·No text on this page.

·श्रीमज्जयोतिः-ससिद्धान्तशिरोमणेः गणिताध्यायः। मिताक्षराख्यव्याख्यया समन्वितः । श्रीमहखरोपाध्यायसुत-भास्कराचार्यरचितः । पण्डितकुलपति, वि, ए, उपाधिधारि- श्रीमज्जीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्यात्मजाभ्यां पण्डित-श्रीआशुबोध-विद्याभूषण-पण्डित-श्रीनित्यबोध- विद्यारत्नाभ्यां प्रतिसंस्कृतः प्रकाशित । दि ती य संस्क र गम्। कलिकातामहानग्राम् वाचस्पत्ययन्त्रे . मुद्रितः । ई १९१५॥ सर्व खत्वं संरचितम्।

·प्रकाशक- तथा पण्डित-श्रीमाशुबोध-विद्याभूषण पण्डित-श्रीनित्यबोध-विद्यारत्न । २न०, रमानाथ मजुमदार ष्ट्रीट,ह्यारिसन- रोड-पोष्ट अफिस । कलिकाता। प्रासिस्थान- प्रिण्टर-वि, वि, मुखर्जी । २ न०, रमानाथ मजुमदार ष्ट्रीट, कलिकाता।

·सिद्धान्तशिरोमणरन्तर्गतगणिताध्यायस्य प्रकरणानामनुक्रमणिका । अथ मध्यमाधिकारी कालमानाध्यायः ।- प्रकरणम् पृष्ठाङ्काः पङतयः । अथ मङ्गलाचरणम् १ १ अथ सिद्धान्तस्य लक्षणं प्रशंसा च ५ १ ... ... ... भथ सग्रहस्थ भ स्य चलनम् अथ कालस्य प्रवृत्तिः अथ कालमानानां विभागा: अथ सौग्दवचान्द्रपिवासावननाक्षवमानानि . ... 8 ५ अथ ब्राह्ममानम् ११ अथ वाहस्पत्यमानं भानुष्यमानं तवत्यव्यवस्था च अथ मध्यमाधिकारी भगणाध्यायः ।- अथ ग्रहमन्दोच्चचलीचयहपातानां भगणा: १५ अथ भभमा: २१ ... ... २२ १ ... २२ ११ २२ २१ ... २३ १८ ... अथ सूर्याहाश्चान्द्राहाश्च अथ कुदिनानि अथाधिमासा न्यूनाहाश्च अथाधिमासेन्दुदिनावमादीनि प्रकारान्तरण अथ चन्द्रमासा दिनक्षयाश्च प्रकारान्तरण अथ ग्रहानयनाध्यायः ।। अथाहर्गणानयनम् अथ ग्रहानधनम् अथार्क जाते अवमर्शषाचन्द्रानयनम् अथाधिमासावमशषाभ्यां चन्द्रार्कानयनम् इदानीं मध्यमयहादहर्गणानयनम् इदानीमहगंणात् कल्पगतम् २४ १७ २५ २६ ६ ... १ my ·[.. ] पृष्ठानाः पङ्क्तयः । ... ३२ प्रकरणम् अथ कलिगतादहर्गणादिकम् पथ कलिमुखयहा: अथ कक्षाध्यायः।- १८ ... अथ खकक्षा १० पथ ग्रहकक्षा: ५ ... ... ... ... ३४ १३ एवं सिद्धे रवीन्दुकक्षे भकक्षायाश्च मानम् अथ यहगतियोजनानि २२ अथ कक्षाप्रकारण ग्रहानयनम् ४ ५ ... २२ ३ ३ ४० ३ ४१ १२ ४२ ... ४२ ४३ १७ ४४ दूदानी विशेषमाह अथ प्रत्यब्दशुद्धिः ।- तवादी सावनदिनाद्यं प्रकारहयेन इदानों क्षयाहानाह प्रकारवयेण अथ प्रकारहयेन गताधिमासान् शुद्धिचाह इदानी दिनाद्येन विनाप्यब्दाधिपानयनम् इदानीमवमैर्विनाप्यवमर्शषघटिका पाह अथ रव्यब्दान्तग्रहानयनमाह इदानीमहर्गणार्थ क्षेपदिनानि इदानीमहर्गणानयनम् इदानौं रव्यानयनम् अथ चन्द्रानयनम् अथ भौमानयनम् अथ बुधचलानयनम् पथ गुरीरानयनम् अथ शुक्रचलानयनम् अथ शनेरानयनम् अथ विधुञ्चानयनम् अथ पातानयनम् अथ ग्रहानयनम् पथ दिनगतिसाधनम् ... ... ... ४८ : ... २४ ४१ ५० १ ... ५० ... ५१ ·[ . ] ... ८ ... ... ... ... ... ... ... प्रथ अधिमासादिनिर्णयः ।- प्रकरणम् पृष्ठाङ्काः पतयः । इदानीमहर्गणादौ विशेषमाह ५२ १ मथाधिमासक्षयमासलक्षणम् अथ मध्यगतिसाधनाधिकारः।- इदानौं भूपरिधिं तत्स्फुटीकरणं मध्यरेखाचाह अथ देशान्तरमाह अथ ग्रहाणां वीनकर्म ५८ अथ ग्रहस्पष्टीकरणाध्यायः ।- पई ज्याकारणं तत्खण्डानि, उत्कमज्याखण्डानि च १९ इदानौं ज्यासाधनम् १ अथ धनुःकरणम् १८ परमक्रान्तिज्यां लघुज्याखण्डानि, तेन ज्याधनुःसाधनचाह पथ भीग्यखण्ड स्पष्टीकरणम् (४ अथ केन्द्र तती धनर्णभुनकोटीना कल्पनामाह ६५ * पव क्षेवदर्शनम् पथ मन्दपरिधीनाह १ पथ भीमादीनां चलपरिधीमा १४ अथ भुजकोट्यी: फलानयनम् ६ इदानों कर्णानयनं प्रकारचतुष्टयेन * प्रतिवृत्तभङ्गिः ... १५ * नीचीञ्चत्तभःि ७२ इदानीमन्दी: फलानयनलघुज्यया लघुप्रकारणार इदानीमर्केन्द्रीतिस्पष्टीकरणम् ६ इदानौं भौमादीनां शीघ्रफलानयनम् २३ पथ ग्रहस्पष्टीकरणमाह पथ भीमादीनां गतिस्फुटीकरणम् १४ अथ गते: शीघ्रफलमाह * पव क्षेवदर्शनम् लमीतागतिफलस्य दूषणमाह ८२ ... ७४ ७४ ... ...

·10 1 प्रकरणम् पृष्ठाङ्गाः पतयः । अथ वक्रतासम्भवमाह ८३ इदानीमुदयास्तसम्भवमाछ ८३ १६ अथ स्फुटग्रहान्मध्यग्रहानयनम् ८४ ८५ ... १५ २२ ... ... ... ९ १ ... अथ पञ्चज्यासाधनम् अथ दिनगविमानमाह अथ यहाणां चरकर्माह अथ लडीदयसाधनं प्रकारचयेगा अथ निष्पनांस्तानसूनाह अथ नैपुण्याय हीराद्युदया: पथ भुजान्तरकर्म अथोदयान्तरकर्म ९१ ... ... ... १२ ... ... १९ १० ३ अथ तिधिकरणभयोगानां साधनम् अथ नतकर्म २० अथ स्फुटग्रहस्य तत्कालिकीकरणम् ... अथ सूक्ष्मनक्षवानयनम् अथ यहाणां राशिसंक्रान्तिमानं भादीनां सन्धिमानञ्च अथ त्रिप्रनाधिकारः।- १०१ ११ अथ लग्नसाधनम्... अथ लग्रास्कालानयनम् १०३ ११ ... १०४ २२ ... १०६ २१ १०७ ... १०७ १० ११० ४ पथ दिक्साधनम् अथ छायात: कणं, कर्णात् छायाच्चाह अथ शङ्खपललम्बादिसंज्ञा अथाक्षक्षेवाणि एकस्य भुजकोटिकणे: परस्परमन्येषां तदानयनप्रकारा: अथ दिनियमेन छायाऽऽनयनाय कोणशङ्कीरानयनम् अथ दिनाईशङ्कः प्रकारहयेन अथान्त्याती हतिं हतेशान्त्यामाह अथान्त्याहृतिभ्यां दिनार्द्धशङ्खः अथ दिनार्डदृगज्यामाइ प्रकारवयेश ११४ ११५ ५ ... १४ ११८ १ ... ११८ १५ ·[ . ] पृष्ठाडा: पनायः । ... १२० प्रकरणम् पथ कायाकर्णावाह पथ ममतत्तकर्ण: पथोन्मगडलकर्णान्मध्यकर्ण: ... १२१ १८ १२२ १२३ ... १२४ ३ ... १२४ १२ ... ... १३१ १३३ १ ... भथेच्छादिक्च्छायाप्रशः इदानौं तदर्थ दिगज्यामाह अर्थच्छादिक्च्छायाऽऽनयनमाह प्रथ कालनियमेन छायानयनम् अथेष्टान्त्याहयोगनयनन् पथेष्ट शकुमाह उन्नतकालान्नतकालाच्च प्रथेष्टशर्थमाह पथ छायात: कालज्ञानम् अथ छायातीऽर्कानयनम् अथ क्रान्ति ज्ञाने सति पलजानम्... पथ छायाती भुजज्ञानम् १३३ १३५ ... ... ... १४२ १४३ १४३ ... ... पथ मगइलप्रयः १४९ ... ... इदानीमिष्टप्रभाप्रश्न: १५४ ... पथ नलकयन्त्रेण यहविलीकनप्रकारमाह १६२ ३ ... १ १६९ ... पथ जले विलोकनार्थमाह अथ पर्वसम्भवाधिकारः ।- पथ पर्वसम्भवज्ञानमाह पथ सूर्यग्रहार्थ विशेषः अथ चन्द्रग्रहणाधिकारः।- इदानीमन्दी: कक्षाव्यासार्डे पाह अथ योजनात्मक कर्णस्य स्फुटीकरणाथै कलाकर्ण माह अथ योजनात्मककर्णस्य स्फुटत्वमाह पथ योजनविम्बान्याह अथ योजनानां कलाकरणार्थमाह * अव क्षेवदर्शनम् पथ चन्द्रविक्षेपानयनम् १७० १७१ ३ ... १७१ १० १७२ १७२ ... १७५ ९ ·[ . ] पृष्ठाकाः पतयः । १७६ ... १७६ २२ ... प्रकरणम् पथ ग्रहणे ग्रासप्रमाणमाह पथ स्थितिमईयोरानयनम अथ स्फुटीकरणमाह * पत्र क्षेवदर्शनम् अथ इष्टकाने भुजानयनम् अथ कर्णार्थमाह १७७ . १७७ १८ ... १७८ ... ... १७१ २ ... पथ ग्रासात्तत्कालज्ञानमाह ... १७९ ... १७९ * पव क्षेवदर्शनम् पथ स्यादिव्यवस्थितिमाह १८० ... पथ वलनानयनमाह १८० २२ इदानीमायनं वलनमाह १८१ ११ ... १८१ ... १८२ ... १८३ १८३ ... १८४ १० ... ... १८६ १ १४ १८८ ५ ... १८८ ... १४ इदानौं स्फुटवल नार्थमाह इदानीमङ्गुललितार्थमाह इदानीं वलनादौनामङ्गुलीकरणमाह इदानों परिलेखमाह * पत्र क्षेवदर्शनम् इदानीमन्यथा सम्प्रौलनीन्मौलनादिपरिलेखमाह ... * पव परिलेख: इदानीमिष्टग्रासार्थमाह * पव क्षेवदर्शनम् इदानौं ग्रासात् कालानयन परिलखेनैवाह पथ ग्रहले वर्णमाह अथ पादश्यानादेश्यानाह अथ सूर्यग्रहणाधिकारः।- पथ लम्बनस्य भावाभावधनर्णत्वार्थमितिकर्तव्यता पथ लम्बनप्रयोजनमाह * पत्र क्षेवदर्शनम् अथ सतत्प्रकारण लम्बनम् * पब क्षेवदर्शनम् १८२ १८९ ... १२० ६ १९१ १५ ... ३ १९८ ... १९९ २३ २०१ ·[ . ] ~~~~~~~~ ... ... - ... ... ... प्रकरणम् पृष्ठाङ्गाः पतयः । पथ नत्यर्थमन्होक्क्षेपावाह ... २०२ पथ हक्क्षेपाबतिसाधनम् २०३ अथ स्फुटनतेरवानयनमाह २०४ पथ स्थूले लम्बनावनती सखार्थमाह २०४ २१ अथ स्पर्शमुक्तिसम्मौलनोन्मीलनकालार्थमाह २०६ ६ अथ ग्रहच्छायाऽधिकारः ।- पादौ ग्रहवित्तपान्मध्यमानाह २१२ १३ इदानीं ग्रहविक्षेपानयनमाह २१३ इदानी क्रान्तिमम्कारयोग्यतालक्षणमन्यत् स्फुटीकरणं २१४ इदानीमायनहकर्माह २१६ इदानीमच जहकर्माह २१८ १० इदानीमुदयास्तलग्रयी: स्वरूपं प्रयोजनञ्चाह २२० २२ पथ ग्रहस्य दृश्यादृश्यलक्षणमाह २२१ अथ छाया ग्रहस्य धुगतमाह २२१ पथ कान्ते: स्फुटत्वं कृत्वा छायासाधनातिदेशमाह २२२ अथ ग्रहोदयास्ताधिकारः ।- पादौ नित्योदयाम्सयोर्गतगम्यलक्षणमाह २२४ इदानीं तदन्तरघटिकानानमाह ... २२५ १५ इदानीमर्कासन्नभावन यावुदयास्तौ तदर्थमाह २२६ इदानी बुधशुक्रयोर्विशेषमाह २२६ २२ इदानीं कालांशामाह २२० इदानीमिष्टकालांशानयनम् २२८ पथ तैरुदयास्तयोर्गतष्यतामाह २२८ अथ शृङ्गोवत्यधिकारः।- पादौ चन्द्रशङ्गुर्थमाह २३१ १ पाथार्कशक्षार्थं शझुतलार्थञ्चार १३१ २४ पथ भुजज्ञानार्थमाह २३३ ३ इदानीं कोटिमाह अथ दिक्वलनार्थमाह २३५ . ... ... ... ... ... ... ... ...

·[ ॥० ] Immore प्रकरणम् पृष्ठाडा: पतयः । पथ चन्द्रम्य संस्कारविशेषमा ... २३५ २३ ... ... २३७ ... २३८ ... २० २३ ३ २४१ २० ... २४३ २१ २४४ ६ २४५ ... २४५ .. २६ २४६ १९ २४७ - पथ परिलखमूवमाह पथ परिलेखमाह * पव क्षेचदर्शनम् खमतं दृढ़यितुं दृष्टान्तमाह अथ ग्रहयुत्यधिकारः । - पादौ ग्रहाणां मध्यमविम्बान्याह पथासां स्फुटीकरणमाह इदानौं युतिकालार्थमाह एवं स्थूल कालमानीय मूक्ष्मार्थमाह अथ दक्षिणोत्तरान्तरजानार्थमाह... अथ भेदयोगलम्बनज्ञानार्थमाह अथ भग्रहयुत्यधिकारः ।- अथ भग्रहयुतिः तव ध्रुवकानाह अथ भानां शरांशानाह अथेष्ट घटिका आह अथ युतिकालज्ञानार्थमाह अथ युतिप्रसङ्गेन भानामुदयास्तकालमाह अथ पाताधिकारः।- अथास्य गीलायनसन्धिप्रतिपादनार्थमाह अथ चन्द्रस्य विशेषमा-चतुष्टयेनाह अथ साधारण्येन क्रान्तिसाम्यमम्भवासम्भवज्ञानमाह अथ व्यतिपात-वैतयो: सम्भवमाह अथ तस्मात् कालात् क्रान्तिसाम्यस्य गतेष्यप्रतिपादनार्थमाह अथ गतगम्यस्य क्रान्तिसाम्यकालस्य परिज्ञानम् ण्वम्पातमध्यमभिधायेदानीम्याताद्यन्तकालज्ञानार्थमाह २४८ १८ २४९ ... १९ २५१ ... २५२ २५२ २४ २५७ २२ २५९ २६४ २६५ २६६ २१ २६७ २२. २७३ १३ २७५ ८ ... अथ स्थित्योपपतिरूपं श्लोकमाह अथ विशेषमा-वयेणाह अथ पातप्रयोजनमाह २७५ १२ २७७ १० ...

·वामनाभाष्यसहितः गणिताध्यायः। ( श्रीमद्भाम्कराचार्यविरचित मिझान्तशिरोमणेरन्तर्गत:। ) जर्यात जगति गूढानन्धकारी पदार्थान् जनघनघणयायं व्यञ्जयवात्मभाभिः । विमलितमनमां महामनाऽभ्यासयोगः अपि च परमतत्त्वं योगिनां भानुकः ॥ जयति मर्वोत्कर्षण वर्तते । कः ? अयं भानु: सूर्य:। किंविशिष्टः ? एकः अहितीयः । किं कुर्वन् ? व्यञ्जयन् प्रका- शयन् । कान् ? पदार्थान् । काभिः ? आत्मभाभिः खटीशिभिः । क्क ? जगति । किंविशिष्टान् पदार्थान् ? गूढ़ान् अदृश्यान् । कस्मिन् मति ? अन्धकारे मति। कया हेतुभूतया ? जनघन- गाया। घना चामो घृणा च छनष्णा जनानां घनघणा जनघनघृणा तयेत्यर्थः । न केवलं घटपटादीन् पदार्थान् व्यञ्जयन्, अपि च परमतत्त्वं परब्रह्म। केषाम् ? योगिनाम् । कथंभूतम् ? कलुषितमनोभावादज्ञानरूपेण तममा अति- गृढ़म्। किंविशिष्टानां योगिनाम् ? विमलितमनमा निर्मली- कृतचेतमाम् । कैः ? महामनाऽभ्यामयोगैः । मतो ब्रह्मागो तय्या: अभ्यामयोगास्तरमलोकतचेतमां योगिनां परमतत्त्वं व्यञ्जयनेको रविरव राजते ।- अथ निजकतशास्त्रे त अमादात् पदार्थान् शिशुजनघणयाहं व्यञ्जयाम्यत्र गूढ़ान् । ? वामना महामना ·२ गणिताध्याये सः। विमलितमनसा सहासनाऽभ्यासयोग- ईदि भवति यथैषां तत्त्वभूतार्थबोध: ॥ वासनाऽवगतिर्गोलानभिज्ञस्य न जायते । व्याख्याताः प्रथमं तेन गोले या विषमोक्तयः ॥ तवादी तावदभौष्टदेवतां मनोवाकार्यनमस्कृत्य तस्याः सकाशादभोष्टार्थस्याऽऽशंमनमाह ।- यत्र नातुमिदं जगज्जलजिनौबन्धी समभ्यहते ध्वान्तध्वंसविधी विधौतविनमनिःशेषदोषोञ्चये । वर्त्तन्ते क्रतवः शतक्रतुमुखा दीव्यन्ति देवा दिवि द्राङ् नः सूक्तिमुचं व्यनक्तु स गिरं गौर्वाणवन्द्या रविः ॥१॥ व्यनक्त प्रकाशयतु । कः ? स कः ? रविः सूर्यः । काम् ? गिरं वाचम् । केषाम् ? न: अस्माकम् । किविशिष्टां वाचम् ? सूक्तिमुचं मूक्तिं मुञ्चतौति सूक्तिमुक् तां सूक्ति- मुचम् । कथम् ? द्राक् झटिति । किविशिष्टो रविः । गोर्वाणवन्द्यः। गीर्वाणा देवास्तवन्ध इति गौर्वाणवन्यः । पुनः किविशिष्टो रविः ? यत्र यस्मिन् रवाविदं जगत् नातं रत्तितुं निशि मृतपतितमिवोस्थापयितुं ममभ्यते- ऽस्यां पृथिव्यां ममभितः समन्तादुहते सति वतन्ते प्रयतन्ते । के ? कतवः यज्ञाः ; पञ्च महायज्ञा दर्शपौर्णमासयागज्योति- टोमादयः । यदा यदा म भगवानुर्देति तत्र तत्र तदा तदा यज्ञाः प्रवर्त्तन्त इत्यर्थः । ममभ्युह्नत इत्येवं वदताऽऽचाय॑णोदितहोमिनामव पक्षोऽङ्गीकत इति नाशङ्क- नीयम् । यतोऽनुदितहोमिनामप्यदयात् प्रागासन्न एव याग- काल इति भावः । न केवलं यज्ञाः प्रवर्तन्ते, अत एव कारणाहीव्यन्ति च क्रीड़ावन्तो द्योतन्ते। क ? दिवि खर्गे। के ? देवा: । किंविशिष्टाः ? शतक्रतुमुखा इन्द्रादयः। यतस्ते यत्र यत्र ·मध्यमाधिकारी कालमानाध्यायः । ३ । अत्र इह यज्ञांशभुजः। पुनः किविशिष्टे रवी? ध्वान्तध्वंसविधौ । ध्वान्तमन्धकारस्तस्य ध्वंसं विदधातीति ध्वान्तध्वंसविधि- स्तस्मिन् । पुन: किंविशिष्टे ? विधौविननिःशेषदोषोच्चये । विधीतः प्रक्षालितो विनमतां प्रणतानां नि:शेषदोषोच्चयः सकल- पापसमूहो येन अमो विधौतविनमनिःशेषदोषोच्चयस्तस्मिन् । पुन: किंविशिष्टे ? जलजिनौबन्धौ कमलिनीबन्धी। जलजिनीशब्देन कुमुदिन्यपि ग्राह्यते। यतस्तामपि चन्द्रबिम्ब- सङ्घान्तैः खरश्मिभिरवालासयतीति । एवं जलजस्थलजादीनां बैलोक्योदरवर्त्तिनामुपकारप्रकृतिः स गिरं दिशत। अहो एवं- विशिष्टादपि भगवतः सूर्य्यात् किं वामावस्याऽऽशंसनं कृतम् ? सत्यं तदप्युच्यते। हि कवीनां काव्यरचनोद्यतानां सदाक्यप्रवृत्तिरवाभीष्टमिति भावः । इदानीं पूर्वाचार्याणां प्रशंसनं सविनयमाह ।-. कृती जयति जिष्णुजो गणकचक्रचूड़ामणि- जयन्ति ललितोतयः प्रथिततन्त्रसद्युतयः । वराहमिहिरादयः समवन्तोक्य येषां कृतो: कृतीभवति मादृशोऽप्यतनुतन्त्रबन्धेऽल्पधीः ॥ २ ॥ स्पष्टार्थमिदम् । इदानीमात्मनः कर्टवारम्भणीयस्य च सम्बन्धार्थमाह ।- कत्वा चेतसि भक्तितो निजगुरोः पादारविन्दं ततो लब्धा बोधलवं करोति सुमतिप्रज्ञासमुल्लासकम् । सहत्तं ललितोक्तियुक्तममलं लोलावबोधं स्फुटम् समिद्धान्तशिरोमणिं सुगणकप्रोत्यै कतौ भास्करः ॥ ३ ॥ इदमपि सुगमम् । इदानीं ग्रन्थस्यानारम्भकारणं विशिष्टमारम्भे कारणान्तरं पूर्डिनाभिधायोत्तराईन सुजनगणकान् प्रार्थयवाह।- ·४ गणिताध्याये कृता यद्यप्याद्येश्चतुरवचना ग्रन्थरचना तथाऽप्यारब्धेयं तदुदितविशेषान् निगदितुम् । मया मध्ये मध्ये त इह हि यथास्थाननिहिता विलाक्यातः कृत्स्ना भुजनगणकैमत्कृतिरपि ॥ ४ ॥ आधेराचार्ययद्यपि चतुरवचना लक्ष्णा ग्रन्यरचना कता, तथापि मयाऽऽरब्धा । इदमः प्रस्तुतनिर्देशादियमीदृशो चतुर- वचना अचतुरवचना वा ; यद्यचतुरवचना तर्हि किमारम्भ- णीया ? तदर्थमाह । तदुदिविशेषान् निगदितुमिति । यत् तरुदितं तत् तदुदितं तस्माद् ये विशेषास्ते तदुदितविशेषाः । ये तै!ता इत्यर्थः । अथ सुजनान् प्रत्याह । -सुजनाश्च ते गणकाश्च सुजनगणकास्तैरियं मत्कृतिरपि विलोक्या। अपि- शब्दः समुच्चयार्थ। तेन हे सुजनगणका: ! भवडिब्रह्मादीनां कृतयः किल विलोकिताः। इदानीं मत्कृतिरपि मदुपरोधेन विलोक्या । यदि विलोक्या तहिं कृत्स्ना समग्रा। किमिति ? -हि यस्मात् कारणात् ते विशेषा इहास्मिन् ग्रन्थे मया मध्ये मध्ये यथास्थानं यथाऽवसरं निहिता निक्षिप्ताः । कृत्स्रग्रन्थ- विलोकनन विना सर्वे न जायन्त इत्यर्थः । इदानीं सुजनगणकान् प्रार्थयन् प्रयोजनमाह।- तुष्यन्तु सुजना बुवा विशेषान् मदुदीरितान् । अबोधेन हसन्तो मां तोषमष्यन्ति दुर्जनाः ॥ ५ ॥ सुजना इति विशेषणं किम् ? यतो दुर्जनाः स्वतस्तोष- मेष्यन्ति। यदा दुर्जना मटुक्तान् विशेषान् द्रक्ष्यन्ति, तदा तानज्ञात्वा दोर्जन्येन सञ्छन्नमतयो विशेषार्थान् न बुध्यन्ति, तेनाबोधेन मदुक्तिमेव विरुद्धां मन्यमानाः सहर्षाः ; किं तेन कविना विरुद्धमुक्तमिति मामेव हसन्तस्तोषमेष्यन्ति । न हि तोषं विना हास्यमुत्पद्यत इति भावः ।

·मध्यमाधिकारी कालमानाध्यायः ।
५
.
अथानन्तरलोकेन सिद्धान्त ग्रन्थलक्षणं, श्लोकहयेन सिद्धान्त-
प्रशंसां चाह ।-
बुट्यादिप्रलयान्तकालकलना मानप्रभेदः क्रमा-
चारश्च द्युसदां विधा च गणितं प्रशास्तथा सोत्तराः ।
भूधिष्णाग्रहमंस्थितेश्च कथनं यन्त्रादि यत्रोच्यते
सिद्धान्तः स उदाहृतोऽत्र गणितस्कन्धप्रबन्धे बुधैः ॥६॥
जानन् जातकसंहिताः सगणितस्कन्धकदेशा अपि
ज्योतिःशास्त्रविचारसारचतुरप्रश्नेष्वकिञ्चित्करः ।
यः सिद्धान्तमनन्तयुक्तिविततं नो वेत्ति भित्तौ यथा
राजा चित्रमयोऽथवा सुघटितः काष्ठस्य कण्ठोरवः ॥ ७॥
गर्जत्कुञ्जरवर्जिता नृपचमूरप्यूर्जिताऽखादिक-
रुद्यानं च्युतचूतवृक्षमथवा पायोविहीनं सरः । .
योषित् प्रोषितनूतनप्रियतमा यहव भात्युच्चक-
ज्योतिःशास्त्रमिदं तथैव विबुधाः सिद्धान्तहीनं जगुः ॥८॥
स्पष्टम् ।
इदानीं ज्योतिःशास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं निरूप्य वेदाङ्गत्वादवश्य-
मध्येतव्यं तहिजैरेव नान्यैः शूद्रादिभिरित्येतत्प्रतिपादनार्थ
श्लोकचतुष्टयमाह ।-
वेदास्तावद् यज्ञकर्मप्रवृत्ताः
यज्ञाः प्रोक्तास्ते तु कालाश्रयेण ।
शास्वादस्मात् कालबोधो यतः स्याद्
वेदाङ्गत्वं ज्योतिषस्योक्तमस्मात् ॥ ८ ॥
शब्दशास्त्रं मुखं ज्यौतिषं चक्षुषी
श्रोत्रमुक्तं निरुक्तं च कल्पः करौ।
या तु शिक्षाऽस्य वेदस्य सा नासिका
पादपद्मइयं छन्द प्राद्यैर्बुधैः ॥ १० ॥

·६ गणिताध्याये वेदचक्षुः किलेदं स्मृतं ज्यौतिषं मुख्यता चाङ्गमध्येऽस्य तेनोच्यते । संयुतोऽपोतरैः कर्णनासादिभि- श्चक्षुषाऽङ्गेन होनो न किञ्चित्करः ॥ ११ ॥ तस्माद् हिजैरध्ययनीयमेतत् पुण्यं रहस्यं परमञ्च तत्त्वम् । यो ज्योतिषं वेत्ति नरः स सम्यग् धर्मार्थकामान् लभते यशश्च ॥ १२ ॥ स्पष्टम् । इदानीं ज्योतिःशास्त्रमूलभूतस्य सग्रहस्य भचक्रस्य चलनं शोकहयेनाह।- सृष्ट्वा भचक्र कमलोद्भवेन ग्रहै: महैतद् भगणादिसंस्थैः । शश्वभूमे विश्वसृजा नियुक्त तदन्ततारं च तथा ध्रुवत्वे ॥ १३ ॥ ततोऽपराशाभिमुखं भपञ्जर सखेचरै शीघ्रतर भ्रमत्यपि । तदल्पगत्येन्द्रदिशं नभश्चरा- श्चरन्ति नीचोच्चतरात्मवमसु ॥ १४ ॥ यदेतद्भचक्र ग्रहै: सह भ्रमद् दृश्यते, तहिश्वसृजा जगदुत्- पादकेन कमलोद्भवेन ब्रह्मणा सृष्ट्यादौ सृष्ट्वा ततः शश्वङ्गम- ऽनवरतनमणे नियुक्तम् । एतदुक्तं भवति । भान्यविन्यादीन्य- न्यानि विशिष्टानि ज्योतींषि तेषां समूहश्चक्रं ग्रहाश्च सूर्या- दयस्तैः मह सृष्टम् । तानि भानि प्राक्संस्थया समन्तान्त्रि- वेशितानि । ग्रहास्तु भगणादावखिनौमुखे निवेशितास्त उप- युपरिसंस्थया । तत्रादौ तावदधश्चन्द्रः । तदुपरि बुधः । ततः शुक्रः । ततो रविः । तस्माद्भौमः । ततो गुरुः । ततः ·मध्यमाधिकारी कालमानाध्यायः । ७ राश्यन्ता:। शनिः। सर्वेषामुपरि दूर भचक्रम् । एषां कक्षाप्रमाणानि कक्षाध्याये प्रतिपादयिष्यन्ते । अहो यद्यूछवि स्था ग्रहास्तदु- परि दूरतो भगण:, नत् कथं भगणादिसंस्थै ग्रहेरित्युच्यते ? सत्यम्। अत्र भूमध्ये सूत्रस्यैकमग्रं बवा द्वितीयमग्रं भचक्रे- ऽखिनोमुखे किल निबद्दम्। तस्मिन् सूत्रे प्रोता मणय इव चन्द्रादयो ग्रहाः सृष्ट्यादौ ब्रह्मणा निवेशिताः । भमण्डलं हादशधा विभज्यैवं भूमध्यात् सूत्राणि प्रतिभागं नीत्वा. किल बद्धानि, ने सूत्रैः सह ग्रहकक्षायां ये सम्पातास्ते तासु कक्षासु तहत्प्रकारा राशय इति सङ्क्षिप्तमिहोत्तम् । कक्षाध्याये गोले च किञ्चिहिस्तार्य वक्ष्यामः । एवंविधं भचक्र सृष्ट्वा ब्रह्मणा गगने निवेशितम् । यत्र निवेशितं तत्र प्रवहां नाम वायुः । स च नित्यं प्रत्यग्गतिः। तेन ममाहत भचक्रं मखेचरं पश्चिमाभिमुखनमे प्रहृत्तम् । यत् तस्य प्रत्यग- भ्रम तछीघ्रतरम्। यत एकेनाना भमण्डन्नुस्य परिवत्तः । एवं तस्मिन् भपञ्जर सखेचरै शीघ्रतरी भ्रमत्यषि खेचरा इन्द्र- दिशं चरन्ति पूर्वाभिमुखं व्रजन्ति । नौचोञ्चतगत्मवमसु । अनन्तरकथितेषु खखमार्गषु तेषां प्राग्भ्रमणम् । तत् तदल्यगत्या। प्रत्यग्गबहुत्वात् प्रागल्यगत्या वजन्तो नोप- लक्ष्यन्त इति भावः । तथा तस्य भपजरस्य यो दक्षिणोत्तरा- वन्तौ तत्र ये तार ते ध्रुवत्वे नियुक्त । इदानीमनाद्यनन्तस्य कालस्य प्रहत्तिमाह। लकानगामुदयाच्च भानो- स्तस्यैव वारे प्रथमं बभूव । मधोः सितादेर्दिनमासवर्ष- युगादिकानां युगपत् प्रवृत्तिः ॥ १५ ॥ ननु पूर्वटोकायामनादिरनन्तश्च कालोऽभिहितः ; अथ च

·गणिताध्याय
सूख्यादौ तस्य प्रवृत्तिः। प्रत्तिर्नाम आदिः । प्रलये तदन्तः ।
तथा च शास्त्रान्तरे।-
काल: पचति भूतानि सर्वाण्येव सहात्मना ।
कान्ते स पक्कस्तेनैव सहाव्यक्त लयं व्रजेत् ॥ इति ।
तत् कथमनाद्यनन्तः काल उच्यते ? सत्यम् । योऽयं भगवान्
मूर्तो व्यापकश्च कालस्तस्य प्राक्तनप्राकृतिकलयादनन्तरं व्यक्ति-
जनकानां सूर्य्यादौनामभावादव्यक्तस्याव्यक्त यदवस्थानं स तस्य
लय उच्यते। नत्वात्यन्तिक: प्रलयः कालस्याऽस्तौति । यत्
तूक्तम् ।-“कान्ते म पक्कस्तेनैव सहाऽव्यक्त लयं व्रजेत्” इति तत्
तेनैवाऽव्यक्तावस्थानाभिप्रायेण । अतो युक्तमनाद्यनन्तत्वं तस्यो-
तम् । तस्याव्यक्तस्य कालस्य सृष्ट्यादी व्यक्तिजनकानां भग्रहाणां
प्रादुर्भावे सति कालस्य व्यक्तीनामपि दिनमासवर्षयुगादीनां
युगपदेकहेलया प्रवृत्तिर्बभूव। एतदुक्तं भवति। चन्द्रार्कयो-
मंषादिस्थयोश्चैत्रस्य शुक्लपक्षादिः प्रतिपत् । अतो मधोः सितादे-
दिनानां मोरादिमासानां वर्षाणां युगानां मन्वन्तराणां कल्पस्य
च तदैव प्रवृत्तिः । अथोदयाच्च भानोः । स चोदयः कस्मिन्
देश ? लङ्कानगर्याम् । तथा तस्यैव वारे । आदित्यवार इत्यर्थः ।
इदानीं कालमानानां विभागकल्पनां श्लोकत्रयेणाह।-
योऽक्षणोनिमेषस्य खरामभागः
स तत्परस्तच्छतभाग उत्ता।
त्रुटिनिषेधृतिभिश्व काष्ठा
तत्रिंशता सहणकैः कलोता ॥ १६ ॥
विंशकलाऽऽी घटिका क्षणः स्या-
बाडीद्वयं तैः खगुणैर्दिनञ्च ।
गुर्वक्षः खेन्दुमितैरसुस्तैः
षड्भिः पलं तैर्घटिका खषड्भिः ॥ १७ ॥

·मध्यमाधिकार कालमानाध्यायः । 2 स यावता स्याहा घटीषष्टिरहः खरामै- ामो दिनैस्तहिकुभिश्च वर्षम् । क्षेत्रे समायेन समा विभागाः प्युश्चक्रराश्यंशकलाविलिप्ताः ॥ १८ ॥ योऽक्षणोर्लोचनयोः पक्षमपातः स निमेषः । कालेन निष्पद्यत तावान् कालोऽपि निमेषशब्देनोच्यते, उप- चारात् । तस्य त्रिंशहिभागस्तत्परसंज्ञः । तत्परस्य शतांशस्त्रुटि- रिति । अथ च निमेषैरष्टादशभिः काष्ठा। कचिच्छास्त्रान्तरे तिथिभिरिति पाठः । काष्ठाविंशता कलोता। कलानां त्रिंशता घटिका । सा चाऽऽी। भवमस्य षष्टिभाग इत्यर्थः। घटिका- हयेन क्षणो मुहतः । क्षणानां विंशता दिनम् । अथ प्रकारान्त- रेण दिनमुच्यते । गुर्वक्षरैः खेन्दुमितैर सुरिति ।-एकमात्रो लवुः । हिमानो गुरुः । तथा । -“सानुस्वारो विसर्गान्तो दो? युक्तपरस्तु यः ।” इति छन्दोलक्षणे प्रतिपादितम् । यदक्ष सानुस्वारं विसर्गान्तं दोघं यस्याक्षरस्य परतः संयोगस्थल्लपि गुरुसंज्ञं ज्ञेयम् । गुर्वक्षरस्योच्चायमाणस्य यावान् कालस्तद्दश- केनैकोऽसुः प्राणः । प्रशस्तेन्द्रियपुरुषस्य श्वासोच्छासान्तवर्ती काल इत्यर्थः। षड्भिः प्राणैरेकं पानीयपलम् । पलानां षष्ट्या घटी। घटीनां षड्या दिनम्। त्रिशहिनैरेको मासः। मासै- दिशभिर्वर्षमिति कालस्य विभागो दर्शितः। अथैतत्प्रसङ्गेन क्षेत्रविभागोऽपि कथितः। क्षेत्रे समाद्येन समा विभागा इति क्षेत्र कक्षायां समायेन वर्षायेन समास्तुल्याः क्षेत्रविभागा ज्ञेयाः । ते के ? चक्रराश्यंशकलाविलिप्ताः । यथैकस्य वर्षस्य मासदिनादयो विभागा एवं भगणस्य राश्यंशादयः । इदानीमनयैव कालविभागपरिभाषया सौरादीनि तत्- मानान्याह।- ·१० गणिताध्याये -~-~ एक रवेश्चक्रभोगोऽर्कवर्ष प्रदिष्टं धुरात्त्रं च देवासुराणां तदेव । रवीन्होर्युत: संयुतिर्यावदन्या विधोर्मास एतच्च पैन धुरात्रम् ॥ १८ ॥ इनोदययान्तरं तदर्कसावनं दिनम् । तदेव मेदिनोदिनं भवासरस्तु भनमः ॥ २० ॥ रविर्यावता कालेन पूर्वगत्या मेषादिभचक्रं भ्रमति, तावत्प्रमाणं रविवर्षे प्रदिष्टम् । तस्य हादशभागो रविमामः । मासस्य त्रिंशदंशोऽर्कदिनम् । दिनषध्य शोऽर्कघटिका। तत्- षष्ट्य शोऽर्कविघटिकेति पूर्वपरिभाषया सर्वत्र वेदितव्यम् । इत्यर्कमानम्। अथ देवमानम् ।—द्यरात्रं च देवासुराणां तदेवेति । यदर्कवषं तदेव देवानां दैत्यानाञ्च द्यरात्रमहोरात्रः । एव तेषामहोरात्रः। किन्तु यद्देवानां दिनं सा दैत्यानां रजनी। तथा च गोले वक्ष्यति । अस्मादहोरात्रामासवर्षादि- कल्पना तयैव परिभाषया । एवं देवानां वर्ष रविवर्षशत- वयेण षध्यधिकेन भवति । अथ चान्द्रमानम्।-रवीन्होयुते: संयुतिर्यावदन्या विधार्मास इति । रवीन्होर्युतिरमावास्यान्ते भवति । तस्या युतेरन्ययुति- पर्यन्तं यावान् कालस्तावान् विधुमासः । एवं योऽत्रामावा- स्यान्तो मास: स विधुमास इत्युक्तं भवति। तस्मान्मासात् पूर्वपरिभाषया वर्षादिकल्पना । इति चान्द्रमानम् । अथ पैत्रम् । एतच्च पैवं धुरात्रमिति। यो विधुमासः स एव पितृणामहोरात्र: । अतः पूर्ववन्मासवर्षादिकल्पना । अथ सावनम् ।-इनोदययान्तरमिति । अर्कोदययोरन्तरं यत् तदर्कसावनं दिनम्। तदेव कुदिनसंज्ञं जेयम् । अतोऽपि ·मध्यमाधिकार कालमानाध्यायः । ११ पूर्ववन्मामवर्षादिकल्पना। अवार्कग्रहणमुपलक्षणं, तेनान्येषा- मपि ग्रहाणां तदुदययान्तरं तत्सावनमिति । अथ नाक्षत्रमानम् ।-भवासरस्तु भवम इति। भभ्रमो नक्षत्रसावनमित्यर्थः । इदानीं ब्राह्ममानमाह।- खखाऽभदन्तसागरैर्युगाग्नियुग्मभूगुणैः । क्रमेण सूर्यवत्सरैः कृतादयो युगायः ॥ २१ ॥ खसन्ध्यकातदंशकैनिजार्कभागसम्मितैः । युताय तद्युतौ युगं रदाब्धयोऽयुताहताः ॥ २२ ॥ मनुः क्षमानगैर्युगैर्युगेन्दुभिश्च तैर्भवेत् । दिनं सरोजजन्मनी निशा च तत्प्रमाणिका ॥ २३ ॥ सन्धयः स्युमनूनां कृताब्द: समा आदिमध्यावसानेषु तैमिश्रितः । स्याद् युगानां सहस्रं दिनं वेधमः सोऽपि कल्पो |रात्रं तु कल्पदयम् ॥ २४ ॥ शतायुः शतानन्द एवं प्रदिष्ट- स्तदायुर्महाकल्प इत्युक्तमाद्यैः । यतोऽनादिमानेष कालस्ततोऽहं न वेमात्र पद्मोद्भवा ये गताम्तान् ॥ २५ ॥ खखाऽभदन्तमागरैरिति ।-रविवर्षाणां लक्षचतुष्टयेन हात्रिंशत्महस्राधिकेन चतुर्गुगोन कृतं नाम प्रथमो युग- चरण: १७२८००० । त्रिगुणेन वेतासंज्ञो हितोयो युग- चरणः १२८ ६००० । विगुणेन द्वापराख्यस्तृतीयः ८६४००० । एकगुणेन कलियतुर्थः ४३२००० । किंविशिष्टा एते युग- चरणा:?---“खसन्ध्यकातदंश निजार्कभागसम्मितैर्युताच”। युग- चरण प्रमाणस्य यो हादशांशस्तत्प्रमाणा, तस्य चरणस्य सन्ध्या।

·१२ गणिताध्याये १४४०००। ७२०००। सा चरणादौ भवति । तावांश्च सन्ध्यांश: । स चरणस्यान्ते । एवं खसध्यासन्ध्यांशै: सह एते युगचरणा: कथिता इत्यर्थः । कतादी सध्यावर्षाणि १४४०००। कतान्ते सन्ध्यांश: वेतादौ सन्ध्या १०८००० । त्रेतान्ते सन्ध्यांश: १०८००० । हापरादौ मध्या ७२००० । हापरान्ते सन्ध्यांश: ७२० कल्यादौ सन्ध्या ३६०००। कल्यन्ते सन्ध्यांशः ३६००० । तयुतौ युगमिति । तेषां चतुर्णां चरणप्रमाणानां युती युगप्रमाणम् । तच्च रदाब्धयोऽयुताहता: ४३२०००० । मनुः क्षमानगैर्युगेरिति । तेर्युगेरैकमप्तत्या मितेरैको मनुः । तमनुभिर्युगेन्दुभिश्चतुर्दशभिर्दिनं मरोजजन्मनी निशा च तत्- प्रमाणिका। ब्रह्मणो दिनतल्या रात्रिश्च भवति । प्रमाणिका- शब्देन छन्दोऽपि सूचितम् । अहो एकमप्ततियुगी मनुरुक्तः । ब्रह्मदिने चतुर्दश मनवः। एकमततिर्यावच्चतुर्दभिर्गुण्यत तावत् षडूनं महस्रं भवति । स्मृतिपुराणाटी तु-“चतयुग- महप्ने ग ब्रह्मणो दिनमुच्यते ।” तत् कमिदमुच्यत ? इत्याशङ्का परिहरन् आह ।-“मन्धयः स्युर्मन नां कृताब्दैः ममा आदि- मध्यावसानषु” इति ।-आदिश्च मध्यानि चावसानञ्च आदि- मध्यावमानानि । एवं तानि पञ्चदश। तेष्वादिमध्यावसानेषु मनूनां मन्धयः स्युः । ते च कृताब्दममकालाः । कृताब्दा यावत् पञ्चदशभिर्गुण्यन्ते तावयगषटकाब्दतुल्या भवन्ति । अतस्तै- मिश्रितैर्युगमहलं ब्रह्मणो दिनमुच्यते। तत् कथमिदमुच्यत इत्यनुपपत्रमित्यपपद्यते । यद् बह्मदिनं मोऽपि कल्पसंज्ञः । एवं "निशा च तत्प्रमाणिका” इति। धुरात्रं तु कल्पहयमिति । अस्मादिनात् यत् पूर्वपरिभाषया वर्षशतं तद् ब्रह्मण आयुः । यत् तस्यायुः स महाकल्प इत्युच्यते। ततोऽन्यो ब्रह्मा तदन्तेऽ ऽन्य इति पुगणादी कथ्यते श्रूयते च । विष्णुपुराणे ।- ·मध्यमाधिकार कालमानाध्यायः । my "निजनैव त मानन आयवर्षशतं म्मतम् । तत् पगख्यं तदईन्तु पराईमभिधीयते ॥" तत् कियन्तस्ते गता इत्याशङ्कायामाह,-"यतोऽनादि- मान्” इत्यादि। यतः कालोऽनादिमान्. अतो ये गतास्तान् न वेनि। इदानीमन्यदाह ।- तथा वर्तमानम्य कस्यायुषोऽई गतं माईवर्षाष्टकं केचिदूचुः । भवत्वागमः कोऽपि नास्योपयोगो ग्रहा वर्तमानद्ययातात् प्रमाध्याः ॥ २६ ॥ तथा वर्तमानस्य ब्रह्मण प्रायःकालस्य किं गतमिति न वेद्मि। तत्र केचिदाचार्या आयुषोऽई गतं केचित् माईवर्षाष्टकं गतमित्यूचुः । तत्रागमः प्रमाणम् । इहागमविध्ये कः प्रमाण- मित्यत्रास्माकं नाग्रहः । यतोऽस्य गतवर्मामैर्दिनैपि प्रयो- जनाभावः । ग्रहास्तु वर्तमानस्य दिवसस्य गतात् माध्याः । इदानीं तत्कारणमाह ।- यतः सृष्टिरेषां दिनादौ दिनान्ते लयस्तेषु मत्स्वेव तच्चारचिन्ता । अतो युज्यते कुळते तां पुनर्य- ऽप्यमत्वेषु तेभ्यो महद्भयो नमोऽस्तु ॥ २७ ॥ यत एषां ग्रहाणां दिनादो सृष्टिटिनान्ते लयः। यदि महाकल्पगताइहा: साध्यन्ते तर्हि यावन्त्योऽस्य विभावों गतास्तासु ग्रहाभाव एव । अतो विद्यमानेष्वेव ग्रहेषु तच्चार- चिन्ता कत्तुं युज्यते । यत्त कैश्चिदविद्यमानष्वपि तेषु महा- कल्पगताहतमानाः कृतास्तान् प्रति वक्रोक्या सोपहाममाह, "तेभ्यो महङ्गयो नमोऽस्तु” इति । - ग ·१४ गगिताध्याये --- इदानीं वर्तमानदिनगतमाह ।- याताः षण्मनवो युगानि भमितान्यन्यद् युगात्रियम् नन्दादौन्दुगुणास्तथा शकनृपस्यान्ते कलेवत्सराः । गोद्रीन्दद्रिकृताङ्कन्दननगगोचन्द्रा: १८७२८४७१७८ शकाब्दान्विता: सर्वे मङ्गलिताः पितामहदिन स्युर्वतमान गताः ॥ २८ ॥ स्वायम्भुवो मनुरभूत् प्रथमस्ततोऽमी खारोचिषोत्तमजतामसरैवताख्याः । षष्ठस्तु चाक्षुष इति प्रथितः पृथिव्याम् वैवस्वतस्तदनु सम्प्रति सप्तमोऽयम् ॥ २८ ॥ श्लोकवयं स्पष्टार्थम् । इति ब्राह्ममानम् । इदानीं वाहस्पत्यं मानुषमानं चाह ।- वृहस्पतमध्यमराशिभोगात् संवत्सरं माहितिका वदन्ति । ज्ञेयं विमिशं तु मनुष्यमानम् मानश्चतुर्भिर्व्यवहारहत्तेः ॥ ३० ॥ वर्षायनत्युगपूर्वकमत्र सोरात् मामास्तथा च तिथयस्तुहिनांशुमानात् । यत् कृच्छ्रसूतकचिकित्सितवासराद्यम् तत् मावनाच घटिकादिकमार्तमानात् ॥ ३१ ॥ पूर्व श्लोके पूर्वाद्धं सुगमम् । मनुष्यमानं तु विमिथं ज्ञेयम् । कुतः ? यतो लोके चतुभिरेव मानव्यवहारः प्रवर्तते। वर्षा- यनतुयुगादिकं मौरमानात् प्रवर्त्तते लोक । मामास्तिथयश्च व्रतोपवामचिकित्सितसूतकवामाहाकमावनात् । घटिकादिकं नाक्षत्रादेव । एवं मौरचान्द्रमावननाक्षत्रमाने. शाभिरभित्रित मनुष्यमानम् । चन्द्रात् ।

·मध्यमाधिकारे भगणाध्यायः । १५ इदानीं मानोपसंहारश्लाकमाह ।-- एवं पृथमानव-देव-जंव- पैत्राक्ष-मन्दिव-नावनानि। ब्रामं च काले नवमं प्रमाणम् ग्रहास्तु माध्या मनुजैः स्वमानात् ॥ ३२ ॥ एवं कालस्य नव मानानि । तत्र ग्रहानयनं मनुष्यमानात् । यतस्ते मनुष्थैः माध्याः । इति श्रीभाम्करौये सिद्वान्तशिगमगी कालमानाध्यायः ॥ १ ॥ अथेदानी ग्रहाणां मन्दोच्चानां चलीञ्चानां ग्रहपातानाञ्च भगणान् श्लोकषटकनाह ।- अकंशुक्रबुपयया विध- रहि कोटिगुणिना रदाब्धयः ४३२००००००० । एत एव निजीवभूभुवाम् कीर्तिताश्च गगाकश्चलाञ्चजाः ॥ १ ॥ खानखानगगनामरन्द्रिय- क्ष्माधराद्रिविषया ५७७५३३००००० हिमातेः । युग्मयुग्मशरनागलोचन- व्यालषड़नवयमाऽखिनो २२८६८२८५२२ऽसृजः ॥ २ ॥ सिन्धुसिन्धुरनवाष्टगोऽऋषट्- वासप्तशशिनो १७८३६८८८८८४ ज्ञाघ्रजाः । पञ्चपञ्चयुगषट्कलोचन- हाधिषड्गुणमिता ३६४२२६ ४ ५५ गुरोर्मताः ॥ ३ ॥ हिनन्दवेदाङ्गजाग्निलाचन- विशून्यशैला: ७०२२३८८४८२ सितशीघ्रपर्ययाः ।

·गणिताध्याये भुजङ्गनन्दाहनगावागाषट्- कतन्दवः १४६५६७२८८ सूर्यसुतस्य पर्यायाः ॥ ४ ॥ खाष्टाब्धयां ४८० ऽष्टाक्षगजषुदिहिप- हिपाब्धयो ४८८१०५८५८ हान्यमा२८२रदाग्नयः ३३२ । शष्विमा ८५ रत्यक्षरमा: ६५३ कुमागरा: ४१ स्यः पूर्वगत्या तर मृदूच्चजाः ॥ ५ ॥ गजामिविरदाखिन: २२२३१११६८ कुभ्र- द्रमाखिनः २६७ कुदिशा: ५२१ क्रमत्तवः ६३ । विनन्दनागा ८८३ युगकुञ्जषवो ५८४ निशाकाद् य तगपातपर्ययाः ॥ ६ ॥ ग्रहाणां पूर्वगत्या गच्छतां कल्प एतावन्तो भगणा भवन्ति । तथा मन्दोच्चानां चलोचानाञ्च प्राग्गत्या एतावन्तः पवैया भवन्ति । तथा पातानां पचिमगत्या एतावन्तो भवन्ति । अनोपपत्तिः।-मा तु तत्तद्भाषाकुशलेन तत्तत्क्षे त्रसंस्थान- ज्ञेन श्रुतगालेनैव श्रातं शक्यत, नान्येन । ग्रहमन्दशीघ्रोच्चपाताः स्वस्वमार्गषु गच्छन्त एतावतः पय्ययान् कल्प कुब्वन्तीत्यनागम एव प्रमाणम् । स चागमो महता कालेन लेखकाध्यापकाध्येट- दोषैर्बहुधा जातः ; तदा कतमस्य प्रामाण्यम् ? अथ यद्येव- मुच्यत गणितस्कन्ध उपपत्तिमानवागमः प्रमाणम् । उपपत्त्या ये सिध्यन्ति भगणास्ते ग्राह्याः। तदपि न। यतोऽतिप्राज्ञेन पुरुषणोपपत्तिज्ञातुमव शक्यते । न तया तेषां भगणानामियत्ता कत्तुं शक्यते । पुरुषायुषाऽल्पत्वात् । उपपत्तो तु ग्रहः प्रत्यहं यन्त्रेण वध्यः, भगणान्तं यावत्। एवं शनैश्चरस्य तावहर्षाणां विंशता भगण: पूर्यते। मन्दोच्चानान्तु वर्षशतैरनेकैः। अतो नायमथः पुरुषताध्य इति । अत एवातिप्राज्ञा गणकाः साम्प्रतोपलब्धानुसारिणं प्रौढ़गणकखोकतं कमप्यागममङ्गी- ·मध्यमाधिकारे भगणाध्यायः । १७ यथाऽत्र कृत्य ग्रहगणित आत्मनो गणितगोलयोनिरतिशयं कौशलं दर्शयितुं तथाऽन्यैर्धान्तिज्ञाननान्यथोदितानथांश्च निराकर्तु- मन्यान् ग्रन्थान् रचयन्ति । ग्रहगणित इतिकर्तव्यताया- मस्माभिः कोशलं दर्शनीयं भवत्वागमो योऽपि कोऽप्ययमा- शयस्तेषाम् । प्रज्ये ब्रह्मगुप्तखोकतागमोऽङ्गोकत इति । तहि तिष्ठतु तावदुपपत्त्या भगणानामियत्तासाधनम् ? अथ यापपत्तिरुच्यते तर्हि इतरेतराश्रयदोषशङ्कया वतुम् अशक्या। तथापि सङ्क्षिप्तामुपपत्तिं वक्ष्यामः । इतरतरा- श्रयदोषोऽत्र दोषाभासः । उपपत्तिभेदानां योगपद्येन वक्तुम् अशक्यत्वात्। अथोचत ।-अर्कशुक्रबुधपर्याया विधेरित्यादि । यावन्ति कल्पे वर्षाणि तावन्त एव सूर्य भगणा इत्युपपन्नम्। यतो भगणभोगकालो हि वर्षमुक्तम् । वुधशुक्रो तु रवेरासन्नावेव कदाचिदग्रत: कदाचित् पृष्ठतस्तस्यानुचराविव सदा व्रजन्ती दृश्येते। अतस्तयोरपि रविभगणतुल्या भगणा इत्युपपत्रम् । चलोच्चभगणोपपत्तिमग्रे वक्ष्यामः । अथ समायां भूमावभीष्टकर्कटकेन त्रिज्यामिता रविर्तन वृत्तं दिगङ्कितं भगणांशश्वाङ्कितं कृत्वा तत्र प्राचीचिनाद्दक्षिणतो नातिदूरे प्रदेश उत्तरेऽयने वृत्तमध्यस्थितन कोलेन रवेरुदयो वेध्यः। ततोऽनन्तरं वर्षमेकं रव्युदया गणनीयाः-ते च पञ्च- षध्यधिकशतत्रय ३६५ तुल्या भवन्ति । तत्रान्तिमोदयः पूर्वोदयस्थानादासन्नो दक्षिणत एव भवति । तयोरन्तरं विगणय्य ग्राह्यम् । ततोऽन्यस्मिन् दिने पुनरुदयो वैध्यः । तु पूर्वचिहादुत्तरत एव भवति। तदप्युत्तरमन्तरं ग्राह्यम् । ततोऽनुपातः । यद्यन्तरहितयकलाभिरेकोकताभिः षष्टिः ६० घटिका लभ्यन्ते तदा दक्षिणेनान्तरण किम् ? इति । स ·१८ गगिताध्याये तत्र च लभ्यन्ते पञ्चदश घटिकाः, त्रिंशत् पलानि, साहानि हाविशति- विपलानि १५ । ३० । २२ । ३० । आभिर्घटीभिः सहितानि पञ्चषध्यधिकशतत्रयतुल्यानि सावनदिनान्येकस्मिन् रव्यब्दे भवन्ति ३६५ । १५ । ३० । २२ । ३० । ततोऽनुपातः । यद्येकेन वर्षेणैतान्ति कुदिनानि, तदा कल्पवर्षेः किम् ? इति । एवं ये लभ्यन्ते, ते सावनदिवमा भवन्ति कल्ये। अथ तैरव रवेवर्षान्तः- पातिभिः कुदिनचक्रकला लभ्यन्ते, तदैकन किम् ? इति । फलं मध्यमा रविगतिरित्युपपन्नम् । अथ चन्द्रभगणापपत्तिः । तत्रादो तावद् ग्रहवेधार्थं गोलबन्धोतविधिना विपुल गान्लय न्वं कार्यम् । तत्र खगोल- स्यान्त गोल्न आधारहत्तयस्योपरि विषुवतम् । यथोक्तं क्रान्तिहत्तं भगण शाशितञ्च बद्धा कादम्बायकोलकयोः प्रोतमन्यच्चलं ग्रहवबलयम् । तञ्च भगणांशाङ्कितं कार्यम् । ततस्तहोलयन्त्रं सम्यग् ध्रुवाभिमुखर्याटकं जलममक्षितिज- बलयञ्च यथा भवति तथा स्थिरं कला रात्री गोलमध्यचिह्न- गतया दृष्ध्या ग्वतोतारां विलोक्य क्रान्तिहत्ते या मौनान्तस्त रेवतीताराया निवेश्य मागतयेव दृध्या चन्द्रं विलोक्य तद्देध- बलयं चन्द्रापरि निर्वश्यम् । एवं कृत मति वैधत्तस्य क्रान्ति- वृत्तस्य च यः सम्यातस्तस्य मोनान्तस्य च यावदन्तरं तस्मिन् काले तावान् स्फुटश्चन्द्रो वदितव्यः । क्रान्तिहत्तस्य चन्द्रविम्ब- मध्यस्य च वैधतं यावदन्तरं तावांस्तस्य विनेपः। ततो यावतीषु राविनतर्थाटकासु वेधः कृतस्तावतो व पुनर्दितीय- दिन कर्तव्यः । एवं द्वितीयदिन स्फुटचन्द्रं ज्ञात्वा तयोर्यदन्तरं सा तहिने स्फा गतिः । अथ तो चन्द्रो “स्फुटग्रहं मध्यखगं प्रकल्पा” इत्यादिना मध्यमो कृत्वा तयारन्तरं सा मध्यमा चन्द्रगतिः । तयाऽनुपात: । यद्य केन दिनेनैतावती चन्द्रगतिः, ·मध्यमाधिकारी भगणाध्यायः । १८ तथा नेयम। तदा कुदिनैः किम् ? इति। एवं चन्द्रभगणा उत्पद्यन्ते। चाह श्रीमान् ब्रह्मगुप्तः ।--- "जातं कृत्वा मध्यं भूयोऽन्यदिने तदन्तरं भुक्तिः । त्रैराशिकन भुत्या कल्पग्रहमण्डलानयनम् ॥" एवमन्येषामपि भगणोपपत्तिः । अथ चन्ट्रोच्चस्य ।- एवं प्रत्यहं चन्द्रवेधं कृत्वा स्फुटगतयो विलोक्याः। यस्मिन् दिने गतः परमाल्पत्वं दृष्टं, तत्र दिने मध्यम एव स्फुटश्चन्द्रा भवति ; तदेवाच्चस्थानम् । यत उच्चममं ग्रह फलाभावो गर्तश्च परमाल्पत्वम् । ततश्च तस्माद् दिनादारभ्यान्यत्मिश्चन्द्रपयय प्रत्यहं चन्द्रवंधात् तथैवोच्चस्थानं तञ्च पूर्व स्थानादग्रत एव भवति। यत् तयोरन्तरं तज्ज्ञात्वाऽनुपातः क्रियते । यद्येतावनिरन्तरदिनारदमुच्चयो: अन्तलभ्यते, तदैकन किम् ? इति । फलं तुङ्गतिः । तयाऽनु- पातात् कल्पभगणा: । अथ चन्द्रपातमगणोपपत्तिः।-एवं प्रत्यहं चन्द्रवधाद्दक्षिण- विपक्षीयमाणे यांस्मन् दिन विक्षपाभावा दृष्टः, क्रान्तिकृत्ते तत्स्थानं चियित्वा तत्र यावान् विधुः स भगणाच्छुद्धः स्यादिति ज्ञेयम्। पुनरन्यास्मन्त्रांप पर्यये दक्षिण- विक्षेपाभावस्थानं ज्ञेयम् । क्रान्तिहत्ते तत् स्थानं पूर्वस्थानात् पश्चिमत एव भवति । अतो ज्ञाता पातस्य विलोमा गतिः ; सा चानुपातात्। यद्येतत्कालान्तरदिरंतावत् पातयोरन्तरं लभ्यत. तदेकेन ।कम् ? इति । फल पातगांतः । तया प्राग्वत् पातः कल्पभागाः। अथ रवितुङ्गापपत्तिः । मिथुनस्थे रवा कस्मिंश्चिदिने रेवतौतारकादवाद्यावताभिघांटकाभो रावदितस्तावतोभिः मोनान्तामग्न साध्यम् । यलग्न, स तदा स्फुटा रवियः । एव- ·२० गणिताध्याये । मन्यस्मिन् दिनपि। तयोः स्फटाकयोरन्तरं स्फटा गतिः । एवं प्रत्यहं स्फुटगतयो ज्ञातव्याः। यस्मिन् दिने गतेः पर- माल्पत्वं तद्दिने यावान् रविम्तावदेव रवेरुच्चं भवति । तस्योच्चस्य चलनं वर्षशतनापि नोपलक्ष्यते। किन्वाचायश्चन्द्रमन्दोच्च- वदनुमानात् कल्पिता गतिः । सा चैवम् ;-यभंगणे: माम्प- ताहर्गणाहर्षगणाहा एतावदुच्चं भवति, ते भगणा युक्त्या कुट्टकेन वा कल्पिताः। अथान्येषां शीघ्रोचोपपत्ति: ।-तत्र एत एव शनिजीव- भूभुवामित्यादि । उच्चो ह्याकर्षकी भवति । तेन स्वकक्षामण्डले भ्रमन् ग्रहः स्वाभिमुखमाकृष्यत । तेनाकृष्टः मन् कक्षामण्डले मध्यग्रहादग्रत: पृष्ठता वा यावतान्तरण दृश्यते, तावत् तस्य फलं मान्यं शैघ्रा वा। अही उच्चो नाम प्रदेशविशेषस्तेन कथ- माकृष्यत इति, तटुच्यते । यथोक्तं सूर्यमिद्धान्ते ।- "अदृश्यरूपा: कालस्य मूत्तयो भगणाश्रिताः । शोघ्रमन्दोचपाताख्या ग्रहाणां गति हतवः ॥ तदातरश्मिभिर्बदास्तैः सव्येतरपाणिभिः । प्राक् पश्चादपकृष्यन्ते यथामन्न स्वदिमखम् ॥” इत्यादि। एवमत्रोच्चस्य देवताविशेषत्वेनाङ्गाकतत्वाददोषः । दुक्तं भवति । शनर्जीवात् कुजाहा यदा विरग्रे वर्त्तत, तदा मध्यग्रहात् स्फटग्रहोऽग्रतो दृश्यते । यदा तु पृष्ठगतोऽर्कस्तदा मध्यात् स्फुटग्रहः पृष्ठतो दृश्यते। अतस्तेषां त्रयाणां रविसमं शीघ्राञ्चं धोरैः कल्पितम् । अतो रबिभग गतुल्याः शीघ्रोच्च- भगणा इत्युपपत्रम् । अथ मन्दोचोपपत्तिः।-तत्र वेधेन स्फुटग्रहं ज्ञात्वा तं मन्द- स्फुटं प्रकल्पा ततः शौघ्रफलमानीय तत् तस्मिन् स्फटे विलोम कत्वैवमसतम्मन्दस्फुटा ज्ञेयः । एवं प्रत्यहं मन्दस्फुटमुपलक्ष्य स एत- ·मध्यमाधिकारी भगणाध्यायः । २१ मन्दस्फटो धन मन्दफले क्षौयमाणे यस्मिन् दिन मध्यमतुल्यो भवति, तदा तत्तल्यमव मन्दाचं ज्ञयम् । ततस्तस्मादविमन्दाच- वद् भगणा: कल्पाः । एव सर्वेषाम् । अथ बुधशुक्रयोः शोघ्राच्चापपत्ति: । -तत्र रविशुक्रयोः पूर्वस्यां दिशि चक्रयन्त्र वैधनान्तरभागा ज्ञयाः । ते तयोः म्फटयारन्तरांशा जाताम्तः स्फटाकादिशाधितः स्फट: शुक्रो भवति । ततः शुक्रस्य मन्दफलमानीय तत् स्फटे शुक्रे धनगं व्यस्तं कार्यम् । विश्व मध्यमः कार्ययः । तयायदन्तरं तच्छोघ्र- फलमृगणं धनञ्च जयम् । एवं प्रतिदिनवधेन तच्छाघ्रफलं परममृणं ज्ञातव्यम्। तत् तादृक् फलमर्कात् तिर्यकस्थित- नाचे नाकष्टम्य भवति । तच्च नियकम्थत्व विभान्तरितस्य स्यात् । अतस्तत्र त्रिभोनन म्फटशुक्रे गा तुन्य शीघ्राचं ज्ञेयम् । एवं पुनरन्यस्मिन् पर्यय प्राच्यामिवान्य च्छोघ्राचं ज्ञात्वाऽनुपातः क्रियत । यद्येतत्कालान्तरदिनेस्तयारुञ्चयारन्तरं लभ्यत, तदेकन किम् ? इति । फलं तुङ्गतिः । प्राग्वत् तया भगणा: । एवं बुधस्यापि। अथ भोमादीनां वेधेन प्राग्वद्दक्षिणविक्षेपाभावस्थान यावान् मन्दस्फटा ग्रहश्चक्रशुद्धस्तावान् पातः । बुधशुक्रयोस्तु तदा मन्दफन्लव्य तसंस्कृतं यावच्छोघांचं चक्रशुद्ध तावान् पाती ज्ञेयः । ततः प्राग्वद्भगणकल्पना। अथ भनमानाह ।- - खखेषुवंटषणाक़तोमभूतभूमयः । शताहता१५८२२३६ ४५००००भपश्चिमधमा भवन्तिकाहनि॥७॥ काहनि ब्रह्मदिन एतावन्तो भानां पश्चिमनमा भवन्ति । अत्रोपपत्तिर्गोले “सम भसूर्यावुदिती” इत्यादिना कथिता व्याख्याता च ।

·२२ गणिताध्याये अथ सूयोहांश्चान्द्राहांश्चाह |--- विधिदिन दिनकांदवमाः करे- न्द्रियशषुभुवोऽर्बदमगुणाः १५५५२०००००००० । नवनवाइकरारमन्दवः प्रयुतसंगिता१६०२८८८०००००० विधुवामराः ॥८॥ अत्रीयपत्ति: ।-रविवर्षाणि दिनोलतानोति सुगमम् । चन्द्रार्कयार्यावन्तः कल्ये योगास्तावन्तः किल शशिमामाः । तं तु योगा भगणान्तरतुल्याः स्यः । उभयापि प्राग्गमनात् । अती भगणान्तरतुल्याः शशिमामा भवन्ति । तं विंशगुणा: शशिदिवमा भवन्तात्यपपन्नम् । अथ कुदिनान्याह ।- भृदिनानि शरवेदभूपगो- सप्तप्तप्ततिथयोऽयुताहता: १५७६८१६४५०००० । भनमास्तु भगविवर्जिता यस्य तस्य कुदिनानि तानि वा ॥ ८ ॥ एषामुपपत्तिः प्रागवाता। एकाम्मन् रविवर्ष यावन्तो भधमा: स्यम्तावन्त एवंकाना रविमावनांदवमा भवन्ति । यतो रविः प्राग्गत्या एकं पय्ययं गतः, अतो भगणमंख्ययोना भधमाः क्वहा भवन्ति । एवमन्येषामपि ग्रहाणां कुदिनानि स्थुरित्यपपत्रम्। अथाधिमासान् न्यूनाहांचाह । - लक्षाहता देवनवेषुचन्द्राः १५८३३००००० कल्पेऽधिमामाः कथिता: सुधाभिः । दिनक्षयास्तत्र सहसनिघ्नाः खबाणबाणाखाहिखेषुदसा: २५०८२५५०००० ॥१०॥ अवोपपत्तिः । --अत्र प्रकृतास्तावविमासास्तेभ्यश्चान्द्रमासा ।

·मध्यमाधिकार भगणाध्यायः । ०० यावद्भिरधिकास्तधिमामा उच्यन्ते । एवं प्रवतानां साव- नानां चान्द्राणां चान्तरमवमान्युच्यन्ते । मावनदिनभ्य- श्चान्द्राहा यावद्भिरधिकास्तेदिनक्षयाः । अतस्तेषामन्तरमता- वद्भवतीत्यपपत्रम् । इदानीमधिमासेन्द दिनावमानि प्रकारान्तरेणाह।- रव: काटिनिना: कताष्टेन्दवाणा: ५१८४००००००० सुराग्न्यब्धिरामषवी लक्षनिना: ५३४३३३ शशाङ्कस्य मासाः पृथक् सूर्यमास- विहीनास्तु कल्पेऽथवा तेऽधिमासाः ॥ ११ ॥ अधिदिनदिनद्दिनसञ्चयः सहित इन्दुदिनान्यथ तानि वा। विरहितानि च तानि दिनक्षयैः क्षितिदिनान्चत उत्क्रमतोऽपरम् ॥ १२ ॥ एवमनया वामनया पठितार्क चन्द्रमामान्तरमधिमासाः । कि पाठेनति वाशब्दाथः । एवमधिमादिनः सहिताः सौराहाश्चान्द्राहा भवन्ति । किं तत्पाठेन वा। तेऽवमैरूना: कहा: स्या। इदानीं प्रकारान्तरेगा चान्द्रमासान् दिनक्षयांचाह ।- अन्तरं तरणिचन्द्र चक्रजं यद्भवेत् स विधुमाससञ्चयः । चन्द्र चक्रदिवसै क्यमूनितं चन्द्रमासभदिनैर्दिनक्षयाः ॥ १३ ॥ पूर्वाईस्य वासना प्रागवीता। अथ चन्द्रचक्रदिनैक्ये चन्द्रमासभदिनैक्येन वज्जित क्षयाहाः स्यः । अत्र वामना।-चन्द्रभगणा रविभगणरूनाश्चन्द्रमासाः स्युः। अतो विपर्यायाचन्द्रमामोनाश्चन्द्रभगणा . रविभगणा भवन्ति । तकना भनमा: मावदिवमा भवन्ति। तेरूनाचान्द्राहा: चसाना सादर । एव्यास त्या मियान । . चंमा १

·३४
गणिताध्याये
चंभ १ । एते किल रविभगणाः। एभिरूना: भनमाः मंशोध्य-
मानमृणं धनं भवतीति जाता: सावना:। चंमा १ भभ्रमा: १
चंभ । एभिरूनाश्चान्द्राहा जाता: चंभ १ चंदि १ चंमा १
भन १। एवं क्षयाहा भवन्तीत्यपपन्नम्। एतच्छिष्याणां
धनर्णयोगवियोगकोशला) दर्शितम् ।
इदानीमन्यदाह ।-
इन्दुमण्डलगुणेन्दु १३ संगुण-
ब्रनचक्रविवरेऽधिमामकाः ।
खेचरीच्चभगणान्तरोन्मिता:
सन्ति मन्दचलकैन्द्रपर्ययाः ॥ १४ ॥
अनोपपत्तिः।-चन्द्रभगणा रविभगगोनाश्चन्द्रमामा भवन्ति।
नेऽधिमामज्ञानार्थ विमासोना कार्या: । रविमामास्तु हादश-
गुणितै रविभगणेभवन्ति। पूर्वमेकगुणैरूना इदानीं हादश-
गुणैश्च । अतस्त्रयोदशगुणै रविभगणैरूनाश्चन्द्रभगणा अधि-
मासाभवन्तोत्युपपन्नम्। उत्तरार्द्धन केन्द्रवरूपमुक्ताम् ।
इति भगणाध्यायः ॥ २ ॥
इदानीमहगंणानयनमाह ।-
कथितकल्पगतोऽर्कसमागणी
रविगुणो गतमामममन्वितः ।
खटहनै ३० गुंगितस्तिथिमंयुतः
पृथगतोऽधिकमाम १५८३३००००० समाहतात् ॥ १ ॥
रविदिना १५५५२०००००००० प्तगताऽधिकमासकैः
कतदिनैः सहिती द्यगणो विधोः ।
पृथगतः पठितावम २५०८२५५०००० मंगुणाद्
विधुदिना १६०२८८८०००००० प्तगतावमवर्जितः ॥ २ ॥

·मध्यमाधिकारी ग्रहानयनाध्यायः । २५ भवति भास्करवासरपूर्वको दिनगणो रविमध्यमसावनः । अधिकमासदिनक्षयशेषतो द्युटिकादिकमत्र न रह्यते ॥ ३ ॥ स्पष्टम्। अत्र वासना।-कल्पगताब्दा हादशगुणिता रविमासा जाताः, ते चैत्रादिगतचान्द्रतुल्यैः सौरैरेव युताः त्रिंशद्गुणा इष्टमासप्रति- पदादिगततिथितुल्यैः सौरैरेव दिनैर्युताः ; एवं ते सौरा जाताः, तेभ्यः पृथक् स्थितेभ्योऽधिमासानयनं त्रैराशिकेन । यदि कल्पसौरदिनैः कल्पाधिमासा लभ्यन्ते, तदैभिः किम् ? इति । फलं गताधिमामाः। तैर्दिनीकसैः पृथक् स्थितः सौराहर्गणः महितश्चान्द्रो भवति, यतः सौरचान्द्रान्तरमधिमासदिनान्येव । अथ चान्द्राद् द्यगणादवमानयनं वैराशिकेन। यदि कल्प- चान्द्राहैः कल्पावमानि लभ्यन्ते, तदैभिः किम् ? इति । फलं गतावमानि । तैरूनचान्द्रोऽहर्गणोऽतः कर्त्तव्यः चान्द्रान्तरेऽवमान्येव। एवं कृते सति रवमध्यमः साब- नाहगणो भवति, न स्फुट: । मध्यमस्फुटाहर्गणयोर्भेदो गोले कथितः । स चाहर्गणोऽर्कादिः; यतः कल्पादौ रवि- अनाऽधिमासानयनेऽधिमासशेषमनष्टं स्थाप्यम् । न पुनस्तस्माद् दिनाद्यवयवा ग्राह्याः । एवमवमशेषमपि। तस्माइटिकादिकं ग्राह्यम् । नन्वनुपात: सावयवो भवति, कुतस्तदवयवा न गाह्याः ? तत्कारणं गोले कथितं व्याख्यातच । इदानीं ग्रहानयनमाह ।- द्युचरचक्रहतो दिनसञ्चयः कहहृतो भगणादि फलं ग्रहः । - ? यतः सावन- वासरः । न ·गणिताध्याये दशशिरःपुरि मध्यमभास्कर क्षितिजसंनिधिगे सति मध्यमः ॥ ४ ॥ अहर्गणे भगणगुणे कहते मध्यमो ग्रहो भवति । लङ्कायां मध्यमे रवी क्षितिजासत्रे कदाचिदूर्द्धस्थे कदाचिदधः- स्थिते भवतीति ज्ञेयम् । तत्कारणं गोले कथितं व्याख्यातञ्च । इदानीं ज्ञातेऽर्केऽवमशेषाञ्चन्द्रमाह।- कोव्याहतैरवतेन्दुविश्वैः १३१४८० : १३१४८००००००० न्यूनाहशेषे विहृते लवाद्यम् । रविघ्नतिथ्याव्यमनेन युक्तो रविविधुः स्वादिधुरूनितोऽर्कः ॥ ५ ॥ अस्योपपत्तिः ;-चन्द्रार्कयोरन्तरभागैर्हादशभिरेकेका तिथि- भवति। अतस्तिथयो हादशगुणास्तयोरन्तरभागा भवन्ति । ते यदि रवौ क्षिप्यन्ते, तदा शशौ स्यात् ; यदि शशिनः शोध्यन्त तदार्कः स्यात् ; इति युक्तमुक्तम्। किन्वेवं तिथ्यन्ते भवति । अथ चन्द्र औदयिक: साध्यः । तत्र तिथ्यन्तार्कोदययोर्मध्येऽवम- शेषं वर्तते। तञ्च सावनम् ; तस्य सावनत्वं गोले प्रति- पादितम् । तच्चानुपातेन चान्द्रं कार्यम् । -यदि कल्पकुदिनैः कल्पचान्द्रदिनानि लभ्यन्ते, तदावमशेषान्त:पातिभिः कुदिनैः किम् ? इति। पूर्वमवमशेषस्य चान्द्रदिनानि भागहारः। इदानीं तानि गुणकारः। तुल्यत्वात् तयोर्गुणकभाजकयो शे कते कुदिनानि भागहारः। फलं चन्द्रदिनात्मकं भवति । तहादश- गुणितमंशात्मकं भवति। अतो हादभिः कुदिनानामपवत्ते कृते खानबाणगिरिरामखत्रिगोशक्रविश्वमितो भागहार उत्- तत्र लाघवार्थमायेषु सप्तसु स्थानेष शून्यान्येव त्वा भागहारः पठितः । यतस्तथा कृते एकापि विकला नान्तरं भवति। अतस्तैच भागैर्युतोऽर्कः शशी स्यादित्युपपन्नम् । पत्रः।

·मध्यमाधिकारे ग्रहानयनाध्यायः । इदानीमधिमासाऽवमशेषाभ्यां चन्द्रार्कानयनमाह।- कोव्याहतैर्यशवभै २७११००००००० रवाप्तं न्यूनाहशेषे विहृते कलाद्यम् । तत् स्याद् धनाख्यं तरणेविधोस्तत् त्रिभू १३ हतं स्खेषुगुणांश३५युक् खम् ॥ ६ ॥ चैत्रादियातास्तिथयः पृथक्स्था विखैहताः सूर्यविधू लवाद्यौ । तौ चाधिशेषाच्छशिमासलब्धा हीनी युती स्वखधनाह्वयाभ्याम् ॥ ७ ॥ पवमशेषाद्भवमैः कोटिगुणैर्भक्ताद् यल्लब्धं कलाद्यं तद्रवेर्धन- संचं भवति। तदेव फलं त्रयोदशगुणं खकोयेन पञ्चत्रिंश- दंशेन युतं, विधोधनसंज्ञं भवति । अथ चैत्रादिगतास्तिथयो दिः स्थाप्या:। द्वितीयस्थाने विख १३ गुणास्तावंशा- स्मकौ रविचन्द्रौ भवतः । परमधिमासशेषाच्छशिमासभक्ताद् यत् फलं, तेन हावप्यूनीकृतौ। तथा स्वस्वफलेन धनाख्येन युक्ती कतौ। पत्रोपपत्तिः ;-रविवर्षान्ताद्यावन्तोऽर्कदिवसा गतास्ता- वन्तोऽर्कभागाः किल भवन्ति । ते कियन्त इति न ज्ञायन्ते । रविवर्षान्तोऽपि न ज्ञायते। अतश्चैत्रादेर्गतास्तिथयो यावन्त- स्तावन्त एव सौराहाः कल्पिताः। यथाहगंणानयने। स एव भागात्मको रविः। असौ पृथग विश्वगुणः कृतः ; यतस्ताभि- रेव हादशगणाभिस्तिथिभिर्युक्तः कर्त्तव्यः । तिथौ तिथौ हि रविचन्द्रान्तरं हादश भागाः । अथ चैत्रादिगततिथितुल्याः सौराहाः कल्पितास्तेऽधिमासशेषसम्भूतेश्चन्द्रदिनैरधिका जाताः । यतो मध्यममेषसङ्क्रान्तिकालो रव्यब्दान्तः । तस्य चैत्रादेवान्तरं तिथ्यात्मकमधिमासशेषम् । यथा गोले कथितम् ।

·२८ गणिताध्याय "दर्शाग्रतः सङ्कमकालत: प्राक् सदैव तिष्ठत्यधिमासशेषम् ।” इति । तत् तावत् सौरचान्द्रान्तरमधिकं जातम्। तथा कल्पित- चन्द्रदिनसम्बन्धि यत् सौरचान्द्रान्तरं तदप्यधिकं जातम् । तदप्यधिमासशेषसम्भूतम् । एतदुक्तं भवति । अधिमास- शेषात् त्रिंशगुणात् स्वच्छेदेन हृताद् ये लभ्यन्ते ते चान्द्राहाः । तेषां चान्द्राणां यावन्तः सौरा भवन्ति तैरधिकोऽर्को जातः । अतस्ते शोध्याः। तेषां चान्द्राणां सौरकरणायानुपातः । यदि कल्पचान्द्राहैः कल्पसौराहा लभ्यन्ते, तदा अधिमासशेषस्थैः किम् ? इति । पूर्वमधिमासशेषस्य विंशगुणस्य सौराहा भागहार इति स्थितम् इदानीं गुणकारः। तुल्यत्वात् तयोर्नाशे कृतेऽधि- मासशेषस्य चान्द्राहा भागहारः । ततः पुनर्भाज्यभाजकयोः त्रिंशताऽपवर्त्तने कृतेऽधिमासशेषस्य चान्द्रमासा भागहारः । फलं सौराहाः। त एव भागाः। तैरूनः कल्पितोऽर्को निर- न्तरः स्यात् । परं तिष्यन्ते । अमावौदयिकः कार्यः । तिथ्यन्ता- ऽर्कादययोर्मध्येऽवमशेषम् । सावनम् । विौदयिको कार्यो। तत्त्रानुपात:। यदि चान्द्राहतुल्येन परमाऽवमशेषेण रविगतिलभ्यते, तदेष्टेनानन किम् ? इति । एवमवमशेषं रविगत्या गुणनीयं चान्द्राहर्भाज्यम् । अत्र गुणक- भाजकयो रविगत्याऽपवः कृते भागहार किञ्चित् प्रक्षिप्य कोव्याहतभवभतुल्यः सुखार्थ भागहारः कृतः । स्वल्पान्तरत्वात् । तेन भागहारेणावमशेषे भक्त याः कला लभ्यन्ते, ताः कला रवौ क्षेप्या इति धनसंज्ञाः । अथ चन्द्रस्य परमेऽवमशेषे चन्द्रगति- तुख्या: कला भवन्ति। अतो रविगत्या चन्द्रगतौ हतायां खपञ्चविंशदंशाधिकास्त्रयोदश १३३ लभ्यन्ते। अतो रवर्धन- पलं त्रयोदशगणं स्वपञ्चविंशदंशाधिकं चन्द्रस्य धनं भवतीति- । तच्च तन चन्द्रा- ·मध्यमाधिकार ग्रहानयनाध्यायः । २८ उपपत्रम्। एवं स्वखफलेनाधिको तिथ्यन्तकालिको चन्द्रार्का- वौदयिकों भवत इति सर्व निरवद्यम् । इदानीं प्रकारान्तरण ग्रहानयनमाह।- अर्कसावनदिवागणो हतः स्वस्खसावनदिनैस्तु कल्पजैः । खानबाणगिरिरामखत्रिगो- शक्रविश्ख १३१४८३०३७५०० विहृताप्तराशिभिः ॥८॥ विवर्जितो विकतनो ग्रहादिको ग्रहादिकाः । ग्रहा भवन्ति वा बुधविचिन्त्यमन्यदप्यतः ॥ ८ ॥ अहर्गणाद् ग्रहस्य कल्पसावनदिनैर्गुणितात् खामबाण- गिरिरामखत्रिगोशक्रविखैविहृताद् यत् फलं राश्यादि, तेन राश्यादिको रविरूनोऽभीष्टो ग्रहः स्यात् । अस्मादानयन- प्रकाराबुधैरन्यदपि प्रकारान्तरं विचिन्त्यम् । अनोपपत्तिः,-भगणरूनाभनमा ग्रहसावनदिवसाभवन्ति। तैः सावनेरूनास्ते भभ्रमा ग्रहभगणा भवन्ति । अतोऽहगणाद- ग्रहवदनुपातेन गतभनमान् ग्रहसावनदिवसांश्चानीय तैः साव- नैस्ते भभ्रमा वर्जिता यदि क्रियन्ते तदा भगणादिको ग्रहो भवतीत्युपायो दृष्टः । अथ च यो भगणाद्यो रविरागतः, सोऽह- गणतुल्यैर्मगणेयुतो यावत् क्रियते तावहतभधमा भवन्ति । यतः कुदिनानां रविभगणानाञ्च योगे भभ्रमाः । अत्र भगणानां प्रयोजनाभावादाश्यादिरेव रविर्भधमावयवीभूतो गृहीतः । एवं ग्रहगतसावनानयनेऽपि । तत्र ग्रहकल्पसावनैरहर्गणे गुणिते कुदिनहृते भगणादिकं किल फलं भवति । तद् हादशगुणितं राश्यादिकं स्यात्। अतः कुदिनानि हादभिः १२ अपवर्तितानि भागहारः कृतः । लब्धराशिषु हादशतष्टेषु ये भगणा लभ्यन्ते, ते प्रयोजनाभावात् त्याज्याः ; प्रत ·३० गगिताध्याये . उक्ताम्-"आप्तराशिभिर्विवर्जितो विकर्तनः” इत्यादि। जातं सर्वमुपपन्नम्। इदानीमानयनप्रकारान्तराणामुपपत्तिमाह।- यथा यथाऽधिमासकाऽवमेन्दमासपूर्वकाः । परस्परं युतोनिता भवन्ति खेटपर्यायाः ॥ १० ॥ त एव सूर्यसावन-द्युपिण्डतोऽनुपातजा: । तथा तथा युतोनिता भवन्ति तेऽथवा ग्रहाः ॥ ११ ॥ अत्राधिमासावमेन्दुमासपूर्वका इति पूर्वशब्दोपादानादन्ये- ऽप्यभीष्टा राशयो यथा यथा परस्परं युतोनिताः सन्त इष्ट- ग्रहभगणसमा भवन्तोति पूर्व सम्प्रधाऱ्या तानव राशीन् भग- णान् प्रकल्पग्राहर्गणादनुपातेन फलानि साध्यानि। तेषां फलानां तथा तथा योगे वियोगे च कृते ग्रहः स्यादिति । तद्यथा।- “इन्दमण्डलगुणेन्दुसगुणब्रनचक्रविवरऽधिमासकाः” । इति । चन्द्रभगणानां त्रयोदशगुणाकभगणानां चान्तर यद्यधि- मासा भवन्ति, तदा त्रयोदशगुणाभगणाधिमासयोग चन्द्र- भगणाः स्युरित्यर्थाज्जातम्। अतोऽहर्गणादधिमासग्रहम् आनीय त्रयोदशगुणोऽस्तेनाधिकश्चन्द्रः स्यादित्येवमादीनि प्रकारान्तर- शतान्युत्पद्यन्ते। इदानीमस्योदाहरणभूतानि प्रकारान्तराणि दर्शयवाह।- विचंक्रयोगजो ग्रहो वियोगजेन युग्वियुक् । दलौकतो च तौ क्रमादमन्दमन्दगामिनौ ॥ १२ ॥ विपर्ययान्तरोद्भव-ग्रहेण वजितो स मन्दगोऽथ मन्दगो युतो भवेदमन्दग: ॥ १३ ॥ अनाऽऽद्यानयनस्योपपत्तिः सङ्कमगणितेन। द्वितीयस्याति- द्रुतः।

·मध्यमाधिकारे ग्रहानयनाध्यायः । ३१ m तदा : पुन: प्रकारान्तरेणाह । - केन्द्रोच्चयोश्चञ्चलयोर्वियोगे योगेऽथवा स्यान्मृदुनोः प्रस ध्यः । साध्यस्य चक्रगुणितः प्रसिद्धो भक्तो निजः स्यादथ वा प्रसाध्यः ॥ १४ ॥ अनोपपत्तिः ;-शीघ्रोच्चाद् गहे शोधिते शीघ्रकेन्द्रं भवति । शीघ्रकेन्द्रे शोधिते ग्रहो भवतीति किमाश्चर्यम्। मन्दोच्चोनो ग्रहो मन्द केन्द्रम् । तत् केन्द्रं मन्दोचेन युतं ग्रहो भवतीति किं चिलम् । यदि सिद्धग्रहस्य युगभगणैः सिद्धग्रहो लभ्यते, साध्यभगणे: किम् ? इति । फलं साध्यग्रहः स्यादित्युपपत्रम् । अहर्गणान्मध्यमग्रहमानौयेदानीं मध्यमग्रहादहगंणमाह ।- साग्रात् मचक्राञ्च खगात् वहनात् तत् कल्पचक्राप्तमहर्गणः स्यात् । निरग्रचक्रादपि कुट्टकेन वक्ष्येऽग्रतोऽग्राच्च तथाऽग्रयोगात् ॥ १५ ॥ ग्रहस्य भगणराशिभागकलाविकला अन्ते विकलाशेषञ्च कुदिनैः संगुण्य स्वच्छेदेन विभज्योपर्युपरि निक्षिपेत् । तद् यथा ।- भगणादिग्रहे विकलाशेषावधि कल्पकुदिनगुणे विकलाशेषस्थाने कुदिनैविभज्य विकलास्थाने फलं प्रक्षिप्य तत्न षध्या ६०विभज्य कलास्थान निक्षिप्येवं भगणान्तं यावत् । तत्र कल्पभगणैर्हते- हर्गणः : स्यात्। अनोपपत्तिः विलोमगणितेन। तथा निरग्रचक्रा- दपि ग्रहात् तथा केवलादगादा लथा शेषयोः शेषाणां वा योगादहर्गणानयनमगत इति प्रश्नाध्याय कुट्टकविधिना वक्ष्ये । इदानीमहर्गणादपि कल्पगतमाह।- अभिमतद्युगणादवमैहतात् क्षितिदिनाप्तगतावमसंयुतः । 4 ·३२ गणिताध्याये दिनगणः स भवेत् तिथिसञ्चयः पृथगतोऽधिकमाससमाहतात् ॥ १६ ॥ विधुदिनाप्तगताधिकमासकैः कतदिनै रहितोऽर्कदिनोच्चयः । भवति मासगणः खगुणो ३० बृतो रवि १२ हृतः स च कल्पगता: समाः ॥ १७॥ स्पष्टार्थमिदम्। अनोपपत्तिस्त्रैराशिकाभ्याम् । अहर्गणा नयनाहिलोमप्रकारेण कल्पगतानयनं सुगमम् । इदानीं कलिगतादप्यहर्गणादिकमाह ।- कलिगतादथ वा दिनसञ्चयो दिनपति गुजप्रभृतिस्तदा । कलिमुखध्रवकेण समन्वितो भवति तयुगणोद्भवखेचरः ॥ १८ ॥ अत्र कलिगताहर्गोऽयं विशेषः । ---शुक्राद्यो वारो गण- यतः कल्पागताहर्गणात् कलिमुखे शुक्रवारो भवति । तत्र च ये गहास्ते ध्रुवमंज्ञाः कल्पिताः । तद्यगणभवः खेचरश्च कलिमुखध्रुवकेण समन्वितः कार्य इत्यत्र वासनापि सुगमा । इदानी कलिमुखग्रहानाह ।- खादिरामाग्नयः ३३७० क्वग्निरामाङ्ककाः ८३३१ वेदवेदाङ्कचन्द्रा १८४४ विलिप्ता: क्रमात् । षड्रमाङ्गाब्धयो ४६६६ ऽङ्गाभवेदाब्धयो ४४०६ वेदषट्काभ्रभूपाचभूसम्मिता: १०१६ ०६४ ॥ १८ ॥ वेदचन्द्रद्विवेदाब्धिनागा: ८४४२१४ कर- हाधिवेदाधिशैला ७४४४२२ भवेयुः कुजात् । हापरान्तध्रुवाश्चक्रशुद्धास्तथा सूर्यतुङ्गेन्दुतुङ्गेन्दपातोद्भवाः ॥ २० ॥ नीयः ।

·मध्यमाधिकारे कक्षाध्यायः । ३ ३ कुजादीनां सर्वेषां ध्रुवाश्चक्रशुद्धाः पठिता लाघवार्थम् । स्पष्टार्थमिदम् । कल्पादौ ग्रहाः । मं, बु, गु, शु, श, रतुं, चंतुं, चंपा, ११ ११ ११ ११ २ ४ ५ २८ २८ २८ २ ५ ३ ३ २४ २७ ४२ ४५ २८ १२ ५० २८ 40 १४ ३४ ६ ४६ ५८ इति यहानयनाध्यायः ॥ ३ ॥ इटानों कक्षाप्रकारेण ग्रहानयनं विवक्ष: खकक्षा तावदाह ।- कोटिननेखनन्दषट्कनखभूभूभृगुजङ्गेन्दुभिः १८७१२०६९२०००००००० ज्योतिःशास्त्रविदो वदन्ति नभस: कक्षामिमां योजनैः । तद् ब्रह्माण्डकटाहसम्पटतटे केचिज्जगुर्वेष्ट नम् केचित् प्रोचुरदृश्यदृश्यकगिरि पौराणिका: सूरयः ॥ १ ॥ करतलकलितामलकवदमलं सकलं विदन्ति ये गोलम् । दिनकरकरनिकरनिहततमसो नभसः स परिधिरुदितस्तैः ॥२॥ एभिर्योजनैस्तुल्यां गणकाः खकक्षामाकाशपरिधिं वदन्ति । तत्र कथमनन्तस्याकाशस्येयत्ता वक्तुं शक्यत इत्याशङ्कयाहर्पति- यतियुजो नभसः परिधेरिदं मानं वदन्ति । अत एव पौरा- णिका गणकास्ते ब्रह्माण्डपरिधिं वदन्ति । कचिल्लोकालोकं वदन्ति । यतस्तदन्तर्वर्त्तिन एवार्करश्मयः । न्तीति नास्माकं मतमित्यर्थः। प्रमाणशून्यत्वात्। करतल- कलितसकलब्रह्माण्डगोला एवं वक्तं शक्नुवन्ति । एवमन्ये वद-

·३४
गणिताध्याये
इदानीं स्वमतमाह।-
ब्रह्माण्डमेतन्मितमस्तु नो वा कल्ये ग्रहः कामति योजनानि ।
यावन्ति पूर्वैरिह तप्रमाणं प्रोक्तं खकक्षाख्यमिदं मतं नः ॥३ ॥
स्पष्टार्थम् ।
इदानीं ग्रहकक्षाम् आह ।-
ग्रहस्य चक्रेविहता खकक्षा भवेत् खकक्षा निजकक्षिकायाम् ।
प्रहः खकक्षामितयोजनानि धमत्यजस्रं परिवर्त्तमान: ॥ ४ ॥
सा खकक्षा यस्य यस्य भगणैः क्रियते तस्य तस्य ग्रहस्य
कक्षामितिलभ्यते । अस्योपपत्तिरूपं श्लोकस्योत्तराईमिति ; यतः
खकक्षायां ग्रहो भ्रमबजसं परिवर्तमानः खकक्षामितानि
योजनानि पूरयति । अतो ग्रहभगणैर्भक्तायाः खकक्षाया यत्
लभ्यते, सा ग्रहकक्षामितिरित्युपपत्रम् ।
इदानीमेवं सिद्धे रवीन्दुको भकक्षाञ्चाह । -
सा दिगोमनुसुराबिमितार्ककक्षा ४३३१४८७,
चान्द्री सहस्रगुणिता जिनरामसंख्या ३२४००० ।
प्रभेष्विभागजकुचरगोऽक्षपक्षा: २५८८८८८५०
कक्षा रणन्ति गणका भगणस्य चेमाम् ॥ ५ ॥
रवेः कक्षा ४३३१४८७६ । चन्द्रकक्षा ३२४००० ।
भकक्षा २५८८८८८५०। पार्ककक्षातो भकक्षा षष्टि ६०
गुणा। अर्को भषध्यंश इत्यागमप्रामाण्येनाङ्गोकता।
एव-
मन्येषामपि ग्रहाणां कार्याः ।
इदानी ग्रहगतियोजनान्याह।-
कल्पोद्भवैः क्षितिदिनैर्गगनस्य कक्षा
भक्ता भवहिनगतिर्गगनेचरस्य ।
पादोनगोऽक्षतिभूमितयोजनानि ११८५८४५ ।
खेटा ब्रजन्त्यनुदिनं निजवर्मनीमे ॥६॥

·मध्यमाधिकार कक्षाध्यायः । ३५ अनोपपत्तिः ;-यदि कुदिनैः खकक्षामितयोजनानि गच्छन्ति, तदैकेन किम् ? इति । फलं दिनगतियोजनानि । तानि च स्थूलत्वेन तावत् पादोनगोऽक्षतिभूमितानि स्युः । इदानीं गुहानयनमाह।- अहर्गणात् क्वक्षिनवाङ्क ८२१ निघ्नात्- नवेन्दुवेदेषुहुताश ३५४१८ लब्धा । अहर्मणो गोऽक्षतीन्दु ११८५८ निनो विवर्जितः स्युर्गतयोजनानि ॥ ७॥ खया स्वया तानि पृथक् च कक्षया हृतानि वा स्युभंगणादिका ग्रहाः । अहर्गणे भूनवनवनन्द ८८२१ गुणे नवशशिश्रुति- बाणाग्निभिः ३५४१८भक्त यलब्धं, तेन विवर्जितः कार्यः । कः ? नन्देन्द्रियतीन्दु११८५८गुणोऽहगंणः । एवं गतयोजनानि तेभ्यः पृथक् पृथक् स्खया खया कक्षया भाजितेभ्यो भग- णाद्या ग्रहा लभ्यन्ते। अनोपपत्तिः;-दिनगतियोजनरहर्गणे गुणिते गतयोजनानि भवन्तीति सुगमम् । अत्र सुखार्थ गोऽक्षतौन्दुभिः ११८५८ सम्पूर्णैरहगणो गुणितः । सोऽधिको जातः । यदधिकं तच्छोध्यम् । तस्याधिकस्य ज्ञानार्थमुपायः ।-परमीऽहर्गण: कुदिनतुल्यः । तेन गुणकेन गुण्यः । एवं गोऽक्षतौन्दुनिनः सन् खकक्षातोऽधिको भवति । तस्मात् खकक्षां विशीध्य शेषणानुपातः। यदि कुदिनतुल्येनाहर्गणेनैतावदधिकं भवति, तदेष्टेनाहर्गणेन किम् ? इति। अत्र कुदिनानां तस्य शेषस्य च पञ्चपञ्चयुगवेटेरयुतगुणितैः ४४५५०००० अपवर्ते कृते सति शेषस्थाने कक्षिनवाङ्का उत्पवाः। कुदिनस्थाने नन्देन्दुवेदेषु- हुताशाः । एवं राशिकेन यजभ्यते, तेन स्थूलगतिगुणितेऽहगणे स्युः ।

·गणिताध्याये वजिते गतयोजनानि भवन्ति । सर्वेषां ग्रहाणां तान्येव । गतेस्तुल्यत्वात्। अथ ग्रहार्थमनुपात:। यदि कक्षातुल्यैर्गत- योजनैरेको भगणः, तदैभिः किम् ? इति। फलं गतभगणाद्या: सर्व्व ग्रहा भवन्तीत्युपपन्नम् । इदानीं विशेषमाह ।- ग्रहस्य कक्षैव हि तुङ्गपातयोः पृथक् च कल्पपात्र तदीयसिद्धये ॥८॥ अर्कस्य कव सितज्ञयोः सा जेया तयोरानयनार्थमेव । उक्त तयोर्ये चलतुङ्गको तव ती च भ्रमतोऽकंगत्या ॥८॥ अत्रोच्चस्य पातस्य च या कक्षाऽऽगच्छति, सा तयोरानय- नाथमव कल्पना । अन्यथा या ग्रहस्य कक्षा मैव तयोरांप। यती ग्रहकक्षाया उच्चप्रर्दशस्योच्चव्यपदेशः। यत्र च विमण्डलेन सह सम्पातस्तस्य प्रदेशस्य पातसंज्ञेति गोले मन्या प्रतिपादित- मस्ति । तथा बुधश्क्रयोरत्र ये अककक्षातुल्ये कक्षे आगच्छतस्ते तयोरानयनार्थम ।। किन्तु तयोर्य चलकक्षे तत्रैव तो च परमलगत्या। एतदुक्तं भवति । भूमध्यादक प्रति नीतं सूत्रं यत्र नचलकक्षायां लगति, तत्र बुधो ; यत्र शुक्रचल- कक्षायां लगात, तत्र शुक्रो भ्रमतीत्यर्थः । इति कक्षाप्रकारण ग्रहानयनाध्यायः ॥ ४ ॥ नमतः। इदानी प्रत्यब्दशुद्धिः । तत्रादौ सावनदिनाद्यमाह ।- श्रधोऽधस्त्रिधा कल्पयाताब्दवन्दात् कराभ्यां कतैः पावकः ४ संगुणाच्च । २ ३ ·मध्यमाधिकार प्रत्यब्दशुद्धिः । २ ३ यतः अत एक- भुजङ्गैरवाप्तं फलं स्याद् दिनाचं तदब्दान्वितं भास्करादब्दपः स्यात् ॥ १ ॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्ति: ;-एकस्मिन् रविवर्ष सावनाहा: प्राक् प्रति- पादिताः। तेभ्यः पञ्चषध्यधिकं शतत्रयं ३६५ प्रोह्य शेष दिनस्थाने पूर्ण, पञ्चदश नाड्य: त्रिंशत् पलानि, तथा सा नि द्वाविंशतिर्विपलानि ॥१५॥३०॥२२॥३० ; एतदष्टभिः सवर्णितं जातम् ४ । अतोऽनुपात: । यद्यष्टभिर्वरेतावद दिनाद्यं, तदा कल्पगते किम् ? इति । फलं दिनाद्यम् । तदनष्टं संस्थाप्यम् । ततो गतान् युतं सदब्दपति: स्यात् इति यदुक्तं तदतः । पञ्चषष्यधिकशतत्रये सप्तभिर्भत एकोऽवशिष्यते । गुणाब्दमंख्या तस्मिन् दिनाद्ये निक्षिप्ता। तस्मिन् सप्ततष्टे- ऽौद्योऽब्दपतिः ; यतो यस्मिन् वारऽब्दादिः, सोऽब्दपतिः स्यादित्युपपन्नम्। इदानी प्रकारान्तरेणाह ।- निजाशीति ८० भागेन युक्तं समाई खषड् ६० भक्तमन्दाझियुग वा दिनाथम् । अत्र वर्शणामद निजेनाशीतिभागेन युक्तं षध्या हृतं वर्ष चतुर्थांशेन युक्तं सद् दिनाद्यं वा । अतात्तिः ;-पूर्वस्मिन् दिनाद्ये पञ्चदश घटिकाः, स एकस्य दिनस्य चतुथांशः । यानि त्रिंशत् पलानि ; तत् घटि- काया अम् ३० । एतदनष्टमधोघटिकाया अधस्तनना- वयवेन • । सवर्णितेन यावद् ह्रियते तावदशीतिलभ्यते। अतो - . 5 २२ वर्षा निजाशीतिभागेन युक्तां घटिका भवन्ति । तत्षध्यंशो ग--४ ·३ गगिताध्याये दिनानि। तानि पूर्वकथितवर्षचतुर्थांशन युतानि दिनानि भवन्तीत्युपपन्नम्। पुनः प्रकारान्तरेणाह।- गताब्दा विभक्ताः समुद्रैः ४ खसूर्यैः १२० खखागारकैः ८६०० वा फलैका दिनाद्यम् ॥ २ ॥ अनोपपत्ति:;-एक दिन पञ्चदशटिकाभिर्यावद् नियत, तावच्चत्वारो लभ्यन्ते । यावदईटिकया, तावत् खसूर्य्याः १२० । यावदधस्तननावयवेन ० । ० । ० । २२ । ३० तावत् खखाङ्गाङ्ककाः ८६०० । एवं प्रत्यब्दम्। अतो गताब्दा एभि- विभक्ताः फलैक्यं दिनाद्यं स्यादित्युपपन्नम् । इदानीं क्षयाहानाह ।- वषष्टंयशयुक्तानि वर्षाणि वर्षेः खरामाहतैः मंयुतान्यभभूपैः १६० । विभतानि तान्यत्र लब्धं विशुद्ध ममाभ्यो गताभ्यो भवन्ति क्षयाहा: ॥ ३ ॥ अत्रोपपत्ति: ;-यदि कल्पवर्षेः कल्पक्षयाहा लभ्यन्ते, तदा एकेन किम् ? इति। फलमकम्मिन् वर्ष क्षयाहाद्यम् ५।४८ । २२ । ७।३० । अस्मात् पञ्च विशोध्य शेषेणाब्दा गुणिता अव- माद्यं भवति । तत्र लाघवार्थ शेषं रूपाहिशोध्योर्वरितमन- भूपैः १६० मवर्णितं जातम् ३१ । १ ततोऽनुपातः । भूपवरकत्रिंशद्दिनानि घटिकयाऽधिकानि लभ्यन्ते, तदा गतान्दैः किम् ? इति । अत्र स्वषध्यंशयुक्तानि वर्षाणि खरामा- हतवर्षयुतानि एकत्रिंशता नायधिकया गुणितानि भवन्ति । अत्राचभूपै १६० लब्धफलेन गताब्दा अतो वर्जिताः कृताः । यत: प्रत्यब्दं षष्टेऽवमे यन्त्र पूर्यते, तद् ग्टहीत्वा कर्म कृतमिति सर्वमुपपत्रम् । यद्यत्र- ·मध्यमाधिकारे प्रत्यब्दशुद्धिः । ३८ इदानी प्रकारान्तरेण क्षयाहानाह ।- दिनाद्यं त्रिनिघ्नं समाधाभ्रवेदां- ४०० शकोनं समात्रिंशदंशेन युग वा। यत् प्रागानीतं दिनाद्यं, तत् त्रिगुणं वर्षचतुःशतांशोनं वर्ष- त्रिंशदंशन युतं वा क्षयाहा भवन्ति । अनोपपत्तिः ;-अत्रैकवर्ष दिनाद्यम् अत्रैकवर्ष दिनाद्यम् । १५ । ३० । २२ । ३० । तथा अवमाद्यम् ० । ४८।२२। ७।३० । दिनाद्ये त्रिगु- गितेऽवमाद्याहिशोधिते जातं शेषम् ० । १ । ५१ । इदं त्रिगुणे दिनाये यदि क्षिप्यते, तदाऽवमाद्यं भवति । इदं शेषं खखाः १२०० गुणितं जातं मप्तत्रिंशत् ३७ । अब्दाः सप्तत्रिंशता गुण्याः खखातास्त्रिगुणे दिनाद्ये यदि क्षिप्यन्ते, तदा गतावमानि भवन्ति । अत्र गुणक रूपत्त्रयं प्रक्षिप्य सुखार्थ चत्वारिंशद् गणकः कृतः । रूपनयमृणं गुणकश्च ४० । ३ । प्राभ्यामब्दा गुण्याः, खखार्के ज्याः । तत्र प्रथमगणकश्चत्वारिंशताऽपवर्तितो जात: १। हरश्च ३० । हितोयो गणकस्विभिरपवर्तित: । हरश्चतुःशतो ४००, अतो गताब्दाः पृथक् त्रिंशता चतुःशत्या च हृताः, प्रथमफलं त्रिगणदिनाये धनं हितोयमृणम् ; एवमव- माद्यं भवतीत्यपपन्नम्। अथ प्रकारान्तरेणावमान्याह।- वषय शहोनाब्दखाङ्गेन्दु १६० भाग: स्वपञ्चांशहीनाब्दयुग वा क्षयाहा: ॥ ४ ॥ अनोपपत्तिः ;-एकस्मिन् रविवर्षऽवमशेषमष्टाचत्वारिंशद् घटिकाः । तत् पञ्चांशोनं दिनम् । अतः पञ्चांशोना अब्दा: कृताः। अथ तदधस्तना अवयवाः ० । ०।२२।७।३० ; एते खाङ्गेन्दुभि: १६० गुणिता जाताः । ५८ । एतत् षध्यंशोनं

·४०
गणिताध्याये
,
रूपम्, अत: स्वषष्टंशोनाब्दाः खानेन्दुभिर्भक्ताः पञ्चांशोनाब्द-
युता अवमाद्यं भवतीत्युपपन्नम् ।
अथ गताधिमासान् शुद्धि चाह ।-
दिनादिक्षयाहादिदिगताब्दयोगः
खरामः
३० हृतः स्युः प्रयाताधिमासाः।
भवेच्छुद्धिमंजू यदनाऽवशिष्टं
तदूनं सदूनाहनाधादिकन ॥ ५ ॥
अनन्तरानौत य दिनादिक्षयाहाद्ये, तयोर्योगो दशगताब्टै-
युतस्त्रिंशता हृतः, फन्नं गताधिमामा भवन्ति । यदत्रावशिष्टं,
तच्छुद्धिसंज्ञम्। परं क्षयाहाणां नायादिकन वज्जितं सत् ।
अत्रोपपत्तिः ;-अवैकवर्षमावनानाम् ३६५।१५।३०।२२।३०
अवमानाञ्च ५ । ४८ । २२ । ७।३० यांगतुल्या वर्षे चान्द्राहा
भवन्ति ३७१।३।५२।३० । तथा वर्षे षष्यधिकशतत्रयं ३६०
मोराहाः ।
एभिरूनाश्चान्द्राहाः प्रत्यब्दमधिमाससम्बन्धिन
एकादश भवन्ति, घटोत्रयञ्च सार्दानि हिपञ्चाशत् पलानि
११॥३॥५२॥३० । एवमकस्मिन् वर्षे दिनादिक्षयाहादियोगी
दशाधिकोऽधिदिनानि भवन्ति। अधिदिनैस्त्रिंशशिरधिमासो
भवति, इत्युपपत्रमधिमासानयनम् । अथाधिशेषदिनान्यहर्गणा-
नयन शोध्यत्वाच्छुद्धिसंज्ञानि। अत्राधिमासशेषतिथिभ्यो यद-
वमघटिका: शोधितास्तत्कारणमग्रे कथयिष्यामः ।
अथ प्रकारान्तरण अधिमासानयनमाह ।-
विधाऽब्दा हिरामः ३२ खरामः ३० च भक्ताः
फलैक्यं शिवनाब्दयुक्तं विभक्ताम् ।
खरामैस्तु ते वाधिमासाश्च शेषं
भवेच्छुद्धिरूनाहनाड़ीविहीनम् ॥ ६ ॥

·मध्यमाधिकार प्रत्यब्दशुद्धिः । ४१ उभयत्र हरः स एव । ततः अनोपपत्तिः ;-प्रत्यब्दं यान्यधिमासशेषमम्बन्धिदिनानि ११ । ३ । ५२ । ३० । एभिः किलाब्दा गुण्यास्त्रिंशता ३० हृता अधिमासा भवन्ति । तत्र लाघवार्थमेभ्य एकादश विशोध्य शेषम् • । ३ । ५२ । ३०। खाष्टवेदैः ४८० गणितं जातमेक- त्रिंशत् ३१ । अननाब्दा गण्याः किल खाष्ट वेदैः ४८० भाज्याः । तत्राचार्यण रूपविभागाद्गुणकस्य खण्डवयं कृतम् । तत्राद्यं पञ्चदश द्वितीयं षोड़श । खण्डाभ्यां हर पृथगपतितं जात आद्यो हरो हात्रिंशत् ३२ अन्यस्त्रिंशत् ३० । अतो हात्रिंशता विंशता च पृथग्गताब्दा भक्ताः फल क्यमेकादशगुणाब्दयुतं त्रिंशद्भक्तं फलमधिमासाः । शेषं प्राग्वच्छुधिरित्युपपन्नम् । इदानी दिनाद्येन विनाप्यब्दाधिपानयनमाह ।- गताब्दाधिमामान्तरं दिनमाब्यं नयाहैर्गतैः मप्तभक्तावशिष्टम् । विशुद्धञ्च शुद्धेः स वर्षाधिपो वा भवेत् सप्तभक्तावशिष्टोऽकंपूर्वः ॥ ७ ॥ स्पष्टम्। अवोपपत्तिः ;--रव्यब्दान्ते योऽहर्गणस्तत्र यो वारः, मोऽब्दाधिपः । प्रत्यब्दं सौरदिनसंख्या षट्यधिकं शतत्रयम् । तस्मिन् मप्ततष्टे वयोऽवशिष्यन्ते । मालदिन सप्ततष्टेषु इयमव- शिष्यते । अता गताब्दास्त्रिगुणा गताधिमामा विगुणास्तदैक्यं सप्ततष्टं यावद्भवति, तावदेव चबादेः प्रागतोतं तिथिगणे सप्ततष्टे- ऽवशेषं स्यात् । तत् किल शुद्धितिथिषु योज्चम् । ततः पूर्व- लब्धाः क्षयाहा: शोध्या: । तथा प्रत्यब्दं पञ्च पञ्च। अतोऽब्दाः पञ्चगुणाः शाध्याः। पूर्व विगुणाः क्षेप्याः । अतो हिगुणाः शोध्या एव । दिगुणाः किलाधिमासाश्च योज्याः । प्रतो ·४२ गांगताध्याय अत्र लाववाथमधिमासोना अब्दा दिगुणास्तैलब्धाऽवमैच मप्ततष्टैः शुद्धिरूना सप्ततष्टा रव्यब्दान्ते वारी भवति । म एवाब्दप इत्युपपन्नम्। इदानीमवमैर्विनाप्यवमशेषघटिका आह।- यत् त्वधिमासकर्शषकनाड़ी- पूर्वमिदं गहितं विहितं मत् । आदिनाद्यघटोभिरथैवं स्युः क्षयशषभवा घटिका वा ॥ ८ ॥ यदधिमासशेषं तिथ्यात्मकं तस्याधी या घटिकाम्ता आद्य- दिनाद्यस्य घटाभिरूना: सत्यः क्षयटका भवन्ति । "विधाब्दा हिरामैः खरामैच भक्ता.” इत्यादिना ये दिनाचे फल उत्पद्यत तन्निराकरणार्यमा ग्रहणम् । अनोपपत्तिः सुगमा । यता दिनावमघटिकैक्यनाधिमाम- शषस्य घटिकास्ता दिनटिकाना अवसाटकाः । बदाऽवम- घटिकानाम्तदा दिनटिकाः स्युरिति भावः । इदानीं रव्यब्दान्तग्रहानयनमाह ।- कल्पजचक्रहतास्तु गताब्दा: कल्पनमाविहृता भगणाद्याः । स्युध्रुवका दिनक्कद्भगणान्ते पानमृदूखचलीचखगानाम् ॥ ८ ॥ म्यष्टार्थमिदम्। अनोपपत्तिम्गशिकन ; -यदि कर्षः लभ्यन्ते तदा मतेः किम् ? इति । फन्नं विमलान्तिका ग्रहा भवन्ति । यतन ग्रन्डाः, अवकाः कल्पिताः । यदत्र पात- मृदूञ्च ग्रहण, तत् तबामातमन्द गतिवाद मानवानयनाचत- .fafa जानिलम। काभगगा ? त ·मध्यमाधिकार प्रत्यब्दशुद्धिः । ४३ इदानों चन्द्रध्रुवकं प्रकारान्तरणाह ।--- यत् तु दिनाधिशेषर्षामनघ्नं १२ स्याद् ध्रुवकस्त्वथवा म लवाद्यः । करावणावनिताजनमत्तः पोतचकोरमरीचिचयस्य ॥ १० ॥ यदधिमामशेषं तिथ्यात्मक, तविगुणं भागात्मको विधु- भवति । अत्रीपत्तिः सुगमा। यतो हादशगुणास्तिथयो रवीन्दो- रन्तरभागा: स्युः। तत्र वि: १२ पूणम् । अतस्तागव शशी- त्युपपन्नम्। इदानों कन्निगतादाह । - कलेगतान्दरथ वा दिनाचं पूर्व यदुक्तं खन्तु तत् प्रमाध्यम् । अब्दाधिपम्तत्र लिताडिकः स्याद ध्रुवाच युक्ताः कलिवलखेट: ॥ ११ ॥ स्यष्टा। इदानीमहगणार्थ क्षेपदिनान्याह । - स्वोयन खांशयुता: क्षयनाद्यः क्षेपदिनानि दिवागगामिछ। पूर्वमानोता ये क्षयाहाम्तेषामधी नाडिकाद्यं तत स्वीय- विंशांशयुतं मट् दिनाचं कल्पाम् । या घटिकाम्तानि दिनानि, विटिकास्ता घटिकाम्लामामप्यधो ये षध्वंशास्तानि पानीयपन्नानि कल्पयानोति । किमर्थम् ? दिवागणमिय- अहामगि दार्थम् । अनोपपत्तिः ; --वक्ष्यमाणेऽहरणानयन यदवमानयनं तत्र चतुःषष्टिांगहारः कृतः ; यतश्चान्द्राहाणां चतुःषया एकमवमं या ·४४ गणिताध्याये पतति। अतो रव्यब्दान्ते यदवमशेषं तच्छुड्यनासु तिथिषु खोयकराचतुरङ्ग ७०२ लवयुतासु सदृशच्छेदं कृत्वा क्षेप्यम् । ततश्चतुःषध्या भागे ग्रहोते लब्धमवम वमानौत्युचितम् । तत्र रव्य- ब्दान्ते यदवमशेषं घटिकात्मकं पूर्व गृहीतमस्ति, तत्तु षष्टि- च्छेदं तच्चतुःषष्टिच्छेदं कार्यम् । अतस्ता घटिकाश्चतुःषष्टया किल गुण्याः षध्या भाज्याः ; एवं चतुःषष्टिच्छेदमवमशेषं भवति । अथ चतुःषष्टिस्थान त्रिषष्टिरव कृता, किम् इति ? तवाच्यते; पूर्व या अधिमामशेर्षातथय आगतास्ता एव शुद्वित्वेन ग्रहीतुं युज्यन्ते ; युज्यन्ते ; यतस्ताभिरूनाश्चैत्राद्यास्तिथयोऽब्दान्तात् अग्रतो गृहीता भवन्ति । अथ च शुद्धितिथयः कार्यान्तरवशात् अवमघटाभिरूनाः शुद्वित्वेन परिकल्पिताः । अवमटिकोनया शुद्धया यावत्राद्यास्तिथय ऊनी कृतास्तावच्छषतिथिष्ववमशेष- घटिका अधिका जाताः । यत. शोध्यमानणं धनं स्यादिति । यत एकगुणा युक्ताः, अतस्विष्टिगुणा योज्याः। तत्रावमघटि- कानां त्रिष्टिगुणकारः, षष्टिांगहारः। तत्र गुणकभागहारी त्रिभिरपवर्तिता, गुणकस्थान एकविंशतिः २१ भागहारस्थान विंशतिः २० । फलं दिनानि। अत्र हरागुणको विंशांशाधिको- ऽतः “खोयनवांशयुताः क्षयनाड्यः क्षेपदिनानि” इत्युपपन्नम् । इदानीमहगल चनमितादिगतम्तिथिमङ्घः शोधित विरधम्तु समतः ॥ १२ ॥ स्वीयकाचतुरङ्ग ७०२ लवेन पयुतः कृतषटकविभक्तः । लदिनक्षयवर्जितशेषो रव्युदये धुगणोऽब्दपत: स्यात् ॥ १३ ॥ लागि तिथिमक्ष यः शविरहितस्विष्ठः कार्यः । अन्तिमो मानयनमाह ।- ·मध्यमाधिकार प्रत्यब्दशुद्धिः । ४५ हिखतुरङ्गः ७०२ भाज्यः । फलं मध्यस्थ क्षेप्यम् । ततोऽनन्तरा- नीतानि क्षेपदिनानि तत्र क्षिप्वा स राशिश्चतुःषध्या ६४ भाज्यः । फलमवमानि। शेषमवमशेषम् । चन्द्रानयनाथं तत् पृथगनष्टं स्थाप्यम्। अवमैरूनः प्रथमो राशिरहर्गण: स्यात् । म चाब्द- पत्यादिः । यम्मिन् वारी यावतीषु टिकासु रव्यब्दान्तो जातः, तस्मात् कालात् तदनन्तरार्कोदयं यावद् या घटिकास्ता एव अहर्गणावगीभूताः। यतम्तासु गतास्वन्दपान्तो जातोऽभूत् । तदग्रतो दिनतुल्या वारा इति बुद्धिमता गणनीयम् । अत्रोपपत्तिः ;-अत्र चैत्रादिगततिथयः शुधना अतः कताः ; यतोऽधिमामशेषतिथिभिः सावयवाभिरूनौकताः सत्यो रव्यब्दान्तादग्रतो गृहीता भवन्ति । रव्यब्दान्तादू मिष्ट- दिनोदयं यावद् ागणः साध्यः । अतोऽब्दान्ताऽनन्तराऊदया- ऽन्तरघटीतुल्येनाहर्गणाधोऽवयवेन भवितव्यम् । अब्दान्तस्तु दिनाद्यस्य घटिकान्ते । अतः शुद्धितिथिष सावयवास्ववम. घटिका विशोध्य दिनटिका एव शेषोकता:, ताभिस्तिथिभ्यः शोधिताभिरहगंगावयवघटिका यथोक्ता भवन्ति । एवं कृते- ऽवमानयनं किञ्चित् सान्तरं स्यात्। तत् क्षेपदिनानयनेन निरन्तरीकृतम्। अवमानयनेऽनुपातः । यदि कल्पतिथिभिः कल्यावमानि लभ्यन्त, तदाऽऽभिः किम् ? इति। एवमवमानि गुणश्चन्द्रदिनानि हारः । ततः सञ्चारः । यदि चन्द्रदिनहारेणा- ऽवमानि गुणस्तदा चतुःषष्टया किम् ? इति । चतुःषष्टया गुणिता- नामवमानां चन्द्रदिनहृतानां लब्धं रूपम् । शेषण शेषमपवर्तितं जातं रूपम् । हारश्चापवर्तितो जातो हिखशैलमित: १ । अयं गततिथीनां गुणश्चतुःषष्टिहरोऽतः समेत: “स्त्रीयकरामतुरङ्ग- लवेन" इति सर्व निरवद्यम् ।

·४६ गणिताध्याये इदानीं विशेषमाह ।- यावत् तिथिभ्योऽभ्यधिकाऽत्र शुद्धिः प्राक् चैवतम्तावदहर्गण: स्यात् । प्राक् शुद्धिपूर्वेण तथैव खेटाः प्राग्वर्षजातेधुवकः ममेताः ॥ १४ ॥ अत्र यावच्चैत्रादितिथिभ्यः शुद्धिन शुध्यति, तावत् पाश्चात्त्य चैत्रादेरारभ्य तिथोर्गणयित्वा पूर्ववर्षभव: शुद्धाब्दपक्षेप दिन- रहगण: माध्यः । तस्मादागता ग्रहा: पूर्ववर्षध्रुवकैश्च युताः कार्याः। यतो रव्यब्दादरहर्गणस्यान्यरव्यब्दान्तं यावदुपचय इयमेवात्र वामना । इदानीं रव्यानयनमाह ।- दिनगणो निजष्टिलवोनितो भवति तिग्मरूचिः म लवादिकः । गुणगुणाद् द्युगणादथ भाजिताद् यमयमैः २२ कलिकादिफलान्वितः ॥ १५ ॥ अनोपपत्तिः ;-अत्र बालावबोधार्थ रूपमहर्गणं कृत्वा ग्रहाणां दिनगतयः साधिताः । बु गु पा र म शु १ ४ . ५९ ५ ४ २ my ३४ ५८. ४० १० १० ५३ २८ १८ ४४ २२ ५३ ४८ ७ . ८. ५१ २० दिनगणः स्वषष्टंयशोनो भागा इति प्रत्यहमकोनषष्टिः कला ग्रहीताः। शेषावयवेन मत्रिभागैः सप्तभिर्दिनैरैका कला भवति। अतो गुणगुणाद् द्युगणाद् यमयमै जितात् इत्यपपत्रम।

·मध्यमाधिकारे प्रत्यब्दशुद्धिः । ४७ अथ चन्द्रानयनमाह ।- रविगुणेस्तिथिभिः पृथगुष्णगु: लवगतः सहित: स हिमद्युतिः । वनगभागयुतेन दशाहत- क्षयदिनोवरितन कलान्वितः ॥ १६ ॥ स रविः पृथग रविगुणतिथितुल्यैर्भागः सहितो हिमद्युति- भवतीति प्रसिद्धा वासना। परमवं तिथ्यन्ते । अथ चौदयिकः कार्य: । तिथ्यन्तार्कोदययोर्मध्येऽवमशेषम्। तत् सावनम्। तस्य चान्द्रीकरणायाऽनुपातः । यदि विषष्ट्या मावनैश्चतुःषष्टि तिथयः, तदाऽवमशेषान्तःपातिभि: मावनावयवैः किम् ? इति। पूर्वमवमशेषस्य चतुःषष्टिश्छेदः । इदानीं गुणस्तुल्यत्वात् तयो- र्नाश कृतं त्रिषष्टिरेव हरः । फलं तिथ्यात्मकम् । तद् हादशगुणं किल भागाः। पुनः षष्टिगुणं कलाः। एवं हिमप्ततिर्दशगुणा- ऽवमशेषस्य गुणस्त्रिष्टिहरः। हरगुणों नवभिरपवर्तितौ । हरस्थान जाताः मप्त ७ गुणस्थानऽष्टौ दशगुणा: ८० । यो राशि- रष्टभिगुणितः मप्तभियिते स खमप्तमांशनाधिकः कृतो भवति। अत उक्त ---"वनगभागयुतन दशाहत क्षयदिनोवरितन कला- न्वितः” इति । एवं ताभि: कलाभिश्च युत औदायकः शशी स्यादित्युपपन्नम्। इदानी भीमानयनमाह ।- दिनगणाईमधो गुणमंगुणम् धुगणसप्तदशांशविवर्जितम् । लवकलादिफलहयमंयुतः क्षितिसुतधुवकः दितिजो भवेत् ॥ १७ ॥ स्पष्टार्थमिदम् । अनोपपत्ति:;-दिनगणाडं भागा इति प्रत्यहं त्रिंशत् कला ।

·४८ गणिताध्याय १ । एताः कला: ३० गरहोता: । तत् पृथक् त्रिगुणं जातम् पूर्वकलामिश्री कता जाता: । एतत् कुजगतरधिकम्, अतो- ऽतः कुजगति विशोध्य शेषम्-०।३।३१।५३ । अनेन सप्तदश- गणेनैका कला भवति। अत उक्तं-“गणमप्तदशांशविवर्जितम्" इति । पूर्वफलेन भागादिनाऽनेन च कलादिना भौमध्रुवको युक्तः कुजो भवति ; यतोऽयमहर्गणोऽर्काब्दान्तादूईमतस्तदुत्थं फलं विमण्डलान्तिके योज्यमित्यपपत्रम् । इदानीं बुधचलानयनमाह ।- दिनगण: कृतमंगुणितः पृथग गुणगुणः खगुणेन्दुभिरुद्धृतः । फलयुतः खलु तेन लवादिना बुधचन्नं भवति ध्रुवकोऽन्वितः ॥ १८ ॥ अनोपपत्तिः ;-अहगणतुर्गुणो भागा भवन्तीति प्रमि- इम् । अथ ज्ञचलस्य कल्पभगणानां भागान् कृत्वा तेभ्यश्चतु- गुणान् कहान् विशोध्य शेषस्यास्य १४५६५३८३४२४० हादशा- शनानन १२१३७८१८५२० शेषं कहाश्चापतिता जाताः शेषस्थाने हादश .२ कहस्वान ग्वगुणेन्दवः १३० । बाद भिगुण्यः । एवं चात्र चतुर्गुणोऽहगंगा आसीत् । म एव त्रिगुणी हादशगुणो भवौति गुणगुण उक्तः । पृथक स्थिता यचतुगाल: म एव त्रिगुणो कृतम्तेन हादश- गुणितो जातः ! खमण टुभिर्भतः फलभागैः पृथक् स्थितश्चतु गुणोऽहगणो युतः कायः। एवं तं भागाः प्राग्वत् ध्रुवक क्षेप्या इत्युपपन्नम्। इदानी गुगरानयनमाह - द्यमणिभि: कुन धुगणो वृता लवकला: स्वम ध्रुवक गुरुः । अतः पृथगहरागो ·मध्यमाधिकार प्रत्यब्दशुद्धिः । ४८ अनोपपत्तिः ;-किञ्चिन्यूना: पञ्च कला गुरोर्गतिरिति हादशभिर्दिनैरेको भागः। यत्यूनं तेन रूपे हृत एकसप्ततिः लभ्यते । अत एकसप्तत्या दिनैरका कलोनेत्युपपन्नम् । अथ शुक्रचलानयनमाह ऋतुभिरक्षदिनैर्दशसङ्गणात् फललवा: खमुणं ध्रुवके सितः ॥ १८ ॥ प्रतोपपत्तिः ;-अत्र सुखार्थमहर्गणं दशगुणं कृत्वा भाग- हारदयेन फले साधिते । तत्र दशभ्यः षडूभिर्भागे हृते लब्ध- मेको भागश्चत्वारिंशत् कलाः १।४। इदं दिनगतरधिकं जातम् । अस्माद् गतिं विशोध्य शेषम् ।।३।५२।१५।२५। अनेन दशभ्यो भाग हृते लब्धाः पञ्चपञ्चेन्दवः १५५। अतो- ऽहर्गणाद्दशनात् पृथक् षडूमिः पञ्चतिथिभिश्च हुतालब्ध भागाये धनर्णरूपे फले इत्युपपन्नम् । इदानीं शनैरानयनमाह।- दिनो दिनोघः पृथगक्षभक्तो लिप्ता विलिप्ता ध्रुवके खमार्किः । अनोपपत्तिः ;-गतिः कलाइयम्। अधोऽवयवात् पञ्चमि- दिनै विकले भवत इत्युपपन्न "दिनो दिनौघः” इत्यादि। इदानीं विधूच्चानयनमाह ।- दिग्भिगजेभैश्च हृतो दिनौघः क्षेप्यो ध्रुवांशेषु भवेद्दिधूञ्चम् ॥ २० ॥ अनोपपत्तिः ;-कलाषटकं गतिरिति दशभिर्दिनैर्भागः । भागादिगतः कलाषटकं विशोध्य शेषणानेन ।।४०५३।५६ रूपे हृत लब्धा गजेभाः ८८। अतो "दिग्भिगजेभैः” इत्या- धुपपवम्।

·गणिताध्याये अथ पातानयनमाह।- ताड़ितः खदहनैर्दिनसङ्कः षट्कषट्कशरहृत् फलमंशाः । खं ध्रुवे कुमुदिनीपतिपातो राहुमाहुरिह केऽपि तमेव ॥ २१॥ अनोपपत्तिः ;-कल्पराहुभगणानां राशिभिः कुदिनेष भक्तेषु लब्धं षट्कषट्कशराः ५६६ । एभिनाणे भक्त राश्यादि फलम् । तद्भागादिकं कत्तुं “ताड़ितः खदहनैः” इत्युपपनम् । इदानीं प्रकारान्तरेण ग्रहानयनमाह।- लक्षाहताद्दिनगणाच्छशिषट्कशक्र- दिग्भिः १०१४६१ नगाष्टनगभूतिथिभिः क्रमेण १५१७८७। देवाष्टखाङ्कशशिभ: १८०८३३ च रसाग्निवेद- सिद्धेः२४४३६ खखाब्धिदहनाभयमन्दुभिश्च १२०३४०० ॥ २२ ॥ भूपाब्धिलोचनरमः ६२४१६ खखखाभनन्द- नन्दाखिभिः २८८००००गगनखाभगजाननागैः ८८८०००। खानाष्टषगजतिप्रमितः १८८६८०० च भक्ताद भागादिकानि हि फलानि रवेः सकाशात् ॥ २३ ॥ विधीः फलं खाश्विगुणं विधेयं ग्रहध्रुवाः स्वस्वफलैः समताः । ते वा भवन्ति द्युचराः क्रमेण भागादिकः स्यात् फलनेव भानुः ॥ २४ ॥ स्पष्टम् । अवोपपत्तिः;-यदि कल्पकुदिनैः कल्पभगणभागा लभ्यन्ते, तदाहगणेन किम् ? इति । एवं वैराशिक कृतं पश्चात् सञ्चारः । यदि भगणभागमित गुणक कुदिनानि हारस्तदा लक्षमिते किम् ? इति। एवं लक्षगुणकुदिनभ्यः पृथग भगणभागहतेभ्यो

·मध्यमाधिकार प्रत्यब्दशुद्धिः ।
५१
यानि फलानि, तानि लक्षाहतस्य दिनगणस्य भागहारा
भवन्ति । विधोस्तु लक्षण विंशत्या च गुणितेभ्यः कुदिनेभ्यो
हारः साध्यते ; गतेबहुत्वादित्युपपन्नम् ।
इदानी दिनगतिसाधनमाह । -
महोमितादहगंणात् फलानि यानि तत्कलाः ।
भवन्ति मध्यमाः क्रमानभासदां द्यभुक्तायः ॥ २५ ॥
समा गतिस्तु योजनैर्नभःसदा सदा भवेत् ।
कलादिकल्पनावशान्मृदुटुंता च सा स्मृता ॥ २६ ॥
अत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकेन ;-पूर्व गतिर्योजनात्मिका ग्रहाणां
तुल्यैवोक्ता । इदानीमतुल्या। सा कलादिकल्पनावशात् ।
इदानीमतुल्यत्वे कारणमाह । -
कक्षा: सर्वा अपि दिविषदां चक्रलिप्तासितास्ता
वृत्ते लघुयो लघुनि महति स्यमहत्यश्च लिप्ताः ।
तस्मादेते शशिजभृगुजादित्यभीमज्यमन्दा
मन्दाक्रान्ता इव शशधराशान्ति यान्तः क्रमेण ॥ २७ ॥
यत: सर्वा अपि कक्षाश्चक्रलिप्ताभिरवाङ्किताः, अतो महति
वृत्ते महत्यो लिप्ताः स्युः । लघुनि लघुपः ।
तद्यथा चन्द्रकक्षा
सर्वाधःस्था लघुः । तस्यामका कला पञ्चदशभिर्योजनैर्भवति
शनेः कक्षा सर्वोपरिस्था सा महतो। तस्यामका कला योज-
नानां षड्भिः सहस्रैरेकसप्तत्योन:५८२८भवति । योजनं चतुः-
क्रोशमेव । अतश्चन्द्रात् मकाशादू.द्धिस्था बुधशुक्रादयः क्रमेण
मन्दाक्रान्ता मन्दगतय इव भान्ति । मन्दाक्रान्ताच्छन्दोऽपि
सूचितम् ।
इति सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये प्रत्यब्दशुद्धिः ॥ ५ ॥

·५२ गणिताध्याये ॥ यदा इदानीमहर्गणादौ विशेषमाह ।- अभीष्टवारार्थमहर्गणश्चेत् सैको निरेकस्तिथयोऽपि तहत् । तदाधिमासावमशेषके च कल्पाधिमासावमयुक्तहीने ॥ १॥ इह किल स्थूलतिथ्यानयने यस्यां तिथौ यो वार आगत: स चेदहर्गणे नागच्छति तदाहर्गणं सैकं निरकं कृत्वा ग्रहाः साध्या इति ज्योतिर्विदां सम्प्रदायो युक्तियुक्त एव। यतोऽह- गणस्य वारो नियामकः । एवं कृते यो विशेषः सोऽभिधीयते । तिथयोऽपि तहदित्यादि । अवैतदुक्तं भवति । यदा वारार्थ मैकोऽहगणः कृतस्तदाधिमासावमशेषाभ्यां चन्द्रार्कानयन “कोट्याहतैरकृतेन्दुविश्वैः' इत्यादी हादशगुणास्तिथयोऽर्क- भागेषु याः क्षेप्यास्ताः सैकाः कृत्वा हादशगुणाः क्षेप्याः । निरीकोऽहर्गणः कृतस्तदा निरंकाः कृत्वा । तथा यदि सैको- ऽहर्गणस्तदाधिमामशेषं कल्पाधिमामयुतं कार्यम्, अवमैरवम- शेषञ्च । यत: मैकासु तिथिषु सैकोऽहगंणो निरंकासु निरेकः, प्रतिदिनमधिमासशेषस्याधिमासैरुपचयोऽवमैरवमशेष- स्यातो युक्तमुक्ताम् । इदानीं लघुदिनौषविषयमाह ।- अथैवमेवाल्पदिवागणेऽपि सैकं निरकं च तदावमाग्रम् । तथाधिमासस्य तिथोहोल लघुर्दिनौघः सुधिया प्रमाध्यः ॥ २ ॥ लघुहर्गणे सैके निरेके तिथयोऽपि सैका निरंकाः। तत्रावम- शेषमपि सैकं निरकं कार्यम् । यतस्तवावमानयने रूपगुणा एव तिथयश्चत षछा पहताः । अथा लघहर्गणे साध्यमान भी- तथा ·मध्यमाधिकारऽधिमासादिनिर्णयः । ५३ टाहचैत्राद्यन्तर यद्यधिमासोऽस्ति, तदा तस्यापि तिथौर्गृहीत्वा लघुर्दिनीघः साध्यः । अत्र लघुरिति विशेषणावहदहर्गणे न ग्राह्याः । यतस्तत्राधिमासानयनेन लब्धाधिमासे ता युक्ता भवि- थन्ति। लघुहर्गणानयने त्वब्दान्तादू मधिमासानयनस्या- भावात् तत्रावश्यं योज्याः । इदानीमन्यदाह ।- स्पष्टोऽधिमासः पतितोऽप्यलब्धो यदा यदा वाऽपतितोऽपि लब्धः । मैकनिरकैः क्रमशोऽधिमामै- स्तदा दिनोघः सुधिया प्रसाध्यः ॥ ३ ॥ कृत्वा युतोनं क्रमशोऽधिशेष दिनौकतैः कल्पभवाधिमासैः । सैकाविरकान्मधुयातमासां- स्ततः प्रसाध्या खलु पुष्यवन्तौ ॥ ४ ॥ अथाहगंणानयन योऽधिमाम आगच्छति, स मध्यम- मानेन । यदा स्पष्टोऽधिमासः पतितः, अथ चाहर्गणानयने न लब्धस्तदा लब्धाधिमासान् मैकान् कृत्वाऽहर्गणः साध्यः । तदा यदधिमामशेषमागतं तच्च युतं कार्यम् । कैः ? “दिनीकृतैः कल्पभवाधिमासै:"; तथा चैत्रादिमासान् मैकान् कृत्वा चन्द्रार्को साध्यो। यदा वाऽपतितोऽपि लब्धस्तदास्मादिपरीतम् । एत- दुक्तं भवति ।-यदा स्पष्टोऽधिमास: पतितस्तदाऽलब्धोऽपि ग्राह्यः । यदा न पतितस्तदा लमाऽपि न ग्राह्यः । तदाधिमास- शेष कल्पाधिमार्दिनीकृतैर्यथाक्रमं युतोनं कार्यम् । यत- स्त्रिंशता दिनैर्दिनगणोऽन्तरितः । तसादधिमासशेषाञ्चन्द्राौ माध्यौ । तदा चैत्रादयो मासा: सैका निरेका ग्राह्याश्चन्द्रार्क- साधने ।

·५४ गणिताध्याये इदानीं शुद्धी विशेषमाह ।- शुद्धवागमे त्वपतितोऽपि स लभ्यते चे- च्छुडया तदा खदहनैः ३० युतया दिनौघः । एतद्विदन्ति सुधियः स्वयमेव किन्तु बालावबोधविधये मयका निरुक्तम् ॥ ५ ॥ शुद्यानयने स स्पष्टोऽधिमासोऽपतितोऽपि यदि लभ्यते,तदा सोऽपि न ग्राह्यः। तस्मिनग्रहीत त्रिंशदधिका शुद्धिर्मवति। तयाऽहर्गणस्तदा कत्तुं युज्यते ; स्पष्टाधिमासस्य ग्रहणात्। इदानीमधिमासस्य क्षयमासस्य च लक्षणमाह ।- असङ्क्रान्तिमामोऽधिमास: स्फुटं स्याद् हिमश्रान्तिमासः क्षयाख्यः कदाचित् । क्षयः कार्तिकादित्रये नान्यतः स्यात् तदा वर्षमध्येऽधिमामयञ्च ॥ ६ ॥ यस्मिन् शशिमामऽकमकान्तिास्ति, मोऽधिमाम इति प्रमिडम्। तथा यत्र मामे मङ्कान्तिदयं भवति, स क्षयमासी यत: सान्त्यपलक्षिता मामा:, अत एकस्मिन् मामे मकान्तिइये जाते सति मासयुगलं जातम् । क्षयमामः कदाचित् कालान्तरे भवति । यदा भवति तदा कार्तिकादित्रय एव। तदा क्षयमामात् पूर्व मासत्रयान्तर एकोऽधिमासोऽग्रतश्च मासत्रयान्तरितोऽन्यथामकान्तिमासः जयः । म स्यात् । अत्रोपपत्तिः ;-चन्द्रमामप्रमागार्मकोनविंशत् मावनदिना- न्येकत्रिंशत् घटिका: पञ्चाशत् पलानि २८ । ३१ । ५० । तथाऽर्कमाममित्रंशहिनानि षड्विंशतिघटिकाः मतदश पन्लानि ३०।२६।१७। एतावद्भिर्दिवमैरविमध्यमगत्या राशिं गच्छति । निरीकालिकानास्तदा साईकोनविंशता दिनैः २८।३० ·मध्यमाधिकारऽधिमासादिनिर्णयः । राशिं गच्छति ; अतश्चान्द्रमासादल्योऽर्कमासस्तदा स्यात् । एवं रविमामस्य परमाल्पता २८।२०।४० । सा चैकषष्टिगतिवृश्चि- कादिवयेऽर्कस्य । स ईदृशोऽल्योऽर्कमासो यदा चन्द्रमासस्या- नल्पस्यान्तःपाती भवति तदैकस्मिन् मासे सङ्क्रमणहयमुपपद्यते । अत उक्तं-“क्षयः कार्तिकादिवये” इति । पूर्व किल भाद्रपदो- ऽसङ्क्रान्तिर्जातस्ततोऽर्कगतेरधिकत्वान्मार्गशो! हिसङ्क्रान्तिः । तत: पुनर्गतरल्पत्वाच्चैत्रोऽप्यसङ्घान्तिर्भवति। ततो वर्षमध्ये- ऽधिमासद्यमित्युपपन्नम् । इदानी गणकानां प्रतीत्यर्थ क्षयमासकालान् गतागतान् कतिचिद्दर्शयति स्म ।- गतोऽब्धाट्रिनन्दः ८७४ मिते शाककाले तिथो0: १११५ भविष्यत्यथाङ्गाक्षसूर्य्यः १५६ । गजाग्निभूमिः १३७८ तथा प्रायशोऽयं बुर्विदन्दु १४१ वर्षेः क्वचिह्नीकुभिश्च १८ ॥ ७ ॥ स्पष्टम् । अवोचपत्तिः ;-यदा किलैकविंशतिः शुद्धिमतदा भाद्रपदो- ऽधिमासः । तस्मिन् जात कार्तिकादित्य क्षयमामः मम्भाव्यते । सा च तथाविधा शुद्धि: कुवेदेन्दु १४१ वर्षान्तरे काले पुन- भवति । किन्तु मत्रिभागाभिः षड्भिर्घटिकाभिरधिका भवति । कदाचिदेकोनविंशत्या वस्तादृशौ भवति । तत्र विभागो- नाभिश्चतुर्दशघटिकाभिरधिका भवति । कुवेदेन्दुवर्षभ्यस्तथै- कोनविंशतिवर्षभ्यो “विधान्दा दिरामः खरामैश्च भताः” इत्या- दिना लञ्चेष्वधिमासेषु शेषतिथिषु शून्यं प्रथमस्थान मत्रंशा: षघटिकाः स्युः ६।२०। हितोय वित्रंशाश्चतुर्दश १३।४० । अत उक्तं -“प्रायशोऽयं कुवेदेन्दुवर्षेः क्वचिह्नीकुभिव” इति । प्रागग्रतश्चेत्यर्थादुक्तं स्यात् ।

·५६ गणिताध्याये इदानीमस्य प्रशमाह । - यत् प्रोक्तं फलकोत्तनाय मुनिभिर्वर्षेऽधिमासदयं तत् प्रब्रूहि कथं कदा कतिषु वा वर्षेषु तत्सम्भवः । एवं प्रविदां वरेण गणकः पृष्टो विजानाति य- स्तं मन्ये गणकाजकुमन्तवनप्रोद्दोधन भास्करम् ॥ ८ ॥ स्पष्टम्। इत्यधिमासादिनिर्णयः ॥ ६ ॥ ऽन्यथा- इदानीं भूपरिधिमाह ।-- प्रोक्तो योजनसङ्ख्यया कुपरिधिः सप्ताङ्गनन्दाब्धय-४८६७ स्तव्याम: कुभुजङ्गसायकभुवो१५८१ऽथ प्रोच्यते योजनम् । याम्योदकपुरयोः पलान्तरहतं भूवेष्टनं भांश ३६० हृत् ततस्य पुरान्तराध्वन इह ज्ञेयं समं योजनम् ॥ १ ॥ भूपरिधेम्पपत्तिगाले कथ्यते । योजनलक्षणं गणित कथित- मम्ति । तथाप्यत्र यदुच्यत तत्रेदं कारणम् । भृरकैव, किन्तु यत्त्वार्यभटादिभिराचार्यः सत्यपि नियामक पन्नांशदर्शनऽ ऽन्यथा तत्प्रमाणमभिहितं तत्र षटमप्ताष्टयवमङ्गलं कनिष्ठिकादि- भेदेन शास्त्रेषूच्यते । तेनाभिप्रायेणाऽन्येन वा यत् तैरतं तदनेन स्पष्टोक्रियते । याम्योत्तरयोः पुरयोः पलांशान् वक्ष्यमाणप्रकार- त्विा तेषामन्तरेणानुपातः । यदि भांशपरिधो दक्षिणोत्तर मण्डल एतावत् पलान्तरं तदा भूपरिधौ पुरान्तर किम् ? इति । यल्लब्धं तावन्तो विभागाः पुरान्तरस्थ क्रियन्ते। यावानेको विभाग- स्तावद्योजनं ज्ञेयम् । तादृशैर्योजनैर्देशान्तरं कर्तव्यमित्यर्थः । इदानीं भूपरिधिस्फुटीकरणं मध्यरेखाचाह ।- लम्बज्यागुणितो भवेत् कुपरिधिः स्पष्टस्त्रिभज्याहृतो यहा बादशसङ्गणः स विषवत्कर्णन भक्तः स्फटः । -- ·मध्यमाधिकारः। ५७ - यलनोज्जयिनीपुरोपरि कुरुक्षेत्रादिदेशान् स्मृशत् सूत्रं मरुगतं बुधैर्निगदिता सा मध्यरेखा भुवः ॥ २ ॥ अनोपपत्तिोले। इदानी देशान्तरमाह ।- यत्र रेखापुर खाक्षतुल्यः पल- स्तविजस्थानमध्यस्थितैर्योजनैः । खेटभुतिर्हता स्पष्टभूवेष्टने- नोबृता प्रापरणं खं तु पश्चाद् ग्रहे ॥ ३ ॥ मनोपपत्तिस्त्रैराशिकन गोलेऽभिहिता च । इदानी देशान्तरघटिका आह ।- प्राग्भूविभागे गणितोस्थकाला- दनन्तरं प्रग्रहणं विधोः स्यात् । आदी हि पश्चाहिवरे तयोर्या भवन्ति देशान्तरनाडिकास्ताः ॥ ४ ॥ तनं स्फुटं षष्टिहृतं कुकृत्तं भवन्ति देशान्तरयोजनानि । घटोगुणा षष्टिहृता द्युभुक्तिः स्वर्ण ग्रहे चोक्तवदेव कार्यम् ॥ ५ ॥ अर्कोदयादूईमधय ताभिः प्राच्या प्रतीच्यां दिनपप्रवृत्तिः । अङ्घ तथाऽधश्वरनाडिकाभी रवावुदग्दक्षिणगोलयात ॥ ६ ॥ यः किल मध्यरेखाया अपरिज्ञानात् ततः प्राक् पश्चाहा स्थितोऽस्मोति न वैत्ति, तेनैवं ज्ञातव्यम। विधुग्रहण दिने घटिकायन्त्रेण स्पर्शकाले रात्रिगतं ज्ञेयम् ; अथ च गणितेन स्पर्शकालो जयः। गणितोत्थकालादनन्तरं प्रग्रहणं यदि दृष्टं, ·५८ गणिताध्याये एव- अत एव तदा द्रष्टा रेखातः प्राग्भूविभागे। यतो द्रष्टा यथा यथा रेखात: प्राग्वजति, तथा तथा रेखोदयात् प्रागेवार्कोदयं पश्यति । इतो- ऽन्यथा चेत् तदा पश्चाद् द्रष्टा। दृग्गहणप्रग्रहणकालयोरन्तरं देशान्तरघटिकास्ताभिर्गुणं षष्ट्या हृतं स्पष्टभूवेष्टनम् । मनुपाताद्देशान्तरयोजनानि । अथवा किं योजनैः ? यदि घटौषध्या गतिलभ्यते, तदा देशान्तरघटीभिः किम् ? इति । एवं यत् फलमुत्पद्यते तत् प्रारटणं पश्चाइनमिति युक्तमुक्तम् । नथा प्राच्यां ताभिघंटीभिर्दिनवारप्रवृत्तिरोदयादूई भवति । प्रतीच्यान्तु तस्मादधः । यतो लङ्कोदये वारादिः । च रवावुत्तरगोलस्थे चराईटिकाभिरूढम् । यतस्तदोन्मण्डलं क्षितिजादूर्द्धम् । दक्षिणे त्वधोऽतस्तत्रोदयादधो वारप्रवृत्तिरिति सवं निरवद्यम् । इदानीं ग्रहाणां वीजकर्माह।- खानखाहताः कल्पयाताः समाः शेषकं भागहारात् पृथक् पातयेत् । यत् तयोरल्पकं तद्विशत्या २०० भत् लिप्तिकाद्यं फलं तत् त्रिभिः मायकैः ॥ ७ ॥ पञ्चभिः पञ्चभूमिः कराभ्यां हतम् भानुचन्द्रज्यशुक्रेन्दुतुङ्गेष्वृणम् । इन्दुना दम्रबाणैः कराभ्यां कृते- भौमसौम्येन्दुपातार्किषु खं क्रमात् ॥ ८ ॥ स्पष्टम् । अनोपलब्धिरव वासना। यदर्षमहस्रषटकं यावदुपचय- स्ततोऽपचय इत्यत्रागम एव प्रमाणं, नान्यत् कारणं वक्तुं शक्यत इत्यर्थः । अथाधिकारोपसंहारे लोकहयं युक्तियुक्तमाह ।- ·स्पष्टाधिकारः। ५४ यद्ग्राम्यैरपि विस्तृतं बहुतरैस्तन्वं प्रकारान्तरै- मन्दानन्दकरं तदत्र निपुणैः प्राज्ञैरवज्ञायते । आख्याते पृथुता सगोलगणिते व्यर्था हि तस्मान्मया सङ्क्षिप्तं न च विस्तृतं विरचितं रज्जयो हि सर्बो जनः ॥ ८ ॥ रूपस्थानविभागतो दृढ़गुणच्छिद्भ्यां च सञ्चारतो नानाच्छेदविभेदभिवगुण कैर्नानाप्रकारेष्वपि । आद्याद्यत्र विचित्रमङ्गिभिरभिप्रेतप्रसिद्धा क्रिया लघी वाऽथ समा तदेव सुधिया कार्य प्रकारान्तरम् ॥ १० ॥ स्पष्टार्थमिदं श्लोकदयम् । इति श्रीभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्य मिताक्षरे मध्यगतिसाधनाधिकारः प्रथमः ॥ १ ॥ अत्राधिकार ग्रन्थसया नव शतानि ॥१०॥ इदानी स्पष्टगाताख्यायते। तत्रादौ तदारम्भप्रयोजन- माह ।- । यावाविवाहोत्सवजातकादौ खेटः स्फुटरेव फलस्फुटत्वम् । स्थात् प्रोयते तेन नभश्चराणां स्फुटक्रिया दृग्गणितैक्यवद् या ॥ १ ॥ स्पष्टार्थम्। इदानीमईज्याकारणं ताशाह । - अर्द्ध ज्याने खेचरो मध्यसूत्रात् तिर्यक् संस्थो जायते येन तेन । अर्द्धज्याभिः कर्म सर्व ग्रहाणा- मज्यैव ज्याभिधानात्र वेद्या ॥२॥ तत्त्वाखिनो नन्दसमुद्रवेदा- श्चन्द्राद्रिषटका गगनानागाः ।

·गणिताध्याये
पञ्चानरुद्रास्तिथिविश्वतुल्या
आद्यैनिरुक्ता नखवाणचन्द्राः ॥ ३ ॥
नन्दावनौशैलभुवो दिगङ्क-
चन्द्रा हुताशग्रहपूर्णदस्राः ।
तुरङ्गषटकाकृतयः कुराम-
सिद्धाः शराष्टेषुयमा: क्रमेण ॥ ४ ॥
गजाखिभान्यङ्गशराष्टदस्रा-
स्तुरङ्गसप्तग्रहलोचनानि ।
अम्भोधिकुम्भावगुणास्तुरङ्ग-
शैलेन्दुरामा रसभूतदन्ताः ॥ ५ ॥
कुदन्तलीका हितुरङ्गदेवा
गीऽधाब्धिलोकाः कुगुणाब्धिरामाः ।
भुजङ्गलीकाब्धिगुणाः क्रमज्या
अथोत्कमज्या मुनयोऽङ्कदम्राः ॥ ६ ॥
रसर्त्तवो भूधरभूमिचन्द्रा
हाटेन्दवो भूरसलोचनानि ।
कृतेषुरामाः शशिषटकवेदा
नन्दाद्रिबाणा गगनेन्दुशैलाः ॥ ७ ॥
गुणेषुनागा नगखाधचन्द्राः
कुशैलरुद्राः शरवेदविखे ।
भुजङ्गनेत्रेषभुवो नवेन्दु-
सप्तन्दवोऽथो तिनन्दचन्द्राः ॥ ८॥
त्रिसूर्य्यनेनाण्यमरविदना
वस्खब्धितत्त्वानि नगर्नुभानि ।
गोऽष्टाङ्गदस्रा दहनेन्दुदन्ता
नागाग्निवेदाज्यभुजस्त्रिभज्या ॥८॥

·स्पष्टाधिकारः। स्याहामखण्डं खलु खण्डकानि प्रोक्तानि जीवाविवराणि तज्ज्ञैः । इह हि स्पष्टीकरणप्रभृति सर्व काऽईज्याभिः प्रति- पाद्यते ; यतो ग्रहवलये कोऽप्यवधिभूतः प्रदेशो मध्यशब्दे- नोच्यते । तस्मान्मध्याहलयगर्भगामि सूत्रं मध्यसूत्रमित्युच्यते । तस्मान्मध्यसूत्रात् तिर्यस्थो ग्रहो वलयेऽईज्याग्रे भवति । अतोऽईज्याभिः मवं कर्म । तत्र भगणकलानितवृत्तचतुर्थांश ईदृशान्येव चतुर्विंशतिार्दानि भवन्ति । अत एव सूर्य- सिद्धान्तार्यभटतन्त्रेष्वेतान्येव । एषामुपपत्तिर्गोलेनकधा कथिता। तेषां ज्या नामन्तराणि ज्याखण्डसंज्ञानि । क्रमज्या:,-२२५।४४८।६७१ । ८८० । ११०५ । १३१५ । १५२०।१७१६।१८१०। २०८३। २२६७। २४३१ । २५८५ । २७२८। २८५८ । २८-७७ । ३०८४ । ३१७७ । ३२५६ । ३३२१ । ३३.७२ । ३४०८ । ३४३१ । ३४३८ । अन्तराणि,-२४।२२२ । २१८ । २१५ । २१० । २०५। १८८ । ११ । १०३ । १७४ । १६४ । १५४ । १४३ । १३१ । ११८ । १०७ । ८३ । ७८। ६५ । ५१, ३७। २२ । ७। उत्कराज्या:,-२८।६६ । ११०। १८२ । २६१ । ३५४ । ४६१ । ५.७८ । ७१०।८५३ । १००७ । ११७१ । १३४५ । १५२८ । १७१८ । १८१८ । २१२३ । २३३३ । २५४८। २७६७। २६८ ३२१३ । ३४३८ । अन्तरागि,-२२ । ३७। ५१ । ६५ । ७८ । ६३ । १०७। ११८।१३१ । १४३ । १५४ । १६४ । १७४ । १८३ । १८१ । १८८।२०५। २१० । २१५ । २१८।२२२ । २२४ । २२५ ।

·गणिताध्याये ......" इदानीं ज्यासाधनमाह ।- तत्त्वाखिभता असवः कला वा तल्लब्धसङ्ख्या गतशिञ्जिनी सा ॥ १० ॥ यातैष्यजीवान्तरशेषघातात् तत्त्वाखिलब्धा सहितैप्सिता स्यात् । यदि कलानां जीवा: साध्यास्तदा ताः कन्लास्तत्त्वाखिभिः २२५ भाज्या:; यदि कालावयवस्य तदासवस्तत्त्वाखिभि- र्भाज्याः। यल्लब्धं तसंख्या गतज्या ग्राह्या। यातैष्यजीवयो- रन्तरस्य शेषकलानाञ्च घातात् तत्त्वाश्विभक्ताद् या लब्धिस्तया लब्धपा सहिता सती ईप्सिता स्यात् । अनोपपत्तिः ;-चतुर्विंशतिः किल ज्या नि । वृत्तचतु. थांश कलाः खखाब्धिविषया: ५४०० । आसां कलानां चतु- विंशतिभागस्तत्त्वाखिनः २२५। अतो गतकलासु तत्त्वावि- हृतासु गतज्या लभ्यते । अथ वृत्ते ज्याग्रयोरन्तरं तत्त्वाखि- कलामितधनु:खण्डम् । यद्यनेन धनुःखण्डेन गतागतजग्रान्तर. तुल्यं ज्याखण्डं लभ्यत, तदा शेषकलातुल्येन किम् ? इति । फलेन युक्ता सती गतजोप्सिता स्यादित्यपपत्रम् । अथ धनुःकरणमाह ।- जयां प्रोमा तत्त्वाविहतावशेष यातैष्यजीवाविवरण भक्तम् ॥ ११ ॥ जीवा विशुद्धा यतमात्र तनै- स्तत्त्वाखिभिस्तत् सहितं धनु: स्यात् । यस्य धनुः कार्य, तस्माद् या जीवा विशुति सा शोध्या। शेषात् तत्त्वाश्विगुणागतागतजग्रान्तरहृताद्यल्लभ्यते तत् स्थाप्यम्। ततो यतमा जीवा विशुद्धा, तझुणितस्तत्त्वाखिभिः सहितं धनुः स्यात। अत्रोपपत्तिजोत्पत्तिवपरीत्येन ।

·स्पष्टाधिकारः । ६ इदानीं परमक्रान्तिजयामाह ।- अखाङ्गविखे १३८७ ऽत्र जिनांशजीवा यहा सुखार्थ लघुखण्डकैर्चा ॥ १२ ॥ रूपाविनी विंशतिरकचन्द्राः २१ । २० । १९ अत्यष्टितिथ्यर्कनवेषुदसाः १७।१५।१२।८।५।२। जपाखण्डकान्यंशमितेर्दशाप्तं स्यर्यातखण्डान्यथ भोग्यनिघ्नाः ॥ १३ ॥ शेषांशकाः खेन्दुहृता यदाप्त तयातखण्डै क्ययुतं लघुजया। जिनांशजौवाङ्गकता विपादा: ४८ । ४५ स्यादुत्कमजयाऽत्र विलोमखण्डैः ॥ १४ ॥ विशोध्य खण्डानि दशघ्नशेषा- दशुद्धलब्धं धनुरंशकाद्यम् । विशुद्धसङ्ख्याहतदिग्यतं स्याद् भीग्यात् स्फटाज्जयातिपरिस्फुटात्र ॥ १५ ॥ चतुर्विंशतिभागानां जीवा अश्वाङ्कविश्ख १३८७ तुल्या भवति । इयं परमक्रान्तिजया सन्ततोपयोगित्वात् पठिता । अथ लघुखण्डकैा साध्यते सुखार्थम् । कानि तानि खण्डकानि ? “रूपाश्विनः” इत्यादीनि नव । अथ जपासाधनम् । -यस्य जया माध्या, तस्य भागान् कृत्वा दशभिः १० भजेत्। तत्र याव- लभ्यते तावन्ति गतखण्ड कानि स्युः । अथ शेषांशान् भोग्य- खण्डेन सङ्गण्य दशभिर्भजेत्। फलं यातखण्डे क्येन युतं लघो जाका स्यात्। एवमत्र त्रिमजया खार्क १२० मिता स्यात्। तथा जिनांशजया पादोना नवाब्धयः ४८ । ४५। अत्रोकमजयानां पृथक्पाठाभावात् कथमुत्क्रमजयाः साध्याः ? इत्यत आह ।- "स्यादुकमजपात्र विलोमखण्डैः” इति । अथ धनुःसाधनम् ।- -

·६
४
गणिताध्याये
यस्य धनुः साध्यते तस्मादाद्यखण्डादारभ्य यावन्ति खण्डकानि
शुध्यन्ति तावन्ति शोधयेत्। शेषाद्दशगुणादशुद्धखण्डभक्ताद
यल्लब्धमंशाद्यं तद्दिशुद्धखण्डसङ्ख्यागुणैर्दशभिर्युतं धनुः स्यात् ।
अत्रीपपत्ति: प्राग्वदनुपातेन । अत्र यावद्यावन्महद व्यासाई
बहूनि च खण्डानि तावत् तावत् स्फुटा जपा स्यात् ; तदन्यथा
स्थूला। अत उक्तं-“भोग्यात् स्फुटाज्जयातिपरिस्फुटान” इति ।
इदानीं भोग्यखण्डस्पष्टीकरणमाह । -
यातैष्ययोः खण्डकयोर्विशेषः
शेषांशनिघ्नो नखहृत् तदूनम् ।
युतं गतष्यै क्यदलं स्फुटं स्यात्
क्रमोत्कमजयाकरणेऽत्र भाग्यम् ॥ १६ ॥
गतैष्ययोः खण्डकयोर्यदन्तरं तज्जयासाधने दशभक्तभागेभ्यो
ये शेषांशास्तैर्गुणितं नमजेत्। फलेन गतेष्ययोः खण्डयोर्योगाई-
मूनीकृतं स्फुटं भोग्यं भवति। उत्कमजयाकरणे तु युतम् ।
अनोपपत्तिः ;-गतैष्ययोः खण्डया-गाई खण्डमन्धी खण्डं
भवितुमर्हति । भोग्यखण्डन्तु भोग्यान्तस्थान ; तदन्तरेऽनुपातः ।
यदि दशभिर्भागैस्तयोरन्तराई लभ्यते, तदा शेषांश: किम् ?
इति । एवं त्रैराशिकेन गतैष्यखण्डान्तरगुणितानां शेषांशानां
विंशतिर्भागहारः स्यात् ।
फलेन गतष्ययोर्यागाईमत ऊनं
क्रियते, यतः क्रमजयाकरणे खण्डान्यपचयेन वर्तन्ते। उत्कम-
जयाकरणे तूपचयेनातस्तत्र युतमित्युपपत्रम् ।
इदानीं भोग्यखण्डस्य धनु:करणाय स्फटीकरणमाह।-
विशोध्य खण्डान्यवशेषकाई-
निघ्नं गतष्यान्तरमेष्यभक्ताम् ।
फलोनयुग्येयगतैक्यखण्डं
चापार्थमवं स्फुटभोग्यखण्डम् ॥ १७ ॥

·स्पष्टाधिकारः। अत्र धनुःकरणे खण्डेषु विशुद्धेषु यच्छेषं तस्याईन गतैष्य- खण्डान्तरं गुणितमेष्यखण्डेन भजेत् । फलेन गतष्यखण्डै क्यदलं प्राग्वत् क्रमधनुःकरणाय होनमुल्कमधनुःकरणाय योजाम् । अवापि सैव वासना। इदं धनुःखण्डस्फुटीकरणं किञ्चित् स्थूलम् । स्थूलमपि सुखार्थमङ्गोकतम् । अन्यथा बीजकर्मणा असत्कर्मणा वा स्फुटं कत्तुं युजाते। इदानीं केन्द्रमभिधीयत ; ततो धनर्णकल्पनां भुजकोटि- कल्पनाच श्लोकचतुष्टयेनाह ।- मृदूचेन होनो ग्रहो मन्दकेन्द्र चलोच्चं ग्रहीनं भवेच्छोघ्रकन्द्रम् । तुलाजादिकेन्द्र फलं स्वर्णमवं मृदु ज्ञेयमस्मादिलामञ्च शीघ्रम् ॥ १८ ॥ विभिर्भः पदं तानि चत्वारि चक्र क्रमात् स्यादयुगयुग्ममंज्ञा च तेषाम् । अयुग्मे पदे यातमष्यन्तु युग्मे भुजो बाहुहौनं त्रिभं कोटिरुता ॥ १८ ॥ ये दोःकोव्योः स्त: क्रमजे तदून विजा ते वा कोटिदोरुल्कमजेत्र । ये दोःकोव्योरुत्कमजो तदूने त्रिज्ये ते वा कोटिदोष्णोः क्रमज्ये ॥ २० ॥ दोःकोटिज्यावर्गहीनो त्रिभज्या- वौँ मूले वा तयोः कोटिदोये । एवं युज्याक्रान्तिजौवे मिथः स्तो दृग्जयाशङ्क यच्छतिर्वा विभजया ॥ २१ ॥ स्पष्टानि ।-अनोपपत्तिोले कथितैव ; तथापि बालाव- बोधार्थ किञ्चिदुच्यते। अत्र समायां भूमो विजयातुल्येन ·गणिताध्याये कर्कटकेन वृत्तं कृत्वा भांशैः ३६० अङ्ग्यम्। तन्मध्ये पूर्वापरां याम्योत्तराञ्च रेखां कृत्वा प्राच्याः सकाशात् सव्यक्रमण किल पदानि कल्पानि वृत्ते रेखाऽवच्छिनानि। तेषां क्रमणायुग्म- युग्मसंज्ञा च । अत्र प्रथमपदे प्रायाः सकाशाहत्तेऽभीष्टस्थान बिन्दुः कार्यः । तस्य बिन्दोः प्राच्यपरायाश्च यदन्तरं सा दोजा। बिन्दोर्याम्योत्तरायाश्च यदन्तरं सा कोटिजया; तदनुषी भुजकोटिसंज्ञे। यथा यथा स बिन्दुरग्रतश्चात्यत, तथा तथा दोजर्योपचीयते कोटिजया चापचीयते । पदान्तं प्राप्त बिन्दी कोटेरभावः । दोजा च व्यासाईतुल्या स्यात् । ततो हितोयपदे कोटेरुपचयः । तत्पदान्ते कोटि: परमा। भुजस्या- भावः । अत एवीतम्,–“अयुग्मे पर्द यातमष्यन्तु युग्मे” इति । तथाऽत्र धनुषि जवारूपा या मा क्रमजया। शररूपं यदन्तरं सोत्कमजया। बाणोनं व्यामाई चैतदितरजयातुल्यं स्याज्जीवोनं व्यासाई तदितरबाणतुल्यं स्यादिति वृत्तोपरि मवं दर्शनीयम् । अत्र क्षेत्रदर्शनम् । भुज कोटि भुजज्या मुजज्या प्रथमपदम् | चतुर्थमरम् को. कोटिज्या कोटिया काटेमा ...... की कोटिज्या ट्रितीष पदम ततीयमदम म को. को भुजज्या भुजया भुः भुः

·स्पष्टाधिकारः ।
अथ मन्दपरिधीनाह।-
मन्दोच्चनौचपरिधिस्त्रिलवोनशक-१३।४०
भागा रवैर्जिनकलोनरदा ३१॥३६ हिमांशोः ।
खाश्वा ७० भुजङ्गदहना ३८ अमरा ३३ भवाश्च ११
पूर्णषवो ५० निगदिताः क्षितिजादिकानाम् ॥ २२ ॥
इह ग्रहफलोपपत्त्यर्थ मन्दोच्चनीचत्तानि पूर्वैः कल्पितानि।
तेषां प्रमाणान्येतावन्तो भागाः ।
अनोपपत्तिः । -ग्रहस्य यन्त्रवेधविधिना यत् परमं फल-
मुत्पद्यते तस्य जया परमफलजपान्त्यफलजमा चोच्यते । अन्त्य-
फलजयातुल्य व्यासाईन यइत्तमुत्पद्यते तबीचोचहत्तम्। तत्
परिधिस्त्रैराशिकेन। यदि विजयाच्यासाई भांशाः ३६० परिधिः
तदाऽन्त्य फलजपाव्यासाः किम् ? इति लब्धं परिधिभागाः।
एवमर्कादीनां विलवोनशक्रा इत्यादय उत्पद्यन्ते ।
अथ भीमादीनां चलपरिधीनाह ।-
एषां चलाः कृतजिनास्त्रिलवेन होना २४३।४०
दन्तेन्दवो १३२ वसुरसा ६८ वसुबाणदस्रा: २५८ ।
पूर्णाब्धयो४०ऽथ भृगुजस्य तु मन्दकेन्द्र-
दोः शिञ्जिनौ द्विगुणिता त्रिगुणेन ३४३८ भक्ता ॥ २३ ॥
लब्धेन मन्दपरिधी रहित: म्फट: स्थात
तच्छो केन्द्र भुजमोळथ बागाननी।
विजयोद्धृताशुपरिधिः फलयुक् स्फुटः स्या-
भीमाशुकेन्द्रपदगम्यगताल्पजीवा ॥ २४ ॥
त्राशोनशैल ६।४० गुणिताईयुतस्य राशे-
मौर्योद्धृताप्तलवहीनयुतं मृदूञ्चम् ।
भीमस्य कर्किमकरादिगत स्वकेन्द्र
लब्धांशकविरहितः परिधिस्तु शैघ्राः ॥ २५ ॥

·८ गणिताध्याये एषां भौमादीनां चलाश्चलनीचोच्चत्तपरिधिभागा एते । अथ शुक्रस्य मन्दकेन्द्रे या दोजा सा हिगुणिता त्रिगुणेन ३४३८ भाजपा। फलेन मन्दपरिधिस्तस्य रहितः सन् स्फटो भवति । अथ शुक्रस्य शीघ्रकेन्द्रे या दोजा मा पञ्चगुणा विजाया माजया। फलेन शीघ्रपरिधिर्युतः सन् स्फुटो भवति । अथ भौमस्य प्रथमं शीघ्रकेन्द्रं कृत्वा तद् यस्मिन् पदे वर्तते, तस्य यहतं, यच्च गम्यं, तयोरल्पस्य या जत्रा, मा त्रिभागोनै: सप्तभिरंशः ६ । ४० गुणनीया । ततः पञ्चचत्वारिंशद्भागानां भाज्या। यल्लब्धं भागादिफलं तदनष्टं स्थाप्यम् ; तेन कुजस्य मन्दोच्चं महितं कार्यम् । यदि शीघ्र- केन्द्रं मकरादिषट्के, कादिषक तु हीनं कार्यम् । एवं मन्दोच्चं स्फटं भवति । अथ कुजस्य यः पठितः शीघ्रपरिधिः स तेनानष्टस्थापितन फलेन सदैव वर्जित: मन् म्फुटो ज्ययानया २४३१ भवति । भागाः। अनोपपत्ति: ;-एषां भीमादीनां यानि परमागि शीघ्र- फलान्यपलभ्यन्ते तेषां ज्यान्त्यफलज्या ; ततः प्राग्वत् परिधि- अथ शुक्रस्य ये मन्दपरिधिभागा रुद्रतुल्याः पठि- तास्ते युग्मपदान्ते। ओजपदान्ते तु नव ८। अवान्तरेऽनु- पातः । यदि त्रिज्यया परिध्यन्तरं हयं २ लभ्यते तदष्टदाय॑या किम् ? इति। फलेन परिधिरपचीयमानत्वार्जितः कृतः । तथा तस्य यः शीघ्रपरिधिः पठिती वसुबाणदम्रा इति २५८ एष युग्मपदान्ते। भोजपदान्ते तु पञ्चाधिक: २६३ । अवा- न्तरेऽनुपातन यत् फलं तदुपचौयमानत्वाइनं कृतम् । मोमस्य यन्मन्दोच्चं गणितागतं तच्छीघ्रकेन्द्रपदसन्धिषु सर्वेषु तथाविधर्मव। पदमध्ये पुनस्त्रिभागानैः सप्तभिरंभैरधिक- मेव भवति मृगादिकन्द्रे। कांदी तु होनम्। तथा तस्य अथ -- ·स्पष्टाधिकारः। यः शीघ्रपरिधिः पठितः, अमौ पदसन्धिषु। पदमध्ये तु तैर्भागैरून एव । तदनन्तरेऽनुपातः । यद्ययुतराशिज्यया २४३१ विभागोनाः सप्त भागा लभ्यन्ते, तदा पदगतगम्याल्प- जाया किम् ? इति। फलमुपचयापचयवशाइनर्णम् । अत्रागम एव प्रमाणम् । इदानीं भुजकोट्योः फलानयनमाह । खेनाहत परिधिना भुजकोटिजीवे भांशैः ३६० हृते च भुजकोटिफलाह्वये स्तः । त्रिज्योवृतं च यदि वान्त्यफलजाका यौ त्रिज्योद्भवं फलमिहान्त्यफलस्य जीवा ॥ २६ ॥ म्यष्टम् । अनोपपत्तिः ;-यावत् केन्द्रं प्रतिमण्डले तावदेव नीचोच्च- वृत्ते स्यात् । अतः प्रतिमण्डलदोःकोटिज्ये अनुपातेन नोचोच्च- वृत्ते परिणाम्यते। यदि भांशवृत्त एते दो:कोटिज्ये, तदा परि- ध्यंशहत्ते किम् ? इति । अथवा विजयाव्यासाई एत दोःकोटिज्ये तदाऽन्त्यफलजयाव्यासाई किम् ? इति । फलं तुल्यमेव । अन्त्य- फलजया पूर्व नोक्ता, तदर्थ “त्रिज्याद्भवं फलम्” इत्यादि । विजया पृथग् ग्रहाणां मन्दशीघ्रपरिधिभागैर्गुण्या भांशः ३६० भाजपा- त्यफलजया भवतीत्यर्थः । इदानी कर्णानयनं प्रकारचतुष्टयेनाह । -- वकोटिजीवान्त्यफलजायोर्यो योगो मृगादावथ ककटादी। केन्द्रेऽन्तरं तद्भजजीवयोयट्- वर्गक्यमूलं कथित: स कर्णः ॥ २७ ॥ विजया तथा कोटिफलेन युक्ता होना च तद्दो:फलवर्गयोगात् ।

·गणिताध्याये मूलं श्रुतिर्वान्त्यफलत्रिमौर्या- वगैक्यराशेश्च तथा युतोनात् ॥ २८ ॥ विभजाया कोटिफलहिनिघ्नमा कोटिजाया वान्त्यफलदिनिघ्नया। मूलं श्रुतिर्वा मृदुदोःफन्तस्य चापं बुधा मन्दफन्लं वदन्ति ॥२८॥ मृगादी केन्द्र कोटिजयान्त्यफलजायोर्यो योगः कर्यादौ तु यदन्तरं तस्य भुजजपायाश्च वगैक्य पदं कर्ण: स्यात् ; तथा मृगादिकेन्द्र विजयाकोटिफलयोर्योग: कादौ तु यदन्तरं तस्य भुजफलस्य च वगैक्यपटं वा कर्णः स्यात् ; तथा मृगादि- केन्द्र विजयान्यफलजायोगयोगात् विजाया कोटिफलगुणया दिगुणया च युतादथवा काटिजायान्त्यफलजबागुणया द्विगुणया च युतात् कादो तु होनान्मूलं वा श्रुतिः स्यात् । भुजफलस्य धनुग्रहस्य मन्दफलं भवति । अनोपपत्तिः ;-समायां भूमौ बिन्दं कृत्वा तां भूमि प्रकल्पा ततस्त्रिजयामिर्तन कर्कटकेन कक्षाख्यमण्डलं लिखेत् । अत्र प्रतिवृत्तङ्गिः। अथ मन्द- केन्द्र कॉन्दाजमा ग्रावि प्रति वत्तम् माग्र ग्र कक्षासम् फलम् कोरिज केगा फलज्या काः दो नीचम मनः फलम् ·स्पष्टाधिकारः। ७१ तद्भगणाङ्कितं कृत्वा मेषादेरारभ्य ग्रहमुच्चं च दत्त्वा तत्र चिके कायें। ततो भूबिन्दूचिह्नयोरुपरि रेखा दीर्घा कार्या। सोचरेखोच्यते । अथ तदुस्थमत्स्येन कक्षामण्डलेऽन्या तिर्यग्रेखा च कार्या। भूबिन्दोरुपय॑न्त्यफलज्यामुच्चोन्मुखों दत्त्वा तदरे त्रिज्यामितकर्कटेन प्रतिमण्डलञ्च कार्यम्। उच्चरेखया सह यत्र सम्पातस्तत्र प्रतिमण्डलेऽप्युच्चं ज्ञेयम् । तस्मादुच्चभोगं विलोमं दत्त्वा तत्र प्रतिमण्डले मेषादिर्जेयः। ततो ग्रहमनु- लोमं दत्त्वा तत्र चिहं कार्यम् । अथ प्रतिमण्डलमध्येऽप्यन्या तिर्यग्रेखा कार्या। तिर्यग्रेखयोरन्तरमन्त्यफलज्यातुल्यमेव सर्वत्र भवति। ग्रहोचरेखयोरन्तरं दोा। ग्रहतिय॑ग्रेखयो- रन्तरं कोटिज्या। प्रतिमण्डलस्थग्रहाद्भूबिन्दुगामि सूत्रं कर्णः । कर्णसूत्रस्य कक्षावृत्तस्य च यत्र नम्पातस्तत्र स्फुटो ग्रहः । कक्षामण्डले स्फटमध्ययोरन्तरं फलम् । तच्च मध्यग्रहात् स्फुटे- ऽग्रस्थे धनं पृष्ठस्थे त्वणमिति किल ग्रहसंस्थानम् । अथात्र कर्ण- स्योपपत्तिः।-कक्षावृत्तप्रतिकृत्ततिर्यकस्थरैखयोग्न्तरं किलान्त्य- प्रतिमण्डले कोटिज्यान्त्य फलज्याग्रादुपरि भवति मृगादिकेन्द्रेऽतस्तत्र तदैक्यं स्फुटा कोटिः। कादौ तु तदधी- इतस्तत्र तदन्तरं म्फुटा कोटिः । स्फुटकोटिमूलस्य भूबिन्दोश्च यदन्तरं तगजज्यातुल्यमेव स्यात्। अतस्तयोर्भुजकोव्योर्वर्ग- योगात् पदं कणं इत्युपपन्नम् । अथ क्रियोपसंहारः ।-कोटि- ज्यान्त्यफलज्ययोर्योगस्यान्तरस्य च वर्ग: कार्यः । स चैवम् । “खण्डहयस्याभिहतिहिनिम्तो क्ययुता कृतिः स्यात् इति। तत्र कोटिज्यक खण्डम् । अन्त्य फलज्या हितोयं खण्डम् । प्राभ्यां कता कृतिः। कोअं २ कोव १ अंव १। इयं योगस्य । अन्तरस्येयं कोनं २ कोव १ अंव १। इदानीं दोावर्ग: साध्यते ।-कोटिज्यावर्गोनस्त्रिज्यावर्गो दोर्ध्यावर्ग: स्यादिति फलज्या। : तत्खण्डवगैक्य ·७२ गणिताध्याये जातो दोावर्गः कोव १ त्रिव १। अनयोर्यावयोगः क्रियते तावद्धनर्णयोः कोटिज्यावर्गयोस्तुल्यत्वान्नाश कृतं त्रिज्यान्त्य- फलज्ययोवगैक्यं कोटिज्ययान्त्य फलज्यागुणया हिनिघ्नया च युतं जातम् । एवं मृगादिकेन्द्र। कादिकेन्द्रे तु तया होनं भवति । एवं तन्मूलं कर्ण इत्युपपन्नम् । इदं कर्णानयनवयं प्रतिमाड़न्लभझ्या। अथ नोचोचवृत्तभझ्या चोच्यते ।- नीचोचवृत्तङ्गिः । उ. सावि. नी कक्षामण्डले मध्यग्रहस्यान्वफलज्यामितकर्कटेन वृत्तं विलिख्य भूबिन्दीमध्यग्रहोपरिगामिनी रेखा कार्या,सा तत्रोच्च- रेखा। तम्य वृत्तस्य रेखया सह यो योगी तयोरुपरितन उच्च- मंज्ञः ; अधस्तनो नीचसंज्ञः। तदुखातोऽन्या तिर्यग हत्तमध्ये मत्स्येन रखा कार्या। तय हत्तमच्चप्रदेशाङ्गांशराम । तात्र ·स्पष्टाधिकारः। उच्चाच्छोप्रर्कन्द्रमनुन्लोमं देयम् ; मन्दकन्द्रन्तु विलोमं दयम्। तत्र शोघ्रकेन्ट्राग्रे पारमार्थिको ग्रहः । मन्दाग्रे मन्दस्फुटः । अत्रापि ग्रहोचरेखयोरन्तरं भुजफलं ग्रहतिय॑ग्रेखयोरन्तरं कोटि फलं ग्रहभूयोरन्तरं प्राग्वत् कर्णः। अथ तदानयनम् ।-मकारादि- केन्द्र त्रिज्योर्द्धतः कोटिफलं दृश्यते। कादौ तु तदधः । अतस्तदैक्यान्तरं म्फुटा कोटिः। भुजफलन्तु तत्र भुजः । तयोर्वगयोगपदं कणे इत्युपपन्नम्। अत्रापि क्रियोपसंहारः । अत्र स्फटकोटिवर्गः खण्डहयेन प्राग्वत्। तत्रैक खण्डं विज्या। द्वितीयं कोटिफलम् । अतः खण्डहयस्याभिहतिहिनिघ्नीत्या- दिना जातो वर्ग: । त्रिकोफ २ त्रिव १ कोफव १ । अयं योगस्व । अनरस्यायम् । त्रिकोफ २ त्रिव १ कोफव १ । कोटिफल वर्गानाऽन्त्य फलज्यावर्गो भुजफलवर्गो जातः । कोफव १ अंव १ अनयोर्योग कोटिफलवर्गनाशे त्रिज्यान्त्यफलज्या- वगैक्यं त्रिज्याकोटिफलपातन हिगुणेन मृगादिकन्द्र युतं कादी तु हितं तस्य पदं कर्ण इत्यपपत्रम् । इदानीमन्दोः फलानयनं लघुज्यया लघुप्रकारणाह ।- ये केन्द्रदोज्यं लघुखण्डकोत्थे क्रमाद्रवीन्होनखमंगुणे ते । भक्तं विखशैः ११०३ मुनिसप्तवेदैः-४७७ यहा तयोर्मन्दफले लवाद्ये ॥ ३० ॥ स्पष्टम्। अत्रीनपत्तिः ;-अर्कस्य वृहज्जााभिः परमं फलमानीतं भागवयं मादगकन्नाधिकं किल भवति। २।१०।३१ । यदि लवृता निज्यातुल्यया दीज्यं येदं फलं तदाभोध्या किम् ? इति । एवमनुपातेन दोचीयाः फलं गुणस्त्रिज्या १२० हरः । प्रथ ग ·७४ गणिताध्याये । तत् सञ्चारः । -यदि फलमिते गुणे त्रिज्याहरस्तदा विंशतिमित किमित्युत्पद्यन्ते विखेशाः ११०३ । अथ चन्द्रस्य परमं फलमष्ट- विकलाऽधिककलादयाधिकाः पञ्च भागाः ५।८। इहापि नखगुणत्रिज्यायाः २४०० फलेन भागे कृते लभ्यन्ते मुनिसप्त- वेदाः ४७७। इदानीमर्केन्दोर्गतिस्पष्टीकरणम् ।- तत्कोटिजीवा कतबाणभक्ता रवविधोर्वदहताद्रिभक्ता। लब्धाः कलाः ककिमृगादिकेन्द्र गते: फलं क्रमशो धनर्णम् ॥ ३१॥ तत्कोटिजोवेति ।-लघी कोटिज्या “कृतबाणभक्ता” रवे- गतिफलं स्यात्। विधोस्तु केन्द्रकोटिज्या लघी वेदगुणा मप्तभक्ता गतिफलं स्यात् । तत् फलं कादिकेन्द्र धनं मकरादाहणं गते: कार्यम् एवं तात्कालिको स्फटा गतिविति। अत्रोप- पत्तिः । तत्र वक्ष्यमाणप्रकारेगा “कोटीफलनी मृटुकेन्द्रभुक्तिः" इत्यादिनाऽऽनोते रविचन्द्रयोः परम गतिफले कन्लाये आभ्यां गतिफलज्ञानार्थमनुपातः । यदि लघुधा त्रिज्यातुल्यया कोटिज्यया एते रविचन्द्रयोगतिफले तदेष्टया किम् ? इति । अत्र गुणकेन गुणकभाजकावपवर्त्य ज्ञाता भाजके युगशराः चन्द्रस्य गतिफल चतुर्थांशन गतिफलं विज्याञ्चाप- वयं ज्ञातो गुणकः ४ । भाजकश्च ७ । इत्युपपत्रम् । तोपपत्तिरग्रे वक्ष्ये । इदानीं भौमादीनां शीघ्रफलानयनम् ।- द्राग्दो:फलात् सङ्गणितात् त्रिमौर्व्या घाताभजज्यान्त्यफलज्ययोर्वा । ४८ ५४ । धन- ·स्पष्टाधिकारः। ७५ कर्णोद्धृतादयत् सममेव लब्धम् तत् कार्मुकं शीघ्रफलं ग्रहाणाम् ॥ ३२ ॥ स्वष्टम् । अत्र वासना वैराशिकेन । कर्णकोटिसूत्रयोर्यदि कर्णाग्रे भुजफलतुल्यमन्तरं तदा विज्याग्रे किम् ? इति। अतस्त्रिज्यानं भुजफलं कर्णन हृतम्। तच्चापकरणेन वृत्तगतत्वं फलस्योप- पवम् । अथान्यप्रकारेण । -दोान्त्यफलज्यानी त्रिज्यया भक्ता भुजफलं भवति । यदि कर्णाग्रे एतावदन्तरं तदा त्रिज्याग्रे किम् ? इति। पूर्व विज्या हरः । इदानीं म गुणस्तुल्यत्वान्नाशे कृते सति “घातामुजज्यान्त्य फलजायो" इत्युपपन्नम्। इदानी प्रकारान्तरण फलमाह ।- त्रिजग्राहता कर्णहृता भुजजया तचापबाह्वोर्विवरं फलं वा । ज्ञेयोऽत्र बाहुः प्रतिमण्डलस्य चापन शीघ्रान्त्यफलजाकायाः ॥ ३३ ॥ त्रिभ युतोनोनयुतं पदानि दोस्तेषु यातैष्यमयुग्मयुग्मे । भुजजया विजाया गुण्या कर्णन भाजया लब्धस्य यच्चापं तस्य बाहोश्च यदन्तरं तद्गहस्य शीघ्रफलम् । परमत्र बाहुः प्रतिमण्डलस्य ज्ञेयः । अथ तहाहुज्ञानार्थमाह । -“चापेन शोघ्रान्त्यफलजाकायाः” इति । ग्रहस्य परमेण शीघ्रफलेन युतो- नोनयुतं कार्यम् । किम् ? राशिवयं चतुःस्थम् । तानि प्रति- मण्डलपदानि भवन्ति । तद्यथा बुधस्य परमं शीघ्रफलमेक- विंशतिभागाः पादोनहात्रिंशत्कलाऽधिका: २१ । ३१ । ४३ । अनेन कृतानि पदानि ।

·गणिताध्याये mov ८ ८२१ प्रतिमण्डलभुजः भवति । २ २ ३ एतानि बुधस्य प्रतिमण्डलपदानि । यदा क्रियते, तदायुग्मे पर्द ३१२८२८३१ ४३ १७१७ ४३ यातमष्यं तु युग्म इत्यादिनैव । तद्यथा ।- यदा साईराशित्रयस्य केन्द्रस्य भुजः क्रियत, तदा तावानव यदा माईराश्यष्टकस्य केन्द्रस्य भुजः क्रियते, तदा साईराशिवयं भवतीति ज्ञेयम् । “तचापबाहीविवरं फलं वा" इत्यत्रायं बाहुर्जेय इत्यर्थः । अनोपपत्तिस्त्रैराशिकेन। कर्णोचरखयोरन्तरं यदि कर्णाग्रे भुजजमातुल्यं भवति, तदा विजयाग्रे किम् ? इति । फलं स्फुट- ग्रहोचरखयोरन्तरं जयारूपं स्यात् । तचापस्य प्रतिमण्डल- बाहोश्च यदन्तरं तच्छीघ्रफलं स्यात्। अतोऽत्र प्रतिमण्डलस्य बाहुः । यतः प्रतिमण्डलस्यौजपदान्तं यावत् फलस्योपचयः ततोऽपचयः । तथा चोक्तं गोले :- "कक्षामध्यगतिर्यग्रेखाप्रतिहत्तसम्यात । मध्यव गतिः स्पष्टा परं फलं तत्र खटस्य ।" इत्येवं फलानयनमुक्तेदानों ग्रहस्पष्टीकरणमाह ।- स्यात् मंस्कृतो मन्दफलेन मध्यो मन्दस्फुटोऽस्माञ्चलकैन्द्रपूर्वम् ॥ ३४ विधाय शैघ्राण फलेन चैवम् खेट: स्फुटः स्यादमवत् फलाभ्याम् । दलोकताभ्यां प्रथमं फलाभ्याम् ततोऽखिलाभ्यामसलत् कुजस्तु ॥ ३५ ॥ स्फुटी रवोन्दू मृदुनैव वेद्यो शीघ्राख्यतुङ्गस्य तयोरभावात् । आदौ ग्रहस्य मन्दफलमानीय तन संस्कृतोऽसौ मन्दस्फटः स्यात्। तं शीघ्रोच्चाद्दिशोध्य शीघ्रकेन्द्रं कृत्वा ततः शीघ्रफलं ·स्पष्टाधिकारः। तेन संस्कृतो मन्दस्फुटो ग्रहः स्फुटः स्यात्। तस्मात् स्फुटात् मन्दोच्चं विशोध्य मन्दफलमानौय तेन गणितागतो मध्यः संस्कृतो मन्दस्फुटः स्यात् । तेन पुनश्चलकेन्द्रं ततश्चलफलं तेन मन्दस्फुटः संस्कृतः स्फुट: स्यात् । एवमसक्कदयावद विशेषः । अनोपपत्तिोले ।- “शोघ्ननीचोच्चवृत्तस्य मध्यस्थितिम् ज्ञातुमादौ कृतं कर्म मान्दं ततः । खेटबोधाय शैघ्रा मिथः संश्रिते मान्दशै र हि तेनासकृत् साधिते" ॥ इति तथा मन्दकर्मणि कर्णो न कृतस्तत्कारणमपि गोले कथितम् । यत् तु “दलोकताभ्यां प्रथम फलाभ्याम्" इत्यादि कुजस्य विशेषस्तत्रोपलब्धिरव वामना। इदानीं गतिस्फुटीकरणमाह ।- दिनान्तरस्पष्टखगान्त स्याद् गतिः स्फटा तत्समयान्तगले ॥ ३६ ॥ कोटीफलघ्नी मृदुकेन्द्रभुक्ति- स्त्रिजगोड़ता ककिंमृगादिकेन्द्र। लया युतोमा ग्रहमध्यभक्ति- स्तात्कालिको मन्दपरिस्फटा स्यात् ॥ ३७ ॥ समापतिथ्यन्तसमौपचालनम् विधोस्तु तत्कालजयव युजाते। सुदूरमञ्चालनमाद्यया यतः प्रतिक्षणं सा न समा महत्त्वतः ॥ ३८ ॥ अद्यतनश्वस्तन-स्फुटग्रहयोरोदयिकयोर्दिनाईजयोस्तिका- लिकयोर्वा यदन्तरं कलादिकं सा स्फुटा गतिः । अद्यतना- ·गणिताध्याये यत- छस्तने न्यूने वक्रा गतिज्ञेया। तत्समयान्तराल इति । तस्य कालस्य मध्येऽनया गत्या ग्रहचालयितुं युज्यत इति । इयं किल स्थूला गतिः । अथ सूक्ष्मा तात्कालिको कथ्यते ।-तुङ्ग- गत्यूना चन्द्रगतिः केन्द्रगतिः। अन्येषां ग्रहाणां ग्रहगतिरेव केन्द्रगतिः । मृदुकेन्द्रकोटिफन्लं कृत्वा तेन केन्द्रगतिर्गुण्या विज्यया भाज्या लब्धेन कादिकेन्द्रे ग्रहगतिर्युक्ता कार्या; मृगादौ तु रहिता कार्या । एवं तात्कालिको मन्दपरिस्फुटा स्यात्। तात्कालिक्या भुक्त्या चन्द्रस्य विशिष्टं प्रयोजनम् । तदाह,-"समीपतिथ्यन्तसमोपचालनम्” इति । यत्कालिक- चन्द्रस्तस्मात् कालाहतो वा गम्यो वा यदासबस्तिथ्यन्तस्तदा तात्कालिक्या गत्या तिथिसाधनं कत्तुं युज्यते, तथा समीप- चालनञ्च । यदा तु दूरतरम्तिथ्यन्तो दूरचालनं वा चन्द्रस्य तदाद्यया स्थूलया कत्तुं युज्यत, म्थूलकालत्वात् । श्चन्द्रगतिमहत्त्वात् प्रतिक्षणं ममा न भवति। अतस्तदर्थमयं विशेषोऽभिहितः । अथ गतिफलवामना।—अद्यतनखस्तनग्रहयोरन्तरं गतिः । अत एव ग्रहफलयोरन्तरं गतिफलं भवितुमर्हति । तत्साधनम् ।- अद्यतनश्वस्तनकेन्द्रयोरन्तरं केन्द्रगतिः । भुज- जमाकरणे योग्यखण्डं तेन सा गुण्या, शरद्विदर्भाया। तावत् तात्कालिकभोग्यखण्ड करणायानुपातः। यदि विजया- तुल्यया कोटिज्ययाचं भाग्यखण्डं शहिदम्रतुल्यं लभ्यते, तदे- ष्टया किम् ? इति । अत्र कोटिज्याया: शहिदला २२५ गुण- स्त्रिज्या हरः । फलं तात्कालिकं स्फुटभीग्यखण्ड, तेन केन्द्रगति- गुणनीया शरद्विदर्भाजया। अत्र शरविदसमितयोर्गुणक- भाजकयोस्तुल्यत्वान्नाश कृत केन्द्रगत: कोटिजया गुणस्त्रिज्या हरः स्यात्। फलमद्यतनखस्तन केन्द्रदोययोरन्तरं भवति । अथ तत्र ·स्पष्टाधिकारः। ७2 तत्फलकरणार्थ स्वपरिधिना गुण्यं भांशैः ३६० भाजाम् । पूर्व किल गुणक: कोटिजया मा यावत् परिधिना गुण्यते भांश: ३६० हियते, तावत् कोटिफलं जायत इत्युपपन्नं "कोटी- फलनी मृदुकेन्द्रभुक्तिः” इत्यादि । एवमद्यतनश्वस्तनग्रहफलयो- रन्तरं तहतेः फलं कादिकेन्द्र ग्रहणफलस्यापचीयमानत्वात् तुलादौ धनफलस्योपचीयमानत्वादनम्। मकरादौ तु धन- फलस्यापचीयमानत्वान्मेषादावणफलस्योपचीयमानत्वाण मित्यु- पपत्रम् । इदानीं गत: शीघ्रफलमाह ।--- फलांशवाकान्तरशिञ्जिनीनी द्राकेन्द्रभुक्तिः श्रुतिहहिशोध्या । वशीघ्रभुक्तः स्फटखेटभुक्ति: शषञ्च वक्रा विपरीतशुद्धी॥ ३८ ॥ ग्रहस्य ये शावकलांशा आगच्छन्ति ते नवतः ८. शोध्याः । शेषांशानां या जया तया शोतकेन्द्रगतिगुण्खा शीघ्रकर्णन भाजया। लब्धं शीघ्रोच्चगत: शोध्यम् । शर्ष स्कुटा गति- भवति। यदि न शुध्यति तदा विपरीतगोधन कृत वक्रा गति- भवति । फलं स्यात्। यथा. अनोपपत्तिः;-अद्यतनश्वस्तनीध्रपालयोरन्तरं गतः शीघ्र- तञ्च यथा मान्दं गतिफलं ग्रहफलवदानीतं तथा यद्यानीयत कृतऽपि कर्णानुपात सान्तरमेव स्यात् । धोद्धिदे। न हि केन्द्रगतिजमेव फलयोरन्तरं स्यात् किन्वन्य- दपि। अद्यतनभुजफल खस्तनभुजफन्लान्तर विजयागुतोऽद्यतन- कर्णहृते यादृशं फलं न तादृशं श्वस्तनका हृते। स्वल्पान्तरेऽपि कर्णे भाजास्य बहुत्वाहह्वन्तरं स्यादित्येतदानयनं हित्वान्यमहा- मतिमद्भिः कल्पितम्। तद्यथा। केन्द्रगतिरव स्पष्टीकता।

·गणिताध्याय तस्यां हि शोघ्रोच्चगते: शोधितायां ग्रहस्य गतिः स्फुटैवावशिष्थत तत्र स्फुटकेन्द्रगतिप्रदर्शनार्थ अत्र क्षेत्रदर्शनम्। इति । प्रयतनवासः प्रस्तनको 했 यथा छेद्यकोतविधिना कक्षावृत्तं प्रतिमण्डलञ्च विलिख्य तयोरद्य- तनग्रहस्थानोच्चस्थाने चिहयित्वा भूमध्यात् प्रतिमण्डलग्रह- चिह्रगामिनी कर्णरेखा कार्या। रेखाकक्षावृत्तयोः सम्पाते- ऽद्यतनम्फटो ग्रहः । मध्यग्रहोञ्चचियोर्मध्ये मध्यम केन्द्रमेवं स्फटोच्चयोमध्ये स्फुटं केन्द्रमित्यवगन्तव्यम्। स्फुट- केन्द्र शौघ्रोच्चाच्छोधिते म्फटो ग्रहोऽवशिष्यत इति भावः । अथ कक्षावृत्ते प्रतिहत्ते च मध्यचिङ्गात् केन्द्रगतिविलोमा देया। तदग्रे वस्तनं मध्यकेन्द्रम् । अवाप्यन्या कर्णरेखा कार्या। कक्षावृत्ते रेखोञ्चयोर्मध्ये खस्तनं स्फुटकेन्द्रम् । रेखयो- मध्ये म्फटा केन्द्रगतिः । इह स्फुटग्रहस्थानयोरन्तरत्वात् कथमियमेव स्फटा ग्रहगतिर्न स्यादिति नाशङ्कनीयम् ।

·स्पष्टाधिकारः । अन्यथा अथ - यतोऽद्यतन कर्णरेखा केन्द्रगतिज्ञानार्थमेव रक्षिता। श्वस्तन ग्रह उच्चे च मेषादेरनुलोमं चालिते सत्यद्यतनस्फुट- ग्रहाच्छस्तनस्फुटोऽग्रत एव भवत्यवक्रो यदि । वक्रगतस्तु पृष्ठतः । तयोरन्तरं सा ग्रहगतिः स्पष्टा । इयन्तु केन्द्रगतिरेव । तन्मानज्ञानार्थमुपाय: । - यथा भूमध्याहिनिःसृता कर्णरेखा कक्षावृत्तेऽद्यतनमध्यग्रहात् फलतुल्येऽन्तर लग्ना ; एवं प्रतिमण्डलमध्याहिनिःसृता रेखा प्रतिवृत्तग्रहात् फल- तुल्येऽन्तर यथा लगति, तथा कृता सती कर्णसमकलया तिष्ठति। तस्याः कर्णन मह मर्वत्र तुल्यमेवान्तरं स्यादित्यर्थः । अथ तदवधित्वेन प्रतिमण्डले फलस्य जबाझ्या यथा जयाग्रं प्रति वृत्तमध्यग्रहचिङ्गे भवति । अथ केन्द्रगत्याधिकस्य च फलस्य जयाझ्या। तयोर्जीक्योरन्तरं कर्णसूत्रात् तिर्यग्रुपं भवति । तदत्र गणितेन जमाकरणवामनया सिध्यति । शीघ्रफलस्य जीवायां क्रियमाणायां योग्यखण्डं तेन केन्द्रगतिगुण्या । शरद्विदर्भाजपा। लब्धन्तु तयोर्जीवयोरन्तरं स्यात् । यतो जयाग्रस्थेन भोग्यखण्डेन जौवाया उपचयः । अथ तस्य भोग्य- खण्ड स्य स्फुटीकरणम्। यदि त्रिजघातुल्यया कोटिजायाचं भोग्यखण्डं, तदा फलकोटिजाया किम् ? इति। एवं कृत आद्यखण्डं फलकोटिजया च केन्द्रगतगुणो। शरद्विदनास्त्रिजया च हरौ २२५।३४३८ । अथान्योऽनुपात: ।-यदि कर्णाग्र एतावदन्तरं तदा विजयाग्रे किम् ? इति । लब्धं कक्षावृत्ते जमारूपं भवति। तस्य धनुःकरणेऽल्पत्वाज्जीवा न शुध्यति, किन्तु शरहिदम्रा गुण आद्यखण्डं हरः स्यात् । तथा कृते दर्शनम्। गुणः। केंग-त्रि-फलको-पा- २२५। छेदः । त्रिक आ-२२५ । शरविदसतुल्धयोस्तथा विजयातुल्ययोस्तथाद्यखण्ड तुल्ययोश्च गुणकभाजकयोस्तुल्यत्वावाशे कृत केन्द्रगत: फल- ·८२ गणिताध्याये भवति । भवति । कोटिजया गुणः कर्णो हरः स्यात्। फलन्तु स्फुटा केन्द्रगति- सा शीघ्रोचगत: शोध्या । शेषं स्फुटा ग्रहगति- अत उक्तं-“फलांशखाङ्कान्तरशिञ्जिनौनी” इत्यादि । अत्र भोग्यखण्ड स्फुटीकरणस्य फलं प्रदर्श्यते । कक्षामध्यग- तिर्यग्रेखाप्रतिवृत्तसम्यात भुजजयातुल्यः कर्णो भवति। तावती च फलांशखाङ्कान्तरशिञ्जिनी । अतस्तुल्यत्वाद्गुणकभाजकयोरवि- कतैव केन्द्रगतिः। ततो मध्यैवात्रगतिः स्पष्टा। अस्फुटखण्ड- ग्रहणे- "विजयाहता खचलकर्णहृताशुचाप- भोग्यजाया विगुणिता विहृताद्यमौा ।" इत्यनेनाप्यानयनन न तत्र मध्यगतितुल्या सम्यग्भवतीति सवमत्र निरवमिति भावः । इदानीं लल्लोक्तगतिफलस्य दूषणमाह ।- धौद्धिदे चलफलं ागतेयंदुक्तां लल्लेन तब सदिदं गणकैर्विचिन्त्यम् । केन्द्र त्रिभे च नवमे च फलस्य नाशाद भावात् तथा गतिफलस्य धनर्णसन्धौ ॥ ४०॥ धीडिदे तन्वे तहतेश्चलफलमुक्तं तदसत्। त्रिभे नवभे च केन्द्रे भोग्यखण्डाभावात् फलाभावः स्यात् । तथा धनर्णसन्धौ गतिफलाभावस्थानऽपि फलमुत्पद्यत एव । तत्पक्षे गतिफला- भावकारणस्याभावात् । येऽत्र वासनाविदस्तैरतमात्रमपीदं ज्ञायते, येऽन्ये न विदन्ति । अथवा वृथाऽभिमानिनस्तेषां धूलोकर्मणा प्रतीतिरुत्याद्या । तद्यथा।-भौमस्य धनर्णसन्धि- केन्द्र साईराशिचतुष्टयम् । ४।१५ शुक्रस्य विंशतिभागाधिकम् । ४।२० अत्र यावदुक्तं गतिफलमानीयते तावत् सप्तदशकला १७ भौमस्य। शुक्रस्य द्वात्रिंशत् ३२ कला मागच्छति ।

·स्पष्टाधिकारः। ८३ । - तदसत् । अथ स्वल्पान्तरत्वादिति चेत् तदपि न। एकत्रिंशत् कला गतिः सप्तदशकला अन्तरम्। तत् कथं स्वल्पमुच्यते ? पत्र केचिहासनावाह्या: स्वभोग्यखण्डाहतेत्याशुचापभोग्यखण्डा- हतेति मन्यन्ते । एवं बुधगतिफलस्यर्णप्रहत्ती केन्द्र राशिचतुष्टये भागन कलापञ्चकेन चाधिके ४ । १।५ अवक्रस्थानेऽपि वक्रा गतिरायातीति सुधीभिरिदमपि विलोक्यम् । इदानीं वक्रतासम्भवमाह ।- द्राकेन्द्रभागैस्त्रिनृपैः १६३ शरेन्द्र-१४५ स्तत्त्वेन्दुभिः १२५ पञ्चनृपै १६५ स्त्रिरुदैः ११३ । स्याहक्रता भूमिसुतादिकाना- मवक्रता तद्रहितैश्च भांशैः ३६० ॥ ४१॥ यादृशे केन्द्र गतिः पूर्णं भवति तादृशस्य केन्द्र भागा: सुखार्थं पाठेन पठिताः। यतो वक्ररम्भे वक्रत्यागे च गतिः पूर्ण भवति। अतश्चक्राचुपतास्तेऽवक्रभागा भवन्तीत्युपपवम् । मार्गभागाः १८७।२१५२२३५।१८५।२१७ । इदानीमुदयास्तसम्भवमाह ।- प्राच्यामुदेति क्षितिजोऽष्टदः २८ शक्र १४ गुरुः सप्तकुभिश्च १७ मन्दः । खस्खोदयांशोनितचक्रभाग-३३२॥३४६।३४३ स्त्रयो व्रजन्त्यम्तमयं प्रतीच्याम् ॥ ४२ ॥ खावै ५० जिनै २४ जसितयोरुदयः प्रतीया- मस्तश्च पञ्चतिथिभि १५५ र्मुनिसप्तभूमिः १७७ । प्रागुहमः शरनखै २०५ स्त्रिधतिप्रमाणे-१८३ रस्तश्च तत्र दशवह्निभि ३१० रङ्गदेवैः ३३६ ॥ ४३ ॥ अवक्रवक्रास्तमयोदयोक्त- भागाधिकोनाः कलिका विभताः ।

·८४ गणिताध्याये द्राक्केन्द्रमुक्त्याप्तदिनैर्गतैष्यै- रवक्रवक्रास्तमयोदया: स्युः ॥ ४४ ॥ स्पष्टार्थमिदम् । अत्रोपपत्तिः ;-उदयास्तमयाध्याये ये कालांशाः पठिताः स्फुटार्कात् स्फुटग्रहे तैरन्तरिते उदयोऽस्तमयो वा भवति । इह तु मध्यमार्कात् स्थूलस्फुटे ग्रहे तावद्भिः क्षेत्रांशैरन्तरिते य उदयोऽस्तमयो वा स्थूल: स कथ्यते। इह यच्छौघ्रकेन्द्रं तन्मन्द- स्फुटण्य मध्यरवेशान्तरम् । यथा क्षितिजस्याष्टदम्राः २८ । एभिः केन्द्रभागवद्भामस्य फलमानोयत तावदेकादश भागा ११ भवन्ति। तैरधिकी मन्दम्फटो यावदर्काच्छोध्यते तावत् मप्त- दशभागान्तरितो भवति । मप्तदश हि तस्य कालांशाः । अतस्तावति केन्द्र उदयः । एभिः केन्द्रभागेचक्राचातैः पश्चिम- दिशि तावदा भौमायोरन्तरं स्यात् । एवं यदा गुरोश्चतुर्दश भागाः १४ केन्द्रम् । तस्मात् केन्द्राद्भाग- वयं फलम् । तदधिकस्य गुरोरकम्य चान्तरमकादश भागाः । एवं मन्दस्यापि स्फटस्याण सहान्तरं पञ्चदश कालांशा: १५ । एवमनसोभौमवच्चक्राच्छरम्हमयः । बुधशुक्रयोस्तु खारे ५० जिनः २४ के ट्रांविश्व मिताः कालांशा उत्पद्यन्ते । तैर्भाग- रधिको तो तैरेव भागे रवेरग्रतः स्याताम। यतो य एव मध्यो रविस्तावेव शुक्रो। अत: कालांशान्तरितयोरुदयः । एवं तयोर्य उदयान्त मागाः पठिताम्तै स्तः कालांशैस्तुल्यमेव फलं भवति । पक्रमोदयातभागेभ्य ऊनाधिकाः कला द्राकेन्द्र. भुत्या हृता गयदिनानि भवन्तोति वैराशिकनोपपत्रम् । इदानीं स्कट प्रदान्मध्यग्रहानयनमाह ।- रफटग्रह मध्यखगं प्रकल्पा अतस्तत्राम्तमयः । T नी ·स्पशधिकारः। ८५ ताभ्यां मुहुव्यस्तधनर्णकाभ्यां सुसंस्कृती मध्यखगो भवेत् सः ॥ ४५ ॥ स्पष्टार्थमिदम् । अत्र विलोमविधिरेव वासना । इदानों पलभाज्ञानमाह ।- क्रियतुलाधरसमपूर्वतो- ऽयनलवात्यदिनैर्विषुवद्दिनम् । मकरकर्कटसमतोऽयन द्युदलमा विषुवद्दिवसऽक्षभा ॥ ४६ ॥ अयनांशानां कला रविभुत्या हृताः फलमयनलवोत्थ- दिनानि। तैर्दिनर्मषसङ्क्रान्तेस्तुलासङ्ग्रान्तेश्च प्राग्विषुवहिनं भवति । एवं मकरकर्कट सङ्घमतः प्रागयनदिनम्। तस्मिन् विषुवहिने मध्याह्ने या छाया सा पलभा। अस्य क्षेत्रस्य वासना गोले। इदानीं पञ्चज्यासाधनमाह ।- युक्तायनांशादपमः प्रसाध्यः कालौ च खेटात् खलु भुक्तभोग्यो। जिनांशमोा १३८७ गुणिताकदोा विज्यो ३४३८ बृता क्रान्तिगुणोऽस्य वर्गम् ॥ ४७ ॥ त्रिज्याक्तत: ११८१८८४४ प्रोद्य पदं घुजीवा क्रान्तिर्भवेत् क्रान्तिगुणस्य चापम्। पक्षप्रभासङ्गुणितापमज्या तवादशांशी भवति क्षितिज्या ॥४८॥ सा विज्यकाता विहृता द्युमोा चरज्यास्याश्च धनुश्चरं स्यात् । पत्र खेटादित्युपलक्षणम् । यस्मात् खेटालग्नाहापमः ·गणिताध्याये - ? साध्यस्तस्मात् सायनांशादेव । तथा यस्मादुदयसम्बन्धिनी भुक्तभोग्यकाली साध्यौ तस्मादपि सायनांशादेव । सायनार्कस्य दोा जिनभागज्यया गुणिता विजाया भक्ता क्रान्तिज्या स्यादित्यादि स्पष्टार्थम् । अस्योपपत्तिः । विषुवत्कान्तिवृत्तयोर्याम्योत्तरमन्तरं क्रान्तिः । तयोः सम्पाते क्रान्त्यभावः । ततस्त्रिभेऽन्तर परमा जिनतुल्यभागाः। अतस्तत्सम्पातादारभ्य क्रान्तिः साध्या। उदयाश्च तत एव । स तु सम्पातो मैषादेः प्रागयनांशतुल्ये- ऽन्तर। अतः सायनांशात् खेटात् क्रान्तिर्मुक्तभोग्यकाली च इत्युक्तम् । यदि त्रिज्यातुल्यया भुजज्यया जिनांशज्यातुल्या क्रान्तिज्या लभ्यते, तदेष्टज्यया किम् ? इति । फन्नं क्रान्तिज्या विषुवहत्तात् तिर्यग्रुपा भवति । क्रान्तिज्या भुजस्त्रिज्या कणस्तद्दन्तरपदमहोरात्रहत्तव्यामाईम् । सँव द्यु ज्या । अथ कुज्योच्यत ।--यदि हादशकोटे: पलभा भुजस्तदा क्रान्तिज्या- कोटेः किम् ? इति । फलं क्षितिजोन्मण्डलयोमध्येऽहोरात्र- वृत्ते ज्यारूपं स्यात्। मैव कुज्या । त्रिज्याहत्ते परिणाम्यते। यदि धुज्याव्यासाई एतावतो तदा त्रिज्याव्यासाई किम् ? इति । फलं चरज्या। तद्धनुधर- मित्युपपन्नम्। अथ प्रकारान्तरण चरानयनमाह।- खर्दशजस्तचरखण्ड की लघुज्यकावद्रविदास्त्रिभागात् ॥ ४८ ॥ मेषादिगशिवितयस्य यानि चराण्यधोऽधः परिशोधितानि । तानि स्वदेश चरखण्डकानि दिङ्गागसत्राशगुणैः १०।८। विनिघ्नी ॥ ५० ॥ सा धनु:करणार्थ

·स्पष्टाधिकारः।
पलप्रभा तोयपलात्मकानि
स्थूलानि वा स्यश्चरखण्डकानि ।
स्थलं चरं चाम्बपन्लात्मकं तै-
स्तत्प्राणाचापं यदि वापि सूक्ष्मम् ॥ ५१ ॥
अथवा तच्चरं वक्ष्यमाणैस्त्रिभिः खण्डकैः खदेशजैलघुजा-
प्रकारंगांशमितेदेशाप्तमित्यादिना साध्यम् । कस्मादित्याह ।-
रविदोस्त्रिभागात्। अर्कस्य मायनांशस्य यो भजस्तस्य यस्त्यंश-
स्तस्मादंशमितेर्दशाप्तमित्यादिना । अथ खण्डकानि । मेषादि-
राशिवयस्येत्यादि सुगमम् ।
अथ स्थूलखण्डकैर्यच्चरं तत् स्थूलं
पानीयपलात्मकं भवति । तत् षङ्गणं प्राणात्मकम् । तस्मादयदि
धनुः क्रियते तदा सूक्ष्मं चराई स्यात् ।
अत्रोपपत्तिः ;-एकमङ्गलं पलभां प्रकल्पा एकदित्रि-
राशीनां पृथक् चराण्यानीय तानि षभिर्विभजा पानीयपला-
त्मकानि कृत्वा यावदधोऽधो विशोध्यन्ते, तावद्दिागसत्राशगुणा
उत्पद्यन्ते। अतोऽनुपात:। यद्येकाङ्गलया पलभयैतानि चर-
खण्डानि तदेष्टया किम् ? इति । एवं चरखण्डानि स्यः ।
पर तानि जगात्मकानि । यतः पूर्व स्वल्पत्वात् धनुर्नोत्पत्रम् ।
अत एव “तप्राणचापं यदि वापि सूक्ष्मम्” इत्यतम् । खण्डकै-
बरकरणे लघजयासाधनवहासना। तत्र लघुजपाखण्डकानि
नव चरखण्डकानि त्रीणि परमे राशिनये भुजे यथा त्रीणि
लभ्यन्ते, तदर्थं “रविदोस्त्रिभागात्" इत्युक्तम् ।
इदानी दिनराविमानमाह ।-
चरघटोसहिता रहिताः क्रमात्
तिथिमिता घटिकाः खलु गोलयोः ।
भवति तद् द्युदलं निजमावनं
खगुणतः पतितं रजनौदलम् ॥ ५२ ॥

·८C गणिताध्याये पञ्चदश नाद्य उत्तरगोले चरघटोभिः सहिता दक्षिणे रहिताः। एवं कृते निजमावनं द्युदलप्रमाणं भवति । यस्य ग्रहस्य चरं तस्येत्यर्थः । दिनदलं त्रिंशतो विशुद्धं रात्रिदलं भवति । अत्र वासना। उन्मण्डलयाम्योत्तरवलययोर्मध्ये पञ्चदश घटिकाः । उम्मण्डलादधः क्षितिजमुत्तरगोले चराईकालेनात- म्तदधिका: पञ्चदश घटिकाः । याम्यगोले तु तदूर्द्धमतचरोना- स्तत्र पञ्चदश। इदानीं ग्रहाणां चरकहि ।- चरनभुक्तियुनिशासुभक्ता तयोनयुक्तः खचरो विधेयः । क्रमादुदग्दक्षिणगीलगेऽके सूर्योदये व्यस्तमतोऽस्तकाले ॥ ५३ ॥ ग्रहस्य भुक्तिश्वरासुभिगुण्याहोरात्रासभिः २१६५८ भाजया। फलकलाभिरुत्तरगोले ग्रहो रहिती दक्षिणगोले सहितः । एवमौदयिको ग्रहः । यद्यस्त कालिकस्तदातो व्यस्तम् । उत्तरगोले सहितो दक्षिणगोले रहित इत्यर्थः । अनोपपत्तिः ;-ये लङ्कोदयकालिकास्ते खोदयकालिकाः क्रियन्ते। अत्र तदुदययोर्मध्ये चरकालः। ततोऽनुपातः । यद्य हीरावासुभिः २१६५८ गतिकला लभ्यन्ते, तदा चरासुभिः किम् ? इति। फलकलाभिरूनो ग्रह उत्तरगोलस्थेऽर्केतः क्रियते यतस्तत्र लोदयात् प्राक् खोदयः। यल्लङ्कायां क्षितिज तदन्यदेश उन्मण्डलम् । अत उमण्डलादधःस्थे क्षितिज ऋणम् । दक्षिणगोले तूपरिस्थिते धनम्। अस्तकाले त्वस्माद विपरीतम्। यतस्तत्रोमण्डलं प्राप्य पश्चात् क्षितिजं प्राप्नोति रविरुत्तरगोले। दक्षिणगोले त्वादावेव। एवं मर्वमुपपत्रम् इत्यादि वासना गोले सम्यगभिहिता; इह सङ्क्षिप्तोता।

·स्पष्टाधिकारः। पथ लङ्कोदयसाधनमाह ।- एकस्य राशहती जाका या इयोस्त्रिभस्यापि कताकतानाम् । खखापमजयाकतिवर्जितानां मूलानि तासां त्रिगुणा ३४३८ हतानि ॥ ५४॥ खखद्युमौा विभजत् फलानां चापान्यधोऽधः परिशोधितानि । क्रमोत्कृमस्थानि निरक्षदेश मेषादिकानामुदयासवः स्युः ॥ ५५ ॥ एकस्य राशेहती ज्येत्यष्टमी जया। हयोरिति षोड़शी जया। त्रिभस्येति विजया। आसां वर्गितानां वकीयस्वकीय- क्रान्तिजवावर्गवर्जितानां मूलानि विजयागुणितानि बखाजाया विभजेत् । फलानां चापान्यधोऽधः परिशोधितानीति हतीयाद् द्वितीयं, द्वितीयात् प्रथमं शोध्यम्। प्रथमं तथाविधमेव । एवं लकोदयासवः स्युः। अनोपयत्तिः ;--अत्रीगच्छतः क्रान्तिहत्तस्य तिर्यस्थित- त्वात् बास्राणि क्षेत्राण्युत्पद्यन्ते। तद्यथा।- मेषान्तस्य जया क्रान्तिवृत्ते कर्णः। तत्कान्तिजया लङ्काक्षितिजे भुजः। तद् वर्गान्तरपदं मेषान्तेऽहोरात्रहत्ते कोटिः। एवं राशियस्य नपा कर्णः। तत्कान्तिजया भुजः । तदर्गान्तरपदं हषभान्त हो- रात्रहत्ते कोटिः। एवं त्रिराशिजया कर्णः । परमा क्रान्तिजया भुजः। परमाल्पाजपा कोटिः । एता: कोटयश्चापकरणार्थ विजयावृत्ते परिणामिताः । विजयागुणाः स्वखधुजाया भक्ता- स्तासां चापानि। प्रथमं मेषोदयस्य कालः। द्वितीयं राशि- यस्य । तीयं राशित्रयस्य । अतो विश्लेषितानीत्युपपन्नम् । इदानीं प्रकारान्तरेणाह।- ·गणिताध्याये कोटादिराश्यन्तजकोटिजीवा- स्त्रिजया ३४३८ गुणा: स्वस्खदिनजायाप्ताः । चापीकताः प्राग्वदधो विशुद्धा: कोटादिकानामुदयासवो वा ॥ ५६ ॥ कोटादिराश्यन्तजकोटिजीवास्ता एकहित्रिराशिजया भवन्ति १७१८१२८७७१३४३८ एतास्त्रिजाया गुण्याः खखदिनजाया भक्ता इति। यैव वृषभान्ते द्युजया सैव कौटान्तेऽपि ३२१८ । यैव मेषान्ते द्युजया मैव सिंहान्तेऽपि ३३६६ । कन्यान्ते द्युजया त्रिज्यैव ३४३८ । आभिस्ता भाजपाः । फलानां चापान्यधोऽध: शुद्धानि कोटादीनामुदयासवः स्युनिरक्षे वा। त एव मिथुन- वृषभमेषाणामित्यर्थः । अनोपपत्ति: ;-क्रान्तिकृत्ते वृषभान्ते सूत्रस्यैकमग्रं बड़ा हितीयमग्रं कोटान्त निबध्यते तस्य सूत्रस्याईसकराशाभवति। एवं सूत्रस्यैकमग्रं मेषान्ते बवा द्वितीयं सिंहान्ते तस्य सूत्रस्याई राशिदयस्य जया भवति । एवं मेषतुलादी बद्धसूत्रस्याई विजया। एता एव वृषभान्तमषान्तमौनान्ताहोरात्रहत्तानां जया भवन्ति ; यतस्तत्सम्पातषु क्रान्तिहत्ते सूत्राणि बद्धानि । अतस्तासां विजयावृत्तपरिणतानां चापान्तराणि कोटादिकानामुदया भव- न्तीति गोले प्रदर्शयेत्। इदानीं पुन: प्रकारान्तरणाह।- मेषादिजीवास्त्रिग्रहद्युमौर्या ३१४१ क्षुमा हृताः स्वखदिनजाया वा। चापौरुताः प्राग्वदधी विशुद्धा मेषादिकानामुदयामवो वा ॥ ५७ ॥ स्पष्टार्थमिदम् । अस्योपपत्तिोले कथितैव सुगमा च ।

·स्पष्टाधिकारः। ८१ में सम्यक् पठिती। अथ निष्पांस्तानसूनाह ।- तेऽभ्राद्रिभूपा १६७० गुणगोऽद्रिचन्द्राः १७८३ सप्ताग्निनन्देन्दुमिता १८३७ अथैते । क्रमोत्कृमस्थाश्चरखण्डकः स्वः क्रमोत्क्रमस्थैश्च विहीनयुक्ताः ॥ ५८ ॥ मेषादिषसामुदयाः स्वदेश तुलादितोऽमी च विलोमसंस्थाः । उदेति राशि: समयेन येन तत्सप्तमोऽस्तं ममुपैति तेन ॥ ५८ ॥ अन धनु:करणे जीवानां स्थूलत्वाहितोयटतौयावुदयो नान्यैः अत्र प्रथमप्रकारंग प्रथम उदयो ग्राह्यते । द्वितीयप्रकारेण हितोयटतीयो। शेषं स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिः ;-निरक्षवदेशाकदिययोरन्तरं चरम्। निरक्षे स्वदेशे च मेषादिः सममुदेति । मेषान्त आदो स्वक्षितिज तत उन्मण्डले लगति। अतश्चरखण्डोनो मेषोदयः स्वदेशो- दयो भवति। एवं वषमिथुनयोरपि । कादी तु चर खण्डानामपचीयमानत्वाइनं तानि परिणमनि। तुलादौ तूमण्डलस्याधःस्थितत्वाचरखण्डानि धनं भवन्ति। मकरादौ तु चरखण्डानामपचीयमानत्वादृणं परिणमन्ति । इत्यादि गोले सम्यग्विलोक्यते। इदानी नैपुण्यमाह ।- क्षेत्राणां स्थूलत्वात् स्थू ला उदया भवन्ति राशीनाम् । सूक्ष्मार्थो होराणां कुर्यात् हक्कापकानां वा ॥ ६ ॥ यथा राश्युदयाः साधितास्तथा होरोदया अपि साध्याः । तद्यथा । पञ्चदशादिपञ्चदशभागोत्तरभागानां जया होराजमाः षड् भवन्ति। ताभिर्मिथुनान्तद्युजया ३१४१ पृथक् पृथक ·८२ गणिताध्याये गुण्या स्वखाजाया भाजपा । फलानां धनूंष्यधोऽधः शुद्धानि । षष्ठात् पञ्चमं पञ्चमाञ्चतुर्थमित्यादि । शेषाणि होरोदयासवो भवन्ति। एवं दशादिदशोत्तरभागै काणोदयासवो भवन्ति । तेच नव। तथा होरांशानां षट् चराणि यान्यधोऽध: शुद्धानि तानि तेषां चरखण्डानि। तैः क्रमोत्कमस्थैः क्रमोत्कृमस्था जनयुताः सन्तः खदेशे होरोदया भवन्ति । मेषादीनां हादश। ते च व्यस्तास्तुलादीनाम्। एवं चतुर्विंशतिः २४ । एवमेव दृक्काणोदयाः षट्त्रिंशत् ; तथा चार्कस्य सायनांशस्य भागाः पञ्चदश १५ हृता गतहोराः स्युः। शेषांशास्ते भुक्तास्ते पञ्चदशभ्यः शुद्धा भोग्यांशाः स्युः। भोग्यांशघ्नः स्वदेशहोरोदयः पञ्चदशहृतः फलं भोग्यासवः स्युस्तानिष्टासुभ्यो विशोध्य तद- ग्रतो होरोदयांश्च शोधयेत्। शेषं पञ्चदशगुणमशुद्धहोरोदयेन भजेत्। फलं लवाः । अशुद्धपूर्वाणां होरांदयानां संख्यया गुणितैः पञ्चदशभिर्युताः सन्तो लग्नस्यांशा भवन्ति ; एवं लग्नात् कालसाधनऽपि। एवमेव दृक्काणोस्यैरपि लग्नसाध- नम्। तत्र पञ्चदशस्थान दश १० गुणने भजन च कल्पग्राः । एवं होरीदयेमुक्काणोदयैर्वा साधितं लग्नादिकमुदयान्तराख्यं कर्मा च सूक्ष्मं भवति । अन्यथा स्थूलम् । इदानीं भुजान्तरमाह ।- भानो: फलं गुणितमर्कयुतस्य राशे- य॑क्षोदयेन खखनागमही १८०० विभक्ताम् । गत्या ग्रहस्य गुणितं द्युनिशासुभक्त खणं ग्रहेऽर्कवदिदन्तु भुजान्तराख्यम् ॥ ६१ ॥ पर्कस्य यड्जफन्लं यस्मिन् राशौ रविवर्त्तते तस्य राशेः सम्बन्धी यो निरक्षोदयस्तेन तद्भुणितं राशिकलाभिः १८०० भक्तं पुनर्ग्रहगत्या गुणितमहीरानामुभिः २१६५८ भक्त यत् फलं ·स्पष्टाधिकारः। सद्हेऽर्कवड्वनणं कार्यम्। यद्यर्क स्य भुजफलं धनं तदा सूर्यस्यान्येषां च धनम् । यदि ऋणं तदा ऋणमित्यर्थः । अनोपंपत्तिः । ये मध्यमार्कोदयिकास्ते स्फटाौदयिकाः क्रियन्ते। तत्रार्कफलस्यासुकरणेऽनुपात: । यदि राशिकला १८०० निरक्षीदयासुभिरगच्छन्ति, तदा फलकला: कतिभि- रिति। लब्धं भाखत्फलोत्था असवो भवन्ति। अथान्योऽनुपात: । यदि युनिशासुभिगतिकला लभ्यन्ते तदा एभिः किम् ? इति । ता: कला अतः ऋणं धनं यत: “मध्यमार्कोदयात् प्राक् स्फुटार्कोदयः स्याटणे तत्फले खे यतोऽनन्तरम्” इत्युपपन्नम् । इदानीमुदयान्तरमाह । --- युक्तायनांशस्य तु मध्यमस्य भक्तासवोऽर्कस्य निरक्षदेशे । मेषादिभक्तोदयमंयुता ये यश्चायनांशान्वितमध्यभानोः ॥ ६२ ॥ लिप्तागणस्तहिवरेण निन्नी गतिग्रहस्य युनिशासु २१६५८ भक्ता। खणं ग्रहे चेदसवोऽधिकोना इदं ग्रहाणामुदयान्तराख्यम् ॥ ६३ ॥ मध्यमार्कस्य सायनांशस्य ये राशेर्भुक्तभागास्तैस्तदुदयं निरक्षदेशीयं सङ्गण्य त्रिंशता विभजेत् फलं तस्य राशेर्भुक्तासवः । अथ मेषाद्या येऽर्कण भुक्ता राशयस्तेषाञ्च निरक्षोदयासवस्तत्र योजनास्ते मेषादिभक्तोदयासवः स्यः । अथ मध्यमार्कस्य सायनांशस्य कला: कार्याः । तासां कलानां तेषामसूनाञ्च यदन्तरं तेन ग्रहगतिगुण्या घनिशासुभिर्भाजया लब्धाः कला ग्रहे धनं कार्याः। यदि कलाभ्योऽसवोऽधिकाः स्युः। यदि न्यूनास्तदा ऋणम्।

·६४ गणिताध्याये अनोपपत्तिः ;-इह यः पूर्वमहर्गणः कृतः समध्यमसावन- मानेन ; स्फटसावनस्य चलत्वात्। रविमध्यगतिकलातुल्या- सुभिः सहिता नाक्षत्राः षष्टिटिकाः ६० । ५८ । ८ । इदं मध्यममर्कमावनम् । स्वोदयभुक्तिघातात् खानाष्टभू १८०० लब्धसमासुभिः सहिता नाक्षत्राः षष्टिघटिकाः स्फुटमावनम् । ता गतिकला यैरसुभिरुङ्गच्छन्ति तद्यताः षष्टिवटिकाः स्फुट- सावनम् । तच्च चलम् । प्रत्यहं गत्यन्यत्वात् प्रतिमामं राश्य- दयान्यत्वाच्च । तादृशोऽहर्गण: कत्तुं नायातीति मध्यमः कृतः । तेन सम्यगर्कोदये ग्रहा न भवन्ति । कदाचिदर्कोदयात् प्राक् कदाचिदनन्तरम् । अत एव प्रागुताम् । "दशशिरःपुरि मध्यमभास्कर क्षितिजसविधिगे सति मध्यमः।” इति । अथ स्फटमध्यमाहर्ग गयोरन्तरानयनम् । मेषादेरारभ्य येऽर्कभुक्ता राशयस्ते यैरसुभिरुनच्छन्ति त एकीकृताः। तावत्य- खात्मके काले भदिनान्तादूर्द्धमहगणेन भवितब्धम् ; अथ च मेषादिभुक्तकलातुल्येऽन्तरे अतोऽसूनां कलानाञ्च यदन्तरं तावद्भिरसुभिरहर्गणोऽन्तरितः। अत्रानुपातः। यद्यहो. रानासुभिर्गतिलभ्यते तदा एभि: अन्तरासुभि: किम् ? इति । फलं ग्रहेषु खं यद्यसवोऽधिका: । अन्यथा ऋणमित्येतदुक्तं युक्तामेव । इदानीं येऽस्योदयान्तरस्य वासनां न बुध्यन्ति तेषां प्रती- त्यर्थमन्यदप्याह ।- चेत् स्वोदयैः स्फुटरवेरसवः कृतास्ते विश्लेषिताच यदि मध्यरवेः कलाभिः । बावन्तराख्यमुदयान्तरकं चराख्यं कर्मवयं विहितमौदयिके तदा स्यात् ॥ ६४ ॥ कृतः ।

·स्पष्टाधिकारः। ८५ यदि स्फुटरवेः खोदयेन भुत्तासव: कता मेषादिवोदयश्च युतास्तेषामसूनां मध्यमार्ककलानाञ्च यदन्तरं तेन भुक्तिर्गुणिता धुनिशासुभिर्भता। यद्यसवोऽधिकास्तदा फलं ग्रहे स्वमन्यथा ऋणम्। एवं कृते सति भुजान्तरमुदयान्तरं चराख्यञ्च कर्म- वयमपि कृतं भवति औदयके ग्रहे। इदानीं प्रकारान्तरेणोदयिककर्माह ।- मध्याट्रवेरयनभागयुताद्दिनिघ्नाद- दोा लघुर्गतिगुणा खनगावि २७० भक्ता। खणं ग्रहे युगयुजोः पदयोर्विलिप्ता- खेवं म्फर्ट खलु भवेदुदयान्तरं वा ॥ ६५ ॥ मध्यमार्कस्य सायनांशस्य द्विगुणितस्य या लघुखण्ड कै. >ा तया गुगिता ग्रहगति: खमप्तयमैः २७० हृता फलं विकलादि ग्रहे धनम् । एवं युग्मपस्थितेऽर्के। अयुग्म- पदस्थित त्वृणम् । अवीपपत्तिः ;-क्रान्तिवृत्तस्य चत्वार्यपि पदानि पृथक् पृथक् पञ्चदशभिः पञ्चदशभिर्घटिकाभिरुगन्ति ; परं न एकैको राशिः पञ्चभिः, अत उदयान्तर कम्म पदमध्यं यावद उपचीयते ततोऽपचीयते । अत एव पदान्तेषु तस्याभावः । पदमध्येषु परमता। यदत्र निरक्षोदयः कर्म दर्शितं तद बालावबोधार्थम् । तत् स्थू लम् । उदयानां स्थूलत्वात् । अत एव आर्यभटादिभिः सूक्ष्मत्वार्थ दृकाणीदयाः पठिताः । इदमुद- यान्तरं की यथा सम्यग्भवति तथोच्यते ।--मध्यमार्कस्य सायनांशस्य दोज्यां |ज्याञ्च क्त्वा तया धुजाया सा दोर्चा भाजपा मिथुनान्तधुजाया गुणनोया। तस्या धनुषो येऽसवस्तै- मध्यमार्कस्य मायनांशम्य भुजकला ऊना: सत्यः स्फुटा अन्तरा- सवो भवन्ति । तैरुदयोऽन्तरित इत्यर्थः । एवं पदमध्ये षड़- ·गणिताध्याये विंशतिः २६ पलानि किञ्चिदधिकानि भवन्ति । तानि जपाप्रका- रेण साधयितुमर्को विगुणितः। द्विगुणितस्यार्कस्य यावद्भुजः क्रियते तावत् पदमध्ये राशिवयं भवति। तद्दोर्जप्रया लघुना षड्- विंशत्या चानुपातः । यदि खार्कमितया दोर्जण्या षड्विंशति- लभ्यते तदाभीष्टया किम् ? इति। अत्र षड्विंशत्या खार्का अपवर्तिता गुणकस्थाने रूपम् १ । हरस्थाने सार्दाश्चत्वारः ४६ फलं पानीयपलानि । पुनरन्योऽनुपात: । यदि पानीयपलषध्या मतिकलातुल्या विकला लभ्यन्ते तदैभिः किम् ? इति। पूर्व लघी दोजा गुण: साश्चित्वारो हरः । इदानीं षष्टिहरः । अतो ग्रहगतेःजा गुणः। हरयोर्धातो हरः खनगाखिन २७० । इत्युपपत्रम् । ओजपर्दामवः कलाभ्यः ऊना एव भवन्त्यतस्तत्र ऋणम् । युत्मपर त्वधिका अतस्तत्र धनम् । इदानी तिथिकरणभयोगानां साधनान्याह ।--- रवि १२ रमैः ६ विरवीन्दुलवा हताः फलमिता तथयः करणानि च । कुर इतानि च तानि बवादितः शकुनिताऽसितभूतदलादनु ॥ ६६ ।। ग्रह कन्ता: नरवीन्दुकला हताः खखगजै ८००थ भयोगमिती क्रमात् । अथ हृताः स्वगतेविलिप्तिकाः खगतिभिश्च तागतनाडिकाः ॥ ६॥ व्यर्कन्दोर्भागा विष्ठाः । एकत्र रविभिभाज्यास्तत्र फलं गतास्तिथयः । अन्यत्र रसैभाज्या: । फलं गतकरमानि । तानि वेकोनानि बवादिलो भवन्ति। कृष्णचतुर्दश्यर्हादुपरि यान्यव- शिष्यन्ते बोणि चतुधं प्रतिपत्प्रथमाई च । एतानि चत्वारि शकुनितः । शकुनिचतुष्पदनागकिंस्तुघ्नानोति शेषः । । यस्य ·स्पष्टाधिकारः। ग्रहस्य नक्षत्रं ज्ञातुमिष्यते तस्य कलाः कार्याः ; तथा चन्द्रार्क- योगस्य कलाः कार्याः । उभयत्र शताष्टकेन ८०० हृते प्रथम- स्थाने गतभानि द्वितीयस्थाने गतयोगाः । अथ यानि अव- शिष्टानि तानि गतानि। तानि खखहरच्यतानि गम्यानि स्युः । तेषां गतानां सम्बन्धिन्यो विकला: खखगतिभिर्भाज्याः । यलभ्यते ता गतघटिका भवन्ति । यद्येष्याणां विकला भता- स्तदेष्या घटिका भवन्ति । अनोपपत्तिः ;-यदि व्यर्कन्दोश्चक्रांशैः ३६० त्रिंशत् ३० तिथयो लभ्यन्ते तदैभिः किम् ? इति। अत्र त्रिंशता अपवर्तित हरे जातो हादश हरः । अथ यदि चक्रांशैः ३६० षष्टिः ६० करणानि लभ्यन्ते तदैभिः किम् ? इति। अत्रापि षध्याप- वर्तिते जातो हरः षण्मितः। अथ यदि चक्रकलाभिः २१६०० सप्तविंशति नि लभ्यन्ते योगा वा तदाभिः किम् ? इति । अवापि मप्तविंशत्यापवर्त्तनं कृते जातोऽष्टशतो हर उभयत्र । अथ घटीकरणार्थमनुपातः । यदि गतिकलाभिः षष्टिघटिका लभ्यन्ते तदा गतैष्यामिः कलाभिः किम् ? इति । फलं गतैष्था घटिकाः । अथ कलाः षध्या गुणिता विकलाः स्युरित्यत उक्तम्। “अथ हृताः खगतैष्यविलिप्तिकाः” इति सर्वमुप- पन्नम्। इदानी नतकहि ।- तिथ्यन्तनाड़ीनतबाहुमौर्त्या लघूमार्कशीतांशुफले विनिघ्ने। क्रमेण भक्त नखगोसमुद्रैः ४८२० कङ्गाग्निवेदैः ४३६१ फलहीनयुक्तः । ६८ ॥ प्राक्पश्चिमस्थस्तरणिर्विधुः प्राक् ऋणे फले युक्त इतोऽन्यथोनः ।

·गणिताध्याये मुहुः स्फुटातो ग्रहणे रवीन्दो- स्तिथिस्त्विदं जिष्णुसुतो जगाद ॥ ६८ ॥ चन्द्रग्रहणेऽग्रहणे बा यास्तिथ्यन्ते नतनाद्यस्ता रस । गुणा नतभागा भवन्ति। तेषां लघी दोा साध्या। तयार्क- शीतांशुभुजफले गुण्ये। अर्कस्य नखगोसमुद्रेश्चन्द्रस्य क्वङ्गाग्नि- वेदैर्भाज्ये। यदि फले अंशाध्ये गुणिते तर्हि अंशाद्या लब्धि- ह्यिा; यदि कखाद्य तदा कलाद्या । तेन लब्धफलेन प्राकपालस्यो रवि_नः कार्य: । यदि पश्चिमस्थस्तदा युक्तः । विधुस्तु प्राकपालस्थे प्राकपालखे ऋणे च फले वर्तमान युक्तः कार्यः। अतोऽन्यथा प्राच् पश्चादा होन एव । अतः पुनः स्ताभ्यां तिथि: । घुननंतकर्म च यावदविशेषः । “इदं जिष्णु- सुतो जगाद” इति । एतदाममप्रामाण्येनास्माभिलिखित- मित्यर्थः । चतुर्वदाचार्यणाप्युपलब्धिरव वासनेत्यभिहितम् । यदि ईदृश्युपलब्धिरस्ति तदाऽस्माभिः किं नाङ्गोकर्त्तव्यमिति भावः । अथ ब्रह्मगुप्तोक्तमुच्यते ।-अत्र शोनाश्चतुर्दश नीचीञ्च- वृत्तपरिधिभागा रवः पठिताः । तथा ये जिनकलोनरदा हिमांशोस्ते याम्योत्तरमण्डलस्थस्यैव । ते रवेमध्यानस्थस्य परिधिभागा ऋणे फले प्रागुन्मण्डलस्थस्य कलाविंशत्यधिका: पश्चादूना: । धनफले तु प्रागूनाः पश्चादधिकाः । पू पू म प ऋणफले १४ १३ धनफले १३ १३ १४ म प . ४० २० २० ४० अथ चन्द्रस्य मध्याहपरिधिभागा: प्रागुमण्डलस्थस्य ऋणे वा धने वा फले दिपञ्चाशता ५२ कलाभिरूनाः। पचाहणे फले ताभिः कलाभिः ५२ युताः । धने तु ताभिरूनाः ।

·स्पटाधिकारः। है No.vhAPAN... NANVvvvvvv Movvvvvv.. पू प प ३२ ४४ पू म ऋणफले ३० ३१ घनफले ३० ३१ ४४ ३६ २८ ४४ ३६ अवान्तरे तु अनुपातात् परिधिभागानानीय तैः स्फुटीकरणे कत्वेदानीं तत्संस्कारः क्रियते। तत्रानुपात: । यदि त्रिज्या- तुल्यया नतभागज्यया भागवंश: परिध्यन्तरं तदेष्टया किम् ? इति । अत्र नतभागज्याया भागवंशो गुणस्त्रिज्या हरः १२० । एवं कृते सति नतज्यायाः षध्यधिकशतत्रयं ३६० भागहारः । फलं स्फुटपरिध्यन्तरम् । अथान्योऽनुपातः । यदि बंशोनचतु- दशभिः परिधिभागैरिदं फलं लभ्यते तदा स्फुटपरिध्यन्तरण किम् ? इति । अत्र फलस्य नतज्या गुणः परिध्यंशा: षध्यधिक- शतत्रयञ्च हरः। इदानी हरयोर्गत उत्पना नखगोसमुद्राः । एवं चन्द्रस्यापि । तत्र परिध्यन्तरं दिपञ्चाशत् कला: ५२ । विज्यातुल्यया नतभागज्यया १२० इदं परिध्यन्तरं भागात्मक ५२ तदेष्टया किम् ? इति । अत्र त्रिज्यायाः षष्टिगुणायाः विपञ्चाशतापवर्ते कृते इष्टनतज्यायाः हरो लभ्यत । इष्टनतज्या हरः । इदं स्फुटपरिध्यन्तरम्। यदि जिनकलोनरदैः २१ परिधिभागैः इदं फलं लभ्यते तदा स्फटपरिध्यन्तरेणानेन 1 किम् ? इति। अत्रापि हरयोर्घातो हरः स्यादिति जाताः कङ्गाग्निवेदाः ४३६१ । इदानों स्फुटग्रहस्य तात्कालिकोकरणमाह ।- यातैष्यनाडीगुणिता द्युभुक्तिः षध्या ६० हृता तहितो युतश्च । तात्कालिकः स्यात् खचरः शशीनो तिथ्यन्त एवं समलिप्तिको स्तः ॥ ७० ॥ १३८ १३८ ·१०० गणिताध्याये पूर्णान्तकाले तु समौ लवाद्यै- दर्शान्तकालेऽवयकैगुहाद्यैः । स्पष्टम्। वासनापि सुगमा वैराशिकेन । इदानीं सूक्ष्मनक्षत्वानयनमाह ।- स्थूलं कृतं भानयनं यदेत- ज्जयोतिर्विदां संव्यवहारहेतोः ॥ ७१ ॥ सूक्ष्म प्रवक्ष्येऽथ मुनिप्रणीतं विवाहयानादिफलप्रसिद्धय । अध्यभोगानि ११८५५२ षड़न तनाः प्रोचुर्विशाखादितिभध्रुवाणि ॥ ७२ ॥ षडईभोगानि च ३८५।१७ भोगिरुद्र- वातान्तकेन्द्राधिपवारुणानि । शेषाण्यतः पञ्चदशैकभोगा- न्युक्तो भभोगः शशिमध्यभुक्तिः ७८०।३५ ॥ ७३ ॥ सर्वभोगोनितचक्रलिप्ताः वैखाग्रतः स्यादभिजिद्भभोगः । कलोकतादिष्टखगादिशोध्य दासादिभोगान् गतभानि विद्यात् ॥ ७४ ॥ विशुद्धसङ्ख्यानि गतन्तु शेष- मशुद्धभोगात् पतितं तदेयम् । गतागते षष्टिगुणे विभक्त महस्य भुक्त्या घटिका गतैष्याः ॥ ७५ ॥ इह यवक्षत्रानयनं कृतं तत् स्थूलं लोकव्यवहारार्थमावं कृतम्। अथ पुलिशवसिष्ठगर्गादिभियेहिवाहयावादी सम्यक् फलसिद्धार्थ कथितं तत् सूक्ष्ममिदानी प्रवक्ष्ये। तव षड़यई- भोगानि। विशाखापुनर्वसुरोहिण्युत्तरावयम्। पथ षड़ई- ·स्पष्टाधिकारः। १०१ ता.अशुध- भोगानि ।-अश्लेषा आर्द्रा स्वाती भरणी ज्येष्ठा शतभिषक् । एभ्य: शेषाणि पञ्चदशैकभोगानि। भोगप्रमाणन्तु “शशिमध्य- भुक्ति:” ७८.०३५॥ अध्यभोगः ११८५।५२। अईभोगः३८५।१७। सर्वक्षभोगैरूनितानां चक्रकलानां २१६०० यच्छेषं सोऽभि- जिब्रोगः २५४।१८। अथ तत्साधनम् ।-ग्रहं कलौकत्या- खिन्यादीनां भोगान् विशोधयेत् । यावन्तः शुद्धास्तावन्ति गतभानि जानीयात्। शेषाः कला गतसंज्ञाः । भोगात् पतिता एथसंज्ञाः । ता गतेथाः कलाः षष्टि ६० गुणा प्रहगत्या भक्ता गतैष्या घटिका भवन्ति । पत्रोपपत्तिरागमप्रामाण्येन । इदानीं ग्रहाणां राशिसङ्क्रान्तिमानं भतिथिकरणयोगानां सन्धिमानञ्चाह ।- षष्टिनविम्बं ग्रहभुक्तिभक्तां सडान्तिनाद्योऽखिलधर्मक्कत्ये। रवस्तु ताः पुण्यतमा ग्रहः ख- सङ्घान्तिगो मिश्रफलं विधत्ते ॥ ७६ ॥ शशितनुविकलाभ्यश्चन्द्रभुक्त्येन्दुभान्वी- गतिविवरकलाभिर्भूय एताभिरेव । पृथगध गतियुत्या नाड़िकाः सन्धिराप्ता भतिथिकरणयोगानां फलं तत्र मिश्रम् ॥ ७७ ॥ वक्ष्यमाणप्रकारेण ग्रहविम्बकला अानीय षध्या संगुण्य ग्रहमुक्त्या भजेत् ; यल्लब्धं ताः सङ्क्रान्तिनाद्यः । राश्यन्तकालात् पूर्वमी उत्तरतोऽर्डा इत्यर्थागम्यते। ताः सङ्घान्तिनायो रवेस्तु पुण्यतमाः। तथा यावत् सङ्ग्रान्तिस्थो ग्रहस्तावद्राशियोत्यं फलं करोति। एवं शशिविम्बविकलाभ्यो या घटिका उत्पद्यन्ते ता भतिथिकरणयोगानां सन्धिघटिकाः स्युः। सन्धी मिश्रफल-

·१०२
गणिताध्याये
उप-
मित्यर्थः।
अत्र सन्धिरुभयतोऽपि विम्बस्य स्थितत्वात् ।
पत्तिरप्यत्र सुगमा।
इति श्रीमहरीपाध्यायसुतभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमषिवासनाभाथे
मिताक्षर ग्रहस्पष्टीकरणवासनाध्यायो हितीयः ॥ २॥
पवाधिकार ग्रन्थसया षट शतानि ॥६०० ॥
पथ विप्राध्यायं विवक्षुस्तावत् तदारम्भप्रयोजनमाह।-
जगुर्विदोऽदः किल कालतन्त्र
दिग्देशकालावगमोऽत्र यस्मिन् ।
विप्रश्ननाम्नि प्रचुरोक्तिधाम्नि
ब्रुवेऽधिकारं तमशेषसारम् ॥ १॥
स्पष्टार्थम्।
इदानी लग्नसाधनमाह ।-
तात्कालिकार्केण युतस्य राशे.
रभुक्तभागैर्गुणितोदयात् खात् ।
भोग्यासवः खाग्निहतादवाप्ता
भुक्तासवी भुक्तालवैः स्युरेवम् ॥२॥
इष्टासुसङ्घादपनीय भोग्यां-
स्तदग्रतो राश्युदयांच शेषम् ।
अशुद्धहृत् खाग्निगुणं लवाद्य-
मशुद्धपूर्वैर्भवनैरजाद्यैः ॥३॥
युक्तं तनुः स्यादयनांशहौन-
मिष्टासवोऽल्पा यदि भोग्यकेभ्यः ।
विंशगुणाः खोदयभाजितास्ते
लब्धांशयुतो रविरेव लग्नम् ॥४॥

·विप्रनाधिकारः । १०३ यस्मिन् काले लग्नं जेयं तस्मिन् काले तात्कालिकोऽर्कः सायनांश: कार्यः । तेनार्केण युतस्य राशेर्ये भोग्यांशास्त: तदुदयासवो गुण्यास्त्रिंशता भाज्याः । ये लब्धास्ते भोग्यासवः स्युः । अथेष्टासुभ्यो भोग्यासून् विशोध्य तदग्रतो यावन्त उदयाः शुध्यन्ति तावन्तः शोध्याः । ततः शेषात् खरामगुणादशुद्धोदयेन भक्ताद्यल्लब्धमंशाद्यं तदशुद्धोदयात् पूर्व यावन्तो मेषाद्या उदया- स्तावद्भिः राशिभिर्युतमयनांशैव रहितं तल्लग्नं स्यात् । पथ यदीष्टासुभ्यो भोग्या न शुध्यन्ति तदेष्टासवस्त्रिंश३० गुणास्तदु- दयासुभिर्भाजत्राः । फलेनांशाधेन युतो रविलग्नं स्यात् । पत्र वासना पैराशिकेन सुगमा । इदानी लग्नात् कान्लानयनमाह । - अर्कस्य भोग्यस्तनुभुक्तायुक्तो मध्योदयाव्यः समयो विलग्नात् । यदैकमे लग्नरवौ तदा त- नागान्तरनोदयखाग्निभागः ॥ ५ ॥ लग्नेऽल्पके तु युनिशात् स शोध्य. स्तात्कालिकार्कादसकच्च कालः । चेत् सावनाः प्रष्टुरभीष्टनाद्य- स्तदैव तात्कालिकतिग्मरश्मेः ॥ ६ ॥ आयो यदेष्टा घटिका विलग्नं कालच तत्रौदयिकात् सकञ्च। अर्कस्य प्राग्वद्रोग्यकालः साध्यः । लग्नस्य सायनांशस्य भुक्तकालः साध्यः । तयोरैक्यमर्कादग्रतो लग्नपर्यन्तं ये मध्ये राशयस्तेषामुदयाच क्षेप्यास्तत्रैव । एवं लग्नात् कालो भवति । अत्र यदैकराशी लग्नाौ भवतस्तदा तयोरन्तरांशैः खोदयं सगुण्य त्रिंशता भजेत् फलमिष्टकालः स्यात्। परं

·१०४
गणिताध्याये
--
.....-
.....
यद्यल्लिग्नमधिकम्। यद्यल्पं तदा स कालोऽहीरावात्
शोध्यः।
शेषमिष्टकाल: स्यात् ।
अष्टकालसाधनेऽर्कस्य
भोग्यमौदयिकादेव क्रियते। यतः कालज्ञानात् तात्कालिकत्व-
मर्कस्य कार्यम् ।
अतः स्थूलः काल पायाति । अनेन कालेन
तात्कालिकमकं कृत्वा मुहुः कालः साधयितुं युज्यते । परं यदि
प्रष्टुः सावनघटिका इष्टाः। इटलग्नार्थम् एतदुक्तं भवति ।
उदयानन्तरमेतावतोवर्कसावनघटिकासु कोहग् लग्नं भवतीति
एतदभीष्टं तदैव तात्कालिकालिग्नं साध्यते । तदैव लग्नादस-
छात् कालः। यदा पुनरिष्टघटिका आयस्तदौदयिकादेवार्का-
लग्न लग्नात् काल: साच्च ।
अत्रोपपत्तिः सुगमा। तात्कालिकीकरणकारणता गोले
कथिता व्याख्याता च ।
इदानीं विलोमलग्नमाह ।-
भुक्तासुशुद्धेविपरीतलग्न
भुक्तांशगहाप्तलवोनितोऽकः ॥ ७ ॥
यदोदयात् पूर्वघटोषु लग्नमिष्टं तदा तात्कालिकमकं कृत्वा
तस्य भुक्ताम्वः साध्याः तानिष्टासुभ्यो विशोध्य शेषासुभ्यो
यावन्त उदया विशुध्यन्ति तावन्तो विलोमेन विशोधयेत् ।
शेषात् खरामगुणितादविशुद्धोदयभक्ताये लब्धा अंशास्तैस्तथार्क-
भुक्तांशैश्च तथा विशुद्धोदयतुल्यैः राशिभिश्चोनोकतो रविलम्न
भवति ।
वासनाऽभ्यत्र सुगमा।
इदानी दिगजानमाह ।-
वृत्तेऽम्भःसुसमौकतक्षितिगते केन्द्रस्थशङ्कोः क्रमा-
द्भाग्रं यत्र विशत्यति च यतस्तत्रापरैन्द्रग्रौ दिशौ।
तत्कालापमजीवयोस्तु विवरानाकर्णमित्याहता-
लम्बज्याप्तमिताङ्गुलेरयनदिश्यैन्द्री स्फुटा चालिता ॥८॥

·त्रिप्रश्राधिकारः। १०५ प्राची। तन्मत्यादथ याम्यसौम्यककुभौ सौम्या ध्रुवे वा भवे- देकस्मादपि भाग्रतो भुजमिता कोटीमितां शङ्गुतः । न्यस्येद्यष्टिमजु तथा भुवि यथा षध्यग्रयोः संयुतिः कोटिः प्राच्यपरा भवेदिति कृते बाहुश्च याम्योत्तरा ॥८॥ उदकेन समीक़तायां भूमाविष्टप्रमाणं वृत्तं विलिख्य तस्य केन्द्रे हादशाङ्गलशङ्ख निवेश्य तस्य छाया तस्मिन् वृत्ते यत्र प्रविशति पूर्वाह्नेऽपराह्ने यतो निर्गच्छति तत्र पश्चिमपूर्वदिशी किल भवतः । परन्तु यस्मिन् काले छायाप्रवेशो जातो यस्मिन् काले च निर्गमस्तात्कालिकयोरर्कयोः क्रान्तिज्ये साध्ये। तयो- रन्तरात् तस्याः छायायाः कर्णन गुणिताल्लम्बज्यया भक्ताद्यलब्ध- मङ्गलादि फलं तेनैन्द्री दिगुत्तरतथालिता स्फुटा भवति यद्युत्तरे- ऽयने रविवर्त्तते। यदि दक्षिणे तदा दक्षिणतः । एवं स्फुटा अन्यथा स्थूलेत्यर्थः। तभस्याद्याम्यसौम्ये दिशौ। अथ प्रकारान्तरेणाह ।-ध्रुवमवलम्बसूत्रेण विद्या ध्रुवाभिमुख- कोलक: सौम्या। स्वस्थानकोलको याम्या । तन्मत्स्यात् पूर्बापरे। प्रथमं भावयाग्रदर्शने दिग्जानमुक्तम्। इदानी- मथवैकस्मादपि भाग्रतः। तच्चैवम्। अभीष्टकाले शङ्को ग्रं चिहयित्वा तस्याः छायाया वक्ष्यमाणप्रकारेण भुजं को खानीय भुजकोटिमिते शलाके गृहीत्वा शङ्खमूलायथादिम्गतां कोटिशलाकां छायाग्रादास्तदिग्गतां भुजशलाकाञ्च तथा भुवि न्यसेत् यथा शलाकाग्रयोः संयुतिः स्यात्। एवं कृते सति कोटिः प्राच्यपरा दिग्भवति। बाहुश्च याम्योत्तरा। अनोपपत्ति: ;-अहोरात्रहत्ते इष्टानामुबतघटिकानामग्रे पूर्वाह्न सममण्डलेन यावदन्तरं तावदेवापराह्ने तावतीना- मिष्टघटीनामग्रे भवति। अतस्तच्छायाबिन्दुभ्यां दिग्ज्ञान- मुपपद्यते। परं तत्कालान्तरेण यदर्कक्रान्त्यन्तरं तेनान्तरितं ·गणिताध्याय इति । भवति । अतस्तत् सन्धेयम्। तञ्चैवम् । तस्मिन् काले यानि कर्ण- वृत्ताग्राङ्गलानि पूर्वाह्वे यानि चापराहे तेषामन्तरं कार्यम् । तत्र लाघवार्थ तत्कालक्रान्त्योरेवान्तरं कैतम्। ततोऽग्राकरणायानु- पातः । यदि लम्बज्याकोव्या विज्याकर्णस्तदा क्रान्तिज्यान्तरण किम् ? इति । अत्र लब्धमग्रान्तरम् । ततोऽन्योऽनपातः । यदि त्रिज्याव्यासाई एतावदन्तरं तदा कर्णव्यासाः किम् ? पत्र तुल्यत्वाद्गुणकभाजकयोस्त्रिज्यानाशे कृते सत्युप- पर्व “तत्कालापमजीवयोस्तु विवरात्” इत्यादि। यद्युत्तरमयनं वर्तते उत्तरतोऽर्के चलिते शङ्कोर्भाग्रं दक्षिणतो याति तदुत्तर- तथालनीयम् । अत उपपत्रम् “ऐन्द्रो स्फुटा चालिता” इति । भुनकोटीनामुपपत्तिरग्रे। तविवेशमात्रेण दिगज्ञानमिह दर्शितम्। इदानीमेतत्सम्बन्धमाह ।- दिक्सूत्रसम्यातगतस्य शङ्को- छायाग्रपूर्वापरसूवमध्यम् । दोर्दोः प्रभावर्गवियोगमूलं कोटिर्नरात् प्रागपरा तत: स्यात् ॥ १० ॥ प्रत एव दिक्सम्पातस्थस्य शङ्कोर्भाग्रं यत्र पतति तस्य पूर्वापरसूत्रस्य च यदन्तरं स दोरित्युच्यते । दोश्छाययोर्वर्गान्तर पदं पूर्वापरा कोटिरिति । इदानी छायातः कर्ण, कर्णात् छायाचाह ।- भाकतीन १२ कति १४४ संयुतेः पदं स्याच्छतिः श्रुतिकृतीनवर्गयोः १४४ । अन्तराद्रवियुतोनकर्णयो- राहतेच यदि वा पदं प्रभा ॥ ११ ॥ छायावर्गाद्वादशवर्ग १४४ युतान्मूलं कर्णः। कर्णवर्गा-

·विप्रनाधिकारः।
-
द्वादशवर्गो १४४ नान्मूलं छाया। अथवा कर्णो हिष्ठः। एकत्र
द्वादशभिरूनोऽन्यत्र युतस्तयोर्घातान्मूलं छाया। अस्योपपत्ति-
गणिते कथिता।
इदानीं संज्ञाविशेषानाह।--
शगुनरो ना कथितः स एव
खााट्रवेर्या विषुवहिनाई ।
मतिः पलोऽक्षश्च स एव तन-
स्तत्रोवतिर्यास्य स एव लम्बः ॥ १२ ॥
सष्टम्।
इदानीमक्षक्षेत्राण्याह ।-
भुजोऽक्षमा कोटिरिनाङ्गली ना
कर्णोऽक्षकर्ण: खलु मूलमेतत् ।
क्षेत्राणि यान्यसभवानि तेषां
विद्येव मानार्थयशः सुखानाम् ॥ १३ ॥
लम्बज्य का कोटिरथाक्षजीवा
भुजोऽत्र कर्णस्त्रिभुजे विभज्या।
कुज्या भुजः कोटिरपक्रमज्या
कर्णोऽग्रका च त्रिभुजं तथेदम् ॥ १४ ॥
तथैव कोटिः समवृत्तशङ्गः-
रग्रा भुजस्तदृतिरत्र कर्णः ।
भुजोऽपमज्या समना च कर्णः
कुज्योमिता तवृतिरत्र कोरिः ॥ १५ ॥
अग्रादिखण्डं कथिता च कोटि-
रुहत्तना दोः श्रवणोऽपमज्या।
उहत्तना कोटिरथागकाग्र-
खण्डं भुजस्तच्छ्रवण: क्षितिज्या ॥ १६ ॥

·१०८ गणिताध्याये खण्डं यदूई समहत्तशङ्को- यत् तदृतेस्तावथ कोटिकौँ। अग्रादिखण्डं भुज एवमष्टौ क्षेत्राण्यमून्यक्षभवानि तावत् ॥ १७ ॥ पच किल निरक्षे देशे यदेव विषुवमण्डलं तदेव सम- मण्डलम्। तथा क्षितिजादन्यदुमण्डलं नाम वलयं नास्ति । तत्र ध्रुवौ च क्षितिजासतौ। अथ निरक्षदेशाद्रष्टा यथा यथोत्तरतो गच्छति तथा तथोदगध्रुवमबतं पश्यति । तथा यै गर्भुव उव्रतस्तैरेव भागैरक्षसंः खस्वस्तिकाइक्षिणतो विषुवम्मण्डलं नतं पश्यति। विषुवमण्डलस्य तिर्यस्थित- त्वात् तदाश्रितान्यहोरात्रहत्तानि खस्थाने तिरश्चीनानि भवन्ति। अतः साक्षे देश खगोलवलयानां तिरश्चौनभगोल- वलयानाञ्च सम्पातात् बास्राणि क्षेत्राण्युत्पद्यन्ते । तान्यक्ष- क्षेत्रसंज्ञान्युपयोगित्वात् कथ्यन्ते । अक्षमा नाम पलभा प्रसिद्धा सा भुजः । हादशाङ्गलः शङ्खः कोटिः । अक्षकर्णस्तत्र कर्णः । इदं तेषामक्षक्षेत्राणां वक्ष्य- माणानां मूलम् । केषां किमिवेत्याह । -“विद्येव मानार्थयश:- सुखानाम्” इति । अन्यैरप्येवमुच्यते ।- विद्या नाम नरस्य कोतिरतुला भाग्यक्षये चाश्रयो धेनुः कामदुधा रतिच विरहे नेत्रं हतीयञ्च सा। सत्कारायतनं कुलस्य महिमा रत्नैर्विना भूषणं तस्मादन्यमपोह्य हेतुविषयं विद्याधिकारं कुरु ॥ अथान्यत् क्षेत्रम्। क्षेत्रदर्शनार्थं यथोक्त खगोलं भगोलच बडा क्षेत्राणि दर्शयेत्। तत्र दक्षिणोत्तरमण्डले विषुववृत्त- सम्पातादधो यावान् लम्बः क्षितिजसमसूत्रपर्यन्तः सा तत्र कोरिः। लम्बनिपातकुमध्ययोरन्तरं साक्षज्या तत्र भुजः ।

·त्रिप्रनाधिकारः । १०८ भूमध्याल्लम्बाग्रगामि सूत्रं त्रिज्या सा तत्र कर्णः । इदमप्यक्ष- क्षेत्रम्। दृष्टाहोरात्रहत्तं यत्र क्षितिजे लग्नं तस्य प्राक् स्वस्तिकस्य चान्तरमग्रा चापांशाः। तेषां ज्याया। तावती च प्रत्यक्षितिजे । अग्राग्रयोनिबई सूत्रमुदयास्तसूत्रम्। अहोरात्रहत्तोमण्डल- सम्यातस्य प्रायपरसूत्रस्य च यदन्तरं सा क्रान्तिज्या । मा तत्र कोटिः । अग्रा कर्ण:। तदग्रयोरन्तरं सा कुज्या स भुजः । इदमक्षक्षेत्रम। तथाऽहोरात्रवृत्तसममण्डलसम्यातादधोऽवलम्बः समवृत्त- शङ्खः । मा कोटिः। अग्रा भुजः। अहोरात्रहत्ते ज्याखण्डक ततिः कर्णः । इदमक्षक्षेत्रम् । तथा कुज्योनिता तबृतिरहोरात्रहत्ते ज्याई सा कोटिः । उन्मण्डले क्रान्तिमा स भुजः। समवृत्तशङ्खः कर्णः । इदमक्ष- क्षेत्रम् । तथाऽहोरात्रीमण्डलयोः सम्पातादवलम्ब उन्मण्डलशङ्खः स भुजः । उन्मण्डलहत्ते उन्मण्ड लहत्ते क्रान्तिज्या कर्णः । उन्मण्डलशगु- मूलस्य प्राच्चपरसूत्रस्य च यदन्तरं तदग्रादिखण्डं सा तत्र कोटिः । इदमक्षक्षेत्रम् । तथोन्मण्डल शङ्खःकोटिः । शङ्खमूनोदयास्तसूत्रयोरन्तर- मग्राग्रखण्डं स भुजः। कोटिभुजाग्रयोरन्तरसूत्रं सा कुज्या । म तत्र कर्णः । इदमक्षक्षेत्रम् । तथोन्मगड लगना होन: समशङ्खस्तत् समशोरूच खण्ड सा कोटिः। कुज्योना तड़तिस्तद्धृतरू खण्डं स कर्ण: । अग्रादि- खण्डं स भजः । इदमक्षक्षेत्रम् । एतान्यष्टौ तावत् कथितानि । एवमन्यान्यपि भवन्ति । इदानीमेषां साधनान्याह ।- - ग--१० ·११० गणिताध्याये A.. एषामयैकस्य तु बाहुकोटी- कर्णेमिथोऽन्यान्यनुपाततः स्युः । एषां क्षेत्राणामेकस्य दोःकोटिकणैः परस्परमन्यानि भवन्ति । इदानीं तथाह ।- त्रिज्ये पृथक् कोटिभुजाहते ते कर्णोद्धृते लम्बपलज्यके स्तः ॥ १८ ॥ तत्कार्मुके लम्बपली च तज्जो दो:कोटिजीवावदतो मिथो वा । अक्षज्यका कोटिगुणा भुजाप्ता सम्बज्यका वाक्षगुणोऽन्यथातः ॥ १८ ॥ तत्र त्रिज्या सप्तसु स्थानेषु सप्तभिः कोटिभिर्गुण्या। खको- बेन स्वकीयेन कर्णेन पृथक् पृथग्भाज्या । एवं सप्तधा लम्बज्या भवति । अथ सप्तधा त्रिज्या भुजैगुण्या स्वखकर्णेन भाज्या । सप्तधा अक्षज्या भवति । लम्बजयाक्षजायोधनुषी कार्ये। तो लम्बाक्षी ९... लम्बोत्कमजोवयोना त्रिज्याक्षज्या स्यात् । अक्षोत्कृमजीवयोना विजया लम्बजया स्यात् । विजयावर्गात् पृथक् पृथग् लम्बाक्षजमावर्गोनान्मूले अक्षलम्बज्ये वा । अक्षजया सप्तसु स्थानेषु सप्तभिः कोटिभिर्गुण्या स्वस्वभुजेन भाज्या सप्तधा लम्बज्या भवति । सप्तधा लम्बजया सप्तभिर्भुजैगुण्या स्वस्वकोट्या भत्ता सप्तधाक्षजना स्यात् । इदानीमन्यदाह । क्रान्तिजाके कर्णगुणे विभक्त कोट्या मुजेनाप्तमिताग्रका स्यात् । पाद्यं हितीयं समशॉरेष स्थात् तद्धृतिः कोटिहृतः श्रुतिनः ॥ २० ॥ क्रान्तिजयाक्षक्षेत्रकर्णन गुणिता दिः स्थाप्या। . तु एकत्र ·त्रिप्राधिकारः । १११ खकोट्या भक्ता सत्यया भवति। अन्यत्र स्वभुजेन भक्ता तत्र समगङ्खः । एवं सप्तभिः कर्णैः सप्तधागा सप्तधा च समशङ्खर्भवति। एष शङ्गः सप्तभिः कर्णेर्गुणित: स्वस्खकोटिभक्तः सप्तधा तवृति- भवति । इदानीमन्यदाह ।- कर्णन निघ्नी पृथगनका वा मजेन भक्ता खल ततिः स्यात् । अग्रका सप्तधा सप्तभिः कर्णैर्गुण्या वस्वभुजेन भाज्या सप्तधा वा तद्धृतिर्भवति। इदानीमन्यदाह ।- कोव्या हता तबृतिरका च कर्णन दोषणा क्रमशो विभता ॥ २१ ॥ विधा भवहा समवृत्तशङ्खः स दोगुण: कोटिहतोऽयका बा। सप्तधा तबृतिः सप्तभिः कोटिभिर्गुण्या खखकर्ण जया सप्तधा समशङ्कर्भवति। एवं सप्तधाग्रा सप्तभिः कोटिभिर्गुण्या खखभुजेन भक्ता। एवं वा सप्तधा समशङ्कर्भवति । स सम- शगुः सप्तधा सप्तभिर्भुजैर्गुण्यः स्वस्वकोट्या भक्त: सप्तधामा वा भवति । इदानीमन्यदाह ।- कोयुवृत्तं तवृतिखण्डमूह श्रुत्या हतं वा समहत्तशः ॥ २२ ॥ कुजयोनिता तवृतिस्तत् तबृत्यू ईखण्डम्। तत् सप्तथा सप्तभिः कर्णैर्गुण्यं स्वस्वकोट्या भक्तं सप्तधा वा समशङ्खर्भवति । इदानीमन्यदाह ।-- विधापमजा भुजकोटिनिन्त्री कोव्या च दोष्णा विहताबमाप्तम् ।

·११२ गणिताध्याय कुज्या परं तइतिखण्डमूर्ख स्यात् तद्दतिः मंयुतिरेतयोर्वा ॥ २३ ॥ सप्तधापमज्या भुजैगुण्या स्वखकोव्या भक्ला सप्तधा वा कुज्या भवति । अथ सप्तधापमज्या सप्तधा कोटिभिर्गुण्या खखभुजेन भाज्या सप्तधा तद्धृतरूङ्घ खण्डं भवति । कुज्योर्ड्स खण्डयोर्योग- स्तद्दतिरित्यष्टनवतिर्मदा भवन्ति । इदानीमन्यदाह ।- कुज्यापमज्ये भुजकोटिनिनगौ कर्णोद्धृते स्यात् क्रमशो यदाप्तम् । अग्राग्रखण्डं प्रथमं हितोय. मग्रादिखण्डञ्च तदैकामना ॥ २४ ॥ कुज्या सप्तधा भुजैगुण्या स्वस्त्रकर्णन भाज्या सप्तधा अग्राम- खण्डं भवति। एवं क्रान्तिज्या सप्तधा कोटिभिर्गुण्या स्वस्खकर्णेन सप्तधा अग्रादिखण्डं भवति । खण्डयोर्युतिः प्राग्वत् अनकधाग्रा भवति । इदानीमन्यदाह ।- अग्रादिखण्डञ्च तथापमज्या भुजाहते ते क्रमशो विभक्त । कोटिश्रुतिभ्यामुभयत्र शङ्ख रुमण्डलस्थे रविमण्डले स्यात् ॥ २५ ॥ अग्रादिखण्डं सप्तधा भुजैगुण्यं खखकोव्या भाज्यं सप्तधो- अण्डलशङ्खर्भवति। एवमपमज्या सप्तधा भुजैर्गुण्या स्वस्खकर्णेन भाज्या सप्तधोन्मण्डलशङ्खर्भवति । इदानीमन्यदाह ।- अग्राग्रखण्डं क्षितिशिस्जिनी च कोव्या हते दीःश्रवणोद्धृते स्तः । भाज्या। - - ·त्रिप्रश्नाधिकारः। ११३ वोन्मण्डल लशगुर्भवति उहत्तशङ्क समना तदून: स्यादूई खण्डं समवृत्तशङ्कोः ॥ २६ ॥ अग्राग्रखण्डं सप्तधा कोटिभिर्गुण्यं स्वस्वभुजेन भाज्यं सप्तधा एवं कुज्या सप्तधा कोटिभिर्गुण्या स्वस्व- कर्णेन भाज्या। एवं सप्तधा वोन्मण्डलशङ्खर्भवति । तेनो- न्मण्डलशगुना रहितः सममण्डलशगुस्तस्योई खण्डं स्यात् । इदानीमन्यदाह ।- अग्रा भुजन्नी श्रुतिहत् क्षितिज्या तदूनिता तद्धृतिरूवखण्डम् । अग्रा सप्तधा भुजैगुण्या स्वस्वकर्णेन भाज्या सप्तधा कुज्या स्यात् । कुज्योनिता तडुतिस्तदूर्द्ध खण्डं स्यात् । इदानीमन्यदाह ।- ज्ञाताच्च साध्यादितर भवन्ति यहा गुणच्छेदविपर्ययेण ॥ २७॥ दोःकोठिवर्गक्यपदं श्रुतिः स्यात् तत्कोटिवर्गान्तरतः पदं दोः । दोःकर्णवर्गान्तरतश्च कोटि- र्दाभ्यां टतीया यदि वा स्युरेवम् ॥ २८ ॥ इदानीमुपमहारश्लोकमाह । - त्रिषष्टिरत्रानयनप्रभेदा- स्तावत् स्युरेवं पललम्बमौर्योः । अग्रादिकानां शतशः प्रभेदै- लम्बादयोऽपि स्यरनन्तभेदाः ॥ २८ ॥ बहुप्रकारप्रतिपादनार्थमिदम् । इति लम्बाक्षज्यागादिभेदप्रकरणम् ।

·११४ गणिताध्याये इदानीं दिनियमेन छायानयनं विवक्षुरादौ कोणशकोरा- नयनमाह।- अग्राकृतिं द्विगुणितां त्रिगुणस्य वर्गात् ११८१८८४४ त्यत्वा पदं तदिह कोणनरोऽक्षभानः । अर्को १२ इत: फलयुजाऽसक्कदग्रयासौ सौम्ये फलेन वियुजा तु तया प्रसाध्यः ॥ ३० ॥ त्रिजपाया वर्गादग्रावर्गेण द्विगुणितेनोनाद्यन्मूलं स किल कोणशङ्खः स्थूलो भवति । स पलभया गुण्यो हादश १२ भक्तो यत् फलं तेन युताना कार्या । तयाऽग्रया पुनः शगुः साध्यः । तस्मादपि पुनः फलम्। पुनस्तेन युतयाऽग्रया स साध्यः । यावदविशेषः । एवं याम्यगोले। सौम्ये तु फलस्याग्रा- याश्च यदन्तरं तामग्रां प्रकल्पग्राऽसतत् साध्यः । अनोपपत्तिः ;-अत्र अत्र कोणवृत्तस्थस्यार्कस्य सममण्डलेन सह यावदन्तरं ज्यारूपं स भुजः । तावदेव याम्योत्तरमण्ड- लेन सहान्तरं भवति । सा कोटिः । तदर्गयोगपदं खमध्या- र्कान्तरभागानां ज्या सा दृगज्या। एवं भुजवर्गो हिगुणो दृग्ज्यावर्गो भवति । म दृगज्यावर्गस्त्रिज्यावर्गादयावहिशोध्यते तावच्छङ्गुवर्गोऽवशिष्यते । अतस्तन्मूलं कोणशङ्खर्भवति । किन्वत्र भुजो न ज्ञायते तज्ज्ञानं वक्ष्यमाणविधिना।-"प्रथाक्षभानो नरोऽहृत्” इत्यादिना । अतः शङ्खः पलभया गुण्यते हादशभि- ईियते । फलं शङ्कतलं दक्षिणं स्यात् । स्वाग्राखशगुतलयोर्याम्य- गोले योगः सौम्ये त्वन्तरं भुजो भवति । अत्र कोणशङ्कोरञा- नाच्छङ्गुतलाज्ञानम् । केवलमग्रा ज्ञायते। मैव प्रथमं बाहुः कल्पितः । ततः “अग्राक्रतिं द्विगुणितां त्रिगुणास्य वर्गात्" इत्या- दिना यः शङ्खरानौत: स स्थूलो जातः । अतोऽसक्तहिधिना सम्यग्भवति । तथा यत्र देशे यस्मिन् काले अग्रा अध्यईराशि- ·त्रिप्रश्राधिकारः। ११५ -~.. ....- vah -~-~~~~..." जातो२४३१ऽभ्यधिका भवति तत्र तदा याम्यगोले कोण- शङ्कोरभावः । उत्तरगोले तु कोणशकुचतुष्टयमुत्पद्यत एकस्मिन् दिने । यत्र देशे सप्तदशाङ्गला १६।५८।१४ भ्यधिका विषुवती तत्रैवं भवति । इदानीं दिनाईशर्थमाह ।- स सौम्यगोलो भदलं यदावं याम्योऽपरं सायनभागभानोः । क्रान्तः ककुब् गोलवशेन वेद्या सदाक्षलम्बाविह याम्यसौम्यौ ॥ ३१॥ पलावलम्बावपमेन संस्कृती नतोबते ते भवतो दिवादले। लवादिकं वा नवतेर्विशोधितं नतं भवेदुन्नतमुवतं नतम् ॥ ३२ ॥ स्पष्टार्थः प्रथमः श्लोकः । पलावलम्बावपमेन संस्कृती इति ।-अत्र किल विंशतिर्भागाः २०। पलो दक्षिणः । लम्बः सप्तत्यंशाः ७०। स चोत्तरः। खार्वाहिषुवन्मण्डलं दक्षिणतो विप्रकष्टमतो दक्षिणोऽक्षः । क्षितिजादुत्तरतोऽपि विषुववृत्त- मतो लम्बस्योत्तरसंज्ञा । अत्र समदिशोोगो भिवदिशोरन्तरं संस्कार उच्यते। अत्र किल रवेरुत्तरोऽपमो हादशभागाः १२ । अनेनापमेन संस्कृती पललम्बी जाते नतीनते ८८२ । यदाऽपम उत्तर रश्चतुर्विंशतिभागाः २४, तदाऽपमाच्छुद्धेऽक्षे जातं नतमुत्तरम् । लम्बे च संस्कृते जातमुत्तरमुब- तम् ८४ एतदर्थाबवतेरधिकत्वात् साशीतिशतात् १८० शोधितमुव्रतं स्यात्। लवादिकं वा नवतेर्विशोधितमित्यतो वा। इदानीं शङ्क हरज्याचाह ।- ·११६ गणिताध्याये तस्य नतांशजीवा भवतीह दृग्ज्या दिनाईशङ्गश्च तथोन्नतज्या । इह मध्याह्ने नतांशानां जौवा दृगज्या स्यात् ; तथो. बतांशानां ज्या स दिनाईशङ्खः। वासनाऽत्र सुगमा । इदानीं प्रकारान्तरेगाह ।- त्रिभज्यकोन्मण्डलशङ्कघाता- वरजायाप्तं खलु यष्टिसंज्ञम् ॥ ३३ ॥ युतीनितोहत्तनरेण यष्टिका भवेदुदग्दक्षिणगोलयोनरः । उन्मण्ड लशङ्कौ विजाया गुणिते चरजाया भतो यल्लब्धं सा यष्टि: स्यात् । सा यष्टिरुत्तरगोले उन्मगड लशङ्ग ना युक्ता दक्षिणे होना सती दिनाईशङ्खर्भवति । अत्रोपपत्तिः ;-नितिजोमण्डलयोर्मध्ये चरकालः । जयाक्षकर्णवत् तिर्यग्रूपा; सा चरज्या। उन्मगडलादूई याम्यो- त्तरवृत्तं यावद् यः कालः स सदैव सव्वत्र पञ्चदशघटिकात्मक तस्य कालस्य ज्या त्रिज्या। इदानीमनुपातः ।-यदि चरज्ययोन्मण्ड ग्लशद्भुतुल्यमूच लभ्यते, तदोन्मण्डलादूई काल- ज्यया त्रिज्यया किम् ? इति । फलमुन्मण्डन्लशङ्कामसूत्रा- दुपरि अर्द्धरूपं भवति तस्य यष्टिसंना कृता । सा यष्टि- रुग्मण्डन्लशङ्खनोत्तरगोले युता दिनार्दशङ्खः स्यादित्युपपन्नम् । दक्षिणगोले तून्मण्डलस्याधःस्थितत्वादीना। इदानी हृतिमन्त्याचाह । क्षितिज्ययैवं द्युगुणश्च सा हृति- चरज्ययैवं त्रिगुणोऽपि मान्त्यका ॥ ३४ ॥ युज्यैवं क्षितिजायोत्तरगोले युता याम्ये रहिता हति- भवति । एवं त्रिज्या चरजीक्या युतोनान्त्या स्यात् । एव ।

·विप्रनाधिकारः। - प्रत्रोपपत्तिः ;-अत्र गोलेऽहोरात्रवृत्तक्षितिजसम्पातयो- बंदं यत् तदुदयास्तसूत्रम् । एवमुन्मण्डलसम्पातयोर्बद्धं तदहो- रात्रहत्तयासमूत्रम्। तदुदयास्तसूत्रयोरन्तरं सर्वत्र कुज्या। अथ याम्योत्तरवृत्तसम्पातयोर्बद्धं तत् तम्मितं तस्य व्याससूत्रम् । तयोर्ध्यामसूत्रयोर्यः सम्पातस्तस्मादुपरितनं खण्डं धुज्या । सोत्तरगोलेऽधःस्थया कुज्यया युता यावत् क्रियते तावद्दिनाई- ऽर्कोदयास्तसूत्रयोरन्तरं स्यात् । दक्षिणे तु कुज्यया होना। यतस्तत्रोदयास्तसूत्रादधः कुज्या। यदऊदयास्तसूत्रयोरन्तरं सा च हृतिरुच्यते । एवमन्त्यापि । अत्राहोरात्रवृत्तव्यासाई त्रिज्या- तुल्यैरङ्गैरङ्यते तावत् त्रिज्यातुल्यं भवति ; तैरङ्गैर्यावत् कुज्या गण्यते तावच्चरज्यातुल्या भवति । अथ चरज्यया त्रिज्या युतोनान्त्यामंज्ञा भवति । न ह्यन्त्याहृत्योः क्षेत्रसंस्थानभेदः किन्त्वकानां गुरुलघुत्वात् केवलं सङ्ख्या कतो भेद इत्युपपत्रम् । इदानीमन्त्यातो हृतिं हृतेश्चान्यामाह ।- हृतिस्त्रिमौळ चरजीवया वा हता द्यमौा क्षितिजीवया वा। भत्तान्त्यका स्यादथवान्त्यकाया हृतिर्गुणच्छेदविपर्ययेण ॥ ३५ ॥ हृतिस्त्रिज्यया गुणिता युज्यया भक्ता सत्यन्त्या भवति । अथवा चरज्यया गुणिता कुज्यया भतान्त्यका स्यात् । एवमत्या धुज्यागुणा त्रिज्यया भक्ता हति: स्यात् । अथवा कुज्यागुणा चरज्यया भक्ता हतिः स्यात् । अनोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । यदि द्यज्यया विज्या लभ्यते कुज्यया वा चरज्या तदा हत्या किम् ? इति । फलमन्त्या; यतो धुज्यापरिणता कुज्या त्रिज्यापरिणता चरज्या । एव- मन्यातो हुतिर्विलोमविधिनेति सर्वमुपपत्रम् ।

·गणिताध्याये: -~- . इदानीमस्याहृतिभ्यां दिनाईशङ्खमाह ।- अन्त्याथवोन्मण्डलशकुनिघ्नी चरजायाप्ता स दिनाईशनुः । हतिः पलक्षेत्रजकोटिनिनी तत्कर्णभत्ता यदि वा स शङ्खः ॥ ३६ ॥ अन्त्योन्मण्डलशङ्गना गुणिता चरजाया भता फल दिनाईशङ्कः । अथवाऽष्टधा हृतिरष्टाभिः पलक्षेत्रकोटिभि- गुणिता स्वस्खकर्णेन भक्ता फलमष्टधा दिनाईशङ्खः । प्रत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । यदि चरजयातुल्येनान्त्याध:- खण्डेनोन्मण्ड लशगुर्लभ्यते तदा समग्रयान्त्यया किम् ? इति । फलं दिनाईशङ्खः । अथ हृतितः। हृतिर्नामाक्षकर्णगत्यार्क- प्रापि सूत्रम् । अतोऽक्षक्षेत्रकर्णैरनुपातः । यद्यक्षक्षेत्रकर्णन तत्कोटिलभ्यते तदा हत्या कर्णन किम् ? इति। फलमर्का- अम्बितसूत्रस्य भूपर्यन्तस्य प्रमाणं शङ्खर्भवतीत्युपपनम् । दामी दिनाईटग्जयामाह।- हतिः पलक्षेत्रभुजेन निघ्नी तत्कर्णभक्ताग्रकयोनयुत्ता । गोलक्रमात् स्यादथवाऽत्र दृग्जया याम्याथ सौम्या विपरीतशुद्धौ ॥ ३७॥ प्रथाष्टधा तिरष्टभिः पलक्षेत्रभुजैर्गुण्या वस्खकर्णेन भाज्या। यत् फलं तदुत्तरगोलेऽप्रया होनं याम्ये युतं दिनाङ्के हग्ज्या स्यात् । सा च याम्या। यद्युत्तरगोले फलादना न शुध्यति तदाग्रायाः फलमेव जयात्। शेषं दृगज्या तदा सौम्या स्यात् । पत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । यदि पलक्षेत्रकर्णेन तनुजो लभ्यते तदा हत्या किम् ? इति। फलमुदयास्तसूत्राहक्षिणतः शामलं यावत भवति । हगज्या त शकमलप्राथपरयोरन्तरम । ॥

·त्रिप्राधिकारः। ११८ ....... पतः प्रायपरोदयास्तसूत्रयोरन्तरमग्रातुल्यं याम्यगोले तत्र क्षेप्यम्। उत्तरगोले तु तस्मादिशोध्यम्। शेषं याम्या दृग्ज्या स्यादिति युक्तम् । यदा तूत्तरगोले खार्दादुत्तरतो रविवर्त्तते तदा मङ्क मूलं प्राच्यपराया उत्तरतो भवति। अतस्तत्र फलादग्रा न शुध्यति। अग्रातो यावत् फलं विशोध्यते तावत् प्राथपरा- शङ्खमूलयोरन्तरमवशिष्यते। सैव दृग्ज्या। एवं सौम्या चेत्युपपनम् । दानी प्रकारान्तरेणाह।- गोलक्रमात् तइतिहीनयुक्ता हतिः पलक्षेत्रभुजेन निन्नी। तत्कर्णभता भवतौह दृग्ज्या प्रद्योतने वा युदलं प्रयाते ॥ ३८ ॥ हतिरुत्तरगोले तबृत्या होना दक्षिणे युक्ता सा अष्टधा अष्टाभिः पलक्षेत्रभुनेगुण्या खखकर्णेन भाज्या फलमष्टधा हमज्या स्यात् । पत्रोपपत्तिः ;-अहोरात्रवृत्तसममण्डलसम्पातयोः पूर्व- पश्चिमयोर्यहडं सूत्र तस्य याम्योत्तरवृत्तसम्पाते निबडहतिसूत्र- स्योदयास्तसूत्रपर्यन्तस्य यः सम्पातस्तस्मादधस्तनं हृतिखण्डं ततितुल्यं भवति। अतस्तेनोनिता हृतिरूईखण्ड समसूत्रा- हक्षिणतोऽक्षकर्णगत्यापर्यन्तं भवति । अतस्तेनानुपातः। यद्यक्षक्षेत्रकर्णेन तद्भुजो लभ्यते तदाऽनेन किम् ? इति। फलं दृग्ज्या। दक्षिणगोले तु क्षितिजादधोऽहोरात्रवृत्तस्य सममण्ड- लेन सम्पातस्तत्राधोमुखः समशङ्खः क्षितिजादधश्च तवृतिः । अतस्तया तबृत्येयं हृतियुताधःसमसूत्राद्दक्षिणतोऽक्षकर्णगत्यार्क- पर्यन्तं भवति । अतस्तयाऽनुपातः। फलं याम्या हरज्या। खखस्तिकादक्षिणोत्तरवृत्ते यैर्भागैरर्को नतस्तेषां ज्येत्यर्थः ।

·१२० गणिताध्याये इदानी प्रकारान्तरेणाइ ।- त्रिज्या नृचापोत्कृमजीवयोना दृग्ज्या भवेदेवमतो नरो वा । एवं हि हरज्या यदि वाखिलानां विदिक्समोइत्तनरादिकानाम् ॥ ३८ ॥ विज्या शङ्खचापस्योकमज्वया होना दृग्ज्या भवति । दृम्ज्याचापस्यो कमजीवयोना तदा शॉर्मवति। अनेन प्रका- रेख दिमाऊन्म ण्डलसमशङ्कादीनां दृग्ज्या स्यात्। पूर्व तु या कथिता सा दिनाई एव । अस्योपपत्तिर्भुजकोटिज्याप्रकरणे एव प्रतिपादिता। इदानीं छायाकवाह ।- दृग्जा त्रिजोवे रविसङ्गणे ते शङ्खडते भाश्रवणो भवेताम् । दृगज्या च त्रिज्या च हे हादशगुणे शगुना भाज्ये । दृगज्याम्थाने यत् फलं लभ्यते सा छायाङ्गलात्मिका भवति । यत् त्रिज्यास्थान मोऽस्याछायायाः कर्णः अवोपपत्तिस्वैराशिकन । यदि शङ्खकोटेदृगज्यात्रिज्ये भुजको तदा द्वादशाङ्गलशङ्काः को ? फले छायाकौँ स्त इत्युपपन्नम्। इदानी प्रकारान्तरेण दिनार्द्धकर्णमाह ।- त्रिज्यानकर्णेन गुणा विभक्ता हृत्या श्रुतिर्वा दिनमध्यगऽक ॥ ४० ॥ विजयामक्ष कर्णन सङ्गण्य हुत्या भजेत्। फलं मध्यकर्णः स्यात्। अनोपपत्तिस्रैराशिकाभ्याम् । यद्यचकर्णेन हादश १२ प्रद्यस्तदा हत्या तुल्येन किम् ? इति । अत्र इतिहदश- ·त्रिप्रनाधिकारः। १२१ हत्या भाज्या। गुणाक्षकर्णेन भाज्या। फलं मध्यशङ्खः । अथान्योऽनुपातः ।- यदि मध्याह्नशाना विजयाकर्णस्तदा हादशाङ्गुल १२ शकुना किम् ? इति । इह विज्या हादशगुणा पूर्वानीतशङ्करूप- भाजकस्य छेदांशविपर्यासे तेऽक्षकर्णगुणा च हादशगुग्णया अत्र गुणकभाजकयो दशकयो शे ते त्रिज्याक्षकर्णेन गुण्या हत्या भाज्या। फलं मध्यकर्ण: स्यात् इत्युपपन्नम्। इदानीं प्रकारान्तरेणाह।- युतायनांशाहह जज्यया खरामतिथ्यभ्रभुवी १०१५३० हृताः परः । पलश्रुतिनः पलभाविभाजितः परोऽथवोहत्सगते रवी श्रुतिः ॥ ४१ ॥ अर्कस्य सायनांशस्य वृहती भुजज्या साध्या । म लघु. खण्डज्येत्यर्थः । तयाज्यया पूर्णाग्नितिथिशून्यशशिनः १०१५३० भाज्याः। यलब्धमसौ पराख्यः । स परः पलकर्णेन गुण्यः पलभया भाज्यः। फलमुमण्डलगतस्यार्कस्य छायाकर्णो वा भवति । इदानीं तस्मादेव परसंज्ञात् समहत्तकर्णमाह ।- परोऽक्षभासङ्गुणितोऽक्षकर्ण- भक्तोऽथवा स्यात् समझत्तकर्णः । स एव परः पलभया गुण्यः पलकर्णेन भाज्यः। फलं सममण्डलगतस्यास्य छायाकर्णो वा भवति । अनोपपत्तिस्त्रैराशिकत्रयेण ;-यदि विज्यया परक्रान्तिज्या लभ्यते तदादोय॑या किम् ? इति। अत्र दोा परम- क्रान्तिज्यया गुण्या त्रिज्यया भाज्या फलं क्रान्तिज्या। योऽनुपात: । यद्यज्ञकर्णेन पलभा भुजी लभ्यते तदा क्रान्ति- । प्रथा- ·१२२ गणिताध्याये ..vvvvvvvv.in" चभाजकः । ज्यया किम् ? इति। फलमुमण्डलशङ्खः । इदानीं दोायाः परमक्रान्तिज्या पलभा च गुणस्त्रिज्याक्षकर्णच हरः। इदानी- सन्योऽनुपातः । यद्यस्य शहोस्त्रिज्या कर्णस्तदा हादशाङ्गुलस्य शङ्कोः किम् ? इति । पत्र विज्या हादशगुणा भाज्य: । पूर्व- राशि जकः। इह छेदांशविपर्यास कते त्रिज्यावर्गोवादशगुणी- क्षिकर्णगुणश्च भाज्यः । दोा परक्रान्तिज्यागुणा पलभागुणा अत्र भाज्यभाजकयोः परक्रान्त्यापवर्तः । द्वादश- गुणस्त्रिज्यावर्गः परक्रान्त्या यावदपवर्त्यते तावत् खरामतिष्य- भ्रभुवो लभ्यन्ते १०१५३० । एते दोयंया भक्ताः परमंत्राः बताः। अन्यस्मिन्बानयन उपयोगित्वात्। इदानीमसौ परो- ऽक्षकर्णेन गुण्णः पलभया विभक्त: उन्मण्डलकर्णः स्यादित्युप- पत्रम् । एवं सममण्डलकर्णार्थं यथायोगमनुपातनये कते तथैव परक्रान्तिज्ययापवर्त कते स एव परः स्यात् ; किन्तु तवाक्षमा गुणोऽक्षको हरः। फलं सममण्डलकर्णः स्यादित्युप- पनम् । इदानीमुमण्डलकर्णान्मध्यकर्णमाह ।- उहत्तकर्णश्चरशिचिनीनो भतोऽन्त्यया वा श्रवणो दिना ॥ ४२ ॥ उमण्डलकर्णश्चरज्यया गुण्योऽन्त्यया भाज्यः । फलं वा मध्य- कर्णो भवति । प्रत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । यद्यन्त्याधःशकलेन मितेनोन्मण्डलकर्णो लभ्यते तदान्त्यया किम् ? इति। दं व्यस्तौराशिकम् ।- “इच्छावृद्धी फले हासो हासे वृद्धिश्च जायते । व्यस्तं वैराशिकं तव चेयं मणितकोविदैः ॥" मतोऽत्र चरज्यागुणोऽन्त्या हरः। फलं मध्यकर्ण इत्युपपनम् । चरज्या- ·विप्रनाधिकारः। १२३ awww पदानी प्रकारान्तरेणोन्मण्डलकर्णात् समहत्तकर्णाञ्च मध्य- कर्णमाह।- उहत्तकर्ण: समवृत्तकर्ण: क्षितिज्यया तवृतिसंजया च । क्रमेण निनौ विहृतौ च हत्या दिनाकर्णावथवा भवेताम् ॥ ४३ ॥ स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिस्त्रैराशिकेन। यद्युमण्डलाधःस्थेन क्षितिज्या- संप्रेन हतिखण्डेन कुज्यामितेनोमण्डलकर्णो लभ्यते तव्या च सममण्डलकर्णो लभ्यते तदा हत्या किम् ? इति। एते च व्यस्तवैराशिक। पत्र फलं मध्यकर्णः कर्णादुतावमध्यच्छाये- त्युपपत्रम् । इदानीमिच्छादिक्छायां विवक्षुस्तजस्य सुजताधिक निरूपयन् प्रश्ररूपेणाह ।- याम्योदक्ममकोणभाः किल कताः पूर्वैः पृथक्साधन- र्यास्तद्दिग्विवरान्तरान्तरगता याः प्रच्छकेच्छावशात् । ता एकानयनेन चानयति यो मन्ये तमन्यं भुवि जयोतिर्विदनारविन्दमुकुलप्रोद्बोधने भास्करम् ॥ ४४ ॥ इह किल पूर्वाचार्यैः कालानपेक्षया तिस एव छाया पानीताः। एका पूर्वापरा, अन्या याम्योत्तरा; तदन्या कोणच्छाया। ताब पृथक् पृथक् साधनैः। येनानयनेन मध्यच्छाया आगच्छति न तेन कोणच्छाया न समच्छाया। इतरस्या पानयनेनेतरा नागच्छतीत्यर्थः । तहिग्विवरान्तर्गता याच प्रच्छकेच्छावशात्। एतदुक्तं भवति । एताछाया य पानयति। परमेकेनैवानयनेन । नयनभेदैः। तमहं भुवि सूर्यमन्यं मन्ये । एकः किल दिवि या एता याय न नाना- ·१२४ गणिताध्याये ...... ... -~- सूर्यः । अयं भुवि । कस्मिन् विषये ?--ज्योतिर्विदनारविन्द- मुकुलप्रोदबोधने गणकवदनकमलकलिकाविकासे । इदानीं तदर्थमाह ।- चक्रांशका क्षितिजाख्यवृत्ते प्राक् खस्तिकाभीष्टदिशोऽस्तु मध्ये । येऽशास्थितास्तेऽत्र दिगंशकाख्या- स्तज्जयात्र दिगजेपत्यपरे विभागे ॥ ४५ ॥ कदाचिदप्यभीष्टदिने यस्मिन् काले प्रच्छकः पृच्छति तत्र कालेऽर्कोपरि न्यस्तस्य दृमण्डलस्य क्षितिजस्य च सम्पाते याभोष्टा दिक् तस्याः प्राक्स्वस्तिकस्य चान्तर क्षितिजवृत्ते यशास्तेऽत्र दिगंशका नेयाः। तेषां ज्या दिग्जेति । एवं पश्चिमभागऽपि। इदानीमिच्छादिक्च्छायानयनमाह।- पलप्रभा व्यासदलेन निघ्नी दिग्ज्योवृता तां पलभां प्रकल्पा। साध्याक्षजीवाथ तया विनिती खाक्षज्ययाप्तापमशिनिनी च ॥ ४६॥ ताभ्यां दिनाईद्युतिवविदध्या- दभीष्टदिक्स्थे द्युमणी द्युतिं वा। पलप्रभा त्रिज्यया गुण्या। इच्छादिगज्यया भाज्या । यल- भ्यते तां पलभां प्रकल्पान्याक्षज्या साध्या। अथ या क्रान्तिज्या सैदानीमानीतया अक्षज्यया गुण्या खदेशाक्षज्यया भाज्या । फलमिष्टकान्तिज्या भवति। “ताभ्यां दिनाईद्यतिवहिदध्यात् इति। एतदुक्तं भवति । इष्टाक्षच्चाया धनुरिष्टपलो भवति । इष्टक्रान्तिज्याया धनुरिष्टापमो भवति। "पलावलम्बावपमेन संस्कृती" इत्यादिना या मध्यच्छाया भवति साभीष्टदिकखे धुमणौ छाया भवति ।

·विप्रनाधिकारः । १२५ -~-- ? अनोपपत्तिः ;-विषुवहिने विषुवन्मण्डले रविभ्रमति । तत्र भ्रममाणेऽर्के इष्टदिशं गते यावती छाया सा तावदिह साध्यते। हादशाङ्गुलशङ्कोश्छायाग्रं दिमध्ये यथा भवति तथा विन्यस्तस्य प्राच्यपरया सहान्तरं विषुवतीतुल्यमेव भवति । तच्छङ्गुतलम् । अग्राभावात् स एव भुजः । छाया दृगज्या। अथ दिनध्यात् त्रिज्यातुल्येन कर्कटकेन यदृत्तं लिख्यते तत् किल क्षितिजम् । तत्र क्षितिजे या दिगज्या स भुजः । दिगज्याग्राद्- दिमध्यगामिनी त्रिज्या तत्र दृगज्या । इदानीमनुपात: । यदि दिगज्यामितेन भुजेन त्रिज्यातुल्या हग्ज्या लभ्यते तदा पलभा- मितेन किम् ? इति । अत्र त्रिज्या पलभया गुण्या। दिगज्यया भाज्या। फलं विषुवन्मण्डलम्थेऽक इच्छादिकच्छाया भवति । अथ तां पन्नभां प्रकल्पा “माध्याक्षजीवा” इति । --खमध्यार्कयो- रन्तरे येांशा दृमण्डलस्थितास्तेषां ज्या साध्या। येयमिदानी- मानौता छाया तां पन्लभां प्रकल्पा तस्याः कर्णनानीय सा पलभा त्रिज्यया गुण्या तत्कएँन भाज्या । फलमिष्टाक्षज्या स्यात् । स्वदेशाक्षज्या दक्षिणोत्तरवृत्तगता। इयन्तु दृमण्डलगता तिर्यस्थितत्वादधिका जाता। इदानीं क्रान्तिज्यापि दृमण्डल- गता क्रियते। तत्रानुपात: ।-यदि स्वदेशाक्षज्ययेष्टाक्षज्या दृमण्डलगतावती लभ्यते तदा क्रान्तिज्यया दृष्मण्डलगता कियति ? इति । अत उत्तम् ।-“अथ तया विनिनी स्वाक्ष- ज्ययाप्तापमशिञ्जिनी च” इति ।-अत्र फलं विषुवन्मण्डलार्कयो- दृमण्डले येऽन्तरांशास्तेषां ज्या भवति । सेप्टक्रान्तिज्या । "ताभ्यां दिनाईद्युतिवहिदध्यात्” इति ।-इष्टाक्षज्याया धनु- दृमण्डलगतं म इष्टोऽक्षः। दृष्टक्रान्तिज्याया धनुरिष्टक्रान्ति- हचण्डलगता। अथ तयोर्याम्यगोले योगः सौम्ये त्वन्तरं खमध्याहृमण्डलगतार्कनतांशा भवन्ति । तेषां ज्या दृग्ज्या। प्रथ ·गणिताध्याये नवतेर्विशोधितानां तेषां जयोव्रतज्या स शङ्खः । “दृग्ज्या विजीवे रविसङ्गणे ते” इत्यादिना छायाकौँ भवत इत्युपपत्रम् । इदानों विशेषमाह ।- एवं कृते ये पलभागकाः स्य- स्तहोनखाटेन्दुमिताच येांशाः ॥ ४७ ॥ नांचाक्षभागान् प्रविकल्पा माध्या विधेष्टदिग्भा यदि दिग्लवज्या । अल्पाग्रकायाः खन्नु सौम्यगोले याम्य तु तस्यां दिशि मैव नास्ति ॥ ४८ ॥ उत्तरगोले उत्तरेच्छा दिगज्याग्रे दृमण्डलं विन्यस्तं कस्मिं- श्चिदहोरात्रहत्ते पूर्वापराहे च स्थानहये लगति। तस्मिन होरात्रहत्ते भ्रमतः सूर्यस्य तत्स्थानद्दयं प्राप्तस्य तहिक्स्थत्वं वारद्वयं भवति। अतस्तद्दिशि मायन भवितव्यम् । तत् कथमिति चेत् तदर्थमिदम् । एवमनन प्रकारंगा य इष्टपलांशाः स्युस्तेषु साशौतिशतात् १८० शोधितषु ये शेषांशास्तांचाक्ष- भागान् प्रकल्पा सति सम्भवे विधेष्टभा माध्या। एवं तदैव भवति । यदोत्तरगोलेऽग्रायाः सकाशाद्दिगज्याला भवति । याम्यगोले तु तस्यां दिश्यकः क्षितिजादपनि न प्रवि अतस्तत्र छायाऽभाव एव । प्रत्रोपपत्तिः ;-अत्रेच्छादिशि न्यस्तस्य दृमण्डलस्य विषु- वन्मण्ड लेन मह मम्यात एकः खस्वस्तिकादासत्री यै गर्भवति ते किलेच्छापन्लांशा: । अन्यः खस्वस्तिकाहूरत इतरस्यां दिशि यै गर्भवति ते च पन्नांशाः कल्पिताः। तेषामक्षांशानामग्रादि- तरेषां चाग्रादिष्टाहोरात्रवृत्तमिष्टक्रान्त्य ग्रे भवति । यतोऽपि साध्या छाया। अतः मति सम्भव विधा भवति। इदं यथास्थिते गोले दिग्ज्याग्रे दृमण्डल विन्यस्य दर्शनीयम । अत उभ- ·त्रिप्रनाधिकारः । १७१६० ० प्रथानेनानयनेन सममण्डलच्छायानयनाथमुदाहरणम् ।- यस्मिन् देशे पञ्चाङ्गला पलभा तत्र यदाशीत्यधिका सप्तशती क्रान्तिजया ७८० तदाष्टाविंशत्यधिकसहस्रदयं २०२८ ममशङ्खः । अग्रा पञ्चचत्वारिंशदधिकाष्टशती ८४५। अनेनानयननाप्ययं समशङ्खरागच्छति। तद्यथा ।-तत्र देशेऽक्षजया हिदन्तेन्दु- मिताटादशविकलाधिका १३२२ । १८ । पलप्रभा ५ व्यास- दलेन निघ्नो १७१८० दिग्ज्योड़ता। अत्र दिग्जया पूर्णम् • । अनेनोवृता जातः खहरः १०१९० । एतां पन्लभां प्रकल्पाक्षजत्रा किल साध्या। अस्या वर्गाहादशवर्गण सदृशच्छेदेन शून्यो- भूतेन युक्तान्मूलं जात: कर्ण: पन्तभा सम एव । विजया पलमया गुण्या तत्कान तत्समाननैव भाज्या । एवमक्षज्या भवति। अत्र तुन्यत्वामुणकभाजकया: शून्ययोः पतभातुल्ययोश्च नाशे कृते विजयवाक्षजया जाता। तनुरंशा नवलि ८० रक्ष: । नवतः शोधितोऽनो लम्बः पूर्णम् ० । अथ “तया विनिघ्नी" इत्यादि। तवा विजयातुल्ययाक्ष ज्यया ३४३८ क्रान्तिजया ७८० गुण्या स्वदेशाक्ष जययानया १३२२:१८ भाजया। एवं कृते सम- शगुरुत्पद्यते । इमिष्टक्रान्तिजना जाता २०२८ । पूर्णम् । अय सिटकान्तिजाधनुषा किलाधिकाः कर्तव्यः । एवं कत उन्नतांशा भवन्ति । तेषां जीवा स सः । एवं स एव सममण्ड लशगुर्भवति। एवं यदा क्रान्तिजया पूर्ण भवति तदा खगुणश्चिन्त्यश्च “शेर्षावधी" इत्यादिगणितोतया शून्यपरि- भाषयाग्रासमराडादीनि साधितान्यन्येषामनुपातार्थं न क्वचिद दुष्पन्ति । इदानों प्रकारान्तरेणेच्छादिगछायामाह । यामाईवगः : पलभाकृतिनो दिगजयाकतिर्दादशवर्गनिनी । अत्र नम्बः -- ·गणिताध्याये तत्संयुति: स्यात् प्रथमस्तथाऽन्य- स्त्रिजपाक्षभायाभिहतिस्ततस्तौ ॥ ४८ ॥ दिग्जयाप्रयोर्वर्गवियोगभक्ती यदन्यवर्गेण युताधराशेः । पदं तदन्योनयुतं श्रुतिर्वा गोलक्रमादिष्टदिशं गतेऽर्क ॥ ५० ॥ स्थादग्रकाया यदि दिगजाकाल्या तदाऽन्यवर्गात् प्रथमेन होनात् । मूलेन होनः सहितो विधाऽन्यः कर्णहयं स्यादिति सौम्यगोले ॥ ५१॥ एकत्र विजयावर्गः पलभावगंग गुण्योऽन्यत्र दिग्जमावति- र्दादशवर्गण गुण्या । तयोराश्योर्योगः प्रथममंत: स्थाप्यः । अथ त्रिजमाया अक्षभाया अग्रायाश्च तिमृणां घातोऽन्यसंज्ञश्च अय दिग्जमाया अग्रायाश्च वर्गान्तरण तावाद्यान्या- वपवयो। ततो य आद्यराशिस्तस्मादन्यराशर्वर्गण युतायत् पदं तदन्येन गशिनोनं मदुत्तरगोले दक्षिणगोले तु युतं सत् “इष्टदिशं गतेऽक" छायाकर्णो वा भवति। अथोत्तरगोले यदि दिग्जयाग्रायाः सकाशादल्पा भवति तदाऽन्यगशर्वर्गात् प्रथमेन होनादयन्मूलं तेनान्वराशिरकत्र होनोऽन्यत्र युतः सन् विधा कर्णो भवति । यत्र युतः कृतस्तत्र सममण्डलादुत्तरस्थेऽर्क यत्र होनः कृतस्तत्र दक्षिणस्थ इति ज्ञेयम् । कदाचिदुत्तरतोऽपि कर्णवयं भवति । प्रतीपपत्तिर्बीजगणितप्रक्रियया। तत्राव्यक्तं याकारोप- लक्षितं विजयाग्रादिका आद्याक्षरोपलक्षिताः कृत्वा बोज- प्रक्रिया प्रदर्श्यते । तद्यथा।-छायाकर्णप्रमाणं यावत्तावत् १ । अस्माइजः साध्यः । “त्रिभजवाहृतार्काग्रका कर्णनिन्नी इत्यादिना स्थाप्यः ।

·त्रिप्राधिकारः। १२८. वि१ याव १ ११४४ अत्र पक्षी दक्षिणगोले उत्तरा जाता कर्णवृत्ताग्रा या. ध १ । इयं कर्ण- वृत्ताग्रा पलच्छायया संस्कता जातो भुज: या. अ १ वि. वि ।। वि १ अस्मात् “त्रिजपाहतोऽसौ प्रभया विभक्तः” इत्यादिना दिग्जया साध्या। अयं त्रिजगागुणितः या. अ१ वि. त्रि १। कर्णवर्गा- हादशवर्गऽपनीते जातश्छायावर्ग: याव १ रू १४.४। “वर्गण वर्ग गुणयनजेच” इत्यनेन पूर्वराशिव! भाजाः । पूर्वराशेर्याव- हर्गः क्रियते तावत् प्रथमं यावत्तावहगंगुणितोऽग्रावर्गः। ततो याकारगुणिताऽग्राविजयापलभानां घातो द्विगुणस्ततः पलभावर्ग- गुणस्त्रिजवावर्गो रूपराशिरन्ते भवति । स तेन छायावर्गण भक्तो जात: याव. अव १ या. प वि. वि २ विव. विव । अत्र फलं दिग- जयावर्गः। अतोऽयं दिगजमावर्गण समः क्रियते। समच्छेदोकत्य छेदगमे तयोः शोधनार्थ न्यासः याव. अव १ या. प. वि. याव. दिव १ या. वि २ विव. विध अब “एकाव्यक्तं शोधयेदन्यपक्षात्” इत्यादिना समशोधने कृते जातं प्रथमपक्षे प्रथमस्थाने दिगजााग्रावर्गान्तरं यावहर्गगुणितं द्वितीयस्थाने विजयाक्षभाग्राभिहतिईिगुणिता यावत्तावगुणिता ऋणगता च इति प्रथमः पक्षः। हितोय- पक्षे रूपस्थाने “व्यासाईवर्ग: पलभाकृतिघ्नो दिगज्या- कतिर्दादशवर्गनिनी" तत्संयुतिर्जाता। शोधितपक्षयोासः । याव. दिव १ याव. पव १ या. प. वि. वि २ । अध पक्षयोर्मूलार्थं दिग्- विव.चिव १ दिव १४४ ज्याग्रावर्गवियोगेनापवर्तनं कृतम् । अव्यक्तावर्गस्थाने रूपं जातम् । इतरौ राशी अपवर्तितौ जाती लघू । तत्र यो रूपराशिः सोऽत्र प्रथमसंधः कृतः। अव्यवस्थाने त्रिज्याक्ष- भाग्रामिहतिदिगज्याग्रावर्गवियोगभक्ता चान्यसंजः इदानीं पायोरन्यवर्गतुल्यानि रूपाणि प्रक्षिप्याव्यक्तपक्षस्य मूलम् ।या १ अन्यः १ । इदं प्रथमपक्षमूलम्। प्रथाऽन्यवर्गेण दिव १४४ छातः।

·गणिताध्याय युतादराशेर्मूलं हितोयपक्षमूलम्। तेन सह प्रथमपक्षमूलस्थ पुनः समीकरणम्। तत्र प्रथमपक्षमूले योऽन्यो रूपराधिः स हितीयपक्षमूले समशोधने ऋणगतत्वात् क्षेप्यो भवति दक्षिण- गोले। उत्तरगोले तु धनगतत्वाच्छोध्यः । यदोत्तरगोलेऽपाया पल्पे दिग्गुणे इच्छादिकछायासाधन तदा दिग्ग्यावर्गादग्रावर्गो न शुध्यति । प्रतः समक्रियायो विलोमशोधने क्रियमाणे भव्यक्तपक्षमुलेऽन्यः ऋणगतो लभ्यते स च हितीयपक्षमूलादधिकः स्यात् तदा,- पव्यतामूलर्णगरूपतोऽल्प व्यक्तस्य पक्षस्य पदं यदि स्यात् । ऋणं धनं तच्च विधाय साध्य- मव्यक्तमानं द्विविधं क्वचित् तत् ॥ इत्यस्या: परिभाषाया विषयः । पतस्तत्र विधा अतिः स्वादित्युपपत्रम् । प्रदानीमहो सर्वासां दिक्कायानामकमेवानयनमप्रसिद्ध मनेनाचार्येणोताम् । तत्र का प्रतीतिः । इति मन्दानामाशाह परिहरवाह ।- कर्णाग्रया बाहुरिह प्रसाध्य- खिज्याहतोऽसौ प्रभया विभताः । मवेत् प्रतीत्यर्थमियश्च दिग्ज्या तुल्यैव सा स्याच्छ्रवणहयेऽपि ॥ ५२ ॥ इदं सुनरुतमावमपि जायते। इदानीं ये जड़ास्तेषां प्रतीत्यर्थं वक्ष्यमाणप्रकारेण कर्णाप्रया बाहुः साध्यः । बाहुस्त्रिज्यया गुण्यश्छायया भत्तो दिगज्या भवति । मामूलाच्छायाग्रगामि सूत्र या विज्यावृत्ते लगति, सा तस्या- स यतः ·विप्रमाधिकारः। १३१ छायाया दिक् । किन्वर्कदिग्वैपरीत्वेन भवति। एवं मन्दानां प्रतीतिरुत्पाबा। एवं दिजियमेन छायानयनममिधायेदानी कालनियम- उता प्रभाऽभिमतदिनियमेन तावत् तामेव कालनियमेन च वच्मि भूयः । स्थादुखतं झुगतयेषकयोर्यदस्य तेनोनितं दिनदलं नतसंघकञ्च ॥ ५३ ॥ पथोवतादूनयुताचरण क्रमादुदग्दक्षिणगोलयोा। स्यात् सूत्रमेतहुणितं द्युमौर्त्या व्यासाईभक्तञ्च कलाऽभिधानम् ॥ ५४ ॥ दिवसस्य यहतं यच्च शेष तयोर्यदल्यं तदुबतसंज्ञं ज्ञेयम् । तेनीवतेनोनीकतं दिनदलप्रमाणं तबतमंचं भवति । अथोवता- दुब्रतकालादुत्तरगोले चरेणोनिताद्दक्षिणे युताया ज्या तत् सूत्रम्। सा सूत्रसंचेत्यर्थः । तत् सूत्रं युज्यया गुणितं त्रिज्यया भतां कलासंन्नं भवति । नोपपत्तिः ;-यस्मिन् काले छाया साध्या, तस्मिन् काले खाहोरात्रहत्ते यावतीभिर्घटिकाभिः क्षितिजादुब्रतो रविस्ता- सामुव्रतसंज्ञा। येन कालेन मध्याहावतस्तस्य नतसंज्ञा। अथ चरणोनयुतस्योवतकालस्य किल ज्या साध्या । ज्या मध्यावधिर्भवति । स च मध्यप्रदेशोऽहोरात्रहत्तस्योन्मण्डल- सम्पाते भवति । यत उन्मण्डलसम्पाताभ्यामूईमहोरावहत्त- स्थाईमधोऽर्द्धम् । अत उन्मण्डलावधेर्जीवा साध्या। क्षिति- ज़ोमण्डलयोरन्तरं चराईम्। अतश्चराईन वर्जितादुब्रतादुत्तर- गीले दक्षिणे त युतात्। यत उत्तरगोले चितिनादुपयुमण्डल साच ·१३२ गणिताध्याये दक्षिणेऽधः । तस्मात् कालादया ज्या साधिता सा विज्याहत्त- परिणता। मा च सूत्रसंज्ञा। अथ यदि त्रिज्यावृत्त एतावती, तदा शुन्यात्ते कियति ? इत्यनुपातेन बुन्यात्तपरिणता । सा च कलामंचा। इदानीं प्रकारान्तरेण कलां तस्यावेष्टयष्टिमाह।- सूत्रं कुजीवागुणितं विभक्त चरज्यया स्यादथवा कला सा। कला पलक्षेत्रजकोटिनिन्त्री तत्कर्णभक्ता भवतीष्टयष्टिः ॥ ५५ ॥ पथवा तत् सूत्रं कुज्यया गुणितं चरज्यया भक्तं सत् कला भवति। सा च कलाऽष्टधा पलक्षेत्रकोटिभिर्गुण्या वस्खकर्णेन भाज्या फलमष्टधेष्टयष्टिर्भवति । पत्रोपपत्तिः ;-अत्र चरज्याकुज्ये त्रिज्याकुज्यापरिणते । अतस्ताभ्यां चानुपातः। यदि चरज्यया कुज्या लभ्यते, तदा सूत्रेण किम् ? इति । फलं कला। सा कलाऽहोरात्रहत्ते जगा। सा पलवशादक्षकर्णवत् तिरश्चीना जाता। अथ तस्याः कोटिसूत्र- मात्रमानेयम् । तत्रानुपात: ।-यदि पलक्षेत्रकर्णेन तत्कोटि- लभ्यते तदा कलाकणेन किम् ? इति । फलमुमण्डलशङ्कग्र- समसूत्रादुपयबिम्बादध ऊई कोटिरूपं भवति। तस्येष्ट- यष्टिसंज्ञा। इदानी प्रकारान्तरेष्टयष्टिमार।- उदृत्तशङ्कोरपि सूत्रनिना- चरजायाप्तं यदिवेष्टयष्टिः । स्पष्टार्थम् । पत्रोपत्तिः ;-यदि चरजगाया उन्मण्डलशङ्खर्यष्टि स्तदा सवास्थस्य किम् ? इति। वैराशिकन वा यष्टिरित्युपपत्रम्।

·त्रिप्रश्नाधिकारः। १३३ इदानीमिष्टान्त्यकाहृत्योरानयनमाह ।- रवावुदग्दक्षिणगोलयाते सूत्रं युतोनं चरजीवया स्यात् ॥ ५६ ॥ दृष्टान्त्यकैवं क्षितिजीवया च कला युतोना हृतिरिष्टकाले। यत् पूर्वानोतं सूत्रं तदुत्तरगोले चरज्यया युक्तं दक्षिणे हीनमिष्टान्त्यकासंगं भवति। एवमनेनैव गोलक्रमेण कुज्यया युतहीना सती कलेष्टहतिसंज्ञा भवति । अनोपपत्तिः;-अत्रीमण्डलादुपरितनकालस्याहोरात्रवृत्ते या ज्या मा कला; अधस्तनस्य या ज्या सा कुज्या। तयो- सत्तरगोले योग कृतेऽबिम्बादुदयास्तसूत्रपर्यन्तमक्षकर्णगत्या तिर्यक् सूत्रं भवति । सेष्टहतिः । सैव त्रिज्यापरिणता सतीष्टान्त्यका भवति । अतश्वरज्यया सूत्रं युतं कृतम् । दक्षिणगोले तून्मण्डलस्य क्षितिजादधःस्थितत्वात कुज्यया होना काया सूत्रं चरज्ययेत्युपपत्रम् । इदानीमिष्टशङ्कमाह ।- युतोनितोन्मण्डलशङ्खनैव मिष्टाख्ययष्टिर्भवतोष्टशङ्खः ॥ ५७ ॥ एवमुत्तरगोले उन्मण्डलशगुना युता दक्षिणे रहितेष्टयष्टि- रिटशङ्कर्भवति। अनोपपत्तिः ;-या पूर्वमानीतेष्टयष्टिः सोमण्डलशङ्खग्र- समसूत्रादुपथ्थूईरूपा। सा यावदुत्तरगोले उन्मण्डलशङ्कना युता दक्षिणे रहिता क्रियते तावदर्कबिम्बादवलम्बो भूपयन्ती म एवेष्टशङ्कुरित्युपपन्नम्। उनतकालाच्छङ्गुमानीयदानी नतकालादाह ।- कला भवति । ग-१२ ·१३४ गणिताध्याये नतोकमज्या शर इत्यनेन होनान्त्यका वाऽभिमतान्त्यका स्यात् । धुज्याहतो व्यासदलेन भक्त: कुज्याहतो वा चरशिञ्जिनौहत् ॥ ५८ ॥ शरः पृथक्स्थेन फलेन होना हृतिर्भवेद्दा हतिरिष्टकाले । इष्टकाले यवतं तस्योकमज्या सा शरसंज्ञा ज्ञेया। अनेन शरेण प्रागानौतान्त्या रहिता सतीष्टान्त्या वा भवति । अथ शरः “द्युज्यागुणो व्यासदलेन भक्तः” ; अथवा कुज्यागुण- अरज्यया भताः । यत् फलं तदनष्टं स्थाप्यम् । तेन पृथक्- स्थन फलेन प्रागानोता हृतिवर्जिता सतीष्ट हृतिर्वा भवति । अवोपपत्तिः ;-गीलक्रमण त्रिज्या चरज्यया युतोना किलान्त्या भवति। सूत्रं चरज्यया युतोनमिष्टान्त्या भवति । नतोकमज्यया बाणरूपया त्रिज्या यावनिता क्रियते तावत् सूत्रं भवति। अत उक्तं शरोनान्त्येष्टान्त्या भवति । शरस्त्रिज्यापरिणतोऽसावनुपातन द्युज्यापरिणतः कृतः । यदि विज्यया युज्या लभ्यते तदा शरण किम् ? इति ; अथवा चरज्यया कुज्या लभ्यते तदा शरण किम् ? इति वैराशिकाभ्यां यत् फलमुत्पद्यते सा नतोकमज्या युज्यापरिणता जाता। युज्या कुज्यया युतहोना किल हृतिः स्यात् । कला तु कुज्यया युतीनेष्टहृतिः स्यात् । अथ नतोकमज्यया युज्यापरिणतया यावद् युज्या वर्जिता क्रियते तावत् कला भवति । यदि हृतिरूना क्रियते तदेष्टहतिर्भवतीत्युपपत्रम् । अथ स्वाहोरात्रहत्ते याम्योत्तरवृत्तसम्यात सूत्रस्यैकमग्रं बडा द्वितीयमधःसम्पाते च, तस्य सूत्रस्योदयास्तसूत्रेण यः सम्पातस्तस्मादुपरितनं हतिः । अथाहोरात्रहत्ते अथ यः ·विप्रनाधिकारः । १३५ हृतिः। याम्योत्तरवृत्तसम्पातात् पूर्वतः पश्चिमतच नतघटिकाग्रे चित- यित्वा तव सूत्रं बनीयात् । तस्य सूत्रस्य हृतिसूत्रस्य च यः सम्पातस्तस्मादधःखण्डं यदुदयास्तसूत्रपर्यन्तं तावत् प्रमाणेष्ट- यत् तूईखण्डं सा नतीकमज्या युज्यापरिणता फलसंज्ञा। एवं गोलोपरि दर्शयेत् । इदानीमिष्ट शॉर्थमाह ।-- फलं पलक्षेत्रजकोटिनिघ्नं तत्कर्णभक्तञ्च तदूर्द्धसंज्ञम् ॥ १८ ॥ उहत्तशङ्कोः शरसङ्गणात् स्या- चरज्ययाप्तं यदि वो संज्ञम् । ऊर्द्धन होनो दिनमध्यशङ्खः स्यादिष्टशङ्कर्न ततोऽथवैवम् ॥ ६ ॥ यत् पूर्वफलमनष्टं स्थापितं तदष्टधा पलक्षेत्रकोटिभिर्गुणितं वस्खकर्णेन भक्तं सदूसमंजमष्टधा भवति । अथवा प्रागानीतः शर उन्मण्डलशगुना गुणितश्चरज्यया भक्तास्तदूर्द्धसंजू स्यात् । किं फलानयनप्रयासेन ?-तेनोईसंज्ञेन दिनाईशगुरूनित: सबिष्टशङ्कर्भवति । अनोपपत्तिः ;-यत् प्राक् प्रदर्शितं हृतरुपरिखण्डं फल- संजं तिय्यग्रूपं तस्य कोटिरूपकरणायानुपातः । यदि पल- क्षेत्रकर्णन तत्कोटिलभ्यते तदा अनेन फलसंज्ञेन किम् ? इति । लब्धमूर्द्ध कोटिरूपं भवति । तत् यावदिनाईशङ्कोविंशोध्यते तावदिष्टशङ्कोः समानमवशेषं भवति ; यतस्तत्समसूत्रेणै- वार्कविम्बमहोरात्रवृत्ते वर्त्तते । यदि चरज्यया त्रिज्यावृत्त- परिणतयोन्मण्डलशङ्कतुल्यमूच लभ्यते तदा शरण त्रिज्या- वृत्तपरिणतेन कियत् इत्येवं तावदूर्द्धमिति सर्वमुपपत्रम् । इदानौमिष्टान्त्यकाकृतिभ्यां शङ्खमाह ।- ·गणिताध्याये ॥ इष्ट- तया या दृष्टान्त्यकायाश्च हृतेश्च यहा दिनाईशङ्कक्तवदिष्टशङ्कः । शङ्कोश्च दृग्ज्याश्रवणप्रभाः स्यु- हृतेन दृग्ज्या सुधियाऽत्र कार्या ॥ ६१ ॥ यथाऽन्त्याया “अन्त्याथवोन्मण्डलशगुनिनी” इत्यादिना प्रकारेण दिनाईशङ्खरानोतः । तथा यथा हृतेश्च हतिः “पलवजकोटिनिनी" इत्यादिना च तथेष्टान्त्यकाया हृतेथेष्टशङ्खः साध्यः । तथा शङ्कोटग्ज्या ततश्छायाकर्णश्छाया च साध्या ; सा दिना?क्तिवत् साध्येति शेषः। किन्त्वत्र हृतेग्ज्या हृति: “पलक्षेत्रभुजेन निन्नी” इत्यादिना न साध्या । अयमर्थस्तत्राप्युक्तः । अत्रोपपत्ति: ;-हृतिक्षिणोत्तरमण्डलगता दृगज्या साधिता सा दक्षिणोत्तरमण्डल एव दिनाई भवितु- महति ; यतस्तत्र दक्षिणोत्तरमण्डलमव दृमण्डलम्, रह त्वन्यत्। अतो हृतेदृग्ज्या न साध्येत्युक्तम् । अथ प्रकारान्तरेश्छायाकर्णमाह ।- उहत्तकर्णात् क्षितिशिञ्जिनीनात् समाख्यकर्णादपि तद्दतिघ्नात् । दिनाईकर्णादथवा हतिघ्ना- इत्येष्टयाप्तं यदिवेष्टकर्णः ॥ ६२ ॥ यः पूर्वमुमण्डलकण पानीतः स कुज्यया गुण्यः । समहत्तशङ्कोः कर्ण उत्पद्यते स तवृत्या गुणनीयः । यस्तु मध्य छायाकर्ण: स हत्या गुण्यः। तेभ्यस्त्रिभ्य इष्टया हत्या भागे हृते पृथक् पृथक् विधेष्टकर्णो भवति । प्रत्रोपपत्तिय॑स्तवैराशिकेन ;-यदि कुजयातुख्यया हत्यो- मण्डलकर्णस्तइत्या सममण्डलकर्णो इत्या. मध्याहकों यच ·त्रिप्रवाधिकारः। - लभ्यते तदेष्टहृत्या किम् ? इति। फलमिष्टको लभ्यते इत्युपपवम् । इदानीं विशेषमाह। यत्र कचिच्छुद्धिविधौ यदेह शोध्यं न शुध्येहिपरीतशुधा । विधिस्तदा प्रोतवदेव किन्तु योगे वियोगः सुधिया विधेयः ॥ ६३ ॥ अथ यत्र क्वचिच्छुद्धिविधौ कर्तव्ये शोध्यं यदि न शुध्यति तदा शोध्यादितरराशिं विशोध्य शेषविधिः कर्तव्यः ; किन्तु व्यस्तशोधने कृते यदा योगविधिरुत्पद्यते तदा वियोगविधि: कार्यः । अनोपपत्ति: ;-अत्र “अथोत्रतादूनयुताचरेण” इत्यादौ यदोत्तरगीले उन्नतकालाचरं न शुध्यति तदा चरादुबतं विशोध्य शेषस्य ज्योन्मगडलादधश्चरजपाखण्डं सूत्रसंज्ञं भवति ; तस्य यदा कला क्रियते तदोन्मण्डलादधः कुजबाखण्डं भवति । यदेष्टयष्टिः क्रियते तदोन्मण्डलशङ्कोरूई खण्डं भवति। “रवावुदग्दक्षिणगोलयाते” इत्यादौ सूत्रं किल चरजाया युक्त कार्य, तदिह न कार्यम् ; किन्तून्मण्डलादधोमुखं यत् सूत्र- मागतं तत् चरजपाया विशोध्यम् । शेषमिष्टान्त्या भवति। एवं तदा या कलोन्मण्डलादधोमुख्यागता सा कुजवाया विशोधिता शेषं कुज्याधस्तनखण्ड मिष्टहृतिः । एवमुन्मण्डलादधोमुखी येष्टयष्टिरागता सोन्मण्डलशङ्कोः शोध्या शेष मष्टशङ्खर्भवतीति युक्ताम् उक्तम् । इदानीमन्यं विशेषमाह ।- बाणेन्दु १५ नाड्यूननतात् क्रमज्या त्रिज्यान्विता सैव नतोकमज्या। कलाया अथ ·१३८ गणिताध्याय तथा उहत्तशकुस्तु न याम्यगोले दृश्योऽनुपातार्थमयं प्रसाध्यः ॥ ६४ ॥ यदा नतं पञ्चदशघटिकाभ्योऽधिकं भवति तदोकमज्या- करणे नतात् पञ्चदशघटिका विशीध्य शेषस्य क्रमजीवा विज्यया युता सती उत्कमज्या स्थादित्यवगन्तव्यम् । दक्षिणगोले क्षितिजादधःस्थितत्वादुमण्डलशङ्करदृश्यस्तथाप्यय- मन्येषामनुपातार्थ साध्यः । प्रबोपपत्तिः ;-उत्कमज्या हि बाणरूपा भवति ; यदा नतं पञ्चदशघटिकाऽधिकं तदा पञ्चदशघटिकानामुत्कमज्या बाण- रूपा विज्यातुख्या भवति । अथ पञ्चदशघटिकाऽधिको य: कालस्तस्य क्रमज्योधिोरूपा भवति ; सा यावत् त्रिज्यया युता क्रियते तावहाणरूपोल्कमज्या भवति । अत्र गोलेऽहो- रात्रहत्ते याम्योत्तरवृत्तात् पूर्वती नतघटिकाग्रे सूत्रस्यैकमग्रं हितोयमग्रं पश्चिमतश्च नतघटिकाग्रे निबध्यते, तस्य सूत्रस्य याम्योत्तराहोराववृत्तसम्पातस्य च यदन्तरं तहाणरूपम् । एवं तामुकमज्यां प्रदर्शयेत् । इदानीमन्यं विशेषमाह ।- मार्तण्डः सममण्डलं प्रविशति खल्पेऽपमे खात् पलात् दृश्यो ह्युत्तरगोल एव स विशन् श्राव्या तदैवास्य भा। पप्राप्तेऽपि समाख्यमण्डलमिने यः शङ्गुरुत्पद्यते नूनं सोऽपि परानुपातविधये नैवं क्वचिद्दथति ॥ ६५ ॥ मार्तण्डस्य यावदुत्तरा क्रान्ति: पलाधिका भवति तावत् सममण्डलादुत्तरस्थस्यैव तस्य दिनाई भवति, यावत् पलादूना तावदक्षिणस्थस्यैव ; अतस्तत्र सममण्डलं प्रविशति । एवं दक्षिणगोलेऽपि पलादूनायां क्रान्तो रविः सममण्डलं प्रवि. शति; किन्तु तत्र क्षितिजादधःस्थितत्वात् प्रविशन् न - ·विप्रश्नाधिकारः। दृश्यते। उत्तरगोले तु दृश्यते। अतस्तत्रैव तस्य भा श्राव्या कथनीया। तथा “अप्राप्तेऽपि समाख्यमण्डलमिने यः शकु. रुत्पद्यते" इति ।-यत्र किल विंशतिर्भागाः पलस्तव मिथुना. तस्थो रवि: सममण्डलादुत्तरतो भागचतुष्टयेन दिनाई भवति । अतस्तस्य सममण्डलमप्राप्तस्यापि यो गणितेन समशगुरुत्पद्यते, तथा तइतिश्च तत्कथमिदं हयं बन्ध्यासुतवत् ? तदपि प्रदर्श्यते। -उदयास्तसूत्रमध्यावृतिसूत्रगत्या सूत्रमकं प्रसार्य द्वितीयं गोलमध्यात् खस्खस्तिकगामि च। तयोः सूत्रयोर्यो गोलादूई भागे सम्पातस्तस्मादध अर्द्धसूत्रं यत्प्रमाणं तत्प्रमाणस्तदा सम- शङ्गुरुत्पद्यते। यत्तु तिर्यक्सूनप्रमाणं तत्प्रमाणा तवृति- रुत्पद्यते। तत्राप्यग्रा भुजरूपिणी। इदमक्षक्षेत्रम् । अतो- ऽन्येषामनुपातार्थमिदं न दुष्थति। दक्षिणगोले अदृश्यो यः समशगुः सोऽप्यनुपातार्थं न दुष्यतीत्यपि शब्दार्थः । इदानीं छायातः कालज्ञानमाह ।- उहत्तकर्णाच्चरशिञ्जिनीना- द्दिनाईकर्णादथवाऽन्त्यकाघ्नात् । इष्टेन कर्णन हृताद्यदाप्त- मिष्टान्त्यका सैव पृथक् पृथक् स्यात् ॥ ६६ ॥ पलश्रुतिघ्नस्त्रिगुणस्य वर्गो झुज्येष्टकर्णाहतिद्भवेद्दा। इष्टान्त्यका तद्रहिताऽन्त्यकाया भवन्ति या उत्क्रमचापलिप्ताः ॥ ६७ ॥ नतासवस्ते स्युरहर्दलं तै- रूनीकृतं चोबतकाल एवम् । उमण्डलकर्णाञ्चरज्यया गुणितादथवा मध्याह्नकर्णादन्यया गुणितादिष्टकर्णेन भक्तादयत् फलं लभ्यते सेष्टान्त्या भवति ·१४० गणिताध्याये उभयत्र तुल्येत्यर्थः । अथ प्रकारान्तरेणेष्टान्त्यामाह।-“पल- श्रुतिघ्नस्त्रिगुणस्य वर्ग:" इत्यादि।-त्रिज्यावर्ग: पलकर्णेन गुख्यः । युजवाया इष्टकर्णस्य च घातेन भाजाः । यत् फलं लभ्यते सेष्टान्त्यका। तयेष्टान्त्यया रहिताया अन्त्याया यच्छषं तस्योत्- क्रमेण धनुः कार्यम् । तस्य तस्य धनुषो यावत्यः कलास्तावन्त- स्तस्मिन् काले नतासवो जेयाः । तेनंतामुभिरूनीकता दिन- दलासव उवतासवः स्युः । अत्रोपपत्तिय॑स्तवैराशिकेन ;-यद्युमण्डलकर्णेन चरज्येष्टा- न्त्यका लभ्यते तदेष्टकर्णेन किम् ? इति; अथवा यदि मध्याह्नकर्णनान्त्या लभ्यते तदेष्टच्छायाकर्णन किम् ? इति । एवमत्रोभयत्र फलमिष्टान्त्यका भवति । अथान्यस्मिन् प्रका- रान्तरे त्रैराशिकत्रयेणोपपत्तिः। यदीष्टच्छायाकर्णेन हादशा- ङ्गलशकुलभ्यते तदा विजयाकर्णेन क इति । अत्र विजयाया हादश गुण दृष्ट कर्णो हरः। फलं महाशङ्खः । हृतिकरणार्थमनुपातः । यदि हादशाङ्गलशकोर्विषुवत्कर्णः, कर्णस्तदास्य महाशङ्कोः कः ? इति। पूर्व त्रिजघाया हादश गुणः । इदानों हरः। अतस्तुल्यत्वाद्वादशकयोर्गुणहरयो शे कते मति विजयायाः पलकर्णो गुण इष्टच्छायाको हरः । फलमिष्टहृतिः। अथेष्टान्त्याकरणायानुपातः। यदि युज्यया विज्या लभ्यते तदेष्टहत्या किम् ? इति। इदानीं विज्या गुणो युज्या हरः। हरयोर्घातो हर इति धुज्येष्टकर्णाहति- भवति । गुणयोर्धाते त्रिज्यावर्ग: पलकर्णगुणितो भवति। एवं फलमिष्टान्त्यका। तया वर्जिताया अन्याया यदवशेषं सा नतस्योत्क्रमज्या शरसंज्ञा । अतस्तस्या धनुरुत्क्रमेण स नतकालः स्यात्। नतकालो दिनाात् पतित उबतकाल: स्यादित्युपपत्रम् । अथ तस्य - ·त्रिप्राधिकारः। १४१ इदानीं विशेषमाह।- त्रिज्याऽधिकस्य क्रमचापयुक्ताः खखाब्धिबाणा धनुरुत्क्रमात् स्यात् ॥.६८ ॥ यदेष्टान्त्यकावर्जिताया अन्त्यायाः शेष त्रिज्यातोऽधिकं भवति तदा तम्मात् विज्या शोध्या। शेषस्य क्रमचापलिप्ताः खखाब्धिबाणैर्युता उत्क्रमचापं भवति। ते तदा नतासवो भवन्तीत्यर्थः । अत्र यैवाधिकस्य क्रमज्याकरणे युक्ति: सेवाधि- कस्य क्रमधनुःकरण । इदानीमुन्नतकालस्य प्रकारान्तरमाह ।- इष्टान्त्यका सा चरजीवयोना युक्ता च गोलक्रमतः क्रमोत्याः । तञ्चापलिप्ताश्चरयुक्त होनाः ममुबतास्ते यदिवासवः स्युः ॥ ६८ ॥ अथवा सेष्टान्त्यका उत्तरगोले चरज्यया होना दक्षिणे युता। ततस्तस्याः क्रमज्याभिश्चापम्। तदुत्तरगोले चरण युतं दक्षिणे होनं सत् तत्काल उबतासवो भवन्ति । यदेष्टान्त्यकायाश्चर- ज्योत्तरगोले न शुध्यति तदा चरज्याया दृष्टान्त्या शोध्या । शेषस्य चापं तत्र चरं क्षेप्यं तदिह न क्षिप्यते व्यस्तविशोधने कते “योगे वियोगः सुधिया विधेयः” इति वचनात् तचापं चराहिशोध्यम्। शेषमुबतासवो भवन्ति । उबताहिनाडी- छोधितावतासवो भवन्ति । अत्रोपपत्तिः ;-इष्टान्त्यकाकरणे या क्षेत्रसंस्था कथिता सेवेह तथापौषत् कथ्यते।-इष्टान्त्यकायाश्चरज्या यावदुत्तरगोले शोध्यते, दक्षिणे तु क्षिप्यते, तावदुन्मण्डलादुपरितनकालस्य ज्या सूत्रसंज्ञा भवति । अतस्तस्या धनुरुत्तरगीले तूमण्डला- दधःस्थेन चरेण युतं, दक्षिणे तूपरिस्थेन होनं सत् क्षितिजादु- ·१४२ गणिताध्याये बतकालो भवतीत्युपपत्रम् । यदा तूत्तरगोले चरज्या न शुध्यति तदा व्यस्तविशोधने कते उन्मण्ड लादधोमुखी ज्या सूत्रसंज्ञा भवति । अतस्तस्या धनुषि चराच्छोधिते सति क्षितिजावतकालो भवतीत्युपपत्रम्। इदानी छायातोऽर्कानयनमाह ।-- दिनाईद्युतेस्त्रिज्यकाघ्रया हृतायाः स्वकर्णेन चापांशकाः स्युनतांशाः । दिनार्दै वियुक्ता युतास्ते पलांशै- रुदग्दक्षिणे भाग्रकेऽर्कापम: स्यात् ॥ ७० ॥ ततः क्रान्तितो वैपरीत्येन भानु- भवेदेतदन्यच्च गोले प्रवक्ष्ये । मध्याहच्छाया विज्यया गुण्या । मध्यानच्छायाकर्णन भाज्या। यत् फलं लभ्यते तस्य चापांशा नतांशा भवन्ति । यद्युत्तरं छायाग्रं तदा दक्षिणाः, यदि दक्षिणं तदोत्तराः । एवं दिनाई ये नतांशा भवन्ति, ते यदि दक्षिणास्तदा पलांश- वियुक्ताः। यद्युत्तराः तदा पलांशैर्युताः सन्त: क्रान्त्यंशा भवन्ति। तत: क्रान्तितो वैपरोत्येन रविर्भवतीति गोले अन्यच्च बहु गोले वक्ष्ये । अनोपपत्तिः ;-यदि मध्यच्छायाकर्णेन मध्याहच्छाया- तुल्यो भुजो लभ्यते, तदा त्रिज्याकर्णन कः ? इति। यदनन वैराशिकेन फलमुत्पद्यते सा याम्योत्तरवृत्ते खमध्यार्कान्त- रांशानां जीवा; अतस्तस्या धनुर्नतांशाः। ते च छायातो दिग्वैपरीत्येन भवन्तोति प्रसिद्धम्। यदि ते दक्षिणा जाता: तदा तेभ्योऽक्षांशाः शोध्याः । शेषं विषुवन्मण्डलाइक्षिणतः क्रान्त्वंशा भवन्ति । यदि तेभ्यः पलांशा न शुध्यन्ति, तदा पलां- शेभ्यो नतांशान् विशोध्य शेषं विषुवमण्डलादुत्तराः क्रान्त्यंशा वक्ष्ये।

·विप्रनाधिकारः। १४३ ज्ञेयाः। यद्युत्तरा नतांशास्तदा पलांशैर्युताः सन्त उत्तराः क्रान्त्यंशा भवन्तीति सुधिया ज्ञातव्यम् । इदानीं क्रान्तिज्ञाने सति पलज्ञानमाह । - नतांशापमांशान्तरं तुल्यदिके युतिभिवदिको पलांशा भवेयुः ॥ ७१ ॥ एवं छायातो ये नतांशा ज्ञातास्तेषामपमांशानाञ्च दिक- साम्येऽन्तरं दिग्भेदे योगः पलो भवति । पूर्वोपपत्तिकथनवैपरीत्येनास्योपपत्तिः कथिता भवति । इदानों छायातो भुजज्ञानमाह ।-. विभज्याहृतार्काग्रका कर्णनित्री भवेत् कर्णवृत्तानका व्यस्तगोला। पलच्छायया सौम्यया संस्कृता स्या- गुजोऽथोत्तरे भाग्रके सौम्यगोले ॥ ७२ ॥ भुजः कर्णवृत्ताग्रयाब्योऽन्यदासो वियुक्तोऽक्षमा स्यात् तया वा वियुक्तः । भुजः सोम्यभाग्रेऽन्यदायस्त्रिभज्या. हतः कर्णभक्तोऽग्रका चापमोऽतः ॥ ७३ ॥ अकस्याग्रेष्टच्छायाकर्णन गुण्या त्रिभज्यया भाज्या फलं कर्ण वृत्ताग्रका स्यात् । सा च व्यस्तगोला। उत्तरगोले याम्या ; दक्षिणगोले सीम्या। सा पलच्छायया सौम्यया संस्कर्तव्या। पलच्छाया सदैव सौम्या ज्ञेया। तस्याः कर्णवृत्तापाया- वोत्तरगोलेऽन्तरं याम्ये योगो भुजः स्यात् । भुजो नाम छायाग्रपूर्वापररेखयोर्याम्योत्तरमन्तरम् । अथ भुजदर्शने कर्णवृत्ताग्रया पलभाज्ञानमाह । -"प्रथो- त्तरे भाग्रके” इति ।-यदोत्तरगोले 'सममण्डलाइक्षिणगते रवावुत्तरं भाग्रं भवति, तदोत्तरभुजः कर्णवृत्ताग्रया युतः सन् ·१४४ गणिताध्याये पलभा भवति । अन्यदा तु भुजस्य कर्णवृत्तापायाश्चान्तरं पलभा। अतः शङ्ख अथ दृष्टे भुजे पलभया कर्णवृत्ताग्राजानमाह ।---"तया वा वियुक्तः” इत्यादि । यदा सौम्यो भुजस्तदा तस्याक्षभायाश्चा- न्तरमन्यथा योगः कर्णवृत्ताग्रा भवति । सा विज्यागुणा कर्ण- भताग्रा स्यात् । अग्रा पलक्षेत्रकोटिगुणिता तत्कर्णभक्ता क्रान्तिज्या स्यात् । अनोपपत्तिः ;-समायां भूमौ त्रिज्यावृत्तं विलिख्य दिग- शितञ्च क्लत्वा तत्र पूर्वत: पथिमतश्च यथादिशमग्रां दत्त्वा तदग्रयोरुदयास्त सूत्ररेखां कुर्यात् । अथोत्तरगोले इष्टकाले सममण्डलादुत्तरतोऽहोरात्रहत्तस्थावेरधोऽवलम्बस्तदा किल शङ्खः । शङ्खमूलम्य प्राच्यपरसूत्रेण सहान्तरं स शङ्कोरुत्तरो भुजः। उदयास्तमूताण सहान्तरं तच्छद्भुतलम् । तलं यावदनाया विशोध्यते तावद्भुजीऽवशिष्यते। यावद्भुजो विशोध्यते तावच्छतन्नमवशिष्यते। शङ्खतलभुजयोर्योगोऽग्रा भवति। यदोत्तरगाले समवृत्ताद्दक्षिणतः शङ्खस्तदा शश्तलाद- ग्रायां विशोधितायां भुजोऽवशिष्यते। भुजे विशोधितेऽग्रा । भुजाग्रयोगादा शङ्घतलं भवतीत्यल योगवियोगे किं वासनाचित्राम्। इदं महाशङ्कोस्त्रिज्यातुन्थे कर्ण दर्शितम्। महाशङ्खरनियतः । इदानीं नियतस्य हादशाङ्गुलशङ्कोरुच्यते ।- महाशादाभिर्भाज्यः । यलब्ध तेन महाशङ्खर्यावच्छिद्यते तावहादन लभ्यन्ते। यावत् त्रिज्या विद्यते तावत् छायाको लभ्यते। यावदग्रा छिद्यते तावत् छायाकर्णवृत्ताग्रा स्यात् । यावच्छ कतलं छिद्यते तावत् पलभा स्यात् । यावगुजश्छिद्यते तावद्भुजो लभ्यते । अथवा चैराशिकेन सर्वम्। यदि त्रिज्या वृत्ते इदमग्रादिकं लभ्यते तदा कर्णवृत्ते किम् ? इति। फलं ·त्रिप्रवाधिकारः । १४५ ततः तदेव । अतश्छायावृत्ताग्रापालभयोर्योगवियोगामुजः । पन्लभा ततश्चाग्रेत्युपपत्रम् ; किन्तु शङ्खप्राच्यपरयोर्यावदन्तरं तावदेव छायाग्रप्राच्यपरयोः स्यात् ; किन्तु दिग्वैपरीत्येन । अतस्तेन कर्णवृत्ताग्रा व्यस्तगोला इत्युपपत्रम् । अथ मन्दावबोधार्थमुदाहरणम् । यत्र देशे पञ्चाङ्गला विषु- वती तनोत्तरगोले यदा पञ्चांशोनैः सप्तदभिरधिका नवशत्यग्रा ८१६ । ४८ । तत्र दिन इष्टच्छायाकर्णस्त्रिंशदङ्गलः ३० पञ्च- दशाङ्गलो वा। तत्र पृथक् पृथक् भुजं ब्रूहि भुजात् पलभां ताभ्यां चाग्राम् इति । “त्रिभज्याहृतार्काग्रका" इत्यादिना त्रिंशदङ्गले कर्णे ज्ञाता कर्णवृत्ताग्रा याम्या । इयं पलच्छायया मौम्यया ५ वियुक्ता जातो याम्यो भुजः ३ । अथ भुजे ज्ञात तेन रहिता कर्णवृत्ताग्रा जाता पलभा ५। पलभाभुजयो- तियोर्योगे जाता कर्णवृत्ताग्रा ८। इयं त्रिज्यागुणा कर्णभक्ता जाताग्रा८१६ । ४८ । एवं पञ्चदशाङ्गले कर्ण कर्णवृत्ताग्रा चतुरङ्गला ४। सौम्यो भुजोऽङ्गलम् १ । पलभा सैव ५। इदानी प्रश्नाः सोत्तराः । तत्र छायाकणे भुजेऽर्के च ज्ञाते- ऽथवार्काज्ञाने भुजदये कर्णद्दये च ज्ञाते यः पलभां वेत्ति तस्योत्कर्षमाह ।- दृष्ट्वेष्टभां योऽत्र दिगर्कवेदी छायादयं वा प्रविलोक्य दिग्न्तः । वैत्यक्षभामुखतदैववैदि- दुर्दर्पसर्पप्रशमे स तार्क्ष्यः ॥ ७४ ॥ स्पष्टार्थम्। इदानीं प्रश्नमाह ।- भाकणे खगुणाङ्गले ३० किल सखे याम्यो भुनख्यङ्गुलो- ऽन्यस्मिन् पञ्चदशाङ्गुले १५ ऽङ्गुलमुदग्बाहुश्च यत्रेक्षितः । ग-१३ ·१४६ गणिताध्याये स्पष्टार्थे प्रश्रयम् । तत्र कर्णः अक्षाभां वद तत्र षटकतगजैः ८४६ यहापमज्यां समां दृष्ट्वेष्टामनयोः श्रुतिञ्च सभुजां दागब्रूहि मेऽक्षप्रभाम् ॥ ७५ ॥ प्रथमप्रश्नस्योत्तरमाह।- भादयस्य भुजयीः समाशयो- व्यस्तकर्णहतयोर्यदन्तरम् । ऐक्यमन्यककुभोः पन्नप्रभा जायते श्रुतिवियोगभाजितम् ॥ ७६ ॥ अवैको बाहुर्याम्बस्त्रयम् ३ । तत्र कर्णस्त्रिंशत् ३० । अन्यः सौम्यो रूपम् १ । : पञ्चदश १५। अनयो- भुजयोरन्योऽन्यकणहतयोभित्रदिशीर्योगः ७५ । अयं कर्णा- न्तरण भती जाता पन्लभा ५। एकदिशोस्त्वन्तरम् । अस्योपपत्तिम्तावदुयत ; सा चाव्यक्तक्रियया। पल्लभाप्रमाणं यावत्तावत् या १ । इयं दक्षिणेन भुजेन युता जाता कर्णवृत्ताग्रा या १ रू ३ । इयं त्रिज्यागुणा कर्णभक्ता जाताऽग्रा या. वि १ वि ३ । एवमन्यभुजादपि यावत् तावत् या १। इयमुत्तरेण भुजेनीना कर्णवृत्ताग्रा भवति या १ रू १। इयं त्रिज्यागुणा कर्णभक्ता जाताऽग्रा या. वि१ वि १ । अनयोरन्योऽन्यच्छेदगुणयोश्छेदगमे समशोधनार्थ या. वि १५ - वि ४५। अनयोस्त्रिजायापवर्त्त कृते “एकाव्यक्तं शोधये- या वि ३० कवि ३० दन्यपक्षात्” इत्यादिना यावत्तावच्छेषं कर्णान्तरतुल्यं हरो जातः १५ । रूपशेषमन्योऽन्यकर्णाहतभुजयोर्योगो जातो भाज्यः ७५ । अत उपपन्नं “भादयस्य भुजयो: समाशयोः” इत्यादि। अथ द्वितीयः प्रश्नः । अथवा षट्कृतगजैः ८४६ तुल्यां क्रान्तिज्यां दृष्ट्वा तयोरेकं कर्ण भुजञ्च दृष्ट्वा पलभां ब्रूहोत्यस्यो. पन्लभा १५ न्यासः कतारमाह।- ·त्रिप्रश्राधिकारः । १४७ क्रान्तिज्याकर्णबधात् त्रिज्याप्तकतिलघुः स दो:कत्या । होनोऽब्धिमनु १४४घ्नःस्यादाद्योऽथ परो भुजः कृतेन्द्र १४४नः ॥७७॥ तो लघुवेदन्द्रा१४४न्तरभक्तो परवगतो यदाद्याव्यात् । मूलं परयुतवियुतं सौम्ये याम्ये भुजे पलभा ॥ ७८ ॥ क्रान्तिज्योद्दिष्टच्छायाकर्णेन गुण्या त्रिज्यया भाज्या । फलस्य वर्गो लघुमंन्नः पृथगनष्टः स्थाप्यः । स लघुर्भुजवर्गेणोनो वेदेन्द्रः १४४ गुण्यः । स आद्यमंज्ञः स्यात् । अथ भुजो वेदेन्ट्रैः १४४ गुणितोऽन्यमंत्र: स्यात् । तावाद्यान्यौ तस्य लघोदेन्द्राणां १४४ चान्तरेणापवत्यौं। ततोऽन्यवर्गादायेन युतायन्मूलं तदुत्तर भुजे सति परीण युतं याम्ये वर्जितं पलभा भवतीति सूत्रार्थः । अस्योपपत्तिमध्यमाहरणबौजेन । यदा त्रिंशदङ्गल: कर्णः, यत्र वाङ्गलो ३ याम्यो भुजः, षटकतगजैस्तुल्या ८४६ क्रान्तिज्या, तत्र तावदुच्यते ।—पलभाप्रमाणं यावत्तावत् या१ । इयं याम्येन भुजेन युता जाता कर्णवृत्ताग्रा या १ रू ३ । अथ प्रकारान्तरेण कर्गा वृत्ताग्रा। तत्र क्रान्तिज्या पलकर्णगुणा हादश १२ भक्ता किलाग्रा स्यात् । तत्र पलकों न ज्ञायते किन्वव्यतात्मकः पन्तकर्णवर्गो ज्ञायते । स चैवम् । पलभा- वर्गो द्वादशवर्गयुतः पन्तकर्णवर्गः स्यात् याव १ रू १४४ “वर्गण वर्ग गुणयद्भजेच्च” इति क्रान्तिज्या वर्गोऽनेन गुण्यो हादश- वर्गण भाज्य: फलमग्रावर्गः स्यात् याव. क्रांव १ क क्रांव १४४ | "विमज्याहृतार्काग्रका कर्णनिघ्नी” इति कर्णवर्गणायं गुण्य- स्त्रिज्यावर्गेण भाज्यः । एवं कर्णवृत्ताग्रावर्गो भवति। याव. क्रांव. कव १ क क्रांव. कव १४४ । अत्र भाज्यरागावव्यक्तवर्गस्थाने क्रान्तिज्या- वर्ग ७१५७१६ कर्णवर्गगुणे त्रिज्यावर्ग ११८१८८४४ छिने जातो लघुमंज्ञः। रूपस्थाने च क्रान्तिज्यावर्ग कर्णवर्गगुणे प्रथ केद: १४४ दिव १४४ ·१४८ गणिताध्याये याव ५४ ७८५० २४ ॥ छदः १४४ । वैदेन्द्र १४४ गुणे च त्रिज्यावर्गच्छिन्ने जातो लघुर्वेदेन्द्रगुणो- ऽङ्गलानि तदधी व्यङ्गलानि च बालावबोधार्थं स्थापितानि । तस्य राशर्यश्छेदः सोऽपि त्रिज्यावर्गच्छिवस्तदधो न्यस्तस्तथा दर्शनम् । य एव क्रान्तिज्यावर्गः कर्णवर्गगुण- स्त्रिज्यावर्गच्छिन्नः सैव क्रान्तिज्याकर्णबधात् त्रिज्याप्ततिः । अयं राशिः कर्णवृत्ताग्रावर्गः पूर्वकल्पिताया अस्याः कर्ण- वृत्ताग्रायाः या १ रू ३ । वर्गणानेन याव १ या ६ रू ८ । समः कार्यः । अयं समच्छेदकरणार्थ शङ्कवर्गण १४४ गुणितस्तत- श्छेदगमे ते शोधनार्थ न्यासः याव १४४ या८६४६ १२९६ ५४ ७८५० याव या ००० २४ सम- शोधने कृते जातमुपरिपक्षे लघुवेदेन्द्रान्तरतुल्यो यावराशिः । कृतेन्द्र १४४ नो भुजो दिगुणश्च याराशिः। द्वितीयपक्षे जातो याव र या८६४ २२ २४ लघुर्दोःकत्या होनोऽब्धिमनु ११४ प्रश्च । प्रयं रूपराशिराद्यसंज्ञः कल्पितः । यो मध्यराशिरदितः स भुजः कृतेन्द्र १४४ नो जातः । सोऽन्यसंज्ञः कल्पितः। अथपक्षी याव १ या १ ४० लघुवेदेन्द्रान्तरेणापवर्तितो जातो अनयोः याव० या C ७३ पक्षयोरपवत्तितान्यवर्ग २३ तुल्यानि रूपाणि प्रक्षिप्य मूले २१ या १ या ०. ५० एहोते ५० अनयोः पुनः साम्ये क्रियमाणे व्यक्तपक्षस्य मूलमव्यक्तपक्षमूलस्य रूपैरन्यतुल्यैरूनमेकेन भक्तं सज्जाता पलभा ५॥ उत्तर भुजे त्वन्यतुल्यरूपाणि ऋणं भवन्ति तैः मात्वादयतं पलभा स्यादित्युपपवम् ।

·त्रिप्रश्राधिकारः । १४८ इदानीं सममण्डलप्रश्नः ।- दिनकर करिवैरिदल ४ । १५ स्थिते नर १२ समा नरभापरदिमुखी । भवति यत्र पटो पुटभेदने कथय तान्त्रिक ! तत्र पलप्रभाम् ॥ ७८ ॥ स्पष्टार्थम् । इदानीमस्योत्तरमाह ।- त्रिज्याघातः श्रुतिहृवरः स्याद् यत् क्रान्तिमौर्वीसमहत्तशङ्खोः । वर्गान्तरान्मूलमनेन भक्ता क्रान्तिजाका सूर्य १२ हताक्षभा स्यात् ॥ ८० ॥ "त्रिज्याकंघातः श्रुतिहृन्नरः स्यात्” इति साधारणम् । त्रिज्या- हादशघातस्य यस्याश्छायायाः कर्णन भागो हियते तस्याः सम्बन्धी महाशगुलभ्यते। अत्रानुपातः । यद्यनेन कर्णन हादशाङ्गलशङ्कुस्तदा विजयाकर्णन कः ? एवमत्रो- दाहरणे यो लभ्यते स समशङ्खः । स कर्णः । सिंहाईगतस्यास्य क्रान्तिजया भुजः । तदर्गान्तरपदं कुज्योनिता तद्धृतिः कोटिः। इदं पन्तक्षेत्रम् । यद्यनया कोट्या क्रान्तिज्या भुजो लभ्यते तदा हादशाङ्गुलमितया किम् ? इति। फलं पल- भति वैराशिकेनोपपत्रम् । अत्र सममण्डलशङ्खर्दादशी ज्या २४३१। सिंहाई ४ । १५ कान्तिजया पञ्चांशोना अष्टवसु- अनयोर्वर्गान्तरपदेन हादशगुणा क्रान्तिजया भाजया। तवास्याः वर्गः ८७५७४८ । शङ्खवगः ५८०८७६१। अनयोरन्तरम् ४८३४०१२ मूलम् २२२१११५ अनेन भत्ता द्वादशगुणा क्रान्तिजया ११८५३ । ३६ । तत्र देशे पलभा सत्रांशपञ्चाङ्गुला ५२२० । इदानीमन्यौ प्रश्नो।- इति । । नन्दाः ८८७। ४८। लब्धा ·१५० गणिताध्याय मार्तण्डः सममण्डलं किल यदा दृष्टः प्रविष्टः सखे ! काले पञ्चघटीमिते दिनगते यहा नते तावति । केनाप्युज्जयिनोगतेन तरणे: क्रान्तिं तदा वैसि चेत् मन्ये त्वां निशितं सगर्वगणकोन्मत्तेभकुम्भामुशम् ॥ ८१॥ हे गणक ! केनचित् किलोज्जयिनोगतेन यदा दिनगते पञ्चघटीमिते काले मार्तण्डः सममण्डलं प्रविष्टो दृष्टस्तदा कियतो क्रान्तिज्या ? इत्येक: प्रश्नः । अथाऽन्यः । तावति पञ्च- घटौमिते नते वा काले सममण्डलं प्रविष्टो दृष्टस्तदा च या क्रान्तिजया तां त्वं चेद्देसि तदा सगर्वगणकोन्मत्तेभकुम्भाङ्गुशं निशाणोद्धृतं त्वामहं मन्ये । इति स्पष्टार्थम् । इदानीं प्रथमप्रश्नस्योत्तरमाह।- या स्याद्रवेरुन्चतकालजीवा- ऽभीष्टा हृतिः सा प्रथम प्रकल्पगा। अर्का १२ क्षभाघातहताक्षकर्ण- कृत्योद्धृता स्यादपमजाकास्याः ॥ २ ॥ चरादिकनष्टहतिः प्रसाध्या क्षुमास्तया क्रान्तिगुणोऽसकच्च। तदाद्यहृत्या विहृतः स्फुटः स्यात् सहस्ररश्मो सममण्डलस्थे ॥ ८३ ॥ रवेः सममण्डलप्रवेशे य उवतकाल उद्दिष्टस्तस्य जीवा सा तावत् प्रथममिष्टहृतिः कल्पना । ततो हादशगुणया अक्षभया गुण्या पलकर्णवर्गण भाज्या। सा किल स्थूला क्रान्तिजया भवति । तस्याः क्रान्तिजपाया जयां कुज्यां चरज्यां चरञ्च कत्वा “अथोबतादूनयुताञ्चरेण” इत्यादिनेष्टहतिः साध्या । तया पूर्वमागता क्रान्तिज्या गुण्या । आद्यहृत्या कल्पितया भाज्या। फलं स्फटासत्रा क्रान्तिज्या भवति ।

·त्रिप्रताधिकारः। १५१ अनोपपत्तिः ;-अनोबतकालजीवातुल्या प्रथमं तद्धृतिः कल्पिता। तस्या अनुपातेन शङ्कः । यदि पलकर्णेन द्वादशकोटिस्तदा तद्दतिकर्णेन किम् ? इति। अत्र ततेादश गुण: पलकर्णो हरः । फलं सममण्डलशङ्खः। पुनरन्योऽनु- पातः । यदि पलकर्णेनाक्षमा भुजो लभ्यते, तदा सममण्डल- शगुतुल्येन कर्णेन किम् ? इति । फलं क्रान्तिज्या स्थूला । अस्याः क्रान्तिज्यायाश्चरादिकेन “अथोन्नतादूनयुताचरण” इत्यादिनेष्ट- हृतिः साध्या। तां तद्दतिं प्रकल्पा पुनः कान्तिज्या साध्या। एवमसक्कदयावदविशेषः । तत्रासकृत्कर्मणि वैराशिकेन क्रियोप- संहारः कृतः। यदि कल्पितया हृत्येयं क्रान्तिज्या लभ्यते, तदेदानोमानीतया किम् ? इति । एवं क्रान्तिज्या स्फुटा स्यादित्युपपब्रम् । इदानी द्वितीयप्रश्नस्योत्तरमाह ।- तदा नतज्यात्रिभजीवयोर्य- हर्गान्तरं तत् पलभालतिघ्नम् । तेनोडतो व्यासदलस्य वर्गो वेदेन्द्र १४४ निघ्नोऽथ सरूपलब्ध्या ॥ ८४ ॥ व्यासाईवर्गादिहृतात् पदं स्यात् क्रान्तिज्यका सा विभशिञ्जिनौनी। जिनांशमौा विहृताप्तचापा- दग्रे प्रवक्ष्ये च यथा रवि: स्यात् ॥ ८५ ॥ यदा सममण्डलं प्रविष्टो दृष्टस्तदा या नतघटिकास्तासां तस्या वर्गण विज्यावर्गो रहितः । बर्गेण गुण्यः । तेन भाज्यः । कस्त्रिज्यावर्गः ? किं विशिष्टः ? वेदेन्द्र १४४ गुणितः । तत्र यत् फलं लभ्यते तेन सैकेन त्रिज्यावर्गातादयन्मूलं लभ्यते सा क्रान्तिच्या स्यात् । जीवा। ततः पलभा- सा ·१५२ गणिताध्याये भाज्यः। । क्रान्तिज्या त्रिज्यागुणा जिनांशज्यया भक्ता यत् फलं तस्य चापायथा रविर्भवति तथाग्रे वक्ष्ये । अनोपपत्तिरव्यताकल्पनया । तत्त्र क्रान्तिज्याप्रमाणं याव- त्तावत् १। क्रान्तिज्यावर्गोनस्त्रिज्यावर्गो युज्यावर्ग: स्यात् । याव २ त्रिव १ । तदा नतज्यावर्गणोनस्त्रिज्यावर्गः सूत्रसंजस्य वर्ग: स्यात्। सूत्रं द्युज्यागुणं त्रिज्याहृतं कलामंजू स्यात् । तत्र कला नाम कुज्योना तद्दतिः । अत्र “वर्गेण वर्ग गुणये- बजेञ्च” इति सूत्रसंजस्य वर्गेण युज्यावर्गो गुण्यस्त्रिज्यावर्गण फलं कलावर्गो भवति । तत्र कला कोटिः । क्रान्तिज्या भुजः। समशङ्खः कर्ण: इदं पलक्षेत्रम् । अतस्तेनानुपातः । यदि हादशकोटे: पलभाभुजस्तदा कुज्यो- निततद्धृतेः कलासंज्ञाया: किम् ? इति । एवमत्र कलावर्गस्य पलभावर्गो गुणः। हादशवर्गो हरः । फलं क्रान्तिज्यावर्ग: । एवमत्र ाज्यावर्गस्य सूत्रवर्गविषुवतीवर्गयोर्घातो गुणस्त्रिज्या वर्गद्वादशवर्गयो: १४४ घातो १७०२०५७५३६ हरः । सूत्रवर्गण पलभावर्गगुणेन भाज्येऽपत्तिते जातो द्युजयावर्ग एव यावरू ११८१८८४४। भाजकै चापवर्तिते जाता अष्टो विनाशा: ७। ४० । अयं युज्यावर्गस्य छेदः। दर्शनम् । याव १ क ११८१८८४४ । अयं क्रान्तिज्यावर्गस्यास्य याव १ छेद: ७। ४० । इति समच्छेदोकत्य छेदगर्म पक्षयोः शोधनार्थं न्यासः यावर ११८१६८४४ । अत्र शोधने कृतेऽव्यक्तानानेन अत्र सम याव ७४० रु०००००। ८ । ४० व्यामाईवर्गातान्मूलं नब्धं यावत्तावन्मानम् । सैव क्रान्तिज्या ११६८। एवं "नतज्यात्रिभजोवयोर्यदर्गान्तरम्" इत्यादि सर्वमुपपन्नम्। AT THE - ·त्रिप्राधिकारः । १५३ मातंगडे सममण्डलं प्रविशतिच्छाया किलाष्टाङ्गला दृष्टाष्टासु घटीषु कुवचिदपि स्थाने कदाचिदिने । अर्ककान्तिगुणं तदा वदसि चेदक्षप्रभां तत्र च त्रिप्रश्नप्रचुरप्रपञ्चचतुरं मन्ये त्वदन्यं न हि ॥ ८६ ॥ अस्योत्तरमाह ।- अवापि साध्योवतकालजीवा पूर्वं तु सैवेष्टहृतिः प्रकल्पा । ततोऽर्कनिघ्नी समशगुभक्ता पलश्रुति: स्यात् पलभा ततश्च ॥ ८७ ॥ पलप्रभातः शमशङ्गुरक्ष- कर्णोद्धृतः स्यादपमज्यकातः । चरादिकेनेष्टहृतिस्ततोऽक्ष- कर्णोऽमक्त् क्रान्तिगुणश्च तस्मात् ॥ ८८ ॥ अत्र किल षोड़शाङ्गला सममण्डलच्छाया । विंशत्य- गुल: कर्णः। यद्यनेन कर्णेन हादशाङ्गुलशगुस्तदा त्रिज्या- कर्णन कः ? इति । फलं सममण्डलशङ्खः । तथा च प्रागभिहितं "त्रिज्यार्कघातः श्रुतिहबरः स्यात्” इति । अतोऽत्र ज्ञात: समशङ्खः पञ्चांशोनास्त्यङ्गनखाः २०६२ । अत्रापि साध्योवतकालजीवेति । यथा पूर्वप्रश्नभङ्गे उन्नतकालज्येष्ट- हतिः प्रकल्पिता तथाऽत्राप्युवतकालज्येष्टा हृति: प्रथम प्रकल्पा। सार्क १२ हादशगुणा सममण्डलशगुना भाज्या । यत् फलं स स्थूल: पलकर्ण: स्यात्। तस्मात् पलभा साध्या । तया पलभया सममण्डलशगुर्गुण्यः पलकर्णेन भाज्यः । फलं तस्याः क्रान्तिज्याया धुज्याकुजमादिकं प्रसाध्य “प्रथोवतादूनयुताच्चरेण” इत्यादिनेष्टहतिः साध्या । तस्याः पुनरक्षकर्णस्ततः क्रान्ति। एवमसक्दयावदविशेषः । ४८। स्थूला क्रान्तिज्या।

·१५४ गणिताध्याये एवमस- अनोपपत्तिः ;-अत्र योबतकालजया सा तवृतिः कल्पिता। तयाऽनुपातः । यदि समशङ्कोस्तइति: कर्णस्तदा हादशाङ्गल- शङ्कोः कः ? इति । फलं पलकर्णः । ततोऽन्योऽनुपातः । यदि पलकर्णस्य पलभा भुजस्तदा समशगुतुल्यस्य कर्णस्य कः ? इति। फलं क्रान्तिजया । यत: समशङ्खः कर्ण:। क्रान्तिजया भुजः । कुज्योनिता तबृतिः कोटि: । इदं पलक्षेत्रम् । कत्कम्र्मणा पलभाक्रान्तिज्ये स्फुटे भवत इत्युपपन्नम् । इदानीमिष्टप्रभाप्रश्रमाह।- पञ्चाङ्गला गणक यत्र पलप्रभा स्यात् तत्ष्टभा नवमिता दशनाड़िकासु । दृष्टा यदा वद तदा तरणिं तवास्ति यद्यत्र कौशलमलं गणिते सगोले ॥ ८ ॥ स्पष्टम् । अस्योत्तरमाह ।- इष्टान्त्य कामुव्रतकालमौ:- तुल्यां प्रकल्पयाऽथ तया विभक्तः । इष्टप्रभाशगुहतोऽक्षकर्ण- स्त्रिजयागुणो हादशभाजितश्च ॥८॥ द्युजया भवेत् तत्कतिवर्जिताया- स्त्रिजपाकृतमलमपक्रमजया । इष्टान्त्यका प्राग्वदतोऽसकच्च धुजाापमजया च ततः खरांशुः ॥ ८१ ॥ अत्र नवाङ्गलेष्टभा। तत्कर्णः पञ्चदशाङ्गुलः १५। "त्रिजयार्क- घात: श्रुतिहबरः स्यात्” इति जात इष्टभाया महाशः खबाणाद्रिदम्राः कलाश्चतुर्विंशतिविकलाऽधिकाः २७५० । २४ । अथोवतकालस्य जया सा प्रथमिष्टान्त्यका कल्पया । तये- ष्टान्त्यकयेष्टच्छायामहाशङ्गुरक्षकर्णेन गुणितो भाजाः । यत् ·त्रिप्रनाधिकारः । १५५ फलं स्थूला ततः - तस्या दृष्टान्त्यकायाव फलं तत् विजाया गुणितं हादशभिश्च भाजाम् । धुजा स्यात्। अथ विजयाततर्घजयाकृतिविवर्जिताया मूलं क्रान्तिजया। ततः क्रान्तिजपायाश्चरादिकं साध्यम् । “अथोत्रतादूनयुताञ्चरण” इत्यादिनेष्टान्त्यका साध्या। ननु प्रश्ने गोलस्यानिर्दिष्टत्वात् कथमन्त्यां साधयेत् ? सत्यम् । तत्रयुक्तिः । यस्मिन् गोले कल्पिते कल्पिताया इष्टान्त्यकाया पासवा साधि- तेष्टान्त्यका भवति स गोलः कल्पाः । पुनोजया। ततः क्रान्तिजया; तत इष्टान्त्यका । एवमसक्कत् क्रान्तिज्या स्फुटा भवति । ततो रविय॑स्तविधिना। अनोपपत्तिविलोमगणितेन । अत्र महाशगुर्ज्ञात एव । ततोऽनुपातः। यदि हादशाङ्गलशङ्को: पलकर्णः कर्णस्तदा महाशङ्कोः कः ? इति । फलमिष्टहृतिः स्यात् । हृतिः विजया- गुणा यदि धुजाया गियते तदेष्टान्त्या लभ्यते ; यदीष्टान्त्यया नियत तदा द्यज्या लभ्यते। अत इयमिष्टहृतिः विजयागुणा कल्पितेष्टान्त्यया भक्ता फलं द्युजमा । अत उक्तम्--"दृष्टान्त्यका- मुन्नतकालमो:-तुल्या प्रकल्पाऽथ तया विभक्तः। इष्टप्रभाशङ्क- हतोऽक्षकर्ण-स्त्रिजघागुणो हादशभाजितश्च ॥ द्युजया भवेत्-" इति । ततः क्रान्तिजया। ततश्चगदिकेनेष्टान्त्येत्युपपवम् । अथान्यं प्रश्नमाह ।- यत्र क्षितिजा शरसिद्धतुल्या २४५ स्यात् तवृतिस्तत्त्वकुरामसङ्ख्या ३१२५ । तत्राक्षभामै गणक ! प्रचक्ष्व चेदक्षजक्षेत्रविचक्षणोऽसि ॥ २२ ॥ अस्योत्तरमाह ।- कुज्योनतइतिहृता कृतशक्रनिघ्नी कुज्यैव यत् फलपदं पलभा भवेत् सा।

·१५६ गणिताध्याये रु ३५२८० । न्यासः । याव ० रू ३५२८० । याव २८८०००। कुजया हता रविभिरक्षभया विभक्ता क्रान्तिजाका भवति भानुरतो विलोमम् ॥ ३ ॥ स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिः ;-तत्र पलभाप्रमाणं यावत्तावत् या १ । अतोऽनुपातः । यदि पलभामित भुजे हादश कोटिस्तदा कुज्या- मिते का ? इति । फलं क्रान्तिज्या। पुनहितीयं वैराशिकम् । यदि पन्लभामित भुजे हादश कोटिस्तदा क्रान्तिजयामित का ? इति । फलं कुज्योनिता ततिर्भवति । एवमत्र कुजवाया २४५ हादशवर्गो गुणः पलभावर्गो हरः । तथा कृत इदं कुज्योनतवृतिसममितिपक्षी सम- छेदः याव १। च्छेदोकृत्य छेदगर्म शोधनार्थं न्यासः पक्षो नखशैलैः : ७२० अपवर्त्य पक्षयोर्मूले गृहीते जातं पलभामानं साहानि त्रीण्यङ्गुलानि ३३। यदि पलभया हादश कोटि- स्तदा कुजाया किम् ? इति। फलं क्रान्तिजया ८४०। एवं “कुज्योनतद्दतिः" इत्यादि सर्वमुपपत्रम् । अथान्यं प्रशमाह।- क्रान्तिज्यासमशगुतवृतियुतिं कुज्योनितां वीक्ष्य यो विंशत्यश्वरमैः ६७२० मितामय परांषध्यशचन्द्रर्मिताम् १८६ ० । कुज्याग्रापमशिन्जिनीयुतिमिनं वेत्त्यक्षभां चापि तं ज्योतिर्विकमलावबोधनविधी वन्दे परं भास्करम् । ८४ ॥ स्पष्टम् । इदानीमस्योत्तरमाह ।- क्रान्तिजासमशङ्खतवृतियुतिः कुज्योनिता या तया कुजवानापमशिञ्जिनीयुतिमिनैः १२ क्षुणां पृथक्स्थां मजेत् । लब्ध स्यात् पलभा पलश्रुतिपलच्छायाऽर्कयुत्या ततो भाजपाऽन्याऽथ पृथक् स्थिताप्तमपमजया स्यात् ततो भास्करः॥५॥ - ·चन्द्रग्रहणाधिकारः। -. इदानीं ग्रहणं विवक्षुस्तदारम्भप्रयोजनमाह । - बहुफलं जपदानहुतादिके स्मृतिपुराणविदः प्रवदन्ति हि। सदुपयोगि जने सचमत्कृति ग्रहणमिन्दिनयोः कथयाम्यतः ॥ १ ॥ स्पष्टार्थम ।-- इदानीं ग्रहणोपयोगिनीमितिकर्तव्यतामाह।- समग्रहांशकलाविकलो स्फुटौ रविविधू विदधीत रविग्रहम् । समलवावयवौ तु विधुग्रहं समवगन्तुमगुञ्च तदोक्तवत् ॥ २॥ सति सम्भवे रविग्रहं ज्ञातुममावास्यायां रविविधू तमश्च कृत्वा ततोऽन्दू देशान्तरादिस्पष्टीकरणैः स्फुटौ विधाय तिथिञ्च कत्वा यथोक्तं नतकर्म च । तथा कते सति तिथ्यन्तकालिको तो काय्यौं तमश्च । एवं चन्द्रग्रहणं ज्ञातुं पौर्णमास्याञ्च ; यतस्ततो ग्रहणक्रिया। इदानीमर्केन्दोः कक्षाव्यासाई आह ।- नगनगाग्निनवाष्टरसा ६८८३७७ रवे रसरसेषुमहीषु ५१५६६ मिता विधोः । निगदितावनिमध्यत उच्छितिः श्रुतिरियं किल योजनसङ्ख्यया ॥ ३ ॥ स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिः ;-कक्षाध्याये चन्द्रार्कयोः किल को कथिते, किन्तु व्यासौ न कथितो; ताविदानी राशि केन । यदि भनन्दाग्निमित ३८२७ परिधे: खबाणसूर्यः १२५० मितो व्यासस्तदा सार्दादिगोमनुसुराधिमिता ४३३१४८७ । ग-१५ ·१७० गणिताध्याये ३०ककक्षायास्तथा सहस्रगुणितजिनरामसङ्ख्यायाः ३२४००० चन्द्रकक्षायाः कः ? इति । फलं व्यासौ। तयोरङ्के एते श्रुती। इयं भूमध्यात् कक्षाया उच्छितिः । इदानीमस्य योजनात्मककर्णस्य स्फुटीकरणार्थं कलाकर्ण तावदाह ।- मन्दश्रुतिश्रुतिवत् प्रसाध्या तया त्रिभज्या द्विगुणा विहीना। त्रिज्याकृति: शेषता स्फुटा स्या- लिप्ता श्रुतिस्तिग्मरुचेर्विधीच ॥ ४ ॥ यथा ग्रहस्य शीघ्रकर्माणि कर्ण: साधितस्तथाऽर्कस्य विधीच पृथक् पृथङ्मन्दकर्ण: साध्यः । तं कर्णं हिगुणायाः २ त्रिज्याया विशोध्य शेषेण त्रिज्याकतिर्भाज्या। फलं स्फुट: कलाकों भवति । एवं विधोश्च । अनोपपत्तिः ;-इह स्पष्टीकरणे ये मन्दनीचोचवृत्तपरिधि- भागाः पठितास्ते विज्यातुल्ये कक्षाव्यासार्ड। यदा ग्रहस्य कर्ण उत्पन्नस्तदा कर्णो व्यासाई ग्रहकक्षायाः ; अतस्त्रैराशिकम तत्परिणतास्ते कार्याः। यदि त्रिज्याव्यासार्द्ध एते मन्दपरिधि- भागास्तदा कर्णव्यासाई कः ? इति । एवं परिधः स्फुटत्वं विधायासकृत् कर्ण: कार्यः । स कलाकर्ण: स्फुटो भवति । एतदसककर्मोपसंहृत्य सत्कर्मणा कर्णस्य स्फुटत्वं कृतम् । प्रथमं यः कर्ण आगतस्तमेव त्रिज्यारूपं प्रकल्प्य स्फुटः कर्णोऽत्र साध्यते । यदा किल कर्ण स्त्रिज्यातो न्यूनो भवति यावता न्यूनस्तत् विज्यया संयोज्य यद्यधिको वर्त्तते यावताधिकस्तत् विज्याया विशोध्य शेषणानुपात: । अथवा अनुपात: विज्या- मिते शेषे असत्कर्मोत्पबस्त्रिज्यातुल्यः कर्णो लभ्यते तदेष्ट- शेषेण किम् ? इति । व्यस्तत्रैराशिकेन तदेव फलम् । यद्यनेन ·चन्द्रग्रहणाधिकारः। त्रिज्या लभ्यते तदा विज्यया किम् ? इति। अनेनानुपातेन स्फुटः कर्णः सकद्भवति। अत्र धूलोकर्मणा प्रत्यक्षप्रतीतिः । इदानी योजनात्मककर्णस्य स्फुटत्वमाह।- लिप्ताश्रुतिघ्नस्त्रिगुणेन भक्तः स्पष्टो भवेद्योजनकर्ण एवम् । स्पष्टार्थम् अत्रोपपत्तिस्त्रराशिकेन। यदि त्रिज्याव्यासाई एतावान् स्फुटः कर्णस्तदा योजनात्मकव्यासाई किम् ? इति। फलं भूमध्याद्ग्रहोच्छ्रितियोजनानि भवन्ति । इदानीं योजनविम्बान्याह ।- विम्बं रवेहिद्दिशरतु६५२२सङ्ख्या- नोन्दोः खनागाम्बुधि ४८० योजनानि ॥ ५ ॥ भूव्यासहीनं रविविम्बमिन्दु- कर्णाहतं भास्करकर्णभक्ताम् । भूविस्तृतिर्लब्धफलेन होना भवेत् कुभाविस्तृतिरिन्दुमार्गे ॥ ६ ॥ रवेर्योजनात्मकं विम्बं मध्यमं हियमबाणषट्कतुल्यानि ६ ५२२ योजनानि । इन्दोस्तु शून्यवसुवेद४८०मितानि । अथ राहोरुच्यते ।-रविविम्बं भूव्यासेन होनं ४८४१ कत्वेन्दु- कर्णेन स्फुटेन योजनात्मकेन सङ्गुण्य रविकर्णेन स्फुटेन भजेत् । फलेन भूव्यासो वर्जितश्चन्द्रकक्षायां भूभाव्यासो भवति । एतानि योजनविम्बानि । अनोपपत्तिः ;-यस्मिन् दिनेऽर्कस्य मध्यतुल्यैव स्फटा गतिः स्यात्, तस्मिन् दिने उदयकाले चक्रकलाव्यासाईमिर्तन यष्टिहितयेन मूलमिलितेन तवस्थदृष्ट्या तदग्राभ्यां विम्बप्रान्ती विध्येत् । या यध्यग्रयोरन्तरकलास्ता रविविम्बकला भवन्ति ·१७२ गणिताध्याये मध्यमाः। ताच हात्रिंशत् किञ्चिदधिकैकत्रिंशहिकलाऽधिकाः ३२। ३१ । ३३ । एवं विधोरपि पौर्णमास्यां यदा मध्येव गतिः स्पष्टा तदा विध्येत्। तस्यैवं हात्रिंशत् कला: ३२ । । ८ उत्पद्यन्ते। विम्बकलानां योजनीकरणायाऽनुपातः । यदि त्रिज्याव्यासाई एतावत्प्रमाणं विम्बं तदा पठितश्रुतियोजनः किम् ? इत्येवमुत्पद्यन्ते हिद्दिशरतु ६५२२ सङ्ख्यानि योजनानि । विधोस्तु खनागाम्बधि ४८० मितानौति । अथ भूभाबिम्बस्योपपत्तिरुच्यते * । अर्कबिम्बव्यासाव्यामो यतोऽल्पोऽतो भूभा सूचना भवति दीर्घतया चन्द्रकक्षामतीत्य दूरं वहिर्गच्छति। अतो भूविस्तृतेः कियत्यपचये जाते चन्द्र- कक्षायां भूभाविस्तृतिर्भवतीति ज्ञानायानुपात:। यदि रवि- कर्णेन सूर्यविम्बभूव्यासान्तरयोजनानि ४८४१ लभ्यन्ते, तदा चन्द्रकर्णेन किम् ? इति । फलं भूव्यासस्यापचययोजनानि भवन्ति। अतस्तै व्यास ऊनीकृतश्चन्द्रकक्षायां भूभाव्यासो भवतीत्युपपन्नम्। इदानीं योजनानां कलाकरणार्थमाह ।- सूर्यन्दुभूभातनुयोजनानि विज्याहतान्यर्कशशीन्दुकर्णः । भक्तानि सत्कार्मुकलिप्तिकास्ता- स्तेषां क्रमान्मानकला भवन्ति ॥ ७ ॥ । पत्र क्षेत्रदर्शनम् ।

·चन्द्रग्रहणाधिकारः। १७३ स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । यदि योजनात्मकव्यासाई एतावन्ति विम्बमानानि, तदा त्रिज्याव्यासाई कियन्ति ? इति। फलानां चापानि लघुज्याऽभिप्रायेणोक्तानि । इदानों प्रकारान्तरेण विम्बकलानयनमाह । भानोर्गतिः खदश १० भागयुताड़िता वा विम्बं विधोस्त्रि ३ गुणिता युगशैल ७४ भक्ला । तिथ्यदि ७१५ होनशशिभुतिरिषुहि २५ भक्ता नन्दाक्षि २८ युग्भवति वा विधुविम्बमेवम् ॥ ८॥ रवर्गतिः खदशांशेन १० युताड़िता च रवः कलाविम्ब भवति । अथ चन्द्रगतिस्त्रि ३ गुणिता युगशैलभक्ता तद्विधु- विम्बं भवति। अथवा चन्द्रमुक्तिस्तिथ्यद्रिभिः ७१५ होना पञ्चविंशत्या २५ भक्ता फलमेकोनत्रिंशता २८ युतं चन्द्रविम्वं भवति । अनोपपत्तिः ;-त्रिज्यातो महति कर्णे ग्रहविम्बं लघु भवति, तथा गतिश्च लघी भूमध्याहरगतत्वादहस्य , अथाल्पे कर्णे विम्बं पृथु गतिश्च महती। तत्राऽऽसन्नत्वात्। बगत्योरुपचयापचययोस्तुल्यकालवाहतेरपि विम्बं साध- यितुमुचितं भवति । तद्यथा। तत्र चैराशिकम् । यदि योजनामिकया गत्या पादोनगोऽक्षधतिभूमितया हिदि- शरतु ६५२२ सङ्ख्य विम्बं लभ्यते, तदा कलागत्या किम् ? इति । अत्र गुणकस्य विदिशरर्तुसंख्यस्यैकादशभागेन ५८२ । गुणकभाजकावपवर्तितो जाता गुणकस्थाने एकादश ११ । भाजके विंशतिः २० । अतो रविगतिः सुखार्थ दशगुणा विंशत्या ह्रियते तावदहिता भवति, यत एकादशभि- गुण्याऽतो दशांशनाधिका तेत्युपपन्नम्। एवं चन्द्रस्य खना- ५५ ·गणिताध्याये गाम्बुधि ४८० मितो गुणो भागहारी योजनगतिरेव ११८५८ । एतौ खनृपैः १६. अपवर्तितौ जातं गुणकस्थाने वयं, भागहारस्थाने चतुःसप्ततिः ७४ । अत्र परमं विकलावितयं यदन्तरं तत् सुखार्थमङ्गोकतम् । अथ चन्द्रविम्बानयने क्रियोपसंहारः सुखोपायार्थ कतः । तत्र तिथ्यद्रि ७१५ तुल्यस्य गतिखण्डस्यैकोनविंश२८न्मितं विम्बखण्डं लभ्यते । गतिशेषस्य पञ्चविंशत्या २५ भागे हृते विम्बशेषं कला- वयं ३ लभ्यते। अतस्तदैक्ये हात्रिंश ३२ मध्यमं चन्द्र- विम्बम् । गतरुपचयापचयवशात् स्फुटत्वे विम्बस्यापि स्फुटत्वमुपपन्नम्। इदानीं राहोः प्रकारान्तरेण कलाविम्बमाह ।- भानोर्गतिः शर ५ हता रविभि १२ विभक्ता चन्द्रस्य लोचन २ गुणा तिथि १५ भाजिता च । लब्धान्तरं भवति वावनिभाप्रमाणं भूभा विधुं विधुरिनं ग्रहणे पिधत्ते ॥ ८ ॥ रविगतिः पञ्चगुणा हादशभक्ता फलं कलात्मकमनष्टं स्थाप्यम् । अथ शशिगतिबिगुणिता पञ्चदशभाजिता । मपि कलात्मकं फलम्। अनयोः फलयोरन्तरं भूभाविम्ब- प्रमाणं भवति । इदानों ग्रहणे छाद्यच्छादकत्वं प्रतिपादयति । भूभा विधुग्रहणे विधुं छादयति, रविग्रहणे तु रविं विधुश्छादयति । अनोपपत्तिः ;-अत्र कर्कव्यासान्तरमितानां योजनानां रविकक्षायां कलाकरणायानुपातः । यदि गतियोजनः ११८५८ गतिकला लभ्यन्ते, तदा ककव्यासान्तरयोजन:४८४१ किम् ? इति । अत्र रविगतः कर्कव्यासान्तरं गुण: ४८४१ । गतियोजनानि हरः। एतौ वसवसुनवभिः ८८८ अपवर्तितौ ·चन्द्रग्रहणाधिकारः । १७५ ? जाता गुणस्थाने पञ्च ५। हरस्थाने हादश १२। फलं रवि- गतिसम्बन्धिन्योऽपचयलिप्ताः । अथ भूव्यासस्य चन्द्रकक्षायां लिप्साकरणार्थमनुपातः । यदि गतियोजनैः ११८५८ चन्द्र- गतिकला लभ्यन्ते, तदा भूव्यासयोजनैः १५८१ किम् ? इति । अत्र गुणकाईन गुणकभाजकावपवर्तितौ जातं गुणकस्थाने इयम् २ । भागहारस्थाने पञ्चदश १५ । फलं भूव्यासकलाः । एताभ्यः पूर्वकलाः शोध्याः। यत उपर्युपरि गच्छन्त्या भूभाया विस्तृतिरपचयिनो भवति। शेषोपपत्तिोले सविस्तरा। इदानीं चन्द्रविक्षेपानयनमाह ।- सपाततात्कालिकचन्द्रदोा खभै २७० हंता व्यासदलेन भक्ता। सपातशीतद्युतिगोलदिक् स्या- हिक्षेप इन्दोः स च बाणसंज्ञः ॥ १० ॥ यस्मिन् काले विक्षेपः साध्यस्तस्मिन् काले तात्कालिकयो- चन्द्रपातयोर्योगः कर्तव्य इति साधारण्येनोक्तम् । चन्द्रग्रहणावगमे समकलस्य चन्द्रस्य तात्कालिकपातस्य च योगः कर्त्तव्यः । तस्य दोा खभैः २७० गुण्या, त्रिज्यया भाज्या, फलं कलात्मकश्चन्द्रविक्षेपः । स च बाणसंज्ञः । यदि षड्भादून: सपातचन्द्रस्तदोत्तरो जेयः, यदा षड्मा- धिकस्तदा दक्षिणो ज्ञेयः । अनोपपत्तिः ;-चन्द्रो हि विमण्डले भ्रमति, क्रान्ति- मण्डलस्य विमण्डलस्य च सम्पातस्तस्य पातसंज्ञा । स पातो मौनान्तादिलोमं गच्छति । तस्मात् पातादग्रत- स्लिभऽन्तरे तहिमण्डलं साईश्चतुर्भिः ४ । ३० भागैः क्रान्ति- वृत्तादुत्तरतो भवति। पातात् पृष्ठतस्त्रिभेऽन्तरे तैरव भागैः ४ । ३० दक्षिणतो भवति । अथ विमण्डलगतस्य चन्द्रस्य यः

·गणिताध्याये
क्रान्तिमण्डलेन सह यदन्तरं स याम्योत्तरो विक्षेपः । तज्-
ज्ञानार्थं चन्द्रपातयोरन्तरं ज्ञेयम्। तच्च चन्द्रयातयोर्योग
कृते भवति । पातस्य विलोमगत्वात् । तस्य सपातचन्द्रस्य
दोज्ययाऽनुपातः। यदि विज्यातुल्यया दोय॑या परमः खमु-
नियम २७० कलातुल्यो विक्षेपस्तदाऽनया कियान् ? इति । फल-
मिन्दुविक्षेपः । यतः पातादग्रतः षड्भंक्रान्तिवृत्तादुत्तरतोऽन्य-
इक्षिणतोऽतः “सपातशीतद्युतिगोलदिक् स्यात्" इत्युपपत्रम् ।
इदानों ग्रहणे ग्रासप्रमाणमाह ।-
यच्छाद्यसंछादकमण्डलैक्य-
खण्डं शरोनं स्थगितप्रमाणम् ।
तच्छाद्यविम्बादधिकं यदा स्याज-
शेयञ्च सर्वग्रहणं तदानीम् ॥ ११ ॥
स्पष्टार्थम् ।
अनोपपत्तिः ;-रवेरग्रतो माहान्तर क्रान्तिहत्ते भूभा
नमति।
अतः पौर्णमास्यन्ते भूभाचन्द्रो समौ भवतः ; किन्तु
याम्योत्तरमन्तरं विक्षेपतुल्यं भवति । स विक्षेपश्छाद्यच्छादक-
विम्बमध्ययोरन्तरम् । तद्यदा विम्बाईक्यसम, तदा विम्ब-
प्रान्तयोर्योगमात्रं स्यात् ।
यदा यावता मानक्या दून ताव-
च्छाद्यविम्बे छादकविम्बं प्रविशति । अत उक्तं तत् “स्थगित-
प्रमाणम्” इति। तत् स्थगितं छाद्यविम्बादधिकं यदा भवति,
तदा “सर्वग्रहणम्” इत्यपि सुगमम् ।
इदानी स्थितिमईयोरानयनमाह ।-
मानाईयोगान्तरयोः कृतिभ्यां
शरस्य वर्गण विवर्जिताभ्याम् ।
मूले खषट् ६० सङ्गणिते विभक्तो
भुक्त्यन्तरेण स्थितिमर्दखण्डे ॥ १२॥

·चन्द्रग्रहणाधिकारः । १७७ ईम् । स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिः * ;-स्पर्शकाले तु विम्बगर्भयोरन्तरं मानक्या- तच कर्णरूपं भवति । तत्र यः शरः सा कोटिः । कर्णकोव्योर्वर्गान्तरपदं भुजः । ग्राहकमार्गखण्डम् । तत्कमणकान्तायानुपातः । तञ्चन्द्रार्कयोः प्राग्गमनामुक्त्यन्त- रेण । यदि भुक्त्यन्तरतुल्यकलाभिः षष्टि ६० घटोरन्टू कामत- स्तदा लब्धाभिर्भुजकलाभिः कियत्यः ? इति । फलं स्थित्यई- घटिकाः । परं स्पर्शकालशराज्ञानान्मध्यग्रहणशरणैतत् कर्म कृतम्, अतः स्थूलं स्थित्यई जातम् । अथ मर्दाईमुच्यते ।—यदा छादकेन छाद्ये समग्रेछन्ने सम्मोलनमानं, तदा विम्बगर्भयोरन्तरे विम्बान्तिरतुल्या: कला भवन्ति । ताश्च कर्णरूपाः। तस्मिन् काले यावान् विक्षेपस्तावतो कोटिस्तयोर्वर्गान्तरपदं ग्राहक- वर्मखण्डं भवति। तत्रापि पूर्ववदनुपातन घटिकात्मकः कालो भदखण्डं भवति। सोऽपि स्थूल: । इदानीं स्फुटीकरणमाह ।- स्थित्यईनाड़ीगुणिता स्वभुक्तिः षध्या ६० हृता तहिती युतौ च । - * प्रत्र क्षेत्रदर्शनम् ।

·गणिताध्याये कत्वेन्दुपातावसकच्छराभ्यां स्थित्यमाद्यं स्फुटमन्तिमञ्च ॥ १३ ॥ स्पष्टार्थम् । अत्र स्पर्शकालभवशरण कोटिरूपेण कर्म कार्यम् । स्थित्य ईममत् स्फुटं भवतीति सुगमा वासना । इदानीमेवं विमर्दाईमपीत्यतिदिशति ।- एवं विमर्दाईफलोनयुक्त- सपातचन्द्रोद्भवसायकाभ्याम् । पृथक् पृथक् पूर्ववदेव सिद्धे स्फुटे स्त पाद्यान्त्यविमर्दखण्डे ॥ १४ ॥ स्पष्टार्थम् । इदानीमिष्टकाले भुजानयनमाह ।- स्पर्शाग्रतः स्पार्शिकमिष्टमुक्त प्रानोक्षतो मौक्षिकमत्र पूर्वैः । वोटेन निघ्राः स्थितिखण्डकेन भुक्त्यन्तरांशा भुज इष्टकाले ॥ १५ ॥ एवं विमर्दाईहता: पृथक् ते सम्मोलनोमीलनयोर्भुजौ स्तः । पूर्वाई स्पष्टार्थम् । इष्टोनन • स्थितिखण्डेन गुणिता भुक्त्यन्तरभागाः कलात्मको भुजो भवति । एवं ते एवं भुक्त्यन्तरांशाः प्रथमविमर्दाईगुणाः सम्मोलनभुजो भवति । हितीयगुणास्तदोन्मीलने । अनोपपत्तिः ;-इष्टकाले यत्र ग्राहकविम्बमध्यचिटं यत्र च मध्यशराग्रचि तयोरन्तरं ग्राहकमार्गखण्डं भुज दही- तस्यानयनं वैराशिकेन। यदि घटीषच्या भुक्त्यन्तरanm बासनको सटेटोनस्थितिदलेन किम ? इति । अत्र गुणक- यते।

·चन्द्रग्रहणाधिकारः । १७८ स्थाने। भाजकयोः षध्यापवर्त्तने रुते जाता भुक्त्यन्तरांशा गुणक- हरस्थाने रूपम्। एवं विमर्हाडाभ्यां मर्दभुजौ । इदानी कर्णार्थमाह ।- कोटिश्च तत्कालशरोऽथ कोटी- दोर्वर्गयोगस्य पदं श्रुति: स्यात् ॥ १६ ॥ मानैक्यखण्डं श्रुतिवर्जितं सद्- ग्रासप्रमाणं भवतीष्टकाले। इष्टकाले यावांग्छरः सा तत्र कोटिः । कोटिभुजवर्ग- योगपदं कर्णः । कर्णोनं मानक्याईमिष्टकाले ग्रासप्रमाणं भवति । अनोपपत्तिः * ;-भुजोऽत्र क्रान्तिकृत्ते प्राच्यपरस्तस्माद् याम्योत्तरः शरोऽत: कोटि: । तहर्गयोगपदं कर्ण इत्युचितम् । को नाम विम्बमध्ययोरन्तरम् । यावता मानक्या- दादूनो भवति तावद्ग्राहकविम्बं ग्राह्ये प्रविष्टम् । स्तावानिष्टकाले ग्राम इत्युपपत्रम् । इदानीं ग्रासात् तत्कालज्ञानमाह ।- अत- - अत्र क्षेत्रदर्शनम्।

·१८०
गणिताध्याये
ग्रासोनमानैक्यदलस्य वर्गाद-
विक्षेपकत्या रहितात् पदं यत् ॥ १७॥
गत्यन्तरांशैविहृतं फलोनं
स्थित्यईकं खं भवतीष्टकालः ।
तत्कालबाणेन मुहुः स्फुटोऽग्रे
वक्ष्येऽन्यथा वा पारिलेखतोऽमुम् ॥ १८ ॥
इष्टपासेनोनस्य मानक्याईस्य वर्गात् तत्कालविक्षेपवर्ग-
णोनामूलं गत्यन्तरांशैविभजेत्। फलेन स्पर्शस्थित्यई होनं
यदि स्पार्शिको ग्रासः । यदि मौक्षिकस्तदा मौक्षिकं होनम् ।
शेषमिष्टकालो भवति । स च स्थूलः। अथ तत्कालशरण
य प्रानीयते स सूक्ष्मासनः । एवमसक्कत् स्फुटः स्यात् ।
अमुमिष्टकालमग्रे परिलेखादेव वक्ष्ये ।
अनोपपत्तिविलोमगणितेन । ग्रासोनमानक्याई कर्ण-
स्तत्कालशरः कोटिस्तदर्गान्तरपदं भुजः ।
स गत्यन्तरांशे-
विहृतः फलमिष्टकालस्य मध्यग्रहस्य च सावनान्तरम्, अतः
खस्थित्यहाच्छोधितमित्युपपनम् ।
इदानीं स्पर्शादिव्यवस्थितिमाह।-
मध्यग्रहः पर्वविरामकाले
प्राक् प्रग्रहोऽस्मात् परतश्च मुक्तिः ।
स्थित्यईनाड़ीष्वथ मर्दजासु
सम्मोलनोन्मीलनके तथैव ॥ १८ ॥
स्पष्टार्थम्। इदानी वलनानयनमाह ।-
खाङ्का ८० हतं वद्युदलेन भक्त
स्पर्शादिकालोत्थनतं लवाः स्युः ।
तेषां क्रमज्या पलशिश्निनोत्री
भक्ता द्युमौर्या यदवाप्तचापम् ॥ २० ॥

·चन्द्रग्रहणाधिकारः । १८१ जिनांशमौव्या १३०७ प्रजायते प्रागपरे नते क्रमा- दुदग्यमाशं वन्लनं पलोद्भवम् । यस्मिन् काले वलनं माध्यं तस्मिन् काले या नतघटि- कास्ताः खाका ८० हताश्चन्द्रग्रहे रात्रार्द्धन भक्ता अग्रह दिनाईन फलमंशाः स्युः। तेषां क्रमज्या अक्षज्यया गुण्या घुजीवया भक्ता लब्धस्य चापं पन्लोद्भवं वलनं जायते । प्रात मोम्यं पश्चिमनते याम्यम् । वन्दनानयनमुकमज्यया कश्चित् कृतं तबिरासार्थमत्र क्रमज्येति विशेषणम् । न पुन रेतद्विशेषण बन्लाद न्यत्र मर्वत्रोकमज्या: प्राप्नुवन्ति । इदं कुतः ?--“यैरुत्कमज्याविधिनैतदुक्तम्” इति ज्ञापकात् । अत्रोपपत्तिोलाध्याये। इदानीमायनं वलनमाह । युतायनांशोडुपकोटिशिञ्जिनौ गुणिता विभाजितो ॥ २१ ॥ द्युजीवया लब्धफलस्य कार्मुकं भवेच्छशाङ्कायनदिक्कमायनम् । ग्रहस्य सायनांशस्य कोटिज्या जिनांशज्यया गुण्या युज्यया भता फलस्य चापमायनं वलनं भवति । तञ्च यस्मिन्नयन ग्रहो वतते तहिक भवति । अत्रोपपत्तिर्गाले। इदानीं स्फुटवलनार्थमाह ।-- तयोः पलोत्थायनया: समाशयो- युतेवियुक्तस्तु विभिन्न काष्ठयोः ॥ २२ ॥ या शिञ्जिनी मानदलैक्याननी त्रिज्योड़ता तहलनं म्फुटं स्यात् । यैरुत्कमज्याविधिनतदुक्तं सम्यङ्ग ते गोलगतिं विदन्ति ॥ २३ ॥ तयोः पन्नोद्भवायनयोवलनचापयोः समाशयोोगो भित्रा. T- ·१८२ गणिताध्याये शयोरन्तरं तस्य ज्या मानक्याईगुणा विज्यया भला फलं स्फुटा वलनज्या भवति। यैरिदं वलनहयमुकमज्याविधिनोतं “सम्यङ्ग ते गोलगतिं विदन्ति" इति गोलं परिभ्राम्य दिशां वलनस्योकमज्ययोपचयः क्रमज्यया वेति तैः सम्यक् कापि नावलोकितमित्यर्थः अनोपपत्तिोले सविस्तरा । इह सममण्डलं द्रष्टुः प्राची सममण्डलादिष्टे नते काले विषुवमण्डलप्राची यावता यत- बलिता तावत् तहिक पलोद्भवं वलनं जेयम् । अथ विषु- वन्मण्डलात् क्रान्तिकृत्तप्राची यावता यतचलिता तदायनं तहिग्जेयम् । तयोर्योगवियोगात् स्फुटमिति । सममण्डलात् क्रान्तिमण्डलप्राची यावता यतर्थालता तत् स्फुटमित्यर्थः । एवं त्रिज्यापरिणतं तदत्रानुपातन मानक्याईपरिणतं कृतम् । यतोऽत्र मानक्याईहत्ते वलनं देयम् । इदानीमङ्गललिप्तामाह ।- विज्योवृतस्तत्समयोत्थशङ्खः साईहि २।३० युक्तोऽङ्गुललिप्तिकाः स्युः । स्थूलाः सुखा) द्युदलेन भक्तं समुवतं साईयमा २।३० न्वितं वा ॥ २४ ॥ मध्यग्रहणकाले ग्रहस्य त्रिप्रयोक्त्या शङ्खः साध्यः । शॉस्त्रिज्यया भक्तः। फलं साईहियुक्तमङ्गललिप्तिका भवन्ति । अथवोवतघटिका ग्रहस्य दिनाईघटीभिर्भताः फलं साईहियुक्त सुखार्थ स्थूला अङ्गुललिप्तिका भवन्ति । अनोपपत्तिः ;-गगनमध्यस्थं यद्हविम्बं तस्य निखिल- करनिकरपिहितपरिधित्वात् किञ्चित् सूक्ष्मं दृश्यते। अथो- दये क्षितिजस्थं भूव्यवहिततत्करनिकरं विशालमिव प्रतिभाति। तत् सूक्ष्मत्वं विशालत्वञ्चोपलब्ध्या बुद्धिमनिः कल्पितम् । स

·चन्द्रग्रहणाधिकारः।
१८३
अथवा
तञ्च गगनमध्ये साईविकलं ३।३० उदये साईहिकलं २०३०
अङ्गालं कल्पितम्। अवान्तरेऽनुपातेन । यदि त्रिज्यातुल्ये
शङ्कावललिप्तान्तरं रूपं . १ लभ्यते तदेष्टेन किम् ? इति ।
फलं साईहियुक्तमङ्गललिप्तिकाः स्यरित्युपपनम् ।
स्थू लोऽनुपातः। यदि दिनाईतुख्याभिरुवतघटिकाभी रूपं
१ लभ्यते तदेष्टाभिः किम् ? इति ।
इदानीं वलनादीनामङ्गलीकरणमाह ।-
प्राभिविभक्ता वलनेषु विम्ब-
दोश्छवलिप्ताः स्युरथाङ्गलानि ।
शरा यथाशा ग्रहणे खरांशी-
चन्द्रग्रहे व्यस्तदिशस्तु वेद्या: ॥ २५ ॥
पाभिरङ्गालकलाभिर्वलनविक्षेपविम्बच्छवभुजकोटिकर्णा
भाज्याः। फलान्यङ्गुलानि भवन्ति । इह रविग्रहणे शरा
यथागतदिश एव । चन्द्रग्रहणे तु व्यस्तदिशो ज्ञातव्याः ।
अत्रोपपत्ति: ;-अङ्गलकरणे तु कथितैव। शराग्रे हि
चन्द्रः शरमूले भूभाऽतश्चन्द्रविक्षेपादन्यदिशि भूभा वर्तते
तत्स्थानज्ञानार्थं चन्द्रग्रहणे व्यस्तदिश: शरा वेद्या इत्युपपत्रम् ।
इदानीं परिलेखमाह ।-
ग्राह्याईसूत्रेण विधाय वृत्तं
मानक्यखण्डेन च साधिताशम् ।
वाद्येऽत्र वृत्ते वलनं ज्यकावत्
प्राचिह्नतः स्पर्शभवं हिमांशोः ॥ २६ ॥
सव्यापसव्यं खलु याम्यसौम्यं
मौक्ष तथा पश्चिमतश्च देयम् ।
रविग्रह पश्चिमपूर्वतस्ते
विक्षेपदिचित एव माध्यम् ॥ २७॥

·१८४ गणिताध्याये सूत्राणि केन्द्राहलनाग्रमक्ता- न्यङ्यान्चत: स्पर्शविमुक्तिबाणी । ज्यावनिजाभ्यां वलनायकाभ्यां दयो यथाशावथ मध्यबाणः ॥ २८ ॥ केन्द्रात् प्रदेयो वलनस्य सूत्रे तेभ्य: पृथग्गाहकखण्डकेन । वृत्तः कतैः स्पशविमुक्तिमध्य- ग्रासाः क्रमेणवमिहावगम्याः ॐ ॥ २८ ॥ ममायामवना ग्राह्याईप्रमाणेन सूत्रेणेष्ट स्थानकल्पित- अत्र क्षेत्रदर्शनम् ।

·चन्द्रग्रहणाधिकारः। १८५ बिन्दोवृत्तं लिखित्वा तस्मादेव बिन्दोर्मानैक्यखण्डप्रमाणेन सूत्रेणान्यहत्तं कृत्वा तस्य बिन्दोरुपरि प्राच्यपरं याम्योत्तरञ्च सूत्र खटिकाया रजसोच्छाद्य रेखे कायें । अथ मानक्याईहत्ते वलनं देयम्। तत्र चन्द्रस्य स्पार्शिकं प्राचौचितो मौक्षिक प्रतीचीचिह्नतः रवेस्तु स्यार्शिकं प्रतीचौचिहान्मौक्षिक प्राचीचितः । अथ मध्यवलनं यदि विक्षेपो दक्षिणतो देय- स्तदा दक्षिणचिहाद्यदीत्तरस्तदोत्तरचिहात् । तत् कथं देयम् ? इत्याह ।—“सव्यापसव्यं खलु याम्यसौम्यम्" इति। यदि याम्यं वलनं तदा सयक्रमेण प्राचीचिङ्गाद् याम्यं, दक्षिणचिह्नात् पश्चिम, पश्चिमचिह्नादुत्तरम्, उत्तरचिहात् पूर्वमिति सव्यम् । इतोऽन्यथाऽपसव्यम् । तञ्च वलनं ज्यावद्देयं न धनुर्वत्। एवं वलनानि दत्त्वा केन्द्राहलनाग्रगतानि सूत्राण्ययानि। अथ स्पर्शवलनामात् स्पार्शिको मोक्षवलनाग्रामौक्षिको विक्षेपो देयः । स च ज्यावत्। अथ मध्यविक्षेपः केन्द्राहलनसूत्रे देयः । तेभ्यः शराग्रचिङ्गेभ्यो ग्राहकाईप्रमाणेन सूत्रेण वृत्तान्युत्पाद्य स्पर्शमुक्तिमध्यग्रासा वेदितव्याः । अत्र वासना। मानक्याईवृत्ते ग्राहकवृत्तस्य मध्यं यदा भवति, तदा ग्राह्यग्राहकयोविम्बप्रान्तो संलग्नौ भवतोऽतो मानैक्याईवृत्तं वहिलिखितं, तञ्च दिगतिम् ; तत्र या प्राची सा सममण्डलप्राची, ततस्तस्या वलने दत्ते या केन्द्रादतनाग्रगा रेखा सा क्रान्तिवृत्तप्राची। एवं सर्वदिशां वलनम् । अथ वलन- सूत्राज्जयावहिक्षेपः । यतः क्रान्तिवृत्तप्राच्या विक्षेपो याम्यो- एवं स्पर्शमोक्षयोः किल । अथ मध्यशरः केन्द्राहलन- सूत्रेऽतो दत्तो यतो मध्यवलनं नाम तत्कालक्रान्तिवृत्तप्राच्या याम्योत्तरा दिक् । विक्षेपाग्रे ग्राहकवृत्तमध्यमतस्तत्र कतैत्तैः स्पर्शमोचमध्या भवन्तीत्युपपत्रम् । त्तरः।

·गणिताध्याये इदानीं निमौलनोन्मीलनेष्ट ग्रासपरिलेखमाह ।- केन्द्रामु खे वलनस्य सूत्रे शरं भुजापाच्छवणञ्च केन्द्रात् । प्रसार्य कोटिश्रुतियोगचिहान- वृत्ते कृते ग्राहकखण्डकेन ॥ ३०॥ सम्मौलनोन्मीलनकेष्टकाल- ग्रासाश्च वेद्या * यदि वाऽन्यथाऽमी। सम्मोलनकाले वलनमानीय तत् प्राचिह्नतः प्राग्वद्दत्त्वा केन्द्राहलनाग्रगां रेखां कृत्वा तस्यां रेखायां केन्द्रात् पूर्वतो भुजो देयः। भुजाग्रात् तत्कालशरप्रमाणां शलाका, तथा केन्द्रात् कर्णमिताञ्च प्रसार्य शलाक काग्रयोर्युतिचिहाग्राहका- ईन वृत्तं विलिख्य सम्मोलनस्थानं जेयम् । एवमुन्मीलनवलनं पश्चिमती दत्त्वोन्मीलनस्थानं ज्ञेयम् । एवमेव तत्कालवलन- * सम्मोलनोन्मीलनेष्टग्रासपरिलेखः ।

·चन्द्रग्रहणाधिकारः। १८७ मिष्टवशेन प्राक् पश्चिमतो वा दत्त्वोक्तावदिष्टग्रासो ज्ञेयः । “यदि वाऽन्यथाऽमौ” इत्यग्रे सम्बन्धः । अनोपपत्तिः ;-भुजो हि ग्राहकमार्गखण्डम् ; तत्र शरः कोटिस्तहर्गयोगपदं कर्णः। कर्णाग्रादग्राहकविम्बे लिखिते सम्मोलनादिकं भवतीति युक्तमुक्ताम् । नन ग्राह्यविम्बमध्याद् वलनसूत्रे भुजो दत्तस्तत् कथं भुजो ग्राहकमार्गखण्डमित्युच्यते? सत्यम् । यत्र कुत्रचिद्भुजकोटिकणे स्त्यसमुत्पद्यते तदवश्यमायत- चतुरस्राई स्यात् । तदत्र भुजाग्राहिक्षेपः कोटिः । एवं भुज- मूलादपि । विक्षेपमूलयोरन्तरे यावान् भुजस्तावान् । विक्षेपा- ग्रयोरपि। अतो ग्राहकमार्गखण्डं भुज इत्युच्यते तददुष्टम् । इदानीमन्यथा सम्मोलनादिपरिलेखमाह ।- ये स्पर्शमुक्त्योविशिखाग्रचिके ताभ्यां पृथअध्यशराग्रयाते ॥ ३१ ॥ रेखे किल प्रग्रहमोक्षमार्गी तयोश्च माने विगणय्य वेद्ये। विम्बान्तरार्द्धन विधाय वृत्तं केन्द्रऽथ तन्मार्गयुतिदयेऽपि ॥ ३२ ॥ भूभाईसूत्रेण विधाय वृत्ते सम्मोन्लनोन्मीलनके च वेद्ये। स्पर्शशराग्रान्मध्यशराग्रयाता रेखा कार्या । मार्गो ज्ञेयः। अथ मध्यशराग्रान्मुक्तिशराग्रगा पृथगन्या रेखा कार्या। स मुक्तिमार्गो ज्ञेयः। तयोर्मागयोः प्रमाणे अङ्गुल- शलाकया मित्वा पृथगनष्टे स्थाप्ये। अथ विम्बान्तराई- प्रमाणेन सूत्रेण केन्द्रे वृत्तमुत्पाद्य तस्य वृत्तस्य मार्गहयेन यौ योगी तस्मादयोगदयचिह्नात् भूभाईसूत्रेण वृत्ते विधाय सम्मोलनोन्मीलने ज्ञातव्ये। स प्रग्रह- ·१८८ गणिताध्याय यत्र पत्रोपपत्तिः ;-खमार्गेणागच्छतो ग्राहकमध्यस्य मानान्तराईतुख्यः कर्णो भवति, तबस्थे तस्मिन् पारके सम्मोलनमुन्मोलनञ्च यत उत्पद्यते ततो विम्बासरान वृत्तं विलिख्यते स्थान ज्ञातव्ये * । इदानीमिष्टग्रासार्थमाह।- मार्गाङ्गलनं स्थितिखण्डभता- मिष्टं स्युरिष्टाङ्गलसंज्ञकानि ॥ ३३ ॥ अष्टाङ्गलानीष्टवयात् स्वमार्ग दत्त्वाऽत्र च ग्राहकखण्डवृत्तम् । कत्वेष्टखण्डं यदि वाऽवगम्यं स्थूलः सुखार्थे परिलेख एवम् ॥ ३४ ॥ इष्टमितीष्टकालो घटिकादिरनष्ट स्थापितैर्मार्गाङ्गलगुण्यः स्वस्थित्यईघटीभिर्भाज्यः। फलमिष्टाङ्गलानि भवन्ति । तानी- प्रत्र क्षेत्रदर्शनम् ।

·चन्द्रग्रहणाधिकारः। .१८८ ; ष्टाङ्गलानि स्वमार्ग दत्त्वा । कथम् ? इति चेत् । दृष्टवशात् । यदि स्पर्शादग्रत इष्टं कल्पितं, तदा स्पर्शशराग्रादग्रत इष्टाङ्ग लानि दयानि ; यदि मध्यात् पूर्वत दृष्टं तदा मध्यशराग्रात् पूर्वतो देयानि। एवं मुक्तिमार्गऽपोष्टवशादिष्टाङ्गलाग्रे ग्राहक- 'विम्बाईन वृत्तं विलिख्येष्टग्रामो ज्ञेयः । एवं वा स्थल: सुखार्थ परिलेखः । अत्रोपपत्तिन्त्रैराशिकेन । यदि स्थित्यईघटीभिर्माङ्गलानि लभ्यन्ते. तदष्ट घटीभिः किम् ? इति । फलमिष्टाङ्गलानि । तदने ग्राहकविम्बमध्यमित्यर्थः । तत्र ग्राहकाईन वृत्त कृत इष्टग्रामो भवतीति किं चित्रम् ? इदानीं ग्रासात् कालानयनं परिलेखेनैवाह।- ग्रामोनमा क्यदलेन केन्द्र वृत्तात् कतान्मार्गदले वहिर्ये । ते मङ्गणे स्वस्थितिखण्डकैन मार्गाङ्गलाप्ते पृथगिष्ट काली ॥ ३५ ॥ मानक्याईन ग्रासोनेन केन्द्र हत्तं लिखेत् । तस्माद् वृत्ताहहिर्य मार्गखण्डे भवतस्ते स्वस्थितिखण्डकेन गुणिते खमार्गाङ्गलै ज्ये। फलं स्पर्शादग्रत इष्टकालो भवति । मोक्षात् पृष्ठतश्च । अत्रापपत्तिः ;-ग्रासोनमानैक्यदलमिष्टकाले ग्राह्य ग्राहक- विम्बमध्ययोरन्तरं कर्ण इत्यर्थः । इदं पूर्वमेव कथितम् । तेन कर्णन केन्द्रे वृत्तात् कृताये मार्गखण्डे वहिर्भवतस्ताभ्या- मिहानुपात:। यदि मार्गाङ्गलैः स्थित्यईघटिका लभ्यन्ते, तदा वहिर्मूतखण्डाङ्गलैः किम् ? इति। फलमिष्टकाल इति सर्व निरवद्यम् इदानीं ग्रहणे वर्णमाह।-

·१८०
गणिताध्याये
-
स्वल्पे छने धूम्रवर्ण: सुधांशो-
रहे कृष्णः कृष्णरतोऽधिकेऽर्वात् ।
सर्वच्छवे वर्ण उक्त: पिशङ्गो
भानोछने सर्वदा कष्ण एव ॥ ३६ ॥
स्पष्टार्थम् ।
इदानीमादेश्यानादेश्यानाह।-
इन्दोर्भागः षोड़श: खण्डितोऽपि
तेजःपुखच्छनभावान लक्ष्यः ।
तेजस्तक्ष्णपात् तीक्ष्णगोर्दादशांशो
नादेश्योऽतोऽल्पो ग्रहो बुद्धिमद्भिः ॥ ३७॥
स्पष्टार्थम् ।
अथोकमज्यानिराकरणे दृष्टान्तहारेण गोलविदो गणकान्
प्रति सोपालम्भमाह ।-
यत् खस्वस्तिकगे रवी भवलये दृहत्तवत् संस्थिते
प्रत्यक्षं वलनं कुजे त्रिभयुतार्काग्रासमं दृश्यते ।
त्वञ्चेदुस्तमजीवया नयसि तत् तादृक् सखे ! गोलविन्-
मन्ये तद्यमलं तदेव वलनं धौद्धिदाद्योदितम् ॥ ३८ ॥
यत्राक्षोऽङ्गारसा ६ लवा दिनमणेस्तनोदयं गच्छतो
मेषे वा वृषभेऽपि वाप्यनिमिषे कुम्भे स्थितस्यापि वा।
स्पर्शो दक्षिणतस्तदा क्षितिजवत् स्यात् क्रान्तिवृत्तं यत-
स्तब्रूधुत्क्रमजीवयाव वलनं व्यासाईतुख्यं कथम् ॥ ३८ ॥
एतच्छोकहयं गोले सविस्तरं व्याख्यातम् ।
इति श्रीमहेनरोपाध्यायसुतभास्कराचार्यविरचित सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाथ
मिताचरी चन्द्रग्रहणाधिकारः समाप्त: ।
-
प्रवाधिकार ग्रन्यसमा चत्वारिंशदधिकचिशती ॥ ३४०॥

·सूर्यग्रहणाधिकारः। १८१ इदानीं सूर्यग्रहणाधिकारी व्याख्यायते। सवादौ तदारम्भप्रयोजनमाह ।- दर्शान्तकालेऽपि समौ रवीन्दू द्रष्टा नती येन विभिवकक्षी। कोच्छ्रितः पश्यति नैकसूत्रे तल्लम्बनं तेन नतिञ्च वच्मि ॥ अमावास्यान्तकाले समकलावपि चन्द्राौ नती खा -. दन्यत्र यतस्ततोऽपि वा स्थिती भूम्यईनोच्छितो द्रष्टै कसूत्रे न पश्यति । येन कारणेन तौ विभिखकक्षो। चन्द्रस्य कक्षा लघी; अर्कस्य महतो। यथा चन्द्रग्रहणे यैव चन्द्रस्य कक्षा सैव भूभाया अपि । तत्र तिथ्यन्ते समो भूभन्दू नता- वपि कोच्छितोऽपि द्रष्टैकसूत्रे पश्यति तथाऽर्कग्रहणेऽन्दू न पश्यति, भित्रकक्षत्वात्। तेन कारणेन तलम्बनाख्यमन्तरं नत्याख्यञ्च वच्मि । इदानीं लम्बनस्य भावाभावं धनर्णत्वञ्च कथयितुमिति- कर्तव्यतामाह ।- दर्शान्तलग्नं प्रथमं विधाय न लम्बनं विविभलग्नतुल्ये । रवौ तदूनेऽभ्यधिके च तत् स्या- देवं धनणं कमतश्च वेद्यम् ॥ २ ॥ पत्र लम्बनं ज्ञातुं दर्शान्तकाले लग्नं विधाय तत् त्रिभोनं कार्यम् । तेन विभीनन लग्नेन समे रवी लम्बनं नास्ति । "तदूनेऽभ्यधिके च स्यात्” इति वेदितव्यम् । तथा वित्रिभलग्ना- दूने रवी यल्लम्बनमुत्पद्यते तवनसंज्ञं वेदितव्यम् । तिथ्यन्त. घटिकासु योज्यमित्यर्थः। यदधिके तहणं तिथ्यन्तघटिकाभ्यः शोध्यमित्यर्थः ।

·१८२ गणिताध्याये - . नतत्वं गतः । अथ लम्बनस्योपपत्तिस्तावदुच्यते :-इह किन्ल सममण्डल- याम्योत्तरकोणवृत्तानामईच्छेदन परिकरवद्यहत्तं निबध्यते, तत् क्षितिजम् ; तत्रस्थं ग्रहं भूगर्भस्थो. द्रष्टा पश्यति । भूपृष्ठगस्तु भूच्छन्नं तत् क्षितिजाप न पश्यति ; किन्तु भूम्यईयाजनैस्तम्मात् क्षितिजादुरि समन्तादन्यत् क्षितिजं म मन्यते । यतस्तस्मादूई स पश्यति । स्तस्मादूई स पश्यति। तदधः क्षितिजं दृक्- सूत्रालम्बितं न पश्यति, अतो ग्रहकक्षायां दृमण्डले तेषां योज- नानां मम्बन्धिन्चो या लिप्ताम्ता: कुच्छन्नलिप्ताम्ता एव परम- लम्बनलिताः परमावनतिलिप्ताश्च । तास्तु ग्रहभुक्तिपञ्च- दशांशतुल्या भवन्ति ; यतो गतियोजनानां पञ्चदशांशो भूव्यामाधम् । यदा किल क्षितिजस्थस्तदा कुच्छबलिप्ताभि- अथ यदा खमध्यस्थो रविस्तदा तं भूगभस्थो द्रष्टा भूपृष्ठ स्थोऽपि खमध्यस्थमव पश्यति । न कुतोऽपि नत- मतस्तत्र लम्बनाभावः । क्षितिजे तु कुच्छन्नलितातुल्यं परमं लम्बनम्। अतो ज्ञातं खावित ग्रहे लम्बनमुत्पद्यते। एवं चन्द्रस्यापि। दर्शान्ते चन्द्रलम्बनलिसाभ्यः अकैलम्बनलिमासु शुद्धासु शेषं ४८१६ रविकसूत्रादधश्चन्द्रस्य परमा लम्बन- लिप्ताः। अथ यदा दृमण्डलाकारं क्रान्तिवृत्तं भवति, तदा परमलम्बनलिप्तानां घटीकरणायानुपातः। यदि गत्यन्तर- कलाभिघंटोष्टिलभ्यते, तदा गत्यन्तरपञ्चदशांशतुल्याभिः किम् ? इति। फलं घटिकाचतुष्टयं ४ परमं लम्बनम् । अतो घाटकाचतुष्टयानुपातन लम्बनं साधयितं युज्यत, परं यदि दृमण्डलाकारं क्रान्तिवृत्तम् । यदा तदपि तिरश्चीनं तदाऽनु- लम्बनं हि दृमण्डलसूत्रेणोपपद्यते, तच्च मध्यम लम्बनम् । तत् किल कर्णरूपम् । तत् क्रान्तिवृत्तप्राचीपरि- गणतं कोटिरूपं स्फुटं भवति । यदा दृमण्डलमव क्रान्तिहत्तं, पातहयन ।

·सूर्यग्रहणाधिकारः। १८३ तदा तदेव स्फुटम्। यतः क्रान्तिवृत्तमाच्यपरया लम्बनस्य स्फुटत्वम्। अतः क्रान्तिकृत्तस्य परमनीचस्थाने लम्बनस्य परमत्वम्। परमोच्चस्थान लम्बनाभावः । तच्च तस्य पर- मोच्चत्वं वित्रिभन्लग्ने भवति । यदा वित्रिमं खमध्ये भवति. तदा तच्छङ्गुस्त्रिज्यातुल्यः स्यात् । तदा मध्यममेव स्फुटं लम्बनम्। यदा तहित्रिभं खमध्यान्नतं भवति, तदा तत् शङ्कस्त्रिज्यातो न्यूनो भवति ; तदा मध्यमलम्बनात् स्फट लम्बनं कोटिरूपकरणेन तदल्पतां याति । अतो वित्रिभन्लग्नशङ्कोर- पचयवशेन लम्बनस्यापचयः । अतो विविभलग्नशगुना मध्यमलम्बनस्य स्फुटत्वकरणेऽनुपातः कर्तुं युज्यते । इदानीमममवार्थ मम्प्रधाऱ्यांनुपातहयेन लम्बनमाह ।- त्रिभोनलग्नं तरणि प्रकल्पा तल्लग्नयोर्यः समयोऽन्तरी सौ। त्रिभोनलग्नस्य भवेयुयात: शङ्खाद्यतस्तस्य चरान्त्यकाद्यैः ॥ ३॥ विभीनलग्नार्कविशेषशिञ्जिनी कृताहता व्यासदलेन भाजिता । हतात् फलाहित्रिभलग्नशङ्खना विजौवयाप्तं घटिकादि लम्बनम् ॥ ४ ॥ दर्शान्तकाले लग्नं विधाय तदनष्टं वित्रिभञ्च कृत्वा तयो- वित्रिभस्य भोग्यं लग्नस्य भुक्तमन्तरोदययुतं वित्रिभस्योदितः कालो भवति। तन कालेन वित्रिभन्लग्नजनितकुज्या- द्यज्यान्त्यादिभिश्च त्रिप्रश्नोत्या शङ्खः साध्यः । शङ्कोच दृग्ज्या तच्छायाकर्णश्च साध्यः । अथ त्रिभोनलग्नाकयोरन्तरस्य ज्या अथ तया लम्बनार्थमनुपातः । -यदि त्रिज्यातुल्यया वित्रिभलग्नार्कान्तरज्यया चतस्रो घटिका लम्बनं तदाऽनया- साध्या।

·१६४ गणिताध्याये - ? ऽभीष्टया किम् ? इति । फलं मध्यमलम्बनम्। अतस्तत्स्फुटौ. करणाथै हितीयोऽनुपातः । यदि त्रिज्यातुल्यवित्रिभलग्नशको एतावलम्बनं लभ्यते, तदाऽस्मिवनन्तरानौते किम् ? इत्येवं लम्बनं स्फुटं भवति । इदानीं प्रकारान्तरेण स्फुटीकरणमाह ।- फलाद्रवि १२ घात् त्रिभहीनलग्न- कर्णेन लब्धं खलु लम्बनं वा । फलाद्रविनादिति ।-मध्यलम्बनावादशगुणादिविभलग्न- सम्भूतच्छायाकर्णेन भक्ताद् यलब्धं तदा स्फुट लम्बनं भवति । अनोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । तत्र विधिभलग्नशङ्को दशांशन विविभलग्नशॉस्त्रिज्या चापवर्जिता जाता गुणकस्थान हादश १२ हरस्थाने वित्रिभलग्नकर्ण इत्युपपत्रम् । इदानी प्रकारान्तरेण लम्बनमाह ।- त्रिभोनलग्नस्य रवेश्च शो- र्वा दृग्ज्ययोगवियोगमूलम् ॥ ५ ॥ स्यात् दृतिर्वेद ४ गुणा त्रिमौर्या भक्ताथवा लम्बननाड़िका: स्युः । भोनलग्नस्य यः शङ्खः साधितस्तथा दर्शान्तकाले रवेः । खोपकरणैर्यः शङ्गुरुत्पद्यते तावनष्टौ स्थापयित्वा तयोश्च दृग्ज्ये साध्ये। पथ तयोः शङ्खोर्य हर्गान्तरपदं तद् दृङ्गतिसंज्ञं भवति। प्रथमप्रकारोऽयम्। अथ तेहितीयः प्रकारः । - तयोर्टग्ज्ययोर्वर्गान्तरपदं दृङ्गतिसंज्ञं भवति । अथ दृङ्गते- लम्बनमुच्यते ।-दृङ्गतिश्चतुर्गुणा त्रिज्यया भक्ता फलं लम्बन- नाड़िकाः स्युः। अवोपपत्तिः सैव । यदा वित्रिमलग्नं खमध्ये भवति तदा दृष्मण्डलमेव क्रान्तिकृत्तम्। त्रिभोनलग्नार्कयोर्या- ·सूर्यग्रहणाधिकारः । १८५ ततः ऽन्तरज्या सैव तदाकस्य दृग्ज्या । मा चतुर्गुणा त्रिज्ययाप्ता मध्यमं किल लम्बनं भवति। तदेव स्फुटम् ; ऊ स्थित- त्वात् क्रान्तिवृत्तस्य । अथ यदा वित्रिभलग्नं खावतं, तिर्यस्थितत्वात् क्रान्तिकृत्तस्य, तदा तत् प्राच्चपरया स्फुटं लम्बनं कोटिरूपं भवति । तच वित्रिभलग्नशनुपातेन तथा स्फुट कोटिरूपं कृतम् । तत् कथम् ? इति चेत् तदर्थ- मुच्यते ।-मध्यलम्बनानयने विज्यैव वित्रिभलग्नशङ्खः । स्फुटत्वार्थं य: साधितो वित्रिभलग्नशमुः स दृक्क्षेपमण्डले कोटिस्तहग्ज्या भुजस्त्रिज्या कर्णः। वित्रिभन्लग्नस्य यट्टङ्- मण्डलं तहक्क्षेपमण्डलमिति गोले कथितम् । अतस्त्रिज्या- परिणतया नतज्यया यदानीतं तज्जातं कर्णरूपं तत् कोटिरूपस्य वित्रिभलग्नशङ्कोरनुपातेन कोटित्वं नौतमित्युपपत्रम् । यदेव स्फुटलम्बनस्य कोटिरूपत्वमुपपत्रं तदेव प्रकारान्तरे- णोपपादितम्। रवदृप्रण्डले या दृग्ज्या सा कर्णरूपिणी । विविभलग्नस्य या दृगज्या, स एव टक्क्षेपः, स भुजरूपः । यतः क्रान्तिमण्डलप्राच्याः सम्यग्दक्षिणोत्तरं खााहित्रिभलग्नो- परिगतं हक्क्षेपमण्डलम् । तत्व विविभलग्नस्य था हगज्या स टक्क्षेपः । तज्जनिता नतिकलाचन्द्रार्ककक्षयोर्याम्योत्तर- मन्तरं सर्वत्र तुल्यमेव द्रष्टा पश्यति। यथोक्तं गोले ।- "कक्षयोरन्तरं यत् स्याहित्रिभ सर्वतोऽपि तत् । अतः,- नतिलिप्ता भुजः कर्णो दृग्लम्बनकलास्तयोः। कत्यन्तरपदं कोटि: स्फुटलम्बनलिप्तिकाः ॥ यत इदं लम्बनक्षेत्रम्, प्रतो दृक्क्षेपार्कटग्ज्ययोर्वर्गान्तर- पदतुल्या दृङ्गतिर्भवितुमर्हति ; परं यथा स्थिते गोले क्षेत्रो. परीयं न दृश्यते। यतो वित्रिभलग्नार्कयोरन्तरज्या वित्रिभ- सम्म शव्यासाईपरिणता सती दृङ्गतिर्भवति। अत एव - - ·१८६ गणिताध्याये अनेनापि प्रकारेण क्षितिजस्थेऽर्के परमा दृङ्गतिर्वित्रिभलग्न- शगुतुल्या भवति ; अतोऽयमपि प्रकारः पूर्वतुल्य एव। किन्तु दृक्क्षेपार्कदृग्ज्ययोस्तुल्ये शलाके भुजकर्णरूपे समायां भूमो विन्यस्य तदन्तरे कोटिरूपां दृङ्गतिं दर्शयेत्। एवमनेक विधान्युपपत्त्यनुमारण क्षेत्राणि परिकल्पा धूलोकर्मोपसंहार- मार्याः कुर्वते । अथ प्रस्तुतमुच्यते । अत्र किन्ल वित्रिभलग्नस्य रवेश्च दृग्ज्ययोर्यदर्गान्तरपदं तावदेव तच्छङ्गारपि भवति। तत् कथम् ? इति चेत् तदुच्यते।-अत्र स्वस्व शङ्खवर्गणोनी त्रिज्याव! दृग्ज्यावर्गौ भवतः । तयोरन्तरे कृते त्रिज्यावर्गयोस्तुल्यत्वा- एतयोः शङ्खवर्गान्तरमेवावशिष्यते । एवं यत्र कुत्रचियासा- ईऽपि भुजज्ययोर्वर्गान्तरतुल्यं तत्कोटिज्ययोर्वर्गान्तरं भवतीति । अत उक्तं “त्रिभोनलग्नस्य रवेश्च शङ्कोर्वा दृग्ज्ययोः” इति । दृतितस्त्रिज्याऽनुपातेन लम्बनस्य घटोकरणम् । इदानीं प्रकारान्तरेण लम्बनमाह ।- शङ्कास्तयोग्गुणयोस्तयोर्वा त्रिज्या चतुर्थीविभक्तयो: स्यात् ॥ ६ ॥ यवर्गविश्लेषपदं विधैवं विलम्बनं तद्घटिकादिकं वा । तयोरनन्तरकथितयोर्वित्रिभलग्नार्कशोस्त्रिज्याचतुर्थीश- नापतितयोर्यदर्गान्तरपदं तल्लम्बनं वा भवति । शङ्कोर्ये दृगज्ये तयोस्त्रिज्याचतुर्थीशभक्तयोर्वर्गान्तरपदं लम्बनं भवति। अनोपपत्तिः ;-पत्र निष्पवाया दृतेः कोटिरूपाया घटीचतुष्टयेन त्रिज्यया चानुपातः । स तदुपकरणभूतयोः शोस्तट्टगज्ययोर्वा क्रियालाघवार्थ यदि क्रियते, तदा घटि- अथ तयोः वा ·सूर्यग्रहणाधिकारः । १८७ - कात्मकैव दृतिरुत्पद्यते । तदेव लम्बनम्। अतस्तथा कृते जातमन्यत् प्रकारद्वयम् । इदानीं लम्बनप्रयोजनमाह ।- तत्संस्कृतः पर्वविराम एवं स्फुटोऽसतत् स ग्रहमध्यकालः ॥ ७ ॥ एवं यद्दर्शान्तकाले लम्बनमुत्पन्न तहित्रिभलग्नादूनेऽर्के धन- मतो दर्शान्तघटिकासु क्षेप्यम्। यदि वित्रिभादधिकेऽर्के जातं तट्टणं दर्शान्तघटीभ्यः शोध्यम् । एवमसक्कलम्बनसंस्कृतात् दर्शान्त- कालालग्नमानीय वित्रिभञ्च कत्वोत्ताप्रकारेण लम्बनं साध्यम् । तेन गणितागतो दर्शान्तः पुनः संस्कार्यः । एवं मुहर्यावद- विशेषः । एवं संस्कृतो दर्शान्तो ग्रहणमध्यकालो भवति । अनोपपत्तिः ;-अत्र चन्द्रकक्षाया पासवत्वाद्रविकक्षाया दूरत्वात् कोच्छिताष्टुः रविमण्डलगामि यत् सूत्रं, तस्मादध- चन्द्रोऽवलम्बितो दृश्यते, तलम्बनम्। क्रान्तिवृत्ते परमोच्चस्थाने किल वित्रिभम्। तस्मादूनो यदा रविस्तदार्कादवलम्बित. चन्द्रः पृष्ठतो भवति। चन्द्रो हि शौघ्रगतिः। शीघ्र पृष्ठगते युतिरष्था। प्रतो लम्बन तिथौ धनम् । यदा वित्रिभलग्ना- दधिकोऽकस्तदा चन्द्रोऽवलम्बितोऽर्कादग्रतो भवति। शो युतिर्याता लम्बनतुल्येन कालेनातस्तत्र लम्बनमृणम्। एवं लम्बनसंस्कृतो दर्शान्तो ग्रहणमध्यकालः स्यादित्युपपन्नम् । यदि त्रिज्यातुल्ययार्कदृग्ज्यया परमा भुक्त्यन्तरपञ्चदशांशतुल्या लम्बनलिप्ता ४८ । ४६ लभ्यन्ते, तदेष्टयाग्ज्यया किम् ? इति । फलं दृग्लम्बनकलाः। एवमनेनैवानुपातन दृक्क्षेपाद्या लम्बनलिप्ता उत्पद्यन्ते, ता अवनतिलिप्ताः । ता भुजरूपाः । दृग्लम्बनकलाः कर्णः। तयोर्वर्गान्तरपदं स्फुटलम्बनलिप्ताः ; यतो दृत्यानयनेऽग्ज्या कर्णो दृक्क्षेपो भुजः। अतो %3 ·१८८ गगिताध्याये हक्क्षेपाजनितावनतिर्भुजः । स्फुटलम्बनलिताः कोटिः । इदम- खिलं गोले लम्बनोपपत्ती कथितम् । तद् यथा।- यतः कोच्छितो द्रष्टा चन्द्रं पश्यति लम्बितम् । साध्यते कुदलेनातो लम्बनञ्च नतिस्तथा ॥ इष्टापवर्त्तितां पृथ्वी कचे च शशिसूर्ययोः । अत्र क्षेवदर्शनम् । स्वमम्मम् रविकक्षा दकम्तमा चन्दकक्षा भित्तौ विलिख्य तन्मध्ये तिर्यग्रेखां तथो गाम्॥ तिर्यग्रेखायुती कल्पं कक्षायां क्षितिजं तथा । ऊर्द्धरेखायुतौ खाई दृग्ज्याचापांशकैती कत्वाऽर्कन्दू समुत्पत्तिं लम्बनस्य प्रदर्शयेत् । एकं भूमध्यतः सूत्रं नयेच्चण्डांशुमण्डलम् ॥ द्रष्टुर्भूपृष्ठगादन्यदृष्टिसूत्रं तदुच्यते । कक्षायां मूत्रयोर्मध्ये यास्ता लम्बनलिप्तिकाः ॥ गर्भसूत्रे सदा स्यातां चन्द्रार्की ममलिप्तिको। दृकसूत्रालम्बितश्चन्द्रस्तेन तल्लम्बनं स्मृतम् ॥ दृग्गर्भसूत्रयोरेक्यात् खमध्ये नास्ति लम्बनम् । अथ याम्योत्तरायान्तु भित्तो पूर्वोत्तमालिखेत् ॥ ये कक्षामण्डले तेऽत्र जेये हक्क्षेपमण्डले। त्रिभोनलग्नदृग्ज्या या स दृक्क्षेपो हयोरपि ॥* * अव “विभीनलग्रष्टगज्या हक्पोऽस्मादिधीच यः" इति पाठान्तरम् ।

·सूर्यग्रहणाधिकारः। १४८ तचापांशै तो बिन्दू कत्वा वित्रिभमंजको। प्राग्वहक्सूत्रतश्चन्द्रविविभस्य नतिर्नतिः ॥ कक्षयोरन्तरं यत् स्याहित्रिभे सर्वतोऽपि तत् । याम्योत्तरं नतिः साऽत्र हक्क्षेपात् साध्यते ततः ॥ यत्र तत्र नतादर्कादधचन्द्रावलम्बनम् । तहग्वृत्तेऽन्तरं चन्द्रभान्वोः पूर्वापरं तु तत् ॥ पूर्वापरञ्च याम्योदगजातं तेनान्तरयम् । अबापमण्डलं प्राची तत्तिर्यग्दक्षिणोत्तरा ॥ यत् पूर्वापरभावेन लम्बनाख्यं तदन्तरम् । यद् याम्योत्तरभावन नतिसंज्ञं तदुच्यते ॥ नतिलिप्ता भुजः कर्णो दृग्लम्बनकलास्तयोः । कत्यन्तरपदं कोटिः स्फुटलम्बनलिप्तिका: ॥ परलम्बनलिप्तानी त्रिज्या ३४३८ प्ता रविदृगज्यका। दृग्लम्बनकलास्ताः स्युरेवं दृक्क्षेपतो नतिः । गत्यन्तरस्यतिथ्यंशः ४८।४६ परलम्बालप्तिकाः । ११८५८ गतियोजन तिथ्यंशः कुदलस्य यतो मितिः ॥ ४५ स्युर्लम्बनकला नाद्यो गत्यन्तरलवोद्धृताः । प्रागग्रतो रवेश्चन्द्रः पश्चात् पृष्ठेऽवलम्बित: ॥ शोऽग्रगे युतिर्याता गम्या पृष्ठगते यतः । प्रारणं तदनं पश्चात् क्रियते लम्बनं तिथौ ॥ याम्योत्तरं शरस्तावदन्तरं शशिसूर्ययोः । नतिस्तथा तया तस्मात् संस्कृतः स्यात् स्फुट: शरः ॥१८॥ इदानीं सकप्रकारेण लम्बनमाह ।- त्रिभोनलग्नस्य नरस्त्रिभू १३ नो दन्तै ३२ विभक्ताः परमंजकः स्यात् । ७९ ·२०० गणिताध्याये । लग्नार्कयोरन्तरकोटिदोज्य विधाय दोापरयोवियोगात् ॥८॥ खनाधुतात् कोटिगुणस्य कृत्या मूलं श्रुतिः कोटिगुणात् परनात् । अत्याहतानब्धधनुः कलाया- स्ते वासवो लम्बनजाः सतत् स्युः ॥८॥ विभोनलग्नस्य यः शङ्खः स त्रयोदशगुणो हात्रिंशत: फलं परसंगं भवति। दर्शान्तकाले यल्लग्नं तस्मादर्कोनागजकोटिज्ये साध्ये तत्र दोाया अनन्तरानीतस्य च परस्य यो वियोग- स्तस्माहर्गीकृतात् कोटिज्यावर्गण युताद् यत् पदं स कर्णः । कोटिज्यापरयोर्घातात् तेन कर्णेन भक्ताद् यत् फलं तस्य चापे यावत्यः कलास्तावन्तो लम्बनासवः सकदेव भवेयुः । अनोपपत्तिः ;-यदि त्रिज्यातुन्ये १२० वित्रिभन्लग्नशङ्को परमलम्बनज्या ४८४६ लभ्यते, तदेष्टशको का ? इति। तत्र सञ्चारः। यदि परमलम्बनज्यातुल्यगुणकेन विज्या हरस्तदा त्रयोदशगुणकेन कः ? फलं हात्रिंशत् । तस्य परसंज्ञा कृता। अधोऽधःस्थयोरपि चन्द्रार्कयोः क्रियोपसंहारार्थमन्यथा कल्पितं लम्बनक्षेत्रम् । तत्र तावत् परमं लम्बनमुच्यते। चतस्रो घटिकाः किल परमं लम्बनम्। तत् तु त्रिज्यातुल्ये विविभ- लग्नशनो। तासां घटीनां यावन्तोऽसवस्तावत्य एव चतु- विशतिभागानां कला भवन्ति। अतस्त्रिज्यासम्भूतक्रान्त: कलानां तुल्यास्तदा परमलम्बनासवो भवन्ति । यदा पुन- वित्रिभलग्नशॉस्त्रिज्यातोऽल्पो भवति, तदा तज्जनितक्रान्तः कलानां तुल्या भवन्ति । अतो वित्रिभलग्नशगुजनिता क्रान्तिज्या तदा परमलम्बनासूनां ज्या भवतीत्यवगन्तव्यम् । अथ पूर्वापरायताया भित्तेरुत्तरपाखें विज्यामिताक लावा- ·सूर्यग्रहणाधिकारः। टेन वृत्तमालिख्य तन्मध्ये तिर्यग्रेखामूरखान कुर्यात् अत्र क्षेत्रदर्शनम् । चनि अर्कीकताहत्तम चं दद्रक शास्तम् भू तत् किल चन्द्रकक्षावृत्तं कल्पाम् । तन्मध्यादुपरि परमलम्ब- नासु ज्यान्तरे भूसंज्ञितं बिन्दं कृत्वा तत्र तेनैव कर्कटेनान्यहत्तं विलिखेत्। तन्मध्येऽप्यन्या तिर्यग्रेखा कार्या। ऊवरेखा मैवोपरितो नेया। तत् किलार्ककक्षावृत्तम् । ते वृत्ते चक्रांश- घटिकाषध्या चाङ्केत्र। ऊडरेखायुती हयोरपि वित्रिभलग्न- संज्ञौ बिन्दू काय्यौं ; ततो विविभलग्नार्कान्तरभागै: रविकक्षायां वित्रिभलग्नावतं रविसंज्ञक बिन्दं कुर्यात्। एवं चन्द्रवित्रि- भाञ्चन्द्रकक्षायां तैरेव भागैर्नतं चन्द्रबिन्दुञ्च । ततो भूबिन्दोः मकाशाञ्चन्द्रबिन्दूपरिगतं सूत्रं प्रसार्यम् । तत् सूत्रं यत्र रवि- कक्षायां लगति, तत्सूर्यबिन्दोरन्तरे यावत्यो घटिकास्तावत्य- स्तस्मिन् काले लम्बनघटिका ज्ञेयाः । एवविध क्षेत्रेऽस्य लम्बनस्य साधनोपपत्तिहशीघ्रफलवदुत्पद्यते । तत्र रवि- ·२०२ गणिताध्याय कक्षा कक्षामण्डलं चन्द्रकक्षां प्रतिमण्डलं परमलम्बनासु- ज्यामन्त्यफलज्यां वित्रिभलग्नं सषड्भं शीघ्रोच्चं प्रकल्प्य शेषा क्रियोह्या। एतदानयनं किञ्चित् स्थूलम् । अथ नत्यर्थमन्होक्क्षेपावाह ।- दृग्ज्यैव या वित्रिभलग्नशोः स एव टक्क्षेप इनस्य तावत् । सौम्येऽपमे वित्रिभजेऽधिकऽक्षात् सौग्योऽन्यथा दक्षिण एव वेद्यः ॥ १० ॥ चापोक्कतस्यास्य तु संस्कृतस्य त्रिभोनलग्नोत्थशरण जीवा। पूर्वाई सुगमं प्रागेव व्याख्यातम् । सोऽहकक्षेपः सौम्यो याम्यो वेति ज्ञानायोच्यते । तत्र वित्रिभन्लग्नस्थापमे सौम्यक्षांशेभ्योऽधिके सति सौम्यो जेयः । इतोऽन्यथा अथ तस्य दृक्पस्य धनुः कार्यम् । विधिम- लग्नं चन्द्र प्रकल्पा सपाततात्कालिकचन्द्रदोज्यत्येवं विक्षेपः साध्यः। तेन वित्रिभलग्नविक्षेपेण तहक्क्षेपधनुः संस्कार्यम् । एकदिशोर्योगो भिवदिशोरन्तरमित्ययः । संस्कृतिवशाञ्चन्द्र- दृक्क्षेपस्य दिक् । तस्य “जीवा हक्क्षेप इन्दोः” इत्यग्रे सम्बन्धः । अनोपपत्ति: ;-वित्रिभम्लग्नं क्रान्तिहत्ते तनमवशात् कदाचिदक्षिणोत्तरवृत्तात् पूर्वतः कदाचित् पश्चिमतो भवति । यद्युदयलग्नमुत्तरगोले, तदा पूर्वतो भवति ; तदन्यथा पश्चि- मत इत्यर्थः। खार्दाहित्रिभलग्नोपरि गतं टक्क्षेपमण्डलं यत्र वित्रिभे लगति, तत्खान्तिरेऽकटक्क्षेपचापांशाः । ण्डले लगति तत्खान्तिरे चन्द्रटक्क्षेपचायांशाः। तज्जर तयोकोपी। यथाह श्रीमान् ब्रह्मगुप्तः ।- याम्यः। यत्र विम- ·सूर्यग्रहणाधिकारः । दृक्क्षेपमण्डले युक्तो। अपमण्डलेन भानोश्चन्द्रस्य विमण्ड- लेन युते” । इति । यदा कक्षामण्डलं खमध्ये भवति, तदा तस्य दृमण्डला. कारत्वाद् यत्र कुत्र स्थितोऽपि ग्रहो लम्बितोऽपि कक्षामण्डलं न त्यजति । अतोऽत्रावनतेरभावः । यदा खावतं वित्रिभ-. लग्नं दक्षिणतः, तदा तिरश्चोनत्वात् क्रान्तिकृत्तस्य तत्रस्थो रविदृमण्डलगत्यावलम्बित: क्रान्तिहत्ताइक्षिणतो यावतान्तरण दृश्यते तावतो तस्य नतिः । एवं वित्रिभन्लग्नं यदि खार्डात्र- तमुत्तरतस्तदोत्तरा नतिः ; एवं चन्द्रस्यापि नतिः। किन्तु चन्द्रकक्षामण्डलं विमण्डलमेव कल्पाम् । यतश्चन्द्रो विमण्डले भ्रमति । अत: खा.हिमण्डलं यावता नतं तावञ्चन्द्रदृक्क्षेपस्य चापम् । तज्जया तट्टक्षेपः । एवं दृक्क्षेपवशात् तिरचीने स्थिते विमण्डले सति दृमण्डलगत्या विलम्बितस्य चन्द्रस्य विमण्डलेन सह यदन्तरं दक्षिणोत्तर सा चन्द्रनतिस्तस्य दृक्क्षेपादागच्छति । इदानीं टक्क्षेपाबतिसाधनमाह ।- दृक्क्षेप इन्दोनिजमध्यभुक्ति- तिथ्यंशनिनौ त्रिगुणोड़तौ तौ ॥ ११ ॥ नती रवीन्दोः समभिवदिको तदन्तरेक्यं तु नतिः स्फुटाऽत्र । तौ चन्द्रार्कयोइक्क्षेपौ स्वस्खमध्यभुक्तिपञ्चदशांशेन गुणिती विज्यामती फले तयोर्नती भवतः। तयो त्योः समदिशो- रन्तरं भिवदिशोर्योगो रविग्रह स्फुटा नतिर्भवति प्रत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकेन ;-यदि त्रिज्यातुल्येन हक्क्षेपेण परमा भुक्तिपञ्चदशांशतुल्या नतिर्लभ्यते, तदेष्टेन किम् ।। फलं नतिकलाः। अथ तयोर्नत्योर्योगवियोगकारणमचते। यस्यां ।

·२०४ गणिताध्याये दिशि चन्द्री नतस्तस्यां दिशि यदि रविस्तदा नत्योरन्तरेगा चन्द्रार्कयोरन्तरं ज्ञातं भवति ; यदा भिन्नदिशौ नती, तदा तयोर्योगेन चन्द्रार्कयोरन्तरमुत्पद्यते । इदानीं स्फटनतेरेवानयनमाह ।- दृक्क्षेप इन्दोहिगुणो विभक्तः किन्द्रः १४१ स्फुटवावनतिर्भवेहा ॥ १२ ॥ लघुज्यकोस्थो हिगुणोऽक्षमता: षध्यंशयुक्तोऽवनतिः स्फुटा वा । चन्द्रस्य हकक्षेपा दिगुणो भूशक्रः १४१ भाजितः फलं स्फुटवावनति: भवति। यदि लघुज्यकोत्थो विधुटक्क्षेपम्तदा हिगुण: पञ्चभक्तः फलं वषट्यंशयुक्तं "स्फुटवावनतिर्भवेत्” । अनोपपत्तिः ;-तत्र स्वल्पान्तरत्वाच्छशिटक्क्षेपतुल्यमक- दृक्क्षेपं परिकल्पा भुत्यन्तरपञ्चदशांशनानुपात: । यदि बिज्यातुल्ये 2क्क्षेपे भुक्त्यन्तरपञ्चदशांशमिता स्फुटा नति- लभ्यते, तदाभीष्टेऽस्मिन् किम् ? इति । अत्र भुक्त्यन्तरपञ्चदशांशो गुणस्त्रिज्या हरः । गुणकहरो गुणकाईनापवर्तितौ । जातं गुणकस्थान हवं २, हरस्थान किन्द्राः १४१ ; एवं वृहज्जा- काभिः । लघुज्यकाभिस्तु गुग्णकस्थाने इयं २, हरस्थाने किञ्चिन्यूनाः पञ्च ४।५५ । ते सुखार्थ पञ्च कता: ५। अतस्तत् फलं वषट्वंशयुतं कृतम् । इदानीं स्थूले लम्बनावनती सुखार्थमाह।- विमोनलग्नस्य दिनाईजात नतोबतज्ये यदि वा सुखार्थम् ॥ १३ ॥ दृक्क्षेपशङ्ख परिकल्पा साध्यं खल्पान्तरं लम्बनकं नतिश्च । त्रिभोनलग्नं चन्द्रं प्रकल्पा तस्य क्रान्तिः शरश्च साध्यः ।

·सूर्यग्रहणाधिकारः। २०५ कार्य्याः । - तेन शरीगण क्रान्तिः संस्कार्या सा तस्य स्फुटा क्रान्तिः । “पन्नावलम्बावपमेन संस्कृती" इत्यादिना नतांशा उन्नतांशाश्च तज्जा वित्रिभन्लग्नस्य दिनाईजाते नतोन्नतज्ये । यथाह श्रीब्रह्मगुप्तः । - “वित्रिभलग्नापक्रमविक्षेपाक्षांशयुतिवियुतः ।” इत्यादि । अत्रोत्रतज्यां वित्रिभलग्नशर्छ नतज्यां चन्द्रदृक्क्षेपञ्च परि- कल्पयोक्तवलम्बनं स्वल्पान्तरमवनतिश्च सुखार्थ साध्या। अनोपपत्तिः ;-वित्रिभन्लग्नशोरासन एव दिनाईशङ्ख स्तहग्ज्यामन्त्री हक्क्षेप इति भावः । शेषोपपत्तिः कथितैव इदानी नतेः प्रयोजनमाह ।- स्पष्टोऽत्र बाणो नतिसंस्कृतोऽस्मात् प्राग्वत् प्रसाध्ये स्थितिमर्द खण्डे ॥ १४ ॥ अत्र सूर्यग्रहणे यः पूर्ववच्छर आगच्छति, असौ नत्या मंस्कृत: सन् स्फुटो भवति । अत्रैतदुक्तं भवति। गणिता- गतो दर्शान्तकालो लम्बनेनासकृत् स्फटोकतः, स किल ग्रह- तत्र तात्कालिकं सपातं चन्द्रं कृत्वा विक्षेपः अथ स्थिरलम्बनकाले यहित्रिभलग्नं तस्मादवनतिः माध्या। तया स विक्षेप: संस्कृतः । स मध्यग्रहणविक्षेपः स्फुटो भवतीत्यवगन्तव्यम् । ततो “मानाईयोगान्तरयोः कृति- भ्याम्” इत्यादिना स्थितिमखण्डे माध्ये। अवोपपत्तिः ;-चन्द्रस्थाने क्रान्तिमण्डलविमण्डलयोरन्त- रालं विक्षेपः। चन्द्रो विमण्डले रविः क्रान्तिमण्डलेऽतस्तयो- विक्षेपो याम्योत्तरमन्तरम् ; परं यदि भूगर्भस्थो ट्रष्टा । यदा तु क्व.नोच्छितो भूपृष्ठस्थस्तदा रविकक्षामण्डलाचन्द्रकक्षा- मण्डलमधी हक्क्षेपवशालम्बितं भवति । भावेन यावता लम्बितं, तावतो नतिस्तदनाच्छरोऽतस्तया शरे मध्यकाल:। साध्यः। तद् याम्योत्तर- ·गणिताध्याये मंस्कृते स्फुटमर्केन्दोरन्तरं भवति । स एव स्फुटशरः। यथोक्तं गोले ।- “याम्योत्तरं शरस्तावदन्तरं शशिसूर्ययोः । नतिस्तथा तया तस्मात् संस्कृत: स्यात् स्फुटः शरः ॥” इति। स्थित्यईमर्दाईवासना प्रागुक्तव । इदानीं स्पर्शमुक्तिसम्मोलनोन्मीलनकालार्थमाह ।-- तिथ्यन्ताहणितागतात् स्थितिदलेनोनाधिकालम्बनं तत्कालीत्यनतीषु संस्कृतिभवस्थित्य होनाधिक। दर्शान्ते गणितागतं धनमृणं वा तदिधायासक- ज्ञेयो प्रग्रहमोक्षसंज्ञसमयाववं क्रमात् प्रस्फुटी ॥ १५ ॥ तन्मध्यकालान्तरयोः ममान स्पष्ट भवतां स्थितिखण्डक च । दर्शान्ततो मददलोनयुक्तात् सम्मोलनोन्मीलनकाल एवम् ॥ १६ ॥ सकृत्प्रकारेण विन्लम्बनञ्चेत् सकृत् स्फुटी प्रग्रहमोक्षकालो। किन्वत्र बाणावनती पुनश्च तात्कालिकाभ्यां विधुवित्रिभाभ्याम् ॥ १७॥ प्रथमं यो गणितागतस्तिथ्यन्तस्तस्मात् स्थितिदलेनो- नाधिकालम्बनं साध्यम् । स्पर्श स्थितिदलेनोनान्मोक्षेऽधि- कात् इत्यर्थः। अत्र किल स्पर्शकाल: माध्यते । तागतिथ्यन्तात् स्थित्यझैनात् प्राग्वलम्बनमानीय तदनष्टं स्थापयित्वा तहणितागते तिथ्यन्त स्थितिदलनोन धनमृणं वा कार्यम् । तन्मध्यकालयोरन्तरं स्थूल स्थित्यर्थम्। तज्जनितफलोनात् समकलेन्दोः शरस्तत्काल तत्र गणि- स स्थूल: स्पर्शकालः।

·सूर्यग्रहणाधिकारः। साध्यः । विविभजनितया नत्या संस्कृतस्तस्मात् स्फुटविक्षेपात् पुनः स्थित्य ईम् । तेन स्थित्यर्द्धन गणितागते दर्शान्त ऊन तलम्बनं धनमृणं वा कार्यम् । एवं कृते सति यावान् कालस्तावान् स्पर्शकालः । एवमसदिति । स्पर्शमध्यग्रहकालयोरन्तरं स्पार्शिकं स्थित्य जेयम् । स्पर्शकालात् पुनर्लम्बनमानीयानष्टं स्थाप्यम् । अथ स्याशिकस्थित्य घटोफलेन चन्द्रमूनीकत्य शरः अनन्तरानोतवित्रिभलग्नानतिश्च । तया स्फुटी- कताच्छरात् पुन: स्थित्य ईम् । तेनानित गणितागत दर्शान्त तल्लम्बनं धनमृणं वा कार्यम् । एवं स्फुटः स्पर्शकालः । अम- छत् इति यावदविशेषः । मौक्षिकाएं मध्यग्रहकालोत्थस्थितिः समकालोस्थतिथ्यन्ते योज्या। तत्रासकलम्बनान्तशरभवस्थित्या गणितागतिथ्यन्ता युतः सा मोक्षस्थितिरस्पष्टा । तल्लम्बनान्त- शरीत्यस्थित्या वारं वारं पूर्वदर्शान्ता योज्यः । एवं स्थिरलम्ब- नान्तशरोथस्थितिर्मोक्षस्थितिज्ञया। सैव मोक्षिकम् । एवं स्थितिदलेनाव्याहणितागताम्मोक्षकालोऽपि । तत्र चन्द्रपात- तात्कालिकोकरणे फलं धनम् । एवं मोक्षमध्यग्रहकालयो- रन्तरं मौक्षिकं स्थित्य ईम् । एवं मर्ददलेनोनागणितागतात् सम्मोलनकाल:। मर्ददलेन युक्तादुन्मोलनकालः। सम्मोन्लन- मध्यग्रहकालयोरन्तरं प्रथमं स्फुटं मर्दाईम् । उन्मीलनमध्य- ग्रहकालयीरन्तरं द्वितीयम्। यद्यसद्दिधिना लम्बनं क्रियत तदैवम् । यदा पुन: सतहिधिना लम्बनं तदा स्पर्शकालो मोक्षकालोऽपि सक्कदेव स्फुटो भवति ; किन्तु तत्रायं विशेषः । स्पशकाले मोक्षकाले वा पुनर्वित्रिभन्लग्नं कृत्वा तस्मावतिः तया तत्कालभवी विक्षेप: संस्कृतः सन् स्फुटः स्थाशिकः। मौक्षिको वा स्फुटी भवति। नचेदेवं तदा साध्या। स्थूलः ।

·२०८ गणिताध्याये प्रत अनोपपत्तिः ;-स्थित्यानयने पूर्वोतव। तत्स्फटीकरणे प्रोच्यते । गणितागतो हि दर्शान्तकालो मध्यग्रहकालो भवितु मर्हति । चन्द्रार्कयोस्तत्र तुल्यत्वात्। स्थित्यईनोनो दर्शान्त कालः स्पर्शकालो भवति । युतो मोक्षकालः । अथ च द्रष्टः कोच्छितत्वालम्बनमुत्पन्नम्। अतस्तेन संस्कृतो दर्शान्ती मध्यग्रहकालः स्फुटो भवति । एवं स्पर्शकालोऽपि तत्काल- जनितलम्बनेन संस्कृतः स्फुटो भवितुमर्हति । या युक्तिमध्य- ग्रहणकालस्य लम्बनसंस्कार, सैव स्पर्शमोक्षसम्मीलनान्मीलन- कान्लानाम् ; किन्तु स्पर्शकालस्य लम्बनसंस्कार क्रियमाण कान्लान्यत्वाच्छरः किञ्चिदन्यथा भवति। नतिश्च किञ्चिदन्या- दृशी। तत्संस्कतिभवं स्थित्यमपि किञ्चिदन्यादृशम् । स्तेनोने गणितागत दर्शान्ते तल्लम्बनं धनमृणं वा कर्तुं युज्यते । उक्तां “तत्कालोत्थनतीषुमंस्कृतिभवस्थित्य होनाधिके" इत्यादि। यद्यसकहिधिना लम्बनं, तदा पुनः पुनर्लम्बनं नतिश्च । तया तत्कालशरः स्फुटः स्थित्यार्थ किल क्रियते । सदा स्थित्यई स्फुटं भवति । तत्कालशरोऽपि स्फुटो भवति । स एव स्पाशिकः शर इति वेदितव्यम् । यदा पुनः सतहिधिना लम्बनं, तदा पुनः पुनः शरस्य नतेचाकरणात् स्पार्शिक: शरः पुन: कर्तुं युज्यते। अन उक्त "किन्वत्र बाणावनती पुनश्च तात्कालिकाभ्यां विधुवित्रिभा- भ्याम्” इति। इदानीं विशेषमाह ।- शेषं शशाङ्गग्रहणोक्तमत्र- स्फुटेषुजेन स्थितिखण्ड केन। हतोऽथ तेनैव हतः स्फुटेन बाहुः स्फुटः स्याद् ग्रहणेऽत्र भानोः ॥ १८॥ तदा ·सूर्यग्रहणाधिकारः । २०८ ग्रामाच्च कालानयने फलं यत् स्फुटेन निन्नं स्थितिखण्डकेन । स्फुटेषुजेनासकदुतं तत् स्थित्य ईशुद्धं भवतीष्टकालः ॥ १८ ॥ अत्र रविग्रहणे विम्बवलनभुजकोव्यादीनामानयनं शशाङ्क- ग्रहणोक्तं वेदितव्यम् ; किन्वत्र भुजसाधने विशेषः । पूर्वानयनेन यो भुज पागच्छति, प्रसौ तत्कालस्फुटशर- जनितेन स्थित्यर्डेन गुण्यः स्फुटेन स्थितिखण्ड केन भाज्यः ; स्पर्शमध्यकालयोरन्तरेण भाज्य इत्यर्थः। फलं स्फुटो भुजो भवति । अथ “ग्रासाच कालानयने फलं यत्" इति।-"ग्रासोन- मानैक्यदलस्य वर्गादिक्षेपकत्या रहितात् पदं यत् । गत्यन्तरांशै- विहृतम्” इति यत् फलं लभ्यते तस्य स्फुटीकरणम् । तत् फलं स्फुटेन स्थित्यन स्पर्शमध्यकालयोरन्तरेण गुणितं तत्काल- स्फुटशरजनितेन स्थित्यर्द्धन भतं स्फुटं भवति । तत् स्वस्थित्य- हाच्छुद्धमिष्टकालो भवति । स च स्पर्शादग्रतो मोक्षात् पृष्ठतः । तस्मिन् काले नतिसंस्कृतं शरं पुनः कृत्वा “ग्रासोनमानैक्यदलस्य वर्गादिक्षेपकृत्या” इत्यादिना फलं साध्यम् । तत् फलं पुनः स्फुटं कर्त्तव्यम् । एवं यावदिष्टकाल: स्फुटो भवति, तावद- सकत्कर्म । अनोपपत्ति: ;-भुजानयने पूर्वोक्तव, तत्स्फुटीकरणे प्रोच्यते ।-यथा चन्द्रग्रहणे स्थित्यई शरमानैक्याईयोर्वर्गान्तरा- दुद्भूतं तथेहाय्यानीतम् । तदस्फटम् । लम्बनसंस्कार कते स्पर्श- मध्यग्रहक कालयोरन्तरं तत् स्फुटं स्थित्यईम् ; लम्बनान्तरसंस्कृत- मित्यर्थः । भुजो हि स्थित्य सम्बन्धेनागच्छति । ग्रहे मध्यममेव स्थित्यईम। तत्सम्बन्धेन यादृशो भुजस्तना. गच्छति, तादृशेनेहापि भवितव्यम् ; वासनायास्तुल्यत्वात् । यथा चन्द्र- ·२१० गणिताध्याये पातः । अथ च “वीष्टेन निघ्राः स्थितिखण्डकेन" इत्येवं यदा- नीयते तदा स्फुटस्थित्यई वीष्टं वत्वा गणक पानयति सदा स्फटस्थित्यसम्बन्धी भुज: स्यात् । असावसम्यक् । अतस्तस्य तत्कालस्फुटशरजनितस्थित्यईसम्बन्धीकरणायानु- यदि स्फुटस्थित्यनैतावान् भुजस्तदा तत्काल- अनितस्फुटशरभवस्थित्यईन किम् ? इति। फलं स्फुटो भुजो भवति। एतदेव विपरीतं कर्म प्रासात् कालानयने। यतो "ग्रासोनमानैक्यदलस्य वर्गात्” इत्यादिना यत् फलमागच्छति, तन्मध्यमं स्थित्यई वोष्टम् । तत् स्फुटस्थित्याद यावद्दिशोध्यते, तावदसम्यगिष्टं भवति । अतस्तस्य फलस्य स्फुटस्थित्यई परि- णामायानुपात: । यदि मध्यमस्थित्यईनैतावत् फलं, तदा स्फुट- स्थित्यईन कियत् ? इति । पत्र यल्लभ्यते स्फुटं फलं तस्मिन् स्फुटस्थित्यर्हाच्छोधित स्फुटमिष्टमवशिष्यते इत्यर्थः । इदानीं चाद्योताहारण विशेषोऽभिधीयते व्याख्यायते च ।- शशिटक्क्षेपार्थ यहित्रिभलग्नेषुणात्र संस्करणम् । जिष्णुजमतं तदुक्तं न मन्मतं वच्मि युक्तिमिह ॥ २० ॥ यत्राक्षोऽजिनभागास्तत्रार्केन्दू तुलादिगावुदये। पात: किल एहषटकं सममण्डलवत् तदापत्तं स्यात्॥ २१ ॥ चन्द्र: रविः ६ पात: ६ अर्कालम्बितचन्द्रो न जहात्यपमण्डलं ह्यविक्षिप्तः । वित्रिभशरसंस्काराबतिरत्रायाति सा व्यर्था ॥ २२ ॥ अत्र रविटक्क्षेपधनुर्वित्रिभलग्नीत्यशरेण संस्कृतं शिक्- क्षेपधनुर्भवतीति यदुक्तं, तहह्मगुप्तस्य मतं न मन्मतम् ; तदयुक्ता- मिव प्रतिभातीति भावः । तत् कथमयुक्तम् ? इति तदर्थमाह, “वच्मि युक्तिमिह" इति। अत्र रविग्रहेकचन्द्रयोर्याम्योत्तरम् .

·सूर्यग्रहणाधिकारः । २११ O मभावः। अन्तरं विक्षेपः। विक्षेपो नाम कक्षामण्डलविमण्डलयोर्याग्यो- स्तरमन्तरम् । अथ यदा दृण्डलगत्याधो लम्बितचन्द्रस्तदा तस्य चन्द्रस्य रविकक्षया सह यावदन्तरं तञ्चन्द्रार्कयोर्याम्योत्तर- मन्तरं स स्फटविक्षेप इत्यर्थः। तस्य पूर्वविक्षेपेण सह यदन्तरं, तावती नतिरित्यर्थः । इति किल रविग्रह नतिस्वरूपम् । अथ युक्तिरुयते । यत्र देश चतुर्विशतिरक्षांशाः, यदा किलार्को राशिषटकं तावांच चन्द्रस्तावांच पात: शशिशरः शून्यम् ; तदा तस्मिन् देशे रवेरुदयकाले रविरेव लग्नम् । रवि: चन्द्रः पात: खग्रम् विविभम् तहित्रिभलग्नं राशिवयं भवति । तस्य क्रान्तिरुत्तरा चतुर्विंशतिभागास्तरक्षे संस्कृते नतांशाना- प्रतो विविमलग्नं खखस्तिके प्राक्वस्तिक रविः ; सममण्डलमेव तदा क्रान्तिमण्डलम् । तदेव दृमण्डलगत्याधो लम्बितचन्द्रस्तत्कक्षामण्डलं त्यजति । अतोऽत्र स्फुटविक्षेपोऽपि शून्यम् । अतोऽत्र नतेर- भावः । वित्रिभलग्नशरसंस्कारणात कलाचतुष्टयं नतिरुत्पद्यते सा व्यर्था। यद्ब्रह्मगुप्तेन विमण्डलमेव कक्षामण्डलं परिकल्पा नति- रानीता, साऽपि युक्तियुक्ता ; किन्तु मा विमण्डलावधिरायाता न कक्षामण्डलावधिः । अतो लम्बनकालेन चालितस्य विधी- र्यावान् विक्षेपो यावांश्च प्रथमस्तयोरन्तरं तस्या नर्व्यस्तं कार्यम्। रविटक्क्षेपधनुषि यदि वित्रिभलग्नशरो युक्ता- स्तदेदमन्तरं नते: शोध्यम् । यदा रहितं, तदा युक्त कार्य- मित्यर्थः । एवं कृते सति सा नतिः स्फुटा भवितुमर्हति । अथवा रविटक्क्षेपधनुश्चन्द्रशरण संस्कृतं कृत्वा नतिः साध्यते ; साऽपि स्फटासना भवति ; किन्तु ग्रहणे चन्द्रशरोऽल्यो भवति । लम् । न ·२१२ गणिताध्याये aavn... संस्कार कृतेऽपि स्वल्पान्तरा नतिः । प्रत एवाद्यैराचार्यैः खल्पान्तरत्वादिटं कर्मोपेक्षिमिति मम मतम् । अथवा किं जगहिरोधेन ? यत् तेन कृतं तदपि युक्ताम्। लम्बनकालशरान्तरमस्यां व्यस्तं नतो यदि क्रियते । स्पष्टवं स्यादथवा चन्द्रस्य शरेण संस्कृत्य ॥ २३ ॥ भानोर्टक्क्षेपधनुः साध्या स्वल्पान्तरा नतिस्तस्मात् । ग्रहणे खल्पशरत्वात् स्वल्पान्तरता नतर्यस्मात् ॥ २४ ॥ तम्मानेदं पूर्वैरकीशायैस्तथा कृतं कर्म । प्रात्मप्रतिभासो वा मयोदितः किं जगहिरोधेन ॥ २५ ॥ इति श्रीमहेशरीपाध्यायसुतभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्य मिताक्षर सूर्यग्रहणाधिकारः । पवाधिकारे ग्रन्थसया पञ्चविंशत्यधिकविशती ॥ ३२५ ॥ अथ ग्रहच्छायाऽधिकारी व्याख्यायते। तत्रादौ तावद्रह- विक्षेपान् मध्यमानाह।- विक्षेपलिप्ताः क्षितिजादिकानां खेशा ११० हिबाणेन्दुमिता १५२ रसाखाः ७६ । षट्वीन्दवः १३६ खाग्निभुवः १३० सितज्ञ- पातो स्फुटौ स्तश्चलकेन्द्रयुक्तौ ॥ १ ॥ क्षितिजस्य खरुद्रमिता ११० मध्यमा विक्षेपलिप्ताः । बुधस्य हिबाणेन्दुमिताः १५२। गुरोः षट्सप्ततिः ७६ । शुक्रस्य घडिव १३६ तुल्या:। शनेः खत्रीन्दु १३० मिता वेदितव्याः । तथा बुधशुक्रयोयौं गणितागतौ पाती, तो वखशीघ्रकेन्द्रेण युक्ती काय्यौं। एवं स्फटी स्तः । अनोपपत्ति: ;-मध्यमगतिवासनायां वेधप्रकारेण वैध- वलये ग्रहविक्षेपोपपत्तिर्दर्शितैव ; किन्वन्यफलज्याईधनुषा ·ग्रहच्छायाऽधिकारः । २१३ तथा चोक्तं - सत्रिग्रहेण तुल्यं यदा शीघ्र केन्द्रं भवति, तदा विज्यातुल्य: शीघ्र- कर्णो भवति। तस्मिन् दिने वेधवलये यावान् परमो विक्षेप उपलभ्यते, तावान् ग्रहस्य परमो मध्यमविक्षेपः । एवमेत भीमादीनामुपलब्धाः पठिताः । अथ ज्ञशुक्रयोः पातस्य स्फटत्व मुच्यते। भगणाध्याये ये बुधशुक्रयोः पातभगणाः पठितास्ते वशीघ्रकेन्द्रभगणैरधिकाः सन्तो वास्तवा भवन्ति। ये पठितास्ते खल्पाः कमलाघवेन सुखार्थम् । अत: पठितचक्रभवो वशीघ्र- केन्द्र युतो वास्तवभगनिष्पनी स्फुटो भवतः । गोले ।—“ये चात्र पातभगणाः पठिता ज्ञभृग्वोस्ते शीघ्रकेन्द्र- भगणे:" इत्यादि। इदानीं ग्रहविक्षेपानयनमाह।- मन्दस्फुटात् खेचरत: स्वपात- युक्ताङ्गजज्या पठितेषुनिनी। वशीघ्रकर्णेन हृता शरः स्यात् सपातमन्दस्फुटगोलदिकः ॥ २ ॥ मन्दस्फटाहात् खपातयुक्ताङ्गजज्या साध्या । पठितेन शरण गुण्या स्वशीघ्रकर्णेन भाज्या। फलं स्फुटविक्षेपः स्यात्। सपातो मन्दस्फुटी ग्रहो यदि राशिषटकादूनस्तदोत्तरी विक्षेपोऽन्यथा दक्षिणः । प्रत्रोपपत्तिः ;-मन्दस्फुटो ग्रहः खशीघ्रप्रतिमण्डले तत्र च तस्य पातोऽपि। पातो नाम प्रतिमण्डल- विमण्डलयोः सम्पातः । तस्मादारभ्य विक्षपप्रवृत्तिः । सुसरलवंशशलाकया कक्षामण्डलं तत्प्रतिमण्डलञ्च छेद्यकोता- विधिना विरचय्य तत्र शीघ्रप्रतिमण्डले मेषादेः प्रतिलोमं पातस्थानञ्च चियित्वा तत्र विमण्डलं निवेश्यम्। पात- चिहाद्राशिषट्कान्तरे विमण्डलप्रतिमण्डलयोरन्यं सम्यातं सा ग्रहस्य भ्रमति ।

·२१४ गणिताध्याय कत्वा, पातात् पूर्वस्त्रिभेऽन्तरे पठितविक्षेपप्रमाणेन प्रति- मण्डलादुत्तरतो विमण्डलं केनचिदाधारण स्थिरं कृत्वा, मेषा- देरनुलोमं मन्दस्फट ग्रहं प्रतिमण्डले विमण्डले च दत्त्वा विक्षेपोपपत्तिं दर्शयेत् । तत्र तयोग्रहयोर्यावान् विप्रकर्ष- स्तावांस्तत्र प्रदेश विक्षेपः । अथ तस्यानयनम् ।-पातस्थाने हि विक्षेपाभावः । ततस्त्रिभेऽन्तरे परमो विक्षेपः । अन्तर- ऽनुपातेन। अतः पातग्रहचिह्नयोरन्तरं तावज्ज्ञेयम् ; तच्च तयोर्योग कृते भवति । यतो मेषादेग्नुलोमं ग्रहो दत्तः, पातस्तु प्रतिलोमम्, अतः तयोर्योगः शरार्थं किल केन्द्रम् । तस्य दीया माध्या। यदि त्रिज्यातुल्यया दोज्यया पठितविक्षेप- तुल्यं प्रतिमण्डलविमण्डलयोरन्तरं लभ्यते, तदाभीष्टया ग्रह- स्थानभवया दोयया किम् ? इति। फलं शीघ्रकर्णाग्रे विक्षेपः । अथ द्वितीयोऽनुपातः।-यदि शीघ्रकर्णाग्रे एतावान् विक्षेपस्तदा त्रिज्याग्रे कः ? इति । अत्र गुणकभाजकयोस्त्रिज्यातुन्ययोस्तुल्य- वावाशे कृते सति दोयायाः पठितविक्षेपो गुण: शौघ्रको फलं कक्षाप्रदेश विक्षेपो ज्यारूपस्तस्य चापं स्फुट- विक्षेप इत्यर्थः। भूचिङ्गे सूत्रस्यैकमयं बड़ा हितीयमग्रं विमण्डले ग्रहस्थाने निबद्धं सूत्रं कणः। सूत्रकक्षामण्डलयो- रन्तरं स्फुटः शर इत्यादि सर्व छात्राय दर्शनीयम् । इदानीं विक्षेपस्य क्रान्तिसंस्कारयोग्यतालक्षणमन्यत् स्फुटीकरणमाह ।- त्रिज्यावर्गादयमवलनज्याति प्रोह्य मूलं यष्टिर्यध्या द्यचरविशिखस्ताड़ितस्त्रिज्ययाप्तः । यहा राशित्रययुतखगद्युज्यकास्त्रिमाा मताः स्पष्टो भवति नियतं क्रान्तिसंस्कारयोग्यः ॥ ३ ॥ ग्रहस्य “युतायनांगोडुपकोटिशिश्चिनी" इत्यादिनायनं वलन हरः।

·ग्रहच्छायाऽधिकारः । २१५ तथा যায় ग्रहः। अत्र साध्यम् । अत्र वलनशब्देन वलनज्या ग्राह्या, न धनुः । इत: प्रभृति बहज्जयाभिः कर्म कर्त्तव्यम् । यतो वृहज्जयाभिः शरज्या शरकलातुल्यैव भवति । तस्यानयनम् ।-वलनस्य वर्ग त्रिज्यावर्गादपास्य यन्मूलं लभ्यते, तद् यष्टिसंज्ञं ज्ञेयम् । तया यध्या ग्रहविक्षेपो गुणितस्त्रिज्यया भक्तः स्फुटः क्रान्तिसंस्कार- योग्यो भवति । अथानुकल्प उच्यते । “यहा राशिययुतखग- द्युज्यकाघ्रः” इति ।-राशित्रययुतस्य ग्रहस्य यावती |ज्या, तया वा गुण्यस्त्रिज्यया भक्तः स्फुटो भवति । अत्र भाजकस्यैक- त्वामुणकस्यान्यत्वात् फलं खल्पान्तरमित्यतोऽनुकल्पेनोक्तम् । अत्रीपपत्तिः ;-क्रान्त्यग्रात् किल शरो भवति । अतः क्रान्तिः शरेण संस्कृता स्फुटा भवति । गणितागतेनैव शरण क्रान्तिः स्फुटा क्रियते ; तदयुक्तम् । यतः क्रान्तिविषुवन्मण्डलात् तिय॑ग्वाभिमुखो। विक्षेपस्तु क्रान्ति- मण्डलात् तिर्यग्रूपः कदम्बाभिमुखः। यथोक्तं गोले।- "सर्वतः क्रान्तिसूत्राणां ध्रुवे योगो भवेद् यतः । विषुवन्मण्डलप्राच्या ध्रुवे याम्या तात्तरा ॥ सर्वतः क्षेपसूत्राणां ध्रुवाजिन२४ लवान्तर । योगः कदम्बसंज्ञोऽयं जया वलनबोधकृत् ॥ तत्रापमण्डलप्राच्या याम्या सौम्या च दिक् सदा। कदम्बन्धमत्तञ्च-" इति । अतो विक्षेपः कदम्बाभिमुखो भवति। ध्रुवाभिमुख्या सह कथं तस्य भिन्नदिक्कस्य योगवियोगावुचिती। तयोर्यद्भिवदित्वं तदायनवलनवशात् । अथ तहोलोपरि प्रद- श्यते ।-गुणोदितं गोलं विरचय्य क्रान्तिहत्ते यद्गचिहं तस्मात् परितो नतिभागान्तरऽन्यत् त्रिज्याहत्तं निवेश्यम् । अथ ग्रह- चिह्नाद् ध्रुवोपरिगामि सूत्रं तस्मिन् वृत्ते यत्र लगति, तत्कद- क्रान्त्या ·२१६ गणिताध्याये म्बयोरन्तरमायनं वलनमतस्तस्य ज्या भुजः। ग्रहचिहकदम्बयो- रन्तरस्य ज्या त्रिज्या स कर्ण: ; तयोर्गान्तरपदं कोटिः । सा च यष्टिसंज्ञा। क्रान्त्य ग्रादिक्षेपः कदम्बाभिमुखः कर्णरूपः । तस्य कोटिरूपकरणायानुपात: । यदि त्रिज्याक” यष्टि: कोटिस्तदा शरकणे का? फलं क्रान्तिसंस्कारयोग्यो विक्षेपो भवति । तेन संस्कृता क्रान्तिः स्फुटा। विक्षेपाग्रस्थस्य ग्रहस्य विषुवन्- मण्डलस्य च यद् याम्यात्तरमन्तरं सा स्फुटा क्रान्तिरुच्यते । अथानुकल्पेऽपीयमेव वामना । अत्र सत्रिराशिग्रहक्रान्तिज्या भुजस्थान कल्पिता स भुजः । तद् धुज्या यष्टिस्थान कल्पिता सा कोटिः। तत्रापि त्रिज्या कर्ण इति सर्वमुपपत्रम् । इदानीमायनं दृक्काह ।- आयनं वलनमस्फटेषुणा सङ्गणं युगुणभाजितं इतम् । पूर्णपूर्णकृतिभिहाश्रित- व्यक्षभोदयहृदायनाः कलाः ॥ ४ ॥ अस्फुटेषुवलनाहतिस्तु वा यष्टिहृत् फलकलाः स्युरायनाः । ता ग्रहेऽयनपृषत्कयोः क्रमा- देकभित्रककुभोणं धनम् ॥ ५ ॥ ग्रहस्य यदायनं वलनं तदस्फुटशरण मङ्गण्य तद् धुज्यया भजेत्। फलमष्टादशशतैः १८०० सङ्गठण्य यस्मिन् राशौ ग्रहो वर्त्तते तस्य निरक्षोदयासुभिर्विभजेत् । भवन्ति । वायनवलनकला अस्फुटेन शरेण सङ्गःण्य यध्या विजेत्। फलमायनकलाः स्वल्पान्तरा भवन्तीत्यनु- ग्रहो यस्मिवयन वर्तते तम्यायनस्य ग्रहशरस्य च यद्यका दिक तदा ता आयनाः कन्नाः ग्रहे ऋणं कार्याः । फलमायनकला अथ कल्पः।

·ग्रहच्छायाऽधिकारः । २१७ 1 यदि तयोभित्रा दिक् तदा धनं कार्याः। एवं कतायनकर्मको ग्रही भवति। अनोपपत्तिोले सविस्तराभिहिता। अथेहापि किञ्चि- दुच्यते ।—क्रान्तिवृत्ते यद् ग्रहस्थानचिहं तद् यदा क्षितिजे लगति न तदा ग्रहः ; यतोऽसौ शराग्रे। शराग्रं हि कदम्बाभि- मुखम् । यदात्तरकदम्बः क्षितिजादुपरि भवति, तदा तदुन्मुखेन शरण ग्रह: क्षितिजादुवाम्यते। क्षितिजकदम्बयोरन्तरं तदे- वोत्तरमायनं वन्लनम्। यदा क्षितिजादधः कदम्बस्तदा शरेण ग्रहो नाम्यते, क्षितिजकदम्बयोरन्तरं तदा दक्षिणं वलनम् ; प्रती वलनवशन ग्रहस्योवामनं नामनञ्च । उन्नामितो ग्रह आदावेवोदितः। नामित: पश्चादुदेष्यति । स च कियता कालेनैति तदानयनं त्रैराशि केन। यदि त्रिज्यातुल्ये कर्णे कदम्बचितिजयोरन्तरकला वलनसंज्ञा लभ्यन्ते, तदा अस्फुट- शरतुल्ये किम् ? इति। फलं ग्रहादधोऽवलम्बरूपा: कला भवन्ति। ग्रहस्थाने यद धुज्यावृत्तं तत्र ता जोवारूपाः । तासां विज्यावृत्तपरिणामायान्योऽनुपातः। यदि युज्यावृत्ते एता- वती ज्या, तदा त्रिज्यावृत्ते कियतो ? इत्येवं या: फलकलास्ता फलस्य धनुः स्वल्पत्वानोत्पद्यत इति न कृतम् । तैः क्रान्तिवृत्ते परिणामायान्योऽनुपात:। यदि निरक्षोदया- सुभौ राशिकला अष्टादशशतानि लभ्यन्ते, तदैभिरसुभि: किम् ? इति। फलंक्रान्तिकृत्तपरिणता: कन्ला भवन्ति । यदोत्तरं किल वलनमुत्तरश्च विक्षेपस्तदा तेन विक्षेपेणोनामितो ग्रहो यावत् क्षितिजं नौयत, तावत् क्रान्तिवृत्तग्रहस्थानात् पृष्ठतः क्रान्तिवृत्तं क्षितिजे लगति, तदेव स्थानं कृतहकर्मको ग्रहः । किं बहुना ? गोले क्रान्तिम ण्डले यथास्थानं विमण्डलं विन्यस्य तत्र ग्रहञ्च दत्त्वा चिन्हं कार्यम् । अथ ध्रुवाहोपरि नौयमानं इत्ताकारं एवासवः।

·२१८ गणिताध्याये सूत्रं यत्र क्रान्तिवृत्ते लगति, तत्र कृतहकर्मको ग्रहः। एवं ध्रुवा- बीयमानेन सूत्रेण शरकृतं त्रास्रं भवति। क्रान्तिकृत्तग्रहस्थाना- दग्रतः पृष्ठतो वा प्रायनकलातुल्येऽन्तर तत् सूत्र क्रान्तिवृत्ते लगति । अत आयनकला भुजः । अस्फुटविक्षेपः कोटि: । शराग्रक्रान्तित्तयोरन्तर यावत् सूत्रखण्डं स तत्र कर्णः । एतत् वासं वलनत्रामसम्भवम् । अतस्त्रैराशिकेन वलनकलानामा- नयनम् । यदि यष्टिकोट्या वलनकलाभुजो लभ्यत, तदा अस्फुट- विक्षेपकाव्या किम् ? इति। फलमायनकला इति सर्वमुप- पन्नम्। इदानीमक्षजं दृक्काह ।- स्फुटास्फुटक्रान्तिजयोश्चराईयोः समान्यदिवेऽन्तरयोगजासवः । पलोद्भवाख्या भनभासदां शर महत्यथाल्पे यदि वा स्युरन्यथा ॥ ६ ॥ स्पष्टेषुरक्षवलनेन हतो विभक्तो लम्बज्यया रविहृतोऽक्षभया हती वा। लब्ध हतं विभगुणेन हृतं द्युमोऱ्या स्युर्वासवः पलभवा अथ तैः शरै तु ॥ ७ ॥ याम्योत्तर क्रमविनामविधानलग्नं खेटात् लतायनफलादुदयाख्यलग्नम् । सौम्ये क्रमण विपरीतमिषी तु याम्य भााधिकात् खचरतोऽस्तविलग्नमेवम् ॥ ८ ॥ ग्रहस्य स्फटक्रान्तेरस्फुटक्रान्तेश्चराई साध्य । यदि स्फुटा- स्फटक्रान्ती तुल्यदिक्के, तदा चराईयारन्तरं कार्यम् ; यदि भिन्नदिक्के तदा योगः; एवं येऽसवो भवेयुस्ते पलोद्भवा जेयाः । ग्रहस्य भस्य वा यदा महांग्छरस्तदेवम् । यदाऽल्पस्तदाऽन्यथा ·ग्रहच्छायाऽधिकारः । २१८ ग्रहस्य याम्यः वा पलोद्भवासवः साध्या: । ग्रहस्य स्पष्टः शरोऽक्षवलनेन गुण्यो लम्बज्यया भाज्यः । अथवा विषुवत्या गुणितो हादश- भिर्भाज्यः । यल्लब्धं तत् त्रिज्यया गुण्यं द्युज्यया भाज्यं फलं पन्लोद्भवा अमवो भवन्तौत्यनुकल्पः । अथ कतायनकर्मक ग्रहं रविं प्रकल्प्य तैः पलोद्भवासुभिलग्नं साध्यम्। यदि शरस्तदा क्रमविलग्नम् ; यदि सौम्यस्तदा विलोमलग्नम् । एवं कृते सति ग्रहस्योदयलग्नं भवति । अथ तमेव ग्रहं सभाई रवि प्रकल्प्य तैरेवासुभिरुत्तर शरे यत् क्रम- लग्नं याम्ये विलोमं क्रियते तद्गहस्यास्तलग्नम् । अनोपपत्तिः । अत्र गोले विषुवमण्डलं स्वाक्षांश- विवामितं, तावदुमण्डलमुत्तरगोले क्षितिजादुपरि लगति, याम्येऽधः। यतस्तत्वस्थो ग्रहः स्वचरा सुभिरुवतिं नतिञ्च गतः। प्रतश्चराईस्य या वासना सैव पलोद्भवासूनाम् । "स्फटास्फुटक्रान्तिजयोश्चराईयोः” अन्तरे यावन्तोऽसवस्तावन्तः शरभवा इत्यर्थाज्जातम् । यतस्तयोरन्तरं शर एव ; एवं तुल्य- दिक। यदा महता शरेणान्यदिक नौता क्रान्तिस्तदा शरस्यैक खण्डमुत्तरतोऽन्यद्दक्षिणत: । तयोर्योग यतः शरी भवति, अतस्तब्ननितयोश्चराईयोर्योगे शरजनिताः पलोद्भवा- सवः स्यः । एवं हि महति शरै । अथाल्पे। त्तरगोले उत्तरच तस्य शरस्त दाक्षवशाच्छरेण ग्रहस्य यदुब्रमनं तत् राशिकेन साध्यते । यदि लम्बज्यया कोट्याक्षवलनतुल्यो भुजस्तदा स्फुटशरतुल्यया किम् ? इति । अत्र यत् फलं तद् ग्रहद्युज्यावृत्ते ज्यारूपं भवति। अथवा लघुना क्षेत्रेणानु. पातः । यदि हादशाङ्गलकोट्या पलभा भुजस्तदा स्फटशर- कोट्या किम् ? इति। फलं तुल्यमेव । अथ त्रिज्यावृत्ते परिणामायानुपातः। यदि युज्याहत्ते एतावतो ज्या तदा ग्रहः किलो-

·२२०
गणिताध्याये
?
त्रिज्यावृत्ते कियती ? इति । फलस्य धनुः कर्तुं युज्यते । तच्छर-
स्याल्पत्वावीपपद्यत इति न कृतम्। प्रायनकर्मण्यस्फुट-
विक्षपादसवः साधिताः। इह तु स्फुटात्। तत्र कारण-
मुच्यते। तेन डकर्मणा निरक्षदेशक्षितिजस्थो ग्रहः कृतः ।
तत् क्षितिजमन्यदेश उन्मण्डलम्। शरमूले यद् धुज्यावृत्तं
शराग्रे च यत् तयोत्तयोरुन्मण्डले यावदन्तरं तावान् स्फट:
स तु कोटिरूपः । अस्फुट: कणरूप: । अतोऽत्र कोटि-
रूपेण पलोद्भवा असवः साधिताः । कृतायनकर्मको ग्रहो-
ऽक्षवशात् प्रागुदित उदेष्यति वा यैरसुभिस्तेऽत्र पलोद्भवाख्याः ।
अथ याम्ये शरे तेरसुभिः क्षितिजादधःस्थो ग्रहो यावदुपरि
क्षितिजं नौयते, तावत् कृतायनदृक्कमग्रहादग्रतः क्रान्तिवृत्तं
क्षितिजे लगति । यदि सौम्यः शरस्तदा तैरमुभि: क्षितिजा-
दुपरिस्थी ग्रहः क्षितिजं यावदधो नीयत, तावत् कतायनकर्म-
काद ग्रहात् पृष्ठतः क्रान्तिवृत्तं क्षितिजे लगति। अत उत्तम्,-
“शर तु । याम्योत्तर क्रमविलोमविधानलग्नम्” इत्यादि। एवं
कत उदयलग्नं जातम् । अस्मादुदयलग्नसाधनाद् व्यस्तमस्तलग्न-
साधनम् । यता यैरसुभिविक्षेपेण प्राच्यां ग्रहः क्षितिजादुवा.
म्यते तैरव प्रतीच्यां नाम्यते। यैर्नाम्यते तैरवोवाम्यते । प्रय
प्रतीच्यां ग्रहऽस्तं गच्छति प्राच्यां यनग्नमुदेति तदस्तलग्नम् ।
अतो “भार्हाधिकात् खचरतः” इत्युक्तम् । इदं सर्व गोलोपरि
सम्यग्दृश्यते ।
इदानीमुदयास्तलग्नयोः स्वरूपं प्रयोजनचाह ।-
निजनिजोदयलग्नममुहमे
समुदयोऽपि भवेशनभः सदाम् ।
भवति चास्तविन्लग्नसमुहमे
प्रतिदिनेऽस्तमयः प्रवहनमात् ॥८॥

·ग्रहच्छायाऽधिकारः । २२१ स्पष्टार्थम् । इदानीं ग्रहस्य दृश्यादृश्यत्वलक्षणमाह ।- निशीष्टलग्नादुदयास्तलग्ने न्यूनाधिके यस्य खगः स दृश्यः । दिनेऽपि चन्द्रो रविसविधानान्- नास्तं गतश्चेत् सति दर्शने भा ॥ १० ॥ दिनकरोऽस्तं गते यदिष्टकाले लग्नं तदिष्ट लग्नम् । तस्माद्- प्रहस्योदयाख्यलग्नं न्यूनमस्ताख्यञ्चाधिकं यदि भवति, तदा ग्रहो दृश्यः । इतोऽन्यथा चेददृश्यः । एवं लक्षणे सति चन्द्रो दिवसेऽपि दृश्यः। यदि ग्रहो दृश्यस्तदा ग्रहस्य छाया साध्या । पत्नोपपत्तिः स्पष्टार्था । इदानीं छायार्थ ग्रहस्य |गतमाह।- जातुं यदा भाभिमता ग्रहस्य तत्कालखेटोदयलग्नलग्ने । साध्ये तयोरन्तरनाडिका या- स्ताः सावनाः स्युडुंगता ग्रहस्य ॥ ११ ॥ ता एव खेटद्युतिसाधनार्थ क्षेत्रात्मकत्वात् सुधिया नियोज्याः । जनस्य भोग्योऽधिकभुक्तयुक्तो मध्योदयाव्योऽन्तरकाल एवम् ॥ १२ ॥ यस्मिन् काले ग्रहस्य छाया ज्ञातव्या तात्कालिकस्य ग्रह- स्योदयलग्नमिष्टलग्नञ्च तयोरन्तरघटिकाः साध्या, “जनस्य भोग्योऽधिकभुक्तयुक्तः” इत्यादिना। एवं ता ग्रहस्य सावन- घटिका दिनगता भवन्ति । अत्रोपपत्तिः ;-अष्टलग्नं किल क्षितिजे। इष्टकालि- कस्य ग्रहस्य यदुदयलग्नं कृतं यदुदयलग्नमेव। ग्रहः स क्षितिजादुपरि यत्र कुत्रचित् स्थाने। तस्य भोग्यकाल इष्ट- ·२२२ गणिताध्याय घुगता भवन्ति । लग्नस्य भुक्तकालेन मध्योदयैश्च युक्तास्तस्य ग्रहस्य दिनगतः कालो भवितुमर्हति । ता घटिकाः सावना भवन्तीति यदुक्तं तत् कुत: ? यतस्ता घटिका: वात्मिकाः । इदं गोलोपरि दर्शयेत्। गोल इष्टलग्नं क्षितिजे निवेश्य तात्कालिकग्रह स्योदयलग्नं मेषादेर्दत्वा तदने ग्रहसंज्ञको बिन्दुः कार्य: । तत्र तस्याहोरात्रहत्तं निवेश्यम् । तस्मिन् वृत्ते पूर्वक्षितिजसम्पाता- दारभ्य ग्रहचिपर्यन्तं यावत्यो घटिकास्तावत्यस्तस्य ग्रहस्य ताच सावनाः। यतोऽहोरावृते विगणय्य ग्रहीताः। ग्रहस्याहोरात्रे याः षष्टिटिकास्ता: सावनाः । छायासाधनाथ क्षेत्रामिका एव नाघो ग्रहीतुं युज्यन्ते । छाया- साधनं हि क्षेत्रव्यवहारः। पत उक्तं-"ता एव खेटद्युतिसाध- नार्थम्” इत्यादि। इदानीं क्रान्तः स्फुटत्वं हत्वा छायासाधनातिदेशं करोति स्म ।- स्पष्टा क्रान्तिः स्फुटशरयुतोनकभित्राशभावे तज्जया स्पष्टोऽपमगुण इतो धुज्यकाद्यं ग्रहस्य । कत्वा साध्या तदुदितघटीभिः प्रभा भानुभाव- चन्द्रादीनां नलकसुषिरे दर्शनायापि भानाम् ॥ १३ ॥ ग्रहस्य क्रान्ति: स्फुटेन शरेण तुल्यदिके युता भिवदिक्के वियुता सती स्फटा भवति। स्फुटकान्तेर्या ज्या सा स्फुट- क्रान्तिज्या, तया कुज्यााज्याचरज्यादि सर्व प्रसाध्यम् । पूर्वा- नीताभिर्युगतघटिकाभिरुन्नतं ज्ञात्वा “अथोबतादूनयुतात्" इत्यादिना भानुभावच्चन्द्रादीनां ग्रहाणां भानां वा छाया साध्या। यद्यपि ताराग्रहाणां भानाञ्च छाया न दृश्यते, तथापि नलक- सुधिर सद्दर्शनाय तदुपयोगिनो भविष्यतीति साध्या । अनोपपत्तिस्त्रिप्रनोलीव - ·ग्रहच्छायाऽधिकारः। २२३ इदानीमत्रापि विशेषमाह ।- खभुक्तितिथ्यंशविवर्जितो ना महांलघुः खाग्निकता ४३० शहीनः । स्पष्टो भवेदस्फुटजातदृग्ज्या सन्ताड़िताः स्फुटशगुभता ॥ १४ ॥ प्रभा भवेत्रा तिथिभागतोऽल्यो यावविधुस्तावदसावदृश्यः । एवं किल स्यादितरग्रहाणां खल्पान्तरत्वान्न कृतं तदाद्यैः ॥ १५ ॥ एवं विप्रश्नोत्या ग्रहस्य शटुं दृग्ज्याञ्च साधयेत् ; ततः शङ्कोः स्फुटत्वं कार्यम् । ग्रहस्य भुक्तिपञ्चदशांशेन वर्जितः शङ्गः स्फुटो भवति। प्रस्फुटशङ्कोर्या जाता दृग्ज्या सा हादशगुणा स्फुटशडना भता छाया भवति। छायावर्गाद् हादशवर्गयुतान्मूलं कर्णः। वहनाभिर्यदा शङ्खः कृतस्तदैवम् । यदा लघुज्याभिलघुः शङ्खः कृतस्तदा भुक्तः खाग्निवेदांशेन४३० वर्जितः स्फुटो भवति । यदा महान्छङ्कः भुक्तिपञ्चदशांशात् खल्यो लघुः शङ्कर्वा भुक्तः खाग्निकतांशात् स्वल्पस्तावहिधुर- दृश्यो ज्ञेयः । अत्रोपपत्तिः ;-अत्र यः शङ्करसौ दृमण्डलोबतभागानां जीवा तस्य शङ्कोर्मूलादुपरि भुक्तिपञ्चदशांशतुल्याः कला भुवा छबा भूपृष्ठस्थो द्रष्टा न पश्यति । ता भूच्छबलिप्ताः पूर्वं प्रति- पादिता एव । तथा च गोले।- “कुपृष्ठगानां कुदलेन होनं दृमण्डलाई खचरस्य दृश्यम् । कुच्छवलिप्ता नुरतो विशोध्याः स्वभुक्तितिथ्यंशमिता: प्रभार्थम् ॥"

·२२४ गणिताध्याये यदि वसुगुणकताग्नि ३४३८ तुल्ये व्यासाई भुक्तः पञ्च- दशांशः कुच्छबलिप्ता लभ्यन्ते, तदा खार्क १२० मिते किम् ? इति। एवमनुपातेन खाग्निकतांशो लघुशङ्गपक्षे “कुच्छन- लिप्ता:" ; एताभ्यो लिप्ताभ्यः शङ्कावूने चन्द्रस्त्वदृश्यः । एवं किल सर्वे ग्रहा अश्या भवन्ति। किं विधोनिर्धारण तदाद्याचाOभिप्रायेण । तैः खल्पान्तरत्वादन्येषां ग्रहाणां नोक्तम् । इदानीं तेषां दूषणं निराकुर्ववाह।- खल्पान्तरत्वादबहपयोगात् प्रसिद्धभावाच्च बहुप्रयासात् । प्रन्यस्य त गुरुताभयेन यस्त्यज्यतेऽर्थो न स दूषणाय ॥ १६ ॥ इति श्रीमहरीपाध्यायमतभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभार्थ मिताक्षर ग्रहछायाऽधिकारः । अयमध्यायस्त्रिप्रत्रस्यागमती नाधिकारीष्वस्य पृथग्गणना। पवाधिकार ग्रन्थसङ्ख्या नवत्यधिकं शतम् ॥ १९० ॥ पथ ग्रहोदयास्तमयाध्यायो व्याख्यायते। तवादी नित्यो- दयाम्तयोगतगम्यलक्षणमाह ।- प्राग्दग्ग्रहः स्यादुदयाख्यलग्न- मस्ताख्यक पश्चिमट्टग्गहः सः । प्राग्दृग्गहोऽल्योऽत्र यदीष्टलग्ना- गतो गमिष्यत्युदयं बहुश्चेत् ॥ १॥ ऊनोऽधिकः पश्चिमट्टग्ग हश्चे- दस्तं गतो यास्यति चेति वेद्यम् ।

·उदयास्ताधिकारः। २२५ यस्मिन् दिने यस्मिन् काले यस्य ग्रहस्योदयोऽस्तो वा ज्ञातव्यस्तम्मिन् दिने तात्कालिकं स्फुटं ग्रहं कृत्वा तस्यो- दयास्त लग्ने साध्ये। अथ तत्काले यदिष्ट लग्नं तच्च साध्यम् । तत्र यदुदयलग्नं तत् प्राग्ग्ग्रहमंचं वेदितव्यम् ; यदस्तलग्नं तत् पश्चिमग्ग्रहसंज्ञं वेदितव्यम् । यदि प्रागट्टगग्रह इष्ट- लग्नादल्पो भवति, तदा ग्रह उदित इति वेदितव्यम् । यदा- धिकस्तदोदयं यास्यतीति ज्ञेयम् । एवमुदयगतैष्णताज्ञानम् । अथ पश्चिमदृग्ग्रह इष्टलग्नाद् यदाल्पस्तदा ग्रहोऽस्तं गत इति वेदितव्यम् ; यदाधिकस्तदोदयं यास्यतीति च ज्ञेयम् । अनोपपत्तिः ;-इष्टलग्नादृग्ग्रह जन: क्षितिजादुपरि वर्ततेऽत उदितः । यदाधिकस्तदा क्षितिजादधोऽत उदेष्य- तौति युक्तमुक्तम्। एवमिष्टलग्नाद्ग्रहस्यास्तलग्ने न्यूने ग्रहः प्रत्यक्षितिजादधो वर्ततेऽतोऽस्तं गतः। अधिके तु प्रत्यक्- क्षितिजादुपरि वर्ततेऽतोऽस्तं यास्यतीति । इदानीं तदन्तरटिकाज्ञानमाह।- तदन्तरोत्था घटिका गतैष्या- स्तच्चालितः स्यात् म निजोदयेऽस्ते ॥ २॥ तल्लग्नयोरन्तरतोऽसनद्याः कालामिकास्ता घटिका: स्युरायः । अभीष्टकालाचरोदयान्त- यंहेष्टकालद्युचरास्तमध्ये ॥ ३ ॥ इष्ट लग्नात् प्राग्ग्ग्रहो यदोनस्तदा तयोरन्तरघटिकाः प्राग्वत् माधिता गता भवन्ति । अथ ताभि- ग्रहस्य भुक्ति सङ्गण्य षध्या विभज्य फलकलाभिरूनितो दृग्- ग्रहो निजोदयकालिको भवति । अथ तस्येष्टलग्नस्य चान्तर- घटिकाः साध्याः । एवमसकद् यावत् स्थिरा भवन्ति । ताव सावनाः । ता:

·२२६
गगिताध्याये
।
कालात्मिकाः। ग्रहोदयेष्टकालयोर्मध्ये एतावत्यो नाक्षत्रा
गतघटिका इत्यर्थः । एवमेष्था अपि। एवमस्तेऽपि कालात्मि-
कानां घटिकानां गतागतानां साधनम् ।
पत्रोपपत्ति:;-लग्नघटिकानां नाक्षत्राणां साधने प्रागु-
तैव। एवं ग्रहस्य प्रवहवशेन प्रतिदिनं यावुदयास्ती तो
निरुती।
इदानोमर्कासबभावेन यावुदयास्तौ तदर्थमाह ।-
निरुतो ग्रहस्येति नित्योदयास्ता-
विनासवभावेन यो तो च वक्ष्ये ।
रवरूनभुक्तिहः प्रागुर्दति
प्रतीयामसावस्तमत्यन्यथान्यः ॥ ४ ॥
यो ग्रहो रवः सकाशादूनभुक्तिरसो प्राच्या दिश्यदेति
प्रतीच्यामस्तमेति । यथा भौमा गुरुः शनिश्च । योऽधिकभुक्ति-
रसो प्रतीच्यामुदेति प्राच्या प्रतितिष्ठति । यथा चन्द्रः ।
अनोपपत्तिः ;-यो मन्दगतिग्रहो दिनकरकरनिकटतया-
ऽदृश्यतां गतः, असावर्क शोघ्रतया पुरतो गच्छति सति ग्रहो
मन्दगतित्वात् पृष्ठतो विलम्बित: प्राच्या दिश्यर्कोदयात् पूर्वमेव
दृश्यो भवति । अथ यो मन्दगतिग्रहोऽर्कादधिक पासोदसौ
शीघ्रतया रवेस्तदासवतां गच्छति, तदा तत्करनिकरावगुण्ठितः
प्रतीचाममावस्तमेति। प्रनयैव युक्त्याधिकभुक्ति: प्रतीच्या-
मुदेति प्राच्या प्रतितिष्ठति ।
इदानीं बुधशुक्रयोविशेषमाह ।-
जशुक्राजू प्रत्यगुहम्य वक्रां
गतिं प्राप्य तत्रैव यातः प्रतिष्ठाम् ।
ततः प्राक् समुहम्य वक्राहजुत्वं
समासाद्य तत्रैव चास्तं व्रजेताम् ॥ ५ ॥

·उदयास्ताधिकारः । २२७ बुधशुक्री तु यदा ऋजू तदाधिक क्लित्वात् प्रतीच्यामुद्- गच्छतः ; ततस्तत्रैव वक्रतां प्राप्यास्तं गच्छतः। ततस्तयैव वक्रतया प्राच्यामुहम्य ततो वक्रतां प्राप्याधिक क्तित्वात् प्राच्या- मेवास्तं व्रजेताम् । अत्रापि सैव वासना। किञ्च, यत् प्राच्यां दिश्युगमनं प्रतीयामस्तमयस्तहक्रतावपरीत्यम् । इदानीं कालांशानाह।- दर्मेन्दत: १२ शैलभुवश्च १७ शका १४ रुद्रा: ११ खचन्द्रा १० स्तिथयः १५ क्रमेण । चन्द्रादितः काललवा निरुक्ता जशक्रयोवक्रगयोहिहोनाः ॥ ६ ॥ चन्द्रादौनामते १२।१७।१४।११।१०।१५। कालांशाः जेयाः । बुधशुक्रयोस्तु वक्रगतयोहिहोना द्विवर्जिता जेयाः । अनोपपत्तिः ;-कालांशा इति ।-कालात्मका अंधा: कालांशाः । षभिरंशैरेका घटिका। एकस्यांशस्य दश पानीयपलानि । अवैतदुक्तं भवति । चन्द्रस्य किल हादश १२ कालांशाः। अर्कस्यास्तमयादुदयाहा घटिकाहयाधिकेऽन्तरे चन्द्रो दृष्टियोग्यो भवति। तदून तत्प्रभाच्छादितत्वाददृश्य: । अतस्तस्य हादश कालांशाः । एवं भोमस्य सप्तदश १७ षड्शोनास्तिम्रो घटिका २।५० इत्यर्थः । एवमन्येषां यथा पठितास्तषां विम्बस्य स्थूलसूक्ष्मतावशान्यूनाधिकता। अत एव बुधशुक्रयोर्वक्रगतयोविम्बस्य स्थूलत्वाद् हिहीनाः । प्रत्रोपलब्धिरव वासना। इदानीमितिकर्तव्यतामाह।- यत्रोदयो वास्तमयोऽवगम्य- स्तदिग्भवो हक्वचरो रविश्व । - ·२२८ गणिताध्याये प्रस्तोदयासबदिने कदाचित् साध्यस्तु पश्चात् तरणि: सषड्भः ॥ ७ ॥ इह केन्द्रभागेग्रहस्योदयोऽस्तमयो वा यस्मिन् दिने आयात- स्तस्यासन्ने कस्मिंश्चिहिने तं ग्रहं रविञ्च स्फुटं कृत्वा यस्यां दिशि ग्रहोदयोऽस्तमयो वा तहिग्भवो दृग्ग्रहः कार्यः । यदि प्राच्या तदौदयिकं ग्रहं कृत्वोदयलग्नं माध्यम्। यदि च प्रतीच्या तदास्तमयिकं गृहं कत्वास्तलग्नं साध्यमित्यर्थः । यदा प्रतीच्या तदा रविः सषड्भश्च कार्य: । इदानौमिष्टकालांशानयनमाह ।- दृक्वेचरान्तिरजातनायो रसाहताः कलालवा: स्युरिष्टाः । दृग्ग्रहार्कयोरन्तरघटिका: साध्यास्ता रस ६ हता इष्टाः कालांशा भवन्ति । अथ तैरुदयास्तयोगतैष्यतामाह ।-- उत्तोभ्य जनाभ्यधिका यदोष्टाः खेटोदयो गम्यगतस्तदा म्यात् ॥८॥ अतोऽन्यथा वास्तमयोऽवगम्यः प्रोक्तष्टकालांवियोगलिप्ताः । खामाष्टभू१८०० ना द्युचरोदयाप्ताः खेटार्कभुक्त्यन्तरभाजिताच ॥ ८ ॥ वक्रे तु मुक्त्यैक्य हृता अवाप्ता- स्तदन्तराले दिवमा गतैष्याः । तात्कालिकाभ्यां रविग्ग्रहाभ्यां मुहुः लतास्ते स्फुटतां प्रयान्ति ॥ १० ॥ एवं ये इष्टकालांशा आनीतास्ते प्रोक्तभ्यो यदि स्वल्पा भवन्ति, तदा ग्रहस्योदयो गम्यः । यद्यधिकास्तदा गत इति ·उदयास्ताधिकारः । २२८ वेदितव्यम्। “अतोऽन्यथावाम्तमयः” इति ।-उक्तभ्यो यदीष्टाः खल्पाम्तदा ग्रहस्यास्तमयो गतो यद्यधिकास्तदा गम्य इति । अथ प्रोक्तानामिष्टकालांशानाञ्च या अन्तरे कलास्ता अष्टा- दशशतैः १८०० गुण्या दृग्ग्रहाक्रान्तस्य राश: स्वदेशोदया- सुभिर्भाज्याः । फलकलानां ग्रहार्कभुक्त्यन्तरेण वक्रगे ग्रहे भुक्तियोगेन भागे होते यल्लब्धं ते गता एष्था वा दिवसा भव- न्त्युदये वास्तमये वा । तैर्दिवस्तात्कालिको दृग्गहाकौं कत्दैवमसलत्कर्मणा सम्यक् तत्कालज्ञानं भवति । अत्रोपपत्तिः ;-इष्टकालांशसाधने लग्नवासनैव । प्रोक्तानां कालांशानामन्तवती ग्रहो दृश्यो भवति। अतो यावदिष्टा न्यूनास्तावददृश्यः । उदये विलोक्यमाने उदेष्यति। अम्ते विलोक्यमानेऽस्तं गत इत्यर्थाज्ञायते । इष्टा यद्यधिकाम्तदा प्रोक्तेभ्यो वहिर्भूतत्त्वाइहो दृश्यः । उदये विलोक्यमाने उदितः । अस्ते विलोक्यमानऽस्त यास्यतीत्यर्थाज्ञायते । अथ तेषां प्रोक्तष्टानां कालांशानां या अन्तर कलास्तासां क्षेत्रलिप्तोकर- णायानुपातः । यावत्यः कालकलास्तावन्त एवासवो भवन्ति । अथ यदि दृग्ग्रहोदयासुभिरष्टादशशतानि १८०० क्षेत्रलिप्ता लभ्यन्ते, तदा तदन्तरकलासुभिः किम् ? इति। फलं क्षेत्रलिप्ताः । ता ग्रहाकभुक्त्यन्तरण भाज्याः। भुत्यन्तरं हि क्षेत्रलिप्ता- न्तरात्मकम्, अतः सजातीयकरणाय क्षेत्रलिप्तीकरणम् । भुक्त्य- न्तरणको दिवसो लभ्यत इति युक्तमुक्तम्। वक्र तु भुक्तियोग एव भुक्त्यन्तरम् । दूरान्तर स्थूलकालो भवतीत्यसककर्म सूक्ष्मार्थम् । अथ विशेषमाह ।- प्राग्ग्ग्रहश्चेदधिको रवेः स्या- दूनोऽथवा पश्चिमहग्ग्रहश्च । प्रोक्तेष्टकालांशयुते: कलाभिः ग-२०

·गणिताध्याये
....n.
3B
साध्यास्तदानी दिवसा गतैष्याः ॥ ११ ॥
तथा यदीष्टकालांशा: प्रोक्तभ्योऽभ्यधिकास्तदा।
व्यत्ययश्च गतैष्यत्वे शेयोऽहां सुधिया खलु ॥ १२ ॥
यदि प्राग्ग्ग्रहो रवेरधिको भवति, अथवा पश्चिमग्-
ग्रहो न्यूनो भवति, तदा य इष्टकालांशा पानौतास्तेषां
प्रोक्तानाञ्च योगकलाभिर्दिवसा: साध्याः ; नान्तरकलाभिः ।
तथा प्राग्ग्ग्रहेऽर्कादधिके सति पवाद दृग्ग्रहे वा
न्यूने य इष्टकालांशा भागतास्ते च यदि “प्रोक्तभ्योऽभ्यधिका:”
भवन्ति, तदा “प्रोष्टकालांशयुतः कलाभिः” वे दिवमाः
साधितास्तेषां दिवसानां गतष्यत्वे विपर्ययो शेयः ।
अनोपपत्तिः ;-यो ग्रहः प्राच्यामुदेति प्रतितिष्ठति वा,
असौ रवेरूनः सन् पश्चिमायामधिकः सन् प्राच्यां दिशि प्रोता-
कालांशरूनः सन् प्रदृश्यतामति । तावद्भिरेव पश्चिमायामधिकः
सन् । अतो रवः पृष्ठतः प्रायां प्रोतकालांशाः । प्रतीधाम-
ग्रतः । प्राच्यामूने प्रहे य इष्टकालांशाः साध्यन्ते, ते रवेः
पृष्ठतः ; अतः पृष्ठगतैरेव प्रोतकालांशेस्तेषामन्तरं कर्तुं युज्यते ।
अथ प्रायां रवेरधिके दृग्ग्रहे य इष्टकालांशाः साध्यन्ते, ते
रवरग्रती भवन्ति । अतोऽग्रगतानां पृष्ठगतानाञ्च कालांशानां
योगे कते सत्यन्तरं कृतं भवति ; तथा उक्तोभ्य जनाभ्यधिका
यदीष्टा इति यहतगम्यलक्षणमुक्तं, तत् सजातीयानामेव ।
यदा पुनरके पृष्ठगता एकऽग्रगतास्तदा तहतगम्यलक्षणं व्यत्य-
येन भवति। अत उन-“व्यत्ययश्च गतष्यत्वे” इत्यादि। प्रत्र
सुधियेति विशेषणाद् बुद्धिमतेदमनुक्तमपि ज्ञायत इत्यर्थः
इति श्रीमहशरीपाध्यायसुतभास्कराचार्यविरचित सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्य
मिताक्षर ग्रहोदयास्ताधिकारः।
पवाधिकार पन्यसहया शतम् ॥ १० ॥

·शृङ्गोवत्यधिकारः। २३१ .........." इदानीं शृङ्गोबतिर्व्याख्यायते । तत्रादौ चन्द्रशर्थमाह। मासान्तपादे प्रथमेऽथवेन्दोः शृङ्गोवतिर्यदिवसेऽवगम्या । तदोदयेऽस्ते निशि वा प्रसाध्यः शकुविधोः स्वोदितनाडिकायैः ॥ १ ॥ मासान्तपाद इति ।-कृष्णाष्टम्या उपरि प्रथमेऽथवा शुक्ला- टम्याः प्रागेव यस्मिबभीष्टदिने शशिशृङ्गोवति तुमभीष्टा, तस्मिन् दिने मासान्तपाद औदायको चन्द्राौं स्पष्टी कार्यो। प्रथमचरणे त्वस्तकालिको; ततः शृङ्गोवतिया; निशि वा। एतदुक्तं भवति । मासान्तपाद उदयकाले शशिगृङ्गोवतिः साध्या । प्रथमचरणे त्वस्तकाले; किमुदयास्तनियमेन ? यत्रोदये तत्रोदयात् प्रागिष्टघटी- तुल्यकाले वा यत्रास्ते तवास्तादुपरीष्टासु घटीषु वा शृङ्गो- बति: साध्या। तत्र तात्कालिको चन्द्राका कृत्वा चन्द्रस्य स्फटक्रान्त्युदयास्तलग्नोवतघटिकादिभिस्तदुपकरणैः शाः अथवा साध्यः । अवोपपत्ति: ;-चन्द्रस्या दूने शुक्ले तत्कोटी शृङ्गाकार भवतः। तवेष्टकाले कतरशृङ्गोबतिर्भविष्यतीति ज्ञातव्यम् । सत्र शुक्लस्य शृङ्गाकारता दूने शुक्त। तच्चा दूनत्वं मासान्त- पादे प्रथमे च सम्भवति। द्वितीय तीययोरपि चरणयोध- गुप्तादिभिः कणशृङ्गोबतिरानीता, सा मम न सम्मता। न हि नरैः कणशृङ्गोबतिः स्पष्टोपलक्ष्यते। प्रसिद्धा तु शुक्लशृङ्गो प्रत उत्त-"मासान्तपादे प्रथमेऽथवा" इति । अथार्कशर्थे शडतलार्थचाह ।- निशावशेषेरसुभिर्गतैर्वा यथाकर्म गोलविपर्ययेण । बतिः।

·२३२ गणिताध्याये माध्यः। एव। रवेरधः शङ्गुरथाक्षभानो नरोऽर्क १२ हृच्छङ्घतलं यमाशम् ॥ २ ॥ शृङ्गोत्रतिकाले विधोः किल शङ्खः साधितः । अथ रवः तत्र यद्युदयेऽस्तमये वा, तदा रवेः शङ्खः पूर्ण सिद्ध यदा तूदयात् प्रागस्तानन्तरं, तदा क्षितिजादधःस्थस्य रवेः कथं शङ्कः साध्यः ? तदर्थमाह,-"निशावशेषेरसुभिः इत्यादि। उदयात् प्राग् यावतीभिर्घटिकाभिः शृङ्गोबतिस्तावत्यो निशावशेषाः ; अस्तादनन्तरं याभिर्घटीभिस्ता रात्रिगताः । तासामसुभी रविं गोलविपर्ययस्थं प्रकल्पा “अथोन्नतादून- युतात्” इत्यादिना यः शङ्खः साध्यतेऽसौ रवेरधःशङ्खर्भवति । अथ चन्द्रस्य शङ्गु रवेर्वा शङ्करन्यस्य कस्यचिद्दाक्षभया गुण्यते हादशभिर्भाज्यते, फलं शङ्घतलं भवति। तच्च याम्यम् । अधी- मुखनरस्य सौम्यं शङ्घतलं वैदितव्यम् । अत्रोपपत्तिः ;-निशावशेषा गता वा येऽसवस्तेऽधःस्थ- लोकाभिप्रायण । तैरमुभिर्यः शङ्कः साध्यतेऽसौ रवरधोमुखः शगुभवति । स च गोलविपर्ययेण साध्यः । यतो यस्मिन् गोलेऽस्माकं क्षितिजादुपरि यन्मण्डलं तञ्च तेषां क्षितिजादधः ; यत्रास्मद्देशे क्षितिजादधस्तत्र तद्देशे क्षितिजोपरि। शङ्ख- साधने वासना पूर्वोक्तव। अथ शङ्कतलवासनोच्यते । -क्षितिजे समहत्ताहोरात्रहत्तयोरन्तरभागानां जीवाग्रा । सा च प्राच्यां पश्चिमतश्च। अग्राग्रयोर्निबद्धं सूत्रमुदयास्तसूत्रम्। अहोरात्र- वृत्तं क्षितिजादुपय॑क्षवशाइक्षिणतो नतं भवति । क्षितिजा- दधस्तद्दशादेवोत्तरतो नतं भवति। तत्रस्थग्रहात् क्षितिजगामी लम्बः शङ्खः । उपरिस्थशङ्कोस्तल्लम्बनिपातस्थानमुदयास्तसूत्राद् दक्षिणतो भवति ; अधःशङ्कोस्तु तत् तलमुत्तरतो भवति । तत्र शङ्खतलं भुजः शङ्खः कोटिरिष्टहतिः कर्णः । एतदक्ष- ·शृङ्गोवत्यधिकारः। २३३ । क्षेत्रम् । अतोऽक्षक्षेत्रणानुपातः । यदि हादशाङ्गलशङ्कीः पलभा भुजस्तदा कलात्मकस्यास्य महाशङ्कोः कः? इति । लब्धं कलात्मकं शङ्कुतलम् । अथ भुजज्ञानार्थमाह।- सौम्यं त्वधोमुखनरस्य तलं प्रदिष्टं खाग्रास्वशङ्घतलयोः सममित्रदिक्के । योगोऽन्तरं भवति दोरिनचन्द्रदोष्णो- स्तुल्याशयोर्विवरमन्यदिशोस्तु योगः ॥ ३ ॥ स्पष्टो भुजो भवति चन्द्रभुजाश इन्दोः शुद्धे भुजे रविभुजादिपरीतदिकः । प्रथमचरणो व्याख्यात एव। रवेर्याग्रा यच्च शङ्घतलं तयोः समदिशोर्योगो भिदिशोरन्तरमसौ रविभुजः। एवं चन्द्र- स्याग्राशङ्कतलयोर्योगान्तरे चन्द्रभुज: स्यात् । अथ चन्द्रार्क- भुजयोः समदिशोरन्तरं भिवदिशोर्योग: शृङ्गोबतौ स्फुटो भुजो भवति । भिन्नाशयोश्चन्द्रार्कभुजयोयंदा योगस्तदा दक्षिण उत्तरो वा स्फुटो भुजो भवतीत्येतदर्थमाह,-"चन्द्रभुजाश:" या चन्द्रभुजस्य दिक् सैव स्फुटभुजस्य कल्पत्यर्थः । एवं तुल्यदिशोरन्तरेऽपि चन्द्रभुजाशो ज्ञेयः; परं यदि चन्द्र- भुजाच्छुद्धः । यदा तु रविभुजाचन्द्रभुजः शुद्धस्तदा विपरीत- दिक्कः । यदि चन्द्रभुज उत्तर आसीत्, तदा स्फुटभुजो दक्षिणो भवति ; यदि दक्षिणस्तदोत्तर इत्यर्थः । अनोपपत्तिः ;-अत्र किल भुजो ज्ञेयः । भुजो नाम पूर्वापरसूत्रस्य शङ्खमूलस्य च यद्दक्षिणोत्तरमन्तरम् । पूर्वा- परसूत्रोदयास्तसूत्रयोरन्तरं तावदना । सा च यदा किन्लो- त्तरा तदीदयास्तसूत्रशोर्यदन्तरं शद्भुतलं तेन दक्षिणेनाग्रा यावदूना क्रियते, तच्छेषमग्राखण्ड उत्तरो भुजो भवति । प्राच्चपरसूत्रादुत्तरतस्तावत्यन्तरे शॉर्वर्तत इत्यर्थः। यद्यन्तरे इति ।

·२३४ गणिताध्याये क्रियमाणे शङ्कतलादग्रा विशुद्धा, तदा याम्यो भुजो भवति । एवं मममण्डलप्रवेशादनन्तरं भवति । अथ यदा दक्षिणाग्रा, तदा शङ्कुतलमपि दक्षिणम् । तयोर्योगे कृते समसूत्रशङ्को- रन्तरालं भुजो भवति । एवमधोमुखशङ्कोरुत्तरगोलेऽग्राश- तलयोर्योग भवति; यतस्तत्रोत्तरं शङ्कतलम् । दक्षिणगोले त्वन्तरे कृते । एवं चन्द्रार्कयोभुजी। अथ ताभ्यां स्फुटो भुजः । स्फुटो भुजो नाम चन्द्रार्कयोर्याम्योत्तरमन्तरम्। तच्च तयो- (जयोरेकदिशोरन्तरे भिवदिशोर्योगे ते भवति। तद्यथा।- चन्द्रस्योत्तरो भुजः किल चत्वारिंशदधिकं शतम् १४० । रवस्तु नवतिः ८० कला उत्तरः । शशिभुजाविभुजे तुल्यदिका- छोधिते पञ्चाशत् कला ५० उत्तरो भुजोऽवशिष्यते। एवं दक्षिणयोर्भुजयोः शशिभुजशेष दक्षिणी भुजः । यदा तु रवि- भुजाच्छशिभुज: शुद्ध उत्तरदिनो, तदा प्रायपरसूत्रादुत्तरतचन्द्र- शङ्खः किल पञ्चाशत्कलान्तरे ५०। रविशडस्तु नवति ८० कलान्तरे। तदा रविशङ्कोः कलाचत्वारिंशत् ४० । दक्षिणत- श्चन्द्रशङ्करित्याहम्यते। एवं भुजो जातः । इदानीं कोटिमाह ।- योऽधो नरी दिनकृतः स विधोरुदन शङ्कुन्वितो मम मता खलु सैव कोटिः ॥ ४ ॥ यो रवेरध: शङ्करमो विधोरूवशङ्खना युत: मैव कोटिर्मम मता। "मम मता" इति साकाङ्गत्वाद्ब्रह्मगुप्तेनेत उपरि बहुनायासेनान्या कोटिरानीता, सा मम न सम्मतति सूचितम् । अत्रोपपत्तिः ;-इहार्केन्दोर्याम्योत्तरभावन यदन्तरं म भुजः। ऊर्ध्वाधरभावेन यदन्तरं मा कोटिः । सा चैवं भवति । उदयेऽस्ते वा यदि शृङ्गोबतिस्तदा रविशङ्कोरभावाच्छशिशङ्कग्व कोटिः। यदा निशिरवेरधः शास्तदा स शर्विधोरुदनशनमा ·शृङ्गोवत्यधिकारः। युतो यावांस्तावत् तयोर्यत्रतत्रस्थयोरूर्वाधरमन्तरं सैव कोटि- रुचिता। यतो द्रष्टा पुरुषणात्मनोऽवस्थानवशेन शशिनः शृङ्ग- मुबतमवलोक्यम् । अतः खावस्थानसमसूत्रादूई रूपिण्या कोट्या भवितव्यम्। भुजकोटिकर्णकृतं वासं दृष्टेरग्रत आदर्शवत् सम्मुखं यथा भवति तथा कल्प्यम् । तत् क्षेत्र ब्रह्मगुप्तेन रवीन्दोरन्त- राईज्यां हिगुणां कर्ण प्रकल्पा बहुजवर्गान्तरपदं कोटिरिति यत् वासं प्रकल्पितं, तत् तिरथीनं जातम् । न हि द्रष्टुदृष्टि- सम्मुखमादर्शवत् । न तेन सम्यक् शृङ्गोबतिरिति मम मतम् । अथ दिग्वलनार्थमाह ।- दो:कोटिवगैक्यपदं श्रुति: स्या- मुजो रस ६ नः अवणेन भक्तः । प्रजायते दिग्वलनं हिमांशोः शृङ्गोबती तत् स्फुटबाहुदिकम् ॥ ५ ॥ भुजकोव्योवर्गयोगपदं कर्णः। अथ भुजः षड्गुण: कर्णेन भक्तः फलं वलनम्। स्फुटबाहोर्या दिक्, सा तस्य वलनस्य सेया। अनोपपत्तिः कर्णानयने गणितोतव । भुजकोटिकण: शृङ्गोवतेस्तावत् परिलेखः क्रियते। इह तु चन्द्रविम्बव्यासाड षड़ङ्गलं कर्णं प्रकल्पा तत्परिणतस्य च भुजस्य वलनसंज्ञा कता। अथ तत्परिणामायानुपातः । यद्यनन्तरानौतेन कर्णन भुजो लभ्यते, तदा षड़ङ्गुलेन किम् ? इति। फलं चन्द्रविम्बे वलनमित्युपपत्रम् । अथ चन्द्रस्य परिलेखसूत्रानयनयोग्यतां कर्तुं संस्कार- विशेषमाह ।- चन्द्रस्य योजनमयश्रवणेन निनो व्यर्केन्दुदोगुण इनश्रवणेन भक्तः ।

·२३६ गणिताध्याये तत्कार्मुकेण सहितः खलुः शुक्लपक्षे कृष्णेऽमुना विरहितः शशभृदिधयः ॥ ६ ॥ शृङ्गोवतिकालिकं चन्द्रं रविणा रहितं कृत्वा तस्य दोा- चन्द्रस्य योजनकर्णेन गुण्या रवियोजनकर्णेन भाज्या यत् फलं, तस्य धनुषा शुक्लपक्षे शशी युक्तः कार्य:, कृष्णे रहितः । एवं परिलेखसूत्रसाधनयोग्यश्चन्द्रो भवति । अनोपपत्तिः ;-परिलेखसूत्रं हि शुक्लवशेन। शुक्लस्यो- पचयो व्यर्केन्दोरुपचयवशेन। यद्यथा ।-विम्बाई षड़ङ्गलं प्रकल्पयोच्यते। यदा व्यर्केन्दुः पञ्चदश १५ भागास्तदाऽङ्गलं १ शुक्लम् । यदा त्रिंशत् ३० तदाऽङ्गलद्दयम् । एवं यदा नवति ८० र्भागास्तदाऽङ्गलषट्कं ६ शुक्लम् । एवं बहुभिराचार्यः शुक्लमानौतम्। तदसदिव प्रतिभाति । यदा तु पादोनषट- काष्ट ८५।४५ लवा व्यर्केन्दस्तदैव विम्बाई शुक्र भवितुमर्हति । यथोक्तं गोले वासनाध्याये ।- “कक्षाचतुर्थे तरणेहि चन्द्र- कर्णान्तरे तिर्यगिनो यतोऽनात् । पादोनषटकाष्टलवाऽन्तरऽती दलं नृश्यस्य दलस्य शुक्लम् ॥" चन्द्रार्कयोर्योजनकौँ केनचिदिष्टेनापवर्त्तनेनापवर्त्य भित्ते- रुत्तरपार्श्व भूमंजू बिन्दं कृत्वा ततः स्वस्वकर्णन कर्कटकेन तयोः कक्ष विलिख्य भगणांशाङ्कितं च कृत्वा तयोर्मध्ये तिर्यग्रंखामूई- रखाञ्च कुर्यात्। कक्षारखासम्पातयोरन्तर नवतिनतिर्भागा भवन्ति । अथ भूबिन्दोरुपरि चन्द्रकक्षोवरेखासम्पात चन्द्र- विम्ब विलिख्य तन्मध्येऽन्या तिर्यग्रेखा कार्या। रेखाया रविकक्षायाश्च यो सम्पाती तावस्तिर्यग्रेखाया उपरि सपादभागचतुष्टये भवतः । यदा तत्रस्थो रविस्तदा चन्द्रात् तस्याश्चन्द्र- ·शृङ्गोन्नत्यधिकारः । अथ तद्भाग- तिर्यग्भवति । तत्र यदा पश्चिमसम्यातस्थस्तदा गोलकाकारस्य चन्द्रस्यो रेखाया: पश्चिमं चन्द्रस्याई शुलं भवति । अतो मनुष्य- दृश्यस्याधोदलस्य दलं शुक्लं भवितुमर्हति । इति । चतुष्टयं मपादं नवतर्यावदिशोध्यते तावत्पादोनषटकाष्टलवाः” अवशिष्यन्ते ; तावांस्तदा व्यर्कन्दुः । तावति व्यर्केन्दो पूर्वानयने- नाङ्गलषटकं ६ नायाति । अतस्तत्र चन्द्रे भागचतुष्टयं सपादं ४।१५ क्षेप्यम्। अवान्तर तहशादनुपातेन यद्भवति तत् क्षिप्यते । अथानुपात: कथ्यत । -यदि रवियोजनकर्णस्य त्रिज्यामिताः कला भवन्ति, तदा चन्द्राध:स्थस्य चन्द्रयोजनमितस्य रविकर्ण- खण्डस्य कियत्यः ? इति । एवं या लभ्यन्ते कलास्ता ज्यारूपाः । अथ द्वितीयोऽनुपातः । यदि त्रिज्यातुल्यया व्यर्केन्दुदोज्ययैताः कला लभ्यन्ते तदाभोष्टया किम् ? इति । अत्र पूर्वानुपाते त्रिज्या गुण इदानी हरः, अतस्तयोस्तुल्यत्वाबाशे कृते चन्द्र कर्णो गुणो रविकर्णो हर इत्युपपत्रम् ; अत उक्तं-"चन्द्रस्य योजन- मयश्रवणेन निघ्नः” इत्यादि। अथ तामां कलानां धनुषा शुक्लपक्षे चन्द्रो युक्तः सन् कृष्णे रहितः सन् शुक्लसाधनयोग्यो भवति । तच्च धनुः परमं भागचतुष्टयं सपादं भवति । अवान्तर तदनुसारेण । अथ परिलेखसूत्रमाह ।- व्यर्कन्दुकोव्यंशशरेन्दु १५ भागो हारोऽमुना षटति ३६ तो यदाप्तम् । हिष्ठञ्च हारोनयुतं तदई स्यातां क्रमादन विभाखभाख्ये ॥ ७॥ परिलेखसूत्रस्वरूपं तावदुच्यते । व्यन्दुभुजभागा: पञ्च- दश १५ भक्ताः शुक्लाङ्गलानि भवन्ति। चन्द्रं भूमौ विलिख्य तत्र यथोक्तं वलनं दत्त्वा वलनसूत्रचोच्छाद्य शुक्लपक्षे पश्चाद्- ·गणिताध्याये भागाइलनसूत्रेण शुक्लं दत्त्वा तदने चिहं कार्यम् । तथा वलनसूत्रात् तिर्यग्रेखाञ्च कृत्वा तहत्तसम्पातयोखान्यश्चियं कार्यम् । तचिह्नवयं यथा स्पृशति तथा यहत्तमुत्पद्यते, तत् परिलेखत्तम्। यद येन व्यासाईनोत्पद्यते तत् परिलेखसूत्र- मुच्यते। परिलेखहत्तस्य मध्यं हि वलनसूत्र एव भवति । वलनरेखायाञ्च तत्र बिन्दुः कार्यः। तस्माहिन्दोस्तच्चि- गामिनी रेखा कार्या, स कर्णः। चन्द्रहत्तमध्यात् तश्चित- गामिनी तिर्यग्रेखा भुजः । चन्द्रमध्यपरिलेखत्तमध्यबिन्हो- रन्तरं कोटिः। चन्द्रमध्यशक्लचिङ्गयोरन्तरं कोटिकर्णान्तरम् । "भुजाहगितात् कोटिकर्णान्तराप्तम्" इत्यादि। एवं कोटिकी साधितो। तो चैवम् । व्यर्केन्दभुजभागा: पञ्चदशहताः शुक्लागलानि किल भवन्ति। कोटिभागेभ्य एवं शुक्लोनितं चन्द्रविम्बाई भवति । तदेव कोटिकर्णान्तरम्। चन्द्रव्यामाई- मङ्गलषटकं भुजः । भुजो वर्गिती जाता षकतिः ३६ । इयं कोटिकर्णान्तरेण भाज्या । प्रत उक्त “व्यन्दुकोव्यंश- शरेन्दुभागो हारोऽमुना षटकतितो यदाप्तम्” इति । यदाप्तमसौ कोटिकर्णयोगः । "हिष्ठञ्च हारोनयुतम्” इति सामगणितेन जातो कोटिकौँ। तत्र कोटेर्विभासंज्ञा कता कर्णस्य स्वभासंज्ञा। कर्ण एव परिलेखसूत्रमित्युपपत्रम् । पथ परिलेखमाह ।- सूत्रेण विम्बमुडुपस्य षडङ्गलेन कत्वा दिगङ्गमिह तहलनं ज्यकावत् । मासस्य तुर्यचरणे वरुणेशदेशात् प्राग्भागतः प्रथमके सुधिया प्रदेयम् ॥ ८ ॥ केन्द्राहिभां तहलनाग्रसूत्रे ज्ञात्वा विभाग्रे खभया च वृत्तम् । - ·शृङ्गोवत्यधिकारः। जेयेन्दुखण्डाकतिरैवमत्र स्यात् तुङ्गशृङ्गं वलनान्यदिक्स्थम् ॥ ८॥ * * अत्र क्षेत्रदर्शनम् प्रथम- समायां भूमौ षडङ्गलेन सूत्रेण वृत्तमालिख्य दिग्भिरक्षित कत्वा तं चन्द्रं परिकल्पा तत्र वृत्ते प्रागानौतवलनं ज्यावद यथाशं देयम्, मासान्तपादे पश्चिमदिचिह्नतः । चरणे तु पूर्वदिग्भागात् । ततः केन्द्राहलनोपरि वृत्ताहहिरपि खटिकया सूत्रमुच्छाद्यम् । प्रथ केन्द्रात् सूत्रे विभा च देया ; ततो विभाचिके स्वभामितेन सूत्रेण वृत्तमालिख्य तेन वृत्तेन खण्डितस्य चन्द्रस्य शेषखण्डावतिरवमत्र ज्ञातव्या। नबति- नती अधिरभावी। समायां भूमौ चन्द्रविम्बखण्डे लिखिते दृष्टे शृङ्गमुन्नतमिति कथं जायत ? इत्याशयाह,-"स्यात् तुङ्गशृङ्गं वलनान्यदिकस्थम्” इति । यदि दक्षिणं पलनं तदोत्तरं शृङ्गामुवतं ज्ञातव्यं, यधुत्तरं तदा दक्षिणमिति । पत्रोपपत्तिः ;-जलमयस्य गोलकाकारस्य शशिनः शुक्लत्व- कारणं तदुपचयापचयकारणं तदिग्वलनकारणच तावदुच्यते ।

·२४० गणिताध्याये यथोक्तं गोले ।- “तरणिकिरणसङ्गादेष पीयूषपिण्डो दिनकरदिशि चन्द्रश्चन्द्रिकाभिश्चकास्ति । तदितरदिशि बालाकुन्तलश्यामलथी- घंट इव निजमूत्तिच्छाययैवातपस्थः ॥" अत्र “हरिहरविरञ्चिवरलाभश्रवणसहर्षपुत्रकामानिनेत्र- विगलितजलबिन्दुरयमिन्दुः पितामहेन ग्रहत्व प्राकाशे निवे- शितः” इति श्रूयते स्मृतिषु पुराणेषु । अत आगमप्रामाण्ये- नास्य जलमयत्वम्। तदुपरि दूरतो रविर्धमति। अतोऽस्य यस्यां दिशि दिनकरस्तत्करनिकरसङ्गमनितचारुचन्द्रिका. निचयेन तस्यां दिशि चन्द्रश्चकास्ति दीप्तिमान् भवति । “तदि- तरदिशि बालाकुन्तलश्यामलोः”। कुन्तलो वर्तुलः केश- बन्धविशेषः । तदुपचारत: कैश्चित् केशष्वपि प्रयुज्यते । बालाकुन्तलस्येव श्यामला कृषणा श्रीः गोभा यस्येति विग्रहः । कया तत्र श्यामलः ? निजमूर्तिच्छायया । पस्थो धट पातपस्थस्य घटस्य दिनकरदिशि यद्दलं तदुज्ज्वलमितरच्च्यामलं दृश्यते तथा चन्द्रस्येत्यर्थः । एकराशो दर्श सूर्य्यादधःस्थस्य विधीरूद्धमई शुक्लम्। अध- स्तनं मनुष्यदृश्यं कृष्णम् । अथ भार्द्धान्तरितस्य परिवर्त- नेन पोर्णमास्यामूढमई कृष्णमधस्तनं शुक्लम्। एवं पादोन- षटकाष्टलवान्तरितस्य रवेस्तियस्थितत्वादूधिोदलयोर्दले सितासित भवतः। एवमर्कन्दोर्दक्षिणोत्तरवलनाहिग्वलनम् । तज्ज्ञानाय भुजकोटिसाधनम् । तदुपपत्तिोलेऽप्यभिहिता।- "यद्याम्योदक् तपनशशिनोरन्तरं सोऽत्र बाहुः कोटिस्तूर्बाधरमपि तयोर्यच्च तिर्यक् स कर्णः । क इव ? आत. इव ।

·शृङ्गोबत्यधिकारः। २४१ .. " दोर्मूलेऽर्कः शशिदिशि भुजोऽग्राच्च कोटिस्तदग्रे चन्द्रः कर्णो रविदिगनया दीयते तेन शोलाम् ॥ रवीन्होदक्षिणोत्तरमन्तरं भुजः। रवयंत: शशी सा तस्य दिक् । यदूर्वाधरमन्तरं सा कोटिः। यत् तिर्यक् स कर्णः । चन्द्रविम्बाईमङ्गलषटकं कर्ण परिकल्पा तत्परिणतस्य भुजस्य वलनसंज्ञा कृता। मासस्य प्रथमचरणे किल शृङ्गोबतिः । वलनञ्च याम्यमङ्गलत्रितयम् ३ । तत्र पूर्वभागाभिमुखे चन्द्र- शृङ्गे भवतः । अतश्चन्द्रमध्यात् पूर्वाभिमुखी विभा देया। यत- स्तदग्रात् खण्डितस्य चण्डीशचूड़ामणेस्तथाविध शृङ्गे भवतः । अत: प्राग्भागतो वलनं दक्षिणं दत्तम्। मासान्तपाद तु पश्चिमभागाभिमुखे शृङ्गे भवतः । अतस्तत्व पश्चिमभागाहन्ननं देयम् । अत उक्तं “मासस्य तुयंचरणे वरुणेशदेशात्” इति । ततश्चन्द्रकन्द्राबलनाग्रानुगते सूत्रे या विभा दत्ता सा पूर्वप्रति- पादितनारकोटि: । स्वभा तु कर्णः। अतस्तया विभागाद- वृत्ते कृतं चन्द्रशुक्लखण्डस्य सम्यगाकांतर्ज्ञायते । यस्यां दिशि चन्द्राविर्भवति तद्दिक शृङ्गमुन्वतं भवति । वलनमानीतं तच्चन्द्रदिक् । चन्द्रादर्को व्यस्तदिग्भवति । उक्तं “स्यात् तुङ्गशृङ्गं वलनान्यदिकस्थम्” इति । सर्व- मुपपन्नन् । उपपत्तौ हि क्वचिदमूतं प्रमेयं परब्रह्मवत् तज्ज्ञानमेव स्वसंवेद्यम् । अतोऽत्र मन्दावबोधनन स्वमतं द्रढ़यितुं परमत- निराकरणाय सुगणकानभ्यर्थ्य दृष्टान्तमाह ।- यो ब्रह्मगुप्तकथितौ किल कोटिको ताभ्यां कृतं तु परिलेखविधी यथोक्त। नास्तीव भाति मम दृग्गणितैक्यमत्र शृङ्गोवती सुगणकैनिपुणं विलोक्यम् ॥ १० ॥ यत् पूर्व গন ·२४२ गणिताध्याये यवाक्षोऽङ्गरसा ६६ लवा: क्षितिजवत् तत्रापत्ते स्थिते मेषादावुदयं प्रयाति तपन नक्रादिगन्दोर्दलम् । याम्योदग्वलयन खण्डितमिव प्राच्यां मित्रं स्यात् तदा नैतद्ब्रह्ममतऽस्य हि त्रिभगुणो बाहुश्च कोटिस्तदा ॥ ११ ॥ शृङ्गे समे स्ती यदि बाह्वभाव ऊर्ध्वाधर ते यदि कोट्यभावः । त्रिज्यासमौ तस्य च कोटिबाह किंवा ममानन नमो महद्भाः ॥ १२ ॥ यत्र देशे षट्षष्टिः ६६ पलांशास्तत्र मेषादिर्यदा प्राक्- क्षितिजस्थो भवति, तदा सर्वेऽपि राशयः क्षितिजस्था भवन्ति । अपममण्डलमव क्षितिजम् । यदा कृषभान्तस्थः किल सूर्यो मषान्तस्थश्चन्द्रस्तदा चन्द्रस्योत्तर भार्ग बङ्गलं शुक्लमूवरूपञ्च शृङ्गं भवति । उत्तरस्थितत्वादकस्य । यदा मषान्तस्था रविर्मषादिस्थचन्द्रस्तदाऽप्येवमेव : यदा मेषादिस्थो रविः कुम्भाईस्था विधुस्तदा नाङ्गलं शुक्लमुत्तरत अधिरमव शृङ्गम् । एवं यदा मकरादिस्थश्चन्द्रस्तदा मेषादिस्थो रविरिति यदुक्तं तत् तिर्यस्थत्वोपलक्षणार्थम् । तेन मषादः प्राक् सपाद भागचतुष्टये यदि रविस्तस्य मकरादिस्थस्य विधीश पादोन- षटकाष्ट ८५ । ४५ लवा अन्तरं भवति । एतदुक्तं भवति। रविकक्षायां प्राक्स्वस्तिकाद्दक्षिणतश्चन्द्रयोजनकर्णतुल्येऽन्तरे रविवर्तते। दिमध्यचिनाद्दक्षिणतस्तावद्भिरीव योजनैः स्वकक्षायां चन्द्रापि मकरादिस्था वर्तते । अती ग्वः सम्यक् तिय्यक- स्थितत्वाद् हिमकरस्य मकरादिस्थस्य प्राच्यामई यायीत्तर- मण्डलन खण्डितसिव शुक्लं भवति। तत्राप्यूवरूपं शृङ्गांमत्यर्थः। ननु युक्तियुक्तमिदमुक्त प्रतीतिजनकत्वात् प्रत्यक्षमिव कयाऽपि युक्त्या निराकर्तुं न शक्यत, तत् किमर्थमिदं निरूपणम् ? ।

·ग्रहयुत्यधिकारः । २४३ इत्याशयाह,-"शृङ्गे ममे स्तो यदि बाह्वभावः” इत्यादि । अत्र बहुभिर्ग्रन्थकारैर्बाहुः स एवानीत: कोटिकर्णावपि तदनु- सारिणो। ब्रह्मगुप्तेन तु कोटिकवन्यो साधितौ। परि- लेखस्तु म.रक एव । तस्य परिलेखस्यायं परिणामः ;-“शृङ्गे समे स्तो यदि बाह्वभावः” इति । यतो बाहुदिशि शृङ्गं नमति, अतो बाहारभावाच्छङ्गे मम स्तः । यदा कोटेग्भावस्तदोधिरे शृङ्गे भवतः । उपरि शृङ्गाग्रालम्बनिपातोऽध: शृङ्गाग्रे भवति । अयं परिलेखपरिणामः । अथ च हिमकर मकरादिगत त्रिज्यामितो बाहुः ; ब्रह्मगुप्तपक्षे त्रिज्यातुल्या च कोटिः । अतः परिलेखे क्रियमाणे कथं शृङ्गयोरूधिरत्वम् ? मोरार्यभटादिशास्त्रेषु कोटेरभाव एव । “हिमकरे मकरादि- गते” इत्युपलक्षणम् । यदाऽपममण्डलं क्षितिजवद्भवति, तदा मासान्तपादे प्रथमे । अथवा यत्रतत्रस्थस्यापि विधोरूर्वाधरे एव शृङ्ग भवतः । जिष्णुजकोटिकर्णाभ्यां न काप्यूर्ध्वाधर भवतः । अथवा “किं ममानन नमो महद्भाः” ; महतामभि- प्रायं महान्त एव विदन्ति । वेत्ति विश्वम्भरा भारं गिरीणां गरिमाश्रयम्। इति । अत्र इति श्रीमहेश्वरीपाध्याय सतीभास्कराचार्यविरचित सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाध्य मिताचरी सङ्गीवत्यधिकारः। पवाधिकार ग्रन्थसङ्ख्या पशोत्यधिकशतम् ॥ १८० ॥ अथ ग्रहयुतियाख्यायत । तत्रादौ ग्रहाणां मध्यम- विम्बान्याह ।- व्यकोषव: ५।४५ सचरणा ऋतव ६।१५ स्त्रिभाग- युक्ताद्रयो ७।२० नव ८ च सविलवेषव ५।२० श्च ।

·२४४ गणिताध्याये स्युर्मध्यमास्तनुकला: क्षितिजादिकानां त्रिज्याशुकर्णविवरण पृथग्विनिघ्राः ॥ १ ॥ भौमस्य मध्यमं विम्बं पादीनाः पञ्च कलाः । बुधस्य सपादाः षट् । गुरोः सवाशा: सप्त । शुक्रस्य नव कलाः । शनेः सत्राशा: पञ्च। “त्रिज्याशुकर्णविवाण" इत्यग्रे सम्बन्धः । प्रथासां स्फटीकरणमाह ।- विघ्नया निजान्त्यफलमौर्विकया विभक्ता लब्धेन युक्तरहिताः क्रमशः पृथक् स्थाः । जनाधिके विभगुणाच्छवणे स्फुटाः स्युः कल्प्यं खलु विकलमङ्गलमत्र विम्बे ॥ २ ॥ ता मध्यमास्तनुकलाः पृथक्स्थास्त्रिज्याशुकर्णयोरन्तरण पृथग्गुण्या ग्रहस्य चलान्त्य फलज्यया त्रिगुणया भाज्याः । लब्धेन पृथक्स्था युता: कार्याः । यदि त्रिज्यातोऽल्पः शीघ्रकर्णः; यद्यधिकस्तदा रहिताः कार्याः । एवं विम्बकलाः स्पष्टा तत्र त्रिकलमङ्गलं कल्पाम्। कलास्त्रिभक्ता अङ्ग- लानि भवन्तोत्ययः । प्रत्रोपपत्तिरुपलब्धिरेव । यदा विज्यातुल्यः शीघ्रकर्ण- स्तदा यावदुपलभ्यते तावन्मध्यमं विम्बम् । त्रिज्यातोऽल्ये कर्णे भूमेरासनत्वात् तदुपचीयते। त्रिज्याधिके तु कर्ण ग्रहस्य भूमर्दरस्थितत्वाहिम्बस्यापचयः । तस्य विम्बस्य विभागः परम उपचयः । तथा परमापचय: । अवान्तरऽनुपातेन । परमोपचये- ऽपचयेऽप्युपलब्धिरेव वासना। सा चोपलब्धिर्यष्टियाग्रर्वधन प्रागुतौव। तत्रैवं यदा त्रिज्यातुन्यचलकणस्तदा यष्टियाग्र- वेधेन यावहिम्बसुपन्लभ्यते, तावमध्यमम् । अन्त्यफलज्योन- त्रिज्यातुल्ये कर्णे यदुपलभ्यते, तत् परमं स्थूलम् । अन्त्यफल- ज्याधिकत्रिज्यातुल्ये कर्णे यदुपलभ्यते, तत् परमं सूक्ष्मम् । एवं भवन्ति।

·ग्रहयुत्यधिकारः। २४५ यद्यन्त्य- मध्यमपरमसूक्ष्मयोर्मध्यमपरमस्थू लयोश्चान्तर मध्यमविम्बस्य विभाग एवोपलभ्यते। अतोऽवान्तर तेनानुपातः । फलज्यातुल्येन “त्रिज्याशुकर्णविवरण” विम्बविभाग उपलभ्यते तदाभीष्टेन किम् ? इति । त्रिज्यातोऽल्ये कर्णे फलेन मध्यमं विम्ब युक्तम्,. अधिके तु रहितं स्फुटं विम्बं भवती- त्युपपन्नम्। इदानीं युतिकालज्ञानार्थमाह ।- दिवौकसोरन्तरलिप्तिकौघाट- गत्योर्वियोगेन हृताद्यदैकः । वक्री जवैक्येन दिनैरवाप्त- र्याता तयोः संयुतिरल्पभुक्तो ॥ ३ ॥ वक्रेऽथवा न्यूनतरेऽन्यथैष्या हयोरनृज्वोविपरीतमस्मात् । पभीष्टदिने ग्रहयोरन्तरकलास्तयोर्मुक्त्यन्तरेण भाज्याः । यदको वक्री तदा भुक्तियोगेन। लब्धैर्दिवसैयुतिर्याता ज्ञेया। यद्यल्पभुक्तिरूनः । इयोर्यो वक्रो स यद्यूनस्तदापि याता युतिः ; पतोऽन्यथैष्था। यदि हावपि वक्रौ तदाऽल्पभुक्तियद्यूनस्तदैथा। यद्यधिकस्तदा याता युतिरिति वेदितव्यम् । अनोपपत्तिः ;-हयोकिदिशं गच्छतो क्त्यन्तरमेव प्रत्यह मन्तरं भवति। यदेकोऽग्रतः प्राची गच्छत्यन्यः पृष्ठतः प्रतीची तदा तयोर्गतियोग प्रत्यहमन्तरं भवति ; अतस्तेनानुपातः । यद्येतावता ग्रहान्तरेण कं दिनं लभ्यते, तदा ग्रहान्तरकलाभिः किम् ? इति। लब्धदिनैयुतिर्याता। लघुगतौ वक्र ग्रहे वा न्यूने यतस्तमतिक्रम्येतरो ग्रहोऽग्रतो गतः । हयोर्वक्रिणो- रितोऽन्यथेति तदपि युक्तम् । प्रथैवं स्थूलकालमानीय सूक्ष्मार्थमाह।- - ·२४६ गणिताध्याये माध्यः । प्रायन- हक्कम् कृत्वायनमेव भूय: साध्येति तात्कालिकयोर्युतियत् ॥ ४ ॥ एवं कृते दिविचरी ध्रुवसूत्रसंस्थौ स्यातां तदा वियति सैव युतिनिरुता । दृक्कम गायनभवेन न मंस्कृतो चेत् सूत्रे तदा त्वपमहत्तजयाम्यमौम्ये ॥ ५ ॥ एवं स्थूलैर्दिनैर्य म्मिन् दिने युतिरायाता, तस्मिन् दिने पुनस्तो मध्यमो स्फुटो च कृत्वा तयोः शरावानीयायनं टक्कर्म च कृत्वा “दिवौकमोरन्तरलिप्तिकौघात्” इत्यादिना पुनर्युतिकालः म स्फुटो भवति। एवं कृते सति ग्रही युतिकाले ध्रुवसूत्रसंस्थौ भवतः । ध्रुवागहोपरि नीयमानं मूत्रमितर- ग्रहस्योपरि गच्छतीत्यर्थः । सेव तदा युतिः । दृक्कम्र्मणा ध्रुवसूत्रगतो ग्रहः क्रियत इत्यस्य वामना प्रागुतैव । यद्य कृते दृक्कमणि युति: साध्यते साऽपि भवति । तदा तो ग्रहो क्रान्तिकृत्तात् तिर्यक्सूत्रे । तदा कदम्बोपरि नीयमानं सूत्रं ग्रहहयोपरि गतं भवतीत्यर्थः। कदम्बप्रमिहतारयोरभावादृष्टः प्रतीति!त्यद्यत इति ध्रुवसूत्रे युति: कथिता । युतिर्नाम यदाकारी हयोरल्यमन्तरं तत् प्रायः कदम्बसूत्रस्थयोरव भवति । अथ दक्षिणोत्तरान्तरज्ञानार्थमाह ।- एवं लब्धग्रहयुतिदिनैश्चालिती तो ममी स्त- स्ताभ्यां मूर्यग्रहणवदिषू मंस्कृती स्वस्व नत्या । तो च स्पष्टा तदनु विशिखी पूर्ववत्संविधया दिकमाम्ये या वियुतिरनयो: संयुतिभिन्नदिवो ॥ ६ ॥ याम्पादकस्थाचरविवरं ज्ञेयमवेदिकस्खा खेटो यः स्यालघुतरशरः मोऽन्यदिक तुल्यदिवो । एवं ये स्फुटा युतिदिवसा आगताम्ते गता एथा वा ·ग्रहयुत्यधिकारः । २४७ तैश्चालिताविति तात्कालिको कृतौ ग्रहौ ग्रहांशकलादिभिः ममौ भवतः। ततस्ताभ्यां शरौ सूर्यग्रहवत् स्वस्खनत्या संस्कृती कृत्वा ततो यष्ट्या “चरविशिखस्ताड़ितः” इत्यादिना स्फुटौ कार्यो। ततस्तयोः शरयोर्दिक्माम्येऽन्तरं भिन्नदिक्के योगस्तयोग्रहयोर्याम्योत्तरमन्तरं भवति। तो च ग्रहो स्वस्व. दिशि ज्ञातव्यो। एकदिन तु यस्याल्पः शर: सोऽन्यदिशीतर- ग्रहात् । अत्रोपपत्तिः प्रागुक्तव। इदानीं भेदयोगलम्बनज्ञानार्थमाह ।- मानै क्याायचरविवरेऽल्पे भवेद्भेदयोगः कार्य सूर्यग्रहवदखिलं लम्बनाद्यं स्फुटार्थम् ॥ ७ ॥ कल्पोऽधःस्थ: सुधांशस्तदुपरिग इनो लम्बनादिप्रमिय किन्वादेव लग्नं ग्रहयुतिसमये कल्पितार्कान्न माध्यम् । प्राग्वत् तल्लम्बनेन ग्रहयुतिसमय: संस्कृतः प्रस्फटः स्यात् खेटी तो दृष्टियोग्यो यदि युतिसमये कार्यमवं तदैव ॥८॥ याम्योदकस्थद्यचरविवरं भेदयोग म बाणो जेयः सूर्य्याद्भवति स यतः शोतगुः मा शराशा । मन्दाक्रान्तोऽनृजुरपि यदाधःस्थितः स्यात् तदैन्द्रयां स्पर्शी मोक्षोऽपरदिशि तदा पारिलेख्येऽवगम्मः ॥ ८ ॥ तद् याम्योत्तरमन्तरं ग्रहयोर्मानैक्यादि बदाऽल्पं भवति, तदा भेदयुतिया। यदा भेदयुतिस्तदा सूर्यग्रहवल्लम्बनाद्यं माध्यं स्पष्टार्थम् । तत्र तयोग्रहयोर्मध्ये योऽधःस्थः म सुधांशुः कल्पा अर्द्धस्थो रविः । किमर्थ तथा कल्पयो ? लम्बनादिमाध- नाय ; किन्तु यल्लग्नं वित्रिभलग्नार्थ साध्यं, तदादेव । कल्पितार्कात् । अर्कालग्नमाधने कः कालः ? “ग्रहयुतिममये"। एतदुक्तं भवति ।-यस्मिन् दिने यावतीपु रात्रिटिकासु ? न ·२४८ गणिताध्याये गतासु ग्रहयुतिरायाता ताभिर्घटौभिः सषड्भ ६ म कत्वा लग्नं साध्यम्। तहित्रिभं कृत्वा तस्योक्तवच्छङ्घ कृत्वा तस्य वित्रिभस्य कल्पिताकस्य चान्तरज्या “कता ४ हता व्यासदलेन भाजिता" इत्यादिना प्राग्वलम्बनं साध्यं नतिश्च । तत्र लम्बनेन ग्रहयुतिकाल: संस्कार्य: । एवं लम्बनादिकं तदैव कार्य यदा तो खेटो दृष्टियोग्यो। तस्मिन् भेदयोगे यद् याम्योत्तरम् पन्तरं स बाण:। कल्पितार्कात् कल्पितः शशी यस्यां दिशि वर्तते, मा दिक् तस्य बाणस्य ज्ञेया। तथा पारिलेख्ये कर्मणि विशेष उच्यते।-योऽधःस्थो ग्रहः शशी कल्पितः स चेदल्पभुक्ति- भवति वक्रो वा, तदा प्राध्यां दिशि स्पर्शः, पश्चिमायां दिशि मोक्ष, इति वेदितव्यम् । इतोऽन्यथा चेत्, तदा प्रतीच्या स्पर्श: प्राञीक्ष इति । पत्र भेदयोग वासनया ये ये भेदा उत्पद्यन्ते, ते तऽवाभिहिताः । नान्यः कश्चित् कर्मविशेषः । अतोऽत्र वासना विमला सुगमा च । इति श्रीमहेशरीपाध्यायसतश्रीभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरीमणिवासमाभार्थ मिताचरं यहयुन्यधिकारः। पवाधिकार ग्रन्थमाया पञ्चाशीतिः ॥ ८५ ॥ अथ भग्रहयुतिर्व्याख्यायते। तत्रादौ भध्रुवकानाह।- अष्टो नखा गजगुणाः खशरास्त्रिषटका: सप्तर्तवस्त्रिनव चाङ्गदिशोऽष्टकाष्ठाः । गोऽस्तिथाऽद्रिमनवः शरबाणचन्द्राः खात्यष्टयस्त्रितयो नवनन्दचन्द्राः ॥ १॥ अर्काश्विनो जिनयमा नवबाहुदसा: कन्ध्यखिनो जलधितत्त्वमिताव भागाः ।

·भग्रहयुत्यधिकारः ।
२४८
षष्ट्यखिनश्च पवनोत्कृतयोऽष्टभानि
खाङ्गाखिनो नखगुणा रमदन्तमङ्ख्याः ॥ २ ॥
मप्तामराः खमिति भध्रुवका निरुता
हक्कम्मणायनभवेन सहाखिधिष्णवात्।
ब्रह्माग्निभध्रवलवा रदलिप्तिकोना
मैत्रैन्द्रयोधिपभस्य च सेषुलिप्ताः ॥ ३ ॥
भ.
क्ल. रो. म.
प्रा.
पु.
पु.
श्री.
म.
पू.
उ. ह.
चि.
.
०
१
४
५
५
or m
२०
७
१९
५
०
३
०
२८
.
.
०
०
o
.
खा.
वि.
प. ज्ये. मू.
प्र.
उ.
श्र.
ध.
पृ.
8.
११
१९
१९
१
१४
२०
२५
२० २६
५
०
.
-
अष्टो नखा इत्यादयोऽखिन्यादीनां माभिजितां ध्रुवभागा
वेदितव्याः । तत्रापि विशेषमाह ।-"ब्रह्माग्निभध्रुवलवा:"
इत्यादि । कत्तिकारोहिणीनक्षत्रयो त्रिंशत्कलोनाः । विशाखा-
ऽनुराधाज्येष्ठानां कलापञ्चकेनाधिका ध्रुवकभागा वेदितव्याः ।
अथ भानां शरांशानाह।-
दिशोऽर्काच साब्धिय: साईवेदा
दशेशा रसा: खं खराः खञ्च सूर्याः ।
त्रिचन्द्राः कुचन्द्रा विपादौ च दसौ
तुरङ्गाग्नयः सविभागञ्च रूपम् ॥ ४ ॥
विपादं हयं साईरामाश्च सार्वा
गजाः मविभागेषवो मार्गणाच ।
हिषष्टिः खरामाश्च षड़र्गसंख्या-
स्त्रिभागो जिना उत्कृतिः खञ्च भानाम् ॥ ५ ॥

·गणिताध्याये निरुक्ताः स्फुटा योगताराशरांशा- स्त्रयं ब्रह्मधिणपाहिशाखादिषटकम । करो वारुणं त्वाष्ट्रमं मार्पमेषां शरा दक्षिणा उत्तरा: शेषभानाम् ॥ ६ ॥ म. ह. रा. मृ. पु. पु. पा. म. पू. १० ४ १२ १३ ११ १ ४५ उ उ द द उ द उ उ उ द द स्वा. वि. प. ज्य. मू. पू. उ. श्र. ६. पृ. उ. ३ ५ ५ . ० २४ २६ ४५ २० द द द दिशोऽर्का इत्यादयस्तेषां भानां शरांशा ज्ञेयाः । शेषं स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिः ;-तत्र भवेधार्थ गोलबन्धोतविधिना विपुलं गोलयन्वं कार्यम्। तत्र खगोलस्यान्तर्भगोले आधारवृत्तहय- स्योपरि विषुवहत्तम् । तत्र च यथोक्तं क्रान्तिकृत्तं भगणांशा- ३६० कितञ्च कार्यम्। ततस्तहोलयन्त्रं सम्यग्र्धवाभिमुख- यष्टिकं जलममक्षितिजवलयं यथा भवति, तथा स्थिरं कृत्वा रात्री गोलमध्यगचिङ्गगतया दृश्या रेवतीतारां विलोक्य क्रान्ति- वृत्ते यो मौनान्तस्तं रेवतीतारायां निवेश्य मध्यगतयैव दृष्ट्या- खिन्यादेनक्षत्रस्य योगतारां विलोक्य, तस्योपरि वेधवलयं निवेश्यम् । एवं कृते सति वेधवलयस्य क्रान्ति वृत्तस्य च यः सम्पातः स मीनान्तादग्रतो यावद्भिरंशस्तावन्तस्तस्य धिषणास्य ध्रुवांशा जेया: । अथ वेधवलये तस्यैव सम्पातस्य योगतारायाच यावन्तोऽन्तरेऽशास्तावन्तस्तस्य शरांशा उत्तरा दक्षिणा वा वेदितव्याः। अथ ये ध्रुवभागाः पठितास्ते कतहकर्मका एव ।

·भग्रहयुत्यधिकारः । २५१ । अत एव कार- ये तु शरांशाः पठितास्ते स्फटा एव। यतो ध्रुवद्दयकोलयोः प्रातं वेधवलयम्। तस्मिन् वेधवलये यो ज्ञात: शरः स ध्रुवाभि- मुखः । यो हि ध्रुवाभिमुखः शरः स स्फुटः। अस्फुटस्तु कदम्बाभिमुखः । अत एव पूवं भगणीत्यत्तिकथने ग्रहवेध- वलयं कदम्बकोलयोः प्रोतं कर्तव्यमित्युक्तम् । णात् कृतटक्कमका एव भध्रुवाः। यतो ध्रुवाहहोपरि नीयमानं सूत्रं यत्र क्रान्तिहत्ते लगति, तत्र कतायनहक्कमको ग्रह इति दृक्कम्भवासनायां पूर्व कथितमव । अथागस्त्यलुब्धकयोराह ।- अगस्त्यध्रुवः सप्तनागास्तु भागा- स्तुरङ्गाद्रयस्तस्य याम्या: शरांशाः । षड़ष्टो लवा लुब्धकस्य ध्रुवोऽयं नभोऽम्भोधिभागाः शरस्तस्य याम्यः ॥ ७॥ स्पष्टम्। अस्योपपत्तिः पूर्ववत्। अथेष्टघटिका आह ।- अगस्त्यस्य नाड़ोदयं प्रोक्तमिष्टं मषड्भागनाड़ीदयं लुब्धकस्य । त्रिभागाधिकं स्थूलभानामनां ततश्चाधिकं तारतम्येन कल्पाम् ॥ ८ ॥ स्यष्टार्थम् । प्रतापपत्तिः ;-अगस्त्यस्य नाड़ौदयं यदिष्टं, तत् तस्य द्वादशकाम्लांशा उत्पद्यन्त। “सषड्भागनाडौहयं लुब्धकस्य" इति ।-तत्र त्रयोदश १३ कालांशाः । “विभागाधिकं स्थूल- भानाम्” इति ।-यानि स्थूलानि नक्षत्राणि तेषां चतुद्दश- कालांशाः । “अणू नां ततश्चाधिकम्” इति ।-केषाञ्चित् पञ्चदश केषाञ्चित् षोडशेति कल्पाते। अत्र ग्रहाणां मानां वा ये ·२५२ गणिताध्याये याः स्थूला- कालांशास्ते स्थूलसूक्ष्मत्वतारतम्यपालोचनया । स्तारास्ता अर्कोदयादल्पेन कालेनान्तरिता दृश्या भवन्ति; या: सूक्ष्मास्ता अधिकेनेत्युपपन्नम् । भग्रहयुतौ पूर्वकर्तव्यतामाह ।- विधेयमायनं ग्रह स्वदृष्टिकर्म पूर्ववत् । स्फुटश्च खेटसायको ग्रहयोगसिद्धये ॥ ८ ॥ स्पष्टम् । अनोपपत्तिः ;-यतो भानां ध्रुवाः कृतहकर्मकाः शराब स्फटाः, अतो भग्रहयुतिसाधनाय ग्रह प्रायनकर्म स्फुटञ्च सायकं कृत्वा युतिमाधनं कर्तुं युज्यत । अथ युतिकालज्ञानार्थमाह ।- ग्रहध्रुवान्तर कला नभोगभुक्तिभाजिताः । गतागताप्तवासरैयुतिग्रहऽधिकोनके ॥ १० ॥ विलीमगे नभश्चर्र गतैष्यताविपर्ययः । ग्रह“दक्षिणोत्तरान्तरं नभोगयोगवत् ॥ ११ ॥ येन नक्षत्रेण सह ग्रहस्य युतिन्विष्यते, तस्य ध्रुवस्य ग्रहस्य चान्तरकला ग्रहभुक्त्या विभज्य लब्धदिनतिर्गता ज्ञेया, यदि ध्रुवादहाऽधिकः । अथ यद्यूनस्तदेथा। यदि वक्रो ग्रह- स्तदा “गतष्यताविपर्ययः" । अथ ग्रहक्षयोर्दक्षिणोत्तरमन्तरं तद्युतिवत् । अनापत्तिग्रहयुतिवदेव। भध्रुवस्य गतिं शून्यं प्रकल्पा "दिवौकसोरन्तलिप्तिकोघाइत्योवियोगेन” इत्यादिना यथा कालः साधितस्तथाऽत्रापि। अतः सर्वा ग्रहयुतिवहासना । अथ लिप्रमङ्गेन भानामुदयास्तकालमाह । - हक्कांगणा पलभवेन तु केवलेन भानां मुनर्मगरिपोरुदयास्तलग्ने।

·भग्रहयुत्यधिकारः । २५३ रुत्वा तयोरुदयलग्नमिनं प्रकल्पा लग्नं ततो निजनिजे पठितेष्टकाले ॥ १२ ॥ यत् स्यादसावुदयभानुरथास्तलग्नाद् व्यस्तं विभाईमपि लग्नकमस्तसूर्यः । इष्टोनषष्टि ६० घटिकावथ वास्तलग्ना- लग्नं क्रमण भदलोनितमस्तसूर्य: ॥ १३ ॥ स्यादुइमो निजनिजोदयभानुतुल्ये सूर्याऽस्तभास्करसमेऽस्तमयश्च भानाम् । अत्राधिकोनकलिका रविभुक्तिमता यातैष्यवासरमितिश्च तदन्तरे स्यात् ॥ १४ ॥ भानामगस्त्यस्य लुब्धकस्य च पूर्ववदुदयास्तलग्ने साध्ये ; परन्तु केवलेन पलभवेन हकर्मणा । ध्रुवस्य कृतायनदृक्- कम्मकत्वात् पुनरायनं दृक्कर्म न कर्तव्यमित्यर्थः । तत्रोदय- लग्नमक प्रकल्पा लग्नं साध्यम् । तच्च स्वकीये पठितेष्ट- काले। एवं यलग्नं सिद्धाति स उदयार्को ज्ञातव्यः । यदस्तलग्नमानीतं तच्चाकं प्रकल्पा निजनिजेष्टकाले विलोम लग्नं साध्यम् । तद्राशिषट्कोनमस्तसूर्यसंगं भवति । अथवेष्टघटिकोनाभि: षष्टिघटिकाभिरस्तलग्नात् क्रमेण लग्नं साधितं तद्भदलोनितमस्तसूर्यो भवति । यदोदयभानुसमो भानुर्भवति, तदा तस्य नक्षत्रस्योदयो भवति; यदाऽस्तसूर्यसम- स्तदाऽस्तमयः। यदाऽगस्त्योदयः किलाभीष्टदिनात् कियद्भिः दिनैरिति विज्ञातुमिष्यते, तदेष्टदिनार्कस्यागस्त्योदयार्कस्य चान्तरकला रविभुत्या भाज्याः । लब्धदिनैरगस्त्यस्योदय एष्यः । यद्युदयार्को महान् ; यद्यूनस्तदा गतः । एवमस्त- सू-दस्तमयोऽपि। एवं भानामपि । अनोपपत्तिः ;-उदयास्तलग्नसाधने तु पूर्व कथितैव । ग-२२ अथ ·२५४ गणिताध्याय उदयलग्नोदये किल भस्योदयः यदोदयलग्नममो रविर्भवति, तदा रविणा सह तनक्षत्रमुदेति । तस्मादुदयात् प्राक् पठितेष्ट घटिकातुल्यं कालं यावत् तनक्षत्रं रविप्रभाभिहतं क्षितिजादुपरिस्थमपि न दृश्यते । अथ पठितेष्टकाले यत् क्रमलग्नं तत्स्थानस्थितो रविरुदयार्कतुल्यो भवति, तथा रव्यस्तमवादनन्तरं मक्षत्रास्तमयात् पूर्व प्रत्यक् क्षितिजा- दुपरिस्थमपि नक्षत्रं पठितेष्टकालं यावत्र दृश्यते । नक्षत्रस्य क्षितिजादुपरि स्थितत्वात् प्रत्यक्षितिजस्थेनार्केण न्यू नेन भवितव्यम् । अतोऽस्तलग्नात् पठितेष्टकाले व्यस्त्रं कार्य्यम् । तल्लग्नं प्राक्षितिजस्थं भवति । अतः षड्भो- नितं प्रत्यक्षितिजेऽस्तसूर्यो भवतीत्युपपन्नम्। “इष्टोनषष्टि ६० घटिकासु" इत्यादी वासना सुगमैव । अथ विशषमाह।- यस्योदयार्कादधिकोऽस्तभानुः प्रजायते सौम्यशरातिदैर्ध्यात् । तिग्मांशुमानिध्यवर्शन नास्ति धिषणास्य तम्यास्तमयः कथञ्चित् ॥ १५ ॥ यस्य नक्षत्रस्योदयाळदस्तार्कोऽधिको भवति, तस्य नक्षत्र- स्यार्कमाविध्यवशादस्तो नास्तीति वेदितव्यम्। इदं कुत ? इति “सौम्यशरातिदैर्ध्यात्” । यस्य भस्य सौम्यः शरो दौ? भवति, तस्य पलोद्भवासवो बहवो भवन्ति। तैर्विलोमलग्ने क्रियमाणे उदयलग्नमूनं भवति। अस्तलग्नं क्रियमाणमधिकं भवति । ताभ्यां युदयास्ताकौ साध्यो। तवास्तार्केण किल न्यूनन भवितव्यम् । अस्ताकसमे रवो किलादृश्यतारम्भ- स्ततः कियन्ति च दिनान्यदृशं भूत्वोदयार्कसम रवी तहिष्णा. मुदेति । प्रत उदयार्केणाधिकेन भवितव्यम्। यतोऽर्क ·भग्रहयुत्यधिकारः। २५५ सविधिवशेनैतावुदयास्तौ। यथा यथा सौम्यशरस्य दीर्घत्वं, यथा यथाऽक्षवशेन गोलस्य दक्षिणतो नामनं, तथा तथोदया- स्तार्कयोरल्पमन्तरं भवति । अल्पान्तरेऽल्पान्येव दिनानि तवक्षत्रमदृश्यं भवति । एवं यस्मिन् देशे उदयास्ताकौ तुल्यौ भवतस्ततः परं तस्मिन् देशे तस्य नक्षत्रस्यार्कासबभावेना- दृश्यताभाव इति युक्तित: सिद्धम् । अथान्यं विशेषमाह ।- यस्य स्फुटा क्रान्तिरुदक् च यत्र लम्बाधिका तत्र सदोदितं तत् । न दृश्यते तत् खलु यस्य याम्या भं लुब्धकः कुम्भभवो ग्रहो वा ॥ १६ ॥ यस्य स्फुटा क्रान्तिरुत्तरा, यस्मिन् देशे लम्बाधिका भवति, तस्मिन् देशे तझं लुब्धकोऽगस्त्यो ग्रहो वा सदोदित एव । यस्य याम्या तझं ग्रहो वा सदा न दृश्यते, यस्मिन् देशे सप्तत्रिंशदधिकाः पलांशास्त्रत्रागस्त्यो न दृश्यते, यत्र हिपञ्चा- शदधिकाः पलांशास्तत्राभिजित् सदोदितमेव । अस्य वासना।-लम्बांगैर्विषुवमण्डलं दक्षिणक्षितिजाद- परि भवति, तैरेव भागैरुत्तरक्षितिजादधः ; अतो लम्बाधिका- मुत्तरां क्रान्तिं विषुवन्मण्डलाहत्त्वा तदने यदहोरात्रहत्तं निबध्यते तदुत्तरक्षितिजादुपर्येव भवति । अथ तामेव दक्षिणां क्रान्तिं दत्त्वा तदग्रे यदहोरात्रहत्तं निबध्यते, तद्दक्षिणक्षिति- जादध एव भवति । अतस्तस्मिन् क्षितिजाधःस्थेऽहोरात्र- बत्ते परिभ्रमत् तचं सततमदृश्यम् । एवं क्षितिजादुपरिस्थे तु सततं दृश्यम् । अथ देशान्तरवशेन विशेषमभिधायेदानीं कालान्तरवशेन विशेषमाह।- ·२५६ गणिताध्याये यदा इत्यभावेऽयनांशानां कृतहकर्मका ध्रुवाः । कथिताश्च स्फुटा: बाणाः सुखार्थं पूर्वसूरिभिः ॥ १७॥ अयनांशवशादेषामन्याहत्वञ्च जायते । शरज्या अस्फुटा: कार्या: स्फुटीकृतिविपर्ययात् ॥ १८ ॥ ताभिरायनदृक्कम मुहुर्व्यस्तं ध्रुवेष्वथ । अयनांशवशात् कार्य तट्टक्कम यथोदितम् ॥ १८ ॥ एवं स्युर्बुवकाः स्पष्टाः शरज्याश्च ततः स्फुटाः । यथोक्तविधिना कार्यास्तचापानि स्फुटाः शरा: ॥२०॥ ततो भग्रहयोगादि स्फुटं ज्ञेयं विजानता। इत्याधिक्येऽयनांशानामल्पत्वे त्वल्पमन्तरम् ॥ २१ ॥ ये भध्रुवकास्ते स्थिरत्वात् पूर्वाचार्य: “कतहकर्मका:" एव सुखार्थं पठिता: ; परमतऽयनांशभाव एव भवन्ति । तैः पठितास्तदा प्रायस्तेषामयनांशानामभावः सम्भाव्यते, अन्यथा त्वयनांशवशादेषां किञ्चिदन्यादृत्वञ्च भवति । स्तेषां सम्यक् स्फुटीकरणायाह,-"शरज्या अस्फुटाः” इत्यादि । ये स्फुटाः शरांशाः पठितास्तेऽस्फुटास्तावत् कार्यास्ते च धनू रूपाः सन्त्यतो ज्यास्तेषां कृत्वा “यध्या द्युचरविशिखस्ताडितः” इत्यादिना व्यस्तेन कर्मणाऽस्फुटाः काया: । एतदुक्तं भवति। भध्रुवं ग्रहं प्रकल्पायनांशाभावे आयनं वलनं यष्टिञ्चानीय पठितशरस्य ज्या त्रिज्यया गुण्या यध्या भाज्या। स्फुटशरस्य ज्या भवति। “ताभिरायनकर्म" कार्य व्यस्त- मसक्कत्। तच्च यथा गोले सम्यगायनं वलनमुक्तं तत्र व्यस्तं कार्यम् ; शरस्य महत्त्वात् । तद् यथा ।-साऽस्फुटशरज्या- ऽयनवलनेन गुण्या युज्यया भाज्या। फलचापासुभिः शर- वलनयोकिदिशोमंध्रुवकमक प्रकल्पा निरक्षोदयः क्रमलग्नं कार्यम्। भिवदिशोककमलग्नम् । एवमसकदकतायन- अत- फलम-

·भग्रहयुत्यधिकारः।
२५७
यः पाठ-
दृक्कर्मको ध्रुवो भवति । ततस्तस्य ध्रुवस्यायनांशवशादनु-
लोममायनं टक्कर्म कार्यम् ।
तद् यथा,-अक्तहकर्मकस्य
ध्रुवस्यायनांशान् दत्त्वा वलनं यष्टिश्च साध्या। तहलनमस्फुट-
शरज्यया गुण्यं ध्रुवस्य धुज्यया भाज्यं फलचापासुभिरकत-
हक्कमकं भध्रुवं रविं प्रकल्पा शरवलनयोरेकदिशोरुत्कमलग्नं
भिवदिशोः क्रमलग्नं यद्भवति स स्फुटो भध्रुवः ।
पठितोऽमावयनांशाभाव एव । तथा या अस्फटा शरज्या सा
यध्या गुण्या त्रिज्यया भाज्या । फलस्थ चापांशास्ते स्फुटाः
शरांशाः। ये पाठपठितास्ते स्थूलाः । एवं स्फुटेन ध्रुवेण
स्फुटशरण च भग्रहयोगादिकं माध्यं विजानता गणकेन । अत्र
अयनांशानामल्पत्वेऽल्पमन्तरं कृतेऽपि तस्मिन् कर्मणि भवति।
बहुत्वे तु बहु ।
अतो यदा बहवोऽयनांशास्तदेदं कर्मावश्यं
कर्तव्यमित्यर्थः ।
इति श्रीमहेश्वरीपाध्यायसुतश्रीभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्य
मिताक्षरी भग्रहयुत्यधिकारः।
अवाधिकार ग्रन्थसया विशदधिकशतम् ॥ १३० ।।
अथ पाताध्यायो व्याख्यायते। तत्रादौ तदारम्भप्रयोजन-
माह ।
भावाभावे गतैष्यत्वे पातस्य विदुषां भ्रमः ।
पूर्वेषां यत्र वक्ष्येऽहं तत्साधनमपि. स्फुटम् ॥ १ ॥
स्पष्टम्।
अथाकस्य गोलायनसन्धिप्रतिपादनार्थमाह।-
चक्रे १२ चक्राई ६ च व्ययन शेर्कस्य गोलसन्धिः स्यात् ।
एवं त्रिभे च ३ नवमै : ऽयनसभियंयनभागेऽस्य ॥२॥

·२५८ गणिताध्याये ? चक्रे राशिहादशके १२ चक्रा राशिषट्के ६। किं विशिष्टे ? व्ययनांशे। अयनांगैविरहिते। तत्र किम् ? पर्कस्य गोलसन्धिः । तद् यथा।-यदा किलैकादश ११ अयनांशास्तदा गोलसन्धिः।।।। यदैतावान् रविर्भवति, तदा क्रान्तेर- भावाहोलसन्धौ वर्तते ; विषुवमण्डलस्थ इत्यर्थः। एवं विभे राशिनये नवभे राशिनवके। अयनांशरूनिते। तव किम् ? पर्कस्यायनसन्धिः २ । यदैतावान् रविस्तदायनसन्धी - १२ वर्तते। सम्पात:। प्रवोपपत्तिः; किल क्रान्तिमण्डलस्य मेषादेः पश्चिमतोऽयनांशतुल्येऽन्तर विषुवमण्डलेन सह प्रमुमर्थ गोले वक्ष्ये। तत्रस्थो रविर्गोलसन्धौ। विषुवमण्डले हि याम्योत्तरगोलविभागयोः सन्धिः। एवं तस्मात् सम्पा- तादग्रतस्विभऽन्तर उत्तरा परमा क्रान्तिः। तवस्खो रवि- रयनसन्धौ वर्तते। ततो हि दक्षिणगमने प्रवृत्तिः । एवं पृष्ठतोऽपि त्रिभेऽन्तरे परमा याम्या क्रान्तिः । सतशोत्तर- गमनप्रकृत्तिरित्युपपबमवायनसन्धित्वम् । समायां भूमावभीष्टकर्कटकेन वृत्तमालिख्य तञ्चककलातिं ध्रुव- विलोकनादिना सम्यग्दिगडिन्तञ्च कृत्वा दिनध्ये ऋजुः सूक्ष्मः कोलकश्च निवेश्यः । प्रातः पश्चिमभागस्थो द्रष्टा करकलिताव- लम्बकसूत्रेण तेन च कोलकेन प्रत्यहमोदितमादित्य विडा त्रिज्याहत्तस्य प्राविभागे तत्र तव चिह्नानि कुर्यात् । एवं विध्यता यस्मिन् दिने सम्यक् प्राच्यां रविरुदितो दृष्टम्तत् विषुवद्दिनम्। तस्मिन् दिने गणितेन स्फुटी रविः कार्यः । तस्य रवेर्मेषादेव यदन्तरं तेऽयनांशा ज्ञेयाः ; एवमुत्तरगमने सति। दक्षिणे तु तस्यास्य तुलादेशान्तरमयनांशाः। एवं प्रतिदिनवेधेनोत्तरां परमां काष्ठां प्राप्य यस्मिन दिने दक्षिणत ·पाताधिकारः। २५८ ततः उच्चलन् दृष्टस्तदयनं दिनम्। ततः प्रभृति दक्षिणगमनम् । तस्मिंच दिने गणितेन रवि: स्फुट: कार्यः । तस्य विभा सहान्तरेऽपि तावन्त एवायनांशा भवन्ति । एवं दक्षिण परमां काष्ठां प्राप्य निवृत्तो दृष्टस्तदुत्तरायणं दिनम् । प्रभृत्युत्तरगमनमित्यर्थः । एवं चन्द्रस्यापि गोलायनसन्धयो वेधेन वेद्याः। प्रथ चन्द्रस्य विशेषमा-चतुष्टयेनाह।- प्रयनांशोनितपाताहो: कोटिज्ये लघुज्यकोत्ये ये। ते गुणसूर्ये १२३ रखै ७ गुणिते भक्त कतैः४ सूर्ये: १२ ॥३॥ भयनांशोनितपाते मृगकर्यादिस्थिते हिषडामैः ३६२ । कोटिफलयुतविहीनैर्वाहुफलं भक्तमाप्तांशैः ॥ ४ ॥ मेषादिथे गोलायनसन्धी भास्करस्योनौ। तौ चन्द्रस्य स्यातां तुलादिषद्भस्थिते तु संयुक्तौ ॥५॥ गोलायनसन्ध्यन्तं पदं विधोरन धीमता शेयम् । रविगोलवदस्पष्टा स्पष्टा क्रान्तिः खगोलदिक् शशिनः ॥६॥ यस्मिन् काले क्रान्तिमाम्यमन्वेष्थं, तदा कस्मिंचित तदासबतमदिने स्फुटौ चन्द्रार्को पातश्च कार्यः । एवं कृते सति सूचावतारः। तस्य पातस्यायनांगैर्विवर्जितस्य “लघुज्यकाभी- रूपाखिनो विंशतिरकचन्द्राः” इत्यादिना दोा कोटिज्या च कार्या। तत्र दोा गुणसूर्यैस्त्रयोविंशतियुतशतेन गुण्या। कोटिज्या तु सप्तभिर्गुण्या। ततो दोा चतुर्भिर्भाज्या; कोटिज्या तु हादशभिः । एवं भुजकोटिफले भवतः। ततो हिषडामः कोटिफलयुतविहीनः । कथम् ? इत्याह । -"अयनांशोनितपाते मृगकर्यादिस्थिते” । यदायनांशोनितपातो मृगादी वर्तते, कोटिफलयुतैः कादौ तु कोटिफलविहीनैस्तैर्बाहुफलं भाज्यम्। फलमंशाचं ग्राह्यम् । तस्बियनांशोनितपाते । तदा ·गणिताध्याय तथा तथा - मेषादिषटके वर्तमाने तैराप्तभागेरादित्यस्य गोलायनमन्धी ऊनीकृतौ चन्द्रस्य भवतः । तुलादिषट्के तु तैर्भागैर्युती सन्ती भवत: । यदाद्यगोन्लमन्धेः सकाशादयनसन्धिं यावत् विग्रह, तत् प्रथमं पदमुच्यते। ततोऽन्यत् विभं द्वितीय- गोलसन्ध्यन्तं द्वितीयपदम् । एवं तृतीयचतुर्थे । यदेन्दोः क्रान्तिः साध्यते, तदा किल रविवत् । सिद्धायाः क्रान्ते रविगोलवशेन दिक्कल्पना ; न खगोलवशेन । ततः शरेण संस्कृता सती खगोलदिग्भविष्यतीति बालोऽपि जानाति । अनोपपत्तिः अवार्कगोलायनसन्धिभ्यामन्यो चन्द्रस्य यत् कथितो, तत्र कारणमुच्यते। रवे: किन्नापमण्डलविषुव- मण्डलसम्पात गोलमन्धिः । विधीम्तु विषुवन्मण्डलविमण्डल- सम्पाते । यतोऽसा विमण्डले भ्रमति । तत्सम्पातस्थ एव प्राच्यामुदेति । तत्रस्थस्य विधोः क्रान्तिः स्फुटेन शरण संस्कृता सती शून्यं भवतीत्यर्थः । त्रिभऽन्तरे स्फुटा परमा क्रान्तिः । तत्रस्थो हि शशी यथा- समयमुत्तरां याम्याञ्च परमां काष्ठां प्राप्य निवर्त्तत ; अतस्तावे- वायनसन्धी चन्द्रस्येत्युपपन्नम् । अनादी तावदुदाहरणमुक्त्वा गोलोपरि प्रदर्श्यत। तत्तृदा- हरणं प्रशाध्याय । तद् यथा ।- "युक्तायनांशोऽशशतं १०० शशी चे- दशौति ८० रर्को हिशती २०० विपातः । चन्द्रस्तदानीं वद पातमाशु धौद्धिदं त्वं यदि बीबुधोषि ॥" यदा किलैकादशा ११ यनांशास्तदा किन्ल नवभागाधिक राशिवयं रविः । भागीनं त्रिभंशशो। एकविंशतिभागाधिक तदग्रतः पृष्ठतश्च ·पाताधिकारः। रवि: चं पात: त्रिभं पातः । २ २ २९ ३ २१ एवं “युक्तायनांशोऽशशतं शशी”। तत्र हि भवति । "अशोतिरकः” । अंशद्वशतो सपातः । अत्र पात: ३। २१ । चं २ । २८। अतोऽशदिशती सपातचन्द्रो २०० भवति । रविः २।२०। चन्द्रः ३।१०। सपातः ६ । २०। प्रने “विपातचन्द्रः” इति यदुक्तं तद्धोहिदाभिप्रायेण । चक्राच्छोधित: पातः । अतस्तत्र विपातोऽत्र मपातस्तुल्य एव अनायनांशोनितपात: ३ । १० । अस्य दोःकोटि- जीवे लघुज्यकोत्थे ११८ । २१ । अत्र दोा गुणसूर्यः १२३ गुणिता कृतैः ४ भत्ता जातं दो:फलम् ३६२८ । ३० कोटिज्या त्वखैः ७ गुणिता सूर्ये: १२ भक्ता जातं कोटिफलम् १२ । १५ । अनेन कोटिफलेन वर्जिता हिषामा जाता: ३४८ । ४५ । यस्मादयनांशोनितपातोऽयम् ३ । १० कादौ वर्त्ततेऽतः कोटि- फलोनैस्तैर्बाहुफले भक्ते लब्धांशाः १०।२२ । २८ एभिरादित्यस्य गोलायनसन्धी ऊनीकतो। यतोऽयनांशीनितपातो मषादी वर्तते। एवं जातौ चन्द्रस्य गोलायनसन्धौ ११।८ । ३७॥ ३२॥ २।८ । ३७ । ३२। तथान्यौ ५। ८। ३७ । ३२॥८।८। ३७ । ३२ । अत्र खगोलसन्धिस्थस्य विधोः स्फुटेन शरेण स्फुटी- कता क्रान्तिः पूर्ण भवतीति प्रतीतिः । अत्र यथोत बद्धे गोले क्रान्तिकृत्ते मेषादेः सकाशादिलोम चन्द्रपातस्य राशिभागादिकं गणयित्वाऽग्रे चिहं कार्यम् ; एवं विमण्डलेऽपि। तयोर्मण्डलयोस्तत्र सम्पातं कृत्वा तस्मात् पूर्वतस्त्रिभऽन्तरे सा.श्चतुर्भिः ४ । ३० भागैः क्रान्तिमण्डला- दुत्तरतस्तथा पश्चिमे त्रिभेऽन्तरे तैरेव भागैर्दक्षिणतो विमण्डलं विन्यस्य स्थिरं कार्यम्। तथा कृते सति विमण्डले विषुव- मण्डलेन सह यत्र सम्पातस्तत्र चन्द्रस्य गोलसन्धिः । स तु ·२६२ गणिताध्याय रविगोलसन्धेः कियतान्तरेण वत्तत इति न ज्ञायते। किन्तु रविगोलसन्धी यावान् विक्षेपस्तावान् विज्ञायते । स च कथम् ? तदुच्यते ।-रविगोलसन्धिरयनांशोनितं चक्रम् ११ । १८ । तत्र- स्थस्य चन्द्रस्य शरमाधनार्थं चन्द्रस्य पातो यावत् संयोज्यते, ताव- दयनांशोनितपातः सम्पद्यते । तस्य दोा परमशर २७० गुणा त्रिज्यया १२० भाज्या । एवं सति गुणकभाजको त्रिंशताप- वत्तितो। गुणकस्थाने नव ८। भागहारस्थान चत्वारः ४ । फलं तत्र स्थाने चन्द्रस्य शरः । तावत्येव तत्र तस्य स्फटा क्रान्तिः । अस्फटकान्तेरभावात्। एतावतो स्फुटा क्रान्तिः कियद्भिर्भागैः सम्पद्यत इति ज्ञातुमशक्यम् । अत्र किन्न क्रान्ति- साधने छात्राणां सुखार्थे स्थूलान्यपि पञ्चदशभागलभ्यानि क्रान्तिखण्डानि ब्रह्मगुप्ताद्यैः पठितानि । तद् यथा ।- “क्रान्तिकला हिरमगुणास्त्रिखमुनयो हिखदिशो वसुनार्काः । वसुवसुविखे च खक्तमनवश्व नेपयुतवियुताः ॥” इति । २६२ । ७०३ । १००२ । १२३८ । १३८८।१४४० । तथा शरखण्डकान्यपि मया करणे कथितानि ।- "खाखा बाणर्तवोऽङ्गाक्षात्यब्धयो भानि खेचराः ।” इति। - ७० । ६५ । ५६ । ४३।२७।८। पत्र प्रदेश क्रान्तः प्रथमखण्डेनैवोपचयो गोलसन्धित्वात्। ततस्तस्मिन्नेव प्रदेश यच्छरखण्डकं तेनाधिकेन क्रान्तिखण्डेन स्फुटक्रान्तरुपचयः । यदि परमा क्रान्तिश्चतुर्विशतिभागा- धिका; यद्यूना तदा शरखण्डकोनन क्रान्तिखण्डेनोपचयः । अतस्ते हिरसगुणा: ३६२ तत्स्थानीयशरखण्ड कन संस्कता यावन्तो भवन्ति, तत्प्रमाणं स्फुटकान्तः प्रथमं खण्डं भवितु- महंतीत्यर्थः। तत्स्थानीयशरखण्डकं कथं जायते ? तदर्थ- मुपायः।-सर्वत्र भुजज्याकरणे स्फुटं भोग्यखण्डक कोटि- ·पाताधिकारः। ............ भवति। यतस्तत्र वर्त्त- ज्यया त्रैराशिकेन ज्ञायते। तद् यथा । यदि त्रिज्यातुल्यया १२० कोटिज्यया प्रथमं शरखण्डं सप्ततितुल्यं लभ्यते, तदाय- नांशोनितपातस्य कोटिज्यया किम् ? इति । अत्र गुणका भाजको दशभिरपवर्तितौ । एवं कृते कोटिज्यायाः सप्त गुणो हादश भागहारः। फलं तत्स्थाने शरखण्डं तेन खण्डकेन हिरसगुणाः ३६२ युक्ताः कार्याः, यद्ययनांशोनितपातो मकरादिषट्के वर्त्तते । माने सति राशिनयाधिकस्य चन्द्रस्य स्फुटा परमा कान्ति- श्चतुर्विंशतिभागाधिकैव भवति। कादिषट्कस्थित ऊनैव । तदेवं स्फुटखण्डं जातम् । तेनानुपातः । यद्येतावता खण्डेन पञ्चदश १५ धनुर्भागा विमण्डलगता: क्रान्तिमण्डलगता वा लभ्यन्ते, तदा प्रागानोतशरतुल्येन किम् ? इति। पूर्व शर- साधने दोाया नव ८ गुणश्चत्वारी भागहार इति स्थितम् 'इदानीं पञ्चदश गुणकारः । कोटिफलोनयुता बिषडामा एवञ्च गुणयोर्धात कृते पञ्चविंशदधिकं शतं १३५ गुणः। अथ च शरः स्फुट: कर्त्तव्यः । तत्र सत्रिराशिग्रह- धुज्यानिघ्नस्त्रिज्योद्धृतः शरः स्फुटो भवतीति । तत्रस्थश्चन्द्र: सायनांशः पूर्ण भवति । तस्य राशिययुतस्य द्युज्या परम धुज्या। अत: पञ्चविंशदधिकं शतं यावत् परमद्युज्यया गुण्यते त्रिज्य या ह्रियते तावदुत्पत्रा गुणसूयाः १२३ । एवमयनांशो- नितपाताहोा गुणसूयेंगुणिता कतैर्भक्ता। तजफली कोटिफलोनयुतहिरसगुणे ३६२ भक्ताम्। लब्धैरंशरगोल- सन्धिरयनांशोनितपाते मेषादिस्थेऽत ऊनीक्रियते, यतः पातो विलोमगस्तत्स्थानं विषुवन्मण्डलाइक्षिणतः क्रान्तिहत्ते भवति। तत्र विन्यस्तस्य विमण्डलस्य पूर्वाई यावदुत्तरत: परमविक्षे- पांशैीयते, तावद्भिरंथै रविगोलसन्धेः प्रश्चिमतः एव तस्य हरः। ।

·गणिताध्याये विषुवन्मण्ड लेन सह सम्पातो भवति । अतस्तुलादिस्थे तु विपरीतमिति। एतद् यथास्थिते गोले यथोक्तं विषुवमण्डलं विन्यस्य दर्शयेत् । इति सर्व निरवद्यम् । अथ साधारण्येन क्रान्तिमाम्यसम्भवासम्भवज्ञानमाह।- स्वायनसन्धाविन्दोः क्रान्तिस्तत्कालभास्करक्रान्तः । ऊना यावत् तावत् क्रान्त्योः साम्यं तयोर्नास्ति ॥ ७ ॥ यत्र कुत्रचिहिने यावतीषु घटिकासु स्वायनसन्धितुल्यः म्फुटश्चन्द्रो भवति, तस्य स्फुटा क्रान्तिः साध्यते । तत्र काले यावान् रविस्तस्य क्रान्ति: माध्यते । तस्या रविक्रान्तः सका. शाद् यद्यूना स्फुटा शशिक्रान्तिम्तदा क्रान्त्योः साम्यं नास्तो- त्यवगन्तव्यम्। अवेयं प्रकटव वासना। स्वायनमन्धिस्थविधोर्या क्रान्तिः सा तस्य स्फुटा परमा। तस्मात् स्थानादग्रत: पृष्ठतो वा याव- च्छशी चाल्यते, तावत् तस्य क्रान्तियूं नैव भवति । अतोऽधिकया रविक्रान्त्या सह साम्यं नास्ति। अतोऽन्यथाऽस्तीत्युपपन्नम् । अत्र यावदूना तावत् क्रान्त्योः साम्यं नास्तोत्यस्याभिप्रायो व्याख्यायते । यदा किल व्ययनांशो राशिषटकं पातः । रवे- रयनमन्धितुल्यः शशौ २ । १८ रविश्च तावान् २ । १८ तदार्क- चन्द्रयारयनसन्धिम्तुल्य एव भवति २ । १८ । तत्र स्वायनसन्धा- विन्दी: क्रान्ति: ११७० । तत्र रवेश्च क्रान्ति: १४४० । विधीः क्रान्तेरूनत्वात् क्रान्तिसाम्याभावः। तस्मात् काला- दग्रतो विनाशश्चतुर्दशदिन: १३ । ४० । रविचन्द्रपाता मध्य- गत्यैव किल चालिता एतावन्तो भवन्ति । र. चं. पा. अत्र विधीरयनसन्धिर्दितीयः ८।१८।८।३५ । अत्र खायनमन्धाविन्दोः क्रान्तिः ११६८ तत्कालभास्करक्रान्तिः १३८८। अत्र ६ २ १० ११ ন ·पाताधिकारः। २८ ४ ४३ अत्रापि विधुक्रान्तेरूनत्वात् क्रान्तिसाम्या. १२ २६ २८ भाव: । एवमस्मादपि कालादग्रतस्तावत्येव दिनान्तर क्रान्तिमाम्याभाव एव भविष्यतीति । एवं प्रथम कालात् पृष्ठतश्चान्लनहये कृतेऽपि क्रान्तिमाम्याभाव एव । एवं मामहये क्रान्तिमाम्याभाव एव मम्भूतः । यदा गोलसन्धि- ममीपस्थः पातो भवति, तदा रवेदक्षिणायनादुत्तगयणाच्चोभ- यतः कियन्ति च दिनानि क्रान्तिमाम्याभाव एवेत्यर्थः । अथ व्यतिपातवैधतयोः मम्भवमाह । - व्यतिपातोऽयनभेदे गोलकत्वेकचन्द्रयोः क्रान्त्योः । माम्य वैधत एकायनऽन्यदिगपक्रमममत्वे ॥ ८ ॥ पूर्व किन्न माधारण्येन क्रान्तिमाम्यस्य भावाभावलक्षण- मुक्तम्। तच्च क्रान्तिमाम्यस्य लक्षणविशेषण व्यतिपातवैधत- नामयोगी भवतः। इदं हि किल लक्षणम्। यदाकंचन्द्रौ भिवायनसंस्थावेकगोलो च भवतस्तदा यदि तयोः क्रान्तिमाम्य भवति, तदा व्यतिपातनामा योग उच्यते। यदेकायनस्थयो- भिन्नगोलस्थयोश्च क्रान्तिसाम्यं भवति, तदा वैकृतनामा योग- उच्यते । तत् तादृशं लक्षणं कदा चेति न ज्ञायते । अतस्तज्ज्ञानाथं लक्षणमाह ।- मायनरविशशियोगो भाई ६ चक्र १२ यदा तदामन्त्रः । तत्सम्भवस्तदूनाधिकलिप्ता भुक्तियोगहृताः ॥ ८ ॥ लब्धदिनैरेष्यगतैस्तात्कालिकयोरपक्रमो माध्यो। कस्मिंश्चिद्दिन स्फुटौ रविचन्द्रौ पातश्च कार्यः । तयोः रविचन्द्रयोः पृथक् पृथक् मायनांशयोर्योगो यदा भाई भवति, तदा तस्य कालस्यासन्नोऽग्रतः पृष्ठतो वा व्यतिपातस्य सम्भवी- ऽस्तौति शेयम्। यदा तु तयोर्योगश्चक्रं १२ भवति, तदामन्त्री वैष्तस्य सम्भवो जेयः। यदा योगो भाई चक्रं वा न पूर्यते, ग-२३ ·गणिताध्याये यदा तदा यावतीभिः कलाभिः पूर्यते ता ऊना: कलाः । तु भार्दादधिको योगस्तदा योगाभाई शोधिते या: शेषस्य कन्लास्ता अधिककला उच्यन्ते। एवं चक्रादपि “ऊनाधिक लिप्ताः” । ता: कलाश्चन्द्रार्कयोः स्फुटगतियोगेन भाज्या: । फलं दिनादिकं ग्राह्यम् । तै: “दिनैरेष्यगतैः” इति । यथासङ्घवन । याना लिप्ता भक्तास्तदैष्यदिवमा लब्धाः । यदाऽधिकाः कलास्तदा गतदिवसाः । तैर्टिवसैरेष्थैर्गुणिता भुक्तिकलाः पृथक् स्थाप्याः । ततो दिवसावयवघटीभिः पुनर्गुणिता भुक्ति: षध्या हता नब्धकलाभिर्मिश्रिता: पूर्वकला ग्रहे योज्याः । यदि गतदिन- गुणिता भुक्तिस्तदा शोध्या: । एवं रवैविधोः पातस्य च तात्का- लिकीकरणम् । तात्कालिकयोश्चन्द्राकयोः सायनांशयोर्योग भाई चक्रं वा भवतीत्यर्थः । ततस्तयो: “तात्कालिकयोरपक्रमो साध्यो”। अत्र वासना प्रकटेव । सा यथा ।-यदा रविशशियोगो भाई चक्रं वा तदासत्रः क्रान्तिमाम्यस्य सम्भव इति यदुक्तं तस्यायमभिप्रायः।-ययोर्योगे राशिषटकं चक्रं वा भवति तयो- रवश्यं भुजस्तुल्य एव स्यात्। भुजस्य तुल्यत्वादस्फुटशशिकान्ते रविकान्तेश्च तुल्यत्वमेव ; किन्तु स्फुटक्रान्तिस्तस्मिन् काले रविक्रान्तेः सकाशाच्छरेणोनाधिका वा भवतीत्यर्थः। तात्- कालिकोकरणवासना सुगमैव । इदानीं तम्मात् कालात् क्रान्तिसाम्यस्य गतेष्यत्वप्रतिपाद- नार्थमाह ।- भोजपदेन्दुक्रान्तिमहतो सूर्यापमालघुः समजा ॥ १० ॥ यदि भवति तदा यो यात: पातस्तदन्यथा गम्यः । भोजपदे विषमपदे वर्तमानस्येन्दोः स्फटा क्रान्तियंदा महती भवति। कस्मात् ? सूर्यापमात् ; तथा यदि सम- ·पाताधिकारः । यथा चौयतं । तत्र वर्त- पदे शशी भवति। तस्य क्रान्तियंदा सूर्यापमानघुर्भवति तदा गत: पात: । यातं क्रान्तिसाम्यम् । अस्मालक्षणादन्यथा तर्हि गम्यम् । अत्रोपपत्तिः ;-रविस्तावत् स्थिरगतिश्चन्द्रोऽतीव चलस्त- स्यैव क्रान्तेः प्रतिक्षणमन्यथात्वम्। अतश्चन्द्रमधिकृत्योच्यते । अत्रौजपर्द वत्तमानस्य विधी: क्रान्तिरूपचये वर्तते । यथा ग्रहोऽग्रती याति, तथा तथा तस्य क्रान्तिर्विषमपद उप- प्रथमपदस्य हतीयपदस्य च गोलसन्धावादिः। तद- ग्रतस्त्रिभेऽन्तर क्रान्तः परमत्वम्। अतो विषमपदे वर्तमानो यथा यथाग्रतो याति, तथा तथा क्रान्तिरुपचीयते। ततस्त्रि- भात् परतो हितोयगोलसन्धिं यावत् समपदम् । मानो यथा यथाग्रतो याति, तथा तथा क्रान्तिरपचोयते। एवं तीयचतुर्थपदयोरपि। अत ओजपदे वर्तमानस्येन्दोः क्रान्ति- यंदा सूर्यापमान्महती तदाऽग्रे चालितस्येन्दोरतिशयेन महती भवति। यदि यथा यथा पृष्ठतश्चास्यते शशी तथा तथा क्रान्तिरूनैव भवति । प्रत ऊनया रविक्रान्त्या सह साम्यं गतवानुमितम्। अथ समपदे वर्तमानस्य विधीः क्रान्ति- लंघो सूर्यापमाद्भवति, तदापि पृष्ठतथालितस्येन्दोः क्रान्ति- महतो भवति । अतो महत्या सूर्यकान्त्या सह साम्य गतमिति ज्ञातम् । अस्मालक्षणादन्यथात्वे क्रान्तिसाम्यमेष्यमित्यर्थाज्- जायते। अतो गतगम्यत्वलक्षणं युक्तमुक्तम् । अथ तस्मात् कालाहतगम्यस्य क्रान्तिसाम्यकालस्य परि- ज्ञानमार्योत्तरार्हादारभ्य साईनायात्रयेणाह।- तत्कान्स्योरकदिशोरन्तरमैक्यं विभिन्नदिशोः ॥ ११ ॥ कायं व्यतिपाताख्ये तदन्यथा वैधते प्रथम एवम् । गतगम्येष्ट घटौभी रवीन्दुपातान् प्रचात्य साध्योऽन्यः ॥१२॥ ।

·२६८ गणिताध्याये प्राधान्यकालयोरपि यदि गम्य लक्षणं गतं यदि वा । प्राद्यान्ययोस्तदाऽन्तरमतोऽन्यथैक्यञ्च तेन हताः ॥ १३ ॥ आद्यगुणा नाड्योऽसदिष्टाः स्पष्टाः स्युरेवमेतासु । चक्राईचक्रकालाइतगम्यं पातमध्यमाद्यवशात् ॥ १४ ॥ इदं पूर्वोदाहरणस्योपरि प्रदश्यते ।-तचोदाहरणं “युक्तायनांशोऽशशतं शशी चेत्” इत्यादि । तत्र नवभागाधिक राशिहयं रविः २।८। भागेनोनं त्रिमं शशी २। २६ । एकविंशतिभागाधिकं त्रिभं पात: ३ । २१ । एतं तात्का- लिका एव कल्पिता:। यतोऽनयो रविचन्द्रयोः साय- नांशयोर्योग भाई भवति। रविः २ । रवि: २। २० । चं३। १० । अत एव व्यतिपातनात्र भवितव्यम् । अत्र रवेस्तावहीन्ला- ११ २ तथा चन्द्रस्य साधितो ८८। अत्रोदाहरणे यनसन्धी ११ २ १६१ चन्द्रः २ । २८ । - अस्यासनी योऽयनसन्धिः स ग्राह्यते । "स्वायनसन्धाविन्दोः क्रान्तिः” इति सन्धितुल्यं विधं प्रकल्पा माधिता स्फटा क्रान्तिः सप्तदशाधिकानि चतुर्दश शतानि १४१७। अथ “तत्कालभास्करक्रान्तिः” इति । यस्मिन् काले शशी स्वायनमन्धितुल्यो जातो भविष्यति तत्र काले यावान् रविः स तत्कालभास्करः। अनायनमन्धिश्चन्द्रादूनोऽतः प्राग- वायनसन्धिस्थो जातः । स च कियता कालेनति । विधोः स्वायनसन्धेश्वान्तरकलाश्चन्द्रभुत्या भाज्याः । दिनैः स्वसन्धिस्थो जातो भविष्यति वेति वेदितव्यम्। अनो- दाहरणे विधोः वसन्धेश्चान्तरे भागाः २० । २३ । एषां कलाश्चन्द्रभुक्त्या भाज्या: । अत्र चन्द्रभुक्तिः सुखार्थ खवसु- मुनिमिता: कला: ७८० कल्पिता:। रवेश्च भुक्तिः षष्टिः ६० । अत्र लब्ध-

·पाताधिकारः।
२६८
सान्याभावः।
अत्र च द्रभु त्या ताः कला भता लब्धमेकं दिनं घटिकाचतु-
स्त्रिंशत् १। ३४ । एतावता कालेन विधुः स्वायनसन्धिस्थः
पूवमेव जातः। अतोऽनेन कालेन चालितो रविः । अयं
तत्कालभास्करः २। ७। २६ । अस्य क्रान्तिर्दशाऽधिकानि
चतुर्दशशतानि १४१० । अस्याः सकाशात् स्वायनसन्धिक्रान्ति-
रिय १४१७ मधिकातोऽस्ति क्रान्तिसाम्यम् । अत्र धौहड्दि-
पक्षे “सूर्यापमादोजपदोद्भवात्” इत्यादिलक्षणेन क्रान्ति-
तथा ब्रह्मगुप्तपक्षेऽपि “विनवग्रहेन्दुक्रान्तिः"
इत्यादिना लक्षणेन । तथा “त्रिनवभवनजाता क्रान्तिः"
इत्यादिना शेखरोतलक्षणेन । तथा,-
“रवेरोजपदक्रान्तेश्चन्द्रयुग्मपदोद्भवा ।
स्वल्पा चेत्र तयोः क्रान्त्योः साम्यं स्यादन्यथा भवेत् ॥”
इति माधवोक्तासिद्धान्तचूड़ामणिलक्षणेनापि क्रान्तिसाम्या-
भावः । एवमन्येषां तदनुसारिणामपि पक्षे ।
अथ प्रसङ्गेनाप्युदाहरणं तदाप्तिदर्शनायोच्यते ।-
"तिग्मांशुचन्द्रौ किल सायनांशी
चतुर्दिराशी च विपातचन्द्रः ।
ग्टहाष्टकं तत्र वदाशु पातं
धौदिदं त्वं यदि बोबुधौषि ॥”
अत्र तिग्मांशुचन्द्रपाताः । रविः ४ । चन्द्रः २। पात: ६ ।
यदा किलायनांशाभावस्तदैते तात्कालिकाः कल्पिताः। अत्र
"सूर्यापमादोजपदोद्भवात्” इत्यादिलक्षणेन क्रान्तिसाम्यमस्ति;
यतः सूर्यो युग्मपदे वर्त्तते । यदा कदाचित् क्रान्तिसाम्या-
भावस्तदा विषमपदस्थ एवादित्ये तत्पक्षे । अन्यथा “ोजपदो-
द्भवात्” इति विशेषणं निरर्थकमेव स्यात्। अतोऽत्र तत्यक्षेऽस्ति
पातः । स च “अयुग्मजश्चन्द्रमसोऽपम” इत्यादिना तदुक्तलक्षणे-

·२७० गणिताध्याय २ र । पा २९ २१ नैष्यो जातः । अथ तदुक्तोनेवासकत्साधनप्रकारेणानीयमानं क्रान्तिसाम्यं वर्षशतनापि नागच्छतीत्यत्र प्रत्यक्ष प्रमाणम् । अतः किं कुर्मः ? क: उपालभ्यः ? यत्रेदमसमञ्जसमिति । किं जगहिरीधन ? अनास्मत्पले क्रान्तिसाम्याभाव एव । एवमत्र भावाभावे भ्रमो दर्शितः । कचिद्गतैष्यत्वेऽपि स उदाहरणान्तर दर्शितः । अथ प्रस्तुतमुच्यते । -"तात्कालिकयोरपक्रमी साध्यो" इति साधिती तयोश्चन्द्रार्कयोरपक्रमो। । चं १४१६ । १३२४ । “ीजपदेन्दुक्रान्तिः” इति पूर्व साधारण्ये- नेदं व्याख्यातम् । अनेन्दुः समपदे वर्त्तते तस्य क्रान्तिलधी। अतोऽत्र यात: पातः । स च कियता कालेनेति तदर्थं “तत्का- त्योरेकदिशोरन्तरम्” इत्यादि सूत्रम् । अतस्तयोः क्रान्त्योरुत्त- राशयोरन्तरं कृतम्। यदि भिवदिशौ भवतस्तदैक्यं कार्यम् ; एवं व्यतिपात ; वैधृते त्वन्यथा। तदन्तरमैक्यं वा प्रथमसंचं भवति। तच्चानष्टं स्थाप्यम्। तथाऽत्र जातः प्रथम:८२। एवमनेन प्रकारेण तत्कान्त्योरेकदिशोः” इत्यादिनाऽन्यः साध्यः । स च किं कत्वा ? तदाह । “गतगम्येष्टघटीभी रवीन्दुपातान् प्रचाल्य" इति । एतदुक्तं भवति ।-कतिचिदिष्टोटका: कल्पपाः । ताच गते पातं गताः । गम्ये गम्याः। ताभिर्घटीभिः “यातैष्य- नाड़ीगुणिता युभुक्ति:" इत्यादिनोक्तप्रकारण रवीन्दुपातास्तात्- कालिका: कार्या: । तथाऽत्र कल्पिता इष्टटिकाः ६० । पाभिः कताम्तात्कालिकाः र २।८। । ०। चं २ । १६ । ० । . अतः “तात्कालिकयोरपक्रमो माध्यो” इत्यादिसूत्रावतारः । साधितावपक्रमी । उत्तरा क्रान्ती रवे: १४१२ । ४ उत्तरा क्रान्तिश्चन्द्रस्य १४०८ । २५ । आभ्या- मपक्रमाभ्याम् “ोजपदेन्दुकान्तिः" इत्यादिना गतगम्या- पातः ३ । २० । ५६ । ४८।

·पाताधिकारः। না वलोकनम्। पुनरत्नापि गतः पातः । अथ “तत्कान्त्योरक- दिशोः” कतमन्तरं जातोऽयमन्यः २। ३८ । आद्यान्यकालयो- रपि यदि गम्य लक्षणं गतं यदि वेति तयोराद्यान्ययोः साध्य- मानयोहयोरपि यदि गम्य लक्षणं भवति ; अथवा हयोरपि गतं तदाद्यान्ययोरन्तरं कार्यम् । अन्यथा यदा तदैक्यम् । নকল বা भाज्या:। का? इष्टटिकाः। किं विशिष्टाः ? आयेन गुणिताः । तत्र यल्लभ्यते तहटिकादिकं रयते। ता इष्टटिकाः प्रकल्पा पुनरन्यः साध्यः । श्राद्यः पूर्व एव । तेन पूर्वानीतेनायेन पुनरानीतेनान्येन च पुनरिष्ट टिका: साध्याः । एवमसक्कद् यावत् स्थिरा भवन्ति । इष्टटिका: स्फुटाः । एवमेताभिः चक्राईचक्रकालाइतगम्य पातमध्यमाद्यवशादिति । यस्मिन् काले चन्द्रार्कयोर्योगश्चक्राई ६ चक्रं वा १२ जातं तस्मात् कालात् प्रागैव ताभिर्घटिकाभिः क्रान्तिसाम्यं गतं वेदितव्यम् । यद्याद्यकाले गतं लक्षणं जातम् । यदि गम्यं तदा गम्यमिति वेदितव्यम्। यदैव क्रान्तिसाम्यं तदैव पातमध्यम् । एवमत्राद्यान्ययोरपि कालयो- र्गत लक्षणे जाते कतमाद्यान्ययोरन्तरम् ८८ । ४१ । अनेनेष्ट- घटिकागुणे प्रथमे भने जाता अन्या इष्टघटिकाः ६१ । ४७ । एवं पुनरप्यसकत्कर्मणा जाताः स्थिरा इष्टघटिकाः ७० । प्राभिर्घटीभिश्चक्राईकालात् पातमध्यं गतमिति ज्ञातम् । अनोपपत्तिः ;-अत्र चक्राईकाले क्रान्तिसाम्यस्य गतत्वं किल ज्ञातम्। इदानीं तत्कालज्ञानार्थमाद्यैराचार्यरुपायः कल्पितः । तत्कान्त्योरन्तरं परमेकदिशोव्यतिपातयोगे च ; यतो व्यतिपात एकगोलस्थयोरेव भवति। अतस्तल्कान्त्योरन्तरं कृतम् ; यत्कायोरन्तरं स यत्रतत्रस्थितयोरपि चन्द्रार्कयो- र्याम्योत्तरभावः। तयोर्दुरात्रहत्तयोरन्तरमित्यर्थः । यदा पुन- ·२७२ गणिताध्याये स्व- अथ किल चन्द्रक्रान्तिः शरणान्यगोलं नौता, तदा कान्त्योर्योगः कृतः । यतश्चन्द्रस्यान्यगोलेऽहोरात्रहत्तमर्कस्यान्यगोले । एकस्य क्रान्त्यग्र उत्तरतोऽन्यस्य स्वक्रान्त्यग्रे दक्षिणतोऽतस्तयोरहोरात्र- वृत्तयोरन्तरं तत् क्रान्तियोगेनैव भवतीत्युपपन्न “तल्कान्त्योरेक- दिशोरन्तरमैक्यं विभिवदिशोः” इति। यदस्याहोरात्रवृत्तं तदेव यदा चन्द्रस्याहोरात्रवृत्तं भवति तदा व्यतिपातः । पथ विषुवमण्डलादुत्तरतो दक्षिणती वा यावताऽन्तरण रवेरहोरात्रवृत्तं तावतैवान्तरेण विषुववृत्तादन्यदिशि यदन्दो- रहोरात्रहत्तं भवति, तदा वैकृतनामा योगः । दक्षिणगोले रविवर्तते । तस्य कान्त्यग्रे वाहोरात्रहत्तं निवे. श्यम्। ततो विषुवमण्डलादुत्तरतस्तावतैवान्तरण निवेश्यम्। तस्मिन् मण्डले यदि चन्द्रो भवति, तदा वैधत इति भावः । यदा पुनश्चक्रकालिकश्चन्द्र उत्तरगीले किल वर्तमानः स्वोत्तर- क्रान्तरल्पत्वात् तस्मादहोरात्रहत्ताइक्षिणतोऽन्यस्मिनहोरात्र- वृत्ते धमति, तदा तयोत्तयोरन्तरं कथं ज्ञायते ? तदर्थ रवे- दक्षिणक्रान्तितुल्येऽन्तरे विषुवमण्डलादुत्तरतस्तदृत्तं निवेश्यम् । अथवेष्टकालिकस्य चन्द्रस्य यदन्यदहोरात्रवृत्तं तच्चन्द्रस्योत्तर- कान्तरग्रे। अतश्चन्द्रस्योत्तरकान्ते रवेक्षणक्रान्तश्च यदन्तरं तत् तयोहत्तयोरन्तरम। अथ यदि विक्षेपण दक्षिणगोलं नोतस्तदा चन्द्रस्य स्फुटा क्रान्तिक्षिणा वर्तत। अत्रेष्टकालि- कस्य चन्द्रस्य यदन्यदहोरात्रवृत्तं तदा तस्योत्तर निवेशित- स्याहोरात्रवृत्तस्य चान्तरं तयोः कान्त्योर्योग भवति । उक्तं “तदन्यथा वैधत” इति । एवं तत्कान्त्योरन्तरं प्रथमसंज्ञ कल्पितम्। अस्य क्रान्त्यन्तरस्यापचीयमानस्य यदाऽभावस्तदा क्रान्तिमाम्यम् । अथ च तदपचयस्यापोयत्ता कर्तुं न शक्यते । मत इष्टकालोटकाभिचालितयोश्चन्द्रार्कयोः क्रान्त्यन्तरमुक्त ·पाताधिकारः । २७३ प्रकारंण पुन: कृतम् । तस्याऽन्यमंज्ञा कृता। ततस्तयोराद्या- न्ययोर्यदन्तरं स तावतीनां घटिकानां मम्बन्धी क्रान्त्यन्तर- स्यापचयः । अतस्तयोरन्तरं कृतम्। परं यद्याद्यान्यकालयो- गतं गम्य वा लक्षणं तदेव । यदा किलाद्यकाले गतलक्षण- मन्यकाले गम्य, तदा प्रथमकान्त्यन्तरमपचौयमानमभावं प्राप्य पुनरुपचितम् । अतस्तत्राद्यान्ययोर्योगे कृते सत्यन्तरं कृतं भवति। अतोऽनुपातः । यद्येतावता क्रान्त्यन्तरापचयनष्ट- घटिका लभ्यन्ते, तदा प्रथमतुल्येन कियत्यः? इत्यत इष्टटिका- गुणे प्रथम प्राधान्यान्तरभक्ते या घटिका लभ्यन्ते ताः स्फुटा- सवा भवन्ति ; यत: प्रतिक्षणं क्रान्तिचलनं समं न भवति । अतस्ताभिर्घटिकाभिरसक्लत्कर्मणा स्फुटाः कत्तुं युज्यन्त इति सर्वमुपपन्नम् । एवं पातमध्यमभिधायेदानीं पाताद्यन्तकालपरिज्ञानार्थ- माह।- मानक्याई गुणितं स्पष्टघटीभिर्विभक्तमायेन। लब्धघटोभिर्मध्यादादिः प्रागग्रतश्च पातान्तः ॥ १५ ॥ तात्कालिकः पृथक् पृथगाद्यं प्राग्वत्प्रसाध्य तेन भजेत् । माने क्याईन हता असतत् स्थित्यर्द्धनाडिकाः स्पष्टाः ॥ १६॥ एवं स्पष्टा या इष्टटिका जातास्ताभिः पातमध्यं गतं गम्यं वा। अथ ताभिटिकाभिश्चक्राईचक्रकालिको चन्द्राकौं प्रचाल्य पातमध्यकालिकों कत्वा तथा तयोश्चन्द्रग्रहणोतया विम्बे प्रसाध्ये । ततो मान क्या प्रागानौताभिः स्फुटाभि- घंटीभिगुण्यं तेनाद्यसंज्ञेन भाज्यम्। फलं घटिकादि ग्राह्यम् । ताभिलब्धवटिकाभिः पातमध्यकालात् पूर्वतः पातस्यादिज्ञेयः ; तथा ताभिरेव लब्धघटिकाभिः पातमध्यकालादग्रतः स्थान्तो ज्ञेयः । ताः स्थित्यघटिका जाता इत्यर्थः । पात- । प्रथ ·२७४ गणिताध्याये নন पाताद्यन्त कालिका: पृथक् पृथक् चन्द्राकपाताः कार्याः । स्थित्यद्धगुणा भुक्ति: षष्टिहता यत् फलं, तेन खवफलेन पात- मध्यकालिका एकत्रोना अन्यत्राधिका कार्य्या इत्यर्थः । ततस्तयास्तात्कालिकयोश्चन्द्रार्कयो: क्रान्ती कृत्वा प्राग्वत् तयोरन्तरमाद्यसंज्ञं कल्पितम् । तेनाद्येन भजेत् । काः? मानैक्याईन गुणिता: “स्थित्य नाड़िकाः” । एवं स्पष्टा भवन्ति । ततस्ताभिटिकाभिस्तात्कालिकीकरणादिनाऽसतत्कम कार्य, यावत् स्थित्यनाडिकाः स्थिरा भवन्ति। एवं पृथक गुत्पाद्य तदिष्ट कालिकैः कृतं तद् हितौयं स्फुटं स्थित्यई- मित्यर्थः । अनोपपत्तिः ;-अहो यदा क्रान्तिसाम्यं तदैव पात- स्तस्मात् कालात् प्रागग्रतश्च कथमवस्थानं पातस्य ? क्रान्तिसाम्याभावात्। क्रान्तिसाम्यं नाम पातः । तत्त्री- यते ।-यावती विम्बमध्यस्य क्रान्तिभवति, सा विम्बाईनी- निता सती विम्बप्रान्तस्य पाचात्यस्य तावती क्रान्तिर्भवति । विम्बाईनाधिकाग्रतो विम्बप्रान्तस्य भवति। एवं रवेश्चन्द्रस्य अत्र विम्बे पृष्ठमग्रञ्च याम्योत्तरभावेनोच्यते। यावती रवेविम्बपृष्ठप्रान्तक्रान्तिस्तावती यदा चन्द्रस्याग्रप्रान्तस्य क्रान्ति- र्भवति, तदा तयोविम्बैकदेशेन क्रान्त्योः साम्यात् पातस्यादि- तदा तयोविम्बमध्ययोर्मानैक्याई तुल्यमन्तरं भवति । तदनन्तरं क्रमेण गच्छतोयंदा विम्बमध्ययोः कान्तिसाम्य तदा पातमध्यम् । तदनन्तरं रवेरग्रप्रान्तस्य चन्द्रपृष्ठप्रान्तस्य च यदा क्रान्तिसाम्यं तदा पातान्तः । यतो यावन्मानक्या- हादूनं कान्स्यन्तरं, तावत् पातोऽस्तीत्यत उक्त स्थित्यई । सदानयनस्योपपत्तिः । पातमध्यसाधने यदाद्यसंचं कान्त्य तरं याशासनकर्मणा स्फुटीकता इष्टघटिकास्तेन ताभिधानु- च । रिति ।

·पाताधिकारः। २७५ ~~~~ पातः। यद्याद्यतुल्येन क्रान्त्यन्तरेणैतावत्यो घटिका लभ्यन्ते, तदा मानक्याईतुल्येनान्तरण किम् ? इति । एवं राशिकेन या लभ्यन्ते स्थित्यईघटिकास्ताः स्थूलाः जातास्तत्स्फुटीकरणार्थ तात्कालिकयोः पुनः क्रान्त्यन्तरं कृतम् । तन्मानक्या सर्व जातम् । तेन पुनरनुपात: । यद्यनेन क्रान्त्यन्तरेणैतावत्यः स्थित्य घटिका लभ्यन्ते, तदा मानक्याईतुल्येन किम् ? इति । एवमसकृत् तासां घटीनां स्फुटत्वमित्युपपन्नम् । प्रथ स्थित्योपपत्तिरूपं श्लोकमाह ।- तावत् समत्वमेव क्रान्त्योर्विवरं भवेद् यावत् । मानक्याादूनं साम्याहिम्बैकदेशजक्रान्त्योः ॥ १७ ॥ प्रस्यार्थी व्याख्यात एव । अथ विशेषमाात्रयेणाह ।- खायनसन्धाविन्दोः क्रान्तिस्तत्कालभास्करक्रान्तः । जना तयोस्तु विवरं मानक्यार्डाद् यदाऽल्पकं भवति ॥१८॥ यं तदैव मध्यं पातस्यापक्रमान्तरं चाद्यः । तस्मादिष्टघटीभिः प्राक् पश्चाञ्चापरी साध्यौ ॥ १८ ॥ आद्यान्यान्तरभक्त मानक्या द् ययोस्तदा विवरम् । इष्टघटोभिः क्षुमं स्थित्य. स्तः पृथक् पृथक् स्पष्टे ॥ २० ॥ अव भावाभावलक्षणे यदुक्तं स्वायनसन्धाविन्दोः क्रान्ति- स्तत्कालभास्करकान्तेरूना, तदा क्रान्तिसाम्यस्याभाव इत्यस्य विशेषोऽयम्। यदोना भवति तयोः कान्त्योर्विवरं यदि मानक्या दूनं स्यात् तदाऽस्ति पात इत्यवगन्तव्यम् । पातस्य कदा मध्यम् ? इत्येतदर्थमाह,-"ज्ञेयं तदैव मध्यं पातस्य” इति । यस्मिन् काले चन्द्रः स्वायनसन्धिं प्राप्तस्तस्मिा- बेव काले पातमध्यं ज्ञेयम् ; तथा तयोः क्रान्त्योर्यदन्तरं स पाद्यः कल्पाः। ततस्तस्मात् कालादग्रतः पृष्ठतवेष्टटि- ·गणिताध्याये तावन्य- - अथ तम्य काभिश्चालितयोः पृथक् पृथक् क्रान्त्यन्तरे साध्ये । मंज्ञौ भवतः। अतोऽनन्तरं चाद्यम्यान्यस्य चान्तरण मानः क्याहद् ययोरन्तरमिष्टघटीगुणं भाज्यम् । तर्दकदा स्थित्य- ईम् । एवं हितोयमप्यपरगणान्येन । अत्राप्यसककर्मा- नुक्तमप्यर्थाज्जायत। अत्रीपपत्तिः खायनमन्धी वर्तमानम्येन्दोस्तत्काल- भास्करस्य च क्रान्त्यन्तरं यदि मानक्या दूनं भवति, तदा स्थित्योपपत्तिवहिम्बैकदेशजक्रान्त्योः माम्यात् पातः केन निवार्यते ? अस्त्येव पातः । किञ्च यस्मिन्ब्रेव कालेऽयनान्तं प्राप्तश्चन्द्रस्तम्मिन्नेव काले पातमध्यम् । यतस्तम्मात् कालाद- प्रतः पृष्ठतश्च क्रान्त्यन्तग्मधिकमधिकं भवति । पातस्याद्यन्त प्रतिपादनार्थ भृमी विम्बे विलिख्योच्यते । तद- यथा ।-चन्द्राकौं किल यदोत्तरगोलस्थी, तदा ममायां भृमौ याम्योत्तरां रखा हात्वा तस्यां रखायां बिन्दुश्च कृत्वा स बिन्दुः किलोत्तरश्चन्द्रम्यायनमन्धिः कल्पितः । क्रान्त्यन्त तस्याद्यमंज्ञा पूर्व कल्पिता। कलास्तन्मितरङ्गालेरयनान्तादुत्तरतोऽन्यं बिन्दं कृत्वा तत्र रवि- स्वाहोरात्रवृत्तं कल्पाम् । तत्र च रविविम्बाईकनामितरङ्गले: रविवि विनिख्य तम्माविम्बमध्याद्दक्षिणतो मानेक्याई- कलामितरतरन्यो बिन्दुः कार्यः । तत्र किलेन्दोः स्वाहो. रात्रहत्तम् । च चन्द्रविम्बाईकलामितरङ्गलेशन्द्रविम्बं कायम्। तयोश्चन्द्राविम्बयोः प्रान्ती मन्दग्नी । मुपमर्पतश्चन्द्रस्य कालेन वृत्तं भवति । अयनान्तमनुप्राप्तस्य यत् तत्राहोगत्रवृत्तं भवति, तत् तत्रस्थस्यैव चन्द्रस्य। एवं विम्ब- प्रान्तक्रान्त्या: साम्यात् तत्र पातादिः ; ततोऽनन्तरं यावता कालेनायनान्तं प्राप्नोति, तावदाद्यं स्थित्यहम् । ततोऽनन्तर- अयनसन्धी यावत् तस्याद्यस्य यावत्यः तत्र यदायनान्त.

·पाताधिकारः। केन । ? यत- मयनान्तादपसर्पन यावता कालेन तदेवाहोरात्रवृत्तं पुनः प्राप्नोति तावदन्त्यं स्थित्यईम् । स्थित्यईसाधनवासना त्रैराशि- तोष्टपटिकाभिश्चन्द्राकौ प्रचाल्य क्रान्त्यन्तरमन्याख्यं कृतम्। तस्याद्याख्यस्य चान्यस्य यदन्तरं तदिष्टपटिकानां सम्बन्धि क्रान्त्यन्तरं भवति। यद्यनेन क्रान्त्यन्तरेणेष्टघटिका लभ्यन्ते तदाद्योनितमानक्याईतुल्येन कियत्यः ? इति । वन्द्राहोरात्रवृत्तस्यायनान्तस्य चान्तरमाद्योनितं मानक्याई वर्त्ततेऽत उपपत्रम् “श्राद्यान्यान्तरभक्तं मानक्यासाद्ययोस्तदा विवरम् । इष्टघटीभिः क्षुणम्” इति सर्वं निरवद्यम् । इदानीं पातप्रयोजनमाह।- पातस्थितिकालान्तमङ्गलकत्यं न शस्यते तज्जैः । मानजपहीमदानादिकमत्रोपैति खलु हद्धिम् ॥ २१॥ स्पष्टम्। इति श्रीमहरोपाध्यायसुतश्रीभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिवासमाभाष्य मिताक्षरे पाताधिकारः । प्रवाधिकार ग्रन्थसङ्ख्या चत्वारिंशदधिकविशतानि ॥ ३४० ।। एवमादिती ग्रन्थसया ॥ ४३४५॥ । समाप्तोऽयं ग्रहगणिताध्यायः॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.