·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184303
LIBRARY
UNIVERSAL

·PRALHAD PRADHAN

·Call No.
SIYA 32
Accession No. SI500
AM9A
Author 3115 HOT
Title अभिधर्मसमुच्चयः
This book should be returned on or before the date last marked below.

·To be had of
The Visva-Bharati Publishing Department
6/3 Dwarkanath Tagore Lane, Calcutta.
Printed and Published by Prabhat Kumar Mukherjee
Santiniketan Press, Santipiketan, Birbhum.

·TABLE OF CONTENTS
PAGE
INTRODUCTION
1-31
TEXT
1-107
APPENDIX
108-110

·No text on this page.

·अभिधर्मसमुच्चयस्य विषयसूचो १ १ १५ - २८ २९ ३१ ३२ ३२ ३३ ३३ लक्षण समुच्चयः त्रिधर्मपरिच्छेदः प्रथमो भागः स्कंधायतनधातुव्यवस्थानम् द्वितीयो भागः स्कंधायतनधातुविकल्पाः तृतीयो भागः- प्रत्ययाः स्कंधादीनां तत्सभागादिप्रभेदनयः स्कंधादीनां समासेन प्रभेदकरणम् संग्रहपरिच्छेदः स्कंधादीनां विविधनयेनसंग्रहकरणम् संप्रयोगपरिच्छेदः संप्रयोगोद्देशनिर्देशौ स्कन्धादीनाम् समन्वागमपरिच्छेदः विनिश्चय समुच्चयः सत्यविनिश्चयपरिच्छेदः प्रथमो भागः दुःखसत्यनिरूपणम् द्वितीयो भागः समुदयसत्यनिरूपणम् तृतीयो भागः निरोधसत्यनिरूपणम् चतुर्थो भागः मार्गसत्यनिरूपणम् धर्मचिनिश्चयपरिच्छेदः द्वादशांगप्रवचननिरूपणम् प्राप्तिविनिश्चयपरिच्छेदः प्रथमो भागः पुदलव्यवस्थानम् द्वितीयो भागः अभिसमयव्यवस्थानम् सांकथ्यविनिश्चयपरिच्छेदः तर्कशास्त्रनिरूपणम् ३६ ४३ ६२ ६५ ७८ ८९ ९२ १०२ १०२ ·CORRECTIONS p. 4 17 महाभुताम्युपादाय Ch. 26 न्युपादाय Ch. 2b P.S 112 p. IS -कारेण 1 25 (n. 8 ) heading पद्याकोरण संग्रहपरिच्छेद p. 33 संप्रयोग- P.35 1 10 -पक्ष 9 1 25 ( n. 8) heading -पक्ष प्रतिलम्भिकैः सत्यपरिच्छेदः प्राति- धर्मp. 85 ·INTRODUCTION The fragmentary text of the Abhidharmasamuccaya, long supposed to be lost, was for the first time discovered by M. P. Rahula Sankrtyayana in Tibet and the photograph was brought by him. Both the Chinese and the Tibetan translations of the texts are available. It was translated into Chinese by Huen Tsang in 652 A. D. in seven fasciculi, 2 divisions and 8 chapters ( Nanjio 1199 ). In Chinese, it is called Ta-sheng-a-p'i-ta-mo-tsi-lun and wrongly restored into Sanskrit as Mahayanabhidharmasangitiśastra. The title is given correctly as Abhilharmasamuccaya in the Catalogue of the Taisho edition of the Tripitaka (Hobogirin 1605 ) and also in the Kanjur and Tanjur catalogue ( Toboku Ed. No. 4049 ). In Tibetan, it is called Chos-mnon-pa-kun-las-bdus-pa. The translators were Jinamitra, śilendrabodhi and Yes-ses-sde ( Jñanasena ). Fortunately, the Abhidharma-samuccaya-bhasya, also discovered for the first time in Tibet by Rāhulji, is complete. The marking label of the photograph of this MS. contains 'अभिस. स. टीका' which should be 'अमिध स भाष्य'. This is entered in the list as “XV.1.86 H195277-fafaepe from अभिधर्मसमुच्चयभाष्य T. (untia ) (J. B. 0. R. S., vol. XXI, p. 36). This also has the Chinese translation by Huen Tsang ( Nanjio 1178 ) and the Tibetan translation by Jinamitra and Yes-ses-sde ( Kanjur and Tanjur Catalogue No. 4054 ). From these translations, it appears that the commentator was not Yagomitra, but Sthiramati ( Taisho Catalogue 1606 ). On the examination of the manuscript, it is found that this is the complete Bhâşya of the whole book and only the 5th chapter is called Sāmkathyaviniscaya, which will be discussed later The information in Nanjio's Catalogue that these two works are wanting in the Tibetan translation seems to be incorrect. The photographs of this fragmentary manuscript, the Abhidharmasamuccaya were brought by our great Pandit and great explorer Rabula Sankrtyayana from Tibet in his second tour in 1934. They are kept in the Library of the Bibar Research Sooiety, Patna and 1 was permitted to work on it and to take a reprint from on.

·6 INTRODUCTION the negatives, also deposited there.1 The original manuscript is in the Shalu Monastery in Tibet as reported by Rahulji. Therefore, in this matter only the notes of Rahulji are our guide. About this manuscript he writes that the script is Magadhi, size 211 x 2, leaves 17, lines on each leaf 7 and it is incomplete. Further he gives a note below :-"Only leaves Nos. 3-7, 10-14, 16, 17, 31, 33, 36, 42 are found. The Ms. begins :-"FF 1942447: संस्पर्शजा संज्ञा यया सनिमित्तमपि संजानाति अनिमित्तमपि परित्तमपि महद्तमपि ।" "On page 16b-अभिधर्मसमुच्चये लक्षणसमुच्ययो ATH TH: 274: " It is one of the three basic texts of Yogacara school. (J. B. 0. R. S, vol. XXIII, 1937, p. 48 ). Only 17 leaves of the manuscript have been found. These are arranged on four pages of the photographs. The obverse is marked as 'A' and the reverse 'B'. Thus the first I leaves are on IA and IB of the Photo and the rest of 8 leaves are on 2A and 2B. To indicate these, a label containing fHYCZ4 IA..............IB,...... 2A ...... 2B is attached below in the photograph. Generally there are 7 lines on each page of the leaf. But there are a few deviations. The following leaves on each page contain only 6 lines :-IAB4 , IA B5, 2A B8 , 2A B5 , 2A B7 and 2A B8, the last one containing about a line more of the text which is dropped. There are 8 lines also on IB2 only. Of these 17 leaves available, 3 leaves are damaged affecting some of the letters of the text. The leaf IA B2, marked with the number 4 in the original manuscript, is damaged in the lower corner of the right hand side. Thus on IA2 , one letter in the 4th line, two letters in the 5th and one in the 6th line and on IB2 two letters in the first line, three in the second and two in the third line are missing. The leaf 2A B5 i. e. the 33rd of the original is damaged in the right-hand corner below, not affecting anything on the obverse A, but affecting very slightly a long stripe of the first line on the reverse B, which is easily recognizable. The leaf 2A B8 is broken entirely on the left-hand side. Therefore the page number and three first letters of each line of both the sides are missing. However, these letters recoverable and are recovered with the help of Chinese and the Tibetan translations. are 1 I am very much thankful to the Bibar Research Society for the kind permission they have given me to work on it and to publish the text by the Resolution No. 6a, of the Council meeting of the 28th July 1946 ( B. R. S. J., 1946 vol. XXXII, p. 945 ).

·INTRODUCTION 7 Further, from the comparison of the text with the Chinese and the Tibetan translations, it becomes clear that the last leaf in the photo (2 A B8 ) should come before the leaf 2 A B7 containing the page mark 42. Possibly 2ABs can be equated with the leaf No. 38. Further on the examination of the figures and on the comparison of the text with the Chinese and Tibetan translations, it appears that the page numbering by Rahulji may be revised. From the comparison with the Chinese and the Tibetan, it is definite that after 3 leaves in the photo marked with the figures 3, 4, and 5 ( IABI, 2, 3 ) something is missing and that the following leaves are continuous. The figures in these two leaves seem to be 8 and 9 also. Therefore the page numbers instead of being 3-7, seem to be 3-5, 8, 9... Similarly the leaves 2A B2 and 2A B3 are not continuous. There is something missing in between these two. Therefore instead of 16, 17, these two leaves should be 16 and 19. The figures on 2B3 seem to be 19 also. Further the figure on 2B4 seems to be 31 and the figure of the next leaf is read as 33. But from the reading of the text and the translations it appears that the last line of 235 continues on to 244 . The last line of 2B5 ends in मृदुमार्गः कतमः । - मधिमात्रमृदु क्लेशप्रकारं प्रज and 2A4 begins with gifer llorant : 25617: 1 Therefore the leaves 2A B5 and 2 A B4 are continuous and as the leaf 2B4 contains the: figure 31, the leaf 2B5 should be 30 and it is 30, not 33. Probably the cause of this reading is that just below the figure of which represents 30, there is one 3, which does not seem to be 3 of 33, but indicates the third line, where one ' is dropped and written on the margin as correction and placed between the two figures 3 and 3, indicating the line, which is the general practice in this manuscript. Therefore the page numbers should be 30, 31 instead of 31, 33. Thus the rearranged page-numbers should be :-3, 4, 5, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 16, 19, 30, 31, 36, 38, 42. The page marks are given on the reverse only. Some of these numerals are in figure and some are in letters. *The numerals upto 8 are in figures and 5, 10, 30 and 40 are in letters. 20 is absent ;-in the manuscript. 5 in the letter-form is found in the pagination, but in the figure form in the marginal correction. Similar is the case with 6 also. The characters used in this Ms. are found in the Nepalese Mss. also. Our manuscript is not dated. But on the comparison of the ·8 INTRODUCTION characters of this Ms. with the test-letters given in the table by C. C. Bendall at the end of the "Catalogue of the Buddhist Sanskrit Manuscripts", this manuscript seems to be one of the first part of the 11th century.1 Even from the pbotographic prints, it is clear that the material used in this Ms. is palm leaf and it is written with ink. There are two holes for threading in this Ms. as asual. Uniform blank space from top to bottom is left towards the hole of the left-hand side dividing the pages into uneven columns except in two places where probably the dropped letters are inserted without leaving any space in the third line on 19a and some in the fourth line 38b ( 238 ). The hole of the right-hand side generally comes in the third or fourth line or sometimes in both and a little space is left around it without leaving any regular blank space so as to make another column. The marginal corrections are given just on the top or below indicating the number of the line with the figure, sometimes on side, sometimes on both, sometimes with a cross sign on the side and the figure or the cross sign or both on the other side of the dropped letter. To indicate the place where the letter is dropped, a sign ( Kaka-pada ) is used. When a letter or letters are extra in the line, these are effaced probably by the method of washing. Therefore there is some faint mark of those letters left there, as these are not completely washed away so as not to leave any mark there as in 3a and 10b. Probably there was another method of correction also. When a considerable number of letters was dropped, that passage was first written below in the margin, then & reasonable portion of the line was washed and the whole of the dropped portion inserted there and after this the portion in the margin was effaced by washing, but still leaving some mark there as in 9b and 14b. But it is extremely difficult to recover these letters. I suspect one thing more in this connection. The corrections appear to be not of the same hand. Probably some later reader had read it and had corrected it in some cases. However, mistakes are very few in this Ms. and the scribe appears to be very careful. The 42nd leaf, i. e. the last one of this manuscript, corresponds For detailed discussion, see 'A rare Manuscript of Asanga's Abhidharma Samuccaya' by. Dr. V. V. Gokhale, Harvard Journal of Asiatic Studies, Vol. 11 June 1948.

·INTRODUCTION 9 with the portion from the 4th line of 27a upto the 4th line of 27b ( Shanghai Edition ). Each page of this edition contains 20 lines and one leaf of this manuscript i. e. 14 lines are generally translated into the Chinese by about 20 lines or a little more. The translation of this book in the Chinese ends in 28b. Therefore in the Chinese translation from 27b, 4th line to the end i. e. about 56 lines may be equated with 2 leaves of this manuscript or & little more continuing on the obverse of the last leaf. We may arrive at the same conclusion on comparison of this manuscript with the Tibetan translation also. In the Narthang edition ( vol. Mdo, 56 ), the translation of this work begins at the end of 478 and ends on 129b i. e. altogether in 165 pages. The last page of this available text i. e. 42b of this Ms. ends in the corresponding Tibetan translation towards the end of 6th line of 125b. As the translation of the whole text ends on the 6th line of 129b, the missing portion of the text at the end may be equated with 54 lines of the Tibetan translation as each page of this edition of Tibetan translation contains 7 lines only. Further one leaf of this manuscript i. e. 14 lines (sometimes 12 ) is translated into Tibetan in about 33 lines. Therefore 54 lines of the Tibetan translation at the end may be equated with ( 54 x 14):33=about 23 lines of this manuscript, i. e. about 2 pages as there are some 6 line pages also. Thus from this, we may form some idea about the complete number of leaves of the whole book that the original manuscript consisted of about 44 leaves ( covering some portion of the 45th leaf ). Of these only 17 leaves are available and the rest are missing. These leaves are not consecutive. Neither the beginning nor the end, nor any colophon is available. Therefore it is very difficult to say anything about the division of the chapters. In the text, only one chapter-ending is noted by Rahulji. On 2B, or the reverse of the 16th leaf there is a line, futant समुच्चये लक्षणसमुच्चयो नामो प्रथमः समुच्चयः। On 2B6, or the 76th leaf, at the end, there is this much only, 'अभिधर्मसमुच्चये धर्मवि' and just after this, two leaves are missing. Therefore it does not indicate what chapter it is. In the Chinese and Tibetan translations, at the beginning there are two verses, which deal with the contents of the book and give some indication about the arrangement of the chapters. From this it appears that this book was divided into two main divisions such as 'Fundamental b ·IO INTRODUCTION w88 Section ( Mala-vastu ),2 and 'Interpretation' ( Viniscaya). Again each of these two is divided into four divisions or chapters such as “Three Dharmas', 'Collection or Samgraba', 'Union or Samprayoga', and 'Accompaniment or Samanvagama' and 'Truth or Satya', 'Dharma or Teachings, Combination or Prapti' and 'Exposition' or 'Samkathya'. Thus there are mainly eight chapters in Chinese, which are mentioned also in Nanjio's Catalogue, though the first has 3 subdivisions, the 5th has 4 subdivisions and 7th has two subdivisions. But here rises another question. In the colophon of the commentary of the Abhidharmasamuccaya, there is “अभिधर्मसमुच्चये भाष्यतः सांकथ्यविनिश्चयो नाम पञ्चमसमुच्चयः समाप्तः ॥७॥ लिखितमिदं पण्डितवैद्य ॥ ॥ श्रीअमरचन्द्रेण जगबुद्धत्वसंपदे ॥ इति ॥ From this it appears that the original Sanskrit text which followed by the commentator was divided into five chapters. This chapter division was followed by the Tibetan translator also. But in the text there is no trace of the ending of any other chapter anywhere else. Then how to explain the discrepancy that there are eight chapters in Chinese and five in the commentary? The 5th or the last chapter which is called ( Samkathya Viniscaya ) in the commentary was probably called the same as appears from the translation of the opening verses and also from the heading in the Chinese translation. Therefore there is no doubt that the last chapter is Samkathya Viniscaya and the 5th of the commentary and the 8th of the Chinese are identical. In the Chinese translation, the name and number of the chapter is given at the beginning of the chapter, whereas in Sanskrit it is given at the end, which is clear from the quotations given above. Fortunately, we ind two sentences—one complete and another incomplete, to indicate the ending of the chapter in Sanskrit, the previous one of which comes just where the first four chapters of the Chinese end. Therefore we may safely conclude that the first chapter of the Sanskrit text is divided into four chapters in Chinese. The second sentence, i. e. 'Abhidharmma Samuccaya Dharmavi' comes just where the 6th chapter of the Chinese ends. Therefore the remaining four are counted four both in Sanskrit and Chinese. Thus in the commentary and probably in the original Sanskrit this book was divided into five chapters, but into eight in Chinese, probably by Huen Tsang. The plan of the division into 2 This was probably called following disoussion. 'लक्षणसमुच्चय in Sanskrit & appears from the ·INTRODUCTION 11 five chapters is adopted in the Tibetan translation also according to the Sanskrit text. The study of the text is based on the only photographic print of the fragmentary manuscript of the Rahula collection as already said. Therefore there is great handicap in checking the reading of the text. Still I have utilised the materials in the commentary and in the Chinese and Tibetan translations for the comparative study of the text. The original text is not incorporated in the available commentary, but still there are some quotations ( Pratikas ) which give some help to check and settle the readings of the text. Sometimes it gives a different reading and suggests the existence of & different version. From the comparison of the text with the Tibetan and Chinese translations also I come to the same conclusion, though it can be said with some reservation. Let us start with the text available, If we compare this with the coinmentary, we shall see that in many cases the commentary gives a different reading, e. g. भा० भो० अस्वातन्त्र्य and मू० अस्वास्थ्य (8.5), मा. अविनिर्भाग and मू० अविनिर्भोग, (8. 10 ), भा० पर्येषणा and प्रत्यवेक्षणा and मू० पर्येषक and प्रत्यवेक्षक ( 10..10 ; 1770 Harta: Æ STARTT: (17.9.), 1970 परकालोत्पन्नम्, मू० मरणकालोत्पन्नम्, भा० प्रतिपत्तिसंगृहीतान्, मू० परिसंगृहीतान् ( 20, 7 20), HTO and ची० फलपरिग्रहार्थः, मू० फलार्थः, ( 27. 18 ), भा० नास्वयंकारापरकारहेतु समुत्पन्नः, मू० न स्वयंकारा प(र)काराहेतु समुत्पन्नः ( 27. 24 ), मा० प्रातिलम्भिकैः, मू० प्राति- लामिकः ( 35. 5 ), भा० सम्यगविपरीतं सुगतिमार्ग देशयति, मू० सम्यगभ्युदयमार्ग देशयति ( 10. 0. 9), ans so up. From this we may safely suggest that the present text of the Adbidharmasamuccaya utilised in this version of the commentary is a different text. When we compare the available text with the Chinese translation, we come across 80 many additions which are not found in the present text, but are incorporated in the body of the text in the Chinese translation by Huen Tsang. These additions may be divided into two classes, (1) those which are found in the commentary and (2) those which cannot be traced in the commentary. It is surprising to see that so many additional passages in the Chinese translation are taken word by word from the commentary. We may quote a few here : तदेकत्यानां च स्थावराणाम् ( 10. 7), किमर्थं ( 21. 3), पूर्वावधवशेन कुशलादि- 1. This is the reading in the fërtet 74, though the same person is the author of both the commentaries.

·12 INTRODUCTION are चेतनासमुदाचारात् ( 44. 6), तैर्वा विहरतः (73. 8 ), निर्वाणाधिकारिकस्य कुशलमूलस्यो- cureagariya kurerater ( 91. 7), and soon, which are extra in the Chinese and are found in the commentary. These These passages exactly the same in the Chinese translation without any difference. There are also a few additional passages in the Chinese, of which the literal rendering into Sanskrit do not correspond exactly with the commentary. For example, in Chinese we have TERTHSTATER but in the commentary व्याधिप्रतिपक्षेणारोग्यार्थम् ( 22. 6 ), Ch. उत्तरोत्तरसूक्ष्मप्रभेदेन Com. बुद्ध्या यावानवयवापकर्षः शक्यते ta H ( 43. 10), Ch. असमापत्तिपरिगृहीतम् Com. अनागम्यसंगृहीतम् (72. 7 ), Ch. दौष्ठुल्यप्रहाणात् परिशुद्धिलामः । आश्रय- परिवृत्तितामुपादाय, Com. दौष्ठुल्यापगमात् परिशुद्ध आश्रय इत्यर्थः (86. 1 ). This last passage in the Chinese may be rendered into the passage in the commentary, but still परिवृत्तितामुपादाय is extra in the Chinese, and there is nothing corresponding with it in the commentary. It is very difficult to say anything about such passages. Still we may accept the commentary to be the source of these passages. The difference may be due to the peculiar nature of the Chinese language or is due to tbe existence of a different version of commentary. Can we assume the existence of such a thing ? The last passage quoted above suggests the existence of another version of the commentary. There we can see that there is some difference between the additional passage in the Chinese and the passage in the commentary. A few more similar passages can be traced in the Chinese translation and the commentary. For example, Ch. पारमिप्राप्ता महाप्रमावा महासत्त्वा and Con.. महाप्रभावप्राप्ता ( 73. 3, 5,) Ch यथास्तमर्थ नित्यदृढ़ाभिनिवेशात् , Com. यथारुतमर्थाभिनिवेशात् (8. 7. 2 ), Ch. दूरतः सर्व जनकाय संभाविततामुपादाय Com. सर्व जानातीति गौरवितत्वात् (102:8 ), Ch. महार्थतया निरुत्तरा- प्रमेयपुण्यप्रसवायतनतामुपादाय, Com महार्थतया foranishayooo ( 88. 9. ), Ch. सर्वसंशयजालच्छेदनतामुपादाय, Com. बहुविचित्र प्रकारैः संशयच्छेदनात् ( 102.8 ) and On the basis of these illustrations, it would not be too much if we say that the present version of the commentary is quite different from the text of the commentary used by Huen Tsang. We may arrive at the same conclusion when we compare the available commentary with the Chinese translation by Huen Tsang. There are great differences between these two which is discussed elsewhere. As regards the second class of the additions in the Chinese, i. e. SO ON.

·INTRODUCTION 13 dre those which cannot be traced in the commentary, there are many differences which are very minor and not worth noticing. For example, there are some enumeratory figures in so many places. When something is counted, we get one, two, three and so on in the Chinese translation, but there is nothing in the original Sanskrit text. I also have not taken notice of them and have not given any note on them. There is another kind of addition in the Chinese translation such as afa: (9. 5). 47 fårfafaran ( 27. 6 ), 7190aglaa: ( 303 ), 75 at 11947: ( 46. 2), and so on. These differences are also may be regarded as minor and probably Huen Tsang himself has added such things for the convenience. In some places he has added some interrogatory sentences also such as Acrit par : ( 87. 10 ) and sometimes has translated the question with the word che ( 72 or possesing). Though the opposite is seen in the Ms. probably due to the peculiar nature of the Chinese language, sometimes he had to add something. e. g. in the Sanskrit text we have only यया, येन, etc. but in the Chinese we see यया संज्ञया (6. 3.) यया चेतनया (5. 7) यया प्रज्ञया (9. 3 ), Ms. ते, Ch. तदन्ये चैतसिका धर्माः ( 5.8 ), Ms. तत्कर्ममेव, Ch. ह्रीवत्कर्मकमेव or कर्म यथा हिया उक्तम् ( 6. 2. ) and the like. Sometimes he had to repeat some clause or word as diena is repeated ( 5. 4 ) with all the accusatives, FIFYRIGT is repeated with all the preceding words ( 5. 6 ) and the like. But peculiarly enough, sometimes he compressed the sentence such the sentence such as याश्च पूर्वान्तकल्पिका दृष्टयः याश्चपरान्तकल्पिका दृष्टयः into पूर्वान्तकल्पिका दृष्टयः ( 7.5). Sometimes out of respect, he adds some word, probably following some tradition. For example, whenever बोधिसत्त्व comes in the text, he adds महासत्त्व (24.9, 44 2 ). At the end of the topic, he adds & sentence something like fa 21 after each topic ( 15. 10) or 18044 with the subject discussed ( 16.5 ). All these differences are very minor and some more may be added to this class. Sometimes the difference between the Chinese and the available text appears to be explanatory. The word afany is explained as HE14wunafurfuraces ( 44. 3), frutash is explained as 18419851474 ( 8.7 ). Such differences cannot be overlooked. There might have been some source of such explanation. If we take up the explanation of विमालना, we see that in our text शाव्य is explained &s लाभसत्काराध्यवसितस्य ·14 INTRODUCTION source. रागमोहांशिका भूतदोषविमालना । But in the Chinese farat is explained as QUISTATO FEDTETA and it may be traced in the Trosika Bhaşya, where 21124 is explained as Feindesstaat44 erre: mifera ( p. 31 ). In the Bhasya it is explained as अन्येन अन्यस्य प्रतिसरणम् । We may suggest the same explanation for additional passages in the Chinese, which are not found in the commentary. We quote a few such passages here, for tracing which we shall have to go to some other Some such passages are त्रिमात्रपरिमावितत्वा- दारूप्पसमापत्तः तत्फलोपपत्तिकाले ( 72. 1), staan Eroulat FORTIAI ( 92. 12) श्रावकपिटकधर्मा बोधिसत्त्वपिटकधर्माश्च तथागतधर्मकायेभ्यः प्रवर्तन्ते ( 88. 6) वैपुल्यानन्तपुण्यप्रसवबोधिसत्त्वपिटकधर्म in place of वैपुल्यधर्म ( 88. 7 ) and the like. Some of these differences may be explained on the supposition of the existence of different versions of the text and the commentary. When we come to the Tibetan translation, we see that the differences of it with the availale text are very few and minor, such as T. महद्भुत instead of महदत ( 5, 2), चेतना is extra in the Tibetan (5.9) but appears to be spurious, T. anyat instead of gaitas (6.8) T. also Ch. are 317914: instead of Ms. 37791g: only (6.9), T. & Ch. fallen is extra (10. 3), T. & Ch. omit profesore ( 10.11 ), T. omits RIMFIAT ( 11. 5), but seems to be dropped, T. & Ch. fazilateru and Ms. Tiene (27.7 ) and so on. In the Tibetan and also in the Chinese, we have fly, but in the Ms. there is 3IFCE (7.8), where the Tibetan has some similarity with the reading of the commentary. We may also quote & few examples, where the manuscript, the Tibetan and the Chinese all three differ. For example Ms. has nothing, T. 948 and Ch. ATT HITGAAT ( 93. Ms. Faites T. ऊर्च and Ch ऊर्श्वभाग (93. 4). These differences also suggest the same conclusion that there were different reconsions of the Abhidharmasamuccaya. Further from the examination of the text, the Chinese translation, the Tibetan translation and the Bhaşya, it appears that in spite of the differences, the available text and the original text of the Tibetan translation belong to the same class and the the original text of the Chinese and the Bhāşya belong to another class The reason of this supposition is that there are so many readings and extra 20 ), ·INTRODUCTION '15 passages in the Chinese which are found in the commentary as we have already seen and there is not much difference between the text and the Tibetan translation. Sometimes the omissions and the additions are also similar between those two classes i, e. the Chinese translation and the Bhaşya and the text and the Tibetan translation. For example, 64 is dropped in the manuscript and also in the Tibetan, but found in the Chinese and the Bhagya ( 7. 9, 10), Ch. & Com. afavafe, but no negative particle in Tibetan nor avagraha in the text. Here we see even the omissions are also similar. Similarly we see in Ch. and Com. Perten Ms & T. nothing, Ch. & Com 444 Ms. & T. 644424 ( 17.1 ), Ch. adds ETETICO, bur nothing in T. or M8. ( 74. 2 ) and the like. But it is very strange that there is & passage in the available text, which is neither in the Chinese nor in the Tibetan translation, but is found in the Bhagya which is seldom met with. The passage in the text is तत्र पञ्चविधायां भावनायां फलं पञ्चविधं निर्वतितमिति दर्शयति । पञ्चविधा भावना संमिन्नभावना अनिमित्तभावना अनाभोगभावना उत्तप्तभावना परिवृत्तिनिमा (१) मावना यथाक्रमम् । In the Bhagya the corresponding passage runs like this aga qafari भावनायाः फलं पञ्चविधं निवर्तत इति संदर्शितम् । पञ्चविधा भावना कतमा। प्रश्रब्धिनिमित्तभावना संभिन्नभावना अनिमित्तभावना अनाभोगभावना परिनिर्वृत्तिनिभावना च। (88. b. ) If however we accept the supposition that the text of the Chinese translation and the Bhāşya on one hand and the present text and the text of the Tibetan translation on the other are nearer to each other, the same thing may be said of the restored portion also. In that portion, the reading corresponding with the Tibetan may be regarded as generally nearer the original text than the reading corresponding with the Chinese. Even in that portion also, so many passages which are not found in the Tibetan but in the Chinese are traced in the commentary. For example तत्कालं TENISHT: ( 40.2 ), SEPUTETETA salat ( 40. 8), केवलं तैर्देवैः तानि विमानानि सह निवर्तन्ते सहनिरुध्यन्ते ( 40. 15 ), 147 GT BRUTHIUNIE (69.6 ) and the like. The longest passage, rather the paragraph taken from the Bhagya in the Chinese but not found in the commentary is सर्व मार्गसत्य चतुर्मिः प्रकारैरनुगन्तव्यम् । व्यवस्थानतः मार्गसत्यं व्यवस्थापयन्ति (69. 16). From the context it appears to be spurious also. This says something about the Tiere in general and it comes between Darsana Marga and Bhavana Marge, which are two of the five kinds of the divisions of the Marga ·16 INTRODUCTION Satya. Therefore it is expected that the general remarks about the Marga Saty& should come at the end or at the beginning of the book. It is said that Abhidharmasamuccaya is one of the basic texts of the Yogacara School.1 It is one of the eleven sastras, referred to in the Vijnaptimatrata-Siddhi-sastre-ţika by Kuei Chi, as one on which the Vijõapti School is based. Kuei Chi says there "Now again the Sastra refers to 6 Satras viz. Avatamsaka, Sandhinirmocana, Tathagatavirbhava Guņalapkara (?!, Abhidharma ( Batra ), Lappkavatara and Ganda Vyaha and 11 Sastras viz. Yogacara Bhami, Arya Vaca Prakarara, Satrglamkara, Abdhidharma Samuccaya, Pramana Samuccaya, Mahayana Samparigraha, Daga Bhamika Sastra, Yoga Vibhaga (?), Ālambanapratyaya Paríkşa, Vimsika Vijrapti, and Madhyanta Vibhag& as the references show." "This shows the importance of Abhidharmasamuccaya of Asanga. The Vijñaptimatrata Siddhi refers to the Abbidharmasamuccaya about seven times. The first reference is to the definition of BTHTE in the Chinese translation ( Vol. I. Fasci. 6. Sa ). The corresponding passage in Sanskrit in this text is “अमोहः कतमः। विपाकतो वा आगमतो वा anferrent at the afternoT" (p. 6 ). The second reference is about the Vikşepa having three parts as opposed to the view of that having one only. (Vol. I. Fasci. 6. 9b-10a ). Probably it refers to the passage cfareta: 974: 1 TE TERTE at forers: (p. 9), where Vikşepa is said to have three parts of राग, द्वेष and मोह । The third reference does not quote anything but discusses about the द्वादशाङ्गप्रतीत्यसमुत्पाद । It is divided into 4 catagories such as 2779061x, आक्षिप्तकाङ्ग, अभिनिर्वतकाझ and अभिनिवृत्त्यङ्ग as in the Abhidharma Samuccaya but first one i. e. आक्षेपका includes two parts viz. अविद्या and संस्कार and the second one i. e. आक्षिप्ताङ्ग includes fixe viz. विज्ञान, नामरूप षडायतन, स्पर्श, and deal according to the view of Vijgaptimgtrata Siddhi (Vol. I. Fasci. 8. 8b-9a ) whereas according to the view of Achidharmasamucceya the first one includes three parts viz. अविद्या, संस्कार and विज्ञान It ( 1. Bu ston ( Obermillor, p. 140 ) reports the controversy on the character of the Abhidbarmagamuccaya. Was generally taken to be & summary of the teaching that is common to all the 8 vehicles. Abhayökaragupta hald an opposite view and considered it a Mahayana work. Bu-ston says that it may be a Mahayana work and at the same time discuss subjects common to the three Vehicles, ) ·INTRODUCTION in and the second one includes four viz. नामरूप , षडायतन, स्पर्श and वेदना (p. 26). The other two are the same. The fourth one refers to the different opinions about the dependence of 12 parts or अंग of प्रतीत्यसमुत्पाद and quotes the view of Abhidharmasamuccaya that HFAR has aufen as the cause and then it is explained ( Vol. i. Fasci. 8. 3b). Probably it refers to the passage in the Abhidharmasamuccaya anfaren faf41471 भवे च सत्त्वान् संमोहयति प्रत्ययश्च भवति संस्काराणाम् (pp. 26 27). The fifth one refers to the discussion why Bodhisattva does not become Srotapanna, Sakrdagami or Anagami and how he suppresses the defilements or Klegas and quotes in Chinese translation the passage बोधिसत्त्वः सर्वक्लेशाप्रहाणात् मणिमन्त्रौषधयो विषमिव सर्वक्लेशान् अभिमवति सर्वान् क्लेशान् दोषांश्च नोत्पादयति सर्वासु भुमिषु अर्हन्निव क्लेशान् प्रजहाति (p. 101 ; Ch. 27b. 5-6). But the Vijxaptimatrata Siddhi is opposed to this view ( Vol. ii. Fasci 3.8b). The sixth one refers to the view that BET includes 8 Skandhas, 5 Ayatanas and 11 Dhatus. ( त्रयाणां स्कन्धानामेकादशानां धातूनां पञ्चानां चायतनानामे- कदेशः p. 30 ) ( Vijn. Vol. ii. Fasci. 4. 1b). The 7th quotation is स्त्यानमौद्धत्यमाश्रद्धयं कौसीद्य प्रमादश्च सर्वत्र क्लिष्टे संप्रयुज्यते ( Abhi. Dh. S. 44; Ch. 18b. 17c; Vija. Vol. ii. Fasci. 4. 20a ). So far I have not been able to trace any references to Abhidharmasamuccaya by name in any original Sanskrit text except in Abhisamayalamkāraloka, where there is a passage like this :-ayfalet यदि नामाभिधर्मसमुच्चये नामभेदः कृतः कामप्रतिसंयुक्त कुशलं पुण्यम्। रूपालप्पप्रतिसंयुतमा- निंज्यमिति । तथाप्यत्र सामान्येन कुशलं पुण्य क्षेयं रूपधातावप्पयत्य सम्मतत्वात् । (p. 184). This passage probably refers to & passage in the restored portion, which runs like this :- ugti - यदुक्त सूत्रे त्रिविधं कर्म पुण्यकर्म अपुण्यकर्म मानिज्यकर्म च । पुण्यकर्म कतमत् । कामप्रतिसंयुक्त कुशलं कर्म। अपुण्य कर्म कतमत् । अकुशल कर्म। भानिज्यं कर्म कतमत् । रूपारूप्यप्रतिसंयुक्त कुशलं कर्म । ( Abh. Dh. S. p. 64). Though we do not see any reference to the name of Abhidharma. samuccaya in the Trmasika Bhaşya, there are 80 many passages in it which appear to have been taken from that book. If we take a few passages as example, it will be more clear : C ·18 INTRODUCTION ... Trmsika Bhagya. Abhidharmasamuccaya. (1) तत्र स्पर्शस्त्रिकसन्निपाते इन्द्रियविकारपरिच्छेदः । (1) स्पर्शः कतमः । त्रिकसनिपाते वेदनासन्निश्चयकर्मकः। ( इन्द्रियविषयविज्ञानानि इन्द्रियविकारपरिच्छेदः। वेदनासन्नि- त्रीण्येव त्रिकं तस्य कार्यकारणभावेन समवस्थानं श्रयदानकर्मकः। पू. ६. त्रिकसन्निपातः ।............ वेदनासंनिश्रयत्वमस्य कर्म। पू. २० (2) मनस्कारश्चेतस.आमोगः । ( आभुजनमाभोगः । (2) मनस्कारः कतमः। चेतस आमोगः। आलम्बने येन चित्तमभिमुखीक्रियते । स पुन) आलम्बनचित्तधारणकर्मकः । पृ. ६. रालम्बने चित्तधारणकर्मा। (चित्तधारणंपुनस्तत्रै- वालम्बने पुनः पुनश्चित्तस्यावर्जनम् ।... प्रतिक्षणमेव व्यापारो न क्षणान्तरे। ) पृ २० (3) च्छन्दः कतमः। ईप्सिते वस्तुनि (3) छन्दोऽभिप्रेते वस्तुन्यभिलाषः । ( अभिप्रेते तत्तदुपसंहता कत्त कामता। वीर्या- वस्तुन्यभिलाष इति प्रतिनियतविषयत्वं ज्ञापितं दानसन्निश्रयदानकर्मकः । पृ० ६ भवत्यभिप्रेते छन्दाभावात् ।.........तत्र दर्शन- श्रवणादिप्रार्थना छन्दः । स च ) वीर्यारम्भ सनिश्रयदानकर्मकः । पृ० २५. (4) अधिमोक्षः कतमः । निश्चिते वस्तुनि (4) अधिमोक्षो निश्चिते वस्तुनि तथैवावधारणम् । यथानिश्चयं धारणा । असंहार्यता- ( निश्चितग्रहणमनिश्चितप्रतिषेधार्थम् । युक्तित कर्मकः। पृ० २ आप्तोपदेशतो वा यद्वस्तु असंदिग्धं तनिश्चितं... नान्यथेत्यवधारणमधिमोक्षः । स चा)संहार्यतादान- कर्मकः । अधिमुक्तिप्रधानो हि स्वसिद्धान्तात्पर- प्रवादिमिरपहर्तन शक्यते । ) पृ० २५. (5) स्मृतिः संस्तुते वस्तुन्यसंप्रमोषश्चेतसोऽभिलापना । (5) स्मृतिः कतमा । संस्मृते वस्तुनि (संस्तुतं वस्तु पूर्वानुभूतम् । आलम्बनग्रहणाविप्रणाश चेतसः असंप्रमोषोऽविक्षेपकर्मिका। कारणत्वादसंप्रमोषः ।.........अभिलपनमेवामिल- पृ०६ पनता । सा पुन )रविक्षेपकर्मिका ॥ (आलम्बने सति चित्तस्यालम्बनान्तरे आकारान्तरे वा विक्षेपा- भावादविक्षेपकर्मिका । ) पृ० २५ (6) समाधिरुपपरीक्ष्ये वस्तुनि चित्तस्यैकाग्रता। (उप- (6) समाधिः कतमः। उपपरीक्ष्ये वस्तुनि परीक्ष्यं वस्तु गुणतो दोषतो वा। एकाग्रता एका- चित्तस्यैकाग्रता । ज्ञानसनिश्रय- लम्बनता। ) ज्ञानसन्निश्रयदानकर्मकः। ( समाहिते दानकर्मकः । चित्ते यथाभूतपरिज्ञानात् )। पृ० २६ ......

·INTRODUCTION 19 are Such passages are numerous, From these passages in the Trmasika Bhaşya it is clear that something is quoted from the other text and it is explained in the following lines. These texts of the Trmsika Bhagya have great similarity with the text of the Abhidharmasamuccaya and at most places these are exactly the same word by word, though at some places these two texts differ. All the parallel passages are collected together in the Appendix. From these similarities I am tempted tempted to suggest that the passages in the Tpmsika Bhāşya taken from the Abhidharmasamuccaya. It is Sthiramati who has written the Bhāşyas on both, the Trmsika and the Abhidharmasamuccaya. Further the view referred to by gai gant Fred with the sentence शुभाशुमानां कर्मणां फलविपाकं प्रत्यनुभवन्त्यनेनेत्यनुभवः which seems to be a quotation from the Abhidharmasammuccaya (p. 2 ), probably refers to that of A sanga. Therefore if we accept the suggestion that some of the lines of the Tr. Bhagya are taken from the Abhidharmasamuccaya, then we get more cases of different readings from the above quoted passages. Further fact is explained as fanfHFART F4F in Abb. Dh. Sam. (p. 6) and... 9727 in Trm. Bh. (p. 21), faflarl is explained in Abh. Dh. Sam. as epit faufai, in Bhāşya as we and in the Tr. Bh. #SHELTO ........and such examples many. Accepting this supposition that some of the lines are taken from the Abbidbarmagamuccaya in the Trmsika Bhaşya and keeping that thing in view we may suggest a few corrections in the Trmsika Bhaşya in the light of the Abhidharmasamuccaya. For example the pasage explaining the Mana in the Abhidharmasamu. ccaya goes like this :- T: 074: I सत्कायदृष्टिसंनिश्रयेण चित्तस्योन्नतिः । अगौरवgreteaftrifatsperelat***: (p. 7). The corresponding passage in the Trm. Bhasya is “मानः। मानो हि नाम सर्व एव सत्कायदृष्टिसमाश्रयेण प्रवर्तते । स पुनश्चितस्योन्नfarosator: 1 स चागौरवदुःखोत्पत्तिसंनिश्रयदानकर्मकः p. 28-29). From the comparison of other explanatory passages in the Trmsika Bhaşya it appears that something is expected after hit: and that may be filled up with the sentence arealer thur farikitaft:' from the A bhidharmasamuccaya. are ·INTRODUCTION References to Other Books. br I References to other books in this book are of two kinds, some are quoted with the name and some are in general ways such as यदुक्तं or यथोक्तं भगवता and the like. By the name, there is a reference to a book called Mahadharmadarsı Dharmaparyaya (p. 84 ). The passage runs thus :-इदं च सन्धायोक्त' भगवता महाधर्मादर्श धर्मपर्याये बोधिसत्त्वस्य यथास्तमयोनिशो धर्मान् विचिन्वतः अष्टाविंशतिरसद्दष्ट्य उत्पद्यन्ते। In Nanjio's Catalogue No. 83 there is a book called Fo-shuo-fo-king-king, which is identical with the Chinese translation of Dharmadarga by Huen Tsang with addition of king or satra which comes for Dharmaparyaya also. But it is difficult to explain how it is rendered into Sanskrit as Ugrapariprcchg in Nanjio's Catalogue. However, I could not trace such a passage in that book. In Tibetan, there is no buok with that name but there is a book called 'Chos-kyi-rnam grans or Dharmaparyaya ( Kanjur and Tanjur Catalogue', Tohoku edition, No. 4363 ). examined this book also, but could not find any passage like that. The second reference is to the name of the Vaipulya. The passage quoted with the words “यदुक्त वैपुल्ये” is निःस्वभावाः सर्वधर्मा अनुत्पन्ना अनिरुद्धा आदिशान्ताः प्रकृतिपरिनिर्वृता इति (p. 84 ) and it is a passage being quoted or referred to in the Buddhistic literature. But 80 long I have not been able to trace the original source of it. The Vaipulya is used in a general way also representing the whole Vaipulya literature. There is another passage probably from Vaipulya quoted with the word 77' which refers to the Vaipulya as appears from the Bhasya. The passage runs thus :- तत्र पञ्चविधायां भावनायां फलं पञ्चविध निर्वतितमिति दर्शयति । पञ्चविधा भावना संभिन्नभावना अनिमित्तभावना अनाभोगभावना उत्तप्तभावना परिवृत्तिनिमा( ?)भावना यथाक्रमम्। There is some difference in the reading in the Bhasya (see p. 85. nb ). This passage also has not been traced yet, The third reference quoted with the words 'तदुक्त भगवता महायानाभि- restored by me, like this :- बोधिसत्त्वेन वीर्यमारभमाणेन कुशलपक्षप्रयुक्तेन प्रतिपत्तिसारकेन धर्मानुधर्मचारिणा सर्वसत्त्वसंग्राहकेण क्षिप्रमनुत्तरां सम्यक्संबोधि- मभिसंबुध्यता द्वादशस्थानधर्मान् समनुपश्यता न परैः सह विवादः कार्यः। (p. 106). This passage also, so far, I have not been able te trace. Here the name Mahayanabhidharma-Satra does not give any clue to trace the very familiar धर्मसूत्रे' runs, as ·INTRODUCTION 21 reference ; it appears to me to be a general name. This name is mentioned in other books also. Among the passages quoted in a general way with the words uge or un apl..., & few are traced. Some of them are found in the Pali form in the Samyutta Nikaya (8), Anguttara Nikaya (A) Digha Nikaya (D), Majjhima Nikaya (M), Mahavagga ( Vin. ), Vibhanga (V. BA) Patisambhidha Magga, Dhammapada and the like which are shown in the Appendix. There is a verse quoted in this book, also in the Mahayana Satralamkara, of which the first foot corresponds with that of the Dhammapada but the other three do not agree. The verse runs like this: असारे सारमतयो विपर्यासे च सुस्थिताः । Piata 7 gaire at anfaya71414 W (p. 107, Dh. II ) It is not known from which source it is taken. Does it indicate the existence of another version of the Dharmapada ? Among these passages there is one which is very much interesting. The passage is : gara eta HTI HETER: ÅHARINTII tenert भवति, परमेण विशुद्धन ब्रह्मचर्यण समन्वागतः । कतमे पञ्च । नान्यत्र मैथुनान्मैथुनस्य निःसरणं पर्येषते। मैथुनप्रहाणेनोपेक्षको भवति । उत्पन्न च मैथुनरागमधिवासयति। मैथुनप्रतिपक्षेण च Puteria Britani a gyei 144edi (p. 107). This passage is. quoted in the context of the Abhisandhiviniscaya along with other passages. They Bhaşya has given another meaning. But it is evident that the language is mystic and aggresive as is used in the later Tantric or Vajrayanic literature, which is generally referred to as the Sandhya Bhaşa. It is clear from it that even before Asanga such language had developed and trace of such language is found even in the Kathavatthu. It throws some light on the historical development of such ianguage and literature. Restoration and Retranslation. It is already stated that out of 44 ( or 45 ) leaves, about 27 are missing. This portion I have tried to restore into Sanskrit. I have used the word 'restoration because it is a popular term. Personally I prefer the word 'translation' or 'retranslation'. I do not believe that a lost book or portion' may be restored even from the Tibetan ·INTRODUCTION in the proper sense of the term. In my opinion, it is very difficult, rather impossible. Therefore I call it to be translation, because it is put into or translated into Sanskrit from the Chinese and the Tibetan. It will be still better to call it ‘retranslation', because first it was translated into the Chinese and the Tibetan and now it is translated again from them into Sanskrit. The school of Abhidharmasamuccaya. or Asanga the author of the Mahayana Satralamakara, belongs to the Mahayana school. Therefore we may safely say that his work Abhidharmasamuccaya also belongs to the Mahayana school. The internal evidences also show that it belongs to the Mahayana school. Asanga advocates the cause of the Mahayana. Comparing the Vaipulya Dharma i, e. Mabayana with the gravaka Dharma Hinayans, he says, “केन कारणेन वैपुल्यधर्मों धूपमाल्यादिभिः पूज्यो न तथा श्रावकधर्मः । Hattafengenasta alguiera ( p. 85). Why the Vaipulya Dharma is worshipped with incense and garlands and not the gravaka Dharma ? Because it is the repository of the good and happiness of all beings. It shows that Asanga is inclined towards the Mahayana. Further, Pudgalas in view of three Yanas are divided into three kinds, viz. Śravakayanika, Pratyekabuddha-yanika and Mahayanika. The Śravakayanika is said to be of mild of organs í Madhyendriya ) and also to be engaged in the emancipation of self, depending on the śravakapitaka. But the Mabayanika Padgala is of very sharp of organs (Tıkşņendriya) and depending on the Bodhisattva Pitaka, he is engaged in the salvation of all beings without caring for the emancipation of self. Thus it is shown in this work that the Mahayana is superior to the other two. Further in the context of Abhisamaya, he says, 247906167HITA aferataifayett farata: i fizica yanga". (94). In eleven ways the Bodhisattvabhisamaya is superior to the Śravakabhisamaya. These are counted one by one. Not only that, the last one i. e. the Phala Vigeza or Superiority by fruit is further said to be of 10 kinds. Thus the superiority of the Mahayana on the śravaka Yana and the Pratyeka Yana or Hinayana is shown in so many ways. The enumeration and explanation of the Mental Samskaras, the non-Mental Samskaras and the like are quite different from those given in the work of the Hinayana.

·INTRODUCTION 23 Summary of the Book. To give a brief account of this book, we may follow the Chinese line of the division in the eight chapters. Of these eight, the first as already told, is the Trid barma. This has 3 sub-divisions. In the first sub-division, the Skandhas, the Dhatus, and the Ayatanas are counted first and then the number is justified e. g. why the Skandhas are five, the Dhatus are eighteen and the Ayatanas are twelve. Then follows the discussion on the inclusion ( vyavasthana ) of Rapa-skandha, Vedana-ekandha, Samjña-skandha, Samskara-skandha-in mental (cittasamprayukta ) and non-mental ( citta-viprayukta) Samskara-Vijñanaskandha and Ayatana. After this the meaning of the word Dhata is given, In the second sub-division, as regards these three things, i. e. the Skandhas, Dhatus and Ayatanas, a long series of topics are examined with reference to three questions such as what ( Katham ), how many ( Kati ) and what for (Kimartham... parıkşa). The same plan is continued in the 3rd sub-division also. In the Second Dravyamat, Prajnaptimat, Sam vftimat, Paramarthamat, Jřeya, Vijñeya etc., are discussed and in the third, Pratyaya, Sabhaga-tatsabhaga, Upatta etc. Further these three are from different aspects, divided into three kinds such as Parikalpita-lakşaņa, Vikalpita-lakçana and Dharmata-lakşaņa, or four kinds such as Lakşana, Prakara, Agrays and Santati or again six kinds and so on. Of this chapter, only ten leaves of the original text are available and these leaves, as already stated, are not consecutive. In this manuscript, of the first sub-division of the 1st chapter, there'is availabe only that portion of the text which deals with the explanation or the exposition of the Samjxa-skandha -and not the question and few words probably such as 'संज्ञास्कन्धव्यवस्थानं कतमत् । चक्षुःसंस्पर्शजा संज्ञा । श्रोत्रघ्राण' -beginning with 'जिह्वाकायमन-संस्पर्शजा HET etc. the explanation of Samskara skandha-vyavasthana, under it dealing with the division and explanation of 62 Caitasika dharmas such as Manaskara, Sparsa, Chanda etc. and the 23 Citta-viprayukta-Samskaras such as Prapti. Asamjai-samapatti, Nirodhasamapatti etc. and the explanation of Vijxana-skandha-vyavasthana, consisting of Citta, Manas and Vijñana with the explanation of each, which is available just up to the question ·24 INTRODUCTION mulaznia 2014a. Of this part, only three leaves are available, both the beginning and the end are missing. Of the second subdivision of the first chapter, we get the text of the manuscript from the explanation of the Joeya, a small portion of this topic missing. Then follows the explanation of Vijkeya, Rapin, Arapin and others to the end of the 2nd subdivision being continued to the third subdivision-without any mark of the division here in the Sanskrit text as in the Chinese-giving the explanation of Pratyaya, Sabhagatatsabhaga, Upatta, Indriya and others in the same way. This continues just up to the enumeration of the six kinds of division of the Skandhas, Dhatus and Ayatanas and after this, the explanation of them onward ; the rest of the third subdivision of the first chapter is missing. Of this portion i. e. the 2nd and the 3rd chapters only 7 leaves are available. These 7 leaves are continuous. The following 3 chapters are very short. In the second chapter 11 kinds of Samgraba or Collection are enumerated. At the end it is mentioned what benefit one gets, being efficient in it. Of this chapter, nothing is available in the present text. In the third chapter, 6 kinds of Samprayoga or Union, such as Avinirbbaga, Migribhava, Samavadbana, Sahabbava, Kętyanuşthana, and Sampratipatti are enumerated and explained. After this, a few more Samprayogas are explained. Of this chapter, only a little more than three lines of the end are available and this explains the supplementary list of the Samprayoga such as Sarvatraga, Klişta-Sarvatraga, Kadacitka, Avasthika, Aviccbinna, Vicchina, Babirmukha, Antarmukha, Ucita and Anacita. The fourth chapter deals with the Samanvagama or Accompani. ment of 3 kinds such as Vija Samanvagama, Vagita Saman vagama and Samudacara Samanvagama. Samanvagama is another name of Prapti, which is one of the non-Mental or Cittaviprayakta Samskaras. The Vija Samanvagama is explained how by it is one accompanied or unaccompained by the Klegas and Upaklegas and the Kusalas leading one to be born in the 3 Dhatus such as Kama Dhatu, Rapa Dhatu and Arapya Dhata. Similarly the other two are also explained. The second one is related with the Kusalas applicable, Dhyana, Vimokşa, Samadhi etc. mandane and non-mundane. The third one is related with the Skandhas. Dhatus and Ayatanas, any of which is present, either Kugala, Akugala or Avyakta. At the end ·INTRODUCTION 25 one the question is answered what benefit being efficient in it gets. Of this chapter, the whole is available. Here the colophon of the 1st chapter of the Sanskrit text i. e. the Lakşaņa Samuccaya is given along with some ornamental sign. Then without space being left, the second chapter of the Sanskrit text i. e. the 5th chapter of the Chinese translation continues. The second half or the 5th chapter opens with the question 'What is Viniscaya or Interpretation ?' This is divided into 4 kinds viz. atya Viniscaya, Dharma Viniscaya, Prapti Viniscaya and Samkathya Viniscaya, and these are the 4 chapters in the second half. The Satya Viniscaya in nothing but the 4 Ārya Satyas. Therefore the 5th chapter is further subdivided into 4 subdivisions, such as Duḥkha, Samudaya, Nirodha and Marga. These are dealt with in much details. Duḥkha Satya is due to the birth of different kinds of beings ( Sattva-janmataḥ ) and regions of the different births (Janmadhişthanataḥ ). Here the different births or beings and the different regions are enumerated. Then follows the enumeration and explanation of the Suffering such as of eight, three and two kinds. After this the general characteristics of the Duḥkha Satya such Anitya, Duḥkha, sunya, and Anatma are discussed. Anitya is of 12 kinds such as Asat, Vinaśa, Vipariņati etc. The last one is Bhajanaloka-Samvarta vivarta and under it the Antarakalpa, Mabakalpa and the like are discussed. Under the second one i. e. the Duḥkha, 'Yadanityam tad Duḥkham' is explained. Then comes the explanation of the sanyata of 5 kinds such as Samanupaśyana, Avatāra, Svabhava, Tathabhava and Prakrti and Anatman. Then again Duḥkha is classified into Vipula & Asamlikhita, Samlikhita, Samlikhita & A samlikhita and the like and each is explained. At the end of this subdivision the three kinds of death, that also of the virtuous and the sinner and Antarabhava are discussed. In the second subdivision of Samndaya Satya of this 5th chapter Samudaya is said to be produced by Klesa and Kleśadhipateya Karma i. e. Defilements and the Actions predominated by Defilements. According to the view of Asanga, Kleba and Kleśadhipateya Karmas, not the Trşña or Desire are the cause of Samudaya. But naturally here the question arises why Trena has been said by the Bhagavan d as ·26 INTRODUCTION 88 on Buddha to be the cause of the Samudaya and therefore it is explained such account of its being mainly present everywhere ( sarvatraga ) in the thing ( Vastu ), condition (Avastha ), path ( Adhva ) and the like. Then follows the discussion of Klega from the different points of view, such as its enumeration as six or ten, its definition, or Lakşapa, rise or Utthana, cause or Alam bana, combination or Samprayoga, synonymns or Paryaya,-a long list-, Vipratipatti or Dhatu, Nikaya and Prabana. Rlegadhipateya Karma or the action the action predominated by the Defilement means all the Cetanā Karma and Cetayitva Karma. The Karma or Action is again of 5 kinds viz. Upalabdhi Karma, Karitra Karma, Vyavasaya Karma, l'ariņati Karma and Prapti Karma. Cetana Karma consists of Punya Karma, Apunya Karma and Āniñjya Karma and Cetayitva Karma consists of bodily, speech and mental actions ( Kaya Karma, Vakkarma & Manaskarma ). These three actions of body, speech and mind are Kusalas and Akugalas and both of them are of 10 kinds each ( 10 Kusala Karmapathas and 10 Akušala Karmapatbas ). The Cetadā Karma is further explained and divided into 5 and in the Niyata vedaniya Karma, the Niyamas or Regulations are explained. Then the explanation of the Vipāka Phala, Nişyanda Phala and Adhipati Phala of both the 10 Kusala and Akusala Karmas. As the Vipaka or Consequence of these two kinds of Karmas are produced by the Akşopaka and Pariparaka Karmas, these two are also explained and in that connection the order of the feeling or experiencing ( vedana ) of the Vipaka Phala also. After this the three kinds of Karmas, Punya, Apunya and Anišjya are explained. This is followed by the discussion of beginning ( prayoga ) and end ( niştba ) of the 10 Akušala Karmas. Again Karma is divided into 4 kinds such Sadharana, Asadharana, Balavat and Durbala, again divided into 3 kinds viz. Samvara, Asamvara and Naivasam varanasamvara, again 3 kinds : Sakhavedaniya, Duḥkhvedaniya and Aduḥkhasukbavedaniya, again 3 kinds Drstadharmavedaniya, Upapadyavedaniya and Aparaparyaya- Tedaniya and again 4 kinds such as Krşņa Krşpavipaka, sukla Saklavipaka etc. At the end of this, Charity ( dana ), merits of charity ( dada-sampad ) and merits of Charitable (deya-sampad ) are mentioned. comes 88 ·INTRODUCTION 27 In this context, three Satras are discussed and also Karmas consequences of which may or may not be ascertained. At the end of the subdivision, the Samudaya Satya is divided into 4 kinds on account of Hetu, Samudaya, Prabha and Pratyaya. In the third subdivision, the Nirodha Satya is explained from its different aspects such as Lakşaņa. Gambhirya, San Vrti, Paramartha A paripari, Paripari etc. Under Paryaya or Synonym, a few of the synonyms of Nirodha such as Ageşapradhana, Pratiniḥsarga, Vyantibhava and the like are given and explained. After this a long list of words such as Asamskrta, Durdarsa, Acala, Amata, Ampta and the like is explained with the question 'Why Nirodha is called so and so'. At the end the Nirodha Satya is explained in its four kinds such as Nirodha, śānta, Pranita and Niḥsaraṇa. In the 4th subdivision, the Marga Satya is explained. Marga Satya consists of 6 Paths viz. Sambhara Marga, Prayoga Marga, Darśana Marga, Bhavana Marga and Niştba Marga. In this subdivi. sion, we get the detailed explanation of each of them. Under the Darsana Marga, there is a passage which explains the Marga Satya from different aspects such as Vyavasthana, Vikalpana, Anubhava and Paripari. In the context of Bhavana Marga, Marga Bhavana is also explained, which is said to be of 4 kinds viz. Pratilambha Bhavana, Nişevana Bhavana, Nirdhavana Bhavana and Pratipakş& Bhavada Here a few more Margas are also mentioned. Then come the discussion of the Alambana, Svabhava, Sahaya, Bhavana and Bhavanaphala, of the 37 Bodhipakşıya Dharmas and explanation of the 4 Pratipads, 4 Dharmapadas, samatha, Vipasyana, and 3 Indriyas. In the context of Niştha Marga, 24 Dauşthulyas are counted. At the end of the chapter, the Marga Satya is divided into 4 kinds such as Marga, Nyaya, Pratipad and Nairyanika and the difference is shown between the 16 Akaras, Laukika and Lokottara. Of the first subdivision of the 5th chapter i. e. of Dubkha Satya, only about 5 lines of the beginning are available dealing with its division into Sattvajanma and Janmadhişthans and the full explanation of the former and a little of the latter. Then there is a big gap. But again the last portion of this subdivision is available explaining the momentariness of Rapa, division of Duḥkha into Vipula and Asamlikhita, Samlikhita eto. 3 kinds of death, difference in douth and process of rebirth.

·28 INTRODUCTION Just after it in continuation, comes the 2nd subdivision of the 6th Chapter i. e. of Samudaya Satya. Of this, only about 27 lines are found, giving the divisions of the Samudaya Satya as described above from the counting of the Klesa till the question 'Lakşaņam Katamat.' Then comes a long gap, the rest of this subdivision, whole of the 3rd subdivision and a subetantial portion of the beginning of the 4th subdivision missing. Then only 2 leaves of the middle portion of the 4th subdivision are available, explaining the Bhavana Marga, Marga Bhavana, different kinds of Patb, meaning of the Path and some portion of the explanation of Alambana etc. of the Alam bana etc. of the Bodhipakşiya Dharmas. The rest of the 4th subdivision is missing. The 2nd chapter of the 2nd half or the 6th chapter is called Dharma Viniscaya. Here Dharma means the 12 Angas or divisions of Buddha's teachings viz. Satra, Geya, Vyakaraṇa, Gatha, Udana, Nidana, Avadana, Itivíttaka, Jataka, Vaipulya, Adbhata Dharma, and Upadeśa, and then each is explained. These 12 divisions of the Buddha's teachings are divided into the 3 Pițakas of Satra, Vinaya and Abhidharma and further into 2 viz. Śravaka l'ițaka and Bodhisattva Pitaka. The first five have found place in the Sútra Pitaka of gravaka Pițaka or school, the next four in the Vinaya 'Pitaka of both the schools of Śravaka Pitaka and Bodhisattva Pitaka, Vaipulya and Adbhata Dharma in the Satra Pitaka of Bodhisattva Pitaka only, and the Upadesa only in the Abhidharma Pitaka of both the Sravaka pitaka and Bodhisattva Pițaka. Then the intention or the motive is shown why these are divided into the 3 Pițakas and further the relation is shown between these Dharmas of 12 divisions and the three Dharmas-mind and mental in relation to their Ālambana, Akara, Āsraya and Samprayoga. Then the Alambana in the Dharma is divided into 4 kinds viz. Vyapyalambana (4 kinds ) Carityisodhanalambana (5 kinds ), Kausalyalambana ( 5 kinds ) and Klegaviệodhanalambana. Similarly 4 Yuktis, 4 Paryeşaņās, and 4 Yathabbata Parijñadas are discussed. Then the Yoga Bhamis or the Ādhāra, Ādbana, Ādarga, Āloka and Asraya are shown. In this connection it is shown that in the Dharmas how one becomes efficient in the Dharma, Artha, Vyaxjang and Nirukti and how one becomes Dharma Vibari. Here there is some discussion about the Vaipulya why it is called Bodhisattva Paramita Pitaka and why some do not get faith in its sublimity ( Audarya ) and ·INTRODUCTION 29 depth ( Gambhirya ) or even obtaining them do not go out ( niryanti ). In this context, 28 wrong views or Asaddřstis are mentioned. At the end the 4th Abhiprayas and 4 Abhisandhis are mentioned, by which those of the Tathagata may be known, and also the 5 reasons or the signs are given by which Tathāgata may be recognised. It is also further shown why the Śravaka Dharma is not worshipped as the Vaipulya Dharma. Of the 6th chapter, only one leaf of the end is available dealing with the questions how one becomes efficient in Dharma, in meaning, in explanation etc., why to Bodhisattva-pitaka is attributed Vaipulya ( greatness ) or Audarya ( sublimity ) or Gambhirya ( depth ) and why some beings in Vaipulya feel attached to these two and some ., do not. Then follow the enumeration of 28 kinds of A saddrşțis of wrotig views and the explanation of a few characteristics of Vaipulya continuing up to the end of the 6th chapter. In the 7th chapter, 'Prapti or combination' is discussed. This chapter is called Prapti-viniscaya and it is further sub-divided into two subdivisions, dealing with 2 divisions of Prapti on account of Pudgalavyavastha and Abhisamaya-vyavasthana. The first is divided into seven kinds on account of Rogacarita, Niryāņa, Ad'hara, Prayoga, Phala, Dhata and Bhavana and each of them is further divided and explained. Here we get the exhaustive list or division of all kinds of Pudgalas. At the end of the chapter, the Srotapanna Pudgala is divided into two kinds viz. Krama Nairyanika and Sakrnnairyanika . The second or the Abhisamaya is divided into ten kinds, i. e., that of Dharma, Artha, Tattva, Prstha, Ratna. Asamudacara, Niştha, Śravaka, Pratyekabuddha and Bodhisattva and again each is explained especially the last one in much detail. Further it is shown that the Bodhisattvabhisamaya is different from or superior to the Śravakabhisamaya in 11 ways with respect to Alambana, Upastambha, Prativedha and the like. The last one of them is Phala Vigeşą and again it is of 10 kinds. Here the question is raised and answered that the Extraordinary Qualities or Vaiseșika Gunas such as A pramåņas etc. are included in the Prsthabhieamaya and the Nişthabhisamaya. After this all the Extraordinary Qualities are enumerated A pramaņas, Vimokşas, Abhibbvayatanas and so on. Then again all these are explained in details. These qualities are further classified 88 ·30 INTRODUCTION into two such as Svakgritra Pratyupasthana and Vaiharika. Then it is shown what Bodhisattva does with these qualities and further why he does not become Srotapanna, Sakrdagami or Anagami. At the end a Satra is explained and in that context, 6 kinds of Jxeyas, 4 kinds of Upaya-Kausalyas, 10 kinds of Abhata Parikalpas, 3 kinds of Nirvikalpata and the like are explained. Of the 7th chapter, two leaves are available, one of the middle of the first sub-division and the second of the middle of the 2nd sub-division. The Pudgala from the point of view of Prayoga or application is of two kinds such as 'śradhanusarin or the follower of faith' and 'Dharmanusarin or the follower of Dharma' and from the point of view of Phala or fruit, is of 27 kinds such as Sraddhadhimukta, Drşțiprapta, Kayasakşin etc. In the first of these two leaves, these two topics are dealt with upto the Anabhisamskara-parinirvayin the 19th of the 2nd topic. In the 2nd sub-division of this chapter under the last of the topic, there are given the 19 extraordinary qualities of Bodhisattva such as Apramāņa, Vimokşa, A bhibh vayatana eto, In the text of the 2nd leaf of these two leaves, these qualities are divided into two kinds such as Svakaritra-pratyupasthana and Vaiharika and it is shown what he does by these qualities. Further it is said that the previous path is given up, the following superior path is obtained till in the Nirvaanadhatu in which no Skandhas remaio, all the paths are given up by Śravaka and Fratyeka-buddba, but not by Bodhisattva as he has endless auspicious things and endless merits. Further it is said why a Bodhisattva does not become a Srotapanna, Sakrdagamin, Anagamin and after it the leaves even including the whole of the 8th chapter is missing. The last one i. e. the 8th chapter is the Samkathya Viniscaya This is divided ( into 7 divisions ; viz. Artha Viniscaya, Vyakhya Viniscaya, Prabhidya Samdarsana Viniscaya, Samprasna Viniscaya, Samgraba Viniscaya, Vada Viniscaya and Abhisandbi Viniscaya. Artha Viniscays includes 6 kinds of Arthas or meanings such as that of Svabhava, Hetu, Phala, Karma, Yoga and Vetti. Vyakhya Vinigcaya is of 6 kinds. Under it, its 14 Mukhas are shown. The third onu is onu is analytical The fourth one means the 8 kinds of Kayadeśas or questions and the 8 kinds of Yayadeśas or answers. There are 4 ways of this Samprasna Viniscaya. Under Samgraha ·INTRODUCTION 31 Viniscaya, 10 kinds of Sthanas are shown. Vada Viniscaya includes 7 things viz. Vada of 6 kinds, Vadad bikaraņa, Vadadbişthana ( 2 kinds-Sadhya and Sadhana and each is explained in detail ), Vadalamkara (6 kinds ), Vadanigraha including Kathatyaga, Kathasada, and:Kathadoņa, Vadaniḥsarana and Vade Bahukara Dharmas ( which are 3 ). In this context, the intention or the ideal of the Vada is shown and in continuation the 12 Sthana Dharmas and 6 Dogas are given. At the end the Abhisandbi Viniscaya is explained as that whicb.gives another meaning and in this connection many mystical examples are quoted. At the end of the book, reasons are given why this work is called Abhidharma Samuccaya. Of this chapter nothing is available as already said. I am very much thankful to the Bibar Reserch Society, specially to Dr. S. C. Sarkar and Dr. K. K. Datta, who took much interest in securing the permission for me to work on this manuscript. It is for their sympathetic help that I could procure the photographic copy. I am gratefully thankful to Dr. P. C. Bagchi at whose suggestion I undertook the work. It is with him that I first started the study of this text and to check the reading with the Chinese translation. But when he left for China the Visiting Professor I got much help from Rev Pei Hui of the Cheena Bhavana, Santiniketan. Therefore my sincerest thanks are due to bim. At the end, I am extremely thankful to Bhadanta Shanti Bhiksu, but for whose help I could not finish the checking of the whole book with the Tibetan. as

·No text on this page.

·नमो बुद्धाय [Ch. 1b] [अथ' मूलवस्तुनि त्रिधर्मपरिच्छेदः प्रथमः।] [T. 47b] त्रिधर्मः संग्रहः संप्रयोगोऽन्वयश्च लक्षणे। विनिश्चये सत्यधर्मी प्राप्तिः सांकथ्यमेव च ॥ कति कस्मादुपादानं व्यवस्थानं च लक्षणम् । अनुक्रमार्थदृष्टान्तभेदा ज्ञेयाः समुच्चये ॥2 स्कन्धा धातव आयतनानि च कति। स्कन्धाः पञ्च । रूपस्कन्धो वेदना- स्कन्धः संज्ञास्कन्धः संस्कारस्कन्धो विज्ञानस्कन्धश्च ॥ धातवोऽष्टादश। चक्षुर्धातू रूपधातुश्चक्षुर्विज्ञानधातुः श्रोत्रधातुः शब्दधातुः श्रोत्रविज्ञानधातुर्माणधातुर्गन्धधातु- ओणविज्ञानधातुर्जिलाधातू रसधातुर्जिहाविज्ञानधातुः कायधातुः स्पष्टव्यधातुः कायविज्ञानधातुर्मनोधातुर्धर्मधातुर्मनोविज्ञानधातुश्च ॥ आयतनानि द्वादश। चक्षु- रायतनं रूपायतनं श्रोत्रायतनं शब्दायतनं घ्राणायतनं गन्धायतनं जिह्वायतनं रसायतनं कायायतनं स्प्रष्टव्यायतनं मनआयतनं धर्मायतनं च ॥ किमुपादाय स्कन्धाः पञ्चैव । पंचाकारात्मवस्तृदाधनतामुपादाय। सपरि- ग्रहदेहात्मवस्तु उपभोगात्मवस्तु अभिलापात्मवस्तु [T. 48a ] सर्वधर्माधर्माभि- प्रतीयते । १. चीनानुवादे 'अथ' नास्ति । प्रारम्भात्वाद् योजितम्। भो० एतन्नास्ति। मूले नासीदिति २. चीनानुवादे श्लोकद्वयमेव वर्तते। अतश्छन्दोऽनुरोधादेवमनूदितम् । आक्षरिकानु- वादस्तु–लक्षणं विनिश्चयश्चैव प्रत्येकं तु चतुर्विधम् । त्रिधर्मः संग्रहः संप्रयोगः समन्वागमः। सत्यं धर्मश्च प्राप्तिश्च तथा सांकथ्यमेव च । कति कस्मादुपादानं लक्षण व्यवस्थानमनुक्रमः। अर्थो दृष्टान्तो भेदश्च सर्व ज्ञेयं समुच्चये ॥ तत्रापि लक्षणशब्दो मूलवस्तु (pen shih) इत्येवमनूदितः प्रतीयते । प्रथमसमुच्चयस्यान्ते लक्षणसमुच्चय इति दर्शनात् । भोटानुवादे तु खण्डितः प्रतीयतेऽयमंशः। तस्या- क्षरिकानुवादस्तु “कति च किमर्थमुपादानं लक्षणानि । तस्य व्यवस्थानं च क्रमश्च अर्थश्च दृष्टान्तश्च । समुच्चय इत्येवमादयश्चतुर्भेदा (ज्ञेयाः)।- संग्रहः संप्रयोगः-विनिश्चयश्चतुर्भेदः । सत्यं धर्मः प्राप्तिः सांकथ्यमिति विनिश्चयस्य भेदाः। संग्रहस्य एष सामान्येन संक्षेपः । ३, मो० उद्भावनता- मिति अन्त्यं विना प्रत्येकमावर्त्यते ।

·२ अभिधर्मसमुच्चयः संस्कारात्मघस्तु तदाश्रयात्मस्व स्तु चोपादाय ॥ किमुपादाय धातोवोऽष्टादशैव । द्वाभ्यां देहपरिग्रहाभ्यामतीतवर्तमानषडाकारोपभोगधारणतामुपादाय ॥ किमुपादा- यायतनानि द्वादशैष । द्वाभ्यां देहपरिग्रहाभ्यामनागतषडाकारोपभोगायद्वारता- मुपादाय॥ कस्मात् स्कन्धा उपादानमित्युच्यन्ते। उपादानेन सहितत्वात् स्कन्धा उपादानमि त्युच्यन्ते। उपादानं कतमत् । स्कन्धेषु च्छन्दो रागश्च । कस्मात्च्छन्दो रागश्चोपादानमित्युच्यते । अनागतवर्तमानस्कन्धानामभिनिर्वर्त्तनतोऽपरिहारतश्च । अनागतेऽभिलाषाद् वर्तमानेऽध्यवसानाच' च्छन्दो रागश्चोपादानमित्युच्यते । कस्माद् धातव आयतनानि च सोपादानधर्मा इत्युच्यन्ते । तत्र स्कन्धवनिर्देशः ॥ किंलक्षणं रूपम्। रूपण लक्षणं रूपम् । तद् द्विविधम् । स्पर्शन रूपणं प्रदेशेन रूपणं च। स्पर्शन रूपणं कतमत् । करचरणपाषाणशस्त्रदण्ड- शीतोष्णक्षुत्पिपासामशकदंशसर्पवृश्चिकादीनां स्पर्शन व्याबाधनम् । प्रदेशेन रूपणं कतमत् । [T. 48b] देशेन रूपण' मिदं चेदं च रूपमेवं चैवं च रूपमिति प्रणिहिताप्रणिहितचेतोवितर्केण प्रतिविम्बचित्रीकारता ॥ किंलक्षणा वेदना । अनुभवलक्षणा वेदना । नानाविधानां10 शुभाशुभानां कर्मणां फलविपाकं प्रत्यनु- भवन्त्यनेनेत्यनुभवः11 ॥ किंलक्षणा संज्ञा। संजाननालक्षणा संज्ञा12 । संज्ञा नाना- धर्मप्रतिविम्बोद्ग्रहण (स्वभावा )18 यया द्रुष्टश्रुतमविज्ञातानान् व्यघहरति ॥ किंलक्षणः संस्कारः । अभिसंस्कारलक्षणः संस्कार:14 । संस्कारभिसंस्कार (स्वभावो) येन कुशलाकुशलाव्यकृतेषु। पक्षेषु वित्तं प्रेरयति16 ॥ किंलक्षणं ४. ची. ० स्वभाव० । ५. ज्ञायन्ते। ६. भो० एषु। ७. भो० छन्दो...मित्युच्यते इति नास्ति । १. ची० अत्रोत्तरत्र च प्रश्न स्कन्ध इति वर्तते । २ ची० व्याबाधननिदर्शन• इति वर्तते। मयोमयं रूपणशब्देनानूदितम् । ३, ची० व्याबाधनार्थकम् । ४. ची० निदर्शनार्थकम् । ५. मोटानुवादस्त्येवं प्रतीयते-किं लक्षण रूपम् । द्विविधरूपणसद्भावलक्षण रूपम्। स्पर्शेन रूपण देशविचयेन रूपण च। स्पर्शन रूपण कतमत्। करसन्निपातस्पर्शन रूपव्याबाधनम् , दण्डसनि- पातस्पर्शन शीत. उष्ण. क्षुत्० पिपासा० मक्षिका० दंशमशक० वात. आतप० सरीसृपसनिपातस्पर्शन रूपव्याबाधनम्। ६. मो. क्वचिद् देशे। ७. मो० नास्ति । ८. ची० प्रणिहितचेतसा वा अप्रणिहितवितर्केण वा इति व्याख्यातानू दितम् । ९. भो० सा । ९. भो० सा। १०. भो० नास्ति । त्वेवं मन्यन्ते' इतिपूर्व वाक्यमिदं त्रिंशिकाभाष्ये (पृ० २० ) दृश्यते । १२. भो० सा० । मो० भूयोनिमित्तोद्ग्रहणविचित्रोद्ग्रहणस्वमावा यया। १४. मो० सः । १५. मो० विविधपक्षेष। १६ भो० अवतारयति । ११. 'अन्ये १३.

·त्रिधर्मपरिच्छेदः विज्ञानम्। विजाननालक्षणं विज्ञानम् । विज्ञानं येन रूपशब्दगन्धरसस्पर्शधर्मान् नाना विषयान् विजानाति ॥ चक्षुर्धातुः किंलक्षणः। येन चक्षुषा रूपाणि दृष्टवान् पश्यति यश्च तस्य बीजमुपचितमालयविज्ञानं तश्चक्षुः॥ यथा चक्षुर्धातुलक्षणं तथा श्रोत्रघाणजिहा- कायमनोधातूनामपि लक्षणानि । रूपधातुः किंलक्षणः । रूपं यञ्चक्षुषा इष्ट दृश्यते च यश्च तत्र चक्षुर्धातोराधिपत्यं तद्र पधातु [ T. 49a ] लक्षणम्। यथा रूपधातु लक्षणं तथा शब्दगन्धरसस्पर्शधर्मधातूनामपि लक्षणानि ॥ चक्षुर्विज्ञानधातुः किंलक्षणः। चक्षुराश्रया रूपालम्बना रूपप्रतिविज्ञप्तिः यञ्च तस्य पीजमुपचित विपाकालयविज्ञानं तच्चक्षुर्विज्ञानधातुलक्षणम् ॥ यथा चक्षुर्विज्ञानधातुलक्षणं तथा श्रोत्रघ्राणजिह्वाकायमनोविज्ञानधातूनामपि लक्षणानि ॥ आयतनं किंलक्षणम्। धातुवद् [Ch. 2a ] यथायोगं वेदितव्यम् ॥ रूपस्कन्धव्यवस्थानं फतमत् । यत्किंचिद्र पं सर्व तत्वारि महाभूतानि चत्वारि च महाभूतान्युपादाय ॥ कतमानि चत्वारि महाभूतानि । पृथिवीधातुः अब्धातुः तेजोधातुः वायुधातुश्च ॥ पृथिवीधातुः कतमः। कठिनता ॥ अधातुः निष्यन्दता ॥ तेजोधातुः कतमः । उष्णता ॥ घायुधातुः कतमः। कम्पनता2 ॥ उपादाय रूपं कतमत् । चक्षुरिन्द्रियं श्रोत्रोन्द्रियं घ्राणेन्द्रियं जिहोन्द्रियं कायेन्द्रियं रूपशब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यानामेकदेशो धर्मायतनसंगृहीतं च रूपम् ॥ चक्षुरिन्द्रियं कतमत् । चत्वारि महाभूतान्युपादाय चक्षुविज्ञाना [T 49b] श्रयो रूपप्रसादः॥ श्रोत्रोन्द्रियं कतमत् । चत्वारि महाभूतान्युपादाय श्रोत्र- विज्ञानाश्रयो रूपप्रसादः । घ्राणेन्द्रियं कतमत् । चत्वारि महाभूतान्युपादाय घाणविज्ञानाश्रयो रूपप्रसादः॥ जिहोन्द्रियं कतमत् । चत्वारि महाभूतान्युपादाय जिहाविज्ञानश्रयो रूपप्रसादः ॥ कायेन्द्रियं कतमत्। चत्वारि महाभूतान्युपादाय कायविज्ञानाश्रयो रूपप्रसादः ॥ रूपं कतमत् । चत्वारि महाभूतान्युपादाय चक्षु- रिन्द्रियगोचरोऽर्थः। यथा नीलं पीतं लोहितमघदातं दीर्घ ह्रस्वं वृत्त परिमण्डलं स्थूलं सूक्ष्ममुन्नतमवनतं सात विसातमातपः छाया आलोकोऽन्धकारम, धूमो रजो महिका च। अभ्यवकाशरूपं विज्ञप्तिरूपं नभ एकवर्ण रूपम् ॥ तत् कतमः। २. भो० मुहर्मुहुः इत्यधिकम् । . १७. भो० तत् । १८. भो० नास्ति । १. भो० आर्द्रता । ३. भो० नास्ति। ४. मो० ०वत् । ५. भो० ०कृतं ।

·४ अभिधर्मसमुच्चयः पुनस्त्रिधा। शोभनमशोभनमुभयविपरीतं च ॥ शब्दः कतमः। चत्वारि महा- भूतान्युपादाय श्रोत्र न्द्रियग्राह्योऽर्थः । मनोज्ञो वा अमनोज्ञो वा उभयविपरीतो: वा। उपात्तमहाभूतहेतुको वा अनुपात्तमहाभूतहेतुको वा तदुभयो पालोकप्रसिद्धो वा सिद्धोपनीतो वा परिकल्पितो वा आर्यैर्देशितो [ T. joaवा तीथ्र्यैदशितो वा ॥ गन्धः कतमः। चत्वारि महाभूतान्युपादाय घ्राणेन्द्रियग्राह्योऽर्थः । यथा सुरभि- रसुरभिः समगन्धः सहजगन्धः सांयोगिकगन्धः पारिणामिकगन्धश्च ॥ रसः कतमः । चत्वारि महाभूताम्युपादाय जिहन्द्रियग्राह्योऽर्थः। तिक्तोऽम्लो मधुरः कटुको लवणः कषायश्च । मनोज्ञो वा अमनोशो चा उभयविपरीतो' चा सहजो वा सांयोगिको वा पारिणामिको वा ॥ स्प्रष्टव्यैकदेशः कतमः । चत्वारि महाभूतान्युपादाय कायेन्द्रिय ग्राह्योऽर्थः। श्लक्ष्णत्वं कर्कशत्वं लघुत्वं गुरुत्वं पिच्छिलत्वं मन्दत्व- ममन्दत्वं शीतत्वमुष्णत्वं जिघत्सा पिपासा तृप्तिर्वलं दौर्बल्यं मूर्छा कण्डुतिः पूतिाधिर्जरामरणं क्लान्तिर्विश्राम ऊर्जा च ॥ धर्मायतनसंगृहीतं रूपं कतमत् । पञ्चविधम् । आभिसंक्षेपिकमाभ्यवकाशिक सामादानिक परिकल्पितं वैभुत्विकं च। वेदनास्कन्धव्यवस्थानं कतमत् । षड्वेदनाकायाः । चक्षुःसंस्पर्शजा वेदना श्रोत्रघ्राणजिहाकायमनः संस्पर्शजा [ T. so b] वेदना ॥ एवं षड्वेदना कायाः सुखा वा दुःखा अदुःखासुखा वा ॥ पुनः सुखा कायिकी वेदना दुःखा कायिकी वेदना अदुःखासुखा कायिकीवेदना सुखा चैतसिकी वेदना दुःखा चैतसिकी वेदना अदुःखासुखा चैतसिकी वेदना सुखा सामिषवेदना दुःखा सामिषवेदना अदुःखासुखा सामिषवेदना सुखा निरामिषवेदना दुःखा निरामिष- वेदना अदुःखासुखा निरामिषवेदना पुनः सुखा ग्रेधाधितवेदना दुःखा ग्रेधा- श्रितवेदना अदुःखासुखा ग्रेधाश्रितवेदना सुखा नैष्क्रम्याश्रितवेदना दुःखा नैष्कम्याश्रितवेदना अदुःखासुखा नैष्क्रम्यान्नितवेदना कायिकी वेदना कतमा । पंचविज्ञानसंप्रयुक्ता वेदना ॥ चैतसिकी वेदना कतमा । मनोविज्ञानसंप्रयुक्ता वेदना ॥ सामिषवेदना आत्मभावतृष्णा- 3 कतमा । ३. भो. ६. मो० अनुमयः। ७. भो० अनुभयः । १. ची० नास्ति । २. भो० नास्ति । अनुवादस्त्वेवं प्रतीयते ; “चक्षुः- संस्पर्शजा सुखा वेदना दुःखा वेदना अदुःखासुखा वेदना श्रोत्र-पे- व्राण-पे-जिह्वा-पे- कायमनः संस्पर्शजा सुखा वेदना दुःखा वेदना अदुःखासुखा वेदना च ।

·त्रिधर्मपरिच्छेदः कतमा । कामः संप्रयुक्ता वेदना ॥ निरामिषवेदना कतमा । तत्तष्णाविप्रयुक्ता वेदना ॥ ग्रेधाधितवेदना कतमा । पंचकामगुणतृष्णासंप्रयुक्ता वेदना ॥ नैष्क्रम्याश्रित- वेदना कतमा। तत्तृष्णाविप्रयुक्ता वेदना । संज्ञास्कन्धव्यवस्थानं कतमत् । षट् संज्ञाकायाः। चक्षुःसंस्पर्शजा संज्ञा । श्रोत्रघ्राण [ Ph. I. A I. Ms. 3 a ] जिह्वाकायमनःसंस्पर्शजा संज्ञा यथा सनिमित्तम | T. SIa] पि संजानाति अनिमित्तमपि परीत्तमपि महद्गत मप्यप्रमाणमपि नास्ति किंचिदित्याकिंचन्यायतन- मपि संजानाति ॥ सनिमित्तसंज्ञा कतमा। अव्यवहारकुशलस्यानिमित्तधातुसमा पन्नस्य भवाग्रसमापनस्य च संज्ञां स्थापयित्वा यावदन्या संज्ञा ॥ अनिमित्तसंज्ञा(i) या स्थापिता संज्ञा ॥ परीत्ता संज्ञा कतमा । यया मधातु संजानाति ॥ महद्गता संज्ञा कतमा। यया रूपधातु संजानाति ॥ अप्रमाण- संज्ञा कतमा । यया आकाशान [Ch. 26] न्त्यायतनं विज्ञानानन्त्यायतनं संजानाति ॥ अकिञ्चन सज्ञा कतमा। यया आकिञ्चन्यायतनं संजानाति ॥ संस्कारस्कन्धव्यवस्थानं कतमत् । षट्(ii) चेतनाकायाः। चक्षुःसंस्पर्शजा चेतना श्रोत्रघ्राणजिहाकायमनःसंस्पर्शजा चेतना यया' कुशलत्वाय चेतयते संक्लेशाय चेतयते अवस्थाभेदाय चेतयते इतीयं चेतना वेदनां संज्ञाश्च स्थापयित्वा तदन्ये चैतसिका धर्माश्चित्तविप्रयुक्ताश्च संस्काराः संस्कारस्कन्ध इत्युच्यते ॥ ते पुनः कतमे। मनस्कार:(ii) स्पर्शः च्छन्दोऽधिमोक्षः [T. SIb] स्मृतिः समाधिः प्रज्ञा श्रद्धा हीरपत्राप्यमलोभोऽद्वषोऽमोहोः वीर्य प्रश्रन्धिरप्रमाद उपेक्षा अविहिन्सा रागः प्रतिधो मानोऽविद्या विचिकित्सा सत्कायष्टिरन्तग्राहगृष्टिष्टिपरामर्शः शीलवृतपरामर्शः मिथ्याष्टिः क्रोध उपनाहः म्रक्षः प्रदाशः ईर्ष्या मात्सर्य (iv) माया शाठ्य मदो विहिन्सा आह्रीक्यमनपत्राप्य स्त्यानमौद्धत्यं आश्रद्ध्यं कौसीद्य प्रमादो मुषितस्मृतिताऽसंप्रजन्यं विक्षेपो मिद्ध कौकृत्यं वितर्को विचारश्च ॥ चेतना ४. ५. भो० नास्ति । ६. ची० 'संस्पर्शजा संज्ञा' इति प्रत्येक युज्यते । १. ची० 'संजानाति' प्रत्येकमावर्त्यते । २. भो० महद्भूत । ३. ची० अत्रोत्तरत्र च यया संज्ञया । ४. भो० महद्भूता। ५ ची० ०आयतन । ६. ची. प्रत्येकमावर्त्यते । ७ ची० चेतनया। ८ ची० तदन्ये चैतसिका धर्माः। ९ भो० चेतना इत्यधिकः पाठो वर्तते। मूले चीने च नास्ति । प्रयोजनमपि नास्ति। ।

·६ अभिधर्मसमुञ्चयः कतमा । , कतमा । चित्ताभिसंस्कारो मनस्कर्म। कुशलाकुशलाध्याकृतेषु चित्तप्ररण- कर्मिका ॥ मनस्कारः कतमः। चेतस आभोगः । आलम्बनवित्त(v) धारणकर्मकः ॥ स्पर्शः कतमः । त्रिकसन्निपाते इन्द्रियविकारपरिच्छेदः । वेदनासनिश्रयदान11 कर्मकः॥ च्छन्दः कतमः । ईप्सिते वस्तुनि तत्तदुपसंहता कर्त्त कामता । वोर्यादान सन्निश्रयदानकर्मकः ॥ अधिमोक्षः कतमः । निश्चिते वस्तुनि यथानिश्चयं धारणा । असंहार्यताकर्मकः ॥ स्मृतिः vi) [T. 52a] कतमा । संस्मृते वस्तुनि चेतसः1 असंप्रमोषोऽविक्षेपकर्मिका ॥ समाधिः कतमः। उपपरीक्ष्ये वस्तुनि चित्तस्यैकाग्रता । ज्ञानसन्निश्रयदानकर्मकः ॥ प्रज्ञा कतमा । उपपरीक्ष्य एष वस्तुनि धर्माणां प्रविचयः। संशयव्यावर्तनकर्मिका ॥ श्रद्धा अस्तित्वगुणवत्त्वशक्तत्वेष्वभिसंप्रत्ययः(vii) [ Ph. I B Ms. 36] प्रसादोऽभिलाषः । च्छन्दसन्निश्रयदानकर्मिका ॥ ह्रीः कतमा । स्वयमपद्यन लजना। दुश्चरितसंयमसन्निश्रयदानकर्मिका ॥ अपत्राप्यं कतमत् । परतोऽ- वद्यन लजना। तत्कर्मकमेव ॥ अलोभः कतमः। भवे भवोपकरणेषु वा अनासक्तिः दुश्चरिताप्रवृत्तिसन्निश्रयदानकर्मकः ॥ अद्वषः कतमः। सत्त्वेषु दुःखे दुःख(i) स्थानीयेषु च धर्मे ष्वनाघातः । दुश्चरिताप्रवृत्तिसनिश्रयदानकर्मकः ॥ अमोहः कतमः। विपाकतो वा आगमतो वाऽधिगमतो वा ज्ञानं प्रतिसंख्या। दुश्चरिता- प्रवृत्तिसन्निश्रयदानकर्मकः ॥ वीर्य कतमत् । कुशले चेतसोऽभ्युत्साहः सन्नाहे वा प्रयोगे वा अलीनत्वे वा अव्यावृत्ती वा असन्तुष्टौ वा। कुशलपक्ष(ii)परि- पूरणपरिनिष्पादनकर्मकम् ॥ प्रश्रब्धिः कतमा। कायचित्तदौष्ठुल्यानां प्रतिप्रश्रब्धः काय [T. 52b] चित्तकर्मण्यता । सर्वावरणनिष्कर्षणकर्मिका ॥ अप्रमादः कतमः । सवीर्यकानलोभाद्वषामोहनिश्रित्य या कुशलानां धर्माणाम्भावना सास्रवेभ्यश्च धर्मभ्यश्चित्तारक्षा । स च लौकिकलोकोत्तरसम्पत्ति(iii) परिपूरण- परिनिष्पादनकर्मकः ॥ उपेक्षा कतमा । सपीर्यकानलोभाद्वषामोहानिधित्य संक्लिष्टविहारवैरोधिकी चित्तसमता चित्तप्रशठता चित्तस्यानाभो- गावस्थितता। संक्ल शानवकाशसन्निश्रयदानकर्मिका ॥ अविहिन्सा या कतमा। १०. मनश्चेष्ठा त्रिं० मा० पृष्ठ २१। ११. ची० दान नास्ति । १२. मूले 'दान' इत्यक्षरद्वयमवलोपित प्रतीयते । १. ची० संस्तुते इति प्रतीयते । १-a ची. ming-chi अभिलपनता इत्यधिकम् । २. चो० कर्म यथा हिया उक्तम् । ३. ची० नास्ति । ४ ची० नास्ति । भो० अधृतौ । ५. ची० एषु भेदेषु।

·त्रिधर्मपरिच्छेदः कतमः । 1 अद्वषां शिका' फरुणता । अविहेठनकर्मिका ॥ राग:(iv) कतमः । श्रधातु- कोऽनुनयः । दुःखसंजननकर्मकः ॥ प्रतिघः सत्त्वेषु दुःखे दुःखस्थानीयेषु व धर्मेष्वाघातः । अस्पर्शविहारदुश्चरितसन्निश्रयदानकर्मकः ॥ मानः कतमः । सत्कायदृष्टिसन्निश्रयेण चित्तस्योन्नतिः । अगौरवदुःखोत्पत्ति सन्निश्रयदानकर्मकः ॥ अविद्या कतमा। त्रैधातुकमशानम्)। धर्मेषु मिथ्यानि- श्चयविचिकित्सासंक्लेशोत्पत्तिसन्निश्रयदानकर्मिका ॥ विचिकित्सा कतमा । सत्येषु। विमतिः । [ T. 53a] कुशलपक्षाप्रवृत्ति सन्निश्रयदानकर्मिका ॥ सत्कायद्बुष्टिः कतमा । पञ्चोपादानस्कन्धानात्मतः आत्मीयतो वा समनु: पश्यतो या क्षान्ती रुचिर्मतिः प्रेक्षा दृष्टिः । सर्वदृष्टिगतसन्निश्रयदान- कर्मिका(vi) ॥ अन्तग्राहगृष्टिः कतमा । पञ्चोपादानस्कन्धान शाश्व(तातो वा उच्छेदतो वा समनुपश्यतः या क्षान्ती रुचिर्मतिः प्रेक्षा दृष्टिः। मध्यमा प्रतिपन्निर्याणपरि- पन्थकर्मिका ॥ [ Ch. 3a] दृष्टिपरामर्शः कतमः । दृष्टिं दृष्ट्याश्रयांश्च पञ्चोपादानस्कन्धानग्रतः श्रेष्ठतो विशिष्टतः परमतश्च समनुपश्यतो या क्षान्ती रु(vii) - [ Ph. I. A2, Ms. 7a ] चिर्मतिः प्रेक्षा दृष्टिः। असह,ष्ट्यमिनिवेशसन्नि श्रयदानकर्मकः ॥ शीलवतपरामर्शः कतमः । शीलं व्रतं शीलवता (श्रयां)श्व पञ्चोपादानस्कन्धान् शुद्धितो मुक्तितो नैर्याणिकतश्च समनुपश्यतो या क्षान्ती रुचिर्मतिः प्रेक्षा दृष्टिः। श्रमवैफल्यसन्निश्रयदानकर्मकः॥ मिथ्यावृष्टिः कतमा । हेतु वाऽपवदतः फलं पा क्रियां वा (i) सद्वा वस्तु नाशयतः मिथ्या च विकल्पयतो या क्षान्ति रुचिर्मतिः प्रेक्षा दृष्टिः। कुशलमूलसमुच्छेदकर्मिका। अकुशलमूलद्गृढता- सनिश्रयदानकर्मिका । [T. 53b] अकुशले प्रवृत्तिकर्मिका कुशलेचाप्रवृत्ति- कर्मिका या एताः पञ्च दृष्टयः आसां कति समारोपदृष्टयः फत्यपवादद्रुष्टयः। चतस्रः समारोपदृष्टयः(i) शेये स्वभावविशेषसमारोपतामुपादाय दृष्टौ वागशुद्धिसमारोपता- मुपादाय । एका यद्भूयसा अपवादगृष्टिः । याश्च पूर्वान्तकल्पिका दृष्टयः याचापरान्त- घा॥ ६. ची० कुशलमूलां० । ७. ची० मो० चित्तः । ८. ची० धर्मेषु नास्ति । ९ ची० मो० चेतस इत्यधिकम्। १. भा. रत्नेषु। १-a ची, अनुत्पत्ति। २, मू० व्रतांश्च । ३-४. ची. अपवदतः।

·८ अभिधर्मसमुच्चयः कल्पिका दृष्टयः ताः कतिभ्यो दृष्टिभ्यो वेदितव्याः। द्वाभ्यां सर्वाभ्यो वा । अव्याकृतवस्तुषु दृष्टयस्ताः कतिभ्यो दृष्टिभ्यो वेदितव्याः । द्वाभ्यां सर्वाभ्यो(iii) वा। कं दोषं पश्यता भगवता स्कन्धधात्वायतनेषु पञ्चभिः कारणैरात्मा प्रतिक्षिप्तः । सत्कायदृष्टिपरिगृहीतान् पश्च दोषान् पश्यता विलक्षणतादोषं अनित्यतादोषं अस्वा- स्थ्य दोषं निर्देहतादोषं अयत्नतो मोक्षदोषं च ॥ या पञ्चसूपादानस्कधेषु विंशति- कोटिका सत्कायदृष्टिः रूप [मा](iv) त्मेति समनुपश्यति रूपवन्तमात्मानमात्मीयं (रूपं) रूपे10 आत्मानं वेदनां संज्ञां संस्कारान् विज्ञानमात्मेति समनुपश्यति विज्ञान- वन्तमात्मानमात्मीयं विज्ञानं विज्ञाने आत्मानं तत्र कत्यात्मदृष्टयः कत्यात्मीयदृष्टयः । पञ्चात्मदृष्टयः पञ्चदशात्मीयदृष्टयः॥ केन कारणेन पञ्च[ दशा ]()त्मी [T. 57a ] यदृष्टयः। सम्बन्धात्मीयतामुपादाय वशवर्तनात्मीयतामुपादाय अविनिर्भोगवृत्त्या- त्मीयतां चोपादाय। सत्कायदृष्टिनिरूपितवस्तुका वक्तव्या अनिरूपितवस्तुका वक्तव्या। अनिरूपितवस्तु(का) वक्तव्या रज्ज्वां सर्पबुद्धिवत् । क्रोधः कतमः । प्रत्युपस्थिते अपकारनिमित्त प्रति[घां](vi) शिकश्चेतस आघातः। शस्त्रादान दण्डादानादिसंरम्भसन्निश्रयदानकर्मकः ॥ उपनाहः कतमः । तत ऊर्ध्व प्रतिघांशिक एष वैराशयस्यानुत्सर्गः। अक्षान्तिसन्निश्रयदानकर्मकः ॥ ब्रक्षः कतमः। सम्यक् चोदितस्य मोहांशिका(vii) [ Ph. I B 2 MS 4b ] अवद्य- प्रच्छादना। कौकृत्यास्पर्श विहारसन्निश्रयदानकर्मकः ॥ प्रदाशः कतमः। प्रति- घांशिकः क्रोधोपनाहपूर्वङ्गमश्चेतस आघातः । उच्चप्रगाढपारुष्यवचनसन्निश्रयदान कर्मकः अपुण्यप्रसवकर्मकः अस्पर्शविहारकर्मकश्च ॥ ईर्ष्या कतमा। लाभसत्कारा- ध्यवसितस्य परसंपत्तिविशेषे द्वेषांशिकः अ[ मर्ष ]i) कृतश्चेतसो व्यारोषः । दौर्मनस्यास्पर्शविहारकर्मकः ॥ लाभसत्काराध्यवसितस्य परिष्कारेषु रागांशिश्चेतस आग्रहः। असंलेखसन्निश्रयदानकर्मकम् ॥ [T. 57b] लाभसत्काराध्यवसितस्य रागमोहांशिका अभूतगुणसंदर्शना । मिथ्याजीवसन्निश्रयदानकर्मिका ॥ शाठ्यक[तमत् ]ii) | मात्सर्य कतमत् । माया कतमा। लाभसत्काराध्यव- ८. मा० ५. ची० पूर्वापरान्तकल्पिका । ६. ची० एताभ्यः पञ्चभ्यः । ७. ची० पञ्चभ्यः । भो० अस्वातन्त्र्य। मू० अस्वास्थ। ९. मू० नास्ति। १० भो० नास्ति। १. ची० तासु दृष्टिषु । २ ची० नास्ति। ३. भा० अविनिर्भाग० । ची. वृत्त्यात्मीयता- मुपादाय अविनिर्भोगात्मीयतामुपादाय । ४. अत्र 'वा' इति च्युतं प्रतीयते । भो० इदं प्रश्नात्मकम् । चीनानुवादस्त्वेवं भवति । 'सत्कायदृष्टी वस्तु किं निरुपितमनिरूपितं वा वक्तव्यं । ५ ची० नास्ति।

·त्रिधर्मपरिच्छेदः ६ सितस्य रागमोहांशिका भूतदोषविमालना' । सम्यगववादलाभपरिपन्थकरम् ॥ मदः कतमः। आरोग्यं वा आगम्य यौवनं वा दीर्घायुष्कलक्षणं वोपलभ्यान्यत- मान्यतमा वा सानवां संपत्ति रागांशिकनन्दीसौमनस्यम्। सर्वक्ल शोपक्लेश- सन्निश्रयदानकर्मकः ॥ विहिन्सा कतमा । प्रति[घांशि]का(iii) निघृणता निष्करुणता निर्दयता। 11विहेठनकमिका ॥ आह्रीक्यं कतमत्। रागद्वेषमोहांशिका स्वय- मवद्य नालज्जना। सर्वक्ल शोपक्ल शसाहाय्यकर्मकम्॥ अनपत्राप्यं कतमत्। राग- द्वषमोहांशिका परतोऽवद्य नालज्जना। सर्वक्ल शोपक्लेशसाहाय्यकर्मकम् ॥ स्त्यानं कतमत् । मोहांशिका चित्ताकर्मण्यता। (iv)सर्वक्ल शोपक्लेशसाहाय्य-1. कर्मकम् ॥ औद्धत्य कतमत्। शुभनिमित्तमनुसरतो रागांशिकश्चेतसोऽव्युपशमः । शमथपरिपन्थकर्मकम् ॥ आश्रद्ध्यं [T. 55a ] कतमत्। मोहांशिकः कुशलेषु धर्मेषु चेतसोऽनभिसंप्रत्ययोऽप्रसादोऽनभिलाषः । कौसीद्यसन्निश्रयदानकर्मकम् ॥ कौसीद्य कतमत्। [Ch. 3b] निद्रापार्श्वशयन (v)सुखलिकामागम्य मोहांशिक- श्वेतसोऽनभ्युत्साहः । कुशलपक्षप्रयोगपरिपन्थकर्मकम् ॥ प्रमादः सकौसीद्यान् रागद्वषमोहानिश्रित्य कुशलानां धर्माणामभावना सास्त्रवेभ्यश्च धर्मेभ्यश्चतसोऽनारक्षा । अकुशलवृद्धिकुशलपरिहाणिसन्निश्रयदानकर्मकः ॥ मुषितस्मृतिता कतमा। क्लेश(vi)संप्रयुक्ता स्मृतिः। विक्षेपसन्निश्रयदानकर्मिका ॥ असंप्रजन्यं कतमत् । क्लेशसंप्रयुक्ता प्रज्ञा यया असंविदिता कायवाक्वित्तवर्या प्रवर्तते । आपत्तिसन्निश्रयदानकर्मकम् ॥ विक्षेपः कतमः । रागद्वषमोहां- शिकश्चेतसो विसारः । स पुनः स्वभावविक्षेपः बहिर्धाषिक्षेपः अध्यात्मविक्षेपः निमित्त):vii ) विक्षेपः दौष्ठुल्यविक्षेपः मनसिकारविक्षेपश्च । स्वभावविक्षेपः कतमः । पञ्च विज्ञान कायाः॥ बहिर्धा विक्षेपः कतमः। कुशलप्रयुक्तस्य पंचसु कामगुणेषु चेतसो पिसारः॥ अध्यात्मविक्षेपः कतमः(viii)। [Ph. I. A Ms. Sa] कुशल- प्रयुक्तस्य लयौद्धत्यास्वादना ॥ निमित्तविक्षेपः कतमः। परसंभावनां पुरस्कृत्य कतमः । 3. ६. ची. विशेष नास्ति। ७ ची. 'व्याजेनावच्छादनम्' इत्येवं व्याख्यातम् । ८.मू. लामलाम। ची. नास्ति । ९ ची० यौवनमागम्य आरोग्यं वा । १०. मा० नान्दी। ११. ची० सत्त्व. इत्यधिकम् । १. त्रिंशिकाभाष्येऽप्येवम् । ची० विपश्यना परिपंथकर्मकम् । २. ची० ०उत्तान० इत्यधिकम् । ३. ची० प्रज्ञया । ४. मू० प्रवर्तन्ते । ५. ची० षड्विधः इत्यधिकम् ·१० अभिधर्मसमुच्चयः कुशलप्रयोगः ॥ [T. 55b] दौष्ठुल्यविक्षेपः फतमः । अहंकारममकारास्मि- मानपक्ष्यं दौष्ठुल्यमागम्य कुशलप्रयुक्तस्योत्पन्नोत्पन्न षु वेदितेष्वहमिति वा ममेति घा अस्मीति वा उद्ग्रहो व्यवकिरणा निमित्तीकार:(i) ॥ मनसिकारविक्षेपः कतमः । समापत्यन्तरं वा यानान्तरं वा समापद्यमानस्य संश्रयतो वा' यो विसारः । वैराग्यपरि पन्थकर्मकः ॥ मिद्ध कतमत् । मिद्धनिमित्तमागम्य मोहांशिक- श्चेतसोऽभिसंक्षेपः कुशलः अकुशलः अव्याकृतः काले वा अकाले वा युक्तो वा अयुक्तो वा । कृत्याविपत्तिसन्निश्रयदान ii )कर्मकम् ॥ कौकृत्यं कतमत् । यदभिप्रतानभिप्रेतं कारणाकारणमागम्य मोहांशिकश्चेतसो विप्रतिसारः । कुशलमकुशलमव्याकृतं काले अकाले युक्तमयुक्तञ्च10 । वित्तस्थितिपरिपन्थ- कर्मकः॥ वितर्कः कतमः। चेतनां वा निश्रित्य प्रज्ञां वा पर्येषको। मनोजल्पः । सा च चित्तस्यौदारिकता ॥ विचारः कतमः( ii)| चेतनां वा निश्रित्य प्रज्ञां वा प्रत्यवेक्षको मनोजल्पः । सा च वित्तस्य सूक्ष्मता। स्पर्शास्पर्शविहारसंनिश्रय- दानकर्मको। अपि खलु कुशलानां धर्माणां स्वविपक्षप्रहाणं कर्म। क्लेशोप- क्लेशानां स्वप्रतिपक्षपरिपन्थनं कर्म ॥२॥ चित्त [T. 56a] विप्रयुक्ताः संस्काराः कतमे। प्राप्तिरसंशिसमापत्तिनिरोध- समापत्तिरासंशिक(iv)जीवितेन्द्रियं निकायसभागता जातिर्जरा स्थितिरनित्यता नामकायाः पदकायाः व्यञ्जनकायाः पृथग्जनत्वं प्रवृत्तिः प्रतिनियमो योगः जवोऽनुक्रमः कालो देशः संख्या सामग्री च ॥ प्राप्तिः कतमा। कुशलाकुशलांनां धर्माणामा- चयापचये प्राप्तिः प्रतिलग्भः समन्वागम इति प्रज्ञप्तिः॥ असंशिसमापत्तिः कतमा । शुभकृषिलवीतरागस्योपर्यवीतरागस्य निःसरणसंशापूर्वकेण मनसिकारणास्थाघ- राणां चित्तचैतसिकानां धर्माणां निरोधे असंशिसमापत्तिरिति प्रज्ञप्तिः॥ निरोध- समापत्तिः कतमा। आकिंचन्यायतनधीतरागस्य भवाग्रादुश्चलितस्य शान्तविहार- ॥ १०. ६. चो० ०धर्मः । ६.a मा व्यवकरणा। ची. यानान्तरं वा समापत्यन्तर वा संश्रयतः समापद्यमानस्य वा। ८. मू० वैभाग्य ०। ९. मा० कृत्यातिपत्ति ९a मू० कर्मकः । पूर्वानुरूपं पुंस्त्वमपेक्षितम् । १. भा० ची० पर्येषणा। मा० चो० प्रत्यवेक्षणा। ३. ची० भो० अव्याकृता- नां। टीकायां मूले च नास्ति । ४. मा० समागम । ५ मूले तु न स्पष्टम् । तत्र रागस्यो धयवीत-इति प्रतीयते। भो० ऊर्ध्वार्थकः शब्दः। मा० उपर्यवीत. त्रिंशिका. मा, ऊर्द्धमवीत. ६. ची० नास्ति । २ .

·त्रिधर्मपरिच्छेदः ११ संज्ञापूर्वकेण मनसिकारणास्थावराणां वित्तचैतसिकानां धर्माणां निरोधे(vi) निरोधसमापत्तिरिति प्रज्ञप्तिः ॥ आसंशिकं कतमत् । असंशिसत्त्वेषुदेवेषप- पन्नस्यास्थावराणां चित्तचैतसिकानां धर्माणां निरोधे आसंशिकमिति प्रज्ञप्तिः ॥ जीवितेन्द्रियं कतमत् । निकायसभागे पूर्वकर्माविद्धे [T. 56b] स्थितिकाल- नियमे 10आयुरिति प्रज्ञप्तिः ॥ निकायसभागः कतमः । तेषां तेषां सत्वानां तस्मिं(vii) [ Ph. I. B 3. Ms. 56 ] स्तस्मिन् सत्त्वनिकाये आत्मभावसदृशतायां निकायसभाग इति प्रज्ञप्तिः ॥ जातिः कतमा। निकायसभामे संस्काराणामभूत्वा- भावे जातिरिति प्रज्ञप्तिः ॥ जरा कतमा। निकायसभामे संस्काराणां प्रबन्धा- न्यथात्वे जरति प्रज्ञप्तिः ॥ स्थितिः कतमा। निकायसमागे प्रबन्धाधिप्रणाशे स्थितिरिति प्रज्ञप्तिः॥ अनित्यता(i) कतमा। निकायसभागे। संस्काराणां प्रबन्ध- विनाशे अनित्यतेति प्रज्ञप्तिः ॥ नामकायाः कतमे । धर्माणां स्वभाषाधिवचने नामकाया इति प्रज्ञप्तिः॥ पदकायाः कतमे। धर्माणां विशेषाधिवचने पदकाया इति प्रज्ञप्तिः॥ व्यञ्जनकायाः कतमे। तदुभयाश्रयेष्वक्षरेषु व्यञ्जनकाया इति प्रज्ञप्तिः। तदुभयाभिव्यञ्ज(ii)नतामुपादाभ । वर्णोऽपि सः । अर्थसंवर्णनतामु- पादाय। अक्षरे पुनः पर्यायाक्षरणतामुपादाय ॥ पृथग्जनत्वं कतमत्। आर्य- धर्माणामप्रतिलाभे पृथग्जनत्वमिति प्रज्ञप्तिः ॥ प्रवृत्तिः कतमा । हेतुफल प्रबन्धानुपच्छेदे प्रवृत्तिरिति प्राप्तिः ॥ प्रतिनियमः कतमः । हेतुफलनानात्वे प्रतिनियम इति प्रज्ञप्तिः॥ योग:(ii) कतमः। हेतुफलानुरूप्ये योग इति प्रज्ञप्तिः ॥ [Ch. 4a ] जवः कतमः । हेतुफलाशुप्रवृत्तौ जव इति प्रज्ञप्तिः॥ अनुक्रमः कतमः । हेतुफलैकत्ये प्रवृत्ती अनुक्रम इति प्रज्ञप्तिः ॥ कालः कतमः । [T. 57a ] हेतुफलप्रबन्धप्रवृत्तौ काल इति प्रज्ञप्तिः ॥ देशः कतमः। पूर्व- दक्षिणपश्चिमोत्तरा धरोर्वासु सर्वतो दशसु दिक्षु हेतुफल' एव देश इति प्रज्ञप्तिः ॥ संख्या कतमा । संस्काराणां प्रत्येकशो भेदे संख्येति प्रज्ञप्तिः॥ सामग्री कतमा। हेतुफलप्रत्ययसमधाने सामग्रीति प्राप्तिः ॥०॥ विज्ञानस्कन्धव्यवस्थानं कतमत् । यश्चित्तं मनोविज्ञानमपि । तत्र मा० ची० तदेकत्यानां च स्थावराणम् इत्यधिकम् । ८-९. ची० नास्ति। १०. चो० जीवितेन्द्रियम् । स एव शब्दः । ११. ची० मो० नास्ति। १२. मू० सभाग । १. चो० भो० एकैक। २. चो० चतुरन्तराल। ३. चो० भेदे ।

·१२ अभिधर्मसमुच्चयः वित्त कतमत् । स्कन्धधात्वायतनवासनापरिभाषितं सर्वबीजकमालयवि(iv)ज्ञानं विपाकविज्ञानमादानविज्ञानमपि तत्। तद्वासनाचिततामुपादाय ॥ मनः कतमत् । यन्नित्यकालम्मन्यनात्माकमालयविज्ञानं चतुर्भिः क्ल शैः संप्रयुक्तमात्मद्गुष्ट्यात्म- स्नेहेनास्मिमानेनाविद्यया च। सर्वत्रगं कुशलेऽप्यकुशलेऽप्यव्याकृतेऽपि स्थापयित्वा मार्गसम्मुखीभावं निरोधसमापत्तिमशैक्ष(vi) भूमिं च यश्च षण्णां विज्ञानानां समनन्तरनिरुद्धं विज्ञानम्॥ विज्ञानं कतमत्। षड् विज्ञानकायाः। चक्षुर्विज्ञानं श्रोत्रघ्राणजिह्वाकायमनोविज्ञानम् । चक्षुर्विज्ञानं कतमत्। चक्षुराश्रया रूपालम्बना प्रति [T. 57b] विज्ञप्तिः॥ श्रोत्रविज्ञानं कतमत्। श्रोत्राश्रया शब्दालम्बना प्रतिविज्ञप्तिः ॥ घ्राणविज्ञानं कतमत् ।(vii) घ्राणाश्रया गन्धालम्बना प्रतिविज्ञप्तिः ॥ जिहाविज्ञानं कतमत् । जिह्वाश्रया रसालम्बना प्रतिविज्ञप्तिः ॥ कायविज्ञानं कतमत् । कायाश्रया स्प्रष्टव्यालम्बना प्रतिविज्ञप्तिः ॥ मनोविज्ञानं कतमत् । मनआश्रया धर्मालम्बना प्रतिविज्ञप्तिः॥ धातुव्यवस्थानं कतमत् । रूपस्कन्धा एव दश धातवः। चक्षुर्धातुः रूप- धातुः श्रोत्रधातुः शब्दधातुः घ्राणधातुः गन्धधातुः जिह्वाधातुः रसधातुः कायधातुः स्प्रष्टव्यधातुः मनो' धात्वेकदेशश्च ॥ वेदनास्कन्धः संज्ञास्कन्धः संस्कारस्कन्धश्च धर्मधात्वेकदेशः। विज्ञानस्कन्ध एच सप्त विज्ञानधातवः। चक्षुरादयः षड़ विज्ञान- धातवो मनोधातुश्च ॥ धर्मधातौ स्कन्धरसंगृहीतं कतमत् । धर्मधातावसंस्कृता धर्माः । तेऽसंस्कृताधर्माः पुनरष्टधा । कुशलधर्मतथता अकुशलधर्मतथता अव्याकृतधर्मतथता आकाशम् अप्रतिसंख्या[ T. 58a ]निरोधः प्रतिसंख्यानिरोधः आनिज्यं संज्ञावेदयितनिरोधश्च ॥ कुशलधर्मतथता कतमा। नैरात्म्यम्। सा पुनरुच्यते शून्यता अनिमित्त भूतकोटिः परमार्थो धर्मधातुश्च ॥ किमुपादाय तथता तथतोच्यते । अनन्यथाभावतामुपादाय । 'किमुपादाय तथता नैरात्म्यमुच्यते । द्विविधात्मविप्रयुक्ततामुपादाय । किमुपादाय तथता शून्यतोच्यते । सर्वसंक्लेशा- ४. २ भो० चक्षुरादयः भो० च्युतं प्रतीयते। १. भो० धर्म अत्रोभयमपेक्षितम् । अन्यथा दश न भवन्ति ॥ श्रोत्रघ्राणजिह्वाकायमनोविज्ञानधातवः । ३. ची० धातुधौ। भो० धर्मे । ४. भो० नास्ति ५. भो० द्विविधनैरान्यं । दैविध्यं तु आत्मात्मीयत्वप्रयुक्तमिति प्रतीयते । ६. मा० नास्ति । भो० एतद् वाक्यद्वयं च्युतम् । ८. भो० अत्रोत्तरत्र च नास्ति ।

·त्रिधर्मपरिच्छेदः १३ ३ प्रचारतामुपादाय। किमुपादाय तथता अनिमित्तमुच्यते। सर्वनिमित्तोपशमता- मुपादाय । किमुपादाय तथता भूतकोटिरुच्यते। अविपर्यासालम्बनतामुपादाय । किमुपादाय तथता परमार्थ उच्यते। परमा र्थज्ञानगोचरस्थानतामुपादाय । किमु- पादाय तथता धर्मधातुरुच्यते। सर्वेषां श्रावकाणां प्रत्येकबुद्धानां च बुद्ध धर्म- निमित्ताश्रयतामुपादाय ॥ यथा कुललधर्मतथता तथा अकुशलधर्मतथता अव्याकृत धर्मतथता च ज्ञया ॥ आकाशं कतमत् । रूपाभावः सर्वकृत्यावकाशतामुपादाय ॥ अप्रतिसंख्यानिरोधः कतमः। यो निरोधो11 न विसंयोगः॥ प्रतिसंख्यानिरोधः कतमः। यो निरोधो विसंयोगः ॥ आनिज्यं कतमत् । शुभकृत्स्नवीतरागस्यो- पर्यवीतरागस्य सुखनिरोधः ॥ संज्ञावेदयितनिरोधः कतमः । आकिंचन्यायतन- वीतरागस्य भावाग्रादुञ्चलितस्य शान्तविहारसंज्ञामनसिकारपूर्वकेण अस्थावराणां चित्त[ T. 58b]चैतसिकानां धर्माणां तदेकत्यानां च स्थावराणां निरोधः ॥ पंचरूपाणि वेदनासंज्ञासंस्कारस्कन्धाः तेऽष्टौ! असंस्कृता धर्माश्चैवं ते षोडश धर्मधातव उच्यन्ते। आयतनव्यवस्थानं कतमत् । दश रूपधातव एव दश रूपायतनानि । सप्त विज्ञानधातव एव मनआयतनम् । धर्मधातुर्धर्मायतनम् ॥ अनेन नयेन स्कन्ध- धात्वायतनानि त्रिषु धर्मेषु संगृहीतानि भवन्ति। रूपस्कन्धो धर्मधातुर्मनआयतनं च॥ यदुक्तं चक्षुश्च चक्षुर्धातुश्चेति । किं स्याञ्चक्षुश्व चक्षुर्धातुश्च । आहोस्वित् स्याश्चक्षुर्धातुश्च चक्षुश्च । स्याचक्षुर्न चक्षुर्धातुः। यथा अर्हतश्चरमं चक्षुः । स्याचक्ष- र्धातु न चक्षुः। यथा अण्डे वा कलले वा अर्बुदे वा पेश्यां वा मातुःकुक्षौ वाऽलब्धं चक्षुर्लब्धं वा नष्टम् । आरूप्येषूपपन्नस्य पृथग्जनस्य वा यश्चक्षुर्हेतुः । स्याञ्चक्षु- श्चक्षुर्धातुश्च । शिष्टास्ववस्थाषु । न स्याञ्चक्षुर्न चक्षु[ Ch. Ab]र्धातुश्च । निरुपाधिशेषनिर्वाणधातुसमापनस्य आरूप्येपूपपन्नस्यार्यस्य वा ॥ यथा चक्षुश्च चक्षुर्धातुश्च तथा श्रोत्रघ्राणजिह्वाकाय[ T. 59a ]धातवो यथायोग्यं वेदितव्याः ॥ किं स्यान्मनोऽपि मनोधातुरपि अहोस्चित् स्यान्मनोधातुरपि मनोऽपि । स्यान्मनो ९. भो० नास्ति । १०. ची. ०परम० । १०. ची. ०परम० । ११. भो० निरोधे । ची. उक्ताः। मो. नास्ति । ३. मो० नास्ति। ४. मो० शिष्टानाम् ( मद्राणां) अन्यास्ववस्थासु। २ । ५ ·१४ आभधमसमुच्चयः न मनोधातुः। यथा अर्हतश्वरमं मनः। स्यान्मनोधातुर्न मनः। यथा निरोध- समापनस्य यो मनोहेतुः । स्यान्मनोऽपि मनोधातुरपि । शिष्टास्ववस्थासु। न स्यान्मनोऽपि मनोधातुरपि । यथा निरुपाधिशेषनिर्वाणधातुसमापन्नस्य । तद्भूमावुत्पन्नः किं तद्भूमिकेन चक्षुषा तभूमिकानि रूपाणि पश्यति । तभूमिकेन चक्षुषा तभूमिकानि रूपाणि पश्यति, अन्यभूमिकेनापि। कामधाता- वपपन्नः कामावचरेण चक्षुषा कामाववराणि रूपाणि पश्यति। रूपावचरणोर्ध्व- भूमिकेन चक्षुषा अधरभूमिकान्यपि रूपाणि पश्यति । यथा चक्षुषा रूपाणि प्रतिगृह्णाति तथा श्रोत्रेण शब्दं प्रतिगृह्णाति । यथा कामधातावुत्पन्नस्तथा रूपधातावुत्पन्नः कामावचरेण घ्राणेन जिह्वया कायेन च कामावचरान् गन्धान जिघ्रति रसानास्वादने स्पर्शान् बुध्यति च ॥ रूपधातावुत्पन्नो रूपावचरण कायेन स्वभूमिका स्पर्शान् बुध्यति । तस्मिन् धातौ स्वभावतो न गन्धरसौ। विज्ञप्त्याहाररागविरहात्। [T. 59b] अनेन नयेन न घाणजियो विज्ञानम् । कामधातावुत्पन्नः कामावचरेण मनसा धातुकाननास्रवांश्च धर्मान विजानाति ॥ यधा कामधातावुत्पन्नस्तथा रूपधातावुत्पन्नः ॥ आरूप्यधातावुत्पन्न आरूप्याव- चरेण मनसा आरूप्यावचरान् स्वभूमिकाननास्त्रवांश्च धर्मान् विजानाति । अनास्त्रवेण मनसा धातुकाननानवांश्च धर्मान् विजानाति ॥ किमुपादाय स्कन्धानां तथाऽनुक्रमः । विज्ञानाधिष्ठानतामुपादाय ॥ चत्वारि विज्ञानाधिष्ठानानि विज्ञानानि च पूर्वापराश्रितानि । यथा रूपं तथा भवः । यथा वेदयते तथा संजानीते। यथा संजानीते तथा चेतयते। यथा चेतयते तथा विज्ञानं तत्र तत्रोपगं भवति। संक्ल शव्यघदानतः। यत्र संक्लिश्यते व्यवदायते च । वेदनानिमित्तग्रहणाभिसंस्कारेण संक्लेशव्यवदानाभ्यां संक्लिश्यते व्यवदायते च। अनेन नयेन स्कन्धानामनुक्रमो निर्दिश्यते । कथं धातूनां तथाऽनुक्रमः । लौकिक वस्तु विकल्पप्रवृत्तिता मुपादाय ॥ फतमा लौकिकी वस्तुविकल्पप्रवृत्तिः। लोके प्रथमं [T. 6oa ] पश्यति। दृष्ट्या च • ५ भो..धातुः। १-२ भो०। नास्ति। ३. मो० पश्यति । मो. नास्ति ५-६. मो० स्पृशति । भो० भवोऽत्र वेदनयाऽनुदितः । अयं पाठस्तु भाष्यतो गृहीतः । ८ भो० नास्ति। समताम्। ७. ची. ९ मो० .

·त्रिधर्मपरिच्छेदः १५ तदनुक्रमेण यथा 1 व्यतिसारयति। व्यतिसार्य नापितं गन्धं माल्यं च परिचरति । ततो नानाविधं प्रणीतं11 भोजनं12 परिचरति । ततोऽनेकशय्यासनदासीपरिकरान् परिचरति । अपरतो मनोधातोरपि तेषु तेषु विकल्पः ॥ एवं व अध्यात्मधातोरनुक्रमेण बहिर्धाधातोर्व्यवस्थानम् । विज्ञानधातोय॑वस्यानम् ॥ धातूनामनुक्रम आयतनानामपि तद्वत् ॥ स्कन्धार्थः कतमः। यत् किंचिद्रूपम् । अतीतमनागतं प्रत्युत्पन्नमध्यात्म वा बहिर्धा वा औदारिकं वा सूक्ष्म वा हीनं वा प्रणीतं वा यद्वा दूरे यद्वान्तिके तत्सर्वमभिसंक्षिप्योच्यते रूपस्कन्धः राश्यर्थमुपादाय । यथा वित्तराशिः। एवं यावत् विज्ञानस्कन्धम् 1 ॥ अपिच दुःखवैपुल्य लक्षणतामुपादाय स्कन्ध उच्यते । यथामहावृक्षस्कन्धः । यदुक्तं सूत्रे । यथा ऐकान्तिकमहादुःखसमुदयतः ॥ अपि च संक्लेशतो भारवहनतामुपादाय 'स्कन्ध उच्यते । यथा स्कन्धेन भारमुद्वहति । धात्वर्थः कतमः । सर्वधर्मबीजार्थः। स्वलक्षणधारणार्थः। कार्यकारण 5 भावधारणार्थः । सर्वप्रकारधर्मसंग्रहधारणार्थश्च । आयतनार्थः कतमः । विज्ञानायद्वारार्थ आयतनार्थः। यथा बुद्धन भाषितम् रूपं बुबुदोपमं वेदना फेनोपमा संज्ञा मरीचिकोपमा संस्काराः पर्णो 'पमा विज्ञानं मायो[T.6ob] पममिति। किमर्थं रूपं बुख़ुदोपमं यावद् विज्ञानं मायोपममिति । अनात्मतोऽशुचितो हीनरसतोऽदृढतोऽसारतश्च । [Ch.sa] (अथमूलवस्तु नि त्रिधर्मपरिच्छेदे प्रथम द्वितीयो भागः।) पुनः स्कन्धधात्वायतनानां विकल्पाः कतमे। तथाचोदानम् । 3 दृश्यते । १०. भो० तदनन्तरम् । ११.भो० नानाविधं प्रणीतं नास्ति । १२ भो० पानीयं च इत्यधिकम् । १३. भो० अनुक्रमः। १४. भो० नास्ति । १. भो० इदं वाक्यं नास्ति । २. भो० नास्ति। ३. भो० इदं वाक्यं समुदयतः इत्य- स्यानन्तरमागच्छति। ४. भो० नास्ति। ५. ची० हेतुफल०। भाष्येत्वेवं ६. ची. संग्रह. नास्ति । भा० अस्ति। भो कदलीस्कन्धो०। ८ चीने भोटे चैतत् पद्याकोरण न लिखितम् । अत एवमनूदितम् । किन्त्वेतद् गाथेति प्रतीयते। तुलनीयम्- फेनपिण्डूपमं रूपं वेदना बुब्बुलुपमा मरीचिकूपमा सञ्ञा संखारा कदलपमा मायुपमा च विआणं दीपितादिच्चबन्धुना। सं. नि. III. १४२. etc. ९. मो० नास्ति। मूलेऽपि नासीदिति प्रतीयते ।

·१६ ६ अभिधमसमुच्चयः द्रव्यमन्तो शेयरूपाण्यात्रवोत्पन्नकादि च अतीता:10 प्रत्ययाश्चव कथं कति किमर्थिभिः11 ॥ स्कन्धधात्वायतनेषु कथं द्रव्यमत् कति द्रव्यमन्ति किमर्थ द्रव्यमत्परीक्षा। अभिलापनिरपेक्षस्तदन्यनिरपेक्षश्च न्द्रियगोचरो द्रव्यमत् । सर्व द्रव्यमत् । आत्मद्रव्या2 भिनिवेशत्याजनार्थम् ॥18 कथं प्रज्ञप्तिमत् । कति प्रज्ञप्तिमन्ति किमर्थ प्रज्ञप्तिमत्परीक्षा । अभिलापसापेक्षस्तदन्यसापेक्षश्चन्द्रियगोचरः प्रज्ञप्तिमत् । सर्व प्रशप्तिमत् । प्रज्ञप्तिमदात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् । कथं संवृतिमत् । कति संवृतिमन्ति। किमर्थं संवृतिमत्परीक्षा। संक्ल शालम्बनं संवृतिमत् । सर्वे संवृतिमत् । संक्लेशनिमित्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथं परमार्थसत् । कति परमार्थसन्ति । किमर्थ परमार्थसत्परीक्षा। व्यवदानालम्बनं परमार्थसत्। सर्व [T.6ra ] परमार्थसत्। व्यवदाननिमित्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथं ज्ञयं कति यानि किमर्थ ज्ञयपरीक्षा। ज्ञयानि पंच। रूपं चित्त चैतसिका धर्माश्चित्तविप्रयुक्ताः संस्कारा असंस्कृतं च । यत्र संक्लेशो व्यवदानं वा यत् संक्लिश्यते व्यवदायते वा यश्च संक्लशयति व्यवदाययति वा या च तत्रावस्था या च व्यवदानता तदाश्रयेण सर्व ज्ञयम् ॥ तत्र रूपं रूपस्कन्धो दशरूपधातवो दश रूपायतनानि धर्मधात्वायतनसंगृहीतानि च रूपाणि ॥ चित्त विज्ञानस्कन्धः सप्तविज्ञानधातवो मनआयतन च॥ चैतसिका धर्मा वेदनास्कन्धः संज्ञास्कन्धः संस्कारस्कन्धो धर्मधात्वायतनैकदेशश्च । चित्तधिप्रयुक्ताः संस्काराः वित्त विप्रयुक्तः संस्कारस्कन्धो धर्मधात्वायतनैकदेशश्च ॥ असंस्कृ [ Ph. IA4. Ms. 8a] तं धर्मधात्वायतनैकदेशः ॥ अपि खल या धर्माः अधिमुक्तिज्ञानगोचरतोऽपि युक्तिशानगोचरतोऽपि अविसारज्ञानगोचरतोऽपि प्रत्यात्मज्ञानगोचरतोऽपि परात्म- ज्ञानगोवरतोऽपि [T. 61 b] अधरज्ञानगोचरतोऽपि ऊर्ध्वज्ञानगोचरतोऽपि घिदूषणशानगोचरतोऽपि (अ)समुत्थानज्ञानगोचरतोऽपि अनुत्पादज्ञानगोचरतोऽपि ज्ञानज्ञानगोचरतोऽपि निष्ठावानगोचरतोऽपि महार्थज्ञानगोचरतोऽपि । जानक- १०. ची. लौकिका इत्यधिकम् ! ११. ची० भो० किमर्थकम् । अयं पाठस्तु भाष्यतो गृहीतः । १२. भाष्ये पाठस्त्वेवम् । ची० द्रव्यमदात्मा० । १३. ची० इति द्रव्यमत्परीक्षा इत्याधिकम् । एवमुत्तरत्र सर्वत्रचीने इति-परीक्षा' इति युक्तम् । १४. ची० आत्मद्रव्य । १. मो० नास्ति । २. भो० नास्ति। ३. ची. ज्ञेया द्रष्टव्याः। सर्वाणि ज्ञेयानि । इत्यधिकम् ।

·त्रिधर्मपरिच्छेदः कथम- पश्यकात्माभिनिवेशत्माजनार्थम् ॥ कथं विज्ञयं कति विक्षयानि किमर्थ विक्षय- परीक्षा। अविकल्पनतोऽपि विकल्पनतोऽपि हेतुतोऽपि प्रवृत्तितोऽपि निमित्ततोऽपि नैमित्तकतोऽपि(ii) विपक्षप्रतिपक्षतोऽपि सूक्ष्मप्रभेदतोऽपि [ Ch.5b.] विक्षय द्रष्टव्यम् । सर्वाणि विज्ञ यानि । द्रष्टा द्यात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ।। भिज्ञयं कत्यभिज्ञ यानि किमर्थमभिज्ञ यपरीक्षा। संक्रान्तितोऽपि अनुश्रवतोऽपि चरितप्रवेशतोऽपि आगतितोऽपि गतितोऽपि निःसरणतोऽपि । सर्वाण्यभिज्ञ यानि । (iii) सानुभावात्माभिनिवेशत्याजनर्थम् ॥ कथं रूपि कति रूपीणि किमर्थं रूपिपरीक्षा। रूपि तदात्मतोऽपि भूताश्रय- तोऽपि नन्दीसमुदयतोऽपि प्रदेशतो' ऽपि देशव्याप्तितोऽपि देशोपदेशोतोऽपि देशगोचरतोऽपि द्वयसमय गोचरतोऽपि सम्बन्धतोऽप्य [T.52a ] नुबन्धतोऽपि प्ररूपणतोऽपि व्याबाधन(iv)तोऽपि संप्रापणतोऽपि संचयव्यवस्थानतोऽपि बहिर्मु. खतोऽपि अन्तर्मुखतोऽपि आयततोऽपि परिच्छिन्नतोऽपि तत्कालतोऽपि निदर्शनतोऽपि रूपि द्रष्टव्यम्। सर्वाणि रूपीणि यथायोग वा। रूप्या(त्मा)भिनिवेशत्याजनार्थम् ।। कथमरूपि कत्यरूपीणि किमर्थमरूपिपरीक्षा । रूपिविपर्ययेणाप्य रूपि() । सर्वाण्यरूपीणि यथायोगं अरूप्यात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथ सनिदर्शनं कति सनिदर्शनानि किमर्थ सनिदर्शनपरीक्षा। चक्षुर्गोचरः सनिदर्शनम् । शिष्टस्य रूपिवत् प्रभेदः। सर्वाणि सनिदर्शनानि यथायोगं वा। चाक्षुषा त्माभि- निवेशत्याजना (iv) [ Ph. IB4. Ms. 8b] र्थम् ॥ कथमनिदर्शनं कत्यनिदर्श- नानि किमर्थमनिदर्शनपरीक्षा। सनिदर्शनविपर्ययेणानिदर्शनं द्रष्टव्यम् । सर्वाण्य- निदर्शनानि यथायोगं वा । (अ)चाक्षुषा त्माभिनिवेशत्याजनार्थम् । फर्थ सप्रतिघं कति सप्रतिघानि किमर्थं सप्रतिघ [T. 62b. ] परीक्षा। यत् सनिदर्शनं सप्रति (1) घमपि तत्। अपि खलु त्रिभिः कारणैः सप्रतिघं द्रष्टव्यम् । जातितोऽपि उपचयतोऽपि अपरिकर्मकृततोऽपि । तत्र जातितः यद्य - (द)न्योऽन्यमावृणोत्याप्रियते च। तत्रोपचय(त): परमाणोरूर्द्धम् । तत्रापरिकर्मकृततः यन्न समाधिपशवर्तिरूपम् । अपि खलु प्रकोपपदस्थानतः सप्रतिघम् । सर्वाणि सप्रतिघानि (ii) यथायोगं था। वा । ४. द्रष्टाद्यात्मा० इत्युचितम् । ५. ची० अभिज्ञेयं द्रष्टव्यम् एवमुत्तरत्र सर्वत्र प्रस्तावितेन सह "द्रष्टव्यम्” इत्यागच्छति । ६. ची० भो० रूप० ७ भाष्ये त्वेवं प्रतीयते भा० सप्रदेशतः। १. मा. ची. द्वयसम० । ११. मू० पि। २. ३. मू० चक्षुषा० । ४ ची० रूपधर्माः।

·अभिधर्मसमुच्चयः 6 पञ्चदश धातवो असर्वगतात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथमप्रतिघं कत्यप्रतिधानि किमर्थमप्रतिघ- परीक्षा । सप्रतिघविपर्येणाप्रतिघम् । सर्वाण्यप्रतिघानि यथायोगं वा। सर्वगतात्मा- भिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथं सास्त्रवं कति सास्त्रवाणि किमर्थ सास्रवपरीक्षा। आस्रवतदात्मतोऽपि आ(iii )स्वसंबन्धतोऽपि आस्रवानुबन्धतोऽपि आस्वानुकूल्यतोऽपि आस्रवान्वय- तोऽपि सारवं द्रष्टव्यम् । पञ्चोपादानस्कन्धाः सास्त्रवाः दशायतनानि त्रयाणां धातूनां द्वयोश्चायतनयोः प्रदेशः। आस्रवयुक्तात्माभिनिवेशत्या- जनार्थम् ॥ कथमनास्रवं कत्यनास्रवाणि [ T. 63a ] किमर्थमनास्रवपरीक्षा । (iv)सास्रवविपर्ययेणानानवम्। पश्चानुपादानस्कन्धाः त्रयाणां धातूनां द्वयोश्चायत- तनयोः प्रदेशः। [Ch. 6a ] आस्रववियुक्तात्मात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् । कथं सरणं कति सरणानि किमर्थं सरणपरीक्षा । यद्रपान् रागद्वेषमोहानागम्य शस्त्रादानदण्डादानकलहभण्डनविग्रहविषादाः संभव(v) न्ति तदात्मतोऽपि तत्सम्बन्धतोऽपि तद्बन्धतोऽपि तदनुबन्धतोऽपि तदानुकूल्यतोऽपि तदन्वयतोऽपि सरणं द्रष्टव्यम्। यावन्ति सास्त्रवाणि तापन्ति सरणानि । रणयुक्तात्माभिनिवेशत्या- जनार्थम् ॥ कथमरणं कत्यरणानि किमर्थमरणपरीक्षा। सरणविपर्ययेणारणम् । यावन्त्यनास्रवाणि तावन्त्यर (vi)[ Ph. IAS. Ms. 9a ] णानि । रणविप्रयुक्तात्मा- भिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथं सामिषं कति सामिषाणि किमर्थ सामिषपरीक्षा। यद्रूपान् रागद्वेषमोहानागम्य पौनविकमात्मभावमध्यवस्यति तदात्मतोऽपि तत्सम्बन्धतोऽपि तद्बन्धतोऽपि तदनुबन्धतोऽपि तदानुकुल्यतोऽपि तदन्वयतोऽपि सामिषं द्रष्टव्यम् । याव)न्ति सरणानि [T. 63b] तावन्ति सामिषाणि । आमिषयुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथं निरामिषं कति निरामिषाणि किमर्थ निरामिषपरीक्षा। सामिषविपर्ययेण निरामिषम् । तापन्ति निरामिषाणि । आमिषधियुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथ ग्रेधाधितं कति ग्रेधा ii 'श्रितानि किमर्थं ग्रेधाश्रितपरीक्षा । यदूपान् रागद्वषमोहानागम्य पञ्चकामगुणानध्यवस्यति तदात्मतोऽपि तत्सम्बन्धतोऽपि यावन्त्यरणानि ५. ची० आस्रवजातितोऽपि इत्यधिकम् । ६. ची० सास्रवा इति वाक्यास्यान्ते प्रदत्तम् । ७ ची० अनास्त्रवा इत्यधिकम् । १. ची० नास्ति । २ ची० तजातितोऽपि इत्यधिकम् । ३. ची० नास्ति । ४. चो० तजातितोऽपि इत्यधिकम् ।

·त्रिधर्मपरिच्छेदः तद्वन्धतोऽपि तदनुबन्धतोऽपि तदानुकूल्यतोऽपि तदन्वयतोऽपि ग्रेधाश्रितं द्रष्टव्यम् । यावन्ति सामिषाणि तावन्ति ग्रेधाश्रितानि । ग्रेधयुक्तात्माभिनिवे(ii) शत्याजनार्थम् । कथं नैष्कम्याश्रितं कति नैष्कम्याश्रितानि किमर्थं नैष्क्रम्याश्रितपरीक्षा । ग्रेधाश्रितविपर्ययेण नैष्क्रम्याश्रितम्' । यावन्तिनिरामिषाणि तावन्तिनैष्क- म्याश्रितानि । अंधषियुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथं संस्कृतं कति संस्कृतानि किमर्थ संस्कृतपरीक्षा यस्योत्पा(iv) दोऽपि प्रज्ञायते व्ययोऽपि स्थित्य- न्यथात्वमपि तत्सर्व संस्कृतं द्रष्टव्यम् । “सर्वाणि संस्कृतानि स्थापयित्वा धर्मधा- त्वायतनैकदेशम्। अनित्यात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथमसंस्कृतं कत्य- संस्कृतानि किमर्थ [T.64a ] मसंस्कृतपरीक्षा । संस्कृतविपर्ययेणासंस्कृतम् । धर्मधात्वायतनैकदेशः । नित्या' v )त्माभिनिवेशत्याजनार्थम् । अनुपादान स्कन्धाः संस्कृतं वक्तव्यमसंस्कृतं वक्तव्यम्(?)। न संस्कृतं नासंस्कृतं वक्तव्यम्। तत्कस्य हेतोः। कर्मक्लेशानभिसंस्कृततामुपादाय न संस्कृतम्' । कामकारसंमुखी विमुखीभावतामुपादाय नासंस्कृतम्॥ यदुक्तं भगवता द्वमिदं संस्कृतं चासंस्कृतं चेति [१] ॥ तत्कथं येनार्थेन संस्कृतं (vi) [ Ph. IBy. Ms. 9b] न तेनार्थेना- संस्कृतम् । येनासंस्कृतं न तेनार्थेन संस्कृतमित्यत्र नयो द्रष्टव्यः ॥ कथं लौकिकं कति लौकिकानि किमर्थं लौकिकपरीक्षा। धातुकपर्यापन लौकिक लोकोत्तर पृष्ठलब्धं च तत्प्रतिभासम् । स्कन्धानामेकदेशः पञ्चदश धातवः दशायतनानि [ Ch. 6b] त्रयाणां धातूनां द्वयोश्चायतनयोः प्रदेशः । आत्मनि लोकाभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथं लोकोत्तरं कति लोकोत्तराणि किमर्थं लोकोत्तर- परीक्षा। धातुकप्रतिपक्षो(s) विपर्यासनिष्प्रपञ्चनिर्विकल्पतया च निर्विकल्पं लोकोत्तरम् । अपि खलु पर्यायेण लोको [ T. 64b] त्तरपृष्टलब्ध लोकोत्तरम् । (अ) लौकिका श्रिततामुपादाय । स्कन्धानामेकदेशः(ii)त्रयाणां धातूनां द्वयोश्चायत- नयोः10 । केवलात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ।। - ५ ची० नास्ति । ६. ची०तजातितोऽपि इत्यधिकम् । ७. ची० द्रष्टव्यम् इत्यधिकम् एवमुत्तरत्रापि यथायोगं योज्यम् । ८.ची. असंस्कृतम् इत्यधिकम् । ९. ची पञ्च इत्यधिकम् । १.२.ची. वक्तव्यम्। ३. ची. वक्तव्यः । ४. ची० भो० लौकिकमिति तत्प्रतिभासम् इत्यस्यानन्तरमस्ति । ५. ची० ०ज्ञान० इत्यधिकम् । ६. ची. एकदेशः। ७. ची० लौकिकम् इत्यधिकम् । ८. भा० ची० अविपर्यास । भो० नअर्थकं किमपि नास्ति । ९ची. भो० लोकोत्त- रा०। १०. ची० एकदेशः लोकोत्तरम् इत्यधिकम् । ।

·२० अभिधर्मसमुच्चयः कथमुत्पन्न कत्युत्पन्नानि किमर्थमुत्पन्नपरीक्षा। अतीत1 प्रत्युत्पन्नमुत्प- भम्। सर्वेषामेकदेशः12 अशाश्वतात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ अपि खलु चतुर्वि- शतिविधमुत्पन्नम् । आधुत्पन्नं प्रबन्धोत्पन्नम् उपचयोत्पन्नम् iii आश्रयोत्पन्न विकारोत्पन्न परिपाकोत्पन्नं हान्युत्पन्नं विशेषोत्पन्नं प्रभास्वरोत्पन्नम् अप्रभास्वरोत्पन्न संक्रान्त्युत्पन्नं सबीजोत्पन्नम् अबीजोत्पन्न प्रतिबिम्बविभुत्वनिदर्शनोत्पन्नं परंपरोत्पन्न क्षणभङ्गोत्पन्नं संयोगवियोगोत्पन्नम् अधस्थान्तरोत्पन्नं च्युतोपपादोत्पन्नiv संवत- विधतात्पन्नं पूर्वकालोत्पन्न मरणकालो त्पन्नम् अन्तरोत्पन्न प्रतिसन्धिकालोत्पन्न च॥ कथमनुत्पन्न कत्यनुत्पन्नानि किमर्थमनुत्पन्नपरीक्षा । अनागतमसंस्कृतं चानुत्प- नम्। सर्वेषामेकदेशः। शाश्वतात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ अपि खलूत्पन्नविपर्य- येणानुत्पन्नम्। ॥ कथं ' ग्राहकं कति ग्राहकाणि किमर्थं ग्राहकपरीक्षा। रूपी16. न्द्रियं चित्तचैतसिकाश्च धर्मा ग्राहक[ T.65a ] द्रष्टव्यम् । त्रयः स्कन्धा रूपसंस्का- रस्कन्धकदेशः द्वादश धातवः षडायतनानि धर्मधात्वायतनैकदेशश्च । भोक्ता16 त्मा भिनिवेशत्याजनार्थम् iii ॥ [ Ph IA6.Ms. Toa ] अपि खलु अप्राप्तग्राहकं प्राप्तग्राहक स्वलक्षणवर्तमानप्रत्येक 1 ग्राहक स्वसामान्यलक्षणसर्वकालं सर्वविषयप्राहकं च ग्राहकं द्रष्टव्यम्। सामग्रीविज्ञान समुत्पत्तितामुपादाय। प्रज्ञप्तिकश्च ग्राहकवादो द्रष्टव्यः॥ कथं ग्राह्य कति ग्राह्यानि किमर्थं ग्राह्यपरीक्षा। यत्तावद् ग्राहकं । ग्राह्यमपि तत् । स्याग्राह्य न (ग्राहक) ग्राहकगोचर एवार्थः। सर्वाणि (ग्राह्याणि) विषयात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथं बहिर्मुखं कति बहिर्मुखानि किमर्थं बहिर्मुख परीक्षा। कामप्रतिसंयुक्त बहिर्मुखं स्थापयित्वा बुद्धशासने श्रुतमयचिन्तामयतदनु- धर्मपरिगृहीतां श्चित्तचैतसिकान् धर्मान् । च त्वारो धातवः द्वे चायतने तदन्येषां चैकदेशः । अवीतरागात्माभिनिवेशत्याजनर्थम् । कथमन्तर्मुखं कत्यन्तर्मुखानि किमर्थमन्तमुखपरीक्षा । बहिर्मुखविपर्ययेणान्तर्मुखम् । चतुरो धातुन् स्थाप- यित्वा द्वेचायतने तदन्येषामेकदेशः । वीतरागात्माभिनिवेशस्याजना [T.656] 2 । ११. भो० अतीतम् इति प्रतीयते । १२. ची० अतीतम् इत्यधिकम् । एवमुत्तरत्रापि यथायोग्यं योज्यम् । १३. भा० परकालो। १४ ची० द्रष्टव्यम् । १५ ची०रूपे०। १६. भोक्तात्मा इत्युचितम् । १.ची.. विषय० । ची. वादो नास्ति । ३. ची० धर्म इत्यधिकम् । ४. भा० प्रतिपत्तिसं- गृहीतान् इति प्रतीयते। ५. ची० कामप्रतिसंयुक्त बहिर्मु खम् इत्यधिकम् । ६. मु० चत्वारो। ७. ची. अन्तर्म खम् ।

·त्रिधर्मपरिच्छेदः २१ र्थम् ॥ कथं क्लिष्ट iii कति क्लिष्टानि किमर्थं क्लिष्टपरीक्षा। अकुशलं निवृताव्याकृतं व क्लिष्टम् । निवृताव्याकृतं पुनः सर्वत्रगमनः संप्रयुक्तः क्लेशो रूपारूप्य प्रतिसंयु- (क्त) श्च। स्कन्धानां दशानां धातुनां चतुर्णामायतनानामेकदेशः। क्लेशयुक्ता- त्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ [Ch. 7a ] कथमक्लिष्टं कत्यक्लिष्टानि किमर्थमक्लिष्ट- (प)रीक्षा। iv कुशलमनिवृताव्याकृतं वाऽक्लिष्टम्। अष्टौ धातवः अष्टायतनानि स्कधानां शेषाणां च धात्वायतनानामेकदेशः । क्लेशवियुक्तात्माभिनिवेशत्या- जनार्थम् ॥ कथमतीतं कत्यतीतानि किमर्थमतीतपरीक्षा। उत्पन्ननिरुद्ध लक्षणतोऽपि हेतुफलोपयो1 गतोऽपिसंक्लेशव्यवदानकारित्र समतिक्रान्तितोऽपि हेतुपरिग्रहविनाश- तोऽपि फलस्खलक्षणभावाभावताऽपि स्मरसंकल्पनिमित्ततोहपि अपेक्षासंक्लेशनिमि ततोऽपि उपेक्षाव्यवदाननिमित्ततोऽपि अतीतं द्रष्टव्यम् सर्वेषामेकेदशः। प्रवर्तकात्मा- भिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथमनागतं कत्यनागतानि किमर्थमनागतपरीक्षा। हेती सत्या नुत्पन्नतोऽपि अलब्धस्व[ T.66a ]लक्षणतोऽपि हेतुफलानुपयोगतोऽपि संक्लेश व्यवदानभाषा12 प्रत्युपस्थानतोऽपि हेतुस्वभा13 वाभावतोऽपि .अभिनन्दनासंक्लेश निमित्ततोऽपि अभिनन्दनाव्यवदाननिमित्ततोऽप्यनागतं द्रष्टव्यम्। सर्वेषामेकदेशः । प्रवर्तकात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥9 vii [Ph. JD6. Ms. Iob] कथं प्रत्युत्पन्न कति प्रत्युत्पन्नानि किमर्थ प्रत्युत्पन्न- परीक्षा। उत्पन्नानिरुद्ध 1 लक्षणतोऽपि हेतुफलोपयोगानुपयोगतोऽपि संक्लेश व्यवदानप्रत्युपस्थानतोऽपि अतीतानागत भाषः निमित्ततोऽपि कारित्रप्रत्युपस्थान- तोऽपि प्रत्युत्पन्नं द्रष्टव्यम् । सर्वेषामेकदेशः। प्रवर्तकात्माभिनिवेशत्याजनार्थमेव ॥ अतीतानागतप्रत्युत्पन्नं पुनः कथावस्तु न निर्वाणम् । प्रत्यात्मवेदनीयतया निरभिलप्यतामुपादाय भूतभव्यवर्तमानपरिहा राधिष्ठानतां चोपादाय ॥ कथं ८. भो. मनोविज्ञानसंप्रयुक्तसहजातभयसमूहश्च । अन्तग्राहदृष्टिश्च इत्यधिकम् ( yid kyi rnam par ses pa dan mobuňs par lhan pa'i oig kyes pa'i 'jigs tshugs dan mthar 'djin par lta ba dan. ९ ची० ०धर्मः । १०. ची० ०ख०। ११. मा० ०पभोग। १२. चो० स्वभावा० । १३. ची० भो० खलक्षण । १ ची० स्खलक्षण । २. मू. भावमुभयतोऽक्षरद्वयमवलोपितम् । तत्र च प्रभावन (?) इत्येवं प्रतीयते भा० प्रभाव इति वर्तते तदनन्तरं चाक्षरमेकमवलोपितम् । ३. ची० भा० किमर्थम् । ४. भा० ची० भो व्यवहार इति कथनार्थकः ।

·२२ अभिधर्मसमुच्चयः कुशलं कति कुशलानि किमर्थं कुशलपरीक्षा । स्वभावतोऽपि सम्बन्धतोऽपि अनुबन्धतोऽपि उत्थानतोऽपि परमार्थतोऽपि उपपत्तिलाभतोऽपि प्रयोगतोऽपि पुरस्कारतोऽपि अनुग्रहतोऽपि परिग्रहतोऽपि प्रतिपक्षतोऽप्युपशमतोऽपि निष्यन्दतोऽपि कुशलं द्रष्टव्यम् । । स्कन्धानां दशानां धातुनां चतुर्णा चायतनानां प्रदेशः। धर्मयुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ स्वभावतः कुशलं [T. 66b] कतमत् श्रद्धादय एकादश चैतसिका धर्माः॥ सम्बन्धतः कुशलं कतमत् । (iii) तत्संप्रयुक्ता धर्माः॥ अनुबन्धतः कुशलं कतमत् । तेषामेव या वासना ॥ उत्थानतः कुशलं कतमत् । तत्समुत्थापितं कायकर्म वाकर्म॥ परमार्थतः कुशलं कतमत् । तथता ॥ उपपत्तिलामतः कुशलं कतमत्। एषामेव कुशलानां धर्माणां पूर्वाभ्यासमागम तदूपा धिपाकाभिनिर्वृतिः। यथा तेष्वेव प्रकृत्या अप्रतिसंख्याय रुचिः संतिष्ठते । प्रयोगतः कुशलं कतमत् । सत्पुरुषसंसेवामागम्य सद्धर्मश्रवणं योनिशो मनस्कारं धर्मानुधर्मप्रतिपत्तिं कुशलस्य भावना ॥ पुस्कारतः कुशलं कतमत् । यत्तथागतं वा पुरस्कृत्य चैत्ये वा पुस्तगते वा चित्रगते धर्म वा पुरस्कृत्य धर्माधिष्ठाने पुस्तके पूजाकर्म॥ अनुग्रहतः कुशलं कतमत् । यश्चतुर्मि संग्रहवस्तु भिः सत्त्वाननुगृह्णतः॥ परिग्रहतः कुशलं कतमत् । यद्दानमयेन पुण्यक्रियावस्तु ना वा शीलमयेन' वा स्वर्गोपपत्तिपरिग्रहो वा आढ्यो कुलोपपत्तिपरिग्रहो वा व्यवदानानुकूल्यपरिग्रहो वा प्रतिपक्षतः कुशलं कतमत् । यो विदूषणाप्रतिपक्षः आधारप्रतिपक्ष (iii) दूरोभाव प्रतिपक्ष विष्कम्भणाप्रतिपक्षः घिसंयोगप्रतिपक्षः क्लेशावरणप्रतिपक्षः ज्ञयावरणप्रति- पक्षः ॥ उपशमतः कुशलं कतमत् । यत्तत्पर्यादाय राग[ T.67a ]प्रहाणं।। पर्यादाय द्वषप्रहाणं पर्यादाय मोहप्रहाणं (vii) [Ph.IA7.11a] पर्यादाय सर्वक्ल शाहाणं संशावेदयितनिरोधः सोपधिशेषो निरुपधिशेषो निर्वाणधातुरप्रतिष्ठितनिर्वाणं च ॥ निष्यन्दतः कुशलं कतमत् । उपशमप्राप्तस्य तदाधिपत्येन वैशेषिका गुणा अभिज्ञादयो लौकिकलोकोत्तराः साधारणासाधारणाः ॥ कथमकुशलं कत्यकुशलानि किमर्थमकुश- लपरीक्षा। स्वभावतोऽपि संबन्धतोऽपि अनुबन्धतोऽपि उत्थानतोऽपि परमार्थतोऽपि उपपत्तिलाभतोऽपि प्रयोगतोऽपि पुरस्कारतोऽपि उपघाततोऽपि परिग्रहतोऽपि ५ ची पञ्चानां। ६.ची. चैत्यगते ७ ची. भो० सद्धर्म। ८. भो० नास्ति । ९ ची. पुण्यक्रिया वस्तुना इत्यावर्त्यते । १०. भो. अन्यत्र च मुले (पृ.) दूरीमाव। ची० अंशार्थकः gree: ( fen), मू० दूरयब इतिवद् दृश्ते। ११ मू० अत्रोक्तरत्र च ग्रहणमिति पाठः ।

·त्रिधर्मपरिच्छेदः २३ 1 ॥ विपक्षतोऽपि परिपन्थतोऽप्यकुशलं द्रष्टव्यम् । 1 स्कन्धानां दशानां धातुनां चतुर्णामायतनानां प्रदेशः ॥ अधर्मयुक्तात्माभिनि(i) वेशत्याजनार्थम् ॥ स्वभावतोऽ- कुशलं कतमत् । मनःसंप्रयुक्त रूपारूप्यावचरं च क्लशं स्थापयित्वा तदन्यः क्ल शोपक्त शो दुश्चरितसमुत्थापकः ॥ सम्बन्धतोऽकुशलं कतमत् । तैरेव क्लेशोपक्लेशः संप्रयुक्ता धर्माः ॥ अनुबन्धतोऽकुशलं कतमत् । तेषामेव वासना ॥ उत्थानतोऽ कुशलं कतमत् । [ii] 8 समुत्थापितं कायवाकर्म ॥ परमार्थतोऽकुशलं कतमत् । सर्वसंसारः । उपपत्तिलाभतोऽकुशलं कतमत् । यथापि तदकुशला [ T.67b] भ्यास स्तद्रूपो विपाकोऽभिनिवर्तते येनाकुशल एव रुचिः सन्तिष्ठते ॥ प्रयोगतोऽ कुशलं कतमत् । यथापि तदसत्पुरुषसंसेवामागम्यासद्धर्मश्रवणमयोनिiv शो मनस्कारं कायेन दुश्चरितं चरति वाचा मनसा दुश्चरितं चरति ॥ पुरस्कारतोऽ कुशलं कतमत् । यथापि तदन्यतमान्यतमं देवनिकायसन्निश्रयं पुरस्कृत्य हिंसापूर्वकं वा कुदृष्टिपूर्वकं वा चैत्यं प्रतिष्ठापयति तत्र वा पूजाकर्म प्रयोजयति यत्र महान् जनकायोऽपुण्येन युज्यते । उपघाततोऽ(') कुशलं कतमत् । यथापि तत्सत्त्वेषु कायेन वाचा मनसा मिथ्या प्रतिपद्यते ॥ परिग्रहतोऽकुशलं कतमत्। यथा तत्कायेन दुश्चरितं चरित्वा वाचा मनसा दुश्चरितं चरित्वा दुर्गती वा सुगतौ वा अनिष्टं फलं गृह्णात्यक्षेपकं वा परिपूरकं वा॥ विपक्षतोऽकुशलं कतमत् । ये प्रतिपक्षविपक्षा धर्माः ॥ परि पन्थतोऽकुशलं कतमत् ये कुशलान्तरायिका धर्माः ॥ कथमव्याकृतं कत्यव्याकृतानि किमर्थमव्याकृतपरीक्षा। स्वाभावतोऽपि सम्बन्धतोऽपि अनुबन्धतोऽपि उत्थानतोऽपि परमार्थतोऽपि उपपत्तिलाभतोऽपि प्रयोगतोऽपि पुरस्कारतोऽपि(vii) [ Ph. IB9 Ms. IIB] अनुग्रहतोऽपि उपभोगतोऽपि परिग्रहतोऽपि प्रतिपक्षतोऽपि उपशमतोऽपि निष्यन्द- तोऽपि अव्याकृतं प्रष्टव्यम्। अष्टौ धातवः अष्टावायतनानि शेषाणां स्कन्धधात्वा- [T. 68a ]यतना(ना)मेकदेशः । धर्माधर्मवियुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ स्वभावतोऽव्याकृतं कतमत् । अष्टौ रूपीणि धात्वायतनानि ससंप्रयोगं मनोजी- वितेन्द्रियं निकायसभागो नाम(i)कायपदकायव्यञ्जनकायाश्च ॥ सम्बन्धतोऽव्याकृतं कतमत् । अदुष्टाप्रसन्नचित्तस्य तैरेव नामपदव्यञ्जनकायैः परिगृहीताः चित्तचैतसिका १. ची० पञ्चानां । २. ची० क्रिष्टमनः । ३. ची० मो० तत्समुत्थापितं ०भ्यासतः। ५ ची० सन्निश्रयं नास्ति । ६. ची० आयतनोत्थितेषु । ४. ची. भो.

·२४ अमिधर्मसमुच्चयः . धर्माः ॥ अनुबन्धतोऽव्याकृतं कतमत् । तेषामेवामिलापवासना। उत्थानतोऽव्या- कृतं कतमत् । तत्परिगृहोतैश्चित्तचैतसिकैर्धमर्य' त्समुत्थापितं कायधाकर्म ॥ परमार्थतोऽव्याकृतं कतमत् । आका(ii)शमप्रतिसंख्यानिरोधश्च ॥ उपपत्तिलाभतो- ऽव्याकृतं कतमत् । अकुशलानां कुशलसास्त्रवाणां च धर्माणां विपाकः । प्रयोगतोऽव्याकृतं कतमत् अक्लिष्टाकुशलचेतस ऐर्यापथिक शैल्पस्थानिकं च ॥ पुरस्कारतोऽव्याकृतं कतमत् । यथापि तदन्यतमान्यतमं देवनिकायसनिश्रयं पुरस्कृत्य हिंसाकुदृष्टि विवर्जितं चैत्यं वा प्रतिष्ठापयति पूजाकर्म पा(ii) प्रयोजयति यत्र महाजनकायो न पुण्यं प्रसवति नापुण्यम् ॥ अनुग्रहतोऽव्याकृतं कतमत् । यथापि तदासभृतककर्मकरेषु पुत्रदारपु' [T.68b] वा अदुष्टाप्रसन्नचित्तो दानं ददाति ॥ उपभोगतोऽव्याकृतं कतमत् । यथापि तदप्रतिसंख्याक्लिष्टचित्तो भोगान्- भुक्त॥ परिग्रहतोऽव्याकृतं कतमत् । यथापि तच्छिल्पस्थानस्याभ्यस्तत्वादायत्या तद्र पं(ii) मात्मभावपरिग्रहं करोति येन लघु लम्वेव तेषु शिल्पस्थानेषु शिक्षा निष्ठां गच्छति॥ प्रतिपक्षतोऽव्याकृतं कतमत् । यथापि तत् प्रतिसंख्याय' भैषज्यं निषेवते॥ उपशमतोऽव्याकृत कतमत् । रूपालप्यावचरः क्लेशः शमथोपगूढतामुपादाय॥ 8 निष्यन्दतोऽव्याकृमतं कतमत् निर्वाणचित्तसहजम् ॥ अपि खलु निदर्शनतः( ४ ) कुशलमप्यकुशलमप्यव्याकृतमपि द्रष्टव्यम् ॥ तत्पुनः कतमत्। .यबुद्धाः परम- पारमिप्राप्ताश्च बोधिसत्त्वा' निदर्शयन्ति सत्त्वानामनुग्रहार्थं न तु तेषां तत्र तथा काचित् परिनिष्पत्तिः । [Ch. 8a] कथं कामप्रतिसंयुक्त कति का(म) प्रतिसंयुक्तानि किमर्थं कामप्रतिसंयुक्तपरीक्षा। अधीतरागस्य सास्रवकुशलाकुशला- व्याकृतं कामप्रति(vi) संयुक्त द्रष्टव्यम्। चत्वारो धातधो द्वेचायतने तदन्येषां च स्कन्धधात्वायतनानामेकदेशः । कामावीतरोगात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथं रूपप्रतिसंयुक्तानि [T. 69a ] किमर्थ रूपप्रतिसंयुक्तपरीक्षा । कामवीतरागस्य रूपावीतरागस्य कुशलाव्यकृतं रूपप्रतिसंयुक्त द्रष्टव्यम् ॥ (vii) [ Ph. IA8. Ms. 12a ] चतुरो धातून वे चायतने स्थापयिता तदन्येषां स्कन्धधात्वायतनानामेक- १. मू० धमै यत् । भा. धर्मे यत् । ११. ची० धर्मम् । २. ची० कुदृष्टि इत्यस्यस्थाने मनो मिथ्या. ३. ची० पुत्रादिषु । ची शिक्षा नास्ति । ची. अभ्यस्यति । ६. ची. रोगोपशमलाभ सुखाय इत्यधिकम् भा व्याधिप्रतिपक्षेणारोम्यार्थम् .७. ची० मा प्रतिसंख्याय। मू० भो० अप्रतिसंख्याय ८. भा० अधिगमनिष्यन्दतः। १. ची० महासत्त्वा इत्यधिकम् । ४.

·त्रिधर्मपरिच्छेदः २५ देशः। कामवीतरागात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथमारूपप्यप्रतिसंयुक्त फत्या- रूप्यप्रतिसंयुक्तानि किमर्थमारूप्यप्रतिसंयुक्तपरीक्षा । रूपवीतरागस्यारूप्यावीत. रागस्य कुशलाव्याकृतं वा ऽऽरूप्यप्रतिसंयुक्त द्रष्टव्यम्। चतुर्णा स्कन्धानां द्वयो। श्वायतनयोः प्रदेशः। रूपवीतरागात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ वैराग्यं पुनरेकदेश- वैराग्यं सकलवैराग्यं प्रतिवेधवैराग्यमुपघातवैराग्यं समुद्घातवैराग्यं च 'द्रष्टव्यम् । अपि खलु दश वैराग्याणि । प्रकृतिवैराग्यमुपधातवैराग्यमुपस्तम्भवैराग्यं समुत्कर्षवैराग्यं सम्मोहवैराग्यं प्रतिपक्षवैराग्यं परिक्षावैराग्यं प्रहाणि वैराग्यं [T. 69b] सोसरवैराग्यं निरुत्तरवैराग्यम् ॥ प्रकृतिवैराग्यं कतमत्। दुःखायां वेदनायां दुःख- स्थानीयेषु च धमषु या प्रतिकूलता॥ उपधातवैराग्यं कतमत्। मैथुनप्रयुक्तस्य दाहविगमे या प्रतिकूलता ॥ उपस्तम्भवैराग्यं कतमत्। सुभुक्तवतो मृष्टेऽपि भोजने या प्रतिकूलता॥ समुत्कर्षवैराग्यं कतमत्। उच्चतरं स्थान प्राप्तव (iii) तो निहींने स्थाने या प्रतिकूलता॥ सम्मोहवैराग्यं कतमत्। बालानां निर्घाणे या प्रतिकूलता ॥ प्रतिपक्ष वैराग्यं कतमत्। लौकिकेन वा लोकोत्तरेण वा मार्गेण यत्क्लेशप्रहाणम्॥ परिज्ञावैराग्यं कतमत् । प्रतिलब्धदर्शनमार्गस्य धातुके या प्रतिकूलता॥ प्रहाणिवैराग्यं कतमत्। भूमौ भूमौ क्लशान् प्रजहतो या प्रति(iv) कूलता॥ सोत्तरं वैराग्यं कतमत् । लौकिकानां श्रावकप्रत्येकबुद्धानां च यद्वराग्यम् ॥ निरुत्तरं वैराग्यं कतमत् । यद् बुद्धबोधिसत्त्वानां वैराग्यं सर्वसहित- सुखाधिष्ठानता मुपादाय ॥ कथं शैक्ष कति शैक्षाणि किमर्थ शैक्षपरीक्षा। मोक्ष- प्रयुक्तस्य कुशलं शैक्ष [T. 70a ] द्रष्टव्यम् । स्कन्धानां दशानां धातूनां चतुर्णा चायतनानामेकदेशः । मोक्षप्रयुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथमशैक्ष कत्यशैक्षाणि किमर्थमशैक्षपरीक्षा। शिक्षायां निष्ठागतस्य कुशलमशैक्षं द्रष्टव्यम् । स्कन्धानां दशानां धातूनां चतुर्णा चायतनानां प्रदेशः। मुक्तात्माभिनिवेशत्याजना- र्थम् ॥ कथं नैवशैक्षानाशैक्षं कति नैघशैक्षानाशैक्षाणि(vi) किमर्थं नैषशैक्षानाशैक्ष- परीक्षा । पृथग्जनस्य कुशलाकुशलाव्यकृतं शैक्षस्य क्लिष्टाव्याकृतमशैक्षस्य चाव्या. कृतमसंस्कृतं च नैघशैक्षानाशैक्षं द्रष्टव्यम् । अष्टौ धातवोऽष्टा पायतनानि तदन्येषां 2 २. ची. पूर्वोक्तान् इत्यधिकम् । मू० भा० चत्वारो। ३. भा. निहीनस्थाने। १. ची• सुखकामताम् २. ची० पर्येषिणः। ३. मू० नास्ति। टी० बी० मो० अस्ति । ४. मू० अष्टादशेत्यपपाठः ।

·२६ अभिधर्मसमुन्धयः स्कन्धधात्वायतनानां प्रदेशः । अमुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथं दर्शन- प्रहातव्यं कतिvii [ Ph. 1B 8. Ms. 12b] दर्शनप्रहातव्यानि किमर्थ दर्शनप्रहातव्य- परीक्षा। परिकल्पिता क्लिष्टा दृष्टिः विचिकित्सादृष्टिस्थानं ये च दृष्टौ विप्रतिपन्नाः क्ल शोपक्ल शाः [Ch. 8b] यच्च दृष्ट्या समुत्थापितं कायवा कर्म सर्व चापायिक स्कन्धधात्वायतनं दर्शनप्रहातव्यं द्रष्टव्यम्। सर्वेषामेकदेशः । दर्शनसंपन्नात्माभि- निवेशत्याजनार्थम् ॥ कथं भावनाप्रहातव्यं (i) [ T. 7ob ] कति भावनाप्रहातव्यानि किमर्थ भावनाप्रहातव्यपरीक्षा। लब्धदर्शनमार्गस्य तदूर्ध्व दर्शनप्रहातव्यविपर्ययेण सानवा धर्माः। सर्वेषामेकदेशः। भावनासंपन्नात्माभिनिवेशत्यजनार्थम् ॥ मप्रहातव्यं कत्यप्रहातव्यानि किममर्थमप्रहातव्यपरीक्षा। अनास्रषमप्रहातव्यं द्रष्टव्यं स्थापयित्वा निर्वेधभागीयम्। स्कंधानां दशानां धा(ii)तूनां चतुर्णा चायतनानां प्रदेशः । सिद्धात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथं प्रतीत्यसमुत्पन्न कति प्रतीत्य- समुत्पन्नानि किमर्थ प्रतीत्यसमुत्पन्नपरीक्षा । लक्षणतोऽप्यङ्गविभागतोऽपि अङ्गसमासतोऽप्यङ्गप्रत्ययत्वव्यवस्थानतोऽपि अङ्गकर्मव्यवस्थानतोऽपि अङ्गसंक्लेश- संग्रहतोऽपि अर्थतोऽपि गाम्भीर्यतोऽपि प्रभेदतोऽप्यनुलो(ii)म (प्रतिलोम' )तोऽपि प्रतीत्यसमुत्पन्नं द्रष्टव्यम्। सर्वाणि धर्मधात्वायतनैकदेशं स्थापयित्वा। अहेतुविष- महेतुकात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथं लक्षणतः । निरी(ह)प्रत्ययोत्पत्तिता- मुपादाय अनित्यप्रत्ययोत्पत्तितामुपादाय समर्थप्रत्ययोत्पत्तितामुपादाय ॥ कथमङ्ग- विभागतः। द्वादशाङ्गानि । द्वादशाङ्गः प्रतीत्यसमुत्पादः अविद्या सं(iv)स्कारा विज्ञानं नामरूपं षडायतनं स्पर्शो [T.71a ] वेदना तृष्णोपदानं भवो जाति जरामरणं व ॥ कथमङ्गसमासतोऽपि । आक्षेपकाङ्गमाक्षिप्ताङ्गमभिनिवर्तकाङ्गमभिनिवृत्त्य- ङ्गच ॥ आक्षेपकाङ्गकतमत् । अविद्या संस्कारा विज्ञानं च ॥ आक्षिप्तकाङ्ग कतमत् । नामरूपं षडायतनं स्पर्शो वेदना च॥ अभिनिर्वतकाङ्गकतमत् । तृष्णा उपादान(v) भवश्च । अभिनिवृत्त्यङ्ग फतमत् । जाति जरामरणं च ॥ कथमङ्गप्रत्ययत्वव्यवस्थानतः। वासनातोऽप्यावेधतोऽपि मनसिफारतोऽपि सहभाव- तोऽप्यङ्गानां प्रत्ययत्वव्यषस्थानं वेदितव्यं तच्च यथायोगम् ॥ कथमङ्गकर्मव्यव- स्थानतः । अविद्या किंकर्मिका | भवे च सत्त्वान् संमोहयति प्रत्ययश्च 1 ५. ची० मन इत्यधिकम् ६. मू० एकदेशेनेति प्रमादः । ७. मू० प्रतिलोमेति च्युतम् । उत्तरत्र चीनानुवादे च शुद्धः पाठो लक्ष्यते। भो०अनुलोमतः प्रतिलोमतः । १. भा० आक्षिप्ताङ्ग।

·त्रिधर्मपरिच्छेदः 4. भवति संस्काराणाम् ॥ संस्काराः किंकर्मका:(vi)| गतिषु च सत्त्वान् विभजन्ति प्रत्ययाश्च भवन्ति विज्ञानवासनाया2 :॥ विज्ञानं किंकर्मकम् । सत्त्वानां कर्मबन्धं च धारयति प्रत्ययश्च भवति नामरूपस्य ॥ नामरूपं च किंकर्मकम् । आत्मभावं च सत्त्वान् ग्राहयति प्रत्ययश्च भवति षडायतनस्य ॥ षडायतनं किंकर्मकम् । आत्मभावपरिपूरिं च सत्त्वान् ग्राहयति प्रत्य(vii)[ Ph.JA.9MsI3a ] यश्च भवति स्पर्शस्य ॥ स्पर्शः किंकर्मकः। विषयोपभोगे च सत्त्वान् प्रवर्त्तयति [T.71b] प्रत्ययश्च भवति वेदनायाः॥ वेदना किंकर्मिका। जन्मोपभोगेच सत्त्वान् प्रवर्त- यति प्रत्ययश्च भवति तृष्णायाः ॥ तृष्णा किंकर्मिका। जन्मनि( 8 )च सत्त्वानाकर्ष- यति प्रत्ययश्च भवति उपादानस्य ॥ उपादानं किंकर्मकम् । पुनर्भवादानार्थ सोपादानं च सत्त्वानां(1) विज्ञानं करोति प्रत्ययश्च भवति भवस्य ॥ भवः किंकर्मकः । पुनर्भवे च सत्त्वानभिमुखीकरोति प्रत्ययश्च भवति जातेः॥ जातिः किंकर्मिका । नामरूपषडायतनस्पर्शवेदनानुपूर्व्या च सत्त्वानभिनिवर्तयति प्रत्ययश्च भवति जरामरणस्य ॥ जरामरणं किंकर्मकम् । पुनः पुनर्वयःपरिणामेन जीवितपरिणामेन च सत्वान्योजयति ॥ [Ch. 9a ] कथमङ्गसंक्ल i) शसंग्रहतः। या चाविद्या या च तृष्णा यचोपादानमित्ययं संक्लेशसंग्रहः। ये च संस्कारा यञ्च विज्ञानं यश्च भव इत्ययं कर्मसंक्लेशसंग्रहः । शेषाणि जन्मसंक्लेशसंग्रहः ॥ कथमर्थतः । निःकर्तृकार्थः प्रतीत्यसमुत्पादार्थः । सहेतुकार्थः निःसत्त्वार्थः परतंत्रार्थः निरोह- कार्थः अनित्यार्थः क्षणिकार्थः हेतुफलप्रबन्धानुपच्छ दार्थः (iii) अनुरूपहेतुफलार्थः विचित्रहेतुफलार्थः प्रतिनियतहेतुफलार्थश्च प्रतीत्यसमुत्पादार्थः ॥ कथं गाम्भीर्यतः । हेतु [T 72a ] गाम्भीर्यतोऽपि लक्षणगाम्भीर्यतोऽपि उत्पत्तिगाम्भीर्यतोऽपि स्थिति- गाम्भीर्यतोऽपि वृत्तिगाम्भीर्यतोऽपि गाम्भीर्य द्रष्टव्यम् ॥ अपि खलु क्षणिकः प्रतीत्य- समुत्पादः स्थितितश्चोपलभ्यते। निरीहकप्रत्ययः प्रतीत्यसमुत्पादः समर्थप्रत्यय(iv). श्वोपलभ्यते। निःसत्त्वः प्रतीत्यसमुत्पादः सत्वतश्चोपलभ्यते। न स्वतो न परतो न द्वाम्यां न स्वयंकाराप(र)काराहेतुसमुत्पन्नः।। अतोऽपि गम्भीरः ॥ कथं - ११. ची. अत्रोत्तरत्र च द्विकसिका इति । २. भा० विज्ञानस्य वासनायाः ३. ची० मरणे इत्यधिकम् । ४. मू० न स्पष्टम् । थे इति थवत् प्रतीयते। भो० एतादृशः पाठः प्रतीयते । भाष्ये पुनर्भवोपादानात् यत् सोपादानं तत् सत्त्वानामिति व्याख्यातम् । ची० आवेध ( Fa ) इत्यधिकः प्रतीयते। १. टी. ची० फलपरिग्रहार्थः । २ मू० अर्थः नास्ति । ची. भो० उत्तरत्र चास्ति । ३. टी. प्रवृत्ति। ४. टी. ची० नास्वयंकारापरकारहेतुसमुत्पन्नः । अत्रापरस्तु परार्थकः ।

·अभिधर्मसमुच्चयः प्रभेदतः। विज्ञानोत्पत्तिप्रभेदतः च्युत्युपपत्तिप्रभेदतः बाह्यशस्योत्पत्तिप्रभेदतः संघर्त: विवर्त्तप्रभे(v ) दतः आहारोपस्तम्भप्रभेदतः इष्टानिष्टगतिविभागप्रभेदतः विशुद्धि- प्रभेदतः प्रभावप्रभेदतश्च प्रभेदो द्रष्टव्यः ॥ कथमनुलोमप्रतिलोमतः। संक्लेशा नु- लोमप्रतिलोमतोऽपि व्यवदानानुलोमप्रतिलोमतोऽपि प्रतीत्यसमुत्पादस्यानुलोमप्रति- लोमनिर्देशो द्रष्टव्यः ॥ (अथ मूलवस्तुनि त्रिधमपरिच्छेदे प्रथमे तृतीयो भागः ) कथं प्रत्ययः कति प्रत्ययाः किमर्थ प्रत्ययपरीक्षा(vi)। हेतुतोऽपि समनन्त. रतोऽपि आलम्बनतोऽप्यधिपतितोऽपि प्रत्ययो द्रष्टव्यः। सर्वाणि प्रत्ययः । आत्म- हेतुकधर्माभिनिवेशत्याजना [ T. 72b ]र्थम् ॥ हेतुप्रत्ययः कतमः। आलयविज्ञानं कुशलवासना च॥ अपि खलु स्वभावतोऽपि प्रभेदतोऽपि सहायतोऽपि संप्रतिपत्ति- तोऽपि परिपन्थतोऽपि परिग्रहतोऽपि हेतुप्रत्ययो vii) [ Ph. IB2. Ms. I3b) द्रष्टव्यः ॥ कथं स्वभावतः। कारणं हेतुस्वभावतः ॥ कथ प्रभेदतः । उत्प- त्तिकारणं तद्यथा चक्षुः सामग्री विज्ञानस्य ॥ स्थितिकारणं तद्यथा आहारो भूतानां सत्त्वानां संभवैषिणां च ॥ धृतिकारणं तद्यथा पृथिवी सत्त्वानाम् ॥ प्रकाशकारणं तद्यथा प्रदीपो रूपाणाम् ॥ विकारकारणं तद्यथा अग्निरिन्धनस्य ॥ वियोगकारणं तद्यथा दात्र छेद्यस्य ॥ परिणतिकार)णं तद्यथा शिल्पस्थाना' दिकं हिरण्या- दीनाम् ॥ संप्रत्ययकारणं तद्यथा धूमोऽग्नेः । संप्रत्यायनकारणं तद्यथा प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्ताः प्रापणकारणं मार्गों निर्वाणस्य ॥ व्यवहारकारणं [Ch. 9b] तद्यथा नाम संज्ञा दृष्टिश्च ॥ अपेक्षाकारणं यदपेक्ष्य यत्रार्थित्वमुत्पद्यते। तद्यथा जिघत्सामपेक्ष्य भोजने ॥ आक्षेपकारणं विदूरः (ii) प्रत्ययः। तद्यथा अविद्या जरामरणस्य ॥ अभिनिवृत्तिकारणमासन्नः प्रत्ययः । तद्यथा अविद्या संस्काराणाम् ॥ परिग्रहकारणं तदन्यः प्रत्ययः। तद्यथा क्षेत्रोदक- पास्या (? वाप्या) दिकं सस्योदयस्य ॥ आवाहककारणमनुकूलतः प्रत्ययः । तद्यथा सम्यग्राजासेवा राजाराधनायाः ॥ प्रति [ T. 73a] नियमकारणं प्रत्ययवैचित्र्यम् । तद्यथा पञ्चगतिप्रत्ययाः प(ii)श्चानां गतीनाम् ॥ सहकारिकारणं प्रत्ययसामग्री। तद्यथा विज्ञानस्य इन्द्रियमपरिभिन्न विषय आभासगतः तजश्च मनस्कारः प्रत्युप- साध्यस्य। तद्यथा ५. टी. क्लेशा०। ६. मूले नास्ति । ची. आस्ति ची. कारणं हेतुप्रभेदतः। संक्षेपतो शतिविधर्विम् इत्यधिकम् ॥ ८.ची. भो. विज्ञान । ची० भो० विज्ञान । ९.ची. ज्ञाना० ।

·त्रिधर्मपरिच्छेदः २६ स्थितः ॥ विरोधि कारणमन्तरायः । तद्यथा सस्यस्याशनिः ॥ अविरोध- कारणम (न)न्तरायः ।। तद्यथा तस्यैवान्तरायस्याभावः ॥ कथं सहायतः। ये धर्माः सहभावनोत्पद्यन्ते नान्यतमवैकल्येन । तद्य( iv )था भूतानि मौतिकश्च ॥ कथं संप्रतिपत्तितः। ये धर्माः स(ह)भावेनालम्बनं संप्रतिपद्यन्ते नान्यतमवैकल्येन । तद्यथा वित्त चैतसिकाश्च ॥ कथं पुष्टितः । पूर्वभावितानां कुशलाकुशलाव्याकृतानां धर्माणां या अपरान्ते उत्तरोत्तरा पुष्टतरा पुष्टतमा प्रवृत्तिः॥ कथं परिपन्थतः । या क्लेशानामन्यतमभावनयाऽन्यतमप्रबन्धपुष्टिदृढीकारः । नि(" निर्धाणसन्तानदूरी- करणाय ॥ कथं परिग्रहतः। अकुशलाः कुशलसास्रवाश्च धर्माः। आत्मभावपरि- ग्रहाय ॥ कथं समनन्तरतः । नैरन्तर्यसमनन्तरतोऽपि सभागविसभागचित्तचत्तो- त्पत्तिसमनन्तरतोऽपि समनन्तरप्रत्ययो द्रष्टव्यः ॥ कथमालम्बनतः । परिच्छिन्न- विषयालम्बनतोऽपि अपरिच्छिन्नविषयालम्बनतोऽपि [T. 73b] अचित्रीकार- विषया(vi)लम्बनोऽपि (सचित्रीकारविषयालम्बनतोऽपि) सवस्तुकविषयालम्बन- तोऽपि अवस्तुकविषयालम्बनतोऽपि वस्त्वालम्बनतोऽपि परिकल्पालम्बनतोऽपि विपर्यस्तालम्बनतोऽपि अविपर्यस्तालम्बतोपि सव्याघातालम्बनतोऽपि अव्याघाता- लम्बनतोऽपि आलम्बनप्रत्ययो द्रष्टव्यः ॥ कथमधिपतितः । प्रतिष्ठाधिपतितोऽप्यावेधा- धिपतितोऽपि सहभावाधिप(vii) [ Ph.2a1.Ms. 14a] तितोऽपि विषयाधिपतितोऽपि प्रसवाधिपतितोऽपिस्थानाधिपतितोऽपि फलोपभोगाधिपतितोऽपिलौकिकविशुद्ध्य धिपतितोऽपि लोकोत्तरविशुस्य धिपतितोऽपि अधिपति प्रत्ययो द्रष्टव्यः ॥ कथं सभागतत्सभागं कति सभागतत्सभागानि किमर्थ सभागतत्सभाग- परोक्षा । विज्ञानाविरहिततत्सादृश्येन्द्रियविषयप्रबन्धोत्पत्तितोऽपि(i) विज्ञानविर- हितस्वसादृश्यप्रबन्धोत्पत्तितोऽपि सभागतत्सभागं द्रष्टव्यम् । रूपस्कन्धकेदशः पञ्चरूपीणि धात्वायतनानि विज्ञानयुक्तायुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथमुपात कत्युपात्तानि किमर्थमुपात्तपरीक्षा । वेदनोत्पत्याश्रय( रूप) त उपात्तद्रष्टव्यम् । रूपस्कन्धैकदेशः पञ्च रूपीणि धात्वायतनानि चतुर्णा चैकदेशः । 1. ४. भा. पुष्टतरतमा। ५ ची. भो १. भा० विरोध०। २. ३. ची. प्रत्यय इत्यधिकम् । अस्ति । मूले पाठः पतितः प्रतीयते । १.२ मू० ध्या० । ३. ची० चक्षुरादीनि इत्यधिकम् । भा० ची. भो० अस्ति । ४. ची. एकदेशः। ५ मू० नास्ति ·अभिधमसमुच्चयः तंत्र देहवशवा(ii) त्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथमिन्द्रियं कतीन्द्रियाणि किमर्थ- मिन्द्रियपरीक्षा। [T.74a] विषयग्रहणाधिपतितोऽपि कुशलप्रबन्धाधिपतितोऽपि निकायसभागस्थानाधिपतितोऽपि शुभाशुभकर्मफलमोगाधिपतितोऽपि लौकिकवैरा- ग्याधिपतितोऽपि लोकोत्तरवैराग्याधिपतितोऽपि इन्द्रियं द्रष्टव्यम् । वेदनास्कन्धो विज्ञानस्कन्धः(i)रूपसंस्कारस्कन्धैकदेशः द्वादश धातवः षडायतनानि धर्मधात्वायत- नैकदेशश्च । आत्माधिपत्यभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ [ Ch. Ioa ] कथं दुःख- दुःखता कति दुःखदुःखतानि किमर्थ दुःखदुःखतापरीक्षा । दुःखवेदनावलक्षणतोऽपि दुःखवेदनीयधर्मवलक्षणतोऽपि दुःखदुःखता द्रष्टव्या। सर्वेषामेकदेशः। दुःखिता- त्माभिनिवेशत्याज(iv) नार्थम् ॥ कथं विपरिणामदुःखता कति विपरिणामदुःख- तानि किमर्थ विपरिणामदुःखतापरीक्षा । सुखवेदनाविपरिणतिखलक्षणतोऽपि सुखवेदनीयधर्मविपरिणतिस्वलक्षणतोऽपि चानुनयचित्तविपरिणतितोऽपि विपरिणामदुःखता द्रष्टव्या। सर्वेषामेकदेशः । सुखितात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् (v) ॥ कथं संस्कारदुःखता कति संस्कारदुःखतानि किमर्थं संस्कारदुःखतापरीक्षा । अदुःखासुखवेदना स्वलक्षणतोऽपि अदुःखासुख [ T. 74b] वेदनीयस्वधर्मलक्षण- तोऽपि तदुभयदौष्ठुल्यपरिग्रहतोऽपि द्वयाविनिर्मोक्षानित्यानुबन्धायोगक्षेमतोऽपि संस्कारदुःखता द्रष्टव्या । स्कन्धानां त्रयाणां धातूनां द्वयोश्चायतनयोरेकदेश(vi) स्थापयित्वा सर्वाणि । अदुःखासुखात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथं सविपाकं कति सविपाकानि किमर्थ सविपाकपरीक्षा। अकुशलं कुशलसास्रवं च सविपाकं द्रष्टव्यम् । स्कन्धानां दशानां धातुनां चतुर्णा चायतनानामेकदेशः। स्कन्धोपनि- क्षेपकप्रतिसंधायकात्माभिनिवेशत्योजनार्थम् vi) ॥ [ Ph..B.1.Ms.14b ] विपाकः पुनरालयविज्ञानं ससंप्रयोगं द्रष्टव्यम् । तदन्यत्तु विपाकजम्' ॥ कथमाहारः कत्याहाराः किमर्थमाहारपरीक्षा। परिणतितोऽपि पारिणामिकः विषयतोऽपि वैषयिकः आशयतो ऽप्याशि ( ? शयि) कः उपादानतोऽप्युपादानिकः आहारो द्रष्टव्यः । त्रयाणां स्कन्धानामेकादशानां धातूनां पञ्चानाञ्चायतनानामेकदेशः। आहारस्थिति- कात्माभिनिवेशत्यजनार्थम् ॥ (i) अपि खल्वाहारो ऽशुद्धा श्रयस्थितिका शुद्धा- शुद्धाश्रयस्थितिकः शुद्धाश्रयस्थितिकः स्थितिसांदर्शिनकश्च द्रष्टव्यः ॥ कथ सोत्तरं ३, ची० व्यवस्थानप्रभेदेन १ ची० अविपाकः इत्यधिकम् । समासतश्चतुर्विध इत्यधिकम् । २ भा० भो० आशात आशिक इति । ४. मू० अशुद्धा०।

·त्रिधर्मपरिच्छेदः ३१ कति सोत्तराणि किमर्थ सोत्तरपरीक्षा। संस्कृततोऽसंस्कृत [T. 75a] कदेशप्तश्च सोत्तरं द्रष्टव्यम् । धर्मधात्वायतनैकदेशं स्थापयित्वा सर्वाणि । आत्मद्रव्यहीनाभि- निवेशत्याजनार्थम् ॥ कथमनुत्तरं कत्यनुत्तराणि किमर्थमनुत्तरi) परीक्षा। असंस्कृतैकदेशतोऽनुत्तरं द्रष्टव्यम् । धर्मधात्वायतनैकदेशः। आत्मद्रव्याग्राभिनिवे. शत्याजनार्थम् ॥ इत्यनेन नयेनाप्रमाणः प्रभेदनयः ॥ अपि खलु समासतः स्कन्धधात्वायतनानां प्रभेदस्त्रिविधः । परिकल्पितलक्षण- प्रभेदः विकल्पितलक्षणप्रभेदः धतालक्षणप्रभेदश्च ॥ तत्र परिकल्पितलक्षणप्रभेद:(iii) कतमः। स्कन्धधात्वायतनेष्वात्मेति वा सत्त्वो जीवो जन्तुः पोषो पुद्गलो मनुजो मानव इति वा यत्परिकल्प्यते ॥ विकल्पितलक्षणप्रभेदः कतमः। तान्येव स्कन्ध- धात्वायतनानि ॥ धर्मतालक्षणप्रभेदः कतमः। तेष्वेव स्कन्धधात्वायतनेष्वात्माऽ- भावः सत्त्वजीवजन्तुपोषपुद्गलमनुजमानवानामभावः नैरात्म्यास्तिता ॥ अपि खलु चतु(iv) विधः प्रभेदः । लक्षणप्रभेदः प्रकारप्रभेदः आश्रयप्रभेदः सन्ततिप्रभेदश्च ॥ लक्षणप्रभेदः कतमः। प्रत्येकं स्कन्धधात्वायतनानां स्वलक्षणप्र- [T.75bभेदः ॥ प्रकारप्रभेदः । तेषामेवस्कन्धधात्वायतनानां द्रव्यमन्तः प्रज्ञप्तिमन्तः संवृतिमन्तः परमार्थमन्तः रूपिणोऽरूपिणः सनिदर्शना अनिदर्शना (v)इत्येवमादि यथानिर्दिष्टः॥ आश्रयप्रभेदः कतमः। यावन्तःसत्त्वाश्रया स्तावन्ति स्कन्ध[ Ch rob] धात्वायतनानि॥ सन्ततिप्रभेदः कतमः । प्रतिक्षणं स्कन्धधात्वायतानानां प्रवृत्तिः ॥ लक्षणप्रभेदे कुशलः किं परिजानाति । आत्माभिनिवेशं परिजानाति ॥ प्रकारप्रभेदे कुशलः किं परिजानाति । पिण्डसंज्ञां परिजानाति ॥ आश्रयप्रभेदे कुशलः (vi) किं परिजानाति । अकृताभ्यागमकृतविप्रणाशसंशां परिजानाति सन्ततिप्रभेदे कुशलः किं परिजाति। स्थिरसंज्ञां परिजानाति ॥ अपि खलु षड्विधः प्रभेदः एषामेव स्कन्धधात्वायतनानाम् । बहिर्मुखप्रभेदः अन्तर्मुखप्रभेदः आयत कालभेदः परिच्छिन्नकालप्रभेदः तत्कालप्रभेदः संदर्शनप्रभेदश्च । बहिर्मु (vii)खप्रभेदः कतमः। यद यसा कामाववरप्रभेदः॥ अन्तर्मुखप्रभेदःकतमः। सर्वाः सामाधिभूमयः॥ आयतकालप्रभेदः कतमः । [T. 761] पृथग्जनानाम् ॥ परिच्छिन्नकालप्रभेदः कतमः । शेक्षाणां स्थापयित्वा चरमक्षणे स्कन्धधात्वायतनानि ५. ची. प्रभेदनयेन। ६. ची० मतोज इत्यर्थकः ।

·३२ अभिधर्मसमुच्चयः तदन्यानि अशैक्षाणाम् ॥ तत्कालप्रभेदः कतमः। अशैक्षाणां चरमक्षणे स्कन्ध- धात्वायतनानि ॥ संदर्शनप्रभेदः कतमः। बुद्धानां पारमिप्राप्तानां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानां च सनिदर्शनानि स्कन्धधात्वायतनानि । ॥ (अथ महायानाभिधर्मसमुच्चयशास्त्र मूलवस्तुनि संग्रहपरिच्छेदो द्वितीयः 8 ) संग्रहः कतमः। संग्रह एकादशविधो द्रष्टव्यः। लक्षणसंग्रहः धातुसंग्रहः जातिसंग्रहः अवस्थासंग्रहः सहायसंग्रहः देशसंग्रहः कालसंग्रहः एकदेशसंग्रहः सकल- संग्रहः इतरेतरसंग्रहः परमार्थसंग्रहश्च ॥ लक्षणसंग्रहः कतमः। स्कन्धधात्वायत- नानां प्रत्येकं स्वलक्षणेनैव तत्तत्संग्रहः ॥ धातुसंग्रहः कतमः। स्कन्धधात्वायत- नानां बीजभूतेनालयविज्ञानेन तत्तद्धातुसंग्रहः ॥ जातिसंग्रहः कतमः। स्कन्धधात्या- यतनानां विलक्षणानामपि स्कन्धधोत्वायतनैरन्योऽन्यसंग्रहः ॥ अवस्थासंग्रहः कतमः । सुखावस्थानां स्कन्धधात्वायतानानां स्वलक्षणेन संग्रहः। दुःखावस्थानामदुःखा- सुखावस्थानामपि । अवस्थामुपादाय ॥ सहाय [T.76b] संग्रहः कतमः। रूप- स्कन्धः तदन्यैःस्कन्धेरन्योऽन्यं सहायतः सहायैः संगृहीतः। एवं तदन्ये स्कन्धा धातव आयतनानि च । देशसंग्रहः कतमः। पूर्वदिगाश्रितानां स्कन्धधात्वायत- नानां स्वलक्षणेन संग्रहः । एवं तदन्यदिशामपि स्कन्धधात्वायतनानां11 वेदि- तव्यम् ॥ कालसंग्रहः कतमः। अतीतानां स्कन्धधात्वायतनानां स्वलक्षणेन संग्रहः । अनागतानां प्रत्युत्पन्नानामपि स्कन्धधात्वायतनानाम् 19। एकदेशसंग्रहः कतमः । यावन्तो धर्माः स्कन्धधात्वायतनैः संगृहीताः तेषामन्यतमसंग्रह एकदेश संग्रहो वेदितव्यः ॥ सकलसंग्रहः कतमः। यावन्तो धर्माः स्कन्धधात्वायतनः संगृहीताः तेषामशेषतः संग्रहः सकलसंग्रहो वेदितव्यः ॥ इतरेतरसंग्रहः कतमः । रूपस्कन्धसंग्रहे कति धातवः कत्यायतनानि। दशानामेकदेशः । वेदनास्कन्धसंग्र- हे कति धातवः कत्यायतनानि । एकदेशः । यथा वेदनास्कन्धस्तथासंझासंस्कार स्कन्धौ । विज्ञानस्कन्धसंग्रहे कति धातवः कत्यायतनानि । सप्त धातव एक- मायतनम् ॥ चक्षुर्धातुसंग्रहे कति स्कन्धः कत्यायतनानि । रूपस्कन्धकदेश- ६. १. भो० नास्ति । २. भो० नास्ति । चीनेऽधिकं युज्यते । ३. ची० एतदधिकम् । भो० नास्ति ४. मो० नास्ति। ५ भो० तत्त्वेन । भो० एतद् नास्ति। ७. भो० अन्योऽन्यं नास्ति । ८. भो० सहायभावेन । ९ भो० वेदितव्यानि । मो० तत्त्वेन । ११. १२. भो० स्कन्धधा- त्वायतानानां नास्ति। १०.

·संग्रहपरिच्छेदः ३३ त्रयः स्कन्धा एकः स्कन्धः सप्त धातवः। [T.77a] एकमायतनम् ॥ चक्षुर्धातुषत् श्रोत्रघ्राणजिहाकाय, रूपशब्दगन्धरस- स्प्रष्टव्यधातवः॥ 4 मनोधातुसंग्रहे कति स्कन्धाः कत्यायतनानि । एकः स्कन्ध एकमायतनम् ॥ 5 धर्मधातुसंग्रहे कति स्कन्धाः फल्यायतनानि । रूपस्कन्धेकदेश एकमायतनम् ॥ चक्षुर्विज्ञानधातुसंग्रहे कति स्कन्धाः कत्यायतनानि विज्ञानस्कन्धमनआयतनयोरेकदेशः । चक्षुर्विज्ञानवत् श्रोत्रघ्राणजिहाकायमनोविज्ञान- धातवः॥ चक्षुरायतनसंग्रहे कति स्कन्धाः कति धातवः। रूपस्कन्धकदेश एको धातुश्च। यथा चक्षुरायतनं तथा श्रोत्रघ्राणजिह्वाकायरूपशब्दगन्धरसस्पष्टव्यायत- नानि ॥ मनआयतनसंग्रहे कति स्कन्धाः कति धातवः । धर्मायतनसंग्रहे कतिस्कन्धाः कति धातवः। त्रयाणां स्कन्धाना[ Ch. Ha] मेक- देश एको धातुश्च ॥ तद्वत् तदन्ये धर्माः स्कन्धधात्वायतनैर्निहि श्यन्ते अन्ये च न स्कन्धधात्वायतनैनि ईि श्यन्ते । यथा द्रव्यमन्तः प्रज्ञप्तिमन्तः संवृतिमन्तः परमार्थमन्तो [T.77b] शेया विज्ञया अभिज्ञया रूपिणोऽरूपिणः सनिदर्शना अनिदर्शना इत्येव- मादयः पूर्व निर्दिष्टाः । (तेषां) यथायोगं स्कन्धधात्वायतनैरितरेतरसंग्रह वेदितव्यः ॥ परमाथसंग्रहः कतमः। स्कन्धधात्वायतनानां तथतासंग्रहकुशलः कमनुशंसं प्रति- 7 आलम्बनेऽभिसंक्षेपानुशंसं प्रतिलभते । यथा यथा आलम्बनेषु चित्ता-8 भिसंक्षेपः तथा तथा कुशलमूलाभिवृद्धिः॥०॥ (अथ महायानाभिधर्मसमुच्चयशास्त्र मूलवस्त नि संप्रयोगपरिच्छेद- स्तृतीयः।)1 संप्रयोगः कतमः। समासतः संप्रयोगः षड्विधः। अविनिर्भाग संप्रयोगः मिश्रीभाष संप्रयोगः समवधानसंप्रयोगः सहभाषसंप्रयोगः कृत्यानुष्ठानसंप्रयोगः संप्रतिपत्तिसंप्रयोगश्च ॥ अविनिर्भागसंप्रयोगः कतमः। सर्वेषां देशिनां परमाणु- पर्यापनानां रूपांशिकानामन्योन्यमविनिर्भागः ॥ मिश्रीभाषसंप्रयोगः कतमः । लभते। 7 ३. १. भो. दशानां धातुनां दशानां चायतनानामेकदेशः । २ भो० धात्वायतनानामेकदेशः । मो० कायधातवः ॥ रूपधातुसंग्रहे कति स्कन्धाः कत्यायतनानि। रूपस्कन्धैकदेश एकमायतनम् ॥ रूपधातुवत् शब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यधातवः ॥ ४. भो० मनोधातुसंग्रहे ... एकमायतनम् । नास्ति। ५. भो० धर्मधातु संग्रहे ... एकमायतनम् । इत्येतत्तु मनोविज्ञानधातव इत्यस्यानन्तरं वर्तते । ६ भो० केचित् । ७. भो० एतद् वाक्यं नास्ति । ८. भो. चित्त नास्ति । १. म० भो० एतद् वाक्यं नास्सि ।, २ २, ३ ... .

·अभिधर्मसमुच्चयः परमाणोरूवं सर्वेषां देशिनां रूपांशिकानां परस्परं मिश्रीभाष : ॥ समवधानसं- प्रयोगः कतमः। देशिनामेव समुदायिनां रूपपरंपरायां समवधानम् ॥ सहभाव- संप्रयोगः कतमः । एकस्मिन् काये स्कन्धधात्वायतनानां सहकालप्रवृत्तिः सममुत्य- ति स्थितिनिरोधाः ॥ कृत्यानुष्ठानसंप्रयोगः कतमः । एकस्मिन् कृत्यानुष्ठाने परस्परं संप्रयोगः। यथा द्वयोर्भिक्ष्योरन्यतरभिक्षोः क्रियानुष्ठाने अन्योऽन्यं संप्रयोगः ॥ संप्रतिपत्ति संप्रयोगः कतमः। [T.78a ] चित्तचैतसिकानामेकस्मिन्नालम्बनेऽन्यो- न्यं 7 संप्रतिपत्तिः । स संप्रतिपत्तिसंप्रयोगः पुनरनेकार्थकः । यथा परभावेन संप्रयोगः न स्वभावेन । अविरुद्धयोः संप्रयोगो न विरुद्धयोः। सदशकालयोः संप्रयोगो' अविसद्शकालयोः [ Ph.2A2MS.16a ] सभागधातुभूमिकयो रवि- सभाग(धातु)10 भूमिकयोः॥ सर्वत्रगसंप्रयोगस्तद्यथा वेदना संज्ञाचेतनास्पर्शमन- स्कार विज्ञानानाम् ॥ अपि खलु क्लिष्टसर्वगः संप्रयोगो1 मनसि चतुर्णा क्लेशा- नाम् ॥ कादाचित्कः संप्रयोगस्तद्यथा चित्त 12 श्रद्धादीनां कुशलानां रागादीनां च क्ल शोपक्लशानाम् ॥ आवस्थिकः संप्रयोगः सुखाया वेदनायाः ससंप्रयोगा याः । एवं दुःखाया अदुःखासुखायाः ॥ अविच्छिन्नः संप्रयोगः सचित्तिकायामवस्थायाम् । विच्छिन्नः संप्रयोगोऽचित्तकसमापत्त्यन्तरितस्य ॥ बहिर्मुखः संप्रयोगः यद यसा काम15 प्रतिसंयुक्तानां चित्तचैतसिकानाम् ॥ अन्तर्मुखः संप्रयोगो यद्ध, यसा समाहितभूमिकानां चित्तचैतसिकानाम् ॥ उचितः संप्रयोगः पार्थग्ज निकानां चित्तचैतसिकानां तदेकत्यानां[ T.78b.] च शैक्षाशैक्षाणाम् ॥ अनुचितः संप्रयोगः लोकोत्तराणां चित्तचेतसिकानामाद्यतदुत्तराणां लोकोत्तरपृष्ठ- लन्धानां च ॥ संप्रयोगकुशलः कभनुशंसं प्रतिलभते। चित्तमात्रे वेदनादीनां सांक्लशिकानां व्यावदानिकानाञ्च धर्माणां संप्रयोगं जानाति। तच जानना त्मा वेदयते संजानाति चेतयते स्मरति संक्लिश्यते व्यवदायते चेतयत्य भिनिवेशं प्रजहाति 8 नै रात्म्यमवतरति ॥ ३ ... ३, भो० नास्ति। भाष्ये रूपादीनामिति वर्तते । ४.. मो० नास्ति। ५. भो० एकोत्पत्ति । ६ मो० नास्ति। ७. मो० नास्ति ८. मूले नासीदिति प्रतीयते । ची० अधिक प्रतीयते । ९ ची० संप्रयोग इत्यधिकं युक्तम् । १० भा० ची० भो• अस्ति । क्रिष्टे मनमि। १२. ची० तत्कालिकानाम् इत्यधिकम् । १३. मो० सचित्तकायायाम् । सविच्छिन्नाः। १५. ची० कामधातु० १. ची• शैक्षाणाम् । २. ची० भो चेतयति नास्ति। चेतयनिति किम । ३. ची. प्रजाहातीति वेद्यते इत्यस्मात् पूर्व वर्तते। ४. ची० कुशलमाशु इत्यधिकम् । ११. ची १४. ची० .

·समन्वागमपरिच्छेदः यस्य (अथाभिधमसमुच्चयशास्त्र मूलवस्तुनि समन्वागमपरिच्छेदश्चतुर्थः) समन्वागमः कतमः । लक्षणतः पूर्ववत् ॥ तत्प्रभेदः पुनः त्रिविधः । वीजसमन्वागमः वशितासमन्वागमः समुदाचारसमन्वागमश्च ॥ वीजसमन्वागमः कतमः। कामधातौ जातो भूतः कामप्रति(iv) संयुक्तः क्लेशोपक्ल शैः रूपालप्यप्रति- संयुक्तश्च क्लेशोपक्त शैजसमन्वागमेन समन्वागतः उपपत्तिप्रातिलाभिक श्च ॥ कुशलः ॥ रूपधाती जातो भूतः कामप्रतिसंयुक्तः क्त शोपक्ल शैः [ Ch. IIb] पीज- समन्वागमेन समन्वागतोऽसमन्वागतश्च वक्तव्यः । रूपप्रतिसंयुक्तरारूप्यप्रतिसंयुक्त श्व क्लै शोपक्ल (शैः वीजसमन्वागमेन समन्धागतोऽसमन्वागतश्च [T. 79a] वक्तव्यः। आरूप्यप्रतिसंयुक्त क्लेशोपल शैः वीजसमन्वागमेन समन्वागतः उपपत्ति(प्रातिला- भिश्च कुशलः ॥धातु(vi) कप्रतिपक्ष लाभी यस्य यस्य प्रकारस्य प्रतिपक्ष उत्प- मस्तस्य 10 वीजसमन्वागमेनासमन्वागतः । 11प्रतिपक्षो नोत्पन्नस्तस्य वीज- समन्वागमेन समन्वागतः ॥ वशितासमन्वागमः कतमः। प्रायोगिकानां धर्माणां वशितासमन्वागमेन समन्वागतः लौकिकानां लोकोत्तराणां वा ध्यानविमोक्षस(vii) [Ph. 2B2. Ms. I6b] माघिसमापस्यादीनां तदेकत्याजां(चा व्याकृतानाम् ॥ समुदाचारसमन्वागमः कतमः। स्कन्धधात्वायतनानां यो य एव धर्मः संमुखीभूतः कुशलो वा अकुशलो वा अव्याकृतो वा तस्य समुदाचारसमन्वागमेन समन्वागतः ॥ समुच्छिन्नकुशलमूलः कुशलानां धर्माणां वीजसमन्वागमेन समन्वागतोऽसमन्वागतश्च आत्यन्तिकः पुनःसंक्लेशसमन्वागमः अपरिनिर्वाणधर्मकाणामिच्छ- न्तिकानां द्रष्टव्यः। मोक्षहेतुवैकल्यादात्यन्तिक एषां 4 हेत्वसमन्वागमः ॥ समन्वा- गमकुशलः कमनुशंसं प्रतिलभते। आचयापचयज्ञो भवति धर्माणाम्। तथा आचयापचयझो न कस्यां चिल्लौकिक्यां संपत्तो विपत्तौ वा एकान्तिकसंझी भवति यावदेवानुनयप्रतिघप्र(i)हाणाय ॥ अभिधर्मसमुच्चये लक्षणसमुच्चयो नाम प्रथमः समुश्चयः ॥ घक्तव्यः॥ . ५. मू० भो० नास्ति चीनानुवादेऽधिकं प्रतीयते। ६. भो० नास्ति। ७. ची० कामरूपारूप्य प्रतिसंयुक्तः। ८. ची० प्रतिलम्भिकैः मू० प्राति पतितं नीचे लिखितम् । अत उत्तरत्र योजितम् । ९ चो० प्रतिपक्षमार्ग० । १० भो तस्य तस्य । ची. तस्य तस्य प्रकारस्य । ११. ची० यस्य यस्य प्रकारस्य। १२ ची० तस्य तस्य प्रकारस्य । १. ची० गुणानाम् । २. मा० ची० मो• अस्ति । मू० नास्ति। ३. ची० धर्माणाम् । मो० वशितासमन्वागमेन समन्वागतः इत्यधिकम् । ४. ची० मोक्षलाभानां । ची. एतभास्ति १...५.

·[अथाभिधर्मसमुञ्चयशास्त्रे विनिश्चयसमुश्चये सत्यपरिच्छेदः प्रथमः ॥1] 2 [T. 79b] विनिश्चयः कतमः । सत्यविनिश्चयो धर्मधिनिश्चयः प्राप्तिधिनिश्चय सांकथ्यविनिश्चयश्च ॥ सत्यविनिश्चयः कतमः। चत्वायार्यसत्यानि दुःखं समुदयो निरोधो मार्गश्च । दुःखसत्यं कतमत् । तत्सत्वजन्मतो जन्माधिष्टानतश्च वेदितव्यम् (iii) । सत्त्वजन्म कतमत्। नरकसत्त्वजन्मतिर्यप्रेतेषु मनुष्येषु पूर्व विदेहेष्वपरगोदानीयेषु जाम्बू- द्वीपेषु उत्तरेषु कुरुषु देवेषु चतुर्मा(हा)राजकायिकेषु प्रायस्त्रिंशेषु यामेषु तुषितेषु निर्माणरतिषु परनिर्मितवशवर्तिषु ब्रह्मपुरोहितेषु महाब्राह्मषुपरीत्ताभेष्व ( प्रमाणाभेषु आभास्वरेषु परीत्तशुभेष्व 4) प्रमाणशुभेषु (iv) शुभकृत्स्नेष्वनभ्रकेषु पुण्यप्रसवेषु बृहत्फलेष्व संशिसत्त्वेष्वबृहेष्वतपेषु सुदृशेषु सुदर्शनेष्वकनिष्ठेष्वाकाशानन्त्यायतनेषु विज्ञानानन्त्यायतनेष्वाकिञ्चन्यायतनेषु नैवसंज्ञानासंज्ञायतनेषु ॥ जन्माधिष्ठानं कतमत्। भाजनलोकः। वायुमण्डले अपमण्डलम्प्रतिष्ठितम् । अप्मण्डले पृथिवीमण्डा)लम्। पृथिवीमण्डले सुमेरुः सप्तकाश्चनपर्वताः चत्वारो द्वीपाः अष्टावन्तरद्धीपाः अभ्यन्तरः समुद्रो बाह्यसमुद्रश्चतस्रः सुमेरुपरिषण्डाः चतुर्महा- राजकायिकानां त्रायस्त्रिंशानां स्थानान्तराणि चक्र[T. 8oa ]वाड़ः पर्वतः आकाशे विमानानि यामानां तुषितानां निर्माणरतीनां परनिर्मितवशवर्तिनां देवानां (vi) रूपाव- चराणां च असुराणां स्थानान्तराणि नारकाणां स्थानान्तराणि । उष्णनरकाः शीत- नरकाः प्रत्येकनरकाश्च तदेकत्यानां च तिर्यप्रेतानां स्थानान्तराणि यावदादित्याः परिचरन्तो दिशोऽवभासयन्ते वैरोचनास्तावत्साहस्रके लोके सहस्र चन्द्राणां सहस्र सूर्याणां सहस्र सुमेरूणां पर्वतराजानां (vii) सहस्र चतुर्णा द्वीपानां सहस्र चतुर्महा- राजकायिकानां देवानां सहस्र त्रायस्त्रिंशानां सहस्र यामानां सहस्र तुषितानां सहस्र निर्माणरतीनां सहस्र परनिर्मितवशवर्तिनां सहस्र ब्राह्मलौकिकानामिदमु- च्यते सहस्रचूड़िको लोकधातुः ॥ सहस्र सहस्रचुडिकानां धातूनामुच्यते द्वितीयो १ चीनानुवादः । मूले नास्ति । २. ची० सत्त्वलोकः। इत्यधिकम् । ३. ची० मनुष्यदेवगतिषु इत्यधिकम्। ४. अयमंशो मूले पतितः प्रतीयते । ५ ची० नास्ति। १. भो. सहस्रपूर्वविदेहानां सहस्र जम्बुद्वीपानां सहस्रमपरगोदानीयानां सहस्रमुत्तरकुरूणाम् । २. ची. देवानां प्रत्येकमावर्त्यते।

·सत्यपरिच्छेदः माकाशाद् वर्षति मध्यमसाहस्रो लोकधातुः॥ सहस्र मध्यमसाहस्रधातूनामुच्यते तृतीयो महा- साहस्रो लोकधातुः। एवं स त्रिसाहस्रो [ Ch. 12a ] महासाहस्रो लोकाधातुः महाचक्रवाड़ पर्वतमण्डल परिवेष्टितः। स च त्रिसाहस्रमहासाहस्रो लोकधातुः समसंवत विवतः तथा व देवः चक्राकारान् वृष्टिविन्दून निरन्तरं निरवच्छिनः . तथा व पूर्वस्यां दिशि निरन्तरं निरवच्छिन्न मप्रमाणो लोकधातुः संपतिष्यते वा [T. 8ob ] विषतिष्यते वा संघर्तते पा संवृत्तस्तिष्ठति वा विवर्तते वा विवृत्तस्तिष्ठति वा। यथा पूर्वस्यां दिशि तथा सर्वासु दशसु दिक्षु । यश्च सत्त्वलोको यश्च भाजनलोकः कर्मक्लेश' जनितः कर्मक्ल शाधिपतेयश्च सर्वमु- च्यते दुःखसत्यम् । परिशुद्धलोकधातुस्तु न दुःखसत्यसंगृहीतो न कर्मक्लेश जनितः न कर्मक्लेशाधिपतेयश्च । केवलं महाप्रणिधानेन व्यवदानकुशलमूलाधिपतिना आकृष्यते तदुत्पत्तिस्थानं चाचिन्त्यं केवलं बुद्धन बध्यते न ध्यायिनां ध्यानगोचरः किं पुनः चिन्तयताम् ॥ अपि खलु दुःखलक्षणप्रभेदा अष्टौ। “जातिर्दुखं जरा दुःखं व्याधिदु:खं मरणं दुःखम् अप्रियसंप्रयोगो दुःखं प्रियधिप्रयोगो दुःखं यदपीच्छन्न लभते तदपि दुःखं संक्षिप्तेन पञ्चोपादानस्कन्धा दुःखम्" ॥ जातिः किमुपादाय दुःखम् । संबाधदुःखतां तदन्यदुःखाश्रयतां चोपादाय । जरा किमुपादाय दुःखम्। काले विपरिणति- दुःखतामुपादाय ॥ व्याधि किमुपादाय दुःखम् । भूतेषु विपरिणतिदुःखतामुपादाय ॥ मरणं किमुपादाय दुःखम् । जोषितविप्रणाशदुःखतामुपादाय ॥ अप्रियसंप्रयोगः किमुपादाय दुःखम् । संयोगज [T. 8ra ] दुःखतामुपादाय ॥ प्रिय विप्रयोगः किमुपादाय दुःखम् । विप्रयोगज दुःखतामुपादाय ॥ यदपीच्छन्न लभते तत् किमुपादाय दुःखम् । काम्यफलाभावज दुःखतामुपादाय ॥ संक्षिप्तन- पञ्चोपादानस्कन्धाः किमुपादाय दुःखम् । दौष्ठुल्यदुःखतामुपादाय ॥ एवमष्टी संगृहीतानि षड् भवन्ति । संबाधदुःखं विपरिणति दुःखं संप्रयोगदुःखं विप्रयोग- दुःखं काम्यफलाभावदुःखं दौष्ठ ल्यदुःखं च ॥ एवं षड् बाहुल्येना ौ भवन्ति । ४. भो० युगधारया । ५. ६, भो० नास्ति। ७.८.ची. ३. भो. पर्वतमण्डल. नास्ति । बल० इत्यधिकम् । १.२.३, भो० ०ज. नास्ति । ४. भी०' नास्ति । ५. भो० बाहुल्येन• नास्ति । .

·अमिधमसमुच्चयः 7 षड् समानान्यष्टौ भवन्ति ॥. यदुक्त तिस्त्रो दुःखताः। तासु अष्टौ दुःखानि संगृही. तानि भवन्ति । तत्र कथं तिसृषु संगृहीतान्यष्टौ अष्टसु वा संगृहीतास्तिस्त्रः । पारंपर्यलक्षण' संग्रहात् । जातिदुखं जरा दुःखं व्याधिदुःखं मरणं दुःखम् अप्रियसंप्रयोगो दुःखमिति सन्तानदुःखदुःखता। प्रियषिप्रयोगो दुःखं यदपीच्छन लभते तदपि दुःखं तद्धिपरिणामदुःखता। संक्षिप्त न पञ्चोपादानस्कन्धा दुःखं तत् संस्कारदुःखता ॥ यदुक्तं द्विविधे दुःखे इति । तत् संवृतिसत्येन दुःखं परमार्थ- सत्येन दुःखं च। कतमत् संवृतिसत्येन दुःखं कतमत् परमार्थसत्येन दुःखम् । जातिर्दु:खं यावत् यदपीच्छन्न लभते तदपि दुःखमिति संवृतिसत्येन [T. 81b] दुःखम् । यदुक्त संक्षिप्त न पञ्चोपादानस्कन्धा दुःखमिति परमार्थसत्येन दुःखम् ॥ दुःखसत्यस्य सामान्यलक्षणं कतमत् । अनित्यलक्षणं दुःखलक्षणं शून्यलक्षण- मनात्मलक्षणं च ॥ अनित्यलक्षणं कतमत् । 9 समासतो द्वादशविधम् । असलक्षणं विनाशलक्षणं विपरिणतिलक्षणं वियोगलक्षणं सन्निहितलक्षणं धर्मता- लक्षणं क्षणलक्षणं प्रबन्धलक्षणं व्याध्यादि10 लक्षणं चित्तचित्ताकारवृत्तिलक्षणं भोगसंपत्तिविपत्तिा लक्षणं भाजनलोकसंवत विवर्त्तलक्षणम् ॥ असलक्षणं कतमत्। स्कन्धधात्वायतनेषु सर्वकालि कात्मात्मीयता नित्याभावः ॥ विनाश- लक्षणं कतमत् । संस्काराणामुत्पन्नानां निरोधः । 2 तत्कालं भूत्वाऽभावः ॥ विपरिणतिलक्षणं कतमत् । संस्काराणामन्यथाभावः । प्रबन्धासादृश्येन प्रवृत्तिः ॥ वियोगलक्षणं कतमत् । संस्कारेषु वशित्वभ्रशः परैःस्वीकरणं वा ॥ सन्नि- हितलक्षणं कतमत् । समुपस्थितानित्यता । • यत्तदानीमेघानुभूयमानानि- त्यता॥ धर्मतालक्षणं कतमत् । आगामिन्यनित्यता । ' यामावश्यमनुभविष्यति ॥ क्षणलक्षणं कतमत् । संस्काराणां क्षणादूर्द्ध मनवस्थानम् ॥ प्रबन्धलक्षणं फतमत्। अनादिमति संस्कार उत्पन्ननिरुद्धा नां प्रबन्धाप्रहाणम् ॥ व्यध्यादि लक्षणं कतमत्। ६. ची० आक्षरिकानुवादस्तु षड् वा अष्टौ वा समसमानि भवन्ति। भो० एतद् नास्ति। ७. भो० लक्षण नास्ति । ८ भो० अधिकम् । .९. भो० एतद् वाक्यं नास्ति । १०. भा० व्याधिजरामरण. ११. भा० ०विपत्ति. नास्ति । १ भो० सर्वकालिक० नास्ति । २...२, ३. . . ३. भो० नास्ति। भा० अस्ति। द्वयं भाष्यतो गृहीतं प्रतीयते । मो० अनित्यताया अमिभवः । ५. भो० नास्ति एतत् भाष्यतो गृहीतम्। चो० आक्षरिकानुवादस्तु यद्धे तुनाऽनुवद्धस्तदानीमनुमवति । ६. मो० अनित्यतासद्भाव हेत्वभावः । भो० नास्ति । एतत् भाष्यतो गृहीतम्। ची० अक्षरानुवादस्तु यद्ध तुनाऽनुबद्धो ऽवश्यमनुभविष्यति। ८. भो० निरुद्ध नास्ति । ९ भी० व्याधिजरामरण. १० एतद् वाक्यं- ४. ७.

·सत्यपरिच्छेदः ३६ एच 10 चतुर्णा भूतानां कालोपभोगः10 जीषितषिपरिणामः ॥ चित्तचित्ताकार- [T82 a) वृत्तिलक्षणं कतमत् । कदाचित् सरागं चित्त संभवति कदाचिद् वीतरागं चित समय- ति। यत् सषं वा पीतद्वषं वा समोहं वा वीतमोहं वा संक्षिप्त वा विक्षिप्त घा निम्नं वा उक्षतं वा उद्धतं वा अनुद्धतं या उपशान्तं वा अनुपशान्तं पा समाहित षा असमाहितं वा। एवमादि चित्तसंसारवृत्तिः ॥ भोगसंपत्तिविपत्ति लक्षणं कतमत् । संपत्तीमामन्ते विपत्तिर्विनाशः ॥ भाजनलोकसंवर्तविषर्त लक्षणं कतमत् । अग्न्यम्बुधायुभिस्त्रिविधः संघर्त्त विवर्तः । तिसृणां संवर्तनीनां शीर्षाणि द्वितीय तृतीय चतुर्थध्यानानि । चतुर्थध्याने बाह्यानां18 विमानानां तु बाह्याभावत' संवत विवर्तः। 16 केवलं तैर्देवैः [Ch.12b] तानि विमानानि सह निवर्तन्ते सह निरुध्यन्ते 15 एतदुच्यते संवर्त्त विवर्तः ॥ अपि खलु 16 प्रयोऽन्तरकल्पाः दुर्भिक्षव्या- धिशस्त्र भवन्ति। हीनस्य त्रिविधकल्पस्यान्ते तैः शस्त्रादिभिर्निर्याणं भवति । 1 यदालोकधातुः संवृत्तो भवति । एकोऽन्तरकल्पः प्रथमः अपकर्षः। एकोऽन्तर- कल्पः पश्चिम उत्कर्षः। अष्टादश अन्तरकल्पा उत्कर्षापकर्षाः। एवं च विंशतिम- न्तरकल्पान् लोकधातुः संवर्तते। विंशतिमन्तरकल्पान् लोकधातुर्विवर्तते । विंशतिमन्तरकल्पान् लोकधातुर्विवृत्तस्तिष्ठति। संकलिताश्तेऽशीतिरन्तरकल्पा एको महाकल्पो भवति । तया कल्पसंख्यया रूपारूप्यावराणां देवानामायुःप्रमाणं पर्यते ॥ यदुक्तम् अन्यतरे, सरधा आयुःक्षयाद् वा पुण्य[ T82b ] क्षयाद् या कर्मक्षयाद् वा तस्मादधिष्ठानात् च्यवन्ते इति । तत्र आयुःक्षयः कतमः। काले मरणम् । पुण्यक्षयः कतमः । अकाले मरणम् अपुण्यमरणम् । येन सत्त्वा आस्वाद समापत्यां रज्यन्ते। पुण्यक्षयाच हेतोः ते जीविताच्च्यवन्ते। कर्मक्षयः कतमः । उपपद्यवेदनीयकर्मणः अपरपर्यायवेदनीयकर्मणश्च उभयोः क्षयान्मरणम् ॥ दुःखलक्षणं कतमत् । तिस्रो दुःस्वताः अष्टाकारं वा दुःखं षडाकारं वा १७. भो० १० भी० मा० धातेवैगम्यम् । ११. ची० अनुपशान्तमुपशान्तम् इति क्रमः । १२. मा. विपत्ति नास्ति। १३. भोऽती बाह्यशब्दस्त्वत्रावशिष्टार्थकः प्रतीयते । १४. भो० ० निरोधतः। १५. मो० एतद् वाक्यं नास्ति । माष्येत्ते शब्दा विद्यन्ते । १६. भो० अपि खलु नास्ति । तैः .कल्पस्य निर्याण भवति इत्येतावन्मात्रम् । १...१. भो० वाक्यमिदं नास्ति । २. ३. भो० नास्ति । भो० नास्ति। ५ मो. अपुष्य- मरणं नास्ति। ६. मो० नास्ति । ७ मो० नास्ति । ४ ·अभिधर्मसमुच्चयः दुःखं बाहुल्येन पूर्वमुक्त तद् दुःखं नाम । कि प्रतीत्यसूत्र उक्त 10 यदनित्यं तद् दुःखमिति । उभयांशिकीमनित्यतां प्रतीत्य दुःखलक्षणं प्रज्ञायते11 । उत्पादांशिकी- मनित्यतां प्रतीत्य दुःखदुःखता प्रज्ञायते। व्ययांशिकीमनित्यतां प्रतीत्य विपरिणाम- दुःखता प्रज्ञायते । उभयांशीकिमनित्यतां प्रतीत्य संस्कारदुःखता प्रज्ञायते ॥ "तथा च संस्कारानित्यतां संस्कारविपरिणामतां च संधायोक्त भगवता मया18 यत्किंचिद् वेदितमिदमत्र दुःखस्येति ॥ अपि खलु उत्पादव्ययधर्मद्वयानुगतेषु संस्कारेषु जात्यादयोऽष्टौ दुःखानि 4 प्रज्ञायन्ते इत्यभिसंधाय बुद्धन भाषितं यदनित्यं तद् दुःखमिति। अपि च अनित्येषु संस्कारेषु जात्यादिकं दुःखं प्रज्ञायते इति अनित्यतो दुःखं न सर्वे संस्कारा इत्यत्राधिसन्धिर्वेदितव्यः1 ॥ शून्यतालक्षणं कतमत् । तेषु तस्य अभावः। अनेन नयेन समनुपश्यना- शून्यता। पुनः तेषु अन्यस्य भावः। अनेन नयेन यथाभूतज्ञानभावः । एतद [ T. 83a ]वतारशून्यतोच्यते । यथाभूतज्ञानमविपरीतोऽर्थः ॥ तेषु अभावः स्कन्धधात्वायतनेषु नित्यधु वकूटस्थाधिपरिणामधर्मात्मात्मीयाभावः । अनेन नयेन तेषां शून्यता ॥ तेषु अन्यस्य भावः कतमः। ते ष्वेव नैरात्म्यम् । तश्च आत्मनो नास्तिता अनात्मनोऽस्तिता सती शून्यता ॥ एतदभिसंधायोक्त भगवता : सतो यथाभूतनानं भावः। असतो यथाभूतज्ञानमभावः ॥ अपि खलु त्रिविधा शून्यता । स्वभावशून्यता तथाभावशून्यता प्रकृतिशून्यता च। आद्या परिकल्पिता द्रष्टव्या। तृतीया परिनिष्पन्नस्वभावा द्रष्ठव्या ॥ अनात्मलक्षणं कतमत् । यथाऽऽत्मवादे स्थितस्य आत्मलक्षणस्य स्कन्ध- कतमः। ८. ची त्रीणि दुःखानि अष्टौ दुःखानि षड दुःखानीत्यनुवादः । पूर्व तिस्रो दुःखता इति पाठो गृहीतः भाष्ये च अष्टाकारमिति वर्तते अत एवं पाठो गृहीतम । ९. मो० षडाकारं षा पूर्वमुक्त नास्ति । १० भो० सूत्रे उक्त नास्ति ११. भो० अक्षरानुवादस्तु अनित्यता उभयांशिकी प्रज्ञायते। उत्पादांशिको प्रज्ञपिः त्यायांशिकी प्रज्ञप्तिश्च । अयं पाठः भाष्यती गृहीतः । १२ चो० एतमर्थममिसंधायेत्यधिकं प्रतीयते । १३. ची• मो० अस्ति। मो० नास्ति । ची. दुःखताः। १५ मो० एतद् नास्ति ची. तथागतस्येत्यधिकम्। अयं पाठः भाष्यतो गृहीतः । तत्र 'न सर्वे संस्कारा' इति नास्ति । १. भो० यत्र यदभावः । ३. भो० भावः नास्ति । ४ भो० अभावः । ५...५ भो० पाठस्त्वेवं प्रतीयते । यन्नैरात्म्यम् । एवं नैरात्म्यस्य नैरात्म्यं सतः शून्यता । ६...६ भो० अत्रानुवादस्त्वेवं ; सतोऽपि असतोऽपि अभावः सम्यग यथाभूतज्ञानम् इति । १४. १५... २ भो० एषु।

·सत्यपरिच्छेदः ४१ धात्वायतनेषु तलक्षणस्याभावः । स्कन्धधात्वायतनेषु आत्मलक्षणाभावतामुपादाय । इ' दमुच्यते अनात्मलक्षणम् ॥ एतदभिसंधायोक्त भगवता सर्वे धर्मा अनात्मान इति ॥ अपि चोक्त भगवता नैतत् सर्व मम नैषोऽहमस्मि न मे स आत्मा इति । एवमेतं यथाभूतं संप्रज्ञाय द्रष्टव्यम् इति तस्य कोऽर्थ उक्तः। बहिर्धावस्त्वभि- संधायोक्त नैतत् सर्वे ममेति। कुत एतत् । [T. 83b] बहिर्धावस्तु नि कल्पितात्मीयलक्षणम् । अतः आत्मोयनिष्कर्षणम् । अध्यात्मवस्तुनि परिकल्पितात्मात्मीयलक्षणम् । अत आत्मात्मीयोभयनिष्कर्षणम्11 । पूर्वमुक्तम् अनित्यं क्षणलक्षणमिति। [पृ. ३६] तत् कथं ज्ञायते । यथा चित्तचैतसिकानां क्षणिकता तथा रूपादीनामपि क्षणिकता द्रष्टव्या। चित्तोपात्त- तामुपादाय चित्तकयोगक्षेमतामुपादाय चित्तविकारतद्विकारतामुपादाय चित्ताश्रयता- मुपादाय चित्ताधिपत्यसंभूततामुपादाय चित्तवशवर्तिनां चोपादाय ॥ अपि खलु अत्यन्तविकारोपलब्धितामुपादाय [ Ph. 2A3 Ms I9a ] उत्पन्नस्य चानपेक्ष्य प्रत्ययं स्वरसविनाशितामुपादाय रूपस्यापि क्षणिकता द्रष्ठव्या ।। यदुक्त यत्किंचिद्र पं सर्वन्तञ्चत्वारि महाभुतानि चत्वारि च महाभूतान्युपादा- येति। तत्किं सन्धायोक्तम् । संभवं सन्धायोक्तम् । एकदेशाश्रयीभावार्थ उपादायार्थः ॥ यत्र पुनः समुदाये यद्भूतमुपलभ्यते तत्तत्रा स्तिति वक्तव्यम् । (अस्ति एकभौतिकः अस्ति द्विभौतिकः ' ) अस्ति यावत्सार्वभौतिकः ॥ उपा. दायरूपेऽपि [ Ch. I3a] यदुपादायरूपं यस्मिन् समुदाय उपलभ्यते तत्तत्रास्तीति वेदितव्यम् ॥ यत्पुनरुच्यते परमाणुसंचितो रूपा समुदाय इति तत्र निःशरीरः 6 ७...७ भो० एतद्वाक्यं नास्ति । ८. सूत्रे शब्दोऽयं न दृश्यते । ९. भो. कुत एतन्नास्ति । १०...१० भो० एतन्नास्ति ११...११. भो० एतन्नास्ति । १ मो० नास्ति । २. ३. टी. क्षणलक्षणम् ४. ची. तद् भूतं तत्र समुदाये। ५. भो. वेदितव्यम् । ६. ची० नान्यत् इत्यधिकम् ७. कीष्ठकान्तर्गतः पाठो मूले भ्रष्टः प्रतीयते । पाठोऽयं चीने भोटे चोभयत्र वर्तते। भोटे तु अस्ति त्रिभौतिक इत्यधिकः टीकायामप्येतत् प्रतीकत्वेन ८. मू० वि। ९ ची. नान्यत्। अस्ति एकोपादायरूपिकः अस्ति द्वि-उपादायरूपिकः अस्ति सर्वोपादायरूपिको यथायोगं वा। इत्यधिकम् भो० अस्ति समुदाय एकोपादायरूपिकस्तद्यथा प्रमा द्वि-उपादायरूपिकस्तद्यथा...त्र्युपादायरूपिकः...चतुरुपादायरूपिकः... पञ्चोपादायरूपिकस्तद्यथा स एव शब्द इत्यत्रापि यात्रोपलभ्यते भूतं भौतिकं वा तत्र तदस्तीति वेदितव्यं नान्यत् । ची० स्थूल. इत्यधिकम् । दृश्यते। १०. ६ ·४२ अभिधर्मसमुच्चयः कतम परमाणुर्वेदितव्यः। बुद्ध्यापर्यन्तप्रभेदतस्तु परमाणुव्यवस्थानं पिण्डसंशाधिभावन तामुपादाय रूपे द्रव्या(ii)परिनिष्पत्तिप्रवेशतां चोपादाय ॥ तत् पुनरेतद् दुःखमस्ति विपुलमसंलिखितं संलिखितं संलिखिता [T. 84a संलिखितं च ॥ अस्ति मध्यमसंलिखितम् अस्ति तनुकमसंलिखितम् अस्ति तनुतः संलिखितम् अस्ति तनुतमं संलिखितम् अस्त्यदुःख दुःखप्रतिभासं महासंलेखप्रत्युप स्थानं च ॥ कतमद्विपुलं दुःखमसंलिखितम् । (iii) यत्कामावचरमनुपचितकुशल मूलानाम्॥ कतमत्संलिखितम्। तदेवोत्पन्नमोक्षभागीयानाम्12 ॥ संलिखितासंलिखितम् । तदेव लौकिकवैराग्यायावरोपितकुशलमूलानाम् । कतमन्मध्यमसंलिखितम् । रूपधातूपपन्नानां विii वर्जितमोक्षभागीयानाम् । कतमत्तनुकमसंलिखितम् ॥ आरूप्योपपन्नानां विवर्जितमोक्षभागीयानाम् कतमत्तनुतरं संलिखितम् । यच्छ क्षाणाम् ॥ कतमत्तनुतमं संलिखितम् यदशैक्षाणां जीवितेन्द्रियप्रत्ययं षडायतनम् ॥ कतमददुःखं दुःखप्रतिभासं महासंलेख प्रत्युपस्थानम् । यत्पारमिप्राप्तानां बोधिसत्त्वाना मचिन्त्य भवोपपत्तिषु । यदुक्तं मरणं दुःखमिति । तत्र मरणं त्रिविधम् । कुशलचित्तस्याव्याकृतचि त्तस्य च ॥ पटुके चित्तप्रकारे स्वकुशल' मूलबलाधानतो (वा) परोपसंहारतो व कुशलचित्तस्य मरणं द्रष्टव्यम् ॥ पटुक एव चित्त[ T. 84b] प्रकारे स्वाकुशलमूल बलाधा नतो वा परोपसंहारतो वा अकुशलचित्तस्य मरणं द्रष्टव्यम् ॥ पटुके व चित्तप्रकारे अपटुके वा तदुभयवै iit [ Ph.2B3 MS 19b] कल्यादभिसंस्कारासमर्थ स्य वा अव्याकृतचित्तस्य मरणं द्रष्टव्यम् ॥ शुभकारिणः अधःकाय स्तत्प्रथमतः शीतीभवति ॥ अशुभकारिणः पुनः ऊर्ध्वकायः शीतीभवति । तत्राशुभकारिणोऽन्तराभवोऽभिनिवर्त्तते। तद्यथा कृष्णस्य कुतपस्य निर्भासोऽन्ध कारतमिस्राया वा राज्याः ॥ अशुभकारिणस्तद्यथा शुक्लस्य परस्य निर्मा सज्योत्स्नाया वा रात्र्याः॥ अन्तराभव (:)कामधातौ रूपधातौ चोपपद्यमानस्या ११. ची० उत्तरोत्तर सूक्ष्मप्रभेदेन इत्यधिकम् भा० बुद्ध्या यावानवयवापकषपर्यन्तः शक्य प्रभेत्त मितिव्याख्यारूपेण प्रदत्तम । १२ चो० कुशलमूलानाम् इत्यधिकम् । १. मो० नामरूपम् । २. ची० महासत्त्वानामित्यधिकम् । ३. ची० अचिन्त्येति महाकरुण प्रणिधिबलेत्येवमनूद्यते ॥ ४ ची० भो० अनोत्तरत्र च प्रचार इति प्रतीयते । ५ मू. प्वकुशल- ६. मू बलावधान। धानता।

·सत्यपरिच्छेदः रूप्यधातोश्च्यवमानस्य । स च मनोमयो गन्धर्व इत्यपि। परं सप्ताहं तिष्ठत्यन्तरेण च्यवते। एकदा च व्यावर्तते। तत्रस्थश्च कर्मोपचिनोनि ? सभागांश्च सत्त्वान् पश्यति । यत्र चोपपद्यते तदाकृतिरप्रतिहतगतिश्च । ऋद्धिमानिव चाशु(ii)- गामी उपपत्त्यायतने प्रतिहत्यते । उपपत्त्यायतने तुलावनामोन्नामयोगेन च्यवते प्रतिसन्धिं व बध्नाति । अन्तराभवस्थश्चोपपत्यायतने रागमुत्पादयति। यदन्यश्च क्लेशः प्रत्ययो भवति । सहरागेणान्तराभवो निरुध्यते कललं व सविज्ञानकमुत्पद्यते ॥ स च विपाकस्तत ऊर्ध्वमिन्द्रियाभिनिवृत्तिः (ii)यथा प्रतीत्यसमुत्पादे चतसृष्यायो- निषु। अण्डजायां जरायुजायां संखेदजायामुपपादुकायाश्च ॥७॥ [Ch. 13b] ( अथ विनिश्चये सत्यपरिच्छेदे प्रथमे द्वितीयो भागः ) समुदय [T. 85a] सत्यं कतमत् । क्लेशः2 क्लेशाधिपतेयश्च कर्म॥ प्राधान्यनिर्देशस्तु (? शास्तु) भगवता तृष्णा पौनविकी नन्दीरागसहगता तत्र तत्राभिनन्दिनी समुदयसत्यनिर्देशेन निर्दिष्टा ॥ प्राधा(iv)न्यार्थः कतमः । गार्थः॥ सर्वत्रगार्थ: कतमः । तथा हि तृष्णा वस्तुसर्वत्रगा अवस्थासर्वत्रगा अध्वसर्वत्रगा धातुसर्वत्रगा एषणा सर्वत्रगा प्रकारसर्वत्रगा व॥ क्लेशः कतमः । परिसंख्यानतोऽपि लक्षणतोऽप्युत्थान तोऽप्यालम्बनतोऽपि संप्रयोगतोऽपि पर्या- यतोऽपि विप्र(v ) तिपत्तितोऽपि धातुतोऽपि निकायतोऽपि प्रहाणतोऽपि क्लेशो द्रष्टव्यः ॥ परिसंख्यानं कतमत् । षट् क्लशा दश वा ॥ षट् क्लेशाः कतमत् । रागः प्रतिघो मानोऽविद्या विचिकित्सा दृष्टिश्च ॥ त एव दृष्टः पश्चाकारभेदेन दश भवन्ति ॥ लक्षणं कतमत् । यो धर्म उत्पद्यमानोऽप्रशान्तलक्षण उत्प(vi)द्यमानेन येन काय चित्तप्रबन्धाप्रशमप्रवृत्तिः। इदं क्लेशलक्षणम्। उत्थानं कतमत् । क्लेशानुशयश्चापहीणो भवति क्लेशस्थानीयश्च धर्म आभासगतो भवति। तत्र व अयोनिशो मनस्कारः प्रत्यवस्थितो भवति। एवं क्लश उत्पद्यते। इ' दमुच्यते उत्थानम् ॥ आलम्बनं कतमत् सर्वक्ले शप्रयोगः ॥ सर्वक्लेशालम्बनं सर्वक्लेशव- यः सर्व 8 ७. ची० पूर्वावधवशेन कुशलादिचेतनासमुदाचारात इत्यधिकम् । वाक्यमिदं भाष्यस्थं भाष्यतो गृहीतं प्रतीयते। १. भो. नास्ति। एतदधिकं चीनानुवादे । २. भी क्रशो। ची. तृष्णायाः षड़विधाः इत्यधिकम् । ४. ची. प्रत्ययोत्थान । ५. भो० कायं नास्ति। ६. ची. प्रत्ययो । ७ भो० नास्ति। ८. ची० प्रत्ययो०। ९ भो० एतनास्ति ।

·४४ अभिधर्मसमुच्चयः स्त्वालम्बनं च । अपि खलु कामावचरः क्लेशः स्थापयित्वा अविद्यां दृष्टि [T. 856 ] विचिकित्सां च तदन्यः ऊर्ध्वभूम्यनालम्बनः । ऊर्श्वभूमिकः क्लेशः अधोभूम्यनालम्बनः । तद्भ, मितो''वीतरागत्वात् । निरोधमार्गसत्या लम्बनः क्ल शो निरोधमार्गालम्बना- नभिश्लिष्टः। तत्परिकल्पस्त्वस्यालम्बनमित्युच्यते ॥ क्ल पशः पुनर्द्विविधः । अवस्तुकालम्बनः सवस्तुकालम्बनश्च ॥ अवस्तुकालम्वनः कतम : दृष्टयो दृष्टि- संप्रयुक्ताश्च धर्माः॥ तदन्यः सवस्तुकालम्बन इत्युच्यते ॥ संप्रयोगः कतमः। रागः प्रतिघेन न संप्रयुज्यते। प्रतिघवद्विचिकित्सयापि न संप्रयुज्यते। शिष्टेषु संप्रयोगो लभ्यते ॥ यथा रागस्तथा प्रतिघोऽपि द्रष्टव्यः । प्रतिघो रागेण मानेन दृष्ट्या च न संप्रयुज्यते ॥ मानः प्रतिघेन विचिकित्सया च न संप्रयुज्यते ॥ अविद्या द्विविधा। सर्वक्ल शसंप्रयुक्ता अविद्या । असामान्या अविद्या । असामान्या अविद्या कतमा। सत्येष्वज्ञानम् ॥ दृष्टिः प्रतिघेन विचिकित्सया च न संप्रयुज्यते ॥ क्रोधादय उपक्ल शा अन्योऽन्यं न संप्रयुज्यन्ते ॥ आह्रीक्यमनपत्राप्यं च सर्वत्राकुशले सामान्येन संप्रयुज्यते ॥ स्त्यानमौद्धत्यमाश्रद्ध्यं कौसीद्य प्रमादश्च सर्वत्र क्लिष्ट संप्रयुज्यन्ते ॥ पर्यायः कतमः। सर्वक्लेशा नानार्थाश्रया नानावस्थाः पाया: । संयोजनं बन्धनं अनुशयः उपक्तशः पर्यवस्थानम् ओघः योगः उपादानम् ग्रन्थः निवरणम् खिलः मलः निघः शल्यः किंचनः दु [T. 86a ] श्चरितम् आस्रवः विघातः परिदाहः रणः ज्वरः वनसः विबन्धः ॥ संयोजनानि कति कथं संयोजनं कुत्र संयोजनम्। संयोजनानि नव । अनुनयसंयोजनम् प्रतिघसंयोजनम् मानसंयोजनम् अविद्यासंयोजनम् दृष्टिसंयोजनम् परामर्शसंयोजनम् विचिकित्सासंयोजनम् ईर्ष्यासंयोजनम् मात्सर्यसंयोजनं च । [Ch. 14a ] अनुनयसंयोजनं कतमत् । धातुको रागः। अनुनयसंप्र- योजनेन संप्रयुक्तः त्रैधातुकं नोद्वजयति। अनुढे गेन अकुशलसमुदाचारः कुशलासमु. दाचारश्च । तेन आयत्या दुःखाभिनिवृत्ती दुःखेन संयुज्यते । '० । प्रतीयते। १०. भो० ०मूला ११. भो. ततो। १२. मो० एतन्नास्ति। वाक्यमेतत् भाष्यतो गृहीतं १३. भी० सत्यं नास्ति । १४. भो० एतनास्ति। १. ची० न संप्रयुज्यते नास्ति । भी० अस्ति। २. भी. नास्ति । ३. भो० नास्ति । ४......४ मो० एतद् वाक्यं नास्ति । ५......५ मो० नास्ति ।

·सत्यपरिच्छेदः सप्त मानाः। मानः कतमः। प्रतिघसंयोजनं कतमत् । सत्त्वेषु दुःखे दुःखस्थानीयेषु च धर्मेषु चित्तस्य विहिंसा। प्रतिघसंयोजनेन संप्रयुक्तो प्रतिघनिमित्तेषु वित्तं नोपेक्षते। अनुपेक्ष- या व अकुशलसमुदाचारः कुशलासमुदाचारश्च। तेन आयत्यां लौकिकदुःखाभि- निवृत्तौ दुःखेन संयुज्यते॥ मानसंयोजनं कतमत् । मानोऽतिमानो मानातिमानो- ऽस्मिमानोऽभिमान ऊनमानो मिथ्यामानश्च । हीनान् श्रेयानस्मि (अ) सदशेन सदृशोऽस्मीति वा या चित्तस्योन्नतिः। अतिमानः कतमः। सद्दशात् श्रेयानस्मि श्रेयसा सदृशोऽस्मीति वा या चित्तस्योन्नतिः। [T 86b ] मानाति- मानः कतमः। श्रेयसः श्रेयानस्मीति या चित्तस्योन्नतिः। अस्मिमानः कतमः । पश्चसूपादानस्कन्धेष्वात्मात्मीयाभिनिवेशाद्या चित्तस्योन्नतिः । अभिमानः कतमः। अप्राप्त उत्तरे विशेषाधिगमे प्राप्तो मयेति या चित्तस्योन्नतिः। ऊनमानः कतमः । बहन्तरविशिष्टादल्पान्तरहीनोऽस्मीति या चित्तस्योन्नतिः । मिथ्यामानः कतमः। अगुणवतो गुणबानस्मीति या चित्तस्योन्नतिः । मानसंयोजनेन संप्रयुक्त आत्मा- त्मीयो न संजानाति । असंज्ञानात् आत्मात्मीयग्रहः अकुशलसमुदाचारः कुशला- समुदावारश्च । तेनायत्यां दुःखाभिनिवृत्ती दुःखेन संयुज्यते ॥ अविद्यासंयोजनं कतमत्। धातुकमज्ञानम्। अविद्यासंयोजनेन संप्रयुक्तो दुःखधर्मान् समुदयधर्मान् नाध्यवस्यति । अनध्यवसायेन अकुशलसमुदाचारः कुशलासमुदाचारश्च । तेनायत्यं लौकिकदुःस्वाभिनिवृत्तौ दुःखेन संयुज्यते ॥ दृष्टिसंयोजनं कतमत् । तिस्रो दृष्टयः। सत्कायदृष्टिरन्तग्राहदृष्टिमिथ्या. दृष्टिश्च । दृष्टिसंयोजनेन संप्रयुक्तो मिथ्यानिःसरणं परिकल्पितविप्रतिसारं पर्येषते अभिनिविशते। मिश्थानिःसरणाभिनिवेशेनाकुशलसमुदाचारः कुशलासमुदाचारश्च । तेनायत्या लौकिकदुःखाभिनिवृत्तौ दुःखेन संयुज्यते ॥ परामर्शसंयोजनं कतमत् । दृष्टिपरामर्शः शीलवत [ T. 87a ] परामर्शश्च । १.......१ संदर्भोऽयं त्रिंशिकाभाष्यानुरोधाद् (पृ.२९) अभिधर्मकोशभाष्यानुरोधाचवमनूदितः । तत्र मानलक्षणे असदृशेनेति नञ् नास्ति। त्रिंशिकामाष्ये सदृशेन अभिधर्मकोशभाष्ये च समेन इति दृश्यते। चीनानुवादे तु प्रत्य के वाक्येषु अस्मीत्यस्य कल्पते ( chi ) इति अन्ते च स्वभावः ( hsing) इति चाधिकं वर्तते । २., ची० विशेषधर्मा० । ३. ची. धर्म इत्यधिकं विद्यते मयेति च न लक्ष्यते।

·४६ अभिधर्मसमुच्चयः परामर्शसंयोजनेन संप्रयुक्तो मिथ्यानिःसरणोपायं कल्पयत्यभिनिधिशते। मिथ्यानिः- सरणोपायाभिनिवेशेनाकुशलसमुदाचारः कुशलासमुदाचारश्च । तेनायत्यां लौकिक- दुःखाभिनिवृत्तौ दुःखेन संयुज्यते ॥ विचिकित्सासंयोजनं कतमत् । सत्येषु विमतिः। विचिकित्सासंयोजनेन संप्रयुक्तो बुद्धधर्मसंघेषु रत्नेषु विचिकित्सते रत्नत्रयं न समुदाचरति। रत्नत्रया- समुदाचारेणाकुशलसमुदावारः कुशलासमुदाचारश्च । तेनायत्यां लौकिकदुःखाभि- निवृत्तौ दुःखेन संयुज्यते ॥ ईर्ष्यासंयोजनं कतमत् । लाभसत्काराध्यवसितस्य परसंपत्तावमर्षकृतश्च तसो व्यारोषः। ईर्ष्यासंयोजनेन संप्रयुक्तो लाभसत्कारान् अनुनयति धर्म न गुरुकरोति । लाभसत्कारगुरुकारेणा कुशलसमुदाचारः कुशलासमुदाचारश्च । तेनायत्यां लौकिक- दुःखाभिनिवृत्तौ दुःखेन संयुज्यते ॥ मात्सर्यसंयोजनं कतमत् । लाभसत्काराध्यवसितस्य परिष्कारेषु चेतस आग्रहः । मात्सर्यसंयोजनेन संप्रयुक्त उपचयमनुनयति त द्वर्जनतां च न सत्क- रोति । उपचयानुनयेनाकुशलसमुदाचारः कुशलासमुदाचारश्च । तेनायत्यां लौकिकदुःखाभिनिवृत्तौ दुःखेन संयुज्यते ॥ [ Ch. 14b] बन्धनं त्रिविधम् । रागबन्धनं द्वषबन्धनं मोहबन्धनं च । राग [T. 87b]बन्धनेन सत्त्वानां विपरिणामदुःखतायां बन्धनम्। द्वषबन्धनेन सत्त्वानां' दुखदुःखतायां बन्धनम् । मोहबन्धनेन सत्त्वानां संस्कारदुःखतायां बधनम्। अपिच रागद्वषमोहानिश्रित्य कुशलसमुदाचारेषु न वशवर्तितां लभते । अत उच्यते बन्धनम् ॥ अनुशयाः सप्त। कामरागानुशयः प्रतिघानुशयः भवरागानुशयः मानानुशयः अविद्यानुशयः दृष्ट्यनुशयः विचिकित्सानुशयश्च । कामरागानुशयः कतमः। काम- रागपक्षीयं दौष्ठुल्यम् ॥ प्रतिघानुशयः कतमः । प्रतिघपक्षीयं दौष्ठ ल्यम् ।। रागानुशयः कतमः । रूपारूप्यरागपक्षीयं दौष्ठ त्यम् ॥ मानानुशयः कतमः । मानपक्षीयं दोष्ठ ल्यम् ॥ अविद्यानुशयः कतम : अविद्यापक्षीयं दौष्ठ ल्यम् ॥ दृष्टयनुशयः कतमः । दृष्टिपक्षीयं दौष्ठुल्यम् ॥ विचिकित्सानुशयः कतमः । विचिकित्सापक्षीयं दौष्ठुल्यम् ॥ कामैषाणाया अविरतस्य कामरागप्रतिघानुशया- भव- १. भो० उद्ग्रहणेन । २. भो० परिष्कारपचयं नानुनयति । ३. ४. ५. भो० नास्ति।

·सत्यपरिच्छेदः धनुशयाते। भवेषणाया अविरतस्य भवरागानुशयोऽनुशेते। मिथ्याब्रह्मचर्यषणाया अविरतस्य मानाविद्यादृष्टि विचिकित्सानुशया अनुशेरते। ते सत्त्वा! हीनप्रतिपक्षं लभन्ते मदो मानश्चोत्पद्यते आर्यसत्येषु [T. 44a] संमोहश्च । मिथ्यामोक्षं मोक्षोपायं च संतोरयन्ति बुद्धशासनधर्मविनयेषु विमतिः विचिकित्सा च ॥ उपक्ल शस्तु ये क्लशास्ते उपक्लेशा अपि भवन्ति । 2 उपक्लशास्तु न क्लेशाः । क्ल शान् स्थापयित्वा तदन्यः क्लिष्टः संस्कारस्कन्धसंगृहीतः सर्वश्चैतसिको धर्मः । स पुनः कतमः। षड्रागादीन् क्लेशान् स्थापयित्वा क्लिष्टः संस्कारस्कन्धसंगृहीतः क्रोधादिकश्चैतसिको धर्मः । अपि खलु रागो द्वषो मोहश्च चैतसिका उपक्तशा उच्यन्ते। यश्चित्त उपक्ल शो न वैराग्यं न विमोक्षो नाचरणप्रहाणम् । अत उच्यन्ते उपक्तशाः । तथा च भगवतोक्तम् दीर्घरात्रं वो रागद्वेषमोहा उपक्ति- श्यन्ति विक्षिपन्ति चित्र संक्लिश्यन्ति । पर्यवस्थानान्यष्टौ। स्त्यानं मिद्धमौद्धत्य कोकृत्यमा मात्सर्यमाहीक्य- मनपत्राप्यं च। पुनः पुनः उद्वगेन चित्त पर्यवनान्तीति पर्यवस्थानानि । तथाच शमथप्रग्रहनिमित्तभावनाकाले तत्सन्निश्रय ब्रह्मचर्या दिशुद्धि संगृहीतशील " काले10चित्तं पर्यवनहन्ति ॥ ओघश्चतुर्विधः। कामोघः मवौघः दृष्ट्योघः अविद्यौघश्च । स्रोतोऽनुकूलः प्रवाहावर्त ओघार्थः । संकेशान्वयतः । आद्यः कामैषणाभावना । द्वितीयः भवैषणाभावना। अपरा [ T. 88b ]वुभौ मिथ्याब्रह्मचर्यषणाभावना। आश्रया- श्रितसंबन्धयोगेन ॥ योगश्चतुर्विधः। कामयोगः भवयोगः दृष्टियोगः अविद्यायोगश्च । विसंयोग- परिपन्थकरो योगार्थः। विशुद्धिविपर्ययतः। ते पुनर्यथायोगमेषणात्रयभावना । उपादानानि चत्वारि । कामोपादानं दृष्ट्य पादानं शीलवतोपादानमात्म- वादोपादानं च । विवादमूलोपादानं पौनर्भधिकोपादानं चोपादानं द्रष्टव्यम् । १. भो० नास्ति । २. भो० अत्रापि नन् प्रामादिकः प्रतीयते । ३. भो० ० स पुनः.. चैतसिको धर्मः नास्ति । भाष्यतो गृहीतं । ४. भो० वाक्यद्वपम् । ५. भो० नास्ति। ६. उपक्लिश्यन्ति विक्षिपन्ति नास्ति। ७...७. भो० एतद् वाक्यमत्र नास्ति...शोलकाले इत्यस्यानन्तरं वर्तते न च वाक्यद्वयम् । ८ भो० ब्रह्मचर्य नास्ति । ९ भो० संगृहीतशील नास्ति । १०. भो० कुशलं चित्तं । १. भो० नास्ति ।

·४८ अभिधर्मसमुच्चयः तेन किं भवति । कामरागविबन्धग्रेधासंक्ल शहेतुना गृहिणोऽन्योऽन्यं विवदन्ति। तद् विवादमूलं प्रथममुपादानम्। दृष्टिरागविबन्धनधा संक्लेशहेतुना प्रव्रजिता अन्योऽन्यं विवदन्ति। तद् विवादमूलमपरमुपादानत्रयम् ॥ द्वाषष्टिद्धष्टि- गतयो दृष्टयु पादानम् । नानावृतशीलः कृच्छ्रे तपः शीलवृतोपादानम् ॥ तदाश्रिता च सत्कायदृष्टिः आत्मवादोपादानम् ॥ दृष्टिशीलवृत्तोपादानाभ्यां तीर्थ्या अन्योऽन्यं विवदन्ति । आत्मवादोपादाने तु तीर्थ्या अन्योऽन्यं न विवदन्ति । धार्मिकैः सार्धमन्योऽन्यं विवदन्ति ॥ एवं च विवादमूलेऽभिनिवेशात् पौन विक- दुःखविपाकोपादानाक्षेपाञ्चोपादानान्युच्यन्ते । ग्रन्थाश्चत्वारः। अभिध्याकायग्रन्थः व्यापादकायग्रन्थः शीलवत [T. 89a] परामर्शकायग्रन्थः तत्सत्याभिनिवेशोपादानकायग्रन्थश्च । समाहितमनःस्वभावस्य कायस्य परिग्रन्थार्थेन ग्रन्थो वेदितव्यः । (तेन किं भवति । चतुर्विधं चित्त विक्षिप्यते । वित्तादिषु अनुनयहेतोः वित्त विक्षिप्यते । विवादवस्तुषु अप्रतिपत्तिहेतोः चित्त विक्षिप्यते । दुष्करशीलवृतदुःखहेतोः वित्त विक्षिप्यते । अयोनिशो [ Ch. IFa] जय सन्तीरणहेतोः चित्तं विक्षिप्यते ॥ निवरणानि पञ्च। कामच्छन्दनिवरणम् व्यापादनिवरणम् स्त्यानमिद्धनिव- रणम् औद्धत्यकोकृत्यनिवरणम् विचिकित्सानिवरणं च । कुशलपक्षस्यासंप्रख्यानं निवरणं द्रष्टव्यम्। तच प्रवज्यायामभिरतौ1 चोदनायां प्रतिपत्तौ शमथे प्रग्रहे उपेक्षायां च॥ खिलस्त्रिविधः। रागखिलो द्वषखिलो मोहखिलश्च । रागद्वेषमोहानिश्रित्य पूर्वाभ्यासेन रागादिचर्यापरिनिष्पादनम् । चित्तस्यादान्ततया अकर्मण्यतया दुर्विमोक्षतया च सत्त्वेस्तस्याश्चर्याया दुर्भेद्यत्वात् खिल इत्युच्यते ॥ मलास्त्रयः। रागमलो द्वषमलो मोहमलश्च । तश्च रागद्वेषमोहान्निधित्य २-३ मो० एतन्नास्ति । ३. भो० नज़ नास्ति । भाष्येत्वेवं विद्यते। “आत्मवादो- पादानाभ्यां तीर्थ्या अन्योऽन्यं विवदन्ति । तत्रानकमत्यात । आत्मवादो- पादाने त्वन्योन्यन्न विवदन्त्यात्मनोऽस्तित्वं प्रति सर्वेषां मनसाम्यात् ॥" ४. अयं चीनाक्षरानुवादः । भोटाक्षरानुवादस्तु “ए, विवादमूलोपादानादभिनिवेशेन सांपरायिकपुनर्भवोपादानाच्चोपादानान्युच्यन्ते ॥” ५ भो० नास्ति । ६...६ भो० एतन्नास्ति । ७. मो० नास्ति । भो० चित्तं विक्षिप्यते नास्ति । ९ ची. विषय ज्ञय। १०. भो० नास्ति । ११. भो० अनोत्तरत्र च प्रत्येकं काले इति संबध्यते । ८.

·सत्यपरिच्छेदः दौःशील्यम् । तत् संप्रजानद्भिः सब्रह्मचारिभिमे घा अरण्ये वा तथा कुर्वन्तं पश्यद्भिरुच्यते अयं खल्वायुष्मान् करोत्येवं कृत्यं चरत्येवमाचरितं ग्रामकण्टक आमिषोऽ[T. 89b ] शुचिः। अतो मला नाम ॥ निघास्त्रयः । रागनिधो द्वषनिघो मोहनिघश्च । रागद्वषमोहानिश्रित्य दीर्घकालं पुनः पुनर्जातिमरणेषु क्लिश्यन्ते इत्युच्यन्ते निघाः ॥ शल्यास्त्रयः । रागशल्यो द्वषशल्यो मोहशल्यश्च । रागद्वेषमोहानिश्रित्य भवे भवोपकरणेषु वा अध्येषणासमुत्पादेन प्रबन्धानुपच्छेदेन बुद्ध धर्म संधे दुःखसमुदयनिरोधमार्गेषु वा विचिकित्सासमुत्पादेन वा शल्या नाम ॥ किंचनास्त्रयः। रागकिंचनो द्वषकिंचनो मोहकिंचनश्च । रागद्वषमोहानि- श्रित्य वित्तसंचयेषु सभयाः सवैरा भूयो विहारविक्षेपाः किंचना नाम । दुश्चरितानि त्रीणि । रागदुश्चरितं द्वषदुश्चरितं मोहदुश्चरितं च। रागद्वषमोहानिश्रित्य कायवाङ्मनोदुश्चरितानि चरन्तीति' दुश्चरितानीत्युच्यन्ते । पुनः 6रागद्वषमोहान्निधित्योत्पन्नानां बहूनामकुशलदुश्चरितानामकुशलमूलत्वेन त्रिभिर्व्यवस्थानम् । तत् कथम् । सत्त्वा लोके' आमिषकिंचित्कहेतोः दुश्चरितं लोकेऽपकार' निमित्तपरिकल्पहतोः दुश्चरितं चरन्ति । लोके मिथ्या- धर्माभिनिवेशहेतोः दुश्चरितं चरन्ति । इति ते रागद्वेषमोहा दुश्चरितानि नाम अकुशलमूलानि ॥ कामास्त्रवो भवात्रवोऽविद्यास्त्रवश्च । वित्तविसारं स्त्रतं कुर्वन्ती त्यास्त्रवाः इत्युच्यन्ते । ते पुनः कथम् । बहिर्धा विसारं [T. 9a] निश्रित्य कामानवः । अन्तर्धाविसारं निश्रित्य भवात्रवः। तदु- भयाश्रयविसारं निश्रित्य अविद्यास्त्रवः॥ चरन्ति । आस्त्रवास्त्रयः । 1 ३. मो० १. ची० अक्षरानुवादस्तु 'शीलशिक्षास्थानविपत्ति'। २. ची० गभीर इति वर्तते । प्रवन्धानुपच्छेदेन नास्ति। ४. भो० वित्तसंचयेषु नास्ति । ५ भो० वाक्यद्वयम् । ६...६ भो० ..तत् कथम्' इति नास्ति। भाष्ये लोभशब्दो वर्तते। तत्रत्वेवम् “लोभद्वेषमोहा- नामकुशलमूलत्वेन व्यवस्थानमेभिमुख्यैः” । (५३क )। भो. अत्रोत्तरत्र च 'लोके' इति नास्ति । ८. अयं पाठः भाष्यतो गृहीतः । ची. किंचनास्वाद इति प्रतीयते । ची. वैर०। १०. भो० अकुशलमूलानि नास्ति । १. पाठोऽयं भाष्यतो गृहीतः। भोटेऽप्ये प्रतीयते । चीने नु चित्त स्रवति विसरति अविच्छिन्नम् । २...२. भो० नास्ति।

·अभिधर्मसमुच्चयः रणास्त्रयः । विघातास्त्रयः। रागविघातो द्वषविघातो मोहविघातश्च । रागद्वषमोहा- निश्रित्य भवे परिष्कारेषु वा एषणा। अभावे विधाते सर्वदा दारिद्य, दुःखादिभिः क्लिष्टा भवन्तीति विघाताः । परिदाहास्त्रयः । रागपरिदाहो द्वषपरिदाहो मोहपरिदाहश्च । रागद्वष- मोहसनिश्रयेण अयोनिशो निमित्ताभिनिवेशो ऽनुव्यञ्जनाभिनिवेशश्च । तेन निमित्तानुव्यञ्जनाभिनिवेशेन कायं चित्तं च परिदहन्तीति परिदादाः ॥ उपायासास्त्रयः। रागोपायासो द्वषोपायासो मोहोपायासश्च । रागद्वष- मोहसन्निश्रयेण तत्र तत्र रतिरध्यवसानं च। तद्विपरिणामे शोकपरिदेवनादुःख- दौर्मनस्योपायासैः स्पृष्टा भवन्तीत्यु [ Ch. ITb]पायासाः ॥ रागरणो द्वषरणो मोहरणश्च । रागद्वेषमोहसन्निश्रयेण शस्त्रादानदण्डादिभिः रणयन्ति नानाविधं भण्डनं कलहं कुर्वन्तीति रागादयो' रणा उच्यन्ते॥ ज्वरास्त्रयः। रागज्वरो द्वषज्वरो मोह [T. 9ob ] ज्वरश्च । रागद्वेष- मोहसन्निश्रयेण अधर्मरागेण महा दहनेन परिदहन्ति विषमलोभेन महादहनेन परिदहन्ति मिथ्याधर्मेण महादहनेन परिदहन्तीति ज्वरा नाम ॥ वनसास्त्रयः । रागवनसो द्वषवनसो मोहवनसश्च । रागद्वषमोहसन्नि- श्रयेण जातिमरणमूलेषु संस्कारेषु संयोजयन्ति संजनयन्ति सत्त्वान् नानाविधकायेषु पञ्चगतिसंसारेषु अभिनिवर्तयन्तीति रागादयो वनसा इत्युच्यन्ते ॥ विबन्धात्रयः। रागविबन्धो द्वषविबन्धो मोहविबन्धश्च । रागद्वषमोह- सनिश्रयेण कायसापेक्षता वित्तसापेक्षता बोध्यभावः कोलाहलरतिः परित्तकुशल- धर्मलाभेऽपि सन्तोषः। तैः कुशलधर्मान्न' भावयन्तीति विबन्धाः उच्यन्ते । एव- मादयः क्लेशार्थानां पर्याया अप्रमाणाः ॥ विप्रतिपत्तिः कतमा। रागः प्रतिघश्च द्वौ क्लेशौ विषये दृष्टौ च विप्रतिपन्नौ । ३. मोटानुवादस्त्वेवं प्रतीयते। 'विघातेन हानि कुर्वन्तीति विघाताः । तत्र 'अभावे 'सर्वदा दारिद्य् दुःखादिभिः इति च नास्ति । ४. ५. ६. भो० ग्रह। ७ भो० ते। ८ भो० ते । ९ भो० ते। १. भो० धर्मान् नास्ति । २...२ भो० एतद्वाक्यं नास्ति । ३. भो० टी० तत्रत्वेवं पाठः प्रतीयते। "रागो विषये दृष्टौ च विप्रतिपन्नः। यथा रागस्तथा प्रतिघः ।"

·सत्यपरिच्छेदः यथा मानः सत्त्वेषु दृष्टौ च विप्रतिपन्नः। सत्कायान्तग्राहमिथ्यादृष्टयो शेये विप्रतिपन्नाः । दूष्टिपरामर्शशोलव्रतपरामर्शी दृष्ठौ विप्रतिपन्नौ । विचिकित्सा प्रतिपक्षे विप्रतिपन्ना। अविद्या सर्वत्र विप्रतिपन्ना। दश क्लेशा दुःखे समुदये च विप्रतिपन्नाः। तन्निदान- पदस्थानतः । पुनः दश क्लेशा [T. 91a] निरोधे मार्गे च विप्रतिपन्नाः। तैस्तत्रो- 5 त्राससंजननतः॥ धातुः कतमः। प्रतिघं स्थापयित्वा तदन्ये सर्वे अधातुकप्रतिसंयुक्ताः । प्रतिघस्तु कामधातुप्रतिसंयुक्तः। अपि खलु रागः कामधातौ सुखसौमनस्योपेक्षाभिः संप्रयुज्यते । यथा कामधातौ तथा प्रथमद्वितीयध्यानयोः । तृतीयध्याने सुखोपेक्षाभ्यां संप्रयुज्यते । तदूर्ध्वमुपेक्षया संप्रयुज्यते ॥ प्रतिघो दुःखदौर्मनस्यो. सुखोपेक्षाभिः संप्रयुज्यते ॥ मानः कामधातौ सौमनस्योपेक्षाभिः संप्रयुज्यते । प्रथम द्वितीयध्यानयो सुखसौमनस्योपेक्षाभिः संप्रयुज्यते । तृतीयध्याने सुखोपेक्षाभ्यां संप्रयुज्यते। तदूर्ध्वमुपेक्षयैव संप्रयुज्यते ॥ मानस्तथा सत्कायदृष्टिः अन्तग्राहदृष्टिः दृष्टिपरामर्शः शीलवृतपरामर्शश्च ॥ मिथ्थादृष्टिः कामधातौ दौर्मनस्यसौमनस्यो' पेक्षाभिः संप्रयुज्यते । रूपधातावारूप्यधातौ च यथावेदितं संप्रयुज्यते ॥ विचिकित्सा कामधातौ दौर्मनस्योपेक्षाम्यां संप्रयुज्यते । रूपधातावारूप्यधातौ च यथावेदितं संप्रयुज्यते ॥ 8अविद्या द्विविधा। संप्रयुक्ता असामान्या च। सर्वक्ल शसंप्रयोगतः संप्रयुक्ता अविद्या यथावेदितं संप्रयुज्यते । आसामान्या अविद्या [T. 91b] कामधातौ दौर्मनस्योपेक्षाभ्यां संप्रयुज्यते । तदूर्ध्वधातौ यथावेदितं संप्रयुज्यते ॥ कथं सर्वक्लेशा उपेक्षया संप्रयुज्यन्ते। सर्वक्लेशानामौदासीन्यमागम्यास्तगमनतामुपादाय ॥ अपि खलु रागः कामधाती पडिज्ञानकायिकः ॥ यथा रागस्तथा प्रतिघोऽविद्या च ॥ रागो रूपधाती चतुर्विज्ञानकायिकः। आरूप्यधातौ मनोविज्ञानकायिकः ॥ यथा रागस्तथा अविद्या ॥ मानो दृष्टिविचिकित्सा च सर्वत्र मनोविज्ञानकायिकाः॥ अपि खलु रागः प्रतियो मानश्च कामधातौ वस्त्वेकदेशप्रवृत्तिकाः। कामधातुषद् रूपधातावारूप्यधातावपि शिष्टाः क्लेशाः सर्वत्र सर्ववस्तु प्रवृत्तिकाः ॥ ४... ४, ५...५. भा० विप्रतिपन्ना इत्यस्मात् पूर्व वर्तते। ६. भो० नास्ति । ५. मो० सौमनस्य दौर्मनस्य०। ८...८ भो० अविद्या......आवेणिका च नास्ति । असामान्या (pu kung ) विप्रयुक्ता इति किम् ? .

·अभिधर्मसमुच्चयः 4 निकायः कतमः। द्वौ क्लेशनिकायौ। दर्शनप्रहातव्यनिकायो भावनाप्रहात- व्यनिकायश्च । 'दर्शनप्रहातव्यतिकायः पुनश्चतुर्विधः। दुःखदर्शनप्रहातव्यनिकायः समुदयदर्शनप्रहातव्यनिकायः। निरोधदर्शनप्रहातव्यनिकायः [ Ch. 16a ] मार्ग- दर्शनप्रहातव्यनिकायश्च । 'कामधातौ दुःखदर्शनप्रहातव्या दश क्लेशाः। दुःखदर्शन- प्रहातव्यवत् समुदयदर्शनप्रहातव्याः निरोधदर्शनप्रहातव्या मार्गदर्शनप्रहातव्याश्च । रूपधातौ दुःखादिचतुर्विधदर्शनप्रहातव्याः प्रत्येकं नव क्लेशाः स्थापयित्वा प्रतिघम् । रूपधातुवदारूप्यधातावपि। एवं च दर्शनप्रहातव्यक्त शनिकाया द्वादशाधिकं शतं क्लेशाः ॥ कामधातौ भावना [T. 92a ] प्रहातव्याः षट्क्लेशाः । सहजा सत्कायदृष्टिः अन्तग्राहदृष्टिः रागः प्रतिघो मानोऽविद्या च। रूपधातौ भावनाप्रहात- व्याः पञ्च क्लेशाः स्थापयित्वा प्रतिघम् । रूपधातुबदारूप्यधातावपि। एवं च भावनाप्रहातव्यनिकायाः षष्टिः क्लशाः ॥ प्रहाणं कतमत् । तथा पर्यायप्रहाणं तेन मनस्कारेण प्रहाणम् । तस्मात् प्रतिलम्भात् प्रहाणम् । तथा पर्यायप्रहाणं कतमत् । परिज्ञानतः परिवर्जनतः प्रतिपक्षलाभतश्च। परिज्ञानं कतमत् । तन्निदानवस्तुपरिज्ञानम् स्वभावपरिज्ञानम् आदीनवपरिज्ञानं च। तत्कालोत्पन्नस्यानादानम् । प्रति- पक्षलाभः कतमः। अनुत्पन्नस्यानुत्पादत उत्पन्नस्य वर्जनतो वा प्रतिपक्ष2 लाभ- मार्गः॥ तेन मनस्कारेण प्रहाणम् । कीदृशेन मनस्कारेण किं प्रजहाति । असंभिन्नालम्बनेन मनस्कारेण सर्वधर्मा अनात्मान इति पश्यति। अनित्याकारा इति क्लेशान् प्रजहाति। अनित्याकार परिकर्मतः ॥ तस्मात् प्रतिलम्भात् प्रहाणम् । कस्मात् प्रतिलम्भात् प्रजहाति। नातीतात् निरुद्धतः। नानागतात् अनुत्पन्नतः। न प्रत्युत्पन्नात् असहभावतः। केवलं क्लेशदौष्ठुल्यप्रतिलम्भात् प्रजहातीति प्रहाणम्। यथा यथा दौष्ठल्यमुत्पद्यते तथा तथा प्रतिपक्ष उत्पद्यते यथा यथा प्रतिपक्ष उत्पद्यते तथा तथा दौष्ठुल्यनिरोधः। समं समम् । यथा परिवजनं कतमत् । १...१. भो० 'दर्शनप्रहातव्य......मार्गदर्शनप्रहातव्यनिकायश्च' नास्ति । २. भा० कामधाती दश दुःखदर्शनप्रहातव्याः । ३...३, भा० रूपधातो प्रतिघाभावान्नव एव दुःखादिदर्शन प्रहातव्या वेदितव्या नव। दुःखदर्शनप्रहातव्यवत् समुदयनिरोध मार्गदर्शनप्रहातव्या अपि । ४. भो० नास्ति। १. भो० अनुत्पादन उत्पन्नस्य नास्ति। २. भो० प्रतिपक्ष नास्ति ।

·सत्यपरिच्छेदः ५३ लोके ज्योतिरुत्पद्यते तमश्च निरुध्यते । त। द्विसंयोगतो यदाऽनागतक्ले शोऽनुत्प- भधमषु [T. 92b ] अवतिष्ठते तत् प्रहाणमुच्यते ॥ क्लेशाधिपतेयं कर्म कतमत् । चेतना कर्म चेतयित्वा कर्म च । सर्व कर्मलक्षणं नाम ॥ पुनः कर्म पञ्चविधम् । उपलब्धिकर्म कारित्रकर्म व्यवसायकर्म परिणतिकर्म प्राप्तिकर्म च । अस्मिंस्त्वर्थे यद् भूयसा व्यवसायकर्माभिप्रेतम् ॥ चेतनाकर्म कतमत्' । पुण्यकर्म अपुण्यकर्म आनिज्यकर्म च ॥ चेतयित्वा कर्म कतमत्। कायकर्म वाकर्म मनस्कर्म च । तानि त्रीणि कायवाशनस्कर्माणि अकुशलानि कुशलानि च। अकुशलानि कतमानि । दशाकुशलकर्मपथाः। प्राणा- तिपातः अदत्तादानम् काममिथ्याचारः मृषावादः पिशुनवाक परुषवाक् संभिन्न प्रलापः अभिध्या व्यापादः मिथ्थादृष्टिश्च । कुशलानि कतमानि । दश कुशलकर्मपथाः । प्राणातिपाताद् चिरतिः अदत्तादानाद्विरतिः काममिथ्याचाराद्विरतिः मृषावादाद्विरतिः पिशुनवाचो विरतिः परुषवाचो विरतिः संभिन्न प्रलापाद्विरति:11 अनभिध्या अव्यापादः सम्यग्दृष्टिश्च ॥ अपिच प्राणातिपातादीनां यथायोगं12 पञ्च लक्षणप्रभेदाः। वस्तुतः आशयतः प्रयोगतः क्लशतः निष्ठागमनतश्च ॥ यदुक्तं सूत्र चेतनाकर्म। कतमानि चेतनाकर्माणि पराज्ञप्तिसंचेतनीयताकर्म परसंज्ञप्तिसंचेततीयताकर्म अविज्ञायसंचेतनीयताकर्म मूलाभिनिवेशसंचेतनीयताकर्म विपर्याससंचेतनीयताकर्म च। तेषु मूलाभिनिवेशसंचेतनीयताकर्म विपर्यासंचेतनी- यता कर्म च । तेषु मूलाभिनिवेशसंचेतनीयता कर्मविपर्याससंचेतनीयता- कर्मभ्यां यदि कृतं भवत्युपचितं च न नास्य विपाकः [T.93a] प्रतिसंवेद्यते । कृतं समुदाचारसमुत्थापितम्। उपचितं च वासना समुपचितम् ॥ ८. भो. ३. भो० नास्ति। ४. भो० दौष्ठुल्य० । ५. भाष्यतः संचेतनीयता इति प्रतीयते । भो० कर्मलक्षणसंगृहीतम्। ७. भो० चित्ताभिसंस्कृतं मनस्कर्म इत्यधिकम् । नास्ति। ९. ची० कुशलान्यकुशलानीति क्रमः। १०. भो० पैशुन्यम् । ११. भो० प्राणातिपाता- द्विरतिर्यावत् संभिन्नप्रलापाद्विरतिरितिरिति पाठः । १२. भो० नास्ति । १. भो० चत्वारि लक्षणानि । २. भो० नास्ति । ६. भो० यदत्रास्ति । ४. पश्चिमाभ्यां तु कर्मभ्याम् । ५. भा० न त इत्यस्य स्थाने अवश्यम् । ६. भो० यदत्रास्ति । भा० ·अभिधर्मसमुच्चयः यदूक्त सूत्र नियतवेदनीयं कर्म' इति। कतमे नियमाः कर्मक्रियानियमः विपाकप्रतिसंवेदनानियमः अवस्थानियमश्च ॥ तत्र दशानामकुशलानां कर्मपथानां विपाकफलं त्रिषु अपायेषु । मृदूमध्या- धिमात्राणां तिर्यप्रेतनरकेषु विपाकः10 । निष्यन्दफलं प्रत्येकं तदानुरुप्येण मनुष्येषूपनन्नानामात्मभावपरिग्रहयोविपत्तिः। अधिपतिफलं प्रत्येकं तदानुरुप्ये- णैव बाह्यानां भावानां विपत्तिः। यथोक्त सूत्रे। दशानां कुशलानां कर्मपथानां विपाकफलं देवमनुष्यगतिधूपपद्यमानानां देवेषु मनुष्येषु वा विपाकः। निष्यन्द- फलं [ Ch. I6b] तदायतनेषु प्रत्येकं तदानुरूप्येण आत्मभावपरिग्रहयोः संपत्ति- रभिनिवर्तते। अधिपतिफलं तदायतनेषु प्रत्येकं तदानुरुप्येणैव बाह्यानां भावानां संपत्तिरभिनिर्वर्तते । कुशलानामकुशलानां च कर्मणां सुगतौ दुर्गतौ च विपाकोऽभिनिवर्तते । तञ्चाक्षेपकेण कर्मणा परिपूरकेण च कर्मणा। आक्षेपकं कर्म कतमत् । येन फल15 विपाकोऽभिनिवर्तते । परिपूरकं कर्म कतमत् । येनोपपन्न इष्टानिष्फलं वेदयते । येन एकेन कर्मणा एकमात्मभावमाक्षिपति वा अनेकेन कर्मणा एकमात्मभावमा- क्षिपति वा अनेकेन कर्मणा अनेकमात्मभावमाक्षिपति वा ॥ एकः सत्त्वोऽनेकेन कर्मणा समन्वागतः। तत्र विपाकफलवेदनायाः कः क्रमः। काये। यद् औदारिक पूर्व पच्यते च्युतिकाले प्रत्युपस्थितं वा पूर्व बहुलीकारतां गतं वा अग्रसमाचरितं वा। तद्विपाकः पूर्व पच्यते॥ यदुक्त सूत्र त्रिविधं कर्म पुण्यकर्म अपुण्य [T. 93b] कर्म आनिज्यकर्म च। पुण्यकर्म कतमत्। कामप्रतिसंयुक्त कुशलं कर्म। अपुण्यकर्म कतमत् । अकुशलं कर्म । आनिज्यकर्म कतमत् । रूपारूप्यप्रतिसंयुक्त कुशलं कर्म ॥ यदुक्तं सूत्र अविद्यालम्बनाः संस्काराः पुण्यानिज्या अपुण्यानिज्याश्चेति । कतमे ७. भो० कर्म० नास्ति। ८. चीनानुवादे नियतवेदनीयं कर्म प्रश्नत्त्वेनोपन्यस्तम् । भाष्यस्य चीनानुवादे तु नियमा इत्यस्यैव प्रश्नत्त्वेनोपन्यस्तत्त्वाद् भोटे च तथा दर्शनात् तदनुरोधात् प्रसंगानुरोधा- च्चैवं पाठः ९ भो० नास्ति । १०.......१०. भो० नास्त्येितत् । भाष्यतो गृहीतं प्रतीयते । ११. भो० मनुष्याणाम् । १२...१२ भो० देवेषु मनुष्येषु। १२....१४. भो० अभिनिवर्तते १५. भो० फल० नास्ति । १६. भो० नास्ति । १७. भो० नास्ति, ची. प्रत्येकमावर्त्यते। १. भो० तत्र। २. भो० यदत्रास्ति। ३. भो० त्रिविधं कर्म नास्ति । ४. भो० नास्ति। नास्ति।

·सत्यपरिच्छेदः ५५ पुण्यानिज्या अविद्यालम्बनाः संस्कारा उत्पद्यन्ते। द्विविधः संमूढः। फलविपाक- संमूढः तत्त्वार्थसंमूढश्च । फलविपाकसंमूढस्यापुण्याः संस्काराः । तत्त्वार्थ- संमूढस्य पुण्यानिज्याः संस्काराः। प्राणातिपातस्य कर्मपथस्य लोभद्वषमोहैः प्रयोगः । द्वषेणैव 'निष्ठा । प्राणातिपातवत् परुषवागव्यापादयोरपि कर्मपथयोः । अदत्तादानस्य कर्मपथस्य लोभद्वषमोहैः प्रयोगः। लोभेनैव निष्ठा। अदत्तादानवत् काममिथ्याचाराभिध्ययोः कर्मपथयोः। मृषावादस्य कर्मपथस्य लोभद्वषमोहैः प्रयोगः। त्रयाणामन्यतमेन निष्ठा। मृषावादवत् संभिन्न प्रलापपिशुनवाचोः कर्मपथयोः। मिथ्यादृष्टः कर्मपथस्य रागद्वेषमोहैः प्रयोगः। मोहेनैव निष्ठा । यदुक्त सूत्रसाधारणं कर्म असाधारणं कर्म बलवत्कर्म दुवैलं कर्म च । साधारणं कर्म कतमम् । यत्कर्म भाजनलोके नानाविधं15 विकल्पं करोति ॥ असाधारणं [T. 94a ] कर्म कतमत् । यत्कर्म सत्त्वलोके नानाविधं6 विकल्प करोति ॥ अपि च सत्वानामन्योन्याधिपतेयं कर्मापि। येन कर्मबलेना सत्त्वा- नामन्योन्याधिपतिप्रत्ययः प्रोक्तः । 1 तेषामन्योन्याधिपतिबलतस्तदप्युच्यते साधारणं कर्म। यतः सूत्र उक्तम् ।19 यथा सत्त्वानामन्यैः सत्त्वैः सह अन्योन्यं दर्शनादिकं नोपभोगो नोपलब्धिः। बलवत्कर्म कतमत् । प्रतिपक्षबलवत्पुद्गलस्य संचेतनीयम- कुशलं कर्म । प्रतिपक्षबलविस्कम्भणेन श्वेदनीयनरककर्मप्रवृत्तः दृष्टधर्मवेदनायाः परिनिष्पादनं दृष्टधर्मवेदनीयनरककर्मप्रवृत्तरेनुत्पादः। येन तत्कर्म बलवदित्युच्यते । प्रातिपक्षिककर्मबलतः सर्व संचेतनीयं कुशलं कर्म बलवदित्युच्यते । तत्कर्म निश्रित्योक्त भगवता ममार्यश्रावका अप्रमाणवैपुल्यकर्मणि चित्तं कुशलं परि- भावयन्ति अभिसंस्कृते सप्रमाणे कर्मणि नाक्षिपन्ति नावस्थापयन्ति न परिहापयन्ति तत्संख्याते। यदपि प्रतिपक्षदुर्बलपुद्गलस्य संचेतनीयमकुशलं कर्म तदपि कुशला- नास्ति । ५ भो० अस्मिन् संदर्भ कर्मपथस्य कर्मपथयोः नास्ति । १२ भो० यदत्रास्ति । १३. भो० कर्म १४. भो० नास्ति । १५. भो० नास्ति। १६. भो० नास्ति। १७. भो० नास्ति । १८-१८. भो० एतन्नास्ति । १९ भो० एतनास्ति। २० भो० नास्ति। १. मो० पुदलस्य नास्ति । २-२. भो० यत् सत्त्वो नरकं वेदयते तद् दृष्टे धर्मे वेदितं भवति । यद् दृष्टे धर्मे वेदितं भवति तद् वेदनाया अनुत्पादः। ३-३. भो० एतनास्ति । ४. भो० ०बलतः नास्ति। ५ भो० कर्मणि नास्ति । ६. भो० नास्ति। ६. भो• पुद्रलस्य नास्ति। ७ भो.

·अभिधर्मसमुच्चयः कर्मणो' बलवदित्युच्यते। यत् पुनः संचेतनीयं कर्म नियतविपाकमाहीणमपरिक्षात तद् बलवत् कर्म इत्युच्यते। तन्मनसि निधायोक्त सर्व च कुशलाकुशलं कर्म नियतविपाकमार्यमार्गेण प्रहीणं बलवत् कर्म ° इत्युच्यते। यदपि कामप्रतिसंयुक्तम- कुशलं कर्म यदपि पूर्वमभ्यस्तं यदपि पदस्थं यदप्यसाध्यमभिसंस्कृतं कर्म 1 अपरि- निर्वाणधर्मतः12 तदपि प्रकृत्या बलवत् कर्म इत्युच्यते।। क्षेत्रतोऽपि चित्ताभि- संस्कारतोऽपि बल[ T. 94b ]वत् कर्म वेदितव्यम् । पुनर्नवभिराकारैर्बलवत् कर्म वेदितव्यम् । तद्यथा क्षेत्रतः वस्तुतः स्वभावतः आश्रयतः मनसिकारतः आशयतः [ Ch. 17a ] सहायतः बहुलीकारतः बाहुजन्यतश्च ॥ तद्विपर्येण दुर्वलं कर्म ॥ भगवतोक्त य एवं वदेद्यथाऽयं पुरुषपुद्गलः कर्म करोत्युपचिनोति तथा तथा विपाकं प्रतिसंवेदयत इत्येवं सति ब्रह्मचर्यभासो न भवत्यवकाशश्च न प्रज्ञायते सम्यग् दुःखक्षयाय दुःखस्यान्तक्रियायै । यस्त्वेवं वदेद्यथायं पुरुषपुद्गलो यथा- वेदनीयं कर्म करोत्युपचिनोति तथा तथा यथावेदनीयं विपाकं प्रतिसंवेदयत इत्येवं सति ब्रह्मचर्यभासो15 भवत्यवकाशश्च प्रज्ञायते सम्यग् दुःखक्षयाय दुःखस्यान्त- क्रियायै। इति यदुक्त सूत्र तत्र कोऽभिसंधिः । तत्र बुद्धा मनस्येवं मिथ्यावचनं प्रतिषेधुं कामयन्ते। यत् सुखसहगतस्य कर्मणः सुखसहगत एव विपाकोऽभि- निर्वर्तते दुःखसहगतस्य कर्मणो दुःखसहगत एव विपाकोऽभिनिर्वर्त्तते अदुःखा- सुखसहगतस्य कर्मणस्तत्सहगत' एव विपाकोऽभिनिवर्तते । इत्येवमुक्तम् । सम्यग्वचनं त्वेवमनुमन्यते। सुखसहगतस्य कर्मणः सुखवेदनीयस्य सुखविपाको- ऽनुज्ञायते दुःखवेदनीयस्य दुःखविपाकोऽनुज्ञायते अदुःखासुखवेदनीयस्यादुःखा- सुखविपाकोऽनुज्ञायते । दुःखसहगतस्य कर्मणः सुखवेदनीयस्य सुखविपाकोऽनु- ज्ञायते दुःखवेदनीयस्य दुःखविपाकोऽनुज्ञायते अदुःखासुखवेदनीयस्यादुःखासुख- विपाकोऽनुज्ञायते । अदुःखासुख [T. 95a] सहगतस्य कर्मणः सुखवेदनीयस्य -- कुशलात् कर्मणः नास्ति । ८. भो० नास्ति। ९ भो० आर्यमार्गेण नास्ति । १०. भो० नास्ति । ११. भो० अभिसंस्कृतं कर्म नास्ति। १२. भो० एतत्तु असाध्यमित्यस्मात्पूर्वम् । १३, ची० तदपि ... इत्युच्यते इति प्रत्येकमावर्त्यते । १४-१५. भो० नासो। १...१. भो. 'तत्र बुद्धा. ..यत्' इत्यस्य स्थाने 'भगवत एषोऽभिसंधिः।' अदुःखासुखसहगतः। ३. भो० नास्ति । २. भो.

·सत्यपरिच्छेदः ५७. सुखविपाकोऽनुशायते दुःखवेदनीयस्य दुःखविपाकोऽनुज्ञायते अदुःखासुखधेदनीयस्या- दुःखासुखविपाकोऽनुज्ञायते। एषोऽभिसन्धिः तत्र सूत्रे । अपि खलु कर्मप्रभेदस्त्रिविधः। संवरकर्म असंवरकर्म नैवसंवरनासंघरकर्म च संवरकर्म कतमत् । प्रातिमोक्षसंवरसंगृहीतं कर्म ध्यानसंवरसंगृहीतं कर्म अनानव- संवरसंगृहीतं कर्म च॥ प्रतिमोक्षसंवरसंगृहीतं कर्म कतमत्। सप्त संघोपपन्नानां संवराः। भिक्षुसंवरः भिक्षुणीसंवरः शिक्षमाणसंवरः श्रामणेरसंवरः श्रामणेरी संवरः उपासकसंवरः उपासिकासंवरः उपवाससंघरश्च ॥ कतमं पुद्गलमधिकृत्य प्रवजितसंवरो व्यवस्थापितः । दुश्चरितविवेकचरितं कामविवेकचरितं पुद्गलमधिकृत्य । कं पुद्गलमधिकृत्य उपासकोपासिकासंवरो व्यवस्थापितः । दुश्चरितविवेकचरित- मधिकृत्य नो तु कामविवेकचरितं पुद्गलम् ॥ कं पुद्गलमधिकृत्योपवाससंवरो व्यवस्थापितः । नैव दुश्चरितविवेकचरितं न कामविवेकवरितं पुद्गलमधिकृत्य ।। उपासकानामेकत्यानां शिक्षास्थानीयानां शिक्षासमन्वागम इत्युच्यते। उपासक- संवरोऽसमन्वागम इत्युच्यते। उक्तः समन्वागमः शीलविपत्तिरप्युच्यते। यथा पण्डपण्डकानाम् । तेषा [ T. 95b] मुपासकसंवरः प्रतिषिध्यते न वा। तेषा- मुपासकसंवरो न प्रतिषिध्यते। केवलं तेषामुपासकत्वं प्रतिषिध्यते। भिक्षुभिक्षु- णीनामुभयप्रव्रजितानां संघस्य पक्षस्य संसेवोपासनाऽयोग्यत्वात् । पण्डकः पुनः पञ्चविधः । जातिपण्डकः ईर्ष्यापण्डकः आसेचनकपण्डकः पक्षपण्डकः आपत्पण्डकश्च ॥ ध्यानसंवरसंगृहीतं कर्म कतमत् । दौःशील्यसमुत्थापकानां क्लेशानां वीजोपघाते सति कामेभ्यो वीतरागस्य या विरतिः। प्रथमध्यानवीतरागस्य या विरतिः । द्वितीयध्यानवीतरागस्य या विरतिः । तृतीयध्यानधीतरागस्य या विरतिः । सोच्यते ध्यानसंवरसंगृहीतं कायवाकर्म । ८. मो० अष्टौ। तत्त समीचीनम्। ४. भो० तत्र सूत्रे नास्ति। ५. ६. ७. भो० नास्ति । ९. भो० उक्तः समन्वागम इति नास्ति । ३. मो० १. भो० 'केवलं तेषां' इति नास्ति। २ भो० 'प्रबजितानां संघस्य' इति नास्ति । अत्रोत्तरत्र च संगृहीतं कर्म इति नास्ति । ' संवर इत्येवास्ति । ४...४. भो० एतनास्ति। ८ ·अभिधर्मसमुच्चयः अनास्रवसंवरसंगृहीतं कर्म कतमत्। सत्यदर्शनेन अनास्त्रवमनस्कारबलेन प्रतिलब्धा अनास्त्रवा विरतिः। 'सोच्यते अनास्रवसंवरसंगृहीतं कर्म ॥ असंवरकर्म' कतमत् । अभिजन्मतो वा तत्कर्मसमादानतो वा तत्कर्मा- ध्याचारनिश्चयः असंवर इत्युच्यते । ते पुनरसंवराः कतमे । औरभ्रिकाः कौक टिकाः शौकरिकाः शाकुनिकाः मात्स्यिकाः लुब्धकाः वागुरिकाः चोराः घातकाः गोबंधकाः नागबंधकाः माण्डलिकाः नागमण्डलिकाः कारागारिकाः सूचकाः उपघातकाः प्रभृतयः । नैवसंवरनासंवर संगृहीतं कर्म कतमत् । नैवसंवरनासंघरविहार:11 कुशला- कुशलं कर्म॥ [ Ch. 17b ] 12पुनः कर्मप्रभेदस्त्रिविधः। सुखवेदनीयं कर्म दुःखवेद- नीयं कर्म अदुःखासुखवेदनीयं कर्म च ॥ सुखवेदनीयं कर्म कतमत्। कामावचरात् तृतीयध्यानं यावद् यत् कुशलं कर्म ॥ दुःखवेदनीयं कर्म कतमत् । अकुशलं कर्म॥ अदुःखासुखवेदनीयं कर्म कतमत् । तृतीयध्यानादूर्ध्वं यत् [T. 96a ] कुशलं कर्म॥ कर्मप्रभेदः पुनस्त्रिविधः । दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म उपपद्यवेदनीयं कर्म अपर- पर्यायवेदनीयं कर्म च ॥ दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म कतमत् । तत्कर्म दृष्टे धर्मे यस्य विपाको विपच्यते। तच्च मैत्रीसमापत्त रुश्चलितस्यं परिहाणिं वृद्धि वा कुर्वतः दृष्टे धर्म विपाको लभ्यते ॥ यथा मैत्रीसमापत्तरचलितस्य तथा अरणसमापत्त रुञ्चलि- तस्य निरोधसमापत्तेचलितस्य स्रोतापत्तिफलादुञ्चलितस्य अर्हत्वफलादुञ्चलितस्य च। बुद्धप्रमुखे संघे कुशलमकुशलं च कुर्वतः दृष्ठ धर्म विपाको लभ्यते ॥ अन्येषां तीवाशयप्रयोगेण कुशलाकुशलकर्मप्रतिपन्नानामपि दृष्टे धर्म विपाको लभ्यते ॥ उपपद्यवेदनीयं कर्म कतमत् । तत्कर्म अनन्तरे जन्मनि यस्य विपाको विपच्यते । ५. मो० संगृहीतं कर्म इति नास्ति । ६. भो० अनास्रव मनस्कार बलेन प्रतिलब्धा इति नास्ति । ७...७. भो० एतन्नास्ति । ८. भो० नास्ति। ९ भो. असंवर इत्युच्यते इति नास्ति । १०. भो० एतन्नास्ति। अत्र मोटे भाष्यतश्च एवं पाठः प्रतीयते । असंवरः कतमः। औरभ्रिक कौक टिक... सूचकोपघातकप्रभृतीनामभिजन्मतो वा तत्कर्मसमादानतो वा तत्कर्माध्याचार- निश्चयः॥ ११. भो० विहार नास्ति । १२...१३. भो० एतन्नास्ति । १...१. भो० एतद्वाक्यं नास्ति। २. ३. ४. भो० दृष्ट धर्म विपाको लभ्यते इति नास्ति ।

·सत्यपरिच्छेदः तद्यथा पंचानन्तर्यकर्माणि । अपि च यान्यन्यानि कुशलाकुशलानि कर्माणि ये . षामनन्तरे जन्मनि विपाको विपच्यते तत्सर्वमुच्यते उपपद्यवेदनीयं कर्म । अपरपर्यायवेदनीयं कर्म कतमत् । तत्कर्म यस्यानन्तरजन्मनोऽपरपर्यायेषु विपाको विपच्यते। तदुच्यतेऽपरपर्यायवेदनीयं कर्म । 'पुनः कर्मप्रभेदश्चतुर्विधः। कृष्णं कृष्णविपाकं कर्म शुक्ल शुक्लविपाकं कर्म कृष्णशुक्ल कृष्णशुक्लविपाकं कर्म अकृष्णशुक्लाविपाकं व्यामिश्र कर्म ॥ कृष्णं कृष्णविपाकं कर्म कतमत् । अकुशलं कर्म॥ शुक्ल शुक्ल विपाकं कर्म कतमत् । धातुकं कुशलं कर्म ॥ कृष्णशुक्ल कृष्णशुक्लविपाकं कर्म कतमत् । कामप्रतिसंयुक्त कर्म यत् कर्म वा आशयतः प्रयोगतो वा शुक्ल यत् कर्म वा प्रयोगतः कृष्णमाशयतः शुक्लम् ॥ अकृष्णशुक्लाविपाकं व्यामिश्र कर्म कतमत् । प्रयोगानन्तर्यमार्गेऽनातवं कर्म० अविशेषेण च सर्वस्यानास्रवकर्मणः परिपन्थमानुकूल्यस्वभावमधिकृत्य वंक- दोषकषायाणां शौचयानांमौनेयानां च कर्मणां यथाक्रमं व्यवस्थानं वेदितव्यम् । तथा च दानानि शौचेयानि कर्माणि । दानकर्म कतमत् । निदानतः उत्थानतः प्रदेशतः स्वभावतश्च दानकर्म विकल्प्यते। निदानम् अलोभोद्धषोऽमोहश्च कुशलमूलानि । उत्थानं तान्येव चेतनासहगतानि ।। [T. 96b] प्रदेशो देयानि वस्तूनि ॥ स्वभावो दानसंपत्तिकाले कायवाङ्मनस्कर्माणि ॥ दानसंपत् कतमा। अभीक्ष्ण- दानतः अपक्षपातदानतः इच्छापरिपूरणदानतश्च दानसंपद् वेदितव्या। अपि व अनिश्रितदानतः महाशुचिदानतः परम प्रहृष्टदानतः अभीक्ष्णदानतः क्षेत्रभाजनदानतः नवपुराणसंविभागदानतश्च दानसंपद् वेदितव्या ॥ देयसंपत् कतमा । अनभिदुत- देयवस्तुतः अपरापकृतदेयवस्तुतः अकुथितविमलदेयवस्तुतः शुचियवस्तुतः धर्मार्जित- देयवस्तुतश्च देयसंपद् वेदितव्या ॥ ५...५ भो० येषामनन्तरे......उपपद्यवेदनीयं कर्म इति नास्ति । ६...६ भो० एतनास्ति । ७...७ भो० पुनः......व्यामिश्र कर्मेति यावन्नास्ति । ८. ९ भो० नास्ति । १०...१. भो० अविशेषेण......वेदितव्यमिति यावन्नास्ति । एतत्त, भाष्यतो गृहीतं प्रतीयते। ११...११. मो० एतद् वाक्यं नास्ति । ३. भो० कायवाकर्माणि । १. भो० कुशलमूलानि नास्ति। २. भो• संपत्तिकाले इति नास्ति । ४. भो० दानसंपद् वेदितव्या नास्ति । ५ भो० परम० नास्ति ।

·६० अभिधर्मसमुच्चयः यावत् समाधि. तथाचोक्त सूत्रे शीलसमन्वागतः प्रातिमोक्षसंवरसंवृत आचारगोचरसंपन्नो- ऽणुमात्रेष्वषयेषु महाभयदर्शी शिक्षते शिक्षापदेषु इति ॥ कथं शीलसमन्वागतो भवति । विशुद्धशीलानुरक्षणोपपन्नतः ॥ कथं प्रातिमोक्षसंघरसंवृतो भवति । नर्याणिकशीलसंधारणत:९ ॥ कथमाचारगोचरसंपन्नो भवति । विशुद्धशीलसह- भावतोऽगहितानाम् ॥ कथमणुमात्र वद्य षु महाभयदर्शी भवति ॥ तीव्रण गौरवेण शीलशिक्षणतः ॥ कथं शिक्षते शिक्षापदेषु । शिक्षाशीलानां शिक्षणतः ॥ अतःपरं शीलमारभ्य यद् बुद्ध ने सूत्रषु निर्दिष्ट कायेन संवृतो भवतीत्येव- मादिः ॥ कथमुच्यते कायेन वाचा संवृतो भवति । संप्रजन्यपरिगृहीततः ॥ कथं कायवाक्संपत्या संपन्नो भवति। आपत्यनापत्तिदानतः ॥ कथं परिशुद्धकाय- वाक्समुदाचारो भवति । अविप्रतिसारादीनां क्रमेण संप्रतिपत्त्या10 लाभसन्निश्रय [T. 97a ] तः ॥ कथं कुशलकायवाक्समुदाचारो भवति। क्लिष्ट- वितर्कव्यवतीर्णतः ॥ कथमनवद्यकायवाक्समुदाचारो भवति । লিমলিমি- परिधर्जनेन ब्रह्मचर्यभावनातः ॥ कथमच्याबध्यकायवाक्समुदाचारो भवति । परेषा- मनवज्ञया सुखसंवासतः ॥ कथमानुलोमिकायचाक्समुदाचारो भवति । निर्वाण- प्राप्त्यनुकूलतः ॥ कथ [ Ch. 18a ]मनुच्छविककायवाक्समुदाचारो भवति । कुशलस्य च्छादनतोऽकुशलस्य प्रकाशनतश्च ॥ कथमोपयिककायवाक्समुदाचारो भवति । सब्रह्मचर्यग्रहणशीलतः । कथं प्रतिरूपकायद्याक्समुदाचारो भवति । गुरुषु गुरुस्थानीयेषु चानिहितमानतः ॥ कथं प्रदक्षिणकायवाक्समुदाचारो भवति । अवधादे प्रदक्षिणमाहिततः ॥ कथमतप्तकायवाक्समुदाचारो भवति । कष्टतपो- हीनाधिमुक्ति विधर्जिततः ॥ कथमतनुताप्यकायवाक्समुदाचारो भवति। समुत्सृष्ट- भोगकर्मान्ताविप्रतिसारितः । कथमविप्रतिसारिकायचाक्समुदाचारो भवति । अल्पमात्रणासंतुष्टाविप्रतिसारितया ॥ यदुक्तं भगवता यथा सत्त्वाः कर्मस्वका कर्मदायादाः कर्मयोनीयाः कर्म- प्रतिसरणाः कर्म सर्वान्2 सत्त्वान् विभजति [T. 97b] उच्चनीचतया हीन- ८. भो. ५...६ भो० तथाचोक्त...शिक्षापदेषु इति यावन्नास्ति । ७. चोनानुवादे महा० इत्यधिक प्रतीयते । • सद्भावतः। ९...९, मो. अतः परं...त्येवमादि यावन्नास्ति । भा० यद्भगवता सूत्रान्तरेषु इति पाठः। अयमशः भाष्यतो गृहीतः । १०. भो० नास्ति । १. भो० कर्मणा। तत्र कर्मणा सत्त्वा...इति पाठ प्रतीयते विमजतीति च नास्ति । नास्ति। २. मो० ·सत्यपरिच्छेदः 6 प्रणीततया इति ॥ कयं सत्वाः कर्मस्वका भवन्ति । स्वयंकृतकर्मविपाक- प्रतिसंवेदनतामुपादाय ॥ कथं कर्मदायादा भवन्ति । स्वयं कृतकर्मविपाकप्रति- संवेदनतायां कुशलाकुशलानां कर्मणामन्योन्यदायादतामुपादाय ॥ कथं कर्मयोनीया भवन्ति । सत्त्वाना' महेतुविषमहेतुविवर्जितयोनितामुपादाय ॥ कथं कर्मप्रति- सरणा भवन्ति । प्रतिपक्षकर्म विशिष्टकर्मबन्धनाश्रयतामुपादाय ॥ कथं कर्मणा सत्वा उच्चनीचा भवन्ति। यत् कर्मणा सुगतौ दुर्गतौ वात्मभावप्रभेदं' लभन्ते ॥ कथं हीनप्रणीता भवन्ति। यत् सत्त्वा गुणदोषप्रभेदन समन्वागता भवन्ति । यदुक्तं भगवता सत्त्वानां कर्मविपाकोऽचिन्त्य इति । तत्र कथं कर्मविपाक- श्चिन्त्यः कथं कर्मविपाकोऽचिन्त्यः । कुशलस्य कर्मणो देवमनुष्यगतिष्विष्ट- विपाकला' भश्चिन्त्यः । अकुशलस्य कर्मणो हीनासु तिसृषु दुर्गतिषु' अनिष्ट- विपाकलाभश्चिन्त्यः10 । अयं चिन्त्यः10 ॥ येन कर्मणा सत्त्वानामात्मभावविपाक- वैचित्र्यमभिनिर्वतते सोऽचिन्त्यः ॥ तदेव कुशलाकुशलं कर्मस्थानवस्तुहेतु- विपाकप्रकारादिप्रभेदरचिन्त्यम् । विविधबाह्यवस्तुवैचित्र्याभिनिवर्तकं कर्मा- चिन्त्यम् । मणिमन्त्रौषधिमुष्टियोगप्रतिसंयुक्त कर्माचिन्त्यम् । योगिनां प्रभाव- कर्माचिन्त्यम् । बोधिसत्त्वानां [T. 98a] वशिताभिः क्रियमाणं कर्मा चिन्त्यम् । तद्यथा आयुर्वशितया चित्तवशितया परिष्कारवशितया कर्मवशितया उपपत्तिवशितया अधिमुक्तिवशितया प्रणिधानवशितया ऋद्धिवशितया ज्ञानवशितया धर्मवशितया । 2 एवं व बोधिसत्वानां महासत्वानामेवमादिभिर्वशिताभिर्यत्कर्म क्रियते तद- चिन्त्यम् । सर्वेषां बुद्धानां बुद्धकृत्यानुष्ठानं कर्माचिन्त्यम् ॥ तथा व समुदयसत्य समासतो लक्षणप्रभेदेन चतुर्विधम् । हेतुलक्षणं समुदयलक्षणं प्रभवलक्षणं प्रत्ययलक्षणं च । हेतुलक्षणं कतमत्। पुनर्भववासनाया आहारकं कारणं हेतुरिति हेतुलक्षणं वेदितव्यम् ॥ समुदयलक्षणं कतमत् । तेषां तेषामुपचितवासनानां सत्वानां तस्मिंस्तस्मिन् सत्त्वनिकाये उदयस्य कारणमिति ३, सूत्र पाठ ईदृशः । चीनानुवादे क्रमस्तु प्रणीत हीनतया इति । ४. भा० भोग संभवाय इत्यधिकम् । ५. भो० प्रभेदं भो० नास्ति । ६. प्रभेदेन नास्ति । ७. भो० अचिन्त्य इत्यपपाठः प्रतीयते। ८. भो० ०लाभः नास्ति । ९ भो० नरकतिर्यप्रेत दुर्गतिषु । १०. भो० अयं चिन्त्यः नास्ति । १. भो० वशिताकर्म । २...२. भो एवं च...तदचिन्त्य यावन्नास्ति ।

·६२ अभिधर्मसमुच्चयः समुदयलक्षणं वेदितव्यम् ॥ प्रभवलक्षणं कतमत्। प्रत्यात्म सन्तानानां सर्वः . प्रकारप्रकर्षोद्भवस्य कारणमिति प्रभवलक्षणं वेदितव्यम् ॥ प्रत्ययलक्षणं कतमत् । सत्वानामन्यान्यप्राप्त्यत्ययकारणमिति प्रत्ययकारणं वेदितव्यम् ॥ [Ch. 18b] (अथ विनिश्चये सत्पपरिच्छेदे प्रथमे तृतीयो भागः5)। निरोधसत्यं कतमत्। लक्षणतः गाम्भीर्यतः संवृतितः परमार्थतः अपरि- पूरितः परिपूरितः निरलंकारतः सालंकारतः शेषतः अशेषतः अग्रतः पर्यायतश्च निरोधसत्यं वेदितव्यम् ॥ लक्षणतः कतमत्। तथतायामार्य मार्ग क्लैशानामनुत्पादो यो निरोधाश्रयो निरोधको निरोधस्वभावो वा' ॥ तन्निरोधसत्यलक्षणम् ॥ [T. 98b] यदुक्तं भगवता 'चक्षुः श्रोत्र घाणजिह्वाकायाः मनश्च तेषु आयतनेषु नामरूपयो- रान्तिकनिरोधो न शेष:9 इति। यच्चोक्तं तदायतनं वेदितव्यं यथा11 चक्षुश्च निरुध्यते रूपसंज्ञा च विरज्यते यावत् मनश्च निरुध्यते धर्मसंज्ञा च विरज्यते अनेन नयेन आलम्बनानां प्रापणं तथतायामालम्बनादूर्ध्व सास्रवाणां धर्माणां निरोधः। तन्निरोधसत्य लक्षणम् ॥ गाम्भीर्यतः कतमत् । यत् तेषां संस्काराणामुपरमान्निरोधः। 4 तथोपर- मात् तेषां संस्काराणां निरोधो नान्यो वाच्यः नानन्यो वाच्यः नाप्यन्यो नाप्यनन्यो वाच्यः न नैवान्यो नानन्यो वाच्यः ॥ कुतः । निष्प्रपञ्चतः। अस्मिंस्त्वर्थे प्रपश्चोत्पत्तिः न संचिन्त्या न मार्गेण न न्यायेन न कुशलप्रयोगेण चिन्त्या इति । यदुक्तं भगवता तेषां षण्णां स्प्रष्टव्यायतनानां क्षयो विरागो निरोधो व्युपशमोऽ- स्तंगम इत्येवमादिः । स्यादन्यः स्यादनन्यः स्यादन्योऽपि नान्योऽपि इति । ० ३. भो० नास्ति । ४. भो० सर्व० नास्ति । ची० आक्षरिकानुवादस्तु 'अप्रमाण' इति । ५. भो० नास्ति । ६. भो० आर्य नास्ति । ५. भो० अनुवादस्तु यत्र निरुध्यते येन निरुभ्यते यच्च निरुध्यते इत्येवं प्रतीयते । ८...८. भो० एतन्नास्ति। ९...९. भौ० यत्र चक्षुषो निरोधो वर्ण संज्ञाया अभाव धर्मस्य निरोधो धर्मसज्ञाया अभाव तदेतत् स्थानेषु वेदितव्यम् । इत्येवं प्रतीयते १०. त्वया इत्यधिकं प्रतीयते। ११. भो० यत्र ; ची० यत्रायतने इति प्रतीयते । १. भो० अनेन पर्यायेण तथतायामालम्बनानां सास्रवधर्माणां निरोधः । २. भो० सत्य० नास्ति । ३, भो० नास्ति । ४...४. भो० तथोपरमात्...निरोध इत्यस्य स्थाने सः । ५...५ भो. अत्र प्रपश्चोत्पत्तिरयोनिशो न चिन्त्या इति । भाष्ये त्वेवं वाक्यमेकं वर्तते--पुनरस्मिंस्त्वर्थे अयोनिशश्चिन्त्येति अमार्गिणाऽन्यायेनानपेतचिन्त्येत्यर्थः । ६. भो० निष्प्रपञ्चे प्रपञ्च उत्पद्यते इत्यधिकम् ।

·सत्यपरिच्छेदः 10 वा स्यान्नवान्यो नानन्योऽपि इति निष्प्रपञ्च प्रपञ्च उत्पद्यते ॥ यावत् षडायतनानि तावत् प्रपञ्चाः ॥ यदा पडायतनानां निरोधश्छेदः तदा प्रपञ्चानां विरतिः ॥ संवृतितः कतमत् । लौकिकमार्गवीजनिग्रहेण यो निरोधो लभ्यते । अतो भगवता तदांशिकनिर्वाणमित्युच्यते ॥ परमार्थतः कतमत् । आर्यप्रक्षया वीजनिर्मूलनेन यो निरोधो लभ्यते ॥ अपरिपूरितः कतमत् । शैक्षाणां [ T. 99a ] स्रोतापत्रफलसंग्रहण सकृदागमिफलसंग्रहण वा अनागामिफलसंग्रहण वा यो निरोधः ॥ परिपूरितः कतमत्। अशैक्ष्याणामहत्त्वफलसंग्रहेण यो निरोधः ॥ निरलंकारतः कतमत्। प्रज्ञाविमुक्तानामहतां यो निरोधः ॥ सालंकारतः कतमत्। उभयभाग विमुक्तानां विद्यानां षडभिज्ञानामहतां यो निरोधः ॥ शेषतः कतमत् । सोपधिशेषो। यो निरोधः॥ अशेषतः कतमत्। निरुपधिशेषो यो निरोधः ॥ अग्रतः कतमत् । बुद्धानां बोधिसत्त्वानामप्रतिष्ठितनिर्वाणसंग्रहण यो निरोधः । स्पर्शविहारिणां सर्वेषां सत्त्वानां हितसुखाधिष्ठानतः ॥ पर्यायतः कतमत्। अशेषप्रहाणं प्रतिनिःसर्गः व्यक्तीभावः क्षयो विरागो निरोधो व्युपशमोऽस्तंगम इत्येवमादि ॥ किमुपादायोच्यते अशेषप्रहाणम् । परिशिष्टानि पदान्युपादाय ॥ किमुपादायोच्यते प्रतिनिःसर्गः । पर्यवस्थानप्रति- निःसरणतामुपादाय ॥ किमुपादायो[ Ch. I9a ]च्यते क्षयः । दर्शनमार्गेण प्रतिपक्षविसंयोगलाभता मुपादाय ॥ किमुपादायोच्यते विरागः। भावनामार्गण प्रतिपक्षविसंयोगलाभतामुपादाय ॥ किमुपादायो[ T. 99b ]च्यते निरोधः । आयत्यां तत्फलदुःखानुत्पत्तितामुपादाय ॥ किमुपादायोच्यते व्युपशमः । दृष्टे धर्म तत्फलचित्तदुःखासमुदाचारतामुपादाय ॥ किमुपादायोच्यतेऽस्तंगमः । सोपधिशेष: निरोधतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनरसंस्कृतमित्युच्यते । लक्षणत्रयधिरहता- मुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनर्दुर्दर्श इत्युच्यते। चर्मचक्षुषो दिव्य- १०. भो. मो० नास्ति । ८. भो० अभावः । ९ मो० उत्पद्यते। आर्य० नास्ति। ११. भो० उत्पद्यते । १२. भो० भाग० नास्ति । १३. मो० स्कन्ध- १४. भो० स्कन्धशेषेण । १४. भो० स्कन्धशेषाभावेन । शेषेण । ३. ची० आक्षरिकानुवादस्तु १. भो० नास्ति । २. भो० लाभ० नास्ति । भवाधिष्ठानशेष इति भो० स्कन्धशेष इति ।

·C अभिधर्मसमुच्चयः चक्षुषश्च गोचरातिक्रमणतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनरचलमित्युच्यते । गतिषु संवारविरहतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनरमत' मित्युच्यते । तृष्णात्रयधिरहतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनरमृतमित्युच्यते । स्कन्धमारविरहतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनरनास्रवमित्युच्यते । सर्व क्लेशमारविरहतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनर्लयनमित्युच्यते । अनवद्यप्रीतिसुखसंनिश्रयतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनःपमित्युच्यते । धातुकपरिच्छेदतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनस्त्राणमित्युच्यते । सर्वमहादुःखोपद्रवापगमतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनः शरणमित्युच्यते । आशयप्रयोगयोरबन्ध्यपदस्थानतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनः परायण- मित्युच्यते। सर्वस्य परमार्यत्वस्यागमनपदस्थानतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनरच्युतमित्युच्यते । जातिविरहतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोध पुननिर्वारमि- त्युच्यते। सर्वक्ल शसन्तापविरहताः सर्वेच्छाऽलाभदुःखमहासन्तापविरहतां चोपा- दाय॥ किमुपादायस निरोधः पुनर्निष्परिदाहमित्युते। सर्व' शोकपरिदेवनादुःखदौर्मनस्य विक्षेपविरहतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनः क्षेममित्युच्यते । हिंसा भयर- हितविहारपदस्थानतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनः शिवमित्युच्यते । लाभवस्तुपदस्थान तामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनः सौषणिकमित्युच्यते परमार्थसुखाधिष्ठानतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनः स्वस्त्ययनमि- [T. looa ]त्युच्यते । तत्सुखप्रयोगप्राप्तिपदस्थानतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनरारोग्यमित्युच्यते । सर्वावरणरो' गविरहतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनरानिज्यमित्युच्यते । सर्वविक्षेपविरहतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनर्निर्वाणमित्युच्यते । अनिमित्तशान्तमहा सुखविहारपदस्थानता- मुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनरजातमित्युच्यते। प्रतिसंध्युपपत्तिविरहता- मुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनरभूतमित्युच्यते। तदुत्तरकालोत्पत्ति- ४. भाष्यतः शब्दोऽयं गृहीतः, तत्रापि न स्पष्टः। भोटेऽस्यार्थः अग्रन्थिरिति भवति चीने च अवक्रम् । ५ भो० सर्व० नास्ति। ४. मो० १. भो० नास्ति । मो० सर्वेच्छासन्तापविरहताम् इत्येव । ३. भो० सर्व० नास्ति । हिसा० नास्ति । भो० पदस्थान० नास्ति । ६. भो० रोग० नास्ति । नास्ति। भो० महा० ·सत्यपरिच्छेदः น विरहतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निराधः पुनरकृतमित्युच्यते। पूर्वान्तकर्मक्लेश- बलवदा वेधविरहतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनरसंस्कृतमित्युच्यते । वर्तमानकर्म क्ल शानभिसंस्कार पदस्थानतामुपादाय । किमुपादाय स निरोधः पुनरनुत्पन्नमित्युच्यते। अनागतसन्तत्युत्पादविरहतामुपादाय ॥ तथा च निरोधसत्यस्य समासतश्चत्वारो लक्षणप्रभेदाः। निरोधलक्षणं शान्तलक्षणं प्रणीतलक्षणं निःसरणलक्षणं च । किमुपादाय निरोधलक्षणम्। क्लेशविसंयोगतामुपादाय ॥ किमुपादाय शान्तलक्षणम् । दुःखविसंयोगतामुपादाय । किमुपादाय प्रणीतलक्षणम् । सुखशुच्यधिष्ठानता। मुपादाय ॥ किमुपादाय निःसर. णलक्षणम्। नित्यहिताधिष्ठानतामुपादाय ॥ (अथ विनिश्चये सत्यपरिच्छेदे प्रथमे चतुर्थो भागः) मार्गसत्य कतमत् । येन दुःखं परिजानीते समुदयं प्रजहाति निरोधं साक्षात्क- रोति मार्ग भावयति। एतत् संक्षेपेण मार्गसत्यलक्षणमित्युच्यते ॥ पुनः मार्गः पञ्चविधः । संभारमार्गः प्रयोगमार्गः दर्शनमार्ग भावनामार्गः [T. Ioob ] निष्ठामार्गश्च ॥ संभारमार्गः कतमः । पृथग्जनानां शीलम् इन्द्रियद्वाररक्षा भोजने मात्राज्ञता प्रथमरात्रौ तदुत्तररात्रिषु धा नित्यममिद्ध वीर्यभावना शमविपश्यना संप्रजन्य- विहारश्च ॥ यद्वा पुनरन्यदौपनिषदं कुशलम् श्रुतमयी प्रज्ञा चिन्तामयी प्रज्ञा भावना- मयी प्रज्ञा ॥ तद्भावनया अभिसमयविमोक्षस्थानभाजनां प्रतिलभते ॥ प्रयोगमार्गः कतमः । यः संभारमार्गः स प्रयोगमार्गः । यस्तु प्रयोगमोर्गः स न संभारमार्गः। संभारमार्गोपचितानि निर्वेधभागीयानि कुशलमूलानि ऊष्मगतः मूर्धानः सत्यानुकूलक्षान्तिः लौकिकानधर्मश्च ॥ ऊष्मगतं कतमत् । प्रत्यात्म सत्ये- वालोकलब्धः समाधिः प्रज्ञा संयोगश्च ॥ मूर्धानं कतमत् । प्रत्यात्म सत्येष्वालोक- वृद्धः समाधिः प्रज्ञा संयोगश्च ॥ सत्यानुकूलक्षान्तिः कतमा। प्रत्यात्म सत्येष्वे. ८. भो० बलवद् नास्ति । ९ भो० कर्म० नास्ति । १०. भा० स्वभावताम् । वस्तु- तामित्यपि भवितुमर्हति । १. ची० एतदत्रापेक्षितम्। किन्तु न दृश्यते । २. भो० योगे वीर्यम् । ३. भो० नास्ति । ४. ची. प्रत्येकं धर्मोऽभिसंवध्यते। भाष्ये ऊष्मगत इत्येव । भी० धर्मः नास्ति । अत एवं पाठो गृहीतः ५. भा० क्षान्तिः। महाव्युत्पत्तावपि । ६. टो० भो० अत्रोत्तरत्र चैवं पाठः प्रतीयते । ची. तत्संप्रयुक्ताश्चधर्माः । ६ ·अभिधर्मसमुच्चयः कदेशप्रविष्टानुसृतः समाधिः प्रज्ञा संयोगश्च ॥ लौकिकाअधर्मः कतमः। प्रत्यात्म सत्येष्वानन्तर्यवित्तसमाधिः प्रज्ञा संयोगश्च ॥ दर्शनमार्गः कतमः। समासतो लौकिका[Ch. 19b] अधर्मानन्तरमनुपलम्भः समाधिः प्रज्ञा संयोगश्च ॥ समसमालम्ब्यालम्बनज्ञानमपि तत्। [T. Iora ] प्रत्यात्ममपनीतसत्त्वसंकेतधर्मसंकेतसर्वतोऽपनीतोभयसंकेतालम्बनधर्मज्ञानमपि तत् ॥ प्रभेदशः पुनर्दर्शनमार्गो लौकिकानधर्मानन्तरं दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिः दुःखे धर्मज्ञानं दुःखेऽन्वयज्ञानक्षान्तिः दुःखेऽन्वयज्ञानं समुदये धर्मज्ञानक्षान्तिः समुदये धर्मज्ञानं समुदयेऽन्वयज्ञानशान्तिः समुदयेऽन्वयज्ञानं निरोधे धर्मज्ञान- क्षान्तिः निरोधे धर्मज्ञानं निरोधेन्वयज्ञानक्षान्तिः निरोधेऽन्वयज्ञानं मार्गे धर्मशानक्षान्ति मार्गे धर्मज्ञानं मार्गेऽन्वयज्ञानक्षान्तिः मार्गेऽन्वयज्ञानम् ॥ 8 एवंच षोडश शानक्षान्तिभिर्दर्शनमार्गप्रभेदाः ॥ दुखं कतमत्। दुःखसत्यम् ॥ दुःखे धर्मः कतमः। दुःखसत्याधिपतेयः शासनधर्मः ॥ धर्मशानं कतमत् । प्रयोगमार्गे सत्याधिपतेयं धर्मविचारणा- ज्ञानम् ॥ शानक्षान्तिः कतमा । पूर्वाधिपतिबलविचारणामुपादाय प्रत्यात्म दुःखसत्ये प्रत्यक्षानुभाषिनी अनास्रपा प्रज्ञा । यया प्रक्षया दुःखदर्शनप्रहातव्यान् सर्वक्लेशान् प्रजहाति । तस्मादुच्यते दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिरिति ॥ दुःखे धर्मशानं कतमत्। क्षान्त्यनन्तरं येन ज्ञानेन पूर्वोक्तभ्यः क्लेशेभ्यो विमुक्ति साक्षात्- करोति । तस्मादुच्यते दुःखे धर्मज्ञानमिति ॥ दुःखे अन्वयज्ञानक्षान्तिः फतमा । दुःखे धर्मज्ञानक्षान्त्यां दुःखे धर्मज्ञाने च प्रत्यात्म प्रत्यक्षानुभाषिनी अनास्रवा प्रज्ञा उत्पद्यते यदुत्तरमन्वय एष आर्यधर्माणाम्। तस्मादुच्यते दुःखे अन्वयज्ञानक्षान्तिः ॥ दुःखे अन्वयज्ञानं [T. IoIb] कतमत्। तदनन्तर- मनास्लवं ज्ञानमुत्पद्यते । येन ज्ञानेन दुःखे अन्वयज्ञानक्षान्तिमुपधारयति । 1 तद् दुःखेऽन्वयज्ञानमित्युच्यते ॥ तद्वदन्येषु सत्येषु यथायोग्यम् ॥ मा० एवं पाठः। महाव्युत्पत्तौ तु तत्त्वार्थंकदेशानुप्रवेशः । ८. ८. मो० एतन्नास्ति । १. भो० दुःखा० । भा० दुःखसत्या० । २. भो० सर्व० नास्ति । ३. भो० क्षानिर्नास्ति । तत्तु भ्रष्टं प्रतीयते । ४. भो० पूर्वक्त भ्यः क्लेशेभ्यः नास्ति । ५...५. भो० एतन्नास्ति । ६...६. भो० यदुत्तर...धर्माणाम् नास्ति । भाष्यतो गृहीतम् । ७...७. भो० एतन्नास्ति । ८...८. भो० एतन्नास्ति । ९ मो० नास्ति । १०. मा० प्रत्यनुभवति इति विद्यते। चीने मोटे च धारणार्थको धातुः। ११...११. भो० एतन्नास्ति । १२. भो० यथायोग्यं नास्ति ।

·सत्यपरिच्छेदः ६७ शान्तिनिक्षयो शेयः। तत्र अवस्थायां18 धर्मक्षान्तिज्ञानः प्राह्याधबोधः । अन्वयक्षान्तिज्ञानाहकावबोधः। अपि च एषु सर्वेषु क्षान्तिज्ञानेषु अनिमित्तप्रेक्षा विहारी वेदितव्यः ॥ इमे षोडश चित्तक्षणा दर्शनमार्ग आख्यातः ॥ ये शानोत्पत्ति- परिसमाप्तिरेकश्चित्तलक्षणो वेदितव्यः ।। सर्व16 हि मार्गसत्य चतुर्भिः प्रकारैरनुगन्तव्यम्। व्यवस्थानतः विकल्पनतः अनुभवतः परिपूरितश्च । व्यवस्थानतः कतमत् । यथास्वमधिगमनिष्ठाप्राप्ताः श्रावकादयः । तत्पृष्ठलब्धेन ज्ञानेन प्रापणनिमित्तमप्रमाणै:17 नामपदव्यञ्जनकायैः मार्गसत्यं व्यवस्थापयन्ति । विकल्पनतः कतमत् । अभिसमयप्रयुक्ता लौकिकेत ज्ञानेन यथाव्यवस्थानं विकल्पयन्तो यदभ्यस्यन्ति ॥ अनुभवतः कतमत्। तथाभ्य- स्यन्तो मया (?यदा) दितो दर्शनमार्गाख्यां लोकोत्तरां निष्प्रपञ्चावस्थां प्रत्यात्ममनुभवति ॥ परिपूरितः कतमत्। तदूर्ध्व यामाश्रयपरिवृत्ति परिपूर्य यावदधिगमनिष्ठां प्राप्नु- तेन पुनरधिगमनिष्ठाप्राप्तास्तत्पृष्ठलब्धेन ज्ञानेन नामपदव्यञ्जनकार्यः मार्गसत्य व्यवस्थापयन्ति ॥ यदुक्त सूत्र विरजो वीतमलं धर्मेषु धर्मचक्षुरूदपादि इति। तदर्शन- मार्गमधिकृत्योक्तम् । तत्र धर्मक्षान्तिभिर्विरजः धर्मशान/तमलम् परिक्षया प्रहाणेन मार्गशुद्धिलाभेन च ॥16 यदुक्त सूत्र दृष्टधर्मा प्राप्तधर्मा 1विदितधर्मा पर्यवगाढ़धर्मा सर्वैः तीर्णकांक्षः तीर्णविचिकित्सः अपरप्रत्ययः शास्तुः शासनोऽनन्यनेयः धर्मेषु वैशारद्यप्राप्त इति तदपि दर्शनमार्गमधिकृत्योक्तम् । दृष्टधर्मा धर्मक्षान्तिभिः । धर्मा धर्मज्ञानः । विदितधर्मा अन्वयक्षान्तिभिः। [T. Io2a] पर्यवगाढ़- धर्मा अन्वयज्ञानः । सर्वैः तीर्णकांक्षः स्वाधिगमे शान्तिज्ञानैः कांक्षाऽभावेन । तीर्ण विचिकित्सः पराधिगमे तदवस्थस्य विमत्यभावेन । अपरप्रत्ययः मार्ग- भावनायां न परतः स्वयं कुशलावर्जनेन । शास्तुः शासनेऽनन्यनेयः बुद्धशासनेऽ. वन्ति । प्राप्त १३. भो० अवस्थायां नास्ति । १४. भा० प्रेक्षा नास्ति । १५ मो० नास्ति। १६...१६. भो० संदर्भोऽयं नास्ति। भाष्यतो गृहीतः । १७. भा० नास्ति । बहुवचनार्थकं प्रतीयते । १. भो० अनुविदितः । २. भो० क्षान्तिज्ञानैः कांक्षाभावेन नास्ति । ३. भो० तदवस्थस्य विमत्यभावेन नास्ति। ४. भो० स्वयं कुशलावर्जनेन नास्ति । ५. भो० शास्तुः ।

·अभिधर्मसमुच्चयः तनंच॥ न्यतीयरनेयतामुपादाय । धर्मषु वैशारद्यप्राप्तः अधिगममारभ्य परिप्रश्नधर्मेषु अलीनचित्ततामु [ Ph. 2 A 5. Ms. 30a ] पादाय ॥ भावनामार्गः कतमः । दर्शनमार्गादूर्ध्व लौकिको मार्गों लोकोत्तरमार्गः मृदुमार्गो मध्यमार्गोऽधिमात्रो मार्गः प्रयोगमार्गः आनन्तर्यमार्गः विमुक्तिमार्गः विशेषमार्गश्च॥ लौकिको मार्गः कतमः । लौकिकं प्रथमं ध्यानं द्वितीयं तृतीयं चतुर्थ ध्यानमाकाशानन्यायतनं विज्ञानानन्त्यायतनमाकिञ्चन्यायतनं नैवसंज्ञानासंज्ञाय- त एते ध्यानारूप्याः [Ch 2ca] संक्ले शव्यवदानव्यवस्थान विशुद्धि- भिर्वेदितव्याः॥ कथं संक्लेशतः। चत्वार्यव्याकृतमूलानि तृष्णा दृष्टिानोऽविद्या तृष्णया आस्वाद' संक्ले शेन संक्लिश्यते ॥ दृष्ट्या दृष्ट्युत्तरध्यायितया संक्लिश्यते। मानेन मानोत्तरध्यायितया संक्लिश्यते । अविद्यया विचिकित्सोत्तर- ध्यायितया संक्लिश्यते। तथा च [T. IO2b] संक्लिष्टचेतसां रूपारूप्यावचराः क्लेशोपक्लेशाः प्रवर्तन्ते ॥ कथं व्यवदानतः । शुद्धका ध्यानारूप्याः कुशलत्वाद् व्यवदाता इत्युच्यन्ते (iii) ॥ कथं व्यवस्थानतः । अङ्गव्यवस्थानतः समापत्ति- व्यवस्थानतः मात्राव्यवस्थानतः संज्ञाकरणव्यवस्थानश्च ॥ कथमङ्गव्यवस्थानतः । प्रथमं ध्यानं पञ्चाङ्गम् । पञ्चाङ्गानि वितर्को विचारः प्रीतिः सुखं चित्त काग्रता च ॥ द्वितीयं ध्यानं चतुरङ्गम्। चत्वार्यङ्गानि अध्यात्मसंप्रसाद:(iv) प्रीतिः सुखं चित्त का- ग्रता च ॥ तृतीयं ध्यानं पञ्चाङ्गम्। पञ्चाङ्गानि उपेक्षा स्मृतिः संप्रजन्यं सुखं चित्त काग्रता व ॥ चतुर्थं ध्यानं चतुरङ्गम् । चत्वार्यङ्गानि उपेक्षापरिशुद्धिः स्मृतिपरिशुद्धिः अदुःखासुखा वेदना चित्तकाग्रता च ॥ प्रतिपक्षाङ्गमुपादाय अनुशंसाङ्ग(v)मुपादाय तदुभयाश्रयस्वभावाङ्ग चोपादाय आरुप्येष्वङ्गव्यवस्थानं नास्ति। शमथैकरसतामुपादाय ॥ कथं समापत्तिव्यवस्थानतः । सप्तभिर्मनस्कारैः प्रथमं ध्यानं समापद्यते । एवं यावनवसंज्ञानासंज्ञायतनं त्र॥ कतमे। लक्षणप्रति(vi) [ Ph. 2Bs, MS. 30b]संवेदी मनस्कारः आधिमोक्षिकः [T. 103 a ] प्राविवेजः रतिसंग्राहकः मीमांसकः प्रयोगनिष्ठः प्रयोगनिष्ठाफलश्च सप्त मनस्काराः ६. ची चतुर्विधैः संप्रयोगप्रभेदैः इत्यधिकम् । ७. ची. उत्तरध्यायितया इत्यधिकम। ८. ची० क्लेशेन इत्यधिकम। १. २. चौ० संक्ल शेन इत्यधिकम् । ३. ची० क्लेशस्थावर इत्यधिकम् । ४. ची० संततयः इत्यधिकम् । ५. ची. चत्वारि व्यवस्थानानि इत्यधिकम् । ६. भा० प्रविवेज्य इति ।

·सत्यपरिच्छेदः मनस्कारः॥ कथं मात्राव्यवस्थानतः। प्रथमं ध्यानं मृदुपरिभावितं मध्यपरि- भावितमधिमात्रपरिभावितश्च ॥ [तद्यथा] प्रथमं ध्यानमेवं शिष्टानि ध्याना- न्यारूप्याश्च (i) ॥ मृदुमध्याधिमात्रपरिभावितस्य प्रथमस्य ध्यानस्य फलं त्रिविधा प्रथमा ध्यानोपपत्तिः। यथा प्रथमस्य ध्यानस्य एवं शिष्टानां ध्यानानां त्रिविधा ध्यानोपपत्तिः10 । आरूप्येषु स्थानान्तराभावमुपादायोपपत्ति भेदो नास्ति । तत्र मृदुमध्याधिमात्रपरिभावितत्वादारूप्याणा(ii)मुपपत्ताबुच्चनीचता हीनप्रणीतता प्रज्ञायते ॥ कथं संज्ञाकरणव्यवस्थानतः । प्रथमध्यानसंगृहीतान्यावतः समाधीन् 'बुद्धबोधिसत्त्वाः' समापद्यन्ते । तेषां श्रावकप्रत्येकबुद्धा नामाभिज्ञा अपि न भवन्ति । यथा प्रथमध्यानसंगृहीतानेवमवशिष्टध्यानसंगृहीतान्यदुत ध्यानपारमितां(iii) निश्रित्य ॥ कथं विशुद्धितः । प्रान्तकोटिकं प्रथमं ध्यानं यावन्नव संज्ञानासंज्ञायतनं विशुद्धिरित्युच्यते ॥ लोकोत्तरो मार्गः कतमः । भावनामार्गे दुःखसमुदयनिरोधमार्गज्ञानानि धर्मज्ञानान्वयपक्ष्याणि तैश्च [T. 103b] संप्रयुक्तः समाधिः 'प्रथमं वा ध्यानं यावदाकिञ्चन्यायतनं (iv) नैवसंज्ञानासंज्ञायतनं लौकिकमेव अपरिस्फुटं संज्ञा- प्रचारतामुपादाय । तत' श्वानिमित्तमित्युच्यते ॥ यथोक्त भगवता यावदेव संज्ञा- समापत्तिः तावदाज्ञा प्रतिवेध इति निरोधसमापत्तिोकोत्तरा 11 11मनुष्येष्व- भिनिहियते । मनुष्येष्वभिनिह ता मनुष्येषु रूपधातौ वा संमुखी(v)क्रियते । आरूप्येष्व' स्याः संमुखीभावो नास्ति। शान्तविमोक्षविपाकविहारिणां तद्यत्ना- नारम्भतामुपादाय ॥ ४. ची० ७. ची० मनस्कार इति प्रत्येकमावृत्यते। ८. ची० त्रिमात्रा परिभाविताः इत्यधिकम्। ९ प्रथम० इत्युचितं प्रतीयते । १०. ची० भावनाफलो० ११. ची० अवस्थोपपत्तिफलस्थानभेदो । १. ची० त्रिमात्रापरिभावितत्वादारूप्यसमापत्तः तत्फलोपपत्तिकाले इत्यधिकम् । २. ची० भगवानित्यधिकम् । ३. ची० पारमिप्राप्ता महाप्रभावा महासत्त्वा इत्यधिकम् । समाधीनाम् इत्यधिकम् । ५. चो० कुतः संख्याभिज्ञाः किं पुनः समापत्तः इत्यधिकम्। भाष्ये त्वेवं दृश्यते यावतः प्रथमध्यानसंगृहीतान् समाधीन् बुद्धा मगवन्तो बोधिसत्त्वाश्च महाप्रभावप्राप्ताः समापद्यन्ते । तेषां समाधीनां श्रावकाः प्रत्येकबुद्धाश्च नामान्यपि न जानन्ति । कुत एवैषां संख्यां ज्ञास्यन्ति समापत्स्यन्ते । ६. ची० प्रान्तकोटिकमित्यधिकम । ७ ची० असमापत्तिपरिगृहीतम् इत्यधिकम् । भा० अनागम्यसंगृहीतम् । ८. ची० परिगृहीतमित्यधिकम् । ९ ची० मार्गयुक्तः। १०. ची. सत्याभिज्ञा । ११. ची० आर्यमार्गपृष्ठलब्धेषु इत्यधिकम् । १२. १३. ची० गतिषु इत्यधिकम् । १४. ची० धातुषु भूयो इत्यधिकम् ।

·अभिधर्मसमुच्चयः • • मृदुमार्गः कतमः । मृदुमृदुर्मदुमध्यो मृवधिमात्रश्च येन" धातुकाघ- चराणां क्लेशानां भूमौ भूमावधिमात्राधिमात्रमधिमात्रमध्यमधिमात्रमृदु क्लेश18. प्रकारं प्रज (vi) [ Ph. 244. MS. 3ra] हाति ॥ मध्यो मार्गः कतमः। मध्यमृदुर्मध्यमध्यो मध्याधिमात्रश्च1 येन त्रैधातुका- ववराणां क्लेशानां भूमौ भूमौ20 मध्याधिमात्रं मध्यमध्यं मध्यमृदु क्लशप्रकारं21 प्रजहाति॥ अधिमात्रो मार्गः कतमः। अधिमात्रमृदुरधिमात्रमध्योऽधिमात्राधिमात्रश्च येन धातुकावचराणां क्लेशानांi) भूमौ भूमौ मृद्वधिमात्रं मृदुमध्यं मृदुमृदु क्लेशप्रकारं प्रजहाति ॥ प्रयोगमार्गः कतमः । येन क्लेशं प्रजहाति ॥ आनन्तर्यमार्गः कतमः । यस्या[ Ch. :ob] नन्तरं निरन्तरः क्लेशः प्रहीणो भवति ॥ विमुक्तिमार्गः कतमः। येन प्रहीणे क्लेशे विमुक्ति साक्षात्करोति ॥ [T. 104a] विशेषमार्ग:(i) 'तदन्यस्य क्लेशप्रकारस्य प्रयोगानन्तर्यविमुक्तिमार्गाः विशेषमार्गः । अपि खलु क्लेशप्रहाणप्रयोगं निराकृत्य धर्मचिन्तायां वा' प्रयुक्तस्य धर्मविहारे या समापत्तिविशेषे वा यो मार्गः। अपि खलु वैशेषिकान् गुणानभिनिहरतो वा यो मार्गः॥ मार्गभावना(iii) कतमा। प्रतिलभभावना निषेवणभावना निर्धावनभावना प्रतिपक्षभावना च ॥ प्रतिलम्भभावना कतमा। अनुत्पन्नानां कुशलानां धर्माणा- मुत्पादाय या भावना ॥ निषेवणभावना कतमा। उत्पन्नानां कुशलानां धर्माणां 10स्थितये असंमोषाय भूयोभावाय वृद्धिविपुलताय(iv) या भावना ॥ निर्धावन- भावना कतमा। उत्पन्नानां पापकानामकुशलानां धर्माणां प्रहाणाय या भावना ।। प्रतिपक्षभावना कतमा। अनुत्पन्नानां पापकानामकुशकुानां धर्माणामनुत्पादाय कतमः। 6 १५. चो० निरोधसमापत्तिः इत्यधिकम् । १६. ची• मार्गः इत्यधिकम्। १७. ची० मागेंण इत्यधिकम् । १८. ची० त्रि० । १९. ची० मार्ग इत्यधिकम्। २०. ची० मध्ये इत्यधिकम् । २१. चो० त्रि० इत्यधिकम । १. ची० मार्ग इत्यधिकम् । २. भा० ची० त्रिमात्र इत्यधिकम् । ३. ची० स भावनामार्गों प्रयोगमार्ग इत्युच्यते। इत्यधिकम् । ४ ची० नावशिष्यते इत्यधिकम् । ५. ची० प्रहीणा० इत्युच्यते। ७. मू० क इति प्रमादः । ८. ची. भा० तैर्वा विहरतः इत्यधिकम् । ९ मा० निधावन निर्धावन इत्युभयं दृश्यते । १०. चो, दृढ़स्थितये। ११. भा० अव० नास्ति । ६. चो० ·सत्यपरिच्छेदः या भावना ॥ अपि खलु मार्ग उत्पद्यमानः स्वां वासनामवस्थापयति सा प्रति- लम्भ(v)भावना । स एव संमुखीमूतो भावनां गच्छति सा निषेवणभावना। 18स्वमावरणं विजहाति सा निर्धावनभावना। 1विहोनचावरणमायत्यामनुत्पत्ति- धर्मतायामवस्थापयति सा प्रतिपक्षभावना ॥ अपि खलु चतुर्विधः प्रतिपक्षः । विदूषणाप्रतिपक्षः प्रहाणप्रतिपक्षः (vi) आधारप्रतिपक्षः दूरीभावप्रतिपक्षश्च प्रतिपक्ष- भावनेत्युच्यते ॥ विदूषणाप्रतिपक्षः कतमः। [T. Io4b | सास्रवेषु संस्कारेष्वा- दीनवदर्शनम् ॥ प्रहाणप्रतिपक्षः कतमः । प्रयोगानन्तर्यमार्गः ॥ आधारप्रतिपक्षः कतमः । विमुक्तिमार्गः ॥ दूरीभावप्रतिपक्षः कतमः। तदु(vii) [ Ph. 2 B 4, MS 31b] परिमो मार्गः॥ अपि खलु वस्तुपरीक्षामार्गः व्यावसायिको मार्गः समाधिपरिकर्ममार्गः अभिसमयप्रायोगिको मार्गः अभिसमयश्लिष्टो मार्गः अभिसमयमार्गः विशुद्धिनैर्याणिको पार्गः निश्रयेन्द्रियभिन्नो मार्गः शिक्षात्रयपरिशोधनो मार्गः सर्वगुणनिहरिको मार्गः।) मार्गसंग्रहमार्गश्च मार्ग इत्युच्यते ॥ स पुनरेष यथाक्रम सप्तत्रिंशद्बोधिपक्षा धर्माः चतस्रः प्रतिपदः चत्वारि धर्मपदानि शमथ(ो) विपश्यना त्रीणि चेन्द्रियाणि ॥ स्मृत्युपस्थानानामालम्बनं स्वभावः सहायः भावनाफलञ्च वेदितव्यम् । यथा स्मृत्युपस्थानानामेवमवशिष्टानां बोधिपक्षाणाम् ॥ स्मृत्युप- स्थानानामालम्बनं कतमत् । कायो वेदना चित्तं धर्माः ॥ अपि खल्वात्माश्रयवस्तु आत्मोपभोगवस्तु आत्मवस्तु आत्मसंक्ल शव्यवदानवस्तु च ॥ स्वभावः कतमः । प्रज्ञा स्मृतिश्च ॥ सहायः कतमः । तत्संप्रयुक्ताश्चित्तचैत(ii) सिका धर्माः ॥ भावना कतमा । अध्यात्म कायादिषु कायाद्यनुपश्यना ॥ यथा अध्यात्ममेवं बहिर्धा अध्यात्मबहिर्धा ॥ अध्यात्म [T. Ioja ] कायः कतमः। यान्यस्मिन् काये आध्यात्मिकानि रूपीण्यायतनानि ॥ बहिर्धाकायः कतमः । बहिर्धा रूपीण्यायतनानि ॥ अध्यात्मबहि (iv) कायः आध्यात्मिकायतन भावना कतमः । ची. प्रश्रम्भयति । १२. ची. मार्ग इत्यधिकम् । १३. ची. स एव मार्गः संमुखीभूत इत्यधिकम् । १४. चो. स एव मार्ग इत्यधिकम् । १५. ची. स्वा० । १. भा निःश्रये। २. ची० अनास्रवाणि इत्यधिकम् । ३. ची. पुनर्बोधिपक्षाणां धर्माणां पञ्चभिः प्रकारैर्व्यवस्थानं वेदितव्यम् इत्यधिकम्। स्मृत्युपस्थानानाम् इति नास्ति । यथा स्मृत्यु... बोधिपक्षाणाम् इत्यपि नास्ति । ४. ची. बहिर्द्धा यानि इत्यधिकम् ।

·७२ अभिधर्मसमुच्चयः संबद्धानि बाह्यान्यायतनानि । इन्द्रियाधिष्ठानानि पारसान्तानिकानि चाध्यात्मिकानि रूपीण्यायतनानि ॥ काये कायानुपश्यना कतमा । या विकल्पप्रतिबिम्बकायेन प्रकृतिविम्बकायस्य समतापश्यना ॥ अध्यात्म वेदना कतमा । अध्यात्म() कायमुपादायोत्पन्ना वेदना ॥ बहिर्द्धा वेदना कतमा। बहिर्द्धा कायमुपादायोत्पन्ना वेदना ॥ अध्यात्मबहिर्द्धा वेदना कतमा । अध्यात्मम्बहि कायमुपादायोत्पन्ना वेदना ॥ यथा वेदना एवं चित्त धर्माः ॥ यथा काये कायानुपश्यना एवं वेदनादिषु वेदनाद्यनुपश्यना (vi) यथायोगं वेदितव्याः॥ अपि खलु भावना छन्दो वीर्य व्यायाम उत्साहः उत्सूढिरप्रतिवाणिः स्मृतिः संप्रजन्यं अप्रमादश्च ॥ छन्द- भावना अमनसिकारोपक्त शप्रतिपक्षेण । वीर्यभावना कौसीद्योपक्ल शप्रतिपक्षेण । व्यायामभावना लयौद्धत्योपक्त शप्रतिपक्षे(vii) ण ॥ उत्साहभावना चेतसोऽलीनत्वो- पक्लेशप्रतिपक्षेण ॥ उत्सूढ़िभावना विषादपरिस्रवपरिखेदोपक्ल शप्रतिपक्षण ॥ अप्रतिवाणिभावना कुशलपक्षण अल्पमात्र संतुष्ट्यु पक्ल शप्रतिपक्षण ॥ स्मृति- [T. Iosb]भावना भगवतः शासने संमोषोपक्ल शप्रतिपक्षण ॥ संप्रजन्य- भावना आपत्तिविप्रतिसारोपक्त शप्रतिपक्षण ॥ अप्रमादभावना कुशलेषु निक्षिप्त- धुरतोपल शप्रतिपक्षण ॥ भावनाफलं कतमत् । चतु' विपर्यासप्रहाणं चतुः . सत्यावतारः कायादिविसंयोगः ॥ चतुः सम्यक्प्रहाणानामालम्बनं कतमत् । उत्पन्नानुत्पनविपक्षप्रतिपक्षाः ॥ स्वभावः कतमः। व्यायामः ॥ सहायः कतमः । तत्संप्रयुक्ताश्चित्तचैतसिका धर्माः ॥ भावना कतमा। तदुक्तं सूत्र छन्द जनयति व्यायच्छते वीर्यमारभते चित्तं प्रगृह्णाति चित्त प्रदधाति । इत्येवमादिभिः पदेस्तत्र[ Ch. 21a ]वीर्या- श्रयभावना परिदीपिता ॥ आश्रयः छन्दः। वीर्यमुद्योगः। शमथप्रग्रहोपेक्षानिमि- त्तमनसिकारेषु छन्दं (जनयति) लयौद्धत्यापकर्षणे वीर्यमारभते एवं तदनन्तरं ५ चो. भावनाप्रमेदतः इत्यधिकम् । १ भो० अल्पमात्र० नास्ति । २. चो० आक्षरिकानुवादस्तु अल्पमात्रकुशलधर्मोत्पत्तिलामे संतुष्ट्यु • । भाष्ये तु अल्पमात्र सन्तुष्टिः। आलये तावता कुशलपक्षेण इति दृश्यते। अत एवमनूदितम् । ३. भो० नास्ति । भो. नास्ति । ५. चतुः नास्ति । ६. भो० यदुक्त सूत्रे नास्ति । ७ ची० चित्तमधिकं ८. ची० जनयति नास्ति। किन्त्वपेक्षितं प्रतीयते । भो० वीर्यमारभते। तदपि विचारणीयम्। ९ भो० आरभते नास्ति व्यायच्छते इति प्रतीयते । प्रतीयते।

·सत्यपरिच्छेदः कतमः । कतमः । चित्त प्रगृह्णाति प्रदधातीत्युच्यते ॥ भावना10फलं कतमत् । अशेषविपक्षहानिः प्रतिपक्षप्रतिलम्भः प्रतिपक्षवृद्धिश्च ॥ तदुच्यते भावनाफलम् । चतुर्ऋद्धिपादानामालम्बनं कतमत् । निष्पन्न न समाधिना यत्करणीयं कृत्यम् ॥ स्वभावः कतमः । समाधिः ॥ सहायः कतमः । छन्दोवीर्य चित्तं मीमांसा तत्संप्रयुक्ताश्च चित्तचैतसिका धर्माः ॥ छन्दसमाधिः यत्सत्कृत्य प्रयोगमागम्य स्पृशति चित्तस्यैकाग्रताम् ॥ वीर्यसमाधिः यत्सातत्यप्रयोगमागम्य स्पृशति चित्तस्यैकाग्रताम् ॥ चित्त- समाधिः कतमः । पूर्वसमाधिभावनामागम्य स्वरसेन स्पृशति चित्तस्यैकाग्र- ताम् ॥ [T. I06a ] मीमांसासमाधिः कतमः । देशनाधर्मश्रवणमागम्य प्रत्यात्म प्रतिसंख्याय स्पृशति चित्तस्यैकाग्रताम् ॥ पुनः छन्दसमाधिः यत् छन्दं जनयन् स्पृशति चित्तस्यैकाग्रताम् ॥ वीर्यसमाधिः यत् वीर्यमारभमाणः स्पृशति वित्तस्यैका- ग्रताम् ॥ चित्तसमाधिः यत् वित्तं प्रदधत् स्पृशति चित्तस्यैग्रताम् ॥ मीमांसास- माधिः यत् चित्तं प्रगृह्णन् स्पृशति चित्तस्यैकाग्रताम् ॥ भावना कतमा । अष्टानां प्रहाणसंस्काराणामभ्यासः । कतमे अष्टौ। छन्दः व्यायामः श्रद्धा प्रश्रब्धिः स्मृतिः संप्रजन्यं चेतना उपेक्षा च । ते पुनरष्टौ समासतश्चतुर्धा संगृह्यन्ते । व्याव- सायिकः अनुग्राहकः औपनिबन्धिकः प्रातिपक्षिकश्च ॥ छन्दवीर्यचित्तमीमांसाभावना पुनर्द्विविधा । निदान संक्षेपविक्षेप परिवर्जनभावना अलीनत्वाविक्षेपतदुभया- श्रयानुकूलभावना च॥ फलं कतमत् । कुशलसमाधिपरिकर्मतः यथाकामं धर्माभिज्ञा यथाचित्तमभिज्ञाप्रदर्शनम् । अपि च तेषु तेषु धर्मेषु अधिगमः प्राप्तिः कर्मण्यता वशिता कारित्रं यथेष्टं नानाविधानामृद्ध्यादीनां वस्तूनां निष्पादनमधि- गुणानां निर्हारश्च ॥ १० मो० भावना० नास्ति । ११...११. भो० एतन्नास्ति १२. मो० चतुर नास्ति । १३. ची० आक्षरिकानुवादस्तु निरन्तर। १४. ची. आक्षरिकानुवादः भूमिवलेन । १ भो० अष्टौप्रहाणसंस्कारास्तु । २. भा, क्रियन्ते। ३. भो० निदान० नास्ति । ४. मो० चतुर्विक्षेप० । ५......५ मो० अनुवादस्त्वेवं प्रतीयते-कुशलसमाधिपरिकर्मतो धर्माभिज्ञा । यत्राभिज्ञाप्रदर्शनाभिलाषः तत्र च चित्ताधिगमः स्वस्वस्थानीयधर्मेषु चाभिमुक्त गिनो भवन्ति । भाष्ये ऋद्ध्यधिगुणनिष्पादनम् इति दृश्यते संभवतो यस्य व्याख्या ऋद्ध्यादीनां वस्तूनां निष्पादनमधिगु- णानां निहरिश्च इति । यत्र ·अभिधर्मसमुच्चयः पञ्चेन्द्रियाणामालम्बनं कतमत् । चत्वार्यार्यसत्यानि ॥ स्वभावः कतमः । श्रद्धा वीर्य स्मृतिः समाधिः प्रज्ञा च ॥ सहाय कतमः। तत्संप्रयुक्ताश्चित्त- चैतसिका धर्माः ॥ [T. Io6b] भावना कतमा। यत् श्रद्धेन्द्रियेण सत्येषु अभिसंप्रत्ययसमुत्थानं प्रयोगभावना। वीर्येन्द्रियेण सत्येषु उत्पन्नाभिसंप्रत्ययस्याभि- संबोध्यर्थ व्यायामसमुत्थानप्रयोगभावना। स्मृतीन्द्रियेण सत्येषु आरब्धवीर्यस्य स्मृतिसंप्रयोगार्थमसंमोषसमुत्थानप्रयोगभावना । समाधीन्द्रियेण सत्येषु संप्रयुक्त स्मृतेः चित्त काग्रतासमुत्थानप्रयोगभावना । प्रज्ञन्द्रियेण सत्येषु समाहितचित्तस्य प्रविचयसमुत्थानप्रयोगभावना ॥ भावना फलं 11फलं कतमत् । सत्याभिसमयसमुत्थानतः ऊष्मगतमूर्धपरिकर्मतश्च क्षान्तिलौकिकाग्रधर्मनिर्हारः ॥ यथा पञ्चेन्द्रियाणि तथा पञ्च बलानि । एषां विशेषः तैः विपक्षान्तराय- निर्लेखोऽनघमद्यतेति बलानीत्युच्यन्ते । सप्त' बोध्यङ्गानामालम्बनं कतमत् । चतुर्णामार्यसत्यानां यथाभूतता ॥ स्वभावः कतमः । स्मृतिः धर्मविचयः वीर्य प्रीतिः प्रश्रब्धिः समाधिः उपेक्षा च ॥ स्मृतिः संनिश्रयाङ्गम्। धर्मविचयः स्वभावाङ्गम् । वीर्य निर्याणाङ्गम्। प्रीतिः अनुशंसाङ्गम्। प्रश्रब्धिः समाधिः उपेक्षा चासंक्ल शाङ्गम्। असंल शतः असं- क्ल शाश्रयतः असंक्शस्वभावतश्च ॥ सहायः कतमः । तत्संप्रयुक्ताश्रित्तचैतसिका धर्माः॥ भावना कतमा। विवेकनिधितं विरागनिश्रितं निरोधनिश्रितं व्यवसर्ग- परिणतं स्मृतिसंबोध्यङ्गम् [T. 107a] । यथा स्मृतिसंबोध्यङ्ग तथा यावत् उपेक्षासंबोध्यङ्गम् ॥ एभिः चतुभिः पदैर्यथाक्रमं चतुःसत्यालग्बनाबोध्यङ्गभावना परिदीपिता ॥ भावनाफल कतमत्। दर्शनहेयानां क्लेशानां प्रहाणम् ॥ अष्टानामार्यमार्गाङ्गानामालम्बनं कतमत् । तदुत्तरकालं चतुर्णामार्यसत्यानां यथाभूतता॥ स्वभावः कतमः । सम्यग्दृष्टिः सम्यक्कान्तः सम्यगाजीवः सम्यग्व्यायामः सम्यक्स्मृतिः सम्यक्समाधिश्च ॥ सम्यगदृष्टिः परिच्छेदाङ्गम् । 2 ६. भो० पञ्च० नास्ति । ७. व्यायामार्थकः शब्द । ८. भो० समुत्थान० नास्ति । ९. भो० स्मृत्युपस्थाना० १०. भो० उपस्थितः । ११. भो० भावना० नास्ति । १. भो० पञ्च नास्ति। २. मो० नास्ति। ३. भो नास्ति। ४. भो येनासंक्लेशः यत्रासक्लेशः यश्वासंकेशः। महायानसूत्रालंकारे तु “येन यनिश्रित्य योऽसंक्रश इति त्रिविधमसंक्लेशाङ्गवेदितव्यम्" इति । ५. भो९ चतुर्मिः पदैर्यथाक्रमं नास्ति । ६. भो० भावना० नास्ति । ७ भो० अष्टानां नास्ति । ८. भो० अष्टाङ्गानि इत्यधिकम् । ९ भो• भावना० नास्ति ।

·सत्यपरिच्छेदः प्रथमा सम्यक्संकल्पः परसंप्रापणाङ्गम् । सम्यगवाक्कर्मान्ताजीवाः परसंप्रत्ययाङ्गम् । दर्शनशीलाजीवविशुद्धितामुपादाय । सम्यगव्यायामः क्लेशावरणविशोध- नाङ्गम्। सम्यक्समाधिः वैशेषिकगुणावरण विशोधनाङ्गम् ॥ सहायः कतमः। तत्संप्रयुक्ताश्चित्तचैतसिकाधर्माः ॥ भावना कतमा। भावना तु बोध्यङ्गवत् ॥ भावना फलं कतमत् । परिच्छेदः परसंप्रापणं परसंप्रत्ययः [T. I07b] क्लशा- वरणविशोधनमुपक्लेशावरण विशोधनं वैशेषिकगुणावरणविशोधनं च ॥ चतस्रः प्रतिपदः कतमाः। दुःखा प्रतिपद् धन्धाभिज्ञा दुःखा प्रतिपत् क्षिप्राभिज्ञा सुखा प्रतिपद् धन्धाभिज्ञा सुखा प्रतिपत् क्षिप्राभिज्ञा ॥ मृद्विन्द्रियाणामनुपलब्धमौलध्यानम् । द्वितीया तीक्ष्णेन्द्रियाणामनुपलब्धमौल- ध्यानम् । तृतीया मृद्विन्द्रियाणामुपलब्धमौलध्यानम् । चतुर्थी तीक्ष्णेन्द्रियाणा: मुपलब्धमौल[ Ch. 21b ]ध्यानम् ॥ चत्वारि धर्मपदानि कतमानि । अलोभाद्वषाणां सम्यक् स्मृतिः सम्यक् समाधिः । अलोभावषाणामधिशीलशिक्षाविशुद्धिः । सम्यकस्मृतानामधिचित्त- शिक्षाविशुद्धिः। सम्यक्समाहितानामधिप्रशशिक्षाविशुद्धिः ॥ शमथः कतमः। अध्यात्म चित्तस्य उपनिबन्धः स्थापना संस्थापना अवस्था- पना उपस्थापना दमनं शमनं व्युपशमनम् एकोतीकरणं समाधानं च॥ विपश्यना या धर्मान् विचिनोति प्रविचिनोति परिवितर्कयति परिमीमांसामापद्यते च। काम प्रतिपक्षदौष्ठुल्यनिमित्तसंयोजनतः कामाभिभवानां विपर्यासतः अविपर्य- स्तचित्तस्यावस्थापनतश्च ॥ अपि खलु शमथविपश्यनामागम्य चत्वारो मार्गाः । एकत्यः शमथस्य लाभी न विपश्यनायाः। तत्प्रकारं शमथं निश्रित्य विपश्यनाभावना। एकत्यः विपश्यनाया [T. 108a ] लाभी न शमथस्य । तत्प्रकारां विपश्यनां निश्रित्य शमथभावना। एकत्यः न शमथस्य लाभी नापि विपश्यनायाः। तत्सं. बद्धचित्तस्य लयो द्धत्यापकर्षणाद् युगपदुभयमार्ग भावना । लाभी विपश्यनायाश्च । तस्य शमथविपश्यनोभयमार्ग युक्तस्य समं युगपत् प्रवृत्तिः ॥ त्रीणीन्द्रियाणि । अज्ञातमाज्ञास्यामीन्द्रियम् आज्ञन्द्रियम् आशातावीन्द्रिय कतमा। एकत्यः शमथस्य १. भो० परिमीमांसते। पाठोऽयंभाष्यतो गृहीतः । २. भो० काम० नास्ति । २ भो० लय० नास्ति । ४. भो० मार्ग नास्ति । ५ भो० उभयमार्ग नास्ति। ६. भा० आज्ञातेन्द्रियमिति प्रतीयते।

·७६ अभिधर्मसमुच्चयः च॥ अज्ञातमाशास्यामीन्द्रियं कतमत्। प्रयोगमार्गे पञ्चदशसु च दर्शनमार्गचित्त- क्षणेषु यदिन्द्रियम् ॥ आज्ञन्द्रियं कतमत् । षोडशात् दर्शनमार्गचित्तक्षणादूर्ध्व सर्वस्मिन् शैक्षमार्गे यदिन्द्रियम् ॥ आज्ञातावीन्द्रियं कतमत् । अशैक्षमार्गेयदि- न्द्रियम् ॥ प्रथमध्यानभूमिकानां भावनामार्गे कामावचराणि कुशलमूलकान्यपि भावनां गच्छन्ति । तेषु विभुत्वलाभतः। यथा प्रथमध्यानभूमिकानां कामावचराणि कुश- लमूलकानि भावनां गच्छन्ति तथा सर्वेषामू भूमिकानां भावनामार्गे अधोभूमिकानि कुशलमूलकानि भावनां गच्छन्ति। तेषु विभुत्वलाभतः ॥ निष्ठामार्गः कतमः। वज्रोपमः समाधिः । सर्वदौष्ठुल्यानां प्रतिप्रश्रब्धः सर्व- संयोगानां प्रहाणात् सर्वविसंयोगानामधिगमाञ्च । तदनन्तरं निरन्तराश्रय- प्रवृत्तिः प्राप्त क्षयज्ञानम् अनुत्पादज्ञानं दशाशैक्षा धर्माः । कतमे दश। अशैक्षस्य सम्यग्दृष्टिर्यावद [T, 108b] शैक्षस्य सम्यक्समाधिः अशैक्षस्य सम्यगविमोक्षः अशैक्षस्य सम्यग् ज्ञानं च ॥ ए वमादयो धर्मा निष्टामार्ग उच्यते ॥ कतमानि सर्वदौष्ठुल्यानि । संक्षेपतश्चतुर्विंशतिः । तद्यथा सर्वत्रगमभिलापदौ- ष्ठुल्यं वेदितदौष्ठुल्यं क्लेशदौष्ठुल्यं कर्मदौष्ठुल्यं विपाकदौष्ठुल्यं क्लेशावरणदौष्ठुल्यं कर्मावरणदौष्ठुल्यं विपाकावरणदौष्ठुल्यं निवरणदौष्ठुल्यं वितर्कदौष्ठुल्यं आहार- दौष्ठुल्यं मैथुनदौष्ठुल्यं स्वप्नदोष्ठुल्यं व्याधिदैष्ठुल्यं जरादौष्ठुल्यं मरणदौष्ठुल्यं परिश्रमदौष्ठुल्यं दृढ़दौष्ठुल्यम् औदारिकदौष्ठुल्यं मध्यदौष्ठुल्यं सूक्ष्मदौष्ठुल्यं समाप- त्यावरणदौष्ठुल्यं ज्ञयावरणदौष्ठुल्यं च ॥ संयोगः कतमः । दौष्ठुल्याचितेषु संयोगलामतेति विज्ञप्तिः ॥ विसंयोगः कतमः । दौष्ठुल्यविक्षिप्तषु विसंयोग- लाभतेति विज्ञप्तिः ॥ वज्रोपमः समाधिः भा' वनामार्गगतस्य तदुत्तरं संयोजनप्रहाणमार्गावस्थायां यः समाधिः प्रयोगमार्गसंग्रहो वा आनन्तर्य- मार्गसंग्रहो वा। प्रयोगमार्गसंग्रहस्तु ततः परं सर्वैरावरणैरच्छाद्यः सर्वावराणानां व भेदक इति ॥ आनन्तर्यमार्गसंग्रहस्तु यदनन्तरं क्षयज्ञानानुत्पादज्ञानोत्पत्तिः। स च समाधिः निरन्तरः दृढ़ः एकरसः व्यापी च॥ एतदर्थप्रतिबिम्बना थें [T. 109a] कतमः । १. भो० प्राप्त० नास्ति। २. भो० कतमे दश नास्ति । ३...३, भो० एतद् वाक्य नास्ति । ४...४. भो० एतन्नास्ति । .६. एतद् द्विरागच्छति । भाष्ये त्वेवं व्याख्यातं। प्रथम तीव्रायतक्लेशतेति (84a) द्वितीयं श्रावकप्रत्येकबुद्धबोधिपक्षः इति । ७...७. भो० एतद् वाक्यं नास्ति। ८. भो० एतदभिसंधाय अयं पाठो भाष्यतो गृहीतः ।

·सत्यपरिच्छेदः भगवतोक्त तद्यथा महाशैलपर्वतोऽखण्डोऽच्छिद्रोऽशुषिर एकघनः सुसंवृत्तो दशदिग्वाताकम्प्यश्च ॥ कतमा नाम निरन्तराश्रयप्रवृत्तिः। अशैक्षमार्गलाभिनः त्रिविधा आश्रयप्रवृत्तिः । कतमास्तिस्रः । चित्ताश्रयप्रवृत्तिः मार्गाश्रय- प्रवृत्तिः दौष्ठुल्याश्रयप्रवृत्तिश्च ॥ क्षयज्ञानं कतमत् । हेतुक्षयेण यद् ज्ञानं लभ्यते क्षयविषया लम्बनं वा ॥ अनुत्पादज्ञानं कतमत्। फलप्रहाणेन यद् ज्ञानं लभ्यते फलानुत्पत्तिविषयालम्बनं वा ॥ दशाशैक्षा धर्मास्तु अशैक्षाणां' शीलस्कन्धं समाधिस्कन्धं प्रशास्कन्धं चिमुक्तिस्कन्धं विमुक्तिज्ञानदर्शनस्कन्धं चाधिकृत्य वेदितव्याः॥ तथा च मार्गसत्यस्य चत्वारः प्रकारभेदाः । मार्गलक्षणं न्यायलक्षणं प्रतिपद्लक्षणं नैर्याणिकलक्षणं च ॥ किमुपादाय मार्गलक्षणम् । तत्त्वार्थपरिमार्ग- णतामुपादाय ॥ किमुपादाय न्यायलक्षणम् । क्लेशप्रतिपक्षतामुपादाय ॥ [ Ch. 221 ] किमुपादाय प्रतिपल्लक्षणम् । चित्ताविपर्यासप्रतिपादनतामुपादाय ॥ किमुपादाय नैर्याणिकलक्षणम् । नित्यपदयानतामुपादाय ॥ सत्येषु षोड़शाकाराः लौकिका लोकोत्तराश्च ॥ लौकिकानां लोकोत्तराणां कतमः प्रभेदः । ज्ञये [T. 109b] अकुशलप्रवेशकुशलप्रवेशस्वभाव- प्रभेदतः सावरणनिरावरणस्वभावप्रभेदतः सविकल्पनिर्विकल्पस्वभावप्रभेदतश्च ॥ 'केन हेतुना सत्येषु अनित्यदुःखादयः षोडश लौकिकाकाराः । अप्रतिवेधतः क्लेशानुशयतः अभिलापमुखेन प्रपञ्चनतश्च ॥ लोकोत्तरा- काराः तद्विपर्ययेण ॥ लोकोत्तराकारेषु वर्तमानो ऽनित्यार्थ पश्यति साक्षादनु- भवति नोत्वनित्य'11 पश्यति अभिलापप्रपञ्चमुखेन । यथा अनित्याकारा अनित्यार्थ14 एवं शिष्टाकाराः शिष्टार्थेषु यथायोगं वेदितव्याः ॥ तथताया १. भो० पूर्व दिग्वाताकम्प्यः । यथा पूर्वदिग् तथा सर्वदिगवाताकम्प्यः । २. भो० नास्ति । ३...३. भो० त्रिविधा - स्तिस्रः नास्ति। ४. भो० विषय० नास्ति । ५. भो० नास्ति। ६. मो० उच्यते इत्यधिकम्। ७. भोटानुवादस्त्वेवम्-ज्ञेये अकुशलप्रवेशं कुशलप्रवेशं सावरणं निरावरणं सविकल्पं निर्विकल्पं चोपादाय एष प्रभेदः । ८...८ भो० केन हेतुना - - - तद्विपर्ययेण इति यावत् नास्ति । ९. भो० अवतीर्णः। १०. भो० साक्षादनुभवति नास्ति । ११. पाठोऽयं भाष्यतो गृहीतः भोः अनित्यता। ची० अनित्यार्थ । १२. भो० नास्ति । १३. भो० अनित्यता। नास्ति । १५ भो० नास्ति। १४ भो.

·अभिधर्मसमुच्चयः (अथ विनिश्चये धर्मपरिच्छेदो द्वितीयो भागः।) धर्मविनिश्चयः कतमः । आर्यशासनं द्वादशाङ्गधर्मः। कतमानि द्वादशा- ङ्गानि । सूत्रं गेयं व्याकरणं गाथा उदानं निदानम् अवदानम् इतिवृत्तकं जातकं वैपुल्यम् अद्भुतधर्मः उपदेशश्च ॥ सूत्र कतमत् । यदभिप्रेतार्थ सूचनाकारेण गद्यभाषितम् । दशानुशंसान संपश्यन् तथागतः सूचनाकारेण धर्म देशयति सुखं व्यवस्थापयति सुखं देशयति । श्रोतापि सुखमुद्गृह्णाति धर्मगौरवतया क्षिप्र बोधि' संभारान् परिपूरयति आशुधर्मतां प्रतिविध्यति। बुद्धेऽवेत्यप्रसादं लभते धर्म संधे चावेत्य प्रसाद लभते। परमदृष्टधर्मसुखविहारं स्पृशति। सांकथ्यविनिश्चयेन सतां चित्तमारा- धयति । पण्डितः पण्डित इति संख्यां गच्छति ॥ गेयं कतमत् । सूत्राणां मध्ये वा अन्ते वा गाथया यद् गीयते। सूत्रेषु अनिरूपितोऽर्थो वा यद् [T. IIOa ] व्याख्यायते। अतो गेयमित्युच्यते ॥ व्याकरणं कतमत् । तत् स्थानेषु समतिकान्तानामतीतानामार्य श्रावकाणां प्राप्त्युत्पत्तिप्रभेदव्याकरणम् । अपि च सूत्रेषु निरूपितार्थस्य स्फुटीकरणम् । 'विवृत्याभिसन्धिव्याकरणात् ॥ गाथा कतमा । सूत्रषु पादयोगेन देश्यते। द्विपदी त्रिपदी चतुष्पदी पंचपदी षट्पदी वा ॥ उदानं कतमत्। सूत्रेषु कदाचित् तथागतेन आत्तमनस्केन यदुदाहृतम् ॥ निदानं कतमत् । पृष्टन यद् भाषितम् । सोत्पत्तिकं शिक्षाप्रज्ञप्तिकं वा। अतोऽपि निदानम् ॥ [Ch. 22b ] अवदानं कतमत् । सूत्रषुः सदृष्टान्तकं भाषितम् ॥ इतिवृत्तकं कतमत् । यदार्यश्रावकाणां पूर्वलौकिकं वृत्त देशयति ॥ जातकं कतमत् । यत् बोधिसत्त्वचरितपिटक10संप्रयुक्त वृत्त देशयति॥ ३. भो० १. भो० नास्ति । २...२ भो० आर्य द्वादशाङ्गानि इत्यस्य स्थाने धर्मास्तु । नास्ति। ४ भो० बोधि० नास्ति । ५. भो० तत् स्थानेषु नास्ति । ६. भो० आर्य० नास्ति । ७. भो० एतन्नास्ति। ८. भो० नास्ति। ९. भो० आर्यश्रावकाणां नास्ति । पिटक. नास्ति । ११. मो० वृत्त देशयति नास्ति । १०. भो० ·धर्मपरिच्छेदः ७६ वैपुल्यं कतमत् । बोधिसत्त्वपिटकसंप्रयुक्त भाषितम् । यदुच्यते वैपुल्यं तद् वैदल्यमप्युच्यते वैतुल्यमप्युच्यते । किमर्थं वैपुल्यमुच्यते । सर्वसत्त्वानां हितसुखाधिष्ठानतः उदारगम्भीरधर्मदेशनातश्च ॥ किमर्थमुच्यते वैदल्यम् । सर्वावरणविदलनतः ॥ किमर्थमुच्यते वैतुल्यम् । उपमानधर्माणां तुलनाऽ- भावतः॥ द्भुताश्चर्य- अद्भुतधर्मः कतमः । यत्र श्रावकबोधिसत्त्वतथागतानां परमा धर्माणां देशना ॥ उपदेशः कतमः। सर्वगम्भोरगूढ धर्मलक्षणानामविपरीतं व्याख्यानम् । एवं सूत्रादीनि द्वादशाङ्गान्यायशासनानि त्रिषु पिटकेषु संगृहीतानि' भवन्ति । 'कतमानि त्रीणि। सूत्रपिटकं विनयपिटकम् अभिधर्मपिटकं च । तानि पुनर्द्विविधानि । श्रावकपिटकं बोधिसत्त्वपिटकं च। सूत्र [T. Liob ] गेयं व्याकरणं गाथा उदानं चैतानि पञ्च श्रावकाणां पिटकस्य सूत्रपिटके संगृहीतानि भवन्ति । निदानमवदानमितिवृत्तकं जातकं चैतानि चत्वारि0 द्वयोः पिटकयोः सपरिवारे विनयपिटके संगृहीतानि भवन्ति । वैपुल्यमद्भुतधर्मश्च एते द्वे बोधिसत्त्व- पिटकस्य सूत्रपिटके संगृहीते भवतः। उपदेश एकः11 श्रावकबोधिसत्त्वपिटकयोः। अभिधर्मपिटके संगृहीतो भवति ।। किमुपादाय तथागतस्य पिटकत्रयव्यवस्थानम् । विचिकित्सोपल शप्रति- पक्षका मतामुपादाय सूत्रपिटकव्यवस्थानम् । अन्तद्वयानुयोगोपल शप्रतिपक्षका18. मतामुपादाय विनयपिटकव्यवस्थानम् । स्वयंदृष्टिपरामर्शग्रहोपले शप्रतिपक्षका- मतामुपादाय अभिधर्मपिटकव्यवस्थानम् । पुनः शिक्षात्रयव्युत्पत्तिकामतामुपादाय सूत्रपिटकव्यवस्थानम् । अधिशीलाधिचित्तशिक्षानिष्पादनकामतामुपादाय विनय- पिटकव्यवस्थानम् । अधिप्रशिक्षानिष्पादनकामतामुपादाय अभिधर्मपिटक- व्यवस्थानम् ॥ पुनः सम्यग् धर्मार्थव्युत्पत्तिकामतामुपादाय सूत्रपिटक- - १. भो० नास्ति। २ भो० नास्ति। ३. भो० नास्ति । ४. भो० परम० नास्ति। ५ भो. सर्वगम्भीरमूढ० नास्ति । ६. भो० द्वादशाङ्गान्यार्यशासनानि नास्ति । ७. भो० अत्रोत्तरत्र च संगृहीतशब्दो नास्ति । ८...८. भो० कतमानि बोधिसत्त्वपिटकं च यावत् नास्ति । ९. भो० पञ्च नास्ति। १० भो० चत्वारि नास्ति । ११. भो० नास्ति। १२. भो० श्रावक पिटकयोः इत्यस्य स्थाने द्वयोः। १३, भो० अत्रोत्तरत्र च काम० नास्ति । १. भो० नास्ति ।

·अभिधर्मसमुच्चयः आकारः कतमः । आश्रयः कतमः । व्याप्या- व्यवस्थानम् । धर्मार्थसाक्षाक्रियापदस्थानप्रभाविता मुपादाय विनयपिटक- व्यवस्थानम् ज्ञानिनां सांकथ्यविनिश्चयधर्मसंभोगसुख विहाराश्रयतामुपादाय अभिधर्मपिटकव्यवस्थानम् ॥ स एष पिटकायसंगृहीतो धर्मः कस्य गोचरः । श्रुतमय चिन्तामयभावना- मयानां चित्तचैतसिकानां धर्माणां गोचरः ॥ यदुक्त सूत्र चित्त[ T. I fla ra]- चैतसिका धर्माः सालम्बनाः साकाराः साश्रयाः ससंप्रयोगाश्च । तेषामस्मिन् धर्म आलम्बनं कतमत् । सूत्रादिकम् ॥ स्कन्धा- दयस्तत्संप्रयुक्ताश्चार्थाः ॥ परविज्ञप्तिः स्मृतिर्वासना च ॥ संप्रयोगः कतमः। अन्योऽन्यसहायभावेन आलम्बने आकारैः संप्रतिपत्तिः ॥ धर्म आलम्बनप्रभेदः कतमः । संक्षेपेण' चतुर्विधः आख्यातः । लम्बनं चरितविशोधनालम्बनं कौशल्यालम्बनं क्लेशविशोधनालम्बनं च ॥ व्याप्यालम्बनं पुनश्चतुर्विधम् । सविकल्पप्रतिबिम्बालम्बनं0 निर्विकल्प- प्रतिबिम्बालम्बनं वस्तुपर्यन्तालम्बनं0 कार्यपरिनिष्पत्त्यालम्बनं च ॥ सविकल्प- प्रतिबिम्बालम्बनं कतमत् । अधिमुक्तिमनस्कारेण यत् शमथविपश्यनाविषया. लम्बनम् ॥ निर्विकल्पप्रतिबिम्बालम्बनं कतमत् । तत्त्वमनस्कारेण यत् शमथ- विपश्यनाविषयालम्बनम् ॥ वस्तुपर्यन्तालम्बनं कतमत् । सर्वधर्माणां क्षय- भाविकता यथावद्भाविकता च ॥ क्षयभाषिकता कतमा। स्कन्धधात्वायतनानि ॥ यथावद्भाविकता कतमा । चत्वारि आर्यसत्यानि षोडशाकाराः तथता सर्वे अनित्याः संस्काराः सर्वे दुःखा संस्काराः सर्वेऽनात्मानो धर्माः निर्वाणं शान्तं शून्यमप्रणिहितमनिमित्तं च ॥ कार्यपरिनिष्पत्यालम्बनं कतमत् । [T. IItb | आश्रयपरिवृत्तिः । 12इयमाश्रयपरिवृत्तिरचिन्त्या2॥ षोडशाकारेषु' शून्ये कति आकाराः संगृहीता भवन्ति । द्वौ । अप्रणिहिते कति आकाराः संगृहीता भवन्ति । षट्। अनिमित्त [Ch. 23a] कत्याकाराः संगृहीता भवन्ति । अष्टौ। २. भो० प्रमावि- नास्ति । ३. भो० वृद्धानां । ४. मो० सुखस्पर्श० । भो० स्पर्श । ५. भो० पिटकत्रयसंगृहीतो नास्ति । ६. भो० यदुक्त सूत्र नास्ति । ७. भो नास्ति। ८. मो नास्ति। ९. भो० कतमत् । १० भो० अत्रोत्तरत्र च आलम्बनं नास्ति । ११. भो० विषय. नास्ति । १२...१२ भो० एतन्नास्ति । १३. भो० षोडशाकार- मध्यात् । षोडशाकारेभ्य इति युज्यते। १४. संगृहीता भवन्ति नास्ति ।

·धर्मपरिच्छेदः चरितविशोधनालम्बनं पञ्चविधम् । भूयोरागचरितानामशुभविषया- लम्बनम् । भूयोद्वषवरितानां करुणाभावना' विषयालम्बनम् । भूयोमोह- चरितानां निकायप्रत्ययता' प्रतीत्यसमुत्पादविषयालम्बनम् । मदमानचरितानां धातुप्रभेदविषयालम्बनम् । वितर्कचरितानामवताराप्रतिवाणि स्मृतिविषया. लम्बनम्॥ कौशल्यालम्बनं पञ्चविधम् । स्कन्धकौशल्यं धातुकौशल्यम् आयतन- कौशल्यं प्रतीत्यसमुत्पादकौशल्यं स्थानास्थानकौशल्यं च ॥ स्थानास्थानकौशल्येन कमर्थं पश्यति । ज्ञये प्रतीत्यसमुत्पादकौशल्यं पश्यति ॥ स्थानास्थानकौशल्य- प्रतीत्यसमुत्पादकौशल्ययोः कः प्रभेदः। यत् धर्मा धर्मानभिनिष्यन्दयन्ति नहषां निर्हेतुको नापि विषमहेतुक उत्पाद इतीदं प्रतीत्यसमुत्पादकौशल्यम्। हेतुफलानु- रूप्ये वेदयितोत्पाद इतीदं स्थानास्थानकौशल्यम् ॥ क्लेशविशोधनालम्बनं कतमत् । यद् अधोभूमिकानामौदरिकता ऊर्ध्व- भूमिकानां शान्तता तथता चत्वार्यसत्यानि च । एतानि क्लेशविशोधना- लम्बनानि नाम॥ तत्र धर्ममीमांसाकामेन कतिभियुक्तिभिर्विवार्यते। चतसृभियुक्तिभिः । अपेक्षायुक्तिः कार्यकारणयुक्तिः उपपत्तिसाधनयुक्तिः धर्मतायुक्तिश्च ॥ अपेक्षायुक्तिः या संस्काराणामुत्पत्तौ [T. II 2a ] प्रत्ययापेक्षा ॥ कार्यकारणयुक्तिः कतमा । 10पृथगलक्षणानां धर्माणां प्रत्येक कार्यकारणानि ॥ उपपत्तिसाधन- युक्तिः कतमा । उपपत्तिसाधनार्थ साध्यस्यार्थस्य प्रामाणाविरुद्ध उपदेशः ॥ धर्मतायुक्तिः कतमा । अनादिकालात् स्वलक्षणसामान्यलक्षणस्थितधर्मेषु या धर्मतापरिनिष्पत्तिः सा1 धर्मता ॥ 18इति धर्मेषु विचारणा13 ॥ धर्मेषु। कतमाः पर्येषणाः संभवन्ति। चतस्रः पर्येषणाः संभवन्ति । नामपर्येषणा घस्तुपर्येषणा स्वभावप्रज्ञप्तिपर्येषणा विशेषप्रज्ञप्तिपर्येषणा नामपर्येषणा कतमा। धर्मेषु नामकायपदकायव्यञ्जनकायानामपरिनिष्पन्न स्वलक्षण- भो० २ भो० अत्रोत्तरत्र च विषयालम्बनं नास्ति । ३. भो० भावना नास्ति । ४. भो० इदं प्रत्ययता । ५. निष्प्रतिवाणिः इति प्रतीयते। किंतु सर्वत्र अप्रतिवाणिरिति व्यवह्रियते । ६. भो० कथम् । ७. भो० चत्वारि नास्ति । ८...८. भो० एतनास्ति । ९...९ भो० एतन्नास्ति । १०. भो० स्व इत्यधिकम् । ११...११. भो० या...सा नास्ति । १२. भो० आख्यायते इत्यधिकम् । १३...१३. भो० एतन्नास्ति । १४. भो० न्यायपरितेषु आतापिनः इत्यधिकम् । १५ भो० नास्ति । ११ कतमा। 9 . कतमत्। .

·८२ अभिधर्मसमुच्चयः . १ मिति या सन्तीरणा ॥ वस्तुपर्यषणा कतमा । धर्माणां स्कन्धधात्वायतना- नामपरिनिष्पन्न स्खलक्षणमिति या संतीरणा ॥ स्वभावप्रज्ञप्तिपर्यषणा कतमा । धर्माणा मभिधानाभिधेयसंबन्धे स्वभावप्रज्ञप्तिमात्रस्य व्यवहारनिमित्ततासन्तीरणा ॥ विशेषप्रज्ञप्तिपर्येषणा कतमा धर्माणामभिधानाभिधेयसम्बन्धे विशेषप्रज्ञप्ति- मात्रस्य व्यवहारनिमित्ततासन्तीरणा॥ Bइति धर्मपर्येषणाभावना ॥ धर्मेषु यथाभूतपरिज्ञानानि कतमानि संभवन्ति । चत्वारि यथाभूत- परिज्ञानानि । नामपर्येषितं यथाभूतपरिज्ञानं वस्तुपर्येषितं यथाभूतपरिज्ञानं स्वभावप्रज्ञप्तिपर्येषितं यथाभूतपरिज्ञान विशेषप्रज्ञप्तिपर्येषितं यथाभूतपरिज्ञानं । [T. II2b ] नामपर्येषितं यथाभूतपरिज्ञानं कतमत् । यथाभूतस्य' नामानुपलब्धि- ज्ञानम् ॥ वस्तुपर्येषितं यथाभूतपरिज्ञानं कतमत् । यथाभूतस्य घस्तुलक्षणानुप- लब्धिज्ञानम् ॥ स्वभावप्रज्ञप्तिपर्येषितं यथाभूतपरिज्ञानं कतमत् । यथाभूतस्य द्रव्यस्वभावानुपलब्धिज्ञानम् ॥ विशेषप्रज्ञप्तिपर्येषितं यथाभूतपरिज्ञानं कतमत् । यथाभूतस्य द्रव्यविशेषानुपलब्धिज्ञानम् ॥ धर्ममाश्रित्य समाधिप्रयुक्तस्य योगभूमिः कतमा शेया। पञ्चाकारा:10 | आधारः आधानम् आदर्शः आलोकः आश्रयश्च । आधारः कतमः। संभृतबोधि. संभारस्य ऊष्मगतादिषु। आर्यसत्येषु च यद् बाहुश्रुत्यम् ॥ आधानं फतमत् । तदालम्बनो योनिशो मनस्कारः ॥ . आदर्शः कतमः । तदालम्बनः सनिमित्तः समाधिः ॥ आलोकः कतमः । ग्राह्यग्राहकानुपलब्धिज्ञानम् ॥ एतदधिकृत्य सुष्टु18 उक्त बुद्धेन14 भगवता प्रतिबिम्बं मनः पश्यन् बोधिसत्त्वः समाहितः । व्यावर्त्य विषये संज्ञां स्वसंज्ञामुपधारयन् ॥ एवमात्मस्थचित्तोऽसौ ग्राह्याभावं विबोधयेत् । [ Ph. 2 A6. MS. 36a ] ततश्च ग्राहकाभावं नोपलम्भं स्पृशेत्ततः ॥ इति । नास्ति । १. भा० अत्र विचारणा उत्तरत्र संतीरणा। ची० भो० उभयत्र कः शब्दः। २. भो० धर्माणां ३...३. एतन्नास्ति। ४. भो० धर्मेषु इत्यस्य स्थाने धर्मपर्येषणायामातापिनः इति, अनोत्तरत्र च सम्यगिति विशेषणं च यथाभूतस्य । ५. भो० नास्ति । ६. भो० यथाभूतपरिज्ञानं नास्ति। ७ भो० अत्रोत्तरत्र च यथाभूतस्य नास्ति । ८. भो० धर्म। ९ भो. आतापिनः। १०. भो० द्रष्टव्याः। ११. भो० बोधि० नास्ति। १२. भो० नास्ति । १३. भो० नास्ति । १४. भो० नास्ति ।

·धर्मपरिच्छेदः ८३ आश्रयः कतमः। आश्रयपरिवृत्तिः ॥ कथं धर्मेषु धर्मकुशलो भवति । बहुश्रुततामुपादाय ॥ कथमर्थकुशलो भवति । अभिधर्मे अभिविनये लक्षणक्षतामुपादाय ॥ कथं व्यञ्जनकुशलो भवति । स्व. निरुक्त[T. II3aव्यञ्जन(ज्ञ)तामुपादाय ॥ कथं निरुक्तिकुशलो भवति । आत्मात्मीयेति जनपदनिरुक्तिमनभिनिविश्यानुव्यवहारज्ञतामुपादाय ॥ कथं [Ch. 23b] पूर्वान्तापरान्तानुसन्धिकुशलो भवति। पूर्वान्ते उद्ग,हण' तामपरान्ते निःसरण तामुपादाय ॥ भवति । कथं धर्मेषु धर्मविहारी भवति । भावनामनागम्य केवलश्रुतचिन्ताप्रयोगेण न धर्मविहारी भवति (ii) । श्रुतचिन्तामनागम्य केवलभावनाप्रयोगेण न धर्मविहारी उभयमागम्योभयविहारेण धर्मविहारी भवति ॥ उद्ग्रहाय स्वाध्यायदेशनाभिः श्रुतमयं द्रष्टव्यम् ॥ समाधिप्रयोगासन्तुष्टिभ्यां भावनामयं द्रष्टव्यम् ॥ 10प्रयोगः सातत्यसत्कृत्यप्रयोगेणाविपरीतप्रयोगेण च द्रष्ट(iii) व्यः॥ असन्तुष्टिरनास्वादितोत्तरशमथप्रयोगेण द्रष्टव्या ॥ केन कारणेन 11वैपुल्यं|2 बोधिसत्त्वानां पारमितापिटकमुच्यते। पारमितानां संख्यानिर्देशतामुपादाय लक्षणनिर्देशतामुपादाय क्रमनिर्देशतामुपादाय निरुक्ति- निर्देशतामुपादाय भावनानिर्देशता(iv) मुपादाय प्रभेदनिर्देशतामुपादाय संग्रहनिर्देशता- मुपादाय विपक्षनिर्देशतामुपादाय गुणवर्णननिर्देशतामुपादाय अन्योऽन्यविनिश्चयतां चोपादाय ॥ केन कारणेन वैपुल्यं औदार्य गाम्भीर्य च देश्यते । सर्वाकारज्ञता(म) उदारगम्भीरतामुपादाय ॥ केन कारणेन(v) वैपुल्ये एकत्या(:) सत्त्वा औदार्य- [T. II3b] गाम्भीर्य नाधिमुच्यन्ते। उत्त सन्ति । धर्मतावियुक्ततामुपादाय भाष्ये तु अयं पाठ १. ची. दौष्ठुल्यप्रहाणात् परिशुद्धिलाभः । आश्रयपरिवृत्तितामुपादाय इत्यधिकम् । दौष्ठुल्यापगमात् परिशुद्ध आश्रय इत्यर्थ इत्येवमस्य व्याख्यानं दृश्यते । २ ची० भो० स्व० नास्ति । एतच्चिन्त्यम् भा० सु०। ३. मू० आत्मात्मेति पाठ : ची. भो० आत्मात्मीय इति । सुतरां प्रतीयते। ४-५ चो० ०० इत्यधिकं समजसं प्रतीयते । ६. ची० भावनया इत्यधिकम् । तद् व्याख्यानांशोपि भवितुमर्हति । ७ ची उच्यते। ८. ची. धर्मस्य इत्यधिकम् । ९ ची० अर्थचिन्तया चिन्तामयं द्रष्टव्यम् । इत्यधिकम् । एतदपेक्षितमप्यत्र । १०. ची. समाधि० । ११. ची. केवलं इत्यधिकम् । १२. ची० एकांशं इत्यधिकम् । १३. ची० अपितु इत्यधिकम् ।

·अभिधर्मसमुच्चयः अनवरोपितकुशलमूलतामुपादाय पापमित्रपरिग्रहतां चोपादाय ॥ केन कारणेन वैपुल्ये एकत्याः सत्वा' अधिमुच्यन्ते । (अधिमुच्य)माना अपि न निर्यान्ति । स्वयं- दृष्टिपरामर्श(vi) स्थायितया। इदं च सन्धायोक्त भगवता महाधर्मादर्श .धर्मपर्याये बोधिसत्त्वस्य यथारुत मयोनिशो धर्मान्विचिन्वतः अष्टाविंशतिरसदृष्टय उत्पद्यन्ते ॥ अष्टाविंशतिरसदृष्टयः कतमाः । निमित्तदृष्टिः प्रज्ञप्त्यपवाददृष्टिः परिकल्पापवाद- दृष्टि:(vii) [ Ph. 2 B 6. Ms. 36b ] तत्त्वापवाददृष्टिः परिग्रहद्दृष्टिः परिणतिदृष्टिः अनवद्यतादृष्टिः निःसरणदृष्टिः अवज्ञादृष्टिः प्रकोपष्टिः विपरीतदृष्टिः प्रसवद्गृष्टिः अनभ्युपगमदृष्टिः कुसृतिदृष्टिः सत्कारदृष्टि दृढमूढ़तादृष्टिः मूलदृष्टिः दृष्टावदृष्टइष्टिः प्रयोगनिराकरणदृष्टिः अनैर्या(i)णिकगृष्टिः आवरणोपचयदृष्टिः अपुण्यप्रसवदृष्टिः वैफल्यदृष्टिः निग्राह्यदृष्टिः अभ्याख्यानदृष्टिः अकथ्यदृष्टिः महादृष्टिः अभिमानदृष्टिश्च ।। यदुक्त वैपुल्ये निःस्वभावाः सर्वधर्मा इति । तत्र कोऽभिसन्धिः । [ T. H4a ] स्वयमभावतामुपादाय स्वेनात्मनाऽभावतामुपादाय स्वे भावेऽनवस्थितात्म (ता)मुपादाय बालग्राह(i)वञ्चालक्षणतामुपादाय ॥ अपि खलु परिकल्पिते स्वभावे लक्षणनिःस्वभावतामुपादाय परतन्त्रे उत्पत्तिनिःस्वभावता- मुपादाय परिनिष्पन्न परमार्थनिःस्वभावतामुपादाय ॥ अनुत्पन्ना अनिरुद्धा आदिशान्ता() प्रकृतिपरिनिर्वृता' इति कोऽभिसन्धिः । यथा निःस्वभावा- स्तथा अनु(iii) त्पन्नाः । यथा अनुत्पन्नास्तथा अनिरुद्धाः । यथा अनुत्पन्ना- श्वानिरुद्धाश्च आदिशान्ताः । आदिशान्ता स्तथा प्रकृति- परिनिर्वृताः॥ अपि खलु चत्वारोऽभिप्रायाः। यैर्वैपुल्ये तथागतानामभिप्रायोऽनुगन्तव्यः । 1°समताऽभिप्रायः कालान्तराभिप्रायः अर्थान्तराभिप्रायः पुद्गलाशयाभिप्रा(iv) यश्च ॥ तथा भा० १. ची० औदार्यगाम्भीर्यमित्यधिकम् । मू० सत्त्वाधिमुच्यन्ते । माना अपि इति प्रामादिकः पाठः । अत्र पाठत्रुटिः। विसन्धिश्च । चीते तु अधिमुच्यमाना इत्येव । २. ची० यथास्तमर्थे नित्यदृढ़ाभि- निवेशादित्वधिकम् । यथास्तार्थाभिनिवेशादिति दृश्यते । ३. ची० उपात्तार्थम् इत्यधिकम् । ४. ची० उच्यन्ते इत्यधिकम् । ५. भो० आत्म० नास्ति । मूलं न स्पष्टम। पतितोऽयमंशो नीचैः प्रदत्तः । तत्र 'ता' न दृश्यते। ६. ची० सत्ये इत्यधिकम् । ची० अपि यदुक्त सर्व धर्मा इत्यधिकम् । ८ मू० ०परिनिर्वृतेति पाठः । ९ भो० यथा आदि- शान्ताः इति पतितम् । १०. ची० कतमे चत्वारः इत्यधिकम् ।

·सत्यपरिच्छेदः चत्वारोऽभिसन्धयो यैर्वैपुल्ये तथागतानामभिसन्धिरनुगन्तव्यः । अवतार- णाऽभिसंधिः लक्षणाभिसन्धिः प्रतिपक्षाभिसन्धिः परिणामनाभिसन्धिश्च ॥ वैपुल्ये धर्मसमाधिकुशलो बोधिसत्त्वः कथं प्रत्यवगन्तव्यः । पञ्चभिः कारणैः। प्रतिक्षणं सर्वदौष्ठुल्याश्रयं द्रावयति । नाना(स)त्वसंज्ञाविगतां च धर्माराम- रति प्रतिलभते । अपरिच्छिन्नाकारं वाऽप्रमाण2 धर्मावभासं संजानाति । विशुद्धभागीयानि चास्याधिकल्पितानि निमित्तानि समुदाचरन्ति । धर्मकाय- परिपूरि[T. IHAb]परिनिष्पत्तये चोत्तरादुत्तरतरं हेतुमयपरिग्रहं करोति ॥ तत्र पञ्चविधायां भावनायां फलं पञ्चविधं निविर्तितमिति दर्शयति । पञ्चविधा भावना संभिन्नभावना अनिमित्तभावना अनाभोगभावना उत्तप्तभावना परिवृत्तिनिभा(?)भावना यथाक्रमम् ॥ 'केन कारणेन वैपुल्यधर्मो धूपमाल्यादिभिः पूज्यो न तथा श्रावकधमः सर्वसत्त्वहितसुखाधिष्ठानतामुपादाय ॥ अभिधर्मसमुच्चये धर्मविनि(vii) 10श्चयो नाम तृतीयः समुच्चयः10 ॥ [Ch. 24a] ( महायानाभिधर्मसमुश्चयशास्त्रे विनिश्चये प्राप्तिपरिच्छेदे तृतीये प्रथमो भागः ।) प्राप्तिविनिश्चयः कतमः । संक्षेपतो द्विविधः । पुद्गलव्यवस्थानतः अभिसमय व्यवस्थानतश्च द्रष्टव्यः ॥ ३. १. चो० कतमे चत्वारः इत्यधिकम् । २. चो० अप्रमाणं वा अपरिच्छिन्नाकारम् इति क्रमः । ची. धर्मावभासं नास्ति । ४. ची० बुद्ध० इत्यधिकम् । ५-५. ची० भो० संदर्भोऽयं नास्ति । भाष्ये पाठस्त्वेवम् तदेतत् पञ्चविधाया भावनायाः फलं पञ्चविधं निवर्तत इति सन्दर्शितम्। पञ्चविधा भावना कतमा। प्रश्रब्धिनिमितभावना संभिन्नभावना अनिमित्तभावना अनाभोगभावना परिनिर्वृत्ति निमितभावना च ( १०९ क उपरि )। केवलमयमेव संदर्भो न चीने नापि भोटेऽस्ति किन्तु मुले सपाठभेदं भाष्ये चास्ति। ६. ची० श्रावकपिटकधर्मा बोधिसत्वपिटकधर्माश्च तथागतधर्मकायेभ्यः प्रवर्तन्ते इत्यधिकम् । ७. चो० वैपुल्यानन्तपुण्यप्रसवबोधिसत्त्वपिटकधर्मः । पिटकधर्मः। ९. ची० महार्थतया निरुत्तराप्रमेयपुण्यप्रसवायतनतामुपादाय। वाक्यमिदं भाष्यतो- गृहीतं प्रतीयते । पार्थक्यं तु तत्र 'निरन्तर' इति । १०...१०. खण्डितोऽयमंशः प्रथमपरिच्छेदा- नुरूपं पूरितः। भो० अभिधर्म० नाम, समुच्चय इति च नास्ति । ची० नास्त्ययमशः । तत्र शैलीत्वन्यथा । १. भो० एतन्नास्ति । २. भी० एतन्नास्ति। ३. भा० अधिगम इत्यस्ति । स तु प्रामादिकः प्रतीयते। ८. ची श्रावक- ·८६ अभिधर्मसमुच्चयः पुद्गलव्यवस्थानं कतमत् । समासतः सप्तविधम् । रोग चरितप्रभेदतः निर्याणप्रभेदतः आधारप्रभेदतः प्रयोगप्रभेदतः फलप्रभेदतः धातुप्रभेदतः चर्या- प्रभेदतश्च॥ रोगचरितप्रभेदः कतमः। सप्तविधः । रागचरितः द्वषचरितः मोहचरितः मानचरितः वितर्कचरितः समभागवरितः मन्दरजस्क' चरितश्च पुद्गलप्रभेदः ॥ निर्याणप्रभेदः कतमः । त्रिविधः । श्रावकयानिकः प्रत्येकबुद्धयानिकः महा- यानिकश्च पुद्गलप्रभेदः ॥ आधारप्रभेदः कतमः। त्रिविध:10। असंभृतसंभारः संभृतासंभृतसंभारः संभृतसंभारश्च पुद्गलप्रभेदः ॥ प्रयोगप्रभेदः कतमः। श्रद्धानु- सारी धर्मानुसारी च पुद्गलप्रभेदः ॥ फलप्रभेदः कतमः । सप्तविंशतिविधः । श्रद्धाधिमुक्तः दृष्टिप्राप्तः कायसाक्षी प्रज्ञाविमुक्तः उभयतोभागविमुक्तः [T. Iusa] स्रोतापत्तिफलप्रतिपन्नकः स्रोतआपन्नः सकृदागामिफलप्रतिपन्नकः सकृदागामी अनागामिफलप्रतिपन्नकः अनागामी अर्हत्त्वफलप्रतिपन्नकः अर्हन् सप्तकृद्भधपरमः कुलंकुलः एकवीचिकः अन्तरापरिनिर्वायी उपपद्यपरिनिर्वायी अनभिसंस्कारपरि- निर्वायी साभिसंस्कारपरिनिर्वायी ऊर्द्ध स्रोताः परिहाणधर्मा अर्हन्। चेतनाधर्मा अर्हन् अनुरक्षणाधर्मा अर्हन् स्थिताकम्प्यः अर्हन् प्रतिवेधधर्मा अर्हन् अकोप्यधर्मा अर्हन् च पुद्गलप्रभेदः ॥ धातुप्रभेदः कतमः। कामावचरः पृथग्जनः शैक्षोऽशैक्षश्च । एवं त्रिविधः कामावचरो रूपावचर आरूप्यावचरः। कामावचरो रूपावचरश्च बोधिसत्त्वः कामावचरः प्रत्येकबुद्धः अचिन्त्यश्च तथागतः पुद्गलप्रभेदः ॥ चर्याप्रभेदः कतमः । संक्षेपतः पञ्चविध:18 । अधिमुक्तिचारी बोधिसत्त्वः अध्याशयचारी बोधिसत्त्वः निमित्तचारी बोधिसत्त्वः अनिमित्तवारी बोधिसत्त्वः अनभिसंस्कारचारी बोधिसत्वश्च पुद्गलप्रभेदः ॥ रागचरितः पुद्गलः कतमः । तीव्रा[ T. IITb]यतरागः । एवं द्वष- चरितो मोहचरितो मानचरितो वितर्कचरितश्च पुद्गलः तीव्रायतविशिष्टः। ॥ समभाग- ४. भो० एतन्नास्ति । ५ भो० रोग० नास्ति । चीनानुवादेऽपि अनपेक्षितं प्रतीयते । ६. भो० नास्ति । ७. भो० तनुतरक्लेश इति प्रतीयते । एतस्तु भाष्ये व्याख्या- रूपेन प्रदत्तम् । ८. भो. अत्रोत्तरत्र च केवलं पुद्गलः । प्रभेदो नास्ति । ८.९ भो . नास्ति । १०. भो० नास्ति। ११. भो० नास्ति । १२. भो० अर्हन् इति नावर्त्यते । एतनास्ति । १...१. भा० भो० एवं यावद्वितर्कचरितस्तीवायतवितर्कः । १३. भो ·प्राप्तिपरिच्छेदः चरितः पुद्गलः कतमः । प्रकृतिस्थक्तशः ॥ मन्दरजस्कचरितः पुद्गलः कतमः । प्रकृतिस्थतनुतरक्त शः॥ श्रावकयानिकः पुद्गलः कतमः । यः समापनो वा असमापनो वा श्रावक- धर्मताविहारी प्रकृत्या मृद्विन्द्रियः स्वविमुक्तये प्रणिहितः वैराग्यभावनया विमुक्ताशयः श्रावकपिटकमवलम्ब्य वीर्यभावनया धर्मानुधर्मचारी दुःखस्यान्त- मनुप्राप्नोति ॥ प्रत्येकबुद्धयानिकः पुद्गलः कतमः । यः समापनो वा असमापन्नो वा प्रत्येकबुद्धधर्मताविहारी प्रकृत्या मध्येन्द्रियः स्वविमुक्तये प्रणिहितः वैराग्य- भावनया विमुक्ताशयः केवलभावनया चाधिगतबोध्याशयः श्रावकपिटकमवलम्ब्य वीर्यभावनया' धर्मानुधर्मचारी अनुत्पादितपूर्वनिर्वेधभागीयः उत्पादितपूर्वनिर्वेध- भागीयः अप्राप्तपूर्वफलः अबुद्धलौकिक अध्यात्म चेतनया आर्य मार्गसंमुखीभूतः खड्गविषाणकल्पः एकविहारी प्रत्येकजिनः वर्गचारी दुःखस्यान्तमनुप्राप्नोति ॥ महायानिकः पुद्गलः कतमः। यः समापन्नो वा असमापनो वा बोधिसत्त्वधर्मता- विहारी' प्रकृत्या तीक्ष्णेन्द्रियः [T. Lt6a] सर्वसत्त्वविमोक्षाय प्रणिहितः अप्रतिष्ठितनिर्वाणाशयः बोधिसत्वपिटकमवलम्ब्य वीर्यभावनया धर्मानुधर्मचारी सत्त्वान् परिपाचयति शुद्धां बुद्धभूमि भावयति व्याकरणं च प्रतिलभते सम्यक्- संबोधिं च साक्षात्करोति ॥ असंभृतसंभारः पुद्गलः कतमः । सत्याधिपतेयं धर्ममालम्ब्य मृदुमात्र- समुत्थितः10 शुद्धश्रद्धाधिमुक्तः मृदुमात्रमोक्षभागीयसमन्वागत:11 अनियतजन्म- कालिकः ॥ संभृतासंभृतसंभारः [Ch. 24b] पुद्गलः कतमः। सत्याधिपतेयं धर्ममालम्ब्य मध्यमात्रसमुत्थितः10 शुद्धश्रद्धाधिमुक्तः मध्यमात्रमोक्षभागीयसमन्वा- गतो! नियतजन्मकालिकः ॥ संभृतसंभारः पुद्गलः कतमः । सत्याधिपतेयं धर्ममालम्ब्य अधिमात्रसमुत्थितः शुद्धश्रद्धाधिमुक्तः अधिमात्रमोक्षभागीयसमन्वा- प्रतीयते । २. भो० विहारी नास्ति । ३. ची० अत्र कामार्थकः शब्दो वर्तते । स तु चतुर्थीविभक्त चिह्नमिति ४. भो० नास्ति । ५. भो० अबुद्धभवे । ६. भो० आत्मना । ७. भो• आर्य नास्ति । ८. भा० बहुचारी । भो० शुद्धचारी । ९. भो० अभिसंबुध्यते इति प्रतीयते । १०. भो० समुत्थितः नास्ति । पुदलः इत्यधिकम् । ११. भो० समन्वागतः नास्ति । बहुब्रीहिसभासे तु न प्रयोजनम् । १. भो. समुत्थितः नास्ति । पुदल इत्यधिकम् ।

·८८ अभिधर्मसमुच्चयः 7 तच गतः तिजन्मकालिकः ॥ पुनः असंभृतसंभारः सत्याधिपतेयं धर्ममालम्ब्य सत्येषु मृदुमात्रसत्य धर्मनिध्यानक्षान्तिसमन्वागतो मृदुमात्र निर्वेधभागीयसमन्वा- गत:2 अनियतजन्मकालिकः ॥ संभृतासंभृतसंभारः सत्याधिपतेयं धर्ममालम्ब्य सत्येषु मध्यमात्रसत्य धर्मनिध्यानक्षान्तिसमन्वागतः मध्यमात्रनिर्वेधभागीय- समन्वागतो नियतजन्मकालिकः॥ [T. LI6b ] संभृतसंभारः सत्याधिपतेयं धर्ममालम्ब्य सत्येषु अधिमात्रसत्य धर्मनिध्यानक्षान्तिसमन्वागतः अधिमात्र- निर्वेधभागीयसमन्वागतः तज्जन्मकालिकः ॥ तत्र त्रिमात्रनिर्वेधभागीयो लौकिकाग्रधर्म स्थापयित्वा लौकिकाग्रधर्मप्रकृत्यैव क्षणिकः अप्रावन्धिकः ॥ तजन्मकालिकः 'अभिसमयं समापद्यमानोऽपूर्वावस्थः। मृदुमध्याधिमात्रमोक्षभागी- येभ्यो [ Ph. 2 A 8. Ms. 38a] [निर्वेध ]भागीयेभ्यश्च परिहीयते । समुदाचारपरिहाणितो नो तु वासनापरिहाणितः ॥ श्रद्धानुसारी पुद्गलः कतमः। संभृतसंभारो मृद्विन्द्रियः परोपदेशमनुस्मृत्य यः सत्याभिसमयाय प्रयुज्यते ॥ धर्मानुसारी कतमः। संभृतसंभारस्तीक्ष्णेन्द्रियः स्वयमेव सत्याधिपतेयं धर्ममनुस्मृत्य यः(i) [ सत्याभि ]समयाय प्रयुज्यते ॥ श्रद्धाधिमुक्तः कतमः। फलकाले श्रद्धानुसारी यः पुद्गलः ॥ दृष्टिप्राप्तः कतमः। फलकाले10 धर्मानुसारी यः पुद्गलः ॥ कायसाक्षी कतमः । शैक्षः अष्टविमोक्षध्यायी यः पुद्गलः ॥ प्रज्ञाविमुक्तः कतमः । क्षीणास्त्रवो नोत्वष्ट- विमोक्षध्यायी यः पुद्गलः॥ उभयतोभागविमु(ii) [क्तः कत]मः। क्षीणास्रवोऽष्ट11. विमोक्षध्यायी यः पुद्गलः ॥ स्रोतापत्तिफलप्रतिपन्नकः कतमः । निर्वेधभागीयेषु पञ्चदशनु दर्शनमार्गचित्तक्षणेषु18 यः पुद्गलः ॥ स्रोत आपन्नः [T. IITa] कतमः। षोडशे दर्शनमार्गचित्तक्षणे। यः पुद्गलः ॥ २ भो० ६. भो० ७...७. समन्वागतः नास्ति । बहुव्रीहिसमासे तु न प्रयोजनम् । ३. भो० तत्त्व० भा० प्रकृति० इति प्रतीयते । ४. भो० सत्य. नास्ति । ५...५. भो० तत्र..... भागीयो नास्ति । अप्राबन्धिकः नास्ति । भाष्यतो गृहीतं प्रतीयते । भो० अभिसमय......अपूर्वावस्था इत्यस्य स्थाने केवलं केवलार्थकः अपूर्वः । ८. ची० निर्वाणाधिकारिकस्य कुशलमूलस्योत्पादितपूर्वस्यापुनरुत्पाद्यत्वात् इत्यधिकम् । भाष्ये वर्तते। ९ ची. अत्रोत्तरत्र च सर्वत्र प्रश्ने पुद्गल इति योजितम् । फलप्राप्तिकाले। ११. मू० स्रवो अष्ट० इति पाठः । १२. मू० पञ्चदशेषु । १३. ची. भो० स्थित इत्यधिकम् । १०. ची० ·प्राप्तिपरिच्छेदः दर्शनमार्ग) सम्यकत्वनियामावक्रान्तिः । धर्माभि(iii) [समये]पि सः। कामेष्ववीतरागः पुद्गलः सम्यक्त्वनियाममवक्रामन् स्रोतआपन्नो भवति ॥ यद यो पीतरागः सम्यक्त्वनियाममवक्रामन् सकृदागामी भवति ॥ कामेभ्यो वीतरागः सम्यक्त्वनियाममवक्रामननागामी भवति ॥ यदा दर्शन प्रहातव्यानां क्लेशानां प्रहाणात्(iv) [स्रोत आ]पन्नो भवति ॥ केन कारणेन प्रयाणां संयोजनानां प्रहाणात् स्रोतआपनो भवति। प्रधानसंग्रह(त)ो भवति । प्राधान्यं किमुपादाय । 6अनुचलनकारणतामुपादाय । उच्चलितस्य मिथ्यानिर्याणकारणतामुपादाय' । सम्यगनिर्याण( कारण )तां चोपादाय ॥ अपि खलु शेयविप्र([तिपत्ति]- कारणतामुपादाय दृष्टिविप्रतिपत्तिकारणतामुपादाय प्रतिपक्षविप्रतिपत्तिकारणतां चोपादाय ॥ सकृदागामिफलप्रतिपन्नकः कतमः । भाधनामार्गे कामाषचराणां पञ्चप्रकाराणां क्लेशानां प्रहाणमार्गे10 यः पुद्गलः ॥ सकृदागामी1 कतमः। भाधनामार्गे कामावचरस्य षष्ठस्य क्लेशप्रका(vi) [ Ph. 2 B 8 MS. 38b][रस्य प्र] हाणमार्गे यः पुद्गलः ॥ अनागामिफलप्रतिपन्नकः कतमः । भावनामार्गे कामाव- चराणां सप्तमाष्टमानां क्लेशप्रकाराणां प्रहाणमार्गे11 यः पुद्गलः ॥ [T. II7b] अनागामी पुद्गलः कतमः । भावनामार्गे कामावचरस्य नवमस्य क्लेशप्रकारस्य प्रहाणमार्गे यः पुद्गलः॥ यदा 2 सर्वेषां कामावचराणां भाव नाप्रहातव्यानां12 प्रहाणादनागामी भवति ॥ केन कारणेन पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां प्रहाणादनागामीत्युच्यते । प्रधानसंग्रहमुपादाय ॥ प्राधान्यं किमुपादाय । गत्यवर"कारणतां धात्ववरकारणतां चोपादाय ॥ अहत्त्वफलप्रतिपन्नकः फतमः । यावदावाग्रिकाणामष्टप्रकाराणां ii) [क्लशानां] 4 प्रहाणमार्गे यः पुद्गलः ॥ अर्हन्। 15 ची. १. मू० अवक्रामत्। २. ची० कामेभ्यः इत्यधिकम् । ३. ची० दर्शनमार्गः । सर्वेषां इत्यधिकम् । ५. मू० संग्रहो इति पाठः । ची. भो० संग्रहतः। ६. ची० मुक्त इत्यधिकम् । ७. भो० उपादाय प्रत्येक नावय॑ते । आदावन्ते च प्रदीयते । ८. ची. भो. कारण इत्यस्ति अपेक्षितं च। मूले पतितं प्रतीयते । ९ ची० त्रीणि संयोजनानि इत्यधिकम । १०. चो० भो- अत्रोत्तरत्र च सप्तम्यन्ताद् यः पुद्गलः इत्यस्मात्पूर्व स्थितः इत्यधिकम् । ची० पुदलः । १२...१२. ची. सर्वेषां दर्शनमार्गप्रहातव्यानां क्लेशानां कामावचराणां भाषना- मार्गप्रहातव्यानां वा इति । १३. ची० ०प्रधान० इत्यधिकम् । १४. ची० अष्टमस्य क्लेश- प्रकारस्य। १५. मू० अर्हत्वं। चो० अर्हत्त्वप्राप्तः इति प्रतीयते ॥ १२ ११. मो. ।

·अभिधर्मसमुच्चयः कतमः। भाषानिकस्य नघमस्य क्लेशप्रकारस्य प्रहाणमार्गे यः पुद्गलः ॥ यदा धातुकानां कामावराणां सर्वक्लेशानां प्रहाणादर्हन्। भवति ॥ केन कारणेनो- [Ch. 25a ] ईभागीयानां' प्रहाणादह नित्युच्यते । प्रधानसंग्रहमुपादाय । प्रधान संग्रहः कि(iii) [मुपादाय]। विमोक्षोपादान कारणतामुपादाय । ऊर्द्धा . परित्यागकारणतां चोपादाय ॥ सप्तद्भवपरमः कतमः। स्रोतआपन्न एव पुद्गलः सप्तकृत्वोऽपि मिश्रोमिश्र' देवमनुष्येषु भवात् संसृत्य यो दुःखस्यान्तमनुप्राप्नोति ॥ कुलंकुलः कतमः। देवेषु वा कुलात्कुलं गत्वा(iv) [मनुष्ये]षु वा यो दुःखस्यान्त- मनुप्राप्नोति ॥ एकवीचिकः कतमः । सकृदागामी' देवेष्वेव यो दुःखस्यान्त- मनुप्राप्नोति ॥ अन्तरापरिनिर्वायी कतमः । 11उपपत्तिसंयोजने प्रहीणे अभि- निवृत्तिसंयोजने अप्रहीणे [T. II8a ] अन्तराभवमभिनिवर्तयन्नेव यो 12मार्ग संमुखीकृत्य दुःखस्यान्तमनुप्राप्नोति *अभिनिवृत्तो घा अन्तराभवे उपपत्तिभवगम- नाय! चेतयन्नेवयो मार्ग संमुखीकृत्य दुःखस्यान्तमनुप्राप्नोति । अभिसंचेतयित्वा वा उपपत्तिभवमभिसंप्रस्थितः(v) [भवानु]पपत्तिच्छन्द14 यो मार्ग संमुखीकृत्य दुःखस्यान्तमनुप्राप्नोति ॥ उपपद्यपरिनिर्वायी कतमः । उभयसंयोजने अप्रहीणे रूपधातावुपपन्नमात्र एव यो मार्ग संमुखीकृत्य दुःखस्यान्तमनुप्राप्नोति ॥ अनभि- संस्कारपरिनिर्वायी कतमः। उपपन्नः अनभिसं(vi) स्कारेण! यो मार्ग संमुखीकृत्य दुःखस्यान्तमनुप्राप्नोति ॥ अभिसंस्कारपरिनिर्वायी कतमः । उपपन्नोऽभि- संस्कारेण! यो मार्ग संमुखीकृत्य दुःखस्यान्तमनुप्राप्नोति ॥ ऊर्दू स्रोताः कतमः । उपपन्नो रूपाववराणां भूमौ भूमौ यावदकनिष्ठगान् प्रविश्य तत्रानास्त्रव मार्ग संमुखीकृत्य दुःखस्यान्तमनुप्राप्नोति । पुन कश्चिद् यावद् भवाग्रगान् मार्ग संमुखीकृत्य दुःखस्यान्तमनुप्राप्नोति । अपि च व्यवकीर्णभाषितस्य चतुर्थस्य ध्यानस्य पञ्चप्रकाराः प्रभेदाः18 । मृदुपरिभावितं मध्यपरिभाषितमधिमात्रपरि- १. मू. अर्हद् । २. भो० पश्चानां । ची० पञ्चानां संयोजनानां । इत्यधिकम् । प्राधान्यं । ४. भो० ऊोपादान । ची. ऊर्श्वभागोपादान । ५. ची. ऊर्ध्वभागा० ६. ची० प्रश्ने सर्वत्र पुगलोऽस्ति । ७. मिश्रामिश्र []। ८ ची० स्रोतआपन एव पुगल: इत्यधिकम् । ९ ची० पुदल इत्यधिकम् । १०. ची० भवात् संसृत्य इत्यधिकम् । सकृत् इत्यधिकम् । १२. ची० अत्रोत्तरत्र च आर्यमार्ग। १३. ची. अभिनिवर्तयन् इत्यधिकम् । १४. ची० भो० च्छन्दं नास्ति। १५. भो० तृतीयान्तं प्रतीयते, ची० सप्तम्यन्तम् । १६. भो० अनावं नास्ति । १७. भोटतो गृहीतोऽयं शब्दः । १८. भो० पञ्चप्रकाराः प्रभेदा नास्ति । ३. चो. ११. ची० ·प्राप्तिपरिच्छेदः ६१ भावितमधिमात्राधिमात्रपरिभावितमध्याधिमात्राधिमात्रपरिभावितं च। तैः व्यव. कीणंभाषितस्य चतुर्थध्यानस्य पञ्चप्रभेदैः यथाक्रमं पञ्चसु शुद्धावासे- धूपपत्तिः॥ परिहाणधर्मा अर्हन् कतमः। मृद्विन्द्रियप्रकृतिको विक्षिप्तो वा अविक्षिप्तो पा चेतयित्वा वा अचेतयित्वा वा दृष्टधर्म[ T. II8b]सुख विहारात् परिहाण- मेति ॥ चेतनाधर्मा अर्हन् कतमः। मृद्विन्द्रियप्रकृतिको विक्षिप्तो वा अविक्षिप्तो वा अचेतयित्वा दृष्टधर्मसुखविहारात् परिहाणमेति चेतयित्वा न परिहाणमेति ॥ अनुरक्षणाधर्मा अर्हन् कतमः। मृद्विन्द्रियप्रकृतिको विक्षिप्तो दृष्टधर्मसुखविहारात् परिहाणमेति अविक्षिप्तो न परिहाणमेति ॥ स्थिताकम्प्यः अर्हन कतमः। मृद्विन्द्रिय- प्रकृतिको विक्षिप्तो वा अविक्षिप्तो चा दृष्टधर्मसुखविहारात् न परिहाणमेति नापि इन्द्रियाण्युत्तापयति ॥ प्रतिवेधनाधर्मा अर्हन् कतमः । मृद्विन्द्रियप्रकृतिको विक्षिप्तो वा अविक्षिप्तो वा दृष्टधर्मसुखविहारात् न परिहाणमेति केवल मिन्द्रिया- ण्युत्तापयति ॥ अकोप्यधर्मा अर्हन् कतमः । तीक्ष्णेन्द्रियप्रकृतिको विक्षिप्तो वा अविक्षिप्तो वा न दृष्टधर्मसुखविहारात् परिहाणमेति ॥ कामावचरः पृथग्जनः कतमः । कामधातावुपपनो भवति आर्यधर्म प्राप्तः। पुद्गलः च ॥ कामावचरः शैक्षः कतमः। कामाधातावुपपन्नो भवति आर्य- धर्म च प्राप्तः पुद्गलः । संयोजनं चावशिष्यते ॥ कामावरोऽशैक्षः कतमः। कामधाता[T. II9a ]वुपपन्नो भवति आर्यधर्म व प्राप्तः पुद्गलः। संयोजनं च नावशिष्यते ॥ यथा कामावचरास्त्रयः तथा रूपाधवरा आरूप्यवचरा अपि ॥ कामाववरो रूपाववरो बोधिसत्वः कतमः। आरूप्यधातुव्यवकर्षितेन ध्यानेन संप्रयुक्तो ध्यानसुखैर्विहरतीति कामधातावप्युपपन्नो रूपधातावप्युपपन्नः पुद्गलः ॥ कामावचरः प्रत्येकबुद्धः कतमः। अबुद्धभवे कामधातौ स्वत:11 प्रत्येकबुद्धम्बोधि- १९...१९. मो० व्यवकीर्णभावितस्य...पञ्चसु यावनास्ति । १. मो. •याधिमुक्तिकः । २. मो. अत्रोत्तरत्र परिहाणभाग् ( आक्षरिक ०सौभाग्यवान् ) वतीति प्रतीयते। ३. भो० अत उत्तरं प्रश्ने अर्हन् नास्ति । ४. भो० पूर्ववत् उत्तापनमाग भवति । ५ मो० केवलं नास्ति । ६. ची० प्रश्ने सर्वत्र पुद्गलः पुदल इत्यावर्त्यते। मूले प्रश्नेऽभावानात्र प्रदत्तः । ५. मोटेऽपि प्रश्ने पुद्गलो नास्ति। किन्तूत्तरपक्षे सर्वत्र दृश्यते । अतोऽत्रव प्रदेयः। ८. भो० पुद्रला इत्यधिकम् । ९. भो० त्रयः पुद्रलाः। १०. ची० उपपन इति दृश्यते। पाठोऽयं भाष्यतो गृहीतः । ११. मो० नास्ति। १२. भो० बुद्ध० नास्ति ।

·अभिधर्मसमुशायः मभिसंबुद्धः। ॥ अचिन्त्यः तथागतः कतमः । कामधातौ तुषितभवनधासमारभ्य यावत् महापरिनिर्वाणं दर्शयति सर्वा बोधिसत्त्वचर्या बुद्धचर्या महाचर्या ।। दर्शयतीति पुद्गलः। अधिमुक्तिवारी बोधिसत्त्वः पुद्गलः कतमः। अधिमुक्तिवर्याभूमौ स्थितो मृदुमध्याधिमात्रबोधिसत्त्वक्षान्तिसमन्वागतः पुद्गलः ॥ अध्याशयचारी बोधिसत्त्वः पुनलः1 कतमः । दशसु भूमिषु स्थितो यो बोधिसत्त्वः ॥ सनिमित्तचारी बोधिसत्वः पुद्गलः1 कतमः । प्रमुदिताविमलाप्रभाकर्यर्चिष्मतीसुदुर्जयाऽभिमुखी- भूमिषु स्थितो यो बोधिसत्त्वः ॥ अनिमित्तचारी बोधिसत्त्वः पुद्गलः कतमः । दूरंगमभूमौ स्थितो यो बोधिसत्त्वः ॥ अनभिसंस्कारचारी [Ch. 25b] बोधिसत्वः पुद्गलः कतमः । अचला साधुमतोधर्ममेघासु भूमिषु स्थितो यो [T. II9b] बोधिसत्त्वः ॥ पुनः खलु स्रोतआपन्नः पुद्गलो यदुक्तः स द्विविधः । क्रमनैर्याणिकः सकृन्नर्याणिकश्च । क्रमनैर्याणिको यथा पूर्वमुक्तः ॥ सकन्नैर्याणिकः सत्याभि- समयमभिसंप्रविष्टः अप्राप्त समापत्तिमाश्रित्य अधिगतेन10 लोकोत्तरमार्गेण सकृत् धातुकावचरान् सर्वक्लेशान् प्रजहाति प्रकारशः प्रजहाति। द्वयोः फलयोः स्रोतापत्तिफलाहत्त्वफलयोः प्रज्ञाप्यते। स च पुद्गलो भूयो दृष्ट धर्म मरणकाले आज्ञामारागयति । यदि नारागयति प्रणिधानवशेन । तर्हि प्रणिधानवशेन कामधातावेवोपपन्नः अबुद्धभवे प्रत्येकजिनोभवति ॥ (अथ विनिश्चये प्राप्तिपरिच्छेदे तृतीये द्वितीयो भागः)4 अभिसमयव्यवस्थानं कतमत् । समासतो दशविधम् । धर्माभिसमयः १३. ची० साक्षाकियार्थकः शब्दः । १४. भो० नास्ति । १५. भो० नास्ति । १. भो० बोधिसत्त्वः पुद्गलः नास्ति। २. भो० नास्ति । ३. ची० नास्ति । भो० अस्ति । ४. मो० पुदलः । तत्र पाठस्त्वेवं प्रतीयते-दशसु बोधिसत्त्वभूमिषु स्थितो यः पुद्गलः। ५. भो० पूर्ववत् प्रमुदिता अभिमुखीषु बोधिसत्त्वभूमिषु स्थितो यः पुदलः । एवमुत्तरत्र यथायोग्यं योज्यम् । ६. भो० नास्ति। ७ भो० यथा। ८. भो० यथा १। ९. ची. cbu bsio wei | मो० मे लबोगस-प-मेद्प । १०. भो० नास्ति । ११. मा० भो० सर्व नास्ति। १२. मो० प्रकारशः प्रजहाति नास्ति । मा० अस्ति। १३. ची० आक्षरिक. प्रत्येकजिनफलं संपादयति । १४. भो० नास्ति।

·प्राप्तिपरिच्छेदः पुनः सत्ये अर्थाभिसमयः तत्वाभिसमयः पृष्ठाभिसमयः रत्नाभिसमयः असमुदाचाराभिसमयः निष्ठाभिसमयः श्रावकाभिसमयः प्रत्येकबुद्धाभिसमयः बोधिसत्वाभिसमयश्च ॥ धर्माभिसमयः कतमः। सत्याधिपतेयेषु धर्मेषु अधिमात्रस्य अधिमुक्ति- प्रसादस्य प्रतिलम्भः यथासंप्रत्ययं चर्या च ॥ अर्थाभिसमयः कतमः सत्याधिपतेयेषु धर्मेषु अधिमात्रायाः सत्येषु धमनिध्यानक्षान्तः प्रतिलम्भः । सा क्षान्तिः निर्वेधभागीयावस्थां गता। सार पुनस्त्रिषिधेन योनिशो [ T. 120a ] मनस्कारेण प्रभाषिता। स त्रिविधस्तु अघिमात्रमृदुः अधिमात्रमध्योऽधिमात्राधिमात्रश्च । तत्त्वाभिसमयः कतमः। षोडशे दर्शनमार्गचित्तक्षणे य आर्यभार्ग प्रतिलभते । दर्शनमार्ग व्यवस्थापनाद्यभिसमयान्तिकानि संमुखीकरोति। भावनामार्ग तत्संवृतिज्ञानानि प्रतिलभते न तु संमुखीकरोति । भावनामार्गे तत्संवृतिशानबलेन संमुखीकरोति ॥ पृष्ठाभिसमयः कतमः। स! भावनामार्गः ॥ रत्नाभिसमयः कतमः। बुद्धेऽवेत्य प्रसादः धर्मेऽत्य प्रसाद: संघेऽवेत्य प्रसादः॥ असमुदाचाराभिसमयः कतमः । अकारणसंघरलाभात् शिक्षागतस्य' यदात्मनो नरकक्षय तिर्यग्योनिक्षयः प्रेतयोनिक्षयः अवापतनदुर्गतिक्षयः इति । न पुनरुपादाय तद् दुर्गतिकर्म दुर्गतिविपाकोऽभिनिवर्तते ॥ निष्ठाभिसमयः कतमः। यथा मार्गसत्ये निष्ठामार्ग उक्तः ॥ श्रावकाभिसमयः कतमः । पूर्वोक्तः सप्तषिधोऽभिसमयः। 10श्रावकाणां परतो घोषमागम्य प्रतिलम्भतः श्राधकाभिसमय इत्युच्यते ॥ १. भो० एतत्तु पृथगवाक्यत्वेन न प्रदत्तम्। पूर्ववाक्यस्यादौ च 'निर्वेधभागीयावस्थायां' इत्यस्ति । २. भो० सा क्षान्तिः। ३. भो० एतद् वाक्यमपि तृतीयाविभक्तिविपरिणामेन सा पुनः क्षान्तिः योनिशो मनस्कारेण 'अधिमात्रमूदुना अधिमात्रमध्येन अधिमात्राधिमात्रेण विशेषिता' भवति इत्येवं पूर्ववाक्येऽन्तर्भावितम् । ४. मा० तत्र पुनः। ५ भो० तत्संवृतिज्ञान बलेन नास्ति । अवेत्य प्रसादः नास्ति । ७. ची० भो । ८. भाष्ये यस्या कारणस्यार्यकान्तशीलसंगृहीतस्य लाभात्तद्विपक्षनरकाद्यमुदाचारं प्रत्येवनिश्चयः प्रवर्तते क्षीणात्मनरक इत्येवमादि। अत्र क्षीणात्मनरक इत्यस्य प्रतीकल्वे इदं वाक्यं तथा विपरिणामयितव्यम्। किन्त्वत्र निश्चयार्थक सन्दो न स्यते। ६. मो.

·अभिधर्मसमुच्चयः प्रत्येकबुद्धाभिसमयः कतमः । पूर्वोक्ताः सप्ताभिसमयाः । 10परतो घोषमनागम्य प्रतिलम्भतः प्रत्येकबुद्धाभिसमय इत्युच्यते ॥ बोधिसत्त्वाभिसमयः कतमः। पूर्वोक्तषु सप्ताभिसमयेषु11 [Ch. a6a ] या समुदागमक्षान्तिः नो तु साक्षात्क्रिया । केवलं बोधिसत्त्व प्रमुदिताभूमौ [T. 120b ] बोधिसत्त्वस्य सम्यक्त्वनियामावक्रान्तिः । सा बोधिसत्त्वाभिसमयो वेदितव्यः ॥ श्रावकाभिसमयात् बोधिसत्त्वाभिसमयस्य को विशेषः । संक्षेपत एकादश । आलम्बनविशेषः उपस्तम्भविशेषः प्रतिवेधविशेषः अभ्युपगमविशेषः निर्याणविशेषः परिग्रह विशेषः व्यवस्थानविशेषः प्रतिष्ठापरिवारविशेषः अभिजन्मविशेषः जन्मविशेषः फलविशेषश्च । फलविशेषः पुनर्दशविधः। आश्रयपरिवृत्तिविशेषतः गुणसमृद्धि- विशेषतः पञ्चाकारविशेषतः त्रिकायविशेषतः निर्वाणविशेषतः मिश्रोपमिश्रज्ञानशक्ति- लाभविशेषतः आवरणविशुद्धिविशेषतः मिश्रोपमिश्रकर्मक्रियाविशेषतः अभिसंबोधि- निर्वाणसन्दर्शनोपायविशेषतः पञ्चाकारपरित्राणविशेषतश्च वेदितव्यः ॥ अप्रमाणादिवैशेषिकगुणानां कतमैरभिसमयैः संग्रहः। पृष्ठाभिसमयनिष्ठाभि- समयाभ्यां संग्रहो वेदितव्यः ॥ तेषां संग्रहः पुनः कतमः । अप्रमाणानि विमोक्षाः अभिभ्वायतनानि कृत्सायतनानि अरणाप्रणिधिज्ञानम् प्रतिसंविदः अभिज्ञाः लक्षणानुव्यञ्जनानि परिशुद्धयः बलानि वैशारद्यानि स्मृत्युपस्थानानि अरक्षाणि [T. 12ta ] असंप्रमोषधर्मता वासनासमुद्रातः महाकरुणा आवेणिका बुद्धधर्माः सर्वाफारशता इत्येवमादयो गुणा यथा सूत्रान्तरेषु निर्दिष्टाः ॥ 4अप्रमाणानि कतमानि । चत्वारि अप्रमाणानि। मैत्री कतमा। ध्यान निश्रित्य सत्त्वाः सुखेन संप्रयुज्येरनिति विहारसमृद्धौ समाधिः प्रज्ञा तत्संप्रयुक्ताश्च चित्तचैतसिका धर्माः ॥ करुणा कतमा । ध्यानं निश्रित्यः सत्त्वा दुःखेन वियुज्येरनिति विहारसमृद्धौ समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ मुदिता कतमा । ८. भा० त एते सप्ताभिसमयाः । १०...१०. भो० एतन्नास्ति । भाष्यतो गृहीतम् । ११. भो. तेषु। १२. बोधिसत्त्व. नास्ति । १. भो० एतनास्ति । २...२. भो० एतन्नास्ति । ३. भो० आदयो गुणाः नास्ति । मो० अप्रमाणानि...अप्रमाणानि नास्ति । उत्तरत्रापि उत्थानिका भोटानुवादे अत्र प्रकरणे न प्रदीयते । विशेषैः प्रश्न आरभ्यते। ५ भो० ध्यानं निश्रित्यं नास्ति । अत्रोत्तरत्र च प्रथमवाक्य एवैतत् प्रदीयते नोत्तरवाक्येषु । ६. भो० समाधिः प्रज्ञा नास्ति । विहारसमृद्धौ इति पूर्ववत् इति पाठः प्रतीयते। एवमुत्तरत्रापि ज्ञेयम् । ४...४.

·प्राप्तिपरिच्छेदः ६५ •8 ध्यानं निश्रित्य सत्त्वाः सुखेन न पियुज्येरनिति विहारसमृद्धौ समाधिः प्रज्ञा शेष पूर्ववत् ॥ उपेक्षा कतमा। ध्यानं निश्रित्य सत्त्वा हिता लभेरनिति विहारसमृद्धौ समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ विमोक्षाः कतमे। अष्टौ विमोक्षाः । कथं रूपी रूपाणि पश्यतीति । ध्यानं निश्रित्य अध्यात्म द्रष्टरि रूपसंज्ञाया अविभावनाद् द्रष्टरि रूपसंज्ञायाः संनिवेशनाद् वा दृश्य रूपाणि पश्यतीति विहारसमृद्धो समाधिः प्रक्षा तत्संप्रयुक्ताश्च वित्तचैतसिका धर्माः यावद् निर्माणावरणाद् विमुक्तिः ॥ कथमध्यात्ममरूपसंझी बहिर्द्धा रूपाणि पश्यति । ध्यानं निश्रित्य द्रष्टरित रूपसंज्ञाया विभाधनाद् अरूपसंज्ञायाः संनिवेशना[T. I21b]द्वा दृश्य' रूपाणि पश्यतीति विहारसमृद्धौ समाधि प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ कथं शुभं विमोक्षं कायेन साक्षात्कृत्योपसंपद्य विहरतीति । ध्यानं निश्रित्य अध्यात्म शुभाशुभेषु रूपेषु अन्योन्यापेक्षासंज्ञाया अन्योन्यानुगमसंज्ञाया अन्योन्यैकरससंज्ञायाश्च लाभात् तत्र लब्धे विहारसमृद्धी समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् यावत् शुभाशुभनिर्माणात् संक्लेशोत्पत्त्यावरणाश्च विमुक्तिः ॥ आकाशानन्त्यायतनविमोक्षः कतमः । विमोक्षानुकूला काशानन्त्या- यतनधिमोक्षः तथा विज्ञानानन्त्यायतनाकिंवन्यायतननवसंज्ञानासंज्ञायतनधिमोक्षा अपि द्रष्टव्यः यावत् विमोक्षः शान्तो विमोक्षः असक्त्यावरणं 1 च ॥ संज्ञावेदयित- निरोधविमोक्षः कतमः । नैवसंज्ञानासंज्ञायतनविमोक्ष निश्रित्य समतिक्रान्तानां शिष्ट शान्ते विमोक्षे मोक्षानुसदृशो विहारः विहारसमृद्धौ च वित्तचैतसिकानां निरोधः 18संज्ञावेदयितनिरोधावरणाद् विमुक्त्यर्थम् ॥ ७. ची० मनःसुखम् । - १...१. विमोक्षाः विमोक्षाः नास्ति । २. भो० अध्यात्ममिति रूपाणीत्यस्मात् पूर्वम् । ३. भो. द्रष्टरि रूपसंज्ञायाः नावय॑ते । ४. भो० नास्ति । ५...५. भो० यावद् न दृश्यते इदं च चतुर्थ्यन्तं चतुर्थ्यर्थकं वा प्रतीयते निर्माणावरणाद् विमुक्तये विमुक्त्यर्थमिति वा । तच वाक्यस्यादौ। उत्तरत्रापि यावदेवमेव बोध्यम् । ६. भो० ध्यानं निश्रित्य नास्ति । ७. भो० स्वात्मानि इत्यधिकम् । भाष्येपि दृश्यते। ८ भो० समाधिः प्रज्ञा नास्ति । ९ भो० लब्धे नास्ति । १०. भा० विमोक्षक ११. मो० सक्त्यावरणाय (१) । १२. मो० नास्ति । १३...१३. भो० एतत वाक्यस्यादौ पूर्ववत् ।

·६६ अभिधर्मसमुच्चयः 16 2 14अभिभ्वायतनानि कतमानि । अष्टावभिभ्वायतनानि14 । पूर्वाणि वत्वारि अभिभ्वायतनानि द्वाभ्यां विमोक्षाभ्यां व्यवस्थाप्यन्ते16 | उत्तराणि चत्वारि अभिभ्वायतनानि एकेन विमोक्षेण व्यवस्थाप्यन्ते 6 तत्र विमोक्षरालम्बनमधि- मुच्यते अभिभ्वा[T. 12a]यतनेषु आलम्बनमभिभवति । घशवर्सनतामुपा- दाय ॥ सत्वसंख्यातानि असत्त्वसंख्यातानि वाश्रित्य रूपाणि परित्ताधिमात्राण्यु- च्यन्ते । 'शुभाशुभान्याश्रित्य रूपाणि सुवर्णदुर्वर्णान्युच्यन्ते । मानुष्यक- दिव्यान्याश्रित्य रूपाणि हीनप्रणीतान्युच्यन्ते ॥ शिष्टानि यथा घिमोक्षेषतानि ॥ आलम्बनाभिभवनतामुपादाय अभिभ्वायतनानीत्युच्यन्ते ॥ कृत्स्नायतनानि कतमानि । दश कृत्स्नायतनानि । कृत्स्नस्फरणा- लम्बनतामुपादाय कृत्स्नायतनानीत्युच्यते । कृत्स्नस्फरणविहारसमृद्धी समाधिः प्रज्ञा तत्संप्रयुक्ताश्च चित्तचैतसिका धर्माः कृत्स्नायतनानीत्युच्यन्ते ॥ किमुपादाय कृत्स्नायतनेषु पृथिव्यादिव्यवस्थापनम् । तैः कृत्स्नायतन: आश्रयाश्रितरूपाणि पश्यतीति' कृत्स्नस्फरणतामुपादाय । शिष्टानि यथायोगं विमोक्षवत् ॥ तथा व कृत्स्नायतनैः परिनिष्पत्तिर्विमोक्षाणाम् ॥ अरणा कतमा। ध्यानं निश्रित्य क्लेशोत्पत्त्यनुरक्षाविहारसमृद्धौ समाधिः प्रज्ञा तत्संप्रयुक्ताश्च चित्तचैतसिका धर्माः ॥ प्रणिधिनानं कतमत् । ध्यानं निश्रित्य शय ज्ञानप्रणिधिसमृद्धौ समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ 10प्रतिसंघिदः [ Ch. 26b] कतमाः। चतनः प्रतिसंविदः1०। धर्मप्रति- संविद् कतमा। ध्यानं निश्रित्य सर्वधर्म पर्यायेषु अव्याघातसमृद्धौ समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ अर्थप्रतिसंघिद् कतमा । ध्यानं निश्रित्य लक्षणे अभिप्राये मो० अभिभ्वा भ्वायतनानि नास्ति । १५ भो० नास्ति। विज्ञायन्ते । १७. भो० नास्ति । १८. भो० वशवर्तमानता । १...१. मो० एतनास्ति । भाष्ये प्रतीयते। २. भो० नास्ति । ३. भो० उक्तानि नास्ति । ४. मो० एतद् वाक्यं परस्मिन् संदर्भेऽन्तर्भावितं नत्र च कश्चित् पाठभेदः प्रतीयते। मोटानुवाद- स्त्वेवम्-अभिभ्वायतनैः आलम्बनाभिभवनतामुपादाय कृत्लायतनानीत्युच्यन्ते ॥ भाष्येऽपि एवममिभ्वा- यतनरालम्बनं वशे वर्तयित्वा कृत्स्नायतनैः कुन स्फरयति इति दृश्यते ॥ ५...५ भो. कृस्त्रायतनानि कृत्लायतनानि नास्ति। ६. भो. नास्ति । ७. मो० नास्ति । इतिज्ञेयं । प्रणिधि - (१) इति । ९ मो० समाधि प्रज्ञा नास्ति । १०...१०. मो. प्रतिसंविदः नास्ति । ११. भो० सर्वधर्म नास्ति । १२. भो० ध्यानं निश्रित्य नास्ति । १४...१४. १६. भो० - - - - ८. मो० - ·प्रातिपरिच्छेदः 80 चाव्याघातसमृद्धौ समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ [T. 122b] निरुक्तिप्रतिसंषिद् कतमा। ध्यानं निश्रित्य जनपदभाषायामनुष्यवहारे। धर्मनिर्वचने च भव्याघात समृद्धौ समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ प्रतिमानप्रतिसंविद् कतमा । ध्यानं निश्रित्य धर्मप्रभेदेषु अव्याघातसमृद्धौ समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ 14अभिज्ञा कतमाः। षडभिशा:14 | मृद्ध्यभिज्ञा कतमा। ध्यान निश्रित्य विचित्रर्द्धिविकुर्वित समृद्धौ समाधिः प्रज्ञा तत्संप्रयुक्ताश्च चित्तचैतसिका धर्माः ॥ दिव्यश्रोत्राभिज्ञा कतमा । ध्यानं निश्रित्य विचित्राणां शब्दानामनुश्रवसमृद्धौ यः समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ चेतापर्यायामिक्षा कतमा। ध्यानं निश्रित्यर परसत्त्वेषु चित्तचरितपर्याय' प्रवेशसमृद्धी यः समाधि प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ पूर्वनिवासानुस्मृत्यभिज्ञा कतमा। ध्यानं निश्रित्य पूर्धान्तचर्यानुस्मरणसमृद्धौ यः समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ च्युत्युपपादाभिज्ञा कतमा। ध्यानं निश्रित्य सत्यानां च्युत्युपपादप्रकार संदर्शनसमृद्धौ यः समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ आस्रवक्षया- भिज्ञा कतमा । ध्यानं निश्रित्य आत्रपक्षयज्ञानसमृद्धौ यः समाधिः प्रक्षा तत्संप्रयुक्ताश्च चित्तचैतसिका धर्माः ॥ लक्षणानुव्यञ्जनानि कतमानि । ध्यानं निश्रित्य लक्षणानुव्यानेर्विभ्राजमान सन्दर्शनसमृद्धौ यः समाधिः प्रज्ञा तत्संप्रयुक्ताश्च चित्तचेतसिका धर्माः तत्समुत्थित- विपाकाश्च ॥ परिशुद्धयः कतमाः। चतस्रः परिशुद्धयः । [T. 123a ] आश्रयपरिशुद्धिः कतमाः । ध्यानं निश्रित्य यथाकाममाश्रयस्योपादाने स्थानपरित्यागानां समृद्धौ यः समाधिः प्रज्ञा तत्संप्रयुक्ताश्च वित्तचैतसिका धर्माः॥ आलम्बनपरिशुद्धिः कतमा । ध्यानं निश्रित्य यथाकाममालम्बननिर्माणपरिणामनज्ञानानां समृद्धौ यः समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ चित्तपरिशुद्धिः कतमा । ध्यानं निश्रित्य यथाकाम समाधि- मुखपशवर्तिसमृद्धौ यः समाधिः प्रशा शेषं पूर्ववत् ॥ ज्ञानपरिशुद्धिः कतमा । ध्यानं निश्रित्य यथाकाम धारणीमुखसन्धारणसमृद्धौ यः समाधिः प्रथा शेष पूर्ववत् ॥ १३. भो० अनुव्यवहारे नास्ति । १४...१४. भो० अमिज्ञाः ममिक्षाः नास्ति। १५ एतत् भाष्येऽस्ति। ची. अनुभाव० इत्यधिकम् । १. भो० यः समाधिः प्रज्ञा नास्ति एवमुत्तरत्रापि । २. मो० ध्यानं निश्रित्य नास्ति एषमुत्तरत्रापि । ३. मो. मा० पर्याय. नास्ति । ४. मो० प्रकार० नास्ति । ५ मो० चतस्रः परिशुद्धयः नास्ति । १३ ·अभिधर्मसमुच्चयः 8 6बलानि कतमानि । दश तथागतबलानि । स्थानास्थानबलं कतमत् । ध्यानं निश्रित्य सर्वप्रकार स्थानास्थानज्ञानसमृद्धौ यः समाधिः प्रज्ञा तत्संप्रयुक्ताश्च चित्तचैतसिका धर्माः॥ कर्मस्वकज्ञानबलं कतमत् । ध्यानं निश्रित्य सर्वप्रकार कर्मस्वकज्ञानसमृद्धौ यः समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ शिष्टानि बलानि यथायोगं वेदितव्यानि ॥ वैशारद्यानि कतमानि । चत्वारि वैशारद्यानि ॥ अभिसंबोधिवैशारद्य कतमत् । ध्यानं निश्रित्य स्वार्थमेवारभ्य सर्घाकारज्ञयाभिसंबोधिप्रतिज्ञाप्रतिष्ठा- पनसमृद्धौ यः समाधिः प्रज्ञा तत्संप्रयुक्ताश्च वित्तचैतसिका धर्माः॥ आस्रवक्षय- वैशारद्य (T. 123b] कतमत् । ध्यानं निश्रित्य स्वार्थमेवारभ्य सर्वाकारास्रवक्षय- प्रतिज्ञा प्रतिष्ठापनसमृद्धौ यः समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ अन्तरायिकधर्मवैशारचं कतमत्। ध्यानं निश्रित्य परार्थमारभ्य सर्वाकारान्तरायिकधर्मप्रतिज्ञाप्रतिष्ठापन- समृद्धी यः समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ निर्याणिकप्रतिपवैशारद्य कतमत् । ध्यानं निश्रित्य परार्थमारभ्य सर्वाकार नैर्याणिकमार्गधर्म प्रतिज्ञाप्रतिष्ठापनसमृद्धौ यः समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ स्मृत्युपस्थानानि कतमानि । त्रीण्येव स्मृत्युपस्थानानि ॥ गणपरि- कर्षणे सर्चाकारसंक्लेशासमुदाचारसमृद्धौ यः समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ 8अरक्षाणि कतमानि । श्रीण्येवारक्षाणि ॥ गणपरिकर्षणे यथाकाम- मघवादानुशासनीप्रयोगसमृद्धौ यः समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ असंप्रमोषधर्मता कतमा । सर्वाकारस्य यथावत् कृतस्स भाषितस्य चाभिलपनसमृद्धौ यः समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ वासनासमुद्घातः कतमः । सर्वज्ञस्य सतः असर्वक्षचेष्टितासमुदाचार- समृद्धौ यः समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ महाकरुणा कतमा। निरन्तरं सर्वप्रकारदुःखालम्बनकरुणाविहारसमृद्धौ यः [ Ch. 27a] समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ ६...६. भो. बलानि...बलानि नास्ति । ७. भो० प्रकार० नास्ति । ८...८. मो० वैशारद्यानि...वैशारद्यानि नास्ति । १. भो० ध्यानं निश्रित्य नास्ति एवमुत्तरत्रापि । २ भो० प्रतिज्ञा० नास्ति । ३. भो० यः -प्रज्ञा नास्ति एवमुत्तरत्रापि । ४. ची० दुःखर्याणिक० । ५. भो० ०शासन० । ६. मो. त्रीणि स्मृत्यु०...। ७...७. भो० एतनास्ति । ८. भो० त्रीणि अरक्षाणि... । ९. भो० एतनास्ति।

·प्राप्तिपरिच्छेदः १६ आवेणिका बुद्धधर्माः कतमे। 10अष्टादशावेणिका बुद्धधर्माः॥ असाधारण कायवासनस्कर्मपरिशुद्धि [T. 124a] समृद्धौ साश्रयाणां सफलानां तथागते. न्द्रियाणामप्राप्त्यामपरिहाणिसमृद्धी असाधारण कर्मसमुदाचारसमृद्धौ असाधारण- ज्ञानविहारसमृद्धौ च यः समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ सर्वाकारता कतमा । स्कन्धधात्वायतनानां सर्वाकारक्षतासमृद्धौ यः समाधिः प्रज्ञा तत्संप्रयुक्ताश्च चित्तचैतसिका धर्माः॥ एतेषां गुणानामभिनिर्हारः कतमः । विशुद्धानि चत्वारि!2 ध्यानानि निश्रित्य अन्यतीर्थीयः श्रावको बोधिसत्त्वो वा अभिनिहरति चत्वारि18 अप्रमाणा14 [ Ph. 2A7. Ms. 42a ] न्येवं पञ्चाभिज्ञाः। शेषान् गुणान् प्रान्तकोटिकं चतुर्थं ध्यानं निश्रित्य श्रावको बोधिसत्त्वस्तथागतो वाऽभिनिहरति ॥ तत्पुनः किमुपादाय । ध्यानसन्निश्रयेण यथाव्यवस्थानमनसिकारबहुलीकारतामुपादाय ॥ त एते गुणा विविधाः । स्वकारित्रप्रत्युपस्थानाश्च वैहारिकाश्च ॥ ये स्वकारित्रप्रत्युपस्थानाः ते लोकोत्तरपृष्ठलब्धाः संवृतिज्ञानस्वभावा द्रष्टव्याः॥ ये पुनर्वहारिकास्ते लोकोत्तरज्ञानस्वभावा द्रष्टव्याः ॥ अप्रमाणैः किं कर्म करोति । विपक्ष जहाति। अनुकम्पाविहारितया पुण्य [T. 124b] संभारं परिपूरयति सत्त्वपरिपाके च न परिखिद्यते ॥ विमाक्षः किं कर्म करोति । निर्माणकर्मा(ii)भिनिहरति । 'शुभनिर्माणे न संक्लिश्यते शान्तेषु विमोक्षेषु न सजति। परमप्रशान्तेन चार्यविहारेण विहरति । अधिमुच्यनता' मुपादाय ॥ अभिभ्वायतनैः किं कर्म करोति । 6 प्रयाणां विमोक्षा. णामालम्बनं वशे वर्त्तयत्यालम्बनाभिभवनतामुपादाय ॥ कृत्स्नायतनैः किं कर्म करो(iii) ति। विमोक्षालम्बनं परिनिष्पादयति कृत्स्नस्फरणतामुपादाय ॥ अरणया किं कर्म करोति। आदेयवचनो भवति ॥ प्रणिधिज्ञानेन किं कर्म करोति। भूत- भव्यवर्तमानं व्याकरोति बहुमतश्च भवति लोकस्य ॥ प्रतिसंविद्धिः किं कर्म : १०...१०. भो० अष्टादशा...धर्माः नास्ति । ११. भो० नास्ति। १२-१३, मो० नास्ति । १४. मो० अप्रमाणानि । यथा अप्रमाणान्येवं. १. ची० भूयो निश्रित्य । २. ची० समासतः इत्यधिकम् । ३. ची० चित्त इत्यधिकम् । ४. ची० शुभाशुम० ५. ची० अधिमुक्तिचेतनताम् इति प्रतीयते । ६. ची. पूर्वेषामित्यधिकम् । ७. ची. दूरतः सर्वजनकायसंभाविततामुपादाय । इत्यधिकम् । भा० सर्व जानातीति गौरवितत्वात् ।

·१०० अभिधर्मसमुख्यः करोति । देशनया सरचित्तानि संतोषयति ॥ (iv) अभिज्ञाभिः किं कर्म करोति । 10शासने कायकर्मणा आवर्जयति । पाकर्मणा चित्तादेशनयाऽऽघर्जयति। सत्यवरितं च ज्ञात्वा आगतिं च गतिं च निःसरणे सत्वान् यथावदनवदते ॥ लक्षणानुव्यञ्जनैः किं कर्म करोति। दर्शनमात्रकेण महापुरुषत्वे संप्रत्ययं जनयति चित्तान्यभिप्रसादयाति ॥ परिशुद्धिभिः किं कर्म करोति। संचिन्त्य!4 भवोप- पत्ति परिगृह्णाति। आकाङ्क्षयन्कल्पं वा कल्पा[ T. 125a ]वशेष वा तिष्ठति आयुःसंस्कारान् वा उत्सृजति। धर्मवशवततॊ भवति समाधिवशवर्ती सद्धर्म च सन्धारयति ॥ बलः किं कर्म करोति । अहेतुविषमहेतुवादं प्रत्याख्यायाकृताभ्यागम-(vi) [Ph. 2B. Ms. 425 ]वादे च सम्यग भ्युदयमागें देशयति सत्त्वचित्तचरितानि चानुप्रविश्य देशनाभाजनतां चाशयं चानुशयं चालम्बनं च संभारं च भव्यतां च निःसरणं च यथावनिःश्रेयसमार्ग देशयति। सर्वमारांश्च निगृह्णाति सर्वत्र च प्रश्न पृच्छति पृष्टो व्याकरोति ॥ वैशारद्यः किं कर्म करोति। पर्षदि सम्यगात्मनः(i) शास्तृत्वं व्यवस्थापहति चोदकांश्चान्यतीर्थ्यानिगृह्णाति ॥ स्मृत्युपस्थानः किं कर्म करोति। असंक्लिष्टो गणं परिकर्षति ॥ अरक्षः किं कर्म करोति । निरन्तरं गणमवघदते समनुशास्ति ॥ असंमोषधर्मतया किं कर्म करोति। बुद्धकृत्य न हापयति ॥ वासनासमुद्घातेन किं कर्म करोति । निःक्लशः क्लेश(i)प्रतिरूपां चेष्टा भरदर्शयति ॥ महाकरुणया किं कर्म करोति । षट्कृत्वो रात्रि दिवसेन लोकं व्यवलोकयति ॥ आवेणिकैबुद्धधर्मः किं कर्म करोति । सर्वश्रावकप्रत्येक- बुद्धान् कायवाङ्मनस्कर्मपरिशुद्ध्या प्राप्त्या चारेण विहारेण वाऽभिभवति ॥ 4 भा० - १२ ची० ८. ची• कुशलधर्म इत्यधिकम् । ९ ची. सर्वसंशय जालच्छेदनतामुपादाय इत्यधिकम् । बहुविचित्रैः प्रकार संशयच्छेदनात् । १०. ची. आर्य शासने। ११. चीनानुवादस्त्वेवम्- कायकर्मणा वाकर्मणा चित्तादेशनयाऽऽवर्जयति सत्त्वान् आर्यशासने प्रवेशयति । सत्त्वसर्वचित्तचरितं च कुशलं ज्ञात्वा गति च आगति च । १३. ची . अभिप्रसादयति न दृश्यते, चित्त इति च प्रतोयते। १४. चो० संवीर्यतः बलतो वा । १. ची० सम्यगविपरीतम् । मा० सम्यगविपरीतं सुगतिमार्ग देशयति । २ ची. सर्व इत्यधिकम् । मो० नर्थकः शब्दो न दृश्यते। टी०...चेष्टान दर्शयति । ची. निषेधार्थकः शब्द: pu अस्ति । मूले तु न इति न्द इति वा न स्पष्टम् । प्रतिरूपशब्दस्यानुरूपार्थकत्वाद् नम भावश्यक प्रतिभाति। ४. मू० दिवसेना। ५ ची० अव्यावृत्त्या इत्यधिकम् ।

·प्राप्तिपरिच्छेदः १०१ सर्वाकारक्षतया किं कर्म करोति । सर्वसत्त्वानां [T 125b] सर्वसंशयां (ii) छिनत्ति धर्मनेत्रीचा दीर्घकालमवस्थापयति येन परिपक्षा (१क्ष्याः)सत्वाः परिपच्यन्ते परिपक्वाश्च विमुच्यन्ते ॥ एष्वमिसमयेषूत्तरोत्तरं विशिष्ट मार्ग लभमानः पूर्वकं हीनं मार्ग चिजहाति' संकलनप्रहाणं च साक्षात्करोति । निरुपधिशेषे निर्वाणघाती श्रावकः11 सर्व[Ch 27b][मार्गसमवसर्गविहाiv) न्या विजहाति नो तु बोधिसत्त्वः॥ अतएव बोधिसत्वा अक्षयकुशलमूला अक्ष(य)गुणा इत्युच्यन्ते ॥ यान्यव्याकृतवस्तूनि व्यवस्थापितानि किमुपादाय । अयोनिशःपरिप्रश्न तामुपादाय ॥ (अयोनिशः परिप्रश्नता किमुपादाय।) हेतुफलसंक्लेशव्यवदान- चिन्तापरिवर्जनतामुपादाय ॥२॥ केन कारणेन बोधिसत्त्वो बोधिम(v) नव वद्यामवक्रान्तः स्रोतापन्नो न भवति । स्रोतःप्रतिपत्त्यपरिनिष्पन्नतामुपादाय ॥ केन कारणेन सकृदागामी न भवति । अप्रमाणसंचिन्त्य भवोपपत्तिपरिग्रहतामुपादाय ॥ केन कारणेनानागामी न भवति । ध्यानैविहृत्य कामधातावुपपद्यनतामुपादाय । बोधिसत्त्वः सत्यान्यभिvi) समयेन लब्ध्वा दशसु भूमिषु भावनामार्गेण ज्ञयावरणप्रतिपक्षमार्ग भावयति न क्लेशावरणप्रतिपक्षमार्गम् ॥ तथा व बोधिप्राप्तः क्लेशावरणं ज्ञयावरणं च [T. IE6a ] विजहाति अर्हन् तथागतश्च संपद्यते ॥ स व वोधिसत्त्वः सर्वक्लेशा- प्रहाणात् मन्त्रोषधयो विषमिव 'सर्वक्लेशान् अभिभवति सर्वान् क्लेशान् दोषांश्च नोत्पादयति सर्वासु भूमिषु अर्हनिय क्लेशान् प्रजहाति। अपि खलु बोधिसत्त्वो ज्ञयेषु भावनाकुशलो भवति उपायेषु भावनाकुशलो भवति अभूतपरिकल्पेषु भावनाकुशलो भवति निर्विकल्पेषु भावनाकुशलो भवति तेन कालेन कालमिन्द्रियाण्युत्तापयति । ज्ञयं कतमत् । संक्षेपेण षद्धिधम् । भ्रान्तिः भ्रान्त्याश्रयः अभ्रान्त्याश्रयः भ्रान्त्यभ्रान्तिः अभ्रान्तिः अभ्रान्तिनिष्यन्दश्च ॥ उपायकौशल्यं कतमत् । संक्षेप- ९ ची० तदा ६. मू० संशयां च्छिनत्ति। ७. ची नेत्रार्थकः शब्दः । ८. परिपाच्या (१)। इत्यधिकम् । १०. भा० सकलप्रहाणं । ११. चो. प्रत्येकबुद्ध इत्यधिकम् । १२. चो. भो. एतदस्ति। अपेक्षितं च । १. मु. बोधिमन्वद्यामवक्रान्तो। २. ची०. संचिन्त्य. अत्र न दृश्यते । ४...४. मो० सर्वक्लेशान्...नोत्पादयति नास्ति । ५ भो० नोत्पादयति । ३. भो० नास्ति।

·१०२ अभिधर्मसमुच्चयः तश्चतुर्विधम् । सत्त्वपरिपाककौशल्यं बुद्धधर्मपरिपूरणकौशल्यं क्षिप्राभिशाकौशल्यं मार्गानुपच्छेदकौशल्यं च ॥ अभूतपरिकल्पः कतमः। संक्षेपतो दशविधः। मूल- विकल्पः निमित्तविकल्पः निमित्तप्रतिभासविकल्पः निमित्तविकारविकल्पः निमित्ति. प्रतिभासविकारविकल्पः परोपनीतविकल्पः अयोनिशोविकल्पः योनिशोविकल्पः अभि- निवेशविकल्पः विक्षेपविकल्पश्च ।। स' पुनः दशविधः । अभावविकल्प भाव- विकल्पः समारोपविकल्पः अपवादविकल्पः एकत्वधि [ T. I26b ] कल्पः पृथक्त्व- विकल्पः स्वभावविकल्पः विशेषविकल्पः यथानामार्थविकल्पः यथार्थनामविकल्पश्च ॥ निर्विकल्पता कतमा । समासतस्त्रिविधा। सन्तुष्टिनिर्विकल्पता अविपर्यास- निर्विकल्पता निष्प्रपञ्चनिर्विकल्पता च ॥ ता इमास्तिस्रः पृथगजनश्रावकबोधि- सत्त्वानां यथाक्रमं वेदितव्याः ॥ याऽसौ निमित्ततो निष्प्रपञ्चनिर्विकल्पता तस्याः पुनः अभावस्य पञ्च निमित्तानि । न अमनसिकारतः न मनसिकारसमति- क्रमतः न व्युपशमतः न स्वभावतः न आलम्बनेऽभिसंस्कारतश्च । आलंबनेऽनभिसंस्कारतः । बोधिसत्त्वः प्रकृत्या तीक्ष्णेन्द्रियः कथं पुनः इन्द्रियाण्युत्तापयतीति । तीक्ष्णमृद्विन्द्रियमाश्रित्य तीक्ष्णमध्येन्द्रियमभिनिहरति । पुनः तीक्ष्णमध्येन्द्रियमाश्रित्य तीक्ष्णतीक्ष्णेन्द्रियमभिनिहरति । (इति अभिधर्मसमुच्चये प्राप्तिविनिश्चयो नाम चतुर्थः समुच्चयः ॥० ) (अथ महायानाभिधर्मसमुच्चयशास्त्र विनिश्चयभागे सांकथ्यपरिच्छेदश्चतुर्थः। ) अपि खलु सांकथ्यविनिश्चयः कतमः । संक्षेपतः सप्तविधः । अर्थविनिश्चयः व्याख्याविनिश्चयः प्रभिद्यसंदर्शनविनिश्चयः संप्रश्नविनिश्चयः संग्रहविनिश्चयः वादविनिश्चयः अभिसन्धिविनिश्चयश्च ॥ अर्थविनिश्चयः कतमः । यत्र षडानारभ्य विनिश्चयो भवति ॥ कतमे ६. भो० एतन्नास्ति । ७. भो· विक्षेपविकल्पः। ८. भो० नास्ति। ९ भो० एतन्नास्ति । १. मो० ता इमास्तिस्रः नास्ति। २. यासौ निमित्तो नास्ति । ३. मो० तु इत्यधिकम् । ४...४ भो० तस्याः निमित्तानि नास्ति । ५. भो० द्रष्टव्या इत्यधिकम् । ६. इदमत्रा- पेक्षितम् । भो० प्राप्तिविनिश्चयो नाम चतुर्थः समुच्चयः । १. भो० नास्ति। २. भो० संक्षेपतः नास्ति । ३. भो० पञ्चम्या निर्देशः । - ·सांकथ्यपरिच्छेदः १०३ षडाः । स्वभावार्थः हेत्वर्थः फलार्थः कर्मार्थः [T. 127a ] योगार्थः वृत्यर्थश्च ॥ स्वभावार्थस्त्रयः स्वभावाः ॥ हेत्वर्थस्त्रयो हेतवः ॥ उत्पत्तिहेतुः प्रवृत्तिहेतुः सिद्धिहेतुश्च ॥ फलार्थः पञ्चफलानि । विपाकफलं निष्यन्दफलं अधिपतिफलं पुरुषकारफलं विसंयोगफलं च ॥ कर्मार्थः पञ्च कर्माणि । उपलब्धिकर्म कारित्र- कर्म व्यावसायकर्म परिणतिकर्म प्राप्तिकर्म च ॥ योगार्थः पञ्च योगा। सामूहिको योगः आनुबन्धिको योगः सांबन्धिको योगः आवस्थिको योगः [Ch. 28a ] वैकारिको योगश्च ॥ वृत्त्यर्थः पञ्च वृत्तयः । लक्षणवृत्तिः अवस्थानवृत्तिः विपर्यासवृत्तिः अविपर्यासवृत्तिः प्रभेदवृत्तिश्च ॥ व्याख्याविनिश्चयः कतमः। येन सूत्रान्तान् व्याचष्टे ॥ स पुनः कतमः। संक्षेपेण षडिधः । परिज्ञ यवस्तु परिक्ष योऽर्थः परिशोपनिषद् परिज्ञा1 परिक्षाफलम् तत्प्रवेदना च ॥ अपि खलु चतुर्दश मुखानि व्याख्याविनिश्चयस्यौ। कतमानि चतुर्दशा । व्याख्यासंग्रहमुखम् वस्तुसंग्रहमुखम् अङ्गोपाङ्गमुखम् उत्तरोत्तरनिर्हार- मुखम् प्रतिक्षेपमुखम् अक्षरपरिणाममुखम् नाशानाशमुखम् पुद्गलव्यवस्थानमुखम् प्रभेदव्यवस्थानमुखम् नयमुखम् परिक्षादिमुखम् बला [T. 127b ] बलमुखम् प्रत्याहारमुखम् अभिनिर्हारमुखं च ॥ प्रभिद्यसंदर्शनविनिश्चयः कतमः। यथानिर्दिष्टेषु स्कन्धादिषु धर्मेषु यथा- योगमेकापचरकः14 पूर्वपदकः पश्चात्पदकः द्विकोटिकः त्रिकोटिकः चतुष्कोटिकः ओंकारितः प्रातिक्षेपिक इत्येवमादयः ॥ संप्रश्नविनिश्चयः कतमः । अष्टाकारकायदेशेन अष्टाकारयायदेशेन व ९ ४. भोः त्रयो हेतवः नास्ति । ५ भो० पञ्च फलानि नास्ति । ६. ओ. पञ्च कर्माणि नास्ति । ७. भो० पञ्चयोगाः नास्ति । ८ भो० पञ्च वृत्तयः नास्ति । भा० येन सूत्रान्तानामर्थ निर्दिशति ( १३४ क)। १०. भो० संक्षेण षडिधः नास्ति । ११. ची० परिज्ञास्वभावः । मा० भो० परिज्ञा । १२. भा० भो० विनिश्चय नास्ति। १३. भो० एतन्नास्ति । १४. भा० एकावचरको यावत् पश्चात्पदकः पुंलिङ्गन निर्देशः ततश्च सर्व क्लीबेन । १५. मा० पूर्वपादकः पश्चात्पादक इति पाठः । १. अष्टाकारकादेशेन अष्टाकार यायदेशेन-चो. via ho pu jo che se । भो० कायदेश जि-शस-बस्तन् । यायदेश = गल्-शेस्-बस्तन् ।

·१०४ अभिधर्मसमुचयः प्रश्नव्याकरणेन सर्वसत्यमिथ्या विनिश्चयः । अपि खलु चत्वारः संप्रश्न विनिश्चय- मार्गाः। दूषकः प्रतिष्ठापकः छेदकः बोधकश्च ॥ संग्रहविनिश्चयः कतमः। दशभिः स्थानैः संगृहीतो विनिश्चयः । कतमानि दश स्थानानि । कृत्यानुष्ठानविनिश्चयस्थानम् अवतारविनिश्चयस्थानम् अधिमुक्ति- विनिश्चयस्थानम् युक्तिविनिश्चयस्थानम् सांकथ्यविनिश्चयस्थानम् प्रतिवेधविनिश्चय- स्थानम् विशुद्धिविनिश्चयस्थानम् अभिनिहारपदप्रभेदविनिश्चयस्थानम् अनाभोगा- भोगमात्रसर्वार्थसिद्धिविनिश्चयस्थानं च । वादविनिश्चयः कतमः । संक्षेपतः सप्तविधः'। वादः वादाधिकरणं वादाधिष्ठानं वादालंकारः वादनिग्रहः वादनिःसरणं वादे बहुकरा धर्माश्च ॥ प्रथमो वादः पुनः षडिधः। वादः प्रवादः विवादः अपवादः अनुवादः अववाश्च॥ वादः सर्वलोकवचनम् ॥ प्रवादः लोकानुश्रु तो वादः। लोकज्ञान- प्रवादतः ॥ [T. 128a ] विवादः परस्परं विरुद्धयोर्वादेवस्थानम् ॥ अपवादः परस्परं कोपसंरम्भपारुष्यनवनम् 10॥ अनुवादः विशुद्धज्ञानदर्शनानुकूलः सांकथ्य- विनिश्चयः ॥ अवषादः सत्त्वानां11 असमाहितचित्तानां चित्तसमाधानाय समाहितचित्तानां विमोक्षलाभायदेशनावादः ॥8 द्वितीयं वादाधिकरणं राजकुलं14 वा प्रजाकुलं15 वा प्रामाणिकानां सहायकानां धर्मार्थकुशलानो श्रमणब्राह्मणानां नादसभा वा । १०. २ भो० सर्वसत्यमिथ्या. नास्ति । ३ भो० पाठस्त्वेवं प्रतीयते-अष्टाकारकायदेशेन संप्रश्न- विनिश्चयः। यथा कायदेशेन एवं यायदेशेन । ४. भो० संप्रश्न. नास्ति। ५. भो० नास्ति । ६. भो० अत्रोत्तरत्त च स्थानं नास्ति । भाष्येऽपि न दृश्यते। ची. अधिकं प्रतीयते। ७ भो० एतभास्ति। ८. ची० अत्र प्रकरणे प्रथमो द्वितीयं तृतीय मित्वमादयः शब्दाः प्रदत्ताः। ते तु भोटे न दृश्यन्ते नापि मूलरीतेरनुकूलाः ॥ ९. मो. एतनास्ति । अर्थोऽपि न स्पष्टः । मो० कोपसंरम्भ० नास्ति । पारुष्यवचनेऽवस्थान मिति पाठश्च । ११. भो० नास्ति। •लाम० नास्ति। मो० वादः नास्ति। १४. भो० येल-पो- -बशुगस्। १५ शब्दोऽयं भाष्यतो गृहीतः । मो० बस्कोस्-प-ऽदुल-वडि-स । efto che li chia i Hercent genguts मिति वर्तते । १६. भो. भा० केवल सभा (न वाद०) दृश्यते । प्रजाकूलान्तरं पठिता भाष्येऽपि तदनन्तरं पठिता सर्व च प्रथमान्तं प्रतीयते। चीने वादसभाअन्ते पठिता। अतः षष्ठ्या निर्देशः । १२. भो० १३. भोटे सा तु ·सांकय्यपरिच्छेदः १०५ .. तृतीयं वादाधिष्ठानं यदधिष्ठाय वादः क्रियते। संक्षेपतो द्विविधम् । साध्य साधनं च । साध्यं द्विविधम् । स्वभावो विशेषश्च॥ सांधनानि अष्टौ।। प्रतिक्षा हेतुः दृष्टान्तः उपनयः निगमनं प्रत्यक्ष अनुमानं आप्तागमश्च ॥ साध्यस्य स्वभावः आत्मस्वभावो धर्मस्वभावो वा। विशेषः आत्मविशेषो धर्मविशेषो वा ॥ प्रतिक्षा साध्यस्य स्वरुचितार्थस्य परसंप्रापणविज्ञापना ॥ हेतुः तस्मिन्नेष साध्ये अप्रतीतस्यार्थस्य संप्रत्ययनिमितं प्रत्यक्षोपलम्मानुपलम्भसमाख्यानम् ॥ दृष्टान्तः इष्टेन अन्तेन अदृष्टस्य अन्तस्य समीकरणसमाख्यानम् ॥ उपनयः शिष्टतज्जातीयतद्ध- म्मपिगमाय नयत्वसमाख्यानम् ॥ निगमनं निष्ठागमनसमाख्यानम् ॥ प्रत्यक्ष स्वसत्प्रकाशाभ्रान्तोऽर्थः ॥ अनुमान प्रत्यक्षशिष्टसंप्रत्ययः । आप्तागमः तदुभया- विरुद्धोपदेशः॥ चतुर्थों बादालंकारः१ वादाधिष्ठाने सम्यग्युक्तिभिः वादसभायां गम्भीरो निपुणश्च भवतीति वादालंकार इत्युच्यते। स पुनः षड्डिधः । पाकरणसंपद् वैशारद्य प्रतिभानं स्थैर्य दाक्षिण्यं च ॥ पञ्चमो [T. 128b] वादनिग्रहः कथात्यागः कथासादः कथादोषश्च ॥ कथात्यागः स्वावाददोषाभ्युपगमः परवादगुणाभ्युपगमश्च ॥ कथासादः अन्यवस्तु- प्रतिसरणेन व्यावृत्तिः बाह्यवस्तुवचनेन मूलप्रतिक्षापरित्यागः क्रोधमदमानम्रक्षादि प्रदर्शनं च॥ यथोक्तं सूत्रे। कथादोषः संक्षेपेण नवविधः। आकुलं संरब्धम् अगमकम् अमितम् अनर्थकम् [Ch. 28b] अकालम् अस्थिरम् अप्रदीप्तम् अप्रबद्धं च॥ षष्ठं वादनिःसरणं गुणदोषौ विचार्य पादानिःसरत्यकरणेन वा प्रतिवादिन्य- भाजनतां पर्षदो वैगुण्यमात्मनोऽकौशल्यं च ज्ञात्वा वादं न करोति। प्रतिवादिनि भाजनता पर्षदो गुणवत्त्वमात्मनः कौशल्यं च ज्ञात्वा पादं करोति ॥ । स्वपरसमयज्ञता १. मो० नास्ति । २. भो० भदष्टस्यान्तस्य नास्ति । ३...३. भो० वादाधिष्ठाने...षधिः नास्ति। मा० येन प्रयुक्तो वादी वादं कुर्वाणोऽत्यर्थ शोभते । स पुनः। ४. भा० स्वपरवाद- दोष्शुणाभ्युपगमः। ५...५. मो. अन्यस्मादन्यनियन्त्रणं वा परकथावादो (वा)। सूत्रेभ्यो यथासम्भवं द्रष्टव्यम् । इत्येवं प्रतीयते । मा० अन्येन अन्यप्रतिसरणादिमिः विक्षेपः। यथोक ६...६. भा० बादानिःसरत्यकरणेन वा गुणदोषौ विचार्य इति पाठ। मो. अयमंशो नास्ति । १४ सूत्र। 5 ·१०६ अमिधर्मसमुच्चयः वादे बहुकरा धर्माः समासतस्त्रयः । स्वपरसमयक्षता यया सर्वत्र निपुणो पादं करोति। वैशारद्ययेन निपुणः समग्रपर्षदि वादं करोति। प्रतिमानं येन निपुणः सर्वान् कठिनान् प्रश्नान् व्याकरोति ॥ अपि खलु स्वहितसुख कामेन पादेषु अभिज्ञातु प्रवर्तितव्यं न परैः। विवादं कर्तुम् । तदुक्त भगवता महायाना भिधर्मसूत्र । बोधिसत्त्वेन वीर्य- मारभमाणेन कुशलपक्षप्रयुक्तन प्रतिपत्तिसारकेण धर्मानुधर्मचारिणा' सर्व सत्त्व- संग्राहकेण क्षिप्रमनुत्तरां सम्यक् संबोधिमभिसंबुध्यता द्वादशस्थानधर्मान् समनुपश्यता न परैः सह विवादः कार्यः॥ कतमे द्वादश। अनुत्तरार्थपरमधर्म- देशनायां संप्रत्ययो दुर्लभः। प्रानिकानामवचादग्राहकं चित्त दुर्लभम् । सभ्या गुणदोषविचारकाश्च दुर्लभा । वादे प्रयुक्तानां 2 षड्दोषविरहो दुर्लभः1 । कतमे षट् । [T. 129a ] असत्पक्षाभिनिवेशदोषः कस्मृतिवचनदोषः अकालिकवाकरण- दोषः कथासाददोषः पारुष्यवचनदोषः वित्ताघातदोषश्च । वादे संरम्भाभावो दुर्लभः । पादे परचित्तानुरक्षणं दुर्लभम् । पादे अनुरक्षणेऽपि चित्तसमाधि- दुर्लभः। वादे चित्तस्य निकर्षपरोत्कर्षकामता दुर्लभा। निकर्षपरोत्कर्षयोरपि चित्तस्यासंक्लेशो दुर्लभः । संक्लिष्ट तु चित्त16 स्पर्शविहारो दुर्लभः। अस्पर्श- विहारे तु कुशलधर्मभावना दुर्लभा । निरन्तरं कुशलधर्मेऽभाविते तु असमाहि- चित्तस्य क्षिप्रं समाधिलाभः 17समाहितचित्तस्य वा क्षिप्रं विमोक्षलाभो। दुर्लभः ॥ अभिसन्धिविनिश्चयः कतमः । उक्तादन्योऽर्थः । नामपदव्यञ्जनकायानां छन्नस्याभिसन्धेः अन्यार्थाभिव्यञ्जने विपरिणामः19 ॥ 18 १. भो० समासतस्त्रयः नास्ति । २. भो० निपुणो नास्ति । ३. भो० नास्ति । ४. भो० सुख० नास्ति । ५. भो० नास्ति । भोटे तु वाक्यमिदं स्वहितकामात् वादो ज्ञेयो न विवादं कर्त्तम् इत्येवं प्रतीयते। ६. भो० महायान० नास्ति । ७. भो० धर्मानुधर्मचारिणा नास्ति । ८. भो० सर्व० नास्ति । ९ भो० धर्मान् नास्ति । नापि युक्तम् । १०. भो० संप्रत्ययविचिन्तितस्य वादो दुर्लभः । ११. भो० सभापण्डिताः ताकिकाश्च । १२. भो० नास्ति। भो० षण्णां दोषाणां गणनान्तरं वाक्यमिदं निवेशितम् । १४. भो० कतमे षट् नास्ति । १५ भो० निकर्षोत्कर्षों ( पराजयजयार्थको )। १६. भो० नास्ति । १७. भो० असमाहितः । लामो नास्ति। १९ भो० नामकायपदकायव्यञ्जनकायानामन्यार्थोक्तौ अन्याथै विपरिणामः । १३. १८. मो.

·सांकथ्यपरिच्छेदः १०७ : यथोक्तं सूत्र। मातरं पितरं हत्वा राजानं द्वौ बहुश्रुतौ । राष्ट्र सानुचरं हत्वा नरो विशुद्ध उच्यते ॥ अपित्रोक्तं सूत्र । अश्रद्धोऽकृतज्ञश्च सन्धिच्छे दी च यो नरः । हतावकाशो वान्ताशः स वै उत्तमपुरुषः ॥ 'पुनश्चोक्त सूत्र । असारे सारमतयो विपर्यासे च सुस्थिताः । क्लेशेन च सुसंक्लिष्टा लभन्ते बोधिमुत्तमाम् ॥ अपिचोक्तं सूत्रे बोधिसत्त्वो महासत्त्वः पञ्चभिर्धर्मः समन्वागतो दान- पार[ T. I29b ]मितायां क्षिप्रं परिपूरि लभते'। कतमे पञ्च। मात्सर्यधर्मता- मनुवृहयति। दानेन च परिखिद्यते। याचनकं च द्वोष्टि। न किंचित् कदाचिद् ददाति। दूरे च भवति दानस्य ॥ पुनश्चोक्त सूत्र । बोधिसत्त्वो महासत्त्वः पञ्चधर्मसमन्वागतो ब्रह्मचारो भवति परमेण विशुद्धन10 ब्रह्मचर्येण समन्वागतः ॥ कतमे पञ्च। नान्यत्र मैथुन्यान्मैथुनस्य निःसरणं पर्येषते। मैथुनप्रहाणेनोपेक्षको भवति । उत्पन्नं च मैथुनरोगमधिवासयति। मैथुनप्रतिपक्षेण च धर्मेणोत्त्रस्यति । अभीक्ष्णं च द्वयद्वयं समापद्यते ॥ किमुपादायेदं शास्त्र"मभिधर्म[ Ch. 29a]समुच्चय इति नाम लभते । 12संक्षेपतस्त्रिभिरथैः12 । समेत्योच्चयतामुपादाय समन्तादुश्चयतामुपादाय सम्यगु- श्चयतां चोपादाय॥ ( इति अभिधर्मसमुश्चये सांकथ्यविनिश्चयो नाम पञ्चमः समुच्चयः ॥)18 . १. भो० नास्ति। २. भो० द्वौ च श्रोत्रियौ। ३. भो० नास्ति । ४...४. भो० एतनास्ति । ५ भो० नास्ति । ६. भो० नास्ति । ७. भो० दानपारमितां परिपूरयन्ति । भो० नास्ति । ९ भो० नास्ति । १०. भो. भा० नास्ति । ११. ची० महायान० इत्यधिकम् । भा० नास्ति । ११. भो० उच्यते। १२...१२. एतन्नास्ति । १३, भो० इति अभिधर्मसमुच्चयः आचार्या- संगकृतः परिनिष्ठितः। चो० नास्ति । किन्तु मूलानुकूलम् ।

·परिशिष्टम्
(१) उद्धरणानि
अतो भागवता-तदांशिकनिर्वाणमित्युच्यते ६२
अपि चोक्तं भगवता नैतत्सर्व मम...४१ [ S. II 125, 252 ; M. I. 136 ]
अपि चोक्त सूत्र--अश्रद्धऽकृतज्ञः १०७ [ Dh. 97 ]
-बोधिसत्वो महासत्त्वः...दानस्य १०७
इदंच संधायो क्त भगवता-महाधर्मादर्श धर्मपर्याये वोधिसत्त्वस्य यथास्तम्...८४
उक्त भगवता-
-मया यत्किचित्...४०
एतदर्थं प्रतिबिम्बनार्थ भगवतोक्तं--तद्यथा महाशैल पर्वतो...७६---७७ [ A. III. 378 ]
एतदभिसंधायोक्तं भगवता-सतो यथाभूतज्ञानं भावः...४०
-~-सर्व धर्मा अनात्मानः ४० [S. III. 133, IV. 401 ]
जाति दुःखं (–इत्यादि ) ३७
तत्कर्मनिश्रित्योक्त भगवता-ममार्यश्रावका...५५
तथाचोक्त भगवता-दीर्घरात्र...४७
तथाचोक्त-शीलसमन्वागतः...३० [D. III.285, V. Bh. 288 ]
तथा चोदानम्-द्रव्यमन्तो ज्ञेय...१५-१६
तथोक्त सूत्र--मातरं पितर...१०७ [ Dh. 295 ]
तन्मनसि निधायोक्तं -सर्व च कुशलाकुशलं...५६
पुनश्चोक्त सूत्र--असारे सारमतिनो...१०७ [Cf. Dh. II]
बोधिसत्त्वो महासत्त्वः...समापद्यते १०७
बुद्धेन भाषितं--यदनित्यं तदुःखम्...४०
बुद्धन सूत्रेषु निर्दिष्ट- कायेन...६०
भगवतोक्त–य एवं भेद...५६
यच्चोक्तं-तदायतनं...६२
यतः सूत्रे उक्तम्-यथासत्त्वानां...५५
यथा बुद्धन भाषितं— रूपं बुबुदोपमं... १५ [S. III. 142]

·परिशिष्टम् १०६ . यथोक भगवता-यावदेव संज्ञासमापतिः... ६९ [Vin [1 238 ] यथोक्त सूत्र-कथादोष...१०५ -दशानां...५१ यदुक्तम्- अन्यतरे सत्त्वाः...३९ -तिस्रो दुखिताः-३८ -द्विविधे दुःखे ३८ -मरणं दुःखं ४२ -यत्किंचिद्रूपं सर्व-४१ [ M. I. 222--223 ] यदुक्तं भगवता--चक्ष : श्रोत्रे...६२ -तेषां षण्णां...६२ -द्वयमिदं...१९ यथासत्त्वाः...६०-६१ [ M. I. 390; III. 203; A. III. 70] -सत्त्वानां कर्मवि...६१ -महायानाभिधर्मसूत्र-बोधिसत्त्वेन...१०६ यदुक्त वैपुल्ये -निःखभावाः सर्वधर्माः...८४ यदुक्तं सूत्र -अविद्यालंम्बनाः...५४ च्छन्दं जनयति...७२ [D. III 221; M. II. II, 26] -चित्तवैतसिकाः...८० --चेतनाकर्म...५३ -त्रिविधं कर्म...५४ -दृष्टधर्मा...६७ [ A. III. 378 ] -नियतवेदनीयं...५४ -यथा ऐकान्तिक. १५ -विरजो वीतमलं ६७ [S. IV 47; Vin I. 16] -साधारणं कर्म...५५ सूत्रान्तरेषु निर्दिष्टाः ९४ सूत्र उक्तम्-यदनित्यं तह खम् ४० [S. III. 112] ·११० अभिधर्मसमुच्चयः (२) त्रिंशिकाभाष्याभिधर्मसमुच्चययोः समानसंदर्भनिर्देशः अभिधर्मसमुच्चये ५-१० पृष्ठेषु चित्तसंप्रयुक्तसंस्काराणां लक्षणानि वर्णितानि। एतेषां लक्षणानां त्रिंशिकाभाष्ये २०-३२ पृष्ठेषु वर्णितैश्रित्तसंप्रयुक्तसंस्कारलक्षणैः सह शब्दार्थसंदर्भसाम्यं भूयसा वर्तते ॥ (३) असाधारणनामानि उदान १६ धर्मादर्शधर्मपर्याय ८४ बुद्ध १५, ४०, ६०, ८२ भगवत् १९, ४०, ४१, ४७, ५०, ५६, ६०, ६१, ६२, ६३, ७७, ८२, ८४, १०६ महायानाभिधर्मसूत्र १०६ वैपुल्य ८४ सूत्र १५, ४०, ५१, ५३, ५४, ५५, ६०, ६७,८०, १०५, १०७ सूत्रान्तर ९४

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.