·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः ।
ग्रन्थाङ्कः
( १०० )
प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः।
.
मूल्यं-पन्जायणकाधिक
म

·GANGANATHA JHA KENDRIYA
SANSKRIT VIDYAPEETHA LIBRARY
ALLAHABAD
गंगानाथ झा केन्द्रीय संस्कृत विद्यापीठ पुस्तकालय,
प्रयाग।
Acc. No......15.82
.....
Call No.......
........

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः ।
ग्रन्थाङ्क: १००
प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः।
( शिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टविरचितः श्रीमदनन्तोपाध्या-
यसनकाशीनाथोपाध्यायकृतशोधनोपबृंहणपूरणशाली)।
तथा
कुण्डार्कः।
(महामहोपाध्यायाभ्यंकरोपाहवासुदेवशास्खिपणीतकुण्डार्को
दयाभिधटीकासंवलितः)।
एतत्पुस्तकद्वयम्
वे० शा० सं० रा. शंकरशास्त्री मारुलकर इत्येतैः संशोधितम् ।
:
बी. ए. इत्युपपदधारिभिः
विनायक गणेश आपटे
इत्येतैः
पुण्याख्यपत्तने
श्रीमन्महादेव चिमणाजी आपटे
इत्यभिधेय महाभागप्रतिष्ठापिते
.
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैर्मुदायित्वा
प्रकाशितम् ।
शालिवाहनशकाब्दाः १८५३
खिस्ताब्दाः १९३१
( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः)।
मूल्यं दशानकयुनो रूप्यकः ( १८१०)।

·कृष्णः . ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। प्रास्ताविकं किंचित्। -0:0:0- अयि महानुभावा विविधविद्यापठनपाठनैकबद्धपरिकराः पण्डितमण्डलीमण्डनायमानाः, विदितचरमेवात्र तत्रभवतां भवतां यन्निखिलेऽपि महीमण्डलेऽतीतानेकजन्मसमुपार्जित- पुण्यपुञ्जौघसत्तया समुपनतनृशरीरभाजां खलु जनानां जनेः सार्थकता 'ज्ञानादेव तु कैवल्यम् ' इत्यादिपरःशतैर्वचोभिश्चरमपरमपुरुषार्थसाधनीभूतज्ञानसंपादनादेव बोभवी- तीति । ज्ञानसंपादनस्य पुनरेकान्ततः पापक्षयपूर्वकचित्तसंशुद्धिद्वारेण कर्मायत्तत्वमिति प्रथितमेव बहुत्र स्मृत्यादिवचनेषु । एतदेव पुनर्गीताशास्त्रे तत्र तत्र भगवाञ्श्री- ' कर्मणैव हि संसिद्धिम् , इत्यादिभिर्भूयोभिर्वचनैरर्जुनं प्रत्युपादिदेश । एतावता पुननिसाध्यत्वात्कैवल्यस्य ज्ञानस्य च खलु परम्परया कर्माचरणनिब- न्धनत्वात्तदाचरणं पुनरवश्यकरणीयतामापद्यते । तस्य च कर्मणो विविधतरनि- यमकण्टकाक्रान्तत्वान्न तच्छक्यं किल यथावदनुष्ठातुं केनाप्यनवधानतादिदोषजा- तविधुरेण मनागपि । अवोचदेतत्पुनर्भगवानेव गीतासु- सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवाऽऽवृताः ' इति । आरभ्यन्त इत्यारम्भाः सर्वकर्माणीत्येतत्प्रकरणात् ' इत्याचार्यचरणा एव व्याचख्युः । एवंत्वे च पुनर्दोषविभीषिकया कर्माऽऽचरितुं मा पुनस्तपस्विनो भैषुर्जना इति नूनं किल परमकल्याणकृद्भगवानाम्नाय एव कर्माचरण- कालिकसकलदोषनिकुरम्बनिबर्हणार्थ खलु प्रायश्चित्तानि व्याजहार । श्रुतीनामपि पुन- रानन्त्यात्स्थूलधियामनायासं तदवबोधाय परमकृपालवो मनुयाज्ञवल्क्यव्यासपराशर- प्रभृतयो महर्षयस्तान्येव पुनराम्नायगतप्रायश्चित्तानि स्वीयस्वीयस्मृतिषु प्रतिबिम्बयां- बभूवुः । स्मृतीनामपि पुनरनेकत्वात्तद्गतानपि प्रायश्चित्तीयार्थान्समाकलयितुं नूनमशवनु- वतो मध्यमाधिकारिणः समधिगम्य सकलभूवलयस्थितपण्डितप्रकाण्डचक्रवर्ती सुगृहीत- नामधेयः श्रीमान्नागोजिभट्टो विधाय खलु मन्थानं स्वधियं निर्मथ्य पुनर्धर्मशास्त्रपारवारं निखिललोकोपकृतये प्रायश्चित्तेन्दुशेखरनामधेयं ग्रन्थरत्नं प्राणैषीत् । अनेन ग्रन्थकृता नूनं सुबहूपकृतमनुगृहीतं च पुनः प्रायश्चित्तकथनेन धार्मिकाणां कुलम् । नैतस्मिन् किल ग्रन्थ एकोऽपि प्रायश्चित्तविषयोऽवाशेषि यदर्थ पुनर्ग्रन्थान्तरं समीक्षितुं प्रसक्तिः प्राप्नुयात् । अत एवायं खलु प्रायश्चित्तीयान्सकलानपि ग्रन्थान्नजगुणगणगरिम्णाऽतिशेत इति यदि व्याहियेत तर्हि नैतद्वचोऽनृततादोषं लेशतोऽपि ढौकेत । पदवाक्यप्रमाणसाहित्यादिसकलशास्त्रपारावारपारीणोऽयं विचक्षणमूर्धन्यः श्रीनागो- जिभट्टः कतमस्यां खलु गुरुपरम्परायां समुत्पन्नः कस्मिंश्च पुर्नदेशेऽन्ववाये च जन्मालभतेत्याद्यनुयोगसंततिः सहजतयैव जिज्ञासूनां पुरतः प्रादुर्भवति । तद्वि- ·[२] षये पुनर्यावबुद्धि प्रयतामहे- मूलपुरुषः शेषः श्रीकृष्णः । तदन्तेवासी श्रीभट्टो- जिदीक्षितः । तदात्मजो वीरेश्वरः । वीरेश्वरपुत्रः पुनहरिदीक्षितः । हरिदीक्षितच्छात्रः श्रीनागोजिभट्टः । तच्छिप्यः पुनस्तारे इत्युपाभिधरामचन्द्रभट्टः । तदन्तेवासी च पायगुण्डे इत्युपाभिख्यो बाळंभट्टः । श्रीनागोजिभट्टस्य साक्षादन्तेवासी श्रीबाळंभट्ट इत्यपि प्रवादः श्रूयते । जरतो नागोजिभट्टस्य यूनश्च पुनर्बाळंभट्टस्य समानकालिकतां तु वयमप्यनुमोदामहे । ' नागेशभट्टो नागेशभाषितार्थविचक्षणः । हरिदीक्षितपादाब्जसेव- नावाप्तसन्मतिः' इत्युद्योतीयमङ्गलपद्येन श्रीनागोजिभट्टस्य सकलशास्त्राध्यापक एक एव किल गुरुः श्रीहरिदीक्षित आसीदित्यपि नूनं प्रतिपादयितुं का पुनर्भीः । एतस्य पुनर्नागोजिभट्टस्य जन्मस्थानं जन्मकालादिकं चाधिकृत्य किंचित्प्रस्तूयते- 'काळे ' इत्युपाभिधो महाराष्ट्रीयो शिवभट्टसुतः श्रीसतीगर्भजः पुनरयं श्रीनागोजि- भट्टः । १६१०-१६७२ वत्सरात्मकः प्रायोऽस्य जीवनकाल: शालिवाहनशाकीयः । अल्पीयसि वयस्येव निजपितृचरणादधिगताम्नायः स्मात याज्ञिकं समध्यैष्ट । तेन चालब्धोपजीविकासाधनः खलु भूयांसं निर्वेदमापन्नः श्रीविराज[ वाई क्षेत्रं शास्त्रा. ध्ययनसंपिपादयिषयाऽऽगात् । उषित्वा च पुनस्तत्र काश्चिच्छरदः श्रीविश्वेश्वरराजधानी वाराणसी ज्ञानलिप्सयैव विराजक्षेत्रतः प्रास्थित । सुधीरयमचिरादेव पुनर्भट्टोजिदीक्षित- विरचितग्रन्थानात्मसाञ्चकार श्रीहरिदीक्षितगुरुवरचरणशरणः । अन्यानि दर्शनान्यपि सुविमलमतिगुणगरिम्णा स्रागेव खलु चुलकयामास । लोकोत्तरविदुषोऽस्य पुनर्विसृत्वरः सुकीर्तिपरिमलमिलिन्दस्तदात्व एव परिचुचुम्ब दिगङ्गनामुखपद्मानि । तस्मिन्नेव पुनरवसरे ( १६३६ शालिवाहनीयाब्दे ) जयपुरमहाराजः श्रीसवाईजयसिंगवर्माऽश्वमेधेन भगवन्तं यज्ञात्मानं समाराधयितुमभिललान । आसांचके तदानीं कोऽपि यवनः सार्वभौमपदभाक् , अयं पुनः सवाईजयसिंगवर्मा तु माण्डलिकः । माण्डलिकस्य चाश्वमेधाधिकाराभावेऽपि तादानिकाः किल सर्वेऽपि श्रीवाराणसीस्थपण्डिताः कामपि विस्मापयित्री प्रकल्प्य खलु योजनां माण्डलिकस्यापि वाजिमेधाधिकारं समर्थयांबभूवुः । तदानीं किलायं लोकोत्तरप्रतिभाशाली निरीहो भट्टनागेशो माण्डलिकस्य कथमपि नाधि. कार इति प्रत्यपीपदत् । मतबाहुल्याच्छ्रीजयसिंहस्य पुनस्तद्यज्ञविधाने परमतरौत्सुक्याच तेन स यज्ञस्तु निष्प्रत्यूहतयाऽपारि किल । परं तस्मिन्यज्ञे श्रीजयसिंहभूपतिना साज- लिबन्धपुरःसरं सबहुमानं च पत्रिकाद्वारा प्रेम्णाऽऽकारितोऽपि तृणाय मत्वा तदाह्वानं 'अहं क्षेत्रसंन्यासं गृहीत्वा काश्यां स्थितोऽस्मि । अतस्तां परित्यज्यान्यत्र गन्तुं न शक्नोमि' इति प्रत्यौत्तरयत् । ज्ञायेतैव नूनमत्रत्याकूतं सुधीभिः । एषा जनश्रुतिः पुनर्जयपुरेऽद्यापि प्रथितेति रसगङ्गाधरोपोद्धाते दुर्गाप्रसादः ।

·[३] ततोऽचिरेणैव सुदूरदर्शी पुनस्यं महाब्राह्मणः * शृङ्गवेरपुराधीशं रामवर्माणं महीपालं निनुत्य किलाऽऽत्मीयामार्हन्तीं साधारणी सेवकजनधोरणीमङ्गीकृत्य चाशिश्रियत् । तेनापि हि निर्विचिकित्सं परमेशिनमस्याकाले समुपयोक्ष्यमाणमृदुतरकुसुमकदम्बोपद्र- वकारिमक्षिकानिःसारणार्थ क्लप्तमासिकभृतिदानेन विद्वद्वरोऽयं निजाभ्याशे न्यधायि । प्रमादराहित्येन मक्षिकापनयनकार्य विदधति खलु विद्रुषि नागोजिभट्टेऽल्पीयसैव किल गणरात्रेण कोऽपि माङ्गलिकः समुदभून्महोत्सवः । तत्र च कमप्यतिगूढतरं शास्त्रात्मकं विषयं विवदमाने पण्डितवर्गे संनिधिभागयं पुष्पस्थमक्षिकानिवारकः कृतकसेवक उभयो- रपि पक्षयोर्वचःसारं समाकलय्याकुतोभयतया विसजमानस्तं विषयं गागौघनिभेन पाण्डित्य- प्रचुरेणातिगभीरवाक्प्रवाहेण राद्धान्तयामास । अहो न कोऽपि खलु तत्सभागतः पण्डि- तवरः प्रभुरभूदेतस्य सिद्धान्तमन्यथयितुं नाप्यनुवदितुम् । ततश्चकितचकितेषु पण्डितमू- धन्येषु विस्मितेषु च सदस्येषु प्रमोदितेषु चेतरेषु. तदीयनिरुपमप्रतिभाशालिपाण्डित्यप्र- सरभरानन्दनितान्तसंतानसंदानितस्वान्तो राजा रामवर्मा निजासनादुत्थाय प्रणिपनीपत्य च पाण्डितवरहीरकवरं श्रीमन्तं प्रेयांसं महीयांसं च नागोजिभट्ट ' विद्वन् सहस्व मामकी- नमपराधम् । भवदधिकारमजानानेन नूनमात्माऽवनतिगर्ते निपातितः। शिप्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ' इत्यभिधाय महार्हासनमुपवेशयामास । ततः समयानुसारिण्या वाण्या समाश्वासितो रामराजः पण्डितनागोजि प्रतिवार्षिकपारितोषिकात्माश्रयेण सभा- जयामास । सोऽपि वितरत्यपि भूरि धनं राननि रामवर्मणि यावज्जीविकापर्याप्तमे- वाङ्गीकृत्य किल पण्डितप्रवरो बहून्वत्सरांस्तत्रैव स्थित्वा प्रभूतानि खलु ग्रन्थरत्नानि प्रणिनाय । एतेन खलु ' याचकानां कल्पतरोररिकक्ष याचकानां कल्पतरोररिकक्षहुताशनात् । शृङ्गवेरपुराधीशाद्रा- मतो लब्धजीविकः' इति काव्यप्रदीपोद्योते शब्देन्दुशेखरे च श्रीनागोजिभट्टस्वैव मङ्गलपद्योक्तिः संगच्छते । उपरितनी किंवदन्ती विद्वज्जनाप्तमुखाच्छूता, अत एव खलु संगृहीताऽत्र । भूतार्थं तु नूनमीश्वरो वेद । एतेन महापण्डितेन विविधशास्त्रेषु = महीयसी पुनम्रन्थसंपन्निरमायि ।प्रायो नैतादृशं शास्त्रं समुदियाय यत्किल श्रीनागोजिभट्टमत्या नै लक्ष्यं नाकारि । एवंत्वेऽपि पुनर्मु- नित्रयशास्त्रे तु चास्य यत्सत्यमपूर्व एव प्रणयातिशयः । कतिपयानां तदीयग्रन्थानां नामानि प्रदर्श्यन्ते–अलंकारसुधा, आचारेन्दुशेखरः, गुरुमर्मप्रकाशः, पातञ्जलसूत्रवृत्तिः, प्रभाकरचन्द्रतत्त्वदीपिका, प्रयोगसरणीतन्त्रम् , वेदसूतभाष्यम् , व्याससूत्रेन्दुशेखरः, * एतस्य किल सांप्रतिकं नामधेयं ' सिंगरूर' इति । बर्तते पुनरिदं श्रीगङ्गारोधसि प्रया- गतो वायव्यां दिशि नवकोशात्मकेऽन्तरे। अत्र निषादपतिर्मुहः श्र दाशरथिरामभद्रकाले वसति स्म : = श्रीनागोजीयसमस्तग्रन्थानां प्राय आहत्य अन्यसंख्या लक्षद्वयाधिका नतु ततो न्यूना।

·[४ ] * रामायणटीका, +शब्दरत्नम् , महाभाप्यप्रदीपोद्योतः, लघुसांख्यसूत्रवृत्तिः स्फोटवाद- श्चेत्येवमादयोऽन्येऽपि ग्रन्थाः प्रायः षष्टिसंख्यापरिमिता भवेयुः । समुपहृतमानन्दाश्रमसं- स्थाप्रणयिभ्यो यावल्लभ्यं नागोजिभट्टीयवृत्तमस्माभिः अनेन च नागोजीयप्रायश्चित्तेन्दुशे- खरग्रन्थेन साकं समुपजोषमद्य कुण्डाऊदयनाम्नी टीका प्रेर्यते नियतग्राहिमहाशयानां तथा चान्येषां विदुषामभ्याशे संस्थया । कुण्डविषये पुनर्बहवो ग्रन्थाः, परं तेषु कुण्डार्कः खलु सर्वातिशायी । कुण्डार्के च किल भूयस्यष्टीका हन्त परं नैतादृश्येकाऽपि या खलु पिपठिषोर्मनः सर्वाङ्गीणतया समाधातुमीशीत । इमां पुनन्यूनतामारात्कर्तुमिहत्यैः कैश्चन याज्ञिकधौरेयैर्यत्सत्यं मुहुर्मुहुरभिनवसुगमतमविवृतिविततिविषये संप्रार्थिता अत्रत्याः श्री० 'महामहोपाध्याय ' इति पदवीमन्वर्थयन्तः स्वीयाधिष्ठित्या च न केवलं पुण्यपुरं नापि वा महाराष्ट्रं किंतु सकलमपि भारतवर्ष विभूषयन्तोऽभ्यंकरोपाभिधवासुदेवशास्त्रि- महाशया लोकोपकृतये व्ययीकृत्य निजमनर्घमनेहसं समर्प्य च शेमुषी संप्रदर्श्य च सौल- भ्याय गाणिती प्रक्रियां प्रपूर्य च प्राचीनटीकाकृतां विगुणतां मूलग्रन्थहृदयं विशद- यन्ती कामपि हृदयंगामिनी प्रागुक्तां व्याख्यां व्यतानिषुः । मन्यामहे वयं, स्थूलधि. योऽपि यर्खेनां सुनिपुणमभ्यस्येयुस्तहि नूनमेकान्ततोऽध्यापयितारं विश्रान्तिसुखमनुभा- वयेयुः । विरलाः खल्वेतस्य ग्रन्थस्याध्यापकाः । अत एवावश्यं समग्राह्यस्माभिरेतत्पु- स्तके। अयि भो आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलीप्रकाशितग्रन्थसंग्राहिणो महाशयप्रवरा दिष्ट्या नूनमद्य के० ' महादेव चिमणाजी आपटे' इत्यभिधैर्महनीययशोभिः संस्था- पितेयं संस्था युष्माकं हस्ते शततमं ग्रन्थरत्नं सादरं समर्पयति । एवमेवैयं संस्था बहूनि खलु ग्रन्थरत्नानि प्रकाशयतु स्मारयतु च वेदप्रतिपादितं धर्म वितरतु च तदभिलाषुकाणां निःश्रेयसं संवर्धयतु च वाग्देवीविलासं विलसतु चानर्घग्रन्थहीरकप्रकाशने दृढबद्धपरि- करा सानन्दमिति साञ्जलिबन्धं सप्रणयं संप्रार्थ्य सकलचराचरगुरुमुमाजानिं कमला- जानि वा स्वीयां लेखनीमधो निदधाति- -- इषशुक्लतृतीयायां सौम्यवासरे। शके १८५३ पुण्यपत्तने रानडे' इत्युपाभिख्यो गोवि- न्दतनुजन्मा पुरुषोत्तमशर्मा । RESIDEO Enermomen SatraNP areer * इयं रामायणीया टीका नागोजिभट्टनैव निरमायि । परं निजाश्रयदातू रामवर्मणो नाम्ना कृतज्ञतया प्राकाशि। + ग्रन्थोऽयं किल ग्रन्थकृता श्रीगुरुवरहरिदीक्षितचरणयोर्गुरुदक्षिणीकृतः । अतोऽस्य दीक्षितनाम्ना प्रसिद्धिः ।

·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरस्थविषयाणामनुक्रमणिका । पृष्ठाङ्काः विषयाः २ ३ प्रकीर्णकपातकलक्षणम् २ - विषयाः पृष्ठ'ङ्काः मङ्गलाचरणम् १ प्रोक्ता प्रायश्चित्तम् , ज्ञानकृते का- प्रायश्चित्तलक्षणम् मकृते चोक्ताद्विगुणं प्रायश्चित्तम् , नित्यनैमित्तिककाम्यमेदेन प्रा. स्वस्याशक्ती प्रतिनिधिना प्रायश्चि- यश्चित्तस्य त्रैविध्यम् तं कर्तव्यमित्यादिकथनम् प्रायश्चित्तयोजनायां विशेषः कृतप्रायश्चित्तस्य शुद्धिपरीक्षा प्रमाणपूर्वकं संसल्लक्षणम् प्रकर्णिकाद्यनुपातकान्तानि पा- पर्षदक्षिणाप्रमाणम् "पानि, तेषां कारणानि च प्रायश्चित्तोपदेशे पापिनः कर्तव्यम् , पापिनः सभोपस्थानं विना जातिभ्रंशकरपातकानां परिग मोजनादौ दोषः णनम् कियत्कालपर्यन्तं प्रायश्चित्ता- संकरीकरणपातकपरिगणनम् करणे दोषकथनम् अपात्रीकरणपातकानां कथनम् आर्तस्य प्रायश्चित्ताकथनेऽज्ञा. मलिनीकरणपातकानां कथनम् त्वा कथने च दोषकथनम् उपपातकानां पारंगणम् पापस्य गुरुत्वलघुत्वयोः कथनम् महापापानां परिगणनम् स्नेहादिनाऽयथोक्तप्रायश्चितो. महापातकसमान्युपपातकानि पदेशे दोषाभिधानम् सुरापानसमानपापानां परिगण. दुर्बले प्रष्टरि बालवृद्धस्त्रीरोगिषु स्वर्णस्तेयसमानां पापानां परि० च प्रायश्चित्तयोजनायां तारतम्यम् गुरुतल्पसमानां पापानां नामतो बालवृद्धयोर्लक्षणम् निर्देशकरणम् ब्राह्मणादिवर्णक्रमेण प्रायश्चित्त अनुपातकातिपातकानां स्वरू- तारतम्यकथनम् . पतः परिगणनम् यस्य पापस्य यत्प्रायश्चित्तमुक्तं पञ्चविधपापिनां स्वरूपतः कथ० तषोडशवर्षाधिकब्रह्मचारिणो द्विगु जन्मान्तरमाविकर्मविपाककथ. ण वानप्रस्थस्य त्रिगुणं यतेश्चतुर्गु कृच्छ्रादिनिर्णयः, नक्तवतलक्षणं तत्पत्याम्नायाश्च अज्ञानकृतेऽकामकृते च पापे उपवासतत्प्रत्याम्नाययोः कथ० " . १ णमिति कथनम् our ·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरस्यविषयाणाम्- पृष्ठाङ्काः विषयाः " . " विषयाः पृष्ठाङ्काः प्रायश्चित्ते संकल्पकथनम् ६ प्रमाणादेः कथनम् प्राजापत्यस्वरूपकथनम् पराकलक्षणम् प्राजापत्यान्तर्गतैकमक्तनकाया सौम्यकृच्छूलक्षणम् चितेषु ग्रासप्रमाणसंख्यादेः कथ० अष्टादिदिनसाध्यतुलापुरुषलक्ष १० अवतघ्नपदार्थकथनम् वारणकृच्छ्रलक्षणम् गोमूल्यपरिमाणकथनम् यावककृच्छूलक्षणम् आढ्यादीनां गोमूल्यम् जलकृच्छूलक्षणम् निष्कपरिमाणम् वज्रकृच्छ्रलक्षणम् पुराणपरिमाणलक्षणम् द्वैरात्रिकसांतपनम् कृष्टाललक्षणम् यतिसांतपनम् माषलक्षणम् षडहसांतपनम् कार्षापणशब्दार्थकचनम् महासांतपनपाञ्चदशाहिकसांत- पनातिसांपनानां स्वरूपकथनम् पणलक्षणम् ११ स्वर्णस्य माषाक्षकर्षधरणादीनां पिपीलिकामध्यचान्द्रायणलक्ष. परिमाणम् णम् प्राजापत्याप्रत्यानायकथनम् यवमध्यचान्द्रायणलक्षणम् पादोनकृच्छूक्षणं तत्प्रत्याम्न:- यतिचान्द्रायणलक्षणम् शिशुचान्द्रायणलक्षणम् कृच्छ्रार्धलक्षणम् ऋषिचान्द्रायणलक्षणम् १२ सोमायनवतलक्षणम् पादकृच्छ्रस्वरूपकथनम् शिशुकृच्छूलक्षणम् पञ्चगव्यपरिमाणम् अतिकृच्छ्रस्वरूपम् मासोपवासे पञ्चदश प्राजाप- वर्णक्रमेण पादकृच्छाः त्यानीत्यादिकथनम् कृच्छ्रातिकृत स्वरूपम् . उपवासप्रत्याम्नायाः ततकृच्छ्रलक्षणम् ८ कृच्छ्रथाने तीर्थप्रत्याम्नायक. तप्तकृच्छ्रे जलक्षीरघृतानां परिमा व्रताङ्गभूतानां धर्मयमनियमानां क० १४ शीतकृच्छूस्वरूपम् ९ प्रायश्चितपूर्वाहकर्तव्यकथनम् १५ पर्णकृच्छ्रलक्षणम् प्रायश्चित्ते ग्राह्यतिथिकथनम् ब्रह्मकूर्चस्वरूपकथनम् रहस्यप्रकाश्यपातकलक्षणम् गोमूत्रगोमयादिपञ्चगव्यानां रहस्यपातके मायश्चित्तकथ० ८ यश्च " " " १३ " " ·अनुक्रमणिका। agar " विषया: पृष्ठाङ्काः विषयाः पृष्ठाङ्काः सामान्यतः सर्वपापानां प्राय० १६ विप्रं हन्तुं दण्डोद्यमने प्राय १८ महापातकादर्वाचीनेषु पातकेषु दण्डनिपातने रक्तस्रवणेऽभ्यः प्रतिनिमित्तं कर्तुमशक्की सर्वगय० १७ न्तररक्ते त्वम्मेदेऽस्थिभेदनेऽङ्गकर्तने तत्रैवाभ्यासे द्विगुणम् , मत्या च प्रायश्चित्तकथनम् त्रिगुणम् मत्याऽभ्यासे चतुर्गुणम् , अत्रैव केचिन्मते मतान्तरे च अत्यन्ताम्यासे निरन्तराभ्यासे वा विशेषप्रदर्शनम् पञ्चगुणम्, बहुकालाम्यासे षड्. शोणितनिपातनयोनिपातनाव- गुणमित्यादिकथनम् गुरणावश्यं मावित्वेऽपि निपातना. उपपातकादर्वाचीनेषु पातकेषु वगुरणनिमित्ते प्रायश्चित्ते पृथग्भः प्रतिनिमित्तं कर्तुमशक्तौ प्रायश्चि० वत इति वर्णनम् प्रकीर्णकेषु पातकेषु प्रतिनिमि. विप्रस्य पादप्रहारे प्रायश्चित्तम् तं कर्तुमशक्तौ प्रायश्चित्तम् अप्स्वग्नौ च विण्मूत्राद्युत्सर्गे क्षुद्रपापेषु प्रतिनिमित्तं कर्तुम- विप्रस्य प्रायश्चित्तम् शक्ती प्रायश्चित्तम् उदकं विना मूत्राद्युत्सर्गे प्रायः सर्वत्रानुक्तनिष्कृतौ प्रायश्चित्त. क्षुद्रपातकेषु प्रायश्चित्तकथ० मूत्रादिवेगधारणे प्रायश्चित्तम् श्रौतस्मादिकर्मलोपे प्राय० अतिक्षुद्रपातकेषु प्रायश्चित्तक० मौनलोपे प्रायश्चित्तम् सूर्योदयास्तमयस्वापे प्रायश्चित्तम् स्नातकव्रतलोपे प्रायश्चित्तम् प्रकाशरूपेषद्देशक्रमेण प्रकी- कप्रायश्चित्तानि, तत्र खरोष्ट्रयु. पञ्चमहायज्ञेष्वन्यतमलोपे प्रा. क्तरथमारुह्य गमने प्रायश्चित्तकथ. आहिताग्नेः पर्वण्युपस्थानलोपे प्रा०, नग्नस्वापे नग्नतयाऽन्न भोजने स्नान विना मोजने प्रायश्चित्तम् दिवा स्वदारगमने च प्रायश्चित्त० ऋती भार्यागमनलोपे प्रायश्चित्तम् तत्रैव कामाम्याप्तकृते विशेषक० स्वभार्या क्रोधादगम्येति वदतां प्रा० १९ गुरोस्त्वकरणादौ प्रायश्चित्तम् त्यक्तभार्या संग्रहेच्छायां प्राय० गुरुदेवविप्राचार्यादीनां प्रतिष्ठी एकपङ्क्त्युपविष्टानां विषमदा- बने प्रतिवाद आक्रोशेऽतिक्रमे नादौ प्रायश्चित्तम् पैशुन्ये च प्रायश्चित्तम् नदीसंक्रमकन्याविघ्नकरणयोर्मा- तत्रैवाम्यासमत्यादौ विशेषः पातने च प्रायश्चित्तम् शूद्रादेर्विप्राथतिक्रमे प्रायधि पतितम्लेच्छादिभाषणे प्रायः " ·पायश्चित्तेन्दुशेखरस्थविषयाणाम्- पृष्ठाङ्काः विषयाः . " विषयाः भार्यानधनानां लामस्य विघ्न- करणे प्रायश्चित्तम् १९ यज्ञोपवीतं विना भोजनाम्बुपान- करणे प्रायश्चित्ताभिधानम् यज्ञोपवीतं विना मूत्रादिकरणे प्रा० , उत्तरापोशनं विना मोजनादु- त्थाने प्रायश्चित्तम् अम्बुनि स्वप्रतिबिम्बदर्शने प्रा. अशुचिद्रव्यस्पर्श वाक्पाणिपा. दचापल्येऽनृतवदने च प्रा० शय्यारूढादिदेवपूजानिरतान्ता- नामभिवादने प्राय० आ.हकविच्छेदे प्राय० निमन्त्रितस्यान्यत्र भोजने प्रा निमन्त्रितस्य भोजनादाने प्रा० इन्द्रधनुःपलाशाग्न्योर्दर्शने प्रा० दण्ड्योत्सर्गे प्रायश्चित्तम् अदण्डयदण्डने प्रायश्चित्तम् पादप्रतापनादौ प्रायश्चित्तम् भूमिकन्यार्थमनृतवदने प्राय दुःस्वप्नारिष्टदर्शने प्राय अन्तरागमने प्राय रणे पृष्ठप्रदर्शनपूर्वकं क्षत्रि. यस्य पलायने प्रायः फलप्रदवृक्षच्छेदे प्राय सिन्धुसौवीरादिदेशगमने प्राय. कर्मनाशाजलस्पर्श करतो. याविलङ्घने बाहुभ्यां गण्डकीतरणे পৃষাক্কা केशनिर्मितवस्त्रधारणे प्राय २० नीलीमध्यगमने प्रायः नीलीजदन्तधावने प्राय० रोमकूपेषु नीलीरजःपतने प्राय , नील्या विक्रये पालने तवृत्त्या. जीवने च पातित्यम् तत्र विरक्तौ सत्यां कृच्छ्त्रया- छुद्धिः नीली धृत्वा मैथुन उत्पन्नस्य गर्भस्य चाण्डालत्वम् नीली धृत्वा मृतस्य पुरुषस्य षष्टिवर्षपर्यन्तं विष्ठायां कृमिरूपेणा- वस्थानम् विधवया नीलीधारणे भर्तुर्नरकः । नीलीधारणपूर्वकमन्नदाने दातुः भोक्तुश्च ० नीलीदारुभेदनेन रुधिरदर्शने प्रा. नीलीधारणे दोषराहित्यम् अपाङ्क्तेयपङ्क्तिमोजने प्रा. प्रत्यर्कादिमेहन आत्मनः शकृ- दर्शने च प्रा० क्षत्रियवैश्यशूद्राणामभिवादने प्रा. अनापदि सिद्धान्नभिक्षाकरणे गृहस्थस्य प्रा० आपदि सिद्धानमिक्षाकरणे गृ- हस्थस्य प्रा. देवगुर्वाभिमुखनिष्ठीयने प्रा. प्रतिमादेवालयवापीकृपा- रामभेदने प्रा९. प्रतिमास्वरूपम् २० २१ " " च प्रायः नीलीवस्त्रादिधारणे प्रायः ·अनुक्रमणिका । " वमने प्रा० ८ " विषयाः पृष्ठाङ्काः विषयाः. पृष्ठाङ्काः, दादिद्रयक्रोधमात्सर्यादिना अर्धभुक्तान्नपात्रेण जलपाने प. भर्तुरतिक्रमे प्रा० २१ शुवन्मुखेन जलपाने च प्रा. पर्वणि श्राद्धदिने च मैथुने प्रा. इष्टापूर्तादिशुमाशुभमहाकर्मस्थ- स्वपल्या रजस्वलायां गमने प्रा० ऋत्विगाचार्यादीनां प्रा० षण्मासोत्तरं गर्भिणीगमने प्रा. श्राद्धोपवासादिनिषिद्धदिनेषु स्त्रीसंभोगमन्तरेण हठाच्चरम- दन्तधावने प्रा० धातुविसर्गे प्रा० कन्याया विवाहात्पूर्व रजोद- स्वप्ने रेतःस्खलने प्रा० र्शने पितुः प्रा० तामुद्वहतो वरस्य प्रा० दिवास्वापे नग्नस्त्रीदर्शने नग्न विवाहहोमकाल उपस्थिते वि- स्वापे श्मशानाक्रमणे हयारोहणे वाह आरब्धे वा रजोदर्शने प्रा० নূতলানিক্ষণলীল দুস্থ सुरापात्रगन्धामाणे प्रा० मणि दुर्जनस्पर्शे च प्रा० साक्षात्सुरामाणे प्रा० गर्भाधानादिचूडान्तसंस्कारलोपे प्रा०, मद्यविण्मूत्रपूतिगन्धानामन्य. आक्रोशनान्तवादयोः प्रा० २२ तमाघ्राणे प्रा० निषिद्धकाष्ठेर्दन्तधावने प्रा० तदर्शनस्पर्शनयोः प्रा० प्रमादादिना गृहीतस्य व्रतस्य सुरापस्पर्शे प्रा०. मद्यविमूत्रवि ड्मिः संस्पृष्टे प्रा० विप्रस्याष्टवर्षपर्यन्तं क्षत्रवृत्त्या मदिराया दाने स्पर्शे प्रतिग्रहे च २३ वैश्यवृत्त्या धनार्जने प्रा. संक्रान्त्यादिनिमित्तेष्वस्नात्वा स्त्रीधनोपजीवने प्रा० माया मुखमैथुने प्रा० शूद्रचाण्डालादिस्पर्शे प्रा० गोयुक्तयानस्थस्य मैथुने प्रा० रजकादिस्पर्श प्रा० बस्तिकर्मणि प्रा० नित्यस्नानाकरणे प्रा० देवागारशिलादिना स्वगृहनिः नैमित्तिकस्नानाकरणे प्रा० अमेध्यास्पृश्यस्पर्शने प्रा० गुरुप्रतिश्रुतवस्त्वकरणे प्रा. श्वपाकादिस्पर्शानमित्तेष्वस्ना- भोजनकाले परिगृहीतमौनत्या त्वा भुक्ता प्रा० हस्तस्थापितकवलादिभोजनेऽ.. " भने प्रा०. धनार्जने प्रा० प्रा. भोजने प्रा० " -- " " " " र्माण प्रा० गे प्रा० ·६ प्रायश्चित्तेन्दुशेखरस्थविषयाणाम्- पृष्ठाङ्काः विषयाः स्पर्श प्रा० पृष्ठाङ्काः एकपङ्क्त्यां भुक्तावितरेतर- २४, भोजनोत्तरमुच्छिष्टयोः स्पर्श प्रा. भुक्तोच्छिष्टस्य शूद्रश्वादिस्पर्शे प्रा० ॥ भुक्त्वाऽनाचमने प्रा० मुक्तोच्छिष्टस्यानाचान्तस्यामे. ध्यमूत्रादिस्पर्श प्रा० उच्छिष्टस्य चाण्डालादिस्पर्शे प्रा० " तत्र विशेषः विषयाः ब्राह्मणसमीपभोजने दुष्टपङ्क्ती भोजने बानांस्त्यक्त्वा भोजने शूद्रहस्तेन भोजने पाने च प्रा० आसनोपरि पादमारोप्योपवेश. ने वस्त्रार्धप्रावरणे मुखधमने च प्रा० अनावम्य भक्षणे प्रा० आपोशन विना भोजने प्रा० भोक्तुकामस्याऽऽपोशनात्पश्चा- दम्यवहारात्पूर्वं मूत्रपुरीषगमने प्रा. भुञानस्य मस्तके विष्ठादि- पतने प्रा० मार्यमा सहोदरैातिभिर्वा सह मोजने प्रा० ऋतौ भूमौ भोजने प्रा० घृतहीनाहुतिपश्चकभोजनोत्तर सघृतभोजनात्यन्ताम्यासे प्रा० चाण्डालश्वपचक्षघुग्रसूत. देहकमागधायोगवानां लक्षणानि शाण्डिकादीनां परिगणनम् अन्त्यजानां परिगणनम् श्वादीनां परिगणनम् पञ्चम ' संज्ञाया अर्थः " उच्छिष्टस्य चाण्डालान्नस्पर्श प्रा०, अधरोच्छिष्टे प्रा० भुक्तोच्छिष्टस्यानाचान्तस्यान्त्यज- शौण्डिकादिभिः स्पर्श प्रा० अर्कोच्छिष्टलक्षणम् भुक्तोच्छिटस्य रजकादिस्पर्शे प्रा०, अधरोच्छिष्टलक्षणम् ऊध्वच्छिष्टलक्षणम् अधरोच्छिष्टस्य विप्रस्य चाण्डा. लादिस्पर्श प्रा० तस्य रजस्वलारजकादिस्पर्श प्रा०,, सामान्यत उच्छिष्टस्पर्श प्रा० भुञ्जानस्य रजवादिस्पर्श प्रा० २५ भुञ्जानस्थाशौचप्राप्तौ प्रा० भुञ्जानस्यानुच्छिष्टेन स्पर्श प्रा०, ' म्लेच्छलक्षणम् भुञ्जानस्य गुइस्रावे प्रा० यावनलक्षणम् मुक्तिसमये चाण्डालान्त्यजादि दर्शने प्रा० मूत्रात्सर्गवेलायां भोजने पाने भुञ्जानस्य भुक्तोच्छिष्टेन सवर्णे. न स्पर्श प्रा० च प्रा० " काञ्जिकादिना शौचं कृत्वा भुञ्जानस्य शूद्रस्पर्श प्रा० भुञ्जानस्य चाण्डलादिशब्द. भोजने प्रा० श्रवणे प्रा० " ·अनुक्रमणिका । " प्रा. विषयाः पृष्ठाङ्काः विषयाः पृष्ठाङ्काः मूत्रादिकालेऽन्त्यजादिस्पर्श प्रा० २५ च्छिष्टकांस्ये भोजने च जलपाने प्रा० २६ रजस्वलाश्वसूकरशवमद्यमाण्डा चाण्डालेन सहकवृक्षमारुह्य तत्र 'दिस्पर्श प्रा० फलमक्षणे प्रा० उच्छिष्टस्य तैलाभ्यक्तस्य चाण्डालादिस्पष्ट मोजने प्रा० कृतश्मश्रुकर्मणः कृतमैथुनस्य चाऽऽ चाण्ड लादिहस्तमोजने प्रा. चमनं विना मूत्रादिकरणे प्रा. चाण्डालादिहस्तपाचितभोजने प्रा० ऊध्वॉच्छिप्टाधरोच्छिष्टयोः श्व. चाण्डालादिहस्तभोमने प्रा० काकादिविष्ठास्पर्श प्रा. चाण्डालाधुच्छिष्ट भोजने प्रा० उच्छिष्टस्य सूर्यादिदर्शने प्रा० चाण्डालान्नभोजने प्रा० ऊोंच्छिष्टस्य पलाण्डुलशुना- चाण्डालादिदृष्टान्ने कर्तव्यम् दिस्पर्श प्रा० चाण्ड.लादिस्पृष्टाम्बुपाने प्रा० अधरोच्छिष्टानुच्छिष्टयोस्तत्पशे शूद्रोदकपाने प्रा० चाण्डालादिस्पर्शोत्तरं मूत्राद्युत्सर्गे प्रा०, सुराया ईषत्स्पर्श प्रा. रनकादिस्पशोत्तरमधरोच्छिष्टे प्रा०, जान्वधः सुरास्पर्श प्रा. रजस्वलासूतिकाश्च सूकरादि- अशुपिलशनादिस्पृष्टिस्पर्शे प्रा०, पतितादींश्च स्पृष्ट्वा भोजने प्रा० नित्यशुद्धानां परिगणनम् भोजनकालेऽन्ने केशादिना दु दू पीतावशिष्टमुखनिर्गततोयपाने प्रा०, षिते कर्तव्यम् पीतावशिष्टपात्राम्बुपाने वामहस्तेन मोजनका दन्त गाते प्रा. वा पाने प्रा० रक्तादिदृष्टौ प्रा० अज्ञानात्सकृच्छुद्रोच्छिष्टमो मुखे रक्तदर्शने प्रा० रक्तप्राशने प्रा० योषोच्छिष्टभोजने प्रा० २६ रक्तमिश्रितोदकपाने प्रा० क्षत्रियाधुच्छिष्ट भोजने प्रा० अमेध्यकेशकीटादिभिः सह भार्यया सह मोजने तदुच्छिष्ट पाचितस्यान्नस्य भक्षणे प्रा० भोजने ज्येष्ठभ्रातृपित्राधुच्छि' टभ- वामहस्तदत्तान्नभोजने, एक क्षणे च शास्त्रकारमतम् पक्कावेकस्मिनुस्थिते पश्चाक्षुक्ती विप्रोच्छिष्टाशने प्रा० उच्छिष्टलक्षणम् मार्जारााच्छिष्टान्न भोजने प्रा० चाण्डालस्पृष्टकांस्ये चाण्डालायु. विप्रस्य शूद्रगृहे भोजने प्रा० २७ . " जने प्रा. " च प्रा० ·है प्रायश्चित्तेन्दुशेखरस्थविषयाणाम्- पृष्ठाङ्काः | विषयाः प्रा. विषयाः पृष्ठाङ्क: शूद्रभाजनमिन्नभाजनयोर्मोऽजने प्रा० २७ विप्रेण चाण्डालस्य व्रणबन्धना. वटार्कादिवृक्षपत्रभोजने प्रा० भ्यञ्जनरुधिरोत्पादनादौ प्रा० २८ तत्र वानप्रस्थयत्योर्विशेषः चाण्डालेन विप्रस्यैषु कृतेषु प्रा० ॥ दुग्धाज्यादिपेयद्रव्यहस्तस्यो. अम्यक्तस्य चाण्डालादिस्पर्शे प्रा०,, च्छिष्टेन स्पर्श प्रा० चाण्डालाय कामतः क्रतुप्रद- चाण्डालस्योच्छिष्टदाने प्रा० र्शने तन्नृत्यदर्शने तद्गीतश्रवणे. शूद्रच्छिन्नयज्ञोपवीतस्य ब्राह्मणस्य भैषज्यक्रियायां च प्रा० चाण्डालादिदर्शने प्रा० विप्रच्छिन्नयज्ञोपवीत य ब्राह्म- चैतन्यव्यवधानेन स्पर्श प्रा. णस्य प्रा० काष्ठादिव्यवधानेन स्पर्शे प्रा० श्वचाण्डालादिच्छिन्नयज्ञोपवी- एकशाखापाषाण योरारोहणे प्रा० ,, तैः संभाषणे प्रा० तस्य प्रा. चाण्डालादिस्पर्श प्रा. चाण्डालाद्युपदेशे प्रा० शवपाशुपतयोर्लक्षणम् चाण्डालकूपतीनिषेवणे प्रा. रजकादिभिः शिरोव्यतिरिक्ता- चाण्डालेनैकपथगमने प्रा० चाण्डागदेः स्वदेशमन्यवस्थाने प्रा०, शिरःस्पर्श प्रा० पूर्वोक्तप्रायश्चित्तविधिः शूद्रनिषादस्पर्शे प्रा० चाण्डालगृहप्रवेशे प्रा० चाण्डालादिच्छायारोहणे. प्रा. चाण्डालैः सह वृक्षच्छायायां हीनदस्पशे प्रा० , गृहे वाऽवस्थाने पा० चाण्डालादिभिर्व्यवहितस्पर्श प्रा० अनिष्टगन्धस्पर्शशब्दरूपवा- काष्ठादिद्वारेण तत्स्पर्श प्रा० क्यानामाघ्राणस्पर्शनश्रवगदर्शन. नौसंक्रमे दोषाभावः कथनेषु प्रा० सर्वाङ्गावच्छेदेन चाण्डालादि रुद्रनिर्मात्यस्पर्शे प्रा० शैव सौरनिर्माल्यौवेद्यभक्षणे प्रा. चाण्डालादिमिरेकशाखारोहणे प्रा० २८ विष्णोरनिवेदितमोजने प्रा० २९ चाण्डालादिमिरेकपाषाणारोहणे प्रा. तत्र स्मृत्यर्थतारकृन्मतम् चाण्डालादिस्पर्श प्रा० धनहर्तु: प्रा० चाण्डालशवस्पर्श प्रा० गोविप्रचाण्डालादिहतशवस्य, चाण्डालादिमिर्यानशय्यासनादौ प्रा०, उहन्धगरदाग्निदात्मघातिशवस्य स्पर्श प्रा. " १ " स्पर्श प्रा० ·अनुक्रमणिका । स्पर्श प्रा. णे प्रा० च प्रा. ते प्रा. विषयाः पृष्ठाङ्काः विषयाः पृष्ठाङ्काः शृजिदंष्ट्रिविषवहिनलविद्युत्सरीसृपः तत्रैवाकामतो विशेषः हतशवस्य संकरजातिपतितशवस्य उच्छिष्टयो रजस्वलयार्मिथः च वहनदहनोदकदानादिक्रयाकर- २९ अधरोच्छिष्टत्वे प्रा० तत्रैवामतिपूर्वत्वे विशेषः चाण्डालाद्यन्तेवसायिपतितशवादी. तच्छवमर्शमात्रे केवलेऽश्रुपाते नां मत्या स्पर्शे रजस्वलायाः प्रा० तत्रैव प्रथमादिदिनभेदेन ता- यं कंचित्प्रेतमुद्दिश्य तद्वान्ध रतम्यम् वैः सहाश्रुपानेऽस्थिमंचयनोत्तरं कृ इतरस्मिन्विषये रजस्वलायाः स्पृष्टास्पृष्टयादौ प्रा० तदेवास्थिसंचयनात्प्राक्चेत्तत्र प्रा० रजस्वल सूतिकयोमरणे प्राय. ३१ शूद्रप्रेतानुगमने द्विजस्य प्रा० रजस्वलानियमाः द्विजप्रेतानुगमने प्रा० अनूक्तेषु प्रायश्चित्तेषु व्यवस्था अनशनजलाग्निपतनानि संकल्प्य जातिभ्रंशकरसंकरीकरणापा- ततो भ्रष्टस्य संन्यस्तत्त्य पुनर्हिस्थ्य. त्रीकरणमलिनीकरणप्रायश्चित्तानि ३२ परिग्रहेण गृहस्थतामिच्छतश्च प्रा० उपपातकप्रायश्चित्तानि अत्र विशेषः तत्र सामान्यत उपपातकेषु विधिः आत्मघावशास्त्रीयमरणेन गोवधे प्रायश्चित्तानि-- मृतानां कृते प्रा० तदङ्गभूतवीरासनादिलक्षण क्रोधादिनाऽऽन्मत्यागाध्यवसा- गोरक्षणप्रकारः गोवधे स्त्रीबालवृद्धादीनां प्रा० अध्यवसायं कतिपयव्यापार अत्र दक्षिणादिनिर्णयः कृत्वा स्वत एव निवृत्ते प्रा० गोप्नलक्षणम् शस्त्रादिक्षतकरणे प्रा० गोवधे ज्ञानकृताज्ञानकृतत्वस्य ल० चितिभ्रष्टाया नार्याः प्रा० कामनाराहित्यस्य लक्षणम् एकभर्तृकयो रजस्वलयोः पर पार्वगादिश्राद्धकर्तव्यता स्परस्पृष्टयोः प्रा० गर्भिगीकपिलाबहुक्षीरादिक- असपत्न्योस्तु स्परस्परं स्पृष्ट गुणकहोमधेन्वादिवधे प्रायश्चित्तम् सचेतनगर्भयुताया अचेतनग- वित्रशूद्रयो रजस्वलयोः स्पर्श प्रा० भयुताया धेन्वा वधे प्रायश्चित्त " यमाने प्रा० " " योः प्रा० " ·१० प्रायश्चित्तेन्दुशेखरस्थविषयाणाम्- - ३६ गवां वधे प्रा० " " विषयाः पृष्ठाङ्काः विषयाः पृष्ठाङ्कः लगुडादिधाते गोर्जीवने गर्भ. तत्र प्रयोजकादीनां प्रायश्चित्त- मात्रपाते प्रायश्चित्तम् ३४ विषये शूलपाणिमवदेवपैठीनति- अतिवृद्धातिबालातिरोगिणीनां मतानि रोधादौ प्रायश्चित्तम्-क्षीणाया अतिवृद्धत्वातिकृश वातिबाल गोरक्षीणत्वभ्रमाद्रोधनेन वधे प्रा० त्वानां लक्षणानि तादृश्यास्तथाभ्रमाद्वन्धनेन मरणे प्रा०, एकवर्षत्रिवर्षयोर्वधे प्रा० तथाभ्रमाद्धलशकदावतिकाल. एकप्रयत्ननिप्पन्नानेकगोवधे प्रा० ,, योजनेन मरणे प्रा० गृहदाहादिजनितगोमरणे प्रा. अतिदोहे प्रा० प्रयत्नभेदेनानेकविधे प्रा० अङ्गुष्ठस्थूलहस्तत्रयप्रमाणप- बहुभिरेकस्या हनने प्रा० लाशदण्डनिपातनेन तादृश्यास्तथा- तत्रैव ज्ञानाज्ञानकृने विशेषः भ्रमाद्वधे प्रा. बहुभिरेकन्यापारेण स्योहून उक्तदण्डाधिकदण्डादिना वधे प्रा० च हनने प्रा० हन्तुः क्षीणत्वज्ञाने प्रायश्चित्त० अत्र मिताक्षराकृन्मतम् रोधशब्दनिर्वचनम् बहुभिः पृथव्यापारेण द्वयोर्ब बन्धनशब्दनिर्वचनम् ३६ हूनां वधे प्रा. योजनशब्दनिर्वचनम् द्वाभ्यामेकस्या द्वयोर्वेकप्रत्नेन रोधादिजनितगोवधे भवदेवशू वधे प्रा० लपार्योर्मतम् द्वाभ्यां बहूनां वधे प्रा० प्रायश्चित्ते दक्षिणानिर्णयः अत्यन्तव्याधिपीडितमरणाव. अस्थिभङ्गादिप्रायश्चित्तम्- स्थापन्नोन्मत्तान्धवर्षन्यूनगोवधे प्रा० ३६वामस्थिभेदे लागूलच्छेदे कर्णः अधमशुद्रकवादिकस्वामिकैक शृङ्गोत्पाटने कटिमले चर्मनि- हायनाद्विहायनीत्रिहायणीवधे प्रा० ३५ ोचने च षण्मासाभ्यन्तरे मरणे प्रा. तत्र गर्मिणीत्वादिभेदे विशेषः षण्मासोत्तरं मरणे प्रा० अग्निहोत्रिणो वेदपारगस्य होम- जीवने च प्रा० हलशकटंयोर्विप्रेण वृषभवाहने प्रा० तत्र दक्षिण प्रकारः योषितो विशेषः वधकर्म ण संबद्धानां कर्तृपयोजका- समुत्सृष्टगोवृषभयोथैन केनापि नुग्राहकानु मन्तृनिमित्तानां ल. दोहने वाहने च प्रा. " " " धेनोर्वधे प्रा० " ·अनुक्रमणिका । 621 प्रा. विषयाः पृष्ठाङ्काः विषयाः पृष्ठाङ्काः उत्सृष्टकपिलादोहने विप्रस्य प्रा० ३६ तत्र ज्ञानाज्ञाभ्यां विशेषः अत्र शूद्रय विशेषः विरुद्धौषपदानादिना गोवधे अण्डनाशे लिङ्गच्छेदने च प्रा० चिकित्सकस्यापि प्रायश्चित्तमिति तदनन्तरमरणे प्रा० मिताक्षराकृन्मम् पालननिमित्तवधविचारः यन्त्रेण गोचिकि-सार्थे गूढगर्भ अविभक्तानां भातॄणां मध्ये प्रा० मोचन औषधस्नेहाहारदानादिमिश्च शूद्रस्वामिनो रक्षणाभावनिमि गवादिमृतौ दोषाभावः त्तकगोवधे प्रा० हठादधिकं दीयमानमाहारा- द्विजस्वामिनस्तत्र विशेषः दिकं मृतिहेतुश्चेत्तत्र प्रा० अस्मिन् प्रायश्चित्तेः दक्षिणा नगरग्रामदाहेष्यबद्धानां मृतौ अत्र शूलपाण्यादीनां मतानि दोषाभावः उत्सृष्टवृषमादिष्वपालनान्मृते. बन्धने ध्वप्युत्स्रष्टुर्न दोषः व्याधियुक्तानां दण्डाभिघाता- अपालनमृत्योः स्वरूपम् ३७ दिना मूर्छयाऽभिपतने गमनग्रास- अशक्तपालकसमर्पणे स्वामिनो तोयपानस्तदानींतनताडनस्य मर. दोषः आहेतुत्वाभावनिश्चये पूर्वव्याधिन- इक्षतेल यन्त्रार्थ नियुज्य संनि- प्टानां न प्रा० धावीक्षणे देवाद्गृहदाहगृहमङ्गाभ्यां पूर्वव्याधियुताऽपि प्रहारजनिः गोमरणे घण्टामरणादिदोषेण गवां तपीडयैव प्रासादिकं न कृत्वैव विपत्तौ च प्रायश्चित्तम् म्रियते तदा प्रा० संनिधिसत्त्वे शालादो गवां मशकादिनिवृ. कान्तारदुर्गगृहदाहावटेषु लतापा त्यर्थं धूमायाग्निं प्रज्वाल्य पालका- शाद्यावृतगोमरणे प्रा० देस्तत्र स्थितौ देवात्तदग्निना बन्ध. त्रिहायनपर्यन्तवत्सस्यारक्षणे प्रा० नरहितस्य गवादेर्मरणे दोघामाव. गोमांसमक्षकाय गोविक्रयेप्रा. कथनम् पालकस्य तत्रानवस्थितो बन्धने बहूनां गवामपाल ननिमित्तवधे च गवादेर्मरणे प्रा० त्रिशूलादिस्थिरसरचिह्न करणेन दाहच्छेदशिराभेदोषधाग्रुप गोण्यादिवाहनादिभिश्च चर्मनिर्मों- चारे गवां मृतौ न प्रा० चने दोषाभाषः शक्तपालकम्य " तत्र विशेषः पालकस्य प्रा० ·१२ प्रायश्चित्तेन्दुशेखरस्थविषयाणाम्- पृष्टाङ्काः विषयाः विषयाः निवारयन्तं पालकमतिक्रम्य गर्त. कूपादौ पतनादिना गोमरणे दोषा पृष्ठाङ्काः यस्य पितृपितामहादयोऽनुप- नीतास्तस्य प्रा. ३२. यस्य प्रपितामहादीनामुपनयनं नानुस्मयते तस्य प्रा० भाव: तत्र विशेषः शङ्कारहिते वनादौ सति संनि- धौ पालकेऽकस्मादागतव्याघ्रादिना मरणे दोषामावः तत्र पालकस्यासत्त्वे तु दोष. स्तत्र प्रा. राजसैन्यादिभिः शरादिमि मिघातराष्ट्रघातवेश्मभङ्गातिवृष्टि. व्याध्युपद्रववृक्षादिपतनादिभिरुपद्रु- तानामबद्धानां पालकसत्त्वे मरणे दोषाभावः पालकासत्त्वे बन्धने च दोष- स्तत्र प्रा० गोभूमिकन्याश्वहरणे जावल्युक्तं प्रा०, गोवधप्रायश्चित्तस्य वृषवधेऽ. प्यतिदेशः गोदानविषये मयूखकारमतम् प्रायश्चित्ताङ्गभूतस्य वपनस्य प्रकाराः व्रात्यप्रायश्चित्तनिर्णयः व्रात्यलक्षणम् अन्नाद्यभावेनोपनयनकालाति. क्रमे प्रायश्चित्तम् अनापधुपनयनकालातिक्रमे प्रा० मुख्यप्रायश्चित्ताचरणासामध्ये निर्णयः षोडशवर्षादूर्ध्वमनापदि बुद्ध्यो- पनयनकालातिक्रमे प्रा० स्तेयप्रात स्तेयल० तत्पभेदो विप्रस्वामिकं वयम्भारिमित धान्यं वा तत्परािमतानं या तत्तु. ल्यमूल्यं वा ताम्ररजतादिकं वाऽ- मत्याऽपहर्तुर्विप्रस्य प्रा० मत्याभ्यासयोर्विशेषः क्षत्रियवैश्यशूद्राणां विशेषः कुम्मपरिमाणलक्षणम् किंचित्पुष्कलाढकद्रोणखारीणां लक्षणानि स्मृत्यर्थसारकृन्मतेन कुम्भप- रिमाणलक्षणम् सार्धशतद्वयपणमूल्यक्षत्रियस्वा- निकगृहक्षेत्रभूमिवापीकृपतडागा. दिपानीयरसानां तत्स्वामिकस्य नि- क्षेपस्य तावन्मूल्यरजतवस्त्ररत्नादेश्च नारीनराश्वानां चापहारे प्रा० वैश्यशूद्रस्वे विशेषः विप्रस्वे प्रायश्चित्तविशेषः अत्र स्मृत्यर्थसारकृन्मतम् त्रपुसीसलोहद्रव्याणां हर्तुःप्रा० एकवारभोजनपर्याप्तानां मक्ष्य- भोजनादीनामपहारे तत्सममूल्यका- :

·अनुक्रमणिका। १३ पृष्ठाङ्काः विषयाः दिऋणे प्रा० " श्चित्तमेदः सुतस्य प्रा० " विषयाः पृष्ठाङ्काः नां यानशय्यासनोपानत्पुष्पफलमू यज्ञब्रह्मचर्याद्यकरणरूपदेवा- .लक(प)र्णमृद्भाण्डमधुमांसौषधसुगन्ध- द्रव्याणामपहारे च प्रा० तदशक्तौ विशेषः द्वित्रिवारभोजनपर्याप्ततदपहारे प्रा०,, उत्तमर्णऋगादाने प्रा० तृणकाष्टुमशुष्कानगुडतलच अनाहिताग्निताप्रा मणां त्रिभोजनमूल्यानां हरणे स्मृ. अनाहिताग्नितास्वरूपम्। ४१ त्यर्थकृन्मतेन प्रा० तत्राऽऽपदनापत्प्रभेदेन प्राय- द्वादशाहारपर्याप्तब्राह्मणस्वामि- कमणिमुक्ताप्रवालताम्ररजतशङ्खशु पितर्यननावाधातुरथरि यष्टुश्च क्तिलोहकांस्योपलापहारे प्रा० त्रिभोजनपर्याप्ताहारमूल्यका- औपासनान्यसंधाने प्रा० पसिकीटजनी (टनो)गाद्विशकशफप. मयूखकारमतो न्यासपूर्वक शुरज्जुपक्षिणामपहारे प्रा० तदुपपादनम् गजाश्वभूमिकन्याहरणे प्रा० ज्येष्ठकनिष्ठत्वेन भ्रातुः प्रायः अभ्यासे विशेषः श्चित्त मावाभावी पुस्तकचौथै प्रायश्चित्ततारतम्यम् , आण्यविक्रये प्रा० देवद्रव्यापहारे प्रा० अपण्यस्वरूपकथनम् वृत्त्यपहारे प्रा० सुराविक्रये प्रा० " गुडतिलपुष्पफलमूलपक्वान्नविक्रये प्रा. स्तेयप्रायश्चित्तमपहृतद्रव्यस्वा- लाक्षारवणमधुमांसक्षीरदधिः मिने तद्रव्यं दत्त्वैव कार्य सति स्वा বুদ্বিগ্ধদ্মনাশকৰালভা- मिनि धन्यतमविक्रये प्रा० वैदिकाग्निभ्यः काष्ठं गवे तृणं पय.पायसापेक्षुरसगुडख- हर्तुः पान्धद्विमस्येक्षुद्वयं मूलकद्वयं ण्डादीनां स्नेहपक्कागं च विक्रये प्रा. चणकब्रीहिगोधूमयवमुद्माषाणां मुष्टिं पूगमञ्जिष्ठाखर्जूरद्राक्षाणां विक्रये प्रा० क्षेत्राद्धरतः स्वाम्यनिषिद्धस्य स्तेय- पनसकदलीनीरनारीकेलजम्बार- दोषो नेति मयूखकृन्मतम् बीजपूरकनारङ्गाणां विक्रये प्रा० ऋणानपाकरणप्रा०- कर्पूरादेषिक्रये प्रा० . ऋणानपाकरणस्वरूपम् कस्तूरिकादीनां विक्रये प्रा० " तत्र विशेषः . " " ·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरस्थविषयाणाम् - पृष्ठाङ्काः विषयाः अत्र विशेषः - " विषयाः पृष्ठाङ्काः ऊर्णाकेशकेसरिणां भूधेन्वन- मानोन्मानयोः स्वरूपम् ४२ डुहाश्मशस्त्रादीणां च विक्रये प्रा. ४१ विषमतुलाधारणे प्रा० अभक्ष्यमांसतदस्थिशङ्गनखशुक्ति. निगडादिविक्रये प्रा० हिङ्गगग्गलसर्व(4)महरितालमनः प्रतिश्रमोद्यानसमाप्रपादिविक्रये प्रा. शिलाजनलवणक्षारमणिमुक्तापवाल. दण्ड शास्त्रं पर्यालोच्य प्रायश्चित्ते वैणववेणुमृन्मयानां विक्रये प्रा० " न्यूनाधिक्यम् विषशस्त्रगोनीलीकौशेयविक्रये प्रा०,, तिलालदाधिक्षौद्रलवणद्राक्षामद्य- कृष्णपीतादिवस्त्रकृष्णाजिनकृष्ण मांसपकालसीपुरुषात्पश्चगोवृषभ- वस्तुविक्रये प्रा० गन्धरसक्षामकृष्णानिनोमनीली- गजविक्रये प्रा० विक्रयात्सद्यः पातित्यम् खराश्वतरकरभाणां विक्रये प्रा. नारीविक्रये प्रा० परिवेदनप्राय०- पुरुषविक्रये प्रा० परिवित्तिलक्षणम् कन्यापुत्रविक्रये प्रा० परिवेत्तरक्षणम् वेदानां विक्रये प्रा. परिवेत्तुः प्रायः अङ्गानां विक्रये प्रा० तत्र कामांकामाभ्यां विशेषः स्मृतीनां विक्रये प्रा० ज्येष्ठकनिष्ठभावेन प्रायश्चित्त इतिहासपुराणानां विक्रये प्रा० रहस्यपञ्चरात्राणां विक्रये प्रा० निर्गुणत्वगुणवत्त्वमेदादन्यथा इतरविद्यामात्रस्य विक्रये प्रा० सोमविक्रय उक्तप्राण्यतिरिक्तं बुद्धि पूर्वकपरिवेदने पातित्यम् ४३ प्राणिविक्रये च प्रा० परिवेदने दत्तकादीनां दोषाभावः तुषकपालभस्मरोमपिण्याकानां गौतमोक्तमिन्नोदरेत्यादिश्लोकस्य व्याख्यानम् मधूच्छिष्टत्रपुसीसकृष्ण लोहोदुम्बर अग्रेदिधिषोर्दिधिषोश्च लक्षणम् खड्गपात्रगोधूमविक्रये भा. अग्रेदिविषुपतेः शुद्धिः आगमतडागोदपानपुष्करिणी दिधिषुपतेः शुद्धिः सुकृतविक्रये प्रा० ४२ ज्ञानकामकारबलात्कारादिविषये हीनमानहीनोन्मानाभ्यां विक्रये प्रा० व्यवस्था अन्यमिश्रितान्यवस्तुविक्रये प्रा० अनाहिताग्नितायां पाय- व्यवस्था व्यवस्था . विक्रये प्रा० " ·अनुक्रमणिका । १५ गमने प्रा० . " विषयाः पृष्ठाङ्क: विषयाः पृष्ठाङ्काः पर्याधातृपर्याहितयोर्लक्षणम् क्षत्रियादीनां स्वस्ववर्णासु स्त्रीषु तयोः प्रायश्चित्तम् क्लीबवृषलीपतिविरक्तसंन्यस्ताति विप्रस्य क्षत्रियादिस्त्रीपु गुण रोगिजडमुकगरदवविरकुब्जवामनप वतीषु गमने प्रा० मुवृद्धतस्करविवाहानिच्छुशूद्रतुल्य शूद्रस्य परकीयायां गुणवत्यां मृतमार्याणां परिवेदने दोषाभावः शूद्रयां गन्तुः प्रा० धने कृष्यादौ वेश्यायां वाऽऽ. स्वभर्तृव्यतिरिक्तसवर्णैकपुरुष- सक्त्या दाराग्निहोत्रानिच्छुपरिवेद. गामिन्यां गन्तु: प्रा० नेऽपि दोषाभावः तादृश्यां पुरुषद्वयगामिन्यां गन्तुः प्रा. धनधर्मविद्यार्जनार्थ देशान्तरस्थे पुरुष ययगामिन्यां गन्तुः प्रा० ज्येष्ठे द्वादशवर्षे प्रतीक्षा पुरुषचतुष्टयगामिन्यां स्वैरिणी- कार्यान्तरार्थ देशान्तरे ज्येष्ठे संज्ञिकायां गन्तुः प्रा० दशवर्षे प्रतीक्षा तादृश्यां क्षत्रियायां गन्तुः प्रा० भृतकाध्ययनादिषा- वैश्यायां गन्तु: प्रा० अभ्यासे विशेषः भृतकाध्ययनव्याख्या तत्र गौडानां मतम् मृतकाध्यापनबाख्या भृतकाध्ययनभृतकाध्यापनकते. अनृतौ जातिमात्रविमायां गमने प्रा० ईदृशक्षत्रियादिस्त्रीगमने प्रा० क्षत्रियादीनां स्वस्ववर्णास्वनृती अनुप्रयोगदाने प्रा० अनुप्रयोगदानलक्षणम् आसु गोत्पत्ती प्रा० पातित्यकारणम् शूभायां गर्मोत्पत्तौ प्रा० पारदार्यप्रायश्चित्तम् अनिच्छन्तीषु विप्रादिस्त्रीषु ग- पारदार्यस्वरूपकथनम् न्तुर्विप्रस्य प्रा० पुरुषान्तराव्यभिचरितजाति गोभिन्नासु तिर्थयोनिषु महि. मात्रविप्रागमने प्रा० पीगर्दभ (भ्या)दिषु गमने प्रा० धर्मादिकर्मशीलत्वादिगुणशा- तत्रैव कामाभ्यासतो विशेषः लिनीगमने प्रा० शुनीगमनाभ्यासे प्रा० श्रोत्रियपत्नीगमने प्रा० गवि सकृद्गमने प्रा० पूर्वोक्तप्रायश्चित्ते विशेषः कामाम्यासे विशेषः णां प्रा० " तत्र विशेष: गमने प्रा० " .. " ·१६ प्रायश्चित्तेन्दुशेखरस्थविषयाणाम्- - ४५ क्षत्रगर्भ प्रा० वैश्यगर्ने प्रा० " विप्रस्य प्रा० " तत्र विशेषाः विषयाः पृष्ठाङ्काः विषयाः पृष्ठाङ्काः कामतोऽत्यन्ताम्यासे प्रा० ४६ आजन्मात्यन्ताभ्यासे प्रा० रजकचर्मकारबुरुडकैवर्तकमेद. शूदगर्भे प्रा० मिल्लस्त्रीषु व्याधर लूपनटवेणुजीवि. अत्र केषांचन मतम् कापालकम्लेच्छादिस्त्रीषु च गमने आहितार्भाणां स्त्रीणां विषये प्रायश्चित्तविचारः तत्र विशेषः स्त्रीणामौद्धत्यात्प्रायश्चित्ताकरणे शौण्डिकादिस्त्रीषु गमने प्रा० शासनम् चाण्डालादिस्त्रीषु गमने प्रा० विप्राया अकामतो रजकादिषु गमने प्रा०, तत्र विशेषः चाण्डालादिषु गमने प्रा० अनुपनेतृभ्रातृव्यपितृव्यमातुल- जायासु विधवासु च गमने प्रा. बन्दिग्राहं गृहीत्वा बल द्भुक्तायाः प्रा० आसु रजस्वलासु गमने प्रा० अन्त्यजाधुपभोगाभ्यासे प्रा० स्त्रीणां प्रायश्चित्तानि- स्त्रीप्रायश्चित्तविचारः मनसा भर्तुरभिचारे प्रा० वाचाऽभिचारे प्रा० अकामतो ब्राह्मण्या वैश्यक्षत्रि- पतिया गुरुशिष्यादिगर्भायाः अनिच्छन्त्याः स्वपतिभ्रान्त्या वा शूद्रगमने प्रा० तत्र विशेषः शूद्रस्य विप्रस्त्रीगमने प्रा. क्षत्रियाया वैश्यगमने प्रा० विप्रस्त्रियाः शूद्रगमने प्रा० शूद्रगमने प्रा० वैश्यस्य विप्रस्त्रीगमने प्रा० वैश्यायाः शूद्रगमने प्रा० विप्रस्त्रिया वैश्यगमने प्रा० क्षत्रियस्य विप्रस्त्रीगमने प्रा० शूद्रायाः शूद्रगमने प्रा० विप्रस्त्रियास्तद्गमने प्रा० अज्ञानतः क्षत्रियाया विप्रक्षत्र- वैश्येषु गमने प्रा० स्वभार्याभ्रान्त्या श्याया विपक्षत्रियवैश्येषु विप्रस्त्रीगमने क्षत्रवैश्यशूद्राणां प्रा. तत्र तारतम्यम् शूद्राया विप्रक्षत्रियवैश्येषु गमने प्रा. अत्यन्तव्यभिचारिविप्रस्त्रीग- विमाया गर्मोत्पत्तौ तत्प्रसवे च प्रा. मने क्षत्रवैश्यशूद्राणां प्रा० " यगमने प्रा० ४ प्रा० तत्र विशेषः अकामतः " गमने प्रा० " " ·अनुक्रमणिका । १७ पृष्ठाङ्काः विषयाः तत्र विशेषः स्त्रीवधे प्रा० भावः तत्र विशेषः विषयाः पृष्ठाङ्काः परिवित्तिवार्धष्यलवणक्रिया- प्रायश्चित्तानि- तादृशप्रसूतस्त्रीववे प्रा० परिवित्तिलक्षणम् आनुलोम्येनात्यन्तव्यभिचरित- परिवित्तिप्रा० वाधुष्यलक्षणम् गणिकाकर्मणा जीवन्तीनां वि- तत्प्रायश्चित्तम् प्रादिकान्तानां वधे प्रा० लवणक्रियानिरूपणम् अपत्यादिहननशूद्रगमनादिमि. तत्र प्रायश्चित्तम् रतिदुष्टब्राह्मण्यादिवधे प्रायश्चित्ता- खीशूवैश्यक्षप्रवधप्रायश्चित्तानि- स्त्रीवधलक्षणम् আনিসবিহ गुणवत्तरब्राह्मणीवधे विप्रस्य प्रा० वधेषु प्रा० क्षत्रियमेश्यशूदजातिस्त्रीवचे प्रा. सापत्नमातृभगिन स्नुषामार्या नृपतिवधे प्रा० धतिप्रत्यासन्नगुणवत्तरावधे प्रा० वधे प्रयोजकादीनां प्रा० निर्गुणतरसापत्नभगिनीपितृ सूतवैदेहचाण्डालमागधायोग- वसमातृष्वसमावलीपितृव्यजाया- वानां वधे प्रा० भ्रातृव्यजायाश्वश्रूणां वधे प्रा० १८ निर्गुणतरायाः सपिण्डसगोत्र अस्थिमतां कृकला सादीनामन- स्त्रिया वधे प्रा० स्थिमतां क्षुद्राणां जलूकमत्कुणयू- असोमपानिहोत्रिश्रोत्रियपत्नी कादंशादीनां शकटपरिमितानां वधे प्रा०,, स्वादिगुणवद्विशेषे प्रायः कृमिकीटपतङ्गपिपीलिका- सकृत्सवर्णव्यभिचारिणीनां ब्राह्म- भ्रमरदंशमक्षिकादीनां सहस्रवधा - ण्यादीनां वधे प्रा० भ्यासे प्रा० तत्र कामाकामकृते विशेषः सकृत्सवर्णव्यभिचरितप्रसूत. मा रगोधानकुलमूषकमण्डूक कक्कुचाषकाकोलकश्चतादीनां प्रातिलोम्येन व्यभिचरितब्राह्म- प्रत्येकं वधे प्रा० ण्यादिवधे प्रा० प्रातिलोम्येनात्यन्तव्यभिचरितानां कोकिलाकपोतशकपिञ्जल- तत्प्रसूतानां ब्राह्मण्यादीनां वधे प्रा. टिट्टिमखञ्जरीटानां पुरुषमारवधे प्रा. चोरवधे प्रा० तत्र विशेषः " स्त्रीवधे प्रा. तत्र विशेषः ·१८ प्रायश्चित्तेन्दुशेखरस्थविषयाणाम्- पृष्ठाङ्काः विषयाः वधे प्रा० - विषयाः पृष्ठाङ्काः गजहयोपुखराजामेषाणां प्रत्येक प्पथस्थे महाच्छायावृक्षे प्रख्याते ४९ वा वृक्षे छिन्ने प्रा० ५१ हंससारसपारावतमयूरचक्रवाक- तत्र विशेषः बकवलाकाविषजकश्वावित्का- श्वादिदंशप्रायश्चित्तम् - रण्डवश्येनमासराजपक्षादीनां वधे श्ववृकशगालखरोष्ट्रविडुराहकाक- दानम् कुक्कुटवानरपुंश्चलीक्रव्यादनराश्वैः गृध्रकाकोलूककपोतकुक्कुट- नभिरध ईषद्दष्टे प्रा० बृहत्पक्षादीनां वधे दा० नाभेरू दंशे प्रा० शुकचापखञ्जरीटलाव कसा- मुखे दष्टस्य प्रा० रिकादीनां वधे दा० मस्तके देशे प्रा० टिट्टिमतित्तिरकारण्डनचटकादि मार्जारमूषकनकुलाजमहिषी. क्षुद्रपक्षिणां वधे दा० हीनजात्यारण्यमृगैश्च दष्टे प्रा० क्रव्यादव्याघ्रसृगालादिवधे प्रा० श्वादिदंशे स्त्रीणां प्रा० अक्रव्यादहरिणादिवधे दा० अत्यसमर्थस्य दिवा दंशे प्रा० दानाशक्तौ स्मृत्यर्थसारकृन्मतेन रात्रिदशे प्रा. पुनरमीपां वधे प्रा० श्वादिदंशजे शस्त्रवातादिने वा द्रुमादिच्छेदनप्रायश्चित्तानि व्रणे कृमीणामुत्पत्तौ प्रा. वृक्षगुल्मलतागुच्छापप्रतानौष निन्द्यार्थजीवनप्रायश्चित्तम्- ५२ धिवीरुधां फलपुष्पादिमिरुपयोगि निन्द्यार्थजीवननिर्वचनम् नीनां यज्ञाद्यदृष्टार्थ विना छेदे प्रा० नास्तिक्येन जीवने प्रा० तत्र वृक्षादिवीरुधान्तानां संज्ञा. व्रतलोपे ब्रह्मचारिणः प्रा. २.ब्दानां व्याख्यानम् व्रतलोपनिरूपणम् ग्राम्यारण्योषविच्छेदनात्यन्ता ब्रह्मचारिबलोपे प्रा० गुरुतल्पतत्समानेतरस्त्रीगमने प्रा० महाफल प्रदानां नारीकेलादि व्यभिचरितस्त्रीगमने प्रा० वृक्षाणां कामतश्छेदनात्यन्ताभ्यासे गोष्वव कर्णिस्य प्र० ५१ षण्ढावकीर्णस्य प्रा० सकृच्छेदे प्रा० स्त्रीसंभोगमन्तरेण मत्या रेतो. चैत्यश्मशान सीमाहुण्यस्थान. देवालयस्थे वृक्षेऽन्यस्मिन्नपि चतु. दिने स्वप्ने रेतोविसर्गे प्रा. ५० - भ्यासे प्रा. प्रा० विसर्गे प्रा० .

·अनुक्रमणिका। १९ " -- नाशे प्रा० " च प्रा. " विषयाः पृष्ठाङ्काः विषयाः पृष्ठाङ्काः रात्री रवप्ने रेतःस्कन्दने प्रा० ५३ गुरुशुश्रूषाधल्पोपे प्रा० वानप्रस्थयोर्मत्या ब्रह्मचर्यलोपे प्रा० मधुमद्यमांसच्शुनमक्षणे प्रा० ब्रह्मचारिणोऽनातुरस्य सप्तरात्रं तत्र विशेषः भेक्षस्याग्निकार्यस्य वा लोपे प्रा. गुर्वाज्ञाविधाते गुरोः प्रतिकूला- मणिवासोगवादीनां प्रतिग्रहे प्रा० चरणे च प्रा० उपनयनोत्तरं दिनचतुष्टयव्रत- अमिशंसिप्रा०- मध्ये मेखलायज्ञोपवीतदण्डादीनां मिथ्याभिशंसने प्रा० क्षत्रियाद्यभिशंसने प्रा० असद्भक्ष्यभोजने सुप्तोदिते विप्राभिशंसने क्षत्रियादीनां प्रा० सुशास्तमिते वान्ते दिवास्वापे सत्याभिशंसनादौ प्रा० ६५ नमस्त्रीदर्शने नग्नस्वापे श्मशान- क्रमणहयाद्यारोहणपूज्यातिक्रमेषु गुरुविषये मिथ्याभिशंसने प्रा० सुतादिविक्रयप्रायश्चित्तम्- यज्ञोपवीतं विना तदन्यथा सुतविक्रयस्वरूपकथनम् भाविक्रयस्वरूपकथनम् वा कृत्वा भोजने विण्मूत्रोत्सर्गे कन्याविकये देवगृहप्रतिश्रयो- पाने फलादिमक्षणे च प्रा० स्थावरजङ्गमवृक्षवल्मीकपशुम- द्यानारामपुष्करिणीसभाप्रपापुण्य. रीसृपादिप्राणिवधे प्रा० सेतुविक्रये सुकृतविक्रये च प्रा० यज्ञोपवीतमेखलाजिनदण्डानां तत्राऽऽपदनापदादिभेदेन प्राय- श्चित्तस्य तारतम्यम् संध्याग्निकार्यलोपे प्रा. अयाज्ययाजने प्रा०- ६४ मिक्षाटनमकृत्वा स्वस्थस्यैका- व्रात्ययाजने व्रात्योपनयने त्रा- नाशने प्रा० त्याध्यापनेऽहीनयाजने शूद्रान्त्ये- शौचाचमनसंध्याभिक्षानिकार्य. ष्टिकर्मयाजने वेद वफ्लावने तस्करे- कोपीनमेखलाजिनलोपे प्रा० तरशरणागतत्यागे तस्कररक्षणे शूद्रादिस्पर्श छत्रपादुकाभ्यो वशीकरणोच्चाटनादिरूपाभिचार- द्वर्तनानुपाञ्जननलक्रीडाद्यूतनृत्य- करणे च प्रा० गीतवाद्याद्यमिरतिपाखण्डयादिसं. अहीनलक्षणम् भाषणपर्युषितान्नमाजनादिकरणे प्रा० ब्रात्यस्योपनयनाध्यापनयाजनेषु प्रा० बहुकालं बहुतरधर्मलोपे प्रा० वित्राद्यन्त्येष्टिकर्मसु लोभाद्याजने प्रा०५६ लोपे प्रा० ·२० प्रायश्चित्तेन्दुशेखरस्थविषयाणाम्- पृष्ठाङ्काः विषयाः . गमने प्रा० विषयाः पृष्ठाङ्काः शूद्राद्ययाज्ययाजने तत्पौरो- सवर्णानां कन्यादूषणे प्रा० ६७ हित्ये तदध्यापने च प्रा० ५६ आनुलोम्येनासवर्णकन्यादृषणे प्रा० परिवेदकादियाजने प्रा० प्रातिलोम्येनासवर्णकन्यादूषणे प्रा०, पर्वचाण्डालश्रोत्रावकाशाद्यन- शूद्रस्य विप्रकन्यादूषणे प्रा० ध्यायेष्वध्ययने प्रा० सोमविक्रये वृषलीवरणे कौमा. अशुचिनाऽध्ययने प्रा. रदारत्यागे शूद्रयानने गुरोः निषिद्धाध्ययने प्रा० प्रतिहनने सुराभिन्नमद्यपाने ब्राह्म. काककुक्कुटमूषकमण्डकादेरन्तरा णवृत्तिहरणे कूटन्यवहारे मित्रद्रोहे शरणागतधाते च प्रा० गवाश्वमहिषादिपशुत्रशूद्राद्य परिवेदकयाजनादिप्रा न्तरा गमने प्रा० परिवेदकयाजने तस्मै कन्या- मार्जारसर्पनकुलपञ्चमनात्यादे दाने गुरौ कौटिल्य आत्मार्थपाका. रन्तरा गमने प्रा० रम्भे मद्यपायाः स्वस्त्रिया अप्युप. श्ववृकसृगालवानररजकादीनाम- भोगे मद्यपस्त्रीनिषेवणे देवतारा. न्तरा गमने प्रा० धनाद्यर्थगृहीतव्रतलोपेऽन्यस्मिन्बत- खरवराहोष्ट्रादिचाण्डालसूतिको- लोपे च प्रा० दक्याशवादेरन्तरा गमने प्रा० स्वाध्यायाग्निसुतत्यागप्रा० गौरगवयाजादिब्रह्मोक्तनास्ति- अत्यन्तापदि स्वल्सकालमधी- कादेरन्तरा गमने प्रा० तवेदत्यागे प्रा० शशमेषश्वपाकाद्यन्तरा गमने प्रा० " मासोत्तरं वेदत्यागे प्रा. गनगण्डसारव्याघ्रमहापातकि- धनार्जनाद्यासक्त्याऽसच्छास्त्रा- कृतघ्नाद्यन्तरा गमने प्रा० भ्यासकटुम्बलालनाद्याकुलतया चि. अत्र मतान्तरम् रकालं वेदत्यागे प्रा० पितृमातृसुतत्यागप्रा० नास्तिक्याव्यसनासक्त्या वा पितृमातृसुतत्यागस्य लक्षणम् वेदत्यःगे प्रा० तत्कर्तुः प्रा. नास्तिक्यादग्नित्यागे प्रा० भार्यासुतत्यागे प्रा० आलस्वादिमाऽग्नित्यागे प्रा० ५८ मातृत्यागामावकथनम् प्रमादादिनाऽग्नित्यागे प्रा० कन्यादूषणादिप्रायश्चित्तम् प्रमादभिन्नविषये संवत्सरादू- कन्यादूषणप्रकारस्वरूपकथनम् ध्यमग्नित्यागे प्रा० " - की - ·अनुक्रमणिका । २१ पृष्ठाङ्काः विषयाः विषयाः पृष्ठाङ्काः संस्काराधकरणरूपे विभवे स. णसाधारणस्त्रीसंज्ञकवेश्यादिसंभो. त्यरक्षणरूपे च सुतत्यागे पा० ५८ गेषु प्रा० पातित्यादित्यागकारणाभावेऽ. तत्र विशेषः पि पितृन्यमातुलादिरूपबान्धवैः अनामित्वलक्षणम् सह संभाषणसहभोजनादिवर्जन आश्रमं विनाऽवस्थाने प्रा० रूपे शक्ती सत्यां पालनाधकरण. परान्नपुष्टताया लक्षणम् रूपे च बान्धवत्यागे प्रा० असच्छास्त्राधिगमलक्षणम् भार्याया वेश्यात्वकरणेन जी- आकराधिकारस्वरूपम् वनरूपे स्त्रीधनोपजीवनकरणे च परान्नपुष्टतायामसच्छास्त्राधि- स्त्रिया जीवने हिंसया जीवने व. गमाकराधिकारयोर्मार्याविक्रये च प्रा०, श्याद्यर्थीषधिभि वने जालबडिशा. असत्प्रतिग्रहप्रायश्चितानि- दिविधानरूपे तिलेश्वादिपीडनय. प्रतिग्रहासत्त्वलक्षणम् त्रप्रवर्तनरूपे च हिंस्रयन्त्रप्रवर्तने मद्यसुराशब्दयोाख्या असत्प्रतिग्रहे प्रा० मृगयाङ्ताद्यष्टादशव्यसनेषु च प्रा० ६० अनृतवादितस्करराजमृत्यवृक्षा- निन्दितान्नभक्षणे प्रायश्चित्तानि- रोपणवृत्तिगरदाग्निदहयरथगजारो- अन्ननिन्दितत्वलक्षणम् हणनीविरङ्गोपजीविश्वगणिकशूद्रा- निन्दितान्नस्योदाहरणानि ध्यापकवृषलीपतिमाण्डीकश्ववृत्ति स्वभावदुष्टलशुनगृञ्जनच्छत्राकवि. ब्रह्मजीविनक्षत्रोपजीविचिकित्सक ड्वराहप्रामकुक्कुटपलाण्डुमक्षणे प्रा० ६१ देवलकराजपुरोहितकितवमद्यपकूट- गृञ्जनलक्षणम् कारकापत्यनरपशुविक्रेतृपाखण्ड- प्राचीनानां मतेन गृञ्जनपर्यायः यागमोज्यान्नाशिनां ब्राह्मण्यकामा मिताक्षराकृन्मतेन गृञ्जनलक्षणम् ॥ अत्रार्थ माधवमतम् श्वगणिकमाण्डीकश्ववृत्तिब्रह्म गन्धरसवर्णलशुनादितुल्यस्य जीविनां लक्षणानि आत्मविक्रये शूद्रप्रेष्यत्वे हीन- लट्वाख्यपक्ष्याद्यमक्ष्यमक्षणे प्रा. सख्ये च प्रा० संधिनीयमसूस्यन्दिनीमृतवत्सा. समुद्रयाने ब्राह्मणकन्याहरणे निर्देशामध्यसेविन्यल्पवत्सानां गवा- सर्वपण्यैर्व्यवहारे भूम्यनृते च प्रा० ५९ मनिर्दशाजामहिष्योरेकशफानां च हीनवर्णविवाहहीनयोनिनिषेव महिषीवर्जितारण्यमृगाणां चाजा- " . नां प्रा. " भक्षणे प्रा० ·२२ प्रायश्चित्तेन्दुशेखरस्थविषयाणाम्- ma पृष्ठाङ्काः विषयाः 3 - विषयाः पृष्ठाङ्क: वर्जितसर्वद्विस्तनीनां क्षीरेषु पी. अजाविमहिषीमृगाणां मांसम- तेषु पा० ६२ क्षणे मृल्लोष्टभक्षणे च प्रा० संधिनीस्यन्दिन्योलक्षणम् कीटपतङ्गकृमजलचरास्थिरक्त. मक्षणे प्रा० अविखरोष्टनारीवानरविदवराह- रक्तवमने प्रा० श्वापदक्षीरेषु पीतेषु प्रा. मांसभाण्डे पक्कस्यान्नस्य मक्षणे प्रा ब्रह्मचारियत्योर्विशेषः वतिनः केशनखादेर्मुखप्रवेशमात्रे प्रा०, शूद्रस्य कपिलाक्षीरपाने प्रा० केशादिमक्षणे प्रा० वित्रस्य तु हुतशेषातिरिक्तत. ब्रह्मचार्यादेर्भधुमांसादिभक्षणे प्रा० त्पाने पशुत्वप्राधिकथनम् गोमांसमक्षणे प्रा० सर्पसरीसृपमुषकमारिकृकला कपिखरविड्वराहादिरतोवि- सकटनकुलमण्डूकशङ्गिमयूरवानर "मूत्रपुरीषाणामन्यतमभक्षणे प्रा० कपिश्वगोमायुवृकसिंहव्याघ्रादिक गोमूत्रपुरीषयोर्मेध्यत्वकथनम् व्यादजन्तुगजाश्वोष्ट्रखरैकशफानामु. उच्छिष्टाद्यमक्ष्यभक्षणे प्रा०- भयतोदन्तानां च काकबकबला. काकादिपक्षिवापदाखविडाल- काहंसगृध्रजालपादाविष्किरपुण्डरी नकुलोच्छिष्टे भूयस्यन्ने रसे च के- ककपिञ्जलभासचाषकुक्कुटप्लवचक्र- शाधवपन्ने देवद्रोण्यादा द्रव्यशु- वाककारण्डवगृहचटककपोतपारावत- द्धिरहिते चान्ने प्रा० खञ्जनपाण्डूकशुकसारिकासारसटि. तत्र माधवमतम् भोलूकश्येनकङ्करक्तपादतित्तिरिको. वास्थस्य ब्रह्मक्षत्रवैश्यशद्रो- किलहारीतमद्गुकलविङ्कक्रोच्चदा. च्छिष्टे प्रा० घाटादीनां मनुष्याणां जलचरपक्षि- उच्छिष्टलक्षणम् णां प्राणिमक्षक.णां नखेविदार्या उच्छिष्टान्न भोजने प्रा० ६४ नादिमक्षिणां . मत्स्यादिजन्तूनां भाण्डस्थेऽन्ने केशपिपीलिकामे- मत्स्यानां च सूनागतमांसभक्षणे ध्यसेविकीटैरुाहते तत्संस्कारविधिः शशकशल्लककच्छपगोधाख. श्वचाण्डालरजस्वलासूतिकाप. ड्गन्यतिरिक्तपश्चनखमांसमक्षणे तितादिदृष्टान्ने तत्संस्कारः चेतेषां विण्मूत्ररक्तवसामज्जानां मनुष्यरेतोविण्मूत्रभक्षणे प्रा० तदुच्छिष्टानां च भक्षणे प्रा० अन्त्यजानां भुक्तशेषस्य पाक- पात्रावशिष्टस्य भक्षणे प्रा० तत्र विशेषः ·- अनुक्रमणिका २३ तत्र विशेषः लपाने प्रा० ६५ जलपाने प्रा० भोजने प्रा० विषयाः पृष्ठाङ्काः विषयाः पृष्ठाङ्काः तादृङ्मनुष्यपशुयुक्तकूपादिज. अशुचिद्रव्यस्पृष्टाभक्ष्यभक्षणे प्रा० केशकीटनीलीलाक्षास्थिस्न युव- विण्मूत्रास्थयादिदृषितकूपादि- मरुधिरविण्मूत्रमांसवसामज शुक्रसु- राम्पृष्टस्य महापातकिदृष्टस्य दुष्ट. तादृशकुम्मस्थजलपाने प्रा० पक्ष्यवलीढस्य विड्वराहाधुच्छिष्ट- पूर्वोक्तकूपादौ स्नानमात्रे प्रा. स्य गवाघ्रातस्य शुष्कपर्युषितयो चाण्डालादिसंपर्कयुतहदपुष्क. श्च वृथापक्कस्य देवपित्र्यानस्य रियादिषु जलपाने प्रा० होमार्थहविषश्चाशने पाने च प्रा० पानोत्तरं वमने प्रा० अविज्ञातनात्यस्थ्यादिदूषितस्य शूद्रामध्यसेविकीटादिस्पृष्टान्न- कर्णादिमलषट्कदूषितस्य चान्नस्या- चाण्डालाद्यन्नमोजने प्रा०- जलपानसमये मुखनिःसृत जलं सकृच्चाण्डालाद्यन्नभक्षणे प्रा० यदि मोजनमःजने पते तदा तद्भा- सकृद्भोजनलक्षणम् जनान्नमोजने प्रा० अभ्यासलक्षणम् अत्यन्ताभ्यासलक्ष. सुराभिन्नगौडीमावीमद्यवासि चाण्डालादिपक्वान्नाशने प्रा. तशुष्कभाण्डस्थोदकस्याज्ञानतः स- कृत्पाने छर्दने च प्रा० कामतश्चतुर्विंशतिवारभोजने पातित्यकथनम् आर्द्रतालादिमद्यमाण्डस्थोद : द्विजस्य ज्ञानात्स्वेच्छया चाण्डाल य. ६५ वनादीनां दासत्वाङ्गीकारे प्रा० शुष्कसुरामाण्डस्थोदकपाने प्रा० पुंश्चल्यभिशस्तम्लेच्छचाण्डा- तादृश माण्डस्थपर्युषितनपा लादीनां बलादेकमासं दासतामाप. नस्य द्विजस्य प्रा० शने प्रा० कपाने प्रा० ने प्रा० तत्र विशेषः तत्र विशेषः चाण्डालादिस्पृष्टान्न भोजने प्रा० पतितकुणिरजस्वलादिस्पृष्टान्न- अमोज्यान्नभाण्डस्थितजलदुग्ध- दधिपाने प्रा० अन्तःस्थितक्किन्नमृतपञ्चनखख. रविड्वराहादियुक्तात्यन्तोपहतकू पादिजलपाने प्रा० भोजने प्रा० " अज्ञानतः सकृचाण्डालरज- स्वलापतिताधुच्छिष्ट भोजने प्रा.

·३४ प्रायश्चित्तेन्दुशेखरस्थविषयाणाम्- " विषयाः पृष्ठाङ्काः विषयाः पृष्ठाङ्काः उच्छिष्टान्नलक्षणम् शूद्रमाण्डस्थिततक्रघृतदध्यादि- चाण्डालादिभोजनपात्रावशि विषये शातातपवचनम् ष्टान्नभक्षणे प्रा० मावदुष्टादिमक्षणे प्रा०- विप्रक्षत्रियवैश्यानामापदि बला. भावदुष्टलक्षणम् कारेऽन्नेतरचर्वितताम्बूलायुच्छिष्ट- वाग्दुष्टलक्षणम् मावदुष्टवाग्दुष्टयोर्भोजने प्रा० चाण्डालादिस्पृष्टजलक्षीरदध्या. भक्ष्यामक्ष्यत्वेन शङ्कितवस्तुम- मोजने प्रा० दिपाने प्रा० क्षणे प्रा० - तत्र विशेषः अज्ञानतः सकृच्छौण्डिकाद्यन्न- भोजने प्रा० ज्ञानादष्टचत्वारिंशद्वारं भो- कालदुष्टाशने प्रायश्चित्तम्- कालदुष्टलक्षणम् तद्भक्षणे प्रा० अनिर्दशगोक्षीरादिपाने प्रा० यवगोधूमपयोदधिपिष्टविकारा- णां निर्दोषत्वकथनम् शृङ्गास्थिदन्तशुक्तिशङ्ककपर्द- जनितपात्रः कन्दशालूकजैश्च जल- जने प्रा० अज्ञानतः षण्णवतिवारं भो. जने प्रा० ज्ञानतः सकृच्छौण्डिकोच्छिष्ट. भोजने प्रा० प्राशने प्रा० वर्षाकाले यह दर्वाङ्नवोदक- पाने प्रा० " अकाले दशाहादर्वाङ्नवोदका पाने प्रा० रपात्रस्थजलपाने तत्प्रायश्चित्तासमर्थस्यापरं प्रा० गवोच्छिष्टाशने प्रा० ग्रन्थान्तरकारमतोपन्यासः प्रपाजलपाने सीरवृक्षनिर्यासाधा- नौकाजलनिः- सारणीपात्रस्थजलपाने कूपादेश्चर्म- पुटकनिःसारितजलपाने च प्रा. ६८ पूर्वोक्तप्रायश्चित्ताशक्तस्य प्राय- श्चित्तान्तरकथनम् आपदि विशेषः शूद्रमाण्ड जलपाने प्रा० द्विरुक्तिलक्षण्योक्तीनां, हेतु- त्योक्तिः ग्रहणकाले नवश्राद्धे च भो. जने ग्रामयाचकान्न भोजने च प्रा० ग्रहणनिमित्तनिषिद्धकाले संधिः कालेऽतिप्रातरतिसायंकाले च भो. जने रात्रौ धानादधिसक्तुतिलसं- बद्धान्नभोजनादिषु च प्रा० गुणदुष्टभोजने प्रायश्चित्तम्- १९ शुक्तकषायादीनां तदन्यामेध्या- नां च प्राशन-मोजनयोः प्रा० " " ·अनुक्रमणिका। २५ ঋষ্ট মা मक्षणे प्रा० " जने प्रा० " विषयाः पृष्ठाङ्काः विषयाः पृष्ठाङ्काः आमलकयुक्तकालिकायां दोष- राहित्यकथनम् ६९ अपाङ्क्तेयानामेकादशाहश्रा- शुक्तानलक्षणम् द्धमोजने प्रा० उद्धृतसारपिण्याकमथितादि यतिव्रतिब्रह्मचारिणां नवश्राद्ध. सूतकान्नस्य मोजने प्रा० वैश्वदेवादिरहितान्नमोजनेऽतिथि- महेमसंकल्पितश्राद्धेषु प्रा० देवतादिप्रयोजनमनुद्दिश्य वृथापक्व अश्रोत्रियादिपुराणश्राद्धेष्वनु- स्यान्नस्य भोजने च प्रा० क्तप्रायश्चित्तेषु सर्वश्राद्धेषु च साधा- कृसरसंयावकपायसापूपशष्कुली- रणं प्रा० मधुमासादिपक्षणे प्रा० वृद्धिश्राद्धे प्रा. आहिताग्नेविशेषः चौलनामकरणजातकनिश्रा- हस्तदानादिक्रियादुष्टम्य भो द्धेषु चूडाहोमान्ते च सीमन्ते सोमे चाऽऽधानाङ्गब्रह्लादने च भुक्तौ प्रा० हस्तदानरूपक्रियादुष्टानां परि० पुनर्मूलक्षणम् श्राद्धमोजने प्रायश्चित्तम्- पुनरेतारक्षणम् अन्तर्दशाहे नवश्राद्धभोजने प्रा०, रेतोधालक्षणम् तत्राऽऽपदनापद्यां विशेषः आद्यमासिके चोनमासिके प्रा० कामचारिणीलक्षणम् द्वितीयमासिके त्रैपक्षकमासिक आसां गर्मेषु भुक्तौ प्रा० उनषण्मासिक ऊनाब्दे च प्रा० सर्वस्त्रीप्रथमगर्नेषु भुको प्रा० त्रिमासाद्यन्दमोक्षान्तेषु सपि अनिर्दशाहनवश्राद्धे कामतो ण्डने चाऽऽब्दिके प्रा. भुक्तवतो विप्रस्य प्रा० आब्दिके प्रा० परिग्रहाशुचिदुष्ट भोजने प्रा०- प्रत्याब्दिके प्रा. राजपुरोहितादीनां परःशतानां गुरुविप्राद्यर्थकद्रव्याथ नवश्रा निर्देशपूर्वकं तद्गृहे भिक्षानप्रतिग्रहे भोजने प्रा. ७१ अन्ये विशेषाः क्षत्रियादिश्राद्धभोजने प्रा० आचारेन्दुशेखरानिधग्रन्थो- स्तनपतिताद्यभोज्यानानां नव क्तानां प्रायश्चित्तानां निर्देशः " " " ० तत्र विशेषः ७ ७१ ·२६ प्रायश्चित्तेन्दुशेखरस्थविषयाणाम्- पृष्ठाङ्काः विषयाः " तत्र विशेषः च प्रा० . धे प्रा० विषय: पृष्ठाङ्काः जातमृताशौचान्नमोनने प्रा० ७२ वधे प्रा० द्विजाशौचे सवर्णानां प्रा० कामतो ब्राह्मणकर्तृकब्रह्मवधे प्रा० विप्रक्षत्रियवैश्यशूद्राशीचेषु भोजने प्रा० ,, अकामतो ब्रह्मवधे प्रा० द्विजाशीचे शूद्रस्य भुक्तो प्रा० तदशक्तौ प्रकारान्तरम् शूद्राशीचे शूद्रस्य प्रा० अमत्या पितृमातृसोदरगुरुश्रो. आशौचिविप्रापृष्टपानीयाने प्रा. त्रियाहिताग्न्याचार्यादिविप्रवधे प्रा० जाताशौच आहिताग्न्याशांचे च प्रायश्चित्ते मतान्तरम् प्रक्रान्तव्रतक्षत्रियस्य जाति- कापालिकान्नभोजने तज्जलपाने मात्रवि स्य सगुणेन कामतो ववे प्रा० ,, विन्ध्योत्तरवासिना निर्गुणेन स- कापालिकदारसंगमे प्रा. "गुणेन वा जातिम त्रनिर्गुणविप्रव. अन्नसत्रप्रवृत्तस्याग्निहोत्रिणश्चा- ऽऽशौचवत्त्वेऽपि तदीयामान्नेषु दोषा अज्ञानतः सोमयागदीक्षितबा- ७५ तयोः पक्कन्नग्रहणे प्रा० आचार्यादिवधे प्रा० पतितगृहवासान्न भोजनप्रतिग्र. अतिगुणवता गुगहीनस्याज्ञा. नतो वधे प्रा० पूर्वोक्तेतरनिषिद्धाचरणशीला. ज्ञानतो ब्रह्मणज्ञातीयषण्ढवधे प्रा० नामन्नभोजने प्रा० अज्ञानतस्तद्वधे प्रा० उक्तातिरिक्तनिषिद्धमलफलप पतितब्राह्मगवधे प्रा० अनुपनीतविश्वधे प्रा० नटादिकर्मकरणे प्रायश्चित्तम् अविज्ञातस्त्रीपुंस्त्वादिकस्य ब्रा- वशीकरणोचाटनादिरूपेऽभि. मणगर्भस्य वधे प्रा० चारे शक्ती सत्यामपाल नरूपे विना विज्ञातस्त्रीपुंस्त्वादिकस्य ब्राह्म. कारणं गृहान्निष्कासने संभोगादि. गर्भस्य वधे प्रा० त्यागरूपे च भार्यात्यागे प्रा० एकमयत्नकृतानेकपिप्रवधे प्रा. अनेकप्रयत्नकृते नानावधे प्रा० ब्रह्महत्याप्राय श्चत्तम् बहुभिरेकविप्रस्य वधे प्रा० कामतः क्षत्रियादिकर्तृकब्राह्मण तिरस्कृतनिर्गुणविप्रवधे प्रा. भावः ह्मणवधे प्रा० " हेषु प्रा. " त्रायशने पा० " तत्र विशेषः 4 ·अनुक्रमणिका। पृष्ठाङ्काः विषयाः ७७ तत्र विशेषः - १३ जलबुद्धया वैकवारं विषया: सगुणविषस्य तथामरणे प्रा० ७५ श्रुपातास्थिसंचयदशाह क्रयादिक- आक्रोशताडनादिसंबन्धमन्तरेण करण आत्मघातादिपापिनां प्रा० भ्रान्त्यादिवशात्परमुद्दिश्य विप्र. स्याऽऽत्महनने प्रा. आहिताग्निविषये विशेषः अनुग्राहकादीनां प्रा०- ब्रह्महत्यादिव्रतातिदेशविषयः ब्रह्महत्यासदृशेषु वधेषु प्रा० साक्षादनुग्राहकस्य प्रायश्चित्ते तत्र मिताक्षराकृन्म तोपन्यासः तारतम्यम् चिकित्सादिनोपकारे क्रियमाणे प्रयोजकस्य प्रा० विप्रादिपरणे दोषा भावकथनम् निमित्तकर्तुः प्रा० सुरापानप्रायश्चित्तानि- वधेऽनुग्राहकप्रयोजकादीनामपि सुलक्षणम् येऽनुग्राहकप्रयोजकादयस्तेषामपि प्रा., विप्रैछुनतः सकृत्सुरापाने प्रा० वधे प्रोत्साहकादीनामपि प्रा० अकामतो वधे प्रोत्साहकादीनां परि० सुरापाने प्रा० कामाभ्यासकृते विशेषः कस्मिंश्चिद्ब्रह्मवधे प्रयोजक- स्यान्यस्मिन्साक्षात्कर्तृत्व एकस्मि उदकबुद्धया पीतायाः सुराया- स्तत्काल एव वमने प्रा० न्गुरुलघुप्रायश्चित्तसंनिपातस्तत्र प्रा. तत्र मिताक्षराकृन्मतम् आततायिलक्षणम् अज्ञानतः सुरायास्तालुमात्र आततायिवधे प्रायश्चित्तविचारः क्षत्रियादीनां ब्रह्मचारिवानप्रस्थ ज्ञानतः सुरायास्तालुमात्रसं. यतीनां च वधे प्रा० ब्रह्मसत्रादिवर्ण मेदेन प्रायश्चि० अकामतः सुराप्स्पृष्टस्य शुष्क बालवृद्धस्त्रीब्रह्मचार्यादीनां प्रा० तद्रसस्यान्नस्य द्रयान्तरस्य च सानिकस्याज्ञानान्महापापे तद् वा भक्षणे प्रा० ग्निव्यवस्था वित्रस्य सुरागन्धाघ्राणे प्रा० ज्ञानात्साग्निकस्य , महापापे क्षत्रियवैश्ययोः सुरागन्धा- तदग्निव्यवस्था आत्मघाते प्रायश्चित्तव्यवस्था सुरायास्त्रैविध्यम् शवस्पर्शालंकरणवहनदहना- माधवोक्तरीत्या सुरापाने प्रा० । योगे प्रा० क योगे प्रा० " घ्राणे प्रा०. ७७ ·२८ प्रायश्चित्तेन्दुशेखरस्थविषयाणाम्- पृष्ठाङ्काः विषयाः तत्र विशेषः तत्र विशेष: " विषयाः पृष्ठाङ्काः गौडीमाध्ध्योः पाने प्रा० स्वर्णस्तेये स्मृत्यर्थसारकृन्मतम् ८० स्मृत्यर्थसारोक्त पायश्चित्तानुवादः , अकामतो रजतादिबुद्धया स्व. माधवोक्तप्रायश्चित्तसंगतिः ७९ पहारे प्रा० मद्यपानप्रायश्चित्तम् कामतो रजतादिबुद्धया स्वर्णा- मद्यलक्षणम् पहारे प्रा० मद्यस्यैकादशभेदनिरूपणम् अत्र शूलपाणिमतम् मद्यपाने क्षत्रियादेर्दोषामावक० विप्रस्य मद्यपाने प्रा० निर्गुणस्वामिकसुवर्णहरणे प्रा० मुखमात्रप्रवेशे प्रा० पादौनसुवर्णहरणे प्रा. क्षुत्क्षामकुटुम्बभरणार्थ सगुण. मद्यपानप्रायश्चित्ते प्राचीनमतम् , स्यापि विप्रस्य निर्गुणस्वामिक अनन्यौषधसाध्यव्याध्युपशम- सुवर्णापहारे प्रा० नार्थे सुरापाने प्रा० तत्र माधवमतम् तथा मद्यपाने प्रा० अर्धसुवर्णहरणे प्रा० अनूढाया मद्यपाने प्रा० ब्राह्मणान्यस्वामिकसुवर्णहरणे कामविकारेण मद्यपाने प्रा० विशेषः वृद्धातुरस्त्रीणां प्रा० तत्र मिताक्षराकृन्मतम् रोगनाशार्थ पाने बालादीनां प्रा० अपहारानन्तरमेवानुतप्य त्यागे प्रत्यर्पणे वा प्रा० सुरापानसमेषु प्रा० क्षत्रियादिसुवर्णापहारे प्रा० स्वर्णस्तेयप्रायश्चित्तम् सुवर्णापहारे महापातकादिव्य रजतताम्रादिसंसृष्टसुवर्णापहारे प्रा०, मनसाऽपहारं संकल्प्य प्रवृत्तस्य अपहरणपदार्थनिर्वचनम् स्वत एवोपरतस्य प्रा० ८१ ज्ञानतः सुवर्णापहारे प्रा० मनसि पापध्यानमात्रे प्रा० यत्नपूर्वकं कामतः सुवर्णा वाचा पापामिलापे प्रा० स्त्रीबालादिषु प्रा० गुरुश्रोत्रिययागस्थविप्रस्वर्णा- क्षत्रियादेरपहर्तृत्वे प्रा० पहारे प्रा० तत्र शूलपाणिमवदेवमते क्षत्रियादीनामपहर्तृत्वे प्रा० लिक्षामितसुवर्णापहारे पा. " " - सुरापानसमानानि- . तत्र विशेषः वस्था पहारे प्रा० " " ·अनुक्रमणिका। * विषयाः पृष्ठाङ्काः | विषयाः पृष्ठाङ्काः रानसर्षपमितसुवर्णापहारे प्रा० गुरुतल्पप्रायश्चित्तानि- गौरसर्षपमितसुवर्णापहारे प्रा० गुरुशव्दतल्पशब्दयोरर्थः यवमितसुवर्णस्तेये प्रा० गुरुतल्पगमने प्रकारभेदेन महा- कृष्णलस्वर्णस्तेये प्रा० पातकत्वानुपातकत्वकथनम् माषस्वर्णापहारे प्रा० गुरुतल्पगमने प्रा० माषलक्षणम् तत्र विशेषः सुवर्णलक्षणम् दत्तकपुत्रस्य गुरुतल्पगमने प्रा० माषाधिकसुवर्णमानन्यूनहेमाप. सवर्णायां मातृसपत्न्यां गमने प्रा० हारे प्रा० विप्रपुत्रस्य क्षत्रियादिजातीयां सुवर्णपरिमाणतो न्यूनस्यापि भार्या गच्छतः प्रा० बलादपहरणे प्रा० मातुः सपत्नी सवर्णी व्यमिचा- सुवर्णमानन्यूनरजतस्तेये प्रा० रिणी गच्छतः प्रा० दशनिष्कमितसुवर्णस्तेये प्रा० तत्र विशेषः शतनिष्कपर्यन्तं सुवर्णापहारे प्रा० स्त्रीणां प्रायश्चित्तविचारः शताधिकसहस्रनिष्कपर्यन्तं स्व आतिदेशिकप्रायश्चित्तानि-- पहारे प्रा. गुरुतल्पसमानपापानां परिगणनम् ८३ सहस्रनिष्काधिकरजतस्तेये स्व- तत्र प्रायश्चित्तम् स्तेये च प्रा० अन्त्यजजातीयानां गणना ताम्रकांस्यपित्तलादीनां सहस्र. दुहितृस्वसस्नुषागमनेषु पा. निष्कमितस्तेये प्रा० तत्र माधवमतोपन्यासः निष्कसहस्ररजतमूल्यानां ता संसर्गाख्यमहापापादिप्रायाश्चत्तम्-, भ्रकांस्यपित्तलादीनां स्तेये प्रा० सप्तर्गलक्षणम् दशनिष्कमूल्यरत्नहरणे प्रा० विवाहशब्दनिर्वचनम् दशाधिकशतपरिमितनिष्कम् महापातर्किसंसर्गिगां प्रायः त्यरत्नहरणे प्रा० शताधिकसहस्रनिष्कपरिमित. अतिपातकिसंसर्गिणां प्रा० मूल्यरत्नहरणे प्रा० अनुपातकिसंसर्मिणां प्रा० सहस्रनिष्काधिकमूल्यरत्नहरणे प्रा० संसर्गजनितदोषविषये माधव- सुवर्णस्तेयसमानपापानां परि० मतम् तत्र प्रायश्चित्तम् तद्विषये ग्रन्थकृन्मतम् " . तत्र विशेषः ·३० प्रायश्चित्तेन्दुशेखरस्थविषयाणामनुक्रमणिका । पृष्ठाङ्काः विषयाः विषयाः पृष्ठाङ्काः संसर्गिसंसर्गिणां विषये प्राय- पाणिनां प्रायश्चित्ताकरणे निर- चित्तव्यवस्था ८६ यगतिरित्यादिकथनम् पतितोत्पन्नानां प्रा० अकृतप्रायश्चित्तानां दाहकस्य प्रा० सर्वेष्टसिद्धयापादकं सर्वप्रायश्चित्तम् ,, पतितादिभिः संव्यवहारे नियमः ८ काशीनाथोपाध्यायकृताऽऽव. पतितमातृपितृविषये विशेषः सानिकी प्रतिज्ञा यत्यादिविषये विशेषः सर्वप्रायश्चित्तसामग्री पतितैः सह संव्यवहार्यता. सर्वप्रायश्चित्त प्रयोगः विचारः विप्रस्त्रियाः प्रायश्चित्तप्रयोगः ८९-९४ घट-फ.टविधिः शूद्रस्य सर्वप्रायश्चित्तप्रयोगः मिथो गुरु घुभूतानेकविरुद्ध गोवधायकैकपापे प्रायश्चित्त- प्रायश्चित्तादिप्राप्तो व्यवस्था प्रयोगः ९५ " 8 ". इति प्रायश्चित्तेन्दुशेखरस्थविषयाणा मनुक्रमणिका । अथ कुण्डाऊदयाभिधटीकास्थानां कुण्डागतानां च विषयाणामनुक्रमणिका । .. तत्र प्रथमः श्लोकः। ग्रन्थकर्तुमङ्गलम् ग्रन्थस्थविषयकथनद्वाराऽनुबन्ध- चतुष्यसूचनम् आकारभेदेन कु-डस्य दशवि. धत्वकथनम् दशविधमपि. पुनस्तत्प्रत्येकमा- यामभेदेन पञ्चविधम् , पूर्वोक्तपञ्चविधप्रकारनिरूपणम् कुण्डप्रमाणनिरूपणम् दशशतहवनात्यावस्थाण्डिलेन ९६ सिद्धिरित्यभिधानम् कुण्डप्रमाणे तत्त्वम् उक्त प्रमाणान्यथाकरणे निषेधः ९७ लाघवात्सर्वत्रैकविधमेव कुण्ड भवत्विति शङ्का मुद्भाव्य युक्त्या तन्निरसनम् हस्ताङ्गुलयवयूकालिक्षाणां प्रमाणानि पुरुषप्रमाणनिरूपणम् हस्तप्रमाणकथनम् ·सटीककुण्डायस्थविषयाणाम्- ३१ ष्ठाङ्काः विषयाः ९७ पृष्ठाङ्काः वृत्तवर्तुलादिशब्दानां स्पष्टी- करणम् ९९ वृत्तकुण्डपद्मकुण्डयोवलयव्यास- कथनम् १०० अर्धचन्द्राकारकुण्डस्य वलय. १ व्यासः विषयाः अङ्गुलप्रमाणकथनम् यवप्रमाणकथनम् । यूकाप्रमाणकथनम् लिक्षाप्रमाणकथनम् द्वितीयः श्लोकः। दिक्साधनपद्धतिः- शङ्कुस्वरूपक नम् समायां भुवि मध्येवर्तुलं शङ्को रोपणम् वर्तुलसायने युक्तिः शङ्घसूत्रयोः प्रमाणम् दिवसाधन उदाहरणम् शकुसूत्रयोरुक्तपमाणापेक्षया न्यूनाधिक्ये विपतिपत्तिः वर्तुले समपृष्ठभागाया भूमेरे- वाऽऽवश्यकता उदीचीदिक्साधन उदाहरणम् उदक्सूत्रस्य प्रमाणम् उदक्साधने विद्यमानस्य वर्तु- लद्वयस्य स्वरूपम् उदक्सूत्रलक्षणम् मत्स्यद्वयशरीरलक्षणम् मत्स्यलक्षणम् दिक्ताधनस्य कुण्डसिद्धयुप. कारित्वम् तृतीयः श्लोकः । कुण्डेषु व्यासस्य भुनानां चा- गुलप्रमाणम्- दशसंख्याकानां कुण्डभेदानां व्यातप्रमाणं भुजप्रमाणं च योनिकुण्डस्य लपव्यासः ध्यत्रकुण्डस्य वलयव्यासादि चतुरस्त्रकुण्डस्य वलयव्यासादि पञ्चास्त्रकुण्डस्य कल यव्यासादि षडस्रकुण्डस्य वल यव्यासादि सप्त स्रकुण्डस्य वलयव्यासादि १०१ अष्टः स्त्रकुण्डस्य वलयव्यासादि चतुर्थः श्लोकः । द्विहस्तादिकुण्डेषु व्याससूत्र मानादेर्वृद्धिक्रमः १०२ क्षेत्रमापनपद्धतेः सोदाहरगं विशदीकरणम् कुण्डरचनोपयोगिनी परिभाषा १०३ पञ्चमः श्लोकः। ९९ कुण्डरचनापद्धतिः चतुरस्त्रकुण्डविषयीणी रचना अर्धचन्द्रकुण्डसिद्धिः १०४ पत्रकुण्डस्य रचनाप्रकारः योनिकुण्डे कर्तव्यम् १०५ षष्ठः श्लोकः । एडस्रकुण्ड साधनम् अष्टास्त्रकुण्डे कर्तव्यम् १०७ सतकोणकुण्ड प्रकारः १०८ पञ्चास्त्रकुण्डस्य कृतिः १०९ " ·३२ अनुक्रमणिका । ११८ " योनिप्रमाणम् " ११४ कुण्डस्य सिद्धिः विषयाः पृष्ठाङ्काः | विषयाः पृष्ठाङ्काः सप्तमः श्लोकः। द्वादशः श्लोकः। पद्मकुण्डसिद्धिः ११०-१११ मण्डपस्य बाह्याङ्गानि तोरणप्रमाणम् अष्टमः श्लोकः। यागविशेषेण तोरणे शूलादि. पूर्वोक्तानां नवानां कुण्डानामे- स्थापनम् कत्र दिग्भेदेन विरचनप्रकारः ११२ त्रयोदशः श्लोकः। नवमः: श्लोकः । कुण्डरचनार्थ खातप्रमाणनिरू वृत्तानयनप्रकारप्रदर्शनम्- वृत्तकुण्डेऽब्जकुण्डे च क्षेत्रफलम् , पणम् मेखलाप्रमाणम् वृत्तकुण्डे व्यासः नाम: : प्रमाणम् तव्याससूत्राधैन शङ्कोरमितो भ्रामणे स्वाभिमतक्षेत्रफलकस्य वृत्त- योनिकुण्डे विशेषः अब्धीविभागानां संख्याशास्त्र- दशमः श्लोकः। मण्डंपरचनापद्धतिः संज्ञाभूतानां विशिष्टार्थे संकेताः पद्मकुण्डे न्याससूत्रपरिमाणम् अल्पमण्डपप्रमाणम् क्षेत्रफलावृत्तव्यासानयनप्रकारः मध्यममण्डपप्रमाणम् वृत्तव्यासात्क्षेत्रफलानयनप्रकारः ११९ अर्थचन्द्राकारकुण्डे स्वाभीष्टा- समचतुरस्र मण्डपे नव ख- क्षेत्रफलावृत्तानयनप्रकारः ण्डान् प्रकल्प्य तन्मध्यतनखण्डे वे. तदुदाहरणम् दीनिर्माणम् अर्धचन्द्रकुण्डे वृत्तव्यासः नवकुण्डीपक्षे कुण्डस्थापनव्यवस्था " अर्धवर्तुलन्यासात्क्षेत्रफलानयनम् । ११५ तदुदाहरणम् १२० स्तम्भनिर्माणम् वृत्तव्यासममिक्ष्य तस्मात्क्षे. एकादशः श्लोकः। त्रफलसाधने प्रकारान्तरम् स्तम्मचूडासु वलिकास्थापनम् ११६ सूक्ष्मप्रकारेण परिधिसाधनम् गुणानुरोधेन वलिकानां संख्या स्थूलप्रकारद्वयेन परिधिसाधनम् । द्वारनिर्माणम् क्षेत्रफलसायने युक्तिः द्वारस्याऽऽयामविस्तारादि तदुदाहरणम् मण्डपभूषाकरणम् ११७ योनिकुण्डे क्षेत्रफलाद्वृत्तव्या- " श्रेष्ठमण्डपप्रमाणम् वेदेः स्वरूपम् " ·सटीककृण्डार्क स्थविषयाणाम्- पृष्ठाङ्काः विषयाः लानयनपकारः विषयाः सानयनप्रकार:-- १२० समयस्त्रे भुजपरिमाणम् १२२ योनिकुण्डे वलयव्यासः तदुदाहरणम् एकहस्ते योनिकुण्डे क्षेत्रफलम् लम्बपरिमाणम् पूर्वोक्तक्षेत्रफलस्य माजनप्रकारः ॥ तत्र भुजवर्गमूलानां ख्यापनम् कररसशब्दयोः संकेतः चतुरस्रकुण्डे क्षेत्रफलाद्वृत्तव्याः योनिकुण्डे वृत्तव्यासः सानयनप्रकारे माजकाङ्कप्रदर्शनम् योनिकुण्डे क्षेत्रफलस्योपपत्तिः खाभ्रार्थशब्दानां संकेताः तदुदाहरणम् १२१ एकहस्ते चतुरस्रकुण्डे वलयव्यासः योनिकुण्डान्तर्गतार्धवर्तुलद्वयस्य क्षेत्रफलात्तदानयनप्रकारः १२३ क्षेत्रफलस्य साधनप्रकारः तद्वैपरीत्येन वृत्तव्यासात्क्षेत्रफ- तदुदाहरणम् वृत्तव्यासाद्योनिकुण्डक्षेत्रफलानयनम् । चतुरस्रकुण्डे क्षेत्रफलस्योपपत्तिः तदुदाहरणम् पञ्चास्त्रकुण्डे क्षेत्रफलाद्वृत्तव्या- सानयनप्रकारे भाजकाङ्क-दर्शनम् गुणकाङ्कस्य भाजकाङ्कत्वम् भाजकाङ्कस्य गुणकाङ्कत्वम् अद्मिश्रुतिकशरशब्दानां संकेताः मूलकरणवर्गकरणयोर्व्यवस्था माजकाङ्कनिदर्शनम् क्रमस्तद्वैपरीत्यं च एकहस्ते पञ्चास्त्रकुण्डे वृत्तव्यासः । तदुदाहरणम् क्षेत्रफलात्तदानयनप्रकारः অন্নান १२२ पूर्ववैपरीत्येन वृत्तव्यासात्क्षेत्रफ- व्यस्त्रकुण्डे क्षेत्रफल नृतव्यासा- लानयनोदाहरणम् नयनप्रकारे भाजकाङ्कप्रदर्शनम् पञ्चास्रकुण्डे क्षेत्रफलस्योपपत्तिः १२४ गणनाशास्त्रानुसारेण दन्तश तदुदाहरणम् षडस्रकुण्डे क्षेत्रफलाद्वृत्तव्यासा- एकहस्ते व्यस्रकुण्डे वलयव्यासः नयनप्रकारे माजकाङ्कप्रदर्शनम् क्षेत्रफलात्तदानयनप्रकारः ध्यम्भोरसशब्दानां संकेताः पूर्ववपरीत्येन वृत्तव्यासाले माजकाङ्कनिर्देश: त्रफलानयनप्रकार: एकहस्ते षडस्रकुण्डे व्यासः व्यस्रकुण्डे क्षेत्रफलस्योपपत्तिः क्षेत्रफलात्तदानयनपद्धतिः पूर्ववैपरीत्येन वृत्तव्यासात्क्षेत्रः समयले भूमिपरिमाणम् फलानयनप्रकारः " " ब्दस्य संकेतः तत्र न्यायः ·अनुक्रमणिका। -- memoriage ranatmam.001 पृष्ठाङ्काः विषयाः .. ܀ यनपकारः विषयाः पृष्ठाङ्काः षडनकुण्डे क्षेत्रफलस्योपपत्तिः १२४ कर्णसाधनम् १२७ समानकुण्डे क्षेत्रफलावृत्तव्यासा पञ्चदशः श्लोकः। नयनप्रकारे भाजकाङ्कप्रदर्शनम् भुजवत्सु कुण्डेषु वृत्तव्यासा मावाधीभर्तुशब्दानां संकेताः १२५ झुनप्रमाणानयनप्रकारः १२८ भाजकाङ्कनिर्देशः व्यस्त्रभुजवर्गस्वरूपम् एकहस्ते सप्तास्नकुण्डे वृत्तव्यासः ।" चतुरस्त्रभुजवर्गस्वरूपम् क्षेत्रफलात्तदानयनप्रकारः षडस्रभुजवर्गस्वरूपम् पूर्ववैपरीत्येन वृत्तव्यासात्क्षे. पञ्चःत्रभुजवर्गस्वरूपम् अफलानयनप्रकारः अष्टास्त्रभुजवर्गस्वरूपम् १२९ सप्तास्त्रकुण्डे क्षेत्रफलस्योपपत्तिः समानभुजवर्गस्यरूपम् अष्टास्रकुण्डे क्षेत्रफलावृत्तव्या भुजप्रमाणानुसारेण क्षेत्रफलान- सानयनप्रकारे माजकाङ्कप्रदर्शनम् भूनगगगनशब्दानां संकेताः भुजानां भूमित्वेन कल्पनम् माजकाङ्कनिदर्शनम् मध्यबिन्दोः कोणत्वेन कल्पनम् , एकहस्तेऽष्टास्रकुण्डे वृत्तव्यासः यस्रकुण्डेऽवान्तर यस्रकल्पना क्षेत्रफलात्तदानयनप्रकारः चतुरस्त्रकुण्डेऽवान्तरव्यस्रकल्पना पूर्ववपरीत्येन वृत्तव्यासान्क्षे. पञ्चास्त्रकुण्डेऽवान्तरव्यस्रकल्पना त्रफलानयनप्रकारः षडत्रे सप्तास्रेऽष्टास्त्रे च कुण्डेs- अष्टास्र कुण्डे क्षेत्रफलस्योपपत्तिः वान्तरन्यस्त्रकल्पना गुणाकारभागाकारादिगाणते व- यस्रचतुष्टयस्य क्षेत्रफलनिर्णयः १३० र्गप्रदर्शने प्रदर्शितामुलांशविषय व्यस्रकुण्डस्य क्षेत्रफलम् आकृतम् पञ्चास्त्रकुण्डस्य क्षेत्रफलम् चतुर्दशः श्लोकः । षडस्रकुण्डे क्षेत्रफलम् गणितानमिज्ञानां कृते सुलमा सप्तास्रकुण्डे क्षेत्रफलम् तया कुण्डविरचनोपायः अष्टास्रकुण्डे क्षेत्रफलम् अर्धचिह्नस्वरूपम् १२७ ग्रन्थकर्तुरुपसंहारः १३१ अर्धमुखलक्षणम् टीकाकृवंशवर्णनम् इति कुण्डाकोंदयाभिधटीकासंवलितकुण्डार्कगतविषयाणामनुक्रमणिका ॥ " . 7 ·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। श्रीशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टविरचितः । ( श्रीमदनन्तोपाध्यायसूनुकाशीनाथोपाध्यायकृतशोधनोप बृहणपूरणशाली)। बालेन्दुशेखरं नत्वा बालबोधाय लिख्यते । बालकृष्णमुदे चापि प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः ।। यद्यथाविध्यननुष्ठानाद्युपचिताशुभनाशकमेव तत्प्रायश्चित्तम् । तुला. पुरुषादावतिव्याप्तिवारणायैवेति । न तु फलान्तरजनकमित्यर्थः । पाप- निवर्तनक्षमधर्मविशेषे योगरूढोऽयं शब्द इति तत्त्वम् । संकेतविशेष. संबन्धेन प्रायश्चित्तशब्दवत्त्वमेव प्रायश्चित्तत्वम् । अत एव क्रत्वङ्गभ्रेप. प्रायश्चित्ते तव्यवहार इत्यन्ये । पापिनः प्रायश्चित्तं नित्यं नैमित्तिकं वेत्यतो विकलाङ्गादपि पापस्य नाशः । किंत्वल्पस्यैव न तु समग्रस्य । एवं च काम्यमप्येतत् । एवं च प्रधाननिष्पत्तावपि न प्रधानवृत्तिरिति बोध्यम् । एकप्रायश्चित्तकनानापापकर्मणां तत्प्रायश्चित्तैकप्रयोगेणैव नाशः । एवमधिकपापनाशार्थमुक्तेनैकवारमनुष्ठितेन न्यूननाशस्यापि पापान्तरस्य नाशः । एवं यत्र यत्प्रायश्चित्तमुपदिष्टं तदन्यनक्लेशक- प्रायश्चित्तान्तरमपि तत्र योज्यम् । पापिनां तदुपदेशश्च पुण्याय । स चार्चितेन पृष्ठेनैव विदुषां संसदि धर्मशास्त्रादि बुद्ध्वैव कार्यः। अन्यथो. पदेष्टा प्रत्यवति । संसच्चतुर्भिस्विभिर्चा धर्मशास्त्रारितत्त्वज्ञैर्भवत्येकेनापि ब्रह्मविदा यति. वर्जम् । सहस्राद्यकपर्यन्तमित्येके । पर्षदक्षिणा च लक्षगवादिकिंचि- देयपर्यन्ता । यथायोग्यं कृच्छ्रसंख्यया वा । पर्षत्तुष्टिा । गौषभश्चे त्यन्ये । निवेदितदोषस्य पर्षदनुमन्यैव प्रायश्चित्तानुष्ठानं बोध्यम् । पापी च सचैलं स्नातो वाग्धत आर्द्रवासा उपदेष्टारं साष्टाङ्गं प्रणम्य स्पष्टाभिधानं वदेदिदं मे पापं निष्पन्नं प्रायश्चित्तं म उपदिश- ·HOM नागोजीभट्टविरचित:- विति । पापं कृतवतोऽपरैतिदोषस्य च सभोपस्थानं विना भोजने भाषणे च पापवृद्धिः। आसंवत्सरं प्रायश्चित्ताकरणे पापद्वैगुण्यम् । आर्तस्य प्रायश्चित्ताकथनेऽर्चितस्य विपश्चितस्तत्पापभागिताऽज्ञात्वा कथने च । शूद्रादेस्तु प्रायश्चित्तोपदेशो विषमन्तरा कृत्वा कार्यः । क्षत्रियवैश्ययोरप्येवम् । गुरुणि पापे लघु लघुनि च गुरु प्रायश्चित्तं न वाच्यम् । पापगौरवं तु कामतः सप्रत्ययं साभ्यासमनुष्ठानाद्दण्डगौरवात्साति. शयाच निन्दार्थवादाल्लोकगर्हातिशयाच्च ज्ञातव्यम् । लघुताऽप्येतद्विपर्य- येण ज्ञेया। प्रायश्चित्तं यथोक्तमेव वाच्यम् । न तु स्नेहलोभादिमाऽनुग्रहः कार्यः । तथा सति पापं वक्तरि संक्रमेत् । दुर्बले तु प्रष्टरि प्रथम यथोक्तमुदाहृत्य तच्छक्त्यनुसारेण ग्रीष्मादिकालहिमालयादिदेशानु- सारेण चानुग्रहः कार्य एव । एवं शिशुवृद्धस्त्रीरोगिणामप्यनुग्रहः । सोऽपि यद्वर्णस्य यस्पापे यत्मायश्चित्तमुक्तं तत्पादन्यून तदर्घ तत्पाद वेति बलदेशकालाधनुसारेण न ततो न्यूनम् । तच्च बालवृद्धातुरस्त्रीणा- मर्धम् । एकस्य द्वित्रिधर्मत्वे पादमेव । एवं च यत्र पादमेव प्रायश्चित्त. मुपदिष्टं तत्रापि नानुग्रहः । षोडशवर्षन्यूनो बालः । अशीतिवर्षाधिको वृद्धः । पूर्णषोडशवर्षस्य पूर्ण प्रायश्चित्तम् । उनैकादशवर्षस्य पञ्चवर्षा- दूर्ध्वं पादप्रायश्चित्तम् । द्वादशादाषोडशमर्धम् । तदपि तत्पित्रादिभिः कार्यम् । एवमतिरोग्यतिवृद्धयोरपि पुत्रादिभिः । पञ्चवर्षन्यूनस्य न पापम् । शास्त्रोपदिष्टं पूर्णपायश्चित्तं विप्रस्यैव । क्षत्रियविद्शूद्राणां तु पादपादहानिः । कचिद्विशेषस्तु वाचनिकः । तत्र जपहोमादिरहितमेव शूद्रस्यामन्त्रकप्राणायामश्च । यागाधनुष्ठानशीलानां जपादिकम् । इत. रेषां तपआदि । नामधारकमूर्खनिर्धनानां तपः । अनधीतानां च । षोडशवर्षाधिकब्रह्मचारिणो द्विगुणम्। वानप्रस्थस्य त्रिगुणम् । यतेश्चतुर्गु. णम् । स्वयमशक्ती प्रतिनिधिद्वारा प्रायश्चित्तं कार्यम् । अज्ञानाकामकृते यदुक्तं [ज्ञान] कामकृते तद्विगुणम् । कामतोऽभ्यासे चतुर्गुणम् । कामा. दिकृते यदुक्तमकामादिकृते तदध योज्यम् । कृतप्रायश्चित्तो गवां स्वयं तृणं दद्यात् । तच्च ता निःशङ्क स्वयमेव भभयेयुस्तदैनमङ्गीकुर्युः । स चेदं पापं न पुनः करिष्यामीति प्रतिजानीयात् । नो चेत्पुनः प्रायश्चिसे योज्यः ।

·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। तत्र पापानि प्रकीर्णकजातिभ्रंशकरसंकरीकरणापात्रीकरणमालिनीक- रणोपपातकमहापातकानुपातकरूपाणि विहिताकरणनिन्दितकरणेन्द्रि- यानिग्रहेभ्यो भवन्ति । तत्र जातिभ्रंशकरादिगणितातिरिक्तं प्रकीर्णकम् । जातिभ्रंशकराणि तु-विप्रपीडाकरणमनानेयमद्यलशुनादिघ्राणं मि- त्रकौटिल्यं पुंसि मैथुनमेतानि जातिभ्रंशकराणि । संकरीकरणानि तु-खराञ्चोष्ट्रमृगहस्त्यजाविमीनमहिषाणामन्येषां च ग्राम्यारण्यपशूनां वधः[ इति ] संकरीकरणानि । अपात्रीकरणानि तु-निन्दितेभ्यो धनादानं वाणिज्यं शूद्रसेवा कुसी. दजीवनमसत्यभाषणमेतान्यपात्रीकरणानि । मलिनीकरणानि तु-बहुकृमिकीटकयोर्जलस्थलजयोर्हत्या मद्यानु. गतभोजनं बहुफलैधपुष्पस्तेयमधैर्यमतानि मलिनीकरणानि । उपपातकान्याह-गोवधः १ व्रात्यता २ स्तेयम् ३ ऋणानपक्रिया ४ अनाहिताग्निता ५ अपण्यविक्रयः ६ परिवेदनम् ७ भृतकाध्ययनाध्या- पने ८ पारदार्यम् ९ पारिवित्त्यम् १० वाधुष्यम् ११ लवणक्रिया १२ श्रीशूद्रविक्षषवधः १३ अशुष्कद्रुपच्छेदनम् १४ निन्दितार्थोपजीवनम् १५ नास्तिक्यम् १६ व्रतलोपः १७ सुतविक्रयः १८ धान्यकुप्यप- गुस्तेयम् १९ अयाज्ययाजनम् २० पितृमातृसुतत्यागः २१ तडागारा- मविक्रयः २२ कन्यादूषणम् २३ परिवेदकयाजनम् २४ तस्य कन्या- प्रदानम् २५ गुरोरन्यत्र कौटिल्यम् २६ आत्मार्थं पाकार्थक्रिया २७ मयस्त्रीनिषेवणम् २८ व्रतलोपः २९ स्वाध्यायाग्निसुतानां त्यागः ३० पान्धवत्यागः ३१ स्त्रिया हिंसा चौषधेन च जीवनम् ३२ हिंसक- प्रवर्तनम् ३३ द्यूतादिव्यसनम् ३४ आत्मविक्रयः ३५ शूद्रप्रेष्यता ३६ हीनसख्यम् ३७ हीनयोनिनिषेवणम् ३८ अनामित्वम् ३९ परा- अपुष्टता ४० असच्छास्त्राभिगमनम् ४१ आकराधिकारः ४२ भार्या- दिविक्रयः ४३ असत्पतिग्रहः ४४ निन्दितान्नादनम् ४५ नटादिकर्म- करणम् ४६ भायात्यागः ४७ एतान्युपपातकानि । महापातकानि तु-ब्रह्महत्या सुरापानं विप्रस्वर्णस्तेयं गुरुतल्पगम- ·नागोजीभट्टविरचितः - 30 नमब्दमेतच्चतुष्टयान्यतमसंसर्ग इति महापातकानि । शूद्रस्य मद्यपान- स्थाने ब्राह्मणीगमनम् । महापातकसदृशान्यनुपातकानि तु-तत्र यागस्थनृपवैश्यवधः १ शरणागतवधः २ रजस्वलागर्भिण्यत्रिगोत्रस्त्रीणां वधः ३ अविज्ञात- गर्भस्य सुहृदश्च ४ गुरुविषये मिथ्याभिशंसनं क्रोधोत्पादनमधिक्षेपोऽ- सकृन्मत्याऽलीकनिर्बन्धश्च ५ राजगामिपैशून्यम् ६ गुरौ महाद्वेषः ७ नास्तिक्याद्वेदनिन्दा ८ कुशास्त्राध्ययनेन वितण्डावादेन चाधीतवेदानां नाशनम् ९ एतानि ब्रह्मवधसमानानि । सुरापानसमानि तु-लशुनविसराहच्छत्राकग्रामकुक्कुटपलाण्डुगृञ्ज. नानां मत्याऽत्यन्ताभ्यासेन भक्षणम् १ विप्रव्यतिरिक्तमित्रवधः २ गुरुविषये मिथ्याभिशंसनेनान्यथावादित्वमन्यथाकर्तृत्वं कौटिल्यं वा. मनःकर्मणामनार्जवरूपं कौटिल्यं च ३ आत्मोत्कर्षार्थ राजकुलादा- वनृतभाषणम् ४ रजस्वलामुखचुम्बनं कूटसाक्ष्यं वेदत्यागो वेदनिन्दा त्यु(तत्क)ोरनभुक्तिरिति मुरापानसमानानि । स्वर्णस्तेयसमानि तु-विपसंबन्ध्यश्चरत्नमनुष्यत्रीधेनुहरणं, निक्षे- पहरणं चार्वाक्सुवर्णमानादिति स्वर्णस्तेयसमम् । गुरुतल्पसमानि तु-दुहितृस्नुषाभगिनीषु भागिनेयीषु सगोत्रदुहितृ- भगिनीषु सकामास्वाचार्यपत्नीतत्तनयाश्वश्रूषु पितृव्यभ्रातृमातुलमाता- महश्रोत्रियऋत्विगुपाध्यायमित्रशिष्यखियस्तत्कन्याश्चोदयां निक्षिप्ता प्रव्रजितां व्रतस्थामुत्तमब्राह्मणी सगोत्रां शरणागतां राजसखी राजपत्नी सापत्नभगिनी स्तनधात्री सखीं च गच्छन्पौत्री दौहित्री पतिव्रता पितृसखीं भ्रातृभगिन्योः सखी पितृमातृष्वसारं कुमारीमन्त्यजा म्लेच्छां पुल्कसी च बच्छन्गुरुतल्पगसमः। अनुपातकानि तु-तथा मातृपितृयोनिसंबद्धासु गामी स्तेननास्तिक- निन्दितकर्माभ्यास्यनिन्दितकर्मत्यागी पतितात्याग्यपतितत्यागिनः प- तिताः पातकसंयोज्य(ज)काश्चेत्यनुपातकानि । अतिपातकानि तु–मातृगमनं सापत्नमातृगमनं स्वसस्नुषयोर्गमन- मित्यतिपातकानीति गौडनिबन्धेषु । पापिनः पञ्चधा साक्षात्कनुग्राहकप्रयोजकानुमन्तृनिमित्तकर्तृभेदात् ।

·ne प्रायश्चितेन्दुशेखरः। साक्षात्कर्तुः( १ ) पालनादिनोपकारकोऽनुग्राहकः २ आज्ञापयि- ताऽभ्यर्थयितोपदेष्टा च प्रयोजकः ३ स्वार्थ परार्थं ,वाऽनुमतिकर्ता- नुमन्ता ४ अनिमित्तं भर्त्सनताडनधनहरणादिना कोपं जनयंस्तन्मरणे निमित्तं भवेत्स निमित्तकर्ता ५ एघूत्तरोत्तरमल्पदोषत्वं प्रायश्चित्ताल्पत्वं च बोध्यम् । पापिनां प्रायश्चित्ताकरणेऽन्यजन्मान देहप्राप्तिः । पापिनां प्रायश्चित्तोन्मु- खत्वाय जन्मान्तरभाविनः कर्मविपाकाः कतिचिदुच्यन्ते-अज्ञानतो ब्रह्म- हा श्वशूकरोष्ट्राणां क्रमेण योनिमेति । सुरापः खरपुल्कसवेनानाम् । स्वर्ण स्तेयी विटजातकृमिकीटपतङ्गत्वं क्रमेण याति । गुरुतल्पगस्तृणगुल्मलता- त्वं क्रमाद्याति । ज्ञानतो ब्रह्महा श्वसूकरोष्ट्रखरगोजाविमृगपक्षिचाण्डाल- पुल्कसानां योनिमेति । सुरापो विकृमिकीटपतंगपक्षिहिंस्रत्ववताम् । स्वर्णस्तेयी ऊर्णनाभकुकलासतिरश्चां पशुपक्ष्यादीनां च द्योचारिणां च हिंस्राणां पिशाचानां सहस्रशो योनि याति। गुरुतल्पगस्तृणगुल्मलतानां क्रव्यादानां क्रूरकर्मणां च । तत्संयोगी च तद्वत् । परस्त्रीहारी द्रव्य- हारी च निर्जलारण्ये ब्रह्मराक्षसः । अनध्यायाध्यायी दुष्पतिग्राही च सृगालः। अन्नरत्नयोहाऽजीर्णव्याधिरतिदरिद्रो वा । वेदवाग्वेदपु- स्तकानां चोरो मूकः । पत्रशाक कयोर्मयूरः। हेमरत्नानां हेमकारी पक्ष्यतिदरिद्रो वा । न्यासस्यानपत्यो धनहीनश्च । सुगन्धानां छुच्छु- न्दरी । धान्यानां मूषकः । तिलानां तैलस्य च तैलपायी कीटः । पर- स्वहन्नानातिर्यक् । अहुतं हविरश्नन्हरन्वा श्वाऽतिदुःखी वा । यानं हरन्नुष्टः । फलं कपी । जलं जलप्लवः पक्षी मत्स्यो वा । क्षीरं काको बलाको वा । गृहोपस्करं गृहकारी कीटः । मधुहरन्दंशकः कीदः । मांसं गृध्रः । गां गोधा सर्पो वा । अग्निं बकः । वस्त्रं कुष्ठी-पतंगो वा । रसं वा । लवणं चीरी( णचोर )उच्चैःस्वरः कीटः । जसं मण्डली। गोब्राह्मणदेवस्वं पाण्डुरोगी । न्यासं काणोऽनपत्यो वा । शय्यां क्षपणकः । शङ्ख शुक्ति वा कपाली । दीपं कौशिकः । स्नेहं क्षयी। पशुं परप्रेष्यः । यद्धरति तत्तत्प्रकारकः प्राणी तद्विकलो वा भवति । ब्राह्मणीगामी निर्बीजी । मातरं स्नुषां वा गच्छन्वातवृषणः । चाण्डाली पुल्कसी वाऽजगरः। प्रव्रजितां मरुपिशाचः । शूद्रीं दीर्घकीटः । सवर्णा दरिद्रः । राजस्त्रियं नपुंसकः । गां गच्छन्मण्डूकः । पिशुनो दुर्गन्धना- सिकः । सूचको दुर्गन्धास्यः । देवब्राह्मणकोशकः खलतिः । गरदाग्नि- ·नागोजीभट्टविरचित:- -- दावुन्मत्तौ । गुरुं प्रति हन्ताऽपस्मारी। गोघ्नधान्धः । धर्मपत्नी त्यक्त्वाऽ. न्यत्र प्रवृत्तः शब्दवेधी प्राणी। कुण्डाशी झगभक्षकः । स्त्रीपण्यजीवी षण्डः। कौमारदारत्यागी दुर्भगः । मिष्टैकादशी वानरो वातगुल्मी वा । अभ- क्ष्यभक्षको गण्डमाली । क्रूरकर्मा राक्षसः । मित्रध्रुक्क्षयी। मातापित्रो- रनृतवास्खलद्गीः । कूटसाक्ष्युच्छिन्नजयाचरणः । विवाहविघ्नकर्ता छिमोष्ठः । विप्रावगोरणे छिन्नहस्तः । चतुष्पथे विण्मत्रोत्सर्गे मूत्रकृच्छी । कन्यादूषकः षण्डः । ईष्यालुर्मशकः । पित्रादिविवदमानोऽपस्मारी। विद्याविक्रयी पुरुषमृगः । वेदविक्रयी द्वीपी । बहुयाजको जलप्लवः । अयाज्ययाजको वराहः । अनिमन्त्रितभोजी वायसः । इतस्ततोऽश्न- न्मार्जारः । कक्षवनदाही खद्योतः । दारकाचार्यों मुखदुर्गन्धिः । पर्यु- पिताशी कृमिः । अदत्तादायी बलीवर्दः । मत्सरी भ्रमरः । अग्न्यु. सादी मण्डलकुष्ठी । शूद्राचार्यः श्वपाकः । वार्धषिकोऽङ्गहीनः । अप. ण्यविक्रयी गृध्रः । राजक्रोशको गर्दभः । मत्स्यवेधी गर्भवासी । आचार्यभार्यागामी भगंदरी । भृतकाध्यापकोऽर्शरोगी । तीर्थे मूत्रा पुत्सर्गकरश्चेत्यन्यत्र विस्तरः । स्त्रीणामप्येतदोषेपु बत्तज्जाती(ति) बीत्वम् । अथ कृच्छ्रादिनिर्णयः । अथ वक्ष्यमाणप्रायश्चित्तव्रतरूपकृच्छ्रादि- निर्णयः । दिनं विलय रात्री साधयामाभ्यन्तरे मितभोजनं नक्त- व्रतम् । तदशक्ती. गुञ्जायपरिमितरूप्यमाषकदानम् । तदभावे तन्मू. त्यम् । दिवारानमभोजनमुपवासः । तदशक्तौ रूप्यमापत्रयदानम् । एकविप्रभोजनं वा । सहस्रगायत्रीजपो वा । द्वादश प्राणायामा वा । प्रायश्चित्ते संकल्प:-अयेत्यादि अमुकगोत्रोऽमुकभर्माऽमुककर्मजन्यपा- पक्षयकामो नक्तव्रतं करिष्ये । तदशक्ती प्रतिनिधिरूपमिमं रौप्यमाषक चन्द्रदेवत्यममुकनामगात्राय विप्रायाहं संप्रदद इति । इदं मूल्यं विष्णु देवत्यमिति वा संकल्प्य दानं विषं च संपूज्य द्रव्यमालभ्य संपोक्ष्य दद्यात् । प्राजापत्यं तु- ज्यहं प्रातस्त्र्यहं सायं व्यहमद्यादयाचितम् । व्यहं परं च नाश्नीयात्माजापत्यः स उच्यते ॥ सायं द्वाविंशतिसाः प्रातः षड्विंशतिस्तथा । * अत्र दकारोऽधिकः पतित इति भाति ।

·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। अयाचिते चतुर्विशतिः सायं द्वादश प्रातः पञ्चदशेति वा । बासस्तु कुक्कुटाण्डप्रमाणो यावान्वा मुखं प्रविशेत् । अत्र शक्त्यां व्यवस्था । उपवासस्तु फलादिद्वारा वा कार्यः । अष्टेतान्यत्रसघ्नानि आपो मूलं फलं पयः । हविर्बाह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधम् ॥ इत्युक्तेः । परंतु परिमितमेवेति गौडाः । इदमपि नेत्यपरे । यद्वा क्रमेणैकभक्त नक्तायाचितोपवासाः। एवं त्रिरावृत्तिः । इदं षडुपवाससमम् । तदशक्ती पयस्विन्या धेनोर्दानम् । तदभावे गोमूल्यम् । गोमूल्यं तु- गवामभावे निष्कं स्यात्तदर्ध पादमेष वा ॥ इति । निष्कं तु-सुवर्णचतुष्टयसमतोलितं रूप्यं निष्कम् । रूप्यपरिमाणे 'निष्कं सुवर्णाश्चत्वारः' इति याज्ञवल्क्यात् । धेनुः पञ्चभिराढयानां मध्यानां त्रिपुराणिका । कार्षापणैकमूल्वाऽपि दरिद्राणां प्रकीर्तिता ॥ इति षट्त्रिंशन्मते । पञ्चभिः पुराणैरिति शेषः । पुराणश्च-षोडश. माषपरिच्छिन्नं रजतम् । कृष्टालस्तु-रक्तिकाख्यगुजापरिमितः कृष्टालः। माषकंतु-तवयपरिमितं रूप्यं रूप्यमाषकम् । यद्वा पणषोडशकं पुराणः। पुराण एव कार्षापणशब्देन कार्षिकशब्देन चोच्यते । पणस्तु-अशी. तिरक्तिकापरिमितं ताम्रमशीतिर्वराटिका वा । ताम्रपण एव कर्ष उच्यते । रौप्यः पुराणो दक्षिणस्यां पणैः पूर्वस्वामिति व्यवस्था । वृषे षद् कार्षापणा देयाः । पञ्चेति शूलपाणिः । केवलगोमूल्यं तु पुरा- णत्रयमुत्तमः पक्षः । द्वात्रिंशत्पणा मध्यमः । एकपुराणोऽधम इति गौडाः। दश कार्षापणा धेनावश्ने पश्चदशैव तु । द्वात्रिंशत्पणिका गावो प्रष्ट वा न तु हीनता ॥ इति तु प्रायश्चित्तातिरिक्तदक्षिणाप्रसङ्गे धनवतो बोध्यम् । प्रसङ्गात्स्वर्णमानव्यवस्थाऽप्युच्यते । गुञ्जापरिमितकृष्टालपञ्चक स्वर्णमाषः । षोडश माषा अक्षशब्देन सुवर्णशब्देन कर्षशन्देन बिस्तशब्देन चोच्यन्ते । सुवर्णाश्चत्वा त्वारः पलं निष्कश्च । दश पलानि ·नागोजीभट्टविराचित:- धरणमिति मनुस्मृतौ । 'साष्टे शते सुवर्णानां हेम्न्युरोभूषणे पले । दीनारेऽपि च निष्कोऽस्त्री' इत्यमरः । राजतः पुराणो धरण इत्युच्यते। दश- भिर्धरण राजतं शतमानमित्युच्यते । तदेवं राजतं पलमप्युच्यत इति । पल शतं तुला । तुलाविंशतिकं भारः। आचितो दशभारः । स एव शाकट इत्युच्यते । धेनुमूल्यसममूल्यं भूवनधान्यवस्वस्वर्णरूप्यादि वा दद्यात् । गायत्र्ययुतजपो वा कृच्छ्रस्थाने प्रत्यान्नायः। गायत्र्या द्वादशाधिकस- हस्रसंख्याकः समिघृतहविर्धान्यानामन्यतमस्य होमो वा। तिलहो. मस्तु सहस्र एवेति केचित् । घृताहुतिशतद्वयं वा । वेदसंहितापारा- यणं वा । प्राणायामशतद्वयं वा । द्वादशविप्रभोजनं वा । एकोपवास. पूर्वकं द्वादशतिलपात्रदानं वा । तीर्थोद्देशेन योजनगमनं वा । रुदैकाद. शिनी वा । शिरःशोषणपूर्वकं द्वादश साङ्गस्नानानि वा। प्राजापत्यमेव कृच्छ्रः । पादोनकृच्छ्रे तु-व्यहं प्रातर्व्यहं सायं व्यहमद्यादयाचि तम् । व्यहमुपवास इति । अत्र चतुःपणाधिककार्षापणद्वयमशक्ती देयम् । एकभक्तायाचितोपवासपादैरेतदिति स्मृत्यर्थसारे । कृच्छ्राध तु-सायं प्रातस्तथैवैकं दिनद्वयमयाचितम्। व्यहमुपवासः । अयाचि. तोपवासपादाभ्यामिति । स्मृत्यर्थसारे । इदं सार्धकार्षापणसमामिति गौडाः । पादकृच्छू तु-एकैकदिनक्रमेण दिनचतुष्टयम् । इदं द्वादश पणसमम् । इदमेव शिशुकृच्छ्रम् । विषादिवर्णक्रमेणोपवासत्रयायाचि. तत्रयनक्तत्रयकभक्तत्रयरूपाः पादकृच्छ्रा इत्यापस्तबः । अयमेवातिकृच्छ्रः स्यात्पाणिपूरानभोजनैः ।। अत्र येषु नक्तादिदिनेषु भोजनं तेषु पाणिपूरान्नता । नवाहमेकैक ग्रासोऽन्त्यत्रिदिनमुपवासोऽतिकृच्छ्र इति मनुः । अत्र प्राजापत्यत्रयमिति चतुर्विंशतिमते । कृच्छातिकृच्छ्रः पयसा दिवसानेकविंशतिः । पयोऽत्र जलम् । तच्च सायंप्रातमध्याह्नेषु पेयम् । द्विगुणोऽतिकृच्छ्र एव कृच्छ्राति. कुच्छ्र इति यमः । तेनायं षट्माजापत्यसमः । तप्तकृच्छ्रे तु. तप्तकृच्छ्रे चरन्विषो जलक्षीरघृतानिलान् । प्रतिव्यहं पिबेदुष्णान्सकृत्स्नायी समाहितः ॥ उष्णोदकाभिर्गतस्य बाष्पस्य पानमुष्णानिलपानम् । एतच गात्रपू. रणमात्रपर्यन्तम् । उष्णादगाराद्वा । तत्र षट्पलमम्बु । त्रिपलं क्षीरम् ।

·पायश्चित्तेन्दुशेखरः। एकपलं घृतम् । एष एवं शीतैः शीतकृच्छ्रः । अत्र धेनुत्रयमिति षटू- त्रिंशन्मते । अनिकृच्छ्रततकृच्छ्योर्धेनुट्यमित्यपराभवदेवौ । धेनुचतु- ष्यमिति शूलपाणिः। तप्तक्षीरघृताम्बूनामेकैकं प्रत्यहं पिवेत् । एकरात्रोपवासश्च तप्तकृच्छ्मुदाहनम् ॥ इत्यपरस्तप्तकृच्छ्रः । अत्रैका धेनुः । पर्णकृच्छ्रे तु --पर्णोदुम्बरराजीवबिल्वपत्रकुशोदकैः । प्रत्येकं प्रत्यहं पीतैः पर्णकृच्छ्र उदाहृतः ॥ एषां पक्वोदकरित्यर्थः । पर्णः पलाश: । राजीवं पद्मम् । अयं पश्चाहसाध्यः । सार्बोपवासद्वयतुल्यः । त्रिरात्रोपवासान्ते पलाशादि. पञ्चककाथोदकपाने परः पर्णकृच्छ्रः। चतुर्दश्यामुपोष्य परेधुः पूर्णिमायां पञ्चगव्यपानेन ब्रह्मकूर्चः । पञ्चगव्यप्रमाणं तु तत्र--- गोमूत्र कृष्णवर्णीयाः श्वेतायाञ्चैव गोमयम् । पयश्च ताम्रवर्णाया रक्ताया गृह्यते दधि ।। कपिलाया घृतं ग्राह्यं सर्व कापिलमेव वा । मूत्रमेकपलं दद्यादङ्गुष्ठा तु गोभयम् ॥ क्षीरं सप्तपलं दद्यादधि त्रिपलमुच्यते । घृतमेकपलं दद्यात्पलमेकं कुशोदकम् ।। एतञ्च गायत्र्या गोमूत्रमित्यादिसमन्त्रक कार्यम् । पञ्चगव्यपानं च भोजस्थाने। अत्रार्धा धेनुः । अत्र होमोऽप्यस्ति । पञ्चगव्यहोमश्च सप्त- पत्रैरच्छिन्नाः कुशरिरावती इदं विष्णु नस्तोले शंवती इति ऋग्भिः कार्यः । हुतशेष प्रणवेनाऽऽलोडय प्रणयेन गृहीत्वा मध्यमपलाशपत्रेण स्वर्णपात्रेण ताम्रपात्रेण वा ब्रह्मतीर्थेन पिबेत् । एष द्विरात्रः सांतपन- कृच्छू इति स्मृत्यर्थ सारे। पराकस्तु द्वादशरात्रोपवासः । अत्र पञ्च धेनव इति शूलपाणिः । दे इत्यपराभववौं । तिस इति पत्रिंशन्मतम् । सौम्यकृच्छस्तु-पिण्याकाचामतकाम्बुसत्तूनां प्रतिवासरन् । एकरात्रोपवासश्च सौम्यऋच्छोऽयमुच्यते ।।

·: १० नागोजीभट्टविरचितः- पिण्याकं तिलपिण्डः । आचाम ओदनस्रावः । तक्रं जलं सक्तवश्व क्रमेण पञ्चदिनेषु षष्ठेऽहन्युपवासः । अत्रैका धेनुरिति केचित् । अर्कोचिता । पिण्याकं सक्तवस्तकं चतुर्थेऽहन्यभोजनम् । वासो वै दक्षिणां दद्यात् ... इत्यपरः सौम्यः कृच्छ्रः। अत्रोभयत्र प्राणयात्रामात्रनिर्वाहक्षम पिण्याकादिग्राह्यम् । पिण्याकादी- नां पञ्चानां प्रत्येकं त्रिरात्रोपयोगाभ्यासे पञ्चदशदिनस्तुलापुरुषः। पिण्या- कादिपञ्चानामेकैकदिनोपयोगोत्तरं त्रिरात्रमुपवासेऽष्टदिनसाध्यस्तुला- पुरुषः । एषां पञ्चानामेकैकस्य सहभोजने व्यहं द्वयहं वायुभक्षणे चैक- विंशतिरात्रसाध्यः सः। वारणकृच्छ्रस्तु ---मास परिमितसक्तदकपाने वारणकृच्छः । श्रीकृ- च्छ्रस्तु- यह पिबेत्तु गोमूत्रं व्यहं वै गोमयं पिबेत् । व्यहं यावकमेष श्रीकृच्छ्रः स्यात्सर्वसंमतः ॥ यावककृच्छ्र:-यवानामप्सु साधितानां सप्तरात्रं पक्षं मासं वा प्राशने यावककृच्छ्रः। जलकृच्छ्रस्तु-अनशनो जलस्थोऽहोरात्रं क्षिपेदेष जलकृच्छ्र । उद. कसक्तूनां मासाभ्यवहारेणापरः । बिल्वैर्वा फलकैर्वाऽपि पद्माक्षरथवा शुभैः। मासाशनेन श्रीकृच्छ्रः कथ्यते च द्विजोत्तमैः ।। वज्रकृच्छ्रस्तु -- गोमूत्रयावकपान एको वज्राख्यः कृच्छ्रः । इति कृच्छ्रनिर्णयः। अथ सांतपनानि-पूर्वेद्यः पञ्चगव्यमात्राशनं परेधुरुपवास इति द्वैरात्रिकं सांतपनम् । एतदशकावेकः पुराणः । यतिसातपनं तु-पञ्चगव्यं यहाभ्यस्तं यतिसांतपनं स्मृतम् । अत्र चतुर्थ उपवासः । अत्रापि होमः । पञ्चगव्योपवासाः पञ्च । पष्ठ उपवास इति षडहाः सांतपनम् ।

·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। ११ महासांतपनस्तु--गोमूत्रगोमयक्षीरदधिसर्पिःकुशोदकानि क्रमे णैकैकं प्रत्यहं पीत्वैकरात्रोपवासे सप्ताइसाध्यो महासांतपनः । अत्र धेनुद्वयम् । इतरेषु प्रागुक्तसांतपनेषु साधी गौरिति पत्रिंशन्मते। प्रथम उपवासस्ततः क्रमेण तेषां षण्णां पानमिति पाश्चः । गोमूत्रगोमयक्षी- रदधिसर्पिषां क्रमेणैकैकस्य व्यह व्यहमुपयोगे पाञ्चदशाहिकं तत् । 'पण्णामकैकमेतेषां त्रिरात्रमुपयोजयेत् व्यहं चोपवसेदन्त्यम् । इत्येकर्वि- शतिरात्रसाध्यमेतत् । ' एतान्येव तु पेयानि एकैकं तु व्यहं द्वयहम् । आतिसांतपनं त्वेतत् ' । इति द्वादशरात्रसाध्यम् । इति सांतपनानि । अथ चान्द्रायणानि । पिपीलिकामध्यचान्द्रायणं तु- एकैकं ह्रासयत्पिण्डं कृष्णे शुक्ल च वर्धयेत् । उपस्पृशंस्त्रिषवणमेतच्चान्द्रायणं स्मृतम् ॥ कृष्णप्रतिपद्यस्यारऽऽम्भः। कृष्णप्रतिपदि चतुर्दश ग्रासान् ग्रसित्वा तत एकैकं हसित्वा चतुर्दश्यामेकं ग्रसित्वाऽमायामुपोष्य पुनः शुक्ल- प्रतिपदमारभ्य पूर्णिमान्तं यावद्वर्धयेत् । ग्रासश्च मयूराण्डप्रमाण आर्द्रामलकप्रमाणो वा । इति पिपीलिकामध्यम् । यवमध्यचान्द्रायणं तु- एवमेव विधि कृत्स्नमाचरेद्यवमध्यके । शुक्लपक्षादि नियतं चरेच्चान्द्रायणव्रतम् ॥ अत्र शुक्लप्रतिपदादि ग्रासवृद्धिः पूर्णिमान्तम् । ततो हासोऽमान्तः । अनयोरष्ट धेनवः । वृषभसहिता चात्र गौर्दक्षिणा । सार्धसप्त धेनव इति शूलपाणिः । इदमतिधनिनः । निर्धनस्य तु प्राजापत्यत्रयमित्येके । अत्रैकादश्यादिवतलोपो न दोषावहः । यतिचान्द्रायणं तु अष्टावष्टौ समश्नीयात्पिण्डान्मध्यंदिने स्थितः । नियतात्मा हविष्याशी यतिचान्द्रायणं स्मृतम् ।। मासमिति शेषः । एतत्प्राजापत्य चतुष्टयसममिति बृहद्विष्णुः । शिशुचान्द्रायणं तु- चतुरः प्रातरश्नीयात्पिण्डान्विषः समाहितः । चतुरोऽस्तमिते सूर्ये शिशुचान्द्रायणं स्मृतम् ॥ MAR ·१२ नागोजीभट्टविरचित:-- 1 ऋषिचान्द्रायणं तु- त्रीस्त्रीपिण्डान्समश्नीयानियतात्मा दृढव्रतः। हविष्यान्नस्य चै मासमृषिचान्द्रायणं स्मृतम् ।। अजुपदोक्ताभ्यां किंचिदधिकद्विगुणमेतत् । अनुपदोक्तयोश्चतुष्टयधे- नुदानमिति शूलपाणिः । यत्तु ऋषिचान्द्रायणेऽपि तावदेवेत्युक्तं यच्चा. न्यैर्धेनुत्रयमित्युक्तं तत्रोपपत्तिश्चिन्त्या । सोमायनव्रतं तु-गोक्षीरं सप्तरात्रं तु पिबेत्स्तनचतुष्टयात् । स्तनत्रयात्सप्तरात्रं सप्तरात्रं स्तनद्वयात् ॥ स्तनात्तथैव षडात्रं त्रिरात्रं वायुभुग्भवेत् । एतत्सोमायनं नाम व्रतं कल्मषनाशनम् ।। प्रतिदिनसंख्यानियमानादरेण मासत्रयम् । चत्वारिंशदधिकशतद्वय ग्रासानां पञ्चविंशत्याधिक शतद्वयग्रासानां वाऽशनेऽपि चान्द्रायणम् । आद्यद्वयातिरिक्तचान्द्रायणानां दिनान्तरेऽप्यारम्भो न प्रतिपद्येवेति नियमः । इति चान्द्रायणानि । पञ्चगव्यपारिमाणं तु- गोशकूद द्विगुणं त्रं घृतं विद्याच्चतुर्गुणम् । क्षीरमष्टगुणं प्रोक्तं पञ्चगव्ये तथा दधि ॥ इति । तथाऽष्टगुणामति प्राञ्चः। गोमूत्रमाषकाण्यष्टौ गोमयस्य तु षोडश । क्षीरस्य द्वादश प्रोक्ता दध्नः पञ्चदशेति च ।। मूत्रवघृतस्य । कुशोदकसाहित्यं चात्रेत्यन्ये । दधानि दश माषाः। कुशोदके तदर्धतेति स्मृत्यर्थसारे । ताम्रवर्णाया गोमूत्रम् । श्वेताया गोमयम् । पीतायाः क्षीरम् । नीलाया दधि । कृष्णायाः सपिरिति च । तच्च प्रणवेनाऽऽहृत्य तेनैवाऽऽलोडय तेनैवाऽऽदाय तेनैव पिवेदि. त्युक्तम् । वक्ष्यमाणप्रायश्चित्तेषु सामान्यतो व्रतशब्दो गोमूत्रयावका- हारपरः । दिनरात्रिशब्दी तत्तद्वचनावेव । उपवासाभिव्याहारे त्वहो- रात्रवचनौ । अहःशब्दश्चाहोरात्रपर इति क्वचिद्ग्रन्थे व्यवस्थोक्ता। मासोपवासे पञ्चदश प्राजापत्यानि । तथा कृच्छ्राब्दं त्रिंशद्धेनुसमम् । * उपवासस्य समभिव्याहारे सामीप्येनोक्तावित्यर्थः ।

·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। १३ गोमूत्रपाचितयावकस्य मासं पाने द्वादश प्राजापत्यानि । पाकोत्तरमी. षद्गोमूत्रयुक्तपाने कृच्छ्रद्रयम् । त्रिंशन्नक्तैर्दशोपवासास्तत्र कृच्छ्रचतु. ष्टयम् । उपवासस्थान एको विमो भोज्यः । शक्तेन द्वौ । सहस्रगायत्री- जपो वा। द्वादश प्राणायामा वा । द्वादशवर्षिकादिषु द्वादशदिनैरेकै- कप्राजापत्यकल्पना । अत एव चतुर्विंशतिमते-- कृत्वाऽम्ब्रिह्महत्यायाः षडब्दं कृच्छ्रमाचरेत् । प्रत्याम्नायो गवां देयः साशीतिधनिनां शतम् ॥ तथाऽष्टादशलक्षाणां गायत्री वा जपेद्बुधः । इति । गायत्र्यास्तु जपेत्कोटिं ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ इति । द्वादशाब्दसमकक्षं न प्रत्याम्नाय इति बोध्यम् । त्रैमा. सिके सार्धसप्त प्राजापत्यानि । मासिके व्रते सार्धप्राजापत्यद्वयम् । मासं पञ्चगव्यपानेष्वेवम् । षडुपवासेऽप्येकं प्राजापत्यम् । मासं पयो. बते सार्धप्राजापत्यद्वयम् । वृषभैकादशदशगोदानसहितत्रिरात्रोपवासा. त्मकगोवधव्रते साधु कादश . त्रैमासिकगोवधव्रते सार्धसप्तेति स्मृत्यर्थ- सारे । योगीश्वरोक्तमासिकवते त्रीणि तत्सममेकं चान्द्रायणं चेति मिताक्षरा । यत्तु ब्रह्मवधोक्तद्वादशवार्षिकेऽशीत्युत्तरशतधेनवस्तावन्ति प्राजापत्यानि वेति प्राञ्चस्तत्प्रागुक्तचतुर्विंशतिमतविरुद्धमित्येके । अथ कृच्छ्रस्थाने तीर्थप्रत्याम्नाया उच्यन्ते-भागीरथ्यां स्नानं षष्टि- योजनागतस्य षडब्द कृच्छ्रसमम् । अत्र यात्रायोजनबद्धौ योजनस्या धकृच्छ्वृद्धिः। एकयोजनागतस्य मध्ये पर्वतादिव्यवधाने कृच्छ- त्रयम् । तृतीयांशाधिकक्रोशादागतस्य भागीरथ्यां विध्युक्तस्त्राने एकः कृच्छ्रः । प्रयागे द्विगुणं गंगाद्वारे गंगासागरसंगमे चैवम्। वाराणस्या. मगणितम् । वाराणस्यां पातक न प्रविशति । सर्वत्र यात्राभाषाभेद- कृतदेशान्तरविषये महापर्वतव्यवधाने महा[नदी]व्यवधाने च क्रमेण द्वाद- शाष्टचतुर्योजनन्यूना षट्चतुर्द्वियोजनन्यूना वा । विंशतियोजनागतस्य यमुनासरस्वत्योः स्नानमब्दसमम् । अब्दद्वयसममित्यन्ये । मथुराद्वार- वत्योदिंगुणम् । प्रभासेऽप्येवम् । दृषद्वतीशतद्रुविपाशावितस्ताशरावती- मरुद्वधासिनीमधुमतीपयस्चिन्यादिषु देवनदीषु स्नानं त्रिंशद्योजना- गतस्याब्दसमम् । पञ्चदशयोजनागतस्येत्यन्ये । चन्द्रभागाचेत्रवतीसर- यूगोमतीदेविकाकौशिकीमन्दाकिनीपुनःपुनापूर्णापुण्याबाहुदावारुणीग.

·१४ नागोजीभट्टविरचितः- ga ण्डक्यादिदेवनदीषु द्वादशयोजनागतस्य षोडश कृच्छ्राणि । एतासां परस्परसंगमे द्विगुणम्। त्रिगुणमित्यन्ये । अन्यासु समुद्रगासु नदीषु द्वाद- शेयाजनागतस्य षट्कृच्छ्रसमम् । महानदेषु नद्यर्थ शोणनदे गंगाधसमम्। पुष्करे प्रयागसमम् । संनिहित्यां नर्मदायां चतुर्विंशतियोजनागतस्य चतु. विंशतिकृच्छ्रसमम् । कुब्जिकासंगमे द्विगुणम् । शुक्लतीर्थे चतुर्गुणम् । गोदावयाँ षष्टियोजनागतस्य व्यब्दसमम् । वंजराप्रणीतयोर्नर्मदावत् । पूर्णायां योजनार्धे कृच्छ्रः । कृष्णवेणीतुङ्गभद्रयोः प्रतियोजनं कृच्छ्रम् । पम्पायां द्विगुणम् । हरिहरे त्रिगुणम्। कुल्याः स्नानेन त्रिरात्रोपवासफलदाः। अल्पनद्यः कृच्छ्रफलदाः । नद्यो द्विकृच्छ्रफलदाः । उक्तान्यसर्वतीर्थेषु रामक्षेत्रश्रीरङ्गादिक्षेत्रेषु योजनसंख्यया कृच्छ्रसंख्या । एकयोजनादि. षड्योजनगान्ताः सवन्त्यः कुल्याः । द्वादशयोजनगा अल्पनद्यः । चतु. विशतियोजनगा नद्यः । तदधिकगा महानद्यः समुद्रगाश्च । उपवास- सहितं नदीनानं कृच्छ्रसमं योजनादयंगपि । शुनीगर्दभीचाण्डालीशू- द्रीकष्टगा नद्यः पापनद्यश्च वाः । सर्वत्र समुद्रस्नानं दर्शे कार्यम् । देवतासमीपे सरःसरिन्नदीसंगमेषु च सदा कायम् । समुद्रस्नाने पञ्चद- शयोजनागतस्य पञ्चदश कृच्छ्राणीत्यादिस्मृत्यर्थसारे विस्तरः। परार्थ गन्ता तीर्थषोडशांशं लभते। प्रसङ्गन । गन्ताऽर्धफलम् । अनुषङ्गेण तीर्थ प्राप्य स्नाने स्नान फलमेव [न] यात्राफलम् । पितामहभ्रातृमातामह- पितृव्यमातुलश्वशुरपोपकार्थ गुर्वाचार्योपाध्यायार्थ तेषां पत्न्ययं पितृ- वसमातृष्वसर्थ च स्नात्वा स्वयमष्टमांशं लभते । पित्रोरर्थे कुर्वन्पुत्र- चतुर्थाशम् । दम्पती च सपत्न्यश्च लभन्तेऽध मिथः फलम् । अर्थिनां च न फलहासः । कर्कादौ मासद्धये निरन्तरं रजस्वला नद्यः। तास्वपि गोमती चन्द्रभागा सिधुर्नर्मदा शरयूश्च त्रिरात्रम् । वापीकूपतडागादिषु स्थितपुराणोदकेषु त्रिरात्रम्। सरस्वतीगङ्गायमुनादयो न कदापि रज. ... स्वला:। अथ व्रताङ्गभूता धर्मा यमा नियमाश्च । ब्रह्मचर्य दया शान्तिर्दानं सत्यमकौटिल्यमस्तेयमहिंसा माधुर्य दमश्चेति दश यमाः । स्नानं मौनो. पवासज्यास्वाध्यायोपस्थनिग्रहगुरुशुश्रूषाशौचाक्रोधाप्रमादता इति नि- यमा दश।

·. प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। १५ अथ प्रायश्चित्तपूर्वाहकृत्यम् ॥ केशनखादिवपनं कृत्वा स्ना- त्वा घृतं प्राश्य प्रदोषे गृहारहितकालसंख्योल्लेखपूर्वक संकल्पः कार्यः। वपनं च महापातकगोवधातिरिक्ते विद्वद्विप्रनृपयोः सधवस्त्रीणां नास्ति । तत्र सधवानां सर्वान्केशान्समुद्धृत्य द्वयगुलच्छेदनमेव तत् । तीर्थेष्वप्यासामेवमेव । विधवानां सर्ववपनम् । केशधारणेच्छायां द्विगु. णितं कार्थम् । तत्र दक्षिणाऽपि द्विमुणा । वपनं च दिनत्रयसाध्यव्रते नखरोमच्छेदनमात्रम् । पड्दिनसाध्ये श्मश्रुणोऽपि नवदिनसाध्ये शि- खावर्जम् । तदूर्ध्व सशिखम् । त्रिपड्दिनयोः स्त्रीणां नैव तत् । धेनु- दानादावप्येवं विशेष ऊह्यः । अस्य नैमित्तिकत्वात्सदा बद्धशिखेनेत्य- नेनाविरोधः । प्रायश्चिचे तिथया-प्रायश्चित्तं चाष्टमीचतुर्दश्योन कार्यम् । चतु- दश्यां संकल्प्यामायां कार्यमिति शिष्टाः । तत्र पापं द्विविधम् । रहस्य प्रकाश्यं च । कर्तृव्यतिरिक्तैरज्ञातदोषं रहस्यम् । तत्र रहस्ये प्रायश्चित्तम् । प्रकीर्णकादिषु पञ्चविंशतिः प्राणायामाः । उपपातके शतम् । अनु. पातके द्विशतम् । महापातके चतुःशतम् । सर्वत्राभ्यासे द्विगुणम् । मत्या त्रिगुणम् । मत्याऽभ्यासे चतुर्गुणम् । यद्वा: गायत्र्या लक्षजपो महापापे । पादोनलक्षजपोऽतिपातके । अर्थलक्षमनुपातके । पादलक्ष- मुपपातके । तदर्धार्धे प्रकीर्णकादिषु । अत्राप्यभ्यासादी द्वैगुण्यादि यो- ज्यम् । अन्यान्यपि महापातकादिषु रहस्यप्रायश्चित्तानि विस्तरेण नि. बन्धेभ्यो ग्राह्याणि । अविद्वान्मुखान्तरेण व्याजात्यायश्चित्तं ज्ञात्वा रहसि चरेत् । विद्वांस्तु स्वयमेव ज्ञात्वा चरेत् । दशलक्षगायत्रीजपः सर्वपापपायश्चित्तम् । सर्वेषामेव पापानां संकरे समुपस्थिते । शत सहस्त्रशोऽभ्यस्ता गायत्री पावनं महत् ।। इति स्मरणात् । भस्माच्छन्नो भस्मशयानो रुद्रजापी सर्वपापान्मु- च्यते । स चैकादशवारम् । सर्वशब्देन महापातकातिरिक्तं ग्राह्यमिति केचित् । महापापान्यपीत्यपरे । पुरुषसूक्तं प्रत्यहं षोडशकृत्वो जप- मासेन गुरुतल्पादेरपि शुध्येत् । एवं पवमानजपाघमर्षणसूक्तजपा. दयोऽन्यतो ज्ञेयाः । अत्राऽऽहारविशेषानुक्तौ पयःप्रभृतयः शिलोचया- दयो माघादयश्च देशकालौ । अथ रिक्तेषु व्याहृतिभिराचमनम् । एवं ·१६ नागोजीभट्टविरचितः- ख्यापनानुतापाध्ययनान्यपि पापनाशकानि । ख्यापनं सभासु पुण्यस्था- नेषु च स्वपापकथनपूर्वकमात्मनिन्दनम् । अध्ययनं वेदवेदान्तादेश्च । उपदिष्टप्रायश्चित्तेष्वेतदङ्गम् । न स्वतन्त्रम् । अन्यथा तद्विधिरफलः स्यात् । कृते पापेऽनुतापो वै यस्यः पुंसः प्रजायते । प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परम् ॥ प्रातर्निशि तथा संध्यामध्याह्नादिषु संस्मरन् । नारायणमवाप्नोति सधः पापक्षये नरः॥ इति विष्णुपुराणे। अत्र केचित् । अनेन सर्वविधसर्वपापप्रणाशो भव- त्येव । इह व्यवहार्यतासिद्धये वा तदुपदेश इति प्राहुः । गङ्गास्नानं च सर्वविधसर्वपापप्रणाशकम् । चान्द्रायणसहस्रं तु यश्चरेत्कायशोधनम् । पिबेद्यश्चापि गङ्गाम्भः समौ स्थातां न वा समौ । भवन्ति निर्विषाः सर्पा यथा तायस्य दर्शनात् । मङ्गाया दर्शनात्तद्वत्सर्वपापैः प्रमुच्यते । इत्यादिमहाभारतादिवचनेभ्यः । न चैतान्यर्थवादाः । स्नानमात्रेण गङ्गायां पापं ब्रह्मवधोद्भवम् । दुराधर्ष कथं याति चिन्तयेद्यो वदेदपि । तस्याहं प्रददे पापं ब्रह्मकोटिवघोद्भवम् । स्तुतिवादमिमं मत्वा कुम्भीपाकेषु जायते । आकल्प नरकं भुक्त्वा ततो जायेत गर्दभः। इति भविष्यकोर्मादिभ्यः। पापानां पापहन्त्री त्वं स्वर्गमोक्षकहेतुता । स्वभाव एव गङ्कायाः शैत्ये शीतरुचेर्यथा । न गङ्गासदृशं तीर्थ न देवः केशवात्परः । ब्राह्मणेभ्यः परं नास्तीत्येवमाह पितामहः । सर्व कृतयुगे तीर्थं त्रेतायां पुष्करं स्मृतम् । द्वापरे तु कुरुक्षेत्रे कलौ गङ्गव केवलम् । ।

·मायश्चित्तेन्दुशेखरः। १७ गङ्गा कलियुगे स्मृतोत पाठान्तरम् । येनाकार्यशतं कृत्वा कृतं गङ्गैव(गङ्गाम्बु)सेवनम् । तत्सर्व तस्य गङ्गाम्भो दहत्यग्निरिवेन्धनम् ।। इत्यादिवचनान्यनुसंधेयानि । कलियुग इत्थं पापनाशसामय गङ्. गाया एव न तु पुष्करादीनाम्। त्रेतादौ तु पापस्याल्पत्वात्तन्नाशसामर्थ्य तेषामपीति सर्व कृतयुग इत्यस्य तात्पर्यम् । अथ सर्वप्रायश्चित्तविधिः-तत्र महापातकादर्वाचीनेषु बहुविधेष्व- ज्ञानकृतेषु प्रतिनिमित्तं कर्तुमशक्ती सर्वप्रायश्चित्तं पडब्दमत्यन्तगुणवतो विरक्तस्य । अभ्यासे द्विगुणम् । मत्या त्रिगुणम् । मत्याऽभ्यासे चतुर्गु- णम् । अत्यन्ताभ्यासे निरन्तराभ्यासे वा पञ्चगुणम् । बहुकाला- भ्यासे षड्गुणम् । उपपातकमारभ्यार्वाचीनेषु पापेष्वज्ञानकृतेषु प्रति- निमित्तं कर्तुमशक्तौ द्वयब्दं प्रायश्चित्तम् । अभ्यासादौ प्राग्वत् । प्रकी. केषु तादृशेषु तादृशस्यैकाब्दम् । अभ्यासादौ प्राग्वत् । क्षुद्रपापेषु तादृशेषु तादृशस्य कृच्छ्रातिकृच्छ्रचान्द्रायणानि । तत्स्थाने द्वादश कायानि वा । अभ्यासादौ प्राग्वत् । चतुष्टयमिदं चोत्तमस्य । मध्यमस्य द्विगुणम् । अधमस्य त्रिगुणम् । द्वादशाब्दं द्विगुणं । महापातकावधिस. कलपापप्रायश्चित्तमिति । सर्वत्रानुक्तनिष्कृतौ कृच्छ्रचान्द्रायणानि सम- स्तव्यस्तरूपेण योग्यतया योज्यानि । क्षुद्रेषु पापेषूपवासत्रिरात्रपाजा- पत्यानि योग्यतया । अतिक्षुद्रेषु द्वादश षट्त्रिंशद्वा प्राणायामाः । स्त्रीशूद्राणाममन्त्रकास्ते । पुरुषकारहन्तकाराग्रदानानि वा । मौनलोपेषु विष्णुस्मरणम्। अथ प्रकाशरूपेद्देशक्रमेण प्रकीर्णप्रायश्चित्तान्युच्यन्ते-खरेणोष्टेण वा युक्तं यानमारुह्याध्वगन्ता नमस्वापी नमतयाऽन्नभोक्ता दिवा स्वदार- गामी च सचैलस्नानपूर्वकं प्राणायामेन शुध्येत् । अमत्या स्नानमा- त्रम् । अभ्यासे प्राणायामचतुष्टयम् । चतुरधिकाभ्यास एक उपवासः । अत्यन्ताभ्यासे त्रिरात्रम् । साक्षात्खरोष्ट्रारोहिणां द्विगुणम् । गुरुं त्वं- कृत्य हीनपुरुष प्रयोज्य हुंकारपूर्वकच्छलवादेविमं निर्जित्य वस्त्रेणापि वा विप्रस्य कण्ठबन्धने तृणेनापि वा तस्य ताडने गुर्वादिकं शीघ्रं नत्वा विगतकोपं कृत्वा नक्तं भुञ्जीत । उपवसेदिति स्मृत्यर्थसारे । ३ ·१८ नागोजीभट्टविरचित:- अभ्यासे त्रिरात्रम् । गुरुदेवविप्राचार्यमातापितॄनरेन्द्राणां प्रतिष्ठीवने प्रतिवाद आक्रोशनेऽतिको पैशुन्ये च जिह्वां दहेद्धिरण्यं दद्यात् । अभ्यासे सहस्रगायत्रीजपः । बमत्या तु प्राजापत्यं कृत्वा स्नात्वा गुरुप्रसादनात्पूतो भवति शूद्रक्ष्य विप्रातिक्रमादौ सप्तरात्रमभोजनम् । क्षत्रियातिक्रम एक उपवासः । विमं हन्तुं दण्डोद्यमने कृच्छ्रः । इदमे. वावगुरणम् । दण्डनिपातलेऽतिकृच्छ्रः। रक्तस्रवणे कृच्छ्रातिकृच्छ्रः । अभ्यन्तररक्ते त्वग्भेदे व कृच्छ्रः । अस्थिभेदनेऽतिकृच्छ्रः । अङ्गक- तने पराकः । केचित्तु दण्डोद्यमननिपातनरुधिररावेष्वर्धकृच्छुक. च्छ्रातिकृच्छ्राणि । अन्ये पादकृच्छ्रार्धकृच्छ्रकृच्छ्राण्याहुस्तेषां कामाका- मभेदेन व्यवस्था । अङ्ग छेदने दशगोदानम् । कामतो द्विगुणम् । अत्र यद्यपि शोणितनिपातनयोः क्रमेण निपातनावगुरणे आवश्यके तथाऽपि तन्निमित्ते प्रायश्चित्ते पृथक्यवतः । तयोरवश्यंभावित्वेन तदभ्यन्तरवर्ति। त्वात् । यत्र पुनर्निमित्तानां नान्तर्भावनियमस्तत्र पृथग्भवत्येव । यथा पर्वणि परभायर्या रजस्वलां तैलाभ्यक्तो दिवा गच्छति जल इति । विप्रस्य पादप्रहार उपोप्य स्नात्वा प्रणिपत्य प्रसादनम् । पादेन स्पर्श तु प्रसादनमेव । अप्सु चानो चाऽऽर्तस्य विण्मूत्राद्युत्सर्गे सचैलस्नान- पूर्वकं गोस्पर्शः । मत्या तूपोष्य सचैलं स्नायात् । कामतोऽभ्यास उपवासत्रयम् । इदमापः प्रबहतेत्यस्य गायत्र्या वा जपश्च । अनापदि त्रिषवणस्नानं त्रिरघमर्षणं च बोध्यम् । अनार्तस्यात्यन्ताभ्यासे वा तप्तकृच्छ्रम् । उदकं विना मूत्राद्युत्सर्गेऽप्येवमेव । सर्वमिदं मूत्रपुरीषो- सोक्तं धर्ममात्रोपलक्षण । निर्जलारण्यादौ त्वपो दृष्ट्वैव शौचस- चैलनाने कुर्यात् । मूत्रा देवेगधारणेऽष्टोत्तरशतजपः । श्रौतस्मातकर्म- लोपे.तूपवासः । इदं चार क्तप्रायश्चित्तविशेषश्रुतिस्मृत्युदितकर्मलोपे वा तत्तत्मतिपदोक्तप्रायश्चित्तर मुच्चयेन वा बोध्यम् । सूर्योदये स्वस्यो मत्या सुप्तो दिने तिष्ठन्सा वेत्री जपन्नुपवसेत् । सूर्यास्तमये सुप्तो रात्री तिष्ठन्सावित्री जपन्नाद्यात् । जीर्णमलबद्धबधारणादिस्नातकव्रतलोपे तूपवासोऽष्टशतजपो वा । पञ्चमहायज्ञेष्वन्यतमलोपे त्वातुरस्योपवासो धनिनः कृच्छ्रार्धम् । आहिताः पर्वण्युपस्थानलोपे चैवम् । स्नानं विना भोजन एक उपवासो दिन व्याप्य जपश्च । ऋतौ भार्यागमन- लोपे कुच्छ्रार्धम् । अकामः: माणायामशतम् । इदं चापर्वणि संनिहि.

·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। १९ तस्यारोगिण एव षोडश्यां रात्रौ तु पर्वण्यपि गच्छेत् । स्वभार्या पर्वण्यपि गछेत् । स्वभार्यां क्रोधादगभ्यति वदतां वर्णानां क्रमेण कृच्छूनवरात्र- षड्ररात्रत्रिरात्राणि । सर्वेषां प्राजापत्यमिति गौडाः । त्यागानन्तरं संग्रहेच्छायामृषिचान्द्रायणं कृत्वा स कार्यः । एकपङ्क्त्युपविष्टानां स्नेहादिना विषमदाने दापने च प्राजापत्यम् । नदीसंक्रमकर्तुश्च कन्याविघ्नकरस्य च । समे विषमकर्तुश्च शुद्धयै चान्द्रायणं स्मृतम् ।। संक्रम उदकावतरणमार्गः । पूजादौ मार्गादौ च समे विषमकर्तृ- त्वम् । अत्र चान्द्रायणं भक्ष्यान्नेनेति स्मृत्यर्थसारे । पतितम्लेच्छादि. भाषणे पुण्यकृतां ध्यानं विप्रेण सह भाषणं वा । भार्यानधनानां लाभस्य विघ्नकरणे प्रत्येकं संवत्सरव्रतम् । यज्ञोपवीतं विना भोजनेऽ- म्बुपाने च नक्तवतम् । अम्बुपाने त्रिः प्राणायामा वा । मत्या भोजने तूपवासः । उच्छिष्टस्य मत्या भोजनाम्बुपानयोरप्येवम् । यज्ञोपवीतं विना मत्या मूत्रादिकरणे भक्षणे चाष्टशतगायत्रीजपः । अकामत एषु क्रमेण त्रिषनाणायामनक्तव्रतानि । 'यद्युत्तिष्ठत्यनाचान्तो भुक्तवानास नात्ततः। सद्यः स्नान प्रकुर्वीत' । अम्बुनि स्वपतिविम्बदर्शने मयि तेज इति मन्त्र जपेत् । अशुचिद्रव्यस्पर्श वाक्पाणिपादचापल्यकरणे कामकृते निष्पयोजनेनानृतवदने च गायत्रीजपः । अकामकृते त्वाचमनम् । अत्यल्पे दक्षिणकर्णस्पर्शो जलाभावे वा । शय्यारूढ १ पादुकोपान- दारोपितपादो २ भयोच्छिष्टा ३ न्ध कारस्था ४ शुद्ध ५ जपकृत् ६ होमकृत् ७ श्राद्धकार ८ समित्पुष्पकुशान्या बुगन्धाक्षतानपाणिभैक्ष्या- ज्यपाणिदेवपूजानिरतानामभिवादने विरामुपवासः । एतैरन्याभिवा. दन एषामप्येवम् । आह्निकविच्छेदेऽपि त्रिरात्रम् । बहुदिवसविच्छेदे द्विगु. णम् । निमन्त्रितस्यान्यत्र भोजने त्रिरात्रम् । अकामतः सकृत् । निमन्त्रि- तस्य भोजनावदाने यतिचान्द्रायणम् । इन्द्रधनुःपलाशाग्न्योरन्यस्य प्रदर्शने उपवासो धनुर्दण्डश्च क्रमेण दक्षिणा । दण्डयोत्सर्गे राजैकरात्र. मुपवसेत् ।। त्रिरात्रं पुरोहितः । अदण्डयदण्डने कुच्छ्रे पुरोहितः । त्रिरात्रं राजा। mman- ·नागोजीभट्टविरचितः- पादप्रतापनं कृत्वा कृत्वा वहिं तथा ह्यधः । कुशैः प्रमृज्य पादौ तु दिनमेकं गृही भवेत् ॥ भूमिकन्यानृते मासं गोमूत्रयावकपानम् । दुःस्वमारिष्टयोर्दर्शने सघृ- तहिरण्यदानम् । विप्रयोर्विपारन्योर्दम्पत्योर्गोविषयोर्विप्रपिण्डयोगोंबली- वर्दयोर्विष्णुगरुडयोर्मध्यगमने यxद्विजस्य सांतपनम् । वेदाध्ययनहोम- सांनाय्याङ्गदोहविवाहकालेष्वेषामन्तरागमने चान्द्रायणम् । कुनखि- वश्यावदन्तौ प्राजापत्यं कृत्वा दन्तान्नखांश्चौद्धरेयाताम् । क्षत्रियस्तु रणे पृष्ठं दत्त्वा प्राणपरायणः । संवत्सरबतं कुर्यात् । एतदेव फलप्रदक्षच्छेदे च । तीर्थयात्री विना- सिन्धुसौवीरसौट्रांस्तथा प्रत्यन्तवासिनः। अङ्गवङ्गकलिङ्गान्ध्रान्गत्वा संस्कारमहति ॥ एवं मगधदेशेऽपि। कर्मनाशाजलस्पर्शकरतोयाविलचनगण्डकीबाहु- तरणेष्वप्येवम् । नीलवस्त्रादिधारणे : केशनिर्मितधारणे चोपवासः पञ्चगव्यपानम् । हिरण्योदकपानं च परेधुः । नीलीमध्यगमने त्रयः प्राणायामाः। नीलीजदन्तधावने वस्त्रधारणवत् । रोमकूपेषु नीली- रजःपतने वर्णमात्रस्य तप्तकृच्छ्रम् । नीली विक्रीणन्पालयंस्तवृत्त्या जीवंश्च पतति । विरक्तश्चेत्रिभिः कृच्छ्रः शुध्येत् । नीली धृत्वा मैथुन उत्पन्नो गर्भश्चाण्डालो भवति । नीली धृत्वा मृतः षष्टिवर्षाणि विष्ठा- यां कृमिर्भवति । विधवया नीलीधारणे तद्भर्तुर्नरकः। नीलीधारणपूर्वक- मन्नदाने दातुर्भोक्तुश्च सांतपनम् । नीलीदारुभेदनेन रुधिरदर्शने चान्द्रायणम् । स्त्रीधृता शयने नीली ब्राह्मणस्य न दुष्यति। कम्बले पट्टसूत्रे च नीलीसङ्गो न दुष्यति ॥ आपङ्क्तेयपङ्क्तिभोजन उपवासः । परेछुः पञ्चगव्यं च । प्रत्यकर्का- दिमेहन आत्मनः शकृद्दर्शने च सूर्य विप्रं गां वा पश्येत् । क्षत्रियवैश्य- योरभिवादने विषस्योपवासः। शूद्रस्याभिवादने त्रिरात्रमुपवासः । -- x यच्छब्दोऽधिकः।

·. प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। २१ गृहस्थस्थानापदि.सिद्धानभिक्षाकरणे दशरात्रं वज्रकृच्छ्रसंबन्धिद्रव्य पानम् । आपदि त्र्यहम्। देवगुर्वाभिमुखनिष्ठीवने जीवन(ना)विरोधेन जिह्वां दहेद्धिरण्यं दद्यात् । प्रतिमाभेदने देवालयवापीकूपारामभेदने चेदं विष्णुर्मानस्तोके विष्णोः कर्माणि पादोऽस्येति चतस्र आज्या- हुतीर्तुत्वा यां देवतामुच्छेदयति तस्या एव ब्राह्मणान्मोजयेत् । प्रति- माऽत्र मृन्मयी पूजितोज्झिता च । प्रायश्चित्तस्याल्पत्वात् । तदत्र प्रति. मातारतम्येन दण्डप्रायश्चित्ताधिक्य योज्यम् । दारिद्यक्रोधमात्सर्यादिना भर्तुरतिक्रमेऽतिकृच्छ्रः । पर्वणि मैथुने सचैलं स्नात्वा वारुणीभिर्जियेत्। श्राद्धदिने मैथुने उपवास एव । स्वपत्न्यां रजस्वलायां गत्वोपवासत्रयपू. किं चतुर्थे ऽहनि] घृतप्राशनम् । कामतश्चेत्सप्तरात्रमुपवासः। अकामतोऽ. भ्यासे कृच्छ्रः । कामतोऽत्यन्तानवच्छिन्नाभ्यासे नवमासिकवतम् । त्रैवार्षिकमिति स्मृत्यर्थसारे । कामतोऽभ्यासमात्रे तु प्रथमेऽह्नि परा- कम् । द्वितीये सांतपनम् । तृतीये प्राजापत्यमिति । अकामतः प्र- त्तस्य रेत सकात्मानिवृत्तस्य सचैल स्नानं महाव्याहृतिभिहामश्च । षण्मासोत्तरं गर्भिणीगमनेऽप्येवम् । यदा तु स्त्रीसंभोगमन्तरेणाप्यका- मतो हठाचरमधातुविसर्गस्तदा स्कन्नं रेतो यन्मह्यं रेतः पृथिवी पुनर्मा. मैत्वित्यभिमन्त्र्य तेन रेतसा स्तनयोर्भुवोश्च मध्यमनामिकया स्पृशेत् । कामतः प्राणायामत्रयसहितसहस्रगायत्रीजपः । वानप्रस्थयत्योश्चान्द्रा- यणम् । गृहस्थस्य यत्नपूर्वकं धातुविसर्गे वारुणीभिर्जिनमित्यपि कचित् । स्वमे तु त्रिनमस्काराः सूर्यस्य गृहस्थैः कार्याः। तयोस्त्वघ- मर्षणत्रयम् । ब्रह्मचारिणस्तु स्वप्ने रेतःस्खलने स्नात्वाऽर्क संपूज्य त्रिः पुनर्मा मैत्वृचं जपेत् । कामत उत्सर्गे संवत्सरबतं चरेत् । भयेन रोगेण स्वमे गृहस्थादीनां स्खलन आदित्यार्चनादि पूर्ववत् । नैष्ठिकब्रह्मचा- रिणो द्विगुणम् । वमने स्नात्वा पञ्चगव्यपानम् । पूर्वदिनभुक्तस्य वमन उपवासोऽपि । मांसमाष[म] सूरवमन उपवासत्रयं स्नानपूर्वकमाणा- यामत्रयं घृतप्राशनं च । दिवास्वापनमस्त्रीदर्शननग्नस्वापश्मशानाक्रम णहयारोहणपूज्य पूजातिक्रमाणिश्मश्रुकर्मदुर्जनस्पशेषु स्नानम् । कामतो नक्तभोजनम् । गर्भाधानादिचूडान्तसंस्कारेबेकै कलोपे पादकृच्छ्रम् । चूडाया अर्धकृच्छ्रम् । अनापदि द्विगुणम् । प्रायश्चित्तोत्तरं तत्तत्संस्का- रकरणम् । गर्भाधानमात्राकरणे गोदानपूर्वकं पुंसवनं कार्यम् । संव- .

·२२ नागोजीभट्टविरचित:- - M अन्यतः त्सरं नित्यक्रियालोपे तु षष्टिः प्राजापत्यानि। आक्रोशनानृतवादयोरेक- स्त्रयो वा उपवासाः। अकामतोऽभ्यासे तप्तकृच्छ्रम् । निषिद्धकाष्ठेर्दन्तधा. वने गोदर्शनम् । गृहीतव्रतस्य प्रमादादिना भङ्ग उपवासत्रयं पुनव्रत. ग्रहणं च । विप्रस्याष्टवर्षपर्यन्तं क्षत्रवृत्त्या धनार्जने चान्द्रायणम् । वैश्य. वृत्तौ षण्मासान् । शूद्रवृत्तौ तु सकृदेव पुनरुपनयनपूर्वकं कृच्छ्रम् । शू- द्रस्य द्विजकर्मकरणेऽप्येतत् । तद्धनत्यागोत्तरमिदं प्रायश्चित्तम् । स्त्री धनोपजीवने स्त्रियै तद्धनं दत्त्वा चान्द्रायणम् । भार्याया मुखमैथुने कृच्छ्रम् । गोयुक्तयानस्थस्य मैथुने तदर्धम् । अकामतोऽभ्यासे स्नान. मात्रम् । बस्तिकर्मणि प्रच्छर्दनविरेचनयोरभ्यासे शिशुकृच्छ्रः । स्नानम् । देवागारशिलादिना स्वगृहकरणे कृच्छं यतिसांतपनं च । गुरुप्रतिश्रुतवस्त्वकरणे तप्तकृच्छ्रसहितं चान्द्रा- यणम् । भोजनकाले परिगृहीतमौनत्यागे तदन्नत्यागः । अर्घभुक्ता नपात्रेण जलपाने पशुवन्मुखेन जलपाने चोपवासः । इष्टापूर्तादि. शुभाशुभमहाकर्मस्थऋत्विगाचार्यादीनां द्वादश कृच्छ्रास्तदर्धे वा सर्व प्रायश्चित्तम् । श्राद्धोपवासादिनिषिद्धदिनेषु दन्तधावने गायत्रीशतसं- यु(पू)ताम्बुपानम् । कन्याया विवाहात्पूर्व रजोदर्शने तत्पिता तहतून्गण- यित्वा तत्संख्यया गोदानं कृत्वाऽशक्तावेकां गां सुवर्णभृङ्गादि- गोदानविधिना दत्त्वाऽत्राप्यशक्ती सदक्षिणमन्नं विप्रेषु दत्त्वा त्रिदिन- मुपोषितां चतुर्थरात्रौ गव्यपयोमा हारां कन्यां निवृत्तरजस्का भूषितां दद्यात् । तामुद्रइन्वरस्तच्छुद्ध्यै कूष्माण्डमन्त्रैघृतं जुहुयात् । विवाहहोमकाल उपस्थित आरब्धे विहे वा रजोदर्शने तु स्नापयित्वा तां युञ्जानेति तैत्तिरीयमन्त्रेण हुत्वा विवाहं प्रवतयेत् । सुरापात्रगन्ध- माघ्राय सोमपो ब्राह्मणोऽप्सु निमग्नस्त्रीयाणायामांत्रिरघमर्षणजपं वा कृत्वा घृतप्राशनं कुर्यात् । असोमपोऽप्सु । इतरस्यामन्त्रक प्राणाया माः । मद्यगन्धने तदर्थम् । साक्षात्सुराघ्राणं सुरापानवत् । अमत्याऽऽ. घ्राणे प्राणायामास्त्रयः । मद्यविण्मूत्रपूतिगन्धानामन्यतमाघ्राणे त्रिः प्राणायामाः। दर्शने स्पर्शने च स्नानं घृतप्राशनं च । सुरापस्पर्शे स्नानं पञ्चगव्यं च । तद्घाणेऽप्सु त्रिः प्राणायामाः। असोमपस्यानप्सु । इतरस्यामन्त्रकम् । मद्यविण्मूत्रविमुभिः संस्पृष्टे मुखमण्डले मृत्तिका गोमयः प्रक्षाल्य पञ्चगव्यं पिबेत् । मदिरां दत्त्वा स्पृष्ट्वा प्रतिगृह्य च .

·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। २३ स्नात्वा कुशाम्बु व्यहम् । संक्रान्त्यादिनिमित्तेष्वस्तात्वा भोजनेऽष्टसहस्रं गायत्रीजपः । शूद्रादिस्पर्शनिमित्ते तूपवासः । चाण्डालादिस्पर्शनिमित्ते स्नात्वा भुक्तौ त्रिरात्रं कायं वा । मत्या चान्द्रं सकृत् । कामाभ्यासे द्विगुणम् । रजकादिस्पर्शनिमिते तदर्धम् । पाने त्वेक उपवासः । चाण्डालादिरजकादिस्पृष्टम्पर्शनिमित्ते त्वनात्वा भोजन उपवासः । नित्यस्नानमकृत्वा भुक्तापवासस्त्रिरात्रं वा । नैमित्तिकस्नाने सर्वत्रा. टशतगायत्रीजपः । कामकृते सहस्रत्रयम् । अमेध्यास्पृश्यस्पर्शने स्वस्ना. त्वा भुक्तो गृहस्थादेस्त्रिरात्रम् । मत्या षट्त्रि रात्रम् । व्रतिनः कायं चान्द्रं वा। श्वपाकादिस्पर्शनिमित्लेष्वस्नात्वा भुक्तौ मत्या त्रिरात्रम् । हस्त- स्थापितकवलादिभोजनेऽब्राह्मणसमीपभोजने दुष्टपङ्क्तौ भोजने बालास्त्यक्त्वा भोजने शूद्रहस्तेन भोजने पाने चामत्या नक्तम् । मत्या तूपवासः पञ्चगव्यं च । शूद्रपङ्क्तौ भोजने द्विरुपवासः । आसनारूढपादो वा वस्त्रार्ध मावृतोऽपि वा । मुखेन धमितं वाऽपि भुक्त्वा सांतपनं चरेत् ॥ अनाचम्य भक्षणेऽष्टशतजपः । भोजने तूपयासः । आपोशनं विना भोजनेऽप्येवम् । अभ्यासे सहस्रगायत्रीजपः। भोक्तुकामस्याऽऽपोश- नात्पश्चादभ्यवहारात्पूर्व मूत्रपुरीषगमने सचैलो बहिराप्लवः षद् प्राणायामाश्च । भुञ्जानस्य मस्तके विष्ठादिपतनेऽन्नं त्यक्त्वा नद्यां स्नानं त्रिः प्राणायामाः । भार्यमा सहोदरैर्वा सहभोजने दिनत्रयमभो- जनम् । ज्ञातिभिः सह भोजने त्वहोरात्रम् । ऋतौ भूमौ भोजनेऽहो. रात्रं यावकाहारः पञ्चगव्यपानं च । घृत हीनाहुतिपञ्चकभोजनोत्तरं सघृतभोजनात्यन्ताभ्यासे चान्द्रायणम् । चाण्डालश्वपचक्षत्तोगसूतवै- देहकमागधायोगवाश्चाण्डालाद्या:-विप्रायां शूद्राजातश्चाण्डालः । क्षत्तुरुग्रायां जातः श्वपचः । क्षत्रियायां शूद्राज्जातः क्षत्ता । राजन्या- च्छूद्रायां जात उग्रः । विधायां वैश्याज्जातः सूतः । विप्रायां क्षत्रि. याज्जातो वैदेहकः । क्षत्रियायां वैश्याज्जातो मागधः । वैश्यायां शूद्रा- ज्जातोऽयोगवः । शौण्डिकादयश्च-कापालिकनिणेजकघातुकलुब्ध- कान्त्यजाः अन्त्यजाश्च-चर्मकाररजकनटबुरुडकैवर्तकमेदभिल्लाः सप्त । सूतिकारजस्वलापतितशबवाहक पण्डदेवलकविसृष्टाम्न्यारूढपतिताभिश- स्ता अन्त्यजाश्च श्वादयश्चान्त्यजाद्याः। श्वविट्वराहखरोट्राद्याः था- दयः । एषामेव पञ्चमा इति संज्ञा । .

·२४ नागोजीभट्टविराचित:- tota M गोमांसभक्षको यस्तु विरुद्धं बहु भाषते । सर्वाचारविहीनश्च म्लेच्छ इत्यभिधीयते ॥ स एव यवनदेशोद्भवो यावनः । तत्र भुक्तिसमये चाण्डाला- न्त्यजादिदर्शन आचमनपूर्वकप्राणायामत्रयं भोजनत्यागे सति । तद त्यागे तूपवासः पञ्चगव्यं च। मूत्राघुत्सर्गवेलायां भोजने पान उपवासो व्याहृतिभिः सर्पिषाऽष्टोत्तरशत होमः । काञ्जिकादिना शौचं कृत्वा भोजने पुनर्जलेन शुद्धिं कृत्वोपोष्य पञ्चगव्यं पिबेत् । एकपङ्त्यां तु भुञ्जानो विप्रो विप्रं यदा स्पृशेत् । शिष्टं तदन्नं भुक्त्वैव गायत्र्यष्टशतं जपेत् ॥ शिष्टं पात्रस्थितम् । तदुत्तरं भुक्ते विरामः । भोजनोत्तरमुच्छिष्टयोः स्पर्श उभयोरपि सद्यः स्नानं शतजपो वा । तादृशस्य क्षत्रियवैश्य- स्पर्श क्रमेण नक्तोपवासौ । नक्तं घृतप्राशनमेव । स्नानं जपश्चेति स्मृत्य. थसारे। भोजनोत्तरमेव तयोः स्पर्श उपवास उपवासौ वा। भुक्तोच्छि. टस्य शूद्रश्वादिस्पर्श तूपोष्य परेधुनक्तम् । परेधुः पश्चगव्यपानम् । भुक्त्वाऽनाचमनेऽपीदम् । इदं कामतः । अकामतस्तु स्नानं शतगायत्री. जपश्च । भुक्तोच्छिष्टानाचान्तस्यामेध्यमूत्रादिस्पर्शे पञ्चगव्यपानम् । उच्छिष्टस्य चाण्डालादिस्पर्श त्रय उपवासा अष्टाधिकशतगायत्रीज. पश्च । चतुर्थे पञ्चगव्यं च मिलित्वा पादोनप्राजापत्यम् । ज्ञात्वा बला- स्पर्श द्विगुणम् । अन्ये तु स्वनुच्छिष्टस्य चाण्डालादिस्पर्शे स्नानम् । उच्छिष्टस्य तत्स्पर्शे पूर्ण प्राजापत्यम् । ज्ञात्वा तु द्विगुणमित्याहुः । उच्छिष्टस्य चाण्डालान्नस्पर्शे चान्द्रायणम् । अधरोच्छिष्टे त्रिरात्रम् । भुक्तोच्छिष्टस्यानाचान्तस्यान्त्यजशोण्डिकादिभि नतः स्पर्श प्राजाप- त्यम् । अर्कोच्छिष्टे पादः सर्वत्र । येनाऽऽस्ये ग्रासः क्षिप्तो न निगीणः सोऽ|च्छिष्टः । भुक्तोच्छिष्टस्य रजकादिस्पर्श त्रिरात्रं घृत. प्राशनम् । मूत्राद्युत्सर्गोत्तरमकृतशौचोऽधरोच्छिष्टः । भोजनाद्युत्तर- मनाचान्त ऊोऽच्छिष्टः । तत्राघरोच्छिष्टस्य विप्रस्य चाण्डालादि. स्पर्श त्रिरात्रोपवासपूर्वकं पञ्चगव्यम् । तस्य रजस्वलारजकादिस्पर्श एक उपवासः । अनुक्तेषु यत्रानुच्छिष्टस्पर्श स्नानं विधीयते तत्रो. च्छिष्टस्पर्श त्रिरात्रं कायं वा। ऊोच्छिष्टार्धमधरोच्छिष्ट इति कल्प्यम् । भुञ्जानस्य रजस्वलादिस्पर्शे शिशुकुच्छ्रः प्राणायामशतं च ।

·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। २५ अमत्या व्यहम् । भुञ्जानस्य गुदखावे शौचं कृत्वोपोष्य पञ्चगव्यम् । भुञ्जानस्याशौचप्राप्तौ मुखस्थग्रासं त्यक्त्वा स्नानम् । तद्ग्रासाशन उप. वासः । सर्वाशने त्रिरात्रम् । भुञ्जानस्यानुच्छिष्टेन सगोत्रेणासगोत्रेण वा स्पर्श भोजनाद्विरम्य शुद्धिः । भुञ्जानस्य भुक्तोच्छिष्टेन सवर्णेन स्पर्शे स्नानं जपो वा । भुञ्जानस्य शूद्रस्पर्श उपवासः पञ्चगव्यं च । भुञ्जानस्य चाण्डालादिशब्दश्रवणे भोजनाद्विरम्य शुद्धिः । भोजने स्नात्वाऽष्टशतजप उपवासो वा । मूत्रादिकालेऽन्त्यजादि- स्पर्श तु- - दिनमेकं चरेन्मूत्रे पुरीषे च दिनद्वयम् । दिनत्रयं मैथुने च पाने स्यात्तु चतुष्टयम् ।। एवं रजस्वलाश्वसूकरशवमद्यभाण्डादिस्पर्शेऽपि । चाण्डालादिस्पर्श सार्धमेतत् । द्विगुणमित्यन्ये । उच्छिष्टेस्य तलाभ्यक्तस्य कृतश्मश्रुकर्मणः कृतमैथुनस्य चाऽऽचमनं विना मूत्रादिकरण एकोपवासस्त्रिरात्रं वा। ऊोच्छिष्टस्य श्वकाकादिविष्ठास्पर्श उपवासः । अधरोच्छिष्टे स्नानम् । उच्छिष्टस्य सूर्यादिदर्शन उपवासः । ऊोंच्छिष्टस्य पलाण्डुल- शुनादिस्पर्श त्रिरात्रं कुशजलपानं गायत्रीजपश्च । अकामत उपवासद- यम् । अधरोच्छिष्टस्य तत्स्पर्श एक उपवासः । अनुच्छिष्टस्य तत्स्पर्श स्नात्वा नक्तम् । सर्वाङ्गावच्छिन्नस्पर्श एकनक्तमिति केचित् । सुराया ईषत्स्पर्शेऽप्येतदेव । जान्वधः सुरास्पर्श स्नानम् । तत आना. रुपवासः। तत ऊर्ध्व स्पर्श त्रिरात्रम् । अशुचिलशुनादिस्पृष्टि स्प र्शने तु-- -- अशुचिं संस्पृशेद्यस्तु एक एव स दुष्यति । तं स्पृष्ट्वाऽन्यो न दुष्येत सर्वद्रव्येष्वयं विधिः ॥ इति । एवं भाण्डेष्वपि स्पृष्टभाण्डस्पर्श योज्यम् ॥ स्त्रीबालवृद्धमक्षिकागृहमार्जारभूषकादयो नित्यं शुद्धाः । उच्छि. काले कर्मानुष्ठाने च मार्जारस्पर्श स्नानमिति मिताक्षरा पीतावशिष्टमुख निर्गततोयपाने मत्याऽभ्यासे चान्द्रं पराको वा । पीतावशिष्टपात्राम्बुपाने वामहस्तेन वा पाने तदर्थं व्यहं वा । अज्ञाना. त्सकृच्छूद्रोच्छिष्टभोजने त्रिरात्रोपवासः। चतुर्थे पञ्चगव्यपानम् । सप्ताह ·२६ नागोजीभट्टविरचितः- पञ्चगव्यं कामतः। एतदेव योषोच्छिष्टभोजनेऽपि । क्षत्रियाधुच्छिष्टमो- जने पादोनम् । अकामतोऽभ्यासे चान्द्रम् । कामतो द्विगुणमभ्यासे। भार्यया सह भोजने तदुच्छिष्टभोजने च दोषाभाव आपद्विषयो विवा- हविषयो वा । ज्येष्ठभ्रातृपित्रााच्छिष्ट भक्षणे दोषो न । विप्रोच्छिष्टा- शन एकाहः । कामतोऽभ्यासे कृच्छ्रम् । उच्छिष्टमत्र तद्भोजनोत्तरभो- जनपात्रेऽवशिष्टम् । चाण्डालस्पृष्टकांस्ये चाण्डालााच्छिष्टकांस्य च भोजने कृच्छ्रम् । जलपाने पादकृच्छ्रम् । रजकादावर्धम् । चाण्डालेन सहकक्षमारुह्य तत्र फलभक्षणे सचैलं स्नानम् । चाण्डालादिस्पृष्टभो. जने त्रिरात्रं मत्या कायम् । चाण्डालादिहस्तपाचितभोजने कार्य चान्द्रं च । तद्धस्तेन भोजने द्विगुणम् । चाण्डालाधुच्छिष्टभोजने चतु: र्गुणम् । अभ्यासे कृच्छ्राब्दम् । अत्र सर्वत्र चाण्डालान्नभोजने पुन:- संस्कारः। चाण्डालादिष्टाने तूपवासः पञ्चगव्यं च । चाण्डालादिस्पृ. ष्टाम्बुपान उपवासः । तत्स्पृष्टस्पृष्टिविषये तदर्धम् । चाण्डालादिसंस्कारे भोक्तः पक्षं गोमूत्रयावकं कृच्छं वा। चाण्डालादिर्यस्य गृहेऽज्ञातस्तिष्ठति तस्यान्नममत्या भुक्त्वा प्राजापत्यम् । मत्या पराकः । चाण्डालादि- भाण्डसंस्पृष्टाम्बुपाने गोमूत्रयावकं त्रिरात्रं पुनःसंस्कारश्च । शूद्रोदक- पान उपोष्य कुशपलाशबिल्वोदकपानम् । चाण्डालादिस्पर्शोत्तरं मुत्रा. धुत्सर्गे त्रिरात्रमुपवासो जातवेदसजपो वा । रजकादिस्पर्शोत्तरमधरो- च्छिष्टे तूपोष्य पञ्चगव्यम् । रजस्वलासूतिकाश्च सूकरादिपतितकुणिकु- ष्ठिकुनख्यस्पृश्याशोचिनः स्पृष्ट्वा भोजन एतत्स्पृष्टान्न भोजने च मत्या का- कायम् । अमत्याऽर्धम् । कुणिस्तविकलः । भोजनकालेऽन्नममेध्यमक्षिका- केशादिदूषितं चेदनन्तरमपः स्पृशेत् । तच्चान्नं भस्मना मृदाऽम्बुना वा स्पृशेत् । अस्थ्यादिक्षिते स्नानं घृतप्राशनं च । भोजनकाले दन्त. पाते पवन् । रक्तादिदृष्टौ तूपवासः । मुखे रक्तदर्शने त्रिरात्रम् । तद्भ- क्षणे ब्राह्मीरसपानम् । तादृशजलपाने कुशोदकम् । अशक्त एषु निमित्तेषु बाली पिबेत् । अमेध्यकेशकीटकादिभिः सह पाचितानस्य त्यागः । भक्षेण तूपवासः पञ्चगव्यं च । वामहस्तदत्तात्रभोजन एकपङ्क्तावेक- स्मिन्नुत्थिते पश्चाद्भक्तौ चोपवासो नक्तं पञ्चगव्यं च । माजीरकाका- खुनकुलगवाद्युच्छिष्टस्याल्पस्य भोजने ब्राह्मीरसः । अधिकभोजन उप- वासः । पूर्णाहारे त्रिरात्रम् । कामतः कृच्छ्पादः । अभ्यासे कृच्छुः ।

·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। श्वोच्छिष्टभोजने मासं यावक व्रतम् । विप्रस्य शूद्रगृहे भोजने मनस्तापा- छुद्धिः । कामतश्चेद्रुपदायाः शतजपः । शूद्रभाजन भिन्नभाजनयोर्भोजन उपवासः पञ्चगव्यं च । मत्या त्रिरात्रम् । भिन्नकांस्येऽमत्या त्रिरा- त्रम् । मत्या कायम् । वटाकोश्वत्थकुम्भीतिन्दुककोविदारककदम्बवल्ली- पलाशब्रह्मवृक्षपत्रेषु भोजने चान्द्रम् । पद्मपत्रे वानप्रस्थयत्योश्चान्द्र- फलम् । अन्येषां चन्द्रिप्रायश्चित्तम् । दुग्धाज्यादिपेयद्रव्यहस्तस्योच्छि- ऐन स्पर्श तवव्यसाहित्येनाऽऽचमनाच्छुद्धिः। चाण्डलस्योच्छिष्टदानेड- पि द्विरुपवासः। शूद्रेण च्छिन्नयज्ञोपवीतो ब्राह्मणो मन्त्रेणान्यत्तु परिधायोपवस. न्गायत्रीशतं जपेत् । ज्ञानतो द्विगुणम् । एवमन्यत्राप्यनादेशे शतगायत्री. जपः । विप्रेण च्छिन्नयज्ञोपवीतो विप्रोऽन्यत्तु परिधाय मनस्तापेन शुध्येत् । ज्ञानतस्तूपवासः । श्वचाण्डालादिच्छिन्नयज्ञोपवीते महासां. तपनद्वयम् । चाण्डालादिपुल्कसम्लेच्छभिल्लपारसीकमहापातकिबौद्धशैवपाशुपत. लोकायतिकनास्तिकोन्मत्तान्त्यजनापितविकर्मस्थद्विजोदक्यासूतिकाप तितशवस्पृष्टिशावसूतिकचैत्यगृपमृतहारककापालिकवनमार्जारस्पर्शे स. चैलं स्नानम् । कामतस्त्वग्निस्पर्शनघृतप्राशनमधिकम् । शैवपाशुपतौ वेदविरुद्धतदागमोक्तानुष्ठातारौ । रजकचर्मकव्याधकैव. तशाकुनि कनटधीवरजालोपजीविनिर्णेजकसौत्रिकालूपसर्ववर्णगवनिता. चक्रध्वजिवध्यघातिश्वगर्दभग्राममूकर कुक्कुटैः शिरोष्यतिरिक्ताङ्गन्स्पर्शे तदङ्गक्षालनवस्त्रक्षालनपूर्वकमाचमनम् । शिरःस्पर्श स्नानम् । कामतः स्पर्श द्वादशवारं मृजलैः शोधनमधिकम् । इदं सर्वमनातुरस्य । आतुरस्य त्वाचमनमेव । चाण्डालादिस्पर्शेऽप्येतत् । शूद्रनिषादस्पर्श आच. मनम् । स्मृत्यर्थसारे तु शूद्रस्पर्शे स्नानम् । निषादस्पर्शे सचैल. स्नानमिति । चिर कालं चाण्डालादिच्छायारोहणे स्नानं घृतप्राशनं च । तल्लङ्घनेऽप्येवम् । हीनशूद्रस्पर्शे स्नानम् । प्रागुक्तचाण्डाला. दिभिर्व्यवहितस्परों स्नानमेव । इदं मतिपूर्वत्वे सचैलमन्यत्राचलम् । काष्ठादिद्वारेण तत्स्पर्श यदङ्गस्पर्शस्तदङ्गस्य वस्त्रादेश्च क्षालनमाचमनं च । नौसंक्रमादौ न स्पर्शदोषः । सर्वाङ्गावच्छेदेन चाण्डालादिस्पर्श অন ·नागोजीभट्टविचितः- त्रिरात्रमुपवासः । चाण्डालादिभिरेक शाखारोहणे विप्रस्य सचैलना. नम् । कामतोऽष्टशतजपश्च । अभ्यासे तूपवासपूर्वकं पञ्चगव्यपानम् । एकपाषाणावरोहणे शाखावत् । चाण्डालादिस्पर्शे रात्रावपि स्नानम् । तञ्च दिवोद्धृतजलेनाग्निसंनिधौ स्वर्ण जले निक्षिप्य कार्यम् । चाण्डा- लशवस्पर्शे कुच्छ्रः । चाण्डालादिभिर्यान शय्यासनादौ त्रिरात्रोपवासः । विप्रेण चाण्डालस्य व्रणबन्धनाभ्यञ्जनरुधिरोत्पादनादौ विप्रस्य प्राजापत्यम् चाण्डालेन विस्यैषु कृतेष्वप्येवम् । अनभ्यासे त्रिरात्रम् । अभ्यक्तस्य चाण्डाला। ठादिस्पर्श एकोपवासपूर्वकं पञ्चगव्यम् । चाण्डालाय कामतः ऋतुप्रदर्शने तन्नृत्यदर्शने तद्गीतश्रवणे भैषज्यक्रि- यायां च द्विरुपवासः । चाण्डालादिदर्शने रविदर्शनपूर्वकं पञ्चदश प्राणायामा अभ्यासे । अन्यथा रविदर्शनमेव । चैतन्यव्यवधानेन स्पर्शे स्नानम् । काष्ठादिव्यवधानेन स्पर्श तदङ्गक्षालनमुक्तम् । एकशाखापाषाणयोरारोहणे तु स्नानम् । वचनादेव तैः संभाषणेऽ. ष्टोत्तरशतगायत्रीजपः । अमत्या चेद्विपसंभाषणम् । चाण्डालाद्युपदेशे प्राजापत्यम् । चाण्डालकूपतीर्थ निषेवणे त्रिरात्रम् । चाण्डालेनैकपथग- मने गायत्रीस्मरणमल्पकालसाध्ये । अन्यथा सचैलनानम् । चाण्डालादेः स्ववेश्मन्यवस्थाने व्यहं दधिसर्पिःपयोभिः सह गोमूत्रयावकपानं त्रिसं- ध्यमवगाहनेन । ततस्यहं दध्ना। ततस्त्र्यहं सर्पिषा । ततस्यहं पयसा । पलत्रयं दधिपयसोः । सर्पिषः पलम् । वस्त्राणां जलेन क्षालनम् । मृन्म- यानां त्यागः कार्यः । कुसुम्भगुडकार्पासलवणसर्पिर्धान्यानि द्वारे कृत्वा वेश्मनि पावकं दद्यात् । ततो ब्राह्मणभोजनम् । त्रिंशद्गावो वृष- भश्चैको दक्षिणा । पुनर्लेपनखननहोमजलैः शुद्धिः। अधिकसंसर्गेऽधिकं कल्प्यम् । वृद्धरोगिबालापत्यगर्भिणीनां प्राजापत्यम् । बालानां प्रहर- द्वयमभोजनम् । रजकादिष्वेतदर्धं गृहदाहवर्जम् । चाण्डालगृहप्रवेशे : सह वृक्षच्छायायां गृहे वाऽवस्थाने मासं कुच्छ्राभ्यासः । द्विमासं शूद्रस्य । क्षत्रियवैश्ययोश्चतुस्त्रयः( स्त्रीन् ) । अनिष्टगन्धस्पर्श- शब्दरूपवाक्यानामाघ्राणस्पर्शनश्रवणदर्शनकथनेषु रविदर्शनम् । रुद्र- निर्माल्यस्पर्शे सचैलस्नानम् । शैवसौरनिर्माल्यनैवेद्यभक्षणे चान्द्रम् । अभ्यासे द्विगुणम् । अमत्याऽभ्यासे सांतपनम् । अनापदि हरेरन्यनै- चाण्डालः ·प्रायश्चित्चेन्दुशेखरः। २९ वेद्यभक्षण एवमेव । विष्णोरनिवेदितभोजनेऽर्धकृपायश्चित्तम् । हनिर्माल्यनैवेद्यभक्षणे चान्द्रायणफलमिति स्मृत्यर्थसारे । धनहर्ता प्रेत- क्रियाया अकरणे तद्वर्णवधे यत्प्रायश्चित्तं तदर्थं कुर्यात् । तदेवेति केचित् । गोविप्रचाण्डालादिहतोद्वन्धगरदाग्निदात्मघातिशृङ्गिन्दणिविषवह्निज. लविद्युत्सरीसृपहतसंकरजातिपतितशवस्य वहनदहनोदकदानादिकि. याकरणे तप्तकृच्छ्रः । अमतिपूर्वत्वे गोमूत्रयावकाहारेण कृच्छ्रम् । तच्छवस्पर्शमात्रे केवलेऽश्रुपाते चैकोपवासः । यं कंचित्प्रेतमुद्दिश्य तद्वा- न्धवैः सहाश्रुपातेऽस्थिसंचयनोत्तरं कृते स्नानम् । ततः पूर्वं तु सचैलं तत् । शूद्रप्रेतानुगमने द्विजस्य स्नानमष्टोत्तरसहस्रगायत्रीजपश्च । द्विज- प्रेतानुगमनेऽष्टशतम् । शूद्रस्य तु तत्र स्नानमेव । अनशनजलाग्निपत. नानि संकल्प्य ततो भ्रष्टस्य संन्यस्तस्य पुनर्गार्हस्थ्यपरिग्रहेण गृहस्थ. तामिच्छतश्च कृच्छ्त्रयपूर्वकं चान्द्रायणत्रयपूर्वकं वा पुनर्जातकर्मादिसं. स्कारकरणम् । षण्मासकृच्छ्राभ्यासपूर्वकं वा । अत्र शक्तिसकृदभ्यास. कालाद्यपेक्षया व्यवस्था । केचिदत्यसमर्थस्य तप्तकृच्छ्रम् । चान्द्रायणं तु बलात्कारेण परप्रेरणया वा संन्यस्तस्येत्याहुः। ये त्वात्मघाताध- शास्त्रीयमरणेन मृतास्तत्पुत्रैश्वान्द्रायणतप्तकृच्छ्रद्वयात्मकं प्रायश्चित्तं कृत्वैव तक्रियाः कार्याः । क्रोधादिनाऽऽत्मत्यागाध्यवसायमात्र उपचासत्रयम् । अध्यवसायं कतिपयव्यापारं कृत्वा स्वत एव निवृत्तो घृताभ्यक्तो मौनी प्राणायामान्कृत्वा गायत्री जपंस्त्रिरात्रमुपवसेत् । अन्येन निवर्तितस्य द्विगुणम् । अध्यवसाय शस्त्रादिक्षतकरणे प्राजाप- त्यम् । दृढक्षते चान्द्रम् । चितिभ्रष्टा तु या नारी मोहाद्विचलिता तथा । प्राजापत्येन शुध्यतति । रजस्वले एकभर्तृके अमत्या मत्या वा परस्परस्पृष्टे सद्यः स्नानेन शुध्यतः । असपत्न्योस्तु सवर्णयोोनिगोत्रसंबन्धयोरमत्या स्पर्श तदेव स्नानमात्रम् । मत्या त्वेक उपवासः परेछुः पञ्चगव्यपानं च । असंबन्धयोः सवर्णयोः स्पर्श तु मत्याऽऽ शुद्धेरनशनम् । अमत्या तु स्नात्वा तद्दिनोपवासाच्छुद्धिः। तन्मध्ये तु भुक्तौ दिनसंख्याकोपवासाः। विप्रशूद्रयो रजस्वलयोः स्पर्श विप्रायाः कृच्छ्रम् । शूद्रायाः पादः । शूद्राया ·नागोजीभट्टविरचित:- निष्कचतुर्थीशदानमित्यन्ये । अकामतस्तु विप्राया यावच्छुद्धरनशनम् । शूद्रायाः स्नानमात्रम् । क्षत्रियवैश्ययोरेतत्कालेऽभावाच्छुद्धिर्न विचार्यते । यदेवानुच्छिष्टयोः परस्परस्पर्शेऽन्यस्पर्श वा तदेवोच्छिष्टत्वे द्विगुणं बोध्यम् । अधरोच्छिष्ट ऊोच्छिष्टार्धम् । चाण्डालाद्यन्तेवसायिपति- तशवादीनां मत्या स्पर्शे रजस्वला आ शुद्धेरभुञ्जाना शुद्धयन्ते प्राय- श्चित्तं कुर्यात् । तच्च प्रथमेऽह्नि स्पर्श त्रिरात्रम् । द्वितीयेऽह्नि द्विरात्रम् । तृतीय एकाहः । चतुर्थे नक्तम् । तत्र प्रथमदिने यदि सा भुङ्क्ते तदा शुद्धयन्ते चान्द्रम् । द्वितीयादिदिनेषु भोजने पादपादन्यूनं कल्प्यम् । अमत्या चाण्डालादिस्पर्श त्वा शुद्धरुपवासमात्रम् । अत्र प्रथमादि. दिनभुक्तौ प्रागुक्तत्रिरात्रादि योज्यम् । सूतकिशौण्डिकादीनां वक- सृगालवानरखरोष्ट्रविडुराहकाककुक्कुटादीनामुच्छिष्टशूद्रस्य च मत्या स्पर्श तदादिकाहन्यभुञ्जानायाः शुद्धयन्ते प्रायश्चित्तम् । तच्च प्रथमेऽहनि द्विरात्रमभुक्तिः । द्वितीय एकाहम् । तृतीये नक्तम् । चतुर्थ एकभुक्तम् । अत्र प्रथमादिदिनेषु भुक्तौ प्राजापत्यपादपादन्यूनानि । अमत्या स्पर्श स्वा शुद्धेरभुक्त्यैव शुध्येत् । भुक्तौ प्राजापत्यपादादिन्यूनादिक्रमेण । चाण्डालरजकरजस्वलासूतकिश्वादिस्पृष्टैः सह मत्या स्पर्शेऽमेध्यादि- मलोच्छिष्टादिस्पर्शे च तदादिकाहन्यभुञ्जानायाः शुद्धद्यन्ते प्रथमदिने स्पर्श उपवासः । द्वितीयदिने नक्तम् । तृतीय एकभुक्तम् । परतः पञ्च- गव्यम् । प्रथमादिदिने भुक्तौ त्रिरात्रकोपवासनक्तादि । अमत्या तत्त- स्पृष्टः स्पर्शेऽभुञ्जाना शुध्येत् । भुक्तावनशनप्रत्याम्नायाः । उच्छिष्टाया- चाण्डालादिस्पृष्टस्पर्शे तदाद्यभुक्त्वा त्रिरात्रादि । तेषु भुक्तावुपवासपत्या- म्नायाः। उच्छिष्ट। याश्चाण्डालादिभिः साक्षात्स्पर्शे तु प्रथमादिदिनेषुषट् चतुराित्रं गोमूत्रयावकम् । चतुर्थदिने स्पर्श उपवासः । सपत्नी रजस्वला स्पृष्ट्वा रजोदर्शने स्नात्वा भुञ्जीत । असपत्नी सवर्णा स्पृष्ट्वा रजोदर्शन आ शुद्धेरभुक्तिश्चान्द्रं च । एवं मृताशौचिभिः स्पर्श । स्नानात्माग्रजो- दर्शन आ शुद्धरभोजनमेव । भुक्तौ तु चान्द्रम् । एवं बन्धुमरणश्रवणेऽ. मेध्यमलोच्छिष्टादिस्पर्शे च । स्नानात्माग्रजोदर्शनेऽपि । रजोदर्शनो- त्तरं बन्धुमरणश्रवणे त्वा शुद्धेरभोजनमेव । उच्छिष्टा रजः पश्यति चेच्छुद्धयन्ते व्यहम् । अधरोच्छिष्टे त्वेका हमुपवासः । अत्र सर्वत्राशक्ता. याः सद्यःनानेन भोजनम् । शुद्धयन्तेऽनशनपत्याम्नायाः । भोजन- :

·३ प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। ३१ काले रजस्वलायाः श्वान्त्यजादिस्पर्श पात्रं गौमूत्रयावकाहारः । शुद्धिं यावदुपवासश्च । रजस्वलाया भुक्तोच्छिष्टद्विजस्पर्श त्रिरात्रोपवासः । अधरोच्छिष्टतत्स्पर्श एकाहः । रजस्वलाया भोजनकाले रजस्व. लान्तरदर्शन आ शुद्धेरभोजनम् । भुञ्जानायाश्चाण्डालादिदर्शन उपवासत्रयमाप । एकोपवा सो वा । कामतस्तु प्राजापत्यम् । सूतकम- तकयोर्मध्ये रजो दृष्टाव( ट्वा ) स्नात्वा भोजनम् । शुद्धयन्त उपवासः । आर्तवमध्ये मृताशौचप्राप्तावा शुद्धेरभोजनम् । अशक्तायाः स्नात्वा भोजनम् । रजस्वलाया व्रतस्थाया रजस्वलाभिभाषण उपवासः । सर्वत्र रजस्वलाया उपवासासामर्थेऽकालकृष्ट फलाद्याहारान्ते पञ्च- गव्यपानम् । एवं गर्भिण्या बालापत्यायाश्च । रजस्वलाया उक्त स्पर्शादिनिमित्तेन ग्रहणसंक्रान्त्यादिनिमित्तेन वा नैमित्तिकस्नानप्राप्ती पात्रान्तरिततोयेन तत्कार्य न तु मज्जनम् । तत्र गात्रमार्जनं वस्त्रपी- डनं च न कार्यम् । अन्यवस्त्रधारणं च नेत्येके। प्रारब्धे दीर्घवते रजोदृष्टौ व्रतलोपो नास्ति । हविष्यभोजनादिशरीरनियमं स्वयं कुर्यात् । पूजामन्येन कारयेत् । चतुर्थदिने त्वस्नात्वा भुक्तो कायम् । मत्या चान्द्रम् । तस्या ज्वरादौ तु चतुर्थेऽहन्यन्या स्त्री नरो वा दशवारं द्वादशवारं वा स्पृष्ट्वा सचैलं स्लायादाचामेच्च । अन्ते वस्त्रत्यागः । ततः शुद्धा सा यथाशक्ति दक्षिणां दत्त्वा पुण्याहं वाचयेत् । अयं चाऽऽतु. रमात्रे स्नानप्रकारः । आतुरे पुंसि तु मन्त्रैरपि मार्जयेत् । ते च समुद्र ज्येष्ठा इति चतस्रः । आपो हि ष्ठति तिस्रः । शुचीवो हव्येति तिस्रः । एतोन्विन्द्रमिति तिस्र ऋच इति । रजस्वलासूतिकयोमरणे तयोर्मलं प्रक्षाल्य स्नापयित्वा काष्ठवदम- न्त्रकं दग्ध्वा चान्द्रायणत्रयं प्रायश्चितं कृत्वाऽस्थीनि मन्त्रवदहेत् सूति. काया आद्यश्यहे व्यब्दमशीतिकृच्छ्रे वा । द्वितीयादित्र्यहेषु न्यूनम् । रजस्वला जलावगाहाभ्यङ्गप्रवासदन्तधावननखनिकृन्तनताम्बूल. मधुमासगन्धपुष्पदिवास्वापग्रहनक्षत्रनिरीक्षणानि वर्जयेत् । मृन्मय आयसे बा भुञ्जीतेत्यादिनियमस्था च स्यात् । इति रजस्वलाविधिः । अनुक्तेषु दण्डादिना स्तुतिनिन्दादिभिश्च प्रायश्चित्तादि कल्प्यम् । इति प्रकीर्णकप्रायश्चित्तानि ॥

·: ३२ नागोजीभट्टविरचित:- अथ जातिभ्रंशकरादिप्रायश्चित्तानि-तत्र जातिभ्रंशकरेषु कामतः कृतेषु सप्ताहसाध्यं महासांतपनम् । अकामे प्राजापत्यम् । सकृदमत्या कृतयोः संकरीकरणापात्रीकरणयोः शिशुचान्द्रायणम् । अज्ञानतः संकरीकरणानुष्ठाने मासं यावकाशनम् । ज्ञानतः कृच्छ्रातिकृच्छ्रः । अज्ञानतोऽभ्यासे चान्द्रम् । ज्ञानतोऽभ्यासे चान्द्रद्वयम् । अज्ञानादपा- त्रीकरणे तप्तकृच्छ्रे शीतकृच्छं वा । ज्ञानतो महासांतपनम् । चान्द्र पूर्ववत् । अज्ञानतो मलिनीकरणानुष्ठाने व्यहं तप्तयावकपानम् । ज्ञाने तप्तकृच्छ्रे महासांतपनं वा । अज्ञानतोऽभ्यासे कृच्छ्रातिकृच्छ्रः । ज्ञान- तोऽभ्यासे द्विगुणम् । एतानि जातिभ्रंशकरादिसामान्यमायश्चित्तानि यत्र विशेषो नोक्तस्तत्र केवलान योज्यानि । यत्र तु प्रातिस्विकेषु कानिचिद्वक्ष्यन्ते । तेषु जातिगुणाद्यपेक्षयैतान्यपि योज्यानि । इति जाति- भ्रंशकरसंकरीकरणापात्रीकरणमलिनीकरणमायश्चित्तानि । अथोपपातकप्रायश्चित्तानि । तत्र सामान्यत उपपातकेषु- उपपातकशुद्धिः स्यादेवं चान्द्रायणेन वा । पयसा वाऽपि मासेन पराकेणाथवा पुनः ॥ इति याज्ञवल्क्योक्तं चतुष्टयम् । एवमित्यस्य मासं पञ्चगव्यपानेन मासं प्राजापत्याभ्यासेन वा मासमतिकृच्छ्रेण वा त्रिरात्रोपवासपूर्वक- दशगोसहितवृषभदानेनेत्यर्थः । एतेषां पापाल्पत्वगुरुत्वे देशकालवय:- शक्त्यादिकं चापेक्ष्य व्यवस्था बोध्या । कामकृतात्यन्ताभ्यासे तु गोवधे वक्ष्यमाणत्रैमासिकम् । तथा चोपपातकनिवृत्तौ गोनवत्प्राय- श्चित्तानि विकल्पितानीति कचित्यतिपदोक्तान्यन्यान्युच्यन्ते । तेषाम- प्येतैः सह विकल्पो विषम(य) [वि] भागो वा बोध्यः। तत्र गोवधे-ब्राह्मणस्वामिकचतुर्हायन्यादीनां गवां शस्त्रलोष्टमुष्टि. लकुटपाषाणविषाणादिना साक्षाज्ञानपूर्वकं कामतो वघे मासं गोमूत्रस. हितयावकयवागूपानम् । शृङ्गलाङ्गलखुरासृक्स्रावयुताहतगोचर्मावृ. तस्य गोष्ठे वासः। ततो मासद्वयं चतुर्थकाल भोजनमक्षारलवणं मितम् । मासत्रयमपि गोमूत्रेण स्नानं गोमतीजपः । दिवा गाः पालयेदनुव्रजेद. नुतिष्ठेदनुस्वपेच्च । तासु गच्छन्तीष तिष्ठन्रजः पिबेत् । रात्रौ ताः सवित्वा नत्वा वीरासनी भवेत् । भित्त्याद्यनाश्रित्योपवेशनं वीरा- सनम् ।

·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः । ३३ उत्तिष्ठस्तु दिवा तिष्ठेदुपविष्टस्तथा निशि । एतद्वीरासनं नामेत्यन्ये ।। चोरव्याघ्रपङ्कापातादिभयादिभ्यस्ताः सर्वप्राणैविमोचयेत् । तासु शीतोष्णवातवर्षपीडितासु त्रातुमक्षमो नाऽऽत्मनो रक्षणं कुर्यात् । स्वपरगृहक्षेत्रादावन्नादिकं भक्षयन्तीन कथयेन निवारयत्पिबन्तं वत्सं च । एवं मासत्रयेण तत्पापविमोक्षः। अत्र स्नानाङ्गभूतमन्त्रपाठ: काले संध्यावन्दनं च कार्यम् । एवं ब्रह्मनादीनामपि व्रताङ्गशौचाथै तद्भवत्येव । स्त्रीणां तु गवानुव्रजनगोष्ठशयनगवाजिनधारणजपादिकं नास्ति । स्त्रीवालवृद्धादीनामर्धम् । शूद्रस्य स्त्रीसमानधर्मत्वाद धमेव । . शूद्राश्च स्त्रीसधर्माणः सर्वे सदेशनाः स्मृताः ।। इति मनूक्तेः । प्रतिलोमजानामप्यर्थम् । वैश्यतुल्यशूद्रस्य तु पूर्ण- मेवेति स्मृत्यर्थसारे । अज्ञानकृतेऽप्यर्धम् । अत्र पूर्णव्रत एको वृषभो दश गावस्तन्मूल्यं वा दक्षिणा । अर्धव्रत एतदर्धमेका गौः । ताव- त्यविद्यमाने सर्वस्वं देयम् । अत्र मासमीषद्गोमूत्रसहितयावकपाने प्राजा- पत्यद्वयम् । स्नानादीतिकर्तव्यतासहितमासोपवासे शतं प्राजापत्यानि । एकादशे स्नातस्त्रिशन्नक्तैः पञ्चचत्वारिंशत्संकलनया सप्तदश प्राजापत्या- नि वा सप्तदश धेनवो वा तन्मूल्यं वेति चत्वारः पक्षाः । मूल्यं च ताव द्रव्यलभ्यं काञ्चनं गौर्वासोऽश्वो भूमिस्तिला घृतमन्नं च । यत्र द्रव्यं तन्मात्रोल्लिख्य संकल्पः कार्यः । चतुर्वपि पक्षेषु दक्षिणा प्रागुक्तैव । ज्ञानकृते क्षत्रियस्वामिके तादृशगोषधे षण्मासं तच्चमणाऽऽवृतो गोग्रासदो गोव्रती यवाशी गोभिरेव संचरन्विमुच्यते । अत्र पाण्मासिकवते द्वादश माजापत्यानि द्वादश धेनवस्तन्मूल्यं वेति चत्वारः पक्षाः । दक्षिणा यथा- शक्तीति शूलपाणिः । अन्ये तु वृषभहन्ता वृषभं स्त्रीगोहन्ता तां दद्यादि- त्याहुः । वृषभरहिता दश गाव इति गौडाः। अज्ञानकृते त्वर्धम्। बाला- दीनां च प्राग्वत् । अज्ञानकृते वैश्यसंबन्धिगोवधे मासं पञ्चगव्यपानम् । गोष्ठे वासो गवामनुगमनं गोमतीमन्त्रजपान्ते गोदानम् । अत्र मासव्रते चत्वारि प्राजापत्यानि चतस्रो धेनवस्तन्मूल्यं वा । पञ्च प्राजापत्या. नीति शूलपाणिः । दक्षिणा त्वेका धेनुः । ज्ञानतो द्विगुणमेतत् । अत्र चर्मादिधारणं नास्ति । ज्ञानकृते शूद्रसंबन्धिगोवधे प्राजापत्यचतुष्टयं ·३४ नागोजीभट्टविरचितः- - चतस्रो धेनवस्तन्मूल्यं वा । यस्य तैलगुडादिव्यापारान्तरं कार- णान्तरनिरपेक्षः कालान्तरे गवां प्राणमोक्षः सोऽपि साक्षाद्दोघ्नः। ज्ञानकृतत्वं च गां ज्ञात्वैतां हन्मीति कामनया हननम् । एतद्रहितमज्ञानकृतत्वम् । तद्राहित्यं च कामनाभावेन तत्मापकपमात्म- कज्ञानाभावेन वा । एवं सर्वत्र बोध्यम् । प्रायश्चित्तानन्तरं पार्वणवि. धिना श्राद्धं कार्यम् । तच्च जीवपितृकेणापि । किंतु पितुः पित्रादिभ्य एव । गोचर्मधारणादिकं प्रायश्चित्तं च गोपतये गोमूल्यं प्रतिरूपगवा- न्तरं दत्त्वा कार्यम् । पत्रदाने त्विदं लेख्यम् । पूर्वदिने सशिखं वपनं कृत्वा परदिने घृतं प्राश्योपोष्य तत्परदिने स्नानादिकं विधाय व्रतं तत्प्रतिनिधि वा संकल्प्यानुष्ठाय विप्राय यथोक्तां दक्षिणां दत्त्वाऽ. च्छिद्रावधारणं कुर्यात् । ततः पार्वणविधिना श्राद्धं भोज्यदानं च कार्यम् । यत्स्वामिकगोवधे यत्प्रायश्चित्तमुक्तं तत्स्वामिकगर्भिणीकपि- लाबहुक्षीरादिकगुणकहोमधेन्वादिवधे तद्विगुणम् । गर्मिण्यां च सचे. तनगर्भयुतायोमेवेदम् । उत्पन्नमात्रदाढर्थयुताचेतनाङ्गप्रत्यङ्गन्पूर्णगर्भ युतायास्तु क्रमेण सपा, सपादद्वयं सपादत्रयं पूर्णद्विगुणं च गोनव- तम् । लगुडादिधातेऽपि गोर्जीवने गर्भमात्रपाते पूर्वोक्तोत्पन्नादिक्रमे कपादमधपादं त्रिपादं पूर्णवतं च । अतिवृद्धातिकृशातिबालातिरोगि णीनां वधे ज्ञानाज्ञान कृते पूर्वोक्ताम् । अतिवृद्धत्वं तृणादिच्छेदनासा. मर्यम् । अतिकृशत्वं दोहवहनायोग्यत्वम् । अतिवालत्वं द्विवर्षीय. त्वम् । एकवर्षत्रिवर्षयोर्वधे तु पूर्वोक्तक्रमेण पादं पादत्रयं च । एकम- यत्ननिष्पन्नानेकगोवधे तु प्रायश्चित्ते द्वैगुण्यम् । एवं गृहदाहादिस्थ. लेऽपि । क्रमकृते त्वनेकगोवधे प्रयत्नभेदेन पापभेदात्मतिगोवधं यथो- क्तप्रायश्चित्तात्तिः । बहुभिरेकस्या हनने यत्र यावद्विहितं तस्यैव पादं पादं प्रतिपुरुषं कार्यम् । केचित्त्वज्ञानतः पादं पादम् । ज्ञानतस्त्वर्ध- मर्धमाहुः । बहुभिरेकव्यापारेण द्वयोर्बहूनां च हनने प्रतिपुरुषं पादद्वयं पादत्रयं च कार्यम् । मिताक्षरा तु बहुभिरेकद्विबहुवधे कामकृते पूर्ण. मेव पूर्वोक्तं पादद्विपादादिकमकामकृतवधपरमित्याह । प्रयत्नभेदे तु प्रतिवधं प्रतिपुरुषप्रायश्चित्तावृत्तिः । द्वाभ्यामकस्या द्वयोवेकाय- नेन वधे प्रत्येकं पूर्णमेव । बहूना वधे तूक्तरीत्या प्रत्येकं द्विगुणम् । अत्यन्तव्याधिपीडितमरणावस्थापन्नोन्मत्तान्धवर्षन्यूनगोवधे पादमेव । ..

·- Gar प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। ३५ अधमशुद्रकवादिकस्वामिकैकहायनीविहायनीत्रिहायणीवधे क्रमेण प्राजापत्याध सार्धप्राजापत्यं प्राजापत्यद्वयं चेति । अज्ञानतोऽर्धमेतत् । गर्भिण्यादौ द्विगुणम् । अतिरोगेऽतिकृशत्वादौ तदर्धम् । अत्र या दक्षिणो- ता सा प्रायश्चित्तद्वैगुण्ये द्विगुणा । अर्धेऽर्धा । पादे पादरूपेत्येवं व्यवस्था बोध्या । अग्निहोत्रिणो वेदपारगस्य होमधेनोः कपिलाया गर्भिण्या: पुण्यदेशे पुण्यकाले च बुद्धिपूर्वकवधे वैश्यवधे वक्ष्यमाणं त्रैवार्षिक व्रतम् । एकशतं गावो वृषश्चैको दक्षिणा । एवमन्यान्यपि सहस्रगोद. क्षिणायुतानि गुरुपायश्चित्तान्येवं वधविद्वद्वि(विद्वद्वधाविषये योज्यानि । अथ पञ्चविधत्वनिर्णय:-चेतनान्तरव्यापारव्यवधानमन्तरेण प्राण- वियोगफलकव्यापाररूपवधानिष्पादकः कर्ता १ । यस्त्वप्रवृत्तं पुरुषं वेत- नादिना प्रवर्तयति प्रवृत्तं वा प्रोत्साहयति स प्रयोजकः २ । वध्यस्य पलायनादिनिरोधकोऽनुग्राहकः ३ । एतां हन्मीति वक्तुरनुमतिदाता निषेधक्षमोऽपि मौनालम्बी चानुमन्ता ४ । उपदेश्यस्य हन्तुर्हन्तुं क्रोधम. त्याधुत्पादको निमित्तम् ५ । प्रयोजकादीनां क्रमेण पादपादहानिरिति शूलपाणिः । अष्टमभागहानिरिति भवदेवः । पैठीनसि:- हन्ता मन्तोपदेष्टा च तथा संप्रतिपादकः । प्रोत्साहकः सहायश्च तथा मार्गानुदेशकः ॥ आश्रयः शस्त्रदाता च भुक्तिदाता विकर्मणाम् । उपेक्षकः शक्तिमांश्च दोषवक्ताऽनुमोदकः ॥ अकार्यकारिणस्त्वेषां प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत् ॥ इति । एवं सर्वपापेषु यथासंभवं योज्यम् । अथ रोधादौ प्रायश्चित्तम्-क्षीणाया गौरक्षीणत्वभ्रमाद् रोधनेन वधे यत्स्वामिकगोवधेऽज्ञानतो यत्मायश्चित्तमुक्तं तस्य पादः। तादृश्या. स्तथाभ्रमाद्वन्धनेन वधे तस्य पादद्वयम् । तथाभ्रमाद्हल शकटादावति. कालयोजनेन मरणे तत्पादत्रयम् । अतिदोहेऽप्येवम् । अङ्गुष्ठस्थूलहस्तत्र- यममाणपलाशदण्डनिपातनेन तादृश्यास्तथाभ्रमादधे संपूर्णम्। उक्तदण्डा धिकदण्डादिना वधे तद्विगुणमिति केचित् । क्षीणत्वज्ञाने तु ज्ञानकृत. वधविहितं तस्य पादाधिकम् । रोधश्चात्र रात्रौ रक्षार्थ क्रियमाणरोधा- तिरिक्ताहारप्रचारनिर्गमरोधः । बन्धनं च दृढकुशकाशादिकरज्जुव्यतिरि amaste ·नागोजीभट्टविरचित:- - तेनायथावन्धनमकालबन्धनं च । योजनं च हलशकटादावतिबाहा. दिना । भवदेवस्तु वैश्यादिस्वामिकगोः क्षैण्यज्ञाने रोधादिना चधे क्रमेण चान्द्रायणपादपादद्वयपादत्रयपूर्णचान्द्रायणानि । अज्ञाने तु प्राजापत्यस्यैव पादादिकमित्याह । शूलपाणिस्तु सर्वस्वामिकगोः क्षीणत्वं ज्ञात्वा प्रवृत्तेन पुंसा रोषादिना वधे चान्द्रायणपादादिकम् । क्षीणत्वाज्ञाने तु प्राजापत्यस्यैव पादादिकमित्याह । चान्द्रायणे वृषभ- सहिता गौर्दक्षिणा । ताडनार्थमुद्यतं दृष्ट्वा भीत्या कूपादौ निपत्य मृते प्राजापत्यम् । अथास्थिभङ्गादिप्रायश्चित्तम् । गवामस्थिभेदे लाङ्गुलच्छेदे कर्णशृ. गोत्पाटने कटिभङ्गे चर्मनिर्मोचने च षण्मासाभ्यन्तरे मरणे पूर्णपाय- श्चित्तम् । षण्मासोत्तरं मरणे तदर्धम् । जीवने च मासार्धम् । गोमूत्रस- हितयावकपानं सर्ववर्णानाम् । एतच्चैकप्राजापत्यसमम् । इलशकटयो. विप्रेण वृषभवाहने प्राजापत्यद्वयम् । योषितो द्विगुणं सर्वेषाम् । समु. सृष्टगोवृषभयोर्येन केनापि दोहने वाहने च चान्द्रायणद्वयम् । कपि लादोहने विप्रस्थाप्येतदेव । उत्सृष्टऋषभगोवधे द्विजस्य कपिलावधोक्तं प्रायश्चित्तम् । शूद्रस्य तु विशेषः-वृषभादेरुत्सृष्टत्वे स्वत्वाभावेऽपि भूत- पूर्वस्वत्वमाश्रित्य यत्स्वामिकवृषभादिवधकर्तुः प्रायश्चित्तमुक्तं तत्स्वा. मिकं तद्विगुणं बोध्यम् । अण्डनाशें लिङ्गच्छेदने च मृततुल्यपाय. श्चित्तम् । तदनन्तरं मरणे च द्विगुणम् । अथ पालननिमित्तवधे--तत्राविभक्तानां भ्रातॄणां मध्ये सर्वानु मत्यैकेन प्रायश्चित्ताचरणे सर्वेषां पापक्षयान्न पृथक्मायश्चित्ताचर- णम् । तत्र शूद्रस्वामिनो रक्षणाभावनिमित्तकवधे यत्किंचिदक्षिणादिकं केवलं प्राजापत्यम् । द्विजस्वामिनस्तु सशिखं मुण्डितस्य त्रिसंध्यावगा- हनशीलस्य पूर्वोक्तचर्मावृतस्य गोब्रजवासिनो दिवारानं तन्मध्ये स्थि. तस्य प्राजापत्यम् । अन्येन ब्राह्मणभोजनमनडुत्साहिता गौश्च दक्षिणा। इतिकर्तव्यतासहितप्राजापत्याशक्ती धेनुद्वयं दक्षिणा प्रागुक्तैव । शूल. पाण्यादयस्तु सर्वेषां केवलं प्राजापत्यम् । तदशक्तावेकधेनुर्दक्षिणा तु मागुक्तेत्याहुः । उत्सृष्टऋषभादिषु स्वत्वाभावादपालनान्मृतेष्वप्युत्न- धुर्न दोषः । अपालनमृत्युश्च शीतानिलोइन्धनशून्यागाराापेक्षाजला.

·पायाश्चत्तेन्दुशेखरः। ३७ दिमज्जनकूपादिपतनसर्पविद्युद्धननश्वभ्रपातव्याघ्रादिभक्षणकृतः । एतच्च पालनासमर्पणे । तत्समर्पणे तु पालकस्यैव दोषः । परंतु यावत्कालं पालकाधीनता तावदेव । अशक्तपालकसमर्पणे तु स्वामिन एव दोषः। एवमिक्षुतैलयन्त्रार्थ नियुज्य संनिधाबीक्षणे देवादगृहदाहगृहमङ्गाभ्यां गोमरणे घण्टाभरणादिदोषेण गवां विपत्तौ चार्धप्राजापत्यम् । यदि गोः शक्तिमनपेक्ष्य दत्तभारादिदोषेण मरणं तदा प्राजापत्यम् । शक्तपालकस्य संनिधिसत्त्वे कान्तारदुर्गगृहदाहावटेषु लतापाशाद्यावृतस्य गोर्यदि मरणं तदा प्राजापत्यपाद एवेत्याहुः । तथा त्रिहायनपर्यन्तवत्सस्यारक्षणेऽपि पाद एव ! गोमांसभक्षकाय गोविक्रये चान्द्रायणम् । यदि तस्मै पाल- केन धेनवो विक्रियन्ते तदा तत्तत्स्वामिकगोवधप्रायश्चित्तं प्राजाप. त्यादिकम् । पालकबहुत्वे तु पालकानामविभक्तानां सर्वेषामेकम् । विभक्तानां तु पादं पादम् । बहूनां गवामपालननिमित्तवधे पालकस्य द्विगुणम् । तत्रापि बहुकर्तृत्वे प्रत्येकं द्विगुणम् । पालकस्य द्रव्यभावे स्वामिना द्रव्यं दत्त्वा कारणीयम् । म्लेच्छपालकत्वे तु स्वामिना कर्तव्यम् । अथौषधाधुपचारे- दाहच्छेदशिराभेदप्रयोगैरुपकुर्वताम् । द्विजानां गोहितार्थ च प्रायश्चित्तं मृतौ नहि ॥ इदं चाज्ञानिन आदरेण यथावदुपचार एव । शास्त्रस्यानादरेणाय- थावदुपचारे च प्राजापत्यवतमन्ते धेनुर्दक्षिणा । भिषगापि विरुद्धौषध दानेनाकामतोऽप्येकगोवधे द्विगुणं गोवधप्रायश्चित्तं चरेदिति मिताक्ष. रादौ । अतिदाहेऽप्येतदेवेति केचित् । एवं यन्त्रेण गोचिकित्साय गूढ- गर्भमोचन औषधस्नेहाहारदानश्च गवादिमृतौ न प्रायश्चित्तम् । इदमपि स्वेच्छया गृह्यमाण एव । हठादधिकं दीयमानमाहारस्नेहादिकं मृतिहे- तुश्चेत्पादकृच्छ्रः । एवं नगरपामदाहेष्वबद्धानां मृतौ पालकस्य स्वामिनश्च न दोषः । बन्धने तु पादकृच्छ्रः । एवं व्याधियुक्तानां दण्डा- भिघातादिना मूर्छयाऽभिपतनेऽनन्तरं गमनग्रासतोयपानैस्तदानींतनता- डनस्य मरणहेतुत्वाभावनिश्चये पूर्वव्याधिनष्टानां न प्रायश्चित्तम् । यदि पूर्वव्याधियुताऽपि प्रहारजनितपीड़यैव ग्रासादिकं न कृत्वैव नियते ·नागोजीभट्टविरचित:- तदा पादं वा प्रायश्चित्तं भवत्येव । शालादौ गवां मशकादिनि त्यर्थ धूमायाग्निं प्रज्वाल्य पालकादेस्तत्र स्थितौ दैवात्तदमिना बन्धन रहितस्य गवादेर्मरणे दोषाभावः । तत्रानवस्थितो बन्धने वा पाद- कृच्छुः । त्रिशूलादिस्थिरतरचिह्नकरणेन गोण्यादिवाहनादिभिश्चमनि- मोचने दोषाभावः । मत्ता गौर्यदि निवारयन्तं पालकमतिक्रम्य गर्त- कूपादौ पतनादिना म्रियते तदाऽपि न दोषः । शङ्कारहिते बनादौ सति संनिधौ पालकेऽकस्मादागतव्याघ्रादिना मरणेऽपि न दोषः । पालकस्य तत्रासत्त्वे तु दोष एव । एवं राजसैन्यादिभिः शरादिभिः ग्रामघातराष्ट्रघातवेश्मभङ्गातिदृष्टिच्याध्युपद्रववृक्षादिपतनादिभिरुपद्रुता. नामबद्धानां पालकसत्त्वे मरणे दोषो न । पालकासत्त्वे बन्धने च दोषादुक्तपादः प्रायश्चित्तम् । गोहरणे तु- अश्वगोभूमिकन्याश्च हृत्वा चान्द्रायणं चरेत् । क्षुद्रान्पशून्समाहृत्य प्राजापत्यं समाचरेत् ।। इति जाबाल्युक्तं प्रायश्चित्तम् । गोवधोक्तं सर्व वृषवधेऽपि । स्त्रीत्व- स्याविवक्षितत्वात् । दानं तु स्त्रीगवीणामेव । विधेयगतत्वेन स्त्रीत्वस्य विवक्षितत्वादिति मयूखे। अत्र वपने विशेष:- पुंसां गोवधोक्तप्रायश्चित्तपादे कण्ठादधःस्थि. ताङ्गलोम्नां वपनम् । अर्धप्रायश्चित्ते श्मश्रूणामङ्गरोग्णां च शिर:केश- वर्जम् । त्रिपादेऽङ्गरोमश्मश्रुधिर केशानां शिखावर्जम् । पूर्णप्रायश्चित्ते सशिखं वपनम् । स्त्रीणां तु सधवानां वपन न कापि प्रायश्चित्ते। किंतु सर्वान्केशान्समुद्धृत्य व्यङ्गुलच्छेदनमात्र कार्यमिति स्मृत्यर्थ- सारे । इति गोवधप्रायश्चित्तनिर्णयः । अथ व्रात्यप्रायश्चित्तनिर्णयः-व्रात्यश्च पञ्चदर्शकविंशतित्रयोविंशतिवर्ष- रूपे पोटशद्वाविंशतिचतुर्विंशतिवर्परूपे वा ब्राह्मणक्षचियवैश्योपनयनकाल उपनयनाभावात् । तत्र यस्योपनयनेऽन्नाद्यभावेन तत्कालातिक्रमस्तस्य साधारणोक्तचान्द्रायणादिचतुष्टयान्यतमं शक्त्य नुसारेण कृत्वोपनयन कार्यम् । अनापदि यस्य तदतिक्रमस्तस्य मानवं त्रैमासिकम् । तदसम- थस्य सशिखवपनपूर्वकमेकविंशतिरात्रं प्रमृतिमात्र यावकपानं पञ्चविप्र- भोजनं च । यस्य षोड़शादिवर्षादूर्ध्वमप्यनापदि बुद्धया तदतिक्रमस्तेन ·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। मासदयं यावकपानं मासं पयो मासाध्यामिक्षाऽष्टरात्रं घृतं षड्रात्रम् याचितं त्रिरात्रमब्भक्षताऽहोरात्रमुपवास इत्युपालकवतं कार्यम् । यस्य पितृपितामहावनुपनीती तस्य संवत्सरं भैक्षाशनगुरुशुश्रुषादिरूपं ब्रह्मचर्यव्रतम् । तत उपनयनम् । ततो यावतां पुरुषाणामनुपनयनं तावत्संख्याकवर्षपर्यन्तं प्रायश्चित्तार्थ यदन्ति यच्च दूरक इत्यादिसप्त- पावमानीभिर्येन देवाः पवित्रणेति यज्ञपवित्राख्येन कया नश्चित्र आ भुव इति सामपवित्राख्येन इंसः शुचिषदित्यनेनेत्येतैर्मन्त्रैः स्नानं ततोऽध्याप्यता । यस्य तु प्रपितामहादीनामुपनयनं नानुस्मयते तस्य द्वादशवार्षिकं पूर्वोक्तं ब्रह्मचर्यम् । तत उपनयनम् । ततः पुरुषसंख्या- काब्दपर्यतमुक्तमन्त्रैः स्नानम् । तदनन्तरमप्यस्य गार्हस्थ्यमात्रोपदेशो नाध्यापनं नापि व्यवहारः । तज्जन्ये तु स्वकालातिक्रमप्रायश्चित्तमात्रं कृत्वा यथाकालमष्टमादिवर्षे संस्कारः । अस्याध्ययनादिकं भवति । इति व्रात्यप्रायश्चित्तम् । अथ स्तेयप्रायश्चित्तम्-स्तेयं चौर्यम् । तच्च विप्रस्वामिकस्वर्णतत्स- मव्यतिरिक्तमेवोपपातकम् । स्वर्णादिचौर्यस्य महापापत्वात् । तत्र विप्रस्य विप्रस्वामिकं दशकुम्भपरिमितं धान्यं वा तत्परिमितं तण्डु- लायन्नं वा तत्तुल्यमूल्यं वा ताम्ररजतादिकं वाऽमत्याऽपहर्तुत्रैमासिक गोवधव्रतम् । तच्च गोचर्मगोसेवादितद्विशेषरहित कार्यम् । मत्याऽभ्यासे वा कुच्छाब्दम् । क्षत्रियादेहतुः पादपादहासः । क्षत्रियस्वस्य तावत: कामतोऽप रे पाण्मासिकम् । वैश्यस्वे त्रैमासिकम् । शूद्रस्वे चान्द्रम् । कुम्भपरिमाणं तु- अष्टमुष्टि भवेत्किचित्किचिदष्टौ च पुष्कलम् । पुष्कलानि च चत्वारि आढकः परिकीर्तितः ।। आढकानि च चत्वारि द्रोण इत्यभिधीयते । दशद्रोणा भवेत्वारी कुम्भोऽपि द्रोणविंशतिः ॥ इति । स्मृत्यर्थसारे तु कुम्भः पञ्चसहस्रपल परिमाण इति । सार्धशतद्वयपण- मूल्यक्षत्रियस्वामिकगृहक्षेत्र भूमिवापीकूपतडागादिपानीयरसानां तत्स्वा. मिकस्य निक्षेपस्य तावन्मूल्यरजतवस्त्ररत्नादेश्च नारीनराश्वानां चाप. हारे चान्द्रम् । वैश्य शूद्रस्वे तादृशे पूर्वोक्तक्रमेण चान्द्रार्धतत्पादौ । विभ- - ·. ४० नागोजीभट्टविरचित:- स्वे तादृशे स्वर्णस्तेयसमम् । तेन षडब्दम् । स्वर्णस्तेयसमवदिति स्मृत्यर्थसारे । अत्र षडब्दं न्यूनं कल्प्यम् । त्रपुसीसलोहादिद्रव्याणा- मल्पप्रयोजनानां सार्धशतद्वयपणपञ्चदशांशमितानां हर्तुः सांतपनम् । एकवार भोजनपर्याप्तानां भक्ष्यभोज्यपानादीनामपहारे तत्सममूल्यकानां यानशय्यासनोपानपुष्पफलमूलकर्णमृद्भाण्डमधुमांसौषधसुगन्धद्रव्या णामपहारे पञ्चगव्येनाहोरात्रम्। द्विवारभोजनपर्याप्ततदपहारे त्रिरात्रं तत् । त्रिरात्रभोजनपर्याप्ताहारमूल्येऽप्येतदेव । तृणकाष्ठद्रुमशुष्कानगुडतैल चर्म- णां त्रिभोजनमूल्यानां हरणेऽप्येतदिति स्मृत्यर्थसारे । द्वादशाहारपर्या- सब्राह्मणस्वामिकमणिमुक्तावालताम्ररजत शङ्खशुक्तिलोहकांस्योपलाप. हारे द्वादशाहं कणान्नता । त्रिभोजनपर्याप्ताहारमूल्यकाासकीटजजी. द्विशफैकशफपशुरज्जुपक्षिणामपहार एक उपवासः । व्यहं पय:- पानं वा । गजाश्वभूमिकन्याहरणे षडुपवासाः। अभ्यासे चान्द्रा. यणम् । पण्मासं गोमूत्रयावकाहारो वा । एवं पुस्तकादिचौर्येष्वपि हि. यमाणाल्पत्वबहुत्वाभ्यां प्रायश्चित्तादि कल्प्यम्। देवव्यापहारेऽब्दम् । यस्य वर्णस्य वृत्ति यो हरेत्स तद्वर्णवधप्रायश्चित्तं पादोनं कुर्यात् । अत्र सर्वत्र सकृदभ्यासद्रव्याल्पत्वमहत्त्वदेशकालस्वाम्यपहर्तृगुणवैगुण्याद्य. पेक्ष्य प्रायश्चित्तगुरुलघुता शेया। इदं च प्रायश्चित्तमपहृनद्रव्यस्वामिने तद्रव्यं दत्त्वैव कार्य सति स्वामिनि । वैदिकानिभ्यः काष्ठं गवे तृणं हर्तः पान्थद्विजस्येक्षुद्वयं मूलकद्वयं चणकत्रीदिगोधूमयवमुद्गपाषाणां मुष्टिं क्षेत्राद्धरतः स्वाम्यनिषिद्धस्य स्तेयदोषो नेति मयूखे । इति स्तेयप्राय- श्चित्तानि ॥ अथ ऋणानपाकरणप्रायश्चित्तम्-यज्ञाध्ययनमजारूपाणां देवर्षिपि. तृऋणानामनपाकरणमात्मपितृपितामहादिभिरुत्तमर्णाद्गृहीतानां धना. नामदानं च तत् । तत्र यज्ञब्रह्मचर्याधकरणरूपदेवऋष्यादिऋण उपपा- तकसामान्योक्तचान्द्रादिष्वेकं शक्त्या कार्यम् । सर्वथा तदसंभवे वर्षा- न्ते वैश्वानरेष्टिः कार्या। सा च सत्याधानादिना तदधिकारे तदकरणे प्रतिवर्ष कार्या । उत्तमर्णकणादाने तु कालविलम्बादिप्रयुक्तमेचान्द्रा- धन्यतमं प्रायश्चित्तमुत्तमाय तद्धनं दत्त्वा कार्य सति धने । इत्यूणान. पाकरणप्रायश्चित्तम् ।।

·४१ प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। अथानाहिताग्निताप्रायश्चित्तम्-सा च सत्यधिकारेऽन्याधानाभावः । तत्र वर्षापूती प्रतिमासं त्रिरात्रम् । ततः प्रत्यब्दं चान्द्रादिध्येकं शक्त्या कार्यम् । अनापदि तु त्रैमासिकम् । पितयनग्नावाधातुरयष्टरि यष्टुश्च सुतस्य व्रात्यपशुः कार्यः । औपासनाग्न्यसंधान आवर्ष प्रतिमासमुपै- वासः। अब्दे चान्द्रादिप्चेकम् । यद्वा प्रथमवर्षे कृच्छ्रः। द्वितीयेऽति- कृच्छ्रः । तृतीये कृच्छातिकृच्छौ । ततश्चान्द्रम् । मयूख इदं ज्येष्ठस्यैव । तच्च दायकालदायाधकालगृहपतिमरणरूपकालत्रयातिक्रमे । कनिष्ठस्य तु सात ज्येष्ठ औपासनानिरहितेऽनधिकारादेव-न प्रायश्चित्तम् । एवं पितरि तादृशे सुतस्यापि । इत्यनाहिताग्निताप्रायश्चित्तम् ॥ अथापण्यविक्रये प्रायश्चित्तम् -अपण्यस्य लवणादेविक्रयो हि सः। तत्र सुराविक्रये सौम्यकृच्छ्रचतुष्टयम्। गुडतिलपुष्पफलमूलपकानविक्रये सौम्यकृच्छः । मत्या प्राजापत्यम् । लाक्षालवणमधुमांसतैलक्षीरदधितक्र- घृतगन्धचर्मरक्तवस्त्रतिलाद्यन्यतमविक्रये चान्द्रम् । मत्याऽभ्यासे तत्रयम् । अमत्या सकृदुपवासः । पयःपायसापूपेक्षुरसगुडखण्डादीनां स्नेहपक्का. नां च विक्रये पराकः । पूगमञ्जिष्ठाखर्जूरद्राक्षाणां प्राजापत्यम् । पन- सस्य त्रिदिनम् । कदलीनीरनारी केलजम्बीरबीजपूरकनारङ्गाणां पाद- कृच्छः । कर्पूरादेरर्थकृच्छ्रः । कस्तूरिकादीनां कृच्छ्र । ऊर्णाकेशकेस- रिणां भूधेन्वनडहासशस्त्राणां च विक्रये चान्द्रम् । अभक्ष्यमांसतदस्थि. शृङ्गन्नखशुक्तिहिजगुग्गुलुसरसहरितालमनःशिलाञ्जनलवणक्षारमणि. मुक्तावालदेणववेणुमृन्मयानां तप्तकृच्छ्रः । अमत्या सकृदुपवासः । विषशस्त्रगोनीलीको शेयविक्रये प्राजापत्यम् । कृष्णपीतादिवस्त्र कृष्णाजि. नकृष्णवस्तुविक्रय व्यहा । गजविक्रये चान्द्रम् । खरावाश्वतरकरभा- णां विक्रये पराकः । नारीविक्रये चान्द्रम् । पुरुषविक्रये तवयम् । कन्याऽत्रविक्रये तवयं द्विगुणम् । एकाहादिविक्रये चान्द्रम् । अङ्गानां विक्रथे पराकः । स्मृतीनां कृच्छम् । इतिहासशुराणानां सांतपनम् । रहस्यपञ्चरात्राणां कृच्छ्रः । इतरविद्यामात्रस्य पादकृच्छ्रम् । सोमवि- क्रय उक्तपाण्यतिरिक्तमाणिविक्रये च तप्तकृच्छ्रः पुनरुपनयनं च । तुषकपालभस्मरोमपिण्याकानां प्राजापत्यम् । मच्छिष्टत्रपुसीसकृष्ण लोहोदुम्बरखड्गपानगोधूमविक्रये सांतानम् । आगमतडागोदपानपुष्क: ५ ·४२ नागोजीभट्टविरचितः- रिणीमुकृतविक्रये त्रिषवणस्नाय्यधाशायी चतुर्थकालाहारी गायत्री- दशसहस्रं जपन्संवत्सरेण शुध्येत् । हीनमानहीनोन्मानाभ्यां विक्रयेऽन्य. मिश्रितान्यवस्तुविक्रये चैवम् । तत्र मानं प्रस्थादि । उन्मानं तुलादि । विषमतुलाधारणेऽर्धकृच्छ्रः । निगडादिविक्रये प्राजापत्यम् । प्रतियो- धानसभाप्रपादिविक्रये तप्तकृच्छ्रः ! अत्र सर्वत्र दण्डशास्त्रपर्यालोचनेन प्रायश्चित्ते न्यूनाधिक्यं योज्यम् । तिलतैलदधिक्षौद्रलवणद्राक्षामद्यमांस पक्कान्नस्त्री पुरुषहस्त्यश्वगोपभगन्धरसक्षौमकृष्णाजिनसोमनीलीविक्रया- सद्यः पतति विप्रः। प्रायश्चित्तं त्वकामकृते । एतत्सर्वमापदि वैश्यवृत्त्या जीवतो विप्रस्यैव । अनापदि तु वैश्यभिन्नानां सर्वेषामेव । शूलपाणि स्तु-आपदि शूद्भस्यैव दोषाभावः । क्षत्रियस्यापि भवत्येव प्रायश्चित्त- मित्याह । शूद्रस्याऽऽपद्यपि मधुचर्मलाक्षासुरामांसानां विक्रये दोष एव । तिलगोधूमादीनां तु क्रीतानां विक्रय एव दोषः । कृष्युत्पादितानां विक्रये तु नेति बोध्यम् । इदं च प्रायश्चित्तजातं तत्तद्विक्रयार्जितधनो- त्सर्गपूर्वकं कार्यमनापदि । इत्यपण्यविक्रये प्रायश्चित्तम् ॥ अथ परिवेदनप्रायश्चित्तम्-अकृतविवाहोऽग्रजोऽनुजेन प्रागात्मनो विवाहं कुर्वताऽतिक्रान्तः स परिवित्तिः । स च प्राजापत्यं चरित्वा कनीयसा पूर्वपरिणीतां तेन दत्तामदइत् । तस्यैव हि सा भार्या नानु- जस्य । अशास्त्रीयत्वात्तद्विवाहस्य । अनुजश्च व्युत्क्रमेण विवाहजन्यदो- पवान्परिविदानः परिवेत्ता चोच्यते । अयममत्या चेत्तदा चान्द्रादिष्वेकं कृत्वोढा ज्येष्ठाय दत्त्वा पुनरन्यामुद्हेत् । यद्वा तामेव ब्रह्मचर्याहृतभै क्षवद्गुरुं परिभवपरिहारार्थ निवेद्य तेनानुज्ञातां पुनस्तामुद्हेत् । इदमेव युक्तम् । मत्या चेत्रैमासिकम् । अकामतश्चेत्कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ कृत्वैव कुर्यात् । इदं कन्यापित्रादिदत्तोद्वाहे देशान्तरे स्थिते ज्येष्ठे कृतविवा- होऽसाविति भ्रान्तिमतः परिवि(वे)त्तुः । कन्यापित्राद्यपरिज्ञाने तत्पित्रादि. भिरदत्तां बलात्कारादिना कामतो ज्ञात्वा चोद्वोहुरब्दं प्राजापत्यादि- प्रायश्चित्वपूर्वक पूर्वोक्तम् । परिवेत्तुरब्दविषये परिचित्तस्य ज्येष्ठस्य द्वौ कुच्छ्रौ । परिवेदनीयायाः कृच्छ्रः। पित्रादेर्दातुः कृच्छ्रातिकृच्छौ। परि- कर्ता तयाजकस्तस्य चान्द्रायणम् । इदं निर्गुणे ज्येष्ठे । गुणपति ज्येष्ठे ·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। बुद्धिपूर्वकपरिवेदने परिवेत्रादयः परिकन्ताः सर्वे पतिताः संवत्सर प्राजापत्यैः शुध्येयुः। दत्तकादीनां तु नायं दोषः-- भिन्नोदरे च दत्ते च पितृव्यतनये तथा । दाराग्निहोत्रसंयोगे न दोषः परिवेदने । इति गौतमस्मरणात् । भिन्नोदर इति सापत्नभ्रातृविषयम् । दत्ते चेति जनककुले ज्येष्ठ भ्रातृसत्त्वेऽपि न दत्तकस्य विवाहादौ परिवेतृत्वं नापि ज्येष्ठस्य परिवित्तित्वप्रित्यर्थः । पितृव्यतनय इति देवरेणोत्पादितस्य भ्रातुः क्षेत्रजपुत्रस्य विवाहादौ देवरपुत्रादेः परिवेत्तृत्वादिकं नेत्यर्थः । एवं ज्येष्ठायामनूढायां या कनिष्ठा विवाहिता साऽग्रेदिदिषुः ज्येष्ठा तु दिधिषुः । तत्राग्रेदिधिषुपतिः कृच्छं कृत्वा पुनस्तामेवोद्वहेत् । दिधिषु. पतिस्तु कृच्छातिकृच्छौ कृत्वा कनीयस्याः पत्ये तां निवेद्य तस्मै नत्वा तेनानुज्ञातस्तां पुनरुद्वाहयेत् । एवं कन्ययोर्योज्यम् । ज्ञानकाम- कारबलात्कारादिविषये पूर्वोक्तं संवत्सरादिकं व्यवस्थया योज्यम् । अथानाहिताग्नितायां प्रायश्चित्तम्- अनाहिताग्नौ ज्येष्ठे तु कनीयानादधीत चेत् । पर्याधाता कनिष्ठः स्याज्ज्येष्ठः पर्याहितः स्मृतः ॥ तयोः संवत्सरव्रतम् । इदं ज्ञात्वा कामतः करणे । अन्यथा प्राग्व- द्योज्यम् । क्लीचपलीपतिविरक्तसंन्यस्तातिरोगिजडमूकगरदबधिरकु. जवामनपड्गुन्द्धतस्करविवाहानिच्छुशूद्रतुल्यमुतभार्याणां परिवेदने दोषो न । एवं धने कृष्यादौ वैश्यायां वाऽऽसक्त्या दाराग्निहोत्रानि- च्छुपरिवेदनेऽपि । धनधर्मविद्यार्जनार्थ देशान्तरस्थे ज्येष्ठेः द्वादशवर्ष प्रतीक्षा । कार्यान्तरार्थ देशान्तरस्थे दशवर्षम् । इति परिवेदनमाय- श्चित्तम् ।। अथ भृतकाध्ययनादिप्रायश्चित्तम्-पणपूर्वकाध्यापकादध्ययनग्र- हणं भृतकाध्ययनम् । पणपूर्वकमध्यापनं च भृतकाध्यापनम् । तत्क- र्तारौ पयसा ब्राह्मीं सुवर्चलां त्रीपक्षानियतं पिबेताम् । अनापदि श- क्त्याद्यपेक्षया चान्द्रादिष्वेकम् । अनुप्रयोगमदानेऽप्येवम् । उत्कर्षहेतो. रधीयानस्य किं पठसि नाशितं त्वयेत्येवं पर्यनुयोगोऽनुप्रयोगदानम् । Rews ·नागोजीभट्टविरचितः- अनुप्रयोगदानाभ्यासे पातित्यमाहुः । इति भूतकाध्ययनादिपाय- श्चित्तम् ॥ अथ पारदार्यप्रायश्चित्तम्-पारदार्य च गुरुतल्पं तदातिदशिकतत्सम- व्यतिरिक्तपरस्त्रीगमनरूपम् । पुरुषान्तराव्यभिचरितां जातिमात्रविप्रा- मृतौ विप्रो गत्वा पूर्वोक्तं वार्षिकं ब्रह्मचर्यव्रतम् । धर्मादिकर्मशीलत्वा- दिगुणशालिनी तादृशीं गन्तुर्विमस्य द्विवार्षिकं प्रायश्चित्तम् । श्रोत्रिय पत्न्यां तादृश्यां त्रिवार्षिकं तत् । ताभियदि द्रव्यं दत्तं भवेत्ताह तत्सं. त्यज्य प्रायश्चित्तम् । द्वित्रिचतुर्वारगमने क्रमेण द्वित्रिचतुर्गुणम् । अग्रे च पातित्यम् । एवं द्वितीयतृतीयादिगमनेअपि । शूलपाणिमिताक्षरादय. स्त्वेकस्यामेव द्वित्रिवारगमने पूर्वोक्तमेव पादहान्योति प्रोचुः । क्षत्रिया दीनां स्वस्ववर्णासु गमने पादहानिः । विप्रस्य क्षत्रियादिस्त्रीषु द्विवा- र्षिकत्रिवार्षिकषण्मासिकानि गुणवत्तीषु । शूद्रस्य परकीयायां गुण. वत्यां शूयां गन्तुः पाण्मासिकम् । अकामतः सर्वत्रैतदर्धम् । स्वभर्तृ. व्यतिरिक्तसवर्णैकपुरुषगामिन्यां गन्तुः पूर्वोक्तमेव पादहान्या कायम् । पुरुषद्वयगामिन्यां द्विपादहानिः । पुरुषत्रयगामिन्यां त्रिपादहानिः । पुरुषचतुष्टयगामिन्या स्वैरिणीसंज्ञिकायां विभायां गन्तुख्यहोपवासपू. वकं घृतपात्रदानम् । तादृश्यां क्षत्रियायामुपवासत्रयपूर्वकमाढकयवदा. नम् । वैश्यायां गन्ता चतुर्थकालाहारो विप्रान्भोजयेत् । शूद्रायां गन्तुः सचैलस्नान पूर्वकमुदकुम्भदानम् । पञ्चमादिगामिन्यां बन्धकीसंज्ञायाम- टमुष्टियवदानम् । तादृश्यां शूद्रायां विप्रस्योदकुम्भदानम् । क्षत्रियायां धेनुदानम् । वैश्यायां वस्त्रदानम् । अभ्यासे प्रायश्चित्तावृत्तिः। गौडा. स्तु विप्रादेः क्षत्रियादिगमनस्यैवार्धार्धादिहानिमाहुः । अनृतौ जातिमा- त्रविमां विप्रो गत्वा मानवं त्रैमासिकं कुर्यात् । ईदृशक्षत्रियादिस्त्रीषु क्रमेण द्वैमासिकचान्द्रायणमासिकानि । क्षत्रियादीनां स्वस्ववर्णास्व. नृतौ गमने द्वैमासिकान्येव । आसु गर्भोत्पत्तौ तु तत्तद्विषये सर्वत्रोक्त- मेव द्विगुणं कार्यम् । शूद्रायां गर्भोत्पत्तौ तु त्रीणि वर्षाणि चतुर्थकाले नक्तं भुञ्जीत । विप्रस्यानिच्छन्तीषु विप्रादिस्त्रीषु गन्तुरनुक्रमेण गोन त्रैमासिकद्वैमासिकचान्द्रमासिकानि । गोभिन्नासु तिर्यग्योनिषु, महिषी- गर्दभादिषु गमने सचैलस्नानं गोभ्यस्तृणभारदानं च । एक उपवासो वा । कामतोऽभ्यासे कृच्छ्रपादम् । अत्यन्ताभ्यासे प्राजापत्यम् । शुनी- ·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। ४५ गमनाभ्यासेऽतिकृच्छ्र । गवि सकृद्गमन उपवासत्रयपूर्वकं गोदानम् । कामतस्तु त्रैमासिकं गोघ्नव्रतम् । कामतोऽभ्यासे प्राजापत्यं त्रैमासिकं च । कामतोऽत्यन्ताभ्यासे संवत्सरव्रतम् । आजन्मात्यन्ताभ्यासे गुरु. तल्पसमम् रजकचर्मकारबुरुडकैवर्तमेदभिल्लाः सप्तान्तवसायिनस्तेषां स्त्रीषु व्याध बोलूपनटषेणुजीविकापालकम्लेच्छादिस्त्रीषु च विपस्य च कामतः सकृद्मने चान्द्रद्वयम् । अमत्या पराकश्चान्द्रं वा । रेतःसेका- त्पानिवृत्तौ कायम् । एतदभ्यासे तु कायावृत्तिः । आस्वेव कामतोऽ. भ्यासे कृच्छ्राब्दम् । अज्ञानात्तथाऽभ्यासे चान्द्रद्वयम् । गर्भोत्पत्ती त्रैवा. र्षिकम् । अज्ञानत आसु चतुर्विंशतिवारगमनात्पातित्यम् । ज्ञानतस्त. दर्धादिति गौडाः । संवत्सरादर्वाग्ज्ञानतो द्वादशधा गमनादज्ञानतश्चतु- विंशतिवारं गमनाभ्यासे च द्वौ मासौ भैक्षभुक्द्वी मासौ गोमूत्रयावक- भुक्वौ मासौ पञ्चगव्याशी । एवं षण्मासाच्छुध्यति । अन्त्यजवच्छौ- ण्डिकादिस्त्रीषु योज्यम् । अमत्या सकृद्वक्ष्यमाणचाण्डालादिस्त्रीषु गमने षडब्दम् । गर्भोत्पत्तौ द्वादशवार्षिकम् । ज्ञानतोऽभ्यासे वाऽग्नि- प्रवेशादिना मरणमेव । क्षत्रियादीनां पादहानिः । ज्ञाने तु सर्वेषां मरणमैव । अनुपनेतृभ्रातृजायायां मत्या सकृद्गमने चान्द्रम् । मत्या क्रियासिद्धेः प्रानिवृत्ती चान्द्रम् । मत्या क्रियासिद्धिपर्यन्तं सकृद्- मनेऽमत्याऽभ्यासे च संवत्सरं विश्कुले भैक्षम् । मत्याऽभ्यासे तु गुरुतल्पसमम् । एतदेवानुपनेतृपितृव्यमातुलजाययोर्विधवासु परस्त्रीषु गमने कृच्छ्राधिक तत्तत्पूर्वोक्तप्रायश्चित्तम् । आसु रजस्वलासु गमने प्रकीर्णकप्रकरणोक्त रजस्वलाप्रायश्चित्तैः सह तेषां समुच्चयः । तत्राप्य. धिकेन न्यूनस्य प्रसङ्गासिद्धिः । साम्ये तु तन्त्रम् । यत्तु रजस्वला- गमनमनुपातकमिति तत्तादृश्यां श्रोत्रियपत्न्यां कामतोऽभ्यासे बोध्यम् । अथ स्त्रीणां मायश्चित्तम्- यत्पुंसः पारदार्येषु तच्चैनां चारयेद्वतम् ॥ इति । स्त्रीणाममिति तु स्त्रीपुंससाधारणवतोपदेशविषयम् । इदं च स्त्रीणां समानेषत्तमेषु वा वर्णेष्विच्छापूर्वकव्यभिचार एव । अनिच्छन्त्यास्तु मलिनाया अधःशयानायाः पिण्डमात्रोपजीविन्या गृहे भर्ना गुप्तमवरु- द्धायाः कृच्छू पराको वा शक्त्यपेक्षया । अभ्यासे चान्द्रम् । अका- ·. नागोजीभट्टविरचितः- मतो ब्राह्मण्या वैश्यक्षत्रियगमने मासं तदर्धं च क्रमेण गोमूत्रयावक पानम् । ज्ञानतस्तु सकृच्छ्रे चान्द्रद्वयम् । सकृच्छूचान्द्रपेकं चान्द्रं च क्रमेण । अनिच्छन्त्याः स्वपतिभ्रान्तिमत्या वा शूद्रगमने रेत: सेकामानिवृत्तौ सकृच्छ्रे चान्द्रम् । रेतःसेके सकृच्छ्रे चान्द्रत्रयम् । बुद्धिपूर्वकं गर्भपर्यन्तं क्षत्रियवैश्यगमनाभ्यासेऽनिच्छया क्षत्रियवैश्यगर्भ प्रसवे च कृतचिह्नाया निर्वासनम्। शूद्रविषये तु कामतः संगमे गर्भानुत्प- त्तावप्यनिच्छयोत्पन्नगर्भस्रावेऽपि च तथा निर्वासनम् । तादृशक्षत्रियाया वैश्यगमने सकृच्छू चन्द्रायणम् । शूद्रसंगमे सकृच्छ्रे चान्द्रद्वयम्। वैश्याया. स्तादृश्याः शूदसंगमे सकृच्छ्रे चान्द्रम् । शूद्रायाः शूद्रगमने प्राजापत्यम् । अज्ञानतः क्षत्रियाया विपक्षत्रवैश्यगमनेषु कोणार्धकायकायातिकृ. च्छ्राणि । वैश्याया विपक्षषियवैश्येषु गमने कृ.पपादकृच्छ्रार्धकायानि । शूद्राया विप्रक्षत्रियवैश्येष्वहोरात्रत्रिरात्रधिकृच्छ णि । विप्राया गर्भो- त्पत्तौ तत्प्रसवे च विप्रगर्भ पराकः । क्षत्रगर्भे चान्द्रम् । वैश्यगर्भे सपराकं चान्द्रम् । इदमकामतः. कामतश्चेद्विगुणम् । सर्वत्र प्रागुक्तेन समुच्चय इत्यूह्यः। यदा शूद्रगर्भ प्रसूते तदा त्यागः पतितत्त्वात्। केचिद्विप्रायाः शूद्रगर्भस्रावे पाते च चान्द्रत्रयम् । कामतो द्विगुणमित्याहुः । एवं क्षत्रियवैश्यस्त्रियो विप्रादिगर्भे पादपादन्यूनम् । यदा त्वाहितगर्भा एव व्यभिचरन्ति तदा गर्भबाधशङ्कया दशमासोत्तरं प्रसवे सति प्रायश्चित्तमाचरेयुः । गर्भस्य तु न दोषः । तच्च मासं यावकपानम् । यदा त्वौद्धत्यास्त्रियः प्रायः श्चित्तं नेच्छन्ति तदा तासां नासाकर्णादिकर्तनम् । यदा विप्रस्त्री प्रागुक्त- रजकादीनकामतो गच्छति तदा चान्द्रत्रयम् । चाण्डालाधन्तेवसायि- गमने तु चान्द्रचतुष्टयम् । मत्या द्विगुणम् । रेत सेकात्पानिवृत्तौ चान्द्र- मेव । गर्भोत्पत्त्यनन्तरमन्त्यजगमनै तु प्रसवोत्तरमेव प्रायश्चित्तम् । तद- नुष्ठानं यावत्पृथगवतिष्ठेन्न तु गृहे प्रचरेत् । तच्च सार्धकृच्छ्राब्दं हिरण्यं वासो धेनुर्वा दक्षिणा । इदमकामतः । मत्याऽन्त्यजसंगमे तु मरणाच्छुद्धिः । रजकादितो गर्भोत्पत्तौ च त्याग एव । प्रायश्चित्ताक. रणे तु पुंलिङ्गेनाङ्कनीया। बध्येत्यन्ये । अनिच्छन्त्या बलादानुलोम्येन व्यभिचारे कृच्छ्रम् । द्विभॊगे पराकः । त्रिरैन्दवम् । रेतःसेकात्मानिवृत्ता- वुपवासत्र यम् । एवं बन्दिग्राहं गृहीत्वा बलाद्भुक्तायाः सांत- पनम् । तथाऽन्त्यजाद्युपभोगाभ्यासे त्याग एव । मनसा भर्तुरभि- ·मनाया प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। चारे त्रिरात्रं क्षीरोदभोजनमघाशयनं चतुर्थेऽहन्यप्सु द्वात्रिंशदधिकचतुःशतावृत्तगाय यत्रीमन्त्रेणाभिषेक वाचाऽभिचारे मासं क्षीरोदनम् । अन्यत्माग्वत् । रजोदर्शने तु तेनैव वाचिक. मानसिकव्यभिचारशुद्धिः । प्रायश्चित्तं तु रजोदर्शनात्माग्व्यवहार्य- त्वसिद्धये । पतिया गुरुशिष्यादिगर्भायाः कृतचिह्नाया गृहा- निर्वासनमेव ! इदमपि प्रसव एव न तु स्नाबादौ । अन्यगर्भायास्तु याव- प्रायश्चित्तं गृहे निरोध एव । शूद्रस्य विप्रस्त्रीगमनवीरणकुशवेष्टितस्या- नौ दहनम् । विमस्त्रियास्तु वपनं कारयित्वा सर्पिषाऽभ्यज्य ननां खर. मारोप्य राजमार्ग भ्रामयेत् । ततः पूता भवेत् । वैश्यस्य लोहितदर्भ वेष्टितस्याग्नौ प्रक्षेपणम् । विप्रायाः प्राग्वत् । क्षत्रियस्य शरपत्र।ष्टि- तस्य तत् । विप्रायाः पूर्ववत् । एवं वैश्यस्य राजकन्यायां शूद्रस्य राजन्यवैश्यस्त्रीगमनेऽपि ज्ञानत इच्छापूर्वकसंगम इदम् । अकामतः स्वभार्याभ्रान्त्या शूद्रस्य विप्रस्त्रीगमने द्वादशवार्षिकम् । वैश्यस्य नवा. ब्दम् । क्षत्रियस्य षडब्दम् । एवं शूद्रस्य क्षत्रियवैश्यस्त्रीगमने षड्ना. पिकम् । वैश्यस्य क्षत्रस्त्रीगमनेऽपि षडब्दम् । एतदपि गर्भानुत्पत्तौ। गर्भो- त्पत्तौ द्विगुणम् । शूद्रस्याकामतोऽत्यन्तव्यभिचारिविप्रस्त्रीगमने मासं गोमूत्रयावकाहारकता । वैश्यक्षत्रिययोः कुच्छू सांतपनम् । इति पार- दार्योपपातकप्रायश्चित्तानि । अथ परिवित्तिवाधुष्य लवणक्रियामायश्चित्तानि-कनीयसि कृतवि. वाहे ज्येष्ठस्य विवाहराहित्यं पारिविश्यम् । तद्वान्पावित्तिः। तत्प्रायश्चित्तं परिवेदनप्रकरण एवोक्तम् । वार्धष्पं निषिद्ध युपजीवनम् । तत्र चान्द्रादिष्वेकं त्रैमासिकं वा जातिशक्तिगुणाधपेक्षया योज्यम् । लव- क्रिया लवणोत्पादनम् । तत्राप्येवं बोध्यम् । इति परिवित्तिवार्धष्यलव णक्रियाप्रायश्चित्तानि ॥ अथ स्त्रीशूद्रवैश्वक्षत्रवधपायश्चित्तानि-तत्रानात्रेय्या अगर्भिण्या: स्त्रिया वधः स्त्रीवधः । कामतो गुणवत्तरब्राह्मणीवधे विप्रस्य षड्वा- पिकं ब्रह्महत्याव्रतम् । क्षनियवैश्यशूद्रजातिस्त्रीवधे तदर्धतदर्धतदर्धानि । अमत्या चेत्सर्वत्र तत्तदर्थम् । सापत्नमातृभगिनीस्नुषाभार्याचतिप्रत्या. सन्नगुणवत्तरावधेऽप्येतदेव । निर्गुणतरसापानभगिनीपितृष्वसमातृष्वस ·नागोजीभट्टविरचित:- मातुलानीपितृव्यजायाभ्रातृव्यजायाश्वश्रूणां वध एतदेव पादानम् । निर्गुणतरायाः सपिण्डसगोत्रस्त्रिया वधेऽर्धम् । असोमपाग्निहोत्रिश्रोत्रिय. पत्नीत्वादिगुणविशेषे द्विगुणम् । गुणानामाधिक्ये प्रायश्चित्ताधिक्यम् । सकृत्सवर्णव्यभिचारिणीनां ब्राह्मण्यादीनां वधे वृषभैकादशगोदानद. क्षिणासहितं संवत्सरव्रतं गोदानसहितषाण्मासिकवतं धेनुसहितसांत- पनं धेनुद्वयदानं चेति क्रमेण । इदं कामतः। अकामतश्चेत्तदर्धम् । अथ सकृत्सवर्णव्यभिचरितास्वमसूतास्वर्धम् । प्रातिलोम्पेन व्यभिचरितबा- ण्यादिवधे तु गोवधोक्तं यथाई योज्यम् । प्रातिलोम्येनात्यन्तव्य भिचरितानां तत्वसूतानां ब्राह्मण्पादीनां वधे क्रमेण चर्मकार्मुकच्छा. गमेषदानानि । चर्मात्र चर्ममयं जलभाण्डम् । अज्ञानत इदम् । ज्ञानलस्तु द्विगुणम् । स्मृत्यर्थसारे तु ज्ञानतो वधे पट्चतुव्र्येकमासाः । प्रसूता- दीनां वधे चैवमित्युक्तम् । अप्रसूतासु किंचिदधिकम् । अनुलोमेनात्य- न्तव्यभिचरितासु ततोऽपि किंचिदधिकम् । गणिकाकर्मणा जीव. न्तीनां विप्रादिकान्तानां वधे किंचिज्जलदानम् । जलस्पर्शमात्रमि- त्यन्ये । अपत्यादिहनन शूदगमनादिमिरतिदुष्टब्राण्यादिवधे तु न किंचित्प्रायश्चित्तम् । किंतु विपरीतं पुण्यमेवेत्याहुः । जातिमात्रक्षत्रियवैश्यशूद्रबंधेषु क्रमेण त्रैवार्षिकवार्षिकषाण्मासिकानि ब्रह्महत्यात्रतानि । त्रैमासिक साधनवमासिकानीत्यन्ये । अपत्येदश् । मत्या तु द्विगुणा । क्षत्रियादिकर्तृक एनधेि पादपादहानिः । प्राश्चस्तु- अमत्या जातिमात्रक्षत्रवधे नव कृच्छाणि। तादृग्वैश्यवधे चत्वारि । शुद्र. वधे द्वयम् । ज्ञानतः सर्वत्र द्विगुणमित्याहुः । नृपतिवधे द्वादशवार्षिकम् । प्रयोजकादीनां पादपादहानिः सर्वत्र । अब सर्वत्र शवशिरःकपालध्वजता- ऽऽवश्यकी कामतः सकृत्प्रतिलोमसूतबधे चान्द्रम् । वैदेहबधे पादोनम् । चाण्डालवधे द्विपादम् । मागधे पादोनम् । आयोगववधे द्विपदम् । ज्ञानतोऽर्धम् । चाण्डालवधे द्विचान्द्रमित्यर्थः । द्विगुणपन्त्यजातिवधे । ततः स्त्रीवधे षडात्रमुपवासस्तिलदानं चेत्याहुः । चोराणामेतेषां वध एकोपवासपूर्वकं घृतप्राशनम् । अथान्यहिंसायान्-तत्रास्थिमतां कुकलासादीनामनुक्तमायश्चित्ताना सहस्रवधेऽनस्थिमतां क्षुद्राणां जलूकमत्कुणयूकादंशादीनां शकटपूर्णवधे WHAMRO ·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। ४५ कृमिकीटपतंगपिपीलिकाभ्रमरदंशमक्षिकादीनां सहस्रवधाभ्यासे च पाण्मासिकं शूद्रहवतम् । दशधेनुदानं वा । परिमाणाधिक्ये प्रायश्चित्ता. धिक्यम् । इतोऽल्पपरिमाणवधे मलिनीकरणत्वात्त्र्यहं तप्तयावकपानम् । अपत्याऽल्पैतद्वधे घुणादिजन्तुवधे च किंचिद्देयम् । अष्टमुष्टिमितं धान्यं किंचित् । ततोऽप्यल्पे क्षुद्रतमेऽनस्थिजन्तोश्च प्राणायामाः । फलपुष्प धान्यान्तरसंजातप्राणिवधाभ्यासे दिनमेकं घृताहारः । क्षत्रियादीनां पादपादहानिः । स्त्रीणामम् । गाँडास्तु कुकलासादिसइस्रबधे जलूका- दिशकटवधे च तप्तकृच्छ्रम् । अभ्यासे प्रागुक्तमित्याहुः । मार्जारगोधानकुलमूषकमण्डूककुक्कुटचाषकाकोलूकश्वसर्पोदीनां मत्ये. कं वधे पादकच्छम् । त्रिरात्रं क्षीरपानं वा । एकवर्षवत्सदानं वा। समुद्रगानदीस्नानं वा । योजनगमनं वा यथाई योज्यम् । मत्या द्विगु- णम् । अभ्यास आवृत्तिः । मत्याऽभ्यासे कायम् । समुदितवधाभ्यासे पाण्मासिकं शुद्रवधवतम् । दशधेनुदानं वा । अत्र कपालधारणादिकं नास्ति । कोकिलाकपोतशुककपिजलटिटिभखञ्जरीटानां पुरुषभारवधेऽ. प्येतदेव । गजवधे पञ्चनीलवृषभदानम् । हयवधे तु वरवस्त्रयुग्मस् । उष्ट्रे गुञ्जाभारः स्वर्ण वा गुञ्जामितम् । खरे वृष एकवर्ष- वा । अजामेषयोरप्येवम् । अत्राभ्यासे त्रिरात्रमुपवा- सोऽपि । अत्यन्ताभ्यासे सप्तरात्रोपवासश्च । हंससारसपारावतमयू- रचक्रवाकबकबलाकाविषजकङ्क वा वित्कारण्डवश्येनभासराजपक्षादिषु गौया । गृध्रकाकोलूककपोतकुक्कुटबृहत्पक्षादिषु त्रिवर्षों वत्सः । शुकचाषखञ्जरीटलावकसारिकादिषु द्विवर्षवत्सः। टिट्टिभतित्ति. रकारण्डवचटकादिषु क्षुद्रपक्षिप्वेकवर्षों वत्सः। व्यादव्याघ्रसृगालादि. वधे वानरहंसश्येनकङ्कगृध्रादिषु जलचरबलाकादिपक्षिषु स्थलचरका. कादिषु भासे मयूरे च प्रत्येकं वधे धेनुर्देया । अक्रव्यादहरिणादिमृगेषु खञ्जरीटादिपक्षिषु च वत्सतरी देया । सर्पादिसरीसृपेषु लोहदण्डस्ती- क्ष्णोभयानः । यद्वा शुकेषु द्विवर्षों वत्सः । क्रौञ्चे त्रिवर्षः । महिषादि. वधे वत्सतरी । वराहे घृतकुम्भः । तित्तिरौ तिलद्रोणः । नपुंसकमृग- पक्षादिवघे माषमितं सीसं पलालभारो वा । अत्र दानाशक्तौ तु स्मृत्यर्थसारे ---गजाश्वोष्ट्रखरगौरगवपक्षपहि:

·५० नागोजीभट्टविराचित:- षमेघादिष्धमत्या प्रत्येकं वधे सार्धकृच्छ्रः । समस्तवधे चान्द्रम् । मत्या समस्तवधेऽपि चान्द्रम् । मत्या समस्तवधे त्वावृत्तिश्चान्द्रस्य । हरिणसार. ङ्गरुरुवराहसिंहगण्डकव्याघ्रमहामत्स्यग्राहशिशुमारादिष्वमत्या प्रत्येक कृच्छ्रः । समस्तबधे कृच्छ्रद्वयम् । मत्या प्रत्येकं वधे चैवम् । समस्त- बधे चान्द्रम् । श्ववृकवानरजम्बूकविड्वराहादिष्वमत्या प्रत्येकं विरा- त्रम् । समस्तवधे कृच्छ्रः । मत्या प्रत्येकं वधे चैवम् । समस्तवधे द्विगुणम् । मार्जारसजिगरडुण्डुभनकुलमण्डूकमूषककर्कटशलभसे. धागोधाशल्यककूर्मशशादिष्वमत्या प्रत्येकं वधे पादकृच्छ्रः । सम. स्त वधे त्वर्धकृच्छ्रः । मत्या प्रत्येकं वधे चैवम् । समस्तबधे कृच्छ्रः । हंसादिष्वमत्या प्रत्येकं वधे कृच्छ्रः । गृध्रादिषु पादन्यूनः । शुकादिवर्धकृच्छ्रः । मत्या द्विगुणम् । टिटिभादिषु पादः । सम. स्तवधादौ द्विगुणम् । हरिणादिषु हंसादिषु च हन्तृबहुत्वे प्रत्येक त्रिरात्रम् । श्वादिषु गृध्रादिषु चैवम् । गजादिषु प्रतिपुरुष कृच्छ्रः । मार्जारादिशकादिषु च प्रत्येकमुपवासः । टिहिमादिषु प्रतिपुरुषं नक्तम् । मृतप्रायेषु तु गजादिष्वमत्या प्रत्येकं वधे त्रिरात्रम् । हरिणादिषु द्विरात्रम् । खरादिषु चतुर्थकालाहारः । मार्जारादिषूपवासः । गृध्रादिषु नक्तम् । शुकादिष्वेकभक्तम् । टिट्टि. भादिषु जले प्राणायामः । अविज्ञातसर्वमृगपक्षिषु त्रिरात्रमिति । इदं सर्वदेशकालजातिशक्तिगुणायपेक्षया गुरुलघुविषये योज्यम् । इति स्त्रीशूद्रादिवधेऽन्याहिंसायां च प्रायश्चित्तानि ।। अथ द्रुमादिच्छेदनमायश्चित्तम्-वृक्षगुल्मलतागुच्छापमतानौषधि- वीरुधां फलपुष्पादिभिरुपयोगिनीनां यज्ञाबदृष्टार्थ विना छेदे शतगाय. त्रीजपः । तत्र वृक्षाः पिपलाशोकाम्रपनसाद्याः । गुल्मा मालत्यादयः। गुच्छाः कुरण्टकादयः । क्षुपाः करवीरादयः । प्रतानाः सारिवादयः । ओषध्यः शाल्यादयः । वीरुधो गुडूच्याद्याः । इदमकामतोऽसकृच्छेदे कामतः सकृच्छेदे च । ग्राम्यारण्योषधिच्छेदनात्यन्ताभ्यासे दिवा तु गोपरिचर्या कृत्वा रात्रौ क्षीरं पीत्वा स्वपेत् । कामतोऽभ्यासेऽकामतोऽत्य- न्ताभ्यासे च वृक्षलताविषयेऽप्यर्धकृच्छ्रः । फलवतां च्छेदे प्राजापत्यम् । कृष्याधुपकरणादिदृष्टार्थ यज्ञाद्यदृष्टार्थं च च्छेदे तु न दोषः । महाफल ·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। ५१ पदानां नारीकेलादिवृक्षाणां कामतश्छेदनात्यन्ताभ्यासे संवत्सरवतम् । सकृच्छेदे तूक्तद्विगुणजपः । एवं चैत्यश्मशानसीमापुण्यस्थानदेवालयस्थे वृक्षेऽन्यस्मिन्नपि चतुष्पथस्थे महाच्छायावृक्षे प्रख्याते वा वृक्षे छिन्ने द्विगुणजपः प्राजापत्यं च बोध्यम् । शूद्रस्य तु दण्डानुसारेण जपस्थाने द्विरात्रोपवासादि कल्प्यम् । इत्थं छिन्नवृक्षादेरग्रहणाविषयम् । छित्त्वा परिग्रहणे तु दण्डाधिक्यदर्शनात्मायश्चित्तातिरेको बोध्यः । कामतोऽत्य. न्ताभ्यासे वृक्षादौ सर्वत्र चान्द्रादिष्वेकम् । इति द्रुमादिच्छेदप्राय- श्चित्तम् ।। अथ प्रसङ्गावादिदशप्रायश्चित्तम्-उववृकसगालखरोष्ट्रविद्वराहका- ककुक्कुटवानरपुंश्चलीक्रव्यादनराश्चै भेरध ईषद्दष्टो विमो जले प्राणाया- मत्रयं कृत्वा घृतं प्राश्य शुध्यति । अत्र घृतप्राशनं भोजनस्थाने। तेनाss. हारान्तरनिवृत्तिः । अत्र सरुधिरदंशे षोडश प्राणायामा आपो हि ष्ठेत्या. दिभिः स्नानं चाधिकम् । अतिगाढदंशे समुद्रगायां नद्यां प्राणायामशत मन्यत्पूर्ववत् । अत्र शक्तौ सत्यां ब्रह्मचारिणस्त्रिरात्रं सायं दुग्धपान मेव । गृहस्थस्य द्विरात्रम् । अग्निहोत्रिण एकाहम् । नाभेरूज़ दंश इदमेव द्विगुणम् । मुखे दष्टस्य त्रिगुणम् । मस्तके दंशे चतुर्गुणम् । मार्जारमूषकनकुलाजमहिषीहीनजात्याऽरण्यमृगैश्च दृष्टे दश प्राणायामाः । नाभेरध ईषद्दष्टस्य पञ्च । क्षत्रियादौ पादपादन्यूनम् । शूद्रस्यामन्त्रकपा- णायामाः । उपवासादेव शूद्रस्य शुद्धिरित्यन्ये । स्त्रीणां तु श्वादिदंशे स्नात्वोदितस्य नक्षत्रचन्द्रादेर्दर्शनाच्छुद्धिः । कु- च्छादिव्रतस्थाया दंशे तु त्रिरुपवासपूर्वकं चतुर्थे यावकभोजनम् । ततो व्रतशेषसमाप्तिः । व्रतस्थस्य पुंसोऽप्येतदेव । जपाद्यधिकं प्राणायामादिकं च । रजस्वलायाः श्वादिदंशे त्वेकोपवासमुपवासपञ्चकं वा कृत्वा षष्ठे पञ्चगव्यपानम् । नाभेरूज़ तु प्रागुक्तक्रमेण द्वित्रिचतुर्गुणं बोध्यम् । अत्यसमर्थस्य दिवा दंश आ नक्षत्रादभोजनम् । रात्रिदंश आ सूर्याद- भोजनं गायत्रीशतजपो वा । यदा तु श्वादिदंशजे वा शस्त्रघातादिजे वा व्रणे कृमय उत्पद्यन्ते तदा गोमूत्रगोमयाभ्यां त्रिसंध्यं स्नानं त्रिरात्रं पञ्चगव्यपानं च । नाभेरूज़ कण्ठादधः षडात्रम् । शिरोत्रणे कृमिषु कायम् । युगपदनेकवणेषु कृमिसंभवे सांतपनम् । वृषभश्च दक्षिणा । इदं च श्वादिदंशनिमित्तप्रायश्चित्तसहितमेव । शस्त्रादिवणे कृमिदर्शने तु ·५२ नागोजीभट्टविरचित:- केवलमेवैतत् । क्षत्रियादीनां पादहानिः । अन्यत्रणेषु कृमिदोषे तूप. वासहिरण्यदानकृच्छैः शुद्धिः। इति श्वादिदंशकृमिव्रणादिप्रायश्चित्तानि ॥ अथ निन्द्यार्थजीवनप्रायश्चित्तम्----शास्त्रोक्तोपायार्जितादर्थान्तरेणो- पजीवनं निन्द्यार्थजीवनम् । तत्र चान्द्रादिष्वेकं त्रैमासिकं वा जाति. शक्त्याद्यपेक्षया । नास्तिक्यं वेदनिन्दनं तेन जीवनं च परलोको नास्तीत्यभिनिवेशश्च । तस्मिन्सकृत्कृते कृच्छ्रः । तेन जीवनेति- कृच्छ्रः। अज्ञानतोऽर्धम् । ज्ञानतोऽभ्यासे चान्द्रादिष्वेकम् । अत्यन्नाभि- निवेशेन बहुकालाभ्यासे ग्रीष्मवर्षाहेमन्तर्तुषु क्रमेणाऽऽतपाभ्रावकाश. जलशयनानि । पञ्चवर्ष प्रतिग्र(गृहेषु भक्ष्यं वा। इति निन्द्यार्थजीवनप्रा. यश्चित्तम् ॥ अथ व्रतलोपे ब्रह्मचारिणः प्रायश्चित्तम्---स च ब्रह्मचारिणः पुंस्त्रीमैथुनरूपः । सर्वसाधारणस्तु देवताराधनाद्यर्थे गृहीतव्रतलोपः। प्रायश्चित्तार्थ पक्रान्तकृच्छ्रादिवतच्युतिश्च । किंचिद्वतं संकल्प्य त्यागश्च । संकल्पितस्नातकवतादेर्मिथ्याकरणं च । शिष्टाप्रतिषिद्धस्य भोजनव्यति- रेकेण मया जलं न पातव्यामित्यादिनियमत्यागश्च । तत्र कालदेशशक्ति- बहुत्वाल्पत्वादिक पर्यालोच्योपपातक सामान्यप्रायश्चित्तानि योज्यानि । अवीणतारूपे ब्रह्मचर्यादिवतलोपे तूच्यते-तत्र गुरुतल्पतत्स- मानेतरां स्त्रियं गत्वा नैर्ऋतदैवतेनकाक्षेण गर्दभेण पशुनाऽरण्ये चतु- रूपये रात्रौ लौकिकानों पाक यज्ञधर्मेणाऽऽश्वलायनादिगृह्योक्तपशुकल्प- तन्त्रेणेष्ट्वा तस्याजिनमूलवालं परिधाय त्रिषवणस्नायी लोहितपात्रः स्वकर्माऽऽचक्षाणः सप्तगृहे मैक्ष्यं कुर्वन्नेकवारभोजी वर्षेण शुध्येत् । एवमशक्तौ नैर्ऋतं चरुं निरुप्य पक्त्वा कामाय स्वाहा । कामकामाय स्वाहा । नित्यै स्वाहा । रक्षोभ्यः स्वाहा । देवताभ्यः स्वाहेति हुत्वा होमशेष समाप्योक्तमब्दव्रतं चरित्वा शुध्येत् । इदम श्रोत्रियवि. प्रपन्यां श्रोत्रियवैश्यपन्यां च ज्ञेयम् । यदा तु गुणवत्योः श्रोत्रिय. पत्न्योर्विप्रक्षत्रियस्त्रियोरवकीर्णी तदा त्रिवार्षिकं द्विवार्षिकं च व्रतं होमश्च । अमत्याऽवकीर्णत्व ईषद्व्यभिचारिण्यां च तत्त्वे वार्षिकव्रतवि. षये षण्मासं ब्रह्मव्रतं चीरवासाश्चरेत् । द्विवार्षिकादिविषये त्वमत्याऽ. धम् । अत्यन्तव्यभिचरितशूद्रायां सचैलस्नातस्योदकुम्भदानम् । ताह- ·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः ५३ ग्वैश्यायां चतुर्थकालाहारो विप्रान्भोजयेत् । तृणभारं च गोभ्यो दद्यात् । तादृक्क्षत्रियायां त्रिरात्रोपोषितेन घृतपात्रं देयम् । तादृग्वि. प्रायां षडुपवासा गोदानं च कार्यम् । गोष्ववीणस्य कायम् । षण्ढा वकीर्णस्य पलालभारसीसमाषयोर्दानम् । स्त्रीसंभोगमन्तरेण मत्या रेतो विसर्गे ब्रह्मचारिणो नैनयागमात्रम् । दिने स्वमे रेतोविसर्गे चैवम् । कृच्छ्चान्द्रायणादिवतेष्वतिदिष्टब्रह्मचर्येषु रेतःस्कन्दनेऽप्ये. वम् । रात्रिस्यने रेतः स्कन्दने ब्रह्मचारी स्नात्वाऽमर्चयित्वा पुनर्मा मै. [वित्यूचो जपेद्गायत्रीं वा त्रिर्जपेत् । अष्टशतगायत्रीजप इत्यन्ये । वान- प्रस्थयत्योर्मत्या ब्रह्मचर्यलोपे पराकत्रययुक्तमवकीर्णिव्रतम् । मत्या कृच्छून यम् । अथ मसङ्गाह्मचारिणः प्रायश्चिचमुच्यते-ब्रह्मचारिणोऽनातुरस्य गुरुशुश्रूषादिगुरुतरकार्यव्यग्रतया सप्तरात्रं भक्ष्यस्याग्निकार्यस्य वा लोपे कामावकीर्णोऽस्म्यवकीर्णोऽस्मि कामाय स्वाहा । कामावपन्नोऽ- स्म्यवपन्नोऽस्मि कामकामाय स्वाहा । इत्याभ्यामाज्याहुती हुत्वा, समासिञ्चन्तु मरुतः समिन्द्रः संवृहस्पतिः समाऽयमग्निः सिञ्चत्वायुषा च बलेन चेत्येतेनोपतिष्ठेत् । अव्यग्रतया तल्लोपे त्ववकीर्णिव्रतम् । अन्ये सप्तरात्रमवकीर्णिव्रतमित्याहुः। मणिवासोगवादीनां प्रतिग्रहेऽष्टसह स्रगायत्रीजपः । उपनयनोत्तरं दिनचतुष्टयव्रतमध्ये मेखलायज्ञोपवीत- दण्डादीनां नाशे वस्त्रं सूत्रान्तरं वा धृत्वा मनो ज्योतिरित्यादिमनो- लिङ्गाभिस्त्वमग्ने व्रतपा असीत्यादिव्रतलिङ्गाभिश्चतस्र आज्याहुती- ?त्वोपनयनोक्तविधिना पुनर्मेखलादीनि धारयेत् । असद्भक्ष्यभोजने सुप्तोदिते सुप्तास्तमिते च वान्ते दिवास्वापे नग्नस्त्रीदर्शने नग्नस्वापे श्मशा. नक्रमणहयाद्यारोहणपूज्यातिक्रमेषु चैतैर्जुहुयात् । यज्ञोपवीतं विना तद- न्यथा वा कृत्वा भोजने विण्यूत्रोत्सर्गे वा गायत्र्यष्टसहस्रजपः । पाने त्रिः प्राणायामाः । फलादिभक्षणे षट् । भोजनमेहनयोरप्येवमित्येके। सूर्योदयस्वापिनो दिवोपवासो दशाधिकसहस्रगायत्रीजपः । अस्तमय. स्वापिनस्तु रात्र्युपवासोत्तरदिने प्रागुक्तजप इत्यन्ये । स्थावरजङ्गम- वृक्षवल्मीकपशुसरीसृपादिप्राणिवधे कूष्माण्डीभिहाँमः । यज्ञोपवीतमेख- काजिनदण्डानां लोपे व्याहृति होमं षट् प्राणायामांश्च कृत्वा पुनर्धारयेत् ।

·नागोजीभट्टविरचिता- संध्याग्निकार्यलोपे स्नात्वाऽष्टसहलगायत्रीजपः । भिक्षाटनमकृत्वा स्व. स्थस्यैकान्नाशनेऽष्टशतपः । भिक्षायां तु कृचिदेकानाशने दोषो न । शौचाचमनसंध्याभिक्षाग्निकार्यकौपीनमेखलाजिनलोपे शूद्रादिस्पर्शे छत्र- पादुकाभ्यशोद्वर्तनानुलेपाञ्जनजलक्रीडाद्यूतनृत्यगीतवाद्याद्यभिरतिपाख. ण्ड चादिसंभाषणपर्युषित भोजनादिकरणे सकलदोपपरिहारार्थ कृच्छ्त्रय यहाव्याहृति होमश्च । बहुकालं बहुतरधर्मलोपे तं वो धियेति मन्त्रस्य शिवालये लक्षजपः । गुरुशुश्रूषाद्यल्पलोपेऽष्ट शतजपः । मधुमद्यमांसल. शुनभक्षणे कृच्छ्म् । सत्या पराकः । अभ्यासे द्विगुणं पुनरुपन यनं च। तत आरब्धव्रतस्य समापनम् । मद्यग्रहणं क्षत्रियादिविषयम् । तदेक- नाश्यरोगाद्यर्थ मध्वादिकं गुरूच्छिष्ट कृत्वा भोक्तव्यम् । ततो रोगनि- वृत्तौ हंसः शुचिषदित्यादित्यमुपतिष्ठेत् । मध्यादेरकामतो भक्षणे दोषो न । गुर्वाज्ञाविधाते गुरोः प्रतिकूलाचरणे च स्नात्वा प्रणिपातादिना गुरुं प्रसाद्य गतकोपदुःखं कृत्वा शुध्येत् । एतदज्ञानपूर्वकं सकृदपराधेऽ- न्यत्रात्यन्ताभ्यासे पितृविषये ब्रह्महत्यावत् । ब्रह्मचारिणो यतिव्रतिनोश्च मासिकादिप्रेतश्राद्धभोजने त्रिरात्रमुपवासश्च चतुर्थे नक्तं प्राणायामत्रयं च पञ्चमदिने घृतप्राशनं च । अनापदि तु कायमे- कोपवासः पञ्चगव्यं च । अभ्यासे तप्तकृच्छादि । शूद्रान्नभोजने पराकः। क्षत्रियोच्छिष्टभोजने स्नात्वाऽष्टशतजपो द्वादशदिनमुपवासश्च। उच्छिष्टमत्र तद्भोजनोत्तरं पाकपात्रेऽवशिष्टम् । वैश्यशूद्रोच्छिष्टेऽधिकं कल्प्यम् । चोर. व्याघ्रादिभयाकुलदेशे महान्धकारे रात्रौ गुरुणा स्वकार्यार्थ प्रेषितः शिष्यो दैवान्मृतश्चेद्गुरोः कृच्छ्त्रयम् । सर्वत्राऽऽरोग्यार्थमौषधपथ्यानदानेन तदर्थ क्रियमाणयत्नैर्वा गोब्राह्मणादिप्राणिमृतौ न कश्चिद्दोष इति प्रास. ङ्गिका सर्वहिंसापवादः । इति व्रतलोपप्रायश्चित्तानि ॥ अथाभिशंसिप्रायश्चित्तम् -- यस्तु विप्रो विप्रं महापातकादिना मिथ्याऽभिशंसेदनेन ब्रह्महत्यादिकं गोहत्यादि वा कृतमिति संव्य[व] हर्तृजनान्प्रति मिथ्या ब्रूयात्स मासमम्युभक्षो नियतेन्द्रियः शुद्धवतीमन्त्र जपशीलः शुध्येत् । इदमुपपातकाभिशंसनाभ्यासे महापातकस्य सकृदभिशंसने च । क्षत्रियाद्यभिशंसने विप्रस्यार्धाधहानिः । यदा क्षत्रिया- दयो विप्रमाभिशंसन्ति तदा तेषां द्वित्रिचतुर्गुणम् । शूद्रस्य जपस्थाने- ·५५ प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। मन्त्रकषाणायामाः । सत्याभिशंसने सर्वत्र तदर्धम् । अतिपातकमिथ्या- भिशंसिनामुक्तमासव्रतं पादोनम् । अनुपातकाभिशंसिनां ततो न्यूनम् । उपपातके सकृदभिशंसने ततो न्यूनम् । उपपातकाभिशंसनाभ्यासे मास. व्रतमुक्तम् । प्रकीर्णकेषु सकृदभिशंसने ततोऽपि न्यूनम् । अति. पातकादिष्वभ्यासे किंचिदधिकमूह्यम् । अथ मिथ्याभिशस्तस्य महा. पातकेषु कृच्छ्रम् । अतिपातकादिषु पादपादह्रासः । मिथ्याभिशस्तस्य वर्षपर्यन्तं प्रायश्चित्ताकरणे मासमम्बुभक्षता । तत्र सार्धकृच्छ्रद्वयम् । महापापाभिशस्तस्य वर्षोत्तरं द्विमासम् । तत्र पञ्च कृच्छ्राः । गुरुविषये कामतो मिथ्याभिशंसनावृत्तौ पञ्चवर्षे विप्रकुले भैक्षाचरणं संवत्सरं वा षण्मासं वा गवानुगमनम् । अत्राभ्यासाभिनिवेशादितारतम्येन व्यव. स्था । इत्यभिशंसिमिथ्याभिशस्तयोः प्रायश्चित्तानि ॥ अथ सुतविक्रयप्रायश्चित्तम्-स च धनं गृहीत्वा दास्याथै कन्या- पुत्रादेर्दानम् । एवं भार्याविक्रयेऽप्यूयम् । तत्र कन्याविक्रय देवगृहम- तिश्रयोद्यानारामपुष्करणीसभाम्पापुण्यसेतुविक्रये सुकृतविक्रये च चा न्द्रादिष्वेकम् । अथवा त्रैमासिकम् । आपदि तप्तकृच्छ्रः । अत्यन्तापदि सांतपनम् । पुत्रविक्रये च सर्व द्विगुणम् । एकपुत्रस्यानापदि कामतः सुतविक्रये च त्रिषवणस्नाय्यवाशायी चतुर्थकालाशी वत्सरेण शुध्यति । ईदृशकन्याविक्रये तदर्धेन शुद्धिः । कामतोऽनापद्यनेक- पुत्रस्य सुतविक्रये चान्द्रम् । आपद्येकपुत्रस्य कामतः सुतविक्रये चान्द्र- द्वयम् । इति पुत्रकन्याविक्रयप्रायश्चित्तानि ।। सुतविक्रयोत्तरं धान्यपुष्पपशुस्तेय इत्युपपातकगणे पठितं तत्माय. श्चित्तं स्तेयप्रकरण एवोक्तम् । अथायाज्ययाजने प्रायश्चित्तम्-तत्र व्रात्ययाजको व्रात्योपनेता वात्याध्यापकोऽहीनयाजकः । शूद्रान्त्येष्टिकर्मयाजको वेदविप्लावी तस्क. रेतरशरणागतत्यागी तस्कररक्षको वशीकरणोच्चाटनादिरूपाभिचारक- चामत्या कृच्छ्रसांतपनातिकृच्छ्रेषु त्रिषु यथायोग्यं कचित्समुदितं कचिदेकं कुर्यात् । आततायिविषयाभिचारे न दोषः । व्रात्यलक्षणं पागुक्तम् । द्विरात्रादिद्वादशाहान्तोऽहर्गणो यज्ञोऽहीनः । मत्या व्रात्य- स्योपनयनाध्यापनयाजनेषूद्दालकवतम् । मत्या सर्वेष्वेवं वा । उद्दाल- ·५६ नागोजीभट्टविरचितः- कव्रतं च व्रात्यप्रकरण उक्तम् । विप्राद्यन्त्येष्टिकर्मसु लोभाद्याजने क्रमेण कायोऽतिकृच्छ्रस्तप्तकृच्छ्रश्च । अभ्यासे द्विगुणम् । अत्यन्ता. भ्यासे त्रिगुणम् । शूद्राद्ययाज्ययाजने तत्पौरोहित्ये तदध्यापने चामत्या चान्द्रादिष्वेकमशक्तौ कृच्छं मत्या त्रैमासिकम् । अभ्यासे द्विगुणादि । कामतोऽत्यन्तशूद्रयाजनाभ्यासे ग्रीष्मवर्षा हेमन्तेषु क्रमेण पञ्चतपो भ्रावकाशजलशयनानि कुर्यात् । गोमूत्रयावकाशनं च । अकामतोऽ- भ्यासे तल्लब्धसर्वद्रव्यत्यागेन दशसहस्रप्राणायामाभ्यासेन शुध्यति । परिवेदकादियाजनेऽप्येवम् । सर्वत्र लब्बद्रव्यत्यागपूर्वकम- तत्मायश्चित्तानुष्ठानम् । एवं पर्वचाण्डालश्रोत्रावकाशाधनध्यायेष्वः ध्ययनमशुचिनाऽध्ययनं वा निषिद्धाध्ययनं निषिद्धाध्यापनं च वेदवि- प्लावनम् । तत्राऽऽये मत्या त्रिरात्रमुपवासः । अभ्यासे कृच्छ्रम् । अत्य- न्ताभ्यास कृच्छ्रत्रयम् । कामतोऽत्यन्तानवच्छिन्नाभ्यासे संवत्सरं यवी- दनभोजनम् । एतदेव गर्हिताध्यापकयाजकयोदक्षिणात्यागमात्रमधि- कम् । स्मृतिधर्मशास्त्रव्याख्यानेऽधीते च तदर्धम् । नित्यानध्यायेष्ठ. ध्ययने यावदधीतं तावज्जलेऽघमर्षणवत्स्वाध्यायं जपेत् । अशक्ती जले स्थित्वा जपमात्रम् । अत्यशक्तः रथले जपेत् । मत्या प्रत्यनध्यायमुप- वासः । अशुचिनाऽध्ययने चैवम् । नैमित्तिकानध्यायेष्वध्ययने चाप्ये- वम् । दुर्बोधस्य तदर्धम् । काककुक्कुटमूषकमण्डुकादेरन्तरा गमने नक्तं तावदध्ययनविरामश्च । गवाश्वमहिषादिपशुस्त्रीशूद्राधनारा गमने तूप- वासः। मार्जारसर्पनकुलपञ्चमजात्वादेरन्तरा गमने त्रिरात्रमुपवासस्त्रिष. वणस्नानं च। जानुभ्यां ग्रामान्तरगमनं वा। श्वकसृगालवानररजकादी- नामन्तरा गमने कायम् । खरब राहोष्टादिचाण्डालसूतिकोदक्याशवादेर. न्तरा गमने कायत्रयम् । गौरगवयाजादिब्रह्मोक्तनास्तिकादेरन्तरा गमने त्रैमासिकम् । शशमेषश्वपाकादिगमने पाण्मासिकम् । गनगण्डसारव्या. प्रमहापातकिकृतघ्नादिगमने कृच्छ्राब्दं तावत्प्रायश्चित्तकालमनध्ययन च । अमत्या सर्वत्रार्थम् । केचिदन्तरा गमने सर्वत्र तदानीमेवाध्ययन- विरामे प्रायश्चित्तं नेत्याहुः । इत्ययाज्ययाजनादिप्रायश्चित्तानि ॥ अथ पितृमातृसुतत्यागप्रायश्चित्तम्-अपतितानां पितृमातृगुरूणां गृहानिष्काशनं हि सः । तत्र मत्या तत्कर्तुश्चान्द्रादिष्वक त्रैमासिकं वा ·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। ५७ जातिशक्तिगुणाभ्यासादिकापेक्षया योज्यम् । मत्याऽभ्यासे मासं षष्ठानकालता मासं संहिताजपो वाऽधिकः । भार्यासुतत्यागेऽप्येवम् । मातस्तु सर्वदोषेऽप्यत्याज्यतैव । सर्वथा रक्षणीयत्वात् । इति पित्रादि- त्यागप्रायश्चित्तानि ॥ अनन्तरं तडागारामविक्रय इत्युपपातकं पठितं तत्प्रायश्चित्तं तु सुत- विक्रयप्रसङ्ग उक्तं वेदितव्यम् । - अथ कन्यादूषणादिप्रायश्चित्तम्-तच्चाङ्गुल्यादिना तस्याः क्षतयो- नित्वकरणं मिथ्यातदोषख्यापनं च । तत्र सवर्णानां कन्यादूषणे चान्द्रं त्रैमासिकं वा ! आनुलोम्येनासवर्णकन्यादूषणे मासं पयःपानं कायं वा । प्रातिलोम्ये तु क्षत्रियवैश्ययोः कृच्छ्राब्दं ग्रीष्मवर्षांहेमन्तेषु क्रमेणाऽऽ- तपाभ्रावकाशजलाशयपूर्वकं मासं गोमूत्रयावापानं वा । शूद्रस्य तु विप्रादिकन्याषणे वध एव । अत्यन्ताभ्यासे सवर्णस्यापि कृच्छ्रा. ब्दम् । सोमविक्रयी वृषलीपतिः कौमारदारत्यागी शूद्रयाजको गुरोः प्रतिहन्ता सुराभिन्नमद्यपो ब्राह्मणत्तिनः कूटव्यवहारी भित्र ध्रुक्शरणा. गतघाती प्रतिरूपत्तिश्चैतेऽमत्या प्रवृत्तास्त्रैमासिकं व्रतं कुर्युः । मत्या षामासिकम् । अभ्यासे कृच्छ्राब्दम् । इति कन्यादूषणादिपाय- श्चित्तानि ॥ अथ क्रमप्राप्तपरिवेदकयाजनादेप्रायश्चित्तम्-परिवेदकयाजने तस्मै कन्यादाने गुरौ कौटिल्य आत्मार्थपाकारम्भे च मद्यपायाः स्वस्त्रिया अप्युपभोगरूपे मद्यपस्त्रीनिषेवणे देवताराधनाद्यर्थगृहीतव्रतलोपेऽ. न्यस्मिन्बतलोपे चैतेषूपपातकेषु चान्द्रादिष्वेकं त्रैमासिकं वा । इति परिवेदकयाजनादिप्रायश्चित्तानि ।। अथ स्वाध्यायाग्निसुतत्यागप्रायश्चित्तम्-तत्रात्यन्तापदि स्वल्पकाल. मधीतवेदत्यागे कायम् । अधिककालेऽतिकृच्छ्रम् । ततोऽप्यधिके पराकः । मासोत्तरं वेदत्यागे चान्द्रम् । यदा तु धनार्जनाद्यासक्ततयाऽ- सच्छास्त्राभ्यासकुटुम्बलालनाद्याकुलतया चिरकालं वेदं त्यजति तदा चान्द्रादिष्वेकं त्रैमासिकं वा। नास्तिक्याद्व्यसनासक्त्या वा वेदत्यागो ब्रह्महत्यासमः । तथा नास्तिक्यादग्नित्यागे मासद्वये जाते कायं कृत्वा पुनःसंधानम् । मासचतुष्टयेऽतिकृच्छ्रः । षण्मासत्यागे पराकः ।

·५८ नागोजीभट्टविरचित:- तदुर्च चान्द्रादिष्वेकम् । संवत्सरादूर्ध्व त्रैमासिकं द्वैमासिकं वा । यदा वालस्यादिना त्यजति तदा द्वादशाहातिक्रमे त्रय उपवासाः। मासा. तिक्रमे द्वादश । वत्सरातिक्रमे मासोपवासो मासं पयोभक्षणं वा । प्रमा- दादिना तत्त्यागे त्वा त्रिरात्राद्वादश प्राणायामाः । आ षड्रात्रा- चतुर्विंशतिः । आ द्वादश रात्रात्पञ्चाशत् । आ विंशतिरात्राच्छतं प्राणायामाः । आ त्रिंशदात्रादुपवासः । आ षष्टिरात्रात्रिरात्रम् । आ संवत्सरात्कायम् । अतः परं प्रत्यब्दं कायम् । सर्वत्र यावत्कालमहोमी तावद्व्यं तण्डुलादि देयम् । प्रमादभिन्न विषये तु संवत्सरादूर्ध्वमग्नि त्यागे चान्द्रम् । द्विवर्षे त्यागे चान्द्रं सोमायनं च चान्द्रद्वयं वा । त्रिवर्षीय संवत्सरं कृच्छ्राचरणं गोदानं च कृत्वा पुनराधानम् । संस्काराधकरणरूपे विभवे सत्यरक्षणरूपे च सुतत्यागे चान्द्रादिष्वे कम् । इति स्वाध्यायाग्निसुतत्यागप्रायश्चित्वानि ।। पातित्यादित्यागकारणाभावेऽपि पितृव्यमातुलादिरूपवान्धवैः सह संभाषणसहभोजनादिवर्जनरूपे शक्तौ सत्यां पालनाधकरणरूपे च बान्धवत्यागे, भार्यायाः वेश्यात्वकरणेन जीवनरूपे स्त्रीधनोपजीवनक. रणे च स्त्रिया जीवने, हिंसया जीवने वश्याद्योंषधीभिविने जालब- डिशादिविधानरूपे तिलेश्वादिपीडनयन्त्रप्रवर्तनरूपे च हिंस्रयन्त्रप्रवर्तने भृगयाङ्ताधष्टादशव्यसनेषु च चान्द्रादिष्वेकं त्रैमासिकं वा। अत्य- न्ताभ्यासे द्यूते मृगयायां च पाश्चवार्पिकवतम् । अनृतवादी तस्करो राज- भृत्यो वृक्षारोपणवृत्तिर्गरदोऽनिदो हयगजरथारोहणजीवी रङ्गोपजीवी श्वगणिकः शूद्राध्यापको वृपलीपतिर्भाण्डीकः श्ववृत्तिब्रह्मजीची नक्ष- त्रोपजीवी चिकित्सको देवलको राजपुरोहितः कितवो मद्यपः कूटका- रकोऽपत्यनरपशुविक्रेता पाखण्डयागभोज्यान्नाशी चेत्येते ब्राण्य- मिच्छन्तो लब्धद्रव्यं त्यक्त्वा त्रैमासिकं कुर्युः । बहुकालाभ्यासे संव- सरं चतुर्थकालाहारः। तत्र श्वगणिकः श्वगणजीवी । भाण्डीकस्तू. योदिजीवी बन्दी वा । श्ववृत्तिर्नीचसेवकः । ब्रह्मजीवी मूल्येन द्विजक- मकर्ता । द्रव्यग्रहणेन परहास्यकरणरूपे दासीभवनरूपे वा । आत्मविक्रये शूद्रसेवारूपे शूद्रप्रेष्यत्वे हीनजातिषु मैत्रीरूपे हीनस- ख्ये च चान्द्रादिष्वकं त्रैमासिकं वा । बहुकालं शूद्रसेवायां चतुर्थ- ·पायश्चित्तेन्दुशेखरः। काले मितभोजनत्रिकालस्नानाभ्यां त्रिवर्षेण शुद्धिः । समुद्रयाने ब्राह्म. गन्यासहरणे सर्वपण्यैर्व्यवहारे भूम्यन्ते च शूद्रसेवावत् । उत्तमजा. तिसख्यविघटन उपोष्य परदिने पयःपारणम् । अकृतसवर्णविवाहस्य हीनवर्णविवाहो हीनयोनिनिषेवणं साधा. रणस्त्रीसंज्ञकवेश्यादिसंभोगश्च । तत्राऽऽद्ये चान्द्रादिष्वेकं त्रैमासिकं वा। सकृदमतिपूर्वकवेश्यादिगमने प्राजापत्यम् । द्विरात्राभ्यासे कामतश्च सकृद्गमने सप्तरात्रं सप्तकुशोदकपानम् । मनिपूर्वकाभ्यासे चान्द्रम् । अत्यन्ताभ्यासे त्रैमासिकम् । रेतःसेकात्यानिवृत्तौ सचैल स्नानं गोभ्य ओषधिभारदानं च । आजन्मात्यन्तानवच्छिन्नाभ्यासे गुरुतल्पवत् । अत्र प्रतिनिमित्तं नैमित्तिकस्य प्रायश्चित्तस्याऽऽवृत्तिर्नास्ति । किंतु मत्या गमनाभ्यासेऽहर्गुणवृद्धिर्मासादक् ि। ततो मासगुणवृद्धिविदब्दम् । ततो द्विगुणा वृद्धिीवत्पापाचरणम् । अमत्या गमनाभ्यासे तु सकृत्कृते यत्प्रोक्तं तत्रिभिर्दिनस्त्रिगुणम् । मासात्पञ्चगुणम् । षण्मासाद्दशगुणम् । अब्दात्पञ्चदर गुणम् । व्यब्दादिशतिगुणम् । ततोऽप्येवं प्रकल्प्यम् । एवमुपपातकाभ्यासेऽनुक्तपकारविशेषे सर्वत्रोह्यम् । महापातकाभ्यासे तु सकृत्कृते यत्प्रोक्तं तद्वितीये द्विगुणम् । तृतीये त्रिगुणम् | चतुर्थे निष्कृति- नास्तीत्यादिकम् । अगृहीताश्रमित्वमनाश्रमित्वम् । वर्षपर्यन्तमाश्रमं विनाऽवस्थाने प्राजापत्यं कृत्वाऽऽश्रमस्वीकारः । द्वितीयेऽतिकृच्छ्रः । तृतीये कृच्छ्रा. तिकृच्छ्रम् : अत ऊर्ध्व चान्द्रादीत्यापदि । अनापदि तु प्रथमेऽब्दे चान्द्रा. दिष्वेकं त्रैमासिकं वा । ततो वर्षेषु द्वित्रिचतुर्गुणम् । परपाकरतिः परान्नपुष्टता। चार्वाकादिशास्त्राभ्यासोऽसच्छास्त्राधि. गमनम् । स्वर्णाद्युत्पत्तिस्थानेषु राजाज्ञयाऽधिकारित्वमाकराधिकारः । तेषु भार्या विक्रये च चान्द्रादिष्वेकं त्रैमासिकं वा । इति परान्नपुष्टता. दिचतुरुपपातकप्रायश्चित्तानि ॥ अथासत्मतिग्रहप्रायश्चित्तानि-तत्र प्रतिग्रहस्यासत्त्वं चातिदुष्ट- चाण्डालादेः कर्मदुष्टपतिलादेश्च दातृत्वे भवति । कुरुक्षेत्रादिदेशे ग्रहणा- दिकाले च भवति । स्वरूपतोऽपि सुरामद्यमेषीकृष्णाजिनकालपुरुषमृ- तशययोभयतोमुख्यादेरसत्त्वम् । मद्यं वृक्षादिसंभवम् । धान्यसंभवा सुरा ।

·६० नागोजीभट्टविरचितः- तत्र निमित्तद्वयसमावेशो यथा पतितादेर्मेष्यादिप्रतिग्रहः । तत्र निमित्त- द्वयसमावेशे ब्रह्मचर्यपूर्व गोष्ठे वासः प्रत्यहं त्रिसहस्रगायत्रीजपपूर्वक मासं पयोव्रतम् । अभ्यासे संदा जले वासः । षष्ठे काले पयःपानं मासमेवं कुर्यात् । त्रिचतुर्निमित्तसंनिपाते चैवम् । अन्ते विप्रभोजनमु- भयत्र । यदैकमेव निमित्तं तदा चान्द्रं पवित्रेष्टिमगारेष्टिमित्रविन्देष्टि- गायत्र्या लक्षजपो बा । सर्वत्रानुक्ती दातृदेशकालद्रव्येष्वदुष्टेषु द्वादश- निष्कप्रमाणद्रव्यप्रतिग्रहे कायम् । एवं सर्वत्र द्रव्यानुसारात्प्रायश्चित्त. वृद्धिहासी । दातृदेशद्रव्यकालेष्वन्यतरदोषे प्रायश्चित्तस्यकैकगुण- वृद्धिः । अल्पद्रव्याणां मणिवासोगवादीनामेकैकप्रतिग्रहे गायत्र्यष्टस. हस्रजपः । ततोऽसत्वे भिक्षामात्रप्रतिग्रहे पुण्यमन्त्रानुच्चारयेत् । प्रायः श्चित्तमिदं सर्व सति द्रव्ये गृहीतद्रव्यत्यागोत्तरमेव । त्यागश्चाप्सु प्रक्षेपः । कस्मैच्चिदानं वा । एकतरनिमित्ते तु त्यागप्रायश्चित्तयोर्विकल्प इत्याहुः। षोडश महादानान्यप्यसत्पतिग्रहः । एकस्य महादानस्याने प्रति- ग्रहे तु न दोषः । शस्त्रविषब्रह्मदण्डहयरत्नगजतिललोहानां मृत शय्या- लंकारवस्त्रादीनां तिलधेन्वाश्च प्रतिग्रहोऽसत्प्रतिग्रहः । नवश्राद्धमासिक. श्राद्धगजच्छायासु भोजनं तीर्थे प्रतिग्रहश्च तथा । विद्यातपोहीनेन प्रतिग्रहोऽप्युत्तमद्रव्यप्रतिग्रहोऽपि चासत्प्रतिग्रहः । उत्तमत्वं च मूल्यतो वचनाच्च । देवविपराज्ञां द्रव्यमुत्तमद्रव्यं गोभूसरस्वत्यश्च । छान्दोग्ये त्वन्नदधिमधुत्रा(तृ)णगोभूरुक्माश्वगजा उत्तमा इत्युक्तम् । देवलो रत्नक्षेत्र- वेश्महेमकुप्याभरणानि चेत्याह । मृतशय्याप्रतिग्रहे पुनःसंस्कारोऽप्य- धिकः । एवं समुत्कर्षानृते गुरोरलीकनिर्बन्धे गुरौ व्यभिचाराधभि- शापे ज्ञानतः कृते मासं पयसा वर्तनम् । एतदेवाशुचिद्रव्यस्यानाव- म्भसि च त्यागे । अमत्या कृच्छ्रम् । गुरुविषये तु गुरुं प्रसाद्य कृच्छ्र- स्नानाभ्यां शुद्धिः । एतानि स्मृत्यन्तरोत्तोपपातकानि प्रासङ्गिकानि । इत्यसत्प्रतिग्रहप्रायश्चित्तानि ।। अथ निन्दितान्नभक्षणप्रायश्चित्तम्-तत्रान्नमदनीयमात्रम् । तस्य निन्दितत्वं च स्वभावकालसंपर्कक्रियाभावपरिग्रहैः । तत्र स्वभावा. ल्लशुनादेः कालतः पर्युषितादेः । संपर्काच्छ्वस्पृष्टादेः । क्रियातो हस्तदानादिना व्यञ्जनादेः । भावादिक्षुरसादेः । भवति ·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। हि कस्यचिदिक्षुरसे भावो मदिरेयामिति । परिग्रहात्प. तितानादेः । तत्र स्वभावदुष्टलशुनगृञ्जनच्छत्राकविडाहग्रामकुक्कुटप. लाण्डूनां प्रत्येकममत्या सकृद्भक्षणे सांतपनम् । अभ्यासे यतिचान्द्रा- यणम् । मत्या सकृञ्चेच्चान्द्रम् । अभ्यासे तदावृत्तिः । अत्यन्ताभ्यासे सुरापानसमं प्रायश्चित्तम् । अन्ते पुनरुपनयनमेतेषु सर्वत्र । पुनरुपनयने च स्वाध्यायादिकालापेक्षावपनमेखलादण्डभैक्ष्यचर्यादीनि च । अत्र गृञ्जन विषदिग्धवाणहतमृगमांसमिति कश्चित् । कलञ्जमिति तन्नामेति च प्राञ्चः । गृञ्जनं लशुनतुल्यः कन्द इति मिताक्षरा । गाजराख्यं मूलं यदीयं पत्रं गायकाः कण्ठशुद्धयर्थं भक्षयन्ति विटाश्च मदार्थ स पत्र- विशेषश्चेति माधवः । चरकादिवैद्यकोक्तपलाण्डवान्तरभेदेषु च्छत्राका- दिभेदे कवकादौ च नरगोमांसादौ चैवमेव योज्यम् । एतेषां मुखप्रवे- शमात्रे बलात्कारेण भक्षणे चानुएनीतबालेन सकृद्भक्षणे च गायत्र्या अष्टाधिकसहस्रेण मूर्धनि संततबिन्दुपातेनोपवासेन च शुद्धिः । इतरौषधानाश्यव्याधियुक्तस्यैतद्भक्षणे दोषो न । अत्रापि पूर्वो- क्तसंततजलाभिषेक उपवासश्चेति स्मृत्यर्थसारे । सर्वत्र तत्का. लच्छदितेऽर्धप्रायश्चित्तम् । गन्धवर्णर सैलशुनादितुल्यस्य भक्षणे सांतपनम् । यतिव्रतिब्रह्मचारिणां तप्तकृच्छ्रादि । लट्वाख्यं पक्षिणं कुसुम्भं वार्ताककुम्भीतक श्लेष्मातकफलानि कवाककृष्णसर्षपतण्डुलीय. कनालीकानालिकेरीखुखण्डाख्यशाकानि कालिन्दं वर्तुलालायुं च भक्ष- यित्वाऽरण्यकण्टकिकुसुम्भरक्तशिग्रुभूस्तृणकोविदारेषु क्षुद्रश्वेतकण्टकी- न्ताकेषु राजसपाख्यशाकोदुम्बरपूतिकाखड्वा(ण्डा)ख्यशणपुष्पशा- ल्मलेषु भक्षितेष्वन्येषु च कटुदुर्गन्धिकन्दमूल फलादिषु भक्ष्याभक्ष्य- त्वेन संदिग्धेषु व्रश्चनप्रभवलोहितवृक्षनिर्यासादिषु रेतोषिणमूत्रषु करनि- मथितदधि बहिदि वा ऋत्विजैश्च पुरोडाशेषु भक्षितेषु चामत्या सकृच्चेदुपवासः । आवृत्तिरभ्यासे । मत्या सकृच्च त्रिरात्रम् । कामतोऽ- भ्यासे प्राजापत्यम् । अत्यन्ताभ्यासे तप्तकृच्छ्रः पुनरुपनयनं च । अन्यथा पतेत् । नील्यास्त्वमत्या सकृद्भक्षणे विप्रस्य चान्द्रम् । अभ्यासे मत्या सकृच्चाभ्यासे चाऽऽवृत्तिः । अत्यन्ताभ्यासे सांतपनम् । संधिनीयमसू- स्यन्दिनीमृतवत्सानिर्दशामेध्यसेविन्यल्पवत्सानां गवामनिर्दशाजामहि- प्योरेकशफानां च महिषीवर्जितारण्यमृगाणां चाजावर्जितसर्वद्विस्तनीनां ·६२ नागोजीभट्टविराचित:- -- च क्षीरेषु दधितत्संभवभिन्नशुत्ते.षु चामत्या पीतेषु तेषां मत्या पानोत्तरंसम- नन्तरमेव च्छर्दने चैक उपवासः । मत्या त्रिरात्रम् । अमत्याऽभ्यासे च त्रिरात्रम् । ज्ञानतो द्वित्रि(स्त्रि)रभ्यासे छर्दने च पक्षं गोमूत्रयावकपानम् । अत्यन्ताभ्यासे मासं तत् । संधिनी वृषभेणोपजिगमिषुः । स्यन्दिनी स्रवत्क्षीरा । अविखरोष्ट्रनारीवानरविड्वराहश्वापदक्षीरेष्वमत्या सांत- पनम् । मत्या तप्तच्छुः । अस्यासे चान्द्रं पुनरूपनयनं च । अत्यन्ता. भ्यासे सांतपनम् । स्त्रियाः क्षीरं द्विजः पीत्वा कथंचित्काममोहितः। पुनः संस्कृत्य चाऽऽत्मानं प्राजापत्येन शुध्यति ॥ ब्रह्मचारियत्योः कुच्छ्रस्तप्तकृछो वा । शुक्तेपु दधि तद्विकारश्च भोज्यः। शूद्रस्य कपिलाक्षीरपानेन नवाब्दं ब्रह्मव्रतम् । विप्रस्यापि हुतशेषातिरि. क्ततत्पाने पशुत्वप्राप्तिः। सर्पसर्रासपमूषकमार्जारककलासकर्कटनकुलमण्डू- कशृङ्गिमयूरवानरकरिश्वगोमायुवृकसिंहव्याघ्रादिक्रव्यादजन्तुगजाश्वो- ष्ट्रखरैकशफानामु भयतोदन्तानां च काकबकबलाकाहंसगृध्रजालपादचक्र वाकविष्किरपुण्डरीककपिञ्जलभासचाषकुक्कुटप्लवचक्रवाककारण्डवगृह- चटककपोतपारावतखञ्जनपाण्डूकशुकसारिकासारसटिष्टिभोलूकश्येनक- रक्तपादतित्तिरिकोकिलहारीत दुकलविङ्कक्रौञ्चदावीघाटादीनां मनुः ष्याणां जलचरजलपक्षिणां प्राणिभक्षकाणां नखैर्विदार्यान्नादिभक्षिणां मत्स्यादिजन्तूनां मत्स्यानां च सूनागतमांसभक्षणे शुष्कमांसभक्षणे च शशकशल्लककच्छपगोधाखड्गव्यतिरिक्त पञ्चनखमांसभक्षणे चैतेषां विण्मूत्ररक्तवसामज्जानां तदुच्छिष्टानां च भक्षणे चामत्या कायम् । अभ्यासे महासांतपनम् । मत्या तप्तकृच्छ्रः । मत्याऽभ्यासे चान्द्रम् । अत्यन्ताभ्यासे पतनम् । तेषां कर्णादिमलपटकभक्षणेऽमिति स्मृत्यर्थ सारे । अमत्या सकृद्भक्षण एकोपवासः [ कामतो द्विगुणम् । तथाऽ. भ्यासे त्रिरात्रसप्तरात्रद्वादशरात्रपक्षवतमासव्रतचान्द्रायणान्यभ्यासाधि- क्यतारतम्यमालोच्य योज्यानि । अभ्यासे सर्वत्र व्रतान्त एकदिनं घृतप्राशनं पुनःसंस्कारश्च । समुदित्तभक्षणाभ्यासे पाण्मासिकं संव- त्सरं चेति प्राश्चः । एषां ज्ञानतो भक्षणोद्भिरणे तु सांतपनम् । अज्ञा- नतः प्राजापत्यम् । अकामतोऽभ्यासे चान्द्रम् । कामतोऽभ्यासे षण्मा.

·. प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। सम् । अत्यन्ताभ्यासे सांवत्सरामिति मिताक्षरा । एषां केशनखप्राश नेऽजाविमहिषीमृगाणां मांसभक्षणे मृल्लोष्टभ क्षणे वाऽमत्यैक उप. वासः । मत्या त्रिरात्रम् । एवं कीटपतंगकृमिजलचरास्थिरक्तभक्षणे रक्तवमने चापीति स्मृत्यर्थसारे । मांसभाण्डे पकस्यान्नस्याशने व्यह कुश्पकपयःपानम् । व्रतिनः केशादेर्मुखपवेशमात्रे तप्तघृतं ब्राह्मीरसं वा पिबेत् । केशादिभक्षणे तु सद्यः कुशहिरण्योदकसहितघृतप्राशनम् । ज्ञानतोऽभ्यासे त्रिरात्रोपवासो घृतमाशनं च । ब्रह्मचार्यादेम- धुमांसादिभक्षणेऽधिकं त्रिरात्रं कार्य कायं वा पुनरुपनयनं च । ततो व्रतसमापनम् । अज्ञानतः सकृद्गोमांसभक्षणे कायम् । ज्ञानतो द्विगुणम् । अज्ञानतोऽभ्यासे चान्द्रम् । समुद्रगानदीतीरेऽनडुत्साहितगौश्च दक्षि. णा । ज्ञानतोऽभ्यासे संवत्सरम् । अत्यन्ताभ्यासे पातित्यम् । कपि. खराबिडाहादिरेतोविण्मूत्रपुरीषाणामन्यतमभक्षणेऽन्येषां चामेध्यानामेत- द्भक्षणे चान्द्रम् । अज्ञानतस्तप्तकृच्छ्रम् । अभ्यासादावधिकं कल्प्यम्। पुन. रुपनयनं सर्वत्र । बलातोमूत्रादिपाने प्राजापत्यम् । उनैकादशवर्षस्या- प्येतदेव । गोमूत्रपुरीपं मेध्यम् । इति निन्दितान्नादिभक्षणप्रायश्चित्तम् ॥ अथोच्छिष्टाद्यभक्ष्यभक्षणे प्रायश्चिचम्-तब काकादिपक्षिश्वा- पदाखुबिडालनकुलोच्छिष्टे भूयस्यन्ने रसे च केशाधवपन्ने देवद्रो- ण्यादौ द्रव्य शुद्धिरहिते चानेऽमत्या भक्षित एकाहं ब्राह्मी- सुवर्चलापानम् । मत्या चेत्रिरात्रम् । माधवीये तु तिलदर्भोदकैः मोक्षणमकृत्वा भोजन एतत् । मार्जारायच्छिष्टस्य तथा प्रोक्षणः शुद्धि- स्मरणादित्युक्तम् । अल्पद्रव्यं चेदमत्याऽभ्यासे कृच्छं मत्याऽभ्यासे पक्षं यावकवतम् । व्रतस्थस्य ब्रह्मक्षत्रियवैश्य शुद्रोच्छिष्टे तु विप्र एक त्रिपञ्चसप्तरात्राणि क्रमेण पञ्चगव्यं पिबेत् । अभ्यासेऽप्येषामावृत्तिः । मत्या भोजने त्वेतान्येव सोपवासानि कुर्यात् । मत्याऽभ्यासे कृच्छ्राति- कृच्छ्रतप्तकृच्छ्चान्द्राणि । क्षत्रादी पादपादहानिः। अन्यस्य विभोच्छि. ष्टभोजने सकृदज्ञानतः कृते महाव्याहृतिभिर्मन्त्रितपयःपानम् । ज्ञानत- स्वदभ्यासादी सांतपनम् । उच्छिष्टं चात्रैकपङ्कस्युपविष्टविनादीनां भोजनमध्य एकेनापि पात्रत्यागे शेषमन्नं शूद्रादिविषये तद्भोजनोत्तरं पाकपात्रेऽवशिष्टमप्युच्छिष्टम् । एवंविधशूद्रोच्छिष्टभोजने त्रिरात्रोपवा.

·६४ नागोजीभट्टविरचितः- सोऽघमर्षणजपः । कामतस्त्वेतद्विषये पञ्चरात्रं सप्तरात्रमुपवासश्चान्दं वाऽभ्यासादितारतम्येन योज्यम् । गुरुभिन्न विमोच्छिष्टभोजने श्वोपहत- भोजने कृच्छ्रम् । भोजनपात्र भुक्तशेषमत्रोच्छिष्टम् । श्वशुद्रभुक्तशेषभोजन- पात्रेऽवशिष्टं कामतो भुक्त्वा तप्तकृच्छ्रे कार्यम् । अकामतः प्राजापत्यम् । अभ्यासे पराकं चान्द्रत्रयं वा । अपत्यभुक्तशेषभक्षणे चान्द्रम् । क्षत्रि यवैश्यगर्दभादिशुक्त शेषस्य पात्रावशिष्टस्य भोजने पादोनकृच्छ्रम् । सार्दै कृच्छ्वयादि(यमिति) केचित् । भाण्डस्थेऽन्ने केशपिपीलिकामध्यसेवि- कीटैरुपहत्तं तावन्मात्रमुद्धृत्य मृद्भस्मताम्रवैडूर्यहिरण्यरजतादिभिर्गोवा. लदर्भयुक्तवारिणा शेषं प्रोक्षयेत् । हस्तस्थितमेवंभूतं त्यजेत् । मुखस्थं निष्ठीव्य घृतं प्राशयेत् । श्वचाण्डालरजस्वलासूतिकापतितादिदृष्टान्नमपि मृद्भस्महेमाम्बुभिः प्रोक्षयेदिति मयूखे स्मृतिः । मनुष्यरेतोविण्मूत्रभक्षणे वर्णाः क्रमेण तप्तकृच्छ्रातिकृच्छ्रकायत्रिरात्राणि कुर्युः । मत्या चान्द्रत- सकृच्छ्रातिकृच्छ्रकायानि पुनःसंस्कारश्चोभयत्र । अन्त्यजानां भुक्तशे- षस्य पाकपात्रावशिष्टस्य भक्षणे वर्णक्रमेण चान्द्रमहासांतपनषड्रावत्रि- रात्राणि । अभ्यासे द्विगुणम् । निरन्तरे पतने भोजनपात्रावशिष्टतदु. च्छिष्टभोजने द्विगुणम् । सहभोजने त्रिगुणम् । अत्र पुनःसंस्कारो युक्तः । मत्याऽभ्यासे पतनम् । कानिचिदुच्छिष्टभोजनप्रायश्चित्तानि प्रकीर्ण- कप्रसङ्ग दर्शितानि । इत्युच्छिष्टाद्यभक्ष्यभक्षणे प्रायश्चित्तम् ।। अथाशुचिद्रव्यस्पृष्टाभक्ष्यभक्षणे प्रायश्चित्तम्-तत्र केशकीटनी. लीलाक्षास्थिस्नायुचरुधिरपिप्पूत्रांसवसामज्जाशुक्रसुरास्पृष्टस्य महा- पातकिकृष्टस्य दुष्टपक्ष्यवलीढस्य विद्वराहाधुच्छिष्टस्य गवाघ्रातस्य शुष्कपर्युषितयोश्च वृथापकस्य देवपित्र्यानस्य होमार्थहविषो चाशने पाने चामत्या चेदुपवासः । मत्या कृच्छ्रपादोऽल्पसंसर्ग, महासंसर्ग त्वर्धकृच्छ्रः । तत्रापि संस्पृष्टामेध्यादे रसोपलब्धौ तप्तकृच्छ्रः । अवि. ज्ञातजात्यस्थ्यादिदूषिते कर्णादिमलषट्कदूषिते चार्धम् । जलपानसमये मुखनिःसृतं जलं यदि भोजनभाजने पतेत्तदा तद्भाजनान्नभोजने चान्द्रम् । इदं ज्ञानतोऽत्यन्ताभ्यासे । अकामतोऽभ्यासे सकृत्कामकृते च त्रिरात्रम् । सुराभिन्नगौडीमाध्वीमद्यवासितशुष्कभाण्डस्थोदकस्याज्ञानतः सकृत्पाने छर्दने च व्यहं कुशमूलादिपकक्षीरपानम् । तदभ्यासे चेतन ·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। ६५ देव षड्रात्रम् । ज्ञानतस्तु पञ्चाहं शङ्खपुष्पीपक पयःपानम् । तथाऽभ्यासे सप्तस(रा) गोमूत्रयावकपानम् । अत्यन्ताभ्याले द्वादशाहं ब्राह्मीपद- पयःपानं प्रत्यहमष्टसहस्रगायत्रीजपश्च । अच्छर्दनेन जीर्णत्व एतदेव तत्र तत्र द्विगुणम् । एवं भाण्डस्याऽऽर्द्रत्वेऽपि तालादिनद्यभाण्डस्थोदक- पान एतदर्धम् । शुष्कसुराभाण्डस्थोदकपान एक उपवासः। परेऽह्नि घृत. प्राशनमात्रम् । तादृशभाण्डस्थपर्युषितजलपाने छर्दने च व्यहं शङ्खपुष्पी. पकक्षीरपानम् । अकामतो द्विस्त्रिरभ्यासे पञ्चरात्रं तत् । कामतः सकृ. त्पाने सप्तरात्रम् । तथाऽभ्यासे पक्षम् । अत्र सर्वत्र मलपानस्य तपस्त्वा. ज्जलमल्पं पेयमित्याहुः । जीर्णत्व आर्द्रभाण्डस्थजलस्य पीतस्य वमने च प्राग्वत् । आर्द्रभाण्डस्थोदकपाने जीर्णे चान्द्रं कामतः । अकामतः घडुपवासाः । अभोज्यानभाण्डस्थितजलदुग्धपधिपाने ब्रह्मवर्चः । शूद्र स्यात्र सर्वत्र विषये किंचिद्दानमेव । अन्तःस्थिलक्लिनमूत्रपञ्चनखखरवि. राहादियुक्तात्यन्तोपहतकूपादिजलपाने षडुपवासाः । अतिकृच्छ्रो वा। व्रतान्ते पञ्चगव्याशनं च । अक्लिन्न उपवासत्रयं पञ्चगव्यं चान्ते । शूद्राणां नक्तम् । इदं ज्ञानतोऽभ्यासे । अकामतोऽर्थम् । प्राश्चस्त्वका- मतः प्रागुक्तं कामसस्तु द्विगुणमित्याहुः । तादृङ्मनुष्य पशुयुक्तपादि. जलपाने त्वज्ञानतः सकृच्च पडुपवासाः। कामतोऽभ्यासे य. पराकः । मत्याऽभ्यासे तप्तकृच्छ्रः । अधिकतराभ्यासे चान्द्रम् । तादृशस्थूल- तडागादिजलपाने तु न्यूनं कल्प्यम् । विण्मूत्रास्थ्यादिदूषितकूपादिजल पाने त्रय उपवासाः । तादृशकुम्भस्थजलपाने सांतपनम् । इदमज्ञानतः। कामस्तु द्विगुणम् । पूर्वोक्तकूपादौ पानव्यतिरेकेण स्नानमात्रे त्वेक उपवासस्त्रिषवणस्नानं गायत्रीजपश्च । चाण्डालादिखाततडागादिषु जानु दनादल्पपरिमाणजलेषु तथाविधजलासु चाण्डालादिकसंपर्कयुतहद. पुष्करिणीषु चाकामतो जलपाने नक्तम् । कामत एक उपवासः । अन्यखातितचाण्डालादिपरिगृहीततादृशरूपादिजलपाम एतदर्धम् । अ. भ्यासे कृच्छ्रम् । कामतोऽभ्यासे द्विगुणम् । जानुदघ्नहदपुष्करिण्या- दिषु महाजलाशये च न दोषः । तादृशकूपे तु विप्रस्य महासांतपनम् । क्षत्रियादीनां कृच्छ्रकृच्छ्रार्धपादाः । अमत्याऽर्धम् । अशक्तः पञ्चगव्यं पिबेत् । चाण्डालादिभाण्डस्थजलपाने कुपवत् । चाण्डालादेः कूप- भाण्डादिजलस्य पानोत्तरं वमने विषस्य कृच्छ्रम् । रजकावन्त्यजखात- 4 ·नागोजीभट्टविरचितः- अत्र सर्वत्र कृपभाण्डादिजलतद्भाण्डस्थपयोदध्यादिपाने त्वमत्या द्विजाः क्रमेण ब्रह्मकूर्चपानेन त्रिद्वयेकोपवासान्कुर्युः । शूद्रस्तूपवासं शक्त्या दानं च कुर्यात् । मत्या सर्वत्र द्विगुणम् । अन्त्यजखातवापीतडागादिष्वल्प- जलेषु पानादिकरण एक उपवासः । मत्या द्विगुणम् । अमत्याऽभ्यासे कायम् । मध्यमजलेषु पञ्चगव्यम् । महत्सु न दोषः । पुनःसंस्कार इति केचित् । शूद्रामध्यसेविकीटादिस्पृष्टान्नभोजने त्वहो- रात्रमभोजनम् । इत्यशुचिद्रव्यस्पृष्टाभक्ष्यभक्षणप्रायश्चित्तम् ।। अथ चाण्डालाद्यन्न भोजने प्रायश्चित्तम्-तत्र ज्ञानतः सकृच्चाण्डालाद्य- नभक्षणे चान्द्रम् । अज्ञानतस्तप्तकृच्छ्रः । एककाल एकप्रयत्नोपक्रमाणां ग्रासानामेकस्मिन्प्रयोगे भोजनं सकृद्भोजनम् । एवं पुनर्मोजनेऽभ्यासः। वारत्रयेऽत्यन्ताभ्यासः । एवं सर्वत्र बोध्यम् । भवदेवस्त्वज्ञानतः सकृद्भोजने तप्तकृच्छम् । अभ्यासे चान्द्रायणम् । ज्ञानतो द्वैगुण्यमित्याह सिद्धान्नार्थम् । सक्तुजलादौ शुष्कान्ने [च]। आमान्ने तु तदर्धमात्रं बोध्यम् । बलात्सकृच्छुकतदन्नभोजन न उपवासत्रयम् । बलासिद्धान्नभोजने पराकः । ज्ञानाभ्यासे चान्द्राभ्यासः । अज्ञानतोऽभ्यासे तप्तकृच्छ्रा- भ्यासः। चाण्डालादिपक्वान्नाशने सर्वत्र पुनरुपनयनम् । कामतश्चतु. विशतिवारं भोजने पातित्यम् । अज्ञानतस्तु तद्विगुणवारभोजने तत्र च द्वादशवार्षिकं प्रायश्चित्तम् । यवनम्लेच्छयावनानामन्नभोजनेऽप्ये- वम् । अत्र प्रायश्चित्तेन पापनाशेऽपि वचनान्न व्यवहार्यता । द्विजस्य ज्ञानात्स्वेच्छया चाण्डाल यवनादीनां दासत्वाङ्गीकारे तु प्राजापत्य- द्वयम् । पुंश्चल्यभिशस्तम्लेच्छचाण्डालादीनां बलादेकमासं दासतामा. पन्नो द्विजो बलात्कारितगोवधोच्छिष्टमार्जनोच्छिष्टभक्षणतत्स्त्रीसंगादिः माजापत्येन शुध्यति । आहिताग्निश्चान्द्रेण । संवत्सरोषितस्य प्राजापत्यं पराकश्च । शूद्रस्य संवत्सरावासे पक्षं यावकपानम् । मासं वासे कृच्छू. पादः । मयूखे तु प्राजापत्यादिकं मासमात्रे । गोवधादौ तु प्रातिस्विकं तत्प्रायश्चित्तमकामकृते विहितं कार्यमित्युक्तम् । एवं वर्षपर्यन्तं प्रायश्चि- तकल्पना कार्या । चतुर्वर्षपर्यन्तमिति कचित् । अग्रे पातित्यात्मायश्चि- त्ताभावः । एतदेव ज्ञानाच्छूद्रादिदासत्वाङ्गीकारे । अज्ञानादर्धमि. त्याहुः । चाण्डालादिस्पृष्टान्न भोजने प्राजापत्यम् । ज्ञानतो द्विगुणम् । एतदेव पतितकुणिरजस्वलादिस्पृष्टान्न भोजने । अज्ञानतः सकृच्चाण्डालरज- ·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। स्वलापतिताधुच्छिष्टभोजने चान्द्रम् । तद्भोजनानन्तरं पाकपात्रेऽवशिष्ट- मनं तदुच्छिष्टम् । ज्ञानतो द्विगुणम् ! चाण्डालादिभोजनपात्रावाशिष्टरू- पोच्छिष्टभक्षणे तु प्रकीर्णकरसङ्गोक्तं ज्ञेयम् । क्षत्रियवैश्ययोरापदि बलात्कारेऽन्नेतरचर्षितताम्बूलााच्छिष्टभोजने च क्रमेण कार्य कायार्धम्। विप्रस्य तत्रापि चान्द्रमेव । क्षत्रविशोरप्यापदभावेऽन्नरूपोच्छिष्टभोजने च चाद्रमेव । सर्वत्रानुच्छिष्टादुच्छिष्टे द्वैगुण्यम् । तत्रापि पाकपात्राव- शिष्टोच्छिष्टाद्भोजनपात्रावशिष्टोच्छिष्टे द्विगुणमधिकं वा कल्प्यम् । तथा च तत्स्पृष्टमात्रात्तद्विगुणं तद्धस्तदत्तस्य तद्गृहपकस्य वा भक्षणे कल्प्यम् । सहभोजने त्रिगुणम् । उच्छिष्ट चतुर्गुणमित्यादि बोध्यम् । चाण्डाला- दिसंसर्गिणोऽन्नस्य तत्पाकस्य भोजने कृच्छ्रार्धम् । शुष्कादौ तदर्धा. दिचाण्डालादिस्पृष्टजलक्षीरदध्यादिपाने लघुसांतपनम् । एतत्पीतशेषा- म्बुपाने षडुपचासपूर्वकं पञ्चगव्यपानमज्ञानतः । ज्ञानतो द्विगुणम् । अभ्यास आवृत्तिः । अज्ञानतः सकृच्छौण्डिकायन्नभोजने मासं गोमू- त्रयावकपानम् । शुष्काने तदर्धे षडुपवासा वा । आमान्ने तदर्धम् । ज्ञानतो द्विगुणम् । अभ्यास आवृत्तिः । ज्ञानतोऽष्टधा भोजने कृच्छ्रा- ब्दम् । अज्ञानतस्तथात्वे चान्द्रद्वयम् । ज्ञानादष्टचत्वारिंशद्वारं भोजने पातित्यम् । अज्ञानतः षण्णवतिवारं भाजने तत्र द्वादशाब्दम् । ज्ञानतः सकृदेतदुच्छिष्टान्नभोजने विप्रस्य चान्द्रम् । क्षत्रियवैश्ययोस्तप्तकृच्छ्रः । एतदर्धमेतत्स्पृष्टमात्रानभोजने । शुष्कान्नस्योच्छिष्टभोजनेऽप्येवम् । अत्राशक्त:- कुशोदुम्बरविल्वाद्यैः पनसाम्बुजपत्रकैः । शङ्खपुष्पीसुवर्चादिकार्थ पीत्वा तु शुध्यति । तत्पीतशेषजलपान उपवासत्रयपूर्वकं पञ्चगव्यपानमज्ञानतः ज्ञानतो द्विगुणम् । अभ्यास आवृत्तिः । गोच्छिष्टाशने छर्दन एक उवासः पञ्चगव्यपानं च । अभ्यास उपवासत्रयम् । चतुर्थे पञ्चगव्यम् । अच्छदने ज्ञानतः सकृद्भोजनेऽप्येतदेव। मतिपूर्वकाभ्यासेऽतिकृच्छ्र । केचिच्छ्वकाकोच्छिष्टे पुनःकृतपाकपर्युषितान्ने स्त्रीशूद्रोच्छिष्टे चान्ने मुक्तेऽप्येवमेव प्रायश्चित्तमाहुः । प्रपाजलपाने सीरवृक्षनिर्यासाधारपात्र. स्थजलपाने नौकाजलनिःसारणीपात्रस्थजलपाने कृपाश्चर्मपुटकनिःसा- ·नागोजीभट्टविरचितः- रितजलपाने च सचैलस्नानपूर्वकमुपवासः । अशक्तस्य पञ्चगव्यपानम् । आपदि तदेव जलं भूमिष्ठं कृत्वा पात्रान्तरेणोद्धृतं पेयम् । प्राणापदि दोषो न। शूद्रभाण्डजलपान उपोष्य विल्वपत्रपलाशकाथोदकपानम् । नवभाण्डे तु न दोषः । एवं पयोदध्यादावपि । अत्र सर्वत्र पुनरुक्तिः प्रासङ्गिकी । वैलक्षण्योक्तिः स्मृत्यन्तरानुरोधात् । तत्र शक्त्याद्यपेक्षया व्यवस्था । शातातपः-घृतं तैलं दधि क्षीरं तथैवेक्षुरसो गुडः । शूद्रभाण्डस्थितं तकं तथा मधु न दुष्यति ॥ इति चाण्डालाद्यन्नभोजनप्रायश्चित्तम् ॥ अथ भावदुष्टादिभक्षणे प्रायश्चित्तम्-तत्र यद्वर्णत आकारतो वा विसदृशतया जुगुप्सितशरीरमलादिभावनां जनयत्यरिप्रयुक्तगरा- दिशङ्कां वा जनयति तद्भावदुष्टम् । क्षुधार्तश्च न को भुङ्क्ते मामकं त्वन्नमेव हि । ब्रूते व्यर्थाशयस्त्वेवं तद्वाग्दुष्टं [प्रकीर्तितम् ] ॥ का क्रियाऽस्मिनिति बिनिन्ध दीयते यत्तच्च । तयोर्भोजने कामतः कृते त्रिरात्रमुपवासः । गोमूत्रयावकपानमित्यन्ये । अज्ञानतोऽर्धम् । छईने घृतप्राशनम् । भक्ष्याभक्ष्यत्वेन शङ्कितवस्तुभक्षणेऽक्षारलवणम् । रूक्षां ब्राह्मीं सुवर्चलां पिबेत् । त्रिरात्रं शङ्खपुष्पी वा पयसा सह । कुशपद्मोदुम्बरपलाशविल्वपत्रकाथं वा पिबेत् । शङ्कायाश्च विज्ञाने द्विगुणम् । अज्ञानतः शङ्कितभक्षणशुद्धयर्थं वर्षान्ते त्रीन्द्वावेकं वा कृच्छ्रा. कुर्यात् । इति भावदुष्टादिभक्षणप्रायश्चित्तम् ॥ अथ कालदुष्टानने प्रायश्चित्तम्-कालदुष्टमस्नेहाक्तपर्युषितादि । मत्या तद्भक्षणे त्रिरात्रं यावकव्रतम् । अमत्या त्वेक उपवासः । अनि- देशे गोक्षीरादिपाने चैवम् । यवगोधूमपयोदधिपिष्टविकारे स्नेहपक्के स्नेहा. तान्नादौ च न दोषः । शृङ्गास्थिदन्तशुक्तिशङ्खकपर्दजनितपात्रः कन्दशा. लूकजैश्च जलं पीत्वा नवोदकं च वर्षाकाले यहादर्वाक्, अकाले च दशाहादापीत्वा पञ्चगव्यं पिबेत् । मत्योपवासः । ग्रहणकाले नवश्राद्धे च भोजने ग्रामयाचकान्नभोजने च चान्द्रम् । ग्रहणनिमित्तनि- षिद्धकाले संधिकालेऽतिपातरतिसायंकाले च भुक्त्वा रात्रौ धानादधिस. क्तुतिलसंबद्धान्न भोजम एवमादिषनादिष्टप्रायश्चित्तेषु प्राणायामशतम्।

·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। मत्योपवासः । अमत्योपवास इत्यन्ये । इति कालदुष्टाशनप्रायश्चित्तम् ॥ अथ गुणदुष्टभोजने प्रायश्चित्तम्-शुक्तानि कषायादींश्चान्यान्यमे- ध्यानि चामत्या पीत्वा भुक्त्वा चोपवसेत् । मत्या त्रिरात्रं यावकम् । आमलकयुक्तकाञ्जिकायां न दोषोऽभिधारणे च । शुक्तं कालवशाद. म्लतां गतम् । उद्धृतसारपिण्याकमथितादिभक्षणे मत्या त्रिरात्रं याव- कम् । अमत्याऽर्धम् । छर्दित्वा घृतं पिबेत् । वैश्वदेवादिरहितान्नभोज. नेऽतिथिदेवतादिप्रयोजनमनुद्दिश्य वृथा पक्कस्य कृसरसंयावकपायसापू- पशष्कुलीमधुमासादिभक्षणेष्वमत्योपवासः । मत्या त्रिरात्र यावकम् । कायमभ्यासे । आहिताग्निस्त्वपत्या त्रिरात्रम् । मत्या कायं कुर्यात् । इस्तदानादिक्रियादुष्टस्यामत्या भोजने नक्तम् । मत्या तूपवासः पञ्च गव्यं च । तत्र माक्षिकमिक्षुरसविशेषरूपं फाणितं शाकं गोरसलवणघृ. तानि चैतानि हस्तदत्तानि दुष्टानि । अमत्याऽभ्यासे तूपवासः । मत्याऽभ्यासे त्रिरात्रम् । अत्यन्ताभ्यासे सांतपनम् । इति गुणदुष्टभो. जनप्रायश्चित्तम् ॥ अथ श्राद्धभोजने प्रायश्चित्तम्-तत्रान्तर्दशाहे नवश्राद्धानि । एका- दशाहश्राद्धमारभ्योनाब्दान्तानि षोडशैकोद्दिष्टानि नवमिश्राणि । सपिण्डी- करणं मिश्रं, ततःपराणि पुराणानि । तत्र नवश्राद्धभोजने कायम् । अनापद्यत्र चान्द्रम् । एकादशाहे महैकोद्दिष्टेऽप्येवम् । पादोनं कायमापदि। अनापदि तु चान्द्रं कायं चेत्यन्ये । द्वादशाह आद्यमासिके चोनमासिके च पादोन कायमेव । अत्रानापदि कायम् । अन्ये पराकमाहुः । द्वितीय मासिकं त्रैपक्षिकमासिक ऊनषण्मासिक ऊनाब्दे चार्धकृच्छ्रम्। अनापदि पादोनम् । त्रिमासाद्यब्दमोक्षान्तेषु सपिण्डने चाऽऽब्दिके चोपवासः पादकृच्छ्रो वा । अनापदि तु त्रिरात्रं कृच्छ्रार्धं वा । अन्ये त्वनापदित्रैपक्षि- केऽतिकृच्छ्रः । पाण्मासिके कृच्छ्र । आब्दिक आपदि त्रिरात्रं गोमूत्रया. कपानम् । अनापदि कायपादमित्याहुः । तदुत्तरं प्रत्याब्दिके त्रिवर्ष. पर्यन्तं नक्तम् । अनापदि तूपवासः । गुरुविप्राद्यर्थकद्रव्यार्य नवश्राद्ध भोजने त्रिरात्रम् | म हैकोद्दिष्टे द्वादशाहादौ च त्रिरात्रम् । द्वैमासिकादा- वुपवासः । त्रिमासादौ नक्तं पञ्चगव्यं च । प्रत्याब्दिकेऽन्यपुराणेषु च घट् प्राणायामाः तत्रैव नि:स्पृहस्य भोक्तुर्जपशालिनो वा तदर्धम् ।

·. ७० मागोजीभट्टविरचित:- क्षत्रियादिश्राद्धेषु द्वित्रिचतुर्गुणानि क्रमाकार्याणीति स्मृत्यर्थसारे अन्यत्र तु पार्वणश्राद्ध षट् प्राणायामाः। त्रिमासादिवत्सरान्तमुपवासः । सपिण्डनश्राद्धे च । आद्यमासिके पादोनं कृच्छ्रम् । त्रैपक्षिके तदर्धम् । द्वैमासिके पश्चगव्यपानम् । प्रत्यब्दं नक्तम् । इदमापदि । अनापदि तु द्विगुणमिति । चाण्डालोदकसविप्रपशुष्ट्रिविद्युत्पातपलनविषोद्भन्धना. नाशकैर्मतानां स्तेनपतिताद्यभोज्यानानां च नवश्राद्धेषु चान्द्रम् । प्रथ- ममासिके चान्द्रं पराकश्च । द्वादशाहादौ पराक एव । द्विमासत्रिपक्षा. दावतिकृच्छ्रः । त्रिमासादौ कायम् । आदिके पादकृच्छ्रः । द्वितीयव- र्षादावुपवासः । सम्यग्विषयेऽपि द्रव्यार्थभोजनेऽप्येवमेव । अपाङ्क्ते- यानामेकादशाहश्राद्धभोजने शिशुचान्द्रम् । यतिव्रतिब्रह्मचारिणां तु प्रथममासिकादिषु नवश्राद्धसूतकान्नस्य च भोजन उक्तं कृत्वाऽधिकत्रि रात्रोपवासं प्राणायामत्रयपूर्वकं घृतप्राशनं च कृत्वा व्रतशेषसमापनम् । अनापदि तु कायं त्रिरात्रोफ्वासो द्वादश प्राणायामाः पञ्चगव्याशनं चाधिकम् । कामतो भोजने पुनरुपनयनमित्यन्ये । अभ्यासे तूक्तकृ. च्छादिद्विगुणम् । आमहेमसंकल्पितश्राद्धेषु तत्तदर्धानि । गुरुविषये तूपवासो नक्तं षट्त्रिंशत्प्राणायामाश्च । अश्रोत्रियादिपुराणश्राद्धेष्वनुः क्तप्रायश्चित्तेषु सर्वश्राद्धेषु च गायत्र्या दशकृत्वोऽपः पीत्वा शुध्यात । ततः संध्योपासनहोमादि यथोचितं कुर्यात् । वृद्धिश्राद्धे प्राणायामत्र- यम् । चौलनामकरणजातकर्माङ्गश्राद्धेषु चूडाहोमान्ते च सीमन्ते सोमे चाधानाङ्गब्रह्मौदने चामत्याऽऽपदि च भुत्तो सांतपनम् । मत्याऽऽपदि चान्द्रम् । अन्यसंस्कारेषूपवासः। अनापदि त्रिरात्रम् । अन्यदत्ता कन्याऽन्यस्मै पुनर्दत्ता या सा पुनर्भूः । असंस्कृते पूर्वगर्भे प्रसूते सति द्वितीयगर्भ संस्कारो यस्याः सा पुनरेता । ऋत्वादिषोडशाहात्पश्चादेव या गर्भिणी सा रेतोधा । भर्तृशासनोल्लविनी कामचारिणी । आसां गर्भेषु भुक्तौ पूर्ववत्सांतपनं चान्दं वा । सर्वस्वीप्रथमगर्भेषु चैवम् । अनिर्दशाहनवश्राद्धे कामतो भुक्तवतो विप्रस्यानापदि संवत्सरपर्यन्तं भोजनात्याक्संहिताध्ययनमिति केचित् । इति श्राद्धभोजनप्राय- श्चित्तम् ॥ अथ परिग्रहाशुचिदुष्टभोजने प्रायश्चित्तानि-तत्र राजपुरोहितराज- भृत्यश्यशद्राणां क्लीवाजाविकमाहिषिकस्थानिकभूपालानां स्तेनगा.

·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। यकलक्षकवाधुषिकदीक्षावस्थिताना कदर्यबद्धाभिशस्तपुंश्चलीदाम्भि- कवैद्यनटनर्तकगणकानां भगवृत्तिस्त्रीसदृशचौष्टितनिराचारानिषिद्धाचा- राणामाचार्याग्निगुरुधर्मशास्त्रगोब्राह्मणादिवषिण संवत्सराभ्यस्तो पपातकानां चर्मकारस्वर्णकारशोण्डिकव्याधपुन जातभ्रूणघ्नविषकारश- खकारलोहकाराणां मचोन्मत्तद्धातुरगण[क]गणिकानां श्वचक्रमद्यस्त्री- मृगजीविनामश्वरथगजारोहणवृत्तीनामुच्छिष्टभोजी(जि)ऋरोग्रपतितषि- शुनानां रजकनिर्णेजककैवर्तकानां शूद्रयाजकाध्यापकचित्रकारशिल्पिन- मविक्रयिणां वृथाश्रम्यनाश्रभ्याश्रमभेदिनामपण्यविक्रेतृसोमलताविक्रेत- शैलूषतन्तुवायतु नवायकिरातानां यतिब्रह्मचारिणोत्यितद्याजकादीनां नित्यरोगियोनिसंकीर्णसंकरजातिकुण्डगोलकतदन्नाशिनां घाण्टिकविगो- देववृत्तिघ्नानां परिदेवन संबन्धिना गरदसूपकारचणवोपजीविपाखण्डिलि. ङ्गानां सूतादिप्रतिलोमजानां कर्मारघृतघ्नोग्रदण्डपातिनां पुण्यसोमयागा. त्मविक्रषिणामनृतवादिद्वेषिहेमकारणां वृक्षारोपणवृत्तीनां कूटकृढपली- तत्पतितत्संबन्धिना तूर्यादिस्वनव्यतिरिक्तकरणैर्नृपतिप्रबोधकाना कित- वमृगयानीविनिषादतत्कर्मकृतां मूल्येन द्विजकार्यकर्तृणां प्राणिवधजीवि- लोकायतिकदेवलकस्त्रीजितकुष्ठिकुनखिश्यावदन्ताना पित्रादिविवमानस्य नद्यादिसंतरणजीविग्रामयाजकतत्पुरोहितवाणिजपशुमारकदुलोमसेवक- काण्डपृष्ठाना पर्यादितपरीधपुनर्वदिषिपतिवज्जातानां चक्रितौलिकप- तिरक्षक समुद्रतारकहींनाङ्गातिरिक्ताङ्गानामपुत्रकानग्निकमुम्र्पूणां पतिपु- वरहितस्त्रियाः पञ्चयज्ञानकृत्वा नित्यपरान्नभोजिविरूपपरपाकनिरतस्य पञ्चमहायज्ञकरण विना भोजनरूपपरपाकनिवृत्तस्यापञ्चसंज्ञकज्ञानवर्जि वगृहस्थस्याऽऽचार्थपितृमातृसुतगुर्वग्नित्यागिनां सुतकन्यास्त्रीसत्यविक्र- यिणां गृहस्थितोपपत्तिव ज्ञातोपपत्तिकस्त्रीपरिग्रहिणो द्यूतजीविविधिनिषे- धातीतसूतकिकुलालानां चतुःषष्टिपलानभक्षकरूपकुण्डाशिनः कांस्य. सीसादिकारचाद्योपजीविभाण्डवस्त्रादिकर्तृपश्वादिविक्रयिमहर्षविक्रयिणां ताम्रादीनां स्वर्णादिसदृशरूपकर्तृणामित्यादिपापिनामेषां मागे तिष्ठतां भिक्षान्नपतिग्रहे चान्द्रायणन् । एतेषामकृतनिष्कृतीनां मुख्यतस्तत्तद्व- स्तूपजीविनां चान्नभोजने दाने याजने प्रतिग्रहे चैवम् । एतच्च त[त्त]. द्वस्तूपार्जितधनत्यागपूर्वकमेव । कुनखिकृष्णदन्तकुष्ठिप्रभृतीनां च प्रागु- कानां विप्रान्नदशूद्रस्य शूद्रान्नदविप्रस्यास्वामिकशूद्रस्याप्रसूताया दुहि- ·७२ नागोजीभट्टविरचित:- तुश्चान्नभोजने शिष्टजुगुप्सितान्नस्य महापापिवीक्षितस्य श्वादिस्पृष्टस्यो- दक्यादिदृष्टस्य गवाऽऽघ्रातस्य पक्ष्यवलीढस्यासंस्कृतस्य बहुयाचितस्य सरोषसविस्मयदत्तस्य पादस्पृष्टस्यावज्ञातस्यानर्चितदत्तस्यातुष्टिकरस्य चानस्य भोजने चामत्या त्रिरात्रम् । अमत्याऽभ्यासे कृच्छ्रः । मत्याऽ. तिकृच्छ्रः । मत्याऽभ्यासे तप्तकृच्छः । ब्रह्मचर्यादेः कायातिकृच्छ्रतप्तक. च्छ्रचान्द्रायणानि मत्यादिषु क्रमेण पुनःसंस्कारश्च । यद्वा त्रिषण्णवद्वा- दशरात्राणि पयसा भूयोभ्यासे चान्द्रम् । अत्यन्ताभ्यासे चान्द्र- वृद्धिः। आपद्येकद्वित्रिचतुरुपवासाः । अत्यन्तापदि त्रिषण्णवद्वादश प्राणायामाः । आमान्नेषु स्नानम् । एतद्वृत्तिविप्रानभोजन एकभक्तम् । अनाचारे दुष्टाचारे नक्तम् । ब्राह्मणब्रुवे स्नानमष्टशतजपश्च । एवं शाखारण्डान्नस्य ब्राह्मणादिसंघाताद्युपदेशत्यक्तादिरूपस्यानेकस्वामि. करूपस्य वा गणान्नस्य को भुङ्क्त इत्यादिस्मयादिना दीयमानदुष्टा- भस्य नगरमाधुकरायन्नस्यासन्मानं गुणिनां सन्मानं पापकर्मणां कुरुते यस्तदनस्य च भोजने प्राग्वदेव । आचारेन्दुशेखरे भोजनप्रकरणे गणिकाद्यभोज्यानभक्षणे चैवमित्युक्तम् । इति परिग्रहाशुचिदुष्ट भोजन- प्रायश्चित्तानि ॥ अथ जातमृताशौचान्नभोजने प्रायश्चित्तम्-द्विजाशौचे सवर्णानामु- पवासस्त्रिरात्रं पा । विपक्षत्रियवैश्यशूद्राशीचेष्वमत्या विमो भुक्त्वा नक्तकद्वित्रिरुपवासान्कुर्यात् । अभ्यासे त्वेकत्रिपञ्चसप्तोपवासाः । यद्वाऽ भ्यासे द्वात्रिंशत्षष्टिशतं प्राणायामाः । उपवास: प्राणायामानां समुच्चय इत्येके । अन्ये त्वापद्यज्ञानत एवासकृद्भोजन एवैतत् । अभ्यासे त्वधिकमि- त्याहुः । मत्या चेत्कायसांतपनमहासांतपनचान्द्राणि । एकद्वित्रिचतुःका- यानि वा । मत्याऽभ्यासे कायातिकृच्छ्रतप्तकृच्छ्चान्द्राणि । कामतो भूयो- भ्यास एकद्वित्रिषण्मासेषु क्रमेण यावकवतम् । अत्यन्तापदि मत्याऽ- भ्यासेऽपि प्रागुक्तप्राणायामा एव । अज्ञानाद्भक्तो छर्दने चानापद्यप्यष्टा. विंशतिपञ्चशताष्टसहस्रगायत्रीजपो वा बोध्यः । द्विजाशीचे शुद्गस्य भुक्तो स्नानम् । शूद्राशीचे शूद्रस्य स्नानं पञ्चगव्यं च । आशौचिविपस्पृष्टपानी- यपाने पञ्चगव्यमज्ञानतः । ज्ञानतश्चेदुपवासः । ब्रह्मचर्यादेतत्पाने पञ्च- गव्यमुपवासश्च । प्रत्यहं सहस्रजपश्च त्रिरात्रम् । जाताशौच आहिता- स्न्याशौचे च लघु सर्व योज्यमित्येके । आशौचे भुक्तवन्तं न स्पृशेदा ·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। ७३. पुरीपोत्सर्गात् । इदं च प्रायश्चित्तं तद्वर्णानामाशौचव्यपगमे कार्यम् । ताबदाशौचान्न भोजिनोऽप्याशौचात् । एकच्चाऽऽौचिस्वामिकानभोजन एव । आशौचिस्पृष्टाशौचिस्वामिकान्न भोजने तु तत्तत्मायश्चित्तद्वयसमु. चय इत्यन्यत्र विस्तरः । आशौचिगृहेऽन्यदीयान्नभोजनेऽपि नक्तमुप. वासो वा प्रायश्चित्तम् । अथ कापालिकान्नभोजने तज्जलपाने च क्रमाकायं तदधं च । अभ्यासे द्विगुणम् । मत्याऽभ्यासे चतुर्गुणम् । तत्स्त्रीसंगमने चैवम् । अत्य- न्ताभ्यासेऽब्दकृच्छ्रम् । अन्नसत्र पत्तस्याग्निहोत्रिणश्चाऽऽशोचवत्त्वेऽपि तदीयामानेषु दोषो न । तयोः पकानग्रहणे तु क्रमेणैकरात्रं यावकत्रतं द्वादश चतुर्विशतिः माणायामा वा । पक्षे मासे वा देवपितृन्भोजयतोऽ. नाशने चान्द्रम् । पतितगृहवासान्नभोजनप्रतिमू(ग्र) हेषु ज्ञानाभ्यासे मासो- पवासः । अज्ञानाभ्यासे चान्द्रम् । पूर्वगणितव्यतिरिक्तनिषिद्धाचरणशी- लानामन्नभोजने तपवासः । वत्सराभ्यासे, पराकः । उक्तारिक्तनिषिद्ध- मुलफलपत्राद्यशन उपचासः । इति जातमृताशौचान्न भोजने प्रायः श्चित्तम् । इति निन्दितान्नादनप्रायश्चित्वानि ॥ अथ नटादिकर्मकरणे प्रायश्चित्तम्-वशीकरणोच्चाटनादिरूपेऽभि- चारे शक्तौ सत्यामपालनरूपे विना कारणं गृहान्निष्काशने संभोगादि- त्यागरूपे च भार्यात्यागेऽप्युपपातकसामान्यप्रायश्चित्तानि शक्त्याद्य. पेक्षया योज्यानि । अत्रोपपातकमायश्चित्तेषु यथोपदिष्टं विप्रस्यैव । क्षत्रि. यस्य पादोनम् । श्यस्याम् । शूद्रश पादम् । तत्त्रीणां तदर्धम् । रजस्वलानां तत्र तत्रोक्तमेव कार्यम् । इति नटादिकर्मकरणे प्रायश्चित्तम् । इत्युपपातकप्रायश्चित्तानि समाप्तानि ।। अथ महापातकेषु । तत्राऽऽदो ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तम्-तत्र ब्राह्मणत्व- प्रकार कज्ञानपूर्वकं मारणकामन या ब्राह्मणवधे मरणादेव शुद्धिः । सच्चाऽऽत्मनोऽग्निमवेशनेन भृगपतनेन वा । अथवा ब्रह्महत्यापापशुद्धयर्थ बाणलक्ष.(क्ष्यी ) भूतोऽयमिति जानता धनुर्भूतां युद्धभूमौ स्वेच्छ या लक्ष्यभवनेन । अत्र तातो बहुप्रहारा मृतकल्पो भवन्यदि पुनीवे. त्तदाऽपि शुध्यति । मरणा प्रायभितं क्षत्रियादेरेव । विमस्य तु तत्तद्रक्ष्यमाणं पायश्चित्तं द्विगुणं कार्यविति मिताक्षरा । अज्ञानतोऽनि- १० - ·৩৪ नागोजीभविरचित:- च्छेया वा कृते तु ब्रह्मवधै हतविप्रशवशिरोध्वजहस्तस्तत्कपालालोभ गृही. तान्यदीयकपालः स्वकर्म ख्यापयन्ब्रह्मचारिधर्मवांस्त्रैवर्णिकाचार्या- दिदर्शने मार्गादपत्रामस्त्रिवणस्नाय्यध्ययनाध्यापनादिषट्कर्माणि वर्ज यन्समन्त्रकं स्नानसंध्योपासनमात्रं कुर्वन्रात्रौ वीरासनी जटी मुण्डी वा बन्यफलमात्राहारी तदभावे त्वसंकल्पितविधूपभुक्तवज्जनसप्तागारेष्वेव भैक्ष्यं मृत्पात्रेण चरन्समी दान्ताचारः कम्बलक्षौमशयानवीरवल्कला. न्यतमवासा बहिमाद्देवालयादिसमीपवासी विप्रगृहाण्यप्रविशन्द्वारादेव तत्तद्गृहान्नमस्कुर्वन्नेककालाशी भिक्षाया अलाभ उपवसन्द्वादश वर्षाणि क्षपयेत् । ध्वजश्च शवमिर्हरणार्थखवाङ्गस्यैव । एतदशक्तौ षष्टयुत्त- रात्रिशतधेनवस्तन्मूल्यं वा हेमरौप्यान्यतरस्य षष्टयुत्तरत्रिशतनिष्कानि (णि) । अत्राशक्ती तावत्संख्यान्यनिष्कानि(णि) पादनिष्कानि(णि) वा । अत्रान्ते शतं दश वा गावो दक्षिणा विप्रभोजनादीति केचित् । पितृमातृसोदरगुस्श्रोत्रियाहितारन्याचार्यादिविश्वधे तु मरणपर्यन्तमेतदेव व्रतम् । भिक्षाशनं च लोहित शरावेणोत । अत्र गोसहस्रादिकद्वादशाब्द. मित्यन्ये । द्वादशाब्दव्रतमध्ये चोरव्याघ्रादिहन्यमानस्य ब्राह्मणस्य तादृशगवां द्वादशकस्य वा रक्षणे द्विजान्विज्ञाप्याश्वमेधाव भृथस्नाने वा सद्य एव शुद्धिः । प्रक्रान्त व्रतमध्ये मरणेऽपि तावतैव पापक्षयः । एवं व्रतमध्ये गोविप्रार्थ प्राणपरित्यागे तत्पर्यन्तं व्यापारं कृत्वा जीवनेऽपि वा सद्य एव शुध्यति । यद्वा व्रतमध्ये कुष्ठादिदीर्घतीव्रव्याधिग्रस्तं विश्र गां वौषधैः संरक्ष्य तदैव शुध्येत् । एवं व्रतमध्ये चोराद्यपहृतविप्रः धनार्थ तैः सह युद्ध्वा तद्धनस्य विप्राय प्रापणे तन्निमित्तमरणे वा बहु- शस्त्रक्षतस्य मृतकल्पस्य तैस्त्यक्तस्य धनानयनं विनाऽपि जीवनेऽपि वा सद्य एव शुद्धिः । न त्वग्रे पुनर्ऋतकरणम् । इदं चामत्याऽनिच्छया वा निर्गुणं वित्रं हन्तुज्ञेयम् । पक्रान्तव्रतक्षत्रियस्य जातिमात्रविप्रस्य च कामतः सगुणेन वधे कृते द्वादशाब्दं कार्यम् । अज्ञानतः षडब्दम् । मितहविष्याशिनः शाखान्तं त्रिवेदसंहिताब्राह्मणपारायणं वा । पूर्वमे बाऽऽहिताग्नेः कृतप्रकृतियज्ञस्य विश्वजिदभिजित्रिदग्निष्टुतामन्यतम या- गकरणं वा । विन्ध्योत्तरवासिना तु निर्गुणेन सगुणेन वा जातिमात्र. निर्गुणविप्रवधे विकर्मवर्जितचातुर्वत्पिथि भिक्षां कुर्वता छत्रोपानद्व- जितेन गोकुलगोष्ठयामतपोवनतीर्थादिषु स्वकर्ष ख्यापयन्समुद्रसेतुदर्श- ·६५ - प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। ननाने कृत्वा विप्रेम्यो भोजनवस्त्रपवित्रादि देयम् । अत्र गोशतं दक्षिणा । जातिमात्रविप्रस्य वेदाभ्यासादिहीनेन धनवता वधे वेदवि. संपदानजीवनपर्याप्तभूम्यादिधनदानम् । द्वादशवर्षोपभोग्यव्यसहित गृहदानं वा तावत्सर्वस्वदानं वा । अशक्तावुत्तरोत्तरम् । अत्र प्रतिग्रही. वैश्वानरेष्टिरनाहिताग्नेश्वानरश्चरुः प्रायश्चित्तम् । अज्ञानतः सोमया- गदीक्षितब्राह्मणवधे चतुर्विंशतिवार्षिकमुक्तवतं गोसहस्रद्वयं वा । आचा- दिवधेऽप्येवम् । गोसहस्रसहितं द्वादशाब्दमित्यन्ये । अतिगुणवता गुणहीनस्याज्ञानतो वधे पूर्वोक्तं व्रतं वर्षे कृत्वाऽन्ते रत्नहेमगोधान्य. तिलदधिघृतदानम् । मत्यादौ द्विगुणादि । ज्ञानतो ब्राह्मणज्ञातीयषण्ड. वधे शूद्रवधव्रतम् । अज्ञानतस्तद्वधे गङ्गायमुनासंगमे त्रिषवणस्नायी त्रिरात्रोपवासेन शुध्यति । पतितब्राह्मणवधे त्रिवर्ष प्रत्यहं प्राणायामश. तपूर्वकं गायत्रीजपपूर्वकं च वने भिक्षाशनमन्ते पोडशविप्रभोजनं च । अनुपनीतविश्वधे निर्गुणविप्रवधोक्तं पडब्दम् । अनुपनीतत्वेन तस्य निर्गुणत्वात् । अविज्ञातस्त्री स्वादिकस्य ब्राह्मणगर्भस्य वधे तु द्वाद- शाब्दम् । विज्ञातस्त्रीत्वादौ तत्तत्प्रयुक्तम् । अत्रैकप्रयत्नकृतानेकविप्रव. धेऽप्येकमेव प्रायश्चित्तं तन्त्रेण । तन्त्रत्वं च समानदेशकाल कर्तृत्वेनागृ. ह्यमाणविशेषत्वम् । अनेकप्रयत्नकृते तु नानावधे प्रायश्चित्वात्तिस्तृ तीयविप्रवधपर्यन्तम् । चतुर्थे तु विश्वधे प्रायश्चित्ताभावः । केचिदाम रणमुक्तप्रायश्चित्ताचरणमित्याहुः । बहुभिरेकविप्रस्य वधे यदीयपहा- रेण मरणं संप्लाक्षप्रस्रवणादारभ्य पश्चिमोदधेः प्रतिस्रोतः सरस्वती गच्छेत् । अन्ये पण्मासान्कृच्छ्रश्चरेयुः । तिरस्कृतनिर्गुणविप्रस्य क्रोधा. द्विषशस्त्रादिनिर्गुणोपरिमरणे त्रैवार्षिकं तद्वतम् । निमित्तिनो गुणवत्त्वे त्वब्दं गृहक्षेत्रादिसंबन्धे निर्गुणमरणे सगुणस्यापि त्रैवार्षिकमेव । सगु. णस्य तथामरणे तु द्वादशाब्दमेव । यदा त्वाक्रोशताडनादिसंबन्धमन्त- रेण भ्रान्त्यादिवशात्परमुद्दिश्य विप्रस्याऽऽत्महनने तु हन्तुरेव दोषो नोद्दिश्यस्य । तथा यत्राऽऽक्रुष्टोऽपि मरणादर्वाधनदानादिना तोषित उच्चैः श्रावयति नाऽऽक्रोशकस्यापराध इति सोऽप्यदोषः । इति ब्रह्मह- त्यापायश्चित्तानि ।। अथानुग्राहकादीनाम्-तत्र साक्षादनुग्राहकः कर्तुदशाब्दचतुर्विंश. त्यब्दषडब्दादि यत्याप्नुयात्तत्पादोनं चरेत् । प्रयोजकोऽर्धम् । अनुमन्ता ·७६ नागोजीभट्टविरचित:- सार्धपादम् । निमित्तकर्ता पादं चरेत् । अत्र च तिरस्कृतेत्याद्यनुपदोक्ता व्यवस्था निमित्तकर्तुरुक्तैव । अनुग्राहकप्रयोजकादीनामपि येऽनुग्राहक प्रयोजकादयस्तेषामपि प्रायश्चित्तं कल्प्यम् । तथा प्रोत्साहकादीनामपि दण्डप्रायश्चित्ते कल्ये। प्रोत्साहकः सहायश्च तथा मार्गानुदेशकः । आश्रयः शस्त्रदाता च भक्तदाता विकर्मणाम् ॥ उपेक्षकः शक्तिमांश्चेदोषवक्ताऽनुमोदकः । य एव म्रियमाणं तु ब्राह्मणं समुपेक्षते ।। अकार्यकारिणां तेषां प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत् ॥ इति । कस्मिश्चिद्ब्रह्मवधे प्रयोजकस्यान्यस्मिन्साक्षात्कर्तृत्व एकस्य गुरुलघु- प्रायश्चित्तसंनिपातस्तत्र द्वादशवार्षिकादिगुर्वन्तःपातिनः प्रयोजकादि. लघुप्रायश्चित्तस्य प्रसङ्गादिसिद्धिन पृथगनुष्ठानम् । अग्निदगरदशस्त्र- पाणिधनापहारिक्षेत्रहरदारहारकाः शापोद्यत आथर्वणाद्यभिचारैर्हन्ता राजगामिपैशुनकर्ता चैते वर्तमानतद्वयापारा आततायिनः । एषामग्नि- विषशस्त्रादिहरणमात्रेण निवारणसंभवे यदि तद्वधः क्रियते तदा तत्त- द्वधनिमित्तं प्रायश्चित्तं भवत्येव । अशक्यनिवारणे तु गोविप्रादीनामप्येषां हननादावुद्यतानां वधे दोषाभावः । क्षत्रियादीनां ब्रह्मचारिवनस्थय- तीनां च क्रमेण द्विगुणं त्रिगुणं चतुर्गुणं च प्रायश्चित्तम् । केचित्तु क्षत्रि- यवैश्यशूद्राणां कामतः प्रवृत्तावेतद्विषये मरणमेव तच्च सर्वस्वदानपूर्वक मुण्डितसर्वाङ्गस्य करीषाग्नावेव । अकामतस्त्वामरणं महावताभ्यास इ- त्याहुः । यत्तु यथोक्तं प्रायश्चित्तं विप्रस्यैव क्षत्रियस्य तत्पादोनं वैश्य- स्यार्धं शूद्रस्य पादमिति स्मृत्यन्तर उक्तं तत्प्रातिलोम्यानुष्ठितमनुष्य. वधचौर्यपारदार्यपारुष्येतिचतुर्विधसाहसव्यतिरिक्तपापविषयम् । बाल- वृद्धस्त्रीणामर्धम् । ब्रह्मचारिणोऽपि षोडशवर्षात्पूर्वं बालत्वादर्धम् । षोडश. वर्षादूर्व तस्य द्विगुणम् । अनपनीतबालानामनूढस्त्रीणां च पादमेव । वि- प्रारक्षत्रियायामुत्पन्नो मूर्धावसिक्तस्तस्य क्षत्रियन्यूनमध्यर्थं द्वादशाब्दम् । एवमनुलोमेषु सर्वत्र त्यूनत्वमूह्यम् । प्रतिलोमोत्पन्नानाममयैव दिशा प्रायश्चित्ताधिक्यमप्यूह्याम् । साग्निकस्याज्ञानान्महापापे. तदनीन्पुत्रादयोऽप्रायश्चित्तं पालयेयुः । ज्ञानाच्चेदग्नीनप्सु प्रक्षिप्य मरणान्तं प्रायश्चित्तम् । आत्मघाते तु लत्पु.

·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। ७७ बादयो मृतजातीयवधप्रायश्चित्रं समुचितं तप्तकृच्छ्वयं चान्द्रं कुर्युः । आत्मघातादिपापिनां शवस्पर्शालंकरणवहनदहनाश्रुपातास्थिसंचयदशा. हक्रियादिकमज्ञानतः कृत्वा मनूक्तं तप्तकृच्छं द्वादशाहम् । ज्ञानतो द्विगु. णम् । तप्तकृच्छ्रसहितं चान्द्रं वा । एषु स्पर्शाश्रुतपातभिन्नष्वेकैककरणे तु ज्ञानतः सप्ताहसाध्यं सांतपनं तप्तकृच्छ्रे वा । अज्ञानतो मासं भिक्षा- हारस्त्रिषवणस्नानं च । स्पर्शाश्रुपातयोस्तु प्रत्येकमेकोपवासः । मत्याऽ. भ्यासे कृच्छ्रातिकृच्छ्रचान्द्रादि योग्यतया योज्यम् । आहिताग्नेश्चै. तादृशस्य लौकिकाग्निना दाहोऽमनकः । दाहकर्तुः प्राजापत्यमात्मघा- तादिप्रायश्चित्तं पुत्रादिः कृत्वाऽस्थीनि विधिवदहेत् । अथ ब्रह्महत्यादिव्रतादेशविषय उच्यते-स द्विविधः । ताद्रूप्यता. प्रतिपादेन सादृशप्रतिपादेन वा । तत्राऽऽद्यविषये ब्रह्मव्रतं पादोनम् । द्वितीयविषये त्वर्धम् । तत्राऽऽयं यथा-सोमयागस्थक्षत्रियतत्स्थ- वैश्ययोरात्रेय्याश्च वधः । रजोदर्शनात्मभृति षोडशदिनान्तं कन्ध्याति- रिक्ता रुयात्रेयी । अत्रिगोत्रोत्पन्ना नारी च गर्भिणी च । केचित्तु वाशी बन्ध्याऽप्यात्रेयीत्याहुः । आत्रेयी विप्रसंबन्धिन्येव विप्रतुल्या। अत्रापि सगुणनिर्गुणादिव्यवस्था योज्या । एवं यागस्थ- स्त्रीवधः । आहिताग्निद्विजाग्र्यभार्यावधः । विप्रवधफलकानृतसाक्ष्य विप्रसंबन्धिनिक्षेपहरणं च । अत्र नववार्षिकब्रह्मव्रतम् । कामादिकृते द्वैगुण्यादि । नात्र प्राणान्तिकत्वम् । क्षत्रियाद्यात्रेयीवधे तु क्षत्रिया- दिवधोक्तं प्रायश्चित्तम् । द्वितीयं यथा-गुरूणां मुख्यानामाक्षेपोऽनृत- पापाभिशंसनं च । वेदानामप्रामाण्याभिधानम् । विप्रातिरिक्तमित्रवधः । अधीतवेदस्य बौद्धादिशास्त्रावष्टम्भेन नाशनम् । प्राणिमात्रवधफलका- नृतसाक्ष्यम् । गुणवत्परस्परं स्पर्धायां गुणवत्त्वपरीक्षायां वाऽमृतवच- नम् । राजकुले ब्राह्मणपीडाजनकपैशू(शु)न्यं चेत्यादि । एतेष्वन्येषु च पूर्वोक्तेषु च ब्रह्महत्यासदृशेषु षडब्दं ब्रह्मव्रतम् । एषु कपालध्वज. धारणादिकं नास्ति । ब्राह्मणादिहव(न)ने कृतनिश्चये तदर्ध(थ) समा- गत्य सम्यक्शस्त्रादिप्रहारे कृते कथंचित्पतिघातादिप्रतिबन्धवशादसौ न मृतस्तथाऽपि प्रहर्तुयथावर्ण ब्रह्महत्यापायश्चित्तं भवत्येव । तच्च पादोनमिति मिताक्षरादौ । मनसा निश्चितब्रह्मवधस्य स्वत एवोपरत- जिघांसस्य द्वादशरात्रमुदकमात्रभक्षतयोपवासाः । चिकित्सादिनोपकारे ·नागोजीभट्टविरचित:-- - क्रियमाणे विप्रादिमरणे तु न किमपि पापम् । इति ब्रह्महत्यापायाश्च त्तप्रकरणम् ॥ अथ सुरापानप्रायश्चित्तानि-मदजनकोऽनविकारविशेषः सुरा । तस्या विप्रैर्ज्ञानपूर्व कामतः सकृदपि पाने मरणान्तमेव तेषां प्रायश्चि. तम् । तच्चाग्निवर्णसुराम्बुगोघृतगोक्षीरस्त्रीगवीमूत्राणामन्यतमपानेन । पानं च लोहपात्रेण ताम्रपात्रेण वाऽऽर्द्रवासाः कुर्यात् । तत्पानेनाप्य- मरणे तु यावत्माणवियोगं तदनन्तरमनशनम् । मरणान्तिके चास्मिन्प- पदुपदेशो नाऽऽवश्यकः । किंतु स्वपर्यालोचनेनापि । अकामतो जलबु- दया वैकवारं सुरापाने गोकेशमेषादिलोमनिर्मितवस्त्रातस्य जटिलस्य द्वादशवार्षिकं ब्रह्मव्रतम् । अकामतोऽभ्यासे तु मरणमेव । उदकबुद्धया पीतायाः सुरायास्तत्कालमेव वमने तु पूर्वोक्तधर्मवतो वर्षत्रयं रात्री सकृत्तिलकल्कतन्दुलकरणान्यतरमात्रभक्षणं नत्वन्नभक्षणं प्रत्यहं पञ्च. गव्यपानं च । अथवोभयत्र भूमिदानपूर्वकं पुनःसंस्कारः । अनेनेह व्यवहार्यतैव । द्वादशाब्दासमर्थस्य पापक्षयोऽपीतिः मिताक्षरा । अज्ञा. नतः सुरायास्तालुमात्रसंयोगे वार्षिकमिदम् । ज्ञानतो द्विगुणम् । अका- मतः सुरासंस्पृष्टस्य शुष्कतद्रसस्यान्नस्य द्रव्यान्तरस्य च वा भक्षणे तु पुनःसंस्कार एव । विप्रस्य सुरागन्धाघ्राणे सांतपनकृच्छ्रम् । अकामतः कायम् । अत्र क्षत्रियवैश्ययोः पादपादहानिरिति पाश्चः । ज्ञानतः कामपूर्वं सुरापाने तु मरणमेव सर्वेषाम् । गौडी माध्वी च गौणी सुरा। मुख्या तु पैष्टयेव । तत्र मुख्यायां प्रायश्चित्तमुक्तम् । गौडीमाध्व्योस्तु मत्याऽभ्यासेऽमत्याऽत्यन्ताभ्यासे च माधवीये- मत्या मद्यममत्या वा पुनः पीत्वा द्विजोत्तमः । ततोऽग्निवर्ण तत्पीत्वा मृतः शुध्येत्स किल्बिषात् ॥ इति । अकामतो गौडीमाध्ठयोः सकृत्पाने द्विजानां कृच्छ्रातिकृच्छ्रे चान्द्रं च कृत्वा पुनःसंस्कारो घृनप्राशनं च । मतिपूर्वकं तयोः सकृत्पाने छर्दने च त्रैवार्षिकं कणभक्षणम् । कामतो द्विस्त्रि रभ्यासे छर्दने च षडब्दम् । उभयत्र च्छर्दनाभावेऽप्येवमेवेति स्मृत्यः र्थसारे । अकामतो द्विस्त्रिरभ्यासे तु त्वब्दकृच्छ्रे पुनःसंस्कारश्च । अमत्या मत्या वाऽधिकाभ्यासे द्वादशाब्दमिति स्मृत्यर्थसारे । तेन पूर्वोक्तं माध- ·હું . भायश्चित्तेन्दुशखरा। कीयं मरणान्तिकं द्वादशाधिकाभ्यासे निरन्तरं बहुकालाभ्यासे वा योज्यम् ॥ अथमद्यपानप्रायश्चित्तम्-पनसादिजन्यं मदकारणं द्रवद्रव्यं मद्यमिति माधवः । तचैकादशधा । पानसं द्राक्षं माधुकरं खार्जूरं तालमैक्षवं मधूत्थं सैरमारिष्टं मैरेयं नारीकेलजमिति भेदात् । एतत्पाने क्षत्रिया- दे दोषः । धिप्रस्यामत्या सकृत्पाने तप्तकृच्छ्रपूर्वकं पुनःसंस्कारः । ज्ञानतः कामतश्च सकृत्पाने कृच्छातिकृच्छू समुद्रगायां नद्यां चान्द्रं वा कृत्वा पुनरुपनयनं घृतप्राशनं च । मुखमात्रप्रवेशे तु षड्रानं पद्मोदुम्ब रबिल्वपलाशकुशोदकपानम् । गौडीमाव्योस्तु मुखमात्रप्रवेशे द्विगुणम् । कामतस्त्विदमेव द्विगुणम् । अभ्यासे तु तप्तकृच्छ्रादेश्चान्द्रादेचाऽऽ. वृत्तिः । अत्यन्ताभ्यासे मरणमेव । अज्ञानतोऽत्यन्ताभ्यासे द्वादशवार्षि- कम् । प्राञ्चस्तु विप्रस्य कामतः सकृदपि तालादिमद्यपाने मरणान्तमेवे. त्याहुः । अनन्यौपधसाध्यच्याध्युपशमनार्थे सुरापाने त्वज्ञानकृते त्रैमा. सिकमब्दपादं चान्द्रायणं वा कृत्वा पुनरुपनयनम् । मद्यपाने तु तथा कृते तप्तकृच्छ्रसहितः पुनःसंस्कारः । ज्ञान कृते तु तप्तकृच्छ्रपराकचान्द्रा- णि । मद्ये तप्तकृच्छ्रद्वयम् । पुनःसंस्कार उभयत्र । सुरादेः पानविष[यकं] प्रायश्चित्तं तरिपत्रादिभिः कार्यम् । अस्यानुपनीतस्य सुरापाने तु त्रैवा- र्षिकं पित्रादिभिः कार्यम् । अनढाया एतदर्धम् । कामकारेऽपि नानयो- मरणान्तिकं किंतु द्विगुणम् । तेन पड्वार्पिकम् । उपनीतस्य पोडशवर्ष पर्यन्तं षडब्दम् । केचिद्दादशवर्षपर्यन्तं पादमेव । तदूर्ध्वमर्थमित्याहुः । एवं वृद्धातुरस्त्रीणामप्यर्धम् । एवं रोगनाशार्थ पानेऽपि वालादीनां यथा- योग्यं कल्प्यम् । इति मद्यपानप्रायश्चित्तम् । अथ सुरापानसमानपापानि-वेदनिन्दा व्यसनासक्त्याऽधीतवेदवि- स्मरणं कूटसाक्ष्यं विप्रव्यतिरिक्तामित्रवधो मत्याऽत्यन्ताभ्यासेन गर्हि. तपलाष्ट्रादिभक्षणं रजस्वलामुखचुम्बनं वाङ्मनःकायकर्मणामनार्ज- वरूपं जैह्म यम् । आरमोत्कर्षार्थ राजकुलादौ चतुर्वेदोऽहमित्याधनृतभा- षणमेतानि सुरापानसमानानि । अत्र ब्रह्मवधसमानानामपि केषांचिद्ग- णनं प्रायश्चित्तविकल्पार्थम् । एतेषु सुरापानसमेष्वर्धप्रायश्चित्तम् । इति सुरापानादि[समपायश्चित्तानि ॥ .. .

·ܘܐ नागोजीभट्टविराचित:- अथ स्वर्णस्ते यमायश्चित्तम्-विपस्वामिकाशीतिगुञ्जापरिमितसुव- पहरणं महापातकम् । इतो न्यूनहरणं न महापातकम् । अपहरणं च समक्षं परोक्षं बलाचौर्येण क्रयादिस्वत्वहेतुं विना ग्रहणमुच्यते । ज्ञान तस्तु तत्कर्ता लोहमयं मुसलमादाय प्रकीर्णकेशः स्वदोषं स्वर्णापहा- राख्यं ख्यापयन्ननेन मुसलेन मां प्रहर इति वदनराज्ञे मुसलमर्प येत् । तेन सकृदेवाभिहतो मृतः शुद्धः । यदि दृढमहारार्तोऽपि जीवे- तदाऽपि शुध्याति । न ब्राह्मणं हन्यादित्यादिनिषेधस्तु रागप्राप्तविभव. धविषयः । अहनने राज्ञः पापश्रवणात् । माधवस्त्येकस्य तस्य मरणे बहूनां तदीयमित्रकलत्रादीनामनाथतया मरणं संभाव्य यदि राजा दयया धनदण्डादिपुरःसरं मुञ्चति तदाऽपि शुद्ध इत्याह । यदि राजा दृढं हन्तुमसमर्धस्तदा ताभ्रमयमायुधं तस्मै दद्यात्तेनाऽऽ. त्मानं घातयेत् । मरणात्पूतो भवति । यत्नपूर्वकं कामतो हरणे मुण्डित- केशो घृताक्तः स्वकर्म पापयन्गोमयाग्निना पादप्रभृत्यात्मानं दाह- येत् । एतच्चापहृतसुवर्णादेकादशगुणं स्वर्ण तत्स्वामिने दत्त्वैत्र कार्यम् । गुरुश्रोत्रिययागस्थविप्रसुवर्णहरणे कारीषाग्निदाह एव । क्षत्रियादीनामपहर्तृत्वे सर्वथा कारीषदाह एव । स्मृत्यर्थसारे तु सुव. स्तेियी विप्रो व्रतमेवाऽऽचरेत् । न दण्डेनाऽऽत्मानं घातयेत् । न च राजा विभं हन्यादित्युक्तम् । अामतो रजतादिवयाऽपहारे सुरा- पोक्तं द्वादशवार्षिकम् । कामतो रजतादिवद्ध्याऽपहारेऽप्येतदेव । शूल- पाणिस्तु कामतो रजतादिबद्ध्याऽपहार एव द्वादशाब्दम् । अका- मतस्तबुद्धयाऽपहारे तु पट्टार्षिकमित्याह । द्वादशवार्षिकविषयेऽपहर्तुम- हाधनिकत्व आत्मतुलितहेमदानम् । निर्गुणस्वामिकहरणे सगुणस्य नव वार्षिकम् । कश्चित्पादोनसुवर्णहरणेऽप्येतदेवाऽऽह । यदा क्षुत्क्षामकुटुम्ब. भरणार्थ सगुणोऽपि सगणोऽपि विमो निर्गुणस्वामिकमपहरति तदा षडब्दम् । तीर्थयात्रासहित षडापिकमिति माघवः । कश्चिदर्धसुवर्ण हरणेऽप्येतदेवाऽऽह । ब्राह्मणान्यस्वामिकसुवर्णहरणं न महापातकम् । किंतूपपातकामिति मिताक्षरा । यदा त्वपहारानन्तरमेवानुतप्य त्यजात प्रत्यर्पयाति वा तदा चतुर्थकालमिताशिनस्विमिवस्थानम् । क्षत्रियादि- सुवर्णापहारेऽप्येतदेवेति केचित् । क्षत्रियादिस्वामिकं हरणमुपपातकमित्य- परे । रजत ताम्रादिसंसृष्टसुवर्णापहारेऽपि द्वादशाब्दमेव । यस्तु ताम्रादि ·८१ प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। स्य रसवेधाद्यापादितस्वर्णत्वस्यापहार उपपातकमेव । मनसाऽपहारं संकल्प्य प्रवृत्तस्य स्वत एव उपरतस्य द्वादशरात्रं वायुभक्षणम् । मनसि पापध्यानमात्रेण प्रणवव्याहृतिजपपूर्वकं त्रिरात्रं प्राणायामाः। वाचाऽभि. ला प्राजापत्यम् । स्त्रीबालादिष्वर्धादिव्यवस्था प्राग्वत् । क्षत्रियादेरप. हर्तृत्वे क्रमेण द्विगुणं त्रिगुणं चतुर्गुणम् । ज्ञानतस्तु मरणमेवेति शूलपाणिः क्षत्रियादेः पादपादहानिरेव द्वैगुण्यादिकं तु प्रकरणाद्विपवधाविषय. मिति भवदेवः। वालाग्रमात्रसुवर्णापहार एकः प्राणायामः । लिक्षामिता- पहारे तत्त्रयम् । राजसर्पपतुल्ये तच्चतुष्टयमष्टोत्तरशतगायत्रीजपश्च । गौरसर्षपतुल्येऽष्टसहस्रगायत्रीजपः । यचमितसुवर्णस्तेये दिनद्वयं तज्जपः। कृष्णलस्वर्णस्तेये सांतपनकृच्छ्रम् । माषस्वर्णापहारे मासत्रयं गोमूत्र- यावकपानम् । पञ्चगुञ्जात्मको मापस्ते सुवर्णस्तु षोडश । माषाधिक सुवर्णमानन्यूनहेमापहारे वत्सरं यावकवतम् । सुवर्णपरिमाणतो न्यून- स्यापि बलादपहरणे मरणान्तमेव । सुवर्णमानन्यूनरजतस्तेये सांत- पनम् । तत ऊय दशनिष्कपर्यन्तं चान्द्रम् । तत आशतनिष्कं चान्द्र- द्वयम् । तत आसहस्रात्रिगुणम् । सहस्रनिष्काधिकरजतस्तये स्वर्गस्तये (य)समत्वान्नवान्दं ब्रह्मव्रतम् । ताम्रकांस्यपित्तलादीनां सहस्रनिष्क- मितस्तेये पराकम् । निष्कसहस्ररजतमूल्यानामेषां स्तेये द्वादशाब्दम् । एवं दशनिष्कमूल्यरत्नहरणे चान्द्रम् । आशतं तवयम् । आसहस्रं तत्र- यम् । सहस्रनिष्काधिकमूल्यरत्नहरणे ब्रह्मवधसपत्वान्नवाब्दम् । सहस्राधिकमल्यविनस्वामिकाश्चमनुष्यभूमिगोत्रजानां सुवर्णभिन्न- निक्षेपस्य च हरणमित्येतानि सुवर्णस्तेयसमानि । एतेषु षडब्दम् । सह- साधिकमुल्यवित्रस्वामिकवस्तुमात्रहरणं सवर्णस्तेयसपमित्यपरे । युग. पदनेकसुवर्णमितहेमापहारेऽप्येकमेव प्रायश्चित्तम् । न प्रायश्चितावृत्तिहर- णक्रियाया एकत्वात् । कालभेदे प्रयत्नभेदे च तदावृत्तिः । इति सुवर्ण सेयप्रायश्चित्तानि ॥ अथ गुरुतल्पपायश्चित्तम्-गुरुरत्र पिता । तरपस्तत्पत्नी । गमनं चात्र रेतःसेकपर्यन्तं चेन्महापातकम् । ततोऽर्वानिवृत्तौ त्वनुपातकम् । तत्राज्ञानादकामतोऽपि जनन्यामुत्तमवर्णतत्सपत्न्यां च प्रवृत्तस्य सवर्णा- यां तत्सपल्यां तु ज्ञानतः कापतश्च प्रवृत्तस्य मरणान्तमेव । तचोभये. ११ नि ·तु क्षुरेण . ८२ नागोजीभविरचितः- च्छया प्रवृत्तौ गुर्वङ्गनागमनं मया कृतमिति स्वकर्म ख्यापयता मुण्डि. तसर्वशरीरकेशनखेन घृताते नाग्निवर्णकृते काष्ठशयने तद्वर्णकृत्यैव लोहमय्या स्त्रीपतिमया सह शयानेन तामालिङ्गन्य कार्यम् । स्वेन प्रोत्साहने वृषणी सलिङ्गने स्वयं छित्वाऽञ्जलिना गृहीत्वा नैर्ऋत्यां दिशि पृष्ठतो निरीक्षण मकुर्वनकुटिलगतिरग्रतःस्थितमविचारयन्प्राणान्तं गच्छेत् । एवं गच्छ- न्यत्रैक(व) कुड्यादिना प्रतिबध्यते तत्रैव मरणान्तं तिष्ठेत् । तया प्रोत्साहितस्य तप्तलोहशयनमात्रम् । जनन्यामुत्तमवर्णतत्सपत्न्यां चाज्ञा नादकामतः प्रवृत्तावेतदन्यतममेवेत्यन्ये । कामकृते सर्वत्र प्रागुत्तमर- णान्तं कारीषाग्निदाहो वा । अकामतोऽभ्यासेऽप्येवम् । इदं मुख्यपु- त्रस्यैव । न तु दत्तकादीनाम् । दत्तकस्य न्यूनं कल्प्यमिति मयूखे । सवर्णायां मातृसपत्न्यामकामादज्ञानतश्च प्रवृत्तौ द्वादशाब्दम् । अस्यां कामतः प्रवृत्तस्य रेतःसेकात्पानिवृत्तौ द्वादशवार्षिकम् । जनन्यामुत्त. मवर्णतत्सपत्न्यां चाकामतः प्रवृत्तस्य रेतासेकात्पूर्व निवृत्तौ द्वादशवा- पिकम् । एषु त्रिष्वकामतोऽर्धम् । विमपुत्रस्य क्षत्रियां पितृभायों गच्छतो नववार्षिकम् । वैश्यां षड्वार्षिकम् । शूद्रायां वार्षिकम् । अभ्यासे तिसृष्वपि द्वादशाब्दम् । अत्यन्ताभ्यासे मरणानामेव । गुरु- पत्नीसाम्यात् । मातुः सपत्नीं सवर्णी व्यभिचारिणीमज्ञान तो गच्छतो वेदजपसहितचान्द्रायणत्र यम् । ज्ञानतः संवत्सरं ब्रह्मव्रतम् । एवं लघुप्रायश्चित्तानि व्यभिचार्यनुत्तमवर्णविषयेषु व्यवस्थया योज्यानि । गर्भोत्पत्तौ त्वेतान्येव द्विगुणानि । मरणातिरिक्तविषये गमनावृत्ती प्रायश्चित्तावृत्तिर्यत्र द्विगुणोक्तिस्तत्र द्वैगुण्यावृत्तिश्च । सर्वत्र रेतःसेकात्मा. निवृत्तौ मरणान्तविषये द्वादशाब्दम् । अन्यविषये रेतःसे काभावे तत्त. दर्घम् । गुरूपभुक्तास्वपि साधारणस्त्रीषु गमने गुरुतल्पदोषो न । आसु कन्यादूषणादिदोषो न । किंतु पूर्वोक्तं तत्प्रायश्चित्तं द्विगुणम् । स्त्रीणामपि पुत्रादिष्वेषु मत्या प्रवृत्तौ मरणान्तमेव । अमत्या प्रवृत्ती द्वादशाब्दिकं पुरुषोक्तवत्कार्यम् । अन्ये तु स्त्रीणामपि कामतः प्रवृत्ती सर्वत्र पुरुषोक्तार्धक्लुप्त्या योज्यमित्याहुः ।। अथाऽऽतिदेशिकप्रायश्चित्तानि-पितृष्वसा मातृवसा श्वः पितृव्य- भ्रातृमातुलाचार्यमित्रशिष्याणां भार्याः सुताश्च सापत्नभगिन्यात्म- ·.. summom मायश्चित्तेन्दुशेखरः। सखी पितृमातृसखी भगिन्याः सखी भगिनी स्नुषा दुहिता शरणाः गता राज्ञी प्रवजिता पतिव्रता धात्री चैतासु गमनं गुरुतल्परूपम् । पितृव्यभ्रात्रोरुपनी( ने )बोरेव भार्ययोरेतत् । पितृव्यभार्यादयः स्वस्रा दयश्च समानवर्णा एव । आस्वकामतो द्वित्रिपर्यन्ताभ्यासे कामतः सकृद्गमने च नववार्षिकम् । कामतो द्वित्रिवारं गमने नववार्षिकावृत्तिः । अकामतः सकृद्गमने षड्वार्षिकम् । कामतरूयधिकाभ्यासेऽकामतश्चै- करात्रादूर्ध्वमत्यन्ताभ्यासे च मरणमेव । कुमारी भागिनेयी स्वगोत्रा पितृष्वसमातृष्वस्रोः कन्या मतामहपितामहयोर्भार्या श्रोत्रियविंगुपा. ध्यायभार्या गुणवद्रजस्वलानिक्षिप्ते पौत्री दौहित्र्यन्त्यजा म्लेच्छी पुल्कसी चेत्येवमादिषु गमनं गुरुतल्पसमानम् । अन्त्यजाश्चात्र- चाण्डालः श्वपचः क्षत्ता सूतो वैदेहकस्तथा । मागधायोगवाश्चति [स्मृता अन्त्यजजातयः] । इति सप्तैव न तु रजकश्चर्मकारश्चेत्यादिप्रतिपादिताः । तेषु लघुपायाश्च त्तस्योक्तत्वात् । आस्वेकरात्रादूर्ध्वमभ्यासे षड्वार्षिकम् । अन्त्यजादिषु तु ज्ञानतः सकृद्मने वार्षिकं कृच्छ्रम् । अज्ञानेऽर्धम् । चान्द्रायणद्वयमित्यन्ये । गुरुतल्परूपेषु तत्समेषु च रेतःसेकात्पानिवृत्तौ चान्द्रायणम् । अका मतस्त्वत्रतप्तकृच्छ्रम् । यदा पुनरेता एवात्यन्तव्यभिचारिणीगच्छति तदाऽप्यकामतस्तप्तकृच्छू पराको वा । कामतस्तु चान्द्रम् । अभ्यासे आवृत्त्यादि । इति गुरुतल्परूपतत्समप्रायाश्चित्तानि ॥ यानि महापातकसमानि तान्येवानुपातकानि । तेषु च प्रायश्चित्तानि ब्रह्महत्यादिमहापापप्रघट्टकेषु चतुर्वृतान्येव । अथ गौडादिमते मातृगमनं सापत्नमातृगमनं दुहितृस्वसस्नुषागमनं चति पञ्चातिपातकानीति यावन्त्युक्तानि तत्राऽऽद्ययोर्व्यवस्थया प्रायः श्चित्तान्युक्तान्येव । दुहितृगमनादिषु त्रिषु सकृद्गमने नवाब्दद्वादशाब्दा. दि । द्विव्याद्यभ्यासेऽग्निप्रवेशादिना मरणमिति । अत्र माधवः-मातरि स्वसुताभगिन्योश्च क्रियानि(ई)त्तौ मरणान्तम् । तच्च मातरि सकृत्त्वेऽ. न्ययोरसकृत्वे । संकल्पाध्यवसाययोश्चान्द्रत्रयम् । शेषे पञ्चविधापराध. विषये प्राजापत्यद्वयमित्यष्टविधमैथुनप्रकारभेदेन ब्यवस्थामुक्तवान् । इति महापातकानुपादकातिपातकमायश्चिचानि ।। 4 ·नागोजीभट्टविरचितः- अथ संसर्गाख्यमहापापादिप्रायश्चित्तम्-संसर्गश्चैकमाण्डपचनतदी- यानभोजनकपात्रसहभोजनेष्टिसोमादिश्रौतयागयाजनाध्ययनाध्यापन- विवाहैः संभाषणगात्रसंमर्दवन्मुखवायुसंसगैंकयानारोहणकासनस्थित्ये. कखट्रादिशयनैकपङ्क्तिभोजनैश्च । तत्र विवाहो नाम तस्मै कन्यादान तस्माच्च कन्याग्रहणम् । अत्र विवाहान्तैरेकैकैरप्यनुष्ठितः सद्यः पाति- त्यमिति शङ्खः । एतैः प्रत्येकैरपि संवत्सराभ्यस्तैरेव पातित्यमिति मनुः । तत्र विवाहस्य संवत्सराभ्यासस्तत्संबन्धिनिमित्तकभोजनाद्यभ्यासरूपः। संभाषणादिसप्तभिस्तु समुदितैः संवत्सरपर्यन्तं निरन्तराभ्यस्तैरेव पा- तित्यम् । प्रत्येकं तेषां तथाऽभ्यासेऽपि न पातित्यम् । तथा च चतुर्विध- महापातकिष्वन्यतमेनोक्तद्विविधसंसर्गस्य पातित्यहेतोर्ज्ञानतः करणे द्वादशाब्दम् । अकामतोऽर्धमज्ञानतश्च । एवं च पतितेन समं यस्य वर्ष निरन्तरमज्ञानतः संसर्गः स पातकी व्रताधं कुर्यात् । ज्ञानतस्तु तदीयं संपूर्णमेव । मरणस्थानेऽस्य द्वादशाब्दमेव । पाश्चस्त्वज्ञानतः संसर्गे पादन्यूनं तत् । ज्ञानतः संपूर्णम् । मरणस्थाने चतुर्षिश- तिवार्षिकमित्याहुः । संभाषणादित्रयरहिते यानादिचतुष्टये संव त्सराभ्यस्तेऽपि पञ्चमभागोनं प्रागुक्तम् । तत्सहिते तु पूर्ण- द्वादशाब्दादि । अथान्तरितादिगणनादिना पञ्चरात्रमज्ञानतः संसर्ग उप. वाससहितपादकृच्छ्रम् । दशाहे कायम् । द्वादशाहसंसर्गे सांतपनम् । पक्षे दशोपवासाः । मासं चेत्पराकः । मासत्रयं चेच्चान्द्रम् । पाण्मासिके चान्द्रद्वयम्। किंचिन्यूनेऽब्दे षण्मासकृच्छ्रम् । कामतः संसर्गे तु पञ्चाहे (ह) कृच्छ्रम् । दशाहे तप्तकृच्छ्रम् । पक्षे पराकः । मासे चान्द्रम् । मासत्रये कृच्छ्रे चान्द्रं च । पाण्मासिकेऽर्धाब्दकृच्छ्रम् । किंचिन्यूनेऽब्देऽब्दं चा- द्रायणम् । कामतोऽत्यन्तापदि पण्मासम् । पञ्चमहायज्ञादिस्मार्तयाजनेऽङ्गा ध्यापने दुहितृभगिनीव्यतिरिक्ते च योनिसंबन्धे षडब्दम् । अकाम- तोऽर्धम् । एवमतिपातकिसंसर्गिणां कामतो नववार्षिकम् । अकामतोऽर्धम् । अनुपातकिसंसर्गिणां षडार्षिकम्। अकामतोऽर्धम् । तथोपपातक्यादिसंस. र्गिणां मुख्यपातकितुल्यं त्रैवार्षिकं त्रैमासिकादिकम्। अकामतोऽर्धमित्या. यूहनीयम् । मयूखे वितरपापिसंसर्गे तत्तद्वतं पादोनं कार्यमित्युक्तम् ।

·८५ पादकः । संसर्गदोषः प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। सर्वत्र संसर्गे बालस्त्रीद्धातुराणामर्धम् । अकामतः पादः । अनुपनीत. बालस्य कामतोऽऽपि पाद एव । अकामतोऽर्धपादः । माधवस्तु संसर्गिदोषः कलौ पातित्यापादको न किंतु पापपात्रा- पापेप्विति कलिवज्र्येषु गणनादित्याह । वस्तुतस्तु- न्यसे देशं कृतयुगे त्रेतायां ग्राममुत्सृजेत् । द्वापरे कुलमेकं तु कर्तारं इति पराशरस्मरणात्कृतयुगादौ दोषजनकत्वेनोक्तदेशादिसंसर्गस्यैव कलिवर्येषु गणनं युक्तम् । अयं चापरः कलौ विशेषः-यत्कृते संभा. षणमात्रादेव पातित्यं त्रेतायां स्पर्शमात्राद्वापरे तत्स्वामिकान्नमात्रग्रह- णाचत्कलौ स्नेहेन समुदितेनैव संभाषणादिकर्मणा । न त्वेके- तु कलौ युगे ॥ नोत दिक् । संसर्गिसंसर्गिणां पादपादहानिः। तथा च मुख्यमहापापिनां संसर्गवतो द्वादशाब्दम् । तत्संसर्गिणो मुख्यात्तृतीयस्य नवाब्दम् । तृतीयेन संसर्ग वतो मुख्याचतुर्थस्य षडब्दम् । पञ्चमस्य त्रैवार्षिकम् । मुख्यसंसर्गिणो द्वितीयस्यैव पातित्याच्छ्रौतस्मातकर्महानिः । तृतीयादेः प्रायश्चित्तमात्रं न तु वैदिककर्महानिरिति मिताक्षरा । प्राश्चस्तु पादहानिक्रमेण तृतीयेन संसर्गिव्रतार्धमात्रं कार्यम् । चतुर्थस्य तु मुख्यात्पञ्चमस्य न किंचिदित्याहुः । इति संसर्गिप्रायश्चित्तम् ॥ पतितोत्पन्नानां तु यस्य पतितस्य यदुक्तं तत्तृतीयांशः पुंसम् । कन्यानां तु नवमांशः। पतितोत्पन्नां कन्यां तदीयधनरहितां विवस्त्रां कृतपूर्वोक्तपतितनवमांशमायश्चित्वामहोरात्रोपोषितां स्वकीय शुक्लचास- साऽऽच्छादितां नाहमेतेषां नैते ममेति त्रिरुचैर्वदन्ती देवालयादी स्वगृहे वा विवाहयेत् । अथ पतिता महापातकिनोऽनुपातकिनस्तत्संसर्गिणश्च तथा नास्तिका प्रमादानास्तिक्यादा चिरं श्रौतस्मातकर्मत्यागी पतितपुत्रायत्यागी महा- परिष्वनुपातकेषु तत्कर्तृणां प्रयोजकः । गोनादयो मांसभक्षकादयश्च ।

·८६ नागोजीभट्टविराचित:- एते चाकृतप्रायश्चित्ता न संव्यवहार्याः । मातुस्तु तादृश्या अपि न तथा किंतु सेवापोषणं कार्य पृथक् । पितुरपि महापातविन एव त्यागः। प्रका. रान्तरेण पतितस्य न त्यागः । किंच पितुर्दोष स्वयं ज्ञात्वाऽपि प्रथमतः परेभ्यो न कथयेत् । तत्काले स्वयं तेन संव्यवहरेत् । यत्यादेः स्त्रीसं- गेषु पुनर्गार्हस्थ्यकरणे प्रायश्चित्ताभाव एव । आरूढं नैछि(ष्ठि)कं धर्म यस्तु प्रस्रवते पुनः । प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुध्येत्स आत्महा ।। इति वचनात् । उपपातकत्वात्प्रायश्चित्तं भवत्येवेत्यन्ये । सर्वथा त्व. व्यवहार्यता । बहिरतूभयथा स्मृतेराचाराचेति व्याससूत्रात् । नैष्ठिकानां वनस्थनां यतीनां चावकीर्णिनाम् । शुद्धानामाप लोकेऽस्मिन्प्रत्यापत्तिर्न विद्यते ॥ इति वचनाच्च । एवं स्त्रीबालशरणागत हन्तारः कृतनाश्च कृतप्राय. श्चित्ता अपि न संव्यवहार्याः । अतो व्यभिचारिण्या वधे प्रायश्चित्ताल्प. त्वेऽपि वचनाद्वयवहार्यत्वाभाव इति मिताक्षरा । स्त्रीणां महापापाति- पापानुपापान्यभ्यस्तोपपातकानि च पातित्यनिमित्तानि । विशेषतो हीनवर्णगमनं स्वगर्भपातनं भर्तृहिंसनं च शिष्यगुरुजुंगितोपगमनानि चेत्येतानि । महापापेषु कृतप्रायश्चित्तेष्वागतेषु सपिण्डास्तेन सह पुण्य- जले स्नात्वाऽपां पूर्णकुम्भं पुण्यदेशे काले पुण्यदिङ्मुखा नयेयुः । ततः स मोभ्यो यवसं दत्त्वा गोभिर्भक्षिते तृणे शुद्धः संव्यवहार्यश्च । स्त्रीणा- मपि पतितानामेव(व) परिग्रहः । इदं घटस्फोटोत्तरं कृतपायश्चित्तस्य परिग्रहविषयमित्यन्ये । वाचस्पतिमिश्रास्तु मत्या महापातकिनोऽतिपा. तकिनश्च प्रायश्चित्ते कृतेऽपि न व्यवहार्याः । प्रायश्चित्तं तु तेषां परलो- कशुद्धयर्थमेवेत्याहुः । यस्तु नरो नारी वौद्धत्यात्पातित्येऽपि प्रायश्चित्तं नेच्छति तं सर्वे सपिण्डा बान्धवाश्च राजादिसमक्षमाहूय तत्पापं व्यक्त कृत्वा मुहुरुपदिशेयुः प्रायश्चित्तं कुर्वाचारं लभस्वेति । स यदि एवमपि नाङ्गी करोति तदा रिक्तादिनिन्द्यतिथौ सायाह्ने ग्रामादहिः संभूय कुत्सि. तजलादिसंपूर्ण [कुम्भ] प्राचीनावीतिनो दक्षिणामुखा गुरुसंनिधावस्माकं त्वं मृत इति वाऽमुमनुदकं करोमीति वा बदन्तो दर्भेषु च्छिन्नाग्रेपु न्युज ·. प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। ८७ कुर्युः । ततः सर्वे निरीक्ष्यमाणा अप उपस्पृश्य ग्रामं प्रविशेयुः । सपिण्डानामेकाहमाशौचम् । ततोऽधिकारी कर्ता दाहवर्ज जीवन्तमेवो- विश्य पिण्डोदकदानादिप्रेतकर्माणि सपिण्ड्याः प्राक्तनानि कुर्यात् । उदकपिण्डादिप्रेतक्रियोत्तरं पात्रनिनयनमिति मिताक्षरायां स्पष्टम् । ततः सर्वकर्मबहिष्कृतेन तेन संभाषणादिकं वर्जयेत् । प्रमादात्संभा- षणे सावित्री जपन्नेकरात्रं तिष्ठेत् । मत्या त्रिरात्रम् । अब्दपर्यन्ताभ्यासे पातित्यम् । स्त्रीणामपि तादृशीनां गृहसमीपे पर्णकुट्यादौ वासं दत्त्वा जु- गुप्सितमन्नं प्राणधारणमात्रसमर्थं जीर्णमलिनवस्त्रं च दद्यात् । घटस्फो- टोत्तरं शिष्यगागुरुगापतिघ्नीनां च सर्वथैव त्यागः । घटस्फोटप्रयोजन मन्यत्र द्रष्टव्यम् । एकस्मिन्निमित्ते गुरुलघुभूतानेकविरुद्धमायाश्चित्तादि. प्राप्तौ देशकालवयआदिकमवेक्ष्य परिषदा व्यवस्था कल्प्या । यथा. जलवासो हिमदेशे शिशिरकाले च नोपदेष्टव्यः । उपवासादिकं बाल. द्धयोन । एवं शक्तिरवेक्ष्या । अन्यथा युवा पित्तप्रकृतिनिरन्तरोपवासा. ननुतिष्ठन्व्यापद्यतेत्यादिकमूह्यम् । अनुक्तप्रायश्चित्तेषु जपतपोहोमोपवा सदानानि देशकालशक्तिपापलाघवगुरुत्वादिकमपे(चे)क्ष्य कल्प्यानि । तत्र जपो गायत्र्यादेः । होमस्तिलानां व्याहृतिभिर्गायत्र्या वा । तपः- पयोभक्षता शाकहारता फलाशनं प्रमृतियाक्कता हिरण्योदकपाशनं ब्रह्मचर्य तीर्थोदकस्नानमावस्त्रताऽनशनमिति तपांसि । दानं हिरण्य. गोवस्त्राश्वतिलभूमिघृतानाम् । संवत्सरः षण्मासाश्चत्वारस्त्रयो द्वावेकश्च. तुर्विशतिरहानि द्वादशाहः षडहरूपहोऽहोरात्र इति कालः। पापस्य गुरुल घुत्वे त्वर्थवादेन दण्डेन वा ज्ञानकृतत्वादिभिवी बोध्ये । एवं पापिनां प्रायश्चित्ताकरणे तामिस्रलोहशृङ्खलरौरवमहारौरवसंघातकालसू- त्रकप्रतापनासिपत्रवनान्धतामिस्रप्रभृतिनरकेषु नानाविधेषु प्रथमं वासोऽ- नन्तरं पुनरस्मिन्संसारे श्वसूकरादिकुयोनिजन्मानि । ततः कदाचिन्मा. नुषयोनौ जातस्यापि कुरोगित्वम् । रोगाश्चाऽऽरम्भे एव दर्शिताः । एवं च नरकोपभोगक्षीणदोषाणामपि तद्भोगानुमितावशेषाणां प्रायश्चित्तं कार्यम् । अकृतप्रायश्चित्तानां कुष्ठादिरागिणां दाहकस्य यतिचान्द्राय- णम् । गङ्गास्नानविष्णुस्मरणतन्नामजपादिकं सर्वपापप्रायश्चित्तमिति सर्वेष्टसिद्धिः।

·नागोजीभट्टविरचितः- श्रीनागोजीभट्टकृतं प्रायश्चित्तेन्दुशेखरम् । काशीनाथ उपाध्यायो व्यशोधयदपूरयत् ॥ इति श्रीशिवभसतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृतः श्रीमदनन्तोपा- ध्यायसूनुकाशीनाथोपाध्यायकृतशोधनोपबृंहणपूरणशाली प्रायश्चित्तेन्दुशेखरनामग्रन्थः समाप्तिमगमत् ॥ .. अथ सर्वप्रायश्चित्तप्रयोगः :-तत्र षडब्दश्यब्दसार्धाब्दादिव्यवस्था प्राजापत्यप्रत्याम्नायाश्च परिभाषोक्ता एव । तत्र त्रिंशत्कृच्छ्रमब्दम् । पञ्चचत्वारिंशत्कृच्छ्रे सा(ब्दम् । नवतिकृच्छ्रे व्यब्दम् । कृच्छू पाजा पत्यमिति पर्यायौ । कृच्छ्रे गवादयस्तनिष्क्रयरजतनिष्कतदर्धतत्पादा- दयः प्रत्याम्नायाः। तत्र सामग्र्युपकल्पनम्-फलताम्बूलगन्धपुष्पधू पदीपाः पञ्चगव्यानि मृद्भस्मगोमयदूर्वातिलाः समिदर्भा होमार्थ घृतं पर्षदक्षिणा निवन्धानुवादकपूजार्थं दक्षिणा पूर्वोत्तगङ्गगोपदानविष्णु- श्राद्धद्रव्यमिति । अथ प्रयोगः-ध्यवराने वा विप्रं पर्षत्त्वेनोपवेश्य कृतस्नानः शक्त. वेदावासाः कर्ता विप्रान्प्रदक्षिणीकृत्य साष्टाङ्ग प्रणमेत् । विप्रैः किं ते कार्य मिथ्या मा वादी सत्यमेव वदेति पृष्टो गोवृषयोनिष्क्रयीभूत निष्कतदर्धतत्पादान्यतमममाणं रजतद्रव्यं सभ्येभ्यः संपददे न ममेति संकल्पपूर्वकं सभ्याग्रे निघायामुकनाम्नो मम जन्मप्रभृति अद्ययावज्ज्ञा. नाज्ञानकामाकामसकृदसकृत्कृतकायिकवाचिकमानसिकसांसर्गिकस्पृष्टा. स्पृष्टभुक्तामुक्तपीतापीतसकलपातकातिपालकोपपातकलघुपातकसंकरीक. रणमलिनीकरणापात्रीकरणजातिभ्रंशकरणप्रकीर्णकपातकानां मध्ये संभावितपापानां निरासार्थ प्रायश्चित्तमुपदिशन्तु भवन्त इति वदेत् । पुत्रादिः प्रतिनिधिश्चेन्मम पितुर्जन्मप्रभृतीत्यादि वदेत् । श्रौतस्माता- धानाङ्ग तु प्रायश्चित्ते निरासार्थमित्यन्तेऽग्निपरिचरणेऽधिकारार्थ चा. निविच्छेदप्रायश्चित्तं चोपदिशन्तु भवन्त इति वदेत् । तत्तदेकपापे तु किं ते कार्यमिति प्रश्ने मयाऽमुकवधः कृतोऽमुकभक्षणं वाऽमुकाग म्यागपनं कृतमित्यादि पाकृतमेष पापमुच्चार्य तत्मायश्चित्तमुपदिशन्तु भवन्त इति वदेत् । जन्मप्रभृति अद्ययावदित्यादिकं न वदेत् । ततः सर्वे ·-- प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। ८९ सर्वे धर्मविवेक्तारो गोप्तारः सकला द्विजाः । मम देहस्य संशुद्धिं कुर्वन्तु द्विजसत्तमाः ॥ मया कृतं महाघोरं ज्ञातमज्ञातकिल्विषम् । प्रसादः क्रियतां मह्यं शुभानुज्ञां प्रयच्छथ ॥ पूज्यैः कृतपवित्रोऽहं भवेयं द्विजनत्तमैः ॥ इति प्रार्थयित्वा । मामनुगृह्णन्तु भवन्त इति नमेत् । ततः सभ्यः शक्त्यादि विचार्य प्रायश्चित्ते निश्चिते कर्ता चन्दनपुष्पादिभिः पुस्तक- पूजामनुवादकपूजां च कृत्वा निबन्धपूजात्वेन किंचिद्रव्यं निधायानुवा- दकाय भृतिरूपां दक्षिणां पापानुसारेण दद्यात् । ततः सभ्याः पुस्तकवा- चनपूर्वकमनुवादकस्याग्रे कथयेयुः। अनुवादकश्च कर्तारं वदेत् । तद्यथा- सभ्यरुपदिष्टोऽनुवादकोऽमुकस्य जन्मप्रभृत्यद्ययावज्ज्ञाताज्ञात. कामांकामसकृदसकृत्कृतकायिकवाचिकमानसिकसांसर्गिकस्पृष्टास्पृष्टभुः काभुक्तपीतापीतसकलपातकातिपातकोपपातकलघुपातकसंकरीकरणम- लिनीकरणापात्रीकरणजातिभ्रंशकरप्रकीर्णकषातकानां मध्ये संभावित- पापानां निरासार्थं पर्षदुपदिष्टं सार्धाब्दप्रायश्चित्तममुकात्याम्नायद्वारा प्रा. च्योदीच्याङ्गसहितं त्वयाऽऽचरितव्यम् । तेन तव शुद्धिर्भविष्यति । त्वं कृतार्थो भविष्यसीति त्रिरुपदिशेत् । आधानाङ्गे तु साब्दिप्रायश्चित्तम ग्निविच्छेदप्रत्यवायनिरासार्थ विच्छेददिनादारभ्य प्रतिवर्षकैककृच्छ्रे चेत्यादि पूर्ववत् । कर्ता, ओमित्यङ्गोकृत्य प्रणम्य पर्षदं विसृजेत् । ततो रिक्तायां सायाह्ने देशकालो संकीर्त्यामुकशर्मणो मम जन्मप्रभृत्यद्य. यावज्ज्ञाताज्ञातमध्ये संभावितानां पापानां निरालार्थ पर्षदुपदिष्टसा- धब्दप्रायश्चित्तं प्राच्योदीच्याङ्गसहितममुकात्याम्नायेनाइमाचरिष्ये । आधाने त्वाधानाग्निपरिचरणादिपुण्यकर्मण्यधिकारसिद्धयर्थं च सार्धा- ब्दप्रायश्चित्तमग्निविच्छेददिनादारभ्य प्रतिवर्षकैककृच्छ्रप्रायश्चित्तं च तन्त्रेण प्राच्योदीच्याङ्गसहितममुकपत्याम्नायेनाहमाचरिष्य इति सं- कल्पः । ततो यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यासमानि च । केशानाश्रित्य तिष्ठन्ति तस्मात्केशान्वपाम्यहम् ॥ इति मन्त्रेण क्षौरं कार्यम् । क्षौराभावे सार्धाब्दादिवतं द्विगुणं पर्ष १९ ·९० नागोजीभट्टविरचितः- दक्षिणाऽपि द्विगुणा । यत्र तु सभर्तृकस्त्रिया जीवत्पितृकादेश्च क्षौरं निषिद्धं तत्र तद्विगुणवतं क्षौरं च शिखाकक्षोपस्थवर्ज नखकेशरोम्मा- मुदक्संस्थं वपनमिति सर्वत्र । रोमवर्जनमप्यन्यत्र ! यत्र गोवधादौ विशे- षवचनं तत्र प्रायश्चित्ते शिखासहितमपि वपनम् । प्रमादाच्छिखावपने कुशमयशिखां ब्रह्मग्रन्थियुतां दक्षिणकर्णे निदध्यादिति काठके । शिखां छिन्दन्ति ये मोहाद्वेषादज्ञानतोऽपि वा । पुनः संस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः ।। इति संग्रहे गृह्याग्निसारे । यज्ञोपवीतसहितशिखात्यागेऽपि पुनरुपन- यनमेव । क्रोधादिना केवलयज्ञोपवीतत्यागे तु प्रायश्चित्तं करिष्य इति संकल्प्याऽऽचार्य कृत्वा सवितारं गायत्र्या तिलैराज्येनाष्टसहस्रं शतं वा जुहुयादिति प्रासङ्गिकम् । क्षौराद्यङ्गनातं च कृच्छ्राधिके भवति न कृच्छ्रे न्यून इति मयूखादौ । प्राजापत्यत्रयमित्याधिके वा प्रायश्चित्ते भवति न तु ततो न्यून इति गृह्याग्निसागरमतम् । क्षौरान्ते गण्डूषा- कृत्वा यथोक्तदन्तकाष्ठेन आयुर्बलं यशो बर्चः प्रजाः पशुवसूनि च । ब्रह्मप्रज्ञां च मेधां च त्वं नो देहि वनस्पते ॥ इति मन्त्रेण दन्तशुद्धिं कृत्वा काष्ठान्तरेण जिह्वामुल्लिख्य स्नात्या भस्मादिदशस्नानानि कुर्यात् । तत्र प्रायश्चित्तानं भस्मस्नानं करिष्य इति संकल्प्य भस्म गृहीत्वेशानाय नम इति शिरसि लिम्पेत् । तत्पु- रुषाय नम इति मुखे । अघोराय नम इति हृदये । वामदेवाय नम इति गुह्ये । सद्योजाताय नम इति पादयोः। प्रणवेन सर्वाङ्गेषु ईशानादिपा(प)- दोपेतैर्मन्त्रैर्वा भस्मस्नानम् । ततः स्नात्वाऽऽचामेत् । अथ गोमयस्त्रानं करिष्य इति संकल्प्य गोमयमादाय प्रणवेन दिक्षु दक्षिणभागं तीर्थे चोत्तरभागं प्रक्षिप्य शेषं मा नस्लोक इत्यभिमन्य गन्धद्वारामिति मन्त्रे. णाग्रमग्रं चरन्तीनामिति सर्वाङ्गमालिप्य हिरण्यशृङ्ग वरुणं प्रपद्ये तीर्थ मे देहि याचितः । यन्मया भुक्तम साधूनां पापेभ्यश्च प्रतिग्रहः ॥ यन्मे मनसा वाचा कर्मणा वा दुष्कृतं कृतम् । तन्न इन्द्रो वरुणो बृहस्पतिः सविता च पुनन्तु पुनः पुनः !!

·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। इति द्वाभ्याम् , अव ते हेळ इति द्वाभ्यां प्रसम्राज इति सूक्तेन च तीर्थ प्रार्थ्य । याः प्रवतो निवत उदत इति तीर्थमभिमृश्य स्नात्वा द्विराचामेत् । हिरण्यशृङ्गमित्यादितीर्थप्रार्थनादिकं सर्व दशविधस्नानान्त एव कार्यमिति मयूखे । ततो मृत्तिकास्नानं संकल्प्य अश्वक्रान्ते रथक्रान्ते विष्णुक्रान्ते वसुंधरे । शिरसा धारयिष्यामि रक्षस्व मां पदे पदे ।। इति मृत्तिकामभिमन्य उद्धृताऽसि वराहेण कृष्णेन शतवाहुना । मृत्तिके हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम् ॥ इति मृदमादाय । नमो मित्रस्य वरुणस्येति सूर्याय प्रदर्य । गन्ध- द्वारामिति मन्त्रेण स्योना पृथिवीति वा, इदं विष्णुरिति वा शिरःप्रभृ. त्यङ्गानि विलिप्य स्नात्वा द्विराचामेत् । अथवा विस्तरेण मृत्तिकास्ना. नम् । तद्यथा-बळित्या पर्वतानामिति भूमिं प्रार्थं । मा वो रिषत्ख. नितति खनित्वा । स्योना पृथिवीति मृदमादाय । आयने ते इति दुर्वामादाय । गायत्र्याऽभ्युक्ष्य भूमौ मृदं निधाय । मृत्तिकास्नानं करि- ध्य इति संकल्प्य । मृदं कुशोदकेन प्रोक्ष्य दिक्षु क्षिपेत् । तत्र मन्त्रा:- वातारमिन्द्रामिति पूर्वस्याम् । यमाय मधुमत्तमराज्ञे इति दक्षिणे। तत्त्वा यामीति पश्चिमे । वयं सोम इत्युत्तरे । तत्सूर्य रोदसी इत्युपरि । अधः पश्यस्वेत्यधः । ततोऽङ्गेषु लेपः -सहस्रशीर्षेति शिरसि । अक्षीभ्यां ते नासिकामिति मुखे । ग्रीवाभ्यस्त इति ग्रीवायाम् । आन्त्रेभ्य इति हृदये । नाभा नाभिं न इति नाभौ । त्वमिन्द्र सजोषसेति बाहोः। सोमानं स्वरणमिति कक्ष्योः । यः कुक्षिरिति कुक्ष्योः । बह्वीनां पितेति पृष्ठे । मेहनादनं करणादिति जान्वोः । एतावानस्योति पादयोः । यस्य विश्वानि हस्तयोरिति हस्तयोः । अङ्गादङ्गादिति पुरुषसूक्तेन च सर्वाङ्ग । अथ शुद्धोदकस्नानम् । आपो अस्मानित्युक्त्वा सूर्याभिमुख इदं विष्णुरिति मन्त्रेण प्रवाहाभिमुखो मज्जेत् । आपो हि ष्ठेत्युचेत्यन्ये । अथ पञ्चगव्यः कुशोदकेन चेति षट् स्नानानि । तत्राऽऽदौ गोमूत्रस्नानं करिष्ये । तत्सवितुरिति गोमूत्रस्नानम् । स्नात्वाऽऽचम्य । एवमग्रेऽपि । गन्धद्वारामिति गोमयस्नानम् । आप्यायस्वेति क्षीरस्नानम् । दधिकाव्ण ·९२ नागोजीभट्टविरचितः- - इति दधिस्नानम् । घृतं मिमिक्ष इति तेजोऽसीति वा घृतस्नानम् । देवस्य त्वा सवितुः प्रस० इन्द्रियेणाभिषिञ्चामीति कुशोदकस्नानम् । यदै- तानि दशापि स्नानान्यमन्त्रकाण्येव कार्याणि । इमं मे गड़े सुमित्र्या न० समुद्रज्येष्ठा इति चतसृभिः, एसोन्विन्द्रं स्तवेति तिम. भिः, तरत्समन्दीति सूक्तेन, पावमानीभिरापो हि ष्ठेति तृचेन मार्जनं च कृत्वा । इमं मे गङ्गे इत्युदकमालोज्य ऋतं चेति तृचेन त्रि- रावृत्तेनाघमर्षणं कृत्वा त्रिदिशवारं वा मज्जनानि कृत्वा स्नानाङ्गतर्पणं कुर्यात् । अत्र प्राचीनप्रयोगेषु मृतिकास्नानोत्तरं मार्जनाघमर्षणोक्तिई. श्यते तत्र मूलं मृग्यम् । दशविधस्नानप्रयोगे प्रक्रान्ते स्नानत्रयान्तेऽधम र्षणं ततः सप्त स्नानानीति क्रमस्य नियुक्तिकत्वात् । सर्वदशविधस्ना- नान्त एवाघमर्षणतर्पणामयूखादावुक्तत्वाच्च । तर्पणं यथा-ब्रह्मादयो ये देवाः, तान्देवांस्तर्पयामि । भर्देवास्तपः यामि । भुवर्देवांस्त० । स्वर्देवांस्त० । भूर्भुवः स्वर्देवांस्त० । निवीती-कृष्णद्वैपायनादयो ये ऋषयः, तानृषीस्त ० । भूर्ऋषींस्त । भुवर्ऋषीस्त । स्वर्ऋषींस्त० । भूर्भुवः स्वर्ऋषींस्त । प्राचीनाबीती- सोमः पितृमान्यमोङ्गिरस्वानग्निष्वाचादयो ये पितरः, तान्पितॄस्त । भूः पितॄस्त० । भुवः पितृस्त। स्वः पितृस्त ० । भूर्भुवः स्वः पितृ- स्तर्पयामि । ततो यक्ष्मतर्पणादिवासःपरिधानान्ते तिलकं धृत्वाऽऽ. चम्य देशकालादि संकीर्त्य विष्णुप्रीत्यर्थ प्रायश्चित्ताङ्गविष्णुश्राद्धसंपत्तये श्रीविष्णूदेशेन व्यधिकयुग्मब्राह्मणभोजनपर्याप्तामनिष्क्रयीभूतं द्रव्य दातुमहमुत्सृज्ये । तच्चतुर्यो ब्राह्मणेभ्यः पूजनपूर्वकं दद्यात् । वेन पापापहमहाविष्णुः प्रीयताम् । ततः प्रायश्चित्तपूर्वाङ्गगोदानं करिष्य इति संकल्प्य गवामङ्गेष्विति गोदानं प्रत्यक्षं द्रव्यद्वारा वा कुर्यात् । देश- कालौ संकीर्त्य प्रायश्चित्तपूर्वाङ्ग होमं करिष्ये । तदङ्गतया स्थण्डिलोल्ले. खनाद्यग्निप्रतिष्ठापनादि करिष्ये । विटनामानमग्निं प्रतिष्ठापयामीत्यन्ते ध्यात्वा प्रायश्चित्तपूर्वाङ्गहोमे देवतापरिग्रहार्थमन्वाधानं करिष्ये । चक्षुषी आज्येनेत्यन्ते, अग्निं वायु सूर्य प्रजापतिं च प्रतिदैवतं सप्तविंशतिसंख्या. ज्याहुतिभिः, पृथिवीं विष्णुं रुद्रं ब्रह्माणमग्निं सोमं सवितारं प्रजापति प्रजापतिमग्निं स्विष्टकृतं पञ्चगव्येन शेषेण स्विकृतमग्निमिध्मसंनहनेन रुद्रमित्यादि । यदाऽऽज्ये नेत्यन्ते पापापहमहाविष्णुं व्याहृतिभिरष्टोत्तर ·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। शतसंख्याज्याहुतिभिः । शेषं समानम् । आज्यसंस्कारकाले पञ्चगव्यं कृत्वाऽऽज्येन सह पर्यग्नि कुर्यात् । ताम्रादिपात्रे पलाशादिपत्रंपुटे वा ताम्राया गोमूत्रं त्रिपलमष्टमार्ष वा गायत्र्याऽऽदाय, श्वेतगोशकृत्षोडशमाष गन्धद्वारामित्यादाय, पीत. गोक्षीरं कापिलं वा सप्तपलं द्वादशमाषं वाऽऽप्यायस्वेत्यादाय, नीला- याः सप्तपलं दशमापं वा दधि दधिक्राव्ण इत्यादाय, कृष्णाया घृतमेक- पलमष्टमाषं वा तेजोऽसि शुक्रमसीति वा घृतं मिमिक्ष इति वाऽऽदाय । यथो- क्तगोरभावे गोमात्रस्य सूत्रादि ग्राह्यम् । देवस्य त्वेति कुशोदकमेकपलं चतुर्माष वा प्रक्षिप्य प्रणवेन यज्ञियकाष्ठेनाऽऽलोड्य प्रणवेनाभिमन्त्रयेत् । आज्यपञ्चगव्यासादनाद्याज्यभागान्ते भूः स्वाहा अग्नय इदम् । भुवः स्वा- हा वायव इदम् । स्वः स्वाहा सूर्यायेदम् । भूर्भुवः स्वः स्वाहा प्रजाप- तय इदम् । इत्याज्यस्य प्रतिदैवतं सप्तविंशतिरित्येवमष्टोत्तरशताहुतीहूं- त्वा । विष्णुपक्षे भूः स्वाहा विष्णव इदम्। भुवः स्वाहा विष्णव इदम् । स्वः स्वाहा विष्ण व इदम् । भूर्भुवः स्वः स्वाहा विष्णव इदम् । इत्यष्टो- त्तरशताहुती हुँत्वा पञ्चगव्यहोमः । तत्र सागः सप्तपत्रकुशैः पञ्चगव्यं गृहीत्वा । इरावती धेनुमती० स्वाहा पृथिव्या इदम् । इदं विष्णु विष्णव इदम् । मा नः स्तो० रुद्रायेदम् । ब्रह्मजज्ञा० ब्रह्मण इदम् । ब्रह्मस्थाने शं नो देवीति मन्त्रेण । अद्भय इति केचिन् । अग्नये स्वाहा, अग्नय इदम् । सोमाय स्वाहा सोमायेदम् । तत्सवितुर्वरेण्यं ० सूर्यायेदम् । प्रजापते न० व्याहृतिभिर्वा ॐ स्वाहा प्रजापतय इदम् । अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा अग्नये स्विष्टकृत इदम् । इति दश पञ्चगव्याहुती त्वा । केवलाज्यस्य यदस्येति स्विष्टकृतं हुत्वा प्रायश्चित्तहोमशेष समाप्य । व्रसग्रहणं करि. ष्य इति द्विजान् पृष्ट्वा कुरुष्वेत्यनुज्ञातः । यत्त्वगस्थिगतं. ॐ इति प्रण- वेन गृहीत्वा प्रणवेनैव सर्व पञ्चगव्यं पिबेत् । अशक्तौ गोमूत्रादि स्वल्पं ग्राह्यम् । सर्वस्य पेयत्वात् । एतच्च ग्रामावहिर्नद्यादेतीरे नक्षत्रदर्शने कार्यम् । व्रतं निशामुखे ग्राह्यं बहिस्तारकदर्शने । इति स्मृतेः । मुमूर्षोंस्तु गृहादावेव । अस्मिन्दिन उपवासः । अशक्तो हविष्याशनम् । अयं च पञ्चगव्यस्य दशाहुतिहोमो ब्रह्मकू- ईख्यपञ्चगव्यपाने सर्वत्रोह्यः । गृहमागत्य प्रातरारभ्य संकल्पितप्राय- .

·R १४ नांगोजीभट्ठविरचितः- श्चित्तं संकल्पितपत्यान्नायानुसारेणानुष्ठायोत्तराङ्गाणि कुर्यात् । गोनि. कयरजतादिदानपक्षे पञ्चगव्यप्राशनान्त इदं सार्धाब्दे पञ्चचत्वारिंशत्कृ. च्छ्रमत्याम्नायगोनिष्क्रयीभूतं भतिकृच्छ् निष्कतदर्धतदर्धान्यतमप्रमाणं रजतद्रव्यं नानानामगोत्रेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दातुमहमुत्सृज्य इति द्रव्य दानसंकल्पं कृत्वा तदैव द्रव्यं विभज्य दत्त्वा चोत्तराङ्गाणि कुर्यात् । आचरितस्यामुकप्रायश्चित्तस्य साङ्गतार्थमुत्तराङ्गाणि करिष्ये। तत्र होम कर्तुं स्थण्डिलादि करिष्य इति संकल्प्य पूर्ववदाज्यहोममात्रं व्याह: तिभिः कृत्वा पूर्ववदेव विष्णुश्राद्धं गोदानं च कुर्यात् । नात्र पञ्चग व्यहोमः । अन्ते शक्तेन गोभूहेमादिदशदानानि कार्याणि । अशक्ती हिरण्यदानम् । गृह्याग्निसागरे तस्मिन्नेव दिन उत्तराङ्गहोमश्च तस्मिन्ने वाग्नौ कार्य इत्येतावन्मात्रमुक्तं तत्र तन्त्रप्रयोगः पृथक्प्रयोगो वेति विचारणीयम् । मम तु पृथगनिकरणादि युक्तं भाति । कौस्तुभे पूर्वोत्तरा- ङ्गहोमयोरिधमाधानादिस्थालीपाकतन्त्रं कृताकृतमित्युक्तम् । तत्पक्ष आधानान्तेऽन्वाधानपरिसमूहनपरिस्तरणपयुक्षणाज्यपञ्चगव्यसंस्कार वसंमार्गार्चनान्तहोमः । होमान्ते स्विष्टकृत्सप्तप्रायश्चित्ताहुतयश्च कृता- कृताः। ततः] परिस्तरणविमोकादि । इति सार्धाब्दादिसर्वप्रायश्चि- त्तप्रयोगः॥ अथ विप्रस्त्रियाः प्रायश्चित्तप्रयोगः-स्त्रीणां होमः कृताकृतः । कर- णपक्षे विधवायाः क्षौरान्ते पूर्ववत्कृत्वाऽमन्त्रकाणि दश स्नानानि । सध. वायास्तु संकल्पान्ते दन्तधावनं कृत्वा तूष्णीं दश स्नानानि । वस्त्रपरि- धानान्ते विष्णुश्राद्धगोदाने कृत्वा प्रायश्चित्ताङ्ग होमार्थमाचार्यं त्वां वृण इति विप्रं वृत्वा पूर्ववद्विपद्वारा सर्वं पूर्वाङ्गं कारयित्वा स्वयं पञ्चगव्यं तृष्णीं माश्य मुख्यात्याम्नायद्न्यं विमृज्योत्तराङ्गाणि कारयेत् । होमाभावपक्षे दशविधस्नानान्ते विष्णुश्राद्धगोदाने कृत्वा विप्रेण पञ्च- गव्यं कारयित्वा तूष्णी प्राश्य प्रायश्चित्तद्रव्यं संकल्प्य दत्त्वोत्तराङ्गवि. ष्णुश्राद्धगोदानदशदानानि कुर्यात् । अथ शूद्रस्य संकल्पान्तमविकृतं प्राग्वत् । ततः क्षौरान्तेऽमन्त्रकद- शस्नानानि वस्त्रतिलकधारणान्ते विष्णुश्राद्धगोदाने कृत्वा विपद्वारा पञ्चगव्यं कारयित्वा स्वयं तूष्णीं पिबेत् । शूद्रेण कपिलायाः पञ्च गव्यानि न पेयानि । नास्य विपद्वाराऽपि होमः । प्रायश्चित्तद्रव्यं ·९५ प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। संकल्प्य दत्त्वोत्तराङ्गाविष्णुश्राद्धगोदानानि दश दानानि कुर्यात् । इति स्त्रीशूद्रप्रायश्चित्त]पयोगः ॥ अथ गोवधायेकैकपापे प्रायश्चित्तप्रयोगः-पर्षदं प्रदक्षिणीकृत्य साष्टाङ्गं प्रणमेव । विप्रैः किं ते कार्यमित्यादिपृष्टे गोषनिष्क्रय संकल्प्य निधाय मयाऽमुकगोवधः कृतोऽथवा पलाण्डुगृञ्जनादिभक्षणं 'कृतं यद्वाऽमुकत्रीगमनं कृतं तत्मायश्चित्तमुपदिशन्तु भवन्त इति यथापा. पमुच्चार्य स्पष्टं वदेत् । ततः 'सर्वे धर्मविवेक्तारः' इत्यादि । क; निबन्ध पूजानुबादकपूजने कृते सभ्या अनुवादकमुखेन प्रायश्चित् कथयेयु:- त्वयाऽमुकगोवधः कृतस्तत्पायश्चित्तं त्रैमासिकवतं सप्तदशप्राजापत्य- प्रत्याम्नायद्वारा वा सप्तदशगोदानतन्मूल्यदानेन वा पूर्वोत्तराङ्गसहितं त्वयाऽऽचरितव्यं तेन तव शुद्धिर्भविष्यतीत्यादि । यद्वा त्वया मत्याऽभ्यासेन पलाण्डुगृञ्जनं कुक्कुटपांसं वा भक्षितं तत्मायश्चित्तं यति. चान्द्रायणं पुनःसंस्कारसहितं प्राच्योदीच्याङ्गसहितमाचरणीयं तेन तव शुद्धिर्भविष्यतीत्यादि । एवमगम्यागमनादावृह्यम् । ततः कर्ता देशकालौ संकीर्त्य पर्षदुपदिष्टं गोवधायश्चित्तं त्रैमासिकममुकात्या- म्नायेन प्राच्योदीच्याङ्गसहितमहमाचरिष्ये [इति संकल्प्य] । ततो वपनदन्तधायनदशविधस्नानपूर्वाङ्गविष्णुभाद्धगोदानाज्यहोमपश्चगव्य. प्राशनान्ते यथासंकल्पितं मुख्यप्रायश्चित्तं कृत्वोत्तराङ्गाणि कुर्यात् । इदं सामान्यम् । ततो विशेषोक्तं स्वामिमते गोदानपार्वणश्राद्धादि । एवम- भक्ष्यभक्षणेऽपि पलाण्डुगृञ्ज कुकछुटमांसादिभक्षणजनितपातकनिरा. सार्य पर्षदुपदिष्ट पुनःसंस्कारसहितं यतिचान्द्रायणम मुकमत्याम्नायेन प्राच्योदीच्याङ्गसहितमाचरिष्य इति संकल्प्य क्षौरादि पञ्चगव्यप्राश- नादि पूर्ववत्कृत्वा चान्द्रायणप्रत्याम्मायं पुनरुपनयनं च कृत्वो दीच्याङ्गानि कुर्यात् । एवमगम्यागमनादौ द्रष्टव्यम् । रहस्यपायश्चित्ते तु न पर्षदुपस्थानसभ्यानुवादकपूजनादिकम् । किंतु तत्मायश्चित्तं स्वयमेव ज्ञात्वाऽथवा व्याजान्तरेण किंचित्पृष्ट्वा रहस्योक्तं प्रायश्चित्तं स्वयमेव रहसि संकल्प्य महच्चेत्क्षौरसहितमन्यथा क्षौररहितमाचरोदिति ॥ इति श्रीमदनन्तोपाध्यायसूनुकाशीनाथोपाध्यायविरचितः सर्वप्रायश्चित्तपयोग समाप्तः ।। इति प्रायश्चित्वेन्दुशेखरः समाप्तः ।। - mum-swamondu MP ·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। कुण्डार्कः। महामहोपाध्यायायंकरोपाह्ववासुदेवशास्त्रिविरचित- कुण्डाकोंदयाभिघटीकासंचलितः । भास्वन्तं नीलकण्ठं पितरमनुसरशंकरो वक्ति कुण्ड भूद्व्यब्ध्यष्टाङ्गहस्तं दशशतहवनात्तद्दशन्नोत्तरे स्यात् । हस्तः स्यादूर्वबाहोः प्रपदगमखिनः पञ्चमोऽशोऽगुलं त. सिद्धांशस्तद्गजांशो यव उरगलवस्तस्य यूकाऽष्टलिक्षा॥१॥ भास्वन्तमिति । श्रीशंकरनामा पण्डितः स्वकीयं पितरं भास्वन्तं सूर्यववेदीप्यमानं नीलकण्ठनामानमनुसरान्पितुः सकाशात्माप्तसांप्रदायि- कविद्यानुसारेण वक्तुं प्रवृत्तः सन्कुण्डं वक्ति । कुण्डसंबन्ध्याकारविशे. पायामविशेषादिविचारं करोति । कुण्डमाकारभेदेन दशविधम् । वृत्त १ अब्ज २ अर्धचन्द्र ३ योनि ४ व्यस्त्र ५. चतुरस्र ६ पञ्चास्र ७ षडस्र ८ सप्तास्र ९ अष्टास १० भेदात् । दशविधमपि च तत्प्रत्येक पुनरायामभेदेन पञ्चविधम् । भूद्व्यब्व्याष्टङ्गहस्तम् । भूशब्देनैकसंख्यो- च्यते । अब्धिशब्देन च चतु:संख्याऽङ्गशब्देन षट्संख्या चोच्यते । एकहस्तप्रमाणायाम द्विहस्तप्रमाणायाम चतुर्हस्तप्रमाणायाम षड्डस्तप. माणायाममष्टहस्तप्रमाणायामं चेति पञ्चविधम् । यत्र दशशतसंख्याकं हवनं तत्रैकहस्तं कुण्डं भवति । तस्याश्च दशशतसंख्याया दशसंख्यया गुणने या संख्या संपद्यते तत्पर्यन्तहवन एकहस्तम् । तत आरभ्य द्विहस्तम् । तदपि लक्षपर्यन्तम् । तत आरभ्य दशलक्षपर्यन्तं चतुई. स्तम् । तत आरभ्य कोटिपर्यन्तं षड्ढस्तम् । तदुत्तरमष्ट हस्तम् । तत्र नास्त्यवधिः । दशघ्नं दशगुणितम् । हनधातुर्गुणनवाची । दशशतह बनात्माक्तु स्थण्डिलेन सिद्धिः । अत्रेदं बोध्यम् । दशघ्नोत्तर इत्युक्ते रनौ प्रक्षिप्तानि हविद्रव्याणि यथा कुण्डाद्वहिर्न गच्छेयुस्तथा कुण्ड कर्तव्यमित्यभिप्रायः। तेन किंचिन्न्यूनायुतहवनेऽपि द्विहस्तकुण्डसिद्धिः ।

·९७ कुण्डार्कः । यत्र विल्वोदुम्बरफलसदृशानि स्थूलानि हविर्द्रव्याणि भवन्ति तत्रायु. तात्माक्तनसंख्याकान्यप्येकहस्ते कुण्डे न संमितानि भवेयुः । तथा च हविद्रव्याणां संख्यां स्थूलत्वमणुत्वं यजमानहस्तप्रमाणं चाऽऽलक्ष्य तदनुसारेणेकहस्तादिष्वन्यतमं कुण्डं विरच्यं भवति । सपादहस्तं सार्ध. हस्तं वा न कापि कर्तव्यमिति । न च लाघवात्सर्वत्रैकविधमेवाष्टहस्तं । कुण्डं भवतु । तेनैव सर्वश्रेष्टं सिद्धं भवत्येव । इष्टं च कुण्डावहिर्हविर्द्र व्यस्यानिर्गम इति वाच्यम् । तथा सत्यष्टहस्ते कुण्डे दशशत हवने कुण्डतलप्रपूरणमपि न स्यात् । हविर्द्रव्यैः कुण्डं यथा कृत्स्नं प्रपूर्येत गलपर्यन्तं वा पादोनं वा ततः किंचिन्यूनं वा तथा विधेयम् । अर्धा- न्यून यदि पू]त तथा कदापि न विधेयं भवति । उत्तरार्धे हस्ताङ- लयवयूकालिक्षाणां प्रमाणं प्रदर्श्यते-हस्त इति । प्रपदं पादानम् । मखी यजमानः । सिद्धाश्चतुर्विशतिः । गजा अष्टौ । उरगा अष्टौ । पादानमात्रं भुवि प्रस्थाप्योर्ध्वमवस्थित ऊर्ध्ववाहुश्च यो यजमानस्तस्य पादाग्रमारभ्य हस्ताग्रपर्यन्तं प्रमितस्य सूत्रस्य यः पञ्चमोऽशः स हस्तः । तस्य हस्तस्य यश्चतुर्विशतितमोऽशः सोऽङ्गुलम् । तस्याङ्गुलस्य गजांशोऽष्टमांशो यवः । तस्य यवस्योरगलवोऽष्टमोंऽशो यूका । सा च यूकाऽष्टलिक्षापरिमिता । यूकाया अष्टमांशो लिक्षेत्यर्थः॥१॥ छायान्तो मध्यशङ्कोः समभुवि विहितं मण्डलं येन गच्छे- दुज्झेत्तत्स्थानयुग्मं तदनुगतगुणः प्राग्गुणोऽथोदगंशुः । तस्यान्तायां तदर्धाधिकगुणकतयोमत्स्ययोर्मध्यतः स्या- तत्संधे मयांशुं कुरु वलयमितः सर्वकुण्डमासिद्धिः ॥ २॥ अथ कुण्डस्य दिक्साधनार्थ प्राच्यादिसाधनमाह-छायान्त इति । छाया ' सावली' इति प्रसिद्ध भाषायाम् । शङ्कुः सूक्ष्मा लोहश- लाका दारुमयी वा । गुणशब्दोंऽशुशब्दश्च सूत्रवाची । समायां भुवि परितो वर्तुलं यथा भवेत्तथा मध्ये शङ्कुर्निधेयः । शङ्खमूले सूत्रपार्श ममुच्य परितः सूत्रभ्रामणेन वर्तुलं साधयेत् । शङ्खपमाणापेक्षया सूत्रप्रमाणं तृतीयेन भागेनाधिकमावश्यकमेव । न तु ततः कथमपि न्यूनम् । तथाहि-शङ्कोश्छाया मध्याह्वात्पूर्व पूर्वाह्ने पश्चिमतो दृश्यते ।

·९८ कुण्डाकॊदयाभिधटीकासंवलित:- मध्याह्नादनन्तरमपराहे पूर्वस्यां दृश्यते । तथा शङ्कुच्छायाग्रं सूर्य- गत्यनुसारेण पश्चिमतः समामत्य वर्तुलरेखां वर्तुलपश्चिमभागे स्पृष्ट्वा वर्तुलान्तः प्रविश्य मध्याह्नसंधिकाले शङ्कुसमीपमागत्य ततोऽपराहणे वर्तुलपूर्वभागे वर्तुलरेखां स्पृष्ट्वा वर्तुलादहिर्निर्गच्छति । वर्तुलस्य यच्छायाग्रप्रवेशकालिकं छायाग्रस्पर्शस्थानं तत आरभ्य च्छायाग्रनिर्गः मनकालिकच्छायाग्रस्पर्शवतुलस्थानपर्यन्तं यत्सूत्रं तत्माचीसाधकं प्रा- क्सूत्रमित्युच्यते । प्राक्सूत्रमेव प्राग्गुण इत्युच्यते । अत्र यदि वर्तु. लसाधकस्य शङ्कुचर्तुलान्तरसूत्रस्य प्रमाणं शकुप्रमाणापेक्षया त्रिभा- गाधिकं न स्यात्तर्हि वर्तुलमल्पं स्यादिति धनुःस्थे सूर्ये वर्तुलाद्धहिरे- वोत्तरेण च्छायाग्रं पश्चिमतः पूर्वस्यां गच्छेत् । मिथुनस्थे तु सूर्ये वर्तुला- दहिदक्षिणेन गच्छेदिति प्राचीसाधनं न स्यात् । यद्यपि शङ्कुप्रमा. णापेक्षया भ्रामणसूत्रस्य प्रमाणमनाधिकं स्याद्विगुणं वा स्यात्त- हि प्राचीसाधनं भवेत्तथाऽपि यावता लघुरमाणेन सिंधिस्तावदत्राऽऽ. वश्यकतयोक्तं लाघवात् । यदि च भ्रामणसूत्रमतिमहत्स्यात्तर्हि प्रात. श्छायाग्रं वर्तुलाहिर्म दृश्येतेति । इदं चात्रा पधेयम् । वर्तुलस्य पश्चिमे भागे पूर्वांदणे जायमानो यश्छायाग्रस्पर्शः स मध्याह्नसंधिकालात्पूर्व यावता कालेन भवति तावतैव काले नान्यूनानतिरिक्तेन वर्तुलस्य पूर्व- भागेऽपराणे छायाग्रस्पर्शो भवति । प्राक्पश्चिमतो निम्नोन्नतायां भुवि चतुलं चेदुक्तस्पर्शद्वये कालतो वैषम्य दुर्निवारमिति प्राचीसाधनं न स्यात् । निम्नप्रदेशे छायाप्रगतः शैघ्यं तथोन्नते प्रदेशे छायाग्रगते. मन्धि संदृश्यते । अतः समभुवीत्युक्तम् । अथैतत्याक्सूत्रमाश्रित्यवो- दीचीसाधकमुदक्सूत्रमुच्यते । उदगंशुरुदक्सूत्रम् । तस्य पूर्वोक्तस्व प्राक्सूत्रस्य यौ द्वावन्तो, एकः पश्चिमान्तोऽपरः पूर्वान्तः, ताभ्यां द्वौ मत्स्थौ साधनीयौ । तथाहि-तादृशमाक्सूत्रान्तद्वये प्रत्येकमेकः शङ्- कुर्षतुलनाधक इति शवयं वर्तुलयसाधकं निधेयम् । चतुलट्य- साधकभ्रामणसूत्रप्रमाणं च प्राक्सूत्रस्यार्घापेक्षया किंचिदधिकमावश्यक मेव । अन्यथा मत्स्योत्पत्तिर्न स्यात् । यद्यपि प्राक्सूत्रतुल्यप्रमाणग्रह णेऽपि मत्स्योत्पत्तिः स्यात्तथाऽपि गौरवमकारणं स्यात् । अतो यावदा. वश्यकं तावदत्रोक्तम् । एतद्वर्तुलद्वयं च पूर्ण नापेक्ष्यते । पश्चिमशकोः परितो वृत्तस्य पूर्वार्ध पूर्वशङ्कोः परितो वर्तुलस्य. पश्चिमा चापे- ·कुण्डार्कः। ९९ क्ष्यते । अनयोश्च पूर्वार्धपश्चिमायोमिथः संधिदक्षिणत एक उत्तरत- वापर इति संधिद्वयं भवति । तत्र दक्षिणसंधिमारभ्योत्तरसंधिपर्यन्तं यत्सूत्रं स्यात्तदुदक्सत्रमित्युच्यते । यश्च भूभाम उक्तयोः पूर्वार्धपश्चिः मार्धयोर्द्वयोरन्तः प्रविशति तन्मत्स्यद्वयशरीरम् । तत्र प्राक्सूत्रादुत्तरो भाग एको मत्स्यो दक्षिणी भागचापरो मत्स्यः । संधिद्वयं च मत्स्यमु- खद्वयम् । एवं प्राचीसाधकं प्राक्सूत्रमुदीचीसाधकमुदक्सूत्रं च साधितम् । प्राचीसाधनमैच प्रतीच्यपि साधिता भवति । उदीचीसाधनेन दक्षिणा दिक् च साधिता भवति । अथैतत्सूत्रद्वयमाश्रित्य कुण्डरचनाप्रकार माह-तत्संधेरिति । तयोः प्रागुदक्सूत्रयोर्यः संघिस्तत्र शकुं निधाय तत्र स्वेष्टकुण्डविशेषानुसारिप्रमाणेन सूत्रेण घलयं कुरु । तेन च वल- येन सर्वविधकुण्डानि साधितानि भवन्तीत्यर्थः ॥ २ ॥ वृत्तेऽब्जे वलयोऽधिभैरधिपदामिः सपात्खानलो दृग्वेदे सयवे रसनि सदलं सिद्धाः करामेऽकले। क्ष्मारामे सयवेऽधिपादधृत योऽनङ्घौ खरामे दलं गोदावत्रियवत्रिभूरपदले ज्या निस्त्रियूकाः शिवाः ॥ ३ ॥ अथैकहस्तादिषु व्यासस्य भुनामां चागुलपमाणं वक्तव्यम् । तत्र लाघवादेकहस्ते कुण्डे व्यास भुजप्रमाणे कथिते सति द्विहस्तादिषु तदृद्धया व्यासभुजममाणज्ञानं सुलभं भवति । अतः प्रथमत एकहस्ते कुण्डे तत्प्रदर्श यति-वृत्तेऽब्ज इति । एकहस्तमपि च कुण्डं वृत्तानार्धचन्द्रयोनित्र्यस्रचतु रस्रपञ्चास्रषडस्रसप्तास्राष्टास्रभेदेन दशविधम् । तत्र क्रमेण व्यासप्रमाणं यस्रादिषु व्यासप्रमाणं भुजप्रमाणं च दर्शयति । वृत्तं वर्तुलं कुण्डम् । अब्जं पद्माकारम् । वलयो वलयव्यासः। भशब्देन सप्तविंशतिसंख्योच्यते । संख्याशब्देन चेदृशेनात्र संख्येयमुच्यते। संख्येयानि चात्राअन्लान्येव । योग्यताबलात् । तत्र च विशेषणीभूतमधिशब्देनोक्तमाधिक्ययङ्गुलावयः वैरेव कतिपयैः। अङ्गुलावयवाश्च यूका ग्राह्याः । न तु यवा नापि लिक्षाः। अग्रिमोपपत्त्यनुरोधात् । तत्र यूकानां संख्याऽपि योग्यताबलादेव निर्णेया भवति ।१च्छब्देनाङ्गुलविशेषणान्तर्गतेनाङ्गुलचतुर्थांश उच्य- वे। एवं दलशब्देन तथाविधेनाङ्गुलार्धमुच्यते । अहयोऽष्टौ । अग्नयसपः।

·."- १०० कुण्डाकोंदयाभिधटीकासंवलितः- खं शून्यम् । अनलास्त्रयः। दृग्द्वौ । वेदाश्चत्वारः। रसाः षट् । सिद्धा- श्चतुर्विंशतिः । कश्चतुर्मुखः । तेन चतुःसंख्योच्यते । रामास्त्रयः। कला षोडशो भागः । स चागुलविशेषणान्तर्गतत्वादगुलस्यैव । क्ष्मैका । धृतयोऽष्टादश । अधिश्चतुर्थांशः । स चाङ्गुलविशेषणान्तर्गतत्वाद- गुलस्यैव । दलमर्धम् । तच्चाङ्गुलविशेषणानन्तर्गतत्वानागुलस्य । किंतु प्रकृतस्ववाक्योपात्तखरामपदबोध्यसंख्याया एव । गावो नव । भूरेका । दलमर्घमङ्गुलस्य । अङ्गुलविशेषणान्तर्गतत्वात् ।ज्या भुजाः। शिवा एकादश : अयमर्थः-वृत्तकुण्डे पद्मकुण्डे च पञ्चयूकाधिकैः सप्तविं. शत्यगुलैः (२७। ०।५) संमितो वलयव्यासो भवति । भुजाभावा. तन्मानं नोक्तम् । अधिपदह्यग्निः । अर्धचन्द्राकारकुण्डे यूकात्रयाधि- कसपादाष्टत्रिंशदगुलैः ( ३८ । २ । ३ )समितो वलयव्यासो भवति । ज्यामानं चेदमेव । एकैव चात्र ज्या । व्यास एव भुजोऽत्रेत्युक्तत्वात् । सपात्खानलः । योनिकुण्डे यवद्वयाधिकत्रिंशदङ्गुलसंमितो(३०।२।०) वलयव्यासो भवति । योनिकुण्डे च ज्याद्वयम् । योन्याकारसंपादनाय प्रथमतस्त्र्यसूसंपादनेऽपि तादृशव्यस्रान्तर्गताया उभंयतः श्रोणिद्वय- स्पृष्टाया ज्यायाः पश्चाद्विलोपात् । अवशिष्टस्य ज्याद्वयस्य परिमाणं च वृत्तानुसारेण ( २६ । १ । ६) यूकाद्वयोनसपादषड्विंशत्यङ्गुल- संमितं ज्ञेयम् । दृग्वेदे सयवे रसात्र सदलम् । इत उत्तरं सप्तम्यन्तप- देन वलयव्यासमानं प्रथमान्तपदेन भुजमानं चोच्यते । व्यस्रकुण्डे यवाधिकद्विचत्वारिंशदङ्गुलो ( ४२ । १ । ० ) वलयव्यासः । सार्ध- षट्त्रिंशदगुला( ३६ । ४ । )स्तिस्रो ज्या भवन्ति । सिद्धाः करामेऽकले । चतुरस्रकुण्डे वलयव्यासो ( ३३ । ७ । ४) यूकाचतु. ष्टयसहितयवसप्तकसहितत्रयस्त्रिंशदालसंमितः । अकले षोडशशिर- हिते करामे ३४ । अङ्गुलस्य षोडशांशश्च यूकाचतुष्टयं भवति । तत्र भुजमानं सिद्धाः २४ चतुर्विंशत्यगुलात्मकं भवति । ह्मारामे सय- वेऽधिपादधृतयः । पञ्चास्रकुण्ड एकयव सहितैकत्रिंशदालात्मकं वल. यव्यासमानम् ( ३१ । १।०)। भुजमानं च यूकात्रयसहितसपादा ष्टादशाङ्गुल( १८ । २ । ३)संमितम् । अनछौ खरामे दलम् । षडस्रकुण्डे पादोनत्रिंशदङ्गुलसंमितो (२९ । ६ । ० ) वलय. व्यासः । तादृशवलयव्यासमानस्य दलमध (१४ । ७ । ० ) भुज- 0 ·. कुण्डाको। मानम् । गोदावत्रियवत्रिभूः । गोद्वाविति गोद्विशब्दस्य सप्तम्यन्तं पदम् । सप्तास्र एकोनत्रिंशदङ्गुलात्मको ( २९ । . ) वलयव्यासः । अत्रियवा यवत्रयरहिता। त्रिभूस्त्रयोदश। भुजमानं पञ्चयवाधिकद्वादशा. गुल( १२ । ५ । संमितम् । अपदले ज्या निस्त्रियूकाः शिवाः । गोद्वावित्यनुवर्तते । अष्टास्रेऽङ्गुलाधरहितगोद्वि( २८।४।०)- संमितो वलयव्यासः । भुजमानं च यूकात्रयरहिताः शिवाः । यूकात्र- यरहितैकादशाङ्गुल( १० । ७ । ५)संमितम् ॥ ३ ॥ एवं दशविधेऽप्येकहस्ते कुण्ड व्याससूत्रमानं भुजमानं चोक्तम् । अथ तदेव सूत्रमानं द्विहस्तादौ कियताऽशेन वर्धनीयामति तद्विघ्न इति पूर्वार्धेन दर्शयति- विनोऽब्धिघ्ने फलें शुर्दलिनि विदशमेनाविणेद्धों विनिन्ने त्र्यंशेन स्वाधिनाजा वियुगगुणलवस्वाघ्रि तद्विघ्नमन्त्ये । कोट्यः पूर्वोत्तरांश्वोरिह वरुणदिशः पुच्छपार्थास्यपार्था असौ पार्श्वस्य मध्यावनुजघनयुगं मध्यतः पुच्छकुक्ष्योः ॥ ४ ॥ नन्वेकहस्ते कुण्डे यावत्परिमाणं व्याससूत्रं गृहीतं तद्विहस्ते कुण्डे द्विगुणं ग्राह्यं चतुर्हस्ते कुण्डे चतुर्गुणितं ग्राह्यमिति ज्ञायत एव तत्कि- मर्थमिदमुच्यत इति चेद् भ्रान्तोऽसि । एकहस्ते कुण्डे यावत्यवकाशे इविद्रव्याणि संमान्ति इचिद्रव्यप्रक्षेपयाग्यो यावानवकाशस्ताचतोऽवका. शस्य द्विगुणोऽवकाशो यस्मिन्कुण्डे भवति तत्कुण्डं द्विहस्तमिति ज्ञेयम् । न तु द्विहस्ते कुण्डे कुण्डस्याऽऽयामो द्विहस्तो भवति । एवमेव चतुर्ह स्तादिषु ज्ञेयम् । तदित्यम् । समचतुरस्रोऽणुः काष्ठखण्डस्तादृशः कल्प. नीयो यस्य पूर्वपश्चिमायामो दक्षिणोत्तरायामश्चागुलात्मको भवेत् । अधऊ यामश्चैकहस्तात्मको भवेत् । एतादृशानि काष्ठान्येकहस्ते कुण्डे यदि मिथः संलग्नानि निवेश्यन्ते तर्हि तत्र षट्सप्तत्यधिका पञ्चशती तादृशानां काष्ठानां संमिता भवेत् । एतदेव ( ५७६ ) फलमित्युच्यते । हस्तो हि चतुर्विंशत्यमुलात्मकः । तस्य वर्गश्चतुर्विंशत्या गुणिता चतु. बिशतिः। सा च षट्सप्तत्यधिका पञ्चशत्येव भवति । यच्च द्विहस्तायामं कुण्डं तच्चतुर्हस्तमिति गीयते । एकहस्तापेक्षया चतुर्गुणितफलसद्भावात् । - ·. - १०२ कुण्डाकोंदयाभिधटीकासंबलिता- पूर्वपश्चिमतो दक्षिणोत्तरतश्च द्विहस्तायामे कुण्ड एकहस्तकुण्डतुल्याश्च त्वारो भागा भवन्ति ! तथा च फल एकहस्तकुण्डफले-अब्धिघ्ने चतुः गुणिते सति तत्रांशुरेकहस्तकुण्डमूलसूत्रं द्विघ्नः, द्विगुणितं कार्यम् । अष्टचत्वारिंशदङ्गुलात्मकं कार्यमित्यर्थः । तदेव चतुर्हस्तं कुण्डं विज्ञ. यम् । तत्र इस्तचतुष्टयं चेत्यं ज्ञेयम् । पूर्व पश्चिमतो दक्षिणोत्तरतश्च दिह- स्तायामे कुण्डे मध्यगतया पूर्वपश्चिमरे खया भागद्वयं परिकल्प्य तत्रो. त्तरभागे समचतुरस्रं हस्तद्वयं दक्षिणभागे च तथैवेत्येवं हस्तचतुष्टयं भवति । एतादृशे चतुर्हस्ते कुण्डे फलं चैकहस्तापेक्षया चतुर्गुणितं चतु- रधिकशतत्रयाधिकसहस्रद्वयं भवति (२३०४)। आस्मिंश्च फले दलि. न्यर्थेनाधिके विवक्षिते सति कियता सूत्रेण कुण्डं विरच्यमित्याह- विदशमेनाघ्रिणेद्ध इति । चतुर्हस्ते कुण्डेऽशुश्चाष्टचत्वारिंशदगुलात्म- कः । स चाघ्रिणा चतुर्थाशेम द्वादशात्मकेनेद्धो वर्धितः षष्टया गुल( ६० )परिमितो भवति । स च चतुर्थाशो द्वादशात्मकः स्वकी- येन दशमेनांशेन रहितः कार्यः। द्वादशाङ्गुलसूत्रस्य दशमो भागश्चैक- मङ्गुलमेको यव ईपदधिकाश्चतस्रो यूफाश्च । तेनोना षष्टिश्च तादृशयू. काचतुष्टयसहितयवषट्कसहिताष्टपञ्चाशः गुलात्मिका ( ५८।६। ४) भवति । इयदेव षड्ढस्ते कुण्डे सूत्रमित्यर्थः । अथ द्विहस्तं कुण्डं कियता सूत्रेण भवतीत्याह-द्विनिघ्ने ध्यंशेन स्वाघ्रिभाजा विथुग गुणलवस्वाशीति । एकहस्तकुण्डफले षट्सप्तत्यधिकपञ्चशत्यात्मक ( ५७६ ) द्विनिघ्ने द्विगुणिते सति द्विपञ्चाशदधिकैकशतयुसमेकसहस्रं ११५२ ) भवति । तादृशे फले विवक्षिते सत्येकहस्तकुण्डांशुश्व- तुर्विंशत्यशलात्मक रुयंशेन स्वतृतीयांशेनाष्टाङ्गुलात्मकेन वर्धनीयः । न केवलं तावतैव । किंतु स त्र्यंशः स्वाध्रिभावस्वकीयचतुर्थांशेमा- गुलद्वयात्मकेन युतः । न केवलमेतावदेव किंतु सोऽगुलद्वयात्मक श्वतुर्थीशो वियुगगुणलवः । स्वकीयेन चतुर्विंशत्तमेनांशेन रहितः । अङ्गुलद्वयस्य चतुस्त्रिंशत्तमोऽशः स्थूलदृष्टचेषदूनयूकाचतुष्टयमितः । तथा च द्विहस्ते कुण्डे व्याससूत्रं यूकाचतुष्टयसहितयवसप्तकसहितत्रयस्त्रिं- शदगुलात्मकं ( ३३ । ७ । ४ ) भवति । एतदेव च सूत्रं द्विघ्नं द्विगु. णितं ( ६७ । ७ । ० ) सप्तयवाधिकसप्तषष्ट्यगुलात्मकं सूत्रमष्टहस्ते कुण्डे विज्ञेयम् । अन्त्येऽष्टहस्ते । अष्टहस्ते फलं तु द्विहस्तकुण्डापेक्षया ·. कुण्डाः। १.३ चतुर्गुणितमष्टाधिकषट्शताधिकसहस्रचतुष्टयं(४६०८) भवति । अथोक्ष- रार्धेन परिभाषामाह-कोट्य इति । पूर्वांशुः प्राक्सूत्रम् । उत्तरांशुरुदक सूत्रम् । तयोश्चतस्रः कोट्यः । प्रत्येकमग्रद्वयमिति चत्वार्यग्राणि । वरुणदिक् पश्चिमा। तत आरभ्य तेषां चतुर्णामग्राणां क्रमेण चतस्रः संज्ञा भवन्ति । प्राक्सूत्रस्य पश्चिमाग्रं पुच्छम् । उदक्सूत्रस्योत्तराग्रं पार्श्वम् । प्राक्. सूत्रस्य पूर्वाग्रमास्यम् । उदक्सूत्रस्य दक्षिणा पार्श्वम् । अग्रचतु. टयं चैतद्वृत्तरेखा स्पृशति । सूत्रद्वयानुसारेणैव वृत्तनिर्माणात् । पार्था- स्ययोर्मध्यावंसौ । दक्षिणपास्यियोर्मध्यो दक्षिणांसः । उत्तरपार्था- स्ययोर्मध्य उत्तरांसः । तथा दक्षिणपार्श्वपुच्छयोर्मध्यो दक्षिणं जघ. नम् । उत्तरपार्श्वपुच्छयोर्मध्य उत्तरं अघनमिति ॥ ४ ॥ एवं कुण्डविरचनोपयोगिपूर्वपीठिकोक्ता । कुण्डं च वृत्तान्जाद्याका- रभेदेन दशविधमुक्तम् । वृत्तव्यासप्रमाणं भुजपमाणं च तचत्कुण्डानुसा. रेणोक्तम् । प्राक्सूत्रायद्वय मुदक्सूत्रानद्वयं च सर्वत्र वृत्तरेखास्पर्शीति दशविधेष्वपि कुण्डेषु वर्तुलं साधितम् । इदानीं तत्र तत्र वर्तुले ते त आकारविशेषाः कथं साधनीयास्तच्छ्लोकत्रयेणोच्यते- संधेः पार्थास्यमध्यावनु ततगुणयोः कोटयोऽध्यत्रकोणा- स्तस्मात्माग्ज्याधिदेशात्कुरु वलयमिहार्भेन्दुशं पश्चिमार्धम् । श्रोण्यौ पुच्छादलेन द्वय मुखगुणतस्यनिवृत्ते भगाने पुच्छश्रोणीगुणज्यं दलवलययुगं चाधिक षड्भुजे तु ॥ ५॥ तत्र वृत्तकुण्डे चर्तुल एबाऽऽकार इति वर्तुलसाधनेनैव वृत्तकुण्डं साधितं भवति । वर्तुलानुसारेणैव तत्र कुण्डस्य विरचनीयत्वात् । अन्येषु नवविधेषु तत्सद्विशेषाकारप्रापणाय धर्तुलसाधनोत्तरं तत्र कर्त. व्यतयाऽन्यत्किंचिद्वक्तव्यं भवति । तत्रोक्तिलाघघानुरोधेन क्रममुत्सृज्य प्रथमतश्चतुरस्त्रे कर्तव्यमुच्यते-संधेरिति प्रथमपादेन । पार्थास्यमध्यो द्वावंसौ प्रागुक्तौ । तावनुलक्ष्य गुणौ ततौ कर्तव्यो । सूत्रद्वयं देयमि. त्यर्थः । तच्च संधेः प्राक्सूत्रोदक्सूत्रयोर्यः संधिस्तमनुसृत्य देयम् । मागु दक्सूत्रयोर्यः संधिः स एवास्य सूत्रद्वयस्य संधिर्यथा भवेत्तथा सूत्रद्वयं देयम् । सूत्रद्वयस्य विस्तारश्च न वर्तुलादहिः । प्रमाणाभावात् ।

·१०४ कुण्डाकोंदयाभिधटीकासंचालतः- तथा च दक्षिणांसमारभ्योत्तरजघनपर्यन्तमेकं सूत्रम् । अपरं चोत्तरांसमा- रभ्य दक्षिणजघनपर्यन्तमर्थादेव सिध्यति । अस्य सूत्रद्वयस्य याश्चतस्रः कोटयोऽग्रचतुष्टयं तदेवाब्ध्यत्रस्य चतुरस्रकुण्डस्य कोणाः कोणचतुष्टयं भवति । तथा चोत्तरांसाइक्षिणांसपर्यन्तमेको भुजः । दक्षिणांसाद्दक्षिण- जघनपर्यन्तं द्वितीयः। दक्षिणजघनादारभ्योत्तरजघनपर्यन्तस्तृतीयः । उत्तरजघनादारभ्योत्तरांसपर्यन्तश्चतुर्थ इति चतुरस्रकुण्डसिद्धिः । नन्वत्र पार्थास्यमध्यौ प्रसाध्य तदनुसारेण सूत्रद्वयं च प्रसाध्य ताह शसूत्रद्वयाग्रचतुष्टयानुसारेण भुजचतुष्टयं साधनीयमित्युक्तम् । तत्र माऽ- स्तु मध्ये सूत्रद्वय कल्पना । पार्थास्थमध्याविव पार्श्वपुच्छमध्यौ प्रसाध्य तदनुसारेण भुजचतुष्टयसिद्धेरिति चेत्सत्यम् । स्याद्भुजचतुष्टयसिद्धिः किंतु भुजसाम्यं नियमेन न सिध्येत् । कदाचिदीषद्वैषम्यं स्यात् । प्रथमतः पार्थास्ययोर्मध्यो यः सामान्यतः प्रकल्पितो भवति स स्थूलः । न तु सूक्ष्मः । मध्याद्यदास्यपर्यन्तमन्तरं यच्च मध्यात्पार्श्वपर्यन्तमन्तरं तयोर न्तरयोर्लिक्षयाऽपि वैषम्यं यत्र न जायत एतादृशो मध्यः सूक्ष्मः । सूक्ष्म एव चात्र भुजसाम्यसिद्ध्यर्थमपेक्षितो भवति । मध्यसंधिमनुलक्ष्य प्रागुदक्सूत्रयोः समान्तरेणोक्तसूत्रद्वयसाधने तु सूत्राग्रेण सूक्ष्मो मध्यः संलक्षितो भवति । माची दिक्च सामीचीन्येन साधिता भवति । अथार्धचन्द्रकुण्डे कर्तव्यमुच्यते--तस्मादिति द्वितीयपादेन। अर्धचन्द्रे प्रकृतिवृत्तव्याससूत्रप्रमाणं पूर्वमुक्तम् (३८।२।३) । तादृशसूत्रद्वयसंधि- स्तस्मादित्यनेन निर्दिश्यते । तादृशसूत्रद्वयसंधेः प्राक्पाच्यां दिशि ज्या- ध्रिदेशात्सूत्रचतुर्थीशपदेशाद्वलयं कुरु । सूत्रचतुर्थाशः पूर्वस्यां दिशि यत्र भागे भवति तत्र शकुं निधाय व्याससूत्रार्थप्रमितेन ( १९।१।१। ४) सूत्रान्तरेण वर्तुलं कार्यम् । तादृशवर्तुलस्य यत्पश्चिमाधं तदर्धेन्दु- भमर्धचन्द्रकुण्डं भवति । ननु किंमर्थमिदं वर्तुलान्तरं साधितम् । प्रकृ. तिवृत्तस्यास्य वर्तुलस्य च परिमाणं सममेव । तथा च प्रकृतिवृत्तस्य पश्चिमार्धमेवार्धचन्द्रकुण्डमित्युक्त्येव निर्वाह इति चेत्सत्यम् । सूत्रद्वयसंधिः कुण्डमध्ये यथा स्यादित्यभिप्रायेण वर्तुलान्तरसाधनात् । अथ त्र्यसे कुण्डे कर्तव्य : दर्शयति-श्रीण्यौ पुच्छादलेन द्वयमुखगुणतरूपरिवृत्ते, इत्यनेन। यत्रिवृत्ते तिकोणकुण्डे । व्यस्रे वलयव्याससूत्रप्रमाणं प्रागु. क्तम् (४२ । १)। तत्र वलये पुच्छात्पुच्छभागमध्याइलेन व्यास, ·कुण्डाः। मूत्रार्धप्रमितेन सूत्रान्तरेण वर्तुलान्तरं कृत्वा श्रोण्यो श्रोणिगती द्वौ भागविशेषौ साधनीयौ । एको दक्षिणश्रोणिगतोऽपर उत्तरश्रोणिगतः । तादृशभागविशेषद्वयान्मुखमध्यभागपर्यन्तं सूत्रद्वयं देयम् । उभयतः श्री- णिभागविशेषस्पर्शि च तृतीयं सूत्रमर्यादेव सिद्धमिति तादृशसूत्ररूपभु. जत्रयघटितं त्रिकोणं कुण्डं भवति । न च पुच्छपार्श्वमध्यभागस्य श्रोणि- संज्ञा पूर्वमुक्तैवानुजघनयुगं मध्यतः पुच्छकुक्ष्योरित्यनेन । तथा च किमर्थ पुनरत्र श्रोणिसाधनामिति वाच्यम् । श्रोणीशब्देन श्रोणीगनभा- गविशेषोपलक्षणात् । तादृशभागविशेषसाधनं च भुजावधिद्योतनायाऽ5. वश्यकम् । ननु श्रोणितो मुखपर्यन्तं सूत्र देयमित्येवोच्यतां किमर्थ तदन्तर्गतभागविशेषसाधनमिति चेदुच्यते । श्रोणितो मुखपर्यन्तं सूत्र देयमित्युक्ते किं श्रोणिमध्यादथवा श्रोण्यग्रात् । आये भुज साम्यं न स्यात् । व्यस्रकुण्डे ह्येकः पश्चिमतो भुजः पार्श्वद्वये च भुनद्वयामिति भुजत्रयं समं साधनीयम् । तत्र पार्श्वभुजात्पश्चिमभुजस्तृतीयांशेन न्यूनः स्यात् । द्वितीयेऽपि यदि पश्चिमाग्रं गृह्यते तर्हि ततोऽपि न्यूनः स्यात् । यदि पूर्वाग्रं गृह्यते तर्हि पार्श्वभुजापेक्षयाऽधिकः पश्चिमभुजः स्यात् । तथा च भुजत्रयसाम्याय तयोक्तिः । अथ योनिकुण्डे कर्तव्यमाह-- भगाभे पुच्छश्रोणीगुणज्यं दलबलययुगं चाषिकमित्यनेन । भगाभे योनिकुण्डे । अत्र र स्रे वलयव्याससूत्रप्रमाणं प्रागुक्तम् ( ३० । २)। तादृशसूत्रानुसारिचर्तुले ५स्रकुण्डबच्छ्रोणियान्तर्गतभागविशेषदयसा- धनं यत्रोत्पादनं च कर्तव्यमेव । तदुत्तरमधिकं यत्कर्तव्यं तदत्रो. च्यते । एतदुक्तिलाघवानुरोधेनैव व्यस्रकुण्डपकारकथनानन्तरं योनि- कुण्डषकारकथनम् । पुच्छमध्यभागात्पूर्वसाधितोप्यन्तर्गभागविशेष- पर्यन्त सूत्रं देयं दक्षिणत उत्तरतश्च । तदेव च सूत्रमर्धवर्तुलस्य धनु राकारस्य ज्या भवति । तादृशस्य तस्य दक्षिणसूत्रस्य मध्यभागे शङ्ख निधाय सूत्रार्थन दक्षिणश्रोण्यन्तर्गतपूर्वसाधितभागविशेषमारा पाक्सूत्रस्य पश्चिपानपर्यन्तमर्धवर्तुलं थनुराकारं साधनी यम् । एवमुत्तर- सूत्रेऽपि सूत्रमध्ये शकुं निघाय सूत्रार्धन प्राक्सूत्रस्य पश्चिमभागमार- भ्योचरश्रोण्यन्तर्गतपूर्वसाधितभागविशेषपर्यन्तमर्धवर्तुलं धनुराकारं साधः नीयम् । ततो योन्याकारं कुण्डं भवति । पुच्छश्रोणीगुण एव ज्या ·१०६ कुण्डाकोंदयाभिघटीकासंचालित:- यस्य तादृशं दलब लययुगमर्धवर्तुलद्वयं व्यस्रकुण्डापेक्षयाऽधिकमित्यर्थः । षड्भुजे त्वित्युत्तरश्लोकान्वाय ॥ ५ ॥ श्रोण्यं सौ पार्श्वतोऽर्धायुगाजयुगलं दिग्विदिक्कोणकं स्याद् बाह्यव्यस्राष्टकोनं त्रियवयुतनगव्यङ्गुलेऽष्टानि कुण्डम् । सपास्त्रे दोस्त्रिदोदोर्दलमिभरसदृग्भागयुग्वक्त्रतो ज्याः पञ्चास्त्र विघ्नपाचनिनततिविवरं खात्रवेदांशयुक्तम् ॥ ६ ॥ षड्भुजे तु श्रीण्यसौ पार्श्वतोऽर्धादित्यनेन षडस्रकुण्डे कर्तव्यं दर्शि- तम् । पडने वल यव्याससूत्रपमाणं प्रागुक्तम् ( २९।६)। उत्तरपार्श्व- मध्ये शकुं निधाय तत्र सूत्रार्धेन शङ्कोर्दक्षिणभागेऽर्धवर्तुलं कार्यम् । एनदर्धवर्तुलं च पार्थात्पूर्वतः पश्चिमतश्च प्रकृतिवर्तुलं स्पृशति । स्पर्शस्था- नद्वयं च क्रमेणांनत्वेन श्रोणित्वेन च कल्पनीयम् । एवं दक्षिणपाश्र्वेऽपि पार्श्वमध्ये शङ्क निधाय तत्र सूत्रान शङ्कोरुत्तरतोऽर्धवर्तुलं कार्यम् । एतदप्यर्धवर्तुल पात्पूर्वतः पश्चिमतश्च प्रकृतिवर्तुलं स्पृशति । स्पर्शस्थान- द्वयं च क्रमेणासत्वेन श्रोणित्वेन च कल्पनीयम् । एवं चोत्तरतः पार्थमध्य- स्थानमंसान्तर्गतविशेषस्थानं श्रोण्यन्तर्गतविशेषस्थानं चेति स्थानत्रयम् । दक्षिणतोऽप्येवं स्थानत्रयमिति मिलित्वा प्रकृतिवृत्ते षट् स्थानानि संप. नानि । तत्र प्रत्येकस्थानात्स्वानन्तरस्थानपर्यन्तं सूत्रं देयम् । तथा च षट् सूत्राणि भवन्ति । त एव च पड् भुजा इत्येवं षडलं कुण्डं भवति । अत्रार्धवर्तुलेन श्रेण्यन्तर्गतोऽसान्तर्गनश्च यः स्थानविशेषः प्रक. लियतःस पण्णां भुजानां साम्यार्थम् । अन्यथा षड् भुजाः समा न स्युः। उदाहरणार्थ किंचित्प्रकल्प्यते । अष्टचत्वारिंशदङ्गुलात्मके वृत्ते षड्. भागाः समाः प्रत्येकमष्टाङ्गलात्मका भवन्ति । मुखं पुच्छमंसद्वयं पार्थद्वयं श्रोणिद्वयं चेत्यष्टाववयवाः प्रत्येकं षडङ्गुलात्मकाः । यदि च श्रोण्यं- सयोरन्तर्गतः स्थानविशेषो न प्रकल्प्यते तहि पार्थमध्याच्छ्रोणीपर्यन्तो भागः श्रोणीमध्यपर्यन्तः श्रोण्यापर्यन्तो वा स्यात् । आधे स भागः षडङ्गुल एव स्यात् । अन्त्ये पूर्वाग्रे गृह्यमाणे त्र्यफूल एव स्यात् । पश्चिमाने गृह्यमाणे मवाङ्गुलः स्यात् । न तु काप्यष्टाङ्गुलः । अष्टाङ्गुल एव चेष्यते । स्थानविशेष प्रकल्पिते तु स स्थानविशेषः श्रोण्यन्तर्गतपश्चाङ्गुलान्ते भवति । श्रोण्यन्तर्गत एकागुलात्मको भागोऽवशिष्यते । तथा च पार्श्वगतमध्यात्पश्चिमतोऽगुलत्रयं श्रोणीग- ..

·कुण्डाकः। तागुलपञ्चकं चेत्यगुलाष्टकात्मक इष्टो भागः समप्रपाणः सिद्धो भवति । यद्यपि मुखमध्यं पुच्छमध्यं वाऽऽरभ्याष्टाङ्गुलामकाः सपाः षड् भागा भवेयुस्तथापि तथा नोक्तम् । तथा सति पुच्छमध्ये योनिस्थाने भुजद्वयसंधिः स्यात् । स तु नेष्यते । नार्पयेत्कुण्डकोणेषु योनिमिति निषेधात् । यदि चांसमध्यं श्रोणिमध्यं वाऽऽरभ्य समाः षड् भागा अष्टाङ्गुलात्मकाः क्रियन्ते तर्हि यद्यपि भुजसंधौ योनिने भवति तथाऽपि भुजमध्ये न भवति । पश्चिपभुजस्य मध्यभाग एव सर्वकुण्डेषु योनिरिष्यते । अतः पार्श्वमध्यमारभ्यात्र षड् भागा सक्ताः। अथाष्टास्रकुण्डे कर्तव्यमाह -युगभुजेत्यादिना कुण्डमित्यन्तेन । अष्टाले प्रकृतिवृत्तव्याससूत्रप्रमाणं सार्थाष्टाविंशत्यङगुलात्मकं प्रागु- क्तम् ( २८ । ४) । तत्र च साधारणपरिभाषया मुखां सपार्श्वश्रोणी. पुच्छश्रोणीपार्थाससंज्ञाः क्रमेण भवन्ति । तत्रैकैको भागो यूका- चतुष्टयसहित सार्धाङ्गुल त्रयात्मकः (३ । ४ । ४ ) । प्राक्रसूत्रस्य यत्पूर्वाग्रं तस्य दक्षिणतोऽर्धभागः ( १ । ६ । २) उत्तरतश्च तथैव (१ । ६ । २) मिलित्वा मुखं (३।४ । ४ । ) भवति । तदनन्तरं क्रमेण तावन्त एवांसादयः सप्त भागाः कल्पनीयाः । तथा चैना मुखादयोऽष्टौ संज्ञा वर्तुलान्तर्गतस्य यावतो भागस्य भवन्ति तावत एव भागस्याग्रद्वयमभिलक्ष्य सूत्रे दत्तेऽष्टौ भुनाः समा भवन्ति । न किंचिदधिकं तत्र कर्तव्यं भवति । एवं यद्यप्यामं कुण्डं साधितं स्यात्तथाऽपि नत्र स्थूलदृष्टया भुनमाम्ये साधिनेऽपि सूक्ष्म साम्यं नियमेन न सिध्येत । कदाचिल्लिक्षया वैषम्यं स्यात् । इष्टं च सर्वत्रैव सूक्ष्मं भुजपाम्यम् । लिक्षयापि वैषम्याभाव इति यावत् । तच्च सूक्षं भुनसाम्यं वर्तुलान्तर्गन- प्रागुदगेशान्याग्नेयीसूत्रानुरोधेन साधितेषु भुजेषु भवति । तथा च तथा साधनाय कर्तव्यविशेषोऽत्र प्रदर्शनीयः। किंतु स काव्यविशेष: प्रागुक्त.व्याससूत्रपमाणा( २८ । ४ )नुसारिवर्तुले न संभवति । अतोऽत्र व्यांससूत्रस्य प्रमाणान्तरं दर्शयति-त्रियवयुतनगव्यङ्गुल ( ३७१३ ) इति। ननु कथमसंभवः । सार्धाष्टाविंशत्यङ्गुलानुसारि( २८ । ४ ). वर्तुलेऽपि वर्तुलान्तः प्रागुदगैशान्याग्नेयीसूत्रचतुष्टयं दत्त्वैकस्य मू- अस्याग्रद्वयमित्येवं चतुर्णा सूत्राणां यान्यष्टावग्राणि तत्रैक स्मादग्रात्स्वा- ·. १०८ कुण्डाऊदयाभिटीकासंवलितः-... नन्तरापरानपर्यन्तमेको भुज इत्येवं समभुजाष्टकसंभव इति चेन्न । तया सति योनिमध्ये भुजकोणपातप्रसङ्गात् । ननु त्रियवयुतनगञ्यगुग्लानु- सारिवर्तुलेऽपि तथा प्रसङ्गः स्यादिति चेन्मैवं वादीः। यानि तत्राष्टावा. न्तरसूत्राग्राणि न ते भुजकोणा भवन्ति । किंत्वन्य एव । तथाहि-युग- भुजा भुजचतुष्टयम् । तद्यथा चतुरस्रकुण्डे विदिक्कोणकं कृतं तथाऽत्रा- पि कर्तव्यम् । अपरं चात्र दिक्कोणकमपि तादृशं भुजचतुष्टयमपरं कर्त- व्यम् । तत्र दिक्कोणकभुनस्य विदिक्कोणकभुजस्य च संधिर्भवति । एवं चतुर्णी दिक्कोणकानां भुजानां चतुर्पु विदिक्कोणकेषु प्रत्येकं संघिद्वय- मित्येवं संध्यष्टकं भवति । एतत्संध्यष्टकमेवाष्टाने कुण्डेऽष्टानां भुजानां कोणाः । बाह्य कोणास्त्वेतदिष्टभुजाष्टकसिद्धयर्थं कल्पताः । इष्टभुज- सिद्धयनन्तरं पश्चात्ते विलोपनीयाः । तदेतद्वाह्यव्यस्राष्टकोनमित्यनेन दर्शितम् । इष्टभुज एव बाह्यगतस्य भूमिः । तस्योभयतो दिकोणप- र्यन्तं चतुषु चतुषु च विदिक्कोणपर्यन्तं व्यस्रस्य भुजद्वयमित्येवं यद्वाह्य यस्राष्टकं तेनोनमेतदष्टास्त्रं कुण्डं भवति । यस ष्टकान्तर्गतो भाग उक्ताष्टाने कुण्डे न धर्तव्य इत्यर्थः । नन्वेतत्त्यस्राष्टकमिवापरमप्यत्र त्र्य- स्राष्टकं संभवति । उकं व्यस्राष्टकमन्तभूमि बहिर्मुखम् । अपरं व्य. स्राष्टकं चैतद्विपरीतं बहिर्भूम्यन्तर्मुखम् । वर्तुलरेखैव तस्य भूमिः । इष्ट भुजकोणश्च तस्य मुखम् । द्वयोर्बहिर्मुखयोर्मध्ये एकमन्तर्मुख व्यसं भवति एवं तान्यप्यष्टौ यस्राणि भवन्ति । तान्यपि च विलोपनीयान्येव। तथा च तादृशव्यस्राष्टकेनोनमित्यप्यत्र वक्तव्यं तत्कुनो नोक्तमिति चे. त्सत्यम् । तदपि विलोपनीयमेव । किंवत्राष्टाले कर्तव्यतया यदिग्विदि. कोणकं भुजचतुष्टययुगमुक्तं तदन्तर्गतं तन्न भवतीति तस्य ग्राह्यतया प्रसक्तिरेव नास्ति । अत एव व्यसूचतुरस्रादिषु यस चतुरस्राच्च बहि- {तो यो वर्तुलान्तर्गतो भागस्तेनोनमित्येवं नोक्तम् । अथ सप्तःस्र कुण्डे कर्तव्यं दर्शयति-सप्ताले दोरित्यादिना तृती- यचरणेन । सप्तास्र दोः, त्रिदोर्दोर्दलम् , इभरसदृग्भागयुक् , वक्त्रतः, ज्याः, इति पदानि । सप्तास्र व्याससूत्रप्रमाणमेकोनत्रिंशदङ्गुलात्मकं ( २९) पागुक्तम् । त्रिदोर्दोः व्यस्रबाहुः । तस्य दलमर्धम् । व्यस्रवा- हुश्च वृत्तव्यासवर्गस्य पादत्रयमूलेन भवति । प्रकृते वृत्तव्यासः (२९) , ·कुण्डाः। खाभ्र. तस्य वर्गः ( ८४१ ) तस्य पादत्रयम् ( ६३०।६ ) तस्य मूलम् ( २५।१ ) तस्यार्धम् ( १२।४।४) एतत्रिदोदोर्दलम् । तच्चेभरसदृग्भा- गेन ( २६८ ) अष्टषष्टयधिकद्विशततमेनांशेन युक्तम् । अत्र च त्रिदो- ददिलस्य (१२४४) अष्टषष्ट्यधिकद्विशततमोऽशः (२३८) यूका त्रयात्मकः । तेन युक्तं तद्दलं चेत्स्थूलमानेन पश्चयवाधिकद्वादशाङ्गुल. (१२५)परिमितं भवति । एतत्परिमितं सप्तास्र दोर्मवति । पञ्चय- वाधिकद्वादशाङ्गलसंमितः सप्तास्रबाहुर्भवति । तावत्परिमितं सूत्रं चो. भयतोऽअद्वयमात्रेण वृत्तरेखास्पर्शि देयम् । तच्च मुखमध्यमारभ्य देयम् । तदुक्तं वक्त्रतो ज्या इति । मुखमध्यमारभ्य पुनर्मुखमध्यपर्यन्तं तावन्तः सप्त बाहवो भवन्ति । चतुर्थस्य बाहोर्मध्ये योनिरिति न योनी भुजकोणपातपसङ्गः। अथ पञ्चाने कुण्डे कर्तव्यं दर्शयति-पञ्चाने द्विघ्नत्यादिना चतुर्थ- चरणेन । पञ्चासे व्याससूत्रप्रमाणं प्रागु कम् (३१ । १) । द्विघ्नं द्विगुणितं यत्पार्थाननं ततिश्च । तयोर्यद्विवरमन्तरं तच्च वेदांशेन चतुःशततमेनांशेन युक्तं यावद्भवति तावान्पश्चास्त्रे बाहुर्भ- वति । व्यासवर्गामूलं पार्थाननम् । व्यासस्ततिः । अत्र व्यासः ( ३१ । १) तस्य वर्गः (९६८ । ६) तदर्धम् (४८४ । ३) तस्य मूलं (२२) इदं द्विगुणितम् (४४) । तथा व्यासः (३१ । १) स द्विगुणितः (६२। २) तयोर्द्विगुणितपार्थानन( ४४ )।त्यो. ६२ । २ )र्यदन्तरं द्वियवाधिकाष्टादशाङ्गुलसंमितम् ( १८ । २)। तच्च पुनः स्वीयेन चतुःशततमेनांशेन युक्तम् । यवद्वयाधिकाष्टादशा. गुलस्य चतुःशततमोऽशः स्थूलमानेन यूकात्रयात्मकः । तेन युक्तं ( १८ । २ । ३) यूकात्रयाधिकसपादाष्टादशाङ्गल समितं भवति । एतदेव पश्चाने कुण्डे भुजप्रमाणम् । एतत्पमाणकं सूत्रं गृहीत्वा मुख. मध्यमारभ्याग्रद्वयमात्रेण वृत्तरेखास्पार्श सूत्रपञ्चकं पुनर्मुखमध्यपर्यन्तं देयम् । त एव च पञ्च बाहवः । अत्रापि तृतीयस्य बाहोर्मध्ये योनि- रिति न योनी भुजकोणपातप्रसङ्गः ॥ ६ ॥ वृत्तव्यासे नवांशे द्विचतुरिभलवैः कर्णिकाकेसरान्तः- पत्रमामण्डलानि स्युरवधिवलयं स्यात्सतत्त्वांशपङ्क्त्या ।

·११० कुण्डाऊदयाभिधटीकासंचलित:- व्यस्राण्यष्टौ बहिस्तच्छुतिदलगुणको द्विघ्नमौर्वीत्रीण चापावन्तर्बहियाविति कुरु मतिमन्नष्टपत्राब्जकुण्डम् ॥ ७ ॥ अथ पद्मकुण्डे कर्तव्यं दर्शयति-वृत्तव्यास इति । पद्मकुण्डे व्यास. सूत्रप्रमाणं ( २७ । ०।५) प्रागुक्तम् । तदनुसारिवृत्ते साधिते व्यासस्य तादृशवृत्तान्तर्गतभागस्य समान्बरा नवांशाः कर्तव्याः। ते च मण्डलाकाराः कार्याः । तेषु कांश्चिदुद्दिश्य मण्डलविशेषसंज्ञाकथ- नात् । मध्यबिन्दुमभिलक्ष्य परिबो यूकासहिताङ्गुलत्रयात्मकव्यास. युनं प्रथमं मण्डलं साधयेत् । तत्साधनाम तादृशव्यासार्धप्रमाणं सूत्रं मध्यबिन्दुमाभिलक्ष्य परितो भ्रामयेत् । तत्प्रथमं मण्डलम् । ततो बहिस्तावत्येवावकाशे तद्विगुणप्रमाणं सूत्रं वर्तुलाकारं पुनर्धामयेत् । तदद्वितीयं मण्डलम् । एवं त्रिगुणेन सूत्रेण तृतीयं चतुर्गुणेन चतुर्थमि- त्येवं तृतीयादीनि मण्डलानि साधयेत् । प्रकृतिवृत्तरेखया च चरमया नवमं मण्डलम् । अत्रान्तरसाम्पाय नवांशा उक्ताः । उपयोगस्तु द्वितीय चतुर्थाष्टमानाम् । अवशिष्टानि विलोपनीयानि । द्वितीयमण्ड. लस्य कर्णिकामण्डलमिति संज्ञा । मध्यबिन्दुमभितो द्वितीयमण्ड लपर्य- न्तस्य सर्वस्य भागस्य कर्णिकात्वात् । ततो पहिश्चतुर्थमण्डलपर्यन्तस्य भागस्य केसरमण्डलामति संज्ञा । ताव पर्यन्तं केसरदर्शनात् । अष्टमम ण्डलस्यान्तःपत्रमामण्डलमिति संज्ञा । अन्तरित्यव्ययं मध्यवाचि । पत्रमा पत्रभूमिः । अष्टमे मण्डले हि पत्रमध्यो भवति । तावत्पर्यन्तं पत्राणि मिथः संलग्नानि । ततो बहिः पत्राणां मिथो विभागो दृश्यते । विभागे सति पत्रद्वयमध्यगतो भागो चर्तुलान्तर्गतोऽपि न पद्मकुण्डा- न्तर्गतः । तत्र पद्मावयवस्य कस्याप्यदर्शनात् । पत्राग्राणि च वृत्तादहिः कियत्य व काशे दृश्यन्ते । सोऽवकाशो वृत्तावहिरपि पाहुण्डान्तर्गतः। तत्र वृत्ताबहिः पत्राग्रस्पर्शि यद्दशमं मण्डलं तदवषिवलयमित्युच्यते । वृत्तान्तर्गतानि च नव मण्डलानि प्रत्येकं यावताऽन्तरेण साधितानि तावतघान्तरेणेषदधिकेन दशमं साधनीयम् । ईपदाधिक्यं च तत्र तत्त्वां- शेन । तत्त्वांशः पञ्चविंशांशः । स च पञ्चविंशोंऽशः दशपमण्डलम्पा. सस्य यावन्त्यमुलानि तस्य ग्राह्यः । सतत्त्वांशेति पङ्क्तर्विशेषणात् । पङ्क्तिर्दशमोऽशः । दशमं मण्डलमिति यावत् । तादृशदशममण्डल. व्यासस्याङ्गुलानि च सार्थ यूकापञ्चकसहितानि विंशत् (३०1०।५।४)।

·कुण्डाः । १११ ण्डलव्यासः तस्य पञ्चविंशो भागः स्थूलमानेन (१ । १) इति । मिलित्वा दशमम- सायकापञ्चकसहितकयवयुतकात्रंशदगुलपमितः ( ३१ ।। ५। ४) साधितो भवति । ततोऽष्टममण्डलाहिरष्टौ यत्रा- णि साधनीयानि । तथाहि-अष्टममण्डलरेखायामष्टासु दिक्षष्टी चि. हानि कर्तव्यानि । चिह्वयान्तर्गता रेखा बाह्यव्यस्रस्य भूमिः । यो यका भूमिः । उभयतस्ता दृशभूमिसंबद्धं कर्णद्वयम् । तच्च कर्णद्वयं मिथोऽ. ग्रेण संगतं भवति । तादृशकर्णद्वयं चात्र नवममण्डलरेखां मध्यतः कृत्वाऽ. वधिमण्डलरेखायामेकत्र स्वस्वाग्रेण यथा स्पृशे तथा साधनीयम् । कर्ण. मध्य श्च नक्ममण्डलरेखातो बहिरर्धाङ्गुलसमिते प्रदेशे स्यात् । एवमष्टौ यस्राणि साधनीयानि । प्रतिव्यस्रं च चापचतुष्टयमित्येवं द्वात्रिंश- चापा भवन्ति । प्रतिव्यस्रं कर्णद्वयम् । प्रतिकर्ण च चापद्वयम् । चापे हि सरला ज्या । अर्धवर्तुलाकारं काष्टं च दृश्यते । अत्र हि एकैकस्य कर्णस्य समौ द्वौ भागौ कार्यों । तत्र प्रथमार्धमष्टममण्डलरखास्पर्शि । द्वितीयार्ध. मवधिमण्डलस्पर्शि । अर्धद्वयमपि धनुयस्य ज्ये एव भवतः । तत्र प्रथमार्धरूपा ज्या कुण्डान्तर्गता । तदीयार्धवर्तुलाकारश्च न्यायाः सकाशाद्वहिरवधिवल गाभिमुखः कुण्डान्तर्गतश्च भवति । द्वितीयाधरूपा ज्या तु कुण्डाद्वहिर्भूता । तदीयार्धवर्तुलाकारस्तु ज्यायाः सकाशादन्त नवममण्डलाभिमुखः कुण्डादहिभूतो भवति । स चाधवतुलाकार इत्यं संपादनीयः । कर्णाधरूपाया ज्याया अग्रद्वयं कर्णप्रमितसूत्रस्याग्रद्वयन संगतं कार्यम् । अर्थादेव च तत्सूत्रं शिथिलं स्यात् । तच्च सूत्रं मध्य- भागेनाऽऽकर्षणीयम् । आकर्षणं च प्रथमार्धेऽष्टममण्डलरेखाभिमुखम् । द्वितीया तु ततो विपरीतं दशममण्डलरेखाभिमुखम् । आकर्षणानन्तरं च ज्यानद्वयसंगतसूत्राग्रव्यमध्येऽन्यतररिकचिदेकं ज्याग्राहियुक्तं कृत्वा ज्याया द्वितीया अपर्यन्तं भ्रामयेत् । भ्रामणेन चाचर्तुलाकारः संपद्यते । स चार्धवर्तुलाकारः प्रथमा ज्याया बहिः । द्वितीयार्थे ज्याया अन्तः । अर्धवर्तुलाकार घटको धनुर्भागश्च प्रथमा व्यसद्ध हैं भवति कुण्डान्त- र्गतश्च भवति । द्वितीयाधै तु तवपरीत्येन व्यस्रान्तर्भवति कुण्डाच्च बहि. भवति तच्छ्रुतिदलगुणकावित्यादेरयमर्थः । तस्य व्यस्रस्य या श्रुतिः कर्णः, तस्य दलमध, तदेव गुणो ज्या ययोस्तादृशौ चापौ । अनेन चा.

·११२ कुण्डाकोंदयाभिघटीकासंवालत:- पस्य ज्या साधिता । द्विघ्नपौर्वीभ्रमेणेत्यनेनार्धवर्तुलाकारः साध्यते । ज्यापेक्षया द्विघ्ना द्विगुणा या मौर्वी सूत्रं तस्य च पूर्वोक्तरीत्या भ्रमः कार्यः । अन्तश्च बहिश्च ज्ये ययोस्तावन्तर्बहिज्यों चापौ कुरु । हे मतिः मन्ननेन प्रकारणाष्टपत्रं पद्मकुण्डं भवतीति ॥ ७ ॥ वेदास्रं योनिरधं वलयमनलदोवृत्तमङ्गासमब्जं वस्वस्त्र चेन्द्रदिक्तः प्रथमचरमयोरन्तराले युगास्त्रम् । वृत्तान्यायानि वा स्युर्नव विदिश ऋते पञ्च वा स्युः प्रतीच्या- मेकं कुण्डं यदि स्यात्पुरहरदिशि वा तानि वेद्याः पदान्ते ॥८॥ अयोक्तानां कुण्डानां दिग्भेदेन स्थानभेदं प्रदर्शयति-वेदास्रमिति । वेदास्रं चतुरस्त्रम् । योनिर्योन्याकारम् । अर्धवलयमर्धचन्द्राभम् । अन. लदोस्यसम् । वृत्तं वर्तुलम् । अङ्गास्रं षडस्रम् । अब्ज पद्मकुण्डम् । वस्वसमष्टास्रम् । इन्द्रदिक्तः–इन्द्रदिक्माची । तामारभ्य प्रादक्षिय क्रमेणैतान्यष्टविधकुण्डायुक्तक्रमण भवन्ति । प्राच्यां चतुरस्रम् । आग्नेय्यां योन्याकारमित्यादि । प्रथमं प्राच्यां चतुरस्त्रम् । चरम मीशान्यामष्टास्रम् । तयोरन्तराले मध्ये युगात्रं चतुरस्रमेव पुनः कर्त. व्यम् । एवं नवकुण्डी साधिता । अस्यां पञ्चास्रसप्तास्रयोविकाशः । अथवा नवापि कुण्डान्येकविधान्येव कर्तव्यानि । तानि च वृत्तानि वर्तुलानि वा स्युराद्यानि प्रथमोक्तचतुरस्राण्येव वा । विदिश ऋने । पञ्चकुण्डीपक्षे विदिक्स्थानि चत्वारि न कार्याणीत्यर्थः । पञ्च कुण्डानि तु यथोक्ततत्तदाकाराणि वृत्तानि चतुरस्राणि वेति त्रयः कल्याः । एकं कुण्डं यदि स्यादेककुण्डीपक्षे तदेकं कुण्डं प्रतीच्यां दिशि कार्य पुरहरदिशीशान्यां वा कार्यम् । प्रतीच्यां चेद्वृत्तं चतुरस्रं वा । ईशान्यां चेदष्टासं वृत्तं चतुरस्रं वा । कुण्डरचना च मण्डपान्तर्गतवेदि- प्रदेशाद्वहिः पदमात्रप्रदेशं त्यक्त्वा कार्येत्यर्थः । पञ्चासमतात्रयोरुपयो- गस्त्वभिचारशमे भूतोत्सादे च बोध्यः ॥ ८ ॥ खातं कुण्डाभमानं जिनलवगलतः स्युर्बहिर्मेखलास्ता नन्दाङ्गन्युच्चवेदत्रिकरक्तितयोंऽशोचनाभिर्द्विपुष्टा । स्वाभा नाब्जेनभा वा वसुनवकलवव्यासदैर्ध्या तु योनिः पश्चान्नालाग्रगा नो भग उपरि भुवाऽग्रेण कुण्डं विशन्ती॥९॥ .

·. कुण्डार्कः। ११३ अथ कुण्डरचनार्थ खातादि दर्शयति- खातमिति । खातं गतः । जिनाश्चतुर्विंशतिः । नन्दा नव । अङ्गानि षट् । उच्चा उन्नताः । वेदा- श्चत्वारः । करौ द्वौ । विततिरायामः । वसवोऽष्टौ । यादृशाकारं कुण्डं कर्तव्यं तादृशप्रमाणो गर्तो विधेयः । यथैकहस्ते चतुरस्र कुण्डे चिकी र्षिते चतुरस्र एव गतः कर्तव्यो भवति । स चाधस्तादेकहस्तप्रमाणः । एकहस्तस्य चतुरस्रकुण्डस्य पूर्वापरायामो दक्षिणोत्तरायामश्च सम एव चतुर्विशत्यालात्मकः । गतस्तु परितश्चतसृषु दिक्षु पञ्चाङ्गलैरधिकः । पञ्चाङ्गुलेत्युपलक्षणम् । भूमेः शैथिल्ये कुण्डस्य दाढर्यार्थमधिकस्यापि भूभागस्य खननीयत्वात् । पञ्चाङ्गुलात्मकश्चायं भागो मध्ये चतुर्विंश- त्यगुलं कुण्डावकाशं त्यक्त्वा तस्याभितो भित्त्याकार इष्टकाशकलादि- भिर्विरचनीयः । स चैकहस्तोन्नतः । तावतोपरिभूभागः समो भवेत् । समे च भूभागे तादृशभूभागान्तर्गतश्चतसृष्यपि दिक्षु कुण्डसमीप एका. मुलात्मको भागः कुण्डस्य गल इत्युच्यते । जिनलवश्चतुर्विंशतितमेश एकाङ्गुलात्मकः । तद्रूपाद्गलादहिखलात्रयं भवति । तत्र गलस्या- भितस्तत्समीपे चतुरमुलायामा नवागुलोचा प्रथमा मेखला । तस्याः समीपे परितस्तदपेक्षया न्यूना द्वितीया मेखला । सा च यमुलायामा षडङ्गुलोचा । तदपेक्षयाऽपि न्यूना परितस्तत्समीपे तृतीया मेखला । सा च द्वयङ्गुलायामा व्यङ्गुलोचा । मेखलासूत्तरोत्तरं न्यूनत्वमन्नित्ये- नाऽऽयामेन च भवति । नन्दाङ्गब्युच्चाश्च ता वेदत्रिकरवित्ततयश्चेति कर्म धारयः। अंशोचनाभिः । कुण्डस्य तलभागे मध्ये नाभिः कार्या । सा चैकाङ्गुलोचा । अंश एको भागः । स चागुलात्मकः। सा च नाभिष्टिा । अङ्गुलद्वयेन पुष्टा । नाभिभागस्य क्षेत्रफलं द्वयगुला- त्मकं यथा भवति तथा कार्येत्यर्थः । सा च स्वाभा । मनुष्येषु यथा नाभ्याकारो दृश्यते तथा तस्या आकारः कार्यः । स च गर्तरूपः । अथवाऽब्जभा । अब्जाकारा । नान्ने । अन्जकुण्डे तु नाभिर्न कर्त- व्येत्यर्थः । तत्र मध्ये कर्णिकायाः सत्त्वात् । मेखलाप्रयोपरि पश्चिम दिशि मध्यभागे योनिः कार्या । वसवश्व नव च ये लवा अंशा अगुलरूपास्तदात्मकः क्रमेण व्यासो दैव्यं च यस्यास्तादृशी । योनेर्दक्षिणोत्तरव्यासोऽष्टाङ्गुल संमितः । प्रापश्चिमध्यं च नवा. गुलात्मकमित्यर्थः । पश्चान्नाला । योने लं सच्छिद्रं पश्चात्कर्तव्यम् ।

·११४ कुडाकोंदयाभिधटीकासंचालता- maina नो भगे । योनिकुण्डे पुनरन्या मेखलोपरि योनिन कर्तव्या । मेखलो- परिभुवा स्वाग्रेण कुण्ड प्रविशन्ती योनिः कार्या । प्राकमवणेत्यर्थः ॥९॥ पङ्क्त्यकरकशकैर्नृपतिधृतिकरैर्मण्डपोऽल्पः स सोऽग्य- स्तुल्याम्भोदोष्णि रण्डा इह नव सुसमा मध्यमो वेदिरेषाम् । हस्तोचा खण्डकोणेष्विाकरमदरे पञ्चहस्तं बहिश्च स्तम्भौघं व्यष्टसंख्यं अवि शरलवतः खेयमन्यत्र चैवम् ॥१०॥ अथ मण्डपं दर्शयति-पङ्क यरिति । पङ्क्तिर्दश । अर्का द्वादश । दशहस्तप्रमाणे द्वादशहस्तप्रमाणे वा समचतुरस्त्रे भूभागे तावान्मण्डप. वेत्सोऽल्पः । अर्का द्वादश । शक्राश्चतुर्दश । द्वादशहस्तप्रमाणे चतुर्दश- हस्तप्रमाणे वा समचतुरस्र भूभागे तावान्मण्डपश्चेत्सोऽल्पापेक्षया या श्रेष्ठः । मध्यम इत्यर्थः । तदपेक्षयाऽप्य यः श्रेष्ठो मण्डपो नृपतिधृति. करैर्भवति । नृपतयः षोडश । धृतिरष्टादश । षोडशहस्तात्मकेऽष्टादशह- स्तात्मके वा समचतुरस्र भूभागे तावान्मण्डपश्चेत्स उत्तमः । स सोऽरय इत्यत्र समोऽय इति पाठे मध्यमस्य सम इति संज्ञा । तुल्याः समा अम्भोदोषश्चतुर्बाहवो यत्र तादृशे। समचतुरस्र इति यावत् । तादृशे भू. भागे सुसमा नव खण्डाः कार्याः । सुष्ठ समाः सुसमाः। साम्यं चाss. कारेण । तच्च नवानां खण्डानां मिथो ग्राह्यम् । प्रतियोगित्वेनान्यस्या- नुपस्थ नात् । तेषु समेषु खण्डेषु सौष्ठवं च मण्डपभूभागवत्समचतुरस्र. स्वेन । तेन दीर्घचतुरस्राः समा भागा न कर्तव्या भवन्ति । किंतु समचतुरखा एव । तथाहि-द्वादशहस्तो मण्डपश्चेत्तत्र दक्षिणतश्चतुर्हस्तं भूभागं त्यक्त्वा प्राकपश्चिमतो रेखा देया । पुनश्चतुर्हस्तं भूभागं त्यक्त्वा तथैव द्वितीया रेखा देया । एवं मध्ये रेखाद्वयदानेन भागत्रयं भवति । पुनश्च दक्षिणोत्तरं तथैव रेखाद्वयं देयम् । तथा सति प्रतिभागं पुनः प्रत्येक भागत्रयमित्येवं नव खण्डाः समा भवन्ति । तेषु मध्यमो खण्डो वेदिरित्युच्यते । तत्र कुण्डं नास्ति । नवकुण्डीपक्षेऽपि मध्यखण्डं वेदिरूपं विहाय परितोऽष्टसु खण्डेष्वकं कुण्डं प्रागीशानखण्डयोः संधी च नमं भवति । अत्र द्वादशहस्तस्य मण्डपस्याल्पत्वं मध्यमत्वं चोक्तम् । तत्फलं चाग्रे द्वादशश्लोके येऽल्पस्य मध्यमस्य च मण्डपस्य धर्मा ·कुण्डाः। ११५ वक्ष्यन्ते तेषामुभयेषामपि द्वादशहस्ते प्राप्तिर्भवति । तथा सति तत्र यजमानेन यथारुचि कर्तव्यमिति । हस्तोचा । मध्यगता वेदिश्च परितो यत्खण्डाष्टकं तदपेक्षयकहस्तप्रवाणेनोन्नता । अत्र मण्डपार्थ पोडश स्तम्भा निखेया भवन्ति । तदुनं स्तम्भौघं व्यष्टसंख्पमिति । तत्रोदरे मण्डपमध्ये खण्डकोणेषु वैदिकोणचतुष्टये स्तम्भचतुष्टयमिभकरमष्टहस्त- प्रमाणम् । बहिश्च स्तम्भद्वादशकं पञ्चहस्तप्रमाणम् । एतच्च यत्स्तम्भम माणं दर्शितं तच्चूडाव्यतिरिक्तस्य । स्तम्भाग्रे चूडा तूक्तरमाणातिरिक्ता वलिकानुसारेणोनता कार्या । तत्र बाह्येषु द्वादशस्तम्भेषु प्रतिस्तम्भ. चूडं वलिंकात्रयं निवेश्यते । आन्तरेषु चतुर्पु स्तम्भेषु प्रतिस्तम्भचूडं वलिकाषट्कं निवेश्यते । यद्यपि स्तम्भानां वलिकानां च स्थौल्यस्य प्रमाणपत्र न प्रदर्शितं तथाऽपि तन्मण्डपदाढर्यानुसारेण स्वयमूहनीयम् । तथा च वलिकाप्रान्ते छिद्रस्थले वलिकास्थौल्यं द्वयङ्ग्रलं त्र्यमुलं वा स्यात् । तत्र द्वयगुलप्रमाणसत्त्वे वलिकात्रयनिवेशस्थले स्तम्भचूडो. नतिः षडङ्गुलाऽवश्यमपेक्ष्यते । वलिकाषट्कनिवेशस्थले तु द्वादशाङ्गु. लाऽपेक्ष्यते । वलिकास्थौल्यस्य न्यूनाधिकत्वे तु तदनुसारेण चूडोन्नते. रावश्यकत्वं कल्पनीयम् । शरलवः पञ्चमोऽशः । सर्व स्तम्भवृन्दं भुवि स्वकीयपञ्चमांशेन निखयं भवति । अन्यत्र चैवम् । द्वादशश्लोके वक्ष्य माणं शङ्खचक्रशूलादिकं यद्यत्र निवेश्यतयोक्तं तत्तत्र स्वकीयपश्चा. शेन निवेश्यं भवतीत्यर्थः ॥ १० ॥ द्वात्रिंशत्स्तम्रचूडास्ववनय वलिकास्ता जिनाः खण्डबाहु. प्वष्टौ स्युमण्डपस्य श्रुतिषु सशिखरो मध्यभागोऽस्य यस्मात् । दिक्षु द्वारो द्विहस्ता उपरि चतुरिभैरङ्गुलेरेधिताः स्यू रम्भास्तम्भध्वजायैः कटपिहितममुं शोधयाम्मोघटाद्यैः ॥११॥ अथ स्तम्भोच्छायानन्तरं कर्तव्यमाह-द्वात्रिंशदिति । स्तम्भचूडा स्तम्भारम् । तक्षणेन तनूकृतम् । कुसू' इति प्रसिद्धम् । वलिका स्तम्भद्वयोपरि दीयमानः काष्ठखण्डविशेषः 'प'खाडी' इति प्रसिद्धः । ताश्च वलिका द्वात्रिंशत् । तत्राष्टाविंशतिर्वलिका उभयतः सच्छिद्राः । चतस्रश्च वलिका एकतः सच्छिद्राः, अपराग्रे स्तम्भवत्कृतचूडास्तनूक- - . , ..

·भवन्ति । एताः षोडश वलिकाः साम्येनावस्थिता भवन्ति । एकस्या कुण्डाकोंदयाभिधटीकासंवलित:- साग्राः । उभयतः सच्छिद्रायां वलिकायामेकस्मिंश्छिद्र एकस्तम्भानं प्रवेश्यापरच्छिद्रे द्वितीयस्तम्भानं प्रवेशनीयम् । एवमेकैकया बलिकया स्तम्भद्वयं ग्रन्थनीयम् । तथा च चत्वारो वेदिकोणस्तम्भाश्चतसृभिर्वलि. काभिग्रंथिता भवन्ति । बाह्या द्वादश स्तम्भाश्च द्वादशभिर्वलिकाभिग्रंथिता . . . वलिकाया अग्रद्वयमध्य ऊर्ध्वाधरभावाभावः साम्यम् । अपराश्च षोडश वलिकास्तथाऽवस्थिता भवन्ति यथैकमग्रं न्यग्भूतमपरमुन्नतम् । तत्र द्वादशभिर्वलिकाभिः प्रत्येकं यत्स्तम्भद्वयं ग्रथ्यते तत्र द्वय एको वेदिकोणस्तम्भोऽष्टहस्तोन्नतोऽपरश्च बाह्यस्तम्भः पञ्चहस्तोन्नतः । चतुर्यु वेदिकोणस्तम्भेष्वेकै कस्मिन्वेदिकोणस्तम्भे तत्समीपवर्ति बाह्यस्तम्भ त्रयं वलिकात्रयेण ग्रथितं भवति । एवमष्टाविंशतिर्वलिका उपयुक्ताः । अवशिष्टाश्चतस्रः । ताश्चैकतः सच्छिद्रा अपरत्र तनूकृताग्राः । तत्र च्छिद्रे वेदिकोणस्तम्भाग्रं प्रवेशनीयम् । अपरं च यत्तनूकृतं वलिकाग्रं तदीपदुन्नतं कृत्वा गडुच्छिद्रे प्रवेशनीयम् । गडुर्हि कुम्भाकारः सशि- खरश्चतसृषु विदिक्षु कृतच्छिद्रचतुष्टयः । स च स्वप्रविष्टवलिकाग्रचतु ष्टयमवलम्ब्यैवोर्ध्वमवस्थितो भवति । अथ श्लोकार्थः-स्तम्भचूडासु षोडशस्तम्भाग्रेषु द्वात्रिंशद्वलिका अवनय संगमय । ता वलिकाः खण्डबाहुषु जिनाश्चतुर्विंशतिसंख्याका भवन्ति । खण्डानां समचतुरस्राणां नवानां खण्डानां बाहवः प्रत्येक चत्वारो भुजाः । यद्यपि तेषां संख्या षट्त्रिंशद्भवेत्तथाऽपि खण्डद्वयं मध्यगतो भुज एक एव द्वयोरपि मर्यादा प्रदर्शयति । एतादृशाश्व खण्ड. नवकमध्ये द्वादश भुजाः। वेदिव्यतिरिक्तस्य खण्डाष्टकस्य बाह्यमर्यादाद शंका बाह्या द्वादश भुजा इत्येवं चतुर्विशतिरेव । मण्डपस्य श्रुतिषु कर्णे- ध्वष्टोवलिकाः स्युः। मण्डपस्य बाह्यं विदिक्कोणमारभ्य मण्डपमध्यपर्यन्तं रेखा कर्ण इत्युच्यते । ते च कर्णाश्चत्वारः । प्रतिकर्ण वलिकाद्वयम् । बाह्यस्तम्भमारभ्याऽऽन्तरस्तम्भपर्यन्तमेका । आन्तरस्तम्भमारभ्य मध्य गडुपर्यन्तं द्वितीया । यस्मात्सशिखरः शिखरसहितो मध्यभागः कर्त- व्यो भवत्यतस्तावत्पर्यन्तं वलिका अपेक्ष्यन्ते । दिक्षु चतसृषु दिक्षु चतस्रो द्वारो द्विहस्ताः कार्याः । प्रतिदिशमेकैकं द्वारमित्यर्थः तचाल्पे मण्डपे द्विहस्तायामम् । मध्यमे मण्डपे चतुर्भिरङ्गुलैरेधितव्यम् । उत्तमे मण्डपेऽष्टभिरडलैरेधितव्यम्। मध्यमे मण्डपे द्वारस्याऽऽयामोऽङ्गुल. .

·कुण्डार्कः। ११७ चतुष्याधिकहस्तद्यसंमितः। उत्तमेऽङ्गुलाष्टकसहितहस्तद्वयसंपितः। उ. अतिस्तु द्वारस्य वलिकापर्यन्तैव । इयं च वलिका मण्डपबलिकातो भिन्ना मण्डपवलिकाया अधस्तान्पडपवलिकासंयुक्तैव देया । न चैततारिमाणं द्वारस्य यदुक्तं तवारोन्नतेः कुतो न स्यादिति वाच्यम् । अल्पसमारय- भेदेन त्रिविधेऽपि मण्डपे मण्डपोन्नतिरेकविधैवेति तत्र द्वारोनतेर्मण्डपमे. देन त्रिविधत्वस्यानुचितत्वात् । मण्डपस्याऽऽयामस्तु मण्डपभेदेन त्रिविधी भवतीति तदनुसारेण द्वारायामस्य त्रैविध्यं वक्तुमुचितमिति बोध्यम् । अमुं मण्डपं कटेन पिहितमाच्छादितं रम्भास्तम्भध्वजायेरम्भोघटाद्यैश्च शोभय । द्वारस्तम्भेषु रम्भा ध्वजादयश्च संयोजनीयाः। तेन बाह्य शोभा संपद्यते । अम्भोघटा उदकपूर्णघटाः। तदाद्यैर्मङ्गलवस्तुभिरान्तरशोभा संपादनीयेत्यर्थः। अत्रेदं बोध्यम् । द्वात्रिंशद्वलिकासु काश्चित्कोटिद्वये वैषम्येणान- स्थिता भवन्ति । एका कोटिरुनताऽपरा न्यग्भूता यासां ता विषमा इत्युच्यन्ते । अन्याः समाः । तथा यासां वलिकानां कोटिद्वयं विदिक्कोणे भवति ता वक्रा इत्युच्यन्ते । अन्याः सरलाः । तत्र समाः षोडश विषमाश्च षोडश । सरलाश्चतुर्विंशतिर्वक्रा अष्टौ । उभयतश्छिद्रा अष्टाविंशतिः । एकतश्छिद्रा अन्यतस्तनूकुताग्राश्चतस्रः । अथ तासां प्रमाणमुच्यते । उभय तश्छिद्राः सरलाः समाश्च याः षोडश वलिकास्ताः खण्डप्रमाणाः । उदाहरणार्थ द्वादशहस्तो मण्डपो ग्राह्यः। तत्र हस्तचतुष्टयप्रमाणाः। छिद्रद्वयान्तरप्रमाणमेतत् । याश्चोभयतश्छिद्राः सरला विषमा अष्टौ वलिकास्ताः सप्तयवाधिकपञ्चदशाङ्गुलयुतहस्तचतुष्टय संमिताः । याश्चोभयतश्छिद्रा वक्रा विषमाश्च चतस्रो वलिकास्ता यव. त्रयसहिताङ्गुलत्रययुतहस्त षट्कसंमिताः । यास्त्वेकतश्छिद्रा वक्रा विषमाश्च शिखरगडुप्रविष्टाश्चतस्रो वलिकास्ता यवपञ्चकसहिनैकाङ्. गुलयुतहस्तत्रयप्रमाणा भवन्ति ॥११॥ हस्तान्ते तोरणोऽस्मादिषुषडगकरोऽश्वत्थजोदुम्बरोत्थ- प्पक्षन्यग्रोधजः प्राक्प्रभृतिषु फलकाः स्वार्धतो मूनि तस्य । तन्मध्ये विष्णुयागे दशरविमनुभिश्चाङ्गुलैः स्वाङ्घ्रिपुष्टं शङ्ख चक्र गदाब्जं भवति शिवमखे शूलमकाङ्गुलोनम् ॥१२॥ मण्डपस्य बाह्याङ्गान्याह-हस्तान्त इति । तोरणो बहिरम् । इपवः ·११८ कुण्ड कोंदयाभिघटीकासवलिता- पश्च । अगाः सप्त । अस्मान्मण्डप दहिहस्तप्रमिते देशे प्रतिदिशमेकं बहि- द्वारं कर्तव्यम् । तस्योन्नतिप्रमाणमलये मण्डपे पश्चहस्तम् । मध्यमे षड्ढ- स्तम् । उत्तमे सप्तहस्तम् । एतत्प्रमाणं स्तम्भद्वययुतं द्वारं कार्यम्। स्तम्भद्यं च प्राच्यामश्वत्थवृक्षस्य । ततः प्रादक्षिण्येन दक्षिणस्यामुदुम्बरस्य । प्रती. च्या प्लक्षस्य । उदीच्या न्यग्रोधस्य । स्तम्भप्रमाणस्य यदधं तत्पमाणाः फलका वलिका देयाः। एतेन बहिवारस्याऽऽयामप्रमाणं दर्शितम्। फल. कश्च स्तम्भो यस्य वृक्षस्य यत्र स्थापितस्तत्र तस्यैव वृक्षस्य कार्यः । तत्र विष्णुदेवताको यागः कर्तव्यश्चेत्सादृशफलकमध्ये प्राच्यां शङ्खो दक्षिणस्यां चक्रं पश्चिमायां गदोत्तरस्यां पद्मं च निवेश्यम् । शङ्खा- दीनां परिमाणं चाल्पे मण्डपे दशाङ्गुलसंमितम् । मध्यमे मण्डपे द्वादशा- गलसंमितम् । उत्तमे मण्डपे चतुर्दशाङ्गुलसंमितम् । तच्च शङ्खादिकं स्वाङ्घ्रिपुष्टम् । स्वाघ्रिः स्वचतुर्थांशः । तेन पुष्टम् । यदि शङ्खादयो दशाल विस्तारास्तर्हि तेषां स्थौल्पं सार्धव्यङ्गुलसंमितमित्यादि बोध्यम् । शिवदेवताके यागे तु चतसृष्वपि दिक्षु बहिरिफलके शूल. मेव निवेशनीयम् । शूलपरिमाणं शड्खाद्यपेक्षयकेनाङ्गुलेनोनं भवति । अल्पे मण्डपे नवाङ्गुलः शूलः । सपादव्यङ्गुलं स्थौल्यम् । मध्यमे मण्डप एकादशाङ्गुलः शूलः । पादोनत्र्यमुलं स्थौल्यम् । उत्तमे मण्डपे त्रयोदशाङ्गुलः शूलः । सपादयगुलात्मकं स्थौल्यं भवतीत्यर्थः ॥ १२ ॥ वृत्तेऽब्जेऽब्धीविभागैरयुतगुणफलालब्धमूलेन वृत्त- व्यासो योनौ तु सार्धत्रिनवकररसैः सार्धसप्ताब्धिदन्तैः । खानाचार्थः सहाधिश्रुतिकनवशरै(नवाम्भोरसैश्च मावा भर्तुभिर्भूनगगगननगैश्च क्रमाल्यादिदोःषु ॥ १३॥ अथ वृत्तानयनप्रकारं प्रदर्शयति-वृत्तेऽब्ज इति । स्वाभिमतं क्षेत्र फलं किंचिद्धृत्वा तत्क्षेत्रफलं यावति वृत्ते भवति तावतो वृत्तस्य व्यासः कियान् स इदानीमुच्यते । वृत्तेऽब्जे कहस्ते कुण्डे ५७६ क्षेत्रफलमभिमतम् । तदयुतगुणं कर्तव्यम् । तथा सति ५७६०००० एतावज्जातम् । तच्चाब्धीविभागै७८५४र्भाज्यम् । तत्र भागः ७३३ तस्य मूलं २७ । • । ६ । एतावांस्तत्र व्यासः। एतव्याससूत्रं गृहीत्वा तदर्धेन सूत्रेण शङ्कोरमितो भ्रामणे स्वाभिमतक्षेत्रफलक ·कुण्डाकः। वृत्तं भवति । तदिदमुक्तं ' वृत्तेऽब्जेऽब्धीविभागरयुतगुणफलाल्लब्ध मूलेन वृत्तव्यासः' इत्यनेन । अब्जे पद्मकुण्डे । अब्धयश्चत्वारः । इषवः पश्च । इभा अष्टौ । अगाः सप्त । तष्टादित्यध्याहारः । अयुतेन दशस. हस्रेण गुणितं यदिष्टं क्षेत्रफलं तच्चाब्धीविभागै ७८५४ स्तष्टं कार्यम् । तस्माद्यल्लब्धं यो भागो लब्धस्तस्य यद्वर्गमूलं तवृत्तव्याससूत्रपरिमाणं भवति । पद्मकुण्डे चेदमेव व्याससूत्रम् । तत्र यद्यपि वृत्तं नवमण्डला- त्मकमिति तस्मादहिभूतो दशममण्डलान्तर्गतः पत्राग्रभागः कुण्डान्तर्गतो भवति तथाऽपि तावानेव भागः पत्रसमीपस्थो नवममण्डलान्तर्गतः कुण्डादहिर्भवतीति क्षेत्रफलं नाधिकं भवति । अनयैव दिशा यद्यत्क्षेत्र. फलं स्वाभीष्टं वर्तुलन साधनीयं भवति तत्कियदप्यस्तु तद्दशसह स्रेण गुणितं कृत्वाऽब्धीविभागैः ( ७८५४ ) प्रतक्ष्य च लब्धस्य भागस्य यन्मूलं तमेव वृत्तव्यासमभिलक्ष्य तदर्धेन वर्तुलं निष्काश्यते चेत्तद्वर्तुलं स्वाभीष्टक्षेत्रफलकं भवेदेव । अयं च क्षेत्रफलात्तव्यासा- नयनप्रकारः । यदि च वृत्तव्यासं यं कंचिन्मनसि कृत्वा तस्मिन्वर्तुले कियत्क्षेत्रफलं स्यादिति जिज्ञासा भवति तदा वृत्तव्यासात्क्षेत्रफला- नयनप्रकारः पूर्वविलोमेन बोध्यः । स यथा-व्यासवर्गमब्धीवि. भागे( ७८५४ )गुणितं कृत्वा दशसहस्रेण प्रतक्ष्य यो भागो लभ्यते तदेव क्षेत्रफलं भवेत् । यदि चोक्त गुणका( ७८ ५४ )न भनवा. मिना (३९२७ ) गुणितं क्रियते तदा भागोऽप्युक्तभाजका ( १००००)न पञ्चसहस्त्रेण ( ५००० ) कार्यः । क्षेत्रफलं च तदेव भवेत् । तदुक्तं 'व्यासस्य वर्गे भनवाग्नि( ३९२७ )निघ्ने सूक्ष्म फलं पञ्चसहस्र १००० भक्ते ' इति । अर्धचन्द्राकारकुण्डे स्वाभीष्टारक्षेत्रफलाद्वृत्तानयनप्रकारस्तु वर्तुलकुण्ड- वदेव भाजकव्यतिरिक्तः सर्वः। भाजकं तु तदर्धे कल्पनीयमित्येवं सुविज्ञेयो भवति । अतोऽत्र मूले स न प्रदर्शितः । उदाहरणं यथा-स्वाभीष्टं क्षेत्र- फलमेकहस्तकुण्डे ५७६ तद्दशसहस्रगुणितं ५७६ एतत्पूर्वोक्तभा- जकस्य ७८५४ अर्बन ३९२१ प्रतक्ष्य यो भागो लभ्यते १४६६ । ६ अस्य यन्मूलं ३८ । २ । ३ अयमेवार्धचन्द्रकुण्डे वृत्तव्यासः पूर्वमुक्तः । एतत्यातिलोम्येनार्धवर्तुलब्यासारक्षेत्रफलानयनपकारो बोध्यः । स यथा- अत्रैवार्धचन्द्रकुण्डव्यासः ३८ । २ । ३ तस्य वर्गः १४६६ । , .

·१२० कुण्डाकोंदयाभिधटीकासंवलितः-- ६ स आनुलोम्ये या भाजकसंख्या ३९२७ तयाऽत्र गुण्यः । गुणा- कारश्च ५७५९९२७ । २। अयं च दशसहस्रेण तष्टश्चेत् ५७६ भवति । एवमेवाग्रेऽनुसंधेयम् । अथ वृत्तव्यासपभिलक्ष्य तस्मात्क्षेत्रफलसाधने प्रकारान्तरमुच्यते । प्रथमतो वृत्तव्यासावृत्तं ( परिधिः ) साधनीयम् । पारधेश्च सकाशात्क्षेत्रफलं साधनीयम् । व्यासात्परिधिसाधनं च प्रकारत्र- येण भवति । व्यासस्य भनन्दाग्निना ३९२७ गुणने खबाणसूर्य- १२५० स्तक्षणे च यो भागः स परिधिः । अयं सूक्ष्मः प्रकारः । व्यासस्य द्वाविंशत्या २२ गुणने नगै ७स्तक्षणे च यो भागः स परिधिः । व्यासस्य सप्तपशेिन युतं व्यासत्रैगुण्यं परिधिमानम् । एतच्च प्रकारद्वयं स्थूलम् । एवं परिधिं प्रसाध्य तेन व्यासपादस्य गुणने यो गुणाकारो भवति तत्क्षेत्रफलम् । यथैकहस्ते वृत्तकुण्डे वृत्त व्यासः प्रागुक्तः (२७। ० । ५)। तत्र परिधिरुतप्रकारत्रयेणेषदधि कपञ्चाशीत्यङ्गुलसंमितः ( ८५ । ० । ६ । ४)। व्यासपादश्च (६। ६।१।२) तेन गुणने (५७६) संख्या भवति । एतदेव क्षेत्रफलम् । अथ योनिकुण्डे क्षेत्रफलाव्यासानयनप्रकारं दर्शयति-योनी तु सार्धत्रिनवकररसरित्यनेन । योनिकुण्डे वलयव्यासः (३० । २) सपादत्रिंशदगुलात्मकः पूर्वमुक्तः । स च क्षेत्रफलादित्थमानेयः । एकहस्ते योनिकुण्डे क्षेत्रफलं (५७६ ) । तच्च पूर्ववद्दशसहस्रगुणितं ( ५७६००००) एतत्परिमितं संपन्नम् । तच्चात्र सार्वत्रिनवकररसै. ( ६२९३ । ४ )र्भाज्यम् । करौ द्वौ । रसाः षट् । भागश्च ( ९१५) लब्धः । तस्य मूलं ( ३० । २) गत्स एवात्र वृत्तव्यासः। अथात्र योनिकुण्डे क्षेत्रफलं ( ५७६ ) कथं भवति तत्मदर्यते-योनिकुण्डे हि व्यसयमर्धवर्तुलद्वयं च भवति । व्यत्रं चैकं पूर्वाग्रं समयसम् । . अपरं पश्चिमाग्रं विषमत्र्यसम् । तत्रापि बाहुद्वयं सममेव । केवलं भूमि स्तदधिकेति विषममुच्यते । उभयोरपि व्यस्रयोः कोणत्रयं वर्तुलरेखा. स्पर्शि भवति । तयोश्च योरूयस्रयोः क्षेत्रफलं पृथक्मसाध्य पश्चात्तस्य मेलनं कर्तव्यम् । तदपेक्षयाऽत्र द्वयोरूयस्रयोमिलित्वैकदैव क्षेत्रफलं साधयितुं शक्यते । व्यस्रे हि लम्बगुणं भूम्य) स्पष्टं त्रिभुजे फलं भवतीति न्यायः । अत्र च द्वयोरूपयोभूभिरेकैव । लम्बश्च द्वयोस्त्य- स्रयोमिलित्वैको भवति । स च प्राक्सूत्रात्मकः । प्राक्सूत्रं च वृत्त- ·कुण्डार्कः। व्यास एवेति तस्य परिमाणं ज्ञातमेव सपादत्रिंशदगुलात्मकम् (३०.२)। तेन च भूम्यर्धस्य गुणनं कर्तव्यम् । समयले च भुजपरिमाणमेव भाये. परिमाणम् । भुजारिमागं च व्यासवर्गस्य पादोनस्य मूलम् । अत्र व व्यासस्य ३० । २ वर्ग: ९१५/०१४ स च पादोनः ६८६।२ तस्य मूलम् २६ । १ । ४ इदं भूमिपरिमाणम् । एतदर्धं १३ । ०। ६ लम्बेन ३०२ गुणितं ३९६। ४ भवति। एतदेव च व्ययस्य मिलित्वा फलं साधितं भवति । अथ योनिकुण्डान्तर्गतार्धवर्तुलद्वयस्य फलं साधनीयम् । एकस्य वर्तुलस्य यत्फलं तदेवार्धवर्तुलद्वयस्य । वर्तुले क्षेत्रफलं च परिधि- गुणितव्यासपादात्मकम् । अत्र व्यासः १५ । १ परिषिश्च त्रिगुणो व्यासो व्याससप्तमांशयुतश्च । स चात्र ४७।४ परिधिगुणितो पा. सश्च ७१८ तस्य पादः १७९ । ४ इदं वर्तुलफलं तदेवार्धवर्तुलन यस्य । तदिदं १७९ । ४ पूर्वसाधितेन व्यस्रदयफलेन ३९६ । ४ मिलितं सत् ५७६ योनिकुण्डक्षेत्रफलं संपद्यते । एवं द्विहस्त योनि- ण्डादौ फलमुन्नेयम् । अर्थतत्वातिलोम्येन वृत्तव्यासाद्योनिकुण्डक्षेत्रफलानयनाकारः प्रद. इयते-- वृत्तव्यासः ३० । २ तस्य वर्गः ९१५। . चाऽऽनुलोम्ये यद्भाजकमुक्तं तेनात्र गुणितः कार्यः । तच भाजकं ६२९३ । ४ तेन व्यासवर्गस्य ११५ । । ४ गुणने गुणाकारः ५७.८९४५ । ६।६ संपद्यते । तस्य चाऽऽनुलोम्योक्तेन गुणकेन १०८०० अत्र तक्षणे ५७६ भवति । एवमग्रेऽपि त्र्यस्रकुण्डादौ यत्र यथा क्षेत्रफलाद्वृत्तव्यासानयनप्रकार उक्तस्तत्र तत्प्रातिलोम्येन वृत्तव्यासा. रक्षेत्रफलमानेयम् । आनुलोम्ये यो गुणकोऽकः स प्रातिलोम्ये भाजकः । यश्चाऽऽनुलोम्ये भाजकः स प्रातिलोम्ये गुणकः । यत्र च:ऽऽनुलेम्बे मूलकरणं तत्र प्रातिलोम्ये वर्गकरणम् । यश्चाऽऽनुलोम्ये क्रमः स प्रातिलोम्ये विपरीतः । एतदेव प्रालिलोम्बम् । तद्यथा-क्षेत्रफलस्य गुणने गुणितस्य तक्षणे तष्टस्य मूलकरणे यन्मूलं स एव वृत्तच्यासः । वृत्तव्यासस्य वर्गकरणे वर्गस्य गुणने गुणितस्य तक्षणे यो भागस्तदेव क्षेत्रफलमिति । 59 स - ·- १२२ कुण्डाकोंदयाभिघटीकासवालेत:- इदं चात्र बोध्यम् । वृत्तानार्धचन्द्रयोनियत्रचतुरस्रपञ्चासवडम- सप्तस्राष्टास्रेषु दशविधेष्यपि कुण्डेषु क्षेत्रफलावृत्तव्यासान यनप्रकारः सर्वत्र सम एव । केवलं भाजकाङ्कने भिन्नः । स चात्र श्लोके पृथनि- र्दिष्ट इति । अथ व्यस्रकुण्डे क्षेत्रफलावतव्यासानयनप्रकारे भाजकमकं दर्श- यति-सार्धसप्ताब्धिदन्तौति । अब्धयश्चत्वारः। दन्ता द्वात्रिंशत् । एक- हस्ते व्यस्रकुण्डे वल यव्यासः पूर्व प्ठुक्तः ४२ । १ : स च क्षेत्रफला- दित्थमानेयः । एकहस्ते अस्त्रकुण्डे क्षेत्रफलं ५७६ तच्च पूर्ववद्दशस- हस्रगुणितं ५७६०००० । तच्च सार्थसप्ताधिदन्तै ३२४७ । ४र्भाज्यम् । भागश्च यो लब्धः १८७४ तस्य मूलं ४२ । १ इदमेव पूर्वमुक्तं वृत्तव्यासमानम् । एतद्वैपरीत्येन वृत्तव्यासारक्षेत्रफलान यनं यथा-वृत्तव्यासः ४२ । १ तस्य वर्गः १७७४ । ४ । १ तस्य सार्घसप्ताब्बिदन्तै ३२४७। ४र्गुणनम् । गुणितस्य ५७६२७३९ । ३ । ७ दशसहस्रेण भाजने स्थूलमानेन भागः ५७६ इदमेव क्षेत्रफलम् । अथात्र यसकुण्डे क्षेत्रफलं ५७६ कथं भवति तत्पदश्यते-लम्ब गुणं भूम्य स्पष्टं त्रिभुजे फलं भवतीति न्यायः । समयले त्रयाणां भुजानां समत्वाभुजपरिमाणमेव भूमिपरिमाणम् । भुजपरिमाणं च वृत्तव्यासवर्गस्य पादोनस्य मूलम् । वृत्तव्यासः ४२।१ तस्य वर्ग: १७७४ । ४ । १ स च चतुर्थाशहीनः १३३१ तस्य मूलं स्थूलमानेन ३६। ४ एतद्भूमिपरिमाणम् । अस्यार्धं १८०२ इदं लम्बेन गुणितं क. तव्यम् । लम्बपरिमाणं च भुजबर्गपादोनमूलम् । अत्र भुजः ३६ । ४ तस्य वर्गः १३३१ स च पादोनः ९९८ तस्य मूलं ३१ । ४ इदं लम्बपरिमाणम् । अनेन लम्न ३१ । ४ भूम्पर्धस्य १८ । २ गुणने स्थूलमानेन ५७६ भवति । इदमेव क्षेत्रफलम् । अथ चतुरस्रकण्डे क्षेत्रफल वृत्तव्यासानयनप्रकारे भाजकपडू दर्शयति-खाभ्राभ्रायैरिति । खं शून्यम् । अभ्रं शून्यम् । अर्थाः पञ्च । एकहस्ते चतुरस्रकुण्डे वलयव्यासः ३३ । ७ । ४ पूर्वमुक्तः । .

·१ up- कुण्डार्कः। १२३ स च क्षेत्रफलादित्थमानेयः । एकहस्ते चतुरस्रकुण्डे क्षेत्रफलं ५७६ तच पूर्ववद्दशसहस्रगुणितं ५७६०००० तच खाभ्राभ्रार्थ५००० - ज्यम् । भागश्च यो लब्धः ११५२ तस्य मूलं ३३ । ७ । ४ अय. मेव वृत्तव्यासः । एतद्वैपरीत्येन वृत्तव्यासारक्षेत्रफलानयनं यथा- वृत्तव्यासः ३३ । ७।४ तस्य वर्गः ११५२ तस्य खाभ्राभ्रार्थ. ५००० गुणनम् । गुणितस्य ५७६०००० दशसहस्रेण भाजने भागः ५७६ इदमेव क्षेत्रफलम् । अथात्र चतुरस्रकुण्डे ५७६ क्षेत्रफलं कथं भवति तत्प्रदर्यते- समचतुरस्र हि भुजस्य भुजेन गुणने क्षेत्रफलं लभ्यते । भुजपरिमाणं च वृत्तव्यासवर्गार्धमूलम् । वृत्तव्यासः ३३ । ७ । ४ तस्य वर्गः ११५२ तदधैं ५७६ तस्य मूलं २४ एतद्भुजपरिमाणम् । तस्य २४. तेनैव २४ गुणने ५७६ क्षेत्रफलं भवति । अथ पञ्चास्रकुण्डे क्षेत्रफलात्तव्यासानयनप्रकारे भाजकमङ्क दर्शयति-सहा श्रुतिकनवशरिति । अङ्घः पादः । श्रुतय. श्वतस्रः । कशब्देन चत्वारः । शराः पञ्च । तथा चायं ५९४४ । २ भाजकोऽङ्कः । एकहस्ते पञ्चास्त्रकुण्डे वृत्तव्यासः ३१ । १ पूर्व मुक्तः । स च क्षेत्रफलादित्थमानेयः एकहस्ते पञ्चास्त्रकुण्डे क्षेत्रफलं ५७६ तच्च पूर्ववद्दशसहस्रगुणितं ५७६ ०० ०० तच्च सपादश्रुतिकन- वशरै५९४४ । २ र्भाज्यम् । भागश्च को लब्धः ९६९ ईपदधिकः तस्य मूलं ३१ । १ । १, इदमेव वृत्तव्यासमानम् । एतद्वैपरीत्येन वृत्तव्यासात्क्षेत्रफलानयनं यथा--वृत्तव्यासः ३१ । १ । १ । तस्य वर्गः ९६९ तस्य सहाद्मिश्रुतिकनवशरै५९४४ । २ गुणनम् । गुणितस्य ५७६०००० दशसहस्रेण भाजने ५७६ भागः संपद्यने । इदमेव क्षेत्रफलम् । अत्र च पश्चास्रकुण्डे क्षेत्रफलं ५७६ कथं भवति तदुच्यते- पञ्चास्रकुण्डे हि पञ्च व्यस्राणि केन्द्रमभिलक्ष्य भवन्ति । पञ्चा. स्रस्य ये पञ्च भुजास्त एवं व्यस्त पञ्चकस्य पश्च भूमयः । पञ्चासे भुजपरिमाणं तु परिधिपरिमाणस्य सार्धपञ्चदशांशेनोनस्य पञ्चमांशः । परिधिपरिमाणं च व्यासास्त्रिगुणो व्याससप्तमांशयुतः । अत्र च व्यासः ३१ । १ तस्य त्रैगुण्ये ९३ । ३ भवति । तत्र व्या पसप्तमां- :

·१२४ कुण्ड.कोंदयाभिघटीकासंवलित:- शस्य ४ । ३ । ४ मेलने ९७ । ६। ४ परिधिपरिमाणं संपद्यते । तस्य सामान्यतः सार्थपञ्चदशांशः ६ । २ । ५ अनेनोनं परिधिपरि. माणं च ९१ । ३ । ७ भवति । तस्य पञ्चमांशः १८ । २ । ३ एत- त्पश्चात्रभुजपरिमाणम् । भुन एव चान्तर्गत व्यत्रस्य भूमिः । तादृश भूमेर) ९ । १ । १ । ४ अस्य लम्बेन गुणने यस्रफलं भवेत् । लम्बपरिमाणं च १२ । ४ । २ स्थूलमानेन भवति । तेन भूम्यर्धस्य ९।११। ४ गुणने ११५ । १ संपद्यते । एतदेकयस्रफलम् । तच्च पञ्चभिर्गणिनं व्यस्रपञ्चकस्य ५७६ फलं संपद्यते । एतदेव च पश्चा. स्रकुण्डफलम् । अथ षडस्रकुण्डे क्षेत्रफलातृत्तव्यासानयनश्कारे भाजकमङ्क दर्शयति-धीनवाम्भोरसैरिति । धियः पञ्च । अम्भश्चत्वारः । रसाः षट् । अ५ ६४१५ भाजकोऽङ्कः । एकहस्ते षडस्रकुण्डे वृत्त. व्यासः २९ । ६ पूर्वमुक्तः । स च क्षेत्रफलादित्थमानेयः । एकहस्ते षडस्रकुण्डे क्षेत्रफलं ५७६ तच्च पूर्वव द्दशसहस्रेण गुणितं ५७६००.०० तच्च धीनवाम्भोरसै ६४९५ र्भाज्यम् । भागश्च यो लब्धः ८८६ । ६। ६ तस्य मूलं २९ । ६ इदमेव वृत्तव्यासमानम् । एतद्वैपरीत्येन वृत्त व्यासात्क्षेत्रफलानयनं यथा-वृत्तव्यासः २९ । ६ तस्य वर्ग: ८८६। ६ । ६ तस्य धीनवाम्भोरसै६४९५र्गुणनम् । गुणितस्य ५७६०००० दशसहस्रेण भाजने भागः ५७६ संपद्यते । इदमेव क्षेत्रफलम् । अत्र षडस्रकुण्डे क्षेत्रफलं ५७६ कथं भवति तत्प्रदर्यते-पडने हि केन्द्रमाभिलक्ष्य समन्यत्राणि षड् भवन्ति । समयले हि भुजभूम्योरेकमेव परिमाणम् । तच्च षडटे व्यासाधम् १४ । ७। भूमे १४ ७ र ७ । ३ । ४ च लम्बेन गुणितं फलं भवति । समयले हि पादोनस्य भुजवर्गस्य मूलं लम्बो भवति । अत्र भुजः १४ । ७ तस्य वर्गः २२० । ५ स च पादोनः १६५ । ४ तस्य मूलं १२ । ७ अयमत्र लम्बः । अनेन १२ । ७ भूम्यर्धस्य ७ । ४ । ३ गुणने स्थूलदृष्टया गुणाकारः ९६ भवति । इदं चैकत्र्यस फलम् । एतच्च षड्गुणं ५७६ व्यस्रषदकात्मकस्य षडस्रकुण्डस्य फलं भवति । अथ सप्तास्रकुण्डे क्षेत्रफलात्तव्यासानयनपकारे भाजकमक यनि-क्षमावा(भर्तुभिरिति ।क्ष्मैका। वार्षिः समुद्रः । ते च चत्वारः।

·कुण्डाकः । १२५ इभा अष्टौ । ऋतवः षट् । तथा चायं ६८४१ भाजकोऽङ्कः । एकहस्ते सप्तःस्रकुण्डे वृत्तव्यासः २९ प्रागुक्तः । स च क्षेत्रफलादित्थमानेयः । एकहस्ते सप्तास्रकुण्डे क्षेत्रफलं ५७६ तच्च पूर्ववद्दशसहस्रेण गुणित ५७६०००० तच्च क्षमावा(भर्तुभि६८३१र्भाज्यम् । भागश्च यो लब्धः ८४१ । ७ तस्य मूलं २९ इदमेव वृत्तव्यासमानम् । एतद्वैपरी- त्येन वृत्तव्यासारक्षेत्रफलानयनं यथा-वृत्तव्यासः २९ तस्य वर्गः ८४१ । ७ तस्य क्षमावा(भर्तुभि६८४१र्गुणनम् । गुणितस्य ५७५९२६६ । ७ दशसहस्रेण भाजने भागः ५७६ इदमेव क्षेत्रफलम् । अत्र सप्तास्रकुण्डे ५७६ क्षेत्रफलं कथं भवति तत्प्रदर्यते-- सप्ताले हि केन्द्रमभिलक्ष्य सप्त व्यस्राणि भवन्ति । सप्तास्रस्य ये सप्त भुजास्ते व्यस्रसप्तकस्य सप्त भूमयः । तत्परिमाणं च परिधिपरिमाणस्यै- कत्रिंशांशेनोनस्य सप्तमो भागः। परिधिश्च त्रिगुणो व्यासो व्याससप्त- मांशयुतः । अत्र व्यासः २९ स त्रिगुणः ८७ व्याससप्तमांशेन ४ । १ । १ युतः ९१ । १।१ एतत्परिधिपरिमाणम् । एतच्च साधा- रणत एकत्रिंशांशेनोनं ८८ । ३ भवति । तस्य सप्तमो भागः १२ । ५ एतद्भूमिपरिमाणम् । एतदर्धं ६ । २ । ४ लम्बेन गुणितं कार्यम् । लम्बश्चात्र स्थूलमानेन त्रयोदशाङ्गुलः १३ तेन भूम्यर्धस्य ६।२।४ गुणने ८२ । १ । ४ संख्या भवति । इदमेकत्र्यस्रफलम् । तस्य सप्तभिर्गुणने ५७६ व्यस्रसप्तकात्मकस्य सप्तास्रकुण्डस्य क्षेत्रफलं भवति । अथाष्टास्रकुण्डे क्षेत्रफलाद्वृत्तव्यासानयनप्रकारे भाजकमडू प्रद. शयति- भूनगगगननगैरिति । भूरेका । नगाः सप्त । गगनं शून्यम् । तथा चायं ७०७१ भाजकोऽङ्कः। एकहस्तेऽष्टास्रकुण्डे वृत्त. व्यासः २८ । ४ प्रागुक्तः । स च क्षेत्रफलादित्थमानेयः । एकहस्तेऽ. टास्रकुण्डे क्षेत्रफलं ५७६ तच्च पूर्ववद्दशसहस्रेण गुणितं ५७६०००० भवति । तच्च भूनगगगननगै७०७१र्भाज्यम् । भागश्च ८१४ । ४ रब्धः । तस्य मूलं २८ । ४ इदमेव वृत्तव्यासमानम् । एतद्वैपरीत्येन वृत्तव्यासात्क्षेत्रफलानयनं यथा-वृत्तव्यासः २८ । ४ तस्य वर्गः ८१४ । ४ तस्य भूनगगगन नगै७०७१र्गुणनम् । गुणितस्य ५७५९३२९ । ४ दशसहस्रेण भाजने भागः ५७६ इदमेव क्षेत्रफलम् । अत्र चाष्टास्रकुण्डे ५७६ क्षेत्रफलं कथं भवति तत्पदयते--अष्टास्र ·१२६ कुण्डाकॊदयाभिटीकासंबलित:- - हि केन्द्रमभिलक्ष्याष्टौ यत्राणि भवन्ति । अष्टास्त्रस्य ये भुजास्ता एव यत्र ष्टकस्य भूमयोऽष्टौ । तादृशभूमिपरिमाणं च परिधिपरिमाणस्य पञ्चचत्वारिंशांशेनोनस्याष्टमो भागः । परिधिश्च त्रिगुणो व्यासो व्यास सप्तमांशयुतः । अत्र व्यासः-२८ । ४ स त्रिगुणः ८५। ४ व्यास. सप्तांशेन ४ । ०। ४ युतः ८१ । ४ । ४ अयं च स्वपश्चचत्वारिं- शशिनोनः स्थूलमानेन ८७ । ५ भवति । अस्याष्टमो भागः १०। ७ : ५ एतद्भूमिपरिमाणम् । एतदर्धं ५ । ३ । ६ लम्बेन गुणितं कार्यम् । लम्बश्चात्र स्थूलमानेन सार्धत्रयोदशाङ्गुलः । तेन १३ । ४ भूम्पर्धस्य ५। ३ । ६ गुणने साधारणतः संख्या ७२ भवति । इदमेका व्यत्रफलम् । तस्याष्टसंख्यया गुणने ५७६ व्यस्त्राष्टकात्मकस्याष्टास्रकु ण्डल्य क्षेत्रफलं भवति । अत्र च गुणा कारभागाकारादिगणिते वर्गपद- र्शने चामुलांशा यावन्तो यत्र प्रदर्शितास्ते तत्र स्थूलमानेन प्रदर्शिता न तु तावन्त एवेत्यभिनिवेशः कार्यः । तेन तत्र न्यूनाधिक्येऽपि न क्षतिः ॥ १३॥ इष्टव्यासमितैर्भुजैः समचतुष्कोणं विधायाङ्कयेत् कर्णाऽर्धमुखेंऽसतोऽपरदिशि श्रोत्रेऽप्युदक् चांसतः । मूलं व्यादिगुणे फले वदनतः पाचर्धिपुच्छेऽसतः पार्थेऽर्धेऽर्धमुखे कटौ द्विगुणिते कर्णाच्च पार्श्वे दले ॥१४॥ पूर्वमाकारभेदेन वृत्ताब्जादीनि दश विधानि कुण्डानि प्रमाणतः प्रद- र्शितानि । तेषु वृत्तव्यासप्रमाणं भुजप्रमाणं च प्रदर्शितम् । तान्येव द्विह- स्तादीनि कर्तव्यानि स्युश्चेत्तत्र कियताऽशेन प्रमाणसूत्रं वर्धितव्यं तदपि द्विघ्नोऽधिन्ने फलेंऽशुरिति श्लोकेन (४) प्रतिपादितम् । तच्च ग. णिताभिज्ञानां सुशकमेव । इदानीं ये गणितानभिज्ञास्ते यथा द्विहस्ता- दीनि कुण्डान्यनायासेन रचयिष्यन्ति तथा सुलभमुपायं दर्शयति- इष्टव्यासेति । अत्र च समचतुरस्रे तत्तत्स्थानविशेषेषु चिह्नानि कर्तव्य- तयोक्तानि । तेषां चिह्नानां पृथक्पृथङ्नामानि चोक्तानि । तत्र चामुक- स्थानमारभ्यामुकचिह्नपर्यन्तं यद्भवेत्तदेव द्विगुणं द्विहस्तकुण्डे मूलसूत्रं द्रष्टव्यम् । एवं त्रिहस्तादिष्वपि । अनेन चौपायेन गणितानभिज्ञा अपि सोलभ्येन द्विहस्तादीनि कुण्डानि विरचयेयुः । तद्यथा-इष्टः स्वाभिमतो - ·कुण्डाकः। १२७ यः कश्चन व्यासस्तत्प्रमाणैर्भुजैः समचतुष्कोणं कार्यम् । साधारणत एकहस्ते चतुर्विंशत्यगुलभुजचतुष्टयं समचतुरस्रं कार्यम् । तत्र च दक्षिणभुजस्य पश्चिमार्धे चिह्नद्वयं कार्यम् । कर्णाध मध्यविन्दुः । अं. सतः कर्णापर्यन्तमेकं सूत्रं ग्राह्यम् । तच्च व्यासाप्रमितं भवति । तस्य च सूत्रस्यैकमग्रं दक्षिणांसे निधायापरमग्रं दक्षिणभुज एवं यत्र संगतं भवेत्तत्र चिह्न कार्यम् । तस्य चार्ध इति संज्ञा । कर्णस्याग्रमारभ्यापर्यन्तं सूत्रस्य गृहीतत्वात् । तथा मुखमारभ्य तादृशार्घसंज्ञितचिह्नपर्यन्तं द्वितीय सूत्रं ग्राह्यम् । तस्यापि सूत्रस्यै कम्य पूर्ववदक्षिणांसे निधायापरमग्रं दक्षि- णभुज एव यत्र संगतं भवेत्तत्र चिह्न कार्यम् । तस्य चार्धमुख इति संज्ञा । मुखमारभ्याचिह्नपर्यन्तं सूत्रस्य गृहीतत्वात् । तथा तृतीय सूत्रम् । तच्च कर्णपरिमितं ग्राह्यम् । तस्यापि सूत्रस्यैकमग्रं पूर्ववक्षिणांसे निधाय पूर्वभुजे तत्सूत्रं निधाय च तस्मात्पूर्वभुजादुत्तरतश्चनुरस्राहि- रेव यत्र तस्य सूत्रस्यापरमग्रं संगतं भवेत्तत्र चिह्न कार्यम् । तस्य च कर्ण इति संज्ञा । एवं विलमये कृते तत्तत्स्थानावशेषसंगतं सूत्रविशेष गृहीत्वा द्विगुणितं च कार्यम् । रेन द्विदस्तत्रिहस्तादीनां दशहानपर्यः न्तानां नवानां कुण्डानां मूलसूत्रारिज्ञानं सुलभं भवति । द्वयादिगुणे फले । क्षेत्रफले द्विगुण इष्टे हिहस्तं कुण्डं कार्यम् । क्षेत्रफले त्रिगुण उष्टे त्रिहस्तं कुण्डं कार्यम् । एवं दशहस्तपर्यन्तं बोध्यम् । तत्र द्विहस्तादीनां दश हस्तपर्यन्तानां नवविधान वुण्डानां मूलसूत्राणि नर ज्ञानव्याति । तत्राऽऽदौ सूत्रत्रयं वदनत अभ्य ज्ञेयम् । वदनतो मुखतः । तत्रैक मुखमारभ्य दक्षिणपार्चपर्यनरम् । तच्च द्विगुणितं द्विहस्तकुण्ड स्य मूल सूत्र भवति । द्वितीयं सूत्रं च मुखारभ्यासंज्ञितचिह्नपर्यन्तम् । तच द्वि. गुणितं त्रिहस्तकुण्डस्य मूलसूत्रं भवति । तृतीयं सूत्रं च मुखपार भ्य पुच्छपर्यन्तम् । तच्च द्विगुणितं चतुईस्तकुण्डस्य मूलसूत्रं भवति । तः सूत्रचतुष्टयमुत्तरांसत आरभ्य ग्र ह्यम् । तत्र प्रथपमुत्तरांसमारभ्य दक्षि. पपार्थपर्यन्तम् । तच्च द्विगुणितं पञ्चहस्तकुण्डस्य मूलसूत्रं भवति । द्वि- तीयं सूत्र मुत्तरांसमारभ्याध संहितचिह्नपर्यन्तम् । तच्च द्विगुणितं पट्ट- स्तस्य कुण्ड स्य मूलसूत्रं भवति । तृतीयं सूत्रमुत्तरांसमारभ्याम् ख- संज्ञितचिह्नपर्यन्तम् । तच्च द्विगुपितं सप्तहस्तकुण्डस्य मूलसूत्रं भव ते । चतुर्थ सूत्रं चोत्तरांसमेवाऽऽरभ्य कटिपर्यन्तम् । कटी जघने समानी- यम् । तच्च द्विगुणितमष्टहस्तकण्डस्य मूलसूत्रं भवति । ततः सूत्रद्वयं कर्ण- ।

·१२८ बु.ण्डाकॊदयाभिघटीकासंवलित:- संज्ञितचिह्नमारभ्य ग्राह्यम् । तत्र प्रथमं कर्णान्तमारभ्य दक्षिणपार्श्व. पर्यन्तम् । तच्च द्विगुणितं नवहस्तकुण्डस्य मूलसूत्रं भवति । द्वितीयं सूत्रं च कर्णान्तचिह्नमेवाऽऽरभ्यार्धसंज्ञितचिह्नपर्यन्तम् । दलमर्धम् । तत्र समापनीयमित्यर्थः । तच्च द्विगुणितं दशहस्तकुण्डस्य मूलसूत्रं भवति । अत्र श्लोकेऽसत इति पदं त्रिवारं दृश्यते । तत्र प्रथमस्य दक्षिणांसत इत्यर्थस्तृतीयस्य चोत्तरांसत इत्यर्थस्तादृशविशेषणाभावेऽपि योग्यता. बलाबाह्यः । पार्श्वपदस्य दक्षिण पार्श्व इत्यर्थोऽपि तथैव बोध्यः ॥१४॥ स्युर्वृत्तव्यासवर्गत्रियमकुचरणा भांशखाशयुक्तौ रामाश्वांशौ नरांश नगकुलववियुक्यतो बाहुवर्गाः । दोन्नं दोसिकृत्योः खपदमिति फलं स्याच्चतुर्णा त्रिदोष्णां पादा वृत्तदोष्णामिति मितिमवदच्छंकरो नैलकण्ठिः॥१५॥ अथ भुजवत्सु कुण्डेषु वृत्तव्यासाद्भुजप्रमाणानयनपकारं प्रदर्शयति श्लोकार्पेन-स्युर्वृत्तेति । यत्रतरूयत्रमारभ्याष्टासपर्यन्तं पण्णां कुण्डा. नां बाहुवर्गा भवन्ति । तत्र व्यस्र वृत्तव्यासस्य ४२ । १ यो वर्ग: १७७४ । ४ । १ तस्य ये त्रयश्चरणाः १३३१ अयं यस्रभुजवर्गः । तथा चास्य १३३१ मूलं ३६ । ४ व्यस्रे भुजपरिमाणमुक्तं भवति । तथा चतुरस्र वृत्तव्यासस्य ३३ । ७। ४ यो वर्ग: ११५२ तस्य यच्चरणद्वयं ५७६ अयं चतुरस्र भुजवर्गः । तथा चास्य ५७६ मूलं २४ चतुरस्त्रे भुजपरिमाणमुक्तं भवति । तथा पडझे वृत्तव्यासस्य २९ । ६ यो वर्गः ८८५। । ४ तस्य य एकश्चरणः २२१ ।२।१ अयं षडले भुनवर्गः । तथा चास्य २२१ । २ । १ मूलं १४ । ७ षडझे भुजपरिमाणमुक्तं भवति । यमौ द्वौ । कुरेका । व्यासवर्गस्य त्रियम कुचरणाः-त्रयश्वरणाः, द्वौ चरणावेकश्वरणश्वेत्यर्थः । भं २७ । खं शून्यम् । अब्धयश्चत्वारः । भांशेन २७ खाध्यंशेन ४० च युक्तौ यौ रामा३श्वां७शौ । क्रमेण मांशेन २७ युक्तो रामांशः ३ खाध्यंशेन ४० च युक्तोऽश्वांशः ७ । पञ्चास्ने वृत्तव्यासस्य ३१ । १ यो वर्ग: ९६८ । ६ । १ तस्य यस्तृतीयोऽशः ३२२ । ७ । ३ स च स्वकीयेन सप्तविंशतितमेनांशेन १२ युक्तः ३३४ । ७।३ अयं पञ्चास्रे भुनवर्गः। तथा चास्य ३३४ । ७ । ३ मूलं १८ । २ पञ्चःस्रभुजपरिमाणमुक्तं भवति । अष्टास्र वृत्तव्यासस्य २८ । ४ यो वर्गः ८१२ । २ तस्य या ·कुण्डार्कः। सप्तमोऽशः ११६ । । । २ स च स्वकीयेने चत्वारिंशत्तमेनांशेन २५ ७ । २ युक्तः ११८। ७ ।। अयमष्टाने भुंजवर्गः । तथा चास्य ११८ । ७ । ४ मूलं १० । ७ । ५ अष्टाले भुजपरिमाणमुक्तं भवति । नगंशः पञ्चमांशः । नगाः सप्त। कुरेका । नगकुलवः सप्तदशांशः । तेन वियुग् रहितः पञ्चमांशः । सप्ताले वृत्तव्यासस्य २९ यो वर्गः ८४१ तस्य यः पञ्चमोंऽशः १६८ । १ स चं स्वकीयन सप्तदशांशेन ९ । ७ रहितः १५८ । २ अयं सप्ताले भुजवर्गः । तथा चास्य १५८ । २ मूलं १२ । ५ सप्तासभुजपरिपाणमुक्तं भवति । अथैतद्धजप्रमाणानुसारेण क्षेत्रफलानयनप्रकार प्रदर्शयत्ति---दोन मिति । दोन बाहुपमाणेन गुणितम् । कृतिवर्गः । दोर्बाहुः । तस्य व्यासस्य च या कृतिर्वगः, भुजबों व्यासवर्गच तयोर्यत्वं विवरम् । अन्तरामिति यावत् ! तस्यान्तरस्य यत्पदं मूलं 'तच्च मूलं भुजगुणितं सद्यद्भवेत्तञ्चतुर्णा त्रिदोष्णां क्षेत्रफलं भवति । व्यत्रचतुरसापञ्चासादिषु कुण्डेषु यत्र यावन्तो भुजास्ते तत्रा. धान्तरञ्यस्त्राणां भूमित्वेन कल्पनीयाः । मध्यबिन्दुश्च व्यस्राणां कोण स्वेन कल्पनीयः । एवं कल्पनायां व्यत्रे कुण्डे कुण्डमध्येऽवान्तरत्र्य. स्राणि त्रीणि कल्पितानि स्युः । चतुरस्र कुण्डे कुण्डमध्येऽवान्तरध्यसा- णि चत्वारि कल्पितानि स्युः । पञ्चाने कुण्डे कुण्डमध्येऽवान्तरत्र्यस्राणि पञ्च कल्पितानि स्युः। एवं षडझे षट् सप्ताले सप्ताष्टास्रष्टौ यस्राणि कल्पनीयानि । तत्र चोक्तरीत्या व्यस्त्रचतुष्टयस्य क्षेत्रफलं निर्धारणी. यम् । अवान्तरञ्यस्राणि त्रीण्येव चेत्तत्क्षेत्रफलं पादोनं कृत्वा कुण्डफलं ज्ञेयम् । अवान्तरत्र्यस्राणि पञ्च चेत्तत्क्षेत्रफलं सपादं कृत्वा कुण्ड फल ज्ञेयम् । एवमवान्तरपत्रिकोणात्मके षडने कुण्ड उक्तरीत्या यदवा. न्तरव्यसूचतुष्टयस्य फलं भवेत्तत्साधं कृत्वा कुण्डक्षेत्रफलं भवेत् । एवं सप्तास्त्रं कुण्डेऽवान्तरत्र्यसूचतुष्टयस्य फलं पादोनद्विगुणं कुण्डक्षेत्रफलं भवेत् । अष्टले कुण्डे चावान्तर यत्रचतुष्टयम फलं द्विगुणं कुण्डक्षेत्र- फलं भवेत् । यथाऽवान्तरञ्यस्रचतुष्टयात्मके समचतुरस्रे चतुर्विंशत्यगु- लसमिते कुण्डे दोःकृतिः भुजस्य २४ वर्गः ५७६ व्यासकृतिः व्यासस्य ३३ । ७ । ४ वर्गः ११५२ तयोः खमन्तरं ५७६ तस्य १७ ·कुण्डादियाभिभटीकासंलितः पदं मूलं २४ तच्च दोन बाहुभा २४ गणतं ५७६ भवति । एतदेव इयत्रचतुष्टयस्य फलं भवति । तदेव बरत्रकुण्डे क्षेत्रफलम् । कुण्डस्य त्र्यसूचतुष्टयात्मकत्वात् । अवान्तरजर मात्रयात्मके व्यस्रकुण्ड तु भुजस्य ३६ । ४ वर्गः १३३२ । २ तथा व्यासस्य ४२ । १ वर्ग: १७७४ । ४ । १ तयोरन्तरं ४४२ । २ तस्य मूलं २१ ईषदधिकम् । तच्च बाहुना ३६ । ४ एणितं स्थूलमानेन ७६८ एतत्क्षेत्रफलं व्यस्र- चतुष्टयस्य । अत्र वनकुण्डे गवान्तरं उयस्त्रयमेखतस्तत् ७६८ पादेन १९२ ऊनं कार्यम् । तथा सति ५७६ च्यम्रकुण्डस्य क्षेत्रफलं भवति । अवान्तरन्यस्त्रपञ्चकात्मके पञ्चास्रकुण्डे बु भुजस्य १८ । २ वर्गः ३३३ । । ४ तथा व्यासस्य ३१ । १ वर्गः ९६९ तयोरन्तरं ६३६ ईषन्न्यूनम् । तस्य मूलं २५ । १। ५। ३ सच्च बाहुना १८ । २ गुणितं ४६० । १ स्थूलमानेन भवति । एतत्त्र्यसूचतुष्टयस्य फलम् । पञ्चास्रक्लण्डे त्ववान्तरं ध्यसपञ्चकमित्यतस्तत् ४६० । १ पादेन ११५ अधिकं कार्यम् । तथा च ५७६ पञ्चास्रकुण्डस्य क्षेत्रफलं भवति । तथाऽवान्तरव्यस्रषदकात्म के षडस्त्रकुण्डे भुजस्य १४ । ७ वर्ग: २२० । ५ तथा व्यासस्य २९ । ६ वर्गः ८८६ । ६।६ तयोरन्तरं ६६६ । १ । ६ तस्य मूलं २५ । ६ तच्च बाहुना १४ । ७ गुणितं ३८४ स्थूलमानेन भवति । एतत्त्र्यसूचतुष्टयस्य फलम् । षडबकुण्डे त्ववान्तरं व्यस्रषद्कमित्यतस्तत् ३८४ अर्धेन १९२ अधिकं कार्यम् । वथा सति ५७६ संख्या भवति । इदमेवैकहस्ते षडस्रकुण्डे क्षेत्रफलम् । अवान्तरत्र्यस्रसप्तकात्मके सप्तस्रकुण्डे बु भुवस्य १२ । ५ वर्गः १५९ । ३ । १ तथा व्यासस्य २९ वर्ग: ८४१ तयोरन्तरं ६८१ । ४ । ७ तस्य मूलं २६।०।६।३ तच्च बहुना १२१५ गुणितं ३२९ । ४.०१६ भवति । एतत्त्रक्सचतुष्टयस्य फलम् । सप्तास्रकुण्डे त्ववान्तरं यस्रसप्तकमित्यतस्तत् ३२९ । ४ । ० । ६ पादोनद्विगुणं कार्यम् । द्विगुणं ६५९ तच्च पादेन ८२ । २ छनं सत्साधारणतः ५७६ भवति । इदमेवैकहस्ते सप्तास्रकुण्डे क्षेत्रफलम् । अवान्तर- यस्राष्टकात्मकेऽष्टास्त्रकुण्डे तु भुजस्य १०। ७ । ५ वर्ग: ११८ । ६ । ५ तथा व्यासस्य २८ । ४ वर्गः ८१४ । ४ तयोरन्तरं ६९५ । ६ तस्य मूलं २६ । ३ । ७ तच बाटुमा १० । ७ । ५ गुणितं २८८ ·अण्डाकः। भवति । एतत्त्र्यसूचतुष्टयस्य कळम् । अशास्रकुण्डे त्ववान्तरं व्यसाय कमित्यतस्तत् २८८ द्विगुणं ५७६ कार्यम् । इदमेवैकहस्तेऽष्टास्रकुण्डे क्षेत्रफलम् । पादा । पादश्य ऋद्धिः पदर्दिस्तया । ऋद्धिद्धिः । सा च पञ्चास्रकुण्ड एकपादस्य षडस्कुण्डे पादयस्य सप्तास्रकुण्डे पाद. त्रयस्य च प्रदर्शितैव। यथा च पञ्चावकुण्ड क्षेत्रफलसंख्या पादेनैकेना. धिका निर्धारिता तथा तुल्यन्यायास्यत्रकुण्ड क्षेत्रफलसंख्या पादेनैके- नोना निर्धारणीया | उपसंहरति-वृत्तदंष्णामित्यादिना । वृत्ताना वृत्ताजादिदशविधकुण्डप्रकृतिवृत्तव्यासाना मेकहस्तदिहस्तादिभेदभिन्ना- नां दोष्णां बाहूनां च मिति प्रमाणमित्वं प्रकारेण नीलकण्ठपुत्रा शंकरोऽवददित्यर्थः ॥१५॥ वंशे पते भुवनविदितेऽभ्यंफरोपाभिषेऽभू- माज्ञो विद्वन्मुकुटसुमणिर्देशिको भास्कराख्यः । तत्पौत्रः श्रीबुधजनहितायोदवाख्यां तमोनी कुण्डाऽमूं विकृतिमतनोद्वासुदेवः सुबोधाम् ॥ १ ॥ त्रीविभेन्दुमिते शाके बत्सरेऽथ प्रजापती । श्रावणे मासि कुण्डाकठीका श्रीभास्करेऽपिता ॥२॥ इति महामहोपाध्यायाभ्यंकरोपाहवासुदेवशास्त्रिपणीता कुण्डा. कॊदयाभिधा कुण्डाकेटीका समाप्तिमगात् ।। ॥ ॐ तत्सब्रह्मार्पण पस्तु ॥