·GL SANS 491.25
PUR
CCISCCCCCCCCIRCam
त्री राष्ट्रीय प्रशासन अकादमी
125484
LBSNAA
Academy of Administration
मसूरी
MUSSOORIE
पुस्तकालय
LIBRARY
S
अवाप्ति संख्या
Accession Nu
वर्ग मख्या (1)
Class No.
पुस्तक संख्या
Book No.
न
ACCICIRCICICICICISH
11
LAS 25

·No text on this page.

·॥ श्रीः ॥ (व्याकरण) पूर्वपक्षावली। PUBLISHED BY H. D. GUTA & SONS, PROPRIETORS, THE CHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK DEPOT. BENARES CITS. Printed Jui Krishi Dus (impre, ul thu l'idye Vilus Prises BENARES. -ram- 1911.

·पूर्वपक्षावल्याः सूचीपत्रम् । ur r ६ w ६ अष्टन आविभक्ती ३ ६ ३ उपमानाच ७ धातोस्तन्निमित्तस्यैव १ ऋतइद्धातोः ओतः श्यनि १ स्यसिच् सीयुट् तासिषु आदे च उपदेशेऽशिति १ व्यपदेशिव भावोऽप्राति- वाहऊद पदिकेन विभक्तिश्च पूर्वादिनिः नविभक्तीतुस्माः ३ सपूर्वाच ३ इष्टादिभिश्च सुपिच नान्ता दमख्यादेः सुपो धातुप्रातिपदिकयोः स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जनेन ६ अनुदात्तौसुप्पितौ कुर्दादिवदुपधायांच आणिोरनार्पयाः विडवनोरनुनासिकास्यात् ४ त्यङः संप्रसारणं षात् पदान्तात् ४ पुत्रपन्योस्तत्पुरुपे कृत्यचः ४ स्तोश्चुनाश्चुः भावकर्मणोः वावसाने रषाभ्यांणोनः समानपदे ४ जक्षित्यादपः पट् ददातिदधात्योर्विभाषा ४ प्राचां ष्फ स्तद्धितः इलो ४ क्रोड्यादिभ्यश्च आर्धधातुकस्वेट्सलादेः ५ भस्याटेः ४ यड श्राण ७ उपधायाश्च ७ ७ ४ ८ ८ ८ ·(२) लोहितादिकतन्तेभ्यः ८ सार्वधातुकार्दधातुकयोः १६ घेर्डि ति १० | वृद्धिरेचि १८ आणनद्याः १० । लोपः शाकल्यस्य २० अनेकाल शित् सर्वस्य १० । मोऽनुस्वारः २१ किच ११ नोपधायाः २२ स्थानिवदादेशोऽनविधौ ११ धातोः इको गुणवृद्धी १२ | अदर्शनं लोपः २४ थलि च सेटि १२ | अदस औसुलोपश्च २५ न शशददवादिगुणानाम् १२ यामुट् परस्मैपदेपूदात्तो- ऋच्छत्यूदिताम् १२ ङिच्च ७२ हलन्ताच १३ अल्लोपो न २८ सनिसदिदृशोझल्यमकिति १३ शर्परेविसर्जनीयः २९ न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य १३ डावुभाभ्यामन्यतरस्याम् ३० मादुपधायाश्च १३ ङमोहस्वादचि ङमुनित्यम् ३४ तस्माच्छसोनः पुंसि १३ / अभिनिविशश्च ३५ औम् शसोः १३ आमिसर्वनाम्नः मुद् जश्शमोः १३ । भवतेरः ३७ हल्ङ्याभ्योदीर्घात्सुति उगिचपदे १४ अतोऽम् संयोगान्तस्यलोपः १४ झलोझलि ङसिङसोच १५ अमोमश् समः सुटि १५ आदेः परस्य ४० स्यपृक्तं हल or in ८ WW इति पूर्वपक्षावलि सूचिपत्रम् ·श्रीगणेशाय नमः। अथ पूर्वपक्षावलि प्रारम्भः ॥ यत्तु धातोस्तन्निमित्तस्यैवेति मूत्रे यादा प्रत्यय पर धाता- रंचश्चेदान्तादेशस्तर्हि तन्निमिनस्यवति मृत्रार्थः । नियमार्थमिदं मूत्रं । लव्यादौ वान्तो यि प्रत्यये इत्यनेनैव मिद्धन्वादिति । ए- वकारग्रहणं विपरीतनियमवाधनार्थम् । अन्यथा यादी प्रत्यये एचश्वेद्वान्तादेशस्तहि धातारवति नियमस्म्यात् तथा सति बाभ्र. व्यमित्यादी वान्तादेशो न स्यात् अत्र मधुवयोवाहाणकौशिक- योरित्यनेन यञ्प्रत्ययः । अत्रोच्यते इदं मूत्रं यादिप्रत्ययनिमि- तकस्यैवैचो वान्तादेशप्रवृत्यर्थमिति फलितम् । तेन आयते ओ- यतइत्यादी न वान्तादेशः आपदिन्नः कन्माण लटि यकि च वचिस्वपियजादीनामिति संप्रमारण पूर्वरूप आयते इति रूपं तस्यैव धातोः कम्मणि लाङि आयतइति रूपम् किं धातो- स्तन्निमितस्यवेति मूत्रणेति अत्र हि वान्तादेशनिवृत्यर्थ न यकी- त्येवमूत्रमस्तु यकि परे एव वान्तादेशो नन्यथासिद्धम् ओयते औयतइति तु कुबुद्धिकल्पनम् । न च गोशब्दादाचार किपि गोषु साधुः यति गोयमित्यत्रापि वान्तादेशप्रसङ्गः यक्परत्वा- भावन न यकीति निषेधापत्तेः । मृत्रमते तु न भवति यादिप्र- त्ययनिामेनकत्वाभावादितिवान्यम् नैव संध्यारमन्त्यमस्तीति इमोगुणदृद्धीति बवति मृमचमात्यप्रामाण्यान् "ओर इश्य- नि" "आदच उपदेशेऽशिती"ति नमागममाया ·. पूर्वपक्षावली। 'ध आचारकिपो ऽनभिधानमेव एवश्च गोयमित्यस्यासाधु- यमेव अथापि भूधातोरन्येभ्यो ऽपि दृश्यते इति विचि कीला- लप आगतमिति भाष्यप्रामाण्येन लोके ऽपि कचिद्विचो ला- भेन भूधातोर्विचि तन्निमित्ते गुणे कृते भो इति रूपं तस्मात्सा- ध्वर्थे तत्र साधुरिति यति भोयमिति भविष्यति तन्न स्यादि- ति यथा कथञ्चित् अन्यत्समाधानं जनानवतीति जनौः त- स्मात्साध्वर्थे यति जनौयमिदम् दुरुद्धरदूषणं बोध्यमिति अतो ऽन्यत्समाधाने विभावयन्तु सुधिय इत्याहुः । अत्रोच्यते यिप्रत्यय इतिशब्दाध्याहारे निमित्तत्वं सप्तम्यर्थस्तद्योतकन्तु त- निमित्तस्यैवेति नापूर्व बालबोधनार्थ ततश्च यादिप्रत्ययनिमि- त्तकस्य धातोरेचो वान्तादेशविधानादिष्टं सिध्यति सप्तम्यर्थ- स्यनिमित्तत्त्वार्थाभावे ओयते औयतइति प्रत्युदाहरणम् । किञ्च वान्तो यि प्रत्यस्य तु गोपयसार्यत् इति तद्धिते तु मुवन्तात्मा- तिपदिकाद्वा तद्धितविधानमिद्धो व्यादौ नामविषयत्वमेव वान्तो यि प्रत्ययस्य भाप्याल्लभ्यते न तु धातुविषयत्वं त- तश्च धातोरित्यारब्धमूपिणा एवञ्च किं न यकीत्यादिनिषे- धादिति गोय भोयमित्यादीनामनभिधानादसाधुत्ववर्णनं शङ्क- नीयमत्रमशुद्धमेवेति भाष्यविज्ञाः पण्डिताः वदन्ति ।। यत्तु अ- सिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे अस्याश्च वाहऊठ इति सूत्रस्थोद्ग्रहणं ज्ञापकम् । अन्यथा वसोः संप्रसारणमिति सूत्रात्संप्रसारणप- दानुवृत्या वाहेत्यत्र वस्य संप्रसारणे पूर्व रूपे तन्निमित्तके लघपधगुणे कृते वृद्धिरेचीति वृद्धौ सिद्धं विश्वाहः विश्वौहेत्या- दीति शेखरग्रन्थसिद्धान्तः । अत्रापूर्वाशङ्का केन चिदुद्भाव्यते ऊठो ऽकरणे यद्यपि न रूपसिद्धिर्दोषः तथापि स्वरासिद्धिर्दोषः स्यादेव पौहः प्रौढत्यादौ उठिदंपदाद्यपपुमरैः धुभ्यः ऊठादिभ्यः ·३ पूर्वपक्षावली । परा या ऽसर्वनामस्थानविभक्तिः सा उदात्ता स्यादिति तस्या- र्थः । एवञ्च ऊठो ऽकरणे कथं तन्निमित्तको विभक्त्युदात्तः ऊठः स्थाने संप्रसारणपदकरणे तु यूनः यूना इत्यादावतिव्या- प्तिः तस्मादयुक्तो भाष्यादिग्रन्थः । अत्रोच्यते ऊठिदंपदादिति सूत्रे वविदंपदादित्यस्तु उश्च उश्च अनयोः समाहारः उ च वा- च वौ लोपो व्योरिति वलोपः अवादेशः वविदं पदादिति तथा च व्यञ्चनमात्रस्य स्थाने यो दीर्घ ऊकारः वाइत्यस्य स्थाने यो हस्वउकारः ततः परा या ऽसर्वनामस्थानविभक्तिः सा उदात्ता स्यात् आद्योदाहरणन्तु जूरः जूरा ज्वरेत्यू द्विती- यस्योदाहरणन्तु विश्वौहः विश्वाहेति यथा कथञ्चित् । के चित्तु ऊग्रहणं परिभाषाज्ञापकमित्रस्य दीर्घोच्चारणं ज्ञापकमि- त्यर्थः । संप्रसारणमूठि कृते विनिमित्तके गुणे कृते वृद्धिरे- चीति वृद्धौ सिद्धं विश्वौहः इत्यादि ऊठिदंपदादित्यत्र उविदंप- दादितिन्यासेन जूरः जूरा विश्वौहः विश्वौहेत्यत्र च स्वरसिद्धि- रिति समाधानं कुर्वन्ति ॥ विभक्तिश्च सुप्तिडौ विभक्तिसंज्ञो स्तः संज्ञाप्रदेशा न विभक्तीतुस्मा इत्यादयः अत्रीच्यते विभ- क्तिश्चेतिमूत्रं मास्तु न विभक्तावित्यत्र सुप्तिङावेवास्तु अष्टन आविभक्ताइत्यादिविभक्तिपदघटितमूत्रे सुग्रहणमेवास्तु त्यदा- दीनाम इत्यत्र सुपीत्यनुवृत्त्येव सिद्धेः । न च त्यदादीनाम इत्य- त्र सुप्ग्रहणे यत्र तत्रे त्यादौ प्राग्दिशीये अत्वानापत्तिरिति वा- च्यम् । तेनापि सुप्सझाया एव विधानात् न च सुसंज्ञायाम् एतर्हि तत्रेत्यादौ सुपि चेति दीर्घापत्तिरितिवाच्यम् । सुपि चे- त्यत्र यभीति न्यासेन निर्वाहात् भादौ यादौ सुपीति तदर्थात् न- च यत्र तत्रेत्यादौ सुपो धात्विति त्रादेढुंगापतिः इदानीं तदा नीमित्यादौ अनुदाती सुप्पिताविति अनुदात्तता च स्यादिति ·४ पूर्वपक्षावली वाच्यम् । तत्र तसिलादीनां विधानसामर्थेन लुगनापत्तेः त्र. लादिलित्करणेन प्राग्देशीये अनुदात्तौ सुप्पितावित्यस्यापत्ति- रिति विभावयन्तु समाधानं शाब्दिकाः । घुणपूर्णभ्रमणे दीर्घो- चारणं प्रक्रियालाघवाय अन्यथा कुर्दादिवदुपधायां चेत्यनेनैव दीर्घसिद्धः इति शेखरग्रन्थः अत्र के चिच्छङ्कते ऽयुक्तो ऽयं शेख- रग्रन्थः दीर्घोच्चारणं न केवलं प्रक्रियालाघवार्थमेव यत्रोपधायां चेत्यस्याप्राप्तिस्तत्र दीर्घोच्चारणस्य सार्थक्यात् घूर्णधातोर्वनि- पि विडवनोरनुनासिकः स्यात् अनेन णकारस्यात्वे हल्पर- रेफपरत्वाभावेन उपधायाश्चेत्यस्याप्रवृत्त्या घूगवा ब्राह्मणी- त्यत्र दीर्घोच्चारणस्य साफल्यादितिदृषणाऽभासः वस्तुतस्तु अन्तरङ्गत्वादात्वात्यागेव दीर्घ न काप्यनुपपत्तिरित्याहुस्तम्न घृ- रावा ब्राह्मणीत्यस्यानभिधानमेवेति नागंशाऽभिप्रायः अन्वा- ख्यानप्रक्रियालाघवे सति कथमेव घूर्णपाठ नापि हानिः नात्र छिद्रान्वेषणे प्रवेशः इत्यवेहि ॥ पात्पदान्तात् पकारात्परस्य नस्य णत्वन्न स्यादिति सूत्रार्थः । निष्पानं सर्पिष्पानमित्यायुदा- हरणं कृत्यचइति भावकर्मणारिति च प्राप्तं णत्वं प्रतिषिध्यते अत्र मूत्रे पदात्किम् पुष्णातीति प्रत्युदाहरणम् । अत्र रपाभ्या- मितिणत्वस्य प्रतिषेधः स्यादिति मनोरमाग्रन्थः अत्रेयमाशङ्का पुष्णातीत्यत्र णत्वप्रतिषेधे ऽपि ष्टुत्वेन रूपसिद्धरिति व्यर्थमव पदान्तग्रहणमिति । तत्रोच्यते रपाभ्यामिनि सूत्रे भाष्ये उक्तम् षग्रहणमुत्तरार्थम् पात्परस्य नस्य प्टुत्वेन निवाहात् एवञ्च पा- त्पदान्नादित्यनेनापि ष्टुन्वयव निषेधः एवश्च पादान्तग्रहणा- भावे पुष्णातीत्यत्र प्टुत्वनिपधे रूपासिद्धिः स्पष्टेवति समाधाः नम् ददानिदधान्यविभापा मां शः स्यात् ददः दधः दा- धाभ्यां शपि जुहोत्यादिन्वाच्छपः उला द्वित्वं आतोलोपे सिद्धम् ·पूर्वपक्षावली। नमिति सिद्धम् । न छत्र तद्धितग्रहणमन्तरा इकारनिवृत्तिरूपं फलम् इति मनोरमादिग्रन्थे प्रयोजनमुक्तम् । तत्सर्व यथाश्रुत- न्यासे । वस्तुतस्तु प्राचां फडित्येव सूत्रमस्तु तत्र पित्वात् डीसिद्धिः डित्वं तु क चिदन्यतो ऽपि ज्ञापयति तेन आसुरेति सिद्धम् । न च प्रातिपदिकसंज्ञार्थं तद्धितग्रहणमावश्वकमिति वाच्यम् । पित्वसामर्थ्यादप्रातिपदिकत्वे ऽपि ङीष् भवतीति शपनात् । न च गौकक्ष्यायणीति रूपासिद्धिः गोकक्षशब्दो गर्गादिः तेन या तदन्तात् क्रोड्यादिभ्येश्चति व्यङ् ततः यङ- थाविति चाप गौकक्ष्या ततः फप्रत्यये विवक्षिते भस्याढे इति पुंवद्भावः तेन व्यङ्चापोनिवृत्तिः फस्यायनादेशः पित्वात् ङीष् गौकल्यायणीतिरूपं सिद्धम् । एतच तद्धिते ग्रहणे सत्येव सङ्ग- च्छते अन्यथा पुंवद्भावाप्रवृत्ती यङन्तत्वाभावेन फो न स्यात् इति के चित्समाधानमूचुः तन्न । भाष्ये गौकक्ष्याशब्दस्य को. ज्यादिषु पाठः प्रत्याख्यातः गौकक्ष्याइति रूपसिदिस्तु यथा- बित्यस्यामवृत्तावपि पाधबचाए वाच्य इति वार्तिकेन चाए तेन गौकक्ष्यायणीति । न च फप्रत्ययस्य बाधादिति रूपासिद्धिः वाच्यम् । प्राचां फेति सूत्रे सर्वत्र लोहितादिकतन्तेभ्य इति सूत्रात् सर्वत्र ग्रहणमनुवर्तते तच्च क चिद्बाधकविषये ऽपि प्रस- त्यर्थम् गौकक्ष्याइति प्राचां मते । एवञ्च गोकक्ष्याया प्रतिषेधो वक्तव्यः इति सम्प्रसारणनिषेधवार्तिकमपि नारम्भणीयमित्यप- रमपि लाघवम् । अत्र समाधानं विभावयन्तु मुधियः । नञ्- स्नजीककव्युन् अत्र तरुणतलुनयोः प्रथमवयोवाचकता भावान् वयास प्रथमे इत्यस्यापाले वार्तिक तयोरुपादान, न च वयस्य- चरमइति वार्तिकेन डीप्सिद्धेः पुनस्त योग्रहणं व्यर्थमिति वाच्य- म् । तरुणनलुनयोर्गीरादिगण पाठेन तरसामर्थ्यात् डीपो कीपो २ ·१० पूर्वपक्षावली। वाधो माभूदिति वार्तिके तयोरुपादानात् ङीपङीपोस्तु स्वरे भेद इति मनोरमाशेखरादावुक्तम् तत्र मास्तु तरुणतलुनयोग्रह- णम् वार्तिके गौरादिपाठो ऽपि मास्तु बहादौ तरुणतलुनयोः पाठः कार्यः तेन बाबादिभ्यश्चेति डीप तदभावे ऽपि वयस्यच- रमइतिङीप एवञ्च सकलष्टसिद्धिः। अत्र समाधानं विभावयन्तु सुधियः । घेर्डिति अत्र घेर्डि इत्येव सूत्रमस्तु सुपि चेत्यतः सुपीत्यनुवर्तते तच्च विशेष्यं ङीति विशेषणम् एवञ्च यस्मिन् विधिस्तदादावल्ग्रहणपरिभाषोपतिष्टते तथा च ङादी मुपि गुणो भवतीत्यर्थः । न च प्रवाहवत्यादी प्रवाहुशब्दात् तृतीयैकवचनं तत्स्थाने आङयाजयाराणामुपसंख्यानमिति पार्तिकेन आङादे- शः चत्र ङादित्वाभावात् गुणो न स्यादिति वाच्यम् । ङादेशे- नैव तत्सिद्धेः न च मत्यामित्यादी डेरामि कृते आणूनद्या इत्याद न स्यात् अत्राटः प्रयोजनन्तु नुटबाधनरूपं स्थानिवद्भा- वस्तु न विशेषणेनालाश्रयणे ऽनल्विधाविति निषेधादिति वा- च्यम् । डेरामित्यत्र डेङाम् नद्याम्नीभ्य इत्येव सूत्रमस्तु ङ - मादशेन सकलेष्टसिद्धिः अत्र समाधानं मृग्यमिति तन्न । हस्वा- त्तादौ तद्धितइत्यत्र ह्रस्वात्ति इति वक्तव्ये आदिग्रहणं व्यर्थीभूय ज्ञापयति यस्मिन् विधिरित्यस्या अनित्यत्वं तथा च ङान्ते सु- पीत्यापत्तौ उदाहरणस्यैवाच्छदापत्तिरिति समाधानसत्वात् । ननु डेडमि कृते इत्संज्ञापि प्राप्ता आडागमो ऽपि प्राप्तः तत्र वाणादाङ्गं वलीय इति इत्संज्ञां बाधित्वाद स्यात् ततश्च प्रत्यया- दित्वाभावात् डकारलापो न स्यात् अत एवान्तरङ्गत्वेनापि पूर्व डलोपा न वाणपरिभाषा असिद्धपरिभाषावाधिकति सिद्धान्तात् नित्यत्वाच पूर्वमाडागम इति केचित्समाधानं कुर्वन्ति १७ अने- कालू शित्सर्वम्यः अत्र मृत्र शखर कृतोक्तम् नानकाळू इनि न ·पूर्वपक्षावलीः। ११ सूत्रितम् । तथा सति अनन्तरस्यतिन्यायेनेदमादेः परस्यैव बाधकं स्यान्न तु डिञ्चत्यस्येति इदं विरुद्धं तथा सति ङिच्चेति व्यर्थ डियो ऽनेकाल्स अलो ऽन्त्यस्य भविष्यत्येवेति तदर्थ सदनन्तरस्यति न्यायो ऽत्र न प्रवर्ततइति ज्ञापयिष्यति । अत्र समाधान विभावयन्तु सुधियः १८ ॥ अदर्शनं लोपः अत्र मुत्रे शेखरे उक्तम् प्रसक्तपदाभावे ग्रामे तिष्ठतीत्यत्र ल्पब्लोपे पश्चमी तु न भवति ल्वबन्तार्थनिरूपिताधिकरणत्वं ग्रामस्य नास्तीति न दोपः पश्चादुक्तं वपु इत्यत्र तुगापत्तिरस्ति चात्र किपो ऽदर्श- नम् । एवं च प्रत्ययलोप प्रत्ययलक्षणं भवतीति तुप्राप्नोनि अयं ग्रन्थः स्थानिवदादेशो ऽनल्विधाविति सूत्रस्थभाष्यविरुद्धः तत्र भाष्ये उक्तं बुद्धेरेव स्थान्यादेशभाव इति । अन्यथा शब्दा- नित्यत्वप्रसङ्गात् । पुनश्च शङ्कितम् । सति कर्मणि इत्यणः बुद्धि- प्रसक्तो कवुद्धिः क्रियेत केन चित्कार्य प्रामोति किं कारणम् स्थानिवत्त्वात् समाहितं च षष्ठीनिर्दिष्टस्यांदशः स्थानिवद्भवतीति न स्थानिवद्भावः एवं प्रकृने पष्ठीनिर्दिष्टवाभावात्स्थानिवच्चा- प्राप्तिः प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणमिनि तु नियमार्थम् । तेन तद्वि- पये सर्वत्र स्थानिवत्त्वेन निर्वाहः एवं च त्रपु इन्यत्र तुकः प्रा- प्तिरेव नेति तद्विरोधः समाधानं तु पष्ठीनिर्दिष्टस्येति नानुवर्तते । अपवादे उत्सर्गकृतं तु न भवति यदयं शवपवादभूतान् कांश्चि- च्छयन्नादीन् शितः करोति । अन्यथा स्थानिवत्वेन निर्वा- हात् १० द्विस्त्रिश्चतुरिनिकृत्वो ऽर्थे यो विसर्ग इति नार्थः चतुःशब्दे ऽसम्भवात् किन्तु द्विरादीनामित्यत आह वर्तमाना- मेपामिति । इमुमोरितिमूत्ररीत्या सुच इति मूत्रयितुमुचितं मुज- न्तस्य पदस्यत्यादिति शेखरे उक्तम् । इदं चासङ्गतमिव भाति मुच इतिन्या चतुःकरोतीत्यत्र इदुदुपधस्येत्येतद दृष्टया सच ·१२ पूर्वपक्षावली। इत्यस्यासिद्धत्त्वात् । नित्यं षत्वापत्तेः सिद्धान्ते तु चतुर्ग्रहणसा- मान नित्यं षः समाधानं तु सुच इति न्यास इदुदुपधस्येत्य- तः प्राक् पाठ्य इति न कच्चिद्दोषः २० इकोगुणवृद्धी । इग्न- हणमात्सन्थ्यक्षरव्यञ्जननिवृत्यर्थमिति । अत्र च कैयटग्रन्थः अकारस्य सत्यसति च गुणे कृते रूपे विशेषो नास्तीत्यकारग्र- हणं वार्तिके न कृतमिति । अत्र के चिद्विशेष दर्शयन्ति । अका- रस्याकारे गुणे कृते पेचियेत्यत्र न शसददवादिगुणानामिति निषेधादेत्वाभ्यासलोपौ न स्त इति विशेषो ऽस्त्येव । थलि च सेटीति सूत्रारम्भसामर्थ्यान्न निषेध इति चेन्न । एवं च पेचिथे- त्यत्रेव ववरिथ समरिथेत्यादावपि निषेधानापत्तिः न शसददति सूत्रे गुणग्रहणस्य न वैयर्थ्यम् । पपरतुः पपरुरित्यादौ ऋच्छ- त्यतामिति गुणे एत्वाभ्यासलोपनिवृत्त्या चारितार्थ्यात् अत्र के चिदित्थं समाधानं कुर्वन्ति । केवलं दीर्घस्थानेगुणग्रहणस्य ल- ब्धावकाशत्वे गुणग्रहणमपहाय तत्स्थाने ऋग्रहणमेव कुर्यात् । सामान्यग्रहणं विजातीयस्थानिको विजातीयो गुणो गृह्यतइति गुणग्रहणसामामर्थ्यात्ससरिथ ववरिथेत्यादावपि निषेधः पेचि- थेति तु नाभ्य विषयः विजातीयस्थानिकगुणाभावादिति कैयट- ग्रन्थे न काप्यनुपपत्तिः । अथ वा थलि च सेटीति सूत्रोक्तभा- ध्यरीत्या न शसददति सूत्रे गुणग्रहणं गुणावयवपरं गुणावयवो यो ऽकारस्तस्य निषेधः तच्च नुनविथेत्यत्रैव सम्भवतीत्यदोषः २१ क्लिति चेति मुत्रे विङतिप्रतिषेधे तन्निमित्तग्रहणं कर्तव्यम्। कि प्रयोजनम् उपधारारवीत्यर्थं न कर्तव्यम् ज्ञापकात्मतिषेधो भविष्यति यदयमिकोझल हलन्ताच्चेति सनि कित्त्वं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यो भवत्युपधाभूतस्यापि निषेध इति भाष्यग्रन्थः। अत्र केचित् । हलन्ताच्चेति सूत्रस्य न वैयर्थ्य दित्सतीत्यत्र ·पूर्वपक्षावली। ददः दधः पक्षे आदन्तलक्षणे युकि दायः धाय इति अत्रेयमा- शङ्का मास्त्विदं सूत्रं दददाने दधधारणे इमौ धातू आभ्यां पचा- दित्वादचि ददः दधः आदन्ताभ्यां दाधाभ्यां णे युकि दायः धाय इति अत्रोच्यते अचिकृतेन दद इति अददः अत्र नस्त- त्पुरुषे तुल्यार्थे तृतीयासप्तम्युपमानाव्ययद्वितीयाकृत्त्या इत्यने- नाव्ययपूर्व पदप्रकृतिस्वर इष्यते तं बाधित्वा अच्कावशक्ती अ- जन्तं कान्तम् अन्तोदात्तं स्यात् अशक्तौ इति अन्तोदात्तत्वं स्या- दिति सूत्रतत्त्वम् । चितःसप्रकृतेर्वहकच्कार्यार्थ चितः स्थाने चि- त्प्रकृतेरन्त उदात्तो भवतीति तदर्थः न तु प्रत्ययमात्रस्यान्तः उदात्त इति अत्र अकचश्चित्वं ज्ञापकम् अन्यथा अकच एवान्तो- दाचे प्रत्ययस्वरेणैवोदात्तत्वे सिद्धे तद्व्यर्थ सदत्र ज्ञापकमित्य- व शेखरग्रन्थः तास्यानुदात्तेङिदुपदेशाल्लमार्च धातुकमनुदात्तम- हिडोः अस्मात्परं लसार्वधातुकमनुदात्तं स्यादिति तदर्थः न्हुङ्- अधीवर्जयित्वा अत्र च शेखरग्रन्थ रुणद्धीत्यत्र ष्णमो मित्वेन परश्चेत्यस्य बाधे तत्सनियोगशिष्टप्रत्ययायुदाचस्याप्राप्ती तन्म- ध्यपतितन्यायेन विशिष्टस्य धातुत्वात् धातुस्वरेणान्तोदात्तत्वमि- त्युक्तम् । अयं ग्रन्थः परस्परविरुद्धः यथा ऽत्र मित्वेन परश्चंत्य- स्य बाधे तत्सन्नियोगशिष्टप्रत्ययायुदात्तस्यापि वाधः एवमकजपि प्राक् टेर्ग्रहणेन परश्चेत्यस्य बाधकः तत्सन्नियोगशिष्टप्रत्ययायुदा- तस्याप्राप्तावित्यस्य ज्ञापकतावर्णनयुक्तमिति विरोधः । अत्र नवी रित्थं परिहियते उभशब्दस्य सर्वादौ पाठो व्यर्थ इति प्र- घट्टके भाष्यग्रन्थे ऽथेदानी काकचोः स्वरे विशेषो नास्तीति अ- स्मादेव भाष्यादकचि सन्नियोगशिष्टन्यायस्यानाश्रयणम् ष्ण. स्याप्यनाश्रयणे प्रमाणाभावः अन्यदपि विभावयन्तु सुधियः ॥ आर्दधातुकस्येडुलादेः अत्रार्दधातुग्रहणं किम् जुगुन्सते अत्रा- ·पूर्ववक्षावली। पि इद् स्यादिति शेखरग्रन्थः अत्र मूत्रे भाष्ये ऋत इद्धातोरित्य- तो धातोरित्यनुवर्त्य धातोर्विहितस्य धातुपदमुच्चार्य विहितस्य वलादेरित्यर्थः तेन जुगुप्सते इत्यत्र नेडित्यार्द्ध धातुकग्रहणं प्रत्याख्यातं । सार्वधातुकस्यचनेद रुदादिभ्यःसार्वधातुके इति नियमात् तस्य सिद्धः स्यसिच्सीयुट्तासिवितिसूत्रे च प्रकृतेऽपीडागमः प्राप्नोतीत्याशक्य आर्द्धधातुकस्येडित्यतो आर्द्धधातुकग्रहणमनुवर्त्य योगविभागमाश्रित्य यावानिट स सर्वो ऽपि आर्द्धधातुकस्यैवेति नियमात् प्रकृतेरनिडित्युक्तम् अ- यं भाष्यग्रन्थः पूर्वापरविरुद्धः शेखरग्रन्थो ऽपि भाष्यविरुद्धः । अत्रेत्थं विरोधोद्धारं कंचित् कुर्वन्ति विधिसूत्रे प्रयोजनं ना- स्तीति प्रत्याख्यानार्थः योगविभागाय एतत्प्रयोजनमित्यर्थः । जुगुप्सते इतिशेखरग्रन्थस्तु धातुग्रहणमननुल्योक्तम् ।। व्यपदे- शिवद्भावो ऽप्रातिपदिकन अत्र च ज्ञापकम् पूर्वादिनिः सपूर्वा- चति मूत्रद्वयकरणम् अन्यथा पूर्वादिनिसपूर्वादित्येकयोगेन नि- वाहात् न च इष्टादिभ्यश्च त्यनुत्यर्थं सपूर्वादिनिरितिपृथग्योग- स्तत्रावश्यकस्तेननिष्टीति सिद्धमिति वाच्यम् । अनिष्टीत्यस्यानि- पृत्वात् इष्टत्वे एकयोगकरणे ऽप्यकदेशानुवृत्तौ वाधकाभावात् एवञ्च परिभाषाज्ञापकम् । इयं च धम्मिग्राहकमानात् प्रत्ययवि- धिविपर्यव अत एव नान्तादसंख्यादेमेडिति चरितार्थम् अत ए- वेत्यस्य प्रत्ययविधिरेवेत्यर्थः अतएवेत्यस्य परिभापास्वीकारात् एवेत्यर्थः अग्रे नान्तादसंख्यादरित्यचारितार्थ्यमित्यस्याप्रत्यय- विधित्वेन तत्र संख्यादित्वाविरोधात् । (एवं त्रिपादीस्थाशास्त्र- सिद्धये अत्रापि त्रिपादीकर्तृकसत्ताभावज्ञानं प्रतिबन्धकम् एयञ्च पूर्वशास्त्रं प्रति त्रिपादीस्थमसिद्धमित्यनुपपन्नमेव स्यादत अनाहा- येत्युक्तम् १ "स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जने न"अनुपसजने स्त्रीप्रत्यये ·पूर्वपक्षावली। तदादिनियमो न उपसर्जने तु तदादिनियमो भवत्येव तदादिनि- यमा नेत्यस्य प्रत्ययग्रहणपरिभापोपस्थितिर्नेत्यर्थः अस्या उदा- हरणम् परमकारीपगन्धीपुत्र इति करीपस्येव गन्धो ऽस्य करी- पगन्धिः उपमानाचेति गन्धस्य इकारादेशः करीपगन्धेरपत्त्यं स्त्री इत्यर्थे तस्यापत्त्यमित्यणि अणिनोरनार्पयोरिति अणः ष्य- ङादेशे वृद्धौ यङश्चाविति चापि कारीपगन्ध्या परमा चासो कारीपगन्ध्या चेति परमकारीपगन्ध्या तस्याः पुत्रः इति पष्ठी- तत्पुरुषः अत्र व्यङः संप्रसारणं पुत्रपत्योस्तत्पुम्पे इति संप्रसा- रणे पूवरूपे संप्रसारणस्येति दीवः अत्र ध्यङन्तं य-पूर्वपदं त- स्य संप्रसारणमित्यर्थः प्रत्ययग्रहणपरिभाषाऽनुपस्थित्या परम- कारीपगन्ध्या इति विशिष्टस्य प्यङन्तत्वेन संप्रमारणं सिध्यति अतिकारीपगन्ध्या पुत्र इत्युपसर्जने प्रन्ययग्रहणपरिभापोप- स्थित्या कारीपगन्ध्येत्यस्यैव ष्यङन्तत्वेन तस्य पूर्व पदत्वाभा- वात् न संप्रसारणमित्यर्थः । अत्राच्यते आतेकारीपगन्ध्यापुत्र इत्यत्र संप्रसारणाभावार्थ स्त्रीप्रत्यये इत्यादिपरिभाषास्वीकर्तव्या इतिस्थितं तदर्थ नारम्भणीया प्य ढःप्रसारणमिनिमूत्रे अनुपम - नस्येत्येव वक्तव्यम् अनुपसर्जनस्य प्यङन्नस्य संप्रसारणं भव- तीत्यर्थेन अतिकारीपगन्ध्यापुत्र इत्युपसर्जने मंप्रसारणाभावः सिद्ध एवेति परिभापा न कर्त्तव्या अंन्थं नवीनः समादधति परिभापाया असत्त्वं परमा कारीपगन्ध्या यस्य स परमकारी- पगन्ध्यः विनापि प्रत्ययं पूर्वोत्तरपदयोर्लोपो द्रष्टव्य इत्यनेन परमशब्दस्य लोपे पुनः कारीपगन्ध्यस्य पुत्रः इति विग्रहे तत्पु- रुपसमासे कारीपगन्धीपुत्र इति सम्पमारणमिष्यते मूत्रे अनुप- सर्जनस्थेति प्रतिपधेन प्यङन्तस्य इहोपसर्जनत्वेन न स्यादि- तिवाच्यम् ।। स्तोश्चुनेति मत्र योगः संयोगपरः स्यात् समा ·८ पूर्वपक्षावली। उदाहरणम् ज्योतिष्टोमः आयुष्टोमः अत्र मूलग्रन्थे समासे इत्य- स्य प्रत्युदाहरणम् । ज्योतिषो नाम ज्योतिःशब्दात्परो यत्र स्तोमशब्दो व्यपेक्षायां यत्र षत्वं स्यादित्यर्थः तिष्ठतु ज्योतिः स्तोमो ऽस्ति ब्राह्मणानां इत्यादावितिमूलाशयः ॥ रामादिति अत्र जत्थं वावसाने इति मूलग्रन्थः । तस्य मनोरमादि ग्रन्थे इत्थं व्याख्यानं पूर्व जश्त्वं पश्चाद्वावसाने इति शब्देन्दुशेखरग्रन्थे तु जश्त्वं बाधित्वा वावसाने इत्युक्तम् बाधकत्वं त्वपवादकत्वेन तच्च जश्त्वाप्राप्तियोगे चवस्याचरितार्थत्वरूपम् इदं चासङ्गतम्। रत्नमुद्रत्नमुडिदिरूपयस्यासिद्धिप्रसङ्गात् रत्नमुडित्यत्र जश्त्वं बाधित्वा पस्य एव च तदभावे जश्त्वं तथाच रत्नमुः रत्न. मुद् इति स्यात् । अत्र केचित्समाधानं वदन्ति जक्षित्यादयः पद् इति निर्देशन पस्य चर्वेन टकार एव न षकारः जश्त्ववा- धकत्त्वं चर्चस्यति ग्रन्थस्य पूर्वापरविरोधः । उपानदित्यत्र शेखरे उक्तं धत्त्वदत्त्वचानीति तदसङ्गतं स्यात् , किश्च चतु- मित्यत्र णत्वं द्वित्वमिति प्रतीकमुपादाय ननु द्वित्त्वं णत्वमि. त्येव युक्तं तत्र पूर्वत्रासिद्धीयमद्वित्वे इति वचनात् इदश्च वर्णद्वि- त्वे ऽपि प्रवर्तते वाक्वाम् इति भाष्योदाहरणात् द्वित्वदृष्टया चर्वस्यासिद्धत्वात् प्राक् एकस्यैव द्वित्वे अन्यस्य चर्वे पूर्वगश्र- वणापत्तिरित्युक्तम् । अस्मादप्यायाति पूर्व जश्त्वं पश्चाञ्चवमिति विभावयन्तु सुधियः ॥ प्राचां फ तद्धितः यजन्तात् फः स्यात्स च तद्धितः अत्र सूत्रे तद्धितग्रहणं प्रातिपदिकार्थे तत्फ- लन्तु डीमिद्धिः तत्रापि प्रातिपदिकाधिकारात् तत्तु पित्वमा- मर्यन साधितं यस्येति लोपार्थमपि तद्धितसंज्ञानापेक्षिता गा- ायणीत्यत्र सवर्णदीर्घेणापि रूपसिद्धेः पुनस्तद्धितग्रहणं ज्ञाप- यति । कचिदन्यतो ऽपि फो भवति । तेन आसुरेमपसंख्या- ·पूर्वपक्षावली। १३ नलोपसम्पादनेन कित्त्वस्य चारितार्थ्यात् । तत्र हि दम्भधातु- स्ततः सन् हलन्ताच्चेति कित्त्वं तेन नलोपः दित्सतीति । न च दम्भेः परस्यैव सनः कित्त्वविधानेन सिद्धौ सामान्यतो हलन्ता- च्चेति कित्त्वविधानमनर्थकमिति वाच्यम् । सिमृक्षति दिदृक्षती- त्यत्र मृजिदृशोझल्यमकितीत्यमागमनिवृत्तये कित्वस्य कर्तव्यत- या सामान्ययोगारम्भात् । समाधानं तु एवं सनि मृजिदृशोझ- ल्यमकित् सनि इको झल् दम्भरिति लघुनोपायेन सिद्धे हल- न्ताच्चति ज्ञापकं युक्तमेव २२ नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य । अत्र पदस्यत्यधिकारस्तस्य प्रातिपदिकति लुप्तपण्ड्यन्तमभेद सम्ब- न्धेन विशेषणम् । न च येन विधिरित्यननवान्तग्रहणे लब्धे पुनरन्तग्रहणं व्यर्थमिति वाच्यम् । अन्तग्रहणेन क्व चित्पदस्ये- त्यस्यावयवपष्ठीत्वं बोध्यम् । तेन मादुपधायाश्चेत्यत्र पदस्येत्य- धिकारे मत्वन्तपदस्य मस्य व इति नार्थः किन्तु पदावयवस्य मतुपो मस्येत्यर्थः अत एव वृक्षवन्त इत्यादौ वत्वसिद्धिः अन्य- था वृक्षवानित्यादावेव स्यादिति भावः २३ । तस्माच्छसो नः पुंसि । ननु शसोनुम् घुमीत्येव मूत्रमस्तु । अक इत्यनुत्या- कः परस्य शमां नुमित्यर्थः । एवं च शसः शकारस्यान्नावयवो नुमागमः पश्चात्पूर्वसवर्णदीर्घ संयोगान्तस्यति सलोपे मिद्धम् । रामानित्यादौ लिह इत्यादौ च न दोपः शमोऽकः परत्वाभा- वात् । एतान् चतुरो गाः पश्यसीत्यादावप्योकारसत्वे ऽकः प- रत्वाभावः औतोम्शसोरित्याकारे ऽकः परस्य शसोऽ भावा. दिति चेन्न । विश्वप इत्यादावातोधानोरित्यालोपेऽपि तस्याचः परस्मिन्नित्यत्र पञ्चमीसमामपक्षे स्थानिवद्भावेनाकः परत्वा- न्नुमापत्तेः । पञ्चमीसमासप्रत्याख्याने तु प्रकृत्तेः स्थानि- वझावाभावेन दोपाभावः । न चाष्टावित्यत्रात्वे कृते जश्शमो- ·पूर्वपक्षावली। रौशादेशे कृते अत्र नुम्स्यादिति वाच्यम् । अकारस्य परनिमि- त्तस्य बहिरङ्गतया ऽकः परत्वाभावः अथ वा औशादेशः प्रिय- तिस्र इत्यादौ रणे वाधेः अत्र समाधानं विभावनीयम् २४ हल्ल्याभ्यो दीर्घात्सुतिस्यपृक्तं हल् । अत्र सूत्रे मनोरमायां हल्यापः सोरित्येव सूत्रयितुमुचितमित्युक्तं शब्दरत्नग्रन्थे तु सुपदन्तिस्योरप्युपलक्षणम् । तेनाविभाराज्यमिति सिद्धम् । त- त्र हि अविभरम् इति स्थिते सकारस्य संयोगान्तलोपः रोरीति रेफलोपः पश्चाद्राज्यशब्दसमाभिव्याहारे दूलोप इति दीर्घः स न स्यात् । संयोगान्तलापस्यासिद्धत्त्वाद्रेफपरत्वाभावा- दित्युक्तम् । अयं शब्दरत्नग्रन्थः शेखरग्रन्येन सह विरुद्धः शे- खरे तु अनर्घा इत्यादौ ठूलोपसूत्रस्थभाष्यप्रामाण्येनपूर्वत्रा- सिद्धमित्यत्र पूर्वशब्देन द्रलोपसूत्राग्रहणबोधनादित्युक्तम् । अत्थं विरोधपरिहारः भाष्यप्रामाण्येन प्रयोगसाधुत्वम् मत- मिति प्रयत्ने प्रकृते तु तिसिग्रहणरूपो यत्न एवास्ति । नाम्या कर्तव्या यत्रानुगमः क्रियते इति पतिविशतीतिसूत्रभाष्यात् २५ वजहलन्तस्याचः अतोहलादरित्यस्य बाधनार्थ वदब्रज्यो- रुपादानम् । अन्यथा हलन्तत्वादेव मिद्धेः । नन्वत्रसूत्रे हल्ग्रहणं किमर्थम् । वदव्रज्योरच इत्येव सूत्रमस्तु वजत्रज्योर्यस्य कस्य चिदङ्गस्याची वृद्धिः परस्मैपदे सिचीति सूत्रार्थः । अजन्तस्या- अस्य वृद्धिरिति तु नार्थः । इकारान्तादो सिचि वृद्धिरिति वृद्धिविधानस्य वयात् । अकारान्ते ऽचिकीपीदजिहीर्षीदि त्यत्र तु परत्वादतो लोपेन बाधात् । आकारान्ते ऽपासीदया- सीदित्यादौ फलाभावान वृद्धिरिति भावः । अनन्त्ये अपीप- टदित्यत्रानन्त्यविकारे ऽन्त्यसदेशस्येति परिभाषया न दोप इति चेन । रञ्जधातौ अराझीदित्यादावनेकन्यवधाने वृद्धिर्न ·पूर्वपक्षावली स्यादल्यहणे तु वर्णग्रहणे जातिग्रहणमिति परिभाषयाऽनेकव्य वहिते ऽपि वृद्धिरित्यर्थः २६ न पदान्ताहोरनाम् । अत्र मूत्रे शेखरे विशेषणेन तदन्तविधी सिद्धे ऽन्तग्रहण स्पष्टार्थमित्युक्त- म् । पदान्तावति सूत्रे च विशेषणेन तदन्तविधौ सिद्धे ऽन्तग्रहणं पदविधित्ववारणाय । अन्यथा समर्थः पदविधिरिति परिभा- पया सामर्थ्य एव स्यात् । तिष्टति कुमारी च्छत्रं देवदत्तेत्यादी न स्यात् इत्यन्तग्रहणस्य प्रयोजनमुक्तम् । इदं च प्रयोजनं न पदान्तादित्यत्रापि सम्भवति । तिष्ठन्तु पद सन्तो गच्छन्त्वि. त्यादौ निषेधो न स्यादिति पूर्वापरविरोधः । अत्रेत्यं परिहा- रः न पदान्तादिति मूत्रे ऽन्तग्रहणाभावे ऽपि न समर्थपरिभा- षोपस्थितिः अनामिति निषेधाल्लिङ्गात् । अन्यथा एकपदे पण्णा- मित्यत्र सामर्थ्याभावेन न पदान्तादिति निषेधाप्राप्तौ अनामि त्यस्य वैयर्थ्यं स्यात् । समर्थपरिभापादृष्टया त्रिपादीस्थस्य न प पदान्तादित्यस्यासिद्धत्वान्न तत्रोपस्थितिरिति न पूर्वापरविरो- धः । २७ ङसिङसोश्च अत्र डिन्तो ऽसीत्येव सिद्ध उसिङम्- ग्रहणं स्पष्टार्थम् । अत्र डित्यसीति वक्तव्ये ङितो ऽमीति ष- यन्तपञ्चम्यन्तयोर्वासीति सप्तम्यन्तान्वये बीजाभावात् । किञ्च गामतिक्रान्त इत्यर्थे ऽतिगोशब्दाद्गोन्तात्तपुरुपादृचि कृते तस्मा- न्डसि विभक्तौ पूर्व उसकारयोः पररूपे पश्चादनेन पूर्वरूपाप- सौ चातिगोरिति रूपापत्तेः सिद्धान्ते तु समस्तान्ङसि विधाने टचि अवादेशे एडो ऽभावे पूर्वरूपशङ्का नेति बोध्यम् । तस्मात् डन्यसि इत्यन्तलाघवान्डादावसि पूर्वरूपमित्यर्थे को ऽपि न दोष इति विभाव्यं नव्यैः २८ समःमुटि । अत्र मः मुटीति न्यामो ऽस्तु लाघवात् । अत्र मुटि परे समो मकार एव स- म्भवति नान्यमकारस्ततश्च नान्यत्र दोपः संस्काटी सर्वत्रा- ·पूर्वपक्षावली। न्वाख्यानं सिद्धमिति कश्चित् । वस्तुतः सम् सुसंस्कार इति वाक्ये रुत्वापत्तेः । किञ्च मुडित्यागम ग्रहणमाहोस्वित्प्रत्याहा- रग्रहणं सम्परिभ्यां करोता भूपणे इति सूत्रप्रामाण्यादागमग्रह- णमिति चेदस्तु । संस्कारशब्दे दोपस्तस्मात्समः सुटीत्येव न्या- सः २९ समः समिः अत्र सूत्रे शेखरे समोमिङिति न मूत्रित- म् । ङिच्चेति परिभाषाज्ञानकृतगौरवापत्तेः। अत्र रूपासिद्धि रप्यायाति । समो ऽकच्यनेकालपरिभाषया विशिष्टस्य सम्या- देशे सम्यङ् इति रूपम् । समो मिङि तु डिच्चेति परिभापया ऽन्त्यादशे सकम्यङिति स्यात् । अत्रोच्यते । बहिर्भूनकुत्सादि- निमित्तकत्वेनाकचो बहिरङ्गत्वादादशोत्तरमेवाकजिति । अथ वा एतत्सूत्रभाष्यप्रामाण्येनात्राकचो ऽनभिधानमेव । ३० । सा. वधातुकार्द्धधातुकयोः । नन्वत्र पिदार्द्धधातुकयोरित्येव मूत्रम- स्तु । पिति आर्द्धधातुके परे इगन्तस्य गुणः स्यादिति मूत्रा- र्थः । न च हरिष्विन्यादावतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । आर्द्धधातुक- साहचर्याद्धातोविंहिते पिति पर इत्यर्थो व्याख्यानात् । अत एवं लषु धृषु । इन्यादावपि न धातोः पिनः परत्वेऽपि धातुपदमुच्चार्य विहितत्वाभावात् । सार्वधातुकमपित् । इति तु कतव्यमेव । उष्ट इत्यादी अहिज्यनि सम्ममारणार्थम् । वस्तुतस्तु साहचर्यम- नित्यमिति ज्ञापनार्थसार्वधातुकग्रहणम् । कृत्वोऽर्थग्रहणं तु शेख- खरे खण्डितम् । मुच इत्येव सिद्धान्तितम् । तेन सिजभ्यस्ते- त्यादौ पूर्वपरसाहचर्यमनादृत्य अभ्यस्तात्परस्य ङित्संबन्धिनो झर्जुम् । तेन भवतयङ्लुगन्ताल्लङि अवीभवुरिति । ददातेजी- होत्यादिकाल्लङि अददुरिति सिद्धम् । अत्रोच्यते । तिमीदा- दधातुकेषु लाघवादित्येवास्तु । न तत्र दोषलेशः तिङ् िशिति आर्द्र धातुके च परे इगन्ताङ्गस्य गुणः स्यादिति सूत्रार्थे मक- ·पूर्वपक्षावली। १७ लेष्टसिद्धिः अत्र समाधानं कुर्वन्तु नव्याः इडुवुपधस्य चापत्य यस्य । अत्र इदुद्भयां प्रकृतेरिति मुनेरभिप्रायः इदुद्भयां परस्य प्रकृत्यवयवस्य विसर्गस्य पत्वं विधीयते इति सूत्रार्थः इदुतो- रपि प्रकृतिसमवेतत्वेन प्रकृतिसमवंताभ्यां परस्य प्रकृत्यवयस्य विसर्गस्यपत्वविधानेनैकप्रकृतिप्रत्ययत्वसम्बन्धः तेनाविष्कृतं निष्पत्यूहायुदाहरणं बोध्यम् । तदन्यत्मकृत्यविहितप्रत्ययस्था- निकविसर्गस्य व्युदामः तेन कविभिः कृतमित्यादो नास्य प्र- त्तिः इदं सिद्धान्तमज्ञात्वा मूढो जल्पति । न न्वनेन मूत्रण मातुः कृपत्यादौ पत्वं स्यादित्यत आहेकादेशशास्त्रनिमित्तक- स्य न षत्वम् । एकादेशशास्त्रनिमित्तकस्यति । तदर्थः अत्र ज्ञा- पकं कस्कादिगणे भ्रातुः पुत्रशब्दस्य पाठः अन्यथा इदुदुपध- त्वादेव तत्र पत्वस्य सिद्धन्वे किं तत्र पाठन तत्रायं पृर्वपक्षः । भ्रातुः पुत्रशब्दस्य पाठो न ज्ञापकः तत्र हि इदुदुपधस्य पत्वे कर्तव्येपत्वतुकोरसिद्ध इति एकादेशस्यासिद्धत्वादिदुपधत्वाभा- वादप्राप्तं पत्वमिति विध्यर्थी भ्रातुः पुत्रशब्दस्य कस्कादिपु पा- ठः । मातुः कृपेत्यादौ एकादेशस्यासिद्धत्वान्न पत्वम् इति मूले उक्तम् । ज्ञापकं कथमिति अबोच्यते पत्वतुकोरसिद्ध इति मुत्रे पदान्तपदाद्योरेकादेशो ऽसिद्ध इति वानिकेन प्रकृते सिद्धत्वा- भावः तेन परिजीषु इत्यत्र पत्वसिद्धिः ज्याधातोप॑धातोश्च कि पि ग्रहिज्येति संप्रसारणे पूर्वरूपे हल इति दीर्घः ततः सप्तमी बहु- चने सुपि इणः परत्वात्पत्वम् अन्यथा पूर्वरूपस्यासिद्धत्वादा- कारेण व्यवधानान स्यात् वृद्धेछत्रमित्यत्र तुक न अन्यथा स. सम्येकवचनेन सह ऐकादेशस्यासिद्धत्वात्तुक् स्यादेव । वस्तु- तस्तु इग्यणः सम्प्रसारणमित्येवास्तु सम्प्रसारणाचेति न कार्य प्रकृत्यैकाजिति प्रकृतिभावात् शावयतीत्यस्यासाधुलेन शुनय- ३ ·१८ पूर्वपक्षावली। तीत्यस्यैव प्रामाणिकत्वेन डाप्सूत्रस्थबहुश्वा इत्युदाहरणे संप्र- सारणाकरणेन न कापि दोषः तदा पत्वे कर्त्तव्ये पदान्तपदा- घोरेकादेशो ऽसिद्ध इति नियमः स्वीकार्यः एवञ्च भ्रातुः पुत्र शब्दस्य पाठो विध्यर्थ एव कथं ज्ञापकेति विभावनीयं सुधाभिः आडजादीनाम् ननु अजादीनामपि लुङ्लङिति सूत्रेण अडेवास्तु एवच प्रकृतसूत्रं नारम्भणीयम् । आटश्चेत्यत्र अटश्चेत्येवमस्तु अस्वपो हसनित्यत्र तु अगायेगालवयोरिति सिप्यडागमे ऽपि न दोषः अटश्चेत्यत्र धातोरित्यपकर्षात् धात्ववयवस्याटो ऽचि वृद्धिरित्यर्थः । आणनद्या इत्यत्र अड्वक्तुमशक्यं बहुश्रेयस्यै इत्यत्र वृद्धिरेचीति वृद्धिं बाधित्वा अतो गुण इति पररूपापत्तेः अटो विधानसामर्थ्य तु न बहुश्रेयस्यामित्यादौ नुड्बाधनेन चारितार्थ्यात् अटश्चेत्यस्य तु न प्रवृत्तिस्तत्र मूत्रे धातोरित्य- पकर्षात् इति शेखरग्रन्थः । इण धातौ शेखरे तु आटश्चेत्यस्य प्रत्याख्याने अजादीनामप्यडागमे अतोगुणेति पररूपमाशा अतो गुणेत्यस्यानन्तरम् अटो न न्यासः कार्य्यः अटः पररूपं नेत्यर्थः । तेनाटीत्यादौ पररूपं नेत्युक्तम् । एवञ्चाटो न इति न्यासेनैव बहुश्रेयस्यै इत्यादावपि पररूपस्य निषेधे सिद्धे अ- बाद वक्तुमशक्य इति ग्रन्थो विरुद्धः । अत्रेत्थं विरोधपरिहारः अटश्चेति वृद्धिबाधकपररूपस्यैव बाधकम् अटो नेति सूत्रं न तु वृद्धिरेचीति वृद्धिबाधकम् एवं च बहुश्रेयस्यै इत्यादौ पररूपं स्यादेव तदर्थ चादकरणम् अत्र प्रमाणम् अटश्चेति चकारेण पुनर्वृद्धिविधानं बाधकबाधनार्थ तेन अटो न उस्योमाङ इत्या दि नारम्भणीयमिति भाष्यम् भूवादयोधातवः अत्र सूत्रे क्रि- यावाचिनः किम् याः पश्यसीत्यादौ धातुत्वं माभूत् । न च लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभापया न धातुत्वमितिवाच्यम् । भ्वादि- ·घु पूर्वपक्षावली। १९ लाक्षाणकानामपि अश्चत्यादीनां दर्शनेन तद्विषये तत्परिभा- पाया अप्रवृत्तेः। नकारजावनुस्वारपञ्चमौ झलि धातुषु । सकारजः शकारश्चाट्टवर्गस्तवर्गजः ॥ इत्यभियुक्तोक्तरिति मनोरमाशब्दरत्नग्रन्थः । अत्रायं पूर्व- पक्षः अश्त्यादीनां लाक्षणिकत्वे ऽपि न तत्र परिभाषाप्रत्ति- लाक्षणिकपतिपदोक्तउभयरूपसत्त्वे हि तत्परिभाषाप्रवृत्तिः अश्चेत्यादौ न तथा किं च धातुसंज्ञादृष्टया त्रिपादीस्थत्वेनानु स्वारादीनाम् । आसिद्धत्वात्वात्प्रतिपदोक्तरूपमेव पश्यति धातु- संज्ञासूत्रमिति शब्दरत्नग्रन्थो ऽनुपपन्नः अत्रैवं पूर्वपक्षः क्रियावा- चिग्रहणाभावे वा करोति वा भवति इत्यादी वेत्यस्य धा- तुत्वे ऽधातुरितिपर्युदासेनाप्रातिपदिकत्वे सुबनुत्पत्त्या पदत्वा- भावात् तिङतिङः इति तिङन्तात्परस्य तिङन्तस्य निघातो भवतीत्यनेन निघातो न स्यादिति शेखरग्रन्थः । अत्रेदं बोध्य- म् । वा करोतीत्यादौ । न दोषः अर्थवत्सूत्रे धातुग्रहणं न कार्यम् । एवं च वा इत्यस्य धातुत्वे ऽपि प्रातिपदिकसंज्ञा सि- ध्यत्येव । न च धातुग्रहणाभावे अहनित्यत्र प्रातिपदिकत्वे सति नलोपः स्यादिति वाच्यम् । न लोपः प्रातिपदिकेत्यत्र न लोपो ऽतिङिति न्यासेन तद्वारणम् रामानित्यादौ नलोपः नत्वविधा- नसामर्थ्यात् अन्यथा लोपमेव विदध्यात् राजीयतीत्यादौ तु न दोषः प्रत्यासत्या तिनिरूपितं यस्य पदत्वं तद्भिन्नस्य लोप इत्यर्थात् । अचः परस्मिन्पूर्वविधौ अत्र सूत्रे शेखरे अजादेश- त्वेन वस्तुतो ऽजादेशः स्थानिवदित्यर्थः । न त्वादेशं विधाय किं चिदुद्देशत्वे एवार्थस्तेन णिलोपादेः स्थानिवत्वासिद्धिः अत एव ण्यन्ताणिचि अवीवददित्यादौ सिद्धयर्थे चपरनिहास ·२० पूर्वपक्षावली। इति निषेधः सार्थकः । जुहुतइत्यत्र तु श्लौ परनिमित्तत्वामा. वेन शपः अपरनिमित्तत्वेन परस्य ण्या लुको ऽपि तत्वेन श- प्त्वेन स्थानि तया भावेन स्थानिवत्वाभावात् । शप्त्वमाश्रित्य न गुणइत्युक्तम् । अत्र पूर्वापरविरोधः स्पष्टमेव वस्तुतो ऽत्राका- रस्यैव लुग्विधिस्थानिवद्भावेन दुर्वारः न च लघुनि चङ्परे ऽनग्लोपे अत्र सूत्रे शेखरे चङ्परे इति बहुव्रीहिः परग्रहणसा- मर्थ्यात् तद्विशेष्यं च णिजेव न तु लब्धाङ्गस्येत्यावर्त्य अङ्गसं- ज्ञानिमित्तकमित्यर्थात् अत एव श्रिप्रभृतीनां न सन्वत्वम् इदं चिन्त्यम् । अशिश्रियत् अदुद्रुवादित्यत्र सन्वत्वे न दोपः लघु- त्वाभावेन दीर्घाभावः न चेत्वं स्ववतीत्यादिसूत्रणाभ्यासस्योव- णस्य इत्वमपि न अवर्णपरधात्वक्षरपरत्वाभावात् निषेधस्तु न प्रयोननं चङयन्यतरस्यामिति चङि उपोत्तमस्य विकल्पोदात्त- त्वविधानात् तदभाव नचित्स्वर श्रिप्रभृतिपदम् अचकमतेत्य- स्योपलक्षणं रूपे विशेपाभावेन कमेणिडीत्यस्यानन्तरम् । अप- वादभूतनदाधनाय लुङि ङिति वदेत् लुङिपरे कमेश्वङिति तदर्थः । अत्र सुधियो विभावयन्तु ।। वोतोगुणवचनात् अत्र । उतः किम् शुचिरिति मूले उक्तम् । अत्र हि कृदिकारादिति डीपो विकल्पस्य इष्टत्वेन शुक्लेति प्रत्युदाहरणं वोध्यमिति शेखरे उक्तम् इदमशुद्धं रवळसंयोगोपधान्नेति निषेधस्य जागरू- कत्वात् स्वरुमाहचर्येण संयोगोपधो ऽपि उकारान्त एव गृह्यते इति मते शुक्लेति प्रत्युदाहरणं सम्यगेव श्यामेत्यत्र तु न कश्चि- द्विवादः ॥ हलिसर्वेपाम् अत्र मूत्रे हलिकिम् । देवायिह इति प्रत्युदाहरणं मूले उक्तम् तदसङ्गतमिव भाति लोपःशाकल्य- स्येति एतद्विपये ऽपि देवायिहत्यादौ च पदादिति व्योर्लोपः स्यात्तर्हि लोपः शाकल्यस्येति व्यर्थमेव स्यात् अत्रोच्यते लोपः ·पूर्वपक्षाबली। २१ योर्लोपः हलग्रहणाभावे लघुप्रयत्नयकारे देवायिहेत्यत्र लोपः स्यादित्याशयः ॥ मोऽनुस्वारः अत्र सूत्रे पदस्येति किं गम्यते इति प्रत्युदाहरणमुक्तम् । असङ्गतम् नश्वापदान्तस्येत्यत्र मस्या- नुवृत्तौ नस्य मस्य चापदान्तस्यानुस्वार इत्यर्थः । इदं च नि- यमार्थं करिष्यते अपदान्तस्य मस्य चेदनुस्वारस्स्यात्तर्हि झल्येव गम्यते इत्यादौ नानुस्वारमाप्तिः न च विपरीतनियमस्स्यात् झल्यनुस्वारश्चेत्तर्हि अपदान्तस्यैव मस्येति हरि सेवते इत्यत्र न स्यात् सूत्रं तु हरिं नमतीत्यादौ चरितार्थमिति वाच्यम् । हे मपरे वेति सूत्रेण मकारस्य मकारविधानानर्थक्यापत्तेः तद्धि मोऽनुस्वार इति प्रोक्तमनुस्वारवाधनाथ विपरीतनियमे तु अनु- स्वारमाप्तिरेव नेति नेत्येवसिद्धे म इत्युक्तिों न इति प्रशाम् मलयतीत्यादौ नत्ववाधनार्थी निषेधस्त्वनन्तरत्वादनुस्वारस्यैव स्यात् । लोटो लङचत् । नन्विदं मूत्रं मास्तु लोटः स्थान लोड़ प्रत्ययोऽस्तु तेन ङित्त्वात्तामादयः । टिवाहित आत्मने एत्व- सिद्धिरिति चेन्न । टोटकारेणैष सिद्धेः लोटो लङ्कदिति आतिदे- शिकमनित्यमिति ज्ञापनार्थं तेन जुबतुरिइत्यत्र सिजभ्यस्तति जुसविदोलटो वेत्यतो वेत्यनुवर्त्य व्यवस्थितपरिभापया श्रये मजसवर्णन्तु न सम्भवति भाप्ये व्यवस्थितविभापासु अपाठात्।। स्वाङ्गाचोपसर्जनादसंयोगोपधात् । अत्र सूत्रे उपसर्जनात् किम्। सुशिखेति मूले प्रत्युदाहृतम् । तदयुक्तम् । शोभना शिखा सुशिखेति समासे अन्तरङ्गत्वाट्टापि अदन्तत्वाभावान्डीपो ऽप्राप्त अत एव शेखरे सुशिखेति प्रक्षिप्तः पाठः । शिखेत्येवप्रत्युदाहर- णं बोध्यमित्युक्तम् । तदपि न युक्तम् । अस्वाङ्गपूर्वपदावत्यता अत्र अस्वाङ्गपूर्वपदादित्यनुवर्त्य तेन करमुग्वा कल्याणपाणिपा- दा इत्यत्र न ङीप् अत्र हि अस्वाङ्गपूर्व यत्कल्याणेति ततः परं ·२२ पूर्वपक्षावली । पाणिपादिति तत्स्वाङ्गवाचकान स्वाइसमुदायस्य स्वागवाचक- त्वाभावात् पादशब्दस्य स्वागवाचकपरत्वाभावात् पाणिशब्दस्य अस्वाङ्गवाचकत्वादिति विभावनीयम् । नोपधायाः । अत्र प- नानामित्यत्र पकाराकारस्य दीर्घवारणयोपधाग्रहणमिति शेखरे उक्तम् उपधाग्रहणाभावे पञ्चानामित्यत्र उभयोर्दीर्घप्राप्तौ अन- न्त्यविकारे अन्त्यसदेशस्य भवति अनन्त्योद्देश्यके कार्य अन्त्य- सदेशानन्त्यमदेशयोयुगपत्प्राप्तौ अन्त्यसदेशस्यैवेति तदर्थः । अनयैव पञ्चानामित्यत्र पकाराकारस्य दीर्घाप्राप्तौ व्यर्थमेवोप- धाग्रहणं क्रियमाणे ऽपि उपधाग्रहणे हंसशिरांसि इत्यत्र यस्याङ्गे उचिताकासाया सर्वनामस्थानग्रहणेनाङ्गे ऽस्यविशेषणम् । एव- श्वोभयोर्दीर्घप्राप्तौ परिभाषयैव वारणमुपधाग्रहणं चात्र पूर्वमा- त्रोपलक्षणार्थ परिभाषिकस्यासम्भवादिति परिभापयैव सर्वत्र निर्वाह उपधाग्रहणं कापि न कार्यमिति चेदत्रोच्यते । अ- न्यविकारे इति परिभाषायामुदात्तनिर्देशः क्रियते प्रतिविधेयं प्रवर्तते तत्फलन्तु तिङ्ङतिङ इत्यत्र नास्याप्रवृत्तिस्तेन देवद- तोऽभवदित्या पूर्वस्यानुदात्तत्वसिद्धिः विकाराकारस्यैव स्या- देवं च प्रकृते उदात्तनिर्देशाभावेनास्या अप्रवृत्ती पकाराकारस्य दीर्घः स्यादेव तद्यावृत्यर्थमुपधाग्रहणमिति शेखराशयः ॥ नसं- योगाद्वमन्तात् ॥ वान्तमान्तसंयोगात्परस्यानो ऽकारस्य लोपो न स्यादित्यर्षे न कुत्राप्यनुपपत्तिः समाधानं मृग्यम् । भस्य टापः । नन्वत्र भाड्डित् इत्येवमूत्रमस्तु । भसंज्ञाका- त्पथ्यादेः परो यः सचडित् इत्यर्थः । एवं च टेरिति टिलो- पः अनुवृत्त्यर्थमपि न लोपग्रहणमेतदग्रेऽष्टाध्याय्यां गोतोणि- दित्यादिमूत्राणां पाठदर्शनादत्र समाधानं मृग्यम् । गतिकार- कोपपदानां कृद्भिः मह समासवचनं प्राकमुबुत्पत्तेः । तेन व्या ·पूर्वपक्षावली घी कच्छपी अश्वक्रीतीत्यादौ सुबुत्पत्तेः प्रागेव ससास विशिष्ट- स्य जातिवाचकत्वेन जातेरस्त्रीविपयादिति ङीष् अन्यथा स्वा- र्थादीनां सुपस्थितौ सत्यां लिङ्गबोधकटापि ततः सुबुत्पत्तौ ततः समासे ऽदन्तत्वाभावात् ङीप न स्यात् । अत्रायं पूर्वपक्षः । इयं परिभाषा मास्तु उपसअनिष्यमाणनिमित्तो ऽप्यपवाद उप- सञ्जातनिमित्तमप्युत्सर्ग बाधतइत्यनया दधतीत्यादौ यथा पूर्वम न्तादेशो न भवति एवं प्रकृते ऽपि टाप् न भवति । न चाद- भ्यस्तादित्यस्यानवकाशत्वमिति वाच्यम् । जक्षतीत्यादी चारि- तार्थ्यात् । न च गतिकारकति परिभाषाया अभाव कॉम्भका- रयो न स्यात् सुवन्तेन समासे कारशब्दान्डीप् स्त्रीभ्यो ढगि- ति सूत्र स्य स्त्रीप्रत्ययान्तात् ढगिति नार्थः । किन्तु स्त्रीवाचका हगित्येवार्थः । अतएव मातृष्वमुईकि दिलोपवचनं चरितार्थम् । अन्यथा स्त्रीप्रत्ययान्तत्वाभावाड्ढको दुर्लभत्वेन नव्यर्थ स्यात् । अत एव ऋष्यन्धकेति मूत्र भाप्ये जम्बुशब्दश्चतुप्पादनानिवाच कस्तस्माद्यच इति ढत्रि प्राप्त स्त्रीभ्यो ढगिति ढप्राप्त तत्र पूर्ववि- प्रतिषेधेनेत्युक्तं तदसङ्गतं स्यात् जम्बुशब्दस्य स्त्रीप्रत्ययान्तत्वा- भावात् स्त्रीभ्यस्तु न ढक् अनभिधानाच्छिवादिपाठाद्वा अत्र समाधाने विभावयन्तु सुधियः ॥ मापवपनीत्यादी णत्वं न स्यात् न कारस्य प्रातिपदिकान्तत्वाभावादिति समाधानम् । अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्य अत्र व्रश्चादिमूत्र राजेः पृथक भ्राजि- ग्रहणं ज्ञापकमिति मनोरमायां दीक्षितरुक्तं तद्विपरीतं तु शब्द- रत्ने भट्टैरुक्तं व्रश्चादिमाहचर्येण धातुसंज्ञस्यैव राजेग्रहणम् एवं च भ्राजन्तर्गतस्य राजेर्धातुत्वाभावेन तत्र पत्वासिद्धिरिति ज्ञापकत्वमयुक्तम् । अत्रेयं शङ्का यद्यत्र साहचर्यपरिभाषावृत्ति- रिष्टा त्तर्हि शकारवच्छकारविपये ऽपि साप्रवर्तत एवं च ·पूर्वपक्षावली। शकारान्तस्य धातोरेव पत्वं स्यात् तदा निशाशब्दस्य निशादेशे निड्म्यां निद्भिरित्यादौ पत्वानापत्तिस्तस्मान्मनोर- मोक्तमेव सम्यक् वस्तुतस्तु साहचर्य्यपरिभाषाप्रवृत्तावमुं दोपं विभाव्यैव शब्दरत्नग्रन्थे किच्चे त्यादिना युक्त्यन्तरमुक्तं तच ऋकारानुवन्धस्य राजग्रहणेन भ्राजन्तर्गस्य राजेन ग्रहणम् अत्र ऋकारस्य समुदायानुवन्धत्वात्समुदायानुवन्धस्यावयवानुवन्ध- त्वाभावात् इति न काप्यनुपपत्तिः। अथ वा प्रथमोपात्तत्वाइ- थादिविषयएव साहचर्यपरिभाषाप्रवृत्तिः शकारवच्छकारविषये सा न प्रवर्ततइति न किश्चिद्रूपणं निड्भ्यां निद्भिरित्यादीना- मिष्टत्वात् अर्थे प्रथमेत्येव सारं । तत्र कस्यार्थ इति जिज्ञामायां यस्मात्स्वादिविधिस्तस्यार्थ इति फलितम् । एवं च मृडानीहि- मानीत्यादी पुंयोगमहत्वादेः ङ्यतानियतभानेन प्रथमा सिध्यतीत्यपरमनुकूलं यथाश्रुते तु सा न स्यादिति मनोरमा ग्रन्थः एतदुपरीयमाशङ्का प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्या- पि ग्रहणमिति परिभाषया मृडानीहिमानीति प्राति- पदिकं तस्मात्पुंयोगादीनां नियमेन भान मिति कथं प्रथमाया अनुपपत्तिः । अत्र शब्दरत्नग्रन्थः प्रवृत्तिनिमित्तं तदाश्रयश्च प्रातिपदिकार्थः तदपेक्षया लिङ्गमात्रं यत्राधिक भासते तत्र प्र- थमेति वाक्यार्थः । मृडानीत्यादौ न लिङ्गमेवाधिकं भासते कि न्तु घुयोगोऽपि एवं च प्रथमा न स्यादिति तदाशयः । तदपि चिन्त्यमेव मनोरमाकारमते प्रतिनिमित्ततदाश्रयस्यामातिपदि- कार्थत्वादिति विभावनीयम् ॥ न मुने अत्र न नेत्येवास्तु नामि अत्र नुटीत्येवास्तु यत्र नुटि दोषस्तत्रागमान्तरकरणेन परिहर- णीयः । अदर्शनं लोपः । अत्रादर्शनमित्येवास्तु तस्य लोप इति सूत्रं मास्तु । बहुवचने झल्येत् इत्येव सुवचम् ॥ आसुडा- ·पूर्वपक्षावली। २५ गम इत्यपि तथा पदान्ताद्वा विशेषणविशेष्यभावेनान्ते लब्धेऽन्त- ग्रहणं पदविधित्वबोधनद्वारा समर्थपरिभाषानुपस्थि त्यर्थं तेन तिष्ठतु कुमारीच्छत्रं हर देवदत्तेत्यादौ न विकल्पस्तुक् इत्यत्र शेखरे उक्तं युष्मत्प्रकरणस्थौदनं पच तव भविष्यतीति प्रतीक- स्थसमर्थपरिभाषा त्वत्र न प्रवर्तते तस्या एकार्थीभावविषयत्वा- दितिशेखरविरोधात् अत्र विरोधं परिहरन्तु विचक्षणाः । तस्मि- नितिनिर्दिष्टेपूर्वस्य । अत्र सप्तमी निर्दिष्ट इति तु न मूत्रितं सप्तम्यां जनेर्ड इत्यादौ सप्तम्यन्ते पदे इत्यर्थापत्या जायते ग्रामे देवदत्त इत्यनिष्टापत्तेः । न च स्वं रूपमिति परिभापया सप्तमी- वाच्यप्रत्ययान्तार्थे परे पूर्वस्य कार्य स्यादित्यर्थोऽङ्गीक्रियते तत्र च पूर्वस्य स्थाने कार्याभावात्सप्तमीत्वाचाप्रवृत्त्या न दोपः । अत्र न्यासे दोषेऽपि डिप्रत्ययमारभ्य सुपः पकारेण डिप् प्रत्याहारमाश्रित्य डिप्निर्दिष्टे पूर्वस्येति न्यासः सुवचः । अदम औसुलोपश्च । अदसः सोर्डाविति तु न सूत्रितम् । टिलोपे कृते नित्यत्वात्सत्त्वं वाधित्वात्यदाद्यत्वेऽसावित्यसिद्धिरिति शेखरे उक्तम् । तदसङ्गतम् तथा हि डो आदेशः त्यदाद्यत्वापवादः स- त्यपि सम्भवे इति न्यायेन एवञ्च टिलोपापेक्षया परत्वात्सत्त्वे पुनः प्रसङ्गविज्ञानात् टिलोपे असावितिसिद्धिः सकृद्गतिन्याया- ङ्गीकारे तु टिलोपे नित्यत्वात्सत्वे कृते तदोरिति सूत्रे सकृद्गति- न्यायेनादस इति विभक्तिसत्त्व विधायकानियमेन भाष्ये अनत्य- ग्रहणप्रत्याख्यानेन सत्त्वासिद्ध्या अदोषात् । अदसस्सोर्लोप इत्येवास्तु न चासको स्रीत्यादौ प्रत्ययस्थादितीत्त्वप्रसङ्गः । णि- त्वसामर्थ्यात्पूर्वम्वृद्धावदन्तत्वाभावादापोऽप्रसक्तेः डीपि असि- द्धत्वं णित्वसामर्थ्यादेव न पूर्ववदश्ववडवौ द्विवचनतन्त्रमिति प्रतीकमुपादाय तदयुक्तम् । अत एव पूर्ववदिति चरितार्थमन्य- ·पूर्वपक्षावली। थाश्ववडवाविति निपातनासिद्धः किन्तेन समुदायस्य पूर्वपद- लिङ्गत्वेऽपि उत्तरपदाद्ययोनिवृत्तिरश्ववडवपूर्वपराधरोत्तराणा- मिति निर्देशात् अश्ववडवाविति तु समुदायस्यान्तत्वाभाच्छी- भावापाप्त्या वृद्ध्यासिद्धम् । अश्ववडवशब्दार्थः पूर्वपदलिङ्गं ल- भते इत्यर्थे पुंस्त्वविधानप्रयोगे चरितार्थम् । सुन्दराश्ववडवा- वित्युक्तमुद्देश्यतावच्छेदकाक्रान्तत्वेन स्वस्मिन्स्वप्रवृत्तिरिति न्या- येनानेनैव वात्र समाहारद्वन्द्वे कृते सनपुंसकमित्यत्र तच्छब्देनैत- द्विहितसमाहारद्वन्द्वे परामृष्टे तत्र च पद्माश्ववडवाविति स्यात्तदे- तद्विहितसमाहारद्वन्द्वविषयकं सनपुंसकमिति हस्वत्वे निर्देशोप- पत्तिः इतरेतरयोग साहित्यस्य विशेष्यवर्तिपदार्थस्य प्रकारत्वे प्रत्ययग्रहणपरिभाषा तदा नियमेऽपि आवन्तात् परस्याङ्गसज्ञा- निमित्तस्य औङः शी आवन्तात् परस्य शीत्यर्थे वा श्यादेशो दुर्वारः प्रकृतेऽत एवाधिकसंख्येत्वादिनिर्देशाः खवाया अद्देऽर्द्ध- खट्टे घटखद्गेत्यादिलौकिकप्रयोगश्च सङ्गच्छते अत्र समाधान- मूहनीयम् । न लोपः मुवस्वरसंज्ञातुविधिषु कृति । अत्र सूत्रे शेखरकृतोक्तम् संज्ञायां दत्तदण्डिनो दण्डिदत्तौ अत्र नलोपे दण्डिन्शब्दस्य पित्वेन पूर्वनिपातापत्तिरिष्यतेत्वनियमः अ- सिद्धत्वे तु घित्वाभावासिद्ध्यति न च पूर्वनिपाते नलोपो न- लोपे च पूर्वनिपात इत्ययुक्तं यस्य पूर्वपदत्वे घित्वं भावि तत् पूर्वमेव प्रयोक्तव्यमित्यर्थान्न दोप इति तु न द्वन्द्वे घीत्यत्र घिपद- स्य भाविधित्वे लक्षणायाम्मानाभावेन सम्पति घिसंज्ञक पूर्व प्रयोज्यमित्यर्थे सम्पति दण्डिन्नित्यस्य पित्वाभावादनियमेन रूपद्वयसिद्धौ प्रकृते सज्ञाग्रहणं त्याज्यम् ॥ ननु लाक्षणिक- पदानङ्गीकारे हरिच्छत्रमित्यकमेव तत्र लक्षणास्वीकारेऽग्रे हरि- शब्दस्य भाविनातुका इकारान्तत्त्वाभावेन घित्वस्यासपत्स्यमा- ·२७ पूर्वपक्षावली। नत्वादनियमः सिद्ध्यति तथा च हरिच्छत्रेच्छत्रहरी इति रूप- द्वयम् अन्तरङ्गेघित्वे तुकोऽसिद्धत्वे हरिच्छत्रे इत्येकमेव षत्व- तुकोरित्यत्र तुग्ग्रहणे लुकि अन्तरङ्गपरिभापया अप्रवृत्तिरतो नियमे रूपद्वयम् । किं चात्र प्राचीनमते अन्तरङ्गपरिभापाया- सिद्धत्वे वा एकरूपनिर्वाहः माणिकलशौ इत्येकघिपदे लक्षणा- ङ्गीकारे तद्भावे सम्पति घित्वाभावादनियमे रूपद्वयं स्यात् तद्धि घित्वे कर्तव्ये उत्तरपदनिमित्तकहस्वस्यासिद्धत्वे धित्वस्यापश्चा रूपद्वयम् अथ वा लक्षणहेत्वोः क्रियाया इति निर्देशेन द्वन्द्वे घि- त्वस्य अनित्यत्वाङ्गीकारस्त्वयाप्यवश्यंकर्तव्यः इत्थं सति द- ण्डिनावित्यस्य सिद्धिनिष्पत्यूहा इति कृतमिति समाधानं वि- दाकुर्वन्तु कृतबुद्धयः ॥ यामुट् परस्मैपदेपदानो ङिच्च । अत्र- यामपरस्मैपदेष्वित्येवास्तु । पदद्वयं त्याज्यम् । अत्र सूत्रे लिङा धातो राक्षेपे शपि कृते यामनिरवकाशस्तेन शपवाधकः याम् पूर्वप्रवर्तते पश्चादुत्सगर्गो ऽपि भवति अक्षिप्तस्य शाब्दवो धे ऽन्वये तु सत्यपि सम्भव इति न्यायस्यानित्यत्वे सत्यपि- संभवस्थाने यत्र वाधस्तत्रापि कचिदुत्मर्गः प्रवर्तते तेन प्रकृते- यासि कृते शय् भवतीति तदनित्यत्वज्ञापकः सो ऽचीत्यादि- निर्देशः अन्यथा त्यदायत्वाप्राप्तियोग्ये ऽचरितार्थम् अत्वे कृते ऽपि सत्वं भवतीत्यतः सत्वं त्यदाद्यत्वापवादकं तद्विषये त्व प्राप्त्या सदइति स्यादतो ज्ञापको ऽयं तदनित्यत्व किदाशि- पीत्यस्यानन्तरं लिङ्यार्द्धधातुकमिति कर्त्तव्यं पूर्वसूत्रात्पदव- यमनुवांशिपि लिङिपरे याम् आर्द्धधातुकसंज्ञ इत्यार्धधा- तुकमंज्ञाविधानसामर्थ्याच्छासो धात्वधिकारोक्तत्वाभावे ऽपि आर्द्ध धातुकसंज्ञा भवतीति भवतेर इत्यादिनिर्देशात् कर्थक- त्वाभावे ऽपि क चित्सार्वधातुके शप् भवतीति ज्ञापनात् तेन ·२८ पूर्वपक्षापली। निरर्थकयासि परे ऽपि शसिद्धः । एवञ्च जागादित्या- दावपि विशेषविहितेन कित्त्वेनातिदेशिकस्य सार्वधातुकमपिदि- ति ङित्वस्य बाधो ऽतो उिद्भिन्नप्रतिषेघविषयत्वाद्गुणः सिद्धः समाधिमत्राकलयन्तु सूक्ष्मार्थदर्शिनः ॥ अल्लोपो नः ॥ अत्रानो नश इति सूत्रमस्तु । न च प्रियाष्ट्रन इत्यादावल्लोपे तस्य दोषः संयोगादिलोपलत्वणत्वेष्विति वार्तिकेन स्थानिवद्भावात् ष्टुत्वं न नशादेशे तु अझलादेशत्वात्स्थाकृत्यो नुपसर्जनादित्यस्य साफल्ये सति ङीपि सुलोपे लक्ष्मीत्यपि कथं तदन्तवि- धौ ज्ञापकतेति स्त्रियामिति मूत्रे भाष्ये उक्तम् । तत्र लक्ष्मीशब्दे आचारकिपो ऽनभिधाने ऽनुपसर्जनादिति सूत्रं तदन्तविधि ज्ञापयतीति हस्वनयति मूत्रस्थभाष्येण सह स्त्रियामेतदिति भा- प्यविरोधलेशो ऽपि हलन्तेभ्यः सामान्यानभिधाने ऽपि आचा रकिवन्तप्रकृतिककर्तृकिपः एतेन भाष्याशयमबुध्वा नेत्रे निमी- ल्य व्याचक्षाणेनान्तरङ्गानपीति परिभाषेन्दुशेखरश्चिन्त्य इति परास्तम् ॥ न पदान्तद्विवचन अत्र मूत्रे वेतस्वानित्यादिशेखरे ण लोपः शाकल्यस्येति मूत्रे अशिकिमित्यादि किञ्च स्थानिव- त्वनिषेधं विनास्य पदान्तत्वासिद्ध्यात्र निषेधापत्तिः स्थानि वत्त्वनिषेधज्ञाने तनिर्णये च स्थानिवत्त्वाभावाज्ञानमित्यन्यो- न्याश्रयस्तत्राप्रवृत्तौ वीजमित्यन्तः शेखरो विरुद्धोपादान इति सिद्धे पदान्ते ह्यत्र निपधेः स्थानिवद्भावे सति यः पदान्त इति यावत् । यथा कानि सन्तीत्यादौ वेतस्थानित्यत्र स्था- निवत्वेन हि पदान्त इति अत्रार्थे समादधतु कुशाग्रबुद्धयः उत्त- रखण्डस्यैव धातुत्वमिति शेखरे प्रयत्नश्चेत्यादि प्राग्धातोरित्यने नोत्तरखण्डात्प्रूवमुपसर्गाप्रयोगः स्यादिति दूपणं न ॥ स्थादिष्व- १ अत्र गन्यत्रुटिः । प्रतिभाति ।

·पूर्वपक्षावली। २९ भ्यासे न चाभ्यासस्यति सूत्रेणोपसर्गात्परेषामेव नान्ये पामिति सूत्रेवैययेनोपसर्गा अभ्यासात्पूर्वमेव प्रयोक्तव्या इति ग्रहीज्या- वयिष्यधिवष्टिविचतिवृश्चतिपृच्छतिभृज्जतीनां ङिति च अत्र सूत्रे वयिग्रहणं न कर्तव्यं व्येवः सत्त्वादचिस्वपीत्येव सिद्धम् । वेत्र इति निषेधस्तु लिटि वयो इतिज्ञापकानेति वोध्यम् । ब्रह्मभट्टैरुक्तम् समाननिमिसकस्यैव पादिकस्य ग्रहणेनादोषात्तत्रार्थे प्रमाणं न दृश्यते । भाष्यादिकं केवलविरोधपरिहारायैवेदमुक्तम्। समाधान- मत्र विभावयन्तु सुधियः॥ शर्परे विसर्जनीयः। अत्र मनोरमायां शपरे नेत्युक्तेऽनन्तरत्वात् । सत्वस्यैव बाधकंस्या नतु क: पयो- स्तथा च वासः क्षोममद्भिः सातमित्यत्र द्वौ दुरावित्यु- क्तमिदश्च न सम्भवति कुप्वोरिति सूत्रं शर्परे एतद्विषये कर पसम्पादनेन चरितार्थम् कः करोतीत्यादौ सत्वजितामूलीया- दिप्रसङ्गे सत्वदृष्टया क-पयोरसिद्धत्वात्सत्वंस्यादित्याशय शरे नेत्यनुवर्त्य शर्परयोः कुप्वोस्तु क-पौ नेत्यर्थेन प्र- कृते दोषाभावः । किश्च शब्दबलेन विसर्जनीयस्य सो ऽशर्पर इति सूत्रे ऽपि कुप्वोरिति सूत्रे अशर्पर इत्यनुवृत्त्या तयोरशर्परे प्रवृत्त्या चाद्विसर्ग इत्यर्थलाभानापत्तिरित्युक्तम् तत्र विसर्जनीयस्येत्यनुवर्त्य तच्चावोत्तरसूत्रे क पाविति प्रथ- मान्तसाहचर्येण प्रथमया विपरिणम्य चाद्विसर्ग इत्यर्थः सुलभः ।। यासुट् परस्मैपदेष्विति सूत्रेडिच्चेति विहाय उयासुट् परस्मैपदे- पूदात्त इत्येव तु न मूत्रितम् । तथा सति किदाशिपीत्यातिदे- शिकस्य कित्वस्य इज्यादित्यादौ सम्प्रसारणसम्पादनेन चा- रितार्थ्याजागादित्यादावौपदेशिकङित्त्वस्य विशेषविहितेना- तिदेशिकेन कित्त्वेन बाधस्य वक्तुमक्यत्वात् ततश्च जागोतीति सूत्रेण गुणो न स्यात् विचिणडियो ऽन्यस्मिन्द्धिविषये प्र- ·३० पूर्वपक्षावली । तिषेधविषये चेति सिद्धान्तात् मम तु नायं दोषः आतिदेशिकेन विशेषविहितेन कित्वेनातिदेशिकस्य ङित्वस्य बाधो वक्तुं श- ते । न चैवमपि क्यासुटि कृते किदाशिषीति सूत्रं मास्त्विति हल्लाघवमिति वाच्यम् । विधिलिङ्यपि वच्याजागा- दित्यादौ संप्रसारणगुणौ स्यातामित्यलं बहुना ॥ डाबुभा- भ्यामन्यतरस्याम् ॥ अत्रसूत्रे मनोरमायामन्यतरस्यामिति योगं विभज्य बहुधीवरीत्यादिरूपं संमाध्य बहुव्रीही वेति वचनमुक्तम् योगविभागसिद्धं न तु पाणिनिकृतं सूत्रमित्युत्का भाष्ये तु सूत्रभङ्गेन समाहितं तद्यथा अनो बहुव्रीहेरित्यस्यान- न्तरम् उपधालोपिनो वेति सूत्रमस्तु अन उपधेति प्रदेशान्तरस्थं सूत्रं डाप्सूत्रे ऽन्तरस्यां ग्रहणं मास्त्विति चोक्तम् । अत्र चेत्य- स्थानन्तरं मनोरमायां प्रतीकमुपादायानो बहुव्रीहेर्दाबुभाभ्या- मनुपपसर्जनादृपधालोपिनो वेति पाठ्यमिति भावः । यथाश्रुते ऽनुपसर्जनादित्यस्य संवन्धो दुर्घटः अत एव उद्दामानि पुराणा- न्यतिक्रान्ता नगरीत्यत्र ङीनेति चोक्तं शब्दरत्ने । अनउपधेति सूत्र शेखरे ऽनुपसर्जनादित्यनुत्तमन्यत्र न सम्बध्यते तस्य गृह्य माणविशेषणतया गृह्यमाणस्यानो वहुव्रीहावनुपसर्जनस्यासम्भ- वात् ध्वनितं चेदं वनो रचेति सूत्रे भाष्ये तत्र ह्यनो बहुव्रीहेरि त्यस्यानन्तरमुपधालोपिनो वेति न्यासो दर्शित इति चोक्तम् । उभयोः परस्परविरोधः स्पष्ट एवेति विरोध परिहरन्तु शाब्दि- काअनुपसर्जनात् अधिकारो ऽयं यूनस्तिरित्यभिव्याप्य अयमेव स्त्रीप्रत्ययेषु तदन्तविधि ज्ञापयतीति मूलग्रन्थस्त्वाचारकिबन्त- प्रकृतिककर्तकिबन्तानामनभिधानमेवैतद्भाष्यप्रामाण्यादिति शेख- रस्तस्यायम्भावः यद्यप्याचारः किवन्ताकर्तरि किप्युपसर्जनत्व- मिति परं तु तत्रालोपस्यसत्वादकाराभावाहिड् देति सूत्रस्य ·पूर्वपक्षावली। प्राप्त्यभावादेव डीपोवारणं भविष्यतीत्यनुपसर्जनादित्यस्यात्रो- पयोगाभावाद्भाष्यकारोक्तज्ञापकता सुस्थितेत्याचारविचन्तप्रक- तिककर्तृतिपो ऽनभिधानाभावादेतादृशलेखनस्योपयोगाभावा- च्छेखरो अनवानिवाचरति इत्यर्थे अनडुहशब्दाद्गौरादिपठिता- दाचारकिवन्तात्कर्तरि किप्यनुपसर्जनादित्यस्य फलं स्पष्टमेवेति भाष्यकारोक्तज्ञापकता विरुद्धा अतो ऽनभिधाने एतद्भाष्यस्यैव मानत्वाल्लेखनस्य चेदानीमुपयोगः स्पष्टएवेति शेखरः संगच्छते । न चैवमपिहस्वनयेति सूत्रे कस्यामो ग्रहणमित्याशङ्ग्य कास्प्रत्यये- तिविहितस्य सानुबन्धकवादित्युक्त्वा तत्रामो मित्त्वादथ वा फलाभावाद्धल्याब्भ्यो यद्यचारकिए सम्भवति तर्हि मिद- चोऽन्त्यात्परविपयविशेषसत्वादुक्तनुविधायकशास्त्रस्थभाष्यासङ्ग तिः स्पष्टवातो हलन्तेभ्यस्मामान्यत आचारकि नास्तीति क्लुप्त एव इति स्त्रियामिति मूत्रस्थ भाष्यप्रामाण्यादिति शेखरो विरुद्ध एवेति वाच्यम् । नुड्विधायकमूत्रस्थेन भाष्येण लिट् आचार- किम् एव हलन्तेभ्योऽनभिधानं तत्रैवामः प्रवृत्तिसत्वात्कक्ति परस्य तस्य तेभ्योऽनभिधानं मानाभावादतेनान्तरङ्गानपीति परिभापाज्ञापनावसरे सामान्यतो हलन्तेभ्यो नुड्डिधायकसूत्र- स्थभाष्यप्रामाण्येनाचारकिए नास्तीति परिभापेन्दुशेखरोक्तिरु- दचामितिमूत्रे । आचारकिप्प्राचीनमते न वस्तुतो हलन्तेभ्य- स्तदभाव इति हस्वनद्याप इत्यत्र भाप्ये स्पष्टमिति शेवरोक्तिश्च चिन्त्येति विदां कुर्वन्तु सुधियः ॥ आचारकिपि तु लक्ष्मी आ- दिशब्दे कृदिकारादिति अक्तिनत्वाभावात् ष्टुत्वं स्यादिति- वाच्यम् । प्रियाष्टनशब्द परे तु स न इति शेखरपालांचने तदभिधानस्यैव लाभात् विभावयन्तु समाधानं झातभाष्य भिसन्धयः ॥ अचः परस्मिन् पूर्वविधौ ॥ अच एवादेश इत्ययः।

·पूर्वपक्षावली। तेन मरुतमाचष्टे मारयतीत्यादौ न स्थानिवद्भावः । अत्र प्रयोगे योऽच्स्थानिको न तु सूत्रे उपात्ताच स्थानिक इत्यर्थः । तेना- जादेरनेन स्थानिवत्त्वम् । अत एव चङपरनिर्हास इति स्थानि- वत्वनिषेधो वादितवन्तं भैरीदवीवददिति सिद्ध्यर्थ सार्थक- मित्युक्तमत्र शेखरे जुहुत इति प्रतीकमुपादाय श्लौस्स्थानिवत्वेन शप्त्वमादाय न गुणः अपरनिमित्तकत्वादनादेशत्वाभावाच्चेति तेनैवोक्तमिदपरस्परविरुद्धम् । णिलोपादिस्थलेऽनुत्पत्तेरेवान्वा- ख्याने वारिआख्यत् अवीवदित्यादौ टेरिति सूत्रेऽपि स्थानि- वत्त्वप्रतिषेधकं चपरनिर्हासेति वार्तिकं सार्थकमतोनवार्तिके- वैयर्थ्यमित्यपरमपि दूषणम् णिद्वयलोपो यथा जात्याश्रयणात्त- था हस्वेऽपि जातेराश्रयणादवीवददिति सिद्ध तथा च सूत्रे एवा चस्स्थानिक इत्यर्थेन सर्वेष्टसिद्धिरिति णिलोपादेरित्यत्रा- तद्गुणबहुव्रीहिणा टिलोप इत्यर्थाश्रयणेऽपि निर्वाहः । सूत्रे- ऽप्यचस्स्थानिकत्वादत्राकलयन्तु तत्त्वं नागेशभट्टानुयायिनः॥ पिपठीरिति प्रतीकमुपादाय रत्वेऽल्लोपो न स्थानिवत् पूर्वत्रा- सिद्धे तनिषेधात् इति शेखरोक्तं न पदान्तसूत्रे पदे अन्त इति सप्तमीसमासव्यावृत्तिपरभाष्यप्रामाण्यात्पूर्वत्रासिद्ध इत्येतत्तत्पद चरमानतिरिक्तपादिकग्रहणे रुत्वे स्थानिवत्वं भवत्येवेति शे- खरेण सह विरुद्धम् । तत्र समाधानं वेनश्चान्यतरस्याम् वेब इति सूत्रादग्रेऽन्यतरस्पां कितीत्येव सम्प्रसारणविकल्पेन सिद्धे ब्रश्चेतिसूत्रं व्यर्थ परत्वादतो लोपे सम्प्रसारणे जाते वार्णपरि- भाषया पूर्व वाधित्वाल्लोपस्यैव प्राप्त्या तस्यापि नित्यत्वात् । न चोवङि कर्तव्ये आभीयासिद्धत्वं तास्यानित्यत्वात्सम्पसा- णाभावेन ववयिथेति सम्भाव्येतातो ल्यपि चेति चशब्देन लिटीत्यनुकर्षणाद ववौ ववयिथेतिसिद्धमेवेति दिक् । अनिद्का- ·पूर्वपक्षावली। ३३ रिकाव्याख्यावसरे श्लिष्यतीति प्रतीकमुपादाय श्यना निर्देशः श्लिषअलिङ्गनइति सूत्रभाष्यप्रामाण्यात्तद्विशेषइति विभक्तौ वि- हितक्सस्य पुषाद्यसाधकत्वमुक्तम् । अनिइत्यनुवर्तनाद्दाहार्थ- स्य सेटोग्रहणाभाव इति कैयटे इत्युक्तम् ॥ अत्रायं पूर्वपक्षः ।। श्लिप इतियोगस्याङ्वाककत्वम् यद्भाष्योक्तम् तदवष्टम्भेन क- थं श्यन्विकरणस्यात्र पाठस्माध्यते एकाच उपदेश इति सूत्र ऽनुदात्तपरिगणनावसरे विश्लिष्ट इत्येव पठितव्य दाहस्यात्य- निष्टत्वे बाधाभावानहि दाहार्थस्यसेटकत्वाङ्गीकारं विना त- सूत्रभाष्योपपत्यभावः उभयोरनिदकत्वे दाहार्थस्य पुषादित्वे तदंशेऽङः प्राप्त्यभावेन प्रतिप्रसवार्थे श्लिप इति योग फलले दाहार्थग्रहणे पुपादेरग्रहणेन बाधकत्वोक्तेः सार्थकत्वात् । य चो भयोरनिटकत्वे दाहार्थकर्मणि चिणः प्राप्तस्य बाधः श्लिष इत्य- स्यसार्थक्येन पुषादिपाठवलप्राप्तस्यालिङ्गार्थश्लिष्यतेरन्यत्र पा- ठेनापि सिद्धौ पुषादिपाठेन शिलपग्रहणं रूपसामर्थ्यप्राप्तस्याः श्लिष इति विभक्तेन बाधानापत्तौ अबाधकत्वासङ्गतिः दाहा- र्थस्य सेदकत्व तु श्लिप इति विभक्त अनिट् इत्यनुवृत्त्या तद- ग्रहणे परिशेषात्पुपादिपाठप्राप्ताङ्वाधकत्वस्य वाच्यतया पर्या- येणाङ्क्सयोः श्रवणस्य वक्तव्यतया पाक्षिबाधमादायाबाध- कत्वोक्तिरिति वाच्यम् । दाहार्थस्य सेदकत्वेनामिति इत्यनु- वृत्त्या तद्रहणाभावे ऽपि पुषादिविषये ऽपि चिणा वाधकेन च- रितार्थस्य विभक्तस्य पुपाद्यङ्वाधकत्वानापत्त्या च पुरस्तादप वादन्यायेनाङि वाधकत्ववत् दाहार्थस्यानिटकत्ववादिनो ऽपि चिण्वाधबोधनार्थत्वेन दाहार्थस्थले तद्वाधायोगेनात्र बाधकत्वस्य समापि सम्यत्वादिति चेन्मैवम् । विभक्त दाहार्थके चिण्बाधनं फलमुत पुपाद्यसाधकत्वमिति संशये पुपाद्यबाधकत्वकल्पने ·३४ पूर्वपक्षावली। पूर्वोक्तरीत्या विकल्पापत्त्या चिणग्रहणस्थ नित्यार्थतापत्च्या भा- प्यासङ्गत्यापत्तेरिति दिक् । यदागमास्तद्गुणीभूतास्तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते आने मुग्विधानसामर्थ्यादेपा ऽनित्या अन्यथा पचमान इत्यादौ चकारस्य मुकि अनया परिभापया विशिष्टस्य सवर्ण- दीर्घ तद्वैयर्थ्य स्पष्टमेवेत्युक्तं परिभापेन्दुशेखरे तन्न युक्तम् । अ- कारयोः कण्ठस्थानित्वं मकारस्योष्ठस्थानिकत्वेन तत्र जायमा- नो दर्घिः कण्ठोष्ठस्थानिक ओकार औकारो वा भविष्यति सूत्राभावेतु स न सिध्यदिति मूत्रवैयाभावेन ज्ञापकता न सम्भवति किश्च शानचस्सार्वधातुकमपिदिति डित्वात्प्राप्तस्यातो डिन्तः इतीयादेशस्य मूत्राभावे वारणस्थाशक्यत्वात्तत्सत्त्वे तु येन नेति न्यायेन तद्वारणादिति ज्ञापकता न सम्भवतीति न तु अकारस्य कण्ठस्थानिकत्वेन तत्र जायमानस्योक्तवत् परिभाप- या कण्ठस्थानित्वस्याप्यतिदेशादागमे आगमिधर्मवैशिष्टयमपि बोध्यतइति सिद्धान्तात् । किश्चाकारयोः कण्ठस्थानिकयोर्मा- त्राद्वयं तन्मध्ये प्रविष्टस्य मकारस्याद्धमात्रिकत्वेन मल्लग्रामादिव- द्भूयसाव्यपदेशाजायमानो दीर्घ आकार एवं भविष्यति इयादेशबाधकस्त्वातो डिन्त एवास्याग्रे आनस्य नेति न्यासे- न सिद्धिरिति ज्ञापकता सम्भवत्येवेति नवीनग्रन्थश्रद्धा- लवो रटन्ति ॥ ङमो ह्रस्वादचि मुनित्यम् ॥ अत्र शेखरकृता पदान्तावयङमः परस्याजादेः पदस्य ङमुडिति भाष्योक्तसिद्धा- न्ते ऽर्थे परमदण्डिनावित्यादौ न दोपो मूलोक्तार्थाङ्गीकारे त्व- न्तर्वतिविभक्त्या दण्डिन्नित्यस्य पदत्वान्ङमुट् स्यादुत्तरपदत्वे चेति प्रत्ययलक्षणनिषेधस्तु न माषकुम्भवापेनेत्यादौ पदव्यवाये sपीति निषेधसिद्धये तस्य यत्रोत्तरपदस्य कार्यित्वं तत्रैव प्र- तेस्तेन सिद्धमित्येतत्सूत्रस्थभाष्योक्तिस्त्वेकदेशिन इत्युक्तं तद्वि- ·पूर्वपक्षावली। ३५ रुद्धम् । पूर्वदण्डिप्रिय इत्यादी नलोपार्थ वार्तिके मध्यमपदत्वा- नाक्रान्तोत्तरपदग्रहणावश्यवक्तव्यत्वाच्छेखरकृता समासाश्रये उक्तत्वाच्च माषकुम्भवापेनेत्यादावपि प्रत्ययलक्षणनिषेधाप्रवृत्तेः सूपपादत्वात्पदव्यवाये ऽपीति निषेधेन सिद्धमित्येतत्सूत्रस्थभा- व्योक्तं च संगच्छते मध्यमेति विशेपणे उक्ते ऽपि पञ्चगवधन इत्यादौ प्रत्ययलक्षणे सत्यवाङि यस्येति लोप रूपसिद्धिः सो- ऽपदादौ । अत्र सः प्रत्यय इति न्यास एव सुवचः । न चोरः कायतीति विग्रहे सुबुत्पत्तेः पूर्व समासे उरस्केनेत्यादौ सत्वं न स्यादेवेति वाच्यम् । अन्यस्यासंभवे इति मनोरमाप्रतीकमुपादाय उपदेशे इत्येव कुप्पोरित्यनुवर्णं यस्मिन विधिरिति तदादिविधी कवर्गादावपदे इत्यर्थेन सिद्धे आदिग्रहणमपदस्यैवादिरित्यर्थला- भापत्ते!रस्केनेत्यादौ मुबुत्पत्तेः पूर्व समासेन सत्वमादिग्रहण- सामर्थ्य लब्धावधारणेन पदत्वयोग्यप्रातिपदिकावयवकुप्वाग्रहण- मिति शब्दरत्नकृतोक्तत्वाद्यथान्यासे ऽपि सत्वं नेष्यत इति न कापि दोपः । तथा युक्तं चानीप्सितम् । अनीप्सितपदाभावे ई- प्सितप्रकहीनस्याप्यनेन संज्ञाप्राप्ती वारणार्थानामित्यस्यानव- काशत्वं स्यादिति प्रकृतसूत्रे शेखरकृतोक्तम् । तदयुक्तम् । पूर्व सूत्रे तमप्ग्रहणादीप्सितपदेन प्रवर्तते इप्सिततमे तु पूर्वम्त्रार- म्भसामर्थ्यादेव न प्रवर्तते अर्थादीप्सित एवैतस्य विपये इति वारणार्थानामित्यस्यानवकाशत्वादग्नेर्माणवकं वारयतीत्यादौ न काप्यनुपपत्तिरत एव मनोरमायाम् अनीप्सितग्रहणं स्पष्टार्थ न त्वावश्यकमित्युक्तम् ॥ अभिनिवेशश्च । अत्र सूत्र शेखरे अभि- निवेश आग्रहः सन्मार्गविषयक आग्रहवानित्यर्थ इत्युक्तं तदयुक्तं वैयाकरणमते क्रियाविशेष्यकशाब्दवोधाभ्युपगमादिति तन्न । आग्रहशब्दो ऽर्श आद्यजन्तः । स कर्ता यस्य व्यापारस्य स ·पूर्वपक्षावली। आग्रहवान् व्यापार इति क्रियामुख्यविशेष्यकशाब्दबोध एवेति हेतुमति चेत्यादौ धर्मिवाचकान्मतुन्दर्शनादिति अस्मिन्नेव सूत्रे व्यवस्थितेति मूलमतीकमुपादाय परे तु इत्यादि आहुरित्यन्त- मुक्तम् । तदयुक्तम् । एतद्दृष्ट्याषत्वासिद्धत्वादविकृतायाः श्रवणं ज्ञानमस्त्येवात एव श्रवणमित्युक्तम् । अथ वाविकृताया अवि- करणस्थेत्यर्थ इति न काप्यनुपपत्तिरिति समाधानं कुर्वन्तु तद- नुयायिन इति ॥ वृद्धिनिमित्तस्य च तद्धितस्यारक्तविकारे । अत्र फलोपहितस्यैव निमित्नत्वेन विवक्षितत्वाद्वैयाकरणभार्ये न पुंव- त्वनिषेध इति मूलप्रतीकमुपादाय वैयाकरणीभार्य इत्येव वृद्धि- संज्ञको एची भवत इत्यर्थात्फलोपहितग्रहणे फलम् ॥ अर्द्धप- स्थकीमार्य इत्यत्र न ॥ अर्द्धात्परिमाणस्य पूर्वपदस्य तु वा ॥ अर्द्धात्परस्य परिमाणवाचकस्योत्तरपदस्य नित्यं वृद्धिः पूर्वपदस्य वा निति णिति किति च परे इति प्राप्ते नातः परस्येत्युत्तरपदवृद्धिनिषेधात् पूर्वस्य वैकल्पिकत्वेना- भावाच्चोपपादितं तन्न हीत्यादिना शेखरे उक्तम् तदयुक्तम् । अनेन निषेधाभावे ऽपि न कोपधाया इति निषेधसत्त्वातद्धित- वुग्रहणमित्युक्तत्वे ऽपि तस्मादुपलक्षणमिदम् अर्दमस्थे भाव अर्द्धप्रस्थीभार्या यस्य तत्रापि अरक्तविकार इति पर्युदासेन त- दन्ते ऽपि वृद्ध्यु त्पादनयोग्यत्वे सति यत्किश्चिद्धयुत्पाद- कत्वाभावे ऽत्र प्रयोगस्तथा च निमित्तग्रहणं मास्तु इति समा- धानं सुधियो विभावयन्तु सर्वनाम्नः स्याड्स्वश्च । आमि सर्वनाम्नः सुद् । अत्रायं पूर्वपक्षः ॥ अश्वक्षीरे सूत्रानन्तरं सर्व- नाम्नोया सुटू तत आमि ततस्तत्रय इत्येव कर्तव्यम् इदं च मूत्रद्वयं मास्तु उदीचामातः स्थाने यक्पूर्वायाः । अत्रोदीचा- मातः स्थाने इत्येवास्तु तथा सति प्रतिपदोक्तपरिभाषया आ- ·पूर्वपक्षावली। पाऽन्यतरस्यामित्याग्रहणे आर्यिका आर्यकेत्यादिसिद्धिः । अपरिमाणविस्ताचितकम्बल्येभ्यो न तद्धितलुकि । अत्र न त- द्धितइत्येवास्तु लुग्ग्रहणं मास्तु प्रत्यासत्या तद्धिगोरेव- तदन्तान डीवित्यर्थे समाहारानिमित्तके द्विगो पञ्चाश्वेत्यादौ निषेधो भविष्यतीति विभावयन्तु मुधियः ॥ गोरतद्धितलुकि । अत्र गोरलुकीति न मूत्रितं सामर्थ्यात् सामासिके प्रवृत्तावपि वक्ष्यमाणे धातुप्रयुक्त लुकि टजनापत्तेः । डितिहस्वश्च । वामि अत्र मूत्रद्वय वाचि ह्रस्व इति न मूत्रितम् । सुदन्मतीन्यादौ न- घृतश्चेति कबापत्तेः श्रीणामित्यादौ संनिपातेति नुडनापतेश्च ।। भवतेरः ।। अत्र प्राचोक्तं भवतेरिति कनिर्देशाद्भावकर्मणो - त्वम् व्याख्यातं च तत्पौत्रेण कथयोस्निपा निर्देशादिति तन्न धातुनिर्देशमात्रे तयोविधानात् शपश्च विकरणत्वेनानर्थकत्वात् कर्बर्थे परे विहितस्य स्तिपः शित्वसामांदवह प्रवृत्तरिति मनोरमाग्रन्थः । अत्राशङ्कत निपः शित्वस्याद्वधातुकव्यावृत्त्या चरितार्थत्वात् तेनार्द्धधातुकस्याडिति इडागमाभावः नच तत्र तितुत्रेतीनिषेधः एवमपि ब्रवीनीत्यादी हलादः पितः सार्व धातुकस्य विधीयमानो ब्रुव इडित्यननेडागमो न स्यात् शित्वा- भावेआर्द्धधातुकत्वात् उत्तरपदत्वे चेति वार्तिके पूर्वदण्डिभिय इत्यादौ त्रिपदे बहुव्रीही कृते पियशब्दे उत्तरपदे परे तद्धिना- त्तिरेति द्वयोस्तत्पुझपे नलोपार्थमनश्यं मध्यमपदत्वानाक्रान्तनि वक्तव्यं मध्यमपदत्यानाक्रान्नविशेपणनैव मापकुम्भवापनन्यादा- वपि कुम्भेत्यस्य मध्यमपदन्यात्प्रत्यय लक्षणशिद्रोपदव्यवायनेति णत्वनिपेधे सिद्ध कार्यिन्वनिशा न कार्य इति चेन्मवम् । गो- चेत्यादावल्लोपस्य स्थानित्वमादाय अवङ्माप्ती न पदान्तति मूत्रे भाष्ये वेतस्वानित्यादौ स्थानिवत्वनिरंधाभावमूलकम्त्वा- भावाय पदे ऽन्त इति सप्तमी समासे प्रत्यामच्या एरपदस्था- ·३८ पूर्वपक्षावली जादेशो न स्थानिवदित्यर्थान्न जोयते गोचेत्यत्र पदत्वं सुवन्ते- न समासे प्रत्ययलक्षणेनैव पदत्वात् तच्च दुर्लभमुत्तरपदत्वे च तिनिषेधात् कार्यित्वनिवेशे तु प्रकृते कार्यित्वाभावादुत्तरपदेति वार्तिकाप्रवृत्तौ प्रत्ययलक्षणेनैव पदत्वात् परपदस्थाजादेशत्वात् स्थानिवत्वनिषेधान्नाव अत्रोच्यते गतिकारकोपपदेति परिभा- पया सुबुत्पत्तेः प्राक् समासे परपदस्थेत्यत्र पदशब्दः पदत्व- योग्यपर इति भवदुक्तेः प्रकृते दोपाभावात् अतद्धितइति वक्त- व्यं पदव्यवाये ऽपीति मूत्रस्थवार्तिकम् आर्द्रगोमयनेत्यायुदाह- रणमेतद्रार्तिकप्रत्याख्यानाय भाष्ये पदव्यवायइति सप्तमीसमासे निमित्तिनांमध्ये यत्पदं व्यवधायकं तस्य परपदत्वम् । यत्रा- स्ति तत्र णत्वनिषेध इत्यर्थे आदगोमयेणत्यादी व्यवधायकस्य गोः परपदन्वाभावाण्णत्वनिपधान एवं च मापकुम्भवापने- त्यादावपि वापेत्यस्य पदलं वक्तव्यं प्रत्ययलक्षणेनैव तच्च दुर्ल- भं कार्यिन्वनिवेशाभावं मध्यमपदानाक्रान्तात्तरपदत्वाभावादुत्त- रपदत्वे चेति प्रत्ययलक्षणनिधान् नन्निवशे तु कार्यित्वाभावा- त्प्रत्ययलक्षणत्योत्तरपदपत्वात्पत्वनिषेधः तथा च कार्यिन्व- निवेशः सफल इति चन्मवम् । सिद्धान्ते ऽपि मापकुम्भं वपती- ति उपपदसमासे मुवुत्पत्तः प्राक स्वीकृते च तत्र णत्वनिषेधाय पदे व्यवाय इत्यत्र पदशब्दः पदत्वयोग्यपर इत्यर्थो भट्टरवश्य- मङ्गीकर्तव्यः । नच गतिकारकोपपदेत्यस्यानित्यत्वात्सुबु- त्पत्त्यनन्तरं समास कार्यित्वनिवेशे प्रत्ययलक्षणेन पदत्वपर- त्वात् प्रकृते निषेधे पदशब्दस्य पढ़त्वयोग्यपरत्वे मानाभाव इति वाच्यम् । भगक्रीतेनि प्रतीकमुपादाय कर्तृकरणइत्यत्र बहुलग्रह- णन गतिकारकोपपदानामित्यस्यानित्यत्वात्सुयुत्पयनन्तरमेव समास इति भावः । इदमुपपदमिति शूत्रे कैयटे स्पष्टम् अयम- जादिप्वित्यनन गत्यादरनित्यत्वे न मानमिति तदाशयः । अत ·पूर्वपक्षावली। ३९ एव एतत्कतकरणइति सूत्रे बहुलग्रहणफलत्वेनोक्तं भाष्ये अम्बा- म्बेति सूत्रे गवादिग्रहणं तु निपातार्थ तेन हृदिस्थ इत्यादौ ष- त्वं नेति दिगित्युक्तम् । शेखरइति स्वीयग्रन्थपर्यालोचनया गति कारकेत्यस्यानित्यत्वाभावे माषकुम्भवापेनेत्यादौ उपपदसमासे णत्वनिषेधार्थ पदव्यवाये इत्यत्र पदशब्द पदत्वयोग्यपर इति भट्टैरप्यवश्यमङ्गीकरणीयव्याख्यानेन माषकुम्भवापेनेत्यादौ पूर्व समासे णत्वनिषेधसिद्धौ सप्तमीसमासेपदव्यवायेनेति सूत्र येन च कार्यित्वनिवेशाभावेऽपि प्रत्ययलक्षणस्वीकारे का- यित्वनिवेशो निष्फल एव । किञ्च पर्याणमित्यत्र गतिकार- केत्यस्यानित्यत्वपक्षे ऽपि सुबुत्पत्त्यनन्तरं कुगतीतिसमासे का- यित्वनिवेशे सत्यपि प्रकृते नद्धमित्यस्य णत्वनिपेधरूपकार्यि- त्वात्प्रत्ययलक्षणनिषेधे पदपरत्वाभावानिषेधाभावे णत्वापत्तः अकुप्वाङिति सूत्रे आग्रहणवैयर्थ्यापत्तेश्चातः कार्यित्वनिवेशे ..पे पदव्यवायइत्यत्र पदशब्दः पदत्वयाग्यपरः विभक्तीतरा- नपेक्षया लोके ऽर्थवोधजनकपरो वा सर्वैरत्या स्वीकर्तव्य एवं इति कार्यित्वनिवेशाभावे ऽपि माषकुम्भवापनेत्यादौ सप्तमीस- मासे ऽपि न दोपः किञ्च अजादेः पदस्यत्येतन्मात्रार्थ ङमुद्रमत्रे ऽनुवृत्त्यर्थम् । उनि च पदे इति सूत्रस्थपदग्रइणं कार्य परमद- ण्डिनावित्यादौ मूलोक्तार्थेनापि प्रत्ययलक्षणनिषेधे ङमन्तपदा- भावान ङमुडित्यपरमपि लाघवमिति विभावयन्तु सुधियः । अतोम् । इत्यत्रम् इति च्छेदे प्रथमैकवचने उकारस्येत्संज्ञालोप- योः सकारस्य मकारे कृते ज्ञानमिति सिद्धम् । द्वितीयेकवचने- आदेः परस्येत्यकारस्य मकारे कृते मकारद्रयश्रवणस्यादिति । न च संयोगान्तलोपेन निर्वाहः झलो झलीत्यतो झल्ग्रहणानु- वृत्या संयोगान्तस्य झलो लोपान्मकारस्याझलूत्वात् झलग्रहणा- ननुवृत्तिपक्षे वाक्यभेदे संयोगान्तस्य लोपः संयोगान्तस्य झलो ·पूर्वपक्षावली। लोप इति पूर्ववाक्यं क चिद्यणतिरिक्तेऽझल्यपि प्रवात यथा गिरि- वेडिति अत्र गिरौ वेश्मयस्य स गिरिवेश्मयतीति गिरिवेडिति अज्झलो लोपे प्रमाणम् । अमो मश् । इत्यत्र मद्यं विधाय मका- रस्य संयोगान्तलोपे वधीं त्रमिति रूपसिद्धौ शित्वप्रत्याया- न परं भाष्यमेव वधी वृत्रमित्यत्र संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वा- दस्ति सिच इत्यपृक्ताश्रयस्यह लोपानापत्त्या एकदेश्युक्तं तद्भा- प्यम् अदड्डतरादिभ्य इति सूत्रे भाष्ये ऽदडो डित्वाभावे प्रथम- योरिति पूर्वसवर्णदीर्घमाशङ्कानुनासिकोपधत्वादित्युक्त्या दीर्घ- रणे द्वितीयैकवचने आदेः परस्येत्यकारस्य दकारे मकार- श्रवणेनापादानपरं भाष्यं प्रकृते गमकं हे ज्ञान इत्यादौ म निमि- त्तप्रकृतिप्रत्ययन्निपातविनाशे एङ्हखादिति लोपः सन्निपातप- रिभाषया न स्यादिति मिति च्छेदे समाधानमुक्तं शेखरकृता त- दपि विरुद्धम् । एङ्ह्वस्वादिति सूत्रस्य शेखरेण तत्वे हि हेलक्ष्मि इत्यादौ सन्निपातपरिभाषया संबुद्धिलोपो न स्यादित्या- शङ्का गुणात्मबुद्धेरिति वक्तव्ये एहस्वग्रहणाज्ज्ञापकात्संबुद्धि- लोपे कर्तव्ये सा परिभाषा न प्रवर्तते । न च विशपापेक्षं ज्ञापकं संबुद्धिमुपजीव्य यत्र हस्वस्तद्विपये न प्रवर्तते इति अमतिवाध- के प्रमाणानां सामान्ये पक्षपातादिति न्यायात्सामान्यापेक्षं सं. बुद्धिमात्रलोपे न प्रवर्ततइति । न च एहस्वादिति मूत्रस्थं हे ज्ञान इत्यादौ लोपोपपत्तये हलपदानुवृत्तिव्यधिकरणान्वयाङ्गीकारपरं भाष्यं बाधकमस्तीति मैवम् । लाघवात्सामान्यपंक्षमेव ज्ञापकम् । सिद्धान्तिनोक्तम् व्यधिकरणान्वयहलपदानुवृत्तिपरं भाष्यमेक- देशयुक्तिर्गौरवात् तस्मात् मकारच्छेद ऽङ्गाक्षेपो व्यधिकरणान्वय- हल्पदानुवृत्तये न कर्तव्यो न कापि दोपलेशश्च समाधानमूद्यम् ॥ इति श्रीमद्धोरिलसंदर्भिनपुण्यग्रामसभामगोढपण्डितविपति- पत्तिजन्यपूर्वपक्षसङ्ग्रहः ।। इनि श्रीपूर्वपक्षावली समाप्ता ॥

·.. ... ... ... सूचीपत्रम् । रु.आपा. १ मीमांसान्यायप्रकाशः (आपोदेवकृतः) ०-१०-० २ चरणयूव्हः- सभाष्यः शौनकीय परिशिष्टः स० ०-६-० ३ शब्दकौस्तुभः-नवाह्निकमात्रम् ४ व्याकरणमहाभाष्यम् ट टीकोपेतम् १०-०-० ५ तस्यैव-नवान्हिक कैयौ विवरण सहित १-८-० ६ काशिकावृत्ति-ससूत्र ५-०-० ७ पातञ्जलयोगदर्शन-स्वामी बालगमजीकृत टिप्पणी स०३-०-० ८ वैयाकरणभूषणसार-दर्पणटीकोगता २-०-० १. माधुरीपञ्चक्षणी १० मीमांसादर्शनम्--शावरभाष्य सहितम् ११ सांख्यदर्शनम् सांस्यप्रवचनभाष्यसहितम् १२ दानमयूख (धर्मशास्त्र ) १३ कालमाधव ( धर्मशास्त्र) १-०-० १४ जागदीशी- सङ्गन्यनुमितिप्रकरणस्य ०-१२-० १५ सिंहच्यानलक्षणमाहितपञ्चलक्षज्याः १६ व्यधिकरणस्य ०-१२-० १७ सिद्धान्तलक्षणस्य १८ अवच्छेदकत्यनिक्तिसामान्याभावविशेषव्यामिग्रन्थस्य -८-० १९ सामान्यलक्षणस्य ०-१२-० २० पक्षतायाः ०-१२-० २१ सामान्यनिरुक्तंः २२ न्यायसिद्धान्तमार्ग । तर्कप्रकाशटीकासहिता। २३ शब्दशक्तिप्रकाशिका । श्रीकृष्णकान्तीयटीकासहिता ३-४-० २४ वीजगणितम् ।म०म०प०सुधाकर्गद्ववदि-कृतटिप्पणीस०१-४-० २५ बीजगणिवम् । म० म०पं० बापूदेवशास्त्रीकृतम् पूर्वार्धम् २-०-० २६ बीजगणितम् । म मे० पं० वापूदेवशास्त्रीकृत उत्तरार्ध १-०-० २७ सिद्धान्तशिगेर्माणः। म०म० पं० वापूदेव शास्त्री २८ शास्त्र सिद्धान्तलेश पत्मक पत्रादिप्रेपर्णर म्-हरिदासगुप्ता-कार्याध्यक्षः चौग्यम्बा संस्कृत सीगजकार्यालय-बनारससिटि। ".. ...

·॥ श्रीः॥
(व्याकरण)
उत्तरपक्षावली।
PUBLISHED BY H. D. GUPTA & SONS. TPROPRIETORS,
THE CHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK DEPOT,
BENARES CITY.
Printed by Jui Krishue Das Gepolis,
nel llu Vidya Vilas Pirss.
BENARES.
1911

·(उत्तरावल्याः) सूचीपत्रम् । १ १ २ ८ १० धातोस्तन्निमित्तस्य इकोगुणद्धी पात्पदान्तात् ददातिदधात्योर्विभाषा आर्दधातुकस्येवलादेः व्यपदोशवद्भावोऽप्रातिपदिकेन पूर्वत्राऽसिद्धम् खीमत्ययेचानुपसर्जने प्यङः संप्रसारणं पुत्रपत्योस्तत्पुरुषे इजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छः अतोदी?यत्रि ज्योतिरायुषः स्तोमः समासेऽङ्गुलेसले नुम्बिसर्जनीय शय॑वायेऽपि प्राचांष्फस्तद्धितः घेर्डिति इकोगुणद्धी किङिति च नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य १ ११ १२ १२ १३ १४ १४ १५ २१ २३

·(२)
२३
२५
२५
२६
२७
तस्माच्छसोनः पुंसि
हलङ्याभ्योदीर्घात्सुतिस्यपृक्तं हल
वदवजहलन्तस्याचः
न पदान्ताहोरनाम्
ङसिङसोश्च
समः समि
सार्वधातुकार्द्धधातुकयोः
इदुदुपधस्यचामत्ययस्य
आडजादीनाम
भवादयोधातवः
अचः परस्मिन् पूर्वविधा
२८
२९
३०
३४
३५
( इत्युत्तरपक्षावलि सूचीपत्रम् । )

·श्रीगणेशाय नमः। उत्तरपक्षावली प्रारभ्यते । विद्याविनोदचतुरं विद्यादं विघ्ननाशनम् तथाविधं मन्नुदेवं गुरु वाग्देवनां भजे ॥१॥ प्रश्नावल्यां होरिलस्य य प्रश्नाः पण्डितैः कृताः। तेषां सदुत्तरार्थाय क्रियां त्तरावली ॥ २॥ तत्र तावत् धातोस्तन्निमित्तस्येति किम् आयते आयतेति मूलोक्तदोषनाशाय न यकीति न्यामः । तत्समाधानम् आचार- किवन्तप्रकृतिककर्तृतिवन्तगाग्लौशब्दादिभ्यः तत्र साधुरिति यति गोयं ग्लौयमित्यादि तथा विजन्तभूधातोभी इत्यस्माद्यति भोयमित्यादौ च धातोरव यादिप्रत्ययभिन्नमित्यस्य वान्तादेशो माभूदिति न यकीति न्यासो दुष्टः ।। इको गुणसद्धी । वदव्रजे- रिति । ओतश्श्यनीति । आदच उपदेशमूत्रस्थभाष्यप्रामाण्या- देजन्तेम्य आचारकिपोऽभावे तु भोयमित्यादाववश्यं दोपात् स दुष्ट एव । अतः अन्यत्समाधानं विभावयन्तु मुधिय इत्युक्त- म् । तत्र समाधानान्तरमुक्तं भाप्यविरुद्धं तु धातोरित्यवयव- पष्ठयैव उश्शम्भूस्तमिच्छति ऊयति आ ऊयति ओयति लडि औयदित्यादौ यथान्यासे न वान्तादेशः क्यजन्तधातोरवयव- स्यैवैचो यादिप्रत्ययनिमित्तत्वाभावान्न यकीति न्यासे तु स्या- होपः । गव्यतिनाव्यति इत्यादौ तु व्यधिकरणपष्ठया चिन्त्यो वान्तादेशः यदि तनिमित्तस्येत्यनेन यादिप्रत्ययभिन्ननिमित्त- ·२ उत्तरपक्षावली। . स्यवंचा चान्तादेशव्याहनिरिष्येत तदा स्वाभाविकस्यैवैचो वान्ताद विध्यानि गव्यतीत्यादि सामान्यम्य व्यावृत्तौ तु न सिध्यनिनि सम्बकाशिकायां म्पम् । अकित्तद्धितयोः इति न्यासे यादी तो च वान्तादशानिरीधे तु बाभ्रव्यं गव्यती- त्यादिनदन यात न्याय ओयते इति न विन्तीति न्याने मलामन्यादि च न मिलेन । वान्तायि प्रत्ययं दृश्यते इति च कृले यत्रा निकाय बर हुन्टमिति कृने यान्तवान्ता- देना बालका इति पानां वान्तविधीनां वैय्यर्थ्य नथापि लामाका इनि नुदभूत्वाचार्यलथा न कृतवा- न अन पद पामिन नामक निम्नस्वयकार इत्यपात लक्षण- स्थ अम्पदान कृनदान नल्लकचक्षुष्कागां नं विना लक्षणं लादनासा नाका कर्नच्या यत्रानुगम इति भाग्याइननुगन पर लयदर्शनं शरणं सति प्रामाण्य इति बोध्यम् । यतं वालो नीयम्ब नमत्रम्य भाप्यादधातुविष- यकत्वाद्धान विभाबपिन नद्धातुग्न्येितत्सूत्रस्थभाप्य- विरुद्धं निमृतं च क्या हि जनमो भाप्ये एवकारः किमर्थः नियमाः नेतान्ति प्रयंजन सिद्धे सत्यारभ्यमाण उत्तरेणव- कारं नियमार्थ नावा पानि नोऽधारणार्थः तहि शङ्कव्यमि- त्यादौ यदि स्पाविन्मुक्तः । वनु असिद्धं बहिरङ्गपरिभाषाया उदग्रहणं ज्ञापकम् इति भाप्य दुरणं दत्तम् उदग्रहणं कथं ज्ञापकं पोहत्यादी विभागातार्थ नवकरणे उब्दिं पदाद्यापुनाभ्यः पगऽर्वनामस्थानविभक्तिदाता स्यादिति न प्रवर्तते इत्युक्तं तदिष्टापनेन्दुष्टं वाहास्याने य उठ तस्य नेन ग्रहणमिति तद्भा- प्यतो लाभात् कथमन्यथा व्यूह इत्यादरनभिधानमिति विभा- वय ज्वरत्वरेन्यादिविहिने उठि ज़ः जुरौ जूरः तूरेत्यात्तदावेव ·उत्तरपक्षावली। ३ तत्प्रवृत्तेः तदुक्तं परिभाषेन्दुशेखरे प्रौह इत्याधनाध्येव वृद्धः प्राप्तेः अन्ये तु परिभाषाशयं विना न विधानं वर्णयन्ति उठि- दमित्यत्र वविदर्भवास्तु कोऽर्थः अस्य दीर्घ उकारी यत्र वा. शब्दस्य ह्रस्व उकारो यत्र ततः पग ऽमर्वनामन्था नविभक्ति- रुदात्ता स्यादिति आवस्य जगः नरेत्यादि द्वितीयस्य वि- वाह इत्यायुदाहरणं वश्च वाध वा द्वन्द्र कृत लोपो व्योगिति वलोपः उश्च ऊनि दीर्घतम्बयो द्वन्दे कृतं पर्छ नरुपः क्वास्था- ने यो दीर्घहम्वो उकाग ताभ्यां पगमानाप्रस्थानविभक्ति- रुदात्तेति तदर्थः । दो दमित्यत्राव देशः इदमधि समाधान मंदिग्धं किटं लोग पनि मृत्रस्यवसामन्यारवानारमा प्यविरुद्धं चेत्याचंसतं. दीची धारणा परिभाषायां ज्ञापकं सम्प्रगारणे निमित गुने चिनिन्द्रो विश्वोर इत्यादिनदगिनि नदपि चिन्याली गायधन्यूटम्बिनि विशेषणार्थत्वं शेखर स्पट जनानानि र जनयिाय- तत्वात् । ज्वरत्वरेन्यत्रापि को शामिलायसिद्रः ! एतेनोठिदनित्यत्रापि हम्ब का पातम् । किं च चतुग्नुहो नद्यजादीन्यासका नत्य- जादी उदात्ते स्त इत्येष निद्रानं नियुका वाद- नद्या उदात्तविधानाहा इनि अनि भाप्या- शयः । तम्यापि अन्नोवा लिपपमास इत्यस्याग्रे पाटेन ज्ञापकाना भाषापरवादिमिलिरिकन । वाद- मित्यत्रोटोकरण जर इत्यादी बा. इत्यस्यापि करणं बात इति किमान दक्षि लायन यथायाति तथापि अनभिमानब शानदायकाय न्यथा भ ६ ·४ उत्तरपक्षावली। वाहो डीप् ज्ञापकाउंति तय॑तां तस्यापि यूस्खाख्याविति न- दीत्वात् कथं वा श्रीमद्भिः प्रवाहैरित्यादौ परादिवद्भावेन वाह इत्यनेन प्राप्तः स्वरो बोधात् किं च तस्य वाह्यप्रयन्ते इत्यस्य वाह इत्यादौ त्वदुक्तव्यवस्थितविभाषाश्रयणं च प्रमाणं किं चोठः स्वरस्य विश्वोह इत्यादौ इष्टत्वज्ञापकपरिभाषाविरोध एवेति तत्स्वराभिधानस्य भाष्यकारानभिप्रेतत्वमेव लभ्यतइति दिक ॥ यत्तु विभक्तिश्चेति व्यर्थ प्रदेश क चिद्यथायथं मुप्ति- इग्रहणेन चेष्टासिद्धेः । अष्टन इत्यत्र मुपीत्येवास्तु त्यदादीनाम इत्यत्र मुपीत्यनुवृत्तौ यत्र तत्रत्यादावन्वंतु प्राग्दिशीयानां सुप्संज्ञ- यैव सिद्धे मुपि चेत्यत्र सुपि यभि इति न्यासनैतीत्यादौ अदोपः सुपो धातुपादिकयोरिति मुपो लुक् मुप्पितावित्यनुदात्तता च न चलतसिलादीनां विधानसामर्थ्यात् बलादौ लित्करणाचेति वि- भावयन्तु मुधिय इत्युक्ततत्र विभक्तिसंज्ञा च लादी प्रयोजनमि. दमस्ति इदम इशादेशे उडिदमिति इदं स्वरेण तस उदात्तत्वमि- ति प्राग्दिशीय इत्यत्र भाष्ये स्पष्टं ततस्तृतीयद्वित्वमेतद्भाष्यगौर- वादिति च कय्यटे तत्र किं यदुक्तं बलादीनां सुप्मज्ञायां सुपी धा- त्विति लुङ तेन विधानसामर्थ्यादिनि तन्न । तद्धिते सति प्रा. तिपदिकसंज्ञा तस्यां च तद्धिनलोप इनि सन्निपातविघातादेवालु- सामर्थ्यन अलुककर्नुमशक्यम् अव्ययसंज्ञायां तद्धितान्तात्मु- पो लुक् एवं प्रयोजनसत्त्वात् तस्मादित्याद्यर्थे तदित्यादे प्रयोग- फलस्य सन्चात् प्राग्दिशइत्यत्र कैय्यटे उक्तम् । ननु मध्ये ऽपवाद इति न्यायादनुदात्ता सुप्पितावित्येवं स्वरं विभक्तिस्वरो वाधते न तु लित्स्वरं लिस्वर एव तु परत्वाद्विभक्तिस्वरं वा- धते नैष दोपः । उडिदमित्येतत्मत्रं लितीत्यत्रानुवर्तते लित्स्वरं- बाधित्वा विभक्तिस्वरो भवति तृतीयादिग्रहणेन तृतीयामारभ्य ·उत्तरपक्षावली माग्यिशः प्रत्ययो गृह्यत इति किं च दानीमो मस्येत्संज्ञानिषे- धाय विभक्तिसंज्ञेति स्पष्टं तत्र भाष्ये अन्यथा मिदच इत्यन्ता- दचः परं स्यादिति तत्र कैय्यटे स्पष्टं दानीमो ऽदन्तस्वीकारे दोषाभावे ऽप्युक्तस्थले तम उदात्तत्वफलं विभक्तिसंज्ञायाः प्रयोजनम् इति भाष्ये स्थितं प्राग्दिशीयानां सुप्संज्ञायां सुप्तिङ्- तुस्मा इति दानीमो मस्येत्वं न अडिदमित्यत्रापि सुबेव संव- ध्यते सावेकाच इत्यत्रापि विभक्तिस्थाने सुपकरणादित्यदोष इति चेत्तर्हि अष्टाविवाचरति त्याचारविचन्तादष्टनशब्दाल्लटस्ति. पि शपं बाधित्वा परत्वात्प्रतिपदाक्तत्वाद्विभक्तिग्रहणसामर्थ्याच नस्यात्वे ऽष्टातीति कृते तन स्यात् तस्मादष्टन इति विभक्तिग्र- हणं कार्य तसादीनां विभक्तिसंज्ञेष्टव्यति कंचित् । अथ वा 5 टन आ सुप्तिङीत्येवास्तु तसादीनां मुपसंहृवास्तु विभक्ति- चेति न कार्यमित्यन्ये यदि विभक्तिश्चत्यम्य प्रन्याख्यानेऽन एवाग्रहणं तर्हि अतिलाघवान्प्राग्दिशीयानां । माभूनां विभ- क्तिमुप्संज्ञे किं तु त्यदायत्वफलाय त्यदादीनामप्राग्दिशीयत- सादो वेति पठ्यतां प्राग्दिशीयइति न कर्तव्यं मुपि यभीति च तथाष्टन इत्थत्र मुप्तिडेवास्तु दानीमो मम्य यथा नात्वं तथो क्तमेव इतइत्यन्तोदानस्तु तत्वप्रकाशिकायां स्पष्टं ३ घुणघूर्ण- भ्रमणे अत्रोपधायां चेनि दीर्घ सिद्धं दीर्घोच्चारणं प्रक्रिया- लाघवार्थमिति शेखरग्रन्थः । स चायुक्तः मूर्छादिषु दीर्घाक- रणे ऽत्र लेखकप्रमादेन दीर्घकरणात् ऊर्जेरपि दीर्घोच्चारणं तथै- वोपधायां चेति सूत्रकरणएव लाघवादोतर्नुलोपश्च महति हस्वेति वचनादृकारस्यैव दीर्घ इत्यलम् । पात्पदान्तात् पदा- तात्पकारात्परस्य नस्य णन्वं नेत्यर्थः । निष्पानं दुष्पानम् । अत्र कृत्यच इति वा भावकरणयारिति वा णत्वं प्राप्तम् । अत्र ·६ उत्तरपक्षावली। मनोरमायां पदान्तात्कि पुष्णातीति प्रत्युदाहृतं तदयुक्तं । ष्टुत्वे. न सिद्ध रिति शङ्का तत्समाधानं तु रषाभ्यामिति सूत्रे भाष्ये व- कारग्रहणमुत्तरार्थ पात्परस्य नस्य ष्टुत्वेन निर्वाहात् एवञ्च पा- त्पदान्तादित्यनेनापि ष्टुत्वस्यैव निषेधः पदान्तग्रहणाभावे पुष्णा- तीत्यत्र ष्टुत्वनिषेधे रूपासिद्धिः स्पटेवेनि पण्डिताः । वस्तुत- स्तु पग्रहणसुत्तरार्थमिति रपाभ्यामित्यत्र भाष्ये ऽदर्शनाद्धा- ध्यसामान्यचिन्तया पदान्तापात्परस्य नस्य णत्वमात्र निषिध्य- त इत्यर्थः । न च पण्णामित्यत्रापि निषेधस्स्यादिति वाच्यम् । पद ऽन्तः पदान्त इसेव भाष्ये मुसपिकणेत्यादौ णत्वमिद्धये व्याख्यानात् पदस्थनकारस्यैव णत्वनिषेधात् एवश्च पदान्त- ग्रहणाभावे सुभाषिष्कणनि प्रन्युदाहर्तुमुचितमिति भापयदर्शिनः । न हि मुसपिके त्यत्र ष्टुत्वं लभ्यमिति दिक् ५ । ददाति- दधात्योर्विभाषा । अनुपसर्गादेनयोविभापा शः । श्यायधेति णस्यापवादः शपक्षे तु जुहोत्यादिन्याच्छपः इन्दुः इलाविति द्वित्वं ददः दधः पक्षे णः दायः धायः इति अनुपसर्गादित्येव प्रदः प्रधः इति मूल तत्र पण्डिताः इदं मूत्रं मास्तु । दद दाने दध धारण आभ्यां पचाद्यच ददः दध इनि श्यायधेति णे कि दायः धाय इति च निद्रग्न्यिाशय समाहितम् अचि कृ- ते न ददः अददः अत्र न ऋतत्पुको तत्पुरुष तुल्यार्थतनीयास- प्सम्युपमानाव्य यद्वितीयाच्या इत्यनेनाव्ययपूर्वपदप्रकृतिग्वर इष्यते तम्बाधित्वा अचकावशक्ती अजन्तं कान्तं चान्तीदान्तं स्यादशक्तावित्यन्तोदानम्म्यादिनि मूत्रम् इति । वस्तुतस्तु ससमासात्यागवान्तरङ्गान्वादचकावशक्तावित्यन्तोदात्ते निवृत्ते सति शिष्टत्वनाव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरः सिद्ध एव किं तु अभ्यस्तानामादिरित्यायुदात्तार्थं प्रदधः प्रदधः इति व्यावृत्त्यर्थ युः ·उत्तरपक्षावली। दाधानोरपि दददधयोः सिद्ध्यर्थं च वचनं तदपि रूपयम्बि- भापाग्रहणं विनैवानुवन्धवैरूप्याद्रा मरूपसूत्रेण णशप्रत्ययाभ्यां सिद्धं विभाषाग्रयणं नानुबन्धकतमसारूप्यमिति ज्ञापनार्थमि- ति वामरूपमूत्र भाष्ये स्पष्टम् चितः अन्त इत्यनुवर्तते चि- तो ऽन्त इत्यर्थः । अत्र वार्तिकम् चितः सप्रकृतेर्वहकजामिति शेखर अभ्यार्थः चित्प्रत्ययप्रकृतरन्त उदात्त इति तदर्थो न तु प्रत्ययमात्रस्यान्त इति अत्र चाकचश्चित्वं ज्ञापकमन्यथाकच एकाजकत्वेन प्रत्ययस्वरेणवादानत्वे मिद्धे नदथै व्यर्थ मदन ज्ञापकमिति तास्यनुदान्तण्डिददुपदेशाल्ल सावधातुकमन्दिङोरि- न्यत्र शेखरं तु अस्मात्परं लसावधातुकमनुदात्तं न्हुअधीको वजयित्वेत्यर्थः रुणद्धीत्यत्र उनमा मिन्वेन परश्चेत्यस्य वाधे न- मन्नियोगशिष्टप्रत्ययायु दानं वायनमिन्युक्तम् । अयं ग्रन्थः पर- सरविरुद्धः । यथा मित्वेन परश्चेत्यस्य वाधे तत्सन्नियोगशि- टप्रत्ययागुदात्तत्वस्यापि वाधः एवमकच्यपि प्राकटेग्रहणन प- रश्चेत्यस्तं वाधे तत्सन्नियोगशिष्टप्रन्ययायुदात्तस्याप्राप्त्या ऽऽक- चश्चित्त्वस्य ज्ञापकतावणनमयुक्तमिति विरोधः । अत्र नवीन- रित्थं परिहीयते उभयशब्दस्य सर्वादी पाठो व्यर्थ इति प्रघट्टके भाष्यग्रन्थे ऽकश्चेदानी काकचोः स्वरे रूपे वा विशेषो ऽस्ती- त्युक्त्वा ऽकचि सभियोगशिष्टन्य यस्याश्रयणे प्रमाणाभाव इत्य- न्यदपि विभातयन्तु मुधिय इति । यचत्रोक्तं । चितः स्थान चित्प्रत्ययप्रकृतेरन्तोदात्त इति वार्त्तिकार्थस्तन्न । शोभनम् । अ- प्रभृतिप्रत्ययस्य कुण्डिनन देग्प्रत्ययस्य चेह ग्रहणमिति केय- टविरोधात् बहकजर्थमिति प्रतीकमुपादाय बहकचो ऽन्तोदात्त- वे कार्य चितः सप्रकृतेरिति वचनमिति कैयटविरोधाच बहक चप्रत्ययवती या प्रकृतिस्तस्या ऽन्त उदात्त इत्येवार्थों वार्तिक- ·८ उत्तरपक्षावली। स्य एतद्वार्तिकप्रत्याख्यानपरभापचप्रामाण्याचायमर्थः । तथा हि तत्तर्हि वक्तव्यं पूर्वमूत्रनिर्देशत्वात् चितइति भाष्यं चित्वा- समुदायो ऽन्तोदात्त इत्यर्थः । कुण्डिनजादयो ऽपि व्यपदोश- वद्भावाच्चिदन्ता उच्यन्तइति कैयटः चित इत्यनेन चित्वतो ऽग्रह णेऽकच एकाचकत्वेन प्रत्ययस्वरेणैवान्तोदात्तत्वं सिद्धम् । त- स्य चित्करणाचित्वत इत्यर्थो लभ्यते सप्रकृतेरिति वद्दकजर्थमु- पादीयते तेन कुण्डिनप्रकृतिष्वदोष इत्युक्तम् । चित इत्यनेन चित्वतो ग्रहणे पुत्रकाम्यादिषु चित्प्रत्ययान्तेपूपयोगाभावेन ब- हकजर्थमित्युक्तम् । तथैवोदाहृतं च भाष्ये वहन वहुभुक्तमित्या- दि अकघ् सर्वकैरुच्चकैरित्यादि च यतः शेखरयोर्विरोधो भावनं तत्र श्नमो मित्वेन परस्येत्यस्य वाधे ऽपि प्रत्यय इत्यस्य प्रकृ- तिरिष्यतएव प्रत्ययत्वं विना लशक्किनि शस्येत्संज्ञानापत्तेः । प्र- त्ययत्वे चायुदात्तः मनियोगशिष्टः केन वार्येत अकचि तु मा क टेर्ग्रहणात्परश्चेत्यस्य वाचे ऽकचः प्रकृतिप्रत्ययविशिष्टस्य प्रत्ययत्वे प्रामाण्यफलयोरभावाचित इत्यनेन चित्वतोः प्रकृति- प्रत्ययोरविशेपण ग्रहणात्सन्नियोगशिष्टन्यायसंचारः काकदन्तप रीक्षावदाभातीति चित इति मूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ७ आर्द्धधातुक- स्येवलादेः ॥ अङ्गमंज्ञानिमित्तस्य वलादेरार्द्धधातुकस्येडिति- सूत्रार्थः । अत्र शेखरे आधातुकम्येति किम् जुगुप्सते इति अत्र मूत्र भाष्ये ऋत इद्धातोरिति पदमुच्चार्य विहितस्य वला- देरिति व्याख्ययात्र दोपाभावादार्द्धधातुकग्रहणं प्रत्याख्यातम् । रुदादिभ्यः सार्वधातुकइति नियमादास्ते शेते इत्यादावदोप इति स्थितम् स्यसिचमीयुडित्यत्र भाष्ये तु अङ्गस्येद् माभूदि- त्या धातुके इत्यनुवर्ण योगविभागमाश्रित्य यावानिट् स सर्वो ऽप्याई धातुकस्योडत्युक्तम् । तत्परस्परविरुद्धं शेखरग्रन्थो ऽपि ·उत्तरपक्षावलीः । तथा- भाष्यविरुद्धः । अत्रेत्थं विरोधोद्धारं कुर्वन्ति पण्डिताः विधिसूत्रे प्रयोजनं नास्तीति प्रत्याख्यानं योगविभागार्थतया प्रयोजनोक्तिः जुगुप्सत इति शेखरग्रन्थस्तु आर्दधातुकग्रहणमनुवोक्त इति । अत्रेदं तत्त्वम् । स्यसिसीयुडिति सूत्रस्थं भाष्यं तावदे- कदेशिसूत्रकाररीत्या प्रवृत्तम् एवं सप्तमे योगविभागः करिष्यते- आर्द्ध धातुकस्येट् यावानिट् नाम स सर्व आर्द्धधातुकस्यभव- तीति विज्ञेयं ततो वलादेरिति वलादेरार्दधातुकस्येट् भवतीति भाष्यम् आर्द्धधातुकस्य इत्यस्य प्रत्याख्याने योग- विभागस्येकदेश्युक्तत्वं स्फुटमेव शेखरोऽपियुक्तएव हि आई धातुकस्येति सूत्रे भाष्ये किमार्द्धधातुकस्येति पदा- भावे वलादेरङ्गस्याप्रत्ययस्येडिति विप्रतिपत्ति कृत्वा यद्येत- त्पदाभावे ऽङ्गस्येडापद्यते तत्पदसत्वेऽपि आर्दधातुकस्य यदङ्गं तस्येडित्यापादयितुं शक्यत्वात्तत्राक्रियमाणएवेष्टं विज्ञास्याम इत्युक्तम् । अनेन लक्ष्यशरणं मूत्रकारस्यापीति दर्शितम् । इद- न्तर्हि प्रयोजनम् इह माभूत् आस्ते शेते एतदपि नास्ति प्रयोजनं रुदादिभ्यः सार्वधातुके इत्येतन्नियमार्थ भविष्यति रुदादिभ्य एव सार्वधातुके इड् भवति नान्येभ्य इति अत्र कैयटः सार्वधा- तुकएवेति नियमस्तु रुदविदेति क्त्वासनोः कित्त्वविधानान्न भविष्यति अनिट् सनो रुदादेहलन्ताचेति कित्त्वस्य सिद्धत्वात् क्त्वो ऽनिट औपदेशिककित्त्वसद्भावादिति एवमपि वृक्षता अत्र प्राप्नोति धातोरिति वर्तते एवमपि लूभ्यां पूभ्यामत्र प्राप्नोति ए- वन्तर्हि विहितविशेषणं धातुग्रहणं धातोर्यो विहितः । ननु च धातोः एवायं विहितः । न चायं धातोरित्येवं विहितः क पुन- र्धातुग्रहणं प्रकृतम् ऋत इद्धातोरिति तद्वै पष्ठीनिर्दिष्टं पञ्चमीनि- द्दिष्टेन चेह विहितं शंक्यते विशेषयितुम् । अथेदानी षष्ठीनिर्दष्टे- ·१० उत्तरपक्षावली। नापि विहितं शक्यते विशेषयितुं शक्यमार्द्धधातुकग्रहणमकर्तु- मिति प्रकृतसूत्रे भाष्ये स्थितम् लूभ्यामित्येतत्समानमेव जुगु- प्सतइत्यार्द्धधातुकग्रहणाभावे ऽप्यदोप एव । सनो ऽनार्द्धधातु- कत्वफलं गुणाभाव एव तेनेइगुणौ नेति फलन्तु भाष्यमते फलितार्थकथनपरं जुगुप्सतइति प्रत्युदाहरणं च ८ व्यपदोशिव- द्भावो ऽप्रातिपदिकेनेति पूर्वादिनिस्सपूर्वाच्चेति योगविभागेन ज्ञापितेयमन्यथैकयोगं पूर्वात्सपूर्वादिनिरित्येव कुर्यात् न चात्र पृथग्योगे इष्टादिभ्य इत्यत्र स पूर्वादित्यस्यानुवृत्तिर्न स्यादेवं चानिष्टीति न सिध्यदिति वाच्यम् । ज्ञापकपरंयेनविधिरितिमू- त्रभाष्यप्रामाण्यादनिष्टीत्यस्यासाधुत्वात् एकयोगे ऽपि तावत् उत्तरत्रानुवृत्तौ बाधकाभावाच्च अत एव एवनान्तादसंख्यादे- रिति सार्थकमन्यथा ऽत्रापि व्यपदेशिवद्भावेन पञ्चम इत्यादाव- पि संख्यादित्वात्तद्वैयर्थ्य स्पष्टमेवेति परिभापेन्दुशेखरे स्पष्टम् । अत्रैष विचारों मन्दप्रयोजनः ॥ पूर्वत्रासिद्धम् । सपादसप्ता- ध्यायीम् उत्तरत्रास्य पाठात्पूर्वत्र पदेन तस्याग्रहणात्रिपाद्या असिद्धत्वं प्रति सत्रे उत्तरत्रामम्बन्धात्फलितत्रिपाद्यां पूर्व प्रति परमसिद्धमित्यर्थः । एवमर्थश्चुत्वं धुटि सिद्धम् वाच्यमित्यादि- वार्तिकानि प्रमाणानि फलं गोधुमानित्यादिसिद्धिः अन्यथा पूर्व पूर्वशास्त्रप्रवृत्ती घत्वजश्त्वानुनासिकेषु सत्सु भष्भावो न स्यादिति शब्दरत्नोक्तिः । सा विरुद्धेति पदान्ते भष्भावस्य न्याय्यत्वात् तत्समाधानं जश्त्वापवादत्वे ऽप्यनुनासिकत्वापवा- दत्वाभावात्तत्र कृते भष्भावो न स्यात् जश्त्वेकृते इत्यत्र जश्त्वा- प्राप्तावित्यर्थ इति पण्डितोक्तिरसम्बद्धा जश्त्वं कृते इति मूलाभावे जश्त्वप्राप्ताविति व्याख्याया दूरापास्तत्वात् । वस्तुतस्तु पौर्वापर्याश्रयणाविरोधन पूर्वपूर्वप्रच्या चवभभावजश्त्वा- ·उत्तरपक्षावली। ११ नुनासिकानां प्रवृत्तौ नैवानिष्टं किश्चित् किन्तु घत्वे कृते झय इति मतोर्मस्य तत्त्वापत्तिरेव शेखरोक्ता सुष्ठु इति चिन्त्यं सुधीभिः । अत्र यद्यपि लोके नाहार्यज्ञानस्यैव प्रवर्तकत्वम् इष्टं तथापि शास्त्रप्रामाण्यादाहा-रोपोऽपि शास्त्रप्रवृत्ती अप्र- वृत्तौ च नियामक इतिबोद्धव्यमिति शेखरः । लोके नाहाये- त्यादिनियामक इत्यन्तमुक्तम् । तस्यायंभावः । यथा भूतले घटोऽस्तीत्यादी भूनलाधिकरणकघटकर्तृकसत्वाऽत्यन्ताभावप्र- तिवन्धिका एवमेतत्रिपादीस्थं शास्त्रं सिद्धमेव तत्रापि त्रिपादी- स्थकतकसम्भवज्ञानं प्रतिवन्धकम् एवं च पूर्व शास्त्रं प्रति त्रि- पादीस्थमसिद्धमित्यनुपपन्नमेव स्यादतो ऽदर्शनरूपे लोपे ऽभा- वारोपस्य रूपत्वेन मनोरथः इत्यादावदोपोऽभावाभावस्य प्र- तियोगिस्वरूपत्वात् न चोत्वदृष्टया गरित्यस्यासिद्धत्वमिति वाच्यम् ॥ दीर्घविधिसामर्थ्यादाश्रयासिद्धत्वात् अत्र समाधान कर्मणो रोमन्थेत्यादिनिर्देशन यत्र शास्त्रान्तरदृष्ट्याऽसिद्धत्वम् नास्ति तत्रैवाश्रयासिद्धत्वमत्र तु हाश चेत्यतत्पवृत्त्यापि रोरि- त्यस्योत्वमिति नाश्रयासिद्धत्वमन्यद्विभावयन्तु पण्डिताः ॥ व- स्तुतस्तु योगपद्येन शास्त्रद्वयप्रसङ्गे शास्त्रासिद्धत्वपक्षे रांरीत्य- स्याप्रकृत्य ढलोपाभावेन लोपशास्त्रस्यवाप्रसङ्गः कार्यासिद्धत्वे- रलोपे हशि चेत्यतः परत्वाल्लोप इति दीर्थेऽपि हशि चेत्यन्त- रङ्गं प्रतिपदद्वयसापेक्षवहिरङ्गदीर्घस्य पूर्वत्रासिद्धमिति रलोपस्या- सिद्धत्वादुत्वमेव किश्च कर्मणो रोमन्येत्यादिनिर्देशनासिद्धवचनं किमर्थमादेशलक्षणप्रतिषेधार्थमुत्सर्गलक्षणभावार्थ चेति भाषण तत्रत्ययटविवरगाभ्यां शाम्बासिद्धन्वम्यवाश्रयणाददोष इति दिक ९ स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जनइति ॥ अनुपसर्जने वीप्रत्यय तदादिनियमो न उपसर्जने तु भवत्येव करीपन्धेरपत्यं स्त्रीत्यर्थ ·१२ उत्तरपक्षावली। तस्यापत्यमित्यणि अणिनोरनापयोरिति व्यङित्यणः ध्यादेशे चापि च रूपम् कारीषगन्ध्यायाःपतिः कारीपगन्धीपतिः परम- कारीषगन्धीपतिः व्यङः सम्प्रसारणं पुत्रपत्योस्तत्पुरुषइति सम्प्रसारणं यथात्र भवति तथा परमकारीपगन्ध्यायाः पतिः प्ररमकारीषन्धीपतिरत्रापि भवति स्त्रीप्रत्ययस्यपतिं प्रत्युपसर्ज- नत्वेऽपि परमशब्दार्थ प्रत्यनुपसर्जनत्वात् कारीपगन्ध्याशब्दस्या- पि व्यङन्तत्वात्कारीषन्ध्यामतिक्रान्ताऽतिकारीपन्ध्येति विग्रहे. ऽतिक्रान्तार्थम्प्रति स्त्रीप्रत्ययस्योपसर्जनत्वात्तदादिनियमसत्वा- दतिकारीपगन्ध्याशब्दस्यापि व्यङन्तत्वान्न संप्रसारणम् । अ- त्र पण्डिताः इयं परिभाषा न कर्त्तव्या ष्योऽनुपसर्जनस्य स- प्रसारणमित्यादिमूत्रकरणात् । अत्र समाधानं परमकारीषग- न्ध्या यस्य स परमकारीपगन्ध्यः विनापि प्रत्ययं पूर्वोत्तरपद- लोपो वक्तव्य इति परमपदस्य लोपे कारीषगन्ध्यस्य पुत्र इति विग्रहे कारीषगन्धीपुत्र इतीष्यते स नस्यात् अतः परिभाषय- व वारणम् ॥ यद्यपि संज्ञा सत्तायां विषये पूर्वोत्तरपदलोपे स- त्याभामा भीमो भीमसेन इत्यादि तदुदाहरणात्तथापिस्तोः श्चु- नेत्यत्र योगः संयोगः सम्पदस्य सत्याभामत्यादाविव विना- पीत्यतो लोपादिनि शेखरे विरोधादसंज्ञायामपि लोप इति वदन्ति एतच्च परिभाषावर्णनं तस्याः प्रयोजनान्तरं नास्तीत्यभिमानेनैव व- स्तुतस्त्वति खट्वायेत्यत्र यावारणम् परमखट्वाय इत्यादौ तद्भावनं- परमकारीपगन्ध्याशब्दः प्रत्ययग्रहणपरिभाषया प्यङन्तो न भव- ति इति परिभाषाश्रयणमनुपसर्जनत्वात्तदादिनियमेनात्र ष्यङ- न्तमपि तथापि ध्वनितं भाष्येपूर्वपदलोपो ऽप्यत्र चिन्त्यः । बहुधनोऽल्पधन इत्यादावपि तदापत्तेः ॥ यत्तु योगपदे सम्प- दलोपोदाहरणं तत्र युजेरेव संयोगार्थकत्वेनादोपात् अत एवा- ·उत्तरपक्षावली। १३ व्यवहिते श्चुत्वसिद्धये स्तौ चौ श्चुरित्युक्तम् । भाष्यसूत्रकारम- ते ऽपि स्पष्टपतिपत्तये संयोगपदाध्याहार ऐवोचित इति दि- क् १० इजादेश्च गुरुमतो ऽनृच्छः । इजादेःकिम् ववौ ।। गुरुमतः किम् उवोष । अनृच्छः किम् आनछे । न च ऋच्छत्यृतामि- ति लिटि गुणविधानसामर्थ्यादाम्न भविष्यति किमनेन पर्युदा. सेनेति वाच्यम् । गुणविधानसामर्थेनामाव्यवहितेऽपि तत्पवृत्ते- रिति शेखरे समाहितम् । तत्राशङ्का सूत्रे ऽनृच्छ इति पदाभावे आनछेत्येत्राम् प्राप्तः गुणो ऽपि प्राप्तस्तत्र प्रतिपदोक्तत्वादपवा- दत्वाच्च गुणे कृते इजादित्वाभावादामः प्राप्तिरेव नेति व्यर्थम- नृच्छपदमत्र समाधनम् विभावयन्तु मुधिय इति पण्डिताः शेख- रपतिस्तुइत्थम् न च ऋच्छेलिटि गुणविधानसामर्थ्यादेव त- त्सार्थक्यादिति सूत्रतात्पर्यादिति अनयापतया भाष्यसिद्धान्तो ऽप्यागत इति सूचितम् । तथा हि इयेषेत्यादावाम् व्याव- त्तये उपदेशे गुरुमतो ऽनृच्छइति उक्त्या एवं तर्हि उच्छेराम्ब- क्तव्यः । अनृच्छ इति ज्ञापकादनौपदेशिकस्यापि गुरुमत्त्वस्या- श्रयणे उञ्च्छांचकारेत्यादावसिद्धौ इयेपेत्यादावतिप्रसङ्गमाशङ्ख्या उभयं न वक्तव्यमुपदेशग्रहणम् न करिष्यते कस्मान भवति इयेपेत्यादौ उक्तम् वा किमुक्तं सन्निपातविरोधादित्यनृच्छग्रहणं व्यर्थमेवेति भाष्ये स्थिते पूर्वशेखरे ऽनृच्छइति पर्युदासमाश्रित्ये- चो गुरोरनृच्छ इत्येव सिद्धे रादिग्रहणं मतुब्ग्रहणं च स्पष्टार्थमि- त्युक्तम् । इजादिगुरुमतेनैवानृच्छ इति पर्युदासः सार्थको ना- न्यथेति तद्भावस्तदपि चिन्यमेव संयोगे गुरुमत्त्ववतामेव ग्रहणा- पत्या इङ्गतौ इत्यादीनामसंग्रहापत्तेः ॥ इचो गुरोरिति साम- ान्नायं दोषाऽन्यथाऽनृच्छ इत्येव व्यादिति चेत्तावतापी- चो यदि गुरुमत्त्वस्याश्रयणे इङादेरसंग्रहः उच्छादेरेव संग्रह ·१४ उत्तरपक्षावली। इति दोषसद्भावात् वस्तुतस्तु गुर्विजादेरित्युक्त्येतरत्कर्तु मशक्य- मथ वा गुर्वादेरित्येवास्तु दयायासश्चेत्यत्रासग्रहणादकारगु- देश्वेतासेवेति नियमात्सिद्धेः न वा सेरौपदेशिकाकारगु- ादित्वेनैतद्विषयकनियमे शाल्वादिप्रभृतिष्वाम्स्यादितिवाच्य- म् । लाघवेन सामान्यनियमाश्रयणादिति दिक् ११ अतो दी- ? यनीति सार्वधातुकेकिम् केशवः अङ्गना केशाद्वो ऽन्यतर- स्यामिति कः अत्र केचित् सार्वधातुकग्रहणं मास्तु सुपि चेति मूत्रनियमादेवादोषात् सार्वधातुकभिन्ने यजादौ दीर्घश्चे तर्हि- सुप्येवेति केशवशब्दादावप्रवृत्तेः समाधानन्तु राजभ्यामित्या- दावपि दीर्घापत्तिरिति अतोदीर्घस्यमुब्बिधित्वाभावेन न लोपः सुप्स्व रेति न लोपासियभावात्सुबूतयाप्यधर्माश्रयविधी च सुविधित्वादिति समाधानान्तरं तु तत्त्वप्रकाशिकायां द्रष्टव्यम् १२ ज्योतिरायुषः स्तोमः समासेऽङ्गुले सङ्ग इत्यतस्स मास इत्यनुवर्तते आध्यामुत्तरस्योत्तरपदावयवस्य प इत्यर्थः ।। अत्र मूले समासेकिम् । ज्योतिषः स्तोम इत्युक्तम् । तत्र इण्को- रित्यधिकारात् किन्तु ज्योतिस्तोमोऽस्ति ब्राह्मणानामिति प्रत्युदाहर्तुमुचितमिति पण्डिताः । केचित्तु समास इत्यस्य नि- वृत्तावप्यस्य पदविधित्वात्समर्थपरिभाषया समास एवास्य प्रवृत्तिरिति समासग्रहणं चिन्त्यप्रयोजनमित्याहुस्तन्न । पदा- धिकारस्यापदान्तस्य मूर्धन्य इत्यतः प्रागेव निवृत्तेः भाष्ये उत्तत्वात् । वस्तुनस्तु मूलाशय इत्थं योज्यः १३ नुम्बिसर्जनी- यशर्व्यवायेऽपीति पत्वस्य सान्पदाद्योरिति निषेधस्यापवादोऽयं तेन जुम्बिसर्जनीयति सम्बध्यत इति वाक्येऽपि प्रवृत्तिः । न च प्रत्येकमिति व्याख्यानान्निस्व इत्यत्रेवात्राप्यप्रवृत्तिरिति वाच्यम्।। एवं तर्हि समस्तान्येव भीरुष्टानाग्निष्टुदग्निष्टोमज्योतिष्टो- ·उत्तरपक्षावली। १५ मादीत्यन्तं समासेकिम् इत्यनेन तदधिकारीयभीरोः स्थानमि- त्यादित्रिसूत्री किमर्थेति प्रश्नाशयः । असमासेप्रवृत्तिविरहात्पु- ध्यार्था सेति तदुत्तरमित्यन्ये १४ रामाद्रामादित्यत्र मूले जशत्वं वावसान इत्युक्तम् पूर्व चासिद्ध्या जश्त्वमिति मनोरमा अप- वादत्वाजश्त्वं बाधित्वा च ततो जस्त्वमिति शेखरः जश्त्वा- प्राप्तिविषये चर्वस्याचारितार्थ्यादपवादत्वसङ्गतेरिति शेखरा- शयः । अस्योपरि दृषणान्तरं षषशब्दादौ पूर्वे षस्य ष एव चल ततो जश्त्वे ष एव श्रयेत जक्षित्यादयः पडिति निर्देशेन षस्य टकार एव न तु षकार इति परिहारेऽपि पूर्वापरविरोधः शेख- रस्यास्त्येव उपानदित्यत्र घत्वजश्त्वचानीति तदुक्तेः ॥ किञ्च चतुर्णामित्यत्र णत्वं द्वित्वमिति प्रतीकमुपादाय ननु द्वित्वं णत्वमित्येव युक्तम् पूर्वत्रासिद्धमद्वित्वे इति वचनादिदं वर्णद्वित्वे- ऽपि प्रवर्तते वाकवागिति भाष्योदाहरणात् अन्यथा द्वित्वदृष्ट्या चत्वस्यासिद्धत्वाद्गस्यैव द्वित्वे तस्य चर्वे पूर्वत्र गश्रवणापत्तेरि- त्युक्तम् अस्मादपि पूर्वं जश्त्वं पश्चाच्चत्वमित्यायातीति पण्डिताः पदान्तविषये पूर्व ॥ जश्त्वमिति न्याय्यमेव वावमाने इत्यस्या- पदान्तझलां चर्वविधानेन चारितार्थ्यात् अत्र पदाधिकाराभा- वात् अनुकरणं चानितिपरमिति ज्ञापकादनितिपरस्याप्यनुकर- णस्य सत्वादवसाने स्यदाद्यनुकरणेत्यत् तत् इत्यादौ पक्षे चर्व- स्यापीष्टत्त्वात् नत्विदमयुक्तं न ह्यनुकरणत्वभङ्गभियाशास्त्रस्य वाधश्चमत्कारतामुपैति पटत् इति इत्यादिषु अव्यक्तानुकरणस्यात् इताविनि शास्त्राणामप्रवृत्त्यापत्तिः तेषां वैयापत्तेश्चेत्यलं विस्त- रेण १४ प्राचां फस्तद्धितः गार्यशब्दाच्फः आयनादेशे यस्येति चेति तद्धितनिमित्त इकारलोपः तद्धितान्तत्वे प्रयोजनं प्रातिपदि- कसंज्ञा च फान्तस्य तेन पिगोरेति सिद्धश्च ङीषिति तत्र सवर्ण- ·१६ उत्तरपक्षावली। दीर्पण पित्त्वसामर्थ्यादप्रातिपदिकत्वेऽपि डीषा च सिद्धिमाश्रित्य तद्धितग्रहणं प्रत्याख्यातम् गौकक्ष्यशब्दो गर्गादियबन्तस्तस्मात्क्रौ- ड्यादिभ्यश्चेति क्रोड्यादिगोकक्ष्यशब्दात्व्यङ् ततो यश्चेति चाप गोकक्ष्या ततः फप्रत्यये विवक्षिते तद्धितेसंज्ञायां भस्याढे तद्धिते इति पुम्बद्भावे चापो निवृत्तिः एफप्रत्यये पित्वान्डीप गौकक्ष्या- यणीति सिध्यति पुम्वद्भावश्च तद्धितत्वएव फस्य संगच्छते पुम्वद्भावाभावे यजन्तत्वविरहात्ष्फो न स्यादिति कस्य चि- समाधानं न युज्यते तथा हि गौकक्ष्यशब्दपाठस्य क्रौड्यादिषु भाष्ये प्रत्याख्यातत्वात् । गौकक्ष्येति तु पाद्यश्चेति चापि सिध्यति मास्तु क्रोड्यादित्वाष्यङ् न च गौकक्ष्यायणीतिन सिद्धयेच्चापः एफप्रत्ययस्यापवादत्वादिति वाच्यम् । प्राचां फइत्यत्र सर्वत्रेति सूत्रात्सर्वत्रेत्यपकृष्पापाचां सर्वत्र फविधानात् गौकक्ष्येति तूदी- चां मते सेत्स्यति एवञ्च गौकक्ष्यापुत्र इत्यादौ व्यङ्न्तत्वाभावे- नष्यङ्सम्प्रसारणमित्यस्याप्राप्त्या गौकक्ष्यायाः सम्पसरिणप्र- तिषेधो वक्तव्य इति वार्तिकमनारम्भणीयमित्यपरमनुकूलम् । किञ्च फप्रत्यये विवक्षिते भस्याढे तद्धितइत्यस्य प्रवृत्तिरनु- चितैवायनादशोत्तरमेव भसंज्ञायाः प्रवृत्तेः किञ्च व्यङन्ते यत्र- न्तत्वविरहेण ष्फस्याप्रवृत्तेः किञ्च तद्धितग्रहणमन्यतो ऽपि विधानार्थं तेनासुररुपसंख्यानंनापूर्वमिति कैयटो ऽप्येकदेशी तथा हि आसुरेरुपसंख्यानमित्यस्याग्रे भाष्ये छश्चेति वक्तव्यमा- सुरीयः इत्युक्तं तत्र सिद्धान्तः कैयटः आसुरिणा प्रोक्त इति विशेषे ऽर्थे ऽजश्चेनि अणि प्रापछ एव क्रीयते लाघवादन्यथा द्विरासुरीयग्रहणं कर्तव्यं स्यादिति एतेनोप संख्यानस्यावशय- कत्वे प्राचामिति सूत्रस्थभाष्ये तद्धितग्रहणं प्रत्याख्यानमेवाद्रि- येत इति तत्वप्रकाशिकायां द्रष्टव्यम् १५ टिद्वेत्यत्र वार्त्तिकम् ·उत्तरपक्षावलीः। नत्रस्नईककल्युंस्तरुणतलुनानामुषसंख्यानपिति तेन कीपि अन्तानुदाताविमौ गौरादिङीपि तु अन्तोदात्तामिति ग्रन्थका- राः तत्र पण्डिताः बार्तिके गौरादौ चानयोः पाठो मास्तु बन्हा- दिष्वेवानयोरस्तु पाठस्तत्र पाठान्डीए सिद्धः पक्षे वयस्यचरम इति डीबिति स्वरद्वयसिद्धिरिति समाधानं विभावयन्तु मुधिय इति । अत्रेदं तत्त्वं तरुणतलुनशब्दी वौरश्च ल इति उरन्प्रत्य यान्तौ यौगिको तरति प्रथमं वयस्तरति दुःखमिति वा यदाह दुःखतरणकं औणादिः तदापि डीसिद्धये गौरादिपाठआव- श्यको नेह वयस्यचरमइति प्राप्नोनि एतच वयम्यचरमइति त्रुव- ता तरुणतलुनयोरुपसंख्यानं कुर्वता वार्तिककारेण मूचितम् ॥ सूत्रकारमतेन प्रथमवयोवाचिन एव ग्रहणात्तरुणतलुनयोरग्रह- णमेव सर्वथेति गौरादिपाठस्तयोरिति बोध्यम् । मध्यान्हे त- रुणो रविरित्यादी प्रचण्डो रविरित्याद्यर्थमावश्यकं तरुणशब्दः प्रौढपर्यायो ऽपि अथ तदर्थको यदा तरुणशब्दः प्रयुज्यतेऽथ वा तरुणतात्पर्येण वृद्धेऽपि प्रयुज्यतेऽथवापाच्यार्थको वा गृह्यते तत्तात्पर्येणोपसंख्यानमिति १६ घर्डिति अत्राङ्गस्य सुपीति चानुवर्तते अत्र पण्डिताः घेर्डीत्येवास्तु यस्मिन्विधिरिति परि- भापया तदादिविधौ ङादौ सुपीत्यर्थेण सिद्ध डिग्रहणं व्यर्थ प्रायो- गिकङादेरसम्भवादावापदेशिकङादित्वं गृह्यते प्रवाहशब्दात्तृतीय- कवचनस्थाने आङयाजरेत्याङादेशस्तु ङादेशएवास्तु प्रवाहवत्या- दिसिद्धये मत्यामित्त्यादौ तु ङरामादेशे तस्य ङादित्वाभावा- दाण नद्या इति न प्रवर्तेत ङितिकरणे तु अनुबन्धकार्यत्वाद- नल्विधाकार्यत्वादनल्विधावपि स्थानिवत्वाज्जायते यद्यपि त- थापि डेरामित्यत्र डेमित्युक्ते न कश्चिद्दोप इति प्रश्नः । अत्रोत्तरं ङामादेश कृते लशकित्संज्ञा आणनद्या इत्याट् च प्राप्ती ३ ·१८ उत्तरपक्षावली। तत्राडागमस्याङ्गत्वाद्वार्णपरिभाषयान्तरङ्गाया अपीत्संज्ञाया बाधे डकारश्रवणापत्तिराडागमस्य नित्यत्त्वमपि इति केचित्समादधत्ते वस्तुतस्तु इत्ग्रहणं स्पष्टार्थम् आण नद्या इत्यादौ सेनान्यामि- त्यादौ ङामादेशश्चरितार्थ इति नद्यावन्ते परत्वान्डामादेशे सकृ- द्गतिन्यायादाडागमाप्रवृत्तयणा रूपासद्धेः न चाडागमाभावे नुद स्यादिति वाच्यम् निरनुबन्धपरिभाषया आम्ग्रहणेन डामो ऽग्रहणादत एव सानुवन्धों ङामादेशश्चरितार्थः न चैवं रीत्या नुटोऽभावे ऽपि आदइव याटस्याटोरप्यप्रवृत्तिः स्यादिति वाच्य- म् । लक्ष्यव्यवस्थापकावेतो न्यायो पुनः प्रसङ्गति सकृद्गतेतिव- लक्ष्यानुरोधाबादस्थाटयर्विपये पुनःप्रसऽङ्गाद्याट्स्याटावित्यदो- पात् कथमन्यथाऽटि कृतेऽपि यदागमन्यायात्परादिवद्भावाद्वा ऽऽमत्वेन प्राप्तस्य नुटो बारणं भाष्योक्तं सङ्गच्छेत आगमादेशे परत्वात्कृते पुनःप्रसङ्गादाट तस्मिन्कृते सकृद्गतिन्यायान्नुटो ऽभाव इति भाष्यमते यथासिद्धिरिष्टस्य तथाऽत्र पक्ष ङामि कृते सकृद्त्याऽऽटो भावः पुनःप्रसङ्गाश्रयण याट्स्याटोः प्रवृत्तिरेव न भेदो रूपसिद्धिः समैव अथ वा भवत्वाद् उस्येत्संज्ञा तु लश- कित्यत्रोपदेशे ऽजित्यत उपदेशपदानुवृत्त्या सेत्स्यति प्रत्यय- स्योपदेशे आदिभूतं यल्लशकु तस्येत्संज्ञति व्याख्यानात् एतच्च चुटूइति सूत्रे भाष्ये ध्वनितं तथा हि चञ्चुपचणपोश्चकारमति- षेध इति वार्तिकप्रत्याख्यानाय भाष्ये उक्तं यकारादीचञ्चुपच- णपो किं यकारो न श्रूयते लुप्तनिर्दिष्टो यकार इति अत्र यकारे लुप्ते ऽपि प्रत्ययादिश्च इतीत्संज्ञाप्राप्त्योपदेशे आदिश्वकारो ना- स्तीति तात्पर्य फलम् कल्प्यम् सामर्थ्यकल्पनाया अनौचित्या- देवश्च लशकित्येतत् सूत्रे ऽपि साहचर्येणोपदेशपदानुवृत्त्या ऽदोष इति तत्वप्रकाशिकायां द्रष्टव्यम् १७ अनेकाल् शित्सर्व- ·उत्तरपक्षावली। १९ स्य । अत्र शेखरः नानेकालशिदिति तु नोक्तम् तन्न युक्तम् अ- नन्तरत्वादादेः परस्येत्यस्यैव निषेधे हि डिददनेकालू अलो ऽन्त्यस्येत्येवान्त्यस्य सिद्ध ङिच्चेति व्यर्थमवेत्यत्रानन्तरन्यायो न प्रवर्तते अत्र समाधानं कुर्वन्तु सुधिय इति अत्र पण्डिताः यद्यप्येतत्कौस्तुभे ऽप्युक्तम् अन्त्यस्यादेरिति चानुवांनकाल शिदाधन्तयोर्नेति डिन्दनेकालो ऽन्त्यार्थ ङिच्चेत्यारब्धव्यमिति तथापि युक्तः शेखराशयः । ङिच्चत्यारम्भात् पदवाधे क्लेशात्प- दलाघवाद्यथान्यासमुचितमिति १८ अदर्शनं लोपः । अत्र षष्ठी स्थानइत्यनुवर्तते तेन पप्ठ्यन्तस्य स्थाने यददर्शनं तल्लोपसंज्ञे- त्यर्थः । तेन त्रपु इत्यत्र किपो ऽप्रसङ्गात्तददर्शनस्य लोपसंज्ञा ऽभावास्वस्य पितीति तुक न भवतीत्याह प्रसक्तस्येति तदुक्तं शेखरे तस्मात् त्रपु इत्यत्र किपो ऽदर्शनस्य सन्वेन न प्रत्ययल- क्षणेन तुगापत्तिोप इति न चायं शेखरग्रन्थः स्थानिवत्सूत्रस्थ- भाष्यविरुद्धस्तथा हि भाष्य शब्दस्य नित्यत्वाद्बुद्धेरेव स्थानि- तादेशता चेति पक्षे सेनानीरित्यादी कमण्यण बुद्धिः किब्बुद्धे- रिति स्थानिवत्वेन वृद्धिः प्राप्नोतीत्याशङ्ग्य पष्ठीनिर्दिष्टस्य स्थाने यत्रादेशस्तत्रैव स्थानिवदिति समाहितं प्रकृते किपः प्रा- तिपदिकेप्रत्ययलक्षणे न तुगापत्तिः प्रत्ययलक्षणसूत्रेणापि स्था- निवद्भावएवानूद्यत इति चेन्न । त्रपुइत्यत्र दोपाभावेनैवात्र भाष्ये ग्रामणीरित्यत्राणप्रसङ्गे प्राप्त किपप्रसङ्ग बुद्धरेव स्थानिव- द्भावाद्वृद्धिमाशय यो ऽत्राग प्रसङ्गः किपा ऽसौ वाध्यते इत्यु- क्तम् सत्मद्विपेति किपो ऽविधानादणो ऽत्राप्रसङ्ग इति कैयटः अस्माद्भाष्यात्षष्ठीनिर्दिष्टस्य स्थानिवद्भावो बोधित एव पु इत्यत्र तु अण इव किपः प्रमङ्गो नास्तीति तत्र प्रत्ययलक्षणप्र- दर्शनमेकदेशिन इति तत्त्वम् ! ग्रामे तिष्ठतीत्यत्र ल्यबन्तार्थानि- ·उत्तरपक्षावली। रूपितार्थाधिकरणत्वाभावपत्तिवन्तार्थानिरूपितधात्वर्थक्रियायाः प्रकृत्यर्थत्वाभावाच्च प्रकृते पष्ठीस्थाने इत्यस्य भाष्ये ऽनुवर्तित- त्वाच्च । वस्तुतस्तु स्थानिवत्सूत्रोक्तपष्ठीनिर्दिष्टस्यादेशः स्थानि- वदितिभाष्येणैव गतार्थता प्रकृतमूत्रे षष्ठीस्थानइत्यस्थानुवृत्तिप- दर्शनं भाष्ये स्पष्टार्थमेवेति । यत्तु अदर्शनमिदित्येवास्तु अदर्श- नस्येत्संज्ञा तस्य लोप इति न कर्तव्यमुपदेशेऽजित्यादिसूत्ररदर्श- नस्यैव विधानादिति तन्न कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमस्यैव ग्रहणे भृवामित् तिष्ठतेरित् प्रत्ययः स्यादियादिष्वित्पदेनादर्शनप्रतीत्या पत्या लक्ष्यासिद्धेः तपरसूत्रस्य कृदित्यादिविषयं स्यात्तकको- ण्डिन्यन्यायेनेत्यदर्शनवोधिका संज्ञा स्यान्न तु तत्कालबाधिकेति संज्ञयोर्विरोधाच्च समावेशांसम्भवः इदित्येकमात्राकालिकेकार- रूपस्य भावस्य दर्शनरूपत्वाभावात् तपरसूत्रेणास्यासंज्ञायाः बाधो ऽस्या निर्विपयतापत्योपदेशे ऽजित्यादीनास्वरूपमात्रबो- धकतापत्तिः स्यात् इदितो नुमित्यस्य त्वयमर्थः स्यात् इदिकारो ऽदर्शनं यस्य सामथ्यात् यस्येकारो नास्ति अनप्रभृतेस्तस्यैव नुम् स्यात् चिति प्रभृतरिकारवतो नस्यात् अथाऽपि कथं चिदन्तेदितइति व्याख्यानात्स्यानामिदित्यादिष्वतपरनिर्दे- शेन निर्वाहे तु अदर्शनमिदिति मुवचमेव १९ द्विस्त्रिश्चतुरिति कृत्त्वार्थे । अत्र शेखरः इसुमारिति उत्तरमूत्ररीत्या सुच इति सूत्रयितुमुचितम् । सुजन्तस्य पदस्येत्यादिति अत्र दूपणं च- तुप्करोतीत्यत्र दुदुपधस्येति नित्यपत्वापनिः सुच इत्यस्यासि- द्धत्वात् अप्रवृत्तेः । सिद्धान्ते तु चतुर्ग्रहणसामर्थ्यान्नासिद्धत्व- मित्यदोप इति अत्र समाधानमिदुदुपधस्येत्यत्रापि सम्बन्धाप- तेः सिद्धान्ते तु चतुर्ग्रहणसामर्थ्यान्नासिद्धत्वमित्यदाप इति अत्र सपाधानमिदुपधस्येत्यत्रापि मम्बन्धापत्तेः भाष्ये तु इदु- ·उत्तरपक्षावली। २१ दुपधस्येत्यनुवर्त्य कृत्वोर्थइत्येव मुवचमिति स्थितम् तदुपपत्ति- स्तु सुच इत्येव सिद्धे गुरुभूतनिर्देशादत्रासिद्धत्त्वमिति चतुष्क- रीतीत्यष्टौ विकल्पः संपन्न इति तत्त्वप्रकाशिकायां द्रष्टव्यम् २० इको गुणवृद्धी मूत्रप्रयोजनम्वातिकमिग्ग्रहणमात्सन्ध्यक्षरव्यञ्ज ननिवृत्त्यर्थमिति अत्रकैयटः अकारस्याकारे रूपे विशषो नास्ती- त्युक्तमिति अत्र केचिद्विशेपं दर्शयन्ति अकारस्याकारे गुणे कृते पेचियेत्यत्र न शमददवादिगुणानामिति निषेधादेत्वाभ्यासलोपो न स्यात् वस्तुतस्तु विशेषो नास्त्येव थलि च सेटीत्यरम्भसाम- र्थ्यान्न विशेष इति पेचिथेत्यत्रैव ववरिथ ससरिथेत्यादावपि निषेधानापत्तिः नशसददेतिसूत्रे गुणस्य तु न वैयर्थ्यम् पपर तुः पपरुरित्यादाहच्छत्यृतामिति गुणे कृते एत्वाभ्यासलापनि- वृत्त्या चारितार्थ्यात् अत्र केचिदित्थं समाधानं कुर्वन्ति केवल- दीर्घस्थानिकगुणविपये नशसेत्यस्यसावकाशत्वेऽपि गुणग्रहण- मपहायतत्स्थानेइग् ग्रहणमेव ऋग्रहणं वा कुर्यात् मानान्येन गुणग्रहणसामाद्विजातीयस्थानिका विजातीयगुणस्यैव ग्रहणा- दत्र विजातीयस्थानिकविजातीयगुणस्याभावादिति कैयटग्रन्थे न काप्यनुपपत्तिः अथवा थलि च सेटीतिमूत्रस्थभाष्यरीत्या न शसददेत्या न शमददेत्यत्र गुणग्रहणं गुणवावयपरं गुणावयवो यो ऽकारस्तस्य निषेधस्तच्चनुनविथेत्यत्रैव सन्भवतीत्यदोष इति पण्डिताः । वस्तुतस्तु अकारान्तधातोरेवारस्याकारस्याकारे गुणे कृते न विशेषतेति कैयटाशयः अकारोपधहलन्ते तु अलोऽन्त्य- स्येति हल एव गुणः नाचः इकपरिभापाया अभावात् अथ पु- कि अन्तः लची उपधा पुगन्तश्च लघूपधाचानयोः समाहारः पुगन्तलघूपधमिति समासमाश्रित्य व्यधिकरणान्ययादगावय- वलपधाया गुण इति व्याख्यानमालम्ब्य पचियेत्यादौ विशे- ·२२ उत्तरपक्षावली। पोक्तिसम्भवो ऽपि न युक्तः वार्तिकप्रयोजनम् प्रत्याख्यानएवा स्य प्रकारस्य भाष्ये उक्तत्त्वात् किं च अयं प्रकारो न वार्ति- कसम्मतो ऽन्यथाकारसंध्यक्षरेत्यायेव ब्रूयादात्सन्ध्यक्षरेति न- श्रूयात् पुगन्तन्तस्याङ्गस्य गुणो लघूपधस्याङ्गस्य गुण इति सा- मानाधिकरण्येनान्वये ऽलो ऽन्त्यपरिभाषोपस्थितिपक्षएव वा- र्तिके आदित्युक्तिस्सङ्गच्छते पुगन्तलघूपधस्येति सूत्रं तु उपधा- वतो ऽङ्गस्य चेत्तर्हि लघूपधस्येति नियमार्थ स्यात्तेनैहितोहिते- त्यादौ गुणो गोपयतीत्यादौ नियमवाधो ऽनुगुण एवेति तदपि न । व्यपदेशिवद्वावेन तत्त्वात् २१ किति प्रतिषेधे तन्निमित्त- ग्रहणं कर्तव्य किम्प्रयोजनं उपधारोरवीत्यर्थ न वक्तव्यं ज्ञाप कात् प्रतिषेधो भविष्यति यदयमिकोझल हलन्ताचेति सनः कित्वं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यो भवत्युपधानुपधा वा तस्या- पि निषेध इति ग्रन्थः । अत्र केचित् हलन्ताचेति सूत्रस्य न वैयर्थ्य हलस्सनि सन्यङोरिति द्वित्वं ऽत्र लोपोऽभ्यासस्येत्य- भ्यासलोपे दम्भ इच्चेति हलन्ताचेति सनः कित्त्वे धिप्सती- त्यत्रानिदितामिति नलोपार्थत्वात् कित्वस्य दम्म इच्चेत्येव सि- द्धेहलन्ताचेति सामान्यस्यारम्भात् समाधानन्तु सृजिदृशो- झल्यमकिति सनीको झल्दभेरिति लघुनोपायन सिद्धे ह. लन्ताच्चेति ज्ञापकमेवेति पण्डिताः । वस्तुतस्तु दम्भरि- त्युक्ते सनि मीसाघुरभलभशकपनपदामच इसिति मीमादीना- मित्यादेशे मित्सतिदित्सतीत्यादी गुणाभावार्थ हलन्ताचचेति सनः कित्वार्थमावश्यकं तथा सनीवन्तः तीडागमाभावे दुध्वू- पतीत्यादिमूत्रारम्भे एव सिध्यति ज्ञापकपरभाष्यस्य त्वयमा- शयः प्रतिलक्ष्यं लक्षणभेदः यद्यपि नलोपामागमाभावयोश्च- रितार्थो विधिस्तथाप्युपधागुणनिषेधार्थो हलन्ताञ्चत्य चरितार्थ ·उत्तरपक्षावली। २३ इति ज्ञापकत्वं तस्येति २२ नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य ॥ अ- न्तग्रहणमत्र ज्ञापकम् पदस्येत्यधिकारः तत्कचित्स्थानषष्ठी क चिदवयवषष्ठी तेन मादुपधायाश्च मतोर्वोइत्यत्रावग्रवष- ष्ठीत्वे पदावयवमतोर्मस्य व इत्यर्थे वृक्षवन्तावित्यादौ वत्व- सिद्धिरन्यथा वृक्षवान्नित्यत्रेव स्यान्न तु वृक्षवन्तावित्योति शे- खरे स्थितम् । वस्तुतस्तु व्याख्यानादेतल्लब्धमन्तग्रहणं स्पष्टार्थ- मिति पदस्येत्यत्र भाष्ये ध्वनितं तत्र हि नलोपो प्रत्याख्यायते- स्थाने षष्ठी अन्तग्रहणाद्वा नलोपे इत्युक्तम् । लाघवाद्याख्याने- नैव पष्टयर्थनिर्णये पष्ठी स्थाने इति योगो ऽन्तग्रहणं च न का- र्यमिति भाष्याशयः १३ नस्माच्छसो नः पुंसि । ननु शसो नुम् इत्येव सूत्रमस्तु अकामवर्ण इत्यतोऽकीत्यनुवाकः परस्य शसो नुम्स्यादित्यर्थः । परत्त्वान्नुमि पश्चात्प्रथमयोरिति पूर्व- सवर्णदीघे संयोगान्तलोपे सिद्धं रामानित्यादि लिह इत्यादा- वकः परो न शम् एतान् गाः पश्येत्यत्रापि औतो ऽम्शसोरि- त्येकादेशआकारे कृते शम्परत्वाभाव इति दोपाभाव इति चेन्न । विश्वष इत्यादावातो धातोरित्यालोपे पूर्वस्मादपि विधा- वचः परस्मिन्निति स्थानिवद्भावे ऽकः परः शस इति नुमापत्तेः। पञ्चमीसमासप्रत्याख्यानपक्षे तु न दोपः अष्टावित्यत्रौशादेशे आत्वे कृते नुम्स्यादिति वाच्यम् । नकारस्यात्वपरनिमित्तं व- हिरङ्गमन्तरङ्गे नुमि कर्तव्ये तस्यासिद्भत्वादकः परत्वाभा- वात् अथ वा औशादेशः क्रियते प्रियतिस्र इत्यादौ त्वचि रेण बाधः अत्र समाधानं कुर्वन्तु सुधिय इति पण्डिताः अत्रेदं स- माधानं रामानित्यत्र पूर्वसवर्णदीर्घ नित्यत्वात्कृते पश्चात्स- कारस्य नुमापत्तिः मित्वसामर्थ्यात्पूर्व नुम् चेत्कार्यकालपक्षे ऽन्तरङ्गे ऽटकुप्वाङिति णत्वे कर्तव्ये संयोगान्तलोपस्यासि- ·२४ उत्तरपक्षावली। द्धत्वापत्तिः अत्र पक्षे ऽसिद्धत्वाश्रयणे तस्मादित्येव लिङ्गम् । अथ मित्वसामर्थ्य न्नुटि कर्त्तव्ये नुम्करणसामर्थ्यादित्यर्थो नका- रादेशे कर्तव्ये तत्सामर्थ्यादिति वाच्यम् । स चायुक्तः पुंसि गा इत्यत्र नुमो नकारादेशस्य चारितार्थ्यात् शसः शकारस्योरण रपरसूत्रस्थभाष्यरीत्या शसःपरत्वाच्छस इत्यस्यावयवषष्ठीमा- प्तिर्बोध्या किश्च मित्वसाम-दकः शसो ऽचि परे नुम्यादि- त्यर्थे ऽक एव नुमापत्तौ रूपासिद्धिः तस्मादिति कृते तु न दो. पः शसो ऽची ऽसम्भवादचीति न सम्बध्यते तस्वादित्युत्तरस्ये- त्यस्य प्रवृत्त्या ऽचो नुमित्यर्थे दोप इति चेत्तर्हि रामानित्यादौ णत्वदोपस्य वारणे निर्देशाश्रयणे प्रतिपत्तिक्लेश इति सूत्रकारा- शयः । शसो नः पुंसीत्यपि न युक्तम् । अकः शसवयवेऽचि पूर्व- परयोरचि नत्वादेशापत्तेः एकः पूर्वपरयोरित्यधिकारे पञ्चमी सप्तमी च नैकःस्यानित्यत्ववोधिकोत सिद्धान्तात् अचीति नि- वृत्तौ तु तव प्रमाणन्नास्ति भाष्ये तस्मात्किं एतान् गा इति न्यासान्तरे दोपान्तरोपलक्षणमिति मम दोषो न । यत्तु औशा- देशइत्युक्तम् तन्न औं इत्युक्ते सर्वादेशसिद्ध शित्वं व्यर्थम् अथ औशादेशस्तर्हि संहितायामष्टाभ्य आशित्युक्ते गौरवमसंहिताया- मप्यष्टाभ्य औइति गौरवम् एव औशि कर्त्तव्ये जश्शसोरनुमीय- मानं यद्यपि बहिरङ्ग तथापि नुमागमएव बहिरङ्गः अर्थस्य पुंस्त्यस्याधिक्येनापेक्ष्यत्वात् अर्थकृतबहिरङ्गत्वं नास्तीति त- त्वप्रकाशिकायां दूपितमेव किन नुमि कृते ज्ञानगौरवमुकार- मकारयोरित्संज्ञा कर्तव्या मिदचइत्रस्योपस्थित्याऽचः परत्वं- बोधनीयं संयोगान्तलोपे पद संयोगसंज्ञाअपेक्षते इति पाणि- नेरनियोक्ता न दृश्यतइति युज्यताम् । यदि तस्मादित्यस्य प्र- त्याख्यानेऽत्याग्रहस्तर्हि शसो नः पुंसि इत्यत्राको दीर्घ ·उत्तरपक्षावलीः । २५ इति पूर्वसवर्ण इति चानुवर्त्य पञ्चम्या विपरिणाम्याकः पूर्वस- वर्णदीर्घात्परस्येति व्याख्यायतां किमनेन तस्मादित्यननेति त- त्वप्रकाशिकायां स्पष्टम् २३ हल्याभ्यो दीर्घात्सुतिस्येति अत्र- मनोरमायां हल्ङ्यापस्सोरित्येव मूत्रयितुमुचितम् तत्र शब्द- रत्ने सुइदं तिस्योरुपलक्षणमन्यथाविभाराज्यमिति न सिध्येत् । अविभरम्इति स्थितेरुत्वासिद्ध्या संयोगान्तलोपे रोरीति लोपे संयोगान्तलोपस्य पूर्वत्रासिद्धत्वाद्दलोप इति दीर्घो न स्या- दिति अयं ग्रन्थः शेखरविरुद्धस्तत्रहि अनर्धाइति भाष्यप्रयो- गात्पूर्वत्रासिद्धमित्यत्र पूर्वपदेन लोपसूत्रस्याग्रहणवोधनादित्यु. क्तम् अत्रेत्थं विरोधपरिहारः भाष्यप्रयोगेण साधुत्वस्यासति पक्षे स्वीकारादिति प्रकृते तु तिस्योग्रहणयत्ने स्थिते तत एव साधुत्वं न भाष्यप्रयोगेण साधुत्वस्यास्य सतिपक्षे स्वीका- रात् नाम्या कर्तव्या यत्रानुगम इति पनिविंशतीति मूत्रस्थ- भाष्यादिति परिगणिताः । वस्तुतस्तु शेखरोक्तः सम्यगेव पितू- राज्यमित्यत्रमूत्रकारसिद्धान्तेऽपि संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वादी- ? न प्राप्नीतीति रोरीति लोपस्याश्रयासिद्धत्वे ऽपि संयोगा- न्तलोपस्यासिद्धत्वेनोक्तभाष्यप्रयोगेणैव यद्वा नमुन इत्यत्र न ने इत्येव कर्तव्ये मुग्रहणं योगविभागार्थ नेति मुनेति कचिद- सिद्धत्वन्नेति व्याख्याय प्रयोगाणां निश्चित्य नातिप्रसङ्गः आश्रययोगविभागार्थ नेति मुनेति नदासिध्यर्थत्वात् अत एव प्रत्ययः पर इति रेफस्य लोपः विसर्गः अजर्घा इति भाष्यस्या- यात्मिद्धत्वे ऽप्युपपत्तिरस्ति अथ वा कल्प्यमप्यत्रैव तात्पर्य तस्य दोपः संयोगादिइत्यादिवार्तिकानि योगविभागसिद्धानीति तत्त्वम् २४ वदवजहलन्तस्याचः हलन्तोऽच इत्येव सिद्धे वद- बज्योग्रहणम् अतोहलादेरिति चैकल्पिकदीर्घवाधनाथ ननु ·उत्तरपक्षावली। वदव्रज्योरच इत्येवास्तु अजग्रहणसामर्थ्याद्धलन्तस्याच इत्य- र्थो भविष्यति बदिब्रज्योरवयवस्याच इति नार्थः अतोला- न्तस्येत्यतो ऽत इत्यनुवृत्त्यैव सिद्धे तस्य वैयर्थ्यात् अज. न्तार्थत्वन्तु नास्ति सिचिटद्धिःपरस्मैपदेवित्येव सिद्धेः अ- निगन्तार्थमिदमित्यपि न अचिकीर्पदित्यत्र ण्यल्लोपाविति वच- नादतो लोपविधानात् अपासीदित्यत्र वृद्धौ नास्ति विशेषः अजन्तानामित्यनेन सिद्धयसम्भवात् तदेतदाहुर्भाष्यकाराः एवन्वार्ह इदमेव हलग्रहणमनुमृतं हलग्रहणमनन्यार्थम् अग्रह- णमनिगर्थमिति अभाटीदरावीदित्यादिसिध्याऽच आन्तर्या- श्रयणे ऽपि विध्यर्थमित्यर्थः अन्यथाचकासीदित्यादावप्यतिप्र- सङ्गः स्यात् तदुक्तंभाष्ये सिद्धान्ते व्यवाय तु न भवति यदि सिचानन्तयं विशेष्यतइति अथानिगमिति भाष्यस्यायमर्थः अग्ग्रहणाभावइक्परिभापोपस्थाने अभैन्सीदित्यादावेव स्यान्न तु अभासीदित्यादाविति अन्तग्रहणन्तु स्पष्टार्थमन्यथा हलो ऽच इत्युच्यमाने अजन्ताङ्गस्य हलः स्थाने वृद्धिः स्यादित्ययमप्यर्थ आशङ्कयतेति कैयटे स्पष्टार्थम् । अत्रैप विचारो ऽनुचितशेखरे स्पष्टत्वात् २५ न पदान्ताहोरनाम् विशेष्यविशेपणभावादेवान्त- पदे लाभे स्पष्टार्थन्तदिति शेखरः पदाम्ताद्वति मूत्रशेखरे अन्त- ग्रहणं पदान्तकार्यार्थ अन्यथा पदविधित्वापत्या समर्थपरिभा- पोपस्थितेरसमर्थे तिष्ठति कुमारीच्छत्रं हरदेवदत्त इत्यादौ न स्यादित्युक्तम् तस्यायं भावः नपदान्तादित्यत्र तु न । समर्थ- परिभाषोपस्थितेः षण्णामित्यत्र तदुपस्थित्यैव नपदान्तादित्यस्या- नुपस्थित्यानामित्यस्य वैयर्थ्यापतेः समर्थपरिभाषां प्रतित्रि- पादिस्थएव नपदान्तादित्यस्यासिद्धत्वान्न तस्या अनोपस्थि- तिरिति न पूर्वापरविरोधश्शेखरस्येतिपण्डिताः नपदान्तादि- ·उत्तरपक्षावली। त्यत्र येनविधिरित्यस्यानित्यत्ववोधनार्थमन्तग्रहणम् तेन स- मासप्रत्ययविधौ प्रतिषेध इत्यादिवार्निकसूत्रकारेणापि बोधन- मिति नापूर्वम् किश्च निङ तिङ इत्यत्रातिङ् ग्रहणं पचति- भवति इत्यादौ माभूदिति कृतम् । तत्र तु समर्थइत्येव सिद्धं त- त्रैकार्थीभावएव सामर्थ्यमित्यतिरिति ज्ञापकात्पदकार्ये ऽपि क चित्समर्थपरिभाषानुपस्थित्यैव तुकि सिद्धे पदान्ताद्वैत्य- न्तग्रहणमपि स्पष्टार्थम् । किश्च विशेष्यविशेषणभावे कामचार- स्यापि बोधनार्थमन्तग्रहण तेनोतश्च प्रत्ययादसंयोगपूर्वात् उदो- ष्ठ्यपूर्वस्येत्यत्रोकारयोः संयोगपूर्वः ऋकारो य ओष्ठ्यपूर्व इत्या- दिव्याख्यातं भाष्ये सगच्छते अन्यथोकारान्तस्यासंयोगपूर्वत्व- ग्रहणे ऋकारान्तस्यौष्ट्यपूर्वत्वग्रहणे वादाउनुहि इत्यत्र हेर्नु स्यादुकारान्तप्रत्ययस्यासंयोगपूर्वत्वाकागे ऽसंयोगपूर्व इति व्या- ख्याते न दोपः एवं सङ्कीण इत्यत्र धातुर्य ऋदनन्तः स ओष्टय- पूर्व इत्यर्थे अत्रैव स्यादिति येनेत्यत्र भाष्ये स्पष्टम् २६ ङसि उसोश्च अत्र डिन्दसीन्यवसिद्ध उमग्रहणं स्पष्टार्थमिति पण्डिताः डिदसइत्युक्तेः प्रत्ययग्रहणानापत्त्या पदान्तादित्यस्य सम्बन्धे हरेरित्यादौ न स्यात् नियमात्पदान्तादोऽनि पूर्वरूपं चेन्ङिन्दसो ऽकारस्यैवेति पुंसोऽमुङिति अगुडित्येकदेशस्याभो ऽनुकरणादि- च्छाक्यचि अस्यतीति भवति तस्य देवदत्तो ऽस्यतीत्यादावेव प्रवृत्तिः स्यात्प्रकृतिवदनुकरणमित्यतिदेशेन डिदमः सम्भवा- त् अजहत्स्वार्थपक्षे प्रक्रियादशायांकल्पिनेतास्यासो ऽर्थवत्वाच अत एव नमस्कृत्येत्यत्रनमः पदस्यार्थवत्वं नोपपदविभक्तिरित्यनेन द्वितीयावारणं न त्वर्थवत्परिभापया नमस्योऽनर्थकत्वे गति- संज्ञा विरहान्नमस्पुरसोरिति सत्वस्यैवानापत्तिः । अनिनस्मिन् ग्रहणेऽनर्थकस्यापि ग्रहणाच प्रत्ययाप्रत्ययोरिति प्रत्ययङिदसो.

·२८ उत्तरपक्षावली। ग्रहणं तु न सापरिभाषैव नास्ति कयमन्यथाचार्यो उसो ग्रहणं कुर्य्यात ङसेश्चेत्यपि न युक्तम् डश्चमश्चेतिद्वन्द्वे प्रत्येकादेशापत्तेः ङान्त सांतपदसम्वन्ध्यति परस्येति नार्थः । नन्वन्तर्हि एङः पदान्तात् डिदंश इति डसोश्चातीति वा वक्तव्ये पृथक्सूत्रार- म्भसामर्थ्यादेवास्य पदान्तविषयत्वादपदान्त एङ् तु ङसोः प- रत एव सम्भवतीति न दोष इति चेत्सत्यम् । ङसिङसोर्ग्रहणे तु सामर्थ्यकल्पनाश्रयणीयस्यात्प्रत्ययत्वस्य निश्चयात् अत एव ऋत उदित्यस्य व्याख्यानमृदन्तादङ्गादिति सङ्गच्छते ङसिङसोः प्रत्ययाभ्यामङ्गाक्षेपादन्यथा कर्तुः अस्यतीत्यत्रोकार एकादेश- परभाष्यं न सङ्गच्छते ङसिङम्प्रत्यया भ्यामङ्गाक्षेपे प्रामोतीति पदादतस्तथाभूतात् व्याख्यानाच डिन्दसरसम्भवात् पदान्तग्रह- णस्योत्तरार्थत्वेऽपि डिदसग्रहणान्मध्येऽसम्बन्धो ज्ञायते सख्युर्यः पत्युनः जानिक रित्यादिनिर्देशैः प्रत्ययाप्रत्ययोरिति परिभाषा- श्रयणेन वा डिग्रहणे तु प्रतिपत्तिक्लेशा एवेति दिक् २७ समः समि अत्र सूत्रे शेखरे समो मिङिति इगिति वा न कृतं परि- भाषाज्ञानगौरवापत्तरित्युक्तम् तत्र साकच्कार्थत्वात् सम्यादेश- स्यान्यथा समकअच इति स्थिते मिडादेशे डिच्चेत्यस्य प्राप्तः मिङादशस्य ङित्त्वादन्त्यस्यः स्यात् समाधानन्तु वहिरङ्गकुत्सा- दिनिमित्तकत्वेनाकचो बहिरङ्गत्वादादेशोत्तरमेवाकजितिअथै- तत्सूत्रभाष्यप्रामाण्येनात्राकचोऽनभिधानमेवेति पण्डिताः । वस्तु. तस्तु समः समीति मूत्रे ऽकचोऽनभिधानकल्पनं भाष्यप्रामाण्येन नोपलभ्यामहे किन्तु इदमोऽन्वादेशे ऽनुदात्त इति सूत्रे भाष्ये विचित्रास्तद्धितवृत्तय इत्यकच न ज्ञायत इत्युक्तम् । तद्भाष्य. प्रामाण्येनात्राकचोऽभावे मिङित्युक्तरूपाविशेपोक्तिः शेखरस्य युक्तैव किञ्च सम्यगर्थसशब्दे कुत्सामम्भवोऽपि नास्ति सूत्रका- ·उत्तरपक्षावली। २९ रेण तु समिग्रहणे विष्वग्देवयोरित्यनुत्तिर्माभूदिति कृतम् । यदा तु टेरित्यनुवर्त्यसम इत्युच्यते तदा न किश्चिदुष्टमिति तत्वप्रकाशिकायां स्पष्टम् २८ सार्वधातुकार्द्धधातुकयोः ननु पि- दार्द्धधातुकयोरित्येव कर्त्तव्य मार्द्धधातुकसाहचर्याद्धातोरित्यु- चार्य विहितस्य पितोर्ग्रहणात्सुलु इत्यादौ न दोषः सार्वधातु. कमपिदिति सूत्रं मास्तु समाधानं साहचर्यमनित्यज्ञापनार्थत्वं सूत्रस्येति कृत्वोर्थग्रहणं मूत्र इति न्यासेन शेखरे खण्डितमेव फलन्तु सिजभ्यस्तविदिभ्यश्चेत्यत्र सिचसाहचर्य्यमनाहत्याभ्यस्तात्परस्य त्सिम्बन्धिनो लङस्थानिकस्यापि शेर्जु स्मिद्धोऽददु अबोभुवुरि- ति पण्डिताः। वस्तुतस्तु सार्वधातुकमपिदिति न सादीनां ङित्वार्थ तेनहतो हथ इत्यादावनुनासिकलोपः ग्रहिज्यादिषु सम्प्रसारणादि सेत्स्यति । न च तिङः पित्मज्ञाविज्ञानादपि तिन्दुर्लभ इति वाच्यम् । तिङसंज्ञाविधावापदेशिकपित्वस्य सामर्थेनाश्रय- णात्सार्वधातुकप्रदेशे तु पिद्रहणमेवास्तु । किञ्च अपिद्ग्रहण- मसंयोगाल्लिकिदित्युत्तरार्थमपि वाच्यम् । पिदार्द्धधातुकयोरि- ति तु पिति कितीति निषेधादोपदेशिकपित्स्वेव प्रवर्तते न दो- षः कश्चिदिति चेत् प्रदेशेषु पित्पदेन कृत्रिमस्यैव ग्रहणेनाभ्य- स्तस्याचि पिति इति निर्देशे ऽपि इत्संज्ञको यः पिदोपदशि- क इत्यर्थस्यावश्यकत्वेऽपि शास्त्रे उभयगतितिज्ञाना त्तस्यानु- दातेङिदुदुपदेशाल्लसार्वधातुकमिति पिदित्युच्यमाने एव श्नुचोः पिति रुदादिभ्यः पिति तु रुस्तुसम् समः पिति यक् पिति अ- कृत् पितो दीर्घ इत्यादौ संदेहापत्तेरेव स्यात् कृत्रिमपितो ग्र- हणे सत्यपि चत् ङीत्वस्यैवाभावे सुप्तिङन्तस्येति पदत्वानाप- त्तिस्तथा च रुदिहीच्यादौ तिङतिङ इति निघांतानापत्तिः उ- भयोः संज्ञासंज्ञयोग्रहणं पूर्वएवेत्युक्तम् । अथ पित्संज्ञा न क्रि- ·उत्तरपक्षावली। यते सार्वधातुकमदशषु मंज्ञिनिर्देशोऽस्तु तिङ् शिदितिसार्वधा- तुकसंज्ञायान्तु तिङशशब्दादार्दधातुकयोरित्यादिआर्द्धधातुकति- शिदिति वक्तव्यम् लिट् चेति वचनाल्लिङादेशस्तिकामार्दधातु- कत्त्वं यत्र शितो ऽसम्भव स्तत्र तिङ्ग्रहणमेव सार्वधातुकस्थले कार्य सार्वधातुकमपिदितिशिदपिदितिवक्तव्यम् तिङ शितिय- गित्यत्र धातोरित्युच्चार्यविहिततिशितियविधानालिहो दुह इत्यादौ कर्म शसि न दोषः शिदार्द्धधातुकयोरित्यत्रार्द्धधातुक- साह चर्याद्वीहीनित्यादौ न गुणः अपितः शितो ऽडित्वे च घेर्डिन्तीति गुणो दुर्वार इति घाच्यम् ॥ एवन्तर्हि धातोस्तिङः शिदपिदिति वक्तव्यम् तिहितविशेषणत्वाददोष इति के चिद्वद- न्ति २९ इदुदुपयस्य चाप्रत्ययस्य अत्र मूले एकादेशशास्त्रनिमि- त्तविसर्गस्थाने ऽनेन सूत्रेण न पः कस्कादिषु भ्रातुः पुत्रस्य पा- ठादिति अत्र पूर्वपक्षः षत्वतुकोरसिद्ध इति पत्वे कर्तव्ये एकादे- शस्यासिद्धत्वादिदुदुपधस्येत्यस्याप्रवृत्तः कस्कादिषु पाठसामर्थ्या- त्पत्वमिति मातुः कृपेत्यादौ शङ्खच नास्तीति तन्न । पदान्तपदा- धोरेकादेशस्यैवासिद्धत्वमिति भाष्यसिद्धान्तात् तेन ज्ञापकत्वं स- म्यगेव तेन परिवीपु परिजीपु इत्यादी पत्वमिति ज्याव्यञ्भ्यां किपि ग्रहिज्येति सम्प्रसारणे पूर्वरूपे हल इति दीर्घ आदेशप्रत्य- ययोरिति सुपः सस्य पत्वे कर्तव्ये पदान्तपदाधोरेकादेशाभा- वात् पूर्वरूपस्य नासिद्धत्वमन्यथा ऽकारेण व्यवधानादिणः पर- त्वाभावात्सस्य पत्वं न स्यात् यथा वृक्षेच्छत्रमित्यत्रापि सिद्ध एकादेश इति च्छे चेति तुक् न । वस्तुतस्तु इग्यणः सम्प्रसारण- मित्यत्र साचः सम्प्रसारणमित्येव मूत्रमस्तु सम्प्रसारणाचेति मा- स्तु वृक्षेच्छत्रमजयेच्छत्रमित्यत्र तुनिवृत्यर्थपत्वे तुकि पदान्तप. दाद्योरेकादेशो ऽसिद्ध इति नियमः स्वीकार्यः एवञ्च भ्रातुःपुत्र ·उत्तरपक्षावली। शब्दः कस्कादिषु विध्यर्थ एव न ज्ञापक इति समाधान विभाव- यन्तु सुधिय इति पण्डिताः । वस्तुतस्तु वृक्षेच्छत्रमित्यादावसि- द्धत्वे पदान्ताद्वेति नियम विना न सिध्येदतो नियमोऽयमाव- श्यक एतन्नियमाश्रयणात्सम्प्रसारणङीष् सु सिद्ध एकादशइति- वक्तव्यमिति वार्तिकं कर्त्तव्यं भवति शकहूषु परिवीषु वृक्षेच्छ- त्रम् अजपेच्छत्रम इति वार्तिकोदाहरणानि नियमे एव सिध्य- न्ति अत्र नियमे शङ्कितं भाष्ये यदि पदान्तपदाचोरेकादेशो ऽसिद्धस्तर्हि ओषधोपूधीत्यत्रासिद्धत्वाभाव पत्वं प्रामोति शसि पूर्वसवर्णदीर्घ सस्य रुत्वं विसर्गः कः कुत इति कृधिकृतेष्वनि- दितेरिति सत्वे तत्र समाहितं भाष्यकारेणैव कस्कादिषु भ्रातुः पुत्रस्य पाठादेशात्परस्य न पत्वमिति ज्ञापकस्य सजातीयापेक्ष या कुष्वोः परत एव न पत्वं तेनशकहूयु परिवीष्वित्यादावदो- पः षत्वतुकोरसिद्ध इत्यत्र पूर्वपदान्तपरपदाद्योरेकादेशो ऽसिद्ध इति व्याख्यातं तेत्रव भाप्ये तेन पदान्तपदाद्योरिति नियमे सि- द्धे सिद्धं वृत्रहच्छत्रामित्यादिपदशब्देन पदयोग्यो ऽपि गृह्यते अ- धीत्यप्रेत्येति भाष्योदाहरणात् परिविपूर्वस्येणः किवन्तस्य तु- गभावः परिवीयेति ल्यवन्ते च न तुक् अनभिधानात् तदुक्तं प्रत्ययलक्षणमित्यत्र भाष्ये वक्ष्यति अत्र परिहारं इहापि परिवि. प्रत्ययलक्षणमित्यत्र भाष्ये वक्ष्यति अत्र परिहारं इहापि परि- विरिति शास्त्रपरविप्रतिषेधेन परत्वादीर्घत्वं भविष्यतीति आशय- माह कैयटः सति प्रत्यये यत्कार्य भवति तल्लुप्ते ऽपि भवती- ति सूत्रार्थः परिवीयेत्यादौ च सति प्रत्यये दी? दृष्टो ऽन तु- गिति परिवीरित्यत्रापि दीर्घ एव भवतीति एतेनाधीत्य प्रेत्ये- त्यत्र तु दी? दृष्टौ तेनात्र तुक्यसिद्ध इति युक्तैव अत एव औ- पधीत्यत्राद्धित्त्वान प इति भाष्ययोरविरोध इति केचित ·३२ उत्तरपक्षावली। ३० आडजादीनाम् न चाजादीनामर्पिलङ्लुङ लङ् शिव- त्यडेवास्तु किमनेन सूत्रेण आटश्चेति अटश्चेत्येवास्तु अश्वपो ह- सनित्यत्रागायेगालवयोरिति स्वपो ऽडागमे वृद्धिस्तु न अट- थेत्यत्रोपसर्गादृतिधातावित्यतो धातावित्यपकृष्य तेन धात्वव- यवे ऽच्यव वृद्धिरिति न दोषः आणनद्या इत्यत्र तु अडिति व- क्तुमशक्यः बहुश्रेयस्यै पत्यै इत्यादौ वृद्धिबाधकमतो गुण इति पररूपं माभूदिति अविधानन्तु बहुश्रेयस्यामित्यादौ नुडबाध- नेन चरिताथेमटश्चेति धात्ववयवे ऽच्येव प्रवर्तते आटि सति तु वृद्धिरेचीति वृद्धिरित्याटश्चेति सूत्रस्थशेखरग्रन्थः अदधातो- शेखरे तु अटश्चेत्येवास्तु आतीदेधतेत्यादौ तु न दोपः अतो गुणे नाट इति न्यासेन मिद्धत्वात् । एवञ्च बहुश्रेयस्यै इत्यादा- वटश्चेति वृद्धिं विधाय पररूपवाधकमुभयथा बहुश्रेयस्यै इत्या- दौ पररूपं स्यादेव आणनद्या इत्युक्ते स्याट्याटोर्दीर्घान्तत्वान्ना- स्ति पररूपशङ्का तथापि पररूपं परत्वात्स्याद्वहुश्रेयस्यै इत्या- दौ तदर्थमाणनद्या इतिवक्तव्यमटश्चेति चकारेण पुनदृद्धिविधा- नं बाधकबाधनार्थ तेनार्थेनवाटः पररूपमात्रं न इति न्यासे ऽपि तदेव ओमाङोरुसीति न वक्तव्यमिति भाष्योक्तेरुभयथा उस्यो- माझ्वाट इति नारम्भणीयमिति पण्डिताः । माङ् योगे इति सूत्रेआडजादीनामिति प्रत्याख्यानपरभाष्यं तु । अजादीनामटा सिद्ध वृद्ध्यर्थमिति चेदटः । अश्वपो हसती त्यत्र धातौ वृद्धिमटः स्मरेत् । कथमिति चेद्योगविभागः करिष्यते अटः अचिः वृद्धिर्भवति ततः उपसर्गादृति वृद्धिर्भवति ततो धातावित्युभयोः शेपः अतो भ- प्याचकारप्रत्याख्यानं स्पष्टमायाति आटीदित्यादौ पररूपमाशङ्क- योक्तं पररूपं गुणेनाट इति अनेनैव सिद्ध उस्यो माडिति न ·उत्तरपक्षावलीः। ३३ वक्तव्यंभवतीति सदो माङोरुसि तत्सममिति बहुश्रेयस्यै इत्यादी वृद्धिस्तु इति से पररूपे निषिद्धे प्रतिवन्धकाभावादृदिरेचीत्य. व अत्र पक्षे आणगद्या इति वक्तुं शक्यः अटश्चोतचकार ओमा- डोश्चेति चकार उस्योमाङिति पररूपनिषेधार्थ च वार्तिकं नाथ- यणीयं भवति अटशचेत्यत्र भाष्यरीत्या तु आट इति वक्तुश्च- कारेण पररूपवारणे सिद्धे उस्योमाङिति न कर्त्तय॑ धात्वपकरें- णाटश्चेत्यस्यापकर्षणाप्राप्त्या आणनद्या इति दीर्घो चारणमाव- श्यकं वृद्धिरेचीति बाधित्वा पररूपापसेः । न चाडिधानसाम- र्थ्यात्पररूपाभावः शङ्मः आण्नद्या इति वक्तव्यं नाङ् इति गौ- रवान्न कर्त्तव्यमित्याह केचित्तु वा मुप्यापिशलेरित्यत्रापिशलिग्र- हणेनैव सिद्धे वा ग्रहणमट इत्यत्रानुवृत्यर्थम्व्यवस्थितविभापार्थ ते. नास्वपो हसन् वहुश्रेयस्यै इत्यादिसिद्धं धात्वपकर्पो वृद्ध्यर्थ च- कारकरणं दीर्घोच्चारणमाट इति न कर्तव्यमेव एवश्चास्याटोर्दी- पोचारणमाणनद्या इत्यत्र दीर्घोचारणमप्यनावश्यकमेव व्यव- स्थितविभाषया सिद्धेः यद्वा शरावयवाङ्गुल्यादी हस्तपादाङ्गु- लिरित्यादिरूढव्यवहाराबाटस्याटोष्टकारोकारस्याप्यवयवइत्यद- इति वृद्धिः सिदैवेत्याहुः न चाडजादीनामिति छन्दसि हलन्ते अपुनहआवित्यादौ दीर्घाथामिति वाच्यम् । छन्दोर्थ वहुलं दीर्घा दृश्यते तद्यथा पुरुषो नाह इति भाष्ये समाधानात् । न चेण- त्स्योर्लडिं झौ इणोयणिति यणि श्नसोरल्लोपे अटि आयन्नास- निति न सिध्येदिति वच्यम् । इणस्त्योरन्तरङ्गतः इडागमेष्ट इति वृद्धौ नास्ति दोपः इणो यणित्यत्रैरनेकाच इत्यत एरित्य- पकृष्टः श्नसोरल्लोप इत्यत्रादिति तपरकरणात् पश्चाद्यणलोप- योरप्राप्तेनचागमेऽपि वार्णादाङ्गमिति न्यायात्पागेव यणलोपी- प्राप्नुतः इत्यादृवचनमिति वाच्यम् । इणस्त्योरन्तरङ्गतइति भा- ।

·३४ उत्तरपक्षावली। प्याच्छोः शूडिति स तु कनिर्देशाच्चेयमनित्या ऽन्यथा गत्वा च्छस्य शादेशे तुको प्राप्त्या सनिर्देशो व्यर्थस्स्यादिति भा- प्ये ध्वनितम् ३१ भूवादयोधातवः क्रियावाचिनः किम् याः पश्यति न चास्प वाशब्दस्य लाक्षणिकत्वान धातुसंज्ञेति वा- च्यम् भ्वादिषु लाक्षणिकानामपि अश्चत्यादीनां दर्शनेनैतद्वि- पये तत्परिभाषाया ऽप्रवृत्तेः नकारजावनुस्वारपञ्चमौ झलि धातुषु शकारजस्सकारश्चर्षाट्टवर्गस्तवर्गज इत्यभियुक्तोक्तेरिति मनोरमोपरि शब्दरत्नग्रन्थः अत्रायं पूर्वपक्षः धातुसंज्ञाम्पति अनुस्वारसवर्णादीनामसिद्धत्वेन प्रतिपदोक्तस्यैवासम्भवे न ला- क्षणिकपरिभाषयया पशयतीत्यत्र दोष इतिशब्दरत्नग्रन्थो ऽसङ्गतः किञ्च क्रियावाचिनः किमित्यस्य वाकरोति वा- भवतीत्येव प्रत्युदाहरणं सम्भवति वा शब्दस्य धातुत्वे ऽधातु- रितिनिषेधात्मातिपदिकत्वाभावे मुपोऽनुत्पत्या पदत्वाभावाति- तिङ इति निघातो न स्यात् अत्र समाधानम् अर्थवत्सूत्रे ऽधातुग्रहणस्य त्यागेन वा करोतीत्यावदोषः न चाहनित्य- स्यापि प्रातिपदिकत्वेन लोपापत्तिरिति वाच्यम् । न लोपो ऽ- तिङ इति न्यामेन वारणात् राजीयतीत्यादौ तु न दोपः प्रत्या- सत्या तिङन्तनिरूपितं यस्य पदत्वं तन्निमित्तात्परस्य लोप इ- त्यांद्रामानित्यादौ तु नलोपो न अन्यथा तस्माच्छसो लोपः इत्येव ब्रूयादिति पण्डिताः । वस्तुतस्तु वाशब्दे निपातसंज्ञाप्राप्ता धातुसंज्ञाया वाधिका भविष्यति धातुसंज्ञा भवतीत्यादौ चरि- तार्था निपातसंज्ञा चाह भृप्रतिषु चरितार्था वाशब्दस्य परत्वा- निपातसंज्ञैव या परा ऽनवकाशा चेत्याकडारादेकेत्यत्र सूत्रे ऊ- कालसूत्रे च भाष्ये प्रसिद्धत्त्वात् अन्तरङ्गत्वं तु भ्वादिवादिगण- सापक्षत्वेनोभयोः संज्ञयो सममेव गणोपस्थितशब्दबाहुल्येन व- ·उत्तरपक्षावली। ३५ हिरङ्गता तु धातुसंज्ञाया एव भुवश्च महाव्याहृतेरित्यत्र महाव्या- हृति ग्रहणात् यावत्पुरानिपातयोरित्यत्र निपातग्रहणाच नि- पाते प्रतिपदोक्तव्यवस्थेति मनोरमादिग्रन्थकाराशयः । प्रातिप- दिकसंज्ञाया निपातसंज्ञा बाधिकैवाविरोधात् निपातः प्रातिप- दिकमिति विशेषवचानात् रामानित्यादौ सस्य लोपस्तु न कृतः सस्य नत्वे नलोप तस्यासिद्धत्वाद्राममासयतीत्यादौ दी- र्घाभावे तुको भावार्थत्वात्तस्येति अथ धातुग्रहणप्रत्याख्याने यद्याग्रहस्तवास्ति चेत्तहीत्थं न्यस्यतां नलोपः प्रातिपदिकान्त- स्येति तावतापि मात्राद्वयलाघवादिति तत्वप्रकाशिकायां स्पष्ट- म् ३२ अचःपरस्मिन्पूर्वविधौ अत्र शेखरः अत्र सूत्रे प्रयोगेऽच- स्थानिक इत्यर्थो न तु सूत्रे स्थानित्वेनोद्देश्यताचस्थानिक इत्य- यस्तेन णिलोपादेरनेन स्थानिवत्वं सिध्यति अत एव चपर- निहासे ण्यन्ताणिचि अबीभवदित्यादिसिध्यर्थो निषेधः सार्थकः इति जुहुव इत्यत्र शेखरोक्तप्रयोगः परनिपित्तकत्वाभावे ऽपि शपः परनिमित्तत्वेन परम्परया लोपनिमितत्वेन स्थानितया 5- त्रादेशस्याभावेन स्थानिवत्वाभावाच्छब्त्वमाश्रित्य न गुण इत्युक्तम् तत्पूर्वापरविरुद्धम् वस्तुतो ऽकारस्यैव इलुत्वेन स्थानि- वत्वस्य दुर्वारत्वादिति पण्डिताः तत्रेत्थं विरोधपरिहारः साक्षा- त्परनिमित्तकता तत्र प्रायोगिकस्थानिता परम्मरया प्राप्तायां सौत्रस्थानितेति एवमेव हि प्रयोगाणां गतिर्भवति नान्यथेति वोध्यम् । यत्तु बेरित्यत्र स्थानिषत्वेन उपात्ताचस्थानिसत्त्वा- चपरनिहामे इति वचनं वारि आख्यादवीव इत्यादौ चरिता- र्थमतः सूत्रे एवाचस्थानिक इत्युक्ते सर्वेष्टसिद्धि रित्युक्तम् । तन्न । टिपदेनाच एव ग्रहणादत्रादेशाभावेनादोषात् अत एव मरुतमाचष्टे मारयतीति वृद्धौ कृतायां न स्थानिवद्भाव इति दिक् ३३ इत्युत्तरपक्षावली समाप्ता।

·... ... ... - ... ... ... ... .. सूचीपत्रः । रु.आ.पा. १ परिभाषेन्दुशेखरः । भैरवीव्याख्यासमेतः। २ अर्थसंग्रहः । सटीकः (मीमांसा) १-०-० ३ षड्दर्शन मूलमात्र ऐकत्र १-०-० ४ पदार्थदीपिका ( न्यायः) ५ भादृभाषा । प्रकाशसहिता ( मीमांसा) ६ प्रश्नवैष्णवः (ज्योतिषः) ७ प्राकृतप्रकाशः । वररुचिकृत सूत्राणां भामहकृतव्याख्या ७-८-० ८ वृद्धिदीपिका (धर्मशास्त्रम् आशौचकाण्डम् ) ०-२-० ९ धातुपाठः। १० भगवद्गीता । मधुसूदनटीका सहिता। ११ व्युत्पत्तिवादः । मूलम् १-८-० १२ भैरवी । शब्दरत्नव्याख्या (कारकान्ता) १३ परमलघुमञ्जूपा। १४ लघुशब्देन्दुशेखरः लम्पूर्णः । ... १५ लघुशब्देन्दुशेखरोऽन्ययीभावान्तः । ... १६ मनोरमा शब्दरत्नसहिता सम्पूर्णा ... ५-०-० १७ मनोरमा शब्दरत्नसहिताऽव्ययीभावान्ता। ... १८ किरात ३सर्ग। १९ साहयतत्त्वकौमुदी। २० नाग्दसंहिता (ज्योतिषम)।... ०-६-० २१ मेदनीकोपः। ०-१२-० २२ शानसिद्धान्तलेस पत्रात्मक २-०-० २३ उत्तरपक्षावली। २४ मीमांसापरिभाषा। २५ कारिकावली । राम० दिन मुक्ता० स० शब्दखण्डान्ता ३-०-० २६ कालीशङ्करी जगदीश्याः पञ्चलक्षण्याः। ०-२-० २७ सेव-माथुरी पञ्चलक्षण्याः।. ०-२-० २८ परिभाषापाठः। ०-०-६ For पत्रादिप्रेषणस्थानम्-हरिदासगुप्तः- कार्याध्यक्षः चौखम्बा संस्कृत सीरीजकार्यालय-बनारससिटि। - ... - .. ... ... ... ... ... ...

·No text on this page.

·लाल वहादुर शास्त्री राष्ट्रीय प्रशासन अकादमी, पुस्तकालय
Lal Bahadur Shastri National Academy of Administration Library'
मसूरी
MUSSOORIE
अवाप्ति सं०
Acc. No.......
कृपया इस पुस्तक को निम्नलिखित दिनांक या उससे पहले वापस
कर दें।
Please return this book on or before the date last stamped
below.
दिनांक
उधारकर्ता
की संख्या
Borrower's
दिनांक
ale
उधारकर्ता
की सख्या
Borr. wer's
No.
Date
NO.
GL SANS 491.25
PUR
125484
IASNAA

·491.25 444 वर्ग म. अवाप्ति मं० xxssaxx ACC. No...... पुस्तक म. Book No. Class No..... लेखक Author..... शीपंक पूर्वपक्षावली Sans 41919:25 LIBRARY LAL BAHADUR SHASTRI National Academy of Administration MUSSOORIE पूटाष Acce3.31011 No. 125484 1. Books are issued for 15 days only but may have to be recalled earlier if urgently required. 2. An over-due charge of 25 Paise per day per volume will be charged. 3. Books may be renewed on request, at the discretion of the Librarian. 4. Periodicals, Rare and Reference books may not be issued and may be consulted only in the Library. 5. Books lost, defaced or injured in any way shall have to be replaced or its double price shall be paid by the borrower. Hulp to hap this book fresh, cleun d moving