·No text on this page.

·米米米
张来
米米米米米
THE
MADRAS SANSKRIT READER SERIES
No II.
HTTILIP.1.HT_IT 117 | II)(II) SYS 1//11.0
FOT
THE USE OF TIIE SECOND FORM
BY
N Swaminatha Sastri,
Second 1 ssistant the bryan IIIg School Mairns, and
formerly Sunskrit Pawit (udalore College, eta ati
AND
NS Nataraja Sastri
MADRAS
GA NATESAN & Co PRINTFRS, ESPLANADE
[Postage Extra
Price Six Annas ] 1898
All Rights Reserved
小米米米米米米米米米*
来来来来来来来来:

·No text on this page.

·PREFACE It is well known that there are no easy prose works in Sanskrit literature suited to young students who are consequently compelled at the outset to read comparatively difficult books m poetry Easy prose works are therefore a great want, and this want we propose to supply by a series of Readers called “The Madras Sanskrit Reader Series", which will contam easy passages in prose and poetry adapted to the requirements of beginners In the present volume the portion Mitralabha of Hitopaclesa, the easiest available prose work has been reproduced with an easy piose rendering of the stanzas which frequently occur in the book and which make it uninteresting and difficult to the students In so doing we have retained the prose portion intact We have also added a portion of Ramòdanta with a view to make the students familiar with Sanskrit poetry To help the students a few explanatory and grammatical notes have been appended TRIPLICANE, The Authors 6-9-98

·No text on this page.

·॥ अथ हितोपदेशः ॥ 0 || प्रस्तावना ॥ यन्नाभी सरसीरुहोदरजनिः स्त्रष्टामृडोयत्स्वसुः भर्तायश्च विभुस्सताम् प्रतियुगंत्राणाययो भूतले । आविर्भावमुपैति यश्च जगतामन्तर्गतोयःपरः सोऽस्मान् रक्षतु पार्थसारथि विभुवृन्दावनी मन्दिरः ॥ सिद्धिस्साध्ये सतामस्तु प्रसादात्तस्यधूर्जटे । जाह्नवीफेन लेखेव यन्मूर्ध्नि शशिनः कला ॥ अस्ति भागीरथी तीरे पाटलीपुत्रनामधेयं नगरं । तत्र सर्व- स्वामिगुणेपेत स्सुदर्शनो नाम नरपतिरासीत् । स भूपतिरेकदा केनापि पठ्यमानं श्लोकद्वयं शुश्राव- 'अनेक संशयोच्छेदि परोक्षार्थस्य दर्शकम् ।

·२ हितोपदेशे सर्वस्य लोचनं शास्त्रं यस्यनास्त्यन्धएवसः ।। यौवन धनसम्पत्तिः प्रभुत्व मविवेकिता । एकैकमप्यनर्थाय किमुयत्र चतुष्टय' ॥ इत्याकर्म्यात्मनः पुत्राणामनधिगतशास्त्राणाम् नित्यमुन्मार्गगा- मिनाम् शास्त्राननुष्टानेनोद्विग्नमनास्सराजा चिन्तयामास- " अनधिगतशास्त्रेण पुत्रेण काणेन चक्षुषेव नकोप्यर्थः स्यात् । अजातमृतमूर्खेषु सकृदुःख दायिनावजात मृतौ वरं, न तु सर्वदा दुःखदो मूर्ख, पुत्रः । लोके मृतस्सर्वोपि पुनर्जायते, अपि तु येन विदुपा कुलमुन्नीयते स एव जातः । अगुणिनमदातारम शुचिम विपश्चितञ्चपुत्र या प्रसूते सावन्ध्यैव । सपुत्रश्चैतस्या उच्चार एव । अनभिजातोपि गुणवान्नरः पुज्यते, निर्गुणस्तु शुद्धवशोपि धनुरिवनार्थकारी । नर आहार निद्रा भयैः पशुसमो जायते; ज्ञानेनैव विशिष्यते , ज्ञानहीनः पशुतुल्य एव भवति । केचिदेव वदन्ति—'आयुः, कर्म, विद्या, वित्तं निधनञ्चेत्येतानिदेहिनो गर्भस्थस्यैव सृज्यन्ते। महतामपि यद् भवितव्यं तत्भवत्येव' G ·प्रस्तावना। ३ इति । एतत् कार्याक्षमाणाम् केषाञ्चिदालस्यवचनम् । कि तू- द्योगे नैव सर्व साध्यं भवति । तदेवं निरस्यो द्योग एव करणीयः। उद्योगिनं पुरुषं लक्ष्मीस्स्वयमुपैति । अनुद्यमवतः कार्याणि न सिध्यन्ति । जन्मान्तरकृत कर्मैव दैवमिति कथ्यते । तत् पौरुषेण निवर्तनीयं । दैवमेव परमितिमत्वा यदियःकश्चित् गृहाबाहिरलिन्द आसीत, तस्याभ्यवहराद्युद्योगविनैव घटेतकि। तस्मादुद्योग एव सर्वघटकः। तथा चाभिजननादि संपन्नोऽपि विद्या विहीन स्सभायाम् बक इव हंसमध्येनशोभते । तत् प्राज्ञः' स्वात्मान मजरममरं मत्वा विद्या मर्थमिव साधयेत् । विद्याधनयो- मध्ये विद्यैव गरीयसी। यतो विद्या केनापि नापहार्यते, व्ययेन वृद्धिमेवैति; धनन्तु चोरैरपह्रियते, व्ययेन क्षययाति । किञ्च । विद्ययैव सर्वेषां नृपस्नेहो भाग्यञ्च जायते। अन्यच्च। विद्ययाविनयो भवति; विनयाद्योग्यताजायते; योग्यतया धनं वर्धते , धनात् सुखमुत्पद्यते"। .. इत्यादि चिन्तयित्वा सराजा पण्डितसभा कारितवान् । राजो- वाच 'भोः भोः पण्डिताः थ्रयताम् । अस्ति कश्चिदेवं भूतो वि- द्वान्यो ममपुत्राणां नित्यमुन्मार्गगामिनामनधिगत शास्त्राणा मिटा- ·४ हितोपदेशे यथा नीम् नीतिशास्त्रोपदेशेनपुनर्जन्म कारयितुं समर्थः ?' अत्रान्तरे विष्णुशर्मानाम महापण्डितो बृहस्पतिरिव सकलनीतिशास्त्र तत्वज्ञोऽब्रवीत्—'देव, महाकुल सभूता एते राजपुत्राः। तन्मया- नीति ग्राहयितु शक्यन्ते। अतोऽहं षण्मा साभ्यन्तरे तवपुत्रान्नीति शास्त्राभिज्ञान् करिष्यामि' । राजा सविनयं पुनरुवाच- काञ्चन सपर्कात् काचोमारकतीम् द्युति लभते, यथा कीटस्सुमन स्ससर्गण महताम् शिर आरोहति, यथाऽश्मापि महद्भिः प्रति- ष्ठितोदेवत्वयाति, यथाचहीनवर्णोऽपि सत्सान्निध्येनदीप्यते, तथा भवत्सहवासेन मत्पुत्रा अपि अभिज्ञा भविष्यन्ति । तदेतेषा नीतिशास्त्रोपदेशाय भवन्त एव प्रमाणं' । इत्युक्त्वा तस्य विष्णु- शर्मणो बहुमान पुरस्सर पुत्रान् समर्पयामास । । इति प्रस्तावना ।

·६ ॥ मित्रलाभ ॥ , अथ प्रसादपृष्ठे सुस्वोपविष्टानाम् राजपुत्राणाम् पुरस्तात् प्रस्तावक्रमेण सपण्डितोऽब्रवीत्-'धीमन्तः काव्यशास्त्राद्यालापेन काल यापयन्ति, मूर्खास्तुद्यूतादिना स्वापेन कलहेन वाकाल नय- न्ति । तत्भवतां विनोदाय हितोपदेश नाम्नी काककूर्मदीनां वि- चित्रा कथां कथयामि' । राजपुत्रैरुक्त-आर्य, कथ्यताम् ' । विष्णुशर्मोवाच-' शृणुत । सप्रति मित्रलाभः प्रस्तूयते यस्याय माद्यः श्लोकः असाधना वित्तहीना बुद्धिमन्त स्सुहृत्तमा. । काकास्वकूर्म मृगवत् साधयन्त्यञ्जसाक्रियाम् ॥ राजपुत्रा ऊचुः—'कथमेतत् ' । विष्णुशर्मा कथयति- अस्ति गोदावरीतीरे विशाल: शाल्मली तरुः । तत्र नाना- दिग्देशादागत्य रात्रौ पक्षिणोनिवसन्ति । अथ कदाचिदवसन्नायां रात्रौ, अस्ताचलचूजावलंबिनि भगवति कुमुदिनी नायके चन्द्रमसि, ·Aur हितोपदेशे लघुपतनक नामा वायसः प्रबुद्धः कृतान्तमिव द्वितीयमायान्तं व्याधमपश्यत् । तमवलोक्याऽचिन्तयत्—'अद्य प्रातरेवानिष्ट- दर्शनं जात । नजानेकिमनभिमतं दर्शयिष्यति' । इत्युक्त्वा तदनुसरणक्रमेण व्याकुलश्चलितः । अथ तेन व्याधेन तण्डुल- कणान्विकीर्य जाल विस्तीर्ण । स च प्रच्छन्नो भूत्वास्थितः । तस्मिन्नेव काले चित्रग्रीवनामा कपोतराजस्सपरिवारो वियति विसर्प स्तां स्तण्डुलकणानवलोकयामास । ततः कपोतराजस्तण्डुल कणलुब्धान् कपोतान् प्रत्याह—'कुतोऽत्र निर्जनवने तण्डुल कणानां सभवः । तन्निरूप्यता तावत् । भद्रमिद न पश्यामि । प्रायेणानेन तण्डुलकणलोभेनाम्माभिरपि तथा भवितव्यम् । कंकणस्यतुलोभेन मग्नः पके सुदुस्तरे । वृद्धव्याघेण संप्राप्तःपथिक स्समृतो यथा ॥ कपोता ऊचुः--'कथमेतत् ' । सोऽब्रवीत्- ॥ कथा १ ॥ अहमेकदा दक्षिणारण्ये चरन्नपश्यम् । एको वृद्धव्याघ्रः स्नातः ·मित्रलाभः। ७ , h कुशहस्तः सरस्तीरे ब्रूते- ___-'भो भोः पान्थाः, इदं सुवर्णकंकणं गृह्यतां' । ततो लोभाकृष्टेन केनचित् पान्थेनालोचितं'भाग्ये नैतत् सभवति । किन्त्वस्मिन्नात्मसदेहे प्रवृत्ति विधेया, यतो विष- संसृष्ट ममृतमपि मृत्यवे भवति । परंतु सर्वत्रार्थार्जने प्रवृत्ति- स्सन्देह एव । लोकेऽनारूढ संशयो नभद्राणि पश्यति; आरूड संशयस्तु, जीवति यदि, पश्यत्येव । तन्निरूपयामितावत्' ।अथ स प्रकाश ब्रूते-'कुत्र तव कंकणं ? ' व्याघ्रोहस्त प्रसार्य दर्शयति । पान्थोऽवदत्-'कथं मारत्मकेत्वयि विश्वासः' । व्याघ्र उवाच- शृणुरेपान्थ । प्रागेव यौवनदशाया मतिदुर्वृत्त आसम् । अनेक गो मानुषाणाम् वधान्मे पुत्रामृता दाराश्च । वशहीनश्चाहम् । ततः केनचित्वार्मिकेणाहमादिष्ट:--' दानधर्मादिकं चरतुभवान् ' इति। तदुपदेशादिदानी स्नानशीलोदाताच ; वृद्धोगलितनखदंतश्चाहं नकथं विश्वास भूमिः। किच। अध्ययनं, नियमो, दानं, तपः, सत्यं, क्षमा, धृतिरलोभश्चेत्यष्टविधो धर्म मार्गः । तेषु प्रथमश्चतु- वर्गोदम्भार्थमपि स्यात् , उत्तरस्तुमहात्मनामेव भवति । मम चैतावान् लोभ विरहो येन हस्तस्थमपि सुवर्णककणं यस्मै कस्मै चिद् दातुमिच्छामि । तथापि 'व्याघ्रो मानुषं स्वादति' इति लोक प्रवादो दुर्निवारः, यतोलोको गतानुगतिकः । मयापि धर्मशास्राण्य ·हितोपदेशे धीतानि। शृणु। किचिद्वच्मि। यथा मरुकान्तारे वृष्टिस्सफला, तद्व हरिद्रे दान क्षुधार्ते भोजनचसफल । यथा स्वप्राणा स्वस्येष्टा तथा सर्वेषामपि । तस्मात्साधवः स्वसाम्येन भूतानिवीक्ष्य तेषुदया कुर्वते । यः परदारान्मातृवत् परद्रव्याणि लोष्ठवत् सर्वानात्मवच्च पश्यति स एव पण्डितः । अन्यच्च । 'व्याधितानौषधैरिव दरिद्रा- नार्जितुमशक्ताश्च धनैर्भर , ईश्वरायधन माप्रयच्छ' इति कृष्णः पायोपदिदेश । त्व चातीव दुर्गतः, तेनैतत्तुभ्य दातु सयत्नोह। तदत्र सरसि स्नात्वा सुवर्णककणं मृहाण" । ततो यावंदसौ तद्वचः प्रतीतोलोभात् सरःस्नातुप्रविशति तावन्महा पंके निमग्नः पलायितुमक्षमोऽभवत् । पके पतित दृष्ट्वा व्यानोऽवदत्-'अह ह! महापके पतितोसि । अतस्त्वामहमुत्थापयामि' । इत्युक्त्वा शनैः शनैरुपगम्य तेन व्याघेण धृतः सपान्थोऽचितयत्-‘लोके सर्वेपि स्वभावं विनानेतरान् गुणानाश्रयन्ति । दुरात्मानो धर्मशास्त्र पठ- न्ति वेदानधीयत इत्यतस्तान् नविश्वस्यात् । नदीषु नखिषु शस्त्रिषु शृगिषु स्त्रीषु राजकुलेषुच न विश्वासः कर्तव्यः । इत्यादीनि. पठतापि मया न भद्र कृत यदत्र मारात्मके विश्वासः कृतः । इति चिन्तयन्नेवासौ व्याघ्रण व्यपादितः खादितश्च। अतोह ब्रवीमि 'कंकणस्य तु लोभेन' इत्यादि । , , ·मित्रलाभः। अतस्सर्वथाऽविचारितं कर्म नकर्तव्यम् । यदि विचार्य क्रियते, दीर्घकालेपि विक्रियां नयाति । एतद्वचनं श्रुत्वा कश्चित् कपोतः सदर्पमाह · आः! किमेवमुच्यते । वृद्धवचनमापत्स्वेव ग्राह्य । यदि सर्वत्र गृह्यते, भोजनेपि न प्रवृत्तिः स्यात् । लोकेऽन्नपानादिकं सर्वमपि शंकाक्रान्तमेव । तथा चेदभ्यवहारादौ कथं कदावाप्र वृत्तिः स्यात् । कथ वा जीवितव्यं । अतिशकितानां अति कुपितानां अतिदयालूनां अतीर्ध्यावतामत्यसन्तुष्टानां च सुख दूर- त एव याति' । तत् श्रुत्वा सर्वेपि कपोतास्तत्रोपविष्टाः । विपत्ता- वापतन्त्या मधीतसर्वशास्त्रस्य सर्वसंशयच्छेत्तुर्विपश्चितोपि माया स्वर्णमृगलुब्धस्य रामस्येव धीमलिनी भवति हि । अनन्तर सर्वे जालेन बद्धा बभूवुः । ततो यस्य वचनात्तत्रा बलं बितास्तं सर्वेति रस्कुर्वन्ति। तस्य तिरस्कारं श्रुत्वा चित्रग्रीव उवाच 'नायमस्य दोषः । गोदोहकाले वत्सबन्धने गोजघेव विधेयोप्यापदे हेतु- भवति । योविपन्नं आपद उद्धरते स एव मित्रं न तु तस्योपालं भकः। विपदि विस्मयः कापुरुषलक्षणम् । किञ्च। विपदि धैर्यमवि- पादश्च, संपदिशान्तिरहर्षश्च, युधिधैर्य विक्रमश्च, सदसि वाक्पाटव- मित्येतानि महात्मनां प्रकृति सिद्धानि। तदत्र धैर्यमवलंब्यास्माभिः प्रतीकार श्चिन्त्यताम् । किबहुना । अल्पसाराणामपि बहूनां सम- 2 ·१० हितोपदेशे ज तु वायः कार्यस्य साधकः। पश्य, तृणविहितोऽपि गुणः गजस्य बन्धने साधनं भवति । तदिदानीमस्माभिरप्येवक्रियतां । सर्वै- रेकचित्तीभूय जालमादायोड्डीयतां'। इति विचिन्त्य पक्षिणस्सर्वे जालमादायोत्पतिताः । अनन्तरं सव्याधः सुदूराज्जालापहारका स्तानवलोक्य पश्चाद्धावन्नचिन्तयत्-'एकीभूय मम जालमपहरन्त एते यदाधःपतन्ति तदामद्वशमेष्यन्ति' इति । ततस्तेषु चक्षु- विषयातिक्रान्तेषु पक्षिषु सव्याधोनिवृत्तः । अथ लुब्धक निवृत्त दृष्ट्वा कपोता ऊचुः किमिदानी कर्तुमुचित' । चित्रग्रीव उवाच-'माता पिता पुत्रो मित्र मित्येते प्रकृतिहिताः, अन्ये कार्यकारणतोहितकार्यकारिणः । तदस्माक प्रकृतिहितो हिरण्य- को नाम मूषिकराजो गण्डकी तीरे चित्रवने निवसति । सोऽ स्माकं पाशाश्छेत्स्यति' । इत्यालोच्य सर्वे हिरण्यक विवरसमीप गताः । हिरण्यकश्च सर्वदाऽपायशंकया शतद्वारं विवर कृत्वा निवसति । ततो हिरण्यकः कपोताव पातभयाचकितः तूष्णी स्थितः। चित्रग्रीव उवाच-सखे हिरण्यक, किमस्मान्नसंभाषसे। ततो हिरण्यकस्तद्वचन प्रत्यभिज्ञाय ससभ्रम बहिर्निसृत्याब्रवीत्—'आः! पुण्यवानस्मि । प्रियसुहृन्मे चित्रग्रीवस्समायातः' । पाशबद्धांश्चैतान् दृष्ट्वा सविस्मयः क्षणं स्थित्वोवाच-सखे, किमेतत् । चित्र- ·मित्रलामः । ११ - ग्रीवोऽवदत्-'सखे, अस्माक प्राक्तन जन्मकर्मणः फलमेतत् ' । एतत् श्रुत्वा हिरण्यकः चित्रग्रीवस्य बन्धन छेत्तुं सत्वरमुपसर्पति । चित्र- ग्रीवोवक्ति-'मित्र, मामैव । अस्मदाश्रितानामेषा तावत् पाशान् प्रथमं छिन्धि। मम पाशान् पश्चात् छेत्स्यसि । हिरण्यकोप्याह- 'अहमल्पशक्तिः, दन्ताश्च मे कोमलाः । तदेतेषा पाशाश्छेत्तुं कथं समर्थः । तद्यावन्मेदन्तानत्रुप्यन्ति तावत्तवपाश छिनाद्म । तदनन्तर मेषामपि बधन यावच्छक्यं छेत्स्यामि' । चित्रग्रीव उवाच- अस्त्वेवं । तथापि यथाशक्त्येतेषां बधनं खण्डय' । हिरण्यके- नोक्तं-" नीतिविद " नीतिविद एवं वदन्ति 'आपदे धन रक्षेत् , धनेन दारान् रक्षेत् । अन्यच्च । पुरुषार्थ निदानभूतान् प्राणान् नता पुरुषेण सर्व हतं; तान् रक्षता सर्व रक्षितमेव' इति । तदात्म- परित्यागेन यदाश्रिताना परिरक्षण तन्ननीतिविदां सम्मत" । चित्र- ग्रीव उवाच-सखे, नीतिस्तावदीदृश्येव । किन्त्वहमस्मदाश्रि- तानां दुःखं सोढुं सर्वथा न समर्थः । तेनेद ब्रवीमि-आश्रिता नवश्यं पालयेत् । तदर्थे प्राणधननाशोऽपि नचिन्त्यः । अपर- श्वासाधारणो हेतुः । एकजातीना मेकगुणाना वर्तन विनापि ममा- न्तिकमत्यजतां एषामसंरक्षणे मत्प्रभुत्वस्य किवा फलं । तत् मत्प्राणनाशेनाप्येतान् मदाश्रितान् संजीवय' इति । एतदाकर्ण्य ·१५ हितोपदेशे हिरण्यकः प्रहृष्टमना पुलकितस्सन्नब्रीत्—'साधु मित्र, साधु । अनेनाश्रित वात्सल्येन त्रैलोक्यस्यापि प्रभुत्व त्वयि युज्यते' । एव मुक्त्वा तेन सर्वेषा बन्धनानिछिन्नानि । ततो हिरण्यकः सवीन् सादरं सपूज्याह—'सखे चित्रग्रीव, सर्वथात्रजालवंधनविधौ दोषमाशक्यात्मन्यवज्ञानकर्तव्या । यतः समुद्रेऽगाधसलिलवासिनोऽ पि मत्स्या हन्यन्ते, अतिबलिनो गजा अतिभयानकास्साश्च बध्यन्ते, अतिमेधावी पण्डितोऽपि दरिद्राति; तस्माद्विधिरेव बल- वानिति मदभिप्रायः' । इति प्रबोध्यातिथ्यं कृत्वालिग्य च तेन सप्रेषित. चित्रग्रीवो यथेष्ट देशान् सपरिवारो ययौ । हिरण्यकोऽपि स्वविवरं प्रविष्ट. । अथ लघुपतनक नामा काकः सर्ववृत्तान्त दर्शी- साश्चर्यमिदमाह-'अहो हिरण्यक, श्लाघ्योऽसि । अतोऽहमपि त्वयासह मैत्रीमिच्छामि । अतोमा मैत्र्येणानुग्रहीतुमर्हसि' । एतत् श्रुत्वा हिरण्यकोऽपि विवराभ्यन्तरादाह—'क स्त्व'। सब्रूते- 'लघुपतनक नामा वायसोऽहं'। हिरण्यको विहस्याह-'का त्वयासह मैत्री । लोकेसमयोर्योगोयुज्यते; आवांतु विषमौयतोऽह- मन्नं भवान् भोक्ता । तत् भक्ष्यभक्षकयो प्रीतिः विपत्तरेव कारणं । सृगालात् पाशबद्धोसौमृगः काकेन रक्षितः' ।

·मित्रलाभः । १३ वायसोऽब्रवीत्—' कथमेतत्' । हिरण्यकः कथयति- - ॥ कथा २ ॥ * अस्ति मगधदेशे चंपकवती नामारण्यानी । तस्या चिरान्महता स्नेहेन मृगकाको निवसतः । स च मृगः स्वेच्छया भ्राम्यन् हृष्ट- पुष्टांगः केन चित् सृगालेनावलोकित. । त दृष्ट्वा सृगालोऽचिन्त- यत्'आः, कथमेतन्मांस सुललितं भक्षयामि । भवतु । विश्वा- सन्तावदुत्पादयामि' । इत्यालोच्योपसृत्याब्रवीत्-मित्र, कुशलते'। मृगेणोक्तं—'क स्त्व' । सब्रूते- 'क्षुद्रबुद्धिनामा जंबुकोऽह । अत्रारण्येवंधुहीनो मृतवन्निवसामि । इदानी त्वां मित्रमासाद्य पुन- स्सबंधुर्जीवलोकं प्रविष्टोऽस्मि । अधुनातवानुचरेण मया सर्वथा भवितव्यं' । मृगेणोक्त एवमस्तु'। ततः पश्चादस्तं गते सवितरि भगवति मरीचिमालिनि, तौ मृगस्य वासभूमि गतौ । तत्र चंपकवृक्ष शाखायां सुबुद्धि नामा काको मृगस्य चिरमित्रं निवसति । तौ दृष्ट्वा काकोऽवदत्-'सखे चित्राङ्ग, कोऽयं द्वितीयः' । मृगोब्रूते-'जंबुकोयं । अस्मत्सख्यमिच्छन्नागतः' । काकोब्रूते-'मित्र, अकस्मादागन्तुनासह मैत्री नयुक्ता। तथाचोक्तं- --

·१४
हितोपदेशे
अज्ञात कुलशीलस्य वासोदेयोनकस्य चित् ।
माजीरस्यहिदोषेण हतो गृध्रोजरद्व.' ॥
तावाहतुः- 'कथमेतत् ।। काकः कथयति ।
॥ कथा ३॥
--
*
अस्ति भागीरथी तीरे गृध्रकूटनाम्नि पर्वते महान् पर्कटी
वृक्षः। तस्य कोटरेदैवदुर्विपाकात् गलितनखनयनो जरद्गव नामा
गृध्रः प्रतिवसति । अथ कृपया तज्जीवनाय तदृक्षवा सनः पक्षिणः
स्वाहारात् किचित् किचिदुद्धृत्य ददति । तेनासौ जीवति । अथ
कदाचिद्दीर्घकर्ण नामा मार्जारः पक्षिशाबकान् भक्षयितु तत्रागतः ।
ततस्तमायान्तं दृष्ट्वा पक्षिशाबकैर्भयार्तेः कोलाहलः कृत,। तत्
श्रुत्वा जरगवेनोक्तं—'कोयमायाति' । दीर्घक!गृध्रमवलोक्य
सभयं मनस्य चिन्तयत्—'हा हतोऽस्मि । अधुनाऽस्य सन्निधाने
पलायितुमक्षमः । आभयागमन बिभीयात् ; आगतेतु भये यथो
भवितव्यं
तद्भवतु तावत् । विश्वासमुत्पाद्यास्य
समीपमुपगच्छामि' । इत्यालोच्योपसृत्याब्रवीत्—'आर्य, त्वामभि-
चितं कुर्यात् । तद्यत्

·मित्रलाभः । १५ वादये' । गृध्रोऽवदत्-‘क स्त्व'। सोऽवदत्-'मार्जारोऽहं'। गृध्रो ब्रूते-'दूरमपसर । नोचेद्धन्तव्योऽसिमया' । मार्जारोऽव- दत्- 'श्रूयतान्तावदस्मद्वचनं । ततोयद्यहं वध्यस्तदाहन्तव्य.'। गृध्रोऽवदत'किवदसि । मार्जार उवाच-'लोके जाति- मात्रेणैव न कश्चिद्धन्यते पूज्यतेवा । अपि तु व्यवहार परिज्ञाना- नन्तरमेव वध्यः पूज्योवा भवति । गृध्रो ब्रूते—'ब्रूहि । किमर्थ- मागतोऽसि । सोऽवदत्-'अहमत्र गङ्गातीरे नित्यस्नायी ब्रह्म- चारी चान्द्रायणव्रतमाचरं स्तिष्ठामि । यूयं धर्मज्ञानरता विश्वास- भूमय इति पक्षिणः सर्वे सर्वदाममाग्रे प्रस्तुवन्ति । अतो भवद्भयो विद्यावयो वृद्धभ्यो धर्मे श्रोतुमिहागतः । भवन्त श्चैतादृशा धर्मज्ञा यन्मामतिथि हन्तुमुद्यता , गृहस्थधर्मश्चैष । गृहागतोऽतिथिररिरपि पूज्य एव , द्रुमः स्वच्छाया छेत्तुरुपसंहरते कि । यदिवाधनं नास्ति तदाप्रीतिवचसाप्यतिथिः पूज्य एव । योऽतिथिर्यस्य गृहात् भग्नाशो- नि वर्तते स तस्य सुकृतमादाय निजदुष्कृत प्रयच्छति' इति । गृध्रोऽवदत्-'मार्जारोहि मांसरुचिः। पक्षिशाबकाश्चात्र निवस- न्ति । तेनाहमेवं ब्रवीमि' । तत् श्रुत्वा मार्जारो भूमि स्पृष्ट्वा को स्पृशति । ब्रूते च-'मया धर्मशास्त्रं श्रुत्वा वीतरागेणेददुष्करं व्रतं चान्द्रायणमध्य वसित। परस्परं विवदमानानामपि धर्मशास्त्रणां . .

·१६ हितोपदेशे 'अहिंसा परमोधर्मः' इत्यत्रैकमत्य । अहिसारताक्षमावन्तश्च जनाः स्वर्ग लभन्ते । मृतमेनं धर्म एवानुव्रजति । अन्यत् सर्वन्तु शरी. रेणसह नश्यति । तत् स्वेच्छया वनेषूत्पन्नेन शाकादिना पूरणी- यस्यास्य दग्धोदरस्य कृते कोमहत् पातक कुर्वीत'। एवं विश्वास्य स मार्जार स्तरुकोटरेस्थित. । ततोदिवसेषु गच्छत्सुपक्षिशाबका- नाक्रम्यकोटरमानीय प्रत्यह खादति । येषामपत्यानि खादितानितैः शोकातैर्विलपद्भिरितस्ततोजिज्ञासासमारब्धा । तत्परिज्ञाय मार्जारः कोटरान्निस्सृत्य बहिः पलायितः । पश्चात् पक्षिभिरितस्ततो निरू- पयद्भिस्तत्र तरुकोटरे शाबकास्थीनि प्राप्तानि । अनन्तरं त ऊचु. ___-'अनेनैव जरगवेनास्माक शाबकाः खादिताः। इति सर्वैः पक्षिभिर्निश्चित्य गृध्रो व्यापादितः । अतोह ब्रवीमि---' अज्ञात- कुलशीलस्य' इत्यादि। -- इत्याकर्ण्य स जबुकः सकोपमाह ' मृगस्य प्रथमदर्शनदिने भवानप्यज्ञात कुलशील एव। तत्कथ भवता सहैतस्य स्नेहानुवृत्ति- रुत्तरोत्तरं वर्धते । अथवा विद्वज्जनराहित्येऽल्पमतेरपि श्लाध्यतैव; एरण्डोऽपि पादपाभावे द्रुमो भवतिहि । किच। असौ निजोवापरो- वेति गणनात्वादशस्य लघुचेतसो जायते । मादृश उदारचरितस्य ·मित्रलाभ.। १७ तु सर्वत्र समबुद्धिरेव । तत् यथाय मृगोममवधुस्तथा भवानपि' । मृगोऽब्रवीत् किमनेनोत्तरोत्तरेण। सर्वै रेकत्र विस्रभालापैस्सुखि- भिस्स्थीयता, यतो व्यवहारमन्तरानकोऽपिकस्य चिद्रिपुर्मित्रवा जाय- ते'। काकेनोक्त--' एवमस्तु'। अथ प्रातस्सर्वे यथाभिमतदेशगता । एकदानिभृत सृगालोब्रूते-'सखेऽस्मिन्वनैकदेशे सस्यपूर्णक्षेत्र- मस्ति । तदहं त्वा नीत्वा दर्शयामि' । तथाकृतेसति, मृग प्रत्यह तत्र गत्वा सस्य खादति । अथ क्षेत्रपतिना तदृष्ट्वा पाशो योजितः। अनन्तर पुनरागतो मृग. पाशैर्बद्धोऽचिन्तयत्--'कोमामितः शादिवव्याधपाशात्रातु मित्रादन्यस्समर्थ' । तत्रान्तरे जंबुकस्तत्रागत्योपस्थितोऽचिन्तयत्-‘फलिता तावदस्माक कपट प्रबंधेन मनोरथसिद्धिः । एतस्योत्कृत्यमानस्य एतस्योत्कृत्यमानस्य मांसासृग्लि- तान्य स्थीनि मयावश्य प्राप्तव्यानि । तानिबाहुल्येन भोजनानि भविष्यन्ति' । मृगस्त दृष्ट्वोल्लसितो ब्रूते--'सखे, ऋणेषुयश्शु- द्धस्स एव शुद्धः, क्षीणेष्वैश्वर्येषु या भार्या सैव भार्या , व्यस- नेषु ये बाधवास्तएव बांधवा., य आपत्सुमित्रं स एव मित्रं । तस्माच्छिन्धितावन्ममबधन । सत्वरत्रायस्वमा' । जबुको मुहुर्मुहु पाशं विलोक्याचिन्तयत्--'दृढस्तावदयवधः । ब्रूते च- 'सखे, स्नायुनिर्मिता एते पाशाः । तदद्यभट्टारकवारे कथमेतान् 3 ·१८ हितोपदेशे दन्तैः स्पृशामि । मित्र, यदि चित्तेनान्यथा मन्यसे, तत् प्रभाते यत्त्वयावक्तव्य तत् कर्तव्य' । इत्युक्त्वा तत्समीप आत्मान आ- च्छाद्यस्थित. । अनन्तर स काक प्रदोषकाले मृगमनागतमवलो- क्य ततस्ततोऽन्विष्य तथाविध दृष्ट्वोवाच-सखे, किमेतत्' । मृगेणोक्त-' अवधारित सुहृद्वाक्यम्य फलमेतत् ; सुहृद्वाक्य- मशृण्वत आपत् सन्निदध्याद्धि' । काको ब्रूते—' सवञ्चकः क्वा- स्ते'। मृगेणोक्त–'मन्मासार्थी तिष्ठत्यत्रैवात्मानमपिधाय'काको ब्रूते-'उक्तमेव मयापूर्व । नृशस एकान्तेन न विश्वसनीयः ; ग- तायु सुहृद्वाक्य न शृणोति, य. परोक्षे कार्यहानि विधाय प्रत्यक्षे प्रिय वदति न स मित्र, सपयोमुखविष कुभेन तुल्यः' इति । ततः काको दीर्घ निश्वस्य प्रलपति-'अरे वञ्चक, कि त्वया पापकर्मणा- कृत । कि वाऽनेनापराद्ध । भगवति वसुन्धरे, अनागसिशुद्धमता- वुपकारिणि च मित्रेयः पाप समाचरति तमसत्यसधजन कथ वहसि । अथवेय दुर्जनाना स्थिति —मशका इव पूर्व पादयोः पतन्ति, अनन्तर पृष्ठ खादन्ति; कर्णे किमपि वदन्ति; अथ च्छिद्र प्रविशन्ति' । अथ प्रभाते क्षेत्रपतिलगुडहस्तः त प्रदेश- मागच्छन् काकेनावलोकित.। तमालोक्य काकेनोक्त—'सखे मृग, त्वमात्मानं मृतवत् सदर्य वातेनोदर पूरयित्वापादास्तब्धीकृत्य- ·मित्रलाभ । १९ भक्ष्य -- -- तिष्ठ। यदाहंशब्दं करोमि, तदा त्वमुत्थाय सत्वर पलायिष्यसे'। मृग- स्तथैव काकवचने स्थितः । तत. क्षेत्रपतिना होत्फुल्ललोचनेन तथाविधो मृग आलोकित । 'आ , 'आ , सत्वर मृतोऽसि' इत्युक्त्वा मृग बंधनान्मोचयित्वा पाशान् ग्रहीतु सयत्नो बभूव । तत काक- शब्द श्रुत्वा मृगस्सत्वर मुत्थाय पलायित.। तमुद्दिश्य तेन क्षेत्र- पतिनाक्षिप्तेन लगुडेत सृगालोहतः । अतोऽह ब्रवीमि भक्षकयो प्रीति.' इत्यादि। -काकः पुनराह- 'त्वयि भक्षि- तेनममाहार पुष्कल स्यात् । त्वयि जीवति तु चित्रग्रीव इवा पदि जीवेय । तियञ्चोऽपि सन्तो विश्वसनीया एव । ते साधुत्वा- प्रकोपिता अपि न विक्रिया यान्ति' । हिरण्यको ब्रूते-- 'चपल- स्त्व । चपलेन सह सर्वथा स्नेहो न कर्तव्य । किच। शत्रुपक्षो भवानस्माक । कदाचिदपि शत्रुर्नसधेय । विद्यावानपि दुर्जन मणिमण्डितस्सर्प इव भयकर एव । यस्शत्रुषु विरक्तासु भार्यास च विश्वसिति तस्य जीवित तदन्तमेव' । लघुपतनकोब्रूते- श्रुत मया सर्व । शौर्य, शौच, सुखदु खसाधारणत्व, दाक्षिण्य, त्यागः, अनुरागः, सत्यसन्धत्व चेति सप्तविधाः सुहृद्गुणा । एतै रुपेतो भवदन्यः कस्सुहृन्मया प्राप्तव्यः । अत एतावान्मम स. कल्पः । त्वया सह सौहृद्यमवश्य करणीयं , नोचेदनाहारेणात्मान , - , ·२० हितोपदेशे व्यापादयिष्यामि' । इत्यादि तद्वचनमाकर्ण्य हिरण्यको बहिनिस्सृ- त्याह-आप्यायितोऽह भवतामनेन वचनामृतेन । किच। भव- द्वचन क्रमेण रहस्यभेदः, याञ्चा, निष्ठुरत्व, चपलचित्तता, क्रोधः, असत्यसंधत्व, द्यूतमित्येतेषु सप्तसुमित्रदूषणेषु गुणेषु त्वय्येकोऽपि गुणोनलक्ष्यते । तव कथा योगेन पटुत्व सत्यवादित्व च बुध्येते। भवति दृष्टमात्र एव स्थिरचित्तत्वादिगुणाश्चावगम्यन्ते । तत् भवतुभवतोऽभिमत मेव' । इत्युक्त्वा हिरण्यको मैत्र्य विधाय भोजनविशेपैर्वायस सन्तोष्य विवर प्रविष्टः । वायसोऽपि स्वस्थानं गतः । तत. प्रभृतितयोरन्योन्याहार प्रदानेन कुशलप्रश्नौर्वस्रभा- लापैश्च कालोऽतिवर्तते । एकदा लघुपतनको हिरण्यकमाह- सखे, कष्टतरलभ्याहारमिद स्थान परित्यज्य स्थानान्तर गन्तु- मिच्छामि' । हिरण्यको ब्रूते-'मित्र, क्वगन्तव्य। स्थानान्तर समी- क्ष्यैवकिल पूर्व स्थान त्यजेत्' । वायसोब्रूते-'अस्ति सु निरू- पितस्थान' । हिरण्यकोऽवदत्-'कि तत्' । वायसोवक्ति 'अस्ति दण्डकारण्ये कर्पूर गौराभिधान सरः । तत्र चिरकालो- पार्जितः प्रिय सुहृन्मे मथराभिधानः कच्छपो धार्मिकः प्रतिवसति। स च भोजनविशेषैमासवर्धयिष्यति' । हिरण्यकोप्याह-"तत्कि- मत्रावस्थायमयाकर्तव्य । उक्तहि:-'यत्र ऋणदाता, वैद्यः, श्रोत्रियः, ·मित्रलाभः । २१ " 35 , सजलानदीच न सन्ति , यत्र वृत्तिर्नघठते, यत्र मित्राणि बाध- वाश्च न सन्ति ; यत्र च विद्यार्जनोपायो नास्ति, तं देश दूरतः परिवर्जयेत् ' इति । ततो मामपि तत्रनय" । अथ वायसस्तत्र तेन मित्रेणसह विचित्रालापै स्सुखेन तस्य सरसस्समीप ययौ । ततो मथरोदूरादवलोक्य लघुपतनकस्य यथोचितमातिथ्य विधाय 'सर्वस्याभ्यागतो गुरु ' इत्युक्तरीत्या मूषिकस्याप्यतिथि सत्कार चकार । वायसोऽवदत्-'सखे मथर, सविशेषपूजामस्मै विधेहि, यतोऽय पुण्यकर्मणा धुरीणः कारुण्यरत्नाकरो हिरण्यक- नामामूषिकराजः । एतस्य गुणस्तुति जिह्वासहस्रद्वयेनापि सर्पराजो न कदाचित् कथयितु समर्थस्स्यात्' । इत्युक्त्वा चित्रग्रीवोपा- ख्यान वर्णितवान् । मथरस्सादर हिरण्यक सपूज्याह 'भद्र, आत्मनो निर्जनवनागमनकारण मारख्यातु मर्हसि'। हिरण्यकोऽ वदत्-'कथयामि । श्रूयता' । ॥ कथा ४ ॥ -:* अस्ति चपकाभिधानाया नगर्या परिव्राजकावसथः । तत्र चूडाकर्णोनाम परिबाट प्रतिवसति । स च भोजनावशिष्ट भिक्षान्न ·२२ हितोपदेशे सहित भिक्षापात्र नागदन्तकेऽवस्थाप्यस्वपिति । अहञ्च तदन्न मुत्प्लुत्य प्रत्यह भक्षयामि । अनन्तर तस्य प्रियसुहृत् वीणाको नाम परिव्राजकस्समायात । तेनसह कथाप्रसङ्गावस्थितो मम त्रासार्थ जर्जरवशखण्डेन चूडाकर्णो भूमिमताडयत् । वीणाकर्ण उवाच--'सखे, किमिति ममकथा विरक्तोऽन्यासक्नो भवान् । चूडाकर्णेनोक्त—'मित्र, नाह विरक्त । कितु पश्याय मूषिको ममापकारी सदापात्रस्थ भिक्षान्न मुत्प्लत्य भक्षयति' । वीणाकर्णो नागदन्तक विलोक्याह कथ मूपिक. स्वल्पबलोप्येतावदूर- मुत्पतति । तदत्र केनाऽपिकारणेन भवितव्य । तथाचोक्त अकस्मायुवतीवृद्ध केशेष्वा कृष्यचुबति । पतिनिर्दयमालिग्य हेतुरत्रभविष्यति' ॥ चूडाकर्णः पृच्छति-'कथमेतत् '। वीणाकर्ण कथयति । ॥ कथा ५ ॥ अस्ति गौडीये कौशांबीनाम नगरी। तस्या चन्दनदासोनाम चणिमहाधनो निवसति । तेन पश्चिमेवयसि वर्तमानेन कामाधि- ·मित्रलाभ । ष्ठित चेतसाधनदपील्लीलावतीनाम वणिक्पुत्री परिणीता। साच. मकरकेतो विजयवैजयन्तीव यौवनवती बभूव । स च वृद्धपति- स्तस्यास्सन्तोपायनाभवत् । तथाऽपि स तस्यामतीवानुरागवान् । अथ सालीलावती यौवनदर्पादतिक्रान्त कुलमर्यादा कस्मिश्चिदपि वणिक्पुत्रेऽनुरागवती बभूव । एकदासालीलावती रत्नावलीकिरण कबुरे पर्यके तेन वणिक्पुत्रेणसह विस्रभालापै स्सुखासीना तमलक्षितोपस्थित पतिमवलोक्य सहसोत्थायकेशेष्वा कृष्यगाढ- मालिग्य चुबितवती । तेनावसरेण जारश्चपलायित. । अतोऽह ब्रवीमि-----' अकस्मायुवतीवृद्ध' इत्यादि । मूषिकबलोपस्तभेन केनाऽपिकारणोनात्र भवितव्य । क्षण वि- चिन्त्यपरिव्राजकेनोक्त कारणचानधनबाहुल्यमेव भविष्यति'। ततः खनित्रमादाय तेन विवरं खनित्वा चिरसचित मम धनं गृ- हीत । ततः प्रभृति निजशक्तिहीन. स्वाहारमप्युत्पादायतुमक्षमः सत्रास मन्दम्मन्दमुपसर्प श्चूडाकर्णेनावलोकित.। ततस्तेनोक्तं- 'लोके जनोऽर्थेनैव बलवान् भवति । अर्थशून्यस्य क्रियास्सर्वा- नष्टा भवन्ति । यस्यार्थस्स एव पुमान् , स एव पण्डितः । यस्यनार्थ स्तस्य न मित्राणि बाधवा वा । अर्थवियुक्तः पुरुष अन्य एवं , ·२४ हितोपदेशे भवति । पश्यैन स्वजाति समतागत पाप मूषिक' इति । एतत् सर्वमाकर्ण्य मयालोचितं—'ममात्रावस्थानमयुक्तमिदानी । यच्चा- न्यस्मा एतद्वृत्तान्तकथन तदपिलाघवहेतुत्वादनुचित । मनस्वी कु- सुमस्तबक इव सर्वेषा मूर्ध्निवातिष्ठेद्वनेवाऽवशीर्येत । यच्चावया- ञ्चयाजीवन तदप्यतीव गर्हित । विभवपरिभ्रष्ट दृष्ट्वानकेऽप्युप- चरन्ति । किञ्च । दारिद्र्यह्रीहेतु , ह्रीमान्निस्सत्वो भवति , सत्वरहित: परिभूयते, परिभवाच्छोकोजायते; शुचाबुद्धिविनश्यति , बुद्धिना शात्क्षयमेति , तस्मान्निर्धन सर्वापदामास्पद भवति । तत् किमह परपिण्डेनात्मान पोषयामि । कष्ट भो., तदपि द्वितीय मृत्युद्वार । किचित् ज्ञत्व, वेश्या सङ्गमः, परान्नभोजन मित्येतानि त्रीणि पुसां परिहासास्पदहि'। इत्यालोच्यापिलोभात्पुनरप्यर्थ ग्रहीतु ग्रह- मकरव । ततोह मन्दम्मन्दमुपसर्प स्तेन वीणाकर्णेन जर्जरवश- खण्डेन ताडितश्चाचिन्तय'धनलुब्धस्य सर्वदा आपद एव स्युः; सतुष्टस्य तु सर्वाः सपत्तयस्स्युः । तदत्रावस्थोचित कार्य परिच्छेदः श्रेयान् । आपत्स्वापन्नासु परिच्छेद एव पाण्डित्य। ये परिच्छेद न कुर्वते तेषा शश्वद्विपदो भवेयुः । वधुजनमध्ये धनहीनजीवनात् वल्कल परिधायफलजलानि भुक्त्वा द्रुमाधस्तृणेषु शयित्वा व्याघ्रादि सेविते वने वासोवर' । इत्योलाच्य निर्जनवनमागतः । ततोऽस्मत् ·भित्रलाभः। २५ पुण्योदयादनेन मित्रेणाहं स्नेहानुवृत्यानुगृहीतः। अधुनाच पुण्यपरं परया भवदाश्रयस्स्वर्ग एव मया प्राप्तः । मथर उवाच 'युष्मा भिरतिसंचयः कृतः । तस्यायंदोषः । शृणु। निजसौख्य निरुध्या- र्जित धनं योरक्षति सपरार्थ भारवाहीगर्दभ इव क्लिश्यति। किञ्च । बन्धुमिनस्सहोपभोगरहितेनाधोभूमौ खात्वा निक्षिप्तेन धनेन जनायदिधनिनस्स्युस्तेनैव धनेन कथं वयमेव धनिनो न भवेम । उक्तच- कर्तव्य स्सचयो नित्यं कर्तव्यो नाति संचयः । पश्य संचयशीलोऽसौ धनुषा जबुकोहतः ॥ - तावाहतु: कथमेतत् । मंथरः कथयति । ॥ कथा ६ ॥ आसीत् कल्याणकटकवास्तव्यो भैरवो नाम व्याधः । सचैक- दा मृगमन्विष्यमाणोविध्याटवी गतवान् । ततस्तेन व्यापादितं मृग- मादायगच्छता घोराकृतिस्सूकरोदृष्टः । तेन व्याधेन मृगं भूमौ निधायसूकरश्शरेणाहतः । स्करेणाऽपि घनघोरगर्जनं कृत्वा स 4 ·२६ हितोपदेशे व्याधो मुष्कदेशेहतस्सन्छिन्नद्रुम इव भूमौ निपपात । अथ तयोः पादास्फालनेन समीप गतस्सोऽपि मृतः। अथानन्तरं दीर्घरावो नाम जबुकः परिभ्रमन्नाहारार्थी तान्मृतान्मृगव्याध सर्पसूकरा- नपश्यत् । अचिन्तयच्च-'अहो, अद्यमहद्भोज्य मे समुपस्थित । अथवा देहिनो दुःखानीव सुखान्यपि दैववशादकस्मादेवायान्तीति मन्ये । तद्भवतु । नरमासेनैक मास, मृगसूकरयोर्मासेन द्वौं मासौ, अहिनैक दिनञ्चनयेय । एवमेषा मासैर्मासत्रयमहएकच मे सुखेनगमिष्यति । इदानी तु धनुर्गुणो भक्षयितव्य.' इति निश्चिचाय। ततः 'प्रथमबुभुक्षायामिद निस्स्वादुकोदण्डलग्न स्नायु- बन्धन खादामि' इत्युक्त्वा तथाकृतेसति, छिन्ने स्नायुबन्धने, उत्पतितेन धनुषाहृदिनिभिन्नस्सदीर्घरावः पञ्जत्व गतः । अतोऽह ब्रवीमि'कर्तव्यस्सचयोनित्यं' इत्यादि । , तथाचादातुरनुपभोक्तुश्चधन इतरे अनुभविष्यन्ति । तस्मा- त्वमननुभूयधनमितरार्थमरक्षः । यातुकाम । किमिदानीमतिक्रान्तो- पवर्णनेन । पण्डिता गत नानुशोचन्ति । अप्राप्यंच नाभिवाछन्ति। तत्सखे, सर्वदात्वयासोत्साहेन भवितव्य । शास्त्राध्ययन मात्रेण लोके जनोनविद्वान् भवति । किन्तु यश्शास्त्रमधील्य क्रियावाश्च ·मित्रलाभ.॥ , भवति स एव विद्वान् । नामग्रहणमात्रेण चिन्तितमात्रेणवा औषधं प्राणिनमरोगं करिष्यति कि । किञ्च । हस्तगतः प्रदीपोऽधस्य यथा प्रकाशाय नाल भवति, तथा ध्यवसाय शून्यस्य ज्ञानं गुणाय न भवति । तदत्र सखे, दशा विशेषे शान्ति. करणीया। एतदप्यति कष्ट त्वया नमन्तव्य । इतरच्च । 'नखा, दन्ता, केशा,, पयोधरा, मन्त्रिणः, कुलवध्वो, राजानश्च निजस्थानात् भ्रष्टाश्चेन्न शोभन्ते । इति विज्ञायमतिमान् स्वस्यस्थान न परित्यजेत् । इत्येतत् कापुरुषवचन । सन्तोगजा इव सिमा इव च स्वस्थानमुत्सृ- ज्य गच्छन्ति जीवन्तिच । दुर्जनास्तु काका इव, जीवनं घटेत- तत्रैव निधनं यान्ति । तस्मान्मनस्विनः कोवा स्वदेशः कोवा विदेश.। य देश गच्छन्ति तत्रैव स्वबुद्धिबलाभ्यामार्जित्य जीवन्ति । इतरच। सुखदुःखे सपदापदौ च न नियते, अपितु चक्रवद्रमतः । कृतज्ञ, दृढचित्त, मदीर्घसूत्र, मुत्साहवन्तंच जन लक्ष्मीनिवासार्थ स्वयमेवायाति । वीरो विद्वांश्चार्थेविनाऽपि सर्वत्र बहुमान यातः, कृपणस्त्वर्थवानपि परिभवमेव गच्छति । अपिश्वाभूषणाद्यलकृतोऽपि स्वभावोत्पन्नां सैली युति लभते । परंच । धनानि, यौवनानि, योषितश्चा भ्रच्छायेव नदीर्घकालोप भोग्यानि । प्राणभृतां मृत्योरिव धनिनां चोरात्स्वजनाच्च सर्वदा- वानवा, ·२८ हितोपदेशे दासाः; भयमस्त्येव । तत् भ्रात., आशाया येदासास्ते सर्वेषा लोकाना येषान्त्वाशादासी तेषा सर्वेऽपि लोकादासाः । किबहुना । ममपक्षपातेन मयैवसहात्रकालोनीयता" । इति श्रुत्वा लघुपतनको ब्रूते-'धन्योसिमथर । सर्वश्लाध्य गुणोऽसि । सतांप्रणय आ- मरण न नश्यति। कोपस्तु तत्क्षणमेव नश्यति। यथा पंकनिमग्ना- ना गजानां गजा एव उद्धरणक्षमाः, एव सन्त एव सतामाप- दुद्धरणधुर धराः । तत एवन्ते स्वेच्छाहार विहारं कुर्वाणा स्स- तुष्टास्सुख निवसन्ति । अथ कदाचिच्चित्रांगनामा मृगः केनापि त्रासित स्तनागत्यमिलितः । ततः पश्चादायान्तं मृगमवलोक्य भयं सचिन्त्य मधरो जल प्रविष्ट. । मूषिकश्च विवर गतः। काकोप्युड्डीय वृक्षमारूढः। ततो लघु- पतनकेन सुदूरं निरूप्य भयहेतुर्नकोप्यायातीत्यालोचित । पश्चात्तद्वचनादागत्यपुनस्सर्वे मिलित्वा तत्रैवोपविष्टाः । मंथरेणोक्तं भद्र मृग, स्वागतं । स्वेच्छयोदकाद्याहारोऽनुभूयतां । अत्राव- स्थानेन वनमिदं सनाथी क्रियतां' । चित्रांगो ब्रूते-'लुब्धक- त्रासितोऽहं भवतां शरणमागत. । भवद्भिस्सह सख्यमिच्छामि । हिरण्यकोऽवदत्-'मित्रत्व तावदस्माभिस्सह भवताऽयत्नेन ·मित्रलाभः । २९ - मृग, एतस्मिन्निर्जने मिलित । तदत्रभवतास्वगृहनिर्विशेषं स्थीयतां' । तच्छ्रुत्वा मृग- स्सानन्दो भूत्वा स्वेच्छाहारं कृत्वा पानीय पीत्वा जलासन्नतरु- च्छायायामुपविष्ट. । अथ मथरेणोक्त सखे वने केनत्रासितोऽसि । कदाचित् कि व्याधास्सञ्चरन्ति' । मृगे- णोक्त-अस्ति कलिगविपये रुक्माङ्गदोनाम नरपतिः । सच दिग्विजय व्यापारक्रमेणागत्य चन्द्रभागानदीतीरे समावासित कट- को वर्तते । प्रातश्च तेनात्रागत्य कर्पूरसरस्समीपे भवितव्यमिति व्याधानां मुखात् किवदन्ती श्रूयते । तदत्राऽपि प्रातरवस्थानं भय हेतुकमित्यालोच्य यथा वसरकार्य मारभ्यता' । तच्छ्रुत्वा कूर्म स्सभयमाह-जलाशयान्तर गच्छामि' । काकमृगावुक्तवन्तौ- 'एवमस्तु' । ततो हिरण्यको विहस्याह----‘जलाशयान्तरे प्राप्ते, मन्थरस्यकुशलं । स्थले गच्छतः क. प्रतीकारः । सखे लघुपतनक, अनेनोपदेशेन तथा भवितव्य । स्वयं वीक्ष्ययथावध्वापीडितं कुचकुमल । वणिक् पुत्रोऽभवदुःखी त्वं तथैवभविष्यसि ॥ तऊचुः----'कथमेतत् ' । हिरण्यकः कथयति ।- ·३० हितोपदेशे || कथा ७॥ -*- अस्ति कान्यकुब्जविपये वीरसेनोनामराजा । तेन वीरपुरनाम्नि नगरे तुगवलोनाम राजपुत्रो भोगपति कृतः। सचमहाधनस्तरुण एकदा स्वनगरे भ्राम्यन्नति प्रौढयौवना लावण्यवतीनाम वणिक्- पुत्रवधूमालोकयामास । ततस्स्वहर्म्य गत्वा स्मराकुलमति स्तस्याः कृते दूती प्रेषितवान् । सापि लावण्यवती तदवलोकनक्षणात्प्रभृति स्मरशरप्रहार जर्जरितहृदया तदेक चित्ताऽभवत् । अथ दूतीवचन श्रुत्वा लावण्यवत्युवाच -'अह पतिव्रता । कथमेतस्मिन्नधर्मे पति लंघने प्रवर्ते । ततो यद्यदादिशति मे प्राणेश्वर स्तदेवाहमविचा- रित करोमि' । दूत्योक्त—'अपि सत्यमेतत् ' । लावण्यवत्युवाच ___-'ध्रुव सत्यमेतत्' । ततो दूतिकयागत्वा तत्तत्सर्व तुङ्गबलस्याने निवेदित । तच्छ्रुत्वा तुझबलोऽब्रवीत्— 'स्वामिनानीयसमर्पयि- तव्येति कथमेतच्छक्य' । कुट्टिन्याह--' उपायः क्रियता । तथाचोक्त ।- उपायेनहियच्छक्य नतच्छक्यं पराक्रमैः । सृगालेन हतोहस्ती गच्छता पङ्कवर्त्मना' ॥ राजपुत्रः पृच्छति-'कथमेतत् ' । सा कथयति ।- ·मित्रलाभः । ३१ १ ॥ कथा ॥ अस्ति ब्रह्मारण्ये कर्पूरतिलकोनाम हस्ती । तमवलोक्य सर्वे सृगालाश्चिन्तयन्तिस्म-~-' यद्ययं केनाप्युपायेन म्रियते, तदास्माक मेतद्देहेन मासचतुष्टयस्य भोजनं भविष्यति' । तत्रैकेन वृद्ध सृगा- लेन प्रतिज्ञात-----'मया बुद्धिप्रभावादस्य मरण साधयितव्यं' । अ- नन्तर सवञ्चक कर्पूरतिलकसमीप गत्वा साष्टाङ्गपातंप्रणम्योवाच- 'देव, दृष्टिप्रसाद कुरु' । हस्तीब्रूते—'कस्त्व । कुतस्समायातः' । सोऽवदत्-'जबुकोऽह । सर्वैर्वनवासिभिः पशुभिर्मिलित्वा भव त्सकाशं प्रस्थापितः । यद्विनाराज्ञाऽवस्थातुं नयुक्त तदत्राटवी राज्ये भिषेक्तु भवान् सर्वस्वामिगुणोपेतो निरूपित. । तद्यथा लग्नवेला नचलति तथा कृत्वा सत्वरमागम्यतां देवेन' । इत्युक्त्वोत्थाय चलितः । ततोऽसौराज्यलोभाकृष्टः कर्पूरतिलकस्सृगालवर्ल्सना धावन्महापके निपतितः । ततस्तेन हस्तिनोक्त—'सखे सृगाल, किमधुनाविधेय । पंके निपतितोह म्रिये । परावृत्य पश्य' । सृगा- लेन विहस्योक्त-'देव मम पुज्छकावलबन कृत्वोत्तिष्ठ । यन्म- द्विधस्य वचसि त्वया प्रत्ययः कृतस्तदनुभूयता मशरणं दुःखं'। ततो महापके निमग्नो हस्ती सृगालैक्षितः । अतोऽहं ब्रवीमि- उपायेनहियच्छक्य' इत्यादि ।

·३२ हितोपदेशे ततः कुट्टिन्युपदेशेन त चारुदत्तनामानं वणिक् पुत्र स राज- पुत्रस्सेवकचकार । ततोऽसौ तेन सर्वविश्वास कार्येषु नियोजितः । एकदा तेन राजपुत्रेण स्नातानुलिप्तेन कनकरत्नालकार धारिणा प्रोक्त- 'अद्यारभ्यमासमेकं गौरीव्रत कर्त्तव्यं । तदत्र प्रतिरात्र- मेकांकुलीना युवतीमानीय समर्पय । सामयायथोचितेन विधिना पूजयितव्या' । ततस्सचारुदत्तस्तथाविधांनवयुवतीमानीय समर्प- यति । पश्चात् प्रच्छन्नस्सन् किमयं करोतीति निरूपयति । सच तुङ्गबलस्तायुवतीमस्पृशन्नेव दूराद्वस्त्रालङ्कारगन्धचन्दनैस्सपूज्य रक्षकं दत्वा प्रस्थापयति । अथ वणिक्पुत्रेण तदृष्ट्वोपजात विश्वा- सेन लोभाकृष्टमनसास्ववधूावण्यवती समानीय समर्पिता । सच तुड्गबलस्ता हृदयप्रियां लावण्यवती विज्ञाय ससभ्रममुत्थाय निर्भर- मालिग्य निमीलिताक्षः पर्यके तयासह विललास । तदालोक्य वणिक् पुत्रश्चित्रलिखित इवेतिकर्त्तव्यतामूढः परं विषादमुपगतः । अतोऽहं ब्रवीमि स्वयं वीक्ष्य' इत्यादि । तद्धितवचनमवधीर्य महताभयेन विमुग्ध इव त जलाशय- मुत्सृज्य मंथरश्वलितः । तेऽपिहिरण्यकादयः स्नेहादनिष्टमाशङ्क- माना मंथरमनुगच्छन्ति । ततः स्थले गच्छन् केनापि व्याधेन ·मित्रलाभः । ३३ काननं पर्यटता मथरः प्राप्तः । प्राप्यत गृहीत्वोत्थाय धनपिबद्धा भ्रमन् क्लेशात् क्षुप्तिपासाकुल. स्वगृहाभिमुख चलित । अथ मृग वायस मूषिकाः परं विषाद गच्छन्तश्तमनुजग्मु । ततो हिरण्यको विलपति एकस्य दुःखार्णवस्य पारमप्राप्नवत एव ममापर श्शोकाब्धिरासन्नः। पुसा सहजे मित्रे यावती प्रीतिस्तावतीनमातार, पितरि, सो दर्ये, पुत्रे, भार्याया वा जायते। कदाकथवा मान्मत्रमापदो निवर्तेत । समृद्धिकाले द्रव्याभिलापयामिलन्त अनेकेसुहृदस्सन्ति परन्तु यस्सुखदु खयोस्सह भवति तादृक् सुहृदुर्लभ. । सुहृ- दां तत्वनिकषग्रावाविपदेव' । इति बहुविलप्य हिरण्यकश्चित्राङ्ग लघुपतनकावाह-यावदयव्याधो वनान्ननिस्सरति तावन्मथरं मोचयितु यत्न. क्रियता'। तावूचतुः * सत्वर कार्यमुन्यता'। हिरण्यको ब्रूते--'चित्राङ्गो जलसमीपं गत्वा मृतमिवात्मान दर्श- यतु । काकश्चतस्यो परिस्थित्वाचञ्च्चा किमपिलिखतु । नूनमनेन- लुब्धकेन तत्र कच्छप परित्यज्य मृगमासार्थिना सत्वरं गन्तव्य । ततोऽह मन्धरस्य बन्धन छेत्स्यामि । सन्निहिते लुब्धके भवद्भया पलायितव्य' । चित्राङ्गलघुपतनकाभ्या शीघ्र गत्वा तथाऽनुष्टिते सति, सव्याधरश्रान्तः पानीय पीत्वा तरोरधस्तादुपविष्ट स्तथा विध मृगमपश्यत् । ततः कर्तरिंकामादाय प्रहृष्टमना मृगान्तिक 5

·हितोपदेशे
.
चलित । तत्रान्तरे हिरण्यकेनागत्य मन्थरस्य बन्धन च्छिन्न । स
कूर्मस्सत्वर जलाशय प्रविवेश । स मृग आसन्न त व्याध विलो-
क्योत्थाय पलायितः । प्रत्यावृत्य लुब्धको यावत्तरुतलमायाति ता-
वत् कूर्ममपश्यन्नचिन्तयत्-
उचितमेवैतन्ममासमीक्ष्यकारिणः,
योहकरस्थ ध्रुव त्यक्त्वा दूरस्थस्याध्रुवस्य सपादनार्थ प्रयत्नमकरव
ततोऽसौस्वकर्म वशान्निराश कटक प्रविष्ट । मन्थरादयस्सर्वे
मुक्तापदस्स्वस्थान गत्वा यथा सुखमास्थिता । अतोह ब्रवीमि-
असाधनावित्तहीना' इत्यादि ।
अथ राजपुत्रैस्सानन्दमुक्त-'सर्व श्रुतवन्तस्सुखिनोवयं । सिद्ध
नस्समीहित' । विष्णुशर्मोवाच
एतावता भवतामाभिलाषित
सपन्न । अपरमपीदमस्तु ।
मित्र प्राप्नुतसज्जना जनपदैर्लक्ष्मी स्समालव्यतां
भूपाला परिपालयन्तु वसुधां शश्वत् स्वथर्मेस्थिता ।
आस्ता मानसतुष्टये सुकृतिना नीतिनवो ढेवव
कल्याण कुरुता जनस्य भगवाश्चन्द्रार्ध चूडामणि' ॥
॥ इति मित्रलाभस्समाप्तः ॥
- (*):-

·॥ अथ श्रीरामोदत. ॥
श्रीपति प्रणिपत्याह श्रीवत्साकितवक्षस ।
श्रीरामोदतमाख्यास्ये श्रीवाल्मीकिप्रकीर्तित ॥ १ ॥
पुरा विश्रवसः पुत्रो रावणो नाम राक्षस. ।
आसीदस्यानुजौ चास्ता कुभकर्णबिभीषणौ ॥ २ ॥
ते तु तीव्रण तपसा प्रत्यक्षीकृत्य वेधस ।
वबिरे च वरानिष्टानस्मादाश्रितवत्सलात् ॥ ३ ॥
रावणो मानुपादन्यैरवध्यत्व तथाऽनुज. ।
निर्देवत्वेच्छया निद्रा कुभकर्णोऽवृणीत च ॥ ४ ॥
विभीषणो विष्णुभक्ति वत्रे सत्त्वगुणान्वितः ।
तेभ्य एतान्वरान् दत्वा तत्रैवातर्दधेप्रभुः ॥ ५ ॥
रावणस्तु ततो गत्वा रणे जित्वा धनाधिप ।
लकापुरी पुष्पक च हृत्वा तत्रावसत्सुखं ॥ ६ ॥
यातुधानास्ततस्सर्वे रसातलनिवासिनः ।
दशानन समाश्रित्य लकाया सुखमावसन् ॥ ७ ॥

·रामोदन्त ।
मडोदरी मयसुता
परिणीय दशानन ।
तस्यामुत्पाढयामास मेघनादाय सुत ॥ ८ ॥
रसा रसातल चैव विजित्य स तु रावण. ।
लोकानाक्रमयन् सर्वा जहार च विलासिनी. ॥ ९ ॥
टूपयन्वैदिक कर्म द्विजानर्दयति स्म स. ।
आत्मजेन ततो युद्धे वासव चाप्यपीडयत् ॥ १० ॥
तदीयतरुरत्नानि पुनरानाय्य किकरै. ।
स्थापयित्वा तु लकायामवसच्च चिराय स ॥ ११ ॥
ततस्तस्मिन्नवसरे विधातार दिवौकसः ।
उपगम्योचिरे सर्व रावणस्य विचेष्टित ॥ १२ ॥
तढाकर्ण्य सुरैस्साक प्राप्य दुग्धोदधेस्तट ।
तुष्टाव च हृषीकेश विधाता विविधै स्तवैः ॥ १३ ॥
आविर्भूयाथ दैत्यारिः पप्रच्छ च पितामह ।
किमर्थमागतोसि त्व साक देवगणैरिति ॥ १४ ॥
ततो दशाननात्पीडामजस्तस्मै न्यवेदयत् ।
तच्छ्रुत्वोवाच धातार हर्षयन् विष्टरश्रवाः ॥ १५ ॥
'अल भयेनात्मयोने गच्छ देवगणैस्सह ।
अह दाशरथि त्वा हनिष्यमि दशाननं ॥ १६ ॥

·रामोदन्त ।
आत्माशैश्च सुरास्सर्वे भूमौ वानररूपिण ।
जायरन्मम साहाय्य कर्तुं रावणनिग्रहे' ॥ १७ ॥
एवमुक्त्वा विधातार तत्रैवातर्दधे प्रभु ।
पद्मयोनिस्तु गीर्वाणैस्सम प्रायात्प्रहृष्टधी. ॥ १८ ॥
अजीजनत्ततश्शक्रो वालिनं नाम वानर ।
सुग्रीवमपि माताडो हनूमतं च मारुतः ।। १९ ।।
पुरैव जनयामास जाबवत च पद्मजः ।
एवमन्ये च विबुधा कपीनजनयन्बहून् ॥ २० ॥
ततो वानरसघाना वाली परिवृढोऽभवत् ।
अमीभिरखिलैस्साक किष्किधामध्युवास च ॥ २१ ॥
आसीदशरथो नाम सूर्यवशेथ पार्थिव ।
भार्यास्तिस्रोपि लब्ध्वाऽसौ तासु लेभे न सतति ॥ २२ ॥
ततस्सुमत्रवचनादृश्यशृंगं स भूपतिः ।
आनीय पुत्रकामेष्टिमारेभे सपुरोहितः ॥ २३ ॥
अथाग्नेरुत्थित कश्विद्गृहीत्वा पायस चरु ।
एतत्प्राशय पत्नीस्त्वमित्युक्त्वाऽदान्नृपायस ॥२४॥
तगृहीत्वा तदैवासौ पत्नी प्राशयदुत्सुकः ।
ताश्च तत्प्राशनादेव नृपाद्गर्भमधारयन् ॥ २५ ॥

·३८
गमोदन्तः ।
ते
पूर्णे कालेथ कौसल्या सज्जनाभोजभास्कर ।
अजीजनद्रामचद्र कैकेयी भरत तथा ॥ २६ ॥
ततो लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्राऽजीजनत्सुतौ ।
अकारयत्पिता तेषा जातकर्मादिक द्विजै. ॥ २७ ॥
ततो ववृधिरेऽन्योन्य स्निग्धाश्चत्वार एव
सकलासु च विद्यासु नैपुण्यमभिलेभिरे ॥ २८ ॥
ततः कदाचिदागत्य विश्वामित्रो महामुनि ।
ययाचे यज्ञरक्षार्थ राम शक्तिधरोपम ॥ २९ ॥
वसिष्ठवचनाद्राम लक्ष्मणेन समन्वित ।
कृच्छ्रेण नृपतिस्तस्य कौशिकस्य करे ददौ ॥ ३० ॥
तौ गृहीत्वा ततो गच्छन्बलामतिबला तथा ।
अस्त्राणि च समग्राणि ताभ्यामुपदिदेश स. ॥ ३१ ॥
गच्छन् सहानुजो राम कौशिकेन प्रचोदितः ।
ताटकामवधीद्धीमान् लोकपीडनतत्परा ॥ ३२ ॥
ततस्सिद्धाश्रम प्राप्य कौशिकस्सहराघवः ।
अध्वर च समारेभे राक्षसाश्च समागमन् ॥ ३३ ॥
राघवस्तु ततोऽस्त्रेण क्षित्प्वा मारीचमर्णवे ।
सुबाहुप्रमुखान्हत्वा यज्ञ चापालयन्मुने. ॥ ३४ ॥

·रामोदन्त ।
३९
कौशिकेन ततो रामो नीयमानस्सहानुजः ।
अहल्याशापनिर्मोक्ष कृत्वा सप्राप मैथिलम् ॥ ३५ ॥
जनकेनार्चितो राम कौशिकेन प्रचोदित ।
सीतानिमित्तमानीत बभज धनुरैश्वर ॥ ३६ ॥
ततो दशरथ दूतैरानाय्य मिथिलाधिप ।
रामादिभ्यस्ततस्तेभ्य सीताद्या कन्यका ददौ ॥ ३७॥
ततो गुरुनियोगेन कृतोद्वाहस्सहानुजः ।
राघवो निर्ययौ तेन जनकेनोरुमानितः ॥ ३८ ॥
तदाकर्ण्य धनुर्भगमायात रोपभीपण ।
विजित्य भार्गव राममयोध्या प्राप राघवः ॥ ३९ ॥
ततस्सर्वजनानद कुर्वाणश्चेष्टितैस्स्वकै ।
तामध्युवासकाकुत्स्थस्सीतया सहितस्सुख ॥ ४० ॥
॥ इति बालकाण्डरसमाप्त. ॥
एतस्मिन्नतरे गेह मातुलस्य युधाजित. ।
प्रययौ भरतः प्रीतश्शत्रुघ्नेन समन्वित ॥ १ ॥
तत प्रकृतिभिस्साक मत्रयित्वा स भूपतिः ।
अभिषेकाय रामस्य समारेभे मुदान्वित ॥२॥

·४०
रामोदन्त.।
कैकेयी तु महीपाल मथरादूपिताशया ।
वरद्वयं पुरा दत्त ययाचे सत्यसगर ॥ ३ ॥
वनवासाय रामस्य राज्याप्त्यै भरतस्य च ।
तस्या वरद्वय कृन्छ्रमनुजज्ञे महीपति ॥ ४ ॥
राम तदैव कैकेयी वनवासाय चादिशत् ।
अनुज्ञाप्य गुरून्सर्वान्निर्ययौ च वनाय स ॥५॥
दृष्ट्वा त निर्गतं सीता लक्ष्मणश्वानुजग्मतु. ।
सत्यज्य स्वगृहान् सर्वे पौराश्चानुययुद्धुत ॥ ६ ॥
वचायित्वा कृशान्पौरान्निद्राणान्निशि राघव. ।
वाह्यमान सुमत्रेण रथमारुह्य चागमत् ॥ ७ ॥
शृगिबेरपुर गत्वा गगाकूलेऽथ राघव ।
गुहेन सत्कृतस्तत्र निशामेकामुवास च ॥ ८ ॥
साराथ सन्निमत्र्यासौ सीतालक्ष्मणसयुतः ।
गुहेनानीतया नावा सततार च जाह्नवीं ॥९॥
भरद्वाजमुनि प्राप्य तं नत्वा तेन सत्कृत. ।
राघवस्तस्य निर्देशाच्चित्रकूटेऽवसत्सुख ॥ १० ॥
अयोध्या तु ततो गत्वा सुमत्रश्शोकविह्वल ।
राज्ञे न्यवेदयत्सव, रावतस्य विचेष्टित ॥ ११ ॥

·रामोदन्त.। ४१ तदाकर्ण्य सुमत्रोक्तं राजा दुःखविमूढधी. । रामरामेति विलपन् देहत्यक्त्वा दिवं ययौ ॥ १२ ॥ मंत्रिणस्तु वसिष्ठोक्या देह सरक्ष्य भूपते । दूतैस्तमानयामासुर्भरत मातुलालयात् ॥ १३ ॥ भरतस्तु मृत श्रुत्वा पितर केकयीगिरा । संस्कारादि चकारास्य यथाविधि सहानुजः ॥ १४ ॥ अमात्यैश्चोद्यमानोऽपि राज्याय भरतस्तदा । वनायैव ययौ राममानेतुं नागरैस्सह ॥ १५ ॥ स गत्वा चित्रकूटस्थं राम चीरजटाधर । ययाचे रक्षितु राज्यं बसिष्ठाद्यैर्द्विजैस्सह ॥ १६ ॥ 'चतुर्दश समा नीत्वा पुनरेष्याम्यह पुरी' । इत्युक्त्वा पादुके दत्वा त राम प्रत्ययापयत् ॥ १७ ॥ गृहीत्वा पादुके तस्माद्भरतो दीनमानसः । नदिग्रामे स्थितस्ताभ्या ररक्ष च वसुधरा ॥ १८ ॥ राघवस्तु गिरेस्तस्माद्गत्वात्रि समवदत । तत्पत्नी तु तदा सीतां भूषणैस्स्वैरभूषयत् ॥ १९ ॥ उषित्वा त निशामेकामाश्रमे तस्य राघव. । विवेश दडकारण्यं सीतालक्ष्मणसयुत. ॥ २० ॥ ॥ इत्ययोध्याकाण्डरसपूर्ण. ॥ 6

·No text on this page.

·NOTES ON PROSE.
>
P 1 L 1 हितोपदेशः - Beneficial advice'
P 1. L 2 DEFETTI. Introduction'
P 1 L 3 qraft. The Navel' TFH is the
more usual form
P 1. L 3. ATHIGE. “A lotus' Lit "Growing
in a lake
Pi L4 H This is meaningless'
P. 1. L 4 विभुः. Mighty' An Adj
P 1 L 4 प्रतियुगं. * In every age of the world'
qa=Every' The Yugas are four, namely ha,
and कलि.
P 1 L 5 eienaat. 'Is born' Lit ‘Makes
appearance 34fd. From I 'to go with 59.
P. 1. L. 5 This must be taken along with
य that precedes परः
त्रेता, द्वापर,

·2 P 1 L š Horarfrauta:. Pervading, as Antarvámı, through the creations of all the fourteen woulds 76, a sage P1 L 6 a. “A lord' Pi L 6 aralarit. ' A forest near Gokula, a favourite place of residence with Krishna' बृन्दावन is the more usual form P1 LT Atel. “An undertaking' P1 L 7 Serifè.. "God Siva' P 1 L 8 51ECI. "The river Ganges. So called because she is regarded as the daughter of The Ganges, when brought down from heaven by the austerities of Bhagiratha, a king of the solar race, was forced to flow over the earth to follow him to the lower regions In its course it inundated the sacuficialground of Jahnų, who was performing a sacrifice Thereupon he giew angry and drank up its waters But on the entreaty of the gods and sages, and particularly of Bhagiratha, Jahnu let those waters out through his eais The river is therefore regarded as his daughter

·3
6
A digit
2
P 1 28 फेनलेखा. A line of foam'
P 1 L 8 TOT
P 1 L 9 Byta. आसीत्=there was'
Lit
There is
An instance of Historic Present
Wherever the present' is used instead of the
past,' we must take it as 'the Historic Present'
P1 L 9 Hrſtreî. The Ganges' So called
because she was brought down from heaven by
the austerities of Bhagiratha
P 1 L. 9 EYE. 'Modern Patna'
P 1 L 9 सर्वस्वामिगुणोपेत. — Possessed of all
the qualities that are necessary for a master
उपेत. P P of इ with उप.
P 1 L 10 fa:. All compounds ending in
पति such as नरपति, भूपति are declined like हरि;
while qia, when taken separately, is declined as
follows
-N पतिः,
Acc. पात, Ins पत्या, Dat पत्ये,
Ab पत्युः, Gen पत्युः, L पत्यौ.
P 1 L 11. hal. 'A couple of verses.'
P 1 L 12 gitarti, “A hidden thing' Lit 'A
>

·1 thing lying beyond the range of vision' P 2 L. 2 ESTRATTI Abundance of wealth.' P 2 L 2 97709. 'Lordship.' Lit “The state of being a lord 're is a Taddhita suffix denoting state or condition P 2 L 2 Beallarat. Ignorance? Lit The state of being ignorant' af is another Taddhita suffix denoting state or condition' P 2 L 3 7824. 'A collection of four P 2 L 4 STATUTARITET:. “Those by whom the Sastras were not studied' P 2 L 4 JEHOFOTIH:. Going out of the path P 2 L 5 TERIET. Not studying the Såstras? P 2 L 5 ga. "Sad' P P of fast with 36. P 2 L 6 Tur. Blind' P 2 L 6 Tef:. - Use 'Learn the other meanings P 2 L 7, a. Are better? An adverb used as a verb 6

·5
.
,
P 2 19 उन्नीयते. 'Is exalted '
P2 L 10 वन्ध्या
• Ballen'
P2 L 10 उच्चार Excrement'
P 2 L 11 37701HGCT, Not born in a noble
family'
P 2 L 11 Parejot. There is a double meaning
of गुण गुणः (1) 'virtue, menit ,' (2) — String
P 2 L 11 शुद्धवश , There is a pun upon वश.
वंश (1) — Family ,' (2) • Bamboo'
P2L 12 पशु A Deast'
P 2 L 15 75476. Are settled'
P 3 L 1. STETH .Not able,
P3 L1 आलस्यवचन. Idle talk'
P 3 L 2 3E11TT:, Effout'
P3 L2 दैव. ' Fortune, fate'
P3 L2 करणीय, “ Fit to be done' अनीय 15
the Potential participle termination
There are
three ways in which potential participles aie
formed in Sanskrit -by (1) तव्य, (2) अनीय,
(3) य , as कर्तव्य, करणीय and कार्य.
"
.

·6 6 2 > P 3 L 4 GHAT. Other birth? अन्तरं. Other Cf देशान्तर, ग्रामान्तरं. P 3 L 5 4764. Effort? P 3 L 6 34fcrc:. 'Pial’ P 3 L 6 372-396T Food' P 3 L 7 37175978. Good or noble bith' P 3 L 93757 Not getting old' P 3 L 9 377T 6 Having no death P 3 L 10 Trri. Greater 'Feminine comparative of गुरु P 3 L 12 99:. ·Modesty' P 3 L 13 jaar. “Worthiness, merit.' P 3 L 14 Notice the successive arrangement of causes and effects in lines 12 to 14 P 3 L 15 TOSTEHT. A conclave of Pandits' P 4 L 1 FLIBETTET. Politics, science of polity' P 4 L 1 gaffen. gasten. - Second birth P 4. L 1 Trat. Interval' P4 L 2. महापण्डितः. महत् becomes महा in 6 > ·7 6 Kain and Bahu-Compounds P 4 L 6 काच • Glass' मारकती. — Pertaining to HETI (emerald), yra:. 'Lustre' P 4 L 7 373AT 'I stone' P 4 L 8 qu.. 'caste' P 4 L 10 Hraqaghlut you alone ale an authority, 2 e do as you please' P 4 L 11 FAITH. Gare' P 4 L 12 sta 'Is ended ’ An adv laung the sense of a verb P 5 L1 ANH. 'Acquisition of friends' P 5 L 3 ghairah By way of intioduction' P 5 L 4. द्यूत. Gambling' Fata Sleep P 5 L 5 Asic:. - Diversion' fall. Beautiful' P 5 L. 10 forening maqomaat. Like the crow, the rat, the tortoise and the deer' This ieading is found in some manuscript copies and is quite 2 ·8 consistent with the order of the stories related in मित्रलाभ. अञ्जसा. Quickly P 5 L 12 Tretotas. A cotton-tiee' P 5 L 13 feetc. From the countiies in different qual ters' अवसन्नायारात्रौ. 37977ral. When night had closed, night having closed P 5 L 14 TESTTO.. The western mountain where the Sun and the moon are supposed to set in the evening कुमुदिनीनायकः. The lord of the white water-lily' चन्द्रमास अस्ता. लबिनि. An instance of the Loc Abs Cons. P 6 L 1 tot God of death P 6 L 2 oua "A hunter P 6 L 3 BEGRAT. “An evil' P. 6 L 4 AGATUFÀT. In the direction in which he went' Lit By way of following him' तण्डुलकणा ' Particles of ince P. 6 L 5 . A net' P. 6 L 6 कपोतराजः. राजन् becomes राज. at the end of Tat-Comp. 2 ·9 P 6 L 8. ET Covetous afiel' gia. -Towards P 6 L 10 37FATA HP Tot. We should become? P 6 L 11 ककण. A biacelet P 6 L 12 19:. ' A travelle, 2 7 P 6 L 15 FIICT That has bathel' P 7 L 2 T A tiaveller P 7 L 3 BTTCHARGE. "Danger to life' qarat:. An attempt P 7 L 4 EZO Halà. “Causes' death' P 7 L 5 37TTISGATT. Who has not risked his life’ Lit · Who has not ascended the danger P 7 L 8 ARTE Of murderous nature' P 7 L 10 GRTT Wife' This word is always Mas and always Pl Cf TIET, ZIGT etc P 7 L 11 grqatiſch aag. Observe the idiomatic use of चर् after धर्म. P_7_L 11. चरतुभवान् The pronoun भवत् + Your honour, requires a verb in the 3rd person > ·10 > 7 6 9 P 7 L 13 1:. “Worthy of far a:. Restraint of the mind P 7 L 14 agafof:. A collection of four P 7 L 15 Chief. “For show. An Adv P 7 L 16 T. because' An adverb यस्मै कस्मैचित्. The base is यत् किचित्. P 7. L. 17 1999r . Popular saying P 7 L 18 cm algumas: People are blind followeis' Mark the Sanskrit saying P8 Li Hohlrats. 'A desert' P8 L 2 qurd. “Suffering from hunger QUOTT -Life' always Pl. PS L 4 318.. “A lump of earth B 8 L 6 7. 'A rich man A rich man' AT 'Do not A prohibitive Adv, usually joined with the Imperative P8 L 7 sata. “Poor P. 8 L 8. marec When 'Correlatives P8 L 9 Ta. 'Confiding, believing? P 8 L 10 TIT. "To run away.' Inf of 2 7 ·11 6 > 377 to go' with TTT changed into 925T P8 L 13 ETHETTET. Moral science' P8 L 14 afett:. ' Animals having claws as weapons P 8 L 15 LUT:. 'Animals having hoins as weapons P8 L 16 4. Because 'An Adv P 8 L 17 54191&n. Kılled.' P9 L 1 सर्वथा. By all means P9 L 2 fat. - Change' P9 L 3 BTT Interjection showing pain or anger P 9. L 5 Toilet Beset with dangers P 9 L 6 जीवितव्यम्. The subject नरेण is understood P9 L 7. Buried. “Very envious ? P 9 L 9 मायास्वर्णमृग लुब्धस्य रामस्य. The allusion is to the Ramayana A demon called Maricha, the son of Sunda and Tataka, assumed the form of a golden deer and thus enticed Rama to a considerable distance from his wife Sita. This 'Ah'. 7

·12
6
offered Ravana a good opportunity to carry her
ofr
P9 L 11 अवलबित. Caught'
P9 L 13 d. Fault' FETT · The portion
of the leg between the ankle and the knee :
विधेयः. ' A servant
P9 L 14 247. ' Entangled in danger'
P9 L 15 विस्मय Bewildei ment'
कापुरुषः.
“A bad man' The piefix meaning 'bad' takes
the form of fl when followed by the word 969
P9 L 17 प्रकृतिसिद्ध. Natural'
P9 L 18 प्रतीकारः. ' Remedy
किबहुना. 'In
short' समवाय 'A collection'
P 10 L1 TOT A rope
P 10 L 3 ganha afirmat. Becoming of one
mind, 2 e , unaniinously'
P I0 L 6 तेषु चक्षुर्विपयाति क्रान्तेषु. “When they
had gone beyond the range of vision
P 10 L 10 fare fortura:
For the purpose
of gáining the object'
2
6
3

·13 6 P 10 L 11 Tosch The modern Gandak, a tributary of the Ganges' P 10 L 12 Paat A hole' P10 L 14 34991a. “Descent, alighting 4914ha: "Trembling through fear' P 10 L 16 PETAFITI Having recognized P 11 L 1 Tint Existing previously, 2 e, previous P 11. L 3 Ajha. Do not, do not (speak) thus' The repetition of HT shows “impatience on the part of the speaker TFT A coid' P 11 L 6 यावन्नत्रुट्यन्ति तावत् . Before (they) are broken' 417161 is translated by "before P 11 L 7 yleep. As far as it lies in my power tra a preposition, means till' and governs Try in the objective case P 11 L 9 saat arra teta One should protect one's wife at the sacrifice of wealth" P 11. L. 10. gracef:. “Any one of the four principal objects of human life, 1 e., EF, steri, 7 > ·14. > cause काम', and मोक्ष.' निदानभूत. — Becoming the first gar Instrumental Sing of the present paiticiple of ET P 11 L 16 SATERUT ‘Not ordinary, speial' ada. “Wages > 7 P 12 L 1 goleia. Hoi ripilated, with his hair standing erect P 12 L 2 ani. Kindness' TRT. A collection of three worlds, namely, fÀ, STATET and स्वर्ग. P 12 L 5 373TTET AFSSO Deep water P. 12 L 6 BaH4/77997. Very teruable P 12 L 7 Artesalg. Fate is powerful' P 12 L 8 3plfaezi. · Hospitality.' P 12 L 9 fett. - Retinue' P 12 L 12 Haît. 'Friedship’ #54 'Friedship' मित्रस्य भाव इति उभयत्रापि विग्रहः P 12 L. 15 @na. Adverse P. 12 L 18 or ata. Note Othe blative 7 7 ·15 case 2 > 7 In the case of words meaning "fear' protection from danger, the source of fear or danger' is put in the Abl case P 13 L 3 37709. ' A great forest P 13 L 4 EZTETS. With the limbs healthy and fat! P 13 L 6 gefect." Delicious, sweet? P 13 L 12 HUICHIEST. 'Encircled by rays P 13 L 13 Fers. Old friend' Distinguish मित्रं fiom मित्रः. P 13 L 16. 37TT'A guest P 14 L 2 TET * An eagle' P. 14 L 6 DICT. A hollow दैवदुर्विपाकः. 'Adverseness of fate P 14 L 9 TETO “A young one' P 14 L 10. कोलाहलः. * An uproar P 14 L 12 EVENTH “Alas! I am undone P 14 L 13 347779TITASİ 'Till danger occurs P 15 L 5 TETT Conduct P 15. L 7. ब्रह्मचारी. • One contemplating upon the supreme Being' 3 > 7 + 7 ·16 6 P 15 L 8 FESTTATT'A kind of religious vow observed in expiation of sins P 15 L 11 FETT Ready 'TEXT A householder P 15 L 12 e-agtIf-then 'Cor-relatives P 15 L 17 afatit. One having no worldly passions and ties' P 15 L 18 3707791ha. Practised ' विवदमान. · Disagreeing' P 16 L 1 VIEHITTÄIE. Abstinence from cruelty is a great virtue Rechizi. · Agreement P 16 L 4 qaligt. "The wretched belly' CHET - burnt' is used as a term of contempt. P 16 L7 FEAT. Search' Lit Desire to know' P 16 L 9 Tatanea. “Searching? P 16 L 15 JTITE. - More and more’Ady. P 16 L 16 True The castor-oil plant’ P 16 L 17 TOTT Consideration उदारच fia. Of noble Character. >

·17
P 17 L 1 TITTIT. Reply on reply
P 17 L 2 सर्वैः सुखिभिः स्थीयता. 'Let us all be
happy'
P 17 L 5 Gud. “Secretly' FRI. Coin'
I. 1 field
P 17. L 6 EAQ. When it was done
2
SO'
6
P 17 I 9 qrigard. For the Abl see note
on P 12 L 18 (116744. Mark the Abl. case
Words meaning other than' such as 34777, 9 and
şat, govern the Ablative case
P. 17 L 10 79egara. Fraudulent scheme'
P 17, L 11 SHTET Being cut to pieces?
P 17 L 13 3&lha. "Glad'
P. 17 L 18 FAIRE 'A sinew' भट्टारकवार 4
Sunday'
P. 18 L 8 gapiraat. Invariably' Adv
P 18 L 9 TAR "One whose life time is at
an end' OTTET. “Behind the back
P 18 L 12 37TTE Innocent'
7

·1S
P 18 L 15 tullahi WC. In the case of
gnats, the expression means they make noise
in the ear', in the case of the wicked, it means
'they say something in the eai.
P 18 L 16 oci. A weak point,
also a hole,
P 19 L 2 3743 Blossomed'
P 19 L 8 TSF Sufficient'
P 19 L 9 E, A lower animal
P 19 L 10 795. Unsteady
P. 19 L 14 तदन्त. तत् refers to शत्रु and भार्या.
P 19 L 15 yag CaramureT. 'Indifference
to the happiness and misery' Griqua. “Mercy.'
P 19 L 18 सौहृद्य. Friendship’
P 20 L 2 3710TIRA. “Satisfied'
P 20 L 5 DIRITTT:. - The Story-telling
P20 L 8 FARIZ:. By excellent food'
P 20 L 11 hent.
Very difficult'
P 20 L 12. Fr, Other abode
P 20 L 10. 772889 “A tortoise' ETC..
Vituous
7

·19 P 20 L 18 START:. One versed in the Vedas P 21 L 1 Lift:. - Means of livelihood P 21 L 8. flor. The foremost, रत्नाकरः. The ocean P 21 L 11 391677. History' P 21 L 15 Ticar 1972T.. The abode of anchorities P 21 L 16 परिव्राट, An anchorite P. 22 L1 arta 1977. A peg projecting from a wall for hanging things upon P 22 L 4 STEFT. Shattered वंशखण्डः, A piece of bamboo' P. 22 L. 9 Sauna farrota Hiagoj. “There must be some reason' P 22 L 11 निर्दयं. — Closely P. 22 L 15 पश्चिमेवयासि. P 23 L2 मकरकेतोः विजय वैजयन्तीव, Who looked like the banner of victory of the god of love, i e, very beautiful' 7 ) In old age ·20 2 6 P 23 L 4 syiden richiestefar. That has forsaken the conduct of a family woman P 23 L. 5 371781. A collection' P 23 L 6 shefit. Variegated' gefch. ‘A cot P 23, L 7 SteT&TTTTTTT. That is come stealthily' P 23 L 8 darat. By that time' FTTT:. A paramour P 23 L 12 ans. “A spade' P 24 L 1 FECH aina. Becoming equal to other rats' P 24. L 4 FEC.. A bunch P 24 L 5 971347aci. 'Living by beggary' P 24 L 11 JE.. Perseverance P. 24 L 14 fleste.. Decision' P 24 L 15 sp. BetterCom of PT. P 24 L 17 7. The Bark of a tiee P 24 L 18 OT Is better' P 25 L 1 hengittı. Friendly intercourse > 7

·21
P 25 L 1 90897971. “A series of virtues'
P 25 L 3 BYFATTET:. “Too much hoarding.'
P 25 L 12 TETO. “Dwelling?
P 25 L 13. 37.5THIT. “Searching' The
correct form is अन्विष्यन् ; for इप् 4th Con] with
377 is Parasmaipada
P. 25 L 14 : “A hog.
P 26 L 1 SPICET:. “ The testicles
P 26 L 2 37977FEATT. Either of the word is
reclundant
P 26 L 3 34TERT. Seeking its prey'
P 26 L 5 qaziT. - Unexpectedly'
P 26L9 निश्चिचाय. Another form Is निश्चिकाय
बुभुक्षा. 'Hunger' निस्स्वादु. “ Tasteless
P 26 L 11 Tacita:, Deceased
P 26 L 17 JERTIFATHERII Tia Halà. - Who
learns the Sástras and acts up to them
P 27 L 3 TETT_TT. - As-So' Cor-relatives
370. Sufficient'
7

·22 P 27 L 4 GERTIARTE: “A peculiar state i e, a bad state? P 27 Lisiantaegagal. . Whethei livellhood will be available or not.' P 27 L 10 Haiqat. 'Intelligent' P 27 L 11 GET. A foreign country' P 27 L 13 ałata. “Slow? P 27 L 16 SET. Pertaining to a lion.' P 27 L 17 3737701AT The shade caused by clouds.' दीर्घकालोपभोग्य. • Enjoyable for a long time? P 28 L § 787917 Partisanship P 28 L 7 STETTCapable' P 28 L 14 47, Fall. Deer, you are welcome P 28 L 15 THTHTETIT ai. “Let the forest have a lord' P 29 L 1 fafcat United.' FILETATORTT Without any difference from your home' Adv. P 29 L 2 GOTH219759171. The shade of a 2 6

·23
>
7
2
9
tree (standing) near water
P 29 L 4 कदाचित् . ' Perhaps
P 29 L 6 ma 574071917UT. “In the course
of the business of conquerring the quarters
FART:. One whose army is encamped'
P 29 L. 7 aa Hiacoth. He will be
P 29 L 8 fagi.Report, rumour'
P 29 L 9 TETTATOP. The aetion suited to
the occasion
P 29 L 10 FOIETAT.' Another lake
P 29 L 14 CAT. “A bud
P. 30 L 1 Sforzenostia 44.. “The country of
Kanoj?
P 30 L 2 rya:. “A governor
P. 30. L 4 gaf. “A palace स्मराकुलमति..
Whose mind was troubled with love.'
P 30 L 5. hat. “For the sake of.' Adv qai.
A procuress
P 30 L 8 qraf. Disobeying the husband.
P 30 L 9 3719. Is used in asking questions.'
7
>

·24 7 P 30 L 12 gaat. “A bawd, a go-between P 31 L 2 fregion. They thought' The adv , being used with a verb in the present tense, confers upon it the sense of the past P. 31 L 3 adet. “A collection of four ' P 31 L 5 TENT1a. An adv . With a humble prostration of the eight limbs of the body The eight limbs aie —two hands, two feet, the breast, the head, and two eyes P 31 L 8 अवस्थातुयुक्त. Here अवस्थातु is the subject and thi, the predicate Whenever an adv. like ythiAlta etc , is used as a verb, the infinitive form of a root can be used as the subject as in English , as तत्रगन्तुनयुक्तं. P 31 L 9. FET_7241 “So—that 'yan, 'Appointed time? P 31 L 14 gasteni. A small tail' P 31 L 15 TETTUT Irremediable P 32 L 2 Harrasarachareftiüt. All confidential business 6 P ·25 P 32 L 3 FAINITISA. Who has first bathed and then besmeared himself with perfumes' P 32 L 4 HTH · For one month' glaciat. Every night' Adv P 32 L 11 FaHi. “Closely P 32 L 12 üsti. A cot' P 32 L 13 Faafstea 59. “As if drawn in a picture' ştat noual H. Wholly at a loss to do, perplexed पर . Great' P 32 L 15 73. “Greatly perplexed' P 33. L 2. Harrienes. Suffering from hunger and thirst' पिपासा. — Thurst ' स्वगृहाभिमुख. wards his house P 33 L 4 37917977 ge HH. “No sooner have I reached P 33 L 5. 37742:. Is come near' P 33, L. 6 HIGH:. “A brother boin from the same mother, P 33 L 9 Tralatan aura. “A touch-stone (to test) sincerity.' 6 TOv P

·26
>
2
P 33 L 13 : or 7. The beak’
P 33 L 14 calent tralog. The hunter will
go
P 33 L 17 orari. · Water.'
P 33 L 18 list. A
pair
of scissors
P. 34 L 4 37H1Q7 Salitat. One who does
inconsiderately.
P 34 L 5 Ta Certain
P 34 L 6 cm. -A house or dwelling
P 34 L 9 PA नस्समीहित. “Our object is
gained'
P. 34 L 12 FESTT:. Case of address gna.
May you obtain' The imperative has the sense
of the optative mood. All the other imperatives
in this stanza have the same force 97796.
country
P 34 L 13. Ta Ever, always ?
P 34 L. 14 alal. “A newly-married wife'
P 34 L 15 #fre FETAO: Sıva who has
the cresent of the moon as his crest?
7
GA

·NOTES ON POETRY
0.
TIÀTG-2... “Rama's history.'
P 35 Li sft:. Goddess Lakshimi' sfracet.
A mark or a curl of hair on the breast of Vishnu'
P 35 L 3 Brita:. Great Rama'sfr.is often
used as an honorific prefix to the names of deities
and eminent persons
P. 35 L 3 ITH • Named ' Adv
P 35 L 5 da. Fierce' qat:. God Brahma,
the Creator.'
P 35 L 6 3TTSTECHE, Kind towards his
dependents'
P 35 L 7 HIEAC:. For the Abl. see note
on P. 17 L 9
P 35 L 8 Gardeert. The desire of making
the world devoid of Davas
P 35 I, 9 anotifaq:. Good-natured
7
7

·28
P. 35 L 10 ca. He disappeared
P 35 L. 12 al. Modern Ceylon' 9848
Name of the aerial car of Kubera'
P 35 L 14 लकायामावसन्. Grammatically
speaking, til should be in the Acc case; for the
root 75 when preceded by the preposition 39,
अनु, अघि or आ, governs the Acc of that which
forms the place of residence
P 36. L 2 HEGG: “A name of Ravana's
son' So called because his infantile ciies were
like thunder
P 36. L 3 THT The earth' THIS.
THICO. The
world lower than the earth'
P. 36 L 4 PAST. A female
P 36 L 5 344. He harassed'
P 36 L. 6 34THFGAahylsya. He caused
his son to harass 2 e to conquer
Indra?
P 36 L 7 Tetails. The trees and the jewel'
The jewel is Fararhiot., and the trees are Arer.,
पारिजातकः, सन्तानः, कल्पवृक्षः and हरिचन्दनः,

·29 P 36. L 8 fazla. “For a long time' P 36 L. 9 Gala:. “Those that have heaven for their abode, ¿e gods.' P 36 L 11. CuaTara:. “The ocean of milk' P 36 L 13.99780 Asked 'The root is geske (9) This is one of many roots requiring two objects such as नी, याच् etc P 36 L 16 faltaT:. Name of Vishnu' P 36 L. 17 अलंभयेन. Enough of fear' When the adv 373 is used as a verb, the subject is in the Instr case Cf6395-fatalanit, P 37 L 6 ETHIT Name of a powerful monkey-chief who helped Rama greatly in his attempt to recover his lost Sîta Lit. One who has prominent cheek-bones P 37 L 9 Tag:. Master, lord' P 37 L 10 Performantayarn. For the Acc. see note on P 35 L 14 P 37. L 13 HHOST Dasaratha's charioteer P 37 L. 14 ESTÀI :. ' A sacrifice perform- 2 ·30 • A good 7 7 ed to obtain male issue' P 37 L 15 TTH015:. “An oblation in the form of पायस. पायस Is from पयस् 'milk' P 37 L 17 gen. Eagerly expecting P 38 L 1 FEADHISTHIEFT:. (4576 man' अभोजं. The lotus flower ' भास्कर The sun • As delighting to the good as the sun is to lotus flowers' P 38 L 29t. A daughter of the piince of the Kakayas, the youngest of the three wives of Dasaratha and the mother of Bharata P 38 L 5 facet. - Affectionate P 38 L 6 aquei. Skıll' P 38 L 7 Patha: Name of a celebrated sage' He was originally a Kshatriya and the king of Kanyakubja By severe penance he attained Brahminism. P 38 L 8 Temat:. 'Name of the god Subramaniya P 38 L 14 atcent A female fiend, daughter of Sukatu, wife of Sunda and mother of 2 ·7 Mâucha' She was killed by Rama for having disturbed the sacrificial uites of Viswamitra P 38 L15 FETTET With the two Raghavas, le Rama and Lakshmana' सराघव is another form P 38 L 16 and These show the simultaneous ctions of begining' and 'arriving Cf 'तेच प्रापुरुदन्वन्त बुबुधे चादिपूरुप P 39 L 2 376271 The wife of the sage Gautama' For committing adultery with Indra she was cuised by her husband to become a stone In the end she was restored to het formei state by the touch of Rama's feet P 39 L 8 GERAI. Greatly honoured P 39 L 9 TITĀTTOT. “Terrible by angei Bhargava Rama, being a disciple of Siva's, gou angry with Rama for having broken his master's bow P 39 L 10 g 7. Another name foi Parasu Rama, the celebrated Brahmin warrior. P 39 L 15 ha. A minister P 39 L 16 1797. Installation' > ·9 P 10 L2 वरद्वय - A couple of boons सगर . A promises P 10 L 10 THIT Driven P 40 L 12 KARTTAFIT." Foi a night' P 40 L 14 alat · By means of a boat at is the base P 40 L 16 fand. ' A mountain in Bundlecand e the modern Compteh' P 41 L 2 CETFANZtül. · He went to hea ven after leaving the body, z e, died' P 41 L 6 HEFTT. Funeral ceremony P 11 L 8 TTT A citizen P 41 L 9tr Burk on a tag P 11 L 11 FAT Years' Fem Noun always cleclined m the plural CH 10 P 11 L 12 7771941 Ile sent back P 41 L 18 JUCATO 1. Name of a forest between the Narbuda and the Godavan 6 FINIS G. A NATESAN &00, PRINTERS, 10. ESPLANADE ROW, MADRAS ·ERRATA 5 सक्नो " १ PL FOR RFAI) PL FOR READ 1 10 गुणेपेत गुणोपेत 16 ब्रवीाम ब्रवीमि 2 11 पुज्यते पूज्यते 18 शास्त्रणां शास्त्राणा 3 10 विद्यैव विद्यैव 16 1 रताक्षमा रता क्षमा 4 7 ससर्गण ससर्गेण 19 13 यस्शत्रुषु यश्शत्रुघु 5 2 प्रसाद प्रासाद सक्तो सस्वोप सखोप 7 मुत्प्लत्य मुत्प्लुत्य 5 कूर्मदीनां क्रूर्मादीना 28 1 दपी दर्पा 9 अराधना असाधना 12 खनिब्रा खनित्वा 24 5 याञ्चया नूडा यान्नया 6 2 व्यध व्याध 18 सोलाच्य त्यालोन्य सर्वत्र 29 1 तन्छ्त्वा तन्छुत्वा 7 व्यम्रो व्याघ्रो 32 8 चन्दने चन्दनै 11 चित्धा चिद्धा 1) सयानीय समानीय 17 स्वादति खादति 12 ददालोक्य तदालोक्य 10 5 -कास्ता -कास्ता 33 2 क्षुप्तिपासा क्षुत्पिपासा 12 3 सीन् सर्वान् 16 नुष्टिते नुष्ठिते 14 2 माजीर मार्जार 16 18 हनिष्यमि हनिष्यामि 15 10 वृद्धभ्यो वृद्धेभ्यो 40 13 सन्निमत्र्य सन्निमत्र्य 14 चूडा " 7 + सर्वात , " १ "

·No text on this page.

·No text on this page.