमाजां भीतिः सर्वत्रैपा विहिता नीतिः ॥२१॥ का ते कान्ता कस्ते पुत्रः संसारोऽयमतीव विचित्राः । कस्य वं कः कुत आयातस्तत्त्वं चिन्तय यदिदं भ्रातः ॥३॥ मा कुरु जनधनयौवनगर्व हरति निमेपात्कालः सर्वम् । मायामयमिदमखिलं हित्या ब्रह्मपदं त्वं प्रविश विदि वा ॥४॥ कामं क्रोध मोहं लोमं त्यक्त्वात्मानं भावय कोऽहम् । आत्मज्ञानविहीना मुढास्ते पच्यन्ते नरकनिगूढाः ।।५]] सुरमंदिरतरुमूलनिवासः शय्या भूतलमजिनं वासः । सर्वपरिग्रहभौगत्यागः कस्य सुखं न करोति विरागः ॥६॥ शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ मा कुरु यत्नं विग्रहसंधौ । भद समचित्तः सर्वत्र व वाञ्छस्यचिराद्यदि विष्णुत्वम् ॥७॥ त्वयि मयि 'चान्यत्रौको विष्णुर्व्यथं कुप्यति सर्वसहिष्णुः । सर्वस्मिन्नपि पश्यात्मानं सर्वत्रोत्सृज भेदाज्ञानम् ॥८॥ प्राणायाम प्रत्याहार नित्यानित्यविवेकविचारम् । जाप्यसमेतसमाधिविधानं कुर्यवधानं महदवधानम् ॥५॥ नलिनीदलगतसटिलं तरलं तद्वज्जीवितमतिशयचपलम् ।

·वेदान्तस्तोत्राणि। ३५९ विद्धि व्याध्यभिमानग्रस्त लोकं शोकहतं च समस्तम् ॥१०॥ का तेऽष्टादशदेशे चिन्ता वातुल तय किं नास्ति नियन्ता । यस्वा हस्ते सुदृढनिवद्ध बोधयति प्रभवादिविरुद्धम् ॥११॥ गुरुचरणाम्बुजनिर्भरभक्तः संसारादचिराद्भव मुक्तः । सैन्द्रियमानसनियमादेवं द्रक्ष्यसि निजहृदयस्थं देवम् ॥१२॥ द्वादशपंजरिकामय एषः शिष्याणां कथितो हयुपदेशः । येषां चित्ते नैव विवेकाते पच्यन्ते नरकमनेकम् ॥ १३ ॥ धन्याष्टकम्। तज्ञान प्रशमकर यदिद्रियाणा तज्ञेयं यदुपनिषत्सु निश्चितार्थम् । ते धन्या भुवि परमार्थनिश्चितेहाः शेणस्तु भ्रमनिलये परिभ्रमन्तः ।।२।। आदौ विजित्य विषयान्मदमोहराग- द्वेषादिशत्रुगणमाहृतयोगराज्याः। ज्ञात्वा मतं समनुभूय परात्मविद्या- कान्तासुखं धनगृहे विचरन्ति धन्याः ॥२॥ त्यक्त्या गृहे रतिमधोगतिहेतुभूता- मात्मेच्छयोपनिपदर्थरसं पिबन्तः । वीतस्पृहा विषयभोगपदे विरक्ता धन्याश्चरन्ति विजनेषु विरक्तसँगाः ॥३॥ त्यक्त्वा ममाहमिति बंधकरे पदे द्वे मानावमानसदृशाः समदर्शिनश्च । कतारमन्यसवगम्य तदर्पितानि कुर्वन्ति कर्मपरिपाकफलानि धन्याः ||४|| ·३५८ वेदान्तस्तोत्राणि । सर्वात्मत्यमिति रफुटीरतमिदं यस्मादमुष्मिन् स्तवे तेनास्य श्रषणात्तथार्थमननाद्रयानाच्च संकीर्तनात् । । सर्वात्मत्वमहाविभूतिसहितं स्यादीश्वरत्वं स्वतः सिद्धयेत्तत्पुनरष्टधा परिणतं चैश्वर्यमव्याहतम् ॥ १० ॥ द्वादशपंजरिकास्तोत्रम् । मूढ जहीहि धनागमतृष्णां कुरु सद्बुद्धिं मनसि वितृष्णाम् । यल्लभसे निजकर्मोपात्तं वित्तं तेन विनोदय चित्तम् ॥१॥ अर्थमनर्थ भावय नित्यं नास्ति ततः सुखलेशः सत्यम् । पुत्रादपि धनभाजां भीतिः सर्वत्रैषा विहिता नीतिः ॥२॥ का ते कान्ता कस्ते पुत्रः संसारोऽयमतीव विचित्राः । कस्य वं कः कुत आयातस्तत्त्वं चिन्तय यदिदं भ्रातः ॥३॥ मा कुरु जनधनयौवनगर्व हरति निमेषात्कालः सर्वम् । मायामयमिदमखिल हित्वा ब्रह्मपदं त्वं प्रविश विदि वा ॥४॥ काम क्रोधं मोहं लोभं त्यक्त्यात्मानं भावय कोऽहम् । आत्मज्ञानविहींना मृदास्तै पच्यन्ते नरकनिगूढाः ॥५॥ सुरमंदिरतरुमूलनिवासः शय्या भूतलमजिनं वासः । सर्वपरिग्रहभोगत्यागः कस्य सुखं न करोति विरागः ॥६|| शत्रौ मित्रे पुत्र वन्धौ मा कुरु यत्नं विग्रहसंधौ । भद समचित्त. सर्वत्र वं वाञ्छस्यचिराद्यदि विष्णुत्वम् ॥७॥ त्वयि मयि 'चान्यौको विष्णुर्व्यर्थं कुप्यसि सर्वसहिष्णुः । सर्वस्मिन्नपि पश्यात्मानं सर्वत्रोत्सृज भेदाज्ञानम् ||८|| प्राणायाम प्रत्याहार नित्यानित्यविवेकविचारम् । जाप्यसमेतसमाधिविधानं कुर्ववधानं महदवधानम् ॥९॥ नलिनीदलगतसलिलं तरलं तद्वज्जीवितमातिशयचपलम् ।'

·वेदान्तस्तोत्राणि। त्यक्पणात्रयममेक्षितमोक्षमार्गा भैक्षामृतेन परिकल्पितदेहयात्राः । योतिः परात्परतरं परमात्मसंज्ञ धन्या द्विजा रहसि हृयवलोकयन्ति ॥५॥ नासन्न सन्न सदसन्न महन्न चाणु न त्री पुमान च नपुसकमेकवीजम् । यैब्रह्म तत्समनुपासितमेकचित्ते- र्धन्या विरेजुरितरे भवपासवद्धा॥६॥ अज्ञानपंकपरिमग्नमपेतसारं दुखालय मरणजन्मजरावसक्तम् । संसारवधनमनित्यमवेक्ष्य धन्या ज्ञानासिना तदवशीर्य विनिश्चयन्ति ॥७॥ शान्तैरनन्यमतिभिर्मधुरस्वभावै- रेकत्वनिश्चितमनोभिरपेतमोहै । साक बनेषु विदितात्मपदस्वरूप तद्वस्तु सम्यगनिश विमृशन्ति धन्या. all निर्गुणमानसपूजा। आराधयामि मणिसलिभमात्मलिंग मायापुरी हृदयपफजसनिविष्टम् । श्रद्धानदीविमलचित्तजलाभिषेकै नित्य समाधिकुमुमैरपुनर्भवाय ॥१॥ अयमेकोऽवशिष्टोऽस्मीत्येव मावाहयेच्छिवम् । आसन कल्पयेत्पश्चात्स्वप्रतिष्टारमाचिंतनम् ॥ २ ॥ पुण्यपापरज सगो मम नास्तीति वेदनम् ।

·वेदान्तस्तोत्राणि। विद्धि व्याध्यभिमानग्रस्तं लोकं शोकहतं च समस्तम् ।।१०।। का तेऽष्टादशदेशे चिन्ता वातुल तब कि नास्ति नियन्ता । यस्त्वा हस्ते सुदृढनिवद्धं बोधयति प्रभवादिविरुद्धम् ॥११॥ गुरुचरणाम्बुजनिर्भरभक्तः संसारादचिराद्भव मुक्तः । सेन्द्रियमानप्सनियमादेवं द्रक्ष्यसि निजहृदयस्थं देवम् ॥१२॥ द्वादशपंजरिकामय एषः शिष्याणां कथितो युपदेशः । येपो चित्ते नैव विवेकाते पच्यन्ते नरकमनेकम् ॥ १३ ॥ --- धन्याष्टकम् । तज्ज्ञानं प्रशमकरं यदिद्रियाणां तज्ञेयं यदुपनिषत्सु निश्चितार्थम् । ते धन्या मुवि परमानिश्चितेहाः शेषणस्तु भ्रमनिलये परिभ्रमन्तः ॥१॥ आदौ विजित्य विषयान्मदमोहराग- द्वपादिशत्रुगणमाहृतयोगरायाः। ज्ञात्वा मतं समनुभूय परात्मविद्या- कान्तासुखं वनगृहे विचरन्ति धन्याः ॥२) त्यक्त्वा गृहे रतिमधोगतिहेतुभूता- मात्मेच्छ्योपनिपदर्थरस पिवन्तः । वीतस्पृहा विषयभोगपदे घिरता धन्याश्चरन्ति विजनेषु विरक्तसंगाः ॥३॥ त्यक्त्या ममाहमिति बंधकरे पदे द्वे मानावमानसदृशाः समदर्शिनश्च । कारमन्यमवगम्य तदर्पितानि कुर्वन्ति कर्मपरिपाकफलानि धन्याः ॥

·वेदान्तस्तोत्राणि
पाद्य समर्पयेद्विद्वान्सफिल्मपनाशनम् ॥ ३ ॥
अनादिकल्पसवृद्धमूलाज्ञानजलाजालिम् ।
निसृजेदात्मलिंगस्य तदेवार्यसमर्पणम् ॥ ४ ॥
ब्रह्मानदाधिकल्लोलकणकोटयशलेशकम् ।
पिबन्तींद्रादप इति धानमाचमन मतम् ।। ५ ।।
ब्रह्मानदजलेनैव लोका सर्व परिप्लुता ।
अच्छद्योऽयमिति ध्यानमभिपेचनमात्मन ॥ ६॥
निरावरणचैतन्य प्रकाशेऽस्मीति चिंतनम् ।
मात्मलिंगस्य सशस्त्रमित्येत्र चिंतयेन्मुनि ॥ ७ ॥
त्रिगुणात्माशेषलोकमालिकासूत्रमस्म्यहम् ।
इति निश्चयमेगन युपत्रीत पर मतम् ॥ ८॥
अनेकवासनामिश्रप्रयचोऽय धृतो मया ।
नान्येनेत्यनुमधानमारमनश्चदन भरेत् ॥ ९ ॥
रज सत्यतमोवृत्तिस्यागरूपैस्तिलाक्षतै ।
आत्मलिंग यजेन्नित्य जीवन्मुक्तिप्रसिद्धये ॥ १० ॥
ईश्वरो गुरुरात्मेति भेदत्रयविवर्जितै ।
विल्मपत्ररद्वितीयैरात्मलिंग य रिछरम् ॥ ११ ॥
समस्तपासनात्याग धूम तस्य विचितयेत् ।
ज्योतिर्मयात्माविज्ञान दीप सदशयेयुर ॥१२॥
नैवेद्यमामलिंगस्य ब्रह्माडाख्य महोदनम् ।
पिबानदरस सादु मृयुरस्योपसचनम् ॥ १३॥
ज्ञानोउिष्टहस्तस्य क्षालन ज्ञान गरिणा।
विशुद्धस्यात्मलिंगस्य हस्तप्रक्षालन स्मरेत् ॥ १४॥
रागादिगुणशून्याय शिवस्य परमारमन ।
मरागविषयाभ्यासत्यागस्तांबूलचर्पणम् ॥ १५ ॥

·वेदान्तस्तोत्राणे। वनस्थोऽपि नाहं न संन्यस्तधर्मा जगजन्मनाशैकहेतुः शिवोऽहम् ॥ २ ॥ अहं नैव मन्ता न गन्ता न वक्ता न कर्ता न भोक्ता न मुक्ताश्रमस्यः ।। यथाहं मनोवृत्तिभेदस्वरूपस्तथा सर्ववृत्तिप्रदीपः शिवोऽहम् ॥ ४ ॥ यदंतहियापकं नित्यशुद्धं यदेकं सदा सच्चिदानंदकंदम् । यतः स्थूलसूक्ष्मप्रपंचस्य भानं यतस्तत्प्रतिस्तदेवाहमास्मि ॥ ४ ॥ यतः कालमृत्युविभेति प्रकामं यतश्चित्तबुद्धीदियाणां विलासः । हरिब्रह्मरुद्रचंदादि नाम प्रकाशो यतः स्यात्तदेवाहमस्मि ॥ ५ ॥ यदाकाशवत्सर्वग शान्तरूपं परंज्योतिराकारशून्यं वरेण्यम् । यदायंतशून्यं परं शंकराख्यं यदंतर्विभाव्यं तदेवाहमाम ॥ ६ ॥ परा पूजा अखंडे सचिदानंद निर्विकल्पैकरूपिणि । स्थितेऽद्वितीयभावेऽस्मिन्कथं पूजा विधीयते ॥ १ ॥ पूर्णस्यावाहनं कुत्र सर्वाधारस्य चासनम् । स्वच्छस्य पाद्यमध्यं च शुद्धस्याचमनं कुतः ॥ २ ॥ निर्मलस्य कुतः स्नानं वस्त्र विश्वोदरस्य च । अगोत्रस्य स्ववर्णस्य कुतस्तस्योपवीतकम् ॥ ३ ॥ निपस्य कुतो गंधः युष्पं निर्वासनस्य च । निविशेपस्य का भूपा कोऽलंकारो निराकृतेः ॥ ४ ॥ निरंजनस्य किं धूपैर्वा सर्वसाक्षिणः । निजानंदैकतृप्तस्य नैवेद्य किं भवेदिह ॥ ५ ॥ विश्वानंदयितुस्तस्य कि तांबूलं प्रकल्प्यते स्वयंप्रकाशचिद्पो योऽसावर्कादिभासकः ॥ ६ ॥ प्रदक्षिणा हनन्तस्य ह्यद्वयस्य कुतो नतिः । वेदवाक्यैरवेद्यस्य कुतः स्तोत्रं विधीयते ॥ ७॥. .

·वेदान्तस्तोत्राणि ३६७ . सर्वज्ञो यो यश्च हि सर्पसकलो यो यश्चानंदोऽनतगुगो यो गुणधामा ] यश्चाव्यक्तो व्यक्तसमस्त सदसद्य- स्त ससारधान्तविनाश हरिमोडे ॥१॥ यस्मादन्यत्नात्यपि नैव परमार्थ दृश्यादन्यो निम्पियज्ञानमयत्वात् । ज्ञातृज्ञानज्ञेयविहीनोऽपि सदा ज्ञ- स्त ससारघान्तविनाश हरिमोडे ॥४॥ आचार्येभ्यो लब्धमुसूदमा युततत्त्वा वराग्येणाभ्यासबलाचैव ढिम्ना । भक्त्यैकाग्रध्यानपरा यं पिदुरीश त संसारध्धान्तविनाश हरिमीडे ॥५॥ प्राणानायम्पोमिति चित्त हृदि रुवा नान्यस्मृत्वा तत्पुनर पिलाप्य । क्षीणे चित्ते भादशिरस्मीति विदुर्य त ससारथा-तविनाश हरिमोडे ॥६॥ य ब्रह्मास्य देवमनन्य परिपूर्ण हररथ मत लेन्यमज सूक्ष्ममतर्यम् । श्यामाऽऽत्मस्य ब्रह्मानिदो य विदुरीश त ससारपान्तविनाश हरिमीडे ॥७॥ मात्रातीत सात्मविकाशात्मविवोध शेगातीत ज्ञानमय हृद्युपलभ्यम् । भावप्राधानदमनन्य च पिदुर्य त ससारघान्तरिनाश हरिमीडे ॥८॥ यद्यद्वेद्य वस्तु सतत विपयारयं

·वेदान्तस्तोत्राणि
-
पट्पदीस्तोत्रम् ।।
अविनयमपनय विष्णो दमय मनः शमय विषयमृगतृष्णाम् ।
भूतदयां विस्तारय तारय संसारसागरतः ॥१॥
दिव्यधुनीमकरदे परिमलपरिभोगसच्चिदानंदै ।
श्रीपतिपदारविंदे भवभयखेदच्छिदे वंदे ॥२॥
सत्यपि भेदापगमे नाथ तवाहं न मामकीनस्त्वम् ।
सामुद्रो हि तरंगः कचन समुद्रो न तारंगः ॥३॥
उद्धृतनग नगाभिदनुज दनुजकुलामित्र मित्रशशिदृष्टे ।
दृष्टे भवति प्रभवति न भवति किं भवतिरस्कारः ॥४॥
मत्स्यादिभिरवतारैरवतारवताऽवता सदा वसुधाम् ।
परमेश्वर परिपाल्यो भवता भवतापभोताऽहम् ॥५॥
दामोदर गुणमंदिर सुंदरवदनारविंद गोविंद ।
भवजलधिमथनमंदर परमं दरमपनय त्वं मे ॥६॥
नारायण करुणामय शरणं करवाणि तावमौ चरणौ ।
इति पदपदी मदीये यदनसरोजे सदा वसतु ॥७॥
हरिमीडे।
स्तोष्ये भक्त्या विष्णुमनादि जगदादि
यस्मिन्नेतत्संसृतिचक्र भ्रमतीत्यम् ।
यस्मिन् दृष्टे नश्यति तत्संसृतिचक्र
तं संसारधान्तविनाशं हरिमीडे ॥१॥
यस्यैकांशादित्यमशेष जगदेत.
प्रादुर्भूतं येन पिनदंपुनरित्यम् ।
येन व्याप्तं येन विबुद्ध सुखदुःख.
र संसारपान्तत्रिनाशं हरिमीडे॥२॥

·चेदान्तस्तोत्राणि। ३६७ सर्वज्ञो यो यश्च हि सरसफलो यो यश्चानदोऽनतगुगो यो गुणधामा । यवाव्यक्तो व्यक्ममस्त सदसद्य- स्त ससारघान्तानिाश हरिमीडे ॥३॥ यस्मादन्यन्नास्त्यपि नैव परमार्थ दृश्यादन्यो निषियज्ञानमयत्वात् । ज्ञातृज्ञानज्ञेयनिहीनोऽपि सदा ज्ञ- स्त ससारघान्तविनाश हरिमीडे ||४|| आचार्येभ्यो लब्धसुसूक्ष्मान्युततत्वा वैराग्येणाभ्यासबलाचैर ढिम्ना । भक्त्यैकाप्रध्यानपरा यं विदुरीश त संसारघान्तविनाश हरिमीडे ॥५॥ प्राणानायम्योमिति चित्त हृदि रुवा नान्यस्मृत्वा तत्पुनरमेर विलाप्य । क्षीणे चित्ते भादृशिरस्मीति विदुर्य त समारधान्नविनाश हरिमीडे ॥६॥ य ब्रह्माख्य देवमनन्यं परिपूर्ण हृत्स्थ भर्लभ्यमज सूक्ष्ममतय॑म् । च्यात्नाऽऽत्मस्थ ब्रह्मादिो य विदुरीश त सतारघान्तविनाश हरिमीडे ॥७॥ मात्रातीत सात्मनिकाशात्मवियोग ज्ञेयातीत ज्ञानमय हृद्युपलभ्यम् । भावग्राह्यानदमनन्य च पिदुर्य त ससारघान्तविनाश हरिमीडे ||८|| यद्यद्वेद्य वस्तु सतत्व विषयारय ·३६८ घेदान्तस्तोत्राणि। सत्तदयति विदिया तदहं च । म्यायन्येवं यं सनफाचा गुनयोऽज तं संसारपान्तविनाशं हरिमीडे॥५॥ यचं तत्तदहं नेति विहाय स्थामध्योतिशीनमयानंदमयाप्य । तरिमगरमीत्यारमविदो यं विदुरीशं सं संसारपान्तविनाश हरिभीडे ॥१०॥ हिल्या दिल्या दृश्यमशेष सविकल्प मत्या शिष्टं भादशिमा गगनामम् । श्यक्या देहं यं प्रविशन्त्यायुतमता. स्तं संसारपान्तविनाशं हरिमाडे ॥११॥ सर्यत्रारते सर्वशरी न च सर्वः । सर्व वेत्त्येवेह न यं पेति च सर्वः । सर्वनान्तमितयेत्थं यमयन्य- स्तं संसारवान्तविनाशं हरिमोडे ॥१२॥ सर्व दृष्ट्या स्वात्मनि युक्त्या जगदेतद् दृष्ट्यात्मानं चैवमज सर्वजनेषु । सर्यास्मैकोऽस्मीति विदुर्य जनहत्स्थं तं संसारघान्तविनाश हरिमोडे ।।१३।। सर्वत्रकः पश्यति जिप्रत्यथ भुक्त स्मष्टा श्रोता बुध्यति चेत्याहुरिमं यम् । साक्षी चास्ते कर्तृपु पश्यन्निति चान्ये तं ससारचान्तविनाश हरिमीडे ॥१४॥ पश्यन् शृण्वनन विजानन् रसयन् सन् जिप्रन्बिभ्रद्देहमिमं जीयतयेत्थम् ।

·नेदान्तस्तोत्राणि ३६९ इत्यारमानं यं विदुरीशं विपयज्ञ तं संसारघान्तविनाशं हरिमीडे ॥१५॥ जामद् दृष्ट्वा स्थूलपदार्थानथ मायां दृष्ट्वा स्वप्नेऽयापि सुषुप्तौ सुखनिद्राम् । इत्यात्मानं वीक्ष्य मुदाऽऽस्ते च तुरीये तं संसारवान्तविनाशं हरिमीडे॥१६॥ पश्यन् शुद्धोऽप्यक्षर एको गुणभेदा- नानाकारान् स्फाटिकवद्भाति विचित्रः । भिन्नच्छिन्नश्वायमजः कर्मफलैर्य-- स्तं संसारवान्तविनाश हरिमीडे ॥१७॥ ब्रह्मा विष्णू रुद्रहुताशौ रविचंद्रा- विंद्रो वायुर्यज्ञ इतीत्यं परिकल्प्य । एक सन्तं यं बहुधाऽऽहुर्मतिभेदा- त संसारम्घान्तविनाशं हरिमीडे ||१८|| सन्यं ज्ञान शुद्धमनंतं व्यतिरिक्त शान्तं गूदं निष्कलमानंदमनन्यम् । इत्याहादौ यं वरुणोऽसौ मृगवेऽजं त संसारवान्तविनाश हरिमीडे ॥१९॥ कोशानेतान्पंच रसादीनतिहाय ब्रह्मास्मीति स्वात्मनि निश्चित्य दृशिस्थः । पित्रा शिष्टो वेद भृगुर्य यजुरते तं संसारध्वान्तविनाशं हरिमीडे ॥२०॥ येनाविष्टो यस्य च शक्त्या यदधीनः क्षेत्रज्ञोऽयं कारयिता जंतुषु कर्तुः । कर्ता भोक्ताऽऽत्मात्र हि चिच्छत्यधिरूद- ·३७० वेदान्तस्तोत्राणि। . स्तं संसारपान्तविनाश हरिमीटे ॥२१॥ सश्या सयं स्यामतयेवेथमतार्य व्यापायांत यानमिदं सृष्टमशेषम् । सच त्याचाभूत्परमारमा स य एफ- रसं संसारप्पान्तविनाशं हरिमीडे ॥२२॥ येदान्तवाध्यात्मिकशावेश पुराणः शाधान्यः सात्वततंत्रय यमीशम् । घराऽधान्तधेतसि बुझ्या विविश्यं तं संसारपान्तविनाश हरिमीडे ॥२३॥ अदाभक्तिणनशमाधैर्यतमान- ति शम्यो देव इहवाशु य ईशः । दुर्पियो जन्मशतक्षावि विना त. स्तं संसारपान्तरिनाशं हरिमीडे ॥२४॥ यस्यातस्य स्वात्मविभूतेः परमार्थ संघ सल्वित्या निरुक्तं श्रुतिविद्भिः । तजादित्यादयितरंगाममभिन्नं तं संसारधान्तविनाशं हरिमीडे ॥२५॥ दृश्या गीतास्वक्षरतत्वं विधिनाऽर्ज भक्त्या गुा लभ्य हृदिस्थं दृशिमात्रम् । ध्याच्या तस्मिन्नरम्यहमित्यत्र विदुयं तं संसारपान्तविनाशं हरिमीडे ॥ २६ ॥ क्षेत्राज्ञत्वं प्राप्य विभुः पंचमुखैयों भुक्तेऽजस्रं भोग्यपदार्थान् प्रकृतिस्थः । क्षेत्रे क्षेत्रेऽस्विदुवेदको बहुधाऽऽस्ते तं संसारवान्तविनाश हरिमीडे ॥ २७ ।।

·वेदान्तस्तोत्राणि ३७१ युक्त्याऽऽलोडय व्यासपचांयत्र हि लभ्यः क्षेत्रक्षेत्रज्ञान्तरविद्भिः पुरुपाख्यः । योऽहं सोऽसौ सोऽस्म्यहमेवेति विदुर्य त संसारध्यांतविनाशं हरिमी? ॥ २८ ॥ एकीकृत्यानेकशरीरस्थमिमं ज्ञ यं विज्ञायेहैव स एवाशु भवन्ति । यस्मिल्लीना नेह पुनर्जन्म लभन्ते तं संसारवान्तविनाशं हरिमीडे ॥ २९ ॥ द्वंद्वैकन्यं यच्च मधुम्राह्मणवाक्यैः कृत्या शक्रोपासनमासाद्य विभूत्या । योऽसौ सोऽहं सोऽस्म्यहमेवेति विदुर्य तं संसारधान्तविनाशं हरिमाडे ॥ ३० ॥ योऽयं देहे चेष्टयितान्तःकरणस्थः सूर्ये चासौ तापयिता तोऽस्म्यहमेव । इत्यात्मैक्योपासनया यं विदुरी त संसारवान्तविनाशं हरिमीडे ॥ ३१॥ विज्ञानांशो यस्य सतः शक्त्यधिरूढो बुद्धिर्बुध्यत्यत्र वहिवोध्यपदार्थान् । नेवान्तःस्थं युध्यति यं वोधयितारं तं संसारध्वान्तविनाश हरिमीडे ॥ ३३ ॥ कोऽयं देहे देव इतीत्यं सुविचार्य ज्ञाता श्रोताऽऽनंदयिता प हि देवः । इत्यालोच्य ज्ञांश इहास्माति विदुयं ते संसारवान्तविनाशं हरिमीडे ॥ ३३ ॥ -को होवान्यादात्मनि न स्यादयमेष

·३७०
वेदान्तस्तोत्राणि ।
स्त ससारध्यान्तविनाश हरिमी ॥२१॥
सध्या सर्व सारमतयेवेथमतस्य
व्यायायांत. एम्नमिद सृष्टमशेषम् |
सच याचात्परमारमा स य एक-
रस ससारपान्तविनाश हरिमीडे ॥२२॥
पेदान्तमाध्यामिकशास्वत पुराणः
शावधान्यः सात्वततनय यमीशम् ।
साऽधान्तयेतसि चुम्बा निरिगुप
त ससारपान्तरिनाश हरिमीडे ॥२३॥
महामनिष्णनगमायंतमाने-
जीतु शस्यो देव इहैवाशु य ईश।
दुशियो जन्मशतधापि विना त.
स्तं ससारधान्तविनाशं हरिमीडे ॥२४॥
यस्यातम्यं स्वात्माविभूते. परमार्थ
सौ सल्यि या निरुक्त श्रुतिरिद्भिः ।
तज्जादिवादधितरगाभमभिन्न
त समारधान्तविनाश हरिमीडे ॥२५॥
दृष्ट्या गीतारपक्षरताच विधिनाऽज
भक्त्या गुा लभ्य हृदिस्थ दृशिमात्रम् ।
ध्याच्या तस्मिन्नरम्यहमित्यत्र विदुयं
तं संसारघान्तविनाशं हरिमीडे ॥ १६ ॥
क्षेत्राज्ञत्व प्राप्य विभु पंचमुखैर्यो
भुक्तेऽजस्र भोग्यपदार्थान् प्रकृतिस्थ ।
क्षेत्रे क्षेनेऽपिवदुवेदको बहुधाऽऽस्ते
त संसारध्वान्तविनाशं हरिमीडे ॥२७॥

·वेदान्तस्तोत्राणि। ३७५ युक्त्याऽऽलोडय व्यासपचास्यत्र हि लभ्यः क्षेत्रक्षेत्रज्ञान्तरविद्भिः पुरुपाख्यः । योऽहं सोऽसौ सोऽस्म्यहमेवेति घिदुर्य त संसारध्यांतविनाश हरिमीडे || २८ ।। एकीकृत्यानेकशरीरस्थामिमं ज्ञ ये विज्ञायेहैव स एवाशु भवन्ति । यस्मिल्लीना नेह पुनर्जन्म लभन्ते ते संसारपान्तविनाशं हरिमीडे॥२९॥ द्वंद्वैकन्वं यच्च मधुब्राह्मणवाक्यैः कृत्वा शक्रोपासनमासाद्य विभूत्या । योऽसौ सोऽहं सोऽस्यहमेवेति विदुर्य तं संसार धान्तविनाश हरिमोडे ॥ ३० ॥ योऽयं देहे चेष्टयितान्तःकरणस्थः सूर्ये चासौ तापयिता सोऽस्म्यहमेव । इत्यात्मैक्योपासनया यं विदुरीशं त संसारघान्तविनाशं हरिमीडे ॥ ३१॥ विज्ञानांशो यस्य सतः शत्यधिरूढो बुद्धिर्बुध्यत्यत्र बहियोध्यपदार्थान् ! नैवान्तःस्थ वुध्यति यं बोधयितारं तं संसारधान्तविनाशं हरिमोडे ॥ ३३ ॥ कोऽयं देहे देव इतीथं सुविचार्य ज्ञाता श्रोताऽऽनंदयिता चैप हि देवः । इत्यालोच्य ज्ञांश इहास्मीति विदुर्य तं संसारम्बान्तविनाश हरिमीडे ॥ ३३ ॥ •को होवान्यादात्मान न स्यादयमेप , ·३७२ वेदान्तस्तोत्राणि धेवानंद प्राणिति चापानिति चेति : इत्यस्तित्वं वक्त्युपपत्या श्रुतिरेपा तं संसारवान्तविनाशं हरिमाडे ॥ ३४ ॥ प्राणो वाऽहं वाक्श्रवणादीनि मनो वा बुद्धिर्वाऽहं व्यस्त उताहोऽपि समस्तः । इत्यालोच्य ज्ञप्तिरिहारमाति विदुर्य ते संसारध्वान्ताविनाशं हरिमीडे ॥ ३५ ॥ नाहं प्राणो नैव शरीरं न मनोऽहं नाहं बुद्धिर्नाहमहंकारधियौ च । योऽत्र ज्ञाशः सोऽस्म्यहमेवेति विदुर्य तं संसारध्वान्तविनाशं हरिमीडे ॥ ३६ सत्तामात्रं केवलविज्ञानमज सत् सूक्ष्म नित्यं तत्त्वमसीत्यात्मसुताय । साम्नामते प्राह पिता यं विभुमाद्यं तं संसारध्वान्तविनाशं हरिमीडे || ३७ ॥ मूर्तामूर्ते पूर्वमपोह्याथ समाधौ दृश्यं सर्व नेति च नेतीति विहाय | चैतन्याशे स्वात्मनि सन्तं च विदुर्य तं संसारध्वान्तविनाशं हरिमीडे॥ ३८॥ ओतं प्रोदं यत्र च सर्व गगनान्तं योऽस्थूलानण्वादिषु सिद्धोऽक्षरसंज्ञः । ज्ञाताऽतोऽन्यो नेत्युपलभ्यो न च वेद्य- स्तं संसारध्वान्तविनाशं हरिमीडे॥ ३९ ॥ तावत्सर्च सत्यमिवाभाति यदेत- यात्सोऽस्मात्यात्मनि यो ज्ञो नहि दृष्टः ।

·वेदान्तस्तोत्राणि। ३७३ दृष्टे तस्मिन्सर्वमसत्यं भवतीदं तं संसार धान्तविनाश हरिमीडे॥ ४०॥ रागामुक्तं लोहयुतं हेम यथाग्नौ । योगाष्टांगैरुज्ज्वलितज्ञानमयानौ । दग्ध्वाऽऽत्मानं झं परिशिष्टं च विदुय तं संसारभ्धान्तविनाश हरिमीडे || ४१ ।। यं विज्ञानज्योतिपमाद्यं सुविभान्त हृद्यद्वग्न्योफसमीडयं तडिदामम् । भक्त्याराध्यहैव विशन्त्यात्मनि सन्तं त संसारवान्तविनाश हरिमीडे॥ ४२ ॥ पायाद्भक्तं स्वात्मनि सन्तं पुरुष यो भक्त्या स्तोतीत्यांगिरसं विष्णुरिमं माम् । इत्यात्मानं स्वात्मनि सहृत्य सदैक- स्तं संसारवान्तविनाशं हरिमीडे || ४३ ॥

·३७४ भाक्तस्तोत्राणि। भक्तिस्तोत्राणि। Here- शिवभुजंगप्रयातस्तोत्रम् । गलद्दानगण्ड मिलभृगखण्ड चलञ्चारुशुड जगत्राणशौडम् । लसद्द- तकांड विपद्भगचड शिवप्रेमपिंड भजे वक्रतुडम् ॥१॥ अनाद्यतमाद्य पर तत्त्वमर्थं चिदाकारमेक तुरीय त्वमेयम् । हरिब्रह्ममृग्य परब्रह्मरूप मनोवागतीत मह शैवमीडे ॥ २॥ स्वशक्त्यादिशक्त्यतसिंहासनस्थ मनोहारिसर्वांगरत्नादिभूषम् । जटाहीदुगगास्थिशश्यर्कमौलि पर शक्तिमित्र नुम पचवक्त्रम् ॥३॥ शिवशानतत्पूरुपाघोरवामादिभिब्रह्मभिर्हन्मुखै पड् भिरगै । अनौपम्यषत्रिंशत तत्त्वविद्यामतीत पर त्वा कथ वेत्ति को वा ॥४॥ प्रवालप्रवाहप्रभाशोणमधू मस्त्वमणिश्रीमह श्याममर्धम् । गुण स्यूतमेक वपुश्चैकमत स्मरामि स्मरापत्तिसपत्तिहेतुम् ॥५॥ स्वसेवासमा यातदेवासुरेंद्रानमन्मौलिमदारमालाभिषिक्तम् | नमस्यामि शभो पदाभोरुह ते भवाभोधिपोत भवानीविभाव्यम् ॥५॥ जगन्नाथ मनाथ गौरीसनाथ प्रपन्नानुकपिन्विपन्नार्तिहारिन् । मह स्तोममूर्ते समस्तैकबन्धो नमस्ते नमस्ते पुनस्तै नमोऽस्तु ||७|| महादेव देवेश देवादिदेव स्मरारे पुरारे यमारे हरोति । ब्रुवाण स्मरिष्यामि भक्त्या भवन्त ततो मे दयाशील देव प्रसीद ॥८॥ विरुपाक्ष विश्वेज्ञ विद्यादिकेश त्रयीमूल शभो शिव त्र्यबक त्वम् । प्रसीद स्मर त्राहि पदयाव पुष्य क्षमस्वाप्नुहीति क्षपा हि क्षिपाम ॥९॥ त्वदन्य शरण्य प्रपन्नस्य नेति प्रसीद स्मरत्नेव हन्यास्तु दैन्यम् । न चेत्ते भवेद्भक्त्वात्सल्यहानिस्ततो मे दयालो दयां सनिधेहि ॥१०॥ अय दानकालस्त्वह दानपात्र भवान्नाथ दाता त्वदन्य न याचे । भवद्भ तिमेव स्थिरा देहि मह्य कृपाशील शंभो कृतार्थोस्मि तस्मात् ॥११॥ पशु वेत्सि चेन्मां त्वमेवाधिरूढ कल्कीति वा मनिं धत्से त्वमेव । द्विजित ·भक्तिस्तोत्राणि। पुनः सोपि ते फठभूषा खदंगीकृताः सर्व सर्वेऽपि धन्याः ॥१२॥ न शक्नोमि कतुं परद्रोहलेशं कथं प्रीयसे वे न जाने गिरीश । तदा हि प्रसन्नोसि कस्यापि कान्तासुतद्रोहिणो वा पितृद्रोहिणो वा ॥१३}} स्तुति ध्यानमची यथावादिधातु भजनप्यजानन्महेशावलंवे । सन्तं सुतंत्रातुमने मृकंडोर्यमप्राणनिर्वापणं त्वत्पदान्जम् ॥१४॥ अकंठे कलंकादनंगे भुजंगा- दपाणी कपालादमालेऽनलाक्षात् । अमौली शशांकादवामे कलत्रादह देवमन्यं न मन्ये न मन्ये ।।१५॥ शिवपंचाक्षरस्तोत्रम् । नागेंद्रहाराय त्रिलोचनाय भस्मांगरागाय महेश्वराय । नित्याय शुद्धाय दिगंबराय तस्मै नकाराय नमः शिवाय ॥१॥ मंदाकिनीसलिलचंदनच- चिंताय नंदीश्वरप्रमथनाथमहेश्वराय | मंदारपुष्पबहुपुष्पसुपूजिताय तस्मै मकाराय नमः शिवाय ॥२॥ शिवाय गौरीवदनाब्जāदसूर्याय दक्षाध्वर- नाशकाय । श्रीनीलकंठाय वृषध्वजाय तस्मै शिकाराय नमः शिवाय ॥३॥ वसिष्ठकुंभोद्भवगौतमार्यमुनींद्रदेवाचितशेखराय। चंद्रार्कवैश्वानरलोचनाय तस्मै चकाराय नमः शिवाय ||४|| यक्षस्वरूपाय जटाधराय पिनाकह- स्ताय सनातनाय 1 दिव्याय देवाय दिगंबराय तस्मै यकाराय नमः शिवाय ॥५॥ पंचाक्षरमिदं पुण्यं यः पठेच्छिवसंनिधौ । शिवलोकमया- प्रोति शिवेन सह मोदते ॥६॥ येदसारशिवस्तवः। पशूनां पतिं पापनाशं परेशे गजेंद्रस्य कृत्तिं वसानं वरेण्यम् । जटाजूट- मध्ये स्फुरगांगवारिं गहादेवमेकं स्मरामि स्मरारिम् ॥१॥ महेशं सुरेश सुरारार्ति- नाशं विभु विश्वनाथं विभूत्यंगभूषम् । विरूपाक्षमिवर्कवहित्रिनेत्रं सदानं- दमीडे प्रभु पंचवक्त्रम् ॥२॥ गिरीशं गणेशं गले नीलवणं गयेंद्रादिरूट ·३७६ भाक्तिस्तोत्राणि। गणातीतरूपम् । भवं भास्वरं भस्मना भूषितांगं भवानीकलत्रं भजे पंचव- त्रम् ॥३॥ शिवाकान्त शंभो शशांकार्धमौले महेशान शूलिन् जटाजूटधा- रिन् । त्वमेको जगद्वयापको विश्वरूप प्रसीद प्रसीद प्रभो पूर्णरूप ||४|| परात्मानमेकं जगद्वीजमाचं निरीहं निराकारमोंकारवेद्यम् । यतो जायते पाल्यते येन विश्वं तमाशं भजे लीयते यत्र विश्वम् ॥५ ॥ न भूमिर्न चापो न बहिर्न वायुर्न चाकाशमास्ते न तंद्रा न निद्रा । न ग्रीष्मो न शीतं न देशो न वेपो न यस्यास्ति मूर्तित्रिमूति तमीडे || ६॥ अजं शाश्वतं कारणं कारणानां शिवं केवलं भासकं भासकानाम् । तुरीयं तमः- पारमायंतहीनं प्रपद्ये परं पावनं द्वैतहीनम् ॥७॥ नमस्ते नमस्ते विभो विश्वमूर्ते नमस्ते नमस्ते चिदानंदमूर्ते । नमस्ते नमस्ते तपोयोगगम्य नमस्ते नमस्ते श्रुतिज्ञानगम्य ॥८॥ प्रभो शूलपाणे विभो विश्वनाथ महा" देव शंभो महेश त्रिनेत्र । शिवाकान्त शान्त स्मरारे पुरारे त्वदन्यो वरेण्यो न मान्यो न गण्यः ॥९॥ शंभो महेश करुणामय शूलपाणे गौरीपते पशु पते पशुपाशनाशिन् । काशीपते करुणया जगदेतदेकस्त्वं हंसि पासि विदधासि महेश्वरोऽसि ॥१०॥ त्वत्तो जगद्भवति देव भव स्मरारे त्वय्येव तिष्ठति जगन्मृड विश्वनाथ । त्वय्येव गच्छति लयं जगदेतदीश लिंगा- स्मकं हर चराचरावश्वरूपिन् ॥११॥ कालभैरवाष्टकम् । देवराजसेव्यमानपावनांघ्रिपंकज व्यालयज्ञसूत्रमिंदुशेखरं कृपाकरम् । नारदादियोगिवृंदवंदितं दिगंबरं काशिकापुराधिनाथकालभैरवं भजे ॥१॥ भानुकोटिभास्वरं भवाब्धितारकं परं नीलकंठभीप्सितार्थदायकं त्रिलोच. नम् । कालकालमंबुजाक्षमक्षशूलमक्षरं काशिका० ॥२॥ शूलटकपाश- दंडपाणिमादिकारणं श्यामकायमादिदेवमक्षरं निरामयम् । भीमविक्रमं प्रभु विचित्रतांडवाप्रियं काशिका०.॥३॥ भुक्तिमुक्तिदायकं प्रशस्तचारुत्रिमहं .

·भक्तिस्तोत्राणि। ३७७ भक्तवत्सलं स्थितं समस्तलेकिविग्रहम् विनिकगन्मनोनहेमकिंकिणीलसत्कॉट काशिका०||४||धर्मसेतुपालकं त्वधर्ममार्गनाशके कर्मपाशमोचकं सुशर्मदायक विभुम् । स्वर्णवर्णशेषपाशशोभितांगमंडलं. काशिका० ॥५॥ रत्नपादुका- प्रमाभिरामपादयुग्मकं नित्यमद्वितीयमिष्टदैवतं निरंजनम् । मृत्युदर्पनाशनं करालदंष्ट्रमोक्षणं काशिका० ॥६॥ अट्टहासभिन्नपद्मजांडकोशसंतति दृष्टि- पातनष्टपापजालमुप्रशासनम् । अष्टसिद्धिदायक कालमालिकंधर क्राशिका० ॥७॥ भूतसंघनायकं विशालकीर्तिदायकं काशिवासलोकपुण्य- प्रापशोधकं विभुम् । नीतिमार्गकोविदं पुरातनं जगत्पति काशिका०॥८|| कालभैरवाष्टकं पठन्ति ये मनोहरं ज्ञानमुक्तिसाधनं विचित्रपुण्यवर्धनम् । शोकमोहदैन्यलोभकोपतापनाशनं ते प्रयान्ति कालभैरवांनिसन्निधि ध्रुवम् ॥ ९॥ श्रीमदच्युताष्टकम् । अच्युतान्युत हरे परमात्मन् राम कृष्ण पुरुषोत्तम विष्णो । वासुदेव भगवन्ननिरुद्ध श्रीपते शमय दुःखमशेषम् ॥ १ ॥ विश्वमंगल विभो जग- दीश नंदनंदन नृसिंह नरेंद्र । मुक्तिदायक मुकुंद मुरारे श्रीपते शमय दुःखमशेषम् ॥ २ ॥ रामचंद्र रघुनायक देव दीननाथ दुरितक्षयकारिन् । यादवेंद्र यदुभूषण यज्ञ श्रीपते शमय दुःखमशेपम् ॥ ३ ॥ देवकीतनय दुःखदवाग्ने राधिकारमण रम्यसुमूर्ते । दुःखमोचन दयार्णव नाथ श्रीपते शमय दुःखमशेयम् ॥ ४ }) गोपिकाबदनचंद्रचकोर नित्य निर्गुण निरं- जन जिष्णो । पूर्णरूप जय शंकर शर्व श्रीपते शमय दुःखमशेषम् ११५॥ गोकुलेश गिरिधारण धीर यमुनाछतटलेखन वीर | नारदादिमुनिवदित- पाद श्रीपते शमय दुःखमशेषम् ॥ ६ ॥ द्वारकाधिप दुरंतगुणाब्धे प्राणनाथ परिपूर्ण भवारे । ज्ञानगम्य गुणसागर ब्रह्मन् श्रीमते शमय दुःखमशेषम् ॥ ७ ॥ दुष्टनिदर्लन देव दयालो पद्मनाभ घरणीधरधारिन् ·३७८ भक्तिस्तोत्राणि रावणांतक रमेश मुरारे श्रीपते शयय दुःखमशेषम् ॥ ८ ॥ अच्युताष्टक मिदं रमणीयं निर्मितं भवभयं विनिहंतुम् ॥ । यः पठेद्विपयवृत्तिनिवृत्ति- जन्मदुःखमखिलं स जहाति ॥ ९ ॥ अच्युताष्टकम्। अच्युतं केशवं रामनारायणं कृष्णदामोदरं वासुदेवं हरिम् । श्रीधरं माधव गोपिकावल्लभं जानकीनायक रामचंद्रं भजे ॥१॥ अच्युतं केशवं सत्यभा- माधवं माधवं श्रीधरं राधिकाराधितं । इंदिरामंदिरं चेतसा सुंदरं देवकी नंदनं नंदर्ज संदधे ॥२॥ विष्णवे जिष्णवे शंखिने चक्रिणे रुक्मिणीरागिणे जानकीजानये । बल्लवीवल्लभायाचिंतायात्मन कंसविध्वंसिने वंशिने ते नमः ॥३॥ कृष्ण गोविंद हे राम नारायण श्रीपते वासुदेवाजित श्रीनिधै । अ. च्युतानंत हे माधवाधोक्षज द्वारकानायक द्रौपदीरक्षक||४||राक्षसक्षोभितः सीतया शोभितो दंडकारण्यभूपुण्यताकारणः । लक्ष्मणेनान्वितो यानरैः सेवितोऽगस्त्यसंपूजितो राघवः पातु माम् || ५ ॥ धेनुकारिष्टकोऽनिष्ट- कोऽनिष्टकृवपिणां केशिहा कंसहृद्वंशिकावादकः । पूतनाकोपका सूरजाखेलनो सर्वदा ॥ ६ ॥ विद्युदुद्दयातवान्प्रस्फुरद्वाससं प्रायडभोदवनोटसद्विग्रहम् । मालया शोभितोरःस्थलं लोहितांघिद्वयं वारिजाक्षं भजे ॥ ७ ॥ कुंचितैः कुंतलैभ्राजमानाननं रतमौलि लसत्कुंडलं गंडयोः । हारफेयूरर्क कंकणप्रोजलं किंकिणीमंजुलं श्यामलं तं भजे ॥८॥ अच्युतस्याप्टकं यः पठेदिष्टदं प्रेमतः प्रत्यहं पूरुषः सस्पृहम् । वृत्ततः सुंदरं कर्तृ विश्वभरं तस्य वश्यो हरिर्जायते सत्वरम् ॥९॥ बालगोपालका पातु मां घन्यया नारायणस्तोत्रम् । ॥ नारायण नारायण जय गोविंद हरे | नारायण नारायण जय ·भक्तिस्तोत्राणि । ३७९ गोपाल हरे॥१०॥ करुणापारावारा वरुणालयगंभीरा । नारायण ॥ ॥ धननीरदसंकाशा कृतकलिकल्मषनाशा । नारायण ॥ २॥ यमुनातीरविहारा धृतकौस्तुममणिहारा । नारायण० ॥ ३ ।। पीतांबर परिधाना सुरकल्याणनिधाना । नारायण ॥ ४ ॥ मंजुलगुंजाभूया मायामानुपयेपा । नारायण ॥५॥ राधाऽधरमधुरसिका रजनीकर- कुलतिलका । नारायण ॥ ६ ॥ मुरलीगानविनोदा वेदस्तुतभूपादा । नारायणः ॥ ७॥ यहिनिवौंपीडा नटनाटकमाणिक्रीडा । नारायण ॥ ॥ ८॥ वारिजभूषाभरणा राजीवरुक्मिणीरमणा । नारायण ॥९॥ जलरुहदलनिभनेत्रा जगदारभकसूत्रा । नारायण ॥ १० ॥ पातक- रजनीसहर करुणालय मामुद्धर । नारायण || ११॥ यधवकक्षय- कंसारे केशव कृष्ण मुरारे । नारायण ॥ १२ ॥ हाटकनिमपीतांबर अभयं कुरु मे मावर । नारायण ॥ १३ ॥ दशरथराजकुमारा दानर- मदसंहारा । नारायण ॥ १४॥ गोवर्धनगिरिरमणा गोपीमानसहरणा। नारायण ॥ १५ ॥ शत्यूतौरविहारा सज्जनषिमंदारा । नारायण ॥ ॥ १६ ॥ विश्वामित्रमखना विविधपरासुचरित्रा । नारायण ॥ १७ ॥ ध्वजवांकुशयादा धरणीसुतसहमादा । नारायण ॥ १८ ॥ जनकमुता- प्रतिपाला जय जय संस्मृतिलीला । नारायण ॥ १९ ॥ दशरथवाग्ध- तिभारा दंडकवनसंचारा । नारायण ॥ २० ॥ मुष्टिकचाणूरसंहारा मुनिमानसविहारा । नारायण ॥ २१ ॥ वालिविनिग्रहशौर्या वरसुग्री- वहितार्या । नारायण ॥ २२ ॥ मां मुरलीकरधीवर पालय पालय श्रीधर । नारायण ॥ २३ ॥ जलनिधिबंधनधीरा रावणकंठविदास | नारायण ॥ २४ ॥ ताटीमददलनादया नटगुणविविधधनाढया । नारायण ॥ २५ ॥ गौतमपत्नीपूजन करुणाघनावलोकन । नारायण. ॥ २६ ॥ संभ्रमसीताहारा साकेतपुरविहारा । नारायण ।। २७ ॥ अचलोद्धृतिचंचकर भक्तानुग्रहतत्पर । नारायण ॥ २८ ॥ नैगमगान- ·'भक्तिस्तोत्राणि । विनोदा रक्षःसुतप्रहादा । नारायण ॥ २९ ॥ भारतियतिवरशंकर नामामृतमखिलान्तर | नारायण नारायण जय गोपाल हरे ।। ३० ॥ विष्णुपादादिकेशान्तवर्णनस्तोत्रम् । । लक्ष्मीभतुर्भुजाने कृतवसति सित यस्य रूपं विशालं नीलाद्रेस्तुंगभंग- स्थितमिर रजनीनाथविंब विभाति । पायानः पांचजन्यः स सकुलदिति- जत्रासनैः पूरयन्स्पैनिध्यान रदौषधनिपरिभवदैरंबरं कम्बुराजः ॥ १ ॥ आहुर्यस्य स्वरूपं क्षणमुखमखिलं सूरयः कालमेतं ध्वांतस्यैकांतमंत 'च परमं सर्वधाम्नां च धाम । चक्रं तच्चक्रपाणेदितिजतनुगल- द्रक्तधारातधार शश्वत्रो विश्वयंचं वितरतु विपुलं शर्म धर्माशुशोभम् ॥२॥ अव्यान्निर्घातघोरो हरिभुजपवनामर्शनाध्मातमूर्तेरस्मान्विस्मेरनेत्रत्रिदशनु- तिवचःसाधु कारः सुतारः । सर्व सहर्तुमिच्छोररिकुलभुवनं स्कारविस्फार- नादः संयत्कल्पांतसिंधौ शरसलिलघटावार्मचः कार्मुफस्य ॥ ३ ॥ जीमू- तश्यामभासा मुहुरपि भगवद्वाहुना मोहयन्ती युद्धेपूयमाना झटिति तडिदिवालक्ष्यते यस्य मूर्तिः । सोऽसित्रासाकुलाक्षत्रिदशवपुरिपुः शोणि तास्वाददृप्तो नित्यानंदाय भूयान्मधुमथनमनोनंदको नंदको नः ॥ ४ ॥ कम्राकारा मुरारेः करकमलतलेनानुरागाद्गृहीता सम्यग्वृत्ता स्थितामे सपदि न सहते दर्शनं या परेपाम् । राजन्ती दैत्यजीवासबमदमुदिता लोहितालेपनार्दा काम दीवांशुमान्ता प्रदिशतु दयितेवास्य कौमोदकी नः ॥ ५ ॥ यो विश्वप्राणभूतस्तनुरपि च हरेर्यानकतुस्वरूपो यं संचि- स्यैव सदाः स्वयमुरगवधूयर्गगर्भाः पतन्ति । चंचचंडोरुजुडबुटितफाणि- वसारतपंकांकितास्यं धंदे छंदोमयं तं खगपतिममलावर्णवणं सुपर्णम् ॥ ६ ॥ विष्णविश्वेश्वरस्य प्रवरशयनकृत्सर्वलोकैकपः सोऽनंतः सर्व- भूतः पृथुविमलयशाः सर्ववेदैश्च वेद्यः । पाता विश्वस्य शश्वासकलसुर- रिपुबंधनः पापहन्ता सर्वज्ञः तर्वसाक्षी सकलविषमयापातु भोगीरो ·भक्तिस्तोत्राणि। नः ॥ ७ ॥ वारगौर्यादिभेदविदुरिह मुनयो यां यदीयैश्च पुंसां कारुण्याः कटाक्षैः सकृदपि पतितैः संपदः स्युः समपाः। कुंदेंदुस्वच्छमदस्मित: मधुरमुखांभोरुहां सुंदरांगी वंदे बंद्यामशेषैरपि मुरभिदुरोमंदिरामिंदिरां ताम्। ॥ ८॥ या सूते सलजालं सकलमपि सदा संनिधानेन पुंसो धत्ते या। सत्वयोगाचरमचरमिदं मूतये भूतजातम् । धात्री स्थात्री जनित्री प्रकृ. तिमविकृति विश्वशक्ति विधात्री विष्णोविश्वात्मनस्तां विपुलगुणमयीं प्राणनाथां प्रणौमि ॥ ९ ॥ येभ्योऽसूयद्भिरः सपदि पदमुरु त्यज्यते दैत्यवगैर्येभ्यो धर्नु च मूर्धा स्पृहयति सततं सर्वगीर्वाणर्गः । नित्यं निर्मूलनेयुनिचिततरममी भक्तिनिपात्मनां नः पद्माक्षस्याप्रिपद्मद्वयतल- निलयाः पांसवः पापपंकम् ।। १० ॥ रेखा लेखाभिवंद्याश्चरणतलगताश्च- ऋमत्स्यादिरूपाः स्निग्धाः सूक्ष्माः सुजाता मृदुललिततरक्षामसूत्राय- मानाः । दानों मंगलानि भ्रमरभरसुषा कोमलनाधिजायाः कणाने- ढ्यमानाः किसलयमृदुना पाणिना चक्रपाणेः ॥ ११ ॥ यस्मादाकामतो- यो गरुडमणिशिलाकेतुदंडायमानादारच्योतन्ती बभामे सुरसरिदमला वैजयन्तीय कान्ता । भूमिष्ठो यस्तथान्यो भुवनगृहबृहस्तंभशोभा दधानः पातामेतो पयोजोदरललिततलौ पंकजाक्षस्य पादौ ॥ १२ ॥ आक्रामद्भया त्रिलोकीमसुरसुरपती तत्क्षणादेव नीतौ याभ्यां वैरोचनादौ युगपदपि विपसंपदोरेकधाम । ताभ्यां ताम्रोदराभ्यां मुहुरहमजितस्याचिताभ्या- मुभाभ्यां प्राप्यैश्वर्यप्रदाभ्यां प्रणतिमुपगतः पादपंकेरुहाभ्याम् ॥ १३ ॥ येभ्यो वर्णश्चतुर्थश्चरणत उददादिसर्गे प्रजानां साहस्री चापि संख्या प्रकटमभिहिता सर्ववेदेषु येषाम् । व्याप्ता विश्वभरा यैरतिवितततनो- विश्वमतेविराजो विष्णास्तेभ्यो महद्भयः सततमपि नमोऽस्त्वनिपंकरहेभ्यः ॥१४॥ विष्णोः पादद्वयाने विमलनखमणिभ्राजिता राजते या राजी- यस्येव रम्या हिमजलकणिकालंकृतामा दलाली । अस्माकं विस्मयाहा- प्यखिलमुनिजनप्रार्थनीयानि, सेयं दद्यादाद्यानयद्या ततिरतिरुचिरा मंग-

·भाक्तस्तात्राणि।
७
लान्यंगुलीनाम् || १५ || यस्यां दृष्ट्वामलायां प्रतिकृतिममराः स्वा भव
त्यानमंतः सेंद्राः सांद्रीकृतेर्ष्याः स्वपरसुरकुलाशंकयातंकवन्तः । सा
सद्यः सातिरेका सकलसुखकरी संपदं साधयेन्नश्चचचाशुचक्रा चरण-
नलिनयोश्चक्रपाणेर्नखाली ॥ १६ ॥ पादांभोजन्मसेवासमवनतसुरवातभा.
स्वकिरीटप्रत्युच्चोचावचाइमप्रवरकरगणैश्चित्रितं यद्विभाति । नम्रांगाणां
हरेनों हरिदुपलमहाकूर्मसौंदर्यहारिच्छायं श्रेयःप्रदाय प्रपदयुगमिदं
प्रापयेत्पापमंतम् ॥ ॥ श्रीमत्यो चारवृत्ते करपरिमलना-
नंदहृष्टे रमायाः सौंदर्यायेंद्रनीलोपलरचितमहादंडयोः कांतिचौरे ।
स्तूयमाने सुरकुलमुखदे सुदितारातिसंघे जंघे नारा-
यणीये मुहुरपि जयतामस्मदहो हरन्यौ ॥१८|| सम्यक् साह्यं विधातुं
सममपि सततं जंघयोः खिन्नयोर्ये भारीभूतोरुदंडद्वयभरणकृतोत्तमभावं
भजेते ! चित्तादर्श निधातुं महितमिव सतां ते समुद्गायमाने वृत्ताकारे
विधत्ता हृदि मुदमजितस्यानिशं जानुनी नः ॥१९॥ देवो भीति विधातुः
सपदि विदधती कैटभाख्यं मधुं यावारोप्याख्दगविधिजलाध ययोरेव
दैत्यो जघान । वृत्तायन्योन्यतुल्यौ चतुरमुपचयं विभ्रतावभ्रनीलावूरू चारू
हरेस्तौ मुदमतिशयिनी मानसे नो विधत्ताम् ॥२०॥ पीतेन द्योतते
यन्चतुरपरिहितेनांवरेणात्युदारं जातालंकारयोगं जलमिव जलधेर्वाडया-
ग्निप्रभाभिः । एतत्पातित्यदानो जघनमतिघनादेनसो. माननीयं सातत्ये-
नैव चेतो विषयमयतरस्पातु पीतांवरस्य ॥२१॥ यस्या दाम्या विधामो
जधनकलितया भ्राजतेऽगं यथाब्धेर्मध्यस्थो मंदरादि जगपतिमहाभोग.
संनद्धमध्यः। कांची सा कांचनामा मणिवरकिरणैरदसद्भिः प्रदीप्ता
कल्यां कल्याणदात्री मम मतिमनिशं फम्ररूपां करोतु ॥२२॥ उनमें
कममुच्चैरुपचितमुद्यत्र पत्रविचित्रैः पूर्व गीर्वाणपूज्यं कमळजमधुप-
•स्यास्पदं तत्पयोजम् । तस्मिन्नीलाइमनीटैस्तरलरुचिजलैः परित फेलि-
बुद्धया नालीकाक्षस्य नाभीसरति वसतु नश्चित्तहंसचिराय ॥२॥

·भाक्तिस्तोत्राणि ३८५ खरूपं मुनींदाः। अस्मानजप्रमेते प्रचुरतरकृपानिर्भर प्रेक्षमाणे पातामाता- म्रशुक्लासितरुचिरुचिरे पद्मनेत्रस्य नेत्रे||४० लक्ष्माकारालकालिस्फुरदालिफ- शशांकार्धसंदर्शमीलन्नेत्रांभोजप्रबोधोत्सुकानिभृततरालीनभृगच्छदामे । लक्ष्मी- नाथस्य लक्षाकृतविबुधगणापांगबाणामनाईच्छाये नो भूतिभू- रिप्रसवकुलशते भूलते पालयेताम् ॥४१॥ पातापातालपातात्पतगपति- गतेयुगं भुग्नमध्यं येनेपचालितेन स्वपदनियमिताः सासुरा :वसंघाः । नृत्यल्लालाटरंगे रजनिकरतनारर्धखंडावदाते कालव्यालद्वयं वा विलसति समया बालिका मातरं नः ॥२॥ रूक्षस्मारेक्षुचापत्युतशरनिकरक्षीण- लक्ष्मीकटाक्षप्रोत्फुल्लत्पामालाविलसितमहितस्फाटिकेशानलिंगम् । भूयाद्- भूयो विभूत्यै मम भुवनपतेथूलताद्वंद्वमध्यादुत्थं ताड़मूर्ध्व जनिमरणतमः- खंडनं मंडनं च ॥४३॥ पीटीभूताटकान्ते कृतमुकुटमहादेवलिंगप्रतिष्ठे लालाटे नाट्यरंगे विकटतरतटे कैटमारेश्चिराय । प्रौद्घाटथैयात्मतंद्रीप्रक टपटकुटौं प्रस्फुरन्ती स्फुटांग पद्वीय भावनात्यां चटुलमतिनटी नाटिकां नाटयेनः ॥४४॥ मालालीवालिधाम्नः कुवलयकलिता श्रीपतेः कुंतलाली कालिन्द्यारुह्य मूों गलति हरशिरःस्वधुनीस्पर्धया नु । राहुर्वा याति वक्त्र सब लशशिकलाभ्रान्तिलोलान्तरात्मा लोकैरालोन्यते या प्रदिशतु सकलैः साखिलं मंगलं नः ॥४५॥ सुताकाराः प्रसुप्ते भगवति विबुधैरप्यदृष्टस्व- रूपा व्यातव्यामांतरालास्तरलरुचिजलारंजिताः स्पष्टभातः । देहन्छायोद्ग- मामा रिपुवपुरगुरुप्लोपरोपानिधूम्याः केशाः केशिद्विपो नो विदधतु विपुल क्लेशपाशप्रणाशम् !!४६।। यत्र प्रत्युप्तरत्नप्रवरपरिटसद्भरिरोचिः प्रतान- स्फूयाँ मूर्तिर्मुरारे[माणिशतचितव्योमवदुनिरीक्ष्या । कुर्वत्पारेपयोधि ज्वल- दकृतमहाभास्वदौग्निशंकां शश्वनः शर्म दिस्यात्कलिफलुपतमापाटन तकिरीटम्॥४७॥भ्रान्वा भ्रानवा यदंतस्त्रिभुवनगुरुरप्यादकोटारनेका गन्तुं नान्तं समर्थो अमर इव पुनर्नामिनालीकनाला उन्मजनजितश्रीस्त्रिभुवना- परं निर्ममे तत्सदृशं देहांभोभिः स देवानिरवधिरमृतं दैत्यविद्वेषिणो न ·३८४ मक्तिस्तोत्राणि . स्योरुपमाभिः प्रतिबनवनमालांशुभिः प्रांशुभिर्यच्छभिश्चाप्यंगदानां शवः लितरुचिभिनिष्कभाभिश्च भाति । ; वाहुल्येनैव बद्धांजलिपुटमजितस्या- भियाचामहे तद्वधात वाधतां नो बहुविहितकरी बंधुरं वाहुमूलम् ।।३२।। विश्वनाणकदीक्षारतनुभुणगणक्षत्रनिर्माणदक्षाः कर्तारो दुर्निरूपाः सुट गुरुयशसा कर्मणामद्भुतानाम् । शांर्ग वाणं कृपाणं फलकमरिगदे पद्म- शंखौ सहस्त्रं विभ्राणाः गस्त्रजालं मम ददतु हरेघोहयो मोहहानिम् ॥३३॥ कंठाकल्पोद्गतेयः कनकमयट सरकुंडलोस्त्रैरुदारैरदयातः कौस्तुभस्याप्युरुभि रुपचितश्चित्रवर्णो विभाति । कंठाश्लेपे रमायाः करवलयपदैर्मुद्रिते भद्ररूपे वैकुंठीयेऽत्र कंठे वसतु मम मतिः कुंठभावं विहाय ॥३४॥ पद्मानंदप्र' दाता परिलसदरणीपरीताप्रभागः काले काले च कम्बुप्रवरशशधरापू. रणे यः प्रवीणः । वक्त्राकाशान्तरस्थस्तिरयति नितरां दंततारौघशोभा श्रीभ दैतवासोामणिरघतमोनाशनायारत्वसौ नः ॥३॥ नित्यं स्नहाति- 'रेकानिजकमितुरल विप्रयोगाक्षमाया कटोरंतराले कृतवसतिरिवाभाति नक्षत्रराजिः । लक्ष्मीकातरय कांताकृतिरतिविलसन्मुग्धमुक्ताफलश्रीदताली संततं सा नतिनुतिनिरतानक्षतादक्षता नः ॥३६॥ ब्रह्म ब्रह्मण्यजिहां मतिमपि कुरपे देव सभावये त्वां शंभो शक त्रिलोकीमवास किम्मरैर्ना रदाद्याः सुखं वः । इत्थं सेवावनम्र सुरमुनिनिकर वीक्ष्य विष्णोः प्रसन्नस्यास्येंदोरास्रवन्ती वरवचनसुधा हलादयेन्मानसं नः ||३७॥ कर्ण- स्थस्वर्णकम्रो ज्वलमकरमहाकुंडलपोतदीप्यन्माणिक्यश्रीप्रताने. परिमिलि- तमलिश्यामलं कोमलं यत् । प्रोत्सूर्याशुराजन्मरकतमुकुराकारचौरं मुरा-' रेगादामागामिनी नो गमयतु विपद गंडयोमंडलं तत् ॥३८॥ वक्त्रांभोजे लसन्तं मुहुरधरमाण पकविबाभिरामं दृष्ट्वा दष्टुं शुकस्य स्फुटमक्तरत- स्तुंडदंडायते नः । वोणः श्रोणीकृतात्मा श्रवणयुगलसकुडलोलमुरारेः प्राणाख्यस्यानिलरय प्रसरणसरणिः प्राणदानाय नः स्यात् ॥३९॥ दिक्कालौ वेदयन्तौ जगति मुहुरिमौ संचरन्तौ रवींदू त्रैलोक्यालोकदीपावभिदधति ययो-' ·भाक्तिस्तोत्राणि। ३८५ . नाथस्य खरूप मुनींदाः। अस्मानजप्रभेते प्रचुरतरकृपानिर्भरं प्रेक्षमाणे पातामाता- प्रशुक्लासितरुचिरचिरे पद्मनेत्रस्य नेत्रे।।४० लक्ष्माकारालकालिस्फुरदलिक- शशांकासंदर्शमीलन्नेत्रांभोजप्रबोधोत्सुकनिभृततरालीनभृगच्छदाभे । लक्ष्मी- लक्षीकृतविबुधगणापांगबाणासनार्धच्छाये नो भूतिभू- रिप्रसवकुलशते भूलते पालयेताम् ॥४१॥ पातात्पातालपातात्पतगपति. गतेद्ध्युगं भुग्नमध्यं येनेषचालितेन स्वपदनियमिताः सासुरा वसंघाः । नृत्यल्लालाटरंगे रजनिकरतनारर्धखंडायदाते कालव्यालद्वयं वा विलसति समया बालिका मातरं नः ॥३२॥ रूक्षस्मारेक्षुचापच्युतशरनिकरक्षीण- लक्ष्मीकटाक्षप्रोत्फुल्लत्पद्ममालाविलसितमहितस्फाटिकेशानलिंगम् । भूयाद्- भूयो विभूत्यै मम भुवनपतेभूलताद्वंद्वमध्यादुत्थं तरघुदमर्थ्य जनिमरणतमः- खंडनं मंडनं च ।।४३।। पीठीभूतालकान्ते कृतमुकुटमहादेवलिंगप्रतिष्टे लालाटे नाटयरंगे विकटतरतटे कैटभारेश्चिराय । प्रोद्घाटधैवात्मतंद्रीप्रक- टपटकुटी प्रस्फुरन्ती स्फुटांग पदवीयं भावनात्यां चटुलमतिनटी नाटिका नाटयेनः ॥४४॥ मालालीवालिधाम्नः कुवलयकलिता श्रीपतेः कुंतलाली कालिन्द्यारुह्य मूर्धी गलति हरशिरःस्वधुनीस्पर्धया नु । राहुर्वा याति वक्त्र सबलशशिकलाभ्रान्तिलोलान्तरात्मा लोकैरालोच्यते या प्रदिशतु सकलैः साखिलं मंगलं नः ॥४५॥ सुप्ताकाराः प्रसुप्ते भगवति विबुधैरप्यदृष्टस्व- रूपा व्याप्तव्योमांतरालास्तरलरुचिजलारंजिताः स्पष्टभासः । देहच्छायोद्ग- मामा रिपुवपुरगुरुप्लोपरोपाग्निधूम्याः केशाः कशिद्विपो नो विदधतु विपुल- क्लेशपाशप्रणाशम् ॥४६|| यत्र प्रत्युप्तरत्नप्रवरपरिलसरिरोचिः प्रतान- स्फूर्त्यां मूर्तिर्मुरारेीमणिशतचितव्योमवदुनिरीक्ष्या । कुर्वत्पारेपयोधि ज्वल- दकृतमहाभास्वदौग्निशंकां शश्वनः शर्म दिल्याकलिकलुपतमःपाटन तत्किरीटम्॥४७॥भ्रान्त्या भ्रान्त्वा यदंतत्रिभुवनगुरुरप्य दकोटारनेका गन्तुं नान्तं समर्थो भ्रमर इव पुनर्नाभिनालीकनाला|उन्मजन्नतिश्रीस्त्रिभुवनमः परं निर्ममे तसंहक्ष देहांभोभिः स देयानिरवधिरमृतं दैत्यविद्वेपिणो नः ·भक्तिस्तोत्राणि । ॥ ४८ || मत्स्य कूर्मो वराहो नरहरिणपतिमिनो जामदग्न्य काकुत्स्थ:- कंसघाती मनसिजविजयी यश्च कल्की भविष्यन् । विष्गोशाक्तारा भुन नहितकर। धर्मसस्थापनार्थी पायासुमा त एते गुरुतरकरुणाभारखिन्ना- शया ये ॥ ४९ ॥ यस्मादाची निवृत्ता सममपि मनसा लक्षणामीक्षमाणा सार्थालाभात्परार्थव्यपगमकथनवाधिनो वेदवादा । नित्यानद स्वसवि- निरवधिममृत सान्तसकातविय छायापत्यादि नित्य सुखयति यमिनो यत्तदन्यान्महो न || || आ पादादा च शीर्णो वपुरिदमनध वैष्णव य स चित्ते धत्ते नित्य निरस्ताखिलमलिकलुपे सततात प्रमोद । जुद्धज्जियाकृशानी हरिचरितहवि स्तोत्रमत्रानुपाठस्तत्पादाभारुहाभ्या सतता मपि नमधुर्महे निर्मलाभ्याम् ॥ ५१ ॥ आनदलहरी। भवानि स्तोतु वा प्रभाति चतभिर्न चदनै प्रजानामीशानस्त्रिपुर- मथन पचभिरपि ! न पनि सेनानीर्दशशतमुखैरप्यहिपतिस्तदान्येषा केपा कथय कथमस्मिन्नासर ॥१॥ घृतक्षारद्राक्षामधुमधुरिमा कैरपि पदैविशिष्यानाख्ययो भवति रसनामात्रविषय । तथा ते सौंदर्य परमशिव- दृट्मानविषय कथंकार बम सम्लनिगमागोचरगुणे ॥२॥ मुखे ते ताबूल नयनयुगुले कज्जलकला ललाटे काश्मीर विलसति गले मौक्तिकलता। स्फुरत्काची शाटी पृथुकटितटे हाटकमयी भजामस्त्वा गौरी नगपतिीक- शोरीमविरतम् ॥३॥ विराजन्मदारटुमकुसुमहारत्तनतटी नदद्वीणानाद- श्रवणविलसत्कुडलगुणा । नतानी मातगी रुचिरगतिभगी भगवती सती शभारेभोरुहचदुलचक्षुर्विजयते ॥४]] नवीनार्कभ्राजन्मणिकनकभूषा- 'परिकरश्तागी सारगीरुचिरनयनागीकृतशिवा । तडित्पीता पीताम्बरल- लितमजीरसुभगा ममापर्णा पूर्णा निधिसुखैरव सुमुखी ॥५॥ हिमाद्र सभूता सुललितकर पल्लग्युता सुपुष्पा मुताभिर्भमरकलिता चालकमरे ।

·भक्तिस्तोत्राणि । ३८७ कृतस्थाणुस्थाना कुचफलनता सूक्सिरसा रुजां हंत्री गंत्री विलसति चिदानंदलतिका ॥६॥ सपर्णीमाकीणां कतिपयगुणैः सादरमिह श्रयन्त्यन्ये वल्ली मम तु मतिरेवं विलसति । अपर्णका सेव्या जगति सकलैयत्परिवृतः पुराणोऽपि स्थाणुः फलति किल कैवल्यपदवीम् ||७|| विधात्री धर्माणां स्वमसि सकलाम्नायजननी त्वमर्थानां मूलं धनदनमनीयाट्रिकमले स्वमादिः कामानां जननि कृतकंदर्पविजये सतां भक्तेबांज त्वमसि परमब्रह्ममहिषी ||८॥ प्रभूता भक्तिस्ते यदपि न ममालोलमनसस्त्वया तु श्रीमत्या सदय- मवलोक्योऽहमधुना । पयोदः पानीयं दिशति मधुरं चातकमुखे सृशं शके कैर्वा विधिभिरनुनीता मम मतिः ॥९॥ कृपापांगालोकं वितर तरसा साधुचरिते न ते युत्तोपेक्षा मयि शरणदीक्षामुपगते । न चेदिष्टं दद्यादनुपद- महो कल्पलतिका विशेषः सामान्यैः कथमितरवल्लीपरिकरैः।।१० महान्तं वि. श्वास तव चरणपंकेरहयुगे निधायान्यन्नवाश्रितमिह मया दैवतमुमे। तथापि स्वच्छतो यदि मयि न जायेत सदयं निरालंबो लंबोदरजननि कं यामि शरणम् ॥११॥ अयः स्पर्श लग्न सपदि लभते हेमपदवी यथा रथ्यापाथः शुचि भवति गंगौघमिलितम् । तथा तत्तापापैरतिमलिनमंतर्मम यदि स्वयि प्रेम्णा सक्त कथामिय न जायेत विमलम् ॥१२॥ त्वदन्यस्मादिच्छा- विषयफललाभेन नियमरत्वमर्थानामिन्छाधिकमपि समर्थ वितरणे । इति प्राहुः प्रांचः कमलभवनाद्यास्त्वयि मनरत्वदासत नतदिवमुचितमीशानि कुरु तत् ||१३|| स्फुरन्नानारत्नस्फाटिकमयभित्तिप्रतिफलत्यदाकारं चंच- च्छशवरबिलासौघशिखरम् । मुकुंदनहेंद्रप्रमृतिपरिवार विजयते तवागार रम्यं त्रिभुवनमहाराजगृहिणि ॥१४॥ निवासः कैलासे विधिशतमखाद्या: स्तुतिकराः कुटुंबं त्रैलोक्य कृतकरपुटः सिद्धिनिकरः । महेशः प्राणशरत- -दवनिधराधीशतनये न ते सौभाग्यस्य कचिदपि मनागस्ति तुलना॥१५॥ पो वृद्धो यानं विषमशनमाशा निवसनं इमान क्रीडाभूर्भुजगनिवही भूषणनिधिः । समग्रा सामग्री जगति विदितैव स्मररिपोर्यदेतस्यैश्वर्य तब ·३८८ भक्तिस्तोत्राणि। जननि सौभाग्यमहिमा ॥ १६ ॥ अशपब्रह्मांडप्रलयविधिनैसर्गिकमतिः श्मशानेष्वासीनः कृतमसितलेपः पशुपतिः । दधौ कंठे हालाहलमखिल- भूगोलकृपया भवत्याः संगत्याः फलमिति च कल्याणि कलये ॥१७॥ त्वदीयं सौंदर्य निरतिशयमालोक्य परया मियैवासीद्गगा जलमयतनुः शैल- तनये । तदेतस्यास्ताम्यद्वदनकमलं वीक्ष्य कृपया प्रतिष्टामातेने निज+ शिरसि वासेन गिरिशः ॥१८॥ विशालश्रीखंडवमृगमदाकीर्णधसणप्रसू- नव्यामिश्रं भगवति तवाभ्यंगसलिलम् । समादाय स्रष्टा चलितपदपासू- निकरैः समाधत्ते सृष्टिं विबुधपुरपैकेहदृशाम् ||१९|| वसंते सानंदे कुसुमितलताभिः परिवृते स्फुरनानापने सरसि कलहंसालिसुभगे । सखी- भिः खेलन्ती मलयपवनांदोलितजलैः स्मरेद्यस्त्वां तस्य ज्वरजनितपीडाऽ-- पसरति ॥२०॥ त्रिपुरसुंदरीस्तोत्रम् । कदंबवनचारिणी मुनिकदंबकादंबिनीं नितंबजितभूधरां सुरनितंबिनी- सेक्तिाम् । नवांबुरुहलोचनामभिनवांबुढश्यामलां त्रिलोचनकुटूषिनी त्रिपुर- सुंदरीमाश्रये॥१॥ कदंबवनवासिनी कनकवल्कीधारिणी महाहमणिहारिणी मुखसमुल्लसद्वासिनीम् । दयाविभवकारिणी विशदलोचनी चारिणी त्रिलो. चनकुटुंविनी त्रिपुरसुंदरीमाश्रये ॥२॥कदेववनशालया कुचभरोलसन्मालया कुचौपमितशैलया गुरुकृपालसद्वलया। मदारुणकपोलया मधुरगीतवाचालया कयापि धननीलया कवचिता वयं लीलया ||३|| कदंबवनमध्यगां कनक- मंडलोपस्थितां पडेंबुरुहवासिनी सततसिद्धसौदामिनीम् । चिडबितजपा- रुचि विकचचंद्रचूडामाण त्रिलोचनकुटंबिनी त्रिपुरसुंदरीमाश्रये ॥४॥ कुचांचितविपंचिकां कुटिलंकुचताललंकृतां कुशेशयनिवासिनी कुटिल- चिचविद्वेषिर्णाम् । मदारणविलोचन मनसिजारिसंमोहिनी मंगमुनि 'कन्यकां मधुरभाषिणीमध्ये १५ ॥ मरेप्रथमयुटिपणी रविरविंदुनीलांबार ·भक्तिस्तोत्राणि । ३८९ गृहीतमधुपात्रिका मधुविचूर्णनेत्रांचलाम् । घनस्तनभरोन्नतां गलितचू- लिकां श्यामला त्रिलोचनकुटुविनी त्रिपुरसुंदरीमाश्रये ॥६।। सकुसुम विलेपनामलमविकस्तूरिका समदहसितक्षणा सशरचापपाशांकुगाम् । अशेषजनमोहिनीमरुणमाल्यभूपावरा जपाकुसुमभासुरां जपविधौ स्मराम्य- विकाम् ||७॥ पुरंदापुरधिकाचिकुरवधसैराधिका पितामहपतित्रता पटुपटी- रचर्चारताम् । मुकुदरमणी मणीलसदलंकियाकारिणी भजामि मुवनाविका सुरवधूटिकाचेटिकाम् ॥८॥ अन्नपूर्णास्तोत्रम् । नित्यानदकरी वराभयकरी सौंदर्यरत्नाकरी निधूताखिलवारपाचन- करी प्रत्यक्षमाहेश्वरी । प्रालेयाचलवंशपावनकरी काशीपुराधीश्वरी मिक्षा देहि कृपावलबनकरी मातानपूर्णेश्वरी ॥१॥ नानारत्नविचित्रभूषगरी हेमावराडबरी मुक्ताहारलिंबमानविलसद्वक्षोजकुम्भातरी । काश्मीरागु- रूपासिता रुचिकरी काशीपुराधीश्वरी भिक्षा देहि ॥२॥ योगानकरी रिपुक्षयकरी धर्मार्थनिष्ठाकरी चद्रार्कानलभातमानलहरी त्रैलोक्यरक्षाकर्ग । सर्वैश्वर्यसमस्तनाछितकरी काशीपुराधीश्वरी मिक्षा देहि ॥३॥ कैलासा- चलकदरालयकरी गौरी उमा शकरी कौमारी निगमार्थगोचरकरी बोका- रवीजाक्षरी । मोक्षद्वारकपाटघाटनकरी काशीपुराधीश्वरी भिक्षा देहि ०।४। दृश्याझ्यप्रभूतवाहनकरी ब्रह्माडभाडोदरी लीलानाटकसूत्रभेदनकरी 'विज्ञानदीपाकुरी । श्रीविश्वेशमन प्रसादनकरी काशीपुराधीश्वरी भिक्षा देहि ॥५। उनी सर्वजनेश्वरी भगवती मातान्नपूर्णेश्वरी वेगीनीलप्तमा- नकुतलहरी नित्यान्नदानेश्वरी । सनदकरी दशाशुभकरी काशीपुगधी- श्वरी भिक्षा देहि ॥६। आदिक्षान्तसमस्तवर्णनकरी शास्त्रिभावाफरी काश्मीरा त्रिजलेश्वरी त्रिलहरी नित्याकुरा शरीरी । कामाकाक्षरी जना दयकरी काशीपुराधीवरी मिक्षा देहि० ॥७॥ देवी सर्वविचित्ररत्नरचिना ·भाक्तिस्तोत्राणि। दाक्षायणी सुंदरी वा स्वादुपयोधरप्रियकरी सौभाग्यमाहेश्वरी । भत्ता भीष्टकरी दशाशुभवारी काशीनुराधीश्वरी भिक्षां देहि ॥८॥ चंद्रार्कानल- कोटिकोटिसदृशा चंद्राशुबिवाधरी चंद्रार्काग्निसमानकुंतलधरी चंद्रार्कव- र्णेश्वरी । मालापुस्तकपाशसाकुशधरी काशीपुराधीश्वरी भिक्षां देहि ।।९।। क्षत्रत्राणकरी महाऽभयकरी माता कृपासागरी साक्षान्मोक्षकरी सदा शिवकरी विश्वेश्वरश्रीधरी । दक्षाकंदकरी निरामयकरी काशीपुराधीश्वरी मिक्षां देहि० ॥१०॥ अन्नपूर्णे सदापूणे शंकरप्राणवल्लभे । ज्ञानवैराग्य- सिद्धयर्थ भिक्षां देहि च पार्वती ॥११॥ माता च पार्वती देवी पिता देवो महेश्वरः । बाधवाः शिवभत्ताश्च स्वदेशो भुवनत्रयम् ।।१२।। --- अंवाष्टकम् । चेटीभवन्निखिलखेटीकदंपतरुवाटीघु नाकिपटलीकोटीरचारुतरकोटी- मणीकिरणकोटीकरवितपदा | पाटीरगधकुचशाटी कवित्वपरिपाटीमगा- धिपमुता घोटी कुलादधिकधाटीमुदारमुखबीटीरसेन तनुताम् || १|| कूला- तिगामिमयतूलावलिपलनकीला निजस्तुतिविधाकोलाहलक्षपितकाला- मरी कुशलकीलालपोषणनभाः । स्थूला कुचे जलद ला कचे कालित- लीला कदंबविपिने शूलायुधप्रणतिशीला विभातु हृदि शैलाधिराजत- नया ॥२॥ यत्राशयो लगात तत्रागजा वसतु कुत्रापि निस्तुलशुका सुना मकालमुखसत्राशनप्रकरसुत्राणकारिचरणा । छत्रानिलातिरयपत्राभिरामगु णभित्रामरीसमवधूः कुत्रासहन्मणिविचित्राकृतिः स्फुरितपुत्रादिदाननिपुणा । द्वैपायनममृतिशापायुधत्रिदिवसोपानधूलिचरणा पापापहस्यमनुजापानुली- मजनतापापनोदनिपुणा । नापालया सरमिथपालका दुरितकूपादुदंचयात मां रूपाभिका शिखरिभूपालवंशमणिदीपायिता भगवती ॥४॥ यालीभि- रात्मतनुताली सप्रियकपालीप खेलति भयव्यालीनकुल्यसितच्लाभरा चरणधूलीलसन्मुनिवरा । बालीभृति यति तालीदलं यहति यालोकसी- ·मक्तिस्तोत्राणि। भितिलका सालीकरोतु मम काली मन सपदनालीकसेननविधी ॥५॥ न्यकाफरे वपुषि ककादिरक्तपुषि ककादिपक्षिीपपये व कामनामयति किं करण हृदयपकारिमेहि गिरिजाम } शकाशिलानिशितटकायमानपदतका- शमानसुमनोझकारिमानततिमकानुफ्तशाशसकाशिवक्त्रकमलाम्।।६।।कुमा- वतीसमविडबा गलेन नचतुवाभनीणसविधा श बाहुलेयशविवाभिराममु- खसंबाधितस्तनभरा । अवा कुरगमदजबालरोचिरिह लयालका दिशतु मे बिवाधरा विनतशवायुधादिननुरवा कदवविपिने ॥७॥ इधानकीरम- णिवधा भवे हृदयवधारतीय रसिका सभापती भुननसधारणेऽप्यमृताति- धावुदारनिल्या) गधानुभानमुहुरघालिनीतकचवधा समर्पयतु में शाम भानुमपि सधानमाशु पदसधानमप्यगसुता ॥८॥ कृष्णाष्टकम् । श्रियालिटो विष्णु स्थिरचरवपुर्पद विषयो धिया साक्षी शुद्धी हाररसुर- हंताजनयन । गदी शाखी चक्री विमलवनमाली स्थिररुचि शरण्यो लोकेशो मम भवतु कृष्णोऽक्षिविषय ॥ १॥ यत सर्व जात रियदनिल- मुरय जगदिद स्थितौ नि शेप योऽपति निजसुखाशेन मधुहा । लये सर्व स्वस्मिन हरति कल्या यस्तु स विभु शरण्यो लोकेशो मम भवतु वृष्णोड क्षिविषय |२|| असूनायम्यादौ यमनियममुख्यै सुकरणैनिध्येद चित्त हृदि विलयमानीय सकलम् । यमीड्य पश्यन्ति प्रवरमतयो मायिनमा शरण्यो लोकेशो मम ॥३॥ पृथिव्या तिष्ठन्यो यमयति महीं वेद न धरा यमित्यादौ वेदो यदति जगतामोशममलम् । निय-तार ध्येय मुनिसुरनृणा मोक्षदमसौ शरण्यो लोकेशो मम V|| महेंद्रादिवो जयति दितिजा न्यस्य बलता न कस्य स्वातत्र्य क्वचिदपि कृती यकृतिमृते । कविता- देर्ग परिहरति योऽसौ मिजायिन शरण्यो लोकेरी मम० ॥५॥ चिना यस्य ध्यान व्रजति पशुता मकरमुसा विना यस्य ज्ञान जनिमृतिभय ·३९२ भक्तिस्तोत्राणि। याति जनता । विना यस्य स्मृत्या कृमिशतजनिं याति स विभु शरण्यो लोकेशो मम०॥६||नरातकोत्तक शरणशरगो भ्रातिहरणोघनश्यामो वामो बजीशशुवयस्याऽर्जुनसख । स्वयभूर्भूताना जनक उचिताचारसुखद शरण्यो लोकेशो मम ॥७॥ यदा धर्मग्लानिर्भवति जगता क्षोभकरणी तदा लोकरवामी प्रकटितवपु से धृगज । सता धाता स्वच्छो निगमगुणगीतो बजपति शरण्यो लोकेशो मम ॥८॥ इति हारेरखिलात्माराधित शर- रेण श्रुतिविशदगुणोऽमौ मातृमोक्षार्थमाद्य । इति वरनिकटे श्रीयुक्त आपिर्वभून स्वगुणवृत उदार शखचक्राब्जहस्त ॥९॥ श्रीगोविंदाष्टकम्। सत्य ज्ञानमनत नित्यमनाकाश परमाकाश गोष्ठप्रागणरिंगणलोलमना- यासं परमायासम् । मायाकल्पितनानाकारमनाकार भुवनाकार क्षामा नाथमनाथ प्रणमत गोविंद परमानदम् ।।१॥ मृत्स्नामसीहति यशोदा ताडनशैशरसत्रास व्यादितवक्त्रालोकितलोकालोकचतुर्दशलोकालम्।लोक त्रयपुरमृउस्तभ लोकालोकमनालोक लोकेश परमेश प्रणमत गोविंद परमानदम् ॥ २ ॥ विष्टपरिपुत्रीरघ्न क्षितिभारन भवरोगन कैवल्य नवनीताहारमनाहार भुपनाहारम् । चैमल्यस्फटचेतोवृत्तिविशेषाभा- समनाभाम और केवलशान्त प्रणमत गोविंद परमानदम् ॥ ३ ॥ गोपाल भूलीलाविग्रहगोपाल कुलगोपाल गोपीखेल्नगोवर्धनध- तिलीलालालितगोपालम् । गोभिनिगदितगोविंदरफुग्नामान बहुनामान गोपीगोचरदूर प्रणमत गोविंद परमानदम् ॥ ४ ॥ गोपीमडल गोष्टीभेद भेदावस्थमभेदाभ शश्वद्गोखरनिर्वृतोत्कृतधूलीधूसरसौभाग्यम् । श्रद्धाभक्तिगृहातानदमचिंत्य चिंतितसद्भार चिंतामणिमहिमान प्रणमत गोविंद परमानदम् ॥५|| स्नानव्याकुलयोपिद्वस्त्रमुपादायागमुपास्ट व्यादि- सतीस्थ दिपस्त्रायु पदातुमुपान्तम् । नितद्वयशोकविमोह बुद्ध बुद्ध- ·भाक्तिस्तोत्राणि । ३९३ प्यतस्य सत्तामात्र शरीर प्रणमत गोविंद परमानदम् ॥६॥ कात कारण- कारणमादिमनादि कालमनाभास कालिंदीगतकालियशिरसि मुहुर्नत्यन्त सुनृत्यन्तम् । काल क लफलातीत कलिताशेष कलिदोषघ्न कालत्रयगति- हेतु प्रणमत गोविंद परमानदम् ||७|| वृदायनमुवि वृदारकगणदाराधित चन्देऽह कुशाभामलमदस्मेरसुवानद सुहृदानदम् । वद्याशेषमहामुनिमानस- वंद्यानदपदद्वद्व वद्याशेपगुणाब्धि प्रणमत गोपिद परमाननम् ॥८|| गोविं दाटकमेतदधीते गोविंगर्पितचता यो गोविंदाच्युत माधर विष्गो गोल- नायक कृष्णेति । गोरिंदाधिसरोजध्यानसुधाजलधौतप्तमस्तायो गोविंद “परमानदामृतमतस्थ स समभ्येति ।।९।। कृष्णाष्टकम् । मजे प्रजैकमडन समस्तपापखडन सभक्तचित्तरजन सदैन नदनदनम्। सुपिच्छगुच्छमस्तक सुनादवेणुहस्तक अनगरगसागर नमामि कृष्णनाग- नम् ॥१॥ मनोजगईमाचन विशाललोललोचन विधूतगोपशोचन नमामि पद्मलोचनम् । करारविंदभूपर स्मितालोसुदर महेंद्रमानदारण नमामि कृष्णवारणम् ॥२॥ कदव नकुडल सुचारुाडमडल नजागनैकवल्लभ नमामि कृष्णदुर्लभम् । यशोदया समोदया सगोपया सनदया युत सुख- कदायक नमामि गोपनायकम् ।। ३ ।। सदैव पादपकज मदीयमानसे 'निज दधानमुत्तमालक नमामि नदवालकम् । समस्तदोपशोषण समस्त लोकपोषण समस्तगोपमानम नमामि कृष्णलालसम् ।।४॥ भुगो मराव- तारक भवाब्धिकर्णधारक यशोमतीकिशोरक नमामि दुमचौरकम् । दृगन्तकान्तभाग सदासदालसगिन दिने दिने ना नव नमामि नदस भयम् ॥५॥ गुणाकर सुखाकर कृपा कर कृपारर सुरद्विषनिरुदन नमामि गोपनदनम् । नवीनगोपनागर नवीनफेलिलपट नमामि मेघसुदर तडि प्रमालसत्पटम् ॥६॥ समस्तगोपनदन हृदबुजैकमोहन नमामि कुजमध्यग ·३९४ भाक्तस्तोत्राणा प्रसनभानुशोभनम् । निकामझामदायक गन्तचारसायक रसालवेणु- गायक नमामि कुजनायकम् ॥७॥ विदग्धगोपिकामनोमनोज्ञतत्पशायिन नमामि कुजकानने प्रवृद्धवह्निायिनम् । यदा तदा यथा ता तथैव कृष्णस कथा मया मदैव गीयता तथा कृपा विधीयताम् । प्रमाणिकाप्टर- द्वयं जपत्यधीत्य य पुमान्भवास नदनदने भने भर भरे मुभक्तिमान् ॥८॥ पांडुरगाष्टकम् । महायोगपीठे तटै भीमरथ्या वर पुडरीकाय दातु मुनींद्रे । समागत्य तिष्ठन्तमानदक्द परब्रह्मलिंग भजे पारगम् ॥१॥ तडिद्वासस नीलमेका वभास रमामदिर सुदर चित्प्रकाशम् । वर विष्टिकाया समन्यस्तपाद पर ॥२॥प्रमाण भवाब्धरिद मामकाना नितब कराभ्या तो येन तस्मात् । विमा- तुर्वस यै धृतोनाभिकोर पर० ॥३॥ स्फुरत्कौस्तुभाल कृत कठदेशे श्रिया जुष्टक्यूरक श्रीनिवासम् । शिव शान्तमीडय वर लोकपालं पर०॥४॥शरचन्द्र- विवानन चारुहास लसत्कुडलकान्तगडस्थलागम् । जपारागबिवाधर कन नेत्र पर०॥५॥ किरीटोचलत्मर्वदिक्त्रान्तभाग सुरैरचित दिव्यरत्नैरनायें । विभगाकृति बर्हमाल्यारतस पर० ॥६॥ विभु येणुनाद चरन्त दुरन्त स्त्रय लीलया गोपरेप दबानम् । गवा वृदकानन्दन चारुहाम पर० ॥७ अज रुक्मिणीप्राणसजीवन त पर धाम फरल्यमेक तुरीयम् । प्रमन प्रसन्नार्तिह देवदेव परब्रह्मलिंग भजे पारगम् ॥८॥ स्तन पाइरगस्य के पुण्यद ये पठन्त्येकचित्तेन भक्त्या च नित्यम् । भवाभानिधि तेऽपि तीवोऽन्तकाले हरेरालय शाश्वत प्राप्नुपति ||९॥ -- गंगाष्टकम् । अमाइ खण्डयन्ती हरशिरसि जटायहि मुहासयती पर्रोकादापतनी कनझीगरिगुहागडशैलास्सलन्ती । क्षोणीकृष्ट सुटन्नी दुरित चपचभूनिर्भर ·भक्तिस्तोत्राणि। भर्सयन्ती पाथोधि पूरयन्ती मुरनगरसरिसवनी न पुनातु ।।१।। मा- दावादिपितामहस्य नियमव्यापारमाने जल पश्वा पन्नगशायिनो भगवत पादोदक पारन । भूय शभुजटाविभूषणमणि होमहर्षेत्रिय कन्या कामय- नागिनी भगवनी भागीरथी दृश्यते ॥ २ ॥ शैलदादयतारिणी नि जजले मज्जजनोत्तारिणी पारावारविहारिणी भवभय श्रेणीसमुत्सा रिणी । पाहेरनुकारिणी हरशिरोपहीदलाकारिणी काशीप्रातविहारिणी विजयते गगा मनोहारिणी ।। ३ ।। कुतो वीचिवाचिस्तर यदि गता लेचनपथ समापीता पीतापरपुरनिवास वितरसि । तदुत्सगे गगे पतति यदि कायस्तनुभृता तदा मात शातकतनपदलाभोऽप्यतिलघु ।।४ गगे रैलोक्यतारे सकलमुरनधू गौतविस्तीर्णतोये पूर्णबहास्यरूपे हरिचरण- रजोहारिणि स्वर्गमार्गे । प्रायश्चित्त यदि स्यात्तर जलकणिका ब्रह्महत्या- दिपपे कस्त्वा स्तोतु समर्थस्त्रिजगदघहरे देवि गो प्रसीद }]]] मात - हरि शभप्तगालिते मौलौ निपायाजाल बत्तीरे वपुपोऽप्रसानसमये नारा- यणाब्रिद्वयम् । सानन्द स्मरतो भविष्यति मम प्राणप्रयाणोसो भूयान- सिन्युता हरिहराद्वैतात्मिका शाश्वती । ६।। -- यमुनाष्टकम्। कृपापारावारा तपनतनया तापशमनी मुरारिप्रेयस्या भवभयदा भक्ति- वरदाम् । चियज्जालान्मुक्ता श्रियमपि सुखाते परिदिन सदा धारो नून भजति यमुनां नित्यफटदाम् ||१५ मधुवनचारणि भाकरनाहिनि जाह- विसगिनि सिंधुसुते मधुरिपुभूपिणि माधरतोषिणि गाकुलमोतिविनाशकृते। जगदवमोचनि मानसदायिनि कारकेलिनिदानगंत जय यमुने जय मीतिनिवारिणि संकटनाशिनि थाय गाम् ॥२॥ अयि मधुरे मधुमोदनि- लासिनि शैलनिहारिणि वेगभरे परिजनपालि न दुष्टनिपूदिनि वारितकाम विलासरे । ब्रजपुरवासिन्नार्जितपात्यहारिणि रिश्वजनौद्धरिक जय ।

·३९६ भक्तिस्तोत्राणि। यमुने ||३॥ अतिविपदबुधिमग्नजन भवतापशताकुलमान्सकं गतिमति- हीनमशेपभयाकुलमागतपादसगेजयुगम् । ऋणभयभीतिमनिष्कृतिपातक- कोटिशतायुतपुजतर जय यमुने० ॥४|| नवजलदद्युतिकोटिलसत्तनुहमम- याभररजितके तडिदवहेलिपदाचलचचलशोभितपीतसुचैलधरे। मणिमय- भूषणचित्रपटासनरजितगजितभानुकरे जय यमुने०॥५||शुभपुलिने मधुम- त्तयदूद्भवरासमहोत्सवकेलिभरे उच्चकुलाचलराजितमौक्तिकहारमयाभररो- दसिके। नवमणिकोटिकभास्करकचुकिशोभिततारकहारयुते जय यमुने । कारवरमौक्तिकनासिकभूषणवातचमत्कृतचचलके मुखकमलामलसौरभचं. चलमत्तमधुव्रतलोचनिके । मणिगणकुडललोलपरिस्फुरदाकुलगंडयुगाम- लके जय यमुने० ॥७॥ कलरवनूपुरहेममयाचितपादसरोरुहसारुणिके घिमिधिमिधिमिधिमितालविनोदितमानममजुलपादगते । तव पदपकज- -माश्रितमानवचित्तसदाखिलतापहरे जय यमुने ||८|| । नर्मदाष्टकम्। सबिंदुसिंधुरस्खलत्तरगभगरजित द्विपसु पापजातजातकारिवारिस युतम् । कृतातदूतकालभूतभीतिहारिवर्मदे त्वदीयपादपकज नमामि देवि नर्मदे ॥१॥ त्वदबुलीनदीनमीनदिव्यसप्रदायक कली मलौघमार हारि सर्वतीर्थनायकम् | सुमत्स्यगच्छनकचकचक्रयाकशर्मदे त्वदीय- पाद• ॥२॥ महागभीरनीरपूरपापरतभूतल धन समस्तपातकारिदारिता. पदाजलम् । जगल्लये महाभये मृकडुसनुहHदे त्वदीयपाद० ॥३॥ गत तदैन मे भय त्वदबु बीक्षितं यदा मृकडमनुशौनकासुरारिसेवि मर्मदा । पुनर्भवाब्धिजन्मजं भवाविद खनर्मदे त्वदीयपाद० ॥४॥ अलक्ष- लक्षकिन्नरामरासुरदिपूजित सुलक्षनीरतीरवीरपक्षिलक्षाजितम् । यति शिष्टीपपादिकर्दमादिशर्मदे वदीयपाद० ॥५॥ सनकुमारनावि. कैतकश्यपात्रिषट्पदैर्धत स्वकीयमानसेषु नारदादिषट्पदैः । खादुरंतिदेव- ·भक्तिस्तोत्राणि। ३९७ देवराजकर्मशर्मदे त्वदीयपाद० ॥६॥ अलक्षलक्षलक्षपापलक्षसारसायुध ततस्तु जीनजतुत निमुनिदायकम् । विशिचविष्णुशवारस्वकीयधामप- मैदे त्वदीयपाद० ॥७॥ अहो मृत स्वन श्रुत महेशकेशजातटे किरातसू तवारवेषु पडिते शठे नटे । दुरंतपापतापहारिसर्नजतुशर्मदे त्वदीपाद॥८॥ इद तु नर्मदाष्टक त्रिकालमेघ ये सदा पठन्ति ते निरतर न यान्ति दुर्गतिं कदा । सुलभ्य देहदुर्लभ महेशधामगौरव पुनर्भवा नरा न कै विलोकयन्ति गैरवम् ॥९॥ श्रीमाणिकर्णिकाष्टकम् । मणिकर्णिके हरिहरौ सायुज्यमुक्तिप्रदौ वाद तौ कुरुत पर- स्परमुभी जन्तो प्रयाणोत्स। मद्रुपो मनुनोऽयमस्तु हरिणा प्रोक्तः शिवस्ताक्षणात्तन्मध्यागुलाउनो गरडग पीताबरो निर्गत ||१|| इद्राद्यास्त्रिदशा पतन्ति नियतं भोगक्षये ते पुनर्जायन्ते मनुजास्ततोऽपि पशर कोटा पतगादय । ये मातर्मणिकर्णिके तर जले मज्जन्ति निष्क हमपा सायुज्येऽपि किरीटमौस्तुभरा नारायणा स्युरा ॥२॥ काशी धन्यतमा चिमुक्तिनगरी सालकृता गगया तत्रेय मणिकर्णिका सुखकरी मुक्तिहि तरिककरी । स्वोक्स्तुलित सहैव विबुधै काश्या सम ब्रह्मणा काशी क्षोणितले स्थिता गुरुतरा स्वर्गो लघु खे गत ॥३॥ गगाती रमनुत्तम हि सकलं तत्रापि काश्युत्तमा तस्या सा मणिकर्णिकोत्तमतमा यत्रेश्वरी मुक्तिद । देवानामपि दुर्लभ स्थलमिद पापौघनाशक्षम पूर्वो- पार्जितपुण्यपुजगमक पुण्पैर्जन प्राप्यत ॥४|| दु खाभौनिधिमग्नजतुनि- वहास्तेषां कथ निष्कृति वैतद्धि विरचिना चिरचिता वाराणसी शर्मदा । लोका स्वर्गमुखास्ततोऽपि लघनो भोगातपातप्रदा कशी मुक्तिपुरी सदा शिवकरी धर्मार्थकामोत्तरा ॥५॥ एको वेणुधरो धराधरधर श्रीव सभूषाधरो योऽप्येक किट शक्रो विषधरो गगाधरो माधर । ये ·भक्तिस्तोत्राणि । मातर्माणकार्णके तव जले मज्जन्ति ते मानवा रुद्रा वा हरयो भवन्ति वहवस्तेषां बहुत्व कथम् ॥६॥ त्यत्तीरे मरणं तु मंगलकरं देवैरपि श्लाध्यते शक्रस्तं मनुजं सहस्रनयनैर्द्रष्टुं सदा तत्परः । आयान्तं सविता -सहस्रकिरणैः प्रत्युद्गतोऽभूत्सदा पुण्योऽसौ वृपगोऽथवा गरुडगः किं मंदिरं यास्यति ॥७॥ मध्याह्ने मणिकर्णिकास्नपनजं पुण्यं न वक्तुं क्षमः स्वीयैरव्दशतैश्चतुर्मुखसुरो वेदार्थदीक्षागुरुः ।। योगाभ्यासवलेन चंद्रशि- खरस्त पुण्यपारं गतस्त्वत्तोरे प्रकरोति सप्तपुरुष नारायणं वा शिवम् ||७|| कृच्छ कोटिगतैः स्वपापनिधनं यच्चाश्वमेधैः फल तत्सर्व मणिकर्णिका- स्नपनजे पुण्ये प्रविष्ट भवेत् । स्नात्या स्तोत्रमिदं नरः पठति चेत्संसारपा- थोनिधि तीवी पत्वलवप्रयाति सदन तेजोमयं ब्रह्मणः ॥९॥ . दक्षिणामूर्तिस्तोत्रम् । उपासकानां यदुरासनीयमुपात्रावासं घटशाखिमूले । तद्धाम दाक्षिण्य- जुमा स्वमूर्त्या जागतु चित्ते मम बोधरूपम् ||१|| अद्राक्षमक्षीणदयानि- धानमाचार्यमाद्यं वटमूलभागे । मौनेन मंदस्मितभूषितेन महर्पिलोकस्य तमो नुदन्तम् ॥२।। विद्राविताशेषतमोगणेन मुद्राविशेषण मुहुर्मुनीनाम् । निरस्य मायां दयया विवचे देवो महाँस्तत्वमसीति बोधम् ॥ ॥ अपा. रकारुण्यसुधातरंगैरपांगपातैरवलोकयन्तम् । कठोरसंप्तारनिदाघताता- न्मुनीनहं नौमि गुरुं गुरूणाम् ||४|| ममाद्य देवो घटमूलवासी कृपावि. शेषात्कृतसंनिधानः । ओकारख्यामुपदिश्य विद्यामाविद्यकवान्तमपाक- रोतु ॥५॥ कलाभिरिंदोरिव कल्पितांग मुखाकलापैरिव बद्धमूर्तिम् । आलेोकये देशिकमप्रमेयमनाद्यविद्यातिमिरप्रभातम् ||३|| स्वदक्षजानुस्थित तवामपादं पादोदरालंकृतयोगपट्टम् । अपस्मृतेराहितपाइमंग प्रणौमि देवं प्रणिधानयन्तम् ॥७॥ तत्वार्थमते वसतामपाणां युव पि यः सन्नुपदेव- गोटे । प्रमि द. पाचनपुण्य जादैराचार्यमार्यगुणाधियाप्तम् ill ·भक्तिस्तोत्राणि। ३९९ एकेन मुद्रा परशु करेण करेण चान्यन मृग दधान' । सजानुविन्यस्त- करः पुरस्तादाचार्यचूडामणिराचिरस्तु ॥९॥ आलेपरन्त मदनागभूत्या शार्दूल या परिधान वन्तम् । आलोकये कचन देशिकेन्द्रमज्ञानवाराक- रवाडवाग्निम् ॥१०|| चारु स्थित सोमफलावतस वीणाधर व्यक्तजटा. कलापम् । उपासते केचन योगिनत्नामुपात्तनादानुभवप्रमोदम् ॥११॥ उपासते य मुनय शुकाचा निराशिको निर्ममताधिवासा । त दक्षिणा- मूर्तितनु महेशमुपास्महे मोहमहार्तिशान्त्यै ॥१२॥ कान्या निन्दितकंदक- दलवपुर्यग्रेधमूले वमन्कारण्यामृतवारिभिर्मुनिजन सभावयचीक्षितैः । मोहधान्तविभेदन पिरचय-बोधन तमाशा देवस्तत्त्वमसीति बोधयतु मा मुद्रावता पाणिना ॥१३॥ अगौरनत्रैरल्लाटनेरशान्नवर जग- भूपे । अवोधमुरैरनपास्तनिद्रेरपूरकाभैरमरैरल न ॥१४॥ देवतानि कति सन्ति चारनों ने तानि मनसो मतानि मे । दीक्षित जडधिया- मनुग्रहे दक्षिणाभिमुखमेन दैवतम् ॥१५॥ मुदिताय मुग्धशशिनायत- सिन भसितारलेपरमणीयमूर्तये । जगदिंद्रजालरचनापटायमे महसे नमो. ऽस्तु बटमूलवासिने ॥१६॥ व्याल म्वनीभि परितो उटाभि कला- गेपेण क्लाधरेण । पयँटलाटेन मुखेन्दुना च प्रकाशसे चेतसि निर्म- लानाम् ||१७॥ उपासकाना मुमासहाय पूर्णेन्दुभार प्रकटीकरोपि । यदद्य ते दर्शनमात्रतो मे द्रवत्यही मानसचद्रकात ||१८|| यस्ते प्रस- नामनुसदधानो मूर्ति मुदा मुग्धशशाफमौले । ऐश्वर्यमायुलभते च विद्या- मन्ते च वेदा तमहारहस्यम् ।।१९।। द्वादशज्योतिलिगस्तोत्रम् । सौराष्ट्रदेशे विशदेऽतिरम्य ज्योतिर्मय चद्रकलारतसम् । भक्तिप्रदा- नाय कृपारतीणं त सोमनाथ शरण प्रपद्ये ॥ १॥ श्रीशैलसगे विबुधा- तिसग तुलाद्रितुगेऽपि मुदा वसन्तम् । तमर्जुन मलिकपूर्वमेक नमामि

·भक्तिस्तोत्राणि।
ससारसमुद्रसेतुम् ॥ २ ॥ अवतिकाया विहितावतार मुक्तिप्रदानाय च-
सज्जनानाम् । अकालमृत्यो परिरक्षणार्थं वन्दे महाकालमहासुरेशम् ||३||
कावरिकानर्मदयो पवित्रे समागमे सज्जनतारणाय ! सदैव मा धातूपुरे
वसन्तमोंकारमीश शिवमेकमीड ॥ ४॥ पूर्वोत्तरे प्रज्वलिकानिधाने सदा
वसन्तं गिरिजासभेतम् । सुरासुराराधितपादपद्म श्रीनैजनाथ तमह नमामि
॥ ५ ॥ याम्ये सदगे नगरेऽतिरम्य विभूषिताग विविधैश्च भोगै । सद्ध
तिमुक्तिप्रदमीशमक श्रीनागनाथ शरण प्रपद्ये ॥ ६ ॥ महाऽदि-
पार्श्वे च स्टे रमन्त सपू-यमान सततं मुनीनै । सुरासुर्यक्षमहोरगायैः
केदारभीश शिवमेक्मीडे ॥ ७ ॥ सह्याद्रिशीर्षे विमले वसत गोदावरीती-
रपवित्रदेशे । यद्दर्शनात्पातकमाशु नाश प्रयाति त ज्यबकमीशमीडे 11८||
मुताम्रपणीजलराश्यिोगे निबध्य सेतु विशिखैरसख्यै । श्रीरामचंद्रेण
समापितं तं रामेश्वराख्यं नियत नमामि ॥ ९ ॥ य डाकिनीशाकिनिका-
समाजे निषेव्यमाण दिशिताशनैश्च । सदैव भीमादिपदप्रसिद्ध त शकर
भताहत नमामि ॥ १० ॥ सानदमानदवने वसन्तमानंदकद हतपापवृन्दम्।
वाराणसीनाथमनाथनाथ श्रीविश्वनाथ शरण प्रपद्ये ॥ ११ ॥ इलापुरे
रम्यविशाल केऽस्मिन्समलसन्त च जगद्वरेण्यम् । वन्दे महोदारतरस्वभावं
घृष्णेश्वराख्य शरण प्रदद्ये ॥ १२ ॥ ज्योतिर्मयद्वादशलिंगकाना शिवा
स्मना प्रोक्तमिद क्रमेण । स्तोत्र पठित्वा मनुजोऽतिभक्त्या फल तदालोक्य
निज भजेच्च ॥ १३ ॥
ललितापंचकम् ।
प्रात स्मरामि ललितावदनारविंद विवाधर पृथुलमौक्तिकशोभिनासम् ।
आकर्णदर्घिनयन मणिकुन्डलाढय मदस्मित मृगमदोषलफाल्दशम् ॥१॥
प्रातर्भजामि ललितामुजकल्पवली रचागुलीयलसदगुलिपट्टवान्याम् ।
माणिक्यहमवल्यागदशोममाना पुण्टेक्षुचापकुसुमैयुमणीर्दधानाम् ॥ २॥

·भक्तिस्तोत्राणि। ४०१ प्रातर्नमामि ललिताचरणारविंद भत्तेष्टदाननिरत भवसिंधुपोतम् । पद्मास नादिसुरनायकपूजनीय पद्माकुशधजसुदर्शनलाउनाढयम् ॥ ३ ॥ प्रात स्तुवे परशिया ललिता मानी जय्यतवेद्यविभना करुणानवद्याम् । विश्वस्य सृष्टिविलयस्थितिहेतुभूता विद्येश्वरी निगमवाड्मनसातिदृराम् ।। ४ ।। प्रातर्वदामि लालते तव पुण्यनाम कामेश्वरीति कमलेति महेश्वरीति । श्रीशाभवीति जगता जननी परेति वाग्देवतेति वचसा त्रिपुरेश्वरीति ॥५॥ य श्लोकपचकमिद ललिताविकाया सौभाग्यद सुललित पठति प्रभाते । तम्मै ददाति ललिता झटिति प्रसन्ना विद्या श्रिय मिल्सौख्यमनंत कीर्तिम् ॥ ६ ॥ भ्रमरायाप्रकम् । चाचल्यारुणलोचनाञ्चितकृपाचद्रार्कचूडामणिं चारुस्मेरसुखा चरा चरजगत्सरक्षणी तत्पदाम् । चचञ्चपकनासिकाग्रचिलस मुक्तामणीरजि ता श्रीशैलस्थलवासिनी भगवती श्रीमातर भाग्य ||१|| कस्तूरीतिलका चितेंदविलसत्प्रोद्भासिफालस्थती द्रवमिश्रचूर्णखदिरामोदोछमीटि काम् । लोलापागतरगितैरधिकृपासारे तानदिनी श्रीशैल स्थल्यासिनी भगवती श्रीमातर भारये ॥२॥ राजन्मतमरालमदगमना राजीनपत्रेक्षणा राजीवप्रभवादिदवमुकुनै राजत्पदाभोरुहाम् । राजीवायतमदमडितकुचा राजाधिराजेश्वरी श्रीशैलस्थलवासिनी भगवती श्रीमातर भावये ॥३॥ पट्तारा गणदीपिका शिवतती पौरिवर्गापहा पट्च का तरसस्थिता घरसुधा पडयोगिनीष्टिताम् । परचक्राचितपादुकाचितपदा पभारगा पोडशी श्रीशैलरथल्यासिनी भगवती श्रीमातर भावये ।।४॥ श्रीनाथा दृतपालितत्रिभुवना। श्रीचक्रससारिणी ज्ञानासक्त मनोजयौरन सद्गधर्व कन्याद्रिताम् दीनानामतिल मान्यजननी दिव्यावराल्कृता श्रीशैलस्थल वासिनी भगवती श्रीमातर भाषये ॥५॥ लावण्याधिकभूपितागतिलका ·४०२ भक्तिस्तोत्राणि । लाक्षालसद्रागिणीं सेवायातसमस्तदेवरनिता सोमन्तभूवान्विताम् । मावो. क्लासवशीकृतप्रियतमा भंडासुरन्छेदिनी श्रीशैलस्थलमासिनी भगवती श्रीमातर भावये ६}} धन्या सोमविभावनीयचरिता धाराधरश्यामला मुन्याराधनमेधिनी सुमरता मुक्तिप्रदानवताम् । कन्यापूजनसुप्रमन- हृदया काचीलसन्मध्यमा श्रीशैलस्थयासिनी भगवती श्रीमातरं भावये ॥ ॥७।। कर्पूरागरुकुकुमाकितकुवा कर्पूरवर्णस्थिता कृष्टोत्कृष्ट मुकृष्टकर्म- दहना कामेश्वरी कामिनीम् | कामाक्षी करुणारसाहृदया कल्पान्तरस्था- यिनी श्रीशैलस्थलवासिनी भगरती श्रीमातरं भावये ॥८॥ गायत्री गरुड- घजा गगनगा गर्वगानप्रिया गभीरां गजगामिनी गिरिसुता गधाक्षता- लकृताम् । गगागौतमगर्गसनुनपदा गा गौतमी गोमती श्रीशैलस्थलबा- सिनी भगरती श्रीमातर भावये ।।९।

·अनात्मश्रीविगर्हणम् । अनात्मश्रीविगर्हणम् । लमा विया राजमान्या ततः किं प्राप्ता संपत्प्राभवादया ततः किम् । भुक्ता नारी सुंदरांगी ततः किं येन स्यामा नैन साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ १॥ केयूरागर्भूपितो वा ततः कि कौशेयायैरावृतो वा तत' किम् । 'तृप्तो पृष्टान्नादिना वा ततः किं येन स्वामा नैर साक्षाकृतोऽभूत् ॥२॥ दृष्टा नाना चारुदेशास्ततः किं पुष्टाश्चेष्टा बंधुवर्गास्ततः किम | नष्टं दारिद्यादिदुःखं ततः किं येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ ३ ॥ स्नातं तीर्थे जहनुजादौ ततः किं दानं दत्तं द्वषष्टसंख्य ततः किम् । जता मंत्राः कोटिशो वा ततः किं येन स्वात्मा नै साक्षात्कृतोऽभूत्।। गोन सम्यम्भूषित वा ततः किं गात्रं भस्मान्छदितं वा ततः किम् । रुद्राक्षादिः सुचतो या ततः किं यन स्वामा नैव साक्षाकृतोऽभूत् ॥५॥ अन्नैविप्रास्तपिता वा ततः किं यज्ञैर्देवास्तोषिता वा ततः किम् । कीर्त्या व्याप्ताः सर्वलोकास्ततः किं येन सामा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ६ कायः क्लिष्टश्चापरामस्ततः किं लब्धाः पुत्राः स्त्रीयपन्यास्ततः किम् । प्राणायामः साधितो वा ततः किं येन सात्मा नैत्र साक्षात्कृतोऽभूर 15 युद्ध शत्रुनिर्मितो वा ततः किं भूयो मित्रः पूरितो वा ततः किम् । योगैः प्राप्ताः सिद्धयो वा ततः किं येन सारमा नै साक्षाकृतोऽभूत्।।८ अब्धिः पद्भया लंचितो वा ततः किं वायुः कुभे स्थापिता वा ततः किम् मेरुः पाणावुद्दतो वा ततः कि येन खात्मा नैप साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ ९५ क्षेलः पीतो दुग्परा तत कि वह्निजरमो लाजवद्वा तत. किर । प्राप्तश्चारः पक्षिरखे ततः । येन सात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥१०॥ बद्धाः सम्यकाकाद्यास्ततः कि साक्षाद्विद्धा लोहवर्गस्तत. किम् । लब्धो निक्षेपोंऽग्नाद्यैस्ततः किं येन स्यात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत्।।११ -भूपेंदत्वं प्रातमुव्यां ततः किं देवेंद्रत्वं संभृतं वा ततः किम् ।

·अनात्मश्रीविगहणम् ।।
मुंडीद्रत्वं चापलब्धं ततः किं येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ।। १२ 18
मंत्रैः सर्वः स्तंभितो वा ततः किं बाणैर्लक्ष्यो भेदितो वा ततः किम् ।
कालज्ञानं चापि लब्धं ततः किं येन स्वात्मा नैव नाक्षात्कृतोऽभूत् ।।१३।१०
कामातंकः खडितो वा ततः कोपावेशः कुठितो वा ततः किम् ।
लोभाश्लेषो वर्जितो वा ततः किं येन स्वात्मा नैव साक्षाकृतोऽभूत्॥१४॥-
मोहध्वांतः पोषितो या ततः किं जातो भूमौ निर्मदो वा ततः किम् ।
मात्सर्यातिौलिता वा ततः किं येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत्।।१५।।
धातुर्लोकः साधितो वा ततः किं विष्णोर्लोको पीक्षितो वा ततः किम् ।
शंभोलोकः शासितो वा ततः किं येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् १६
यस्य हृदये सम्यगनात्मश्रीविगर्हणम् ।
सदोदति स एवात्मसाक्षात्कारस्य भाजनम् ॥ १७ ॥
। अन्ये तु मायिकजगातिव्यामोहमोहिताः ।
न तेया जायते कापि स्वात्मसाक्षात्कृति वि ॥ १८ ॥

·आत्मानात्माविवेका ४०५ आत्मानात्मविवेकः। दृश्यं सर्वमनात्मा स्यागेवात्मा विवकिनः । 'आत्मानात्मविषकोऽन कथितो ग्रंथकोटिभिः ॥१॥ आत्मानात्मविवेकः कथ्यते ॥ २ ॥ आत्मनः किं निमित्तं दुःखम् । शरीरपरिग्रहनिमित्तम् । नेह वै सशरी- रस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरतीति श्रुतेः ॥ ३ ॥ शरीरपरिग्रहः केन भवति । कर्मणा ॥ ४॥ कर्म केन भवतीति चेत् ? रागादिभ्यः ॥ ५ ॥ रागादयः कस्मात् भवन्तीति चेत् १ अभिमानात् ।। ६ ॥ अभिमानोऽपि कस्मात् भवति । अविवेकात् ।। ७ ।। अविवेकः कस्मात् भवति । अज्ञानात् । अज्ञानं केन भवतीति चेत् ? न केनापि । अज्ञानं नाम अनादि सदसद्भयामनिर्वचनीयं त्रिगुणात्मक ज्ञानविरोधि भावरूपं यत्किचिदिति वदन्ति, अहमज्ञ इत्याद्यनुभवात् । " देवात्मशक्ति स्वगुपौर्निगूढां " इत्यादिश्रुतेः । तस्मादज्ञानादविवेकी जायते । अविधेकादभिमानो जायत । अभिमानाद्रागादयो जायन्ते । रागादिभ्यः कर्माणि जायन्ते । कर्मभ्यः शरीरपरिग्रहो जायते । शरीर- परिग्रहात् दुःखं जायते ॥ ८॥ दुःखस्य कदा निवृत्तिः ? सर्वात्मना शरीरपरिग्रहनाशे सति दुःखस्य निवृतिर्भवति । सर्वात्मपदं किमर्थम् ? सुपुत्यवस्थायां दुःख निवृत्तेऽपि पुनरुत्थानसमये उत्पद्यमानत्वात् वासनात्मना स्थित भवति ।। ९॥ अतस्तन्निवृत्त्यर्थ सर्वात्मपदम् । शरीरपरिग्रहनिवृत्तिः कदा भवति ! सर्वात्मना कर्माणि निवृने सति । कर्मनिवृतिः कदा भवति ! सर्वात्मना रागादौ निवृत्त सति । रागादिनिवृत्तिः कदा भवति ! सर्वा. रमना अभिमान निवृत्ते सति । कदाअभिमाननिवृत्तिः १ सर्वात्मना अवि- ·आत्मानात्माविवेकः। वक निवृत्ते सति । कदा अविवेकनिवृत्तिः ? सर्वात्मना अज्ञाने निवृत्ते सति । कदा अज्ञाननिवृत्तिः ? ब्रह्मात्मैकरखे जाते सति अविद्यानिवृत्तिः सर्वात्मना भवति ॥ १०॥ ननु नित्यानां कर्मणां विहितत्वात् नित्येभ्यः कर्मभ्यो अविद्यानिवृत्तिः स्यात् किमर्थ ज्ञानेन, इत्याशंक्य न कर्मादिना अविद्यानिवृत्तिः । तत्कुत इति चेत् १ कर्मज्ञानयोर्विरोधो भवेत् ॥११॥ अतो ज्ञानेनैव अज्ञानानिवृत्तिः । त-ज्ञानं कुत इति चेत् ? विचारादेव भवति । आत्मानात्मविवेकविषयविचाराद्भवति । तस्मिन् विचारे को वा को वा अधिकारी ? साधनचतुष्टयसंपन्नोऽधिकारी | साधनचतुष्टयं नाम - नित्यानित्यवस्तुविवेकः, २ इहामुत्रफलभोगविरागः, ३ शमादिपद- सम्पत्तिः, ४ मुमुक्षुत्वं चति । १ नित्यानित्यवस्तुषिवेको नाम, ब्रह्म सत्यं, जगन्मिध्यैवेति निश्चयः । २ इह अस्मिल्लोके देहधारणव्यतिरिक्तविष ये स्रक्चंदनवनितादिसंभोगे वान्ताशनमूत्रपुरीपादौ यथा इन्छा नास्ति, तथा इन्छाराहित्यमिति इहलो. कविरागः । अमुत्र स्वर्गलोकादिब्रह्मलोकान्तत्तिषु रंभोर्वश्यादिसंभोगादि- विषयेषु तद्वत् । ३ शमादिषदक नाम, शम-दमोपरति तितिक्षा-समाधान श्रद्धा । शमो नाम अंतरिद्रियनिग्रहः । अंतरिद्रियं नाम मनः । तस्य निग्रहः श्रवणमनननिदिध्यासनव्यतिरिक्त विषयेभ्यो निवृत्तिः । श्रपा गादौ वर्तमानत्वं वा श्मः । श्रवणं नाम पविधलिंगरशेषवेदान्तानाम- द्वितीयवस्तुनि तात्पर्यावधारणम् ॥ १२ ॥ पविधलिंगानि तु उपक्रमोपसंहाराभ्यास-फलापूर्वतार्थवादोपपत्या- ख्यानि । प्रकरणप्रतिपाद्यस्यार्थस्य तदातयोरुपपादनमुपत्रामोपसंहारौ । यथा छांदोग्ये षष्टाध्याये प्रकरणप्रतिपाद्यस्याद्वितीयवस्तुनः एकमेवाद्विती- यमित्यादौ ऐतदात्म्यमित्यंते च प्रतिपादनम् । प्रकरणप्रतिपाद्यस्य तन्मध्ये पौनःपुन्येन प्रतिपादनमभ्यासः । यथा तत्रैवाद्वितीयवस्तुनो मध्ये तत्य.

·४०७
आत्मानात्मविवेकः।
मसीति नवकृत्व प्रतिपादनम् । फल तु प्रकरणप्रतिपाद्यस्यात्मज्ञानस्य
तदनुष्ठानस्य वा तत्र श्रूयमाण प्रयोजनम् । यथा तत्र तत्र 'आचार्यवान्
पुरुषो वेद' 'तस्य तावदेव चिर यावन्न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये' इति अद्वि-
तीयवस्तुज्ञानस्य तत्प्राप्ति प्रयोजन फल श्रूयते । अपूर्वता तु प्रकरण-
प्रतिपाद्यस्याद्वितीयवस्तुन प्रमाणान्तराविषयीकरणम् ॥१३॥
यथा तत्रैवाद्वितीयवस्तुनो मानान्तराविषयीकरणम् । प्रकरणप्रति-
पायस्य तत्र तत्र प्रशसनमर्थवाद. । यथा तर उत तमादेशमप्राक्षो यन
अश्रुत श्रुत भवति अमत मत अविज्ञात विज्ञातमिति अद्वितीयवस्तुप्रश-
सनम् ॥१४॥
प्रकरणप्रतिपाद्यार्थसाधने तत्र श्रूयमाणा युक्तिरुपपत्ति । यथा तत्र
सौम्यैकेन मृत्पिडेन सर्व मृण्मय विज्ञात स्याद्वाचारभण विकारो नामधेय
मृत्तिकोयेव सत्यमित्यादौ अद्वितीयवस्तुमाधने विकारस्य वाचारभणमा-
त्रत्वे युक्ति श्रूयते ॥१५॥
मननं तु श्रुतस्याद्वितीययस्तुनो वेदान्तार्थानुगुणयुक्तिभिरनवरतमनु
चिंताम् । विजातीयदेहादिप्रत्ययरहिताद्विजातीयवातुसजातीयप्रत्ययप्रवाहो
निदिध्यासनम् । अस्यार्थ । विजातीयदेहादिबुद्धयतजडपदानिराकरणेन
सजातीयाद्वितीयवस्तुविषयप्रत्ययप्रवाहीकरण निदिध्यासनमित्यर्थ ॥१६॥
दमो नाम वाडंद्रियनिग्रह । बाहोंद्रियाणि कानि ? कर्मेद्रियाणि पच
ज्ञानेंद्रियाणि पच । तेषा निग्रह श्रवणादिव्यतिरिक्तविषयेभ्यो निवृत्ति
र्दम । उपरति म विहिताना कर्मणा विधिना परित्याग । श्रवणादि-
वेव वर्तमानस्य मनस श्रवणादो वर्तमान वा उपरति । तितिक्षा नाम
देहविच्छेदव्यतिरिक्त शीतोष्णादिद्वंद्वसहनम् । निग्रहशक्तावपि परापराध-
सोढत्व वा तितिक्षा | समाधान नाम, श्रवणादिषु वर्तमान मन्गे वासना.
वशाद्विषयेषु यदा यदा गच्छति तदा दोपदृष्टया तेपु तेषु श्रवणादिषु
समाधि समाधानम् ॥१७॥

·आत्मानात्मविवेकः। , " श्रद्धा नाम, गुरुवेदान्तवाक्येपु अतीय विश्वासः ॥१८॥ इद तावत् शमादिपकमित्युक्तम् | ४ मुमुक्षुत्वं नाम, मोक्षेऽतितीवे- छावत्वम् । एतत्साधनचतुष्टयसपत्तिः, तद्वान् साधनचतुष्टयसंपन्नः । त्तस्य आत्मानात्मविचारेऽधिकारः । यथा ब्रह्मचारिणः कर्तव्यान्तरं नास्ति, तथास्यान्यत् कर्तव्यं नास्ति ॥१८|| साधनचतुष्टयसपत्त्यभावेऽपि गृहस्थानामात्मविचारे क्रियमाणे सति तेन प्रत्यवायो नास्ति, किन्तु अतीव श्रेयो भवति । यथा दिने दिने च वेदान्तविचाराद्भक्तिसयुतात् | गुरुशुश्रूपया लब्धात्कृच्छाशतिफल भवेत् " इत्युक्तम् | ॥२०॥ आत्मानानविचारः कर्तव्य इत्युक्तम् । आत्मा नाम स्थूलसूक्ष्मकारणशरीरत्रयविलक्षणः पचकोशन्यतिरिक्तः अवस्था- यसाक्षी सच्चिदानदस्वरूपः ॥२१॥ अनात्मा नाम अनृतजडदुःखात्मक समष्टिव्यष्टयात्मकशरीरत्रयम् । शरीस्त्रयं नाम स्थूलसूक्ष्मकारणशरीरत्रयम् । स्थूलशरीर नाम पंचीकृत- . भूतकार्य कर्मजन्यं जन्मादिषड्भावविकारम् । तथा चोक्त- पचीकृतमहाभूत-संभव कर्मसचितम् | शरीरं सुखदुःखाना भोगायतनमुच्यते ॥२२॥ पचीकरण तु- द्विधा विधाय चैकैक चतुर्धा प्रथम पुनः ॥ स्वस्वेतरद्वितीयांशैर्योजनात् पच पंच ॥ इति ॥ शीर्यत वयोभिर्वाल्यकौमारयौवनवार्धक्यादिभिरिति शरीरम् । दह भस्मीकरणे इति व्युत्पत्त्या च देहः भस्मीभावं प्राप्नोति । ननु केचि- देहा न भस्मीभावं प्राप्नुवन्ति, केचिदेहाः खननादि प्राप्नुवन्ति, कथमु- च्यते सव स्थूलादिक स्थूल हजात भस्मीभाव प्रामोति । यद्यप्येव तथापि केनाग्निना दाहत्वं संभवतीत्यत चाह, सर्वेषा स्थूलदेहानां आध्यामिका- निकान्तिात्रयागिना दाहत्व समवति ! आध्यात्मिकं ·आत्मानात्मविवेकः। ४०९ नाम आरमानं देहं अधिकृत्य यर्तत इत्यध्यात्मम् । अध्यात्म तत् दुःखं आध्यात्मिकं वातपित्तकरुजात शिरोरोगावरादिना व्याधिरूपम् । आधिभौतिकं नाम भूतमधिकृत्य वर्तते इत्याविभौतिक व्याघ्रतस्करा- दिजन्यदुःखम् । आधिदैविकं नाम देवमधिकृत्य वर्तते इत्याधिदैविक शीतातपवातवर्षवैद्युतादि दुःखम् ॥ २५ ॥ सूक्ष्मशरीरं माम अपंचीकृतमतकार्य सप्तदशकं लिंगम् । सप्तदशक नाम ज्ञानेंद्रियाणि पंच, कर्मेंद्रियाणि पंच, प्राणादिवायवः पंच, बुद्धि- मनश्चेति । ज्ञानेंद्रियाणि कानि ? थोत्रत्वत्-चक्षुर्जिव्हा-प्राणानि ।। श्रोद्रियं नाम, कर्णव्यतिरिक्त कर्णशकुल्यवच्छिन्ननादेशाश्रयं शब्द- ग्रहणशक्तिमार्दद्रियं श्रोत्रंद्रियामिति । स्वनिद्रियं नाम, त्वग्व्यतिरिक्तं स्वगाश्रय आपादतलमस्तफव्यापि शीतोष्णादिस्पर्शग्रहणशक्तिमदिद्रियं स्वागंद्रियमिति । चक्षुरिंद्रियं नाम, गोलोकव्यतिरिक्त गोलोकाश्चयं कृष्ण- तारकाग्रवर्ति रूपादिग्रहणशक्तिमदिद्रियं चक्षुरिद्रियमिति । जिहेंद्रिय नाम जिवाव्यातरिक्त जिह्वाश्रयं जिहानात रसादिग्रहणशक्मिदिद्रियं जितेंद्रिय- मिति । प्राणद्रियं नाग, नासिकाव्यतिरिक्तं नासिकाश्रयं नासिकाग्रवर्ति गन्धादिग्रहणशक्मिदिद्रियं प्राणेंद्रियमुच्यते । कर्मेंद्रियाणि कानि ? वाक्पाणिपादपायपस्थानि । वागिद्रियं नाम, चाव्यतिरिक्त पागाश्रयं अष्टस्यानवति शब्दोचारणशक्तिमदिद्रिय वागि- दियमिति । अष्ट स्थानानि, उरकंठशिरस्तालुजिवादतीष्ठनासिकाः । पाणाद्रिय नाम, पाणिव्यतिरिक्त करतलाश्रयं दानादानप्रतिग्रहशान्तिम- दिद्रियं पाणीद्रियमित्युन्यते । पादेंद्रियं नाम पादव्यतिरिनं पादाश्रयं पाद- तलपति गमनागमनशक्तिमदिद्रियं पादेंद्रियमिति । पाबिद्रिय नाम, गुदव्य- तिरिक्त गुदाश्रयं पुरीपोत्सर्गशक्किमर्शिद्रयं पापिदियमिति उपस्थेंद्रिय नाम, उपस्थव्यतिरिक्त उपरथाश्रयं मूत्रशुनोतर्गशक्तिमदिद्रियं उपस्थद्रियमिति । 'एतानि कर्मेंद्रियाणि ।

·आत्मानात्मविवेकः। अत करण नाम म्नो बुद्धिश्चित्तमहकारश्चति । मन स्थान गलान्तम् । बुद्धवंदनम् । चित्तस्य नाभि । अहकारस्य हृदयम् । एतेषा विषयाः सशयनिश्चयधारणामिनाना. । अनुसवानात्मिकात करणवृत्तिश्चित्तम् । अभिमानात करणवृत्तिरहंकार । चित्तस्य बुद्धावतर्भाव , विषयपरिच्छि- चिरूपत्वाविशेषात् । अहकारस्य मनस्यतर्भाव , तस्यापि सकल्पात्मकत्वा- विशेषात् । बुद्धीपूर्वो विषय । चित्तस्य पूर्वानुभव । मनसो व ह्य भ्यंतरश्च । अहकारस्य वनात्मोपरन आत्मरति । प्राणादिवायुपचक नाम प्राणापानसमानोदानव्यानरूपा । तेपा स्थानविशेषा उच्यते-- हृदि प्राणो गुदेऽपान समानो नाभिसस्थित । उदान कंठदेशस्थो व्यान सर्वशरीरग ॥ एतेषा विषया । प्राण प्रागननवान् अपान अवागननवान् । उदान ऊर्भमननवान् । समान समीकरणवान् | व्यान विष्वगन नवान् ॥ २४॥ एतेषामुपवायव पच । नाग कूर्मश्च कृकरो देवदत्तो धनजय इति । एतेषा विषया नागादुद्ग्णि चापि कूर्मादुन्म रन तथा । धनजयात् पोषणञ्च देवदत्ताच जभणम् ॥ कृकराच्च क्षुतं जातमिति योगविदो विदु ॥ एतेपा ज्ञानेंद्रियादीनामधिपतयो दिगादय ॥ दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विवहींद्रोपेन्द्रमित्रका । तथा चद्रश्वतुर्वक्त्रो रुद्र क्षेत्रज्ञ ईश्वर ॥ विशिष्टो विश्वस्त्रष्टा च विश्वयोनिरयोनिज । कमेण देवता प्रोक्ता श्रोत्रादीना यथाक्रमात् ।। एषु प्राणमयकोष क्रियाशक्तिमान् कार्यरूप | मनोमय इन्छाशक्ति- मान् करणरूप । विज्ञानमयो ज्ञानशक्तिमान् कर्तृस्प । एतत् सर्व मिटित - ·आत्मानात्माविवेकः। ४१ लिंगशरीरमित्युच्यते । कोषत्रयमुच्यते ॥ २४ ॥ तथा चोतं-- पंचप्राणमनोबुद्धिदर्शटियसमन्वितम् । अपंचीकृतभूतोत्थं सूक्ष्मांग भोगसाधनम् ॥ २६ ॥ लीनमर्थ गमयतीति व्युत्पत्त्या लिंगं शरीरमित्युच्यते । कथं लीनं ? प्रवणमननादिना गमयति ज्ञापयति । शर्यत इति व्युत्पत्त्या शरीरमि. त्युच्यते । कथं शार्यते इति चेत् ? अहं ब्रह्मास्मीति ब्रह्मात्मैकत्वज्ञानेन शीर्यते ॥ २७ ॥ दह भस्मीकरण इति व्युत्पत्या लिंगदेहस्य पृथिवीपुरःसरं क्षय इत्यु- च्यते ॥ २८ ॥ कारणशरीरं नाम, शरीरद्वयहेतु.॥ २९ ॥ अनाद्यनिर्वचनीयं साभासं, ब्रह्मात्मैकत्वज्ञाननिवयं अज्ञानं कारणशरीरमित्युच्यते ॥ ३० ॥ तथा चोक्तं- अनाद्यविद्याऽनिर्वाच्या कारणोपाधिरुन्यते । उपाधित्रितयादन्यमात्मानमयधारयेत् ॥ शीर्यते इति व्युत्पत्त्या शरीरमित्युच्यते । कथमिति चेत् । ब्रह्मात्मै-- कत्वज्ञानेन शार्यते । दह भरमीकरण इति व्युत्पत्त्या कारणशरीरस्य पृथिवीपुरःसरं क्षय इत्युच्यते । अनृतजडदुःखात्मकमित्युक्तम् । अनृतं नाम कालत्रयेषु अविद्यमानवस्तु अनृतमुध्यते । जडं नाम स्वविषयपर- विषयज्ञानरहितं वस्तु जडं इत्युच्यते । दुःखं नाम अप्रीतिरूपं वस्तु दुःख- मित्युच्यते । समष्टिव्यष्टयात्मकमित्युक्तम् । किं समष्टिः ? किं व्यष्टिः । यथा वनस्य समष्टिः यथा वृक्षस्य व्यष्टिः । यथा वा जलाशयस्य समष्टिः जलस्य व्यष्टिः । तद्वदनेकशरीरसमष्टिः । एकशरीरस्य व्यष्टिः । अव- स्थात्रयं 'नाम जाप्रस्वासुपुतयः । जागरणं नाम इंद्रियैरयोपलब्धिर्जा- ·आत्मानात्मविवेकः। गरणम् । स्वप्नो नाम जागरितसस्कारजप्रत्यय सविषयः । सुषुप्तिर्नाम सर्वविपयज्ञानाभार । जाग्रत्स्यूलशरीराभिमानी पिस । स्वमसूक्ष्म शरीराभिमानी तेजस । मुपुप्ति कारणगरीगभिमानी प्राज्ञ । कोशपचक नाम अन्नमय-प्राणमय-मनोमय-विज्ञानमय-अ नदमयाख्या. | अत्र मयटम ययो विकारार्थ । तथा च- पितृभुक्तानजाद्वीर्या जातोऽन्नेनैव वर्वते । देह सोऽन्नमयो नात्मा प्राक् चौधं तदभारत ॥ ३१ ॥ पूर्णो दहे बल य छनक्षाणा य प्रवर्तक । वायु प्राणमयो नासावात्मा चैतन्यवर्जनात् ॥ ३२ ॥ अहता ममता देहे गेहादौ च करोति य । कामाद्यस्थया भ्रान्तो नासावात्मा मनोमय ॥ ३३ ॥ लीना सुप्तौ वपुबाँधे व्याप्नुयादानखाग्रगा। चिच्छायोपेतधीर्मात्मा विज्ञानमयशब्दभाक् ॥ ३४ ॥ काचिदतर्मुखा वृत्तिरानदप्रतिबिंबभाक् । पुण्यभोगे भोगशान्तौ निद्रारूपेण लीयते ॥ ३५ ॥ देहादभ्यतर प्राण प्राणादभ्यतर पुन । तत कर्ता ततो भोक्ता गुहा सेय परपरा ।। ३६ ॥ स्थूलशरीर अन्नमयकोश । मातृपितृभ्यामन्ने भुक्ते सति शुक्रशोणि ताकारेण परिणत तयो सयोगादेव देहाकारेण परिणमते । कोशवदा- च्छादकत्वात् कोश इत्युच्यते । अन्नविकारचे सति आत्मानमाच्छादयति ! कथं ? अपरिच्छिन्नमात्मान परिच्छिन्नमित्र, जन्मादिपड्भावविकाररहित' मामान जन्मादिपभावान्तमिन, तापत्रयादिरहितमात्मान तापत्रयवन्त मिन आच्छादयति । यथा कोश खड्गमाच्छादयति, यथा तुपातडुल -माच्छादयति, यथा वा गर्भ जरायुरावरयति, तथा प्राणमयकोशो नाम फर्मेद्रियाणि पच प्राणादिनायर पच, एतत् सौ मिलित सत् ·आत्मानात्माविकः । प्राणमयकोश इत्युच्यते । प्राणविकारे सति वक्तृत्वादिर. हितमात्मानं वक्तारामित्र दानादिरहितमा.मानं दातारमिव, गमनादि- रहितमात्मानं गन्तारमिव, क्षुत्पिपासादिरहितमात्मानं क्षुत्पिपामावंत- मिवावारयति । मनोमयकोशो नाम ज्ञानोंद्रयाणि पच मनश्च एतत् सर्व मिलित्वा मनोमयकोश इत्युच्यते । कथं, मनोविकारे सति संशया- दिरहितमात्मानं संशयवन्तमिव, शोकमोहादिरहितमात्मानं शोकमोर, हादिवन्तमिव, दर्शनादिरहितमात्मानं दर्शनादिवन्तमिवावारयति । विज्ञान- मयकोशो नाम ज्ञानेंद्रियाणि पंच बुद्धिश्च एतत् सर्व मिलित्वा विज्ञानमय- कोश, इत्युच्यते । कर्तृत्वभोक्तृत्वाभिमानेन इहलोकपरलोकगामी व्यावहारिक, जीव इत्युच्यते ॥ ३७ ।। विज्ञानविकारत्वे सात अकर्तारमात्मान कर्तारमिव, अविज्ञातारमात्मानं विज्ञातारमिव, निश्चयरहितमात्मानं निश्चयवन्तमिव, जाडयादिरहितमात्मानं जाड्यादिवन्तमिवावारयति । आनंदमयकोशो नाम प्रियमोदप्रमोदवृत्तिमत् अज्ञानप्रधानमंतःकरणं आनंदमयकोश इत्युच्यते । कथं प्रियमोदप्रमोदर- हितमात्मानं प्रियमोदप्रमोदवन्द म्य, अभोक्तारमात्मानं भोक्तारमिव परि- च्छिन्नसुखरहितमात्मानं परिच्छिन्नसुखवन्तमित्र आन्छादयति । इष्टपुत्रादि- दर्शन प्रियम् । प्रियलामानिमित्तो हर्षो मोदः । स एव च प्रकृष्टो हर्पः प्रमोदः । एतेषु कोशेषु मध्ये विज्ञानमयो ज्ञानशक्तिमान् कर्तृरूपः । मनो- मय इच्छाशक्तिमान् करणरूपः । प्राणमयः क्रियाशक्तिमान् कार्यरूपः। तत्र हेतुमाह । योग्यत्वादेवमेतेषां विभाग इति वर्णयन्ति । एतत् कोश- त्रयं मिलितं सूक्ष्मशरीरमित्युच्यते । समष्टिव्यष्टी शास्त्रान्तराद्विशेपतो शेये शरीरत्रयविलक्षणत्वमुच्यते ॥ ३८ ॥ कयम् ! सत्यस्वरूपः असत्यस्वरूपो न भवति । असत्यस्वरूपः सत्य- स्वरूपो न भवति । ज्ञानस्वरूपः जडस्वरूपो न भवति । जडस्वरूपः ज्ञानस्वरूपो न भवति । एवं सुखस्वरूपो र दुःखस्वरूपो न भवति । . - ·४१४ आत्मानात्मविवेकः। दुःखस्वरूपः सुखस्वरूपो न भवति । एव शरीरत्रयविलक्षणमुक्त्वा अप- स्थात्रयसाक्षित्वमुन्यते ॥ ३९ ॥ कथम् ? जाग्रदवस्था जाता, जायदवस्था भवति, जानदवस्था भवि- ध्यति । स्वनावस्था जाता, स्वनावस्था भवति, स्वप्नावस्था भविष्यति । सुषुप्त्यवस्था जाता, सुषुप्यवस्था भवति, सुषुप्त्यवस्था भविष्यति । एव. मवस्थात्रयमविकारतया जानाति । अत आत्मनः पचकोशविलक्षणत्वं दृष्टान्तरूपेण प्रतिपादयति । ममेय गौः ममायं व सः, ममायं कुमारः, मयं कुमारी, ममेय स्त्री, एवमादिपदार्थवान् पुरुपो न भवति । तेभ्यो विलक्षणः | तथा मम अन्नमयकोश., मम प्राणमयकोशः, मम मनोमय- कोशः, मम विज्ञानमयकोशः, मम आनदमयकोशः । एष पंचकोशवानात्मा न भवति । तेभ्यो विलक्षणः साक्षी । अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरस नित्यमगन्धवञ्च यत् । अनाधनत महतः परं ध्रुव निचाय्य त मृत्युमुखात् प्रमुच्यते ॥ इत्यादिश्रुतेः ॥ ४० ॥ इदानीमात्मनः सच्चिदानंदस्वरूपत्वमुच्यते । सद्रूपत्वं नाम केनाप्यबा- ध्यमानत्वेन कालत्रयेऽप्येकरूपेण विद्यमान वमुच्यते । चिद्रूपाय नाम साधन नान्तरनिरपेक्षतया स्वयं प्रकाशमानः सन् स्वस्मिन्नारोतिसर्वपदार्थावमास- कवस्तुत्व चिद्रूपत्वमित्युच्यते । आनंदस्वरूप नाम परमप्रेमास्सदत्वं नित्य- निरतिशयत्वमानदत्वमित्युच्यते । " नित्याविज्ञानमानंदं प्रल रातिः दातुः परायण" इति श्रुतेः । एवं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावम् । प्रवाहग- स्मीति संशयासंभावनाविपरीतभावनारहित्येन यस्तु जानाति स जीव- न्मुक्तो भवतीति ॥ ४१ ।। इति श्रीमत्परमहंसगरिमानकाचार्यश्रीमद्रोविन्दभगापूज्य गदाशष्य- श्रीशंकराचार्यविरचितः आस्मानास्मविवेकः समाप्त.।

·४१५ जीवन्मुक्तानंदलहरी। जीवन्मुक्तानंदलहरी । 'पुरे पौरान्पश्यन्नरयुपतिनामाकृतिमयान् सुवेषान्स्वर्णालंकरणकलितांश्चित्रसहगान् । स्वयं साक्षी द्रष्टेत्यपि च कलयन् तैः सह रमन् मुनिन व्यामोहं भजति गुरुदक्षिाक्षततमाः ॥१॥ बने वृक्षान्पश्यन्दलभाभरानममुशिखान् धनच्छायाच्छनाबहुलफलकूनावजगणान् । भजन्यले रात्राववनितलनल्पैशयनो मुनिर्न व्यामोह मजात गुरुहीक्षाक्षततमाः ॥ २॥ कदाचित्प्रासाद कचिदपि च सौधे च धवले कदाकाले शैले क्वचिदपि च कूलेषु सरिताम् । कुटीरे दान्तानां मुनिजनवराणामपि वसन् मुनिर्न व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षनतमाः ॥ ३॥ • कचिद्वालैः साध करतल जतालेच हसितः काचिदै तारुण्यांकितचतुरनार्या सह रमन्। काचिद्वैश्चिना क चदपि तदन्यैश्च विलपन् मुनि व्यामोहं भजति गुरुदक्षिाक्षततमाः ॥४. कदाचिद्विद्भिर्विवियतुगनंदरासिक कद चिकाव्यालंकृतरसरसालैः कविवरैः । वदन्यादातरनुमितिपौतार्किकवर - भुनिन व्यामोह भजीत गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ ५॥ कदा ध्यानाम्यासैः काचिदपि साया विकसित सुगः सत्पः कचिदपि दलैरेव विमले। प्रकुर्वन्य प्रमुदितमनाः संस्तुतिरो ·जीवन्मुक्तानंदलहरी। मुनिर्न व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ ६ ॥ शिवायाः शंभीर्वा कचिदपि च विष्णोरपि कदा गणाध्यक्षस्यापि प्रकटतपनस्यापि च कदा । पठन् नामालि नयनरचितानंदसलिलो मुनिर्न व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ ७॥ कदा गंगांभोभिः कचिदपि च कूपोस्थितजलैः कचित्कासारोत्यैः कचिदपि सदुष्णैश्च शिशिरैः । भजन्नान त्या कचिदपि च कर्परनिभया सुनिर्न व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ ८॥ कदाचिजागृत्या विषयकरणैः संव्यवहरन् कादचित्स्वमस्थानपि च विषयानेव च भजन् । कदाचित्सौषप्तं सुखमनुभवन्नेव सततं मुनि व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥९॥" । कदाप्याभावासाः कचिदपि च दिव्यांवरधरः कचिपंचास्योत्थां वचमति दधान. कटितटे | • मनस्वी निःशंकः स्वजनहृदयानंदजनको मुनिन व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ १० ॥ कदाचित्सत्त्वस्थः कचिटपि रजोवृत्तियुगत- स्तमोवृत्तिः कापि त्रितयरहितः कापि च पुनः । कदाचित्संसारी श्रतिपथविहारी कचिदहो मुनिर्न व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ ११ ॥ । 'कदाचिन्मौनस्थः कचिदपि च ग्वादानरतः कदाचित्स्वानदे हसति रभसा त्यक्तवचसा । कदाचिल्लोकानां व्यवसिमालोकनपरो मुनिने व्यामोह भजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥१२॥ 4 ·जीवन्मुक्तानंदलहरी। .४१७ कदाचिच्छतीनां विकच मुखपमेयु कवलान् क्षिपस्ता कापि स्वयमपि च गृहनस्वमुखतः । तदद्वैतं रूपं निजपरविहीनं प्रकटयन् मुनिन व्यामोहं भजाति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ १३ ॥ कचिच्छेवैः साधं वचिदपि च शातैः सह रमन् कदा विष्णोक्तः कचिदपि च सौरैः सह वसन् । कदाचिद्गाणेशगतसकलभेदोऽद्वयतया मुनिने व्यामाह भजात गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥१४॥ निराकार कापि कचिदपि च साकारममलं निज शैयं रूपं विविधगुणभेदेन बहुधा । कदाश्चयं पश्यन्किमिदमिति हृष्यन्नपि कदा मुनिर्न व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ १५ ॥ कदा द्वैतं पश्यन्नखिलमपि सत्यं शिवमयं महावाक्यार्थानामवगतसमभ्यासवशतः । गतद्वैताभावः शिवशिवशिवत्येव विलपन् मुनिर्न व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ १६ ॥ इमां मुक्तावस्या परमशिवसंस्थागुरुकृपा- सुधापांगावाप्यां सहजसुखयाप्यामनुदिनम् | मुहर्मजन्मजन्भजति सुकृती चेन्नरवर- स्तदा योगी त्यागी कविरिति वदन्तीह कवयः ।। १७॥ मौने मौनी गुणिनि गुणवान्पंडिते पंडितश्व दीन दीनः सुखिनि सुखयान्भोगिनि प्राप्तभोगः । मूळे मूर्यो युवतिषु युवा वाग्मिनि प्रौढवाग्मी धन्यः कोऽपि त्रिभुवन नयी योऽवधूतेऽवधूतः ॥ १८॥ इति जीवन्मुक्तानंदलहरी संपूर्ण ।

·४१८ बाक्य-सुधा। वाक्य-सुधा। रूपं दृश्यं लोचनं दक्तदृश्यं दृक्तु मानसम् । दृश्या धीवृत्तयः साक्षी दृगेव तु न दृश्यते ॥१॥ नीलपीतरथूलसूक्ष्महत्वदीर्घादिभेदतः । नानाविधानि रूपाणि पश्येल्लोचनमेकधा ॥२॥ आंध्यमांद्यपटुत्वेषु नेत्रधर्मेषु चैकध । संकल्पयेन्मनःश्रोत्रत्वगादौ योज्यतामिदम् ॥ ३ ॥ कामः संकल्पसंदेही श्रद्धाऽश्रद्ध धृतोतरे । हीधीमीरित्येवमादीन्भासयत्येकधा चितिः ॥ ४ ॥ नोदेति नास्तमेत्येषा न वृद्धिं याति न क्षयम् । स्वयं विभात्यथान्यानि भासयेसाधनं विना ॥ ५ ॥ चिच्छायाऽऽवेशतो बुद्धौ भानं धीस्तु द्विधा स्थिता । एकाहंकृतिरन्या स्यादंतःकरणरूपिणी ॥ ६ ॥ छायाहंकारयोक्यं ततायःपिंडवन्मतम् । तदहंकारतादात्म्यादेहश्चेतनतामगात् ॥ ७ ॥ अहंकारस्य तादात्म्यं चिन्छायादेहसाक्षिभिः । सहजं कर्मजं भ्रान्तिजन्यं च त्रिविध क्रमात् ।। ८॥ संबधिनाः सतोर्नास्ति निवृत्तिः सहजस्य तु । कर्मक्षयात्प्रबोधाच निवर्तेते क्रमादुभे ॥ ९ ॥ भहंकारलये सुप्तौ भवेद्देहोऽप्यचेतनः । अहंकारविकासार्धः स्वमः सर्वस्तु जागरः ॥ १॥ अंतःकरणवृत्तिव चितिच्छायेक्यमागता । वासनाः कल्पयेत्स्वने बोधेऽपियान्वहिः ॥११॥ मनोऽहंकृत्युपादानं लिंगमेकं जडात्मकम् ।

·वाक्य-सुधा।
अवस्थात्रयमन्यति जायते नियते तथा ॥१२॥
शक्तिद्वयं हि मायाया विक्षेपावृतिरूपकम् ।
विक्षेपशक्तिलिंगादि ब्रह्माडान्त जगत्सृजेत् ॥१३॥
सृष्टिर्नाम ब्रह्मरूपे सच्चिदानदवस्तुनि ।
भब्धौ फेनादिवत्सर्वनामरूपप्रसारणा ॥१४॥
अतर्दग्दश्ययोर्भेद बहिश्च ब्रह्मसर्गयो ।
आवृणोत्यपरा शक्ति सा ससारस्य कारणम् ॥१५॥
साक्षिण पुरतो भात लिंग देहेन सयुतम् ।
चितिच्छायासमावेशाज्जीव स्याव्यावहारिक ॥१६॥
अस्य जीनत्वमारोपासाक्षिण्यप्यमासत ।
आवृतौ तु विनष्टाया भेदे भातेऽपयाति तत् ॥ १७ ॥
तथा सर्गब्रह्मणाश्च भेदमावृत्य तिष्ठति ।
या शक्तिस्तद्वशाद्ब्रह्म विकृतत्वेन भासते ॥ १८ ॥
अत्राप्यावृतिनाशेन विभाति ब्रह्ममर्गयो
भेदस्तयोर्विकार स्यात्सर्गे न ब्रह्माणि कचित् ॥१९॥
अस्ति भाति प्रिय रूप नाम चेत्यशपंचकम् ।
आइत्रय ब्रह्मरूप जगद्प ततो द्वयम् ॥ २० ॥
खवाय्वग्निजलोवींषु देवतिर्यहनरादिषु ।
अभिन्ना सच्चिदानदा भिद्येते रूपनामनी ॥ २१॥
उपेक्ष्य नामरूपे द्वे सच्चिदानदतत्पर ।
समाधि सर्वदा कुर्यात् हृदये वाथवा बहि ॥ २२ ॥
सरिकल्पो निर्विकल्प समाधिद्विविधो हृदि ।
दृश्यशब्दानुवेधेन सविकल्प पुनर्द्विधा ॥ २३ ॥
कामाद्याश्चित्तगा दृश्यास्तत्साक्षित्वेन चेतनम ।
ध्यायेदृश्यानुविद्वोऽय समाधि सविकल्पक. ॥ २४॥

·४२. वाक्य-सुधा।। - असंगः सच्चिदानंदः खप्रभो द्वैतवर्जितः । अस्मीतिशब्दविद्धोऽयं समाधिः सविकल्पकः ॥ २५ ॥ स्वानुभूतिरसावेशादृश्यशब्दानुपेक्षितुः । निर्विकल्पः समाधिः स्यानिवातस्थितदीपवत् ॥ २६॥ हृदवि बाह्यदेशेऽपि यस्मिन्कस्मिंश्व वस्तुनि । समाधिराद्यः सन्मात्रानामरूपपृथक्कृतिः ॥ २७ ।। अखंडैकरसं वस्तु सन्चिदानंदलक्षणम् | इत्यविच्छिन्नचितेयं समाधिर्मध्यमो भवेत् ।। २८ ।। स्तब्धीभावो रसास्वादात् तृतीयः पूर्ववन्मतः । एतैः समाधिभिः पड्मिनयेत्कालं निरंतरम् ॥ २९॥ देहाभिमाने गलित विज्ञाते परमात्मनि । यत्र यत्र मनो याति तत्र तत्र समाधयः ॥ ३० ॥ भिद्यते हृदयग्रंथिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥ २१॥ अवच्छिन्नश्चिदाभासस्तृतीयः स्वप्नर ल्पितः । विज्ञेयस्त्रिविधो जीवस्तत्राद्यः पारमार्थिकः ।। ३२ ।। अवच्छेदः कल्पितः स्यादवच्छेद्यं तु वास्तवम् । तस्मिजीवत्वमारोपाद् ब्रह्मत्वं तु स्वभावतः ।। ३३ ।। अवच्छिन्नस्य जीवस्य पूर्णेन ब्रह्मणकताम् । तत्त्वमस्यादिवाक्यानि जगुर्नेतरजीवयोः ॥ ३४ ॥ ब्रह्मण्यवस्थिता माया विक्षेपावृतिरूपिणी । आवृत्याखंडतां तस्मिञ्जगजीवी प्रकल्पयेत् ॥ २५॥ जीवो धीरथचिदाभासो भवेदोक्ता हि कर्मकृत् । भोयरूपमिदं सर्व जगत्यादभूतभौतिकम् ।। ३६ ॥ अनादिकालमारभ्य मोक्षापूर्वमिदं दयम् ।

·वाक्य-सुधा ।
४२१
व्यवहारे स्थित तस्मादुभय व्यावहारिकम् ॥ ३७ ॥
'चिदाभासस्थिता निद्रा विक्षेपावृतिरूपिणी ।
आवृत्य जीरजगती पूर्व ननं तु कल्पयेत् ॥ ३८ ।।
प्रतीतिकाल एयैते स्थित पात्प्रातिभासिके ।
नहि समप्रबुद्धस्य पुन स्वमे स्थितिस्तयो || ३९ ।।
प्रातिभासिकजीवो यस्तज्जगत्प्रातिभासिकम् ।
चास्तव मन्यतेऽन्यस्तु मिथ्येति व्यावहारिक ॥ ४० ॥
व्यावहारिकजीवो यस्तजगद्व्यावहारिकम् ।
सत्य प्रत्येति मिथ्यति मन्यते पारमार्थिक ।। ४ ।।
पारमार्थिकजीवस्तु ब्रह्मैक्य पारमार्थिकम् ।
प्रत्येति वीक्षते नान्यदीक्षते त्वनृतात्मना ॥ ४२ ॥
माधुर्यद्रयशैत्यानि नीरधर्मास्तरगके ।
अनुगम्याथ तन्निष्टे फेनेप्यनुगता यथा || ४३ ॥
-साक्षिस्था सच्चिदानदा सबधा व्यावहारिके ।
तद्द्वारेणानुगच्छन्ति तथैव प्रातिभासिके ॥ ४४ ।।
लये फेनस्य तद्धर्मा द्रवाद्या स्यातरगके ।
तस्थापि विलये नारे तिष्टन्त्येते यथा पुरा ॥ ४५ ॥
प्रातिभासिकजीवस्य लये स्थापहारिक ।
तहये सच्चिदानदा पर्यवस्यन्ति साक्षिणि ॥ १६ ॥

·४२२ अध्यात्मपटलविवरणम् । अध्यात्मपटलविवरणम् । अथवा आपस्तंबीयधर्मप्रथमप्रश्नाष्टमपटलं श्रीमच्छकरभगवत्पादप्रणीतविवरणोपेतम् । ॐ अथ आध्यात्मिकान् योगाननुतिष्ठेन्न्यायसंहिताननैचारिकान् ॥११ आध्यात्मिकान् योगान्--' इत्यादि अध्यात्मपटलस्य संक्षेपतो विवरणं प्रस्तूयते । किमिह प्रायश्चित्तप्रकरणे समानानस्य प्रयो- जनमिति । उच्यते । कर्मक्षयहेतुत्वसामान्यात् । अनिष्टकर्मक्ष यहेनि हि प्रायश्चित्तानि भवन्ति । सर्वं च कर्म वर्णाश्रमविहितमनिष्टमेव विवे- किनः, देहग्रहणहेतुत्वात् । तत्क्षयकारणं चात्मज्ञान, प्रवृत्तिहेतुदोषनिवर्त- कत्वात् । दोषाणां च निर्धात मात्मज्ञानवतः पंडितस्य धर्माधर्मक्षये क्षेम प्राप्तिरिह विवक्षितत्यात्मज्ञानार्थमध्यात्मपटल मारभ्यते, कर्मक्षयहेतुत्वसामा- . न्यात् । ननु वर्णाश्रमविहितानां कर्मणामफलहेतुत्वात् ताक्षयो नेष्ट इति, न, 'सर्ववर्णानां स्वधर्मानुष्टाने परमपरिमित सुखम्" (आप.ध.सू. २.२.२) इत्यादिश्रयणात् ' अपरिमितचनात् क्षमप्राप्तिस्वति चेन, 'तत्परिची कर्मफलशेपेण-' इत्यादिश्रवणात् । गौतमे च-- "वर्णा आभमाश्च स्वकर्मनिष्ठाः प्रेत्य कर्मफलमनुभूय- इत्यादिना संसारगमनमेव दर्शयति कर्मणां फलम् । सर्वाश्रमाणां हि दोष- निर्घातलक्षणानि समयपदानि विधिनानुतिष्ठन् सार्वगामी भवति, न तु स्वधर्मानुष्टानात् । वक्ष्यति च--- -'विधूय याविः-' (सू. ५) "सत्या- नृते सुखदुःखे वेदानमं लोकममुं च परित्यज्यात्मानमन्विन्छेत् " (२. २१.१३) इत्यादि।

·उपपद्यते । समिथ्याज्ञानानां हि दोषाणां प्रवृत्तौ सत्यां प्रावल्यमिहोपहर अध्यात्मपटलविवरणम्। ४२३ "तषु सर्वेषु यथोपदेशमध्यप्रो वर्तमानः क्षेम गच्छति" (२.११.२) इति वचनात् क्षेमशब्दस्य चापवर्गार्थत्वात् सर्वाश्रमकर्मणां ज्ञानरहि- तानामेव फलार्थत्वं, ज्ञानसंयुत्तानि तु क्षेमप्रापकाणि, यथा विषदध्या- दौनि मंत्रशर्करादिसंयुक्तानि कार्यान्तरारंभकाणि, तद्वदिति चेन्न, अना- रम्यत्वात् क्षेमप्राप्तः । यदि हि क्षेमप्राप्तिः कार्या स्यात्, तत इदं चिंत्यं-- कि केवलैः कर्मभिरारम्या ज्ञानसहितवा ज्ञानकर्मभ्यां वा केवलेन ज्ञानेन कर्मासंयुक्तेन वेति । न त्यारम्या केनचिदपि क्षेमप्राप्तिः नित्य- त्वात् । अतोऽसदिदं ज्ञानसंयुक्तानि कर्माणि क्षेमप्राप्तिमारभन्त इति । ज्ञानसंयुक्तानां ज्ञानवदेव क्षेमप्राप्तिप्रतिबंधापनयकर्तृत्वामिति चेन, सकार्य- कारणानामेव कर्मणां क्षेमप्राप्तिप्रतिबंधकत्वात् । अविद्यादोघहेतूनि हि सर्वकर्माणि सहफलैः कार्यभूतैः क्षेमप्रातिप्रतिबंधकानि । तदभावमात्रमेव हि क्षेमप्राप्तिः । न च तदभाव आत्मज्ञानादन्यतः कुतश्चिदुपलभ्यते । तथायुक्त- “नित्य भूतदाहान् क्षेमं गच्छति पंडितः" (सू० ११) इति । पांडित्यं चेहात्मज्ञानं, प्रकृतत्वात् । श्रुतेश्व-- "आनंद ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चन" (ते. २. ९) इति । अभयं हि क्षेम- प्राप्तिः । 'अभयं वै जनक ! प्राप्तोऽसि' (बृ. ४. २. ४) इति श्रुत्यंतरात् । "तेषु सर्वेषु यथोपदेशमन्यग्रो वर्तमानः क्षेमं गच्छति" (२.२१.२) इति भाचार्यवचनमन्यार्थम् । कथं, यथोपदिष्टेष्याश्रमधर्मेष्वव्यग्रो निष्कामः सन् प्रवर्तमानो ज्ञानेऽधिकृतो भवति, न यथेष्टं चेष्टन काम- कामी जायापुत्रवित्तादिकामापहृतव्यप्रचेताः । ज्ञानी च सन् सर्वसंन्यास- क्रमण क्षेमं गन्छतीत्येषोऽर्थः । नहि दोपनिर्घातः कदाचिदपि कर्मभ्य यते । 'संकल्पमूलः कामः' इति च स्मृतेः । प्रवृत्तिमान्य च दो भुत्वदर्शनात् । न चानित्य समिथ्याज्ञानान् दोषान क्षेमं प्रामोति कर ·४२४ अध्यात्मपटलविवरणम् । न च जन्मान्तरसंचितानां शुभकर्मणां विहितकर्मभ्यो निवृत्तिरुपपयते, शुद्धिसामान्ये विरोधाभावात् । सत्सु च तेषु तत्फलोपभोगाय शरीरमहंग, ततो धर्माधर्मप्रवृत्तरागद्वेषौ, पुनः शरीरग्रहणं चेति संसार केन वार्यते । तस्मान्न कर्मभ्यः क्षेमप्राप्तिस्तत्प्रतिबंधनिधृतिर्वा । कर्मसहिताज्ञानाद- विद्यानिवृत्तिरिति चेत् । यद्यपि ज्ञानकर्मणोभिन्नकार्यत्वात् विरोधः । तथापि तैलवय॑ग्नीनामिव संहत्य कर्मणा ज्ञानमविद्यादि संसारकारणं निवर्तयतीति चेन । क्रियाकारकफलानुगमनात्मलाभाभावात् ज्ञानस्य कर्मभिः संहतत्वानुपपत्तेः । तैलवय॑ग्नीनां तु सहभावित्योपपत्तरितरेतरोप- कार्योपकारकत्वोपपत्तेश्च संहतत्वं स्यात् । न तु ज्ञानकर्मणास्तदुभयानु- पपत्तेः संहतत्वं कदाचिदपि संभाति । कंवलज्ञानपक्षे शास्त्रप्रतिषेधवच- नादयुक्तमिति चेन्न । ज्ञानकार्यानिवर्तकत्वाच्छास्त्रप्रतिषेध वचनस्य । योऽयं कर्मविधिपरैः केवलज्ञानपक्षस्य सर्वसन्यासस्य विप्रतिषेधो विरोधः, स नैव ज्ञानकार्यमविद्यादोपक्षयं वारयति 'भिद्यते हृदयग्रन्थिः' (मुं- २. २. ८)'तस्य तायदेव चिरं' (छा. ६. १४. २) 'मृत्युमुखात प्रमुच्यते ' ( कठ. ३. १५) इत्येस्मादिश्रुतिस्मृतिशतसिद्ध, कर्मविधि- परत्वात् प्रवृत्तिशास्त्रस्य । न च तत् ज्ञानस्वरूपं ब्रह्मात्मैमत्यविषयं पार. यति, सर्वोपनिषदामप्रामाण्यानर्थक्यप्रसंगात्, ‘पू: प्राणिनः-(सू) 'ात्मा वै देवता' इत्यादिस्मृतीनां:च । तस्माद्यद्यपि बहुभिः प्रचि- शास्त्रैषिप्रतिपिद्धं केवलज्ञानशास्त्रमात्मैक यविषयमल्पं, तथापि सफार्यस्य ज्ञानस्य बलवत्तरत्वान्न केनचिद्वारयितुं शक्यम् । जीवतो दुःखानिवर्वक- स्वाज्ञानस्यानैकान्तिकं क्षेमप्रापकत्यमिति चेन्न, 'भिद्यते हृदयमाधिः (. २.२.८ ) 'ब्रह्मविदामोति परं' (ते.१-१) 'निचाय्य तं मृत्युमुवात् प्रमु- प्यते'(कट ३-१५) ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति'(मुं.३.२-१) इत्यादिशुतिस्मृति- न्यायेभ्यः । बहुभिषिप्रतिपिद्धत्वात् सर्वत्यागशास्त्ररप लोकवत् त्याज्यका मिति चेन, तुस्पप्रमागत्वा-मानसान्तानि सर्राणि कर्माणुस्त्य तानि ·अध्यात्मपटलविवरणम् । पा एतान्यवराणि तपांसि न्यास एवात्यरे चयत्" (नारायण ७८) इति. तपःगन्दवाच्यानां कर्मणामवरवेन संसारविप यत्वमुक्ता न्यासशब्दवाच्यस्य मानस्य केवलस्य 'न्यास एवात्योचयत् 'यागेनैके अमृतत्यमानशुः" (ना. ३) इत्यमृतत्वं फलं दर्शयति शास्त्रम् । "तस्यैवं विदुषो यज्ञस्या. स्मा यजमान" (ना. ८० ) इत्यादिना च विदुषः सर्वकर्माभावं दर्श यति । “दो पंथानावनुनिष्कान्ततरी कर्मपथश्चैवं पुरस्तात् संन्यासश्च, तयोः संन्यास एवातिरेचयति" इति च । विप्रतिषेधवचनस्य निन्दापर- खादयुक्तमिति चेन्न । अविद्वाहपयस्य कर्मणः स्तुत्यर्थत्वोपपत्तेः। मंदबुद्धयों हि लोके दृष्टप्रयोजनाः प्रचनेन प्रवर्तयि तव्याः । कर्मसु न दृष्टप्रयो जना विद्वांसः । परनिंदा हि परस्तुतिरिति केवलज्ञानन्दिया कर्मस्तुति 'परमा चार्यश्चनम् । यत्तु "युद्धे चेत् क्षेमप्रापणं, इहैव न दुःखमुपलभेत" (२. २१. १६) इति ज्ञानस्य साधनत्वात् नैकांतिकवचनं, तत् 'प्रल विदाप्नोति परम्' (ते. २.१ ) इत्यादिवाक्येभ्यः प्रत्युतम् । भाचार्यान्त- पचनाच 'त्यज धर्ममधर्म च ' 'न तत्र क्रमते बुद्धिः' 'नैष्कर्म्य- माचरेत् । तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति' इत्यादेः । तस्मात् केवलादेव शनात् क्षमप्राप्तिः ॥ अथाध्यात्मिकान् योगानिति । अध्यात्म भवन्तीत्यध्यात्मिकाः। छांदसं हस्त्र वम् ] के ते अध्यात्मिका योगाः । वक्ष्यमाणा अक्रोधादयः । ते हि चित्तममाधानहेतु पात् योगाः । बाह्यनिमित्तनिरपेक्षवाच्चाध्या- मिकाः । तानध्यामिकान् योगान् । न्यायसहितान् उपपत्तिसमन्वितान् । से हि क्रोधादिषु दोपनिर्घात प्रति समर्था उपपद्यते न्यायतः । अनैश्चा- रिकान् निश्वारयन्ति मनोऽन्तःस्थं बहिविप्रयेम्य इति नैश्वारिकाः क्रोधा- दयो दोपाः, तत्प्रतिपक्षभूता होते तेऽनैश्वारिकाः । अक्रोधादिषु हि सत्सु चत्तमनिधरणस्वरूपं प्रसन्नमारमानलंबनं तिष्ठति । अतस्ताननतिन् सेवेत । अनोवादिलक्षण चित समाधानं कुर्यादित्यर्थः । तथा हि पर:

·४२६ अध्यात्मपटलविवरणम् । . व आत्मा लम्यते । क्रोधादिदोषापहृतचेतस्तया हि स्वोऽपि पर आत्माऽ विज्ञातोऽलब्ध इव सर्वस्य यतः, अतस्तल्लाभाय योगानुष्ठानं कुर्यात् ॥१॥ पुत्रक्तिादिलाभो हि परो दृष्टो लोके । किमात्मलाभेनेत्यत आह- आत्मलाभान परं विद्यते ॥२॥ आत्मलामात् आत्मनः परस्य स्वरूपप्रतिपत्तेः न परं लाभान्तरं कि- द्यते। तथा विचारितं बृहदारण्यके- 'तदेतत् प्रेयः पुत्रात्' (बृ.१.४.८) इत्यादिना ॥२॥ तत्रात्मलाभीयांछलोकानुदाहरिप्यामः ॥३॥ सत्यं क्रोधादयो दोपा आत्मलाभप्रतिबन्धभूता अक्रोधादिभिर्निर्हन्यन्ते। तथापि न मूलोद्वर्तनेन निवृत्तिः क्रोधादीना, सर्वदोषबीजभूतमज्ञानं न. निवृत्तमिति । तस्य चानिवृत्तौ वीजस्यानिवर्तितत्वात् सकृनिवृत्ता अपि क्रोधादयो दोषाः पुनरुद्भविष्यन्तीति ससारस्यात्यरि कोठेदो न स्यात् ।। तदोषबीजभूतस्याज्ञानस्य ज्ञानादन्यतो न निवृत्तिरित्यात्मस्वरूपप्रकाशनाया-- स्मशानाय मतान्, शाखान्तरोपनिषद्भ्यः, तत्र तस्मिन् आत्मलाभप्रयोजने निमित्ते । आत्मानं करतलन्यस्तमिव लंभायतुं समर्थान् आत्मलाभीयान् श्लो- कानुदाहरिष्यामः उद्धृत्याहरिष्यामः। ग्रंथीकृत्य दर्शयिष्याम इत्यर्थः ॥३॥ पूःप्राणिनः सर्व एव गुहाशयस्याहन्यमानस्य विकल्मपस्य । अचलं चलनिकेतं येऽनुतिष्ठन्ति तेऽमृताः॥४॥ पः पुरं शरीरम् । प्राणिनः प्राणवन्तः । सर्व एव ब्रह्मादीनि स्तंबपर्य- लानि । प्राणिनः पुरं पुरमिव राज्ञः उपलन्ध्यधिष्ठानम् । कस्य पुरं, गुहा- शयस्यात्मनः । यथा स्वकीये पुरे राजा सचिवादिपरिवृत उपलभ्यते, एवं देहेष्वात्मा बुद्धयादिकरणयुक्त उपलभ्यते । उपलभते च बुद्धशादि- करणोपस्हृतान् भोगान् । अतोऽविद्यावरणामभूताया बुद्धिगुहाया शेत इति गुहाशयः । तस्य पुरम् । तस्यां बुद्धावविद्यादिदोपमलापनये विद्व- ·. अध्यात्मपटलविवरणम् । ४२७७ द्विस्थतपणरुपलभ्यते । इदमपरं विशेषणं गुहाशयस्य भहन्यमानस्य, छेदनभेदनजरारोगादिभिर्हन्यमाने देहे न हन्यते । 'न वधेनास्य हन्यत" (८.१०.४) इति छांदोग्ये । तस्य विकल्मषस्य,कल्मषं पापं तदस्य नास्तीति विकल्मषः । सर्व ह्यविद्यादोपसहितं धर्माधर्माख्यं कर्म कल्मषं भवति, विकल्पस्यति विशेषणेन प्रतिषियते; तत्कार्य जरारोगादिदुःखरूपमह- न्यमानस्यति । एवं हेतुफटसंबंधरहितस्यासंसारिण उपलब्ध्यधिष्टानं पू: सर्वे प्राणिनः । अतो न ससार्यन्योऽस्ति । 'एको देवः सर्वभूतेषु गूढः (६. ११) इति श्वेताश्वतरे । “ एप सर्वेषु भूतेषु गूढोऽत्मा न प्रका- शते" (३.१२) इति च काठके । 'नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट' (३.८.११) इत्यादि वाजसनेयके । 'स आत्मा तत्वमसि ' (६. ८.७) इति च छांदोग्ये । पूर्वार्धेन ब्रह्मणो याथात्म्यमुक्त्वोत्तरार्धेन तद्विज्ञानवतस्तद्विज्ञान- फलमाह-यस्य स प्राणिनः पुरं अहन्यमानस्य विकल्मपस्य,तस्य सर्वप्राणि- संबंधादर्थसिद्धमाकाशवत् सर्वगतत्वं, 'आकाशवत् सर्वगतश्च नित्यः' इति च श्रुतेः । सर्वगतस्य चाचलत्वमर्थसिद्धमेव । तमचल चलनिकेतं. चलायां हि प्राणिगुहाया स्वयं शेते तमचलं चलीनकेतम् । येऽनुतिष्ठन्ति ममात्मेति साक्षात् प्रतिपद्यन्ते; तेऽमृताः अमरणधर्माणो भवन्ति ॥E. कथं तदनुष्टानामिति । उच्यते- यदिदमिदिहेदिह लोके विषयमुच्यते । विधूय कविरेतदनुतिष्ठेद् गुहाशयम् ॥५॥ यदिदं प्रत्यक्षतोऽवगम्यमानं स्रयन्नपानादिसंभोगलक्षणम् । इदिति किंचिदर्थे यत्किचिदिदं प्रत्यक्षम् । इहास्मिन् लोके । विषयम् । इदंशब्द- सामानाधिकरण्यानपुंसकलिंगप्रयोगो विषयामिति, लिंगव्यत्ययो वा द्रष्टव्यः । छादसा वा प्रयोगो विषयमिनि । उभयलिंगो वा विषय- शब्दः । द्वितीय इच्छब्द इहशब्दश्च । तयोः कचिनियोगः । इच्छन्द- स्वार्थे । इहशब्दोऽमुस्मिन्नर्थे । लोकशब्दः काकाक्षिवदुभयन संबध्यते, ·३२८ अध्यात्मपटलविवरणम् । . इह लोके इह च लोकेऽमुष्मिश्च यदिदं विषयमुच्यते, स्वर्गादिलोके पार्थ- स्थमध्यस्थो व्यपदिशति इह लोक इति च लोक इति, तसर्व विधूय परिपम । कतिः क्रन्ती, मेगात्रीत्यर्थः । फलं सावन च तद्विधूय 'एपणानयात् व्युत्यायेत्यर्थः । अनुतिष्टेन् गुहाशयं यथोक्तलक्षण- मात्मतत्त्वम् ।। ५ ॥ 'तत् कानुष्टातव्यमिति । उच्यते- आत्मन्नेवाहमलम्चैतद्धितं सेवस्त्र नाहितम् । अथान्येपु प्रतीच्छामि साधुष्टानमनपेक्षया । महान्तं तेजस्कायं सर्वत्र निहितं प्रभुम् ॥ ६॥ आत्मन्ने आत्मन्येव । प्रत्यगात्मा हि परमात्मा । सर्व छत्रानुष्ठेयम् । यदि देहादन्यत्रानुष्टीयेत, सोऽनात्मा कल्पितः स्यात् । तस्माद् देहादि- -संवात आत्मन्यव विध्य वाह्यासग गुहाशयमात्मतत्त्रमनुष्टेयम् । किमन्ये वननुष्टयमिति भगवतो मतम् । बाढम् । प्रथममेव नान्येष्वनुष्ठयमात्म- तत्वम् । कथं तर्हिः सर्वप्रय नेनापि स्वदेहादिसंवाते यथोक्तमात्मतत्वं न लभेत, अथाहमन्येष्यादित्यादिषु प्रतीन्छामि अभियांछामि । साधष्ठानं साधोः परमात्मनः उपलब्धिस्थानं, यत्र गुहाशप ब्रह्मतत्वमनुष्ठेयम् । अनपेक्षतयान्यत् पुत्रवित्तलोकादिसुख छित्वा निःस्पृहनया । न यात्मानुष्ठान बाह्यार्थाकांक्षा च सह संभवतः । कस्मात् पुनरनेकान्यन्यानि हितप्रकाराण्यनपेक्ष्यात्मानुपानमेन यानत आस्थीयत इत्यत आहाच यः- यथान्यान्यहितानि हितबुद्धया परिगृहीतानि, न तथैवमात्मसेवनम् । किं तर्हि एतत् हितमेव | तस्मात् सेवस्वेति । किविशिष्टश्चात्मा सेवितव्य इत्याह-महान्तम् अमितान्तम्, अनन्तरत्वादवाहत्वाच महानात्मा, त महान्तम् । गुणैर्वोपाधिसहचारिभिर्महान्त, बृहणमिति यद्वन् । तेजस्काय तेजःशरीरमित्यर्थः । चैतन्यात्मज्योतिःस्वरूपम् । तद्धि तेजसा तेजः । "येन सूर्यस्तपति तेजसेद्ध. ' ' तस्य भासा सर्वमिद विभाति 'मुं. २. 4 ·. अध्यात्मपटलविवरणम् । ४२९: २. १० ] इति श्रुतेः । सर्वत्र सर्वदेहेषु ब्रह्मादिस्तंवपर्यतेषु । निहितं स्थितं उपलब्धिस्वरूपणाभिव्यक्तमित्यर्थः । न हि ब्रह्मणोऽभिव्यक्तिनिमि- तत्वन्यतिरेक्षण करयचिदाधारसंभवः । निराधारं हि ब्रह्म, सर्वगतत्वो- पपतः । प्रभु प्रभवति सर्वानीश्वरान् प्रति । अचित्यशक्तित्वात् । एवमा- धनतगुणविशिष्टमामानं सेवरवति ॥ ६ ॥ सर्वभूतेषु यो नित्यो विपश्चिदमृतो ध्रुवः । अनगोऽशब्दोऽशरीरोऽस्पर्शश्च महाछुचिः। स सर्व परमा काष्टा स वैषुवतं स वैभाजनं पुरम् ॥ ७ ॥ विशिष्टमात्मानं संवश्वति क्रियापदमनुवर्तते । किं च सर्वभूतेषु ब्रह्मा. 'दिष्वनित्यपु यो नित्योऽविनाशी । विभिन्मेधावी, सर्वज्ञ इत्यर्थः । मृतोऽत एंव, यो ह्यनित्योऽसर्वज्ञः स मार्यो दृष्टः, अयं तु तद्विपरी- तत्वादमृतः । ध्रुवः अविचलः । निष्कपस्वभाव इत्यर्थः । अनंगः रथूल- पारीररहित इत्यर्थः । स्थूले हि शरीर शिरआद्यगानि संभवन्ति । अश- शर इति लिंगशशस्वर्जित इत्येतत् । अशब्दः नास्य पाब्दगुणः संभवति । शब्दविद्धि सन् अन्यथा शब्दात्मकः शब्दात्मकमेव विजानीयात् । न चैतदस्ति । अतोऽशब्दः । तथाऽरपर्शः आकाशवायुभूतद्वयगुणप्रतिषेधेन शब्दादयो गंधावसानाः सर्वभूतगुणाः प्रतिपिद्धा वेदितव्याः । तत इंद सिद्धमाकाशादपि सूक्ष्मायम् । शब्दादिगुणवाहुल्गद्वाय्वादिष्ठ स्थौल्यतार- "तम्यमुपलभ्यते । शब्दादिगुणाभावात् निरतिशयसूक्ष्माय सर्वगतावादि चाप्रतिबंधन धर्मजातं तणापि शक्यं स्थापयितुम् । महान्, अत एवं शुचिनिरंजन अथवा शुचिः पावन इत्यर्थः । शुचि हि वस्तु पाव दृष्टम् । यथा लोके वाप्यन्यादि । किंच य आत्मा प्रकृतः, स सर्वम् । 'इदं सर्व यदयमात्मा' [वृ. ४. ५.७] इति हि वाजसनयके । न हारमध्यतिरेकेण किंचिनिरूप्यमाणामुपपद्यते । अत एव परमा प्रकृष्टा । काष्टा अवसानम् J सा काष्टा सा परा गतिः ' [ कठ. ३. ११ ·४३० अध्यात्मपटलविवरणम् । इति काठके । संसारगतीनां अवसानं निष्ठा समाप्तिरित्यर्थः । स वैषुवतं मध्यं सर्वस्य, सर्वान्तरश्रुतेः । विषुवत्सु वा दिवाकीत्येषु मंत्र नित्यं प्रकारं भवतीति वैषुवतः । स परमात्मा । ननु स सर्व परमा काष्टा स वैषुक्तमित्युक्तम् । कस्मात् पुनस्तदात्मतत्त्वं विभक्तमुपलभ्यत इति । उच्यते । स परमात्मा वैभजनं, विभक्तिर्विमजनं विवेकः भात्मनो यस्मिन् देहे क्रियते, तद्विभाजनमेव वैभाजनम् । आत्मनो विवकोपलन्ध्यधिष्ठानं हि शरीरम् । तच्चानेकधा विभक्तम् । तदुपाध्यनुवर्तित्वात् वैमाजनं सर्वथ युद्धमेव सर्वैन पलभ्यते, किं तर्हि विभक्तो विपरीतश्चापलभ्यते || ७ ॥ तं योऽनुतिष्ठेत्सर्वत्र प्राचं चास्य सदाचरेत् । दुर्दर्श निपुण युक्तो यः पश्येत् स मोदेत विष्टपे ॥८॥ अतस्तदुपाध्यनुवर्तिस्वभावदर्शनमविद्याख्यं हित्वा विश्या शास्त्रज- नितदर्शनेन तं यथोक्तलक्षगमात्मानमनुतिष्ठेत् । सर्वत्र सर्वस्मिन् काले । किंच न केवलमनुष्ठानमात्रमस्य । प्राचं बंधनं आत्मैकवास- अज्ञतां स्थिरां बाटेषणांच्यावृत्तरूपां सर्वसन्यासलक्षणाम् । तद्धि बंधनं विदुषो ब्रह्मणि । एवं हि बद्धो ब्रह्माणि संसाराभिमुखो नावर्तते । तस्मात् बंधनं चास्य सदाचरेत् । तदनुष्ठानबंधने सदाचरतः किं स्यादित्युच्यते- दुर्दर्श दुःखेन ह्येषणात्यागादिना स दृश्यत इति दुर्दर्शम् । निपुणं यस्माद्धि दुर्दर्श तस्मानिपुणम् । अत्यंतकौशलेन समाहित वेतसा युक्तो यः पश्येत् साक्षात् उपलभेत अहमात्मति, स मोदेत । एवं दृष्ट्वा हर्षमानंदलक्षणं -आप्नुयात् । विष्टपे विगतसंतापलक्षणेऽस्मिन् ब्रह्मणीत्यर्थः ॥ ८ ॥ आत्मन् पश्यन् सर्वभूतानि न मुद्दचितयन् कविः । आत्मान चैव सर्वत्र यः पश्येत् । स वै ब्रह्मा नाकपृष्ठे विराजति ॥ ९ ॥ •च आत्मन् पश्यन् आत्मनि पश्यन् उपलभमानः । सर्वभूतानि ·अध्यात्म पटलविवरणम्। -सर्वाणि भूतानि । सर्वेषां भूतानां आत्मस्वरूपतामेव पश्यन्नित्यर्थः । सर्व नात्मानं च परम् । न मुह्येत् मोहं न गच्छेत । न ह्यात्मकत्वदर्शिनो मोहावतारः, 'तत्र को मोहः' [ ईश. १२ ] इति च मंत्रलिंगात् । कीदग्विशिष्टमात्मदर्शनं मोहनिबर्हणमित्याह-चितयन् उपसंहृतकरणः कविः मेधावी सन् ध्यायमानः । न शब्दजनितदर्शनमात्रेण मोहापगमः । सर्वभूतेष्वनुप्रविष्टमेकं संव्यवहारकाले यो हि युक्तः पश्येत्, स वै ब्रह्मा ब्राह्मणः । नाफपृष्ठ सुखराशौ ब्रह्मणि । विराजति विविधं दीप्यते ॥५॥ निपुणोऽणीयान् विसोया यः सर्वमावृत्य तिष्ठति । वयाँश्च पृथिव्या ध्रुवः सर्वमारभ्य तिष्ठति ॥ स इंद्रियैर्जगतोऽस्य ज्ञाना- दन्योऽनन्यस्य ज्ञेयात् परमष्ठी विमाजः। तस्मात् कायाः प्रभवन्ति सर्वे स मूलं शाश्वतिकः स नित्यः ॥१०॥ किंच निपुणः सर्ववित् अणीयान् अणुतरो बिसोर्णायाः बिसतंतोरपि। कोऽसौ, यः प्रकृत आत्मा सर्व समस्तं जगत् भावृत्य संव्याप्य तिष्ठति । किंच वर्षीयान् वृद्धतरः स्थूलतरश्च पृथिव्याः । सर्वात्मको हि सः । घुक- नित्यः सर्व कृस्नमारम्य संस्तंभनं कृत्वा । तिष्ठति वर्तते । 'येन चौरस पृथिवी च दृहा' (ऋ.) इति मंत्रालिंगात् । स सर्वेश्वरः सर्वज्ञः एको विज्ञेय इत्यर्थः । स परमात्मा इंद्रियैर्जन्यते यज्ञानं जगतोऽस्य, तस्माः ज्ञानादन्यो विलक्षणः, लौकिकज्ञानादन्य इति विशेषणाज्ञानात्मक इत्ये- तत् सिद्धम् । 'सत्यं ज्ञानमनंतं (तेत्ति.२.३ ) इति च श्रुतेः । अस्य जगत इंद्रियजन्यज्ञानादन्य इत्युक्तम् । अतश्च तद्वयतिरिक जगदिति प्राप्तम् । अतस्तन्मा भूदित्याह- अनन्यस्य अपृथग्भूतस्य जगतः, ज्ञेयात् ज्ञातव्यात् परमार्थस्वरूपाद्वयात् परमेश्वरात् घटादेरिव मृदः स च पर ·४३२ अध्यात्मपटलविवरणम्। मेष्टी परमै प्रकृष्ट स्वे महिनि हृयाकाशेऽवस्थातुं शीलमस्यैति पर- मेष्ठी । स्वयमेव विभाजः विभक्तो देवपितृमनुष्यादिना ज्ञातृज्ञेयज्ञानभेदेन च, यस्मात् स एव ज्ञेय आत्मा' स्वतो विभजति जगदनेकधा । तस्मा. देवात्मनः कायाः शरीराण्याकागादिक्रमेण प्रभवन्ति सर्वे ब्रह्मादिल- क्षणाः । अतो मूलं स जगतः " यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" (तैत्ति. ३-७) इति श्रुतेः । अत एव स शाश्वतिकः । यो हि पृथि- व्यादिविकारः, सोऽबादिक्रमेण विनश्येत्, परं मूलकारणमापद्यते, सोऽशर- स्वतिकोऽनित्यः । अयं चात्मा परं मूलम् । न तस्याप्यन्यन्मूलमस्ति । यतो जातो विनश्येत्, मूलमापद्यते, ततस्तविलक्षणत्याच्छाश्वतिकः शश्वदे- करूपः । अतो नित्यः एकत्यमहत्त्वमूलत्वेभ्यश्च ॥१०॥ एवं यथोक्तमात्मानं विदितक्त आध्यात्मिका योगा न्यायसहिता अप्र तिबंधन भविष्यन्ति । मिथ्याप्रत्ययपूर्वका हि दोपाः। दोपनिमित्तश्च धर्माधर्मजनितः · संसारः दोपनिवृत्तावत्यंत विनिवर्तत इत्येतमर्थ दर्श- यिष्यन्नाह-- दोपाणां तु निर्घातो योगमूल इह जीविते । निहत्य भूतदाहान् क्षेमं गच्छति पंडितः ॥१२॥ दोषाणां तु क्रोधादीनां निर्धातः विनाशः । योगा अक्रोधादयः, तन्मूलः निमित्त इत्यतत् । अक्रोधादिषु हि सत्सु प्रतिद्वंद्विनो दोपा दुर्वलत्वान्निहन्यन्ते । इह जीवित इति दोषप्रभवकर्मनिमित्तत्याजीवि- तस्य देहधारणावसानो दोषव्यापार इत्येतत् दर्शयति । त-प्रतिपक्षेष्व- क्रोधादिधु कथं नु नाम मुमुक्षवः प्रयत्नातिशयं कुर्युरिति योगदोपयो- रितरेतरविरोधित्वे सति स्थितिगतिवत् योगेभ्यो दोपाणामेव निर्धातः, न पुनविपर्यय इत्येतत् कथामिति चैदुच्यते - सम्यन्दर्शनसचिवत्वात बलवन्तो योगाः । मिथ्याप्रत्ययसचिवत्वात् दुर्वलत्वान्निर्हन्यन्ते । निह- "न्तीत्यैतदप्युतम् ! ' बुद्धिबलवद्भयरतद्धीनानां लोके निर्घातो दृष्टः । . . -:

·अध्यात्मपटलविवरणम् । ४३३ - 'अकोधनः' (१.१.२३) 'क्रोधादींश्च (१.११.२५) इति लिंगात् । निर्ह य अपहृत्य । भूतदाहान् दोपेषु ाद्भूतेषु भूतानि दह्यन्त इस अग्निना परितप्यन्ते । अतो भूतदाहा दोपा उच्यन्ते, तान् निर्हत्य । क्षेम निर्भय मोक्षं गच्छति । “ आनंदं ब्रह्मणो विद्वान् न विभति कुत- श्वन" (ते. २९) 'अभयं वै जनक ! प्राप्तोऽसि ' (बृ. ४-२-४) न भवति विदुषां ततो भयम् ' इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । न दोषम- शममात्रेणानहाविदः क्षेमप्रातिरित्याह-पंडित इति । ब्रह्मविदि ह्यन पंडि- तशब्दः प्रयुक्तो, न शास्त्रविदि । “तस्माद् ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य" [वृ. ३.५.१] इति श्रुतेः, इहात्मविद्याधिकारात् । यदि तर्हि दोपनिर्हरणं पंडितोऽप्यपेक्षेत, तं प्रति न हि ब्रहाविद्या क्षमप्रातिनिमित्तम् | यदि ब्रह्मविद्यैव क्षेमप्रातिनिमित्तं, ब्रह्मविद्यानंतरमेव न दुःखमुपलभेत । नैष दोषः । उत्तो ह्यत्र परिहारः-सम्यग्ज्ञानब- लावष्टम्भात् वलिनो योगा दुर्वलान् दोपान् मिश्याप्रत्ययभवान् निहन्तु- मलमिति । तस्मात् ब्रह्मविद्ययैव क्षेमप्राप्तिः। अन्यथा दोषनिहरणकर्मक्ष- ययोरसंभवात् । विद्यया चेत् दोपनिर्हरणकर्मक्षयाववश्यं भवतः, तत इदमयत्न- कार्यत्वात् दोपनिर्हरणस्य नित्यानुवादरूपमनर्थकं, निर्हत्येति । न, प्रवृत्तकर्माक्षिप्तत्वात् दोषागाम् | द्विविधानि ह्यनेकजन्मांतरकृतानि क- मणि फलदानाय प्रवृतान्यप्रवृत्तानि च |यत्तु प्रवृत्तं कर्म, तेनाक्षिप्ता दोषाः कर्नुः सुखदुःखादिफलदानाय, दोपाभावे फलारंभकत्वानुपपत्तेः । न हि रागद्वेषादिशून्ये सुखदुःखे प्रवृत्तिलब्धिः कदाचित् कस्यचिदिह दृश्यते । तस्मात् फलदानाय प्रवृत्तेन कर्मणाक्षिप्ता दोषाः प्रसंगेन प्रातबला यान- तो निहेर्तव्याः । प्रवृत्याधिक्यहेतु-वप्रसंगात् । अत एवेदमुक्त- दोषाणां तु निर्धातो योगमूल इह जीवितै इति। मन्दमध्यमोत्तमविद्यापेक्षत्वाच्च । ब्रह्मविदामकिन सर्वेषां समा ब्रह्मप्रतिपत्तिः, विवेकातिशयदर्शनात् कस्य- . १८

·अध्यात्मपटलविवरणम् ।
चित् । 'एष ब्रह्मविदा परिष्ट' (म. १४) इति च श्रुते । 'सम्यन्दर्शनम-
पन्न' इति च स्मृते । मदमध्यमब्रह्मविदपेक्षया यागरायेंद्रिय जयविधे-
रर्थवत्त, उत्तमब्रह्मविदा त्वर्थप्राप्तमेतत् सर्पमित्यनुवादमात्रम् । 'ग्सोप्यस्य
पर दृष्ट्या निवर्तत ' (गी २. ५१) इति वचनात् गुगाततिलक्षण •
वचनेभ्यश्च । प्रवृत्तकर्माक्षिप्तदोपात् तजनितचेष्टाभ्यश्च भवति विदुषोऽपि
देहान्तरोत्पत्तिरिति चेत्, मुक्तेषुवत् प्रवृत्तकर्माक्षितत्वात् विद्वद्दोपचेष्टान
प्रवृत्तकर्मोपभोगेनैवोपक्षीणशक्तित्वात् प्रयोजनातराभानाच न जन्मातरा
रंभकरयमुपपद्यते । यद्यप्रवृत्त कर्म, तत स्वास्थमेर ब्रह्मविद्याहुताशन-
दसवीजशक्तित्वान्नाल जन्मातरारमाय, 'क्षीय-ते चास्य कणि' (मु.
२२८) 'ज्ञानाग्नि सनकमाणि' (गी.४.३७) इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्य ।
अत सिद्धा पडितस्य दोपनिर्हरणात् क्षेमप्राप्ति ॥ ११ ॥
अथ भूतदाहायान् दोपानुदाहरिष्यामः ॥ १२ ॥
क्रोधो हो रोपो लोभो मोहो दभी द्रोहो मृपोद्यमत्याश-
परीवादावसूया काममन्यू अनात्म्यमयोगस्तपां योगमूलो
निर्घातः
तन क्रोधस्ताडनाक्रोशनादिहेतुरत करणविक्षोभा गानस्सेदकपनादि-
लिंग । हर्षस्तद्विपरीतोऽभीष्टलाभजनितो वाष्परोमाच नादिलिंग । रोषोऽ-
निष्टविषयो मानसो विक्रियाविशेष । लोभ परद्रव्येप्सा पद्रव्याविनियो-
गस्तीर्थे । मोह कार्याकार्यानिकिता। दभ आत्मनो धार्मिकत्वप्रकाशनम्।
द्रोह परानिष्टचिकीर्षा। मृपोध अनृतवचनम्।अत्याशपरीगदी अत्याशोऽति-
मात्रमशनम् । परीवादोऽममक्ष परदोषाभिधानम् ! असूया परगुणेष्यक्षमा
काममन्यू । काम स्त्रीव्यतिकराभिलाष । मन्युस्तद्विघातकृत्सु द्वेष ।
अनात्म्य अनात्मवत्ता । एष क्रोधादिरयोग, असमाधानलक्षणो द्वेष
चेतसो निक्षेपप्रकार । तेषा योगमलो निर्घात ॥ १२ ॥ ॥ १३ ॥

·अध्यात्मपटल विवरणम् । ४३५ के पुनस्ते योगा इति उच्यते-- अकोधोऽहोरोपोऽलोभो मोहोडदमोऽद्रोहः सत्यवचनम- नत्याशोऽपैशुनमनसूया सपिभागस्त्याग आर्जवं मार्दवं शमा दम सनभूतरनिरोधो योग आर्यमानृशंस तुष्टिरिवि सर्वाधिमा- णां समयपदानि । तान्यनुतिष्ठन् निधिना सार्वगामी भवति । ॥१५॥ अमोधोऽहर्ष इत्येवमाद्या अयोगविपरीता । अतस्ते समाधिलक्षग- चात् योगा । सविभाग आत्मनो यात्रासाघनस्यार्थिभ्य सरिभजनम् । त्याग दृष्टादृष्टेष्टभोगाना शक्तिन परित्यजनं, तत्सारनाना च । आर्ज- चम् ऋजुता, अदुशफलनपूर्विका गाड्मन कायाना प्रवृत्ति । माई मृदुत्वम् । शमोऽन्त करणोपशम । दमो वाह्यकरणोपशम । इदमन्यत् योगलक्षग सक्षेपत उच्यते-सर्वभूतेरपिरोयो योग , निरोवै भूिनाना पीडा । तदभावेऽपीडा । स एष समनापीडालक्षणो योग । आर्य आर्याणा भान अक्षुद्रता । आन्शस आनुशस्य अक्रोर्यम् । तुष्टि ल - उपस्यालाभेऽपि चेतन प्रसन्नतयारस्थान लाभ इव | सर्वभूतापिरोन लक्षणाहिमा परिव्राजकत्यैप समातीत्यार्यादीना त्रयाणा अन्येषा चा विरुद्धाना सर्वाश्रमान् प्रति प्राप्तिरितीतिशब्दसामर्यात्, इतिशब्दस्य च अकारवचन वादादिनिीत्यप्रकाराणि सर्माश्रमान् प्रति गमयति सर्वाश्र माणा समयपदानीति । समयस्थानानीत्येतत् । अश्श्यानुष्ठेयानीत्य । तान्येतानि यमोक्तान्यनुतिष्ठन् विधिना सर्वगामी सर्वगमनशील , ज्ञानामि-- व्यक्तिक्रमण । भरति मुध्यत इत्यर्थ ॥१४॥ इति श्रीगोविन्दमगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहसपरित्राजकाचार्यस्य श्रीशकर- भगवत कृती आपस्तम्बीये धर्मशास्त्रे अ यात्मपटलविवरण समार।

·सनत्सुजातीयभाष्यम् ।
सनत्सुजातीयभाष्यम् ।
प्रथमोऽध्यायः ।
धृतराष्ट्र उवाच ॥ अनुक्तं यदि ते किंचिद्वाचा विदुर विद्यते।'
तन्मे शुथूपतो बेहि विचित्राणि हि भापसे ॥१॥
विदुर उवाच ॥ धृतराष्ट्र कुमारो चै यः पुराणः सनातनः ।
सनत्सुजातः प्रोवाच मृायुनास्तीति भारत ॥२॥
स ते मुह्यान्प्रकाशांश्च सर्वान्हदयसंश्रयान् ।
प्रवक्ष्यति महाराज सर्ववुद्धिमता वर ॥३॥
धृतराष्ट्र उवाच ॥ कि त्वं न घेद तद्भूयो यन्मे ब्रूयात्सनातनः ।
त्वमेव विदुर हि प्रज्ञाशेषोऽस्ति चेत्तव ॥ ४॥
विदुर उवाच ॥ शद्रयोनावहं जातो नातोऽन्यद्वक्तुमुत्सहे ।
कुमारस्य तु या बुद्धिवेद ती शाश्वतीमहम् ॥५॥
वाली हि योनिमापन्नः गुहामपि यो वदेत् ।
न तेन गहों देवानां तस्मादेतद्रवीमि ते ॥६॥
धृतराष्ट्र उवाच ॥ चीहि विदुर स्वं मे पुराणं तं सनातनम् ।
कथमेतन देहेन स्यादिव समागमः ॥ ७॥
वैशंपायन उवाच ॥ चिंतयामास विदुरस्तमृर्षि शंसितमतम् ।
स च तञ्चितितं झात्वा दर्शयामास भारत॥८॥
स चैनं प्रतिजग्राह विधिहरोन कर्मणा।
सुखोपविष्टं विश्रान्तमनं विदुरोऽन्त्रवीत् ॥९॥
भगवन्संशयः कश्चिद्धृतरापस्य मानसः ।
यो न शक्या मया वक्तुं त्वमस्मै वक्तुमर्हसि ॥१०॥
यं श्रुत्वायं मनुप्य॒द्रः सर्वदुःखातिगो भवेत् ।
लाभालामौ प्रियद्धेप्यो यथैन म जरान्तकौ ॥ ११॥
विपरन्मयामों क्षुत्पिपासे मदोद्भवा ।
अरतिश्चैव तंद्री च कामक्रोधौं क्षयोदयौ ॥ १२ ॥
इति श्रीमहाभारते शतसाहस्या सहितायां वैयासिक्यामुद्योगपर्वणि सनत्युषा-
न्यायपर्वणि विदुरकृतसनत्सुजातप्रार्थन एकचत्वारिंशोध्यायः ॥ ४१ ॥

·सनत्सुजातीयभाष्यम्। द्वितीयोऽध्यायः। वैशंपायन उवाच-- ततो राजा धृतराष्ट्र मनीपी संपूज्य वाक्यं विदुरेरित तत् । सनत्सुजातं रहिते महात्मा पप्रच्छ बुद्धि परमां युभूपन् ॥२॥ ॐनमः पुंसे पुराणाय पूर्णानंदाय विष्णवे । निरम्तनिरिवलध्या- ततेजसे विश्वहेतवे । ॥ ॐ नम आचार्येभ्यो ब्रह्मविद्यः । सनत्सुजा- तविवरणं संक्षेपतो ब्रह्मजिज्ञासूनो सुखावबोधायारम्यते । स्वतश्चिदा- नंदाद्वितीयवहान्मस्वरूपोप्यात्मा स्वाश्रयया स्वविषययाऽविद्यया स्वानुभव- गम्यया स्वाभासया स्वाभाविकचित्सदानंदाद्वितीयब्रह्मात्मभावात्प्रच्युतोऽ नात्मनि दहादावात्मभावमापन्नोऽप्राप्ताशेषपुरुषार्थः प्राप्ताशेपानर्थोऽविद्या- कामकर्मपरिकल्पितैरेव साधनैरिष्टप्रातिमनिष्टपरिहति चाकांक्षल्लौकिक- वैदिकसाधनैरनुष्टितैरपि परमपुरुषार्थ स्वार्थ मोक्षास्यमलभमानो मकरा- दिभिरिव रागद्वेषादिभिरितस्तत आकृष्यमाणः सुरनरतिर्यगादिप्रभेदभि- नासु नानायोनियु परिवर्तमानी मोमुह्यमानः समरन्कथंचित्पुण्यत्रशा - दोदितनेश्वरार्थकर्मानुष्ठानेनापगतरागादिमलो नित्यादिदोषदर्शनेनोत्पन्नेहा- मुत्रफलभोगविरागो वेदान्तेभ्यः प्रतीयमानं ब्रह्मात्मभा चुमुसुर्वेदोदि- तशमदमादिसाधनसंलो ब्रह्मविदमाचार्यमुत्त्याचार्यानुसारेण वेदान्तश्र- वणादिना ब्रह्मीस्माति ब्रह्मात्मतत्वमवगम्य निवृत्ताज्ञानताकार्यो ब्रह्मरूपो- चतिष्ठत इतीय वेदान्तमर्यादा । एतत्सर्व क्रमेण दर्शयति भगवान्सनमु- जातः । धृतराष्ट्रः शोकमोहाभितप्तस्तरति शोकमात्मविदिति वेदान्तवा- दमुपास्य ब्रह्मविद्यया बिना शोकापनयनमशक्यं मन्यानः “अनुक्तं यदि ते किचिद्वाचा विदुर विद्यत" इति विदुरायोक्तवान् | अथोक्लुतवाक्योपि परमकारुणिकः सर्वज्ञः सन्ब्रह्मविद्या विशिष्टाधिकारिविषयां म-वानः "शूद्रयोनावहं जातो नातोन्यद्वक्तुमुत्सह" इति शूद्रयोनिजत्वादौपनिषद- ·४३८ सनत्सुजातीयभाष्यम् । सारमतत्त्वज्ञाने नामधिकृत इन्यवत्वा कथमेनं धृतराष्ट्र ब्रह्मविद्याया। परमे पदे परमात्मनि पूर्णानदे स्वाराज्ये स्थापयिष्यामीति मन्वानश्छांदो- ग्योपनिषत्प्रसिद्धमितिहासं स्मृत्वा नान्यो भूमानं तमसः परं परमात्मान दयितुं शयनुयादिति मत्वा तमेव भगन्तं सनसुजातं योगबलेनाहूय प्रत्युत्थानादिभिभगवंतं पूजयित्वाह क्षत्ता "भगवासशयः कश्चित् धृत- तराष्ट्रस्य मानसे यो न शक्यो मया वक्तुं त्वमस्मै वक्तुमर्हसि । ये श्रुत्याय मनुष्येंद्रः सर्वदुःखातिगो भवेत् । लामालाभौ प्रियद्वेष्यो यथैनं Vन जरान्तको । विपहेत मदोन्मादौ क्षुपिपासे भयाभये । अरतिं चैव तेंद्री च कामक्रोधी क्षयोदयाविति" | भगवन्येनासौ सकलसंसारकारण- धर्माधर्मविवर्जितः स्वदुःखातिगो मुक्तो भवेत्तमस्मै धृतराष्ट्राय वक्तुम- हसी युक्त्यान । तत इति । तत एतद्वाक्यसमनंतरम् | वैशंपायनो जनमेजयं प्रति कथयामास वक्ष्यमाणम् । विदुरेण सनत्सुजातं प्रतीरि- तमुक्तं यद्वाक्यं तत्संपूव्य समान्य | स्नासुजात । सनदिति सनातन ब्रह्मान्यते हिरण्यगर्भाख्यम् । तस्मात्सनातनाब्रह्मणो मानसा-ज्ञानवैराग्या- ग्यादिसमन्वितः सुष्टु जात इति सनत्सुजात इत्युको भगवान्सनत्कुमारः तम् । रहिते रहास प्राकृतजनवाजते । महात्मा महाबुद्धिः। पप्रच्छ पृष्टवान् । बुद्धिं परमामुत्तमा पूर्णानन्दाद्वितीयविषयाम् । किमर्थ बुझ्षन्म- वितीम छन्ब्रह्मात्मविद्ययाऽपहृतमत्मानं लब्धमिच्छन्नित्यर्थः ।। १ ।। धृतराष्ट्र उवाच । स्नत्सुजात यदिदं शृणोमि न मृत्युरस्तीति तव प्रवावम् । देवासुरा ह्याचरन्ब्रह्मचर्यममृत्यवे तत्कतरन्नु सत्यम् ॥२॥ तदेवाह । सनत्सुजातति । हे सनत्सुजात यन्मृत्युर्हि नास्ताति शिष्यान्प्रत्युपदिष्टमिति विदुरः प्राह ! देवासुराः पुनरमृत्यवे मृत्योर- भावाचामृतत्वप्राप्तये ब्रह्मचर्यमाचरन्तो गुरौ वासं कृतवन्तः । श्रूयते च छादोन्ये । तद्वोभये देवा असुरा अनुबुबुधिरे इत्याद्यारभ्य तौ ह द्वात्रिं- -- ·सनत्सुजातीयभाष्यम् । ४३९ शत वणि नलचर्यमपतुरित्यरोनदविरोचनयो प्रजापतौ ब्रह्मचर्याचरण एकशत ह वै वर्षाणि मघया प्रजापती ब्रह्मचर्यमुनासेति च । यदि मृत्यु स्तिाति तर पक्षस्तहिं कथ देवासुराणाममृत्यो ब्रह्मचर्याचरण तत्तयो. प्रत्युसद्भानासद्भावपक्षयो कतरनु सय यत्सत्य तद्वत्तुमर्हसीत्य- भिप्राय ॥२॥ सनत्सुजात उवाच ॥ अमृत्यु कर्मणा केचिन्मृत्यु स्तीति चापरे ।। शृणु मे यवतो राउन्यथैतन्मा विशंकिथा ॥३॥ एक पृष्ट प्राह भगवान्सनासुजात । समायुरिति । केचित्पुनरविद्या •धिरता परमार्थतो मृत्युसद्भार मन्यमाना वेदाक्तेन कर्मणाऽमृत्यरमृतत्व मयतीति मनाऽमृत्यऽमृतत्वप्राप्तये वेदोक्त कर्माचरन्ति । तथाऽन्ये विषयविपान्धा विषयव्यतिरेकेण निर्विषय मोक्षममन्यमाना कर्मणैवामृत्युर मृतत्व देवादिभार वर्णयन्ति । तत्रै च रागिगीत श्लोकमुदाहरन्ति । अपि वृन्दारने गूये सृगालव स इछति । न तु निर्विपय मोक्ष पदा- चिदपि गौतमेति । तथैव परमात्मव्यतिरेकेण द्वितीयमपश्यन्तो ज्ञानकर्म- भ्यामगृतव वर्णयन्ति । अपरे पुनरद्वितीयात्मदर्शिन आत्मव्यतिरवण द्वितीयमपश्यन्तो मृ यु स्तीति वर्णयन्ति । हे राजन्यथेत पक्षयोरविरोध सभवति तमा झुरतो मे मम वाक्य शृणु मा शिकिथा । मयोक्त] शकां मा कृथा ॥३॥ उभे सत्ये क्षत्रियाद्यप्रवृत्ते मोहो मृत्यु समतो य. कवीनाम् । प्रमादं वै मृत्युमहं ब्रवीमि तथाऽप्रमादममृतत्व ब्रवीमि ॥en स्थमित्याह । उभे इति । ये पूर्वोक्ते मृत्योरीस्तत्वनास्तित्वे उभे । हे क्षत्रियाऽऽद्यप्रवृत्ते । य आदिसर्गरतमारभ्यप्रवृत्ते । अथवा क्षनियाद्य क्षत्रियप्रधान | प्रवृत्ते वर्तमाने । कथ पुनरुभयो परस्परविरुद्धयोरास्ति- वनस्तित्ययो सत्यत्वमिति तत्राह ! मौहो मृयु समतो य कवीना- मिति । भवेदय विरोधोऽस्तित्वनास्तित्वयोर्यदि परमार्थरूपो मृत्यु स्यात्क ·४४२ सनत्सुजातीयभाप्यम्। इति । वक्ष्यति च भगवाज्ञानस्यैन मेक्षमाधनवम् । अतपन्त क्षत्रि यति । एव मृत्यु जायमान विदिलोत च । तथा च मोक्षपर्ने । कर्मणा वध्यते जतुविद्यया च चिमुच्यत । तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतय पारद- शिन इति" || ज्ञान विशिष्ट न हि यज्ञा इति च । तथा च ज्ञानस्यैर मोक्ष- साधनत्व मन्यमान सर्वकर्मपरित्यागमाह भगवान्वेदाचार्यों मनु । यथो तान्यपि कर्माणि परिहाय दिजोत्तम ! आत्मज्ञाने श्मे च स्याद्वेदाभ्यासे च यत्नवानिति । तथाह भगवान्परमेश्वर । "ज्ञान तु केवल सम्यगपर्ग फलप्रदम् । तस्माद्भवाद्भविमल शान कैरल्यसाधनम् ॥ विज्ञातव्य प्रयत्नेन श्रोतव्य दृश्यमेव च । एक सर्वनगो ह्यात्मा केरलश्चितिमात्रक । आनदो निर्मलो नित्य स्यादेतत्सारयदर्शनम । एतदेव पर ज्ञानमेतन्मो- क्षोऽनुगीयते । एतत्वल्यममल ब्रह्मभावश्च वर्णित आश्चित्तापर तर तनिष्ठास्तत्परायणा ॥ गछन्ति मा महात्मान यतन्तो विश्वमीश्वरमिति"। नन्वैव चेत्तर्हि कर्माणि नानुष्ठेयानि । न नानुष्ठेयानि कि तु ज्ञानिना नानुष्ठे यानि । तथा चाह भगवान् । यस्त्वात्मरतिरेन स्यादिति । तथा च ब्रहापुराणे कावपेय किमद्य नश्वाध्ययनेन कामिति । तथा च बहवृच ब्राह्मणोपनिषत् । किमर्थं वयमध्येध्यामहे । तथा च वृहदारण्यके विदुषः कर्मसन्यास दर्शयति । एतद्ब्रह्म वैतादति । तथा लैगे । ज्ञानामृतेन तृप्तस्य कर्मणा प्रज्या च किमिति । तथा चायणी श्रुति । नैतद्विद्वा निति । केन तहनुष्टेयानि । अज्ञानिनाऽऽरुरुक्षुणा सर्वकर्माणि सदाऽनु. ष्ठेयानि । न ज्ञानिना । तथा चाह भगवान् । लोकेऽस्मिन्दिविधा निष्ठे- ति । आरुरुक्षोर्मुनर्योगमिति । तथा चाह भगवान्स यवतीसुत " द्वाविमाक्थ पथानौ यत्र वेदा प्रतिष्ठिता । प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो नि वृन्यैव व्यवस्थित " ॥ नन्वेमारुरुक्षुणापि कर्माणि नानुष्ठेयानि कर्मणा बिधहेतुत्वात्तथा चक्ति भगवता “कर्मणा बध्यते जतुर्विद्यया च त्रिमुयत। इति । स य तथापीश्वरार्थतया फलनिरपेक्षमनुष्टीयमानानि न वधुहेतूनि ।

·सनत्सुजातायभाष्यम्। ४४३ तथा चोक भगवता | यज्ञार्धाकर्मण इति । किमर्थं तहिं तेषामनुष्टान सत्त्वशुद्धयर्थमिति बूम । तथा चक्ति भगवता । कायेन मनसा बुद्धयति । यज्ञो दान तपश्चैव पावनानि मनीषिणामिति । गतसगस्येति च । तथा च । “कपायपक्ति कर्माणि ज्ञान तु परमा गति । कपाये कमभिः पके ततो ज्ञान प्रवर्तत" इति । न्नु कर्मणामपि विद्यासाहताना मोक्ष- हेतुत्य श्रूयते। विद्या चविद्या च यातद्वेदोमयमिति । तथा च मनु "तपो विद्या च विप्राय नि श्रेयसकरे उभे" इति । नैतत् । पूर्वापराननुसंधाननि- बधनोऽय भ्रम । तथा हि विद्या चविद्या च यस्तद्वेदीमय । सहेत्युक्रवाऽ विद्यया मृ यु तीर्वा विद्ययाऽमृतमश्नुत इति विद्यारिद्ययोभिन्नविषयत्वेन समुचयाभाव श्रुत्यैव दार्शत । इदमेव स्पष्टमाह भगनान्मनु । तपो विद्या च विप्रस्य नि श्रेयसकरावुभौ " इयुक्ते समुच्चयाशका मा भूदिति । "तपसा कलप हा त विद्ययाऽमृतमश्नुत ' इति तपप्तौ नित्यनामत्तिक- लक्षणस्य कर्मण श्रुतावे विनियोग दर्शितधान् । तथा ईशावास्यमिद सर्वमिति सर्वस्य ता-मानत्वाकया तदात्मभूतस्य सर्पस्य तावन्मात्रय पश्यतस्तदर्शनेनैव कृतार्थस्य साध्यान्तरमपश्यतरत्यागेनैव भुजायति त्यागे- नैवात्मपरिपालनमुक्त्वाऽतदात्मदिन केन तात्मपरिपालनमियाशक्याह "कुर्वनेवेह कर्माणि जिजीविपेउत समा । एव लयि नान्यथेतोऽस्ति नर्भलिप्यते नरे" । ए4 सर्वभूते चयि नरमात्राभिमानिन्यज्ञऽविद्या निमित्तोत्तरपूर्वीधयोरश्पविनाशाभावावुर्वन्नेव सदा यावनीव कर्भ जिजी- विपदिश्यज्ञस्य नरमात्राभिमानिन शुद्धयर्थं यावनीव कर्माणि दर्शयति । अत एभिरपि वाक्यै कर्मणा शुद्धिसाधन वमेवावगम्यते । न मोक्षसाध ननम् । यद्यप्युक्त "तति ब्रह्मविपुण्यकृत्तेजसच" इति चशब्दासमु- न्चयोऽवगम्यते तदपि प्रसिद्धश्रुतिमिनियोगानुसारेण वेदितव्यम । तया चानुगीतामु स्पष्टमाह भगवा कणा शुद्धिद्वारेणैव मोक्षसाधनत्व नित्य- नैमित्तिकैरिति ॥ वक्ष्यति भगवा-सनत्सुजात शुद्धिद्वारेणैर मोक्षसा- ·सनत्सुजातीयभाष्यम् । घनत्वं तदर्थमुक्तं तप एतदिति । ननु कथं सत्त्वशुद्धिद्वारेणैव मोक्षसाधन- वं विनावि मत्य शुद्धि ज्ञाननैव मोक्षः सिध्यत्येव । सत्यम् । ज्ञानेनैव मोक्षः सिध्यति किं तु तदेव ज्ञानं सत्वशुद्धि विना नोपयत इति वयं मः । तथा चोक्तम् | "ज्ञानमुपश्ते घुमा क्षयापापस्य कर्मणः" इति । तथा चाह याज्ञवल्क्यः-- "तथाप्यपककरण आत्मज्ञानस्य न क्षमः" - इति । विशुद्धसत्त्वस्यैव नित्यानित्यवस्तुविवेकादिद्वारेण मोक्षसाधनज्ञान- निष्पत्तिरस्ति । तस्मात्सत्वशुद्धयर्थ सर्वेश्वरमुद्दिश्य मर्वाणि वाड्मनःकाय- क्षणानि श्रीतस्मार्तानि कर्माणि समाचरेत् । यावद्विशुद्धसत्व इहामुत्र- पलभोगविरागो योगारूढो भाति तावत्कर्माणि कुर्वीत । तथा चाह मगवान् - "भारुरुक्षोर्मुनेयांग" इति । “संन्यासस्तु महाबाहो दुःख- 'माग्नुमयोगतः" इति । तस्य पक्षणमुक्तं यदा हि नेन्द्रियार्थेष्विति ॥ यस्तु पुनरेवं यज्ञदानादिना विशुद्धसत्त्व इहामुत्रफलभोगविरागो योगारूढो •मवति तस्य शम एव कारणं न कति । तथा चोक्तं-- "योगारूढस्य तस्यैव नमः कारणमुच्यते"। तस्माच्छमदमादिसाधनसंपन्नः श्रवगादि- -समन्वितो योगी युजीत सततमात्मानं रहसि स्थित इति । कयं तर्हि योगानुष्ठान कार्यम् । शृणु ! समै देशे शर्करावलियालुकाशब्दजलाशया- 'दिवर्जिते मनोनुकूले शुचौ नात्युच्छ्रिती नातिनीच चैलानिनकुशोत्तरं स्थिरमासनं प्रतिष्ठाप्य तत्रोपविश्यासनं सस्तिकादि बद्धा समं कायशिरो- प्रोत्रं धारयनचलं विश्वादीन्विश्वतैजसप्रज्ञा-जानास्वमसुषुप्तिक्रमेण कार्य- कारणविनिर्मुके पूर्णास्मन्युपसंहृत्य पूर्णात्मना स्थित्वा । "न्यायेत्पुराशयं देवं पूर्णानंद निरंजनम् । अपूर्वानपरं ब्रह्म नेति नेत्यादिलक्षणम् । भशनायाद्यसंस्कृष्टमनुदितानस्तमितज्ञानात्मनायस्थितं परं परमात्मानं नमो नम इति । तथा चोक्त ब्रह्मविद्भिः । विविक्तदेशमाश्रित्य ब्राह्मणः शुद्ध- चेतसा | भावयेत्पूर्णमेकत्यं हृयाकाशमयं विभुम् । तथा चोकं ब्राले । "तस्माद्विमोक्षाय कुरु प्रयत्नमिति” । एवं युजन्सदात्मानं परमात्मत्वेन ·सनत्सुजातीयमाप्यम् । यदा साक्षाद्विजानाति तदा निरस्ताज्ञानताकार्यों वीतशोकः कृतकृत्यो भवति । तथा च वहदारण्यके । आत्मानं चेद्विजानीयादिति । तथा ईशावास्ये । यसिन्सर्वाणि भूतानीति । तथा च कठवल्लीपु तं दुर्दर्श- मिति । तथा च कावपेयगीतासु । आत्मज्ञः शोकसंतीण न विमति कुतश्चनेति । तथा च मनुः । सर्वेषामपि चैतषामात्मज्ञानं पर मतमिति । तथा चाह भगवान् । एतबुद्ध्या बुद्धिमान्स्यात् । यस्मात्तद्विज्ञानादेव परम- पुरुषार्थप्राप्तिस्तस्मात्तमव परमानंदात्मानमात्मत्वेन जानीयादयमहमस्मीति । न किंचिदन्यचितयेत् । तथा च श्रुतिः । तमेव धारो विज्ञायेति । तया चाह भगवान् । संकल्पप्रभवान्कामानिति । एवं प्रसंगात्सर्वशास्त्रार्थ- संक्षेपतो दर्शितः॥ अथेदानी प्रकृतमनुसरामः । यस्मात्प्रमाद एव सर्वानर्थवाज तस्मा- प्रमादमेवाहं मृत्युं ब्रवीमि न याम् । यमं तु पुनरेकै विषयविषांधा अविद्याधिरूढाः स्वात्मव्यतिरेकेण द्वितीयं पश्यन्ति मृत्युम् । अतो मयोक्तान्मृत्योः प्रमादाख्यादन्यं परं वैवस्वतमाहुः । आत्मावासमात्मनि बुद्धौ वसतीत्यात्मावासरतम् । तथा च मनुः "यमो वैवस्वतो राजा यातवैध हदि स्थितः । तेन चेदविवादस्ते मा गंगां मा कुरून्त्रज अमृतममरणधर्मार्ण ब्रह्मचर्य ब्रह्मणि स्वात्मभूते चरमाणं ब्रह्मनिष्टमि- त्यर्थः । श्रूयते कठवा - कस्तं मदामद देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हतीति । पितृलोके राज्यमनुशास्तीति । शिवः सुखप्रदः शियानां पुण्यकर्मणाम- शिवोऽसुखप्रदः । अशिवानां पापकर्मणाम् ॥ ६ ॥ आस्याद्वेष निःसरते नराणां क्रोधः प्रमादो लोभरूपश्च मृत्युः ।। अहंगतेनैव चरन्विमार्गान चालना योगमुपैति कश्चित् ॥७॥ एवं तावत्प्रमाद एव मृत्युरिति मृत्युरूपं निर्धारितम् । इदानीं तस्यैव शामिनावस्थानं दर्शयति आस्यादिति । यः प्रमादाख्यो मृत्यु-- स यम्मास्यात्मना परिणमते । आस्योऽभिमानात्मकोऽहंकारः। तथा ·४४६ सनत्सुजातीयभाष्यम् । चोक्त-"सक्षिपसयोगादसुधातुममन्वयात् | आस्य इत्युच्यते घोरो ाहकारो गुणो महान् " । एवमहकारात्मना स्थित्वा ततोऽहकारानि - सरति निर्गच्छत कामात्मना तत काम स्वनिपये वर्तमान प्रतिहत- क्रोध प्रमादा मोहरूपश्च भवति । तताऽहगतेनाहस्वरूपमापनेनाहका- राद्यात्मना स्थितेनाज्ञानेन तदात्मभाउमापन्नो ब्राह्मणोऽह क्षत्रियोऽह वैश्यो- ऽह शवोऽह स्थलोऽह कृशोऽहममुष्य पुत्रोऽस्य नतेत्येरम त्मको रागद्वेपादि- समन्वित चरिमार्गा-यौतरमार्तविपरीतान्मार्गान चात्मन परमात्मनो योग ममाधिलक्षगमुपैति कश्चिदपि । अथगऽविद्याकामकर्माणि ससारस्य प्रयोजकभूतानि । पूर्वत्र मोही मृत्यु समत इयनेना-पथग्रहणामिकाs- विद्या दर्शिता । उत्तरत्र कर्मोदय इति कर्म वश्यति । अथेदानी कामो भिऽधीयते । अस्पन्ते शिप्यन्तेऽनेन ससारे प्राणिन इत्यास्य काम । अथवा आत्यवदास्य सर्वजावात् । तथा चोक्त भगवता "काम एप क्रोध एप" इति । एप मृ युरास्यात्मना स्थित्वा तत नोधात्मना विपरिणमते । उक्त च "कामालकोधोऽभिजायत" इति 1 ततोऽहगते- -नाहकारापन्नेनाज्ञानेनाहकारफल कारूढेन चिदाभासेन 'चरन्त्रिमार्गान चात्मनो योगमुति कश्चित् ॥७॥ ते मोहितास्तद्वशे वर्तपाना इत प्रेतास्तत्र पुन पतन्ति । ततस्तान्देवा अनु परिप्लवन्ते यतो मृत्युमरणादभ्युपैति । किं च । त इति । ते अहकारादिरूपेण स्थितेनाज्ञानेन मोहिता देहा द्यात्मभावमापादिता । तद्वश महकाराद्यात्मना परिणतप्रमादाख्यमृयुक्शे वर्तमाना । अतोऽस्मात्प्रेता धूमादिमार्गेण गवा तत्र परलोके यावास- पातमुपित्या पुनराकाशादिक्रमेण देहग्रहणाय निष्पतन्ति । श्रूयते च । तस्मि यात्रसपातमुषित्वाऽपैनमेवाधान पुनर्निवत ते । ततोऽनतर पुन- हग्रहणावस्थाया त देवा इद्रियाण्यनुसृत्य कर्माणि परि समताप्लवन्ते समंतत परिवर्तन्त इत्यर्थ । अतोऽस्मात्कारणादिद्रियगुणानुस्मरणा मरण

·सनत्सुजातीयभाप्यम्।
४४७
यान्ति । ततो मरणाजन्माभ्युपैति ततो मृत्युम् । एवं जन्ममाणप्रत्र-
धारूढो न कदाचिन्मुच्यत इत्यर्थः । आत्माज्ञाननिमित्तत्वात्संसारस्य याव-
त्परमात्मानमात्मत्वेन साक्षान्न जानाति तावदयं तापत्रयाभिभूतो मकरा-
दिभिरिव रागद्वपादिभिरितस्ततः समाकृष्यमाणो मोमुह्यमानोऽवतिष्ठत
इत्यर्थः । प्रत्यगज्ञानजननेषु सर्पद्वैताकाराज्ञानपरिणामेषु वस्याभासस्त-
स्मिन्फलक समारूढः साक्षित्वेश्वरत्वकारणत्वान्तर्यामित्वरूपतामात्मा
गन्छति । स च प्रपंचस्थोऽपि वस्तुतो न तेन संवध्यते । असंमागम-
'विरोधात् । तस्मादीश्वरत्वादिकं कल्पितम् । उक्तं हि "अविद्याकृतनाम-
रूपोपाध्यनुरोधीश्वरी भवतीति"। तथा च तद्वोधादेव तद्धतिरित्यविरुद्ध-
मित्यर्थः । उक्तं च मुरेश्वराचायः "स्वाभासफलकारूढस्तदज्ञानजभूमिषु ।
तत्स्थोऽपि तदसंबद्ध ईश्वराद्यात्मतां गतः" ॥ ८॥
कमोदये कर्मफलानुरागास्तत्रानु ते यान्ति न तरन्ति मृत्युम् ।
सदर्थयोगानवगमासमन्तात्प्रवर्तते भोगयोगेन देही ॥९॥
एवं तावदविद्याकामयोर्बन्धहेतुत्वमभिहितम् । अथेदानी कर्मणां वै-
हेत्वमाह । कर्मेति । अमृत्युः कर्मणा केचिदिति । कर्मणाऽमृतत्वं भव-
तति यन्मतान्तरन्यस्तं तन्निराकरोति । न केवलं कर्मणाऽमृतत्वं भवति।
अपि तु कर्मोदये कर्मणामुत्पत्तौ कर्मफलानुरागाः सन्तस्तत्र तस्मिन्कर्म-
फलेऽनुयान्ति । यस्मात्तौयानुयान्त्यतो न तरन्ति मृत्युम् । पुनः पुनर्ज-
न्ममरणात्मके संसारे परिवर्तन्त इत्यर्थः । कस्मात्पुनः कोदये कर्मफला-
नुरागास्तत्रैव परिवर्तन्ते । सदर्थयोगानवगमात् । सदर्थेन योगः सदर्थ-
योगः सदर्थेन परमात्मना योगस्तस्य सदर्थयोगस्य एकत्वस्यानगमात् ।
स्वात्मनश्चित्सेदानंदाद्वितीयब्रह्मतत्वभावानवगमादित्यर्थः । समंतात्सम-
ततः प्रवर्तते भोगयोगेन विषयरसबुद्धया देही । यथाऽन्धो निम्नोन्नतक-
टकस्थलादिपु परिभ्रमत्येवमसावपि विवेकहीनः सर्वत्र विषयाकांक्षा
परिभ्रमति ॥ ९॥

·सनत्सुजातीयभाष्यम्। तद्वै महामोहनर्मिद्रियाणां मिथ्याययागऽस्य गतिहि नित्या । मिथ्यार्थयोगाभिहतांतरात्मा स्मरनुपारते विषयान्समंतात् ॥१०॥ किं च तदिति। यहागाभिभूतस्यद्रियाणां विषयेषु प्रवर्तनं तन्महा- मोहनम् । एतदुक्तं भवति ! यस्य विषयेषु न वास्तवबुद्धिस्तस्येंद्रियाणि- विषयेषु न प्रवर्तन्ते । तस्य विषयेषु प्रवृत्त्यभावादात्मन्येव प्रवृत्तिः । ततन मोहनिवृत्तिः। यस्य विषयेषु वास्तवबुद्धिस्तस्येंद्रियाणां पराग्भूतेषु विषयेषु प्रवृत्तत्वान्न स इमं सदाद्वितीयं प्रत्यग्भूतं परमात्मानमात्मत्वेन साक्षाजानाति । तथा चोक्तं-स्त्रीपिंडसंपर्ककलपितचेतसो विषयविषांधा ब्रह्म न जानन्तीति । ततश्च महामोहेन पुनःपुनर्विषयेषु प्रवृत्तिः । तथा चाह मनुः- “न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यतीति" । ततश्च मिथ्यायविद्यापत्पितः शब्दादिविषयोंगो भवति तरिममिथ्यार्थयोगेऽस्य देहिनो गतिः संसारगतिनित्या नियता । प्रसिद्ध ह्येतत् । स्वात्मभूतं परमात्मानमनवगम्य विषयेषु प्रवर्तमानाः पराभूतास्तिर्यगादियोनि प्रानु- वन्तीति । तथा च बढचब्राह्मणोपनिषदि । या वै ता इमा. प्रजाः प्रजायन्त इति । वक्ष्यात च कामानुसारी पुरुषः कामाननु विनश्यतीति । कस्मात्पुनर्मिथ्यार्थयुक्तस्य गतिहि नित्यति तत्राह-मिथ्यार्थयोगाभिहतान्त- रात्मा मिथ्याभूतविषयसयोगेनाभिहतान्तरात्मा यस्य सोऽभिहतस्वाभाविक- ब्रह्मभावः स्मरशब्दादिविषयान्तानेवोपास्ते न परमात्मानं समंतास- मंवतः॥१०॥ अभिध्याचे प्रथम हन्ति चैनं कामक्रोधौ गृह्य चैनं च पश्चात् ।' पताम्बालान्मृत्यवे प्रापयन्ति धीरास्तु धैर्येण तरन्ति मृत्युम् ॥११॥ तत्किमिति चेत्तत्र यद्भवति ताणु । आभिध्यति । अभिच्या विषय भ्यान प्रथमं हन्तिः विनाशयति स्वरूपात्प्रच्युत करोति । ततो विषय- च्यानाभिहतमनं विषयरससंनिधौ शीघ्र प्रतिगृह्य कामश्च हन्ति । ततः कामाभिहतमनं प्रतिगृह्य क्रोधश्च इन्ति । तदेतेऽभिध्यादय एतानाभघ्या- ·सनत्सुजातीयभाष्यम्। १४९ कामक्रोधवशंगतान्बालानविवेकिनो मदान्मृत्यवे प्रापयन्ति क्षिपन्ति । "श्रूयते कठवल्ली' 'परांचि खानीति' । धीरास्तु पुनधैर्येण विषयाश्चित्वा परमात्मानमात्मत्वेनावगम्य तरन्ति मृत्युम् । श्रूयते च "निचाय्य ते मृत्युमुखादिति " ॥ ११ ॥ योऽभिध्यायन्नुत्पतिष्पनिहन्यादनाचारेणाप्रतिवुध्यमानः। सवै मृत्यु मृत्युरिवात्ति भूत्वा होवं विद्वान्योऽभिनिहन्तीति कामान् ॥१२॥ कथं पुनधारास्तु धैर्येण विषयाजिया मृत्युं तरन्तीत्यत आह य इति । योऽभिध्यायन्ननित्या चिदुःखानुविद्धतया स्पतिष्णानुत्पत्योत्पत्य पतन्तीत्युत्पतिष्णवो विषयास्तनिहन्यात्परित्यजेत् । अनाचारेणानादरेण । अमेध्यदर्शन इवाप्रतियुष्यमानः पुनःपुनरचितयन्स वै पुरुषो मृत्योरेवे मृत्युभूत्या मृत्युरिवात्ति मृत्गुम् । उक्त च " विषयप्रतिसंहारं यः करोति विवकतः । मृत्योमत्युरिति ख्यातः स विद्वानात्मवित्कविः " इति ॥१२॥ कामानुसारी पुरुषः कामाननु विनश्यति । कामान्व्युदस्य धुनुते यत्किंचित्पुरुषो रजः ॥ १३ ॥ एवमनित्यादिरूपेण विद्वान्सन्ननादरादिनाऽभिहन्ति कामान् । यः पुन- रनादरादिना नाभिहन्ति स किं करोतीत्याह । कामेति । यस्तु पुनर्विष- यानिध्यानेन कामानुसारी भवति स कामान्नु विनश्यतीति । कामवि- घये नष्टे कामाननु कामैः सह विनश्यति । अनित्याः कामगणाः । प्रति. क्षणं विनाशान्विताः । तद्वत्कामी विशीर्णो भवति । यस्तु पुनर्विपयदो- पदर्शनेन कामान्परित्यजति स फामान्च्युदस्य परित्यज्य विवेकबुद्धया धनु- ते ध्वंसयति । यत्किंचिदिह जन्मनि जन्मांतरे चोपार्जितं रजः पुण्यपापा दिलक्षणं कर्म तत् ध्वंसयति ॥ १३ ॥ देहोऽप्रकाशो भूतानां नरकेऽयं प्रदृश्यते। गृहान्त श्व धावन्ति गच्छन्तः श्वभ्रमुन्मुखाः॥१४॥ - ·४५२ सनत्सुजातीयभाष्यम् । नानुतिष्ठतीत्येव पृष्ट प्राह भगवान्सनत्सुजात. एवमिति । सत्यमेव ब्रह्मलोकादिसाध्य सुख परमार्थ मन्यमानो विषयविषाधी ह्यविद्वानुपयाति । तस्मिन्ब्रह्मलोकादिसाधनभूते कर्माण न विद्वानविद्यादिदोषदर्शी | तथा च बृहदारण्यके । अनदा नाम ते लोका अधेन तमसा वृता । तारते प्रेत्याभिग छन्ति अविद्वासोऽबुधा जना ॥ तथार्थजात च प्रयोजनजात च तस्यैवाविदुषो वदन्ति वेदा । यस्मादविदुष एव वदन्ति न विदुष. तस्मान्नेह स विद्वान्ब्रह्मलोकाद्यनित्यसुखे तसाधने वा कर्मण्यायाति प्रवर्तते । कि तहिं कुरुते तत्राह ! परमात्मानमात्मत्वेनावगम्य परमात्मा म बहलैव सन्पर प्रयाति । मार्गेण ज्ञानेन निहन्ति । अमार्गानससार-- हैतुम्तात्मनो विरुद्धमार्गान्धर्माधर्मोपासनारूपान् । अथवा एप हि विद्वा- नुपयाति । तोति पाठे | सगुणब्रह्मविद्वास्तत्र ब्रह्मलोकादावुपासनामु- पयाति प्राप्नोति । तथार्थजात चास्य वदान्त वेदा । कीदृश वदन्ति स नेहायाति स विद्वानिहास्मिलोक कवि नायाति न जायते । किं तु मार्गेण ब्रह्मापास्नयाऽमा वरुद्धमार्गानिहति । एव तर हत्वा स हेतू- न्ससारमार्गा परमात्मा ब्रह्मात्मा सन्कालेन पर ब्रह्म याती यर्थ ॥ १८ ॥ धृतराष्ट्र उवाच- कोऽसौ नियुक्त तमजं पुराणं स चदिद सर्वमनुक्रमेण । किंवाऽस्य कार्यमथवा सुखं च तन्मे विद्वन्बूहि सच यथावत्॥१९॥ एवं तावत्प्रमादस्याज्ञानस्य मृ युत्यमप्रमादस्य स्वरूपावस्थानलक्षणस्या- मृतत्वम् । प्रमाद वै मत्युमह अवीमीत्यादिना दर्शयित्वाऽऽस्यादेप नि सरते नराणामित्यादिना स वै मृयुस्त्व छीरे य एप इत्यतेन तस्यैव कार्या- स्मना परिणतस्य सर्वानर्थहेतुत्व प्रदर्शयित्या कथमस्य मृत्योगिनाश इत्या- शक्यैव मुत्यु जायमान विदित्वा ज्ञानेन तिष्ठन्न विभौत मृत्योरित्याम- ज्ञानेन मृयुविनाश दर्शयि या यानेवाइरिययेयादिना ब्रह्मलोकादे परुषार्थत्वमाशक्यैर झविद्वानियादिना तेषामविद्याविषयत्वेनापुरपार्थ-- ·सनत्सुजातीयभाप्यम् । ४५३ - रवमुक्त्वा पर परात्मा प्रयाति मार्गेणेति ज्ञानमार्गेण मोक्ष उपदियः । तब पर परामा प्रयातीति जीवपरयारकत्वमुक्तम् । तदसहमानश्चौद- यति धृतराष्ट्र कोऽसाविति । ननु यदि स एव सत्यादिलक्षण पर- मात्मा कमेणाकाशादि धरित्र्यत सृष्ट्वा तदनुप्रविश्यानमयाद्यात्मना स्थितः संसरतीति चेत्कोऽसौ त सत्यादिलक्षणमज ससारे नियुक्त प्रेरयति । किमन्येन स्वयमेव चेकिंगास्य नानायोनिषु प्रवर्तमानस्य कार्य प्रयोज- नम् । अथा नानायोनिषु प्रपर्तमानस्य तूष्णीभूतस्य स्खे महिग्नि स्थिता स्य ससारानुप्रवेशेऽसुखमनर्थजात किं वा भवति है विद्वन्यूहि सर्व यथा- वत् । तथा च ब्रह्मविदामेक पुडरीका भगवान्याज्ञवल्य । तत एव सनस्य सृष्टिमाना तस्येव जीनारमत्वमभ्युपगम्य यथेन स कथ ब्रह्मन्पा- 'पयोनिषु जायते, ईश्वरश्च कथ भावरनिष्टै सप्रयुज्यत इति कोऽमौ नियुक्त इत्यनेन भगवतोक्कमेन ब्रह्मजीववादपक्ष वाचदूकचोय सयमेव स्पष्टमुक्त्वान् ॥ १९॥ सनत्सुजात उवाच-- दोपो महानत्र विभेदयोगे धनादियोगेन भवन्ति नित्या । तथाऽस्य नाधिस्यमुपैति किंचिदनादियोगेन भवन्ति पुंस ॥२०॥ एम पृष्ट प्राह भगवान् । दोप इति । योर चोदयत एषोऽभिप्राय । नियोज्यनियोक्तृत्वादिभेददर्शनातकस्य कूटस्थस्य तदसभाद्भदेन भवित- व्यमिति । तत्र यदि ब्रह्मण एव नानात्वमभ्युपगम्यते चेत्तदा तस्मिन्भेद- योगे ब्रह्मणो नानालयोगे दोपो महान् । को दोष । तिनो तथावा दिनोऽपैदिका भवेयु । वेदहृदय परमार्थमद्वेत च वाध्य स्यात् । किं च । नानारूपेण परिणतत्वादनित्यादिदोषोऽस्थूलादिवास्यविरोधश्च प्रसज्येत । अयोन्यते नास्माभिर्बहाणो नानात्मभ्युपगम्यते अपि तु जीनपरयोर्भेदोऽ भ्युपगम्यत इति । अत्र हि महान्दोषो यतो विनाश प्रामोति । श्रूयते च" मृत्यो स मृयु" इत्यादि । “यदा होवप एतस्मिन्नुदरमतर कुरुते ·सनत्सुजातीयभाष्यम्। " अथ तस्य मय भवति" इति । अथ जीवपरगार्भेदेऽम्युपगम्यमान तत्व- मसि, अह ब्रह्मास्मि, अयमात्मा ब्रह्म इत्यवमादिश्रुतिस्मृतीतिहासपुराण- भाषितत्वादवैदिकत्व नाम महान्दोषो भवति । कथ तर्हि त्वत्पक्षे जीवे- श्वरादिन्यवहारभेद कथ वा तेषा नित्यत्वमिति तत्राह–अनादियोगेन भवन्ति नित्या । अनादिरविद्या माया । तथा चोक्तम् । “प्रकृति पुरुष चैव विद्धयनादी उभावपि"। " अनादिमायया सुप्तो यदा जीय प्रबु- ध्यते"। अजमानिद्रमस्वप्नमद्वैत बुध्यते तदा अनादिभाक यद्विज्ञाननैव निवर्तते त ज्ञानमिति प्राज्ञा ईक्षण सप्रचक्षते " । श्रुतय' "अनीशया शोचति मुह्यमान "" देवात्मशाक्तिं स्वगुणैनिगूढाम " | न त विदाथ य इद जजानानान्यशुष्माक्मतर भवति । नीहारेण प्रावृता ज- ल्प्या चासुतृप उक्थशासश्चरान्त | नीहार तमोऽज्ञानमियनर्थान्तरम ! माया तु प्रकृति विद्यान्मायन तु महेश्वरमिति । " इद्रो मायामि पुरुरूप ईयते" । अजामेका लोहित । अनृतेन हि प्रत्यूढा | अज्ञानेनावृत ज्ञान तेन मुह्यन्ति जतन इत्याद्या स्मृतयोऽपि । यत्साक्षादपरोक्षाब्रह्म । अय मात्मा सर्वान्तर इति वा । तद्योगेन मायायोगेन भवन्ति जीवादयो नित्या अद्वितीयस्यापि परमात्मनो मायया बहुरूपत्वमुपपद्यते इत्यर्थ । श्रूयते चैकस्यैव बहुरूपत्वम् । इद्रो मायाभि पुरुरूप ईयते । एको देय सर्वभूतेषु गूढ | एक सद्विप्रा । एक सन्त बहुधा । । एक सन्चहुधा विचार । त्वमेकोऽसि । अजायमानो बहुधा विजायते । तथा च मोक्षधर्मे । एक एन तु भूतात्मा भते भूते व्यवस्थित । एकधा बहु- धा चैव दृश्यते जल्चद्रवदिति ॥ तथा च याज्ञवल्क्य । आकाशमेक मिती च । तथा कावपेयगीतासु । न जायते म्रियते वेति । एक्श्च सूर्य इति । तथा परमेश्वर आह । एक सगतो ह्यारमेति । एक्स्पैन माया- बहुरूप तस्मात्स एव कारणात्मा परमेश्वर कार्यात्मान जीवात्मान नियुक्ते कृतप्रयत्नापेक्षो मायया न परमार्थत | ससरति न ससारयति । तथा ·सनत्सुजातीयभाष्यम् । १५५ चाह भगवान् । अहं प्रशास्ता सर्वस्यति । न चाप्ययं संसरति न चं संसारयत्प्रभुरिति 1 कि मायानिमित्ते भेदेऽ- म्युपगम्यमानेऽस्य परमात्मनः कार्यकारणात्मनाऽवस्थितस्याधिक्यमाधि- पत्यं नापैति किंचिदपि । मायात्मकत्वात्संसारस्य कटस्थ एव भवतीत्यर्थः। यस्मादेवं तस्मादनादियोगेनानाद्यविद्यायोगेन भवन्ति । पुंसः पुमांतो जीवा बहवो भवन्ति । अथवा पुंसः पुरुषस्य पूर्णस्य परमात्मनो मायाऽ- नादिसिद्धा तद्योगेन बहवो भवन्ति । तथा च सर्वमनुगीतामु स्पष्टमाह भगवान् । इदं जगदनेकमिति वेदानुशासनम्। तथा चाह भगवान्पराशरः। आत्मव्यतिरिक्स्य सर्वस्य मिथ्यात्वम् । ज्ञानस्वरूपमत्यंत निर्मल पर- मार्थतः " इति । तथा चैतरपष्टमाह भगवान्सनत्सुजातः । ब्राझे पुराणे कावयगीतासु ! असंगेन वेदान्पठत्वमिति ॥ २० ॥ य एतद्वा भगवान्स नित्यो विकारयोगेन करोति विश्वम् । तथा च तच्छक्तिरिति स्म मन्यते नथार्थयोगे च भवन्ति चेदाः ॥ २१॥ एवं तावदेकस्यैव परमात्मनोऽनादिमायायोगेन बहुरूपत्वमुक्तम् । इदानीं यदीश्वरस्य कारणत्वं तदपि मायोपाधिकामित्याह । य एतदिति । य एतद्वा परमार्थभूतो भगवानैश्वर्यादिसमन्वितः परमेश्वरो नित्यः स विकार- योगेनेक्षणादिपूर्वकं विश्वं करोतीति । तथा तत्सर्व तच्छन्दैिवात्मशक्ति- र्भायैव करोति । न परमात्माऽपूर्वादिलक्षण इति स्म मन्यते । न स्वत- श्चित्सदानंदाद्वितीयस्य कारणत्वम् । किं तु मायावेशवशादित्यर्थः । र्कि तस्य तथाभूतशक्तियोगे प्रमाणामिति चेत्तत्राह तथार्थवोगे तस्य परमा- स्मनो जगदुपादानभूतमायार्थयोगे च भवन्ति वेदाः । तस्य मायालद्धावे वेदाः प्रमाणं भवन्तीत्यर्थः । तथा च श्रुतिः । इंद्रो मायाभिरिति । तथा चाह भगवान् । दैवी ोपा गुणमयी मम माया दुरत्ययेति ॥ २१ ॥ 'वृतराष्ट्र उवाच- ·सनत्सुजातीयभाष्यम् । यस्माद्धर्मान्नाचरन्तीह केचित्तथा धर्मान्केचिदिहाचरन्ति । धर्म पापेन प्रतिहन्यते चा उताहो धर्म प्रतिहन्ति पापम् ॥ २२॥ एव तावाप्रमाद वै मृ युमह ब्रवीमीत्यादिना मृत्यो स्वरूप तस्य कार्या- त्मनाऽवस्थान तनिमित्तं चानेकार्थ दर्शयित्वा केन तपस्य विनाश इत्याशक्यैव मृत्यु जायमानमित्यादिना ज्ञानादेवाभयप्राप्ति दर्शिता श्रुत्वा प्रासगिके चौद्यद्वय परिहते कर्मस्वभावपरिज्ञानाय प्राह धृतराष्ट्र यस्मादिति। यस्माद्धर्मानग्निष्टोमादीनाचरन्तीह लोके । केचित्तया धर्मानिहाचरान्ति । कि तपा धर्म पापेन प्रतिहन्यत उताहोस्विद्धर्म प्रतिहान्त पापम् । अथवा तुल्यबलेनान्यतरेणान्यन्य विनाश इति । अविदुप उभयोरनुभव एन । नान्यतरेणान्यतरस्य विनाश । विदुष पुनरनयोरपि ज्ञानामिना विनाश इत्याह ॥ २२ ॥ सनत्सुजात उवाच- तस्मिान्स्थितौ वाऽप्युभयं हि नित्यं ज्ञानेन विद्वान्प्रतिहन्ति सिद्धम् यथाऽन्यथा पुण्यमुपैति देही तथागतं पापमुपैति सिद्धम् ॥ २३॥ एव पृष्ट प्राह भगवान्सनत्सुजात । तस्मिन्निति । तस्मि पुण्यापुण्या- मके कर्मणि स्थितोऽपि कुन्निप्युभय पुण्यापुण्यलक्षण कर्म नित्य नियमैन विद्वाज्ञानेन प्रतिहान्त विनाशयति । क्थमेतदवगम्यते ज्ञानेन विद्वा- प्रतिहन्ति तबाह । सिद्ध प्रसिद्ध ह्येत तिरमृतातिहासपुराणेषु । तथा च श्रुति "भिद्यते हृदयग्रन्थिन्डियन्ते सरसशया । क्षीयन्ते चात्य कर्माणि तस्मि-दृष्टे पराक्रे " इति ॥ यथा पुष्करपलाश इति । यय- पीकातूलमग्नाविति च । यथैधांसि समिद्धोऽनिरिति च । क्षणमात्मानु- सधानास्पाप दहति कोटिश । अन्यथा पापविजंसो न भवेत्कोटिपु- ण्यत ॥ अन्यथा ज्ञानहीनश्चै पुण्यमुपेति तथागतं पापमुपैति तफल चोपभुक्ते । क्थमवगम्यत इति चेत् । एतदपि श्रुतिस्मृतीतिहासपुरागादिषु प्रद्धिम् । तथा च ध्रुति “इष्टापूतं मन्यमाना वरिष्ठ नान्य यो स्पमि- ·सनत्सुजातीयभाप्यम् । ४५७ नन्दति मदाः । नाकस्य पृष्ठे सुकृतेन भूत्वेमं लोकं हीनतरं या विश- न्तीति" | "अनंदा नाम त लोका अन्धेन तमसावृताः । तांस्ते प्रेत्या- भिगच्छन्ति य के चात्महनो जनाः"!" त्रैविद्या मामिति" च ॥२३॥ न्गत्वोभयं कर्मणा भज्यतेऽस्थिरं शुभस्य पापस्य स चापि कर्मणा। धर्मेण पापं प्रणुदतीह विद्वान्धो बलीयानिति तस्य विशि।।२४।। किमविदुपोऽनुभव एवोभयोरुतान्यतरेणान्यतरस्य विनाश इति तत्राह ! गत्वेति । गत्वा परलोकं प्राप्योभयं पुण्यापुण्यसाध्यं फलं कर्मणा पुण्या- पुण्यलक्षणेन भुज्यतेऽस्थिरम् । तथा च श्रुतिः “ तद्ययेह कर्मचितो लोकः क्षीयत" इति । श्रूयते च बृहदारण्यके यो वा एतदक्षरमिति । अथ येऽन्यथातो विदुरति च च्छांदे गये । स चापि सोऽपि विद्वा- धर्मेण कर्मणा पापं प्रणुदति विनाशयति । तथा च श्रुतिः। धर्मेण पाप- मपनुदतीति । इह लोके विद्वान्वक्ष्यमाणलक्षण ईश्वरार्पणबुद्ध्या कर्मानु- ष्ठाता तस्य धर्मो वलीयानिति विद्धि जानीहि । ईश्वरेऽर्पितत्वात् । तथा च वक्ष्यति । तदर्थमुक्तं तप एतदिज्या ताम्याम्सौ पुण्यमुपैति विद्वान् । पुण्येन पापं विनिहत्य पश्चात्स जायते ज्ञानविदीपितात्मा । ज्ञानेन चा- रमानमुपैति विद्वानथान्यथा वर्गफलानुकांक्षी । अस्मिन्कृतं तत्परिगृह्य सर्वममुन्न भुक्ते पुनरेति मागमिति ॥ २४ ॥ येषां धर्मेपु विस्पर्धा वले बलवतामिव । ते ब्राह्मणा इतः प्रेत्य स्वर्गे यान्ति प्रकाशताम् ॥२५॥ येषां धर्मे न च स्पर्धा तेषां तज्ञानसाधनमित्याह 'लोफद्वयेन । येषा मिति । येषां विषयपराणां स्वर्गादावुश्यदिभोगनवणातत्साधनभूत- योतिष्टामादिधर्मेषु विस्पर्धा संघर्षों वर्ततेऽस्मादहमुत्कृष्टतरं धर्म कृत्वाऽ- रमादपि मुखी भूयासमिति । वले वलयतामिव । यथा बलवतो रातो बलवन्त राजानं दृष्ट्वाऽहमस्मादपि बलवत्ता संपायैनं जित्वाऽस्मादपि सुखी भूयासमिति संघर्षों वर्तते तद्वदतिफलसंगसहितास्ते प्रामणा यज्ञा- ·४५८ सनत्सुजातीयभाष्यम् । दिकारिण इतः प्रेत्य धूमादिमार्गेण गत्वा स्वर्गे नक्षत्रादिरूपेण यान्ति प्राप्नुवन्ति प्रकाशतां प्रकाशम् । श्रूयते च-अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तमिति ॥ २५ ॥ येयां धमें न च स्पर्धा तेपां तज्ज्ञानसाधनम् । ते ब्राह्मणा इतो मुक्ताः स्वर्ग यान्ति त्रिविष्टपम् ॥२६॥ या विषयानाकृष्टचतसामनित्यफलसाधनव्योतिष्टामादौ धर्मेन च स्पर्धा न च संघर्षो विद्यते न वर्तते तेषां फलनिरपेक्षमीश्वरार्थ कर्मानुष्टा- नवतां तद्यज्ञादिकं कर्म चित्तशुद्धिद्वारेण ज्ञानसाधनम् । तथा च श्रुतिः। तमेत वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेनेति। वक्ष्यति च भगवान्स्वयमेव शुद्धिद्धारेणैव ज्ञानसाधनत्व पुण्येन पाप विनि- हत्य पश्वात्स जायते ज्ञानविदीपितात्मेति । ये यज्ञादिभिर्विशुद्धसत्वाः पर- मात्मानमात्मत्वेनावगन्छन्ति ते ब्राह्मणा इतोऽस्मात्कार्यकारणलक्षणाल्लोका- प्रेत्य मुक्ताः स्वर्ग सुखं पूर्णानंदं ब्रह्म यान्ति । इतरतः स्वर्गादस्य वैल- क्षण्यमाह । त्रिविष्टपमिति । त्रिभिराध्यात्मिकादिभिस्तापैः सत्त्वादिभिर्ज- अदादीभिर्वा मुक्त त्रिविष्टपम् । अथवा तौष्टं प्रविष्टमधिकारिणं पातीति त्रिविष्टपमिति ॥ २६ ॥ तस्य सम्यक्समाचारमाहुर्वेदविदो जनाः। नैनं मन्येत भूयिष्ठं याह्यमाभ्यन्तरं जनम् ॥ २७॥ इदानीं विदुषः समाचारमाह । तस्येति । तस्य विदुपः सम्यक्समाचार वेदविदो जना विद्वांस आहुः । नैनं योगिन मन्येत चिंतयेत् । भूयिष्ठं बहु । बाह्यमाभ्यंतरं जनम् । पुत्रकलनाद्याभ्यंतरं जनम् । इतरद्वाह्यम् । तथा पुत्रमित्रादयो न गृह्णन्ति तेषामगोचर एव वर्ततेत्यर्थः ॥२७॥ यत्र मन्येत भूयिष्ठ प्रावृषीव तृणोदकम् । अनपानं च विप्रेन्द्रस्तजीवनानुसंज्वरेत् ॥ २८ ॥ बीडशे देशे वास इत्याह । यति । यत्र यस्मिन्देशे मृग इह मृगो ·सनत्सुजातीयभाष्यम्। ४५९. यथैकान्ते जनराहते स्थान आजीव्येवने स्वस्थ स्तिष्टति तद्वत्सोऽपि चोरा- दिपीडारहितेऽन्नपानादि भायष्ठ बहुल चर्तत इति मन्येत प्रावृपीर तृणो- दकं बहुल भवति तद्वत् । तृणोलपमिति केचित् । तृणोलपमितिरयात मुनिभोज्यानादिपिति । दूर्वा विशेष इति केचित् । तर स्थित्वा तदन- पानादिनोपजीवेत् । नानुसचरेत्सतप्तो न भवेत् । अन्यथान्नपानादिरहिते देशे क्थ नाम देहयात्रा सिध्यदिति सतप्तो भवति । ततश्च न योग- सिद्धि ॥२८॥ यत्रास्थयमानस्य प्रयच्छत्यशिवं भयम् । अतिरिक्तमिवाकुर्वन्स यानेतरो जन ॥२९ ।। तत्राप्येवविधजनसमापे वाम इत्याह । योति । यत्र यस्मिन्देशेऽथ- यमानस्य तूष्णीभूतस्य स्वमाहात्म्य प्र छादयतो येनकेनचिदानस्य येन केनचिदाशिस्य यत्रवचन शायिन आत्मानमिर लोक पश्यतो जडव- त्येकमाचरत' प्रयच्छत्यशिन जड भर इति मलाऽशिरमकल्याणमनमाना दिक प्रयच्छति । तथारिक्तमिवावुर्वन्यथा कश्चिस्थितप्रज्ञलक्षणको ब्रह्म विदिति शाला प्रणिपातादिपूर्वकमीश्वरबुद्धया सपूजयति तद्वत । अज्ञात- तयातिरिक्त ब्राह्मण जातिमात्रप्रयुक्तपूजातिरिक्त पूजान्तर ब्रह्मविदनुरूपम दुर्वन्नयमानादिक्मैव कुर्वन्यो जन सोऽस्य विदुप श्रेयान् । नेतरो य प्रणिपातादिपूर्वकमीश्वरबुद्धया पूजयति । तथाह मनु । समानाद्राह्मणो नित्यमुद्विजेत विपादिव । तथा चाह पराशर समाननात्परा हानिर्नान्या विद्वज्जने मतेति । जनेनावमतो योगी योगसिद्धिं च विंदतीति ।। २९ ॥ यो वाऽकथयमानस्य ह्यात्मान नानुसज्वरेत् । ब्रह्मस्वं नोपहन्यादा तदन समत सताम् ॥ ३०॥ कीदशस्य तईन्न भोज्यमित्याह । यो वा इति । अकथयमानस्य तूष्णीभूतस्य सोपसहार कृत्वा पूर्णात्मनाऽवस्थितस्यात्मान नानुसवरेन - ·सनत्सुजातीयभाष्यम् । तापयेत् | ब्रमस्वं नोपहन्यादा । ब्रह्मनिष्टासाधनभूतं चैलाजिनपुस्तका- पदकं नोपहन्याद्वा । तथा चोकम् । स्नहेमादिकं नास्य योगिनः खं | प्रचक्षते । कुशवल्कलचैलादि ब्रह्मस्वं योगिनो विदुः । अन्यदपि । ब्रह्मस्वं ब्राह्मणस्वं नोपहन्यादा । वा समुच्चये । तदन्नं तस्यानं संमतं सता भोज्यत्वेन ॥ ३०॥ नित्यमशातचर्या मे इति मन्येत ब्राह्मणः। शातीनां तु वसन्मध्ये नैव विद्येत किंचन ॥ ३१ ॥ पुनरपि तस्यैव समाचारमाह । नित्यमिति | नित्यं नियमेनाज्ञातचर्या गूढचर्या मे मम कर्तव्येति मन्येत । ब्राह्मणो ब्रह्मवित् । ज्ञातीनां ज्ञाति- पुत्रादिप्रभृतीना मध्ये संनिधौ वसन्नैव विद्येत प्रतिपद्येत किंचन किंचि- दपि । कश्चिदिति केचित् । योगी नैव विद्येत । पुत्रकलत्रादिकं परित्यव्य केवलं स्वात्मनिष्ठो गूढचार्येव भवेदित्यर्थः । तथा च श्रुतिः। कुटुंब पुत्रदारांश्च वेदांगानि च सर्वशः । यज्ञं यज्ञोपवीतं च त्यक्त्वा गूढश्चरे- न्मुनिः । तथा चाह वसिष्ठः । यन्न सन्तं न चासन्त नाश्रुतं न बहुश्शु- तम् । जानन्नपि हि मेधावी जडवल्लोकमाचेरदिति । अथवा नित्यमज्ञा- तचर्या । अज्ञाते चक्षुराद्यविपयभूत वाचामगोचरेऽनुदितानस्तमितज्ञाना- रमनावास्थितेऽशनायाद्यसंस्पृष्टे पूर्णानंदस्वरूपे सर्वान्तरे प्रत्याभूते ब्रह्मणि चर्या निष्ठा समाधिलक्षणा मे मम कर्तव्या । न पराग्भूतदेहेंद्रिय उत्रमित्र- कलत्रादौ स्थूलोऽहं कृशोऽहं ब्राह्मणोऽह क्षत्रियोऽहमित्येवमात्मिका कर्तव्ये- ति मन्येत । स ब्राह्मणो ब्रह्मवित् । तथा च श्रुतिः। यश्चक्षुधा न पश्यतीति। यस्मादेव तस्मादज्ञात एव ब्रह्माण निष्ठा कर्तव्या । तस्मात्क्रोधमानादयोऽ- नित्या विषयाश्चेद्रियाणि च | ज्ञातयश्च समाख्याता देहिनस्तत्त्वदर्शिन इतींद्रियादीनां ज्ञातिशब्देनोक्तन्त्रात् । ज्ञातीनामिंद्रियादीनां मध्ये वसन्प- इयशृण्वन्स्पृशजिघ्रन्निति मन्यमानो विजानन्नपि नवमात्मादिरूपेण विद्येत अतिपद्येत । तत्साक्षित्वादात्मनः । तथा च सुतिः। अथ यो वेदेदं

·1
सनत्सुजातीयभाष्यम् ।
जिघ्राणाति स आत्मेति । देहद्वयतद्धनात्मत्वेन न गृहीयादित्यर्थः॥३१॥
को होनमन्तरात्मानं ब्राह्मणो मन्तुमर्हति ।
निलिगमचलं शुद्ध सर्वद्वद्वविधर्जितम् ॥ ३२ ॥
कस्मात्पुनरेवं गृहातेत आह । को होनमिति । को हि ब्राह्मणो ब्रह्म-
विद्विपयासक्त्या ज्ञातीनां संनिधौ वप्सन्निलिंग सूक्ष्ममचलं क्रियाकादि-
शून्यं शुद्धमविद्यादिदोषरहितं सर्वद्वद्वविजितमशनायापिपासादिधर्मविव-
जिंतमंतरात्मानं प्रमात्रादिसाक्षिणं मानांतराविषयीभूतं मंतुमर्हति ज्ञान
योम्यो-मवति, न कोऽपीत्यर्थः । किं च विपरीततया जानात्यनात्मविषयी-
भूतम् । एवमुक्तेन प्रकारेण देहद्वयतद्धर्मतया स्थूलोऽहं कृशोऽहं न
गच्छामि न पश्यामि मुको वाधरः काणः सुख्यहं दुःख्यहमिति ब्राह्मणः
सन्मंतुमर्हति । तथा च सति ब्राह्मण्यमेव हीयत इत्यर्थः । वक्ष्यति च ।
य एवं सत्यान्नापौत स शेयो ब्राह्मणस्त्वयति ॥ ३२ ॥
योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते ।
किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणा ॥ ३३ ॥
यस्वेवं मनुते स पापीयानित्याह । योऽन्यथेति । योऽन्यथाऽज्ञाना-
निलिंगमचलं शुद्धं सर्वद्वंद्वविवर्जित चित्सदानंद ब्रह्मात्मना सन्तं स्वात्मा-
नमन्यथा देहद्वयतधर्मात्मतया कर्ता भोक्ता सुखी दुःखी कृशः स्थूलोs-
मुष्य पुत्रोऽस्य नप्ता ब्राह्मणोऽहमित्येवमात्मानं प्रतिपद्यते किं तेन मूर्खे-
णानात्मविदाऽऽत्मचौरेणात्मापहारिणा न कृतं पापम् । महापातकादि
सर्व कृतं तेनेत्यर्थः । तथा च श्रुतिः । असुर्या इति । श्रामण्यं प्राप्य
लोकोऽसिन्न मूकवधिरो भवेदिति स्मृतिः ! तस्माद्विषयभूतदेहेंद्रियादि-
ध्वात्मभावं परित्यज्याज्ञात एव यागाद्यगोचरे परमात्मनि निष्ठा कर्त---
ब्येत्यर्थः ॥ ३३॥
अश्रान्तः स्यादनादानासमतो निरुपद्रवः।
शिष्यो न शिश्वत्ल स्याद्राह्मणो ब्रह्मवित्कविः ॥ ३४ ॥

·. सनत्सुजातीयभाष्यम् । अन्यथा देहद्वयमिद्रियादितधर्माननुपपादयतः किं भवतीत्यत माह अश्रान्त इति । योऽनात्मभूतदेहन्द्रियतद्धर्मानात्मत्वेन नोपादत्ते स पुरुषो- ऽश्रान्तः स्यात्संसारश्रमयुक्तो न भवेत् । अशनायापिपासादेहादिधर्मत्वात् । तश च श्रुतिः । भशनायापिपासे प्राणस्येति । दहयाध्यासन तदर्मा- ध्यासी भवति । तस्याप्यविद्या मूलम् । इहानी ज्ञानादज्ञाननिवृत्तौ तन्मूल: सोपि निवर्तत इत्यर्थः । य एवमश्रान्ततया निरुपद्रवो भवति क्रोधलोम- भयहीदयो भूतदाहीया योगान्तराया उपवास्तद्धीनो निरुपद्रव:- संमतो विद्वद्भिः शिष्टत्वेन संमतः । शिष्टवन्न स्यान्नाचरेत् | जडवच्चरे- दाह्मणो ब्रह्मवित्कविः ॥ ३४ ॥ ये यथा वान्तमश्नन्ति श्याला नित्यमभूतये । एवं ते चान्तमनन्ति स्वार्थस्योपमोजनात् ॥ ३५ ॥ इदानीमगूढचारिणं कुत्सयन्नाह । ये यथेति । मूढाः श्वाला इति प्रोक्ताः । श्वालाः श्वाना इति दर्शनात् । यथा श्वालाः श्वानो मूढा वा वान्तगुद्गीर्णमभन्येवं ये शिष्टा ब्रह्मविदः स्वमाहात्म्यं ख्यापयन्तोऽगूढ चारिणो वर्तन्ते ते वान्तमुद्गीर्णमनन्ति स्ववीर्यस्योपभोजनाद्यदिदं वान्ताशनं तदभूतयेऽनायैवेत्यर्थः । तस्माद्मूढः सन्नशिष्टयदेव •समाचरेदिति ॥ ३५॥ अनाढ्या मानुषे वित्ते आढ्या वेदेषु ये द्विजाः । ते दुर्धर्षा दुष्पकंप्या विद्यात्तान्ब्रह्मणस्तनुम् ॥ ३६ ॥ इदानी योगिनं प्रशंसयन्नाह | अनाढ्या इति । अनाढया अबहुमता असतात्मानो मानुपे वित्ते जायापुत्रवित्तादिपु । माढ्या वेदेषु वेदप्रति- पाद्याहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यशमादिसाधनेषु ये द्विजास्ते दुर्धर्षा दुष्प्रक- प्याश्च विद्यात्तान्ब्रह्मणस्तनुं ब्रह्मस्वरूपभूतानित्यर्थः ॥ ३६ ॥ सर्वान्स्विष्टरतो देवान्विद्याद्य इह कश्चन । न समानो ब्राह्मणस्य यस्मिन्प्रयतते स्वयम् ॥ ३७॥'

·सनत्सुजातीयमाष्यम् । ४६३
किं च ब्रह्मविन्महिमैयः । सर्वानिति । सर्वानन्यादीन्विष्टकृतः सुष्टु
इंट कुर्वन्तीति । तथा च श्रुतिः । विष्टं कुर्वस्विष्टकदिदि । देवान्प्र-
त्येकमुद्दिश्य त्यागार्थ विद्यात् । य इह कश्चन सर्वदेवतायाज्यपि ब्राह्म-
णस्य न समानो ब्राह्मणेन ब्रह्मविद! न समान इत्यर्थः । तदाश्चर्यम् ।
यस्मिन्देवताविशेषे हरिष उद्देशत्यागन फलार्थ प्रयतते स्वयं यजमान
इदमनय इदमिंद्रायेति सोऽपि हविष्प्रतियोगी देवताविशेषो न समानो
ब्रह्मविदा किमुत वक्तव्यं देवपशुर्यजमानो न समान इति । तथा च
मोक्षधर्मे । ब्राह्मणस्य न सादृश्ये वर्तते सोऽपि किं पुनः । इज्यते येन
गंत्रेण यजमानो द्विजोत्तम इति । तथा च मनुः । ब्रह्मविद्यः परं भूतं
न किंचिदिति ॥ ३७॥
यमप्रयतमानं तु मानयन्ति समानितः।
न मान्यमानो मन्येत नावमानेन संज्वरेत् ॥३८ ॥
'पुनरपि तस्यैव समाचारमाह । यमिति । यं ब्रह्मविदमप्रयतमानं
तूष्णीभूतं सर्वोपसंहारं कृत्वा वे महिनि व्यवस्थितं गूढचारिणं केचि-
द्विद्वांसः स्थितप्रज्ञलक्षणज्ञा ब्रह्मविदिति ज्ञात्वा मानन्ति पूजयन्ति
चेत्स तैर्मानितः पूजितोऽपि विद्वान मान्यमानोऽहमिति मन्येत । तथा
स्थितप्रज्ञलक्षणानभिज्ञा अज्ञ इति मत्वाऽवमानं कुर्वन्ति चत्तस्मिन्नव-
माने निमित्ते नानुसंवरेनानुतप्येत् ॥ ३८ ॥
लोकस्वभाववृत्तिहि निमेपोन्मेपवत्सदा ।
विद्वांसो मानयन्तीह इति मन्येत मानितः ॥ ३९॥
कि तर्हि मानितेनावमानितेन वा मंतव्यमित्याह श्लोकद्वयेन लोकेति ।
यदिदं विद्वांसो ब्रह्मविदं मानयन्तीति तत्तेषां निमघोन्मेषशास्त्रभावकृति
स्वाभाविकी वृत्तिरिति मन्येत ॥ ३९ ॥
अधर्मविदुषो मूढा लोकाः शास्त्रविवर्जिताः ।
न मान्य मानयिप्यन्ति एवं मन्येदमानतः॥४०॥

·४६४ सनत्सुजातीयभाष्यम् । तयावमानितो जनैरवज्ञातो विद्वानेवं मन्येता अधर्मविदुषो मूढा विवे-- कहीना लोकाः शास्त्रविवर्जिताः। न मान्यं मानाहं मानयिष्यन्त्यमान्य- मपि मानयिष्यन्तीत्येतदविदुषां स्वभाव इति मन्येत । अमानितोऽपूजितो विद्वान् ॥ ४०॥ न वै मान व मीनं च सहितौ वसतः सदा । अयं हि लोको मानस्य असौ गौनस्य तद्विदुः ॥४१॥ इदानी मानमौनयोभिन्नविषयत्वमाहान वा इतिान वै मानं च मौनं च सहितौ एकत्र वसतः सदा । अयं प्रत्यक्षादिगोचरी लोको लोक्यत इति प्रपंचो मानस्य विषयः । असी रलोको मौनस्य । कोऽसौ तद्विदुः । तथा चाह भगवान् | ओं तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृत इति । तथा चानुगीतासु । ओं तत्सद्विष्णवे चति सायुज्यानि पदानि वै । इति उन्छन्दवाच्यं ब्रह्म मौनस्य विषय इत्यर्थः ॥ एतदुक्तं भवति । मानात्सं- सारप्राप्तिमनिन ब्रह्मप्राप्तिरिति । उक्तं च हिरण्यगर्भ । अन्नांगनादिभोगेषु भावो मान इति स्मृतः । ब्रह्मानंदसुखप्राप्तिहेतुमौंन इति स्मृत इति ॥४१॥ श्रीर्हि गानार्थसंवासात्सा चापि परिपंथिनी । ब्राह्मी सुदुर्लभा श्रीहि प्रशाहीनेन क्षत्रिय ॥ ४२ ॥ इदानी मानार्थसंवासेऽपवर्गाभावं दर्शयति । श्रीरिति । है क्षत्रिय श्रीर्हि मानार्थसवासान्मानविषयसवासान्मानगोचरे प्रपंच वर्तमानस्य स्वर्ग- पश्वनादिसाधनभूतं कर्मानुतिष्टतः श्रीहि भवति । सा चापि श्रीः परि- पंथिनी श्रेयोमार्गविरोधिनी । तथा च मोक्षधर्मे निबंधिनी ररेषति । य एवं श्रियाभिमूतो मूढः सन्विषयेषु प्रवर्तते तेन प्रज्ञाहीनेन ब्राह्मी ब्रह्मानंदलक्षणा श्रीः । तथा च हिरण्यगर्भ। या नित्या चिद्धनानंता V गुणरूपवित्रजिता । आनंदाख्या परा शुद्धा ब्राह्मी श्रीरिति कथ्यते । सा' दुर्लभा श्रवणायापि न शक्या । तथा च श्रुतिः। श्रवणायापि वहुभि रीित ॥ ४२- - ·सनत्सुजातीयभाष्यम् । द्वाराणि सम्यम्प्रवदन्ति सन्तो याप्रकाराणि दुराचराणि । सत्यार्जवे हाईमशौचविद्या पण्मानमोहप्रतिबंधकानि ॥ ४३ ॥ इति श्रीमन्महाभारते शतसाहलया साहतायां वैयासिक्यामुद्योगपर्वणि सन सुजातपणि द्विचत्वारिंशोऽध्याय । इदानी ब्रह्मलक्ष्मीप्रवेशद्वाराणि दर्शयति । द्वाराणीति । द्वाराणि ब्रह्म लक्ष्मीप्रवेशद्वाराणि सन्त सम्यक्प्रदाति । बहुप्रकाराणि दुराचरणानि दु. खाचरणानि कानि तानिमित्य यथार्थभाषण भूतहित चाआर्जनमकौटिल्यम्। हारकार्यकरणे लज्जा । दमोऽन्त करणोपरति । बहि करणोपरति इति केचित् । शोच मलकरमपप्रक्षालनम् । विद्या ब्रह्मविद्या । पडेतानि मान मोह प्रतिवधकानि ॥ ४३ ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यश्रीगेपिदभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीशकरभगव त. फुतो सनत्सुजातभाष्ये द्वितीयाऽध्याय ॥१॥ तृतीयोऽध्यायः। धृतराए उवाच- कस्यैप मौन कतरन्नु मौन प्रन्हि विद्वनिह मौनभावम् । मौनेन विद्वानुत याति मौनं कथ मुने मौनमिहाचरन्ति ॥१॥ अय हि लोका मानस्येत्यादिना मौनमाहाम्य प्रदर्शितं श्रुपा प्राह धृत राष्ट्र । कस्येति । कम्य कोदशस्यैप पूर्वोक्तो वागायुपरमलक्षणो मौनो भवति कतरनु एतयोरसभाषणात्मस्वरूपयोमौन प्रब्रूहि । है विद्वनिह मौनभाव मौनसमार मौनेन तूष्णींभावन विद्वानुत याति मौन ब्रह्म । आहोस्त्रिदन्येन । कथ मौनमिहाचरति ॥ १॥ सनरसुजात उवाच - यतो न वेदा मनसा सहैनमनुप्रविशन्ति ततोऽथ मौनम् । यत्रोत्थितो वेदशब्दस्तथाय स तन्मयत्वेन विभाति राजन् ॥२॥ एप पृष्ट प्राह भगवान् । यत इति । यतो यस्माद्देदा मनसा सहन ·४६६ सनत्सुजातीयभाप्यम् । परमात्मानं नानुप्रविशन्ति । तथा च श्रुतिः । यतो वाचो निवर्तन्त इति । ततस्तस्मादेव कारणात्स एव वाचामगोचरः परमात्मा मौनम् । यद्येवं कि लक्षणस्तहि परमात्मा तत्राह । यत्रोस्थितो चेदशब्दः । यस्मिन्नर्थे निमि- तभूते समुत्थितो वेदशब्दः शास्त्रादिकारणं ब्रह्मेत्यर्थः । अथवा यस्मिन्सं- वेदिताख्य उत्थितो वाचकत्येन प्रयुक्तो वेदशब्द इत्यर्थः । तथा वेदशब्द- प्रतिपाद्यः संविद्रूपोऽयं परमात्मा यदि वाचामगोचरः परमात्मा कथमेत- दवगम्यते संविद्रूपः परगात्मोते तत्राह । स परमात्मा तन्मयत्वेन ज्योति- भयत्वेनैवारमा विभाति राजनेत्रमेवास्मदनुभवो नात्राविश्वासः कर्तव्य इत्यर्थः । अथवा । श्रतिस्मृतीतिहासपुराणादिपु प्योतिर्मयत्वेन प्रतीयते । तथा च श्रुतिः तदेवा ज्योतिषां ज्योतिरायुरिति ॥ २ ॥ धृतरराष्ट्र उवाच- ऋचो यजूंप्यधीते यः सामवेदं च यो द्विजः । पापानि कुर्वन्पापेन लिप्यते किं न लिप्यते ॥ ३ ॥ इदानी वेदस्वभावपरिज्ञानाय प्राह धृतराष्ट्रः । नच इति । यः पापानि कुर्वन्नृवदादीनधीते स तेन वेदाध्ययनेन पूयते न वैतद्वक्तुमर्हसी- त्यभिप्रायः ॥ ३ ॥ सनत्सुजात उवाच- नैनं सामान्यूचो वाऽपि यजूपि चाविचक्षणम् । प्रायन्ते कर्मणः पापान्न ते मिथ्या ब्रवीम्यहम् ॥४॥ एवं पृष्टः प्राह भगवान् । नैनमिति ! यः पापानि कुर्वन्ऋग्वेदादीन- धोते नैनं प्रतिषिद्धचारिणमृग्वेदादयो वेदाः पापारकर्मणस्त्रायन्ते न रक्षन्ति । न ते मिथ्या ववीम्यहम् । एवमेतन्नानाविश्वासः कर्तव्य इत्यर्थः ॥ ४ ॥ न च्छंदांसि जिनं तारयन्ति मायाविन मायया धर्तमानम् । छदास्येनं प्रजहत्यंतकाले नीड शकुंता इव जातपक्षाः ॥ ५ ॥ किं कुर्वन्ति चेत्तत्राह । न च्छंदोसीति । छद्दोसि गादयो वेदा एनं ·सनत्सुजातीयभाष्यम् । जिनं धर्मनास्तिक पापकारिणम् । अधीतवेदमधीतवेदार्थ मायाविन धर्मघज मायया वर्तमान मिथ्याचारिण त न तारयन्ति न रक्षन्ति । किं करिष्यन्ति चेत् । यथा शकुत्ता' पक्षिणो जातपक्षा सन्तो नीड साश्रयं यजान्त एस छदासि अतकाल एन स्वाश्रयभूत प्रजहति परियजन्ति ॥ धृतराष्ट्र उवाच- न चेद्वेदा वेदविदं त्रातु शक्ता विचक्षण । अथ कस्मात्प्रलापोऽयं ब्राह्मणाना सनातनः ॥६॥ एवमुले माह धृतराष्ट्र । न चैदिति । कर्मोदय इत्यादिना नित्याना काम्याना च पितृलोकादिप्राप्तिहेतुत्येन सप्तारानर्थहेतु वस्य दर्शितत्वात् । प्रतिपिद्धस्य कर्मणो नरकहेतुत्वेन सप्तारानर्थहेतुत्वस्य च दर्शितत्वात् । न चेदा वेदपिद त्रातु शक्ताश्चेदय वेदाध्ययनादिरूप प्रलाप कारमाद्धेतो । अनर्थहेतुत्येन वेदाध्ययनतदर्थविचारतदनुष्ठानानि न कर्नव्यानीत्यर्थ ।।६।। सनत्सुजात उवाच- तस्यैव नामादिविशेषरूपैरिदं जगद्भाति महानुभाव । निदिश्य सम्यक्प्रवदन्ति वेदास्तद्विश्वोरुप्यमुदाहरन्ति ॥ ७ ॥ भोदेव यद्येष एव दार्थ स्यादन्य एप सादे परमपुरुषार्थो मोक्षा ख्यो वेदार्थ । इतरस्य च कर्मराशेषासनायाश्च तत्प्राप्तिताधनज्ञानसाध- नात करणशुद्धिसाधनत्वेन पारपर्येण पुरुषार्थ यादेन वेदप्रतिप्राद्ययम् । तथा हि तमेव परमात्मान परमपुरुषार्थ दर्शयति घेद --"अनदा नाम ते लोका अधेन तमसा वृत्ता । तास्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति अनिद्वासोऽवुधा । स्वर्गादिलोकानामपुरुषार्थ वमनानदात्मकत्वमविद्यारद्विपयत्वेन दर्शयित्वा आत्मान चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुष । किमिग्छन्काय कामाय शरीरमनुतपरेत्" इत्यात्मविद कृतार्थत्व दर्शयित्वेह चेदेवदीदथ सत्यमस्ति न चेदवेदीन्महती दिनष्टि , य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति, अयेतरे दुस मेगापियन्तीत्यात्मपिदोऽमृतत्वमाप्तिमनात्मविद आत्मविनाशमनर्थप्राप्तिं च जना ·४६८ सनत्सुजातीयभाष्यम्। दशीयत्वा 'यदेतदनुपश्यतीत्यात्मान देवमजसा । ईशान भूतभव्यस्य च ततो विजुगुप्सत' इत्यादिभिर्वाक्यैस्तत्स्वरूपतदर्थदर्शनत फलानि भूयो भूयो दर्शयित्वा कथमेन रागादिमि तस्तत समाकृष्यमाण विषयाभिसक्त मोक्षीयत्वा परमे पदे परमात्मनि पूर्णानदे स्वरा ये मोक्षास्ये स्थापयिष्या- मीति माया तत्प्राप्तिसाधनज्ञानसाधनविविदिपासाधनत्येन यज्ञदाना- दीनि दर्शयति वेद । तमेत वेदानुपचनेन वाहाणा विरिदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपमानाशकेनेति । तस्मात् दर्थवन यज्ञादीना पुरषार्थत्वम् । इतरन तु स्वर्गादौ श्येनयागादीनामिवापुरुषार्थहेतु वात् । तथा च श्रुति । प्लवा होते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोतमार येषु कर्म । एत छयो येऽभि नदन्ति मूढा जरामृत्यु ने पुनरेवापि यन्ति | यस्मादेव मोक्षसाधनप्रति- पादकत्वेन ससारानर्थनिवृत्तिहेतुल्य वेदाना तरमाद्वदा वेदविद नातु शक्ता एवेत्येतत्सर्वमभिप्रेत्याह श्लोकत्रयेण | तत्र प्रथमेन परमपुरुषार्थत्व परमा- स्मान दर्शयति । तस्यैवेति । तस्यैर परमात्मनो मायाकल्पित मादिनि शेषरूपोरद जगद्भाति । हे महानुभाव । कथमेतदवगम्यते तस्यैव नामा- दिविशेषरूपैरिद जगद्भातीति । इद्रो मायाभि पुरुरूप ईयत इति माया- निमित्त बहुरूप निर्दिश्य तस्यैव सम्यग्रूप तदेतब्रह्मापूर्वमनपरमनतरमबा- ह्यमित्यादिना प्रनदन्ति वेदा । द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूत चामूर्त चेत्या दिना तस्यैव मूर्तात्मकमात्मवज्जगत्स्वरूप निर्दिश्य तस्यैर सम्यग्रूप नेति नेतीत्यादिना प्रवदन्ति वेदा । तथाऽऽत्मन आकाश सभूत इति विय- दादिधरित्र्यत तस्यैव कार्य निर्दिश्य कोशोपन्यासमुखेन तस्यैव सम्यग्रूपं " यतो वाचो निवर्तन्त" इत्यादिना प्रवदन्ति वेदा । तथा हि अधीहि भगवन्नित्यादिना नामादिप्राणान्त जगान्नादश्य यत्र ना यत्पश्यतीत्यादिना तस्यैव सम्यग्रूप भूमान तमस पर स्वे महिम्नि स्थित प्रवदन्ति वेदा । न केवल वेदा एवापि तु मुनयोऽपि तद्ब्रह्म विश्ववैरूप्य विश्वरूपविपरी- तस्वरूपमुदाहरन्ति । तथा चाह भगवान्पराशर -"प्रत्यरतमितभेद ·सनत्सुजातीयभाष्यम् । ४६९ यसत्तामात्रमगोचरम् । वचसामात्मसपेद्य तरज्ञान ब्रह्मसज्ञितमिति"। "तच विष्णोः पर रूपमरूपाख्यमनुत्तमम् । विश्वस्वरूपप्यलक्षण पर- मात्मन" इति ॥ ७ ॥ तदर्थमुक्तं तप एतदिया ताभ्यामसौ पुण्यमुपैति विद्वान् । पुण्येन पापं विनिहत्य पश्चारस जायते ज्ञानविकीपितात्मा ॥८॥ इदानीमीश्वरार्थमनुष्ठीयमानाना कर्मणा तव्याप्तिसाधनापेक्षितशुद्धिद्वा- रेण पारपर्येण पुरपार्थ वमन्येषा ससारानधहेतुत्वेनापुरुषार्थव दर्शयति श्लोकद्वयेन तदर्थमिति । यद्विश्वरूपविपरीतरूप वन तदर्थमुक्त वेदेन । किं तप कृच्छ्चाद्रायणादि । इया ज्योतिष्टोमादि । किं ततो भवतीति चेत् । ताभ्यामिन्यातपोभ्यामसौ पूर्वोक्तावनियोगत ईश्वरार्थ कर्मानुति- प्टन्पुण्यमुपैति प्रामोति । कर्मजन्यापूर्वसयुक्तो भवति । तेन पुण्येन पाप विनिहत्य क्षपयित्वा पश्चादुत्तरकाल स क्षपिताशेषकल्मषो जायते । ज्ञानविदीपितात्मा ज्ञानप्रकाशितचित्सदानदाद्वितीयवाख्यो भवति ॥८॥ झानेन चात्मानमुपैति विद्वानथान्यथा वर्गफलानुकांक्षी। अस्मिन्तं तत्परिगृह्य सर्यममुश भुंक्त पुनोति मार्गम् ॥ ९ ॥ अथ ज्ञानेन चात्मान परमात्मानमुपैति विद्वानात्मवित् । अथ चेत् । अन्यथा पुनरीश्वरार्थ कर्मानुष्ठानेन क्षपिताशेषफल्मपो ज्ञानी न भवति ता वर्गफलानुकाक्षादियफलानुकाक्षी स्वर्गदिफलानुकाक्षी सन्नस्मिलोके कृत तद्यज्ञादिक परिगृह्य सर्वममुत्र परलोके तत्फलमुपभुक्के । सत फर्म शेषेण पुनरेति मार्ग ससारमार्गम् । तथा च वति । तस्मिन्यावत्सपातमु- पिनाऽथैतमेगाधान पुनर्निवर्तन्त इति ॥ ९ ॥ अस्मिल्लोके तपस्तप्तं फलमन्यत्र भुज्यते । ब्राह्मणानां तपस्वृद्धमन्येषां तावदेव तत् ॥१०॥ इदानी विद्वदविद्वदपेक्षया कर्मणां फलपम्पमाह | अस्मिन्निति । अस्मिल्लोके यत्क्षपस्तात तस्य फलममुत्रामुखिमल्लीके भुज्यते । इति सपा ·सनत्सुजातीयभाप्यम् । समानम् । ब्राह्मणानां ब्रह्मविदां पुनरयं विशेष । तपस्वृद्धमतीव समृद्ध फल वृद्धिर्भवतीत्यर्थ । तथा च श्रुतिः । यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनि पदा तदेव वीर्यवत्तर भवतीति । अन्येषामनात्मविदा वैषयिकाणा तावदे तन समृद्ध भवति । यस्य कर्मणो यत्फल श्रुत तावन्मात्रफलसाधन न फलसमृद्धिहेतुर्भरतीत्यर्थ ॥ १० ॥ धृतराष्ट्र उवाच- कथं समृद्धमप्युद्धं तपो भवति केवलम् । सनत्सुजात तब्रूहि कथं विद्याम तद्वयम् ॥११॥ श्रुत्वैमाह धृतराष्ट । कथामिति । श्लोकोऽय स्पष्टोर्थ ॥ ११ ॥ सनासुजात उवाच- निष्कल्पप तपस्त्वेतत्केवलं परिवक्षते । एतत्समृद्धमप्युद्धं तपो भवति नान्यथा ॥ १२ ॥ एस पृष्ट प्राह भगनान्सनस्सुजात । निष्कल्मपमिति । यदेतन्निष्क ल्मष तपस्तत्केवल परिचक्षते । केरलं बीजमित्युक्ते सर्वस्यास्य प्रपचस्य वीज निमित्त यत्तत्केरलमित्युक्तम् । आहोशना गुणसाम्ये स्थित तत्त्व केवल विति कथ्यते । केवलादेतदुत जगत्सदसदात्मकमिति । तदेव केवल तप समृद्धमप्युद्ध भवति नान्यथा । यदा निष्फल्मप न भवति सकल्मष स्यात्तदा समृद्धमप्यसमृद्ध भपति || १२ ॥ तपोमूलमिदं सवं यन्मा पृच्छसि क्षत्रिय । तपसा वेदविद्वास परेत्यामृतमाप्नुयु ॥१३॥ तदेव प्रशसति ! तपोमूल मिति ! स्पष्टोऽर्थ ॥ १३ ॥ धृतराष्ट्र उवाच- कल्मपं तपसो महि श्रुतं निष्कल्मप तप । सनत्सुजात येनेदं विद्या गुह्यं सनातनम् ॥१४॥ श्रुत्वैवमाह राजा । कल्मषामिति । अस्पार्थ । निष्फल्मष तपश्चैत- केवल परिचक्षत इति श्रतस्य तपस कल्मष ब्रूहि ! हे सन सुजात ।

·सनत्सुजातीयमाध्यम् । येन निष्कल्मरेण तपसदं गुह्यं सनातनं ब्रह्माहं विद्यामिति ॥ १४ ।। सनत्सुजात उचाच- क्रोधादयो द्वादश यस्य दोपास्तथा नृशंसानि च सप्त राजन् । शानादयो द्वादश चाततानाः शास्त्रे गुणाये विदिता द्विजानाम् ॥१५॥ एव पृष्टः प्राह भगवान् । क्रोधादय इति । क्रोधादयो यस्य तपसो द्वादश दोषाः कल्मपाः । तथा नृशंसानि च सप्त हे राजन्यस्य तपसो दोषाः । तथा ज्ञानादयो द्वादश चातताना विस्तीर्यमाणाः शास्त्रे वेदशास्त्र ये विदिता गुणा द्विजानां तान्गुणान्दोपांच वक्ष्यामीत्यभिप्रायः ॥१५॥ क्रोध: कामो लोभमोहौ विचित्साऽपाऽसूया मानशोको स्पृहा च। ईर्ष्या जुगुप्सा च महागुणेन सदा वज्या द्वादशैते नरेण ॥१६॥ क्रोधादीन्दर्शयति क्रोध इति । क्रोधी नाम कामप्रतिधातादुत्पद्यमा- नस्तादनाक्रोशनादिहेतुः कामहानिहेतुकश्चान्तःकरणविक्षेपो गात्रवेदक- पनादिलिंगः । काम स्याद्यभिलापः । लोमः परद्रव्येच्छा न्यायाजितस्य स्वकीयस्य च द्रव्यस्य तार्थविनियोगासामर्थ्य वा । मोहः कृत्याकृत्यवि. वेकशून्यता | विवित्सा विषयरसान्वेतुमिच्छा । अकृपा निष्ठुरता । असूया गुणेषु दोषाविष्करणं परगुणादिष्वक्षमा का | मान आत्मबहुमानत्वम् । शौक इष्टार्थवियोगजोऽन्तःकरणविक्षेपो रोदनाचतनादिलिंगोऽप्रतीकार- विषयः । स्पृहा विषयभोगेच्छा । ईर्ष्या परनियामसहिष्णुता । जुगुप्सा परगुणानपहातुमिच्छा बीमत्सा वा । एते क्रोधादयो द्वादश दोपाः तपसः कल्मषरूपाः सदा वाः । महागुणेन ब्राह्मणेन । महागुणो ब्रह्मप्राप्तिगुणः । तेन ब्रह्मप्राप्तिलक्षणेन महागुणसमान्वि- तेन वर्जनीया इत्यर्थः । उक्तं च नाममहोदधौ । "मह ब्रह्म इति प्रोक्तं महत्त्वान्महतामपि । तत्प्राप्तिगुणसंयुक्तो महागुण इति स्मृत" इति । अथवा ब्राह्मणानामुत्कृष्ट गुणयोगः स्वभावसिद्धः । तथा चोक्तं भगवता शमोदमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च । ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्म- ।

·४७२ सनत्सुजातीयमाष्यम् । कर्मस्वभावजम् " ॥ १६॥ एकैकमेते राजेंद्र मनुष्य पर्युपासते। लिप्समानान्तर तपा मृगाणामिव लुब्धकः ॥ १७॥ एतेषां सदा वत्वे हेतुमाह । एकैकमिति । यथा मृगाणामतर छिद्र लिप्समानो रघ्रान्वेषणपरो लुब्धको मृगयुरनुवर्तते यथा च छिद्र लब्धा तान्हन्ति तथा तेषां मनुष्याणा रध्रान्वेषणपरा एते कोधादय एकैक मनुष्य पर्युपासते । अथवा मनुष्यान्पर्युपामत इत्यपि पाठ । तस्मिन्नेकैक मनु- ष्यान्पृथक्पृथक्पर्युपासत इति योजना । तथा छिद्र लब्धा तान्हन्ति । तस्मादेतेष्वेकोऽपि दोपो विनाशकारणम् । यस्मादेव तस्मात्सदा वा इत्यर्थ । उक्त च हिरण्यगर्भे । यथा पाथस्य कान्तारे सिंहव्याघ्रमृगादय । उपद्रवकरास्तद्वत्क्रोधाद्या दुर्गमा नृणामिति ॥ १७ ॥ संभोगसंविद्विपमेधमानो दत्तानुतापी कृपणो बलीयान् । वर्गप्रशंसी वनितां च द्वेधा एते परे सप्त नृशंसरूपा ॥ १८ ॥ इदानीं नृशससप्तकमाह संभोगेति । सभोगे विषयसभोगे सविद्यस्य बुद्धिर्वतते स सभोगसवित् । विषमिव परेषामुपद्रव कृत्वैधमानो वर्धमान । अथवा द्विषमेधमान इति पाठान्तरे द्विष द्वेष्य कर्मकृत्वा प्राणिना तद्वा- रेणैधमान इति । दान दत्त्वानुताप करोतीति दत्तानुतापी । यत्किंचिदर्थ- लवलाभमात्रलोभारसविमान सहते य स कृपण । अबलीयाज्ञानबल वर्जित । वर्गप्रशसी । इद्रियवर्गप्रशसी । वनिता च द्वेष्टाऽनन्यशरणा भाया यो द्वेष्टि । एते परे पूर्वोक्तेभ्य क्रोधादिभ्य सप्त नृशसरूपा ॥ शानं च सत्यं च दम श्रुतं च अमात्सर्य हास्तितिक्षाऽनसूया। यशश्च दानं च धृति शमश्च महाव्रता द्वादश ब्राह्मणस्य ॥१९॥ इदानी ज्ञानादयो द्वादशोच्यन्ते । ज्ञान चेति । ज्ञान तत्त्वार्थसवेदनम्। सत्य यथार्थभाषण भूतहित च । दमो मनसो दम । श्रुतमध्यात्मशास्त्र.

·सनत्सुजातीयभाष्यम् । ४७३ अवणम् । मात्सर्य सर्वभूतेष्वसहमानता तदभावोऽमात्सर्यम् । हीरकार्य- करणे लज्जा ! तितिक्षा द्वंद्वसहिष्णुता । अनसूया परदीपानाविष्करणम् । यज्ञोऽग्निष्टोमादिमहायज्ञश्च । दानं ब्राह्मणादिभ्यो धनादिपरित्यागः। धृति- विषयसनिधाविद्रियनिग्रहः । शमोऽन्तःकरणोपरतिबहिःकरणोपरतिरिति केचित् । एते ज्ञानादयो महावताः परमपुरुषार्थसाधनभूता ब्राह्मणस्य वर्णिताः । ये ज्ञानादयो द्वादश चातताना इति पूर्व प्रस्तुतास्त वर्णिताः।। यत्त्वेतेभ्योऽप्रयसेवादशेभ्यः सर्वामिमां पृथिवीं स प्रशिष्यात् । त्रिभिट्टाभ्यामेकतो वाऽचिमुक्ताः क्रमाद्विमुक्ता मौनभूताभवन्ति॥२० इदानी गुणस्तुति करोति । यस्विति । यस्त्वेतेभ्यः पूर्वोक्तेभ्योऽप्रव. सैत् । प्रवासं न करोति तैरव समन्वितो भवेत् । स सर्वामिमा पृथिवा प्रशिष्यात्प्रशास्ति । आरमाशं करोति । य एतेषां मध्ये त्रिभिभ्यिामकत एकरमावा विमुक्ता एतेपामन्यतमेनापि समन्विताः । त एते कमेण विमुक्त विशिष्टज्ञानिनो भूत्वा मौनभूता भवन्ति ब्रह्मविदो भवन्ति ॥ २० ॥ दमोऽयादशदोपः स्यात्प्रातिकूल्यं कृते भवेत् । अनृतं पैशुनं तृष्णा प्रातिकल्यं तमोऽरतिः ॥ २१ ॥ लोकद्वेपोऽभिमानश्च विवादः प्राणिपीडनम् । परिवादोऽतिवादः स्यात्परितापोऽक्षमाऽधृतिः ॥२२॥ मसिद्धिः पापकृत्यं च हिंसा चति प्रकीर्तिताः । एतैदोपैर्विमुक्तो यः स दमः सद्भिरुच्यते ॥ २३ ॥ इदानी दमदोषानाह श्लोकत्रयेण । दम इत्यादिना । दमोऽष्टादशदो- 'पसमन्वितो भवति । फिमिति तेषां दोषत्वामिति प्रातिकूल्यं कृते भवेत् । एतेषामन्यतमे कृते दमस्य प्रतिकूल भवेत् । अनृतमयथार्थवच- नम् । पैशुनं परदूषणाचनम् । तृश्णा विषयाशा । प्रातिकूल्यं सर्वेषां प्रतिकूलता । तमोऽज्ञानम् । अरतिपंथालाभेनासंतुष्टिरथवा रतिःस्त्रीसंभोगे- ·. ४७४ सनत्सुजातीयभाष्यम्। वभिरतिः ॥ लोकद्वेषो लोकानामुद्वैगाचरणम् । अभिमानः सर्वत्राप्रणति- भावः । विवादो जनकलहाचरणम् | प्राणिपीडनं स्वदेहसंपूरणाय प्राणि- हिंसा । परिवादः समक्ष परदूपणाभिधानम् । अतिवादो निरर्थकोऽति- प्रलापः । परितापो वृथा दुःखचिंतनम् । अक्षमा द्वंद्वासहिष्णुता । अधृतिरिदियार्थेषु चपलता । असिद्धिर्धर्मज्ञानवैराग्याणाम् | पापकृत्यं प्रतिषिद्धाचरणम् । हिंसाऽविहितहिंसा । इति दमदोपाः प्रकीर्तिताः । एतैः अनृतादिभिर्योपैविमुक्तो यो गुणः स दम इति सद्भिरुच्यते ॥२१-२३॥ मोऽष्टादशदोप: स्यात्यागो भवति पड्विधः । विपर्ययाः स्मृता एते मददोपा उदाहृताः ॥ २४॥ इदानीं मददोपानाह ! मद इति । एतेऽनृतादिहिंसान्ता ये दमदोषन्वेन स्थिताः स्मृताः । त एते विपर्ययाः स्मृताः सत्यादिरूपत्वेन स्मृता मद- दोषा मदनाशकरा उदाहृताः। त एते सत्यापैशुनातृष्णाप्रातिकूल्यात- मारतिलोकोद्वपानीभमानविवादाप्राणिहिंसापरिवादानतिवादापरितापक्षमा- धृतिसिद्धयपापकृत्याहिंसा इत्येते मदनाशकरा उदाहृताः ॥ २४ ॥ श्रेयांस्तु पड्विधस्त्यागस्तृतीयो दुष्करो भवेत् । तेन दुःखं तरन्त्येव भिन्नं तस्मिञ्जितं कृते ॥ २५ ॥ त्यागो भवति पाईध इत्युक्तं तत्राह । श्रेयानिति । श्रेयांस्तु पड्- विधेषु त्यागेषु तृतीयत्यागो दुष्करो दुःखसंपाद्यः । तृतीयेन त्यागेन दुःखमाध्यामिकादिभेदाभन्नं तरन्येव । तस्मिरत्यागे कृते सर्व जितं भवत्येव ॥ २५ ॥ अर्हते याचमानाय पुत्रान्वित्तं ददाति यत् । इष्टापूतं द्वितीयं स्यान्नित्यं वैराग्ययोगतः ॥ २६ ॥ कामस्त्यागश्च राजेंद्र स तृतीय इति स्मृतः । अप्रमादी भवेदेतैः स चाप्यष्टगुणो महान् ॥ १७ ॥ त्यागषट् दर्शयति । अर्हत इति सार्थेन । अर्हते दानयोन्याय । याच- ·सनत्सुजातीयभाष्यम् । मानाय पुनावित्त ददाति यत् । तदेव त्यागद्वय पण्णा मध्ये प्रथमम् । इष्टापूर्त द्वितीय स्यात् । इष्ट श्रौतैककर्माण यद्दानम् । पूर्त स्मातेककर्मणि । इष्ट देवेभ्यो दत्त पूर्त पितृभ्य इति केचित् । नित्य घेराग्ययोगतो विशु सत्त्वस्था नियमादिदोपदर्शिनो रिक्ततया साधनादिपरित्याग काम- स्त्यागवेति तृतीय । षष्णा यत् द्विकत्रय तेषु तृतीयं द्विकरूपत्याग इत्य- भिप्राय । किमभिर्भवतीत्याह । अप्रमादीति । य एते परित्याग समन्वित सोऽप्रमादी भवेत् । सोऽप्रमादोऽष्टगुणोऽष्टभिर्गुणै समन्वितो भवति ॥२६॥२७॥ सत्य ध्यानं समाधान चौद्यं वैराग्यमेव च । अस्तेय ब्रह्मचर्य च तथाऽसंग्रहमेव च ॥ २८ ॥ के ते तान्दर्शयति । सत्यमिति । सत्य यथार्थभाषणम् । ध्यान चेतस कस्मिंश्चिन्छुभाश्रये मडलपुरयादौ तैलधारावत्सततारि छेदिनी प्रवृत्ति । समाधान प्रणवन विश्वायुपसहार कृत्या स्वाभाविकचित्सदान- दाद्वितीयब्रह्मात्मनारस्थानम् । चौद्य कोह फस्य कुतो वेति । वैराय दृश्यनुविकविषयवितृष्णता । अस्तेयमचौर्यमा मनो द्रव्य वा । आत्मचौर्यमुक्तम् । “ योऽन्यथा स तमात्मानम यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृत पाप चौरेणात्मापहारिणेत्यादि" | ब्रह्मचर्यमष्टागमैथु नत्याग । तथा चोक्तम् । ' दर्शन स्पर्शन केलि कीर्तन गुह्यभाषणम् । सकल्पोऽ भ्यवसायश्च क्रियानितिरेव च । एत मैथुनमष्टाङ्ग प्रपदन्ति मनीषिग । विपरीत ब्रह्मचर्यमेतदेवाष्टलक्षणमिति" ! असाहोऽपरिग्रह पुनदारक्षेत्र- गृहादीनाम् । एतत्परिपालयेत् ॥२८॥ एघ दोपा दमस्योक्तास्तान्दोपान्परिवर्जयेत् । दोपत्यागोऽप्रमाद स्यात्स चाप्यप्रगुणो मत ॥ २९ ॥ दोपावर्जयेदिन्याह । एवमिति । दमोऽटादशोप त्यादिति ये दोपा उक्तास्तान्वर्जयेदिति । करमादित्यत्राह| दोप यागेऽप्रमाद स्यात्तेषु दोपे ·सनरसुजातीयमाप्यम् । । स्यक्तेषु प्रमादादि न स्यादित्यर्थः । सोऽप्यप्रमादोऽष्टगुणो मतः सत्यं ध्यानमित्यादीनां पूर्वमेवोपदिष्टमित्यर्थः ॥ २९ ॥ सत्यात्मा भव राजेंद्र सत्ये लोकाः प्रतिष्ठिताः। तांस्तु सत्यमुखानाहुः सत्ये ह्यमनमाहितम् ॥ ३०॥ इदानी सत्यस्तुतिः क्रियते । सत्यात्मेति । सत्यारमा सत्यरूपो भवेति। हे राजेंद्र सत्ये लोकाः प्रतिष्ठिताः । अमृतं मोक्षः ॥ ३० ॥ निवृत्तेनैव दोपेण तपोवतमिहाचरेत् । एतद्धातृकृतं वृत्तं सत्यमेव सतां व्रतम् ॥ ३१॥ निवृत्तेनेति । निवृत्तेनैव दोषेण क्रोधादय इत्यादिना पूर्वोक्तदोषरहि- तस्तपोवतमिहाचरेत् । एतद्धात्रा परमेश्वरेण कृतं वृत्तं सत्यमेव सतो परं व्रतम् ॥ ३१॥ दोपैरेतैर्विमुक्तं तु गुणैरेतैः समन्वितम् । एतत्समृद्धमप्युद्धं तपो भवति केवलम् ॥३२॥ इदानी कथं समृद्धमित्यादिनोपकान्तं प्रकरणार्थमुपसंहरति । दोधै- रिति । देोपरेतैः क्रोधादय इत्यादिना पूर्वोत्तैर्विमुक्तं गुगैरेतै नादिभिः -समन्वितं यदेतत्समृद्धमप्युद्धं तपो भवति केवलम् ॥ ३२ ॥ यन्मां पृच्छसि राजेंद्र संक्षेपात्प्रवीमि ते । पतत्पापहरं शुद्ध जन्ममृत्युजयपहम् ॥ ३३ ॥ किं बहुना | यन्मामिति । हे राजन्यन्मा पृच्छसि तत्संक्षेपात्समासतो ब्रवीमि ते । एतत्पापहरं शुद्ध फलाभिकांक्षारहितं तपोवतं जन्ममृत्युजरा- 'पहं वक्ष्यमाणम् ॥ ३३॥ इंद्रियेभ्यश्च पंचभ्यो मनसश्चैव भारत ॥ अनीतानागतेभ्यश्च मुक्तश्चेत्स सुखी भवेत् ॥३४॥ एतत्पापहरं शुद्धमित्युतम् । किं तदिति चेत्तत्राह । इंद्रियेभ्य इति । हे भारत सविषयेभ्यः पंचभ्य इंद्रियेभ्यो वर्तमानेभ्यो मनसश्च तथातीते.

·सनत्सुजातीयमाप्यम् । ४७७. भ्योऽनागतेभ्यश्च मुत्तश्चेत्स सुखी भवेन्मुक्त एव भवतीत्यर्थः ॥ ३४ ॥ धृतराष्ट्र उवाच- आख्यानपंचमैदेभूयिष्ठं कथ्यते जनः । तथा चान्ये चतुर्वेदास्त्रिवेदाश्च तथाऽपरे ।। ३५ ॥ एवमुक्ते प्राह धृतराष्ट्रः । आख्यानेति । आख्यानं पुराणं पंचमं येषां वेदानों ते आख्यानपंचमाः । श्रूयते च छांदोग्य । इतिहासपुराणं च पंचमो वेद इति । तैराख्यानपंचमैदर्भूयिष्ठमत्यर्थं कथ्यते श्लाव्यते बहुमन्यते । सर्वस्मादधिकोऽहमिति कथ्यत इति केचित्पठन्ति । आ. ख्यानपंचमैवेदैः कश्चिजनः पंचवेदी कथ्यते । तथा चान्ये चतुर्वेदा- त्रिवेदाः ॥ ३५॥ द्विवेदाश्चैकवेदाश्च अनृचश्च तथाऽपरे । पतेपु मेधिकं घूहि यमहं वेद ब्राह्मणम् ।। ३६ ॥ अपरे द्विवेदा एकवेदाश्च । अनुचश तथापरे । एतेषु मुनुष्येष्वाधिक श्रेष्ठं ब्रूहि यमहं ब्राह्मणं वेद विद्याम् ॥ ३६ ।। सनत्सुजात उवाच- एकवेदरय चाशानाद्वेदास्ते यहयोऽभवन् । सत्यस्यैकस्य राजेंद्र सत्ये कश्चिदवस्थितः ॥ ३७ ।। एवं स्वाभाविकचित्सदानंदाद्वितीयब्रह्मात्मनावस्थितः स एव ब्राह्मण इति दर्शयिष्यत्तद्वयतिरिक्तस्य सर्वस्य तदज्ञानमूलत्वं दर्शयति । एकवेद- स्येति । एकस्य वेदस्य वेद्यमिदं रूपमनिदं वेदरूप वेदनं वेदो ज्ञानम् । एकस्याद्वितीयस्य सविपस्येत्यर्थः । तस्यैकवेदस्य ब्रहाणोऽनवगमात् । गादयो वेदा बहवोऽभवन् । अत्र ऋगादिवेदास्तत्प्रतिपत्त्यर्थं विचार कुर्वन्तीति वेदाख्यामवाप्नुयुः । अथवा सद्भावं साधयन्तीति वेदाः। विदन्ति वेदनहेतुभूता इति वा वेदाः । अथ वा ब्रह्माधीनं परमात्मानं लभन्त इति वेदाः । अथ वा ब्रह्मादीनामात्मानं लभन्त इति वेदाः।

·४७८ सनत्सुजातीयभाष्पम्। ब्रहाण आवृतस्य लाभहेतव इति वा वेदा ! नभग रमतया लाभ- हेतर इति वा वेदा । विद विचारणे । विद सत्तायाम् । चिद ज्ञाने विद लाभे । एतेषा धातूना विषय वर्तन्ते यस्मात्ततो वेदा इत्युक्ता स एको वेद । क इति चेत् । सत्य ज्ञानमनत ब्रह्म । एकमेवाद्वितीयमित्यस्य श्रुतिप्रतिपाद्यस्यैकस्य ब्रह्मण सिद्धत्वान्न चाशकेत्यर्थ । तत्मत्यस्य वेदस्वरूपस्य ब्रह्मणोऽननग- माद्वेदा वहर ख्याता सर्व वेदास्तदर्थदर्शनहेतव । हे राजेंद्र व पुन कश्चित्सत्ये स्थित इति ॥ ३७ ॥ सत्यात्प्रच्यवमानाना सकल्पावितथाऽभवन् । तत कर्म प्रतायेत सत्यस्यानवधारणात् ॥ ३८ ॥ भूयो मे शृणु । सत्यादिति । सत्यादिलक्षणाद्रह्मण प्रध्यवमानाना सकल्पा चितथा अभवन् । व्यर्था भवन्ति । साभाविकसत्यसकल्पादयो न सिव्यन्तीत्यर्थ । तत कर्म यज्ञादि प्रतायेत विस्तृत भवेदित्यर्थ । तदेत सर्व सत्यस्य सत्यादिलक्षणस्य व्रह्मणोऽनपधारणादनवगमात् । आत्मा ज्ञाननिमित्तत्वात्ससारस्य । यावत्परमात्मानमात्मत्वेन साक्षान तावदय तापत्रयाभिभूतो मकरादिभिरिव रागादिभिरितस्तत समाकृष्य माण इतस्ततो मुह्यमानोऽप यसकल्प स्वर्गपश्चान्नादिहेयसाधनेषु वर्तत इत्यर्थ ।। ३८ ॥ विद्याद्वहपठन्त तु बहुवागिति ब्राह्मणम् । य एव सत्यान्नापेति स शेयो ब्राह्मणस्त्वया ॥ ३९॥ इदानी ब्राह्मणलक्षणमाह । विद्यादिति । बहुपठन्तमाख्यानपचमदा भ्यायिनम् । बहुवागिति विद्यान्न साक्षाद्राह्मणमिति । कस्ताहि मुरयो ब्राह्मण इति चेत । य एतत्सत्यादिलक्षणा नापैति न क्षरति चित्सदान दाद्वितीयब्रह्मरूपणावतिष्ठते स एव ब्राह्मणस्त्वया ज्ञेय । नेतरा य सत्या च्युतोऽहतार्थ स कर्मणि प्रवर्तत । तथा च ब्रह्मनिदमेव ब्राह्मण दर्श. ज नाति ·सनत्सुजातीयभाष्यम् । ४७९ यति श्रुति । मौन चामौन च निर्विद्याथ ब्राह्मण इति विपापो विज्वरो विचिकित्सो ब्राह्मणो भवतीति च ॥ ३९॥ छंदांसि नाम द्विपदां वरिष्ठ स्वच्छंदयोगेन भवन्ति तत्र । छंदोविदस्तेन च तानधीत्य गता हि वेदस्य न वेधमार्या ॥४०॥ भदेतदेव यदि तदेव ब्रह्म सिध्येत् । न च सिध्यत्यन्यपरत्वाद्वेदस्यति तत्राह उदासीति । हे द्विपदा वरिष्ठ छदाति वेदा मछदयोगेन स्वच्छ दता स्वाधीनता ययाकाममित्यर्थ । तत्रैव परमात्मनि प्रमाण भवति । श्रूयते च सर्व वेदा यत्पदमामनन्ति । वेदैश्च सरहमेव वेद्य इति च । पुरु पार्थपर्यवसायित्वाद्वेदस्य तद्व्यतिरिक्तस्यानित्याशुचिदु खानुविद्वत्वेन पुरु- पार्थवाभावात्तस्वरूपत्वतत्साधकवत प्रतिपादकन वेदाना प्रमाणत्व मित्यर्थ । यस्माद्वेदा स्वच्छदयोगेन तर परमात्मनि प्रमाण भवन्ति तेन च हेतुना तान्येदानधीत्यावगम्य वेदान्तश्रवणादि कारण कृत्वा गता. प्राप्ता वेदस्य सचिद्रूपस्य परमात्मन स्वरूप न वेद्य प्रपचमार्या पडिता ब्रह्मविद ॥ ४० ॥ न चेदाना वेदिता कश्चिदस्ति वेधन वेद न विदुर्न वेद्यम् । यो वेद वदं स च वद वेद्य यो वद वेद्य न स वेद सत्यम् ॥४१॥ एष तहिं वेदवेद्य वे अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि । यतो चाचो निवर्तन्ते इत्यादि शिरोव प्रसज्यतत्यत्राह । न वेदानामिति । न चेदानामृगादीनां मध्ये कश्चिदपि वेद परमात्मनो वाचामगोचरस्य सचि- दूपस्य वेदितास्ति । कस्माद्यस्माद्वैद्येन जडरूपेण वेद सविद्रूप न चिदु । न वेद्य प्रपचमपि न विदु । सनिदधीन वात्सर्वसिद्धे । यस्मात्सादिर्धाना सर्वसिद्धिस्तस्माद्यो वेद सपिप परमात्मान वेद जानाति स च वेद वैद्य मिद सर्वम् । तथा च श्रुति । आत्मा वा अरे द्रष्टव्य श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य । आत्मनो वा अरे दर्शनेन श्रपणेन मत्या विज्ञानेनेद सां विदितमिति । एकविज्ञानेन सर्व विज्ञातमिति च । यो वेद्यमिद रूप

·४८०
सनत्सुजातीयभाष्यम् ।
वेद जानाति स सत्य सत्यादिलक्षण परमात्मानं न वेद ॥ ४१ ॥
यो वेद वेदान्स च वेद वेद्यं न तं विदुर्वेदविदो न वेदाः ।
तथापि वेदेन विदन्ति वेदं ये ब्राह्मणा वेदविदो भवन्ति ॥ ४२ ॥
नन्वेव तर्हि वेद्येन वेद न विदुर्न वेद्यमिति वदतोऽनात्मविद प्रपचा-
सिद्धिरेवे युक्त भवतीत्याशक्याह । यो वेदेति।यो वेद जानाति गादीन्वे
दान्स च वेदवेद्य सोऽप्यनात्मविदविच्छिन्नेन सवेदनेन वेद्य प्रपच वेद ।
नन्वेव चेत्तहि वेदवित्परमात्मान विजानीयादित्याशक्याह । न त परमा-
मान वाचामगोचरं विदुर्वेदविद । न वेदा वेदा अपि न त बिदु । न
त विषयीकुर्वन्तीत्यर्थ । कथचिल्लक्षणया बोधयन्तीति भाव । नन्वेव
तर्हि कथमोपनिषद ब्रह्म स्यान्नेत्याह । तथापि वेदेन विदन्ति वेद यद्यपि
वागाद्यविषय ब्रह्म तथापि वेदेन झगादिना विदन्ति जानन्ति वेद सवि-
द्रूप परमात्मानम् । के ते ये ब्राह्मणा वेदविदो भवन्ति । वेदानामुपनिष
द्वाक्यानामुपस्मोपसहाराभ्यासापूर्वताफलार्थवादोपपत्तिरूपपड्विधलिंगेन
जहदजहल्लक्षणया तत्त्वमस्यह ब्रहारम्ययमात्मा ब्रह्मेत्यादिना सदस्य सवि-
द्रूपस्य परमात्मन प्रतिपादनप्रकार जानतीत्यर्थ || ४२ ।।
धामांशभागस्य तथा हि वेदा यथा च शाखा विमहीरहस्य ।
सवेदने चैव यथामनन्ति तस्मिन्हि नित्ये परमात्मनोऽथें ॥४३॥
कथ तीविषयमेव ब्रह्म वेदा प्रतिपादयन्तीत्याशक्याह । धामेति ।
धामाशभागस्य । रात्रिधामश्वद् इति श्रुते । चद्राशभागस्य प्रतिपञ्चद्रफला-
दर्शने यथा महारुहस्य वृक्षस्य शाखा हेतुर्भवति तथा वेदास्तस्यैव परमा-
रमन स्वरूपभूतसवेदने नित्येऽविनाशिन्यर्थे परमपुरुषार्थरूपे परमानद-
स्वरूपे हेतवो भवन्ति । मुगयो न पुन साक्षाद्वाचामगोचर परमात्मान
प्रतिपादयन्येवमामनन्ति ॥४३॥
अभिजानामि ब्राह्मणमाख्यातारं विचक्षणम् ।
पर हितत्परं ब्रह्म जानात्येव च ब्राह्मण ॥४४॥

·सनत्सुजातीयभाष्यम् । ४८१ य एष वेदाना वेदरूपात्मप्रतिपादनप्रकारमरगम्य व्याचष्टे सोऽपि ब्रामण इत्याह । अभीति । एव वेदप्रतिपादनप्रकार यो व्याचष्टे तमा- ख्यातार विचक्षण ब्राह्मणमभिजानामि । यस्तु बाल्यपाडित्यादिक निर्वि- यावस्थितस्तमेन ब्राह्मण हुने इति श्रुति । तथा हि " ब्राह्मण पाडिल्य निर्विद्य बाल्येन तिष्टासद्वाल्य च पाडित्य च निर्विद्याथ मुनिरमोन मौन च निर्विद्याथ ब्राह्मण" इति । ननु कथमुच्यते ब्रह्माभिजानामि ब्राह्मण- माख्यातार विचक्षणमिति तत्राह- वेदाना वेदप्रतिपादन यथोक्त यो विजानाति पर हि तत्पर ब्रह्म जाना येव । अत स ब्राह्मणो भवति । यो हि पाडिय निधि स्थित स क्षिप्र बाल्यादिक निर्विद्य ब्राह्मणो भन. तात्यभिप्राय ॥४४॥ नास्य पर्येपणं गच्छेत्प्रत्यर्थिपु कथंचन | अविचिन्वन्निम दे ततः पश्यति तं प्रभुम् ॥ ४५ ॥ यस्मात्सत्यनिष्टस्यैर ब्राह्मणस्य प्रसिद्धिस्तरमाद्विषयपरो न भोदित्याह नास्येति । नास्य जगत पर्येपण गन्छेद्विषयान्येपणपरो न भवेदित्यर्थ । प्रत्यर्थिषु प्रतिपक्षभूतहेंद्रियादिनिमित्तमविचिन्वन्विषयसचयमकुर्वन्निम प्रत्यगामान वेदेधूपनिषत्सु तत्त्वमस्यादिवाक्येषु तत पश्चात्पश्यति त प्रभु परमात्मानमात्मत्वेन जानातीत्यर्थ । अथवा नास्यात्मन पर्येपणम- न्वेषण गच्छत् । प्रत्यर्थिषु प्रतिपक्षभूतदेहेंद्रियादिषु । देहेंद्रियतद्धर्माना- मित्वेन न गृह्णीयादित्यर्थ । अविचिन्वन्देहेंद्रियतधर्मानात्मत्वेनासचिन्यन्। तसाक्षिणमात्मानमेय प्रतिपद्यमानस्तत्त्वपदार्थशोधनानतरमिम प्रमात्रादि- साक्षिण परमात्मान पश्यति । देहेंद्रियादिकमात्मत्वेनाप्रतिपद्यमानत्तत्वम- स्यादिवाक्यै परमात्मानमात्मत्वेन पश्यतीत्यर्थ ॥ ४५ ॥ तूप्णीभूत उपासीत न चेच्छेन्मनसा अपि । अभ्यावतेत ब्रह्मास्मै बदनंतरमाप्नुयात् ॥ ४६ ॥ यस्मादेव तस्मात् । तूष्णीमिति । यस्मात्सर्व विषयपरित्याग एवात्मदर्श-

·४८२
सनत्सुजातीयभाष्यम् ।
नसिद्धिस्तस्मात्तूष्णीभूतः स्वात्मव्यतिरिक्त सर्व परित्यज्य केवलो भूत्वा
स्वात्मानमेव लोकमुपासीत । न चेच्छेन्मनसा अपि विषयेंद्रियेच्छां न
कुर्यात् । यस्तूष्णीभूतो विषयोपसंहारं कृत्वा स्वात्मानमेव लोकमुपास्ते ।
भस्मै तूष्णीभूताय ब्राह्मणाय ब्रह्मापूर्वादिलक्षणमम्यावर्तेत । अभिमुखीम-
वेदित्यर्थः । श्रूयते च- "यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैप आत्मा विवृणुते
तनुं स्वामिति" | अनंतरमाविर्भूतस्वरूपः सन्यहु भूमानं तमसः परं
परमात्मानमाप्नुयात् ।।४६॥
मौनाद्धि स मुनिर्भवति नारण्यवसनान्मुनिः।
अक्षरं तत्तु यो वेद स मुनिः श्रेष्ठ उच्यते ॥४७॥
मुनिरप्येप एवेत्याह मौनाद्वीति । मौनात्पूर्वोक्ताःत्तूष्णीभावादेव मुनि-
र्भवति न पुनररण्यवासमात्रान्मुनिर्भवति । तेषामपि तूष्णीभूतानां मध्ये
यस्तु पुनरक्षरमविनाशिनं परमात्मानं वेद अयमहमस्मीति साक्षा.
जानाति स मुनिः श्रेष्ठ उन्यते । श्रूयते च । एतमेव विदित्वा मुनिर्भ-
वतीति || ४७॥
सर्वार्थानां व्याकरणाद्वैयाकरण उच्यते ।
तन्मूलतो व्याकरणं व्याकरोतीति तत्तथा ॥४८॥
वैयाकरणोऽप्येष एवेत्याह सति । सर्वार्थानां व्याकरणाद्वैयाकरण
उच्यते । न पुनः शब्ददेशव्याकरणाद्वैयाकरणो भाति । भरतु सवा
र्थानां व्याकरणाद्वैयाकरणत्वम् । ततः किमिति चेत्तत्राह । तन्मूलतो
व्याकरणम् । पूर्वोक्तादक्षराद्धि सर्वस्य नामरूपप्रपचस्प व्याकरणम् ।
श्रूयते च । अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति । तस्मा-
ब्रह्मण एव साक्षाद्वैयाकरण व्याकरोतीति तत्तथा विद्वानपि तत् प्रल
तथैव व्याकरोतीति वैयाकरणः ॥ ४८ ॥
प्रत्यक्षदर्शी लोकानां सर्वदशी भवेधरः।
सत्ये वै ब्राह्मणस्तिठस्तद्विद्वान्सविवेत् ॥४९॥

·सनत्सुजातीयभाष्यम् । सर्वज्ञोऽप्येष एवेत्याह । प्रत्यक्षेति । प्रत्यक्षदर्शी लोकानां यः प्रत्यक्षेण भूरादील्लोकान्पश्यति स सर्वदर्शनो भवेत् । सर्वरूपं परमात्मानं पश्यति । असौ पुनः सत्ये सत्यादिलक्षणे ब्रह्मणि तिष्ठन्मनः समादधाति । तद्विद्वा- न्सत्यादिलक्षण ब्रह्म विद्वानात्मत्वेन सर्व जानन्सर्व जानातीत्यर्थः । तस्मा. देष एव सर्वज्ञो नानात्ममात्रदशी ।। ४९ ।। ज्ञानदिपु स्थितोऽप्येवं क्षत्रिय ब्रह्म पश्यति । वेदानां चारपूर्वेण चैतद्विद्वन्ब्रवीमि ते ॥ ५० ॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहरुया संहितायां वैयासिक्यामुद्योगपर्वणि सनत्सुजातपर्वणि सनत्सुजातवाक्ये त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः। यस्त्वेतेभ्य इत्यादिनोक्तमेवार्थ पुनरपि दर्शयत्यवश्यकर्तव्यत्वदर्शना- र्थम् । ज्ञानेति । ज्ञानादिषु ज्ञान चेत्यादिना पूर्वोत्तेघु स्थितोऽपि एवं यथा सत्ये तिष्ठन्ब्रह्म पश्यति । वेदानां चारपूर्वेण वेदान्तश्रवणादिकेनेत्यर्थः । अथवा गुणान्तरविधानमेतत् । ज्ञानादिपु स्थितोऽपि न केवलं तन्मात्रेण पश्यति । अपि तु एवमेव । वक्ष्यमाणप्रकारेण वेदान्तविचारपूर्वेण वेदान्त- नवणपूर्वकमेव पश्यति ब्रह्म । एतद्वेदानां चार प्रकारं हे विद्वन्त्रवामि वक्ष्यामीत्यभिप्रायः ।। ५० ॥ इति भाध्ये द्वितीयोऽध्यायः ।। चतुर्थोऽध्यायः । . धृतराष्ट्र उवाच-- सनत्सुजात यदि मां पराधी ब्राह्मीं वाचं वदसिं हि विश्वरूपाम् । पर हि कार्येषु सुदुर्लभां कथां प्रयूहि मे वाक्यमिदं कुमार ॥ १॥ इदानी ब्रह्मचर्यादिसाधनप्रतिपादनानंतरं तत्प्राप्यं च ब्रह्म प्रतिपाद- यितुं तृतीयचतुर्थावध्यायावारभ्यते । तत्र तावब्रह्मचर्यादिसाधनं श्रुत्वा तद्वेदनाकांक्षी प्राह धृतराष्ट्रः। सनत्सुजातेति । है सनत्कुमार । यद्य- स्मादिमां परार्थामुत्कृष्टार्थी वालीं ब्रह्मसंबंधिनी वाचं वदसि हि । विश्व- रूपां नानारूपां परामुत्तमाम् । कार्येषु कार्यरूपेषु प्रपंचेषु । सुदुर्लभां ·४८४ सनत्सुजातीयभाष्यम् । अयणायाप्यश्वयां कथां प्रब्रूहि । मे वाक्यं एवंभूतम् । कुमार । यस्मात्त्वं ब्राही वाचं परमपुरुषार्थसाधनभूतां सुदुर्लभां वदसि । तस्मात्त्वं वतुमर्हसीत्यभिप्रायः ॥ १ ॥ सनत्सुजात उवाच-- नैतब्रह्म त्वरमाणेन लभ्यं यन्मां पृच्छस्यभिपंगेण गजन् । बुद्धौ प्रलीन मनसि प्रचिंत्या विद्या हि सा ब्रह्मचर्येण लभ्या ॥२॥ एवं पृष्टः प्राह भगवान् नैतदिति । नैतद्ब्रह्म स्वरमाणेन पुरुषेण लभ्यं यद्ब्रह्म मां पृन्छसि | अभिषंगेण राजन् । कथं तर्हि लभ्यमित्याह । बुद्धौ अध्यवसायात्मिकायां प्रलीने मनसि प्रचिंत्या विद्या हि सा यदा पुनः सकल्पविकल्पात्मकं मनो विषयेभ्यः परावृत्य स्वात्मन्येव निश्चलं भवतीत्यर्थः । येयं बुद्धौ प्रलीने मनसि प्रचिंत्या सा विद्या ब्रह्मचर्येण वक्ष्यमाणेन लभ्या ॥२॥ आद्यां विधा वदसि हि सत्यरूपां या प्राप्यते ब्रह्मचर्येण सद्भिः। यां प्राप्यैनं मर्त्यलोकं त्यजन्ति या वै विद्या गुरुवृद्धेषु नित्या ॥३॥ किं च । आद्यामिति । आद्यां सर्वादिभूतब्रह्मविपयां विद्यां वदसि हि सत्यरूपां परमार्थरूपां मे बहोति । यद्वा माद्यामकार्यभूतां असत्यप्रपंचा- विपयां विद्यां वदसि तस्मात्त्वरमाणेन ब्रह्मचर्यादिसाधनोपेतेन उपसंहृतां तत्करणेनैव लभ्यामित्यर्थः । या प्राप्यते ब्रह्मचर्येण सद्भिः । यां प्राप्य एवं मर्त्यलोक त्यजन्ति । या वै विद्या गुरुवृद्धेषु । गुरुणा विद्याप्रदाना- दिना वृद्धेषु वर्धितेषु शिष्ये नित्या नियता ॥३॥ धृतराष्ट्र उवाच- ब्रह्मचर्येण या विद्या शक्या वेदितुमंजसा । तत्कथं ब्रह्मचर्य स्यादेतद्ब्रह्मन्त्रीहि मे ॥४॥ एवमुक्ते ब्रह्मचर्यविज्ञानायाह धृतराष्ट्रः । ब्रह्मचर्येणेति । या विद्या ब्रह्मचर्येण वैदितुं शक्या तत्साधनभूतं ब्रह्मचर्य कथं स्यादेतब्रह्मचर्य प्रल- ·सनत्सुजातीयभाष्यम्। ४८५ न्जनीहि मे ॥ ४॥ सनत्सुजात उवाच- आचार्ययोनिमिह ये प्रविश्य भूत्वा गर्भ ब्रह्मचर्य चरन्ति । इहैव ते शास्त्रकारा भवन्ति विहाय देह परमं यान्ति सत्यम् ॥ ५॥ एष पृष्ट प्राह भगनासनासुजात । आचार्येति । आचार्ययोनिमिह ये प्रविश्य आचार्यसमीप गत्येत्यर्थ । भूपा गर्भभुपमदनादिना शिष्यो भूवा ब्रह्मचर्य गुरुशुश्रूषादिक कुर्वन्ति । इहैवास्मिलोके शास्त्रकारा शास्त्रकार पडिता भवन्ति । ततो वाल्यादिक निधि ब्राह्मणत्वार- धकर्मक्षये विहाय देह परम यान्ति । सत्य सत्यादिलक्षण परमात्मान प्राप्नुवन्ति ॥५॥ अस्मिल्लोफे वै जयन्तीह कामान्ब्राह्मी स्थितिमनुतितिक्षमाणा । त आत्मानं निर्हरन्तीह देहा-मुजादिपीकामिव धीरभावात् ॥६॥ किं च । अस्मिन्निति । अस्मिल्लोके वै जयन्तीह कामात्राममिव स्थिति ब्रह्मण्येव स्थितिम् । अनुतितिक्षमाणा अनुदिन क्षममाणा । ते आत्मान देहेंद्रियादिभ्यो निष्कम्य तत्साक्षिण चि-मात्र निर्हरन्ति पृथ वकुन्ति । निर्वहन्तीति पाठे निर्वासयन्तीत्यर्थ । किमिवेति । मुजा दिपीकामिन । यथा मुजादिपीकामतस्था निर्हरन्ति । एव कोशपच केन्यो निष्क्रम्य सर्वात्मान प्रतिपद्य ते इत्यर्थ । श्रूयते च कठपल्लीषु । अगुष्टमात्र पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनाना हृदये सन्निविष्ट | त ह स्वाच्छरीरात्प्रवृहे मुज दिवेपीका धैर्येण त विद्याच्छुक्रममृतमिति । धारमा वाद्धैर्येण ॥ ६॥ शरीरमेतो कुरत पिता माता च भारत । आचार्यतश्च यजन्म तत्सत्य वै यथामृतम् ॥७॥ आचार्ययोनिमिहति आचार्यस्य योनित्व दर्शित तकथ मातापितृ- न्यतिरेकेणाचार्यस्य योनि वमित्याशक्य स एस साक्षाजनयितेत्याह ।

·सनत्सुजातीयभाष्यम्। शरीरमैताविति । शरीरमेवास्यैतौ मातापितरौ कुरुतः । नात्मानं स्वरूपेण जनयतः । यदिदं देहद्वयात्मना जन्म तदसत्यम् । आचार्यतस्तु यदिदं चित्सदानंदाद्वितीयब्रह्मात्मना जन्म जननं तत्सत्यं परमार्थभूतम् । यथैवा- मृतं विनाशवर्जितं तस्मात्स एव जनयितेत्यर्थः । श्रूयते च प्रश्नोपनि- षदि । त्वं हि नः पिता योऽस्माकमविद्यायाः परं पारं तारयसीति । तथा चाहापस्तंबः स हि विद्यातस्तं जनयति तच्छ्रेष्ठं जन्म शरीरमेव मातापि- तरौ जनयत इति ॥ ७॥ स आवृणोत्यमृतं संप्रयच्छंस्तस्मै न द्रुह्येत्कृतमस्य जानन् । मुलं शिप्यो नित्यमभिवादयीत स्वाध्यायमिच्छेच्च सदाऽप्रमत्तः॥८॥ यस्मादाचार्याधीना परमपुरुषार्थसिद्धिस्तस्मात्स इति । स आवृणोत्या. पूरयति । अमृत पूर्णानंदं ब्रह्मात्मत्वेन संप्रयच्छन् । तस्मा आचार्याय न टुह्येत् द्रोहं नाचरेत् । तथा च श्रुतिः । यस्य देवे परा भतियथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्याः प्रकाश्यन्ते महात्मनः इति । तथा चापस्तबः । तस्मै न द्वोत्कदाचन स हि विद्यातस्त जनयतीति । कृतमस्य जानन् । अस्येति तृतीयार्थे पष्ठी । अनेनामनः कृतमुपकार जानन् । कथ तर्हि कर्तव्यामिन्याह । गुरु शिष्यो नित्यमभिवादयीत देव- मिनाचार्यमुपामीत । तथा च श्रुतिः । यस्य देव इति । तथा स्वाध्याय मिच्छणादिपरो भवेच्च ! सदाऽप्रमत्तः । अप्रमादी सन् ॥८॥ शिष्यवृत्ति समेणैव विद्यामाप्नोति यः शुचिः । ब्रहाचर्यवतस्यास्य प्रथमः पाद उच्यते ॥९॥ इदानी चतुष्पाद्ब्रह्मचर्य श्लोकचतुष्टयेनाह । शिष्येति । आचार्य- योनिमिहेत्यादिनोनागेण शुधिविद्यामामोति ब्रह्मचर्यस्यास्य प्रथमः पाद उच्यते ॥९॥ यथा नित्यं मुरौ वृत्तिगुरुपल्यां तथा चरेत् । तत्पुने च तथा कुर्यद्वितीयः पाद उच्यते ॥ १०॥ .

·सनत्सुजातीयभाष्यम्। ४८७ ययेति स्पष्टार्थः श्लोकः । तथा चौतमाचार्यवदाचार्यदारेषु वृत्तिरा- 'चार्यपुत्रे च तथा वृत्तिश्चेति ॥ १० ॥ माचार्यणात्मकृतं विजानशात्या चार्थ भावितोऽस्मात्यनेन। यन्मन्यते तं प्रति हट्युद्धि स वै तृतीयो ब्रह्मचर्यस्य पादः ॥ ११ ॥ आचार्येणेति । आचार्येणात्मनः कृतमुपकार जानज्ञानाचार्य वेदार्थ परमपुरुषार्थ ज्ञात्वाऽवगम्य भावितोऽस्मीत्यनेन स्वाभाविकचिरसदानंदा- द्वितीयब्रह्मात्मना यथावदुत्पादितोऽस्मीति चिन्तयन्तमाचार्य प्रति हष्ट- बुद्धिः सन्यदात्मनः कृतार्थत्वं मन्यते स वै तृतीयो महाचर्यस्य पादः॥११॥ आचार्याय प्रियं कुर्यात्प्राणैरपि धनैरपि। कर्मणा मनसा वाचा चतुर्थः पाद उच्यते ॥ १२ ॥ आचार्यायति । स्पष्टोऽर्थः ॥ १२॥ कालेन पावं लभते तथाथै ततश्च पादं मुख्योगतश्च । उत्साहयोगेन च पादमृच्छेच्छास्त्रेण पादं च ततोऽभियाति ॥१३॥ इदानी चतुष्पदी विद्या दर्शयति । कालेनेति । अत्र क्रमो न विव- क्षितः । प्रथमं गुरुयोगतः । तत उत्सायोगेन बुद्धिविशेषप्रादुर्भावेन । ततः कालेन बुद्धिपरिपाकेन तथार्थमिति पादविशेषणम् । ततः शास्त्रेण सहाध्यायिभिरतत्वविचारेण । तथा चोक्तम् । आचार्यात्पादमादत्ते पाद शिष्यः स्वमेधया । कालेन पादमादत्ते पादं सब्रह्मचारिभिरिति ॥ १३ ॥ ज्ञानादयो द्वादश यस्य रूपमन्यानि चांगानि तथा यलं च । आचार्ययोगे फलतीति चाहुब्रह्मायोगेन च ब्रह्मचर्यम् ॥१४॥ ज्ञानादीनामाचार्यसनिधाने फळगाह ज्ञानेति । ज्ञानादयो ज्ञानं चेत्या- दिना पूर्वोक्ता द्वादशगुणा यस्य पुरुषस्य रूपम् । अन्यानि चागानि श्रेयांस्तु पविधस्त्यागः सत्यं ध्यानमिति श्लोकद्वयेन चौक्तानि । तथा बलं च तद्धर्मपरिपालनसामर्थ्य सर्वमाचार्ययोग एव फलति । नाचार्य. योग विना फलति । श्रूयते च । आचार्यावि विद्या विदितति । आचा- ·४८८ सनत्सुजातीयभाष्यम् ।। र्यवान्पुरुषो वेदेति च ब्रह्मार्थयोगेन च ब्रह्मचर्यम् | यदिदं 'गुरुमन्निधौ शुश्रूषाधावरण तद्ब्रह्मचर्य ब्रह्मा गर्न फलति । सात्मनश्चि सदानं- दाद्वितीयब्रह्मात्मैकत्वसंपादनद्वारेण फलतीत्यर्थः ॥ १४ ॥ एतेन ब्रह्मचर्येण देवा देवत्वमाप्नुवन् । ऋषयश्च महाभागा ब्रह्मचर्येण चाभवन् ॥ १५॥ ब्रह्मचयस्तुति करोति । एतेनेति द्वाभ्याम् । पादसप्तकस्य स्पष्टोऽर्थः ॥ १५ ॥ एतेनैव सगंधर्वा रूपमप्सरसोऽजयन् । एतेन ब्रह्मचर्येण सूर्य अनाय जायते ॥ १६ ॥ भला दीप्तिसमूह । भलाय जगता द्योतनाय सूर्यश्च जायते । उक्त च। मतो दीप्तिश्च क्थ्यत इति ॥ १६॥ आकांक्षार्थस्य संयोगाद्रसभेदार्थिनामिव । एवं ह्येत तमाशाय तादग्भावं गता इमे ॥ १७ ॥ कथमेफस्य ब्रह्मचर्यस्यानेकफलमाधनत्यमित्याह । आकाक्षेति । यथा चिंतामण्यादयो रसभेदार्थिनामामाक्षार्थस्य संयोगात्तत्तदाफाक्षितमर्थ प्रय च्छन्ति । एवमेवैतद्ब्रह्मचर्यमाकांक्षार्थस्य सयोगात्तत्तदाकाक्षित प्रयच्छतीति ज्ञात्वा तत्तत्फलार्थ ब्रह्मचर्य चरिता ताहम्मान गता इमे देवादय । यस्मादाचार्यसानिध्यानुष्ठिताद्ब्रह्मचर्यात्परमपुरुषार्थप्राप्तिस्तस्मादाचार्ययोनि प्रविश्य गर्भो भूत्वा ब्रह्मचर्य चरेदित्यर्थः ॥ १७ ॥ अंतवन्तः क्षनिय ते जयन्ति नानंतं स्वात्मभूतं जयन्ति । झानेन विद्वांस्तेज अभ्येति नित्यं न विद्यते धन्यथा तस्य पंयाः॥१८ नन्येव ज्ञाननिष्ठता यदि ज्ञानत्यैर पुस्पार्थत्व भादपि तु कर्मणैवेत्या- शंक्याह अतरन्त इति । हे क्षत्रिय ते अतरतः अंतरतो लोकापित- लोकान्देवलोकादीजयन्ति प्राप्नुवन्ति नानत स्यात्मभूत परमात्मभूत लोकं जयन्ति। केन तीनतलोकप्राप्तिरित्याशक्याह । ज्ञानेन विद्वांस्तेज अभ्येति ·सनस्सुजातीयमाप्यम् । ४८९ नित्यमिति । नित्यमाविनाश्यात्मभूतमेगाभ्यति तेजो ज्योतिर्न कर्मणा | करमा- पुनर्ज्ञानेनैवाभ्येति । न विद्यते ह्यन्यथा तस्य पथाः । तस्य पूर्णानंदव्यो- तिपो शानमेकं मुकवाऽन्यः पंथा मार्गो नास्त्येव । श्रूयते । तमेव विदि- त्यातिमृत्युमेति नान्यः पंथा विद्यतेऽयनायेति ॥१८॥ धृतरापू उवाच- आभाति शुक्लामिव लोहितमिवायो कृष्णमयंजनं फाद्रयं वा । तद्ब्रह्मणः पश्यति यत्र विद्वान्कथं रूपं तदमृतमक्षरं परम् ॥१९॥ ज्ञानन यद्विद्वान्पश्यति ब्रह्म तत्किमिति पृच्छति धृतराष्ट्रः । आभा- तीति । ब्रह्मणः अक्षरं परं ब्रह्म पश्यति तत्कथं रूप कौपमिति रूपप्रश्नः । यत्र पश्यति तदित्यधिकरणप्रश्नश्च ॥ १९ ॥ सनत्सुजात उवाच- नामाति शुक्लमिव लोहितमियाथो कृष्णमांजनं काद्रवं वा । न पृथिव्यां तिष्ठति नांतरिक्षे नैतरतमुद्रे सलिलं विभर्ति ॥ २० ॥ न तारकासु न च विद्युदाश्रितं न चाभ्रेपु दृश्यते रूपमस्य । न चापि वायौ न च देवतासु नैतचंद्रे दृश्यते नोत सूर्य ॥२१॥ एवं पृष्टः प्राह भगवान् । नेति द्वाभ्याम । नैत शुक्लादिरूपत्वेना- वभासतऽरूपत्वाह्मणः । श्रूयते च । ततो यदन्तरं तदन्तररूपमनामय- मिति । अशब्दमस्पर्शमध्यमव्ययमिति च ।तथा न पृथिव्यां तिष्ठति नान्त- रिक्षे । तथा च श्रुतिः । अन्यत्रानवस्थान दर्शयति । स भगवान्कस्मिन्प्र- तिष्ठित इति । स्वे महिनीति । कस्मात्पुनः कारणात्पृथिव्यादिषु न तिष्ठति तत्राह । नैतत्समुद्रे सलिल पंचभूतात्मकं देहं बिभर्ति । सलिलशब्दो भूतपंचकोपलक्षणार्थः । यथा अप एव ससर्जादौ तासु बीजमवासृज- दित्यत्राप्यपशब्दो भूतपंचफोपलक्षणार्थः । श्रूयते च पंचाग्निविद्यायाम् । पंचम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीत्यपामेव पुरुषशब्दवाच्यस्वम् । एत- दुक्तं भवति । यदि ब्रह्मणः संसारांततित्वं भत्तदा संसारानुप्रविष्टत्वा- ·सनत्सुजातीयभाष्यम् । दटादिवदीग्रूपादिमत्त्वमन्यस्मिंश्वावस्थानं भवेत् । इदं तु पुनरपूर्वादिलक्ष- णत्वासंसाराननुप्रविष्टमेव ब्रह्म तस्माद्रूपादिरहितमिति ॥ २० ॥ २१ ॥ नैवक्षु नैतराजुप्पु नाप्यथर्वमु न दृश्यते वै विमलेपु सामसु । रथंतरे वृहद्रथे वापि राजन्महायतस्यात्मनि दृश्यते तत् ॥ २२ ॥ कस्य कुत्राप्युपलभ्यत इत्याह । नैवेति । ज्ञानं च सत्यं चेत्युपक्रम्य महावता द्वादश ब्राहाणस्येति ये गुणा उक्तास्तत्सयुक्तस्यात्मनि दृश्यते तत्पर व्रम न घटादिवदियत्तया सिध्यति । अपि त्वात्मन्येवात्मतया सिध्यतीत्यर्थः ॥ २२॥ अवारणीयं तमस' परस्तात्तदन्ततोऽभ्यति विनाशकाले । अणीयरूपं च तथाऽप्यणीयसां महत्स्वरूपं त्यपि पर्वतेभ्यः ॥२३॥ इदानी तत्स्वरूप तदर्शनं तत्फलं च श्लोकद्वयेन निर्दिशति । भवार- णीयमिति । यदिदं महावतस्यात्मनि दृश्यते तदवारणीयं ब्रह्म सर्वगतत्वात् । तमसोऽज्ञानात्परत त्तह्म कर्मभूतं अंततोऽभ्येति प्रविशति । विनाश- काले प्रलयकाले । जगदिति शेषः । तथाऽणीयसामप्यणीयरूपम् । पर्व- तेभ्योऽपि महत्स्वरूपम् । श्रूयते च । अणोरणीयान्महतो महीयानिति ॥२३॥ तदेतदना संस्थितं भाति स तदात्माविपश्यति ज्ञानयोगात् । तस्मिसगत्समिदं प्रतिष्टितं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥२४॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहस्रया सहितायां वैयासिक्यामुद्योगपणि सनरसुजा- तपर्वणि सनत्सुजातवाक्ये चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ दृश्यन्ते च येऽणुत्वमहत्त्वादयो लोके तदेतत्सजगदहा स्पेण प्रकारा- रूपेण ब्रह्मणि संस्थितं तदात्मत्वेनैवावभाति ! श्रूयते च । तस्य भासा सर्वमिदं विभातीति । येन सूर्यस्तपति तेजसेद्ध इति च । तमहात्मविप- श्यति ज्ञानयोगान्न कर्मयोगेण । तस्मिन्नेव परमात्मनि जगत्सर्व प्रतिष्टितं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ।। २४ ॥ इति थीमत्सरमहरापरिनाजराचार्यश्रीगोविंदभगवत्स्यपाशिष्यश्रीशंकरभग. वतः कृता सनत्सुजातभाष्ये तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ .

·सनत्सुजातीयभाग्यम् ।
४९१
पंचमोऽध्यायः।
सनत्सुजात उवाच-
यत्तच्छुक्लं महज्योतिर्दीप्यमानं महद्यशः।
यद्वै देवा उपासन्ते यस्मादको विराजते ॥
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥१॥
अवारणीयं तमसः पररतादित्यादिना ब्रह्मणो रूपं निर्धार्य तदात्म-
वित्पश्यति ज्ञानयोगादिति ज्ञान् योगेनात्मदर्शनमुक्तम् । पुनरपि तस्य
स्वरूपं दर्शयित्वा योगिनस्तद्रूपं पश्यन्तीत्याह । यत्तदिति । यह्मात्म-
वित्पश्यति ज्ञानयोगाद्यज्ज्ञात्वाऽमृता भवन्ति तन्छर शुद्धमविद्यादिदोष-
रहितम् । महज्योतिः सर्वावभासकत्वात् । श्रूयते च । तस्य भासा सर्व-
मिदं विभााति । दीप्यमानं भ्राजमानं महद्यशः । श्रूयते च । तस्य
नाम महद्यश इत्यादि । यद्वै ब्रह्म देवा इंद्रादय उपासते । श्रूयते च |
तदेवा ज्योतिषां ज्योतिरायुहोपासतेऽमृतमिति । यस्मात्परं ज्योतियो
ब्रह्मणोऽकदियोतिर्विराजते येन सूर्यस्तपति तेजसेद्ध इति श्रुतेः । एवं-
भूतं परमात्मानं सनातनं भगवन्तं योगिन एर पश्यन्ति । न पुननियो-
गरहिताः ॥ १ ॥
शुक्लाइब्रह्म प्रभवति ब्रह्म शुक्लेन वर्धते ।
तलं ज्योतिषां मध्येऽतप्तं तपति तापनम् ॥
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवतं सनातनम् ॥२॥
इदानी परस्मादेव ब्रह्मणो हिरण्यगर्भाधुत्पत्तिं दर्शयति । शुक्लादिति ।
शुक्लाच्छुद्धापूर्वोत्तारहाणो हिरण्यगर्भाल्यं ब्रह्म प्रमत्रन्युत्पद्यते । अथो.
त्पन्न ब्रल शुक्लेन वर्धते विराडात्मना । ताछुलं शुद्धं ब्रह्म ज्योतिपादि-
त्यानां मध्ये तैरततमप्रकाशितं सत्तपति स्वयमेव प्रकाशते तेषामपि तापक
प्रकाशकं सत् । योऽन्यानवभास्यः स सर्वायभासकः स्वयमेव भासते ।
तं भगवन्तं योगिन एव पश्यान्ति ॥ २॥

·४९२ सनत्सुजातीयभाष्यम् । पूर्णात्पूर्णमुद्धान्ति पूर्णात्पूर्ण प्रचक्षते । हरन्ति पूर्णात्पूर्ण च पूर्णेनैवावशिष्यते ॥ योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ३॥ इदानी पूर्णवाक्यार्थ कथयति । पूर्णादिति । पूर्णाद्देशत कालतो वस्तु- तश्चापरिच्छिन्नात्परमात्मन पूर्णमेनोद्धरन्ति । जीवरूपेण यापूर्णास्पूर्ण- मुद्धृत जीनागनाऽत पूर्णादेव समुद्धृतवादिमपि जीवस्वरूप पूर्णमेव प्रचक्षते विद्वास । तथा हरन्ति पूर्णाज्जीवात्मनाऽस्थितापूर्णमात्म- स्वरूपमात्र देहेंद्रियाद्यनुप्रविष्ट देहेंद्रियादिभ्यो निष्क्रम्य तत्साक्षिण सर्वान्तर देहद्वयादुद्धरन्तीत्यर्थ । अत उद्धृत तेनैव मूलभूतेन पूर्णानदे- नारशिष्यते । तेनैव पूर्णानदेन ब्रह्मणा सयुज्यते । चित्सदानदाद्वितीय- ब्रह्मात्मनाऽवशिष्यत इत्यथ । पूर्णमेवावशिष्यत इति वा पाठ । यदा देहें- द्रियादिभ्यो निष्म्य तत्साक्षिण सर्वान्तर देहद्वयादुद्धरान्ति तदा पूर्ण- मेवावशिष्यत इत्यर्थ । तथा च श्रुति । पूर्णमद पूर्णमिद पूर्णा पूर्णमुद- च्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते । अस्यायमर्थ । पूर्णमद- स्तच्छब्दवाच्य जगत्कारण ब्रह्म पूर्णमिद त्वशब्दनिर्दिष्ट प्रत्यगात्मस्वरूप कथमनयोस्तत्त्वपदार्थयो पूर्णत्वमिति चेत्तत्राह । पूर्णादनपच्छिन्नात्पूर्ण- मेन उदच्यते जीवेश्वररूपेण यस्मात्तस्मादनयो पूर्णवमित्यर्थ । पूर्णस्य तत्त्वात्मनापस्थितस्य पूर्णरूपमादाय तत्वपदार्थयो शोधन कृत्वा शोधित- पदार्थ सन्नित्यर्थ । पूर्णमेव ब्रह्मावशिष्यते ब्रह्मैव भवतीत्यर्थ । य. पूर्णस्वरूपस्त परमात्मान योगिन एव पश्यति ॥ ३ ॥ यथाकाशेऽवकाशोऽस्ति गंगायां वीचयो यथा । तद्वचराचर सर्व ब्रह्मण्युत्पद्य लीयते ॥ योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ४॥ स्पष्टार्थ श्लोक ॥४॥ आपोऽथाद्भव. सलिलं तस्य मध्ये उभौ देवौ शिधियातेऽन्तरिक्षे ।

·सनत्सुजातीयभाप्यम्। ४९३ आदीधी. सविपूर्विसानावुभौ विभर्ति पृथिवी दिवं च ॥ योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ।।५।। इदानी द्वा सुपर्णामिति मत्रार्थ क्थयति । आप इति । यस्मात्पर मात्मन आप प्रथम सृष्टा । तथा चाह मनु । अप एप ससर्जादारिति। भूतपंचकोपलक्षणार्थोऽशब्द । अनेन सूक्ष्मसृष्टिरभिहिता । अथानतर- मद्भय पूर्वमेव सृष्टाभ्य सलिल भूतपचक भूतपचकात्मक स्थूलदेहा- दिक सृएम् । तस्य सलिलस्य देहात्मनास्थितस्य मध्येऽन्तरिक्षे हृदया- काश उभौ जीवपरमात्मानौ देवौ द्योतनस्वभानौ शिश्रियाते चाँत । न केरलमतरिक्षे शिश्रियाते | आदधीची सविपूचीसानौ । आभिमुरयेन ध्रियमाणा अवस्थितास्ता अचन्तीत्यादधीच्यो दिश प्राच्याद्या सविधूची रुपदिशो विष्यागमनात्ताभि सह वर्तन्त इति सविपूय प्राच्याद्या सर्वा दिशो वसानाबान्छादयन्तौ । उभौ विभतिं पृथिवी दिव च । एको जीव आत्मन साभाविकचित्सदानदाद्वितीय ब्रह्मात्मत्वमाननगम्यानात्मनि देहादी आत्मभावमापन पृथिवीं भूतभौतिकलक्षण कर्मफलानुरूप सुख दु खात्मक देहादिक विभर्ति । अपरो दिव द्योतनात्मक यात्मरूप विभर्ति । श्रूयते च । द्वा सुपर्णाविति । य यात्ममायया स्वात्मान प्राणाद्यनतर कृत्यान्तरमनुप्रविश्याभिपश्यन्नास्ते त भगव-त योगिन एवं पश्यन्ति ॥ ५॥ चने रथस्य तिष्ठन्त ध्रुवस्याव्ययकर्मण । केतुमन्तं चहन्त्यभ्यास्त दिव्यमजरं दिवि ॥ योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्त सनातनम् ॥६॥ इशानी ज्ञानिन स्वारमावस्थान दर्शयति । चक इति । सुनस्याव्यय- कर्मग परमेश्वरस्य चेवरात्मनारस्थितस्य स्थस्य शरीरस्य त्रैलोक्या मनापस्थितस्य चने चक्रमणात्मके देहे तिष्ठन्न केतुमन्त प्रज्ञावन्तमत एर दिव्यमप्राकृतमजर जरामरणादिधर्मविवर्जितम् । दिवि द्योतना- ·सनत्सुजातीयभाष्यम् । रमकेऽनुदितानस्तीमतज्ञानात्मनावस्थिते पूर्णानदे ब्रह्मणि वहन्त्यश्वा इंद्रियाणि । एतदुक्तं भवति । यद्यपींद्रियाणि स्वभावतो विषयेष्वेव वर्तन्ते तथानि विज्ञानसारथिना समाकृष्यमाणानि केतुमन्त पुरुष दिवि वहन्ति न पराविषय इति । तदुक्तं कठवल्ली - "आत्मानं रथिनं रिद्धि शरीरं रथमेव तु । बुद्धिं तु सारधि विद्धि मनः प्रग्रहमेव च । इद्रियाणि हया नाहुविषयस्तेिषु गोचरान् । आत्मेंद्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिण" इत्यादिना । यत्र परमात्ममि वहन्ति त भगवन्त योगिन एव पश्यन्ति।।६ न सादृश्ये तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुपा पश्यति कश्चिदेनम् । मनीपयाथो मनसा हृदा च य एन विदुरमृतास्ते भवन्ति । योगिनस्तं प्रपश्यान्त भगवन्तं सनातनम् ॥ ७ ॥ नानेन सदृश किंचिद्विद्यत इत्याह । सादृश्य इति । अस्य परमात्मनो रूप न सादृश्ये तिष्ठति । नान्येन सादृश्यं वर्तते नानेन सदृश किंचिद्वि- द्यत इत्यर्थः । श्रूयते च । न तस्य प्रतिमा अस्ति यस्य नाम महाश इति । अत एवोपमाद्याविषयत्वम् । तथा च न चक्षुषा पश्यति कश्चिदप्येन सर्वा- न्तरं परमात्मानम् । कथं तर्हि पश्यन्ति | मनीषयाऽध्यवसायात्मिकया बुया । मनसा सकल्परिकल्पात्मकेन । हृदा च हृदयेन च साधनभूतेन । हृदय विना नान्यत्र परमा मन उपलब्धि सभवतीति मत्या हृदा चेयु-- तम् । अथवा न केवल मनोबुद्धिमात्रेणापि च हृदा हृदयस्थेन च पर- मेश्वरेणानुगृहीता सन्तो य एन परमात्मानं चिदुरयमहमस्मीति तेऽमृता अमरधर्मणो भवन्ति । अथवा हृदा हृदयेन परमात्मना। तथा च हरस्थे परमात्मनि हृदयशब्द निक्कि स वा एप आत्मा हृदि तस्यैतदेव निरुक्त हृदयमिति तस्मात् हृदयमिति । अहरहर्वा एवंविस्वर्ग लोकमेतीति श्रुति । तथा तदधीनामात्मसिद्धिं दर्शयति यस्य देव इति । एवं यं वेदित्वाऽमता भवन्ति त योगिन एव पश्यन्ति ॥७॥ द्वादशपूगाः सरिता देवरक्षिता.॥ १ 7 p ·सनत्सुजातीयभाष्यम् । ४९५ मध्वीशते तदनुविधायिनस्तदासंचरन्ति घोरम् । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ८॥ इदानीमंद्रियाणां विषयेषु प्रवृत्तिरन येत्याह । द्वादशैति । ये द्वाद- शपूगाः कर्मज्ञानेंद्रियाग्यकादशं मनो द्वादशी बुद्धिस्लेषामनेकपुर- 'पापेक्षयकैकस्य पूगत्वमुच्यते । सरितः सरणशीलाः । देवरक्षिता देवेन परमात्मना रक्षिता' । मधु विषय मधु । ईशते नियमयन्ति । असाफ- येण व स्व विषयमनुभवन्तीत्यर्थः । यदैवमनुभवन्ति तदापि तदनुविधा- यिनो विषयपराः सचरन्ति घोरं ससारम् । तस्मादिद्रियाणि विषयेभ्य उपसंहृत्य स्वात्मन्येन वशं नयेदित्यर्थः । येन रक्षिता मध्वीशते तं देव योगिन एवं पश्यन्ति ॥ ८॥ तदर्धमासं पिवति संचिन भ्रमरो मधु । ईशानः सर्वभूतपु दविर्भूतमकल्पयत् ॥ योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥९॥ किं च दृष्टान्तदान्तिकयोत्तत्राभिधान तदर्धेति । यथा मधु- करो भ्रमरोऽर्धमासोपार्जितं मर्धमासं पिबत्येवमसावपि भ्रमरो भ्रमणविषयत्वाससारी तद्विषयमध्यर्धमाससचितमर्धमासं पिबति । पूर्वजन्मसंचित कर्म अन्यस्मि-जन्मनि भुक्ते इति यावत् । भवेदप्यहि- कफलाकर्मणः फलसिद्धि कर्मानन्तरभावित्वात्कय पुनरामुभिकफला- कर्मणः फलसिद्धिः। कर्मणो पिनाशिवादित्याशक्याह । ईशान इति । भवेदय दोषौ यदि कलाकर्मणः फलसिद्धि स्यादीशान परमेश्वरः कृतप्रयत्नापेक्ष सन्सर्वेषु प्राणिषु प्राणाग्निहोत्रस्येतरस्य च तत्कर्मानुसारेण हावभूतमन्नादिकमकल्पयत् । य ईशान सर्वमतेषु हवितमकल्पयत्तं योगिन एव पश्यन्ति ॥ ९॥ हिरण्यपर्णमश्वत्थमभिपद्य हपक्षका । तत्रैव पक्षिणो भूत्वा प्रपतन्ति यथासुखम् ।

·। सनत्सुजातीयभाष्यम् । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ १० ॥ किंच । किमेते मध्वाशिनो बभ्रम्यमाणाः परिवर्तन्त एव सर्वदा किंवा ज्ञानं लब्ध्वा मुक्ता भवन्तीत्याशक्याह हिरण्यपर्णमिति । हितं च रमणीय च भवति तेन हिरण्यमित्याचक्षते ! येऽपक्षका ज्ञानपक्षरहिता मवाशिनः परिवर्तन्ते हिरण्यपर्णमश्वत्थमभिपद्य ! हितं च रमणीयं चेति हितं च रमणीयं च पर्ण यस्याश्वत्थस्य । तथा चाह भगवान्यासुदेवः । छंदांति यस्य पर्णानीति । हिरण्यपर्णमश्वत्थमभिपद्यारुह्य च वेदसंयोगियालणादि- देहं प्राप्येत्यर्थः । तत्रैव ब्राह्मणादिदेहे पक्षिणो ज्ञानिनो भूत्वा तथा च ब्राह्मणाः । ये वै विद्वांसस्ते पक्षिणा येऽविद्वांसस्तेऽपक्षा इति । प्रपतन्ति यथासुखम् । प्रयत्नं कृत्वा मुक्त भवन्तीत्यर्थः । यं ज्ञात्वा प्रपतन्ति ते योगिन एव पश्यन्ति ॥ १० ॥ अपान गिरति प्राणं प्राणं गिरति चंद्रमाः। आदित्यो गिरते चंद्रमादित्यं गिरते परः। योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ११ ॥ इदानी योगं दर्शयति । अपानामिति । अपानं गिरति प्राण उपसंह- रति । प्राणं गिरति चंद्रमा मन उपसंहरति । मनसश्चंद्रमा अधिदैवतं यस्माञ्चंद्रशब्देन मन उच्यते । तं चंद्रं मन आदित्यो बुद्धिर्गिरति । बुद्धे- श्वाधिदेवतमादित्यः । तमादित्यं बुद्धिं गिरते परः परं ब्रह्म । एतदुक्तं भवति । समाधिवेलायामपानं प्राण उपसंहृत्य प्राणं मनसि मनश्च बुद्धी बुद्धिं परमात्मन्युपसंहृत्य स्वाभाविकचित्सदानंदाद्वितीयब्रह्मात्मनैवावतिष्ठत इत्यर्थः ॥ ११ ॥ पकं पादं नोक्षिपति सलिलास उच्चरन् । तं चेत्सततमृत्विज न मृत्युनामृतं भवेत् ॥ योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ १२॥ इदानी परस्य जीवात्मनाऽवस्थानं दर्शयति । एकामिति । हत्यविया ·- सनत्सुजातीयभाष्यम्। ४९७ तत्कार्यमिति हम परमात्मा । भूतभौतिकलक्षणासंसारासलिलादुचरन्नध चरन्ससाराद्वहिरेव वर्तमान एक जीवात्य पाद सतत नोरिक्षपति नौद्धरति नोपसहरति । रूप रूपं प्रतिरूपोऽप्रतिष्ठत इत्यर्थ । श्रूयते कठपल्लीषु । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मेति । कस्मात्पुनरके पाद नोरिक्षपतीत्यताह- जीवात्य पाद सततमूविज सततयाजिन यक्षिपेत्स्वमायया स्वमात्मान प्राणाद्यनतभेद कृत्वा । अनुप्रविश्य जीवात्स्ना यदि नानुतिष्ठेत्तदा न मृत्युर्जननमरणादिल क्षण ससारो भवेत् । ससारिणो जीवस्याभावात् । तथाऽमृतममृतत्व मोक्षो न भवेत् । अननुप्रविष्टस्य दर्शनासभवात् । तथा च तदर्थमेवानुप्रवेश दर्शयति । रूप रूपमिति । तथा चावणी श्रुति - एक पाद नोक्षिपति सलिलाद्धस उच्चरन् । स चेदुक्षिपत्यानदे न मृत्यु- । मृत भवेदिति । एक रूप बहुधा य करोतीति च । य पादरूपेण जीवात्मना त्रिपादरूपेण चित्सदानदाद्वितीयब्रह्मात्मनामस्थितस्त परमात्मान योगिन एवं पश्यन्ति ॥ १२ ॥ अंगुष्टमात्र. पुरुषोऽन्तरात्मा लिंगस्य योगेन सयाति नित्यम्। तमीशमीड्यानुकरपमा पदयन्ति मूढा न विराजमानम् ॥ योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥१३॥ केन छुपाधिना पर पादात्मनाऽवतिष्ठत इत्याश्क्य पस्यैव लिंगोपा धिक जीवात्मान दर्शयति । अंगुष्टमात्रमिति । स एव चित्सदानदाद्विती- यान्तरात्मा सर्वभूतान्तरात्मा पूर्ण पुरुष पूर्ण परमात्मा लिंगयोगेन अगुष्टपरिमाण परिच्छिन्न सयाति ससरति नित्यम् । कस्मात्पुन कार- पालिंगयेगेनागुष्टमात्र ससरति तनाह | यो लिंगस्य योगेनागुष्टमात्र- ससरति तमीश सर्वस्येशितारम् । ईडय स्तुत्यन् ! अनुकल्प सर्वमनुप्रवि- श्यात्मनाऽनुकल्पयतीत्यनुकल्पम् । आद्यमादौ भनम । विराजमान दीप्य- मानम् । यस्मान्मूढा अविकिनी देहद्वयात्माभिमानिनो न पश्यन्ति तस्मा दात्मनो ब्रह्ममानाननगमात्ससरति । य महामानमपश्यन्त सप्सरान्त त ·.४९८ सनत्सुजातीयभाष्यम्। योगिन एव पश्यन्ति ॥ १३ ॥ गृहन्ति सर्पा इव गहरेषु क्षयं नीत्वा स्वेन वृत्तेन मात् । ते विप्रमुह्यन्ति जना विमूढास्तैर्दत्ता भोगा मोहयन्ते भवाय ॥ योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ १४ ॥ इदानीमिंद्रियाणां विषयाणां चानर्थहेतुत्वं दर्शयति । गृहन्तीति । यथा सी गह्वरेभ्यो निष्कम्य स्वेन वृत्तेन विपप्रदानेन मर्यान्क्षयं नीत्वा गह्वरेषु गृहन्ति स्वात्मानं प्रच्छादयन्त्येवमिंद्रियसर्पाः श्रोत्रादिषु शयनाच्छ्रोत्रादिभ्यो निर्गत्य स्वेन वृत्तेन विषयप्रदानेन मत्योन्क्षयं नीत्या गह्वरेप गृहन्ति स्वात्मानं प्रच्छादयन्ति । ते विप्रमुह्यन्ति । विषय- विषाभिभूता विशेषेण मुह्यन्ति तद्वयतिरिक्तं न किंचिनानन्तीत्यर्थः । तथा च श्रुतिः । यथा प्रियया संपरिष्वक्त इति । तैरिद्रियैर्दत्ता विषकल्पा भोगा विपया मान्मोहयन्ते पुनः पुनर्मोहहेतवो भवन्ति । यदिदं विपयैर्विमोहनं तद्भवाय गर्भजन्मजरामरणसंसाराय भवति । यमडियमनु- कल्पमाद्यमदृष्ट्वा विषयविषान्धा मुह्यन्ति तं योगिन एव पश्यन्ति ॥१४॥ नात्मानमात्मस्थमवेति मूढः संसारकूपे परिवर्तते यः । त्यक्वात्मरूपं विषयांश्च भुक्ते स वै जनो गर्दभ पप साक्षात् । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ १५ ॥ संमतिमाह । नात्मानमिति । मूढ आत्मानात्मविवेकशून्यः पुमानारम- स्थमात्मनि तिष्ठन्तं न जानाति स एवाहमिति । अतः कारणासंसारको संसार एव फूपस्तस्मिन्परिवर्तते श्वसूकरादियोनि प्रामोति । अपरोक्षात्म- चैतन्यं देहादिदोपरहितं सर्वावभासकं येन सूर्यस्तपति य एव तास्य- रूपं परित्ययानित्यान्विषयान्भोगान्भुक्ते स जनो न, तर्हि किं साक्षादर्दभ एव । एवंविध पूर्वोतमात्मानं योगिन एव पश्यन्ति ॥ १५॥ असाधना चापि ससाधना वा समानमेतदृश्यते मानुपेषु । समानमेतदमृतस्येतरस्य मुशास्तत्र मध्य उत्सं समापुः।।

·सनत्सुजातीयभाष्यम् । ४९९ योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ।। १६॥ ज्ञानिना मोक्षावरूपमाह | असाधना वेति । येऽसाधनाः शमदमादि. साधनरहिता ये च शमदमादिसाधनयुक्ताः समाधनारतेषु समानं साधा- रणमात्मस्वरूपं दृश्यते मानपेषु । तथा समानममृतस्य मोक्षस्यतरस्य संसारस्य सति वाऽसति तेषां मध्ये ये मुक्ताः शमदमादिसाधनारते तस्मि- विष्णोः परमे पदे मध्वो मधुन उत्सं समापुः पूर्णानंदं ब्रह्म प्राप्नुव- न्तीत्यर्थः । यमुत्सं संपूर्णानंदं मुक्ताः प्राप्नुवन्ति तं योगिन एव प. श्यन्ति ॥ १६ ॥ उभौ लोकौ विद्यया व्याप्य याति तदाहुतं चाहुतमग्निहोत्रम् । मा ते नाही लघुतामादधीत प्रज्ञानं स्थानाम धीरा लभन्ते । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ १७ ॥ किं चोभाविति । उभौ लोकाविहपरौ विधया ब्रह्मात्मत्यविषयया व्याप्य याति तापूर्णानंद ब्रह्म । यस्मादुभौ लोको विद्यया व्याप्य याति तस्मादनातं चाग्निहोत्रमनेनात्मज्ञानेनाभिमुख्येन हुतं भवति । सर्वमग्नि- होत्रादिकं कर्म फलं चानेनैव संपादितं भवतीत्यर्थः । यस्मादुभी लोको विद्यया व्याप्य याति यस्मादनाहुतमाग्निहोत्रं चाहुतं भवति तस्मान्मा ते तव ब्राह्मी ब्रहाविषया विद्या लघुता मयंभावं कर्मवदादधीत न करोतु । अपि तु प्रज्ञानं तमसः परं परमात्मानमात्मत्वेन संपादयतु । यदा ब्रह्म- विद्याव्यापृतस्य परमात्मानमात्मत्वेनावगम्छतः प्रज्ञानमिति नाम स्यात् । ब्रहोति नाम भरतीत्यर्थः । तथा च श्रुतिः प्रज्ञानं ब्रह्मेति । त-प्रज्ञानं ब्रह्म धारा धीमन्तो लभन्ते तं योगिन एव पश्यन्ति ॥ १७ ॥ एवंरूपो महानात्मा पावर्स पुरुषो गिरन । यो वै तं पुरुषं घेद तस्येहात्मा न रिप्यते । योगिनस्तं प्रपश्यान्त भगवन्तं सनातनम् ॥ १८ ॥ किंय ! एवमिति । य एवंरूपः प्रज्ञानैकरसो ब्रह्मरूपः सन्नास्ते स

·सनत्सुजातीयभाष्यम् ।
आत्मा महान्सपद्यते ब्रह्मैव संपद्यत इत्यर्थ । पावकमग्निं सर्वोपसहति
रूप कारण सकारण काय गिरन्स्वात्मन्युपसहरन्यो वै त पुरुष ज्ञानकरस
पुरुषं पूर्ण पुस्शिय वेदायमहमस्मीति साक्षाजानाति तस्य प्रज्ञानरूप
परमात्मानमात्मत्वनावच्छत इहास्मिन्नैव देह आत्मा न रिष्यते न विनश्य-
ति । विदुप उत्क्रान्तेरसभात् । उत्क्रान्तिनिमित्तत्वाद्विनाशस्य ! तथा
च श्रुति प्रश्नपूर्वकमुत्कान्त्यभाव दर्शयति । उदस्मात्प्राणा उत्क्रामती-
त्याहोरिवन्नेति होवाच याज्ञरल्क्य । अत्रैर समवलीय ते न तस्य प्राणा
उत्क्रामान्त ब्रह्मैव स ब्रह्माप्यति य एव वेदति । य विदित्वा न रिष्यति
त योगिन एव पश्यन्ति ॥ १८ ॥
सदा सदा सत्कृत स्यान्न मृत्युरमृतं कुत ।
सत्यानृते सत्यसमानवाधिनी सतश्च योनिरसतश्चैकमेव ॥
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्त सनातनम् ॥ १९ ॥
यस्मातद्विज्ञानादेव नामनो विनाशस्तस्मात् । सदा सदेति । सदा सदा
सर्वदाऽहानश सहित स्यात् । सच्चिदानदाद्वितीयब्रह्मा मनाऽभिमन्यते य
स सदा सत्कृतो भवति । तस्य न मृयुर्जननमरणलक्षण ससारो न
भवेत् । अमृत कुत । मृत्युसापेक्षत्वादमृतस्य तदभावे वुत प्रसक्ति तथा
च श्रुति भृत्यु स्त्यमृत कुत इति । सत्यानृते च वर्तेत स यसमानवधि-
नी परमार्थसत्यमेकमधिष्ठानमनुवध्य वर्तेते र ज्यामिर सर्प । कथमेतदर
गम्यते स यानृते सत्यसमानबधिनी इति तनाह | असतश्च लौकिकरय
योनि कारण सतश्चैकमेर कारणमेकमेवाद्वितीय सदब्रह्म यस्मात्प्रदात
तस्मात्सत्यानृते स्वकारणभूते स यसमानवधिनी इति । यदात्मतत्वज्ञान
कारणान्मृत्योर्षिनाशो यगनुयथ्य सत्यान्ते यर्तेते तं योगिन एर पक्ष्यति
मंगुष्ठमात्र पुरुषोऽन्तरात्मा न दृश्यतेऽसौ दृदये निविष्ट ।
अजश्वरो दिवारामतद्वितश्च स तं मत्वा फविरास्ते प्रसन्न ॥२०॥

·सनत्सुजातीयभाष्यम् । अंगुष्ठमात्र इति । आकाशादि देहान्तं जगत्सृष्ट्वा हृदये निविष्टोऽज- श्वराचरात्मा सन्न दृश्यते स्खेनात्मना चित्सदानंदाद्वितीयेन | तमहोरात्र मतंद्रितो भूत्वान्नादिकोशपंचकेभ्यो निष्क्रम्य सर्वान्तरात्मानं मत्वा कवि. रास्ते प्रसनः कृतार्थः सनित्यर्थः ॥ .. ॥ तस्माच्च घायुरायातस्तस्मिश्च प्रलयस्तथा । तस्मादग्निश्च सोमश्च तस्माञ्च प्राण आगत. ॥ २१ ॥ सर्वमेव ततो विद्यात्तत्तद्वक्तुं न शक्नुमः। योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ २२ ॥ ब्रह्मणो विश्वापादानत्वमाह । तस्माचेति द्वाभ्याम् । श्लोको स्पष्ट २१ ।। २२॥ तत्प्रतिष्ठास्तदमृत लोकास्तद्ब्रह्म तद्यशः । भूतानि जज्ञिरे तस्मात्प्रलयं यान्ति तत्र च ॥२३॥ स्पष्टोऽर्थः ॥ २३ ॥ उभौ च देवौ पृथिवीं दिवं च दिशश्च शुक्लं भुवनं विभत । यस्मादिशः सरितश्च भवन्ति यस्मात्समुद्रा विहिता महान्त समिदं ब्रह्मणः सकाशादुद्भूतं तत्रैव लीयत इत्युक्तं तदेव विवृणोति । उभाविति । देवी जीवेश्वरी शुक्लं ब्रहा कर्तृ विभर्ति । यस्माइह्मणः सका. शादिश उत्पद्यन्ते । एतस्यैवाक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचंद्रमसौ विकृती तिष्ठत इति श्रुतेरर्थः प्रतिपादितः ॥ २४ ॥ यः सहस्रं सहस्राणां पक्षानाहृत्य संपतेत् । नान्तं गच्छेत्कारणस्य यद्यपि स्यात्मनोजवः ।। २५ ॥ इदानी ब्रह्मणोऽनतत्वं कथयति यः सहस्रमिति । यः पुरपः सहस्राण सहस्रं पक्षानाहत्यात्मनः पक्षान्कृत्वा संपतेत् । अनेकशः कोटिकल्प स पुरुषो नान्तं गच्छेत्सर्वकारणस्य परमात्मनः । यद्यप्यसौ मनोजयस्तथापि तस्यान्तं न गच्छेत् । यस्मादतं न गच्छन्ति तस्मादनंत' परमात्मेत्यर्थः । योऽनंतः परमात्मा तं योगिन एव पश्यन्ति ॥ २५ ॥ --

·५०२
सनत्सुजातीयभाष्यम् ।
अदर्शने तिष्ठति रूपमस्य पश्यन्ति चैनं सुसमिद्धसत्त्वाः॥
हीनो मनीपी मनसाऽपि पश्येद्य एनं विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥२६॥
किं च । अंदर्शन इति! अदर्शने दर्शनायोग्यविषये तिष्ठति रूपमस्य
परमात्मनः । तथा च श्रुतिः । न संदृशे तिष्ठति रूपमस्योति । पश्यन्ति
चैनं सुसमिद्धसत्त्वाः । यद्यपि दर्शनायोग्ये तिष्ठति तथापि परमात्मानं
पश्यन्ति । के ते सुसमिद्धसत्त्वाः सुष्टु समिद्धं सम्यग्दीप्तं सत्त्वमंतःकरणं
यज्ञादिभिर्विमलीकरणसंस्कारेण येषां ते सुसमिद्धसत्त्वाः । यस्मादेवं
तस्माद्धीनो रागद्वेषादिमलरहितो विशुद्धसत्त्वो मनापी मनसाऽभिपश्येत् ।
य एनं परमात्मानं विदुरयमहमस्मीत्यमृता अमरणधर्माणस्ते भवन्ति ।।२५
इमं यः सर्वभूतेषु आत्मानमनुपश्यति ।
अन्यत्रान्यत्र युक्तेषु स किं शोचेत्ततः परम् ॥ २७ ॥
इममिति । इमं सर्वान्तरं सर्वभूतेषु सर्वप्राणिष्यात्मानं योऽनुपश्यति ।
अन्यनान्यत्र देहद्रियादियुक्तेपु शरीराद्यभिमानिषु । स किं शोचेत्ततः परं
सर्वभूतेषु स्यात्मानं पश्यंस्ततः परं किमनुशोचतिः । सर्वभूतस्थमात्मान-
मनुपश्यन्कृतार्थत्वान्नानुशोचत्यिर्थः तथा च श्रुतिः तत्र को मोहः कः
शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ २७ ॥
यथोदपाने महति सर्वतः संप्लुतोदके।
एवं सर्वेषु भूतेपु प्राह्मणस्य विजानतः ॥२८॥
तदेवाह । यथेति । यथा सर्वतः संप्लुतोदके महति कृतकृत्यस्य
सोऽप उदपानेऽर्थो नारस्येवं सर्वेषु भूतेष्वात्मानं पश्यतो मासणस्य
विजानतः सर्ववेदोदित फर्मादौ किचिदपि प्रयोजनं न मयत इत्यर्थः ।
आत्मदर्शनेनैव कृतार्थत्वादिति भावः । तथा चाह भगवान्यासुदेवः । न
चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रय इति ॥ २८ ॥
अहमेवारिम यो माता पिता पुत्रोऽस्म्यहं पुनः।
थारमाहमस्य सर्वस्य यच्च मास्ति यदस्ति च ॥ २९ ॥

·सनत्सुजातीयभाष्यम्। ५०३ इदानीमुक्तस्यार्थस्य द्रढिम्ने वामदेवादिवास्वानुभव दर्शयति । अहमे- वारमाति सार्धस्त्रिभि ! हे धृतराष्ट्राहमेगास्मि वो युष्मात माता जन- वित्री पिताऽप्यहमेव । युष्माक पुत्रो दुर्योधनादिरहमस्मि । कि बहुना आत्माऽहमस्य सर्वस्य प्राणिजातस्य यच नास्ति यदरित च तदरम्यह- मेवात्मा ॥ २९ ॥ पितामहोऽस्मि स्थविर पिता पुत्रश्च भारत । ममैव यूयमात्मस्था न मे यूयं न चाप्यहम् ॥ ३० ॥ एव तायदाधिभौतिक पित्रादिक दर्शितम् । अथैदानीमाधिदौर्वक पित्रादिभाव दर्शयति । पितामह इति । पितामहोऽस्मि स्थविरो वृद्ध इदादे पितामहोऽस्मि । अनादिसिद्ध परमात्मा सोऽप्यहमेव । य पिता इदादेहिरण्यगर्भ सोऽप्यहम्व | तथा मम यूयमात्मस्था एव | यूय सर्वे परमार्थतो न म आत्मनि व्यवस्थिता न चाप्यह युष्मासु स्थित । तथा चाह भगवान् । मास्थानि सर्वभूतानीति ॥ ३० ॥ आत्मैव स्थान माम जन्म चारमा ओतप्रोतोऽहमजरप्रतिष्ठ । अजश्चरो दिवारानमतद्वितोऽहमा विज्ञाय कविरास्ते प्रसन्न ॥३१ आत्मैपेति । यद्यपि न ममात्मनि यूय व्यवस्थिता न चाप्यह युष्मासु स्थितस्तथाप्यारमैन स्थानमात्मैवाश्रयो ज म चात्माऽरमादेवात्मन सर्वमु. त्पन्नम् । तथा च श्रुति । भात्मन एवेदं सर्वमिति । ओतप्रोत | अह- मेव ओतप्रोतरूपेण व्यवस्थित । जगदात्मा युष्माक जनयिता । अजर- प्रतिष्ठ । अजरे जरामरणवर्जित स्वे महिनि तिष्टतीत्यजरप्रतिछ । तथा च श्रुति स भगव करिम प्रतिष्टित इति खे माहनीति ॥ ३१ ॥ अणोरणीयान्सुमना सर्वभूतप्ववस्थित ॥ पितर सर्वभूताना पुफर निहितं विदु ॥ ३२ ॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहल्यो सहितार्या वैयासिस्यामुद्योगपवाणिधृतराष्ट्रसन कु- मारस वादे श्रीसनत्सुनातीये पष्ठोऽध्याय ॥

·५०४ सनत्सुजातीयभाष्यम् । . 'अणोरिति । अणोः सुक्ष्मादयान्सूक्ष्मतरः । सुमनाः शोभन मनो रागद्वेषादिमात्सर्यशोकमोहादिधर्मवार्जितं केवलं चित्सदानंदाद्वितीयब्रह्मा- स्माकार मनो यस्य स सुमनाः । सर्वभूतेषु सर्वप्राणिषु हृदयकमलमध्ये- ऽहमेवावस्थितः सर्वभूतात्मतया । एवं तावत्स्वानुभवो दर्शितः । इदानी न केवलमस्मदनुभव एवात्र प्रमाणमन्येप्येवमेवावगच्छन्तत्यिाह पितरमि- त्यधैन । येऽन्ये सनकसनंदनसनातनवामदेवादयो ब्रह्मविदस्तेऽपि पितरं सर्वभूतानां सर्वप्राणिनां पिता जनयिता परमेश्वरो यस्तं पुष्करे हृत्पुंड• रीकमध्ये निहितं विदुः परमात्मानमात्मत्वेनावगच्छन्तीत्यर्थः । तथा च श्रुतिस्तपामनुभवं दर्शयति । तद्वैतत्पश्यन्नृषिमिदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुर- भव सूर्यश्चेति । इति बृहदारण्यके । एतत्साम गायन्नास्त इति तैत्तिरीयके । सामगानेन स्वानुभवो दर्शित आत्मनः कृतार्थत्वद्योतनार्थम् । तथा छांदोग्येपि तद्धास्य विजज्ञाविति । तलवकारे चाहमन्नमित्यादिना विदुषोऽनुभवो दार्शितः ॥ तत्रैते श्लोका भवन्ति । “नित्यशुद्धबुद्ध- मुक्तस्वभावमीशमात्मनो भावयन्पटिंद्रियाणि सनियम्य निश्चलः । अस्तिवस्तुचिद्धनं जगत्प्रसूतिकारणमनश्वरं च तद्भव जगत्तमोनुदं च यत् । तत्पदैकवाचक सदामृतं निरंजनं चित्तवृत्तिहक्सुखं तदस्म्यहं तद- स्म्यहमिति" || ३२॥ इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यश्रगिोविंदभगवत्पूज्यपादशिष्यप्रशिकरभगवतः कृतौ सनत्सुजातभाष्ये चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ .

·५०५ विष्णुसहस्रनामभाष्यम् । विष्णुसहस्त्रनामभाष्यम् । मच्चिदानंदरूपाय कृष्णायाक्लिष्टकारिणे ॥ नमो वेदान्तवेद्याय गुरवे बुद्धिसाक्षिणे ॥ १ ॥ यस्य स्मरणमात्रेण जन्मसंसारबंधनात् ॥ विमुध्यते नमस्तस्मै विष्णये प्रभविष्णवे ॥ २ ॥ कृष्णद्वैपायनं व्यास सर्वलोकहिते रतम् ॥ वेदाजभास्करं वन्दे शमादिनिलयं मुनिम् ॥ ३ ॥ सहस्रमूर्तेः पुरुषोत्तमस्य सहस्रनेत्राननपादबाहोः ॥ सहस्रनामां स्तवनं प्रशस्तं निरुच्यते जन्मजरादिशान्त्यै ॥ ४ ॥ वैशंपायन उवाच-- श्रुत्वा धर्मानशेषेण पावनानि च सर्वशः । युधिष्ठिरः शान्तनवं पुनरेवाभ्यभाषत ।। १॥ वैशंपायनो जनमेजयमुवाच श्रुत्वेति । धर्मानभ्युदयनिःश्रेयसोत्पत्ति- हेतुभूतान्वेदलक्षणान् । अशेषण कार्येन 1 पावनानि पापक्षयकराणि । च सर्वशः सर्वप्रकारैः । श्रुत्वा । युधिष्ठिरो धर्मपुत्रः शांतनवं शंतनुसुतं भीष्मं । सकलपुरुषार्थसाधनं अल्पप्रयासं अनल्पफल अनुक्तमिति कृत्वा पुनर्भूय एवाभ्यभापत प्रश्नं कृतवान् ॥ १ ॥ युधिष्ठिर उवाच- किमेकं दैवतं लोके किं वाप्येकं परायणम् । निवाः शुभम् ॥२॥ किमिति । किम दैवतं देव इत्यर्थः स्वार्थे तद्धितविधानात् लोके लोकनहेतुभूते समस्तविद्यास्थाने उक्तं यदाज्ञया प्रवर्तन्ते सर्वे' इति प्रथमः प्रश्नः । किं वाप्येक परायणं अस्मिलोक एकं परायणं किं परम- नयं प्राप्तव्यं स्थानं यस्मिनिरीक्षिते 'भिद्यते हृदयग्रंथिश्छिद्यन्ते सर्वत- . स्तुवन्तः कं कमर्चन्तः ·. ५०६ विष्णुसहस्रनाममाप्यम् । शयाः । क्षायन्ते चास्य कर्माणि यस्मिन् दृष्टे परायरे । यस्य विज्ञानमात्रे- णानंदलक्षणो मोक्षः प्राप्यते । यद्विद्वान विभति कुतश्च नेति । यत्प्रवि. टस्य न विद्यते पुनर्भवः । यस्य च वेदनात्तदेव भवति । यद्विहायापर- पंथा नृणां नास्ति' तदुनमेकं परायणं लोके यत्तत् किमिति द्वितीयः प्रभः । के कतमं देवं स्तुवन्तो गुणसंकीर्तनं कुर्वन्तः कं कतमं देवम- चन्तः बाह्यमाभ्यंतरं चार्चन बहुविधं कुर्वन्तो मानवा मनुसुताः शुभ कल्याण स्वर्गादिफलं प्राप्नुयुर्लभेयुरिति पुनः प्रश्नद्वयम् ॥ २ ॥ को धर्मः सर्वधर्माणां भवतः परमो मतः। किं जपन्मुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारबंधनात् ॥ ३॥ को धर्मः पूर्वोक्तलक्षणः सर्वेषां धर्माणां मध्ये भवतः परमः प्रकृष्टो मतोऽभिप्रेत इति पंचमः प्रश्नः । किं जपन्नित्यादि किं जप्य जपन् उच्चोपांशुगानसलक्षणं जपं कुर्वन् जंतुर्जननधर्मा । अनेन जंतुशब्देन च जपाचनस्तवनादिषु यथायोग्य सर्वप्राणिनामधिकार सूचयति । जन्मसंसा- बंधनात् जन्माज्ञानविजंभितानामविद्याकार्याणामुपलक्षणं संसारोऽविद्या ताभ्यां जन्मसंसाराभ्यां यद्वंधणं तस्मान्मुच्यते मुक्तो भवतीति पष्ठः प्रश्नः। जन्मसंसारबंधनादितीदमुपलक्षणं इतरेषां फलानामप्येतदग्रहणं मोक्षरय प्राधान्यख्यापनार्थम् ॥ ३ ॥ 'भीम उवाच- जगत्प्रभु देवदेवमनन्तं पुरुषोत्तमम् । स्तुवन्नामसहस्रेण पुरुपः सततोत्थितः ॥ ४ ॥ भीष्म उत्तरमुवाच । सर्वेषां शत्रूणां भयहेतुर्भीष्मः मोक्षधर्मादीनां प्रवक्ता सर्वज्ञः । किमेकमिति षट्प्रश्नाः तत्र पाश्चात्योऽनंतरो जप्यविशेषः षष्ठः प्रश्नोऽनेन श्लोकेन परिहीयते जगत्प्रभुमिति । जगत् स्थावरजंगमा- स्मकं तस्य प्रभुं स्वामिनं । देवदेवं देवानां देवं । अनंत देशतः कालतो वस्तुतश्चापरिच्छिन्नं । पुरुषोत्तमं क्षराक्षरराभ्यो कार्यकारणाभ्यां उत्कृष्टं ।

·विष्णुसहस्रनाममाप्यम् । ५०७ नामसहस्रेण नाना सहस्रेण । स्तुपन् गुणान्सकीर्तयन् । सततोस्थिती निरतरमुगुक्त पूर्णत्वात् पुरिशयनाद्वा पुरुष स च सर्वदु खातिगो भवेत् इति सर्वत्र सवध्यते ॥ ४ ॥ तमेव चार्चयन्नित्यं भक्त्या पुरुपमव्ययम् । ध्यायंस्तुवन्नमस्यंश्च यजमानस्तमेव च ॥५॥ उत्तरेण श्लोकेन चतुर्थ प्रश्न समाधीयते । तमेव चायन् वाह्यार्चन कुर्वन् । नित्य सर्वेषु कालेषु। भक्तिर्भजन तात्पर्येण तया भक्त्या। पुरुषम- व्यय विनाशक्रियारहित । ध्यायन्नाभ्यतरार्चन कुर्वन | स्तुवन पूर्वोक्तेन । नमस्यन्नमस्कार कुर्वन् पूजाशेषभूतमुभय स्तुतिनमस्कारलक्षण कुर्वन् । यजमान पूजक फलभोक्ता । अथाऽर्चयनित्यनेनोभयविधमर्चनमुच्यते । ध्यायस्तुपन्नमस्यन्निति मानस वाचिकं कायिक चोग्यते ॥ ५ ॥ अनादिनिधनं विष्णुं सर्वलोकमहेश्वरम् ।। लोकाध्यक्षं स्तुवन्नित्यं सर्वदु खातिगो भवेत् ॥६॥ तृतीय प्रश्न परिहरति उत्तरैत्रिभि पादै । अनादिनिधन पदभापति कारयर्जित ! विष्णु व्यापनशील । स लोक्यते इति लोको दृश्यनर्ग तस्य नियतणा ब्रहादीनामपीश्वरत्वात् सलोकमहेश्वर त । लोक दृश्य वर्ग स्वाभाविकेन वोधेन साक्षात्पश्यतीति लोकाध्यक्ष । त नित्य निरतर स्तुवन् सर्वदु खातिगो भवेदिति त्रयाणां स्तवनार्चनजपाना साधारण कल्पचन | सर्वाण्याध्यात्मिकादीनि दु खान्यतीत्य गच्छतीति सर्वदु खा तिग । भवेत् स्यात् ॥ ६ ॥ नाण्यं सर्वधर्मज्ञ लोकानां कीर्तिवर्धनम् ॥ लोकनाथं महद्भूत सर्वभूतभवोद्भवम् ॥ ७ ॥ तमेव स्तुत्य विशिनष्टि । ब्रह्मण्य ब्रह्मणे स्रष्ट्रे ब्राह्मणाय तपसे श्रुतये हित । सर्वान् धर्मान् जानातीति सर्वधर्मज्ञ त । लोकानां प्राणिना। कीर्तिर्यशासि स्वशक्त्याऽनुप्रश्न वर्धयतीति तम् । लोकै ध्यते ·विष्णुसहस्रनामभाष्यम् । लोकानुपतापयते शास्ते लोकानामीष्ट इति वा लोकनाथ त महत् । बल विश्वोत्कर्षेण वर्तमानत्वात् महद्भूत परमार्थसत्य । सर्वभूताना भव ससारो यत्सकाशादुद्भवतीति सर्वभूतभवोद्भवस्तम् ॥ ७ एप मे सर्वधर्माणा धोऽधिकतमो मत ॥ यद्भक्त्या पुण्डरीकाक्ष स्तवैरर्चेन्नर. सदा ।। ८॥ पचम प्रश्न परिहीयते एप इति । सर्वेपा वेदलक्षणाना धर्माणामेप चक्ष्यमाणो धर्मोऽधिकतम इति मे मम मतोऽभिप्रेत । यद्भक या तात्पर्येण पुडरीकाक्ष हृदयपुडरीक प्रकाशमान वासुदेव स्तरैर्गुणसकर्तिनलक्षणे स्तुतिमि सदाऽर्चेत् सत्कारपूर्वकमर्चन करोति नरो मनुष्य इति यत् एप धर्म इति सबध । अस्य स्तुतिलक्षणस्यार्चनस्याधिक्ये किं कारणमुच्यते हिंसादिपुरुषान्तरद्रव्यदेशकालादिनियमानपेक्षत्वाचाधिक्ये कारणम् 'ध्यायन कृते यजन् यज्ञैत्रेताया द्वापरेऽर्चयन् । यदाप्नोति तदामोति कलौ सकीर्य केशवम् ' इति विष्णुपुराणे । 'जप्येनैव तु मसिध्येद्राह्मणो नात्र संशय । कुर्यादन्यन्न या कुर्या-मैत्रो ब्राह्मण उच्यते' इति मानर वचनम् । एतसमभिप्रेत्य 'एष मे सर्वधर्माणा धर्मोऽधिकतमो मत' इति उक्तम् ॥ ८॥ परम यो महत्तेज परमं यो महत्तप.॥ परम यो महद्ब्रह्म परमं य परायणम् ॥ ९ ॥ द्वितीय प्रश्न समाधत्ते परममिति । परम प्रकृष्ट महबृहत्तेजश्चत य- लक्षण सर्वावभासकं श्रुतिश्च 'येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धस्तदेवा ज्योतिष प्योतिर्न तर सूर्यो भाति न चद्रतारकम्' इत्यादिने 'यदादित्यगत तेज' इत्यादिस्मृतेश्च । परम तपत इत्याज्ञापयतीति तप 'य इम लोक परम च लोक सर्वाणि च भूतानि योऽन्तरो यमपति' इत्यता मिनाहाणे सर्व नियन्तृत्व श्यते 'भीपास्माद्वात परते भीषोदेति सूर्य भीपास्मादग्निश्चंद्रश्च मृयुर्धाप्रति पचम' इत्यादि तेचिरीयके । रापतीट ' - ·विष्णुसहस्रनाममाप्यम् । ५०९ इति वा तपः तस्यैश्वर्यमनवच्छिन्नमति महत्त्वं एप सर्वेश्वरः' इत्यादिश्रुतेः। परमं सत्यादिलक्षणं ब्रह्म महनीतया महत् । परमं प्रकृष्टं परायणं पुनरावृत्तिशंकारहितम् | परमग्रहणात् सर्वत्र परं तेज आदित्यादिकं व्याव. य॑ते सर्वत्र यो देव इति विशेष्यते च । यो देवः परमं तेजः परमं तपः परमं ब्रह्म परमं परायणं स एकं सर्वभूतानां परायणमिति वाक्यार्थ ः ॥९॥ पवित्राणां पवित्रं यो मंगलानां च मंगलम् ।। दैवतं देवतानां च भूतानां योऽव्ययः पिता ॥ १० ॥ इदानी प्रथमप्रश्नस्योत्तरमाह । पवित्राणां पवित्रं पावनानां तीर्था- दीनां परमं पवित्रं । परमस्तु पुमान् ध्यातो दृष्टः कार्तितश्च स्तुतः संपूजितः स्मृतः ॥ प्रणतः पाप्मनः सर्वानुन्मूलयति' इति संसारबंधहेतुभूतं पुण्यापुण्यात्मकं कर्म तत्कारण चाज्ञानं सर्व नाशयन् स्वयाथात्म्यज्ञानेनेति वा पवित्राणां पवित्रं । 'रूपमारोग्यमांश्च भोगांश्चैवानुपंगिकान् । . ददाति ध्यायतो नित्यमपवर्गप्रदो हरिः। चिंत्यमानः समस्तानां क्लेशानां हानिदो हरिः। ससुत्सृज्याखिलं चान्यं सोऽन्युतः किं न चिंत्यते । ध्यायन्नारायणं देवं स्नानादिषु च कर्मसु । प्रायश्चित्तं हि सर्वस्य दुष्कृ- तस्येति वै श्रुतिः । अतिपातक् युक्तोऽपि ध्यायन्निमिपमन्युतम । भूयरत- पस्वी भवति पंक्तिपावनपावनः । आलोडय सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः । इदमके सुनिप्पन्नं ध्येयो नारायणः सदा । हरिरेकः सदा ध्येयो भवद्भिः सत्त्वसंस्थितैः । ओमित्येवं सदा विप्राः पठत ध्यात केशरम् । भिद्यते हृदयनांधश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य फर्माणि तस्मिन् दृष्टे परायरे । यन्नामकतिनं भक्त्या विलापनमनुत्तमम् । मैत्रेयाशेषपापान धातूनामिव पावकः । अवशनापि यन्नानि कार्तिते सर्वपातकैः । पुमान् विगुच्यते सद्यः सिंहबरतैZगैरिव ! ध्यायन् कृते यजन् यज्ञैत्रेतायां द्वापरे- ऽर्चयन् । यदानाति तदाप्नोति कलौ संकीर्ण वेशयम् | हरिहरति पापानि दुष्टचित्तैरपि स्मृतः । अनिच्छ्यापि संस्पृष्टो दहत्येव हि पावकः ।

·विष्णुसहस्रनामभाष्यम् ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि वासुदेवस्य कीर्तनात् । तत्सर्व विलयं याति तोयस्थं लवणं यथा । यस्मिन्यस्तमतिर्न याति नरकं स्वर्गोऽपि यञ्चितने विघ्नो यत्र निवेशितात्ममनसो ब्राह्मोपि लोकोऽल्पकः । मुक्तिं चेतत्ति यस्थितोऽ- मलऽधियां पुंसां ददात्यव्ययः । कि चित्रं तदधं प्रयाति विलयं तत्राच्युते कीर्तिते ॥ शमायाल जलं वह्यूस्तमसो भास्करोदयः । शान्तिकाले ह्यघौघस्य नामसंकीर्तनं हरेः । हरेर्नामैव नामैव नामैव मम जीवनम् । कलौ नास्त्येव नास्त्येव नास्त्येव गतिरन्यथा ॥ स्तुत्वा विष्णु वासुदेयं विपापो जायते नरः। विष्णोः संपूजनान्नित्यं सर्वपापं प्रणश्यति ॥ सर्वदा सर्वकार्येषु नास्ति तेपाममंगलम् । येषां हृदिस्थो भगवान् मंगलायतनं हरिः । गंगास्नानस. हस्रेषु पुष्करस्नानकोटिषु । यत्पापं विलयं याति स्मृते नश्यति तद्धरौ । प्रायश्चित्तान्यशेषाणि तपःकर्मात्मकानि वै । यानि तेषामशेपणा कृष्णा नुस्मरणं परम् । कलिकल्मषमत्युग्र नरकार्तिप्रदं नृणाम् । प्रयाति दिलयं सकृद्यत्रापि ' संस्मृते । सरस्मृतोऽपि गोविंदो ना जन्मशतैः कृतम् । पापराशि दहत्याशु तूलगाशमिवानलः । यथा. निरुद्धतशिखः कक्ष दहति सानिलः । तथा चित्तस्थितो विष्णुयोगिनां सर्वकिल्बिपम् । ईश्वरी देवी प्रत्याह मुक्तिकारणं "यावजी प्रणवमथवा चर्तयेद्रौदियं वा याजुबैदा वसतिमथवा वारणस्यां विदध्यात् । हित्वा लन कलिमलकुलच्छेदनानीरयेद्वा विष्णोनामान्यनिशमश्या मुनिरेपा चतुर्थी। जनार्दनं भूतपतिं जगद्गुरुं स्मरन्मनुष्यः सततं महामुने । दुःखानि सर्वाण्यपहन्ति साधयत्यशेपकार्याणि च यान्यभीप्तते । कलावारि दोपा- ढये विषयासक्तमानमः ! कृत्वापि सकलं पापं गोविंद संस्मरचिः । वासुदेवे मनो यस्य जपहोमार्चनादिषु । तस्यान्तरायो मैत्रेय देवेद्रत्यादि फलम् । लोकत्रयाधिपतिमप्रतिमप्रभावमीषन्प्रणम्य शिसा प्रभविष्णुमीशम्। जन्मान्तरप्रलयकल्पसहस्रजातमाशु प्रणाशमुपयाति नरण पापम् ॥ एको- ऽपि कृष्णस्प कृतः प्रणामो दणश्यमेधावस्येन तुल्यः । दाधमेश सद्यः ·विष्णुसहस्रनामभाष्यम्। पुनरेति जन्म कृष्णप्रणामी ने पुनर्भवाय ॥ अतसीपुष्पसंकाशं पीतवास- समच्युतम् । ये नमस्यन्ति गोविंदं न तेषां विद्यते भयम् । शाठयेनापि नमस्कारः प्रयुक्तश्चक्रपाणये । संसारस्थूलबंधानामुढेजनकरी हि सः । इत्यादिश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेभ्यः मंगलं सुखं तत्साधनं तत्र ज्ञापकं च तेपामपि परमानंदलक्षणं परं मंगलमिति मंगलानां च मंगलं ॥ दैवतं देवतानां च देवानां देवः द्योतनादिभिः समुत्कर्षेण वर्तमानत्वात् । भूतानां योऽव्ययः व्ययरहितः पिता जनको यो देवः स एक दैवतं लोक इति चाक्यार्थः ॥ ‘एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च । यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै । तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुधं शरणमहं प्रपद्ये" इति श्वेताश्वतराणां मंत्रोपनिषदि । " सोऽयं देवत ऐक्षत एकमेवाद्वितीय" इति छांदोग्ये । हिरण्यगर्भ इत्यष्टी मंत्राः । कस्मै देवाय यत्र एकारलोनैकदैवतप्रतिपादकरतैत्तिरीयके ' अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च | वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो वभूव । एकस्तथा सर्व भूतान्तरात्मा रूप रूपं प्रति- रूपो बहिश्च । एकोत्तरः सर्वभूतान्तरात्मा एक रूप बहुधा यः करोति । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेपाम् । सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुर्न लिप्यते चाक्षुषैर्वाह्योपैः । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते सर्वदुःखेन वाह्यः । नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान् । तमात्मस्थं येऽनुपश्यान्ति धीरास्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेपाम् ' इति काठके । 'ब्रह्म वा इदमग्र आसीदेक- मेव नान्यदतोऽस्ति द्रष्टा' इत्यादिवृहदारण्यके । 'अनेजदेके मनसो जवीयः तन को मोहः क शोकः एकत्वमनुपश्यतः' इति ईशावास्ये । 'आत्मा वा इदमेक एवान आसीनान्यत्किचन मिषत् ! सर्वेषां भूतानामंतरः पुरुषः स म आत्मेति विद्यात् । एक सद्विप्रा बहुधा वदन्ति एक सन्तं बहुधा ·५१२ विष्णुसहस्रनामभाष्यम् । कल्पयन्ति । द्यावाभूमी जनयन्देव एकः एको दधार भुवनानि विश्वा' इति ऋग्वेदे । सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः' 'विद्याविनय- संपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि' 'अहमात्मा गुडाकैश सर्वभूताशयस्थितः' 'यदा भूतपृथाभावमेकस्थमनुपश्यति' 'यथा प्रकाशत्येकः' 'सर्वधर्मा- न्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज' इति गीतोपनिषत्सु । भवति मनोर्माहा. त्म्यख्यापनी श्रुतिः 'एतद्वै किंच मनुरवदत्तद्नेपर्ज' इति । मनुना चोक्त 'सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । संपश्यन्नात्मयाजी मै स्वाराज्य- मधिगच्छति' इति । सृष्टिस्थित्यंतकरणी ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाम् ! स संज्ञा याति भगवानेक एव जनार्दनः । तस्मान्न विज्ञानमृतेऽति किचित्कञ्चित्क- दाचिद्विज वस्तुजातम् । विज्ञानमेकं निजकर्मभेदाद्विभिन्नचित्तहुधाभ्यु. पेतम् । ज्ञानं विशुद्धं विमलं विशोक मशेषलोभादिनिरस्तसंगम् । एफ सदेकः परमः परेशः स वासुदेवो न यतोस्ति किंचित् । यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः । तदा हि को भवान्कोऽहमित्येतद्विफलं वचः। सित. नीलादिभेदेन यथार्को दृश्यते नमः। भ्रान्तदृष्टिभिरामापि तथैकः सन्पृथक् पृथक् । एकः समस्तं यदिहास्ति किंचित्तदुच्यते नास्ति परं ततोऽन्यत् । सोऽहं स चत्वं स च सर्वमेतदात्मस्वरूपंत्यज भेदमोहम् । इतीरितस्तेन स राजवर्यस्तत्त्याज भेदं परमार्थदृष्टिः'। यमेनोक्तं- 'सफलमिदमहं च वासु. देवः परमपुमान् परमेश्वरः स एकः । इति मतिरचला भवत्यनंते हृदयगते बज तान् विहाय दूरात् । यथाह वसुधा सर्व सत्यमेय दियोकमः । अहं भवो भवन्तश्च सर्व नारायणात्मकं । विभूतयस्तु यास्तस्य तासामेव पर- स्परम् । आधिक्यं न्यूनता वाध्यायाधरकवेन वर्तते ।भयानहं च विश्वारमन्नेक एव हि कारणम् | जगतोऽस्य जगत्यर्थेऽभेदेनायां व्यवस्थितौ । त्वया यदभयं दत्तं तदत्तमाखिलं मया । मत्तो विभिन्नमात्मानं द्रष्टुं नार्हसि शंकर योहं स त्वं जगई सदेवासुरमानुषम् । अविद्यामोहितात्मानः पुरुषा भिन्नद. शिनः' इति विष्णुपुराणे । 'विष्णोरन्यं तु पत्यान्त येऽभी प्रामाणमेय .

·विष्णुसहस्रनाममाध्यम।
५१३
च । कुतर्कमतयो मूढाः पच्यन्ते नरकेऽशुचौ । ये च मूढा दुगरमानो
भिन्नं पश्यन्ति मां होः । ब्रह्माणं च तथा तेगं भ्रूणहत्यासमं त्वघम् '
इति भविष्योत्तरपुराणे महेश्वरवचनम् | च हरिवंशे कैलासयात्रायां महे
श्वरवचनम् || " आदिस्त्वं सर्वभावानां मध्यमंतस्तथा भवान् । त्वत्तः
सर्वमभूद्विश्वं त्वयि म प्रलीयते । अहं त्वं सर्वगो देवस्त्यमेवाहं जनार्दन ।
आवयोरतरं नास्ति शब्दर जगत्त्रये | नामानि तव गोविं यानि लोके
महान्ति च । तान्येव मम नामानि नात्र कार्या विचारणा । त्वदुपासा
जगन्नाथ सेवास्तु मम गोपते । यश्च त्या द्विपते देव स मां द्वष्टि न संशयः।
त्वद्विस्तारो यतो देवा अहं भूतपतिस्ततः । न तदस्ति विभो देव यत्ते
विरहितं कचित् । यदासीद्वर्तते यच्च यच भावि जगत्पते । सर्वं त्वं देव
देवेश विना किचित्त्वया नहि' इत्यादिवाक्यान्येकत्त्वप्रतिपादकानि ॥१०॥
यतः सर्वाणि भूतानि भवन्त्यादियुगागमे।
यस्मिश्च प्रलये यान्ति पुनरेव युगक्षये ॥ ११ ॥
यदेकं दैवतं प्रस्तुतं तस्योपलक्षणमुच्यते । यतो यस्मात्सर्वाणि भूतानि
संभवन्ति उद्भवन्ति च आदियुगागमे कल्पादौ । यस्मिंश्च प्रलयं विलयं
यान्ति विनाशं गच्छन्ति पुनर्भूय एत्यवधारणार्थः नान्यस्मिन्नित्यर्थः ।
युगक्षये महाप्रलये । चकारान्मध्येपि यस्मिस्तिष्ठन्ति “ यतो वा इमानि
भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्यभिसंविशन्ति"
इति श्रुतेः ॥ ११॥
तस्य लोकप्रधानस्य जगन्नाथस्य भूपते ।
विष्णोनामसहस्नं मे शृणु पापभयापहम् ॥ १२ ॥
तस्यैवं लक्षितस्यैकदैवतस्य लोकप्रधानस्य लोकहेतुमिः प्रतिपाद्यस्य
जगन्नाथस्य । भूपते महीपाल । विष्णोर्यापनरीलस्य नाम्नां सहस्र ।
भशुभकर्मकृतं पाप संसाररक्षणमयं चापहन गति पापभयापहं मे मत्तः
शृणु एकाग्रमना भूत्वाऽधारयेत्यर्थः ॥ १२ ॥

·. ५१४ विष्णुसहसनामभाष्यम् । यानि नामानि गौणानि विख्यातानि महात्मनः । ऋपिभिः परिगीतानि तानि वक्ष्यामि भूतये ॥ १३ ॥ 'एकस्यैव समस्तस्य ब्रह्मणो द्विजसत्तम । नानां बहुत्वं लोकानामुपकार- करं शृणु । निमित्तशक्तयो नाम्नां भैदिन्यस्तदुदीरणात् । विभिन्नान्येव साध्यन्तै फलानि द्विजप्तत्तम । यच्छक्तिमन्नाम यस्य तत्तस्मिन्नेव वस्तुनि ! साधकं पुरुषव्याघ्र सौम्ये कोषु वस्तुषु' इति विष्णुधर्मवचनाद्यद्यपि परस्य ब्रह्मणः पष्ठी गुणनियाजातिरूदानां शब्दप्रवृत्तिहेतून । निमित्तशक यादीनां चासंभवस्तथापि सगुणे ब्रह्मणि सर्वकारणे च सर्वात्मत्याचेषां शब्दप्रति- हेतूना संभवात् सर्वे शब्दाः परस्मिन्पुति वर्तम् । वत्र यानि नामानि गौणानि गुणयोगात्मवृत्तानि तेप यानि विख्यातानि प्रसिद्धानि वि. मिमंत्रग्भिश्च परिगीतानि तानि भूतये पुरुषार्थचतुष्टयतिझ्यै । महाश्चा- सावात्नति महात्मा " यच्चामोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । यच्चास्ति संततो भायस्तस्मादात्मेति कीर्यते ' इति वचनात्यमेव महा. नात्मा तस्याचिन्यप्रभावस्य तानि वक्ष्यामि । भूतये पुरुषर्धचतुष्टया- पिनामिति ॥ १३ ॥ . ॐ ॥ विश्व विष्णुर्वपट्कारो भूतभव्यभवत्प्रभुः । भूतरुद्भतभृद्भायो भतारमा भूतभावनः ।। १४ ॥ अत्र नामसहस्र आदित्यादिशब्दानामर्थान्तरे प्रनिदानामादित्यापनि । तद्विभूतित्वेन तदभेदात् तस्यैव स्तुतिरिति प्रसिद्धार्थग्रहणेऽपि स्तुतित्वं भूतात्मा चेंद्रियात्मा च प्रधानारमा तथा भवान् । आत्मा च परमात्मा च स्वमेका पंचधा स्थितः । ज्योतीपि विष्णु वनानि विष्णुनानि विष्णुर्णि- रयो दिशश्च । स एव सर्यों भुवनैकरूपी यास्ति यत्रास्ति च विप्रर्य' इति विष्णुपुराणे । 'आदित्यानामहं विष्णुः' इस्पारम्प अथवा पद्ध- नैन कि ज्ञातेन तवा म | विटम्याहमिदं फास्नमेकांचन स्थि । जगर' ·। विष्णुसहस्रनामभाष्यम् । ५१५ इति श्रीगीतोपनिपासु भावतैयोक्तम् । 'बहद विश्वमिद वरिष्ठ पुरुष एवेद सर्वम् ' इति श्रुतिभ्य विष्यादिशब्दाना पुनरुक्तानामति वृत्तिभेदादपौनरुक्त्यम् । श्रीपतिर्माधव इत्यादीना वृत्यैकवेरि शब्दभेशान पौनरुक्त्यम् । विशेष्यैक्ये अर्थक्ये पौनरुत्त्य तु न दोपाय नानां सह त्रस्य किमेस दैवतमिति पृष्ठैकदैरतविषयत्वात् । यन पुलिंगशब्दप्रयोग- स्तन विष्णुर्विशेष्यो या स्त्रीलिंगशब्दप्रयागस्तत्र देवता विशिष्यते यत्र नपुसकप्रयोगस्तत्र ब्रह्म विशेषणीयम् । यत सर्वाणि भूतानीत्यारम्य जगदुत्पत्तिस्थितिल्यकारणस्य ब्रह्मग एकदात नाभिहितवादादावुमप विध ब्रह्म विश्वशब्देनोन्यते विश्वमिति । विश्वस्य जगत कारणवेन विश्वमि युच्यते व्रत आदौ तु विश्वमिति कार्यशब्देन कारणग्रहणम् । कार्यभूतं विरिंच्यादिनामभिरुपपन्ना स्तुतिष्णिोरिति दर्शयितुम् । यद्वा परस्मा पुरुषान भिन्नमिद विश्व परमार्थतस्तेन विश्वमित्यभिधीयते ब्रह्म । बिहीवेद विश्वमिद वरिष्ठम् । पुरुष एवेद विश्व' इति श्रुते । न तद्धिल किचित्परमार्थत सदस्ति । अथवा विशांति विश्व ब्रह्म 'तत्सृष्ट्वा तदेवा नुप्राविशत्' इति श्रुते । किंच सहृतौ विशन्ति सर्वाणि भूतायस्मिन्निति विश्व ब्रह्म ' यत्प्रयन्त्यभिसविशन्ति ' इति श्रुते । तथाहि सकल जग कार्यभूतमेष विशत्यत्र चाखिल विशतीत्युभयथापि विश्वं ब्रह्म 'तपो ब्रह्म पर मत' इति श्रुते । नाचिकेतसा पृष्टे मृत्युरुषाच । अन्यत्र धर्मा दन्य नाधर्मादित्यारभ्य ‘स वेदा यत्पदमामनन्ति तपास सर्वाणि च यद्वदन्ति । यदिन्छ तो ब्रह्मचय चरति तत्ते पद सग्रहेण ब्रवीमि । मित्येतत् । एतद्धयेवाक्षर ब्रह्म एतद्धयेवाक्षर परम् । एतद्रयेवाक्षर ज्ञाला यो यदिच्छति तस्य तत् । उमति बम अगमतीद सर्व । तद्यथा शकुना सर्वाणि पर्णानि सतृण्णानि एवमाकारेण सर्वा वाक् सतृण्णा एतद्वै सत्यकाम पर चापर च ब्रह्म यदोंकार ' इत्युपक्रम्य 'य पुनरेत त्रिमाण ॐइत्येतन च अक्षरेण पर पुरुषमाभध्यायति ॐकार एवेद सर्व रत्ये.

·विष्णुसहस्रनामभाष्यम्। तदक्षरमिदं सर्वम् ' इत्युपक्रम्य 'प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवश्च परं स्मृतम् । अपूर्वोऽनंतरोऽवाह्यो न परः प्रणवोऽव्ययः । सर्वस्य प्रणवो ह्यादिमध्यमंत- स्तथैव च । एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनंतरम् । प्रणव हीश्वर विद्यात् सर्वस्य हृदये स्थितम् । सर्वव्यापिनमोकार मत्वा धीरो न शौचति। अमात्रोऽनंतमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः | ॐकारो विदितो येन स मुनि- नेतरो जनः' इत्यंता गांडूक्योपनियत् । — ॐतद्ब्रह्म तद्वायुः ॐतदा- रमा ॐतत्सत्यं ॐतत्सर्व तापुरोर्नमः' इत्यादिश्रुतिभिः । भोमित्येकाक्षरं ब्रह्म 'रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः । प्रणयः सर्वदेषु' "गिरामस्म्येकमक्षरम्' | आद्यं च त्र्यक्षर ब्रह्म त्रयी यस्मिन्प्रतिष्ठिता। एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परं तपः । प्रणयास्तथा वेदाः प्रणय पर्यवस्थिताः । वायं प्रणवं सर्व तस्मात्प्रणयमन्यसेत् ' इत्यादिरमृतेश्व विश्वशब्देनोंकारी व्यभिधीयते । वाच्यवाचक्योरत्यंतभेदाभावात् विश्व- मियोंकार एव प्रत्यर्थः । सर्व खालिदं ब्रह्म तज्जलनिति शांत उपा- सीत' इति । एतदुक्तं भवति । यस्मात्सर्वमिदं विकारजातं ब्रह्म तज- स्वातल्यत्वात्तदन्यत्वाच । न च सर्वस्यैकारमावे रागादयः संभवन्ति । 'तस्माच्छान्त उपासीत' इति श्रुतेः । 'श्रूयतां धर्मसर्वस्वं श्रुत्या पैवा- बधार्यताम् । आत्मनः प्रतिकूलानि परेपा न समाचरेत् आत्मगौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन । सुखं वा यदि वा दुःख स योगी परमो मतः । निर्गुणः परमात्मात्र देह व्याप्य व्यवस्थितः ॥ तमहं ज्ञानविज्ञेयं नावमन्ये न लंघये । यद्यागमैन विन्देयं तमहं भूतभावनम् । क्रमेयं वां गिरि चेम हनूमानिव सागरम् । बद्धौराणि भूतानि द्वेपं कुर्वन्ति चेत्ततः। शौच्यान्यहोऽतिमोहेन व्याप्तानीति मनीषिणाम् ॥ एते भिन्नदशां दैत्या विकल्याः कार्थता मया ॥ कृत्वाऽभ्युपगर्म तत्र संक्षेपः शृपा मम । विस्तारः सर्वभूतस्य विष्णोः सर्वमिदं जगत् । द्रष्टव्यमामात्तस्मादभेदेन विचक्षः। समुत्सृज्यासुरं भावं सरमायं तथा क्यम् । तथा पर्न ·विष्णुसहस्रनाममा पम्। ५१७ करिष्यामो यथा प्राप्स्याम नितिम् । सर्वत्र दैत्याः समतामुपेत समत्व- माराधनमन्युतस्य । न मत्रादिकृतस्तात न च नैसर्गिको मम । प्रभाव एप सामान्यो यस्य यस्यान्युतो हृदि । अन्येषां यो न पापानि चिंतयत्या- रमनो यथा । तस्य पापागमस्तात हेवभागान विद्यते । कर्मणा मनसा वाचा परपीडां करोति यः । यद्वाज जन्म फलति प्रभूतं तस्य चाशुभम्। सोऽह न पापमिच्छामि न करोमि वदामि वा । चितयन्सनभूतस्थ- मात्मन्यपि च केशवम् ॥ शारीरं मानस वाग्ज देवं भूतभर तथा ।। सर्वत्र समचित्तस्य तस्य मे जायते कुतः ॥ एव सर्वेषु भूतेषु भक्तिरव्यमि चारिणी ।। कर्तव्या पडितैत्विा सर्वभूतमयो हरिः ।। सामं चोपप्रदान च भेददंडौ तथा परौ ॥ उपाया' कथिता ोते मित्रादीना च साधने । तानेगाह न पश्यामि मित्रादीस्तात मा क्रुधः ॥ साध्याभावे महाबाह। साधनैः किं प्रयोजनम् ।। सर्वभूतात्मके तात जगन्नाथे जगन्मये ।। पर- मात्मनि गोविंदे मित्रामिनकथा कुतः ।। जडानामविकानामशूराणामपि प्रभो ॥ भाग्यभोग्यानि राज्यानि सन्त्यनीतिमतामपि ।। तस्माद्यतेत पुण्येषु य इच्छेन्महतीं श्रियम् ।। यतितव्य समत्वे च निर्वाणमपि चेच्छता ।। देवा मनुष्या' पशव पक्षिकीटसरीसृपा || रूपमेतदनतस्य विष्णोमिनमिव स्थितम् ॥ एतद्विजानता स जगत्स्थावरजंगमम् ॥ द्रष्टव्यमात्मविष्णु- र्यतोऽय विश्वरूपधृक् ।। एव ज्ञाते स भगवाननादिपरमेश्वरः ॥ प्रसीद- त्यच्युतस्तस्मिन्प्रसन्ने क्लेशसक्षय. || शकरहिरण्यगर्भो हरेभिन्नापिति न मन्तव्यम् ।। विष्णोरन्य तु पश्यन्ति ये मामि यादि पूर्ववत् । बहूना जन्ननामते ज्ञानान्मा प्रपद्यते ।। वासुदेव सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः' इत्यादिवचनैश्च ।। हिंसादिरहितेन स्तुतिनमस्कारादि कर्तव्यमिति दर्श- यितु विश्वशब्देन ब्रह्माभिधीयत इति या ' मत्कर्मकृन्म परमो मद्भक्त' सग- चर्जित. ॥ निर सर्वभूतेषु यः स मामेति पांडव ' इति ।। ' न चलति निजवर्णधर्मतो य सममतिरात्ममुह्यद्विपक्षपक्षे ॥ न हरति न च हन्ति H ·। - ५१८ विष्णुसहस्रनामभाष्यम्। किंचिदुचै शुद्धमनस तमहि विष्णुभक्म् ॥ विमलमतिरमत्सर" प्रशान्त' शुचि चरतोऽखिलसत्त्वमित्रभूतः ।। प्रियहितवचनोऽस्तमानमायो वसति सदा हृदि तस्य वासुदेव !! सालमिदमह च वासुदेवः परमपुमान्परमेश्वरः स एक ॥ इति मतिरचला भक्त्यनते हृदयगते व्रज तान्विहाय दूरात् ।। यमनियमविधूतकल्मषाणामनुदिनमच्युतसक्तमानसानाम् ॥ अपगतमदमा- नमत्सराणां व्रज भट दूरतरेण माननानाम् ' इत्यादिवचनैःष्णरलक्षणस्यै- वैप्रकारत्वाच हिंसादिरहितेन विष्णोः स्तुतिनमस्कारादि कर्तव्यमिति ।। श्रद्धया देय अश्रद्धयाऽदेय श्रद्धयाग्नि सामिप्यते'इत्यादि श्रुतेः । 'श्रद्धा पूत वदान्यस्य हतमश्रद्धयेतरत् ' || 'इम स्तवमधीयान श्रद्धाभक्तिस- मन्वित ' || 'अश्रोत्रिय श्राद्धमधातमनतमदक्षिण यज्ञमनृविजातम् ॥ अश्रद्धया दत्तमसस्कृत हविर्भागा. पडेते तब दैत्यसत्तम !|पुण्य मवेषिणां यच मद्भक्तद्वेषिणा तथा ॥ क्रयविक्रयसताना पुण्य यचाग्निहोत्रिणाम् । अश्रद्धया च यदान यजता ददता तथा ॥ तस तर दैत्येंद्र मप्रसादा - द्भविष्यति ।। अश्रद्धया हुत दत्त तपस्तप्त पृत च यत् ।। असदित्यु च्यते पार्थ न च सत्प्रेय नो इह ' इत्यादिस्मृतिभिश्च श्रद्धया स्तुतिन गस्कारादि कर्तव्यमश्रद्धया न कर्तव्यम् ।। ' तत्सदिति निर्देश ग्रहण त्रिविध स्मृत ' इतिभगवद्वचनात् स्तुतिनमस्कारादिक धर्म सारिक विगुणमपि श्रद्धापूर्वकं ब्रह्मणोऽभिधानत्रयप्रयोगण सगुण साचिक सपा- दित भवति । आत्मान विष्णु ध्यावाऽर्चनस्तुतिनमस्कारादि पर्तव्यम् । 'नाऽविष्णु कीर्तयेद्विष्णु नाविष्णुर्विष्णुमर्चयेत् || नाविष्णु सस्मरेविष्णु नाविष्णुर्विष्णुमाप्नुयात्' इति महाभारत पर्गकाडे । 'साम्यतानि नामानि परस्य ब्रह्मणोऽनघ ॥ सर्वकामानवाप्नोति समाराध्य जगदगुरम् ॥ तन्मयत्वेन गोविंदमित्येतदात्म्य नान्यथा ॥ तन्मयो घारितासामान्यदा मोति मानर ' इति विष्णुधर्मे । 'सर्वभूतास्थित यो मा भनायकत्वमा- स्थित ॥ सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्त' इति भगवदीताम् ।।

·१ . । विष्णुसहस्रनामभाष्यम्। 'अहं हरिः सर्वमिदं जनार्दनो नान्यत्ततः कारणकार्यजातम् ॥ ईड्- मनो यस्य न तस्य भूयो भवोद्भया द्वंद्वगदा भवन्ति' इति विष्णुपुराणे । 'गुरोर्यत्र परीवादो निंदा वापि प्रवर्तते ॥ कणौ तत्र विधातव्यौ गन्त- व्यं वा ततोऽन्यतः|| तस्मादेवाचार्य स्वरूपेणावतिष्ठति'इति व्यासस्मृतेः। "वरं हुतवहज्वालापुंजस्यान्तर्व्यवस्थितिः ॥ न शौरिचिंताविमुखजनसं- वासवैशसम्" इति कात्यायनवचनात् यत्र देशे, वासुदेवनिंदा तन वासो न कर्तव्यः । एतदुक्तं भवति । ' यस्य देवे परा भतियथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्याः प्रकाशन्ते महात्मनः । ' इति श्वेताश्वतरोपनिपन्म- वर्णात् हरौ गुरौ च परा भक्तिः कार्येति । अक्शेनापि यन्नाम्नि कीर्तिते सर्वपातकैः ॥ पुमान्विमुच्यते सद्यः सिंहत्रस्त गैरिव ॥ ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि वासुदेवस्य कीर्तनात् || तःसर्व विलयं याति तोयस्थं लक्षणं यथा ॥ कलिकल्मपम युग्रं नरकार्तिप्रदं नृणाम् || प्रयाति विलयं सद्यः सकृत् कृष्णस्य संस्मृतेः।। सकृत्स्मृतोऽपि गोविंदो नृणां जन्मशतैः कृतम् ॥ पाप राशिं दहत्याशु तूलराशिमिवानलः ।। सकृदुचरितं येन हरिरित्यक्षरद्वयम् ॥ वद्धः परिकरस्तन मोक्षाय गमन प्रति । एकोऽपि कृष्णस्य कृतः प्रणामो दशाश्वमेधावभृथेन तुल्यः ॥ दशाश्वमेधी पुनरेति जन्म कृष्णप्रणामी न पुनर्भवाय' । एवमादिवचनैः श्रद्धाभक्त्योरभावेऽपि नामसंकीर्तनं समस्तदु- रितं नाशयतीति मन्तव्यं किमुत सहस्रनामसकर्तिन नाशयतीति ।' मन- सा अग्रे सकल्पयत्यथ बाचा व्याहरति । यद्वै मनसा व्यायति तद्वाचा वदति.' इति श्रुतिभ्यां स्मरणं ध्यानं च नामसंकीर्तनेऽन्तर्भूतम् । नामश- तितापर्यावधारणम् । 'यस्मिन्यस्तमातर्न याति नरक स्वर्गापि यांचंतने विनो यत्र निशिते च मनसि ब्रामोऽपि लोकोऽल्पकः ॥ मुक्ति चेतप्ति यः स्थितोऽमलधियां पुसां ददात्यव्ययः किं चित्रं यद, प्रयाति रिलयं तत्रा- च्युते कार्तिते ' इति विष्णुपुराणान्ते श्रीपाराशरेणोपसहतम | 'आलोडय सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः ॥ इदमेक मुनिष्पन्न ध्येयो नारायणः ·५२० विष्णुसहस्रनामभाष्यम्। 7 " यत आ अस्य मा सदा' इति श्रीमहाभारतान्त भगवता श्रीवेदव्यासेनोपसहृतम् ।। हरिरेका सदा ध्येयो भवद्भि सत्वसस्थित ॥ ॐ मित्येव सदा विप्रा पठचं ध्यात केशवम् ' इति हरिवशे कैलासयात्राया हरिरको ध्यातव्य इत्युक्त महेश्वर णापि । एत सर्वमभिप्रेत्यैव " एप मे सर्वधर्माणां धर्मोऽधिकतमो मत. इत्याधिक्तमुक्तम् । " किमेक दैवत लोके किंचाप्येक परायण सर्वाणि" इत्यादिना योक्त तद्विश्वशब्देनोक्तमिति व्यारयातम् । तकि- मित्याकाक्षायामाह विष्णुरिति । तथाच ऋग्दे “तमु स्तोतार पूर्य यथा विद ऋतस्य गर्भ जनुपा पिपर्तन । आस्य जानन्तो नाम चिद्विषक्त न महस्ते विष्णो मुर्ति भजामहे " इत्यादिश्रुतिभि विष्णो नामसकीर्तन सम्यग्ज्ञानप्राप्नये विहितम् । तमेर रतातार पुगण यथाज्ञाने सत्यस्य गर्भ जमसमाप्तिं कुरुत । जानत विष्णो नामापि अदित अन्य वदन्तु या हे विष्णो वय ते सुमतिं शोभन मह भजामहे इति श्रुतेरभिप्राय ॥ येवेष्टि न्यानोताति विष्णु विपाप्यभिधायिनो रुप ययान्तस्य रूप विष्णुरिति देशकालयस्तुपरिच्छेदशब्दर्य इत्यर्थ । 'व्याप्ता मे रोदसी पार्थ माति- श्चाभ्योधका स्थिता ॥ प्रमणाचाप्यह पार्थ विष्णुरित्याभसजित ' इति महाभारते ॥ ' यच्च किंचिजगासन दृश्यते श्रूयतेऽपि या अन्तरिक्ष तत्तव व्याप्य नारायण स्थित ' इयादि श्रुरोर्यहन्नारायणे । 'सर्य भूतस्थमेक नारायण फारकर पमेकाकार पर मा शेरमोहविनिर्मु कपि ध्यायशासीदति' इत्या मबोधेोपनिषदि । विस्ती रनुप्र यया तस्य रूप विष्णुरिति यस्मादिश्वमिद सयं तस्य शरया महामन । तस्मादयो विष्णु शेर्धातो प्रशनात् ' इति विष्णुपुराणे । यदुदेशेन वपरयास वपदकार यस्मि यज्ञेचा पहिया स पन्यार 1 'पशीय विष्णु इति श्रुतर्यज्ञो वपन्कार पटकारादिमत्रा मना दया प्राणयतीति या प्रजा पतिक्ष वदवारश्चेति शुते देयता याभूत च भव्य प भाग्य भरागव्य- . .

·विष्णुसहसनामभाष्यम् । ५२१ . भवन्ति तेषा प्रभुभूतभव्यभवाप्रमु कालभेदमनादृत्य सन्मात्रप्रतियोगिक- मैश्वर्यमायति प्रभुत्वम । रजोगुण समाश्रित्य चिरिचिरूपेण भूतानि करोतीति वा भूतकृत् । सत्त्वगुणमधिष्ठाय भूतानि बिभर्ति पालयति धारयत्ति पोषयतीति का भूतभृत | प्रपचवरेण भवतीति केवल भवत्यै- वेति भार भवन माव सत्तात्मको वा ! भूतात्मा भूतानामात्मान्तर्यामीति भूतात्मा ' एप त आत्मान्तर्यामी' इति श्रुते । भूतानि भावयति जन यति वर्धयतीति मा भूतभावन ॥ १४ ॥ पूतात्मा परमात्मा च मुक्तानां परमा गति.॥ अव्यय पुरुप. साक्षी क्षेत्रशोऽक्षर एव च ।। १५ ॥ भूतकृदादिभिर्गुणतत्रत्व प्रास प्रतिषिध्यते पूतात्मति पूत आत्मा यस्य सपूतात्मा कर्मधारयो वा 'केवलो निर्गुणश्चति ' श्रुते । 'गुणोपराग. सेच्छ त पुस्पत्येति करप्यते । परमश्वासापामा चेति परमात्मा कार्य कारणविलक्षणी नित्यशुद्धमुक्तसभान । मुक्तानां परमा प्रकृष्टा गतिर्ग न्तव्या देवता पुनरावृत्यसभवात्तद्गतस्यति मुक्ताना परमा गतिः 'मामुपेत्य तु को तेय पूनर्ज-म न विद्यते' इति भगवद्वचनम् । न व्येति नास्य च्ययो विनाशो विकारो वा विद्यत इत्यव्यय 'अजरोऽमर' इति श्रुते । पुर शरीर तस्मिन् शेते पुस्प । 'नवद्वार पुर पुण्यम समन्वितम् ।। व्याप्य शेते महात्मा यत्तस्मा गुरुप उच्यते ' इति महाभारते । यद्वा अस्ते- यस्ताक्षरयोमात् असीपुरा पूर्वमेति विग्रह कृत्वा व्युत्पादित पुरुषः । पूर्वमेवाहमिहासमिति तत्पुरुषस्य पुरुषत्र ' इति श्रुते पुरुष भरिपु उत्क शालिघु सत्पु सीद सुननानि सहारसमयेऽथति अन्त करोति वा । पूर्णत्वापूरणाद्वा सदनाद्वा पुरुष 'पूरणात्सदनाधैव ततोऽसौ पुरुषोत्तम ' इति पचमदे । साक्षादव्यवधानेन पश्यति सर्वमिति साक्षी साक्षात् द्रष्टरि सज्ञायाम् ' इति पाणिनिश्च नादिनिप्रत्यय. । क्षेत्र शरीर ·५२२ विष्णुसहस्रनामभाष्यम् । जानातीति क्षेत्रज्ञः आतोऽनुपसर्गे क.' इति क्प्रत्यय 'क्षेत्र चापि मा विद्धि' इति भगवद्वचनात् । 'क्षेत्राख्यानि शरीराणि तेषा चैव यथासुखम् । तानि वेत्ति स योगात्मा तत क्षेत्रज्ञ उच्यते' इति ब्रहापुराणे । स एवा न क्षरतीत्यक्षर परमात्मा च अनातेरश्नोतेर्वा सरप्र त्ययान्तस्य रूपमक्षरमिति स एवकारात् क्षेत्रज्ञाक्षरयोरभेद पर- मार्थतस्तत्त्वमस्येति श्रुतेश्चकाराव्यावहारिको भेद प्रसिद्धरपरमार्थ- त्वात् ।। १५॥ योगो योगविदां नेता प्रधानपुरपेश्वर ॥ नारसिंहवपु श्रीमान् केशव पुरुपोत्तम ॥ १६ ॥ योगो 'नानेंद्रियाणि सर्वाणि निरण्य मनसा सह । एकत्वभावना योग क्षेत्रज्ञपरमात्मनो ' तदव्याप्यत्या योग । योग विचारयति जानन्ति लभन्त इति था ये गावदस्तेषा नेता ज्ञानिना योगक्षेमवहनादि- नेति योगविदानेता। प्रधान प्रतिर्माया पुस्षो जीवस्तयोरीश्वर प्रधानपुरुषेश्वर । नरस्य सिंहस्य चावयवा यस्मिन् लक्ष्य ते तद्वपुर्यस्य स नारासिंहवपु । यस्य वक्षसि नित्य वसति श्री स श्रीमान् । अभि- रूपा केशा यस्य स केशर 'केशाद्वोऽन्यतरस्या इति वप्र यय प्रगमा- या यद्वा क्श्च अश्व ईशश्व त्रिमूर्तय केशास्ते यदशेन वर्तन्ते स केशर । केशिधावा ' यस्मात्यैप दुष्टात्मा हत केशी जनार्दन । तरमाकेशरना म्ना व लोके गोपो भाविष्यास ' इति विष्णुपुराणे श्रीकृष्ण प्रति नारद- वचनम् । पृषोदरादित्वाच्छब्दसाधुत्वकल्पना । पुस्पाणागुत्तम पुस्पो त्तम । अत्र 'न निर्धारणे 'इति षष्ठीसमासमप्रतिषेधो न भवति जात्या द्यनपेक्षयाऽसमर्थत्वात् यन पुनर्जातिगुणरियापेक्षया पृथक क्रिया तत्र समर्थत्वान्निषेध प्रवर्तते मनुष्याणा क्षत्रिय शूरतम गा कृष्णा गो सपन्नक्षीरतमा अघगाना धावन् प्रितम इति । अश्वा पचमीसमास तथा च भगवद्वचन “यस्मात् क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तम । अतरिम ·विष्णुसहस्रनामभाष्यम् । ५२३ लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तम. " इति ॥१६॥ सर्वः शर्वः शिवः स्थाणुभूतादिनिधिरध्ययः॥ संभवो भावनो भर्ता प्रभवः प्रभुरीश्वरा ॥ १७ ॥ 'असत्श्च सतश्चैव सरय प्रभवाप्ययौ । सर्वस्य सर्वदा ज्ञानासर्व- मेन प्रचक्षते' इति भगवद्वयासवचनासम् । शृणाति सक्ला' प्रजाः संहरति इति शर्वः । निस्वैगुण्यतया शुद्ध वाच्छिर' । 'स ब्रह्मा स शिवः' इति अभेदादेशान्छिवादिनामभिर्हरिश्व स्तूयते । स्थिरत्वात्स्थाणुः । भूतानामादिः कारणत्वादिति भूतादि । प्रलये अस्मिन्स निधीयत इति निधिः । कर्मण्यधिकरणे च ' इति किप्रत्ययः । स एव निधिर्विशिष्यते पव्यय अविनश्वरी निधिरियर्थः पेच्च्या समीचीन भवनमिति सभवः 'सभवामि युगे युगे' इति भगवद्वचनात् । तथा दुष्टविनाशाय साधूना रक्षायै सभवाम्येव गर्भदुःखविवर्जित इति । सपा भवितणा फलानि भावयतीति भाग्न. सर्वफटदातृत्व परमेतदुपपत्तेः इत्यत्र प्रतिपादितम् । प्रपचरयाधिष्टानत्वेन धारणाद्धर्ता । प्रकर्षण महाभूतानि अमाज्जायन्त इति प्रभव' । प्रकृष्टो भयो जन्मास्येति वा । सर्वासु क्रियासु सामर्थ्या- तिशया प्रभु । निरुपाधिकमैश्वर्यमस्येति ईश्वर । 'एष सर्वेश्वर ' इति श्रुते ॥ १७॥ स्वयंभूः भुरादित्य पुष्कराक्षो महास्वनः ।। अनादिनिधनो धाता विधाता धातुरत्तम ॥ १८ ॥ चयमेव भवाति स्वयभू स एव स्वयमुद्भवत् इति मानव वचनम् । ९५ यदुपरि भवति स्वय भवतीति वा स्यभू । 'परिभू स्यभू' इति मनपर्णात् "श सुख भत्ताना भात्यतीति शमु । आदित्यमडलान्त स्थो हिरण्मयः पुरप आदित्य द्वादशादित्येषु विष्णुर्ग 'आदित्यानामह विष्णु' इत्युक्तेः अदितेरखीटताया मह्या अय पतिरिति वा इय वा अदिति । महीं देवीं विष्णुपत्नीम्' इति श्रुतेः । यथाऽदित्य एक एसानकैथु जलभाजनेषु अनेद ·५२४ विष्णुसहस्रनामभाष्यम् । चत्प्रतिभासते एवमनेकेषु शरारघु एफ एवात्माऽनेकरत्प्रतिभासत इति आ- दित्यसाधाद्वा आदित्य । पुष्करेणापमिते आक्षिणी यस्येति पुष्कराक्षः महानूर्जित स्मनो नादो वा तिलक्षणो यस्येति महास्वन 'सन्महत्' इत्यादिना समासे कृते 'आत्महत समानाधिकरणजातीययो ' इत्याल 'अस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतदग्दो यजुर्वेद ' इति श्रुते आदि- जन्म निधन विनाश तत् द्वय यस्य न विद्यते सोऽनादिनिधन । अन तादिरूपेण विश्व विभतीति घाता कर्मणा तत्फलाना च कर्ता । विधाता अनतादीनामपि धारकत्याद्विशेषेण दवातीति वा ॥ धानुरुत्तम इति नामैक सविशेषण सामानाधिकरण्येन सर्वधातुभ्व पृथिव्यादिभ्य उक- ष्टश्चिद्धातुरित्यर्थ धातृपिरिचेरुत्कृष्ट इति वा नामद्वय वा कार्यकारण- प्रपचाधारणाचिदेव धानुरुक्त सर्वेषामुत्कृष्टानामतिशयेनोद्भवत्वादुत्तम ॥ १८॥ अप्रमेयो हपीकेश पद्मनाभोऽमरप्रभु ॥ विश्वकर्मा मनुस्त्वष्टा स्थविष्ठ स्थविरोध ॥ १९ ॥ शब्दादिरहित वामप्र यक्षगम्य । नाप्यनुमानविषय तद्वयाप्तलिंगामा वात् । नाप्युरमानसिद्धो निर्धमत्वेन सादृश्याभावात् नाप्यर्धापत्तिग्राह्य तद्विनानुपपद्यमान लासभनात् । नाप्यभावगोचरो भावत्वेन समतात् । अमा वसाक्षित्वाञ्च न पष्ठ प्रमाणाय | नापि शास्त्रप्रमाणवेद्य प्रमाणन्याति- शयाभवात् । यद्येव शास्त्रयोनित्य कथमु यते प्रमाणादिसाक्षित्वेन प्रका- शस्वरूपस्य प्रमाणाविषयत्वे अध्यस्ताचद्रूपत्वेन शास्त्रप्रमाणत्वमित्यप्रमेय । साक्षित्वात् हुपीकाणींद्रियाणि तेपामीश क्षेत्रज्ञरूपभाक यद्रियाणि यस्य वशे वर्तन्ते स परमात्मा । यस्य वा सूर्यरूपम्य जगाप्रीतिकरा हटाः केशा रश्मय स हृषीकेश पोदरादित्व । तथोक्त मोक्षधर्मे 'सूर्याचद्र मसो शश्वदशुभि केशसहित । बोधयन् स्नापयधै। जगदुत्तिष्ठते पृथक् । बोधनात्स्थापनाच्चैत्र जगतो हर्पण भोत् । मनिष्टोमारव ·विष्णुसहस्रनाममाप्यम् । कर्मभि पाहनदन । हपीकेशो महीनो वरदो लेकमावन ' इति । जगत्कारण पदा नाभौ यस्येति पद्मनाभ अजस्य नामावस्येकमर्पितम्' इति श्रुते । पृषोदरादित्वात्साधुव । अमराणा प्रभुरमरप्रभु । विश्व फर्म क्रिया क्रियत इति जगर्म विश्व कर्म याय विश्वकर्मा । विचित्रनि- र्माणशक्तिमत्वाद्विश्वकर्मा (वटा तत्सादृश्यावा मनना मनु । ना यो तोऽस्ति मन्ता' इति श्रुते मनो वा प्रजापतिर्वा । सहारसमये सर्वभूत- तनूकरणत्यात् त्वष्टा (नक्षतेस्तनूकरणत्वार्थे तृचप्रत्यय । अतिश्येन स्थूल स्थविष्ठ । पुराण स्थविर 'एक हस्य स्थविरस्य नाम' इति श्रुते । वयोवचने या स्थिरमात धुर स्वपिरो ध्रुप इत्येकमिद नाम सरिशे पणम् ॥ १९॥ अग्राह्य. शाश्वत. वृष्णो लोहिताक्ष प्रतर्दन ।। प्रभूतस्त्रिककुब्धाम पवित्र मंगल परम् ॥ २० ॥ कर्मेंद्रियैर्न गृह्यते इत्यग्राहय 'यतो वाचो निवर्त ते अप्राप्य मनसासह इति श्रुते । सत् सपु कालेगु भरतीति शाश्वत शाश्वत शिवम यु तम् इति श्रुते । कृपि पाचक शब्दोणश्च नितिवाचक । विष्णुम्तद्धा वयोगाच्च कृष्णो भवति शाश्वत ' इति व्यामवचनात् सचिदानदा त्मक कृष्ण । कृपामि पृथिवीं पार्थ भूत्वा कागीयसो हल । कृष्णो वर्णश्च से यम्गात्तस्माकृष्णोऽहार्जुन' इति महाभारते । लोहिते अक्षिणी यस्येति लोहिताक्ष 'असावृपभा लोहिताक्ष' इति श्रुते । प्रलये भूतानि तर्दयतीति प्रतर्दन । ज्ञानेश्वर्यादिसपन्न प्रभूत ऊर्ध्वाधोमध्य भेदेन तिसृणा ककुभामपि धामेति त्रिककु-धामेत्येकमिद नाम । येन पुनाति यो वा पुनाति ऋषिदेवता वा तापवित्रम् । 'पुत्र संज्ञाया कर्तरि चर्षिदेवतयो ' इति भगवत्पाणिनिस्मरणात् इत्रप्र यय । 'अशुभानि निराचष्टे तनोति शुमसततिम् । स्मृतिमात्रेण यत्पुसा ब्रह्म त मगल विदु इति श्रीविष्णुपुराणवचनात् कल्याणरूपत्वा मगल सर्वभूतेभ्य उत्कर्पता .

·-५२६ विष्णुसहस्रनामभाष्यम् । - पर मंगलमित्येकमिदं नाम सविशेषगम् ॥ २० ॥ ईशानः प्राणदः प्राणो ज्येष्ठः श्रेष्ठः प्रजापतिः । हिरण्यगों भूगों माधवो मधुसूदनः ॥ २१ ॥ सर्वभूतनियन्तृत्वादीशानः । प्राणान् ददाति चेष्टयतीति वा प्राणदः 'को ह्येत्रान्यात्कः प्राण्यात्' इति श्रुतेः ! यद्वा प्राणान् कालात्मना यति खंडयतीति वा प्राणदः प्राणान्दापयति शोधयतीति ददाति लुनातीति वा प्राणदः । प्राणितीति प्राणः क्षेत्रज्ञः परमात्मा वा प्राणस्य प्राणम्' इति श्रुतेर्मुस्यप्राणो वा । वृद्धतमो ज्येष्ठः 'ज्यचः इत्याधिकारे' वृद्धस्य च इति 'वृद्धशब्दस्य ' ज्यादेशविधानात् । प्रशस्यतमः श्रेष्ठः 'प्रशस्यस्य श्रः' इति श्रादेशविधानात् 'प्राणो वा ज्येष्ठश्च श्रेयश्च ' इति श्रुतेः । मुख्यप्राणो का ज्येप्टश्चेत्यधिकरणसिद्धत्वात् सर्वकारणत्वाद्वा ज्येष्ठः सी. तिशयत्वाद्वा श्रेष्ठः । ईश्वरत्वेन सीसा प्रजानां पतिः प्रजापतिः । हिर- मयांडान्तर्वतित्वाधिरण्यगर्भः विरिंच्या.मना वा हिरण्यगर्भः। 'हिरण्यगर्भः समवर्तताने' इति श्रुतेः । भूगर्भो यस्य सः भूगर्भः । मायाः श्रियः धवः पतिः माधवः । मधुविद्याच्च माधवः बौध्यत्याद्वा । 'मौनाद्धयानाच्च योगाच्च विद्धि भारत माधवम्' इति व्यासवचनाद्वा माधयः । मधु- नामानमसुर सूदितवान् इति मधुसूदनः । 'कर्णमिश्राद्भवं चापि मधु नाम महासुरम् । ब्रह्मणोपचितं कुर्वन् जघान पुरुषोत्तमः । तस्य तात वधादेव देवदानवमानयाः । मधुसूदन इत्यापयश्च जनार्दनम् ' इति महाभारते ॥ २१॥ ईश्वरो विक्रमी धन्वी मेधावी विक्रमःमः । अनुत्तमो दुराधर्षः कृतः रुतिरात्मवान् ॥ २२ ॥ सर्वशक्तिमत्तया ईश्वरः । विक्रमः शौर्य तद्योगाद्विकमी । धनुरस्या- रतीति धन्वी बीह्यादित्वादिनिप्रत्ययः । रामः शस्त्रमृतामहम्' इति भग- यद्वचनात् । मेधा बहुप्रन्यधारणसामध्यं सा यस्यास्तीति मेधावी 'मरम्म- ·विष्णुसहस्रनाममाष्यम् । ५२७ यामेधातजाविनिः' इति पाणिनिवचनाद्विनिप्रत्ययः सटोपश्च । विचक्रमे जगद्विश्वं तेन विक्रमः विना गरुडेन पक्षिणा क्रमणाद्वा विक्रमः । 'क्रम. णात् क्रमहेतुत्वाद्वा क्रमो विष्णुः' इति मनुवचनात् । अविद्यमान उत्तमो यस्मात्सोऽनुत्तमः । यस्मास्परं नापरमस्ति किंचित्' इति श्रुतेः 'न स्वरसमोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यः' इति स्मृतेश्च । दैत्यादिभिर्वर्षयितुं न शक्यत इति दुराधर्षः। प्राणिनां पुण्यापुण्यात्मकं कर्म कृतं जानातीति कृतज्ञः, पत्रपुष्पायल्पमपि प्रयन्छता मोक्षं ददातीति वा कृतज्ञः । पुरुष- प्रयत्नः कृतिः क्रिया या हिंसा वा सर्वात्मकत्वात्तदाधारतया लक्ष्यत इति या कृतिः कृतेति वा कृतिः । स्वमहिम्नि प्रतिष्ठितवादात्मवान् ‘स भगवः कस्मिन्प्रतिष्टित इति स्वे महिम्नि' इति श्रुतेः ।। २२ ॥ सुरेशः शरणं शर्म विश्वरेताः प्रजाभवः । अहः संवत्सरो व्यालःप्रत्यः सर्वदर्शनः ॥२३॥ सुराणां देवानां शोभनदातॄणां चा ईशः सुरेशः । आर्तानामातिहरण- त्वान्छाणम् । परमानन्दरूपत्वाच्छ । विश्वस्य कारणत्वाद्विश्वोताः । सर्वाः प्रजा यसकाशादुद्भवन्तीति स प्रजाभवः । प्रकाशरूपत्वादहः । कालात्मना स्थितो विष्णुः संवत्सर इत्युकः । व्यालयग्रहीतुमशक्य- स्वाट्यालः । प्रतीतिः प्रज्ञा तद्रूपत्वात्प्रत्ययः । 'प्रज्ञानं ब्रह्म' इति श्रुतेः । सर्वाणि दर्शनानि प्रत्यक्षाणि यश्य स सर्वदर्शनः सर्वात्मकयात् 'विश्व तश्चअविश्वाक्षम् ' इति श्रुतेः ॥ २३ ॥ अजः सर्वेश्वरः सिद्धः सिद्धिः सर्वदिरच्युतः ॥ वृषाकपिरमेयात्मा सर्वयोगविनिःसृतः ॥ २४ ॥ न जायत इत्यनः 'न जातो न जनिष्यते' इति श्रुतेः। 'नहि जातो न जायेऽहं न जनिष्ये कदाचन । क्षेत्रज्ञः सर्वभूतानां तस्मादहमनः रमृतः ' इति महाभारते । सर्वेषामीश्वराणामपीश्वरत्वारसर्वेधरः एष सर्वेश्वरः' इति श्रुतेः । नित्यं निष्पनरूपत्वात् सिद्धः । सर्ववस्तुषु ·- ५२८ विष्णुसहस्रनामभाप्यम् । सविगत्वानिरतिशय वालफलसमत्वात् सिद्धि । स्वदिीना पिना शिवादफलत्वम् सर्वभूतानामादिकारणत्यासर्वादि स्परूप सामर्थ्यान्न प्युतो न च्यते न ध्यविष्यते इत्य च्युत शाश्वत शिवमन्युतम' इति श्रुते । तथा च भगवद्वचन 'यस्मान्न च्युत पूर्वोऽहमयुतस्तेन कर्मणा' इति ॥ इति नाना शतमाद्य विवृतम् । विश्व । परमात्मा | नारसिंहवपु | सभयो । महास्त्रनो । मनु । त्रिककुब्धाम । भूगर्भो । दुरापर्य । सरसर । वर्षणात् सर्व कामाना धर्मे वृष कात् तोयात् भूमिमपादिति कपिराहः वृषमपत्वात्कपिरूपत्वाच वृषाकपि । ' कपिराह श्रेष्टश्च धर्मश्च वृष उच्यते । तस्मादृषाकपि प्राह कश्यपो मा प्रजापति ' इति व्यासचनम्।। झ्यानिति मातु परिच्छेत्तु न शक्यत आत्मा यस्येत्यमेयामा सर्व सवधविनिर्गत सर्वयोगशिनि सूत । 'असगो हाय पुरुष श्रुते ।गना शास्त्रोक्ताद्योगादवगतत्वाद्वा सर्वयोगविनि मृत ॥ २४ ॥ घसर्वसुमना सत्य समात्मा समित सम ॥ अमोघ पुण्डरीकाक्षो वृषकर्मा वृपाकृतिः ॥२५॥ वसन्ति सर्वभूतान्यन तेवयमपि यमतीति वसु 'वसूनामरिम पायक इत्युक्तो वा वसु । वसुशब्देन धनवाचिना प्राशस्त्य लक्ष्यत प्रशस्त च मनी यस्य स वसुमना रागद्वेषादिभि कसे उपल्लेरेश्च यतोऽफलु- पित तास्त-मन प्रशस्तम् | अश्तिथरूपत्वात्परमात्मा सत्य 'सत्य ज्ञानमनत ग्रल' इति श्रुते । मूर्तामूर्तात्मकरवाता ' सच त्यच्चाभवत् ' इति ते । सदितिप्राणरित त्पन्न यमितिदिवाकरस्तेन प्राणानादित्यरूपवाद्वा 'सदिति माणस्तीत्यत्न यमित्यसावादित्य ' इति सुत । सत्य ससुसाधुस्वाहा सत्य ! सम था मा मनो यस्य रागद्वपादिभिरदूपित स समा मा सर्व भूतेषु सम एक आत्मा वा समात्मा' सम भात्मेति विद्यात् ' इति श्ते । सरप्पर्यजातै परिन्छनो मित' समित प्रपरिन्निोऽमित इयस- । इति .

·विष्णुसहस्रनामभाप्यम् । ५२९ मितो वा । सर्वकालेषु सर्वत्रिकाररहितत्वात्समः मया लक्ष्म्या सह वर्तत इति वा समः । पूजितः स्तुतः संस्मृतो या सर्व फलं ददाति न पृथा करोतीत्यमोघः अवितथसंकल्पाद्वा । सत्यसंकल्प इति श्रुतेः । हृदयस्थ पुंडरीकमश्नुते व्याप्नोति तत्रोपलक्षित इति पुंडरीकाक्षः । 'यत्पुंडरीक पुरमध्यसंस्थम्' इति श्रुतेः। पुंडरीकाकारे उभे अक्षिणी अस्येति वा । धर्मलक्षणं कर्म यस्येति वृपकर्मा । धमार्थमाकृतिः शरीरं यस्येति स वृषा- कृतिः। 'धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे' इति भगवद्- चनात् ॥ २५ ॥ रुद्रो वहुशिरा वचर्विश्वयोनिः शुचिश्रयाः ।। अमृतः शाश्यतः स्थाणुर्वरारोहो महातपाः ॥ २६ ।। संहारकाले प्रजाः संहस्न् रोदयतीति रुदः, रुतं राति ददातीति वा रुद्रः, रुदुःखं कारणं वा द्रावयतीति या रुद्रः । रोदनाद्रावणाद्वापि 'रुद्र इत्युच्यते तस्माच्छिवः परमकारणम् ' इति लिंगपुराणवचनात् । वहूनि शिरासि यस्यति बहुशिराः। 'सहस्रशीर्षा' इति श्रुतेः । बिभर्ति लोकानिति बभ्रुः । विश्वस्य कारणत्वाद्विश्वयोनिः । शुचीनि श्रेयांसि नामानि श्रवणीयान्यस्येति शुचियाः । न विद्यते मृतं मरणमस्येति अमृतः । 'अजरोऽमर' इति श्रुतेः । शाश्वतश्चासौ स्थाणुश्चेति शाश्वत- स्थाणुः । वर आरोहोंऽकोऽस्येति वरारोहः । वरमारोहणं यस्मिन्निति वा आरूढानां पुनरावृत्त्यसंभवात् 'न स पुनरावर्तते' इति श्रुतेः 'यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम' इति भगवचनात् । महत्सृज्यविषयं तपो ज्ञानमस्यति महातपाः 'यस्य ज्ञानमयं तपः' इति मंत्रवर्णात् । ऐश्वर्य प्रतापो वा तपो महदस्यति वा महातपाः ॥ २६॥ सर्वगः सर्वविद्भाविक्सेनो जनार्दनः। वेदो वेदविव्यंगो वेदांगो वेदवित्कविः ॥ २७ ॥ सर्वत्र गच्छाति सर्वगः कारणत्वेन व्याप्तत्वात् | सर्वत्र सर्व पौत्त ३४ ·५३० विष्णुसहस्रनाममाष्यम् । विंदतीति वा सर्ववित् । भाताति भानुः 'तमेव भान्तमनुभाति सर्व' इति श्रुतेः । 'यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलं' इति स्मृतेश्च । सर्वविचासौ भानुश्च सर्वविद्भानुः । विष्णु अव्ययं सर्व इत्यर्थे विष्वगंचति पलायते दैत्यसेना यस्य रणोद्योगमात्रेणेति विष्वक्सेनः । जनान् अर्दयति हिनस्ति नरकादर्दान् गमयतीति वा, जनैः पुरुषार्थमभ्युदयनिःश्रेयसलक्षणं याच्यते इति जनार्दनः । वेदरूपत्वाद्वेदः वेदयतीति वा वेदः । 'तेषामेवानुकंपा- र्थमहज्ञानजं तमः | नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता' इति भगवद्वचनात् । यथावद्वेदं वेदार्थ च विंदत इति वा वेदवित् वेदान्तद्वे- दरिदेव चाहम्' इति भगवद्वचनात् । 'सर्वे वेदाः सर्ववेद्याः सशास्त्रा सर्वे यज्ञाः सर्व ईज्यश्च कृष्णः । विदुः कृष्णं ब्राह्मणास्तत्वतो ये तेषां राजन् सर्वयज्ञाः समाप्ताः' इति महाभारते । अव्यंगःज्ञानादिभिः परिपूर्णोऽविकल इत्युच्यते व्यंगो व्याक्तिर्न विद्यत इत्यव्यगो वा 'अव्यक्तोऽयं' इति भगवद्वच- नात् । वेदा अंगभूता यस्य स वेदांगः वेदान् विचारयतीति वेदवित् । कविः कान्तदर्शी सर्वहरू नान्यदतोऽस्ति द्रष्टा इत्यादिश्रुतेः 'कविर्मनीषी' इत्यादिमंत्रवर्णात् ॥ २७ ॥ लोकाध्यक्षः सुराध्यक्षो धर्माध्यक्षः कृताकृतः। चतुरात्मा चतुहश्चतुष्टश्चतुर्भुजः ॥२८॥ लोकानध्यक्षयतीति लोकाध्यक्षः सर्वेषां लोकाना प्राधान्यनोपद।। लोकपालादिसुराणामध्यक्षः सुराध्यक्षः धर्माधौं साक्षादीक्षतेऽनुरूपं फलं दातुं तस्माद्धर्माध्यक्षः । कृतश्च कार्यरूपेण अकृतश्च कारणरूपेणेति कृताकृतः । सर्गादिपु पृथग्विभूतयश्चतस्रः भारमनो मूतपो यस्य स चतु- रात्मा । 'बधा दक्षादयः कालस्तयवाखिलजन्तवः । विमतयो हरेरेता जगतः सृष्टिहेतवः । विष्णुमन्वादयः फालः सर्वभूतानि चद्विज । स्थितेनि- मिचभूतस्य विष्णोरेता विभूतयः । रुद्रः कालान्तमायाश्च समस्नाय जंतवः । चतुर्धा प्रलपायैता जनाईनविभूतयः' इति वैष्णयपुराणे । 'म्यूहा- ·- विष्णुसहस्रनाममाध्यम् । ५३१ स्मान चतुर्धा वै व सुदेवादिमूर्तिमि । सृष्टयादी प्रकरोत्येप विश्रुतात्मा जनार्दन' इति व्यासपचनात् चतुर्ग्रह । दष्ट्राश्चतस्रो यस्येति चतुर्दष्ट्रो नृसिंहविग्रह यद्वा सादृश्याग दष्ट्रेत्युच्यते । 'चपारि शृगा' इति श्रुते । चत्वारो भुजा अस्येति चतुर्भुज ॥ २८ ॥ भाजिष्णुभोजनं भोका सहिष्णुर्जगदादिज । अनघो विजयो जेता विश्वयोनि पुनर्वसुः ॥ २९ ॥ प्रकाशैकरसवात् भ्राजिष्णु । भोज्यरूपतया प्रकृतिर्माया भोजनमुच्यते पुरुषरूपेण ता भुनक्तीति भोक्ता । हिरण्याक्षादीन् सहत अभिभरतीति सहिष्णु । हिरण्यगर्भरूपेण जगदादावुत्पद्यते स्वयमिति जगदादिज । अघ न विद्यतेऽस्येत्यनघ । अपहतपाप्मा इति श्रुत । विजयते ज्ञान वैरापैश्वर्यादिभिगुणविश्वमिति विजय ! यतो जयत्यतिशयेन सर्वभूतानि स्वभावतोऽतो जेता | विश्व योनिर्यस्य विश्वश्चासौ योनिश्चेति वा विश्व योनि । पुन पुन शरीरेषु यसति क्षेत्राज्ञरूपेणेति पुनर्वसु ॥ २९ ॥ उपद्रो घामन प्राशुरमोघ शुचिरूजितः। अतीन्द्र संग्रह. सगांधृतात्मा नियमो यम ॥३०॥ इदमुपगतोऽनुजत्वेने युपेंद्र यद्वा उपरि इद्र उपेंद्र । 'ममोपरि योद्र- स्व स्थापितो गोभिरीश्वर । उपेंद्र इति कृष्ण वा गास्यन्ति भुवि देवता' इति हरिवशवचनात् । बलिं वामनरूपेण याचितनानिति वामन । सभजनीय इति वा यामन 'मध्ये वामनमासीन विश्वे देवा उपासते' इति मत्रापर्णात् । स एस जगत्त्रय क्रममाण प्राशुरभवदिति प्राशु । 'तोये तु पतिते हस्ते वामनोऽभूरवामन । सर्वदेवमय रूप दर्शयामास नै प्रभु | भू पादौ द्यौ शिरश्चास्य चद्रादित्यौ च चक्षुपी' इत्यादि विश्व । रूप दर्शयित्वा तस्य विक्रमतो भूमि चद्रादित्यो स्तनातरे। नभ प्रक ममाणस्य नाभ्या तौ समपस्थितौ ।दिपमाक्रममाणस्य जानुमूले व्यवस्थितो' इति प्राशुल दार्शत हरिरशे । न मोर चेष्टित यस्य सोऽमोघ ।

·५३२ विष्णुसहस्रनाममाप्यम् । स्मरतां स्तुवतामयतां पावनत्वान्छुचिः 'अस्पर्शश्च महान् शुचिः इति मंत्रवर्णात् । बलप्रकर्षशालित्वादूर्जितः अतीत्येंद्र स्थितो ज्ञानेश्वर्या- दिभिः स्वभावसिद्धरित्यतींद्रः । सर्वेषां प्रतिसंहृतौ प्रतिसंग्रहात्संग्रहः । सृज्यरूपतया सर्गहेतुत्वाद्वा सर्गः । एकरूपेण जन्मादिरहिततया धृत आत्मा येन स धृतात्मा । स्वेषु स्वेष्वधिकारेय प्रजा नियमयतीति नियमः अंतर्यमयतीति यमः ॥ ३०॥ वेद्यो वैद्यः सदायोगी चीरहा माधवो मधुः अतींद्रियो महामायो महोत्साहो महाबलः ॥ ३१ ॥ निःश्रेयसामिदनाहत्वाद्वेद्यः । सर्वविद्याना वेदितृत्वाद्वैद्यः । सदा आदितस्वरूपत्वात्सदायोगी । धर्मत्राणाय वीरान् असुरभटान् हन्तीति वीरहा । माया विद्यायाः पतिर्माधयः । 'मा विद्या च हरेः प्रोक्ता तस्या ईशो यतो भवान् । तस्मान्माधवनामासि धवः स्यामीति शब्दितः ' इति- हरिवंशे । यथा मधु परां प्रीतिमुत्पादयति अयमपि तथेति मधुः । शब्दा दिरहितत्यादिंद्रियाणामविषय इत्यतींद्रियः । 'अशब्दमस्पर्शम् ' इति श्रुतिः। मायाविनामपि मायाकारित्यान्महामायः 'मम माया दुरत्यया' इति भगव- द्वचनात् '| जगदुत्पत्तिस्थितिलयार्थद्युम त्यान्महोत्साहः । पटिनामपि बलवत्वान्महाबलः ॥ ३१॥ महावुद्धिर्महावीयों महाशक्तिर्महाद्युतिः ॥ अनिदेश्यवपुः धीमानमेयात्मा महाद्रिकृयः ॥ ३२ ॥ बुद्धिमतामवि बुद्धिमत्त्वान्महाबुद्धिः । महदुत्पत्तिकारणमविद्यालक्षणं वीर्यमस्यति महावीर्यः । महती शक्तिः सामर्थ्यमस्येति महाशनिः । महती शुतिर्वाह्याभ्यंतरा वाऽस्यति महायुतिः 'स्वयंव्योतिध' इति श्तेः । ज्योतिषां ज्योतिः ' इत्यादेव । इदं तदिति निर्दिष्टं यत्र सस्पते परस्मै असंवेद्यत्वात्तदानिर्देश्यं वपुरस्येति अनिदेश्यवपुः । ऐश्वर्यरक्षणा सममा श्रीर्यस्य स श्रीमान् । सर्वैः प्राणिभिरमेया युधिरामा याय सोऽमयामा | ·विष्णुसहस्रनाममाप्यम्। ५३३ महान्तमदि गिरि मंदर गोवर्धनं च अमृतमथने गोरक्षणे च धृतवानिति महाद्रिधृक् पान्तोयम् ।। ३२ ॥ महेष्वासो महीभर्ता श्रीनिवासः सतांगतिः॥ अतिरुद्धः सुरानंदो गोविंदो गोविदांपतिः ॥ ३३ ॥ महानिष्वास इपुक्षेपो यस्य स महेष्वासः। एयार्णवां प्ठतां महीं च वभारति महीभर्ता । यस्य वक्षस्थनपायिनी श्रीर्वसति स श्रीनिवासः । सतो पैदिकानां साधूनां पुरुषार्थसाधनहेतुः प्राप्तिहेतुः सतांगतिः । न केनापि प्रादुर्भायेषु निरुद्ध इत्यनिरुद्धः । सुरान् आनंदयतीति सुरानंदः । 'नष्टां वै धरणी पूर्वमविंद यद्गुहागताम् । गोविंद इति तेनाहं देवैर्वाम्भिर- भिष्टुतः' इति मोक्षधर्मवचनागोविंदः 'अहं किलेंद्रो देवानां त्वं गवामिंद्रता गतः । गोविंद इति लोकास्त्वां स्तोष्यन्ति भुवि शाश्वतम् ' इति । 'गोरेपा भवतो वाणी तां च विदयते भवान् । गोविंदस्तु ततो देव मुनिभिः कथ्यते भवान् ' इति च हरिवंशे । गौर्वाणी तां विदन्तीति गोविंदः तेषां पतिविशेपेणेति गोविदांपतिः ॥ ३३ ॥ मरीचिदमनो हंसः सुपर्णो भुजगोत्तमः ॥ हिरण्यनाभः सुतपाः पद्मनाभः प्रजापतिः ॥ ३४॥ तेजस्विनामपि तेजस्स्वान्गरीचिः 'तेजस्तेजस्विनामहं ' इति भगव- द्वचनात् । स्वाधिकाराप्रमाद्यन्तीः प्रजा दमयितुं शीलमस्य वैवस्वतादि- रूपेणेति दमनः । अहं स इति तादात्म्यभाचिनः संसारभयं हन्तीति हसः पृपोदरादित्वान्छब्दसाधुत्वम् । हन्ति गच्छति सर्वशरीरेष्विति वा हंसः 'हंसः शुचिषत् ' इति मंत्रवर्णात् । शोभनधर्माधर्मरूपपर्णन्यात्सुपर्णः 'द्वा सु- पर्णा' इति मंत्रवर्णात् । शोभनं पर्ण यस्येति वा सुपर्णः 'सुपर्णः पतता- मस्मि' इति ईश्वरवचनात् । भुजेन गच्छतामुत्तमो भुजगोत्तमः | हिर- ज्यमेव कल्याणा नाभिरस्येति रमणीयनाभित्वात् हिरण्मयत्वाद्वा हिरण्य- नाभः । बदरिकाश्रमे नरनारायणरूपेण शोभनं तपश्चरतीति सुतपाः । . - ·. ५३४ विष्णुसहस्रनामभाष्यम्। मनसश्चेद्रियाणां च ौकाप्रय परम तप ' इति स्मृते । पद्ममिव सुव- तुला नाभिरस्येति हृदयपद्मस्य नाभौ मध्ये प्रकाशनाद्वा पद्मनाभ पृषोदरा दित्वात्साधुत्वकल्पना ! प्रजाना पति पिता प्रजापति ॥ ३४ ॥ अमृत्यु सर्वदृक् सिंह संधाता संधिमान् स्थिर ॥ अजो दुर्मर्पण शास्ता विश्रुतात्मा सुरारिहा ॥ ३५ ॥ मृत्युविनाशस्तद्धेतुर्वास्य न विद्यते इत्यमृत्यु । प्राणिना कृताकृत सर्वे पश्यति स्वाभाविकेन बोधेनेति सदृक् । हिनस्तीति सिंह पृषोदरादि- (वात्साधुत्वम् ॥ इति नाम्ना द्वितीय शत विवृतम् || वृपाकपि । पुडरी काक्षो । वरारोहो । वेदवित् । भ्राजिष्णु । उपेंद्र नियमो । महोत्साहो । महेष्वासो । हस ॥ कर्मफलै पुरुषान् सधत्त इति सधाता । फलभोक्ता च स एवेति सधिमान् | सदैकरूपत्वात् स्थिर । अजति गछति क्षिपति इति वा अज । मर्पितु सोढु दानादिभिर्न शक्यते इति दुर्मर्पण । श्रुतिस्मृत्यादिभि सर्वेषामनुसिष्टिं करोतीति शास्ता । विशेषेण श्रुतो सत्यज्ञानादिलक्षण. आत्माऽतो विश्रुतात्मा । सुरारीणां निहन्त- त्या.सुरारिहा ।। ३५ ॥ गुरुर्मुरुतमो धाम सत्य. सत्यपराक्रम ॥ निमिपोऽनिमिप स्रग्वी पाचस्पतिरुदारधी ॥ ३६॥ सर्पविद्यानामुपदेष्टत्वात्सर्वेस जनकत्वाद्वा गुरु चिरियादीनामपि ब्रह्म- विद्यासप्रदायकत्वाद्गुरुतम 'यो ब्रह्माण विदधाति पूर्वम्' इति मत्रवर्णात् । नारायण परो ज्योति ' इति मत्रवर्णात् सर्वकामानामा स्पदत्वाद्वा धाम ' पर ब्रह्म पर धाम' इति श्रुते । सत्यपचनलक्षणधर्म- रूपत्वात्सत्य 'तस्मात् सत्य परम वदन्ति' इति श्रुते । स यस्य सत्यमिति वा साय | 'प्राणा वे सय तेपामेप सत्यम्' इति श्रुते । सत्य अस्तिथ पराक्रमो यस्य स सत्यपराक्रम | निमीलिते यतो नेने योगनिद्रयाऽतो निमिष | नित्यप्रबुद्धस्वरूपत्वादनिमिष मस्यरूपतया धाम ज्योति ।

·विष्णुसहस्रनामभाष्यम्। ५३५ वा आत्मरूपतया वा अनिमिष । भूततन्मात्ररूपा वैजयन्त्याल्या स्रज नित्य विभीति स्त्रग्बी। वाचो विद्याया पतिर्वाचस्पति सर्वार्थविषया धीनुद्धिरस्येत्युदारधीरिति पदद्वयमेफ नाम || ३६ ॥ अग्रणी मणी श्रीमान्न्यायो नेता समीरण ॥ सहस्रमूर्धा विश्वात्मा सहस्राक्ष सहस्रपात् ।। ३७ ॥ अग्र प्रकृष्ट पद नयति मुमुक्षमित्यग्रणी। भूतग्रामस्य नेतृत्वात् ग्रमणी। श्री कान्ति सतिशायिन्यस्येति श्रीमान | प्रमाणानुग्राहको भेदकरस्तों न्याय । जगद्यत्रनिर्वाहको नेता | श्वसनरूपेण भूतानि चेष्टयतीति समीरण । सहस्राणि मूर्धानोऽस्येति सहस्रमूर्धा । विश्वस्यात्मा विश्वात्मा सहस्राण्यझीण्यक्षाणि वा यस्य स सहस्राक्ष | सहस्राणि पादा अस्यति सहस्रपात् ' सहस्रशीर्षा पुरुष सहस्राक्ष सहस्रपात् ' इति श्रुते ॥३७॥ आवर्तनो निवृत्तात्मा सवृत सप्रमर्दन ।। अह संवर्तको वतिरनिलो धरणीधर ।। ३८ ।। आवर्तयितु सप्तारचक शीलमस्त्यावर्तन । ससारबधान्निवृत्त आत्मा स्वरूपमस्योति निवृत्तात्मा । आच्छादिकया अविद्यया सवृतत्वासवृत सम्यक प्रमर्दयतीति रुद्रकालाद्याभिर्विभूतिभिरिति सप्रमर्दन । सम्यगाँ प्रवर्तमानात्सूर्यादह । सर्तक महाप्रलयरूप । हविवहनाद्वलि । अना दानादनिल अननाद्वा अनिल । शेषदिग्गजादिरूपेण या धत्त इति धरणीधर ॥ ३८॥ सुप्रसाद प्रसन्नात्मा विश्वग्विश्वभुग्विभु ॥ सत्कर्ता सत्कृत. साधुर्जनुर्नारायणो नर ॥ ३९ ॥ शोभन प्रसादो यस्यापकारचतामपि शिशुपालादीना मोक्षप्रदातृत्वा- दिति सुप्रसाद । रजस्तमाभ्यामक्लुपित आत्मा त करणमस्येति प्रस नात्मा करुणासभावत्वाद्वा यहा प्रसन्नवभार कारुणिक इत्यर्थ अथा तसर्वकामपाद्वा । विश्व धृतवानिति विश्वधृक् 'जिधृपा प्रागल्भ्ये '। विश्व - ·५३६ विष्णुसहस्रनामभाष्यम् । मुंक्ते भुनक्ति पालयतीति वा विश्वभुक् । हिरण्यगर्भादिरूपेण विविधं भव. तीति विभुः । 'नित्यं विभुम् ' इति मंत्रवर्णात् । सत्करोति पूजयतीति सत्कर्ता । पूजितैरपि पूजितः सकृतः । न्यायप्रवृत्ततया साधुः । साधयति साध्यभेदानुपादानात् साध्यमात्रसाधको या । जनान् संहारसमये अपहनुते अपनयतीति जह नुः । जहात्यविदुषोऽभक्तान्नयति परं पदमिति वा । नर आत्मा ततो जातान्याकाशादीनि नाराणि कार्याणि तानि कारणात्मना व्याप्नोतीत्यतश्च तान्ययनमस्येति नारायणः 'यच्च किंचिज्जगत्सर्व दृश्य- ते श्रूयतेऽपि वा । अंतर्बहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः ' इति मंत्रवर्णात् । ' नराज्जातानि सत्त्वानि नाराणीति ततो विदुः । तान्येव चायनं तस्य तेन नारायणः स्मृतः' इति महाभारते । नाराणां जीवानाम. यनत्वात्प्रलय इति वा नारायणः ' यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति' इति श्रुतेः । 'नाराणामयनं यस्मात्तस्मान्नारायणः स्मृतः' इति ब्रह्मवैवर्तात् । ' आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्व तेन नारायगः स्मृतः ' इति गनुवचनाद्वा नारायगः । नारायणाय नम इत्यमुमेव सत्यं मंसारधोरविषसंहरणाय मत्रम् । शृण्वन्तु भव्यमतयो यतयोऽनुरागा उच्चस्तरामुपदिशाम्यहमूर्धवाहुः' इति श्रीनारसिंहपुराणे । ' नयतीति नरः प्रोक्तः परमात्मा सनातनः' इति व्यासवचनम् ॥ ३९॥ असंख्येयोऽप्रमेयात्मा विशिष्टः शिष्टकृच्छुचिः ॥ सिद्धार्थः सिद्धसंकल्पः सिद्धिदः सिद्धिसाधनः ॥ ४०॥ यस्मिन्संख्याभेदादि न विद्यत इत्यसंख्येयः । अप्रमेय आत्मा स्वरूप. मस्येत्यप्रमेयात्मा । अतिशेते सर्वमतो विशिष्टः 'विश्वतः यस्मान्नित्यम्' इति श्रुतेः। शिष्टं शासनं तत् करोतीति शिष्टकृत् । शिष्टान् करोति पाल- यतीति वा । सामान्य वचनो धातुर्विशेषयचनो दृष्टः कुरु काष्टानीस्याहरणे यथा तद्वदिद्विशिष्टकृत् । निरंजनः शुचिः । सिद्धो निवृत्त अर्यमानोर्यो- स्येति सिद्धार्थः । 'सत्यकाम ' इति श्रुतेः । सिद्धो निप्पन्नः संफलो. - .

·विष्णुसहस्रनामभाप्यम् । स्येति सिद्धसंकल्प । 'सत्यसंकल्प' 'इति श्रुते । सिद्धिं फलं कर्तृभ्यः स्वाधिकारानुरूपतो ददातीति सिद्धिदः । सिद्धेः क्रियायाः साधकत्वासि- द्विसाधनः ॥ ४० ॥ वृपाही वृपभो विष्णुपपर्वा वृपादरः ॥ वर्धनो वर्धमानश्च विविक्तः श्रुतिसागरः ॥४॥ वृषो धर्मः पुण्यं तहेवाहः प्रकाशसाधात् द्वादशाहप्रभृतिषाहः सोस्यास्तीति वृपाही वृपाह इत्यत्र 'राजाहःसखिभ्यष्टच्' इति टच्प्रत्ययः । चर्पत्येप भक्तेः कामानिति वृषभः ! यास्केनोक्तं 'विष्णुर्विचक्रमणात् ' इति विष्णुः । वृषरूपाणि सोपानपर्वाण्याहुः परं धामारुरुक्षोरिस्यतो वृष- पर्वा । प्रजा वर्षन्ति चोदरं तस्येति वृपोदरः । वर्षयतीति वर्धनः । प्रपं. चरूपेण वर्धत इति वर्धमानः । इत्यं वर्धमानोऽपि पृथगेवावतिष्ठतीति विविक्तः । श्रुतयः सागर इवात्र निधीयन्ते इति श्रुतिसागरः ॥ ४१ ॥ सुभुजो दुर्धरो वाग्मी महेन्द्रो वसुदो घमः ॥ नैकरूपो वृहद्भूपः शिपिविष्टः प्रकाशनः ॥ ४२ ॥ शोभना भुजा जगद्रक्षाकरा यस्येति सुभुजः । पृथिव्यादीन्याप धार- काण्यन्यैर्धारपितुं अशक्यानि तानि धारयन् न केनचिद्धारयितुं शक्य इति दुर्धरः दुःखेन ध्यानसमये मुमुक्षभिर्हृदये धार्यत इति या दुर्धरः । यतो निःसृता ब्रह्ममयो वाक् तस्माद्वाग्मी । महाश्चासाविंद्रश्चेति महेंद्रः ईश्वराणामपीश्वरः । वमु धनं ददातीति वसुदः 'अन्नादो वसुदान.' इति श्रुतेः । दीयमानं तद्वस्त्रपि स एवेति या वसुः आच्छादयत्यात्ममाययेति वा यमुः। अंतरिक्ष एव वसति नान्यत्रेत्यसाधारणेन वसनेन वा वसुः 'वसुरंत- रिक्षसत् ' इति श्रुतेः। एकं रूपं न विद्यत इति नैकरूप इत्यथः । 'इंद्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते' इति श्रुतेः।व्योतीपि रूप इत्यादिस्मृतेश्च । वृहद्वराहा- दिरूपमस्य वृहद्रूपः । शिपयः पशवः तेषु प्रतितिष्ठति यज्ञरूपेणेति शिपि- विटो यज्ञमूर्तिः ' यज्ञो वै विष्णुः पशवः शिपियज्ञ एव पशुषु प्रतितिष्ठति' ।

·५३८ विष्णुसहस्रनामभाष्यम्।। इति श्रुतेः । शिपयो रश्मयस्तेषु निविष्ट इति वा 'शैत्याच्छयनयोगाच शीति वारि प्रचक्षते । तत्पानादुक्षणाचैव शिपयो रश्ययो मताः । तेषु प्रवेशा- द्विश्वेशः शिपिविष्ट इहोच्यते । सर्वेषां प्रकाशनशीलत्वात्प्रकाशनः ॥४२॥ ओजस्तेजोद्युतिधरः प्रकाशात्मा प्रतापनः ॥ ऋद्धः स्पष्टाक्षरो मंत्रश्चद्रांशुर्भास्करद्युतिः ॥४३॥ ओजः प्राणवलं तेजः शादियो गुणा तिदीप्तिः ता धारयतीत्यो- जस्तेजोद्युतिधरः अथवा ओजस्तेज इति नामद्वयं वा । "बलं बलवतां. चाह तेजस्तेजस्विनामहं" इति भगवद्वचनात् । ज्ञानलक्षणां दीर्ति धार- यतीति द्युतिधरः । प्रकाशस्वरूपः आत्मा यस्य स प्रकाशात्मा । सवित्रा- दिविभूतिभिः विश्व प्रतापयतीति प्रतापनः । धर्मज्ञानवैराग्यादिभिरुपेत. त्वादृद्धः । स्पष्टमुदात्तमोकारलक्षणमस्येति स्पष्टाक्षरः । माग्यजुःसामलक्षणों मंत्रः मंत्रवाच्यत्वाद्वा मंत्रः । संसारतापतिगांशुतापतापितचेतसा चंद्रा- शरिवाह्लादकरत्वानंदांशुः | भास्करातिसाधाद्भास्करद्युतिः !! ४३ ।। अमृतांशूद्भवो भानुः शशविदुः सुरेश्वरः ॥ औषधं जगतः सेतुः सत्यधर्मपराक्रमः॥४४॥ अमृते मध्यमाने पयोनिधावमृतांशोश्चंद्रस्योद्भयो यस्मात्सोऽमृताचद्भवः । भातीति भानुः " तमेव भान्तमनुभाति सर्वम् " इति श्रुतेः । शश इव विंदुलांछनमस्येति शशपिंदुश्चंद्रः तद्वत्प्रजाः पुष्णातीति शशविंदुः"पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः इति भगववचनम् । सुराणां देवाना शोभनदातॄणां चेश्वरः सुरेश्वरः । संसाररोगभेषजत्यादौषधम् । समुत्तारणहेतुत्वादसभेदकारणाद्वा सेतुबवर्णाश्रमादीनामिति जगतः सेतुः " स एव सेतुर्विधस्ण एपा लोकानामसभेदाय" इति श्रुतेः। सत्या अवितथा धर्मज्ञानादयो गुणाः पराक्रमश्च यस्य स सत्यधर्म- पराक्रमः ॥ ४४॥ भूतमव्यभवन्नाथः पवनः पावनोऽनलः ॥ जगतां ·विष्णुसहस्रनाममाप्यम् । कामहा कामकृत्कान्स काम कामप्रद प्रभुः॥४५॥ भूतभव्यभवता भूतम्रामाणां नाथस्तैर्याध्यतै तानुपतपति तेपामीप्टे शास्तीति वा भूतभव्यभवन्नाथ । इति नाम्ना तृतीय शत विवृतम् ।। पवत इति परतः परन परतामस्मि " इति भगवद्वचनात् । पाययतीति पावनः । “भीपास्माद्वात परते इति" इति शुते । अनान् प्राणान् आत्मत्वेन लातीति जीवोऽनल' अनान् लातीति वा णलतेगंध- वाचिनो नपूर्वाद्वा " अगधमरसम् " इति श्रुतेः । नाल पर्याप्तमस्य विद्यत इति वाऽनल. अनित्यनेन लोके वाऽनल । कामान् हन्ति मुमु क्षणा भक्ताना हिंसकाना वेति कामहा । सत्वाना कामिना कामान् करोतीति कामकृत् काम प्रद्युम्न तस्य जनकलाद्वा कामकृत् । अभिरूप तम कान्त 1 काम्यते पुरुषार्थाभिकाक्षिभिरिति काम । भक्तेभ्य कामान् प्रकण ददातीति कामप्रदः । प्रकर्षण भवनाप्रभु ॥ ४५ ॥ युगादिरागावतों नैकमायो महाशनः ॥ अदृश्यो व्यक्तरूपश्च सहस्रजिदनंतजित् ॥ ४६ ॥ युगादे काल्भेदस्य कर्तृत्वायुगादिकृत् युगादीनामारभ करोतीति वा युगादकृत् । युगानि कृतादीन्यावर्तयतीति कालात्मना तस्माद्यगावर्त । नैका माया विद्यते बहार्माया वहताति नैकमाय । 'मलोपो नत्र ' इति नकारलोपो न भवति अकारानुबंधस्यापि नकारस्य प्रतिषेधयाचिनो विद्यमानत्वात् । म्हदशनमस्येति महाश्न कल्पात सर्वप्रसनात् । सर्वेषा बुद्धंद्रियाणामगम्य अदृश्य । स्थूल रूपेण व्यक्त स्वरूपमस्यति व्यक्त रूप स्वयप्रकाशत्वाद्योगिना व्यक्तरूपत्वादिति वा व्यक्तरूप । सुरारीणा सहस्त्राणि युद्धे जयतीति सहस्रजित् । सर्वाणि भूतानि युद्धोडादिषु सर्वत्राचिंत्यशक्तितया जयतीत्यनतजित् ॥ ४६ ।। इटो विशिष्टः शिष्टेष्ट शिपंडी नहुषो वृप । सोधहा मोघष्टकर्ता विश्वयाहुमहीधर ॥४७॥ .

·५४० विष्णुसहस्रनामभाष्यम् । परमानंदकत्वेन प्रिय इटयज्ञेन पूजित इति वा इष्टः । सर्वेषामंत- र्यामित्वेन विशिष्टः । शिष्टाना विदुषामिष्टः शिष्टेष्टः, शिष्टा इष्टा अस्यति चा शिष्टेष्टः " प्रियो हि ज्ञानिनोत्यर्थमहं स च मम प्रियः" इति भग- चद्वचनात् । शिष्टैरिष्टः पूजित इति वा शिष्टष्टः । शिखंडः कलापोऽलंकारी- ऽस्यति शिखंडी गोपवेषश्रो । यतः नाति भूतानि माययाऽतो नहुषः गह, बंधने | कामानां वर्षणात् वृपो धर्मः । “वृषो हि भगवान् धर्मः स्मृतो लोकेषु भारत | नैघंटुकपदाख्यानविद्धि मां वृपमित्युत" इति महाभारते । साधूनां क्रोधं हन्तीति कोधहा । असाधुषु क्रोधं करोतीति क्रोधकृत् । क्रियत इति कर्म जगत् तस्य कर्ता 'एषां पुरुषाणां यः कर्ता यस्य वा एतत्कर्म स वै वेदितव्यः' इति श्रुतेः । क्रोधकृता दैत्या- दीनां कर्ता छेदक इत्येकं वा न म । विश्वेषामालंबनत्वेन विश्वे वाहवोऽस्यति विश्वतो बाहवोऽस्यति वा विश्वबाहुः । 'विश्वतो बाहुः' इति शुनः । मही पूजां धरणी वा धत्ते इति महीधरः ॥ ४७ ॥ अच्युतः प्रथितः प्राणः प्राणदो वासवानुजः। अपांनिधिरधिष्ठानमप्रमत्तः प्रतिष्ठितः॥४८॥ षड्भावविकाररहितवादच्युतः " शाश्वतं शिवमच्युतं" इवि श्रुतः। जगदुत्पत्त्यादिकर्मभिः प्रख्यातः प्रथितः । सूत्रात्मना प्रजाः प्राणपतीति प्राणः “प्राणो वा अहमस्मि" इति बचाः “यायुर्वे गौतम सत्सूत्रम् " इति श्रुतेः । सुराणामसुराणां च यथासख्यं प्राणं बलं च ददाति यति चेति प्राणदः । अदित्या कश्यपादासवस्पानुजो जारा इति वासवानुजः । आपो यत्र निधीयन्ते सोऽपानिधिः "सरसामस्मि सागरः" इति भगव. द्वचनम् । अधितिष्ठन्ति भूतानि उपादानकारणत्वेन ब्रह्मेत्यधिष्ठानम् । " मत्स्थानि सर्वभूतानि " इति भगवद्वचनात् । अधिकारिम्यः कर्मानुरूपं फलं प्रयच्छन प्रमायतीति अप्रमत्तः। महिनि स्थितः प्रतिष्टितः स भगयः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति स्वे महिमि" इति श्रुतेः ॥ ४८॥ 16 ·" विष्णुसहस्रनाममाप्यम्। ५४१ स्कंद वंदधरो धुयों वरदो वायुवाहनः । घासुदेवो वृहद्भानुरादिदेवः पुरंदर ॥ ४९ ॥ स्कदत्यमृतरूपेण गच्छति वायुरूपेण शोषयतीति वा स्कंद । स्कद धर्मपथ धारयतीति स्कदधर । धुर वहति समस्तभूतज-मादिलक्षणामिति धुर्थ । अभिम्तान् वरान् ददातीति वरद । वरा गा दक्षिणा ददाति यजमानरूपेणेति वा वरद " गौ धरा" इति श्रुते । मरुत सप्तान हादीन् वाहयतीति वायुवाहन । वसति वासयतीत्याच्छादयतीति वा. स्वयमिति वासु दीव्यति क्रीडते रिजिगीपते व्यवहरति द्योतते स्तूयते गछति वा देव' वासुश्चासौ देवश्च वासुदेव " छादयामि जगत्सर्व भूत्वा सूर्य इवाशुभि । सर्वभूताधिवासश्च वासुदेवस्तत स्मृत । वसना- सर्वभूताना वसुत्वाद्देवयोनित । वासुदेवस्ततो ज्ञेयो योगिभिस्तत्वदर्शिमि' इत्युद्योगपर्वणि । “सर्वत्रासौ समस्त च वसत्यत्रेति वै यत । तत वासुदेवेति विद्वद्भि परिपठ्यते । सर्वाणि तत्र भूतानि यसन्ति परमात्मनि । भूतेषु च म सर्वात्मा वासुदेवरतत स्मृत " इति च विष्णुपुराणे । बृहन्तो भानयो यस्य चन्द्रसूर्यादिगामिन । विश्व जगद्भासयति स वृहद्भा- नुरुच्यते । आदि कारण स चासो देवश्चेत्यादिदेव द्योतनादिगुणवान् वा देव । सुरशत्रूणां पुराणा दारणात्स पुरदर । याच यमपुरदरौ च" इति भगवता पाणिनिना निपातनात् ।। ४९ ॥ अशोकस्तारणस्तार शूर शौरिजनेश्वर ॥ अनुकूल शतावर्त पद्मी पद्मनिभेक्षण ॥ ५० ॥ शोकादिपडूमिवर्तितोऽशोक । ससारसागरातारयतीति तारण । गर्भज मजराम युलक्षणाद्भयात् तारयतीति तार । शूरो विक्र. मवत्तया । शरस्यापत्य वासुदेवरूप यद्वा शूरकलोद्भवाच्छौरि । जनाना जतूनामीश्वरो जनेश्वर । आम्रवने हि सर्वेषामनुकूल न हि खरिमन्प्राकृित्य ख्यमाचरतीत्यनुकूल । धर्मत्राणाय शतमावर्तनानि स " ·५४२ विष्णुसहस्रनाममाप्यम् । प्रादुर्भावा अस्येति शतावर्तः यद्वा नाडीशते प्राणरूपेणावर्तत इति वा । पझं हस्ते विद्यते इति पनी । पद्मनिभे ईक्षणे दृशावस्येति पद्मनिभेक्षणः पद्मनाभोरऽविंदाक्षः पद्मगर्भः शरीरभृत् ॥ महद्धिज्रद्धो वृद्धात्मा महाक्षो गरुडध्वजः ॥ ५१ ॥ पमस्य नाभौ मध्ये कर्णिकायां स्थित इति पद्मनाभः । अरविंदसदृशे अक्षिणी अस्येति अरविंदाक्षः । पद्मस्य हृदयाख्यस्य मध्ये उपास्यत्वात्प- गर्भः । पोपयन्नरूपेण प्राणरूपेण वा शरीरिणां शरीराणि धारयन्छरीरभूत्, स्वया मायया शरीराणि विभीति या शरीरभृत् । महती ऋद्धिर्विभूतिरस्येति महर्दिः । प्रपंचरूपेण ऋद्रः । वृद्धः पुरातन आत्मा यस्येति वृद्धात्मा । महती अक्षिणी महानत्यक्षागि वास्येति महाक्षः । गरुडांको ध्वजो यस्येति गरुडधजः ॥ ५१ । अतुलः शरभो भीमः समयशो हविहारः॥ सर्वलक्षणलक्षण्यो लक्ष्मीवान् समिर्तिजय. ॥ ५२ ॥ तुला उपमानमस्य न विद्यते इत्यतुलः न तस्य प्रतिभास्ति यस्य नाम महद्यशः " इति श्रुतेः । न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यः" इति स्मृतेश्च । शरीराणि शीर्यमाणत्यात्तेषु प्रत्यगात्मतया भातीति शरमः । विभेत्यस्मात्सर्वमिति भीमः 'भीमादयोऽपादान ' इति पंचमी । समय मरणयोगं जानाति सृष्टिस्थित्यंतकालवित्' पदसमयान् जानातीति वा समयज्ञः सर्वभूतेषु समत्वं यजनं साप्यस्येति वा । "समत्य- माराधनमच्युतस्य" इति प्रसादवचनम । यज्ञेषु हविर्भाग हरतीति हरि- अह हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रमुरेव च" इति भगवचनात् । अथवा हृयते हविपति हविः " अवघ्न पुरुष पशुं" इति हवियुश्यते। स्मृतिमात्रेण पुसा पाप हरतीति हरिद्वर्णवाद्वा हरिः "हराम्यघ च स्म- णां हविर्भागं तुष्यहम् । वर्णश्च मे हरिति तस्मादरिरहं स्मृतः " इति हरिः ।

·विष्णुसहस्रनाममाष्यम् । ५४३ -- 7 मगवद्वचनात् । सर्वलक्षणैः प्रमाणैः लक्षणं ज्ञानं जायते यत्तद्विनिर्दिष्टं सर्वलक्षणलक्षणं, तत्र साधुः सर्वलक्षणलक्षण्यः तस्यैव परमार्थत्वात् । रक्ष्मीः अस्य वक्षसि नित्यं वसतीति लक्ष्मीवान् । समिति युद्धं जयतीति समिर्तिजयः ।। ५२ ॥ विक्षरो रोहितो मार्गों हेतुर्दामोदरः सहः ॥ महधिरो महाभागो धेगवानमिताशनः ॥ ५३॥ विगतः क्षरो नाशो यस्यासौ विक्षरः । स्वच्छंदतया रोहितां मूर्ति मस्यमा वा वहन् रोहितः । मुमुक्षवः तं देवं मार्गयन्ति इति मार्गः । परमानंदो येन प्राप्यते स मार्गः इति वा । उपादानं निमित्तं च कारणं स एवेति है तुः । दमादिसाधनेन उदरः उत्कृष्टा मतिर्या तया गम्यते इति दामोदरः । " दमाद्दामोदरं विदुः" इति महाभारते । यशोदया दाग्नोदरे बद्ध इति वा । " तयोर्मध्यगत बद्ध दाम्ना गाढं तयोदरे । ततश्च दामोदरतां स ययौ दामबंधनात् " इति ब्रह्मपुराणे । खोकनामानि तानि यस्योदरांतरे । तेन दामोदरो देवः " इति व्यासव- चनाद्वा दामोदरः । सर्वानभिभवति क्षमते इति वा सहः | महीं गिरिरू- पेण धरत इति महीधरः । " वनानि विष्णुगिरयो दिशश्च" इति विष्णु. पुराणे । खेन्छया धारयन्देहं महान्ति उत्कृष्टानि भोजनानि भोगजन्यानि भुक्ते इति महाभागः । महान् भागः भाग्य अस्य अवतारोध्विति वा महा- मागः । वेगो जवः तद्वान् वेगवान् । अनेजदेकं मनसा जबीयः " इति श्रुतेः। संहारसमये विश्वमश्नातीति अमिताशनः ॥ ५३ ।। उद्भवः क्षोमणो देवः श्रीगर्भः परमेश्वरः ।। करणं कारणं कर्ता विफर्ता गहनो मुहः ॥ ५४॥ प्रपञ्चीत्पत्युपादानकारणत्वादुद्भवः उद्भूतो भवति ससारादिति या। सर्गकाले प्रकृति पुरुषं च प्रविश्य क्षोभयामासेति क्षोभमः । प्रकृति पुरुषं चैव प्रविश्यात्मेच्छया हरिः । क्षोभयामास भगवान् सर्गकाले व्यया- " दामानि

·व्ययो"
५४४ विष्णुसहस्रनाममाप्यम् ।
इति विष्णुपुराणे ! यतो दीव्यति क्रीडति सर्गादिभिजिंगीपतेऽ-
सुरादौन व्यवहरति सर्वभूतेषु आमतया योतते स्तूयते स्तुत्यैः सर्वन
गच्छति तस्मादेवः । " एको देवः" इति मंत्रवर्णात् । श्रीविभूतिर्यस्यो.
दरान्तरे जगद्रूपा स्थिता त श्रीगर्भ: । परमश्वासी ईशनशीलश्चेति परमे
श्वरः।
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् " इति भगद्वचनात् ।
जगदुत्पत्तौ साधकतमं करणं उपादानकारणं निमित्तकारणं चैति कारणम् ।
कर्ता स्वतंत्रः । विचित्र भुवनं कृतवानीत विकर्ता | स्वरूपं सामर्थ्य
चेष्टितं वा तस्य ज्ञातुं न शक्यत इति गहनः । गृहते संवृणोति स्वरूपा.
दीनि माययेति गुहः । 'वाहं प्रकाशः सर्वस्प योगमायासमावृतः " इति
भगवद्वचनात् ॥ ५४॥
व्यवसायो व्यवस्थानः संस्थानः स्थानदो धुवः ॥
परद्धिः परमस्पष्टस्तुष्टः पुष्टः शुभेक्षणः ॥ ५५ ॥
संविन्मात्रस्वरूपत्वाद्वयवसायः। यस्मिन्व्यवस्थितिः सर्वस्यति व्यव-
स्थानः । लोकपालाद्यधिकारजरायुजाण्डजस्वदजोद्भिजवालणक्षत्रियवैश्य-
शूद्रावान्तरवर्णब्रह्मचारीगृहस्थवानप्रस्थसंम्यासलक्षणाश्रमतद्धर्मादिकान् वि.
भज्य करोतीति वा व्यवस्थानः 'कृत्यल्युटो बटुलं' इति बहुल ग्रहणात्क-
तरि ल्युट्प्रत्ययः । यत्र भूतानां संस्थितिः प्रलयात्मिका समर्माचीनं स्थान-
मस्येति वा संस्थानः । ध्रुवादीनां कर्मानुरूपं स्थानं ददातीति स्थानदः ।
अविनाशित्वात् ध्रुवः | परा ऋद्धिर्वितिरस्यति परादिः परा मा लक्ष्मीः
शोमाऽस्येति परमः सर्वोत्कृष्टो या अनन्याधीनसंसिद्धियात्संविदारमतया
परमस्पष्टः । परमानंदैकरूपत्वात्तष्टः । सर्वसंपूर्णत्वात्पुष्टः । ईक्षणं दर्शनं पस्य
सर्व शुभं शुभकर-नराणां मुमुक्षूणां मोक्षदं, भोगाधिना भोगदं सन्देह-
चिन्छेदकारण, पावन, हृदयात्यविश्छेदकर सकर्मणां क्षपणं, अविधानि.
वर्तक, स
शुभेक्षणः । " भिद्यते हृदयमन्धिः" इत्यादि
रमृतेः ॥ ५५ ॥

·विष्णुसहस्रनामभाष्यम्। ५४५ रामो विरामो विरजो मागों नेयो नयोऽनयः ॥ वीरः शक्तिमतां श्रेष्ठो धर्मो धर्मविदुत्तमः॥ ५६ ॥ नित्यानंदोऽस्मन्योगिनो रमन्त इति रामः।" रमन्ते योगिनो यस्मिन्नि- त्यानंदे चिदात्मनि । इति रामपदैनैतत्परं ब्रह्माभिधीयते " इति पद्मपुराणे । खेच्छया वपुर्वहन् वा दाशरथी रामः । विरामः अवतानं प्राणिनां यस्मि- निति विरामः । विगतं रजो यस्य विषयसेवायामिति विरजः 'विरजः पर आकाशात् " इति श्रुतेः । ये विदित्वामृतत्वाय कल्पन्त मुमुक्षवः स एव पंथा मार्गः " नान्यः पंथा विद्यतेऽयनाय" इति श्रुतेः । मार्गेण सम्यक्ज्ञानेन जीवः परमा मतया नीयत इति नेयः । नयतीति नयो नेता इति त्रिरूपः परिकरुप्यते । नास्य नेता विद्यते इत्यनयः । इति नानां चतुर्थं शतं विवृतम् । विक्रमशालित्याद्वीरः । शक्तिमतो विरिच्यादीना- मपि शक्तिमत्त्वाच्छत्तिमतां श्रेष्ठः । सर्वभूतानां धारणाद्धर्मः ॥ अणुरेष धर्मः" इति श्रुतेः। धभैराराध्यत इति वा धर्मः । श्रुतयः स्मृतयश्च यस्या- ज्ञाभूताः स एव सर्वधर्मविदामुत्तमः इति धर्मविदुत्तमः ॥ ५६ ॥ वैकुंठः पुरुपः प्राणः प्राणदः प्रणवः पृथः।। हिरण्यगर्भः शत्रुघ्नो व्याप्तो वायुरधोक्षजः ।। ५७ ।। विविधा कुंठा गतेः प्रतिहतिर्विकुंठा विकुठायाः ते वैकुंठः जग- दारंभे विश्लिष्टानि भूतानि परस्पर संश्लेपयन् तेषां गतिं प्रत्यबध्नादिति । "मया संश्लेपिता भूमिरद्भिव्योम च वायुना ! वायुश्च तेजसा साधं वैकुं- ठत्यं ततो इति शान्तिपर्वाणि । सर्वस्मात्पुरा सदनात्सर्व- सादनाद्वा पुरुषः । स यपूर्वोऽस्मात्सवस्मात् सर्वान् पाप्मन औषतस्मात्पुरुषः । स वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्व ति श्रुतेः । प्राणिति क्षेत्रज्ञरूपेण प्राणात्मना चेष्टयन्त्रा प्राणः । चेष्टां करोति श्वसनरूपेणेति विष्णुपुराणे । यति खंडयात प्राणि- मां प्राणान्प्रलयादिष्विति प्राणवः। प्रणौति प्रणयतीति वा प्रणयः तस्मा. " मम " मापस्य “ " पुरिशयः

·1
।
५४६
विष्णुसहस्रनाममाष्यम् ।
दोमिति प्रणौति" इति श्रुतेः । प्रणम्यते इति वा प्रणवः । " प्रणमन्तीह
यं वेदास्तस्मात्प्रणव उच्यते " इति सनाकुमारवचनात् । प्रपंचरूपेण
विस्तृतत्वात्पृथुः । हिरण्यगर्भसंभूतिकारणं हिरण्मयमंड यद्वीर्यसंभूतं
तदत्य गर्भ इति हिरण्यगर्भः ! त्रिदशशत्रून् हन्तीति शत्रुनः 1 कारणत्वेन
सर्वकार्याणां व्यापनाद्वयाप्तः । वाति गघं करोति वायुः "पुण्यो गंधः
पृथिव्यां च इति भगवचनात् । “अधो न क्षीयते जातु यस्मात्त-
स्मादधोक्षजः' इति उद्योगपर्वणि । द्यौरतरिक्षं पृथिवी वाऽधस्त-
योर्यस्मादजायत मध्ये वैराजरूपेण " इति वाऽधोक्षजः । अधोभूते
प्रत्यक्प्रवाहिते अक्षगणे जायत इति अधोक्षजः । “ अधोमूते ह्यागणे
प्रत्यग्रूपप्रवाहिते जायते तस्य वै ज्ञानं तैनाधीक्षज उच्यते " ॥५७ ॥
ऋतुः सुदर्शनः कालः परमेष्ठी पारग्रहः ॥
उमः संवत्सरो दक्षो विश्रामो विश्वदक्षिणः ॥ ५८ ॥
कालागना मातुशब्देन लक्ष्यत इति तुः । शोभनं निर्वाणालं
दर्शनं ज्ञानमरयति सुदर्शनः । शुभे दर्शने ईक्षणे पद्मपत्रायते अस्येति वा ।
स्वेच्छया सुंदरं देह वहति सुखेन दृश्यते भक्तैरिति वा सुदर्शनः । कलयति
सर्वमिति कालः।
"कालः कलयतामहम् " इति भगवद्वचनात् । परमे
प्रकृष्ट स्वे महिग्नि हृदयाकाशे स्थातुं शीलमस्योति परमेष्ठी “ परमेष्ठी
विभ्राजते " इति मंत्रवर्णात् । शरणार्थिभिः परितो गृह्यते सर्वगतत्वा-
स्परितो ज्ञायते इति या पत्रपुष्पादिकं भक्तैरपित परिगृलातीति वा परि-
ग्रहः । सूर्यादीनामपि भयहेतुत्वादुनः । " भाषामाद्वातः पवते भीयो-
देति सूर्यः" इति श्रुतिः । संघमन्ति भूतान्यस्मिन्निति संवत्सर । जग-
दूपण वर्धमानत्वात्सर्वकर्माणि क्षिप्र करोतीति वा दक्षः । संसारमागरे
झुत्पिपासादिपडूमिभिस्तरंगितः अवियाचमहालेशर्मदादिभिरुपलेशश्च वशी-
कृतानां विश्रान्ति कांक्षमाणानां विश्राम मोक्षं करोतीति विश्रामः । विश-
स्मादक्षिणः शक्तो विश्वेषु फर्म दाक्षिण्यात विषदक्षिणः ॥ ५८ ॥

·विष्णुसहस्रनामभाष्यम् । ५४७ विस्तारः स्थावरस्थाणुः प्रमाणं वीजमव्ययम् ।। योऽनों महाकोशो महाभोगो महाधनः ॥ ५९॥ विस्तीर्यन्ते समस्तानि जगन्ति यस्मिन्नति विस्तारः । स्थितिशीलत्या- स्थावर. स्थितिशीलानि पृथिव्यादीनि तिष्ठन्त्यस्मिन्निति स्थाणुः स्थाव- रश्वासौ स्थाणुश्चेति स्थावरस्थाणुः । संविदात्मना प्रमाणं प्रत्यक्षादि प्रमाणैर्वा । अन्यथाभावव्यतिरेकेण कारणमिति बीजमव्ययम् । सुखरू- 'पत्वात्सर्वेरीत इति अर्थः । न विद्यते अर्थः प्रयोजनमाप्तकामत्वादश्ये- त्यनर्थः । महान्तः कोशा अन्नमयादयः छादका अस्येति महाकोशः । महान् भोगः मुखरूपोस्येति महाभोगः । महद्भोगसाधनलक्षणं धनम- स्येति महाधनः ॥ ५९ ॥ अनिर्विष्णः स्थविष्ठो भूधर्मयूपो महामखः । नक्षत्रनोमिनक्षत्री क्षमः क्षामः समीहनः ॥ ६० ॥ अवाप्तसर्वकामत्यान्निवेदोऽस्य न विद्यत इत्यनिविण्यः । वैराजरूपेण स्थितः स्थविष्ठः । 'अग्निमूर्धा चक्षुपी चन्द्रसूयौं" इति श्रुतेः । अ- जन्मा अभूः अथवा मवतीति भूः भूसत्तायां संपदादित्वाद्भवतः किम् । मही वा । यूपे पशुवत् समाराधनात्मका धर्मास्तत्र बध्यन्त इति धर्मयूपः यस्मिन्नर्पिता महामखा- यज्ञा निर्वाणलक्षणं फलं प्रयच्छन्तो महान्तो जायन्ते स महामखः । “नक्षत्रतारकैः सार्धं चंद्रसूर्यादयो ग्रहाः । वायुपा- शमयैर्वधैर्निवद्धा ध्रुवसंज्ञिते'।सज्योतिषां चक्रं भ्रामयंस्तारामयस्य शिंशुमारस्य पुच्छदेशे व्यवस्थितो ध्रुवः तस्य शिंशुमारस्य ज्योतिश्चक्रस्य नेमिवद्वर्तमा- नस्य हृदयं विष्णुरिति कथितो नक्षत्रनेमिः शिंशुमारवर्णने विष्णुहृदयमिति स्वाध्यायब्राह्मणे थूयते । चंद्ररूपेण नक्षत्री " नक्षत्राणामहं शशी" इति मगवचनात् । समस्तकार्येषु समर्थः क्षमः क्षमत इति वा क्षमः "क्षमया " इति वाल्मीकिवचनात् । सर्व विकारेषु क्षयितेषु स्वात्मना- चस्थित इति क्षामः 'क्षायो मः' इति निष्ठायां तकारस्य मकारादेशः। पृथिवीसमः ·. ५४८ विष्णुसहस्रनाममाध्यम्। सृष्टयाधः सम्यगीहते समीहनः ॥ ६ ॥ यश ईज्यो महेज्यश्च प्रतुः सन सतांगतिः ॥ सर्यदशी विमुक्तात्मा सर्वशी ज्ञानमुत्तमम् ॥ ६१ ॥ सर्वयज्ञस्वरूपत्वाद्यज्ञः सर्वेषां देवानां यज्ञाकारेण वर्तत इति वा यज्ञ यज्ञो वै.विष्णुः" इति श्रुतेः । श्रन्योऽययमेव यज्ञफलदातृत्वादि- तीज्य: "ये यजन्ति मखैः पुण्यदेवतादीन् पितृनपि । आत्मानमान्मना नित्यं विष्णुमेव यजन्ति ते " इति हरिवंशे । सर्वासु देवतासु यष्टव्यासु प्रकर्षणायमेव यष्टव्यो मो६ फर दातृत्वादिति म्हेभ्यः । यूपसहितो यज्ञ: क्रतुः । असनोपायिचीदनालक्षणं सत्रं सतस्त्रायत इति वा सत्वम् । सता मुमुक्षूणां नाया गतिरिति सतोगतिः । सर्वेषां प्राणिनां कृताकृतं सर्व पश्यतीति स्वाभाविकेन बोधेनेति सर्वदशी । स्वभावेन सिमुक्तवासावा. स्मारयेति विमुक्तात्मा विमुक्तश्च विमुच्यते' इति श्रुतेः । सर्वश्चासी सश्चति सर्वज्ञः " इद सर्व यदयमात्मा " इति श्रुतेः । ज्ञानमुत्तममित्ये- तत्सविशेपणमेकं नाम ज्ञान प्रकृष्टं अजन्य अनवच्छिन्न सर्वस्य साधकत- मामिति ज्ञानमुत्तमम् । “सत्यं ज्ञानमनंद बम " इति श्रुतेः ॥ ६१ ॥ सुनतः सुमुखः सूक्ष्मः सुघोषः सुखदः सुहृत् ॥ मनोहरो जितक्रोधो वीरवार्षिदारणः ॥ ६२॥ शोभनं व्रतमस्येति सुनतः “ सकृदेव प्रपन्नाय तवास्मीति तु याचते ।। अभयं सर्वथा तस्मै ददाम्येतद्रतं मम' इति श्रीरामायणे रामवचनम् । शोमनं मुखमस्येति मुगुखः " प्रसनवदनं चार पापत्रायतेक्षणम् " इति श्री- विष्णुपुराणे । यनवासे सुमुख वाद्वा दाशरथी रामः सुमुखः स पितुर्व- चनं श्रीमानभिषेकपर प्रियम् । मनसा पूर्वमासाद्य वाचा प्रति गृहीतः वान् । इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पंच च । वर्षाणि पाममात- धास्यामि वचने तय । न धनं गन्तुकामस्य त्यजतच वसुंधराम् । सर्वलोकातिगस्यैव मनो रामाय चिन्यथे " इति न व्यथां प्राप्तवान् इति ·"यो ब्रह्माण विष्णुमहस्रनाममाष्यम् । ५४९ रामायणे महाभारते च । सर्वविद्योपदेशेन वा सुमुख विदनाति पूर्व यो वै उदाश्च प्रहिगोति तस्मै " इत्यादि श्रुते । शब्दादि स्थूलकरणरहितत्याउब्दादयो ह्याकाशादीनामुत्तरोचरस्थूलत्यकारणानि सद्मावात्सूक्ष्म " सर्वगत सुसूक्ष्मम् " इति श्रुते । शोभना घोषो वेदात्मकोऽस्थेति मेगभीरघाप याच सुवरोष । सदृताना सुब ददाम- सवृत्ताना मुख खडयतीति । सुवा । प्रत्युपकारनिरपेक्षतयोपकारि- वात्सुहृत् । निरतिशयानदरूपत्वान्मनोहरतीति मनोहा । यो वै मूमा तत्सुव नाल्पे सुखमस्ति" इति श्रुते । जित कोको पेन स जितक्रोध ! वेदमर्यादास्थापनार्थं नतु कोपरशादित्यतस्त्रिदशरान्निध्न ज्वेदमर्यादां स्थापयन विक्रमशाली वाहुरस्येति वीरबाहु । अपार्मिकान् विदारयविदारण ॥ ६२ ॥ स्थापन स्वयशो व्यापी नैकामा नेककर्मकृत् ॥ वत्सरो वत्सगे वाली रत्नगर्भो धनेश्वर ॥६३ ।। प्राणिन स्वापयन्नात्मसबोधविरान् मायया कुर्वन् स्थापन । स्वतन स्ववश । जगदुत्पत्तिस्मिति उयहेतु पात् आकाशवमगत पायापी "आकाशवत्सर्वगतश्च नि य । इति श्रुते । कारणानेन सर्वकायाणा च्यापनाद्वा व्यापी । जगदुत्पत्याद्यनेकरूपाणि निमित्तविभूतिमि अनेकधा तिष्ठनकामा । जगदुत्पत्तिसपत्तिविपत्तिप्रभृतिकर्माणि करोतीति नैकर्म कृत् । वसत्यत्राखिलमिति वत्सर वत्स रातीति वा । भक्तस्नेहित्वाद्ध वत्साशाम्या कामबल इति लप्रत्ययविधानात् । यत्साना पालनाद्वरसी, जगपितुस्तस्य वत्सभूना प्रजा इति वा यत्सी । रत्नानि गर्भभूतानि अस्येति समुद्र रत्नगर्म । धनानामीश्वर धने- श्वर ॥ ६३ ॥ धर्ममुग्धर्मरूद्धर्मी सदसरक्षरमक्षरम् । अविज्ञाता सहस्राशुर्विधाता कृतलक्षण ॥४॥ . पसल ·विष्णुसहस्रनामभाष्यम् । धर्म गोवायतीति धर्मगुप् । “धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे" इति भगवचनात् । धर्माधर्मविहीनोऽपि धर्ममर्यादास्थापनार्थ धर्ममेव करोतीति धर्मकृत् । धर्मान् धारयिता धर्मा । अवितथं परं ब्रह्म सत् "सदेव सौम्येदं " इति श्रुतेः । अपर ब्रह्मासत् प्रपंचरूपेण "वाचार- भणं विकारो नामधेयम् " इति श्रुतेः । सर्वाणि भूतानि क्षरम् । कूट- स्थोक्षरम् ॥ क्षरः सर्वाणि भूतानि कुटस्थोऽक्षर उच्यये " इति भग- वद्वचनात् । आत्मनि कर्तृत्वादिविज्ञानं कल्पितमिति तद्वासनावकुंटितो जीवोऽविज्ञाता। आदित्यादिगता अंशवोऽस्यैवेत्ययमेव मुख्यः सह- साशुः । “ येन सूर्यरतपति तेजसेद्धः" इति श्रुतेः । “ यदादित्यगत तेजः " इत्यादिस्मृतेश्च । विशेषेण शेपदिग्गजभूधरान् सर्वभूतानि वा विदधतांति विधाता | नित्यनिष्पन्न चैतन्यरूपत्वाकृतलक्षण, कृतानि लक्षणानि शास्त्राण्यनेनेति वा कृतलक्षणः । 'वेदाः शास्त्राणि विज्ञान- मेतत्सर्व जनार्दनात् ' इत्यत्रैव वक्ष्यति । सजातीयविजातीयव्यय छेदकं लक्षणं सर्वभावनाकृतमनेनेति वा कृतलक्षणः । आत्मनः श्रीवत्सलक्षणं वक्षसि तेन कृतमिति वा कृतलक्षणः ।। ६४ ॥ गभस्तिनेमिः सत्त्वस्थः सिंहो भूतमहेश्वरः ।। मादिदेवो महादेवो देवेश देयद्गुरुः ॥ ५ ॥ गभस्तिचक्ररप मध्ये सूर्यास्मना स्थित इति गमस्तिनेमिः । सले गुणप्रकाशकं प्राधान्येनाधितिष्टतीति सर्यप्राणिपुतिष्ठतीति या सत्रयस्थः। विक्रमशीलत्वासिंहवासिंहः । नृशब्दलोपेन सत्यभामा भामेतिवद्वा नृसिंहः सिंहः । भूतानां महानीश्वरी मतेन सायेन स एव परमो महानी- श्वरः इति वा भूतमहेश्वरः। सर्वमतान्यादीयन्तेऽनेनेत्यादिः आदिवासी देवश्वेत्यादिदेवः । सर्वान्भावान्परित्यज्यामशानयोगैश्वर्य महङ्गी महीयते तस्मादुच्यते महादेवः इति श्रुतेः । देवानां प्राधान्यादेवानामीशी देवेशः। देवान् विभतांति देवभृत् रकस्तस्यापि शासितति देयमदगुरुः । देवाना ·विष्णुसहस्रनाममाप्यम् । मरणात्सर्व विद्याना भरणाद्वा देवभृद्गुरु ॥ ६५ ॥ उत्तरो गोपतिगोप्ता झानगम्य पुरातन ॥ शरीरभूतोता कपीद्रो भूरिदक्षिण ॥ ६६ ॥ जन्मतसारसागरादुत्तारयतीत्युत्तर सर्वोत्कृष्ट इति वा उत्तर "विश्व- स्मादिंद्र उत्तर इति श्रुते । गवां पालनाद्गोपवेषधरों गोपति , गौही तस्या पतित्वाद्वा गोपति । समस्तभूतानि पालयन् रक्षको जगत इति गोप्ता । न कर्मणा न ज्ञानकर्मभ्या या गम्यते ज्ञानेनैव गम्यते इति ज्ञानगम्य । कालैनापरिच्छिन्नत्वात् पुरा भवतीति पुरा तन । शरीरारभकभूताना भरणात् प्राणरूपधर शरारभूतभृत् । पालको भोक्ता, निरतिशयान्दसदोहसमोगाद्वा भोक्ता । इति नाना पचाशत विवृत । कपिर्वराह इश्वति क्पोद्रो यराहमूर्ति, कपीनां पानरादीना चंद्र कपींद्रो राघवो वा । भूरयो यज्ञदक्षिणा धर्ममर्यादा दर्शय तो यज्ञ कुर्वतो विद्यन्ते इति भूरिदक्षिण ॥ ६६ ॥ सोमपोऽमृतप सोम पुरजित्युरुसत्तम ॥ चिनयो जय सत्यसधो दाशाई सात्वतापति ॥ ६७ ॥ सोम पिबति सर्वयज्ञेषु यष्टव्यवादेवतारूपेणेति सोमप । धर्ममर्यादा दर्शयन् यजमानरूपेण वा सोमप । खात्मामृतरम पिबन्नमृतप , मथित- ममृतमसुरैहियमाण रक्षित्वा देवान् पायायित्वा स्वयमप्यपिबदिति वा । सोमरूपेणौषधी पोषयन् सोम , उमया सह वर्तत इति शिवो वा सोम पुरून् बहून जयतीति पुरुजित् । विश्वरूप वापुरु उत्कृष्टत्वासत्तम पुरुश्वासी सत्तमश्चेति पुरुसत्तम । विनय दड दुष्टाना प्रजाना करोतीति विनय समस्तान् जयतीति जय । सत्या सघा सकल्पो अस्येति स यसध. सत्यसकल्प ' इति श्रुत । दाशो दान तदहतीति दाशाह , दाभृदान इति धातुपाठाद्दाशार्हकुलोद्भवत्वाद्वा दाशाह | सास्वत नाम तत्र तत्क- रोति तदावष्ट इति णिचि कृते 'किचे' ति किप्रत्यये कृते चणेर ·५५२ विष्णुसहस्त्रनामभाष्यम् । निति' इति णिलोपे च कृते पदं सात्वत् तेषां पतिर्योगक्षेमकर इति सात्वतांपतिः ॥ ६७ ॥ जीया विनायिताऽसाक्षी मुकुंदोमितविक्रमः । अंभोनिधिरनंतात्मा महोदधिशोऽतकः ॥ ६८ ।। प्राणान् क्षेत्रज्ञरूपेण धारयन् जीवः । विनयित्वं विनयिता तां च साक्षात्पश्यति प्रजानामिति विनयितासाक्षी अथवा नयनेगन्तृवाचिनो रूपं विनयिता असाक्षी असाक्षाद्रष्टा आत्मातिरिक्त वस्तु न पश्यतीत्यर्थः । मुक्तिं ददातांति मुकुंदः पृषोदरादित्वात्साधुत्वम् । वर्णाक्षरसाम्यनिरुक्ति- वचनान्नरुक्तानां मुकुंद इति निरुक्तिः । अमिता अपरिच्छिन्ना विक्रमा- स्त्रयः पादविक्षेपा अस्येत्यमितविक्रमः, अमितं विक्रमणं शौर्यमस्येति वाऽमितविक्रमः | अभांसि देवादयोऽस्मिन्निधीयन्त इत्यंभानिधिः " तानि ह वा एतानि चत्वार्यभांसि देवा मनुष्याः पितरोऽसुराः" इति श्रुतेः । सागरो वा " सरसाममि सागरः" इति भगवचनात् । देशतः काल • तो वस्तुतक्षापरिच्छिन्नत्वादनंतात्मा । संहत्य सर्वभूतान्येकार्णवं जगह- स्वाधः शेते इति महोदधिशयः । अंतं करोति भूतानामियंतका रोति तदाचष्टे " इति णिचि प्रत्यये कृते ण्वुलतृचौ इति ण्वुल् तस्य युवोरनाकावित्यकादेशः ॥ ६८ ॥ अजोमदाईः स्वाभाव्यो जितामित्रः प्रमोदनः। आनंदो नंदनो नंदः सत्यधर्मा त्रिविमामः॥ ६९ ।। आद्विष्णोरजायतेति कामोऽजः । महः पूजा तदर्हत्वान्महाहः । स्व- भावेनैवें भाव्यो नित्यनिष्पन्नरूपत्वादिति स्वाभाव्यः । निर्जिता अमित्रा अंतर्वतिनः रागद्वेषादयो बाह्या रावणादयध येनासी जितामित्रः । स्वा- रमामृतरसास्वादानित्यं प्रगोश्ते ध्यापिना प्यानमात्रेण प्रमोद कुरत इति चा प्रमोदनः । आनंदस्वरूपमस्येत्यानंदः " एतस्पैवानंदस्यान्यानि भूतानि तत्क- ·विष्णुसहस्रनामभाष्यम् । ઉપર " मात्रामुपजीवन्ति" इति श्रुते । नंदयतीति नंदनः । सर्वाभिरुणपत्तिभिः -समृद्धो नद. । सुख वैषयिक नास्य विद्यत इति वा नंदः । “ यो वै भूमा तत्सुख नारपे सुखमस्ति" इति श्रुते । सत्या धर्मज्ञानादयोस्योते सत्यधर्मा । त्रयो विक्रमात्रिषु लोकेषु क्रान्ता यस्य स त्रिविक्रमः "त्रीणि पदा विचकमे" इति श्रुते । " त्रिरित्येव त्रयो लोकाः कीर्तिता मुनि- सत्तमै । क्रमसे तास्तथा सर्वास्त्रिक्रमोऽसि जनार्दन ” इति हरि- वंशे || ६९ ॥ महर्षिः कपिलाचार्य कृतशो मेदिनीपतिः॥ निरखिदशाध्यक्षो महाशृंगः कृतान्तकृत् ॥ ७० ॥ महर्षि कपिलाचार्य इति सविशेषणमेकं नाम | महाश्नासावृषिश्वेति महर्षि कृत्स्नस्य वेदस्य दर्शनात् अन्ये तुवेदैकदेशदर्शनादृषय कश्लिश्वासौ साख्यस्य शुद्धतत्वविज्ञानस्याचार्यश्चति कपिलाचार्य । शुद्धा.मतख विज्ञान साख्यमित्यभिधीयते " इति व्यासम्मृते । ऋषिप्रसूत कपिल महान्तम् " इति श्रुतेश्च । “ सिद्धाना कपिलो मुनि " इति स्मृतेश्च । कृत कार्य जगत् ज्ञ आत्मा कृत च ज्ञश्चेति कृतज्ञ 1 मेदिन्या. भूम्याः पतिर्मेदिनीपति । त्रीणि पदान्यस्येति त्रिपद. “ त्रीणि पदा विचक्रमे इति श्रुते । गुणावेशेन संजातास्तिस्रो दशा अवस्थास्तासामध्यक्ष इति त्रिदशाध्यक्ष । मस्यरूपी महति शृगे प्रलयाभोधौ नाव बद्ध्वा चिक्रीड इति महाशग. | कृतस्यान्त सहार करोतीति कृतान्तकृत् , कृतान्त मृत्यु कृतति वा कृतान्तकृत् ॥ ७० ॥ महावराहो गोविंद. सुपेणः कनकांगदी ॥ मुद्यो गभीरा गहनो गुप्तश्चक्रगदाधरः ॥ ७१ ।। महाश्चासौ वराहश्चेति महाराह । गोभिर्माणाभिर्विदते वेत्ति वेदान्त- चाक्यैरिति वा गोविंद । “गोभिरेव यतो वेद्यो गोविंदः स उदाहृत." इति कोभना सेना गणात्मिका यस्येति सुपेण । कनकमयान्यगदानि यस्य स " ·विष्णुसहस्रनाममाष्यम्। निति" इति विष्णुपुराणे । ऐश्वर्यादिकं संहारसमये हन्तीति भगहा । सुखरूपत्वादानंदी, सर्वसंपन्समृद्धत्वादानंदी वा । भूततन्मात्रनिर्मितां वैजय- न्त्याख्यां वनमाला वहन् वनमाली । हलमायुधमस्येति हलायुधो बलभद्रा. कृतिः । अदित्यां कश्यपाद्वामनरूपेण जात इत्यादित्यः । प्योतिषि सवि-- तृमंडले स्थितो ज्योतिरादित्यः, ज्योतिश्चासावादित्यश्चेति वा । द्वंद्वानि शीतोष्णादीनि स्हत इति सहिष्णु. । गतिश्चासौ सत्तमश्चति गतिस- त्तमः॥७३॥ सुधन्या खंडपरशुर्दारुणो द्रविणप्रदः ॥ दिविस्पृश् सर्वदृग्व्यासो वाचस्पतिरयोनिजः ।। ७४ ।। शोभनमिद्रियादिमयं शाई धनुरस्यास्तीति सुधन्वा । शत्रूणां खंडनात् खंडः परशुरस्य जामदग्न्याकृतैरिति खण्डपरशुः, शिवोवा । अखण्डः परशु- रस्येति वा । सन्मार्गविरोधिनां दारुणत्वादारुणः । द्रविणं वांछित वित्तं भक्तभ्यः प्रददातीति द्रविणप्रदः । दिवस्पर्शनादिविस्पृक् । सर्वदृशां सर्व- ज्ञानानां विस्तारकृयासः सर्वदृग्व्यासः अथवा सर्वा च सा हक्चेति सर्व- दृक् साकारं ज्ञानं, सर्याय दृष्टित्याद्वा सर्वदृक् । ऋग्वेदादिविभागेन चतुर्धा वेदा व्यस्ताः, आद्यो वेदः एकविंशतिधा कृतः, द्वितीय एकोत्तर- शतधा कृतः, सामवेदः सहस्रधा कृतः, अथर्ववेदः नवधा शाखाभेदेन कृत अन्यानि पुराणानि व्यरतान्यनेने त व्यासः ब्रह्मा । वाचस्पतिरयोनिजः इति सविशेषणमेकं नाम || ७४ ॥ त्रिसामा सामगः साम निणं भेपज भिपक || संन्यासकृच्छमः शान्तो निष्टा शान्ति परायणम् ।। ७५ ॥ वेदवतसमाख्यातत्रिभिः सामभिः स्तुत इति त्रिसामा । साम गायतीति सामगः। वेदानां मध्ये सामवेदः साम "वेदानां सामवेदोऽस्मि इति"भगवद्वच- नात् । सर्वदुःखोपशमलक्षणं परमानदरूपं निर्वाण । संसाररोगस्यौषधं भेषजं,. यद्वा विभेत्यस्मादिति भेषजम् । संसारगेगनिर्मोक्षकारिण-परां विनामुप-- ·विष्णुसहस्रनाममाप्यम् । दिशतीति भिषक् "भिषक्तमं त्वा भिषजां शृणोमि" इति श्रुतेः । मोक्षार्थ चतुर्थमाश्रमं कृतवानिति संन्यासकृत् । संन्यासिना प्राधान्येन ज्ञानसाधनं -शममाचष्ट इति शमः | " यतीनां प्रशमो ध नियमो वनवासिनाम् । दानमेव गृहस्थानां शुश्रूषा ब्रह्मचारिणाम् " इति स्मृतेः। 'तत्करोति -सदाचट, इति णिचि पचायचि कृते रूपं शमः । सर्वभूतानां शमयितेति • वा शमः । विषयसुखेष्वसंगतया शान्तः । "निष्कलं निष्क्रिय शान्तम्" इति श्रुतेः । प्रये नितरां तत्रैव तिष्ठन्ति भूतानीति निष्टा । समरता 'विद्या निवृत्तिः शान्तिः सा ब्रह्मैव । परमुत्कृष्टमयनं स्थानं पुनरावृत्ति शंझारहितमिति परायणम् पुल्लिंगपक्ष बहुव्रीहिः ।। ७५ ॥ शुभांगः शान्तिदः स्रष्टा कुमुद कुवलेशयः॥ गोहितो गोपनिोप्ता वृपमाक्षो वृपप्रियः ॥ ७६ ॥ सुंदरां तनुं धारयन् शुभांगः । रागद्वेपादिनिर्मोक्षलक्षणां शान्ति ददा. -तीति शान्तिदः । सर्गादौ सर्वभूतानि ससर्जेति स्रष्टा । को भूम्यां मोदत इति कुमुदः। कोः पृथिव्याः चलनात् संवरणात् कुवलं जलं तस्मिन् शेपो. दरे शेत इति कुवलेशयः ‘शययासबासिष्वकालात्' इत्यटक् सप्तम्या, कुबलस्य वदरीफलस्य मध्ये शेते तक्षकः सोऽपि तस्य विभूतिरिति या हरिः फुरलेशयः, को भूम्यां संशरत इति सागामुदरं कुरळ तस्मिन् शेतो. दरे शेत इति या कुवलेशयः । गया पर्थ गोवर्धनं धृतरानिति गोम्यो हितो गोहितः, गोभूमे रायतरणे स्वछपाशरीरमहण कुन या गोहितः। गो म्यादेः पतिर्गोपतिः । रक्षको जगत इति गोता, स्यामानं समायया समात्मानं संकृणोतीति या गोप्ता । सकामाभिवरी भक्षिणी अपेति, -कृपभो धर्मः स एव या दृष्टिरस्यात तृपभाक्षः । शोधः नियो यस्पस -पप्रियः । 'या प्रिपत्य' इति पूनियातरिकसविधानान् परनिरातः ७६ मनियता निवृत्तामा संक्षेसा क्षेमग्थ्यिः॥ थायरसर्यशाः धीयासः श्रीपतिः धीमतांपर.32 ·विष्णुसहस्रनामभाप्यम्। " इति " देवासुरसयामान निवर्तत इत्यनिवती, वृषप्रियत्वाद्धर्मान्न निवर्तत इति था मनिवर्ती । स्वभारतो विषयेभ्यो निवृत्त आत्मा मनोऽत्यति निवृत्तात्मा ।। विस्तृत जगत् सहारसमये सूक्ष्मरूपेण सक्षिपन् सक्षता । उपात्तस्य परि- रक्षण क्षेम करोतीति क्षेमकृत् । नामस्मृतिमात्रेण पावयन् शिप । इति नाना पष्ठ २त विवृतम् । श्रीवत्ससज्ञ चिह्नमस्य वक्षसि स्थितमिति श्रीवत्स- वक्षा । अस्य क्षसि श्रीरनपायिनी वसताति श्रीवास । अमृतमथने सर्वन् सुरासुरादन् विहाय श्रारेन वरयामासति श्रीपति ॥ श्री परा शक्ति तस्या पतिरिति या । पराश्य शतिविविधैव श्रूयते " श्रुते । ऋग्यजु सामलक्षणा श्रयेपा तेपा श्रीमता चिरिन्यादीना प्रधान इति श्रीमतावर मच सामानि यपि सा हि श्रीरमृता सताम् " इति शुते ॥ ७७॥ श्रीद श्रीश. श्रीनिवास श्रीनधि श्रीविभावन ॥ श्रीधर श्रीवर. श्रेय श्रीमॉल्लोक्त्रयाथय ॥ ७८ ॥ श्रिय ददाति भक्तानामिति श्रीद । त्रिय ईश श्रीश । श्रीमत्सु नित्यं वस्तीति श्रीनिवास श्रीशब्देन श्रीमतो लक्ष्य ते । सर्वशक्तिमयेऽरिम्नखिला श्रियो निधीयते इति श्रीनिधि कर्मानुरूपेण विविधा धिय सर्वभूताना भावयतीति श्रीविभावन । सर्वभूताना जननी श्रिय वक्षति वहन् श्रीधर । स्मरता स्तुक्तामर्चयता च भतानात्रिय करोतीति श्रीकर | अनपायसुखावा- तिलक्षण श्रेय. तरच परस्यैव रूपमिति श्रेय । श्रियोऽस्य स तीति श्रीमान् । त्रयाणां लोकानामाश्रयत्वाल्लोक्त्रयाश्रय ॥ ७८ ॥ स्वक्ष स्कंग शतानदो नदिज्योतिर्गणेश्वर. । विजितात्माऽविधेयात्मा सत्कीर्तिश्च्छिन्नसंशय ॥ ७९ ॥ शैभने पुडरीकामे अक्षिणी अत्यति वक्ष । शोभनायगानि मस्येति स्वग । एफ एव परमानद उपाधिभदा उतधा भिद्यत इति इवानद । " एतस्यैवानदरया यानि भूतानि मागामुपजीवा ति" इति श्रुते । परमा-

·५५८
विष्णुसहस्रनाममाप्यम् ।
"
नंदविग्रहो नंदी । ज्योतिर्गणानामीश्वरो ज्योतिर्गणेश्वरः । तमेव भान्त.
मनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति " इति श्रुतः ।
" यदादित्य-
गतं तेजः" इत्यादिस्मृतेश्च । विजित आत्मा मनो येन स विजितात्मा ।
न केनापि विधेय आत्मा स्वरूपमस्येति अविधेयात्मा । सती अवितथा
कीतिरस्येति सत्कीर्तिः । करतलामलफवासर्व साक्षात्कृतवतः कापि संशयो
नास्तीति छिन्नसंशयः ॥ ७९ ॥
उदीर्णः सर्वतश्चक्षुरनीशः शाश्वतस्थिरः।
भूशयो भूपणो भूतिर्विशोकः शोकनाशनः ॥ ८ ॥
सर्वभूतेभ्यः समुद्रिक्तवादुदीर्णः । सर्वतः सर्व स्वचैतन्येन पश्यतीति
सर्वतश्चक्षुः " विश्वतश्चक्षुः" इति श्रुतेः । न विद्यतेऽस्येशः इत्यनीशः
“न तस्येशः कश्चन" इति श्रुतेः । शश्वद्भवन्नपि न विक्रिया कदाचि.
दुरैतीति शाश्वत स्थिर इति नामकम् । लंका प्रति मार्गमन्वेपमाण' सागर
अति भूमौ शेते इति भूशयः । स्वेच्छयावतारैर्बहुभिभूमि भूषयन् भूषणः ।
भूतिर्भवनं सत्ताविभूतियं सर्वविभूतीनां कारणत्याद्वा भूतिः । विगतः
शोकोऽस्य परमानंदैकरूपत्वादिति विशोकः । स्मृतिमात्रेण भक्तानां शोकं
नाशयतीति शोकनाशनः ।। ८० ॥
अभिमानार्थतः कुंभो विशुद्धात्मा विशोधनः।
अनिरुद्धोऽप्रतिरथः प्रधुम्नोऽमितविक्रमः॥८॥
अधिष्मन्तो यदीयेनाचिपा चंद्रसूर्यादयः स एव मुस्योऽचिमान् ।
सर्वलोकादिभिर्विरिन्यादिभिरचित इत्यचिंतः मुभवदस्मिन्स
प्रतिष्टितामति कुंमः । गुणत्रयातीततपा विशुद्ध आरमास्यति विशुदामा !
स्मृतिमात्रेण पापानां क्षपणात् विशोधनः । चतु_हियनिरुदः । न
निरभ्यते शत्रुभिः कदाचिदिति वाऽनिरन्तः । प्रतिपक्षोऽस्य न विद्यत
इत्यप्रतिरथः । प्रकृष्ट शुम्नं द्रविणमस्पति प्रद्युम्नः चतुयूहात्मा । अमितो
विक्रमोऽस्यायमितविक्रमः ॥ ८ ॥

·विष्णुसहस्रनाममाप्यम् । ५५९ .. " कालनोमिनिहा धीरःौरिः शूरजनेश्वरः। पिलोकात्मा पिलोकेशः केशवः केशिहा हरिः॥ ८॥ कालनेमिनमसुरं निजघानेति कालनेमिनिहा । गणं विना शत्रूणां कुलानि निहत्य राजत इति वीरः, विक्रमशालिवाहा वीरः शूरवीर- विक्रान्ताविति धातुपाठात् । शूरकुलोद्भवत्वाच्छौरिः । शूरजनानां वासवा- दीनां शौतिशयेनेष्ट इति शूरजनेश्वरः । त्रयाणां लोकानामतर्यामि- तयात्मेति त्रिलोकात्मा, त्रयो लोका अस्मात्परमार्थतो न मिद्यन्ते इति वा त्रिलोकात्मा । त्रयो लोकास्तदाताः स्वेपु स्त्रेषु कर्मसु वर्तन्त इति त्रिलोकेशः । केशसंज्ञिता सूर्यादिसंक्रान्ता अंशवस्तद्वत्तया केशवः । “अंशवो ये प्रकाशन्ते मम ते केशसंज्ञिताः। मर्वज्ञाः केशवं तस्मान्मामाहुर्द्विजसत्तमाः" इति महाभारते । ब्रह्मविष्णुशिवाख्याः शक्तयः केशसज्ञिताः तद्वत्तया वा केशवः त्रयः केशिनः " इति श्रुतेः । "मकेशो वसुधातले" इति केशशब्दः शक्तिपर्यायानेन प्रयुक्तः | " को प्रति समाख्यात ईशोहं सर्वदेहिनाम् । आम तयांशसंभूतौ तस्मात्केशवनामवान् " इति हरिवंशे । केशिनामानमसुर हतवानिति केशिहा । सहेतुकं संसार हरतीति हरिः॥ ८२॥ कामदेवः कामपाल कामी कान्तः कृतागमः ॥ अनिदेश्यवपुर्विष्णुरोऽनंतो धनंजयः ॥ ८३॥ धर्मादिपुरुषार्थचतुष्टयं वांउद्भिः काम्य इति कामः स चासो देवश्चेति कामदेवः । कामिनां कामान् पालयतीति कामपालः । पूर्णकामत्वा- कामी, कामोऽस्यास्तीति वा " सोऽकामयत" इति श्रुतेः । अमिरू- पतम देहं वहन् कान्तः, द्विपराधान्ते कस्य हिरण्यगर्भस्य ब्रह्मणोऽतो यस्मादिति वा कान्तः । कृत आगमः श्रुतिस्मृत्यादिलक्षणो येन स कृतागमः । “वेदाः शास्त्राणि विज्ञानमेतत्सर्व जनार्दनात् " इति वक्ष्यति । -" श्रुतिस्मृती ममैवाई" इति भगवद्वचनात् । इदं तदीडगेवेति निर्देष्टु ·५६०. विष्णुसहस्रनामभाष्यम्। . " यत्र न शक्यते गुणाद्यतीतत्वाद्रुपमस्येत्यनिर्देश्यवपुः । रोदसी व्या कांतिरभ्यधिका स्थितास्येति विष्णुः " व्याप्य मे रोदसी पार्थ कान्ति रम्यधिका स्थिता । क्रमणाद्वाप्यहं पार्थ विष्णुरित्यभिसंज्ञितः " इति महामारते । गत्यादिगत्वाद्वीरः 'वी गतिव्याप्तिप्रजनकान्त्यसनखादने इति धातुपाठात् । व्यापित्वान्नित्यत्वात्सर्वात्मत्वाद्देशतः कालतो वस्तुत श्वापरिच्छिन्नवादनंतः। सत्यं ज्ञानमन्तं ब्रह्म " इति श्रुतेः । “गंध प्सिरसः सिद्धाः किन्नरोरगचारणाः । नान्तं गुणानां गन्छन्ति तेना- नन्तोऽयमव्ययः" इति विष्णुपुराणवचनाचानतः। यदिग्विजये प्रभूत धनमजयत्तेन धनंजयोऽर्जुन "पाडवाना धनजयः" इति मगह- चनात् ॥ ८३॥ ब्रह्मण्यो ब्रह्मद्ब्रह्मा ह्या ब्रह्मविवर्धनः ॥ ब्रह्मचिदाह्मणो ब्रह्मी ब्रह्मज्ञो ब्राह्मणप्रियः ।। ८४ ॥ तपो वेदाश्च जातिश्च ज्ञानं च प्रासाशितं " तेभ्योहित वात्तद्वेदि- तृत्वाद्वा ब्रह्मण्यः । तपआदीनां कतृत्वात् । ब्रह्मात्मना सर्व सूज- तीति ब्रह्मा । बृहत्वात् बृंहणत्यासत्यादिलक्षणं ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति श्रुतेः । 'प्रत्यस्तमितभेदं यत्सत्तागानमगोचरम् । वचसामात्म- संवेद्यं तज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम् ' इति विष्णुपुराणे । तपादीनां विवर्थ- नात् ब्रह्मविवर्धनः । वेदं वेदार्थ च यथावद्वेत्ति विक्षत इति या प्रल- वित् । ब्रह्मात्मना वालणात्मना समस्तानां लोकानां प्रवचनं पुर्व- न्वेदस्यायमिति ब्राह्मणः । महासंज्ञितारतन्छेफ्भूता अस्य सन्तीति नही। वेदान् स्वारमभूतान् जानातीति ब्रह्मज्ञः । ग्रालणानां प्रियो मासणप्रियः, ब्राह्मणाः प्रिया अस्यति वा " घ्नन्तं शपन्तं पुरुष यदन्तं मालगं न प्रणमेपाहम् । स पापहनादवाग्निदग्धो मष्यथ दंडयसन चारमदीयः" इति भगवदचनात् । "देवं देवकी देवी यमुदेवादजीजनत् । भीमरय ग्रहणो गुप्य दीप्तमप्तिमिवाराणिः" इति च महाभारते Part ·- विष्णुसहस्रनामभाष्यम् । ५६१ महाक्रमो महाकर्मा महातेजा महोरगं । महाऋतुर्महाय-या महायज्ञो महाहविः ॥८५ ॥ महान्तः क्रमाः पादविक्षेपा अस्येति महाक्रमः "शं नो विष्णुरुरु- क्रमः " इति श्रुतेः । महजगदुरगत्यादि कर्मास्येति महाकर्मा । यदी- येन तेजसा भास्करादयरतेजस्विनरतन्महत्तेजोऽस्येति महातेजाः । येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः ' इति श्रुतेः । यदादित्यगतं तेजो जगद्भासय- तेऽखिलम् । यच्चंदमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम्" इति स्मृतेश्च । क्रौर्य शौर्यादिभिर्महद्भिः समलकृत इति महातेजाः । महांश्वासावुरगश्चेति महोरगः " मीणामस्मि वासुकिः" इति भगवद्वचनात् । महाश्चासौ क्रतुश्चेति महाक्रतुः । " यथाश्वमेधः ऋतुराद " इति मनुवचनात् । "सोऽपि स एवेति " श्रुतेः। महांश्चाप्तौ यज्वा चैति लोकसंग्रहार्थ यज्ञान् निर्वर्तयन् महायन्या । महाश्चासौ यज्ञश्चेति महायज्ञः यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि " इति भगवद्वचनात् । महच्च तद्वविश्चेति ब्रह्मात्मनि सर्व जगत्तदात्मतया हयत इति महाहविः । महाक्रतुरित्यादयो बहुवी- हयो वा ॥ ८५ ॥ स्तव्यः स्तवप्रियः स्तोत्रं स्तुतिः स्तोता रणप्रियः॥ पूर्णः पूरयिता पुण्यः पुण्यकीर्तिरनामयः ॥ ८६ ॥ सर्वः स्तूयते न स्तोता कस्यचिदिति स्तव्यः । अत एव स्तवप्रियः। येन स्तूयते तत्स्तोत्रं गुणसंकीर्तनात्मकम् | स्तुतिः स्तवनक्रिया । स्तोतापि स एव । प्रियो रणो यस्य यतः पंचमहायुवानि नंदकखड्गस- हितानि धत्ते सततं लोकरक्षणार्थमतो रणप्रियः । सर्वैः कामैः सक- लाभिः शक्तिभिश्च संपन्न इति पूर्ण | न केवलं पूर्ण एव पूरपिता च सर्वेषां संपद्भिः। स्मृतिमात्रेण कल्मपाणि क्षपयतीति पुष्पः पुण्या कीर्तिरस्य यतः पुण्यमावहत्यस्य कीर्तिनृणामिति पुण्यकीर्तिः । आन्तवायव्याधिभिः कर्मजैन पीडयत इति अनामयः ॥ ८६ ॥ ३६ ·1 ५६२ विष्णुसहस्रनामभाष्यम् । मनोजवस्तीर्थकरो घसुरेता वसुप्रदः ॥ वसुप्रदो वासुदेवो वसुर्वसुमना हविः ॥ ८७ ।। मनसो वेग इव वेगोऽस्य सर्वगतत्यान्मनोजवः । चतुर्दशविद्यानां बाह्यवि- द्यासमयानां च प्रणेता प्रवक्ता चेति तीर्थकरः हयविरूपेण मधुकैटभी हत्या विरिचये सर्गादौ सर्वाः श्रुतीरन्याश्च विद्या उपदिशन् वेदवाद्या विद्याः सुरवैरिणां बंधनाय चोपदिशति इति पौराणिका. कथयन्ति । वसु सुवर्ण रेतोऽस्येति यसुरेताः । अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यम- थासृजत् । तदंडमभवद्वैम सहस्रांशुसमप्रभम् " इति वचनात् । ब्रह्मणः कारणं परगिति वसुरेता । वसु धने प्रकर्षेण ददाति साक्षाद्धनाध्यक्षोऽ- यमितरस्तु तत्प्रसादालनाध्यक्ष इति वसुप्रदः । वसु प्रकृष्टं मोक्षाख्यं फलं भक्तभ्य. प्रददातांति द्वितीयो वसुप्रदः " विज्ञानमानंदं ब्रह्म राते' दातुः परायणं तिष्ठमानस्य तद्विदः" इति श्रुतेः । पुरारीणा वसूनि प्रकणाधः खंडयन् वा कसुरदः । वसुदेवस्यापत्यं वासुदेवः । वसन्तिभू- तानि तत्र तेषु वा वसतीति वतुः, छादयत्यात्मनः स्वरूप माययति वा वसु। अविशेषेण सर्वविषयेषु तन्मनो वसतीति यसुः तन्मनोऽस्पति यसुमनाः अल । हविरिति तद्धविरेवति भगवद्वचनाद्धविः ॥८॥ सद्गतिः सत्कृतिः सत्ता सद्भूतिः सरपरायण ॥ 'शूरसेनो यदुश्श्रेष्ठः सन्नियासः सुयामुनः ॥ ८ ॥ 'अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेन ततो विदुः" इति श्रुते. ब्रह्मास्तीति ये विदुस्ते सन्तस्तै. प्राप्यते इति सद्गतिः । सती गतिर्बुद्धि.' समुत्कृष्टाऽ- स्येति वा सद्गतिः । .सती कृतिर्जगदुत्पत्यादिलक्षणाऽस्य यस्मात्तेन संस्कृतिः।। इति सप्तमं शतं विकृतम् ॥ सजातीयविजातीयस्वगतभेदर- हितानुभूतिः सत्ता " एकमेवाद्वितीयम् " इति श्रुतेः । स एव परमात्मा चिदात्मको बोधो बहुधा भासमानत्वात्सद्भूतिः नानात्वप्रतीतेवाध्यमा नत्वान्न सन्नाप्यसन् श्रीतो वा यौकिको वा बाधः प्रपंचय विवक्षितः । .

·। विष्णुसहस्रनाममाष्यम् । ५६३ सतां तत्त्वविदों पर प्रकृष्टमयनमिति सत्परायणः । हनुमत्प्रमुखाः सैनिकाः शौर्यशालिनो यस्यां सेनायां सा शूरसेना यस्य स शूरसेनः । यदूनां प्रधानत्वाद्यदुभेष्ठः | सता विदुषामाश्रय इति सनिवासः । शोभना यमुना यमुनासंबंधिनः परिवेष्टारोऽस्येति सयामुनः । गोपालवेषधरा यमु. नापरिवेष्टारः पद्मासनादयः शोभना अस्येति वा सुयामुनः॥८८|| भूतावासो वासुदेवः सर्वासुनिलयोऽनलः ॥ दर्पहा दर्पदो दृप्तो दुर्धरोऽथापराजितः ॥ ८९ ॥ भूतान्यत्राभिमुख्येन वसन्तीति भूतावासः । " वसन्ति त्वयि भूतानि भूतावासस्ततो भवान् " इति हरिवंशे । जगदाच्छादयति माययेति वासुः स एव देव इति वासुदेवः । " छादयामि जगत्सवं भूत्या सूर्य इवांशुभिः इति भगवद्वचनात् । सर्व एवासवः प्राणा जीवात्मके यस्मिन्नाश्रये निली- यन्ते स सर्वासुनिलयः | अलं पर्याप्तिः शति संपदा नास्य विद्यत इत्य- नलः । धर्मविरुद्ध पथि तिष्ठतां दर्प हन्तीति दर्पहा ! धर्मवर्मनि वर्त- मानानां दर्ष गर्ने ददातीत दर्पदः । स्वात्मामृतरसास्वादनात् नित्यं प्रमु. दितो दृप्तः । न शक्या धारणा यस्य प्रणिधानादिषु सर्वोपाधिविनिर्मुक्त- स्वात्तथापि तत्प्रसादतः फैश्चिदुःखेन धार्यते हृदये जन्मान्तरसहलेषु भावनायोगात्तरमादुर्धरः । "क्लेशोधिकतरस्तेपामन्यतासक्तचेतसाम् । अव्यक्ता हि गतिर्दुःख देहवादरवाप्यते” इति भगवद्वचनात् । नान्तर रोगादिभिर्वायैः शत्रुभिः पराजित इत्यपराजितः ॥ ८१ ॥ विश्वमूर्तिमहामूर्तिदीप्तमूर्तिरमूर्तिमान् ॥ अनेक मूर्तिरव्यक्तः शतमूर्तिः शताननः ॥ ९०॥ विश्वा मूर्तिरस्य सर्वात्मकत्वादिति विश्वमूर्तिः । शेषपर्यकशायिनोऽस्य महती मूर्तिरिति महामूर्तिः । शनमयी मतिः स्वेच्छया तैजसी वा दीप्ति- रस्यति दीप्तमूर्तिः कर्मनिवंधना मूर्तिरस्य न विद्यत इति अमूर्तिमान् । अवतारेषु स्वेच्छया लोकानापकारिणी बहीतभिजत इत्यनेकमूर्तिः । M ·विष्णुसहस्रनामभाप्यम् यद्यप्यनेमूर्तित्वं तथाप्ययमीदश इति न व्यज्यत इति अव्यक्तः । नाना- विकल्पना मूर्तयः संविदाश्तेः सन्तीति शतमूर्तिः । यतो विश्वादिमूर्ति- त्यमत एवं शताननः ।। ९०॥ एको नैकः सयः कः किं यत्तत्पदमनुत्तमम् ॥ लोकबंधुलोकनायो माधवो भक्तवत्सलः ॥९॥ परमार्थतः सजातीयविजातीयस्वगतभेदविमुक्तत्वादेकः " एकमेवाद्वि- तीयं " इति श्रुतेः । मायया बहुरूपत्वान्नैकः " इदो मायाभिः पुरुरूप ईयते " इति श्रुतेः । सोमो यत्राभिषूयते सोऽपरः सवः । कशब्दः सुखवाचकः तेन स्तूयत इति कः ' के ब्रह्म ' इति श्रुतेः । सर्वपुरुषार्थ. रूपत्वाव विचार्यामति ब्रह्म किं । यच्छब्देन स्वतःसिद्धवस्तूदेशवाचिना ब्रह्म निर्दिश्यत इति ब्रह्म यत् । ' यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते ' इति श्रुतेः । तनोतीति ब्रह्म तत् । “ ॐतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रि- विषः स्मृतः " इति भगवद्वचनात् । पद्यते गम्यते मुमुक्षुभिरिति पद. यस्मादुत्कृष्ट नास्ति तदनुत्तमं, सविशेषणमेकं नाम पदमनुत्तमामति । आधारभूतेऽस्मिन्सकला लोका बध्यन्त इति लोकाना बंधुलोकबंधुः, लोकानां जनकत्वाचनकोपमो बंधुरितीति या लोकानां बधुकृत्यं हिता. हितोपदेशं श्रुतिस्मृतिलक्षण कृतवानिति वा लोकबंधु. | लोकै ध्यते याच्यते तानुपतपति तेभ्य आशारते तेषामोष्ट इति वा लोकनाथः ! नाच नाधृयाञ्चोपतापैश्चर्याशीषु " इति धातुपाठात् । मधुकुले जात- स्वान्माधवः । भक्तस्नेहवान भक्तवत्सलः ।।.९ ।। सुवर्णवर्णो हेमांगो वरांगचंदनांगदी । वीरही विषमः शन्यो धृताशीरचलश्चलः ॥ ९२ ॥ सुवर्णस्य वर्ण इव वर्णोऽरयोति सुवर्णवर्ण: "यदा पश्य पश्यते रुक्मवर्ण इति श्रुतेः । हेमेवांगं वपुरस्येति हेमांगः " य एषोऽतरादित्ये हिरण्मयः पुरुषः" इति श्रुत' 1 वराणि शोभनान्यगानि अस्येति वरांगः । चंदनालाद- नैरगैः केयूरेषित इति चंदनांगदी । धर्मत्राणाय वीरानसुरमुख्यान् ·विष्णुसहस्रनाममाप्यम् । ५६५ कुत्तोऽन्य" हिरण्यकशिपुप्रभृतीन रागादींश्च हन्तीति वीरहा । समो नास्थ विद्यते सर्वविलक्षण नादिति विपम् । न त्वत्समोस्त्यभ्यधिक इति भगवद्वचनात् । सर्वविशेषरहितत्वान्यान्य. 1 धृता विगलिता आशिष प्रार्थना अस्येति धृताशी । “न सरूपान्न सामर्थ्यानावज्ञानादि- काद्गुणात् । चलन विद्यतेऽस्य " इत्यचल | वायुरूपेण चलतीति चल' ।। ९२ ॥ अमानी मानढो मान्यो लोकस्वामी त्रिलोकधृ । सुमेधा मेधजो धन्यः सत्यमेधा धराधर ।। ९३ ।। अनात्मवस्तुष्वात्माभिमानी नास्ति स्वयदनाकृतरित्यमानी । स्वमायया सर्वेषामनात्मनि स्वात्माभिमान ददाति, भक्ताना सत्कार मान च ददाति, अधर्मिष्टानां सत्कार यति खडयति, तत्चविदामनात्मन्यभिमान यति खडयतीति वा मानद । समाननीय पूजनीय सर्वेश्वरत्वादिति मान्य । चतुर्दशाना लोकानामीश्वरवालोकस्वामी । त्रिलोकान् धारयतीति त्रिलो कधुर । शोभना मेधा प्रज्ञाऽस्येति सुमेधा । 'नित्यमसिचप्रजामेधयो इति ममासान्तोऽसिचप्रत्यय । मेधेऽघरे जायत इति मेवज | कृतार्थों धन्य । सत्या अस्तिथा मेधाऽस्येति सत्यमेघा । अशेरशेवं. शेषाद्यैर- शेषा धरा धारयन् धराधर ॥ ९३ ॥ तेजोपो द्युतिधर. सर्वशस्त्रभृता वर.॥ प्रग्रहो निग्रहो व्यग्रो नैकांगो गदाग्रज ॥ ९४ ॥ तेजसा भासा सर्वदा द्वादशादित्यरूपेण वर्षणात्तेजोवृष । तिम गगता कान्ति धारयन् द्युतिधर । सशस्त्रभृता श्रेष्ठ इति सशस्त्रभृता बर | भक्तैरुपहुत पनपुष्पादिक गृहातीति प्रयह । धावतो पियारण्ये दुर्दान्तन्द्रियवाजिन तत्प्रसादेन रश्मिनेर बनातीति वा प्रग्रहन अग्रह । प्रग्रही समौ वा इति पाणिनिवचनात् प्रग्रहश- , ·विष्णुसहस्रनाममाष्यम्। ब्दस्य साधुत्वम् । स्ववशेन स निगृह्णातीति निग्रहः । विगतमप्रमंती नाशोऽस्येति व्यत्रः । भक्तजनानामभीष्टप्रदानेषु व्यग्र इति वा व्यमः । चतुःशृंगो नैकगः " चत्वारि शृंगा बयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य । त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवी मत्या आविवेश" इति श्रुतेः । निगदेन मंत्रणाने जायते इति निशब्दलोपं कृत्वा गदाग्रजः । यद्वा गदो नाम श्रीवासुदेवायरजः तस्मादये जायत इति वा गदाग्रजः॥९४ चतुर्मूर्तिश्चतहुश्चतुर्ग्रहश्चतुर्गतिः॥ चतुरात्मा चतुर्भावश्चतुर्वेदविदेकपात् ।। ९५ ।। चतस्रो मूर्तयो विरादसूत्रात्मप्राकृततुरीयात्मनोऽस्येति चतुर्मूतिः । सिता रक्का पीता कृष्णा इति चतस्रो मूर्तयोऽस्येति वा चतुर्मतिः । च- स्वारो बाहवोऽस्येति चतुर्वादुरिति नाम वासुदेवे रूढम् । शरीरपुरुषः छंदःपुरुपः वेदपुरुषो महापुरुपः इति वढचोपनिषदुक्ताश्चत्वारः पुरुषा व्यूहा अस्येति चतुर्दूहः । चतुर्णामाश्रमाणां वर्णानां च यथोक्तकारिणा गतिश्चतुर्गतिः । रागद्वेषादिरहितत्यामतुरं मन आत्माऽरयति मनोयु- द्विरहंकारचित्ताख्यपुरुषार्थचतुष्टयात्मकत्वाद्वा चतुरात्मा | धर्मार्थकाम- मोक्षाख्यचतुष्टयं भवत्युत्पद्यते यस्मादिति चतुर्भावः । यथावद्वेत्ति चतुणी वेदानां अर्थमिति चतुर्वेदवित् । एकः पादोऽस्पति एकपात् “पादोऽस्य विश्वा भूतानि" इति श्रुतेः। "विष्टभ्याहमिदं कृरस्नमेकांशेन स्थितो जगत्" इति स्मृतेश्च ॥ ९५ ॥ समायतोऽनिवृत्तात्मा दुर्जयो दुरतिममः ।। दुर्लभो दुर्गमो दुर्गा दुरावासो दुपरिहा ॥ ९ ॥ संसारचक्राय सम्यगावर्तक इति समावर्तः । सर्वत्र वर्तमानत्वान निवृत्त आत्मा कुतोऽपीत्यनिवृत्तात्मा, निवृत्त आत्मा मनी पियेभ्यो- स्येति वा निवृत्तात्मा ! जेतुं न शक्यत इति दुर्जयः । भयहेतुत्वादस्याज्ञा सूर्यादयो नातिकामन्तीति दुरतिक्रमः "भपादस्यामिस्तपति भपातपति .

·विष्णुसहस्रनाममाप्यम्। ५६५ सूर्यः । भयादिंद्रश्च वायुश्च मृत्युर्धापति पंचमः" इति मंत्रवर्णात् । मह- ड्रयं वजमुद्यतमिति च । दुर्लभया मक्त्या लभ्यत्वाद्दुर्लभः "जन्मान्तरस- हस्तेपु तपोज्ञानसमाधिभिः । नराणां क्षीणपापानां कृष्ण भक्तिः प्रजा- यते " इति व्यासवचनात् । भक्त्यालग्यरत्वनन्यया इति भग- वद्वचनाच । दुःखेन गम्यते ज्ञायत इति दुर्गमः । अंतरायप्रतिहतैर्दुः- खादवाप्यत इति दुर्गः । दुःखेनावास्यते चित्ते योगिभिः समाधावित्ति दुरावासः । दुर्गामिनो दानवादयस्तान् हन्तीति दुरारिहा ॥ ९६ ॥ शुभांगो लोकसारंगः सुतंतुस्तंतुवर्धनः ॥ इंद्रका महाका कृतकर्मा कृतागमः ।।९७ ॥ शौमनैरंगैयेयत्वास्छुभांगः । लोकानां सारं यत्तद्गृह्णातीति लोकसा- रंगः “ प्रजापतिलोंकानभ्यतपत्" इति श्रुतेः । लोकसारः प्रणवः तेन प्रतिपत्तव्य इति वा लोकसारंगः पृषोदरादित्वात्साधुत्वम् । शोभनस्तंतु. विस्तीर्णः प्रपंचोऽस्येति सुतंतुः। तमेव तंतुं वर्धयतिछेदयतीति वा तंतुवर्धन: इंद्रस्य कर्मैव कर्मास्येतीन्द्रकर्मा ऐश्वर्यकर्मेत्यर्थः । महान्ति वियदादीनि भूतानि कर्माणि कार्याण्यायेति महाकर्मा । कृतमेव न कर्तव्यं किंचदपि कर्मास्य विद्यत इति कृतकर्मा, धर्मामकं कर्म कृतवानिति वा । कृतः वेदात्मकः आगमोऽनेनति कृतागमः । अस्य महतो भूतस्य निःश्वसि- तमेतद्यहम्वेदः " इति श्रुतेः ॥९७॥ उद्भवः सुंदरः सुंदो रत्ननाभः सुलोचनः ।। अकों वाजसनःशृंगी जयंतः सर्वविजयी॥९८॥ उत्कृष्ट भवं जन्म स्वेच्छया भजत इयुद्भवः । उद्गतमपगतं • न्मास्य सर्वकारणत्यादिति वा उद्भवः । विश्वातिशायिसौभाग्यशालिवात्सुंदरः । सुघु उंदाति सुंदः " उन्दीक्लेदने " इति धातोः पचाद्यच् । आर्दीभा. वस्य वाचकः करुणाकर इत्यर्थः पृषोदरादित्वात्पररूपत्वम् । रत्नशब्देन शोभा लक्ष्यते लवासुंदा माभिरम्पति गननामः । शोभनं लोचन " ·१८ विष्णुसहस्रनामभाष्यम्। नयनं ज्ञानं वास्येति सुलोचनः । ब्रह्मादिभिः पूज्यतमैरर्चनीयत्वादकः । .वाजमन्नमर्थिना सनोति ददातीति वाजसनः प्रलयांमसि शृंगवन्मत्स्य विशेषरूपः शृंगी । मत्वर्थीयोऽतिशायने अरीन् अतिशयेन जयति जयहे. तुर्वा जयंतः। सर्वविषयज्ञानमस्येति सर्ववित् । अंतरान् रागादीन् बाह्यान् हिरण्याक्षादींश्च जेतुं शीलमस्येति जयी 'प्रजोरिनिः' इत्याधि- कारे 'जिदृक्षि' इ.यादिपाणिनीयवचनादिनिप्रत्ययः । सर्वविचासौ जयी चेति सर्वविजयीत्यकं नाम ॥९८|| सुवर्णबिंदुरक्षोभ्यः सर्ववागीश्वरेश्वरः। महाह्रदो महागतो महाभूतॊ महानिधिः ॥ ९९ ॥ बिन्दवोऽवयवाः सवर्णसदृशा अस्येति सुवर्णविन्दुः ‘आप्रणखासर्व एव सुवर्णः' इति श्रुतेः । शोभनो वर्णोऽक्षरं विंदुश्च यस्मिन्मंत्रारमा वा सुवर्णविंदुः । नाम्नामष्टमं शतं विवृतम् ॥ सत्ताऽनलोऽनेकमूर्तिस्तद्वीरहा त्रिलोकधृक् निग्रहश्चतुर्वेदवित् दुरारिहा सुंदरः ॥ रागद्वेषादिभिः शब्दादि- विषयैश्च त्रिदशादिभिश्च न क्षुभ्यत इत्यक्षोभ्यः । सर्वेषां वागीश्वराणां ब्रह्मादीनामपीश्वरः सर्ववागीश्वरेश्वरः ! अवगाह्य सदानंद विश्रम्य सुखमा- सते योगिन इति महाहर इव महहदः । गर्तयदस्य माया महती दुरत्ययेति महागतः ॥ मम माया दुरत्यया " इति भगवचनात् । यद्वा गर्तशब्दो स्थपर्याय इति नैरुरुक्तस्तस्मान्महारथो महागतः । महारथस्यमस्य प्रसिद्ध भारतादिपु । कालत्रयान्वन्छिनस्वरूपत्वान्महाभूतः । सर्वभूतानि यस्मि- निधीयन्त महांश्चासौ निधिश्चेति महानिधिः ॥ १९ ॥ फुमुदः कुंदरः पुंदः पर्जन्यः पायनोऽनिलः ॥ अमृतांशोऽमृतवपुः सर्यशः सर्वतोमुखः । १०० ।। कुं धरणि भरायतारणं कुर्वन् मोदयतीति कुमुदः मुदिरत्र णिजः । बुदपुष्पतुल्यानि शुद्धानि धर्मानुबंधीनि फलानि राति ददातीति युंदरः । युंदपुष्पतुल्यानि शुदानि फलानि लात्यादत्त इति या उदरः रलयोधरये- ·विष्णुसहस्रनामभाग्यम् । ५६९ " फरवस्मरणात् । कु धरा दारयामास हिरण्याक्षजिघासया । वाराह रूप- मास्थाय" इति वा कुदर | कुदोपमसुदर | कुदोपमसुदरागत्या स्वच्छाफ टिकनिमल कुद | कु पृथ्वी कश्यपायादादिति वा कुद । “सपा पविशुद्धयर्थं वाजिमेधेन चेष्टवान् । तस्मिन्यज्ञे महादाने दक्षिणा भृगुन दन | मारीचाय ददौ प्रीत काश्यपाय वापराम् इति हरिवशे । कु पृथ्वी यति खडयतीति वा कुद । कुशब्देन पृथ्वीश्वग लक्ष्य ते "नि क्ष- त्रिया यश्च चकार मेदिनीमनेको वाहुपन तथानित् । य कार्तवीर्यस्य स भार्गोत्तमो ममास्तु मागल्यनिर्धनो हार " इति विष्णुधर्मे । पर्जन्य चदाध्यात्मिकादितापत्रय शमयति, सर्वान्कामानमिवर्यताति वा पर्जन्य । स्मृतिमात्रेण पुनातीति पावन । इलति प्रेरण कराताति इल तद्रहितत्या- दनिल । इलति स्वपिति इत्यज्ञ इलस्तद्विपरीत नित्यप्रबुद्धस्वरूपत्वादिति याऽनिल । अथवा निलेगहनार्थाकप्रत्यया-तरूप गहनोऽनिल इति वा । स्वात्मानदामृतमश्भातीत्यमृताश । मथितममृत सुर न् पाययित्वा स्वय चामातीति वाऽमृताश अमृता अनश्वरा अविनश्वरफल वादाशा छाड स्थेति वा अमृताश । मृत मरण तद्रहित वपुरस्येत्यमतरपु । सब जाना- तति सर्वज्ञ । " य स स सर्वचित् " इति श्रुते । क्षिशिरोमुखम् " इति भगवद्वचनात्सर्वतोमुख ॥ १० ॥ सुलभ सुव्रत सिद्ध शत्रुजिच्छत्रुतापन । न्यग्रोधोदुबरोऽश्वत्थश्चाणराननिषूदन ॥ १०१॥ पत्रपुष्पफलादिभिक्तिमात्रसमर्पितै सुखेन लभ्यत इति सुलभ । "पत्रे पुष्पेषु फर्टषु तोयेष्वकीतलभ्ये, सदैव स सु । मकैकल पुरुष पुराणे मुक्तौ क्य न नियते प्रयत्न "इति महाभारते। शोभन बत नियती भुक्त भोजनानिवर्तत इति वा मुमत । अनन्याधानसिद्धिवारिसद्ध । सुरशन एगस्य शरतान् जयतीति शत्रुजित् । सुरशत्रूणां तापन शतापन । न्यर अवाक् रोहति सपामुपरि वर्तत इति न्यग्रोव । "सतो ·५७० 'विष्णुसहस्रनाममाप्यम् । पृषोदरादित्वाद्धकारस्य धकारादेशः । सर्वाणि भूतानि न्यक्कृत्य निजमायां वृणोति निरुणद्धीति वा न्यग्रोधः । अंबरादुद्गतः कारणत्वेनेत्युदुंवरः पृषोदरादित्वादेवोकारादेशः । यद्दोदुबरमन्नायं तेन तदात्मना विश्वं पोषयन् उदुंवरः । 'ऊर्वा अन्नाद्यमुदुंवरम् ' इति श्रुतेः । श्वोऽपि न स्थातेत्यश्वत्थः पृषोदरादित्वादेव सकारस्य तकारादेशः। " ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एपोऽश्वस्थः सनातनः" इति श्रुतेः । " ऊर्च- मूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् " इति स्मृतेश्च । चाणूरनामानमधं निषूदवानिति चाणूरांधनिषूदनः ॥ १०१ ॥ सहस्रार्चिः सप्तजिह्वः सप्तधाः सप्तवाहनः ॥ अमूर्तिरनघोऽवित्यो भयकृद्भयनाशनः ॥ १०२ ॥ सहस्राणि अनंतानि अचीषि यस्य स सहस्रार्चिः । " दिवि सूर्य- सहस्रस्य भवेयुगपदुत्थिता । यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः इति गीतावचनात् । सप्तजिह्वाः अस्य सन्तीति सप्तजिह्व: अग्निरूपी । " काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुध- म्रवर्णा। रफालगिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्तजिहाः " इति श्रुतेः । सप्त एधासि दीप्तयोऽस्येति सप्तधा अग्निः । " सप्त ते समिधः सप्त जिह्वाः" इति मंत्रवर्णात् । सप्ताश्वा वाहनान्यस्येति सप्त- वाहनः । सप्तनामैकोऽश्वो वाहनमस्येति सप्तवाहनः । " एको अश्वो वहति सप्तनामा" इति श्रुतेः । मूर्तिः धनरूपधारणं समर्थ चराचरटक्षणं " ताभ्योभितप्ताभ्यो मूर्तिरजायत" इति श्रुतेः। तद्रहित इत्यमूर्तिः । अथया देहसंस्थानलक्षणा सर्छितांगावयवा मार्तस्तद्रहित इत्यमूर्तिः । अघं दुःखं पापं च यस्य न विद्यत इत्यनघः । प्रमात्रादिसाक्षिवेन सर्वप्रमाणा- गोचरत्वादचिंत्यः अयमीदृश इति विश्वप्रपंचविलक्षणत्वेन चिंतयितुमराम्य. त्याद्वाऽचिंत्यः । असन्मार्गवर्तिनी भयं करोति मताना भयं कृन्ततीति य। भयकृत् । वर्णाश्रमाचारयता भयं नाशयतीति भपनाशनः । " य- " ·विष्णुसहस्रनामभाष्यम्। ५७१ श्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान् । विष्णोराराध्यते पंथा नान्यस्तत्तोष कारकः" इति पराशरवचनात् । तैराराधितत्वाद्भयं नाशयतीति भय- नाशनः ॥ १.२॥ अणुर्यइत्कृशः स्थूलो गुणभृन्निर्मुणो महान् ॥ अधृतः स्वतः स्वास्यः प्राग्वंशो वंशवर्धनः ॥ १.३॥ सौम्यातिशयशालिवादणुः । " एपोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः" इति श्रुतेः । बृहत्वाबृंहणत्वाच्च नहा बृहत् । “ महतो महीयान् " इति श्रुतेः । अरथूलमित्यादिना द्रव्यप्रतिषेधात् कृशः । स्थूल इत्युपचर्यते सर्वात्मत्वात्। सत्वरजस्तमसा सृष्टिस्थितिलयकर्मविधिष्ठातृत्वागुणभृत्। पर- मार्थयो गुणाभावात् निर्गुणः । “केवलो निर्गुणश्च " इति श्रुतः । शब्दा- दिगुणरहितत्वानिरतिशयसूक्ष्मत्यानित्यशुद्धसर्वगतत्वादिप्रतिबंधकं कर्म- जातं तर्कतोऽपि वक्तुं न शक्यमत एव महान् । अशब्दास्पर्शच महान् शुचिरित्यापस्तंबस्मरणात् । पृथिव्यादीनां धारकाणामपि धारकत्वान कैनचित् ध्रियत इति अधृतः । यद्येवमयं फेन धार्यत इत्याशंक्याह -स्वेनैव भात्मना धार्यत इति स्वधृतः । " स भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्नि" इति श्रुतेः । पद्मोदरदलताम्रमभिरूपतममस्यास्यमिति स्वास्यः । वेदार्थको महान् शब्दराशिः तस्य मुखानिर्गतः पुरुषार्थोपदेशार्थमिति वा अस्य महतो भूतस्य " इत्यादिश्रुतेः | अन्यस्य वंशिनो वंशः पाश्चात्यः पाश्चात्यो मूलपुरुषादर्वाग्मंश इति सूचितं अस्य वंश प्रपंचः स सर्ववंशात्प्रागेय न पाश्चात्य इति प्राविंशः 1 बंगप्रपंचं वर्धयन् वा वंश- वर्धनः ॥ १०३॥ भारभृत् कथितो योगी योगाशः सर्वकामदः । आश्रमः थमण क्षामः सुपर्णो वायुवाहनः ॥ १०४ ॥ अनंतादिरूपेण भुत्रो भारं विभ्रद्भारभृत् । देवादिभिरयमेव परत्वेन कथितः । सववेदैः कार्थित इति वा कथितः ! " सर्वे वेदा यस्पदमा- " स्वास्यः।

·५७२ विष्णुसहस्रनामभाष्यम् । " " मनन्ति । घेदेश्च सरहमेप वेद्य " "वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा। श्रादौ मध्ये तथा चाते विष्णु सर्वत्र गीयते " इति स्मृत्यादिश्चनेभ्य । सोऽधन पारमानोति ताद्विष्णो परम पदम् इत्याद्युक्तम् । किं तदधनो विशोपिनशीलस्य पार कथित परम पद निष्णु सतत्त्वमित्याकाक्षायामिद्रियादिभ्य सर्वेभ्य परत्वेन प्रतिपाद्यते । " इद्रि- येम्य परा ह्या " इत्यारभ्य “पुरुषान्न पर किचित्सा काष्ठा सा परा गति " इत्यतेन य कथित स ! योगो ज्ञान तेनैव गम्यत्वात् योगी। योग समाधि स हि स्वात्मनि सर्वदा समापत्ते समात्मान तेन वा योगी। अन्ये योगिनो योगातरायैह-यन्ते तेन स्वरूपात् प्रमाद्यन्ति अय तु तद्र हित यात्तेषामोश इति योगीश । सर्वान् कामान् सदा ददातीति सर्वका फलमत उपपत्ते " इति भगाता व्यासनाभिहितत्वात् । आश्र ममता सर्वेषा ससारारणे भ्रमता विश्रामस्थानत्वादाश्रम । अविशेकन सर्वान् सतापयतीति श्रमण । क्षामा क्षीणा सर्वा प्रजा करोतीति क्षाम । तत्करोति तदाचष्ट इति णिचि पचाद्याचे कृते सपन्न इति । शोभनानि पनि छदासि ससारतरुरूपेणास्येति सुपर्ण । " छदासि यस्य पर्णानि ' इति भगवचनात् । वायुहति यद्भीत्या भूतानीति स वायुपाहन । भीपास्माद्वात परते " इति श्रुते ॥१०४ धनुर्धरो धनुर्वेदो दडो दमयिता दम । अपराजित सर्वसहो नियन्ताऽनियमोऽयम ॥१०५ ॥ श्रीरामरूपण धनुनारयामासेति धनुर्पर । स एव दाशरथि धनुर्वेद वेत्तीति धनुर्वेद । दमन दमयता दड | "दडो दमयतामस्मि " इति भगवद्वचनात् । वैवस्वतनरेंद्रादिरूपग प्रजा दमयतीति दमयिता । दम्येषु दडकार्यफल तच्च स एपेति दम । शत्रुभिर्न पराजित इत्यपराजित । सर्वकर्मसु समर्थ इति वा सर्वसह । सर्मान् शत्रून् सहत इति वा सर्व सह । सर्वान् स्वेषु स्वेषु कृपु व्यवस्थापयतीति नियन्ता । न नियमो क्षाम ·. - विष्णुसहस्रनाममाप्यम्। ५७२ नियतिस्तस्य विद्यत इत्यनियमः । सर्वनियंतुर्नियंत्रंतराभावात् नास्य. विद्यते यमो मृत्युस्त्यियमः । अथवा यमनियमौ योगांगे तद्रतत्वात्स एव नियमो यमः ॥ १०५ ॥ सत्त्ववान् सात्विकः सत्यः सत्यधर्मपरायणः । अभिप्रायः प्रियाहाहः प्रियशप्रीतिवर्धनः ॥ १०६ ।। शौर्यादिकं सत्त्वमस्येति सत्त्ववान् । सत्त्वे गुणे प्राधान्येन स्थित इति साविकः । सासु साधुत्यासत्यः । सत्ये यथाभूतार्थकथने धर्मे च चोद- नालक्षणे प्रकर्येण नियत इति सत्यधर्मपरायणः । अभिप्रेयते पुरुषार्थका- क्षिभिराभिमुल्येन प्रलयेऽस्मिन्प्रति जगदिति वाऽभिप्रायः । प्रियाणि इष्टान्यहतीति प्रियाहः ।। " यादिष्टतमं लोके यच्चास्य दयितं गृहे । तत्तद्गुणवते देयं तदेवाक्षयामिछता" इति स्मरणात् । स्वागतासनप्रशं- सार्यपाद्यस्तुतिनमस्कारादिभिः पूजासाधनैः पूजनीय इत्यहः । न केवलं प्रियाह एव स्तुत्यादिमिर्भजतां प्रियं करोतीति प्रियकृत् । हेपामेव प्रीति वर्धयतीति प्रतिवर्धनः ॥ १०६ ॥ विहायसगतिज्योतिः सुरुचिर्तुतभुग्विभुः ॥ रविर्विरोचनः सूर्यः सविता रविलोचनः ॥ १०७ ॥ विहायसं भाकाशं विहाय,गतिराश्रयोऽस्येति विहायसगतिः विष्णु- पदमादि यो वा । खयमेव द्योतत इति ज्योतिः । “ नारायणः परं ज्योतिः " इति मंत्रवर्णात् । शोभना हविज्ञप्तिरिच्छा वाऽस्योत सुरुचिः । समस्तदेवतौद्देशैन प्रवृत्तेष्वपि कर्मसु हुतं भुक्ते भुनक्तीति वा हुतभुक् । स. सर्वत्र वर्तमानः प्रयाणां लोकानां विभुत्वाद्विभुः । रसानादत्त इतिरादि- त्यात्मा 1 विविधं रोचतइति विरोचनः । सूते श्रियामिति सूर्योऽनिर्वा । सूतेः सुक्तेर्वा सूर्यशब्दो निपात्यते "राजसूयसूर्यः" इति पाणिनिवच- नात् । सर्वस्य जगतः प्रसविता सविता । “ रसानां च तथाऽऽदानाद- चिरित्यभिधीयते । प्रजानां खं प्रसवनात्. सवितति निगद्यसे ·" " ৪৩৪ विष्णुसहस्रनामभाष्यम् । इति' विष्णुधर्मोत्तरे । रक्र्लोिचनं चक्षुरस्येति रविलोचनः । अग्निर्पर्धा चक्षुपी चंद्रसूर्यो इति श्रुतेः ॥ १०७ ॥ अनंतो हुतभुग्भोक्ता सुखदो नैकजोऽग्रजः। अनिर्विणः सदामर्षी लोकाधिष्ठानमद्भुतः ॥१०॥ नित्यत्वात्सर्वगतत्वात् देशकालपरिच्छेदाभावादनतः शेषरूपो वा । हुतं भुनक्तीति हुनभुस् । प्रकृति भोग्यां अचेतना भुंक्त इति भोक्ता जगत्पाल- यतीति का भोक्ता ! भगानां सुख मोक्षलक्षण ददाति भसुखं खंडयतीति या सुखदः । धर्मगुप्तये असजायमानत्वादनकजः । अग्ने जायत इत्य- अजः हिरण्यगर्भः । " हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे" इत्यादिश्रुतेः । आप्तसर्वकामत्वाप्रातिहत्वभावान्निदोऽस्य नास्तीति अनिर्विष्णः । साधू. न्सत आभिमुख्येन मृष्यते क्षमत इति सदामर्षी । तमनाधारमाधारम- विष्ठाय त्रिलोक्तास्तिष्टन्तीति लोकाधिष्ठानं प्रल । "श्रवणायापि बहुमियों न लभ्यः शृण्वन्तोपि वहयो यं न विद्युः । आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धाऽऽश्वर्यों ज्ञाता कुशलानुशिष्टः" इति श्रुतः । "माश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन" इति भगवद्वचनाच । स्वरूपशक्तिव्यापारकार्ये अद्भुतत्याद्वा अद्भुत..॥१८॥ सनात्सनातनतमः कपिलः कपिरव्ययः। स्वस्तिदः स्वस्तिकास्वस्ति स्वस्तिभुक् स्वस्तिदक्षिणः ॥१०॥ सनादिति निपातः चिरार्थवचनः कालश्च परस्यैवेति विकल्पना कापिर परस्य ब्रह्मणो रूपं पुरुषः प्रथम द्विज । व्यक्ताव्यके तथैवान्ये रूपे कालस्तथा परम्" इति विष्णुपुराणे । सर्वकारणत्वातिरिच्यादीनामपि सनातनानामतिश्येनं सनातनवासनातनतमः । वडवानलस्य कपिलो चर्ण इस त यो कपिलः । क जलं रश्मिभिः विपन् कपिः सूर्यो कापिर्व- राहो वश ! " कपिराहः श्रेष्टश्च " इति भगद्वचनात् । अप्पये प्रलये- ऽस्मिन्नपि यन्ति जगन्तीत्यययः ॥ ९.०॥ इति नानां न शवं . " ·विष्णुसहस्रनाममाष्यम्। ५७५ विवृतम् ॥ भक्तानां स्वस्ति मंगलं ददातीति स्वस्तिदः । तदेव करोतीति स्वस्तिकृत् । मंगलं स्वरूपमात्मीयं परमानंदलक्षणं स्वास्ति । तदेव भुक्त इति स्वस्तिमुरु, भक्तानां मंगलं स्वस्ति भुनक्तीति वा सस्तिभुक् । स्वस्ति रूपण दक्षते वर्धते स्वस्ति विधातु समर्थ इति वा स्वस्तिदक्षिणः । अथयों दाक्षणशब्दः आशुकारिण वर्तते शीघ्र स्वस्ति दातुं अयमेव समर्थ इति । " स्मरणादेव कृष्णस्य सिध्यान्त सर्वसिद्धयः" इति स्मृतेः । “ स्मृते सकलकल्याणभाजनं यत्र जायते । पुरुषस्तमज नित्य व्रजामि शरणं हरिम् । स्मरणादेव कृष्णस्य पापसंघातपंजरम् । शतधा भेदमायाति गिरिर्वाहतो यथा" इत्यादिवचनेभ्यः ॥ १०९ ॥ अरौद्रः कुंडली चक्री विक्रम्यूर्जितशासनः । शब्दातिगः शब्दसहः शिशिरः शर्वरीकरः ॥११०॥ कर्म रौद्र रागश्च रौद्रः पापं च रौद्रं एतत्रयं रौद्रमस्य नास्ति अवाप्त- सर्वकामवेन रागद्वेषादेरभावादरौद्रः। शेषरूपभाक् कुंडली, यद्वा सांख्य- योगात्मके कुंडले मकराकारे अस्य स्त इति कुंडली । सहस्रांशुमडलो. पमकुंडलधारणाद्वा कुंडली । समस्तलोकरक्षार्थ मनस्तत्त्वात्मकं सुदर्श नाल्यं चक्र धत्त इति चक्री ! " चलस्वरूपमत्यंतजवनांतरितानिलम् । चक्रस्वरूपं च मनो धत्ते विष्णुः फरे स्थितम् " इति विष्णुपुराणे । विक्रमः पादविक्षेपः शौर्य वा द्वयं चाशेषरूपेभ्यो विरक्षणमस्येति विक्रमी। श्रुतिस्मृतिलक्षणमूर्जितं शासनमस्यति ऊर्जितशासनः । श्रुतिस्मृती ममैत्राज्ञे यस्ते उलंय वर्तते । आज्ञाच्छेदी मम द्वेषी मद्भक्तोपि न वैष्णवः" इति भगवचनात् । शब्दप्रवृत्तिहेतूनां जात्यादीनामसंभवात् शब्देन वक्तुमशक्यत्वान्छब्दातिगः । “यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा "न शब्दगोचरैर्यस्य योगिध्येयं परं पदम्" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः। सर्वे वेदाः तात्पर्येण तमेव वदन्तीति शब्दसहः । " सर्वे वेदा यस्पदमाम- मन्ति" "वेदैश्च सर्वैरहमेव वंद्यः " 'इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । तापत्रया- ·५७६ विष्णुसहस्रनामभाष्यम्। " या भितप्तानां विश्रमस्थानत्वाच्छिशिरः । संसारिणामात्मा शर्वरीवच्छवरी ज्ञानिनां पुनः संसारः शर्वरी तामुभयेपो करोतीति शर्वरीकरः । निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जामति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः" इति भगवद्वचनात् ॥ ११० ॥ अर. पेशलो दक्षो दक्षिणः क्षमिणां वरः । विद्वत्तमो वीतभयः पुण्यश्रवणीर्तनः ॥ १११ ।। क्रौर्य नाम मनोधर्मः कोपजः आंतरः संतापः साभिनिवेशः अवाप्त. कामत्वात्कामाभावादेव क्रौर्याभावः तस्माक्रौर्यमस्य नास्तीत्यरः । कर्मणा मनसा वाचा वपुषा' च शोभनत्वात्पेशलः । प्रवृद्धशक्तिः शीघ्र. कारी समर्थ इति दक्षविशेषणत्रयं चैतत् परमेश्वरे अस्मिन्नियतमिति दक्षः । दक्षिणशब्दस्यापि दक्ष एवार्थः पुनरुक्तिदोषो नास्ति, शब्द- भेदात् । अथवा दक्षते गच्छति हिनस्तांति वा दक्षिणः । 'दक्ष गतिहिंसनयोः' इति धातुपाठात् । क्षमावता योगिनां पृथिव्यादीनां च भारधारकानां श्रेष्ठ इति क्षामणांवरः । क्षमया पृथिवीसमः" इति वाल्मीकिवचनात् । ब्रह्मांड माखलं वहन् पृथिवीव भारेण नादित इति पृथिव्या अपि वरो वा क्षमिणांवरः । क्षमिणः शताः भय तु सर्वशक्तिम; स्वात्सफलाः क्रियाः कर्तुं क्षम इति क्षमिणांवरः । निरस्तातिशयं ज्ञानं सर्वदा सर्वगोचरमस्यास्ति नेतरेषामिति विद्वत्तमः । वीत विगतं भयं सांसारिकं संसारलक्षणमस्यति वीतभयः सर्वेश्वरत्वानित्यमुक्तवाच्च । पुण्यं पुण्यकरं श्रवण कर्तिनं चास्येति पुण्यश्रवणकीर्तनः । य इद शृणुयान्नित्यं " इति श्रवणफलवचनात् ॥ १११ ॥ उत्तारणो दुप्कृतिहा पुण्यो दुःस्वमनाशनः । वीरहा रक्षणः सन्ना जीवनः पर्यवस्थितः॥१२॥ संसारसागरादुत्तारयात्युत्तारणः । दुष्कृति पापसंहितां हन्तीति दुष्कृतिहा, ये पापकारिणस्तान्हन्तीति वा दुष्कृतिहा । स्मरणादि कुर्वता " . --- ·विष्णुसहर " परास्य शक्ति- सर्वेषां पुण्यं करोतीति पुण्यरूपत्वात्पुण्यः, सर्वेषां श्रुतिस्मृतिलक्षणया वाचा पुण्यमाचष्ट इति वा पुण्यः । भाविनोऽर्थस्य सूचकान् दुःस्वमान् नाशयतीति ध्यातः स्तुतः कीर्तितश्चति दुःस्वमनाशनः । विविधाः ससा. रिणां गतीमुक्तिप्रदानेन हन्तीति वीरहा । सत्वगुणमधिष्टाय चगत्त्रयं रक्षयन् रक्षणःनंद्यादित्वात्कर्तरि ल्युत् । सन्मार्गवर्तिनः सन्तः तद्रूपेण विद्या- विनयवृद्धये स एव वर्तत इति सन्तः । सर्वाः प्रजाःप्राणरूपेण जीवयन् जीवनः । परितः सर्वतो विश्वं व्याप्य व्यवस्थित इति पर्यवस्थितः।।११२॥ अनंतरूपोऽनंतश्रीजितमन्युभयापहः । चतुरस्रो गभीराला विदिशो व्यादिशे दिशः ॥ ११३ ॥ अनंतादिरूपेण वा विश्वप्रपंचरूपेण वाऽवस्थितश्चत्यनंतरूपः । अनंता अपरिमिता श्रीः परा शतिरस्येति अनंतश्रीः । विविधैव श्रूयते " इति श्रुतेः । मन्युः क्रोधो जितो येन स जितमन्युः । भय संसारजं पुंसामपन्नन् भयापहः । न्यायसमवेतश्चतुरश्चतुरस्त्रः, पुंसा कर्मानुरूपं फलं प्रयच्छतीति । आत्मा स्वरूपं चित्त वा गभीर परिच्छेत्तुमशक्यमस्येति गभीरात्मा । विविधानि फलानि अधिकारिभ्यो विशेषण दिश्तीति विदिशः । विविधामाज्ञां शकादीनां कुर्वन् व्यादिशः। समस्तानां कर्मिणां कर्मणां फलानि दिशन्वेदात्मनेति दिशः ॥ ११३ ॥ अनादि भुवो लक्ष्मीः सुवीरो रुचिरांगदः । जननो जनजन्मादि मो भीमपराक्रमः ॥ ११४ ॥ आदिः कारणमस्य न विद्यत इत्यनादिः सर्वकारणत्वात् । भूताना- माधारो भुवः सर्वभूतानामाश्रयत्वेन प्रसिद्धाया भूम्या भुवोऽपि भरिति भूर्भवः । अथवा न केवलमसौ भूः भुवो लक्ष्मीः शोभा चेति भर्मुवो- लक्ष्मीः । अथवा भूर्भूलोकः मुवो मुवर्लोकः तयोः लक्ष्मीरात्मविद्या । "आत्मविद्या च देवि त्वम् " इति श्रीस्तुतौ । भूम्यंतरिक्षयोः शोभेति वा भूर्भुगोलक्ष्मीः । शोभना विविधा ईरा गतयो यस्य स सुवीरः । शोभनं विविधं ईरणमस्यति वा सुवीरः । रुचिरे कल्याणे अंगदे अस्येति रुचिरांगदः । जंतून् जनयन् जननः, युटो बहुलग्रहणास्कर्तरि युद् । जनस्य ·, . - ५७८ विष्णुसहस्रनामभाष्यम्। जानिमतो जन्म उद्भवस्तस्यादिमूलकारणमिति जनजन्मादिः । भयहेतुत्वा दीमः । भीमादयोपादाने' इति पाणिनिवचनात् । "महद्भयं वज्रमुद्यतं"इति मंत्रवर्णात् । असुरादीनां भयहेतुः पराक्रमोऽस्यावतारेविति भीमपराक्रमः।। आधारनिलयोऽधाता पुषहासः प्रजागरः। -ऊर्वगः सत्पथाचीर: प्राणदः प्रणवः पणः ॥ ११५॥ पृथिव्यादीनां पंचभूतानामाधाराणामाधारत्वादाधारनिलयः । स्वात्मना धृतस्यान्यो धाता नास्तीत्यधाता ‘नतश्चेति समासान्तविधेरनित्य । इति कप्प्रत्ययाभावः । संहारसमये सर्वप्रजा धारयति धयति पिवतीति वा धाता 'धेदपाने ' इति धातुः । मुकुलात्मना स्थितानां पुष्पाणां हासवत् प्रपंचरूपेण विकासोऽस्यति पुष्पहासः । नित्यप्रबुद्धरूपत्वात्प्रक- र्षेण जागति प्रजागरः । सर्वेषामुपरि तिष्ठन् ऊर्ध्वगः । सतां कर्माणि सत्पथेनाचरत्येष इति सत्पथाचारः । मृतान् परिक्षिप्रभृतीन् जीवयन्निति प्राणदः। प्रणयो नाम परमात्मनो वाचक ओंकारः तदभेदोपचारेणार्य प्रणवः। पणति व्यवहारार्थरतं कुर्वन् इति पणः 'पणव्यवहारे' इति धातुः । “सर्वा- णि रूपाणि विचित्य धीरः नामानि कृत्वाऽभिवदन्यदास्ते' इति श्रुतेः। पुण्यानि कर्माणि फलैः संगृद्याधिकारिभ्यः प्रयच्छन् तल्लक्षणयेति वा पणः।। प्रमाणं प्राणनिलयः प्राणभृत् प्राणजीवनः । तत् तत्त्वविदेकारमा जन्ममृत्युजरातिगः ॥ ११६ ॥ प्रमितिः संवित्स्वयप्रमा प्रमाण प्रज्ञानं ब्रह्म " इति श्रुतेः। " ज्ञानस्वरूपमत्यंत निर्मल परमार्थतः । तदेवार्थस्वरूपेण भ्रांतिदर्शनत: स्थितम्" इति विष्णुपुराणे । प्राणा इंद्रियाणि यत्र जीवे निलीयन्ते तत्परतंत्रत्वादहस्य धारकाः प्राणापानादयो वा तस्मिन् प्रविलीयन्ते, प्राणितीति प्राणो जीवः परे पुंसि निलीयत इति या प्राणान् जीवांश्चा- स्मनि संहरस्तेषामाश्रय इति वा प्राणनिलयः । पोपयन्नन्नरूपेण प्राणा- निति प्राणभृत् । प्राणिनो जीवयन् प्राणाख्यैः पवनैरिति प्राणजीवनः । न प्राणेन नापानन मों जीवति कश्चन । इतरेण तु जीवन्ति यस्मि- नेतावुपाश्रितौ " इति मंत्रवर्णात् । तथ्यममृतं सत्य परमार्थ सतत्वमित्यते एकार्थवाचिनः परमार्थसतो ब्रह्मणो वाचकाः शब्दाः इति तत्वम् ।' तत्त्वं स्वरूपं यथावद्वेत्तीति तत्ववित् । एकश्वासावात्मा चेत्येकात्मा । গামাে " " ·विष्णुसहस्रनामभाष्यम् । 'चा इदमेक एवान आसीत् " इति श्रुतेः । " यच्चामोति यदादत्ते यचात्ति विषयानिह । यनास्य संततो भावस्तस्मादात्मेति गीयते " इति स्मृतेश्च । जायते अस्ति वर्धते विपरिणमते अपक्षीयते नश्यतीति पइभावविकास- स्तानतीत्य गच्छतीति जन्ममृत्युजरातिगः । " न जायते म्रियते वा विप- श्चित् " इति मंत्रवर्णात् || ११६ ॥ भूर्भुवःस्वस्तरूस्तारः सपिता मपितामहः। यशो यज्ञपतिर्यज्वा यज्ञांगो यशवाहनः ॥ ११७ ॥ भूर्भुवःस्वासमाख्यानि त्रीणि व्याहृतिरूपाणि त्रयीसाराणि बढचा आहुः तैहोमादिना जगत्त्रयं तरते प्लवते चेति भूर्भुवःस्त्रातरुः । " अग्नौ न्यस्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याजायते धृष्टिकृष्टेरनं ततः प्रजाः" इति मनुवचनात् । अथवा भूर्भुवःस्वस्तरसमात्यलोकत्रयसंसा- रवृक्षो भूर्भुवःस्वस्तरुः मूर्भुवस्वासमाख्यं लोकत्रयं वृक्षवयाप्य तिष्ठतीति चा भूर्भुवःस्वःस्तरुः । संसारसागरात्तारयस्तारः। प्रणयो वा । सर्वस्य लोकस्य जनक इति सपिता | पितामहस्य ब्रह्मगोऽपि पितेति प्रपि- यज्ञात्मना यज्ञः । यज्ञानां पाता स्वामी चा यज्ञपतिः । अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च " इति भगवद्वचनात् । यजमाना- स्मना तिष्ठन् यजा । यज्ञा अंगान्यस्येति यज्ञांगो वराहमूर्तिः । पादो यूदिंष्ट्रः ऋतुहस्तश्चितीमुखः अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्म शीर्षों महा- तपाः । अहोरात्रंक्षणो दिव्यो वेदान्तश्रुतिभूषणः । आज्यनासः सुबतुंडः सामघोपस्वनो महान् । धर्मसत्यमयः श्रीमान् क्रमविक्रमसक्रियः । प्राय- श्चित्तनखो घोरः पशुजानुमहाभुजः । उद्गात्रको होमालिंगः फलबीजम- हापधिः । वाय्वंतरात्मा मंत्रस्फिक् विकृतः सोमशोणितः । वेदीस्कंधो हविगन्धो हव्यकव्यास्थिवेगवान् । प्राग्वंशकायो द्युतिमान् नानादीक्षाभिर्चि- तः दक्षिणाढदयो योगी महासत्रमयो महान् । उपाकर्मेष्टिऋचकः प्रवर्या- चर्तभूषणः। नानाछंदोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः छायापत्नीसहायो वै मेरु- शंग इवोट्टितः" इति हरिवंशे । फलहेतुभूतान्यज्ञान् वाहयतीति यज्ञवाहनः यज्ञभृद्यज्ञाद्यही यामुग्यशसाधनः ॥ यशान्तकृयशमुहमन्नमनाद एव च ॥ १९८॥ " तामह "वेद- ·विष्णुसहस्रनाममाप्यम्। यज्ञ बिभतीति पाति वा यज्ञभृत् जगदादौ तदते च यज्ञ करोतीति . तति वा यज्ञकृत् । यज्ञानां तत्समाराधनात्मनां प्रधानं तत्समवायानां शेषात्ति यज्ञी । यज्ञं भुंक्त भुनक्तीति वा यज्ञभुक् । यज्ञः साधनं साधनः । तत्प्राप्ताविति यज्ञ यज्ञस्यान्ते फलप्राप्तिं कुर्वन् यज्ञान्तकृत् । वैष्णव्यक्शंसनेन पूर्णाहुत्या पूर्ण कृत्वा यज्ञसमाप्तिं करोतीति वा यज्ञान्तकृत् । यज्ञानां गुह्यं ज्ञानयज्ञः इष्टफलाभिसंधिरहितो वा यज्ञः तदभेदोपचारात् ब्रह्म यज्ञगुह्यम् । अद्यते अत्ति च भूतानीत्यन्नम् । अन्नमत्तीत्यन्नादः । सर्व जगदन्नादिरूपेणारी. षोमात्मकमेवेति दर्शयितुमेवकारः । चशब्दः सर्वात्मनामेकस्मिन्परस्मिन्पुंसि समुचित्य पृत्ति दर्शयितुम् ॥ ११८॥ आत्मयोनिः स्वयंजातो वैवानः सामगायनः । देवकीनंदनः स्रष्टा क्षितीशः पापनाशनः ॥ ११९ ॥ मात्मैव योनिरुपादानकारणं नान्यदित्यात्मयोनिः निमित्तकारणमपि स एवेति दर्शयितु स्वयंजात इति, प्रकृतिम प्रतिज्ञा दृष्टान्तानुपरोधादिस्यत्र स्थापितमुभयकारणावं हरेः । विशेषेण खननाखान', धरणी विशेषण खनित्वा पातालवासिनं हिरण्याक्षं वाराह रूपमास्थाय जघाने ते पुगणे प्रसिद्धम् । सामानि गायतीति सामगायनः । देवक्याः मुतोदेवकीनंदनः । " ज्योतीपि शुक्राणि च यानि लोके प्रयो गोशा लोकाला- त्रयी च । त्रयोऽग्नयवाहुतरच पंच सर्वे देवा देवकीपुत्र एव" इति महाभारते । स्रष्टा सर्वलोकरय। क्षितेभूमरीशः क्षितीशः दशरथात्मजः । कीर्तितः पूजितो ध्यातः स्मृतः पापराशि नाशयन् पापनाशनः ! " पक्षो. पवासावत्या पुरुषस्य प्रणश्यति । प्राणायामशतेनय तापापं नस्यते नृणाम् । प्राणायामसहस्रेण यत्पापं नस्यते नृणाम् । क्षणमानण तापापं हरेानात्मणश्यति" इति वृद्धशातातपश्चनम् ॥ १९॥ शंखभृनंदकी ची शाईधन्या गाधरः | रांगपाणिरक्षोभ्यः सर्वप्रहरणायुधः। सर्वप्रदरणायुध औ नम "१२०॥ पांचजन्याख्यं भूताद्यहंकारात्मक शंख विभ्रत् राभृत् । विधामपो नंदकाख्योऽसिरस्येति नंदकी । मनस्तत्त्वात्मक सुदर्शनारयं चक्रमस्था. स्तीति की । संसारचममस्याज्ञया परिवर्तत इति या पसी । इंदि- ·" विष्णुसहस्रनामभाष्यम् । ५८१ याद्यहंकारात्मकं शाई नाम धनुरस्यारतीति शधिन्वा । 'धनुषश्च इत्यनङ् समासान्तः प्रत्ययः । बुद्धितत्त्वात्मिका कौमोदकी नाम गदा वहन् गदाधरः रथांग चक्रमस्य पाणौ स्थितं स रथांगपाणिः । अत एवा. शक्यक्षोभण इत्यक्षोभ्यः । केवलं एतावन्त्येवायुधान्यस्येति न नियम्यते अपि तु सर्वाण्येव प्रहरणायुधान्यस्येति सर्वप्रहरणायुधः । आयुधस्वे. नाप्रसिद्धान्यपि करजादीन्यस्यायुधानि भवन्तीत्यन्ते सर्वप्रहरणायुध इति वचनं सत्यसंकल्पत्वेन सर्वेश्वरवं दयितुम् । 'एष सर्वेश्वर' इति श्रुतेः । द्विर्वचनं सभाप्तिं द्योतयति । ॐनम इति ओंकारश्चात " ओंकारश्चाथशब्दश्च द्वायती ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्त्वा विनिर्याती तेन मांगलिकावुभौ " इति वचनात् । अंते नम इत्युक्त्वा परिचरणं कृतवा- निति " भूयिष्ठां ते नम उक्त विधेम" इति श्रुतेः । धन्यं तदेव लग्नं तनक्षत्रं तदेव पुण्यमहः । करणस्य च सा सिद्धिर्यत्र हरिः प्राड्नमस्क्रियते इति च प्रागित्युपलक्षणम् । अतेऽपि नमस्कारस्य शिटैराचरणात् । नम. स्कारफलं प्रागेव दात "एकोपि कृष्णाय कृतः प्रणामो दशाश्वमेधाव- भून तुल्यः । दशाश्वमेधी पुनरेति जन्म कृष्णप्रणामी न पुनर्भवाय अतसीपुष्पसंकाशं पीतवाससमच्युतम् | ये नमस्यन्ति गोविंदं न तेषां विद्यते भयम् । लोकत्रयाधिपतिमप्रतिमप्रमावमीपरप्रणम्य शिरसा प्रभविष्णु- माशं । जन्मान्तरप्रलयकल्पसहस्रजातमाशु प्रशान्तिमुपयाति नरस्य पापम् ॥ इतीदं कार्तनीयस्य केशवस्य महात्मनः । नाम्नां सहस्रं दिव्यानामशेषेण प्रकीर्तितम् ॥ १२१ ॥ इति नाम्नां दशमशतं विवृतम् ॥ इतीदमित्येतेन नामसहस्रमन्यूनाति. रित्तमिति दर्शयति । दिव्यानामप्राकृतानां नाम्नां सहस्रं प्रकीर्तितमिति वदता प्रकारान्तरेणावि संख्योपपत्तिर्शिता ॥ १२१ ।। य इदं शृणुयान्नित्यं यश्चापि परिकर्तियेत् ॥ नाशुभं प्राप्नुयात्किात्सोऽमुत्रेह च मानवः ॥ १२२ ॥ प्रक्रमे 'किं जपन्मुच्यते जंतुः' इति जपशब्दोपादानात् कीर्तयेदित्यनेनापि त्रिविधजपो लक्ष्यते उच्चोपांशुमानसलक्षणत्रिविधः । य इदं शृणुयादित्यादिः स्पष्टार्थः। परलोकप्राप्तस्यापि नहुपादावशुभप्रात्यभावं सुचयितुममुत्रत्युतम्।। " ·1 - १८२ विष्णुसहस्रनामभाष्यम् । वेदान्तगो ब्राह्मणः स्यात्क्षत्रियो विजयी भवेत् ॥ वैश्यो धनसमृद्धः स्याद्रः सुखमवाप्नुयात् ॥ १२३ ॥ वेदान्तानामथ ब्रह्म गच्छत्यवगन्छतीति वेदान्तगः 1 कि जपन्मुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारबंधनादिति वचनात् जपकर्मणा साक्षान्मुक्तिशंकायां कर्म- णां साक्षान्मोक्षहेतुत्वं नास्ति ज्ञानेनैव मोक्ष इति दर्शयितुं वेदान्तगोब्राह्मणः स्यादित्युक्तम् । कर्मणां खंतःकरणशुद्धिद्वारेण मोक्षहेतुत्वम् ।। कषाय- पक्तिः कर्माणि ज्ञानं तु परमा गतिः । कषाये कर्ममि:- पके ततो ज्ञानं' प्रवर्तते । नित्य ज्ञानं समासाद्य नरो बंधाप्रमुच्यते । धर्मात्सुखं च ज्ञान च ज्ञानान्मोक्षोऽधिगम्यते ॥ योगिनः कर्म कुर्वन्ति संग त्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये कर्मणा बध्यते जंतुविद्यथैव विमुग्यते । तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पार- दर्शिनः,|| यथोक्तान्यपि कर्माणि परिहाय द्विजोत्तमः । आत्मज्ञाने शमे च स्याद्वेदाभ्यासे च यत्नवान्" इति मानवं वचनम् । “तपसा कल्मषं हन्ति विद्ययाऽमृतमश्नुते " इति । " ज्ञानमुत्पद्यते पुंसा क्षया पापस्य कर्मणः । यथाऽऽदर्शतले प्रख्ये पशत्यात्मानमात्मानि" इत्यादि स्मृति भ्यश्च । " तमेत वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसा येन केनचिद्यजतापि यज्ञेनापि दविहोमेनानुपहतमना एवं भवति " इत्यादिस्मृतिभ्यः ज्ञानादेव मोक्षः । "ब्रह्मविदामोति पर' तरति शोकमात्मवित् " ब्रह्मविद्रदेव भवति" "ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति" " तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमति नान्यः पंथा विद्यतेऽयनायेति" 'विद्वान्न बिभेति कुतश्चन" "इह चेदवेदीदध सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः" यदा चर्मवदाकाशं वष्टीयष्यान्त मानवाः । तदा शिवमविज्ञाय दुःख- स्यान्तो भविष्यति"" न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्व- मानशुः वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्त्वाः । ने ब्रह्मलोके तु परान्तकाले परामृताः परिमुच्यन्ति सः" इत्यादियुतिभ्यः शूद्रः सुखम प्नुयादिति श्रवणेनैव न तु जपयज्ञेना "तस्माद्रो यज्ञेऽनवक्लप्तः" इति श्रुतेः। 'श्रावयेचतुरोवर्णान्कृत्वा प्राह्मणमप्रतः' इत्यादिना महाभारता- दिश्रवणमनुज्ञायते। सुगतिमियाग्छरणाच्च शूदयोनिरिति हरिवंशपिच्च शूद्रः शृणुयात्स सुखमवाप्नुयादिति व्यवहितेन संबंधः त्रैवर्णिककर्तियेदित्यतन नाशकेन । " " ·-- . विष्णुसहस्रनामभाष्यम्। ५८३ धर्मार्थी प्राप्नुयाधर्ममर्थार्थी चार्यमाप्नुयात् । कामानवाप्नुयात्फामी प्रजार्थी चाप्नुयात्मज म् ॥ १२४॥ चक्षुरादीनामात्मयुक्तेन मनसाधिष्टितानां स्वेषु स्वैपु विषयेष्वनुरूपतः प्रवृत्तिः कामः । प्रजायत इति प्रजा संततिः ॥१२४ ॥ मक्तिमान्यः सदोत्थाय शुचिस्तद्गत मानसः । सहस्र वासुदेवस्य नाम्नामेतत्मकीर्तयेत् ॥२५॥ यश. प्रामाति विपुलं शातिप्राधान्य मेव च । अचलां थियतामोति श्रेयः प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥१२६॥ न भयं यचिदामोति वीर्य तेजश्व विदति । भवत्यरोगो द्युतिमान् बलरूप मुणान्वित. ॥ १७ ॥रोगातों मुच्यते रोगाद्वद्धो मुच्येत बंधनात् । भयान्मुच्येत भीतस्तु मुच्येतापन्न आपदः ॥ १२८॥ दुर्गाण्यति- तरत्याशु पुरुषः पुरुषोत्तमम् । स्तुवन्नामसहस्त्रेण नित्यं भकिसम. न्वितः ॥ १२९ ॥ वासुदेवाश्रयो मयों वासुदेवपरायण । सर्वपाप विशुद्धात्मा याति ब्रह्म सनातनम् ॥१३०॥ न वासुदेवभक्तानामशुभं विद्यते चित् । जन्ममृत्युजराव्याधिभयं नैवोपजायते ॥ १३१॥ भक्तिमानित्यादिना भक्तिमतः शुचेः सततमुद्युक्तस्यैकाग्रचित्तस्य श्रद्धा. लोविशिष्टफलाधिकारिणः फलविशेष दर्शयति ॥ १२५-१३१ ।। इमं स्तवमध यानः श्रद्धामक्तिसमन्वितः । युज्येतात्मसुखक्षान्तिश्रीधृति स्मृतिकीर्तिभिः ॥ १३२ ॥ श्रद्धा आस्तिक्यबुद्धिः । भक्ति जनतात्पर्यम् । आत्मन' सुख आत्म- मुख तेन च क्षान्त्यादिमिथ युज्यते ॥ १३२ ॥ न क्रोधो न च मात्सय न लोभो नागुभा मतिः । भपन्ति मृतपुण्यानां भक्तानां पुरपोत्तमे ॥ १३३ ॥ न च क्रोधो न मासयं न लोभी नाशुभा मतिरिति अकारानुबंधरहितेन नकारेण समस्तपदत्रयं, क्रोधादयो न भवन्ति मासयं च न भवतीत्यर्थः ।। द्यौः सचंद्रार्कनक्षत्रा सं दिशौ भूमहोदधिः । घामदेवस्य वीर्येण विधृतानि महात्मनः॥१३॥ ससुरासुरगंधर्व सयक्षोरगराक्षसम्। जगदशे वर्ततेदं कृष्णस्य सचराचरम् ॥१३५॥ इंद्रियाणि मनो बुद्धिः सत्वं तेजो घलं धृतिः । वासुदेवारमकान्याहुः क्षेत्रं क्षेत्रज्ञ एव च ॥ . .

·.. ५८४ विष्णुसहस्रनाममाष्यम् । द्यौः सचंद्रार्कनक्षत्रेत्यादिना स्तुत्यस्य वासुदेवस्य माहात्म्यकथनेनो क्तानां फलानां प्राप्तिवचनं यथार्थकथनं नार्थवाद इति दर्शयति सागमानामाचारः प्रथमं परिकल्प्यते । आचारप्रभगे धर्म धर्मस्य प्रभुच्युतः॥१३७॥ ऋषयः पितरो देवा महाभूतानि धातवः जंगमाजंगम चंद जगन्नारयणोद्भवम् ॥ १३८॥ योगा ज्ञान तथ सांख्यं विद्याः शिल्पादिकर्म च । वेदाः शास्त्राणि विज्ञानमेतत्सव जनार्दनात् ॥ १३९ ॥ एको विष्णुमहद्भूतं पृथग्भूतान्यनेकशः त्रीलोकान्व्याप्य भूतात्मा भुंक्त विश्वभुगव्ययः ॥ १४० ।। 'सर्वागमानामाचारः प्रथमं परिकल्प्यते । आचारप्रभवो धर्मो धर्मस्य प्रभुर- च्युतः' इत्यनेनावान्तरवाक्येन सर्वधर्माणामाचरवत एवाधिकार इति दर्शयति इमं स्तवं भगवतो विष्णोर्म्यासेन कीर्तितम्। पठेद्य इच्छेत्पुरुषः श्रेयः प्राप्तुं सुखानि च ॥ १४१ ॥ विश्वेश्वरमर्ज देवं जगतः प्रभवाप्ययम् । भजन्ति ये पुष्कराक्षं न ते यान्ति परामवम् ॥ १४२॥ ॥ इति विष्णुनामसहस्रस्तोत्रम् ।। इम स्तवमित्यादि नामसहस्रशाखाजेन सर्वज्ञेन भगवता कृष्णद्वैपायनेन साक्षान्नारायणेन कृतमिति सर्वैरथिभिः सादरं पठितव्यं सर्वफलसिद्धय इति दर्शयति विश्वेश्वरमित्यादिना । विश्वेश्वरोपासनादेव स्तोतारस्ते धन्याः कृतार्थाः कृतकृत्या इति । आदरेण यथा स्तौति धनवन्तं धनेन्छया। तथा चैद्विश्वकर्तारं को न मुच्येत बंधनात्" इतिव्यासवचनम् । प्रमादारकु- चंता कर्म प्रच्यवेताध्यरेषु यत् । स्मरणादेव तद्विष्णोः संपूर्ण स्यादिति श्रुतिः सहस्रनामसंबंधिव्याख्या सर्वसुखावहा । मृतिस्मृतिन्यायमूला रचिता हरि- 'पादयोः। इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्य श्रीशंकराचार्यविरचितं विष्णो मनहस्रभाष्यं समाप्तम् || इत्येवं श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशंकरभगवद्विरचिवग्रंथसंप्रहस्य पूर्व. मुद्रि-भिमपुस्तकापेक्षणयुतं संशोधन आरंभादासमाप्ति मुद्रणकार्यरक्षण प्रका- शनं च दशान्दम्तेिन कालेन भागवतोपनामधारिणं रघुन पसूनुं हरिशमाण महा. राष्ट्रदेशस्य पश्चिमावभागांतर्गते पुण्यात्तननाग्नि नगरे वरान्त चितवनमान गायगोपौरपन निमित्तीकृत्य मदानायांगामाशिरो वेदान्तधारणक्षणः माया पा संपूर्णतामनयन् ।