·The Department of Public Instruction, Zomban,
आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्.
APIORISMS
ON TIF
SACRED LAW OF TIIE IIINDUS
By APASTAMBA.
EDITED
B. Dr. GCONGE BUILCR, C. I. L.
SECOYD EDITION NII/SCI),
400 Coils.
PART II.
CONTIXING TIL IXTRACTS INOM TUE SANSKRIT COMMENTAIRY
OF ILA ADATTA, CAILCD UJJVIL 1,
TUGETUER WITII A TRUAL IXDE TO TIIL SÜTRIS,
Dy Da TII. ILOCII.
Bomlar:
GUVERNMCAT CLNTRAL BOOK DEPOT.
1891.
Price, Rs.14.0
BOMBAY. SANSKRIT SERIES NO. L.

·:
BOMBAY:
EDUCATION SOCIETY'S STEAM PRESS, BYCULLA.

·CRITICAL REMARKS ON THE TEXT OF THE EXTRACTS, In the first cdition the text of the extracts from the Ujjrali was given esclusively according to the Dovanigarî MSS., Mr. U. I. being the chief authority for thoso from the first Prasoa, and P. U. and Mr. U. II. for those from the second. A comparison of the three Grautlia commentaries G. U.4.9,* and of M. U.* has shown that the text of the Ujjvalů is corrupt even in the oldest and best Northern MISS., and that the Southern ones, though occasionally at variance with each other furnish, as might be expected, a much better version. There is a very large number of passages, in which all the Devanagari MSS. exhibit one and the same inferior or unintelligiblo reading against a better one of the Southern copies, or show interpolations or omissions. But it happens also that ono or several of the Grantha MSS. side with the Northern copies, while the remainder has different readings. Among the three Grantha MSS. available for this edition, G. 0. most frequently stands by itself, while the two copies of the Burnell Collection, G. U.2,, come closer to those from the Dekhan and Benares. There are, however, casos in which the contrary is observable, A few examples will make this more intelligible Dharma Satra 1. 2.14 G. V. अान' । ऊनमिति सर्वत्रापेक्ष्यते । चार्व अर्धेन । ऊनमित्युपसमस्तमप्यपेक्ष्यते । चतु. शतिवर्षाणि प्रतिवेदं पत्।। विशतिवाणि प्रतिवेदं पद ।। 1. 2. 28. विना शिरसा सुखार्यमष्णोदकादिना शरीरं प्रक्षालनादिना अशुद्धया विना शोभार्थमु. न प्रक्षालयेत् ॥ ष्णाम्ब्वादिना न प्रक्षालयेत् ।। 1. 2. 37. सैरी सीरवाहाय कृता रज्जुः । तमालादण् । सरी' सीरवाहयोलरग्ज: । तमलो मुलोद- तमालसंज्ञो वृक्षस्तस्य त्वचा मथिता तामली। कसंतो वृक्षस्तस्य त्वचा मथिता तामली' । * For the description of these MSS., See Part I., p. I. f. "D, U, refers to the Northern Text and G. V. to the Southern. * Omitted in M. U., the oldest and best Devanagari Ms. • Thug also G, U., 3 • Om. in , U. Om. in G. U'; dit 'तामेलो G.0%; नमरो मूदयसं जो G. U.'' 'aradt G. U.”Text and Com. D, U.

·I.2.41. कषायेण रनं वयं कापायम् । तप काषायं एक आचार्या वरदं च धायमुपदिशान्ति' । माह्मणस्यत्यहिम्यत इतरयावश्यमाणस्यात् ।। यस्वं कारितच कापायं कषायण रनाम् ॥ नाह्मणस्येत्यर्थादम्यत इतरयावश्यमाणाशात ।। 1.9.6. शम्यापासात पञ्चमनिसादया. शम्यामासान् । शम्या क्षिमा यायप्ति मिति गम्यते । शम्या क्षिमा यावति देशे पतति देशे पतति ततार्यागिति पञ्चमीनिशाइम्यते ॥ नागिति I.11.1. कांगडोपाकरणं काण्डमवादेशनम् । तस्मिन्न. काण्डोपाकरणं काण्डव्रतादेशनम् ! तरिम- हन्यमा कम्यानं भंवत्या सप्रदीपमहरनध्याय । अहम्यमारकस्थानं भुम्या सप्रदोषमहरनध्यायः। [एतेनतिरं प्याख्यानम् ॥ अपर आह । भवति नानुवर्तते । तथा चीत्तरत्र भक्त्वामहणम् । काण्डोपाकरण निमित्तमातकस्य माणवकस्य समदापमहरमध्याय: । एतेनोत्तरं व्याख्यातम्॥ I.11.13. ये मनुष्या भूत्वा प्रकृप्टेन तपसा देवाः संपन्ना ये मनु या भूत्वा प्रकृष्टेन तपसादेवाः संपन्ना. स्ते भनुप्यमकृत्तयो देवाः माझ पुराणे कुवरन स्ते मनुष्यप्रकृनयो देखा। नदीवरचेरादय' । न्दीश्वरकुमारादय । तेषां यज्ञस्तत्प्रतीत्यर्थ 'ना. तेषा यज्ञे तत्पीत्यय' प्राह्मणभोजने भक्त्वा हाण भोजनम् । तत्र भुक्त्वा सनदोषमारनप्याय सप्रदीपमहरनध्याय इत्य के मन्यन्ते । मनुष्यम- इत्येक मन्यन्ते । मनुष्यमुखा देवविज्यमाने. रेषु देवेविग्यमानेविरयाये ।। बिन्यन्ये॥ I.11.6. यम्मिन्नहनि काण्डमपाकृतं च मनत्तहर यस्मिनहनि कामपाकृतं न लनदहाधी. पीयीत । अहरियहोरानापलक्षणम् ॥ यीत । नथा श्रावण्यां पौर्णमास्यामपाकृत्य' प्र. शास्तहरन्तर यस्य काण्डस्यानुयाक्यमध्ये नुमार- म्भ कुर्वात म तत्तदहरधीयीत । अहरित्यही. राधोपलक्षणम् ॥ II.15.5. भार्या पत्नी । परमगुरव आचार्यमातापितर । भार्या पनी । परमगुरवी मातापित्राचार्या । संस्था मरणम् । भार्याया रास्थितायो परमगुरूण संस्था मरणम् । भार्याया संस्थायां परमगुरूणां ने संस्थायां सत्यां न केवलगुदकापस्पर्शनम् । कि च संस्थायां सत्यां न केवलगदकोपरपर्शनम् । 'नाई। परारा तमालालादभोजनम्" ।। किंतर्हि । अपरेधुरातस्मान्कालादभीमनम"। परस्त्रमुप G. U; वरत्न छायम' 1. 01- 4. ThusalsoG... - " The bracketted words are found in I. U.- • मी वाकमारादय: G.U... मनीत्यर्थे G. U... - गनुध्यमुखन G.U.. च on.M.U.- पत्काण्डम' G. U.:- पौर्णमास्याम् m.G. U...- ३० प्रशस्तैरहन्तरे, नुवाकमध्येता तु महारंभ hti कुवारभ दुनि G. U.- " Thus also G.U, which, howerer, reals अपरयु:- " Thus G. U.. the second of which has also भायर्याया:in the text of the Sutra and 217.4ringat: in the Com, ५ . . .

·arose. .. प्याक्न with In most of these passages, iero the Southern MSS. to.. gether oppose the Deranagari copics, the superiority of the former is very plain, and it can be easily shown lof the errors Tlius in the remarks on Dh. Sû. 1. 2. 14 the reading artis is clearly a marginal gloss, which originally was intended to illustrate the note of tlie commentary, and was later incorporated with it. The fact that the best Dovanagari MS., M.U., owits 14 is a confirmation of this viov. "The substitution of go for 5TH ATIû has been made with regard to the next Satra. But the word is not required, since all the MSS. liave there again उनमिति प्रकरणागम्यते. At the other hand, the Southern variant उपसम- ETAT is indispensable on account of the form 47gr in the precede ing Sätra. Again, in the commentary Dh. Sû. I, 2, 87 the reading HITTENHAT TIS: "a ropo made for an os dragging the plong!" is plainly a mislection for Bitarehitatus:"the rope of the Foke of the plouglı-dragger," caused by a badly formed the prishthamdira. The grammatical remark af TUI is entirely out of place and makes no good sense, as little as the following this est, where clearly the real explanation regarding the tree mentioned in the Satra, las been lost.* l'urther, the omissions in the notes on Dr. Sû. I, 11, 1 and 6 have been evidently caused by the circumstance that in the former the phrase HTÄTHETHEOIT: occurs trico, and in the latter the sontence 716Esin. Finally, it is not difficult to see that the version of the remarks on Dh. Sû. I, 11, 3 is better in the Grantlia MSS. than in the Northern ones. But, it is interesting to observe that the corrupt readings 2016 ana mistettä occur alrcady in some of the former. This fact indicates zt the corruption of Haradatta's text must not be laid solely to e charge of the Dekhani Pandits. And there are many other pints which confirm this viey. With respect to the cases, where one or two Graptha MSS., ido with the Devanagari copies, it will suffice to note that the requent discrepancies of the commentary in G. Ull appear to be lue to intentionally made abbreviations, and that the rarer devia. * With the form atuat compare armazen Goblila Gri. Sú. 11. 10, 10, bicb, according to the commentary, means "hempen."

·6 tions in G. Us* probably have been caused either by negligence or by the adoption of different readings in the text of the Sútras. Under tlccircumstancos stated, the extracts had to be corrected for the presont edition according to the Granthia copies, and especially according to G. U.' and G. V.', which allow not so many clerical mistakes as tho very badly written G. U*. Whorover theso MSS. unanimously oppose those in Deranagari characters, their readings havo beon adopted. In case they diffor, and one agrees with tho Devanagarî copics, the version of the latter has been retained. But in the moro important cases of this kind the vario lectiones of the Grantha MSS. bavo been given in tlio notos. CORRECTIONS OF THE TEXT OF THE DHARMA SÚTRA. 31 30 + 91 Page xi, line 6, for TFF read Tret 5 12 , कपायं Firaret 54 1 যমান धर्ममहाद न. 69 15 " दत्त्वा वहेरन् दरवायहेरन्, 70 प्रोयिस्या वहेरन् मोथयित्वायहरन्. 102 19 कषायं " कापायं. 99 1 DO 1 02 ·EXTRACTS FROM HARADATTA’S COMMENTARY CALLED UJJVALA. PRAŚNA I. PATALA 1. KHANDIKA 1. प्रणिपत्य महादेव हरदत्तन धीमता । धर्माख्यप्रभयोरेपा क्रियते वृत्तिज्यला ॥ १. अथशब्द आनन्तर्ये । अतःशब्दो हेतौ । उक्तानि श्रीतानि गाणि कर्माणि तानि च वक्ष्यमाणान्धर्मानपेक्षन्ते । कथम् । आचान्तेन कर्तव्यं शुचिना कर्तव्य पवित्रपाणिना कर्तव्य यज्ञोपवीतिना कर्तव्यमिति वचनादाचमनशौचादीन्यपेक्ष्यन्तेसंध्याहीनाशचिनित्यमनहः सर्वकर्मणीति वचनात्सध्यावन्दनम् । एवमशुचिकरनिर्वेपाः। द्विजातिकर्मभ्यो हानिः पत- नमिति [गौ० ध० शा० २१,४] वचनाद्ब्रह्महत्यादिमायश्चित्तान्यपि । एवमन्येप्पपि यथासंभवमपेक्षा द्रष्टव्या । अतस्तदनन्तरं सामयाचारिका- धर्मान्व्याख्यास्यामः। पोरुपेयी व्यवस्था समयः । स च विविधः । विधि- नियमः प्रतिषेध इति । तत्र प्रवृत्तिप्रयोजनो विधिः संध्योश्च बहिर्मामा- दासनं वाग्यतश्चेत्यादिः [ १,३०,८] निवृत्तिमयोजनावितरौ । माड्मु- खोनानि भुञ्जीतेति नियमः (१,३१,१) क्षुदुपपातार्था भोजने प्रवृत्तिः। शक्या च यत्किचिहिड्मुखेनापि भुजानन क्षुदपहन्तुम् । तत्र नियमः क्रियते प्राङ्मुस एव भुजीत न दक्षिणामुख इति । परिसंख्या नियमस्येव कियानपि भेदः । एवं द्रव्याने रागात्मवृत्तं प्रति नियमो याजनाध्यापन- प्रतिग्रहैरेव प्राह्मणो द्रव्यमर्जयेन कृपिवाणिज्यादिनेति । ब्राह्मणस्य गोरिति पदोपस्पर्शनं वर्जयेदिरयादिः [ १,३१,६] प्रतिषेधः समयमूला आचाराः समयाचारास्तेपु भवा. सामयाचारिकाः। एवभूतान्धर्मानिति । कर्मजन्यो- भ्युदयनिःश्रेयसहेतुरपूर्वास्य गरमगुणो धर्मस्तद्धेतुभूतं कर्म । व्याख्यान- मेवयाख्यानम् । तत्र विधिपु तापद्विधेयानुष्टानाधर्म इति नास्ति विप्र- 1 ·ri. 1. 1. तिपत्तिः । नियमेष्वाप नियमानुष्टानाधर्मः प्रतिषेधेष्वपि नर्थानुष्टानार्म इति केचित् । अत एव धर्मानित्यविशेपेणाह । अन्ये तु विधिवेव धर्मः । इतरयोस्तु विपरीतानुष्टानादधर्मः केवलं न तु विषयाननुष्टानाकथिदर्गः । न ह्यमतिगृह्णन्नपिबन्सुरां धार्मिक इति लोके प्रसिद्धः । सूत्रपि धर्मग्रहणम. धर्मस्याप्युपलक्षणमिति स्थितिः ॥ २. किं नु भोः समयो यदि प्रमाणमिदमपि प्रमाणं भवितुमर्हति । चैत्यं वन्देत स्वर्गकामः । प्रागेव भुजीत । केशाँटुञ्चेत् । तिष्ठन्भुजीत । न स्नायादिति । तत्राह । धर्मज्ञेत्यादि ॥ न घूमः समयमानं प्रमाणमिति । कि तर्हि । धर्मज्ञा ये मन्वादयस्तेषां समयः प्रमाणं धर्माधर्मयोः । कथं पुनरिदमवगतं धर्मज्ञा मन्वादयो न बुद्धादय इति! याच्येत न बुद्धादीना- मतीन्द्रिये धर्मे ज्ञानं संभवतीति तन्मन्वादिप्वपि समानम् । अथ तेषां धर्म- ज्ञानातिशयादतीन्द्रियेपि ज्ञानं संभवतीति तद्रुझादिप्वपि समानम् । यदाहुः। मुगतो यदि धर्मज्ञः कपिलो नेति का प्रमा । तावुभौ यदि धर्मज्ञौ मतिभेदः कथं तयोरिति ।। ३. वक्तव्यो वा विशेपः । तमाह | वेदाश्च । चोवधारणे । वेदा एव 'मूलप्रमाणं धर्माधर्मयोः। न च नित्यनिर्दोपेषु वैदेपूक्तोपालम्भसंभवः। स्वतः- प्रमाणस्य हि शब्दस्य न वक्तृदोपनियन्धनमप्रामाण्यम् । तदिहास्मदादीनां 'धर्मज्ञसमयः प्रमाणं धर्मज्ञानां तु वेदाः प्रमाणम् ।............॥ ४. ब्राह्मणाद्याश्चत्वारो वर्णसंज्ञकाः । ते च सामयाचारिकैमरधिकि- यन्ते । चतुर्णामेवोपदेशेपि पुनधतुम्रहणं ययाकचिच्चतुर्वन्तर्भूतानामपि ग्रहणार्यम् । ततश्च ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्य इति बौधायनादिभिरुक्तानाम- नुलोमजानामत्र ग्रहणं मतम् ।.............) .....उपायनमुपनयनम्।। तस्मादुष्टकर्मप्रति- पेधार्थ सूत्रम् ! यया शास्त्रान्तरे । द्विजातिकर्मभ्यो हानिः पतनमिति [गौ० ध० शा० २१,४] अप्रतिपेधे तु दुष्टकर्मणामप्यधिकारी भवत्येव फल- वन्ति च कर्माणीत्यभिधानात् | क्रियत इति कर्मेति निर्वचनात् । मागुपनय- 'नाकामचारभक्ष इति गौतमस्मरणम् [२,१] ब्रह्महत्यादिमहापातकव्यात- रिक्तविषयमित्यनुपेतस्यापि दुष्टकर्मत्वसंभवाददुष्टकर्मणामुपनयनमित्यु- क्तम् । शुद्रप्रतिषेधस्तु प्राप्तानुवादः ॥ 4 ·I. 1.1.] 3 १०. अनेकवेदाध्यायिना वेदव्रतवदुपनयनमपि प्रतिवेदं भेदेन कर्त- व्यमिति प्राप्त उच्यते ||सर्वेभ्य इत्यादि । त्रिभ्य एव तु वेदेभ्यः पादं पादमदूदु- हत् । तदित्यूचोस्था सावित्र्याः परमेष्टी प्रजापतिरिति मनुः (२ । ११ ।) ततश्चोपनयनवत्सावित्र्यनुवचनम् | तन्मुखेन सर्वे वेदा अनुक्ता भवन्ति । अतोगृह्यमाणविशेषत्वादेकमेवोपनयनं सर्वार्थम् । अस्मिन्नर्थे ब्राह्मणमपि भवति । ब्राह्मणमेव वा पठितमाथर्वणस्य वेदस्य पृथगुपनयनं कर्तव्यम् । तया च तवैव श्रुतम् । नान्यत्र संस्कृतो भृग्वाङ्गिरसोधीयीतेति ।। १२. अविच्छिन्नवेदवेदिसंबन्धे कुले जन्माभिजनः । पहिरङ्गैः सह यथा- वदर्थज्ञानपर्यन्तमधीतो वेदो विद्या सर्वासंभवे वेद एव वा । ॥ १३. तस्मिन्नेवोपनेतरि विद्याकर्म विद्याग्रहणं कर्तव्यमान्तमा समानः। अविमतिपन्ने धर्मेभ्यः । यथसावाचार्यो धर्मेभ्यः प्रच्युतो न भवति । मच्युते तस्मिन्नसंपर्काईन्यतो विद्याकर्म भवत्येव । येषां चाचार्यकरणविधिप्रयुक्त- मध्ययनं तेपामेतन्नोपपद्यते । कथमुपनीयाध्यापनेनाचार्यकं भावयेदिति स. कृदुपनीतस्य माणवकस्य न पुनरुपनयनसंस्कारः संभवतीति तं कथमन्यो- ध्यापयेत् । एतेन मध्य आचार्यमरणे तद्वृत्तमध्ययनं नाचार्यान्तरात्संभवती- ति द्रष्टव्यम् ॥ २७. आकारोमिविधौ । अनत्ययो नतिक्रमः स एवानात्ययः ॥ यादृ- च्छिको दीर्घः। आहो' वा प्रयोगः । प्रकरणादुपनयनस्येति गम्यते । यथा व्रतेषु समर्थः स्यात्तथैतावान्कालः प्रतीक्ष्यः । पूर्वमेव तु सामर्थ्य सत्यष्ट- मवर्षायतिक्रमे वक्ष्यमाणं प्रायश्चित्तमेव भवति । एवं पोडशादिभ्य ऊर्ध कियन्तं कालमसमर्थानां पश्चात्सामध्ये सति प्रायश्चित्तं भवस्येव । २८. यस्य यः सावित्र्याः काल उक्तस्तदतिक्रमे चैविद्यकम् । व्यवयवा विद्या तामधीयते ये ते त्रैविवास्तेपामिदं विद्यकम् । गोत्रचरणादुन् [पा० ४,३,१२६ ] 1 चरणादर्माम्नाययोरिति बुञ् | एवंभूतं ब्रह्मचर्यम् । अग्निपरिचर्यामध्ययन शुथुपामिति परिहाप्य सकलं ब्रह्मचारिधर्म चरेत्।...|| शक्तस्य त्रिपवणमशतस्य यथाशक्ति । ३२. यस्य माणयकस्य पिता पितामहश्चानुपेतो स्यातां स्वयं च ते तथाविधास्ते माणवका ब्राहसंस्तुता ब्रह्महण इत्येव संकीर्तिता ब्रह्मवादि- भिः । अतस्तस्मिस्तच्छन्दमयोगस्तधर्ममात्यर्थः ।...............॥ ...... . Thus M.U.,G.U', real भान्दो.

·५. [I. 1.2. PAȚALA 1. KHANDIKA 2. मपितामहादि प्रपितामहादारभ्य प्रपितामहः पितामहः पिता स्वयं च ।............॥ ७. गृहमेधो गृह्यशास्लं गृहस्थधर्मो वा । नाध्यापनं कृत्स्नस्य वेदत्य किंतु गृह्यमन्त्राणामेव ।। १३.. पादेनीनं पादूनम् । पररूपं शकन्ध्वादित्वात् । पत्रिंश- द्वर्षाणि प्रतिवेदं नव ॥ १४. ऊनमित्युपसमस्तमप्यपेक्ष्यते । चतुर्विंशतिवर्षाणि प्रतिवेदं षट् ॥ १५. पादरूनमिति प्रकरणादम्यते । द्वादश वर्षाणि प्रतिवेदं त्रीणि ।। १६. अवरायशब्दोवरमात्रेत्यस्मिन] वर्तते । द्वादश वर्षाण्यवरमात्रा यथा भवति तथा ब्रह्मचारिणा गुरुकुले वस्तव्यम् ॥ १७, ब्रह्मचारिविद्यार्थशब्दयोरर्थ उक्तः यो ब्रह्मचारी विद्यार्थो भवति न तेन दिवसमावमपि परस्य समीपे वस्तव्यमाचार्यसमीप एव वस्तव्यमित्युक्तं भवति । विद्यार्थस्येति वचनान्नैष्टिकस्य कदाचिदन्यत्र वासेपि न दोपः । यदा भोजननिवृत्तिरेवोपवासः परलोकार्थमुपवासः परोपवासः स विद्यार्थस्य न भवति नैष्ठिकस्य न दोष इति । अत्र पक्ष आहिताग्निरनदानित्यादि (२,९,१३ ) विद्यार्थब्रह्मचारिविपयम् . । २१. ......... अधःशब्दस्य सवर्णदीर्घत्वं छान्दसमपपाटो वा ।...... 11 २२. अनुदेश्यं श्रान्द्वान्नं देवतार्थं वोदिष्टं तन भुञ्जीत ॥ २६. उपचारक्रिया केलिः स्पर्शी भूपणवाससाम् । एकशय्यासनक्रीडा चुम्बनालिङ्गने तथा । इत्यादेः सर्वस्योपलक्षणं मैथुनग्रहणम् ।। २७. श्लाघा शोभारसन्ना यस्य स उत्सनाधः ! एवंभूतो भवेत् । प्रक्ष- णादिना मुखादिकमुज्ज्वलं न कुर्यात् ।। २८. विना शिरसा सुखार्यमुष्णोदकादिना शरीरं न पक्षालयेत् ॥ २९. यानि मूत्रपुरीपाद्यशुचिलिप्तान्यङ्गानि तानि कामं मृदादिभिः प्रक्षालयेद्यावद्गन्धो लेपश्चापति । तदपि गुरोरसंदशैं यत्र स्थितं गुरुर्न पश्य- ति । तत्राचार्यप्रकरणे गरुग्रहणास्पित्रादीनामापे ग्रहणम् ॥ G.U:-कतन्तत: G.U:- कतरन्तावन् । but, see the Varttika on Pin. ki.1.91. • G.v'. मसारमादिना अशुद्धपा रिना शोभायमुष्णांचआदिना न पक्षाश्यम् ॥ ।

·1. 1.2.] 5 ३०. स्नाने प्राप्त न लाधमानः स्नायात् । किंतु दण्डवत्लवेत् । स्ना- नीयव्यैर्मलापकर्पणं श्लाघा जले क्रीडा वा । अपर आह । अङ्गानि न मक्षालयीतेत्या समावर्तनान्नित्यस्नानस्य प्रतिषेधः । प्रक्षालयीत रवशुचि- लिप्तानीति नैमित्तिकस्नानविधिः | नाप्सु लापमानः स्नायादिति तत्रैव लाघामतिषेध इति ॥ ३१. सर्वानेव केशाजटां कृत्वा विभृयादिति ॥ ३३. मुजानां विकारो मौजी । त्रिवृत्तिगुणा । एवंभूता ब्राह्मणस्य मेखला भवति । सा च शक्तिविषये शक्ती सत्यां दक्षिणेनावृत्तानां प्रदक्षि. णवृत्तानां कर्तव्या । तद्धितार्ये गुणभूतानामपि मुजानामेतद्विशेषणम् ।। ३५. अथवायोमिश्रा | कचित्कालायासेन बद्धा मौजी मेखला भवति राजन्यस्य ॥ ३६. अविरूर्णायुः कम्बलप्रकृतिस्तरसंवन्धिन्यूर्णाची ! तरकृतं सूत्र- मावीसूत्रम् । ३७. सैरी सीरवाहयोक्तरज्जुः । तमलो मुलोदकसंज्ञो वृक्षस्तस्य खचा मथिता तामली ॥ ३८. .........वाओं यज्ञियस्य वृक्षस्य विकार इति कल्पान्तरे । पूर्वी विधिर्वर्णसंयुक्तः । अयं तु सर्वसाधारणः । अत्र च सामयाचारिक एवं दण्डविधिः सर्ववर्यः सन्निहानूद्यते नेय्यग्रोधादिषु मन्त्रमापणार्थम् । अन्यथा पलाशस्यैव मन्त्रणादानं स्यातूष्णीमन्येपाम् । मुश्रव इत्यस्य पालाशस्याभिधानत्वात् ॥ देवा वै ब्रह्मन्नवदन्त तत्पर्ण उपाश्रिणोत् सुश्रवा वैनामेति... "इति गृह्यवृत्ती॥ ३९. वस्यते कौपीनमाच्छाद्यते येन तदासः। तद्वक्ष्यते ।। ४०. शणस्य विकारः शाणी पटी । क्षमातसी तस्या विकारः क्षीमम्। श्वेतपटाख्यो वासोविशेप इत्यन्ये | अजिनं यस्य कस्यचिन्मेध्यस्य पशोः। त्रीण्येतानि वर्णानुपूर्येण वासांसि ।। ४१. एक आचार्या वस्त्रं च धार्यमुपदिशन्ति ! वस्लं कार्पासं तच कापायं कपायेण रक्तं ब्राह्मणस्येत्यर्थादम्यते इतरयोर्वक्ष्यमाणत्वात् ।। सीरं पाहयोस्वं रजः । सामेलो मुलोदक GU,जिसमारांशो G .. .See ipast. Gri. Su. p. esed. Winterniter; the Grantha copies of the Commentary ARY simply गृहो गतम् ।।

·G [I. 1. 3, PATALA 1. KIIANDIKA 3. २. हरिद्रया रक्तं हारिद्रम् । एतान्युत्तरीयाणि ॥ ३. बस्ताजिनमिति वक्ष्यमाणत्वादिहाप्यजिनमिति गम्यते । अजिनं वेवोत्तरं धारयेदित्युपनयनमकरणे [ १,३,१० ] यदजिनं धार्यमुक्तं तद्धा- रिणं ब्राह्मणस्य । हरिणो मृगस्तस्यं विकारो हारिणम् । ऐणेयं वा कृष्णम् । एणी मृगी तस्या विकार ऐणेयम् । एण्या ढम् [पा० ४,३,१५९ ] दिविधा एण्यः कृष्णा गौराश्च । ततो विशेष्यते पणमेणेयमिति ॥ ४. अस्मिन्पक्षे विशेष उच्यते ।। कृष्णमित्यादि ।। कृष्णं द्विभृयाद्धा- रिणं ततस्तस्मिन्नुपस्तीर्णे नासीत न शयीत । अयं तावदर्थः । शब्दनि- हिस्त्वसावासनशायीत्यत्र कृतः ॥ ५. रुरुबिन्दुमान्मृगः ॥ ७. अविरूंर्णायुः । स एवाविकः। तस्य चर्माविकम् । तत्सर्वेषां वर्णा- नाम् । तस्य हारिणादिभिर्विकल्पः ॥ ८. अयमप्याविक एव । प्रावरणमेव सर्वेषाम् । कापायं के वस्त्रमुपदि- शन्ति (१,२,४२) इत्यारभ्य वासांस्यजिनानि च विहितानि ।। .. तब कामवशेन विशेपमाह ॥ ब्रह्मवृद्धिमित्यादि ।। ब्रह्मवृब्रिाह्म- णवृद्धिः । क्षत्रवृद्धिः क्षत्रियवृद्धिः ॥ १०. अथ स्वपक्षमाह ॥ अजिनमित्यादि । उत्तरमुत्तरीयं तदजिन- मेव धारयेत् ॥ १२. द्यूतादिस्थानं सभा । उत्सवादियु समवायः समाजः । ताः सभाः समाजांश्च ताच्छील्येन न गच्छेत् । यदृच्छया गमने न दोपः ।। १३. जनवादः परीवादी लोकवार्ता:वा 1........|| १५. येषु प्रदेशेषु गुरुरुदाचरति पौनःपुन्येन चरति तेषु स्वैरिकर्माणि मैत्रप्रसाधनादीनि न कुर्यात् ।। १७. मृदुः क्षमावान् । १८. इन्द्रियाणामसद्विपये प्रवृच्यभावः शमस्तद्वान् ।। १९. विहितेषु कर्मस्वग्लानिर्दमस्तवान् ।। २१. लब्धे नष्टे मृते वा धृतविवावस्थितः स्यात् । न हृप्येन विपीदेत् ।। २२. उत्साहसंपन्नः । ग्लाजिस्थश्च क्स्नुः [पा. ३,२,१३९ । तत्रानु- स्वारश्चान्दसोपपाठो वा ॥

·I. 1.3.] 7 ............... २४. परभाग्यात्संतापोसूया तच्छीलो न भवेत् ।। २५. अपपात्राः प्रतिलोमा रजकादयः । अपगतानि हि तेपा पात्राणि पाकाद्यर्यानि चतुर्भिर्वर्गः सह | अभिशस्तान्वक्ष्यति । अथ पतनीयानी- त्यादिना [ १,२१,७] । तानुभयान्वर्जयित्वान्यत्र भिक्षत सायं प्रातरिति वचनान्न सायंगृहीतेन पातराशो नापि प्रातर्गृहीतेन साय- माशः ॥ २६. अय भिक्षामत्याख्यानं निन्दितुं ब्राह्मणमाकृष्यते । स्त्रीणामि- ति।व्याख्यातः समाहितो ब्रह्मचारी याभिः स्त्रीभिभिक्षा प्रत्याख्यायते तासां प्रत्याचक्षाणानां स्त्रीणामिष्टं यागैरजितं धर्म दत्तं दानेनार्जितं हुतं दर्विहो- मैौजितं सर्वमेव धर्म वृक्ष आच्छिनत्ति । यस्मदेिवं तस्माद् ब्रह्मचारि- संघं चरन्तं न प्रत्यावक्षीत | उहवा इति निपातो वाक्यालंकारार्थः अपि- हशब्दो कदाचिदित्येतमर्थ द्योतयतः । एषु संघीभूतेषु ब्रह्मचारिषु कदा- चिदेवंविधः समाहित एवंद्रतः । अय ब्रह्मवर्यविधिरित्यारभ्य [१,२,१८] यानि व्रतान्युक्तानि तद्वान् ब्रह्मचारी स्यात् । संभावनायां लिङ् । . ......॥ २७. भिक्षाणां समूहो भैक्षम् । न तल्लिङ्गाभासे नोच्छिष्टं मन्तव्यम् । किंतु दृष्टश्रुताभ्यामेव । दृष्टमात्मनः प्रत्यक्षम् ।। श्रुतमातोपदेशः । तांभ्या- मेव तदुच्छिष्टं मन्तव्यम् । अयमंशः प्रतानुवादः पूर्वमशं विधातुं यया नानुवपद्करोत्यपि बोपांश्चनुवपर्यादिति ॥ ३४. तैः स्वकुलैः सह विप्रवासेन्येभ्योपि श्रोत्रियेभ्यः प्रचूयात् ।......|| ३५. आत्मा प्रयोजनं मयोजको यस्य स आत्मपयोजनः । एवंभूती भिक्षा न चरेत् । आत्मायं न चरेदित्यर्थः। अस्य प्रयोजनम् । यदा श्रोत्रिया अपि न लभ्यन्ते तदा प्रोपितो भैक्षादग्नी कृत्वा भूजीतेति वक्ष्यमाणममो- पितेपि यथा स्यादिति ॥ ३६. अमत्रं भोजनपा भुक्वेनि संनिधानात् । तस्वयमेव प्रक्षालयीत मक्षालयेत् । भिक्षापात्रस्य त्यन्येनापि पक्षालने न दोयः । उभयोरपि पात्र- योग्रहणमित्यन्ये ।। ४०. आर्यस्त्रवणिकस्तस्मा अनुपनीताय पर्यवदध्यात्सर्वमेकस्मिन्पात्रे- वधाय तरसमीपे भूमो स्थापयेत् ।। ४१. अन्तर्धानमन्तर्षिः। सोस्यास्तीति नीद्वादिस्वादिनिः [पा.५.२, ·8 [I. 1.4. ११६ ] । अन्तर्धी दासः । अन्तर्हितं हि तस्य शूदत्वमाशोचेषु स्वामितु- ल्यत्वात् । मकरणाचाचार्यस्येति गम्यते । आचार्यदासाय शून्नाय पर्यवद- ध्यादित्यर्थः॥ ४२. यदि शिप्य आचार्यार्थमात्मार्य वा प्रोपितः स्यात्तदा भक्षारिकचि- दादायानी कृस्वा प्रक्षिप्य शेपं भुञ्जीत । श्रोत्रियाणामसद्भावेन्येभ्योपि श्रोत्रियेभ्यः [सू° ३४ ] इत्येतत्तु न भवति । यदि स्थानौवायं मया- त्तदभावेनौ कृत्वा भुञ्जीतेति । यद्यपि तत्राचार्यस्य विभवासः प्रकृतस्त- थापि न्यायसाम्याच्छिप्यस्यापि प्रवासो भविष्यति ।। ४३. भैक्षं हविपा हविष्ट्वेन संस्तुतं संकीर्तितम् । तत्र तस्मिन्हविष्याचार्यों देवतायें देवताकार्य तत्मीत्यर्थत्वात्तस्य ।। ४४. तस्य जाटराग्नौ हूयमानत्वात् ।। PATALA I. KHANDIKÂ 4. १. अनुवादेषु सर्वत्र विधिः कल्प्यते। तं भोजयेत् । भोजयित्वा तस्यो- च्छिष्टं प्राभीयात् । प्राजातीति अकारपाठश्छान्दसः । शादिति [ पा° ८,४,४४ ] शुल्वप्रतिषेधात् ॥ २. इडाभक्षणादिस्थानीयमित्यर्थः ॥ ३. यदन्यानि द्रव्याणि गवादीनि भिक्षाचरणे लब्धानि समिदादीनि च स्वयमाहृतानि यथालाभमुपहरति दक्षिणा एव ताः ।............|| ५. अस्मै शिष्यायाचार्यः श्रुतिविपतिपिद्दमुच्छिष्टं न दद्यात् ।। ६. किं पुनस्तत्॥ययेति|| यथेतिवचनाच्छृतिविपतिपिमिति लक्षणतः प्रतिषेधाच क्षारादिग्रहणमेवंविधस्योपलक्षणम् ।। ७. अभ्यङ्गशेषो गन्धशेषो माल्यशेष इत्यादयोपि ब्रह्मचारिणः प्रति- पिद्धा आचार्येण न देया इत्युक्तं भवति । केचित्तु श्रुतिविपतिपिमप्या- चार्यस्य शेपमुपयुञ्जाना दृश्यन्ते पूर्वः पूर्व आचारः प्रमाणमिति वदन्तः । तन्निराकरोति।। 1 श्रोबियाणां संभावे असत्भादे-- "यूयान' G. U'; श्रोत्रियाणां रात्भावे चान्येभ्यो तत्तत्रभवति G.U.. Compare also note to the test. इति १ ·I. I. 4.] 9 । ८. अनुमानाय प्रभवतीत्यानुमानिकः । आचाराद्धि श्रुतिः स्मृतिर्यानु- मीयते । तस्मादानुमानिकादाचारात्प्रत्यक्षा श्रुतिबलीयसी । तद्विरोधे तु नानुमातुं शक्यते | अनुमानमवाधितमिति न्यायात् । एवं च अवता ब्रह्म- चारिणः क्षारलवणप्रतिषेधः प्रत्यक्षत्राहाणमूल इति दर्शितं भवति ।। २. यद्यपि क्षारलवणादिप्रतिषेधश्रुतेरुच्छिष्टव्यतिरिक्तो विपयः संभ- वति तथापि संकोचोपि तस्या अविशेषप्रवृत्ताया आनुमानिकादाचाराद- युक्तः । ननु परस्परविरुद्धा अपि श्रुतय उपलभ्यन्ते । यथा गृनाति न गृलातीति । तत्किमाचारात्संकोचिकापि श्रुतिर्नानुमीयते । अत आह । दृश्यत पादि । स्यादेवं यद्ययमाचारो गृह्यमाणकारणः स्यात् । गृह्यते तु प्रवृत्तिकारणम् ।। १०. तल्किम् ॥ प्रीतिरित्यादि । क्षारलवणादिभोजन भुजानस्य प्रीतिर्भवति । ततश्च यत्र तु प्रीत्युपलब्धितः प्रवृत्तिर्न तत्र शास्त्रमस्तीति न्यायात्र संकोचिका श्रुतिरनुमीयत इति ।। १२. यदि तयोर्धर्माद्विप्रतिपत्तिरपायो भवति ततो न भोज्यम् । यद्वा भुञानस्य ब्रह्मचारिणो यदि धर्मविप्रतिषेधो भवति मधुमासादिमिश्रित- स्वेन ततो न भोज्यमिति । अधोनिधानमाचार्यस्य पुत्रादिषु बालेघु पतनशकया। अपर आह । आत्मनः समिदाधानार्थमेधाहरणमिति । उक्तं हि गृह्ये । एवम- न्यस्मिन्नपि सदारण्यादेधानाहत्येति [गृ° सू० ११,२४] । तदनुवादेनाधो- निधानमत्र विधीयते । दृष्टार्थमदृष्टार्थ चेति ।। १५. .........समिद्धार इति । अण् कर्मणि चेति (पाणि°३,३,१२) तुमर्येण्प्रत्ययः॥ १६. परिसमूहनं परितो मार्जनम् । विप्रकीर्णस्याग्ने राशीकरणमित्य- न्ये । यथोपदेशं यथा गृह्य उक्तं तथा समिध आदव्यात् । गृह्ये विहित. मपि समिदाधानं विधीयते सर्वाचरणार्थ सायं प्रातरित्यादिकान्विशेपान्व- क्ष्यामीति वा ॥ १८. सगिदाधानेन समिममिं पाणिनैव परिसमुहेन समूहन्या । समू- हनी संमार्जनी दर्भनिर्मिता वेदाकृतिरावारात् ॥ १९. ......... यथाकामस्य भावो यायाकामी ! प्यजन्तत्यादीकारः ।। ....... B ·10 [I.1.4. २०. अग्निपरिचर्यायां परिसमूहने परिपेचने च यदुपयुक्तमुदकं तच्छेपेण वृथाकर्माण्यदृष्टप्रयोजनरहितानि पादमक्षालनादीनि न कुर्वीत |.......|| २१. पाणिसंधुंब्धं पाणिना संक्षोभितं तेनोदकेन नाचामेत् । इदं तडा- गादिषु स्वंयमाचमने । यदापर आचामयति तदैकेन पाणिना यदावर्जित- मुदकं तेनापि नाचामेत् । किंतुभाभ्यां हस्ताभ्यां करकादि गृहीत्वा यदावर्जितमुदकं तेनाचामेत् । एवं च स्वयं वामहस्तेनावजितेनापि नाचा- मेत् । अलावुपात्रेण नालिकेरजेन वैणवेन ताम्रमयेन वा स्वयमाचम- नमाचरन्ति शिष्टाः॥ २२. पूर्वमदिवास्वापी [ १,२,२४] इत्यनेन दिवास्वापः प्रतिपिद्धः । अनेन राबावपि यदाचार्यो न स्वपिति तावन्तं कालं स्वापः प्रतिपिध्यते । स्वमकथन वर्जयेदित्येके ।। २३. अथ स्वमस्य प्रकृतत्वात्स्वमानन्तरं ब्राह्म मुहूर्त उत्थायेत्यर्थः । अहरहनित्यमाचार्य गोपायेद्रक्षेत् । किं दण्डादि गृहीत्वा नेत्याह ।धर्मार्थयुक्तः कर्मभिः । धर्मयुक्तानि कर्माणि समित्पुष्पकुशाहरणादीनि । अर्थयुक्तानि युग्यघासाहरणादीनि ॥ २४. स ब्रह्मचारी यावदुत्थानादस्य यावच संवेशनादेवमाचार्य गुम्बा संविशयनं भजन्धर्मगोपायमाजूगुपमहमितीमं मन्त्रं ब्रूयात्। धर्म गोपाय- तीति धर्मगोपाय आचार्यस्तमाजूगुपमहमाभिमुख्येन रक्षितवानस्मि । इदानी तु संविशांनीति मन्लार्थः । अपर आह । हे धर्म मां गोपाय रक्ष । आजू- गुपमहमाचार्यमेतावन्तं कालमिति ।। २७. प्रसह्य वा स्वयं निवर्तयेत्पित्रादिभिर्वा निवर्तयेत् ॥ २८. जघन्यशब्दः पश्चादर्थः ।............ प्रयोजनमुपनयने मा सूपुपथा इति संशासनस्यायमर्थः । न स्वापस्यात्यन्ताभाव इति । अथ- शब्दश्च वाक्योपक्रमे॥ २९. पाणिहितात्मा प्रकर्षण निहित आचार्यकुले स्थापित आरमा येन स तथोक्तः । प्रकर्पश्चान्ततस्तत्रैव शरीरन्यासः । ............। अस्यैवंविधस्य ब्रह्मचारिणोत्रैव ब्रह्मचर्याश्रमे सर्वाणि फलवन्ति ज्योति- टोमादीनि कर्माण्यवाप्तानि भवन्ति । तत्फलावातिरेव तदवामिः ।............ तदेव नेष्टिकब्रह्मचारिविषयमिदं सूत्रम् ॥ ." ............ + ............

·11 I.2.5.] PATALA II., KANDIKA 5. १. आचार्याधीनः स्यादित्यादयो नियमा ये निर्दिष्टा अस्मिन्ब्रह्मचा- रिप्रकरणे तपःशब्दस्तेषु द्रष्टव्यो न कृच्छादिषु ।। २. तेषां नियमानामतिक्रमे विद्याकर्म विद्याग्रहणं ब्रह्म 'निःसवति गृहीतं वेदं निःसारयव्येतस्मानियमातिक्रमेणाध्येतुः पुरुपात् । न केवलमे- तस्मारिक तहि सहापत्यात् । अपत्येन सह वर्तत इति सहापत्यः । अप- त्यादपि ब्रह्म निःसारयति । यद्यप्यपत्यं नियमातिक्रमकारि न भवति तथापि पितुर्दोपादेव ततोपि ब्रह्म निःसारयति । नियमातिक्रमेण विद्याग्रह- णं कुर्वतः पुरुषात्सहापत्याहीतं ब्रह्म निःसारयतीति ब्रह्मयज्ञादिपूपयुज्य- मानमप्यकिंचित्करं भवतीत्यर्थी विवक्षितः । सवतेः सकर्मकस्य प्रयोगो भाष्ये दृष्टः सवत्युदकं कुण्डिकेति । अपर आह । तदतिक्रमे विद्याकर्म नियमातिक्रमेण विद्याग्रहणं न कर्तव्यम् । कुतः । यतो निःसवति ब्रह्म निःसरतीत्यर्थः । शेपं समानम् । विद्याकर्म च निःसवति ब्रह्म च निःस- वतीत्यन्ये । कुर्वत इति वाध्याहार्यम् । तदतिक्रमे विद्याकर्म. कुर्यतो प्रल निःसवतीति ॥ ३. कर्तशब्देन श्वधाभिधायिना नरको लक्ष्यते ।. अवरप्वर्वाचीनेषु कलियुगवर्तिपु. । ऋपयो न जायन्ते मन्त्रदृशो न भवन्ति नियमातिकमस्येदानीमवर्जनीयत्वात् !! ५. कयं तद्यतना अतिक्रामन्तोपि नियमानत्पेनैव यानेन चतुरो वेदान्गृहन्ति । युगान्तरे सम्यगनुटितस्य नियमकर्मणः फलशेषेणेत्याह । श्रुतपय इत्यादि । पुनः संभवः पुनर्जन्म || ६. अबोदाहरणम् ।। यथा श्वेतकेतुः । श्वेतकेतुर्खत्वेन कालेन चतुरो वेदाजग्राह | तथा च छान्दोग्यम् [ ६,१,१] । श्वेतकेतुारुणेय आस त ह पितोवाच । अनेकनो बस ब्रह्मचर्य न वे सोम्यास्मकुलीगोननूच्य ब्रह्मयन्भुरिव भवतीनि ॥ म ह द्वादशवर्ष उपेस्य चतुर्विशतिवर्षः . सर्वान्वेदानधीत्य गहामनानूचानमानी स्तब्ध एवामेति ॥ ७. अब्रह्म पि । पररूपं कर्कन्थुवन् । अपरकारलोपो वा पिहितपिनदा- कमन्मान् रा.U.".,..- ·18 [I.2.5. ...... ............ दिवत् । वेदव्यतिरिक्तगपि यकिचिद्दिषमन्त्रादिकं समाहितो नियमवान्भू- त्वाचार्यादुपयुद्धे गृह्णाति तस्मिन्वेदव्यतिरिक्त ब्रह्मवदेव फलं भवति ॥ ९. यैरनुष्टितैर्गुरुः प्रसीदति तानि गुरुमसादनीयानि पादप्रक्षालनादीनि कर्माणि । स्वस्तीत्यविनाशि नाम तत्प्राप्तिसाधनं स्वस्त्ययनम् । तच्च त्रिविधं दृष्टार्थमदृष्टार्थमुभवार्थ चेति । दृष्टार्थ बाहुनदीतरणादिनिषेधः । अवृष्टार्थ क्षारादिनिषेधः। उभयार्य भिक्षाचरणादि । अध्ययनसंवृत्तिरधीतस्य वैदस्याभ्यासः ॥. ११. ............ उक्ता सिहिः । अयो यरिक व मनसेति (सू०५) अत्रोक्तानां पुनर्वचनमादरार्थम् | ... || १२. संदा प्रतिदिनं महान्तमपररात्रं रात्रेः पश्चिमे याम उत्तिष्टेत् । उत्थाय च समीपे तिष्ट-गुरोः मातरभिवादमभिवादयीताभिवादयेत् । ॥ १४. इदं नैमित्तिकं पूर्व नित्यम् । अथ काम्यम् ॥ १६. मध्यसममुदरसमं वैश्यः । ऊरुसममित्यन्ये । नीचैः पादसमं शूद्रः । प्राञ्जलि यथा तथाभिवादयीताञ्जलिं कृत्वेत्यर्थः (मानलि- . रिति तु युक्तः पाठः ॥ १७. अभिवादनस्य यत्प्रत्यभिवादन तत्राभिवादयितुर्नामः शवनं कर्तव्यम् । प्लुतं कर्तव्यमित्यर्थः । पूर्वपां वर्णानां शूद्रजितानामभिवाद- यमानानाम् । प्रत्यभिवादेशद्रे {पा०८,२,८३ ] इति पाणिनीयस्मृतिः। तत्र वाक्यस्य टेः [८,२,८२] इत्यनुवत्तेः प्रत्यभिवादस्य वाक्यम्यान्ते नामप्रयोगस्तस्य टेः प्लुत आयुष्मान्भव सौम्या ३ इति प्रयोक्तव्यः । स्मृत्यन्तरवशानामश्च पश्चादकारः। आयुष्मान्भव सौम्येति वाच्यो विमो- भिवादने । अकारस्तस्य नाम्नोन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरप्लुतः ॥ इति मनुः (२,११९) आयुष्मान्भव सौम्य देवदत्ता ३ अ इति मयोगः । शंभुर्विष्णुः पिनाकपाणश्चक्रपाणिरित्यादीनां नामां संबुद्धौ गुणे कृत एचीमगृह्यस्यादू- राडूते पूर्वस्यार्धस्यादुत्तरस्येदुताविति [पा० ५, २,१९७] अयमपि विधिर्भवति । अन्ते अकारः । तयोर्वावधि संहितायामिति [ पा० ५, २, १०८] यकारवकारौ च भवतः । शंभा ३ ब विष्णा ३ व | पिनाकपाणा ३ य । चक्रपाणा ३ य । अत्र सुत्रे प्रत्यभिवादने चेति चकारस्यार्थ न पश्या- . पावलिय॑थाGU...

·I. 2. 5.] 13 मः । अपर आह । अभिवादने प्रत्यभिवादने च प्लावनमिति । अस्मिन्नपि पक्षे द्वंद्वेनाभिहितत्वाचशब्दोनर्थक एव । अभिवादने च शास्त्रान्तरे ने कचिप्लुतो विहितस्तस्माद नर्थक एव चकारः | अनर्थकाश्च निपाता बहुलं प्रयुज्यन्ते ॥ १९. अन्यदा सर्वदा पूर्वोक्तेनैव प्रकारेणाभिवादनमेव । अयमनुवाद उत्तरविवक्षया ॥ २१. अधिशब्द उपरिभावे । अधस्ताच्चीपरिष्ट्राचाभिमृश्य सकुष्टिकं सगुल्फम् | साङ्गुष्ठमित्यन्ये । उपसंगृह्णीयात् । ... || २२. कृत्यानां कर्तरि वा (पा. २,३,१२) इति कतरि पष्टी ॥ २३. सर्व च तदहश्च सर्वाङ्गम् । ......... सदा मुयुक्तः सुसमाहितोन- न्यचित्तः । अध्ययनादनन्तरः | अन्तरयतीत्यन्तरः । अध्ययनाद्ययात्मानं नान्तरयति यथाध्ययनं न विच्छिद्यत तथा स्यात् । अध्याये स्वाध्याय- काले । अध्याय इत्यनुवादो मनसा चानध्याय इति विशेपविधानात् । अध्यायेदिति प्रायेण पठन्ति । तत्र तकारोपपाठश्छान्दसो वा ॥ २४. गुरुकर्मसु च तथा सुयुक्तोनन्तरच स्यात् ।। २५. अनध्यायकाले च मनसाध्ययनादनन्तरः स्यात् । संदेहस्थानानि मनसा निरूपयेत् । अध्ययनविषयामेव चिन्तां कुर्यात् ।। २६. नाध्यापने स्वयं प्रवर्तयेत् ॥ . PATALA II., KANDIKA G. ३. एनमानार्य प्रति पादौन प्रसारयेम् ।। ४. यदा नु गुरुः खट्वायां शेते तदा ते प्रति प्रसारणं न दोपायेत्येके -मन्यन्ते । स्वपक्षस्तु तत्रापि दोष इति ॥ ...... न सोपानरक आसीदेनापि वेष्टितशिराः । अवहितपाणि- त्रादिहस्त एवंमूतो नासीदेत् ॥ ११. अध्वानं प्राप्तीवापन्नः । १२. न चेदाचार्यसमीप उपसीदेदुपषिशेत् । यदि तूपविशेदध्यापनः कर्मयुक्तो वा न भवेत्तदोपानप्रभृतीनि विहायोपविशेत् ॥ .........

·11 [I.26. + ॥ . १३ यो य देव भजने स तदापनयेाचार्यमुपासीन | अशिकथयन् । व्यर्था कथा फिथा । तामकुर्वन् । अभिमना अपिक्षिामना । ॥ जीतो विपर्ययेणेत । १७ अन्यन कुख्यादानपत्रितो न स्यात् । कुड्यायपश्रितो नासीत ॥ १८ यदा विघम्बस्लदान्यतरेण यज्ञोपवीती स्यात् । अपि पा सूनी- चोपवीतार्थ इति [२,१,२२] | "प कल्पस्तदा न भवति ।। १९ यदा कास्त्रो भवति तदाधोनिपीत स्यात् । न तस्य दीर्ष- स्याप्येकदेशेनोतरीय कुर्यात् ।।. २६ आमनयोगआमनकल्पना । आसनयोगेन निहित सभापिन आ- सनयोगविहित । आमनयोगेनासभावित आचार्य तिष्टति च स्वयं नामीत ।। २७ अशयनयोगविहित इति पूर्वानुसारेण गम्यते । शयनयोगेनास- भावित आचार्य आसीने च स्वय न सविशेन गयीत ॥ २८ व्यत्ययेन परस्मैपदम् । • ... । चिोर्यदिनि तु युक्त पाट । २९. आचार्यव्यतिरिक्ता गुरवीन्वरस्थानिन इति स्मार्तो व्यवहार । आचार्य श्रेष्टो गुरुणा तमपेक्ष्यान्वक्स्यानं पदमेपामिति कृत्वास्याचार्य- स्य सनिधावन्धक्स्थानिन नोपसगृतीयात् ॥ ३० न चैनमन्वम्स्थानिन गोत्रेणाभिजनकुलादिना कीर्तयेस्तुवीत ॥ भार्गगोय महाकुलमसून इति ।। ३० यद्यप्यसो तस्याचार्यस्य गुर स्यात् । मातुलादिगुरु स्यानदा! आचार्यप्राचार्यसनिपात इति पूजा उदयति [ १,८,१९ ] तेनैव न्यायेन मातुलादिप्वपि प्रसङ्गादिदमुक्तम् ॥ ३३ किंतु देशाच्चासनाच ससपेत् । तस्य समानार्थम् ।। ३४ तस्याचार्यस्यान्तेवासिन नामेव कीर्तयेत् । यज्ञशर्मन्निति यमप्यसावामनो गुरुर्भपतीत्येके मन्यन्ते । स्वपक्षस्तु गुरोर्नामग्रहण न कर्तव्यमिति ॥ ३५ यस्मिस्तु पुरुपे शिप्याचार्यभारमन्तरेणापि विद्याचारित्रादिना लो- किकाना गौरव भाति तस्मिन्नन्वक्स्थानीयेप्याचार्ये या वृत्ति सा कर्त- व्या । अन्नस्थानीयेप्यन्वस्थानीय एव ) ३६ अस्याचार्यस्य भुजानस्याभुजानस्य वा सकाशे भुक्त्वानुस्था- य । छान्दसो दीर्घ 1 उत्थानमकृयोन्छिष्ट न प्रयच्छेत् । आर्याय वेति [ १,३,४०] यद्विहितम् !!

·1. 2.7.] 15 PAPALA II., KANDIKA7. २. उत्थाय कार्यवत्तया गन्तुमिच्छन्गुरोरपापसव्यं न पर्यावर्तेत किंतु मदक्षिणीकृत्योपयात् ।। ४. ओपधयः फलपाकान्ताः । वनस्पतयो ये पुष्पैविना फलन्ति वीरु- वृक्षाणामप्युपलक्षणम् । तेषां पत्त्रपुष्पाण्याच्छिय नोपजिघेत् । आच्छिये- ति वचनाद्यादृच्छिकगन्धग्रहणे न दोषः ।। ५. यानं शकटादि । इति शब्द एवंप्रकाराणामुपलक्षणार्थः । ७. ........ अपिगृह्य हस्तेन मुखं पिधाय स्मयेतेति ब्राह्मणं न स्मये- तेत्यारभ्य ।। ८. स्नातामनुलिप्तां वा स्त्रियमबलामपि मुखेन नोपजिप्रेत् | मुखेनेति यादृच्छिके प्राण न दोपः ॥ ११. रजस्वलो मलिनगावः । रक्ता दन्ता यस्य स रक्तदन् । छान्द- सो दन्नादेशः । पकदन्त इत्यर्थः। एतदुभयमुत्सनलाध १,२,२७] इत्यनेन गतमपि पुनरुच्यते श्रीतप्रायश्चित्तमात्यर्थम् | अनृतं वोक्वेति (१,२६,३) प्रायश्चित्तं वक्ष्यति ।। १२. आत्मीये गुरी यां विद्यां कुरुतेधीते तस्यां गुरोर्वश्या आचार्या- स्तप्यस्य माणवकस्याचार्याः । यद्यपि साक्षात्तेभ्यो न गृह्यते विद्या तथापि त आचार्यवदुपचरितव्याः । तस्यामिति वचनाद्विद्यान्तरे ये वंश्यास्तेपु नायं विधिः ॥ ५३...........ते माणवकस्याप्युपसंग्राह्याः । किं सदा । नेस्याह । तदा तु तस्यां दशायाम् । अपर आह । तदामभृत्येत उपसंग्राह्यास्तुशब्दात्स- मावृत्तेनापि ।। १४. यदा द्वितीयं तृतीयं वा वेदमधीयानस्य माणवकस्य गुरुसमवा- यो भवति गुरवः समवेता भवन्ति तदा भिक्षायामुत्पन्नायां यं गुरुमिदानी- मनुबद्धी माणवको यतोधीते तदधीना भिक्षा | यच यावच्च लब्धं तत्तस्मै निवेदनीयं तदुक्तेथ विनियोगः ।। १५. कृनसमावर्तनो विवाहात्मागर्जितं मात्रे दद्यात् ॥ १७. सोपि भर्ता गुरुं मापयेन्माणवकस्य गुरुम् । गाणयकार्जितं द्रव्यं तद्रामि युक्तम् ॥

·16 A [I.2.7. १८. धर्मकृत्यानि विवाहादीनि । तेषु वोपयोजयेत् । गुरोरभावे भर्ता तदभावे माता सर्वेपामभावे समावृत्तः स्वयमेव ।। २०. .........वैदयाच्छूदायां जात उग्र उग्रकर्मा वा द्विजातिः ।। २१. ।.........धय॑ धर्मादनपेतमित्येक आचार्या मन्यन्ते । धार्म्यपाठे स्वार्थे प्यञ्॥ २३. गुरवे माणसंशयादौ महान्तमप्युपकारं कृत्वा मानुस्मरेत् || नानु- चिन्तयेत् । अहो मयैतत्कृतमिति ॥ २४. इतिकरणादेवंमकाराणां निन्दादीनां प्रतिपेधः ।। २५. इदं कुर्वित्याचार्येण पितस्तदेव प्रतिपद्येत कुर्यात् । क्रियमा- णमपि कर्म विहाय यद्यपि तदाचार्यस्य भवति । २६. तस्मिथैव विद्याकर्मान्तम् [ १,१,१३ ] इत्यस्यापवादः । यद्य- धिगन्तुमिष्टा विद्या शास्तुः शासितुराचार्यस्य सम्यङ्गागच्छति तदा तस्या- नागमादन्यत्र पुरुपान्तरेपि प्रवृत्तिर्भवत्येव यस्य सम्यगागच्छति । येपा- माचार्यकरणविधिप्रयुक्तमध्ययनं तेषामेतन्नोपपद्यत इत्यवोचाम || २७. अन्यवेत्युभयोः शेषः । आचर्यवदाचार्यदारे वृत्तिः कर्तव्या । किमविशेपेण । न । अन्यत्रोपसंग्रहणादृच्छिटाशनाच । पादोपसंग्रहणमु- च्छिष्टाशनं चैतदुभयं वर्जयित्वा ।.......... ...दार इत्येकवचनं छान्दसम् ॥ २८. य आचार्येण समादिष्टो नियुक्तोध्यापयति तस्मिंस्तथाचार्यदारव- दृत्तिः । अध्यापयतीति वर्तमाननिर्देशाद्यावदध्यापनमेवायमतिदेशः ।। २९. अध्यापयतीति नानुवर्तते । तरनिर्देशाज्ज्ञानवयोभ्यामुभा यां वृद्धो गृह्यते । सब्रह्मचारी सहाध्यायी | समाने ब्रह्मणि व्रतं चरतीति । त- स्मिन्नप्याचार्यदारववृत्तिः । आचार्यात्पादमादत्ते पादं शिप्यः स्वमेधया ! पादं सब्रह्मचारिभ्यः पादः कालेन पच्यते ॥ इत्यध्ययन उपयोगसंभवात् ॥ ३०.. उच्छिष्टाशनवमिति वचनादुपसंग्रहणं भवति । एतच ज्ञानव- योभ्यामुभाभ्यां वृद्धादृद्धत्तर इत्यनुवर्तते । ......... ॥ | Thus G.U.':G. U.- reads:-धर्म्यन्धानपेतं इत्येके मन्यन्ते। धर्म्यमिति [ धामिति) ............... पाटे स्वार्थ प्यम् ॥

·I. 2.8.] 17 ३१. समावृत्तस्य कृतसमावर्तनस्याप्येतदेवानन्तरीक्तमेवैतेप्वाचार्या- दिपु पुत्रान्तेषु सामयाचारिकं समयाचारमा वृत्तमान्तात् । समादिष्टेध्या- पयतीति [ १,७,२८ ] विशेष उक्तः ॥ PATALA II., KANDIKA 8. १. समावृत्तस्य' ब्रह्मचारिणोकृतविवाहस्य यथा वृत्तं वर्तनं तथा वक्ष्यामः ॥ २. माली मालावान् । आलिप्तमुखश्चन्दनादिना । मुखग्रहणमुपलक्ष- णम् । मुखमने ब्राह्मणोनुलिम्पेतेत्याश्वलायनवचनात् । सुगन्धिभिरामल- कादिभिर्द्रव्यैरुपलिप्तं संस्कृतं केशश्मश्रु यस्य स उपलिप्तकेशरमभुः । अक्तोम्जनेनाक्ष्णोरभ्यक्तस्तैलेन । वेष्टिती वेष्टितशिराः। कटि प्रदेशो द्वितीयेन वाससा वेष्टितो यस्य स उपवेष्टिती । कञ्चुकं चोपानच्च कञ्चु. कोपानहम् । तद्यस्यास्ति स कञ्चुकोपानही । प्रसिद्धपाटे कञ्चुकमेव काञ्चुकम्। तद्वान्काञ्चुकी । उपानहानुपानही । ब्रीह्यादित्वादिनिः। पादुके दारुमये पादरक्षणे तद्वान्पादुकी ॥ ३. अस्याचार्यादेः पुत्रान्तस्योदाचारेषु दृष्टिगोचरेषु देशेप्वेतानि मा- त्यादीनि न कुर्यात्कारयेद्वा ।। अवलेखनं कंकतादिना केशानां विभागेनावस्थापनम् । इतिशब्दः प्रदर्शनार्थः । तेन स्नानभोजनमूत्रोचारणादिप्वपि प्रतिषेधः ।। ६. तस्य शिष्यस्य गृहस्थीभूतस्य यानि द्रव्या पितानि तेपां मध्य एकनापि द्रव्येण यथारमा संयुज्येत तथा न कथयेत् । आचार्य: शिष्यगृहं प्रत्यागतो यथाही दर्शनीय भोजनपात्रमित्यादि लिप्सा यथा गम्यते तथा न कथयोदति ॥ ७. वेदमधीत्य स्नास्यन्नित्यनेन विधिना स्नातस्तस्मिन्काले यथा- विध्यमिहतमाअद्धं सगाद्याचार्येणान्तः स्वयमेव वा तत्समीपमभ्येतो न प्रतिसंहरेन मुञ्चेदित्येक मन्यन्ते । स्वपक्षस्तु तदापि प्रतिमुञ्चेदिति । काले यथाविध्यभिहतमिति वचनादस्मादपरेधुरारभ्य प्रतिसंहरेदेव ।। १०. सर्वतः प्रतिष्ठित आसने नासीन । आचार्य पीटादात्रुपवेत्य स्वयं वेत्रासनादी नासीत । तद्धि भूमी सर्वतः मतिष्ठितम्।। भासन [भासीन G..]भासीत । भाचार्य पीसपदेश्य स्वय शासनाशवासीत IG Um ......... . 3 ।

·18 [I. 2.8. ... तच तन ११. आचार्यणाचरिते उपभुक्ते शय्यांसने नाविशेच्छयने न शयी- तासने नासीत || पित्रादिप्वपि गुरुघु समानमिदम् । । गतं समावृत त्तस्य वैशेपिकम् || अथ ब्रह्मचर्यावधेरवशेषः । १२. यानं शकटादि । आरोहेत्युक्तो गुरुणा पश्चादारोहेत् । छत्रं यान- मिति च वर्जयेदिति पूर्वोक्तस्य प्रतिषिद्धस्यापवादः ।. यानं च गुर्वारूढ- मन्यदा ॥ १३, उक्तोन्वारोहेदिप्येव | सभाः समाजांचागन्तत्यस्यापवादार्थ सभा- ग्रहणम् । निकपी नाम कृषीवलानामुपकरणं कृष्टं क्षेत्रं येन समीक्रियते । कस्मिंश्चिदारूढे केनचिदाकृष्यते । गुरुणाकृष्यमाणेपि तेनोक्तः सन्नारोहेन्न स्वनौचित्यभयान्नारोहेदिति । कटो वीरणनिर्मि- ता शय्या | तत्र गुरुणोक्तः सन्सहासीत | उत्सवादावेप आचारः । स्वस्तरो नाम पलालशय्या | नवस्वस्तरे संविशन्तीति दर्शनात् । तत्रापि गुरुणोक्तः सन्सहासनादि कुर्यात् ।। १५. व्युपतोदोगुल्यादिना घट्टनं यदाभिमुख्याक्रियते । व्युपजावः क- योर्मुहुर्मुहुर्जल्पनम् । वकार छान्दसोपपाठो वा ।। च्यभिहास आभिमुख्येन हसनम् । उदामन्तणमुच्चैः संबोधनं यथा बधिरं प्रति | नामधेयग्रहणं दशम्यां पितृविहितस्य नामधेयस्य ग्रहणं न पूज्यनाम्रो भगवदादेः । प्रेपणमाज्ञा- पनम् । एतानि गुरुविपये न कर्तव्यानि | इतिकरणादेवमादीनामन्येपामपि मतिपेधः। 11 १६. आपदि व्युपतोदादिभिरप्यर्थमभिप्रेतं ज्ञापयेदसति पुरुपान्तरे वच- नेनापि बोधयेद्यथा शूलतोदो मे भवति । स चाग्निना शाम्यति । न चात्र कश्चित्संनिहितः किं करोमि मन्दभाग्य इति । उचरे सूने समावृत्तविषये ।। १७. सहकस्मिन्ग्रामे वसन्सायंप्रातरनाहतोपि गुरुसंदर्शनार्यो नान्य- प्रयोजनो गच्छेत् ॥ १९. आचार्यस्याचार्यः, प्राचार्यः प्रपितामहवत् । यदाचार्यस्य प्रांचा. र्यस्य कार्यवशासनिपातो मेलनं भवति तदा प्राचार्याय । द्वितीयार्थ चतुर्थी । प्राचार्य पूर्वमुपसंगृह्य पश्चात्स्वाचार्यमुपसंग्रहीतुमिच्छेन केवल मनसा किंतु यथाचार्यों जानाति मामयमुपसंजिघृक्षतीति तया चेप्टेत । अन्यथादृष्टार्थमुपदिष्टं स्यात् ।। .

·19 1. 2. 8.] २०. इतर आचार्यः प्रतिषेधेद्वत्स मा मोपसंग्रहीरिति ॥ २१. अस्य प्राचार्यस्य संनिधावस्याचार्यस्य पूजा लुप्यते न कार्या न केवलमुपसंग्रहणमेव । उत्तरसूत्रं समावृत्तविषयम् ।। २२. मुहूश्चेत्यनुस्वारदीर्घा छान्दसौ । वीप्सालोपश्चात्र द्रष्टव्यः । मुहु- र्मुहुरिति विवक्षितम् । ग्रामान्तरे वसन्नपि मुहुर्मुहुराचार्यकुलं दर्शनार्थी गच्छेद्यथाशक्ति गोरसाद्यपूपाद्यधिहस्त्यं हस्तेभवमादाय | स्वयमेव गृहीत्वे- त्यर्थः । अपिशब्दोभावे विधि द्योतयति । गोरसाद्यभावे दन्तकाष्टान्यपी- ति | इतिशब्दोन्तेवासिधर्माणां समाप्तिद्योतनार्थः ॥ २४. एने शिष्यं पुवमिवास्याभ्युदयः स्यादित्यनुकाइन्सर्वेषु धर्मपु । किंचिदप्यनपच्छादयमानोगहन्मुयुक्त, सुष्ववहितस्तत्वरी भूत्वा विद्या ग्राहयेत् ।। २५. न चैनं शिष्यमव्ययनविघ्ननात्मप्रयोजनेपूपरन्ध्यात् । उपरोधः स्वतन्त्रीकरणम् । अनापत्स्विति वचनादापद्यभ्ययनविनेनाप्युपरोधे न दोपः।। २६. आपद्यमान इत्यन्त वितण्यन्तार्थः । योन्तेवासी विनिहितारमा द्वयोराचार्ययोविविधं निहितारमा सन्गुरावनैपुणमापादयति । नानेमायंप्रदे- शः सम्यगुक्त इति । सोन्तेवासी न भवति स त्याज्य इत्यर्थः । अपर आ- ह । योन्तेवासी वाङ्गनःकायकर्मभिरनैपुणमापद्यमानो गुरौ विसदृशं निहिता- स्मा भवत्यनुरूपं न शुश्रूपते सोन्तेवासी न भवतीति ।। २७. आचार्योप्यनाचार्यो भवतीति त्याज्य इत्यर्थः । कि कुर्वन्! श्रुतात्परिहरमाणस्तेन तेन व्याजेन विद्यापदानमकुर्वन् ।। २९. अभित्रासो भयोत्पादनम् | उपवासो भोजनलोपः । उदकोपस्प- र्शनं शीतोदकस्नापनम् । अदर्शनं यथासावात्मानं न पश्यति तथा करणं गृहप्रवेशनिषेधः सर्वत्र ण्यन्तात्प्रत्ययः । इत्येते दण्डाः शिष्यस्य यथामा- नं यावत्यपराधमात्रा तदनुरूपं व्यस्ताः समस्ताश्चानिवृत्तेर्यावदसौ ततोप- राधानिवर्तते तावदेते दण्डाः ।। ३०. एवं चरितब्रह्मचर्य निवृत्तं गुरुकुलात्कृतसमावर्तनमित्यर्थः । एवं- भूतमेनमन्येभ्यो धर्मेभ्यो यमसावाश्रमं प्रतिवरस्यते तत्र तेभ्यो धर्मेभ्योन- न्तरो भवति तेभ्यो यथा त्वमन्तरितो न भवसि तथा भवेत्युक्त्वातिसृजे- तमाश्रमं प्रतिपत्तुमुत्सृजेत् ॥

·20 [1.3.9. PATALA III., KANDIKÂ 9. १. एवमध्येतुरध्यापयितुश्च धर्मा उक्ताः अथ देशकालकृतधर्मा उच्यन्ते । मेषादिस्ये सवितरि यो यो दर्शः प्रवर्तते । चान्द्रमासास्तत्तदन्याचैत्राद्या द्वादश स्मृताः ।। तेषु या या पौर्णमासी सा सा चैत्रादिका स्मृता । कादाचित्केन योगेन नक्षत्रस्येति निर्णयः ॥ तदेव सिंहस्थिते सवितरि यामावास्या तदन्ते चान्द्रमासे या मध्यवर्ति- नी पौर्णमासी सा श्रावणी | श्रवणयोगस्तु भवतु मा वा । तस्यां श्रावण्यां पौर्णमास्यामध्यायमुपाकृत्य गृह्योक्तेन विधिनीपाकर्म कृत्वा स्वाध्यायमधी- यीताधीयानश्च मासमेकं प्रदोपे प्रथमे रात्रिभागे 'नाधीयीत ग्रहणाध्ययन धारणाध्ययनं च न कुर्यात् । प्रदोपग्रहणानात्रावप्यूर्व न दोपः।। २. तिप्यः पुष्यः । तेन युक्ता पौर्णमासी तैपी श्रावणीवत् । तस्यां विरभेदुत्सर्जनं कुर्यात् । तस्यापि प्रयोगो गृह्य एवोक्तः । रोहिण्यां वा तैपे मासि तिप्यात्पूर्वा या रोहिणी तस्यां वा विरमेत् । अनयोः पक्षयोः पञ्च- मासानधीयीत ॥ ३, अर्ध पञ्चमं येषां तेर्धपञ्चमाः । अर्धाधिकांश्चतुरो मासानधीयीते- त्यपेक्ष्यत इत्येक मन्यन्ते । अस्मिन्पक्षे पौष्टपद्यामुपाकरणम् । शास्त्रान्त- रदर्शनादुत्सर्जनस्य वापकर्षः । उत्सर्जने च कृते धावण्याः माक्शुक्लपक्षेषु धारणाध्ययनं वेदस्य | कृष्णपक्षेपु व्याकरणाचगाध्ययनम् । पुनःश्रावण्या- मुपाकृत्यागृहीतभागस्य ग्रहणाध्ययनमिति प्रपञ्चितमेतद्द्ये ॥ ४. निगमाश्चत्वरादिनिगमनमार्गाः' । नियमेन गम्यत एप्विति । तेषु सर्वप्रकारमध्ययनं वर्जयेत् ॥ ५. अनुहुसंवन्धिना शकृत्पिण्डेनोपलिप्य निगमेप्यधीयीत ॥ शम्यामासात् । पञ्चमीनिर्देशादागिति गम्यते । शम्या क्षिता यावति देशे पतति ततोर्वागिति....|| ७. यदा इमशानं ग्रामवया क्षेत्रतया वाध्यवसितं स्वीकृतं भवति तदा नानध्यायः ] अध्येतव्यमेव ।। ८. यदा नु तथाध्यबसितमाप इमशानं ज्ञायतेयं स प्रदेश इति तदा तावत्येव प्रदेशे नाधीयीत | न शम्बापासात् ॥ GU..:-निगमाशयारः निगमनमाग्र्गा (निगमगनामज्ञापनम् G.U." ......

·I. 3.9.] 21 ९. शूद्रपतितसकाशेपि शम्याप्रासादग्निाध्येयम् ॥ १३. यो वेदमध्येष्यमाणो मलवद्वाससा रजस्वलया संभापितुमिच्छति स पूर्व ब्राह्मणेन संभाप्य पश्चातया संभाषेत संभाष्य च पुनरपि ब्राह्मणेनै- व संभाष्याधीयीत 1 किमेवं सति भवति । एवं तस्या मलबद्वासस आगा- मिनी या प्रजा तस्या निःश्रेयसमभ्युदयो भवति । प्रजारूपं वा निःश्रेयस तस्या भवति । प्रजानिःश्रेयसमिति वचनाविधवाभिः सभापणे नैतकर्तव्यम्। १४-१५. अन्तः शवो यत्र ग्रामे तत्र नाध्येयम् । एतेनान्तश्चाण्डालमिति व व्याख्यातम् । चण्डाल एव चाण्डालः | उभयत्र प्रथमा सप्तम्यर्थव्य- यीभावी वा विभक्त्यर्य द्रष्टव्यः ।। १७. आरण्ये च यावति प्रदेशे शवश्चाण्डालो वा संदृश्यते तावत्यन- ध्यायः ।। १८. बाह्या उग्रनिपादादयः परिपन्थिनस्तेषु च ग्राममागतेषु तदहरन- ध्यायः । तस्मिनहनि नाध्येतव्यम् ।। १९. ये विद्याचरित्रादिभिर्महान्तः सन्तस्तेषु च ग्राममागतेषु तदहर- नध्यायः ॥ २०. संधिः संध्या । तस्मिन्संधावनुस्तनिते मेघगजिते सति रात्रिमन- ध्यायः । सर्वा रात्रिं नाधीयोत । वर्षाविदमन्यस्मिन्नधिकं वक्ष्यति ॥ २१. अन्त्यो दीर्घः । उपान्त्यो हस्वः । विपर्यास छान्दसोपपाठो वा । संधी विद्युति सत्यां स्वमपर्यन्तां रात्रिमनध्यायः । न सर्वाम् । स्वमपर्यन्ता रात्रिः महराबशिष्टा । एवं सायंसंध्यायामुक्तम् । प्रातःसंध्यायामाह ॥ २२. उपव्युपमुपःसमीपम् । तत्र विद्योतमाने विद्युति सत्यामपरेयुः सप्रदोषमहरनध्यायः'। प्रदोषादूर्ध्वमध्ययनम् । यावता कालेन शम्यापा- सादर्वागवस्थितां गां कृष्णामिति वा रोहिणीमिति वा विजानीयादेतस्मि- काल उपव्युपं विद्योतमान इत्यन्वयः । रोहिणी गौरवर्णा । इतिशब्दप्र- योगे द्वितीया प्रयुज्यते तत्रान्वयप्रकारश्चिन्त्यः ।। २३. रात्रेस्तृतीयो भागः सर्वोपररात्रः । तस्य त्रेधा विभक्तस्यायों- शो महारानोन्योंशो दहः । तस्मिन्दहेपररात्रे स्तनयिनुना निमिनेन सम- दोपमहरनध्यायः॥ विभक्तस्य द्वारशी महहा] रात्रः अन्यो हहःG. U..

·22 [I. 3. 10. २४. अर्धरात्रादूर्ध्वमनन्तरोक्तो विधिरित्येके मन्यन्ते । स्वपक्षस्तु दहे एवेति ॥ २५. दस्युप्रभृतिभिरवरुद्धासु गोषु तावन्तं कालमनध्यायः। अवरोधो ग्रामानिर्गमननिरोधः ॥ २६. वधार्हाणां चोरादीनामवरोधे यावता कालेन हन्यन्ते तावन्तं कालमनध्यायः ॥ २८. ........ तासु च पूर्वेाश्चतुर्दशीषु च |.........!! PATALA III., KANDIKA 10. १. चतुर्पु मासेषु भवाश्चातुर्मास्यः । संज्ञा चैषा तिसृणां पौर्णमासीनां यासु चातुर्मास्यानि क्रियन्ते । काः पुनस्ताः । फाल्गुन्यापाढीकार्तिक्यः । चतुर्मासाण्ण्यो यज्ञे तत्र भव इति वर्तमाने संज्ञायामणित्यण्प्रत्ययः [ महाभाष्ये, २, पृ. ३६१] 1 तासु च चातुर्मासीपु पूर्वबहावहोरात्रा- वनध्यायः ।......... || २. विरमणमुत्सर्जनं तदेव वैरमणम् । तस्मिन्वैरमणे । प्रथमान्तपाठे सप्तम्यर्थे प्रथमा । गुरुपु श्वशुरादिषु संस्थितेष्विति प्रकरणागम्यते । अष्ट- कैवाष्टाक्यं स्वार्थे ध्यञ् । आदौ प्रामा वृद्धिर्मध्ये कृता । उपाकरणमेवोपा- करणम् । एतेषु निमित्तेषु व्यहा अध्ययनरहिताः । तत्र गुरुपु मरणदिना- दारभ्य त्र्यहा इतरेषु पूर्वारपरेास्तस्मिंश्च दिने नाधीयीत | ... || ३. संनिकृष्टा ये ज्ञातयो भ्रातृतत्पुत्रपितृव्यादयः । तेष्वपि मृतेषु त्र्य- हमनध्यायः । ब्रह्मचारिणो विधिरयम् । आशौचवतां तु यावदाशीचमन- ध्यायः शास्त्रान्तरसिद्धः । ... || ४. मावादिषु मृतेषु द्वादशाहमनध्यायः । अयं विधिहस्थानामपि । केचिदाशीचमपि तावन्तं कालमिच्छन्ति । नेति वयमनध्यायप्रकरणात् ।। ६. अनु पश्चाद्भूता जाता अनुभाविनो मृतापेक्षयावरवयसः । अन्ये तु शावं दुःखमनुभवतां सर्वेषां परिवापनमिच्छन्ति । अपर आह । अनुभाविन उदकार्हास्तेषां मरणे परिवापनमिति || ७. .........विहारो यज्ञदीक्षा ! ......स्वमतं तु वपेरनेवेति ।। पानस्यिो यः । सत्र भव इति वर्तमान समझायारियणप्रत्ययः1 G. U.', थानुमास्य. यज्ञः तत्रभव इति वर्तमाने सशस्तियामणिस्यण प्रत्ययः1G.U.. . .........

·I. 3. 11.] 23 १०. आचार्य संस्थिते त्रीनहोरात्रानध्ययनं वर्जयेदित्येके । स्वपक्षस्तु द्वादशाहः पूर्वोत्कः ।। ११. श्रोत्रियं वक्ष्यति । तस्य संस्थायामपरिपूर्णसंवत्सरायां श्रुताया- मेकां रात्रिमेकमहोरात्रमध्ययनं वर्जयेत् । अत्र संस्थाश्रवणाद्वदिष्वपि सैव निमित्तम् ॥ १२. एके तु सब्रह्मचारिणो मरण एघानन्तरोक्तमनव्यायमिच्छन्ति न तु श्रोत्रियसामान्यमरणे ।। १७. उभयताध्ययनस्यादावन्ते चोपसंग्रहणं कर्तव्यं यथाक्रममध्येतु- कामस्यादावधीत्यान्ते ।। १८. बहुवचनमतत्रम् । अधीयानेषु यत्रान्यो व्यवेयादन्तरागच्छेत्त- त्राप्यधीहि भो इत्येतमेव शब्दमुत्सृज्योचार्याधीयीत । प्रत्येकमुपदेशादेक- वचनम् । अधीयीरन् । १९. शुनां च गर्दभानां च बर्नां नादा बहुवचननिर्देशत् । सलावृकी वृकजाताववान्तरभेदः । क्रोष्ट्रीत्यन्ये । लिङ्गस्याविवक्षितत्वात्पुंसोपि ग्रह- णम् । इन्द्रो यतीन्सालावृकेभ्य इत्यादौ दर्शनारसर्ववादिमः स्वरो दीर्घ स एवार्य हस्वः प्रयुक्तः । एकसुक एकचरः भृगालः । ............अन- ध्यायस्य हेतवः ॥ २०. वेदान्तरसकाशे साम नाध्येयम् । ॥ २१. आक्रोशपरीहासादिषु सर्वेषु शब्दकर्मस्वनध्यायो यत्राभ्ययनदान्देन ते संसृज्येरन् । २६. यत्पर्क कालपाकेनाम्लं जातं तच्छुक्तम् । तद्भुक्तं सद्यावता का लेनात्मसंयुक्तं स्वोदरस्थमजीर्ण यावत्तदनुगुण उद्गारस्तावदनध्यायहेतुः ।। २६. तेनाधीत्यैव भुजीत । २८. यो मृतोसपिण्डीकृतः स प्रेतः । ॥ PATALA HI.. KANDIKA 11. १. काण्डोपफरणं काण्डव्रतादेशनम् । तस्मिन्नहन्यमातृकस्यान्नं भुक्त्वा सप्रदोषमहरनध्यायः। अपर आह । भुंक्वेति नानुवर्तते । तथा घोत्तरत्र भुक्त्वाग्रहणम् । काण्डोपकरणे निमित्नेमातकस्य माणवकस्य समदोषमहर- नध्याय इति । एतेनोतर व्याख्यातम् ।।

·24 [I. 3.11. २. काण्डसमापनं. प्रतविसर्गः ॥ ३. ये मनुप्या भूत्वा मकृष्टेन तपसा देवाः संपन्नास्ते मनुष्यपकृतयो देवाः । नन्दीश्वरकुबेरादयः । तेपां यज्ञे तस्मीत्यर्थे ब्राह्मणभोजने भुक्त्वा सप्रदोषमहरनध्याय इत्येक मन्यन्ते मनुष्यमुखेपुं देवेविज्यमानेवित्यन्ये ।। ४. तसंकृतं चानमित्यस्यापवादः । पर्युपिता राज्यन्तरिताः । प्रतिगृ. होतेषु तण्डुलेप्वद्य पक्रया भुज्यमानेपु नानध्यायः । तथाममांसेन तदहर्भ- क्षितेनापि नानध्यायः । पर्युषितेनेत्येके । पर्युपितरिति वचनात्तदहभक्षितैः समदोपमहरनध्यायः॥ ५. ओपधिग्रहणेन वीरुधोपि गृह्यन्ते । वनसतिग्रहणेन वृक्षमात्रम् । तेपो मूल सूरणकन्दादिभिः फलैश्चाग्नादिभिः परपकैच तदहभक्षितैरपि नानध्यायः॥. ६. यस्मिनहानि काण्डमुपाकृतं न तत्तदहरधीयीत | तथा श्रावण्यां पौर्णमास्यामुपाकृत्य प्रशस्तेहरन्तरे यस्य काण्डस्यानुवाक्यमध्येतुमारम्भ कुर्वीत न तत्सदहरधीयीत । अहरित्यंहोरात्रोपलक्षणम् ॥ ७. अनेकवेदाध्यायी यद्येकस्य वेदस्य पारायणं कुरुते तदा तस्य पारा- यणस्य ये उपाकरणोत्सर्जने तयोः कृतयोस्तां विद्यां तदहन धीयीत । एतदेव ज्ञापकं पारायणस्याप्युपाकरणोत्सर्जने भवत इति । तां विद्यामिति वचना- विद्यान्तराध्ययने न दोषः ।। ८. घोपवान्कर्णश्रावः । भूमावबस्थितानि तृणानि संवहस्युरिक्षप्य गमयतीति तृणसंवाहः । वर्षति वा देवे धाराः मबहेविक्षिपेत् । यत्र देश एवंविधो वायुस्तव तावन्तं कालं नाधीयीत । ॥ ११. यदा सहाधीयानाः कारणवशाविषवसेयुः केचिचाचार्येण संगता- स्तदा समध्ययनं सहाधीयमानं प्रदेशं. तदहर्नाधायीत । विप्रोपितानां यदहःपुनर्मेलनं तदह धीयीतेत्यन्ये ।। १८. विवृतधारमपावृतम् । तत्र नक्तं नाधीयोत ।। २०. वासन्तिको वसन्तोत्सवः स च चैत्रमासे भुकत्रयोदश्यां भवति । आ- पाढशब्देनापि तस्मिन्मासे क्रियमाणस्तादृशः कश्चिदिन्द्रोत्सवादिविवक्षितः। तयोस्तदहरनुक्ताध्ययनमविहितम् । अनुवाकग्रहणान्यूने न दोपः । अपर आह ! अनुवाकग्रहणान्मन्त्रब्राह्मणयोरेव प्रतिषेधो नाङ्गानामिति ॥ कमारायःG.U.'- 'मनुष्यमुखेन G..' ......... 1 ·...... I. 3, 11.] 25 २१. नित्यं प्रश्नाध्ययनं यत्र स नित्यमनी ब्रह्मयज्ञः । तस्य चावि- धिना वक्ष्यमाणेन प्रकारेण विनानुवाकाभ्ययनमविहितम् । यद्यपि नित्यं ब्रह्मयज्ञाध्ययनं तथापि केनचिदङ्गेन विना न कर्तव्यम् । तेन विस्मृत्य प्रातराशे कृते प्रायश्चित्तमेव न स ब्रह्मयज्ञः । २३. आदित आरभ्य प्रयमादिप्वहस्स्वधीतं यत्तद्वितीयादिष्व- हःसूत्सृज्य ततः परमधीयीत | वाचोचैरित्यर्थः ॥ २५. विद्युत्यभ्यग्रायामविरतायाम् । स्तनयिनी चाभ्यग्रे । २९. आकालमनध्यायः परेछुरा तस्य कालस्य प्राप्तरित्यर्थः ।। अपस्वाने निर्माते । अम्युत्पाते प्रामादिदाहे। सार्वकालिकमृतौ चापर्ती च । । अत्र सर्वासामिति वचनादन्यत्र वेदानामेव प्रतिषेधः । अङ्गानामपीत्यन्ये ॥ ३१. अपविभ्रं दृश्यमानं यावदृश्यते तावत्कालमनध्यायः । एवं परिवेपादिष्वपि योज्यम् । अत्रापि बृहस्पत्यादिपरिवेपे न दोषः । इन्द्रधनुः प्रसिद्धम् । सूर्यसमीपे नदाकृतिः प्रतिसूर्यः । मत्स्यः पुच्छवन्नक्षत्रम् । समा- हारद्वन्दे छान्दसो लिङ्गव्यत्ययः । सर्वेष्वेतेषु वातादिषु च विषु ताव- कालमनध्यायः । वाते घोषवति पूतिगन्धे दुर्गन्धे । नीहारे हिमान्याम् । वातादिग्रहणं पूर्वोक्तानां श्वगर्दभादीनामुपलक्षणार्थम् । पुनरिह विधान तावत्कालमिति विधातुम् । अत्रेव श्वगर्दभादिग्रहणे कर्तव्ये पूर्वस्य पाठस्य चिन्त्यं प्रयोजनम् ।। ३५. उत्सर्जनादूर्ध्वगुपाकरणादर्वागपतुः । तत्र छन्दसोननूक्तमंशम- पूर्व नाधीयोत । ग्रहणाध्ययनमपौ न कर्तव्यम् । यद्यपि तेप्यां पौर्णमा- स्यां रोहिण्यां वा विरमेदित्युक्तं तयापि कियन्तं कालं तद्विरमणं कस्मादा- नभ्ययनादित्यपेक्षायामुच्यते । एतावन्तं कालं ग्रहणाध्ययनं न कर्तव्यम् । धारणाध्ययने न दोपः | तथा छन्दस इति वचनादगानां ग्रहणाध्ययने- पिन दोपः ॥ ३६. प्रदोपे चाननूक्तमृतावपि नाधीयीत । मासं प्रदोषे नाधीयीतेत्ये- तत्तु धारणाध्ययनस्यापि प्रतिषेधार्थम् । अपर आह । यस्यां रात्री द्वादशी त्रयोदशी च मिश्रे भवतस्तस्यां प्रदोषे नाधीयोताननूक्तमनूक्तं चावपर्ती च । एप भाचार इति । 4 ·26 [l. 4, 12, ३७. आमातमधीतं तत्सार्वकालिकमपर्ती प्रदोपे च सर्वस्मिन्काले- ध्येयम्॥ ३८. अत एतस्मादनध्यायमकरणादन्यदनध्यायनिमित्तं परिपत्म मा- नवादिषु धर्मशास्लेषु यथोक्तं तथा द्रष्टव्यम् । ॥ ......... PATALA IV., KANDIKA 12. १...........तपो यावत्फलं साधयति स तावत्साधयतीत्यर्थः।। २. तत्रैव ब्राह्मणे । स यदि तिष्ठनित्यापरकल्पः श्रूयते । तत्र दर्भाणां महदुपस्तीर्योपस्थं कृत्वा प्राङासीनः स्वाध्यायमधीयोत [तैत्तिरीयारण्यके २,११,३.] इत्यादि मुख्यः कल्पो ब्राह्मण एवोक्तः । इह पुनरासीनवचनं यथाकथंचिदासनार्थम् । सर्वथाप्यधीयानस्तप एव तत्तप्यत इति ब्राह्म- णार्थः। ॥ ३. अथाप्यपि च । स्वाध्यायो नाम यदेष ब्रह्मयज्ञः । ब्रह्म वेदस्तत्सा- धनो यागो यथा दर्शपूर्णमासादयः पुरोडाशादिसाधनाः । हवैशब्दौ प्रसिद्धि द्योतयतः । तस्य यज्ञस्यैते स्तनयित्न्वादयो वपट्काराः । बहुवचननिर्देशाद्व- षट्कारानुवपट्कारस्वाहाकाराः सर्वे प्रदानार्या गृह्यन्ते । स्तननं मेघशब्दः । विद्योतनं विद्युयापारः । अवस्फूर्जनमशनिनिपातः । तत्रावस्फूर्जथुः पुल्लि- ङ्गमिति दर्शनात् । वायतीति | ओवै शोपण इत्यस्य रूपम् । यथार्द्रप्रदेशः शुष्को भवति तथा वातीत्यर्थः । यस्मादेते वषट्कारास्तस्मात्स्तननादिष्वन- ध्यायनिमित्तेषु सत्स्वप्यधीयीतेव । न पुनरनध्याय इति नाधीयीत | कि- मर्थम् । वषट्काराणामेतेपामच्छम्बटकरायाव्यर्थत्वायान्यथा वपट्कारा एते व्यर्थाः स्युः । ततश्च यथा होत्रा वषट्टतेध्वर्युर्जुहुयात्तादृगेव तत्स्यात् ।। ४. तस्य वाजसनेयित्राह्मणस्य शाखान्तरे वाक्यसमाप्तिर्भवति न ता- वति पर्यवसानम् । एतदेव शाखान्तरं पठति ॥ ५. अन्त इतिशब्दोध्याहार्यः । वातादिषु सत्सु प्राप्ते प्रदेश ऋग्वेदा- ध्ययन एकामृचमधीयीत यजुर्वेदाध्ययन एकं यजुः सामवेदाध्ययन एकं साम सर्वेषु वा वेदेषु भूर्भुवःसुवरित्यादिकं यजुरिति व्याहरेन पुनर्यथापूर्व प्रभमात्रम् । तेनैतावतैवास्याध्येतुस्तदहस्तस्मिन्नहनि स्वाध्याय उपात्तो भव- काले नाम्येयम् Der. MSS.

·I.4,12.] 27 ति । स्वीकृती भवतीत्यर्थः । अधीतो भवति यावत् । केचिद्भूर्भुवःसुव. रित्यादिकं ब्राह्मणभागाध्ययनविषयं मन्यन्ते न सार्वत्रिकम् । कस्मा- स्पुनर्वाजसनेयिब्राह्मणस्योदाहृते शाखान्तरे वाक्यसमाप्तिराधीयते न पुन- र्यथाथुतमात्रं गृह्यते तत्राह ॥ ६. एवमित्यादि || एवं वाक्यसमातावाश्रीयमाणायामार्यसमयेन । आर्याः शिष्टा मन्वादयः । तेपां समयो व्यवस्था तेनाविप्रतिपिद्धं भवति । इतरथा विप्रतिपिई स्यात् । कथम् ।। ७. आर्या ह्यध्यायमनध्यायं चोपदिशन्ति । तदुपदेशनमनर्थकं स्याद्य- दि वाजसनेयिब्राह्मणं यथाश्रुतमवेक्षताध्येता ॥ ८. नन्वनर्थकमेव तदस्तु श्रुतिविरोधात् । तत्राह ।आयेति । योयम- ध्यायानध्यायविपय आर्यसमयो न तत्र किनिकारणं गृह्यते यथा वैसर्जन- होमीयं वासोधर्यवे ददातीत्यत्रागृह्यमाणकारणवार्यसमयः श्रुत्यनुमानदा- रेण प्रमाणमतो वाक्यपरिसमातिरेव युक्ता ! एवं हिं वाजसनेयिब्राह्मण- स्यापि नात्यन्तबाधः । अनध्यायोपदेशस्यापि प्रभूताध्ययनविषयतयार्थ- वत्त्वमिति । सूत्रगृह्यमानकारण इति णत्वाभावइछान्दसः। का पुनरसौ स्मृतिर्या ब्रह्मयज्ञेप्यनध्यायमुपदिशति । मानवें [२, १०६] तावद्विपर्ययः श्रूयते । नैत्यके नास्त्यनध्यायो ब्रह्मसत्तं हि तत्स्मृतमिति सामान्येनान- ध्यायोपदेशस्तु ब्रह्मयज्ञादन्यत्र चरितार्थस्तस्मात्तादृशी स्मृतिम॒ग्या ॥ ९. एवं तहमिहोत्रादिष्वपि मन्त्राणामनध्यायः प्रागोति । नेत्याह । विद्यामिति ।। विद्या वेदनमध्ययनं तां प्रत्यनध्यायः श्रूयते न पुनर्मलाणां कर्मयोगे । हेतुः परिभाषायामुक्तोर्यान्तरत्वादिति | अर्थान्तरं हि कर्मणि प्रयोगो मन्त्राणां न पुनर्गहणाध्ययनम् । पारायणाध्ययनमध्येनध्यायागमो भवति न वेति चिन्न्यम् । एवं रुद्रादिजपेपि ॥ १०. कयं पुनरार्यसमयः प्रमाणं यावता न तेषामतीन्द्रियर्थे ज्ञानं संभव- ति । तत्राह ।। ब्राह्मणोक्ता इत्यादि । विधीयन्त इति विधयः कर्माणि । ते सर्वे स्मार्ता अपि ब्राह्मणेष्वेवोकाः । नन्विदानी ब्राह्मणानि नोपलभ्य- न्ते । सत्यम् । तेपामुस्सन्नाः पाठा अध्येतृदौर्बल्यात् ॥ कथं तर्हि तेषाम- स्तित्वम् ।। प्रयोगादित्यादि । प्रयोगः स्मृत्तिनिवन्धनमनुष्टानं च । तस्मा- द्वाह्मणान्यनुमीयन्ते मन्वादिभिरुपलब्धानीति । कथमन्यया स्मरेयुरनुति- प्टेयुर्वा । संभवति च तेषां वेदसंयोगः ॥

·28 [I.4, 13. ............ ११. अथ प्रसङ्गादपस्मृतिरुच्यते ।। यवेत्यादि । यत्र पितृष्वसृसुता- मातुलसुतापरिणयनादी प्रीत्युपलब्धितः प्रवृत्तिर्न तत्रोत्सनपाटं शास्त्रमनु- मीयते पीतेरेव प्रवृत्तिहेतोः संभवात् ।। १२. राध्यति कल्पते ॥ २३. एवं स्मृत्याचारमाप्तानां श्रुतिमूलत्वमुक्तम् । अयेदानी प्रत्यक्षत्रा- ह्मणोक्ता एव केविद्विधयो व्याख्यायन्ते तेपामपि स्मार्तेष्वनुप्रवेशार्थम् । तेन तदतिक्रमे स्मार्तातिक्रमनिमित्तमेव प्रायश्चित्तं भवति । • संस्तुतिग्रहणेन संस्तुतिमात्रमिदं नामधेयं न धर्मा- तिदेशार्थमिति दर्शयति । ............... PATALA Iy., KANDIKA 13. १. केचिदाहुः । आ काष्टादिति ववनादशनीयाभावेन भोजनलोपेपि यथाकथंचिद्वैश्वदेवं कर्तव्यं पुरुषसंस्कारत्वादिति । अपरे त्वश- नीयसंस्कार इति वदन्ती भोजनलोपे वैश्वदेवं न कर्तव्यमिति | .........।। . ५. समावृत्तं शिष्यं प्रत्याचार्येण समादेशो न देयः । इदं त्वया कर्त- व्यमिति यथासमावृत्तदशायामाज्ञा दीयते । उदकुम्भमाहरेति । नैवमिदा- नीस्वेच्छया करणे प्रतिषेव्यम् ॥ ७. अध्ययनेनुपयुक्ता कथाविकथा । तां चान्यां कृत्वैतदादि प्रतिपद्येत एवं सति ब्रह्म वेदो लौकिक्या वाचा व्यावर्तते तया मिश्रं न भवति । ८. यज्ञेषु दर्शपूर्णमासादिष्वेतदादय ओंकारादयः प्रसवा निर्देशाअ- नुज्ञावाक्यानि भवन्ति ब्रह्मादीनाम् । ओं प्रणय । निर्वप ! ओं स्तुभ्वमिति ॥ ९. । भूतिकर्मसु पाणिग्रहणादिषु । । १०. समयः शुश्रूषा । तेन विना कृच्छं दुःखं दुरवधारणमपूर्व अन्यं न कुर्वीत | क्रियासामान्यवचनः करोतिरध्ययनेध्यापने च वर्तते । समयेन विना शिष्योपि कृच्छ् ग्रन्थं नाधीयीताचार्यापि नाध्यापयेत् । ११. विचिकित्सा संशयस्तदभावोविचिकित्सा। सा यावदुत्पद्यते तावद्द्ब्रह्म निगन्तव्यं नियमेनाधिगन्तव्यम् । नियमपूर्वकमधिगन्तव्यमिति हारीत आचार्यों मन्यते । अस्मिन्पक्षेत्रिःश्रावणत्रिःसहवचनयोरपि शुश्रूपितव्यम् । ब्रह्मग्रहणादङ्ग नायं विधिः ।। ..... ......

·1.4, 14.] 29 १२. बहिर्वेद वेदाहि ते काच्यनाटकश्रवणे गतिः शुश्रूपा न विद्यते यद्यपि तदुपयुक्तं वेदार्थज्ञाने । १५. यद्यप्यसावर्हन्भवति तथाप्याचार्य या गतिः शुश्रुपा सा तस्मिन्न कर्तव्या ॥ १६. तुश्चार्थे । वृद्धानां चान्तेवासिनां न गतिर्विद्यते । पूर्ववयसान्ते- वासिनावरवया आचार्यों न शुश्रूपितव्यः । अध्ययनादूर्वमित्येके । अध्य- यनकालेपीत्यन्ये ।। १७. यदा ब्रह्मणि वेदविषये मियो विनियोग क्रियते । बहृचो यजुर्वे- दाध्यायिनः सकाशाद्यजुर्वेदमधीते सोपि तस्मादृग्वेदम् । तदापरस्परं शुश्रूपा न कर्तव्या ॥ १८. अत्र हेतुं स्वयमाह । ब्रह्मेत्यादि । तत्र द्वयोरपि ब्रह्म वर्धते सैव ब्रह्मवृद्धिः शुथूपेत्युपदिशन्याचार्याः ।। १९. ......... | निवेशे वृत्ते दारकर्मणि वृत्तेपि । ............ || २०. तत्र हेतुत्वेन श्वेतकेतोरेव शिप्यान्प्रति वचनम् । ॥ २२. नैय्यमिकानि नियमेन कर्तव्यानि नित्य- कर्माणि । ......... PATALA IV., KANDIKA 14. १. कानि पुनस्तानि ।......... || २. एवंविधं श्राद्धादि । एवमेतैः कर्मभिरहरहराक्रान्तस्य न शिरक- ण्डूयनेप्यवसरो भवति । स कथं द्वौ दी मासौ गुरुकुले वसेदिति ॥ । चशब्दोवधारणे। ॥ ४. चणिति । निपातोस्ति निपतिर्यचदिहन्तकुविनेचेचकच्चियत्रयुक्त- मिति[ पा० ८,१,३० ] स चेदर्थे वर्तते । इन्द्रश्च मूळयाति न इत्यादी [ ऋग्वे० २,४१,११] दर्शनात् । तस्यायं प्रयोगः । न चेदस्मिन्माणवके दोपमनध्याप्यताहेतुकं पश्येत् ॥ ५. समानमधीयानेषु माणवकेषु यदि कस्यचिद्यदृच्छया दृष्टहेनुमन्त- रेण बुद्धिमान्द्यादिनाध्ययनस्यासंवृत्तिः स्यादधीतो भागो माणवकान्तरवन्ना- गच्छेत्तदा तस्यां यदृच्छायामसंवृत्तौ तस्मिन्नाचार्य गतिरेव शुश्रूपैव माणव- ·30 [I.4, 14. ...... ... - कस्य शरणम् । तथा च मनुः [२,२१५ ] । अधिकं शुभूषितो हि गुरुः सर्वात्मना तं शिक्षयेदिति ॥ ६. मातृग्रहणेन पितामहीप्रपितामह्योरपि ग्रहणम् । पितृग्रहणेन पिता- महप्रपितामहयोरपि ग्रहणम् । सर्व एत आचार्यवच्छुभूपयितव्याः ।। ७. उक्ताश्चानुक्ताश्च ज्येष्टमातुलादयः सर्वे गुरवः समावृत्तेनाहरहरुपसं- ग्राह्याः ।। ८. यदि प्रोष्य समागतो भवति गुरवो वा प्रोप्य समागताः। ॥ ९. भ्रातृग्रहणे पूर्वेणैव सिद्दे क्रमार्य वचनं यथापूर्व ज्येष्टक्रमेणेति ॥ १०. पूजा वर्णज्यायसां कार्या वृद्धतराणां चेत्युपदेशानुरोधेन [ १,१३,२, ] या नित्या पूजा सा च यथापूर्व वृक्रमेण ॥ १२. "विद्याचारित्राद्यपेक्षया विकल्पः॥ १३. • पुरे भवं पौरम् । पौरं च तत्सख्यं च पौरसख्यं सेवानिवन्धनं बान्धवम् | तदभिवादनस्य निमित्तम् । कीदृशं दशवन्नरालम् । दशव- पाधिकः पौरसखाश्रोत्रियोभिवाद्य इति विवक्षितम् ! सख्यमित्युपसमस्तमप्य- पेक्ष्यते । चारणशब्दः शाखाध्यायिपु रूढः । तेषां सख्यं पञ्चवपमभिवाद- नस्य निमित्तम् । श्रोत्रियं वक्ष्यति । स त्रिवर्षपूर्वतामात्रेणाभिवादनमर्हति । न पूर्वसंस्तवमपेक्षते ॥ १४. क्रमार्थमिदम् | वयोविशेपे ज्ञायमाने पूर्व वृद्धतरायाभिवाद्यम- भिवादनं कर्तव्यं पश्चादृद्धायेति ॥ १५. उच्चैःस्थाने नीचैःस्थाने वावस्थितो विषमगतः । .........गुरवे त्वभिवाद्यमेव दर्शने सति तूष्णीमवस्थानस्यायुक्तत्वात् ॥ १६. इदमगुरुविषयम् । यत्रासावभिवादनीयः स्थितस्तत्रान्वारा वाभिवादयीताभिवादयेत् । अवरुह्येत्येतदपि द्रष्टव्यं न्यायस्य तुल्यत्वात् । गुरौ तु दृष्टमात्र एवाभिवादनमित्युक्तम् ।। २१. पत्युर्ययस्तदेव स्त्रीणां वयस्तेन तदनुरोधेन ज्येष्ठभार्यादिष्वभि- वादनं कर्तव्यम् ॥ २२. अवहितपाणिः । समित्कुशादिहस्तो दानादिहस्तो वा !..... ॥ २४. एते अपि दे सर्वनानैवाभिवादयीत न नाम्नेत्येके मन्यन्ते । स्वमतं तु नामैवति । .

·31 I. 4, 15.] २५. शिप्यं प्रत्याचार्यस्यायगुपदेशः । स्मशब्दः श्लोकपूरणार्थो नि- पातः । ॥ २६. ब्राह्मणविषयमिदम् ।......... । २८. अप्यनष्टपशुधनोसीति ।। ३०..........अरण्यग्रहणं सभयस्य देशस्योपलक्षणम् ।.........संभाषणं मातृवद्भगिनीवच । भगिनि किं करवाणि ते । न भेतव्यमिति ॥ .. PATALA V., KANDIRA 15. १. वासोविन्यासविशेषो यज्ञोपवीतम् । दक्षिणं बाहुगुछ- रतेवधत्ते सव्यमिति यज्ञोपवीतमिति ब्राह्मणम् । [तैत्तिरीयारण्यके २.१.३] वाससोसंभवेनुकल्पं वक्ष्यति [२, ४, २२] ३. य वा प्रयतोन्य आचामयेत्सोपि भयतो भवति । सर्वया स्वयं वामहस्ताजिताभिरद्रािचमनं न भवति । तेन शास्त्रान्तरोक्तं कमण्डलु- धारणमण्याचार्यस्यानभिमतं लक्ष्यते । अलावुपात्रेण नारिकेलेन च स्वय- माचगनमाचरेदिति ।। पिपासितस्य पाननिषेधोयमिति केचित् । अपर आह । अस्मादेव प्रतिपेधाच्छिक्यादिस्थस्य करकादेर्या धारा तत्र माययार्थमाच- मनं भवतीति ।। ५. भूमेः स्वयंदीर्णः प्रदेशः प्रदरः ।............ || ६. ............तप्ताभिरिति वचनाघतशीताभिरदीपः । तथा घोष्णा- नामेव प्रतिपेधः स्मृतिपु मायेण भवति । ७. वय इति पक्षिनाम। यो रिक्तपाणिः सन्वयसः पक्षिण उदिश्य तेपा प्रोत्सारणाय पाणिमुद्यन्ते स तत्कृत्वाप उपस्पृशेनेनेव पाणिना । रिक्तपाणिरिति बचनाकाष्ठलोष्टादिसहितस्य पाणेरुद्यमने न दोपः । के- चिदुपस्पर्शनमाचमनमाहुः ।। १०. येन प्रयतो भवति तत्मयमणमाचमनम् । करणे न्युट् ।... || ११. तीर उत्तीर्याचामेन्त्र जलमध्य इत्ययमर्यो न विधेयः पूर्वेण गत- वात् । तस्मादयमर्थः । यदा नदीमुत्तरति नावा प्रकारान्तरेण वा तामुनीर्य तीरं गतः प्रयतोप्याचामेत् । नद्यादेहत्तरणमायाचमनस्य निमित्तमिति । नुशन्दोप्यर्थः ।।

·39 ........... [1.5, 16. १२. श्रोते स्मात लौकिके वानी । केचिल्लोकिक नेच्छन्ति ।। १३. .............. यत्रातिलक्ष्णतया पललादेर्मूलाग्रविभागो न ज्ञायते स मूढः । मूढचामो स्वस्तरथेति मूढस्वस्तरस्तस्मिन्पतितादिप्वप्रयतेवा- सीनेपु यदि कश्चित्मयत उपविशेन च तान्संस्पृशेत्तदा स प्रयतो मन्येत यया प्रयत आत्मानं मन्यतेहं मयतोस्मीति तथैव मन्येत नेवविधे विपये तत्स्पृष्टिन्यायः प्रवर्तते ।। १४. तृणकाठेप्वपि भूमी निखातेपु तत्स्पृष्टिन्यायो न भवति ।। १७. व्यवस्थितविकल्पोयम् । ऊर्व नाभेः करी मुक्त्वा यदङ्गमुपहन्यते । तत्र स्नानविधिः प्रोक्तो ह्यधः प्रक्षालनं स्मृतमिति मानवे दर्शनात् ॥ १८. यावति देशे अप्मोपलम्भो भवति । अत्राप्यशक्ती न दोपः ॥ २०. अमयत इत्येव । एनमनिममयतो नोपधमेत् । प्रयतस्य न दोपः। मुखेनोपधमेदर्मि गुखाइयग्निरजायतेति स्मृत्यन्तरे दर्शनात् । नानि मुखे- नोपधमेदिति मानवे दर्शनादुभयोर्विकल्पः । अपर आह । वाजसनेयके श्रौतमकरणे । मुखाड्यग्निरजायत तस्मान्मुखेनोपसमिन्ध्यादिति दर्शना- चौतेषु मुखेनैवोपसमिन्धनमन्यत्र स्माते प्रतिपेध इति । अन्ये तु वेणवे. नायसेन वा सुपिरेणोपसमिन्धनमिच्छन्ति । एवममेर्मुखव्यापारस्यान्वया- तिरप्यनुगृहीता भवति । आस्यविन्दूनां पतनशङ्करभावारप्रतिषेधस्मृति- रपीति ॥ २१. खट्वायां खट्वाया अधोग्निं नोपदध्यात् । अवाप्यशक्ती न दोषः ।। २२. प्रयमणं प्रायत्यं मूत्रपुरीपमक्षालनादीनि यत्रामाधीनानि । यत्र तु कूपेप्वेवोदकं तत्र बहूदकेपि न वस्तव्यम् । ब्राह्मणग्रहणाद्वर्णान्त- रस्यानियमः | ग्रामग्रहणादेवभूतेषु घोपादिपु न वस्तव्यम् || PATALA V., KANDIKA 16. १. तिष्ठन्त्रहो वा नाचामेदिति नायं प्रतिषेधः शक्यो वक्तुम् । कयम् । आसीनस्त्रिराचामेदिति वक्ष्यति । ततो यथा शयानस्याचमनं न भवति तथा तिष्ठतः प्रहस्य च न भवति । एवं तर्हि नायं शौचार्थस्याचमनस्य प्रति- ·I. 3. 16.] 33 पेधः। किं तर्हि । पानीयपानस्य प्रतिषेधः। तथा च गौतमः । नाञ्जलिना पिवेन तिष्टनिति । अपर आह । अस्मादेव प्रतिषेधात्कचिनिष्ठतः प्रहस्या- चमनमनुज्ञातं भवति । तेन भूभिगतास्वप्सु तीरस्यायोग्यत्व अरुदने नाभिदन्ने वा जले स्थितस्याचमनं भवति । गौतमोपि न तिष्ठन्नुहृतोदके- नाचामेदिति सूत्रेच्छेदादुतोदकेनेव तिष्ठतः प्रतिषेधमाह ॥ २. द्वितीयार्थे तृतीया । अत्रानुक्तं स्मृत्यन्तरवशादुपाश्रीयते । आसीनः शुची देशे नासने भोजनान्ते वासने दक्षिणं वाहं जान्वन्तरा कृत्या प्रामुख उदङ्मुखो वा हृदयंगमा अपः करतलस्थिता यावतीषु मापो निम- ज्यते तावतीः फेनबुद्रुदरहिता वीक्षितास्तिराचामेत्पित्रेद्दाह्मणो हृदयंगमाः क्षत्रियः कण्ठगा वैश्यस्तालुगाः शूद्रो जिहास्पृष्टाः सकृत् ।। ५. मध्यमाभिस्तिसृभिरङ्गुलीमिरवीष्टी ।। उपस्पृशेदङ्गुलिभिः । सर्वेपामिन्द्रियाणां प्रसङ्गे परिमं. चष्टे चक्षुपी नासिके श्रोत्रे चेति । इन्द्रियाणीति वचनं स्वरूपंकथनमात्रम् । तत्राङ्गुष्ठानामिकाभ्यां चक्षुषी केचिद्युगपत्कचित्पृथक् पृथक् । अङ्गुष्टप्रदेशि- नीभ्यां नासिके । अङ्गुष्टकनिष्टिकाभ्यां श्रोत्रे अत्र सहभावस्यागस्यत्वा- स्पृथगेय क्रियते । अत्र पृथग्भावस्य निश्चितत्वात्पूर्वत्रापि पृथगेवेति युक्त- मित्यन्ये॥ ८. इन्द्रियस्पर्शनान्तरं हस्तो प्रक्षालयेत् ॥ १०. दन्तमूलात्मभृत्योष्ठो । तत्रालोगकः प्रदेशः श्यावः । तस्यान्तः सलोमकस्तपर्यन्तावोष्टावुपस्पृश्याचामेत् । ओष्टयोरलोमकं प्रदेशमहुल्या काष्टादिना वोपस्पृश्याचामेदिति ॥ ११. अस्मादेव प्रतिषेधाज्ञायते यत्किचिदपि द्रव्यमन्त- रास्ये सदुच्छिष्टताया निमित्तमिति ।। १२. भापमाणस्यास्यात्पतन्तो ये लालाचिन्दव उपलभ्यन्त चापा स्पर्शनेन वा य उपलब्धुं योग्यास्तप्वाचगनं विहितम् ।.........|| १४. स्वमः स्वापः । शवयुः क्षुतम् । तयोः कृतयोः । गृहाणिका नासिकामलम् ।... |............ लोहितस्य रुधिरस्य केशानां शिरोगनानां भूमिगतानां धान्यादीनां च चतुर्णागालम्भे ! | नामिद्वा। ............

·34 [1.5.16. . तद्योगादधोवासो लक्ष्यते । तच परिधायाम उपस्पृशेत् । केचिस्तान केपुचिदाचमनं केषुचिरस्पर्शमाचं यावता प्रयतो मन्यते ।। १५. आद्र वा दशकृदुपस्पृशेत् । मोषधीर्वा आहः । भूमि वा आम् । पूर्वोक्तेष्वेव सर्वेषु वैकल्पिकमिदम् ।........ ॥ १६. असिग्रहणं च क्षुरादेरप्युपलक्षणम् ।.........! १७. अपूपग्रहणं मूलफलादेरप्युपलक्षणम् | द्वितीयाथै षष्टी 1......।। २८. यस्य कुले कश्चिन्मियेलासपिण्डतायां सत्यां तवानिर्गते दशाह न भोक्तव्यम् । अनिर्दश इत्याशौचकालोपलक्षणम् । तेन क्षत्रियादिप्व- धिक पक्षिण्यादिषु च न्यूनम् ॥ १९. सूतिका प्रमूतिका तस्यामनुत्थितायाम् । उत्यानं नाम सूतिका- गारे निवेशितानामुदकुम्भादीनामपनयनम् । तच दशमेहनि भवति। दश- म्यामुत्थितायामिति [ १५,८ ] गृह्य उत्तात्वात् । अनाप्यशौचकालोपलक्ष- णत्वाद्यावदाशौचं तावदभोजनम् । आचारस्तु धनुःशतादर्वाक्तत्रापि प्रदीपमारोप्योदकुम्भ चोपनिधाय भुभते यदि समानवंशं गृहं न भवति ||. २१. अभयतेनाशुचिनोपहतं स्पृष्टमन्नमप्रयतं भवति कि स्वामध्य- भोज्यं न भवति । कः पुनरमयतस्य चाभोज्यस्य च विशेषः । उच्यते । अमयतमन्नमग्नावधिश्रितमद्भिश्च मोक्षितं भस्मना मृदा वा संस्पृष्टं वा वाचा वा प्रशस्तं प्रयतं भवति भोज्यं च। अभोग्यं तु लशुनादि कथंचिदपीति।। २२. अप्रयतेन देणोपहतमानीतमन्नमभोज्यं स्पृष्टमस्पृष्टं च । स्पृष्टमे- वेत्यन्ये ॥ एतच्च पाकदशायामेव पतितेन केशेन सह यत्पकमनं त- द्विपयम् । भोजनकाले तु केशपाते घृतपक्षेपादिना संस्कृतं भोज्यम् ।। २५. अमेभ्यः कलापलाण्यादिभिरयमृष्टमभोग्यम् ॥ २६. यस्मिंश्चान्ने स्यादिति [ १,१६,२३ ] व्यवहितमपि संवध्यते । ............ ॥ २७-२८. पूर्ववरसंवन्धः। भूपकला मूषकस्य पुरीषमङ्ग वा । उपसमस्तमपि मुपकग्रहण संवध्यते । ...पदोपहतं मयतेनापि यत्पदा स्पृष्टं तदप्यभोज्यम् ।। 'किए गए व 0.U. गोवेव कप G. UP ·I... 17.] 35 २९. सिग्वस्त्रदशा । परिहितस्य वाससः सिचा यत्स्पृष्टं तदप्यभो- ज्यम् ॥ ३०. गुना वा यदृष्टमपपात्रेण वा यदृष्टं तदप्यभोज्यम् । पतितच- ण्डालसूतिकोदक्यादयोपपात्रा अपगताः पात्रेभ्यः । नहि ते पात्रे भोक्तुं लभ- न्ते ॥ ३१. अपरिहितस्य शुद्धस्यापि वाससः सिचा यदुपहृतमानीतं तदप्य- भोज्यम् ॥ • स्त्रीलिङ्गनिर्देशाक्षासेनाहते न दोपः। अन्ये 'लिङ्गमवि- वक्षितमिति मन्यन्ते । नक्तमिति वचनाक्ष्विा न दोपः ।। PATALA V. KANDIKA 17. १. भोजनदशायां यदा शूद्र उपस्पृशेचदापि न मुनीत । भुनानग्रह- णादन्यत्र शूद्रस्य स्पर्शे नामायत्यमिति केचित् । अन्ये तु सदा भवत्यप्रा- यत्यं भोजनदशायां स्वाधिक्यप्रतिपादनाय प्रतिपेध इति । २. सर्वत्र वाशब्दः समुच्चये । अभिजनविद्यावृत्तरहिता अनर्हन्तः। तैः सह समानायां पङ्क्ती न भुञ्जीत ॥ ३. समानपङ्कावित्यनुवर्तते । समानपको बहुपु भुजानेषु यद्येकोनु- त्थाय भोजनादिरम्योच्छिष्टं शिप्यादिभ्यः प्रयच्छेदाचामेद्वा तदा तस्यां पङ्का- वितरैर्न भोक्तव्यम् । अतो बहुषु भुजानेवेको मध्ये न विरमेत् । भोज- नकण्टक इति तमाचक्षते ।। ४. मूर्ख वैधवेय विपं भवेत्येवं कुत्सयित्वा निर्भर्य यत्रानं दयुस्त- दप्यभोज्यम्॥ ५. मनुप्येरन्यैर्वा माजीरादिभिरमेध्यैरवनातमन्नमभोग्यम् । अवेत्युपस- प्रयोगापूरस्थैर्गन्धाघ्राणे न दोपः ॥ ७. प्रासादो दारुमयो मञ्चः । तत्रापि न भुञ्जीत ॥ ८. भूमावपि मुन्नानः कृतायां गोमयादिना संरहतायां भुनीत अपर आह । मासादोपि यदा मृदा कृतभूमिभवति । न केवलं दारुमयः तदा पत्र भुनीतवेति ॥

·36 . [I. 3. 17. .. ९. यदि मृन्मये भुजीत तदानामीते भोक्तव्यम् । आप्रीतं कचित्कार्य पाकादावुपयुक्तम्॥ ११. लोहं लोहविकारभूतं कांस्यादि भोजनपात्रं भस्मभिः परिमुष्टं सत्ययतं भवति । तत्रभस्मना कांस्यमम्लेन तानं राजतं शकृता सौवर्णम- ट्रिरित्यादि स्मृत्यन्तरवेशाद्रष्टव्यम् ॥ १४. आपणः पण्यवीथिस्तत्र क्रीतं लब्धं वापणीयं तच कृतानं नाभी- यात् । बीह्यादिषु न दोपः ॥ १५. रसा रसद्रव्याणि तानापणीयानाश्नीयात् | आममांसादि वर्ज- यित्वा ॥ २६. तैलसर्पपी वापणीये अप्युपयोजयेदुदकेवधाय निपिच्य । पाके- न तैलसर्पिपी शोधायित्वा । काविरोधी यथा न भवति तथोदकेन संस- ज्येत्यन्ये ॥ १८. शुक्तं कालपाकेनाम्लीभूतं तदपि पर्युपितमखाद्यापेयानाद्यम् । १९. अनन्तरोक्तविधिद्वयं फाणितादि वर्जयित्वा द्रष्टव्यम् । फाणित पानविशेषः । इक्षुरस इति केचित् । भ्रष्टानां नाहीणां तण्डुलाः पृथकृताः पृथुकतण्डुलाः । करम्भी दधिसक्तुसमाहारः करम्ब इति प्रसिद्धः । वेदेप्यु- भयं भवति । यत्करम्बैर्जुहोति । धानाः करम्भः परिवाप इति । भरुजा भृष्टा यवाः । क्षीरविकारो दध्यादिः । प्रसिद्दमन्यत् ॥ २०. अथ शुक्तं चेत्यस्य विधेः शेपः ॥ शुक्तमित्यादि ।। परेण द्रव्या- न्तरेण योगो यस्यं तत्परयोगं ततोन्यदपरयोगं तदेव शुक्तं वय॑म् । यत्तु द- ध्यादिद्रव्यान्तरसंमृष्टं शुक्तं तद्भोज्यमेव । एवं च पूर्ववैवापरयोगीमति विशे- पणं वक्तव्यम् । इदमेव वा सूत्रमस्तु । सूत्रद्दयकरणं चाचार्यप्रवृत्तिकृतम् । यथा सलावृक्येकसृकोलूकशब्दा इंति पूर्व सामान्येनाभिधाय सला- क्यामेकसृक इति स्वमपर्यान्त इति [ १,१०.१९:१,११,३३. ] पश्चाद्वि- शेप उक्तः॥ २२. अविरेलका | तस्याः क्षीरमपेयम् ।। २३. उष्ट्रमुगी प्रसिद्धौ । या गर्भिणी टुग्धे सा संधिनी शास्त्रान्तरे प्रसिद्धा । एककालदोहेत्यन्ये । एकस्मिन्प्रसवेने गर्भ सूते सा यममः । उष्ट्रादीनां क्षीराण्यपेयानि । इतिकरणादेवंसकाराणामेकशफानां क्षीर- मपेयम् ।............ || ·37 I. 3. 17.] २४. चकारादजामहिप्योश्च । अजा गावी महिप्यश्चेति मानवे दर्शनात् ।। २५. कीलालोषधयः सुराा ओपधयस्तासां च विकारभतमन्न- मनायम् ॥ २६. करजं रक्तलशुनम् । पलण्डुः श्वेतम् । परारीका कृष्णडुण्डुभा या म्लेच्छानां प्रसिद्धा ।............!! २७. प्रतिपदपाठोशक्य इति समासेनाह ।। यधेत्यादि ।। यचान्यदेव- युक्तं शिष्टाः परिचक्षते वर्जयन्ति ।............। २८. क्याकु च्छत्राकं तदप्यभोज्यमभक्ष्यम् । बाह्मणग्रहणमादरार्थम्।। २९. मांसमित्यर्थादम्यते । एकसुरा अश्वादयः गवयो गोमदृशः पशुः । शरभोटापद आरण्यो मृगः । अन्ये प्रसिद्धाः । एतेषां मांसमभक्ष्यम् ।। ३०. धन्वनडुहोर्मासं भक्ष्यम् । गोः प्रतिपेधस्य प्रतिमसवः ।। ३१. आनदुहं मांसं न केवल भक्ष्यम् । किं तर्हि । मेध्यमपीति वाज सनयिनः समामनन्ति ॥ ३२. व्यवहितमप्यभोज्यमिति संयभ्यते । पादाभ्यां विकीर्य ये कीट- धान्यादि भक्षयन्ति ते मयूरादयो विकिरास्तेषां मध्ये कुकुटो न भक्ष्यः । स्मृत्यन्तरवशादाम्यो नारण्यः ।। ३३. तुण्डेन प्रतुय ये भक्षयन्ति ते प्रतुदो दाघाटादयस्तेषां मध्ये प्लव एवाभक्ष्यः | शकटविलाख्यो यकविशेषः।। .। श्येनाकृतिर्भासः पीनतुण्डः । 'सुपर्णः इयेनः। ३६. फुच्चा वृन्दचराः । क्रोच्चा मिथुनचराः । ते चाभक्ष्याः । सूत्रे ऋचाश्चेति विभक्तिलोपन्छान्दसः । किमविशेषेण प्रोचा न भक्ष्याः । नेत्याह । वाणिरालक्ष्मणवर्जम् । श्वेतो लोहितो वा येषां मूर्धा ते लक्ष्मणास्त एव विशिप्यन्ते वार्धाणसा इति । वाधं चर्म । तदाकारा नासिका येपाम् । एवंभूताल्लक्ष्मणान्वर्जयित्वा कुम्वोच्चा न भक्ष्या इति । अन्ये पाहुः । व्याद इति मासस्य प्रतिषेधस्य पश्चादिषु चतुप्पमतिपेध इति । तत्र लक्ष्मणा सारसी । लक्ष्मणवर्गमिति चापोः संज्ञाछन्दसौर्य- हुलमिति [पा०६,३,६३] रस्यः । एवं शुभ्वाशब्दस्याप्यजादिटारन्तस्य !! ''का कृष्णम भासाण्या दम् 00', 'का मसुदा या G.U. .........

·38 [I. 6. 18. ३७. पञ्चनखा नाम वानरमार्जारादयः । तेषां मध्ये गोधादीन्सत वर्जयित्वान्येभक्ष्याः । गोधा कुकलासाकृतिर्महाकाया | कच्छपः कूर्मः। श्वाविड्राहविशेषो यस्य नाराचाकाराणि रोमाणि । शत्यको यस्य चर्मणा तनुवाणं क्रियते । श्वाविच्छल्यक इति युक्तः पाठः । एके तु छकार' पठन्ति छकारात्पूर्वमिकारम् । ......पूतिखपः शशाकृतिहिमवति पासः॥ ३९. सर्पस्येव शिरो यस्य स मत्स्यो न भक्ष्यः । मृदुरो मकरः । ......ये चोक्तेभ्योन्ये विकृताकारा मत्स्याः । तत्रोदाहरणं यथा मनुष्यशिरसो जलमनुप्याख्या जलहस्त्यादयश्च । तेपि सर्वे नभक्ष्याः। अत्र मनुः । अनु- मन्तेत्यादि(५,५१) न मांसभक्षणे दोपो न मद्ये न च मैथुने । प्रवृत्तिरेपा भूतानां निवृत्तिस्तु गरीयसी । अप्रतिपि प्वपि भक्षणानिवृत्तिरेव ज्याय- सीत्यर्थः ।। PATALA VI., KANDIKA. 18. १. मधु पकमपकमपि । आम तण्डुलादि । मृगस्थ विकारो मार्ग मां- सम् । भूमिः शालेयादि क्षेत्रम् । विश्रामस्थानमित्यन्ये । मूलफलानि मूलं कन्दादि । रक्षाभयदानम् । गव्यूतिर्गोमार्गः । निवेशनं गृहम् । युगं वहतीति युग्यो बलीवर्दस्तस्य घासो भक्ष्यं पललादि । एतान्यप्युप्रतोपि प्रतिगृह्याणि क्षेपि । उग्रः पापकर्मा द्विजातिश्यादा शूद्रायां जा- तः । उग्रग्रहणं तादृशानामुपलक्षणम् । ३-४. पूर्वोक्तप्वामं स्वयमेव गृहीरन्दिजा इति हारीतस्यैव पक्षः। आमस्यालाभे कृतान्नस्य वा विरसस्य लवणादिरसैरसंयुक्तस्य । पष्टीनिर्दे- शास्तोकम् । स्वयमन्तेवास्युपाहृतं वा गृहीरन् । ५. अनन्तरोक्ते विधानद्वये यगृहीतं तेन मुभिक्षाः मुहिता न भवेयुः। यावता प्राणयात्रा भवति तावदेव गृहीरन यावता सौहित्यं तावदिति ।। ६. यदा दुर्भिक्षतयात्मनोपि वृत्तिन लभ्यते मागेव पोप्यवर्गस्य तदा स्वयमष्यवृत्ती यत्रैव लभ्यते. तत्रैव भुन्नीत । तव गुणविधिः । मुवर्ण दत्त्वा पका.... हिमालवह इति ° G.U.', मयति G.U...

·I 6. 18.] 39 सकृदेवोपकप्तमुपरिष्टात्सुवर्णेन स्पृष्ट्वा । एतेन पशुं वा दत्त्वति व्याख्यातम् । पशुरग्निः। अग्निः पशुरासीदिति मन्त्रलिङ्गाहोसूक्तेन चाग्नेरुपस्थानदर्शनात् ।। ७.८. न पुनरत्यन्तमन्ववस्येत् । यदा विहिता वृत्तिर्लभ्यते तदा नि- षिद्धाया विरमेत् । न पुनः सकृत्प्रवृत्तायाः किमवगुण्ठनेनेति न्यायेन तत्रेव रमेत । अत्र च्छान्दोग्योपनिषत् [१,१०,१] । मटवीहंतेषु कुरु- वाटिक्या सह जाययोपस्तिह चाकायण इभ्यग्रामे प्रामाणक उवास || १ सहेभ्यं कुल्माषान्खादन्तं विभिक्ष इत्यादि ।। मन्लश्च भवति ॥ अवा शुन आन्त्राणि पेच इति ॥ अवर्त्या वृत्त्यभावेन । अपर आह । दुर्भिक्षे स्वयमप्यवृत्त्या तन्निवृत्तेर्यत्र कुत्रचिनीचेपि दातरि भुजानो वसेत् । यां च यावती व सुवर्णमात्रां य कंचन पशुं वा तस्मै दत्त्वा न पुनरत्यन्तमन्व- वस्येत् । वृत्तिं प्राप्य विरमेदिति ॥ ११. यत्र यदा वैश्वदेवामिहोत्रादि नित्यमाभ्युदयिकं वापायश्चित्तं कर्मासेवते तात्पर्यण करोनि प्रायश्चित्तवत्यात्मनि चोदितं मायश्चित्तं प्राणायामोपवासविधिकृच्छ्रादि न करोति तदेतस्मात्कारणाद्ब्राह्मणस्यानम- भोज्यमिति ॥ १२. निष्टया भूतकालस्याभिधानाचर्यमाणेपि निर्वये न भोज्यम् । किं तर्हि । चरिते ।। १४. तस्यापि शूद्रस्याप्यन्नं भोज्यं यद्ययं धर्मार्थमुपनत आश्रितो भवति । धर्मग्रहणादर्थार्थमुपनतस्याभोज्यम् । आपत्कल्पश्चायम् ।। १६. संघो गणस्तस्य यत्स्वभूतमन्नं न खेकस्य तदभोज्यं यद्यपि ते दाः ॥ १७. भोकामा आगच्छतेत्येवं परिगुइय सर्वत आय यहीयते । १९. ये शस्त्रेण जीवन्ति तेपामप्यन्नमभोज्यम् । क्षत्रियवर्जम् ।। २०. आजीवन्तीत्यपेक्ष्यते । स्वगृहे परान्त्रासयित्वा तेभ्यो भृतिग्रह- णमाधिर्यः स्तोम इति प्रसिद्धः । परभूमी कुर्दैि रुस्वा स्तोमं दत्वा वसेत य इति तं चाधि य आजीवन्ति तेयामप्यभोज्यमिति । ये तु प्रसिद्धमाधि- माजीवन्ति तेषां वाधुपिकत्वादेव सिद्धौर्यः ॥ 1 °मन्यबसीदत् GU'मेव सीवत् G U..,भवमीश्न Der MSS यत्र यामिहोपावकरणप्रायश्चितमुवस्वा महामपनि श्यम युयिक सम्मासवते तासन करोति । प्रायशिमस्यामा पनि मायांचन नदेसरमा- ... • This G USG. Urends ·...... ...... ... ......... .. 40 [I. 6. 19. २४. भोक्तव्यमिति वक्ष्यमाणमपेक्ष्यते । अग्नीषोमीये पशो संस्थिते समाप्त एवं भोक्तव्यम् । न प्रागिति पक्षान्तरम् ॥ २६. इदें यज्ञार्थमिति व्यादेशे कृते शेपाझुञ्जीरनिति ब्राह्मणं भवति । ब्राह्मणग्रहणं मीत्युपलब्धितः प्रवृत्तेरपस्मृतिशका माभूदिति प्रत्यक्षमेवात्र ब्राह्मणमिति ॥ २८. राज्ञामिति बहुवचनादामादेर्यः प्रैपकरस्तस्यापि प्रतिषेधः ।। २९. यश्चाहविषा नररुधिरादिना यजतेभिचारादौ । यथायमभि- चरेत्तस्य लोहितमवदानं कृत्वेति सोप्यभोज्यानः॥ ३१. यथाविधिना प्रवजितः शाक्यादिः सोप्यभोज्यान।। ३२, अविधिनेत्येव । अविधिनोत्सटिं विना ॥ ३३. यश्च सर्वान्वर्जयते भोजने न क्वचिद्भुङ्क्ते न कंचिड्रोजयति । .. निराकृतिः निःस्वाध्यायः । निवृत्तः । अतिव्रत इत्यन्ये । सोप्य- भोज्यान्नः । वृपलीपतिः क्रमविवाहे यस्य वृपली जीवतीतरा मृताः स वृपलीपतिः ॥ PATALA VI., KANDIKA 19. १. -बो निगडितः । अणिकः पुत्राच्छ्रुतग्राही पुत्राचार्य इति शास्त्रेषु निन्दितः । प्रत्युपविष्ट ऋणादिना कारणेनाधमर्णादिकं निरध्य तत्पार्थ उपविष्टः । इतरस्तत्परिहारमकुर्वस्तेन सहासीनः प्रत्युपवेशयिता। • अपर आह । अणिक ऋणिक ऋणस्य दाता | प्रत्युपवेटुरिदं विशे- पणमिति ॥ २. यद्यप्येतेभोज्याना इत्युक्त परिशिष्टा भोज्याना इति गम्यते तथाप्यनेकमतोपन्यासार्थ प्रश्नपूर्वकमारम्भः ॥ ४. सर्ववर्णानां स्वधर्मे वर्तमानानामित्युक्तत्वात्सर्वे पुण्या भोज्याना एव । इह पुनः पुण्यग्रहणमतिशया तपोहोमजपेः स्वधर्मण च युक्तः पुण्यः स स्वयममार्थयमानोपि भोज्यान इति कौरसस्य मतम् ।। ६. रजः पापं तद्यदि पुरुषे कर्तरि स्थावरं स्थिरं नोपभोगमन्तरेण क्षीयते तदा ततः प्रतिग्रहेपि भोक्तार संक्रमाभावादीक्तव्यम् । अथ घेवलं तहीपभोगमन्तरेणापि क्षीयते तदा सततं दानशीले न गुहूर्तमपि पापगवतिष्ठत इति कुतो भोक्तरि दोप इति ॥ ...... .........

·41 - ...... I.G. 19.] ......एककुणिकादीनां पञ्चानां पक्षः । पौष्करसादिरेव पुष्क- रसादिः । आदिवृद्ध्यभाव छान्दसः ।। ८. सर्वत उपेतं सर्वतोपेतम् । छान्दसो गुणः । उपेतमयाचितोपपत्रं तत्सर्वतोपि भोज्यमिति वार्ष्यायणीयं मतम् । इदानीं स्वमतमाह । ९. काण्वकुत्सयोः पक्षी समुन्नितावाचार्यस्य पक्षः ।। १०. यः मार्थितो नेत्यसमदुत्वा कथंचिदापादितेप्सः सोनीप्सन्नित्युच्यते। तस्य पुण्यस्याप्यभोज्यम् । अपर आह । अनीप्सत इति कर्तरि पष्ठी। पुण्यस्याप्यन्नं न भोज्यं यदि भिक्षमाणः पूर्ववैरादिना स्वयमीप्सन्न भवति ।। १२. अब तुभ्यमिदमाहरिष्यामि तदत्रभवता ग्राह्यामिति निवेदनं नियोगस्तदभावोनियोगः | पुनर्नसमासः । द्वौ नौ प्रकृतार्थमनिशयेन गमयतः । अननियोगो नियोगस्तत्पूर्व चेदभ्यश्चनं तन्न भोज्यमिति ।। १३. अथापि ध पुराणे । सर्गश्च प्रतिसर्गश्चेत्यादि । एवंलक्षणे भवि- प्यदादौ १४. शल्यान्तः शस्त्रेण ग्रन्थ्यादीनां छत्ताम्बष्टः। चिकित्सकपण्डयोः पुनर्वचनमुबतस्यापि प्रतिषेधार्थम् । । अयं पुराणलोक इत्यपानरुक्त्यम् ॥ १५. पडङ्गस्य वेदस्याध्येता भ्रूणस्तं यो हतवान्स भ्रूणहा । सोनाद मार्टि लिम्पति । किम् । प्रकरणादेन इति गम्यते । भ्रूणनो योन्नमत्ति तस्मि- स्तदेनः संक्रामति । तस्मातस्योद्यतमध्यभोज्यमिति प्रकरणसंगतः पादः । इतरत्पुराणश्लोके पट यमाने पटितम् । अनेनस योभिशंसति मिध्येद ब्रूते । इदं पापं खया कृतमिति । स तस्मिन्त्रभिशंसति देनो मार्टि । मनुस्तु । पतितं पतितेत्यु का [इत्यादि ] इति द्वैगुण्यमाह । तदभ्यासे द्रष्टव्यम् । स्तेनः प्रकीर्णकेश इति [ १,२५,४ ] वक्ष्यति । स एव तृतीयस्य पादस्यार्थः । कर्तृभेदादपौनरुत्यम् । संगरः प्रतिज्ञा प्रतिश्रयः सत्यसंगर इति । यथा यः प्रतिश्रुत्य न ददाति सोनृतमंगरः । ककार- छान्दसः। तस्मिन्याचन्याचकः स्वमेनो माष्टिी तस्मात्प्रतिश्रुतं देयमिति ॥ PATALA VII., KANDIKA 20. १. इमें लोकिक लोके विदितं ख्यातिलाभपूजात्मकार्य प्रयोजनं पुर- स्हरयाभिसंधाय धर्म न चरेत् । कि कारणम् ।। ......

·42 [I.6.20. ......... ......... २. यस्मादेवं क्रियमाणा धर्मा अभ्युदये फलकाले निष्फला भव- न्ति |.........। यो वै श्रद्धामनारभ्येत्यादिश्रुतेः ॥ ३. तदिति वास्योपन्यासे | ४. यद्यपि दैवादा नानूपश्यन्ते तयापि धर्मस्तावद्भवति स च स्वत- न्त्रः पुरुषार्थः । किमन्यैररिति.।। ५. कुहकः प्रकाशे शुचिोकान्ते ययेष्टचारी । शठो वक्रचित्तः । नास्तिकः प्रेत्याभाववादी । बालः श्रुतरहितः। तथा दुप्पल- म्भश्च स्यात् । प्रलम्भनं विसंबादनं मिथ्याफलाख्यानम् । गृधिवञ्च्योः प्रलम्भ इनि दर्शनात् । टुप्पलम्भो विसंवादयितुं मिथ्याफलाख्यानेन । वञ्चयितुमशक्यः। कुहकादिवादेषु वञ्चितो नस्यात्तद्वशो न स्यादित्यर्थः ।। ६. वञ्चनस्य संभवमाह || नेत्यादि । आवमिति च्छान्दसं रूपम् । भारायां तु प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायामिति [पा०. ३,२,८८] आत्वं पामोति । यदि हि धर्माधर्मी विग्रहवन्तों गोव्याघवचरेनामावां स्व इति ब्रुवाणी यदि वा देवादयः प्रष्टज्ञानाः अयुरिमो धर्माधर्माविति ततः कुह- कादिवादेषु न स्याद्वञ्चना | तदभावातु वञ्चनासंभवः । इदं चात्र इष्ट- ध्यम् । प्रत्यक्षादेरगोचरी धर्माधर्मी किंतु नित्यनिर्दोपवेदगम्यौ तदभावे तन्मूलशास्त्रगम्याविति ॥ ७. यत्र तु प्रायश्चित्तादी विपयव्यवस्था दुष्करा तत्र निर्णयमाह ।। यत्त्वित्यादि । आयोः शिष्टास्त्रैवर्णिकाः । बहुवचनाचत्वारस्त्रयो वा। ८. सम्यग्विनीता आचार्याधीनः स्यादित्यादिना [ १,२,११ ] विनयेन ये संपन्नाः । | आत्मवन्तो जितेन्द्रियाः .1 अलोलुपा अकृपणाः । अदाम्भिका अधर्मध्वजाः । एवंभूतानामार्याणां सर्वजनपदेशु यदेकान्तेना- व्यभिचारेण समाहितमनुमतं वृत्तमनुष्टानम् । फरस्नाया वैश्यवृत्तेरुपलक्षणमिदम् । क्षत्रियवृत्तिश्च दण्डापिकन्यायमिद्धा । ॥ रसा गुडलवणादयः क्षीरादयो वा | रागा कुमुम्भादयो वा । रज्यन्तेनेन इति वा रागा वस्तादयः। ।गयां मध्ये वशा वन्ध्या गौम जवादि येन विशिष्टं चर्मादि संघीयते । तोक्मा- भीषदरितानि बीद्यादीनि । किण्वं मुराधकृतिकं व्रव्यम् । मुरुतं पुण्यं ... %D ... ......... ...... .........

·43 ......... ......... . ......... I. 7. 21.] तस्य फलं सुकृताशा। मनुष्यादीन्वयित्वेत्येव सिद्धेपण्यानीति वचनमन्येषामपण्यानां व्युदासार्थम् । । १३. अन्येषां विकल्पः । स्वयमुत्पादितेषु नायं प्रतिषेधः । मानवे हि स्मृतम् [१०,१०] || १४. विनिमयः परिवर्तनम् । येषां विक्रयः प्रतिषिद्धलेषां मियः पर- स्परेण विनिमयोप्यविहितः प्रतिपिदः । न कर्तव्य इत्यर्थः ।। १५. तेष्वेव केषांचिदिनिमयोनुज्ञायते ।। अनेनेति ।। अन्नादीनां च विद्यान्तानां विनिमयो भवत्येवेत्यर्थः । ....विनिमयाभ्यनुज्ञानादेव विद्यानां विक्रयोपि प्रतिपिझो वेदितव्यः ।। PATALA VII., KANDIKÂ 21. २. तृणत्वादेव सिद्धे मुञ्जबल्बजग्रहणं विकारार्थम् ।। ७. द्विजातिकर्मभ्यो हानिः पतनम् । तस्य निमित्तानि पतनीयानि कर्माणि वक्ष्यन्ते ॥ ८. स्तेयं सुवर्णचौर्यम् । आभिशस्त्यं ब्रह्महत्यादि । ब्राह्मणमात्र च हत्वाभिशस्त इति वक्ष्यमाणत्वात् [ १,२४,७] ब्रह्मोज्झमुज्झ उत्सर्गः | भावे पञ् । छान्दसो लिङ्गव्यत्ययः । ब्रह्म वेदस्तस्याधीतस्य नाशनं ब्रह्मोग्झम् ॥ ९. सखीशब्दस्य च्छान्दसो हस्वः । गुर्वीसखी मात्रादीनां च सखी गुरुसखीं पित्रादीनां च सखीम् । ता एता गत्वा किम् । पततीत्युत्तरत्र श्रुतमपेक्ष्यते ।......तल्पशब्देन शयनवाचिना परदारा लक्ष्यन्ते ।। • यद्यपि सामान्येन पतनीयानीत्युक्तं तथापि प्रायश्चिने गुरुलधुभावो द्रष्टव्यः॥ ११. नुश्चार्ये । उक्तव्यतिरिक्तानामप्यधर्माणां सततमाचारः पतनहेतुः ।। PATALA VIII., KANDIKA 22. १. उक्तानि पतनीयान्यशुचिकराणि कर्माणि तेपां प्रायश्चित्तानि वक्ष्य- नादित आत्मज्ञानं तदुपयोगिनश्च योगानधिकुरुते । तस्यापि सर्वपापहरले. न मुख्यमायश्चित्तत्वात् । श्रूयते हि । [माण्डूक्योपनिषदि २,२ ] भिद्यते हृदयपन्थिविडयन्ते सर्वसंशयाः ।

·[I. 8.22. || क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावर इति ॥ तद्ययेषीकातूलमग्नौ पोतं प्रदूयेतवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्त इति। याज्ञवल्क्योप्याह (१,७), अध्यात्मभवानध्यात्मिकान् । छान्दसो वृद्ध्य- भावः। आत्मलम्भयितॄन्योगांश्चित्तसमाधानहेतून्वक्ष्यमाणानक्रोधादीनुपाया- नुतिष्टेरसेवेत । न्यायसंहितानुपपत्तिसमन्वितान् । उपपद्यते हि न्यायतः क्रोधादीनां दोपाणां निर्घातः | अनैश्चरिकानिश्वारश्चित्तस्य बहिविक्षपस्तस्मै ये प्रभवन्ति क्रोधादयो वक्ष्यमाणास्ते नैश्चारिकास्तत्प्रतिपक्षभूतान् । अक्रोधा. दिपु हि सत्सु चित्तमनिश्चरणशीलमात्मालम्बनिश्चलं तिष्टतीति । तस्मा- ताननुतिष्ठेत् । आरमानं लधुमक्रोधादिलक्षणं चित्तसमाधानं कुर्यादित्यर्थः ।। २. किं पुनरात्मा प्रयत्नेन लब्धव्यः । ओमित्याह ।। आत्मेत्यादि ।। आत्मलाभात्परमुत्कृष्टं लाभान्तरं नास्ति । तस्मात्तस्य लाभाय यत्न आस्थेय इति । कः पुनरसावात्मा । प्रत्यगात्मा । ३. तसिद्धये श्रीतं ज्ञानं तावदाह || तत्रेति ॥ तत्रेति वाक्योप-. न्यासे । आत्मलाभीयानारमलाभप्रयोजनाञ्लोकान् । अनुप्रवचनादिषु दर्शनाच्छपत्ययः [पा० ५,१,१११] पादयन्धनीपनिपदारमकमन्त्रानुदा- हरिष्याम उद्धृत्याहरिप्यामो ग्रन्ये निवेशयिष्यामः || ४. गुहेति प्रतिनाम । तस्यां शेते तया सहाविभागमाप- नस्तिष्टतीति गुहाशय आत्मा । ।। अहन्यमानस्य न ह्यसौ शरीर हन्यमाने हन्यते | विकल्मषस्य निर्लेपस्य । सर्व एव हि धर्माधर्मादि. रन्तःकरणस्य धर्म आत्मनि त्वध्यस्तः । एवंभूतस्यात्मनः सर्व एव माणिनो ब्रह्माद्यास्तिर्यगन्ताः प्राणादिमन्तः संघाताः पूः पुरमुपभोगस्थानम् | यथा राजा पुरमधियसन्सचियेरानीतान्भोगानुपभड़े तथायं देवादिदशरीरमधिवस- करणैरुपस्थापितान्भोगानुपभु । तमेवंभूतमचलं सर्वगतवन निथलम् । घलनिकेतं निकेतं स्थानं शरीरं तद्यस्य चलं तं येनुतिष्टन्त्युपासत एवं. भुतोहामिति प्रतिपद्यन्ते तेमृता मुक्ता भवन्तीति ।। ५. विषयसंयोगत्यागेनायमुपास्य इत्याह ।। यदित्यादि । यदिदं वि. पयमेतदिति सर्वत्र लिङ्गम्यत्यय छान्दसः । एवमिदीनि । इतिशन्दे तकार- स्य दकारः । हगन्द आचर्ये प्रमिदी वा । इनिशलेनावृत्तेन शन्दाटेपु विपयेष्ववान्तरमकारभेदः प्रतिपाद्यने । विषयापहननमो हि वदन्ति । .

·1.8.22.] 45 इति ह तस्या गीतम् । इति ह तस्याः सुखस्पर्शः । इति ह तस्या रूपं निष्टप्तमिव कनकम् । इति ह तस्याः स्वादिष्टोधरमाणिः । इति ह तस्या गन्धी प्राणतर्पण इति । एवं दिव्यमानुपभेदोपि द्रष्टव्यः । इति हेति हाबान- न्तरमपर इतिशब्दोध्याहार्यः । इति हेति हेति योयं लोके विषय उच्यते । सामान्यापेक्षमेकवचनम् । एतद्विधूय गुहाशयमनुतिष्ठेत् । कविर्मेधावी ।। ६. विषयल्यागे हेतुमाह ॥ आत्मनिति !! शिष्यं प्रत्याचार्यस्य वच- नमेतत् । दो चात्र हेतू विषयाणां पराधीनत्वमहितत्वं च । महान्तं गुणतस्तेजसस्कायं तेजःशरीरं तेजोराशि स्वयंप्रकाशम् । आत्मा ज्योतिः सम्राडिति बृहदारण्यकम् । सर्वत्र निहितं सर्वत्र गम् । प्रभुं स्वतन्त्रमेवं- भूतं गुहाशयमेतावन्तं कालमहमारमन् । सप्तम्येकवचनस्य लुक् । आत्म- न्यस्मिन्मदीये संघातेन्यानपेक्षयैव लब्धं योग्यमलब्ध्वायान्येष्विन्द्रियादियु तं तं विपयं प्रतीच्छामि । लहथें लट् । प्रत्येच्छम् । इदानीं तु तं लब्ध्या न तथाविधोस्मि | स्वमप्येतदेव हितं साधुष्टानं साधुमार्ग सेवस्व नाहितं विषयानुधावनमिति ! ७. पुनरप्यसौ कीदृश इति । अत आह || सर्वभूतेविति ॥ सर्वभू- तेषु मनुष्यादिपु संघातेषु यो नित्यो विनइयरस्वपि न विनश्यति। विपश्चि- मेधावी चिरस्वरूपः । अमृतो नित्यत्वादेवामरणधर्मा । ध्रुव एकरूपो वि. काररहितः । न प्रधानवदिकारिणः सतो मिरूपेणास्य नित्यवमित्यर्थः। अनङ्गः करचरणाद्यगरहितः । अशब्दोस्पर्श इति भूतगुणानामुपलक्षणम् । शब्दादिगुणरहितः । अशरीरः सूक्ष्मशरीरेणापि विवर्जितः । महाधिः । महत्त्वं शौचस्य विशेपणम् । परमार्यतोत्यन्तशुद्धः । स सर्व प्रकृत्यभेद- द्वारेण । स एव च परमा काष्टा ततः परे गन्तघ्याभावात् । म येषुवतम् । विपुगनाम गवामयनस्य मध्ये भवमहः । एकविसमेतदहरुपयन्ति विपु- वन्तं मध्ये संवत्सरस्येति दर्शनात् । विषुवानेा वैपुवतम् । तद्यथा संवत्सरस्य मध्ये भवत्येवमङ्गानामेप मध्ये । मध्यं ह्येवायमदानामिति यहचत्राह्मणम् । स एव च वेभाजनं पुरम् । विविधर्मागर्भजनीयं भि- जनम् । तदेव वैभाजनम् । प्रज्ञादिरनुशतिकादिश्च | यया समृदं पुर सपिभिरभिमाप्यमेवमयमपौति ।। ८. तमेवंभूतमारमान यं नुनिटेदुपामौत । यथास्य मन मस्ति- ·46 [I.8.23. स्थासु सदा माध्वमानुकूल्यं प्रतिषिद्दवर्जनं नित्यनेमितिककर्मानुष्टानं चा- चरेत् । यश्च दुर्दर्श निपुणं सूक्ष्ममेतं युक्तः समाहितो भूत्वा पदयेत्साक्षा- स्कुर्यात्स विष्टपे विगततापे स्वे महिनि स्थितो मोदेत सर्वदुःखविवर्जितो भवति । संसारदशायामेवातिरोहितं निरतिशयं स्वात्मानन्दमनुभवतीति ।। PATALA VIII., KANDIKA 23. १. सर्वाणि भूतान्यात्मन्नारमनि शेपवेन स्थितानि पश्यन्सर्वभूतान्यु- पनिषदादिभिर्जानन् । पश्चाचिन्तयन्युक्तिभिर्निरूपयन्यो न मुह्येन्मध्ये मोहं न गच्छेत्कविर्मेधावी ] पश्चाच सर्वत्रैव शेपित्वेन स्थितमात्मानं पश्येत्साक्षात्कुर्यात्स वै ब्रह्मा ब्राह्मणो नाकपृष्ठे तत्सदृशे स्वमहिम्नि स्थि- तो विराजति स्वयं प्रकाशते ॥ २. निपुणो मेधावी चित्स्वरूपः । विसोर्णाया विसतन्तोरप्यणीयान्सूक्ष्मः! यः सर्वमावृत्य तिष्टति व्याप्य स्थितः । यच पृथिव्या अपि वर्षीयान्वृद्धतरः सर्वगतत्वादेव सर्वमारभ्य विष्टभ्य शेपित्वेनाधिष्ठाय तिष्ठति । ध्रुव.एकरूपः । स इन्द्रियरस्य जगतो यदिन्द्रियैर्ज्ञानमिन्द्रियजन्यज्ञानं तस्मात् । कीदृशात् । ज्ञेयादनन्यस्य । पञ्चम्यर्थे पष्टी । ज्ञेयान्नीलपीतादेराकारादनन्यभूतं नील- पीताद्याकारं तस्माद्विषयज्ञानादन्य इत्यर्थः । श्रूयते च । तस्माद्वा एतस्मा- द्विज्ञानमयादन्योन्तर आत्मानन्दमय इति [तनि० उप० २, ५, १] 1 ज्ञान- स्वरूपमत्यन्तं निर्मलं परमार्थतः । तदेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतःस्थितमि- ति पुराणम् । स्वभावतः स्वच्छस्य चिद्रूपस्यात्मनो नोलपीताद्याकारकालुप्यं तपाया बुद्धिवृत्तेरनुरागकृतं प्रान्तमित्यर्थः । वैपयिकज्ञानादन्य इति वि. शेषणेनाग्ज्ञिानात्मक इत्यापि सिद्धम् । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति च श्रुतेः [तैत्ति० उप० २,१,१]। एवंभूतः स आत्मा परमेष्टी परमे स्वरूप तिटनी- नि । विभाज इत्यस्य परेण संबन्धः । विभजत्यात्मानं देवमनुप्यादिरूपेण नानाशरीरानुप्रवेशेनेति विभाक् | तस्माद्विभाजो निमितभूतात्सर्वे काया देवमनुप्यादिशरीराणि प्रभवन्त्युत्पद्यन्ते । स मूलं समपञ्चसृटेभोक्तृतय मूल कारणम् । स निरयोविनाशी । शाश्चतिक एकरूपोविकारः।। ३. दोपाणां वक्ष्यमाणानां ग्रोधादीनां निर्यानो मूलनाग इह जीविते योगगलः । योगा वक्ष्यमाणा अक्रोधादयः तन्मूलः। ततश्च तान्भूतदाहीया- ·-स- का I.9.24.3 म्भूतानि दहसः क्रोधादीन्दोपानिहत्य क्षेमं गच्छति । आत्मज्ञानदारण पण्डितो लब्धज्ञान आत्मसाक्षात्कारी । क्षेममभयं मोक्षम् । माता श्लोकाः ॥ ४. भूतानां दाही भूतदाहस्तस्मै हिता भूतदाहीयाः ।। ५. ......रोपः क्रोधस्यैव कियानपि भेदो मित्रादिषु प्रतिकूलेषु मनसो वैलोम्यमात्रकार्यकरः ।.........दम्भी धार्मिकत्वमकाशनेन लोकवञ्चनम् । द्रोहोपकारः । मृपोद्यमनृतवदनम् । ......... असूया परगुणेष्वक्षमा । .....मन्युर्मूढो द्वेषः । अनात्म्यमजितेन्द्रियत्वं जिहादिचापल्यम् । अयोगी विक्षिप्तचित्तता.........|| संविभाग आत्मानमवरुध्यापि दानम् । त्यागोपरिग्रहः । आर्जवं मनोवाकायानामेकरूपता ! मार्दवं सूपगमत्ता । योग ऐकायम् । आर्याणां भाव आर्य शिष्टाचारानुपालनम् । आनृशंस्यं व्यव- हारवचनादौ प्रसक्तस्य नैष्ठुर्यस्य वर्जनम् । ...... समयो व्यवस्था सा च प्रकरणामज्ञानां पदं विषयः । एतेक्रोधादयः सर्वेषामाश्रमाणां सेव्या न केवलं योगिनामेवेति धर्मज्ञानां समय इत्यर्थः । सार्वगामी। सर्वस्मै हिताः सार्व आत्मा । तं गच्छति विधिनेति वचनात् । प्राणिनां तु वधी यत्र तत्र साक्ष्यनृतं वदेदित्यादिके विषयेनृतवचनादावपि न दोष इति ॥ ............ PATALA IX., KANDIRA 24. १. क्षत्रियं हत्वा गवां सहस्र ब्राह्मणेभ्यो दद्यात् । किमर्थम् । वैरया- तनार्थम् ॥ वैरं पापं तस्य यातनं निर्हरणं तदर्थम् । ऋषभश्चात्राधिकः सर्वत्र प्रायश्चित्तार्थ इति वक्ष्यति । तेन प्रायश्चित्तरूपमिदं दानं प्रायश्चित्तं च पापक्षयार्य तत्किमर्य वैश्यातनार्थमित्युच्यते । केचिदाहुः । नाभुक्तं क्षीयते कर्म पुण्यमपुण्यं च । प्रायश्चित्त तु नैमिनिकं कर्मान्तरं यथा गृह- दाहादौ क्षामवत्यादय इति तनिराकर्तुमिदमुक्तम् । अपर आह । यो येन हन्यते स हतो म्रियमाणस्तस्मिन्वैरं करोति । अपि नामाहमेनं जन्मान्तरे वध्यासमिति । तस्य वैरस्य यातनार्थमिति प्रायश्चित्तार्थत्वमपि वक्ष्यमाणेन सिमिति ॥

·48 [1.9.24. ४. सर्वेष्वेतेषु निमिनेवृपभोप्यधिको देयो न केवलं गाव एव । इदं प्रायश्चित्तत्रयं मानवेन समानविषयम् | यथाह | अकामत इत्यादि [ ११- १,२७-३०] ॥ ५. एतेषां क्षत्रियादीनां स्लीपु हतास्वेवमेव प्रायश्चित्तं यथा पुरुषेषु ।। ६. प्रकृतेषु यो पूर्वी वर्णी क्षत्रियवैश्यो तयोर्यो वेदाध्यायोधीतवेदस्त हत्वाभिशस्तो भवति । अभिशस्त इति ब्रह्मघ्नोभिधानम् । सवनगतं वा नयोरेव वर्णयोर्यः. सवनगतः । सवनशब्देन प्रातःसवनादीन्युच्यन्ते नापि यागमात्रम् । किं तर्हि । सोमयागः । तत्र यो दीक्षितः स सवनगतः । ब्राह्मणो वा एप जायते यो दीक्षित इति वचनात् । तं च हत्वाभिशस्तो भवति । पूर्वयोर्वर्णयोरिति किं ब्राह्मणे माभूदितीप्यते ब्राह्मणे वक्ष्यति च ब्राह्मणमात्रं चेति । एवं तर्हि शूद्रे माभून शूद्रो वेदाध्यायः सबगगतो वा भवति । इदं तर्हि प्रयोजनं पूर्वयोर्वर्णयोरेव यथा स्यात्तयोरेव यावनु- लोमौ सवर्णाम्टा तयोर्मा भूदिति । तेनान्ये वर्णधर्मा अनुलोमानामपि भवन्ति । ७. ब्राह्मणमात्रं च हत्वाभिशस्तो भवति । मात्रग्रहणानाभिजनवि- द्यासंस्कारापेक्षा । ८, तस्य ब्राह्मणमात्रस्य , गर्भ च स्त्रीपुनपुंसकभेदेनाज्ञातं हस्वाभि- शस्तो भवति ॥ ९. ऋतुस्नातामात्रेयीं विदुरिति वसिष्टः [२०,३५] । तस्येत्यनुवर्तते । तस्य ब्राह्मणमात्रस्यात्रेयी च स्त्रियं हत्वा ब्रह्महा भवति । संभवत्यस्यां ब्राह्मणगर्भ इति । अविगोत्रात्रेयीत्यन्ये ।। ११. कृत्वति वचनान परकृता कुटी ग्राह्या । शवशिरी ध्वजो यस्य स शवशिरध्वजः । सलोपच्छान्दसः । स्वव्यापादितस्य ब्राह्म- णस्य शिरो ध्वजदण्डस्याग्रे मोतं कृत्वेत्यर्थः । यस्य कस्यचिच्छवस्ये- त्यन्ये । शणस्य विकारः शाणी पटी तस्या अर्धमर्धशाणी तस्याः पक्षोर्ध- शाणीपक्षः । आयामविस्तारयोरुभयोरप्यर्धम् । अधोनाभ्युपरिजानु च यथा । भवति तयाच्छाद्य तावन्तं प्रदेशमाच्छाब ! सापेक्षवाद्ग्रामे प्रतिटेतेति[१०] वक्ष्यमाणेन संबन्धः । मध्ये क्रियान्तरविधिः॥ १२. तस्य ग्रामं प्रविशतो वर्मनी अन्तरा शकटादेवमनोर्मध्ये पन्था .

·I.9.24.] 19 वेदितव्यः । अपर आह । यत्र रथ्यादावुभयोः पार्श्वयोवर्मनी भवतस्तत्र तयोर्मध्येन सूकरादिपथेन संचरेतेति ॥ १३. अन्यमार्य दृष्ट्वा पय उत्क्रामेत् । तत्र कौटिल्यः । पञ्चारत्नी स्थपयश्चरवारो हस्तिपथो दी क्षुद्रपशुमनुष्याणामिति । तेन मनुष्येषु द्वी हस्ताबुकामेदिति ॥ १४. धर्ममात्र खण्डं लोहितकमनामीतमेवंभूतं शरावं भिक्षापात्रं गृ- हीत्वा ग्राम प्रतिठेत ग्रामं गच्छेत् ।। १५. अभिशस्तो ब्रह्महा तस्मै मह्यं को धार्मिको भिक्षां ददातीत्युच्चे- र्बुवाणः सप्तागाराणि चरेत् । सप्तग्रहणमधिकनिवृत्त्यर्थम् । द्वित्रिष्वेवागा- रेषु यदि पर्याप्तं लभ्येत तदा तावत्येव ।। १६. सप्तस्वागारेषु या च यावती लभ्यते सेव वृत्तिरपर्याप्सापि । १९. तासां गवां निष्क्रमणसमये प्रवेगसमये च द्वितीयो ,ग्रामेर्थ- प्रयोजनम् | भिक्षार्थ प्रथममुक्तम् । नान्यदा ग्राम प्रविशेदित्युक्तं भवति ॥ २०. एवं द्वादश वर्षाणि व्रतमेतचरित्या सद्भिः संप्रयोगः कर्तव्यः स- द्रिः सह संप्रयुज्यते येन विधिना स कर्तव्यः । स च शिष्टाचारे शास्त्रा- न्तरे च सिद्धः । स उच्यते । कृतप्रायश्चित्तस्तु स्वहस्ते यवसं गृहीत्वा गामाह्वयेत्सा यदागत्य श्रदधाना भक्षयति तदा सम्यगनेन व्रतं चरि- तमिति जानीयादन्यथा नेति ।। २१. संग्रामेण जेतव्या दस्यवो येन पया ग्रामं प्रविश्य गवादिकमप- हत्यापसरन्ति स आजिपथस्तस्मिन्वा कुटिं कृत्वा स आवसेत् । किं चि- कीर्पन् । ब्राह्मणगव्यः । गवां छन्दसीति शसि पूर्वसवर्णाभावे यणादेशः । ब्राह्मणगवीरपजिगीषमाणो दस्यूनपजिस्य प्रत्याहर्तुमिच्छन्नेवं वसन्दस्युभि- हिंयमाणं गवादिकमुद्दिश्य तैयुद्धं कुर्वस्त्रिः प्रतिराद्धस्तैरपजितोपजित्य वा तान्गवादिकं प्रत्याहृत्य ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा मुक्तो भवति तस्मादेनसः। . द्वादशवार्षिके प्रवृत्तस्येदमेवमुत्तरमपि ॥ २३. धर्मस्यामिहोत्रादेरर्थस्य च यत्र युगपत्संनिपातस्तत्रोभयानुग्रहा- संभवे धर्मलोपेन योर्य गृह्णाति तस्याप्येतदेव प्रायश्चित्तम् । अथवा यो धर्म हित्वार्यहेतोः कौटसाक्ष्यादिकं करोति तद्विषयमेतत् । ॥ 1 खण्डनम् G. U.".- 7 ·50 [1.9.25. ......। २४. गुरुः पित्राचार्यादिः श्रोत्रियोधीतवेदः स यदि कर्मसमाप्तो भवति । सोमान्तानि कर्माणि समाप्तानि यस्य स एवमुच्यते । एतौ हत्वैतेनैवान- न्तरोक्तेन विधिनोत्तमादुच्यासात् । उत्तम उच्छासः प्राणवियोगः । आ तस्माचरेत् ॥ २५. अश्वमेधावभृधादिषु सत्स्वप्यस्यास्मिल्लकिस्मिजीविते प्रत्याप-, त्तिः। शुद्धिर्नास्तीत्यर्थः । मृतस्य तु कल्मपं निहण्यते । तेन पुत्रादिभिः संस्कारादि कर्तव्यमिति भावः । अन्ये तु पूर्वसूत्रं तनिवृत्त्यर्थमेव मन्यन्ते । प्रत्यापत्तिः पुत्रादिभावेन संबन्ध इत्यर्थः ।। PATALA IX., KANDIKA 25. १. गुरुरत्र पिता नाचार्यादिः । तल्पशब्देन शयनवाचिना भार्या लक्ष्यते । सा च साक्षाज्जननी न तत्पत्नी । तां गत्वा । ....अनावृत्तिम् । अनावृत्तिर्न क्रियते यस्यां तां दिशम् । अनावर्तमानो गच्छेदिति ।...... !! ४. स्तेनो ब्राह्मणसुवर्णहारी ॥ ॥ ६. तीक्ष्णं तपो महापराकादि । तद्वायच्छेदावर्तयेत् । ८. अथवा संवरसरमेकं नैरंन्तर्येण कृच्छ्रांवरेत् । एपामेनस्मु गुरुषु गुरूणि लघुपु लघूनीति व्यवस्था । ९. अस्मिन्विपये पुराणलोकमप्युदाहरन्तीत्यर्थः । १०. ब्रह्महत्याव्यतिरिक्तानि स्तेयादीनि कृत्वा चतुर्थकालाश्चतुर्थी भोजनकालो येषां यथाद्य दिवा भुनते श्वो रात्री ते तयोक्ताः । तथा मितभोजना न मृष्टाशिनः । तिष्टेयुरहनि राबावासीरनेवं स्थाना- सनाभ्यां विहरन्तः कालं क्षिपन्त एते विभिर्वर्पस्तत्पापमपनुदन्ते ।। ११. प्रथमो वर्णो ब्राह्मणः । तं हत्वा संग्रामं गल्या सेनयोर्मध्येवतिटे. त। किं सर्वे । नेत्याह । प्रथम वर्ण परिहाप्य । ब्राह्मणवर्जमितरो वर्णः क्षत्रियादिरित्यर्थः । तत्र स्थितमेनं सैनिका हन्युरेनं हतं विदध्युः अनन्तस्त एनस्विनः स्युर्यथा राजा स्तनम् । स मृतः शुध्यति ॥ १२. अनन्तरोक्तविपये प्रायश्चित्तान्तरम् । इतिशब्द उपलक्षणार्थः । आत्मनो लोमादीन्युरुत्य पुरोहितेन हावयित्वा होम कारयित्वा पशास्वयं तस्मिन्नग्रो प्रविशेत् । मृतः शुध्यति । तत्रानिमुपसमाधाय जुहुयात् । सांगानि ग्रन्योर्नुहोमि | सोमभिमन्यु यासये स्वाहा । पचं गृप्योर्जुहोगि।

·I.9.20] 51 स्वचा मृत्युं वासये स्वाहा । लोहितं मृत्योर्जुहोमि । लोहितेन मृत्युं वासये स्वाहा । स्नावानि मृत्योर्जुहोमि । स्नावभिर्मृत्युं वासये स्वाहा । मांसानि मृत्योर्जुहोमि । मांसैर्मृत्युं वासये स्वाहा । अस्थीनि मृत्योर्जुहोमि । अस्थि- भिर्मृत्यु वासये स्वाहा । मज्जानं मृत्योर्जुहोमि । मज्जभिर्मृत्युं वासये स्वाहा । मेदो मृत्योर्जुहोमि । मेदसा मृत्युं वासये स्वाहा । इत्येते मन्ला वसिष्ठेन [ध° शा° २०,२६ ] पठिताः ॥ १३. • मचलाकः कामरूपी कृकतासः । भासी गृध्रविशेषः । श्वनकुलमण्डूकाः प्रसिद्धाः । डेरिका गन्धमूपिका । एतेषां समुदितानां वधे शूद्रवत्प्रायश्चित्तम् । प्रत्येकवधे तु कल्प्यम् । केचित्मत्ये- कवध एतदित्याहुः॥ PATALA IX., KANDIRA 28. तयोः कारणमन्तरेण हिंसायां शूद्रवत्प्रायश्चित्तं कार्यम् | कारण कोपो मांसेच्छा वा ताभ्यां विना । अबुद्धिपूर्वमित्यर्थः । बुद्धिपूर्व तु | गां हत्वा वैश्यवदित्यादि स्मृत्यन्तरोक्तं द्रष्टव्यम् ।। २. धुरं वहतीति धुर्यो बलीवर्दः । तेन वोढुं शक्या धुर्यवाहास्तावत्सु हिंसायाः प्रवृत्ती सत्यामितरेषां प्राणिनाम् । केवलं प्राणा येषां नास्थीनि तेषां हिसायां शुद्रवत्प्रायश्चित्तमिति । ३. यो न कथंचनाक्रोशमर्हति स पित्राचार्यादिरनाक्रोश्यः । अनृतं वोक्त्वा पाखकोपपातकवजे त्रिरात्रं क्षीरादिभोजनं वर्जयेत् । क्षीरग्रहणेन तद्दिकाराणां दध्यादीनामपि ग्रहणमित्याहुः॥ ५. क्षत्रियं हत्वेत्यादि [१,२४,१] अनृतवचनान्तेषु [१,२६,४] निमि- नेषु यानि प्रायश्चित्तान्युक्तानि तानि स्त्रीणामप्येवमेव कर्तव्यानि । एतच्च- त्वारो वर्णा इति जात्यभिधानादेव प्राप्तं सन्नियमार्यमुच्यते । अत ऊर्व पुरुषम्यैव न स्लीणामिति । अपर आह । जात्यभिधानादेव सिद्धेतिदेशा- र्थमेव वचनम् । अतिदेशेषु चार्धं प्राप्यत इति स्मार्तो न्यायस्तेन स्त्रीणा- मर्धमाश्यर्थ वचनमिति । तथा च भार्गवः । अशीतिर्यस्य वर्षाणि बालो वाप्यूनपोडशः | मायश्चित्तार्धमर्हन्ति स्त्रियो व्याधित एव चेति ।। ६. येषु हेतुषु सवनगतं वाभिशस्तः [ १,२४,६ ] इत्यादिनाभिशस्त- ·52 [I.9.27 . . त्वमुक्तं तेषामेकाङ्गं छित्वा शूद्रवत्प्रायश्चित्तं कुर्यात् । अप्राणहिंसायां यदि च्छेदनेन तस्याङ्गस्य शक्तिर्न हन्यते ॥ ७. आर्याणां भाव आर्यम् । तद्यस्मिन्नाचारेस्ति तदार्यवम् । मत्वर्थीयो वप्रत्ययः । ततोन्यदनार्यवमसत्यभापणादि । । अभक्ष्यं वृथाकृशरादि । अभोज्यं केशकीटाद्युपहतम् । दोपवच्च कर्म श्रौतमभिचारिकम् । ... अग्लिङ्गाभिरापो हि ष्ठा मयोभुव इति तिमृभिः । हिरण्यवर्णाः शुचयः पावका इति चतसृभिरप उपस्पृशेत् । तूष्णी प्रथम स्नात्वा पञ्चादेतैर्मन्नर्मार्जनं कुर्यात् । वारुणीभिर्वा । इमं मे वरुण तत्त्वा यामि त्वं नोने स त्वं नो अम इत्येताभिरन्यैर्वा पवित्रैः । पवमानः सुवर्जन इत्येतेनानुवाकेन शुवतीभिस्तरत्समन्दीयेन च । यथा कर्माभ्यासः कृत- स्तथाप उपस्पृशेत् । अभ्यासेन कर्मणि कर्मणि प्रत्येकमहरस्य प्रायश्चित्त- मेतदित्याहुः ॥ ८. हारीतस्तु । स्त्रीप्ववकी नित्यै चतुप्पथे गर्दर्भ पशुमालभेत । पाकयज्ञधर्मेण भूमौ पशुपुरोडाशश्रपणम् । अवदानैः प्रचा- ज्यिस्य जुहोति । कामावकीर्णोस्म्यवकीर्णोस्मि काम कामाय स्वाहा कामाभिदुग्धोरम्यभित्रुग्धोस्मि काम कामाय स्वाहेति ॥ १०. नियमातिक्रमेणाधीतं मिथ्याधीतम् । ११. आचार्यहिते वर्तमानो भूत्वा संवत्सरं वाचंयमः स्यात् । स्वाध्या- यादिप्वेव वाचमुत्सृजमानः । आचार्ये तं प्रति कार्यनिवेदने । एवमाचार्य- दारे । भिक्षाचर्य भिक्षाचरणं तत्र च भवति भिक्षादेहीति । अस्मादेव ज्ञायते- समावृत्तविपयमेतदिति ॥ १२. अपिशाब्दान्मिध्याधीतेपि । ॥ १३. दोपाभ्यासानुरूपा च होमजपयोरावृत्तिः ।। - ......... PAȚALA IS., KANDIKA 27. १. गिरिमभवा समुद्रगा महानदी । तब भवं महानदम् । समित्सहसं यज्ञियस्य वृक्षस्यादध्यादिति वचनान्न होमधर्मः स्वाहाकारः ।। संयनिG.U.:.- समान G ..'

·४ सेव शुद्धि ७ 1. 1028] २ पवित्रार्या शुद्यर्था । यज्ञकतव सोमयागा अग्निष्टोमादय । ॥ ३ अभोज्यस्य मार्जासदिमासस्य भक्षणे निष्पुरीपभाव कर्तव्य । यावदुदर निष्पुरीप भवति तावदुपवस्तव्यम् ॥ नैप्पुरीष्यवचनाद्येपा बिरानेणैव तदवाप्यते तेषा ताव- ॥ अन स्मृत्यन्तरवशाइविष्यमन्न ब्रह्मचर्य स्त्रीशुद्रादिभि- रसभापण च ।। ८ एतमेव विधिम् । ॥ ९ अथापर प्रायश्चित्तमुच्यते । अनभव निरन्तर त्रीणि पारायणानि कर्तव्यानि । आदित आरभ्या समातेर्वेदस्याध्ययन पारायणम् । ॥ १० अनार्या शूद्रा शयने बिभ्रदुपगच्छन् । ददद्वृद्धिं वृद्ध्यर्थ द्रव्य दद- द्वद्ध्या जीवन्नित्यर्थ । सुराव्यतिरिक्त मद्य कपाय । तृणेपूदया- दारभ्यासीत यावदस्यादित्य पृष्ठ पश्चाद्भाग तपति । आदित्ये तपति तदानुगुण्याचरणात्स्वयमेव पृष्ठतबित्युन्यते । अभ्यासेभ्यासो यावता शुद्धिं मन्यते ॥ ११ कृष्णो वर्ण शूद्र । तमाज्ञाकरो भूत्वा वत्यर्थ सेवमान | शिष्ट स्पष्ट गत च | अपर आह । गूदा मैथुने रोवमान इति । अस्मिन्पक्ष ऋतायुपगमनेपत्योत्पत्ताविद द्रष्टव्यम् । ॥ PATALAX KANDIKA28 १ यथा कथा चापधनापदि वा भूयासमल्प वा परपरिग्रह परस्वम- भिमन्यते ममेदमस्त्विति बुद्धौ कुरुते चुद्दौ कृत्वादत्त इत्यर्थ । सर्वथा स्तेन एव भवतीति कोत्सादयो मन्यन्ते । २ वाायणिस्तु मन्यते । केचित्परपरिग्रहेपु स्तेयस्याफ्यादा सन्ती- ति | तानेवीदाहरति ॥ ३ शमी बीजकोषी तस्यामुष्यन्तै दह्यन्ते कालवशेन पच्यन्त इति शम्योपा कोषीधान्यानि मुद्रमाषचणकादीनि । युग वहतीति युग्य शकटवाही बलिवर्द । तस्य घासो भक्षणम् । एतेष्वादीयमानेपुस्त्रामिनो ·54 [1.10.29. ......... ......... ......... . नाप्रतिषेधयन्ति । स्वामिनः प्रतिषेधं न कारयन्ति । आदीयमानेषु स्वामिनी न प्रतिपेडुमर्हन्तीति । स्वयंग्रहणेपि न स्यदोष इति यावत् । ॥ व्युद्धो दुष्टः। ७. अस्मात्पतितादाचार्याज्ज्ञातेर्वा पित्रादे गान्भोगसाधनानि दायप्रा- तान्यपि नोपयुञ्जीत न गृह्णीयात् ।। ९. पुत्रत्वस्य स्वार्थिकस्त्वः । यथा देहत्वमेवान्यदिति [ २,२४,२] ! पुत्रस्य कृते माता भूयांसि दृष्टादृष्टार्थानि गर्भधारणाशुचिनिर्हरणस्तन्यदा- नप्रदक्षिणनमस्कारोपवासादीनि कर्माणि करोति तस्मात्तस्यां पतितायामपि शुश्रूषाभ्यङ्गस्नापनादिका नित्या नित्यमेव कर्तव्या । १०. एकस्मिन्धर्मे सहान्चयो धर्मसंनिपातः । स पतितया मात्रा न कर्तव्यः । नाम सुब्रह्मण्यायां मातुर्नामग्रहणं वरुणप्रघासेपु यावन्तो यज- मानस्यामात्याः सस्त्रीकास्तावन्त्येकातिरिक्तानीत्यादिकमुदाहरणम् । किं पुनरेवमादिपु मातुरन्वयः शुश्रूषा | ओमित्याह । अन्विता हि सा संमता मन्यते निरस्ता तु विमता । वैश्वदेवार्थे पाके च सा न भोजयितव्या । मृतायास्तु तस्याः संस्कारादिकाः क्रियाः कर्तव्याः। नेति विप्रतिपन्नाः ॥ ११. । १४. उक्तव्यतिरिक्तानि यानि पतनीयानि पूर्वमुक्तानि तेषु यत्राहत्य प्रायश्चित्तमनुक्तं तेषामप्यनन्तरोक्तमेवं मायश्चित्तं वेदितव्यम् । उक्तविषये विकल्प इत्यन्ये । तत्र ज्ञानाज्ञानकृतो विकल्यः ।। अनन्तरस्य वैकल्पिकस्य निवृत्त्यर्थ वचनम् । १६. हारीतस्त्वृपिर्मन्यते । एतदनत्तरोक्तं मरणान्तिकं प्रायश्चित्तं मिथ्या । न कर्तव्यमिति । कुत इत्याह ।। १७. हि यस्माद्य आत्मानं परं वाभिमन्यते मारयति सोभिशस्त एव भवति ब्रह्मदेव भवति । न च महापातकस्य ब्रह्महत्या प्रायश्चित्तं भवितुमर्हतीति हेत्वभिधानादभिशस्तवचनाचान्येपामपि मरणान्तिकानां ब्राह्मणविषये निवृत्तिः । किं तर्हि तस्य प्रायश्चित्तम् ।। २८. अधोनाभ्युपरिजान्वित्यादि यदनन्तरमुक्तमेतेनैव विधिना[१,२४, ११] । शिष्टं गतम् ॥ २९. यस्त्वन्तरेणेव निमिनं कौमारान्दारान्परित्यजति । ॥ ......... अनुज्ञाय परित्यज्य' .............. 'अपरिग्य G. U.'- ·I. 10,29.] २०. भतृव्यतिक्रम इति च्छान्दसो रेफलोपः । व्यतिक्रमः परि- त्यागः। २१. पडङ्गस्य वेदस्याध्येता तदर्थवित्प्रयोगशास्त्रस्य च सव्याख्या- नस्य चार्थवित्कर्मणामनुष्टातानुष्ठापयिता च ब्राह्मणो भ्रूणः । तथा च बौधायनः [गृ° सू° ] | वेदानां च किचिदधीत्य ब्राह्मणः । एकां शाखा- मधीत्य श्रोत्रियः । अङ्गाध्याय्यनूचानः | कल्पाध्याय्यषिकल्पः । सूत्रप्रव- चनाध्यायी भ्रूण इति तं हतवान्भ्रूणहा । स शुनः खरस्य वाजिनं बहिर्लोम परिधाय पुरुषस्य शिरो यस्य कस्यचिन्मृतस्य शिरः प्रतीपानार्थम् । प्रतिर्धात्वानुवादी । उपसर्गस्य घश्यमनुष्ये बहुलमिति [पा० ५,३,१२२] । बाहुलको दीर्घः । पानमेव प्रतीपानम् । पानग्रहणमुपलक्षणं भोजनमपि तत्रैव । PAPALA X., KANDIKA 29. २. क्षत्रियं हत्वेत्येवमादिकेनुक्रान्ते विषये यः प्रमत्तो हन्ति | प्रमा- देनाबुद्धिपूर्व हन्ति । तस्यापि दोषफलं प्राप्तमेव । न तु प्रमादकृतमिति दोपाभावः ॥ ३. सकल्पेन सह कृते बधे भूयः प्रभूततरं भवति । तेन प्रमादकृते लघु प्रायश्चित्नं बुद्धिपूर्वे तु गुविति .........॥ ७. अस्य प्रतिप्रसवः । यो हिसार्थमित्यादि ।। यस्तु हिंसाथ मार- णार्थमभिक्रान्तमभिपतन्तं हन्ति न तस्मिन्दोषी विद्यत इति पुराणे श्रुतम् । दोषाभावे हेतुर्यस्मान्मन्युरेव मन्युं स्पृशति न पुरुषः पुरुषम् । अत्र वसि- टबौधायनौ [व° ३,१८, बौ० १,१८,१२] । स्वाध्यायिनं कुले जातं यो हन्यादाततायिनम् । न तेन भ्रूणहा स स्यान्मन्युस्तं मन्युगृच्छति ॥ मनुस्तु [८. ३४८.] शस्त्रं द्विजातिभिर्ग्राह्य धर्मो यत्रोपरुध्यते । द्विजातीनां च वर्णानां विप्लवे कालकारिते ।। आस्मनश्च परित्राणे दक्षिणानां च संगरे । स्लीविप्राभिविपत्तौ च प्रन्धर्मेण न दुप्यतीति ॥

·56 [L. 10, 20. गौतमोपि [७,२५] । प्राणसंशये ब्राह्मणोपि शस्त्रमाददातेति ॥ वसिष्टोपि [३,१६-१७] । अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहः । क्षेत्रदारहरश्चैव पडेते ह्याततायिनः ।। आततायिनमायान्तमपि वेदान्तपारगम् । जिघांसन्तं जिघांसीयान तेन भ्रूणहा भवेदिति ॥ ८. पतितैरकृतप्रायश्चित्तैरुत्पादितानां पुत्राणामपि पातित्यमस्तीति प्रतिपादयितुं पूर्वपक्षं तावदाह ।। अयेत्यादि ॥ अथशब्दोर्यान्तरप्रस्ताव सूचयति । अभिशस्ताः पतिताः समवसाय चरेयुः । अवसानं गृहम् । समित्येकीभावे | ग्रामावहिरेकस्मिन्प्रदेशे गृहाणि कृत्वा चरेयुङयं धर्म्य वक्ष्यमाणं वृत्तमिति सांशित्य संशितां तीक्ष्ण बुद्धिं कृत्वा निश्चित्येत्यर्थः । इतरेतरं याजयन्त इतरेतरमध्यापयन्तः परस्परं च विवाहसंबन्धं कुर्वन्तश्च- रेयुर्वर्तेरनिति ॥ ९. अथ ते पुत्रान्सनिष्पाद्य ब्रूयुः। हे पुत्रा अस्मदस्मत्तो विप्रव्रजत विविध प्रकर्येण च स्नेहमुत्सृज्यार्यसमीपं गच्छत । एवं ह्यस्मत्स्वस्मास्वार्याः शिष्टाः संप्रत्यपत्स्यत । आशंसायां भूतवचेति [ पा° ३,३,१३२ ] भवि- प्यति लुङ् । सकारात्परो यकारश्चान्दसोपपाठो वा । संपतिपत्तिं करि- प्यन्ति । आर्याणामप्येतदभिप्रेतं भविष्यति यस्मादस्माभिरेव पतनीयं कर्मानुष्ठितं न भवद्भिरिति न च पतितेनोत्पादितस्य पातित्यमन्यत्वात् । एतदेवोपपादयति ॥ १०. नहि पतितो भवन्सहेन्द्रियेण पतति पुरुष एव पतति नेन्द्रिय शुक्रमिति'। अयापिशब्दावपिचेत्यस्यायें ।। ११. एवमधिकारविकलः साधिकारं जनयति । स्तिया अपि कारणत्वात्तस्याश्च दोपाभावात् ।। १३. दधि धीयते यस्यामिति दधिधानी स्थाली तया सधर्मा सदृशी स्त्री भवति । १४. एवं पतितसंपन्धनाशुचि शुनं स्त्रियां निपिक Txfata G. U; 1. here and elsewhere.

·57 I. 11, 30.] शोणितेनाक्तं यनिर्वर्वते येन रूपेण निष्पद्यते न तेन सह संप्रयोगो विद्यते शिष्टानाम् । अब चाशुचि शुक्रमित्येतदयापि न सेन्द्रियः पतत्ती- त्यस्य दूपणम् । न हि वाचनिकेथे युक्तयः प्रवर्तन्ते । तथा च समाना- यामध्युत्पत्तौ पुत्र एव पतति न दुहिता यथाह वसिष्टः [ १३,५१-५३] । पतितोत्पन्नः पतितो भवत्यन्यत्र स्त्रियाः । सा हि परगामिनी । तामरिक्थामुपेयादिति ॥ १५. अभिचार एव अभीचारः | उपसर्गस्य पञ्यमनुष्ये बहुलमिति दीर्घः [पा०६,३,१२२] । अभीचारः इयेनादिः । अनुव्याहारः शापः । तो ब्राह्मणविषये क्रियमाणावशुचिकरावेव म पतनीयौ ॥ १७. अशुचिकाराणामपि कर्मणां येषामाहत्य प्रायश्चित्तं नोक्तं तेषा- मपि पतनीयेषु कर्मसु या वृत्तिः प्रायश्चित्तं सैव प्रायश्चित्तिः । कियन्त काल द्वादशमासाद्येकाहान्तम् ॥ १८. किमविशेपेण सर्वेष्वप्यगुचिकरेष्वयं कालविकल्पः । नेत्याह ।। इत्येप इत्यादि । इत्येषो शुचिकरनिर्वेपो यथा कर्माभ्यासस्तया वेदितव्यः । घुद्धिपूर्वे सानुबन्धेभ्यासे च भूयांसं कालं विपरीते विपर्यय इति ।। PAȚALA XI., KANDIKÂ 30. २. परिमाणमेव परीमाणम् । छान्दसो दीर्घः । ............ ३. विद्येति तृतीयेकवचनस्याकारः । ...............॥ स्नातकवत् । तदहमिति वतिः । स्नातकारे वृत्तिः पूजा... कार्या। ॥ ५. कर्तव्येषु कर्मस्त्रवधानं समाधिः । श्रुतिः श्रुतम् ।। शीलयेदिति वचनेन यदृच्छया द्वारान्तरेण निष्क्रमण- प्रवेशयोरपि न प्रायश्चित्तम् ।। अन्ये त्वासनग्रहणं स्थानस्याप्युपलक्षणम् । वाग्यत- श्चेति लौकिक्या वाचो निवृत्तिर्न सावित्रीजपस्येति वर्णयन्ति ।। ९. आहिताग्निविषयेस्यापवादमाह || विप्रतिपेध इत्यादि । विरोधी विप्रतिषेधः । अग्निहोत्रियो बहिरासनमग्निहोत्रहोमश्च विरुध्यते । तत्र श्रुति- लक्षणममिहोवमेव कर्तव्यं न स्मात पहिरासनम् । तस्य कल्थ्यमूलरबा- दितरस्य क्लममूलत्वात् ।। ............ ....... ......... 8 ·58 [I, 11, 31. २०. कुमुम्भादयः सर्वे रागा वाससि वर्जनीयाः । न केनचिद्रक्तं. वासो विभृयादिति ॥ स्वभावतः कृष्णं कम्बलादि 1 • १२. अनूद्रासि । छान्दसो दीर्घः! ... || १३. प्रतिकृष्टं निकृष्ट जीर्ण मलवस्थूलं च । तद्विपरीतमप्रतिकृष्टम् । । २७. छान्दसस्तुगभावः । द्वितीया श्रुतेः प्रतिशब्दाध्याहारः। अवमे- हनं मूत्रकर्म | अनुपजीवित्वान्नाय पूर्वस्य प्रतिषेधस्य विषय इति पति- प्रसवोयं न भवति । तेन सति संभवे छायां प्रत्यवमेढव्यम् ।। २०. देवता देवतामतिमाः ॥ :२१. फलपाकावसाना ओपधयः । ये पुप्पैविना फलन्ति ते वनस्प- तयः । आनिति वचनाच्छुप्केषु न दोपः । ऊ निति वचनादाता- दिनिमित्तेन भनेषु न दोषः। २२. अग्न्यादीन्प्रति पादौ न प्रसारयेत् ॥ ...... ............ .. ८. ............ PATALA XI., KANDIKA 31. २. द्वितीयानिर्देशादुपनिष्कम्यति गम्यते । दक्षिणापरा नेक्रती 11 इतिशब्दः प्रकारे । तेन वयोविद्यावृद्धानां ब्राह्मणा- नामपि वर्जयेत् ॥ अध्यात्मप्रकरणे योगाङ्गतया परीवादः मतिपिद्धः। अनन्तरं च वक्ष्यति क्रोधादींश्च भूतदाहीयान्दोपान्वर्जयेदिति [ सू० ३१]। इदं तु वचनं गवादिषु प्रायश्चित्तातिरेकार्थम् । ९. स्तृहन्ती सस्यधान्यादिकं भक्षयन्ती गां स्वामिने न चूयात् ॥ अनिमित्त इतिवचनाद्यस्य हविपे वत्सा अपाकृता धये- युरित्यादिके निमिने सति वक्तुर्नास्ति दोपः ।। १२. प्रशास्तं प्रशस्तम् । छान्दसो दीर्घः ॥ १३. वरमानां बन्धनरज्जुर्वरसतन्ती ! तस्या उपरि न गच्छेत् । तां न सवयेत् । वरसग्रहण गोगात्रोपलक्षणम् ।। ......... .........

·59 I. 11,32.] १४. प्लेइखी दोलास्तम्भौ तोरणस्तम्भावित्यन्ये । । १७. पततः पक्षिणः संघीभूय स्थितान संचक्षीत ! न गणयेत् । अपर आह । पुण्यक्षयेण स्वर्गात्पततः सुकृतिनः परस्मै न संचक्षीत | ज्योतीपि पतन्तीति न कथयेदिति ।। १९. तस्मादमावास्यायां निशायां स्वाधीयः । वकारछा- न्दसः । अन्तिकबाढयोर्नेदसाधौ । साधीयो वाढतरं भृशतरमात्मनो गुति रक्षामिच्छेत् । केन प्रकारेण | प्रायत्यब्रह्मचर्याभ्यां कालेचर्यया च । अयं तु तावदर्थानुरूपः पाठः । अधीयमानस्तु प्रमादज छान्दसो वा । प्रयतस्य भावः माययं नित्यमायत्यादधिकेन प्रायत्येन स्नानादिजेन ब्रह्मचर्येण मैथुनत्यागेन काले कृतया च चर्यया देवार्चनजपादिकया । २२. अब्राह्मणः शूद्रः । न शूद्रायोच्छिष्टमनुच्छिष्टं वा दद्यादिति वा- सिष्ठे [ ११,१० ] दर्शनात् । तस्मा उच्छिष्टं न प्रयच्छेदिदमनाश्रितविप- यम् । यदि प्रयच्छेदिदमाश्रितविषयम् । दन्तान्स्कुप्त्वा विलिख्य तन्मलं तस्मिन्नुच्छिष्टेवधाय दद्यात् । स्कुभोतेः क्त्वाप्रत्ययः । छान्दसं भकारस्य चर्वम् । स्कुनोतेर्वा पकार उपसर्जनः । PATALA XI , KANDIKA 32. १. प्रवचनमध्यापनम् । तेन युक्तो वर्षासु शरदि व मैथुनं वर्ज- येदृतावपि ॥ ४. यस्यां शय्यायां भार्यया सह रात्री शयीत तस्यां शय्यायामासी- नोपि नाध्यापयेत् ॥ ६. दारं प्रतीति वचनादुपगमनार्थगलंकरणम् । तेन भार्याया भना- त्यादिनोपगमनायोग्यले नाय नियमः ।। ७. वमन्जनमवमन्जनम् । ............ ॥ ९. इतिशब्दः प्रकारे । तेनान्यदपि गृहोपकरणं पाला वर्जयेत् ॥ ११. निशा रात्रिमध्यभागः । आ तस्माजागृयान्न स्वप्यात् ।। 1 Vesishtha's text omits the initial ·60 [I. 11,32. . १४. अयमपि प्रतिप्रसवः । निशायामपि पोडक्या नाडिकाया आर- भ्याध्यापनं भवतीति । १६. अनेन स्तम्भायपाश्रयणेनासीनस्य स्वापोनुज्ञायते । अपाश्रित्य वा स्वप्यादिति । तत्र रेफलोप छान्दसः । तथा च शकारस्य द्विवचनम् ।। १८. क्षुद्रानल्पकान्पुरुषान्न सेवेत । क्षुनिपादादिभिरधिष्ठितांश्च देशान्न सेवेत ॥ २१. बहुवचननिर्देशाद्वहुकृत्वो नगरं न प्रवेष्टव्यम् । यदाकदाचि- यादृच्छिके प्रवेशे न प्रायश्चित्तम् ।। २२. विविच्य वचनं विवचनं निर्णयः | पृष्टमर्थ न विविध्य ब्रूया- दित्यमेवेदमिति । दुनिरूपार्थविषयमिदमिति ॥ २४. दुनिरूपमर्थ सहसा निर्णय यो दुर्विवक्त्यन्यथा निर्णयति तस्य दुर्विवक्तुस्तदेव दुर्विवचनं मूलं तूलं च वृहति । मूलं पित्रादयः । तूलमा- गामिनी संपत् । तदुभयमपि वृहत्युत्पाटयति । दन्त्योष्टयो वकारः । किमे- तावदेव । न । प्रजा पुत्रादिकां पशून्गवादिकानायतनं गृहं च हिनस्ति । अतो दुर्वचनसंभवात्मनमात्रमेव न विब्यादिति । अत्रेतिहासः । कस्य- चिपेर्धर्ममहादः कुमालनश्चेति द्वौ शिष्यावास्ताम् । तौ कदाचिदरण्यान्म- हान्तौ समिद्भारावादाय श्रमाददृष्टिपूर्वत एवाचार्यगृहे पाक्षिपताम् ! तयो- रेकेनाचार्यस्य पुत्रः शिशुराक्रान्तो मृतः । ततः शिप्यावाचार्यः पप्रच्छ । कोसौ येनायं मारित इति | तावुभावपि न मयेस्यूचतुः । ततः पतितस्य परित्यागमदुष्टस्य परिग्रहं कर्तुमशनुवन्नृपिर्मृत्यूमाहूय पप्रच्छ । केनायं ध्यापादित इति । ततो धर्मसंकटे पतितो मृत्यू रुदन्नेव प्रश्नं व्युवाच विविच्य कथितवान् । हे धर्ममहाद न कुमालनाय । पष्ठयर्थे चतुर्थी । कुमालनस्य नेदं पतनीयमिति । धर्मप्रहाद स्वयेदं कृतमिति वक्तव्य इतर- स्य नास्तीत्युक्तम् । तथापीतरस्यास्तीत्यर्थादम्यत इति रुदन्व्युवाचेति । हशब्द ऐतिह्यद्योत यः । महादशब्दे हकारपरो रेफः ॥ २७. ............... नावामिति पश्यन्तपाठे नावां मध्ये सांशयिकी वर्जयेत् ॥ २९. द्विरुक्तिः प्रश्नसमापयर्या ।। धर्मबार G. U.. .

·61 ............ ............ II. 1, 1.] PRASNA II., PATALA I., KANDIRA 1. पाणिर्यस्मिन्नहनि गृह्यते तत्पाणिग्रहणम् । अधिशब्द ऊर्थेि वर्तते । तस्मादूर्व गृहमेधिनोगुहाश्रमवतोर्यग्रतं कर्तव्यम् । जातावेकवचनम् । तदुच्यते । पाणिग्रहणादधीति भार्यादिरग्नियादिति शास्त्रान्तरोक्तो विकल्पो मा भूदिति। गृहमेधिनोरिति दिवचनमन्यतरमरणे मा भूदिति । २. कालयोरुभयोर्भोजनं कर्तव्यं सायं पातश्च नानन्तरेति परिसंख्येयं भोजनस्य रागतः प्राप्तत्वात् । मानवे तु स्पष्टमुक्तम् | सायं प्रातरित्यादि । अन्ये तु नियमं मन्यन्ते । शक्ती सत्यां गृहमेधिनोरुभयोरपि कालयोरव- इयं भोक्तव्यं प्राणाग्निहोत्रस्यालोपाय । तथा च बौधायनः [२,१३,९] । गृहस्थो ब्रह्मचारी वा योनभंस्तु तपश्चरेत् । माणाग्निहोत्रलोपेन ह्यवकीर्णी भवेत्तु स इति ॥ ५. अविशेषेणोभयोरपि कालयोः प्राप्तावाह । औपवस्तेत्यादि । यस्कालान्तर एकस्मिन्काले भोजनं तदप्योपवस्तमेवोपवास एव । औपव- स्तं तूपवास इति निघण्टुः । तदपि दिवा न रात्री श्रौतेषु तथा दर्शनात् । ॥ ७. एतस्मिन्नहनीति न वक्तव्यं प्रस्तत्वात् । यथा तृप्तिश्चान्नस्य भवति पर्वस्वेवमिदमपि भविष्यति । किंच पर्वस्विति बहुवचनान्तस्य प्रकृतस्यै- तस्मिन्नहनीत्येकवचनान्तेन प्रत्यवमर्शोपि नातीव सामञ्जसो भवति तस्मादयवहितमपि पाणिग्रहणमहः प्रत्यवमृश्यते । तदर्थमेव गृह्ये [८,७]। एतदविजानीयाद्यदहर्भार्यामावहत इत्युक्तम् । एतस्मिन्पाणिग्रहणेहनि यदेनयोर्दपत्योः प्रियं स्यात्तटुञ्जीयाताम् । न तु नात्मार्थमभिरूपमन्नं पाच- येदिति [२,८,४] निषेधस्यायं विपय इति । प्रतिसंवत्सरं चैतत्कर्तव्यमि- ति । यथा चैत्रे मासे स्वाती कृतविवाहस्यापरस्मिन्नपि संवत्सरे तस्मिन्मासे स्वातावेव कार्यमेवं तदेतदहरिति भवति । प्रतिमासं तु नक्षत्रागमे चैत्रादि- भेदान्न तदेवेति प्रतिपत्तिः । तस्मात्पतिवत्सरमिदं विवाहनक्षत्रे कर्तव्यम् । यथा राज्ञामभिषेकनक्षत्रमेवं हि गृहमेधिनोविवाहनक्षत्रमिति || ८. एतस्मिन्नेवाहनि स्थाण्डलशायिनो स्याताम् ॥ भधकतरवास् G. U..- ............

·62 [II. 1, 1. ११. तस्योपचारः स्थालीपाकस्य प्रयोगमकारः पार्वणेन व्याख्यातः। एतदेव ज्ञापयति । न सामयाचारिकेपु पार्वणातिदेशः प्रवर्तत इति । केचित्तु सर्वमेवेतपर्वविषयं मन्यन्ते । तेषामुक्तो दोपः । पार्वणेन व्या- ख्यात इति चानुपपन्नम् । न हि स एव तेन व्याख्यातो भवति । श्वोभूते स्थालीपाक इति च व्यर्थम् | उपोपिताभ्यां पर्वसु कार्य इति पूर्वमेव विहि. तत्वात् । एतदहर्विजानीयादिति चास्य प्रयोजनं तत्पक्षे चिन्त्यम् ॥ १२. लोके शिष्टाचारसिद्धमेतत्कर्म नित्यं प्रतिसंवत्सरं कर्तव्यमिति । शिष्टा उपदिशन्ति । अपर आह । वक्ष्यमाणं कर्म शिष्टाचारसिद्धं नित्यं सार्वत्रिकं शिष्टा उपदिशन्तीति ॥ १३. होममसङ्गादिदमुच्यते ।............उपसमिन्ध्यादुपसमिन्धीत का- टैरग्नि प्रज्वालयेत् । तत्र पुरस्तादुदग्वापवर्ग इति परिभापितमुपदेशक्रमाच । पाचोर्लेखाः पूर्व लेखनीयाः । एवं चेदं कर्म लेखनकारणं नाम स्थण्डि- लसंस्काररूपम् । ततश्च प्राचीः पूर्व दक्षिणारम्भमुदक्संस्थमालिखेत् । अयोदीचीः पुरःसंस्थं दक्षिणारम्भमालिखेत् । अन्ये तु प्राचीरुदगारम्भ दक्षिणान्तमालिखन्ति ।। १५. एतगृहमेधिनोरिति वचनमस्मिन्कर्मणि स्वयंक- र्तृत्वं स्यात्प्रयोजकत्वं मा भूदिति । अन्य आह । पुनर्गृहमेधिनोरिति वच- नात्पूर्वसूत्रं ब्रह्मचारिणोपि विषये सावित्र्या समित्सहसमादध्यादित्यादी भवति पाके तु स्त्रिया न भवति । उपसमाधास्यन्निति लिङ्गस्य विवक्षित- स्वात् । आर्याः प्रयताः [२, ३, ७. ] इत्यत्र तु भवति ॥ १६. संवेशनं मैथुनम् । तदहनि न कर्तव्यम् ।। १८. अन्तरालं मध्यम् । ऋत्वोरन्तराले मध्येपि संनिपातः स्याहार एव'सकामे सति । । अनुव्रतमित्यनुवृत्तेः प्रतिपिपु दिनेषु न भवति । १९. तदिदमनन्तरोक्तं मुनिवेशनम् । तत्र ब्राह्मणवचनं प्रमाणम् । काममा विजनितोः संभवामेति [ तेनि० सं० २, ५, १, २] ॥ २०. एवकारो भित्रक्रमः | स्न्युपभोगार्य वासः स्त्रीवासस्तेन सनि- पातः स्यात् । न तेन प्रक्षालितेनापि ब्रह्मयज्ञादि कृत्यम् ।। - ·63 मेधां ग्रन्थधारण- II. 1,2.] PATALA I., KANDIKÂ 2. १. यदि वा रेता रजसश्च ये लेपास्तानद्भिर्मदा प्रक्षात्याचम्या. ङ्गानां शिरःमभृतीनां प्रोक्षणं कर्तव्यम् | ऋतौ व्यवस्था यावता प्रयतो मन्यते ॥ ३. ततः सुखानुभवानन्तरं परिवृत्तिरिह लोके जन्म भवति तस्यां च कर्मणो यः फलशेषोननुभुक्तोंशस्तेन जाति ब्राह्मणादिकां विशिष्ट वा कुले जन्म वर्ण हेमादितुल्यम् । शक्तिम् । प्रज्ञामर्थधारणशक्तिम् ।.... ..............|| ४. शरीरोत्पत्तिसंस्कारा अव्यवश्यापेक्षा इति दर्शयितुं दृष्टान्तमाह ययेत्यादि । चलोपोत्र द्रष्टव्यः ............ ॥ ६. दोपपरिवृद्धाबुदाहरणमाह | स्तेनेति ।। स्तेनः सुवर्णचोरः । अभि- शस्तो ब्रह्महा । स्तेनोभिशस्तो वा ब्राह्मणादिरमुस्मिल्लोके परिमिते निरये दोषफलमनुभूय तस्मिन्वृत्ते परिक्षोणे ब्राह्मणश्चाण्डालो जायते । शूद्राद्- ब्राह्मण्यां जातश्चाण्डालः | राजन्यः पौत्कसः । शूद्राक्षत्रियायां जातः पौत्कसः प्रज्ञादित्वादण् [पा ५, ४, ३८] । वैश्यो वैणो जायते वेणुना नर्तको वैणः ॥ ७. वर्णपरिध्वंसा वर्णेभ्यः मच्यवनम् । तस्यां वर्णपरिध्वंसायां यथा ब्राह्मणायाश्चाण्डालाया जायन्त एतेन प्रकारेण स्तेनाभिशस्ताभ्यामन्ये दोपफलैः कर्मभिःपफलासु सूकरादियोनिषु जायन्ते परिध्वंसा स्वजाति- भ्रष्टाः सन्त इत्यर्थः । ते तयावगन्तव्या इति ॥ PAȚALA II., KANDIKÎ 3. १. आर्यास्वर्णिकाः । ............ । प्रयताः स्नानादिना शुद्धा वैश्व-. देवे गृहमेधिनोभॊजनार्ये पाके । गृहमेधिनोर्यदशनीयस्येति [ सू० १२]. दर्शनात् । अन्नसंस्कारः स्युरन्नं भक्ष्यभोज्यपेयादिकं संस्कुर्युः । न स्वयं नापि स्त्रियः॥ संस्कारः स्युरिति यहुवचने मते वर्जयेदित्येकव- चनं प्रत्येकमुपदेशार्थम् ॥ सचिता म्यप्पया G. U.', समकाले G.U:- २.

·64 ...... [II. 11, 8. ३. केशादीनात्मीयानन्यदीयान्वालभ्य स्पृष्ट्वाप उपस्पृशेत् । नेदं स्ना- नम् । किं हि । स्पर्शनमात्रम् । केशालम्भे पूर्वमप्युपस्पर्शनं विहितम् [१, १६, १५ ] । इदं तु वचनं तत्रोक्तं वैकल्पिकं शकृदाद्युपस्पर्शनं मा भूदिति ॥ ५. तेपां शूद्राणामत्रसंस्काराधिकृतानां स एवाचमनकल्यो वेदितव्यो यस्यानं पचन्ति यदि ब्राह्मणस्य हृदयंगमाभिरद्भिर्यदि क्षत्रियस्य कण्ठ- गताभिरद्भिर्यदि वैश्यस्य तालुगताभिरद्भिरिन्द्रियोपस्पर्शनं च भवति । इदमेपामधिकमार्येभ्यः ॥ ७. सहैव वाससा स्नानं कुर्युः । आर्याणां तु परिहितं वासो निधाय कौपीनाच्छादनमात्रेणापि स्नानं भवति शूद्राणामपि पाकादन्यत्र !.......|| ९. यदि शूद्राः परोक्षमन्नं 'संस्कुर्युरायैरनधिष्ठितास्तदा तत्परोक्षमन्न संस्कृतं स्वयमग्नावधिश्रयेत् । अधिश्रित्याद्भिः प्रोक्षेत् । तदेवंभूतमन्नं देव- पवित्रमित्याचक्षते । देवानामपि तत्पवित्रं किं पुनर्मनुष्याणामिति ॥ .......... विराड् विराजः साधनम् 1.............|| ....... उपयोक्तुरेव व्रतमध्ययनाङ्गत्वात् । अन्ये तु पन्या अपी- च्छन्ति । उपयोगः प्रथमः प्रयोगस्तत्र पझ्या अपि सहाधिकारं वदन्तः ॥ १४. उत्तमेन वैहायसमिति वक्ष्यमाणस्य [ २,४,८ ] ये भूताः 'मचरन्तीत्यस्यैकरावमुपवासः कर्तव्यः ।। १५. बलीनां मध्ये तस्य तस्य बलेर्देशे संस्कारः कर्तव्यः । कः पुन- रसौ । हस्तेन परिमार्जनमवोक्षणं च । तत्कृत्वा बलिं निवपति । न्युप्य पश्चात्परिपेचनं कर्तव्यम् । उपदेशक्रमादेव सिद्दे पश्चाद्हणं मध्ये गन्धमा- ल्यादिदानार्थमित्याहुः। तस्य तस्येति वचनं सत्यपि संभवे सकृदेव परि- .मार्जनमवोक्षणं च मा भूत् । एकस्मिन्देशे समवेतानामपि पृथक्पृथ- ग्यया स्यादिति ।। १६. यत्र पच्यते स पचनः । औपासनवत औपासने विधुरस्य पचन इति व्यवस्थितो विकल्पः । अन्ये तु तुल्यविकल्पं मन्यन्ते । पइ- भिराद्यैः । अग्नये स्वाहा । सोमाय स्वाहा । विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा । ध्रुवाय भूमाय स्वाहा । ध्रुवक्षितये स्वाहा। अच्युतक्षितये स्वाहेत्येतेः। एते हि मन्त्रपाठे पठिताः । प्राग्विवाहमन्त्रेभ्यो विशिष्टनियमसापेक्षग्रहणवानः ·II.2,4.] 65 सह न गृह्यन्ते केचित्सीविष्टकृतमपि सप्तमं जुदति । अग्नये स्विष्टकृते स्वाहेत्योपधिहविष्येषु सर्वत्र तस्य प्रवृत्तिरिति वदन्तः । अन्ये तु सोमाय स्वाहेति न पठन्ति । सौविष्टकृतं पष्टं पठन्ति । हस्तग्रहणं दादि- निवृत्त्यर्थम् ॥ उभयतः । पुरस्तादुपरिष्टाच परिपेचनं कर्तव्यम् । कथम् । यथा पुरस्तादुक्तं गृह्ये [२,३,८] | अदितेनुमन्यस्वेत्यादि । अदितेन्वमस्था देव सवितः मासावीरित्यन्तम् | सामयाचारिकेपु पार्वणातिदेशो न प्रवर्तत इति ज्ञापिनत्वादमातविधिरयम् | अन्ये तु परिसंख्यां मन्यन्ते । परिपेचनमेव वैश्वदेवे नान्यत्तन्यमिति ॥ १९. सति सूपे तत्संसृष्टा बलयः कार्याः । अन्ये वन्यैरपि व्यञ्जनः संसर्गमिच्छन्ति ! २०. अपरेणाग्निमग्नेः पश्चात्सप्तमाष्टमाभ्यां धर्माय स्वाहा । अधर्माय स्वाहेत्येताभ्यां बलिहरणं कार्यम् । उदगपवर्ग न प्रागपवर्गम् ।। २१. उदकं यत्र धीयते तदुदधानं मणिकाख्यम् । | अद्रयः स्वाहेत्येतेन ॥ २२. ओपधिवनस्पतिभ्यः स्वाहा । रक्षोदेवजनेभ्यः स्वाहेत्येताभ्याम् ॥ ...गृहाभ्यः स्वाहा । अवसानेभ्यः स्वाहा । अव- सानपतिभ्यः स्वाहा । भूतेभ्यः स्वाहेत्येतेः प्रागपरमित्येव ॥ ॥ ...... ............... PITALS II., KANDIKÎ 4. १. शय्यादेशे कामाय स्वाहा ।। २. देहली द्वारस्याधस्तादार तस्यायो वेदिकेन्यन्ये । अन्तारस्य च ग्रहणं तत्रान्तरित्यनेन लिङ्गेन । अन्तरिक्षाय स्वाहेति ।। ३. येनापिधीयते दारं सापिधानी कपाटम् । तदर्गसमित्यन्ये । तत्रो- तरेण मन्लेण यदेजति जगति यच चेष्टति नामो भागोयं नामे स्वाहे- त्यनेन । ४. अगारस्येत्यनुवृत्तेस्तस्य यो ब्रह्मसदनाल्यो देशो वास्तुनिद्यायां प्रसिद्धस्तोतर्रर्दशभिः । पृषिय्ये स्वाहा ! अन्तरिक्षाय स्वाहा । दिरे 9 ·60 [II. 2, 4. ............ स्वाहा । सूर्याय स्वाहा । चन्द्रमसे स्वाहा । नक्षत्रेभ्यः स्वाहा । इन्द्राय स्वाहा । बृहस्पतये स्वाहा । प्रजापतये स्वाहा । ब्रह्मणे स्वाहा प्रागपवर्ग- मेव । अपर आह | मध्येगारस्येत्यत्र देशस्योपयुक्तत्वात् । ब्रह्मा यत्र सीदति गार्येषु कर्मस्वग्नेर्दक्षिणतो ब्रह्मसदनं तत्रेति ।। ५. अनन्तराणां बलीनां दक्षिणतः पितृलिङ्गेन । स्वधा पितृभ्य इत्यनेन बलिं कुर्यात् । पाचीनाबीत्यवाचीनपाणिश्च भूत्वा दक्षिणं पाणि- मुनानं कृत्वाङ्गुष्टतर्जन्योरन्तरालेन । ६. पितृयलेरुत्तरतो रोद्रो बलिः कर्तव्यो यथा देवताभ्यस्तथा प्राचीनावीन्यवाचीनपाणिरित नानुवर्तत इत्यर्थः । नमो रुद्राय पशुपतये स्वाहेति मन्तः । तत्र यद्यपि पशुपतिलिङ्गमप्यस्ति तथापि रुद्रस्येव वि- शेषणमिति रौद्र इति व्यपदेशो नानुपपन्नः । देवतास्मरणमपि रुद्रायेत्येव कुर्वन्ति । रुद्राय पशुपतय इत्यन्ये ! केचिनुत्तरतो मन्लो रौद्रो न पशुप- तिदेवत्य इत्याचक्षते । तेषां मते देशः प्राग्बोदग्वा पित्र्यात् ।। कुतः । धर्मभेदात् । पित्र्यस्यामदक्षिणं परिपेचन- मितरस्य देवत्वात्प्रदक्षिणमिति ॥ ८. उत्तमेन ये भूताः प्रचरन्ति दिवा नक्तं बलिमिच्छन्तो वितुदस्य प्रेष्याः । सेभ्यो बलिं पुष्टिकामो हरामि मयि पुष्टिं पुष्टिपतिर्ददातु स्वाहे- त्यनेन वैहायसं बलिं दद्यात् । तं च नक्तमेव । वैहायसमिति वचनादा- काश एव बलिरुक्षेप्यः । न चादिष्परिष्कृते देशे । ....... अपर आह । एवकारो भिन्नक्रमः। नक्तमुत्तमेनैव बलिरिति बल्यन्तराणां रात्री निवृत्तिः। अन्ये तूहेन दिवा बलिं हरन्ति । ये भूताः प्रचरन्ति दिवा बलिमिच्छन्त इति । आश्वलायनके तथा दर्शनात् । दिवाचारिभ्य इति दिवा नक्तंचारिभ्य इति नक्तमिति [ आ° गृ° सू१,२,८-९ ] |......... ॥ १०. बलिहरणानन्तरमग्रं च देयं भिक्षवे ॥ १२. अन्तर्वस्नीरित्येव सिद्धे स्लोग्रहणं स्वसादीना. मपि ग्रहणार्थम् । अन्तर्वत्नीग्रहणं सर्वपूजार्थम् ॥ १३. काले वैश्वदेवान्ते ।............ || .."इतिशब्दप्रयोगादेवं धर्मज्ञा उपदिशन्ति ॥ १७. यदि पुनरसावनधीयानोोपे दशवर्ष पौरसख्यमित्यादिना [ १.१४,१३ ] अभिवाद्यो भवति तदाभिवादनायैवोत्तिष्ठेत् ।। ............... .

·..... ... 67 [II. 2, 5. १८ राजन्यवैश्यावधीयानावपि न प्रत्युत्तिष्टेब्राह्मण । आसना- दिक तु देयमिति ॥ २०. अथवा येस्य गहमेधिनो दासास्ते राजकुलादाहृत्य त शूद्रम- तिथिवत्पूजयेयु । अत एव ज्ञायते । शूद्राणामतिथीना पूजार्थ ब्रीह्या- दिक ग्रामे ग्रामे राज्ञा स्थाप्यमिति ।। २१ उपासने गुरूणामित्यादिना केयुचित्कालेषु यज्ञोपवीत विहित- मिह तु प्रकरणाहस्थस्य नित्यमुत्तर वास कार्यमित्युच्यते ।। २२ अपि वा सूत्रमेव सर्वेषामुपवीनकृत्ये भवति । न वास एव। •॥ २३ शिव सर्वसमृद्ध भवतीति ॥ तुशब्दोवधारणार्थो भिन्नक्रमश्च । ब्राह्मण एव सर्वेषामाचार्य स्मर्यते धर्मशास्त्रेषु। PATALA II, KANDIKA 5 १ कर्मणि पष्टी । सर्वविद्यानविद्या अप्युपनिषद उपाकृत्याध्येतुमा- रभ्य तदहरनध्ययनम् । तस्मिनहन्यध्ययन न कर्तव्यम् । उपनिपग्रहण माधान्यख्यापनार्थ ब्राह्मणा आयाता वसिष्टा आयाता इतिवत् ॥ २ अधीत्य वेदमधीत्य स्वास्यन्नित्यस्मिन्नवसर आचार्यसकाशा- त्सद्यो विमक्रमण न कर्तव्य नापगन्तव्यम् । प्रायेण मकारात्परमिका- रमधीयते तत्राप्येष एवार्थ । इकारइछान्दसोपपाठो वा ॥ • उपसगृह्य यद्यपि तस्य चाण्डालादिस्पर्श सभा- व्यते तथापि न बीभत्समान उदकमुपस्पृशेत् । न मायात् । उपसग्रहणे वा धूलिधूसरी पादौ सृष्ट्वा न जीभत्समान उदकमुपस्पृशेत् ततस्त पुरस्कृत्य गृहप्रवेशेग्रे करवा पूजासाधनान्युपस्थाप्य । यथोपदेश गृह्योक्तमार्गेण मधु- पण पूजयेत् । पूजाविधान गृह्योक्तस्यानुवाद । आसनादिषु विशेष वक्तुमाह ॥ ५ तरनिर्देशानीच आसने गुणतोपि निकृष्ट आसीत ॥ ६. तिष्टनिति प्रह उच्यते स्थानयोगात् । न हि साक्षात्तिटन्ना- चामयितु प्रभवति । सव्येन पाणिना करकादिकमनुगृह्याधस्तादृहीत्वेत- रेण करेण द्वारमवनम्येत्यर्थसिद्दवादनुक्तम् । एवं कृत्वाचार्यमाचामये ४.

·68 [II. 2,5. ............. स्वयमेव शिष्यः । एवं हि स धर्मयुतो भवति । आचार्य मकृते पुनरा- चार्यग्रहणमातिथ्यादन्यत्राप्याचार्यमाचामयन्नेवमेवाचामयेदिति ।। वाशब्दः समुच्चये। अन्यमप्येवमाचामयेत् । स चेत्समुदेतः कुल- शीलवृत्तविद्यावयोभिरुपेतो भवति ॥ ८. व्यवहितमपि स्यादित्यपेक्ष्यते ।.................. || ९. ..........निःशृङ्खणं नासिकामलनिःसारणम् । भ्रक्षेपणं भूवि- क्षेपः । छान्दसो हस्वः । निष्टयमहुलीस्फोटनम् । इतिशब्दा. दन्यदपि स्वैरासनादिकं वर्जयेदित्यपेक्ष्यते । एतानि मूत्रकर्मादीन्याचार्य- संनिधौ न कुर्यादिति ॥ १०. उपस्पर्शनमालिङ्गनमात्राणादि । भाषाः संभापाचाटुप्रभृतयः। एता अप्याचार्य संनिहिते दारमजाविपये विसञ्चं न कुर्यात् । ज्वरा- 'दिपरीक्षायां न दोपः। १३. ......परीवादान्दोपवादानाक्रोशानश्लीलवादान् । परी- वादस्य पुनःपुनर्वचनमतिशयार्थम् ॥ १४. परीवादाक्रोशांश्च वर्जयेत् । ऋग्वेद एव श्रोत्रसुखान्ये श्रवण- कटुका इति परीवादः । तैत्तिरीयमुच्छिष्टशाखा याज्ञवल्कादीनि ब्राह्मणानी- दानींतनानीत्याक्रोशः॥ यया विद्ययाधीतया श्रृंतया वा न विरोचेत न यशस्वी स्यात् । तामित्यर्थान्गम्यते ।............ || १७. ऋतुकाल एव वा जायामुपेयात् । ऋत्व इति रूपसिद्धिः । स्त्रीणामृतुदिनानि षोडश । तत्र भवः काल ऋव्यः । भवे छन्दसोति [पा० ४,४,११० ] यत्मत्यय ऋव्यवास्थ्येति [पा० ६,४,१७५ ] सूत्रे यदिशो निपातितः । तत्रैव यलोपरछान्दसः । चातुर्मास्येषु प्रयुक्तमृत्वे वा जायां नोपर्यास्त इति ॥ १८. येन प्रकारेणागमः पाठार्थयोस्तथैव शिप्येभ्यो निर्मत्सरेण विद्या संप्रदेया । एवंभूते विद्यासंप्रदाने युक्तोवहितः स्यात् । ये च गृहस्थस्य नियमा अध्यापनेन्यत्र च तेप्वपि युक्तः स्यात् ।। १२. यैः पुरुष आसाव्यते बहिराकृप्यते त आलावाः शब्दादयो विपयाः। ते विशिष्यन्ते । वशिभोदरारम्भणान् । आरभ्यन्त आल- ·11.3,6.] 69 भ्यन्त इत्यारम्भणाः । तत्र वगालम्भनाः सकचन्दनादयः । शिश्नाल- म्भनाः स्युपभोगादयः । उदरालम्भना भक्ष्यभोज्यादयः । उपलक्षणं स्वगादिग्रहणम् । एवंभूतानासावान्मन आदिभिः पञ्चेन्द्रियैः परिवृनानः सर्वतो वर्जयन्नमृतत्वाय कल्पते । तत्र वागिति रसनेन्द्रियमाह प्राण इति प्राणम् ॥ PATALA III., KANDIKA 6. २. साधुतां चेत्पतिजानीते साधुजन्मास्म्यमुप्य पुत्रोमुष्य नसा सा- वाचारश्चास्मीति पित्रैवोपानायिपिशिक्षिताचारश्चास्म सम्यक्चावर्तिपं वि- धिवलेन तु बाल्य एव सर्वे दिष्टां गतिं गताः । एतस्मास्केवलमनधीतवेद इति । नतोनिरुपद्रष्टेत्यादिकं मन्त्रमुक्त्या शास्तुं शासितुमध्यापयितुं धमी. श्योपदेष्टुं प्रतिपद्येतोपक्रमेत ।। ३. पञ्चयज्ञान्ततिथीनेव भोजयेदियुक्तं तत्पकारं वक्तुं तस्यात्रदयं- कर्तव्यतामनेनाह । अतिथिहानभ्यागच्छन्नगिरिव ज्वलन्नभ्यागच्छति । तस्मादोजनादिभिरवश्यं तर्पयितव्यः । निराशस्तु गतो गृहं दहेदिति ॥ इदानीमतिथिलक्षणं वक्तुं तदुपयोगि श्रोत्रियलक्षणमाह । धर्मः 'णत्यादि । विद्यार्थस्य यो नियमः स धर्मः । तेन च वेदानां कांचन शा. खामधीत्य श्रोत्रियो भवति । पुरुषस्य हि प्रतिवेदमेकैका शाखा भवति या पूर्वः प्रतिगृहीताध्ययनानुष्टानाभ्यां सा प्रतिवेदं स्वशाखा : तामधील्य श्री- त्रियो भवति । न तु प्रतिवेदमेकैकामधीत्य श्रोत्रियो भवतीति लोकवि- रोधात् । लोक हि यां कांचनैकामेव शाखामधीत्य श्रोत्रिय इति मसिदः ॥ ५. आदितो यच्छब्दो द्रष्टव्योन्ते स इति दर्शनात् | मध्ये श्रोत्रि- यलक्षणोपदेशातदुपजीवनेन सूत्रं योज्यम् । यः श्रोत्रियः स्वधर्मसंयुक्तं स्वधर्मनिरतं कुटुम्बिनं भार्यया सह वसन्तम् ।.........धर्मपुरस्कार आ- चार्यस्याथै भिक्षणं धर्मस्सत्पुरस्करोतीति धर्मपुरस्कारः।............ ॥ ६. ..शान्तिरूपयाणामभारः |......... || ..यथावयो वयसोनुरूपं प्रत्युत्थानाभिवादनादिना समेयात्संगच्छेत ! समेत्य च तस्यासनमाहारयेच्छिष्यादिभिः । तदभावे स्वयमेवाहरेत् ॥ ..............। ७. माणम् ०.U.

·70 [II. 3, 6. ८. ..बहुपादमेव पीठादिकमित्येक मन्यन्ते स्वमतं च बहुपाद- मपीति || तस्य पादौ स्वयं प्रक्षालयेत् । दो शूद्री पक्षालयेतामित्येके म- न्यन्ते । दासवत इदम् ॥ १०. अभिषेचनं करकादिना जलावसेकः । तमेकः कुर्यात् । इतरः प्रक्षालनम् ॥ ११. मृन्मयेन पात्रेण तस्योदकमाहर्तव्यमित्येके मन्यन्ते । स्वयं तु तैजसेन । १२. यदासमावृत्तो ब्रह्मचार्याचार्यप्रेपितः स्वयमेव वातिथिरभ्याग- च्छति तदा नासावुदकमाहारयेत् । नासावुदकाहरणस्य प्रयोजकः । नास्मा उदकमाहर्तव्यमिति ॥ १३. अत्राप्तमावृत्तेतियावध्ययनसांवृत्तिरधिकेतरस्मादतिथेः । अध्य- यनस्य सहनिप्पादनमध्ययनसांवृत्तिः 1.यः प्रदेशस्तस्यागच्छति स तेन सह कियन्तं कंचित्कालं वक्तव्य इति । प्रसिद्धे तु पाठे पूर्वपदान्तस्य समो- कारस्य च्छान्दसी दीर्घः ॥ ततः पादप्रक्षालनस्य सहाध्ययनस्य चानन्तरमतिथि प्रियव- चनेन सान्त्वयेत् । सान्त्वयित्वा गव्यादिभी रसैः फलादिभिर्भक्ष्यैरन्ततो- द्भिरपि तर्पयेत्तृप्निं कुर्यात् । अवराध्यैनेति जघन्यकल्पनां सूचयति । अद्भि- रप्यन्तत इत्यर्थः । इतिशब्दादेवमादिभिरन्यैरपि । १५. आवसथो विश्रामस्थानम् । उपरिशय्या खवा । उपस्तरणं तूलिका । उपधानमुपबहणम् । अवस्तरणमुपरिपटः । तत्सहितमुपधानम् | अभ्यञ्जनं पादयोस्तैलं घृतं वा तत्सर्व दद्याद्भोजनात्मागूधं वापेक्षिते काले । इतिशब्दादन्यदप्यपेक्षितम् ॥ १६. व्रीहियवग्रहणमुपलक्षणम् । इदं भुक्तवत्सु सर्वेष्वतियावुपस्थिते द्रष्टव्यम् ॥ २७. "भोजनकाले त्वाह । उद्धृतानीव्यादि । यावन्तो भोक्तारस्ताव- न्त्यन्नान्युद्धृत्य पृथक्पात्रेषु कुर्यात् । स्वयं संविभागं कृत्वा तान्यनान्यवे. क्षेत | किमिदं भूयः प्रभूतमिदं वेति । विचारे छुतः । पूर्व तु भाषायामि- त्येतदवेक्षितम् । छान्दस एवायं प्रयोगः पूर्वपदान्तस्य समोकारस्य च छान्दसो दीर्घः | G.U.' which reading points to अध्य. यनासांवृत्तिः। ............... 1 ·II.3, 7.] 71 देवत्यो वा... ............ PATALA III., KANDIKA 7. १. स एपोभिहितो मनुष्ययज्ञः । प्राजापत्यः प्रजापतिना सृष्टस्त- ॥ २. योतिथीनां जाठरोग्निः स आहवनीयः । तत्र हि इयते । यः कुटुम्बे गृहग्निरोपासनः स गार्हपत्यो नित्यधार्यत्वात् । यस्मिन्पच्यते लो- किकाग्निः सोन्वाहार्यपचनो दक्षिणाग्निः । तत्र ह्यन्वाहार्य पच्यते । ३. .........ऊर्गनमिष्टमग्निहोत्रादि पूर्त स्मात कर्म तडागारामादि । पय उपसेचनं यस्य तदन्नमनिष्टोमसंमितम् । ....आयुषश्च। वृद्धिरुपसमस्तमपि वृद्धिरिति संबध्यते । ५. अमिया उदासीना द्विषतो निषिद्धत्वात् ।। ६. त्रियु कालेषु दीयमानान्यन्नादीन्यस्य यज्ञस्य प्रातःसवनादीनि त्रीणि भवन्ति । तस्मात्सर्वेषु कालेषु दातव्यमिति ॥ ७. यद्न्तुमुत्तिष्ठन्तमनूत्तिष्ठति तदुदवस्यत्येवोदवसानीया सास्य यज्ञस्य । प्रायेणोच्छब्दं शिष्टा न पठन्ति केवलमनुशब्दमेवं पठन्ति ।। यत्सान्त्वयति प्रशंसति सा प्रशंसा दक्षिणा || ९. संसाधनमनुव्रजनम् ॥ ११. इति ब्राह्मणमित्यस्य सर्वेण संबन्धः ॥ १२. राजाभिषिक्तः क्षत्रियोसावतिथयेभ्यागतायात्मनोपि सकाशा- च्छ्रेयसी पूजां कारयेत्पुरोहितेन ॥ १३. ..अत्र स्वयमिति वचनादनाहिताग्निरन्येन शिष्या- दिना कारयन्नपि न दुष्यति । अभ्युदेत्य ब्रूयाद्वात्य कावारसीरिति कुश- लपनः । व्रते सुकृते साधुव्रत्यः स एव व्रात्य इति पूजाभिधानम् । क्क पूर्वस्या रात्रावुषितवानसि । व्रात्योदकमित्युदकदानम् । व्रात्य तर्पयस्त्विति गोरसादिभिस्तर्पणम् । अनुस्वारसकारी छान्दसौ । क्रियाभेदात्मतिमन्त्र- मिति शब्दः । एतत्सर्वेषु कालेषु कर्तव्यम् ॥ १४. स यदि होमकालेप्यासीत । तदा पुरा होमादपरेणाग्निं दर्भेषु सादयित्वा ............उपांशु जपेडूयात् । तत्र प्रतिमन्त्रमितिशब्दप्रयोगा- दर्थाभेदाचतुर्णा विकल्पः । समुच्चय इत्यन्ये । अत्राध्वर्युर्यजमानो वा होता स जपेत्सतो जुहुयात् ।। ८. , है ............

·72 [II. 4, 8. १५. उद्धृतेप्विति बहुवचनं सभ्यावसथ्यापेक्षम् | यस्यामयस्त्रय. स्तस्याप्यहुनेप्वित्यनेन सामानाधिकरण्यम् । होमा हि त्रिवपि भवन्ति । तेनाहवनीयहोमानन्तरमतियावागतेपि त्रिषु होमो न कृत इति वक्ष्यमाणी विधिर्भवत्येव ।...............तस्य दोपमायर्वणिकानां ब्राह्मणवाक्यमाह अथर्ववेदे [१५.१२,८-११] । तदत्र न पठितं प्रत्येतव्यम् । अस्मिन्पक्षे स्वयं होमो नियतः॥ ....पृथिव्यां भवाँल्लोकानभिजयति । द्वितीययान्तरिक्ष्या- .......चतुर्या परावतः सुखस्य परा मात्रा येयु तानभि- जयति ।......... || १७. विद्यादिभी रहितोसमुदेतः । स चेदतिपिरिति बुवाण आग- च्छेचदा तस्मा आसनादिकं श्रोत्रियाय ददामीत्येवं मनसि कृत्वा दद्यात् । एवं ददतोस्य दानं समृद्धं भवति श्रोत्रियायैव दत्तं भवति । PATALA IV., KANDIKA 8. १. येन गृहस्थेनातिथिः कृतावसथः स्यात्कृतवासो दत्तावासः स्यात् । द्वितीययान्तरिक्ष्यानिति वचनात्स द्वितीयादिष्वहःसु । न तं प्रत्युत्तिष्टेत् । नाप्यासनात्मत्यवरोहेत् । स चेदस्मिनहनि पूर्वमेवाभिवादितः । अनभिवा. दिते त्वभिवादनाय प्रत्युत्तिष्ठेत्प्रत्यवरोहेच ॥ ३. आगामिभ्योतिथिभ्यो यथा गृहे न किंचिदवशिप्यते तथा गव्या- दयो रसा न भोज्याः । सद्यः संपादयितुमशक्यत्वाइसानाम् ।। ४. आत्मानमुदिदयाभिरूपमन्नं स्वादपूपादि न पाचयेत् ।। ७. एतद्ब्रह्मसूत्रे व्याख्यातम् [ १३,१०-२० ]............ || १० वेदाध्याय इत्यत्र विवक्षितं वेदमाह । पडङ्ग इत्यादि । पहिर- युक्तो वेदोत्र गृह्यत इति ॥ ११. छन्दो वेदस्तस्कल्पयन्ति | पतिशाखं शाखान्तराधीतेन न्याय. मातेन घागकलापेनोपेतस्य कर्मणः प्रयोगकल्पनयोपस्कुरुत इति छन्दःक- ल्पः सूत्राणि । व्याकरणमर्थविशेषमाश्रित्य पदमन्वाचक्षाणं पदपदार्थम- तिपादनेन वेदस्योपकारकं विद्यास्थानम् । मूर्यादीनि ज्योतींप्यधिकृत्य प्रवृत्तं शास्त्र ज्योतिपम् ।आदिवृदयभावे यानः कार्यः। तदप्यध्ययनोपयोगिनम- म P4 ·II. 4, 8.] 73 नुष्टानोपयोगिनं च कालविशेष प्रतिपादयदुपकारकम् । निरुक्तमपि घ्या. करणस्यैव काय॑म् | शीक्षा वर्णानां स्थानप्रयत्नादिकमध्ययनकाले कर्मणि च मन्त्राणामुच्चारणप्रकारं च शिक्षयति । पृषोदरादित्वादीर्घः । गायत्र्यादीनि च्छन्दांसि यया विचीयन्ते विविच्य ज्ञायन्ते सा छन्दोवि. चितिः । एतान्यगानि । अङ्गसंस्तवादङ्गत्वम् । मुखं व्याकरणं तस्य ज्योतिषं नेत्रमुच्यते । निरुक्तं श्रोत्रमुदिष्टं छन्दांसि विचितिः पदे । शीक्षा प्राणं तु वेदस्य हस्तौ कल्पान्पचक्षते । उपकारकवायोक्त उपकारः ।। १२. अत्र चोदयति ॥ शब्देत्यादि । शब्दार्यतया यान्यारन्यन्ते न प्रत्यक्षादिप्रमाणगोचरतया तानि शब्दार्थारम्भणानि कर्माणि वैदिकान्यनि- होत्रादीनि कर्माणि । तेषां समाम्नाय उपदेशस्तस्य समानी स यावता अन्यजातेन समाप्तोनुष्टानपर्यन्तो भवति तत्र वेदशब्दो वर्तते । वेदयति विन्दत्यनेनेति वा धर्ममिति । न च मन्नब्राह्मगमात्रेणानुटानपर्यन्त उपदेशो भवति किंतु कल्पसूत्रैरपि सह ततश्च तेपामपि वेदस्वरूप एवानु- प्रवेशात्पञ्चैवाङ्गानि तत्र पसंख्या विमतिषिद्धेति परिहरति । १३. अनान्येव कल्पसूत्राणि न वेदरूपाणि पौरुषेयत्वस्मरणात् । कति-. पयान्येव हि तेषु ब्राह्मणवाक्यानि भूयिष्ठानि स्ववाक्यानि । अङ्गानां च तेषां प्रधानवाचिभिः शब्दैछन्दो वेदी ब्राह्मणमित्यादिभिर्व्यपदेशो न न्याय्य इति न्यायविदां सिद्धान्तः । तविमौ पूर्वपक्षसिद्धान्ती कल्पसूत्रा- धिकरणे स्पष्टतरं द्रष्टव्यो । यदुक्तं न मन्त्रबाह्मणमात्रेण पूर्ण उपदेश इति । नैप स्थाणोरपराधो यदेनमन्धो न पश्यति । पुरुषापराधः स भवति । इदं तु भवानाचष्टां कल्पसूत्रकाराणामियं प्रयोगकेल्पना कुतोस्तीति । न्यायोपबृंहिताभ्यां मन्त्रब्राह्मणाभ्यामिति वक्तव्यम् । या गतिः । एवं सति भवानपि यततां तादृशः स्यामिति । ततो मन्त्राणाभ्यामेव पूर्ण- मेव भोत्स्यत इति १४. अतिथिमागतं केनचित्मकारेण निराकृत्य भोर्ड प्रवृत्ती यत्रगते भोजने यदवस्थापाले भोजने स्मरेत् । धिड् मया स नि कृत इति । तत्रैव भोजनादिरम्य तस्मिन्नहन्युपोष्य ।। 10 ·74 [II.4,9. PATALA IV., KANDIKA 9. ४. यदि तस्यान्यपरतयानुज्ञायां प्रतीभा बुद्धिन जायते। सीमि प्राप्तायां ततो निवर्तेत । प्रतेर्दीर्घश्छान्दसः ॥ ७. उपेतः कृतोपनयनोसमावृत्तः |............तस्माकेपुचिज्जनपदेषु भार्ययानुपेतेन च सह भोजनमाचरन्ति । तथाह बौधायनः [ १,२,३] यानि दक्षिणतस्तानि व्याख्यास्यामः । तदनुपेतेन सह भोजनं स्त्रिया सह भोजनमिति । तस्य दुराचारत्वमनेन प्रतिपाद्यते ॥ ९. विहारे यज्ञकर्मणि............॥ १०. ये नित्या भाक्तिका भक्तारं दासकर्मकरादयः !............ll ११. दासो भूत्वा यः कर्म करोति स दासकर्मकरः ।............|| १२. कर्मस्वग्निहोत्रादिष्वर्जनेषु च यथा स्वयमसमर्थो भवति तथारमा- नं नोपरन्ध्यात्कुटुम्बी ॥ १३. ......... द्वात्रिंशदासा गृहस्थस्य । प्रथमा द्वितीया |.........। PATALA V., KANDIRA 10. १. भिक्षणं याचनं तत्राचार्यादयो निमित्तम् । बुभूर्पा भर्तुमिच्छा। अर्हतो विद्यावतोग्निहोत्रादिनियमे योग्यस्यार्थाभावे तल्लोपः ।। २. तत्रैवभूते भिक्षणे याचतः श्रुतवृत्तादिकान्गुणान्समीक्ष्य शयन- रूपमवश्यं देयमदाने प्रत्यवायात् । ...पुत्रादिभ्यो दीयत इति दायः। तमादत्त इति दायादस्तस्य भावो.दायाचं दायस्वीकारः ।..... ॥ ५. अन्यथान्यकेनाप्यपरिगृहीतमारण्यमूलफलादि तेनापि जीवेदित्ति प्रकरणाद्दम्यते । एतेन विधिर्व्याख्यातः॥ ७. गवां रक्षणं गोरक्ष्यम् । भावे ण्यत्पत्ययः ।...............॥ ८. ......पणमानं नाप्येतावदेयमिति परिभापमाणम् ॥ १०. युद्धविपये तथा प्रतिपत्तव्यं यथा तद्योगा उपायमुपदिशन्ति तस्मिन्युकर्मणि शुद्धशास्त्रे वा येपामभियोगस्ते तद्योगाः ।। ...पराहावृत्तः पराङ्मुखः ।......... न्यस्तायुधः प्रकीर्णकेश ·ii. 5, 11.] 75 इति विसर्जनीयं केचिदन्ति सोपपाठ: । पराङावृत्त इति कारछा- ॥ १२. यथाशास्त्र गर्भाधानादिभिः संस्कारैः संस्कृताः शास्लैरधिगता अधिकृताः। तेषामिन्द्रियदौर्बल्यादजितेन्द्रियतया विमतिपन्नानां स्वकर्म- च्युताना निषिद्धेषु च प्रवृत्तानां शास्ताचार्यादिनिर्वेपं प्रायश्चित्तमुपदिशेत् । ययाकर्म कर्मानूरूपं यथोक्तं धर्मशास्त्रेषु ।। १४. स राजा पुरोहितं धर्मशास्त्रेप्वर्थशास्त्रेषु च कुशलं पुरोहितं गम- येत् । विनीयतामसाविति ।। १६. ततस्तानियमैबन्धनोपवासादिभिरुपशोषयेत् । बलविशेषेण बला- नुरूपं वधदास्यवर्ज वधस्ताडनादिः । वधं दास्यं च वर्जयित्वा सर्व- मन्यद्वन्धनादिकं कारयेद्यावत्ते मन्येरन् । चरेम प्रायश्चित्तमिति ॥ ............ PATALA V.. KANDIRA 11. । अभिविधावाकारः॥ ३. आ देवानेभ्यः साक्षिप्रश्नादिभिः शपथान्तः सुविचितं यथाभवति तथा विचित्य निरूप्य राजा दण्डाय प्रतिपद्येतोपक्रमेत।। ५. राजात्राभिषिक्तः । स यदि ब्राह्मणेन समेतो न भवति तदा तस्य पन्या दातव्यः । क्षत्रियैरप्यनभिषिक्तरेतदर्थमेवेदं वचनम् । अन्यत्र वर्ण- ज्यायसां चेति (सू. ८) वक्ष्यमाणेनैव सिद्धम् ।। ६. आपदि शिष्यभूतब्राह्मणविषयमिदम् । शिष्यभूतेनापि ब्राह्मणेन समेत्य तस्यैव राज्ञा,पन्या देयः || ७. ............इतिशब्दात्सर्वैः स्थविरबालरुशादिभ्यश्च ।। १२. श्रौतेषु गार्केषु स्मार्तषु च कर्मसु श्रदा शक्तिश्च धर्मसंपत्तिः। पुत्रवत्वं प्रजासंपत्तिः। १४. हि यस्मादाधाने सती विद्यमाना सहान्विता कर्मभिः संबध्यते. धिक्रियते । कैः । येषामग्निहोत्रादीनामेतदाधानमङ्गमुपकारकं तैः । अत्र दारे सतीति वचनान्मृते तस्मिन्मागूर्व वाग्याधानारसत्यामपि पुत्रसंपत्ती धर्मसंपत्यर्थ दारग्रहणं भवत्येव !............... || This clause is omitted in G. U.

·76 [II. 5, 12. १६. मातुर्योनिसंबन्धाः कन्याया मातुलादयः । चकारात्पितुर- प्येवम् ।..... ॥ १७. ..................मजा दुहितर सहत्वकर्मभ्यः सह कर्तव्यानि यानि कर्माणि तेभ्यस्तानि..........प्रजासहत्वकर्मभ्य इति पाठे मजार्थ सहत्वकर्मार्थ चेति ॥ २०...............समो दीर्घः पूर्ववत् ।। PAȚALA V., KANDIKÂ 12. १. ...कन्यायै गृहक्षेत्राभरणादिदानेन नासुरः ।। २. दुहितृमतः कन्यावतः पित्रादीन्प्रोयित्वा प्रमथ्य यत्रावहेरन्स रा- क्षसो विवाहः ।........... दो चावरौ विवाही शास्त्रान्तरेपूक्तो।............!! ५. ब्राह्मणस्य पाणिसमूढमुपलिस संमृष्टं वा भूप्रदेशममोक्षितं नाभि- तिष्ठेत् । मोक्ष्यैवाधितिष्ठेत् ।। १०. पृथगवस्थितानामगीनामेकत्र संनिवापं समावेशनं न कुर्यात् । अग्नावाग्निं न प्रक्षिपेदित्यन्ये ।। २५. यावदङ्गानां ग्लानिर्भवति तावत्याणानायच्छेत् । प्राणवायुमा- कृष्य धारयेत्माणायाम कुर्यादित्येके मन्यन्ते । शक्यपेक्षो विकल्पः । ....11 १८. नियमानामुदङ्मुखो मूत्रं कुर्यादित्येवमादीनां व्यतिक्रमे चा त- मितोः प्राणमायच्छेदिति सर्वशेषः॥ २२. आदितो दो गती । कुनखी कृष्णनखः । इयावा दन्ता यस्य स इयावदन् । विवर्णदन्तः । विभाषा इयावारोकाभ्यामिति [पा. ५,४, १४ ४] दनादेशः । तस्य लोपछान्दसः । ज्येष्टायामनूढायां पूर्व कनीयस्या वोढानेदिधिपुः । पञ्चादितरस्या योहा दिधिपतिः । ज्येप्टे स्वकृताधाने कृताधानः कनिष्ठः पर्याधाता ज्येटः पर्याहितः । ज्येष्टेकृतसोगयागे कृतसो- मयागः कनिष्ठः परियष्टा । ज्येष्ठः परीष्टः । अकृतविवाहे ज्येष्टे कृतविवाहः कनिधः परिवेत्ता ज्येष्टः परिवित्त इति प्रसिद्धिः । यस्मिनगृहीतभागे कनिष्ठो भागं गृदाति स ज्येष्टः परिविनः । कनिष्टः परिविविदानः | चकारः पर्याधा- Before this sentence G. U, inert: येभायर्यामुायछमान परिविक्षः...G.U.' om. मनिटापरिधिपितान:- ·II.6; 13.] 77 तृप्रभृतीनां समुच्चयार्थः। एतेष्वभिनिभुक्तादिषु योग्य उत्तरस्तस्मिन्दादश- मासादिरशुचिकरनिर्वेपो यः पूर्वमुक्तस्तत्र तत्र गरीयान्भवति । पूर्वव पूर्वत्र लवीयांल्लघीयान् । अभिनिमुक्ताभ्युदितयोस्त्वनन्तरोक्तं, पायश्चित्तव्यमपि विकल्पेन भवनि || २३. यस्मिन्कौनख्यादिके लिङ्गे यत्प्रायश्चित्तमुक्तं तच्चरित्वा कौन- ख्यादिकं लिङ्गमुद्धरेदित्येके मन्यन्ते । अन्यत्र दाराग्निभ्य इति स्मृत्य- न्तरम् ॥ PATALA VL., KANDIKA 13. १. सवर्णा चासावपूर्वा च शास्लविहिता चेति कर्मधारयः । सवर्णा सजातीया । ब्राह्मणस्य ब्राह्मणीत्यादि । अपूर्वानन्यपूर्वान्यस्मा अदत्ता । न विद्यते पूर्वः पतिर्यस्या इति । शास्त्रविहिता शास्त्रोक्तेन विवाहसंस्कारेण संस्कृता । सगोत्राय दुहितरं न प्रयच्छेदित्यादिशास्त्रानुगुणा [२,११,१५] । एवंभूतायां भार्यायां यथर्तु गृह्योक्तेनर्तुगमनकल्पेन गच्छतो ये पुत्रा जायन्ते तेषां स्वकर्म ब्राह्मणस्येत्यादिना [ २, १, ४ ] पूर्वोक्तः कर्मभिः संबन्धी भवतीति । गच्छथ इति थकारोपपाटः ।। २. उभयोर्मातापित्रोर्दायेन च तेषां संवन्धो भवति । अव्यतिक्रमश्व चेति चेदर्थे । अव्यतिक्रमश्चेद्यदि ते मातरं पितरं च न व्यतिक्रमेयुः। व्यतिक्रमे तु दायहानिरिति । अपर आह । उभयोरपि दायेन तेषां व्यति- क्रमो न कर्तव्यः । अवश्यं देयो दायस्तेभ्य इति । ३. अन्येन पाणिग्रहणेन तद्वती पूर्ववती । असंस्कृता विवाहसंस्कार- रहिता । वर्णान्तरं ब्राह्मणादेः क्षत्रियादिषु । पूर्ववत्यादिषु मैथुने सति दोषो भवति । कस्य । तयोरेव मिथुनीभवतोः ।। ४. तत्रेति पञ्चम्यास्त्रल् । इतराभ्योपि दृश्यन्त इति [पा०५,३,१४] ताभ्यामुभाभ्यां पुत्र एवातिशयेन दोपवान् । तत्र पूर्ववत्यामुत्पन्नी कुण्ड- गोलको पत्यौ जीवतीत्यादि [मनुः ३,१७४ ]1 असंस्कृतायामुत्पनस्य नामान्तरं नास्ति । किंतु दुष्टत्वमेव | वर्णान्तरे जात्यन्तरम् । ५. मनुः पुत्रेभ्यो दायमिति [२,१४,१२] 1 दायविभागं वक्ष्यन्नन्यस्य 'भार्यायामन्येनोत्पादितः पुत्रः किमुत्पादयितुराहोस्वित्क्षेत्रिण इति विचारे निर्णयमाह । उत्पादयितुरिति । ........ ॥

·78 [II. 6, 13. ६. न केवलं ब्राह्मणमेव वैदिकीर्गाथा अप्युदाहरन्ति । अयापीत्यादि ।। जनयितुः पुत्रः क्षेत्रिणो वा पुत्र इति विवादे पराजितस्य क्षेत्रिणो वचनम् । एतावन्तं कालं जनकोहमिति मन्यमान इदानीमेव स्त्रीणामीर्ष्यामि परपुरुष- संसर्ग न सहे । तदानी कुत इति चेत् । यदा यमस्य सादने पितृलोके जनयितुः पुत्रो भवति । पुत्रकृत्यं परलोकं गतस्य जनयितुरेव न क्षेत्रिणी- ब्रुवन्धर्मज्ञाः । उक्त एवार्थः किंचिद्विशेषेणोच्यते । रेतोधाः बीजप्रदः पुत्र नयति पुत्रदत्तं पिण्डादिकमात्मानं नयति प्रापयति । परेत्य मृत्वा यमसा- दने पितृलोके । तस्मात्कारणाद्भार्या रक्षन्ति पररेतसो बिभ्यन्तः छान्दसो नुम् । बिभ्यतः । अतो यूयमप्यप्रमत्ता अवहिता भूवैतं तन्तुं प्रजासंतानं रक्षय | लोडथै लट् । रक्षतेत्यर्थः । किमर्थम् । वो युप्माकं क्षेत्रे परेषां बीजानि पररेतांसि मावाप्सुः । व्यत्ययेनायं कर्मणि कर्तृप्रत्ययः । मावाप्स- तोप्लानि मा भूवन्मोप्येरन् । कथमिति। यस्मात्सांपराये परलोके जनयितुरेव पुत्रो भवति । वेत्ता परिणेता क्षेत्री स्वेतं तन्तुं कुटुम्ब मोघं निष्प्रयोजनं कुरुत आत्मसात्करोति । इतिशब्दो गाथासमाप्ती । एतच क्षेत्रिणोनुज्ञानमन्त- रेणपुत्रोत्पादनविषयम् | यदा क्षेत्री रुग्णो बन्थ्यो वा सन्मार्थयते मम क्षेत्रे पुत्रमुत्पादयेति यदा वा संतानक्षये विधवां नियुञ्जते । यया विचित्र- वीर्यस्य क्षेत्रे सत्यवतीवाक्यायासेनोत्पन्नः पुत्रः । उभयोरपि पुत्रो भवति बीजिनः क्षेत्रिणी यामुप्यायणश्च भवति । तया चाचार्य एवाह [श्री सू° १,९,७] । यदि द्विपिता स्यादेकै कस्मिन्पिण्डे द्वौ दावुपलक्षयेदिति | ७. यदि पूर्ववत्यादिपु मैयुने दोपः कथं तर्हि क्रतुभरद्वाजो' व्यत्यस्य भार्ये जग्मतुर्वसिष्टश्चाण्डालीमक्षमालां मजापतिश्च स्वां दुहितरम् । तत्राह ।। दृष्ट इत्यादि ।। सत्यं दृष्टोयमाचारः पूर्वेपाम् । स तु धर्मव्यतिक्रमो न धर्मो गृह्यमाणकारणस्वात् । ......... ॥ ९. तदिति नपुंसकमनपुंसकेनेस्येकशेप एकवद्भावश्च । तं घ्यतिक्रम तच तेषां साहसमन्वीक्ष्य दृष्ट्वा स्वयमपि प्रयुञ्जानोवर इदानींतनः सीदति पत्यवेति !.................. || १०. दानग्रहणेन विक्रयोपि गृह्यते त्यागसाम्यात् । क्रयधर्म इति प प्रतिरहस्यापि ग्रहणं धर्मप्रहणास्वीकारसाम्याच | अपरयस्य दानम- गरयारयापुत्पन्न: G. U..'-.U.Phulneurs. . रपयभरमानो...- ·11.6, 13.] तिमहक्रयविक्रया न कर्तव्याः । द्वादशविधेषु पुत्रेषु दत्तक्रीतयोरपि मन्वा- दिभिः पठितवान्नायं सामान्येन प्रतिपेधः । किंतु ज्येष्ठपुत्रविषय एकपुत्र- विपयः स्त्रीविपयो वा । तथा च वसिष्ठः । न ज्येष्ठं पुत्रं दद्यात्मतिगृली. यादा । स हि संतानाय पूर्वेषाम् । न स्त्री पुत्रं दद्यात्प्रतिगृतीयादान्यत्रा- नुज्ञानाद्भर्तुः । पुर्व प्रतिग्रहीष्यन्बन्धूनाढ्य राजे निवेद्य निवेशनस्य मध्ये प्याहृतिभिर्दुवादूरबान्धर्व संनिकृष्टमेव प्रतिगृहीयादिति '| विश्वजिद्यागे च सर्वस्वदाने गवादिवदपत्यं न देयम् । विक्रयस्तु सर्वत्र निपिद्धः । तत्रो- पपातकेपु याज्ञवल्क्य [३,२३६ ] आह । नास्तिक्यमित्यादि । पढचबाह्म- गेपि शुनःशेपाख्याने दृश्यते [ ऐ० बा० ७,१५ ] स ज्येष्ठं पुत्रं निगृह्मान उवाचेत्यादि । पुत्रप्रकरणेपत्यशब्दोपादानमपि ज्येष्ठपुत्रविपयं तस्य लि. गम् । न पतन्यनेनेत्यपत्यमिति | ऋणमस्मिन्संनयत्यमृतत्वं च गच्छति पिता पुत्रस्य जातस्य पश्ये धेग्जीवतो मुखमिति [वसिष्ठ१,१]।। ११. आर्षे विवाहे दुहितृमते दानं कविद्वेदे श्रूयते । तस्मादुहितमते स्येन साकं गवां शतं देयं तच दुहितृमामिथुया कुर्यान्मिथ्या कुर्यात् । मा देवानां मिथुयाकर्मभागमिति [अथर्वसं०. ४,३९,९ ] श्रूयते । मिथ्या कुर्यादिति कोर्थः । वरायैत्र पुनर्दद्यादिति । तदिदं दानं काम्यं कामनिमित्त यथा युक्तो विवाहस्तथा युक्ता प्रजा भवन्तीति (२.१२.८)। ऋपितुल्याः पुत्राः स्युरिति ततथ धर्मार्थ न यार्थम् । यस्तु तस्यां विवाहक्रियायां क्रयशम्दः कचित्स्मृती दृश्यते स संस्तुतिमात्रं द्रव्यदानसाम्यान मुख्यक्रय- स्वप्रतिपादनार्थम् । कुतः । हि यस्माधर्मादेव हेतोः संबन्धो दंपव्योरिति । आर्षे दुहितमते मिथुनी गावौ देयावित्यत्राप्येप एवं न्यायः । अत्र मनुः [३,५४ ] । एतच्च दानं क्रयधर्मश्थापत्यस्य न विद्यत इत्यस्य व्यभिचार- निवृत्यर्थमुक्तम् ।। PATALA VI., KANDIKA 14. १. अब दायविभागः । एकवनेनेत्यादि । एकेन प्रधानेन केनचिनेन गवादिना ज्येष्ठं पुत्रं तोषयित्वा तृप्तं कृत्वा जीवनेव पुत्रेभ्यो दायं वि- भजेत्समम् | आत्मना परस्परं च तेषां सामान्याभिधानात् । क्रमागतं See Vasishtha, Dharma Sastra XV, 3.6, where these Sätras occur with a good MADE variants.

·80 [ll. 6, 14. स्वयमजितं च । कीवादीन्वर्जयित्वा । कीवादिग्रहणं च जात्यन्धादीनामु- पलक्षणम् । यथाह मनुः [ ९,२०१] । अनंशी कीवपतितौ जात्यन्धवधिरौ तथा । उन्मत्तजडमूकाश्च ये च केचिनिरिन्द्रिया इति ॥ अन्धादीनां पुत्रसद्भावे ते वंशहराः । एवमुन्मत्तपतितौ वृत्त्यनिमित्ते कीवादयस्तु भर्तव्याः । अथ. विभागकालः स्मृत्यन्तरवशाग्राह्यः । अत्र नारदः । [ १३,३ ] । मातुर्निवृत्ते रजसि प्रत्तासु भगिनीपु च | निवृत्ते चापि रमणात्पितर्युपरतस्पृह इति ॥ यदा च पुत्राणां पृथग्धर्मानुष्टाने शक्तिश्रद्धे भवतः सोपि कालस्तस्मा- इर्ष्या पृथक्रियेति [ मनु० ९,१११ ] दर्शनात् । जीवन्निति वचनं जी- वन्नवावश्यं पुत्रान्विभजेदेष धर्म इति प्रतिपादनायान्यथा तदनर्थकमजी- यतोपसङ्गात् । स्मृत्यन्तरे तु स्वयमजिते पितुरिच्छया विषमविभागो दर्शितः । न स धर्म इत्याचार्यस्य पक्षः | भायर्याया अप्यंशो न दर्शितः । आत्मन एवांशस्तस्या अपीति मन्यते । वक्ष्यति च जायापत्योर्न विभागो विद्यत इति । केचित्तु पितुवंशावित्याहुः । द्वावंशी प्रतिपद्येत विभजना- त्मनः पितेति दर्शनात् । अयमप्याचार्यस्य पक्षो न भवति । यथा पुत्राणा- मेक एवांशः सभार्याणां तथा पितुरपीति । अथवा पुत्राणामेवांशसाम्यम् । आत्मनस्वाधिक्येपि न दोषः । अत्र हारीतः । पिताग्रयणः पुत्रा इतरे ग्रहाः । यदाग्रयणः स्कन्देदुपदस्येदितरेभ्योपि गृहीयादिति । विभागादूर्व पित्रोर्जीवनाभावे पुत्रभागेभ्यो ग्राह्यमित्युक्तं भवति । इति जीवद्विभागः ॥ २. अथ मृते कुटुम्बिनि तद्धनगतिमाह ॥ पुत्राभावे य इति ॥ पुत्राभाव इति वचनात्सत्सु पुत्रेषु त एव गृहायुः । अविशेपारसमम् । तत्र नारदीये विशेषः । यच्छिष्टं प्रीतिदायेभ्यो दत्त्वर्ण पैतृकं च यत् । भ्रातृभिस्तद्विभक्तव्यमृणी स्यादन्यथा पितेति || कात्यायनस्तु । श्रात्रा पितृ- प्यमातृभ्यां कुटुम्यार्थमृणं कृतम् । विभागकाले देयं तद्रिक्थिभिः सर्वमेव विति । अव याज्ञवल्क्यः [२,२२३] 1 पितुरूर्व विभजतां माताप्यशं समं हरेदिति । अत्र घोक्तम् । पुरेव सह वृत्तिः स्यादिति । तथा च मनुः [९,३]। पिता रक्षति कोमारे भर्ता रक्षति योवने । पुत्रस्तु स्थविरे भावे न स्त्री । माप मारकम् । G. U, ताराना (G. U..

·II. 6, 14.] 81 स्वातन्त्र्यमहतीति ।। एवं मानुरप्यभावे नद्धनं भर्तृकुललब्धं स्वयर्जितं च पुत्रा अमत्ताश्च दुहितरः समंगृद्रीयुः। स्त्रीधनं तदपत्यानांदुहिता च तदंशिनी। अमत्ता चेत्समूढातु लभते मानमात्रकमिति बृहस्पतिः। पितृकुललब्धं चापत्ता एव दुहितरः । मातुस्तु योतकं यत्स्याकुमारीभाग एव स इति मनुः [९, १३१]|अय प्रत्ता दुहितरः पुत्राश्च |जनन्यांसंस्थितायां तु समं सर्वे सहोदराः। भजेरन्मातृकं रिक्थं भगिन्यश्च सनाभय इति मानवमेव [ ९, १९२] ।। अब व्यासः । असंस्कृतास्तु ये तत्र पैतृकादेव ते धनात् । संस्कार्या भातृ मिथैठः कन्यकाश्च यथाविधीति ।। अत्र क्रमविवाहे बृहस्पतिः । ब्रह्मक्ष- त्रियविदा विमोत्पन्नास्वनुक्रमात् । चतुस्त्रिद्वचेकभागेन भजेयुस्ते यथा- क्रमम् ॥ मानवे च स्पष्टमुक्तम् [ ९, ९५३ ] || सर्व वा रिक्थजातं तह- शधा पविभज्य तु | सम्यग्विभागं कुर्वीत विधिनानेन धर्मवित् ।। चतु- रोशान्हरे द्विपस्त्रीनंशान्क्षत्रियासुतः । वैश्यापुत्री. हरेद्दयशमंशं शूद्रासुतो हरेत् ।। इति । यस्य तु बाह्मणी वन्ध्या गृता वा तस्य क्षत्रियादिसुतास्त्रियक- भागाः । यस्य त्वेकस्यामप्येकः पुत्रः स सर्वमेव हरेत् । शूद्रापुबवर्जम् । यथाह देवलः । आनुलोम्यकत्रस्तु पितुः सर्वस्वभाग्भवेत् । निषाद एक- पुवस्तु विपस्वस्य तृतीयभाक् ।। हो सकुल्यः सपिण्डो वा स्वधादाता स्वयं हरेदिति । निपादः पारशवः । क्षेत्रविपये बृहस्पतिः । न प्रतिग्रहभूर्दया क्षत्रियादिसुताय वै । यद्यप्यस्य पिता दद्यान्मृगे विमासुतो हरेत् ।। गूदो द्विजातिभिर्जातो न भूमे गमर्हति । सजातानामुयात्सर्वमिति धर्मो व्यव- स्थितः ॥ याज्ञवल्यः [ २, १३३-१३४ ] | जातो हि दास्यां शूद्रण काम- तोशहरी भवेत् । मृते पितरि कुर्युस्तं भ्रातरस्त्वर्धभागिनमिति ।। भार्यावि- पये विष्णुः [१८,३४ ] मातरः पुत्रभागानुसारिभागहारिण्य इति । अत्र । औरसपुत्रिकाधीजक्षेत्रजाः पुत्रिकासुतः । पौन वश्च कानीनः सहोदो गूढसंभवः ॥ दत्तः क्रीतः स्वयंदत्तः कृत्रिमश्चापविद्धकः । यत्र कचोल्पा- दितश्च पुत्राख्या दश पञ्च च ।। अनेनैव क्रमेणैषां पूर्वाभावे परः परः । पिण्डदोशहरश्चेति प्रायेण स्मृतिषु स्थितिः । तत्रौरसो धर्मपत्नीजः सवर्णा- पूर्वशास्त्रविहितायामिति पूर्वमुक्तः। गौतमः[२८,१८]ापितोत्सृजेत्पुत्रिका- मनपत्योग्नि प्रजापति चेष्ट्वास्मदर्थमपत्यमिति संवाद्येति । बृहस्पतिः । एक एवौरसः पित्र्ये धने स्वामी प्रकीर्तितः। तत्तुल्या पुत्रिका पोका भर्तव्या- 11 ·82 [Il. 6,14. स्त्वितरे स्मृताः ।। अत्र मनुः [९, १३४ ] | पुत्रिकायां कृतायां तु यदि पुत्रो- नुजायते । समस्तत्र विभागः स्याज्ज्येष्ठता नास्त हि स्त्रिया इति । याज्ञ- वक्ल्यः [ २,१२७] । अपुत्रेण परक्षेत्र नियोगोत्पादितः सुतः । उभयोर- प्यसो रिक्थी पिण्डदाता च धर्मत इति ॥ अयमेवोत्पादयितु/जजः क्षेत्रजः क्षेत्रिणस्तु | बृहस्पतिः । पुत्रोथ पुत्रिकापुत्रः स्वर्गभामिकरावुभौ । रिक्ये पिण्डाम्बुदाने च समौ संपरिकीर्तिताविति }काश्यपः । सप्त पौन- र्भवाः कन्या वर्जनीयाः कुलाधमाः । वाचा दत्ता मनोदत्ता कृतकौतुकम- ङ्गला । उदकं स्पर्शिता या च या च पाणिगृहीतिका । अग्निं परिगता या च पुनर्भूमसवा च येति || कात्यायनः । कीवं विहाय पतितं या पुनर्लभते पतिम् । तस्यां पौनर्भवो जातो व्यक्तमुत्पादकस्य स इति ||मनुः [९,१३२]। पितृवेइमान या कन्या यं पुत्रं जनयद्रहः । तं कानीनं वदेनामा वोदुः कन्यासमुद्भव इनि || नारदः [१३, १७] । कानीनश्च सहोढश्च गूढायां यश्च जायते । तेषां वोढा पिता शेयस्ते च भागहराः पितुरिति ।। वसिष्ठः [१७,२३] । अप्रत्ता दुहिता यस्य पुत्रं विन्देत तुल्यतः । पौत्री मातामहस्तेन दद्या- पिण्डं हरेछनमिति ॥ अनूढायामेव मृतायां मातामहस्य पौत्रः । अन्यथा वोदुः पुत्रः । मनुः [ ९,१७३ ] | या गर्भिणी संस्क्रियते ज्ञाताज्ञातापि वा सती । वोदुः स गर्भो भवति सहोद इति चोच्यते । उत्पद्यते गृहे यस्य न घ ज्ञायेत कस्य सः । स गृहे गूढ मुत्पन्नस्तस्य स्याद्यस्य तल्पजः ।। दत्तः पूर्वमेवोक्तः पैठीनसिः। अथ दत्तकोतकृत्रिमपुत्रिकापुत्राः परपरिग्रह आफैयेण जातास्तेसंहतकुलीनाः यामुष्यायणा भवन्तीनि । मनुः [ ९,१८२] । भातृणामेकजानानामेकथेत्पुत्रवान्भवेत् । सर्वे ते तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुः रमवीत् ।। इति दत्तस्वीकारः । भानुपुत्रेषु सत्सु तेप्वेवैको प्राहा इत्युक्तम् ॥ [ मनु° ९,१७४,१७६,७७,१६१,१७१ ] क्रीणीयाद्यस्तु पुत्रार्थ माता- पित्रोर्यमन्तिकात् । स गीतकः मुतस्तस्य सदृशोसदृगोपि वा ॥ मातापि- नृविहीनो यस्यक्तो वा स्यादकारणात् ! आस्मानं स्पर्शयेद्यस्य स्वयं- दनस्तु स स्मृतः ॥ सदृशं तु प्रकुर्वीत गुणदोपविवर्जितम् । पुत्रं पुत्रगुणे- र्युक्तं स विशेग्रस्तु कृत्रिमः ॥ मातापितृभ्यामुत्सृष्टं तयोरन्यतरेण वा। यं पुत्रं प्रतिगृद्रीयादपविदः म उच्यत इति ॥ सर्व एते सजातीयाः। राजानीयेप्वयं प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिरिति याज्ञवस्यवचनात ·II. 6, 14.] B3 - [२,१३३ ] । विष्णुः [ १५,२७ ] | यत्र कचनोत्पादितश्च द्वादश इति । याज्ञवल्क्यः [ २,१३२ ] पिण्डदोशहर थैयां पूर्वाभावे परः पर इति । मनुः [९,१८४ ] | श्रेयसः श्रेयसोभावे पापीयानिक्थमहतीति । नारदः [ १३,४९ ] क्रमादेते प्रवर्तन्ते मते पितरि तद्धने । ज्यायसी ज्यायसोभावे जयन्यस्तदवाप्नुयादिति ॥ देवलः । सर्वे ह्यनौरसस्यैते पुत्रादायहराः स्मृताः। औरसे पुनरुत्पन्ने तेपु ज्येष्ठ्यं न तिष्ठति ।। तेषां सवर्णा ये पुत्रास्ते तृ- तीयांशभागिनः । शेपास्तमुपजीवेयुर्मासाच्छादनसंभृता इति ॥ मनुः { ९,१६४ ] 1 पठं तु क्षेत्रजस्यांशं प्रदद्यापैतृकाइनात् । औरसो विभ- जन्दायं पित्र्यं पञ्चममेव वेति ॥ बृहस्पतिः । क्षेत्रजाद्याः सुतास्त्वन्ये पञ्चपदसप्तभागिन इति ॥ हारीतः। विभजिष्यमाण एकविंश कानीनाय दद्यादिशं पौन वायकोनविंशं यामुध्यायणायाटादशं क्षेत्रजाय सप्तदश पुत्रिकापुत्रायेतरानौरसायति । वसिष्ठः । पुत्रं प्रतिग्रहीष्यनिति मक्रम्य तस्मिश्चेत्पतिगृहीत औरस उत्पद्येत चतुर्थभागभागिति [व° ध° शा. १९,९ ] । एवमेतेषु शास्त्रेषु विद्यमानेषु पुवेषु यदाचार्येण पूर्वमुक्तं तेषां कर्मभिः संबन्धी दायेनाव्यतिक्रमश्चेति [१३,५-२] त धर्मपत्नीजे पुत्रे सति क्षे- अजादीनां समांशहरत्वप्रतिषेधपरं वेदितव्यम् ॥ अथाविभाज्यम् ।। अत्र मनुः [९,२०८] । अनुपनपितृद्रव्य श्रमेण यदुपार्जितम् । स्वयमाहितलब्ध तनाकानो दातुमर्हतीति || कात्यायनः | नाविद्यानां तु वैचेन देयं विद्या- धनारकचित् । समविद्याधिकानां तु देयं वैधेन तद्धनम् ॥ परभक्तपदा- नेन प्रासविद्यो यदान्यतः । तया प्राप्तं तु विधिना विद्याप्राप्तं तदुच्यत इति ॥ व्यासः । पितामहपितृभ्यां च दत्तं मात्रा च यद्भवेत् । तस्य तन्ना- पहर्तव्यं शौर्यभार्याधनं तथेति ।। याज्ञवल्क्यः [२,११९ ] । क्रमादभ्या गतं द्रव्यं हृतमभ्युद्धरेत यः । दायादेभ्यो न तझ्याद्विद्यया लब्धमेव च ॥ [ मनुः १,२०० ] 1 पत्यो जीवति यः स्त्रीभिरलंकारो धृतो भवेत् । न त भजेरन्दायादा भजमानाः पतन्ति ते ॥ व्यासः । साधारणं समा- नित्य यत्किचिदाहनायुधम् । शोर्यादिनामोति धनं भ्रातरस्तत्र भागिनः ।। तस्य भागइयं देयं शेपास्तु समभागिन इति । इति पुत्रदायविभागः । तदभावे तु मृतस्य यः प्रत्यासन्नः सपिण्डः स दायं हरेतेति वक्ष्यमाणेन संपन्धः । लेपभाजश्चतुर्थाद्याः पित्राचा पिण्डभागिनः । सप्तमः पिण्डदस्तेषां ·84 [II. 6, 14. स्तेषां सापिण्ड्यं सासपौरुषमिति सपिण्डलक्षणम् । तेषु यो यः प्रत्यासनः स गृलोयादिति ।। भार्या तु रिक्यग्राहिणः सपिण्डा रक्षेयुरित्याचार्यपक्षः । श्रूयते हि [तैत्ति सं० ६,५,८,२] । तस्मास्त्रियो निरिन्द्रिया अदाया- दीरिति ॥ मनुरपि । निरिन्द्रया अदायादाः स्त्रियो नित्यमिति स्थि.. तिरिति । अत्र सपिण्डायभावे बृहस्पतिः । अन्यत्र ब्राह्मणारिकतु राजा धर्मपरायणः । तत्स्त्रीणां जीवनं दद्यादेप दायविधिः स्मृतः ॥ अनार्य तण्डुलपस्थमपराळे तु सेन्धनम् | वसनं त्रिपणक्रीतं देयमेकं त्रिमासतः॥ एतावदेव साध्वीनां चोदितं विधवाशनम् । वसनस्याशनस्यैव तथैव रज- कस्य च । धनं व्यपोह्य यच्छिष्टं दायादानां प्रकल्पयेत् । धूमावसानिक श्राव्यं संध्यायां लानतत्परा (?)। वसनाशनवासांसि विगणय्य धवे मृत इति।। घ्यासः । द्विसाहसः परो दायः स्त्रियै देयो धनस्य तु | यच भी धनं दत्तं यथाकाममदामुयात् ।। पणानां द्वे सहले तु यस्य परिमाण स द्विसा- हसः । एप एव परो दायः स्त्रियो नाधिक इति । एतत्मभूते धने ज्ञात- यश्च न रक्षेयुरिति शङ्कायाम् | पत्नी. दुहितरथैवेत्यादि [या ध° शा° २,१३५] । यानि पन्या दायप्राप्तिपराणि तान्यपि एवमेव द्रष्टव्यानि ।। गौतमस्तु पुत्राभाये पत्याः सपिण्डादिभिः समांशग्रहणमाह [२८,२१ ] 1 पिण्डगोत्रर्षिसंबन्धा रिक्थं भजेरन् स्ली चानपत्यस्येति । अस्यार्थः। अन- पत्यस्य रिक्यं पिण्डसंबन्धाः सपिण्डाः प्रत्यासन्नक्रमेण भजेरन् । तदभावे गोत्रसंबन्धाः सगोत्राः । तदभाव ऋपिसंबन्धाः समानमवराः स्त्री व पत्नी च । अत्र स्त्रिया सह सपिण्डा भजेरन् । तदा स्त्री सह तैरेकम गृही- यात् । ततश्च पितुरूर्व विभजतां माताप्यंशं सम हरेदिति [ या ध° शा॰ २,१२३ ] । सपिण्डादिभिः सह ग्रहणमुक्तमिति वयमप्येतमेव पक्ष 'रोचयामहे ।। अब पितरि भ्रातरि च सोदर्ये जीवति सोदो भ्राता गृहीया. दिव्येके । तथा च शङ्खः । अपुत्रस्य स्वर्यातस्य भ्रातृगामि द्रव्यम् । तद- भावे मातापितरौ लभेयाताम् । पत्नी वा ज्येष्टेति || देवलः । ततो दाय- मपुत्रस्य विभजेरन्सहोदराः 1 कुल्या दुहितरो वापि प्रियमाणः पितापि च ॥ सवर्णा भ्रातरो माता भार्या चेति यथाक्रममिति ॥ याज्ञवल्क्य: Compare Manu ix, 18. 'माझं सभायां स्नानतःपुरा G.U; शाप्यं सभाग्यां स्नानतः पुरा G.U... • Tha passage तदापत्री सह-रोचयामहे is found in G. Unlove.

·II. 6, 14.] 85 L [२,१३८-९]। संसृष्टिनस्तु संसृष्टी सोदरस्य तु सोदरः । दद्याचापहरेचांशं जातस्य च मृतस्य च||आन्योदर्यस्तु संसृष्टी नान्योदयों धनं हरेत् । असं- सृष्टयपि चादद्यात्संमृष्टी नान्यमातृजः !! अव सोदर्य इति विशेषवचना- स्पत्नी दुहितरश्चेत्यत्र भ्रातृग्रहणं भिन्नोदरविषयमपि प्रत्यासत्यतिशयास्पितै- वेत्याचार्यस्य पक्षः। तदभावे भ्राता सोदर्यः । तदभाव तत्पुत्राः । तदभावे भिन्नोदराः तदभावे पितृव्य इत्यादि द्रष्टव्यम् ॥ मात्रादयोपि स्त्रियो जीव- नमात्र लभेन्निति ॥ ३. तदभावे सपिण्डाभाव आचार्यो दायं हरेत् । तस्याप्यभावेन्तेवासी हरेत् । हत्वा तदर्थ धर्मकृत्येषु तटाकखननादिपूपयोजयेत् | वाशब्दा- स्वयं वोपयुञ्जीत ॥ ४. दुहिता वा दार्य हरेत् । पुत्राभाव इत्येके । अनन्तरोक्तविषय इत्यन्ये।। ५. सर्वग्रहणाद्वन्धूनां सगोत्राणां चाप्यभावे ॥ ६. एक एवं मन्यन्ते ज्येष्ठ एव दायहर इतरे तमुपजीवेयुः ॥ सोपि तान्पितेव परिपालयेत् । तथा च गौतमः [२८,३] सर्व वा पूर्वजस्येतरा- बिभृयापितृवदिति ।। ७. क्वचिदेशे सुवर्णादि ज्येष्ठस्य भाग इत्याह । भूमौ जातं भौमं धान्य कृष्णं मापादि । कृष्णायसमित्यन्ये ।। ८. रथः पितुरंशो गृहे च यत्परीभाण्डमुपकरणं पीठादि तदपि । ९. भार्यायास्तद्धृतोलंकारोंशो ज्ञातिभ्यः पित्रादिभ्यश्च यल्लब्धं धनं तच्चत्येके । १०. ज्येष्टो दायाद इति (सूत्र ६) यदुक्तं तच्छास्त्रैविप्रतिपिद्ध विरुद्धम् । येन विरुद्ध तदर्शयति । ११. पुत्रेभ्य इति बहुवचननिर्देशादविशेषेण श्रवणमत्र चोयम् ॥ १२. अयापि ननु चेत्यर्थे । ज्येष्ठं पुत्रं धनेन निरवसाययन्ति पृथकुर्व- न्तीत्येकवच्छूयते । यथैक एव ज्येष्टो दायादस्तदनुरूपमपि श्रूयत इति परिहरति ।। १३. अथापीति परिहारोपक्रमे । पशूनां मध्येजाश्चावयश्च जातिभेदपि सह चरन्ति । रेभा शोभा । इह तु तद्वत्त्युपचारः । स्नातकस्य मुखं कुण्ड- लादिना शोभते | इवशब्दो वाक्यालंकारे । श्रोत्रियस्य स्त्रीकामतमत्व- ·86 [II. 6, 15. माचार्यकुले चिरकालं ब्रह्मचारिवासात् । यथैनानि वाक्यानि दृष्टार्थमा- मनुवदन्ति न किंचिद्विधति तथा तस्माज्ज्येष्टुं पुत्रमित्यादिकमपीति न्यायविद आहुः । न च केवलनयमेवानुवादः । किं तर्हि मनुः पुत्रेभ्य इत्ययमप्यनुवाद एव ॥ १४. हिशब्दो हेती । यस्मदितावनुवादी न कस्यचिद्विधायको तस्माचे धर्मयुक्ताः पुत्राः सर्व एव ते भागिनः ।। १५. यस्तु ज्येष्ठोप्यधर्मेण द्रव्याणि प्रतिपादयति विनियुङ्क्ते तमभागं कुर्वीत जीवदिभागेपि तस्मै भागं न दद्यात् । अर्व विभागेपि भ्रातरः । अपिशब्दाकिमुतान्यमिति ज्येष्ठस्य माधान्यं ख्याप्यते ।। १६-१७. जीव-पुत्रेभ्य इत्यनेन भार्याया भागो न दर्शितः' । तत्र कारणमाह ।। जायापत्योरिति ।। स्पष्टम् ॥ तस्मात् ।। पाणीत्यादि ।। कार्य द्रव्यं जायायाश्च न पृथक् कर्मस्वधिकारः। किंतु सहभावेन यसवयाधर्मश्च कर्तव्यः सोनया सहेति वचनात् । तत्र किं पृथग्द्रव्येणेति ॥ १८-१९. पुण्यफलेषु स्वर्गादिप्वपि तथा सहत्वमेव । दिवि ज्योति- रजरमारभेतामित्यादिभ्यो मन्त्रलिङ्गेभ्यः । द्रव्यपरिग्रहेषु द्रव्यार्जनेष्वपि तथा सहत्वमेव । तत्र पतिरर्जयति जाया गृहे निर्वहतीति योगक्षेमावुभ- 'यायत्ताविति द्रव्यपरिग्रहेपि सहत्वम् । तदेवोपपादयति ॥ २०. हि यस्माद्भर्तुः प्रवासे सति नैमित्तिके दाने छिन्दत्पाणि दद्या- दित्यादिके दाने कृते भार्याया न स्तेयमुपदिशन्ति धर्मज्ञाः । यदि भर्तुरेव द्रव्यं स्यादेव स्तेयम् । नैमित्तिक इति वचनादिषयान्तरे स्तेयं भवत्येव । एतदेव द्रव्यसाधारण्येपि दंपत्यौपम्यं यत्पतिर्यथेष्टं विनियुङ्गे जाया त्वेताब- वदेवेति । न च पत्युः स्वयमर्जितस्य दिनियोगे जायाया अनुमत्यपेक्षा स्वतन्त्रत्वात् । स्वतन्त्रो ह्यसौ यथा राजा राष्ट्रे । अत एक भार्यायाः स्तेयशङ्का न भर्तुः ।। PATALA VI., KANDIRA 15. १. ज्येष्ठो दायाद इत्यादिकं शास्त्रविप्रतिषेधादप्रमाणमित्युक्तम् । एतेन देशधर्माः कुलधर्माच व्याख्याताः । शास्त्रविमतिषिद्धा मातुलमुतापरिण- यादयोप्रमाणं विपरीताः प्रमाणमिति ।। G.U.' adds : स्वर्गादिष्वपि सहसमेतदिवि ज्योतिरजरमारभतेत्यादिद्रव्यपरिमहेषु विनियते। इत्यनेन परयो सहभादो दधितः1G.U.- .

·87 II. 6, 15.] २. मातुर्योनिसंवन्धा मानुलादयः पितुश्चा सप्तमात्पुरुषासंबन्धाः स- पिण्डाः । ॥ ४. ये च तान्बालान्मृतान्हरन्ति निर्हरन्ति रोप्युदकोपस्पर्शनं कुर्युरिति । एवमाचार्यस्य पक्षः॥ ५. भार्या पत्नी । परमगुरव आचार्यमातापितरः । संस्था मरणम् । भार्यायां संस्थितायां परमगुरूणां व संस्थायां सत्यां न केवलमुदकोपस्प- शनम् । किं तर्हि । अपरेधुरा तस्मात्कालादभोजनम् ।। ७.-९. प्रकीर्य केशान्पासूनावपन्ति । एकवाससः । दक्षिणामुखा दक्षिणां दिशं निरीक्षमाणाः । सकृदुन्मज्योदकादुत्तीर्य तीर उपविशन्ति दक्षिणामुखा एव | एवं विरेवमुक्तेन प्रकारेण त्रिरुपमज्योपविशेयुः । ततस्त- स्पत्ययं तेषां मृतानां भार्यादीनां यया प्रत्ययो भवति मह्यमुदकं दत्तमिति तथोदकमुत्सिवन्ति । त्रिरित्यनुवृत्तः । आचाराविध्यत्वाचोभाभ्यां हस्ताभ्यां तिलमिश्रम् । एकोत्तरवृद्धिः । भरद्वाजगोत्राय यज्ञशर्मण एतत्तिलोदकं ददा- मीति प्रयोगः । उत्सिच्याप्रतीक्षाः पृष्ठतोनिरीक्षमाणा ग्राममेत्य गृहं प्रविश्य । अनेन बहिरिदं कर्मेति गम्यते । यस्त्रियः कर्तव्यमाहुरम्याज्यस्पर्श- नगवालम्भनादीनि । एतत्प्रयमेहनि द्वितीयादिष्वहरहरचलिनेकोत्तरवृद्धिरै- कादशाहादिति पितृमेध उक्तं द्रष्टव्यम् ॥ ११. एकान्तेपि विधिप्रतिषेधानुसारिणः गुपयस्तान् । मन्त्रवतीधीत- वेदान्सर्वकृत्येषु श्रौतेषु गार्येषु स्मार्तेषु सर्वकर्मसु सर्वेषु पित्र्येषु च भोजयेत् । ॥ १२. सप्तम्यर्थे तसिल् । देशः प्रयागादिः । कालः सूर्यग्रहणादिः । शाचं कृच्छ्रादिपरिसमाप्तिः । सम्यक् समीचीनः प्रतिग्रहीता तुल्यगुणेषु वयोवृद्धः श्रेयानित्यादिः। १३. “यस्मादोद्धृत्याग्रं न दीयते न तद्भोक्तव्यम् ।। १४. यद्यद्भक्ष्यमाणं पश्यतो लालोत्पयते तत्क्षारम् । १५. अवरान्नं कुलित्यादि । तत्संसृष्टान्नस्य होमो न विद्यते ॥ १६. अथ यस्यैवंविधमेव भोज्यमुपस्थितं तस्य कयं होमस्तवाह । अहविष्यस्यति । औपासनात्पचनाद्वाग्मेरुदीचीनमुष्णं भस्मापोह्य तस्मिन्भ- स्मनि जुहुयात् ।। वैश्वदेवमन्त्रैरेषोहविष्यस्य होमः । तदेवं क्रियमाणं ...... ॥ ......

·88 स्वात् ॥ [II.7.16. हुतं च भवति । अहवनानिवृत्तेः । अहुतं चाग्नौ भवति भस्ममात्र- । अपर आह | यान्यहविष्याणि व्यञ्जनान्यहरह - ज्यानि तेषामेव संस्कारो न सकृञ्च होममन्लक इति ।। २२. उपनयनादर्वाङ्गामयता इत्यपरं दर्शनम् ।। २४. उपनयनमपि परामृशतस्तच्छब्दस्य निष्ठाशब्दसामानाधिकरण्या- रस्त्रीलिङ्गता | सा निष्ठा तदुपनयनमवसानमनधिकारस्येति ।। २५. अस्मिन्नर्थे स्मृतिरपि भवति । मागुपनयनाकामचारवादभक्षी- हुताद्ब्रह्मचारी.... इति गौतमः (२,१-३ ) ॥ ..... PAȚALA VII., KANDIKÂ 16. १. मासिकश्राविधित्सया तस्य प्ररोचनार्थोयमर्थवादःप्रस्तूयते । .... ॥ २. तादर्य एपा चतुर्थी । प्रजानां निःश्रेयसार्थम् । निःश्रेयसा चेति पाठे छान्दसो यकारस्य चकारः । अपर आह । छान्दसो लिङ्गव्य. त्ययः । प्रजानिःश्रेयसं चास्य कर्मणः फलमिति ।। ३. तत्र श्राद्धकर्मणि पितरः पितृपितामहमपितामहा देवताः । ब्राह्मणास्तु भुजाना आहवनीयकृत्ये वेदितव्याः । त्रीणि श्राद्धे करणानि होगो ब्राह्मणभोजनं पिण्डदानं चेति । तत्र भोजनस्य प्रधानतरवल्यापनार्थो- यमर्थवादः ॥ ४. तदिदं कर्म मासे मासे कर्तव्यम् । वीप्सावचनाद्यावज्जीविकोभ्यासः।। ५. अपरपक्षस्य यान्यहानि तेवपरानः प्रशस्ततरः ॥ "तस्यापत्ये प्रजासंताने स्त्रीप्रायं प्रायेण स्लियो भवन्ति । ९. पुत्रा जायन्ते । अचोराः पुत्रा भवन्ति ॥ १०.. वृत्ताध्ययनसंपत्तिब्रह्मवर्चसम् ।। १२. पुमांस एव भवन्ति । यहवच भवन्ति । न चानपरयः प्रमीयते । जीवत्स्वेव पुत्रेषु संनिहितेषु च स्वयं नियते न तेषु मृतेषु न देशान्तरं गतेषु नापि स्वयं देशान्तर गत इति ॥ 'मायनिमः . U.' मावार निमित्त G.U:- ८. ........

·II 7, 17.] 89 १४ कर्ष कृषि. । राद्धि सिद्धि । १७ व्यवहारो वाणिज्य शास्त्रपरिज्ञान वा ॥ २० त्रयोदशे बहब पुत्रा मित्राणि च भवन्ति । अपत्यानि दर्शनीयानि भवन्ति । किंतु ते पुत्रा युवमारिणो युवान एव नियन्ते ।। २५ धार्जित यद्रव्य तीर्थे पाने च प्रतिपन्नम् । तेनापि तथा तीव्रतरा पितॄणा प्रीति घीयास च कालमिति ।। २६ उत्तरत्र मासग्रहणादिहापि मासस्यैव ग्रहणम् । २८ एतेन माहिपेण मासेनान्येपामपि ग्राम्याणामजादीनामारण्याना शगादीना मास मेध्य व्याख्यात पितॄणा प्रीतिकरमिति | मेध्य ग्रहण :- तिपिहाना माभूदिति ।। .. ४ . PATALA VII , KANDIKA 17 १ खगचौपस्तरणेष्वासनेपूपनिष्टेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दत्तेन खड्गमासे- नानन्त्य काल पितृणा प्रीतिर्भवति | आनन्त्यमिति पाठे स्वार्थे ष्यन् ।। सृष्ट उत्साहवान् । सृष्टश्चेब्राह्मणवधेहत्यापीति [गौ. ध. शा. २०, ११ ] दर्शनात् । वृत्तिसर्गता न येषु क्रम इत्यत्र सर्ग उत्साह । कीदृशान । ब्रह्मविद आत्मविद । योन्यादिभिरसब- न्धान् मन्त्रसबन्धा ऋविजो याज्याश्च । अन्तेवासिसबन्धा शिष्याचार्याश्च ॥ ६ एतेन सोदर्येणान्तेवासिनो बहुवचननिर्देशात्पूर्वन निर्दिष्टा योन्यादिस- बन्धा सर्व एव व्याख्याता । अन्येषामलाभे समुदेना भोजयितव्या इति ॥ ८ परस्पर भुन्नतेस्यामिति सभोजनी । अधिकरणे ल्युट । ॥ ९ एतद्द्याचष्टे ॥ इहैवेत्यादि । सभुजती परस्परभोजनस्य निमित्त- भूता दक्षिणा श्रादानक्रिया गृहागृह गत्वेहैवेह लोके नश्यतीत्यर्थ ॥ १०. यो क्योवद्ध स तावद्ग्राह्य ! तनापि यो द्रव्येण कृश ईप्सन्नीप्समानश्च भवति स ग्राह्य । यद्वा वयोवृद्धी द्रव्यकृशोपि द्रव्य- कृशोप्यवृद्धोपीति द्वयोस्तु समवाये यथारचिरिति ।। ११. श्राद्धदिनात्पूर्वेचुरेन ब्राह्मणेभ्यो निवेदितव्यम् ! श्व आइ भ- विता | तमाहवनीयार्थे भवद्रि प्रसाद कर्तव्य इति ॥ 12 ·90 [II. 7,17. अद्य श्रामिति ॥ १३. तृतीयमामन्त्रणमाहानं भोजनकाले सिमागम्यतामिति तत्र तृतीयं भवति ।। १४. न केवलमेव निवेदनमेव विर्भवति । किं तर्हि । यच यावच श्राद्धे क्रियते तत्सर्वत्र त्रिरावयमित्येके मन्यन्ते । अत्र पक्षे होमभोजनपि- ण्डानामप्यावृत्तिस्तस्मिन्नेवापराहे ॥ १६. सर्वेषु श्राद्धेषु त्रिप्वपि वृत्तेपु समासेषु सर्वतस्त्रयाणां श्राद्धानां य ओदनशेपस्ततः समवदाय शेषस्य ग्रासावरायं प्रानीयात् । यथोक्तं गृह्ये [८, ९ ] | उत्तरेण यजुपा शेपस्य ग्रासवरायं प्रानीयादिति । तत्र प्रयोगः । पूर्वार्यथा निवेदनं तदपरेछुःप्रातर्भोजनकाल आमन्त्रणम् । ततो होमादिपिण्डदानान्तमेकैकमपवर्त्य । ततः सर्वतः समवदाय प्राणे निविष्टोमृतमिति मन्लेण [ तैनि० आर० १०, ३४,१] प्राशनमिति ॥ १७. प्रागुदञ्चौ विभजते हंसः क्षीरोदकं यथा । विदुषां शब्दसियर्थ सा नः पातु शरावती ।। इति वैयाकरणाः । तस्याः शरवत्या उदक्तीरवासिन उदीच्यास्तेषां वृत्तिराचारः । आसनेषूपविष्टानां ब्राह्मणानां हस्तेपूदपत्रानयनम् । उदपा- वादग्रंपात्रादप आदायार्घ्यदानमिति । पितरिदं तेयं पितामहेदं तेय मपितामहेदं तेय॑मिति मन्ला आश्वलायनके [गृ. सू. ४,७,१० यद्यप्युदीच्यवृत्तिरित्युक्तं तथापि प्रकरणपाठसामर्थ्यात्सर्वेषामेव भवति । १९. अथ ब्राह्मणाः काममित्यादीत्यतिमृजेयुरनुजानीयुः । तैश्वानि- सृष्ट उद्दरेज्जुहुयाच । उद्धरणं नाम ब्राह्मणार्ये पक्कादन्नादन्यस्मिन्पाचे 'पृथकरणम् ॥ २०. श्वभिरिति बहुवचनादाममूकरादीनां तादृशानां ग्रहणम् । अप. पात्राः पतितादयः प्रतिलोमादयश्च ॥ २१. श्वित्रः श्वेतकुष्टी । शिपिविष्टः खलतिः । विवृतशेर्फ इत्यन्ये । परतल्पगामी यः परतल्पं गत्वा कृतमायश्चित्तस्तस्य ग्रहणम् । आयुधीय. पुत्रः क्षत्रियवृत्तिमाश्रितो य आयुधेन जीवति ब्राह्मणस्तस्य पुत्रः। गुदादा- खण्यामुत्पन्नचाण्डालः । न तस्य प्रसङ्गः । ब्राह्मणान्मन्त्रविद इत्युक्त- 'Omitted in G. U."".-'मतगू . U...- ] .

·II. 8, 18.] 91 स्वात् । तस्मादेवं व्याख्येयम् । क्रमविवाहे शूद्रायामुत्पाद्य पश्चाबाह्मण्या- मुरपादयति । तस्य पुत्रः शूद्रोत्पन्नो ब्राह्मण्यामिति । स हि पिता शूद्रः संपन्नः। श्रूयते हि । तज्जाया जाया भवति यदस्यां जायते पुनरिति...... || २२. मधु वाता ऋतायत इति त्र्यचस्त्रिमधुः । तत्र हि प्रत्यूचं त्रयो मधुशब्दाः । इह तु तदध्यायी पुरुपस्त्रिमधुः । त्रिसुपर्णश्चतुष्कपर्दा युवतिः सुपेशेत्यादिकल्य॒चः । अन्ये तु तैत्तिरीयके [ आर° १०,४८.५० ]। ब्रह्ममेतु मामित्यादयस्त्रयोनुवाका इत्याहुः । तत्र हि य इदं विसुपर्णमया- चितं ब्राह्मणाय दद्यादिति श्रूयते । पूर्ववत्पुरुषे वृत्तिः। नाचिकेतोग्निर्व- हीपु शाखास्वभिधीयते । तैत्तिरीयके कठवल्लिघु शतपथ इति च तं यो वेद मन्त्रब्राह्मणेन सह स विणाचिकेतः । नाचिकेतानुवाकांस्त्रीनित्येके । विराजोनुवाकाध्यायीत्यन्ये । प्राणापानेत्यादि । अश्वमेधः पुरुषमेधः सर्व- मेधः पितृमेध इति चत्वारो मेधास्तदध्यायी चतुर्मेधः । चतुर्णा यज्ञाना- माहर्तेत्यन्ये ।...............ज्येष्ठसामतलवकाराणां प्रसिद्धम् । उदु त्यं चित्र- मित्येतयोतिम् । तद्गायतीति ज्येष्ठ सामगः। ज्येष्ठ सामिक इति पाठे व्रीह्या- दित्वात् ठञ् । ...| अनूचानपुत्रस्वैविद्यपुत्रः श्रोत्रियपुत्र इत्यपि पठन्ति । तदादरार्थ द्रष्टव्यम् । .. ......वेदाध्यायीत्यस्याप्यन्त इति पशब्द पठन्ति सोपपाठः । एतेन पञ्चाग्नी अविभक्तिकपाठो व्याख्यातः ।। २३. श्राद्धकर्मण्यारब्धे कारणाद्विलम्बे मध्ये यद्यादित्योस्तमियात्तदा श्राद्धशेष नक्तं न कुर्वीतापरेझुर्दिवैव कुर्वीतेति ॥ २४. पूर्वे युनिवेदनमभृत्या पिण्डनिधानान्मध्ये कर्नुभॊजनप्रतिषेधः ॥ २५. अनन्तरमन्यत्र राहुदर्शनादिति पठन्ति । न च नक्तमित्यस्याप- वादः । राहुदर्शने नक्तमपि कुर्वीतेति । उदीच्यास्त्वेतत्मायेण न पटन्ति तथा च पूर्वैर्न व्याख्यातम् । प्रत्युत न च नक्तमित्येतत्सोमग्रहणविषय- मिति व्याख्यातम् । पठ्यमानं तु न च नक्तमित्यस्यानन्तरं पठितुं युक्तम् ।। । PATALA VIII, KANDIKA 18. १. विलयनं नवनीतम् | अल्पं यस्य दनो हस्तादिना मथनमात्र न जलेन मिश्रणं तन्मथितम् !.............."मांसमप्रतिषिद्धमपि I.. || वेध्यायीत्यस्यानन्तरमिति शम्म पन्ति | G.U,".- ·92. [II.8,19. ...... २. कृष्णधान्यं कृष्णमायादि कृष्णकुलित्यादि न कृष्णन्त्रीह्या- दयः। ............ ॥ ३. अहविष्यं कोद्रवादि । ....... अच्छायोपग इति च्छायामनुपगच्छन् । स्थानासनिकः स्थानासनवान्दिवा स्थानं रात्रावासनं न कदाचिच्छयनम् । एतद्विलय. नाधारभ्यानन्तरोक्तं व्रतं संवत्सरं चरेत् । एतद्वतमष्टाचत्वारिंशदर्पसा- ध्येन ब्रह्मचारिव्रतेन संमितं सदृशम् । यावत्तस्य फलं तावदस्यापीत्याच- 'क्षते धर्मज्ञाः । न केवलं स्मृत्यादिकमेव प्रयोजनमिति । अपर आह । विलयन मथितमित्यादिकं व्रतान्तरं स्मृत्यादिकमस्य । अधोनाभीत्यादिकं तु संमितं व्रतमिति च । तच ब्रह्मचारिणो गृहस्थस्य च भवति । तथा च बौधायनः | अष्टाचत्वारिंशसंमितमित्याचक्षते । तस्य संक्षेपः संव- त्सरः । तत्संवत्सरबतमनुव्याख्यास्यामः । स यदि ब्रह्मचारी स्यानिय- मेन प्रतिपद्येत । अथ यद्यब्रह्मचारी स्याकेशश्मश्रुलोमनखानि वाप- यित्वा तीर्थ गत्वा स्नात्वेत्यादि ।। ६. ...........अन्नं संस्कुर्वन्ति । शुचय इति वचनमाधिक्यार्थमार्याः प्रयता इति पूर्वमेव [२,३,१ ] पायत्यस्य विहितत्वात् ॥ १३. तेषां संवत्सरस्याङ्खामुनमहः समाप्तिदिनम् । तस्मिल्लोहेन लो. हितवर्णेनाजेन श्राद्धं कार्यम् | दृश्यते चास्मिन्न लोहशब्दः । लोहस्तू- परो भवत्यप्यत्र तूपरः कृष्णसारको लोहितसारङ्गो वेति । चमकेयु [वाज' संहि° १८,१३ ] च भवति । श्यामं च मे लोहं च म इति ॥ १४. मानं धिष्ण्यं वेदिका । दृग्यते हि मिनीतेरस्मिनर्थे प्रयोगः । अग्रेणानीभ्रं चतुरस्र विमिन्वति पुरस्तदुन्नतं पश्चानिनतमिति । तस्यैव चायगुपसर्गरहितस्य प्रयोगः । तन्मानं कारयेत्कर्मकरः । प्रतिच्छन्नं च तद्वति तिरस्करिण्यादिना । इदमपि ग्रागाहिरेवं ।। १७. अत अर्ब मासिश्राद्धं क्रियतां वा माकारि I, अकरणेपि न मत्यवाय इति ॥ PAȚALA VIII., KANDIKA 19. १. ......गौराणां सर्पपाणां संबन्धीनि चूर्णानि कर्मकरैः कारयेत् । कार- यित्वा नेवणेः पाणिपादौ मुखं कर्णी चप्रक्षालयेत्। प्रक्षात्य घूर्णशेष मान्नी- ·II. 8, 20.] 93 - यात् । पास्येति पाठे मास्येद्विकिरेत् । एतत्तावत्प्रतितिप्यं विशेपकृत्यं परं तु प्रत्यहं कर्तव्यम् । माइय च यदसौ वातो नातिवात्यधो नातीत्य वाति तदासनस्तादृगासनो भुञ्जीतेति वक्ष्यमाणेन संबन्धः । तत्र वस्तस्याजि- नमासनं स्यादिति प्रथमः कल्पः | वाग्यतो दक्षिणां दिशमभिमुखो भुञ्जीत ।। २. तस्मान्मातृवता नैतव्रतं कार्यम् ॥ ३. चमु भक्षणे । यत्र चम्यते स चमसो भोजनपात्रम् । स औदुम्ब- रस्ताममयः । मुवर्णेन मध्येलंकृतः । प्रशास्तः प्रशस्तो भोजने ।। ४. न चान्येन कर्तुः पित्रापि तत्र पात्रे भोक्तव्यम् । अभिधा त्वर्या- नुवादिनी । भोक्तव्य इति पुल्लिङ्गपाटेप्यप एवार्यः।। ५................संनयन्पिण्डीकुर्वन् । ७. भोजनपात्रं सव्येन पाणिना न विमुञ्चेत् ।। ८. विमुञ्चेदा । किमर्थमिदम् । यावता प्रकारान्तरं न संभवति । सत्यम्। प्रक्रमातु नियम्यत इति न्यायेन य एव प्रकारः प्रथमे भोजने स एवान्तादनुष्टातव्य इति तदर्थमिदम् || ११. पाणिरत्र दक्षिणः ॥ १५. तेन सपिप्मता ब्राह्मणं भोजयेदित्यादौ [२,२०,३] ब्राह्मणो भूत्वा न भुजीत । अनुदेश्यानि च पितृभ्यो देवताभ्यश्च संकल्पितानि न भुजीत ॥ १६. उत्तराच्छादनमुपरिवासस्तेन यज्ञोपवीतं कृत्वा भुञ्जीत ।। नास्य भोजने अपि वा सूत्रमेवोपवीतार्थ [२,४,२२] इत्ययं कल्पो भवतीत्येके । समुच्चय इत्यन्ये ॥ ..इतिशब्दाचान्यदेवं युक्तम् । २०. मघासु च पूर्वपक्षोप श्राद्धविधानेन सर्पिमिश्रमन्नं ब्राह्मणान्भी- जयेत् ।। PATALA VIII., KANDIKA 20. १. येनोपायेनोपयोजयितुं शक्नुयादभ्यङ्ग उद्वर्तने भक्ष्ये भोज्ये चेति तेनोपायेन मासिश्राद्धे तिलानां द्रोणं द्रोणमुपयोजयेत् । तत्रैकैकस्य ब्राह्मणस्य द्रोणं द्रोणमुपयोजयितुमशक्यत्वात्समुदितानुपयोजयेत् । द्रोणं द्रोणमिति वीप्सावचनं प्रतिमासिश्रामुपयोजनार्थमिति केचित् । अन्य ·94 [II.9,21, एवंभूताः प्रवला यत्नेनान्विष्य भोजयितव्या इति ।। ५. द्वितीये तिष्ये पाते द्वौ भोजयेदन्यत्समानमेवा तृतीयात् ।। ७. ..... ब्राह्मणभोजनं चाभ्युच्चयेन भवति । चतुर्थपभृति चत्वारः पञ्चममभृति पञ्चेत्यादि ।। १०. आत्ततेजांसि तक्रवाजिनादीनि नोपभुञ्जीत ॥ १६. पर्वसंधीनां स्फोटनानि च वर्जयेदकारणात् । कारणं श्रमवातादि । वादनस्फोटनानीति समासपाठ एप एवार्यः ।। १८. एकञ्चशब्दोनर्थकः । केचिन्नैव पठन्ति । धर्माविरुद्धा ये द्रव्यपरि- ग्रहास्तेषु योक्तोत्पादयिता स्यात् १९. तीर्थ गुणवत्पात्रं यज्ञो वा |.........! २०. यन्ता नियन्ताप्रदाता | अतोर्थे यन्ता वा स्याद्यतः पुरुपादमदा- नेपि भयं न स्यात् । भयसंभवे तु पिशुनादिभ्यो देयम् ।। २१. अर्थमदानप्रियवचनानुसारादिभिर्मनुष्याणां संग्रहणशीलः स्यात् ॥ ..... PATALA IX., KANDIKA 21. ...इतिशब्दः परिसमाप्त्यर्थः । एतावन्त एवाश्रमा इति चतु: मेवोपदेशेपि चत्वार इति वचनम् । ऐकाश्रम्यं त्वाचार्याः प्रत्यक्षविधाना- गार्हस्थ्यस्येति [गौ ध° शा° ३,३६] स्मृत्यन्तरोक्तं मा ग्राहीति ।। २. ..........| क्षममभयपदम् |.... ४. अनूत्सर्ग छान्दसो दीर्घः । विद्याया अनुत्सर्गोपि सर्वेयामाश्रमा- णाम् । तस्मादाचार्यकुले वासः समानः ।। ५. प्रत्याश्रमं यानि कर्माणि विहितानि तानि बुद्धा !......... || ७. अथानन्तरं परिमाजो धर्मा उच्यन्ते ।......... । ८. अत एव ब्रह्मचर्याश्रमादेव ब्रह्मचर्यवानविप्लुतब्रह्मचर्यः प्रव्रजति प्राज्यां कुर्यात् । यदि तत्रैव पककपायो भवति । श्रूयते च । ब्रह्मचर्या- देव प्रनजेहादा वनादेति यदहरेव विरजेचदहरेव प्रबजेदिति च । अत एवेति वचनामृहस्थाश्रममविष्टस्य तत्परित्यागेनाश्रमान्तरमासिराचार्यस्यागभिमते- व लक्ष्यते । तत्रायमभिप्रायः । दारपरिग्रहे सति यावज्जीवगमिहोत्रं जुहु- यादिति श्रुत्या विरुध्यते । स कथं परिप्रजेदिति । तस्मात्सत्यपि वैराग्ये ·II. 3, 21.] 95 काम्यकर्मपरित्यागेन नित्यानि नैमिनिकानि च कुर्वन्प्रतिपिद्धानि च वर्ज- यन्गृहस्थ एव मुच्यत इति । तचाह याज्ञवल्क्यः । न्यायार्जितधनस्तत्त्व- ज्ञाननिष्ठोतिथिप्रियः । श्राकृत्सत्यवादी च गृहस्थोपि विमुच्यत इति ।। अथ योनाहितामिस्तस्य विरक्तस्य मुन्याश्रमप्रवेशे को विरोधः |.ऋणश्रु- तिविरोधः । जायमानो वै ब्राह्मणस्तिभिर्ऋणवाजायते ब्रह्मचर्येषिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य इति । मनुरपि [६,३९] । ऋणानीत्यादि । मोक्षो मोक्षाश्रमः । नन्वेवं ब्रह्मचर्यादपि प्रव्रज्या नोपपद्यते । अयं तत्र यदहरेव विरजेनदहरेव प्रबजेदिति श्रुत्या युक्त प्रवजितुम् । तदा विरक्तस्य गृहस्थस्यापि युक्तं भविष्यति । स्मर्यते च | माजापत्यामित्यादि [ मनु० ६,३८] तथा यो गृहस्थो वृद्धो मृतभार्यः पुनरक्रियायामसमर्थस्तस्यापि युज्यते प्रव्रज्या । तस्माद्यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रबदित्येप एक एवांशः प्रव्रज्यायाः । सर्वमन्यदविरक्तस्येति युक्तम् । एवकारस्तु सूत्रे श्रुत्यनुरो- धेनोक्तः । यथा गृहादा वनादेति बुवाणैव श्रुतिब्रह्मचर्यादेव प्रजेदित्याह तथेति।। ...शर्म सुखं वैषयिक तदस्य नास्तीत्यशर्मा !...... ...इहार्थाः कृप्यादयः परलोकार्या जपहोमादयो यस्य न सन्ति सोनिहोनमुत्र इत्युक्तः। एवंभूतश्चरेत् । नैकस्मिन्नामे व्यहमपि वसेत् । अत्र गौतमः [ ३,२१ ] न द्वितीयामपतु रात्रि प्रामे वसेत् ।। ११. यत्परैर्मुक्तं परित्यक्तमयोग्यतया 1............! २२. सर्वेरेव वासोभिः परिमोक्षमेक उपदिशन्ति । न किंचिदपि वासो विभूयात् । नग्न एव चरेदिति । अपर आह । सर्वतो विधितो निषेधतश्चास्य परिमोक्षमेके ब्रुवत इति न किंचिदस्य कृत्यं न किंचिदस्थ वय॑मिति || ..आत्मानमध्यात्मपटलोक्तमन्विच्छे दुपासीतेति ।...... || १४. आत्मनि बुद्धेवगते सति तदेव ज्ञानं सर्वमशुभं प्रक्षाल्य क्षेमं भापयति । स्मयते च । यथैधासीत्यादि [ भगवद्गीता ४.३७ ] । तदिदं निराकरोति ॥ १५. यान्येव यतेरवश्यं कर्तव्याकर्तव्यप्रतिपादनपराणि शास्त्राणि ............।

·96 [II. 9,22. तैरेतमित्तिपिद्दम् । तत्र मनुः [ ६,८ ] 1 क्रुध्यन्तमित्यादि । अतो यति. मेव प्रकृत्य यानि कर्माणि विहितानि तानि कर्तव्यानि | यानि च निपि- झानि तानि वर्जनीयानीति | बुद्धे क्षेमप्रापणमित्येतत्पक्षविरुद्धमाह ।। १६.. आत्मबोधमात्रेण चेत्क्षेमं प्राप्येत तदेहैव शरीरे दुःखं नोपल- भेत ज्ञानी । न चैतदस्ति । न हि ज्ञानिनां मूर्धाभिषिक्तंमन्यमानोपि क्षुधा दुःखमेव तावत्क्षणमात्रमपि सोढुं प्रभवति । कथं तर्हि तत्त्वज्ञान- मात्रेण दुःखं नानुभूयत इत्यस्ति शास्त्रम् । अवारीरं वा वसन्तं मियाप्रिये न स्पृशतः । तरति दशकमात्मविदिति श्रुतिभिरिहैव विशोकावं ज्ञातं तद्विरुध्यते । तबाह ॥ १७. तत्त्वज्ञाने ज्ञातेपि दुःखक्षयाभावाहुःखक्षयो येन साधनेन भवति तदन्यत्परं ज्ञानोत्पनेरनुष्ठेयमस्तीति व्याख्यातम् । परलोकभयं दुखमेतेनैव व्याख्यातम् । न स्वैरचारिणां निवर्तत इति । तस्मात्स्वकर्मभिरपरिपकक- पायः श्रवणमनननिदिध्यासनैः साक्षात्कृतात्मस्वरूपः प्रतिपिद्देषु कटाक्ष- मप्यनिक्षिपन्नष्टाङ्गन्योगनिरतो मुच्यत इति । अत्र बौधायनः [२,१८,१] एकदण्डी त्रिदण्डी वेति । गौतमपि [३,२२ ] मुण्डः शिखी वेति ॥ १९. प्रकर्षण व्रजत्यपुनःप्रवेशाय वर्ग प्रतिष्ठत इति । तथा च गौ- तमः [ ३,३३ ] ग्रामं च न प्रविशेदिति । गतमन्यदुतरं च ।। २१. कः पुनरेकोग्निः । न तावदोपासनोब्रह्मचारित्वात् । तस्माल्लोकि- केनौ यथापूर्व सायं प्रातः समिधमादध्यादित्येपोर्यो विवक्षितः । अपर आह । श्रामणकेनानिमाधायेति गौतमः । श्रामणकं नाम वैखानसं सूत्र तदुक्तेन प्रकारेणेकोनिराधेयस्तस्मिन्सायं मातरमिकार्यमिति । तथा च बोधायनः [२,११,१४-१५ ] वानप्रस्थो वैखानसशास्त्रसमुदाचारेणे- त्यादि । अन्यतम् । PAȚALA IX., KANDIKA 22. ३. मूलादिभिः स्वयंगृहीतः कंचित्कालं वर्तयिस्वान्ततोन्ते प्रवृत्तानि स्वयमेव पतितान्यभिनिश्रयेदिति वक्ष्यमाणेन संबन्धः । तान्यभिनिनित्य तैवर्तयेदिति ॥ 14.U. omits all from को महि तबाह- 10.U. omithal from मरवाने पापवानम् ।

·II. 9, 23.] 97 ४.............तत आकाशमित्यभिनिश्रयेन किंचिद्भक्षयेदिति......॥ ५. संयुज्यते संश्रीयत इति संयोगः । तेषां मूलादीनां मध्य उत्तर- मुत्तरं समाश्रियमाणं फलती विशिष्टमिति इष्टव्यम् ।। ६. अयेति पक्षान्तरोपन्यासे । पूर्व ब्रह्मचर्यादेव वनप्रवेश उक्त एके वाचार्यास्तस्यैव वानप्रस्थस्यानुपूर्य कर्मण्युपदिशन्ति ।। ९. ........ ............ ..अस्मिन्पक्षे प्राजापत्यां निरूप्येष्टिं परिव्राज इत्युक्तेन भकारेण [मनुः ६.३८] श्रीतानीनामारमनि समारोप्य श्रामणके- नाममाधायैकाग्निर्भवेत् ।। २०.......इदं सकुटुम्बस्यैकाकिनश्च समानम् । एकाकिन एवेत्यन्ये ॥ ११. यदा शिलोच्छवृत्तिर्जातात अर्थ न किंचिदपि प्रतिगृतीयात् ।। १४. सर्ववर्णाश्रमसाधारणमेतत् । तथा चोत्तरत्र तस्य ग्रहणम् ॥ १५. काजमपि वास्यादिवदुपकरणविशेषो दारुमयः ।। १६.......इतराणि भार्यायै दवारण्यमवतिष्ठेवाश्रयेदिति ॥ १७. ......प्रतीक्षातिथिपूजा । । १८. येषु दर्शपूर्णमासादिषु पुरोडाशा विहिता गृहस्थस्य तेष्वस्य तस्थाने चरवः कार्याः ॥ १९. सर्व कर्मकाण्डं साङ्गप्रधानमुपांशु भवति । पारायणब्रह्मयज्ञाध्यय- नेन सह । तदप्युपांशु कर्तव्यमिति ॥ २०. उपांशुवचनादेव सिद्धे पुनर्वचनमाभिमुख्यमतिपेधार्थम् । तेना- रण्यस्था यथा नाभिमुख्येन शृणुयुस्तावदुपांश्चिति ।। ......... PAȚALAIX., KANDIKÂ 23. १. इदमेकाकिनो वानप्रस्थस्य । भूयांसं नियममिच्छन्न सस्यं संचि- नुयात् ।.........। ३. निरूपिता माश्रमाः । अयेदानी नेपामेव पक्षप्रतिपक्षरूपेण प्राधा- न्यममाधान्यं च निरूप्यते ॥ ४. अष्टाशीतिसहस्राणि गृहस्था ऋपयः मजामीपिरे मजानिप्पचिमभ्य- नन्दन् । ते अर्यम्णो यो दक्षिणेन पन्या दक्षिणायनमार्गस्तं पाप्य छान्दो. ग्योक्तन धूमादिमार्गेण गवा पुनरपीह संभूय इमशानानि भेजिरे मरण 13 ·98 [II. 9,24. प्रपेदिरे । जायस्व नियस्वेत्यादिजीवभावमापेदिर इति गृहस्थानां निन्दा ॥ ५. ये तु प्रजापति नाभ्यनन्दस्त उत्तरायणाचिरादिमार्गेण गत्वामृत- स्वम् । विभक्तिव्यत्ययः । अमृतत्वाय हि कल्पते । वचनव्यत्ययः । क- ल्पन्ते समर्थाः संपद्यन्ते ॥ ७. अयाप्यपि च तेपामूर्ध्वरेतसां संकल्पादेव सिद्धयो भवन्ति । ९. श्रुतितो श्रुतेर्यदहरेव विरजेचदहरेव प्रव्रजेदित्यादिश्रुत्यनुभव- त्वात् ।........॥ ११. इमशानानि भेजिर इति निन्दां परिहरति ॥ यत्त्वित्यादि ।। यत्तु गृहस्थानां श्मशानं श्रूयते स एप नानाकर्मणामग्निहोत्रादीनामन्ते पुरुपसं- स्कारः पितृमेधाख्यो विधीयते न पिशाचो भूत्वा इमशानमेव सेवत इति ।। १२. कुतस्तदित्याह' ॥ तत इत्यादि। ततः परं इमशानकर्मणोनन्तरम- नन्त्यमपरिमितं स्वय॑शब्दवाच्यं फलं श्रूयते । स एप यज्ञायुधीयजमानो- जसा स्वर्ग लोकमेतीति । अनन्न्यं स्वय॑मिति तु पाट-छान्दसोपपाठो वा।। PATALA IX, KANDIKA 24. २. अयापि च स एवायं पृथग्विरूढः प्रत्यक्षेणोपलभ्यते स एव द्विधा- भूत इति लक्ष्यते । दृश्यते हि सारूप्यं द्वयोः । देहमानं तु भिन्नमिति । देहत्वमिति स्वार्थिकस्त्वमत्ययः ॥ ३. यदि पुत्ररूपेणावस्थानं किमेतावतेत्याह|| त इत्यादि । ते पुत्राः शिष्टेषु चोदितेषु कर्ममु वर्तमाना अवस्थिताः पूर्वेषां पितृपितामहपिता- महादीनां सांपरायेण परलोकेन संबद्धानां कीर्ति वर्धयन्ति । अस्यायं पुत्र एवंकर्मास्यायं पौत्र इति । स्वर्ग च वर्धयन्ति । कीर्तिमतां हि स्वर्गवासः श्रूयते ॥ ६. प्रलयानन्तरं सर्गः । तत्र संसारस्य बीजार्थाः मजापतयो भविष्य- न्तीति भविष्यपुराणे श्रूयते ॥ GU. om, the whole com. on Satma". Om. ind. U. - 'कीर्मिला पपयन्नि G. UP and omita the rest. 'सर्ग: G..,'just as the Der. ISS.

·99 II. 9,24.] ८. ........ अनुप्रदानमन्तर्वेदि बहिर्वेदि च प्रदानम् | .........अ- न्यत्नु ऊर्ध्वरेतसामाश्रमादिकं प्रशंसन्पुरुषो रजः पांसुर्भूत्वा ध्वंसते नश्यति इतिशब्दो वचनसमात्यर्थः ।...............|| ९. तत्र प्रजासंताने ये पापस्य कारस्त एव ध्वंसन्ति धंसन्ते ! न परान्पित्रादीन्हिसन्ति । यदेव पर्ण वनस्पतेः कीटादिभिपितं तदेव पतति' न च वनस्पति शाखा वा पातयति तद्वत् ॥ १०. अस्येति सामान्यापेक्षमेकवचनम् । अस्य पित्रादेः पूर्वपुरुपस्या- स्मिल्लोके पुत्रकृतैः कर्मभिः संबन्धो न विद्यते । दृष्टान्तोयम् । यथा पुत्र- कृतेषु कर्मसु पित्रादेः कर्तृत्वं नास्ति नथा च परस्मिल्लोके कर्मफलरपि संवन्धो नास्तीत्यर्थः॥ ११. यदुक्तं ये पापकृतस्त एव ध्वंसन्ति न परान्झिसन्तीति तदर्थरूप- मेनेन वक्ष्यमाणेन हेनुना वेदितव्यं निश्चेतव्यम् ॥ १२. प्रजापतेहिरण्यगर्भस्यीणां च मरीच्यादीनामयं सर्गो देवता- दिस्तिर्यगन्तः । ते चाध्वस्ता एव स्वेस्वे पदे वर्तन्ते । यदि पुत्राः पापकृनः स्वयं ध्वंसमानाः परानपि ध्वंसयेयुस्तदेतन्नोपपद्येत ॥ १३. पुण्यकृतः सुखेनाद्यापि वर्तन्त इति तत्रोदाहरणमाह ।। तो. स्यादि । तत्र स्वर्गे ये पुण्यकृतो वसिष्टादयस्तेषां प्रकृतयः शरीराणि परा उत्कृष्टा ज्वलन्त्यो दीप्यमाना उपलभ्यन्ते यथा सप्तर्पिमण्डलम् । श्रूयते च । सुकृतां वा एतानि ज्योतीपि यन्नक्षवाणीति । इदगपि ममाणं न पु- त्राणां धंसे पूर्वेपां ध्वंस इति । १४. कर्मावयवेन पूर्वाणितानां कर्मणामेकदेशेनाभुक्तशेषेण तपसा तोत्रेण वा कचिदूर्ध्वरेताः सह शरीरेणान्तवन्तं लोकं जयति स्वर्गलोक वा जयतीति यत्तत्स्यात्संभवेदिति । यच संकल्पादेव सिद्धिः स्यादिति तदपि स्यात् । न तु तदाश्रमाणां ज्येष्ठ्यकारणमिति । तदेवमेकाश्रम्यं स्वाचार्या दत्ययमेव पक्षः स्थापितः। अन्य एवं मन्यन्ते । सर्व आश्रमा दूपिता भूपि- ताश्च । ततस्तेषु सर्वेषु यथोपदेशमव्यग्रो वर्तमानः क्षेमं गच्छतीरयेत- देव स्थितमिति ।। .C.U. om. पुषकृतः परस्मिनोक-G.; omits जयनि रगत. पा.- ·100 ......... [II. 10,25. PATALA X., KANDIRA 25. ३. सर्वेयामेव प्राकाराणां मध्ये या पूस्तस्यामन्तरस्यां पुरि वेश्म मा- पयेदात्मनः ॥ ४. तस्य वेश्मनः पुरस्तादावसथः कारयितव्यः । आ समन्तादेत्य वसन्त्यस्मिन्नित्यावसथ आस्थानमण्डपः। तस्यामन्त्रणमिति संज्ञा || . ५. दक्षिणेनेत्येनवन्तम् । पुरमिति एनपा द्वितीयेति [पा०.२.३.३१] द्वितीयान्तम् । पुरस्य दक्षिणतोदूरे सभा कारयितव्यां । बहिर्वृत्तं यचाभ्य- न्तरं तदुभयमपि संदृश्येतेत्येवमर्थमपि सैषा द्यूतसभा ! तस्यां द्यूतार्थिनः प्रविशन्तीति तदायस्थानं राज्ञः ।। ६. ...... ..लौकिका अमयोजलाः स्युरविच्छेदेन धार्याः ॥ ७. तेषु चाग्निपु नित्यमग्निपूजा कार्या यथा गृहमेध औपासने सायं. प्रांतरित्यर्थः । मन्लावपि तावत्र । द्रव्यमपि तदेव ।। ८. आवसथाख्ये स्थानतिथीन्वासयेत् । ते विशेष्यन्ते । श्रोत्रियाव- राानिति । अवरपर्यायोवराय॑शब्दः । यदि सर्वान्बासयितुं न शक्रोति श्रोत्रियानपि तावदासयेदिति ॥ १०. गुरवः पित्रादयः | अमात्या मन्त्रिणः | तानातिजीवेत् । भक्ष्य भोजनाच्छादनादिषु नातिशयीत ।। ११. अस्य राज्ञो विषये राष्ट्रे क्षुधाहाराभावेन बुभुक्षया रोगेण व्या- धिना हिमेन नीहारेण । वर्षादीनामुपलक्षणमेतत् । आतप आदित्यरश्मि- तापः । एनेः प्रकारैः । अभावादुद्धिपूर्व वा कश्चिदपि ब्राह्मणो नावसीदेद- वसनो न स्यात् । राज्ञो ह्ययमपराधो यदाहाराभावेन कश्चिदवसन्नः स्यात् । युद्धिपूर्व वेत्यबोदाहरणम् । यदा कश्चिदृणं करं वा दाप्यो भवति तदा नासो हिमातपयोरुपनिवेशितव्यो भोजनादा निरोड्यः । तथा कु. र्वाणं राजा दण्डयेदिति ।। १२. पूर्वोक्तायाः सभाया मध्येधिदेवनम् । यस्योपरि कितवा अक्षदर्दी- प्यन्ति तत्स्थानमधिदेवनं तरकाष्ठादिनोदन्ति । उयायोक्षति । अवोक्ष्य तवाक्षान्युग्मसंख्यान्वैभीतकान्विभीतकवृक्षस्य विकारभूतान्यथार्थान्याव- द्वितं निर्वतेत तावतो निवपेत् । कः। यस्तत्र राज्ञा नियुक्तः सभिको नाम ।। 'पूरे राभा कारयितप्या om.G..'- ·II. 10,26.] 101 १३. आर्या द्विजातयः शुचयोर्थशुद्धाः सत्यशीलाः सत्यवादिन एवं- भूता पुरुषास्तत्र दीवितारो देवितारः स्युः । त एव दिव्येयुरित्यर्थः । ते च तव देवित्वा यथापरिभाषितं पणं सभिकाय दत्त्वा गच्छेयुः । स च राजे तभायमहरहः प्रतिमासं प्रतिसंवत्सरं वा दद्यात् । स एव स्थानान्तरे दीव्यतो दण्डयेसभास्थाने च कलहकारान् । तल याज्ञवल्क्यः [२,१९९- २०० ] ग्लह इत्यादि । ......उत्सवादिष्वन्यत्रापि भवतीत्याचारः।। ............ PATALA X., KANDIKA 26. २. ............संग्रामे यज्ञस्तस्यात्मा यूपस्थानीयः । आत्मेति शरी- रमाह । अन्तरात्मा तु पशुस्थानीयः | प्रत्यानीय दत्तं द्रव्यं दक्षिणा । सूत्रे तु तं यज्ञ इत्याहुरिति गौणो वादः॥ ९. तत्र गौतमः । [१०,२६] विंशतिभागः शुल्कः पण्य इति । यद- णिम्भिर्विक्रीयते हिङ्ग्वादि तस्य विंशतितमं भागं राजा गृलीयात् । तस्य शुल्क इति संज्ञा । एष धर्म्यःशुल्कः । तमधिकृतैरवहारयेत् । ग्राहयेदिति । मूलादिषु विशेषस्तेनैवोक्तः [ गौ ध° शा° १०,२७] मूलेत्यादि । ११. अकराः । वर्णग्रहणात्पतिलोमादिस्त्रियो दाप्याः॥ १२. व्यञ्जनानि श्मवादीनि यावत्तानि नोत्पद्यन्ते तावदकराः।। १४. तपस्विनोपि धर्मपरा एवाकरा नान्ये'। धर्मपरा इति किम् । य आभिचारिकमन्त्रसिद्धये तपस्तप्यन्ति तेप्यकरा मा भूवन्निति ॥ १५. यस्त्रैवर्णिकानां पादावनेजनवृत्तिः स शूद्रोप्यकरः । १६. अन्धादयश्चाकरा यावदान्ध्यादि। १७. ये च परिव्राजकादयो द्रव्यपरिग्रहऱ्यार्थी निष्प्रयोजनाः शालतो येषां द्रव्यपरिग्रहः प्रतिपिद्धतेप्यकराः । तथा च वसिष्ठः [१९,२३] | अकर इत्यादि । १८. यत्र परदारा आसते कुमारी वा पतिंवरा तत्र युवालंकृतोबुद्धि- पूर्वमज्ञानादनुप्रविशन्वाचा बाभ्यः । अत्रेयमास्ते मात्र प्रविक्ष इति ॥ १९. ...द्रव्यानुरूपमपराधानुरूपं च । दुष्टभावग्रहणमाघार्यादिपि- तस्य प्रवेशे दण्डो मा भूदिति ॥ 1G, V. omits this sentenco. ...... VIDYA ·102 [II. 10,27. २२. अथ संनिपातारप्रभृति ते परदारकुमायौं राज्ञा भृत्ये ग्रासाच्छाद- नदानेन भर्तव्ये ॥ २४. परदारान्भर्ने श्वशुराय वा कुमारी पित्रे भ्राने वा । अनभ्युपगमे तु मायश्चित्तस्य यावज्जीवं निरोधः ॥ PATALA X., KANDIKA 27. १. परिते तु निर्वेपे यथापुरं यथापूर्वम् । धर्मात् । तृतीयाथै पञ्चमी । धर्मेण संवन्धो भवति । हिशब्दो हेतौ । यस्मादेवं तस्मादवश्यं प्रायश्चित्तं कारयितव्ये | ततो यज्ञविवाहादौ न कश्चन दोप इति ।। २. योनपत्य आत्मनः शत्यभावं निश्चित्य क्षेत्र पुत्रमिच्छन्भायी परत्र नियुके मृते वा तस्मिंस्तत्पित्रादयः संतानकाक्षिणस्तद्विषयमेतत् । कुलान्तरपविष्टा स्ली सगोत्रस्थानीया भवति । सा हि पूर्व पितृसगोत्रा सती भर्तृगोत्रधर्मरधिक्रियते । अतः सा भर्तृगोत्रपक्षाणां सगोत्रस्थानीया भवति । भर्ता तु साक्षात्सगोत्रः । तां सगोत्रस्थानीयां न परेभ्योसगोत्रेभ्यः समाचक्षीत । इयमनपत्यास्यामपत्यमुत्पादयति । सगोत्रायव तु समाच- क्षीत । तत्रापि देवराय तदभावे सपिण्डेभ्यः ।। ३. कः पुनः सगोत्रस्य विपस्तगाह । कुलायेति ॥ हि यस्मात्स्त्री कन्या पदीयमाना कुलायेव प्रदीयत इत्युपदिशन्ति धर्मशास्तस्मात्सगो- बायेव समाचक्षीतेति । कुलाय कन्या कचिदेशेषु दीयते गोरजेन केनचि- दप्यनुभूयते । उक्तं च वृहस्पतिना। अभर्तृकाभ्रातृभार्याग्रहणं चातिदूषितम् । कुले कन्यापदानं घ देशेष्यन्येषु दृश्यत इनि । ४. तमिमं नियोगं दूपयति । तदिति ।। यद्यप्येवं पूर्व कृतवन्तस्त- थापि तदत्यत्वे विमतिपन्नं विमतिपिदम् । कुतः । इन्द्रियदीयल्यात् । दुर्यलेन्द्रिया ह्ययत्वे मनुष्यास्ततश्च शास्त्रय्याजेन भर्तृप्यतिझग रति भसङ्गः स्यादिति सगोत्रविपये च यो विशेषः सोपि नास्तीति ।। ५. येन पाणिना पूर्वमनिसाक्षिक पाणिगृहीतः फन्यायास्तस्मासाणे- रन्यो भवति मगोवस्यापि पाणिः | यस्मादेवं पाणः परवगविशिष्ट समान तस्मादविशेष इति । अवशिष्टमित्यपपाटा ॥ C. U.. omiu all then मायकन्या पिापु- ·II. 10,27.] 103 ६. पाणिरन्यो भवतु को दोपः तद्व्यतिक्रम इत्यादि । तस्य पाणेळ- तिक्रम उभयोर्दपत्योर्नरको भवति । खलु. पुनरिति प्रसिद्धिद्योतको निपाती। ७. आरभ्यतेनेनेत्यारम्भणः। योयं दंपत्योः परस्परं नियमः। स आम्भ- णो यस्य नियमारम्भणः । एवंभूतो योभ्युदयः स एव वर्षीयान्वृद्धतरः कस्मावर्षीयान् । एवमुक्तेन प्रकारेण नियोगलक्षणेन यदपत्यमारभ्यते तस्मा- देवमारम्भणादपत्यावर्षीयानिति । अपात्यादित्यपि पाठः । आपत्यादिति मायेण पठन्ति ॥ ९. शूद्रस्त्वार्यायां त्रैवर्णिकायां प्रसक्तो वध्यः। एतच्च योन्तःपुरादिष्व- धिकृतो रक्षकः सन्स्वयमेव गच्छति तस्य भवति।::..........॥ १०. अस्य शूद्रस्य या दारभूता तेन भुक्ता त्रैवर्णिका स्त्री तो कर्श- येत्तनियमोपवासैः । या प्रजाता न भवति तद्विपयमेतत् । ब्राह्मणक्षत्रिय- विशां स्त्रियः गद्रेण संगताः । अमजाता विशुध्यन्ति प्रायश्चित्तेन नेतरा इति स्मरणात् ।। ११. अन्यः पूर्वः पतिर्यस्याः सान्यपूर्वा परभार्या । तस्यां सवर्णायां सकृद्रमने पादः पतति पतितः स्यात् । द्वादशवार्षिकं प्रायश्चित्तं तस्य तुरीयोंशस्लीणि वर्षाणि प्राकृतं ब्रह्मचर्यमस्य प्रायश्चित्तम् । एतच्च श्रोत्रिय- भार्यायामृतुकाले कामतः प्रथमं दूपकस्य । तत्र गौतमः [२२,२९] द्वे परदारे त्रीणि श्रोत्रियस्येति ॥ १७. ब्राह्मणस्य स्वेतेषु निमित्नेषु चक्षुषो निरोधः कर्तव्यः पटवन्धा- दिना चक्षुषी निरोद्धव्ये यथा यावज्जीवं न पश्यति नतूत्पाटयितव्ये । न शारीरो ब्राह्मणदण्डोक्षतो ब्राह्मणो व्रजेदिति स्मरणात् । चक्षुनिरोध इति रेफलोपश्छान्दसः ॥ १८-१९. यो वर्णाश्रमायुक्तानियमानतिक्रामति तं नियमातिक्रमण- मन्यं वा प्रतिषिद्धानां कर्तारं रहसि बन्धयेन्निगडितं निरुन्ध्यात् । आ समापत्तेः । यावदसौ नियमान्प्रतिपत्स्ये निषिद्धेभ्यो निवर्तिप्य इति ब्रूयात् ॥ २१. यदि दण्डे प्रवृत्तं राजानमाचार्यो ब्रूयादहमेतमतः परं वारयि- प्यामि मुच्यतामयमिति । ततोङ्गदण्डे प्रार्थदण्डोर्थदण्डे प्राप्ते ताडनं ता. डने प्राप्ति धिग्दण्ड इति कृत्वा तदशे विसृजेत् । एवमृत्विजि ऋश्विगा- ·104 [II, 11, 28. चार्यों राज्ञः स्वभूतौ न दण्ड्यस्य । स्नातको विद्यावृत्ताभ्याम् । राजान- न्तरादिः! सर्व एते राज्ञा मान्याः अतस्ते दण्ड्यस्य त्राणं स्युरुक्तेन प्रका- रेण रक्षका भवेयुः । नान्यः कश्चित् । तेप्यन्यत्र वष्यात् । यस्य वधानु गुणोपराधो न तस्याचार्यादयोपि त्राणम् । हन्तव्य एव स इति ।। PATALA XI., KANDIKA 28. १. वैश्यो वैश्यवृत्तिर्वा कृष्यर्थ परक्षेत्रं परिगृह्य यचुत्थानं यत्न कृषिविषयं न कुर्यात् । तदभावाद्यादि फलं न स्यात्तत एतस्मिन्निमिने स कर्षकः समृद्दश्चेतस्मिन्भागे यत्फलं भावि तदपहार्योपहारयितव्यो राज्ञा क्षेत्रस्वामिनो दाप्यः॥ २. कीनाशः कर्षकस्तस्यावशिनोस्वतन्त्रस्य निर्धनस्य दासस्य कर्म- न्यासे स चेत्कर्म न्यसेविच्छिन्द्यात्तस्य दण्डेन ताडनं कर्तव्यं स दण्डेन ताडयितव्यः । अर्थाभावान्नार्थदण्डः । अपर आह । अवश्यवइयोविधेयः । यः क्षेवं परिगृह्यावशिनः कीनाशस्य कृषिकर्म न्यसेन्न स्वयं कुर्यात्तस्य परिग्राहको दण्डेन ताब्य इति । अथवावशिन इति बहुव्रीहिः । यस्य कीनाशस्य वंशी स्वतन्त्रः क्षेत्रवान्नास्ति यदि पूर्वकृष्टस्य क्षेत्रस्य कृषि- कर्म न्यसेन्न कुर्यात्तस्य ताडनं दण्ड इति राजपुरुपस्योपदेशः ॥ ५. ये च पशवो ब्रजे गोष्टे निरुद्धास्तं व्रजं हित्वादिनः सस्योदर्भक्षयि- तारो भवन्ति तान्कर्शयेद्वन्धनादिना कृशान्कुर्यात् । कः । यद्भक्षितं तदा नाजपुरुषो वा । नातिपातयेन्नातिनिरोधनं कुर्यानातिताडयेद्वा ।। ६. यदि पशुपः पशूनवरुध्य पालयितुं गृहीत्वा भयस्थानेषु विसृज्यो. पेक्षया मारयेन्नाशयेद्वा । नाशनं चोरादिभिरपहरणम् । तस्मिन्सति' स्वा- मिभ्यः पशूनवसृजेमत्यर्पयेत्पश्वभावे मूल्यम् ।। ...............कः । यस्तत्र रक्षकत्वे राज्ञाधिकृतः ।। ८. पुनः प्रमादादुरसृष्टेषु सकृदवरुध्य स्वामिभ्योवसृजेत् ॥ ९. ततो द्वितीयात्ममादादूर्व प्राममानीयेत्यादि यदुक्तं तन्न सर्वेना- दियेत । तस्मिन्विपय उपेक्षेत ॥ ७. , .G.U.'omतस्मिन्सति- ·II. 11.29.] 105 १२. तथाशब्दस्य भोजनमित्यनेन संबन्धः । माणसंशयदशायामे- धोदकादेरादाने कामकृतेप्यदण्ड्यः । तथा भोजनमप्यांददानः माणसंशये न दण्ड्य इति । . PATALA XI., KANDIKA 29. २. तेषु मयोजकादिषु यो भूय आरभते यस्य व्यापारोर्थनिर्वृत्तावकि कमुपयुज्यते तस्मिन्फलविशेषो भवति ।। ३. कुटुम्बिनी दंपती । तो धनस्य परिग्रहे विनियोगे वेशाते । यद्य- प्येवं तथापि भर्तुरनुज्ञया विनास्त्री न विनियोक्तुं प्रभवति । भता तु प्रभ- वति । तदेतेन वेदितव्यं न हि भर्तुर्विमवासे नैमित्तिके दाने स्तेयमपदिशन्ती- ति [२,१४,११] ॥ ४. तयोरनुमतेनुमती सस्यामन्येपि पुत्रादयस्तहितेष्वेहिकेवामुमिकेषु च हितेषु वर्तेरन्द्रव्यविनियोगेनापि वा । ५. अर्थिप्रत्यायनोविमतिषिद्धो वादी विवादः । तत्र विद्यादिगुणसंयुक्ता निर्णेतारः स्युरिति वाक्यशेषः । विद्याध्ययनसंपदध्ययनसहित शास्त्र- शानम् । अभिजनः कुलशुद्धिः । वृद्धाः परिणतवयसः । मेधाविन अमा. पोहकुशलाः । धर्मेषु वर्णाश्रमायुक्तध्वविनिपातिनः । विनिपातः प्रमादा। तदहिताः ॥ ६. ते च निर्णयन्तः संदेहस्थलेषु लिङ्गतोनुमानेन देवेग तसगापारिना। इतिशब्दः प्रकारे । यथान्यदेवंयुक्तं वचनव्याघातादि तेन स विणियार्थ- स्थितिमन्विष्य । निणेतारः स्युरित्यध्याहृतेन वाक्यसमाशिः || ७. अय साक्ष्यविधिः ॥ पुण्याह इति || पुण्याहो देयनक्षया । मा- तर्न मध्याहादिषु । अग्नाविद्देनिमिद्ध्वा तत्समीपे । अपागन्त उदककुम्भ- मुपनिधाय तत्समीपे । राजवति राजाधिष्ठिते सदसि । राजमहणं पाहि- वाकादेरुपलक्षणम्। उभयत उभयोरपि पक्षयोः । सत्यवचन पामध्यवर- नेन साक्षिणो यद्भावि फल तत्सत्यं ब्रूहि । अनृतं त्यक्त्या गायन स्वर्गमे- प्यसि । अनृतमुक्त्वा महापोर नरकं प्रतिपरस्यस इत्यादिना प्रकारेण ख्याप्य प्राविवाकादिभिः पृष्ट इति शेषः । सर्वानुमतेषिमस्यायनोः सन्याय समा । 14 ·106 II. 11.29.] चानुमती.सत्यां मुख्यः साक्षी गुणैरुपेतो दोषैश्च वर्जितः साक्षी मनं पृष्टमर्थ सत्यं यथारमना ज्ञातं तथा बृयात् ।। १०. सत्य उक्ते स्वर्गो भवति । सर्वाणि च भूतान्येतं प्रशंसन्ति अपि देवाः ।। ११. स्त्रीपु शूद्रेयु च या विद्या सा निष्टा समाप्तिः । तस्यामप्यधिग- तायां विद्याकम परितिष्टतीति ॥ १२. अथर्वणा मोक्तमधीत आयर्वणिकः। वसन्तादिभ्यष्टक् [ पा.४,२, ६३ ] तेपामानाय आथर्वणः । आयर्वणिकस्येकलोपः | तस्य वेदस्य शेपोयं या विद्या स्त्रीषु शूदेषु चेत्युपदिशन्ति धर्मज्ञाः १३. अत्र समामात प्रतिपदं पाठः । तेन धर्मसमातिः कृच्छाशक्या कर्तु किंतु लक्षगकर्मगातु समाप्यते येन सामान्येन भिन्नानामप्यधिगमो भवति तल्लक्षणं तस्य कर्मणा करणेन समाप्यत इति । कर्मणात्विति द्वितकारपाठछान्दसः । आदिति वा निपातस्य प्रश्लेषः । स च सद्य इत्य: स्यार्य द्रष्टव्यः ॥ १४. वक्ष्यत इति शेपः ॥सर्वजनपदेब्वित्याद्यभिजयतीत्यन्तं गतम्। १५. उक्तव्यतिरिक्ता ये धर्मास्ते धर्मशेपास्तान्स्ल्यादीनामपि सकाशा- स्मतीयादित्येके मन्यन्ते । ते च प्रतिजनपदं प्रतिकुलं च भिन्नास्तथैव प्रत्ये. तव्याः । तत्र द्रविडाः कन्या मेपस्थे सवितर्यादित्यपूजामाचरन्ति भूमी मण्डलमालिख्येत्यादीन्युदाहरणानि । द्विरुक्तिः प्रश्नपरिसमान्यर्थी' । .G. Ut has only पश्यते । गतम् ॥ ..G. UPomits the two first sentences.- •भययनपरिसनाायर्या G. U'.- ·VENBAL INDEX TO TIE DIARNA SUTRA BY DR. THEODOR BLOCH. भैस 1,25,.. अ अग्रिपूना 1, 4, 17. II, 25, 7. निपोमीय I, 18,21. 'अकर II,26, 10. अनिष्टोम II, 7, 4. भकर्तृ I, 3, 15. अनिम्पर्श II, 25, 3. अकारण 1, 7, 10. 15, 6. 26, 1.3;, अग्निहोत्र I, 14, 1. II, 7, 14. 7.32,23. II, 20, 16. अग्न्यर्थ II, 22,21. भकृतप्रातराश 1, 11, 23. अग्न्याधेय I, 1, 6. II, 11, 13. भत्ता 1,25, 10. अग्न्युत्वात I, 11,30. अक्तोभ्यक्त 1,8, 2. अग्र II, 4, 10.11.27.15, 13. भक्रीनपण्य II, 20, 16. अग्रदिधिषु II, 19, 22. अक्रीनराजक I, 18, 23. अग्लोस्नु । 3, 22. अक्रोध I, 23, 6. | अङ्ग,2,28. II, 2, 1. 3, 3.8, 13. अक्रोधन 1, 3, 23. 11, 14. अक्ष II, 25, 12. अङ्गहीन I, 20, 11. भक्षशील II, 16, 12. अचल 1,22,4. अक्षार I, 26,3.28, 11. अच्छम्बदकार I, 12, 3. अच्छायोपग I, 18, 4. अक्षीर 1,26, 3. 28, II. अज II, 14, 13. 18, 13. अखाद्य I, 17,7. अजनवादशील I, 3, 13. अगन्तृ I, 3, 12. अजस्र 11,25,6. 'भगन्धसेविन् 1, 2, 25. भगार I, 9, 10. 24, 15. 28, 11. 19. अतिन 1, 2, 4. 3, 6. 9. 10. II, 19, 1. 28, 19.21. II, 3,22.23.4, 14. अन्नलि I, 25, 1. गुरु , 14, 15. अणिक I, 19, 1. अगुरुतल्प I, 21, 10. अणीयम् I, 23, 2. अगृह्यमानकारण 1, 12, 8... अग्नि I, 3, 42. 4, 16. 1S. 20. 15, अनम् ।। 1. 1. 5, 10. 11, 38. 21. 12. 17. 18. 16,14. 18, 32.10, 13.25,6.12.30, 20.22. II,1, 13. 3, 9. 20. 6, 1.2. 3. 7, 2. अतगुण II, 18, 11. 20, 2. 15. 12, 6. 9. 11, 16, 18. 16. 17, अति-इ 1, 31, 14. 18.10.10, 13. 22, 7.95, 6.29, 7.! अतिक्रम् I, 1, 28.18, 4. 11. 12, 6.8 19. II, 16, 27. 18, 17,21,8, 19. 22, 11.17.20, 23, ·108 'अतिधै II, 19, 1. अतिक्रम I, 1,35.2,9..5, 2. अधःशय्या II, 8, 18. अतिजी II, 25, 10. अधर्म I, 20, 6. 7. 21, 11.25, 11. अतिथि I, 14, 1. 15, 1. II, 4, 11. II, 14, 15. 20.6, 3. 5. 7, 2. 3. 5. 12. 13. अधर्मचर्या II, 11, 11. 15. 16. 17.8, 1.25 3. 11.25,8. अधर्माहत I, 28, 11. अतिपत् II, 23, 5. अधस् I, 4, 14. II, 1,8. अनिप्रवृत् II, 10, 18. अधस्तात् I, 5,21.. अतिरात्र II,7,4. अधासनशायिन् I, 2, 21. अधि II, 1.1. अतिव्यपहार I, 28, 4. अधि---, 1,31.2,4.7,28.01. अतिसृत I, 8, 30. II, 7, 15. 17, 19. 5. 8. 18. 14.27. 10, 13 to 18. अतीर्थ II, 20, 20. 11, 6.14.28. 35. 12, 2. 3. 13, अतृप्ति II, I, 8. 6. 13. 32,4.17. II, 5,2.3.6, 4. अत्यन्त I, 18, 7. 15. 21, 3. अधिक I, 24, 4. II, 3, 6.6, 13. 10, अत्याधान II, 20, 11. 6.7.19, 20.29, 9. अत्याश I, 23, 5. अधिकार II, 13, 28. पत्र I, 4, 29. 24, 4. II, 6, 13. 15, अधिगम् I, 10, 13. 17. 28.29, 9. अधिगत II, 10, 12. अथ I, 1, 1.20.20.31. 32. 36. 2, अधिदेवन II, 25, 12. 4 to 7.18.4, 23. 25. 5, 8. 10. अधिरथ II, 18, 11. 8. 12, 3. 5. 13. 16, 8. 19, 6.11.अधिनि II, 3, 9. 15.21, 7. 12. 22, 6. 23, 4. 25,9, 27, 9. -8, 18. 21. 29, 8. 10. 30, अधिष्ठा II, 3, 4. 6. 23. 32, 23. II, 4, 19. 9, 18. अधिष्ठान II, 20, 11.12. 13, 6. 14, 12. 13. 16, I. 17, 7. अधिहस्त्य I, 8,22. 21, 7. 18.22, 6. 23, 8. 7. 24, अधीन 1, 2, 19.7, 14. 15, 22. II,:. 1.2.7.26, 22. 25, 14. अदण्ड्य II, 28, 12. | अधेनु I, 31, 11. अदम्म I, 23,6. अधोनाभि,24, 11.28,11. II, 18,4. अदर्शन I,8,29. अधोनिीत I, 6, 19. अदम् I, 5, 12. 31, 15. TI, 16, 1. अध्ययन I, 5, 28.8, 25.9, 4. 11, 20. 13, 13. 14, 3. II, 4, 25.6, अदाम्भिक I, 20, 8. II. 29,14. 13.10,. अदिवाशिन I, 27, 7. अध्ययनसंवृत्ति I, 5, 9. अदिवास्वापिन् 1, 2,24. अध्यवासित I, 9,7. अनुएकर्मन् , 1, 6. अध्यात्मिक I,22,1. अद्रोह I, 23, 6. अध्यापक I,29,8. 21, 18.

·109 अभ्यापन 1, 2, 8. 32, 3. 14. II, 10, , अनामिभाषित I, 8, 14. 4.6. अनाभिमुख I, 6, 20. अभ्यापयित II, 5, 16. अनभिसंधिपूर्वम् I, 26, 7. भन्याय I, 5, 23.9, 1. 12, 7.11, 12, अनमुत्र II, 21, 10. 20. अनर्थक I, 12, 7. अनन् I, 8, 12. अनहत् I, 17, 2. II, 9, 6. भावशील II, 16, 13. अनवशेषम् II, 8.8. अवापन 1,6, 11. अनश्चत् II, 9, 13. अनक्ताशिन् I, 27, 7. अननपारायण I, 27,9. अरनि I, 11,34. II, 21, 10. अनट I, 14,23. भननिपक्ववृत्ति II, 18, 4. अनसूया I, 23, 6. धनग 1, 22, 7. अनसूय I, 3,24. 10, 5. धनडु I, 26, 1. 17, 30. II, 9, 13. अनाक्रोश्य 1, 26, 3. धनतिदूर I, 6, 21. अनागम I, 7,26. अननिसृष्ट II, 7, 15. अनाचार्य I, 8,27. अनत्याश I. 23, 6. अनाचार्यसंबन्ध I, 6, 35. अनधीयान II,4,16. 10,9. अनास्य I, 23,5. अनध्ययन II, 5, 1. अनात्यय I, 1,27. अनध्याय I, 5,26.9, 7. 11. 16. 22. अनाद्य I, 17, 17. 19, 14. 10, 10. 28. 11, 4. 24. 27. 12, 7. अनापद् I, 8, 25. 9.32, 12.14. II, 12, 20. अनाप्रीत I, 17, P. अननियोगपूर्वम् I, 19, 12. अनामय I,14,27. अननूक्त, 11,35. अनायुष्य I, 5, 3. II, 19, 2. अननूचान II, 10, 8. अनार्यव I, 26, 7. अनन्त II,4,15.26, 1. अनार्या I, 27, 10. अनन्तदक्षिण II, 26, 2. अनाविःस्रगनुलेपण I, 32, 5. अनन्तर I,5,28.8,30. अनावृत्ति I, 25, 1. अनन्तेवासिन् 1, 8, 26. अनाश्य II,18,2. अनन्तेवास्याहत I, 18,2. अनाश्वम् II, 12, 13.14. अनन्त्य II, 17, 1.23, 12. अनासनयोगविहित I, 6,26. अनन्य I,23,2. अनपरछादयमान I,8,21. अनपत्य II, 26,12. अनिकेत II, 21,10.21. अनपश्रित I, 6, 17. अनिमित्त-I, 31,10. II, 10, 3. अनपिहित I, 10,8. अनिर्दश I, 17,94. अनपेक्षा 1, 22,6. अनिर्देश I, 16, 18. अनासन,6,21. अनाहूत I, 8, 17.

·110 . 29,8. अनिवृत्ति I, 4, 26. अनुवै I, 6, 15. अनिह II, 21, 10. अनुन्याहार 1, 20, 15. अनीप्सत् I, 19, 10. अनुलेपन I, 11, 13. अनुरा, 1, 17.24, 1. अनुष्ठा I, 22, 1.46.8. 28,6. II, धनु- II, 21.13. 7, 7. अनु- II, 13, 19. अनुष्ठान II, 2,2.3. अनुकथ् I, 2,22.. अनुसन् I, 9,20. अनुकाङ्क्ष I, 8, 24, अनुस्मृ I, 2, 5. 23. अनुकृ II, 5, 8. अनूचानपुत्र II, 17, 22. श्रनुख्यात II, 6,2. | अनूस्था I, 6, 7.31. 36. 17,3. अनुगम् I, 6, 8. अनूपद् I, 20, 3. 4. अनुगमन II, 4,26. अनुत्सर्ग II 21, 4. अनुग्रह II,5,6. अनूद्गासिन् I, 30, 12. अनुज्ञा I,6, 2. 10, 18.25, 3. 28,11. अनूपसद् II, 21, 6. II, 9,3. 12, 8. 22, 24. अनृत I, 26, 8. II, 18, 3. 21, 13. अनुज्ञातृ I, 25, 5. अनुत्थित I, 16, 19. अनृतसंकर I, 19, 35. अनुदेश्य I, 2, 22. II, 19, 15. | अनृत्तदर्शिन् 1, 3, 11. अनुधाव् I, 6, 9. अनेनस् 1, 10, 15. अनुपरोध II, 9, 10. 12. 2G, 1. | अनैपुण I, 8, 20. अनुपस्तीर्ण II, 22, 28. अनैचारिक I, 29, 1. अनुपस्तीणीसनशापिन् I, 3, 4. अन्त I, 16, 10. II, 3, 18.21,6. अनुपस्थकृत I, 6, 14. 23, 11.29,7. भनुपेत I, 1, 32. 2, 1. II, 9, 7.15, अन्तःशव I, 0, 14, 16, 20. 18.2.4,8.26, 18. | अन्तनम् II, 92,3.23,2. अनुवन्ध् I, 7, 14. अन्नर I, 16, 11. II, 25, 3. अनुमाविन् I, 10,6. अन्तर I, 10,20. 12,4. II, 1,5. . भनमतिपूर्वम् I. 28, 5. 13,3. 17,8.25,. भनुमन II,29,4,7. अन्तरा I, 24,120 भनुमा I,12, 10. | अन्तगल II, I, 18. अनुमान 1,3,97. अन्तरिक्षलिग II, 4, 2. भनुन I,1, 10. अन्तरिक्ष्प II, 7, 16. अनुनाक 1,11,20. अन्तरेण I,31,14. II, 12,6. भनुवाइप I,11,6. अन्नधी I, 30, 15. भनुवार II, 14, 18. अन्नान् I, 3, 41. भनु , 12, 12. भन्नवन्नी II, 4.12.

·111 भन्तवत् II, 24, 14. अप I, 2,80. 3, 39. 11, 17. 15,2 भन्तचाण्डाल I,9,15. 7.10.16, 2. 8. 25, 10.30, 18. अन्ति 1, 2, 2. 19.20.22.32,7. II, 1, 13. 15. 2,9,3,3,9.4,23.6,14.12, अन्नेशसिन् I, 6, 34.8, 26. II, 14, 9. 16, 23, 22, 4. 13. 23, 2. 26, 3. 17, 4.6. 7. 29,7. अन्ध II, 26, 16. अप-अस् I, 18, 32. अन्न I, 10, 28. 15, 23.10, 21. 23. अप- I, 7, 2. 32,20. 17, 4. 14. 19, 14. 20, 12. 15. अपग्रह I, 7, 7. 31, 1. II, 1, 3. 6. 3, 2. 9. 10. अपच्छिद् I, 16, 17. 11. 4, 13. 16.6, 17. 19: 7, 4. अपजि I, 24, 21. II, 26, 2. 17.8, 4.15, 15. 16,24. 18; 8. अपण्य I,20, 11. 25,9. अपतनीय I, 26, 12.27, 9. 29,15. भनप्राशन II, 15, 19. अपत्य II, 13, 10. 16, 8.27.7. धनसँस्कर्तृ II, 3, 1. 6, 16. | अपनुद् I, 25, 10. अबाद I, 19,15. अपपर्यावृत् I, 7, 2. अनाव 1, 3,26. अपपात्र 1, 2, 25. 10,30. II, 17, अन्नाद्यकाम I,1, 24. .20. 21, 6. अन्य I, 3, 34. 4, 3.7. 5, 10. 13. अपपात्रा I, 21, 17. 7, 13. 8, 14. 30. 9, 12. 10, 18. अपर I, 27, 9. 81, 2. II,15, 18. 15, 11, 38. 13, 7. 14, 2. 15, 13. 22. 16,24. 17, 5.27. 21,9.19. 22, 6. 23, 2.24, 13. 26,7.12. / अपरपक्ष I, 16, 5.6.7. 29,4.31,21. 82, 29. II, 1, अपरयोग 1,17, 20. 14.2,7.5, 7. 10, 5. 11, 12. अपररात्र I, 5, 12.9, 23.39, 15. 12, 18. 18, 2. 19, 4. 14. 20, अपराध I, 8, 28. 19. 28, 8. 24, 2. 8:26, 8.27, अपराह्नII, 16,5. 18.28,14.29,4. अपरिगहीन II, 10.5. अन्यनर II,6,10. 11, 13. अपरिमित II, 2, 2. 6. 7, 16.9, 18. अन्यत्र I, 2, 19, 25.6, 17.7, 26. 27.10, 7. 32, 18 II, 17, 25. अपरिसंवत्सर I, 10, 11. II, 15 अपरेण II, 8, 20. 25, 14.27,21. अपरेगुस् II, 17, 12. अन्यपूर्वा II, 27, 11. अपतु 1, 11, 27. 81, 35. अन्यप्रयोजन II, 6, 50 अपवह् II, 16, 16. भन्ववस्थायिन I, 6, 29. 35. अपवाद 1,28,2. अन्ववसो I, 18.7.13.21,3 अपश्शि I, 32, 16. अन्वहम् II, 28, 1. अपस्वान I, 11.30. भन्वाह I, 8, 12.14,16. भन्वाहापचन II, 7.2. अपहन् 1,27, 11. 1 ·112 भपहा II, 19, 7.8. अप्रायत्य I, 11,23. अपर II, 21, 1. अप्रायश्चित्त I, 18, 11. अपावृत I, 11, 18. अपि 1, 2, 3. 3, 26. 34. 4, 9.29.2 अप्रोक्षित I, 15, 12. II, 12, 5. अप्रिय II, 7,5. 18.6, 32. 34.35.7,12. 31. 8, 22, 27.9, 19. 10, 8. 12, 3. अबहुपाद II, 6, 8. 15, 8. 16, 9. 18, 2. 6. 14. 19, अबुद्धिपूर्वम् II, 26, 18. 10. 18. 15. 21, 18. 25, 9. 12. अब्रह्मन् 1, 5, 7. 26, 12. 27,9.28, 9. 14. 29, 4. | अब्राह्मण I, 27, 10. 31, 22. 6. 10. 30, 23. 32, 28. II, 1, 18. अग्लिङ्ग I, 26, 7. 2, 1.3,8.1, 22. 5, 1.9, 13.अभक्ष्य I, 17, 38. 26, 7. 13, 4. 6. 144, 12. 13. 15. 17, 5. अभाग II, 14, 15. 7. 19, 4. 23, 7.24, 1. 2. 7. अभाव II, 4, 14.8, 9. 11, 13.14, 29, 4. 22.3. 5. 19, 19.25, 11.28, 1. अपितृक I, 11,2. अमि-अस् श्राविधान I, 10.8. अभ्यसेत् I, 27, 8. अपिधानी II, 4, 3. अभिक्रम् I, 29, 7. अपिहित I, 11, 19. अभिनन II, 29,5. अपूप I, 16, 17. अभिजनविदासमुदेत I, 1, 12. अपूर्वा II, 13, 1. अमिति I, 20, 9. II, 7, 16.11,4. अपेय I, 17, 17. 21. 26, 7. 20, 28.26, 1.29,14. अपैशुन I, 28, 6. अभित्रास I,8, 29. अप्रतिकृट I, 30, 18. अभिदह I, 17, 10. 28, 15. अप्रतिलोमयत् I, 2,20. अभिधान I, 31, 4. अप्रतिवातम् I, 6,23. अभिनिघुक्त II, 12, 13. 22. अप्रतिष्टब्ध I, 6, 16. अभिनियम II, 16, 7. अंप्रतिष्ठित II, 12, 11. अभिनिह I, 9, 16. अप्रतीक्ष II, 15,9. अभिनिधि II, 22, 4.23, 2. अपनीIL9,4. अभिपीड 1, 5, 22. अप्रमत्त II, 13, 6, अभिप्रसारण I,6,4. अप्रमाण II, 23,10. अप्रयत I, 14, 18. 19. 20. 15, 8. 18. अभिप्रस 18. 16, 14.21.22.29, 14.31, सारयीत I, 6, 3. 30, 22. *. II, 15, 19. अभिभाए I, 6, 6. 8, 14. थप्रयतोपहत I, 16,21. आभिमन I, 28, 1.27. अप्रवोदित I, 19, 18. अभिमुख I, 6, 20. 30, 20. II, 3,2. भमानाहिसा I, 26, 6. 5.4.6, 7.22, 13. भप्राणायामशम् I, 26, 14. भभिरूप II, 8,4.

·113 भमिशः 1, 5, 12. . अभिवद् 1, 14, 11. 14. 15. 18. II, भभ्युदित II, 12, 14. 22. 15, 22. 4, 17.8, 1. अभ्युवम् I, 19, 11. धारयीत I, 5, 12. 16. 14, 15. 22. ) अभ्युपधि I, 19, 1. अघ 1,11,31. भाभिवादन 1, 5, 17. 19. 14, 18. 17. अमत्र I, 3, 25. 36. JI, 4, 23. II, 4, 17. अमातृक I, 11,1, अभिविश्I, 5, 8. अमात्य II, 25, 10. थमिप्यार I, 12, 5. 28, 11. अमावास्या I,9,28.81, 19. भर्शित I, 19, 15, अमृत 1, 22, 4. 7. II, 24, 1. अभिशल I, 3, 25. 24, 6. 15. 28, अमृतत II, 5, 19. 28, 5. 17.29,8. II, 2,6. अमेध्य I, 16, 14.24.25. 17, 3. अभिषिक्त II, 22, 12. अमेध्यसेविन I. 16, 26. अभिषेचन II, 6, 10. अमोह I, 23, 6. भभिष्टा II, 12, 5. अयाचितव्रत I, 27, 7. अभिसंधिपूर्वम् I, 16, 7. अयाज्य II,10,9. भभिहन् II, 22, 18. अयोग I, 23, . भाभिह I, 6, 7. अपोनि I, 26, 7. भभाचार I, 29, 15. अपोमिश्र 1, 2, 35. भभोजन I, 26. 4. II, 15, 5. 17, 24.[अरण्य I, 4, 14, 9, 17. 11, 9. 34. अभोज्य I, 4, 12. 10, 16.21.22 14,81. 24, 11. II, 22,16.20. 17, 28. 18, 10. 16. 26, 7.27,3. 25, 15.28,7. अभ्याI,11,25. अरण्यवासिन् II, 9, 18, अभ्यन्जन II,6,15. धरिक्त II,1,150 अभ्यधिमन 1, 19, 18. अरोष I, 23, 6. अभ्यषिमृन I, 5, 21. अर्थ I, 3, 43.7,21. 8, 16.25.14 अभ्पद-11,25, 10. II, 22, 13. 3. 20, 1.3.24,1,19.23.28, भापा-1,8,7. 21.29, 1. II,4,22. 6, 1.8,4. अभ्यागम् II, 4, 19.5,4. 6,3. 5.7. 11,9. 12, 17, 18, 11.16.8.21. 7.12.13.15. 6. 23, 1. अर्थवाहिन् I, 24, 23. अभ्यागम I, 10, 13. अर्थिन् II, 4, 13. थभ्यागमन 1,1,33.2, 6. अर्थJ, 2, 14.24 11. II, 18, 15. अभ्याथु II, 22, 20. अर्धपञ्चय I,9,3. अभ्यास I, 28, 20. II, 27, 12. अर्धमास I, 20, 17. अर्धरात्र I, 9,24.32,14. अर्धशाणीपक्ष 1,24, 11. R अगुवय II, 20, 7. अभ्युदय I 20,9. II, 27,7. भभ्युदा-NII,7,18. 15. 15 ·114 अर्यमन II, 03, 4.5. अवशिन् II, 29, 2. अई I, 14, 18. अवसद् II, 25, 11. अर्ह II, 8, 5. अवमृन II, 26,24. 28, 6.7. अर्हत 1, 13, 14. II, 10, i. अवस्था 1, 23, 11. II, 22, 16. अलंकार II, 14,9. अवम्फूर्ज I, 12, 3. अलंकृ II, 11, 17. 26, 18. अवाहितपाणि I, 6, 10. 14, 22. अलब्ध (०७धोपwinstead of TU उप०) अवह II, 26, 9. J, 24, 17. अवाय I,2,88. अलब्ध्वा I, 22, 6. अवाचीनपाणि II,4,5. अलवण I, 26, 8. 28, 11. अवि II, 14, 18. अलोम I, 23, 6. अविकथयत् I, 6, 18. अलोलुप I, 20, 8. II, 29, 14. अविकृत I, 21, 2. अव-आप् I, 4, 29.27,4. अविचिकित्सा I, 13, 11. अव -I, 24,22.. अविज्ञात I, 24, 8. अव- I, 12, 7. II, G, 17. आवदम् I, 1, 11. II, 28, 10. अव-उक्ष् II, 1, 13. 3, 15. 4, 23. | अविधि I, 11, 21.18, 31. II, 24, 18. 25,12. | अविनिपातिन् II, 20, 5. श्रयकीणिन् I, 26, 8. | अविप्रक्रमण II, 5, 2. अवगाह I, 11, 17. 15, 16. अविप्रतिपत्र I, 1, 13. अवगाहन II,2,9. अविप्रतिषिद्ध I, 12, 6. II, 20, 22. अवघा I,17,5. अविमनस् I, 6, 13. अवधा I, 17,16. 31, 22. अविरोध I, 23, 6. अवधू II, 19, 11. अविशिष्ट II, 27, 5. अवभृथ I, 24, 22. II, 7, 10. अविशेष II, 14, 11. अवमिह I, 30, 17. अविहित I, 11, 20. 20, 10. 14. अवमृश् I, 16, 25. अवृत्ति I, 18, 6. अवर I,5,4. II. 13,9.24, 4. | अव्यग्र II, 4,9,21, 2. भवरवयम् I, 14, 11.26. अव्यतिक्रम II, 18, 2. अवरान II,15,16. अव्यपदेश.II, 8, 18. अवराय I, 2, 16. II, G, 14. 20, 8. अश् I, 17, 14. 19, 13.27,7. II, S, अवरुप II, 28,6.8. 12.6, 19.7, 3.9, 13. अवरोध I, 9, 25. अशक्ति I, 3, 38. भवरोधन II, 28, 4. अशन I, 7,27.30. अवरोहण I, 32, 25. अशद I, 22, 7. अवर्णसंयोग I,2,38. अशरण II, 21, 10.21. भवलेखन I, 8,5. शरीर I, 22,7. .

·115 26, 2. पशर्मन् II, 21, 10.21. असमावृत्त II, 6, 12. भशिष्ट II, 11, 9. असमुदत II, 7, 17. भचि I, 29, 14 असमेत्य II, 11, 5. माचिकर I, 21, 12. 19, 20, 15. 17. असंवन्ध II, 17, 4. 18. II, 12, 20.. असंभाष्य I, 14, 30. भशुचिलिप्त I, 2, 29. असि I, 16, 16. अशुद्ध I,1,6. | असूया I, 23, 5. भश्मन् I, 30, 21. अस्कन्दयत् II, 19,6. धश्राद्ध I, 10, 30. | अस्तम्- I, 31, 18. अश्रु I, 16, 14. अस्लामित I, 4, 15. 31, 3. 32,8. अन् II, 9, 13. अस्तेन II, 16,9. अहम I, 1,29. II, 3, 20.16, 15. अस्पर्श 1, 22, 7. अदमी II, 3,3. अस्मद् I, 28, 11, 29, 9. अधाक्य I, 10, 2. अह II, 7, 15. 14, 13. 15, 9. 24,1. भष्टाचत्वारिंशत् I. 2. 12. II, 18, 4. अष्टाचवारिंशत्परीमाण I, 30, 2. अहन् I, 4, 23.28.8, 18.9, 18.22. अष्टाशीतिसहस्र II, 23, 4. 5. 10, 28.11,6. 11. 12,5.15. II, 1,7.16.3, 6.5,1, 12, 14. 16, भम् I, 1, 27. 32.2. 1. 17.19.3, 4. 6.7.8.20,4. 26.3, 20.6, 4.32. 7, 11.12,6. अहन्यमान I, 22,4. 7.11. 13,9.15, 1. 8. 10. 16, अहर्प I, 28, G. 11. 23. 18, 5. 20, 5. 6. 21, 20 अहविर्याजिन् I, 18, 29. 25, 10. 28, 2. 10. 18. 32, 3. II: अहविष्य II, 15, 16. 18, 3. 1,7.13.15.20.3, 1.4. 19.4' अहित 1, 22,6. 27.5, 3.18.6,2. 10.7, 14. 8, 1.2.9, 12. 13, 14. 20, 20.21, अहिरण्य I, 11, 34. 10.21.24, 8.14.25, 6.13.20, अहुत II, 7, 15. 15, 16. | अहोरात्र I, 9, 28. 10, 10. 5.27,21. आ. असंयोगसंयोग I, 21,8. आ I, 1, 27. 8, 29. 10, 29. 18, 1. असंवृत्ति I, 14, 5. 32, 11.II, 5, 16.9,2.5.11,1. असंवेशन II, 1, 16. 3. 12, 15.15,2.19.20.22.17, असंस्कृता II, 13, 8. 24. 19, 12.20,4,24, 5.27,19. असंस्पृशत् I, 18, 18. आ-- II, 15,9. असंदर्श I, 2, 29. आकालम् I, 11, 29. 30. II, 15, 3." आकाश II, 22, 4.22.23,2. असमय I, 18, 10. असमर्थ II, 9, 12. आक्रुश् I, 26, 3. II, 27,14. असमापत्ति II, 27, 20. आक्रोश II, , 13. ..

·116 भागम् I, 9, 18. II, 6, 1.7.17. भास्मन् (Acc.) I, 22, 8. भागुप I,4,24. भात्मन् (Loc.) I, 23, 1. धाङ्गिरस I, 2, 2 आत्मप्रयोजन I, 3, 35. भाव I, 20, 6. 25, 4.31, 9. II, 3. भात्मयूप II, 26, 2. 9. 18,4.25,4. भात्पलाम I, 2,2. भावम् 1, 4, 20.21.6, 37. 15, 2.8. आत्मलामीप 1, 22, 3. 4. 11. 17. 28. 16, 1.2. 9. 10. आत्मवत् I, 20, 8. II, 29, 14. 13. 17, 8. II, 2, 1.5, 6. 15, 1 भात्मसंयोग I, 8,6. 16, 12.19, 12. | आत्रेयी I, 24, 9. भाचमन II, 3, 5. आथर्वग II, 29, 12. भाचर I, 8, 11. 19. 22, 8. 92, 18. भादा I, 8, 22. 25, 4. 28, 21. 29, भाचार 1, 4, 8.21, 11. II, 6, 1. 6. II, 22, 16. 26, 21.27, 16. भाचार्य I,1, 14.2, 19. 3, 91.43. 28,10.12. 4, 23. 25. 5, 7. 18. 20. 6, 13. भारितम् II, 29,9. 85.7, 12. 20. 21. 27. 80.8, 6. आदित्य I, 5, 18. 30, 20. 31, 18. 27.10, 4.10.14,6.24.26, 11, 19. II, 6, 2.2, 13. 28,6. II,4,24.5, 4.6.11.15. 8, 6. 7. 10, 1. 14, 8. 25, 10. भादिन II, 28, 5. 26, 11.27, 21. आदीप I, 28, 15. भाचार्यइन I, 2, 11. 3, 33. 8, 22. भाद्र II, 10, 3. 13,19.11, 21, 1.8.6. आय II, 9, 16. 12, 3.. भाचिI,1,14. आधा I, 4, 16. 15, 12.25, 1.27,1. II, 22,7. भाच्छदा, 24,11. 28, 11. II, 18,4. भाच्छादन II, 21, 11.22, 1.17. भाधान II, 11, 14. आषिI, 18, 20. भाजि I, 7, 2. 30, 21. भाजिपथ I,24,21. भानडुह 19,5.17, 31. भाजी 1, 18, 19, आनयन II, 17, 17. भाज्य II 28,10. भानी II, 28, 7. भान । 29, 14. | भानुपूर्व्य II, 22,6. भातप IT, 25, 11. भानुमानिक I, 4, 8. भानुर II, 11,7. भानृशंस I, 23, 6. भातुरस्यम्जन II, 19,6. आप I, 1, 12.5, 15. 19, 3.9.. It, भात्ततेजस् II, 20, 10. 17, 10. मात्मन् 1, 2, 24. 6, 34. 8, 25. 10,. आपणीय , 17, 14. 25. 15, 22. 25, 7. 28, 15. 17. आपद (आपाते) I, 8,26.IL11, 10.11. 81, 19. II, 3, 18. 7, 12.8,4.भापद I, 8, 16. 10, 11. IL,425. 9, 11, 12.11,9. 12, 12. 21, 19. 'भापूर्यमानपक्ष II, 20, 3.

·117 भाशस्त्यI, 21, 8.26, 6. भावप II, 15,7. भाप 118, 1.3. भावम् (Nom. Dual)1, 20, 6. भागन्धा, 6, 37. II, 17, 18. भावह II, 12, 1.2. भामन्त्रग II, 17, 13.25,4. आदिक 1,8, 7. भाशमांस I, 11, 4.17, 15. भाविश I, 8, 11. माना II, 24, 1. भावीसूत्र I, 2, 36. भानात I, 11: 37. था 1, 23, 2. भान I, 20, 3. | आवृत् 1, 26, 14.. मायतन I, 32,24. | याश्याम, 19,2. भायम् I. 25, 6. II, 12, 15, | आश्रम II, 21,1.28, 9.24, 14. मापुष I, 20, 12. 29, 6. II, 16, 21. आश्वमेधिक 1, 2, 22. भायुषप्रहन II, 25, 14. आषाढI, 11, 20. भायुधायपुत्र II, 17, 21. आधिवन I, 32,28. भायुकाम I, 1, 22. भांस I, 6, 6.22.26.27.8,8, 13, थायुस् ।, 5, 15. 11, 7, 4. 2. 16, 2.27, 10. II, 12, 18. धारप 1, 16, 18. 22, 1. 17. | भासद् I, 6, 10. 11. 15, 18, . भारम 4, 26. 28, 2. 28, 9.11, 16, आसन I, 6, 33. 8, 11. 25, 10. 30, 8. 82.9. II, 4,16.5,3.8.6,7. 1.17, 24.21, 8. 22, 7.29,2, 8,7, 17.22,23.27,25. भारम्बण II, 5, 19. आसनगत II, 17,17. भारात् I, 81,2.3. [भासुर II, 12, 1. थारु, 11, 16. आसेव I, 18, 11. भारोग्य I, 14, 29. II, 11, 17, आस्थ 116.11.12. आरोहन I, 32, 2.5. भाषाय II, 5, 19. भाजद 1,28,6. आहवनीय II, 7, 2. 16, 3. बाई 1, 16, 15. 30, 21. आहा 1,58. भार्यI, 3, 40. 12, 6.8, 20, 7.8. आहितानि II, 7, 18.9, 18. 21, 18.17.28, 6. 28, 13. 29, 1. आहूताध्यापिन् I, 5, 26. 9. 11, 3, 1. 4. 10, 11. 25, 13. आह 1, 3, 5.4, 13. 14.7, 19, 20. 16, 32. 19, 13. 27, 2, 11, 4, 20. 6,7.11, 12.16, 12, 11,23, 1. भाप II, 39, 9. आहे,8,7. भाप II, 11, 18. है इत् II, 24,8. बालम्प II, 16, 14. हर, 1,7.2, 2.8, 20.26,2. 29,8. II, 9, 8.11,8.15, 10. 22, 16. ति, 1, 10. 11, 32. 33. 2, 2.6. 26,427, 8.14.29,14. आलम 11,3,3. आलिममुख 1, 8,2. • भावसय 1, 81, 2.2. II, 6.15.25,. 4.8.9.

·118 24.37. 38. 3, 9.26.4, 5.6.15. । इन्द्रिय 1, 16,7.28, 2. II, 10, 12: 17.24.5,8.9.12.20.22.6,4. 24, 4. 31.37.7, 5.7.11.21.8, 5.7. इन्द्रियकाय I, 1, 25. 15.22. 29.30.9, 3. 10. 22.24.इन्द्रियप्रीत्यर्थ II, 10, 3. 10, 2.4.7.8. 10.12.15.11, 8.इन् I, 4, 16. II, 29, 7. 13. 28. 38. 12, 1. 2. 3.5.14.इन्धन I, 15, 12. 13, 1. 9. 10. 11. 14. 18. 19.20.| I, 6, 13. 8, 24.27, 10. II, 6,3. 14,24. 15, 19. 16, 4.6.18. 14,13. 17.15.23.28. 81. 18, 2. 13. 26. 19, 3. 4.5. 12. 13. 15.20, इए I, 1, 342,6. 3, 9. 9, 13.13, 19. 31, 19. II. 18, 3. 23, 1. 3. 6.21, 8. 10. 18.23, 6.24, रेषिरर्ष० ( instead of र ऋष०) 15.25.12.26, 13.27, 7.28, 1. II, 23,4,5. 2.5. 11. 16. 19.29, 1.7.8.9. 12. 16.18.30, 1.3. 31,1.6. घुमात्र I,15, 19. 11. 12. 15. 16.21.32, 9.10. इष्ट I, 8,26.. 14. 24. II, 2, 3. 3, 2.5. 10. 11.| इष्टापू II, 7, 8. 4, 14. 16.5, 8. 16.6, 2.8. 9. हष्टि I, 27, 2. 11. 14. 15. 17. 18. 20.7, 3. 5. RE I, 23, 3. I, 17, 8. 9. 21,16. 6.11.13 to 17.8,7.11.13.9, 6 13. 10, 6. 11, 1.7. 12, 15. C II, 18, 6. 23. 18, 5. 6. 11. 14, 6. 9. 11.ईश II, 29, 3. 12. 13. 15, 12.20.22.17,8.9. 18. 19. 21. 22.18, 4. 16. 10,3 I, 3, 26. 5, 8. 12, 5. 11, 21. 2. 18. 19. 21, 1. 22, 2.. 4. 14. उध्य II, 7, 4. 23, 2. 6. 10. 24, 1. 5. 6. 8. 12.) उग्र I, 7, 20. 21.18, 1. 25, 4.5.14.26, 2. 27, 3. 11. उच्चर I, 31, 1. 15. 16.21.28, 10. 29, 1. 6. 12. उच्चैर्भाषा II, 5, 9. उस् II, 28, 10. इदम् I, 3, 26. 4, 29. 6. 3. 13. 29. | उच्चैस्तराम् I, 8, 8. 36.7, 12.13.8, 3.21.12, 5.14 | उच्छिष्ट I, 3,27. 37.4, 1.25.11. 3.4.15, 20.20, 1. 6. 22, 5.8 6,36. 7,27.30.15, 23..16, 11. 23.2.24, 25.28, 7. 18.29, 1 17, 3. 21, 17. 31, 22 II, 9, 7. II, 4, 19.6, 2.7, 12. 17.16,1 18, 11.20,2. 21, 13. 24, 1. 2. 10. 12. 25, 3. | उच्छ्वास I, 24, 24. 28, 19:28, 1. 11.27, 10.28,4. उत II, 19,8. बदाम 1, 6, 17: | उत्कम् 1 24, 18. इदानीम् II, 13, 6. | उत्तम I, 24, 24, 28, 18. 29, 1. II, सदि I, 22, 3. 3,14.4, 8. 18, 13. इन्द्रधनु I, 11,31. 31, 16. उत्तर I, 3, 10. 26, 12. II, 4, 3. 4.6 उ 15.

·119 . 21. 12, 22. 18, 16.22, 5.28, 2.| उदाचार I. 3, 15, 8, 8. रसरतम् II,1,23. उदामन्त्रण I, 8, 15. उन्नरपदेश II, 3, 23. | उदाह I, 19, 13. 15.22,3.23, 4. ग्सरेप I, 30, 7. II, 1, 14.3, 4. 25, 9.30, 23.32, 33. II, 9,13. 23, 5. 18, 6.17, 7.23, 3. उन् I, 15, 11. II, 15, 7. उद्- I, 5, 18.31, 18. उत्या I, 5, 12.7, 1. 32,14. II, 4, 17. उदीची II, 1, 13. उत्थान II, 28, 1. उदाचीन II, 15, 16. उत्पन् I, 7, 14. | उदीच्यवृत्ति II, 17, 17. उत्पादयित II, 13, 5. उद्धन् II, 25, 12. उत्सन I,12, 10. उदृ II, 6, 17. 18. 7, 15. 12, 23. उत्सनलाय I, 2,27. 17,18. 19. उत्सर्जन II, 5, 16: | उद्यम् I, 15,7. 19, 13. उन्मत्त I, 19, 1. II, 11, 9.14, 1. उत्सादन I,8, 5. 11, 13. उसिच् II, 1, 14. 15, 9. उप--आस् I, 6, 13. उत्सद I, 10, 18. 11, 23. 26, 11. उपधा I, 7, 4. 8. उपचार II, 1.11. II, 21, 10.29.28, 7. उपजि I, 24321. ग्दक I,4, 20. 21. 17, 16. 20, 12. उपदिश I, 2, 38. 41. 3, 8. 12, 7. 26,14.27,1.5.28, 11. II,1,24. 13, 18. II, 1, 12. 10, 10.12.14, 4, 14. 16. 5, 4. 6, 11. 12.7, 4. 20.15, 10.17,14.18, 16.19,2 13. 17.8, 9. 12, 13.15, 9. 18, 21, 9.20. 22, 6.15.27, 3. 11. 4.2.2, 13.28, 10. 29, 12. उदकपूर्व II, 9, 8. | उपदेशन I, 2, 7. उदकान्त I, 11, 23. उपद्रष्ट्र II, 6, 2. उदकाभ्यवाायन् I, 27, 11. उपधम् I, 15, 20. उदकुम्भ I, 4, 18. उपधा I, 15,21. II, 1,14. उदकोपस्पर्शन I, 1, 30.36. 2, 6.8, उपधान II, 6, 15. 29.10, 5. II, 1, 23. 3, 7. 15, 2. उपनयन I, I, 9.29. 86.2, 5. 6. II, 22,14. 15, 22. उदगपवर्ग II, 8, 20. उपनयप्रभृति II, 21, 8.. उदगयन II. 20, 3. उपनिधा I,3, 31, उदङ्मुख I, 31,1. उपनिषद् II, 5,1. उदधान II,1,15.3,21. उपनी I,1,11.19. उदपात्र I, 18,1. II, 17, 17. उपमरजः II,15,7. उदर II,5,19. उपयुन I, 5, 7.7, 18. 15, 15. 17, उदवसो II, 7, 7. 16. 28, 7. II, 14, 3. 20, 1.

·120 उपलिप्त I,9,5. उपयोग II, 8, 13, उपा- II, 5, 15. उपरि I, 31,13. | उपाँशु II, 7, 14. 22, 19. उपरिजानु I, 24, 11. 28, 11. II, ] उपाकृ I, 9, 1. 11, 6. II, 5, 1. 18,4. उपाकरण I, 11,7. उपरिशच्या II, 6, 15. | उपाकरणादि II, 5, 6. उपरु I, 8,25. II, 7, 11. उपादा I, 12.5. उपलभ I, 4, 10. 16, 12. II, 21, 16. J उपानह I.7, 5.' 24, 2.18. उपानहिन I, 8,2. उपाय II, 10, 10.20,1, उपलिप्तकेशश्मनु I, 8, 2. उपायन I,1, 6. उपवस् I, 26; 14.27, 1. II, 8, 14 | उपालम I, 8, 28. 20,3. उपवास I, 8, 29. 24, 17..11, 1, 4.8, | उपासन I, 15, 1. | उपावृत II, 7, 10. 14.20,9. | उपेत 1,2, 11. 19, 8. IT,3,7. उपविश् II, 15, 7. उपवीत II, 4, 22. ज्म 1, 5,22.20,9.27,5.91,5. II. 1, 4.2,3.5,3. 11,418,2. उपवेष्टितिन I, 8, 2. 20, 29.27, 6.29, 14. उपव्युष , 9, 22. | उभय I, 3, 9. II, 18, 15. 25,5. उपशुप II, 10, 16. उभयतस् I, 10, 17.23,15. II,3,17. उपश्रोत II, 6.2. 29,7. उपसंपा, 5, 20.21.20. 6, 29:7, उरस् I, 5, 16. 13.8, 19. 13, 13. 14, 7.12.28, | उतूक I, 10, 19. 8. II,5,4. | उल्का I,11,80. उपसंग्रहण I, 5, 18.7, 27. 10, 17. उष्ट्र I, 17, 29. 14,9. उष्ट्रीशीर I, 17,28. उपस I,G, 12. | उप्ण II, 15, 16. उपसमाधा II,1,13.6,1. ॐ उपसम-न्ध II, 1, 18. उपलर 11,6, 15. 17,1. |कई II, 7,3. कर्षI, 2, 10.0, 2-4. 30, 21.32, 14 उपस्था II,5,4.8,7. II.4.27.18, 17. 19, 12.22, उपस्पर्शन I, 31, 6. II, 2. 8.9.5,10. 11. 17.20, 23.28,9. उपस्पृश, , 10. 15, 7. 10, 5.7 to अर्धरतम् II, 23,6. 14.17,1.26, 7.14.27,1.5. 28, 11. II,3,3.5, +. 12, 18. 18,4.19, 13.22,13. प्रम् I, 12.5.31,21. उपान् 1,15,16.16, 28. I,5,11. पर14.8.18,22.31. TI, 1,28.35. II,1, 17.

·192 . . एवंमुख 1, 10,2 कर्मफल I, 5, 5. II, 2, 3, 24,*10. ऐ. कर्मयुक्त I, 6.11. देय 1, 3, .. कर्मयोग 1;12,9. ऐलक I, 17, 22. कर्मसमाप्त I, 4, 24.. ओ कर्माभ्यास I,26, 7.20, 18. कर्मावयव II, 24,14. ओंकार I, 13,6. औषधि 1, 3, 4. 11, 5. 36, 15. 17, RT II, , 5. 19, 1. 18. 20. कर्ष 11,16,14, . 19.25.30,21.11; 2, 4. बोट 1, 16, 3.10. | कल्मप I, 21, 25, 28, 18.29, 1. कल्याण 11, 4. 14. कवि 1, 22, 5. 23, 1. औदुग्दर I, 2, 23. 11, 10, 3. कपायप 1, 27, 10. औपकरण 1, 10, 2. कान II, 22, 15. औपवस्त II, 1, 5. (काचुकिन् I, 8,2. भोपासन II, 3.16. काण्ड I, 11, 6. क काण्डसमापन I, 11,2. कन्छय 1, 17, 37. काण्डोपाकरण I, 11, 1. कट 1, 8, 13. काण्व I, 19, 7. 'कण्व 1, 19, 3. 28, 1. | काय 1, 28, 5:20, 18. II. 11, 20. कर I, 8,6. | कामम् I, 32, 16. I.5, 3.2, 11. कदाचन ।,1,15. 11, 4, 14. 17,19.. कपाल II, 23, 10. | कामकृत U, 28, 12. कम् II, 21, 5. कामालगा. II, 4,.. | कास्य 1, 1, 20. 11, 18, 11. कम्बल 1,3,8. करजI,17,26. काप 1,23,2. कर्ण II, 19,1. कारण I, 18, 10. कनपत्य 1, 5, 3. काल 1, 1, 28.8,7,22. 10,5. 11, 14 31. 13, 20.. 10, 1, 28, 20. कर्नु II, 16, 7. 29, 1. II, 15 2.5.4, 13.16,24015, कर्मन I, 1, 6.4,23. 26, 20.50 12.17, 1. 10. 10, 21, 17, 19. 18, 11.25, 4. 26, 7..28, 9. 29, 1.4.08 कालेचर्पा 1, 2, 41. . 18. 19, 20. 31, 3. II, 2, 4.7./कार , 13, 1.15, 14,212. 19.5, 9.8, 12. 9, 12.10, 4. 11, काटा I, 22, 7. 1. 14. 18, 1. 14, 17. 16, 1.21, कास 11, 3, 2. 5.22, 7.18.34,3. 10. 29, 1. किंच I,5,7.8. कर्मन्यास II, 28, 2. किंचन I, 27,7. . .

·123 कृष्ट I, 80, 18. कृष्ण I, 8, 8. 4. 9, 22.27, 11. 30, किंचिद 1.5, 5. 19, 5. 30, 15, II;| कुछ I, 13, 10. 25, 8.27, 6.7.8. 24,1125,11. किण्ठ 1, 2016. 28, 20. II, 29, 18. किम् I, 6, 58. 19,224, 1529, 1. कृतप्रायश्चित्त 1, 27,9. कीट I, 16, 16. कृतभूमि I.17, 8. कीनाश II, 28, 2. कृताकृत II, 18, 17. की I, 6.30. कृतान I 17, 17. 18, 4. कीर्ति II, 24, 3. कृतावसथ II, 8, 1: कौलाल I, 17, 25. कत्न II, 19,9.. कृश II, 27, 10. 28,5. जट I, 17,32.21, 15. कृषि II, 10, 7. करि, 24, 11.21. कुटुम्ब II, 7, 2.' कुटुम्मिन् II, 6, 1.7, 1.29. 3. 11. II, 14,7. कणिक I, 19, 7. कुतश्च I, 19, 11. ऊत्स् 1, 17, 4. कत्स I, 19,7. कुनखिन् II, 12, 22. केश I, 16, 14.25. II, 2, 8.6.10. कुमार II, 20, 12. 11.15, 7. कुमारी I, 31, 8. II, 26, 18. 21. कौत्स I 19, 4. 28, 1. कुमालन I, 32,24. कल I, 16, 18. II, 17, 9.27, 8. कलटा I, 19, 14. कुशल I, 14,26. कुमृति I, 91.21. कहक I, 20, 5. FI, 3, 37. 42, 4, 20 6, 29. 37.7, ल्यादम् I, 22, 15. 12. 19. 23. 8, 3. 11, 6. 13, 2 कुश्चक्रौन (Notn. Dual.) I, 17, 36 7. 10. 20. 15, 23. 20,7. 24, . कृष्णधान्य II, 28, 2. कृष्णायस II, 16, 18. लप II, 5, 19 कल्पते (3. Plur.) II, 2. . . क्या I, 17,28. कनु I, 27,2. LI, 29, 1. क्रय II, 13, 11. यधर्म II, 18, 16. क्रयाद् I, 17, 34.30. . 11. 21. 25, 10, 26, 7.127,9. ध II, 18, 8. 11. 29, 14. 30, 15.18. 31IL कोष I, 23, 5_II, 18, 3. 11, 3, 19.4, 5.9.21.7, 12.9, क्रोधादि 1; 81, 23. 512 11, 2. 12. 18. 12, 19. 18. कोश II, 26, 7. 6. 11 14, 15. 15, 6. 9. 18. 16, कोर 1, 18, 27. II, 14, 1. 47.8.17, 18. 19.23 18, 13./क II, 7,13. 1419, 1. 10. 22, 7.8 18. 28, कच II, 1, 3. क्षत्र I,3,.9. 10.24,8.

·121 . . . है क्षनिय I, 1, 1.2.14, 25. 27. II, गरीयम् II, 12, 22. 10, 6.7.24, 1. गर्दभ I, 10, 19. 26, 8. क्षत्रियप्रमृति I, 18, 9. - गर्भ I, 24, 8. II, 15, 2.19. क्षवशु I, 16, 14. II, 3, 2: गर्म द्वादश I, 1, 19. क्षार 1,2, 23.4,6. II, 3, 13.15, 14.गर्भशातन I, 21, 8. क्षी II, 3, 11.4,14. गर्माष्टम I, 1,19, श्रीगपुण्य II, 17, 8. गर्भकादश I, 1, 35. क्षीरविकार 1, 17,19. गर्ह I, 20, 7. . शुद्र 1, 32, 18. गर्दा 1, 2,24. क्षुद्रपशुमन् II, 16, 1.. गवय I, 17, 29. क्षुध II, 25, 11. गय I, 24, 21. II, 16, 2G.' क्षेत्र I, 9, 7. II, 2, 4, 13, G. 26, 1.1 गत्यूति I, 18, 1. 28, 1. गान्धर्व II, 11, 20. क्षेम I, 28, 3. II, B, 18.21, 2. गार्दभ 1, 32, 25. क्षेमकृत्.II, 25, 15. गार्हपत्य II, 7,2. क्षेमप्राप, II, 91, 14.16. गार्हस्थ्य II, 21, 1. सोम I,2,40. गीत I, 10, 19. II, 25, 14. गुण II, 10, 2.17. ख गुए 1, 4,21. खदा I,6, 4.15, 21. गुप्ति II, 26,.. बदाग- I, 29, 1. गुरु I, 2, 20. 29. 3, 15.25. 38.5, पग I,17, 37. II, 17, 1. 12.6,1.12.34.12.12.17.s, पण्ड 1,21,11. 11.15. 17.23.26. 10, 2. 15. खरः I, 28; 19.21. .14, 7:21, 9. 21, 24. 25, 10.sa, पल I, 13, 8. II, 27,G. 19. 32, 10. II, 5, 3.25, 10. गुरुकर्मन I, 5, 21. ग | गुमनल्पगामिन् I, 23, 1. 28, 15. गनि I, 13, 12. 15: i7. 14, 5. II, गुरुप्रसादनीय I, 5, 9. 1,27. गुरुसमंगय I, 7, 14. गन्ध 1,20, 3. 12. 15. II,20, 10. गुर्ती I, 21, 9. गन्धर्व I, 20, 6. | गुहाशप I, 22, 4.S. गम् I, 4, 15.6, 8.7.10.8, 17.22.गृह II, 7. 3. 11, 8.22, 8. 11.23. 10, 14.21, 9. 23, 3.26./गृहमेध 1, 2, 7.4, 29.11, 25.7. 1. 10. 11. 23, G. 31, 13. 12, 20. गृहमेधिन II, 1, 1. 15. 3, 12. 11, 5, 3.7, 5. 10, 17. 13, 1.16 गृहप II, 9, 13. 1.17,8.91.2. गो I,9,25.16.11.17.20.20, 12. गमन 1,21,18 17. 11. 18. 20, 20.20.31, 6.8 . .

·123 1. . 9. II, 8, 5.7, 11, 18. 14,2. 17, 20.24.25.27. 85.39. 18, 1. 4.8.. 17 to 20.31. 32.33.19,1. 13. गोत्र I,6, 30. 14. 20, 12. 14..15.21, 9.15. गोधा-I, 17, 7. 17.22, 7.8.23,1.2.24, 4:5. गोपाय I, 4, 23.81, 19. 7: 8.9. 13. 18.25, 10. 20, 1.2. गोरक्ष्य II, 10, 7. 5.7.11.28, 7. 11.30, 3.5.8. गौग्व I, 6, 35. 11. 13.14. 18.20.22.31, 2 to 10. 13. 14.13. 19. 23.32,2. गौरसर्पप II, 19, 1. 3.4.8.५. 10. 18. 19.21.22. • ग्रस् II, 19, ५. 25t029. II, 1,3.4.6.7.8. ५. ग्रह I, 8, 24. 18, 3. 13. 17. 19.21.2, 8. 3,3.7. ग्रहण I, '11, 30: 12. 13.4, 9. 10. 12. 18. 26. 5, ग्राम I, 5, 13.9, 7.11, 9. 15, 22. 2. 10. 12. 13. 14.16.18.0, 1. 24,14.19. 29, 1.30,7.8.81, 6. 18. 15.7,4.5.8,7.9,7. .3.21. II, 15, 9.18, 6.21, 10. 12. 13. 10, 5. 11, 2. 8. 16. 12, 22, 8.23, 15. 26, 4.7.28, 7. 6.7.9.10.12.18.22.23.13, ग्रामसकर I, 17, 29. 2.3.7.10.14, 1.4.8.10 to 14.19. 15,3.4.5.10.13.15. ग्राम्य I, 21, 15. II, 16,28.. 16:25. 16, 1.2.12.13.28. ग्रास 11, 9, 18. 19, 9.28, 10. 17, 3. I0. 15: 18. 19.20.23. ग्रासावराय II, 17, 16. 24. 18, 1.2.3.8.9. 10.11. ग्रीमI,1,19. 11. 16. 19, 1.3. 13. 16.10. घ. 20,2. 12 to 22.21, 18.22,11. घोपवत् I, 11, 8. 12. 17. 18. 19.25, 8.५.५4, 2. 3.25, 2. 5.7.9.11.20, 1.... 11 to 16.23.27,10.25,4.29, च I,1,3.6.11.13.28.29.6. 9.10.11.15... 22.23.24.41.3,8.12.25.37. 44.4,5.9.11.21.22.5, 3.13.[चक्र II, 2,3. 14. 15.17.25.26.6, 3.5.12. चक्रवाक I, 17,35.25,13. LGtn 29. 38. 36.7, 5. 26.27:| चक्षुनिरोध II, 97, 17. 29.8, 3, 4. 6. ii. 18. 18:21. चक्षुम् I, 5, 8. 16, 2. II, B, 19. 29.25.28.9.17.18.25.20. चटक्रमण 11, 5, 8. 10, 1.5.6. 15. 17. 10.20.21. 25 to 29. 11, 1 to 1. G...चतुर I, 1, 4.2.1.HI, 3, 23. 21.1. to 12. 17. 18. 11.1.चार्ग II, 7.16. 16, 11.27.13. 7. 30. 31. 31. 35. SG. 13.चर्यकाल I, 25.10.7.11. 1.8.9.11.2.3. 4. 8.5.10.20| चतुर्मेध II 17.29. 23.24.25.31. 15, 1. 6. 18.11.नविन I, 1.27. 20. 21. 23. 16. 1. 23. 17.1. चन्द्ररम', '31. 19. . . .

·126 . 21.. . . घर I, 1, 28. 2, 6. 25. 26. 3, 85. अवन्यसवेशिन् I, 4,.28. 20, 1.3.6.24, 15. 20.24.25, जवा II, 20, 14. 8. 27, 6. 23, 18. 19. 29, 1. 8. जाटल I, 2, 31. II, 12, 23. 24, 18. 16, 21.17, जन् I, 1, 16. 18. 5, 4. 29, 11, 3], 8. 18, 4.21,10. 22, 2. 23, 2. 15. II, 2,6.7.16,8. 27, 1. जनक II, 13,.6. चरितनिर्वेष I, 18, 12. जनपद I, 20, 8.11, 29, 14. चरितब्रह्मचर्य I, 8, 30. जनपितृ II, 13, 6. चर्मन् I, 20, 12. जन्मर 1;1,3.17. चल I, 19,6. जप् I, 16, 13. 27, 1. 31, . II, चलनिकेत I, 22, 4. 7,14. चाण्डाल II, 2, 6.8.9,5. जप्यकर्मन् I, 15, 1. चातुर्मासी I, 10, 1. जागरण I, 32, 11. चारण I, 14, 13 जाति II, 2, 3.6,1. चारिन I, 18, 30. जातिपरिवृत्ति II, 11, 10. 11.. चिकित्सक I, 19, 14. जानु II, 20,14. चित् I, 23, 1. जाया II, 5, 17. 14, 16. चुद I, 14, 3. | जि II, 24, 14. चूर्ण II, 19, 1. जिहाच्छेदन II, 27, 14. चेट I, 17, 38. जी II, 14, 1. चेद् I, 3, 4. 6, 32. 12, 7. 10. 19, जीवित I, 23, 3.. •6.20, 4.82, 20. II, 4, 17.5, 4. 6, 2.7, 12. 18. 15. 16.17.8, 1. ता I, 8, 16. 14, 14.23, 2. II, 15,2. जाति I, 10, 3. +8, 6. II, 14,9. 10, 13.31,16. ज्ञान I, 23, 2. चेट् I, 6, 28. ज्या I,2,34. ज्येष्ठ I, 4, 11. II, 13, 12. 14, 6.7. छल 1,7,5. 12.15. छन्दकल्प II, 8, 11. ज्येष्ठ सामग II, 17, 22. छन्दस् I, 11, 35. ज्यैष्ठच II, 24, 14. छन्दोविचिति II, 8, 11... | ज्योतिष II, 7, 11. छिद् I, 16, 16. 26, 6, ज्योतिस् II, 2, 9. छाया I, 20.3.30, 16. 17. ज्वल I, 25, 2. II, 6, 3.24, 13. कृद् I, 10, 22. डेरिका I, 25, 13. सगत् I, 23,2. त जघन्य II,.11, 10. 11. 16, G. नहुल I, 11,4. 17, 19.20,13.

·127 12.:४,. 'सत्प्रत्यय II, 15,9. . " मतम् I,1, 30.36. 2,6.9. 10:27, 13. 15.15,2.3.9. 13.16.24. 7. 28, 12. II, 1, 22. 2, 3. 4, 27. 16, 1. 17, 8. 18, 9. 18. 15. 19, 8, 14, 19, 13. 22, 2. 4. 23, 2. 1. 20, 1.3.21.2.5.9.11.15. 20. 225. 15.17.18. 23, 2.4, 5.9.10.11.24; 1.2.3.6.8. तत्र, 3, 43. 12, 2. 11. 15, 22. 9.11.13.14.25, 4.9.26,2.5.. 16, 18.22, 8. 23, 11. II, 1, 13. 8.27, 4. 6. 28, 1. 29, 2.4.11. 2, 8.8. 12. 10, 2. 13, 4. 16, 3. नदर्थ II, G; 16. 19, 3, 28. 18, 7.23, 10. 21, 9.18.26, | नदा I,7, 13, 8.29,4. तदासन II, 19,1. मथा 1, 2, 23.5, 8.24.7, 23. 8, 9. तद्योग II, 10, 10. 9, 12.10, 3. 11, 5. 16. 14, 19. 15, 5. 14. 16, 19. 17, 7.15. तनुत्यन् 11, 26,8. 22. 25. 19, 7. 21, 6. 23, 1. तन्तु II, 18, 6. :29, 5. 30, 2. 19.II, 7,14 नए I, 13, 2. 15, 6. 12. 10, 10. 12, 4. 74, 18.15, तप:शब्द I, b, I.' : 15. 16, 1. 6. 25.2, 2.21 10. तपस् I, 12, 1. 2. 5. 25, 6. II, 24, 28,3.12. .8.11. तथागुण II, 26, 11. तपस्सिन I, 5, 11: 26, 14. तद् 1, 1, 5. 12 to 17. 32. 38:34. तम् (आ तमितोस् Inf.) II, 12, 15. 25. 6. 9. 3, +26. 31. 39. 34. तसंस् I, 1, 11, '45. 4, 1. 3. 4. 24. 29. 20. 5, 2. तस्कर II, 25, 15. 26, 6. 4. 7.8. 6, 1. 28. 32. 34. 35.7, नामल I, 2, 37. 12. 14.25.8, 6. 18. 23.9,8.. | तालन II, 5, 9. 18. 18. 10, 5. 8. 11, 6. 7. 11. तावत् 1, 10, 5. 11, 141.31. 10, 1. 22. 12, 2 to 5.7.10.12.14. 28, 20. 13, 6. 21. 14, 5. 25. 15, 17. निल I, 20, 18. II, 16, 28. 20, 1. 23. 10, 12. 13. 18, 14.19, 18. तिलभक्षI,26,1427,1. 14,20, 3.7.22,47.8.23,1. 2. 5. 6. 24, 8. 10. 12. 10... तिप्प II, 18, 19. 20; 8.4. .25, 420, 6. 9.27:48. 11. क्षण I, 25, .. . .25, 9. 17. 19. 29, 7. 11. 14. 30, नीर्थ II,I6, 25. 20, 10. 4. 31, 19.22. 32; 2. 4. II, 1, 7.नीवतर II, 16,24. 11.2.3.3.5.9.11.13.15.4,1, 2,29. 8, 10.27.4,19.5... 18.G,G. 11. 33. 357,13.20. 7.23.3, 1. 4. 6, 5. 6.7.9. 11..16.20.731.2.6.to 10.8, *8,7.9,8. 11.13.16.10,9.30.. 1.9, 10. 18. 10,0. 13.,15.11, 12, 11.18, 16.14, 18. 17.25. 15, 11.10,9.21.22.17,8.16. 1.20. 12,1.2.3. 10. 23. 18, 1, 6.8.p. 11.14,3. 10,12. 20,7.13.21,11.20.23,9.21, .

·128 . . . 21,6. 25. 28, 10. 15. 18. 20. 29, 1./त्रिणाचिकेत II, 17, 20. 17.30, 15. 17. II, 4,24. 8,13. त्रिमधु II, 17, 22. 13. 9, 11. 10, 3. 11, G. 14, 15. | त्रिरात्र I, 26, 3. 16, 3. 7. 20. 24.17, 5. 17.10, त्रिवर्षपूर्व I, 15, 18. 2.17.23, 10.11.24,14.25, 1. त्रिवृत 1, 2, 33. 20, 19.21.24..27, 17.29, 13. विषवण I; 28, 11. II, 18.4. तुल्यगुण II, 17, 10. त्रिस् !, 16. 2. 3..24; 21. II, 15, 8. नप II, 13, 12. त्रिमुपर्ण II, 17, 22. तुप II, 20, 11. विद्यक I, 1, 28. 26. नुष्टि I, 23,6. विद्यकवृद्ध II, 23, 10. तूल I, 32,24. यह I, 10, 2. 11, 27.37,7.20,17. नूंष्णीम् I, 7, 1. 11, 12.23, 8. वच् I, 25, 12. II, 5, 19. नूण I, 13, 14. 21, 2. 27, 10. II, 4, त्वद् II, 7, 14:24, 1. .14.22, 2.23, 2. 'तृणच्छेदन I, 32, 28. वर II, 5, 8. तृणसंवाह I, 11, 8. तृतीय II. 7, 16. 11, 10. 17, 18.15. दक्षिण I, 5, 10. 21. 6, 24. 11, 7: 25, 1.31,2. तृप II, G, 14.9; 1. दक्षिणतस् II, 4, 5. तर्पयस्तु II, 7, 18. दक्षिणा I, 4, 3. 31,.8. II, 7, 8.. तृप्ति II, 1,6..18; 18. 17,9. तेजस् II, 13, 8. | दक्षिणाद्वार 1,25, 2. 5. तेजसस्काय I, 22.6. दक्षिणामुख I, . 31, 1. II, 15, 7. • 19,1. नेजरकाम I, 1, 28. तेल-I, 17, 16. 19, 12. | दक्षिणावृत I, 2, 83. दक्षिणेन II. 23, 4. 25, 5. तोक्म I, 20, 12 | दक्षिणोदग्द्वार II, 25, 5. त्याग I,93,6. दण्ड I, 2, 30. 38, 8,29. 20, 1. II, 10, 6.7. 11, 1.9.3:08. वयु II,16, 18. त्रयोदश II, 16, 20. | दण्डताइन II, 27, 15. 28, 2. दण्डाकर्मन् II, 28, 13. वाण II,27,21. त्रि 1,2, 15. 10, 10. 18, 9. 25, 10. | दण्ड्य, II, 26, 19. 27,.9. 11. II,1, 13.9,'18. 12, | दत् I, 16, 17.' 3.20,6. दत्त,3,26. निप्राप II, 17, 14. | दधि II, 8,8. विश्रावण I, 13, 10. दधिधानी-I, 29:18. 14. निःसहवचन I, 13, 10. तेपी I,9,2. .. दन्न I, i,20.

·129 दन्तप्रक्षालन I, 8, 5. 29. 32, 3. दिव्य II, 7, 16. दन्तस्कवन II, 5,9. दिश् !, 25, 1.33,2. II, 25, 1. दम I, 23, 6. दीक्षित I, 18, 23. 25. दम I, 23, 5. | दीवितु II, 25, 13. दर्शन I, 28, 6.81, 18. II, 2, 8. 9. दु:ख II, 21, 13. 16. 17, 20. दर्शनीयापत्य 11, 16, 20. दुर्दर्श I, 22, 8. दर्शनार्थ I, 8, 17. 22. 28, 6. ' दुर्विवत I, 32, 24. दुष्कृतकारिन् I, 19, 13. दशन् I, 19, 13. 24, 3. (दुरभाव II, 20, 19. दशम I, 1, 24. II, 3, 22.16, 17. दशवर्ष I, 14, 18. 14, 25. दुप्पलम्म I,20,5. दुहित I, 11, 15, 14, 4. दह 1,9. 23. दा 1, 2, 22. 4, 5. 14, 1. 17, 4. 15. दुहितृपत् II, 11, 18. 12, 2. 28; 11. 18, 6. 15. 19, 5. 27, 10. II, 4, दूरक 1, 2, 2. 10. 16. 19. 6, 15.7, 6. 17.9,6. दूरे दर्शन 11, 23, 8. '. 10, 2.11, 7. 9. 18. 13, 1. 13, दृढधृति 1, 3, 21. 11.15, 13. 18, 9. 19, 17. 20, 2. दूप I, 13, 4. 22,16.26, 1. हर I, 4, 9. 7, 13.8, 18.14,4. 16, दान II, 22,15. 80.22, 8.23,1.24, 13. II, 12, दान I, 12, 15. 19, 6. II, 9, 8. 10, 16. 13, 7. 18, 16.24.2.23, 1. 4. 18, 10. 11. 14,20. 15, 12.| वृष्ट I, 3, 27. दान्त I, 3, 19. देव I, 6, 18. 11, 3.13, 1.20, 6. II. दाय II, 13, 2. 14, 1.5. 11. . 16, 1. 17, 8. दायाद II, 14, 6. देवता I, 3, 43. 30, 20. 22,31, 4, दायादा].1,10,4. B.II, 4, 6. IG, 3. दार I, 7, 27. 14,24. 25, 10. 26, देवपवित्र II, 3, 9. 11. 32, 6. II, 1, 17. 18.5, 10. देश I, 6, 33.9, 8, 11, 23. 15, 17. 11, 12.22.7.26, 18.27, 10. 32, 18. JI,3, 15. 18.4.1.23. दारव्यतिक्रमिन् 1, 28, 19. 1.1,7.12.18,6. दारूमय I, 17, 12. देशकुलधर्म II, 15, 1. दास II,1,20. देहत्व II, 4, 2. दासकर्मकर II,9,11. देहली II, , . दासी I, 16,32. देव II, 11, 19. 20,G. दास्य II, 10, 16. दिशपथ 1, 11, 3. दिधिपूपति II, 12, 22.. दोष I, 14, 1.21, 20.28, 3. 4, 29, दिवा I, 11, 19.30, 14.31, 19. II, 7.31,23. 11, 2,8.6, 19.7, 13. 12, 19.13,3. 19, 11 17 ·130 दोषफल I, 29, 2. II, 2, 5.7. धर्मकृत्य I, 7, 18. 29, 14. II, 14, 3. दोपवत् I, 21, 19. 26, 7. 12.29.4.| धर्मगोपा I, 4, 24. II, 13, 4. | धर्मचर्या II, 11, 10. दौर्वल्प II, 10, 12. 27, 4. धर्मन I, 1,2. दो II, 16, 1. | धर्मपर II, 26,14. द्रव्य I, 4, 3. II, 2, 3. 12, 1. 14, धर्मपुरस्कार II, 6, 5. 15. 19. 16, 28. 25. 18,7. 20, धर्मप्रन्हाद I, 32, 24. 18. 22, 15.26, 17. धर्मयुक्त I, 8, 6. 14, 14. 20, 18. द्रव्यकृश II, 17, 10. धर्मसचि I, 5, 11. द्राचीयस् II, 16, 240 धर्मविप्रतिपत्ति I, 4, 12. हह , 1, 15. धर्मव्यनिक्रम II, 13, 7. द्रोण II, 20, 1. धर्मसमाप्ति II, 29, 33. द्रोह I, 23, 5. | धर्माविक्रम I, 18.4. द्वंद्व II, 22, 15. 16. | धर्मार्थकुशल II, 10, 14. द्वात्रिंशतम् II, 9, 13. | धर्मार्थयुक्त I, 4, 23. द्वादश I, 1, 2G. II, 16, 19. धर्माहत II, 16, 25. द्वादशन् 1, 2, 16. 24, 20. 23, 11.| धर्मोपदेश I, 32, 12. 29, 17. II, 18, 3. धर्मोपनत I, 18, 14. द्वादशरात्र I, 27, 6. 7. 28, 20. धान्य I, 20, 12.18. द्वादशवर्ष I, 2, 6. धारा I, 11,8. द्वादशाह I, 10, 4. 20, 17.11, 3, 18. | धार्मिक II, 27, 14. 7,4. धार्म्य I, 7, 21. 15,22. 29, 8. II, द्वार 1, 13,6.30, 22. 26, 9. द्वाविश 1,1, 27. धाव I,6, 9. द्वि I, 11, 29. 13, 19. II, 20, 5. धुर्यवाह I, 26, 2. द्वितीय I, 24, 19. II, 7, 16. 16, • I, 3, 10. II, 19, 12. 17, 12.15.20,5. धारयीत II, 12,9. द्विवस्त्र I, 6, 18. धेनु I, 17, 24, 30.26, 1. द्विपत् I, 31, 15. II, 6, 19. धेनुभव्या I, 31, 11. द्विम् I, 16, 4.6.9. ध्यै I, 5, 8. ध्रुव I, 22,7.23,2. धन II, 14, 9. 12, 29, 3. ध्वस् II, 24, 8.9. धर्म I, 1, 1. 13. 14.7, 19.8, 24. न 30.18, 13.20, 1.3.4.6.7.24, 28. 28, 10. II,2, 2. 3.4,7.6, न I, 1, 15.2,5.8.17.22.23.26. 1.4.5.11, 12. 13,11,20,22. 28.30.3,26.27.35.37.4,5. 25, 1.27,1,29,5. 15. 18.20.21.28.5,4.6, 3.4.5.

·131 10.12.26.27.29.31. 36.7,20नवत्सा II, 17, 8. 3.4.6.8.9. 10.8, 3.G. 7.8.नाक 1,23, 1. 11.14.25.9,1.7.8.27.10,7. 11,+6.14.35. 13, 9. 11. 13, नाद I, 10, 10. 5. 10. 12. 15. 17.14, 2.4, 15, नाना II, I, 22.04,7. 18. 20, 22. 28. 30. 15,48. नानाकर्मन् II, 23, 11. 10. 12. 18. 20. 21. 16, 11. 13. नानाग्नि II, 12, 10, 14. 17. 18.20. 21. 17,6. 14. नाम II, 17, 8. 18, 2.5. 7. 9. 15. 19, 10. 12. / नामधेय I, 28, 1. 13.20, 1.4.6. 13.21, 3. 5. 10. | नामधेयग्रहण I, 8, 15. 20. 22, 2. 6. 28, 1.94, 25.27, नामन् I, 5, 17.6, 3-1. 14, 28. 7.28, 3.6.7.10.11 18, 29, 1. नाया I, 32, 97. * 6.7.10.14.30, 18.22. 31, 9. 11 to 17.21, 22, 32, 2. 4. 15. नारान II, 28, 6. 18. 22.24. II, 4, 18.14.16./नाइय II, 26,21.27, 8. 20. 5, 4. 15.6, 5.8. 12. 19. 8, 1.) नासिक I, 16. 7. 8. 4. 9,3. G. 11. 13. 10, 3. 8.) नास्तिक 1, 20, 5. 11, 2. 12. 13. 12, 5.6.9. 11. निशृण II, 3, 9. 12.19.21. 13,8. 10. 14, 16. 20. निःश्रेयस I, 1,8.9, 13. 15, 18. 14. 17. 18. 19.21. 16, निःश्रेयसा (Instr. Sing:) II, 16, 2, 12. 17, 8. 23. 18, 11. 19, 1.4. निःसु I, 5, 2. 7. 10. 11. 14. 20, 2, 20. 21, निकप 1, 8, 13. 16.22, 11.20.23,5.24,9. निकाम II, 7:14. 10. 14.25, 10.11.14, 15.27, 2.28,5.9. निखन् 1, 3, 38. 18,,14. निगम् I, 13, 1I. नकुल 1,25, 18. निगम I, 9,4. नक्तम् I, 11, 18. 34. 16, 32. 31, (नित्य 1, 13, 14, 14, 10. 23, 7. 23, 10. 11,4,8. 17,23. 2.28,9. II,1, 12.15.49. नख II,8,6.20,16. 21.9, 10.25,7. नखवादन II, 20, 15. नित्यप्रतत I, 4, 4. II,T, I. नगर I, 82, 21, II, 26, 4.6. नित्यप्रश्नI,11,21. नग्न 1,7,3.16,9. नित्यवाद्ध II, 18,5. नदीतरI,32,26. नित्यानुवाद II,14, 13. निधा I, 4, 14.22, 6. II, 26,* नरक I, 11, 12, 13, 4. II, 27, 6. 29, निनी II, 4, 23. 1.9. निपुण I, 22,8.23,2. नव II, 18, 7.29,24. निमा I.20, 3. नवम I, 1,28. II, 3,21. 16, 16. निमित्त II, 10, 1. . नमस् I, 31, 22.

·132 12, 18. . नियम I, 4, 7.3, 1. II, 15. 16. निष्टा II, 15,24, 23, 10. 20, 18. 10, 16.21,6.23, 1. 11. नियमविलोप II, 10, 1. निष्ठय II, 5, 9. नियमातिकम I, 4, 25. 5, 4. II, निहीनतरवृत्ति II, 3, 5. नी II,12,6. नियमातिकमण II, 27, 18. नीचैम I, 3, 16. II, 23, 10. नियमारम्भण II, 27,7. नीवी I, 16, 14. नियुत् II, 4, 19. 10, 15. नीहार I, 11,25.81. निरय II, 2,6. नृत्त II. 25, 14. निरवसो II, 14, 12. नैमित्तिक II, 24, 10. निराकृ II, 8, 14. नेप्यग्रोधस्कन्धन I, 2, 38. निराकृति I, 18, 38. नैय्यमिक I, 13, 22. II, 19, 17. निरुक्त II,8,11. नेणुरीप्य I, 27, 3. निति I, 26, 8. नो I, 20, 4. II, 13, 6. निर्धान I, 23, 5. नौ I, 17, 6. निर्दिर I, 18, 26. |न्यस्तायुध II, 10, 11. निर्दोष I, 19, 6. न्यायविद् II, 8, 13. 14, 13. निर्लिप I, 17, 12. न्यायसंहित I, 22, 1. निर्वप II, 6, 16. प. निवृत् I, 2, 9. 29, 14. | पति I, 17, 2. निर्वेप I, 24, 10. 29, 18. II, 10, 12. पतिदूपण II, 17, 21. पतिपावन II, 17, 22. निपाभ्युपाय II, 26, 24. पच् II, 7,2.8, 4. निहन I, 24, 25. 28, 18. 23, 1. पचन II, 3, 16. निई I, 23, 3. II, 4, 23. पञ्चदश II, 16, 22. निवप II, 3, 15.25, 12. पञ्चन् I, 19, 13. निवृत् I, 4, 27.3, 10. 11, 2, 4 पञ्चनख I, 17,37. निवृत्त I, 8, 30. | पञ्चम II, 16, 12. निवृत्ति I, 8, 29. पञ्चवर्ष I, 14, 13. निवेदन II, 17, 11. पञ्चानि II, 17, 22. निवेश I, 13, 19.22. पण II, 10,8. निवेशन I, 18, 1. पण्डित I, 23,3. निशा I, 6, 1.31, 19. 32, 6. 11.12.! पण्य I, 20, 11. निष्क्रमण I, 24, 19.30, 7. पत् I, 16, 12.21, 10. II, 27, 11. निष्फल I, 20, 2. 29, 10. 12, 22.

·133 पतत् I, 31, 17. परिधा I, 16, 14.28, 19.91. पननीय I, 2, 19.21, 7. 18. 28, 1.4 परिध्वंस II, 2, 7. 29, 16. 17. परिमृ I, 16, 3. 9. 17, 11. II, 3, पति II, 14, 16. 15. पतिन I, 9, 9. 21, 5. 20. 28, 6. 9. परिमोक्ष II, 21, 12. II, 11,9. 14, 1. परिमोपण II, 28, 11. 'पतिवयस् I, 14, 21. परिवस् I, 25, 1. पनी II, 23, 10. परिवापन I, 10, 6. पथिन् I, 94, 19. 30, 28. II, 11, 5. परिवित्त II, 12, 22. 6. 23, 4. 5.97, 15. परिविन्न II, 12, 22. पद् I, 16, 28. 31, 6. II, 20, 12. परिवविदान II, 12, 22. पयउपसेचन II, 7,4. परिवत् II, 5, 10. 19. पपम् I, 17, 22. 29, 14. II, 8,8. 23, | परिवृद्धि II, 2, 4. 5. 10. | परिवेष I, 11, 31. पर I, 2, 24.21, 20.22, 2. 28, 1. परिवाज II, 21, 17. 17. 31, 16. II, 2, 2. 6. 13, 6.! परिषद् I, 11, 38. 17, 5. 20, 4. 21, 17. 23, 12.24, | परिपेचन II, 3, 15. 17, 18. 4, 7. 4. 9. 10. 18. 26, 18. 27, 3. 25, परिप्वन् I, 25, 2. 10. परिसंवत्सर II, 8, 7. 15, 20. परतल्प I,21,9. परतल्पगामिन् II, 17, 21. परिसम-उह् I, 4, 16. 18. परिहा I, 13, 10. 17, 15.25, 11. परत्व II, 27, 5. 30,14. II, 10, 6.14, 1.15, 2. परम 1, 22, 7. परिह I, 8,27. परमगुरु II, 15, 5. परीक्षार्थ I, 29, 6. परमेष्ठिन् I, 23, 2. परीभाण्ड II; 14,8. परभु II, 22, 15. परीवाद I, 23, 5. 31, 8. II, 5, 13. परा-इ 11, 13, 6. परीष्ट II, 12, 22. पराडावृत्त II, 10, 11. परुष I, 31, 5. परारीक I, 17, 26. | परोक्ष II, 3,9. परावत् II, 7, 16. | परोपवास I, 2, 17. परिक्रुष्ट I, 18, 17. पर्ण II, 22, 2. 23. 24, 9. परिग्रह II, 28, 1. पर्यन्त I, 16, 10. परिग्रह I, 14, 19. 28, 1.2. II, 20, | पर्यवधा I, 3, 40.10, 30. 18. 26, 17.28,10. परिचक्ष् I, 11, 25. 17, 27. 82, 29. | पर्याहित II, 12, 22. | पर्युपित I, 11, 4.17, 17. II, 10, 11.17, 20.20, 17. परित्यत् II, 21, 13. 'पर्वन् 1, 20, 14. 11,1, 4.3, 8.

·134 . पलण्ड I, 17,26. पार्थिव II, 7, 16. पवित्र I, 26, 7. पार्वण II, I, 11. पवित्रार्थ I,27,2. पालाश I, 2, 38. 32,9. पशु I, 3, 26.9, 27. I8, 6. 15. 32, पायमानी I, 2, 2. 24. II, 7, 8. 14,18. 16, 18. 28, पावमान्यादि I, 2, G. . 10.26, 4 to7. | पाशिन् I, 19, 14. पशुकाम I, 1, 26. पि(अपि) I, 5, 7. पशुप II, 28, 3. पिण्याक II, 18, 1. पशुमत् II, 26, 19. पितापुत्रौ I, 14, 25. पश्चात् II, 3, 15.4,26. पितामह I, 1, 32. पास, 25, 3. 10. | पितृ I, 1, 32.4, 11. 10,4. 13, I. पांसु IT, 18, 7. 14, 6.25.19, 13. 20,6. 21, 8. पाकया I, 26, 8. II, 14,8. 15, 2.16, 3.7.24. पाकार्थ II, 22, 15. 17, 8. 18, 16. 18. पाठI, 12, 10. | पितृलिङ्ग II, 4, 5. पाणि I, 4, 18.5, 21.6,16.10, 27. | पितृव्य I, 14, 11. 16, 7. II, 5, 6. 12, 12. 19, 1. पिप्पलि I, 20, 12. 11.12.27, 5. | पिशाच II, 17,8. पाणिग्रहण II, 1, 1.14, 17. पिष्ट I,17,19. पाणिसंक्षुब्ध I, 4,21. घुस् II, 16, 12. पाणिसमूढ II, 12, 5. पुण्य I, 19, 4.9.10.31, 12. पान II,23,1. पुण्यकृत् II, 24,-18. पाद I, 5, 21.6, 1. 11, 13. 15, 17. पुण्यक्रिया 1, 29, 5. 23. 16, 7. II, 6, 9. 19, 1.20, पुण्यफल II, 14, 18. 12.13.27,11.12. पुण्याह I, 13, 9. II, 29, 7. पादावनेत II, 26, 15. पुत्र I, 7, 30. 8, 24. 29, 9. II, 9, पादाबनजन I, 31, 1. 11. 13,1.4.5.6.14, 1.2.11. पादुक I, 32,9. पादुकिन् I 8, 2. पुत्रत्व I, 28, 9. पादून 1, 2,13. पुनःसंभव I, 5, 5. पान II,25,9. पुनःसा II, 24, 6. पाप I. 25, 10.27, 11. पुनर I, 13, 4.15, 17. II, 5, 1b. पापक II, 12,16. 27,6,28,8. पापकृत् II, 24, 9. पुर I, 22, 4. 25,2.3.5, पाप्मन् II, 6,20. पुर I, 22,7. पारायण I,11,7. पुरस्कं I, 20, 1, II, 5, 4. 12.

·135 पुरस्तात् I, 19, 13. II,3,17.8,1.25,4. पृष्ठतस् II, 12, 12. पुरा II, 7, 14. 13, 6. 16,1. पृष्ठारूद I, 9, 27. पुराण I, 19, 13.28,7. II, 22, 24. पैशुन I, 26, 7. 23,3. पोप II, 20, 8. पुरीप I, 15, 23.21, 16.30, 14. 15. पौरसख्य I, 14, 13. 16. 18. 20. 21. 31, 2. 8. II, | पौर्णमासी I, 9, 1. 2. 27, 1. 6,9. पोल्कस II, 2, 6. पुरुप I, 19, 6. II, 15,2. 26, 5. प्र-अप I, 6, 22. 18, 8.15.21, 4. पुरुपवध I, 21, 8. II, 27, 16. 29, 2. II, 22,24. पुरुपाशरस् I, 28,21. प्र-अर्थ I, 7, 9. पुरुषसंस्कार II, 23, 11. प्र-अश् I, 10, 23. 26, 9. 17, 16. पुरोडाश II, 22, 18. II, 19,1. पुरोहित II, 10, 14 प्राइञाति I, 4,1. पुप II, 20, 8. प्र-ईक्ष I, 7, 3. पुष्करसादि I, 19, 7. 28, 1. प्र-उक्ष् I, 15, 15. 16, 7. II, 8, 9. पुष्टि II, 4,9.7,3.16, 15.22. 18, 3. प्रकीर्णकेश I, 25, 4. II, 10, 11. पुष्टिकाम II, 18, 19, 20, 3. प्रकृति I, 2, 10. 18, 10. II, 24, 18. पुष्टवर्थ II, 20, 3. मह II, 15,7. पुप्प II, 28, 10. प्रक्षल् I, 6,1. 15, 17. 23. II, 2, 1. पूज II, 4, 20.5,4. 6,9.19, 1. पूजा I, 8, 21. 13, 2. 14, 10. 30, 5. क्षालयीत I, 2, 28. 29. 3, 36. II, 6, 6.7, 12. | प्रक्षालन I, 11, 13. II, 20, 12. पूतिखप I, 17, 37. प्रचलाक I, 25, 13. पूतांगन्ध I, 10, 24. 11, 81. प्रच्छ I, 14, 26. II, 6, 1. पूर्व I, 1, 5.8. 5, 17. 13, 20. 21, प्रजन् II, 24, 1. 20.24, 6. II, 5, 38. 7, 3. 11, प्रजा I 3, 26.9, 13. 32, 24. 11, 5, 10. 11, 12, 8. 13,7.24,3. 10.7, 3.4.11, 12.12, 4. 16, पूर्ववती II, 13, 8. 2. 28, 4.5.24, 1.26,4. पूर्वेण I, 30, 7. II, I, 14. प्रजाति II, 24, 1.8. पूर्वेद्युम् II, 17, 11. प्रजादान II, 23,8. पूर्वोत्यायिन I, 4, 28. प्रजापति I, 19, 13. II, 24, 7.12. प्रजासहत्वकर्मन् II, 11, 17. पृथिवी I, 23, 2. प्रज्ञा (जानाति) 11, 15, 21. प्रज्ञा II, 2, 3. प्रणिहितात्मन् I, 4, 29. प्रणी II, 11, 1. 29, 8. , पृथक् II, 24,2. प्रथक I, 17, 19. पृष्ट I, 23,1. पृष्ठत I, 27, 10.

·1BG प्रति I, 12,9. प्रत्यवाह II, 8, 1. प्रति- II, 29, 15. प्रत्यवाय II, 13, 8. प्रति-इए I, 22, 6. प्रत्याचक्ष I, 3, 26. 14, 3.11, 4, 13. प्रतिग्रह I, 18, 1. II, 22, 11. प्रत्यापत्ति I, 24, 25. 28, 18. 29, 1. प्रतिग्रहण II, 10, 4.6. प्रत्यासत्र II,14,2. प्रतिच्छद् II, 18, 14. प्रत्युत्या I, 6, 31. 14, 11. 17. II, 4, प्रतिज्ञा H, 6,2. 16. 8, 1. प्रतिदा II, 26, 8. प्रत्युपविश् I, 19, 1. प्रतिपद् 1, 7, 25. 13, 6. II,2, 3. 6, प्रत्युपविष्ट I, 19, 1. '2. 10, 10. 11,3. 17. 19.14, 15.प्रत्युपसद् I, 6,24. 15, 12. 16, 25. प्रथम 1, 2, 9. 25, 11. II, 16,8.17, प्रतिपादयित II, 20, 19. 15.19, 1.18 प्रतिपूरुषम् I, 2, 1. प्रधान II, 8, 18. प्रतिप्रेक्षण I, 9, 11. | प्रदक्षिणीकृ I, 7, 2. 32, 20. II, 12, प्रतिमन्त्रम् II, 3, 16. 11. प्रतिमुख II, 12, 11. प्रदरोदक I, 15, 5. प्रतिबू I, 6, 6. प्रदा II, 27, 3. मतिरा I, 24, 21. | प्रदिश I, 3, 32. प्रतिलभ 1, 29, 1. II, 21, 10. प्रदोष I, 9, 1.10, 26. 11, 36. प्रतिवचन II, 3, 11. प्रपितामहादि I, 2, 5. प्रतिषिध I, 8, 20. 21, 14. 28, 3. प्रब्रू I, 3, 31.29, 1. 31, 16.II,3,10. प्रतिषिद्धाचार I, 26, 7. प्रभु I, 22,6. प्रतिष्ठा I,8,10. | प्रभू I, 22, 2. प्रतिसंह I, 8,7. प्रभूतधोदक 1, 15, 22. प्रतिसूर्यमत्स्य I, 11, 31. प्रमत्त I, 29,2. प्रतीक्षा II, 22, 17. प्रमा II, 16,12. प्रतीचात II, 5, 11. प्रमाण I, 1, 2. II, 25, 10. प्रतीपान I,28, 21. प्रमाद I, 4,25. II, 28, 7.8. प्रतीवातम् I, 30, 22. प्रमुच I, 19, 15. प्रतुद् I, 17, 33. प्रयत I, 11, 23. 15, 2. 3. 13. 17. प्रत्यक् 1,81,1. 23. 16, 9. 17, 11. II, 3,1.17, प्रत्यक्ष II, 12, 21. 24,2. 4. प्रत्यक्षफलत्व II, 23, 9. प्रयम् I, 6, 36. 17, 3. 31, 29. II, प्रत्यभिवद् I, 14, 20. 11, 15, 18, 11. प्रत्याभिवादन I, 5, 17. प्रयमण I, 15, 10.29. प्रत्यलंकृ1, 32, 6. प्रयुज II, 18,9. .

·187 प्रयोग I, 12,.10. प्राणवृत्ति II, 21, 10. 29, 1. प्रयोजन II, 26, 3. प्राणसंशय II, 28, 12. प्रपोजयितृ II, 29, 3. प्राणायामशस् I, 26, 14. प्रवच् II, 16, 1. प्राणिन् I, 22, 4. 26, 2. प्रवचनयुक्त I, 32, 1. प्रातर् I, 3, 25. 4, 13. 16.5, 12.8, प्रवस् I, 3, 42.5,14. 14,8. 17. II, 7, 6. 23, 1.29, 7. प्रवह 1,11,8. प्रातराश 1, 5, 13. प्रविश् I, 1, 11.3, 39. 25, 6. 12. प्राध्वम् I, 22, 8. 28, 11. 15.31,21. प्राप्तनिमित्त II, 28, 13. प्रवृत्त II, 22, 3. 23, 2. प्रायत्य I, 31, 19. प्रवृत्ति I, 12, 11. 26, 2. II, 2, 3. प्रायश्चित्त I, 1, 34.2, 6. 25, 13. प्रवृत्तिकारण I, 4, 9. 26, 10. II, 2,8. प्रवेशन I, 24, 19. 30, 7. 32,21. प्रायश्चित्तवत् I, 18, 11. प्रव्रज् I, 18, 31. II, 21,8. 19. प्रायश्चित्तार्थ I, 24, 4. प्रशंस् I, 20, 7. II, 12, 3. 24, 8. प्रावरण I, 30,14. शास्त (Part. Perf. Pass.) I, 31, प्रा I, 30, 15. 12. II,19,3. प्राशन I, 21, 16.26, 7. प्रशंसा I, 2, 24. II, 7, 8. 28, G. प्रासाद I, 17, 7. 29, 10. प्रिय I, 8, 14. II, 1,7.7,5.1... प्रश्न I, 32, 22. 24. II, 90, 7. |प्री II, 16, 7. प्रसन्नमनस् II, 17, 4. प्रीति 1, 4, 10. II, 16,21.26. प्रसव I, 18,8. प्रीत्युपलब्धि I, 12, 11. प्रसृI, 5, 16. प्रस्था I,24,14. प्रेक्षण I,9, 11. प्रहI, 16,1. मेलोलन II, 20, 13. प्राक् I. 4, 19.5, 13. II, 11, 13. प्रेत II, 15, 2. 26, 12. प्रेतसंलप्त I, 10, 28. मागपवर्ग II, 3,220 प्रेतान्न I, 11, 25. प्रेपण I, 8, 15. प्राचार्य I, 8, 19. प्रेपित I, 7,25. प्राची II, 1, 18. प्रेषकर I, 18, 28. प्राचीनावीतिन् II, 4, 5. प्रोक्षण II, 2, 1. प्राजापत्य II, 7,1. प्रोदक I, 10,27. प्राजलि I, 5, 16. II, 10, 11. प्रोदक्रीभार II, 10, 12. प्राण II, 5, 10. 12, 15. पूर I, 17,88. प्राणविप्रयोग II, 11, 1. पावन I.b, 17. 18 पुरा II, 12,2. माख I, 31, 1.

·138 . लेड I, 31, 14. पु I, 2, 30. विसोणों 1, 23, 2. बीज II, 2, 4. 13, 6. बीजार्थ II, 24, 6. फल I, 5, 7. 11, 5. 17, 19, 18, 1. बुद्ध II, 21, 14. 16. 20, 3. 21, 1. 29, 2. 30, 5. II, 2, बुद्धिपूर्वम् I, 4, 25. II, 25,11.26, 19. 4. 12, 19. 16,7. 23. 19, 14.29, 2. 5. 23, 2. 12. 28, 1.' 10. 25, , 4, 25. 21, 20. II, 11, 17. 21,5. 1.2. फलवत् 1,1,6.4, 29. भूर्या II, 10, 1. फाणित I, 17, 19. ब्रह्मचर्य I, 1, 18. 2, 6. 18.31, 19. ब II, 3, 18. 24, 8. ब्रह्मचर्यवत् II, 21, 8. 19. बद्ध I, 19, 1. ब्रह्मचारिन् 1, 2, 17.3,26. 4, 4.29. बधिर II, 26, 16. 5, 10. 11: 8, 1. II, 9, 13.21, 6. यन्ध II, 27, 18. | ब्रह्मचारिवास I,2, 11. वन्धु II, 11, 17. ब्रह्मन् 1, 3, 9, 5,7.9, 13.13, 6.7. बर्हिण 1, 25,.13. 11. 17. 18. 23, 1. II, 16, 1. वल II, 2, 3. 10, 16. ब्रह्मयज्ञ I, 12, 8. बलि II, 3, 12. 15. 18. ब्रह्मवर्चस I, 3, 26. वलीयस् I, 4, 8.30, 9. ब्रह्मवर्चसकाम I, 1, 21. बल्बज I,21, 1. ब्रह्मवर्चसिन् II, 16, 10. वस्त I, 3,6. II, 14, 13.19, 1. पहिर्लोमन I,28, 19.21. ब्रह्मविद् II, 17,4. बहिर्वेद I, 13, 12. ब्रह्मसदन II, 4,4. वहिस् 1,30, 8. 31, 3. II, 18, 6. | ब्रह्महत्या I, 25, 10. 22, 8. 25, 5. ब्रह्महन् I, 1,32. वह 1,6,25.27, 9. ब्रह्माज्यI, 21,8. पहुपाद I, 8, 9. ब्राह्म II, 11, 17. बहुपुत्र II, 16, 20. ब्राह्मण (Masc.) I, 1,4.19.27.2, बहुमित्र II, 16,20. 33. 38.3, 3.28.5, 16, 9, 13. 14,25. 15, 22. 16, 14. 18, 10 वहपत्य II, 16, 12. 20, 10.24, 21.27, 11.29,6.30, चादर I,2,38. 20. 22. 81,6. II, 2,6.9.4, 16. या II, 3, 4. 26, 18. 28, 20. 24.25.27. 10,15.11, 5.6.12,5. बाल I, 20, 5. II, 4, 12. 6. 7. 16, 3. 17, 4. 18, 15. 16. वाहु I, 5, 16.6, 22.21.32,26.. 19, 20.20, 3.26,1.29,19. वाय I, 9, 18. ब्राह्मण (Neutr.) I, 1, 10. 11.3, 9. विन्दु I, 16, 12. 26, 7, 7. 11, 10, 8. 12, 1.13.

·139 17, 28. 18, 26. II, 1, 19.7, 11. भिक्षा I, 7, 14. 19, 7. 13. 24, 15. 15. 13, 5. 28, 19.29, 1. II, 17, 8. ब्राह्मणमात्र I, 24, 7. मिक्षाचर्य I, 2, 25. 26, 1]. ब्राह्मणव II, 26, 2. मिष I, 18, 21: ब्राह्मणी II, 17, 21. भी II, 13, 6. ब्रू I, 4, 24.29,9, 31, 11. 12. 15. भुन I, 2, 22.3, 32. 36. 42. 45. 4, II, 6, 18.7, 18. 15.17. 12, 21. 11.6, 36.10, 26.28. 11, 3.16, 13, 6.23,9. 29,7. ५. 18, 88.17,3. 6.8.9. 18.6. 9. 10, 12.18.15.25.26. 19, G. भ 7.9. 11. 13. 27, 3. 28, 11. 31, भक्तापचय I, 25, 7. 1. II, 1,7. 3,23. 4, 11.5, 5.8, भक्ष् I, 17, 30. II, 5, 5.6, 14. 20, 3. 15, 11.13.17, 4, 5. 21. 22. मक्ष II, 9, 13. 19, 8.9. 10. 15. 16. 19, 1. 4. अक्षण I, 21, 14. 14.16.20.20,2,3. भगिनी I, 14, 9. अवस् I, 12, 5. भज् I, 20, 8, II, 23, 4. 29, 14. भृI, 27, 10. (भृत्य II, 26, 1.22. भतृव्यतिकम I, 28, 20. भू I, 4, 29.5, 5.7. 8.8, 26. 27. भद्I,31, 12. 30. 12, 5.15, 2.17.23. 16,11. भय II, 20, 20.25, 15. 19, 6. 20, 2.4.21, 19, 23, 6. भरुज I, 17, 19. 27.9.28, 1.4.17.29, 13. II, भर्तृ I, 7, 16. 17. II, 11, 20. 3, 10.4, 15.23.5, 3.6,4.5. भवत्पूर्व I, 3, 25. 8.7,6. 17. 12,4.13,6.15, 16. 19.23.16,1.20, 17, 21.21, भवदन्त्य I, 3,30. 22. 23, 7.2.4, 6.8. भवन्मध्य I, 3,29. | भूतदाहीय I, 23, 3.4. 31, 23. भविष्यपुराण II, 24, 6. भूतवलि I, 12, 15. भस्मन् II, 15, 16. 20, 11. भूतसंपूव II, 24, 5. भाक्तिक II, 9, 10. भूतिकर्मन् I, 13,9. भागिन् II, 9, 5, 14, 14.29, 1. भूमि I, 3, 38. 11,8.28.16,13. 15. भाराभिनिहित II, 11, 7. 18, 1.30, 15, II, 4, 1.4. 12, 11. भार्या II, 9, 11. 13, 6. 14, 9. 15, 5. भूमिगत I, 15, 2. भाविन् II, 28, 1. भूमिचल I, 11, 90. भूम्पदान II, 27, 16. मापा II, 3,2.6, 10. भूपस् , 1, 8. 13, 19.20.28, 2.29, भास I, 17,35. 25, 13. 3. II, 6, 18.16,27.23,1.29,2. भिक्ष I, 2, 25.3,28. | भूयास् II, 6, 17. भिक्षण II, 10, 1.3. भूम I,12,5. भाए I, 6,.

·1.10 भेद II, 4, 7. 20, 12. 15.21. 15. 16. II, 16. मैक्ष I, ४, 27. 42.43. 1.20,21. भोक्त II, 20, 22. | मनुष्यप्रकृति I, 11, 8. भाग I, 28, 7. 11. 11, 29, 22. | मनुष्यशिरम् I, 17, 39. भोजन I, 1, 33. 2, 6.15, 1. 26,3. | मनोजवता II, 28, 8. II, 1, 2.5. 8, 14. 19, 2. 20, 10. | मन्तृ II, 29, 1. 28, 12. मन्त्र I, 12, 9. II, 3, 13. 17, 4. भोजनार्थ II, 22, 15. मन्त्रवत् II, 15, 11. भोस् I, 5, 12. 10, 15. | मन्यु I, 23, 5. 26, 13. 29, 7. भौम II, 14, 7. | मरीच I, 20, 12. भ्रातृ 1, 4, 11. 14, 9. | मर्त्य II, 24, 1. भ्रातृव्य I, 31, 15. | मलवद्वासस् I, 9, 13. भ्रक्षेपण II, 5, 9. | महत् I, 5, 12.22, 7. II, 20,8.22,6. भ्रूणहन I, 19, 15. 28, 21.29, 1. | महानद I, 27,1. महापथ I, 11, 10. 16, 14. म महायज्ञ I, 12, 14. मघा II, 19, 20. महाराज II, 20, 3. मण्डूक I, 25, 13. महासच I, 12, 14. मत्त I, 19, 1. II, 11, 9. मा II, 3, 11.13,6. मत्स्प I, 17, 38. II, 17, 2. मा (मापयति) II, 25,2. मथ् I, 29,14. मांस I, 2, 23. 4, 6. 16, 16. 17, 19. मथित II, 18, 1. 18, 1.20, 12. 21, 14.25, 12. मद् I, 4, 24.5, 12. 13, 20. 22, G. II, 5, 16.7,4. 16, 18. 17,1. 29, 1.31. 15. II, 18, 6. 2. 18, 1. मद्य I, 17,91. माचिट I, 3, 1. मधु I, 2, 28. 4, 6. 17, 15. 18, 1. | मातापितरौ I, 1, 18. II, 10, 1.15,8. II, 7, 4.8,8. 18, 1. मातुल I, 14, 11. मधुपर्क II,8, 5.7.8. मातृ I, 7, 15. 16. 10, 4. 14, 6.24. मध्य I, 5, 16. II, 3,22.25, 12. 21, 8.28,9. II, 11, 16. 15, 2 मध्यंदिन II, 7,6. 19,2. मन I, 15, 18. 19, 18, II, 6, 19. | मान II, 18, 14. 16. 23, 10. मानस I, 11, 25. मनम् I, 5, 8. 25. 11, 24. 32, 18. | मारण II, 28, 6. 17. II, 5, 19.7, 14. मार्ग I, 18, 1. मनु II, 14, 11. 16, 1. मार्दव I, 23,6. मनुप्य 1, 12, 15. 16, 14. 17, 5.! मालिन् I, 8,2.

·141 माप II, 16, 23. मृगयु I, 19, 14. मास् II, 16,4. मृगीक्षीर I, 17, 23. मास I, 9, 1.3. 13, 19.93,19. 29, मृज I, 19,15. 17. मृत्यु I, 32, 24. मासिश्राद्ध II, 20, 1. मुटु I, 3, 17. माहिप II, 16, 27. मदुर I, 17, 39. मृन्मय I, 17, 9. II, 6, 11. मितभोजन I, 25, 10. मृपोद्य I, 23, 5. मिथुन II, 6, 9. 11, 18. मेखला I, 2, 33. मिथुनीभू I, 32,2. मेधा II, 2, 3. 18,3.. मिथुया II, 13, 11. मेधाविन् II, 29, 5. मिथस् I, 18, 17. 29, 8. II, 11, 20. मेध्य I,17, 31. II, 16, 18. मिथ्या I, 28, 16. 29, 12. मैथुन I, 2, 26. 9, 12. 30, 19. 32, 1. मिथ्याधीत I, 26, 10. II, 1, 9.5, 16. 18, 3.26, 23. मुख I, 7, 8. II, 14, 13. 19, 1. 10. मोक्ष I, 25, 4. मुख्य II, 29, 7. माघ II, 18, 6. मुच् I, 24, 21. 22. II, 21, 11. | मोह I, 23, 5. अन्ज I, 21, 1. मौन I, 2, 33. 35. मुण्ड मौन II, 21, 1. य मुनि II,9, 13. 21, 10.21. यन् I, 26, 8. II, 20, 3. पतुःपवित्र I, 2, 2. मुसल I, 25, 4. यजुम् I, 12, 5. मुह I, 23, 1. यज्ञ I, 4, 4. 11, 3. 13, 8. 17, 18. अहर, मुहूंश्च I, 8, 22. 18, 26. 27, 2. II, 7, 1. 10, 1.4. मुहूर्त I, 11, 82. 15, 8. 24, 8. 26, 2. मूक II, 26, 16. यातन्तृ II, 11, 19. मूढस्वस्तर I, 15, 13. यतार्थ I, 18, 26. मूत्र I, 15, 23. 21, 16. 30, 14. 15. यज्ञोपवीतिन I, 6, 18. 15, I. 19, 16. 16. 18. 20. 21.31, 1.2.3. II, | यतस् I, 19, 11. II, 20, 20. 5,9. यत्र I, 10, 18. 21.11,8.27.12, 11. , मूल I, 11,5.17, 19.18, 1.21, 1. 15, 22. 17, 1.3.4.18, 11. II, 23, 2.29, 1.32,24. II, 16, 23. 1, 13.4, 23. 19,14.22,2. 23,2.28, 10.. यत्रगत II,8,14. यर्नु II, 13, 1. मूपकलाज I, I6, 27. | यथा I,1,27.35.2,9.4, 6.5, 6. 10, 8. मुद्1, 22,8. अष् II, 26,8. मृ I, 16, 18.

·142 8, 1.5.11,13. 38.13,9.17,39. 1.9, 10.11,14.14, 2. 15. 15, 20,3.20, 7.29, 18.32, 10. II, 9.18. 16, 1.18, 2.3.3.19, 1. 2,4.8. 3, 17.4, 6.7, 14.9, 20,1. 17.21,5.22, 7. 18.23, 12. 10, 10. 12, 4. 14, 13.17, 4.5.8.10.11.24,8.9.13.25, 11. 16.21, 6.23, 8.24, 9. 25, 15.26,2.8.13.14.17.28, 1. 5.7. 29,2.11, यथा कथा च I, 28,1. पदा II, 13,6. यथाकर्म II, 10, 12. यदि 1, 2, 30.7,7.12, 2.5.19, 6. यथागमम् I, 17, 18. II, 3, 18. 31, 15.21.22. II, 5, 3. यथागुणम् II, 25,9. यदृष्छ , 14,5. यथाध्यायम् I, 11,23. . यदृच्छा I,28, 8. यथापुरम् II, 27, 1. यन्तृ II, 20, 20. यथापूर्वम् I, 14, 9. | पम् I, 20, 11, पथामनसम् II, 9, 1. यम II, 13, 6. यथामात्रम् !, 8,29. यमसादन II,13,7. यथार्थ II, 25, 12. यमसूक्षीर I, 17, 23. यथार्हम् II, 26, 1. पद II, 0, 16. 16, 23. 23, 10. यथालाभम् I, 4, 8. यशस् II, 18, 3. पथावकाशम् I, G, 25. पाच I, 19, 15. ययावयस् II, 6, 7. याजक I, 29, 8. यथाविधि I, 8, 7. याजन II, 10, 4.6. यथाशक्ति I, 7, 19.8, 22. 12, 15. | याथाकामिन् I, 4, 19. II, 10, 2. यान I, 7,5.8,12.82, 25. II, 9, 2. पथाश्रुति II, 9,9. 11, 7. यथोक्तम् II, 10, 12. 17, 10. यावत् 1, 2,1.6, 22. 7, 19.9, 22. यथोपदेशम् I, 4, 16. 14, 10. II, 4, 26. 11, 28. 13, 11. 18. 16, 11. 9.5,4.21,2. II, 9, 2.3.15, 2.21. यद् I. 1, 11. 14. 27. 32.2, 2.5.9. | यावत्संनिपातम् II, 1, 21. 4,1. 3. 28. 29.5, 7.8. 6, 35. यावदर्थसंभाषिन् I, 3, 16. 7, 12. 13. 14. 10,78. 11, 6. 12, | यावदासम् II, 19, 5. 3. 14, 2.3.15, 3. 28. 16, 12. | युगपद् II, 12, 9. 13. 18.23. 17,27.39. 18, 19. 20.32. 33. 19, 1. 3. 5.13.0.युग्म II, 25, 12. 7. 22, 4.5.7.8. 23, 1.2.26, युग्पवास I, 18, 1. 28, 3. 6. 12. 27, 11. 28, 17. 29, 2. 7. युन् I, 22, 8. II, 5, 18. 6, 5. 12, 4. 14.32, 4. 29. II, 1.7.3, 12.4, युद्ध II, 10,6.7.10. 9.5, 15.7, 2.3.6 to 10. 15.8,'युध् II,26, 3.

·143 युवन् II, 26, 18. राद्धि II, 16, 14. 17.21. युवमारिन् II, 16, 20. राI, il, 22. युप्मद् II, 13,6. गहुदर्शन II, 17, 25. यो II, 20, 18. रिक्त I, 10,8. योग I, 13, 20.22, 1.23, 4. रिक्तपाणि I, 15,7. योगमूल I, 23, 3.5. रुद I, 32, 24. योजन II, 26, 6. रुद्र I, 31, 21. II, 4,23. योनि II, 2,7.17,4. रूप II, 2, 3. योनिसंवन्ध I, 21, 8. II, 11, 16. 15, रेतम् I, 15, 23. 26, 7. II, 13, 6. 2. तोधस् II, 13, 6. रिभ (रेभापति) II, 14, 13. रोग II, 25, 11. रक्तदत् I, 7, 11. रोगसंबन्ध II, 4, 12. रक्ष 1,24, 18. II, 13,6.26, 6.23. रोगाविष्ट II, 26, 16. रक्षय (2. Plur. Imper.) II, 13, 6. रोदन J, 10, 19. रक्षा I,18,1. रोष I, 23, 5. रजस् I, 19,6. II, 24, 8. रोहिण I, 9, 22. रजस्वला I, 7,11. रोहिणी I, 9, 2. स्थ II, 14, 8. रस I, 17, 15. 20, 12.15. II, 6, 14. रौद्र II, 4, 6. | रौद्री I, 31, 21. 8,3. रहाशील I, 3, 14. रौरव I, 3, 5. रहसि I, 4, 25. II, 27, 18. राक्षस II, 12, 2. लक्षण II, 29, 14. राग I, 20, 12.30, 10. लक्षणकर्मन् राजकुल II, 4,20. 'कर्मणानु (Tustr. Sing.) II, 29, 13. राजन् I, 18, 28. 19, 15.25, 4.31, लक्ष्मण I,.17,36. 5. II, 7, 12.8, 6.7. 10, 13. 14. 11, 1. 3. 4. 5. 14, 5. 25, 1. लवण I, 2, 23, 4, 6. 17, 15. II, 3, 18.15, 14. 14. 15. 26,2.22.27, 21. 28, लाभ 1, 3, 25. 13.29,8. राजन्य I, 1, 19.2, 34. 38. 3, 1.5.| लिख् II, 1, 18. 29. 5, 16. 14, 28. II, 2, 6. 4, लिङ्ग- II, 12, 23. 20, 6. 18.25. लप I,8, 21. राजवत् II, 20,7. लेखा II, 1, 13. रात्रि 1, 9, 20. 31, 20. 32, 2. II, | लेप I, 15, 28. II, 9, 1.4, 23. लोक I, 13, 9. 20, 9.22, 5.24,25. 12,13.

·144 28, 18. 29, 1, II, 1, 12. 2, वयोवृद्ध II, 17, 10. 3.6. 4, 15.7, 5. 16. 11, 4. 16, | वर्जन II 1, 9.3, 13. 1. 20, 23. 91, 13. 24, 10. 14. | 'वर्जम् I, 7, 30. 17, 19. 36. 37.18, 26,1.29, 14. 13. II, 10, 7. लोभ I, 23, 5. वर्ण I, 1, 4.7.8.5, 17. 18, 9. 24, लोमन् I, 25, 12. II, 3, 6. 6.25, 11. 27, 11. II, 2, 3. 11, लोमसहारण II, 5, 16. 1.8.10.11.13,3. लोष्ठ I, 30,21. वर्णज्यायस् I, 13, 2. II, 11, 8. लोष्ठविमर्दन I, 32, 28. वर्णपरिष्वंसा II, 2, 7. लोह II, 18, 13. वर्णव्यतिक्रम I, 9, 12. लोहित I, 16, 14. वर्मन् I, 24, 12. लोहितक I, 24, 14. वर्ष 1, 2, 12. 19, 18. 24, 20.25, लौकिक I, 18, 7, 20, 1. 10.27, 11. 28, 11. II, 23, S. लोह I, 17, 11. वर्षधारा I, 15, 4. व वर्षा I, 82, 1. वंश्य I, 7, 12. | वयस् 1, 23, 2. II, 27, 7. वच् I, 1, 27. 8, 12.10, 15.11, 38. | वश II, 7, 14. 12, 10. 13. 22, 5. 2G, 3. 12. II, दशा I, 20, 12. 2, 5.6, 2. 20, 3. 23, 1.25, 1. वपद्वार I, 12, 3. वचन I, 10,9. II, 1, 19.24, 7. 'वत् 1, 2, 10. 5, 7.7, 7.30.5, 9. वम् , 8, 9.5, 13. 8, 17. 13, 19. 24, 21.30, 12.31, 20. II, 7, 14, 6.15, 13. 30, 4. II, 2, 3. 13. 16.42, 8.25,8.20, 13. 4, 20.10, 7.12,21. 14, 12. वसन्त 1,1,19. वत्स I, 31, 10. वत्सतन्ती I, 31, 18. वस्त्र I, 2, 41.3, 9. वध I, 25, 4. II, 10, 11. 16. वध्य I, 9, 26. II, 27, 9. 16.21.| वा I, 2, 3. 15. 32.35. 37. 38.3, 3. 39.40.41, 4, 20.5.27.5,8. वनस्पति I, 7,4. 11, 5.17, 19. 30, 6, 10.11.30.31.37.7, 1.18. 21. 11, 2,4.24,9. 20.21.8,3.7.9,2.5.7.22. वन्द I, 27, 10. 10, 13.14. 16. 18.23. 11, 6. वप् I, 2, 32. 10,7. II, 3, 8.13, 6. 14.29. 34.12,2.3.5.14, 12, यपन I, 10,9. 16.22.26.15,3.9.17.23.16, वपा 1,18,25. 1.15.24.20 to 33.17,2 to5. वमानन I, 32,7. 18, 3.4. 6.15.25.28.24. वपम् (age) I, 14, 14. 6.21.22.24.25,2.6.7.8. वयम् (birds)I, 15, 7. 12.263.7. 13. 14.27, 1.:. चपरप I,11,26. 5.6.28, 6. 17.21.20, 1.30, वह I, 19, 13.

·145 7. 31, 2. 3. 21. 32, 18. 17, II, [ वास्तु II, 4, 28. 1,14. 2. 1.6. 3, 4. 8. 16.4, वास्तोप्पति I, 31, 21. 20.22.25. 5, 5.7. 17, 6, 16. विकथा I, 13, 7. 19.8, 1. 6. 8. 3, 11. 12, 8. 16. विकल्मष I, 22, 4. 17. 14, 3. 4. 15, 2. 21. 19, 8. विकिर I, 17, 32. 22, 9.23, 1. 24, 14. 25, 11.15. विकृत I, 17, 89. 26, 18.27, 18. 28, 6. विक्री I, 20, 13. वाक्य I, 12, 4, 13, 9. II, 5, 11. विघ्न I, 8,25. वाग्यत I, 24, 11.30, 8. II, 29, 1. विचि II, 11,8.29, 6. 12,13.14. वाच 1, 2, 20.5, 8. 6, 13. 11, 23. | विज्ञा I, 9, 22. II, 6, 20. 7, 3. 16. 13, 7.26, 11. II, 4, 14.5, 19. वितथ II, 6, 2. 12, 13. 21, 10. 21. 26, 18. 27. वित्त II, 20, 1. 15.28, 10. विद् I, 18, 5. 12. 15. 17. 14, 25. वाजसनेयक I, 17, 31. 15, 10.21, 5.22,2. 21, 25. वाजसनेयिव्राह्मण I, 12, 3.7. 28, 18.29, 1. 11. 14. II, 13, 8. वाणिज्या I, 20, 10. II, 10, 7. 10. 14, 16. 15, 14. 18, 18. 24, वात I, 11, 31. 32. 12, 3. 5. II, 5, विदा II, 25, 9. 10. 11. 25, 14. 15. 9. 19,1. विद्या I, 1, 16.7, 12. 19.8,21. वाद I, 20, 5. 11, 7.30.12,9.20, 15.30, 1. वादित्र I, 10, 19. II, 25, 14. II, 5.14. 15. 21,1.6.22, 7. वानप्रस्थ II, 21, 18.22, 6. 24, 8.29, 5.11. वानप्रस्थ्य II, 21, 1. विद्या (Instr. Sing.) I, 30, 3. वापन II, 3, 6. | विद्याकर्मन् I, 5, 2. वायस I, 25, 13. [ विद्याकान्तम् I, 1, 13. वायु I, 11, 8. II, G, 2. 20, 4. 23, 2. विद्यार्थ I, 1, 9.2, 17. II, 21, G. वारुणी 1, 26, 7. वाः I, 2, 38. विदासंप्रदान II, B, 18. याधुपिक I, 18, 22. | विद्युत् (०द्योतते) I, 9, 22. 12, 3. 5. बाधाणस I, 17, 3G. II, 17,3. विद्युत् I, 9, 21, 11, 25.27. वाायगि I, 19, 5.28, 2. विद्वम् II, 28, 11. वाायणीय I, 19,8. विधा I, 16, 12. II, 9, 10.21, 11. वास I, 15,22. II, 21, 3. 22, 1.23, 11. वासन्तिक I, 11, 20. विधि I, 2, 18. 11, 2212, 10. 13. वासम् I, 2, 39.15, 15.30, 10. 12. 23,6.21,2.27,7.29, 18.29, II, 3,3.7.1,21.5, 5.28, 11. 1. II,29, 1.1. वासि II, 02, 15. विध I, 22,5. 19 . 26, 18.

·116 विनश् II, 17,.. विपम 1,32,25. विनिमय I, 20, 14. विषमगत I, 7, 20.14, 15. विनियोग I, 13, 17. विपय I, 2, 33.6, 28. 15, 8. 22,5. विनिर्घात I, 23, 3. 30, 13. 22. II, G, 3. 11, 17. विनिहितात्मन् I, 8,26. 12, 1.25, 11.15. विपश्चित् 1, 22, 7. विष्टप I, 22, 8. विपाक I, 10, 29. | विष्णुक्रम II, 7, 9. विप्रतिपद् II, 10, 12. 27, 1. विसृन् II, 12, 13. विप्रतिषिध I, 4, 5. 11, 21. II, 8, विस्रम्भपूर्व II, 5, 10. 12. 14, 10.21, 150 विहार I, 10, 7. II, 9, 9. विप्रतिषेध I, 30, 9. विह I, 25, 10. विप्रवस् I, 8, 18. 11, 11. वीत I, 6, 15. विप्रवास I, 3, 33. 31. II, 14, 20. II, 10, 8. विप्रवन् I, 29, 9. वृक्ष. I, 11, 16. 29, 1. वियू I, 32, 22. पृ I, 1,33.2, 6.24.3, 26.1,22. विभज् II, I.1, I. 11. 7,5.8, 15.9, 4. 18, 83.91, 20. 30, 10.11.16.19.20.21.31, 3. विभाग II, 14, 16. 6.8. 18.23.32,1.3.4.7.9.21. विभान I, 23, 2. 25. II,3,2.5,11.16.9,7.19. विरम् I, 9, 2. 11, 32. 18, 8. 15. 10.18, 1.3.19, 15.20, 10.12. 21, +. II, 8, 14. वृत् I, 13, 19.2:2. 18, 18. 26. 11. विरस I, 18, 4. II, 2, 3. 6.5, 18, 17, 16.21, 2. विराज (राजति) I, 28, 1. 22,2. 10. 23, 2.2-4, 3.26, 20. विरान् II, 3, 11. 29,4. विरुच् II, 5, 15. वृत्तं I, 8, 1. 20, 8. II, 29, 14. विप II, 28, 10. वृत्ति I, 6, 85.7, 20. 27.30.8, 23. विरुह् II, 24, 2. 18, 8. 15. 21,4. 24, 16.28, 19. विलयन II, 18, 1. 29, 17.30, 4. II, 22, 17. विवच् I, 32, 24 वृथाकर्मन् I, 4, 20. विवह I, 29, 8. वृद्ध I, 18, 16.15, 1.20, 8. II, 4, 12.99, 5.14. विवाद II, 29,5. विवाह I, 1, 38. 2, G. II, 10, 1. 11, वृद्धतर I, 5, 18.7, 29. 18, 2. 14, 14. 17.12,4. 13, 11. वृद्धि I, 3, 9. 27, 10. II, 7,4. विशिष्ट II, 22, 5. 23, 2.9.27, 5. वृध् I, 13, 8. II, 24, 3. विशेष I, 14, 11. 20,18.30, 5. II, | वृए I, 11, S. 24. 10, 16. 13, 8 14, 7. 16, वृपलीपति I, 18, 38. 7.2, 1.20,2. वृद्धि ], 11, 27.

·147 वैण II, 2.6 वृह 1, 32,21. 1. 10, 18.17, 6.21, 17.23, 1. बेन II, 13, 6. 20, 3. घेद J, 1, 3. 10. II, G, 4.8, 10, 12. व्यावृत् I, 13, 7. 21, 13. 23, 10. 20, 19. | व्याहती I, 2, 3. वेददक्षिणा I, 7, 19. व्यदक 1,11, 28. वेदाध्यपन I, 1, 6. व्युद्-भर I, 20, 1. वेदाध्याय 1, 21, G. II, 8,h. | व्यपसाव I, 8, 15. वेदाध्यापिन् I, 17.22. ध्यपनोद I, 8, 15. वेश्मन II, 23, 2. 3. पृद्ध I, 28,4. वेष्टितशिरम् I, 0, 10. 14, 22, नन् 1,25,1. वेटितिन I, 8,2 तन II, 28, 3. वै I, 1, 11. 3, 26. 10, 8. 12, 3. 22, बन I, 4, 27. 30, 2. 3. 6. II, 1, 1. 15. 17. 18,4. 7.23.1. II, 4, 11. व्रात्य II, 7, 18.14 15. ये (वायति) 1,19, 3.5. [हि II, 6, 16. 16, 23. 23, 10. माजन I, 22, 7. श वैभीतक II, 25, 12. बाक् I, 7.19. II,20, 1. वैरमण I, 10,2. शकृत् I, 16, 15. वैरयातन I, 24, 1. शकपिण्ड I, 9, 5. वैशेषिक 1,25, 1. शक्ति I, 2, 33.6, 28. 18, 8. 80, 13 वैश्य I, 1, 4. 10, 27.2, 36. 38. 3, 22. II, 6, 8.11, 17, 12, I. शट 1,20,5. 2.6.30.5,16. 14,2.33.28. II, 2, 6.4,18.25.10,7. शत I, 14, 2. 11, 13, 11. वैश्वदेव II, 8, 1.9, 5. शतवाल II, 17,2. वैपुवत I, 22, 7. शतवर्ष I, 14, 23. वैहायस II, 4, 8. शनैम् II, 22, 13. व्यन्जन II,26, 12. शब्द I, 10, 18, 19. 21. II, 8, 12. 18, 11.16,119, 10. ध्यतिक्रम II, 27,6. व्यतिबन 1, 14, 80. 28, 8. शब्दार्थारम्भ II, 8, 12. व्यभिहास I, 8, 15. शम 1.28, 6. व्यर्थ II, 26, 17. शम्पाप्रास I,9,6,22. व्यव-I, 10, 18. शम्योप I, 28, 3. व्यवहार II, 16, 17. शयन [, 27, 10. II,5,5, व्यावह I, 20, 11.16. शय्या I, 8, 11. 32, 4. II, 4, 1.22, व्याकरण II,8,11. 23.25,9.27,15. व्याख्या I,1, 1. 4, 7. II, 1, 11. 15, 'शरण II, 22,21.

·148 शरद् I, 1, 19. 32, 1. शील II, 11, 17. वारभ I, 17,29. शुक्त I, 10, 25. 17,18. 20 शराव I, 24, 14 शुक्र I, 29, 14. शरीर I,1, 18. शुचि I, 11, 28. 22, 7. II, 4, 23 शरीरन्यास II, 21,6. 15, 11.18, 6.25, 18.26,4. शवशिरध्वज I. 24,11. शुद्ध I, 19,7. शल्पक 1,17,37. शुन्धन I, 80.21. शल्यकृन्त I, 19, 14. शुल्क JI, 26, 9. शश I, 17,37. शुपा I,1, 7, 14, 6. 28,9. शस्त्र I, 18, 19. शुद्ध I,1,4.7.3,41.5,16.7.20. शाक I, 17, 19. II, 19, 19.23, 10. 21.9, 9. 14, 19. 16,22.17,1. शाखा I, 10,20. 12,4 II, 6, 4. 18,13. 21, 13. 17.21, 3. 25, शाणी 1,2,40. 13. 26, 4. 9. II, 3,4.4, 19.20. शान्त I, 3, 18. 6,9. 20, 15.27, 9, 11.29, 11. शान्ति II, 6,6. शृद्रा I, 9, 11 26, 7 II, 27, 8. शाला II,17,8. शूद्राना, 18,2. शाम्वनिक I, 23, 2. शुद्धोत्पन्न II, 17, 21. शाम् II, 6, 2. 24, 3. शुन्यागार I, 29, 1. शास्तृ I, 7, 26.II, 10, 12. शूर II, 26, 3. शास्त्र I, 12, 11. 13, 21. II. 10, शृङ्गाणिका I, 16, 14. 12. 13. 14, 10. 15, 23. I, 15.शेप I, 4, 20.5, 5. I8,26. II, 2, 3. शास्त्रविहिता II, 13, 1. 17, 16.29, 12.15. शिखा I,.10.8.9. शेषभोजिन् II. 8, 2. शिपानट I,2,32. शौच II, 15, 12. शिपिपिए II, 17, 21. श्मशान I, 2, 5.५, G. 8. 9. II, 23. शिरस् I, 16, 7.30, 11, 15. 4.11. शिलो II, 10, 4.92, 10. श्मश्रु I, 16, 11. II, 3,6. शिल्पाजीव I, 18, 18 पाव I, 16, 10, शिर II, 4,23.5, 3. | श्याग्द II, 12, 22. शिशिर I, 27, 5. श्रद्धा I,1, 5. II, 24,8. शिभ I, 25, 1. II, 5, 19. श्रा II, 20,3. शिनच्छेदन II, 26, 20. थाद्ध II, 5, 16. 10,1. 17,11..20 शिप्प I, 32, 12. IL;5, 18. to 23. 18, 18. 19, 17.20. शी 1, 12,2.32,2.3.4 II,1, 8. श्राद्धभोजन I, 11, 26. बीक्षा II, 8, 11. भावणी I, 9, 1.27, 1. शीन 1,30,7. शुI,G, 13, 12, 2.9. 13,22. II.

·149 13, 11.14, 11. 12.22, 7.23, स 10.12. श्रुन I, 3, 27.8, 27. 13, 19. 20. II, | संयुत् I, 10, 25. 11,17. संयोग II, 22, 5. 23, 2. शुर्पि I, 5, 5. संवत्सर I, 1,30.35.2,1. 13, 19. श्रुति I, 1, 9. 4,55. 8. 30, 5. II, 23, 25, 8.26, 11.27,8. II,16,26. 18,4.12.20,7. ७. श्रुतिलक्षण I, 80,9. संवह I, 6, 1. संविभाग I, 23, 6. II, 9, 10. श्रेयस् I, 1, 5. II, 5, 12. 7, 12. 12, |सविश I, 4,24.6, 1.2.5.27. 32, 3. 16,5. 17, 10. 14. श्रेष्ठ I, 1, 17. संवेशन II, 1, 19. श्रोत्र I, 5, 16. 16, 7. II, 5, 19. संव्यवहार I, 21, 5. श्रोत्रिय I, 3, 34. 10, 11. 13.14 संशय II, 6, 1. 12, 19.21. 18. 30. 18, 33. 24, 24. II, G, 4. सैश्लिप II, 12, 12. 7, 17. 14, 13. 17, 22.26, 10. श्रोत्रियावराय II, 25, 8. सॅसाथ् II, 7, 9.9, 1. संसन् I, 10, 21. 31, 10. II, 4, 23. श्लाए I, 2, 30. 8,8.15, 15. श्लेम I, 10, 12. संसृप I, 6, 88. शोक I, 19, 13. 22,3. II, 23, 3. | संस्कर्त I, 1, 12. II, 3, 4. चन I, 10, 19. 15, 16. 16, 30. 21, | संस्कार I, 1, 9. 2, 9. II, 3, 15. 15.25, 13.28, 21. II, 9,5. संस्कृ II, 3, 9. 18, 6. 8. 17,20. संस्तु I, 1, 32.2, 5.8, 43., श्वशुर I, 14.11. II,8,7. संस्तुति I, 12, 14. श्वाविद् I, 17, 37. चित्र II, 17,21. संस्तुतिमात्र II, 13, 11. संस्था I, 10, 11. 18, 14. II, 25,. श्वेतकेतु I, 5, 6. 13, 19. श्वोभूत I, 26, 14 27, 1. II, 1, 10. संस्पृश I, 15, 17. सकाश I,6,5.29.36.8,21. . 9,1.12,13. प | सकुष्टिक I, 5, 21. सकृत् I, 16, 5.9. II, 3. 18. 15,7. पडङ्ग II, 8, 10.. 27, 11.28, 8. पण्टक I, 19,14. पए I, 28, 19. II, 3,G. सनु I,17,19. पठ II, 10, 13. सखी-सपिम् (Acc. Sing.)I,21,9, पोडश I, 1,27. सगोर II, 11, 15. समोरस्थानीय II, 97,2. पोडशन II, 9, 18. संकल्प I,20,3. टेपन I, 30, 19. II,59.

·150 संकल्गसिद्धिं II,23, 7.21, 14. संनिप्पन I,29,9. संकुए II, 4, 23. | संनिहित II, 5, 5.9. संक्लप I, 5, 8. संनी II, 19,5. संख्या (ख्याति) I, 2, 1. सपल I, 31, 15. संख्या 11, 8, 12. सपिण्ड II, 14, 2. संग्रहीत II, 20. 21. सप्तन् 1, 2, 2.24, 15. 28, 19. संग्राम I, 25, 11. सप्तम I, 1. 21, II, 3, 20.15,2.16,14. संघI,3,26. सप्तरात्र I, 26,4.27,4. संघान्न I, 18, 16. सप्ताह I, 29, 17. संचेल I, 15, 16. समज II, 22, 8. संच I, 81, 17. सप्रदोष J, 9,22. 10, 28. सत् I, 9, 19. 24, 20. II, 4, 14. | सब्रह्मचारिन् I, 7, 29. 10, 12. सततम् 1,8, 28. 21, 11. समा1, 3, 12. 8, 13. 32, 19. II, सज I, 10,9. 25, 5.12. सच I, 31,19. सम I,5, 16. सत्य I, 12, 5. II, 21, 13.29, 7. 10. | समम् II, 14, 1. सत्यवचन I, 23, 6. समक्ष I, 32, 10. सत्यवादिन् I, 7, 11. समध्ययन 1,11, 11. सत्यशील II, 25, 13. 26, 4. समय I, 1, 2. 12, 6. 8. II, 8, 13. सद् II, 13, 9. समयपद I, 23, 6. | समर्थ I, 1, 27. सदा I, 4, 14.5, 12. 19. 6, 1.22 8.32,6. समवर II, 3,18. सदार II, 22, 8. | समवईक्ष् II, 11, 1. सद्यस् II, 5, 2. समवदा 17, 16. सधर्म I, 29, 18. समवसो I, 29, 8. संदर्शन I, 9, 17. समा- इI,5, 18. II, 6, 7. 11,6. संदृश II, 25, 5. समाख्या II,29,7. संदेह II, 11, 2. 19, 6. समाख्यान I,21,20. संधि I, 9, 20. 11, 9.15.27, 5. समागम I, 5, 14. 14, 8. | समाचक्ष् II, 27, 2. संधिनीक्षीर I, 17, 23. समाज I, 8, 12.30, 10.20. संनिधि I, 10, 15. II, 3, 12. | समादिश् I, 7, 28. 13, 13. संनिपत् I, 11, 27. समादेश I, 13,5. संनिपात I, 8, 19.21,23,28, 8. 10. समाधि I, 30, 5. II, 1, 17.20.26, 20.97, 11. समान I, 5, 13. 9, 10.17,2. II, संनिवाण II, 12, 10. 21,3. 30,8.

·151 सम-आप I, 25, 2. 7. II, 22, 7.। सर्ग II, 24, 12. 29,13. सर्पशीर्पिन I, 17,39. समापत्ति II, 27, 19. सर्पिर्मोस II, 19, 18. समापन I, 11, 7. II, 17,24.. | साप्मत् II, 20, 3. समाप्ति I, 12, 4. सर्पिस् I, 10, 23. 17, 16. II, 7, 4.. समानात II, 29, 13. 19, 20. समानायसमाप्ति II, 8, 12. सर्व I, 1, 10. 8, 25. 4, 29. 8,24. समावृत्त I, 7, 15.31. 10, 7. 13, 5... 10,19.21. 11,30,31.14, 7. 14, 7. 18, 9. II, 5, 4. 17,21.18, 18.33.20,8.29, समाहित I, 1, 12. 3,26. 5,7. 13, 4.7.23, 2.30,4.10.32,2. II.. 19.20,8. 9, 5.8.11, 7.9.14,5.14.16, समाह I,3,81. 7.17, 16.21,2.3.4.22, 19. समिद्धार I, 4, 15. 25,6.27, 13.29,7.14. समिम् I, 4, 16. 27, 1. सर्वकृत्य II, 15, 11. सम्-इन्ध I, 4, 18. सर्वतस् I, 8, 10.9, 6. II, 17, 16. सम् ईक्ष् II, 10, 2. 21, 12.26,6. समीक्षा II, 5, 3. सर्वतोपेतम् (instead of उड)I, 19, 8. समीभू II, 27, 15. सर्वत्र I, 14, 17. 22, 6. 8. 23, 1. समुदेत II, 5. 7. • 17, 5. 18, 10. 24, 4.28,5. II, 22, 14. 20,2. सर्वदा I, 7, 21. सम् ऊह II, 4,23. सर्वनामन् I, 14, 23. समूहनी I, 4, 18. सर्वभूत I, 28, 1. II, 5, 13. 22, 7. समृद्ध II, 7, 17.28, 1. 23, 6.29, 10. संपन II, 11, 12. 29, 5. सर्ववर्ण I, 18, 13. II, 2, 2.25, 1. संप्रतिपद् I, 29, 9. 20, 11.29,15. संप्रयोग I, 24, 20. 28, 13. 29, 1.14. सर्वविद्या II, 5, 1. संभाए I, 9, 13. सन्निन् I, 18, 33. संभापा II, 2,8.9. सर्वाश्रम I, 23, 6. संभुन् II, 17, 9. सर्वाल I, 5, 23. संमोजनी II, 17, 8. सलावृकी I, 10, 19. 11, 33. संबन्ध II, 11, 14. सवन II,7,6. संबन्ध I, 10, 3. II,5, 18.13, 1. 11. सवनगत I, 24, 6. 15,2.23, 10.24 10:27, 1. सवनानुकल्पम् I, 25, 10. संमन् II, 18, 2. सवर्ण II, 13, 1.27, 11. संमित II,7,4. 18,4. | सवृपण I,25, 1. II, 20, 20. सम्यकप्रतिग्रहीन II, 15, 12. सव्य I, 16,7. II, 5, 6. सम्पावनीन 1,20, 8. II,20, 11. सशरीर II,24.14.

·सशिरस् I, 32, 7. | सावित्री I, 1, 10.28. 10, 14.27,1. सस्य 11,22,24. साहस II, 13, 7. सह I, 8, 17. 29, 3. 14.31,20. 32, सिन् (सिञ्चति) I, 26, 7. 2. II, 3, 7. 14, 13. 16, I. 22,19. सिन् I, 16, 99. 31. सहत्व II, 14, 17. | सिद्धि I, 28, 12. II, 9, 13.20, 3. सहशय्या II, 1,21. सिध् I, 5, 11. 24, 20. II, 3, 10. सहस्र 1,2421.27, 1, 9,13. | सीमत् I, 9, 16. II, 9, 4. कृत्ल (Absol.) I, 20, 14. | सीस II, 16, 18. सहायिI,22, 8. सुकृताशा I, 20, 12. सहाट II, 19,9. मुख II,2,2.3.91, 18. सहापत्य I, 9, 2.21,8. मुपर्ण I, 17, 35. सांवृत् II, 11, 20. सुर्भिक्ष I, 18, 5. सांवृत्ति II, 6, 13, साँशयिकी I, 32,27. मुभूत II, 3, 11. सांशो I, 20, 8. (सुपुक्त 1,5,23.8, 24. सुरा I, 25, 3.10. सात I, 29, 11. सराप 1,25, 3. सादन IL, 18,6. मुरापान I, 21, 8. सादृश्य I, 20, 8. II, 99, 14. सुवर्ण I, 18, 6. 15. II, 14, 7. साथ् II, 5, 15. 12, 17. | मुवर्णनाभ II, 19, 3. साधारण II, 25, 1. मुवस् I, 12,5. साधु II,6,2. मुविचित II, 11, 8. साधुता II,6,2. सुधिर I, 28, 15. साधुटान I, 22,6. सुखात I, 32, 10. सान्त्व II, G, 14.7,8. सूकर I, SI, 15. सामर, 10, 19.20. 12, 5. मूतिका I, 16, 19. सामपवित्र 1,2,. सुत्र II, 4, 22. सामयावारिक 1,1,1.7,31. सुपसंसृष्ट II, 3, 19. सापराय II, 18, 6.94, 3. 99, 9. सूक्ष् II, 28,9. सायम् I, 3, 25. 4, 13. 16. 17. 8, मूर्मि I, 25, 2. 28, 16. 17. II,7,6.23,1. सूपाचन्द्रमसौ I, 11, 30.31. 31, 20. सारूप्य II, 24, 2. मुल II, 19, 4. सार्वकालिक I, 11, 30.37. | सन्द्रिय I, 29, 10, सार्वगामिन् I, 23, 6. से 1, 22, 6.27, 11.32, 18. सार्ववर्णिक 1, 3,7. सैर I, 2, 37. सास्तरण II,6,15. सोत्तराच्छादन 11, 13, 16.

·153 . सोदर्य II, 17, 5. | स्मि I, 7, 6.7. सोपान 1, 6, 10.14, 22. 30, 18. स्मित II, 5, 8. सोमावराय II, 22, 7. स्मू II, 4,24. 8, 14. स्कुभ-कुपवा I, 31, 32. स्मृति II, 15, 25. 18, 3.: स्तन् 1, 2, 3.5. स्व I, 18, 13,80, 17. II,2,2.6, 5. स्तनयिनु I, 9, 23. 11, 25. 27. 10, 4.26, 21.27, 16. स्तुति I, 32, 10. स्वधाकार I, 13, 1, स्तृह I, 31, 9. स्वप् I, 4,28. II, 12, 13.14. स्तेन I, 19, 15. 25, 4. 28, 1. II, 2, | स्वप्न I, 4, 22. 16, 14. II, 12, 16. 6. | स्वपपर्यान्त I, 9, 21: 11, 33. स्तेय !, 21, 8. 25, 10. II, 24, 20. | स्वप्रान्त I, 10, 22. 27,16. स्वयम् I, 3,36.4,26.18,6. 32,13. स्त्री I, 3, 16.26.7, 3. 8. 14,21. II, 7, 13. 15.22,22. 28. 81. 16, 14. 21, 13. 24, 5. 9. स्वर्ग I, . , 15. 18,G. II, 4,9.6, 6. 26,5.28, 20.29, 13. II, 4, 12. 7,5. 18, 3. 24,3.4.29,1. 10. 9, 7. 11, 7. 18, 6. 15, 9. 17. 26, स्वर्गजित् II, 24, 5. 11. 27, 3.29, 11.15. स्वर्गपुष्टिसंयुक्त II, 8, 12. स्त्रीकामतम II, 14, 18. स्वय॑शब्द II, 23, 12.. स्त्रीगमन I, 21,8. स्वस्तर 1,8.13. स्त्रीप्राय II, 16,8. स्वस्ति I, 13,9. स्त्रीवासस् II, 1,20. स्वस्त्ययन I, 5, 9. II, 11, 9. स्थाI, 5, 12. 6, 7. 26, 12, 2. 16, स्वाधीय I, 31, 19. 1.28, 2. II, 3, 10.5, 6. 12, 14. स्वाध्याय 1, 12, 1.2.3.5.13, 1. 15 स्थान I, 25, 10. II, 5, 8. 1. 26, 11, II, 5, 8. 20,20.21. स्थानासनिक II, 18, 4. 22, 19. स्थालीपाक II, I, 10. 19, 15. 20, 3. स्वाध्यायधृत् I, 5, 11. स्वाभाविक I, 30, 11. स्थावर 1, 19,6. स्वामिन् I, 28, 3. II, 8, 10.4, 13 स्ना 1,2,30,8, 7.80. 1. 26,24.28,6.7. स्नातक I, 30, 4. 6. II, 8, 6. 14, 18. स्वाहाकार I, 13, 1. स्वैरिकर्मन् I, 8, 15.8, 4. 11. 12. स्नान I,82,8. ह म्नेहवत् II, 16, 24. 19, 17. स्पश् I, 25, 5.29, 7. II, 2S, 13. ह1, 3, 26. 12, 3.5.19, 6.29, 5. स्फोटन II, 20, 16. 23, 1.39,21. रम I,14,25. हंस I, 17,05.25, 13. 20 27,21.

·11 हन् I, 9, 26.24, 1.6 24.25 4.1 11, 14. 17. 20. 15,23. 18, 1. 11. 29, 2.7.11,26, 2. 23, 5.27,1.3.5.7. हत II, 15, 4. हिम् I, 32, 9.4. 11, 21, 9. हर्ष 1, 23, 5. हिंसा I, JG, IG. 25,33. हिसार्थ I, 16, 16.90, 7. विस् 1, 3, 48.4,2. हप 1, 19, 13. हिनI, 20, G. II. 26, 11. 29, 4. हस्त 1, 10, 11. 31, 7. II, 3, 15. 16. हम II, 25, ]]. हितकारिन् 1, 2, 20. 17, 17. हा II, 16, 1.28,5. हु1, 12, 5.25, 12.26, 18. II, 8, 16.7.15. 15, 16. 17.11, 13. हानि I, 20, 4. II, 17,3. 23.12. हारिंग 1, 3, 3. हारिद्र I, 3, 2. हत 1, 3,26. 18,25. II, 15, 16. FIL,21, ... हारीत 1, 13, 11. 18, 2. 19, 120 28. हदप 1,7,8, 1. 5. 16.20, 6. 12. हृदयंगम , 16,2. 'हास II, 5,9. हर, 13,4. हि I, 1, 10. 11. 16. 3, 9.20.4, 8.हेमन्त I, 97, 5. 10.7, 7. 11. 12, 2. 7. 8. 13,20. I, 15, 1. I1, 3, 12. 7. 14. 13, 22. 17,28. 18, 20.20,2.98, 14.16.22.17. 37.20,1.9.11.14.31, 20. II, 6, 20. 7, 11. 11, 14. 18, 5. II. | होमत् ।, 3, 20.