·SRI RAVIVARMA SANSKRIT GRANTHAVALI NO. 15
BHESHAJA PADDHATI
THE SANSKRIT COLLEGE COMMITTEE
TRIPUNITHURA
1973

·Editor:
K. ACHYUTHA PODUVAL
RETIRED PROFESSOR OF NYAYA
WARIAM ROAD, ERNAKULAM
Sub Editor :
C. K. RAMAN NAMBIAR
RETIRED PRINCIPAL
SANSKRIT COLLEGE, TRIPUNITHURA

·INTRODUCTION. two History shows that Vagbhata, the author of *Ashtangabridaya" and "Ashtangasamgraha" travelled from bis native land, Sind, the whole of India and being enamoured of the medicinal and herbal wealth of Kerala settled down there and trained eight Namboodiry disciples, the *Ashtavaidyas' as they are called, in the art of healing diseases. Ayurveda being a branob of Atbar va veda Brahmins with a special aptitude for the subject and proficiency in Sanskrit were selected as disciples. They were taught the texts in detail and trained in Pancbakar maz, Rasayana treatment, surgery and midwifery These Ashtavaidyas, in turn, taught batches of disciples according to the Gurukula system, mainly Brahmios. As time advanced, other castes were also taught Ayurveda though not in the Gurukula System by the Prasishyas of the Ashtavaidyas, Several of these eminent physicians wrote books of their own both in Sanskrit and Maliyalia, based on Ashtangabridaya, the works of their predecessors and their own experience. "Bheshaja padbatby" is a short treatise on Ayurveda written by one Purushothaman Namboodiry, disciple of Sri Neelakantan Namboodiry of Killikkurussimangalam, near Lakkidi. The pative place and other details of the author are obscure, but it is to be supposed that he was staying with his Guru and wrote the book under bis directions and guidance. In the first verse he bows to his Guru and Lord Siva in the local temple for blessings. Before bowiog to the Acharyaparampara in the next verse he pays homage to his Tshta devatha, Lord Vishnu. In the last verse also be makes mention of Achyutha, his Ishtadevatha, by whose grace be got the power to write the book. Heincludes Vagbhata also in the Acharya param para and that indicates he is a Keralite as in other parts of India Charaka and Sushrutha are given ·ii greater prominence tban Vagbbata. In the last but one verse he says that the work is based upon Ashtangabridaya. A few slokas from this test aad a few from the standard receipes prevalent in Kerala are reproduced as such. Verse No: 64 is a mixture of Sanskrit and Malayalum- In the manuscript got from the late Trikkovil Uzuthra Wariers a few Malayalam verses are seen, which too have been printed. The author being a Sanskrit -cholar with poetic talsots bas no difficulty to give vent to this technical subject in beautiful verses. Ashtangahridaya is the most concise Ayurvedic text dealing with all topics and it caanot be further summarised. Formerly students had to memorise all the 120 chapters of this text. Perhaps the author predicted the difficulty of the present-day students io memorising the whole book and condensed the inore important parts in as few varzes as possible into four small chupters. The first, 'Rogavichara Khauda', comprising 64 verses contain: 5 verses dealiog with the composition of the human body, 8 verses dealing with the seven Prakrithis, 15 verses explaining the symptoms of the Thridosbas in equilibrium and out of equilibriun, 18 verses on naines and symptoms of diseases aad 15 verses on "Vikruthi vijaaneeya". In short the fundamental principles of Ayurveda mentioned in Soothrasthana, the Sareera and Vidasa Sthacains are inoluded in this short chapter. lp the second cbapter, "Bheshajivikalpa-Khandae: comprising 39 verses, the first 16 slokas are devoted to give the properties, Rasa, Veera, Vipaka and Prabbave of commonly used Dravyas and Dravas Two are devoted on cooked articles of food. Dravyas are classified according to their Rasai and Guoas in apother 11 verses. The preparation of Kashayas and other medicines is binted in 3 alokas. In the next 8 verse: Swastbayritbam":"Ricucharya", 'Rogaoulpadaneeya'n" and "Matbra:itbeeyam' are concisely dealt with. Some important , Portions of Sootbrasthanam and Kalpastbadam are thus inoluded in this chapter, ·In chapter three, “Kriyabhadakhanda”, consisting of 31 Slokas the work of Doshas, Dhatus, and Malas are explained briefly. In the examination of the piticat import&uce of "D00- thadi vijnaneeyain is stressed. The essence of Ayurvedic treatment, Langbapa and Brimhana, Sodhana and Sanaany, the Panchakarmas and the Upakarinis are made mention of omitting details. several chapters of Soothrastbanam and one in Sareeram are summarised here, 1 In the fourth chupter, " Upakramakhanda', consisting of 101 verses, the treatment of Kayikarog is is mentioned in the first 83 slokas, devoting 16 for fever, 4 for Raktapith a and allied diseases, 7 for bronchial troubles, 8 for Gulina and 8 for Leprosy. Original verses from Ash'algahridaya and commouly used receipes are included. The Üreatment of certain diseases is given in 1 or 2 verses only. Diseases above the neck are dealt with in 8 verses, and other diseases mentioned in Utbarasthanam in another 8 sloka. Of course, necessary importance is nos given to the trentment of several diseases, as the author appears to be in a hurry to complete the work. Verse 95 dealing with Hridroga is misplaced. It ought to bave been printed soon after verga 95 or 36. There are some printing mistakes, which ought to bave been avoided. Still the work is oue which needs publication for the benefit of students and physicians as it contains several descriptions in a nutshell clothed in beautiful verses which can be easily inemorised. Similar endeavours on the part of physicians of repute should meet the light of day and be appreciated TRIPUNITHURA, January 21, 1966 Panditharaj Trikkovil Achyutha Warier ·भेषजपद्धतिः रोगविचारखण्डः श्रीमङ्गलैकनिलय भिषजामधीशं सर्वज्ञमात्मगुरुमप्यमृताशनानाम् । श्रीनीलकण्ठमभयप्रदमात्मभाजा. मिच्छानुकूलफलदं गुरुमानतोऽस्मि श्रीश पद्मभव प्रजापतिमह वास्तोष्पतिश्चाश्विना- वात्रेयादिमुनीश्वरान् कृतमहा- सन्त्राग्निवेशादिकान्। आचार्यान् प्रणिपत्य वाहटमपि श्रीनीलकण्ठं गुरु वक्ष्ये भेषजपद्धति गुणनिका- सिद्धय गुरोराज्ञया रक्षाकर्म चिकित्सितं हि वपुषो रक्षाष्टधा कायश- ल्यो_ङ्गार्भकदेवताविपजरा- बीजामयेभ्यो नृणाम् । अङ्गेष्वेषु शरीरगा ज्वरमुखा वातादिजा व्याधयो वक्ष्येऽतोत्र शरीरदोषविकृति- व्याध्यौषधोपक्रमान् . ।। ३ ॥

·२ भेषजपद्धतिः देहः कर्मज आत्मनः प्रकृतिजैः सत्त्वादिमिर्जायते पश्चप्राणमनोदशेन्द्रियमयो भोगी च सूक्ष्मस्ततः । स्थूलश्शोणितशुक्लबीजगमहा- भूतात्मकोऽसौ भवे- दाहारादिसुखार्थदोऽप्यतिजडो धर्मात्मको वा सताम् ॥४॥ सप्तत्वक्परिवेष्टितं वपुरिदं दृष्यैः कलाधारजी- वाक्षरस्थिविशेषसन्धिगुणपे- शीस्नावकूर्चादिभिः ।। स्रोतोमर्मसिराविभागधमनी- जालोष्मसीमन्तका- वर्तनिर्मितभौतिकं स्वगुणदो- पात्मप्रकृत्या युतम् ॥ ५॥ तस्मिन् भूतमयेऽत्र खश्रवणश- ब्दव्यक्तयोऽनन्तजा- स्त्वस्पर्शश्वसनानिलाः पवनतो रूप हगूष्माग्नयः। वढेः क्लेदकफौ रसश्च रसनं तोयात् क्षितेोणग- न्धास्थीन्यात्मन इन्द्रियाणि जननं चित्तश्च नानात्मना वृत्तिवृद्धिरलोलभाववपुरु- त्पत्ती रसात् सात्म्यतोऽ. नालस्यञ्च बलप्रमायुरथ स- त्वादास्तिकत्वं मतिः । 7 ·रोगविचारखण्ड: ३ सद्वृत्तिश्शुचितार्जवञ्च रजसो मानातिवाङ्मत्सराः क्रुड्डम्भास्तमसो विषादभयनि- द्राज्ञाननिस्सत्त्वताः देहे शुक्ल यत् स्थिरं पैतृकं त- न्मांसं रक्तं मातृजं यन्मृदु स्यात् । श्लेष्मा सत्वो राजसं पित्तमाहु- वायु यस्तामसस्तु प्रकृत्या ॥८॥ दोपैग्सप्त शरीरगाः प्रकृतयो व्यस्तद्विसर्वैगुणै- स्तावन्मानसगाश्च ताः प्रकृतयो ह्यायुः परीक्षाश्रयाः। दोषाणां क्षयवृद्धिजा विकृतयो रोगकमूलास्ततो व्यस्तद्वन्द्वसमस्तजा इति पुन- र्जात्यादयः सप्तधा ॥९॥ वातपित्तकफद्वन्द्वसर्वप्रकृतयः क्रमात् । हीनमध्योत्तमा निन्द्याः श्रेष्ठा ज्ञेयाः स्वलक्षणः ।। १० ।। कान्तिसौभाग्यलावण्यस्मृतिवुद्धिबलौजसाम् । आयुर्विद्यार्थयशसा हीनमध्योत्तमादयः ॥ ११ ॥ वायुः पित्तकफाविति य इमे दोपा रसासामिपा- मेदोस्थ्यायमजशुक्लसहिताः सप्तक्रमाद्धातवः ।

·भेषजपद्धतिः मृत्रस्वेद विशोमला अविकता दृष्याश्शरीराश्रया वृद्धक्षीणतया त एव विकृता देहक्षय कुर्वते ॥१२ । -- स्वैः स्वैः कर्मभिरादिशेदविकृति तेषां शरीरस्थिति स्वास्थ्यं वैकृतकर्मभिश्च विकृति व्याधि शरीरक्षयम् । वातादिक्षयमादिशेदविकृतैः क्षीणैर्निजैः कर्मभिः स्थानानां लघुशून्यतादिभिरथो कर्माणि वक्ष्ये क्रमात् ।। १३ ॥ उत्साहश्वसनोद्गमाक्षपटुता चेष्टा च वेगो गति- र्धातूनामिति मारुतस्य मृदुतो- प्मक्षुत्प्रभापक्तयः । धीमेधारुचिशौर्यदर्शनतृषः पित्तस्य च श्लेष्मणः शुद्धस्य स्थिरता क्षमा च दृढता वृद्धिश्च सुश्लक्ष्णता ॥ १४॥ प्रीणनजीवनलेपस्नेहन- धारणपूरणगर्भोत्पादाः। देहक्लेदनकेश विधारण- धारणशक्तिर्धातुमलानाम् ·रोगविचारस्वगट : वायोवृद्धस्य शैत्यं चललघुखरता- रौक्ष्यसोभ्यं कुशत्वं काणये नेले च मूत्रे त्वचि शकृति नखे मूत्रविसङ्गशोषाः । शीतद्वेषोष्ण काळे भृशविषमगति- व्याधिवह्निस्वभावे- घोजोनिद्रेन्द्रियादिक्षयविरसकपा- यास्यता दीनता च पित्तस्य द्रवतीक्ष्णविसमरता सस्नेहता सोप्मता पीतत्वं नयनादिषु द्रवशक- त्कटुम्लतिक्तास्यता। शीतेच्छारतिपूतितालवणक- टुम्लोप्णविद्वेषता- स्तक्ष्ण्यं वाध्यनलम्वभावगतिषु क्रोधोऽतितक्षुच्छ्रमाः मृत्स्नस्निग्धहिमस्थिरत्वगुरुता- स्थौल्य तनौ श्लक्ष्णता मान्धं व्याध्यनलस्वभावगतिषु चैत्य हगादो मुखे। माधुर्यं रुचिरुष्णरूक्षकटुषु स्त्रीकामता श्लेष्मणः कर्माणि श्लथताऽरुचिर्चहुलता विष्णूत्रनिद्रामु च

·.
भेषापद्धति
r
..
शेषाणामपि वृद्धिरत्र कफवत्
स्वेदास्रयोः पित्तव-
चास्नी वायुवेदाश्रयाश्रयितया
प्रायो विशेषाः पुनः।
वृद्धऽने रुधिरामयाश्च पिशिते
स्थौल्यं तथालम्बता
मेदस्वस्थ्य धिकत्वमस्थ्न्यतिरति-
प्रीतिश्च शुक्लेऽश्मरी
।
॥ १९॥
विण्मूत्रेऽधिकता कृतेऽप्यकृतता
स्वेदे, त्वतिस्वेदता
कुर्वन्त्यत्र मलाः स्वमार्गगमन
रुध्वा तदीयामयात् ।
पूर्वे धातव आत्मतुल्यमपरं
क्षीणाश्च वृद्धास्तथा
वाताद्याः पुनरामयात् प्रकुपिताः
क्षीणाश्च देहक्षयम्
॥ २० ॥
रक्तस्यामयमूलतास्त्यपि न त-
दोषोऽस्रजाः पित्तजाः
तल्लिङ्गाः पुनरामलक्षणयुतात्
सामानिति व्यादिशेत् ।
आमत्वं पुनरमिकर्मविरहो
भृतोत्थवातादिगो
वक्ष्येऽथामजदोषजामयगणान्
व्यातान् समस्तामये
॥२१॥

·रोगविचारखण्ड अग्ला निर्घहुमूत्रता क्षुदरुचिः स्तैमित्यैतन्द्रीक्लमाः शैत्यालस्यगुरुत्वैशीफेजळती । विडबन्धलालानुतिः। स्रोतोरोधबलक्षयाग्मिसंदनं निष्ठीबनें मूढता वायोस्तैक्षण्यमपिं ज्वरस्य कथिता- न्यामस्य लिङ्गानि च •: ॥२२॥ रुक्तोदव्यधमङ्गभङ्गमदन- संसग्रहाक्षेपकं व्यायामाद्धमहर्पतर्वसुषिर- स्पन्दप्रलम्बश्लथाः। व्यासस्तम्भविजृम्भभेदमथनो- द्वेष्टप्रसुप्त्यल्पता शोपोद्वर्तविमर्दनानि भयशो काद्याश्व वातामयाः ॥ २३ ॥ म मोहमदप्रलापसदना- त्यूष्माल्पनिद्राक्लम.. स्वदक्लेदविदाहशिथिल- त्वात्रावपाकाम्लकाः। स्पर्शाधक्षमता भ्रमो ज्वरवमी- कोतोस्रकोपोद्गमः पित्तास्रप्रसुखामयाश्च सकलाः पित्तामयाः प्रायशः 11 २१ ॥

·अबजपद्धतिः . तन्द्राजाल्यधनाङ्गता कठिनता स्तमित्यकण्डूक्लम- स्वापालस्यविमर्दनादिसहता हल्लासकासारुचिः। लेपोदर्दविमर्दवह्निसदन- श्वासप्रसेकाः कफ- सावरशोफरुगल्पतातिमलताः श्लेष्मामयाः प्रायशः ॥ २५॥ दृष्यानुक्त्वा प्राकृतान वैकृतास्त- होष व्याधीन् सर्वरोगानुबद्धान् । दोषव्यस्तद्वन्द्वसर्वैः कृतांस्तान् वक्ष्ये रोगान जूर्तिमुख्यान क्रमेण ॥ २६ ॥ जूर्त्यवश्वासयक्षमस्वररुचिवमिह- तृण्मदाऑसि वों विग्मूत्रोत्थाश्मवर्मामयदशपिटका- शूलगुरुमोदराद्याः। पाण्डः शोफो विसर्पः क्रिमिरुधिरमरु- च्छिवत्रकुष्ठामयास्ते रोगा. आगन्तवोऽन्ये वपुषि मनसि चा- घातरागादिजा ये ॥२७॥ उष्णेच्छोष्णशरीरता ज्वर इह प्रायोऽत्र वातादयः प्राप्याश्चाशयमामतोऽतिवलिनः स्थानानिरस्यानलम् ।

·रोगविचार खण्ड:
युक्तास्तेन तपन्ति गात्रमखिलं
तेनोष्णदेहो भवे-
दुष्णेच्छान्तरमूलवह्नयबलतः
शीतातुराणां भवेत्
।। २८॥
अस्रस्य सुतिरस्रपित्तमुदित
स्थानाद्यकृत्प्ळीहतो
रक्तं पित्तयुतं निजैस्समगुण-
दुष्टं द्रवं कोष्ठगम् ।
गच्छत्यूचंमधोमुखादिनवभि-
गैिरसृङ्मार्गतः
स्त्रीणान्तत् प्रदरञ्च कालनियमा-
दन्यद्रजः कालजम्
॥ २९॥
अस्थिस्रावः सोमरोगोऽस्रपित्तं
स्त्रीणां पुंसां जायते मैथुनाद्यैः ।
योन्यः स्त्रीणां मेट्तो मानुषाणां
स्रावौ ज्ञेयो श्वेतपूयात्मको च
॥३०॥
कासस्तूर्ध्वगमारुतस्य गमन
वक्त्रेण शब्दान्वितं
श्वासश्चोरसि चेद्गतस्य मरुतो
रुद्धस्य कृच्छ्राद्गमः।
हिमा श्वासगभीरतैव सहिता
गम्भीरनादेन ते
चान्योन्यायतनात्मकास्त्रय इमे
श्वासामयाः केवलम्
॥३१॥

·भेषजपद्धतिः यक्ष्मा श्वाससपीनसस्वरशिरः- पाश्यांसविटछर्दिक- ग्देहस्य क्षयता स्वरस्य सदनं तभोजनेऽरोचकः। भुक्तस्योगमनं वमिस्तु हृदि ह. द्रोगश्च तृष्णा जले मद्याद्यैश्च मदोदयोऽल्पवलिनां मित्थ्यातिपानोद्भवः ॥ ३२ ॥ दुर्नामानि गुदे वलीषु विविधा मांसाकुराः स्युः शक- द्रुध्वा तैरथ वातपित्तकफजाः कुक्षौ भवेयुगदाः। उद्वर्तः पवनस्य चोर्ध्वगमनं विण्मूत्रसङ्गोऽतिरु- कोष्ठे हृद्यपि पार्श्वपृष्ठजठरे वैषम्यममेरपि अतिसारोऽतिविट्स्रावोऽत्राब्धातुविहतेऽनले । पुरीष द्रवतां याति भूयो निस्सरति स्वयम् ॥ ३४॥ गृहण्याधारदोषेण विषमाद्यनिभिर्युता। विमुञ्चति शकृत् पक्वमाम भुक्तेऽति वा न वा ॥ ३५॥ मूत्रे कृच्छ्रगतिस्तु कृच्छ्र उदितो वस्तेर्मुखे चाश्मरी दोषैश्शुक्लकृता च मूत्रमरुतो- ष्ठीलोदरं कुण्डली।

·रोगविचारखण्ड ११ वस्तिश्शुक्लमतीतमुष्णमरुदुत्सङ्गं क्षयं पित्ततः मईग्रन्थिशकद्विघातसदना- ख्या विंशतिमूत्रजाः मेहाः स्युबहुमूत्रता दश कफा- तोयेशुसान्द्रासवाः पिष्टश्शुक्लसिताख्यशीतशनकै- लालाश्च साद्धयाः क्रमात् । पित्तात् क्षारकनीलकाळरजनी- माञ्जिष्टरक्ताह्वया याप्या मजबसेभमाक्षिकसमा- स्त्याज्याश्च वातात्मकाः ॥ ३० ॥ शोफस्वरूपाः पिटकाः प्रमेहे शराविकाद्याः कफपित्तरक्तैः। नामानुरूपाश्च शरावकूम- पृष्ठोपमा जालवतीसिराभिः ॥ ३८ ॥ पृष्ठोदरे वा विनतालजी तु त्वचं दहत्युत्थितमात्र एव । ममरिका सर्पपिका च ताभ्यां तुल्या समाभिः पिटकाभिराख्याः ॥३९॥ पुत्रिण्यतीव महती कठिना विदारी वृत्ता स्वकन्दसदृशा बहिरङ्गगास्ताः । चाह्यश्च विद्रधिरथान्तर आन्तरे तु हनाभिवस्तियकृदुण्डुकवङ्क्षणादौ ·१२ भेषनपद्धतिः स्त्रीणान्तु विद्रधिरथास्रज आन्त्रजश्च दुष्टार्तवात् स्तनगतः स्तनविद्रधिश्च । रुडूमूलदायमिह विद्रधिलिङ्गमन्तः पश्वे तु पूयसहितात्मसमीपमार्गः ॥४१॥ बृद्धिर्मुष्कगतान्त्रतो जठरगो गुल्मस्स्वमार्गाहतो वायुः शूलकरश्च रत्युदरगं शूलञ्च शूलाह्वयम् । आनाहः पवनस्य वृद्धिरुदरे साटोपशूलान्वितो ष्ठीला तत्सदृशी तु निस्वनयुता नाभेरधो मारुतः ॥ ४२ ॥ क्षुन्नाशो जठराभिवृद्धिरुदरं पाशियप्रच्युतिः प्लीहान्त लवर्धना दहितश- ल्याहारभिन्नान्त्रतः । मार्गस्यावरणान्त्रलेप्यशनदु- नामादिभिर्वा क्रमात् कृच्छं पक्षमतीत्य हन्ति जठर- द्वन्द्वं यदत्योदितम् ।। ४३॥ पाण्डः पाण्डुशरीरतात्र रुधिरे क्षीणे बले मारुते पित्ते श्लेष्मणि चामिदेहसदन वृद्धे पुनः कामिला।

·रोगविचारखण्डः १३ पीतश्यावहरिन्मयी गुरुमती शोफस्वरूपा च सा कुम्भाख्याप्यतिशोफदाहसहिता ते कृच्छ्ररोगाः क्रमात् ॥ ४४ ॥ शोफः स्थूलशरीरता कृशतनो- स्त्वायाति पानादिभिः दुष्टं पित्तकफासृगादि पवनो नीत्वा सिराभिर्वहिः। रूद्धरतिष्ठति यत्र तत्र कुरुते शोफन्तु वम्तावधो मध्ये मध्यगमूर्ध्वभागगमथो दोषे स्थिते वक्षसि ॥४५॥ वीसर्पः पिटकाभिराचिततनु- ईद्यान्तरद्वन्द्वगो विछलेष्मास्रबहिमलोत्थितभिदा- वन्तः क्रिमीजन्तवः। रक्तस्य स्रवतो गतिश्च सिरया शोफञ्च गगोष्णता कण्डगौरवदाहपाकसहित नाम्ना स्मृतं शोणितम् ॥ ४६॥ वैवर्ण्य त्वचि सुप्तता परुषता कुष्ठं दशाष्टौ क्रमात कापालाख्यमुदुम्बरस्य रसनं भद्रायं मण्डलम्।

·१४ भेषजपद्धतिः ज्ञेयं काकनपुण्डरीककटिपं सिध्मालसं बह्वरुः पामा स्फोटविचचिकैकदलच. ख्यि विपादीति च ॥४१॥ बाह्याभ्यन्तरपक्षसन्धिकमिल- साक्षेपदण्डोरुह- स्तम्भायामसिराग्रहाभिधहनु- संसापवाह्वादयः । विश्वभ्याधिगहर्षकण्टकसदा- हा जानुखञ्जामयो वातोऽशीतिविधस्तदर्धविहितं पित्त ततोऽधं कफः ॥४८॥ वातव्याधिरिह द्विधावरणतो लब्धावकाशाच्च तौ फक्तोदादिभिरन्वितौ निगदितौ स्थूले कृशे प्रायशः। श्वित्रन्त्वञ्जनता लचीदमरुणं दोषः किलातन्वते रोगाः केचन रक्तजाः पुनरसा- द्धयांस्तान् ब्रवीमि क्रमात् ॥४९॥ गम्भीरो बलबानतीतसमयः श्वासप्रलापनमै रक्ताक्षं कृशशूनशूलहृदयं क्षीण निहन्ति ज्वरः ।

·रोगविचारखण्ड
रक्तं वृद्धमशेषमार्गगमन
हत्कण्ठवक्त्रे सज-
च्छोफच्छद्यतिसारजूर्तिसदन-
श्वासं विवर्णं तथा
॥ ५० ॥
यक्ष्मा पार्श्वरुजानाहरक्तच्छद्युसतापिनम् ।
हन्ति मन्दानलं तृष्णावहिर्जिह्व विचेतनम्
॥ ५१॥
छर्दिवेंगवती मूत्रविड़क्तश्वाससंयुता ।
मदात्ययोऽतिशीतात क्षीणं तैल निभाननम्
॥ ५२ ॥
अर्शासि पाणिपन्नाभिगुदमुष्कास्यशोफिनम् ।
हृत्पाङ्गिरुजाच्छदिपायुपाकज्वरातुरम्
॥ ५३॥
नानावर्णयुतोनविडबहुशक-
त्पूत्यच्छरक्तं सित-
स्तैलक्षौदवसापयोदधिघृत-
स्तुल्योऽतिसारो नरम् ।
राजीतन्तुयुतो निहन्ति कसन-
श्वासप्रवाहज्वरैः
क्षीणं भ्रष्टगुदं हतानलमसृ-
ङ्मांसादिभिः प्रसूत्रः
अश्मरी शूनवृषण बद्धमूत्रं रुजार्दितम् ।
मेहस्तृडदाहपिटकामांसशोफातिसारिणम् ॥ ५५ ॥
पिटकाश्चमहत्पृष्ठस्तनांसगुदमूर्ध्वगाः ।
सन्धिपादकरस्थाश्च ज्वरतृइदाहसंयुताः ॥ ५६ ॥

·भेषजपद्धतिः गुल्मः कर्म इवोन्नतो बहुसिरा- नद्धो ज्वरश्वासशो- फातीसाररुजान्वितो जठरवृ- द्धिच्छर्दिहिमान्वितः । वित्र ग्रहशोफजूलैतिशक- मूविमिश्वासहि- ध्माढ्यं हन्त्युदरं विरेचनहतं वृद्धं द्रवत्वक्तनु पाण्डुनिहन्ति बलवान् शूनं पीतनखेक्षणम् । तन्द्रादाहारुचिच्छर्दिमूर्छाध्मानातिसारवान् ॥५८ ॥ पादादिः पुरुप निहन्ति मुखतो नारीद्वयं जाठरः शोफः स्राववमीज्वरातिसरण- श्वासैहूपद्रवैः। राजीमानतिसारजूर्त्यवसितौ जातस्तयोर्जन्म वा शोफान्ते वपुपो विनास्यकरपा- दस्थश्च शोफस्तथा ज्वरास्यशोपाङ्गविमर्दसन्धि- विश्लेपणारोचकरोमहर्षेः। युक्ता निहन्त्याशु मसूरिकान्त. मुंखा च बाह्ये किणसन्निभासून ॥६॥ विसर्पकासवैवर्ण्यज्वरमूछाङ्गभगवान् । कुष्ठं विशीर्यमाणाङ्गं रक्तनेत्रं हतस्वरम् ·रोगविचारखण्डः १० वायुः सुप्तत्वचं भुमं कम्पशोफारुजातुरम् । वातास्र ज्वरमूर्छायमदास्वप्नज्वरान्वितम् ।। ६२ ।। शिरोरोगारुचिश्वासमोहविइभेदतृभ्रमैः । घ्नन्ति सर्वामयाः क्षीणस्वरधातुबलानलम् ॥ ६३ ॥ तृलात त्यजेत् क्षीणं विश्वमं वेगरोधिनम् । दृष्टरिष्टं विशेणषे शेषान् शीघ्रमुपाचरेत् ॥ ६४ ॥ इति पुरुषोत्तमविरचितायां भेषजपद्धत्यां रोगविचारखण्डः ॥ 5 ·भेषजविकल्पखण्ड: अथ प्रवक्ष्यामि महीजलाग्निवा- वनन्तसंयोगविशेष भेषजम् । शरीरधातुक्षयवृद्धिजामय- ज्वरादिरोगप्रशमैकसाधनम् तद्रव्यमद्रव्यमिति द्विधा स्याद्- द्रव्याणि च स्थावरजङ्गमानि। मुस्ताज्यमुख्यानि शरीरचेतो. व्यापाररूपाण्यपराणि तानि ।। २ ॥ विपक्षभूतोत्थितदोषजामयान् गुणैर्हरन्ति स्वरसैविपाकजैः। सवीर्यभावैरिह विंशतिर्गुणा विपक्षपक्षक्षयवृद्धिकारिणः ॥ ३ ॥ - गुरुलघुशिशिरोष्णस्निग्धरूक्षत्वसान्द्र- द्रवमृदुकठिनाख्याश्श्लक्ष्णपारुष्ययुक्ताः। स्थिरसरविशदा ये पिच्छिलस्थूलसूक्ष्मा निगदितसविपक्षा मन्दतीक्ष्णौ गुणास्ते ॥ ४ ॥ रसो रसज्ञानुभवः क्यबम्नि- माग्न्यबखवाय्वग्नि मरुत्क्षितीशैः । द्वयोद्धणैष्षण्मधुरस्तताम्लः पटुश्च तिक्तः कटुकः कषायः ॥५॥ --

·मेषजविकल्पखण्डः
रसे सुपरवे जठराग्निना यो
रसान्तरस्स त्रिविधो विपाकः।
स्वादोः पटोस्स्वादुरथाम्लजोऽम्लः
प्रायः परेषां कटुको विपाकः
॥६॥
आधास्त्रयो घ्नन्ति रसास्समीर
शेषाः कर्फ स्वादुकषायतिक्ताः ।
पित्तं प्रकुर्वन्ति परे विपाकाः
नामानुरूपाणि च यानि तानि
1॥७॥
नानात्मकद्रव्यगुणेषु वर्तः
सोमस्य चोत्कर्षत उष्णशीते ।
वीर्ये प्रभावरसदृशे रसादौ
विशिष्टता बुद्धिकरी यथोग्रा
स्पर्श गुणाः स्त्रोक्तफलानि द्य-
भुक्ते रसः पाकरसोऽग्निपक्वे ।
कालान्तरे वीर्यमपि स्वशक्त्या
सदा सुसूक्ष्मात्मतया प्रभाव:
एते फलप्राप्तिषु चानुमेयाः
पाकादयस्तेषु फलासमेषु ।
गुणान् रसो हन्ति रसान् विपाक:
पाकांश्च वीर्य सकलं प्रभावः
॥ १० ॥
एवं रसाद्याश्रयभेषजानि
परीक्षितानि स्वगुणादिभिश्च ।
वक्ष्ये पृथग्योगफलानि चैपां
योगो गुणोत्कर्षविशेषहेतुः
॥११॥

·भेषजपद्धतिः-
तोयक्षीरघृतादयो द्रवगणा-
श्चान्नादयश्चाद्रबा:
पेयाद्या उभयात्मकाच फलदा-
स्ते योगसंस्कारतः।
अद्रव्याणि च भेषजानि दिवस-
त्मिोपचर्याणि च
प्रायश्चित्तविशेषमन्त्रजपहो.
मायाश्च सर्वाः क्रियाः
॥१२॥
.
अव्यक्तं रसतो हिंम लघु जलं
सन्तर्पणं जीवन
वाय्वर्कादिभिराहतञ्च विमलं
दोषत्रयघ्नं धृतम् ।
इक्षुदगुरु मूत्रले लघु च के-
रोदश्च रम्भाजलं
सोमव्याधिहरं प्रमेहहरम-
प्यौदुम्बरं शीतलम्
॥१३॥
।
स्निग्धं स्वादु हिमं पयो गुरु गवां
मेध्यञ्च सन्धानक-
नारीणां महिषीपयोऽतिगुरुल-
ध्वाजं क्षया स्रजित् ।
चक्षुष्य लघु दीपनं रुचिकर
सर्पिस्तथाम्लं दधि
ज्ञेयं तक्रमथोष्णरूक्षकटुल-
चल्पानलादौ हितम्
॥ १४ ॥

·मेजविकल्पखण्ड: २१ मूत्रं रूक्षकटूप्यतीक्ष्णलघुधा- न्याम्लञ्च मद्यानि वा तैलं वातकफापहं गुरु वसा : नैम्बं तथा तौवरम् । ऐरण्ड कटिवातजिद्दशनशू- लग्नश्च केरोद्भवं सर्व वातकफापहं श्रवणशू- लघञ्च राजीभवम् शाल्यन्नं विहित नृणां समरसं भोज्यं रसः स्वोचितः पेयाद्या लघु दीपनाश्व गुरवः क्षीरादिभिः साधिताः। गोधूमः स्थिरताकरः सुमधुरः कगुश्च सन्धानक- द्रुक्षो वेणुभवो यवास्तु गुरवो नूत्नाश्च पक्वाश्चिरात् ॥ १६ ॥ व्यञ्जनानि यथाद्रव्यसंस्कारगुणभेदतः । मृदुनि भर्जितान्यत्र लघून्यन्यानि चान्यथा ॥ १७ ॥ विविधानि च विज्ञेयान्यौपधानि रसादिभिः । घ्नन्ति दोषानतस्तेषां रसमात्रमिहोच्यते ॥ १८ ॥ अत्र दोपहरत्वेन भेषजानां रसाः स्मृताः। रसनानुभवत्वञ्च परीक्षेत यथायथम् ॥१९॥ सर्पिः क्षीरसिताबलामधुकवी- राभीरुशुक्लातुका पणिन्यक्षसहाब्जगोक्षुरतिला- द्राक्षाश्वगन्धादयः।

·भेषजपद्धतिः ॥ २० ॥ जीवन्तीकतकं परूषकतृणं कूश्मोस्तुम्बान्विता दुर्वागोरसनादयश्च मधुरा भूतालगुप्तादयः धात्रीडाडिमभव्यवेतसकपि- स्थाम्लाम्लिकागन्धवृ- क्षाम्लं ताम्रसुरारतालदधित- क्राद्यास्तथाम्ला रसाः। क्षारस्सैन्धवटङ्कणाब्धिजयव- क्षारास्ससौवर्चलः पाषाणद्रुतशैलशुक्तिजमनी- हाद्यास्तृतीया रसाः वस्तापर्पटभूमिनिम्बकटुका- पाठामृताशारिवा- वाशानिम्बपटोलविल्व हिमसे- व्याम्भोवचावत्सकाः । रुग्दुस्पृयजनीविशालविषदुः किरातादय- स्तिक्ता गुल्गुलुदारुकट्फलकुमा- रीतस्कराः पाटला: ॥ २१॥ . ॥ २२ ॥ शुण्ठीधान्यकणाग्निवेल्लतुलसी- चव्याजमोजोषणा वैकुण्ठद्विकरञ्जशिलशुन- स्नुस्सूर्यभल्लातकाः। भाीकुम्भनिकुम्भसूरणयवा- नीहिायज्ञद्रुमा बज्री पप्फणनागजातिबकुलं जङ्घा शमी चोषणाः

·भेषजविकल्पखण्ड
क्षीरद्रुमोदकरवाखदिरासनेषु
जम्ब्बर्जुनद्विशबरीजतुसर्जफेनाः
केरद्विपुष्पजचवीततगैरिकाद्याः
पत्थ्याद्वयेन्द्रसुपवीप्रमुखाः कषायाः ॥ २४ ॥
वातश्लेष्महराः पुनर्नवकर-
ञ्जार्काग्निपत्थ्यावचा-
चित्रानागरदारुशिग्रुलशुना-
श्चिञ्चाकुतुम्बादयः।
नन्द्यावर्तकपञ्चमूलहपुषा-
दुधूरकासका
ऐन्द्रीतद्दयिते शताह्वयषडी-
मज्जौषधाद्या अपि
॥ २५ ॥
कृष्णाधान्यपटोलडाडिमवरा-
दुस्पर्शजातीसिता-
भूनिम्बं लघु पञ्चमूलमुसली-
कूश्माण्डतुम्बीलता।
चाशासैन्धवजीरकाजघृतदु-
ग्धवीरवृक्षाकुराः
शस्तास्ते खलु सर्वदोषशमना-
स्सर्वत्र योज्यास्ततः
॥ २६॥
अत्रानुक्तानि भेषज्यान्यन्यत्रोक्तानि कानिचित् ।
रसवीर्यादयस्तेषां ज्ञेयास्तद्दोषनाशतः ॥२७॥
द्रव्यैरेतैर्दोषदृष्यादियोग्य-
रन्तर्वाद्याहारशक्यादयो ये।
कार्या नित्या ये च नैमित्तिकास्ते
पानीयाभ्यङ्गादयस्तान् ब्रवीमि ॥ २८॥

·२४
" मेषजपद्धति
पानीयं सुतार्धशेषमुदक..
प्रस्थस्य कौषधैः
पेया तण्डुलसाधिता च श्रुतम-
ष्टांश पलद्रव्यतः।
पादांशश्च घृतादिपाकसमये
योज्यं व्रणादौ यथा
दोष निस्सलिलं पयः शृतमथो
तकं सकल्कं खळ: .
॥ २९ ॥
तुल्यद्वित्रिचतुर्गुणोदकपयो-
भिः श्लक्ष्णकल्कैः पचेत्
प्रस्थं द्वित्रिचतुष्पलैस्स्वविहित-
स्नेहस्य न श्लक्ष्णता।
आज्यस्यात्र तिलोद्भवादिवहुवै-
कम्पास्वदोषोचितं
वायौ श्लेष्मणि चोष्णमेव सकलं
पित्ते प्रयोज्यं हिमम्
॥३०॥
॥
पृथक्फलानि चोद्दिष्टान्यत्र योगफलान्यथ ।
तत्तत्कर्मसु विज्ञेयान्यद्रव्याणि ब्रवीमि च ॥ ३१ ॥
उत्थायोषसि शुद्ध आत्मविहितं
स्मृत्वाथ कृत्वा हरि
नत्वा स्नानमथाशनञ्च शयनादीनि
स्वकाले भजेत् ।
लध्वनं यदि पूरयेदुदरम-
ध्यं तेन पादं जलैः
पादांशश्चावशेषयेद्यदि च गु-
वन्नं ततोऽल्पं भजेत्
॥ ३२॥

·भेषजविकल्पखण्ड: वर्षाशरद्वसन्तेषु वातपित्सकच्छिदः। क्रियाः कार्या विशेषेण वीक्ष्य दोषफलं सदा ॥३३॥ वेगान्न धारयेद्वातविण्मूत्रक्षवत क्षुधाम् । निद्राकासश्रमश्वासजम्भाश्रुच्छदिरेतसाम् ॥३४॥ शौचे पाने क्वथितसलिलं भोजने पत्थ्यमन्न मात्रायुक्तं निशि शयनमन्यात्मसंस्काररक्षाम् । नित्यं कुर्याद्विधिनियमितान्यात्मशक्त्यार्चनादि क्षुद्वानद्यादथ परिहरेदातपायासमुख्यान् ॥३५॥ पञ्चभूतसमवेतधातुवृ. द्विक्षयोत्थितरुजां प्रति क्रीयाः । पञ्चभूतसमवेतभेषजै- स्तद्विपर्ययसमानतो गुणैः ॥ ३६॥ अज्ञातान्यपि भैषज्यान्यनुक्तानि च कानिचित् । विज्ञेयानि च यान्यत्र विद्वान् ज्ञात्वा समादिशेत् ॥३७ ।। मन्दाग्नेबहुगुवंसात्म्यविषमा- हाराद्यजीर्णात्मके भुक्ते तोदविदाहगौरवयुते तल्पे शयीतात्मवान् । तकं वा सुशृत सुखोष्णमुदकं वा सैन्धवाढ्यं पिवेत् किञ्चिजीयतिं निस्सृते यदि गते वेगे पिबेद्भेषजम् ॥ ३८ ॥ विषूच्यामतिसारोक्ता वमनोक्ताश्च याः क्रीयाः । पाण्योहोऽतिवृद्धायां दुबले तु पयः पिबेत् ।। ३९ ।। इति पुरुषोत्तमविरचित्तायां भेषजपद्धत्यां मेषजविकल्पखण्ड ·क्रियाभेदखण्डः अथ प्रवक्ष्यामि समस्तमारुता- धुपक्रम बृह्मणलङ्घनात्मकम् । ज्वरादिरोगेषु पृथक चिकित्सितं परीक्ष्य दूतादिभिरादिशेत् फलम् . ॥ १ ॥ दूतस्यागमनस्वभाववचन- स्थानश्शनैरात्मनो वृत्त्या प्रश्नगृहग्रहैस्तदपरै- ज्ञात्वा चिकित्सा फलम् । दृष्ट्वा रोगिणमस्य नेत्रनखवि- मूत्रत्वगिच्छादिभि- दोषानायुरस्ष्टितो ज्वरमुखान् रोगांश्च तल्लक्षणैः ॥२॥ रच्याहारसुयोगपाकमलमू- त्रोत्सर्गवातूदयो- त्साहप्रीतिमुखैः क्रियाः सुकरतां सात्म्यं सुखस्योदयात् । दृष्ट्वा दृष्टनिमित्ततस्स्वपरसा- ध्यासाध्यरोगान् भिषक् ज्ञात्वोपक्रममारभेत मलधा- तुव्याधिमेदात्मकम् ॥३॥ वायौ वृद्ध उपक्रमो मधुरप- ट्वम्लैर्गुरूष्णद्रक- स्निग्धैर्लेपनपानभोजननिवा- ताभ्यङ्गसेकादिभिः ।

·सियामे स्नेहस्वेदनवस्तिभिश्च बहुभिः स्नेहविरेकादिभिः सामे दीपनपाचनैश्च विषमे कार्यश्च तिक्तादिभिः ॥४॥ पित्ते शीतकषायतिक्तमधुरै- लेपादिभी रेचनैः कान्तापुत्रसुहृत्सरोजसलिल- च्छायेन्दुमन्दानिलैः । सत्काव्यादिमनोनुकूल विषय रक्ते तु पित्तोदितै- वायौ श्लेष्मणि चानुगे तु मधुरै- स्तिक्तैः कषायैरपि श्लेष्मण्युष्णकपायतिक्तकटुरू- क्षालेपनाचैश्शिरो- रेकच्छर्दिविरेचनप्रभृतिभि- गण्डूषधूमाञ्जनैः। चिन्ताजागरणव्यवायमधुभि- स्तीक्ष्णैश्च मद्यादिभि- मित्रे मिश्र उपक्रमश्च बलिनः प्राक सन्निपाते तथा वृद्धे धातौ लङ्घनं रक्तमोक्षो रक्ते मांसे क्षारशस्त्राग्नियोगः । विवृद्धयुत्थे रेचन क्षीरसर्पि- स्तिक्तैरस्थ्नः स्यात् क्षये बृह्मणञ्च

·मेषजपद्धतिः
उपक्रमस्तु द्विविधो यदत्र
धात्विन्द्रियोजोवलकृत् क्षमाजम् ।
तद्ब्रह्मणं देहबृहत्त्वकृद्य-
तल्लङ्घनं खानिलवर्जिन
तत्र द्विधा ब्रह्मणमात्मरक्षा-
विवृद्धिभेदेन यथासृगादी।
संस्थापन निस्तशोणितादे-
विवर्धन यक्ष्मणि चामिषादेः
॥ ९॥
॥१०॥
॥ ११॥
षित्तरक्तपिटकातिसारतर-
छर्दिमेहविषमद्यरोगिणाम् ।
दाहरागसदनाग्निशस्त्रपा-
तामयेष्वपि च येषु तेषु च
वातपित्तविकृत कृशं क्षत-
क्षीणदुर्बलमचेतनं नरम् ।
वर्धनेन परि बृह्मयेत्तथा
व्याधिमेषजसुराध्यकर्शितम्
रक्षण शिशिरलेपसेकगा-
हान्नपानशयनासनादिभिः ।
वर्धनञ्च मधुगन्नपानतः
स्नानहर्ष सुखसुप्तिविश्रमैः
कारस्करोदकसक्योट्ठा
गोजिटिकामृतवरातिलकरपूगैः।
गोपात्मजामधुकचन्दनसेव्यतोयै-
लैंपादिभिश्च सघृतैः परिरक्षण हि
॥१३॥

·क्रियाभेदखण्ड: क्षीरेण भूनि परिषेचनमाज्यतैला- भ्यङ्गः सुखोष्णमशनं सघृतं मितञ्च । क्षीराशनं निशि सुषुप्त्यमलात्मता च देहस्य वर्धनकराणि सुखोपभोगः ॥ १४ ॥ दोषाणामथ शोधनञ्च शमन- श्चेति द्विधा लङ्घन शुद्धिर्वस्तिविरेकनस्यवमना सृमोक्षणाधैर्भवेत् । शान्तिर्दीपनपाचनातपमरु- द्वयायामसेवोपवा- साथैस्स्यात् प्रचले मले बलवतः शुद्धिर्हिता नान्यथा ॥१५॥ वस्तिर्वातजशूलगुल्मनहनो- दावर्तकादौ हितो रेकः पैत्तिकशोफकुष्ठजठरा- दौ छर्दनं श्लेष्मजित् । हल्लासारुचिगौरवादिषु कफे नस्य शिरोगेऽस्रजे कुष्ठादौ रुधिरतिश्च सलिलै. श्शेषेषु संशोधनम् ॥ १६॥ वस्तिर्धारणमौषधस्य मरुत- स्तच्छोधन रेचन- श्चाधोनिस्सरणं विशोऽथ वमन वक्त्रेण च श्लेष्मणः । पीत्वा नासिकया कफस्य हरणं नस्यं जटालावुथः ङ्गाब्दाद्यैरसृजो व्रगादिषु बहि- ॥ १७॥ सम्माजनं क्षालनम् ·भेषजपद्धतिः छन्नेऽग्नावुपवास एव विवले पेयादयो दीपनाः सामे स्युश्शमनाश्च पाचनकषा- याद्यास्त्वचि श्लेष्मणि। सूर्याद्या अधिके तु तिक्तकघृता- द्याश्शोषणास्सन्धिगे व्यायामो मुखवायुरल्पकफशो- फेऽभ्यङ्गसेकादयः ॥ १८ ॥ स्नेहं स्तम्भनं नान्यद्ब्रह्मणं वृद्धिकृत्ततः । स्वेदन रूक्षणश्चापि लङ्घनं लधुताकरम् ॥ १९॥ वातनंदशमूलाम्बुवस्तयो वातशोधनाः। सपित्त क्षीरसंयुक्तास्सकफे योगतैलतः ॥२०॥ चित्रातैलपयो रेके वायौ शस्ता सिता त्रिवृत् । पित्ते कफे तु दन्तीस्नुक शम्याशेफालिकादयः ॥२१॥ धन्वन्तरिश्छर्दिकृदुग्रदुग्ध नस्ये च तिक्तासरस सविश्वम् । गण्डूषणे स्नेहपयस्त्रिदोषे व्योषं ग्रहोत्थं मधुना यथास्वम् . ॥ २२ ॥ धूमपानं कफहारं घृतनागरज मृदु । पत्थ्यामनोहातैलोत्थ तीक्ष्णं स्यात् कृष्णया कृतम् ॥२३॥ अभ्यङ्गार्थमिहानिलात्मनि गदे स्नेहं बलादाशम् - लाम्भोभिः पयसा वरीशबरदु- गोरसज्ञारसः।

·क्रियाभेदखण्ड: ३१ पित्ते श्लेष्मणि विल्वभृङ्गवृषवि- श्वाब्दासनाद्यैः पयो- द्राद्यैर्वासृजि लाक्षयामृतवरा- म्भोभिः सकल्कैः पचे ॥ २४ ॥ रुग्यष्टीजलसेव्यचन्दनवरा: चोराश्वगन्धाञ्जनै- मञ्जिष्ठामसिमेघदारुनतजा- तीभिश्चतुर्जातकैः । स्पृक्कासर्जतुरुष्कगुल्गुलुरस- श्रीवासचण्डातप- स्थौणेयागरुकुम्भमद्विरजनी- पुन्नागशुक्ल्यादिभिः ॥२५॥ " लेपस्त्वग्गतमारुते तिलवलै- रण्डाश्च गन्धादिभिः पित्ते स्तम्भनभेषजैरसृजि य- ष्टीसजलाक्षादिभिः। शुण्ठीशिकरञ्जदारुरजनीपत्थ्या- वचायेः कफे तकेणापि च केरजेन पयसा सेकश्च तैरेव हि ॥ २६॥ पानाम्यङ्गैः स्नेहनं स्नेहतो यत् स्वेदस्तापोष्मोपनाहद्रवैश्च । स्नेहाभावो रूक्षणं स्तम्भनं प्रा- गुद्दिष्ट यद्रक्तपित्तामयादौ ·३१ भेषजपद्धतिः वातघ्नपत्राणि च केरमजा- शाल्योदनं स्वेदनभेषजानि । तापे च नाहो च पयः पयोद्रु- पूर्वैर्घताद्यैश्च तथारनाऊँ ॥ २८॥ दीपनादीनि विज्ञेयान्यौषधानि यथायथम् । अभ्यङ्गादिषु चोक्तानि शमनानि ज्वरादिषु ॥२९॥ न बृह्मयेल्लङ्घनीयान् बृम्ह्यांस्तु मृदु लङ्घयेत् । द्विविधेष्वपि रोगेषु सत्सु चायमुपक्रमः ॥३०॥ इति सामान्यतः प्रोक्ता दोषधातुमलक्रियाः । ज्वरादिषु पृथग्वक्ष्ये दोषाधिष्ठानभेदतः ॥ ३१ ॥ इति पुरुषोत्तमविरचितायां भेषजपद्धत्यां क्रियामेदखण्ड:

·उपक्रमखण्डः प्रागग्नेः परिरक्षमार्थमुपवा- सो दीपनार्थं ज्वरे पेया दोषशमाय भेषजगणाः कार्याः कषायादयः । आमाधाश्रयशोधनाय पचना- दीनि प्रयोज्यानि वा- थाभ्यङ्गादि च पोपणाय वपुपः सर्पिः स्थिरत्वाय च ॥१॥ यावत्स्याल्लघुतात्मनो विमलता- क्षाणाञ्च पानाशने काङ्क्षा तावदिहोपवाससमय- स्तत्राल्पमल्प पिबेत् । पानीयं परमग्निदीपनकरी पेयां वरे चेन्मृदौ दीप्तेऽग्नौ सति पाचनौषधकवा- यः स्यादवृद्धात्मके ॥२॥ पक्वे दोपभवै ज्वरे सति पिबेत् स्वं स्वं कषायं खळं पत्थ्यान्नानि च शीलयेद्वमनरे- कासृशिरोरेचनम् । चस्तिश्च ज्वरमार्गशोधनमपी- हाभ्यङ्गसेकादयो व्याधिक्षीणशरीरपोषणकरा- ण्याज्यानि योज्यानि च

·भैषजपद्धतिः
॥४॥
मुस्तापर्पटविश्वभेषजकृतं
पानीयमिष्टं ज्वरे
पेया नागरधान्यजा च पवने
दुस्पृश्वलाविल्वतः।
पित्ते द्वयंशुमती सहाद्विवृहती-
भिः पञ्चकोलैः कफे
युक्त्या सैन्धवशर्करामधुयुता
द्वन्द्वे समस्तैनिजैः
पाठाधान्यकुनिम्बविश्वजलद-
हीबेरजः पाचनः
क्वाथश्छिन्नरुहौषधाम्बुदयवा-
पैर्वातजे पित्तजे ।
सेव्याम्बुदविश्वपर्पटहिमैः
पत्थ्या वचा पट्फल-
क्ष्मानिम्बौषधदारुधान्यधनमा-
ीपर्पटैः श्लेष्मजे
द्राक्षाम्ब्वब्दपरूपलोध्रहिमय-
ष्टीसेव्यधात्रीमृणा-
लोद्यत्केसरशारिबोत्पलमधू.
कैर्वातपित्तज्वरे ।
वातश्लेष्मणि पर्पटौषधवचा-
पाठामृतारवधैः
पित्तश्लेष्मणि चामृतावृषवरो-
शीराब्दतिक्तोत्तमैः
छिन्नोद्भवावृषकिरातकपर्पटानां
शुण्ठ्या वलाहकयापकयोः क्रमेण ।
एकद्वयत्रितयभागकृतः कपायः
सम्मूर्छितज्वरमपोहति सानिपातम्
॥६॥
॥७॥

·उपक्रम ३ नागरामृतहरीतकीः क्रमा- नागहस्तनयनाविभागशः । साधुसिद्धमुदकं सशकर नाशयत्यस्विलदोपजं ज्वरम् क्षीरपक्वमरिचन्दनप्लुतं तालपल्लवरसश्च शीतजित् । दाहजिच्चलदलाधुरोदक सर्पिपापि च सहाशृतं पयः उक्तमेव वमनादिभेषजं स्नानतोयममृतासहावृपः। क्रान्तिसप्तचलपलसिद्धम- भ्यङ्गतैलमपि चोत्तमाङ्गके - ॥१०॥ लाक्षामृतारसे सिद्ध तैलमभ्यञ्जने हितम् । दधिमण्डयुतं शीणि त्रिफलाद्यैः प्रसाधितम् ॥ ११ ॥ दाहे तु सपियाभ्यङ्गः शीतसेकः प्रशस्यते । सर्पिरावृषVत कल्याणं दशमूलजम् दोषेषु सनिपतिते विवशे शरीरे नष्टस्मृतौ नखमुखादिषु तैललेपः । शस्तश्च पानमपि बोधनमिन्द्रियाणां नस्यं सुपक्वमिह केरजनिम्बजञ्च ॥ १३ ॥ इन्द्राणीवृपसर्पगन्धतुलसी- निर्गुण्डिकानां रसे तैलं सैन्धवजीरकत्रयवचा- रुग्योपसेव्याम्बुदैः ।

·भेषजपद्धतिः
सिद्धं स्तन्ययुतं सुपक्वममलं
कर्पूरयुक्तं पिबे-
नासासन्धिनखादिषु स्पृशतु त-
बोधप्रदं स्यान्नृणाम्
॥ १४ ॥
तोये शतगुणे पक्वतैलाभ्यङ्गश्चतुर्थके ।
ज्वरे पत्थ्यारजः सेव्यं पुराणे स्वेदजानि च ।। १५॥
आगन्तावभिघातजे क्षतविधिः
कार्योऽभिपङ्ग मन-
संशुद्धिविषयाप्तिरन्यविषयो-
द्भुते विष तक्रियाः।
शापाथर्वणमन्त्रजे तु गुरुदे-
वाद्यर्चनात्मार्पण
रौद्रीमन्त्रहुति पश्च यजन
सर्वत्र धान्वन्तरम्
रक्ते रोचनमूर्ध्वगे तु वमन-
ञ्चाधोगते श्लैष्मिके
कार्यास्तिक्तकषायकैस्सुमधुरै
वायौ कषायादयः।
पेयादीनि च पित्तजूर्ति विहिता-
न्यभ्यङ्गसेकादयः
शीतास्तैरपुनर्भवाय घृतपा-
नादीनि कार्याणि च
वाशाषडङ्गैर्वृषजश्च शुद्धो
बलाजले पर्युपितैः कषायः ।
द्राक्षादिभिर्वा नसि सम्प्रवृत्ते
मधि न्यसेन्नूतनगोशकच्च
॥१७॥
॥ १८ ॥

·..
उपक्रमाला
असृग्धरेऽप्येवमिहातिमात्र-
प्रवृत्तरक्तप्रशमाय पेयम् ।
जपापयः केरजपुष्पसारं
सितामधुभ्यामिति मे गुरूक्तिः ॥१९॥
अस्थिस्रावे सोमरोगेऽपि चैवं
सर्पिस्सेव्यं जीवनीयैः पयो वा ।
वाराह्या वा मत्स्यनेत्राम्बुना वा
सोमव्याधौ सर्पिपाभ्यङ्ग इष्टः ॥ २०॥
कासे कण्ठविशोधनाय कफवा-
तोत्थे तु धूमं पिबे-
त्तीक्ष्णं श्लेष्मणि शोधनञ्च शिरसः
पित्ते पयस्सेचनम् ।
सर्वस्मिन्ननुलोमनाय मरुतः क्वार्थ
बलाद्यैः पिबेत्
क्षीरं वा गुलनागरं मृगमद-
स्नेहश्च लेहं लिहेत् ॥ २१ ॥
बलाजीरकबिल्वाब्दवृषविश्वसुरद्रुमैः ।
गुहेक्षुलाजसहितनिष्क्याथः श्वासकासहः ॥ २२ ॥
कासमर्दकवार्ताकवृषमार्कवजं घृतम् ।
तैलं खळो वा कासघ्नो व्योषजीरकसंयुतः ॥ २३ ॥
व्योषत्रिजातफलके सरपत्रमूल-
कर्पूरनागमरिचोत्थपरागमिश्रः ।
लेहो गुलेन दशमूलकषायसिद्धः
कासारुचिश्वसनपीनसनाशनश्च ॥२४॥

·मे मतिः
श्वासेऽप्येवमिहातिवृद्धपवन-
श्लेष्मामदोषापह-
स्नेहस्वेदनशोधनानि विधिवत् .
क्वाथञ्च तैलं घृतम् ।
भृङ्गाद्यैर्दशमूलतश्च सुशृतं
रात्रौ पिवेच्छवासवान
क्षीणे चोरसि च क्षतेऽपि च पिबे-
त्सर्पिविदार्यादिभिः
॥ २५॥
लाक्षातैलकृताभ्यङ्गः सन्धानार्थं क्षतोरसः।
क्षीरमांसरसादीनि बृह्मणानि समाचरेत् ॥ २६ ॥
हिध्मायामनिलानुलोमनविधिः
सन्त्रासहर्षादयः
श्वासोक्ताश्च कषायचूर्णगुळिका-
धृमस्तथा बृह्मणः।
श्वाविडोमभवो लिहेन्मधुकचू-
ग सर्पिपा स्नेहन
कार्य श्वासविधारणञ्च गुलिका
वातानुलोमान्यपि
॥ २७॥
कुर्याद्यक्ष्मणि बृह्मणानि बलिनां
संशोधन दीपनं
मन्देऽनौ क्वथितं घृतश्च दशमू-
लाद्यैर्विदार्यादिभिः ।
सिद्ध शर्करया कफे तु मधुना
पेयं बलायैः पयः
कासादौ तु भजेत्तमेव च विधि
पत्थ्यानि मांसानि च
॥ २८॥

·विदारिपञ्चाङ्गुलवृश्चिकाळी- वृत्रीवदेवायस्प्थपाः। कण्डूकरीजीवनहस्वसं द्वे पञ्चके गोपसुता त्रिपादी ॥ २९॥ गण्डूपादिभिराम्यशुद्धिररुची दोषेषु सर्पिः पयः क्षौद्राड्येन च सैन्धवेन मधुके- न त्र्यूषणेन क्रमात्। पेया चाम्रजविल्वपञ्चकरपू- वैस्स्युः कषायाः खळः शुण्ठ्या चाम्रसुगन्धिना शिरसि तै- लक्षीरतक्रार्पणम् अम्रपल्लवतद्वन्तविल्वलाजाकक्षुभिः । केसरैर्मातुलुङ्गस्य युक्तः क्वाथोऽरुचि जयेत् ।। ३१ ।। बिल्वधान्यकवलामहौषध- लाजमुलगमाहितैः भृतं जलम् । छर्दिमाशु पिवतम्सशकर हन्ति वातकफपित्तसम्भवाम् {॥ ३२॥ गन्धर्वहस्तचिरविल्बहुताशविश्व- पत्थ्यापुनर्नवयवाएकभूमितालैः । काथः ससैन्धवगुलः पवनस्य शान्त्य वह्वेलाय रुचये मलशोधनाय स्वरस्य सादेऽनिलजे तु सर्पिः कोष्णं पयो वा दशलसिद्धम् । पित्ते सिताट्यं शिशिरं कफे तु व्योपं विजातं मधुना लिहेच ·भेषजपद्धतिः छर्यो वाय्पनुलोमन पवनजे क्वाथश्च विल्वादिभिः सामे दीपनपाचनार्थमुपवा- सो वेगिनः स्तम्भनम् । सेकायैवरदोषभेदकथिताः पेयादयः श्लेष्मणि क्षीणे संग्रहणानुलोमनकरी देया च संस्थापनी ॥ ३५ ॥ तृष्णायां वातपित्तध्न्यः क्रियाः स्तम्भनबृह्मणाः । सामायां वमन मेहयक्ष्मिणां स्वस्वदोषवत् ॥३६ ॥ तकं मदनन्त्वथ जीवनीय मूर्छायजित्सन्न्यसने यथास्वम् । दोषानुरूपं परिपेकनस्य- क्वाथादिपानानि समाचरेच्च ॥ ३७॥ विड़ाताद्यनुलोमनं गुदजमां- सानाञ्च संशोपणं स्वेदालेपनधूपतः कफसमी- रास्सुि कार्य बहिः। अन्तः पाचनभेदनौषधकपा- यस्नेहचूर्णादयः चित्रामूलकुमारभद्रहुतभुग- भल्लातदन्न्यादिभिः ॥ ३८ ॥ स्निग्धां प्राग्वसयारनाललशुना- धैः स्वेदयेल्लेपये- द्गुञ्जाकिंशुकशिबीजलशुनै- धूमः पलण्डुत्वचा।

·उपखण्डः १ अर्शःक्षालनलेपनादिषु विशे- पाक्षगन्धो हितः स्नुक्पत्रैश्च तथारनालसलिलैः पिष्टैर्वसाधैरपि ॥ ३९ ॥ पूतीकराजतरुपल्लववद्धिपत्थ्या- भल्लातसैन्धवकृतो मथिते खळश्च । क्षीरं हुताशसहितं सगुलं हुताशं तत्सिद्धदुग्धदधितक्रघृतादयश्च ॥४०॥ पित्ते शृतं क्षीरमनन्तयाब्दया पेया तथा भर्जिततण्डुलैः कृता । रक्ते घृत कौटचमूलसाधितं ताटाकशुक्त्याप्यतिसारिणां हितम् ।। ११ ।। वाताझेविधिरुद्वर्ते सुकुमारघृतं पिवेत् । एरण्डतैलं सपटु गुदवर्तिश्च शस्यते ॥ ४२ ॥ दन्तीत्रिवृत्कषायश्च लशुनं स्वरसस्तथा । एरण्डतैल सक्षीरमुदावर्तहरं परम् ॥४३॥ आमपाचनमथाग्निदीपनं दोषकोपशमनं ज्वरोक्तवत् । संग्रहश्च परिशोषणं विश- चातिसारविधयः समासतः ॥४४॥ सामानामतिसाराणामुपवासो यथावलम् । लघ्वन्नपानपेयाश्च यथादोष यथानलम् कार्य दोषवलानुरूपमतिसा- रेऽनन्तया साधितं तकं वाम्बु च सुस्तया हपुषया पाठाकलिङ्गोषधैः।

·भेषजपद्धतिः -- सर्पिः सेव्यमथो विवन्धिनि वरा- क्वाथः पयो दुर्वले जीणे श्लेष्मणि तक्रमेव विबले वेगे च संस्थापिनीम् ॥ ४६॥ रक्तातिसारे रक्तार्शोरक्तपित्तविधिर्भवेत् अजापयो मोचरस विशेषेण प्रयोजयेत् ॥ ४७॥ ग्रहण्यामतिसारोक्ताः क्रियाः कार्या विशेषतः । अग्नेयथा स्यात्समता दीपनश्चानुलोमनम् || ४८ ॥ विषमे सर्पिषः पानं तीक्ष्णे क्षीरं सितान्वितम् । पिबेच्चूर्णांश्च मन्देऽनौ व्योषचित्रकपूर्वजान् ॥ १९ ॥ सैन्धवजीरकदीप्यककृष्या- शुण्ठीचूर्णाः क्रमवृद्धास्तैः। पत्थ्याचूगैस्सहितास्तुल्यै- स्सेव्या दीपनपाचनसुभगाः ॥५०॥ कृच्छेषु पित्तपवनात्मसु मूत्रवृद्धथै क्वाथ पिबेल्लघु तृणात्मकपञ्चमूलैः । सक्षीरमाज्यमपि तैर्मधुराञ्च पेयां केराम्बुनाज्यतिलकैरभिषेचयेत्तम् ॥ ५१ ।। बातश्लेष्मसु दाशमूलसलिल पेयञ्च धान्याम्लतः स्वेदः केरजनिम्बतैलवसया- भ्यङ्गो व्यवायादयः। कार्या ह्यश्मभवामयेष्वपि नवे- वेवन्त्वशान्ते भिषक शस्त्रेणामयमाहरेन्नि पुणधी- रापृच्छय वेधेश्वरम् ॥ ५२ ।।

·उपक्रमखण्ड: ४३ शुक्तिक्षारप्रसन्नाम्बु पिवेचलसमन्वितम् । नाभिमूले तथा लिम्पेत्सयो मूत्रप्रवृत्तये ॥५३॥ मेहे स्तम्भनमुक्तमेव बलिनां संशोधनं मेदसो मूत्रस्यापि विशोषणं गुलिकया स्थूले कृशे सर्पिषा। श्रेष्ठा गैरिकवेरिचन्दननिशा- कान्तैरुचीसिद्धया वाशानिम्बपटोलशिग्रवृहती- छिन्नोद्भवासर्पिपा ॥५४॥ धान्वन्तरं गुल्गुलुतिक्तकं घृतं नीरू रिपूर्वा गुलिका निशादिजः । स्वाथः प्रमेहेषु हितः खळश्च धात्रीनिशोत्थस्तृषि खादिराम्भः ॥ ५५॥ मेहजासु पिटकासु मेहव- च्छीतलेपपरिषेचनादयः। रक्तपित्तविहिताः कषायपे- यादयश्च बलिनां विशोधनम् ॥ ५६ ॥ १. एतत्पूर्वमादर्श നിശാക തകനെല്ലിക്കാ തെച്ചി പാച്ചോ ററിഗോ 1. കാ Bsamooh DURDS): 101.00016210000. cീരൂ രി രി തെളിഞ്ഞു കളിക്കുക രുത്താ ൽ മുക്കാവിളാർ പശ യുമാ മ്പല.രീ സ കാന്താ . മ്മ ണ നിശാദയ മാമയമത്തിനീരിൽ സപ്താംപി. കമിതു മെഗT 2 ഭിനത്തി इति श्लोकद्वय कैरल्या दृ% यते। तद्घन्य घटक प्रक्षिप्तं वेति चिन्तनीयम् ॥

·मेषजपद्धतिः एकानना बहुमुखाः पिटकाश्च तासा- मुत्पत्तिकालकृतशोधनतोऽल्पता स्यात् । शीतप्रलेपपरिषेचनतोऽल्पपाकः पक्वे व्रणोक्तविधयः परिषेचनाद्याः॥ ५७॥ . कार्या वृद्धिषु शोफवद्वहिरिह स्वेदप्रलेपादयो रेको यक्षगङ्कुरोद्भवखळ- श्वान्तामये पाचनी। देया वा गुलिका सहिगुपटुवि- श्वैरण्डतैल पिबे. न्मेदोमूत्रमये तयोः प्रतिविधि- र्दाहादयः स्वोक्तवत् ॥ ५८॥ गन्धर्वहस्तादिकषायपान सैरण्डतैलं सुकुमारसर्पिः । तैलं सनीलीरससाधितञ्च धान्वन्तर वा हितमान्त्रवृद्धौ ॥ ५९॥ विद्रधौ तु पिटकोक्तवत् क्रिया बाह्य आभ्यन्तर इहात्मशोधनम् । निम्बपूर्वसलिलं पिबेघृत तिक्तकञ्च हितमल कुष्ठवत् ॥६०॥ गुल्मे श्लेष्मसमीरजे तु हतना- मोक्ता बहिः स्युः क्रियाः पेय साधितसप्तसारसलिलं गन्धर्वहरतादिजम् ।

·उपक्रमखण्ड:
सर्पिर्वा सुकुमारमिश्रलशुन-
क्षारादिभिः साधितं
चूर्ण वा गुलिका शकृत्प्रतिहते
वर्तिविरेको हितः
॥ ६१॥
वर्षाभूविल्वखल्वोरुपुसहचरशु-
ण्ठ्यग्निमन्थैः कपायः
पातव्यः सप्तसारो गुललवणकणा-
हिङ्गुमिश्रो यथावत् ।
विड्वन्धं वह्निमान्धं रुजमतिमहती
बस्तिहत्कुक्षिपृष्ठ-
श्रोणीदेशेषु सद्यश्शमयति जठरा-
ष्ठीलगुल्मप्लिहांश्च
॥ १२ ॥
हिन्वादिचूर्ण सुकुमारसर्पि-
तात्मके क्षारयुतः कफोत्थे ।
कल्याणकक्षाररजः पुराण-
किट्टादिसिद्धं लशुनादिसर्पिः
॥ ६३॥
किट्ट कान्तमथामिचिञ्चभसित-
ञ्चाई रसं गन्धक
द्वयकार्धाघ्रिमितं तदम्रिदशभा-
गे च क्रमात् पेषयेत् ।
भृङ्गीमोटकळश्चिकिंशुकविळाल
नीर्वीलत्ति मुन्नाळर-
च्चुण्टाकुं गुलिकोदरामयहरी
नाम्ना स्मृता पाचनी
॥१४॥

·भेषजपद्धतिः त्रिकटुकमजमोजं सैन्धवं जीरके द्वे समचरणवृतानामष्टमो हिङ्गुभागः। प्रथमकबलभोज्यः सर्पिषा चूर्णकोऽयं जनयति जठराग्निं वातगुल्मञ्च हन्ति ।। ६५॥ पैसे विदार्यादिशृतं घृतञ्च धाव्यादि वा रक्तभवे स्वकाले । रक्तस्य संशोधनमुष्णतीक्ष्णैः पीतैश्च यौनौ निहतेर्यथास्वम् कृष्णाशताहाद्विकरञ्जदारु- भाङ्गीकुलत्थैर्विहितः कषायः। तथा रसोऽनेन च सिद्धमम्भः सहिड्गविश्वं हितमस्रगुल्मे ॥६७॥ शूले तु गुम्ल विहिताश्च कषायमुख्याः स्वेदादयोऽम्लभसितं हुतभुग्ग्रहश्च । क्षीरं पलाशसुशृतञ्च तथाम्लभस्म स्फोट्याभुजङ्गसुशृतं हविराष्णसर्पिः ॥ ६८ ॥ कुक्षौ विरेको विधिवद्विशुद्धे संशोषणायाज्यरसायनादि। सेव्य प्रयोज्या गुदवर्तयश्च बद्धोदरे क्षारविषे स्वशक्त्या पाण्ड्वामयेऽमलवराब्जपुनर्नवालि- जम्बीरहस्तिदलकर्णविलङ्गपाठाः । शुण्ठीनिशातिलबलानलपिप्पलीभि- स्तकं धृतञ्च सुश्रुत वृषपञ्चगव्यम् ।। ७० ॥

·उपक्रमवाड: बातोत्थे दशमूलसिद्धसलिलं पेयञ्च विल्वार्धक यत्ते रेचनमुत्तरामृतजल चूर्णश्च भद्राह्वयः। सोफे श्लेष्मभवे तु भस्मकृतपे- याम्लोत्थपञ्चाङ्गत- लाभ्यङ्गो भसितोदितौषधशृतं स्नानाम्बु तैलं हितम् ॥ ७१।। विलङ्गसारामलकाभयानां पर पलं त्रीणि पलानि कुम्भात् । गुलस्य च द्वादश मासमेष जितात्मना हन्त्युपयुज्यमानः ॥ ७२ ॥ कुष्टश्वित्रश्वासकासोदराशों- मेहप्लीहग्रन्थिरागन्तुगुल्मान् । सिद्ध योग यक्षो मुमुक्षो. भिक्षोः प्राणान्माणिभद्रः किलेमम् ॥ ७३ ॥ चीसप॑षु विरेचनश्च वमनं संशोषणं श्लेष्मले निम्बाद्यम्बु पिबेत् षडङ्गममृता. सिद्धश्च पित्तास्रजे। १. . एतत्परम्। aumastoodasegos18210080 ഒഡിതസമെ തജന പാലിനാലും അഴകിലിതു നിഹന്തി കഞ്ഞ ശാപം co.1000000000000210 ejmvoes इति कैरल्यामादर्श । २. षड्वादश भाग एष। ३ नां ·भेषजपद्धतिः ॥७॥ वातोत्थे दशमूलज खदिरजं सर्वत्र पक्वे यथा- दोष क्षालनमार्जनादिशतधौ- ताज्यञ्च पित्तेऽधिके कुष्ठेऽस्त्रसतिरेचनश्च वमन शस्तं पिबत्तिक्तक सर्पिस्तौरवतैलपोत्रिभुजगो- त्थं वा स्वदोषोचितम् । चूर्णो गन्धकळो रसायनविधि- श्वाभ्यञ्जने तौरवं कण्डूदाहरुगादिपु स्वविहिता- लेपन्तथाभ्यञ्जनम् गुल्गुलुमरिचविलङ्गै- स्सर्षपकासीसकुष्ठकम्पिल्लैः। द्विनिशासूर्यलताब्यः स्नेहः क्रिमिजिन्मलोचितैलेपः अन्तः क्रिमिघ्नं लशुनं सहिङ्गु- हिवष्टकं सर्वपहिशुसपिः। वकुण्ठमूलं कुसुमञ्च वह्निः पेया च तैरर्भककेतकीभिः ॥ ७७ ।। वातश्लेष्मविचर्चिकासु पयसा तैलेन वा लेपन कार्पासद्विकरञ्जजेन रजनी- श्रेष्टा त्रिवृत्स्नेहतः।

·उपक्रमखपा 6U पित्ताने शतधौतजेन हविधा- मालाक्षाज्यसन्माक्षिक- श्रतोत्थेन रसेन सिद्धहविषा: सन्माक्षिकाव्येन च ॥ ७८ ॥ चन्दनाखुविषालेपः कुष्टन्नश्च किलानजित् । - !! • • वरावसाटिकाभिर्वा जम्बीरसलिलस्तथा: वाताने तु पड़ङ्गजामृतबला- क्वार्थः पिबेच्छोधये- द्रक्तं क्षीरबलाबलादिश्रुततै- लाज्येन चाभ्यञ्जनम् । पेयं तत्पवनेऽधिके तु रुधिरे कारस्कराज्यं बला- सिद्धं वा जलसर्जसिद्धह विर- भ्यङ्गश्च कार्यस्तथा वातोपक्रम उक्त एव हि बला-- सिद्ध पयो वा जलं तैलं वा दशमूलकञ्च. मघृतं सिद्धं विदार्यादिभिः। पेयं वायुविमर्दनञ्च सकफे धान्वन्तरं वा बहिः सेकाभ्यङ्गमुखाश्च तैः सहचरा- यं वा कपायं पिवेद् 2 ।। ८१॥ सहचरं सुरदारु सनागरं क्वथितमम्भसि तैलविमिश्रितम् । पवनपीडितदेहगतिः पिबेद्- द्रुतविलम्बितगो भवतीच्छया ।। ८२॥

·भेषजपद्धतिः
मरुता वचसि निरुद्ध
शिरसि गुरुं न्यस्य रोगिणी भारम् ।
भ्रमयेदितस्ततस्तं
श्रमाय संस्विन्नसर्वाङ्गम् . ॥ ४३ ॥
भेषजानि च कर्माणि यानि कानिचिदात्मना ।
ज्ञातानि लिखितान्यत्र शास्त्रतोऽन्यानि चादिशेत् ॥ ८४ ।।
---
उच्यन्तेऽन्यानि चाङ्गान्यथ विकृतमला
व्याधयोऽप्यौषधानि
ज्ञेयान्यत्र व्रणस्तु द्विविध इह सश-
ल्यो विशत्यश्च शल्यम् ।
उद्धृत्य क्षालनालेपनपिचुपरिषे-
कादयः स्वैः कषायैः
कल्कैः स्नेहैश्च काया निजविधिविहित-
क्षालनाद्या विशल्ये
॥ ८५॥
वातत्रणे तु दशमूलजलैविशुद्धिः
पित्तास्रजे पटमुखोदकतः कफोत्थे ।
आरग्वधादिसलिलैः परिलेपनानि
दोषोचितानि कफजे द्रुतगन्धका दि ॥८६॥
शोफे व्रणे वातकफात्मके तु
स्वेदश्च पिण्डैरुपनाहनश्च।
पैत्ते सरक्ते शतधौतलेपो
यष्ट्याह्वकारस्करतोयसेका
॥ ८७॥
गोपात्मजामधुकचन्दनसेच्यऋष्ठः
क्षीरीन्दुमाकुरबिसोत्पलकन्दगर्भम् !
दुर्वारसे जयति साधितमाज्यमाशु
क्षीरेण पित्तरुधिरव्रणशोफरोगान् ॥ ८८॥

·उपकमरखण्टा
जातीनिम्बपटोलशिनसुषवी-
मायूरिकाभद्रिका-
निर्गुण्डीमृदुकुचिकाकडकिका-
दुर्वानिशानां रसे।
स्नेहः साधित आशु हन्ति कफजान्
दुष्टत्रणादीन्यथा-
दोष क्षारविलेपनाग्निजनिते
चोपोदकास्त्रीशतैः
॥ ८९॥
......
छिन्ने भिन्ने च भग्ने वपुषि निजनिज-
स्थानमायोज्य सम्य-
ग्बध्बा सेकादि कुर्याद्यदि तु निपतिते
शेषगात्राणि रक्षेत् ।
नालीग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदभगगुदज-
क्षुद्रगण्डामयानां
चाह्यान्तः कुष्ठदुष्टव्रणविधय इह-
स्थानमर्मानुरूपाः
ऊर्ध्वाङ्गेऽपि च दोषभेषजगणा-
स्ते चेतनास्थानह-
ङ्नासाकर्णमुखेषु शीणि च विशे-
पाचेतनारक्षणम् ।
कुर्याच्छेदनभेदलेपनजळी-
कः क्षारदाहादयः
कार्या वातकफात्मकेत्र बहुमां-
सेऽस्त्रे च तच्छोधनम्
॥९१॥

·abour SENS यष्टीप्रलेपोषध भेषनाति वाताद्वम॑नि मेषकहतकाजामा पित्तन शातो घटना श्रोक्लिष्ट कमानञ्च पोत्थलमण श्योक्लिष्टमुत्सङ्गकरें। शक्तीदञ्जनकार्शसी च बिसमत क्लिष्ट्र मलः कदम- श्यावक्लिष्टकुकूणरोधबहला- लज्यबुद सकतम् ।। ९२ ।। आधोत्र भेषजैस्साध्यों द्वौं ततोऽशश्व वर्जयेत् । शस्त्रेण शेषास्साध्यास्युरेकविंशतिरामयाः वर्त्मसन्धिसितकृष्णदृष्टिस वाक्षिगामयगणान् विरोधिनः। लेपनांस्तु सुरतोयसम्मितान् नेत्रवासिन इति-द्विधाचरेत् द्रोगेष्वथ पित्तजेषु सपयो- दूबारः सेचनी शीर्षे वा दृशि चा यथा मेलमिहा- भ्यङ्गो विलाको बहिः। लाक्षागरिकचन्दनामृतवरा- IMAHUNA. सर्पिमारुतजे च शिग्रु मधुना श्लेष्मामये नेत्रगे

·उपक्रमखण्डः
तटाकशुक्त्या शृतमज्यमाशु
दृगामयनं शबरीरसश्च ।
सपिनिशान्धस्य हितं वरा च
सर्वा क्षिरोगेषु बहिस्तथान्तः
..
॥ ९६॥
दार्युत्तमामधुकसाधितकेरतोयैः
सेको घृतेन पिचुलेपनमणि शस्तम् ।
सर्पिः पटोलमुखतो विमलाञ्जनञ्च
संशोधनश्च पदयोतिलेपनश्च ॥ ९७॥
नासाकर्णमुखामयाश्च कफजा-
स्तान् नस्यधूमादिभि-
गण्डूषैः शमयेत्तदाश्रयशिरो-
रोगेऽभ्यङ्गसेकादिभिः।
तन्मूलं वपुषस्तदाश्रयतया रक्षे-
द्विशेषाच्छिरः
सर्वव्याधिषु सेचनानि शिरसो
बृक्षादिमूले यथा
बालानां दोषदृष्याश्च व्याधयो भेषजानि च ।
मात्रा कानीयसी तेषां योज्या मृदुशरीरिणाम् ॥ ९९ ।।
देवताविषतन्त्रोक्ता भूतसर्पविपक्रिया ।
रसायनानि वृष्याणि जराबीजचिकित्सितम् ॥१०० ।।
भेषजानि सुविझयान्यष्टाङ्गहृदये नृणाम् ।
मनोऽनया विशत्यस्मिन्नित्येषा पद्धतिः स्मृता ॥१०१॥

·प
वजपद्धति:
एषा पद्धतिरच्युताश्रयतया
वाणी सतां सम्मता
दोषनी च भवेन्नृणामविदुषां
कर्मप्रकाशामिका।
विद्वद्भिः स्वजनोपदेशसमये
संशोध्यमाना पुनः
स्वार्थालाभतयार्थसाधनतया
त्याज्या न पूज्या जनैः
इति पुरुषोत्तमविरचितायां भेषजपद्धत्माम्
उपक्रमखण्ड:
भेषजपद्धतिस्समाप्ता
eyoy