·MYSORE ।। श्रीः॥ -- meas- ॥ श्री गोपीजनवल्लभाय नमः ।। संग्रहार्थसंग्रहः memoms. पडमुन्नरु श्री नारायणाचार्यैः mum. श्रीमन्मध्वसिद्धान्तप्रबोधिनीसंस्कृतमहापाठशालायाः बहुकालमनुभूतन्यायवेदान्तप्रधानपण्डितपदैः न्यायमहाविद्वान् तर्ककेसरी, न्यायवेदान्तवाचस्पतिरित्यादिविरुदविराजमानैः विरचितः । । . प्रकाशकाः meet जगद्गुरुश्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यपीठाधिरूढाः श्रीअदमारुमठाधीशाः श्री १०८ श्रीविबुधेशतीर्थश्रीमचरणाः । १९५६

·No text on this page.

·॥ श्रीः ।।
॥ श्री गोपीजनवल्लभाय नमः ॥
X********
संग्रहार्थसंग्रहः
*KKK***************
पडमुन्नरु श्री नारायणाचार्य:
श्रीमन्मध्वसिद्धान्तप्रबोधिनीसंस्कृतमहापाठशालायाः
बहुकालमनुभूतन्यायवेदान्तप्रधानपण्डितपदै न्यायमहाविद्वान
तककेसरी, न्यायवेदान्तवाचम्पतिरित्यादिबिरुदविराजमान
विरचितः
प्रकाशकाः
जगद्गुरुश्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यपीठाधिरूढाः
श्रीअदमारुमठाधीश्री रन्ट
श्रीविधेशताश्रामवरणात

·No text on this page.

·श्रीमज्जगद्गुरुश्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पदाचार्यसम्थानश्रीश्रीरूमठाधीशा- श्रीमत्परमहं पपरित्राजकाचाययत्वादिबिरुद्राकिला श्री १०८ श्रीमल्लदमीन्द्रतीर्थ श्रीपादाः उपोद्धातः एते हि महानुभावा इतः पञ्चोत्तरषष्टितमा भगत्पूर्व प्रतीची- त्रिशतेति (पडमुन्नूरु) प्रसिद्ध ग्रामे पण्डितोत्तमानां श्रीमदनन्ताचार्येति सुगृहीतनामधेयानां सकाशात् श्रीमन्यां पद्मावतीनामिकायां विकृतिसंव. त्सरम्य पुष्यामायुक्तचतुर्दश्यां जन्म प्राप्य वाल्य एव दैवदुर्विपाकात् मातापितृभ्यां वियुक्ताः धर्मशास्त्र ज्योतिश्शाने साहित्यालङ्कारादौ च प्रथमपरिगणनीयतयाऽतिप्रथितानां रामाचार्यतिन्जुगृहीतनामधेयानां माता महानां गृह एव श्रीकावेरीति नामालङ्कृतया भाग्यवत्या मातामह्या सुत- निर्विशेष लालितास्तत्रैवान्नपानादिना पुष्टाश्च विद्याहीनोऽपि मत्पुरत: आ- स्तामिति लोकगाथामनुसृत्य मातामह्या पोषितत्वावादशवत्सरपर्यंतमक्षर. परिचयेनापि शून्या आसन्निति विदितमेतत्तत्परिचयवताम् । तदनु अस- हिष्णुदेवेन भाग्यदैवतरूपया तादृश्या मातामह्याऽपि वियोजिताः अनाथे स्वगृहे अंधन्तमसीव सर्वतः शून्यमेव पश्यन्तः स्वयमप्यनाथा: देवेन प्रेरिताः गृहान्निगत्य केनाप्यविदिताः देशान्तरं गता इति पूर्वतनी दशा। ततो देशान्तरेऽपरिचितत्वाज्जनानुरागसंपादनाकौशलात्कथंकथंकारमप्ये- कभुक्त्यैव दिनान्यतिवाहयित्वा एवं द्वित्रेषु वर्षेषु गतेषु दैवयोगात्काञ्चि- ·- २ - व्यवस्थितिमालम्ब्य साहित्यन्यायवेदान्तशास्त्राण्यभ्यस्य महीशूरपुया प्रच- लितविद्वत्परीक्षायां न्यायशास्त्रे उत्तमकक्षायामुत्तीर्णाः । तदनु रजतपीठपुरे श्रीमत्यरमहंसेत्यादिविरुद्धविराजमानैः श्रीमद्विवुधप्रियतीर्थेत्यन्वर्थनामव- द्भिरपि नामशेषैः पण्डिनमण्डलीमण्डनायमानमहोदार : प्रातसम्मरणीय- नामभिः श्रीमच्चरणर्वेदान्तमहापाठशालां प्रारिप्लुभिराहूता. इतरेषां श्रीश्रीमच्चरणानामैकमन्येनमे आठित एव न्यायप्रधानाध्यापकपद- वीमधिराहिताः। तदनु सोदामठाधीशे. कीर्तिशेषैः श्रीमद्विश्वेन्द्रतीथश्रीमच्चरणैः स्व- सुतनिर्विशेषाणामस्माकं कृते अध्यापकतया एने नियोजिताः । एवमेव श्रीवित्रुवप्रियनाथश्रीमच्चरणैरपि स्वशिष्यफलिमारुम्वामिनां पर्यायमहोत्सव- काले स्वीयामेव नवां काञ्चन परमहंसपाठशालेति प्रथितां शालां कृष्णमठे निर्माय तत्र फलिमारुमठीयरघुमान्यतीर्थश्रीमञ्चरणानां पुत्तिकामठाधीश- मुज्ञानेन्द्रतीथश्रीमच्चरणानां, पेजावरमठाधीशविश्वमान्यतीथश्रीमच्चरणानां च पाठकतया नियोजिता: एवमेव पश्चात श्रीमद्विवुधप्रियतीर्थश्रीमचरणेषु नामशेपेषु तत्व- दाधिरूढानां तत्करकमलसञ्जातानां श्रीविवुधमान्यतीर्थानां पाठनेऽपि तन्मठाधिपरिम एव स्थापिता इति प्रथितमेवैतत्सर्वेषाम् । एवमेवोत्तरत्रादमारुमठीयपदाधिरूढानां श्रीविबुधेशतीर्थश्रीमच्चर- णानां मांप्रतिकपर्यायपीठाधिरूढानामपि पाठनाय फलिमारुमठीययशोमात्र. शेषग्वुमान्यनाथश्रीमच्चरणैनियोजिता इतीदमेवामीषां प्रत्यहं वर्धमानां प्रथां प्रकटयतीति नास्माकमधिक वक्तव्यमस्ति । अत एवाद्यतने पर्याय- ·- - महोत्सबारंभकाले श्रीपर्यायपीठाधिरूढाः इतरैम्सर्वे : श्रीमचरणसभूया मीत्रां प्रशस्तिपत्रिका प्रादुरितीदं श्रीमच्चरणानां कर्म सर्वश्ला- चाम्पद को नाम नाभिनंदेन । अमीभिः प्रकृतैराचार्य: रचितेषु त्रिषु निबन्धेषु 'न्यायामृतकुल्या या प्रथिताऽस्ति, सा बाल्य एव नाम विद्या- किंदमायामेव रचिता. अदमारुमठीयश्रीमद्विवुधप्रियतथिमहोदारैः प्रचा- लिलायां सभायामय प्रवन्धः प्रागेव सम्यक् परीक्ष्य मानितः संभाविताश्चामी। द्वितीयः पञ्चसरव्याख्यानामकः प्रबन्धस्तु यशश्शरीराणां सोदा- मठाधीशानामस्मद्गुरुवरेण्यानां श्रीश्रीविश्वेन्द्रतीर्थश्रीमञ्चरणानामाज्ञयैव वि- रचितः । महानुभावैस्तैरेव श्रीमञ्चरणैः प्रकाशितश्च । तृतीयस्तु तृतीयप्रव- न्धोक्तरीत्या श्रीमन्निईबरु नारायणबल्लाळपाथनानुसाग्ण रचित इति. अयंतु प्रकृतपर्यायपदाधिरूलै प्रकाशितः । उर्वरितः आदिमस्तु प्रबन्धः अम्माभिरेव प्राकाश्यं नीत इति तदन्थद्राणां स्फुटनेवेति न पृथग्यक्त. व्यम् । एतेषां विद्यमानसार्वत्रिकाण्डित्ये एते प्रबन्धास्साक्षिभूता इति नाम्मदीयतया किमप्यधिकमत्रावेदितमिति परिकलयतु सहृदयाः । एव- मेवेमे बहुकालं विद्यार्थिनां विद्यादाननोपकुवतम्म्युरिति तदधममीषामा- युरारोग्यादिसर्वश्रेयोदानेन श्रीमन्मध्वान्तर्यामिश्रीकृष्णविठ्ठलावस्मदारा- ध्यावनुगृह्णीतामिति तावेव देवौ पौनःपुन्येन प्रार्थयामः । श्रीरूप्यपीठपुरम् शा. शके १८७९ तमे मन्मथान्द्रीय पुप्यबळ पञ्चम्यां वुववासरे

·No text on this page.

·|| श्रीः ॥ : इयमेकाऽपूर्वाऽपि पूर्वोक्तिः । एतद्न्थकर्तृगां परिचयम्तावत् एतत्प्रकाशनं स्ववचोऽमृतेनानु- गृहीतवद्भिः श्रीश्रीलक्ष्मींद्रतीर्थनीमचरणैरुपोद्धातावसर एव सम्यनिरूपिन इति तत्राचीनत्वादस्माकं न समीचीनं ज्ञानमिति च न तत्र वयं प्रयतामहे । न्यायशास्त्राध्ययनारंभे नकसंग्रहाध्ययनकाले इदानी प्रकाश नीयमानेयं कृतिमहतीमस्माकमुपकृति कृतवतीति तदानीमेव विचिंतितम- स्माभिः यदस्य ग्रन्थस्यावश्यं प्रकाशः कर्तव्य इति । न केवलमेतत्- किंतु यद्न्थकर्तृणां समीप एवाम्माकं तर्कशास्त्राद्यभ्यासः । अतोऽपि आम्माकीनोऽयं प्रकाशनप्रयत्नः कृतज्ञताप्रर्दशनप्रयत्न एवेति मन्यामहे । अत्र यद्यस्ति कोऽपि दोषो मुद्रणसमये समापतितः यथा तृतीयपुटे नवमपङ्तो रूपासमानाधिकरणत्वस्येति स्थाने रूपासमानाधिकरणवृति- स्वस्येत्यबद्धं पतितमस्ति. तादृशाः दोषा• अवश्यं मूच्यतां सुहृद्भिः साधुजनैरिति । श्रीमज्जगद्गुरुश्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यसंस्थान श्रीपर्यायश्रीमददमारुमठाधीमाः श्रीमत्परमहंसेत्यादिविरुदविराजमाना: श्री १०८ श्रीविबुधेशतीर्थ श्रीपञ्चरणा:

·। ग्रन्थकर्तृविज्ञतिः अत्र समये इनमकन्नुवया न्थ तुं ना सहनेऽस्मदीयं मनः । बदम्मामु श्रीश्रीमन मिन्ट बीकानां नमान्द्रतीय श्रीमचरणानां यावान प्रेमातिशयः स वाचानगीचर अम्मदनुभवकवेद्य : एनेहि श्रीमच्चरणाः न्यायामृतकुल्येतिनामकमम्मद्विरचितनितम्बाथनादिकं विना स्वयमेव व्ययभारमृहा मुद्रगादिना प्राकाश्यं नीतबन्त इतीइमेकमेवामीपां श्रीमञ्चग्णानामम्मानु विद्यमान प्रेमातिगयं द्योतयति. यतोहि श्रीमञ्चरणा- ना प्रायः बाल्यावस्थायां मन्यामतीमानः प्रानेव ग्रन्थोऽयमस्माभीरचित इति याने नाव पयतमविदित रवासीत् इदानीमेव विदित । नव्यवहितोनरक्षण एवं प्रकाशित इनि ! एवमेवान्दिन्ननुवमपर्यायद्वयबो-वेन कल्पनातीतव्ययकरणसमयेऽ- प्यम्य महासङ्ग्रहम्य मुद्रणादिविषये सवमपि भारं किमपि मनोवैक्लव्य मनासाद्य स्वयमृदा इत्तहम्नावलम्बानां श्री अदमारुमठीयश्रीविवुधेशीर्थ- श्रीमच्चग्णानां विद्यापनपातिता अम्माम्वभिमानातिशयश्च नास्माशैर्वाचा वक्तुं शक्यः योग्यशब्दसमुदायादर्शनात् । अत केवलं ललाटतटचुम्बदञ्जलिपुटं देवदेवं श्रीकृष्णं तेषां श्रीश्रीलक्ष्मीन्द्रतीयश्रीमच्चर गानां, श्रीश्रीविवुधेशतीथश्रीमच्चरणानां चायुरा- रोग्यज्ञानभक्तिवराग्यादिदानेन नान गुरुवरेण्यान् वधयत्विति संग्रार्थ्य प्रणमामः । सप्तकालमनतिक्रम्य मम्यक् मुद्रापयित्वाऽम्मत्कायनिवहितमा मजिष्टिक् प्रेम् अधिकारिणां तकमकराणां च देवः श्रेयआदिदानेना नुगृहात्विति आशाम्महे ।

·। श्रीगोपीजनकलभाय नमः । ॥ श्रीमध्वेशाय नमः ॥ अथ संग्रहार्थसंग्रहः निधाय हृदि विश्वेशं विधाय गुरुवन्दनम् । बालानां सुखबांधाय क्रियते तर्कसंग्रहः । द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाभावाः सप्त पदार्थाः। गोपीजनेशकृपया नारायणपदी कृती । तनुले संग्रहार्थस्य न किमपि कौतुकन् ॥ अथ पदार्थाः सप्तेतिवाक्यात् पट्टाभिरामोक्तरीत्या पदाशेपु सप्तप्रकारान्यतमबदभेदलामेऽपि सप्तपदं किमर्थमिति विचार्य- ने। अन्न केचित् पदाथत्वं सप्तान्यतमत्वव्याप्यमिति व्याप्तिलाभाये- न्यूचिरे । तन्त्र पर क्षमन्ने । यतो हि द्रव्याद्यभावान्तपदम्य द्रव्य वाद्य- न्यतमवदर्थकत्वेन तम्याभेदेन पदार्थेष्वन्वयादेव उद्देश्यविवेयभावमहिम्ना व्याप्तिलाभः संभवति । न्यूनाधिकसंख्याव्यवच्छेदायेति तु स्वयमेवा- हान्नभट्टो दीपिकायाम् । अत्रापीयमनुपपत्तिरवतरति । यद्यपि पदाथ- पदोत्तरजसा दारा इत्यत्रेव व्यथत्वासंभवेन सप्तत्वसंख्याबोधस्य संभव इति नोपपद्यते । जसो बहुत्वमात्रार्थकत्वात् । अन्यथा घटाः मन्तीति वाक्य श्रतवतो नियमेन सप्तत्वस्य जसा बोधनात् कति घटा इति मन्देही 1 ·२ संग्रहार्थसंग्रह नावतरेत् । तथापि द्रव्यगुणकर्ममामान्यविशेषसमवायाभावा इत्यत्नत्य- जसा सप्तत्वबोधने बाधकामावान् । द्वन्द्वोत्तरश्रूयमाणप्रत्ययस्य द्वन्द्ध- घटकयावत्पदाथार्याप्तसंख्याबोधकत्वनियमन तादृशसंख्यायाः प्रकृते- सप्तत्वरूपत्वात् । विभागवाक्यघटकसंख्यावाचकपदस्य न्यूनाधिकसंख्या- निराससहितसंख्या विशेषार्थकत्वेन प्रकृने विभागवाक्यत्वेनाभावपदो- उरजसैव न्यूनाधिकसंख्या निरामसहितसप्तत्वसंख्याबोधसंभवे सप्तपदं व्यर्थमिनि । वयन्तु ब्रूम । अयमाशयोऽन्नभट्टम्य । यद्विशेषणपदोत्तर- विभक्तेनिरर्थकत्वस्याभेदार्थकत्वस्य वा व्युत्पत्तिवादादौ व्यवस्थापिततया प्रकृते अभावपदोत्तरजसो विशेषणपदोत्तरविभक्तित्वेन निरर्थकत्वमभे- दार्थकत्वं वेति सप्तत्वबोधाय पृथगेव सप्तपदमावश्यकमिति । आस्तां तावमेतत् । कोऽयं न्यूनाधिकसंख्यानिरासो नाम । नचाभाव एव नि- रास: । पदार्थेषु प्रत्येक न्यूनभूतैकत्वसंख्याया अनन्तत्वेनाधिकसंख्या- याश्च सत्त्वात्कथं तयोरभावः पदार्थेषु संभावितः । अपि चैकत्वाधिकाया अष्टत्वन्यूनायाः सप्तत्वसंख्यायाः स्वयमभ्युपगमात्कथं तदभावः । तथाच सप्तपदम्य विगतार्थत्वाभावेऽपि विरुद्धार्थत्वरूपवैयर्थ्य दुष्परिहरमिति । अथ स्वापेक्षया न्यूनत्वस्याधिकत्वस्य च विवक्षितत्वात् न्यूनामधि- कां च सप्तत्वसंख्यामादाय नोक्तदोषः । परस्परासमानाधिकरणवृत्तित्वस्य विवक्षणाच्च संख्यायां, पदार्थानामानन्त्येनाष्टत्वादिसंख्यामादायाप्युक्तस्य दोषस्य नावकाशः । ईदृशी च संख्या सप्तपदेन पदार्थविभाबकोपाधिष्वेव बोध्यते । तथाच पदार्थानामानन्त्येऽपि विभाजकोपाधीनां सप्तत्वात् तत्रा. ष्टत्वाद्यधिकसंख्याभावो न बाधितः । सप्तत्वस्य च स्वापेक्षया न्यूनाधि:

·प्रत्यक्षखड: कत्वाभावात् न तदादायापि दोषः । घटत्वादिसाहित्येन पदार्थविभाज- कोपाधिषु विद्यमानाप्यष्टत्वादिसंख्या न परस्परासमानाधिकरणवृत्तिः । द्रव्यत्वघटपटत्वादीनां परस्परं समानाधिकरणत्वात्परस्परसमानाधिकरण- वृत्ति यद्यत् तद्भिन्नत्वरूपासमानाधिकरणवृत्तित्वस्य विवक्षितत्वान्न "भक्षि- तेऽपि लशुन"इति न्यायावसरः । अन्यथा घटत्वसाहित्येनोपाधिषु विद्य- मानाया अष्टत्वसंख्यायाः परस्परासमानाधिकरणद्रव्यत्वगुणत्वादिवृत्ति- त्वेनोक्तकथन्ताऽनिवृत्त्यापत्तेः । नचैवमपि गगनसाहित्येनोपाधिष्वष्टत्व- संख्यावत्सु तदभावासंभवः । गगनेऽपि परस्परसमानाधिकरणं यद्यत्त- दन्यत्वरूपासमानाधिकरणवृत्तित्वस्य सद्भावादिति वाच्यम् । धर्मविशि- ष्टान्याधिकसंख्याशून्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । धर्मवैशिष्टयं च स्ववि- शिष्टधर्मवृत्तित्वस्वसमानकालीनप्रमेयत्वविशिष्टयत्किचिद्वयक्तिवृत्तित्वान्य- तरसम्बन्धेन । धर्मे स्ववैशिष्टयं च स्वभिन्नत्वस्वसमानाधिकरणत्वोभयसम्ब- न्धेन । यत्किचियक्तौ प्रमेयत्ववैशिष्टयं च स्वाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वा- भावसम्बन्धेन । अत्रान्यतरसम्बन्धनिवेशात् घटसाहित्येन गगनसाहि- त्येन वा उपाधिष्वष्टत्वसंख्यामादाय नोक्तदोष इति चेदेवमपि सप्त- वाधिकत्वस्य सप्तत्वव्यापकत्वरूपत्वेन स्वस्मिन् स्वव्यापकत्वसभवात सप्तत्वरूपस्वाधिकतादृशसंख्यामादाय बाधस्य को निवारयिता । किंच पदार्थविभाजकोपाधिगतसप्तत्वसंख्याया अपि धमविशिष्टत्वेन तदन्य- त्वाभावेनासंभवस्य कः परिहारः। तथा हि धर्मपदेन घटत्वादिकमुपा- दाय स्वभिन्नत्वस्वसमानाधिकरणत्वोमयसम्बन्धेन तद्विशिष्टद्रव्यत्वादि- वृत्तित्वेनान्यतरसम्बन्धेन धर्मविशिष्टान्यत्वाभावात् । तथाच सप्तपदस्य ·संग्रहार्थसंग्रहे विरुद्धार्थत्वं दुर्वारमिति । अवदं समाधानमाकलनीयम् । स्वाधिकवं नाम स्वाश्रययावयक्तिवृत्तित्वम्वानाश्रयवृत्तित्वोभयसम्बन्धेन स्वविशिष्ट- वम् । अतः मप्तत्वस्य ताहासप्तत्वाधिकत्वाभावान्नाधिकसंख्यापदेन सप्तत्वमुपादायोक्तबाधः । पूर्वोक्तानुगमे धर्मविशिष्टान्यत्यत्र धर्मपदेन पदा- थविभाजकोपावेग्य प्रणात् न घटत्वादिकमुपादाय स्वभिन्नत्वम्वसमाना- धिकरणत्वरूपोक्तोभयसंबन्धेन घटत्वविशिष्टद्रव्यत्वादिवृत्तित्वेन सप्तत्वस्ये- त्युक्तासंभवः । इतः परमेकत्वादिन्यूनसंख्यामादाय बाधकैकोवरिता । तथापि न्यूनाधिकसंख्याभावपदेन पदार्थविभाजकोपाधित्वसमनियतन्यूना- घिकसंख्याभावमर्थ विवक्षित्वा सर्वाः शङ्काः परिहाणीयाः । तथाहि । घटत्वादिसाहित्येन विद्यमानाष्टत्वादिसख्यायाम्तादृशोपाधित्वव्याप्यत्वा- भावात् । उपाधित्वाभाववति घटत्वादावपि ताशाष्टत्वसंख्याया: मत्त्वात् । एकत्वादिसंख्यायाश्च तादृशोपाधित्वव्यापकत्वाभावात् । यद्यपि सर्वेषू गधिषु एकत्वत्वेन रूपेणकत्वस्य सत्त्वादेकरवे उपधित्व. व्यापकत्वाभावकथनमयुक्तमिव प्रतिभाति । तथापि तत्तव्यक्तित्वेन रूपेण व्याप्यव्यापकमावस्येह विवक्षितत्वात् कस्या अप्येकत्वव्यक्तर्या- वदुपाषिवृत्तित्वाभावेन व्यापकत्वायोगात् । नचैवं सति पदार्थविभा- जकोगधित्वसमनियतन्यूनाधिकसंख्याभावसहितसप्तत्वसंख्यावव्यत्वाद्य- न्यत्तमक्दमिन्नाः पदार्था इति पर्यवसितम् । तथाच तादृशोपाधित्व- समनियतन्यूनाधिकसंख्यायाः प्रमितत्वे तत एवाप्रमितत्वे प्रतियोगि- प्रमित्यभावाचन्निरासासंभव इति वाच्यम् । न्यूनाधिकसंख्यायामन्यत्र प्रमितायां पदार्थविभाजकोपाधित्वसमनयत्यनिषेधे तादृशार्थस्य तात्पर्यात ।

·प्रत्यक्षवड: ता- "विशिष्टे विधीयमानौ विधिनिषेधौ सति विशेष्ये बाधे विशेषणमुप- संक्रामत"इति न्यायम्य प्रकृतेऽपि साम्यात् । अथवा उद्देश्यतावच्छे- दकव्यापिका उद्देश्यतावच्छेदकन्यूनवृत्तिमात्रवृत्तिः वस्तुमदन्या च संख्या विभाजकवाक्यघटकसंख्यावाचकपदार्थः । भवति च दृशी संख्या प्रकृते सप्तत्वरूपा यावदुषाधिवृत्तिः । तथाहि । व्यापकत्वं संख्यायाः स्वाश्रयाश्रयत्वसंबन्धेन विवक्षितम् । तथाचेद्देश्यतावच्छे. दकपदार्थत्ववति सर्वत्रोक्तसंबन्वेन सप्तावसंख्यायाः सत्त्वाध्यापकत्वोप पत्तिः । सप्तत्वसंख्यायाः दव्यत्वाद्युपाधिमात्रवृत्तित्वेनोद्देश्यतावच्छेदक- न्यूनवृत्तिमात्रवृत्तित्वस्याप्युपपत्तिः । वस्तुमदन्येत्यत्र वस्तुमत्त्वं स्ववृत्तित्व- स्वविशिष्टवृत्तित्वोभयसंबन्धेन विवक्षितम् । स्ववैशिष्टयं च स्वभिन्नत्व. स्वसमानाधिकरणत्वोभयसंबन्धेन । तथाच । पदार्थविभाजकोपाधि- गतसप्तत्वसंख्यायाः परस्परसमानाधिकरणवृत्तित्वरूपवस्तुमत्त्वाभावात् वस्तुमदन्यत्वम् । इत्थंचोद्देश्यतावच्छेदकव्यापिका उद्देश्यतावच्छेदक. न्यूनवृतिमात्रवृत्तिः वस्तुमदन्या च संख्येत्यत्र प्रत्येकमेकत्वादिसंख्या - मादाय पूर्वोक्तदोषवारणाय व्यापकत्वनिवेशः ! गगनसाहित्येनाप्टत्वादि- संख्या मादायोत्तदोषवारणाय न्यूनवृत्तिमात्रवृत्तित्वनिवेशः । दिसाहित्येनाष्टत्वादिसंख्यामादायोक्तदोषवारणाय वस्तुमदन्यत्वनिवेशः । विस्तरभिया नेह लिख्यते । सूधीभिराकल. नीयः । एवमन्यत्रापि संख्यावाचकपदस्य विगतार्थत्वविरुद्धार्थत्वरूप- द्विविधवैययं परिहरणीयमित्यलं पल्लविनेन । अथ पदार्थविभाजकशक्ति- स्वरूपोपाधिसाहित्येनोपाधित्वसमनियताष्टत्वसंख्याया उपाधिषु सद्धावा घटा- वारणप्रकारश्च 2 ·६ संग्रहाथसंग्रह नाधिकसंख्यानिरासो युज्यत इति चेन्मेवमविचारितरमणीयं भाषिष्ठाः । "सति धर्मिणि धर्माश्चिन्तनीया' इति हि नियमः । प्रकृते शक्तिसद्भाव एव न मानम् । सत्यपि तस्मिन्नातिरिक्तत्वं तम्यावगच्छामः । यद्यपि मणिदाहानुकूलधर्मनाशकः दाहानुत्पत्तिकारणत्वात् यद्यदनुत्पत्तिकारणं तत्तदनुकूलबर्मनाशकं यथा दारुदहनविभागः । स हि दाहानुत्पत्तिकारणं दाहानुकूलसंयोगात्यधर्मनाशकश्च ईशसामान्यमुख्या व्याप्च्या तद्व- ताऽनुमानेन वा दाहानुकूलधर्मरूपशक्तिसिद्वौ तृप्तातिरिक्तत्वं च परि- शेषानुमानासिध्यति । तत्प्रकारश्च शक्तिरतिरिक्त पदार्थः द्रव्याद्यनन्तर्भू नत्वे सति पदार्थत्वादिति । अत्र विशेप्यासिद्धिशङ्का पूर्वानुमानेन परि- हृता । विशेषणासिद्धिम्तु शक्तिद्रव्याद्यनन्तभूना षड्भावानन्तर्भूनन्वे सत्यभावानन्तभूतत्वात् । अत्रापि विशेष्यविशेषणासिद्धिशङ्के तु मुक्ता- वल्युक्त दिशा निरसनीये इति शक्तिसद्भावे संभवति प्रमाणम् । तथा- पि ग्रन्धकारम्त्वप्रयोजक मन्यमानः पर्यत्याक्षीदनुमानमिदम् । निरा- काचान्यव । तथाहि । तिष्ठतु दाहानुत्पत्तिकारणत्वं मा भूद्दाहानुकूल. धर्मनाशकत्वमित्यप्रयोजकत्वशङ्कायां किमुत्तरम् । ननु दाहानुत्पत्तिकारण- त्वम्यान्यथानुपपत्या निर्मूलेयं शङ्कव नावतरतीति चेत् न । दाहानुत्प- त्तिकारणत्वस्य दाहप्रतिबन्धकत्वेनाप्युपपत्त्याऽन्यथानुपपत्तेरभावात् । ननु विषमोऽयमुपन्यासः। दाहप्रतिबन्धकत्वस्य दाहानुकूलधर्मनाशकत्वरूप- त्वादिति चेद्धान्तोऽसि । नहि प्रतिबन्धकत्वमीदृशं येनोपन्यासवैषम्य स्यात् किं नाम कारणीभूताभावप्रतियोगित्वम् । नन्वस्तु तावदेवं । तथाऽपि प्रतारणामात्रमिदं वचः । न वस्तुतत्वमवलंब्याभिहितम् ।

·प्रत्यक्षखंडः यतो हि दाहानुत्पत्तिकारणत्वं दाहानुकूलधर्मनाशकत्वेन दाहप्रतिवन्ध- कत्वेन बोपपन्नमिति वदत. उभयमपि प्रयोजकत्वेनोरीकुर्वतः एकम्यैव प्रयोजकत्वे नियामकमप्रदर्शयतः इदं शक्तेन साधकं अन्यथाऽप्युपपन्नत्वा- दिति वचसि कः श्रद्धत्ताम । विनिगमनाविरहेण शक्तेरपि सिद्धिसंभवा- दिति चेन्मैवम् । अम्-यत्राभिप्रायविशेष । दाहानुत्पत्तिकारणत्वं प्रति दाहप्रतिवन्धकत्वमेव प्रयोजकम् । नतु दाहानुकूलधर्मनाशकत्वम् । तथात्वे गौरवात् । तथाहि । वन्हिगता शक्तिर्न तावन्नित्या। मणि- सत्त्वेऽपि दाहापत्तेः । मणे शकत्वानुपपत्तेश्च । अतोऽनित्येत्यवश्य- मभ्युपेयम् । तथाच तादृशानित्यशक्ते कारणं वह्निश्व । तथाच वह्नि रूपकारणसद्धावात् मणिनैकगक्तिनाशेऽप्युत्पन्नापरशक्त्या स्यात् । उत्पन्नाऽप्यपरा शक्तिः मणिना नश्यतीति चेन्नश्यतु । पुनरुत्पन्नया शक्त्या भवतु दाहः । यावती वन्हौ शक्तिपरंपरोत्पद्यते तावती सर्वाs- पि नाशकबलान्नश्यतीति चेदिदमेकमनन्तशक्तिकल्पनाप्रयुक्तगौरवम् । किंच मणिः शक्तिनाशक इति वदन् प्रष्टव्यो भवति । शक्तिनाशकत्वं च मणे: किं ममित्वेनोत शक्तिमन्मणित्वेन नाऽद्यः । उत्तेजकदशायामपि नाशकतावच्छेदकीभूतमणित्वाकान्तमणिरूपनाशकसद्भावाद्दाहानापत्तिः । द्वितीय तूतेजकबलान्मणिगतशक्तिनाशेऽपि मणिरूपकारणबलादुत्पन्नया शक्त्या विशिष्टमणिसद्भावाबाहानापत्ति: । यावती शक्तिसत्पद्यते मणौ सा सर्वाऽभ्युत्तेजकान्नश्यतीति चेदिदमपरमनन्तशक्तितद्धंसतत्प्रागभाव- कल्पनापयुक्तगौरवम् ।। एवमुत्तेजकस्याप्युत्तेजकत्वेन मणिगतशक्ति नाशकत्वं का शक्तिमदुत्तेजकत्वेन का । नाऽऽद्यः । उत्तेजकस्यापि किं ·८ संग्रहार्थसंग्रहे चितु प्रतिवन्धकदशायां दाहो न भवति । स्यात् । मणिगतशक्तिनाशक- ताऽवच्छेदकोत्तेजकत्वाकान्तस्य सत्त्वात् । न द्वितीयः । प्रतिबन्धकवशा- दुत्तेजके एकशक्तिनाशेऽपि शक्त्यन्तरोत्पादादाहापत्तिः । सर्वाऽप्युत्पन्ना शक्ति नश्यतीति चेदिदमन्यदनन्तशक्ति तद्वंसतत्प्रागभावकल्पनाप्रयुक्तं गौरवमित्यन्यत्र विस्तरः । सर्वमिद"मनेनैव सामञ्जस्ये अनन्तशक्ति- तद्वंसक्तत्प्रागभावकल्पनाया अन्याय्यत्वादिति वदन् विश्वनाथपश्चान- नभट्टाचार्योऽप्यभिपैति । अत उपाधिषु सप्तत्वस्य निर्बाधत्वात्सूक्तं मूलकृता सप्तेति सर्वमनवद्यम् । ॥ विशेषास्त्वनन्ता एव ॥ अत्र किं नामानन्तत्वम् । न तावत्संख्याशून्यत्वं संख्यायाः पदार्थ- त्वव्यापकत्वेन तच्छून्यत्वे पदार्थत्वमेव भज्येत । नापि व्याप्यसंख्या- शून्यत्वं तस्य दुर्वचत्वात् । परार्धत्वाद्यन्यतमासु संख्यासु तद्विगुणित त्रिगुणितदशगुणितादिसंख्यासद्भावेपि पराधत्वादिव्याप्यसंख्या नास्ती- त्यस्य शते पञ्चाशन्यायेन व्याप्यसंख्याया अपि सत्त्वेन वक्तुमशक्य- त्वात् । नापि परिच्छिन्नसंख्याशून्यत्वं तत् । परिच्छिन्नत्वस्य परि- माणविशेषायत्तस्य निष्परिमाणसंख्यायामसंभवात् । अत्र पट्टाभिरामः । संख्यात्वव्याप्यधर्मावछिन्नप्रकारकजीवीयनिश्चयविशेष्यताशून्यत्वमनन्तत्व- मिति पिहितचक्षुरिवाह । अत्राप्यनुपपत्तेर्जागरूकत्वात् । तथाहि । संख्यात्वव्याप्योकत्वत्वं तदवच्छिन्ना एकत्वसंख्या तत्प्रकारको जीवीयो निश्चयः एकैकसिन् परमाणावेकैको विशेष इत्याकारकः । तद्विशेष्यत्वस्य विशेषेषु सत्त्वेन तच्छून्यत्वस्याभावात् । क्यन्तु ब्रूमः - ·प्रत्यक्षखंडः -- अयमाशयः पट्टाभिरामस्य । यत् विशेषत्वव्यापकत्वं संख्यात्वव्याप्यधर्मा- वच्छिन्ने प्रविष्टमिति । तथाच विशेषत्वव्यापकसंख्या वव्याप्यधर्मा- वच्छिन्नपकारकजीवीयनिश्चयविशेष्यताशून्यत्वमिति विवक्षणान्न पूर्वो- क्तदोषावकाशः । विशेषेषु एकत्वप्रकारकपूर्वोक्तजीवीयनिश्चयविशेष्यता सद्भावेऽपि तदेकत्वम्य विशेषत्वव्यापकत्वाभावात्कम्याप्येकत्वम्य तत्त व्यक्तित्वेन यावद्विशेषवृत्तित्वाभावात् । एतेनैकत्वत्वेन रूपेणैकत्वात्य केवलान्वयित्वादेकत्वे विशेषत्वव्यापकत्वाभावोक्तिरयुक्तेति पराम्तम् । एकत्वत्वेन, तयापकत्वेऽपि ततव्यक्तित्वेन तदव्यापकत्वात् तेनैव रूपेण च व्यापकत्वस्य ,लक्षणे प्रवेशात् । अथात्र तादृशनिश्चयविशेष्यत्वस्य अमितत्वे निषेधायोगः । अप्रमिततत्वेऽपि तथा प्रतियोगिप्रमितेरभावात् निषेधायोग एव इति चेत् । विशेषविशेष्यकजीवीयनिश्चयप्रकारीभूत संख्यात्वव्याप्यधर्मावच्छिन्ने विशेषत्वव्यापकत्वस्य पदार्थत्वादौ प्रमि- तस्य निषेधस्य विवक्षितत्वादिति परिकलय । विशेषत्वस्य व्याव- कत्वाभाववज्जीवीयनिश्चयविषयसंख्यात्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नवत्त्वमिति तु तत्वम् । ॥ समवायस्त्वेक एव॥ तुशब्दस्य पूर्वस्माद्विशेषोऽर्थः । स च समवायत्कव्याप्यविभाजक- धर्मशून्यत्वम् । समवाये समवायत्वरूपविभाजकोपाधिसत्त्वेऽपि तम्य तदव्याप्यत्वात् । अन्यस्य चोपाधेरभावात् । एकपदस्य स्वसजातीय द्वितीयरहितोऽर्थः । तदेकदेशराहित्यान्वयिअप्रामाण्यशङ्काऽविषयत्वं मेवकारार्थः । तथाच पूर्वस्माद्व्यादित उक्तविशेवान् समवायः अप्रामाण्य- 3 ·१० संग्रहार्थसंग्रहे शङ्काविषयताशून्यस्वसजातीयद्वितीयराहित्यवदभिन्न इति विशिष्ट- वाक्यार्थः । नन्वत्र समवायम्यापि पदार्थत्वादिना स्वसजातीयघटादि- द्वितीयसाहित्यात्कथमेकत्वोपपत्तिः पदार्थविभाजकोपाधिना साजात्य विवक्षित्वा घटादेस्तादृशस्वसजातीयत्वाभावेन वारणेऽपि तादृशस्वसजा- तीद्वितीयाप्रसिद्धिः । स्वसजातीयद्वितीयसहितं यत्तदन्यत्वस्य तदर्थत्वे यद्यपि नाप्रसिद्धिः । पूर्व स्वपदार्थस्यानुयोगिकोटौ प्रवेशात् । अधुना तु प्रतियोगिकोटौ प्रविष्टत्वात् । तथाच स्वसजातीयद्वितीयसहितं यद्धटा. दिकं प्रसिद्धमेव । तदन्यत्वस्य समवाये अबाधात् । तथापि स्वसजा- तीयद्वितीयसहितं यद्धटादिकं तदन्यत्वस्य पटादावपि सत्त्वात्स्वपदस्य बुद्धिम्थतत्तव्यक्तिमानपरत्वेनाननुगतत्वेन स्वपदेनैकैकव्यक्तिमुपादाया- न्यस्यां व्यक्तौ तदन्यत्वसंभवात् । ईदृशैकत्वस्य सार्वत्रिकत्वेन सम- यायस्त्वेक एवेति विशिष्य कथने बीजाभावात् । अतः स्वसजातीय द्वितीयसहित यद्यत्तत्तद्भेदकूटवत्त्वं विवक्षित्वा घटादेर्यद्यदन्त:पातित्वेन तत्तदन्यत्वाभावान्नैतादृशैकत्वम् । किन्तु समवायस्यैवेति पूर्वोक्तापत्ति- वारणीया । एवं च सजातीयपदार्थानामानन्त्येन तत्तद्भेदकूटवत्त्वं प्रति- योग्यज्ञानाहुद्देयमिति शिष्यबोधाय कृतोऽपि अन्धः असर्वज्ञदुर्जेयतामा- पेति अहो प्रतिपादनचातुरीति चेन्मैवम् । पदार्थविशिष्टान्यत्वमेकत्वम् । वैशिष्टयं च स्वभिन्नत्व स्ववृत्तिपदार्थविभाजकोपाधिमत्त्वोभयसंबन्धेन । अथवा स्वेतरावृत्तिपदार्थविभाजकोपाधिमत्त्वमेकत्वम् । यद्वा पदार्थ- विभाजकोपाधिवृतित्वमेकत्वम् । वृत्तित्वं च स्वनिष्टावच्छेदकताकप्रति- योगिताकमेदवत्त्वसंबन्धावच्छिन्नम् । स्वनिष्टावच्छेदकता च स्वेतर- ·प्रत्यक्षखंडः ११ वृत्तित्वसंबन्धावच्छिन्ना । यत्र पदार्थविमाजकोपाधिवृत्तित्वं विवक्षित तत् स्वपदग्राह्यम् । तथाच समवायत्वरूपपदार्थविभाजकोपाधेः 'समवाय- रूपस्वम्मादितरवृत्तित्वाभावेन स्वेतरवृत्तित्वसंबन्धेन समवायत्वरूपपदार्थ- विभाजकोपाधौ समवायवान्नेति प्रतीतिसाक्षिकमेदस्य सत्त्वात् । स्वेतर- वृत्तित्वसंबधावच्छिन्न स्वनिष्टावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदवत्त्व संब- न्धेन समवायत्वरूपपदार्थविभाजकोपाधिवृत्तित्वस्य समवाये सत्त्वाल्लक्षण- समन्वयः । अत्र गगनत्वादिरूपद्रव्यविभाजकोपाधिवृत्तित्वस्योक्तसंबन्धेन गगनादौ सत्त्वादतिव्याप्ते समवायऽभावादसंभवस्य च वारणायोपाधौ पदार्थविभाजकत्वोत्कीर्तनम् । एवमेव तच्चैकमित्यादिस्थले गगनादिगतैक- त्वानि पदार्थपदस्थाने द्रव्यपदं निवेश्य द्रव्यविशिष्टान्यत्वं स्वेतरावृत्ति- द्रव्यविभाजकोपाधिमत्त्वम्। उक्तसंबन्धेन द्रव्यविभाजकोपाधिवृत्तित्वमिति रीत्या परिष्करणीयानीति कृतबुद्धयो विदांकुर्वन्तु । ॥ रूपरहितस्पर्शवान्वायुः ॥ नन्वम्य लक्षणस्य घटादावतिव्याप्तिः । तत्र "उत्पन्नं द्रव्य क्षण- मगुणमक्रियं च तिष्टती"ति न्यायादाद्यक्षणावच्छेदेन रूपराहित्यस्य द्वितीय क्षणावच्छेदेन स्पर्शवत्त्वस्य च सत्त्वात्। यद्यप्येकक्षणावच्छेदेनोभयवत्त्वं निवेश्यातिव्याप्तिर्वायत इति शक्यते वक्तुम् । तथापि प्राथमिको य एकक्षणः द्वितीयो य एकक्षणः तदवच्छेदेन घटे उभयोः सत्त्वेनाति- व्याप्तिर्दुर्वा रैवेति चेन्न । रूपाभावनिष्ठाधेयताविशिष्टस्पर्शनिष्टाधेयतानि- रूपकत्वस्य लक्षणत्वेनोक्तौ दोषाभावात् । आधेयतायामाधेयतावैशिष्टयं च स्वावच्छेदकक्षणावच्छिन्नत्वस्वनिरूपकनिरूपितत्वोभयसंबन्धेन । घटा- ·१२ संग्रहासग्रह दिस्पर्शनिष्ठाधयतायाश्च घटनिरूपित रूपाभावनिष्ठाधेयतावैशिष्टयम्य म्वा- वच्छेदकक्षणावच्छिन्नत्वाभावेनाभावान्नातिव्याप्तिः। अथवा रूपववृत्ति- स्पर्शवत्वं लक्षणम् | अधुना मूलम्थरूपरहितपदम्य रूपासमानाधिकरण- मर्थः । घटादौ च पशम्य रूपवत्तित्वेन रूपववृत्तिम्पर्शाभावान्नाति- व्याप्तिः । अथात्र लक्षणेऽसंभवः । वायुर्गुणवानिति प्रमासद्भावाद्वायौ गुण- त्वावच्छिन्नाधयतानिरूपिताधिकरणता विद्यते साचाधेयता रूपनिष्ठा । सामान्यधर्मावच्छिन्नस्याधयत्वादेस्सामान्याश्ययावयक्तिवृत्तित्वाभ्युपग- मात् । अन्यथा न्यूनवृत्तित्वेन गुणत्वादिसामान्यधर्मस्यानवच्छेदकत्व प्रसङ्गात् । तथाच रूपनिष्ठाधेयतापदेन गुणत्वावच्छिन्नां तामुपादाय तन्निरूपिताधिकरणत्वस्य वायो सद्भावेन वायवीयस्पर्शी रूपवत्ति- रेवासीदिति रूपवदवृत्तिस्पशवत्त्वं वायौ नास्तीति । रूपवत्त्वं नाम । रूपनिष्टाधेयतानिरूपिताधिकरणतावत्वम् । आधेयता च रूपत्वावच्छि- न्ना विवक्षिता । तथाच गुणत्वावच्छिन्नां तामुपादायोक्तासंभवम्य नावकाश इति वाच्यम् । जन्यमानं कालोपाधिरिति नियमात् वायौ कालिकसंबन्धेन रूपसद्भावात् रूपत्वावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरण- तायाः अपि वायौ सत्त्वेनोक्तासंभवस्य दुर्वास्त्वात् । नच रूपत्वावच्छि- बाधेयतायां समवायसंबन्धावच्छिन्नत्वनिवेशात्कालिकसंबन्धावच्छिन्ना- घयतामादाय नासंभव इति वाच्यम् । एवमपि जन्यमात्रस्य कालोपा- वित्वेन स्पर्शे रूपत्वस्य कालिकसंबन्धेन सत्त्वात् रूपत्वावच्छिन्नसम- वायसंबन्धावच्छिन्नाधेयतापदेन स्पशनिष्ठतादृशाधेयतामादाय तन्निरूपि- ताधिकरणत्वम्य वायौ सत्त्वेनोक्तदोषानुद्धारात । नच जन्यमानस्य ·प्रत्यक्षखंडः १३ कालोपाधित्वानङ्गीकारान्नोक्तदोष इति वाच्यम् । एवमपि “क्रियामात्रा कालोपाधि रित्यस्मिन्नविवादात् क्रियायां कालिकसंबन्धेन रूपत्वसद्भावा- दूपत्वावच्छिन्नसमवायसंबन्धावछिन्नाधेयतापदेन क्रियानिष्ठां तामादाय तन्निरूपिताधिकरणत्वस्य वायौ सत्त्वादसंभवो दुर्वार एवेति चेन्न आधेयतायां रूपनिष्ठत्वनिवेशात क्रियानिष्ठां तामुपादाय नोक्तदोषाव काशः। आधेयतायां रूपनिष्ठत्वोत्तया रूपत्वनिष्ठावच्छेदकतायां समवाय- संबन्धावच्छिन्नत्वम्य विवक्षणात्कालिकसंबन्धावच्छिन्नरूपत्वनिष्ठावच्छे- दकताकक्रियानिष्ठाधेयताया न संग्रहः । अथैवमपि रूपवत्त्वांशे भंग्य- न्तरविवक्षया प्रतिपादितासंभवदोषासंभवेऽपि ताशरूपवढवृत्तिम्पर्शवत्वं गगनेऽप्यन्तीत्यतिव्याप्तिः। तथाहि स्पर्शवत्वं नाम म्पर्शनिष्ठाधेयतानि- रूपिताधिकरणत्वम् । गगने च गुणवदितिप्रतीतिमाक्षिकगुणत्वावच्छि- नाधेयतां स्पर्शनिष्ठामादाय तन्निरूपिताधिकरणत्वसत्त्वात् । गुणत्वा- वच्छिन्नाधेयतायाः स्पर्शनिष्ठत्वं च पूर्वमेवोपपादितप्रायमिति नात्र पुनः प्रपंच्यते । स्पर्शत्वावछिन्नत्वं विवक्षित्वोक्तदोषवारणेऽपि कालिंकसंबन्धेन स्पर्शत्वस्य कालोपाधौ सत्त्वेन स्पर्शत्वावच्छिन्नकालिकसंबन्धावच्छिन्ना- धेयतानिरूपिताधिकरणत्वं काल इत्यतिव्याप्तिः। आधेयतायां समवाय- संबन्धावच्छिन्नत्वं निवेश्य तद्वारणे स्पर्शत्वं विषयतासंबन्धेन ज्ञाने ज्ञानं च समवायेनात्मनि विद्यत इति स्पर्शत्वावच्छिन्नसमवायसंबन्धावछिन्ना- धेयतापदेन ज्ञाननिष्ठां तामुपादायात्मन्यतिव्याप्तिः । विषयतायाः वृत्त्य- नियामकत्वे ज्ञानस्य जन्यत्वेन तत्र कालिकसंबन्धेन स्पर्शत्वं विद्यत इत्युक्त एव दोषः । जन्यमात्रस्य कालोयाधितानभ्युपगमे ज्ञाने कालिकेन 4 ·१४ संग्रहार्थसंग्रह । स्पर्शत्वाभावेऽपि क्रियायां कालिकन स्पर्शत्वसत्त्वात् तस्याश्च समवायेन मनसि सत्त्वात्म्पशवावच्छिन्नाधेयतापदेन क्रियानिष्ठां तामुपादाय मनस्य. तिव्याप्तिरिति ।मैवम् स्पशनिष्ठत्वम्य म्पशत्वनिष्ठावच्छेदकतायां समवाय. संबन्धावच्छिन्नत्वतास्यकम्य विवक्षणेनोक्तसकलदोषवारणसभवात् । अथ समवायसंबन्धावच्छिन्नरूपत्वनिष्ठावच्छेदकताकसमवायसंबन्धावच्छि- नावेयतानिरूपिताधिकरणतावदवृत्तिम्पर्शत्वनिष्ठसमघायसंबन्धावच्छिन्ना - वच्छेदकताकसमवायसंबन्धावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणत्वमितिप- रिष्कृतलक्षणस्य म्पर्शेऽतिव्याप्तिः। तथाहि। स्पर्शनिष्ठाधेयतायाः स्पोऽधि- करण अधिकरणता स्पर्शे सा चाधेयतारूपाधेयनिरूपिता भवतीति । मैवम् । तादृशाधेयतानिरूपकाधिकरणत्वस्य लक्षणत्वेन विवक्षितत्वात् । तथाचाधि- करणताधेयतयोः परस्परं निरूप्यनिरूपकभावः। आधेयाधिकरणतयोस्तु नैवम् । किनामाऽऽधेयनिरूपितैवाधिकरणता। अधिकरणतानिरूपकमेवाss धेयमिति। तथाच स्पर्शनिष्ठाधेयतायाः आधेयरूपत्वेन तन्निरूपितैवाधिकरण- ता स्पर्श न तन्निरूपिकेति स्पर्श नातिव्याप्तिः। अथवा पशनिष्ठाधेयतानि- रूपिताधिकरणतास्थाने तादृशाधेयताविशिष्टाधिकरणता निवेश्यते। वैशिष्टय च स्वनिरूपितत्वस्वनिष्ठाधेयत्वानिरूपितत्वोभयसंबन्धेन । स्पर्शनिष्ठाधि- करणतायामाधेयतानिष्ठाधेयतानिरूपितत्वस्यैव सत्त्वेनोभयसंबन्धेनाऽऽधेय. ताविशिष्टत्वाभावान्न स्पर्शेऽतिव्याप्तिः । ईशैव रीतिः पूर्वोत्तरलक्षणे- ध्वप्यतिव्याप्तिवारकत्वेनानुसन्धेयेति संक्षेपः। अथ रूपवदवृत्तिस्पशव. त्त्वस्योत्पन्नविनष्टवायावव्याप्तिरिति चेत् रूपासमानाधिकरणस्पर्शसमाना- धिकरणजातिमत्त्वे तात्पर्येण दोषाभावात् । नन्वत्र कालिकसंबन्धेन ·प्रत्यक्षखंडः १५ कालादौ तादृशजातिमत्त्वमादायातिव्याप्तिवारणाय समवायेनेति विवक्ष- णीयम् । तथाचान्यतरत्वादिधर्ममादाय दोषासंभवेन जातिपदं व्यर्थमिति चेत् अत्र केचित् । तादृशसमयावंसंबन्धतात्पर्यग्राहक तत्पदमित्याहुः। तच्चिन्त्यम् । लक्षणघटकपदानां दोषवारकत्वेनैव सार्थक्यनियमात् । परे तु समवायेन तादृशवायुगगनसंयोगमादाय गगनेऽतिव्याप्तिवारणाय जातिपदमिति प्राहुः । एवं सर्वत्र दोषत्रयवारकत्वेन विशेषणानि नि- वेश्य लक्षणानि परिष्करणीयानीति नोत्तरत्रैतादृशी रीतिराद्रियत इति । अथात्र किंचित्प्रसङ्गानिरूप्यते । केयमतिव्याप्ति म किंच तल्लक्ष्यम् । ननु क: सन्देहः । लक्ष्यालक्ष्यवृत्तित्वमतिव्याप्तिः । गोर्लक्षणकथनद- शायां द्रव्यत्वं तल्लक्ष्यमिति चेत् अस्ति महान् सन्देहः । अतिव्याप्तत्वेन प्रसिद्धगित्वपरित्यागे बीजाकथनात् । नच यावल्लक्ष्यवृत्तित्वे सत्य- लक्ष्यवृत्तित्वस्य तदर्थत्वेन शृंगित्वे तदभावात । यावल्लक्ष्यान्त पातिव- त्सगवि उत्पन्नविनष्टगवि च श्रृंगित्वाभावेन शृंगित्वम्य परित्यागात् । नचोत्पन्नविनष्टा गौरेव नास्ति वत्सायां गवि च यदा कदाचित श्रृंगित्वं वर्तत एवेति वाच्यम् । तथासति उत्पन्नविनष्टघटादावव्याप्ति- वारकतया कृतस्य जातिघटितलक्षणस्य बहुग्रन्थेषु दृश्यमानस्य गलहस्ति- तत्वापातेन महदसमंजसं स्यादिति वाच्यम् । तर्हि बहुषु ग्रन्थेषु पक्ष- पाती भवान बहुकोशेषु दृश्यमानस्य श्रृंगित्वस्य लक्ष्यत्वेन परित्यागे असामंजस्य किमिति न मनुते । किंच लक्ष्यालक्ष्यवृत्तित्वमित्यत्र याव- लक्ष्यवृत्तित्वमर्थं , स्वयमेवाङ्गीकृत्य सिद्धशृगित्वासिद्धद्रव्यत्वयो. परि- त्यागस्वीकारयोरकौशलव्यंजकत्वादिति चेदुच्यते । यावल्लक्ष्यवृत्तित्व- -- ·१६ संग्रहार्थसंग्रहे रूपोऽर्थोऽवश्यमभ्युपेयः । अन्यथा लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतत्वमिति दीपिकास्थलक्षणलक्षणव्याख्यानावसरे व्यापकत्वमात्रोपादानेऽतिव्याप्ते अतिव्याप्तिरिति वदतो नीलकण्ठस्य वचनविरोधापातात् । अपि- चातिव्याप्त नाम व्याप्तमतिक्रम्य वर्तमानं तच्च व्याप्तसास्त्रादिमत्त्वाद्य- पेक्षयाधिकदेशवृत्तिरूपमिति । अतिव्याप्तिशद्वार्थोऽप्युक्तरीत्या याव- लक्ष्यवृत्तित्वघटित एव । तथाच यावलक्ष्यवृत्तित्वाभावात शृंगित्वं परित्यज्य द्रव्यत्वमूरीकृतमिति । नन्वेवसति तत्रैव दीपिकायामति- व्याप्तलक्ष्यनिरूपणावसरे यथा शृंगित्वमित्युक्तेः का गति प्रदर्शयिष्यते भवनेति चिरं विमृशन्तोपि वयं न खलु तत्वमत्र निर्णतुं प्रभवामः । किंच सिद्ध,गित्वपरित्यागे किं बीजमित्यस्यानुत्तरितत्वात् । नचं नील कण्ठवचनविरोध एव बीजमिति वाच्यम् । यस्य कस्यचित ग्रन्थकृत उक्तिविरोवापेक्षया मूलकारोक्तिविरोधस्य बलीयम्त्वेन पूर्वोक्त बीजस्य विचारासहत्वादिति चेदत्र कश्चित् । दीपिकाकारस्य वचन- मपरामर्शमूलकमित्याह । तच्चिन्त्यम् । तम्याज्ञत्वप्रकटनापेक्षया स्वम्यै- वाजताप्रकटनं वरमिति । वस्तुतस्तु शृंगित्वमप्यतिव्याप्तलक्ष्य भवितु- मर्हति । नच पूर्वोक्तदोषः । व्यापकत्वस्यापि सत्वात् । तथाहि गो शृंगित्वं लक्षणमित्यभिदधतो यदि संयोगसमवायादिः लक्षणताघटक- संवन्धत्वेनाभिमत- म्यात् म्यात्तदोक्तदोषः । नचैवम् । म्वसमानाधिकर- पजातिमत्त्वं लक्षणताघटकसंबन्धः । अनेन च संबन्धेन शृंगित्वमपि व्यापकं भवति । श्रृंगित्वसमानाधिकरणद्रव्यत्वपशुत्वादिजातिमत्त्वस्यो- त्पन्नक्निष्टादिगवि सत्त्वात् । नन्वेव सति ईदृशसंबन्धेनैकगफवत्त्वनील- ·प्रत्यक्ष वंड १ न रूपवत्त्वादिकमपि लक्ष्यतावच्छेदकव्यापकं भवतीति तदप्यतिव्याप्त म्यादिति न्यायशास्त्रपाण्डित्यं सम्यक् प्रकाशितं म्यादिति चेदम्न्यत्रा- भिप्रायविशेषः । स्ववृत्तिजातिमत्त्व लक्षणताघटकसंबन्धत्वेनाभिमतम् जातौ म्ववृत्तित्वं च स्वसमानाधिकरणलक्ष्यतावच्छेदकविशिष्टत्वसंबन्धेन । वैशिष्टयं च म्बसमानाधिकरणत्वम्वाभावसमानाधिकरणत्वोमयसंबन्धेन । प्रथमसंवन्धनिवेगादेकशफवत्त्वादावतिच्याप्तिनिरासः । द्वितीयसंबन्ध- निवेगान्त्रीलरूपबत्त्वादावतिन्याप्तिनिरासः । अनेन संबन्धेन गोत्वव्या- पकत्वरूपयावलक्ष्यवृत्तित्वम्य शृंगित्वादन्यत्र नीलम्पादावभावात् । यन्नीलरूपे गोत्वसमानाधिकरणत्वं तत्र तदभावसामानाधि- करण्यम् । अन्यस्मिन्न गोत्वसामानाधिकरण्यम् । रूपम्याननुगतत्वादिति ध्येयम् । अथवा म्ववृत्तिजातिमत्त्वं संबन्धः । जातो म्बवृत्तित्वं च म्वसमानकालीनलक्ष्यतावच्छेदकविशिष्ट वसंबन्धेन । लक्ष्यतावच्छेदक- वैशिष्ट्यं च स्वसमानाधिकरणत्वम्वाभावसमानाधिकरणत्वस्वाभाव- समानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वैतत्त्रितयसंबन्धेन । अत्र पूर्वापेक्षयाऽधि. कस्य तृतीयसंबन्धस्य निवेशात्प्रमेयत्वादेरतिव्याप्तिलक्ष्यतया क्वाप्यपदर्शि- तत्वेन तस्याप्युपपत्तिः । एवमन्यत्रापि परैरननुशीलिताः परिष्कारस्य पंथानो द्रष्टव्या इत्यलमतिविम्तरेण । ॥ त्वगिन्द्रियं सर्वशरीरवृत्ति ।। सर्व शरीरम्य सर्वशरीरमिति प्रथमात पुरुषः । नतु कर्मधारय. तथासति शरीरे सर्वावयवावच्छेदेन त्वगिन्द्रियसत्त्वासिद्धिप्रसङ्गात् । गरी- रपदस्यैवावयवपरत्वे लाक्षणिकत्वप्रसङ्गात् । सर्वपदस्य यावदवयवोऽर्थः । 5 ·मंग्रहार्थमंग्रह १८ षष्ठ्यर्थः आरंभकन्यम् । तत्र निरूपितत्वसंवन्धेन प्रकृत्यर्थस्यान्वयः । आरंभकत्वम्याऽऽश्रयतासंबन्धेन मवपदार्थेऽन्वयः । तथाच शरीरनिरूपि तारंभकत्वाश्रययावदवयवः सर्वगरीरशद्वाथः । तथाच यावच्छरीरावयव- वृत्तित्वलाभेन विवक्षितसिद्धिः । ॥ शरीरान्तःसंचारी वायुः प्राणः ।। शरीरस्यान्तः संचरतीति शरीरान्तःसंचारी किंचिदवच्छिन्ना- काशमंत शब्दार्थः । शरीरम्येत्यत्राभेदः षष्टयथः अन्त पदार्थैकदेशे किंचि- दर्थेऽन्वेति | सचारपदार्थ नानादेशसंयोगानुकूलक्रिया । आश्रयतावान् णिनिप्रत्ययार्थः । अन्तःपदार्थस्याधेयतासंबन्धेन संचारपदार्थघटकसंयो- गेऽन्वयः । तथाच प्राण. शरीराभिन्नकिंचिदवच्छिन्नाकागनिष्ठनानादेशा- वछिन्नसंयोगानुकूलक्रियानिरूपिताश्रयतावदभिन्नवायवभिन्न इति विशिष्ट- बोधः । । म चैकोऽप्युपाधिभेदात्प्राणापानादिनानासंज्ञां लभते ।। लभधात्वर्थः प्राप्तिः । सा च वाचकतासंबन्धावच्छिन्न धेयतारूपा। संज्ञा द्वितीयाथ: अविकर गता। आख्य ताथ आश्रयत्वम् । प्राणापानादी- त्यम्य तादृशानुपूर्वीविशिष्टोऽर्थः । संज्ञापदस्य आनुपूर्वीविशेषावछिन्नसंकेती- यविशेप्यतावानर्थः । तथाच प्राणापानाद्यानुपूर्वीविशिष्टाभिन्नविभिन्नसंज्ञा- निष्ठाधिकरणतानिरूपितवाचकत.संबन्धावछिन्नाधेयता निरूपिताश्रयतावान् प्राण इति महावाक्याथबोधः । ॥ शब्दगुणकाकाशम् ॥ अत्र गुणपदं शब्द एवाकाशे विशेषगुण इति द्योतनायेति बहवः ।

·प्रत्यक्षरखंडः १९ शब्दस्य द्रव्यत्वाभ्युपगन्तृमतनिराकरणाय तदिति वयम् । आकागसि- ध्यर्थं च कप्रत्ययः । तेन च प्रत्ययेनाश्रयायिभावबोधनाच्छब्दरूप- गुणाश्रयीभूतमाकाशरूपं किंचिंव्यमितरेषां बाधासिध्यति । सिद्धि- प्रकारश्च मुक्तावल्यायुक्तो द्रष्टव्यः । ॥ तच्चैक विभु नित्यं च ॥ अत्र विवेक नित्यमित्याद्यन्यक्रमेण किमिति नोक्तमित्याशंका म्वतन्त्रेच्छस्येत्यादि नियमबलात्केचि समादधने । वस्तुतस्तु व्याप्यमेक- त्वादिकं "व्याप्यम्य वचनं पूर्व व्यापकस्य ततः पर"मिति वचनबलात्पथ. मतो निर्दिष्टवान् ग्रन्थकार । व्याप्यव्यापकभावश्चेत्थम् । आकाश विभु सर्वदेशावच्छेदेनोपलभ्यमानगुणाश्रयत्वे सति एकत्वात् व्यतिग्केण घटा- दिवत् । अत्र च वायौ व्यभिचारवारणाय हेतौ विशेष्यभागः । समवाया- दौ व्यभिचारवारणाय विशेषणभागः । नचैकत्वमात्रबोधकमूलात्कथं वि- शिष्टहेतुलाभ इति वाच्यम् । तच्चेत्यत्र विशेषणममुच्चायकचशब्दसद्भावेन विशिष्टहेतुलाभसंभवात् । एवं सिद्धं विभुत्वं हेतूकृत्य नित्यत्वं साध- नीयम । यथा । आकाशं नित्यं विभुत्वादात्मवदिति । अत्र च दृष्टा- न्तसमुच्चायको नित्यं चेति चशब्दः । तथाच नित्यत्वं विभुत्वस्य तत्पति चैकत्वस्य हेतुत्वेन पूर्वपूर्वनिर्देशः सङ्गतः। उत्तरत्र च कालादौ ईदृशव्याप्यव्यापकभावासंभवेऽपि प्रथमखीकृतक्रमपरित्यागे बीजाभा- वादेव तथैव निर्देशः कृत इत्यवधेयम् । अत्रैकत्वं पूर्वनिरुक्तम् । विभुत्वं च सर्वमूर्तद्रव्यसंयोगित्वम् । अत्र घटादावतिव्याप्तिवारणाय सर्वपदम् । सर्वान्तःपातिगुणादिसंयोगाप्रसिध्या असंभववारणाय द्रव्यपदम् । पुनः ·संग्रहार्थसग्रहे सर्वव्यान्त पातिविभुद्रयसंयोगानङ्गीकारात्म एव दोष इति मूर्तपदम् । क्रियावन्मूनम् । दत्ते च मूर्तमदे मृत द्रव्यमेवेति म्वरूपकीर्तनपरं द्रव्य- पदम् । अथ किं मवमूर्तद्रव्यसंयोगित्वं नाम ! न तावत् सर्वमूर्तद्रव्य- प्रतियोगिको य. संयोगम्तद्वत्त्वम् । तादृशकसंयोगापसिद्धेः । न तावत्त न्मूर्तप्रतियोगिकसंयोगवत्त्वे सत्येतन्मूतपतियोगिकसंयोगवत्त्वे सत्यन्य मूर्तप्रतियोगिकसंयोगवत्वादिरूपं तत् । ईदृशम्यासर्वज्ञदुर्जेयतया शिष्य. बोध्यके ग्रन्थेऽनिवेश्यतापत्तेः । नापि मृतत्वव्यापकत्वम् । गगनाभावम्य केवलान्वयित्वेन गगने मृतत्वममानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगि वेन तदप्रतियोगित्वरूपव्यापकत्वाभावेनासंभवापत्तेः । द्रव्यत्वादावतिव्याप्-या- पत्तेश्च । द्रव्यत्वादावपि मृतत्वव्यापकत्वानपायात् । मैवम् । स्वानुयो. गिकसंयोगप्रतियोगित्वसंबन्धन व्यापकतायाः समवायेन व्याप्यतायाश्च विवक्षणेनोक्तदोषाभावात् । तथाहि । गगनं सर्वमपि मृत संयुनक्तीति स्वानुयोगिकसंयोगप्रतियोगित्वसंबन्धेन मूर्त वसमानाधिकरणाभावीयप्रति. योगिता न गगनादावपि तु घटादावेवेति नासंभवः । द्रव्यत्वादौ चो. क्तसंबन्धेन ताहाप्रतियोगितवास्तीति नातिव्याग्निः । नन्वेवमप्यसंभवो दुर्वारः । गगनमूर्तयोराधाराधेयभावाभावेन स्वानुयोगिकसंयोगप्रतियो- गित्वसबन्धेनापि गगनस्य मूर्ते वृत्तेरसंभवादिति चेत् अत्र प्रष्टव्यम् । किमियमाशंका आधाराधेयभाव एवं प्रतियोग्यनुयोगिभाव इत्यभेदाभि- प्रायेण उत प्रतियोग्यनुयोगिभावस्तव्याप्य इत्याशयेन वा । नाद्यः । तादाम्येन घटसंबद्धो घट: घटस्य स्वरूपमित्यादौ घटप्रतियोगिकतादा- त्यानुयोगी घटः घटानुयोगिकाभेदप्रतियोगिस्वरूपमित्यादिप्रतीतेः प्रति- ·प्रत्यक्षखडः २१ योग्यनुयोगिभावविषयिण्या आधाराधेयभावाविषयिण्याश्च दशनेन तयो- रैक्यासंभवात् । अत्रैव व्यभिचारान्न द्वितीयोऽपि । किंच गगनसंवन्धि त्वं मूतॆ तावत्सार्वजनीनम् । तत्र प्रतियोग्यनुयोगिभावातिरिक्तं संन्धित्व पारिभाषिकमिति यद्युच्यते तर्हि तदप्याचाराधेयभावनियतमित्याचारा धेयभावाभावे पूर्ववत्तस्यापि प्रत्याख्यानसंभवेनाधाराधेयभावविरहन्थले संबन्धित्वपदार्थम्यात्यन्तमलीकत्वापत्तेः । अथैवमप्यास्तां प्रतियोग्यनु- योगिभावोऽतिरिक्तः । तथापि आधाराधेयभावम्थले आधारोऽनुयोगी आधेयस्तु प्रतियोगीतिवत्प्रकृते नियामकाभावेन गगनमतुयोगि इतर- चतरदिति विनिगन्तुमशक्यत्वेन म्यानुयोगिकसंयोगप्रतियोगित्वसंबन्धेन गगनं मूर्ते अस्ति वा स्वप्रतियोगिकसंयोगानुयोगित्वसंबन्धन मूर्ते गगनमस्ति वति निर्णयाभावेन लक्षणम्य अज्ञानरूपासिद्धिरिति चेन्म- वम् । यत्क्रियया यत्संयोग समजनि तक्रियाधिकरणं प्रतियोगि अन्य. दनुयोगीति प्रतियोग्यनुयोगिभावे क्रियाधिकरणत्वतदभावरूपनियामक- भावेन निष्क्रिये च गगने कमपि संयोग प्रति प्रतियोगित्वासंभवेन म्वानुयोगिकसंयोगप्रतियोगित्वम्यैव संबन्धवनिश्चयेन लक्षणासिद्धेश्यो गात् । नचोक्तम्यापि नियामकत्वं नोपपद्यते । तथात्वे मल्लमेषादिसंयोगे। उभयक्रियाजन्ये प्रतियोग्यनुयोगिभावस्यानियतत्वापातादिति वाच्यम् तत्र क्रियाद्वयजन्यस्य संयोगद्वयम्याङ्गीकारान्नियमनोपपत्तेरित्यलम् । {। अतीतादिव्यवहारहेतुः कालः ॥ अतीतादिव्यवहारहेतुत्वं कालम्य लक्षणम् । अत्रचादिपदस्य वर्तमानादिकालाव्याप्तिवारकतया सार्थक्यं यथाश्रुते वक्तव्यम् । तच्चानुप- 6 ·२२ संग्रहार्थसंग्रहे पन्नमिवाभाति । आदिपढदानोत्तरं नादृशत्यवहारत्रयहेतुत्वलाभेन कम्या- पि कालम्य ताहाव्यवहारत्रितयहेतुन्वासंभवेनासंभवात् । यद्यपीयमाशङ्का ताशव्यवहारान्यतमहेतुत्वं व्यवहारहेतुत्वान्यतमं वा लक्षणत्वेन विवक्षि- त्वा शक्यने वारयितुं । तथापि सर्वव्यवहारहेतुज्ञाने ताल्वोष्ठपुटसंयोगादौ कार्यमामान्यकारणे दिशि चातिव्याप्तिः । किंच सत्यपि धने धनित्व- ज्ञानविरहदगायां धनीतिव्यवहाराभावेनासत्यपि धने सति च धनित्वज्ञाने धनीतिव्यवहारभावेनान्वयतो व्यतिकतश्च व्यभिचारेण न व्यवहर्तव्यता- वच्छेदक व्यवहारकारणमपितु तत्ज्ञानमेवेति व्यवहर्तव्यतावच्छेदकज्ञान- विधया कालज्ञानम्य कारणत्वेऽपि कालन्यातथात्वालक्षणासंभव इति केचित् मूलमुन्मूलयन्ति । अत्रेद समाधानमवधेयम् । अतीतादिव्यव हारहेतुत्वं कालम्य लक्षणम् । वन्हे: धूमो हेतु: घटस्य दण्डो हेतुरिति द्विविधव्यवहारबलात् हेतुत्वमपि ज्ञापकत्वत्वकारकत्वत्वाभ्यां द्विविध- मित्यवसीयते । तत्र प्रकृते किमुपादेयमित्याकांक्षायां कारकत्वरूपस्य पूर्वपक्षिणवातिव्याप्त्यसंभवाम्यां दूषितत्वेन व्यवहर्तव्यतावच्छेदकज्ञानम्य कारणत्वोपपादनेन प्रकृतेऽपि ज्ञापकत्वरूपहेतुत्वम्य मूलार्थतया विवक्षणे दोषाभावात् । सत्यपि कारणादिपदे हेतुपदमुपाददानो ग्रन्थकृदपीम मेवार्थमभिप्रेति । ज्ञापकत्वं च जनकज्ञानविषयत्वमिति तादृशन्यवहार- जनकज्ञानविषयत्वस्य काले सत्त्वेनासंभवासंभवातू । ज्ञानताल्बोष्ठपुट. संयोगदिगादीनां तु स्वरूपसतामेव कारणत्वेन तादृशव्यवहारजनक- त्वेऽपि जनकज्ञानविषयत्वाभावान्नातिव्याप्तिरिति किमनुपपन्नम् । अथेद- मनुपपन्नम् । अतीतो घट: जातिश्च समवेता इत्यादिसमूहालंबनतान- ·प्रत्यक्षवंडः २३ व्यवहारजनकज्ञानीयविषयतायाः जात्यादी विद्यमानतया जात्यादावति- व्याप्ति । नच तादृशज्ञानं न ताहाव्यवहारजनकम् । अधिकन्विति न्यायेन तज्ज्ञानस्याधिकविषयकत्वेऽपि न जनकत्वं निन्होतुं शक्यत इति । मैवम् । तादृशव्यवहारजनकतावच्छेदकविषयताश्रयत्वस्य लक्षणत्वेन सामंजस्यात् । जातिनिष्ठताशसमूहालंबनज्ञानीयविषयता तु न ताहम- व्यवहारजनकतावच्छेदिका । कथमिति चेत् । अस्य ज्ञानस्यातीतादि- व्यवहारजनकत्वे न जातिविषयकत्वं प्रयोजकम् । जातिविषयकत्वे सत्य- पि जातिरित्याकारकज्ञानादतीतादिव्यवहारानुत्पत्ते. । अपितु कालविष. यकत्वं प्रयोजकमिति कालनिष्ठविषयतैवावच्छेदिका भवितुमर्हतीति न जातावतिव्याप्तिः । नन्वेवमप्यतीतो घट इति व्यवहारे व्यवहर्तव्यतावच्छे दककालस्यव व्यवहर्तव्यघटस्यापि ज्ञानं कारणमिति घटादावतिव्याति- रिति चेत् । तादृशव्यवहारजनकतावच्छेदकीभूतप्रकारतावत्त्वं लक्षणमिति परिकलय । नचैवं घटत्वेऽतिव्याप्तिः । तस्यापि तज्ज्ञाने प्रकारत्वादिति वाच्यम् । धर्मितावच्छेदकताभिन्नत्वेन प्रकारतायाः विशेषणात अथवा तदपि न देयं । घटत्वादेरसार्वत्रिकत्वेन जनकतानवच्छेदकत्वात् । तथाचातीतादियवहारान्यतमजनकतावछेदकप्रकारतावत्वं पूर्वोक्तरीत्या प्रकारतान्यतमवत्त्वं वा कालम्य लक्षणमिति फलितम् । एवं सर्वाधारत्वं सर्वनिमित्तकारणत्वं च कालस्य लक्षण ध्येयम् । ननु दिश्य- तिव्याप्तिः । तस्या अपीहशत्वात् । नच कालिकसंबन्धेन सर्वाधारत्वं निमि- त्तकारणत्वं च विवक्षितमिति वाच्यम् । कालिकसंबन्धन सर्वाधारत्वस्य च दिश्यभावेनातिव्याप्तिवारणसंभवेऽपि कालिकसंबन्धेन कार्यसामान्य ·२१ मंग्रहार्थसंग्रह प्रति कालिकेन वा म्वाश्रयसंयुक्तसंयोगेन वा अदृष्टादेनिमित्तकारणत्वेन तत्रातिव्याप्ते । मैत्रम् । कालिकसंवन्धावच्छिन्नकार्यवावच्छिन्नकार्य- तानिरूपिततादात्म्यसंवन्धावच्छिन्नकारणताया विवक्षनातिव्याप्तरभा. वात् । दिङ्निष्ठ कारणताया. कालिकसंबन्धावछिन्नकार्यतानिरूपितत्वा- भावात् । अष्टादिकारणतायाश्च तादाम्येनानवच्छेदात् तत्र तत्र नाति- व्याप्तिः । अत्रेदमवधेयम् । कार्यत्वव्यापकत्वं कालस्य लक्षणम् । व्यापकत्वं तादात्म्यसंबन्धावच्छिन्नम्वनिष्ठकारणतानिरूपितकालिकसंबन्धाव- च्छिन्नकार्यतासंबन्धन । व्याप्यता म्वरूपसंबन्धेन । एतत्सूचनायैव च प्राक् कार्यतायां कार्यत्वावछिन्नत्वनिवेश । अन्यथा तद्वैयर्थ्यापत्ते । कृत्यन्तु पूर्ववदेव एवं सर्वाधारस्वमित्यवापि सर्वनिष्ठाऽऽधेयतका न प्रसिध्यतीति सर्वत्वव्यापकत्वं वक्तव्यम् । तत्र व्याप्यत्वं स्वरूपसंबन्धेन । व्यापकत्वं च स्वनिरूपितकालिकसंबन्धावच्छिन्नावेयतासंबन्धेन । इत्यादिक बहुतरमूहनीयम् ! विम्तरमिया नह तन्यते । ॥ ज्ञानाधिकरणमात्मा ॥ अत्राधिकरणपदं कुन उपात्तमिति चेदत्र केचित् । व्यर्थ मदि- ठिन्यायेन समवायेन ज्ञानवत्ताबोधकमिति । वयन्तु बम ! मुक्तात्मन्य- व्याप्तिवारणाय तत् । मुक्तात्मनां गरीराभावेनाव्याप्यवृत्तिज्ञानम्यासंभ वेऽप्यधिकरणम्वरूपाधिकरणताया. व्यायवृत्ते सत्त्वेनादोषान् । !! प्रतिशरीरं भिन्नः ॥ शरीर शरीर प्रतिशरीरमित्यव्ययीमावः । वीप्मा प्रत्यर्थ । साच व्याप्ति । “माकल्यवत्सजातीयव्याप्यत्वं वीप्सयोच्यते, इत्यमि- ·प्रत्यक्षखंड: २५ धानात् । शरीर इत्यत्र शरीरपदस्य शरीरभेदोऽर्थः । वृत्तित्वं सप्तम्यर्थः । व्याप्तेर्निरूपकत्वसंबन्धेन भिन्नपदार्थैकदेशे भेदेऽन्वयः । तथाच गरीर- भेदवृत्तिव्याप्तिनिरूपकभेदप्रतियोग्यात्मेति वाक्यार्थ । तथाचानेकगरीर- व्याप्तिमानिति लभ्यते । अथवा प्रति शरीरमिति भिन्नं पदम् । शरीर- मिति द्वितीयान्तं । "लक्षणेत्थंभूताख्यानभागवीप्सासु प्रतिपयनवः" इति सूत्रेण लक्षणार्थकप्रतिपदयोगाच्छरीरपदोत्तरं द्वितीया । तथाच ज्ञानज्ञाप्यत्वरूपं लक्षणं प्रत्यर्थः । शरीरपदस्य शरीरभेदोऽर्थः । विषयत्वं द्वितीयार्थः । भिन्नपदस्य भेदप्रतियोग्यर्थः । तथाच शरीरभेदविषयक- ज्ञानज्ञाप्यभेदप्रतियोग्यात्मेति शाब्दबोधः । अनेनच आत्मानः अनेके प्रतिशरीरं भिन्नत्वात् मनोवत् । नचाप्रयोजकत्वं स्वरूपासिद्धिर्वा । आत्मानः परस्परं भिन्ना. विरुद्धधर्मवत्त्वात् जलानलवत् । अथवा चैत्रो मैत्राद्भिन्नः मैत्रवृत्तिदुःखानुसंधानरूपधर्मविरुद्धसुखानुसंधानरूप- धर्मवत्त्वात् । यो यदृत्तिधर्मविरुद्धधर्मवान् स तस्माद्भिन्न यथा जलवृत्ति- शैत्यविरुद्धोष्णत्ववाननलो जलाद्भिन्नः । अथवा परिदृश्यमानतरीरा- वच्छिन्नभोगवानात्मा तच्छरीरावच्छिन्नभोगवद्भिन्नः तच्छरीरावच्छिन्न- भोगाभाववत्त्वात् व्यतिरेकेण तच्छरीरावच्छिन्नात्मवत् । अथवा एत च्छरीरं तच्छरीरावच्छिजीवभिन्नजीवावच्छेदकं तच्छरीरभिन्नशरीत्वात् व्यतिरेकेण तच्छरीरवत् । नच बाल्ययौवनादिशरीरे योगिगृहीतशरीर च परस्परं भिन्नत्वे सत्यपि विभिन्नजीवावच्छेदकत्वाभावाध्यभिचार इति वाच्यम् । एतच्छरीरविशिष्टशरीरत्वस्य हेतुत्वेन विवक्षणात् । शरीरवैशि- ष्टयं च स्वभिन्नत्वस्व समानकालिकत्वस्वजनकयोगजधर्माजन्यत्वत्रितय- -- 7 ·संग्रहार्थसंग्रहे संबन्धेन । बाल्यादिशरीरस्य समानकालिकत्वविरहात योगिशरीरे च योगजधर्माजन्यत्वविरहात् अस्मदादिशरीरे च विभिन्नत्वविरहात् तत्र तत्र तत्तच्छरीरावच्छिन्नजीवभिन्नजीवावच्छेदकत्वविरहेऽपि न व्यभिचार इति। यद्वा मिन्नपदस्य भेदप्रतियोम्यबोधकत्वे शरीरपदस्य शरीरभेदाबोधक- खेच भिन्नपदस्य भेदनिरूपिताश्रयतावानर्थः । शरीरपदस्यापि मुख्यं शरीर- मेवार्थः । प्रत्यर्थों वीप्सा सा च व्याप्तिः । तस्याः निरूपकत्वसंबन्धन भेदेऽन्वये व्यापकत्वं लभ्यने । तथाच शरीरव्यापकभेदनिरूपिताश्रयतावा- निति पर्यवस्यति । मेदे शरीरव्यापकत्वं तादाम्येन व्याप्यत्वं च स्वाव- च्छिन्नजीवनिष्ठप्रतियोगितानिरूपकत्वस्वभिन्नशरीरावच्छिन्नजीवनिष्ठानु योगितानिरूपकत्वोभयसंबंधेनेति न कोऽपि दोषगन्धः (१) । यद्वा भेदभ्य व्यापकत्वं पूर्ववतादात्म्येन । शरीरस्य व्याप्यत्वं च स्वाव- च्छिन्नानुयोगितानिरूपकत्वस्वमिन्नशरीरावच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपकत्व- तदुभयसंबन्धेन (२) । अथवा शरीरस्य व्याप्यत्वं तादात्म्येन व्यापकत्वं च स्वानुयोग्यवच्छेदकत्वस्वप्रतियोग्यवच्छेदकशरीरभिन्नत्वोभयसंबन्धन (३)। आहोखित शरीरस्य व्याप्यत्वं पूर्ववत्तादात्म्येन । भेदस्य व्यापकत्वं च स्वप्रतियोग्यवछेदकत्वस्वानुयोम्यवच्छेदकशरीरभिन्नत्वैतदुभयसंब- न्धेन (8)। सर्वत्र समन्वयप्रकारः स्क्यमूह्यः । विस्तरभिया नेह प्रपंच्यते । अथ निरन्तेषु कल्पेषु तृतीयचतुर्थयोर्भूताविष्टमैत्रशरीरे व्याप्तिभङ्गः । तथाहि । तादात्म्येन व्याप्यभूतं शरीरं यत्र यत्रेत्युक्तौ- भूताविष्टमैत्रशरीरे। तत्र च स्वानुयोग्यवच्छेदकत्वस्वप्रतियोग्यवच्छेदक- भिन्नत्वोभयसंबन्धेन मेदो नास्ति । कथमिति चेत् स्वं नाम मैत्रजीवे विद्य- ·प्रत्यक्षखंड: २७ मानः भूतमेदः तदनुयोगी मैत्रः तदवच्छेकत्वं यद्यपि मैत्रशरीरऽस्ति तथापि द्वितीयसंबन्धो नास्ति । स्वं भूतभेदः म्वप्रतियोगी पिशाचः । तदवच्छेदकमेव मैत्रशरीरं अतस्तद्भिन्नत्वं नास्तीति व्याप्त्यभावः । एवं चतुर्थकल्पेऽपि तादाम्येन शरीरं यत्र तत्र पिशाचे विद्यमानः मैत्रमेदो नास्ति । यथा स्वं पिशाचवृत्तिभेद: स्वप्रतियोगी मैत्रः तदवच्छेदकत्वं अस्ति तथापि स्वं तादृशभेद: म्यानुयोगी पिशाचः तदबच्छेदकमेव मैत्र- शरीरमिति तद्भिन्नत्वं नास्तीति व्यभिचारः । न च पिशाचस्य विजातीय- वायवीयविभिन्नशरीरवत्त्वात् कथं तदवच्छेदक मैत्रशरीरं । अन्यथा तस्य पृथक् शरीरवैयापातादिति वाच्यम् । यतो हि अवच्छेदकत्वं नाम भोगसाधनत्वं भोगश्च सुखदुःखान्यतरसाक्षात्कारः । तत्र दुःख- साक्षात्काराय पृथक् तच्छरीरं । सुखसाक्षात्काराय च मैत्रशरीरमपि भवितुमर्हति । अन्यथा तत्र पिशाचस्य प्रवेशेच्छाया एवानुपपत्तेः । अतो नोक्तानुपपत्तिः । न वा व्यभिचारः परिहृत इति । मैवम् । न यस्माभिरात्मवृत्तिसर्वभेदानामेकस्मिन्नेव शरीरे व्याप्तिः प्रतिज्ञाता । येनैव- मुपलभेमहि । किन्तु शरीरव्यापकत्वं भेदस्योक्तम् । नाधुना व्यभिचारः प्रसज्यते । मैत्रशरीरे मैत्रवृत्तिपिशाचभेदस्य पिशाचवृत्तिमैत्रभेदस्य वोक्त- संबन्धद्वयेनासत्त्वेऽपि चैत्रभेदस्योक्तसंबन्धेनाबाधितत्वात् कथं व्यभिचार- प्रसक्तिः । अन्यथा किं पिशाचग्रस्तत्वचिन्तयाऽपि । मैत्रशरीर एव स्वानु- योग्यवच्छेदकत्वसंवन्धेन मैत्रप्रतियोगिकचैत्रवृत्तिभेदस्य स्वप्रतियोग्यव- च्छेदकत्वसंबन्धेन मैत्रवृत्तिभेदस्यासत्वेन व्यभिचारः कुतो न शङ्कित इत्यलम् । आत्मन्याकागवतु विभुत्वसाधक एकत्वविशिष्ठसर्वदेशावच्छे- ।

·२८ संग्रहार्थसंग्रहे देनोपलभ्यमानगुणवत्त्वहेतुः नाभिमतः स्वरूपासिद्धिपसङ्गात् । अपि तु अन्यम्मादेव विभुत्वं साधनीयम् । तथाहि । आत्मा विभु परम- महत्परिमाणवत्त्वात् गगनादिवत् । न च म्वरूपासिद्धिः । आत्मा परमम- हृत्परिमाणवान् तदन्यपरिमाणशून्यत्वे सति परिमाणवत्त्वात् । यो यद- न्यपरिमाणशून्यत्वे सति परिमाणवान् स तत्तरिमाणवान् यथा संमत इति सामान्यतो वा गगनादिविशेषदृष्टान्तेन वा परिशेषात्तसिद्धः । न च परिशेषे विशेप्यासिद्धिः । आत्मा परिमाणवान् द्रव्यत्वात् घटवत् । द्रव्यत्वं च आत्मा द्रव्यं गुणवत्त्वात घटवत् । गुणवत्त्वं च गुणवत्त्वेन प्रमीयमाणत्वात् । प्रमा च घटमहं जानामि सुखादिकमनुभवामीत्या- धनुभवसाक्षिका । विशेषणासिद्धिपरिहारस्तु । आत्मा नाणुः सर्वशरीरा- वच्छेदेनोपलभ्यमानयुखाद्याश्रयत्वात् व्यतिग्केण परमाणुवत् । अप्रयोज- कत्वशङ्कायान्तु सर्वशरीरावच्छेदेनोपलभ्यमानसुखाद्याश्रयत्वमेव न स्या- दिति हेतूच्छित्तिरूपबाधकतर्क उन्नेयः । न च तेजसा आत्मनः शरीरे व्याप्त्यङ्गीकारेऽपीदमुपपद्यत इति अप्रयोजकता शंक्या । वेदा- न्तिमतवन्नैयायिकमने आत्मनो ज्ञानरूपत्वाभावेन दीपवत्पभया व्याप्त्ययो- गात् । एवमात्मा न मध्यमपरिमाण: नित्यत्वात् परमाणुवत् । अत्राप्य- प्रयोजकता न शक्या । तथात्वे यन्मध्यमपरिमाणं तदनित्यमिति व्या- रात्मनोऽप्यनित्यत्वापत्तेः । न चेष्टापत्तिः कृतहानाकृताभ्युपगमप्रसङ्गात् जीवनादृष्टाभावापत्तेश्च । अन्यदीयादृष्टस्य अन्यकार्यकारिवायोगाच । पूर्वानुभवाहितसंस्काराभावेनेष्टसाधनतास्मृत्यनुदयन प्रवृत्यनुपपत्या एवं वदतो बालम्य शुष्ककण्ठतया मरणापत्तश्चेति । अत्र बहवो बहुधा ·प्रत्यक्षखंडः २२. -- वर्णयन्ति । तथाहि शरीरमेवात्मेति केचित् । तेषां मते गौरोऽहं कृष्णोऽहमित्याद्यनुभवः प्रमाणम् । तदुपोहलितानि चाहमिति पदं गरीर- बोधक शरीरनिष्ठधर्मावच्छिन्नबोधकपदसमानाधिकरणत्वात्, यद्यनिष्ठ- धर्मावच्छिन्नबोधकपदसमानाधिकरणं तत्तम्य वोधकं यथा घटनिष्ठधर्माव- च्छिन्नबोधकनीलादिपइसमानाधिकरण, घटपदं घटबोधकम् । अत्रच सामानाधिकरण्यं द्विविध विद्यते, विभिन्नप्रवृत्तिनिमित्तकानां शब्दाना- मेकस्मिन्नर्थ वृत्तिः समानविभक्तिकत्वं चेति, किंच शरीरं चेतनं शरीरत्वात् व्यतिरेकेण घटवदित्यादीनि साधकानि प्रमाणानि । इन्द्रियाण्यवात्मेति स्वतंत्राः । अत्र च शरीरस्य चैतन्यपक्षे योऽयं मृतशरीरादौ व्यभिचारः प्रदर्शयिप्यते स नास्तीत्यभिमान एव मानम् । श्वासोछासावेवात्मेत्यपरे । अत्र किं तत्वमिति विचारणायामाद्यः कल्पस्तावन्न शोभते । तथाहि । शरीरमात्मेति वदन् प्रष्टव्यो भवति । किं शरीरं पदार्थान्तरं वा पांचभौतिक वा । नाद्यः पांचभौतिकत्वेन शतशो ह्यनुभूयमानस्य सहस्रशः श्रुतिपुरा- णादिषु गीयमानस्य कोटिया कविभिवर्ण्यमानस्यानुपपत्तिप्रसङ्गात् । अतोऽभ्युपेयो द्वितीयः कल्पः । अस्मिन् पक्षे च प्रत्येक पंचभूतेषु अदृश्यमानस्य चैतन्यस्य मिलितेऽपि शरीरे कथमुत्पत्तिरिति शङ्का दुरु- द्धरा । अत्रच तन्मतानुयायिनः हरिद्रासुधयोः प्रत्येकमविद्यमानस्यापि रक्तिन्नो यथा संयोगविशेषात् मिलिते उत्पत्तिः एवमेव पंचभूतेष्वपि मिलितेषु संयोगविशेषाच्चैतन्योत्पत्तिरिति ब्रुवते । विषमोऽयमुपन्यासः । एवमापादयतस्तस्यानयैव चिन्तया कदाऽपि सति शरीरे मृतिन स्यादिति कुशला वयं तर्कयामः । यतो हि मिलिते उत्पन्नस्य रक्तिन्नो यथा यावद्दव्यं । 8 ·३० संग्रहार्थसंग्रहे नास्ति नाशः । तथा चैतन्यस्यापि नाशाभावप्रसङ्गात् । अनुमानन्तु मम शरीरमित्यादिभेदानुभवबाधितम् । अतएवाऽऽबालवृद्धं परिदृश्यमानं मृत शरीरमुद्दिश्य जीवो गतोगतो जीव इति प्रतीति व्यवहारावबाधितायुपपद्यते। अनेन मम शरीरमिति प्रतीतिव्यवहारौ राहोः शिर इति वत् गौणत- योपपद्यते । सत्यपि शरीर संयोगविशेषाज्जातरक्तिन्नोऽपि नाश उपपद्य- ताम् । नहि सुधाहरिद्रयोः सतोसंयोगविशेषात् जातरक्तिनो नाशाभावे अनेनापि चैतन्येन सति शरीर नाशशून्येन भाव्यमित्यत्र राज्ञामाज्ञाऽस्ति । न हि दृष्टान्ते सर्वसाम्यमपेक्षितम् । तथात्वे पर्वतत्वशून्यस्य महानस- स्याप्यदृष्टान्तत्वापातेन बहसमंजसं स्यादिति विषमोऽयमुपन्यास इत्याद्युक्तं दुरुक्तमित्यपास्तं । उक्तानुभवस्य गत्यन्तरशू-यस्य जागरूकत्वात् । किंचेत्याधुक्तशरीरत्वानुमाने च मृतशरीरे व्यभिचारः। इदंच “शरीरस्य न चैतन्यं मृतेषु व्यभिचारत''इत्यादिवदता विश्वनाथपंचाननभट्टाचार्य गापि प्रत्यपादि । अपिच चैतन्यं न शरीरवृत्ति । शरीरावच्छेदककाल- त्वव्यापकाधेक्ताशून्यत्वात् व्यतिरेकेण शरीरत्ववत् । इति सत्प्रतिपक्षितं च पूर्वानुमानम् । इदमपि च सूचितं "शरीरस्य न चैतन्यमित्यादिना । किंच शरीरस्यात्मत्वकल्पे कृतहानाकृताभ्यागमप्रसङ्गोऽपि नैव वारितो भवतीति । स्वतन्त्राणामिन्द्रियात्मत्वपक्षोऽपि न युक्तिपथमवगाहते । वोऽहमद्राक्षं सोऽहमिदानी स्पृशामीत्यनुभववाधितत्वात् स्पष्टुर्दष्टश्चैक्य- मवगाहमानोऽयमनुभवः भिन्नयोश्चक्षुस्त्वचोरात्मत्वं नानुमनुते । आस्ता- मयमनुभवविचारः । बहिरेव तावदिन्द्रियात्मत्वकल्पो न शोभते । तथाहि । किं प्रत्येकमिन्द्रियस्थाऽऽत्मत्वं प्रतिजानीष मिलितानां वा ·प्रत्यक्षखंडः नाद्यः । कस्यात्मत्वमिति केनचित् पृष्टः किमङ्ग बयाः । इदमिन्द्रिय- मात्मेत्यत्र एकत्र पक्षपातिन्या युक्तेरभावात् । किंच विना निनिगमकं तुप्यतुन्यायेन चक्षुरात्मेत्यभ्युयगच्छामः । तथापि यदि नाम शास्त्रवि- रुद्धभाषिणः अतएव जातादुरदृष्टादान्ध्ये तव समुपगते तच्छरीरस्य मृत- शरीरप्रायत्वाहाहादिसम्कारः करणीयः स्यादिति यत्किचिदेतत् । न द्वितीयः । मिलितानामात्मत्वं वदन् किमेकैकत्रात्मत्वमभ्युपैति न वा । आये आद्योक्तदोषः । द्वितीये मिलिनेषु विद्यमानात्मत्वमेकैकेन्द्रियनाशे- प्यपयाति न वा । नाद्यः । यतश्चक्षुर्नाशे सति जीवत्येव त्वयि उक्तं दाहप्रसङ्गं स्मृत्वा तूष्णीमासितव्यम् । द्वितीय तु एकैकेन्द्रियनाशेऽप्युव- रितकैकेन्द्रिये विद्यमानमात्मत्वं न मिलितेषु पर्याप्तम् । अपि तु एकैक- मेव पर्यामुयादिति स एव दुरात्मा प्रथमकल्पोक्तदोषः । अपि च शरीरा- धिष्ठातृणां बहूनामङ्गीकारे अस्मन्मत इवाधिष्ठातुरेकाभिप्रायवतोऽभावात् । तेषां बहूनां च प्रायः अभिप्रायैक्यासंभवान्नानादिक्षु विद्यमानैः पुरुषैरा- कृष्यमाणस्य पटस्येव काश्यादिजिगमिषुभिरिन्द्रियैरधिष्ठातृत्वेन संमतैरा- कृप्यमाणस्य शरीरस्य विदारणं स्यात् । स्याच्च नियमेनकत्राप्रवृत्तिः । एकस्य मनसस्तथात्वे तु “मनोऽपि न तथा ज्ञानाद्यनध्यक्षं तदा भवेतु" इत्युक्तसुखाद्यप्रत्यक्षत्वापत्तिदूषणं बोध्यम् । श्वासोच्छासावेवात्मेत्यपि न प्राज्ञसमतम् । तथात्वे श्वासमहं बध्नामि उत्सृजामीत्यादिबद्धत्वबन्ध- कत्वादिविरुद्धधर्मावगाहनुभवविरोधापातात् । किंच सभायां तावल्लौ- किकी रीतिमनुरुध्य वक्तव्यं । नचेद्वहिष्कार्यः स्यात्सभातः । प्रकृते च खुप्तिकाले सकलेन्द्रियाणामुपरमेऽपि श्वासोछासयोः प्रवृत्तिर्दृष्टा । न ह्येवं ·३२ संग्रहार्थसंग्रह लौकिकानामनुभवः । यतोऽभिजनवतो गृहस्थम्य गृहे पूर्वमुप्तिः तदनु भृत्यानामिति । एवमेव मावलिकोऽप्यनुभवः । यन्नियम्यव्यापारनिवृत्ति- नियामकन्यापारनिवृत्युत्तरकालिकीति । न तु कदाऽपि नियामके व्याप्रिय- माणे सति नियम्याः मुखासीना भवन्तीति। प्रकृते तु विपरीतम् । यजमानस्य सर्वदा प्रवृत्ति भृत्यत्वेनाभिमतानामिन्द्रियाणान्तु स्वछन्दं सुषुप्तिरिति । अतः मुळूक्तं जीवस्तु प्रतिशरीरं भिन्नो विभुनित्यश्चेति । अत्र प्रथमतोऽ- विभक्तस्येश्वग्म्य प्रथमं लक्षणकरणे किं बीजम् । न तावत्प्राधान्यम् । तथासति विभागेऽपि पूर्वमुक्त्यापत्तेरिति चेत् सूचीकटाहन्यायेनेश्वरः प्रथमं लक्षित इति विज्ञायताम् । विभागे पूर्वपातित्वाभावस्तु महामल्ल- भङ्गन्यायानुसारेण बोध्यः । नन्वाभ्यामेव न्यायाभ्यां वैपरीत्यं किं न स्यादिति चेदस्त्यत्र नियामकान्तरम् । जीवस्य बहुवादिसंमतत्वात प्रथमतो निर्देशः । उक्तन्यायात्प्राधान्याच्च प्रथमतः ईश्वरस्य लक्षणकर- णमिति । ईश्वरसत्त्वे प्रमाणन्तु कार्यत्वानुमानम् । तेन सामान्यत: सकर्तृ- कत्वे सिद्ध क्षित्यकुरादिकमस्मदाद्यतिरिक्तकर्तृक बाधितास्मदादि- कर्तृकत्वे सति सकर्तृकत्वात् । यहाधितयत्कर्तृकत्वे सति स कर्तृक तत्तदतिरिक्तकर्तृकं यथा बाधितकुलालकर्तृकः सकर्तृकः पटः कुलाला- तिरिक्तकुविन्दकर्तृक इति परिशेषादतिरिक्तेश्वरसिद्धिरिति । मनःसत्त्वे प्रमाणन्तु सुखादिसाक्षात्कारः सकरणकः क्रियात्वात घटसाक्षात्कार- वत् । अनेन सकरणकत्वे सिद्ध सुखादिसाक्षात्कारः चक्षुराद्यतिरिक्त- करणक: बाधितचक्षुरादिकरणकत्वे सति सकरणकत्वात् कुठारादि. करणकछिदिक्रियावत् । चक्षुरादिकरणकत्वबाधस्तु अन्धबधिरादीनामपि ·प्रत्यक्षखंडः मुखा दिसाक्षात्कारानुभवातु । अनेन किमुक्तं म्यादिति चेदेवमवे. हि । मुम्वादिसाक्षात्कार. न चक्षुःकरणकः चक्षुयभिचारित्वादन्धगम- नादिक्रियावत् । एवमन्येप्वपीन्द्रिवेषु व्यभिचारो बोध्यः । ननु मुम्वमा- क्षात्कारस्य चक्षुराधकरणकत्वेऽपि त्वकरणकत्वाङ्गीकारे न किमपि बाधक पश्यामः । चक्षुरादिशून्यवन् न हि कश्चिदपि त्वगिन्द्रियशून्यः सुख- मनुभवन् दृष्टः । अतो न मन मिद्धिरिति चेत्तयनयैव स्वकाणकन्न चिन्तया म्याचक्षुषो निनिमेषत्वम् । यतम्त्वगिन्द्रियस्य सर्वशरीरज्या पित्वेन तसंयोगरूपव्यापारम्य चात्मनि सर्वदा सत्त्वेन ज्ञानधाराप्रसङ्गेन सुप्त भावापत्तेः । न ह्यस्मन्मत इव पुरीतन्न ब्यतिरिक्तदेशावच्छेदेन संयोग कारणमिति वदन् कृती म्यात् । त्वगिन्द्रियम्य व्यापित्वोक्ते । अत- म्त्वगिन्द्रियम्य करणम्य सत्त्वेऽपि सुप्तिकाले सुवादिसाक्षात्कारा- ननुभवेनान्वयव्यभिचारात्त्वकरणकत्वासिद्ध्याऽतिरिक्तमेव करणं मन सिध्यतीति । तच्चाणु । तदितरपरिमाणशून्य वे मति परिमाणवत्त्वात् परमाणुवन् । परिमाणवत्त्वं च द्रव्यत्वात् सेत्स्यति । तच्च क्रियावत्त्वात् । सा च मनस्तत्र गतं इदानीं नास्तीत्यनुभवान् सिध्यति । ननु कथमि. तरपरिमाणशून्यत्वं । तथाहि । मनो विभु स्पर्शरहितत्वे सति द्रव्य- त्वात् गगनवत् । अत्र च क्रमेण घटरूपयोर्यभिचारवारणाय मत्यन्तवि- शेष्यभागावितिन्न । यतो हि अनुकूलतर्कसनाथा एव हेतवो हेतवः । प्रकृते तदभावादप्रयोजकता । अन्यथा गन्धवव्यं न पृथिवी मूर्तत्वात् जलादिवत् । गगनं वा न शब्दवत् विभुत्वादिगादिवदित्यादिकं स स्यात् । स्याच्च आत्मा भवान्वा न ज्ञानी विभुत्वात् भवत्त्वाद्वा 9 ·संग्रहार्थसंग्रह ३४ गगनवत् व्यतिरकण मद्वेति । सर्वमिदं वस्तुतत्वमनवलंव्याभिहि- तम् । वस्तुतस्तु आत्मनो विभुत्वस्य पूर्वमुपपादितत्वात् । मनसोऽपि विभुत्वाङ्गीकारे विभुद्वयसंयोगाभावेनात्ममनसो संयोगरूपम्य ज्ञानकारण- स्याभावप्रसङ्गेन आत्मा न ज्ञानीत्याधुक्तानुमानम्य तकसनाथत्वापत्ति. ! विभुद्वयसंयोगांगीकारेऽपि अनित्यसंयोगसामान्यस्य क्रियाकारणकत्वेन विभ्वोम्तयोश्च क्रियाशून्यतया जन्यसंयोगासंभवे नित्यसंयोगप्रसङ्गेन पुनः सुषुप्त्यभावप्रसङ्गो दुर्वार इति बाधकतर्कसंभवान्न विभु मन. । नापि मध्यमपरिमाणं तथात्वेऽनित्यत्वप्रसङ्गात् । न चेष्टापत्तिः । तात्ममनसोः कार्यकारणभावज्ञाप्यज्ञापकभावाद्यभावेन मनःशून्योऽप्यत्मा कचिदनु- भूयेत । तम्य चानुभवासंम्पर्शनाप्रामाणिकतयाऽङ्गीकर्तुमशक्यत्वात् अनुभवश्व सार्वत्रिक मनसैवाहं व्यज्ञासिषं मनसैव तमर्थमस्पाक्ष नेनैवचात्याक्षमित्यादिमन.साहित्येनैवात्मानं गोचरयति । नचेदानी मन्मनो नासीदित्यादेः मनःशून्यतयाप्यात्मविषकानुभवस्य जागरूक- तया पूर्वोक्त विभीषिकामात्र न बाधनक्षममिति वाच्यम् । यतो ह्यस्मिन् विषये मम मनो नासात किन्तु अन्यत्र गतमित्याद्यनुभवेन विषयविशेषे मनः शून्यस्याप्यात्मनो विषयान्तरे तत्साहित्येनैव विषयतया विषयविशेष- मन्तरा सर्वथा मन शून्यतयाऽऽत्मनोऽनुभवस्यालीकत्वात् । तथाच मनो न मध्यमपरिमाणं नित्यत्वात् गगनादिवत् उक्तः सोऽपि हेतूच्छित्तिरूपः विपक्षे बाधकम्तक इति । तथाच हेत्वसिद्धिशङ्काविरहसहितेन पूर्वोक्तपरि- शेषानुमानेन मनसोऽणुत्वसिद्धिः । मुक्तावल्यान्तु “अयोगपद्याज्ञानाना" मित्यादिना मूलेन युक्त्यन्तरमेवोपन्यातम् । अधिकमन्यत्रानुसन्धेयमित्थलं ।

·प्रत्यक्षखंड: ३५ || चक्षुर्मात्रग्राह्यो गुणो रूपम् ॥ अत्र मात्रपदार्थः इतरत् अभावश्च । जन्यत्वं तृतीयार्थः । चक्षु:- पदार्थम्य प्रतियोगितासंबन्धेनेतरपदार्थकदेशभेदेऽन्वयः । इतरस्य नि- रूपितत्वसंबन्धेन तृतीयार्थजन्यत्वे। तस्य स्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपकत्वसंब- न्धेन अपरमात्रपदार्थाभावें । चक्षुषो निरूपितत्वेन तृतीयार्थजन्यतायां । तम्या: अभावस्य चम्वरूपेण ग्रहधात्वर्थेऽन्वय । तथाच चक्षुरितरनिरूपितज- न्यत्वाभाववच्चक्षुर्निरूपितजन्यतावत्ज्ञाननिरूपितविषयतावदभिन्नगुणाभिन्नं रूपमिति बोधः । अस्मिन्नथे संख्यायामतिव्याप्तिः संख्याविषयकचाक्षुष- ज्ञाने चक्षुजन्यत्वतदितातराजन्यत्वयोः सत्त्वात्तादृज्ञानविषयतावद्गुणत्वस्य संख्यायामबाधादिति कल्पान्तरमेव केचिन्समाश्रितवन्तः । तथाहि । मात्रादिपदानामर्थः पूर्ववत् । तत्र चक्षुषोऽनुयोगितासंबन्धेन इतरपदा- थैकदेशे भेदे इतरस्य जन्यतायां तस्याः ज्ञाने तस्य विषयतायां तस्याः अपरमानपदार्थाभावें । एवं चक्षुषो जन्यतायां तस्याः ज्ञाने तस्य विषय- तायां तद्वतोऽभेदेन गुणे इत्यादि पूर्ववत् । तथाच चक्षुरितरनिरू पितजन्य- तावत्ज्ञाननिरूपितविषयत्वाभाववच्चक्षुनिरूपितजन्यतावत्ज्ञाननिरूपितविष- यताचदभिन्नगुणाभिन्न रूपमिति । अत्रच कल्पे द्वीन्द्रियग्राह्यसंख्यायां चक्षुरितरेन्द्रियजन्यतावत्ज्ञाननिरूपितविषयत्वाभावाभावात न पूर्वोक्ताति- व्याप्तिः । अस्मिन् कल्पेऽपि 'सकृदुच्चरितः शब्दः सकृदेवार्थ गमयति' 'एकत्र विशेषणत्वेनोपस्थितस्य अन्यत्र विशेषणत्वेनान्वयायोगात' 'प्रत्य- यानां प्रकृत्यान्वितम्वार्थबोधकत्व'मित्यादिबहुन्यायविरुद्धत्वादप्रामाणि- कत्वं दुर्वारम् । तथाहि सकृदुच्चरितम्य चक्षुःपदस्य द्विवारमन्वयार्थं ·संग्रहार्थसंग्रह । द्विरुपस्थितिकल्पना । एवमितरपदार्थैकदेशभेदे विशेषणत्वेनान्वितम्य चक्षुषः तृतीयार्थजन्य वे विशेषणत्याऽन्वयः । ग्राह्येत्यत्र यत्प्रत्ययार्थविषय- नायाः प्रकृत्यर्थभिन्ने मानपदार्थाभावेऽन्वयः । एवं विषयतावद्रूपविशि ष्टार्थमध्ये विषयतारूपमेकदेश विभज्यान्यनान्वयकल्पनाप्यप्रामाणिकीति । अतोमुमपि कल्पं विहायान्येऽन्यमेवोपाददुः । तथाहि । केलं चक्षुः चक्षुर्मात्रमिति मयूरव्यंसकादित्वादस्वपदविग्रहः । तत्र कैवल्यं मात्र- पदार्थः । कैवल्यं च स्वभिन्नत्वप्रकारकतात्पर्यविषयनिरूपितसंबन्धवि- शेषावच्छिन्नकिंचिनिष्ठाभावीयप्रतियोगित्वम् । तम्य म्वरूण चक्षुप अन्वयः । चक्षुषो निरूपितत्वेन जन्यत्वे तम्य ज्ञाने इत्यादि पूर्ववत् । एवंच निरुक्तकैवल्यवच्चक्षुर्निरूपितजन्यतावत्ज्ञाननिरूपितषियतावन- भिन्नगुणाभिन्न रूपमिति विशिष्टवाक्यार्थः संपन्नः । समन्वयप्रकारग्तु स्वपदेन चक्षुष उपादाने म्वभिन्नत्वपकारकतात्पर्यविषयम्त्वगादि तन्नि रूपितसंबन्धविशेषो नाम ग्राह्यत्वरूपः तेन संवन्धन चल रूपे नास्तीति । किंक्पिदेन रूपोपादाने तन्निष्ठाभावः चक्षुष इति ईशाभावीयनिरुक्त. संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वरूपं कैवल्यं चक्षुषीति । अत्र केचन पूर्वपक्ष यन्ति । तथाहि । चक्षुर्मिन्नाग्राह्यत्वे सति चक्षुह्यत्वं पर्यवसितार्थ नचेदं रूपे संभवति । रूपस्य चक्षुभिन्नसन्निकर्षग्राह्यत्वात् । एवं चक्षु- मिन्नरूपग्राह्यत्वाच्च । रूपस्यापि स्वप्रत्यक्ष प्रति विषयविधया कारणत्वेन रूपग्राहकत्वात् । 'नच स्वसजातीयस्वभिन्नाग्रह्यत्वे सति चक्षुह्यन्त्रम्य तदर्थत्वान्नेयमापत्तिः । साजात्यं च इन्द्रियत्वेन विवक्षितम् । तथाच सन्निकर्षादीनांप्रमेयत्वादिना स्वसाजात्येऽपीन्द्रियत्वेन तदभावान्नतबाह्यत्व- ·प्रत्यक्षवंड: ३७ - मादायासंभवः संभवतीति वाच्यम् । तथापि इन्द्रियत्वेन सजातीयचक्षु- भिन्नमनोग्राह्यत्वमादायासंभवम्य दुरित्वात् । तथाच स्वभिन्नमनोग्राह्य त्वसंबन्धन चक्षू रूपे वर्तत इति तदभावाभावाल्लक्षणानुपपत्तिरिति । समा दधने चेतरे । चक्षुभिन्नत्वगाद्यग्राह्यत्वस्य तदर्थत्वान्नोक्तासंभवः । नच सामान्यव्यवच्छेदकम्य मात्रपदस्य त्वगादियत्किचिन्यवच्छेदकत्वे गगनादियत्किचियावृत्तत्वेन रूपं पृथिवीमात्रवृत्तीति प्रयोगापत्ति । नचेष्टा- पत्तिः । तथाप्रयोगस्यानानुभविकत्वात् । अतः सामान्यव्यवच्छेदकत्वम्य वाच्यत्वे मनसोऽपि चक्षुभिन्नपदेन संग्रहादुक्तदोषो दुर्वार इति वाच्यं । गृहे रामकृष्णौ विद्यते नवा इति पृष्ठे राममालो वर्तते इत्यादिव्यवहार स्य सांव्यवहारिकत्वेन यत्किचियवच्छेदकत्वस्यापि सत्त्वात् । नच प्रश्नसमभिव्याहृतमात्रशब्दम्य यत्किचियावर्तकत्वेऽपि प्रकृते प्रश्नासम- भिव्यवहारात्कथं यत्किचिच्यावर्तकत्वमिति वाच्यम् । ग्रन्थस्यापि गुरुशिष्ययोः प्रश्नोत्तररूपत्वात् प्रकृतेऽपि प्रश्नसमभिव्याहारादिति । अथवा चक्षुरितरयत्किचिदिन्द्रियवत्वावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्य- तानवच्छेदिका चक्षुर्जन्यतावच्छेदिका या विषयिता तन्निरूपकत्वे सति गुणत्वं रूपस्य लक्षणम् | नाधुना मनोग्राह्यत्वेऽप्यसंभवः । रूपनिरूपित. विषयिताया मनोजन्यतायामनवच्छेदकत्वात् । रूपनिरूपितविषयिताया मनोजन्ययावत्ज्ञानेष्वसत्त्वेन न्यूनवृत्तितया न्यूनवृत्तेरनवच्छेदकत्वादिति । तदुभयमपि परे प्रत्याख्यातवन्तः । तथाहि यदि गुरुशिष्ययोः प्रश्नोत्तर- रूपत्वाद्न्यस्य प्रश्नसममिव्याहृतत्वमुपपाद्य यत्किचिदिन्द्रियाग्राह्यत्वा- थकतां व्याख्यायासंभवः परिहियते तदा गन्धनिरूपणावसरे पृथिवीमात्र- 10 ·संग्रहाथसंग्रहे ३८ । वृत्तिरित्युक्तावपि अस्याप्युक्तन्यायेन गन्धः पृथिव्यां जले वेति शिन्य. प्रश्नसमभिन्याहृत वसंभवेन जलमात्रन्यावृत्तत्वनिश्चयेऽपि गगनादिवृत्ति त्वसंदेशानिवारणप्रसङ्गान् । नचेष्टापत्तिः । लोके तथा संदेहस्यानानुभविक त्वात् । द्वितीयसमाधानन्त्वतीव तुच्छम् । यदि निखिलज्ञानेषु अविद्य- मानत्वाद्र्पविषयिता न मनोजन्यतायामवच्छेदिका तर्हि का सा विषयिता याऽवच्छेदिका भवेत् । कम्या अपि विषयितायाः यावज्ज्ञानवृत्तित्वा- भावात् । तथाचाप्रसिद्धिः। एवं न्यूनवृत्तितया संख्यानिरूपितविषयि- ताऽपि न त्वरजन्यतावच्छेदिकति संख्यायामतिव्याप्तिः । न च चक्षु- जन्यतावच्छंदकत्वम्य संख्याविषयितायामभावान्नेयमतिव्याप्तिरिति वा- च्यम् । तथासत्यसंभवापत्तेः । नहि रूपविषयिता चक्षुजन्येषु याव ज्ज्ञानेषु विद्यत इति न्यूनवृत्तितया साऽपि न चक्षुजन्यतावच्छेदिकेति । अतस्तदुभयमप्यसदित्युक्त्वा व्याख्यातवन्तश्च लक्षणमन्यथैव । तथाहि । चक्षुरितरेन्द्रियाग्राह्यत्वं नाम चक्षुभिन्नेन्द्रियसन्निकर्षविशिष्टविषयता- शून्य वम् । वैशिष्टयं च म्वसामानाधिकरण्यस्वप्रयोज्यत्वोभयसंबन्धेन । अतो नासंभवः । भिन्नन्द्रियपदेन मनसो ग्रहणेऽपि सामानाधिकरण्य- वटितोमयसंबन्धेन मन-सन्निकर्षवैशिष्टयस्य रूपविषयतायामभावात् । नातिव्याप्तिश्च संख्यायां । तद्विषयतायाश्चक्षुभिन्नत्वगिन्द्रियसन्निकर्षवि शिष्टत्त्रात् । अत्र सामानाधिकरण्यमात्रनिवेशे रूपमनसोरुदासीनं सन्नि कर्ममादाय रूविष्यतायां मनःसन्निकर्षवैशिष्ट्यस्य सत्त्वादसंभवः । एवं प्रयोज्यत्वमात्रनिवेशेऽपि ज्ञान कारणीभूतात्ममनःसन्चिकर्षमादाय तद्वैशि- ध्यम्य रूपविषयतायां सत्वात्स एव दोष इति संबन्धयोपादानम् ।

·प्रत्यक्षखंडः एवंच परमाणुरूपादावव्याप्तिवारणाय चक्षुर्भिन्नेन्द्रियसन्निकर्षविशिष्टविष- यतावदवृत्तिचक्षुःसन्निकर्षविशिष्टविषयताबद्वत्तिजातिमद्गुणत्वमिति लक्षणं परिष्करणीयमिति प्राहुः । एतेन ननु स्त्रीसौभाग्येऽतिव्याप्तिः । चक्षुर्मि- नाग्राह्यत्वपदेन चक्षुर्भिन्नेन्द्रियजन्यपत्यक्षाविषयत्वम्येदंरूपबत् त्वम्वत्त्वा दित्याद्यनुमानजन्यज्ञानविषयरूपे असंभववारणाय विवक्षणीयतया अदृष्टा- परपर्यायसौभाग्यम्यापि चक्षुर्भिन्नेन्द्रियजन्यपत्यक्षाविषयत्वात् । इयं भा- ग्यवती एणाक्षित्वात् व्यतिरेकेणास्मद्गृहिणीवदित्यादिचक्षुरूपानुमान जन्यज्ञानविषयत्वाच्च भाम्यस्य । न च चक्षुजन्यज्ञानपदेन प्रत्यक्षरूप. ज्ञानस्य विवक्षितत्वान्नेयमतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तथाऽप्यन्धकारे त्वचा पुस्तकज्ञानदशायां स्वसंयुक्तसंयुक्तात्मवृत्त्युद्धद्धसंस्काररूपालौकिकप्रत्या. सत्त्या त्वचा रूपस्यापि ग्रहणादसंभवः । अत्याप्तिर्वा । स्वभिन्न न्द्रियजन्यप्रत्यक्षपदेन लौकिकप्रत्यक्षविवक्षणेऽपि स एव दोषः । तस्या- पि त्याचप्रत्यक्षस्य पुस्तकांशे लौकिकत्वात् । यदिच चक्षुर्भिन्नेन्द्रियः जन्यतावच्छेदकविषयतायां लौकिकसन्निकर्षप्रयोज्यत्वं निवेश्य पुस्तक- विषयताया लौकिकसन्निकर्षप्रयोज्यत्वेऽपि रूपविषयतायास्तदभावेन नोक्तदोष इति क्भिाव्यते तदा स्त्रीभाग्येऽतिव्याप्ति । तम्यातीन्द्रियत्वेन चक्षुभिन्नन्द्रियजन्यतावच्छेदकीभूतलौकिकसन्निकर्षप्रयोज्यविषयताशून्य त्वेन सत्यताक्रान्तत्वात् । चक्षुजन्यप्रत्यक्षविषयत्वाच्च । नचातीन्द्रियस्य कथं प्रत्यक्षत्वमिति वाच्यम् । भाग्यवतीयमेणनयना इति नायनप्रत्यक्षेण पूर्वोक्तानुमित्यात्मकालौकिक्सन्निकर्षेण जन्येन, तज्जन्यसंस्कारेण जन्ययाऽलौकिक्या स्मृत्या वा तत्र भाग्यस्य विषयीकरणात्। यदि नाम ·संग्रहार्थसंग्रहे । चक्षुर्जन्यतावच्छेदकीभूतविषयतायामपि लौकिकसन्निकर्षप्रयोज्यत्वं नि- वेश्याताहविषयतावति भाग्येऽतिव्याप्तिर्वायते । तदा वार्यतामय दोषः । तथापि सार्पशब्दे अतिव्याप्तिदुर्वारा । सर्पम्य चक्षुःश्रवस्त्वेन श्रोत्राभावेन चक्षुषेव शब्दप्रत्यक्षजननात् । नच तत्रेन्द्रियान्तरं शक्यम् । चक्षुषी एव श्रवसी यस्येति विग्रहविरोधात् । नचैवमेव विग्रह कर्तव्य इति न हि राज्ञामाज्ञाऽस्ति । चक्षुप्येव श्रवसी यम्येति विग्रहम्यापि संभवादिति वाच्यत् ! संभवति समानाधिकरणबहुव्रीहौ व्यधिकरण- बहुव्रीहे: जघन्यत्वेनानादरणीयत्वाम् । “धर्मिकल्पनातो धर्मकल्पना लघी- यसीति' न्यायेन चक्षुषि इन्द्रियान्तरकल्पनापेक्षया चक्षुष एव शब्दग्राह- कत्वकल्पनायाः लघीयम्त्वाच्च । नचादृष्टकल्पनापेक्षया दृष्टधर्म्यन्तरकल्प- नव लघीयसीति वाच्यम् । चक्षुषि इन्द्रियान्तरस्याप्यदृष्टत्वेनादृष्टकल्प- नायाः उभयत्र तौल्ये धर्मिकल्पना परमतिरिच्यते भवताम् । अन्यथा मार्जारस्याऽऽलोकासहकारेऽपि रूपवव्यग्रहणसमर्थमिन्द्रियान्तरं घूकस्य रात्रावेव रूपवव्यग्रहणसमर्थमपरमिन्द्रियं कल्पनीयमिति धर्मिकल्पना- प्रयुक्त बहिन्द्रियकल्पनाप्रयुक्त चेति गौरवद्वयापत्तेरिति चेदत्र केचित् ! चक्षुषि अष्टशद्वग्राहकत्वकल्पनापेक्षया दृष्टकल्पनायाः गौरवं भूषणमेव । तथाच तव तत्र पृथगिन्द्रियाणि कप्ल्यन्त इति नोक्तदोषा- वकाश इति समादघिरे । यद्यप्यत्र गुणदोषचिन्तायां मार्जारघकादि- प्यन्यवादृष्टेन्द्रियान्तरतत्तत्पदार्थग्राहकत्वरूपधर्मधर्म्युभयकल्पनासद्भावात् पूर्वोक्तधर्मकल्पना पेक्षया दृष्टकल्पनस्यैव गुरुत्वं प्रतिभाति । तथापि अदृष्टयमकल्पनाया विचारासहत्वादिदं भूषणमित्यभिहितम् । तथाहिं ।

·प्रत्यक्षांवडः । चक्षुप एव शब्दग्राहकवं वदन् पष्टव्यो भवति । किं चक्षुः संवद्धं शब्द. प्रीतिं जनयति । उतासंबद्ध। आधे संबन्धः कः संयोगः समवायो चा । नाद्य द्रव्यद्रव्ययोरेव संयोग इति नियमात् । नान्न्यः शब्दम्य चक्षुरगुणत्वेन प्रत्युताकाशगुणत्वेन शब्दचक्षुषोः समवायाभावात् । न द्वि- तीयः । असंबद्धस्य चक्षुषो ग्राहकत्वे विटेशस्थघटादिग्रहणप्रसङ्गात् । सर्वमिदं मनसि निवाय गौरवं भूषणमित्यंग्यकार्पः । परे तु चक्षुभिन्न न्द्रियाग्राह्यत्वे सति चक्षुर्ग्राह्यत्वमित्यत्र चक्षु पदं शब्दाग्राहकचक्षु परम् । तथाच शब्दाग्राहकचक्षुभिन्नेन्द्रियजन्यप्रत्यक्षाविषयत्वे सति चक्षुर्जन्य- प्रत्यक्ष विषयत्वमिति फलितम् । इत्थं च सत्यन्ताक्रान्तत्वाभावात् नातिव्याप्तिः । शब्दाग्राहकचक्षुर्भिन्नेन्द्रियपदेन सर्पचक्षुषोऽपि ग्रहण. संभवेन तद्ब्राह्यत्वस्यैव सर्पश्रुतमब्दे सद्भावादित्याहुरित्यादि सर्व कोला- “हलजातमपास्तं । परमाणुरूपेऽव्याप्तिवारणाय जातिघटितलक्षणस्यावश्य वाच्यत्वात्तत एव सर्पश्रुतशब्देऽतिव्याप्तेरभावेन पूर्वोत्तरपक्षयोरनवका- शात् । स्त्रीभाग्येऽतिव्याप्तिशङ्का नोदेति । सन्निकर्षविशिष्टविषयतेत्यत्र सन्निकर्षपदेन लौकिकसन्निकर्षस्य विवक्षितत्वादिति सुन्दरः पन्थाः । । रसनाग्राह्यो गुणो रसः ।। अयं सुकृती मधुरग्राहकरसनेन्द्रियवत्त्वादिति शिरोगतपित्तवि- कृतजिह्वपुरुषसमवेतरसनेन्द्रियजन्यानुमितिविषय सुकृतेऽतिव्याप्तिवारणाया- लौकिकसन्निकर्षमादाय गुडादावप्यतिव्याप्तिवारणाय लौकिकपत्यक्षपर- तया ग्रहधातोर्विवक्षणेऽपि गुडादिप्रत्यक्षे रसांशे लौकिके भातगुडादौ पुन- तिव्याप्तिवारणाय रसनाग्राह्यपदं रसनेन्द्रियजन्यज्ञानीयलौकिकसन्निकर्ष 11 ·संग्रहार्थसंग्रह ४२ । प्रयोज्यविषयता बनर्थकत्वेन व्याख्येयम् ! अथ परमाणुरसेऽव्याप्तिवारणाय श्सनेन्द्रियजन्यप्रत्यक्षविषयजातिमदर्थकत्वेन त-पदम्य पुनरपि व्याख्येय तया तत एव रमत्वेऽननिव्याप्तेर्गुणपर्ट व्यथमिति चन । रसनेन्द्रियजन्य प्रत्यक्षविषयगुणत्यसत्ताजातिमादाय रूपादावतियाप्तिवारणाय जातौ गुण- विव्याप्यत्वपर्यवसितार्थकम्य गुणपदस्यावश्यकत्वात्। गुणत्वादेः रासनावि- षयरूवातावपि सद्भावान्न रासनविषयत्वमिति नु भ्रम । तथासति रम. त्वम्यापि रासनाविषयपरमाणुरसे सद्भावेन रामनाविषयत्वं स्यादित्यति. व्याप्तिवारणप्रका म्यासंभवसंपादकत्वायत्तेरित्यवधेयम् । !! वििन्द्रयमात्रग्राह्यो गुणः स्पर्शः । अत्र बावश्चक्षुर्मात्रेयादिवत् । स्वगितरेन्द्रियजन्यपत्यक्षविषय- त्वे सति त्वगिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षविषयत्वमिति फलितार्थः । अत्र प्रत्यक्ष पदप्रयोजनं मन आदाय प्राप्तासंभववारणं च रूपलक्षा इव प्रदशनी- यम् । रूपादीनां भूतमात्रात्मकत्वेन पृथिव्यादिषु यथायथमन्तर्भाव इति मतनिरासाथ गुणपदम । इदंच समाधानं पूर्वमुत्तरत्रापि संभवति । यद्वा प्राचीनमते वायोम्त्वाचपत्यक्षत्वेन वायावतिव्याप्तिवारगाय गुण- पदम् । परमाणुम्पर्शेऽव्याप्तिवारणायावश्यकरणीये जातिघटितलक्षणे तु वायुत्वजातिमादाय वायावतिव्याप्तिवारणाय गुणपदम् । एतेन रसत्वे जातिघटितलक्षणाभावादतिव्याप्तेरसंभवेन गुणपदं व्यर्थमित्यपाम्तम् । मतविशेषनिरासाय वा वायावनतिव्याप्तये वा तत्पदस्योपात्तत्वादिति । वस्तुतस्तु सयोगसंख्यादावतिव्याप्तिवारणाय गुणपदम् । तथाहि । तत्रापि त्वगिन्द्रियमात्रग्राह्यसंयोगत्वसंख्यात्वादिजातिमादायातिव्याप्तः ·प्रत्यक्षखंडः ४३ शक्योपपादनत्वात् । न च संयोगादेवीन्द्रियग्र ह्यन्वेन संयोगत्वादौ स्वगिन्द्रियमात्रग्राह्यत्वं नास्तीति वाच्यम् । यथा हि लोक जानेऽहं चैत्र- स्येय लिपिन मैत्रस्य तम्य तु विलक्षणा इत्यादि प्रतीतित्यवहाराभ्यां तत्तत्कृतिजन्यतावच्छेदिका तत्तल्लिपित्वादिर्जाति नैवेति मार्वजनीनम् । एवमेव यत्र दशादिसंयोगादयः केवलं त्वचैव गृहीताः नेषु दशादिषु विद्यमाना इमे तु इतरसंयोगापेक्षया विलक्षणा इति प्रतीच्या संयोग- त्वव्याप्यजातिरङ्गाक्रियने । प्रकृते तां जातिमादाय संयोगादावतिव्याप्ते- रुक्तत्वात् । अतएव प्राचीनः स्वग्रन्थे चैत्रादिजन्यतत्तद्बटादिषु विद्यमाना घटत्वव्याप्या विभिन्ना एव जातयोऽङ्गीकृताः । नच विलक्षणति प्रती- तिन वैजात्यविषयिणी किन्तु परस्परभिन्नत्वविषयिणीति न जात्यन्तर- सिद्धिरिति वाच्यं । यतो हि परस्परं भेदश्चत्रलिपिध्वपि विद्यते । अत- श्चैत्रलिपिष्वपीय लिपिम्तल्लिपितो भिन्नति परम्परं विलक्षणेति प्रतीति- वारणाय वैजात्यमेव प्रतीनिविषय इत्यङ्गीकरणीयम् । किंचैककर्तृका- स्वनेकासु लिपिषु विद्यमान पारस्परिक भेदमनवगाह्माना मुक्ताफल- मिवादसीया लिपिः चैत्रलिपिजातिरन्यैव मैत्रलिपिजातिस्त्वितरैवे त्या द्याकारिकी प्रात्यक्षिकी प्रतीति पन्होतुं शक्या । अतस्तत्रतत्र संयो- गादौ तादी जातिमादायातिव्याप्तिवारणाय गुणपदम् । नच संयोगादौ गुणत्वस्य गुणपदस्य गुणत्वव्याप्यजात्यर्थकत्वेऽपि तादृशोक्तजातेः सत्त्वे- नातिव्याप्ति. पविपातायिनेति वाच्यम् । गुणपदस्य गुणविभाजकोपा- ध्यर्थकत्वात् । तथाच त्वगिन्द्रियमात्रग्राह्यगुगविभाजकोपाधिमत्त्वं लक्षणं पर्यवस्यति । तथाच संयोगादौ नातिव्याप्ति । संयोगत्वस्य त्वगिन्द्रिय- ·संग्रहाथसंग्रह मात्राग्राह्यत्वात् । संयोगत्वादिव्याप्योक्तजातिषु च गुणविभाजकोपाधि- स्वाभावात् । अभिप्रेति चानुमथ नीलकण्ठोऽपि । अन्यथा त्वङ्मात्र- ग्राह्यगुणविभाजकोपाधिमत्त्वमिति फलितार्थ इत्युपाविघटितत्वेन लक्षण परिष्कुर्वन व्यर्थभाषी स्यात् । अस्मदुक्तां रीतिमनवलंब्य गुण. विभाजकोपाधिमत्त्वन प्रवेशनस्य प्रयोजनाभावात् । नन्वेवं सति "एकामापत्तिं परिहरतो द्वितीयापत्तिरि"तिन्यायेन चक्षुर्मात्रग्राह्यप्रभाभि- चिसंयोगादौ संयोगत्वव्याप्यजातरुक्तन्यायसाम्यादङ्गीकरणीयतया जाति- घटितमपि रूपलक्षणं संयोगादावतिव्याप्नोतीति चोद्यस्य कः परिहतैति चेत् । तत्रापि गुणपदस्य गुणविभाजकोपाधिमत्त्वे तात्पर्यमित्याकलनी- यम् । ॥ रूपादिचतुष्टयं पृथिव्यां पाकजमनित्यं च ॥ रूपमादियेषां यच्छब्दार्थः रसादिः षष्ठयों घटितत्वम् । आदिपदार्थः समुदायघटकवस्तुविषयकप्रतीतिप्रागभावकालीनप्रतीति विषयः । निरूपितत्वसंबन्धेन प्रकृत्यर्थविशेषितस्य षष्टयर्थघटितत्वस्य स्वरूपसंबन्धेत आदिपदार्थैकदेशे समुदायेऽन्वयः । आदिपदार्थस्याभेदेन रूपेऽन्वयः । तथाच रूपं रसादिनिरूपितघटितत्ववत्समुदायघटकवस्तु- विषयकप्रतीतिप्रागभावकालीनप्रतीतिविषयाभिन्नमिति विग्रहार्थ विग्रहवाक्याद्याहशविशेषणविशेष्यभावापन्नस्य बोधः । समासवाक्यात तद्विपरीतविशेषणविशेष्यभावापन्नस्य बोधः । यथा पीतांबरो हरिरित्यत्र पीताभिन्नमंबरं यासंबन्धीति विग्रहवाक्यात अंबरविशेष्यकयदर्थविशेषण- कबोधजननात् । समासवाक्यात्तु बहुव्रीहेरन्यपदार्थप्राधान्येन पीतांबरवा- - ·प्रत्यक्षग्वंडः व्याप्यव्यापक- तथाच नित्यंवर विशेषणकयदर्थविशेष्यकबोधजननान । तद्वत्मकृतेऽपि रूपवि- षयकप्रतीत्युत्तरकालिकप्रतीतिविषयवस्तुघटितसमुदायनिष्ठघटितत्वनिरूप - को रसादिरिति समासार्थः । पाकजमनित्यमित्यत्र पौर्वापर्ये "व्या- प्यस्य वचनं पूर्वमिति नियमो निमित्तम् । भावश्चेत्थं यत्रयत्र पाकजत्वं तत्रतत्रानित्यत्वमिति । पृथिव्यां रूपादिचतुष्टयमनित्यं पाकजत्वादिति । नन्विदमसङ्गतम् ! यदि पृथिव्यां रूपादिचतुष्टयस्यानित्यत्वं पाकजस्वप्रयोज्यं स्यातर्हि प्रयोजकाभावादपाकजगुणानां नित्यत्वप्रसङ्गः । नचेष्टापत्तिः । पृथिव्यामपाक जगुणानङ्गीकारादिति वाच्यम् । अपाकजत्वेनाभ्युपगताना पटीयगुणानां नित्यत्वस्यानिष्टत्वादिति चेन्न । पाकपदम्य प्रकृते पाकावयवगुणान्यतरपरत्वान् । नन्वेवमपि पाकावयवगुणान्यतरजन्यत्व- स्य वसं प्रति प्रतियोगिनः कारणत्वमिति रीत्या अवयवगुणध्वंसे पा- कजन्ये रूपध्वंसे च सत्त्वेन तत्रानित्यत्वरूपसाध्याभावाव्यभिचारः ! नच तत्र ध्वसप्रतियोगित्वरूपानित्यत्वाभावेऽपि प्रागभावप्रतियोगित्वरूप तदस्त्येवेति न व्यभिचारावकाश इति वाच्यम् । तथासति हेतुसाध्य- योरैक्यप्रसङ्गात् । नचावयवगुणजन्यत्वघटकीभूतजनकतायां तादात्म्य- संबन्धानवछिन्नत्वं वा स्वसमवायिसमवेतत्वसंबन्धावच्छिन्नत्वं वा अथवा जन्यतायां प्रतियोगितासंबन्धानवच्छिन्नत्वं स्वाश्रयप्रतियोगिक समवायानुयोगित्वसंबन्धावच्छिन्न वं वा समवायसंबन्धावच्छिन्नत्वं वा निवेश्य व्यभिचारः परिहियत इति वाच्यम् । तथापि पाकजन्यगुणध्वंसे व्यभिचारापरिहारादिति चेदन केचित् । पाकजन्यत्वघटकीभूतजन- 12 ·१६ संग्रहाथसंग्रहे कतायामपि ममवायसंबन्धावच्छिन्नत्वनिवेशात् । ननु विलक्षणतेज: संयोगात्मकपाकस्य रूपध्वंसादेश्वेत्थं कार्यकारणभावः । म्वरूपसंबन्धन घटे रूपादिध्वसं प्रति समवायसंबन्धेन तादृशपाकः कारणमिति । तथाच पाकनिष्ठसमवायसंवन्धावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यत्वम्य रूपादिध्वसे सत्त्वात्कथं व्यभिचारपरिहार इति चेत् । जन्यतायामेव स्वरूप- संबन्धानवच्छिन्नत्वस्य समवायसंबन्धावच्छिन्नत्वम्य वा निविष्टत्वादि- ति । तथाच पृथिवीवृत्तिरूपादिचतुष्टयं ध्वंसप्रतियोगि पाकनिष्ठसम- वायसंबन्धावच्छिन्नजनकतानिरूपितस्वरू संबन्धानवच्छिन्नजन्यत्वपाक- निष्टजनकतानिरूपितसमवायसंबन्धावच्छिन्नजन्यत्वैतदन्यतरावयवगुणनि- ष्ठतादात्म्यसंबन्धानवच्छिन्नजनकत्वसमवायस्वसमवायिसमवंतत्वान्यतर- संबन्धावच्छिन्नजनकत्वैतदन्यतरनिरूपितप्रतियोगित्वसंबन्धानवच्छिन्नत्व स्वाश्रयप्रतियोगिकसमवायानुयोगित्वसमवायान्यतरसंबन्धावच्छिन्नत्वान्य- तरवजन्यत्वैतदन्यतरवत्वादित्यनुमानं फलितमित्याहुः । परे तु प्रागभाव- प्रतियोगित्वमेव साध्यं । नच साध्यावैशिष्टयं हेतोः । आद्यक्षणसंबन्धरूपा- या उत्पत्तेः हेतुत्वेन प्रागभावप्रतियोगित्वस्य साध्यत्वेनावैशिष्टयशङ्कानु- दयादितीम प्रयास नानुमेनिरे। तदुभयमपि न सत् । प्रथमतः पूर्व, पक्ष एवायं नावतरति । येन समाधान सङ्गच्छेत । पाकपदस्यान्यतर. परत्व न कल्पनीयम् । नच पटीयगुणानां नित्यत्वप्रसङ्गः । कोऽयं व्या- माहः । यतो हेत्वभावात् साध्याभाव आपाद्यते । व्यापकाभाववति व्याप्याभावं प्रतिजानते लौकिकाः परीक्षकाश्च । नतु व्याप्वाभाववर्ति क्वचिदपि व्यापकाभावम् । परं समव्याप्तहेतुस्थले म्यादिदमापादनम् ।

·प्रत्यक्षखंड: ४७ नचैवं प्रकृते । किन्तु यत्र पाकजत्वं तत्रानित्यत्वमिति । तथाच हेत्व- भावात्साध्याभावमाधने धूमाभावेन वन्ह्यभावसाधन इव निर्बीजत्वे- नोन्मत्तमलपितत्वापत्त्या उत्तरानहत्वात् । एवं साध्यापकानित्यपदस्य प्रागभावप्रतियोगित्वार्थवर्णनमपि न चारु । अनित्यपदात्स्वरसतस्तादृशा- प्रितीतेः । ध्वमप्रतियोगिवेव बहुलं तादृशप्रयोगात् । अत एव ध्वंसोऽ नित्य इति न सार्वजनीनो व्यवहारः । किंच पार्थिवगुणानां ध्वंसप्रति- योगित्वासिद्धया उद्देश्या सिद्धेश्च । अतो यथाश्रुतमेव चार्वित्यलं पल्लवि- नेन । अनित्यं चेत्यत्र चशब्दस्य लिङ्गविशेषज्ञाप्यत्वप्रकारकजिज्ञासा- विषयत्वमर्थः । तस्य स्वरूपसंबन्धेनानित्यपदार्थैकदेशानित्यत्वेऽन्वयः । ॥ अन्यत्रापाकज नित्यमनित्यं च ।। अपाकजमिति हेतुगर्भमिदं विशेषणम् । उत्तरपदार्थे द्वैवि- ध्ये वक्ष्यमाणरीत्या हेतुरिति बोध्यम् । रूपादिचतुष्टयमित्यनुवर्तते । तथाचान्यनिरूपितवृत्तितावद्रूपादिचतुष्टंयमिति निष्पन्नम् । तच्च बाधि- तम् । रूपादिचतुष्टयेऽन्यवृत्तित्वाभावात् । जलतेजोवायूनां गन्धरसरूप- स्पर्शमध्ये क्रमेणैकद्वित्रयशून्यत्वादित्यतश्चतुष्टयपदं रूपादिघटितसमु- दायघटकपरत्वेन व्याख्येयम् । अतो न बाधः । नित्यमनित्यं चेति द्विविधमिति शेषः । तथाचान्यनिरूपितवृत्तितावपादिघटितसमु- दायघटकमपाकजत्वज्ञानज्ञाप्यनित्यत्वानित्यत्वाभिन्नविभाजकधर्मद्वयान्य- तरवदिति विशिष्टवाक्यार्थः । । एकादिव्यवहारहेतुः संख्या ।। एकादिव्यवहारजनकतावच्छेदकप्रकारतावत्त्वमिति लक्षणं परि- ·४८ संग्रहाथसंग्रह प्करणीय कालादिलक्षणवत् । कृत्यं स्वयमूहनीयम् । विम्तरभया- नात्र लिख्यते । ॥ एकत्वादिपरार्धपयन्ता ॥ अत्र समुदायघटकवस्तुविषयकप्रतीतिप्रागभावकालीनप्रतीतिविषय आदिपदार्थः । समुदायघटकवस्तुविषयकप्रतीतिध्वंसकालीनप्रतीतिविषयः पर्यन्तांत्यादिपदार्थः । यद्यप्ययमर्थः आद्यन्तादिपदघटितवाक्यघटकमध्यग- पदार्थोऽपि भवति । तथापीदानी तत्साधारण्यं सम्मतमित्येवमभिहितम् । यदा “समवायस्त्वेक एवे"त्यादौ एकत्वं समवायमानसाधारणं प्राक्ष- र्यकारि एवमत्राप्याद्यन्तपदार्थमात्रसाधारण मध्यगपदार्थावृत्ति च विवक्षितं चेत्तदा समुदायधटकवस्तुविषयकप्रतीतिध्वंसासमानकालीन- प्रतीतिविषयत्वमादित्वं । एवं समुदायघटकवस्तुविषयकप्रतीतिप्रागभा- वासमानकालिकप्रतीतिविषयत्वमंत्यत्वमित्यववेयम् । इत्थं चैकत्वमादि- यस्या इति विग्रहवाक्ये यच्छब्दार्थः संख्या घटितत्वं षष्ठयर्थः । यच्छ- व्दाथस्य निरूपितत्वसंबन्धेन षष्ठयर्थघटितत्वेऽन्वयः। घटितत्वस्य म्व- रूपसंबन्धेनाऽऽदिपदार्थघटकसमुदाये आदिपदार्थम्याभेदेनकत्वे चान्वयः। एवं चैकत्वं संख्याघटितसमुदायघटकवस्तुविषयकप्रतीतिप्रागभावकाली- नप्रतीतिविषयाभिन्नमिति विग्रहार्थः । एवं परापर्यंत यस्या इत्य- त्राप्यों वर्णनीयः । समासार्थस्तु एकत्वविषयकप्रतीत्युत्तरकालिकप्रती- तिविषयवस्तुघटितसमुदायघटकाभिन्ना परावविषयकप्रतीत्यधिकरणका- लावृत्तिप्रागभावप्रतियोगिप्रतीतिविषयवस्तुघटितसमुदायघटकाभिन्ना च संख्येति ध्येयम् । एवं द्वितीयार्थेऽपि वाक्यार्थः स्वयमूहनीयः ।

·प्रत्यक्षखंडः ।। संयोगनाशको गुणो विभागः ।। अत्र विभक्तव्यवहारहेतुविभाग इति व्यवहारघटित लक्षणं पूर्वोत्तरलक्षणवत्कुतो न कृतम् । नच विभागलक्षणम्य विभागघटितत्वे आत्माश्रयप्रसङ्ग इति तथा नामाणीति वाच्यम । तथासति पूर्वोत्तर- लक्षणयोरपि दुष्टत्वापत्ते । अपिच "यश्चोभयोः समो दोष तत्र नैक पर्यनुयोज्य 'इति न्यायेनास्यानाशङ्कनीयत्वादिति चेदुच्यते । विभागम्य बहुभिर्वादिभिरनङ्गीकारान् भेदेऽन्तर्भावितत्वाच्च तां विप्रतिपत्तिमपनि नीषुलक्षणान्तरं प्रागैषीत् ग्रन्धकृत् । तथाच संयोगनाशजनकतावच्छे- दकतया सिद्धविभागत्वनातेः क परिहतति तदाशयः । अत्र क्रियाया- मतिव्याप्तिवारणाय गुणपदम् । नत्र दत्तेऽपि गुणपदे संयोगेऽतिव्याप्तिः शक्या । प्रतियोगितासंबन्धानवच्छिन्नत्वेन जन्यतायास्समवायसंबन्धा- वच्छिन्न वेन जनकताया वा तादात्म्यसंबन्धानवच्छिन्नत्वेन वा तम्या निविष्ट वात् । एवं सत्यपि क्रियायामतिव्याप्तिवारणाय गुणपदं साथ- कम् । न चैवं सति "संयोगनाशत्वावच्छिन्ननिरूपितसमवायावच्छिन्न- कारणत्वमिति निष्कर्षः । एतत्तात्पर्यग्राहक गुणपदमिति नीलकण्ठीय गुणपदाघटितनिकृष्टलक्षणकथनं दुष्ट स्यादिति वाच्यम् । यतो हि तम्यायमाशयः । यत् प्रथमतः क्रिया क्रियातो विभागः विभागात पूर्वदेशसंयोगनाशः इत्यादिनियमेन संयुक्तहस्तद्वयस्थले हस्तान्तरक्रियया विभागद्वारा संयोगनाशो भवतीत्यङ्गीकारे संयोगनागम्तु हस्तान्तरेऽभूत क्रिया चेतरस्मिन् हस्त इति तयोस्तामानाधिकरण्याभावात् स्वरूप- संबन्धेन संयोमनाशं प्रति स्वजन्यविभागवत्तासंबन्धेन क्रियाया कारणत्वे 13 ·संग्रहार्थसंग्रहे वाच्य समवायसंबन्धावच्छिन्नकारणतायाः क्रियायामभावान्न तत्राति- व्याप्तिरिति । नच संयोगम्य द्विष्ठत्वेन तन्नाशोऽपि नियामकाभावात् उभयत्रोपेय इति हस्तान्तरेऽपि संयोगनाशस्य सत्त्वेन क्रियासामाना- धिकरण्यप्राप्त्या समवायनैव कारणत्वं क्रियायास्संभवतीति वाच्यम् । यतो हि यनयत्र कार्य तत्रतत्र कारणमिति दैशिकी व्याप्ति । अन्यथा नियतत्वघटितस्य कारणत्वम्यैवानुपपत्तेः । तथाच संयोगनाश- रूपकार्यस्य हस्तद्वयेऽपि सत्त्वेन तत्र क्रियारूपकारणस्य समवायेनाभा- वात्स्वजन्यविभागवत्तासंबन्धेनैव कारणत्वं वक्तव्यमित्येतदभिप्रायकतया नीलकण्ठवाक्यम्योन्नेयत्वान्न तद्विरोधः। ॥ आधपतनासमवायिकारणं गुरुत्वम् ।। असमवायिकारणं नाम समवायसंबन्धावच्छिन्नकार्यतानिरूपित- समवायसंबन्धावच्छिन्नकारणतावत् । तदेकदेशकार्यतायां षष्टयर्थाधेय- त्वान्वयः । यथा तालफले गुरुत्वं समवायेन विद्यमानं सत्समवायेन आद्यपतनरूपं कार्यमुपजनयतीति । अत्र चूतादिफलाद्यपतनकारणीभूते उत्क्षिप्तपाषाणसंयोगे वा वायुसयोगे वा दण्डसंयोगे वा वृक्षारूढमाणवक- हस्तसंयोगे वा वानरादिसंयोगे वा अतिव्याप्तिः । अतः पतनविशिष्टा- न्यत्वं कारणतायां देयं । वैशिष्टयं च स्वसमानाधिकरणवृत्तित्वस्वान- धिकरणवृत्तिवृत्तित्वोभयसंबन्धेन । तथाच सर्वस्याप्युक्तसंयोगस्य या कारणता सा उक्तोभयसंबन्धेन पतनविशिष्टवेति तत्र तदन्यत्वभावान्नाति- व्याप्तिः । अत्र प्रथमसंबन्धमात्र निवेशे गुरुत्वनिष्ठकारणतायाः अपि पतनविशिष्टत्वेन तदन्यत्वाभावादसंभवः । अतो द्वितीयसंबन्धनिवेशः ।

·प्रत्यक्षखंडः तन्मात्रनिवेशेऽपि अन्यगतपतनविशिष्टत्वमादाय स एव दोष इत्युभय- संबन्धोगदानम् । तथाचाद्यपतननिष्ठसमवायसंबन्धावच्छिन्नकार्यतानि- रूपितपतनविशिष्टान्यसमवायसंबन्धावच्छिन्नकारणतावत्वं गुरुत्वस्य लक्ष- णमिति फलितम् । पतने आद्यत्वं च पतनविशिष्टान्यत्वं । वैशिष्टय च स्वसमानाधिकरणत्वस्वप्रतियोगिकध्वंससमानकालिकत्वोभयसंबन्धेन । अत्र समानाधिकरणत्वानुपादाने फलान्तरगतपतनप्रतियोगिकध्वंससमान- कालिकत्वमादायासंभव । स्वसमानाधिकरणत्वमात्रोपादानेऽपि स्ववैशि- ध्यमादायासंभव इत्यत उभयमुपात्तम् । अथवा पतनध्वंसविशिष्टान्यत्वमाद्य- खं । वैशिष्टयं च स्वप्रतियोगिसमानाधिकरणत्वस्वसमानकालिकत्वोभय- संबन्धेन । यद्वा ध्वंसविशिष्टान्यत्वं तत् । वैशिष्टयं च स्वप्रतियोगिपतन- समानाधिकरणत्व स्वसमानकालिकत्वोमयसंबन्धेन । अत्र कृत्यं पूर्ववत् स्वयमूहनीयम् । अत्र कारणतायां समवायसंबन्धावच्छिन्नत्वानुपादाने तादात्म्यसंबन्धावच्छिन्नकारणतावति फलेऽतिव्याप्तिः । कार्यतायां सम- वायसंबन्धावच्छिन्नत्वानुपादाने उपरिचरवसोरदृष्टेऽतिव्याप्तिः । तत्रादृष्टं उपरिचरवसौ समवायेन विद्यमानं सरस्वजन्यभोगवत्तासंबन्धेनाऽऽद्यपतन- रूपं कार्यमुपजनयतीति । तथाच तत्र कार्यतायाः स्वजन्यभोगवत्ता- संबन्धावच्छिन्नत्वेन समवायसंबन्धावच्छिन्नत्वाभावान्नातिव्याप्तिरिति । ॥ श्रोत्रग्राह्यो गुणः शब्दः ॥ अत्र लक्षणे सर्पदृष्टरूपेऽतिव्याप्तिः पूर्वोक्तन्यायेनेन्द्रियान्तरस्य स्वीकाराद्वा रूपाग्राहकश्रोत्रग्राह्यत्वस्य विवक्षणेन वा वारणीया । नचैव सार्पशब्देऽव्याप्तिः । तस्य रूपग्राहकश्रोत्रग्राह्यत्वादिति वाच्यम् । वने ·मंग्रहाथसंग्रहे अत: जायमानाश्रुतशब्देऽन्याप्तिवारणाय रूपाग्राहकश्रोत्रग्राह्यजातिमत्त्वस्य वि. वक्षितत्वेन तादृशजाते. सार्पशव्देऽपि सत्त्वेन व्याप्तेरनवकाशात् । नच जा तिघटितलक्षणस्य शब्दातिरिक्त प्रसक्त्या गुणपदं व्यर्थमिति वाच्यम् । उक्तन्यायेनाधिकवृत्तिनातेरपि श्रोत्रग्राह्यत्वेन तादृशगुणत्वादिजातिमादा यान्यनातिव्याप्तिवारकम्य जातो गुणत्वव्याप्यत्वतात्पर्यकस्य गुणपदस्य वैफल्याभावात 1 नच शब्दो द्रव्यं उत्तरदेशसंयोगानुकूलक्रियावत्वात घटादिवदित्यनुमानविरुद्धत्वादुक्तलक्षणमसंभवि । नचासिद्धो हेतुः श्रोत्र- स्याकाशरूपत्वेन तत्र गमनाभावम्य सर्वसंमतत्वेन शब्दस्यापि गमना भावे देशान्तरम्थशब्दवत्सर्वस्यापि शब्दम्य प्रायशोऽसंबद्धतया अग्र- हणपसङ्गेन गुर्वाद्यक्तेरश्रुतत्वेन तव शिप्यस्य बाधियं स्यात् । शब्दम्य गमनावश्यंभावान्नासिद्धो हेतुरिति वाच्यं । वीचीतरङ्गादिन्याया- नुसारिशब्दस्य श्रोत्रदेशावच्छेदेन शब्दान्तरजनकत्वसंभवेन क्रियाभावेऽ- पि श्रोत्रसंवन्धानुपपत्त्यभावेनानुमानस्यासिद्धिदुष्टत्वेन द्रव्यत्वासिध्या नोक्तलक्षणमसंभवीति । अथैकम्माच्छब्दात् शब्दान्तरोत्पत्तिः किमेक- देशावच्छेदेन उत दशदिगवच्छेदेन । आये देशान्तरस्थम्य पुंसः शब्द- प्रत्यक्षानुपपत्तिः । द्वितीये दशस्वपि दिक्षु शब्दधाराया उत्पत्त्या कस्मिन् देशे समुत्पन्नोऽयं शब्द इति नियमेन संन्दिह्येत । तथाच कस्या- पि कापि निश्चयो न स्यादिति चेदुच्यते । द्वितीय पक्षमभ्युपगच्छामः । नचोक्तदोषः । यस्य श्रोत्रं यः शब्दः यद्देशावच्छेदेन समवैति स तद्देशा- वच्छेदेन तं शब्दं प्रत्येतीत्यङ्गीकारे काऽनुपपत्तिः । नचैवमप्यक्रोशपरि- मितः शब्दः इत्यादिप्रत्यक्षानुपपत्तिर्दुरिव । सर्वस्यापि शब्दस्य सन्नि- ·प्रत्यक्षवंड. ५३ हितम्यैव प्रत्यक्षत्वेनाप्रत्यक्षेऽसन्निहितशब्दे नियतदूरत्वादिप्रत्यक्षासंभवा- दिति वाच्यम् । कोहि नाम स्वस्थात्मा शब्दादूरत्वप्रत्यक्षमनुमनुते । किंनाम तारत्वमन्द्रत्वादिवैचित्र्यलिंगिका शब्दे दूरत्वादिविषयिणी व्युत्पन्नानामनुमितिरेव । अथवा सन्देहो वा स्यात् । अत एव म्वरस वाही लोकानामनुभवः । तत्रत्यः स्यादयं शब्दः क्रोशपरिमितः म्यादि. त्याद्याकारक इति । । सर्वव्यवहारहेतुर्गुणा बुद्धिर्ज्ञानम् ॥ अत्र सर्वेषु व्यवहारः सर्वेषां व्यवहार इति तत्पुरुषो वा कर्मधारयो वा । नाद्यः । मन्ति:पातिभ्रान्तकर्तृकव्यवहारस्य बुद्धि- हेतुकत्वाभावात् । अत एव न द्वितीयतृतीयौ । ताल्बोष्ठपुटसंयोगेऽति- व्याप्तेश्च । गुणत्वस्यापि तत्र जागरूकत्वात् । किंच कस्मिन् ज्ञाने सर्व- व्यवहारहेतुत्वं चैवीय वा मैत्रीये वा । एकैकस्य सर्वव्यवहारहेतुत्वे यदीयज्ञानस्य सर्वव्यवहारहेतुत्वं तदीयज्ञानविरहदशायामन्येषामपि व्यव- हारानुत्पत्तिप्रसङ्गः । मिलितस्य तथात्वे कदापि मेलनासंभवेन व्यवहारसामान्यानुत्पत्ति-सङ्गः । किंचेश्वरेच्छादृष्टादिप्वतिव्याप्तिः । अत एव ज्ञानपदमुपात्तमिति तु मन्दम् । ज्ञानवुद्धिपदयो पर्याय- त्वेन लक्षणलक्ष्यतावच्छेदकयोरैक्यप्रसक्त्या उपनयवाक्यात शाब्दबो- धानुपपत्तिप्रसङ्गः । बुद्धिपदवाच्यम्य लक्ष्यत्वमित्युक्त्या लक्षणलक्ष्य- तावच्छेदकयोस्क्यपरिहारेऽपि “ज्ञानपदन्तु संज्ञान्तरकरणायेति ग्रन्थान्त- रीयलक्षणाघटकत्वस्फोरकवाक्यविरोधात् । “नहि कम्यचित् ग्रन्थकृतो विपरीतलेखनमि''त्यादिन्यायाङ्गीकारेऽपि शेषवैयर्थ्य दुरिमेव । किंच । 14 ·संग्रहाथसंग्रह । सर्वव्यवहारहेतुत्वघटितज्ञानत्वस्य लक्षणत्वे ज्ञानवजातिमत्त्वम्य शेषा- घटितम्य लक्षणत्वप्रतिपादकदीपिकाथुक्तिविरोधः । किंच कार्यमामान्य- कारणे ईश्वरज्ञान एव सर्वव्यवहारहेतुत्वगुणत्वज्ञानत्वानां संभवेऽपि जैव- ज्ञानेष्वव्याप्तेश्चेति चेदुच्यते । सर्वत्वव्यापकधर्मवत्त्व लक्षणम् । व्यापकत्वं च स्वावच्छिन्नकारणतानिरूपितकार्यत्वसंवन्धेन । व्याप्यत्वं च म्वावच्छिन्न- विषयकव्यवहारत्वसंवन्धेन । अतो नासंभवः । स च धर्मो ज्ञानत्वमेव । सर्वव्यवहारं प्रति ज्ञानत्वेन कारणत्वात् । न चैवमुद्देश्यासिद्धिः पर्व- मिति व्यवहारं प्रति ज्ञानम्य कारणत्वलाभेऽपि घट इत्याद्याकारकव्यव- हारकारणत्वालाभादिति वाच्यम् । म्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नविषयकव्यव- हारत्वस्य व्याप्यताघटकसंवन्धन्वेन विवक्षितत्वात् । तथाच घटत्वादेरपि सर्वत्वव्याप्यतया स्वव्याप्यघटत्वादिधर्मावच्छिन्नविषयकव्यवहारं प्रत्य- पि कारणत्वलाभान्नोद्देश्यासिद्धिः । नच धर्मे व्याप्यत्वम्य न्यूनदेशवृत्ति- त्वरूपस्य विवक्षितत्वे स्वस्मिन् स्वन्यूनवृत्तित्वाभावात् सर्व इति व्यव- हारकारणत्वालाभेन पुनरुद्देश्यासिद्धिः । तदभाववदवृत्तित्वरूपस्य तस्य विवक्षितत्वे सर्वत्वस्य केवलान्वयितया तदभावाप्रसिद्धयाऽसंभव इति वाच्यम् । स्वाभाववद्वतित्वसंबन्धावच्छिन्नम्वनिष्ठ प्रतियोगिताकाभाव. बद्धर्मावच्छिन्नविषयकव्यवहारत्वस्य संबन्धतया विवक्षितत्वेन दोषाभा- वात् । एतद्धटकस्योक्तसंबन्धस्य व्यधिकरणसंबन्धत्वेन संयोगेन प्रमेय. स्वाभाववत् नेन संबन्धन सर्वत्वाभावस्य संभवादसंभवासंभवात् । अथ. वा म्वव्यापकतत्कत्वरूपं व्याप्यत्वं विवक्षितमिति न कुचोद्यावकाशः । नचैवमपीश्वरेच्छादृष्टादावतिव्याप्तेरपरिहार इति वाच्यं । तत्रैव स्वव्या- ·प्रत्यक्षखंड: . यधर्मावच्छिन्नविषयकव्यवहारत्वत्वसंबन्धेन सर्वत्वं प्रति स्वावच्छिन्नकार- णतानिरूपितकार्यतावच्छेदकत्वसंबन्धेन धर्मभ्य व्यापकताया विवक्षित- स्वेन कार्यमामान्यकारणेऽदृष्टादौ तादृशव्यवहारत्वावच्छिन्नकार्यताघटित- व्यापकधर्मवत्त्वाभावादतिव्याप्त्ययोगात् । तथाच सर्वत्वव्याप्यधर्मा- वच्छिन्नविषयकव्यवहारत्वत्वव्यापकावच्छेदकताककार्यतानिरूपितकारण. तावच्छेदकगुणत्वव्याप्यधर्मवत्त्वस्य विवक्षिततयोक्तदोषाणामनवकाशात्। नचैवमपि कण्ठताल्वाभिघाते व्यवहारसामान्यकारणे अतिव्याप्तः कः परिहार इति वाच्यम् । अत एव गुणपदं सार्थकम् । तम्य विशेषगुण- परत्वेनोक्तातिव्यामिवारकत्वात् । अन्यथा तद्वैफल्यं दुर्वारमित्यव- धेयम् । वस्तुतस्तु व्यापकताघटकसंबन्धे कार्यता स्वप्रयोजककृतिमत्त्व- संबन्धावच्छिन्ना निवेशनीया । तथाच नातिव्याप्तिः । तथाहि । अवच्छे- दकतासंबन्धेन व्यवहारं प्रति समवायसंबन्धेन कण्ठतालवाद्यभिघातः कार- णमिति शरीरनिष्ठपत्यासत्त्या तयोः कार्यकारणभावः ज्ञानशब्दयोस्तु स्व- प्रयोजककृतिमत्त्वसंबन्धेन शब्द प्रति समवायेन ज्ञानं कारणमित्यात्मनिष्ठ- प्रत्यासत्त्या कार्यकारणभावः । तथाचावच्छेदकतासंबन्धावच्छिन्नकार्यता- निरूपितकारणताया: कण्ठताल्वाद्यभिधाते सत्त्वेऽपि स्वप्रयोजककृतिमत्त्व- संबन्धावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणताया अभिधातेऽभावान्नातिव्याप्तिः। नचैवमपि स्वप्रयोजककृतिमत्त्वसंबन्धेन शब्द प्रति स्वाश्रयावच्छिन्नत्व- संबन्धेनामिघातः कारणमिति विनिगमनाविरहप्राप्तमात्मनिष्ठप्रत्यासत्त्या कार्यकारणभावमूरीकृत्योक्तसंबन्धावच्छिन्न कार्यतानिरूपितकारणताया अप्यभिघाते सत्वादतिव्याप्तिस्तदवस्थेवेति वाच्यम् । कारणतायामपि ·संग्रहार्थसंग्रहे समवायसंवन्यावच्छिन्नत्यम्य निवेगान् । अभिघातनिष्ठकारणतायान्तु म्बाश्रयावच्छिन्नत्वसंवन्धनावच्छेदादतिव्याप्तेरनवकाशादिति । इन्थंच सर्वस्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नविषयकव्यवहारत्वत्वयापकावच्छेदकताकस्वप्र. योजककृतिमत्त्वसंवन्धावच्छिन्नकार्यतानिरूपितममबायसंबन्धावच्छिन्न कारणतावच्छेदकगुणत्वव्याप्यधर्मवत्त्वमिति पर्यवसितार्थ । नचैवमप्यु- न्मत्तप्रलापादिषु वुद्धिपूर्वकत्वाभावादसंभवो दुर्वार । तत्परित्यागे सर्व- व्यवहारकारणत्वालाभेनासङ्गतिवेति वाच्यम् । व्यवहारम्य प्रयत्नपूर्वक स्वेन प्रयत्नम्य च ज्ञानेच्छापूर्वकत्वनियमेन तत्रापि पूर्व बुद्धेस्सत्त्वादिति केचिन्मूलं व्याख्यातवन्तः । अत्रचतादृशवुद्धेः कारणत्वाङ्गीकारे समान न्यायन तज्जन्येच्छाकृत्योरपि कारणत्वापत्त्याऽतिव्याप्तिः। अपिचेच्छा- कृत्योः कार्यसामान्य प्रति कारणत्वेन तद्वत्ज्ञानस्यापि कार्यसामान्यका. रणत्वौचित्येन व्यवहारसामान्यमात्रकारणत्वाभावाद् । किंचार्थ बुध्या वा क्यरचनेति न्यायेनार्थज्ञानस्यैव व्यवहारसामान्यकारणत्वमसंभवभिया वाच्यम् । तथाचोन्मत्तप्रलापादिकमादायोक्तामङ्गतिर्दुरिव । अपिच धर्मे गुणत्वव्याप्यत्वपरगुणपदवैयऱ्या गौरवं चेत्यनुशयवान ज्ञानमिति लक्षणा- न्तरद्योतक पदमुपादात् ग्रन्थकारः । नायमाशयस्तम्येति स्वकपोलक ल्पितः । किन्तु स्वमूलव्याख्याता स्वयमेव दीपिकाकार ज्ञानत्वजाति- मत्त्वरूपं लक्षणान्तरं कण्ठत एवोद्धप्य तादृशजातौ प्रमाणाकांक्षायामनु. व्यवसायगम्येत्येतावतांशेन तामपि निवारितवान् । अत एवं ज्ञायते । लक्षणकथनवेलायां सर्वव्यवहारहेतुरित्यादेर्लक्षणपरत्वेन वा लक्षणज्ञापक- परत्वेन वा न कोऽप्युपयोग इति । अन्यथा तादृशव्यवहारजनकतावच्छे.

·प्रत्यक्षखंडः इकनया ज्ञानवजातिसिद्धिमप्रतितायानुव्यवसायगम्यत्वपर्यन्तानुधावनम्य निर्बीजत्वात् । अत्रानुव्यवसाये जातिभानं कथमिति चेदिन्थम् ! प्रता- त्यनुगतिम्तावदेकवमिविषयकत्वैकधर्मावच्छिन्नविषयकन्यान्यतर प्रयोज्येति नियमान, पटं जानामि घटं जानामीत्याद्याकारिका ज्ञानांगे अनुगता प्रतीतिविभिन्नज्ञानरूपधर्येक्यायोगेन ज्ञानवरूपैकधर्मावच्छिन्नविषयक- त्वेनैवोपपद्यत इत्यनुगतज्ञानत्वसिद्धिः । तम्य बाधकाभावाज्जातित्वं च। इमामेव प्रतीत्यनुगतिमनुरुध्य "येनेन्द्रियेण या व्यनिगृह्यत''इत्यादिनिय- मोऽपि प्रवर्तते । प्रतीतावनुगतवं च समानानुपूर्वीकगब्दोल्लेख्यत्वमिति कृतं पल्लवितेन । ॥ संस्कारमात्रजन्यं ज्ञानं स्मृतिः बोधः पूर्ववत् । अत्र सम्कारेतरसामान्याजन्यत्वनिवेशे म्मृतेरपि मनोजन्यत्वादसंभवः। बहिरिन्द्रियाजन्यत्वविवक्षायां आन्तर "सोऽहं सुखी- त्यादिप्रत्यभिज्ञायामतिव्याप्तिरिति चेदत्र केचित् । संम्कातिर विशिष्टान्य. त्वं तदर्थः । वैशिष्ट्यं च स्वजन्यत्वस्वसामानाधिकरण्योभयसंबन्धेन । तथाच न मनोजन्यत्वमादायासंभवः । इतरपदेन मनसो ग्रहणेऽपि सत्यपि म्मृतौ तजन्यत्वे "अन्यत्र नित्यद्रव्येभ्य आश्रितत्वमिहोच्यत''इन्युक्तत्त्वात्तद्- धिकरणाप्रसिद्धया सामानाधिकरण्यसंबन्धेन तद्विशिष्टत्वाभावात् । ना- पि सोऽहं सुखीत्यादिप्रत्यभिज्ञायामतिव्याप्तिः । उक्तोभयसंबन्धेन तत्र संयुक्तसमवायरूपसन्निकर्षविशिष्टत्वेन संस्कातिरविशिष्टान्यत्वाभावादि- त्याहुः । तदपरे न क्षमन्ते । तबीजन्तु मन उपादायासंभवा संभवेप्यऽनुभवमादायासंभवस्य न परिहार इति । परंतु संस्कारेतर- । 15 ·संग्रहार्थसंग्रह सन्निकर्षाजन्यन्वमिन्यूचिरे। तत्र यद्यपीतरत्वेन सन्निकर्षम्यैव विशिप्य धृत- स्वेन मन आदाय न संभवः । सोऽहं सुखीतिप्रत्यभिज्ञायान्तु संम्कातिर संयुक्तसमवायरूपसन्निकर्षजन्यत्वेन तदजन्यत्वाभावादतिव्याप्तिश्च शक्य परिहारा । नापि शब्दार्थोलंघनदोषः । मात्रपदस्थले स्वसजातीयमेव स्वे. तरबोध्यत इति पूर्वमुक्त वेन सम्कारस्यापि सन्निकषत्वेन तत्सजातीयेतर- सन्निकर्षम्य बोधसभवात् । अथवा म्बभिन्न वमकारकतात्पर्यविषयेत्याद्यर्थ म्य मात्रपदे पूर्वमुक्ततया तात्पर्यविषयतया सन्निकर्षन्यैव ग्रहणसंभवाच्च । तथाप्यात्ममनः संयोगरूपसंम्कातिरसन्निकर्षजन्यत्वम्य म्मृतौ सत्त्वेना- संभवो दुष्परिहर एव । इतरे तु संम्कारेतरसाक्षादजन्यत्वं तदर्थः । साक्षात्त्वं चाव्यवधानम् । तथाच म्मृतेरुद्ध द्वसंस्कारे सत्यव्यवधानेनैव जननात् तदितरस्मिन् मनः संयोगानुभवादिके जाग्रद्दशायां सदा सत्य प्यव्यवधानेनाजनमात् संस्कारतरेग केनापि साक्षाजन्यत्वाभावान्ना- संभवः । नाप्यतिव्याप्तिः । संस्काग्तरसंयुक्तसमवायादिरूपसन्निकर्षे सत्यव्यवधानेन प्रत्यभिज्ञा जननादिति प्राहुः । अथव सिंस्कारेतरेन्द्रियार्थ- सन्निकर्षविशिष्टान्यत्वं संस्कारमावजन्यत्वम् । वैशिष्टयं च म्बप्रयोज्यत्व- म्वसामानाधिकरण्योभयसंबन्धेन । तथाच संयुक्तसमवायरूपेन्द्रियार्थसन्नि- कर्षवैशिष्टयम्य सोऽहं सुखीत्यादिप्रत्यभिज्ञायामुक्तोभयसंबन्धेन सत्त्वा. नानिव्याप्तिः । नापि मनः संयोगमादायासंभवः । मनसि सन्निकर्षत्वम्य तत्संयोगे च अथसन्निकर्षवस्याभावात् । तादृशसन्निकर्षविशिष्टान्यत्वस्य स्मृतौ सभवात् । यद्यप्यत्र लाघवादुक्तोभयसंबन्धेन संस्कारेतरेन्द्रिय- विशिष्टान्यत्वमव वक्तुमुचितम् । सामानाधिकरण्यनिवेशेन मन आदा- ·प्रत्यक्षखंडः - यन्द्रियत्वनिवेशाच्च । तत्संयोगमनुभवंवाऽऽदायासंभवानवकाशात् । तथाऽऽप्यान्तरोक्तप्रत्यभिज्ञायामतिव्याप्तिभिया न तथा पर्यष्कारीत्यादयः परिष्कारस्य पंथानो द्रष्टव्या इति सर्वमवदातं । ॥ तद्वति तत्प्रकारकोऽनुभवो यथार्थः ।। सोऽस्यास्ति । अत्र तच्छन्दार्थः घटत्वादिधर्मः प्रकारीभूतः । अभ्येत्यत्रेदपदार्थो विशेप्यो घटादिः, षष्टयर्थोऽधिकरणता, तम्या प्रकृत्यर्थस्याऽऽधेयतासंबन्धनान्वयः। अस्धात्वर्थ: आधेयता, आख्या- ताथ आश्रयत्वं, षष्टयर्थस्य धात्वर्थे, धात्वथम्य चाख्याताईं नि- रूपितत्वसंबन्धेनान्वयः । आख्यातार्थम्य स्वरूपसंबन्वेन तच्छब्दार्थ धर्मेऽन्वयः । तथाच तनिष्टाधिकरणतानिरूपिताधेयता निरूपिताश्रयता- स इति विग्रहार्थः । तन्निष्ठाधेयतानिरूपिताधिकरणतावान् घटादिरिति समासार्थः । सप्तम्यर्थो विशेष्यत्वं, तत्र प्रकृत्यर्थम्याधेयता- संवन्धनान्वयः । स प्रकारो यस्य यत् पदार्थोऽनुभवः, षष्टयर्थः प्रकारिता तत्र प्रकृत्यर्थस्याधेयतासंबन्धेनान्वयः । तस्या निरूपितत्वसंबन्धेन प्रका- रपदाथैकदेशे प्रकारत्वेऽन्वयः। तथाच यनिष्ठप्रकारितानिरूपितप्रकार- तावान् स इति । विपरिवर्तने च तन्निष्ठपकारता निरूपितप्रकारितावान य इति बोधः । तत्र प्रकारतायां निरूपितत्वसंबन्धेन सप्तम्यर्थविशेष्यत्व- स्यान्वयः । तथाच तन्निष्ठावेयतानिरूपिताधिकरणतावन्निष्ठविशेष्यतानि- रूपिततन्निष्ठप्रकारतानिरूपितप्रकारितावदनुभवत्वमिति यथार्थानुभवस्य यथाश्रुतं लक्षणं । अत्र विशेष्यस्वप्रकारत्वयोनिरूप्यनिरूपकभावनिवेशेन रङ्गरजतादिसमूहालंबनभ्रमेऽतिव्याप्तिविरहेऽपि विशेष्यत्वप्रकारत्वाद्यनि- वान् ·संग्रहार्थसंग्रहे रूपके निर्विकलाकप्रत्यक्षेऽव्याप्तिरित्यतो विशेष्यावृत्त्यप्रकारकत्वं लक्षण- तया विवक्षणीयम् । तच्च विशेष्यावृत्तिप्रकारकं यद्यत् तत्तदन्यत्वम् । अत एकभ्रमात् विशेऱ्यावृत्तिप्रकारकादन्यत्वस्य भ्रमान्तरे सत्वेऽपि नातिच्या. प्तिः । असर्वज्ञदुयत्वादिकन्तूत्तरत्र निवक्ष्यमाणानुगमान्निवारणीयम् । अत्र जाति तिमतीत्यादिभ्रमेऽतिव्याप्तिः । तथाहि । विशेष्यावृत्तिप्रकार- कत्वं नाम विशेष्यनिरूपितवृत्तित्वाभाववन्निष्ठप्रकारनानिरूपकत्वं । तत्र च वृत्तित्वं नहि येन केचिन्संवन्धेन । तथासति दो वन्हिमानिति भ्रमस्य प्रमात्यापत्तिः । तत्र प्रकारीभूतवन्हे: कालिकादिसंबन्धेन ह्रदरूपं. विशेष्यवृत्तित्वेन तदभाववन्निष्ठप्रकारतानिरूपकत्वाभावात् । अतः प्रकारतावच्छेदकसंबन्धेन विशेष्यवृत्तित्वं वाच्यम् । इत्थं च प्रकृते प्रकारतावच्छेदकीभूतसमवायसंबन्धेन जातिरूपविशेष्यवृत्तित्वाप्रसिद्धया तदभावायोगेन विशेष्यावृत्तिप्रकारकं यद्यदित्यत्र यत्पदेनास्योपादातुम- शक्यत्वादन्यभ्रममादाय तदन्यत्वस्याल सत्त्वादिति । अतो विशेष्यनि- रूपित्तवृत्तित्वसामान्यस्य प्रकारतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नवृत्तित्वप्रतियो- गिकस्वरूपसंबन्धेनाभावमादायातिव्याप्तिः परिहरणीया । स च संबन्धः प्रकृने व्यधिकरण इति संयोगेन गुणाद्यभाववत्तेन संबन्धेन जातिवृत्ति- त्वसामान्याभावः प्रसिद्ध एवेति नातिव्याप्तिः । यद्वा प्रकारताविशिष्ट- विशेष्यत्वानिरूपकानुभवत्वं प्रमात्वं । वैशिष्टयं च स्वनिरूपितत्वस्वा- वच्छेदकधर्मावच्छिन्न स्वावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगितानिरूप- कामाववद्वृत्तित्वोभयसंबन्धेन । जातिर्जातिमतीत्यादिश्रमे नातिव्याप्तिः । तत जातिनिष्ठप्रकारताविशिष्टविशेष्यतायाः सत्त्वात्। कथमिति चेदित्थम् ।

·प्रत्यक्षवंडः जातिनिष्ठप्रकारतावर निरूपितत्य वन्वेन जातिनिठविशेप्यतायां मत्तन- विप्रतिपन्नम् ! द्वितीयसंवन्धश्च स्वं जानिनिष्टा प्रकाम्ना म्बावच्छेइक जातित्वं स्वावच्छेदकसंबन्धः समवायः नदुभयावच्छिन्नप्रतियोगिता कश्च ममवायेन जातिनास्तीति प्रतीतिमाक्षिकोऽभाव तद्वती जातिः तवृत्ति विशेष्यतायामिति प्रकारताविशिष्ट विशेष्यता निम्पकत्व निर्वाहः । न चैव सतीदरजतमिति संसर्गभ्रमेऽतिव्याप्तिः। तत्र प्रकारताया निरवच्छिन्न त्वेन म्बावच्छेदकधर्माप्रसिद्ध्या तत्प्रकारताया उपाचममक्यत्वेनान्य प्रकारताविशिष्ट विशेष्यत्वानिरूपकत्वस्य तत्र सत्त्वादिति वाच्यम् । स्ववि शिष्ट प्रतियोगितानिरूपकाभाववद्वतित्वम्य द्वितीयसंबन्धत्वेन विवक्षित त्वात् । प्रतियोगितायां स्ववैशिष्टयं च म्बावच्छेदकसंबधावच्छिन्नत्व- म्वानवच्छेदकानवच्छिन्न वसामानाधिकरण्यैतत्त्रितयसंबन्धेन । तथा- चोक्तम्थलेऽप्रसिद्वद्या प्रतियोगितायां म्वावच्छेदकावच्छिन्नवासंभवेऽपि म्वानवच्छेदकानवच्छिन्नत्वसंभवान्नातिव्याप्तिः । नच स्वानवच्छेदकत्वं स्वावच्छेदकभिन्नत्वं तथाचाप्रसिद्धिनिवन्धनो दोषो न निवारित इति वाच्यम् । स्वानवच्छेदकत्वपदेनावच्छेदकतासंबन्धेन म्वाभाववत्त्वविवक्ष णेन तम्य व्यधिकरणसंबन्यत्वेन दोषाभावात् । न चैवमपि रजतत्वनिष्ठ - प्रकारताया निरवच्छिन्नत्वेन प्रतियोगितायाश्चावच्छिन्नत्वनियमेन स्वा- नवच्छेदकावच्छिन्नत्वस्यैव प्रतियोगितायां सत्त्वेन तदनवच्छिन्नत्वाभा- वात्ताशप्रतियोगित्वाप्रसिद्धया म्बपदेन रजतत्वप्रकारताया उपादाना संभवेनान्योपादाने तद्विशिष्टविशेष्यत्वानिरूपकत्वस्यास्मिन् भ्रमे सत्त्वात् अतिव्याप्तिर्दुरैिवेति वाच्यम् । उकत्रितयसंबन्धेन प्रकारताविशिष्टत्व- 16 ·संग्रहायसंग्रह स्थाने प्रकारत वृत्तित्वस्य निवेशनन दोषाभावात । प्रकारतानवच्छेदका- नवच्छिन्नत्वस्य प्रतियोगितायामभावेऽपि प्रतियोगितानवच्छेदकानवच्छि- नत्वम्य प्रकारतायामबाधात् । अथवा धर्मविशिष्टविशेप्यत्वानिरूपकानु- भवत्वं प्रमात्वम् । वैशिष्टय च स्वसमानाधिकरणप्रकारतानिरूपितत्व- प्रकारतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नम्बावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावववृत्ति स्वोभयसंबन्धेन । आहोस्वित् ! विशेप्यताविशिष्टप्रकारत्वानिरूपकत्वं तत् । वैशिष्टंध च स्वनिरूपितत्वम्बसमानाधिकरणाभावीयप्रतियोगिताविशिष्ट- त्योभयसबन्धेन । प्रतियोगितावैशिष्टय चोक्तत्रितयसबन्धेन । अथवा धर्म- विशिष्ट प्रकारत्वानिरूपकवं प्रमात्वं । वैशिष्टयं च स्वावच्छिन्नविशेप्यता- निरूपितत्वस्वसमानाधिकरणाभावीयप्रतियोगिता विशिष्टत्वोभयसंबन्धेन । प्रतियोगितावैशिष्टयं च पूर्ववत् । अत्र धर्मपदेन विशेष्यतावच्छेकधर्मो ज्ञेयः । यह ससर्गविशिष्टान्यप्रकारत्वानिरूपकानुभवत्वं तत्। वैशिष्टय च म्वानुयोगिनिष्ठविशेष्यतानिरूपितत्वस्वप्रतियोगिनिष्ठत्वस्वनिष्ठसंसर्गता- निरूपितत्त्वैतत्त्रितयसंबन्धेन । अथवा संसर्गताविशिष्टविशेष्यत्वानिरूप- कानुभवत्वं तत् । वैशिष्टय च स्वनिरूपितत्व, म्वाश्रयानुयोगिभिन्ननिष्ठ-व- म्वाश्रयप्रतियोगिभिन्ननिष्ठप्रकारतानिरूपितत्वैतदन्यतरो,भयसंबन्धेन । अथ- वा धर्मविशिष्टप्रकारत्वानिरूपकानुभवत्वं तत् । वैशिष्टयं च स्वावच्छिन्न ससंगतानिरूपितत्व, स्वावच्छिन्ननिरूपितानुयोगिताऽसमानाधिकरण वि. शेष्यतानिरूपित्तत्वस्वावच्छिन्ननिरूपितप्रतियोगित्वासमानाधिकरणत्वैतद. न्यतरो, भन संबन्धेनेत्यादिकं सकलभ्रमवारकं निखिलप्रमासंग्राहक लक्षणं परिष्करणीयम् । एवं विशेष्यावृत्तिप्रकारकं यद्यत्तदन्यत्वमिति प्रथमत ·प्रत्यक्षवंड: ६३ उनम्य विशेष्यवृत्तित्वनिष्ठप्रकाग्तावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नवृत्तित्वप्रति- योगिकम्वरूपसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववन्निष्ठ कारता कान्यत्वेन परिष्कृतम्याप्यनुगमः संभवति । तथाहि । ज्ञानविशिष्टान्यानुभवत्वं तत् । वैशिष्टयं तादात्म्यम्वविशेष्यवृत्तित्वनिष्ठस्वीयप्रकारतावच्छेकसंब. न्धावच्छिन्नवृत्तित्वप्रतियोगिकस्वरूपसबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव- वन्निष्ठ कारताकत्वोभयसंबन्धनेत्यलम् । तत्र दिङ्मात्रप्रदर्शनाय प्रथमोक्त- प्रकारताविशिष्टबिशेष्यत्वानिरूपकानुभवत्वकल्पे पदानां कृत्यं विचार्यते । अत्र वैशिष्टयं स्वनिरूपितत्वस्वावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावव- दृत्तित्वोभयसंबन्धेनेत्युक्त । तत्र प्रश्रमसंबन्धानिवेशेऽसंभवः । अयं घट इति प्रमायां अयं पट इति प्रमीयपटत्वनिष्ठप्रकारताविशिष्टविशेष्यत्व- निरूपकत्वस्यैव सत्त्वात् । तथाहि । स्वं पटत्वनिष्ठाप्रकारता स्वावच्छे- दकं पटत्वत्वं तदवच्छिन्नप्रतियोगिताको योऽभावः पटत्वनास्तीति प्रतीतिसाक्षिकाभाव. तद्वानथं घट इत्यत्त्रेदंपदार्थः तवृत्तित्वस्य विशे- प्यतायां तन्निरूपकत्वस्य च प्रमायां सत्त्वात् । स्वनिरूपितत्वनिवेशे चाय पट इति ज्ञानीयपटत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितत्वस्यायं घट इति ज्ञा- नीयविशेष्यतायामभावेनोक्तोभयसंबन्धेन विशेष्यतायां प्रकारतावैशिष्टया- भावान्नोक्तदोषः । म्वनिरूपितत्वमाननिवेशेऽपि अयं घट इति प्रमायां इदनिष्ठविशेष्यतायां घटत्वनिष्ठप्रकारताविशिष्टत्वस्य सत्त्वात्पुनः स एव दोष इत्युभयोपादानम् । एवमप्रसिद्धिवारणार्थ स्वावच्छेदकाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्थाने निवेशितस्ववृत्तिप्रतियोगिताकाभावघटि- तलक्षणे यथाश्रुतोऽयं समन्वयप्रकारः । अत्र वृत्तित्वं स्वानवच्छेदकान- ·संग्रहार्थसग्रहे वच्छिन्नत्व स्वावच्छेदकसंवन्धावच्छिन्नत्व स्वसामानाधिकरण्यैतत्त्रितय- संबन्धेनेत्युक्तम् । यत्र वृत्तित्वं विवक्षितं तदेव प्रतियोगित्वं स्वपदार्थः । तथाच प्रकारतापदेनेदं रजनमिति ज्ञानीया रजतत्वनिष्ठा प्रकारता नद्विशिष्टा इदनिष्ठा विशेष्यता तन्निरूपकत्वं तन्मे अनिरूपकत्वं प्रमा- यामिति । प्रकारतावैशिष्ट्यमपि इदंनिष्ठविशेष्यतायां विद्यते । रजतत्व निष्ठप्रकारतानिरूपितत्वं तावत्सर्वसंमतं । द्वितीयसंबन्धोऽप्येवमुपाद- नीयः । तथाहि । स्वं रजतत्वनिष्ठः प्रकारता तत्तिर्या प्रतियोगिता सम- बायेन रजतत्वं नास्तीति प्रतीतिसाक्षिकाभावीया तन्निरूपकाभाववानि. दमर्थम्तवृत्तित्वं विशेष्यतायामिति । प्रतियोगितायां म्ववृत्तित्वं कथ मिति चेदित्थम् । स्वं प्रतियोगित्वं स्वावच्छेदक रजतत्वत्वं तदन- वच्छेदकमुदासीनं तदनवच्छिन्नन्वं रजतत्वनिष्ठपकारतायां, एवं स्वं प्रतियोगित्वं, तदच्छेदकसंवन्धः समवायः, तदवच्छिन्नत्वं प्रकार- तायां । एवं प्रकारत्वप्रतियोगित्वयोरजतत्वरूपैकाथनिष्ठत्वेन सामा- नाधिकरण्यं सुतरामेव वर्तते । तथाचोक्तत्रितयसंबन्धन प्रतियोगि- तायां प्रकारतावृत्तित्वमक्षतमिति । एवमन्यत्रापि । अत्र म्बानव- च्छेदकानवच्छिन्नत्वस्वावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नत्यसामानाधिकरण्यानां त्रयाणां संबन्धानां मध्ये प्रथमसंवन्धानिवेशेऽयं घट इति प्रमायामति व्याप्तिः । तथाहि । अत्र घटत्वनिष्ठपकारता निरूपितत्वेन विशेष्यतायां विद्यते ! एवं स्वं घटत्वनिष्ठाप्रकारता तवृत्तिश्च समवायेन घटत्वपट- त्वोभयं नास्तीति प्रतीतिसाक्षिकाभावीया प्रतियोगिता तन्निरूपकाभाव. वदिद पदार्थवृत्तित्वाच्च विशेष्यताया इति । प्रतियोगितायां प्रकारता- ·प्रत्यक्षखंडः वृत्तित्वं वेथम् । स्वं उभयाभावीयप्रतियोगिता तदच्छेदकसंबन्धः मम- वाय: तदवच्छिन्नत्वं घटत्वनिष्ठप्रकारतायां । एवं प्रतियोगिताया उभय- निष्ठत्वेन घटत्वेऽपि सत्त्वेन सामानाधिकरण्यमप्यस्ति । अतः प्रथम- संबन्धनिवेशः । यद्यपि प्रकारताया निरवच्छिन्नत्वेन स्वपदग्राह्यप्रतियो- गितानवच्छेदकानवच्छिन्नत्वमप्यस्तीत्युक्तदोषतादवाथ्यम् । तथाऽपि स्वा- नवच्छेदकानवच्छिन्नत्वपदेन म्बपर्याप्यधिकरणापर्याप्तधर्मपर्याप्यधिकर- णावृत्तित्वम्य विवक्षिततया दोषाभावात् । प्रकृते म्वं प्रतियोगिता तत्पर्याप्तत्यधिकरणमुभयं तत्रापर्याप्तो यो धर्मः घटत्वत्वरूपस्तत्पर्याप्य- धिकरणं घटत्वं तद्वृत्तित्वम्यैव प्रकारतायां सत्त्वेन तदवृत्तित्वायोगेन दोपाभावात् । द्वितीयसंबन्धानिवेशेऽयं घट इत्यादिप्रमास्वसंभवः । तथाहि । प्रकारतानिरूपितत्वं विशष्यतायां विद्यते । एवं स्ववृत्तिप्रति- योगितानिरूपकाभाववद्वृत्तित्वमपि । बं घटत्वनिष्ठप्रकारता स्ववृत्तिर्या प्रतियोगिता संयोगेन घटत्वं नास्तीति प्रतीतिसाक्षिकाभावीया तन्निरूप- कोऽभावः सयोगेन घटत्वं नास्तीतिप्रीतिसाक्षिक तद्वानिदमर्थः तवृत्ति- त्वं विशष्यत्तायां तन्निरू कित्वं प्रमायामिति । तादृगप्रतियोगितायां प्रकारतावृत्तित्वमित्थम् । म्वं प्रतियोगिता तम्याः घटत्वनिष्ठत्वेन सामा- नाधिकरण्यं विद्यते । एवं प्रकारताया निरवच्छिन्नत्वेन स्वानवच्छेद- कानच्छिन्नत्वमपि वर्तन इत्यतो द्वितीयसंबन्धनिरः । निविष्टे च तस्मिन् म्बपदग्राह्यप्रतियोगितावच्छेदकीभूतसंयोगसंवन्धावच्छिन्नत्वस्य समवायावच्छिन्नायामस्यां प्रकारतायामभावादिति । तृतीयसंबन्धानि- वेशऽप्यसंभवः । तथाहि । अयं घट इति ज्ञानीय निष्ठविशेष्यतायां ·संग्रहार्थसंग्रहे । घटत्वनिष्ठपकारतानिरूपितत्वं विद्यते । एवं म्ववृत्तिप्रतियोगितानिरूप. काभाववत्तित्वमपि वर्तते । कथमिति चेदित्यम् । म्वं घटत्वनिष्ठा प्रका- रता स्ववृत्तिश्च समवायेन पटवनास्तीतिमक्षिकाभावीया प्रतियोगिता तन्निरूपकाभाववद्वत्तित्वम्यापि विशेष्यतायां सत्त्वेन संबन्धद्वयेन प्रका- रताविशिष्टविशेष्यता निरूपकत्वस्याप्यम्यां प्रमायां सत्त्वात् । पटत्वनिष्ठ- प्रतियोगिताया. घटत्वनिष्ठप्रकारतावृत्तित्वं कथमिति चेदेवम् । स्वपद- ग्राह्य ग्टत्वनिष्ठ प्रतियोगितावच्छेदक समवायसंबन्धावच्छिन्नत्वम्य घटत्व- निष्ठपकारतायां सत्त्वात् । एवं स्वानवच्छेदकानवच्छिन्नत्वमपि । स्वं पटत्वनिष्ठा प्रतियोगिता तदवच्छेदक पटत्वत्वं तदनवच्छेदकमुदासीन तदनवच्छिन्नन्वमपि घटत्वनिष्टप्रकारताया निरवच्छिन्नत्वेनास्तीति स्वा- नवच्छेदकानवच्छिन्नत्वस्वावच्छेदकसंवन्धावच्छिन्नत्वोभयसंबन्धेन पट- त्वनिष्ठप्रतियोगिता घटत्वनिष्ठप्रकारतावृत्तिर्भवतीति सामानाधिकरण्यरूप- तृतीयसंबन्धनिवेशः । तथाच पटत्वनिष्ठप्रतियोगितासामानाधिकरण्यस्य घटत्वनिष्ठप्रकारतायामभावान्नासंभवः । पटत्वनिष्ठप्रतियोगितायाः उक्त- त्रितयसंबन्धेनोक्तरीत्या घटत्वनिष्ठप्रकारतावृत्तित्वाभावादिति । अत्र म्वा- नवच्छेदकानवच्छिन्नत्वपदेन विवक्षितस्वपर्याप्तयधिकरणापर्याप्तधर्मपर्या- प्यधिकरणावृत्तित्वम्य निवेशे तेनैव पटत्वनिष्ठप्रतियोगितामादायासंभव- वारणसभवेन तत्कल्पे सामानाधिकरण्यं न देयमेव । तथाहि । स्व पटत्व- निष्ठा प्रतियोगिता तत्पर्याप्तयधिकरण पटत्वं तत्र पर्याप्त पटत्वं अप- र्याप्तो धर्मः घटत्वत्वं तत्पर्यात्प्यधिकरण घटत्वं तद्वृत्तित्वस्यैव प्रकार- तायां सत्त्वेन तादृशधर्मपर्याप्यधिकरणावृत्तित्वरूपद्वितीयसंबन्धाभावेन ·प्रत्यक्षखंडः घटत्वनिष्ठप्रकारतावृत्तित्वस्य पटत्वनिष्ठप्रकारतायामभावेन सामानाधि- करण्याभावेऽपि दोषतयोक्तासंभवम्य वारितत्वादिति विभावनीयमिति- दिक् । एवमन्यान्यलक्षणसमन्वयप्रकारस्तद्धटकपदानां कृत्यानि च स्वय- मूद्यानि । ग्रन्थगौरवभिया नेह तानि प्रदर्शितानीत्यवधेयम् । अत्र वि- शेष्यावृत्यप्रकारकत्वलक्षणे दीपिकायामभिहिता घटे घटत्वमिति प्रमाया- मव्याप्तिः प्रकारताविशिष्टविशेष्यत्वानिरूपकत्वादिलक्षणे वृक्षः कपि- संयोगीति प्रमायामव्याप्तिश्च प्रसज्यते । सा च विशेष्यावृत्तित्वस्थाने विशेष्यानुयोगिकसंवन्धाप्रतियोगित्वस्योत्तरलक्षणे च प्रकारतावैशिष्टय - घटकसंवन्धघटकीभूताभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्य च निवेशाद्वारणी. या। घटे घटत्वमित्यत, प्रकारीभूतघटस्य विशेष्यावृत्तित्वेऽपि विशेष्या- नुयोगिकसंबन्धाप्रतियोगित्वाभावात् । कपिसंयोगाभावस्य प्रतियोगि- वैयधिकरण्याभावाच्च नाव्याप्तिः । प्रतियोगिवैयधिकरण्यपरिप्कारश्चा- न्यत्रोक्तोऽनुसन्धेय इति सर्वं चतुरस्रम् । ॥ तदभाववति तत्प्रकारकानुभवोऽयथार्थः ।। अत्र विशेष्यावृत्यप्रकारकत्वस्थाने विशेष्यावृत्तिप्रकारकत्वं प्रकारताविशिष्टविशेष्यत्वानिरूपकत्वस्थाने तादृशविशेष्यत्वनिरूपकत्वं निवेश्यानुभवत्वसहितं सर्वमप्युक्तमेव लक्षणतया ज्ञेयम् । अथ वृक्षः कपिसंयोगीति प्रमायामतिव्याप्तिः । तत्र विशेष्ये वृशे प्रकारीभूतसंयोगा- भावस्य सत्त्वादिति । यदि संयोगाभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्याभा- वात् संबन्धघटकाभावे च प्रतियोगिवैयधिकरण्यं निवेश्योक्तातिव्याप्तिः वार्यते तदा मूलावच्छिन्नो वृक्षः कपिसंयोगी उत्पत्तिकालीनो घटो ·संग्रहार्थसंग्रहे गन्धवानित्यादिभ्रमेऽव्याप्तिः । तत्र लक्षणघटकीभूताभावन्य प्रतियोगि- वैयधिकरण्याभावादिति चेदत्र केचित् । प्रकारताविशिष्टविशेष्यत्वनि- रूपकानुभवत्वमेव लक्षणम् । वैशिययं स्वनिरूपितत्वम्वावच्छेदकावच्छि- नप्रतियोगिताकाभावविशिष्टत्वोभयसंवन्धेन । अभाववैशिष्टयं स्वाव- च्छेदकदेशावच्छिन्नत्वस्वसामानाधिकरण्योभयसंबन्धेन । तथाचाभावे प्रति- योगिवैयधिकरण्यानिवेगानोक्ताव्याप्तिः । अभावावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्य विशेष्यतायां निवेशेन न वृक्षः कपिसयोगीति प्रमायामतिव्याप्तिः । तत्र वृक्षनिष्ठविशेष्यतायाः कपिसंयोगाभावावच्छेदकमूलानवच्छिन्नत्वादि- ति । नचैवं सति निरवच्छिन्नविशेष्यताघटितभ्रमेष्वव्याप्तिः । तत्र संबन्धघटकीभूतस्वावच्छेदकावच्छिन्नत्वसंबन्धेनाभाववैशिष्टयायोगादिति वाच्यम् । तत्र पूर्ववत् अभाववैशिष्टयाघटितमेव लक्षणं करणीयमिति न दोषः । नच लक्षणभेदापत्तिः । इष्टापत्तेः । अत एव मुक्तावलीकारा- दयोऽपि भ्रमनिरूपणावसरे एवमेव लक्षणद्वय परिष्कृत्य लक्ष्यभेदेन लक्षणभेदस्येष्टापत्तिमभ्युपयन्तीत्याहुः । तच्चिन्त्यम् । स्वावच्छेदकाव- च्छिन्नत्वघटितसंबन्धेनाभाववैशिष्टयाघटितलक्षणस्य वृक्षः कपिसंयोगीति- प्रमायामतिव्याप्तेरवारणात् । म्वावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्थाने लक्षणान्तरे अभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यं निवेश्य तदुभयान्यतरवत्त्वस्य लक्षणत्व- विवक्षणेऽपि अन्यतरत्वस्य भेदद्वयावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदवत्त्वरूपत्वेन भेदद्वयमध्ये कस्य प्रथमतो निवेश इत्यत्र नियामकाभावेन गुरुतरलक्षण- द्वयापत्तेः । अतः स्वावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्थाने स्वानवच्छेदकानवच्छि- नत्वं निवेश्यैकमेवोभयसाधारण लक्षणं करणीयम् । अत्र स्वानवच्छेद- ·प्रत्यक्षखंडः कानवच्छिन्न वनिवेशेऽपि दोषशङ्कायां साऽपि पूर्ववन्निरसनीयेत्यादिक बहुतरमूहनीयम् । । यथार्थानुभवश्चतुर्विधः ॥ नन्विदमसङ्गतं । प्रत्यक्षादेर्यथार्थानुभवप्रभेदत्वे "इंदरजतमिति प्रत्यक्षस्य "हूदो वन्हिमानि"त्यनुमितेः “अग्निना सिंचती"ति वाक्यज- न्यबोधस्य एवमगवये गवयपदवाच्यत्वज्ञानरूपाया उपमितेश्च प्रत्यक्षादि. ज्ञानप्रभेदत्यानुपपत्तिः । यथार्थायथार्थानुभवेप्वपरिगणितत्वादिति चेत् भ्रान्तोऽसि । यथार्थानुभवस्य चातुर्विध्ये अयथार्थानुभवस्यापि चातुर्विध्य तुल्यन्यायेन सेत्स्यतीति ग्रन्थकार उझांचकार । ॥ यत्समवेतं कार्यमुत्पद्यते तत्समवायिकारणम् ॥ अव कार्यपदानुपादाने उद्देश्यविधेयभावमहिम्ना उद्देश्यतावच्छेद- कीभूते यत्समवेतत्वे विधेयीभूतोत्पतिव्याप्यत्वं लभ्यते तम्यच बाघः स्यात् । तथाहि । अत्र वाक्ये यत्समवेतमुद्दिश्य उत्पत्तिविघीयत इति उद्देश्यतावच्छेदकीभूतयत्समवेतत्त्वे उत्पत्तिव्याप्यत्वलामे यनयत्र यत्सम . वेतत्वं तत्रतत्रोत्पत्तिरिति नियमपमक्तौ यत्समवेतत्वम्य कपालस्वादिजाती सत्त्वेऽप्युत्पत्तेरभावेन व्याप्यत्वभङ्गः स्यादिति कार्यपदोपादानम् । तथाच कार्यत्वस्याप्युद्देश्यतावच्छेदकत्वेन जातौ उद्देश्यतावच्छेदकत्वस्यैवाभावेन न नियमानुपपत्तिः । यद्यपि “उद्देश्यविधेयभावस्थलेऽसति बाधके उद्देश्यतावच्छेदके विधेयव्याप्यत्वं भासत" इति नियमात बाधकाभाव एवं व्याप्यत्वं भासते नेतरथा। तथाच प्रकृने बाधकसद्भावात्सामानाधि- करण्यमानं भासते न व्याप्यव्यापकभाव इति कार्यपदं व्यर्थम् । तथापि 18 ·७० संग्रहार्थसंग्रहे १ स्फुटपतिपत्यर्थकतया वाऽकायें उत्पत्तिर्नास्तीति प्रदर्शनार्थतया वा व्या- ख्याय कथंचित्सार्थक्यमुपपादनीयमित्यववेयम् । “यत्समवेतं कार्यमि" त्यस्य। स्वानुयोगिकसमवायप्रतियोगित्वसंवन्धेन यद्विशिष्टं कार्यमित्यर्थः । उत्पत्ति माऽऽद्याक्षणसंबन्धः । स चाऽऽद्याक्षणवृत्तित्वरूपः विधेयीभूतता- दृशोत्पत्ताबुद्देश्यतावच्छेदकीभूतयन्निष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वमुद्देश्यविवेय भावमहिमलभ्यमिति यन्निष्ठावच्छेदकताकाधक्षणनिरूपितवृत्तितावत्कार्य- मिति वाक्याथ. संपद्यते । आद्यक्षणरूपकालवृत्तित्वे यत्पदार्थावच्छिन्नत्व च "देशे वृत्तौ कालस्यावच्छेदकत्वं काले वृत्तौ देशम्यावच्छेदकत्वं इति नियमसिद्धमिति कपालरूपदेशम्यावच्छेदकत्वं नानुपपन्नम् । वि. परिवर्तने च घटादिरूपकार्यनिष्ठाद्यक्षणवृत्तित्वनिरूपितस्वानुयोगिक- समवायपतियोगित्वसंबन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्त्वं समवायिकारणस्य लक्षणमिति पर्यवसितम् । अत्रावच्छेदकतायां स्वानुयोगिकसमवाय- प्रतियोगित्वसंबन्धावच्छिन्नत्वानुगदाने घटादिरूपकार्यनिष्ठकालनि- रूपिताधेयतायां स्वानुयोगिकसंयोगप्रतियोगित्वसंबन्धेन भूतलादेरप्यव- च्छेदकतया भूतलादावतिव्याप्तिस्म्यादतम्तत्संबन्धनिवेश: । नच "उत्पन्न द्रव्यं क्षणमगुणं निष्क्रियं च तिष्ठती"ति न्यायेनाद्यक्षणे भूतलघटयोः गुणात्मकसंयोगसंबन्धायोगेनासंबद्धे भूतलेऽवच्छेदकत्वाभावान्नातिव्या- प्तिरिति वाच्यम् । तर्हि स्वानुयोगिककालिकप्रतियोगित्वसंबन्धेन काल- स्याप्यवच्छेदकतया तत्रातिव्याप्तिप्रसङ्गात्, अतः तत्संबन्धो निवेशित इति सन्तोष्टव्यम् । ॥ यथा तन्तवः पटस्य ।।

·प्रत्यक्षखंडः उदाहरणं यथापदार्थः । तच्चोक्तरूपप्रकारकनिश्चयविशेष्यता- वन् । उक्तरूपं च तादृशावच्छेदकतावत्त्वम् । पटस्येति षष्ठयर्थ कार- णत्वं । तस्य तन्तुष्वन्वयः । तथाच पटनिरूपितकारणतावन्तस्तन्तवः यथा पटनिष्ठाद्यक्षगवृत्तितानिरूपितत्वानुयोगिकसमवायप्रतियोगित्व- संबन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वरूपोक्तरूपप्रकारकनिश्चयविशेष्यतावदभिन्ना इति वाक्यार्थः । कार्येण कारणेन वा सहकस्मिन्नर्थे समवेत सत्कारणमसमवायिकारणम् । कार्यप्रतियोगिकभेदकारणप्रतियोगिकभेदोभयावच्छिन्नप्रतियो- गिताकभेदवद्यत् किंचिदर्थनिरूपितममवायघटितसामानाधिकरण्यवदभि- नकारणतावान् असमवायिकारणमिति व्यवहारविषय इति विशिष्ट- वाक्यजन्यो बोधः । असमवायिकारणलक्षणं तावद्विविधम् । समवाय- संबन्धावच्छिन्नकार्यतानिरूपितसमवायसंबन्धावच्छिन्नकारणत्वरूपम् । समवायसंबन्धावच्छिन्नकार्यतानिरूपितम्वसमवायिसमवेतत्वसंबन्धाव- च्छिन्नकारणत्वरूपं चेति । प्रथमकल्पे कार्यतायां समवायसंबन्धाव- च्छिन्नत्वानिवेशे भगीरथप्रयत्नादावतिव्याप्तिः । स्वजनकादृष्टवत्वसंबन्धन गङ्गावतरण प्रति समवायसंबन्धेन तत्प्रयत्नस्य हेतुत्वात् । तथाच तत्र कार्यतायाः स्वजनकादृष्टवत्त्वसंबन्धावच्छिन्नत्वेन समवायसंबन्धावच्छि- नत्वाभावान्नातिव्याप्तिः । समवायसंबन्धावच्छिन्नकार्यतानिरूपित तादा- म्यसंबन्धावच्छिन्नकारणतावति समवायिकारणेऽतिव्याप्तिवारणाय कार- णतायां तन्निवेशः । द्वितीयकल्पे कारणतायां स्वसमवायिसमवेतत्वसंब- न्धावच्छिन्नत्वानिवेशे समवायिकारण एवातिव्याप्तिः । कार्यतायां सम- ·७२ संग्रहार्थसंग्रह वायसंबन्धावच्छिन्नत्वानिवेशे इन्द्रियावयव विषयावयवसयोगेऽतिव्या- प्तिः । तथाहि । प्राचीनमते प्रत्यक्षसामान्य प्रति तम्यापि कारणत्वात्। कार्यकारणयोश्च सामानाधिकरण्यावश्यभावात् । तथाच विषयतासंब- न्वेन प्रत्यक्षं प्रति स्वसमवायिसमवेतत्वसंबन्धेन तत्संयोगः कारणम् । उक्तसंबन्धेन कार्याधिकरणे विषये तेन संबन्धेन स विद्यते । यथा । स्वं इन्द्रियावयव विषयावयवसंयोगः म्वसमवायी विषयावयवः तत्समवेतत्वं विषये। कारण येन संबन्धेन कार्याधिकरणे विद्यते तत्संबन्धस्यैव कारण- तावच्छेदकत्वात् । अतस्तत्रातिव्याप्तिवारणाय कार्यतायां समवायसंबन्धाव- च्छिन्नत्वनिवेशः । तथाच तदीयकार्यतायाः विषयतासंबन्धावच्छिन्नत्वेन समवायसंबन्धावच्छिन्नत्वाभावान्नातिव्याप्तिः । अत्र तुरीतन्तुसंयोगादा. वतिव्याप्तिवारणप्रकारः मुक्तावल्यादौ द्रष्टव्य इत्यवधेयम् । । तदुभयभिन्न कारणं निमित्तकारणम् ।। नच निमित्तकारणत्वेनाभिमतेषु प्रागभावादिषु कस्याप्यसमवा- यिसमवायिकारणत्वयोरभावेन लक्षणसमन्वयेऽपि घटादिनिमित्तका- रणेषु दण्डादिप्वव्याप्तिः । स्वगतरूपसमवायिकारणत्वस्य तत्र सत्त्वेन तद्भिन्नत्वायोगात् । किंच समवायिकारणकपालादावतिव्याप्तिः । एक नोभयमिति प्रतीत्या घटे घटपटोभयभेदवत् प्रकृतेऽपि समवायिकारणा- समवायिकारणोभयभेदस्य कपाले सत्त्वात् । घटसमवायिकारणभिन्नत्वे सति घटासमवायिकारणभिन्नत्वे सति घटकारणत्वमिति विशिष्य लक्ष- णविवक्षयोक्तदोषवारणे पुनरननुगम इति वाच्यम् । समवायिकारणता- भिन्नासमवायिकारणताभिन्नकारणत्वं तत् । नचैवमुक्तदोषः । यथा ·प्रत्यक्षखंडः ७३ पुस्पैक्येऽपि तद्गतयोरित्वचोरवयो परम्परं भेदः । एवं दण्डनिष्ठयो। घटकारणत्वस्वगतरूपकारणत्वयोरपि भेदान् । अथवा किंचियक्ति- विशिष्ट निमित्तकारणत्वं । वैशिष्टयं च म्बनिबपितसमवायिकारण- त्वशून्यत्वस्वनिरूपितासमवायिकारणत्वशून्यत्वम्वनिरूपितकारणत्वैतत्त्रि - तयसंबन्धेन । यद्वा किंचिद्धर्मविशिष्टत्वं तत् । वैशिष्टयं च स्वाव- च्छिन्न कार्यतानिरूपितसमवायिकारणत्वसंबन्धावच्छिन्नम्वनिष्ठावच्छेद- कताकप्रतियोगिताकभेटवत्त्वम्बावच्छिन्न कार्यतानिपिता ममत्रायिकार- णत्वसंबन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकमेदवत्त्वम्वाव- च्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणतावत्त्वैतत्त्रितयसंबन्धेन । अत्र समवायि- कारणासमवायिकारणोदासीनेषु यथाक्रममतिव्याप्तिवारणाय त्रयाणां संवन्धानां निवेशः । अत्र धर्मपदेन कार्यतावच्छेदकीभूतघटत्वादिधर्मो ग्राह्यः । भेदश्च स्वावच्छिन्न कार्यतानिरूपितसमवाथिकारणत्वादिसंवन्धेन स्ववन्नेति प्रतीतिमाक्षिको ज्ञेयः । समन्वयप्रकारश्च सुगम इति न प्रदृश्यते । ॥ तदेतत्त्रिविधकारणमध्ये यदसाधारण कारण नदेव करणम् ।। अत्र तानि च तानि एतानि च तदेतानि । तदेतानि च तानि त्रिविधकारणानि चेति विग्रहः । उक्तरूपवबुद्धिस्थत्रिविधकारणमध्ये इति तदर्थः । त्रिविधानि त्रित्वसंख्या विशिष्टविभाजकधर्मनिष्ठाधेयता- निरूपकानि षष्ठ्यर्थः घटितत्वम् । समुदायघटकं मध्यशब्दार्थः । अभेदः सप्तम्यर्थः । तथाच त्रिविधकारणनिरूपितघटितत्ववत्समुदायघटका- भिन्नमसाधारणकारणमिति समग्रार्थः । यत्पदस्य तत्पदोपस्थाप्यतावच्छे- 19 ·संग्रहार्थसंग्रहे दकरूपवानर्थः । तत्पदस्य बुद्धिविषयतावच्छेदकरूपवानथः । असाधार- णकारणेतरावृत्तित्वमेवकारार्थः । करणपदस्य तत्पदवाच्यतावानर्थः । तदेकदेशे वाच्यत्वे एवकारार्थान्वयः । तथाच तत्पदोपस्थाप्यतावच्छे- दकरूपवदभिन्नासाधारणकारणं बुद्धिविषयतावच्छेदकरूपवदभिन्नासा- धारणकारणेतरावृत्तिकरणपदवाच्यतावदभिन्नमिति बोधः । [। तत्र प्रत्यक्षज्ञानकरणं प्रत्यक्षम् ॥ अत्र करणत्वस्य दण्ड ज्ञानकरणत्वम्यानुमानादौ प्रत्यक्षकरण- स्वस्य प्रत्यक्षपदग्राह्येन्द्रियावयवे प्रत्यक्षज्ञानकारणत्वस्यादृष्टादौ यथाक्रम- मतिव्याप्तत्वात् प्रत्यक्षज्ञानकरणमित्युक्तम् । नचैवमुक्तेऽपि सन्निकर्तेऽति- व्याप्तिः शक्या । व्यागरवत्त्वेनापि विशेषणात् । व्यापारत्वं च स्वजनकत्व- स्वकारणजन्यत्वोमयसबन्धन कार्यविशिष्टत्वमिति । अत्र व्यापारवत्त्वं व्यापारतावच्छेदकसंबन्धेन बोध्यम् । तेन सन्निकर्षरूपव्यापारस्यापि तादात्म्यसंबन्धेन व्यापारवत्त्वेऽपि नातिव्याप्तितादवस्थ्यम् । तथाच व्यापारतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नव्यापारनिष्ठाधेयता निरूपिताधारतावत्त्वे सति प्रत्यक्षज्ञानत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणताश्रयत्वमिति फलि- तम् । इदं च प्राचीनमतरीत्या । नवीनमते तु सन्निकर्षातिव्याप्तिवारकव्या- पारवत्त्वं न निवेशनीयम् । न च तदनिवेशे तत्रातिव्याप्तिः । तस्यापि लक्ष्यत्वात् । अत्र नव्यमतमेव युक्तिसहमिति प्रतिभाति । तथाहि । प्रत्यक्षकरणं तावत्रिविधम् । क्वचिदिन्द्रियं वचिन् सन्निकर्षः क्वचित ज्ञानं चेति । नच सर्वेषु नेषु व्यापारवत्त्वासंभवान्न करणत्वमिति वा- च्यम् । तस्याप्युपपादनात् । यथा घटत्वनिर्विकल्पके इन्द्रियं करणं ·प्रत्यक्षखंडः ७५ संयुक्तसमवायरूपः सन्निको व्यापारः । क्वचित् सन्निकर्षः करणं । यथा घटत्वसविकल्पके। तत्र संयुक्तसमवायरूपः सन्निकर्षः करण निर्विकल्पक- ज्ञानं व्यापार । कचित् ज्ञानं करण । यथा हानादिबुद्धिं प्रति निर्विकल्पक- ज्ञानं करणं सविकल्पकज्ञानं व्यापारः । दुःखसाधनत्वज्ञानं हानम् । सुख- साधनत्वज्ञानमुपादानम् । उभयासाधनत्वज्ञानमुपेक्षा । तत्र कंटकत्व- मविकल्पके तन्निर्विकल्पकाजाते दु.खसाधनत्वज्ञानरूपं हान जायते । एवं मनोरमत्वनिर्विकल्पकातु तत्सविकल्पके जाते सुखसाधनत्वज्ञानरूपमुपा- दानं जायते । एवं तृणत्वनिर्विकल्पकान तत्सविकल्पके नाते उभयासाधन- त्वज्ञानमुपेक्षा जायत इति । तथाच व्यापारवत्त्वविशेषणे दत्तेऽप्यतिव्याघर- वारणात्तदघटितमेव लक्षण परिष्कृत्य नेषु लक्ष्यन्वाङ्गीकरणमेव वरमिति नव्यमतमेव बहवः समाश्रितवन्तः । ॥ प्रत्यक्षज्ञानहेतुरिन्द्रियार्थसन्निकर्षः षड़िधः ॥ अत्र हेतुपदमसाधारणकारणपरम् । तेन साधारणकारणकालादिषु नातिव्याप्तिः । एवं व्यापारिभिन्नत्वेनापि विशेषणीयम् । तेनेन्द्रियादिषु नातिव्याप्तिः । यद्यप्युक्तरीत्या सन्निकर्षम्यापि व्यापारवत्त्वेन व्या- पारिभिन्नत्वाभावादव्याप्तिः । तथापि व्यापारिपदार्थघटकव्यापारे ज्ञानेतरत्वं निवेशनीयम् । उक्तस्थले च निर्विकल्पकज्ञानस्य सन्नि- कर्षव्यापारत्वेन ज्ञानेतरव्यापारवदन्यत्वस्य सन्निकर्षेऽक्षतत्वेनाव्या- प्त्यनवकाशात् । नच सविकल्पकज्ञानरूपन्यापारवति ज्ञानेतरव्यापार- वदन्यस्मिन् हानोपादानादिप्रत्यक्षासाधारणकारणे निर्विकल्पकेऽतिव्या- प्तिरिति वाच्यम् । ज्ञानेतरत्वविशेषणघटकीभूतज्ञाने निर्विकल्पकत्वस्य ·७६ संग्रहार्थसंग्रह विशेषितत्वात् । तथाच निर्विकल्पकेतरव्यापारवदन्यत्वे सति प्रत्य- क्षासाधारणकारणत्वं सन्निकर्षम्य लक्षणम् । इन्द्रियेषु निर्विकल्पकतर- सन्निकर्षरूपच्यापारवत्सुनातिव्याप्तिः। निर्विकल्पके चनिर्विकल्पकतरसवि. कल्पकरूपव्यापारवति तदन्यत्वाभावान्नातिव्याप्तिः । सन्निकर्षे च निर्वि- कल्पकरूपस्यैव व्यापारस्य सत्त्वेन तदितरव्यापारवदन्यत्वसंभवान्नाव्याप्ति- रिति विभावनीयम् । इन्द्रियार्थयोः सन्निकर्षः। षष्ठ्यर्थः प्रतियोगित्वं अनु- योगित्वं च । तथाचेन्द्रियप्रतियोगिकार्थानुयोगिकः सन्निकर्ष इति फलिं- तोऽर्थः । नन्विदमसङ्गतम् । यत् पूर्वमिन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्ष. मिति सन्निकर्षघटित प्रत्यक्षलक्षणमुक्तवा इदानी प्रत्यक्षघटितस्य सन्निकर्ष- लक्षणस्य कथनेऽन्योन्याश्रयापत्तेरिति चेन्मैवम् । चक्षुर्मावग्राह्यो गुणो रूप- मिति चक्षुर्घटितत्वाद्रूपलक्षणस्य रूपग्राहकमिन्द्रियं चक्षुरिति रूपघटित- त्वाञ्च चक्षुर्लक्षणस्य तत्रापि लक्षणे परस्पराश्रयत्वदुष्टत्वापत्तेः । ननु शब्दस्य प्रतिशब्दमात्र नेदमुत्तरम् । नहि तस्य दुष्टत्वमानणैतददुष्ट भवतीति चेदनधिगताशयोऽसि । नहि वयं तदुष्टत्वमेवैतददुष्टत्वमिति प्रतिजानीमः । किंनाम तद्वारणप्रकारोऽत्राप्यनुसतव्य इति । रूप- लक्षण एवान्योन्याश्रयपरिहारः कथमिति चेदित्थम् । चक्षुषो नेद लक्षण । किंन्तु पार्थिवमिन्द्रियं तदिति । तद्वत्प्रकृतेपि प्रत्यक्षस्य नेन्द्रि- यार्थसन्निकर्षजन्यज्ञानत्वं लक्षणं किंनाम स्वरूपकीर्तनमेव तत् । अन्य- था ईश्वरज्ञानेऽव्याप्तिप्रसङ्गात् । प्रत्यक्षलक्षणन्तु ज्ञानाकरणकज्ञानत्वं । अत एव कचित्संग्रहपुस्तकेऽप्येतदर्थक पाठान्तरं प्रहश्यते । अथवा मुक्तावल्याद्युक्तदिशा जातिविशेष एव लक्षणम् । सर्वमुक्तं तद्वयंजकं ।

·प्रत्यक्षखंड: यद्वा षडन्यतमत्वं सन्निकर्षस्य लक्षणमिति परस्पराघटितत्वान्नान्योन्या- श्रयाघवकाशः । एवमन्येष्वपि लक्षणेषु प्रसक्तदोषनिवारणप्रकारः स्वय. मूहनीय इति कृतं पल्लवितेन । इति तर्कसंग्रहार्थसंग्रहे प्रत्यक्षपरिच्छेदः समाप्तः ॥ अथानुमानं निरूप्यते कार्यकारणभावापरपर्यायोपजीव्योपजीवक- भावसंगत्या प्रत्यक्षानन्तरमनुमानं निरूपयितुमारभते । ॥ अनुमितिकरणमनुमानम् । परामर्शजन्य ज्ञानमनुमितिः ।। अन्योन्याश्रयमिया अनुमानजन्यत्वाघटित लक्षणमाह । परा- मर्शजन्यमिति । अनुमाननिरूपणावसरेऽनुमितिनिरूपणं कुत इति चेत् । घटितज्ञान प्रति घटकज्ञानस्य कारणत्वात् प्रकृतोपपादकतयेति गृहाण । अपिच अनु पश्चान् मितिकरणत्वस्योपमानादिसाधारणतयाऽनुमितेवि- जातीयत्वप्रदर्शनाय लक्षणान्तरकरणम् । तत्रानुमितिलक्षणे परामशध्वंसेऽ तिव्याप्तिवारणाय ज्ञानपदम् । अथ प्रतियोगितासंबन्धेन ध्वंसं प्रति ता- दाल्येन प्रतियोगिनः कारणतया तनातिव्याप्तिवारणाय परामर्शनिष्ठकार- मतयां तादात्म्यसबन्धानवच्छिन्नत्वं समवायसंबन्धावच्छिन्नत्वं वा तन्नि- रूपितजन्यतायां प्रतियोगितासंबन्धानवच्छिन्नत्वं समवायसंबन्धावच्छिन्न- त्वं का निवेश्यते । तथाचातएवातिव्याप्तेर्वास्तित्वात् ज्ञानपदं व्यर्थम्। किंच कारणतायां कार्यतायां का संबन्धविशेषानिवेशे परामर्शानुव्यवसायेऽति- व्याप्तिः । तस्य परामर्शरूपव्यवसायजन्यत्वात् ज्ञानत्वाच । तथाच ज्ञानपदोपादानेऽपि 'परामर्शप्रत्यक्षेऽतिव्याप्तिवारणाय संबन्धविशेषाव- 20 ·संग्रहाथसंग्रहे । च्छिन्नत्वेऽवश्य निवेशनीये किं ज्ञानपदोपादानेन । सबन्धनिवेशे न तत्रा- तिव्याप्तिः । विषयतासंबन्धेन प्रत्यक्ष प्रति तादाम्येन विषयस्य कारण- स्वात् । एतेन मूलोक्तं ज्ञानपदं परित्यज्य संवन्धविशेष निवेशयता कि- मधिकमाचरितमित्यपास्तम् । ज्ञानपदोपादानेऽपि संबन्धनिवेशावश्य- कताया उपपादितत्वात् । मैवम् ! संस्कारेऽतिव्याप्तिवारणाय ज्ञानपदो- पादानात् । तथाहि । समवायसंबन्धेन परामर्शात्मकप्रत्यक्षानन्तरं सम- वायेनात्मनि संम्कारः संजायत इति तं प्रति परामर्शस्य समवायेनैव कारणतया जन्यजनकतयोः संबन्धविशेषावच्छिन्नत्वं निवेश्य तत्राति- व्याप्तिवारणासंभवेन तत्रातिव्याप्तिवारणाय ज्ञानपद न्यवीविशत् । नचैव- मपि वन्हिव्याप्यघूमपर्वतवानयं देश इति विशिष्टवैशिष्ट्याक्गाहि- बुद्धावतिव्याप्तिः । तत्र विशिष्टबुद्धिं प्रति विशेषणज्ञानस्य कारणत्व- नियमेन परामर्शजन्यत्वस्य च सत्त्वात् । एवं दीपिकोक्तपरामर्गानन्तर- प्रत्यक्षेऽप्यतिव्याप्तिानपदोपादानेऽपि न निवारिता भवतीति वा- च्यम् । पक्षताजन्यत्वेनापि विशेषणात् । पक्षताजन्यत्वस्यानुमितावेंव सत्त्वेनान्यत्रातिव्याप्तेरप्रसक्तेः । नचैव वसे संस्कारे वा तत एवाति- व्याप्तेरितत्वात ज्ञानपदं पुनरजागलस्तनायितमिति वाच्यम् । इच्छा- विशेषेऽतिव्याप्तिवारणाय तन्निवेशात् । तथाहि । परामर्शः पक्षता च मम भवतु इत्याकारकेच्छां प्रति विषयविधया परामर्शपक्षत्वयोः द्वयोर- पि कारणत्वे परामर्शजन्यत्वे सति पक्षताजन्यत्वस्य ज्ञानपदस्य सार्थक्यात् । न च जन्यतायां जनकतायां वा समवाय- संबन्धावच्छिन्नत्वादिनिवेशादप्युक्तातिव्याप्तिवारणसंभवात् ज्ञानपदं व्य- तत्र सत्त्वेन ·प्रत्यक्षखंडः र्थमेवेति वाच्यम् । संबन्धविशेषमनिवेश्य यथाश्रुतमूलानुसारेण ज्ञान- पदसार्थक्यकरणात् । अन्यथा पक्षतायाः संबन्धविशेषेणानुमितिं प्रत्येच कारणतया परामशजन्यत्वस्यापि वैयापातात् । न चातिलाघवादिष्ट मेव तदिति वाच्यम् । लक्षणस्य लक्षणान्तरं न दोषायेति लक्षणान्तर- परतया मूलस्य सार्थक्यसंभवे तद्वैयर्थ्यकथनस्यानुचितत्वात् । संशया- नन्तरप्रत्यक्ष प्रति परामर्शस्य विशेषदशनत्वेन कारणतया परामर्शत्वा- वच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यताया उक्तेषु सर्वेप्वपि स्थलेप्वभावादेव सर्वातिव्याप्तिवारणसंभवे पक्षताजन्यत्वस्यापि वैयपितेः । अतो दीपि- काकारोऽपि पक्षताजन्यत्वं विशेषणमुपाददानः रीत्यन्तरेण मूलमपरिष्कु- वन् विशेषणान्तरप्रक्षेपापेक्षया मौलपदपरित्यागदोष गरीयांस प्रतिजाना- तीवेति सर्वमकलंकम् । ॥ चन्हिव्याप्यधृमवानय पर्वत इति ज्ञानं परामर्शः ।। अत्र इतिपदस्याऽऽकारोऽर्थः । स च वन्हिनिरूपितव्याप्तिनिष्ठ- प्रसारतानिरूपितधूमत्वावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपर्व- तत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितविशेष्यितारूपः । तस्य ज्ञानेऽन्वयः । तथाच तादृशाकारवज्ज्ञानं परामर्शदवाच्यमित्यर्थः । परामशस्तु द्विविधः वन्हिव्याप्यधूमधानयं पर्वत इति पक्षविशेष्यकः। पर्वते वन्हिव्याप्यधूम इति पक्षप्रकारकश्चेति । तत्र पक्षविशेष्यकपरामर्शात् पक्षविशेष्यिका पर्वतो वन्हिमानित्याकारिकाऽनुमितिः । पक्षप्रकारकात्तु परामर्शात्। पक्षप्रकारिका पर्वते वन्हिरित्याकारिकाऽनुमितिरिति प्रांच: । यद्यप्यतैकैकविधपरामर्शा- कत्त्वेऽपि अन्यान्यविंधानुमितेरुत्पत्त्या परस्परं व्यभिचारावन्वयतो व्यतिरेक- ·संग्रहार्थसंग्रहे तश्च प्रसज्यते । तथापि स्वाव्यवहितोत्तरत्वसंबन्धेन पक्षविशेष्यकपरामर्श- विशिष्टानुमिति प्रति केवलपक्षविशेष्यकानुमितिं प्रति वा पक्षविशेष्यकपरा- मशः कारणम् । एवमुक्तसंबन्धेन पक्षप्रकारकपरामर्शविशिष्टानुमिति प्रति पक्षप्रकारकानुमितिं प्रति वा पक्षप्रकारकपरामर्शः कारणमिति कार्यकारण- भावमङ्गीकृत्य व्यभिचारः परिहरणीयः । नव्यास्तु अनुभवानुरोधेनोमय- विधादपि परामर्शात्पक्षविशेष्यिकैवानुमितिरिति प्राहुः । यद्यपि तन्मते परामर्शसामान्यस्य न तावत्साध्यनिरूपितव्याप्तिनिष्ठप्रकारतानिरूपित- धूमत्वावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छि- अविशेष्यताशालिनिश्चयत्वं लक्षणम् । पक्षप्रकारकपरामशेऽव्याप्तः। नापि साध्यनिरूपितव्याप्तिनिष्ठप्रकारतानिरूपितधूमत्वावच्छिन्नविशे- व्यत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताशालि. निश्चयत्वं तत् । पक्षविशेष्यकपरामर्शाव्याप्तेः । तथापि प्रथमोक्तमेव लक्ष- बतयांऽङ्गीक्रियते । न चोक्ताव्याप्तिदोषः । तत्राप्यस्य लक्षणस्य तुल्यवित्ति- वेवत्वन्यायेन सत्त्वेनाव्याप्तेरभावात् । तथाहि । प्रत्यक्षे विशेषणविशेष्य- मासकसन्निकर्षादिघटितसामग्रीणां साम्यात्परस्परं पदार्थद्वयमपि विशेष्य विशेषणं च भवतीति । यथा नीलो घट इति प्रत्यक्ष नैल्यप्रकारक नैल्यविशेष्यकं च भवतीति तन्नियमाङ्गीकर्तृमतसिद्धम् । विशेष्यविशेष- मासकसामग्रीतल्यात् । तद्वत्प्रकृते वन्हिव्याप्यघूमवान् पर्वत इति अत्यावं वन्हिव्यायधूमप्रकारकं धूमविशेष्यकं वा भवति । एवमन्योऽपि परामर्श उमयविधो भक्तीति नाव्याप्त्यवकाशः । एवं तर्हि वन्हि- निरूपितव्याप्तिनिष्ठपकारवानिरूपितधूमत्वावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्न- ·प्रत्यक्षखंडः विशेष्यतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चयत्वमपि लक्षणं संभवतीति चेत् किं नश्च्छिन्नम् । तदपि भवतु लक्षणान्तर तुल्यवित्तिवेद्यतामतरीत्या । तुल्यवित्तिवेद्यत्वशब्दार्थस्तु तुल्या समाना वित्तिनि तन्निरूपिता वेद्यता विषयता । तथाच ज्ञाननिरूपित विषयत्वं विशेषणविशेष्ययोः समानमुक्तरीत्येत्यर्थः । प्रकारताविशिष्टविशे- ष्यत्वं तुल्यवित्तिवेवयमिति फलितम् । वैशिष्ट्यं च स्वनिरूपितत्व- म्वावच्छिन्नविशेष्यता निरूपितप्रकारतावच्छिन्नत्वोभयसंवन्धेन । तन्मते विशेष्ये विशेषणे च प्रकारत्वविशेष्यत्वयोडियोविषयतयोस्सत्त्वेन तयो- श्चैकनिष्ठत्वेन परम्परमवच्छेद्यावच्छेदकभावाल्लक्षणसमन्वयः । अथवा विशेष्यताविशिष्टप्रकारत्वं तत् । चैशिष्टयं च म्वनिरूपितत्वस्वावच्छिन्न- प्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वावच्छिन्नत्वोभयसंबन्धेन । यद्वा विषयता- विशिष्टविषयत्वं तत् । वैशिष्टयं च स्वनिरूपितत्वस्वविशिष्टविषयत्वाव- च्छिन्नत्योभयसंबन्धेन । विषयतायां म्ववैशिष्टय च स्वावच्छिन्नविषयता- निरूपितत्वस्वसाजात्योभयसंबन्धन । साजात्यं च स्ववृत्तिप्रकारतात्व- विशेष्यतात्वान्यतररूपेण । लक्षणसमन्वयः पूर्ववदित्यलं प्रसक्तानु- प्रसतया । ननु तुल्यवित्तिवेद्यताया नवीनैरनुपगमात्तन्मतरीत्या लक्षणपरि- प्करणवेलायां प्राचीनमतसिद्धन्यायमवलंब्य लक्षणानुगतिकरणमरण्यरो- दनप्रायम् । अपिच "भक्षितेऽपि लशुने"इत्यादिन्यायात्तन्मतादरणेऽपि शाब्दपरामशेऽव्याप्तेरपरिहारश्च । तत्र विशेष्यविशेषणभासकसामय्य, नियतत्वेन प्रत्यक्षवद्विशेष्यत्वप्रकारत्वयोः कामचारित्वाभावात । एवं नियतसामग्रीकानुमानिकपरामर्शेऽपि द्विविध विषयतयोः कामचारि- 21 ·संग्रहाथसंग्रहे स्वाभावात्परम्परमव्याप्तिर्बोध्येति चेत् भवतु तावदेवम् । तर्हि साध्य. निरूपितव्याप्तिनिष्ठपकारतानिरूपितधूमत्वावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्न. विषयतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वं परामश- सामान्यलक्षणमिति । अस्यायमनुगमः | किचिद्धर्मविशिष्टविषयतानि रूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वमिति । किंचिद्धर्म- वैशिष्टयं च विषयतायां म्वावच्छिन्नत्वस्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित- विशेष्यत्वावच्छिन्नव्यापकत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वावच्छिन्नसा- ध्यनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्यनिष्ठप्रकारता- निरूपितविशेष्यत्वावच्छिन्नत्वोभयसंबन्धेन । अत्र धर्मपदेन हेतुतावच्छे- दकीभूतो धर्मो ग्राह्यः । लक्षणसमन्वयप्रकारः स्वयमूहनीयः । ॥ यत्र धूमस्तत्राग्निरिति साहचर्यनियमो व्याप्तिः ।। अम्यानुपूर्व्यवच्छिन्नवाक्यमर्थः । तम्य प्रतिपाद्यतासंबन्धेन साह. चयनियमेऽन्वयः । व्याप्ति मानुमितिजनकतावच्छेदकपक्षनिष्ठविशेष्यता. निरूपितपकारतानिरूपितपकारताश्रयः । तथाचोक्तरूमा व्याप्तिः उक्तानु- पूर्व्यवच्छिन्नवाक्यप्रतिपाद्यतावत्साहचर्यनियमाभिन्नति वाक्यार्थः । साह. चर्यनियमशब्दार्थस्तु सह चरत इति सहचरौ सहशब्दार्थः परस्पराधि- करणं चरधात्वर्थ आधेयता । यद्यप्ययं धातुः गतिभक्षणयोर्विद्यते । तथापि “क्रियावाचित्वमाख्यातुमेकैकोऽर्थः प्रदर्श्यते । प्रयोगतोऽनुगन्तव्या अनेकार्था हि धातव" इति प्रमाणबलादाधेयतार्थकत्वमपि प्रकृते नानुप- पन्नम् । आख्यातार्थ आश्रयत्वं । तथाच परस्पराधिकरणनिरूपिताधेय- तानिरूपिताश्रयतावन्ताविति विग्रहार्थः। आख्यातार्थस्थाने आश्रयतावतो ·प्रत्यक्षखंडः ८३ डप्रत्ययार्थत्वमभ्युपेत्य सहचराविति शब्दादप्ययमेवाथों बोध्यः । तयो- र्भावः साहचर्य । परस्पराधिकरणनिरूपिताधेयतावत्वं सामानाधिकरण्य- पर्यवसितम् । नियमो नामाभाववदवृत्तित्वम् । साहचर्यस्येति षष्ठ्यर्थ, सामानाधिकरण्यम् । तस्य नियमेऽन्वयः । अभावे च योग्यतया साध्य- प्रतियोगिकत्वं लभनीयम् । तथाच परस्पराधिकरणनिरूपितवृत्तित्वसमा. नाधिकरण साध्याभाववदवृत्तित्वं व्याप्तिरिति फलितं । अथवा नियमो नाम व्यापकत्वम् । साहचर्यस्येति षष्ठ्यों निरूपकवृत्तित्वम् । तथाच साहचर्यनिरूपकवृत्तिव्यापकत्वं व्याप्तिरिति निष्पन्न । यथा साध्यनि- रूपितं सामानाधिकरण्यं चेत् तन्निरूपकं साध्यं तद्वृत्ति च व्यापकत्व- मिति सिद्धान्तपूर्वपक्षीयव्याप्त्योः साहचर्यनियमशब्दप्रतिपाद्यता । पर- स्परत्वं नाम विधेयविशिष्टोद्देश्यतावच्छेदकवत्त्वम् । वैशिष्टयं च स्व. समानाधिकरणत्वस्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वोभयसंबन्धेन । यथा चैत्रमैत्रयोः परस्परं मैत्रीत्यादौ मैत्रीरूपविधेयविशिष्टं चैत्रत्वादिरूपमु- द्देश्यतावच्छेदकं भवति । तत्र चैत्रत्वं विधेयीभूतमैव्यधिकरणचैत्रवृत्ति । एवं मैव्यधिकरणमैत्रवृत्यभावप्रतियोगि चेत्युभयसंबन्धेन विधेयविशिष्टं तद्भवति । एवं मैत्रत्वेऽपि विधेयविशिष्टत्वमुपपादनीयम् । एवमन्यत्रापि परस्परत्वमुपपादनीयम् । ॥ लिंग त्रिविधम् ॥ अनुमानविध्यं तन्निरूपणावसरेऽनुक्त्वा लिंगवैविध्यकथनन्तु तत्त्रैविध्यस्यैतत्वैविध्याधीनत्वात्प्रकृतानुकूलतयेत्यवसेयम् । । अन्वयेन व्यतिरेकेण च व्याप्तिमदन्वयव्यतिरेकि ॥

·संग्रहार्थसंग्रह अन्वयः साध्यं व्यतिको नामाभावः सहचारग्रहग्राह्यत्वं तृती- याथः । तथाच साध्यसहचारग्रहग्राह्यव्याप्तिमत्त्वे सति व्यतिरेकसहचार. ग्रहग्राह्यव्याप्तिमत्त्वं अन्वयव्यतिरेकिलिंगम्य लक्षणम् । || अन्वयमात्रव्याप्तिक केवलान्वयि ।। अत्र साध्येतरसहचारग्रहग्राह्यव्याप्तिशून्यत्वे सति साध्यसह- चारग्रहग्राह्यव्याप्तिमत्त्व लक्षणमिति फलितम् । नन्विदमसंभवि । घटोs- भिधेयः प्रमेयत्वादित्युदाहरणं ग्रन्थकृता प्रादर्शि । तत्र साध्य- मभिधेयत्वं तदितरत् ज्ञेयत्वं तत्महचारग्रहग्राह्यव्याप्तेः प्रमेयत्वे सत्त्वा दिति । नचेतरपदेनाभावो विवक्षितः । तत्सहचारग्रहग्राह्यव्याप्तिशून्य- त्वमेव मात्रपदेन विवक्षितमिति नासंभव इति वाच्यम् । प्रमेयत्वे कपि संयोगाभावस्य संयोगेन गुणाद्यभावस्य वा सहचारग्रहग्राह्यव्याप्तिमत्त्वम्य सत्त्वेन तथाविवक्षणेऽप्यसंभवापरिहारात् । नचेतरपदेन साध्याभाव एव विवक्षित इत्युदासीनाभावनिरूपितव्याप्तिसत्त्वेऽपि साध्याभावनिरूपित व्याप्तेरभावान्नासंभव इति वाच्यम् । साध्याभावः प्रमितो न वा। आये तद्वति वर्तमानो हेतुः साध्य व्यभिचरेत् । अवर्तमानम्त्वन्वयव्यति- रेक्येव । द्वितीय साध्याभावाप्रसिध्या तन्निरूपितव्याप्तिशून्यत्वमप्य- प्रसिद्धमिति पुनरसंभव एवेति चेन्मैवम् । साध्यनिरूपितव्याप्तिमत् तदभावनिरूपितव्याप्तिमच्च यद्यत्तत्तदन्यत्वस्य विवक्षितत्वेन तादृशोभय. व्याप्तिमत्प्रसिद्धधूमाद्यन्यत्वमादाय लक्षणसत्त्वोपपादनेनासंभवाभावात् । नचासर्वज्ञदुर्जेयतेति वाच्यम् । स्वनिरूपितव्याप्तिमत्त्वस्वाभावनिरूपित- व्याप्तिमत्त्वैतदुभयसंबन्धेन किंचिवदार्थविशिष्टान्यत्वस्य तदर्थत्वेन वि- ·अनुमानग्वंड । वक्षणेनादोषात् । अथवा साध्याभावनिरूपितव्याप्तिशून्याने सति साध्य- निरूपितव्यातिमत्त्वमेव नलक्षणम् ! नचोक्ताप्रसिद्धिदोष । साध्याभाव- निरूपितव्याप्तिशुन्यत्वं नाम म्वाभावनिरूपितव्याप्तिमत्त्वसंवन्धावच्छिन्न- साध्यनिष्ठप्रतियोगितानिरूपका भाववत्त्वमित्यर्थविवक्षणेन दोषाभावात् । अन्यत्र धूमादौ प्रसिद्धम्याम्य संवन्धम्य व्यधिकरणसंवन्धत्वादिति अत्र प्रथमकल्पे म्वाभावनिरूपिनव्याप्तिमत्त्वं नाम म्वाभावव्यापकीभूता- भावप्रतियोगित्वरूपं विवक्षितम् । अन्यथा प्रमेयत्वादावसंभवापत्तेः । तथाहि । प्रमेयत्वे कपिसंयोगाभावनिरूपितव्याप्तेः कपिसंयोगाभावः संयोगेन नास्तीति प्रतीतिसाक्षिककपिसंयोगाभावाभावनिरूपितव्याप्तश्च सत्त्वात् यत्र यत्र प्रमेयत्वं तत्र तत्र कपिसंयोगाभावः । एवं यत्र यत्र प्रमेयत्वं तत्र तत्र संयोगेन कपिसयोगाभावो नास्तीति प्रतीतिमाक्षिका- भावश्चेति प्रतीतिबलात्मत्त्वेनोक्तोभयसबन्धेन कपिसंयोगाभावरूपकि. चित्पदार्थविशिष्टत्वेन तदन्यत्वायोगादिति । सांप्रतिकविवश्वायान्तु कपिसंयोगाभावाभावनिरूपितव्याप्तेः प्रमेयत्वव्यापकताहशाभावसा- मानाधिकरण्यरूपायाः मत्त्वेऽप्यत्यन्ताभावाप्रतियोगिनि प्रमेयत्वे तादृशकपिसंयोगाभावाभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वरूपायाः व्याप्तेर- भावेनासंभवानवकाशात । तत्र व्यापकीभूताभावपदेनान्याभावप्रतिप्रहे तत्प्रतियोगित्वस्य प्रमेयत्वेऽभावेनाप्रसिद्धया च प्रमेयत्वाभावपरिग्रहायो- गेनोक्तोभयसंबन्धेन किंचित्पदार्थविशिष्टान्यत्वस्य तत्राव्याहतत्वादिति । एवं व्यापकीभूताभावप्रतियोगिता हेतुतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नत्वेन निवेशनीया । अन्यथा संयोगेन प्रमेयत्वं नास्तीति प्रतीतिसाक्षिक 22 ·संग्रहार्थसंग्रह तादृशाभावव्यापकीभूताभावमादाय पुनरसंभवापत्ते. । एवं हेतुतावच्छेद- कावच्छिन्नत्वेनापि प्रतियोगिता निवेश्या । अन्यथा व्यापकाभावपदेन स्वरूपेण प्रमेयत्वगगनोभयं नास्तीति प्रतीतिसाक्षिकाभावमादायोक्तदोष- तादवस्थ्यात् । नच हेतुतावच्छेदकपदेन प्रकृतहेतुतावच्छेदकविवक्षायां प्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नहेतुतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- त्वाप्रसिद्धिः । तदविवक्षणे प्रमेयत्वगगनोभयत्वस्यापि कचिद्धतुतावच्छेद- कत्वात् पुनरुक्तासंभवपिशाचिका समास्कन्दतीति वाच्यम् । हेतुताव च्छेदकविशिष्टान्यहेतुतावच्छेदकवत्त्वमन्वयमात्रव्याप्तिकत्वम् । हेतुताव- च्छेदके तद्वैशिष्टयं च स्वावच्छिन्नव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यावच्छेद- कत्वस्वावच्छिन्नव्यापकसाध्याभावव्यापकाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वैत- दुभयसंवन्धेनेति । तथाच तदुभयसंबन्धन धूमत्वादिरूपहेतुतावच्छेदक- वैशिष्टयस्य धूमत्वादौ प्रसिद्धस्यापसिध्या प्रमेयत्वत्वादावसंभवेन तद- न्यत्वसत्त्वाल्लक्षणसमन्वयः । अधिकमन्यत्रानुसन्धेयम् । नचैवमुभयव्या- प्तिशून्योदासीनपदार्थेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । किमेवमेवेयं प्रतिज्ञा वा तादृशं स्थलं प्रदयते वा । नाद्यः । अप्रामाणिकतयाऽनादरणीयत्वात् । अन्यथा सर्वत्राप्येवं प्रतिज्ञाकरणसंभवेन लक्षणमात्रम्य दुष्टत्वापत्ते । द्वितीये न खलु तादृशं वस्तु विद्यते । यदुभयव्याप्तिशून्यं विना केवला- न्वयीति | यथा घटादीनामपि घटत्वतदभावादिनिरूपितायाः उक्त- रूपाया व्याप्तेः कपालतदभावादिनिरूपितायाश्च तादात्म्यसमवायादिसंब- न्धभेदेन सत्त्वेन तादृशवस्तुनः शशशृंगायितत्वात् । यावांश्च तादृशः कपिसंयोगाभावादिः केवलान्वयी स सर्वोऽपि लक्ष्य एवेति। नचैवमप्यु- ·अनुमानखंड: भयव्याप्तिशून्ये केवलव्यतिरेकिण्यतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तस्रोभयव्या- प्तिशून्यत्वस्यैवाभावात् । तथाहि । “पृथिवी इतर भिन्ना गन्धवत्त्वादिति वक्ष्यमाणगन्धरूपकेवलव्यतिरेकिणि गन्धव्यापकतरभेदसामानाधिकरण्य- रूपान्वयव्याप्तेः सत्त्वात् । यतो हि नायं हेतुर्व्यभिचारी । नवा बाधित: येनान्वयतो व्याप्तिभज्येत । व्यतिरेकन्या प्तिश्च ग्रन्थकृतैव प्रदर्शयिष्यत इति नाम्माभिः प्रयतनीयम् । तथाच व्याप्तिद्वयसत्त्वेनातिव्याप्तेरनवतारात् । नचैवमुत्तरत्र वक्ष्यमाणकेवलव्यतिकिलक्षणस्यासंभवः । तत्र व्यतिरेक- मात्रव्याप्तिकत्वरूपलक्षणस्याभिधास्यमानत्वेन तम्यापि व्याप्तिद्वयसत्त्वे तदयोगादिति वाच्यम् । मा स्वरम्ब । यथा नासंभवः तथाऽनुपदमेव परिप्क्रियमाणत्वादित्यलम् । । व्यतिरेकमात्रव्याप्तिकं केवलव्यतिरेकि ।। साध्यनिरूपितव्याप्तिप्रकारकनिश्चयविशेष्यत्वाभाववत्वे सति साध्याभावनिरूपितोक्तव्याप्तिमत्त्व लक्षणम् । अतो नोक्तासंभवः । व्या. प्तिसत्त्वेऽपि तदाहकस्थलाभावेन तत्पकारकनिश्चयाभावेन तद्विशेष्यत्वा- भावात् । अत्र तादृशनिश्चयनिरूपितविशेष्यतायाः प्रमित्यपमितिभ्यां नि. षेधासंभवदोषवारणाय स्वप्रकारकनिश्चयविशेष्यत्वरूपव्यधिकरणसंबन्धेन तादृशव्यात्प्यभाववत्वे तल्लक्षणपर्यवसानं बोध्यम् । नचैवमपि साध्यनि- रूपितव्याप्तिरूपप्रतियोगिप्रमित्यपमितिभ्यामेवोक्तदोषो दुरपन्हव इति वाच्य । स्वनिरूपितव्याप्तिप्रकारकनिश्चयविशेष्यत्वसंबन्धेन साध्याभाव- स्यैव लक्षणतात्पर्यविषयतया दोषाभावात् । साध्याप्रमितिकृतो दोषस्तु ग्रन्थकृतैव दीपिकादौ वारित इति तत्रैवानुसन्धेयम् ।

·८८ संग्रहार्थसंग्रहे ॥ सन्दिग्धसाध्यवान् पक्षः ॥ साध्यपकारकसन्देहविशेष्यत्वं लक्षणम् । नतु यथाश्रुतं सन्देह- विषयसाध्यवत्त्वम् । हूदो वन्हिमानित्यादौ हूदे साध्याभावेनाव्याप्तिप्रस ङ्गात् । नचाक्षरालभ्यत्वदोषः । सन्दिग्धः साध्यो यत्रेति विग्रहात् यद्वि. शेष्यकसन्देहप्रकारीभूतं साध्यमिति लाभे समासात् साध्यप्रकारक. मन्देहविशेष्यत्वस्य शब्दत एव लाभात् । नच बहुव्रीहिकरणे मतुपो वैयर्यम् । यथार्थतार्थपरित्यागकाले यथाअतानुपूर्वोघटकमतुपोऽपि त्याज्यत्वात् । यद्यप्यनुमित्युद्देश्यत्वरूपलघुलक्षण संभवतीति घनगर्जित- मेघानुमानादिम्थलीयाव्याप्तिवारणाय प्रवृत्तसिद्धान्तीयसिषाधयिषेत्यादि- गुरुतरलक्षणारंभो विफलः । तथाऽप्युक्तरीत्याऽनुमितिलक्षणस्य पक्षता- घटितत्वेन पक्षतालक्षणेऽप्यनुमितेघटकतायामन्योन्याश्रयतेति ग्रन्थकृल्लघु. लक्षणं पर्यत्याक्षीत् । सद्धेतुप्रसङ्गात्तत्वनिर्णयविजयादिप्रयोजकत्वाच्च सद्धेतुनिरूपणा- नन्तरं हेत्वाभासान्निरूपयति । ॥ सव्यभिचारविरुद्धसत्प्रतिपक्षासिद्धबाधिताः पंच हेत्वाभासाः ।। तत्र प्रसङ्गो नाम स्मृतिविषयतावच्छेदको द्वेषविषयतानवच्छेदको धर्मः । स च प्रकृते स्वगतव्याप्तिपक्षधर्मताविरहरूपः । स्वपदं च सद्धेतु परम् । व्याप्तिपक्षधर्मतावद्धतुनिरूपणे “एकसंबन्धिज्ञानमिति रीत्या तद्विरोधिदुष्टहेतोः स्मरणात् । विजयो नाम पराहकारखण्डनम् । अहंकारो नाम स्वोत्कृष्टत्वप्रकारकज्ञानम् । तस्य खण्डनं नाम मध्यस्थस्य तादृश- ज्ञानविशेष्यकाप्रामाण्यप्रकारकज्ञानसंपादनम् । तथाच हेत्वाभासानां ·अनुमानखंडः स्वज्ञानद्वारा परोक्तहेतौ दोषोदावनेन परपराजयहेतुत्वम् । एवं स्वज्ञान- द्वारा खोक्तहेतौ तदभावोद्भावनेन समीचीनत्वज्ञानहेतुत्वाच्च विजयप्रयो- जकत्वम् । यद्रूपावच्छिन्नविषयताव्यापिका प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकता तद्रूपावच्छिन्नत्वं दोषसामान्यस्य लक्षणम् । यद्रूपपदं दोषतावच्छेदक- परम् । तथाच बाधत्वव्यभिचारत्वादिकं यद्रूपपदेन धर्तव्यम् । एवंच वन्यभाववदत्वरूपयद्रूपावच्छिन्नविषयता यत्र यत्रेत्युक्तौ वन्ह्यभाववान इद इति ज्ञाने तत्र हृदो वन्हिमानिति प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकता विद्यत इति लक्षणसमन्वयः । एवं घूमाभाववद्वृत्तिवन्हित्वावच्छिन्नवि- षयता यत्र यत्नेत्युक्तौ घूमाभाववद्वृतिवन्हिरित्याकारकज्ञाने तत्रापि प्रकृता- नुमितिप्रतिबन्धकता विद्यत इति । एवमन्यत्रापि लक्षणसमन्वयप्रकारः स्वयमूह्यः । नच व्यभिचारादीनामनुमित्यप्रतिबन्धकत्वादव्याप्तिरिति वा- च्यम् । प्रकृतानुमितिपदेन पक्षः साध्यवान् साध्यव्याप्यहेतुमांश्चेत्याका- रकसमूहालंबनानुमितेविवक्षिततया तत्र प्रकृतपरामर्शस्यापि प्रविष्टतया तादृशानुमितिं प्रति व्यभिचारज्ञानस्यापि प्रतिबन्धकतया न काप्यव्या- प्तिः । लक्षणस्य यत्तदादिघटितत्वेनाननुगतत्वशङ्कायां प्रतिबन्धकतावृत्ति- रूपवत्त्वरूपमनुगतलक्षणं करणीयम् । रूपे वृत्तित्त्वं च स्वसमानाधिकर- णमेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वसंबन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रति- योगिताकभेदवत्त्वसंबन्धेन । तंत्र स्वाधिकरणत्वं स्वावच्छिन्नविषयता- शालिनिश्चयत्वसंबन्धेन । भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं स्वरूपसंवन्धेन । रूपपदं दोषतावच्छेदकपरम् । रूपपदेन वन्यभाववध्दत्वादिकं धर्त- व्यम् । तथा च स्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वसंबन्धेन तदधिकरण 23 ·संग्रहार्थसंग्रहे वन्यभाववान् हूद इति निश्चयः । तत्र स्वरूपेण प्रतिबन्धकता विद्यत इति वन्ह्यभाववद्भदत्वाधिकरणवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं न प्रति- बन्धकतायामिति तेन संबन्धेन वन्यभाववदत्ववान्नेति प्रतीतिसाक्षिक- स्य म्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदम्य प्रतिबन्धकतायां सत्त्वेन तवृत्तित्वं रूपस्य नानुपपन्नमिति लक्षणसमन्वयः । एवमन्यत्रापि ! अत्र लक्षणे ह्रदो वन्ह्यभाववान्न वा इति संशये वन्यभाववान हूद इति ज्ञानमप्रमेत्यप्रामाण्यज्ञानास्कन्दिते वन्हिमान् ह्रदो वन्ह्यभाववानिति स्वविरुद्धधर्मधर्मितावच्छेदककाहायें च वन्यभाववद्धदत्वावच्छिन्नविषय- तायाः सत्त्वेऽपि प्रतिबन्धकताया अभावेन प्रतिबन्धकतायां व्यापकत्व. भङ्गादसंभववारणाय यद्रूपावच्छिन्नविषयतापदेनानाहार्याप्रामाण्यज्ञानाना- स्कन्दितनिश्चयवृत्तित्वविशिष्टयद्रूपावच्छिन्नविषयता धर्तव्या । तथाचोक्त- ज्ञानेश्वेतादृशविशिष्टविषयताया अभावेन न व्यापकत्वक्षतिरिति । अनुगमे च स्वाधिकरणत्वं स्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वसंबन्धेने- त्युक्तम् । तत्र स्वावच्छिन्नविषयताशाल्यनाहार्यप्रामाण्यज्ञानानाम्कन्दित- निश्चयत्वसंबन्धेनेति विवक्षणीयम् । लक्षणसमन्वयप्रकारस्तु यद्रूप- पदेनवन्धभाववदत्वस्वीकारे तदवच्छिन्नविषयतापदेन वद्भदत्वावच्छिन्नविषयतामादायास्या विषयताया अनाहार्याप्रामाण्य- ज्ञानानास्कन्दितनिश्चये सत्त्वेन तत्र प्रतिबन्धकताऽपि विद्यत इति वन्ह्यभाववद्भदत्वरूपतद्रूपावच्छिन्नत्वं बन्यभाववद्धदरूपबाधे विद्यत इति लक्षणसमन्वयः । एवं व्यभिचारे यद्रूपं धूमाभाववद्वृत्तिवन्हित्वं तदवच्छिन्नविषयता धूमाभाववद्वृत्तिवन्हित्वावच्छिन्नविषयता सा प्रति- वन्ह्यभाव- ·अनुमानखंड: ९१ बन्धकता च धूमाभाववत्तिः वन्हिरित्युक्तविशेषणाक्रान्ते निश्चय इति तद्व्यापिका प्रतिबन्धकता भवतीति घूमाभावववृत्तिवन्हित्वरूपतद्रूपाव- च्छिन्नत्वं धूमाभावववृत्तिवन्हाविति लक्षणसमन्वयः । हूदो वन्हिमान् धूमादित्यादौ धूमाभाववद्भूदरूपस्वरूपासिद्धौ यद्रूपं धूमाभाववढ्दत्वं तदवच्छिन्नविषयता घूमाभाववद्धदत्वावच्छिन्नविषयता सा प्रतिबन्धकता च धूमाभाववान् हूद इत्युक्तरूपे निश्चय इति तादृशविषयताव्यापिका प्रतिबन्धकता भवतीति धूमाभाववध्दत्वरूपतद्रूपावच्छिन्नत्वं धूमाभाव- वध्द इति । इदो वन्हिमान् जलादित्यादौ वन्यसमानाधिकरणजल. रूपविरोधे तद्रूपं वन्ह्यसमानाधिकरणजलत्वं तदवच्छिन्नविषयता वन्यसमानाधिकरणजलत्वावच्छिन्नविषयता सा प्रतिबन्धकता च वन्य- समानाधिकरण जलमिति निश्चय इति तादृशविषयता व्यापकत्वात् प्रतिबन्धकताया इति वन्यसमानाधिकरणजलत्वरूपतद्पावच्छिन्नत्वं विरोध इति । एवमत्रैव वन्यभावव्याप्यजलवध्दरूपसत्प्रतिपक्षे यद्रूपावच्छिन्नविषयता नाम वन्यभावव्याप्यजलवदूदत्वावावच्छिन्नविषय- ता सा प्रतिबन्धकता च वन्ह्यभाववव्याप्यजलवान् इद इत्युक्तरूपे निश्चय इति तद्रूपावच्छिन्नत्वं तत्र । एवं साधनाप्रसिध्यादिष्वप्यूहनीयम् । अत्र सुबोधाय प्रतिबध्यप्रतिबन्धकमावो वित्रियते । अत्र हुदो वन्हि. मानित्यादौ हूदत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितसंयोगसंबन्धावच्छिन्नव- न्हित्वावच्छिन्नप्रकारताशाल्यनाहायबुद्धित्वावच्छिन्ना प्रतिबध्यता तन्निरूपिंता च हूदत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितसंयोगसंबन्धावच्छिन्न- वन्हित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वावच्छिन्नस्वरूपसंबन्धावच्छिन्न- ·९२ संग्रहार्थसंग्रहे प्रकारताशाल्यनाहार्याप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिब- न्धकतेति बाधे प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावः । सत्प्रतिपक्षे प्रतिबध्यप्रति- बन्धकभावश्च ह्रदत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितसंयोगसंबन्धावच्छिन्नव- निहत्वावच्छिन्नप्रकारताशाल्य नाहार्यबुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरू- पिताहूदत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपित संयोगसंबन्धावच्छिन्नवन्हित्वाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकामावल्याप्यजलत्वावच्छिन्नप्रकारतागाल्यनाहार्याप्रा- माण्यज्ञानानास्कन्दितनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतेति । असिद्धौ स च ह्रदत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितसंयोगसंबन्धावच्छिन्नधूमत्वावच्छि- नप्रकारताशाल्यनाहायबुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिघध्यतानिरूपिता ह्रदत्वाव- च्छिन्नविशेष्यतानिरूपितसंयोगसंबन्धावच्छिन्नधूमत्वावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकाभावत्वावच्छिन्नम्वरूपसंबन्धावच्छिन्नप्रकारताशालिनिरूक्तनिश्चय- त्वावच्छिन्ना प्रतिबन्धकतेति । एवं कांचनमयहूदः कांचनमयवन्हिमान् कांचनमयधूमादित्यादौ कांचनमयत्वाभाववध्दूमादिरूपसाधनाप्रसिद्धौ स च धूमत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपित कांचनमयत्वत्वावच्छिन्नप्रकारता- शाल्यनाहार्यबुद्धित्वावतिछन्नप्रतिबध्यतानिरूपिता घूमत्वावच्छिन्नविशे- ष्यतानिरूपित कांचनमयत्वाभावत्वावच्छिन्नप्रकारताशाल्युक्तनिश्चयत्वा- वच्छिन्ना प्रतिबन्धकतेति । एवं साध्याप्रसिध्यादाक्प्यूहनीयाः । व्यभि- चारे स च । वन्हित्त्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपित धूमाभाववत्तित्वा- भावत्वाच्छिन्नस्वरूपसंबन्धावच्छिन्नप्रकारताशाल्यनाहार्यबुद्धित्वावच्छि- प्रतिबध्यतानिरूपिता वन्हित्त्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपित धूमाभावव- दृत्तित्वत्वावच्छिन्नप्रकारताशाल्युक्तनिश्चयत्वात्वच्छिन्न प्रतिबन्धकतेति ।

·अनुमानखंड: वन्हिमान जलादित्यादिन्थलीयबन्धसमानाधिकरण जलरूपविरोधेस च जलवावच्छिन्नविशेप्यता निम्पितवन्हिसामानाधिकरण्य-चावच्छिन्न- प्रकारताशालिबुद्धित्वावच्छिन्नमतिबध्यतानिरूपिता जलवावच्छिन्नवि- शेप्यतानिरूपितवन्हिसामानाधिकरण्याभावत्वावच्छिन्नप्रकारताशालिनि. श्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकनेति । एवमन्यविधव्यभिचारविरोधादिप्वपि प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावो द्रष्टव्यः। अथ दोषाणां म्वरूपं निरूप्यत । तत्र साध्याभाववत्पक्षः साध्यवदन्यपक्ष: पक्षवृत्ति साध्याभावः पक्षवृत्ति- साध्यवदन्यत्वं वा पक्षावृत्तिसाध्य वा पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगि साध्यं वा बाध: साध्याभावव्याप्यवान् पक्षः पक्षवृत्तिसाध्याभावव्याप्यं वा सत्प्रति- पक्षः । साध्यासमानाधिकरणो हेतुः साध्यसामानाधिकरण्याभावव्याप्य- वान हेतु: हेतुनिष्ठं साध्यासामानाधिकरण्यं तद्वयाप्यं वा प्राचां मने विरोधः । नवीनमते तु साध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वं विरोधः । हेत्वभाववान हेत्वभावव्याप्यवान् हेतुमदन्यः हेतुमदन्यत्वव्याप्यवान् वा पक्षः पक्षवृत्तिः ताशाभावादिर्वा स्वरूपासिद्धिः । अन्यत्रापि वैपरीत्य- मूह्यम् । पक्षतावच्छेदकाभाववान् तद्व्याप्यवांश्च पक्ष: पक्षाप्रसिद्धिः । साध्यतावच्छेदकाभाववत् तद्व्याप्यवद्वा साध्यं साध्याप्रसिद्धिः । हेतुता- वच्छेदकाभाववान् तव्याप्यवान्वा हेतुः साधनाप्रसिद्धिः । स्वसमाना धिकरणव्याप्यतावच्छेदकान्तरघटितहेतुतावच्छेदकवत्त्वं ब्याप्यत्वासि द्धिः । साध्याभाववद्वृत्तिर्हेतुः पूर्वपक्षीयव्यभिचारः ! साध्यतावच्छेदके हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं सिद्धान्तीयव्यभिचारः । इत्युभावन्वकयभिचारी। साध्याभावाच्याफ्काभावप्रतियोगित्वं न्यति- 24 ·संग्रहार्थसंग्रह रेकन्यभिचारः साधारणात्मकः । केवलान्वयिपक्षकत्वमनुपसंहारित्वमिति प्रांचः । अत्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यकत्वं हेतुवृत्त्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं वाऽनुपसंहारित्वमिति नवीनाः । सपक्षविपक्षव्यावृत्तः पक्षमात्रवृत्तिः हेतुरसाधारण इति प्रांचः । साध्यतदभाववदवृतिहेतुः स इति तु नवीनाः । अमीषां मते गगनाद्यवृत्तिपदार्थ एव लक्षणलक्ष्यः । अत्र प्रमो. दाय वृद्धसमतासाधारणगतपदानां कृत्यं विचार्यते । ।। सर्वसपक्षविपक्षव्यावृत्तः पक्षमात्रवृत्तिरसाधारणः ।। अत्र मात्रपदं काार्थकम् । सर्वपदं च सपक्षे विपक्षे चान्वे. ति । तथाच सर्वसपक्षव्यावृत्तः सर्वविपक्षव्यावृत्तः सर्वपक्षवृत्तिर्हेतुरसा- धारण इति फलितं । अत्र सपक्षव्यावृत्तत्वानुपादाने एतत्पर्वतो वन्हि- मान् धूमादित्यादौ हृदादिरूपसर्वविपक्षव्यावृत्त सर्वपक्षवृत्तौ धूमादिरूप. सद्धेतावतिप्रसङ्गः । अतः सपक्षव्यावृत्त इति । पुनरयोगोलकादियत्कि- चित्सपशव्यावृत्ते तत्रैवातिव्याप्तिवारणाय सर्वसपक्षेति । एतत्पर्वतरूपे पक्षे सर्वत्वं बाधितमितिचे वृक्षः कपिसयोगी एतदृक्षत्वावृक्षांतरवदि. स्यादौ दोषो द्रष्टव्यः । तत्रापि भूतलादिरूपयत्किचित्सपक्षव्यावृत्तिमा- दाय दोषवारकतया सर्वपदसार्थक्यस्य वृक्षे पक्षे अनेकत्वस्य च सत्त्वेन सर्वत्वाबाधस्य च संभवान् । एवं विपक्षव्यावृतत्वानुपादाने हुदो वन्हि- मान् जलादित्यादौ विरुद्ध सर्वपक्षवृत्तौ पर्वतमहानसादिरूपसर्वसपक्षव्या- वृत्ते जलादिहेतावतिव्याप्तिः ! अतो विपक्षव्यावृत्तत्वनिवेशः । तत्रापि गुणकर्मादिरूपयत्किचिद्विपक्षव्यावृत्तत्वसत्त्वेनोक्तदोषतादवस्थ्यवारणाय सर्वपदम् । सर्वान्तःपात्युदधिव्यावृत्तत्वाभावान्नातिव्याप्तिः । न ।

·अनुमानखडः चास्यापि लक्ष्यत्वमेवेति वाच्यम् । तथासत्यसंकीणोदाहरणाभावेन पृथ- ग्दोषत्वाभावापत्तेः । पर्वतो वन्हिमान् गगनादित्यत्र मवमपक्षविपक्षव्या- वृत्ते स्वरूपासिद्धेऽमाधारणतया वृद्धासमतेऽतिव्याप्तिवारणाय पक्षवृत्ती- ति। वृक्षः कपिसंयोगी एतत्त्वादित्यादौ तादृशेऽसाधारणतया तैर- नङ्गीकृतेऽतिव्याप्तिवारणाय सर्वपदम् । तस्य च भागासिद्धत्वात सर्व- पक्षवृत्तित्वाभावात् नातिव्याप्ति । ताहाच हेतुः शब्दोऽनिन्यः शब्द- स्वादित्यत्र शब्दत्वरूपः । अस्य चासाधारणत्वं दशाविशेष एव । अत एवाम्यानित्यदोषत्वं प्राचीनसंमतम् । यतः पक्षे साध्यनिश्चयदशायां पक्षरूपसपक्षव्यावृत्तवाभावेनासाधारण्याभावादिति । अत्र प्रसङ्गसङ्गत्या सर्वपदार्थो विचार्यते । अनेकत्वसहितमशेष- त्वं सर्वपदप्रवृत्तिनिमित्तम् । अनेकावं च सर्वपदसमभिव्याहृतपदार्थताव. च्छेदकसमानाधिकरणभेदप्रतियोगित्वम् । अशेषत्वं चोद्देश्यतावच्छेदक- व्यापकविधेयव्याप्यधर्मवत्त्वम् । यथा सर्वाणि द्रव्याणि गुणवन्तीत्यादौ सर्वपदसमभिव्याहृतं द्रव्यपदम् । तदर्थतावच्छेदक द्रव्यत्वं तदधिकरणं पटस्तद्वृत्तियों भेदो घटो नेति प्रतीतिसाक्षिकः तत्पतियोगित्वं घटरूपद्रव्ये । एवमुद्देश्यतावच्छेदक द्रव्यत्वं तद्ध्यापक: गुणवत्त्वरूपविधेयव्याप्यः यो धर्म: यावर्व्यगतयावत्त्वरूपो धर्मः तद्वत्त्वं द्रव्ये इति सर्वत्ववन्ति द्रव्या- णि भवन्ति गुणवदभिन्नानि । एवमन्यत्रापि । अत्र सर्वपदेऽनेकत्व- मानस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वाङ्गीकारे यावद्दव्येषु रूपवत्त्वाभावेऽप्यनेकेषु रूपक- त्त्वाबाधात्सर्व द्रव्यं रूपवदिति प्रयोगम्यावाघितार्थकतया प्रामाणिकत्वा- पतिः । अशेषत्वमात्रम्य प्रवृत्तिनिमित्तवाङ्गीकारे सर्व गगनं शब्दवदिति ·संग्रहार्थसंग्रहे ur 1 प्रयोगम्य प्रामाणिकत्वापत्तिरिति । अतः उभयावच्छिन्ने सर्वपदम्य एकैव शक्तिरिति नैकैकधर्म मरित्यागादपरधर्ममानबोध इति नोक्तापत्तिरि- त्यलम् । एतादृशसद्धेतुरपि दशाविशेषेऽसद्धेतुर्भवतीत्यत्र राजाज्ञाद्य- भावेनाम्य लक्षणस्यानादरणीयतयाऽन्यदेवासाधारणलक्षणतयोर्यकाए. नव्याः । गौरवभिया यथाश्रुतमात्रं परि कृन्य विरमति लेखनी । इति तर्कसंग्रहार्थसंग्रहे अनुमानपरिच्छेदः ।। शाब्दबोधम्य शक्तिज्ञानजन्यत्वेन शक्तिज्ञानम्योपमित्यात्मकत्वेन फलत. कार्यकारणभावादुपमानानन्तरं शब्दं निरूपयति । ॥ आप्तवाक्यं शब्दः । आप्तस्तु यथार्थवक्ता ।। प्रयोगहेतुभूतयथार्थज्ञानवत्त्वमाप्तस्य लक्षणम् । “अर्थ बुध्वा वा- क्यरचने"तिन्यायेन प्रमाणशब्दप्रयोग प्रत्यर्थप्रमायाः हेतुत्वात् । उन्मत्तविप्रलंभकादिव्युदासाय यथार्थपदम् । तथाचान्यस्य वैयर्थ्यात् यथार्थज्ञानजन्यवाक्यत्वं शब्दम्य लक्षणम् । ज्ञानध्वंसेऽतिव्याप्तिवारणाय वाक्यलोपादानम् । अनाप्तवाक्येऽतिव्याप्तिवारणाय जन्यत्वान्तं । नच लक्ष्यतावच्छेदकाक्रान्तानाप्तगव्दे लक्षणाभावादव्याप्तिरिति शङ्कनीयम् । मूलम्थशब्दपदेन प्रमाणशब्दम्यैव लक्ष्यतयाऽवधारणात् । तथाच प्रमाण- शब्दत्वमेव लक्ष्यतावच्छेदकमिति नोक्तदोषः । अत्रायं क्रमः । पदज्ञानं करणम् । वृत्तिरूपसंबन्धज्ञानद्वारा पदजन्यपदाथोंपस्थितिापारः शाब्दबोधः फलम् । वृत्तिश्च शक्तिलक्षणान्यतररूपा । तत्र शक्तिरीश्वरे- च्छारूपेति मूल एव स्पुटम् । सा चैकविधैव । लक्षणा तु द्विविधा बहती अजहती चेति । तृतीयातु नैयायिकैरनभ्युपगमान्न विभक्ता ·शब्दखंडः वैशिष्टय च तत्र शक्यमर्थ जहती नाम तदविषयकशानबोधजनितीयमन्वर्था संज्ञा । एवमजहतीत्यपि सज्ञा । तत्र जहल्लक्षगान्वं नान लक्ष्यविशिष्टयतीति - जनकत्वम् । प्रतीतौ वैशिष्टयं च म्वनिष्ठलक्ष्यत बच्छेदका वच्छिन्न - षयतानिरूकत्वम्बभिन्न क्याथनिष्ठविषय वानिस्पकत्वोमयसंवन्धन । अत्र द्वितीयसंवन्धनिवेशादजहल्लक्ष गायां नातिव्याप्तिः । प्रथमसंबन्धनि- वेशान्न शक्तावतिव्याप्तिः । तत्रापि विषयतायां लक्ष्यतावच्छेदकल्पाच- च्छिन्नचनिवेशात्प्राचीननतरीत्या वेदान्तिनतरी या वा न जहद जहला- णायामतिव्याप्तिः । तम्याः तत्त्वमसीन्यानो धर्मपरित्यागेन चिनात्र- बोधकत्वात् । अजहल्लक्षगावं नाम लक्ष्वविशिष्टपतीतिजनक । स्वनिष्ठलक्ष्यतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतानिक 4- भिन्नशक्यार्थनिष्ठविषयतानिरूमकवैतदुभयसंबन्धेन । प्रथमसंवनि- वेशान्न शक्तावतिव्याप्ति । द्वितीयसंबन्धनियेशान्न जहल्लक्षणायामति- व्याप्तिः । काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यादौ दध्युमघातकत्यरूपलक्ष्यताव- च्छेदकरूपेण शक्यकाकतदितरबिडालादिबाव कन्यालक्षणसमन्वयः इयमेव लक्षगा शास्त्रे तत्र तत्रोपलक्षणतया गीयते । अतो वृत्त्यन्तराभावान्न- विभागव्याघातः । आकांक्षादित्रयस्य शाब्दहेतुत्वमभिहित मूले । तच्चा न स्वरूपसत एव तस्य । अपरिज्ञाताकांक्षाकस्य पुंस. शाब्दबोधा- नुदयात् । असत्यामप्याकांक्षायां तज्ज्ञानाच्छाब्दबोधोदयाच्चान्वयव्यति. रेकाभ्यां तज्ज्ञानमेव तद्धतुरित्यवसीयने । तथाचाऽऽकांक्षा नाम अव्यव- हितोतरत्वसंबन्धावच्छिन्न यत्पदनिष्ठप्रकारताकयत्पदविशेष्यकनिश्चया- भावः शाब्बोधाभावपयोजकः तेन संबन्धेन तत्पदे तत्पदवत्त्वम् । यत्तदा- 25 ·संग्रहार्थसंग्रहे दिघटितत्वादननुगमाशङ्कायां शाब्दबोधाभावप्रयोजकाभावप्रतियोगि- ज्ञाननिरूपितप्रकारता विशिष्टविशेष्यतावत्त्वमाकांक्षा । वैशिष्टय च स्वावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणतावत्पदनिष्ठत्वस्वनि- रूपितत्वोभयसंबन्धेन । इयं च शाब्दप्रमाकारणीभूताकांक्षा । भ्रमसाधा- रणी तु सा तादृशज्ञाननिरूपितयत्किचित्पदनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्य- तावत्त्वमेवेत्यवधेयम् । ।। अर्थाबाधो योग्यता ॥ अर्थबाघनिश्चयाभाव इत्यर्थः । बाधनिश्चयो नामासंसृष्टत्वज्ञा- नम् । तदभावश्च स्वरूपसन्नेव हेतुः । नहि शाब्दबोधे संसृष्टत्वज्ञानं कारणम् । शाब्दबोधम्यैव संसृष्टत्वज्ञानरूपत्वात् । स्वस्य स्वकारणत्वा- योगात् । असंसृष्टत्वज्ञानस्य च प्रतिबन्धकतया तदभावस्य हेतुत्वे कस्यापि विवादाभावात् । प्रतिबन्धकाभावकारणतायाः सिद्धान्ते अङ्गी. कारात् । अस्य च ज्ञानस्य तदभाववत्ता निश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वात् । प्रतिबन्धकाभावस्य च स्वरूपसत एव कारणत्वात् । नहि कार्यसामान्य प्रतिबन्धकाभावज्ञानमपेक्षत इति । ॥ अविलंबेनोच्चारणं सन्निधिः ॥ अत्र पदानामविलंबितत्वं सन्निधिः । उच्चारणन्तु तदुपयोगित- याऽभिहितमिति बोध्यम् । अविलंबितत्वं च पदयोः परस्परं पूर्वापरवृत्ति- त्वम् । इदमपि ज्ञातमेव कारणम् । तेष्वव्यवहितत्वज्ञानेन शाब्दबोधोदय- दर्शनादिति । इति तर्कसंग्रहार्थसंग्रहे शब्दपरिच्छेदः ।।

·गुणखंड: ।। एकस्मिन् धर्मिणि विरुद्धनानाधर्मवैशिष्टयावगादि ज्ञानं संशयः ।। किनाम संशयस्य लक्षणम् । नचैकमिविशेष्यकत्वे सति विरुद्ध- नानाधर्मप्रकारकत्वं तत् । इमौ घटपटावित्यादिसमूहालंबनज्ञानेऽति. व्याप्तेः । घटपटाधनेकधर्मिविशेप्यकत्वेऽपि तत्र "शने पंचाशदिति- न्यायनकर्मिविशेष्यकत्वस्यापि सत्त्वात् । नच किंचिद्धर्मिविशिष्टान्य- त्वमेकधर्मिविशेष्यकत्वम् । वैशिष्टयं च स्वविशेष्यकत्वस्वभिन्नविशेष्यक- स्वैतदुभयसंबन्धेन । तथाचोक्तोभयसंवन्धेन किंचिद्धर्मिविष्टत्वान्न स- मूहालंबनेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तथासत्यात्मा नित्यो न वा स्थाणुः पुरुषो नवेत्यादिसंशयेप्वव्याप्तिप्रसङ्गात् । तत्रात्मत्वस्थाणुत्वादि- रूपेण निखिलानामात्मनां स्थाणूनां च विशेष्यत्वेन स्वपदेन यत्किचि- दात्मव्यक्त्युपादाने तद्विोप्यकत्वतद्भिन्नात्मविशेष्यकत्वयोः सत्त्वादुक्तो- भयसंबन्धेन किंचिद्धर्मिविशिष्टत्वेन तदन्यत्वाभावात् । एवं स्थाणुविशे- प्यकसंशयेऽपि । न च किंचिद्धर्मविशिष्टान्यत्वं तदर्थः । वैशिष्टयं च स्वावच्छिन्नविशेष्यकत्वस्वभिन्न धर्मावच्छिन्नविशेष्यकत्वोभयसंबन्धेन । नाधुनाऽव्याप्तिः । आत्मत्वेन रूपेण नानात्मनां विशेष्यत्वेऽपि विशेष्य- तावच्छेदकधर्मद्वयाभावान्नोभयसंबन्धेन धर्मविशिष्टत्वमिति वाच्यम् । एवमप्यात्मगगनोभयं नित्यं नवेत्यादिसंशयेऽव्याप्तेरनिवारणात् । तत्र विशेष्यतावच्छेदकस्यात्मत्वगगनत्वोभयस्य सत्त्वेन स्वपदेन प्रत्येकमेकैक- धर्मोपादाने चोक्तोभयंसंबन्धेन तद्वैशिष्टयस्यैव सत्त्वात् । न च विशेष्य- ताविशिष्टान्यत्वं तदर्थः । वैशिष्टय च स्वनिरूपकत्वस्वभिन्नविशेष्यता- निरूपकत्वोभयसबन्धेन । एवं च नोक्तस्थलेऽव्याप्तिः । तथाहि । आत्मा ·संग्रहार्थसंग्रह नित्यो नवेत्यादावात्मत्वेन रूपेण निखिलात्मनां विशेष्यत्वेऽपि सा वि- शेप्यता एकैव । सामान्यधर्मावच्छिन्नविषयताया एकम्या एव मामा- न्याश्रययावयक्तिवृत्तित्वात् ! समूह लंबन पर विशेष्यतःभेदाङ्गीकागत् । अन्यथा समूहालंबनात्संशयम्य वैलक्षण्यं न म्यात् । अत एवामगगनो- भयं निन्य नवत्यादावपि नाव्याप्तः । तत्रोमयत्वावच्छिन्नविशेष्यताया एकत्वादिति वाच्यम् । तथापि घटो द्रव्यमित्यादिनिश्चयेध्वतिव्यातिः । तत्र प्रकारीभूतदव्यत्वस्य गुणवविद्धन्वेन विरुद्ध कारकन्वाद्धटत्व- रूपैकधर्मावच्छिन्नविशेयकवाच्च । विरुद्ध धर्मप्रकारकमिति मूलम्बार म्याद्विरोवविषयकत्वमपि संगये निवेश्यते । अबका संशये सर्वत्र वि. रोधो भासने नेतरत्रेतिवाऽभ्युपगम्योक्ता तिव्याप्तिवार मेऽपि गुगत्तविरुद्ध द्रव्यत्ववान् घट इति निश्चये प्रकारकोटिप्रविष्टतया विरोधविषयकत्व - स्यापि सत्त्वेनातिव्याप्तेदुष्परिहरत्वात् । नच नानाधर्मापकारकन्वान्ना- तिव्याप्तिरिति वाच्यम् | नानाधर्म कारकत्वं हि नानात्वाश्रयधर्मप्रकार- कत्वम् । द्रव्यत्वस्यापि घटत्वगुणत्वादिसाहाय्येन द्विबिलादिरूपना- नात्वाश्रयत्वात् । यदि नानाधर्मप्रकारकत्वं नाम किंचिद्धर्मविशिष्टन्यम् । वैशिष्टयं च म्वप्रकारकत्वस्वमिन्नधर्मप्रकारकत्वोभयसंबन्धेन । तथाचोक्त- निश्चये द्रव्य-वरूपैकधर्मप्रकारकत्वान्नातिव्याप्तिः । संगये नियमेन धर्म- द्वयम्य प्रकारवादिति विभाव्यते तदा रूपी घट इत्यादिनिश्चयेष्वति- व्याप्तिः । तत्र घटरूपैकधर्मिविशेष्यकत्वसत्त्वात्किचिद्धर्मविशिष्टत्वाच्च । तथाहि । तन्त्र रूपत्वेन रूपेण निखिलरूपाणां प्रकारतया भानेन किंचि- द्धर्मपदेन यत्किचिद्रूपपरिग्रहे स्वपदग्राह्यतत्प्रकारकत्वतद्भिन्नधर्मप्रकार- । ।

·गुणखंडः १०१ कन्वयोः सत्त्वेनोक्तोभयसंबन्धेन किचिद्धर्मवैशिष्टयम्याव्याहतत्वादिति । नच स्वावच्छिन्न प्रकारतानिरूपकन्यस्वभिन्न धर्मावच्छिन्नप्रकारतानिरूप. कत्योभयसंबन्धन किंचिद्धवैशिष्टयय विवक्षित वेन घटो रूपीत्या- दिनिश्चयेषु च प्रकारतावच्छेद कीभूतस्पत्यम्यैक्येनातिव्याप्तरभावादिति वाच्यम् । घटो रूपम्पशोभयवानित्यादिनिश्चयेप्यतिव्याप्तेम्तथापि बार- णासंभवात् । तत्र रूपत्वम्पर्शत्वरूपानेकप्रकारतावच्छेदकधर्मसद्भावेन किंचित्पदेन रूपत्वादिधर्मपरिग्रह स्वावच्छिन्नप्रकारताकत्वम्वभिन्नस्पर्श- त्वधर्मावच्छिन्नप्रकारताकन्वोभयसंवन्वेन किंचिद्धर्मवशिष्ट्यम्य सत्त्वात । अपि चैवं विवक्षणे घटो द्रव्यं न वा स्थाणुर्वा पुरुषो वाऽयमित्यादि- संशयेष्वव्याप्तिः । तत्र पुरुषत्वादिप्रकाराणां जातित्वेन स्वरूपतो मान- संभवेन किंचिद्धर्मावच्छिन्नत्वस्य प्रकारतायामभावादिति संशयलक्षणमेव संशयग्रस्तमिति । अत्र वयं ब्रूमः ! प्रकारताविशिष्टविशेष्यलानिरूपक ज्ञानत्वं संगयत्वम् । वैशिष्ट्यं च स्वनिरूपितत्वस्वभिन्नप्रकारतानि- रूपितत्वोभयसंवन्धेन । तथाच नोक्तदोषाणामबकाशः । तथाहि । रूपी घटः रूपस्पर्शोभयवान् घट इत्यादिनिश्चयेवनेकेषां प्रकाराणां भानेऽपि तावद्धता प्रकारता एकैवेति प्रकारताद्वयनिरूपितत्वम्य विशेष्यतायाम- भावान्नातिव्याप्तिः । एवं समूहालंबने प्रकारताद्वयसद्भावेऽपि विशेष्य- ताया अपि द्वित्वेन प्रकारताद्वयनिरूपितत्वस्यैकस्यां विशेष्यतायामभा- वान्न तत्राप्यतिव्याप्तिः । संशये च प्रकारताद्वयनिरूपिता एकैव वि. शेष्यता भवतीति नाव्याप्तिः । नवा प्रकारतायाः क्वचिन्निरवच्छिन्नत्वेन किंचिद्धर्मावच्छिन्नत्वविरहप्रयुक्त उक्तो दोषः । प्रकारतायामवच्छिन्नत्वस्य 26 ·१०२ संग्रहार्थसंग्रह प्रकृतेऽनिवेशात् । एकत्र द्वयमिति रीत्या जायमाननिश्चयात्मकज्ञाने अतिव्याप्तिवारणाय मूले नानाधर्मप्रकारकत्वमानमनिवेश्य विरुद्रपदनि वेशः । नेन विरोधविषयकवं लभ्यत इति विरोधाविषयकोक्तनिश्चये ना- तिव्याप्तिः । एवं च एकधर्मीत्यादिमूलोक्तं लक्षण सुम्थमिति । एतेन निश्चयान्यज्ञानत्वं संशयत्वमिति वक्तुं सुशकवेनेयानायासो ग्रन्थकृतो व्यर्थ इत्याशङ्का पराम्ता । तथासति संशयान्यज्ञानम्य निश्चयतयाऽन्योन्याश्रय- तापत्तेः । नच निश्चिनोमीन्याद्यनुव्यवसायसिद्धजातिमत्त्वमेव निश्चयत्व. मित्यन्योन्याश्रयत्वप्रसक्तेरेवाभावेन लाघवात्तद्भिन्नज्ञानत्वमेव संशयत्व- मिति वक्तमुचिनमिति वाच्यम् । तथासति सन्देरीत्यनुव्यवसायसिद्ध- जातिमत्त्वमेव संगयत्वमिति तद्भिन्नज्ञानत्वं निश्चयत्वमित्यपि विनिगमना- विरहात् वक्तुं शक्यत्वेन एकत्र पक्षपातिन्या युक्तेरभावेनान्योन्याश्रयतायाः दुष्परिहरत्वादिति साधूत मूलकृता एकधर्मीत्यादीति संक्षेपः । ।। व्याप्यारोपेण व्यापकारोपस्तकः ।। साध्याभावरूपच्याप्यपकारकाहायज्ञानजन्यहेन्वभावरूपव्यापक- प्रकारकाहायज्ञानं तर्कः । । सर्वेषामनुकूलतया वेदनीयं सुखम् ।। अत्र तृतीयार्थः प्रकारत्वम् । वेदनीयमित्यत्र विदज्ञाने इत्य- म्मात् कर्मणि अनीयर्पत्ययो विषयतावदर्थकः । तथा चानुकूलत्वपका. स्कज्ञानविषयत्वं लक्षणम् । अनुकूलत्वं चेष्टत्वम् । नन्विदं लक्षणं "सहधर्मिणीयमम्यानुकूला"इत्यादिसर्वजनानुभवबलेन योषिदादावतिव्या तमिति चेत्सत्यम् । “ज्ञानेच्छाद्वेषदुःखेषु दु खहेतौ च वेदने"त्यनुशासन- ·गुणखंड: १०३ बलाद्वेदनापदस्येच्छावाचितया तदुपरि विषयतावदर्थकप्रत्ययविधाने च इच्छाविषयीभूतं वेदनीयमिति लभ्यते । तत्र चेच्छायां तृतीयार्थवैशिष्टय. स्यान्वयः । प्रकृने अनुकूलत्वं इच्छानधीनत्वम् । तथाचेच्छानधीनेच्छा- विषयत्व सुखस्य लक्षणं फलितम् । फलेच्छातो भवत्युपायेच्छा फले. च्छा तु न कस्यचिदर्थम्येच्छातः संपद्यत इति नासंभव । न वा यो. षिदादिष्वतिव्याप्तिः । योषिदादिविषयकेच्छायाः सुखरूपफलेच्छाधीन तयेतरेच्छानधीनत्वाभावादिति । सर्वेषामिति षष्ठयर्थः समवेतत्वं । तच्चे. च्छायामन्वेति । नन्विदं लक्षणमव्याप्तं । अन्यायार्जितद्रव्योपभोगजन्ये योषिदादिजन्ये वा सुखे सर्वान्तःपातिविरक्तेच्छाविषयत्वाभावादिति चेदत एव स्वमूलव्याख्याता स्वयमेवान्नंभट्टो दीपिकायां सुख्यहमित्यनु- भवसिद्धजातिमत्त्वमिति लक्षणान्तरं प्राणैषीत् । एतेन कम्यामपीच्छायां सर्वसमवेतत्वाभावादसंभववारणाय तत्परिष्कारायास: केषांचिदपास्तः । तदघटितस्यैव लक्षणस्य करणादिति । एवमितरद्वेषानधीनद्वेषविषयत्वं दुःखस्य लक्षणम् । तत्रापि सर्वेषामिति सत्त्वेन दु खस्य समदुःख- सुखयोगिद्वेषाविषयत्वेनाव्याप्तिपरिहाराय दुःखीत्यायनुभवसिद्धजातिमत्त्वं लक्षणमित्याकलनीयम् ॥ ।। संस्कारस्त्रिविधो वेगों भावना स्थितिस्थापकश्चेति ॥ यद्यपि संस्कारविभागावसरे सामान्यलक्षणाकथनेन मूलस्य न्यून- ता तथापि संस्कारत्वजातिमत्त्वं तस्य लक्षणम् । मूलस्य तु तादृशजात्यव- च्छिन्नवाचकपदप्रयोगादेव तत्सिद्धेन न्यूनता । एवं भावनास्थितिस्था- पकयोलक्षणस्य पृथग् वक्ष्यमाणतया वेगस्य च पृथग् लक्षणस्यानुक्तत्वात ·१०४ संग्रहार्थसंग्रह वेगत्वजातिमत्त्वं तस्य लक्षणमिति ज्ञेयम् । [! अनुभवजन्या स्मृतिहेतुर्भावना ॥ अत्र संम्कारस्य फलनाश्यतया स्मृत्युत्पत्तौ संस्कारनाशे स्मृत्य- न्तरानुत्पत्तिः । तदर्थं संस्कारान्तरकल्पनेऽनुभवाभावेनाकारणकार्योत्प- त्तिप्रसङ्गः । स्मृतेः कारणत्वाङ्गीकारेऽनुभवजन्यत्वघटितलक्षणस्याव्या. प्तिरित्यादिदोषनिरासाय स्मृत्यनुभवसाधारणज्ञानत्वावच्छिन्नपरमनुभव- पदमिति ज्ञेयम् । । अन्यथाकृतस्य पुनस्तदवस्थापादकः स्थितिस्थापकः ।। अन्यथेत्यस्य प्रकारान्तरेणेत्यर्थः । तच्च स्वसंयुक्तदेशभिन्नदेश- संयोगः । तृतीयार्थः विधेयत्वम् । कृतत्वं कृत्युद्देश्यत्वम् । प्रतियोगित्वं षष्ठ्यर्थः । तस्य तदवस्थापदाथैकदेशे संयोगेऽन्वयः । तदवस्था तद्देश- संयोगः । तदापादकत्वं तज्जनकत्वं । तथाच किंचिद्वस्तुनः स्व- संयुक्तदेशभिन्नदेशसंयोगविधेयककृत्युद्देश्यस्य तद्देशसंयोगजनकत्वे सति संस्कारत्वं स्थितिस्थापकत्वम् । देशविशिष्टसंयोगजनकत्वे सति संस्कारत्वं तल्लक्षणमिति पर्यवसन्नम् । वैशिष्टयं च स्वभिन्नदेशसंयोगविधेयक- कृत्युद्देश्यनिष्ठपतियोगितानिरूपकत्वस्वानुयोगिकत्वोभयसंबन्धेन ! ॥ नित्यमेकमनेकानुगतं सामान्यम् ॥ नन्विदं लक्षणं नित्यसंयोगाङ्गीकर्तृमतेऽतिव्याप्तम् । तत्र नित्यत्वे सत्यनेकसमवेतत्वसत्त्वात् । अपिचासंभवः । अनेकत्वस्य संख्यारूपत्वेन गुणादौ तदभावेन गुणत्वादावनेकवृत्तित्वाभावात् । द्रव्यत्वादौ च संख्यारूपैकत्वाभावात् । अपिच प्रलयकाले घटादीनां नाशे आश्रयाभावेन ·गुगवंड: घटत्वादीनां निराश्रितन्वेन ममवनवाभावप्रमङ्गश्चति चेन्मैवम् । नित्यसंयोगाङ्गीकर्तृमने तत्रातिव्यानिवारणायैव मूले एकपदमुपात्तम् । अन्यथा तद्वैयर्थ्यात् । तम्यचकविधामन्यथः । ऐकविध्यं च निन्यन्न । तथाच विशेषविधानम्य शेषनिषेधफलकत्वेन नित्यत्वे विहिनेऽनित्यत्वा- भावोऽपि गम्यते । तथाचानित्यत्वाभाववत्त्वे सत्यनेकसमवेतत्व लक्ष- गम् । तथाच संयोगे नित्यानित्योभयात्मकेनित्यत्वम्यापि सत्त्वेन तद- भावाभावान्नातिव्याप्तिः । एतेनैकमित्यम्य संख्यावर्थकत्वे संयोगेऽति- व्याप्तिरेव । अपेक्षावुद्धिविशेषविषयत्वरूपाया. असंभववारणाय विवक्षि- तायाम्तत्रापि सत्त्वात् । म्बसजातीयद्वितीयरहितार्थ कल्वे चासंभवः । सामान्यम्यापि घटत्वपटत्वादिरूपम्वसजातीयद्वितीयवत्वादिति पराम्तम् । अन्याहशैकत्वम्य परिष्करणात् । अत एव संयोगेऽतिव्याप्तिवारणाया- श्रुतसंयोगभिन्नत्वं प्रवेश्य श्रुतैकत्वपरित्यागः केषांचिन्नादरणीयः । यच्चा- शंकित गुणादावनेकत्वाभावाद्गुणत्वादावव्याप्तिरिति । तदपि न । अने- कसमवेतपदम्य किचिद्वस्तुविशिष्टार्थकत्वेनादोषात् । वैशिष्टयं च । स्वसमवेतत्वस्वभिन्नसमवेतन्वोभयसंवन्धेन । अथवा भेदविशिष्टत्वं तत् । वैशिष्ट्यं च । स्वप्रतियोगिसमवेतत्वस्वानुयोगिसमवेतत्वोभयसंबन्धेन । यच्चोक्तमाश्रयघटादिनाशे जातेरवृत्तित्वप्रसङ्ग इति । तदप्यचारु ! पदा- र्थानां न्याश्रयत्वेन घटाद्यनित्याश्रयनाशेऽपि नित्यकालरूपाश्रये कालिकन वृत्तेरबाधात् । ननु विषमोऽयमुपन्यासः । संयोगमामान्ये यद्यतिव्याप्ति- रुच्येत तदा नित्यानित्योभयात्मके तत्रैकविधत्वं नास्तीति वक्तुं शक्यते । नचैवम् । किनाम विभुद्वयसंयोग एवातिव्याप्तिरभिहिता । तम्य चैकविध- 27 ·संग्रहार्थसंग्रहे त्वादतोऽतिव्याप्तिस्तत्र दुप्परिहति चेदम्त्यत्राभिप्रायविशेषः । अनि- त्यावृत्तिवन्तुविशिष्ट्बृतिविभाजकोपाधिमत्वस्य तदर्थत्वात् । वस्तु- वैशिष्ट्यं च स्वसमवेतत्वम्बभिन्न समवेतत्वोभयसंबन्धेन । तथाच संयोग- त्वरूपविभाजकोपाधकपदोषमन्दानलभ्यानित्यावृत्तित्वाभावान्नातिव्या- प्ति । अथवाऽनकसमवेतत्वं विशेषेप्यतिव्याप्तमिति तत्रातिव्याप्तिवार- णायकपदप्रक्षेत्रः । इदं चैकं सदनेकसमवेतमिति क्रियाविशेषणम् । तथाचा नेकसमवेतं यदेककमित्यर्थलाभादेकै बनेकसमवेतत्वाभावान्ना- तिव्याप्तिः । एकैकम्या एव घटत्वादिरूपाया: जातेरनेकसमवेतत्वान्ना- संभवः । तदर्थश्च वस्तुविशिष्टत्वं भेदविशिष्टवं वा। संबन्धश्चोक्त एव । एतेन निन्यसंयोगानङ्गीकर्तृमते मूलोक्तमेकमिति पदं व्यर्थमिति न कुचो- द्यावकाश इन्युक्तं भवति । विशेषेप्वतिव्याप्तिवारकतया तत्सार्थक्यात् । अनित्यावृत्त्यनित्यसमवेतवृत्तिपदार्थविभाजकोपराधिमत्त्वं सामान्यलक्ष- णम् । अनित्यावृत्तित्वनिवेशात् द्रव्यत्वादिकमादाय द्रव्ये नातिव्या- प्तिः । अनित्य समवेतवृत्तित्वनिवेशान्न विशेषत्वमादाय सा । नेषां नि- त्यमानसमवेतत्वात् । तत्रापि समवेतत्वनिवेशात् न समवायत्वमादाय सा समवायत्वस्य “समवेतत्वाभावात् सर्वमिद लक्षणं जातिरूपसामान्यस्यै- वेत्यवधयम् । अतो जगदीशसमतोपाधिरूपसामान्ये नोक्तलक्षणस्या- व्याप्तिशङ्का । तेन जगदीशेन "सामान्यं द्विविधं जातिरूपमुपाधिरूपं चेति । तत्र जातिलक्षणमभिहितम् । उपाधिलक्षणन्तु स्वरूपसबन्धाव- च्छिन्नवृत्ति वे सति समवायभिन्नत्वे सति भावत्वम् । अभावेऽतिव्या- तिवारगाय भाववनिवेशः । “उपाधिद्विविधः । अखण्डः सखण्डश्चेति ।

·गुण खंडः १०७ अनुगनः पदार्थत्वादिरखंडः प्रत्येकविश्रान्तः तत्तभ्यक्तित्वादिः सखण्ड, इति निरूपितम् । जातिरूपसामान्य त्रिविधम् परमपरं परापरं चेति । तत्र स्वभिन्नत्वस्वव्याप्यत्योभयसंबन्वेन जातिविशिष्टान्यजातिवं परजा- तिलक्षणम् । म्वभिन्नत्वम्वव्यापकत्वोभयसंवन्धेन जातिविशिष्टान्यजातित्व अपरजानेलक्षणम् । स्वभिन्नजातिव्यापकन्व स्वभिन्नजातिव्याप्यत्व ता- दात्म्यत्रितयसंबन्धन जातिविशिष्टज्ञातित्वं परापरजानेलक्षणम् । बाधका. भावादनुगतप्रतीतिबलाच्च जातिः सिध्यतीति स्थिते वाधकानि निरूप्यन्ते । व्यक्तेरभेदस्तुल्यत्वं संकरोष्थानवस्थितिः । रूपहानिरसंबन्धो जातिवाधकसंग्रहः । इत्यत्र जातिपदं जाति नातित्वान्यतरपरं। जानेः षष्ठयर्थः ज्ञान निष्ठ प्रतिबध्यत्वं । बाधकत्वं च प्रतिबन्धकतावज्ज्ञान विषयत्वम् । तथाच जातिजातित्वान्यतरविषयकज्ञाननिष्ठपतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकताव- ज्ज्ञानविषयविषयकज्ञानजनकसंकुचितशब्दइति जातिबाधकसंग्रह- पदार्थः । तत्र व्यक्तेरभेदो नाम स्वाश्रयव्यक्तेरैक्यम् । तच्च स्ववृत्तित्व- स्वभिन्नवृत्तित्वोभयसंबन्धेन किंचिद्वस्तुविशिष्टान्यत्वं स्वप्रतियोगिवृत्ति- स्वस्वानुयोगिवृत्तित्वोभयसंवन्धेन भेदविशिष्टान्यत्वं वा । अतो व्यक्ते. क्यस्य स्वाश्रयगतत्वेन साधनीयजातित्वाभावम्य गगनत्वादिगतत्वेन हेतुसाध्ययोवैयधिकरण्यशङ्काऽपास्ता । अनुमानं च गगनत्वं न जातिः वस्तुविशिष्टान्यत्वात् भेदविशिष्टान्यत्वाद्वा व्यतिरेकेण घटत्वादिवत् । तुल्यत्वं च समनियतव्यक्तिकत्वं । तच्च स्वव्याप्यत्वस्वव्यापकत्वोभय- संबन्धेन जातित्वेनाभिमतधर्मविशिष्टत्वम् । अत्रापि कलशत्वं न घट- ·१०८ संग्रहार्थसंग्रह स्वभिन्नजातिः घटत्वममनियतत्वात व्यतिरेकेण पटत्वादिवत् । अत्रा- प्रयोजकत्वमङ्कायां घटवकलयात्वादिनानाजातिम्वीकारे विनिगमना- विरहेणैकशेषीकतुमशक्यतया अनेकेषां घटपद शक्यतावच्छेदकत्वकल्प- नाप्रयुक्तं गौरवं म्यादिति वाधकमुन्नेयम् एवमनेकधर्मेषु कार्यतावच्छे. दकत्वकल्पनाप्रयुक्तमपि गौरवं वोध्यम् । अपिचानेकधर्मेषु म्वगतरूपा- दिकारणतावच्छेदकत्वकल्पनाप्रयुक्तं तदित्यपि ध्येयम् । संकरः परस्प - रात्यन्ताभावसमानाधिकरणयोधमधारकत्र समावेगः। एकत्र समावेशो नाम सामानाधिकरण्यम् । तथाच जातित्वेनाभिमतधमविशिष्टत्वं संकरत्वम् । वैशिष्टंय च स्वसमानाधिकरणत्व म्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्य- स्वाभावसमानाधिकरणत्वत्रितयसंबन्धेन । जानित्वेनाभिमतिनिवेशान्मूत- खादे तित्वमनङ्गीकुर्वतां मने जातिविशिष्टत्वम्य भूतत्वेऽभावातम्य सांकर्य न म्यादितिशङ्का परास्ता। सामानाधिकरण्यनिवेशान्न घटत्वा- दिना पटत्वादेः संकरः । तृतीयसंवन्धनिवेशाच्च न द्रव्यत्वादिना पृथि- वीत्वादेः स इति । अत्र भूतत्वादिकं न जातिः जातित्वेनाभिमतधर्म- विशिष्टत्वात् व्यतिरेकेण पटत्ववदिति त्रीणि जातित्वबाधकानि । उत्तरन्तु त्रितयं जातिबाधकम् । एतादृशविशेषसूचनायैव मूले “संकरोड थानवस्थिति"रित्यत्र मध्धेऽथपदम् । अनवस्था अप्रामाणिकसजातीया- नन्तपदार्थकल्पनाविश्रान्त्यभावः । अथवा स्वजनकज्ञानत्वव्यापकविशेष- णज्ञानजन्यताकत्वम् । इयं चानवस्था जातीनां जातिमत्त्वे बाधिका। तथाहि । अनुमानम् । सामान्यं न जातिमत् सामान्यत्वात् व्यतिरेकेण पटवत् । अत्राप्रयोजकत्वशङ्कायां विपक्षेऽनवस्थारूपस्तकों बाधकः ।

·गुणखंडः १०९ अत एव घटो न जातिमान घटवान व्यतिरेकेण पटवदित्याभास- समानयोगक्षमता निरस्ता । अत्राप्रयोजकत्वशङ्कायां विपक्षेऽनवम्था- दिरूपबाधकतर्काभावेन तत्र तत्सद्भावनामयोः साम्याभावादिति । अपि- चोक्तजात्यभावसाधकानुमानम्य मंशादिप्रमाणान्नरमद्भावाच्च नाभाससा- म्यम् । यद्यत्सामान्यं न नत्सामान्यवृत्ति यथा घटत्वद्रव्यत्वसत्वाति । व्याप्न्यनुग्राहकस्य सामान्यत्वं न जातिः सामान्यवृत्तित्वात् व्यति- रेकेण पटवादिवदित्यनुमानान्तरस्य संभवादिति । रूपहानिः । रूपम्य लक्षणस्य हानिरभावः । तथाहि । निस्सामान्यत्वे सति सामान्यभिन्नन्व सति समवेतत्वं हि विशेषाणां लक्षणम् । तत्र जान्यङ्गीकारे तम्य लक्षण- स्य अभावप्रसङ्ग इति केचिन्समादधिरे । तन्न मनोरमम् । प्रमाणानुसाग्ण प्रमेयं कल्प्यम् । ननु स्वकपोलकल्पितलक्षणाख्यप्रमेयानुसारेण प्रमाण- कल्पना । अतिप्रसङ्गात् । “मानाधीना मेयसिद्धिरि"ति न्यायेन तल्ल- क्षणपरित्यागस्यैव न्याय्यत्वादिति । अतो रूपस्य स्वतो व्यावर्तकत्वम्य हानिरभावः स्यादिति व्याख्येयम् । स्वतो व्यावर्तकत्वं च तद्व्यक्तित्वेनेतर- भेदानुमापकत्वम् । तद्यक्तित्वं च तादात्म्येन । सैव व्यक्तिः । तथाच तादात्म्यसंबन्धावच्छिन्नम्बावच्छिन्नेतरभेदानुमापकत्वं तदित्युक्त स्यात् । एवंच विशेषेषु जात्यङ्गीकारे तादृशस्वतो व्यावर्तकता न स्यात् । जात्या- श्रयनिष्ठाया व्यावर्तकतायाः जात्यवच्छिन्नत्यनियमात् । न च परित्य- ज्यतां स्वतो व्यावर्तकत्वं जात्यैव चाङ्गीक्रियतां व्यावर्तकत्वमिति वा- च्यम् । तथासति विशेषो विशेषान्तराद्भिद्यते विशेषदिति हेतूकृते विशेषत्वाश्रये तादात्म्यसंवन्धनान्यस्यां व्यक्तौ वर्तमाने व्यभिचारापत्तेः । 28 ·११० संग्रहाथसंग्रह नच तद्विशेषो हेतूक्रियताम् । तत्वविशिष्टविशेषत्वजातिश्च हेतुतावच्छेदि- केति तद्विशेषत्वाश्रयरूपस्य तादात्म्येन व्यक्त्यन्तरे अभावेन न व्यभि चारः। नवा विशेषत्वजानेरपि अवच्छेदकेऽनुप्रवेगात्सामान्याश्रयनिष्ठ. व्यावर्तकताया: सामान्यावच्छिन्नत्वनियमभङ्ग इति वाच्यम् । तथासति ध्याप्यत्वासिद्धयापत्तेः । तत्वरूपस्वसमानाधिकरणव्याप्यतावच्छेदकान्तर- घटितत्वादिति । सामान्यवत्त्वं वा परित्याज्यं स्वतो व्यावर्तकत्वं वा हेयम् । तत्र म्वतो व्यावर्तकत्वपरित्यागे परमाणुभेदासिद्धिः । अव्या- वृत्तानां विशेषाणां व्यावर्तकत्वायोगान् । व्यावर्तकान्तराङ्गीकारे चानव- स्थापातात् । अतः सामान्यवत्त्वपरित्याग एव गरीयानि-युक्तमेव युक्तं ! तथा चानुमानम् । विशेषो न जातिमान् स्वतो व्यावर्तकत्वाध्यतिरेकेण पटादिवदिति । अव सामान्याश्रयस्येत्याधुक्तनियमसमर्थनमन्यत्रोक्तरीत्याऽ वसेयम् । असंबन्धः । जात्यतिरिक्तप्रतियोगिकत्वविशिष्टसमवायस्य स्वनिरूपितप्रतियोगित्वानुयोगित्वान्यतरसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताका- भावस्तदर्थः । तथाच यत्र जात्यतिरिकप्रतियोगिकममवायः प्रतियोगि- तानुयोगितान्यतरसंबन्धेन नास्ति तत्र जातिर्नास्तीति फलितम् । अत्र जात्यतिरिक्तपतियोगिकत्वनिवेशादभावत्वस्य जातित्ववादिमते तस्य समवायनैवाभावे वृत्यङ्गीकारात् । अभावत्वरूपजातिसमवायस्य अमावे अनुयोगितासंबन्धेन सद्भावेन तदभावाभावात्तत्र जात्यभावो न स्यादिति शङ्का निरम्ता । अभावत्वरूपजात्यङ्गीकर्तृमतेऽपि तदतिरिक्तस्य कस्यापि धर्मम्य समवायेनाभावेऽनङ्गीकाराज्जात्यतिरिक्तप्रतियोगिकसमवायाभाव उभयसमत एव । तथाचानुयोगितासंबन्धेन जात्यतिरिक्तप्रतियोगिकसम- ·गुणखंडः चायाभाववति रूपादौ जात्यभावो माभूदिति प्रतियोगित्वसंबन्धेन ता- शसमवायाभाववति गगनादौ जात्यभावो माभूदिति अनुयोगित्वनि- वेशः । एवं चाभावो न जातिमान् अन्यतरसंबन्वेन जात्यतिरिक्तपति- योगिकसमवायाभावात् व्यतिरेकेण पटादिवदिति । ॥ नित्यसंबन्धः समवायः ।। संबन्धत्वं च प्रकारताविशेष्यतान्यविषयतावत्त्वम् । संयोगादि- वारणाय नित्येति । गगनादिवारणाय संबन्ध इति । नचैवमपि गगनेड तिव्याप्तिः । नित्यत्वम्योभयसंमतत्वात् । संबन्धत्वस्यापि सद्भावात् । तथाहि । प्रकारताविशेष्यतान्यविषयतावत्वं तदिति पूर्वमेवाभ्यधायि । निर्विकल्पकेच तुरीयविषयताङ्गीकारेण गगनविषयकनिर्विकल्पकमादाय प्रकारताद्यन्यतदीयविषयतावत्त्वस्य तत्र सत्त्वादिति वाच्यम् । निर्विकल्प- कस्य प्रत्यक्षविशेषत्वेन गगनस्याप्रत्यक्षत्वेन तन्निर्विकल्पकस्यैवाप्रामा- णिकत्वात् । नचैवमपि घटत्वेऽतिव्याप्तिदुष्परिहरा । तस्य प्रत्यक्षत्वेन तन्निर्विकल्पकमादाय तदीयप्रकारताद्यन्यविषयताया नित्यतायाश्च घटत्वे सत्त्वादिति वाच्यम् । प्रकारताद्यन्यकिंचिद्विषयतानिरूपितविषयतावत्त्व- स्य तदर्थत्वात् । न चोक्तातिप्रसङ्गः । निर्विकल्पीयविषयतायाः विषयता- न्तरानिरूपितत्वात् । नचैव स्वरूपसंबन्धेऽतिव्याप्तिः। तस्य भूतलादि- स्वरूपस्यानित्यत्वेऽपि गगने विद्यमानघटत्वाभावसंबन्धस्य प्रतियोग्यनु- योगिनोनित्यत्वेन तदभिन्नस्य तस्यापि नित्यत्वात् । संवन्धिभिन्नत्वं नि- वेश्य वार्यते चेदसंभवः । समवायस्यापि प्रमेयत्वादिसंबन्धित्वेन तद्भिन्न- वायोगादिति वाच्यम् । अनित्यावृत्तिसंसर्गविभाजकोपाधिमत्त्वस्य दल- ·संग्रहार्थसंग्रह द्वयार्थत्वेनादोषात् । तथाहि । संसर्गविभाजकम्वरूपवरूपोषाधेरनित्य- स्वरूपेऽपि विद्यमानत्वान्नातिव्याप्तिः । नापि नित्यसंयोगे सा। संयोग- त्वेऽनित्यावृत्तित्वम्य नित्यसंयोगवे संसर्गविभाजकत्वम्य चाभावान् । नाप्यसंमवः । समवायत्वम्य नित्यमात्रवृत्तित्वात संसर्गविभाजकोपाधि- वाच्चेति । अथवा संवन्धिभिन्नत्वं निवेश्याप्यसंभवः शक्यपरिहारः । तथाहि । वुद्धिविशिष्टत्वं लक्षणघटकदलद्वयाभिप्रेतोऽर्थः । वैशिष्ट्यं च म्वनिरूपितप्रकारताविशेष्यतान्यतरवदवृत्तिम्वनिरूपितविषयतावत्वस्वस- मानकालिकनित्यताश्रयत्वोभयसंबन्धेन । तादृशान्यतरवदवृत्तिश्च समवाय- निष्ठसांसर्गिकविषयता भवति । वुद्धिपदेन घटो रूपीति बुध्युपादाने तन्नि- रूपितप्रकारतावद्रूपं तदवृत्तिः तन्निरूपितविशेष्यतावान् घटः तदवृत्तिश्च समवायविषयतेति नासंभवः । उक्तरीत्या एतादृशसंबन्धिभिन्नत्वम्य तत्र सत्त्वात् । नवा स्वरूपेऽतिव्याप्तिः । स्वरूपम्य प्रकारविशेष्यान्यतरम्ब- रूपत्वेन तन्निष्ठसांसर्गिकविषयतायाः नियमेन प्रकारताविशेष्यतान्यतरव- दृत्तितया तदवृत्तित्वाभावात् । नापि निर्विकल्पकज्ञानमादाय घटत्वेऽति- व्याप्तिः तन्निरूपितविशेष्यत्वाप्रसिध्या स्वपदेन तदुपादानासंभवात् । इदंच लक्षणं नित्यसंयोगानङ्गीकारेण । अन्यथा तनातिव्याप्त्यापत्तेरि- त्याकलनीयम् । ॥ ययोर्द्वयोमध्ये एकमविनश्यदवस्थमपराश्रितमेवावतिष्ठते तावयुतसिद्धौ ॥ ननु किनामायुतसिद्धत्वमित्याशङ्कायां यनिष्ठकालनिरूपिताधेय. तासामान्यं यदवच्छिन्नं तदुभयान्यतरत्वं तदिति मूलं पर्यष्का(न्याय- ·गुणखंडः ११३ बोधिनीकारः । अत्र बहवो दोषा- परिम्फुरन्तिः । तत्र हि जातिनिष्ठा- धेयतासामान्यान्तःपातिनि प्रलयकालनिरूपिताधेयत्वे घटाभावेन तदव- च्छिन्नत्वायोगात्तयोरयुतसिद्धत्वं न म्यान् । एवं शृंगाभावनिष्ठका- लनयनिरूपिताधेयताया अपि शशावच्छिन्नत्वेन शृंगाभावशशयोरयुत- सिद्धत्वापत्तिः । न च शृंगामावनिष्ठाधेयतासामान्यान्त:पातिनि मूत- लावच्छिन्नाधेयत्वे शशावच्छिन्नत्वं नास्तीति नातिपमङ्ग इति वाच्यम् तथासति तुझ्यन्यायेन कालनिरूपितघटनिष्ठावेयतासामान्यांत:पातिनि भूतलावच्छिन्नाधेयत्वे कपालावच्छिन्नत्वाभावात्तयोरपि घटकपालयोरयु- तसिद्धत्वं न स्यात् । अपिच शृगाभावस्य शशादन्यत्र सद्भावेज शशेतरभेदस्य शशमात्रवृत्तितया तनिष्ठाधेयतासामान्यम्य शशावच्छिन्नत्व- नियमेन तयोरयुतसिद्धत्वं स्यात् । किंच गगनादेविषयितासंबन्धेनेश्वरे- च्छाज्ञानादौ सत्त्वेन गगनादिनिष्ठविषयितासंबन्धावच्छिन्नकालनिरूपि- ताधेयतासामान्यस्येश्वरज्ञानेच्छाधवच्छिन्नतया गगनेश्वरज्ञानयोरयुतसिद्धत्वं स्यात् । एवमेव सर्वेषामेव पदार्यानामविनश्यदवस्थस्वसत्तापर्यन्तं वि- पयितासंबन्धेनेश्वरेच्छाद्याश्रिततया अयुतसिद्धत्वं केवलान्वयि म्यात् । एवं कालिकादिसंबन्धमादायाप्युक्तापत्तिरूोति । अत्र केचित् । कालिकविषयत्वस्वरूपादिसंबन्धानवच्छिन्नत्वमाधेयतायां निवेश्यते । अतो नोक्तातिप्रसङ्ग इति वदन्ति । तन्न मनोरमम् । तथासत्यपि पल- यकालनिरूपितजातिनिष्ठाधेयतायाः घटावच्छिन्नत्वाभावेन तयोरयुतसि- द्वत्वं नस्यादित्युक्तदोषावारणात । कालिकसंबन्धावच्छिन्नत्वात्साऽs धेयता धर्तुं न शक्यत इति चेतदानीं जातेरयुतसिद्धत्वाभावप्रसङ्गः । 29 ·११४ संग्रहार्थसंग्रह वयंतु वमः । समवायसंवन्धावच्छिन्न वमाधेयतायां दीयते । अतो नोकातिप्रसक्तयः । नच जातिघटयोम्तत्त्वं दुरुपपादमिति वाच्यम् । वक्ष्य- माणानुगमानुमारेण तत्रापि सूपपादत्वात् । नचैत्र सति समवायज्ञानं प्रत्ययुतसिद्धत्वज्ञानस्यापेक्षितत्वेनायुतसिद्धत्वज्ञानं प्रति समवायज्ञा नापेक्षणेऽन्योन्याश्रय इति वाच्यम् । "लक्षणप्रमागाभ्यां वस्तुसिद्धिरिति न्यायेन समवायज्ञानार्थ लक्षणादिज्ञानापेक्षासद्भावेऽप्ययुतसिद्धत्व ज्ञानम्यानपेक्षितत्वात् । न युतसिद्धत्वमेव समवायस्य लक्षणं । येनोक्त- दोष: स्यात् । किंनाम नित्यसबन्धत्वादिकमन्यदेव । प्रमाणमपि वि. शिष्टबुद्धित्वादिकमन्यत्रोक्तं पृथगेव विद्यते इति न कोऽपि दोषः पद- मादधाति । किंचाश्रयीभूतायुतसिद्धत्वज्ञानमपेक्षमाणोऽपि समवायस्तद्धट- कश्चेदन्योन्याश्रयदोषदुष्टः स्यादिति वदन प्रष्टव्यो भवति । किं समवा- यज्ञानार्थमाश्रयज्ञानापेक्षा इति विशेषनियम । उताश्रितपदार्थज्ञानसा मान्यं प्रत्याश्रयज्ञानं कारणमिति सामान्यनियमो वा । नाद्यः । अन्यत्रा- बष्टत्वेन बाधकानिरूपणाचापयोजकतया तादृशविशेषनियमानंगीकारात् । नापि द्वितीयः । तथासति पृथिव्यादिज्ञानार्थ लक्षणतयाऽवश्यापेक्षणीय- गन्धादिज्ञानस्याश्रयीभूतपृथिव्यादिज्ञानसापेक्षत्वापत्त्या सर्वेषां लक्षणानाम- न्योन्याश्रयदुष्टत्वापत्त्या महदसमंजस स्यात्। प्रामाणिकत्वान्नान्योन्याश्रय दोषततेति चेत्समः समाधिः । “यश्चोभयोः समो दोषः तत्र नैकः पर्यनु. योज्या" इति न्यायात् । तथाचाधिकरणताविशिष्टाधिकरणतावत्त्वमयु. तसिद्धयोलक्षममिति फलितम् । अतो न यत्तदादिघटितत्वेनाननुगत- त्वशङ्का । अधिकरणतायामधिकरणता वैशिष्टयं च तादात्म्यव्यापकत्वो- ·गुणखंडः ११५ भयसंवन्धेन । व्यापकत्वं च स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छे- दकत्वसंबन्धावच्छिन्नम्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदवत्वसंब- न्धेन । स्वाधिकरणत्वं च स्वाश्रयाधिकरणकालत्वसंबन्धेन । भेदप्रति- योगितावच्छेदकत्वं च म्वाश्रयावच्छिन्नम्वनिरूपकनिष्ठसमवायसंबन्धाव- च्छिन्नाधेयतानिरूपकत्वसंबन्धेन । अत्र स्वपदार्थः कालादिनिष्ठ- घटायधिकरणता । तथाच म्वाश्रयकपालाद्यधिकरणकालेषु स्वाश्रयक- पालाधवच्छिन्नम्वनिरूपकघटादिनिष्ठसमवायसंबन्धावच्छिन्नाधेयतानिरू- पकत्वसंबन्धेन स्वस्य सद्भावाल्लक्षणसङ्गतिः । उत्तरत्राधिकरणतावत्त्वं स्वाश्रयत्वस्वनिरूपकत्वान्यतरसंबन्धेन । अतः कपालादिघटाद्योयोयो- रपि तादृशाधिकरणतावत्त्वनिर्वाहादयुतसिद्धत्वसंभवः । अत एव न पूर्वोक्तदोषः । घटाधिकरणेषु यावत्सु कालेषु घटादिनिष्ठजातिनिरूपिता- धिकरणताया उक्तसंबन्धेन सत्त्वादिति । नन्वेवमपि कपालाधधिकर- णेषु यावत्सु कालेषु घटादिसत्ता आवश्यकीत्यनुगमस्य निगलितार्थः । तथाच कपालाद्यधिकरणयावत्कालान्त पातिनि घटोत्पत्तेः पूर्वकाले घटाभावादव्याप्तिः । एवं पृथिवीपरमाणुरूपयोरयुतसिद्धत्व' न म्यात् । परमाण्वधिकरणयावत्कालेषु कस्यापि रूपस्याभावात् । एवं पाकजरूप- स्थलेऽपि घटे पूर्वरूपस्य नाशात् घटस्योत्तरकालेऽपि सत्वात् । तत्रा- प्युक्तदोष इत्यादि कथमत्र परिहर्तव्यमिति चेत् । अत एव स्वाधिकर- णकालत्वस्ववृत्तिनिष्ठम्वावच्छिन्नाधेयतानिरूपकत्वसंबन्धाभ्यामवच्छेदक- वाधिकरणत्वे निवेश्य पूर्वोकस्वसेत्यादिभेदवत्त्वसंबन्धेन पदार्थवि. शिष्टत्वमित्यननुगमय्याधिकरणताविशिष्टाधिकरणतावत्त्वमित्यनुगमः ·संग्रहार्थसंग्रह कृतः । तस्यायमाशयः । नन्तोः पटादधिककालवृत्तित्त्वेऽपि पटा- धिकरणत्वविशिष्टभ्य तस्याविककालवृत्तित्वाभावात् । एवमेव पाक- जम्थले रूपाद्युत्पत्तेः पूर्वमुत्तरं च घटादेः सत्त्वेऽपि रूपाधिकरणता- विशिष्ठम्य तम्याभावात् । स च घटो रूपाधिकरणकाल एवेति नोक्तदोषः । एवमेव परमाणुरूपादावीन्यलं पल्लवितेन । अथात्रेदमनुष- पन्नम् । किमनुपपन्नम् । यापूर्व जाल्यादिनिष्ठाधेयतायां कालनिरूपितायां समवायसंवन्धावच्छिन्नन्वमतिप्रयङ्गवारणाय न्यवेशि । तदेवानुपपत्ति- ग्रस्तम् । यतः यदि कालनिरूपितापि घटत्वघटरूपादिनिष्ठाधेयता सम- वायसंबन्धमछिंद्यात् । तदा घटत्वघटरूपादिकं काले समवेयात् । तच्च बाधितमिति । सत्यम । न ह्याधेयतायां समवायसंबन्धावच्छिन्नत्वं नि- वेशयामः यनैवमुपलभेमहि । किनामानुगमघटकीभूतसंबन्धप्रविष्टम्वा- श्रयावच्छिन्नम्वनिरूपकनिष्ठसमयायसंबन्धावच्छिन्नाधेयतेत्यत्र । स्वाश्रय- निष्ठावच्छेदकतायां समवायसंबन्धावच्छिन्नत्वं निवेश्यते । तथा चोक्तानु- गमे भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं स्वाश्रयनिष्ठसमवायसंबन्धावच्छिन्ना- वच्छेदकतानिरूपकस्वनिरूपकनिष्ठाधेयतानिरूपकत्वसंबन्धेन । तथाच नोक्तदोषः । कालनिरूपितायां घटादिनिष्ठाधेयतायां कपालादेः समवायें- नैवावच्छेदकत्वात् । समन्वयप्रकारः पूर्वोक्त एवेति न कस्याप्यनुप- पत्तिः । अथवाऽधिकरणताविशिष्टाधिकरणतावत्त्वमेवायुतसिद्धत्वम् । अत्र वैशिष्ट्यं च अधिकरणतावत्त्वं च पूर्वोक्तसंवन्धेरेव ! परन्तु स्वाधिकर- णत्वं स्वाश्रयस्वनिरूपकोभयाधिकरणत्वसंबन्धेन । यद्वा स्वाश्रयाधिकर- पत्वस्वनिरूपकाधिकरणत्वोभयसबन्धेन । एवं च कपालादेः घटायधि- ·गुणखंडः ११७ ककालवृत्तित्वेऽपि न पूर्वोक्तदोषः । म्बाश्रयाधिकरणत्वमानस्य संबन्ध- तयाऽनिवेशात् । स्वनिरूपकाधिकरणत्वस्यापि पवेगात् । उभयाधिकरण- त्वं चोभयसत्तादशाया मेवेति। अधुना स्वाश्रयाधिकरणत्वस्थाने पूर्वोक्त- दोषवारणाय स्वाश्रयत्वविशिष्टाधिकरणत्वं निवेश्य तत्परिष्काराय प्रयासो नादरणीय इति । तन्तुनाशात्पटनाशकाले विनश्यदवस्थं पटादिकमेकस्मिन् तन्तुनाशक्षणे अपरानाश्रितमपि तिष्ठतीत्यतोऽविनश्यदवस्थामति । अवि- नश्यदवस्थत्वं च विनश्यदवस्थाशून्यत्वं । तच्च नागविशिष्टान्यत्वं । वैशिष्टयं च स्वप्रतियोगित्वस्वप्रागभावाधिकरणक्षणप्रागभावाधिकरण क्षणप्रागभावानधिकरणक्षणवृत्तित्वोभयसंबन्धेन । अनेन विनश्यदवस्था क्षणद्वयसाधारणीत्युक्तं स्यात् । तेन यत्र तन्तुनाशात्तन्तुद्वयसंयोगनाशः ततः पटनाशः तत्र क्षणद्वयं विनाश्रयं पटावस्थानेऽपि न दोषः । तदानी विनश्यदवस्थावत्त्वेनाविनश्यदवस्थत्वाभावात् । अविनश्यद म्थत्वदशा- यां चापराश्रितत्वानपायात् । समन्वयस्तु । स्वं पटनाशः स्वप्रतियोगित्व पटे । एवं स्वप्रागभावाधिकरण क्षण- पटनागाव्यवहितपूर्वक्षणः तत्प्राग- भावाधिकरणं क्षण ततोऽपि पूर्वक्षणः पटनागाव्यवहितपूर्वद्वितीयक्षणः । उक्तस्थले च तन्तुनाशक्षणः । तत्पागभावाधिकरणं क्षण: पूर्वतृतीयक्षणः । तदनधिकरणत्वं द्वितीयप्रथमयोरिति तन्तुनाशकाले विद्यमानोऽपि पटः नाविनश्यदवस्थ इति न कोऽप्यतिप्रसङ्ग इत्यवधेयम् । अथात्र ययोर्दयो- मध्ये एकमविनश्यदवस्थमपराश्रितमेवावतिष्ठत इत्यत्र विद्यमानैवकारः अजागलस्तनायितः । यतोऽपराश्रितमित्यत्राश्रितत्वं समवायसंबन्धेनेति कण्ठत एवोदघोषि । यदीतरसंबन्धावच्निाधेयतावदप्यपरानाश्रितं स्यात् ।

·११८
संग्रहार्थसंग्रह
तदा संबन्धविशेषलामायापराश्रितमेवेत्युक्तिः मङ्गच्छेत । नचैवमपि तर्हि
आधेयतावद्यद्यत्तत्तदपराश्रितमेव नतु कचिदपि बाश्रितम् । तथाचैवकारो
विफलः । एवमनुगमे सामानाधिकरण्यमात्रमनिवेश्य व्यापकत्वनिवेशो व्यर्थ
इति । उच्यते । यतः कालिकसंयोगादिसंबन्धन तन्तुषु पटो वा स्यात्
पटे तन्तुर्वा स्यादित्यपराश्रितमेवेति न । किन्तु परम्पराश्रितत्वं ।
समवायसंवन्धन तु द्वयोद्वयोम-ये एकमपराश्रितमेव । न तु परम्पराश्रित-
मिति समवायसंवन्धलाभायैवकारः। अत एवान्यलभ्यत्वादपरसमवेतमिति
नावादीदन्थकृत् । किंच "यु मिश्रणामिश्रणयो' 'रिति धातोः कर्तरि क्त-
प्रत्यये युतममिश्रितमिति लभ्यते । तन्नेत्ययुतं सर्वदा मिश्रित कदापि
मिश्रणाभाववन्नेत्यर्थः । तयोर्द्वयोर्मध्ये अपरपरित्यागेन एकस्य वृत्तिर्नेति
लभ्यते । इदं च समवायसंबन्धेन वृत्तित्त्वविवक्षायामेवोपपद्यते ।
कालिकसंयोगादिसंबन्धेन कपालघटयोमध्ये घटः कपालं परित्यज्या-
न्यत्रापि भूतलादौ विद्यत इति । समवायसंबन्धेन तु द्वयघटकापरक-
पालाश्रितमेवावतिष्ठने नतु भूतल. याश्रितमिति । तथाचायुतं सत् सिद्ध-
मिति नजद्वयघटिततत्पदार्थनिर्वचनपरे मूले एवकारप्रयोगः । तदर्थवर्णनपरे
चानुगमे व्यापकत्वस्य संबन्वतया प्रवेश इति सर्वं चतुरस्त्रम् ।।
नारायणेति सन्नाम्नां पश्चिमालयवासिनाम् ।
बल्लाळोपपदानान्तु प्रार्थनानुसृतेः कृते ।
कल्पवृक्षगुहावर्तिदेवालयकृतस्थितेः ।
देवदेवस्य पुरतः चन्दचूडमहात्मनः ॥ २ ॥

·गुणखंडः तद्दयारचितस्सोऽयं संग्रहार्थस्य संग्रहः । गोपीजनेशपदयोः भक्त्यादरसमर्पितः ॥ ३ ॥ प्रीयेतां तेन देवेशौ भारतीकमलाप्रियौ । अनन्तकारुण्यनिधी अनन्ततनुजन्मनः ॥ ४ ॥ नारायणेतिसन्नाम्नस्त्रिशतग्रामवासिनः । दद्यास्तामनवद्यां तां हृद्यां विद्यां विमुक्तिदाम् ॥ ५ ॥ ।। श्रीकृष्णार्पणमस्तु ।। पु. ८८. प. ८. त्याज्यत्वादित्यतः परं यद्यपीत्यतः प्राक् इदं वाक्यं मुद्रणदोषात्पतित पठनीयम् । अथवा सन्दिग्धं च तत् साध्यं चेत्येवविग्रहः । न तु बहुव्री- हिः । तत. परं मतुप् । आधारतावानेव मतुबर्थः । नचोक्तदोषः । स्व- प्रकारकसंदेहविशेष्यत्वसंबन्धावच्छिन्नत्वादाधारतायाः । अनेन संब. धन वन्ह्याधारत्वस्य ह्रदेऽपि सत्त्वात् । एतत्सूचनार्थमेव संदिग्धेति साध्ये विशेषणमित्यस्मत्प्रदर्शितार्थविवरण मूललभ्ययेवेति न वैयर्थ्य, नाप्यक्षरालभ्यत्वदोषः । नच "न कर्मधारयान्मत्वर्थीयो बहुव्रीहिश्चेत्तदर्थ- प्रतिपत्तिकर" इति न्यायविरोधः । “कृष्णसर्पवद्विल"मिति प्रयोग प्रदर्शयता फणिमहाभाष्यकारेणैव तन्नियमस्यानियतत्वसूचनात् । संदि- ग्धश्चासौ साध्यवांश्चेत्येव कर्मधारयः । अर्थस्तूक्त एव । अतो नोक्तदोषः इत्यपि केचित् ।

·No text on this page.

·एतद्न्यकर्तृभिव विरचितौ मुद्रापयित्वा प्राकाश्यं नीतीचेतरौ ग्रन्थौ ।
१) श्रीभाविसमीरश्रीमद्वादिराजपूज्यचरणविरचितपञ्चसरव्याख्या.
२) न्यायामृतकुल्या चेति.
य
Printed by K Raghavendra Rao, at Majestic Press, Udipi &
Published by Sri Vibudhesha Thirtha Swamiar of Admar
Matt, Udipi. Author Sri P. Narayana Acharya Nyaya
Vidwan, Udipi. 4-2-1956