·No text on this page.

·सटीककारकचक्रम् । ore श्रीभवानन्दसिद्धान्तवागौशभट्टाचार्यप्रणीतम् । याaaun Paranorane श्रीमन्माधवतर्कालङ्कारविरचितया टोकया समेतम् । श्रीजीवानन्द विद्यासागरपौत्र- पण्डित श्रीसुधाशुशेखरभट्टाचार्यकृत-टिप्पन्या सहितम् । तनैव संस्कृतं प्रकाशितञ्च । प्रथम स्करणम्। कलिकातामहानगऱ्या फिनिक्सयन्त्रे मुद्रितम् । १८२३ मर्व चव संरक्षितम्।

·No text on this page.

·सटीककारकचक्रम् । अनमो गणेशाय । नत्वा कृष्णपदहन्इं कारकाद्यर्थनिर्णयः । श्रीभवानन्दसिद्धान्तवागीशन वितन्यते ॥ तत्र क्रियानिमित्तत्वं कारकत्वमिति न सामान्य- लक्षणम् ॥ १॥ ओ नम शिवाय । प्रणम्य परमं देवं शिवं विकृतिमादरात् । तनोति माधवो धीमान् कारकाद्यर्थनिर्णये ॥ कारकेति ।-कारकाद्यर्थस्य निर्णयो यस्मादिति व्युत्पत्त्या कारकाद्यर्थनिर्णायकग्रन्थ इत्यर्थः, आदिना कादिपरिग्रहः । “कः कारकपदार्थः ?” इति शिष्यजिज्ञासानिवृत्तये परमतनिरा- करणपूर्वकस्वमतसिद्धलक्षणमभिधित्सुः प्रथमतो वैयाकरण- मतसिद्धलक्षणमुपन्यस्य दूषयति, तत्र क्रियेति । तत्र-कार कादौ, घटकत्वं सप्तम्यर्थः । क्रियेति।-क्रिया-धावर्थः, “क्रिया धात्वर्थ उच्यते” इति शाब्दिकस्मरणात्, तनिमित्तत्वं - तत्कार- णत्वमित्यर्थः । ग्रामं गच्छतोत्यादी गमधात्वर्थसंयोगावच्छिन्न- क्रियायाः कारणत्वाभावेऽपि धात्वर्थतावच्छेदकीभूतसंयोग- कारणत्वमादाय ग्रामादेः कारकत्वं, तादृशक्रियायां संयोगकार- ·२ सटीककारकचक्रम् । vvww . सम्प्रदानादेरनुमतिप्रकाशनहारव तण्डुलादि- सम्पादनहारा सम्बन्धिनोऽपि पाकादिक्रियानिमि- तत्वेन सम्बन्धिनि चैवस्य तण्डुलं पचतीत्यादौ चैत्रादावतिव्याप्तेः ॥ २॥ णत्वसत्त्वेऽपि क्रियान्यत्वेन निवेशनात् न क्रियायां कारकलक्ष- णातिव्याप्तिरित्यवधेयम् । केचित्तु, संयोगादिः क्रिया च उभय- मेव गम्यादिधात्वर्थः । तथाच, संयोगरूपधात्वर्थकारणत्वमादाय यथाश्रुतमेव सम्यगित्याहुः ॥१॥ नन्वत्र क्रियाकारणत्वं साक्षात्परम्पगसाधारणप्रयोजकत्वमेव वाच्यम्, अन्यथा सम्प्रदानापादानादावव्याप्तिः , तथाच चैत्रस्य तण्डुलं पचतोत्यादौ सम्बन्धिनि चैत्रादावतिव्याप्तिरित्यत आह, सम्प्रदानादेरिति ।-आदिना अपादानादिपरिग्रहः । अनु- मतिः, इच्छा, प्रकाशनं-ज्ञापनं, तद्वारा सम्प्रदानादेः क्रिया- निमित्तत्वेनेव तण्डुलादिसम्पादनहारा सम्बन्धिनोऽपि क्रिया- निमित्तलेन सम्बन्धिनि चैत्रादावतिव्याप्तिरित्यन्वयः। कुत्र प्रयोग चैत्रादावतियाप्तिरित्याकाझायामाह. चैत्रस्य तण्डुल- मित्यादि । - तुभ्यं ददानीत्युक्ते ब्राह्मणो यदि ददखेति ब्रूयात्, तेन ब्राह्मणस्येच्छामनुमाय दानेऽनिष्टसाधनताञाननिवृत्त्या इष्टसाधनताज्ञानाहाननिष्पत्तिरिति अनुमतिप्रकाशनहारा ब्राह्मणस्य दानप्रयोजकत्वं, तण्डुलोत्पत्त्यनुकूलव्यापारादिरूप- तण्डुलसम्पादनहारा चैत्रादेरपि पाकनिमित्तत्वमस्त्येवेति भावः। एवमपादानस्यापि पतनप्रतिबन्धकसंयोगनाशकविभाग- हारा पतनक्रियानिमित्तत्वं बोध्यम् । अतिव्याप्तेरित्युपलक्षणं, ·सटीककारकचक्रम्। ३ किन्तु विभक्त्यर्थद्वारा क्रियान्वयित्वं मुख्य- भातसाधारणं कारकत्वं, क्रियानिमित्तत्वसहितं मुख्यमिति। स्तोकं पचतोत्यादौ क्रियाविशेषणे- ऽतिव्याप्तिवारणाय विभक्त्यर्थहारति ॥ ३ ॥ "गड़ि वदनैकदेशे” इति गणोते गण्डति कपोलमित्याद वदनैकदेशस्य धात्वर्थतया तादात्मास्याख्यातार्थतया च वदनैक- देशतादात्मवान् गण्ड इति शाब्दबोधो जायते, इति वदनैक- देशरूपक्रियाकर्त्तरि गण्डे तादृशक्रियाप्रयोजकत्वासम्भवे- नाव्याप्तिः, एवं गगनं द्रव्यं भवतीत्यादौ द्रव्यतादात्म्यस्यैव भुवः शक्यतया तादृशक्रियाकर्तरि गूगने तादृशक्रियाया अप्रयो- जकत्वेनाव्याप्तिरपि बोध्या ॥२॥ स्वमतसिद्धलक्षणमाह, विभक्त्यर्थहरिति ।-क्रियाविषयतानिरू- पितविभक्त्यर्थविषयतानिरूपितविषयताश्रयत्वमित्यर्थः । भात- गौणं, ग्रामं गच्छति घट जानातीत्यादी मुख्यं ग्रामादि, भाक्त घटादि, तत्साधारणमित्यर्थः । किं मुख्यमित्याकाङ्क्षायामाह, क्रियेति । तथाच, क्रियानिमित्तत्वे सति विभक्त्यर्थद्वारा क्रिया- न्वयित्वं, मुख्यकारकत्वं बोध्यम् , इदमुपलक्षणं, क्रियाया अनि- मित्तले सति विभक्त्यर्थहारा क्रियान्वयित्वं भातकारकत्वम् । उभ- यत्र क्रियानिमित्तत्वं साक्षात्परम्परासाधारणं प्रयोजकत्वरूपं बोध्यम् । ननु क्रियाविषयतानिरूपितविषयतानिरूपितविषयता- श्रयत्वमेव लक्षणमुच्यतां, किं क्रियाविषयतानिरूपितविभक्त्यर्थ- विषयतानिवेशेन ? इत्यत आह, स्तोकमित्यादि । यद्यपि पच- ·MANN. सटीककारकचक्रम् । चैवस्य पचतोत्यादौ सम्बन्धित्वं न पाकऽन्वेति, षष्ट्या नामार्थसाकारतया क्रियाया अपि कमादि- तोत्यादित: पाकानुकूलकत्यादेोधात् पाकविषयतानिरूपितानु- कूलत्वविषयतानिरूपितविषयत्वात्रयत्वस्य कृत्यादावपि सत्त्वात् तनातिव्याप्तिवारकतया विभक्त्यर्थ निवेशप्रयोजनं सम्भवति तथा- ऽपि तादृशविषयताश्रयत्वे सति नामार्थत्वनिवेशनापि तहारण- सम्भवात् तत्परित्याग इत्यवधेयम् । न च विशेषणविभतरम- दार्थकत्वमते विभक्त्यर्थ निवेशनापि नातिव्याप्तिवारणसम्भव इति वाच्यम् , विशेषणविभक्तरभेदार्थकत्वमतेऽपि क्रिया- विशेषणोत्तरविभक्तेरभेदार्थकत्वविरहात् , किन्तु साधुत्वमात्र- सम्पादकत्वमेव , अन्यथा क्रियाविशेषणस्य कुत्र वा द्वितीया, कुत्र वा टतीया इत्यस्य विनिगमकाभावप्रसङ्गात् । इत्यञ्च यत्र विभक्त्यर्थस्य प्रकारविधया भानं, तत्र स्तोकेन पचति अति- शयेन मूत्यतीत्यादौ टतीया, यत्र न भानं, तत्रैव स्तोक पचति अतिशयं मूत्यतीत्यादी द्वितीया नानध्यवसायापत्तिरिति । विशेषणविभक्तेरभेदार्थकत्वमतऽपि अभेदातिरिक्तत्वस्य विभक्त्यर्थे निवेशानातिव्याप्तिः । इष्थत एव वा तस्य कारकत्वं मृदुन्या- वित्यादौ यकारानुपपत्तेः, कारकपदात् परस्यैव तस्य विधानात् । पचतीत्यादौ आख्यातार्थकत्यादावतिव्याप्तिवारणाय विभ- त्योपादानमिति केचिद्वदन्ति, तच्चिन्त्यम् ॥ ३॥ ननु चैत्रस्य पचतीत्यादौ तण्डुलादिपदाभावात् अगत्या षष्ठान्तार्थस्य पाकेऽन्वयो वाच्यः, तथाच सम्बन्धिनश्चैत्रस्यापि कारकत्वापत्तेः स्वमते तादवस्थ्यमित्यत आह,-चैत्रस्येति । न - ·vvv मैत्रस्य पाक सटीककारकचक्रम् । साकाश्तया परस्पराकाङ्गाविरहात्, किन्तु तण्डुल- मित्यादिपदाध्याहारेणैव चैत्रस्य तण्डुलं पचती- त्येवान्वयबोधः। ओदनस्य भोता, इत्यादौ षष्ठी कर्मत्वकर्तृत्वार्थकत्वेन कारक- विभक्तिरेव, “कर्तृकर्मणोः कृति नित्यम्” (क इत्यनेन तदिधानात् ; अत एव "सम्बन्धस्य कारकत्वं नास्ति क्रियायोगाभावात्” इति शाब्दिकाः ॥ ४ ॥ पाकेन्वेति-चैत्रस्य सम्बन्धित्वस्य पाकान्वयासम्भव एवेत्यर्थः । कुत इत्याकाझायामाह, षष्ठया दाते। नामार्थसाकाङ्तया- नामार्थधम्भिकस्वार्थबोधकतयेत्यर्थः । परस्पराकाहाविरहात्- परस्परान्वयबोधौपयिकाकाहाविरहादित्यर्थः । यद्येवं, तदा तादृशनिरूप्य-निरूपक-भावापन्न विलक्षणेकविषयता शालिबोध- स्यानुभवसिद्धतया तस्यापलापप्रसङ्गः, प्रसङ्गो वा तत्र तादृश- विलक्षणबोधौपयिकाकाङ्गादिमत्त्वस्य इत्यत आह,-किन्विति। पदाध्याहारेणैवेति । तथाच अध्याहाराभावे तनाबोधकत्वमिष्ट- मेवेति भावः। ननु ओदनस्य भोता, मैत्रस्य पाक इत्यादी कम्मत्वादिरूपविभक्त्यर्थहारा भोजनादिरूपक्रियान्वयिन ओद नादः कारकत्वं स्यादित्यत इष्टापत्तिमाह, ओदनस्येति।-- (क) इत्यनेन-इत्याकारककलापसूवेण, वहिहितप्रत्यययोगे कर्तृकर्मणो षष्ठी- विभक्तनित्यविधानादित्यर्थ ।

·६ सटीककारकचक्रम् । यदि च "गुरुविप्रतपखिदुर्गतानां प्रतिकुर्चीत भिषक स्वभेषजैः' इत्यादि प्रयोग विनापि नामा- ध्याहारं धात्वर्थे षष्ठ्यर्थः सम्बन्धोऽन्वीयते, तदा कर्तृत्वकर्मत्वादिषट्कान्यतमद्वारा क्रियान्वयित्व कारकत्वमिति तत्त्वम् ॥ ५ ॥ कम्मत्वकर्तृत्वादिभेदेनोदाहरणदयम् । तस्य कारकविभक्तिले प्रमाणमाह-कर्तृकम्मणोरिति । अत एव-सम्बन्धार्थकषष्ठयाः कारकविभक्तित्वाभावादेव। सम्बन्धस्य-सम्बन्धबोधकषष्ठयाः, कारकत्वं-कारकविभक्तित्वं, कारकोत्तरविभक्तित्वमिति यावत् । क्रियायोगाभावात्-षष्ठीविभक्त्यर्थसम्बन्धहारा क्रियाविषयता- निरूपितविभक्त्यर्थविषयतानिरूपितविषयताश्रयत्वस्य वार्थकषष्ठीप्रकृत्यर्थे विरहादित्यर्थः ॥ ४ ॥ यदि चेति ।-रोगोपशमो यदि प्रकते धात्वर्थः, तदाऽध्याहारं विनैव षष्ठाधियत्वस्य धात्वर्थैकदेशे रोगेऽन्वयादतिव्याप्तिः ; यद्युपशम एव धात्वर्थस्तदा रोगमिति पदाध्याहारणेवान्वयबोध इति क्रियान्वयित्वाभावानातिव्याप्तिरित्यतो यदि चेत्युक्तम् । न च क्रिया धात्वर्थः, धात्वर्थत्वञ्च न धातुप्रयोज्यप्रतीतिविषयताश्रय- त्वम्, अपि तु धातुपदजन्योपस्थितिमुख्यविशेष्यत्वम् ; (ख) तथाच षष्ठाधियत्वस्य प्रतते रोगऽन्वयानातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । (ख) तथाच, तादृशधातुपदजन्योपस्थितिमुख्यविशेष्यीभूते रोगोपशमे उपशमे वा षष्ट्यर्थाधयत्वस्यान्वयाभावानातिन्याप्तिरिति भावः। तादृशमुख्य विशेष्यस्य धात्वर्थत्वे दोष- माह-घटमित्यादि।

·सटीककारकचक्रम् । तत्र “क्रियाश्रयत्वं कर्तृत्वम्” इति वैयाकरणाः । तेषामयमाशयः,—यवातूत्तराख्यातेन यगादा- घटं निरूपयतीत्यादी तादृशनिरूपणरूपधात्वर्थे ज्ञानानुकूल- व्यापार विभक्त्यर्थहारा घटादेरनन्वयाहटादावव्याप्तेः, इदमुप- लक्षणं, “नारदाय रोचते कलहः” इत्यादी नारदादेरपि कार- कत्लापत्तिः, तेषामपि विभक्तार्थद्वारा क्रियान्वयित्वादित्यवधेयम् । कर्तृत्वकम्मत्वादीति ।-आदिना करणत्वादिपरिग्रहः । कर्तृत्वा- द्यन्यतमहारा तत्क्रियान्वयित्वं तक्रियाकारकत्वमित्यर्थः ॥ ५ ॥ किं कर्तृत्वमित्याकानायां कर्तुत्वं निरूपयितुं प्रथमतो वैयाकरणमतमुपन्यस्य दूषयति, तत्रेति । तत्र-तेषु मध्ये, कर्तृ- वाद्यन्यतममध्ये इत्यर्थः, निर्धारण सप्तमीयम् । निर्धारणस्थले उद्देश्यभिन्नसामान्यधर्मावच्छिन्ने विधयव्यवच्छेदबोधकतया प्रकृत क्रियाश्रयत्वभिन्नकर्तुत्वाद्यन्यतमं कर्तृत्वपदप्रतिपाद्यत्वाभाव- वदित्यन्वयबोधः। गम्यादिधातुस्थले गमनादिक्रियाश्रयत्वस्य कर्तरि सत्त्वेऽपि देवदत्तस्त्यजतीत्यादिप्रयोगकाले त्यागकर्तरि देवदत्ते गमनकर्तृत्वापत्तिरित्यत आह, तेषामिति ।-वैयाकर- णानामित्यर्थः। यद्धातूत्तराख्यातेनेति ।-यद्यातूत्तरत्वघटिता- ख्यातत्वावान्तरधर्मप्रकारकनिश्चयेनत्यर्थः , तथाच, यगादिघटित धर्मभिन्नयद्धातूत्तरत्वघटिताख्यातत्वावान्तरयत्किञ्चिद्धम्मप्रकारक- निश्चयत्वव्यापकजनकतानिरूपित-जन्यतावच्छेदक तहात्वर्थविष- यतानिरूपितशाब्दधी(ग )विषयताविशिष्टधर्मवत्त्वं तहातुकर्तुत्वं (ग) विषयतावैशिष्ट्य स्वरूपसम्बन्धेन बोध्यं, तादृशधर्मश्च कर्तृत्वादिक, तादृश विषयत्वाश्रयधर्मवत्त्वमित्यर्थः । अवेद बोध्य,-कर्तुविहिताख्यातान्तधात्वर्थमादायैव कर्म- .

·सटीककारकचक्रम् । यद्यात्वर्थान्वितयादृशधर्मवत्त्व wwww समभिव्याहृतेन जनकताया पर्यवसितम् , नातो गच्छतीत्यादिवाक्यजन्यशाब्दाभावदशायां त्यागकर्तरि गमनकर्तृत्वप्रसङ्गः । यद्दातूत्तरत्वघटितलानुपादाने आख्यातत्वावान्तरधर्मतिपत्वादिप्रकारकनिश्चयत्वस्य गम्याद्युत्त- रत्वेनाननुसन्धीयमानतिपत्वादिप्रकारकनिश्चयसाधारणतया तत्र गम्यादिधात्वर्थविषयता-निरूपित-कृतिविषयताशालि-शाब्दबोध- असत्वेन तादृशनिश्चयत्वव्यापकत्वाभावादसम्भवः स्यादतस्तादृशोक्तिः । स्वरूपसम्बन्धरूपयद्धातूत्तरत्वघटिताख्यात- त्वावान्तरयत्किञ्चिद्धर्मप्रकारक-निश्चयत्वावच्छिन्नजनकतानिवेश- ऽप्यसम्भवः, भ्रमसाधारण्यानुरोधेन गमधातूत्तरतिप्त्वादिप्रका- रकनिश्चयत्वेन हेतुत्वासम्भवात् , किन्तु गत्वावच्छिन्नविषयता निरूपित-अत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितेत्यादिक्रमेणैव ; स्तादृशनिश्चयत्वव्यापकत्वनिवेशः तादृशनिश्चयनिष्ठजनकता- निवेशे गम्यते गच्छति इत्यादिवाक्यदयविषयक-समूहालस्बन- तादृश निश्चयनिष्ठां गम्यत इत्याद्यानुपूर्वीप्रकारकनिश्चयत्वाव च्छिन्नजनकतामादाय ग्रामादावपि गम्यादिकर्तृत्वापत्तिरतस्तत्- परित्यागः। यद्धातूत्तरत्वघटितयत्किञ्चिद्धम्मप्रकारकनिश्चयत्वे- नेत्युक्तौ गमनीय इत्याद्यानुपूर्वोज्ञानमादाय ग्रामे गमनकर्त- वापत्तिः, अतो यत्किञ्चिद्धम्र्मे आख्यातत्वावान्तरत्वनिवेश: । अन्यत् सुधीभिरूह्यम् । अथ देवदत्तेन गम्यते इत्यादिप्रयोगकाले देवदत्तस्य गमधात्वर्थकर्तृत्वानुपपत्तिः , तथाहि, गमधात्वर्थ- अत- । विहितभावविहिताख्यातस्थले देवदत्तेन पच्यते गम्यते इत्यादौ निरुक्तकर्तृत्वलक्षणसम- न्वय कार्यः ।

·सटीककारकचक्रम् । बोध्यते, तादृशधर्मवत्त्वमेव तत्क्रियाकर्तृत्वम् । एवञ्च पचतोत्यादौ पाकानुकूलव्यापारवत्त्व,जाना- तोत्यादावाश्रयत्वं, नश्यतीत्यादौ प्रतियोगित्व तत्तत्क्रियानिरूपितं तत्तत्क्रियाकर्तृत्वम् ॥ ६ ॥ प्रकारतानिरूपितकृतिविशेष्यताया यगाद्यसमभिव्याहृताख्यात- ज्ञानजन्यतावच्छेदकतया गमधात्वर्थविशेष्यतानिरूपितकृति- प्रकारतायास्तजन्यतानवच्छेदकत्वेन (घ) तादृशाख्यातज्ञान जन्यतावच्छेदक-गमधात्वर्थविषयता-निरूपित-विषयता-विशिष्ट- धम्मवत्त्वाभावादिति चेन्न, वैयाकरणमते देवदत्तो गच्छतोत्यादी देवदत्तकर्तृक गमनमित्याकारकक्रियामुख्यविशेष्यकबोधस्यैवोत् पत्तेः , अत एव"क्रियाप्रधानमाख्यातम्" इति शाब्दिकाः स्मरन्ति । यद्धात्वर्थविषयतानिरूपितयनिष्ठविषयत्वं तादृशाख्यातज्ञानजन्य- तावच्छेदकं तद्वात्वर्थविषयतानिरूपितशाब्दबोधविषयताश्रय- तद्धर्मवत्त्वमिति यथाश्रुतविवक्षया नानुपपत्तिरित्यपि केचित् । यगादौत्यादिना इचादिपरिग्रहः । तादृशधर्मवत्वं-तद्धात्वर्थ- विषयतानिरूपित-शाब्दबोधीय-विषयताश्रयतद्धम्मवत्त्वमित्यर्थः । समानाकारप्रत्यक्षदशाया कर्तृत्ववारणय विषयतायां शाब्द बोधीयत्वनिवेश: । तत्र क्रियाकर्तृवं विशिष्य दर्शयति एवञ्चेति । केचित्तु यथाश्रुततत्तत्क्रियाश्रयत्वस्य कर्तृत्वरूपत्वे जानाती- (घ) तथाच देवदत्तेन गम्यते ग्राम इत्यादौ देवदत्तनिष्ठ कृतिजन्यगमनाश्रयो ग्राम इति शाब्दबोधोदयेन तब गमधात्वर्थाश कतेविशेषणत्वेन प्रकारतयैव तद्भानात् न कर्तुविहिताख्यातज्ञानजन्यतावच्छेदकत्वतादृशकृतिविशेष्यताया एव तज्जन्यतावच्छेदकत्वा- दिति भाव. ।

·१० सटीककारकचक्रम् । यगाद्यसमभिव्याहृतेनेति विशेषणात् पच्यते तण्डुल इत्यादौ पाकजन्यफलाश्रयत्वेन तण्डुलाद- र्बोधान्न तस्य कर्तृत्वम् । काष्ठः स्थाल्यामोदनं पचतीत्यादी करणाधिकरणकर्मणां क्रियान्वित- करणत्वादिधर्मवत्त्वेऽपि स धर्मो नाख्यातप्रति- पाद्यः । यदा तु तत्तत्तात्पर्येणाख्यातं प्रयुज्यते, त्यादावेव लक्षणसमन्वयः, चैत्रस्तण्डुलं पचति घटो नश्यतीत्यादी कर्तरि चैत्रघटादौ पाकनाशाश्रयत्वाभावादव्याप्तिरव, तदाश्रये तण्डुलकपालादावतिव्याप्तिरिति भङ्गया प्रतिपादितमिति वदन्ति, तन्त्र ; क्रियाभेदेन कर्तृलक्षणस्य भिवतया पाकादिक्रियास्थले अनुकूलव्यापारवत्त्वसम्बन्धेन, नाशादिस्थले प्रतियोगित्वसम्बन्धेन विवक्षणादव्यात्यतिव्यात्योरनवकाशादिति ॥ ६ ॥ यगाद्यसमभिव्याहृतेनेत्यस्य व्यावृत्तिमाह-पच्यते तण्डुल इत्यादि । फलाश्रयत्वेनेति ।-फल विक्लित्तिरूपं, स च (ङ) विवक्षणावयवसंयोगः । आख्यातान्तपदव्यावृत्तिमाह-काठः स्थाल्यामिति । इदमुपलक्षणम् , अस्मदुक्तरोत्यापि व्यावृत्ति- ोध्या। स धर्मो नाख्यातप्रतिपाद्यः, किन्तु तोयासप्तम्यादि- रूपस्यादिप्रतिपाद्य एवेत्यर्थः। तत्तत्तात्पर्य्यण-पाकान्वित- . (ड) वैलक्षण्यञ्च शैथिल्यरूप, तथाच शिथिलाख्यावयवसयोग एवात्र विक्लिति । अद च पचधातूतराखयातपदेन पाकजन्यफलाश्रयत्वरूपधर्मवत्त्वस्य तण्डुलादौ बोधात् कर्तृत्वापत्तिर्बोध्या।

·सटीककारकचक्रम्। ११ तदा काष्ठं पचतोत्यादौ तेषां कर्तवमिष्टमेव । तथा पच्यते ओदनः खयमेवेत्यादिकर्मकर्तरि ओदनादः कर्मणोऽपि कर्तृत्वं, तब हि वहत्ति- व्यापारजन्यपाकजन्यफलशाल्योदन इति बोधः, तव ओदनपदोत्तरप्रथमाया व्यापारः; यदा-लक्ष- गया व्यापारसामान्य शक्तस्याख्यातस्यैवार्थः, व्युत्- पत्तिवैचिवाच्चात्र यगादिसमभिव्याहृताख्यातार्थ- करणवादिबोधतात्पर्येणेत्यर्थः । तदा प्रयोगकाले, तेषां- करणाधिकरणकर्मण, कर्तृत्वमिष्टमेवेति , अत एव “विवक्षा- वशात् कारकाणि भवन्ति” इति शाब्दिका वर्णयन्ति। तत्र विवक्षावशात्-प्रयोगवशादित्यर्थः । कम्मकर्तरीति, प्रत्यय- स्थले इति शेषः । स्ववृत्तोति ।-स्वम्-अोदनः, तहत्ति- व्यापारः, तण्डुलावयवाग्निसंयोगः, एतस्यौदनवृत्तित्वञ्च (च) स्वाश्रयारभ्यत्वसम्बन्धेन, पाकः,—विलित्त्यनुकूलव्यापारः, स च तण्डुलावयवक्रिया विक्लित्तिश्च शिथिलाख्यतण्डुलावयवसंयोगः । व्यापारार्थकप्रथमायाः प्रायश: प्रयोगाभावादाधुनिकलक्षणापत्ते राह-यहेति। आख्यातस्यैवार्थ इति, व्यापार इति पूर्वेणा- नन्वाख्यातार्थव्यापारादेः प्रथमान्तार्थविशेषणतया धात्वर्थविशेष्यतया चान्वयनियमात् तादृशान्वयबोध एवाप्रामा. णिक इत्यत आह, व्युत्पत्तिवैचित्रवादिति ।-आकाशावैचि- (च) अव स्व तादृशानिसयोग , तदाश्रयो यस्तण्डुलावयवस्तदारभ्यत्वस्य ओदने - न्वयः । सत्त्वात् ।

·१२
सटीककारकचक्रम्।
तत्र
व्यापार प्रथमान्तार्थस्य विशेषणतयाऽन्वयः,
काख्यातस्य व्यापारवाचित्वादोदनान्विततादृश-
व्यापारस्य यगाद्यसमभिव्याहृताख्याताप्रतिपाद्य-
त्वादोदनः खं पचतीत्यादिप्रयोगस्यासाधुतयाऽभावे-
ऽपि ताहशव्यापारे तज्जन्यप्रतिपत्तिविषयत्वयोग्य-
ताया अनपायादिति ॥ ७ ॥
वादित्यर्थः. तथाच, तादृशाकासा तादृशबोध एव कारण-
मिति भावः। कर्ताख्यातस्य-कर्तृविहिताख्यातस्य, तिवादे-
रिति यावत् । नन्वसाधुत्वनिश्चयात् तादृशप्रयोगाभावेन तज्जन्य-
शाब्दबोधाभावात् जन्यत्वाव्यवहितोत्तरत्वोभयसम्बन्धेन यगाद्य-
समभिव्याहृत--ताशाख्यात-ज्ञानविशिष्टज्ञानीयविषयतावत्त्वस्य
तादृशव्यापारेऽसत्त्वान्नाव्यात्युद्धार
इत्यत आह-ओदन: खं
पचतीत्यादि। स्वरूपयोग्यताया इति, तथाच साधुत्वनिश्चय-
दशायाम् ओदनः वं पचतीति कदाचित् प्रयोगसम्भवात् खवृत्ति-
व्यापारजन्यपाकजन्यफलशाल्योदन इति बोधस्यानुभवसिद्दतया
पाकविषयतानिरूपितव्यापारविषयताया अगत्या यगाद्यसम-
भिव्याहृततिवादिप्रकारकनिश्चयजन्यतावच्छेदकताया आवश्यक-
त्वेन विवक्षिततादृशज्ञानजन्यतावच्छेदकविषयतावत्व, पचते
ओदनः स्वयमेवेति प्रयोगकाले तादृशप्रयोगाभावेऽपि तादृश-
व्यापारऽवाधितमेव, तादृशज्ञानविशिष्टज्ञानविषयत्वनिवेशे प्रयो-
जनाभाव इति भावः ॥ ७॥

·१३ सटीककारकचक्रम् । पाचयतीत्यादौ पाकानुकूलव्यापारो णिजन्त- स्यार्थः, तदनुकूलव्यापार आख्यातस्य, तदाश्रयः कर्जेति। "खतन्त्रः कर्ता" इति पाणिनिसूव- मपि एतत्परतयैव व्याख्येयमिति, तन्न, अचेतने- ऽभियुक्तानां खरसत: कर्तृपदाप्रयोगात् (छ) । कारकान्तराप्रयोज्यत्वे सति कारकान्तरप्रयो- जकत्वं कर्तृत्वं, सत्यन्ताच्च छेद्यसंयोगादिरूप- इनन्तधातुस्थले लक्षणं सङ्गमयति, पाचयतीत्यादि।-पाकः पचेरर्थः, इनर्थश्च व्यापारः, तदन्वितव्यापार आख्यातार्थः , एवञ्च चैत्रो मैत्रेण पाचयतीत्यादौ पाकानुकूलमैत्रनिष्ठव्यापारस्तदीय- चेष्टा तत्कतिर्वा, तदनुकूलो यो व्यापारः वं पच इत्यादि शब्द प्रयोगरूपस्तहान् चैत्र इत्याकारकस्तत्र शाब्दबोधः । ननु 'स्वतन्त्रः कर्ता” इति पाणिनिसूनविरोध इत्यत आह- खतन्त्र इति । स्वरसतः,-लक्षणां विनेत्यर्थः, अनुपपत्तिज्ञानं विनति केचित्, फलतो न विशेषः, लक्षणया तु तादृशप्रयोगो भवत्येवेति भावः। मतान्तरमाह, कारकान्तरेति।-खभित्र- कारकेत्यर्थः, खं-लच्यत्वेनाभिमतं, सत्यन्तस्य निष्कृष्टार्थ स्वयमेव व्यक्तीकरिथति, विशेष्यदलार्थस्तु खभिन्नकारकजन्यतत्का-नुकूल- व्यापारजनकत्वमिति। सत्यन्तव्यावृत्तिमाह-छेद्येति । जनका- (छ) एतत्परतवैव-यद्धातूत्तरेत्यादिनिरुक्तलक्षणार्थपरतयैव । निरुतालक्षण दूषयति,-इति तन्ने त्यादिना। कत्तुपदाप्रयोगादिति । तथाच निरुक्तलक्षणमचैतने कर्तरि अतिव्याप्तमिति भावः ।

·१४ सटीककारकचक्रम् । व्यापारजनके कुठारादौ नातिव्याप्तिरित्यपरे । तदसत्, ईश्वरप्रयोज्यानां संसारिणां तत्तत् क्रियाकर्तृत्वानुपपत्तेः। तदप्रयोज्यत्वञ्च यदि फलानुकूलतज्जन्यव्यापारानाश्रयत्वं,तदा दण्डादि- अत्र न्तेन विशेष्यदल-सत्वमाविष्कृतम्। नातिव्याप्तिरिति । तथाच कुठारभिन्नं यत् कारकं, तत्प्रयोज्यत्वात् कुठारादौ नातिव्याप्ति- रिति भावः । यद्यपि कुठारस्य न कर्तृप्रयोज्यत्वं, तथाऽपि तनिष्ठ- व्यापार कर्तृप्रयोज्यत्वस्य सत्वात् तादृशव्यापारविशिष्टकुठारादा- वपि तत्प्रयोज्यलं यथाश्रुतेऽप्युपपादनीयमिति । यथाश्रुतसत्य- न्तार्थे दोषमाह, ईश्वरेति । तथाच कर्तृभिन्नो य: कारक ईश्वरः, संसारिणां-देहिनां, तत्प्रयोज्यतयाऽव्याप्तिः, देहांशे प्रयोज्यतामादाय देहिनां प्रयोज्यत्वं बोध्यम्, ईश्वरस्य जन्यमानं प्रत्येव जनकत्वादिति भावः। निष्कृष्टार्थमाह- यदीति। फलानुकूलेति। तत्क्रियानुकूलस्खभिन्नकारकजन्य- व्यापारानाश्रितत्वमित्यर्थः । यद्यपि कर्तुनिष्ठव्यापार पूर्वोक्तेश्वर- जन्यतामादाय दोषदानं सम्भवतीति तत्परित्यागो न विचारसहः, तथाऽपि स्खभिन्नकारकजन्यतायां जन्यत्वानवच्छिन्नत्वविशेषणात् ईश्वरजन्यत्ववारणसम्भवात् (ज) दण्डादिजन्येत्युक्तम् । अत्र (ज) तथाच ईश्वरस्य जन्यत्वावच्छिन्न प्रति कारणतया सुतरामीश्वरजन्यत्वस्य जन्यत्वानवच्छिन्नत्वाभावात् तदारणं बोध्यम् ।

·सटीककारकचक्रम् । १५ जन्यसंयोगादिरूपव्यापाराश्रयत्वात् कुलालादाव- व्याप्तिः, अन्यच्च दुर्वचम् ॥ ८॥ तबाहुः,-अनुकूलकृतिमत्त्वं कर्तृत्वं, पाकानु- स्वभिन्नकारकजन्यतल्कार्योत्पत्त्यनुकूलव्यापारानाश्रितत्वे सति खभिन्नकारकजन्यतक्रियानुकूलव्यापारजनकलं कर्तुत्वमिति फलितं, तत्र क्रियायामतिव्याप्तिवारणाय व्यापार जन्यान्त- विशेषणं, कर्तृव्यापार स्वात्मककारकजन्यतयाऽव्याप्तिवार- णाय स्वभिन्नेति कारकविशेषण, स्वभिन्नजन्येत्युत्तो कर्तृव्यापार कर्तृभिन्नादृष्टजन्यतया तद्दोषतादवस्थ्यमत: कारकेति, इति रौत्या तन्मते प्रतिपदव्यात्तिर्बोध्या। कम्मवाद्यन्यतमशून्यत्वं सत्यन्तेन विवक्षणीयं, विवक्षणीयञ्च कारकत्वं विशेष्यदलेन, तथाच तरिक्रयाकम्मत्वाद्यन्यतमशून्यत्वे सति तत्क्रियाकारकत्वं तत्कर्तृत्वं वाच्यमित्यत आह, अन्यच्चेति ।-लघुरूपमन्यदुर्वच- मित्यर्थः, लघुरूपञ्च मयैव वक्तव्यमिति भावः ॥८॥ खाभिप्रेतलक्षणमाह, अनुकूलकतीति ।-तक्रियानुकूल कृतिमत्त्वं-तक्रियाकर्तृत्वं, तक्रियाकर्तशब्दप्रतिपाद्यमित्यर्थः. तत्तक्रियानिष्ठविषयतानिरूपितानुकूलत्वविषयतानिरूपितविष यताविशिष्टततिमत्त्वमिति तु पर्यवसितार्थः, नातः प्रयोग- शून्यतादशायां कर्तवव्यवहारप्रसङ्गः। यदि च प्रयोगशून्यता- दशायामपि कर्तृत्वव्यवहारो ग्रन्थकतामिष्टः, तदा यथाश्रुतमेव सम्यगिति ध्येयम्। कतिमत्त्वं समवायसम्बन्धेन बोध्यम् , यदि च शरीरादावपि कर्तृत्वव्यवहारो मुख्यः, तदा समवायाव- च्छेदकताऽन्यतरसम्बन्धेन तहत्त्वं बोध्यम्, ईश्वरपरिग्रहीतशरीर ·सटीककारकचक्रम् । कूलव्यापारवत्त्वप्रतिसन्धानेऽपि काष्ठादी तान्त्रि- कानां खरसतः कर्तृपदाप्रयोगात्, कृताकृतविभा- गादिना कृधातोयत्नार्थकत्वे निश्चिते आश्रयार्थक- तृजन्तकृधातुव्युत्पन्नकर्तशब्दस्य यत्नाश्रयबोधक- त्वाच। अचेतने कर्तृपदप्रयोगो गौण: । यदि चान्यविषयककृतिजन्ये नान्तरोयके मत्तो भूतं, न तु मया कृतमिति व्यपदेशान्न मुख्यकर्तृत्वं, तदा तदि- षयकत्वेनापि कृतिविशेषणीया, न चैवं तद्विषयक- कर्तृत्वव्यवहारो भाक्त एवेति ध्येयम्। व्याप्यवृत्तेरवच्छेद- कत्वं खोलत्य तत्रापि मुख्यकर्तृत्वव्यवहार इति केचित् । स्वोक्तौ प्रमाणमाह-पाकानुकूलेत्यादिना प्रतिसन्धानऽपौत्यन्तेन व्यव. हर्त्तव्यज्ञानं सम्पादितम् । तान्त्रिकानां-विवेचकानां,स्वरसतः, - लक्षणां विना । स्वोतो योगार्थत्वमप्युपपादयति, कताकृतेति।- ओदनपाकसाधककृतिजन्ये कलायपाके मत्तो भूतं, न तु मया कृतमिति व्यपदेशात् ओदनपाकः क्तः, न तु कलायपाक इति विभागादिनेत्यर्थः, आदिना पचतोत्यादौ पाकं करोतीत्यादि- वृद्धविवरणादिपरिग्रहः। नन्वेवमचेतने कर्तृपदप्रयोगो लक्षणां विना न स्यादित्यत्र इष्टापत्तिमाह,-अचेतने इति । गौणः,- लाक्षणिकः । ननु नान्तरीयककलायपाकस्थले कलायं पचतीति प्रयोग: स्यात् तदनुकूल कृतिमत्त्वात्, न स्याच न पचतीत्यादि प्रयोगः तदनुकूलकत्यभावस्याभावादित्यत आह, यदि चेति ।- वस्तुतस्तद्वयमपोष्टमेवेत्यतो यदि चेत्युक्तम् । तद्दिषयकवेना- - ·सटीककारकचक्रम् । कृतिमत्त्वमेव (झ) तत्कर्तृत्वमस्तु, गुरुतरभारोत्तो- लनादौ तहिषयककृतिमत्त्वेऽपि उत्तोलनक्रियाद्य- निष्यत्तौ कर्तृपदाप्रयोगात् (ञ)। विषयत्वं साध्य- त्वेन बोध्यं, तेन भोजनकृतेरुद्देश्यत्वेन मुखादि- विषयकत्वेऽपि तत्कतुन सुखकर्तृत्वम् । अस्म- दादिकर्तृकपाकादावपि ईश्वरस्य कर्तृत्वमिष्टमेव ; पौति। तथा च स्वनिष्ठविषयतानिरूपकत्वखजनकल्लोभयसम्ब- धेन तत्तत्क्रियाविशिष्टकृतिमत्त्वं कर्तत्वमिति फलितम् । विष - यत्वमिति ।-साध्यत्वेन अभेदे हतीया, साध्यत्वाभिव्र विषयत्व- मित्यर्थः । तेन–साध्यत्वाख्यविषयतानिवेशेनेत्यर्थः । उद्देश्यत्वे. नेति। अत्रापि अभेदे टतीया । न सुखकर्तृत्वं-तथाच भोजनं करोतीतिवत् सुखं करोतीति प्रयोगस्य शक्त्या नापत्तिरिति. लक्ष- णया तु तादृशप्रयोगो भवत्येवेति भावः । नन्वेवमस्मदादिकर्तृक- पाकादितात्पर्येणापि ईश्वरः पचतौति प्रयोगः स्यादत आह, अस्मदादौति। ईखरपरिग्टहीतशरीरावच्छेदेन ईखरकर्त्तक- पाकतात्पर्य्य ईश्वरः पचतीति प्रयोगः सर्वदैवेष्टः, इत्यतोऽस्मदादि (झ) एवकारात् तदनुकूलत्वव्यवच्छेद. । (ञ) कर्तपदाप्रयोगादिति । -तथाच तव गुरुतरभारोत्तोलनानुकूलक तमत्त्वाभावान कर्तपदप्रयोग इति भाव ।

·१८ सटीककारकचक्रम् । न चैवमौश्वरः पचतीति प्रयोगः स्यात्, तथाविव- क्षायामिष्टत्वात् । कार्यत्वानवच्छिन्नजन्यतानिरू- पितमसाधारणमनुकूलत्वमेव वा लक्षणघटक- मित्याहुः ॥६॥ कर्मत्वन्तु न करणव्यापार्यत्वं,(ट) तद्धि करण- जन्यक्रियानुकूलव्यापाराश्रयत्वं, तच्च दावेण धान्यं लुनातीत्यादी हस्तादिकरणव्यापाऱ्या दाबेऽति- इत्यर्थः । कर्तृकपाकादावपीति, पाकादावपि-पाकतात्पर्येणापि । न चैव- मिति ।-एवं-तादृशपाकादावोखरकर्तृत्वस्येष्टत्वे । तथाविव- क्षायां-खनिष्ठ-साध्यत्वाख्यविषयता निरूपकत्व-स्वजनकत्वोभय- सम्बन्धेन वस्तुगत्या पाकविशिष्टेश्वरकतिप्रकारकबोधताल्पय कल्पान्तरमाह, कार्यवेति । तादृशजन्यतानिरू- पितानुकूलत्वरूपमसाधारणमनुकूलत्वमेवेत्यर्थः । लक्षणघटक- कर्नुलक्षणघटकमित्यर्थः । आहुरित्यनेनाखरस: सूचितः, स च विश्वस्य कर्त्ता भुवनस्य गोप्तेत्यादि बहुविधवेदविरोधरूपः ॥ ८ ॥ "किं कम्मत्वम् ?" इति जिज्ञासायां परमतनिराकरणपूर्वक खमतं व्यवस्थापयितुं प्राचीनमतोयलक्षणमुपन्यस्य दूषयति, करणेति ।-क्रियानुकूलव्यापाराश्रये करणे कर्तरि चाति- व्याप्तिवारणाय जन्यान्तं व्यापारविशेषणं, तथाच दानादिकरण- जन्यसंयोगादिरूपव्यापाराश्रयकाष्ठादी लक्षणसमन्वयः। हस्ता (ट) करणव्यापार्य्यत्वं-करणब्यापाराश्रयत्वम् ।

·१८
सटीककारकचक्रम् ।
व्याप्तम् । नापि परसमवेतक्रियाजन्यफलशालित्वं,
गमिपत्योः पूर्वस्मिन् देशे, त्यजेरुत्तरस्मिन् देशे,
स्पन्देः पूर्वापरयोश्च कर्मवप्रसङ्गात् ; एवं तौर
नदी वईते इत्यादौ वृट्वे रवयवोपचयस्य परम्परया
तोरप्राप्तिफलकत्वात् तज्जन्यफलाश्रये तौरऽति-
व्याप्तः ॥१०॥
दौति ।-
।
-छिदानुकूलहस्तादिकरणजन्यहस्तसंयोगादिरूपव्यापा
राश्रये दावे इत्यर्थः । परसमवेतति ।-वभिन्नसमवेतेत्यर्थः, स्वं-
कम्मलेनाभिमतं, नातः कर्त्तय॑तिव्याप्तिरिति, क्रिया-धात्वर्थः,
फलमत्र धम्मः । गमिपत्योरिति ।-संयोगावच्छिन्नक्रियाया
गमधात्वर्थतया तज्जन्यविभागरूपफलवत्त्वात् पूर्वदेशेऽतिव्याप्तिः ।
अध.संयोगावच्छिन्नक्रियायाः पतधात्वर्थतया च पूर्वदेशेऽति-
व्याप्तिर्बोध्या। पतधातोरकम्र्मकवे च परदेशेऽप्यतिव्याप्तिर्बोध्या।
त्यजेरिति ।-विभागावच्छिन्नव्यापारस्य त्यजधात्वर्थतया तज्जन्य-
संयोगरूपफलवत्त्वमादाय उत्तरदेशेऽतिव्याप्तिरिति भावः ।
स्पन्देरिति ।-क्रियायाः स्पन्दधात्वर्थतया तज्जन्यविभागरूप-
फलवत्त्वमादाय पूर्वदेशे, तादृशसंयोगरूपफलवत्त्वमादाय
उत्तरदेशे चातिव्याप्तिरिति भावः । वृद्धेः,-वृधधात्वर्थस्य, अव-
यवोपचयस्य-बहुतरावयवस्येत्यर्थः, परम्परया-खसमवायि-
संयोगसम्बन्धेन, तोरप्राप्तिः, नदीतीरसंयोगः, तज्जन्यफलाश्रये
-अवयवोपचयजन्यसंयोगरूपफलाश्रये इत्यर्थः, अतिशयशक्ति
प्रदर्शनाय बहुतरस्थलेऽतिव्याप्तिप्रदर्शनमिति ॥ १० ॥

·वाच्यतया सटीककारकचक्रम् । अवाहुः,-त्यजिगमिप्रभृतीनां स्पन्दनमावं नार्थः,न हि त्यजति-गच्छतौल्यनयोः प्रतीत्योरविशेषं कश्चिदभ्युपैति । एवञ्च त्यजेविभागेन, गमेरुत्तर- देशसंयोगेन, पतेरधःसंयोगेनावच्छिन्नाः स्पन्दा वाच्याः, (ठ) तथाच तत्तहात्वर्थतावच्छेदकफल- शालित्वं तत्तदात्वर्थकर्मत्वं, स्पन्दि-वृधधात्वोः धात्वर्थतावच्छेदकफलघटितकम्मत्वलक्षणस्याग्रे गम्यादिधातूनां धात्वर्थतावच्छेदकफलस्याप्रसिद्धिशङ्कानिबन्धन- कम्मवलक्षणस्याव्याप्तिशङ्कां परिजिहीर्षगम्यादिधात्वर्थताव- च्छेदकं फलं दर्शयितुमाह,-त्यजिगमिप्रभृतीनामिति । स्पन्दन- मात्रमिति। मानपदेन तदवच्छेदकफलव्यवच्छेदः । इत्यनयो- रिति-वाक्यजन्यबाधयोरित्यर्थः । अविशेषमिति-अविशेषोप- गमे त्यागो न गमनमित्यादिप्रयोगाप्रसङ्गः, प्रसङ्गश्च त्यागो गमनमित्यादिप्रयोगस्येति भावः । एवञ्च निरुक्तानुपपत्त्या वैलक्षण्यस्यावश्यकत्वे इत्यर्थः । त्यजेविभागेनेत्यादि टतीयान्त- त्रयस्यावच्छिना इत्यनेन सम्बन्धः। अवच्छिन्नाः,-जनकतासम्ब- धेन तादृशतादृशधात्वर्यतावच्छेदकविशिष्टाः क्रिया वाच्या इत्यर्थः । एतावता संयागादोनां गम्यादिधात्वर्थतावच्छेदकत्व- मुपपाद्य तवटितकम्मत्वलक्षणमाह, तथाचेति ।-संयोगादीनां गम्यादिधात्वर्थतावच्छेदकत्वे चेत्यर्थः । तत्तद्धात्वर्थकम्मत्व- मिति। तथाच त्यजधावर्थतावच्छेदकविभागवत्वेऽपि तस्य(ड) (ठ) स्पन्दा',-क्रिया', (ड) तस्व-विभागस्य ! वाच्या -राक्या ।

·२१ सटीककारकचक्रम् । फलावच्छिन्नव्यापाराबोधकत्वात् न पूर्वापर देशयो- स्तोरस्य च कर्म त्वं, फलावच्छिन्नव्यापारबोधकत्वा- देव धातूनां सकर्मकत्वव्यवहारो मुख्यः, सविष- यकपदार्थाभिधायि-जानात्यादौनान्तु विषयित्व- रूपविभक्त्यर्थहारा नामार्थान्वयित्वमेव गौणं सकर्म- गमधात्वर्थतानवच्छेदकतया पूर्वदेशस्य न गमनकम्मत्वमिति भावः। स्पन्दिवृधोः सकर्मकत्वं निरस्यति, स्पन्दिवृधधात्वो- रिति ।-फलावच्छिन्नव्यापाराशक्तवादित्यर्थः । नन्वेवं घटं जानातीत्यादौ घटादेः कम्मता न स्यात्, ज्ञाधातुप्रभृतीनां फलावच्छिन्नव्यापाराबोधकत्वादित्यत आह,-सविषयकेति । जानात्यादीति ।-आदिना इष्टीच्छति-करोत्यादोना संग्रहः । विषयित्वरूपविभक्त्यर्थदारति। केवलविभक्त्यर्थहारेत्युक्तौ आश्च- यत्वरूपविभक्त्यर्थद्वारा नामार्थान्वयिबोधकत्वात् भूप्रभृतीना- मपि सकम्मकत्वापत्तिरतो विषयित्वेति, उद्देश्यत्वाख्यविषयता- भिन्नविषयतेत्यर्थः, तेन न वक्ष्यमाणात एवेत्यादिग्रन्थासङ्गतिः, न वा कटं करोतीत्यादौ वीरणं करोतीत्यादिप्रयोगः । (ढ) तथाच नामार्थविषयतानिरूपिततादृशविषयत्वविषयतानिरूपित- खनिष्ठविषयताशालिबोधकत्वमेव गौणं सकर्मकत्वं पर्यव- (ट) उद्देश्यत्वाख्य विषयताभिन्नविषयतापदेन साव्यत्वाख्यविषयतैव विवक्षणीया, तेन वीरणस्य कटोपादानत्वेन वीरणे उपादानत्वाखाविषयतासत्त्वेन उद्देश्यत्वाख्यविघ- यताभिन्नविषयतासत्त्वेऽपि कर करोतीत्यादिप्रयोगकाले वीरण करोतीत्यादिप्रयोगस्य नापत्ति, वीरणस्य सिद्धत्वन साव्यत्वात्यविषयताया कटे एव सत्त्वादिति तात्पय्यम ।

·२२ सटीककारकचक्रम् । कत्वं, घटं जानातीत्यादौ द्वितीयातो विषयत्वोप- सितम् । केचित्तु अत एवेत्यादिग्रन्थसङ्गमनाय नामार्थविषयता- निरूपितविषयत्वविषयतायां विषयत्वावच्छिन्नत्वं निवेशयन्ति, तन्न, वह्निमनुमिनोतीत्यादौ विधेयतावरूपेणैव द्वितीयार्थ- बोधकताया व्युत्पत्तिसिद्धतया तत्र माधातोः सकम्मकत्वानुप- पत्तेः। अथ वह्निमत्त्वेन पर्वतमनुमिनोतोत्यादौ हतीयान्त- समभिव्याहृतानुमित्यर्थकधातुयोगे द्वितीयाया उद्देश्यत्वबोधक- तयाऽपि व्युत्पत्तिसिद्धतया माधातोर्भवन्मतेऽपि सकर्मकत्वानुप- पत्तिरिति चेन्न, वह्निमनुमिनोतीत्यादिस्थलीयबोधमादाय तस्य सकर्ममकत्वव्यवहारोपपत्तेः कृतिनिरूपितविलक्षणोद्देश्यत्वाख्य. विषयताभेदस्य प्रकृते निवेशाच्चेति (ण)। ज्ञाने घटो भासते इत्यत्र विभक्त्यर्थस्य संसर्गतया भानमते सप्तम्यर्थनिरूपितत्वसम्बन्धेन ज्ञानविशिष्टा या भासधात्वर्थविषयता, निरूपितत्वसम्बन्धेन तहिशिष्टा या आख्यातार्थाश्रयता, तदाश्रयो घट इत्याकारक- बोधोत्पत्त्या धात्वर्थविषयताहारा नामार्थज्ञानान्वय्याश्रयत्व- बोधकतया आख्यातवारणाय (त) विभक्त्यर्थेति। घटं जाना- तोत्यादौ विभक्त्यर्थविषयताहारा ज्ञाधात्वर्थान्वयिघटादिबोधक- (ण) तथाच वह्निमत्त्वेन पर्वतमनु मिनोमोत्यादौ पर्वतेऽनुमितोयोद्देश्य त्व, न तु कृति. निरूपितोद्देश्यत्वमिति न माधातो सकर्मकत्वानुपपत्तिरिति भाव । (त) आख्यातवारणाय-आख्यातपदस्य सकर्मकत्ववारणाय, धातोरेव सकर्मक त्वात् । एवमुत्तरतापि बोव्यम् ।

·२३
an
सटीककारकचक्रम् ।
स्थिती घटविषयकज्ञानाश्रयतावानित्यन्वयबोधात्,
अत एव यतधातोरकर्मकत्वं, तदुपस्थापिते यत्ने
नामार्थस्योद्देश्यत्वेनैवान्वयबोधात्, अभुञ्जानेऽपि
भोजनाय यतते इति प्रयोगात्, अत एव तादृश-
धातुप्रयोग कर्मप्रत्ययाभावात् भोजनं यतते इति
न प्रयोगः ॥ ११ ॥
घटपदवारणाय नामार्थेति। गौणं-लाक्षणिकम्। द्वितीयात
इति लक्षणयेति शेषः । आश्रयतेति ।-तत्राख्यातस्य लाक्षणिक-
त्वादिति भावः । अत एवेति-यत एव उद्देश्यत्वान्यविषयताद्वारा
नामार्थान्वयिधातोरेव सकम्मकत्वमत एवेत्यर्थः। अकर्मकत्व-
मिति। अत्र केचित् मातुः स्मरतीत्यादौ “अधीगर्थदयेशां
कम्मणि" इत्यादिसूत्रानुशिष्टहितीयाबाधकषष्ठीवत् हितोया-
बाधिकैव चतुर्थी ति यतधातोः सकर्मकत्वमेवेत्यपि वदन्ति ।
उद्देश्यत्वेनैवेति ।-एवकारण उद्देश्यताभिन्नविषयताव्यवच्छेदः ।
ननु भोजनाय यतते इत्यादौ चतुर्थ्यर्थः साध्यत्वादिरूपविषयत्व-
मेवेति कथं यतधातोरकर्मकत्वम् ? अत आह,-अभुञ्जाने इति ।
इति प्रयोगात्- इत्येव प्रयोगादित्यर्थः, तथाच भोजनसाध्य-
ताककृतिकाले तथाप्रयोगो न भवत्येव, किन्तु भोजनं करोती-
त्येव तत्र प्रयोग इति न साध्यत्वाख्य विषयता चतुर्थ्यर्थः, न वा
सकर्मत्वमिति। अत एवेति-यतधात्वर्थे साध्यत्वाख्यविष-
यताहारा नामार्थानन्वयादेव, कर्मप्रत्ययाभावात्-कर्मता-
बोधकहितीयाद्यभावादित्यर्थः ॥ ११ ॥

·२४ सटीककारकचक्रम्। अत्र भूमि प्रयाति तर त्यजति खग इत्यादी धात्वर्थतावच्छेदक-संयोगविभाग-रूपफलवत्त्वेऽपि खस्य, खं खात्मानं प्रयाति त्यजतोत्यादरप्रयोगात् धात्वर्थे परसमवेतत्वमपि विशेषणं देयम् । न चैव- मुभयकर्मजसंयोगस्थले मल्लो मल्लं गच्छतौति- प्रयोगवत् मल्ल आत्मानं गच्छतौति प्रयोग: स्यात्, इत्यादावित्यनन्तरं खगादेरिति पूरणीयं, खं-खगः, अप्रयो गादिति-इत्यादि प्रयोगाभावेन तत्र कर्मवाभावादित्यर्थः, तथाच तरुं त्यजति खग इत्यादी खगे कर्मतालक्षणस्याति- व्याप्तिरित्यभिप्रायः। परसमवेतत्वमिति ।-वभिन्न समवेतो यो धात्वर्थः, तनिष्ठं यद्धात्वर्थवं तदवच्छेदकोभूतधर्मवत्त्व तक्रिया- कर्मत्वमित्यर्थः । न च तत्र खगभिन्नं यत् खगान्तरं मनुष्यादिकं वा, तदृत्तिक्रियानिष्ठगमधात्वर्थतावच्छेदकसंयोगवत्त्वस्य खगे सत्त्वात् कुतोऽतिव्याप्तिवारणमिति वाच्यम्, खभिन्नसमवेतं यगमनादिकं, तज्जन्यो तज्जन्यो गमधात्वर्थतावच्छेदको यो धर्म- स्तहत्त्व (थ) तत्क्रियाकर्मत्वमित्यस्य विवक्षितत्वात्, जन्यत्वञ्च उभयावृत्तिधर्मावच्छिन्ननिरूपितं बोध्यं, (द) तेन संयोगत्वेन (थ) तादृशधर्मश्च सयोगविभागादिरूप. । (द) उभयावृत्तित्वञ्च खबत्तित्व-खान्यत्तित्वीभयसम्बन्धेन पदार्थविशिष्टान्यत्वरूप, तथा च तत्चगमनादिक एव उभयावृत्तिधर्म तदवच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यत्वस्य तत्तत्- सयोगादावेव सत्त्वान्न क्षति , तत्तत्सयोगत्वाद्यवच्छिन्न प्रति तत्तद्गमनलेनैव विशेषकार्य- कारणभावात् ।

·सटीककारकचक्रम्। २५ भूमिं प्रयातीत्यादितो हि द्वितीयादिना परवं प्रकृत्यर्थापक्षकं बोध्यते, तथाच भूमिभिन्नसमवेत- भूमिवत्तिसंयोगजनकस्पन्दानुकूलकृतिमानित्यन्वय- बोधः । मल्ल आत्मानं गच्छतोत्यादौ खभिन्न- समवेतम् आत्मबत्तिसंयोगजनक मल्लान्तरवृत्ति यद्गमनं तदनुकूलकृतिमत्त्वस्य खस्मिन्नभावादेव नातिप्रसङ्ग इति ॥ १२ ॥ अत्र प्रकृत्यर्थस्यान्वयितावच्छेदकावच्छिन्नप्रति- योगिताकत्वसम्बन्धेन न परत्वेऽन्वयः, पृथिवों प्रयाति विहग इत्यादी विहगस्य पृथिवीत्वाव- च्छिन्न-प्रतियोगिताक-भिन्नत्वाभावादनन्वयापत्तेः, क्रियात्वेन सामान्यतः कार्यकारणभावमादाय अन्यनिष्ठसंयोगस्य अन्यनिष्ठक्रियाजन्यत्वेऽपि न क्षतिरिति मन्तव्यम्। एवं-पर- म्परमल्लस्य तादृशक्रियाकर्मवेऽपौत्यर्थः, प्रयोगः स्यादिति, तथाच परस्परमल्लस्य कर्मतालक्षणलक्ष्यत्वेऽपि तादृशप्रयोगोऽनुभवविरुद्ध इति भावः। भूमिं प्रयाति खग इत्यादौ द्वितीयायाः परत्वार्थ- कतामुपगम्य तादृशबोधः । तादृशबोधं प्रदर्शयन् प्रकतेऽतिप्रसङ्ग वारयति-भूमिं प्रयातीत्यादि नातिप्रसङ्ग इत्यन्तेन ॥ १२ ॥ परत्वे-भेदे। भिन्नत्वाभावादिति ।-विहगस्यापि पृथिवी- ३ ·सटीककारकचक्रम् । - प्रतियोगितामात्रेणान्वये तु आत्मनोऽपि स्वप्रति- योगिकहित्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकभिन्नत्वात्तथैव दोषः, अतो द्वितीयाद्यर्थफले यहाक्तरन्वयस्तद्- व्यक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगितासम्बन्धेन प्रकृत्यर्थस्य कर्माख्यातार्थफलान्वयिनश्च परत्वेऽन्वयः, पृथिवौं प्रयातीत्यादौ यत्पृथियौव्यक्तिहत्तिसंयोगजनकत्वं प्रयाणस्य शाब्दधौविषयस्ताक्तिभिन्नत्वं विहगे वर्तते एवेति न कोऽपि दोषः ॥ १३ ॥ " वादिति भावः। तथैव दोषः,-स्वमात्मानं प्रयातीत्यापत्तिरेव दोषः । प्रकत्यर्थस्य-दितीयाप्रकत्यर्थस्य, परत्वेऽन्वय इत्यने- नान्वयः । विहगेन गम्यते भूमिरित्यादौ द्वितीयाप्रकृतेरभावात् कर्माख्यातार्थे परत्वे कस्यान्वयः ? इत्यत आह, कर्माख्यातार्थ- फलान्वयिनश्चेति स्वबोधकबोध्यफलान्वयिन एव स्वस्मिन्नन्वय इत्युभयसाधारण एको नियम इति भाव: (ध) ॥१३॥ 1-तथाच (ध) खबोधकबोध्यफलान्वयिन इति-ख-परत्व, तथाहि भूमि प्रयातो- त्यादौ द्वितीयाविभक्ते परसमवेतक्रियाजन्यफलशालित्वार्थकतया परत्वबोधिका या द्वितीयाविभक्तिस्तहीध्य यत् सयोगादिरूप फल तदन्वयिन,-तहिशिष्टस्य भूमिपदार्थस्य स्वस्मिन् परत्वेऽन्वय , एव गम्यते भूमिरित्यादौ कमाख्यातप्रत्ययस्य परसमवेतत्वादितादृश- कर्मत्वे फलार्थकत्वेन परत्वबोधक-आख्यातप्रत्ययस्तबोध्यसयोगादिरूपफलान्वयिन भूमि- पदार्थस्य खस्मिन् परत्वेऽन्वय इति एकविधनियमेनैवीभयवोपपचिरिति भाव । .

·सटीककारकचक्रम् । केचित्तु पृथिवों प्रयातीत्यादौ तु भूखण्डस्यैव पृथिवौपदार्थत्वं, न तु वृक्षविहगसाधारणपृथि- वौत्वजात्यवच्छिन्नस्य, तथाचान्वयितावच्छेदकाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकत्वव्युत्पत्तावपि न क्षति:, एव- मन्यत्रापि कर्मवाचकसामान्यपदे लक्षणया विशेष- परत्वमित्याहुः । यत्तु तक्रियानधिकरणत्वे सति तक्रियावच्छेदकफलशालित्वं कर्मत्वं, द्वितीयादे- ननु पृथिवौं प्रयातीत्यादौ तद्यक्तित्वावच्छिनप्रतियोगि- ताकत्वसम्बन्धेन पृथिवीत्वावच्छिन्नस्य भेदेऽन्वयो न भवति तधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्यैव तद्धर्मावच्छिन्नस्य सम्बन्धवा- दितिवादिनां मते आह, केचित्तु पृथिवीमिति ।-पृथिवीपदा. र्थत्वमिति लक्षणयेति शेषः । अनन्तलक्षणापत्तिरूपाखरस एतन्मते आहुरित्यनेन सूचितः । तरिक्रयानधिकरणले सति- तहात्वर्थानधिकरणले सति, तहात्वर्थतावच्छेदकफलशालिवं तडावर्थकर्मत्वमित्यर्थः। तरं त्यजति खग इत्यादी खगे कर्मतालक्षणस्यातिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् (न)। ननु खगादी कम्मंतालक्षणस्यातिव्याप्तिवारणेऽपि खगः खं गच्छतोत्यादिप्रयोग- वारणसम्भव इत्यत आह, हितीयादेरिति (प)।-आदिना (न) तथा च त्यजधात्वर्थतावच्छेदकविभागरूपफलशालित्वेऽपि विभागावच्छिन्न- क्रियारूपत्यजधात्वर्थाधिकरणत्वान्न करि खगेऽतिव्याप्तिरिति भाव । (प) वस्तुत एतादृशाशङ्ख्या हितोयादरिति ग्रन्थावतारो न सङ्गच्छते, सत्यन्तघटित निरुतकर्मतालक्षणस्य तवातिप्रसङ्ग न शङ्काम्पदमेव, कभूतखगपदार्थस्य कर्मभूत- ·सटीककारकचक्रम् । A रपि तक्रियानधिकरणत्वमर्थ इति तन्न, क्रिया- व्यक्तिभेदेनानन्तशक्तिकल्पनापत्तेः ॥१४॥ कर्माख्यातसंग्रहः, तथाच ग्रामं गच्छतोत्यादौ गमनानधिकरण- ग्रामवृत्ति-संयोगानुकूल क्रियानुकूल-कृतिमानित्याकारक-बोधः । ग्रामो गम्यते इत्यादौ गमनानधिकरणग्रामो गमनजन्यसंयोग- वान् इत्याकारकबोधः। क्रियाव्यक्तिभेदेनेति - समभिव्याहृत-- क्रियाव्यक्तिभेदेनेत्यर्थः । अनन्तशक्तिकल्पनापत्तेरिति ।-हिती- यादेरित्यादिः यद्यपि सर्वादिपदवत् समभिव्याहृतधात्वर्थताव च्छेदकलोपलक्षित-धर्मावच्छिन्नानधिकरणत्वेऽनुगतशक्ति कल्पना प्रकृतेऽपि सम्भवतीति नानन्तशक्तिकल्पना, तथापि अभावप्रति- योगितावच्छेदककोटाबुपलक्षणविधया भानानभ्युपगमे सा न सम्भवतीति ध्येयम् । अत्र च मते,-मल्लो मल्ल गच्छतोत्यादौ मढे गमनक्रियानधिकरणवाभावादन कम्मतालक्षणस्याव्याप्ति- स्तादृशप्रयोगानुपपत्तिश्च, यत्किञ्चिगमनक्रियानधिकरणत्युत्तो खगः खं गच्छतीतिप्रयोगापत्तिः, तत्र खगे यत्किञ्चिगमनानधि- करणत्वात्, गमधात्वर्थस्थलेऽपि अनन्तशक्तिश्चेत्यादि दूषणमपि द्रष्टव्यम् ॥ १४ ॥ स्वपदार्थाभिन्नतया कर्तवत कर्मणोऽपि तरिक्रयानधिकरणत्वासम्भवात, अतो रौद्री- टोकालता "सत्यन्तार्थ केन बोधनीय इत्यवाह द्वितीयादगिति" इति यदागर्भ उक्त स एव सुष्ठतया प्रतिभाति ।

·२८ सटीककारकचक्रम्। वस्तुतस्तु ( फ ) अन्योन्याभावप्रतियोगिताव- च्छेदकत्वं क्रियान्वयि द्वितीयादेरर्थः, तथा च हितीयाद्यर्थ फले पदार्थैकदेशेऽन्योन्याभावे च एकव्यक्तरेव प्रकृत्यर्थस्य कर्माख्यातार्थफलान्वयिन- अन्वयितावच्छेदकावच्छिन्त्रप्रतियोगिताकत्वव्युत्पत्तेः सर्वमत- सिद्धतया खमते तहिरोध (ब) इत्यत आह,-वस्तुतस्त्विति। प्रतियोगितावच्छेदकत्वं कुत्रान्वयि ? इत्याकाझायामाह, क्रिया- न्वयोति।-कारकविभक्तार्थस्यासति बाधके क्रियायामन्वय- बोधस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् तादृशव्युत्पत्त्याऽन्वयेनैव च नातिप्रसङ्ग इति भावः (भ)। नन्वन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य हितीयार्थत्वेऽपि ग्रामं गच्छति नर इति तात्पर्येणापि नरो नरं गच्छतीत्यपि प्रयोगः स्यात्, नरनिष्ठसंयोगानुकूलनरान्तरनिष्ठ- भेदप्रतियोगितावच्छेदकं यहमनं तदनुकूलकतिमत्त्वस्य सत्त्वादत आह, तथा चेति ।-पदार्थैकदेशेऽन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेद- कवरूपपदार्थैकदेशेऽन्योन्याभावे इत्यर्थः । एकव्यक्तरेवेति- (क) प्रकृतमनुसरति वस्तुतस्वित्यादि। (ब) तबिरोध ,-तादृशयुत्पत्तिविरोधः, तथाहि तादृशव्युत्पत्तिस्वीकार पृथिवी प्रयाति विहग इत्यादावव्याप्ति , तदनगौकार च खमात्मान प्रयातीत्यादिप्रयोगापत्ति स्वादि ति प्रागुक्तमेव । (भ) अन्वयेनैव च-अन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य क्रियायामन्वयेनैव च। नातिप्रसङ्ग,-खमात्मान प्रयातीत्यादौ न प्रागुतातिव्याप्ति, तथाहि क्रियाभिन्ने तदन्वयोपगमे प्रत्यर्थनिष्ठहित्वादावपि तदन्वयमम्भवेन हित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताक- प्रकृत्यर्थभेदमादाय प्रागुतातिप्रसङ्ग स्थात ।

·my ३० सटीककारकचक्रम् । शाधिकरणत्वेनान्वयः, एवञ्च भूमि प्रयातीत्यादी भूमिवृत्तिसंयोगजनकभूमिवृत्त्यन्योन्याभावप्रतियो- गितावच्छेदकप्रयाणानुकूलकृतिमानित्यन्वयबोधः । देवदत्तेन ग्रामो गम्यते इत्यादी ग्रामवृत्त्यन्यो- न्याभावप्रतियोगितावच्छेदकदेवदत्तनिष्ठकृतिजन्य- गमनजन्यफलाश्रयो ग्राम इत्यन्वयबोधः । आत्म- वृत्तिक्रियायाः स्ववृत्त्यन्योन्याभावप्रतियोगितानव- च्छेदकत्वादात्मानं प्रयातीत्यादेन प्रसङ्गः ॥ १५ ॥ एवं ददातेर्मूल्यग्रहणं विना खखत्वध्वंस- . व्युत्पत्तिवैचित्रवादिति भाव: । प्रयाणेत्यादि । -संयोगावच्छिन्न- क्रियानुकूलकतिमानित्यर्थः, संयोगस्य द्वितीयार्थतया धात्वर्थ- घटकतया च विधा भानादिति भावः । सम्भेदेनान्यतरवैयर्य- मिति न्यायेन एकधैव भानमिति केचित् तन्मते प्रयाणं क्रियामानमिति ॥ १५ ॥ इत्थञ्च नियूंढ़कम्मत्वलक्षणे शिष्यमनुगृह्य धात्वर्थ व्याकल्य कर्मतालक्षणं ग्राहयति,-एवमित्यादिना । ददातरिति। तादृश त्याग-(म)-रूपदानं दानपदार्थः, स एव ददातेर्धातोरर्थ इत्यन्वयः, एवमग्रेऽपि। विक्रयवारणाय मूल्ये ति। पशूद्देश्य कयाग करण स्थले (म) तादृशत्यागश्च इद मम न भवतु, परस्य भवत्वित्याकारिकेच्छारूप ।

·सटीककारकचक्रम् । पूर्वकपरखत्वोत्पत्त्यवच्छिन्नत्यागः । यजतेर्दैवतो- द्देश्यकखत्वध्वंसफलकत्यागः, जुहोतेश्च तादृशत्याग- चैत्रः पशुमात्मने ददातीति प्रयोगवारणाय स्वखवध्वंसेति । पर- स्वत्वोत्पत्तोति पाठे तु-(य) धनद्वारा पशूद्देश्यकयागकरणप्रवर्त कस्य परकीयपशुस्वत्वानुकूलेच्छामादाय धनदाता चैत्राय पशु ददातोति प्रयोगवारणाय (र) स्वस्वत्वध्वंसेति। उपेक्षावारणाय परखत्वोत्पत्तीति। देवतोद्देश्यकेति ।-देवतेति स्वरूपकथनं, अन्यथा विष्णुं यजते इत्यादी विष्णुपदार्थानन्वयप्रसङ्गादिति । देवतोद्देश्यकस्वत्वध्वंसजनकत्यागरूपधात्वर्थेकदेशस्य देवस्थ कम्मणि विष्णावभेदान्वय इति केचिद्ददन्ति, तदत्यन्तमसत् , धात्वर्थस्य धात्वर्थघटकस्य वाऽभेदेन भेदेन वा कारकपदार्थ- विशेषणतयाऽन्वयस्य कुत्रचिदप्यत्कृप्तत्वात्, देवतात्वावच्छिन्न- विषयतानिरूपितोद्देश्यतात्वावच्छिन्नविषयतादिनिरूपितयागत्वाव- च्छिन्नविषयताकबोधविषयकसङ्केतग्रहेण विष्णुत्वावच्छिन्नविष- यतानिरूपितोद्देश्यतात्वावच्छिन्न-विषयतादि-निरूपित-यागत्वाव- च्छिन्नविषयताकशाब्दबोधस्य कथञ्चिदप्यजननाच । यदि देवत्व- (य) खखत्वध्व सपूर्वकेति विशेषण परित्यज्य परखत्वोत्पत्त्यवच्छिन्नत्यागमात्र- विवक्षणे वित्यर्थ । (र) प्रयोगवारणायेति । तथाहि यत्र चैत्र पशुफलकयागायान्यस्माद धन प्रति- ग्राह्य तादृशयाग कृत्वा पशु लभते, तब स्थले धनदाता चैत्राय पशु ददातोति प्रयोगो न सम्भवति, पशौ धनदातु खत्वाभावेन तहानासम्भवात । खखत्वेत्यादि विशेषणपरि- त्याग तु तब स्थले पशुफलकथागाय चैव प्रवर्त्तयितुर्धनिनश्चैवीयपशु खत्वानुकूलेच्छारूप- त्यागसम्भवेन तादृशप्रयोगापत्ति स्यात् तविशेषणदाने च पशौ धनिन स्वत्वाभावेन खखत्व ध्वसचैवखत्वजनकत्यागासम्भवान्न तदापत्ति ।

·सटीककारकचक्रम्। फलाग्निप्रक्षेपोऽर्थः, अत एव ऋत्विजां तादृश- त्यागाभावेऽपि होढत्वम् । अग्निप्रक्षेपश्चाग्नित्ति- संयोगानुकूल-तादिवत्ति-क्रियानुकूलनोदनादि- व्यापारः । न चैवम् अग्नौ जुहुयादित्यवानिवृत्ति- संयोगानुकूलक्रियेत्यादिशाब्दबोधन पुनरुक्तिनिव- व्याप्यत्वोपलक्षित-धर्मावच्छिन्नविषयता-निरूपितेत्यादित्यागान्त- विषयताशालिवोधविषयकसङ्केत उपयते, तदा देवपदार्थविष- यकबोधसङ्केतविषयकतया तस्यान्वयानुसन्धानं वायसदशनानु- सन्धानसमानं विष्णााद्देश्यकतादृशत्यागविषयकबोधस्य तादृश- सङ्केतविषयतया यजादिधातोर्डीङादिधातुवदकर्मकतापत्तिश्चेति । न चैवं पितरं यजेतेत्यपि स्यात्, न चेष्ट एव तादृशप्रयोगः अनुभवविरोधात् , अत एव जगदीशेन त्यागे मन्त्रकरणकत्वं विशेषणं दत्तमिति वाच्यम् ; यजधातुना तादृशार्थबोधने देवादि- पदसमभिव्याहारस्य तन्त्रत्वात्, वस्तुतस्तु देवता च उद्देश्यताक स्वत्वध्वंसजनकत्यागश्चोभयमेव यजधात्वर्थः, तत्र देवरूपार्थस्य व्युत्पत्तिवैचित्वात् विष्णादावभेदानन्चयः, विष्णादेश्च हितोय- पदार्थैकदेश(ल) उद्देश्यत्वेऽन्वय इति । तादृशत्यागजन्यार्थकफला- न्तस्य (व) परिचायकतामात्रं न पुनर्धात्वर्थघटनात्वम् , तथा । (ब) उद्देश्यताकखत्वध्वंसजनकल्या गरूपी यो यजधातोर्वितीयोऽर्थस्तष्टकर्दश उद्देश्यले इत्यर्थः। (ब) मृले तादृशत्यागफलानिप्रक्षेपरूप "हु"धात्वर्थघटकस्य ताहशत्यागफलान्तस्वेत्यर्थः ।

·सटीककारकचक्रम् । धनोऽनन्वयः, धात्वर्थतावच्छेदकसंयोगात्मकफल- शालित्वेनाग्नेरपि कर्मत्वापत्तिश्च (श)। अव संयो- गावच्छिन्नक्रियानुकूलव्यापारस्यैव धात्वर्थतया आद्य- दोषस्याभावात्, तत्र क्रियाया एव धात्वर्थताव- च्छेदकतया संयोगस्य धात्वर्थतावच्छेदकताव- चाग्निप्रक्षेप एव हुधात्वर्थः, होटत्वं न यष्टत्वं, देवतोद्देश्यक- खत्वध्वंसजनकपरित्यागाभावात् (घ) अत एव ऋविग् यज- तीति न प्रयोगः, वृतादौति स्वरूपकथनं, (स) नोदनं विलक्षण- संयोगः, आदिना हस्तक्रियापरिग्रहः । अनन्वय इति। - उद्देश्य तावच्छेदकविधेययोरेक्यात् (ह) शाब्दबोधानभ्युपगमादिति . मूलस्थतादृशत्यागपर्दन देवतोद्देश्यकखत्वव सफलकत्यागो बोध्य , तस्य फलमिति विग्रहण तज्जन्यी योऽग्निप्रक्षेप इति तदर्थ । (श) उत्तरयति-अत्र सयोगत्यादि । आद्यदोषवाभावादिति । -तथाच पात्वर्थ - घटकतयाऽग्निवृत्तित्वस्याप्रवेशन प्रागुक्तपौनरुक्त्यसम्भव इति भाव । (ष) वजनद्रव्ये होतु खत्वाभावन यजनद्रन्यपरित्यागजन्य स्वत्वध्वसम्यासम्भव इति तज्जनकपरित्यागासम्भवादिति भाव । (स) स्वरूपकथनमिति ।-ताद कर्म तयैवीपादानस्यावश्यकलेन धात्वथ तत्प्र- वैशे पौनरुत्यापत्तेरिति घृतादिवत्तिपद म्वरूपकीर्तनमावमिति भाव । तथा चाग्निबत्ति- सयोगानुकूल क्रियानुक्लनोदनादिव्यापार एवाग्निप्रक्षेपपदार्थ । (ह) तादृशधात्वर्थघटकेऽग्निहत्तिसयोगे अनन्यगतिकतया व्युत्पत्तिचित्रेणानाविति सप्तम्यन्तार्थस्याग्रिबत्तित्वस्यान्वयावश्यकत्वेनोद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरैक्यादिति भाव ।

·छेदकतया सटौककारकचक्रम् । तदन्वयिनोऽग्नेः कर्मत्वासम्भवेन हितोयदोषस्याभावात्, द्वितीयार्थो वृत्तित्वं, तच्च धात्वर्थतावच्छेदकफलेऽन्वेति ॥ १६ ॥ विप्राय गां ददाति, विष्णु यजते, घृतं जुहो- तीत्यादी विप्रोद्देश्यकगोवृत्तिस्वस्वत्वध्वं सपूर्वकपर- खत्वोत्पत्तिफलकत्यागानुकूलकृतिमान्, विष्णू हे- श्यकविष्णुवृत्तिखत्वध्वंसपूर्वकखत्वफलकत्यागानु- कूलकृतिमान, देवताहेश्यकखत्वध्वंसफलक- त्यागजन्यवृतवृत्त्यग्निसंयोगावच्छिन्नक्रियानुकूलनोद- नादिव्यापारानुकूलकृतिमानिति क्रमेणान्वयबोध: अत्र देवतायाः खत्वस्वीकारे तत्र वृत्तित्वान्वयेनैव विष्णो: कर्मत्वम्, इतरथा उद्देश्यतासम्बन्धेन खत्व- भावः। धात्वर्थतयेति लक्षणयेत्यादि, सप्तम्यन्तार्थस्य पर- म्परयाऽग्निवृत्तित्वस्य नोदनादावन्वयखीकार लक्षणां विनाप्युप- पत्तिरिति ध्येयम् । द्वितीयदोषस्याभावादिति ।-कम्मतालक्षण- शरीरे साक्षात् धात्वर्थतावच्छेदकत्वस्य निविष्टत्वादिति भावः विप्रोद्देश्यकेति ।-उद्देश्यत्वं चतुर्थ्यर्थः, तस्य निरूपकत्वसम्ब- ग्वेन त्यागेऽन्वयः । गोवृत्तित्वस्य परस्वत्वेऽन्वयः । त्यागानुकूल- कृतिमानिति ।-इदन्विच्छायाः कृतिजन्यत्वमते, अन्यथा त्यागा श्रय इत्येव तत्र बोधः, एवं परत्रापि बोध्यम् । तवृत्तित्व- ·३५ सटीककारकचक्रम् । ध्वंसरूपधात्वर्थतावच्छेदकफलवत्त्वात् कर्मत्वम्, अत एव मन्त्रकरणकहविस्त्यागभागित्वेनोद्देश्य त्वं देवतात्वमिति मणिकृतः। घृतस्य च जुहोत्यर्थ- तावच्छेदकीभूताग्नि-संयोगानुकूल-क्रियाश्रयत्वात् कर्मत्वम् । मूल्यग्रहणप्रयुक्तखखत्वध्वंसपूर्वकपर- स्याग्निसंयोगानुकूलक्रियायामन्वयः । विष्णोः कम्त्वमिति ।- तथा च देवोद्देश्यकस्वस्वत्वध्वंसपूर्वकस्खत्वजनकत्याग एव यज- धात्वर्थ इति भावः । इतरथा -देवतायाः स्वत्वास्वीकारे । उद्देश्यतेति ।- उद्देश्यतासम्बन्धेन --स्वजनकत्यागोद्देश्यत्वरूपपर- म्परासम्बन्धेनेत्यर्थः। देवतायाः स्वत्वध्वंसजनकत्यागोद्देश्यत्वं न प्रामाणिकमुक्तम् अत आह, अत एवेति ।-देवतायाः स्वत्वध्वंस- जनकत्यागोद्देश्यत्वादेवेत्यर्थः । हविस्त्यागः,-हविनिष्ठस्वत्वध्वंस जनकेच्छा, तज्जन्यफलभागिल्वेन-तज्जन्यस्खत्वध्वंसजन्यप्रीति- मत्त्वेन उद्देश्यत्वम्-इच्छोद्देश्यत्वम्, इच्छा च देवो हविर्निष्ठ- मत्स्वत्वध्वंसजन्यप्रौतिमान् भवतु इत्याकारिका, सैव च स्वत्वध्वंस- जनिका, स्वत्वध्वंसे च तादृशेच्छाजन्यत्वं स्वरूपोत्कीर्तनमात्र, न तु देवतालक्षणे तन्निवेश: । देवताया जन्यप्रोत्यनभ्युपगमे देव- स्तादृशस्वत्वध्वंसजन्यमदीयप्रीतिविषयो भवतु इत्याकारिकेच्छा बोध्या, तथा च हविर्निष्ठस्वत्वध्वंसजन्यप्रीतिविषयत्वेन उद्देश्यत्वं देवतात्वमिति ध्येयम् । तवृत्तीत्यस्य क्रियायामन्वयः । मूल्य ग्रहणेति-दानवारणाय प्रयुक्तान्तं त्यागविशेषणं, स्वत्वध्वंसहारा ·सटीककारकचक्रम् । vernmne स्वत्वजनकल्यागो (क) विक्रयः । मूल्यदानपुर:- सरखखत्वोत्पादकखौकारः क्रयः । दत्तद्रव्य- खखत्वजनकखौकारः प्रतिग्रहः, तव च गां विक्रौणौते क्रोणाति गृह्णाति वा इत्यादी गोवृत्ति- मूल्यग्रहणप्रयुक्त खस्वत्वध्वंसपूर्वकपरस्खत्वावच्छिन्न- त्यागानुकूलकृतिमान् गोवृत्तिमूल्यदानप्रयुक्त खस्व- वावनिखीकारवान् गोवृत्तिदान-प्रयुक्तस्वस्वत्व- जनकखीकारवानिति क्रमादन्वयधीः । सर्वव धात्वर्थतावच्छेदकतत्तत्फलाश्रयत्वेन गवादेः कर्म- त्वम्, एवमनयैव दिशा मर्वत्र कर्मत्वमूह्यम् ॥१७॥ जनकत्वलाभाय स्वत्वध्वंसेति, दयान्वितात् मूल्यग्रहणप्रयुक्त- व्याधकृतपक्ष्यादित्यागवारणाय परस्वत्वजनकेति (ख)। प्रतिग्रह- वारणाय पुरःसरान्तं, मूल्यदानपूर्वकमिति तदर्थः । स्वीकारः,- इदं मम भवत्वित्याकारिकेच्छा । दत्तद्रव्येति-दानप्रयोज्येत्यर्थः, इदञ्च क्रयवारणाय । गोवृत्तोत्यस्य सर्वत्र स्वत्वेऽन्वयः(ग) ॥१७ ॥ । Un . (क) त्याग इच्छावि शेष , स गब इदममुकख भवत्वि त्याद्याकारक । (ख) यव कश्चित् व्याधत पक्षिण दृष्ट्वा सञ्जातकरुण ब्याधाय तन्मूल्य दत्त्वा त पक्षिम मोचयति, तत्र तादृशब्याधकृतपक्षित्यागे मूल्यग्रहणप्रयुक्तस्वस्वत्वध्वसपूर्वकत्व- सत्त्वादतियाप्तिवारणाय परख वजनकेति, तथाच तादृश त्यागे परखत्वजनकत्वाभावा- नातिव्याप्तिरिति भाव.। (ग) तथाहि विक्रयोदाहरण गोहत्तीत्यस्य परस्वत्वेऽन्यत्र तु म्बम्ब ऽन्वय इति भाव' । तादृशन्तु परस्वत्वं स्वस्वत्वञ्च धात्वर्थतावच्छ दकफल बोध्यम् ।

·mmy सटीककारकचक्रम् । न चैवमपि पतेरधःसंयोगावच्छिन्नस्पन्दनार्थक- तया तदवच्छेदकोभूताधःसंयोगवत्त्वाट् भूतलादेः कर्मत्वात्, वृक्षात् पर्ण भूतलं पततीति प्रयोगः स्यादिति वाच्यं, तथाविवक्षायामिष्टत्वात्, अत एव "द्वितीयाश्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नः' ( पा० २।१।२४) इति सूत्रे पतितशब्देनापि द्वितीयासमासविधानं, नरकं पतितो नरकपतित इत्युदाहरणञ्च साधु सङ्गच्छते । क्वचित् सप्तम्यपि साधुः भूतले पततीत्यत्र ग्रामे गच्छतौतिवत् । अन्ये तु तादृशफलशालिवेऽपि भूतलादेन द्वितीया, द्वितीयार्थफलस्य हि सम्बन्ध्याकासायां एवं-धात्वर्थतावच्छेदकवतः कर्मवे। तथाविवक्षायां- तादृशफलाश्रयतात्पर्यो, इष्टत्वात्, भूतलं पण पततीति प्रयोग- स्येत्यादिः । नन्वेवमनुभवविरोध इत्यत आह, अत एवेति ।- पतधातो: सकर्मकत्वादेवेत्यर्थः। नन्वेवं भूतले पर्ण पततीति प्रयोगस्यानुभवसिद्धतया स न स्यादत आह, क्वचिदिति।- धात्वर्थपतनादौ परम्परयाऽन्वयतात्पर्ये इत्यर्थः(घ)। भूतलस्य पतधात्वर्थतावच्छेदकफलशालित्वेऽपि न तदुत्तरं द्वितीया, इति वदतां मतमाह,-अन्ये विति । तादृशेति। -पत- (घ) खवृत्त्यधःसयोगजनकत्वरूपपरम्परासम्बन्धेन तादृशस्पन्दनरूपपतने भूतल- स्यान्वय इति भावः।

·सटीककारकचक्रम् । भूतलादेरन्वयो वाच्यः, प्रकृते चाधःसंयोगरूपफल- स्थाधोवृत्तिलयोपस्थितेराश्रयान्तर-निराकाङ्गत्वात्, यहा,-पतधातोरकर्मकत्वं कर्तभिन्नान्वयिफलाव- छिन्नव्यापारबोधकस्यैव धातोः सकर्मकत्वात्, यथा ग्राम गच्छतौल्यादौ गम्यादः। पतिहि पर्ण- गतमधःसंयोगं बोधयति, न तु भूतलगतं, भूतल- यत् फल धात्वर्थतावच्छेदकेत्यर्थः । निराकाइत्वादिति। गच्छतोत्याद्युत्तौं संयोगावच्छिन्नक्रियोपस्थिती कस्य संयोग इत्याकाशोत्सर्गतो यथा जायते तथा पतधातुनाऽध:संयोगावच्छिन्नस्यन्दोपस्थिती न तादृशाकाहा इति तादृशाकाङ्क्षास्थले एव द्वितीयानुशासन- तात्पर्यमिति भावः। अधःसंयोगः कुत्र इत्याकाङ्गाया अपि सम्भवादाह,-यति । कर्तृभिन्नान्वयोति ।-कर्तृभिन्नान्वयि संयोगादि तदवच्छिन्नव्यापारबोधकस्यैवेत्यर्थः, तथाच ग्रामं गच्छतोत्यादौ कर्तृभिन्नं यत् ग्रामादि तदन्वयि- संयोगादिरूपफलावच्छिन्नव्यापारबोधकत्वात् गम्यादेः सकम्म- कत्वमव्याहतमिति। गम्यादेरिति ।-सकर्मकत्वमिति विभक्ति- वैपरोत्येनान्वयः। ननूक्तविवक्षणेन पतेः कथं सकर्मकत्वमित्या- शङ्कां निरस्यति, पतिहीत्यादिना । पर्णगतं-पर्णनिरूपितं (ङ) एतच्चाधःसंयोग एवान्वेति । बोधयतीति। तथाच भूतलं पततीत्यादी अधोऽनुयोगिकसंयोगत्वरूपफलत्वावच्छेदकेनोप- (ड) पर्णनिरूपित- पर्णप्रतियोगिक मित्यर्थ , एवमुत्तरवापि बोध्यम् ।

·सटोककारकचक्रम् । स्याधःसंयोगाभावात्,पर्णस्याधोभूतलमिति प्रत्यया- दित्यन्यदेतत्, अत एव भूतले पततीत्येव प्रयोगो न तु भूतलं पततीतील्याहुः ॥ १८ ॥ स्थितस्य फलस्य वास्तविकपर्णनिरूपितस्यानुयोग्यन्तरान्वय निराकान्तिया ( च ) भूतले तस्यान्वयबाधादेव (छ) न तादृश- प्रयोग इति भावः । भूतलनिरूपिताधःसंयोगस्यैव तत्र बोध इति भूतलस्य तादृशसंयोगप्रतियोगितया तत्रान्वयो निराबाध एवेत्याशङ्कामपनेतुमाह, न तु भूतलगतमिति ।-अधःसंयोगं बोधयतीति शेषः । कुतः १ इत्याकाझायामाह, भूतलस्येति ।- अधःसंयोगाभावात् पर्णव्यापारप्रयोज्याधःसंयोगाभावादित्यर्थः, एतेन तादृशसंयोगस्य भूतले सत्त्वेऽपि (ज) न क्षतिरिति ध्येयम् । ननु पर्ण पततीत्यादिप्रयोगोऽनुपपन्नः, पृथिव्यधोदेशस्यैवाध- स्त्वात् तादृशाध:संयोगानुकूलव्यापारस्य पणे बाधितत्वादित्यत आह, पर्णस्याधोभूतलमिति। व्यवहारादित्यर्थः । एतत्-- भूतलनिष्ठपर्णाधस्त्वम्, अन्यत्-पृथिव्यधस्त्वादन्यदित्यर्थः । इत्येव प्रयोग इति एवकारव्यवच्छेद्यमाह, न तु भूतलमिति । आहुरित्यनेनात्र मते एवाखरसः सूचितः, स च नरकपतित इति द्वितीयातत्पुरुषानुपपत्तिरूपः (झ) ॥ १८ ॥ (च) धात्वर्थतावच्छेदकऽधीदेशस्य सयोगानुयोगितया प्रविष्टत्वादेव तादृश- मयोगस्यानुयोग्यन्तरनिराकासत्व बोध्यम् । (छ) तस्य-तादृश सयोगस्ख, अन्वयबाधात्- अनुयोगितयाऽषयबाधादित्यर्थ, । (ज) सत्त्वेऽपि-समवायसम्बन्धेन सत्त्वेऽपि, न त्वनुयोगितयेति भावः । (झ) वितीयाश्रितेब्यादि निरुक्तानुशासनविरोधोऽपि बोध्य ।

·ne. सटीककारकचक्रम् । प्राञ्चस्तु ग्रामं गच्छति त्य जति वा, गम्यते त्यज्यते वा ग्राम इत्यादी संयोगविभागयोः फलयोतिौयाकख्यिाताभ्यां प्रत्यायनात्, अनन्यलभ्यस्पन्दनाद्यात्मकव्यापार एव तत्तद्धातो- रर्थः । न चैव तत्तवातुयोगे द्वितीयादेः संयोग- त्वादिना फलविशेषबोधकत्वोपगमेन ग्रामं गच्छति- त्यजतीत्याभ्यां ग्रामवृत्तिसंयोगजनकस्पन्दनस्य ग्रामवृत्तिविभागजनकस्पन्दनस्य लाभात् पायतावारणेऽपि त्यजति-गच्छतौत्यनयोस्त्यागो मतान्तरमाह, प्राञ्चस्त्विति । ग्रामं गच्छति, ग्रामो गम्यते, त्यजति त्यज्यते इत्यादी संयोगविभागरूपद्वितीयाकख्यिाता- र्थान्वयवशात् तुल्यबोधकतारूपपOयतावारणऽपि ( ब ) तद- समभिव्याहृतस्थले, (ट) गच्छति गमनं, त्यजति त्याग इत्यादौ पर्यायता स्यादित्याशङ्कते,-न चैवमित्यादिना । (अ) सयोगविभागरूपस्य द्वितीयाविभक्ति-कर्माख्यातयोरर्थस्यान्वयवशात् त्यजि- गमिधात्वोरथें स्पन्दनाद्यात्मकव्यापारऽन्वयवशादित्यर्थः । तुल्यबोधकतेति ।-अयं भाव , -त्यजिगमिधात्वी स्पन्दनाद्यात्मकन्यापाररूपार्थकत्वे तुल्यार्थबोधकत्वरूपैकपयिता स्थात्, तादृशधात्वथ द्वितीयाविभक्त्याद्यर्थम्य सयोगादरन्वयवशात् विभिन्नार्थतया न तयोरकपर्यायवमिति । (ट) तदसमभिव्याहतस्थल-तयोईितीयाविभक्तिकाख्यातार्थयोरसमभिब्याहत- स्थले।

·सटीककारकचक्रम् । ४१ गमनमित्यनयोरपि पर्यायत्वं स्यादिति (8) वाच्यं, विभागसंयोगावच्छिन्नस्पन्दशाब्दत्वस्य त्यजिगम्योः कार्यतावच्छेटकत्वात् । एवञ्च यथायथं विभाग- संयोगावच्छिन्नस्पन्दे लक्षणां विना त्यजति-गच्छ- तौत्यनयोरबोधकत्वमेव, (ड) संयोगाद्यवच्छिन्न- स्पन्दशाब्दत्वञ्च जन्यजनकतासम्बन्धेन संयोगादि- स्पन्दोभयवैशिष्ट्यावगाहिशाब्दत्वं, तेन गम्यते ननु त्यजति-गच्छतीत्यनयोरबोधकत्वापत्तिः, संयोगादिबोधक- पदाभावादित्य तः (ढ)तबेष्टापत्तिमाह, एवचेति ।-संयोगाद्यव- च्छिन्नस्यन्दशाब्दत्वस्य गम्यादिधातुकार्यतावच्छेदकत्वे चेत्यर्थः । यथायथमिति ।-संयोगावच्छिन्नस्पन्दे गमधातोः, विभागाव. च्छिन्नस्पन्दे त्यजधातोः, लक्षणां विनेत्यर्थः । ननु संयोगावच्छिन्न स्पन्दशाब्दत्वं यदि जनकतासम्बन्धावच्छिन्नसंयोगप्रकारतानिरू. पितस्यन्दविषयताशालिशादत्वं, तदा ग्रामो गम्यते इत्यादी जन्यतासम्बन्धेन स्पन्दप्रकारकसंयोगविशेष्यकशाब्दत्वस्यासंग्रहः । यदि च जन्यतासम्बन्धेन स्पन्दप्रकारकसंयोगविशेष्यकशाब्दवं. तदा ग्रामं गच्छतोत्यादी शाब्दबोधासंग्रह इत्यत आह, संयोगा- (ठ) त्यजिगमिधातुद्दयस्यैव स्पन्दमात्रबोधकत्वादिति भाव । (ड) अबोधकत्वं-सयोगविभागावच्छिन्नस्यन्दाबोधकत्वमित्यर्थ । तथाच त्यजि- गम्योः स्पन्दमावे शक्ति, विभागावच्छिन्नस्पन्दे सयोगावच्छिन्न स्पन्दे च लक्षणेति भावः । () अबोधकत्वापत्ति', सयोनविभागावच्छिन्नस्पन्दयोरबोधकत्वापत्ति। सयो- गादिबोधकैति ।-संयोगादिबोधकद्वितीयाकाठ्यातरूपपदाभावादित्यर्थ ।

·४२ hN सटीककारकचक्रम्। त्यज्यते वा ग्राम इत्यादी स्पन्दविशेषणककर्मा- ख्यातार्थसंयोगादिविशेष्यकशाब्दस्य संग्रहः। भावाख्यातस्थले तु गमनमित्यादाविव संयोगाद्यव- च्छिन्नस्पन्दे धातोलक्षणैव, न चैवं लक्षणयापि गमि-त्यजिभ्यां त्याग-गमनयोरबोधप्रसङ्ग(ण) इति वाच्च,शक्तिलक्षणान्यतरसम्बन्धेन संयोगाद्यवच्छिन्न- स्पन्दबोधकत्वानुपपत्तिनिर्णयानन्तरमेव गम्या- द्यवच्छिन्नेति।-जन्यजनकभावसम्बन्धेन संयोगस्पन्दोभयवैशि- ध्यावगाहिशाब्दत्वं संयोगविषयतानिरूपितजन्यताविषयता- निरूपितजनकत्व-विषयता-निरूपित-स्पन्दविषयताशालिशाब्दत्वं, जन्यतानिरूपितजनकत्वं जन्के जन्यस्य सम्बन्धः, न तु जन- कत्वमान, जनकतानिरूपितजन्यत्वं जन्ये जनकस्य सम्बन्धः, न तु जन्यतामात्रम्, इति न किञ्चिदनुपपन्नं, जन्यत्वादि- मात्रस्य सम्बन्धत्वे जन्यत्वातिरिक्तसंसर्गानवच्छिन्न संयोगविष- यतानिरूपित-जनकत्वातिरिक्तसंसर्गानवच्छिन्नक्रियानिष्ठविषयता- शालिशाब्दत्वं, संयोगस्पन्दोभयवैशिष्ट्यावगाहिशाब्दत्वमिति ध्येयम् । नन्वेवं गम्यते इत्यादिभावाख्यातस्थले संयोगावच्छिन्न- स्पन्दबोधकत्वं न स्यात्, संयोगादिबोधकपदाभावादित्यत आह, -भावाख्यातेति। अबोधप्रसङ्ग इति । तथाच स्पन्दमात्र. शक्तस्य गम्यादेः स्पन्दमात्रबोधेनैवोपपत्ती तत्रानुपपत्त्यभावन लक्षणाया मानाभावात् संयोगाद्यवच्छिन्नस्पन्दबोधस्य अभाव (ण) गमिधातुना गमनस्य व्यजिघातुना व्यागस्याबोधप्रसङ्ग इत्यन्वितार्थो बोध्य । .

·४३ सटीककारकचक्रम् । दिना विभागाद्यवच्छिन्नस्पन्दबोधनात्, एवञ्च पर- समवेततत्तद्धात्वर्थान्वयिफलविशेषशालित्वं (त) तत्तद्धात्वर्थकर्मत्वम्, अत एव गमिधातोः पूर्वदेशे न कर्मत्वं, तस्य संयोगरूपफलेनैवान्वयात् , (थ) एवं पतेरपि गुरुत्वासमवायिकारणप्रयोज्यविजा- इति भावः । निर्णयानन्तरम् इत्यनन्तरं गम्यादेः स्पन्दे शक्ति- ग्रहात् स्पन्दोपस्थिती, संयोग लक्षणाग्रहात् संयोगोपस्थिती सत्यामिति पूरणीयम् । नन्वेवं धात्वर्थ-तावच्छेदकरूपफल- शालिवरूपकर्मवलक्षणमसङ्गतं, गम्यादेः स्पन्दमानवाचित्वेन धात्वर्थतावच्छेदकफलाभावादित्यतः प्राचीनमते कर्मत्व- लक्षणमाह, एवञ्चेति ।-गम्यादः स्पन्दमानवाचित्वे चेत्यर्थः ।-परसमवेतेति । गमधातोरित्युपलक्षणं, न्तरऽपि बोध्यम्। पतधात्वर्थमाह -एवं पतेरपौत्यादिना। गुरुत्वासमवायिकारणप्रयोज्येत्यस्य क्रियैवार्थ इत्यत्र क्रियाया- विजातीयक्रिया जातिविशेषवक्रिया, प्रयोज्यत्वञ्च धात्व- मन्वयः। (त) परसमवेतक्रियाजन्यफलशालिवरूप कर्मतालक्षण फले क्रियाजन्यत्वविशेषण- मपहाय क्रियान्वयित्वविशेषणदानन परिष्करीति,-एवञ्चति । (थ) तस्य-गमधात्वर्थस्य, फलेनैवेत्येवकारण विभागरूपफलब्यवच्छेद' , तथाच जन्यजनकत्वसम्बन्धन गमधात्वर्थस्यन्दान्वयिन. हितीयाद्यर्थसयोगरूपफलस्व ग्राम सत्त्वेन तस्य कर्मत्व नानुपपन्न, पूर्वदेशे तु तादृशसयोगरूपफलाभावान्न तस्य कर्मत्वम् ।

·४४ सटीककारकचक्रम् । तौयक्रियैवार्थः,(द)तस्य चाध:संयोगफलेनैवान्वयः । एवं ददातीत्यादेरपि व्यापारमावार्थकत्वात् तत्र तत्तत्फलविशेषान्वयो बोध्य इत्याहुः ॥ १६ ॥ स्वरूपसम्बन्धविशेषोऽनुभवसाक्षिकः । गुरुत्वासमवायिकार- णेत्यादिप्रयोज्यान्तं पतनत्वजातिविशेषावच्छिन्नस्पन्दे परि- चायकमावं. न तु शक्यतावच्छेदकघटक, नातो गौरवम् । व्यापारमानार्थकत्वादिति ।- तत्तत्फलविशेषः, तत्तत्फलविशेषः,-स्वखत्वध्वंस- पूर्वकपरखत्वोत्पत्तिरूपः । न च तत्तद्दात्वर्थान्वयिफलशालि- त्वेनैवोपपत्ती फलविशेषत्वविशेषणमनर्थकमिति वाच्यं कृतं जुहोतीत्यादी धात्वर्थान्वय्यग्निसंयोगरूपफलवत्त्वमादायाग्नेः कर्मतावारणय तादृशपदोपादानात् । न च साक्षादात्वर्थान्वयित्व- निवेशेनैव तहारणमिति वाच्यं, तल्लाभायैव तदुपादानात् । अत्र मते आहुरित्यनेनावरसः सूचितः, स च गमनं त्याग इत्यादी लक्षणाग्रहं विनाऽपि संयोगाद्यवच्छिन्नस्पन्दबोधस्यानुभवसिद्धत या तदनुपपत्तिरूपः । इदमत्रावधेयं,-फलस्य धात्वर्थतावच्छेदकत्वं न सम्भवति । गम्यते ग्राम इत्यादौ स्पन्दजन्यफलवानित्यन्वय- बोधानुपपत्तेः, इति फले स्पन्दे चोभयत्रैव शक्तिः, इत्येव प्राचां मतम् , तदेव सम्यक्, ग्रामं गच्छतोत्यादौ हितीयार्थश्चाधियत्वं तस्य संयोगात्मकफले शक्यार्थेऽन्वयः, तस्य च जनकतासम्बन्धेनापर- शक्यार्थे स्पन्देऽन्वयः। गम्यते ग्राम इत्यादौ स्पन्दरूपशक्यार्थस्य जन्यतासम्बन्धेनापरशक्यार्थसंयोगरूपफले, तस्य च ग्रामन्वय इति नान्वयानुपपत्तिरिति केचिद्ददन्ति, तन्न मनोरम, फलाव (द) गुरुत्वरूप यत् असमवायिकारण तत्प्रयोज्येत्यर्थः ।

·सटीककारकचक्रम् । ४५ कर्म च विविधं, प्राप्यं विकार्य निर्वाञ्चेति । संयोगादिक्रियाफलशालि प्राप्यं, यथा ग्राम गच्छतोत्यादौ। क्रिया, यधर्मनाशकं ( 3 ) फलं जनयति तहिकायें, यथा काष्ठ' लुनातीत्यत्र काष्ठपदेन लक्षणया अवयवा उच्यन्ते, लुनातिना च्छिन्नस्पन्दशक्तिमतेऽपि हितोयार्थफले आधयतासम्बन्धेन ग्रामस्य, बादृशसंयोगस्य च संयोगावच्छिन्नस्पन्देऽन्वयात् , ग्रामं गच्छ- तोत्यादौ ग्रामवृत्तिसंयोगानुकूलस्पन्दानुकूलकृतिमानित्यन्वय बोधात्, ग्रामो गम्यते इत्यादौ धात्वर्थसंयोगावच्छिन्नस्पन्द- स्याख्यातार्थसंयोगे तादृशसंयोगस्य च ग्रामऽन्वयात्. संयोगाव- च्छिन्न-स्पन्दजन्य संयोग वानित्यन्वय-बोधाच्चानुपपत्तेरभावादिति ध्येयम् ॥ १८॥ कर्म विभजते, कर्म चेति। गच्छतोत्यादौ गम्यादेामादि- रिति शेषः । घटं जानातीत्यादी घटादेः खमते निर्वयमध्येऽन्त- र्भावस्य वच्यमाणत्वान्न विभागव्याघातः, मतान्तर तादृशकम्मणः प्राप्यान्तर्भाव इति ध्येयम्। विकार्यनिर्वाभ्यामन्यत् कर्म प्राप्यमिति पर्यवसितलक्षणं बोध्यम्। यवर्मनाशकमिति ।- यस्य धर्म इति व्युत्पत्त्या यहत्तिधर्म इत्यर्थः । तहिकार्यमिति ।- इदञ्च प्रकृतिकर्मपदेनाप्यभिधीयते। नन तादृशक्रियया काष्ठ नाश एव जन्यते, न तु तहत्तिधर्मनाश इत्यत आह, काष्ठपदे- (ध) यधर्मनाशक-यदृत्तिधर्मनाशकम् ।

·४ सटीककारकचक्रम्। च आरम्भकसंयोगविरोधिविभागहतुकुठारादि- व्यापारः, (न) तथाच काष्ठावयवत्तितादृश- विभागावच्छिन्न-व्यापारानुकूल-कृतिमानित्यन्वय- बोधः, एवं प्राप्य-विकार्ययो: कारकत्वात् तादृश- फलाश्रयत्वाच मुख्यं कर्मत्वम् । निर्वय॑ञ्च निष्पाद्यं, समवायसम्बन्धाव- नेति । वस्तुतो ह्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागावच्छिवव्यापार- रूप-“लु"धात्वर्थफलस्य तादृशविभागस्य काष्ठेऽभावात् तस्य की- त्वानुपपत्तिरित्यत आह, काठपदेनेति । काठपदेनावयव- लक्षणा तु तादृशविभाग काष्ठावयवस्य च्छिन्नाधयतासम्बन्धेनान्वयाभिप्रायेण, स्वाश्रयारभ्यत्वसम्बन्धाव- च्छिन्नाधयतासम्बन्धेनान्वये (प) तु लक्षणां विनैवोपपत्तिरिति ध्येयम् । विरोधीति नाशकेत्यर्थः । तादृशेति ।-आरम्भकसंयोग- नाशकेत्यर्थः । कारकत्वात्-क्रियानिमित्तत्वे सति क्रियान्वयि- त्वात्। मुख्यकारकत्वस्य मुख्यकर्मवाघटकवादाह, तादृश- तादृशस योग- (न) अवारम्भकपदानुपादाने यव सयुक्त काष्ठदयस्य कुठारादिना विभाग क्रियते, तवापि काष्ठ लुनातीतिप्रयोगापत्ते. । तदुपादाने च काष्ठदयसयोगस्य न काष्ठारम्भकत्व, कत्तु काष्ठाव पवसपोगरव, परस्परावयवसयोगेनैवावयविद्रव्योत्पत्ते , नाशादेव द्रव्यनाश , अत एवारम्भ कस योगम्य ट्रयारम्भ स्य जनक असमवायिकारण य सयोग इत्यर्थों बोव्य । (प) ख तादृशविभाग , तस्याश्रय काष्ठावयवा. तदारभ्यत्वञ्च काष्ठे सत्वात तादृशपरम्परासम्बन्धन विभागस्य काष्ठ सत्त्वेन काष्ठव कर्मत्वम, अवयविन अवयवा- रभ्यत्वनियमात् ।

·- सटीककारकचक्रम्। यथा कटं घटं वा करोतीत्यव कृञः कृतिमत्त्वा- र्थकत्वेन फलावच्छिन्नव्यापाराबोधकत्वात् कटादे- स्तादृशफलानाश्रयत्वेन च गौणं कर्मवं, तच्च साध्यत्वेन विषयत्वम्, अत एव तत्र वीरणादेरुपा- दानत्वेन कृतिविषयत्वेऽपि वीरणं करोतीति न ननु धात्वर्थविधयत्वेन निर्वय॑त्वे घट पश्यतीत्यत्रातिरिक्तकर्मत्वापत्तिः, ( फ) धात्वर्थ- विषयत्वमावेण तथावे कटं करोतीत्यत्र वीरणं प्रयोगः। फलाश्रयत्वादिति ।-मुख्यविकार्यकर्मलक्षणमिदं, . न तु मुख्य- भातसाधारणं, तत्साधारणलक्षणन्तु अनुपदं दर्शनीयमिति। निवर्त्यञ्च निष्पाद्यमिति ।-निष्पत्तिविषयत्वं, कतिविषयत्व- मिति यावत्, इदमपि विकृतिकर्मपदेनाप्यभिधीयते । ताट- शेति। धात्वर्थतावच्छेदकेत्यर्थः । साध्यत्वेनेति अभेदे टतीया विषयत्वमिति, हितीयार्थे इति शेषः । अत एव-साध्यत्वस्य हितीयार्थत्वादेव । उपादानत्वेनेति ।-उपादानत्वाख्यकृतिविष- यत्वेन । तथावे-द्वितीयार्थले । मुख्यभातसाधारणविकार्यकम्म च क्रियया वस्त्वन्तरनिष्य- त्तये पूर्वभावविशिष्टस्य यस्यासत्त्वरूपो विकारो निर्वाह्यते तत् तण्डुलानोदनं पचतीत्यादौ पाकक्रियया तण्डुलादिरूपधर्मिणो विनाशादेव ओदनादिरूपवस्त्वन्तरनिष्यत्तिरत: पूर्वभावविशिष्टस्य । (फ) घटे दर्शन विधेयत्वस्याभावादिति भाव. ।

·४८ सटीककारकचक्रम् । करोतीति प्रयोगापत्तिः, मैवम् ; उद्देश्योपादानीय- विषयतातिरिक्तविषयत्वेन धात्वर्थविषयस्यैव निर्व- दर्यत्वात् (ब) ॥ २० ॥ धर्मिणोऽसत्त्वम्। कुसुमानि स्त्रजं करोतीत्यादौ काशान् कटं करोतीत्यादौ च कुसुमकाशादेः सत्त्वेऽपि रचनाविशेषविरह- रूपस्य कटसन्दर्भाभावरूपस्य च पूर्वभावस्यासत्त्वेन तद्दिशिष्ट- स्यासत्त्वं रचनाविशेषादिनिष्पादकक्रियातो निर्वहति (भ), एवं काष्ठं भस्म करोति, सुवर्ण कुण्डलं करोतोत्यादावपि काष्ठ- रूपधर्मिणोऽसत्त्वरूपविकारस्य कुण्डलसन्दर्भाभावरूपविशेषण- विशिष्टसुवर्णस्यासत्त्वरूपविकारस्य च द्रियातो निर्वाह इति तेषां (म) सर्वेषामेव विकार्यकम्र्मता। तदुक्तं,- “यदसज्जायते पूर्व जन्मना यत् प्रकाशते । तविवर्त्य विकार्यञ्च कम देधा व्यवस्थितम् ॥ प्रकृत्युच्छेदसम्भूतं किञ्चित् काष्ठादिभस्मवत् । किञ्चिद् गुणान्तरोत्पत्त्या सुवर्णादिविकारवत्" ॥ - (ब) उद्देश्यत्वाख्यकतिविषयताभिन्नत्वे सति उपादानत्वाव्यकृतिविषयताभिन्नत्वे सति धात्वर्थविषयत्वमेव निर्वय॑त्वमित्यर्थ । (भ) सन्दर्भस्य रचना ग्रन्थन वाऽर्थ , तहिशिष्टस्य रचनाविशेषविरहविशिष्टस्य कट- सन्दर्भाभावविशिष्टस्य च यथाक्रम कुसुमकाशरूपधर्मिणोऽसत्त्वम् अभाव , तथाच विशे- षणाभावस्थापि विशिष्टाभावनियामकतयाऽव रचनाविशेषाभावादिरूपस्य विशेषणस्य सक- कटादिकालेऽभावादेव स्वक्कटादिपूर्व काले तादृशविशेषणविशिष्टस्वापि कुसुमकाशादः सक्कटादिकालेऽभावसरवन तादृशाभावरूपविकार तु क्रियया निर्वाह्यते, एवञ्च कुसुम- माशादेर्विकार्यकर्मत्व सक्कटादेर्निर्वर्त्य कर्म-वं बोध्यम् । (म) तेषा-कुसुम-बाश-काष्ठ-सुवर्णानाम् ।

·सटीककारकचक्रम् । ४८ JA इति । अस्यार्थः, यत् पूर्वमसत् पश्चाज्जायते उत्पत्त्यायो भवति, तन्निवय॑म् । ननु सांख्यमते असदुत्पत्त्यभावात् सतो नाशस्याप्यभावः, अत एवोक्तं- "नासतो विद्यते भावा नाभावो विद्यते सतः।" भाव उत्पत्तिः, नाभावो न ध्वंसः। तन्मते जननमरण आविर्भाव तिरोभावरूपे, प्रत्यक्षविषयता आविर्भाव: । प्रत्यक्षा विषयता तिरोभावः । तन्मतेऽप्याह, जन्मनेति ।-अभेदे टतोया। तथाच जन्माभिन्न प्रकाशाश्रयो यत् तन्त्रिर्वच्य, प्रकाश: प्रत्यक्षं विकायंञ्च कम्म हेधा व्यवस्थितमित्युक्तं दर्शयति प्रकृतीत्यादि। -प्रकृतेरुच्छेदं सम्भूतं प्राप्तम् (य) इत्यादिव्युत्पत्त्या प्रकृत्युच्छेद- सम्भूतपदेन काठादि बोध्यते, तत् किं स्वरूपमित्यत आह किञ्चित्काष्ठादि भस्मवदिति ।-भस्मवत् काष्ठादीत्यर्थः । स्वस्मिन् खनिष्ठधर्माविरोधिधर्मसम्बन्धरूपविकारसम्पादने- नान्यदपरं, (र) तत् किं स्वरूपमित्याकाझायामाह सुवर्णादि- विकारवदिति ।-विकारवत् सुवर्णादौत्यर्थः। यद्यपि काठादि सुवर्णादीत्येव वक्तमुचितं, तथापि निर्व_कर्मस्वरूपज्ञाप- नाय तथोक्तिरित्यवधेयम् । तण्डुलानोदनं पचतीत्यादौ विकार्यकर्मोत्तरहितीयाया नाशकत्वमर्थः, निवर्त्यकर्मोत्तर द्वितीयाया उत्पादकत्वमर्थः, तथाच ओदनोत्पादको यस्तण्डुल- (य) प्रकृते खभावस्ख उच्छेदो विनाश. त, सम्म प्राप्तमित्यर्थ । (र) अन्यदपरम्--अन्यादृश विकार्यम् । खनिष्ठ सुवर्णनिष्ठो धर्म सुवर्णत्वादि तदविरोधिधर्म. कुण्डलवादि तत्सम्बन्धरूपविकार सुवणेऽस्ति तत्सम्पादनेनेत्यर्थ., इदन्तु कारिकास्थ "गुणान्तरोत्पत्त्या" इत्यस्य विवरणम्, अबस्थान्तरसम्पादनेनेत्यपि तदर्थों बोध्य । ५ ·सटीककारकचक्रम् । प्राञ्चस्तु कटादेर्गौणकर्मत्वेऽपि कारकत्वोप- पत्त्यर्थम् अवश्यमवयवे लक्षणा, (ल) अन्यथा कट- स्थासिदत्वेनाकारकत्वात् । न चैवं कदाचित् वौरणं नाशकः पाकस्तदनुकूलकृतिमानित्यन्वयबोधः । तण्डुलमोदनं करोति दुग्ध दधि करोतोत्यादावपि विकार्यकर्मोत्तरद्वितीयाया नाशकत्वमर्थः, निवर्त्यकर्मोत्तरहितोयाया उत्पादकत्वमर्थः, अन्वयबोधस्तूह्यः । काशान् कटं करोति, कुसुमानि स्रजं करोति, सुवर्ण कुण्डलं करोतीत्यादौ काशादिरूपविकार्यकम्र्मोत्तरहितोयया उपादानत्वाख्यविषयताविशेषमेव बोधयति कटादिरूपनिर्व_- कर्मोत्तरद्वितीयया पूर्ववटुत्पादकत्वमेव कती बोधयति, तथाच काशोपादानककटोत्पादककृतिमानित्याद्याकारकस्तत्र बोधः । अधिकमन्यत्रानुसन्धेयम् ॥ २० ॥ क्रियानिमित्तले सति क्रियान्वयित्वं मुख्यकारकत्वं, कत्यर्थक- भिन्नसविषयकधातुकम्मण एव गौणकारकत्वं, कृतिकम्मणस्तु मुख्यकारकत्वमेवेति केषाञ्चिन्मतमाह, प्राञ्चस्त्विति ।-कार- कत्वोपपत्यथ-मुख्यकारकत्लोपपत्त्यर्थम्, असिद्धत्वेन–करण- क्रियापूर्ववर्त्तित्वाभावेन, अकारकत्वात्-क्रियानिमित्तत्वा- भावन मुख्यकारकत्वाभावादित्यर्थः, तथाच घटं करोतोत्यादौ (ल) तथा च कटावयवस्य करणक्रिया पूर्व सिद्धत्वेन तब करणक्रियानिमित्तत्वसम्भ- वात मुख्यकारकत्वोपपत्तिलक्षणावौजन्तु करणक्रियानिमित्तत्वोपपत्तिस्तथा सत्येव तत्र मुख्य कारकत्व सम्भवतीति भावः ।

·सटौककारकचक्रम् । ५१ करोतीति मुख्यतः (व) प्रयोगः स्यादिति वाच्यं, करोतिपद-समभिव्याहृत-कर्मवाचक-पदस्यावयवे निरूढ़लक्षणा(श)नियमादित्याहुः (ष)। ओदनं पचतीत्यादौ ओदनपदस्य तण्डुले तदवयवे वा लक्षणा, धातुना च रूपादिपरावृत्तिफलकोऽध:- सन्तापनादिः, तथाच धात्वर्थतावच्छेदकरूपादि- परावत्तिशालित्वात् कर्मत्वं, तत्र च पूर्वरूपविरो- धेन ( स ) रूपान्तरोत्पत्तिर्यदि विकारः तदा घटावयवविषयककृतिमानित्याकारको बोधः । कृतिरूपक्रियानिमित्तत्वञ्च स्वसाध्यघटजनकत्वेन बोध्यम्। पूर्वरूपनाशस्य पूर्वरूपनाशानन्तररूपोत्पत्तिरूपस्य वा रूप. परावृत्तेरोदने न सम्भव इत्यतस्तण्डुले इति । तण्डुलस्यापि नाशसम्भवात् तण्डुले रूपनाश: रूपान्तरोत्यत्तिर्वा न सम्भवती- त्यतस्तदयववे इति । रूपपरावृत्तिः, -रूपनाशानन्तररूपोत्पत्तिः रूपनाशश्च । अधःसन्तापनम्-अग्निसंयोगः। तथा चेति ।- तण्डुलावयववृत्तिरूपनाशानन्तररूपोत्पत्ति-जनकाग्निसंयोगानु- कूलकृतिमान् तादृशावयवरूपनाशानुकूलकृतिमान् वा इत्या- घटावयवस्य (व) कदाचित्-कटमाध्यककृतिकाल, यत्काल कट क्रियते तत्काले । वीरण- पदस्य कटे लाक्षणिकले तु तादृशप्रयोग इष्ट एवेत्यत उक्त मुख्यत इति । -वीरणपदस्य शक्या तादृशशक्यार्थतात्पथ्यणेति तदर्थ । (श) निरूढलक्षणा आजानिनौलक्षणा अनादितात्पर्य्यमलिका वा । (ष) अनन्तनिरूढलचणाखौकारण महागौरवमिति आहुरित्यनेन सूचितम् । (स) पूर्वरूपविरोधेन-पूर्वरूपनाशेन ।

·५२ सटीककारकचक्रम् । विकार्यमध्ये, अन्यथा तु प्राप्यमध्येऽस्यान्तर्भावः । स्तोकं पचतोत्यादौ क्रियाविशेषणे द्वितीया, विशे- षणविभक्तिवरप्रयोगसाधुत्वार्थ, धात्वर्थे स्तोक- स्याभेदः सम्बन्धः, नामार्थधात्वर्थयोर्भेदान्वयबोध एव प्रकारौभूतविभक्त्यर्थोपस्थितेस्तन्त्रत्वात् । नौलं घटमित्यादौ विशेषणविभक्तरभेदार्थकत्वे तु तस्या अप्यभेदार्थकत्वमिति ॥ २१ ॥ करणत्वञ्च कारकान्तरेऽचरितार्थत्वे सति हेतुत्वं, - कारक ओदनं पचतीत्यादौ शाब्दबोधः । तदा विकार्यामध्ये इति ।-क्रिया यद्धम्मनाशक फलं जनयति तहिकार्यमित्युक्तत्वा- दिति भावः । अन्यथा-पूर्वरूपनाशानन्तररूपोत्पत्तेर्धात्वर्थता नवच्छेदकले, अस्य-तण्डुलादिकर्मणः । तत्र प्रयोगसाधुत्वार्थम् -आकाशासम्पादनार्थम् इत्यर्थः अभेदार्थकत्वमिति ।- एतत्कल्ये एव निर्भरो बोध्यः, अन्यथा अखमेधेन यजेत अति- शयेन मूत्रयतीत्यत्र तोया, स्तोकं पचतोत्यादौ द्वितीयेत्यस्या- नध्यवसायापत्तेः वैकल्पिकानुशासनाभावादिति ॥ २१ ॥ करणमाह, कारकान्तर इति (ह)।-वभिन्नकारके इत्यर्थः । खं लक्ष्यत्वेनाभिमतं दानादि । हेतुत्वं-फलहेतुत्वं, फलं धात्वर्थः, (ह) कारकान्तर इति सप्तम्या निष्ठत्वमर्थ , अन्वयश्चास्य स्वव्यापारमुत्पाद्यैव फल- जनकत्वाभावरूपेऽचरितार्थत्वपदार्थ सति सप्तम्या समानकालीनत्वमर्थ , तथा च खभिन्न- कारकनिष्ठो यस्तादृशचरितार्थत्वाभावस्तत्कालीन फलजनकत्व करणत्वमिति ।

·५३ सटीककारकचक्रम् । तत्र चरितार्थत्वञ्च तयापारमुत्पाद्यैव फलहेतुत्वं, कर्त्ता हि सिद्ध कुठारादिकं व्यापारयन् छिदा- लक्षणं फलमुत्पादयतीति करणे चरितार्थो न तु फले । कापि करणे चरितार्थ, कर्मासिद्धौ करण- स्यार्थः। करणवघटकचरितार्थत्वपदार्थव्याख्यां करोति, तत्रेति ।-तत्र -करणत्वलक्षणे, घटकत्वं सप्तम्यर्थः, स्खभिन्नकारकव्यापारद्वारा तत्क्रियाया अजनकत्वे सति तरिक्रयाया जनकत्वमिति लक्षण- खव्यापारहारा छिदादिक्रियाजनकदावादावसम्भव वारणाय स्खभित्रकारकार्थककारकान्तरपदमितीदानीमभिमान:, अत एव दानादावेतल्लक्षणस्यासम्भवमभिप्रेत्य दानधान्यादिसंयो- गस्य लक्ष्यतां खौकृत्य कारकान्तरपदं परित्यज्य लक्षणं निष्क- थैव दर्शयिष्यते इति। सत्यन्तव्यावृत्तिमाह, कर्ता हौति।- सिद्धमित्यनेन कुठारादेश्छदनादिक्रियाया: पूर्ववर्तित्वज्ञापनेन क्रियानिमित्तल्वरूपं कारकत्वं ज्ञापितम्। व्यापारयन्-कुठा रादिनिष्ठसंयोगादिरूपव्यापारं जनयन् इत्यर्थः । करणे चरि- तार्थः, --- करणव्यापारद्वारा फलहेतुतावानित्यर्थः, न तु फले-- छिदाक्रियायाम, अहेतुरिति शेषः, (क) तथाच सत्यन्त- दलेनैव तहारणं न तु विशेष्यदलेनेति भावः। कर्मणः करणचरितार्थत्वमाह, कर्मापोति ।-कर्म-धान्यकाष्ठादि। (क) अहेतुरिति शेष इति । -अय भाव ,-कर्ता फले छिदाक्रियायामहेतुरिति न, अपि तु कुठारादिव्यापारोत्पत्तिद्वारा कर्तरि छिटाहेतुत्वमस्त्येव, अतस्तव फलहेतुत्वरूप- ·५४ सटीककारकचक्रम्। व्यापारासिद्धेः,न हि छेद्यासिद्दौ कुठारादिकरणानां छिदानुकूलव्यापारः सम्भवति, अत एव करण- व्यापारविषयत्वं कर्मत्वमिति प्राञ्चः। अधिकरण- मपि कर्तृकर्मान्यतरव्यापारद्वारा क्रियानिष्पादकं, यथा गृहे चैवः स्थाल्या तण्डुलं पचतीत्यत्र चैत्र- स्थितिरूपव्यापारसम्पादनेन गृहस्य,तण्डुलस्थिति- रूपव्यापारसम्पादनेन च स्थाल्याः कारकत्वम् (ख) : करणव्यापारिति ।-दानादिजन्यधान्यादिसंयोगादौत्यर्थः। शिष्य- स्यान्तःप्रबोधाय पुनः स्पष्टयति,-न हौति। अत एव- कर्मण: करणचरितार्थत्वादेव । करणव्यापारविषयत्वमिति ।- करणजन्य क्रियानुकूलव्यापाराश्रयत्वमित्यर्थः, इदमेव प्राचीन: करणव्यापार्यत्वशब्देनोयत, कत्तुरपि दानादिजन्यसंयोगादि- रूपव्यापारवत्त्वादतिव्याप्तिरिति प्राञ्च इत्यनेन सूचितम् । अधिकरणेऽतिव्याप्तिशङ्कां निराकरोति,-अधिकरणमपोति । क्रियानिष्पादकमिति । तथा चाधिकरणं कर्तृकर्मान्यतरचरि- तार्थमिति भावः । विशिष्य दर्शयति, ग्राहे चैत्रः इत्यादि।- चैत्रस्थितिरूपव्यापारश्चैत्रसंयोगः, एवमुत्तरत्र, ग्रहादी तादृश- संयोगं विना पाकानिष्यत्तेरिति भावः । विशेष्यदलमस्ति, किन्तु स्खभिन्नकारक करणे चरितार्थत्वसत्त्वेन खभिन्नकारकेऽचरि- तार्थत्वरूपसत्य न्तदलाभावात् कत्तुं करणत्वापत्तिवारण बोध्यम् । व्यापारहारा व्यापारहारैव, व्यापारसम्पादनेन-व्यापारसम्पादननैव, स्थल एवमेव सावधारणं बोध्यम् । कारकत्व -फलहेतुत्वमित्यर्थ ।

·सटीककारकचक्रम् । सम्प्रदानापादानयोश्च न क्रियासामान्य- हेतुत्वं, (ग) दाने च खानुमतिप्रकाशनेन कर्तु- रिच्छामुत्पाद्य सम्प्रदानस्य, पतनाश्रये पत्रादौ पतनप्रतिबन्धकसंयोगनाशकविभागमुत्पाद्य अपा- दानस्य, चरितार्थत्वमेवेति । एवञ्च, तदनुकूल- मित्यर्थः, वाऽपादानस्य विशेष्यदलव्यावृत्तिमाह -सम्पदानापादानयोरिति । क्रियासामान्यहेतुत्वमिति ।-न क्रियासामान्यप्रयोजनकत्व तथाच यत्र सम्पदानस्यानुमतिप्रकाशनहारा न दानप्रयोजकत्वं, तत्र सम्प्रदानस्य करणत्ववारणं, यत्र पतनप्रतिबन्धकसंयोगनाशकविभागहारा न पतनप्रयोजकत्वं यथा अर्द्धक्षिप्तलोष्टादेवक्षसंयोगानन्तर- पतनव्यापारसत्त्वेऽपि वृक्षाल्लोष्टं पततीत्यादी वृक्षरूपापादान- वारणञ्च विशेष्यदलेनेति भावः। यत्रानुमतिप्रकाशनद्वारा कतरिच्छोत्पादेन दाननिष्पत्तिः, तत्र सम्प्रदानस्य, यत्र वा तादृशविभागद्दारा (घ) पतननिष्पत्तिः, यथा हक्षात् पर्ण पत- तोत्यादौ, तत्रापादानस्य च वारणं सत्यन्तदलेनैवेत्याह,-दाने (ग) वृक्षाद विभजते इत्यादौ विभागरूपक्रियाविशेष प्रति अपादानादेहतुत्वेऽपि पतनादिक्रियायामहेतुत्वेन क्रियासामान्येत्युक्त, तथाच क्रिया सामान्य प्रति सम्प्रदानापा- दानयोन हेतुत्वम् , एतेन तब विशेष्यदलासत्व सूचित, तच्च कीदृशस्थले इत्यत, टीकायामाह -"तथाच यव" इत्यादि । (घ) तादृशविभागेति । -पतनप्रतिबन्धकसंयोगनाशकविभागहारा इत्यर्थः ।

·५६ सटौककारकचक्रम् । व्यापारमहारोकृत्य तज्जनकत्वं, फलायोगव्यव- च्छिन्नकारणत्वं ( ङ) पयवसितं करगात्वमिति कारकं यत् चेति । चरितार्थत्वमेव-कर्तृचरितार्थत्वमेवेत्यर्थः । (च) नन्वेवं लक्षणं दानाद्यसम्भवि, दानधान्यादिसंयोगे प्रतियोगिनो दान- स्येवानुयोगिनः कर्मणो धान्यादेरपि प्रयोजकत्वात्, स्वभिन्न- धान्यादिकं तद्यापारीभूतखजन्यसंयोगद्दारैव दावादेः फलप्रयोजकत्वात्, यदि च तत्र तत्तलक्षणकर्तृनये दानादिकं न लच्यं, तत्र करणत्वव्यवहारः निबन्धनो भाताः। लच्यन्तु दात्रसंयोगादिकमित्युच्यते, तदा फलानुकूलव्यापारमहारोक्कत्य फलजनकत्वं करणत्वमिति लक्षणे नैव सामञ्जस्ये किं गुरुतरोक्तव्यर्थविशेषणघटितलक्षणेन ? अतस्तथैवाह एवञ्चेति ।-दानादौ लक्षणागमनन तत्संयोगादेव लच्यत्वे चेत्यर्थः । तदनुकूलेति । - फलानुकूलत्यर्थः । नन्वेतादृश- कारणतामात्र (ड) फलायोगव्यवच्छिन्न कारणत्वम्, अव्यवहितपूर्वत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक- प्रतियोगिव्य धिकरणफलाभावविशिष्टान्यो सति कारणत्वम् । तथाच ब्यापारस्वैव सर्वत्र फलपूर्ववर्तितया कारण वे न तस्यैव एतन्मते करणत्व बोध्यम् । अथवा यद- ब्यवहितोत्तरक्षणे न फलाभाव तत्वे सति फन्न हेतुत्वम्, अनन्यथासिद्धनियतपूर्ववर्त्तित्व- मिति फलायोगव्यवच्छिन्नकारणत्वस्वार्थ । (च) कचरितार्थत्व-कर्तनिष्ठचरितार्थत्व, तथाच सम्प्रदानभिन्ने दानकर्तरि इच्छोत्पादनरूपकत्व्यापारमुत्पाद्यैव सम्पदानस्य दानक्रियाहेतुत्वम्, एव अपादानभिन्ने पतनकर्तरि स्वपतनप्रतिबन्धकस योगनाशकविभागरूपकर्तव्यापारमुत्पाद्यैवापादानस्य पतन- क्रियाहेतुत्वमिति सम्प्रदानापादानयो खभिन्ने कत्तृकारके चरितार्थत्वमेव नाचरितार्थ- त्वमिति वत्र सत्यन्तदलासत्व नैवातिव्याप्तिवारणमिति भाव ।

·सटोककारकचक्रम् । लब्धम् ; एवञ्चैतन्मते चरमकारणत्वमेव करणत्व- मिति कुठारादौ करणपदं गौणमिति ॥ २२ ॥ वस्तुतस्तु व्यापारवत्कारणं करणमिति, तेन इस्तादौ कुठारादौ च नाव्याप्तिः। न चैवमदृष्ट- द्वारा कार्यमाने, विशेषतो ज्ञानादौ मनोयोग- द्वारा आत्मनः करणत्वापत्तिः, उपधेयसङ्करस्येष्ट- खात्, (ई) अनुकूलकृतिसमवायित्वलक्षणकर्त- त्वस्य निरुक्तकरणत्वादन्यत्वेनैवोपाध्योरसकरात् । लक्षणस्य प्राचीनाभिप्रायविषयत्वे तेषा फलायोगव्यवच्छिन्नकार- णत्वरूपकरणलक्षणविरोध इत्यत आह–फलायोगेति ॥ २२ ॥ कुठारादौ स्वरसतस्तान्त्रिकाणां करणपदप्रयोगादाह, वस्तुतस्त्विति। व्यापारति । व्यापारसम्बन्धेन तत्क्रियाकारणत्वं तक्रियाकरणत्वमित्यर्थः । एवं-व्यापारवत्कारणवस्यलक्षणत्वे अदृष्टहारा कार्यमा प्रति आत्मनः कारणत्वेन करणत्वापत्तिः, एवं ज्ञानेच्छादिकं प्रति मनोयोगहारा कारण- त्वेन करणत्वापत्तिश्चेत्यर्थः । व्यापारसम्बन्धेन कारणत्वस्य विवक्षितत्वान्न दोषः, आत्मनः कार्यानुकूलादृष्टवत्त्वेऽपि तेन सम्बन्धेन कारणत्वे मानाभावादिति ध्येयम्। उपधेयेति -धर्मी त्यर्थः, सङ्करः -अभेदः, उपाध्योः, -कर्तृत्वकरणत्वयोः अस- रात्-भेदात्, तथाच विवक्षावशात् कर्तरि करणत्वव्यवहार (छ) उत्तरयति उपधेयसङ्करस्येति । तथाच कर्तत्वाश्रयम्य करणत्वाश्रयस्यात्मनो ऽभिन्नत्वेऽपि कत्तत्वरणत्वयोर्भिन्नत्वान्नविभागयाघात । इत्यर्थः।

·सटोककारकचक्रम्। कर्तृभिन्नत्वेन करणलक्षणं विशेषणीयमिति कश्चित् । इत्यञ्चानुमिती व्याप्तिस्मृति: करणं, परामर्शो व्यापारः, चक्षुरादेश्च चाक्षुषादिक्षाने चक्षुरादिसंयोगः, (ज) श्रोवस्य श्रावणज्ञाने श्रोत्र मनःसंयोगः, (झ) न तु शब्दो व्यापारः, शब्दा- भावप्रत्यक्षे (ञ) तस्य व्यभिचारात् , न च शब्द- इति भावः। कर्तरि करणत्वव्यवहारमसहमानानां मतमाह, कर्त्तभिन्नत्वेनेति ।-विवक्षावशात् कर्तरि करणत्वव्यवहार- विषयत्वस्य सर्वसम्मतत्वात् तदनुपपत्तिरित्यस्वरसः कश्चिदित्युक्त्या सूचितः । इस्थञ्च-व्यापारवत्कारणस्य करणत्वे चेत्यर्थः । संयोग इति ।-व्यापार इत्यनुषज्यते। प्राचीनमतं (ट) दूषयति-नवित्यादिना। शब्द विनाऽपि थोत्रेण शब्दाभाव- श्रावणप्रत्यक्षजननात् तत्र शब्दरूपव्यापाराभावेन तादृश- प्रत्यक्षं न स्यादिति भावः । शब्दो व्यापार इति। इदमुप- लक्षणं शब्दध्वंससाक्षात्कारे शब्दध्वंसोऽपि व्यापारो बोध्यः । (ज) चक्षुरादिसयोग व्यापार चक्षु करणम् । (झ) ननु सर्वत्र सन्निकर्षस्य व्यापारत्वे समवायादिरूपसन्निकर्षस्य नित्यत्वात तत्र करणजन्यत्वासम्भवेन न व्यापारस्व सम्भवति, तज्जन्यत्व सति तज्जन्यजनकस्यैव ब्यापा रत्वादिति कथ श्रावणप्रत्यक्ष श्रोत्रस्य करणत्व ब्यापारवत्त्वाभावादित्यत आह श्रोत्र- स्पेति ।---श्रोवमन सयोग. व्यापार , श्रोत्र करणम् । (अ) शब्दाभावपटेन शब्दस्य ध्वस. अत्यन्ताभावश्च बोध्य । (ट) शब्द तदभावयो प्रत्यक्षे शब्दतदभावावेव व्यापाराविति प्राचीनमतम् । , ·सटीककारकचक्रम् । ५८ - श्रावणे शब्दो व्यापार:, लाघवेन श्रावणत्वाव- च्छिन्नं प्रत्येव श्रोत्रमन:संयोगस्य व्यापारत्वात्, न तु शब्दश्रावणत्वावन्छिनं प्रति गौरवात् ॥२३॥ अन्ये तु कारकत्वे सति कर्तृव्यापारविषयत्वं करणत्वमिति, तच्च फलानुकूलक व्यापाराश्रयत्वं, कुठारादौ छिदानुकूलकर्तजन्यः नमनोन्नमनादि- मत्त्वमपि (ठ) फलानुकूलव्यापारः । स्थाल्यादेरधिकरणस्यापि कर्तृव्यापार्यत्वात्तवाति- व्याप्तिः ; उपधेयसङ्करस्येष्टत्वात् । छिदादौ (ड) न चैवं .. लाघवेनेति ।-शब्दश्रावणे शब्दस्य, शब्दध्वंसश्रावणे शब्दध्वंसस्य, शब्दाभावश्रावणे श्रोत्र मन:संयोगस्य च, व्यापारत्वकल्पनापेक्षया श्रवणमन:संयोगस्यैकस्यैव श्रावणत्वावच्छिन्नं प्रति व्यापारत्व कल्पने स्फुटतरमेव लाघवमिति भावः ॥ २३ ॥ तच्च-कर्तृव्यापारत्वञ्च । कर्त्तव्यापारेति ।-कर्तृजन्यव्यापार- वत्त्वमित्यर्थः, व्यापारवत्त्वञ्च समवायविषयतान्यतरसम्बन्धेन बोध्यम् । समवायसम्बन्धस्थलमाह, कुठारादाविति। एवम्- ईदृशलक्षणकरणे । अधिरकणस्यापोति।-अपिना कर्मादि- संग्रहः । कर्तव्यापार्यत्वादिति।-कर्तजन्यतण्डुलसं योगादिरूप. व्यापारवत्त्वादित्यर्थः । उपधेयेति । -धर्मिणोऽभेदेऽपि कम्म- - (ठ) अपिकारात् इक्षे कुठारादिजन्यविजातीयसयोगस्य छिदानुकूलव्यापारत्व' सूच्यते । (ड) विषयतासम्बन्धेन कर्त्तव्यापारवत्त्व सङ्गमयति,-छिदादाविति ।

·६० VVVVVVV सटीककारकचक्रम् । चेष्टायाः प्रयत्नरूपकर्तृव्यापारविषयत्वेन, हस्तादेश्च तज्जन्यचेष्टावत्त्वेन करणत्वमिष्टमेव, चेष्टया हस्तादिना च छिनत्तीति प्रयोगस्य सर्वसम्मतत्वात्। कर्मादौ विवक्षावशात् प्रयोगो भवत्येव, तण्डु- लेन स्थाल्या वा ओदनं साधयतीति गवा दानं साधयतीति प्रयोगात् । चैत्र आत्मना चैवेण त्वाधिकरणत्वनिरुक्तकरणत्वादीनाम् उपाधीनां भेदात् न विभागव्याघात इति भावः । चेष्टायां कृतिरूपकर्तव्यापारस्य विषयतासम्बन्धेन सत्त्वात्, हस्तादौ च चेष्टारूपकर्त्तव्यापारस्य समवायेन सत्वात्, तयोरपि छिदादौ करणत्वापत्तिमिष्टापत्त्या परिहरति, छिदादाविति। कर्तृव्यापारविषयत्वेन विषयतया कर्तृव्यपारवत्त्वेनेत्यर्थः, तज्जन्यचेष्टावत्त्वेन - समवायेन कर्तृजन्य- चेष्टारूपव्यापारवत्त्वेनेत्यर्थः। इष्टमेवेति, कुत इत्याकाहाया- माह, चेष्टयेत्यादि। कर्तृभिन्नकारकस्य विवक्षावशात् (ढ) करणत्वे इष्टापत्तिमाह,-तण्डुलेनेति । साधयतीति सिद्धि- रुत्पत्तिः, तथाच या तण्डुलकरणकस्थाल्यधिकरणकानोत्पत्ति- स्तदनुकूलव्यापारवानित्यन्वयबोध: न चैवं तण्डुलेन तण्डुलं पचतीति स्थाल्यां स्थाल्या पचतोत्यादिप्रयोगः स्यात् इष्ट- त्वात्। तण्डुलकरणकत्वबोधकतण्डुलकर्मकत्वबोधकसामग्रयोः परस्परकार्यप्रतिरोधात् नैकदोभयोर्बोध इत्यपि कश्चित् । (ढ) विवक्षावशात्-तादृशन्यापारवत्ले तात्पर्यवशात् ।

·सटीककारकचक्रम् । वा पचतीत्यप्रयोगात् कत्तुंः शरीरस्य च वारणाय द्रव्यासमवायिकृतिमभिन्नत्वं विशेषणं देयम् ; कृतिमत्त्वञ्च समवायेनावच्छेदकतया च बोध्यं, तेनात्मनः शरीरस्य च व्युदासः, विशिष्टाभावाच्च(ण) हस्तादिसंग्रहः, इदञ्च न व्याप्तिस्मृत्यादिसाधारणं, तत्र च पूर्वनिरुतामेव करणत्वम्, इत्यञ्च करणपदं नानार्थमेवेल्याहुः ॥ २४ ॥ गवेति।- गोकरणकदानोत्पत्त्यनुकूलव्यापारवानित्यर्थः, एवमुत्त- रत्र । ननु कत्तुरपि करणत्वापत्तिः, आत्मनि कर्तरि कृतिरूप- कर्तृव्यापारस्य, कर्तृशरोरे च चेष्टारूपकर्तृव्यापारस्य सत्त्वादि- त्यत आह, चैत्र इति। चैत्रेणेति-चैत्रशरोरणेत्यर्थः । द्रव्या- समवायोति। -ट्रव्यासमवायित्वविशेषणविरहात् विशिष्टाभावो हस्तादेरिति भावः । ननु व्याप्तिस्मृतावनुमितिकरणत्वं न स्यात्, तत्र कत्तृव्यापारानाश्रयत्वादित्यत आह,-इदञ्चेति । तत्र- व्याप्तिस्मृती। निरुक्तमिति ।-वस्तुतस्त्वित्यादिनोक्तव्यापार- वत्कारणलं करणत्वमित्यर्थः । नानार्थमिति ।-इष्टमेवेति शेषः । अत्र च आत्मानमात्मना वेत्सीत्यादि महाकवि कालिदासप्रयो- गानुपपत्तिश्चिन्त्या ॥२४॥ । (ण) वारणाय-करणत्ववारणाय । द्रव्यासमवायोति ।-द्रव्यासमवायी समवाय- सम्बन्धेन द्रव्यवभिन्नो य कृतिमान् तद्भिन्नत्वमित्यर्थ । विशेषण देय-निरुक्तकरण- लक्षणे विशेषणतया निवेशनीयम् । तथा चात्मन द्रव्यासमवायित्वेऽपि समवायसम्बन्धेन कतिमत्तया शरीरस्य चान्त्यावयवितया द्रव्यासमवायित्वेऽपि अवच्छेदकतासम्बन्धन कृति- मत्तया तद्भिन्नत्वविरहात तयोः करणत्वापत्तिब्युदासः। विशिष्टाभावाच्चेति । -हस्ताद ·cur सटीककारकचक्रम् । परशुना छिनत्तीत्यादी निरुक्तकरणत्वं हतीयार्थः, प्रकृत्यर्थस्य तबाश्रयत्वेन, धात्वर्थस्य छिदादेश्च निरूपकत्वेनान्वयः, इत्यञ्च परशुनिष्ठ- करणत्व-निरूपक-छिदानुकूलकृतिमानित्यन्वयधी- परशुना छिनत्ति न दावेणेत्यादौ निरूपकत्वादः संसर्गस्य प्रतियोगितावच्छेदक- सम्बन्धत्वाभावात् नअर्थान्वयानुरोधेन निरुक्त- करणता-(त)-निरूपितजन्यत्वमेव तृतीयार्थः, तव रिति प्राञ्चः। प्राचां मते परशुना छिनत्तीत्यादौ शाब्दबोधमाह, परशुना छिनत्तीत्यादाविति ।-निरुक्तकरणत्वं व्यापारवत्कारणवरूपं तज्जन्यव्यापारवत्कारणत्वरूपं वा करणत्वमित्यर्थः। प्रकृत्यर्थस्य -परश्वाः, तत्र-करणत्वे, आश्रयत्वेन --आधेयलेन, तथाच प्रकत्यर्थस्य आधेयत्वसम्बन्धेन तृतीयार्थे करणत्वे, तादृशकरणत्वस्य निरूपकत्वसम्बन्धेन धात्वर्थे, धात्वर्थस्य कृती, कृतेश्च प्रथमान्तपदोपस्थाप्येऽन्वय इत्यर्थः । निरुत करणतानिरूपितेति ।-परशुनिष्ठकरणतानिरूपितेत्यर्थः । एतच्च हतीयार्थजन्यत्वस्यपरिचायकमावं, न तु तृतीयार्थे तस्य शरीरावयवत्वेन तव शरीरस्य समवायसम्बन्धन सत्त्वात् न तव समवायसम्बन्धेन द्रव्य- वभिन्नत्वमिति ट्रब्बासमवायित्वरूपविशेषणाभावेन द्रव्यासमवायिकतिमझेदरूपविशिष्टाभाव- सत्त्वाचेत्यर्थ । (त) प्राग मते दोष प्रदर्शयन् नव्यमतमाह-परशुनेत्यादि । तथा चाय भाव , - ·my सटोककारकचक्रम् । निरूपकतया प्रकृत्यर्थस्य आश्रयतया च धात्वर्थ- स्यान्वयः, इत्थञ्च परशुनिरूपित (तादृश) जन्यता- श्रय-च्छिदानुकूल-कृतिमानित्यन्वयधौरिति नव्याः (थ) ॥२५॥ प्रवेश:, अन्वयादेव तस्य लाभादित्यवधेयम् । तत्र-तादृश- जन्यतायां, निरूपकतया-निरूपितत्वसम्बन्धेन, खविशे था न्वयिनोऽन्वयित्वरूपविशेषणवनियमन निरूपितत्वसम्बन्धेन परशुनिष्ठकरणतावत्त्वादेव करणतानिरूपितत्वं जन्यताया इति सूचयितुं जन्यतायांनरू पितान्तप्रदर्शनम् (द)। तथाच परशुनिरूपितं यत् जन्यत्वं तदाश्रय-च्छिदानुकूलकृतिमानित्य- न्वयधौरव नव्यमतसिद्धेति ॥ २५ ॥ निरूपकतासम्बन्धेन परशुनिष्ठकरणतावति हेदै निरूपकतासम्बन्धेन दावनिष्ठकरणताया अभाववत्त्वबोधस्यासम्भव , निरूपकत्वादिसम्बन्धस्य वृत्त्यनियामकत्वेन प्रतियोगितानव- च्छेदकतया तत्सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावाप्रसिद्ध , अतस्तत्र प्राचा मते नजा- वयो न सम्भवतीति तदन्वयानुरोधेन नव्यमतमाह, निरुक्तकरणतेति । (थ) तथाच नव्यमते जन्यतायास्तृतीयार्थत्वेन धात्वच्छिदादौ जन्यताया स्वरूप- सम्बन्धेन सत्त्वात परशुना विनत्ति, न दावेणे त्यादौ धात्वर्थ स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रति- योगिताक-दाचनिरूपितजन्य त्वाभाववत्त्व प्रतीयते इति न काऽप्यनुपपत्ति । (द) अय भाव ,-परशुनिरूपितत्वस्य निरूपितत्वसम्बन्धन परशोवा जन्यतायामन्वये एव परशुनिष्ठकरणतानिरूपितत्वस्य निरूपितत्वसम्बन्धेन तादृशकरणताया वा जन्यताया- मन्वयो सम्भवति । स्वविशेष्यान्वयिनि स्वस्थ पारतन्त्राणान्वये एव स्वम्य विशेषणत्वनियमात् इति सूचयितु परशुनिरूपितजन्यतेत्यादि ।

·aur सटौककारकचक्रम् । जटाभिस्तापस इत्यत्र हतौया न करणत्वे किन्तु विशेषणत्वे, तच्च प्रकृते वैशिष्ट्य, जटाभि- स्तापस इत्यस्य जटाविशिष्टस्तापम इत्यर्थः, अब चोपलक्षणत्वेनाभिधानम, उपलक्षणत्वञ्च बोध्येतर- व्यावृत्त्यनवच्छेदकल्वे सति तत् (ध) समानाधि- कारकाद्यर्थनिर्णय इत्यादिपदग्राह्यापपदविभक्त्यर्थं प्रसङ्गा- दाह-जटाभिरित्यादिना। न करणत्वे इति ।-तत्र सप्तम्यर्थी बोधकत्वं, तथाच करणत्वबोधिका दृतीया नेत्यर्थः, असम्भवा- दिति भावः । प्रकारवरूपविशेषणत्वं वा प्रकृतेऽसम्भवीत्यत आह, तञ्चेति।-विशेषणत्ववेत्यर्थः । जटाविशिष्ट इति।-जटासम्बन्ध- वत्तापस इत्यर्थः। नन्वेवं शमदमादिना तापस इत्यपि प्रयोगः स्यात् इत्यत आह, अत्र चेति । अव्यवहितपूर्वोक्तजटासम्बन्ध- विषयताशालिबोधे इत्यर्थः । सप्तम्यर्थो निष्ठत्वम्। उपलक्षणत्वेन -उपलक्षणत्वविषयतावत्ताभिप्रायेण, अभिधानं-टतीयाविधा- यकसूत्राभिधानमित्यर्थः, उपलक्षणत्वस्य स्खविशेष्यान्वयित्व- रूपस्य प्रकृते विवक्षणे शमदमादिना वापस इत्यादि प्रयोगस्य वारणासम्भवादाह,-उपलक्षणत्वञ्चेति । बोध्यः, -तापसः, व्यावृत्तिः -भेदः, तथाच प्रकृते तापसेतरभेदानवच्छेदकत्वे सति तापसेतरभेदसमानाधिकरणत्वं पर्यावसितम्, अवच्छेद- कत्वञ्चान्यूनानतिरिक्तवृत्तिवरूपं ग्रन्थकतैवानुपदं व्यक्तीकरिष्यते, ताक्तित्वेन तापस इत्यादि प्रयोगाय अन्यूनत्वनिवेश: प्रमेय- (ध) तत्पद बोध्येतरव्याहचिपरम् ।

·सटीककारकचक्रम् । त्वेन घट इत्यादिप्रयोगाय अनतिरिक्तत्वनिवेशः, घटत्वेन पट इत्यादि प्रयोगवारणाय बोध्येतरभेदसामानाधिकरण्यनिवेशः । इदमत्रालोचनोयं,-जटाभिस्तापस इत्यादी दृतीयार्थः सम्बन्ध- मात्रं, तत्र तापसेतरभेदान् नत्तिभिन्नतापसेतरभेदानति- रिक्त-वृत्तिभिन्न-तापसेतरभेद-समानाधिकरण-जटाप्रतियोगिकत्वं जटायाः संसर्गः (न), तावतैव तादृशोपलक्षणत्वबोधोत्पत्तिः, तथाच तादृशसंसर्गेण जटाविशिष्टो य: सम्बन्धः (प) तहान् तापस इत्येवाकाङ्क्षनवैचित्रवात्तत्र बोधः, न तु तादृशोपलक्ष- णत्वस्यापि टतोयार्थतामुपगम्य तापसेतरव्यावृत्त्यनवच्छेद- कतादृशभेदसमानाधिकरणजटासम्बन्धवान् इत्याकारको बोधः, सति संख्यातिरितसुबर्थस्य प्रकृत्यर्थविशेष्यत्वे- नैवान्वयस्यैव व्युत्पत्तिसिद्धत्वेन तादृशव्युत्पत्तिविरोधापत्तेः, सम्बन्धतावत् तादृशलतोयार्थभेदं (फ ) निवेश्य व्युत्पत्ति- कल्पने गौरवात्, तापसादिरूपविशेष्यभेदेन शक्त्यानन्त्यापत्तेः, उक्तप्रकारेणैव सामञ्जस्ये ताशार्थे हतीयाशक्तिकल्पनाया अन्याय्यत्वाच्चेति । अथ घटत्वेन पट इत्यादौ पटेतरव्यात्त्यनव- च्छेदकघटत्वप्रतियोगिकत्वसम्बन्धेन घटत्वविशिष्टसम्बन्धवान् पट इत्येतादृशबोधस्यैव खीकरणीयतया तादृशसम्बन्धेन घटत्व- विशिष्टसम्बन्धस्य पटेऽसत्वादेव तादृशप्रयोगवारणसम्भवनोप- लक्षणत्वघटकतया तादृशभेदसामानाधिकरण्यविशेषणं व्यर्थमिति तथा . (न) प्रकृत्यर्थभूताया जटाया हतीयाविभत्यर्थं समवेतत्वादिसम्बग्धेऽन्वयसम्पा- दक. ससर्ग निरुक्तजटाप्रतियोगिकत्वमिति भावः । (प) सम्बन्ध.,-समवतत्वादिसम्बन्ध , स एवाव हतीयाविभतेरर्थ । (फ) सख्यातिरिक्तमुबर्थ तादृशटतीयाविभक्त्यर्थभेद निवेश्ये त्यर्थ ।

·सटीककारकचक्रम्। करणत्वं, जटाया अतापसव्यावृत्त्यनवच्छेदकत्वात्, शमदमादिमत्त्वस्यैवातापसव्यावृत्त्यन्यूनानतिरिक्त- वृत्तित्वेनावच्छेदकत्वात् । न चैवं शमदमादिना तापस इति न स्यात्, इष्टत्वात् । विवक्षावशा- दुक्तप्रयोगस्येष्टत्वे च विशेषणोपलक्षणसाधारणं चेन्न, तस्य तत्रैव तात्पर्य्यात्, घटत्वं पटे उपलक्षणम इत्यादि व्यवहारवारणाय तादृशभेदसामानाधिकरण्यरूपविशेष्यदल- मित्यपि कश्चित् । जटायां निरुक्तोपलक्षणत्वसत्त्वं दर्शयति, जटाया इत्यादि।-जटाशून्यतापसे तापसेतरभेदसत्त्वात् जटाया- स्तादृशभेदान्यूनवृत्तिभिन्नत्वात्, तापसेतरेऽपि जटासत्त्वात् जटायास्तादृशभेदानतिरिक्तवृत्तिभिन्नत्वाच्च निरुक्तोपलक्षणव जटायामवाधितमेवेति भावः। शमदमादिमत्त्वे तादृशोवलक्षण- त्वस्यासत्त्वं दर्शयति, शमदमादीति।-अन्यूनानतिरिक्तवृत्ति- त्वेनेति अभेदे टतीया, तादृशान्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वाभिन्नाव- च्छेदकत्वादित्यर्थः। एवं-शमदमादिमत्त्वस्य तापसादोतर- व्यावृत्त्यवच्छेदकले प्रतियोगि- कत्वमात्रसंसर्गेण शमदमादिमत्त्वप्रकारेण तृतीयार्थविशेष्य- प्रकारकबोधतात्पर्यवशात्, (ब) उक्तप्रयोगस्य-शमदमादिना तापस इत्यादिप्रयोगस्य । विशेषणोपलक्षणति ।-विशेषणं- इत्यर्थः । विवक्षावशात् (ब) तृतीयार्थ सम्बन्ध , तत्र प्रतियोगिकत्वसम्बन्धेन शमदमादिवैशिष्ट्य , तादृश- सम्बन्ध तापसादौ प्रकारतया भासते, तथाहि शमदमादिविशिष्ट सम्बन्धवान् तापस दृव्या- कारकबोधतात्पर्यवशादित्यर्थ ।

·arh सटोककारकचक्रम् । वैशिष्ट्यमात्वं नियामकं, न नियामकम् ॥२६॥ तूपलक्षणतामावं विशेष्यतापमादीतरव्यावृत्त्य वच्छेदकं शमदमादोत्यर्थः, उप- लक्षणं-विशेष्यतापसादीतरव्यावृत्त्यनवच्छेदकं जटादोत्यर्थः, तत्साधारणं-प्रतियोगिकत्वसम्बन्धेन तत्प्रकारकबोधवृत्ति, वैशिष्ट्यमात्रं-वैशिष्ट्यविषयतामात्र, निरुत्तोपलक्षणत्वविष यत्वाघटितवैशिष्ट्यविषयताघटितधर्म (भ) इति यावत्, निया- मक-जन्यतावच्छेदक, वैशिष्ट्यार्थकटतीयाघटितवाक्यस्येति शेषः। उपलक्षणत्वमात्रं-निरुत्तोपलक्षणत्व विषयताघटितधर्म- मात्रं, न नियामकं न जन्यतावच्छेदकमित्यर्थः, वैशिष्ट्यार्थक- तीयाघटितवाक्यस्येति शेषः, तथाच शमदमादिना तापस इत्यादि प्रयोगस्य प्रामाणिकत्वे तादृशटतीयाघटिताकाङ्गायाः प्रतियोगिकत्वसम्बन्धन तादृशटतीयाप्रकृत्यर्थविशिष्टवैशिध्य- विषयताशालिशाब्दत्वमेव जन्यतावच्छेदकं वाच्यम् , तच्च रूपम् उपलक्षणत्व-विषयता-शालि-बोध-तात्पर्यस्थलीय बोध-साधारणं, तूपलक्षणत्वविषयतावटिततादृशविषयताशालिशाब्दत्वस्य तादृशटतीयाघटिताकाशाजन्यतावच्छेदकत्वं स्वीकरणीयमिति हृदयम् । इदन्तु बोध्यं, वैशिष्ट्यच्चान नाधिकरणत्वं सम्बन्धिता- मात्रं वा, प्रमेयत्वेन घट इत्यपि प्रयोगापत्तेः, परन्तु अत- या वृत्तत्वं, तथाच जटाभिस्तापस इत्यादी अजटव्यावृत्ति- मान् (म) तापस इत्याकारकान्वयबोधो दर्शितः, तत्र अजट- (भ) वैशिष्ट्यविषयता-सम्बन्धविषयता, एवमुत्तरवापि बोध्यम् । (म) अजटव्यात्तिमानित्यत्राजटं जटाशून्य जटाभाववत्, तबाहत्तिमान् तद्भेदवान्, ·अथा- सटीककारकचक्रम् । व्यावृत्तिमान् जटाभावाभाववानित्यर्थः, प्रमेयत्वाभावाप्रसिया प्रमेयत्वाभावाभावबोधासम्भवेन न तादृशप्रयोगः । भावत्वावच्छिन्नाभावो न तोयार्थः, तस्याप्रसिद्धत्वात्, नाप्य- भावप्रतियोगिकाभावः घटत्वेन पट इत्यपि प्रयोगापत्तेः, घटत्वाभावप्रतियोगिकाभावस्य पटे सत्त्वात् (य) , नापि जटाद्य- भावत्वावच्छिन्नाभावः, प्रकृत्यर्थस्य जटाया अन्वयानुपपत्तेः, शक्त्यानन्त्यापत्तेश्च (र) मैवं, स्वनिष्ठावच्छेदकताकभेदवत्वसम्बन्ध अवच्छेदकता चाभाववत्तासम्बन्धावच्छिन्ना ग्राह्या, तथाच जटाभिस्तापस इत्यादौ अभाववत्त्वसम्बन्धाव- च्छिन्न-जटानिष्ठावच्छेदकताकभेदवान् तापस इत्याद्याकारक- स्तत्र बोध इत्यलमप्रस्तुताभिधानेनेति (ल) ॥ २६ ॥ एव तौयार्थः तथाच धर्मिभेदस्य धर्माव्यन्ताभावखरूपत्वनियमात जटाभाववनेदस्य जटाभावाभावस्वरूप- तया जटाभावाभाववानिति बोधो बोध्य । (य) घटत्वाभावो घटत्वञ्च एतदुभयाभावस्थापि घटत्वाभावप्रतियोगिकाभावतया तादृशाभावस्य पटे सत्त्वादिति भाव । (र) अन्वयानुपपत्ते , तृतीयाविभक्त्यर्थे जटाद्यभावाभाव इति शेष । शक्तपानन्त्या- पत्ते.,-तीयाविभक्त्यर्थस्य जटादिघटितत्वेन जटादिभेदन रतीयाविभक्तिशक्तेरानन्या- पत्तरित्यर्थः । (ल) इदन्तु बोध्यम् ,-प्रकृत्यर्थस्य निरुक्त वैशिष्ट्य यव वर्तमानतया प्रत्याय्यते, तव विशेषणत्वन यव चावर्त्तमानत्वेन, तत्रोपलक्षणत्वेन ब्यपदिश्यते यथा जटाभिस्तापस काकैहमित्यादौ जटादेवर्तमानत्वेन व्यावर्तकत्व, काकादश्च तदानीमसत्त्वेऽपि उद्गत- वणवत्त्वादिरूपधर्मान्तरोपस्थितिहारा ग्रहादिन्यावर्तकत्ल मिकि, इत्थञ्च विशेषण तदाभावा भाववत्त्वम्, उपलक्षणञ्च प्रतियोगिव्यधिकरणस्य तदभावस्याभाववत्वमित्यपि वदन्नि।

·सटौककारकचक्रम् । ur अक्षणा काण:, पादेन खञ्जः, मुखेन विलो- चन इत्यादौ “येनाङ्गविकार:'" ( २।३।२० पा०) इति सूत्रेण तृतीया, येनाङ्गेनाङ्गिनो विकारो हानिराधिक्यं वा लक्ष्यते, तदङ्गवाचकाच्छब्दात् तृतीया इति सूत्रार्थः, इत्यञ्च तृतीयाया वृत्ति- त्वमर्थः, तच्छेह व्युत्पत्तिवैचिल्यात् काणादि- पदार्थैकदेशे विकारोऽन्वेति । काणत्वञ्च वहि- रवच्छेदेन चक्षुःशून्यगोलकवत्त्वं, जातप्रसवान्ध- स्याकाणत्वे च चक्षुष्मगोलकवत्त्वे सतौति विशेषणीयम, एकनाईन वा चक्षुषा पश्यन्नपि काण एव, एकगोलकऽईगोलके वा वहिरव- इत्यञ्चेति ।-निष्कृष्टे सूत्रार्थे चेत्यर्थः । ननु तादृशान्वयस्य व्युत्पत्तिविरुद्धत्वादाह - व्युत्पत्तीति वहिरिति । गोलक स्य वहिरवयवावच्छेदेनेत्यर्थः, वहिःपदस्य वाद्यवस्तुघटादिपरत्वे निमौलितनयनस्यापि तादृशवहिरवच्छेदेन गोलकस्य चक्षुरभाव- वत्वात् तस्य काणत्वापत्तिवारणं न सम्भवतीति बोध्यम् । पश्चा- दन्धस्य काणत्वस्येष्टवादाह, जातेति ।-जन्मान्धस्य इत्यर्थ., जन्मावधिदर्शनाभाववत इति यावत् । विशेषणयमिति, काण पदशक्यतावच्छेदकगर्भ इति शेषः। एकगोलकऽईगोलके वा वहिरवच्छेदेन चक्षुरभाववत्वात् तस्य काणत्वापत्तिमिष्टापत्त्या ·सटोककारकचक्रम्। छेदेन चक्षुरभावात्, गोलके उपधाते तदवच्छेदेन चक्षुरभावात् काणत्वं, यदि च तगोलकऽवच्छेदेन चक्षुःसत्त्वेऽपि उपघातादेव न चाक्षुषं, तदोपहत- गोलकवत्त्वेन काणत्वम । अणेति (व) पदसमभि- व्याहारस्थले च काणपदं चक्षुःशून्यविशिष्टस्योप- परिहरति–एकेनेति। ननु गोलके उपघातरूपदोषात् यत्र न चाक्षुषं तत्र वहिरवच्छेदेन चक्षुःसत्त्वात् काणत्वं न स्यादत आह, गोलके उपघाते इति ।-चक्षुःसत्त्वेपि दर्शनप्रतिबन्धकपित्तादि- दोषरूपे गोलके उपघात इत्यर्थः। तदवच्छेदेन चक्षुरभावा- दिति।-वहिरवच्छेदेन तत्र चक्षुरभावस्यैव कल्पनादिति भावः । तादृशकल्पनायां मानाभावे वाह, यदि चेति । वस्तुतः फलाभावेन तत्र वहिरवच्छेदेन चक्षुरभावकल्पनसम्भवाद् यदि चेत्युक्तम् । तदोलके इति ।-अवच्छेदेन-वहिरवच्छेदेनेत्यर्थः । उपघातादेव-तादृशपित्तादिरूपदोषादेवेत्यर्थः। उपहतगोलक वत्वेनेति अभेदे हतीया, काणलं-काणयदार्थतावच्छेद दकम्, उपहतगोलकवत्त्वाभिन्न काण पदार्थतावच्छ दकमिति ममु दायार्थः। अक्षणा काण इत्यादौ अक्षिपदस्य गोलकपरतया काणपदस्य शक्यार्थपरतया (श) गोलकवृत्तिचक्षुःशून्यत्ववगोल - (ब) अचणेत्यव सतीयाविभक्तेर्वतित्वमर्थ इत्यपि बोध्यम् । (श) शक्यार्थपरतया-चक्षामदोलकवत्त्वे सति वहिरवच्छेदेन चक्ष शून्यगोलक- वत्त्वरूपशक्यार्थतानप्रय्यण ।

·सटीककारकचक्रम्। हतविशिष्टस्य वा बोधकम, अक्षिपदच्च यदा कदा- चित चक्षुष्मद्गोलकपरम, एवञ्च तादृशगोलकवत्ति यत् चक्षुःशून्यत्वम् (ष) उपघातो वा तविशिष्टवा- निति अक्षणा काण इति वाक्यार्थः। एवं खचत्वं तथाविधसंस्थानशून्यपदवत्त्व, पादेनेत्यादिसम- भिव्याहारस्थले च तादृशसंस्थानशून्यवानेव खञ्ज- वानित्येव बोधो जायते, तत्राधिकविषयताकल्पनविद्देषात् (स) काणपदस्य लक्षणया चक्षुःशून्यत्वविशिष्टवत्परताम्, अक्षिपदस्य चक्षुष्महोलकपरताञ्चाह,-अक्षा तीति। बोधकमिति ।-लक्ष- गया बोधकमित्यर्थः। तादृशगोलकेति ।-चक्षुष्महोलकेत्यर्थः । न चान्य पुरुषोयचक्षुभगोलकत्ति यच्चक्षुःशून्यत्वं तहिशिष्ट- हस्तादिमति काणभिन्ने तथा व्यवहारापत्तिरिति वाच्यं, चक्षुः- शून्यत्वे तादृशगोलकत्तित्वं नोपलक्षणविधया विवक्षितम्, अपि तु विशेषणविधया, तथाच चक्षुष्पगोलकत्तित्वविशिष्टचक्षुः- शून्यत्ववत्व तादृशगोलकस्यैव, न तु हस्तादेरित्यतिप्रसङ्गा- भावात्। इदमत्रावधेयं यत्पुरुषोयैकगोलक स्य कदाचिदपि चक्षुष्मत्त्व तत्र तादृशव्यवहारस्य सर्वानुभवसिद्धतया तादृश- व्यवहारानुपपत्तिरिति स्वातन्त्रण (ह) काणपदार्थगर्भ चक्षु- - (ष) यत् चक्षु शून्यत्व- वहिरवच्छेदन यत चक्षु शून्यत्वम् । (स) गोलकविषयताया विधा प्रवेशात् शक्यार्थबोधेऽधिकविषयताकल्पन तत्र विषादित्यर्थ । (ह) स्वातन्वाण-अक्षिपदस्य चक्षुष्मबोलकरूपलक्ष्यार्थवहिर्भावण, तथाच चक्षुष्पगोलकवत्त्वे सति वहिरवच्छ देन चक्षु शून्यत्वविशिष्टवत्त्वमिति काणपदस्य लक्ष्यार्थ । बोध्य.

·wom ANAMA सटोककारकचक्रम्। पदार्थः, तथाच पादवृत्ति यत् तथाविधसंस्थान- शून्यत्वं तदिशिष्टवानित्यर्थः। त्रिलोचन इत्यस्य बहु- ब्रौहिणा लोचनत्रयवानित्यर्थः, तथाच मुखत्ति- लोचनत्रयविशिष्टवानिति मुखेन त्रिलोचन इति वाक्यार्थः, एवमन्यत्राप्यूह्यम् । अक्षणा काण इत्यादी पूर्वनिरुता एव पदार्थाः, तृतीया चाभेदे, तथाच तादृशगोलकाभिन्नं यच्चक्षुःशून्यमुपहतं वा तहानि- त्यर्थः । मुखेन विलोचन इत्यत्र विलोचनपदं लोचनत्रयविशिष्टवत्परं, तथाच मुखाभिन्नलोचन- वयविशिष्टवानिति वाक्यार्थः, एवं पादेन खज इत्यादावपि स्वयमूहनीयमिति कश्चित् ॥२७॥ पगोलकवतो निवेश आवश्यकः। जातप्रसवान्धस्य तादृश- व्यवहाराविषयत्वे क्षतिविरहात्. अक्षिपदं वा गोलकमानपर- मिति। तधाविधेति। साहजिकेत्यर्थः । मुखवृत्तौति ।-समा- सैकदेशीभूतलोचनत्रयान्वितं प्रतियोगिपदत्वादिति ध्येयम् । अन्यत्र-पृष्ठेन कुल इत्यादौ । मतान्तरमुपन्यस्यति–अक्षा ति । पूर्वमतालक्षण्यमाह-टतीयेति । तादृशगोलकेति ।-चक्षु महोलकेत्यर्थः । मुखेन त्रिलोचन इति ।-अत्र त्रिलोचनपदस्य लोचनत्रयवत्वेन पुरुषपरत्वे तत्र मुखाभेदस्य वाधापत्ति- रतो बहुव्रीयत्तरम् अर्श-आदित्वादच्प्रत्ययं स्वीकृत्य लोचन- त्रयविशिष्टवत्परताम् आह मुखेन त्रिलोचन इत्यनेति।

·सटीककारकचक्रम् । धनेन कुलं विद्यया यश इत्यादौ तृतीया हेतुत्वे, “कर्तृकरणयोस्तृतीया” (२।३।१८ पा०) इत्यत्र क्रियासाकाश्तया निरुक्तकरणत्वे तृतीया, अत्र तु नामार्थेनापि साकाङ्कतया हेतुत्वसामान्ये "हेतो"(२।३।२३ पा०)इति सूबेण (क) वृतीया विहितेति भेदः । एवं पादेन खञ्ज इत्यादावपि प्रत्यय जहनीय इति पाठः कस्य- चिन्मतान्तर्गत: कचित् पुस्तके दृश्यते । अत्र प्रत्यय इति पदा- भिन्न सहजसंस्थानशून्यं तहानित्यादिप्रत्यय (ख) इत्यर्थः । कश्चि- दित्यनेनास्वरस: सूचितः, स च तादृशबोधस्यानुभवेना स्पर्शः, लोचनत्रयविशिष्टवतस्त्रिलोचनपदार्थस्य एकदेशेऽभेदान्वयस्य ऋद्धस्य राजमातङ्गा इत्यवेवाव्युत्पन्नत्वं, त्रिलोचनपदार्थगर्भ अधिकपदार्थप्रवेशेन गौरवं वाऽस्वरसः कश्चिदित्युक्त्या सूचित इत्यपि कश्चित्, तच्चिन्त्यम् ॥२७॥ हेतुले इति। ननु हेतुत्वार्थकटतीयाविधायकं हेताविति सूत्रं व्यर्थे, कर्तृकरणयोस्तृतीयेति सूत्रेण करणत्वरूपहेतुले एव तृतीयासम्भवादित्यत आह, कर्तृकरणयोरिति । निरुक्तकरणले (क) क्रियासाकाइवया-क्रियामावनिरूपिततया, निरुक्तकरणत्वे-व्यापारववृत्ति- कारणत्वरूपकरणत्वे, तादृशकरणतायामेव कर्तृकरणयोस्तृतीयेति सूवेण रतीया भवति । हेताविति सूचस्वायमर्थ,-यव द्रव्यगुणक्रियारूपनामार्थनिरूपित निर्व्यापार-सव्यापारवृत्ति च हेतुत्व, तव तादृशहेतुतायामेव तृतीया भवति, इत्थञ्च कत्तकरणयोरिति विशेषसूत्र, हताविति सामान्य सूव बोध्यम् । (ख) प्रत्यय ,-प्रतीति., शाब्दबोध इति यावत् ।

·७४ सटीककारकचक्रम्। पुत्रेण सहागत इत्यादौ तृतीयायाः कर्तृत्व- मर्थः, समभिव्याहृतक्रियैव सहशब्दार्थः, अस्य बादिरूपैकदेशावच्छेदेन एककालीनत्वसम्बन्धेन समभिव्याहृतक्रियायामन्वयः, तृतीयार्थस्य च सहार्थ क्रियायामन्वयः, एवञ्च पुत्रकर्तृकागमन- समानकालौनागमनकर्त्तत्यन्वयबोधः । एवं पुत्रेण -व्यापारवत्कारणत्वादिरूपे । नामार्थनापोति।-अपिना क्रियासाकाइत्वपरिग्रह., तथाच यत्र नामार्थसाकावं, कार- कस्य क्रियासाकाइतया तत्र कर्तृकरणयोरिति सूत्राविषयतया न हेताविति सूत्रवैयर्थं सामान्यविशेषभेदादिति भावः (ग)। क्रिया-गमनादिरित्यर्थः, समभिव्याहृतेति ।-सहशब्दसम- भिव्याहृतेत्यर्थः। क्रिया-गमनादिरूपेत्यर्थः । हतीयार्थस्य- कर्तृत्वस्येत्यर्थः । अथ टतौयार्थकर्तृत्वस्य क्रियासाकाझ्तया कथं नामार्थान्वयसम्भव (घ) इति चेत्, पञ्चम्यर्थावधित्वस्यापि क्रिया- साकाइतया अयमस्मात् दीर्घ इत्यादौ कथं नामार्थान्वयसम्भवः ? तत्र व्युत्पत्तिवैचित्रेपण नामार्थान्वयस्वीकारेऽत्रापि तथेत्यवधेयम् । - (ग) क्रियासाकाइतया-क्रियासाकाशत्वनियमेन। सामान्यविशेषभेदादिति तथाच न हि विशेषविधिना सामान्यविधेरन्यथासिद्धिर्भवतीति नियमेन हताविति सूत्र- वैयर्यमिति भाव । (घ) नामार्थान्वयसम्भव इति । तथाहि समभिव्याहतक्रियाया. सहशब्दस्यार्थत्वेन सहशब्दस्य च नामवेन कर्तत्वस्य नामार्थान्वयशद्धा बोध्या।

·सटीककारकचक्रम्। ७५ सह भुङ्क्ते इत्यादावप्यूह्यम् । (ङ) वस्तु- तस्तु सहशब्दस्यापेक्षाबुद्दिविशेषविषयत्वादिरूपं साहित्यमर्थः, हतीयार्थों वृत्तित्वं संख्यामावं वा, सहशब्दार्थस्य सम्बन्धः प्रथमान्तार्थेनेव तृतीया- न्तार्थेनापि समं वाक्यार्थः, (च) निपातातिरिक्त- उद्यमिति ।--पुत्रकर्तृकभोजनकालीनभोजनवानित्याकारकस्तत्र बोधः । वक्ष्यमाणदोषादाह-वस्तुतस्विति । अपेक्षाबुद्दीति ।- पितापुत्त्रावित्याद्याकारकबुद्धिविषयत्वरूपसाहित्यमित्यर्थः, रूपेण सह घटं पश्यतीत्याद्यनुरोधेन संख्यामुपेक्ष्य अपेक्षाबुद्धिविशेष- विषयत्वपय॑न्तानुधावनम् , लाघवादाह-संख्येति । ननु संख्या- मात्रस्य टतोतार्थत्वे तस्य प्रकृत्यर्थविशेषणतयैव भानात् टतीया प्रकत्यर्थस्य सहशब्दार्थे भाने आधेयतायाः संसर्गतया भानमुपेयं, स च कस्य प्रतिपाद्य? इत्यत आह-सहशब्दार्थस्य सम्बन्ध इति। वाक्यार्थ इति ।-वाक्यप्रतिपाद्य इत्यर्थः, तथाच तादृशवाक्या- काशाज्ञानकार्यतावच्छेदकतयैव तादृशसम्बन्धमानमिति भावः । ननु नामार्थयोर्भेदान्वये विभक्त्यर्थद्वारताया अपेक्षितत्वात् कथं तां विना नामार्थयोझेदान्वय इत्यत आह, निपातातिरिक्तति।- तथाच सहशब्दस्य निपाततया विभक्त्यर्थहारतां विनैव नामार्थयो- (ङ) अवेद बोध्यम् , तौयार्थकतत्वस्य नामार्थं एवान्वयेन न सहयोगे वृतीया- विधानवैयथ्य, कर्तकरणयोस्तृतीयेति सूत्रेण क्रियान्वयिकत्वादावेव ढतीयाविधानात्, अव तु न तद्दिषय इति । (च) प्रथमान्तस्थले यथा आश्रयत्वस्य ससर्गतया आकाशालभ्यत्वं, तथा हतौयान्त- स्थलेऽपि वृत्तित्वस्य ससर्गतया अाकासालभ्यत्वमिति भावः । वाक्यार्थ ,-ससर्गतया आकाडालभ्य । .

·सटीककारकचक्रम् । नामार्थयोरेव भेदान्वयस्य विभक्त्यर्थगर्भत्वात्, साहित्यावच्छेदेन सर्वत्र विधेयस्यान्वयः, एवञ्च पुत्रेण सहागतश्चैत्र इत्यव पुत्रवृत्तिसाहित्याव- अंदान्वयो न व्युत्पत्तिविरोधमासादयतोति भावः। विभक्त्यर्थ- गर्भवात्-विभक्त्यर्थं द्वारीकत्य व्युत्पन्नत्वादित्यर्थः । ननु पुत्रेण सहागतश्चैत्र इत्यादौ पुत्रचैत्रोभयस्मिन्नेव गमनकर्तृत्वप्रतोतेरानु- भविकतया तदनुपपत्तिरित्यत आह, साहित्यावच्छेदेनेति ।- अवच्छेदकत्वमत्रानतिरिक्तवृत्तित्वम् । प्रकृतेऽन्वयबोधं दर्शयति- एवञ्चेत्यादिना । पुत्रवृत्तीति ।-आधेयतासम्बन्धेन पुत्रविशिष्टे- त्यर्थः । इदमनालोचनीयं,-पुत्रेण सहागतश्चैत्र इत्यादौ तादृश- साहित्येऽनतिरिक्तवत्तित्वरूपावच्छेदत्वस्य खव्यापकतत्कर्तृत्वस्य वा न प्रकारतया तादृशबोधे भानसम्भवः, तस्य तादृशवाक्यघटक- पदार्थत्वाभावात्, (छ) किन्तु स्वव्यापकतावच्छेदकगमनकृतित्वाव- च्छिन्त्रप्रतियोगिकसमवायेनैव विधेयभानं (ज) तत्रोपगन्तव्यम् । एवञ्च तदभ्युपगमे तादृशस्थले न क्षतिः, व्युत्पत्तिवैचित्रमात् । पुत्रवृत्तिसाहित्यावच्छेदेनागमनकर्तृत्वबोधे पुत्रेऽप्युत्तरकालम् आगमनकर्तृत्वबोधो मानसात्मकः सम्भवतीति। न च पुत्र- (छ) तादृशवाक्य-पुवेण सहागतश्चैव इत्यादिवाक्य, तहटक यत् पुत्रादिपद तदर्थ- वाभावादित्यर्थ । तथाहि अपदार्थस्य शाब्दबोधे प्रकारतया भानानियमान तादृशाव- च्छेदकत्वस्य शाब्दबोधे प्रकारतया भानसम्भव इति भाव । (ज) खव्यापकत्यव स्वपदेन साहित्य बोध्यम् , विधेयभानमित्यव विधेयपदे नावागमनतिर्बोध्या, एवञ्च खव्यापकतत्कर्त्तत्वरूपस्यागमनकर्त्तत्वावच्छेदकत्वस्यापि घटकेन वपदैन साहित्य, तत्पदेन कतत्व कृतिर्वा बोध्यम् ।

·सटोककारकचक्रम् । च्छिन्नश्चैत्र आगमनकती दूत्यन्वयबोधः, तेन शिष्येण सह उपाध्यायो ब्राह्मणः, सपुस्तकः सुन्दर इत्यादौ द्रव्यगुणादिविधेयस्थलेऽप्यन्वयः । वृत्तिसाहित्यस्य तादृशबुद्धिविषयतारूपस्य विषयभेदेन भिन्नस्य चैत्रे बाधात् न तादृशप्रयोगः साधुरिति वाच्यं, विषयतासम्बन्धेन तादृशबुवेरेव साहित्यरूपत्वात् । न च तथापि विषयतासम्बन्धेन तादृशसाहित्यस्य चैत्रत्वपुत्रत्वादावपि सत्त्वेन तत्रागमनकर्तृ- त्वादिरूपविधयासत्त्वेन तादृशसाहित्यव्यापकत्वभानानुपपत्तिरिति वाच्चं, तत्तनिष्ठविषयताभिन्नविषयतासम्बन्धस्यैव व्याप्यताघटक- सम्बन्धत्वोपगमात् ( झ) तथैव साकाइत्वाच्चेति । पूर्वकल्पपरि- त्याग वोजं दर्शयति, तेनेति ।--वस्तुतस्तु कल्पानुसरणनेति तदर्थः । शिष्येण सह उपाध्यायो ब्राह्मण इत्यादी शिष्येण सह उपाध्यायः सुन्दर इत्यादी चेत्यर्थः । द्रव्यगुणादीति । तत्र समभिव्याहृत- क्रियाया अभावेन पूर्वकल्पे सहार्थान्वयासम्भवादिति भावः । (ज) अन्वय इति।-अस्मद्दर्शनरोत्या शाब्दबोधे तात्पर्य बोध्यम् । (झ) तचनिष्ठविषयताभिन्नेति । -चैवत्व-पुवत्वनिष्ठविषयताभिन्नेत्यर्थ , तथाच चैवपुत्रौ इत्याकारकापेक्षाबुद्धिरूपसाहित्यस्य विषयतासम्बन्धेन चैवत्वपुवत्वयो सत्त्वे ऽपि चैत्रत्वपुवत्वनिष्ठविषयताभिन्न विषयता सम्बन्धेन चैदपुचयोरव सत्त्वेन तव तादृश- समवायसम्बन्धेन कृतिरूपविधेयसत्त्वान्न क्षति '। अवेद बोध्य, --खव्यापकतत्कर्तवेत्यत्र व्यापकतावच्छेदकसम्बन्धस्तादृशसमवाय ज्याप्यतावच्छेदकसम्बन्धश्च तत्तनिष्ठविषयता- भिन्नविषयत्वम् । (अ) पूर्वकल्पे समभिव्याहतक्रियाया एव सहशब्दार्थत्वोपगमादिति वीजम् ।

·७८ सटीककारकचक्रम्। सहैव दशभिः पुवैर्भारं वहति गईभौत्यव (ट) पुवेषु भारवहनकर्तृत्वाबोधेऽपि तादृशप्रयोगा- देकदेशविद्यमानेत्यध्याहारण एकदेशविद्यमान- तायामुक्तसाहित्यस्यावच्छेदकतयाऽन्वयः दशपुत्र- वृत्तिसाहित्यावच्छिन्नैकदेशविद्यमानत्ववती गईभौ भारवहनानुकूलकृतिमतीत्यन्वयबोधः, अत एव विद्यमानसहार्थे तृतीयेति शाब्दिका वदन्ति । धान्येन धनौ, गोवेण गार्ग्यः, प्रकृत्याऽभिरूप इत्यादौ प्रकृत्यादिभ्यश्चेत्यनेन तृतीयाऽभेद, धान्याभिन्नधनवानित्यन्वयधीः गायों गर्ग- कुलोत्पन्नः, तथाच गोवाभिन्नगर्गकुलोत्पन्न इत्य- न्वयधीः। प्रकृतिपदस्य साहजिकोऽभिरूपपदस्य रमणीयतावान् अर्थः, तथाच साहजिकाभिन्न- रमणीयतावानित्यन्वयः ॥२८॥ अत एव एकदेशे विद्यमानेत्यध्याहारणेव तत्र शाब्दबोधादेव- त्यर्थः । विद्यमानसहार्थ-विद्यमानत्वान्वयिसहार्थे इत्यर्थः । गोत्रेणति ।-गोत्रम्-आदिपुरुषः, गर्गः,-मुनिविशेषः । साहजिक इति ।-अर्थ इति परेणान्वयः, साहजिकत्वं-जन्य- (ट) दशपुवेषु भारवहनकर्तत्वाभावेन सहैव दशभि पुवैर्भार वहति गईभीत्यादि- प्रयोगानुपपत्तिरित्यत आह, सहैवेति । तथाच एकदेशविद्यमानत्वस्य दशपुत्रेषु गईभ्या- मपि सत्त्वेन तव साहित्यान्वयीपगमान चतिरिति भाव ।

·सटोककारकचक्रम् । "कर्मणा यमभिप्रेति स सम्प्रदानम्" ( १।४।३२ पा० ) इति सूत्रं तक्रियाकारणीभूतेन तक्रियाकर्मणा यं सम्बन्धीकर्तुमभिप्रेति कर्ता स सम्प्रदानमिति सूवार्थः, एवञ्च तक्रियाकारणौ- भूतकर्मजन्यफलभागित्वेन उद्देश्यत्वं सम्प्रदानत्व- कृत्यजन्यत्वं, रमणीयता- सुखजनकदर्शनविषयरूपादिमत्ता । प्रकृत्या कृपण इत्यादौ प्रकृतिपदं स्वाधिकरणयावत्कालवृत्ति- धम्मपरं, तथाच खाधिकरण-यावत्कालवृत्ति-धर्माभिन्न-कार्पण्य- वानित्यन्वयबोधः। जात्या ब्राह्मण इत्यत्र ब्राह्मणपदं लक्ष- णयाऽदृष्टविशेषप्रयोज्यधम्मवत्परं, तथाच जात्य भित्रो योऽदृष्ट- विशेषप्रयोज्यधम्मस्तहानित्यर्थः, ब्राह्मणत्वजात्यवच्छिन्नपरत्वे ऽन्वयितावच्छेदकानुपस्थित्या तत्र जात्यभेदान्वयानुपपत्तिः (ठ) इत्यधिकमन्यवानुसन्धेयम् ॥२८॥ सम्पदानं लक्षयति-कम्मणेति। लक्षणातिव्याप्तिवारणाय कम्मपदं विशेषयति-तक्रियेति। सम्बन्धीकामभिप्रेति- फलभागित्वेनेच्छोद्देश्यीकरोति । सम्प्रदानमिति-तक्रियासम्प- दानमित्यर्थः । इच्छानिवेशे कर्तृनिवेशे च प्रयोजनाभावा- विष्कृष्टार्थमाह-एवञ्चेति। तत्क्रियाकारणीभूतेत्यस्य फल- (ठ) तथाहि, जात्या ब्राह्मण इति प्रयोगे ब्राणत्वजातेरनुल्लेखितत्वेनानुल्लेख्य- मानजाते. स्वरूपतो भाननियमात् तत्र ब्राह्मणत्वजानिरवच्छिवतयैव भान, न तु ब्राह्य- गत्वत्वेनेति। अन्वयितावच्छेदकावच्छेदेनैवान्वयनियमात् तवान्वयितावच्छेदकस्य ब्राह्म- खत्वत्वस्योपस्थिव्यसम्भवेन ब्रावणले जातेरभेदान्वयो न सम्भवतीति भावः ।

·सटोककारकचक्रम् । मिति पर्यवसितं, ग्रामं गच्छतीत्यत्र गमनकर्म- ग्रामजन्यफलसुखादिभागित्वेनोद्देश्यस्य चैत्रादे- स्तक्रियायां सम्प्रदानत्वाभावात् तद्दारणाय कार- णीभूतेति, तत्र गमने ग्रामस्य कारणत्वाभावात्, दानादौ देयादेः कारणत्वमतो लक्षणसमन्वयः । विप्राय गां ददातीत्यादी जन्य फलप्रकारकच्छा- माह, ग्राममित्यादि। तहारणायेति ।-चैत्रो गमनक्रिया- सम्प्रदानमिति व्यवहारवारणायेत्यर्थः । काष्ठैः स्थाल्यामोदनं पचतीत्यादौ पाकक्रियाकारणजन्यविलित्यादिफलभागित्वेनौ- दनादेरुद्देश्यत्वात् तदारणाय कर्मेति बोध्यम् । तत्र गमने- गच्छतोत्यादिबोध्य गमने इत्यर्थ. । कारणत्वाभावादिति । - गमनैकदेशे संयोगे ग्रामस्य कारणत्वेऽपि गसने (ड) कार- णत्वाभावादिति भावः । दानादाविति ।-आदिपदात् सेकादि- परिग्रहः । देयादेरिति ।-आदिना उदकादिपरिग्रहः । दानकदेशे स्वत्वे पूर्ववत्वध्वंसहारा गवादेर्हेतुत्वात् स्वत्वध्वंसेऽपि खत्वहारा हेतुत्वाच्च गवादेर्दानकरणत्वमिति भावः । स्वत्वज्ञान- हारा देयस्य गवादेरिच्छां प्रत्येव (ढ) प्रयोजकत्वमिति केचित् । (ड) सयोगजनकस्पन्दनरूपगमने इत्यर्थः, तथाहि स्वसमवेतसामान्य प्रति खस्य कारणतया सयोगं प्रति तदधिकरणस्य ग्रामस्य कारणत्वेऽपि निरुतस्पन्दनात्मकगमनस्य ग्रामेऽसत्त्वेन कारणत्वासम्भवादिति भाव' । (8) इच्छा प्रव्येवेति । तथाहि खत्वध्वसजनकेच्छाविशेषम्याग. इदममुकरण ·सटीककारकचक्रम् । पूर्वकत्वं चतुर्थ्यर्थः, व्युत्पत्तिवैचिल्याच्च तदेकदेशे इच्छायां विषयतया प्रकृत्यर्थान्वयः, तदेकदेशे जन्यत्वे कर्मणो गवादेश्च निरूपकतासम्बन्धे- नान्वयः, स्वखत्वध्वंसपूर्वकपरखत्वोत्यत्त्यवच्छिन्न- त्यागो ददातरर्थः, कृतिश्चाख्याताधः, एवञ्च विप्रविषयकगोजन्य--फलप्रकारे मापूर्वकगोवृत्ति- खखत्वध्वंसपूर्व कपरवत्वोत्पत्त्यवच्छिन्नत्यागानुकूल - कृतिमानित्यन्वयधीः । पिढवर्गमुद्दिश्य कृते च गोदाने दानजन्यफलभागित्वेन पितोद्देश्यो न तु गोजन्यफलभागित्वेनेति पिवादेन सम्प्रदानत्वं, इच्छापूर्वकत्वम्-इच्छाप्रयोज्यत्वम्, इदच धात्वर्थतावच्छेदक- परस्वत्वान्वयि । विषयतया-उद्देश्यतया, प्रकृत्यर्थः,-विप्रादिः । अथैवं चैत्रश्चैत्राय ग्रामं गच्छतोत्यादेरपि प्रयोगापत्तिः, तत्र चैत्रोद्देश्यकग्रामजन्यफल-प्रकारकेच्छा-प्रयोज्यग्रामनिष्ठसंयोगाव- च्छिन्नक्रियावान् चैत्र इत्यन्वये बाधकाभावादिति चेन्न, चतुर्थ्यर्थ- घटकजन्यत्वं न जन्यतामात्रं, किन्तु करणतानिरूपितजन्यत्व- मिति घात्वर्थघटकसंयोगे ग्रामनिष्ठकरणतानिरूपकजन्यत्वस्य बाधेन तादृशान्वयाभावात्। पिटवर्गमुद्दिश्य कृते गोदाने भववित्याद्याकारक , एवञ्च वखत्वध्वसपूर्वकपरखत्वोन्यत्त्यनुक्लत्यागरूपदानक्रियाया- स्ताहशेच्छारूपतया तादृशेच्छा प्रत्येव गवादे प्रयोजकत्वमुक्तमिति भाव ।

·८२ सटीककारकचक्रम् । यदि च दत्ता गौः पितुः वर्गमुत्पादयिष्यतीत्यभि- सन्धिस्तदाऽदृष्टाहारक-तादृशकर्मजन्यत्वं वाच्यम् । केचित्तु धात्वर्थतावच्छेदकत्वेन फलं विशेष्यं, (ण) निरूपितत्वेनेच्छाविषयत्वं चतुर्थ्यथः, स च धात्व- र्थतावच्छेदक फलेऽन्वेति, एवञ्च विप्रनिरूपित- त्वेनेच्छाविषयगोवृत्तिखखत्वध्वंसपूर्वकपरखत्वोत्- पत्त्यवच्छिन्नत्यागानुकूलकृतिमानित्यन्वयधीः, (त) । पितुः सम्प्रदानत्वापत्तिरत आह-पितुः स्वर्गमिति । अभिसन्धिः, -इच्छा। अदृष्टाहारकेति। प्रकृते तु खजन्यदानजन्यादृष्ट- हारकमेव दानकम्मंगवादिजन्यत्वम, पित्रादेः सम्प्रदानत्व- व्युदासः, एवं चतुर्थ्यर्थजन्यत्वमप्यदृष्टाहारकं ग्राह्यं, तेन तत्र पित्रे गां ददातीत्यादिप्रयोगस्य नापत्तिः । फलं-लक्षणघटकफलं, तथाच धात्वर्थकारणीभूतकम्मजन्यतद्वात्वर्थतावच्छेदकफलभागि- लेनोद्देश्यत्वं सम्प्रदानत्वमिति भावः, अत्र धात्वर्थतावच्छेदकत्वम् अवच्छेदकतावच्छेदकसाधारणं, तन वृक्षायोदकमासिञ्च- तोत्यादी धात्वर्थतावच्छेदकतावच्छेदकसंयोगवत्वेनोद्देश्यत्वेऽपि न वृक्षादेः सम्पदामत्वहानिः, प्रकृते च स्वर्गो न धात्वर्थताव- च्छेदक इति नातिप्रसङ्गः पित्रादाविति भावः । एवञ्चेति ।- विप्रनिरूपितत्वेनेच्छाविषयः यहात्तिस्तत्वध्वंसपूर्वकपरस्वत्वं (ण) विशेष्य-विशेषणीय, तथाच लक्षणघटकफले धात्वर्थतावच्छेदक विशेषण बोध्यम् । (त) इय गौविमस्य भववित्याकारकेच्छाया विप्रनिरूपितखत्व गवि भासते इति विनिरूपितत्वेनेच्छाविषयत्व तादृशपरखत्वे बोध्यम् । - ·सटीककारकचक्रम्। ८३ जन्य खत्वस्य गोत्तित्वे लन्धे अर्थात्तज्जन्य त्वमपि लभ्यते एवेति तादृशगोजन्य वखत्वनिरूपकत्वेनो- द्देश्यत्वं विप्रस्याक्षतम् । एवञ्च वृक्षायोदकमासिञ्चतीत्यादी संयोगाव- च्छिन्नद्रवद्रव्यक्रियावच्छिन्नव्यापारो धात्वर्थः, वृत्ति- त्वेनेच्छाविषयत्वं चतुर्थ्यर्थः, (घ) स च धात्वर्थताव- छेदकतावच्छेदकसंयोगान्वयौ, वृत्तित्वं द्वितीयार्थः १ तदवच्छिन्नत्यागानुकूलकृतिमानित्यन्वयबोधः। नन्वेवं विप्राय गां ददातीत्यादिप्रयोगस्य विप्रमम्प्रदानत्वबोधकत्वमनुभव- सिद्धं, तच्चैतन्मते नोपपद्यते (द) शाब्दबोधे स्वत्वे गोवृत्तित्वस्यैव भानादित्यतआह-जन्यस्वत्वस्येति। अर्थादिति। तथाच तत्- समवेतजन्यस्खत्वस्य तज्जन्यत्वनियमात् तादृशशब्दानन्तरं मानस एव सम्प्रदानत्वबोध इति भावः । एवञ्चेति ।-तादृश लक्षणकरणे चेत्यर्थः । वृक्षायेति ।- (थ) व्यापार ,-नोदनादि । बत्तित्वेनेच्छाविषयत्वमिति ।-न च नित्वमात्र चतुर्थ्यर्थ सम्भवति, अन्योद्देशन क्षिप्तजलस्य दैवाद यव वृक्षसयोगस्तच वृक्षायीदक- मासिञ्चतौति प्रयोगापत्तस्तथाच तब सयोगस्य वृचहत्तित्वेनेच्छाविषयत्वाभावान्न तव तदापत्तिरिति । (द) नोपपद्यते इति ।-परखत्वरूपफले दानकर्म गोजन्यत्वाप्राप्तौ विप्रस्थ कर्मजन्ध- फलभागित्वेनोद्देश्यत्वाप्राप्तवा सम्प्रदानत्वानुपपत्तिरिति भाव. ।

·सटीककारकचक्रम् । तादृशद्रवद्रव्यक्रियायामन्वेति, एवञ्च वृक्षवृत्ति- त्वेनेच्छाविषय-संयोगावच्छिन्न-जलवृत्ति-द्रवद्रव्य- क्रियावच्छिन्नव्यापारानुकूलकृतिमानित्यन्वयबोधः। न चैवं सिचधात्वर्थतावच्छेदकद्रवद्रव्यक्रियायां द्वितीयार्थवृत्तित्वान्वये पयसा वृक्षमासिञ्चतौति प्रयोगो न स्यात्, तादृशक्रियाया वृक्षवृत्तित्वाभावा- दिति वाच्यं, (ध) तत्र संयोगावच्छिन्नद्रवद्रव्य- क्रियाया एव धात्वर्थतया तदवच्छेदकीभूतसंयोगे वृत्तित्वान्वयात् ! द्रवद्रव्यसंयोग एव तव धात्वर्थ इति तु न युक्तं, तथा सति फलावच्छिन्नव्यापारा- बोधकत्वेन धातोरकर्मकत्वेन धात्वर्थतावच्छेदक- - अत्रापि सम्प्रदानत्वं मुख्यमेवेति भावः । एवञ्चेति । वृक्षवृत्ति- त्वेनेच्छाविषयो यः संयोगस्तदनुकूला या उदकवृत्तिवद्रव्य- वृत्तिक्रिया तदनुकूलव्यापारा-(न)-नुकूलकृतिमानित्यन्वयधी- रित्यर्थः। तादृशक्रियाया इति ।-संयोगावच्छिन्नद्रवद्रव्य- क्रियाया इत्यर्थः, तत्र-पयसा वृक्षमासिञ्चतीत्यादौ। तदव. च्छेदकोभूतेति ।-धात्वर्थतावच्छेदकीभूतेत्यर्थः । प्राचीनमतं दूषयति, तत्रेति ।-पयसा वृक्षमासिञ्चतीत्यादावित्यर्थः । (ध) सयोगानुकूलद्रवद्रव्य क्रियाया जलवृत्तित्वेन वृक्षवृत्तित्वाभावात् वृक्षे तादृश- क्रियाजन्यसयोगस्यैव सत्त्वादिति भाव । (न) क्रिया-सेकादिः, व्यापार.,-नीदनादिः ।

·सटोककारकचक्रम् । फलशालिवाभावेन वृक्षादरकर्मवापत्तेः, अत एव अजां ग्रामं नयतौतिवत् न हिकर्मवं, संयोगाव- च्छिन्नद्रवद्रव्यक्रियार्थकत्वे तदवच्छेदकफलहया- भावात् । (प)तादृशक्रियावच्छिन्नव्यापारस्य धात्वर्थले च तादृशक्रियायामेव हितीयार्थवृत्तित्वान्वयात् तरिक्रयावच्छेदकसंयोगे च चतुर्थ्यर्थस्योद्देश्यत्व- स्यैवान्वयात्, (फ) फलबलेन तथैव व्युत्पत्तिकल्प- नात् । न चैवमजां नयति ग्राममित्यत्रापि ग्रामस्थ अत एव-वक्ष्यमाणयुक्तोरेव । ननु तादृशक्रियावच्छिन्नयापारार्थ- कत्वे दिकम्मकत्वं दुर्वारम्, (ब) अत आह-तादृशक्रियेति। एवमिति । तत्तक्रियाकारणीभूत-कर्मजन्य-फलभागित्वेनोहे- (प) अयमभिप्राय ,-उत्तरदेशस योगानुकूलव्यापाररूपप्रापण नौधातोरध., तब च धात्वर्थतावच्छेदक संयोग क्रिया चेति फलद्दयम् , एवञ्च अजा ग्राम नयतीत्यादौ द्वितीयायस्य इतित्वमर्थ, तव संयोगपफले ग्रामवृत्तित्वस्थ, क्रियारूपफले च मजा- हत्तित्वस्यान्वय इति तव धात्वर्थवावच्छेदकस्य फलइयघटितत्वेन हिकर्मकत्व, प्रतते तु सिचधात्वर्थस्य सयोमानुकूलद्रवद्रव्य क्रियार्थकरवे सिचधात्वर्थतावच्छेदकस्य सयोगरूपैक- फलघटितत्वेन फलहयघटितत्वाभावान पयसा वृक्ष सिञ्चतीत्यादौ पयसोऽपि कर्मता- पत्त्या सिचधातोईिकर्मकत्वापत्तिरिति । (फ) उद्देश्यवस्ववेत्येवकारेण वृत्तित्वस्य व्यवच्छेद , तथाच यव धात्वर्थतावच्छेदक- पलाये कर्मचयश्चित्वस्यान्वयसवै धातोईिकर्मक्त्वमित्यन्युपगमः, व्युत्पत्तिस्तु नाहखेक बाल्पनीयेति भावः। (ब) दुरिमिति। वयादि मिचधातोः संयोगानुकूलद्रवदन्यक्यिाजुकूलब्यापारार्थ- ·८६ सटीककारकचक्रम् । सम्प्रदानत्वापत्तिः । तथाहि संयोगजनकगमनानु- कूलव्यापारो धात्वर्थः, द्वितीयादयस्य वृत्तित्वमर्थः, धात्वर्थतावच्छेदकगमनैकदेशे संयोगे ग्रामपदोत्तर- हितीयार्थस्य, गमने चाजापदोत्तरद्वितीयार्थस्य वृत्तित्वस्यान्वयः, एवञ्च ग्रामवृत्तिसंयोगजनकाजा- वृत्तिगमनावच्छिन्नव्यापारानुकूल-कृतिमानित्यन्व- यधीः, तथा चाजाजन्यफलभागित्वेनोद्देश्यत्वेन ग्रामस्याप्रत्ययात न सम्प्रदानता । यदा तु श्यत्वस्यैव सम्प्रदानत्वे इत्यर्थः । सम्प्रदानत्वापत्तिरिति।-ग्राम- स्याजाजन्यसंयोगरूपफलभागित्वेनोद्देश्यत्वादिति भावः। चाजां नयतोत्यादी संयोगानुकूलक्रियावच्छिन्नव्यापारस्य धात्वर्थ- तयाऽजायास्तादृशक्रियाकारणत्वाभावात् कथं ग्रामस्य सम्प्र- दानत्वापत्तिरिति वाच्यं, तादृशधात्वर्थतावच्छेदकतावच्छेदक- संयोग एव क्रियाहारा अजायाः करणत्वेन करणत्वस्याक्षतत्वात्, एवं रीत्या पूर्व सिचधातोः कर्मण: करणत्वं बोध्यमिति । तथाहि -उक्तापत्त्यभावं जानीहि। न सम्प्रदानतेति । तथाच तत्र तादृशोद्देश्यत्वबोधो न तात्पर्य विषय इति भावः। यत्र तादृश- बोधस्तात्पर्यविषयस्तत्र तादृशप्रयोग इष्ट एवेत्याह-यदा कत्वे धात्वर्थतावच्छेदकस्य सयोगक्रियारूपफलच्यघटितत्वेन संयोगरूपफले वृत्ति - त्वस्य क्रियारूपफले पयोहचित्वस्थापच्या सिधावोर्षिकर्मकत्व दुर्वारमिति भाव. ।

·सटोककारकचक्रम् । तथोद्देश्यत्वं विवक्ष्यते, तदा ग्रामायाजां नयतीति प्रयोगो भवत्येवेत्याहुः । वस्तुतस्तु त्यज्यमानद्रव्यस्य खत्वभागित्वेनोद्देश्यत्वं सम्प्रदानत्वं त्यागविशेष- तेन विक्रयादी क्रेबादनं सम्प्र- दानता (म), श्राबादौ पिवादेनं स्वत्वभागित्वेनो- हेश्यलं, किन्त प्रोतिभागितया इत्यत एव (म) श्चात्र ग्राह्यः, वितिः। विवक्ष्यते-वक्तुस्तात्पर्य विषयो भवतीत्यर्थः । पूर्व- मते केचित्त्वित्यादिमते च क्रयविक्रयादी क्रेत्रादेः सम्प्रदान- त्वापत्तेराह-वस्तुतस्त्विति। उक्तप्रयोगा-(य)-सहिष्णुराह--वस्तु- तस्त्वितीति केचित्। त्यज्यमानेति ।-देयेत्यर्थः । विशेषः, अनुभवसिद्धदानवजात्यवच्छिन्नरूप (र) इत्यर्थः। खत्वभागित्वेनोद्देश्यत्वं देयद्रव्य-खत्वभागित्वेनोद्देश्यत्वमित्यर्थः । प्रीतिभागितया-प्रौतिभागितयैवेत्यर्थः। ननु देवतायाः स्वत्वा- त्याग- (भ) तेन-त्यज्यमानघटकत्यागस्य त्यागविशेषरूपार्थकरणेन, विक्रयादौ-मूल्य- ग्रहणप्रयुक्त-खखत्वध्वसपूर्वकपरखवावच्छिन्नत्यागरूपविक्रयादौ, तथाच विक्रयादी विक्रयद्रव्ये दानवजात्य वच्छिन्नरूपत्यागविशेषवत्त्वविरहात् ऋवादन सम्प्रदानचमिति भावः। (म) अत एव-मित्राद. सम्प्रदानत्वाभावादेव, अन्यथा सम्प्रदानचतुर्थंवोपपत्ती नम वस्तीत्यादिसूचान्तरेण स्वधायोगे चतुर्थी विधानवैयर्थ्य स्यादिति भाव । (य) उत्तप्रयोग,-ग्रामायाना नयतीति प्रयोग । (२) अनुभवसिद्धेति ।-स्वर्गविशेषजनकतावच्छेदकत्या सिद्धा दानवजातिरिति भाव ।

·sna सटोककारकचक्रम् । मम्प्रदानचतुमयसम्भवात् नमःस्वस्तोत्यादि सूत्रा- न्तरेण चतुर्थीविधानम् । (ल) रुद्राय गां ददा- तोत्यादी रुद्रादेः स्वत्वमागित्वेनैवोद्देश्यत्वं, कर्म- णेत्यादिसूवमप्येतत्परतयैव व्याख्येयं, कर्मणा- दानकर्मणा, यमभिप्रेति -स्वत्वभागित्वेनोद्देश्यो- करोति, म सम्प्रदानमिति, एवञ्च सम्प्रदीयते- ऽस्मै इति व्युत्पत्त्या (व) सम्प्रदानसंज्ञाप्यन्वथैव । खोकारे रुद्राय गां ददातोत्यादौ रुद्रादेः सम्प्रदानत्वानुप- पत्तिरत आह-रुद्रायेति । उद्देश्यत्वमिति । तथाच देवतायाः खत्वस्वीकारे इच्छा न विसंवादिनी, तदस्वीकारे विसंवादि- नोत्युभयथैव तादृशोद्देश्यवानपायादिति भावः। एतत्कल्पे पूर्वोक्तकल्पे च सूत्राविरोधमुपपादयति, कर्मणत्यादि।-इदच्च यागादेरपि दानत्वमभ्यपेत्य, अन्यथा यजादिधातुयोगे रुद्रादेः सम्प्रदानत्वानुपबत्तेः, तस्य दानत्वाभावात्, तदनभ्युपगमे तु दानादिकर्मणेति व्याख्येयम्। (श)एवञ्चेति ।-दानघटितलक्षण- करणे चेत्यर्थः । अन्वथैवेति । यौगिकैवेत्यर्थः। नन्वेवं दान- (ल) इद पितृभ्यो नम , एतत्तेऽब्र नम , पिलभ्य स्वधेत्यादौ चतुर्थोंविधानम् । (ब) अच् इति चतुर्थ्यर्थ खत्वभागित्वेनोद्देश्यताकत्व, तस्य च सम्प्रदीयते इति भावे प्रत्ययेन मम्प्रदानरूपतदर्थेऽन्वय , एक्च्च सम्प्रदानखत्वभागित्वेन इदपदार्थोद्देश्य- साकवे लम्बे सम्प्रदानकर्मजन्यफलभागित्वेनोद्देश्यत्वमपि इदपदार्थ लभ्यते इत्यभिप्राय । (श) यागस्य दानत्वाखौकार लक्षणे कर्मणत्यस्य दानादिकांणेति ब्याख्येय, तभाच अादिपटेन यागादरप्युपग्रहो बोध्य ।

·सटौककारकचक्रम् । वृक्षायोदकमासिञ्चतोत्यादौ वृक्षादौ सम्प्रदान- प्रयोगा गौणश्चतुर्थोप्राप्तार्थः, अत एव शव वेऽस्त्रं मुञ्चति, मित्राय दूतं प्रेरयतोत्यादी धात्वर्थ- तावच्छेदकफलोद्देश्यत्वाभावऽपि चतुर्थोप्रयोग उपपद्यते, विभागानुकूलव्यापारो मोचनं, गम- नानुकूलव्यापारः प्रेरणं, तदवच्छेदकविभाग- संयोगशालित्वेन शत्रुमित्रयोरनुद्देश्यत्वात्, तथाच तत्र तत्र उदकादिजन्यफलपल्लवादि, अस्वजन्य- - घटितसम्प्रदानलक्षणकरणे वृक्षादेः सेकसम्प्रदानत्वासम्भवेन चतुर्थी न स्यादत आह -वृक्षायेति । गौणः, क्रियाकम्मजन्य- फलभागित्वेनोद्देश्यत्वेन लाक्षणिकः। चतुर्थीप्राप्त्यर्थ इति ।- चतुर्थ्यास्तत्र लक्षणेति भावः। लाक्षणिकचतुर्थोघटितस्थले फले अवच्छेदकतावच्छेदकसाधारणधात्वर्थतावच्छेदकत्वस्य न निवेश (ष) इत्यभिप्रायः । अत एव - धात्वर्थतावच्छेदकत्वस्य फलेऽनिवेशादेव। चतुर्थीप्रयोगः,-क्रियाकमजन्यफलभागि- वेनोद्देश्यत्वे लाक्षणिकचतुर्थीप्रयोग इत्यर्थः । तत्र फले धात्वर्थ- तावच्छेदकत्वनिवेशे तन्नोपपद्यते इति भावः । तत्र तत्र लाक्ष- णिकचतुर्थीप्रयोगमुपपादयति-विभागेत्यादिना। तत्र तत्रm (पा) तनिवेशे दोष स्वयमेव वक्ष्यति ।

·सटीककारकचक्रम् । दुःखादि, दूतजन्यवार्ताज्ञानादिशालिवेनोद्देश्यत्व- मेव गौणचतुर्थ्यर्थः । न चैवं गुरुपौतिमुद्दिश्य गुरुपुवाय दत्ते गुरवे गां ददातीति प्रयोगः स्यात्, तथाविवक्षायामिष्टत्वात, अत एव रजकसम्बन्धित्वं यत्र तात्पर्यविषयस्तव रजकस्य वस्त्रं ददातौति प्रयोगः स्यात्, यत्र तु वस्त्रजन्य फलभागित्वेनो- द्देश्यत्वं तात्पर्यविषयस्तव रजकाय वस्त्रं ददातीति प्रयोगो भवत्येव । न चैवं श्राद्धादावपि पित्रादेः कर्मजन्यप्रौतिभागितया उद्देश्यत्वाट् गौणसम्प्र- दानत्वात् सम्पदानचतुर्थ्यवोपपत्तेनमःखस्तीत्यादि- सूत्रान्तरं व्यर्थमिति वाच्च, यत्किञ्चिक्रियाकर्म- जन्यफलभागित्वेनोद्देश्यत्वस्यैव गौणसम्प्रदानत्वेन नमःपदादेः क्रियावाचकत्वाभावेन पृथक् सूत्रप्रण- -- । निरुक्तास्थलत्रये। क्रमेण दर्शयति-उदकादौति। एवं धात्वर्थतावच्छेदकत्वस्य फलेऽनिवेशे। तथाविवक्षायां-गुरु- प्रोत्युद्देश्यकत्वविवक्षायाम् । अत एव-क्रियाकम्मजन्यफलभागि- वेनाद्देश्यत्वस्य तात्पर्यविषयत्वे लाक्षणिकचतुर्थोप्रयोगस्येष्टत्वा- देव। वस्त्रजन्यफलेति।-फलमत्र स्वत्वादिकम् । कमी- जन्येति ।-क्रियाकम्भनन्येत्यर्थः । नन्वेवं नारदाय रोचते कलह ·सटोककारकचक्रम् । , यनात् । नारदाय रोचते कलहः, वैश्याय शतं धारयतौल्यादौ तु नारदादेन सम्प्रदानता, किन्तु "रुच्चीनां प्रीयमाणः” (१।४।३३पा०) "धार- रुत्तमर्ण:"(१।४।३५पा०) इति सूबद्दयेन सम्बन्ध- मात्रे चतुर्थों विधीयते, तव चतुर्था सम्बन्धः, धातुना रुचिः, आख्यातेन विषयताऽभिधीयते, तथाच नारदस्य रुचिविषयः कलह इत्याद्यस्य, पुनर्दानमङ्गीकृत्य द्रव्यग्रहणं धारणं, वैश्यस्य शत- कर्मकतादृशग्रहणाश्रय इत्यन्तस्यान्वयधीः । सम्प्र- दानस्य कारकत्वं धात्वर्थतावच्छेदकफलनिष्पादक- तया ददखेत्यनुमतिप्रकाशन करिछामुत्पाद्य दाननिष्पादनेन वेति। अपरे तु त्यागजन्यखत्व- जनकखौकारवत्त्व सम्प्रदानत्वं श्राद्धादौ पित्रादेन --- इत्यादौ नारदादेनिरुक्तसम्प्रदानत्वाभावात् नमःस्वस्तीत्यादि- सूत्राविषयत्वाञ्च चतुर्थी न स्थादित्यत आह, नारदायेति । रुचिः,-प्रीतिः, सा चेच्छा. तथाच नारदसमवेतरुचिविषय- कलह इत्यर्थः। वैश्यस्येति।-वैश्यसम्बन्धिशतसंख्यकद्रव्यस्थ पुनर्दानस्वीकारोत्तरग्रहणाश्रय इत्यर्थः । सम्प्रदान क्रियानिमि- सत्वरूपकारकत्वं सङ्गमयति-सम्प्रदानस्येति । मतान्तरमाह. त्यागजन्येति ।-त्यागवान विशेषो ग्राहस्तेन क्रेवादी नाति- ·सटीककारकचक्रम्। खोकारः, रुद्राय गांददातोत्यादावपि सम्प्रदानत्वं गौणमुद्देश्यत्वखरूपमित्याहुः ॥२६॥ व्याप्तिः। न स्वीकार इति ।-अता न पित्रादेः सम्प्रदानर्तति शेषः, चतुर्थी तु नमःस्वस्तीत्यादिसूत्रादावित्यर्थः । ननु रुद्राये- त्यादौ रुद्रस्य तादृशस्वीकाराभावेन सम्प्रदानत्वाभावाच्चतुर्थों न स्यादित्यत आह-रुद्रायेति । मनमा पात्रोद्देशेन दानस्यले तादृशपात्रस्यापि सम्प्रदानताया: सर्वसिद्धतया तस्य स्वीकारा- सम्भवेन तदनुपपत्तिरित्यख रस आहुरित्यनेन सूचितः । “पुष्यमिदं विष्णवे नमः” इत्यादौ प्रोतिप्रकारकेच्छाधीनत्वं चतुर्थ्यर्थः, तस्य च मन्त्रकरणकत्यागविषयरूप-नमःपदार्थकदेशे तादृशत्यागे तादृशत्यागरूपनमःपदार्थ वान्वयः । तादृशेच्छाया- मुद्देश्य त्वसम्बन्धेन विष्णारन्वय नमःपदार्थतादृशत्याग- विषयस्याभेदसम्बन्धेन पुष्यादौ तादृशत्यागस्य वा विषयतासम्ब- धेन पुष्पादावन्वयः, निपातातिरिक्तनामार्थस्य भेदसम्बन्धेनान्व- यस्याव्युत्पन्नत्वात् , एवमग्रेऽपि । तथाच विष्णूद्देश्यकप्रीतिप्रकार- केच्छाधोनमन्त्रकरणकत्यागविषयाभिन्नं तादृशत्यागविषयो वा इदं पुष्यमित्यन्वयबोधः । ब्राह्मणोद्देश्यकगवादित्यागस्य मन्त्र- करणकले प्रमाणाभावात् तत्प्रीत्युद्देश्यकब्राह्मणाय नम इत्या- दिका न प्रयोगः, ब्राह्मणेभ्यो नम इत्यादौ नमःपदार्थ-नति- विषयत्वं चतुर्थ्यर्थः, ब्राह्मणविषयिका नतिरित्यन्वयबाधः । पुष्पमिदं परमात्मने नम इत्यादौ घरमात्मनः प्रोत्यसम्भकेपि तत्प्रोतिप्रकारकविसंवादिनीच्छासम्भवान तत्पीब्युद्देश्यकत्वा- प्रसिद्धिरिति स्वस्त्रकरणकहवित्यागविषयत्वं स्वधास्त्रायोरर्थः, ·- सटोककारकचक्रम् । परकीयक्रियाजन्यविभागाश्रयत्वम् अपादानत्वम् वृक्षात् पर्ण पततोत्यादौ पतनाश्रयस्य पर्णादेग्पा- दानत्ववारणाय परकौयेति, अव तु पञ्चम्या विभागजनकत्वम् अन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेद- तेनेदं पित्रे स्वधा, अग्नये स्वाहा इत्यादो पित्रुद्देश्य कवधा करणकस्य हविस्त्यागस्य विषयाभिन्नमिदमित्याकारकस्तत्र बोधः, पैटके त्यागे स्वाहादे. वैदिक च स्वधादेन करणत्वं तद्राहकमानाभावादतः पित्रे स्वाहा अग्नये खधा इत्या- दिको न प्रयोगः। अधिकमन्यत्नानुसन्धेयम् ॥२८॥ अपादानलक्षणं लक्षयति, परकीयेति ।-खभिन्नसमवेतत्यर्थः. खं लक्ष्यत्वेनाभिमतम् । पतनाश्रयस्येत्यनेन विभागजनकोभूत- पतनक्रियायाः पर्ण भिन्नासमवेतत्वं सूचितं, तेन च तादृशविशे- षणेन पर्णस्यापादानत्ववारण मिति जापितम् । ननु परत्वे प्रकृत्यर्थ- तावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन प्रकत्यर्थस्यान्वयो वाच्यः, अन्यथोभयभेदमादाय पर्णात् पर्ण पततोत्यादिप्रयागा- पत्तेः, तथाच पृथिव्याः पणे पततोत्यादिप्रयोगानुपपत्ति-(स)- रित्यतः परसमवेतवस्थले भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वमाह अन्यान्येति। न च तथापि पर्णात् पर्ण पत्तोत्यादिप्रयोगापत्ति- वारणं दुःशक्यौं पर्णनिष्ठपतनक्रियायां पतनशून्यपर्णनिष्ठभेद- (स) पर्णस्यापि पृथिवीत्वेन पृथिवीबावच्छिन्न प्रतियोगिताक भिन्नत्वाभावात तवा ·८४ सटोककारकचक्रम् । कत्वञ्चाभिधीयते, विभागेऽन्योन्याभावे च वृक्षो- ऽधिकरणत्वेनान्वौयते, एवञ्च वृक्ष वृत्तिविभागजनक- वृक्षवृत्त्यन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकपतनाश्रयः पर्णमित्यन्वयधौः । अब च धात्वर्थतानवच्छेदकत्वेन विभागो विशेष्यः, तेन वृक्षं त्यजति खग इत्यादी वृक्षादे पादानत्वम् । यत्तु विभागावच्छिन्न- क्रियायास्त्यजधात्वर्थतया विभाग विभागविशिष्ट- क्रियाजन्यत्वाभावान्न (ह) तत्र तथेति तदसत, प्रतियोगितावच्छेदकत्वसत्त्वादिति वाच्यं, यनिष्ठविभागजन- कत्वं पतनक्रियायां बोध्यते, तनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्व- बोधस्यैव तादृशसमभिव्याहारस्थले स्वीकारादिति बोध्यम् । अधिकरणत्वेनेति। वृत्तित्वेनेत्यर्थः । अत्र-अपादानलक्षणे । धात्वर्थेति । तथाच परसमवेतधात्वर्थजन्यतद्वात्वर्थतानवच्छेदक- वभागाश्रयत्वं तद्धात्वर्थापादानमित्यर्थः । तादृशविशे- षिणासहिष्णुमतमाह-यत्त्विति । जन्यत्वाभावादिति । - तदात्वर्थतावच्छेदकावच्छिन्नजनकतानिरूपित-जन्य- तावहिभागाश्रयत्वमपादान-लक्षणघटकमिति भावः । तथाच तत्र- * न्बयानुपपत्त्या तादृशप्रयोगानुपपत्तिर्बोध्या। पर्णम्य समवायसम्बन्धेन पतनक्रियावत्त्वेन पृथिव्या पतनवान्नेति भेदस्य सत्त्वेन पृथिवौनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छ दकत्वस्य पतन सत्त्वाद भेदप्रतियोगितावच्छ दकत्वविवक्षणे तव नानुपपत्तिरित्यपि बोध्यम् । (ह) जनकतासम्बन्धन विभागविशिष्ट क्रियात्वम्य क्रियात्वापेक्षया गौरवान्न विभाग- ·८५ सटोककारकचक्रम् । तथा सत्यधःसंयोगावच्छिन्नक्रियाया एव पतधात्वर्थ- तया वृक्षपर्णविभागे पतनादेरधःसंयोगावच्छिन्न- क्रियात्वेनाजनकत्वादसम्भवापत्तेः, तदुपलक्षित- जन्यत्वञ्च उभयत्व समानमिति । (क) एवञ्च गमनादिजन्यविभागा- श्रयत्वेन ग्रामादेरपादानत्वम् । "ध्रुवमपायेऽपा- दानम्” ( १।४।२४ पा० ) इति पाणिनिसूत्रम्, अपाये-विभागे, ध्रुवं-निश्चलं, तद्विभागजनक- ग्रामाद गच्छतोत्यादी वृतं त्यजतीत्यादौ वृक्ष, तथा अपादानत्वम् । तथा सतीति ।- तडात्वर्थतावच्छेदकावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यत्वस्य विवक्षणे सतीत्यर्थः । तादृशफलोपलक्षितक्रियाजन्यत्वस्य विवक्षितत्वे तद्दोषतादवस्थ्यमाह, तदुपलक्षितेति।-फलोपलक्षितेत्यर्थः । एवञ्चेति ।-विभागे धात्वर्थतानवच्छेदकत्वविशेषणे एव चेत्यर्थः । ग्रामादेरपादानवमिति । अन्यथा विभाग संयोगविशिष्टक्रिया- जन्यत्वाभावात् ग्रामादेरपादानत्वं न स्यादिति भावः । (ख) सूत्रं जनकतावच्छ दकमिति गुरुधर्मावच्छिन्नजनक ताया अन्यथासिद्धत्वात् विभागे तादृश- क्रियाजन्यवाभाव इति भाव । (क) तदुपलक्षितजन्यत्व-फलोपलक्षितक्रियाजन्यत्व, फलञ्च विभागाध सयोगा- दिकम् । उभयव समानमिति । तथाहि यथा दक्षपर्ण विभागऽध सयोगोपलक्षित- क्रियाजन्यत्व तथा वृक्ष त्यजतोत्यादौ विभागे विभागोपलक्षितक्रियाजन्यत्वस्य न किञ्चि- बाधकम, उपलक्षितविशेषणे जनकतावच्छेदकत्वाभावेन गौरवाभावादिति भावः । (ख) तथाडि विभागे धात्वर्थतानवच्छेदकत्वविशेषणे दत्ते च लक्षणे विभाग ·Rameerum- सटोककारकचक्रम् । क्रियाशून्यमिति तदर्थः ।(ग) धावतोऽश्वात पतित इत्यादौ पञ्चमी नैतत्सूवेणानुशिष्टा, तदर्थं वक्त- व्यान्तरं विधयम् । वस्तुतस्तु विभागजनकत्वं व्याख्याय खमताविरोधमुपपादयति, अपाये इति ।-क्रिया- शून्यमित्यर्थः, इति फलतो न विशेषः । (घ) नन्वेवं धावतोऽखा- दश्ववारः पतित इत्यादौ अखादेरपादानत्वं न स्यात्. तत्र विभागजनकधावनक्रियावत्त्वा-ङ)-दित्यतस्तस्रष्टापत्तिमाह- धावत इति । अनुशिष्टा-अभिहिता। नन्वपादानत्वविरहे कथं पञ्चमोत्यत आह, तदर्थमिति । तत्र पञ्चमीप्रात्यर्थ- मित्यर्थः, विधेयं-सूत्रान्तरं कल्पनीयमित्यर्थः, मुनेः सूत्रा- भावादिति भावः । कल्पनासहिष्णुराह-वस्तुतस्विति । , धात्वतावच्छेदकावचिनजनकतानिरूपितजन्यत्वनिवेशस्यानावश्यक-न विभागे सयोम- विशिष्टक्रियारूपगमनजन्पत्वमक्षतमैव, अन्यथा क्रियात्वापेक्षया सयोगविशिष्टक्रियात्वस्य गौरवैद्य जनकतानवच्छेदकतया तदवच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यत्वस्य विभागेऽसम्भवात् ग्रामादरपादानत्व न स्यादिति भाव । (ग) क्रियात्वापेक्षयाऽध सयोगावच्छिन्नक्रियात्वस्व गौरवेण विभागजनकतानव- च्छेदकत्वात् तदवच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यत्वस्व विभागेऽसम्भवादिति भावः । अब रौद्रौ,-"सूचमप्येतत्परतयैव व्याचष्टे ध्रुवमिति, विभाग इति सप्तम्यर्थो जनकरव, तत्र ध्रुवपदार्थ कदशक्रियान्वयि । क्रियाशून्यमिति-क्रियाया श्रव्याप्यदृचिवोपगमे तु “ध्रुव" क्रियावविमिति व्याख्येय, तथाच निरुक्तभेदप्रतियोगितावच्छेदकक्रियाजन्यविभागवत्व सधम्" इति । (घ) निरुक्त-पाणिनिस्वार्थस्यास्यत्ततापादानलक्षणार्थस्य च फलतो वैषम्य नास्त्येव ति भाव। (1) तक अश्वे, विभागजनकधावनक्रियावलात्-तादृशक्रियाशून्यत्वविरहान, नारक्रियागन्यस्यैवापादानवेन सूचकाराभिमेतत्त्वादिति भावः ।

·सटौककारकचक्रम् । यक्रियायामन्चीयते तरिक्रयाशून्यत्वमर्थः, तेन धावतोऽश्वात पतित इत्यादौ न काप्यनुप- पत्तिः, अब पतनक्रियायामेव पञ्चम्यर्थविभागजन- कत्वान्वयेनावत्तिधावनक्रियायां तदनन्वया- दिति। तक्रियाशून्यत्वमिति ।-क्रिया-धात्वर्थः,स्वनिष्ठविभागजनकी- भूतयत्किञ्चित्क्रियाशून्यत्वं, खनिष्ठविभागजनकोभूतक्रियावत्त्व- मिति यावत्, तादृशक्रियावत्त्वञ्च स्वनिष्ठावच्छेदकताक- भेदवत्त्वसम्बन्धेन बोध्यम्। तदनन्वयात्-पञ्चम्यर्थविभागजन- कत्वानन्वयादित्यर्थः, तादृशसम्बन्धेन धावनक्रियावत्त्वाभावेऽपि पतनक्रियावत्वादिति भावः । ननु धावतोऽखात् चैत्रः पततोत्यादौ चैत्रस्यापि स्वनिष्ठ- विभागजनकोभूतधावनक्रियाशून्यत्वात (च) तस्याप्यपादानत्वा- पत्तिः, न च स्वनिष्ठविभागजनकत्वान्वितक्रियाशून्यत्वमित्येव विवक्षणीयं, तथा च चैत्रनिष्ठो यो विभागस्तज्जनकत्वस्य पतन- क्रियायामेवान्वयात्तत्शून्यत्वाभावान चैत्रस्यापादानत्वमिति वाच्यं, धावतोऽखात् पतिताच्चैत्रादुणोषः पततोत्यादौ चैत्रस्यापा- दानत्वानुपपत्तेः चैत्रनिष्ठो यो वस्तुगत्या विभागस्तजनकत्वा- न्विताखावधिकपतनक्रियावत्वात्, न च स्खनिष्ठत्वेन विभाग- जनकत्वान्वितक्रियाशून्यत्वं विवक्षणीयं, तथाच वस्तुगत्या यश्चैत्र- (च) धावनक्रियाया कदाचिद विभागजनकत्वसम्भवेनाह,-विभागजनकीभूतधाबमेति । 2 ·सटीककारकचक्रम्। अपाये विभागे ध्रुवमवधौभूतमपादानमित्यर्थः, अवधित्वं खरूपसम्बन्धविशेषः प्रतीतिबलात् कल्पाते, तेन धावतोऽश्वात् पतित इत्यादी निष्ठो विभागस्तज्जनकत्वान्वयस्य चैत्रनिष्ठपतन क्रयायां सत्वेऽपि चैत्रनिष्ठत्वेन विभागजनकत्वान्वयस्य चैत्रनिष्ठपतनक्रियाया- मभावात्, किन्तूष्णीषपतनक्रियायामेव तत्शून्यत्वं चैत्रे- ऽक्षतमिति न तत्र चैत्रस्यापादानत्वहानिरिति वाच्यं, तथा सति तादृशक्रियाशून्यत्वमादाय धावतोऽखात् पतति चैत्र इत्यादौ चैत्रस्यापादानवापत्तिरिति रेवं, तत्क्रियाजन्य विभागाश्रयत्वे सति स्वनिष्ठत्वेन विभागजनकत्वान्विततत्क्रिया- शून्यत्वं तक्रियापादानत्वमिति पतनव्यक्तिभेदेनापादानलक्षणस्य भिन्नत्वात्, एतल्लाभायैव विभागजनकत्वान्वयिक्रियाशून्यत्व- मनभिधाय विभागजनकत्वं यत्क्रियायामन्वीयते, तत्क्रियाशून्यत्व- मित्यभिहितं, सत्यन्तनिवेशात् धावतोऽश्वात् पति चैत्र इत्यादौ धावनक्रियाप्रयाज्यचेत्रनिष्ठपतनक्रियाशून्यवृक्षादौ न तक्रियापा- दानत्वापत्तिः, एवञ्च धावतोऽखात् पतिताचैत्रादुष्णीषः पततो- त्यादौ उष्णोषादिनिष्ठपतनक्रियापादानत्वं चैत्रे इष्टमेव, क्रियाया अव्याप्यत्तिवे क्रियाशून्यत्वस्थाने क्रियावद्भेद एव निवेश्य इत्यलमतिविस्तरेण। मतान्तरमाह-अपाये इति । अपादानमित्यर्थ इति सूत्रस्येति शेषः । ननु निष्क्यिस्यैवापादानत्वात् तत्रैवावधित्वं खोकायं, तथा च सक्रियस्याखादेरवधित्वं न स्यादत आह- खरूपति। प्रतीतिबलात्-धावतोऽश्खादिभजते इत्यादिधी- man- ·सटीककारकचक्रम् । सक्रियस्याग्यश्वादरपादानत्वं नानुपपन्नम्, अत एव वृक्षपर्णयोः क्रियया पर्णस्य विभागेऽपि वृक्षस्यावधि- त्वोपपत्तिरिति कश्चित् । वृक्षात् विभजते पर्णमित्यादौ विभागावधित्व- मपादानत्वम, अवधित्वम् अवधिमत्त्वं वा खरूप- सम्बन्धरूपं पञ्चम्यर्थः, इत्यञ्च वृक्षावधिकविभागा- श्रयः पर्णमित्यन्वयबोधः । न चैवं स्वस्मादिभजते इत्यपि स्यादिति वाच्च, स्वप्रतियोगिकत्वविशिष्ट- संयोगस्येव खावधिकत्वविशिष्टविभागाश्रयत्वस्य बलात् । अत एवेति ।-धोबलात् सक्रियस्यापादानत्वादेवेत्यर्थः । अत्र च वृक्षावधिकविभागसत्त्वेऽपि “न वृक्षादिभजते” इति प्रयोगापत्ति:, निरूपकत्वस्य वृत्त्यनियामकतयाऽभावप्रतियोगि- तानवच्छेदकलेनान्यसम्बन्धेनाभावस्य विभागे सत्त्वादित्यवरसः कश्चिदित्यनेन सूचितः । निष्कृष्टमतमाह-वृक्षादिति। विभागावधित्वमपादानत्वं पञ्चम्यर्थोऽपि तदेवेति भावः । अवधित्वमिति ।-तस्य निरूपकत्व- सम्बन्धन विभागादावन्चयः। निरुतास्वरसादाह, अवधिमत्त्व- मिति । अवधितानिरूपकत्वमित्यर्थः, तदेकदेशेऽवधित्वे वृक्ष- स्याधियतया, तस्य च स्वरूपसम्बन्धेन विभागेऽन्वयः । ननुभय- निष्ठविभागस्यावधित्वमुभयनैवेति स्वस्माद् विभजते इत्यपि स्यादिल्याशय निषेधयति-न चेति । एवम-अवधित्वादेः पञ्च- ·सटीककारकचक्रम् । खस्मिन्नभावात, एवञ्च अपादानपदं पञ्चमी च नानार्थमिति ध्येयम् । न चैवं परकीयस्पन्दन- जन्य विभागाश्रयत्वेन वृक्षात् पर्ण स्पन्दते इत्यपि स्यादिति वाच्यं, परकीयक्रियेत्यत्र क्रियापदेन सकर्मकधात्वर्थस्य विवक्षितत्वात् ॥३०॥ व्याघ्रादिभेति, शवोः परिवायते इत्यादी पञ्चमी नापादाने, किन्तु "भौत्रार्थानां भयहेतुः" (१।४।२५ पा० ) इति सूवेशानुशिष्टायाः पञ्चम्या हेतुत्वमर्थः, धातोश्च यथायथं भयं भयाभावश्चार्थः, पञ्चम्यर्थश्च हेतुत्वं धात्वर्थभये परव धात्वर्थताव- च्छेदकभयेऽन्वेति, आख्यातार्थश्चाश्रयत्वं परवानु- कूलव्यापारश्च, तथाच व्याघहेतुकभयाश्रयः शत्रु- । व्यर्थत्वे । एवञ्चेति ।-वृक्षात् पततीत्यादौ निरुक्तविभागाश्चय- त्वस्य वृक्षादिभजते इत्यादाववधित्वादेश्वापादानत्वरूपत्वे चेत्यर्थः । सकम्मकेति ।- स्पन्देश्चाकम्मकत्वादिति भावः। नन्वेवं वृक्ष स्पन्दापादानत्वव्यवहारवारणेऽपि वृक्षात् पर्णं स्पन्दते इत्यादि- प्रयोगवारणासम्भवः, पञ्चम्यर्थविभागजनकत्वादेः स्पन्दधात्वर्थे- ऽबाधादिति न वाच्यं, पञ्चम्यर्थविभागजनकत्वादेः सकम्मक- धातूपस्थाप्यार्थान्वयित्वव्युत्पत्तेरिति ॥३०॥ तथा चेति।-भावित्वेनानिष्टचिन्तनं भयपदार्थः, तदेकदेशे- ·१०१ सटोककारकचक्रम् । हेतुकभयाभावानुकूलव्यापारवानित्यन्वयधौः,इत्यञ्च हेतुपञ्चम्यैवापपत्तौ यत् पृथकसूत्रप्रणयनं, तत् तस्यैव प्रपञ्चार्थमिति बोध्यम् । एवं कूपादन्छ वारयतौत्यादी पञ्चम्याः पतनं, द्वितीयाया धाव- यंतावच्छेदकप्रतिबन्धान्वयि वृत्तित्वं, धातोः प्रति- बधानुकूलव्यापारः, कृतिराख्यातस्य चार्थः, तथा चान्धत्तिकूपपतन-प्रतिबन्धानुकूलव्यापारानुकूल- कृतिमानिति वाक्यार्थः, अयन्तु न युक्तः, यत्कूपे कस्यापि पतनमप्रसिद्धं तत्रासम्भवात्, अत एव निष्ट पञ्चम्यर्थहेतुत्वस्य जन्यत्वस्य वाऽन्वयः, तथा च व्याघ्रहेतुकं यदनिष्टं भाविवेन तच्चिन्तनाश्रय इत्याकारको बोधः । नन्विदं सूत्रं व्यर्थं हेतुपञ्चम्यैवोपपत्तेरित्यत आह, इत्यञ्चेति ।-अत्रापि पञ्चम्या हेतुत्वार्थकत्वे चेत्यर्थः। तस्यैव-हेतुपञ्चमौविधायक- सूत्रस्यैवेत्यर्थः । प्रपञ्चाथै-विस्तारज्ञापनार्थम् । कूपादन्धं वार- यतीत्यादौ पञ्चमो नापादाने इति तदर्थं वक्तव्यान्तरं विधेय- मित्याशयवानाह-कूपादिति। एवमग्रेऽपि। इत्यादावित्या- दिना सविषान्नादमुं वारयतीत्यादिपरिग्रहः। पतनमित्यस्य अर्थ इत्यग्रेणान्वयः । धातोः.–ण्यन्तजधातोः, तथा च वृज. प्रतिबन्धोऽर्थः, क्पारोऽर्थः, प्रतिबन्धः, -अनुत्यादः, तदनु कूलव्यापारः, -कूपे मा पत इत्यादि शब्दप्रयोगरूपः । अन्ध- ·१०२ सटोककारकचक्रम् । द्वितीयायाः पतनं, पञ्चम्या धात्वर्थतावच्छेदका- न्वयित्तित्वं धातोश्चाभावानुकूलब्यापारोऽर्थः, तथा च कूपवृत्त्यन्धपतनाभावानुकूलव्यापारविष- यकयत्नवानित्यर्थोऽपि न युक्तः, यदन्यस्य पतन- मप्रसिद्ध तवासम्भवात्, किन् धातोरभावानुकूल- व्यापारः, पञ्चम्या वृत्तित्वं, द्वितीयायाः प्रति- योगित्वम् अनुयोगित्वं वा धात्वर्थतावच्छेदकी- भूताभावान्वितमर्थः, अभावश्च कूपादिममभि- व्याहारवशात् पतनादिसम्बन्धेन बोध्यः । (छ) एवञ्च पतनादिसम्बन्धेन कूपवृत्त्यन्धप्रतियोगिका- भावानुकूलव्यापारविषयक-यत्नवानित्यन्वयधौः, एवं सविषान्नात् मित्रं वारयतीत्यादौ यत्सविषा- नस्य यन्मिवस्य च भोजनमप्रसिद्ध तचापि भोजनादिसम्बन्धेनाभावो बोध्यः, एवञ्च भोज- नादिसम्बन्धन सविषान्नबत्तिमित्रप्रतियोगिका- हत्तीति ।-कूपपतनप्रतिबन्धान्वयि । प्रतियोगित्वं-प्रतियोगिनि प्रभावस्य सम्बन्धः, न तु अभाव प्रतियोगिन इत्यत आह- अनुयोगित्वं वेति। अभावान्वितमर्थ इति ।-आख्यातस्य (क) तथा च पतनसम्बन्धावच्छिन्नान्धप्रतियोगिताकाभाव इत्यन्वयतात्पर्यम् ।

·सटौककारकचक्रम् । १०३ मावानुकूल-व्यापार-विषयक-यत्नवानित्यन्वयधीः, एवं सर्वत्र बोध्यम् । केचित्तु कूपादध- मित्यव सविषान्नात् मिवमित्यत्र च यथायथं धातोः पतनं, भोजनम्, अभावानुकूलव्यापारश्चार्थः, (ज) पञ्चम्याश्च यथायथं द्वितीयार्थ कर्तृत्वान्वित- हित्वसहितं वृत्तित्वं कर्मबञ्चार्थः, द्वितीयायाश्च कर्तृत्वमर्थः, धात्वर्थतावच्छेदकौभूते चाभावे धात्वर्थस्य पतनादेरधिकरणत्वेन, हित्वावच्छिन्नस्य पञ्चम्यर्थवत्तित्वहितीयार्थकर्तृत्वोभयस्य च प्रति- कतिरथ इत्यपि बोध्यम् । पतनादिसम्बन्धस्य वृत्त्वनियामक- तया तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वाप्रसिद्धेर्मतान्तरमाह-केचित्तु कूपादन्धमित्यादिना वदन्तीत्यन्तेन । कर्मत्वञ्चार्थ इति ।- कूपादधमित्यत्र पञ्चम्या वृत्तित्वं हित्वञ्चार्थः । सविषान्नादित्यत्र- पञ्चम्या हित्वं कर्मवञ्चार्थ इति बोध्यम् । (झ) अधिकरण- त्वेनेति ।-अन्वय इत्यग्रेणान्वितम्। अधिकरणत्वेन-वृत्तित्व- सम्बन्धेनेत्यर्थः । कूपऽन्धपतनेऽपि अन्यपतनवारणस्थले कूपादन्छ (न) यथायथमिति । तथाहि कृपादन्धमित्यव ण्यन्त -वृनधातो पतनम् अभावानुकूलब्यापारबार्थः । सविषानात मिवमित्यत्र खन्त- वधातोभॊजन तादृश- व्यापारश्चार्यो बोध्य.। (झ) हित्वञ्च वितीयाविभक्त्यर्थकत्वेनान्वित बोध्यम् ।

·१०४ सटौककारकचक्रम् । योगित्वेनान्वयो (ञ) व्युत्पत्तिवैचिल्यात्, एवञ्च पतनसामान्ये कूपत्तित्वान्धकर्तृत्वोभयाभावानु- कूलव्यापारविषयकयत्नवानित्याद्यस्य, भोजन- सामान्ये सविषान्नकर्मत्वमिवकर्तृत्वोभयाभावानु- कूलव्यापारविषयकयत्नवानिति च द्वितीयस्यान्वय- बोधः। एवमेवाकाशं न पश्यति घट इत्यादी आकाशविषयताकदर्शनस्य घटवत्तिदर्शनस्य चार- वारयतीति प्रयोगवारणाय सामान्यपदम् । (ट) अन्धकर्तृ- खेति ।-कूपादन्धं वारयतीत्यादौ अन्धपदं तत्तदन्धपरम्, अन्यथा कस्यचिदन्धस्यापि कूपपतनेऽपि अन्यान्धकर्तृक- पतनवारणस्थलेऽपि कूपादन्धं वारयतीत्यादिप्रयोगानुपपत्ति- ोध्या, एवं कूपपदमपि तत्तत्कूपपरं, वौजन्तु चिन्तनीयम् । (ठ) आद्यस्येति ।-बोध इत्यग्रेणान्वयः । एवमेव-अनयैव रोत्या । आकाशविषयताकेति ।-आकाशनिष्ठ-लौकिक-विषयताकेत्यर्थः, (ञ) तादृशकतत्वोभयस्य च धात्वर्थतावच्छेदकीभूतेऽभावे प्रतियोगिताकत्वसम्बन्धे- नान्वयी बोव्य । (ट) अन्धपतनेत्यवान्यपदन कूपभिन्नस्य अन्धभिन्नस्य वा परिग्रहो बोध्य । सामान्य- पदमिति । तथाच कूपेऽन्धपतनेऽपि अन्यपतनवारणस्थले अन्यपतने कूपडचित्वान्ध- कर्तृत्वोभवाभावस्य सत्त्वेऽपि कूपवृत्त्यन्धपतने कूपवृत्तित्वस्यान्धकत्तत्वस्य च योरेव सत्त्वेन- तादृशोभयाभावासत्त्वान्न तादृशस्थले तथाविधप्रयोगापत्तिरिति भाव । एद भोजनसामान्य- स्यापि निवकर्तकसविधानभोजनेऽपि अन्यभोजनवारणस्थले निरुक्तदिशा ब्याहतिर्योध्या। (ठ) कस्मिश्चित् कूपेऽन्धपतनेऽपि कूपान्तरेऽन्धपतनवारणस्थले कूपादन्ध वारयतीति प्रयोगानुपपतिरूप वौज बोध्यम् ।

·सटीककारकचक्रम् । १०५ सिद्धावप्यन्वयो द्रष्टव्यः, अन तिौयया विषयित्व- रूपं कर्मत्वं, लक्षणया च घटवत्तित्वं हित्वञ्च बोध्यते, धातुना चालौकिकभिन्नं जन्यप्रत्यक्षं, तत्रैव हित्वावच्छिन्नहितीयान्वितनञर्थस्यान्वयः, आख्यातस्य तादृशोभयाभावान्वितनिरूपकत्वमर्थः, तत्र सौरभं पश्यतीत्यादिप्रयोगवारणाय तादृशधातुयोगे द्वितीयाया लौकिकविषयत्वार्यकत्वादिति भावः । नन्वाकाशपदस्याकाश- वृत्तिवे लक्षणा, तदभावश्च हितीयार्थलौकिकविषयत्वे बोध्यते, तथा चाकाशवृत्तित्वाभाववल्लौकिकविषयतावद्दर्शनाश्रयो घट इत्याकारकबोधस्य सम्भवात् कुतोऽप्रसिद्धिरित्यत. आह, घटहत्तिदर्शनस्य चेति। तथाच घटे दर्शन- वत्त्वाप्रसिद्ध्या न तादृशबोधः सम्भवतीति भावः । लक्षणया चेति ।-हितीयापदेन लक्षणया चेत्यर्थः, आकाशस्यालौकिक- विषयताकप्रत्यक्ष शालिनि चैत्रे आकाशं न पश्यति चैत्र इत्यादिप्रयोगोपपत्तयेऽलौकिक भिन्नत्वविशेषणम्, कालोनो घट इत्याकारकघटनिष्ठलौकिकविषयताकप्रत्यक्ष- शालिनि चैत्रे आकाशं न पश्यति चैत्र इत्यादि प्रयोगोप- पत्तये लौकिकविषयताकत्वमनिवेश्य गुर्वपि अलौकिक- विषयताकान्यत्वं निवेशितम्। ईश्वरः पश्यतीत्यादिप्रयोग- वारणाय जन्यत्वनिवेशनं तादृशप्रयोगस्येष्टत्वे तन्नोपादेयम् । अनुमित्यादिकमादाय पश्यति-प्रयोगवारणाय प्रत्यक्ष निवेशनम् । आकाश- ·- सटोककारकचक्रम् । तथा च लौकिकप्रत्यक्षसामा न्यवृत्त्याकाशविष- यित्वघटवृत्तित्वोभयाभावनिरूपको घट इत्यन्वय- बोधः । अत्र केचित् आकाशविषयत्वाभाववच्चाक्षुष- ज्ञानाभाववान् घट इत्यन्वयबोधः, अन्यथानुप- पत्त्याऽभावस्य वारद्वयान्वयखौकारादिति तदसत, आकाशं न पश्यति चैत्र इत्यादिसाधारण्याभावात, चाक्षुषज्ञानवचैत्रादौ तदभावान्दयासम्भवात् । न चाकाशं न पश्यत्यभाव इत्यादौ समवायसम्बन्धे- नाभाववृत्तित्वस्याप्रसिया नोतक्रमेण सामञ्जस्य- मिति वाच्यं, तत्र हि धातोनिरुक्तलौकिकप्रत्यक्ष- । तथा चेति । प्रत्यक्षसामान्येति ।-घटस्य दर्शकऽपि चैत्रे, चैत्रो घट न पश्यतीत्यादिप्रयोगापत्तिः पटदर्शने चैत्रवृत्तित्वघटविषयक- खोभयाभावसत्त्वादतः सामान्यपदम् अवच्छेदावच्छेदेनान्वय- लाभाय। (ड) घटवत्तित्वोभयाभावेति। अत्र वृत्तित्वं सम- वायेन ग्राह्यम्, अन्यथा पटादिदर्शनस्य कालिकादिसम्बन्धेन घटवत्तितया घटः पटं न पश्यतीतिप्रयोगानुपपत्तिः, घटस्योभया भावनिरूपकत्वं स्वनिरूपितप्रतियोगिताश्रयत्तित्वनिरूपकतया- बोध्यम् । चाक्षुषज्ञानवदिति । -घटादिविषयतावच्चाक्षुषज्ञान- वदित्यर्थः । तत्र हौति ।-हि-यत: । निरुक्तति ।-अलौकिक- (ड) अवच्छेदावच्छेदनेति । -तथाहि लौकिक प्रत्यक्षत्वावच्छेदै य आकाश विष- यित्वघटवत्तित्वोभयाभाव इत्याद्यन्वयलाभायेत्यर्थ ।

·१०७ यधीः । सटोककारकचक्रम् । प्रतियोगिकत्वं समवायश्चार्थः, द्वितीयाया विषयि- प्रतियोगिकत्वम् अभावानुयोगिकत्वं वित्वञ्चार्थः, एकदेशे च विषयित्वे प्रकृत्यर्थस्याकाशादेर्निरूपक- त्वेनान्वयः, तथा च समवायसम्बन्धसामान्ये आकाशविषयिप्रतियागिकवनिरुक्तलौकिकप्रत्यक्ष- प्रतियोगिकत्वाभावानुयोगिकत्वैतत्तित्वावच्छिन्न- प्रतियोगिको योऽभावस्तन्निरूपकोऽभाव इत्यन्व- यहा धातोलौकिकप्रत्यक्षप्रतियोगिक- विषयताकभिन्नजन्यप्रत्यक्षेत्यर्थः, तथा च समवायसम्बन्धसामान्ये आकाशविषयिप्रतियोगिकवेति ।-प्रथमदलानुक्ती आकाश- पदार्थस्यानन्वयापत्तेः। न च तादृशधात्वर्थस्यैकदेशेऽलौकिक विषयत्वे आकाशपदार्थस्याधियतयाऽन्वयसम्भवात् कथं तहलोक्तिरिति वायं, तथा सति अलौकिकविषयताकभिन्न- घटादिप्रत्यक्षशालिनि चैत्रे आकाशं न पश्यति चैत्र इति प्रयो- गानुपपत्तेः, तत्र समवाये आकाशनिष्ठालौकिकविषयताक- भिन्नघटादिप्रत्यक्षप्रतियोगिकत्व-चैत्रानुयोगिकत्वयोः सत्त्वात् । आकाशविषयकालौकिकप्रत्यक्षशालिनि चैत्रे आकाशं न पश्यति चैत्र इति प्रयोगानुपपत्तिरतो द्वितीयदलं, तादृशाभया- भावनिवेशे तादृशोभयाभावनिरूपकत्वस्य परम्परयाऽभावेऽस- खात् अभावपदार्थस्यानन्वयापत्तिरतस्तुतीयदलघटितत्रित्वाव- च्छिन्नाभावनिवेशः । लाघवादाह, यद्दति। न चैतत्कल्पवय एव सौरभस्य लौकिकप्रत्यक्षशालिनि चैत्रे, चैत्रः सौरभं पश्यतीति- ·१०८ सटीककारकचक्रम् । समवायः, द्वितीयायाश्च विषयिप्रतियोगिकत्वमभा- वानुयोगिकत्वं हित्वञ्चार्थः, विषयित्वे चैकदेशे प्रकृत्यर्थस्याकाशस्य निरूपयातयाऽन्वयः, तथा च निरुतलौकिकप्रत्यक्षसमवाये आकाशविषयिप्रति- योगिकवाभावानुयोगिकत्वोभयत्वावच्छिन्नस्य यो- ऽभावस्तन्निरूपकोऽभाव इत्यन्वयधौः। नन्वाकाशं न पश्यत्यन्ध इत्यादावुतबोधानुसारेण संशवविरोधा- सम्भवः, न च मणिमन्तादिन यिन ततााव इति वाच्यं, मानाभावात्। अवनवीनाः लौकिकविषयि- ताविशिष्टज्ञाननिरूपितसमवायसम्बन्धेन आकाश- प्रयोगानुपपत्तिरिति वाच्यं जन्य प्रत्यक्षपदस्य चाक्षुषपरत्वात् । वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकलोपगमे निरू- पकतासम्बन्धेनाकाथाभावो हितीयार्थलौकिकविषयत्वेऽन्वीयते, अन्धादिपदसमभिव्याहृतस्थले चाभावस्य विधाऽन्वयः, तथा चाभाववल्लोकिकविषयताकदर्शनाश्रयत्वाभाववान् अन्ध इत्य- बयधोरिति वस्तुतस्त्वित्यादिना केनचिदभिहितं तदसत्, घटादि- विषयकलौकिकप्रत्यक्षवति चैत्रे चैत्र आकाशं न पश्यतीत्यादि- प्रयोगसाधारण्याभावात्। नन्वाकाशं न पश्यत्यन्ध इत्यादावुक्ता- बोधानुसारिणत्यादिपाठः क्वचित्पुस्तकोयः, सच चिन्तनीयः । ननु घटं न पश्यति चैत्र इत्यादौ अलौकिकविषयताकान्यजन्य- प्रत्यक्षसामान्यान्वर्गत घटस्य लौकिकप्रत्यक्षेऽपि वन घटविष- -

·सटोककारकचक्रम् ।
विषयिताविशिष्टज्ञानाभावाश्रय इत्यन्वयबाधः, तथा
च ग्राह्याभावमुद्रया आकाशं पश्यति न वेत्यादि-
संशयविगेधित्वसम्भव इति, अनयैव दिशाऽप्रसिद्ध-
स्थले बोधा द्रष्टव्या इत्यपि वदन्ति ॥३१॥
हिमवतो गङ्गा प्रभवतीत्यादौ पञ्चम्या हेतुत्वं
धातुना च उत्पत्तिर्न प्रत्याय्यते, तथा सति
"जनिकतः प्रकृतिः” ( ११४।३० पा० ) इत्यत
एवोपपत्तौ "भुवः प्रभवः” ( ११४।३१ पा०) इति
सूत्रप्रणयनवेयर्थात्, किन्तु प्रकर्षण भवनं प्रभवनं
प्रकाशः, वाद्यवहिःसंयोग इति यावत्, स एव
धात्वर्थः, बहिःपदार्थः प्रकृते भूखण्डमेव, पञ्चम्यर्थश्च
संयोगध्वंसाव्यवहितोत्तरक्षणवर्तित्वम्, आख्या-
तार्थ आश्रयता, तथाच हिमवत्संयोगध्वं माव्यव-
हितोत्तरक्षणवाद्यपृथिवीसंयोगाश्रयतावती गङ्गा
यताकत्वचैत्रनिष्ठत्वयो. सत्त्वान्त्रोतक्रमण बोधोपपत्तिरित्यत
आह, अप्रसिद्धस्थले इति । तथा च अप्रमिद्यस्थले एव तादृश-
रोत्या शाब्दबोध:, प्रसिद्धस्थले तु घटविशिष्टलौकिक विषयताक-
चाक्षुषाभाववान् चैत्र इत्याद्याकारको बोधः। लौकिक-
विषयत्वन्तु द्वितीयाय इति ॥३१॥

·११० vvvvww ~~~ सटीककारकचक्रम् । इत्यन्वयधौः। वैकुण्ठात् काशौतो वा गङ्गा प्रभवतीत्यप्रयोगात् अव्यवहितेति आद्येति च, वैकुण्ठसंयोगध्वंसाव्यवहितोत्तरक्षणे भूसम्बन्धस्य, काशीसंयोगध्वंसाव्यवहितोत्तरक्षणे आद्यस्य तस्य चाभावात्, वल्मीकाग्रात् प्रभवति धनुःखण्ड- माखण्डलस्येत्यादावप्ययमेवार्थः, परन्तु तत्व वल्मौ- काग्रो देशो वहिःपदार्थ इति विशेषः। तथाच वल्मीकाग्रसंयोग-ध्वंसाव्यवहितोत्तरक्षणवाद्य-- वल्मीकाग्रोव देशसंयोगाथयो धनुःखण्डमित्यन्वय- बोधः । श्रीकृष्णात् पराजयते शिशुपालः, अध्ययनात् पराजयते बाल इत्यादौ धातोरसहिष्णुता, पञ्चम्याः कर्मत्वम्, आख्यातस्याश्रयत्वमर्थः, श्रीकृष्णं न सहते, भूसम्बन्धस्येति ।--अभावादित्यग्रेणान्वयः । तस्य - भूसम्ब- श्वस्य । अयमेवार्थ इति ।-वल्मीकाग्रसंयोगध्वंसाव्यवहितोत्तर- क्षणवाद्यवल्मीकाग्रो देशसंयोगवदिन्द्रस्य धनुःखण्ड मित्या- कारकस्तत्र बोधः। वल्मौकः,-सातपः (ढ) मेघः, , आख- एडल:, शक्रः । श्रीकृष्णात् पराजयते इत्यादि । कम्मत्वमिति ।-प्रकृते विष- (ढ) सातप,-सूर्यकिरणविशिष्ट इत्यर्थ ।

·सटीककारकचक्रम् । अध्ययनं न सहते इति तदर्थविवरणात्, असहि- ष्णुता उभयत्रैव देषविशेषः, अभिभवाशक्यत्वज्ञान- मशक्यत्वज्ञानं वा, इत्यञ्च श्रीकृष्णविषयकद्देषवान् अभिभवाशक्यत्वज्ञानवान् वा इत्याद्यस्य यनविषयकद्देषवान् अशक्यत्वज्ञानवान् वा इति द्वितीयस्यन्वयबोधः । विप्रात् धनमादत्ते इत्यादी पश्चम्या यथेष्टविनियोगोऽर्थः, न तु स्वत्वम्। चौरात् धनमादत्ते इत्यादौ चौरस्य स्वत्वाभावेन तदसम्भ- वात्,(ण)द्वितीयाया वृत्तित्वमर्थः, धातोयथेष्टविनि- योगफलकस्वीकारोऽर्थः, न तु खत्वजनकखौकारः, विप्रात् धनमादत्ते चौर इत्यादौ तदसम्भवात् पञ्चम्यर्थयथेष्टविनियोगस्य चाव्यवहितोत्तरत्वसम्ब- यतारूपम् । धातोरसहिष्णुतार्थकत्वे तान्त्रिकाणा स्वरसमाह- श्रीकृष्ण मिति । उभयत्रैव द्वेषविशेष इति ।-कृष्णात् पराजयत इत्यत्र अभिभवेति, अध्ययनात् पराजयते इत्यत्राशक्यत्वेति । असाधारणत्वमादाय बोधमाह-इत्यञ्चेति । यथेष्टविनियोगः,- उपभोगहेतुव्यापारः, स च ममेदमिति धौः। तदसम्भवात्- स्वत्वजनकखौकारासम्भवात् । नन्वव्यवहितोत्तरत्वं स्वध्वंसाधि- (ण) सदसम्भवात्-चौरनिष्ठखत्वबोधासम्भवात् ।

·११२ सटीककारकचक्रम् । धेन धात्वर्थतावच्छेदकयथेष्टविनियोगेऽन्वयः, अव्यवहितत्वञ्च स्वसमानविषयकपुरुषान्तरौयविनि- योगव्यवहितमिन्नत्वं, तेन शूद्रतः प्रतिगृह्य विप्रेण दत्तं धनमादातरि पुरुष शूद्रादादत्ते इति न प्रयोगः ; (त) एवञ्च विग्रौययथेष्टविनियोगाव्यव- हितोत्तरधनवृत्तियथेष्टविनियोगफलकवीकारवान् इत्यन्वयबोधः। अधर्माज्जुगुप्सते इत्यादी पञ्चम्या: कर्मत्वं, धासोनिन्दाऽर्थः, एवञ्च अधर्म निन्दतीत्यर्थः । अधर्मादिरमतीत्यादौ करणान- करणले सति वध्वंसाधिकरणसमयध्वंसानधिकरणत्वं, तथा च विप्रविनियोगविलम्बात् विनियोगवति ट्रव्ये विप्रात् धनमादत्ते चौर इति प्रयोगो न स्यात् (थ) इत्युक्तम् -अव्यवहितत्वञ्चेति । खेति ।--खोत्तरसमानविषयकविनियोगानुत्तरत्वमत्राव्यवहितत्वं बोध्यं, न तु पुरुषान्तरीयत्वमपि निविष्टं, यत्र विप्रस्यैकविनि- योगोत्तरविनियोगान्तरं तत: चौरविनियोगस्तत्र विनीयचरम- विनियोगमादायैव विप्रात् धनमादत्ते चौर इति प्रयोगसम्भवात् । निन्दतौति ।-निन्दा-द्देषः, अधम्मविषयकद्देषाश्रय इत्यर्थः । (त) न प्रयोग इति ।-तथाहि तादृशधनग्रहीत्युरुषीयविनियोगे शूद्रीयविनियोगस्य खोत्तरत्वसच्चेऽपि ब्राह्मणविनियोगव्यवहितत्वेन स्वसमान विषयकपुरुषान्तरीयविनि- योगव्यवहितभिन्नत्वाभावान्न तव तादृशप्रयोग । अत्यवहितोत्तरत्वन्तु निरुताव्यवहितत्वे सति स्वोत्तरत्व बोध्यम् । (थ) न स्यादिति । तथाहि यत्र विप्रविनियोगस्य बहुकालोतरं चौरविनियोग- ·सटीककारकचक्रम् । न्तग्मकरणं धात्वर्थः, पञ्चम्याः कर्मत्वमर्थः, स च करणेऽकरणे चान्वेति, तथा चाधर्म कृत्वा पुनर्न करोतीत्यर्थः । एवं धर्मात् प्रमाद्यतीत्यादी पञ्चममा विषयित्वं धातोरनवधानम् आख्यातस्याश्र- यत्वमर्थः, तथा च धर्मविषयकानवधानाश्रय इति शाब्दधौः। उपाध्यायादन्तईत्ते इत्यादी धातो: खविषयकप्रत्यक्षविरोधिव्यापारः, पञ्चम्याः सम्ब- धित्वं धात्वर्थतावच्छेदकप्रत्यक्षान्वितम्, आख्या- तस्य कृतिरर्थः, तथा चोपाध्यायसम्बन्धिखविषयक- प्रत्यक्षविरोधिव्यापागनुकूलकृतिमानित्यन्वयबोधः । दण्डाट् घटः, धूमाइङ्गिमानित्यादौ पञ्चमौ नापा- दाने क्रियायोगाभावात्, किन्तु जनकत्वज्ञापकत्व- रूपे हेतुत्वे जन्चत्वज्ञाप्यत्वरूपे हेतुमत्त्वे वा हेता- वित्यधिकारे “विभाषा गुणेऽस्त्रियाम्” ( २॥३॥ अन्वेतौति । व्युत्पत्तिवैचित्रवादिति बुभुत्सा । व्यापार इति ।-अर्थ इति परेणान्वयः । अन्वितं- सम्बन्धित्वमित्यन्वयि। क्रियायोगाभावादिति ।-क्रियान्वय्यव- धित्वमेवापादानत्वमिति भावः । नञर्थान्वयानुरोधादाह, जन्य- भावः। अवधानं- स्वच चौरविनियोग विप्रविनियोगस्य खध्वसादिघटितनिरुक्ताव्यवहितोत्तरत्वासम्भवेन उक्त प्रयोगो न स्वादिति भाव ।

·११४ सटोककारकचक्राम्। २५ पा०) इति सूत्रेणानुशिष्टा। न चैवं “जनि- कर्तुः प्रकृतिः” ( १।४।३० पा०) इति सूत्रं व्यर्थ, काष्ठात्पचतौल्यवेव दण्डात् जायते इत्यादावप्युत- पत्तिरूपधात्वर्थनिरूपितहेतुत्वबोधकपञ्चम्या हेता- विति सूबेणैव सम्भवादिति वाच्यम, उत्पत्तेरहेतु- कत्वेऽपि सावधिकत्वात् उत्पत्तिनिरूपिततादृश- खरूपसम्बन्धस्य हेतुत्वादन्यत्वेन "हेतो” (२।३।२३ पा०) इति सूवेण पञ्चम्या अलाभात ॥३२॥ अधिकरणत्वञ्च न धर्मसम्बन्धः, सम्बन्धस्य संयोगादिरूपस्य विष्ठत्वेन वदगदेरपि कुण्डाद्या- - वेति । यथासंख्यमन्वयः । एवम्-अनत्यपञ्चम्या हेतुत्वार्थ- कले । सम्भवात्-अनुशिष्टपञ्चमीतो बोधसम्भवात् । उत्पत्तेरहे- तुकत्वेऽपि-उत्पत्तेर्जनकतानिरूपकत्वाभावेऽपि, सावधिकत्वात् -सप्रयोजकत्वात्। ननु प्रयोजकत्वं जनकत्वमेवान्यदुर्वच- मित्यत आह, तादृशस्वरूपसम्बन्धस्येति। तथाच स्वरूपसम्बन्ध- विशेषरूपस्य प्रयोजकत्वस्य हेतुत्वादन्यत्वेन न “हेतौ” इति सूत्रात् पञ्चमी, किन्तु “जनिकत्तुः प्रकृतिः” इति सूत्रेणैवेति तत् सूतं न व्यर्थमिति भावः ॥३२॥ अधिकरणत्वं निरूपयितुमाह-अधिकरणत्वञ्चेति । धर्मेति ।

·११५ सटीककारकचक्रम्। धारत्वापत्तेः, न च कुण्डं न वदरधर्म इति वाच्यं, तर्हि स्वधर्मसम्बन्धोऽधिकरणत्वं पर्यावसितं, खधर्म- त्वञ्च स्वाधेयत्वं, स्वाधेयत्वञ्च यदि स्वनिरूपिताधि- करणसम्बन्धित्वं तदाऽन्चोन्याश्रयः, अन्यच्च दुर्व- चम् । नाप्युत्पत्तये स्थितये जप्तये चापेक्षणीयत्व- मधिकरणत्वम, उत्पत्तयेऽपेक्षणीयञ्च कार्यस्य समवायिकारणं, स्थितये च घटादेर्भूतलादि, (द) जप्तये च जात्यादैः समवायि, अभावसमवाययोश्च खरूपसम्बन्धेन सम्बन्धीति वाच्यम, अपेक्षणीयत्वं हि न जनकत्वम, अतीन्द्रियजात्यधिकरणेऽव्याप्तेः, -आधयतावदित्यर्थः । स्वधर्म इति ।-स्वस्य धम्मसम्बन्ध स्वनिरूपिताधिकरणति । --अधिकरणपदम् अधि- करणतापरं, तथाच स्वनिरूपितं यदधिकरणतासम्बन्धित्वम् अधिकरणतानिरूपकत्वमित्यर्थः, अधिकरणताज्ञान आधयत्व- ज्ञानस्य आधेयत्वज्ञानेऽधिकरणत्वज्ञानस्यापेक्षिततयाऽन्योन्याश्रय इत्यर्थः । शकते - नापीति । उत्पत्तये इति । तदुत्पत्त्यपेक्ष- णीयत्वं तदधिकरणत्वम्, एवं स्थित्यादावपि बोध्यम् । जात्यादेः समवायोति ।-घटादिव्यतर्जातिज्ञानापेक्षणीयत्वञ्च सन्त्रिकर्ष- घटकतया बोध्यम्, एवमभावसमवायज्ञानऽपि बोध्यम् । (ध) अतीन्द्रियेति ।-इदमुपलक्षणम्, अतीन्द्रियाभावसमवाययो- (द) भूतलादीति ।-अपेक्षणीयमित्यनुषज्यते । (ध) सन्निकटघटकतया घटादिव्यक्तेरपेक्षणीयत्व बोध्यमित्यर्थ । इत्यर्थः ।

·११६ सटीककारकचक्रम् । तस्य लौकिकप्रत्यक्षाभावेन मन्निकर्षाद्यघटकत्वेन जनकत्वाभावात्, दण्डादेर्घटाद्यधिकरणत्वापत्तेच, नाप्यधिकरणत्वम् आत्माश्रयात् । नापि तद्भिनवे सति तत्पतनप्रतिबन्धकमयोगवन्मू-त्वं पतनवद्दव्य- स्थाधिकरणत्वं, मूर्त्तत्वेन विशेषणात् ब्रह्माण्ड- धारकसंयोगाश्रयेऽपीश्वरे नातिव्याप्तिः। पतन- शून्यस्य च मूर्तस्य विलक्षणसंयोगवत्त्वम, अत एव रधिकरणे चाव्याप्तिरपि बोध्या। दण्डादेरिति । दण्डादे- टानामुत्पत्तिप्रयोजकत्वादिति भावः। आत्माश्रयादिति।- इदमुपलक्षणं, भवने उत्पन्नस्य प्राङ्गणं गतस्य घटादेरधिकरण- ऽव्याप्तिरपि द्रष्टव्या। शकते-नापोति । स्वस्मिन् स्वपतनप्रति- बन्धकसंयोगवत्वात् स्वस्मिन् स्वाधिकरणत्ववारणाय, तद्भिन्नेति। सत्यन्तदलमात्रोक्तो तच्छन्यस्यापि देशस्य तदधिकरणत्वापत्ति- रतो विशेष्यदलम्, एकपतनप्रतिबन्धकसंयोगवति अन्यस्याधिकर- णत्ववारणाय विशेष्यदले तदिति। ईश्वर नातिव्याप्तिरिति । इदमापाततः ब्रह्माण्डपतनस्याप्रसिद्या मूर्त्तत्वानुक्तावपीश्वरे नातिव्याप्तिः, किन्तु विश्वात्मनस्तच्छरीराधिकरणलवारणाय मूर्त्तत्वमिति, गगनादिवारणाय मूर्तस्येति पतनशून्यट्रव्यविशे- घणम् । विलक्षणेति ।--वैलक्षण्यञ्च पतनाभावकल्पामिति भावः । अत एव-विलक्षणसंयोगवत्वस्याधिकरणतारूपत्वादेव । (न) (न) अधिकरणत्वादेव-पतनशून्घद्रयाधिकरणत्वादव ।

·सटीककारकचक्रम् । कमलकोरकान्तवतरपन्नविनष्टभ्रमराद्यधिकरणे- ऽपि तत्पतनाप्रसिया नाव्याप्तिः, (प) गुणक्रिया- जात्यादेश्च तत्समवायित्वम् अभावसमवायादौनाञ्च तल्खरूपसम्बन्धित्वम् एवं परम्परासम्बन्धेनापि निर्वाच्चमिति वाच्यम, अननुगमात्, भूतले घट इत्यादौ उक्ताक्रमेण सप्तम्यर्थतायां गौरवादननु- गतत्वाच्च, किन्तु प्रतियोगित्वानुयोगित्ववत् आधे- पतनशून्यद्रव्यस्याधिकरणत्वं सङ्गमयति, कमलकोरकेति ।- कमलकोरकान्तर्वर्ती-कमलकोरकमध्यस्थायी सन् तत्रैव उत्पन्नविनष्टो यो भ्रमरादिरित्यर्थः, तेन तत्रोत्पन्नत्वादिकथनेन तत्स्थायित्वलाभात् स्वातन्त्रेषण तत्स्थायित्वकथनव्यर्थता, न वा तत्स्थायिनस्तत्रोत्पविनष्टस्यापि अन्यत्र स्थायित्वेन तत्पतनं प्रसिद्धं, तत्र स्थायिनो विनष्टस्याप्यन्यत्रोत्पत्तिमत्त्वेन तत्रैव पतनप्रसिधिसम्भवात् तत्रोत्पन्नत्वकथनं, तादृशस्याप्यन्यत्र विनष्टत्वेऽन्यत्रैव पतनसम्भवात् तत्र विनष्टत्वकथनम् । न चान्यत्रोत्पन्नस्य विनष्टस्यापि अन्यत्र स्थायित्वात् तन्मात्र- स्थायित्वाभावादेव तहारणसम्भवात् तत् कथं व्यर्थमिति वाच्यं, तत्कथनादेव तन्मात्रस्थायित्वलाभादिति ध्येयम् । नन्वनु- गतधौर्नास्त्येवेत्यत आह,-भूतले घट इति । शक्यतावच्छेदक- गौरवमुक्त्वा शक्तिबाहुल्यमाह, अननुगतत्वाञ्चेति । क्वचिदननु- भवाच्चेति पाठः। प्रतियोगित्वेति ।-अभावस्येत्यादिः। नन्वेवं (प) नाव्याप्तिरिति । तथाहि कमलकोरकमेव पतनशून्यमूर्तरू, भ्रमरस्य विल- चणसयोगवत्वनाधिकरणमेवेति नाव्याप्तिरिति भाव । .

·११८ सटीककारकचक्रम् । वा यत्वमधिकरणत्वञ्च विलक्षणप्रतीतिसाक्षिकः खरूपसम्बन्धविशेषः, स चातिरित्तोऽनतिरिक्तो वेत्यन्यदेतत् । तत्र गृहे पचतीत्यादौ पाक- स्थाधःसन्तापनस्य साक्षागृहात्तित्वेऽपि कर्तृ- घटितपरम्परयाऽधिकरणत्वम आधेयत्वं पाकादिक्रियान्वितं सप्तम्यर्थः,स्थाल्यामोदनं पच- तोत्यादावधःसन्तापनस्य साक्षात बात स्थाल्यवृत्तिवे- ऽपि कर्मघटितपरम्पग्याऽधिकरणत्वम् आधे- यत्वं वा सप्तम्यर्थः पाकादावन्वेति, अनुभवबलेन तथैव व्युत्पत्तेरिति, वृड्वाः तबाहुः,-"कत कर्म- व्यवहितामसाक्षावारयत् क्रियाम् । उपकुर्वक्रिया- गेहादेः साक्षात् पाकानधिकरणत्वेन गेह पचतीत्यादिप्रयोगो न स्यादत आह-रहे इति । राहावृत्तिवे हेतुगर्भविशेषण- इति ।-स्थाल्यधोदेशावच्छेदेन वह्निमंयोगानु- कूलव्यापारस्येत्यर्थः । नञर्थान्वयानुरोधादाह-आधयत्वमिति । कम्मंघटितेति ।-स्खनन्यवङ्गिसंयोगाश्रय-तण्डुलाश्रयत्व-सम्बन्धे- नेत्यर्थः। तथैव-कर्तृकर्मान्यतरद्वाराऽधिकरणत्वार्थकत्वे एव । अत्रैव प्राचां संवादमाह, तत्रेति ।-कर्तृकान्यतरद्वाराऽधि- करणत्वार्थकत्वे इत्यर्थः । आहुरित्यस्य कर्माह, कर्तृकर्मेत्या- दिना इतीत्यन्तेन । असाक्षाद्धारण हेतुगर्भविशेषणं कर्तृकम्म- व्यवहितामिति । उपकुर्वत्-जनकोभवत्, क्रियासिद्धौ- माह, अध ·सटौककारकचक्रम् । सिद्धौ शास्त्रेऽधिकरणं स्मृतम् ॥” इति । एवञ्च कत कर्मान्यतरद्वारा क्रियाश्रयत्वे सति तक्रियोप- कारकत्वमधिकरणत्वमिति । वस्तुतस्तु परम्परया क्रियाश्रयत्वमेवाधिकरणत्वम्, अत एव प्राङ्गणस्थेन दीर्घदण्डादिना काष्ठादिचालनहारा गृहान्तवति- पाककरणे कर्तद्वारा क्रियानाश्रयत्वेऽपि गृहस्य, गृहे पचतीति प्रयोगः, (फ) न चैवं परम्परयेति व्यर्थम, अधःसन्तापनं हि अधोवनिसंयोगानु- कूलकाष्ठवजयादिव्यापारः, तस्य च साक्षात् काष्ठवड्यादिवृत्तित्वेऽपि का वजौ वा पचतीति प्रयोगाभावात्, एवं पथि गच्छतौतिवत् खस्मिन् (ब) क्रियोत्पत्ती। वक्ष्यमाणदोषादाह-वस्तुतस्त्विति । अत एव कर्तृकम्मान्यतरहारा इत्यस्यानिवेशादेव । एवं कर्तृ- कान्यतरहाग इत्यस्य परित्यागे। व्यर्थमिति ।-न चेति पूर्वान्वयि, तत्र हेतुः प्रयोगाभावादित्यन्तम्। अध इति ।- स्थाल्यधोदेशावच्छेदेनेत्यर्थः । अत्र साक्षात् क्रियानाश्रयत्वे सति परम्परया क्रियाश्रयत्वमेदाधिकरणत्वम्, अन्यथा काष्ठादौ साक्षात् क्रियासत्त्वेऽपि स्वसमानकालीनत्वादिरूपपरम्परयापि (फ) न चाव कर्महारैवाधिकरणत्व रहस्खेति नानुपपत्तिरिति वाच्यम् , तथा सति काष्ठादिरपि तादृशाधिकरणत्वसवेन काष्ठे पचतीत्यादिप्रयोगापत्तिरिति रौद्रौ। (ब) स्वस्मिन्-साक्षादगमनाश्रये।

·सटीककारकचक्रम् । गच्छतौति प्रयोगाभावादपि तत्पदमिति, (भ) न चैवं क्रियानिरूपिताधिकरणत्वस्यैव सर्वत्र सप्त- म्यर्थत्वे विना क्रियायोगं भूतले घट इत्यादि प्रयोगो न स्यादिति वाच्यम, इष्टत्वादिति वैया- करणाः, अधिकरणत्वमाधयत्वं वा (म) सप्तम्यर्थः, स च यव क्रियान्वयौ तत्र कारकत्वव्यवहारः, अत एव भूतले घट इत्यादि क्रियाशून्यवाक्यात् भूतलाधेयो घट इति शाब्दबोधो भवत्येवेति नैया- तादृशक्रियाश्रयत्वात् काठे पचतीत्यादि प्रयोगस्य दुर्वारत्वा- पत्तेः । वस्तुतस्तु आकाझावैचित्रवादेव तादृशपरम्परया क्रियाधि- करणत्वबोधवारणसम्भवात् परम्परया क्रियाश्रयत्वमेवाधिकर- रणत्वं, लक्ष्यन्तु साक्षात् क्रियानाश्रयत्वघटितमिति बोध्यम् । वैयाकरणा इति । न हि क्रियारहितं वाक्यमस्तीति व्यारे- स्तेषामभिप्रेतत्वादिति भावः। क्रियारहितवाक्यादपि शाब्द बुद्धेरानुभविकलेन न तादृशव्यात्यादरो नैयायिकानामिति दर्श यति, अधिकरणत्वमिति । तथाच क्रियापदसमभिव्याहारस्थले परम्परयाऽधिकरणत्वादिकं बोध्यते, अन्यत्र तु साक्षात् पर- (भ) तस्पद-परम्परवति पदम् । (म) भूतखे न घट इत्यादी मातम्या अधिकरणत्वार्थकत्वे घटनिहाधिकार गाताया निरूपकतासम्बन्धनाभावो घटे बोधनीय, म चासम्भव निरूपकत्वार्द वनियामकतया तसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगित्वाप्रसिरित आह-आधेयत्व बेति।

·१२१ सटौककारकचक्रम् । यिकाः। गृहे स्थाल्यामोदनं पचतीत्यत्र निरुता- सम्बन्धेन गृहाधिकरणकस्थाल्यधिकरणकौदन- कर्मकपाकानुकूलकृतिमानित्यन्वयधीः, भूतले घट इत्यादौ सप्तम्या अधिकरणत्वमर्थः, अत्र च प्रकृत्यर्थस्याऽऽश्रयत्वेन प्रथमान्तार्थस्य च निरूपक- वेनान्वयः, तथा च भूतलनिष्ठाधिकरणतानिरू- पको घट इत्यन्वयधीरिति प्राञ्चः । निरूपकत्वादेः सम्बन्धस्य प्रतियोगिताऽवच्छेदकत्वाभावान्नञर्था- न्वयानुपपत्त्या आधयत्वमेव सप्तम्यर्थः, तव च प्रकृत्यर्थस्य निरूपकतया प्रथमान्तार्थस्याधिकरण- तयाऽन्वये भूतलनिरूपिताऽऽधयत्ववान् घट इत्यन्वयबोध इति नव्याः ॥३३॥ "चर्मणि दीपिनं हन्ति” इत्यादौ निमित्तसप्तमी, निमित्तत्वमुद्देश्यत्वं, तच्च फलवेन फलवत्त्वेन वा इच्छाविषयत्वं, प्रथमे मशकनिवृत्तौ धूमं करो- म्परा साधारणमिति विशेषः। प्राचां मतमाह,-टहे इति । निरुतोति ।-परम्परेत्यर्थः । प्राचां मतऽस्वरसं प्रकाशयन् नव्य- मतमाह,-निरूपकत्वादेरिति । सम्बन्धस्येति, वृत्त्यनियामक- तयेति शेषः ॥ ३३ ॥ फलत्वेनेति ।-फलं-क्रियाजन्यं, करोतीति ।-धूमकृतेर्मशक- ·१२२ सटीककारकचक्रम्। तीति। द्वितीये च चर्मणि हौपिनं हन्तौति चादः सिद्धत्वादिच्छाविषयत्वाभावेऽपि साध्यौ- भूतयथेष्टविनियोगरूपफलवत्त्वेनोद्देश्यत्वात्, अब यथायथं तादृशेच्छा सप्तम्यर्थः, तस्याश्च धात्वर्थे प्रयोज्यत्वसम्बन्धेनान्वयः, तथाच मशकनिवृत्तीच्छा- प्रयोज्यधूमकरणाऽऽश्रयः । चर्मविषयकयथेष्टविनि- योगरूपफलप्रकारक्षेच्छाप्रयोज्य-डीपिकर्मकहननानु- कूलकृतिमानिति यथाक्रमेणान्वयबोधः । अव च "निमित्तात् कर्मयोगे" (वा.) इत्यनुशासनात् (य) यत्किञ्चित्कर्मप्रकारकबोधजनकधातुप्रयोगो निया- निवृत्तिफलकत्वात् फलवेनोद्देश्यत्वमिति भावः। फलवत्त्वेनो- द्देश्यत्वादिति।-सिद्धेऽसिद्धोपरागण इच्छासम्भवादिति भावः।(र) यथायथमिति ।-मशकनिवृत्तावित्यादौ फलत्वेन चमणीत्यादौ फलवत्त्वेन इच्छा सप्तम्यर्थः । कर्मयोग इत्यस्य व्याख्यामाह,- यत्किञ्चिदिति। ननदयक्रियायाः फलवफलवत्वयोरभावेन । (य) इत्यनुशासनात-कात्यायनकृतवार्त्तिक सूवानुशासनात । (र) अयमभिप्राय ,-चादे क्रियाजन्यत्वाभावेन फलत्वाभाव , चांद पूर्व- सिद्धत्वेन फलेच्छा प्रति फले सिद्धत्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकतया तवेच्छाविषयत्वाभाव., परन्तु साध्यीभूतयथेष्टविनियोगरूपालस्य प्रागसिद्धतया तत्प्रकारकचर्मविशेष्यकेच्छाया' सम्भवन तदुद्देश्यत्व चदि सम्भवतीति ।

·१२३ सटीककारकचक्रम् । मकः (ल)। सकर्मकधातौ कर्मबोधकपदसमभि- व्याहारण कर्मप्रकारकबोधजनकता, यथा हौपिनं हन्तीत्यादौ । अकर्मकधातौ च कर्मविशिष्टखार्थ- भक्त्या (व)यथा-"आदित्यो रजनीक्षये यदुदेति" इत्यत्र उदयगिरिशिखरमारोहतीत्यर्थकरणात् कर्मविशिष्टबोधजनकत्वमविशिष्टम, अब रजनी- क्षयस्य सूर्योदयाजन्यत्वेऽपि (श) निमित्तत्वं लोक- ज्ञानविषयत्वेनोद्देश्यत्वरूपं, तेन लोकानां रजनौ- १ कथं रजनीक्षयस्य निमित्तत्वमत आह, सूर्योदयाजन्यत्वे- ऽपोति ।-तटुभयोरेकदोत्पन्नत्वादिति भावः (ष)। ज्ञानविष- यत्वेनोद्देश्यत्वरूपमिति । तथा च तत्र विषयत्वसम्बन्धेन ज्ञान- रूपफलवत्त्वेनोद्देश्यत्वमस्तीति भावः। लोकानामित्यादि।- रजनीक्षयविषयकलोकज्ञानप्रकारकेच्छाप्रयोज्योदयानुकूलकति. मानिति वाक्यार्थः । इदमत्रावधेयं,-"निमित्तात् कम्मयोगे" इति लक्षणस्योक्तव्याख्याया “वस्त्रेषु रजकमबधीत् कृष्णः” इति वोपदेवोतोदाहरणमपि सङ्गच्छते, वस्त्रविषयकयथेष्ट- (ल) निमितपदोत्तरसप्तम्या नियामक इत्यर्थ । कर्मविशिष्टस्वार्थभक्त्या-कर्मविशिष्टस्य स्वार्थस्य-धात्वर्थस्य, भत्त्या- लक्षणयेत्यर्थ । (श) समानकालीनत्वेनेत्यादि । (घ) तदभयो ,-रजनीक्षयस्य सूर्योदयम्य चैककालोत्पन्नत्वेन कार्यकारणभावा- सम्भवादिति बीजम् ।

·१२४ सटीककारकचक्रम् । क्षयज्ञानार्थं यदुदेतीत्यर्थः । “शरदि पुष्पान्ति (स) सप्तच्छदाः” इत्यादी उत्पत्तिरपि सप्तम्यर्थः, शर- विनियोगप्रकारकेच्छाधीनरजककर्मकहननानुकूलततिमानित्या- कारकस्तत्र बोधः। किन्तु “मुक्ताफलाय करिणं हरिणं पलाय” इत्यादिप्रयोगविरोधः । जगदीशस्तु-कम्मयोग-उप- ष्टम्भाऽऽख्यसम्बन्धे इति व्याचष्टे , उपष्टम्भाऽऽख्यसंयोगश्च प्राणिनां दन्त-केश-लगादिष्वेव , एतादृशव्याख्यायां “हन्ते: कम्मण्युप- टब्धात् प्राप्तुमर्थे तु सप्तमीम्। चतुर्थोबाधिकामाहुश्चूर्णि- भागुरिवाभटाः” इति कारिकाऽपि प्रमाणं दर्शयति। मुक्ता- फलायेत्यादौ करिण्युपष्टब्धमपि मुक्ताफलं प्राइमिति नार्थः, किन्वाहतुमिति रीत्या तादृशप्रयोगमुपपादयति च, तन्मते वोपदेवोक्तप्रयोगविरोधः, वस्त्रादौ रजकस्य तादृशसम्बन्धा- भावात् ग्रन्थकारोतास्य आदित्यो रजनीम् इति प्रयोगस्य विरोधश्च । मुक्ताफलायेत्यादि महाजनप्रयोगात् न ग्रन्थकन्यते- इनुपपत्तिरिति केचिदन्ति। जगदीशमतानुसारिणस्तु महाजनप्रयुक्तात्वात् आदित्य इति प्रयोगसाधुत्वमुपपाद्य वोप- देवोक्तप्रयोगो न साधुरिति वदन्ति । वस्तुतस्तु सिद्धान्तवागीश- मतमेव साधु, न चैवमुक्तकारिकाविरोधः, कम्मण्युपष्टब्धा दित्यस्य कम्मप्रकारकबोधजनकधातुयोगादित्यर्थकरणात् । प्राप्तु- मर्थ-प्राप्तीच्छार्थे, सा चेच्छा फलत्वेन फलवत्त्वेन वा. मुक्ता- फलायेत्यादौ मुक्ताफलमाहत्तुमित्येवार्थ इति वोपदेवोक्त- प्रयोगः साधुरित्यवधेयम्। कालसप्तम्या अर्थमाह,-शरदौति। (स) पुष्पधातोर्विकाशोऽर्थ ।

·सटीककारकचक्रम् । १२५ दुत्पत्तिकपुष्पाऽऽश्रयाः सप्तच्छदा इति वाक्यार्थः । न च शरदुत्पत्तिकपुष्पाऽऽश्रये चम्पकादावपि तथा प्रयोगः स्यादिति वाच्च, सप्तच्छदस्य पुष्पाऽऽश्रयत्वे लब्ध तुल्यवित्तिवेद्यतया सप्तच्छदवृत्तित्वस्यापि पुष्पेषु लाभात्, तदवच्छेदेन शरदुत्पत्तिकत्वान्वयस्य व्युत्पत्तिसिहत्वात् चम्पकादिवृत्तिपुष्यत्वावच्छेदेन स्येति । पुष्पाऽऽपया इति। आश्रयत्वमाख्यातार्थः । तथेति। शरदि पुष्पान्ति चम्पका इत्यर्थः । सप्तम्यर्थोत्पत्तेरवच्छेदावच्छेदे- नान्वयमुपगम्य तादृशप्रयोगवारण पुष्पत्वावच्छेदेन शरदुत्पत्ति- कत्वबाधात् शरदि पुष्पान्तीति प्रयोगो न स्यात्, सप्तच्छदीय- पुष्यत्वस्यान्वयिताऽनवच्छेदकतया तद्रूपावच्छेदेन शरदुत्पत्ति- कत्वस्यान्वयासम्भवादतस्तद्रूपेण बोधं सङ्गमयति, सप्तच्छद- तदवच्छेदेनेति ।-मप्तच्छदीयपुष्यत्वावच्छेदेनेत्यर्थः । व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् -अाकासालभ्यत्वादित्यर्थः, शाब्दबोधे तुल्य- वित्तिवेद्यत्वानुपगमे शाब्दबोधे सप्तच्छदीयपुष्पत्वस्यान्वयिता- नवच्छेदकत्वेऽपि तात्पर्य्यादिवशात् शाब्दबोधे तदवच्छेद्यत्वोप- गमात् (ह) शाब्दादन्यत्रान्वयिताऽनवच्छेदकधर्मावच्छेद्यत्व- भानानुपगमादिति ध्येयम्। न चेत्यादेः समाधानमाह, चम्पका- दौति । यद्यपि शरदोत्यादौ सप्तम्या आधेयत्वार्थकत्वोपगमे- नैवोपपत्तो गुरुतरोत्पत्त्यर्थकत्वमनुचितं, न चात्राऽऽधेयत्वार्थकत्वे आधारसप्तमौविधानादेवोपपत्तौ स्वतन्त्रकालसप्तमीविधानं सूत्र- (ह) अन्वयिताऽनवच्छेदकत्वेऽपि-शरदत्पत्त्यन्वयिताऽनवच्छेदकत्वेऽपि । तदवच्छेद्य- ।

·१२६ सटीककारकचक्रम् । शरदुत्पत्तिकत्वाभावेन तथा प्रयोगाभावात् । धातोर्वा सप्तच्छदीयपुष्प लक्षणेति कश्चित् । कतामनुचितमिति वाच्यं, पृथिव्या घटः, तन्तुषु पट इत्यादी कालिकदिकृतादिसंसर्गवाचिशब्दासमभिव्याहृतसप्तम्या दैशिक- सम्बन्धावच्छिन्नाऽऽधेयत्वमेव बोध्यते (क), अन्यथा (ख) क्रियायां घटत्वमित्यादि प्रयोगाऽऽपत्तिः, क्रियादावपि कालिकादिसम्बन्धेन वृत्तित्वात्, क्रियायां कालिकादिना घटत्वमित्यादौ कालिकादि- संसर्गवाचिशब्दसमभिव्याहारात् सप्तमौतः कालिकादिसम्बन्धाव- च्छिन्नाऽऽधयत्वं बोध्यते , इत्यञ्च कालिकादिसंसर्गवाचिशब्दा- समभिव्याहृतकालवाचिशरदादिशब्दोत्तरसप्तम्याकालिकसम्बन्धा- वच्छिन्नाऽऽधयत्वबोधनाय कालसप्तमौविधायकसूत्रसार्थक्यात्. न चैवं हेमन्ते पुष्पान्ति सप्तच्छदा इति प्रयोग: स्यादिति वाच्यं, शरदृत्तिसप्तच्छदौयपुष्यत्वावच्छेदेन हेमन्तादिवृत्तिवासम्भवात् तादृशप्रयोगविरहात्, तथाऽपि सप्तच्छदीयपुष्यमात्रस्य हेमन्तादिवृत्तेरसम्भवाभिप्रायेण सप्तम्या गुरुतरोत्पत्त्यर्थकत्व- कथनमिति सुधौभिश्चिन्तनीयम्। जगदीशस्तु शरदोत्यादौ वृत्तित्वमेव सप्तम्यर्थः, आख्यातार्थश्च उत्पत्तिः, तत्रैव व्युत्पत्ति- वोपगमात्-सप्तच्छदौयपुष्पत्वावच्छेद्यत्वोपगमात् शरटुत्पत्ताविति शेष । अत्र रौद्री- "शाब्दबोध तुल्यवित्तिवेद्यत्वानुपगमेऽपि सप्तच्छदत्वे शरटुत्पत्त्याश्रयत्वानतिरितहत्तित्व- रूपावच्छेदकत्वं भासते, चम्पकल्वे तु तदभावादेव नातिप्रसङ्ग इति तत्त्वम्” । (क) कालिकदिक्कतससर्गवाची शब्दश्च कालिकेन सयोगेन वा घटवानित्यादौ कालिकसंयोगादिरूप । दैशिकसम्बन्धपदेन कालिकान्यसम्बन्धमात्र बोध्यम् । (ख) अन्यथा-कालिकदेशिकादिनिखिलसम्बन्धावच्छिन्नाधेयत्वबोधे ।

·१२७ सटीककारकचक्रम् । सति सप्तम्याः ( ग) सामानाधिकरण्यमर्थः, तच्च क्वचित् कालिकं, क्वचित् दैशिकम् । तवाऽऽयं समानकालौनत्वपर्य्यवसितं, यथा गोषु दुह्यमाना- खागतः, दुग्धास्वागत इत्यादौ ; अब समानकाली- नवे सप्तम्यर्थे दोहनमात्रस्य (घ) न निरूपकत्वे- नान्वयः, महिष्यादिदोहनकालौने (ङ) तथाऽप्रयो- गात् । नापि गोदोहनस्य, धातुना गोदोहनवे- वैचित्रेण सप्तम्यर्थवृत्तित्वस्यान्वयः, तेन शरदुत्पत्तिकपुष्यस्य हेमन्ते सत्त्वेऽपि हेमन्ते पुष्पान्ति सप्तच्छदा इत्यादिको न प्रयोगः, एवञ्च शरत्कालवृत्तिर्या पुष्पोत्पत्तिस्तदाश्रयः सप्तच्छद इत्याद्याकारकस्तत्र बोधः । शरदि पुष्पान्ति चम्पका इत्यादि प्रयोग इष्ट एव, शाब्दबोधे तुल्यवित्तिवेद्यतया अन्वयिताऽव- च्छेदकधर्मव्यापकतायाश्चानुपगमेन उक्तरीत्या तहारणादित्याह । अत एव गोविन्दीयरमणत्वावच्छेदेन शरत्कालवृत्तिलासम्भवेऽपि "रेमे शरदि गोविन्दः” इति वोपदेवोतोदाहरणमपि सङ्गच्छते इति। - सति सप्तम्या इति ।-भावसप्तम्या इत्यर्थः। कालिकं- कालिकसम्बन्धावच्छिन्नम् । दैशिकं-कालिकान्यसम्बन्धाव- च्छिन्नम्। तत्र-तयोमध्ये । कालौने तथाऽप्रयोगात् इति ।- (ग) “यस्य च भावेन भावलक्षणम्" इति सूत्रविहितसप्तम्या इत्यर्थ । (घ) दोहन-वहि.सयोगप्रयोजकविभागावच्छिन्नपय क्रिया। (ड) कालौने इति, आगमने इति शेष ।

·१२८ यथा परम्परया सटीककारकचक्रम् । नानुपस्थितेः, किन्तु दण्डौ पुरुषो गच्छतोत्यादी पुरुषविशेषणत्वाऽऽपन्न-दण्ड- समानकालीनत्वं गमने भामते, तथा गोविशेष- णताऽऽपन्न-कर्मताविशेषणताऽऽपन्नस्यैव दोहनस्य समानकालीनत्वम् आगमने भासते (च), इत्यञ्च तादृशगोदोहनसमानकालौनाऽऽगमनानुकूलातीत- गोषु दुह्यमानास्वागत इत्यप्रयोगादित्यर्थः, दोहनकर्माभिन्ना गौ: दोहनसमानकालीनाऽऽगमनानुकूलकतिमानित्यन्वयबोधस्य समूहालम्बनरूपस्य तत्रापि (छ) सम्भवादिति भावः । किन्विति ।-परम्परयेति ।-अभेदे तौया, स च समान- कालोनत्वान्वयो। गमने-गमनकती। तथा-परम्पराऽभिन्न तादृशदण्डनिरूपितसमानकालोनत्वं दण्डस्य संसर्गविधया गमनकृती भासते. तथेहापोति समुदायार्थः । विशिष्टानुयोगिकवैशिष्ट्यबोधस्थले समानकालीनत्वादिसम्बन्धेन धर्मिताऽवच्छेदकताऽऽपन्नस्यैव पारतन्त्रेणेव भानं, न तु तदनापन्नस्य स्वातन्त्रेवणति भावः। तादृशगविति ।-दोहन- कम्मताविशिष्टगवित्यर्थः, तादृशगोपद-दोहनपदयोईन्दानन्तरं समानकालौनपदेन सह षष्ठीतत्पुरुषः, तेन तादृशगोः दोहनस्य यथा (च) आगमने-आगमनकृतौ । इदञ्च गोषु टुह्यमानाखागत इत्यवातीतत्वाविव- क्षायामेव, तद्विवक्षायाञ्च आगमनकविसे दोहनसमानकालीनत्व भासते, दुह्यमानाखा. गमिष्यतीत्यादौ चागमनकृतिप्रागभाव तद्भासते इति बोध्यम् । (छ) तत्रापि-महिष्यादिदोहनकाले ।

·१२८ सटौककारकचक्रम् । कृतिमानिति वाक्यार्थः । दुग्धास्वागत इत्यादी न तथाऽन्वयः (ज), दोहनस्यातीतत्वेन तबाधात, किन्तु वर्तमानध्वंसप्रतियोगिकृतिजन्यदोहन- कर्मताऽऽपन्नासु गोषु आगत इति वाक्यार्थः, गोविशेषण-कर्मताविशेषण-दोहनविशेषण-कृति- विशेषण-प्रतियोगित्वविशेषणताऽऽपन्नस्य वर्त्त- मानध्वंसस्य समानकालौनत्वमागमने भासते, तथाच तादृशवर्तमानध्वंससमानकालौनाऽऽगम- च कालीनत्वघटककालेऽन्वयलाभः , तथाच गोषु दुह्यमाना- खागत इत्यादौ दोहनकम्मताविशिष्टगोरधिकरणत्वसम्बन्धेन कालांशऽन्वय इति भावः । न च दोहनकम्मताविशिष्टगवाधि- करणकालवृत्तित्वस्यागमने बोधादेवेष्टसिद्धौ किं दोहनस्य पारतन्त्रणान्वयेनेति वाच्यम् , तादृशस्याऽऽनुभविकल्वात्, दुग्धास्वागत इत्यादौ तन्मात्रेण गत्यन्तराभावाच्चेति । दिति । वर्तमानागमन अतीतदोहनसमानकालीनत्वबाधा- दित्यर्थः । तथा चेत्यादि-वाक्यार्थ इत्यन्त: पूर्वोक्तवाक्यार्थगर्भ कालांशे गोविशेषणताऽऽपन्न-कम्मत्वविशेषणताऽऽपन्न-दोहन- विशेषणताऽऽपन्नततिविशेषणताऽऽपन्त्रप्रतियोगिकलविशेषणता- ऽऽपन्नस्यैव वस्तुगत्या वर्तमानध्वंसस्य पारतन्त्रण स्वप्रतियोगि- कतिजन्यदोहनकर्मताऽऽपन्नगोमत्त्वसम्बन्धेनान्वयप्रदर्शनाय, न बाधा- (ज) न आगमने दोहनसमानकालीनत्वान्वय इत्यर्थ ।

·१३० न सटीककारकचक्रम् । नानुकूलातीतकृतिमानिति वाक्यार्थः गुण- कान्यत्वे सति सत्त्वादित्यादौ तु दैशिकं, ततो हि गुणकान्यत्वसमानाधिकरणसत्त्वस्य बोधात् । यद्यपि “यस्य च भावेन भावलक्षणम्' (२।३। ३७ पा० ) इत्यनेन क्रियायाः सामानाधि- करण्ये सप्तमौविधानात् नामार्थयोः सामा- तु स्वातन्त्रण तादृशगवादिमत्त्वं स्वकम्मकदोहनध्वंस- वत्त्वसम्बन्धेनेत्यवधेयम् । न चोक्तस्थले तादृशगवादिमत्त्वं दोहनकाले एव, तत्र वर्तमानध्वंसबाधात् तादृशपरम्परया कथें तदन्वय इति वाच्यम् , साक्षात् परम्परया वविशिष्टो यस्तदन्व- यिनि परम्परासम्बन्धेन विशेषणस्य विशेष्यान्वयिताऽवच्छेदकाव- च्छिन्ने धर्म्यन्तरेऽपि भानस्य सर्वैरुपगमात्, तादृशान्वयिताऽव- च्छेदकञ्च प्रकते कालत्वं, न चागमनविशेषणताऽऽपन्नवृत्तित्वांश निरूपितत्वसम्बन्धेन तादृशगवाधिकरणकालस्य बोधात् तदंश तादृशबोधस्य मुख्य विशेष्यत्वाऽऽपत्तिरिति वाच्यम् , ताविशे- ष्यताकबोधस्य सिद्धान्तवागीशमते इष्टत्वादिल्यवधेयम् । एवं गोषु दोग्धव्यास्वागत इत्यादौ पूर्वोक्तवर्तमानध्वंसपदस्थले वर्तमानप्रागभावपदं प्रक्षिप्यान्वयबोधो द्रष्टव्यः । द्वितीये वाह,-गुणति। सतीति ।-इदञ्च सप्तम्या दैशिकसामानाधि- करण्यतात्पर्य्यग्राहकम् । यस्य च भावेनेति ।-यस्य भावेन- यत्क्रियया सह, भावः,-क्रियाऽन्तरं, तस्य स्वसमानाधिकरण- त्वेन उक्तरीत्या लक्षणं-प्रतिपत्तिस्तद्वोधकपदात् सप्तमौति ·१३१ सटीककारकचक्रम् । नाधिकरण्ये सप्तमी न युक्ता, तथाऽपि गुण- कन्यित्वे सति सत्त्वादित्यभियुक्तप्रयोगदर्शनात् सूबे भावपदं धर्मपरतया व्याख्यायैतत् सङ्गम- नौयम् । यस्य च धर्मेण धर्मान्त निरुक्तखसामा- नाधिकरण्येन प्रतिपाद्यते ततः सप्तमीति सूवार्थः । यस्य क्रियबाऽन्यस्य क्रियाऽन्तरं लक्ष्यते इति व्याख्यानन्तु शाब्दिकानां प्रायिकाभिप्रायिकम्॥३४॥ एको वृक्षः पञ्च नौका भवतीत्यादौ वृक्षपदं परम्परया वृक्षाऽऽरम्भकाऽऽरभ्यपरं, न तु तदार- म्भकपरम, वृक्षे विनष्टे वृक्षावयवानां द्रव्याऽऽरम्भक- वात्, तेषाञ्च नियमेन वृक्षाऽऽरम्भकत्वाभावात्, नौकापदच्च नौकाऽऽरम्भकपरम् । एवञ्चवृक्षा- ऽऽरम्भकाऽऽरभ्यद्रव्यं पञ्चनौकाऽऽरम्भकं भवतीति वाक्यार्थः, नौकापदं तादृशविलक्षणसंयोगाऽऽ- यस्य सूत्रार्थ दर्शनादिति । इदमुपलक्षणं, गोषु दुग्धास्वागत इत्यादौ तादृशक्रियासामानाधिकरण्यबाधेन वर्तमानध्वंसादिसामानाधि- करण्यस्यैव बोधाच्चेल्यपि बोध्यम् । एतत्-सूत्रम् । च-धम्मस्येति, यदभिन्नधम्मस्येत्यर्थः, तथा च लक्षणे भावपदं धम्मपरम् । यस्य चेति षष्ठी अभेदार्थिकेति भावः। ननु पूर्वोक्तार्थः केषामित्यत आह, शाब्दिकानामिति । तथाच ·१३२ । सटीककारकचक्रम् । रम्भकद्रव्यपरम् , एवं यूपाय दावित्यादौ दारुपदं दार्ववयवाऽऽरभ्यद्रव्यपरं, चतुर्थ्या उद्देश्यत्वं जन- कत्वञ्चार्थ:,तवाऽऽयं प्रकृत्यर्थस्य विशेषणतयाऽन्यच्च विशेष्यतयाऽन्वेति , तथाच उद्देश्यीभूतयूपजनक- दाईवयवाऽऽरव्यं द्रव्यमित्यन्वयधीः । राज्ञः पुरुषः, राजपुरुषस्य दण्डः, पृथिव्या रूपं, शङ्खस्य जनकत्वमित्यादी खत्वं, संयोगित्वं,. समवेतत्वं, निरूपितत्वञ्च यथायथं षष्ठ्यर्थः । निर्वा- रणे षष्ट्याः “गवां कृष्णा सम्पन्नक्षौरा” इत्यादी भेदोऽभेदश्चार्थः, कृष्णापदस्य लक्षणया कृष्णाऽन्या- ऽप्यर्थः, षष्ठ्यर्थस्तादात्मा, कृष्णापदार्थे शक्ये लक्ष्ये वाऽन्वेति, विधेयस्य सम्पन्नक्षौरत्यस्य तादात्म्येन कृष्णायां, तदन्वितषष्ठार्थभेदस्य चाऽऽधाराऽऽधय- भावेन कृष्णाऽन्यस्मिन् लक्ष्येऽप्यन्वयः ; एवञ्च गवाभिन्ना कृष्णा सम्पन्नौराभिन्ना गवाभिन्ना कृष्णाऽन्या सम्पन्नक्षीरभिन्नेत्यन्वयधीः; प्रपञ्चित- मिदमेव कारकार्थविचारऽस्माभिरिति ॥३५॥ इति महामहोपाध्याय श्रीभवानन्दसिद्धान्त- वागीशभट्टाचार्यविरचितं षटकारक- ७. .. विवेचनं समाप्तम्। तादृशार्थः शाब्दिकानामेव नास्माकमिति भाव. ॥३४॥ समारा माधवी कारकचक्रटोका।

·No text on this page.