·. ( २” (स.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेता इन्दूरपुरनिवासिनां कि- वे इत्युपाद्वानां श्रीयुतानां भाऊसाहेव वाळासाहेव इ- त्येतेपाम् । (ग.) इविसंज्ञिवा-केनोपनिपत्सटीकवाक्यभाष्योपेता वे. शा. सं. रा. रा. दिनकरशास्त्री जोशी नागावकर इत्येतेपाम् । लेखनका- ल. सं० १८६६ (घ.) इविसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकवाक्पभाष्योपेता वटोदरनिवासिनां श्री- युतानां पटवर्धनोपाह्वानां रा. रा. कृष्णरावभीमाशंकर इत्येतेपाम् । (6.) इविसंज्ञिवम्-केनोपनिषद्वाक्यभाष्पं विचूरपुरनिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. रावसाहेब अण्णासाहेव इत्येतेषाम् । लेखनकालः शके १६३२ (च.) इविसंज्ञिवा-केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेता मुम्बापुरनिवासिनां वे. शा. सं. रा. रा. जपक्रष्णमहाराजानाम् । (छ.)इविसंज्ञितम्-केनोपनिषद्वाक्यभाष्यं सीकं करवीरपुरनिवासिनां वे. शा. सं. रा. रा. द्रविडोपाह्वानां नानाशास्त्रिणाम् । (ज.) इविसंज्ञिवम् केनोपनिपद्वाक्यभाष्पं करवीरपुरनिवासिनां श्रीमतां वे. शा. सं. गुरुमहाराजानाम् । लेखनकालः शके १६९५ (झ.) इविसंज्ञिवा-केनोपनिपत्सटीकवाक्यभाष्योपेसा करवीरपुरनिवासिनां श्रीमतां वे. शा. सं. गुरुमहाराजानाम् । (प्र.) इविसंजिवा-केनोपनिषत्सटीकवाक्पभाष्योपेता नागपुरनिवासिनी श्री- युताना रा. रा. अप्पासाहेब बुटी इत्येतेपाम् । (क.) इविसंज्ञिवा-केनोपनिषद्दीपिका मुम्वापुरनिवासिनां वे.शा. सं.रा.रा. जयक्रष्णमहाराजानाम् । (स.) इविसंज्ञिता-केनोपनिषद्दीपिका वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां पटव- धनोपाह्वानां रा. रा. कृष्णरावभीमाशंकर इत्येतेपाम् । (म.) इपिसज्ञिका केनोपनिषदीपिका मूलयुता. (क.) इविसंज्ञिवा-केनोपनिषद्दीपिका नारायणविरचिता पुण्यपत्तननिवा- सिनां श्रीयुताना रा. रा. भाऊसाहेव नगरकर इत्पे- तेषाम् । * इद मान्नजमनात्मानम् । एताम्तबम्प स्वामिनो नाम न जायते।

·VIDYA स० श्रेठी श्री देवीदारा लल्लुभाई. संस्कृत पाठशाला. १२५ गुजारवादी, मुम्बई RATIL NYAYHETE केनोपनिपत्सटीकभाष्योपेता। ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। LIBRARY अथ शाङ्करभाष्यम् । शा०भा० ॐ परमात्मने नमः । केनेपितमित्याधोपनिषत्परब्रह्मविषया वक्तव्योते नवमस्याध्यायस्यारम्भः । प्रागेतस्मात्कर्माण्यशेपतः परिसमापितानि स- मस्तकर्माश्रयभूतस्य च माणस्योपासनान्युक्तानि कर्माङ्गसामविषयाणि च । अनन्तरं च गायत्रसामविषयं दर्शनं वंशान्तमुकं कार्य सर्वमेतद्यथोक्तं कर्म च ज्ञानं च सम्यगनुष्ठितं निष्कामस्य मुमुक्षोः सत्त्वशुद्धयर्थं भवति । सकामस्प तु ज्ञानरहितस्य केवलाने श्रीतानि स्मार्तानि च कर्माणि दक्षि- ॥ ॐ परमात्मने नमः ॥ ॐ यच्छोत्रादेरधिष्ठानं चक्षुर्वागाद्यगोचरम् ॥ स्वतोऽध्यक्षं परं ब्रह्म नित्यमुक्तं भवामि तत् ॥ १ ॥ भा०ी केनेपितमित्यादिका उलवकारशाखोपनिषदं ब्याविख्यासुभगवान्माष्यकारोऽ- इंप्रत्ययगोचरस्यात्मनः संसारित्वादसंसारिब्रह्मभावस्योपनिषत्यतिपाद्यस्यासंभवा- निविषयत्वादव्याख्येयत्वमित्याशङ्कयाहङ्कारसाक्षिणः संसारित्वमाहकममाणाविषय- त्वाद्रमत्वमविपादने विरोधासंभवात्सविषयत्वाद्याख्येयत्वं मविजानिते। केनेपित. मित्यायेति । कस्वहि नवमस्याध्यायस्याष्टाध्याय्यासह नियतपूर्वोत्तरभावानुपपत्तिल- भ्यः सम्बन्ध इत्याशङ्कच हेतुहेतुमद्भावलक्षणसम्बन्धं दर्शयितु वृत्तमनुवदति । मागेतस्मादित्यादिना । कर्मागसाम पाशमक्तिकं सासभक्तिकं च तद्विषयाण्युपा- सनानि पृथिव्यादिदृष्टयोक्तानि !पाण्यदृष्टया गायत्रसामोपासनं च । शिष्याचार्य सन्तानाविच्छेदो वशस्तदवसानेन अन्थेन कार्यरूपमेव धस्तूक्त चेत्तहि माणाधुपा- सनसहिवस्य कर्मण. संसारफलत्वाब्रह्मज्ञानानुपयोगात्कथं हेतुहेतुमद्भावः सब- न्धोऽभिषित्सित इत्याशङ्कय नित्यकर्मणा वावग्ज्ञानोपयोगित्वं कथयति । सर्वमे- तदिति । काम्याना मविषिद्धाना च फलं तद्दोषदर्शनेन वैराग्याथं कथयति । स कामस्पत्विति । एतयो पयोनिकर्मणोर्मव्ये केनापि मार्गेण येन प्रवृत्तास्ते म- 1.( क.स च ज.) '-धोऽविधिस्मत । १ ( ग घ ड इ2) 'मा पल तावज्ञानोपयोगि ।

·केनोपनिषत् । शा०भा० णमार्गप्रतिपत्तये पुनरावृत्तये च भवन्ति । स्वाभाविक्या त्वशास्त्रीयपा प्रवृत्त्या पश्चादिस्थावरान्ता अधोगतिः स्यात् । अथैतपोः पथोर्न कतरेण च न तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावत्तानि भूतानि भवन्ति । जायस्व म्रियस्वेत्येत- तृतीयंस्थानमिति श्रुतेः। प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुरिति मन्त्रवर्णाद्विशुद्धस- त्वस्य तु निष्कामस्यैव बाह्यादनित्पात्साध्यसाधनसंवन्धादिह कृतात्पूर्व- कृताद्वा संस्कारविशेषोद्भवाद्विरक्तस्प प्रत्यगात्मविषया जिज्ञासा प्रवर्तते तदेतद्वस्तु प्रश्नपतिवचनलक्षणया श्रुत्या प्रदर्यते केनेपितमित्याद्यया । काठके चोक्तम् । पराश्चि खानि व्यतृणत्स्वयंभूरतस्मात्पराङ्पश्यति ना- न्तरात्मन् । कश्चिद्धीरः मत्यगात्मानमैक्षदात्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन्नित्यादि । परीक्ष्य लोकान्कमेचितान्ब्राह्मणो निर्वेदमायानास्त्पकृतः कृतेन । त- द्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठमित्यादि 'आथर्वणे च । एवं हि विरक्तस्प प्रत्यगात्मविषयं विज्ञानं श्रोतुं मन्तुं वि- ज्ञातुं च सामर्थ्यमुपपद्यते नान्यथा । एतस्माच प्रत्यगात्मब्रह्मविज्ञानासंसा- रवीजमज्ञानं कामकर्मप्रवृत्तिकारणमशेषतो निवर्तते । तत्र को मोहः कः शोक 'एकत्वमनुपश्यत इति मन्त्रवर्णात् । तरति शोकमात्मविदिति भिद्यते हृदय- अधिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्प कोणि तस्मिन्दृष्टे परावर भाटी. तिषिद्धानुष्ठायिन इत्यर्थः। जायस्व प्रियस्वेति । पुनःपुनर्जायन्ते नियन्ते चे- रयर्थः । विसः प्रजोःजरायुजाण्डजोहिललक्षणाः । पितृयानदेवयानलक्षणमार्गद्वयग- मनमतीत्य कष्टामेव गतिमियुः माता इत्यर्थः । एवं कर्मफलमुक्त्वा वो विरक्तस्य विशुद्धसत्त्वस्य ब्रह्मज्ञानेऽधिकार इति दर्शयन्हतुहतुमद्भावमाह । विशुद्धसत्त्व- स्य विति। साध्यसाधनसंबन्धाद्विरक्तस्योति सेबन्धः । वत्र निमित्तस्यादृष्टस्या- 'नियतत्वमाह । इह कृतादिति । कर्मफलाद्विरक्तस्य ब्रह्मजिज्ञासा भवतीत्यत्रान्य- संवादमाह । काठके चेति । आईत्तचक्षुरिति । साध्यसाधनमावानुपरवकरण- प्रामश्चक्षुम्रहणस्योपलक्षणार्थत्वात् । अन्यन्यविरकामद्धत्वं चाह । एवं हीति । नान्पथेति । अविरक्तस्य बहिर्विपयाक्षिप्तचेतस भात्मजिज्ञासवानुपपन्ना कथञ्चिना- वापि न फलावसाना स्याच्छूद्रयागादिवदित्यर्थः । यद्यप्येवमुपनिषदः कर्मकाण्ड- सम्बन्धोऽस्ति तथाप्युपनिषजन्यज्ञानस्य निष्पयोजनत्वानोपनिषदो व्याख्यारम्भः संभवोत्याशङ्कयाह । एतस्माचेति । समुच्चयवादिनोऽभिमायं शङ्कने । कर्म- १(क.स.घ.अ.) वृतन २ (क. स. अ. च.) जाः स्वेदना । ३ (क.स.म.प.) "इतष ४ (ग. स.ट.) ति कार्यकारणमा ·शा.भा. . सटीकभाष्योपेता। इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । कमसहितादापे ज्ञानादेतत्सिद्धयतीति चेन्न वाजसने- यके तस्यान्यकारणत्ववचनाजाया मे स्यादिति प्रस्तुत्य पुत्रेणायं लोको जय्यो नान्येन कर्मणा । कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोक इत्यात्मनोऽ न्यस्य लोकत्रयस्य कारणत्वमुक्तं वाजसनेयके | तत्रैव च पारिवाज्य- विधाने हेतुरुक्तः । किं मजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्माय लोक इति तत्रायं हेत्वर्थः । प्रजाकर्मतत्संयुक्तविद्याभिर्मनुष्यपितृदेवलोकत्रयसाधनैर- नात्मलोकपतिपत्तिकारणैः किं करिष्यामो न चास्माकं लोकत्रयमनित्यं साधनसाध्यमिष्टं पेपामस्माकं स्वाभाविकोऽजोऽजरोऽमृतोऽभयो न वद्धते कर्मणा नो कनीयानित्पश्च लोक इष्टः । स च नित्यत्वान्नाविद्यानिवृ- तिव्यतिरेकेणान्यसाधननिष्पाचस्तस्मात्मत्यगात्मब्रह्मविज्ञानपूर्वकः सर्व- षणासंन्यास एव कर्तव्य इति । फर्मसहभावित्वविरोधाच प्रत्यगात्मब्रह्म- विज्ञानस्य न छुपात्तकारकफलभेदविज्ञानेन कर्मणा प्रत्यस्तमितसर्वभेद- दर्शनस्प प्रत्यगात्मब्रह्मविषयस्य सहभावित्वमुपपद्यते । वस्तुमाधान्ये सत्य- भा०टी सहितादपीति । एकाध्ययनविधिपरिगृहीतत्वात्कर्मज्ञानकाण्डयोरेकं फलं वाच्यं ततः कर्मसमुचिता-ज्ञानात्सनिदानसंसारनिवृत्तिलक्षणं फलं मिश्यतीति न कर्मसु विरक्तस्योपनिषदारम्भ इत्यर्थः । अध्ययनविधिपरिग्रहमात्रण कर्मकाण्डस्य न मोक्षफलत्वं कल्पयितुं शक्यं फलान्वरावगमविरोधादित्याह । नवाजसने- पक इति । किञ्च यदि श्रुतेः कर्मसमुच्चिवज्ञान विवित्सितं स्यात्तदा पारि- धान्यं नोपदिश्येव । श्रुत्या हेत्वभिधानेन तवो न समुच्चयः श्रुत्यर्थ इ- त्याह । तत्रैव चेति । प्रजाशब्दस्यौपलक्षणार्थत्वमादाय हेत्वर्धमाह । त. त्रायमिति । किं करिष्यामो न किमप्यात्मकामत्वादेवेति शेषः । वत्फलं भुक्त्वा क्रमेण मोक्षसंभवास्किमिति मजादिष्वनादर इत्याशङ्कयाह । न चैति | इ- घोऽप्ययमात्मलोकः कर्मणा विना न लभ्यते फलत्वान्मोक्षस्यान्यधास्वभावमुक्तत्वे बन्धमोक्षावस्थयोरविशेषापातादित्याशङ्कयाह । स चेति । कर्ममोक्षे कार्यस्योत्पाधा- देरसंभवात्सम्यग्ज्ञानादविद्यानिवृत्त्या फलपसिद्धापपर्ने कर्मकार्यों मोक्ष इत्यर्थः । नशानापनभुत्पत्पारपरिहये, पोशानिलयपर्वकः मंन्यासः कर्तव्यः । बिहे चानुभवावसाने ब्रह्मात्मज्ञाने स्वभावमाप्तः संन्यास इति द्रष्टव्यम् । इतश्च न क. भब्रह्मात्मवानिश्चयममुच्चयः शायार्थ इत्याह । फर्मसहभावित्वेति ॥ ननु कर्वब्रह्मज्ञानस्य विवितोऽनुष्ठेयत्वाद्विधेश्च विनियोन्यादिभेदापेक्षिकत्वात्कथं स. बेमेददर्शनं प्रत्यस्तमय उच्यते । ब्रह्मज्ञाने मदीत्याशङ्कयाह । वस्तुमाधान्ये स- 19 व.) 'मानाय।

·केनोपनिषत् । ॐ तत्सत् ॥ मामवेदीयवलवकारोपनियत् ॥ सहनाववतु सह नौ भुनक्तु मह वीर्य करवावहै । तेजस्विनावधीतमस्तु माविद्विपावहै । ॐ शान्तिः । शान्तिः । शान्तिः । आप्यायन्तु ममानानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमि- न्द्रियाणि च सर्वाणि सर्व ब्रह्मोपनिपदं माहं ब्रह्म निराकुर्या मा मा ब्रह्म निराकारोदनिराकारणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरतेय उपनिपत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मायि सन्तु॥ ॐ शान्तिः । शातिः शान्तिः । ॐ केनेपितं पतति प्रेषितं मनः। केन प्राणः प्रथमः प्रति युक्तः। पुरुपतत्रत्वाद्रमविज्ञानस्य । तस्मादृष्टादृष्टेभ्यो वाह्यसाधनसाध्पेभ्यो विर- तस्प प्रत्यगात्मविपया ब्रह्मजिज्ञासेयं केनेपितमित्पादिश्रुत्या प्रदर्यते ।। शिप्पाचार्यपश्नप्रतिवचनरूपेण कयने तु सूक्ष्मवस्तुविषयत्वात्सुखमतिप- तिकारणं भवति । केवलतकांगम्पत्वं च दर्शितं भवति । नैपा तण मति- रापनयेति श्रुतेश्च आचार्यवान्पुरुपो वेद आचार्याद्वैव विद्या विदिता सा- धिष्ठं प्रापदिति । तद्विद्धि मणिपातेनेत्यादिश्रुतिस्मृतिनिपमाच । कश्चिद्गरुं ग्रह्मनिष्ठं विधिवदुपेत्प प्रत्यगात्मविषपादन्यत्र शरणमपश्पन्नभयं नित्यं शिवमचलमिच्छन्पमच्छेति कल्प्यते । केनेपितमित्यादि । केनेपितमिति केन को इपितमिष्टमभिमेत सन्मनः पतति गच्छति स्वविषयं प्रतीति सम्ब- ध्पते । इपेराभीक्ष्ण्यार्थस्य गत्पर्यस्य चेहासंभवादिच्यार्थस्यैवेतद्पमि- भाटी तीति । विधिजन्यमयनमाव्यो दिविषिविषय उच्यते ज्ञानं न वति व- चिरनितिरित्यर्थः । यस्मात्मत्यगात्मनो ब्रह्मवानिश्चयस्य परोसस्यापरोक्षस्य वा कर्मणा समुचयो न मामागिकम्तस्मादित्युपसहरवि । तस्मादिति । मनमविव- चनरूपेण मविपादनस्य वात्सर्यमार । शिष्याचार्यति । आपनेया मापणीया हन्तव्या वा न मातीत्यर्थः । मापि शोमनवमं फलं प्रापयतीत्यर्थः । इस आ. भीष्ाये गा चदि धात्वन्दरभंभवे क्वमिच्छायस्यैव व्याख्यानभिरयाश याद। इपेरिति ।भाभारूप पीनःपुन्यं पतिपयवाया गनिविषयवाया वा मनमोऽनभिषेक भा०भा० ·सटीकभाष्पोपेता। केनेपितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुःश्रोत्रंक उ देवो युनक्तिः ॥३॥ ART- ति गम्यते । इपितमितीट्मयोगस्तु छान्दसस्तस्यैव प्रपूर्वस्य निर योगार्थे प्रेपितमित्येतत् । तत्र पेपितमित्येवोक्त प्रेपयितृपेपणविशेष- विषयाकाङ्क्षा स्पात् । केन मेपपितृविशेषेण । कीदृशं वा प्रेपर्णाम- ति । इपितमिति तु विशेषणे सति तदुभयं निवर्तते । कस्येच्छामात्रेण पेपितमित्पर्थविशेपनिद्वारणायद्यपोऽर्थोऽभिमेतः स्याल्केनेपितमित्येतावते. व सिद्धत्वात्पेपितमिति न वक्तव्यम् । अपि च शब्दाधिक्यादर्थाधिक्यं यु- तमितीच्छया कर्मणा वाचा वा केन प्रेपितमित्यर्थविशेपोऽवगन्तुं युक्तः । न प्रश्नसामर्थ्यादेहादिसइयातादनित्यात्कर्मकाद्विरक्तोऽतोऽन्यत्कूटस्थं नित्यं वस्तु बुभुत्समानः पृच्छतीति सामर्थ्यादुपपद्यते । इतरथेच्छावाक- मंभिर्देहादिसघातस्प मेरपितृत्वं प्रसिद्धमिति प्रश्नोऽनर्थकएव स्यात् । एवमपि प्रेपितशब्दस्पार्थो न प्रदर्शित एव न संशयवतोऽयं प्रश्न इति भेषि- तशब्दस्पार्थविशेष उपपद्यते । किं पथा प्रसिद्धमेव कार्यकारणसघातस्य पेपयितृत्वं किंवा सधातव्यतिरिक्तस्य स्वतन्त्रस्पैच्छामात्रेणैव मनआदि- पपितृत्वमित्यस्पार्थस्य प्रदर्शनार्य केनेपितं पतति मेपितं मन इति विशे- पगद्वयमुपपद्यते । ननु स्वतनं मनः स्वविपपे स्वयं पततीति मसिद्धम् । तत्र कथं प्रश्न उपपद्यत इत्युच्यते । यदि स्वतनं मनः प्रवृत्तिनिवृत्तिविप- ये स्पातहि सर्वस्पानिष्टचिन्तनं न स्यादनथं च जानन्सइल्पयति । अत्युग्रदुःखे च का वार्यमाणमपि प्रवर्त्तत एव मनस्तस्माद्युक्त एव के- नेपितमित्यादिप्रश्नः । केन प्राणो युक्तो नियुक्तः प्रेरितः सन्मति गच्छ- ति स्वव्यापार प्रति प्रथम इति प्राणविशेषणं स्यात्तत्पूर्वकत्वात्सर्वेन्द्रिय- वृत्तीनाम् । केनेपितां वाचमिमां शब्दलक्षणां वदन्ति लौकिकाः। तथा { चक्षुःश्रोत्रं च स्वे स्वे विपये क उ देवो चोतनवान्युनक्ति नियुङ्क्ते प्ररपति॥१॥ भाटी वान्मनःप्रवर्तकविशेषस्यैव बुभुत्सितत्वादित्यर्थः। इट्मयोगे सवि गुणेन भवितव्य- म् । ददा एपितमिति स्याचदभावाच्छान्दसत्वाभिधान न तु धावोरनिटत्वादनुबन्धस्य विकल्पविधानादन्वेषितमान्विष्टं पति वैकल्पिकप्रयोगादर्शनादिति इपिवं मेषिवमिति पदद्वयस्यार्थवत्वमाह । तत्र भेपितमित्पादिना । इच्छामात्रेणेति । प्रयत्नमन्तरेण सन्निधिमात्रेणेति व्याख्यातं नेदं व्याख्यानमपि शोभते । अपर्यायशब्दभेदस्यार्थभेद- व्यभिचारादित्याह । अपि चेति । त्वदुक्तोऽयमर्थविशेषो न घटते सड्यातस्यैवेच्छा- निभिः प्रवर्तकस्वसिद्धेः प्रश्नानुपपत्तिप्रसङ्गदित्याह । न प्रश्नति । मनसः स्वात- व्यात्स्वव्यतिरिक्तप्रवर्तकसमावनाभावात्मनो न घटव इत्याक्षिप्य समाधत्ते । न- . न स्वतघ्रमित्यादिना । अत्युग्रदुःखे चेति अघतनीनदुःखे घूतादिकायें ॥२॥ १ (ग. प. च . . ट.) गादिद। .

·केनोपनिषत् । श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यहाची ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणश्चक्षुषश्चक्षुः। शामा० एवं पृष्टवते योग्पायाह गुरुः शृणु त्वं यत्पृच्छसि । मनआदिकरणजा- तस्प को देवः स्वविपयं प्रति प्रेरपिता कथं वा प्रेरयतीति । श्रोत्रस्य श्री- नं शृणोत्यनेनेति श्रोत्रं शब्दस्य श्रवणं प्रति करणं शम्दाभिव्यञ्जक श्रोत्रमिन्द्रियं तस्प श्रोत्रं स यस्त्वया पृष्टश्चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ती- ति । असावेवंविशिष्टः श्रोत्रादीनि नियुक्त इति वक्तव्पे नन्वेतदननुरूपं म- तिवचनं श्रोत्रस्य श्रोत्रमिति । नैप दोपः। तस्यान्यथाविशेषानवगमात् । यदि हि श्रोत्रादिव्यापारव्यतिरिक्तेन स्वव्यापारेण विशिष्टः श्रोत्रादिनियो- क्ताऽवगम्येत दात्रादिप्रयोक्तृवत्तदेदमननुरूपं प्रतिवचनं स्पात् । न विह श्रोत्रादीनां प्रयोक्ता खव्यापारविशिष्टो लवित्रादिवदधिगम्यते । श्रोत्रादीना- मेव तु संहतानां व्यापारेणालोचनसटकल्पाध्यवसापलक्षणेन पलावसान- लिङ्गेनावगम्यते । अस्ति हि श्रोत्रादिभिरसंहतो पत्मयोजनमयुक्तः श्रीना- दिकलापो गृहादिवदिति संहतानां परार्थत्वादवगम्यते श्रोत्रादीनां प्रपोका। तस्मादनुरूपमेवेदं पतिवचनं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादि का पुनरत्र पदार्थः श्रो. त्रस्य श्रोत्रमित्यादेः । नत्र श्रोत्रस्य श्रोत्रान्तरेणार्थः । पया प्रकाशस्य प्रकाशान्तरेण । नेप दोषोऽयमत्र पदार्थः । श्रोत्रं तावत्स्वविपपव्यञ्जन- समर्थ दृष्टम् । तच्च स्वविपपव्यसनसामथ्र्य श्रोत्रस्प चैतन्पे यात्मज्योतिपि नित्ये संहत्ते सर्वान्तरे साते भवति नासतीत्पतः श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्पाच- पपद्यते । तथा च श्रुत्पन्तराण्यात्मनैवापं ज्योतिषाऽऽस्ते तस्य भासा स. वमिदं विभाति । येन सूर्पस्तपति तेजसद्ध इत्यादीनि । यदादित्यगतं ते- जोजगद्भासयतेऽखिलम् । क्षेत्र क्षेत्री तथा कृर मकाशयात भारतेत्यादि गीतासु । काठके च । नित्यो नित्यानां चेतनशेतनानामिति । श्रोत्राचेर भा०टी० प्रतिवचनस्य प्रश्नाननुरूपत्वमाशङ्काय ममाधत्ते । असादेवं विशिष्ट इत्यादिना । यादयः स्वविलक्षणशेषा. संहतत्वादशादिवदित्यनुमानेन श्रोधादिशेषी वावदव- गम्यते यदि सोऽपि संहतः स्याना ग्रहादिवदचेतनः स्यात् । ततस्तस्याप्यत्यः शेषी कप्यस्तस्याप्यन्य इत्यनवस्थाममपरिहारायाहतवनो गम्यते । अतः सर्वमाक्षिण लायितुं युक्तयेत्र पविवचनमित्यर्थः । फलावसानं फलनिष्पतिलिङ्गम् । यस्मिमवगत्या दिवरणस्य व्यापागे लिङ्गयते नित्यावगतिव्यमकवाना फलमान- लिङ्गव्यापारस्तेन वपी लक्ष्यत इत्यर्थः। प्रतिवचनम्य महोपतस्वात्पर्यमादात्री.

·७ सटीकभाष्योपेता। अतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥२॥ शा.भा. सर्वस्यात्मभूतं चेतनामति प्रसिद्धं तदिह निवत्पते । अस्ति किमपि विद्व- बुद्धिगम्पं सर्वान्तरतमं कूटस्थमजरममृतमभयमजं श्रोत्रादेरपि श्रोत्रादि तत्सामनिमित्तमिति प्रतिवचनं शब्दार्थचोपपद्यत एव । तथा मन- सोऽन्तःकरणस्य मनः । नान्तःकरणमन्तरेण चैतन्यज्योतिपा दीपितं स्वविषयसङ्कल्पाध्यवसायादिसमर्थं स्पात् । तस्मान्मनसोऽपि मन इति । इह बुद्धिमनसी एकीकृत्य निर्देशो मनस इति यद्वाचो ह चाचं पच्छब्दो यस्मादर्थे श्रोत्रादिभिः सबै सम्बध्यते । यस्माच्छोत्रस्य श्रोत्रम् । यस्मान्मनसो मन इत्येवं वाचो ह वाचमिति द्वितीया प्रथमात्वेन विपरिणम्पते ! माणस्प पाण इति दर्शनाद्वाचो ह वाचमित्येतदनुरोधेन माणस्य प्राणमिति कस्माद्वितीयैव न क्रियते न बहूनामनुरोधस्प युक्त- वाद्वानमित्पस्य वागित्येतावद्वक्तव्यं स उ माणस्य प्राण इति । शबद्ध- पानुरोधेन एवं हि बहूनामनुरोधो युक्तः कृतः स्यात् । पृष्टं च वस्तु प्रथम- यैव निर्देष्टुं युक्तम् । स यस्त्वया पृष्टः प्राणस्य प्राणाख्यवृत्तिविशेषरप माणस्तत्कृतं हि माणस्प माणनसामर्थ्यम् । न छात्मनानाधिष्ठितस्प माण- नमुपपद्यते । को होवान्पात्कः प्राण्याचदेप आकाश आनन्दो न स्यात् । ऊध्वंप्राणमुन्नपत्यपानं प्रत्यगस्यास्तीत्यादिश्रुतिभ्यः । इहापि च वक्ष्यते पेन प्राणः प्रणीयते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीति । श्रोत्रादीन्द्रियप्रस्ताव प्राण- प्राणस्य ननु युक्तं ग्रहणम् । सत्पमेवं प्राणग्रहणेनैव तु प्राणमाणस्य ग्रहण कृतम् । एवं मन्यते श्रुतिः । सर्वस्यैव करणकलापस्प पदर्थप्रयुक्ता प्रवृत्ति- स्तब्रह्मेति प्रकरणार्थो विवक्षितः । तथा चक्षुषश्चतरूपमकाशकस्य च- क्षुषो यद्भूपग्रहणसामर्थ्य तदात्मचैतन्याधिष्ठितस्पैव अतश्चक्षुपश्चक्षुः प्रष्टुः पृ- ष्टस्यार्थस्प ज्ञातुमिष्टत्वायोत्रादेः श्रोत्रादिलक्षणं यथोक्तं ब्रह्म ज्ञात्वेत्यध्या- हियते । अमृता भवन्तीति फलश्रुतेश्वर ज्ञानाद्वयमृतलं प्राप्यते । ज्ञात्वा वि- मुच्यत इति सामर्थ्यात् । श्रौत्रादिकरणकलापमुश्झित्वा श्रोत्रादौ यात्मभावं भाटी नायेव सर्वस्पेति । यस्मादस्ति श्रोत्रस्य श्रोत्रं तस्माच्छ्रोवादावात्मबुद्धिः संत्यक्तव्येति शेषः। प्राणचेष्टा चेतनाधिष्ठानपूर्विकाऽचेतनप्रवृत्तित्वावधादिमवृ- तिवदित्यभिमेत्याह । न यात्मनानधिष्ठितस्येति । ज्ञात्वति पदाध्याहारे कारण- माह । प्रष्टुः पृष्ठस्पार्थस्पेति । सामर्थ्यादिति । श्रोत्राधारममावत्यागमन्तरे- ·केनोपनिषत् । न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनोन विद्मो न विजानीमो यथैतदनुशिष्यादन्यदेव तदिदितादथो अविदितादधि । शा०भा० कृत्वा तदुपाधिः संस्तदात्मना जायते म्रियते संसरति च । अतः श्रोत्रादेः श्रोत्रादिलक्षणं ब्रह्मात्मेति विदित्वाऽतिमुच्य श्रोत्राद्यात्मभावं परित्यज्य ये श्रोत्राद्यात्मभावं परित्यजन्ति ते धीरा धीमन्तः । नहि विशिष्टधीमत्वम- न्तरेण श्रोत्राद्यात्मभावः शक्यः परित्यक्तुम् । मेत्य व्यावृत्यास्माल्लोकात्पु- अमित्रकलत्रबन्धुपु ममाहंभावसंव्यवहारलक्षणात्पक्तसपणा भुत्वेत्यर्थः । अमृता अमरणधर्माणो भवन्ति । न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके- अमृतत्वमानशुः पराभि खानि व्यतृणत् । आवृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् । यदा सर्व प्रमुच्यन्ते । अत्र ब्रह्म समश्नुते इत्यादिश्रुतिभ्यः । अथ चातिमुच्येत्पनेनैवैपणात्यागस्य सिद्धत्वादस्माल्लोकात्मेत्यास्माच्छरीरात्मेत्प मृत्वेत्यर्थः ॥ २॥ यस्माच्छोत्रादेरपि श्रोत्राद्यात्मभूतं ब्रह्म अतो न तत्र तस्मिन्ब्रह्मणि चक्षुर्गच्छति । स्वात्मनि गमनासम्भवात् । तथा न वाग्गच्छति । वाचा हि शद्ध उच्चार्यमाणोऽभिधे प्रकाशयति यदा तदाभिधेयं प्रति वाग्ग- छतीत्युच्यते । तस्य च शद्धस्प तन्निर्वर्तकस्य च करणस्पात्मा ब्रह्मा- तो न वाग्गच्छति । यथामिर्दाहकः प्रकाशकश्चापि सन् न छात्मानं प्रकाशपति दहति च तद्वन्नो मनः मनश्चान्यस्य सङ्कल्पयित अध्यवसायित च सन्नात्मानं सङ्कल्पयत्यध्यवस्पति च । तस्यापि ब्रह्मात्मेतीन्द्रियमनो- आ.टी. णामृतत्वासंभवाग्ज्ञानबलाच्छ्रोत्राद्यात्मभावं त्यक्त्वाऽमृता भवन्तीति सम्बन्धः । एतत्स्फुटयति । श्रोत्रादौ हीत्यादिना । मृत्वैति । विदेहमुक्तिर्विवक्षिता पारब्ध- भोगक्षये शरीरान्तरोत्पादे कारणामावावश्यम्भाविनी विदुषो मुक्तिरित्यर्थः ॥ २॥ सचिध्यासाधिष्ठानरज्जुवच्छोत्राद्यध्यासाविष्ठानचैतन्यं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिना लक्षितं तर्हि रजुवदधिष्ठानत्वाविषयत्वमसन इति शङ्का निवर्तयति । यस्मा- चोत्रादेरपीत्पादिना । अध्यस्तस्य ह्यधिष्ठानमेव स्वरूपमाघन्तमध्येषु वदव्य- भिचारात्स्वरूपविषयता च न पदार्थधर्मस्ततोऽमयोजकोऽयं हेतुरित्यर्थः भविष्यत्वातहि शाम्राचार्योपदेश्यत्वमपि न स्थादित्याशङ्कय नास्त्येव वा- स्तवमित्याह । इन्द्रियमनोम्पां हीति ! बामणोऽयमित्यादि जातितः । कृष्णोड़- ·सटीकभाष्योपेता। इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तब्धाचचक्षिरे ॥३॥ शा भा० भ्यां हि वस्तुनो विज्ञानं तदगोचरत्वान्न विद्यस्तद्ब्रह्मेदृशमित्यतो न वि- जानीमो यथा येन प्रकारेणैतद्ब्रह्मानुशिष्यादुपदिशेच्छिष्यायेत्यभिप्रायः । पद्धि करणगोचरं तदन्यस्मै उपदेष्टुं शक्य जातिगुणक्रियाविशेषणे । न तज्जात्यादिविशेषणवद्ब्रह्म । तस्माद्विपमं शिष्यानुपदेशेन प्रत्याययितुमि- ति । उपदेशे तदर्थग्रहणे च यत्नातिशयकर्त्तव्यतां दर्शयति न विद्म इत्यादि। अत्यन्तमेवोपदेशपकारमत्याख्याने प्राप्ते तदपवादोऽयमुच्यते । सत्यमेवं प्रत्यक्षादिभिः प्रमाणैर्न परः प्रत्याययितुं शक्यः । आगमेन तु शक्यत एव प्रत्याययितुम् । तदुपदेशार्थमागममाह । अन्यदेव तद्विदितादयो अ- विदितादधीति । अन्यदेव पृथगेव तद्यत्प्रकृतं श्रोत्रादीनां श्रोत्रादीत्युक्त- मविपयं च तेपाम् । तद्विदितादन्यदेव हि विदितं नाम यद्विदिक्रियपाs- तिशयेनाप्तं तद्विदिक्रियाकर्मभूतं क्वचित्किञ्चित्कस्पचिद्विदितं स्या- दिति सर्वमेव व्याकृतं तद्विदितमेव तत्तस्मादन्यदित्यर्थः । अविदितम- ज्ञातं तहीति प्राप्ते आह । अथो अविदिताद्विदितविपरीतादव्याकृतादवि- चालक्षणाद्याकृतबीजात् । अधीत्युपर्यर्थे लक्षणया अन्यदित्यर्थः । यद्धि य- स्मादध्युपरि भवति तत्तस्मादन्यदिति प्रसिद्धं यद्विदितं तदल्पं मत्यं दु.. खात्मकं चेति हेयम् । तस्माद्विदितादन्यद्ब्रह्मेत्युक्ते त्वहेपत्वमुक्तं स्यात् । तथाऽविदितादधीत्युक्तेऽनुपादेयत्वमुक्तं स्यात् । कार्या) हि कारणमन्य- दन्येनोपादीयतेऽतश्च न वेदितुरन्यस्मै प्रयोजनापान्यदुपादेयं भवतीत्येवं विदिताविदिताभ्यामन्यदिति हेयोपादेयपतिपेधेन स्वात्मनोऽन्येब्रह्मविषया भाटी यमित्यादि गुणत । पाचकोऽयमित्यादि नियातः । राजपुस्प इत्यादि संब- धविशेषणत उपदिश्यते । ब्रह्म तु न जात्यादिमत केवलो निर्गुणश्चेत्यादिश्रुतेः । भज्ञेनागमस्य भेदेन प्रतिपन्नत्वात्तदृष्टयाचार्यस्याप्यविद्यालेशोत्यदृष्टया व्या- वहारिक उपदेश उपपद्यते आगमतस्तस्यैवात्मा ब्रह्मरूपेण लक्षयितु योग्यवाति- शयवत्वादित्यभिप्रेत्याह । अत्यन्तभेवेति वाक्यस्य पदार्थान्व्याख्याय तात्पर्य दर्शयितुमुपक्रमते । यद्विदित तदल्पमित्यादिना । यद्वेदितुरन्यत्तद्विदितमाविदि- १(क.स ) 'न्यताय २ (क. स च ज ) शोच्दर २ ·फेनोपनिपत् । यहाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते। शा०मा जिज्ञासा शिष्यस्य निवर्तिता स्यात् । न हन्यस्य स्वात्मनो विदिताविदि- ताभ्यामन्यत्वं वस्तुनः संभवतीत्यात्मा ब्रह्मेत्येप वाक्पार्थः । अयमा- त्मा ब्रह्म य आत्माऽपहतपाप्मा । यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म । य आत्मा सर्वान्तर इत्यादिश्चत्यन्तरेभ्यश्चेत्येवं सर्वात्मनः सर्वविशेपरहितस्य चि- न्मात्रन्योतिपो ब्रह्मत्वमतिपादकस्प वाक्यार्थस्याचार्योपदेशपरम्परया प्राप्तत्वमाह । इतिशुश्रुमेत्यादि । ब्रह्म चैवमाचार्योपदेशपरम्परयैवाधिगन्तव्य न तर्कतः । प्रवचनमेधाबहुश्रुततपोयज्ञादिभ्यश्चेत्येवं शुश्रुम श्रुतवन्तो वयं पूर्वेपामाचार्याणां वचनम् । ये आचार्या नोऽस्मभ्यं तद्ब्रह्म व्यावक्षिरे व्याख्यातवन्तो विस्पष्टं कथितवन्तस्तेपामित्यर्थः ॥ ३ ॥ अन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादधीत्यनेन वाक्येनात्मा ब्रह्मेति मतिपा- दिते श्रोतुराशहा जाता तत्कथं त्वात्मा ब्रह्म । आत्मा हि नामाधिक- तः कर्मण्युपासने च संसारी कर्मोपासनं वा साधनमनुष्ठाय ब्रह्मादिदे- चान्स्वर्ग वा प्राप्तुमिच्छति तत्तस्मादन्य उपास्यो विष्णुरीश्वर इन्द्रय प्राणो वा ब्रह्म भवितुमर्हति न त्वात्मा । लोकमत्यपविरोधात् । पथाऽन्पै तार्किका ईश्वरादन्य आत्मेत्याचक्षते तथा कर्मिणोऽमुं यजामुं यजेत्य- न्या एव देवता उपासते । तस्मायुक्तं यद्विदितमुपास्यं तद्ब्रह्म भवेत् । त- तोऽन्य उपासक इति तामेतामाशहां शिष्यलिङ्गेनोपलक्ष्य तद्वाक्याद्वाआ. ह मैवं शइिष्टाः । यचैतन्पमात्रसत्ताकं वाचा वागिति जिह्वामूलादिप्वष्टम स्थानेषु विपक्तमानेयं वर्णानामभिव्यक्षकं करणं वर्णाश्चार्यसङ्केतपरिच्छिन्ना एतावन्त एव क्रममयुक्ता इत्येवं तदभिव्यङ्गयशद्धः पदं वागित्युच्यते । भा०टी०वं चेति द्वयोगविः । ववो विदितत्वाविदितत्वनिषेधेन वेदिनुः वरूपं ब्रह्मेत्यत्र तात्पर्यमागमस्येत्याह । न धन्यस्येति ॥ ३ ॥ उपवाक्यालविरवार्षिकीमिक्मविपत्तिविरोधमाशय परिहरति विवादन्य- सम्पयनाय । अन्यदेव तद्विदितादित्पादिना । अष्टभु स्थानेन्चिति । भष्टी स्थानानि वर्गानामुरः कष्टः शिरस्तथा । जिन्दामूलं च दन्ताश्च नालिटी च सानु चेति । एतेवाकाशप्रदेशनाश्रितमित्यनेनागशीपादानवं मचिवम् । आमे- पमिति । मभिदेवताकमिन्यर्थः । न केल फग्ण वागुच्यने वांवोन्यन्त इ. याए । वर्णाशति । हुन् यावन्तो याहया ये च यदर्भमतिपादका.न.पहात. ।

·शा-भा. सटीकभाष्योपेता। ११ तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥४॥ अकारो वै सर्वा वाक्सैपा स्पर्शाऽन्तस्थामंभिर्व्यज्यमानाबही नाना- रूपाभवतीति श्रुतेः । मितममितं स्वरः सत्यारते एव विकारो यस्यास्तया- वाचां पदत्वेन परिच्छिन्नया करणंगुणवत्याऽनभ्युदितमप्रकाशितमनभ्युक्तं येन ब्रह्मणा विवक्षितेऽथ सकरणा वागभ्युद्यते चैतन्यज्योतिया प्रकाश्यते भयुज्यत इत्येतत् । यद्वाचो ह वागित्युक्तं वदन्वाक् यो वाचमन्तरो यमप- तीत्यादि च वाजसनेयके । या वाक्पुरुषेषु सा घोपेषु प्रतिष्ठिता कश्चित्तां वेद ब्राह्मण इति प्रश्नमुत्पाद्य प्रतिवचनमुक्तं सा वाग्यया स्वप्ने भापत इति - सा हि वतुर्वक्तिनित्या वाक् चैतन्यज्योतिःस्वरूपा। न हि वक्तुर्वक्तॉर्वपरिलोपो विद्यत इति श्रुतेः । तदेवात्मस्वरूपं ब्रह्म निरतिशय भूमाख्यं बृहत्वाद्ब्रह्मे- ति विद्धि विजानीहि त्वं यैर्वागायुपाधिभिः । वाचो ह वाक् चक्षुपश्चक्षुः श्री- अस्य श्रोत्रं मनसो मनः कर्ता भोक्ता विज्ञाता नियन्ता प्रशासिता विज्ञान- मानन्दं ब्रह्मेत्येवमादयः संव्यवहारा असंव्यवहार्ये निर्विशेषे परे साम्ये ब्रह्म- णि प्रवर्तन्ते तान्व्युदस्यात्मानमेव निर्विशेपं ब्रह्म विद्धीत्येवशद्धार्थः । नेदं ब्रह्म यदिदमित्युपाधिभेदविशिष्टमनात्मेश्वराद्युपासते ध्यायन्ति । तदेव भाटी सामर्थ्यास्ते तथैवावबोधका इति । गौरिति पदं गारोकारविसर्जनीया एवं क्रमविशे- पावच्छिन्ना इति मीमांसकाधनुसारेणोक्तं स्फोटवादिनोऽनुसारेणाह । तदभिव्यङ्गय- इति । स्फुव्यते व्यज्यते वगैरिति स्फोटः पदादिशुद्विममाणकः एकरूपाया बुद्धे- रनेकवर्णावलम्बनबासंभवादिति भावः । उक्त वाक्या अविसम्मतिमाह । - कार इति । अकारमधानोडारोपललिवा स्फोटाख्या चिन्छक्तिः सर्वा वाक्सेपा स्प- शान्तस्थोप्मभिर्व्यज्यमाना कादयो मावसानाः स्पर्शाः। यरलवा अन्तस्थाः । शप- सहा ऊप्माणः तः क्रमविशेषावच्छिन्नैर्व्यजमाना नानारूपा विवर्त्तते । मितं मागादि पादावसाननियताक्षरत्वात् । भमितं यजुरादि भनियवाक्षरपादावमानत्वात् खरः साम । गीविप्राधान्यात् । सत्यं यथा दृष्टार्थवचनमनृतं वद्विपरीतम् । करणं वागिन्द्रियम् । गुण उपसर्जन यस्याः सा करणगुणवती पुरुषेषु चेवनेषु या वाक्शक्तिः सा घोपेषु वर्णेषु प्रविष्ठिवा वन्यग्यवादित्यर्थः तदेवेत्येवकारस्य स्त्यमाह । पर्वागाद्युपाधिभिरिति । नियमामिति । पक्षे भनात्मन्यपि ब्रह्म- (ग पंर ) वाक्य पदायें।

·१२ केनोपनिपत् । यन्मनसा न नमुते येनार्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥५॥ यच्चक्षुषा न पश्याति येन चक्षु५ पि पश्यति । तदेव ब्रह्म स्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥६॥ यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिः श्रुतम् । तदेव ब्रह्म वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते॥७॥ यत्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते । सामाब्रह्म त्वं विद्वीत्युक्तेऽपि नेदं ब्रह्मेत्यनात्मनोऽब्रह्मत्वं पुनरुच्यते । निय- मार्थमन्यब्रह्मबुद्धिपरिसङ्घयानार्थ वा ॥ ४ ॥ यन्मनसा न नमुते । मन इत्यन्तःकरणं बुद्धिमनसोरेकत्वेन गृह्यते । मनुतेऽनेनेति मनः सर्वकरणसाधारणम् । सविपपव्यापकत्वात् । कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिहींधी रित्पतत्सर्वं मन एवेति श्रुतेः कामादिवृत्तिमन्मनस्तेन मनसा यच्चैतन्यज्योतिर्मनसोऽवभासकं न म- नुते न सङ्कल्पपति नापि निश्चिनोते । मनसोऽवभासकत्वेन नियन्तृत्वात् । सर्व विषयं प्रांत प्रत्यगेवेति स्वात्मनि न प्रवर्ततेऽन्तःकरणम् । अन्तस्थेन हि चैतन्यज्योतिपाऽवभासितस्य मनसो मननसामथ्यं तेन सवृत्तिकं मनो येन ब्रह्मणा मतं विपपीकृतं व्याप्तमाहुः कथयन्ति ब्रह्मविदः तस्मात्तदेव म- नस आत्मानं प्रत्यक्चेतपितारं ब्रह्म विद्धि । नेदमित्यादि पूर्ववत् ॥५॥ पञ्चक्षुषा न पश्यति न विपपीकरोत्पन्तःकरणवृत्तिसंयुक्तेन येन चलू- पि अन्तःकरणवृत्तिभेदभिन्नाचक्षुत्तीः पश्यति लोकश्चैतन्पात्मज्योतिपावि- पपीकरोति व्पामोति ॥६॥ यचटोत्रेण न शृणोति दिग्देवताधिष्ठितेनाकाशकार्येण मनोवृत्तिसंयुक्तेन न विपपीकरोति लोको येन श्रोत्रमिदं श्रुतं यत्मसिद्ध चैतन्यात्मज्योतिपा विपपीकृतं तदेवत्यादि पूर्ववत् ॥ ७॥ यमाणेन प्राणेन पार्थिवेन नासिकापुटान्तरवस्थितेनान्तःकरणाण- मा.1• युद्धी प्राप्तायामामा ब्राति चुद्धि नियन्तुमित्यर्थः । अन्यस्मिनुपास्ये या ब्रह्मा- दिस्तमिवृस्य वा पुनर बनवमुन्यत इत्यर्थः ॥४॥ पद पसमिहिनन्याम्याम् ॥५॥६॥७॥ ८॥ प्रथमः सन्डः ।।

·सटीकभाष्योपेता। तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥८॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १॥ यदि मन्यसे सुवेदेति देहरमेवापि नूनम् । शा•भा त्तिभ्यां सहितेन पन प्राणिति गन्धवन्न विषयीकरोति पेन चैतन्यात्मज्यो- तिपावभास्पत्वेन स्वविपयं प्रति प्राणः प्रणीयते । तदेवेत्यादि सर्व समानम् ॥ ८॥ इति पथमः खण्डः ॥१॥ एवं हेयोपादेयविपरीतस्त्वमात्मा ब्रह्मति प्रत्यायितः शिप्योऽहमेव ब्रह्मे- ति मुष्ठु वेदाहं मामिति गृह्णीयादित्याशक्याचार्यः शिष्यबुद्धिविचालनार्थ यदीत्याह । नन्विष्टैव सु वेदाहमिति । निश्चिता प्रतिपत्तिः सत्पमिष्टा नि- श्चितापतिपत्तिन हि मुवेदाहमिति । यद्धि वेद्यं वस्तु विपपीभवति तत्सष्ट वे. दितुं शक्यं दामिव दग्धुमग्नेर्दग्धुन त्वग्नेः स्वरूपमेव । सर्वस्य हि वेदितुः स्वात्मा ब्रह्मति सर्ववेदान्तानां सुनिश्चितोऽर्थः । इह च तदेव प्रतिपादित प्रश्नमतिवचनोक्पा श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्याद्यया । यद्वाचानभ्यदितमिति विशे- पतोऽवधारितम्। ब्रह्मवित्सम्प्रदायनिश्चयश्चोक्तोऽन्यदेव तद्विदितादयो अविदि- तादधीत्युपन्यस्तमुपसंहरिप्यति चाविज्ञातं विजानतां विज्ञानमविजानतामि- ति । तस्माद्युक्तमेव शिष्यस्य सुवेदेति बुद्धिं निराकर्तुम् । न हि वेदि- तावेदितुर्वेदितुं शक्योऽमिरिव दग्धुममेः । न चान्यो वैदिता बह्मणोड स्ति पस्य वेद्यमन्पत्स्याब्रह्म नान्यदतोऽस्ति विज्ञात्रित्यन्यो विज्ञाता प्रतिपिध्यते । तस्मात्सष्ठ वेदाहं ब्रह्मेति प्रतिपत्तिमिथ्येव । तस्मा- शुक्तमेवाहाचार्यों यदीत्यादि । यदि कदाचिन्मन्यसे स वेदेति सच वेदाहं ब्रह्मेति । कदाचिद्यथाश्रुतं दुर्विज्ञेयमपि क्षीणदोपः मुमेधाः कश्चित्मात- पचते कश्चिन्नेति साशमाह पदीत्पादि । दृष्टं च य एषोऽतिणि पुरुषो दृश्यते एप आत्मति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेत्युक्ते प्राजापत्यः पण्डितोऽ• प्पमुरराइनिरोचनः सभावदोपवशाइनुपपद्यमानमाप विपरीतमर्थ शरीर- मादी वेदितुः सरूपले ब्रह्मणो माभूद्विषयत्वम् । स्वरूपत्वे मानाभावात् । अतिरिक्त- स्य विषयले क्मिनुपपन्न मित्याशङ्कयाह । सर्वस्य हीति । यदिशब्दप्रयोगे कि कारणमित्यव आह । कदाचिदिति । अक्षिणि शरीरस्य प्रतिच्छाया शव इति १. स. . . ) दो।

·१४ शा.भा. केनोपनिपत् । खं वेत्थ ब्रह्मणो रूपं यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वंथ नुमीमा ५ स्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥९॥१॥ •मात्मेति प्रतिपन्नः। तथेन्द्रो देवराट् सविविरुक्तं वापतिपद्यमानः स्वभा- वदोपक्षयमपेक्ष्प चतुर्थे पर्याये प्रथमोक्तमेव ब्रह्म मंतिपन्नवान् । लोकेऽपि एकस्माद्गुरोः शृण्वतां कश्चिद्यथावत्मातेपद्यतें कश्चिदयथावत्कचिद्विपरीत कश्चिन्न प्रतिपद्यते किमु वक्तव्यमतीन्द्रियमात्मतत्त्वम् । अत्र हि विप्रतिपन्नाः सदसद्वादिनस्तार्किकाः सर्वे । तस्मादविदितं ब्रह्मति सुनिश्चितोक्तमपि विप- मप्रतिपत्तित्वादि मन्यसे इत्यादि साशवं वचनं युक्तमेवाचार्यस्य देहर- मल्पमेवापि नूनं लं वेत्थ जानीपे ब्रह्मणो रूपं किमनेकानि ब्रह्मणी रूपाणि महान्त्यर्भकाणि च येनाह दहरमेवेत्यादि । वाढम् । अनेकानि हि नामरू- पोपाधिकृतानि ब्रह्मणो रूपाणि न स्वतः । स्वतस्तु अशब्दमस्पर्शमरूपम- व्ययं तथाऽरसन्नित्यमगन्धवच्च यदिति शब्दादिभिः सह रूपाणि मंतिपि- ध्यन्ते । ननु पेनैव धर्मेण पद्रूप्यते तदेव तस्य स्वरूपमिति ब्रह्मणोऽपि येन विशेपेण निरूपणं तदेव तस्य रूपं स्यादत उच्यते । चैतन्यं पृथि- व्यादीनामन्पतमस्य सर्वेषां विपरिणतानां वा धर्मो न भवति । तथा श्रोत्रादीनामन्तःकरणस्य च धर्मो न भवतीति । ब्रह्मणो रूपमिति । ब्रह्म कूप्यते चैतन्येन । तथा चोक्तं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म । विज्ञानघन एव । सत्यं भा०टी प्रसिद्धवद्रुपदेशाच्छरीरमात्मेति मविपन्नः। छायाया व्यभिचारित्वं बुध्देत्यर्थः। स- कृदिति । य एषोऽतिणि पुरुपो दृश्यत इत्येक्वारमुक्तं य एप स्वप्ने महीयमानश्च- रवीति द्वितीयेनोक्तं वचतत्सुप्तः समस्तः सम्पन्न इति विरुक्तमध्यात्मनिममति- पद्यमान इन्द्रो ब्रह्मचर्येणाधर्मादिदोषक्षयमपेक्ष्य चतुर्थे पर्याये एप समसादोऽ स्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरूपं सम्पयेत्यत्र मथमपर्यायोक्तमेव ब्रह्म मति- पन्नवानित्यर्थः ।। अर्भकाणि चेति । भल्पानि न स्वतो रूपमस्ति ब्रह्मण इत्युक्तं व- दाक्षिपति । ननु येनैवेति । केन तर्हि विशेषेण ब्रह्मणो निरूपणमित्याकाङ्क्षायां चैतन्यरूपेणेत्याह । चैतन्यमिति । भूतानां समस्तानां व्यस्तानां वा देहाकार- परिणतानां चैतन्यं धो न भवतीति बहिरनुपलम्मात्तद्धर्मत्वे रूपादिवत्तत्साध- क्वाभावममझाच । तथा श्रीवादीनामपि भौतिकत्वाविशेषाचैतन्य धर्मो न मवती- दि पारिशेप्यास्वतनचेतन्य ब्रह्मणो रूपम् । तत्र श्रुविसम्मतिमाह । तपाचो- १(..) स्यपद २ ग.प्र...) दभमें 13. र.) 'नाम'। ४ (क.प प अ.) RIP - ·सटीकभाष्यापता। नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । शामा• ज्ञानमनन्तं प्रज्ञानं ब्रह्मेति च ब्रह्मणो रुपं निर्दिष्टं श्रुतिपु | सत्यमेवं तथापि तदन्तःकरणदेहेन्द्रियोपाधिद्वारेणैव विज्ञानादिशबैनिर्दिश्यते तदनु- कारित्वादेहादिवृद्धिसोचच्छेदादिषु नाशेपु च न स्वतः । स्वतस्त्वविज्ञातं- विजानतां विज्ञातमविजानतामिति स्थितं भविष्यति । पदस्य ब्रह्मणो रूप- मिति पूर्वेण सम्बन्धः । न केवलमध्यात्मोपाधिपरिच्छिन्नस्यास्य ब्रह्मणो रूपं त्वमल्पं वेत्थ यदप्यधिदैवतोपाधिपरिच्छिन्नस्यास्य ब्रह्मणो रूपं देवेषु वे- स्थ त्वं तदपि तूनं दहरमेव वेत्थ इति मन्पेऽहम् । यदध्यात्म यदधिदैवं- तदपि च देवेपूपाधिपरिच्छिन्नत्वाद्दहरत्वान्न निवर्तते यत्तु विध्वस्तसर्वो- पाधिविशेष शान्तमनन्तमेकमद्वैतं भूमाख्यं नित्यं ब्रह्म न तत्सुवेद्यमित्य- भिप्रायः । यत एवमथ नु तस्मान्मन्येऽद्यापि मीमांस्यं विचार्यमेव ते तव ब्रह्म । एवमाचार्योक्तः शिष्य एकान्त उपविष्टः समाहितः सन्यथोक्तमा- चार्येणागममर्थतो विचार्य ततश्च निर्धार्य स्वानुभवं कृत्वाऽऽचार्यस- काशमुपगम्योवाच । मन्पेऽहमदानी विदितं ब्रह्मेति ॥ ९ ॥ १ ॥ कमिति । गृणुत । नाहं मन्ये सु वेदेति नैवाहं मन्ये सुवेद ब्रह्मेति । Toटी० क्तमिति | सत्यमेवं चैतन्यं पारमार्थिकं ब्रह्मरूपं श्रुविवात्पर्यगम्यं तथापि य- दुक्तं ब्रह्मणो रूपं कथं नास्तीति वदुपाधिद्वारेणैव ब्रह्मणः शब्देन निरूपणं नि- देशनं न स्वत इत्यभिप्रेत्यान्तःकरणाधभिव्यक्तिमुपलभ्य हि यदुपाध्य- भिव्यक्तिनिमित्तं चैतन्यं तब्रीति निर्दिश्यत इत्यर्थः । ननूपाविरुहित- संबद्धो भवति चैतन्यस्य त्वसङ्गस्य कथं देहादिरूपाधिरित्याशङ्कयाह । तदनु- फारित्वादित्यादिना । यथा जले कम्पमाने सविता कम्पत इव भिद्यमाने भि- घव इवैति मिथ्यातद्धर्यभागित्वात्सवितुर्जलमुपाधिरियुच्यते नतु संबन्धादूरस्थ- योः संयोगायोगात । तद्वद्देहादेद्धसङ्कोचच्छेदादिषु दाहादिषु नाशेषु चैतन्यस्य मिथ्यादेहधर्ममागित्वादेहादेरुपाधिवमभिधीयत इत्यर्थः । ननु न खतश्चैतन्यवया निकायवे ब्रह्म कथं तर्हि तदनुभव इत्याशङ्कयाह । स्वतस्त्विति । भविषयवये- व विषयानुपरक्तचित्स्फुरण ब्रह्मानुभव इत्यर्थः । ततश्चेति । वेपत्वे घटादिवद- नात्मत्वादिममङ्गादित्यादिवत भात्मनो वेघ ब्रह्म न भवत्येवेति निर्झर्याज्ञानसं. शयाधभावेन स्वानुभवं करवेत्यर्थ. !॥ ९ ॥१॥ भाचार्यवचनादन्यदेव पचनं शिप्य उवाचेति नाशङ्कनीयमित्याह । यदे- (घ) नाइम । २ ( क स ) म तदाप चौपाय ·केनोपनिषत् । यो नस्तदेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥ १०॥२॥ यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः। चा मा० नैव तर्हि विदितं त्वया ब्रह्मेत्युक्त आह नो न वेदेति वेद च । वेद चेति च शद्धान वेदे च । ननु विमतिपिद्धं नाहं मन्ये मु वेदेति नो न वेदेति वे- द चेति । यदि न मन्यसे सु वेदेति कथं मन्यसे वेद चेति । अथ मन्यसे वैदैवेति कथं न मन्यसे सुवेदेति । एकं वस्तु येन ज्ञायते तेनैव तदेव वस्तु न म विज्ञापत इति विप्रतिषिद्धं संशयविपर्ययौ वर्जयित्वा । न च ब्रह्म संशयितत्वेन ज्ञेयं विपरीतत्वेन चेति निपन्तुं शक्यम् । संशयविपर्ययौ हि सर्वत्रानर्थकरत्वेनैव प्रसिद्धौ । एवमाचार्येण विचाल्पमानोऽपि शिष्यो न विचचाल । अन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादधीत्याचार्योक्तागमसम्पदा- यवलादुपपत्त्पनुभववलाच जगर्न च ब्रह्मविद्यायां दृढनिश्चयतां दर्शयन्ना- त्मनः । कमित्युच्यते । यो यः कश्चिन्नोऽस्माकं सब्रह्मचारिणां मध्ये तदुक्तं वचनं तत्त्वतो वेद स तद्ब्रह्म वेद । कि पुनस्तद्वचनमित्यत जाह नो न वेदेति वेद चेति । यदेवान्यदेव तद्विदितादयो अविदितादधीत युच वस्त्वनुमानानुभवाभ्यां संयोज्य निश्चित वास्यान्तरेण नो न वेदेति वेद चेत्यवोचदाचार्यबुद्धिसंवादाथै मन्दबुद्धिग्रहणेव्यपोहाथं च । तथा च गाज/ तमुपपन्नं भवति योनस्तद्वेदेति ॥ १० ॥२॥ शिष्याचार्यसंवादात्मतिनिकृत्य स्वेन रूपेण श्रुतिः समस्तसंवादनियत मर्थमेव बोधयति यस्यामतमित्यादिना यस्य ब्रह्मविदोऽमतमविज्ञातमविदि तं ब्रह्मेति मतमभिमायः निश्चयस्तस्य मतं ज्ञातं सम्यग्ब्रह्मेत्यभिमाय. । य स्य पुनर्मत ज्ञातं विदितं मया ब्रह्मेति निश्चयो न वेदैव स न ब्रह्म विजा नाति सः । विद्वदविदुपोयथोक्तौ पक्षाववधारयति । अविज्ञातममतमविदि तमेव ब्रह्म विजानतां सम्पग्विदितवतामित्येतद्विज्ञात विदितं ब्रह्माविजान तामसम्पग्दशिनामिन्द्रियमनोबुद्धिष्वेवात्मदर्शिनामित्यर्थः । न त्वत्यन्तमे वाव्युत्पन्नबुद्धीनाम् । न हि तेषां विज्ञातमस्माभिर्ब्रह्मेति मतिर्भवति । इ आ टी वान्यदेवेति । क्या चेति भाचार्यबुद्धिसंवादे सत्यर्थान्तरानभिधाने सतीत्यथा ॥ १० ॥२॥ अथवा । हेत्वर्थ इति । लोके शुरत्यादितत्त्व विजानता यतोऽध्यस्त रुप्याच, ( स द ख न २ (घ )*ण व्यामोहा। ३ ( क.स ग घ ४ झट 'निवयं ४ (कस) निवृन'।

·सटीकभाष्योपेता। अविज्ञात विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥११॥३॥ प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते। शामा.न्द्रियमनोबुद्धयुपाधिष्वात्मशिनां तु ब्रह्मोपाधिविवेकानुपलम्भात् ।बु- याद्युपाधेश्च विज्ञातत्वाद्विदितं ब्रह्मेत्युपपद्यते नान्तिरित्यतोऽसम्यग्दर्श- नपूर्वपक्षत्वेनोपन्यस्यते विज्ञातमविजानतामिति । अथवा हेत्वर्थ उत्तरा- दोऽविज्ञातमित्यादिः ॥ ११ ॥ ३ ॥ अविज्ञातं विजानतामित्यवधृतम् । यदि ब्रह्मात्यन्तमेवाविज्ञातं लौकि- कानां ब्रह्मविदां चाविशेषः माप्तः । अविज्ञातं विजानतामिति च परस्पर- विरुद्धम् । कथं तु तद्ब्रह्म सम्पग्विदितं भवतीत्वमर्थमाह । प्रतिबोधवि- दितं बोधं बोधं विदितम् । बोधशब्देन बौद्धाः प्रत्यया उच्यन्ते । सर्वे प्रत्यया विषयीभवन्ति यस्य स आत्मा सर्वबोधाभतिबुध्यते सर्व- प्रत्ययदर्शी विच्छक्तिस्वरूपमात्रः प्रत्ययैरेव प्रत्ययेष्वविशिष्टतया लक्ष्यते नान्यद्वारान्तरात्मनो विज्ञानायातः प्रत्ययप्रत्यगात्मतया विदितं ब्रह्म यदा तदा तन्मतं तदा तत्सम्यग्दर्शनमित्यर्थः । सर्वमत्ययदर्शित्वे चोप- जननापायवर्जितहक्स्वरूपतानित्यत्वं विशुद्धस्वरूपत्वमात्मत्वं निर्विशेषतै- कत्वं च सर्वभूतेषु सिद्धं भवेत् । लक्षणभेदाभावायोम्न इव घटगिरिगुहादिषु । टी• विज्ञातं भवति । अजानतामेव तु अध्यस्तं विज्ञानं भवतीति मसिद्धम् । तथा- ब्रह्मणि ज्ञेयत्वस्याध्यस्तत्वादेव तत्त्वविदो न ज्ञावं ब्रह्म पश्यन्तीत्यर्थः॥११॥३॥ ज्ञावब्रह्मत्वादर्शने ब्रह्मास्मीति कथं व्यवहरवीति चेत्किमनयेष्टकावाहकाना रत्नपटकचिन्तया ज्ञातस्य व्यवहाराङ्गत्वं वदतोऽपि वस्तुप्रकाशस्थ व्यवहाराङ्गत्व- स्येष्टत्वाद्वास्तवज्ञाततानपेक्षकत्वादित्यव्युत्पन्नव्युत्पादनाय द्यमुद्भावयति । अ- विज्ञातामत्यादिना । नीलपीताधाकाराणा बुद्धिविकाराणां जडानां यचैतन्य- व्याप्तत्वेनाजडवदवभासस्तं साक्षिणमुपलक्ष्य सोऽहमात्मा ब्रह्मति महावाक्याद- विषयतयैव यो वेत्ति स ब्रह्मविदुच्यते । तेन नाविशेषमसङ्गादिचोद्यावकाश इ. त्याह । प्रतिबोधविदितमिति । पत्ययेप्वविशिष्टतयानुगतरूपेणेत्यर्थः । येन चि- रखरूपेणाहमन साक्षी तस्य सर्वताविशेषानैकस्मिन्नेव देहेऽहं साक्षी भेदोत्पत्यादी. नां च साक्ष्यगतत्वेन साक्षिण एक्त्वनित्यत्वादिकमपि सिद्धयतीत्याह । सर्व- प्रत्ययदर्शित्वे चेति । विदितत्वाविदितत्वयोः साक्ष्यगतत्वेन तदन्यत्वमप्यस्मि- ग झ..) शेषमाप्तवि। २ ( ग घ च 2 ) पयाभ'। 3 (घ ) क्षण में।

·१८ केनोपनिषत् । आत्मना विन्दते वीर्य विद्यया विन्दतेऽमृत म् ॥ १२॥४॥ सा मा विदिताविदिताभ्यामन्पोत्यागमवाक्यार्थः । एवं परिश्चद्ध एवोपसंहतो भवति । दृष्टेष्टा श्रुतेः श्रोता मतेमन्ता विज्ञातेर्विज्ञातेति हि श्रुत्यन्तरम् । यदा पुनधिक्रियाकर्तेति बोधक्रियालक्षणेन तस्कार विजानातीति वोधल- क्षणेन विदितं प्रतिबोधविदितामात व्यारस्यायते । यथा यो वृक्षशाखाश्चाल- यति स वायुरीित तद्वत् । तदा बोधक्रियाशक्तिमानात्मा द्रव्यं न बोध- स्वरूप एव । बोधस्तु जायते विनश्यति च । यदा बोधो जायते तदा घोध- क्रिपया सह विशेषः । यदा वोधो नश्यति तदा नष्टवोधो द्रव्यमानं निविन शेपः तत्रैव सति विक्रियात्मकः सावयवोऽनित्योऽयुद्ध इत्यादयो दोपान परिहतुं शक्यन्ते । यदापे काणादानामात्ममनःसंयोगजो बोध आत्मनि स- मवैति । अत आत्मनि बोनृत्वं नतु विक्रियात्मक आत्मा । द्रव्यमानस्तु भई चति घट इव रागसमवायी । अस्मिन्पक्षेऽप्यचेतनं द्रव्यमानं ब्रह्मेति विन ज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्याद्याः श्रुतयो बाधिताः स्युः । आत्मनो निरवयवत्वेन प्रदेशाभावान्नित्पसंयुक्तत्वाच मनसः स्मृत्युत्पत्तिनियमानुपपत्तिरपरिहार्य स्पात् । संसर्गमित्व चात्मनः श्रुतिस्मृतिन्पापविरुद्धं पल्पितं स्पात यसो न हि सज्जते असक्तं सर्वभूदितिश्रुतिस्मृती द्वे । न्यायश्च । गुणवगुण भाटी पक्षे संभवतीत्याह । विदिताविदिताभ्यामन्यदिति । एक्देशिव्याख्यान दाव्य दूषयति । यदा पुनरित्यादिना । भमिसंयोगावटलीहित्यवन्मन संयो गादसमवायिकारणादात्मन्यचेतने चैतन्यमुत्पद्यत इत्येवन केवल श्रुविविरुद्ध भावितं चेत्याह । आत्मनो निरवपवत्वेनेति । मदेशवदा प्रदेशवको लोके से योगो पृष्टः । आत्मनो निष्पदेशत्वान्मनमा सयोगो न समवचीत्युक्तं वदयुक्त युगपरमर्वमूर्त संयोगित्व सर्वगतत्वमात्मनस्तवो मनस सयोगोऽपीवि चेत्तत्राए । नित्येति । ग्रहणकालादन्यकाल एवं स्मृाना प्रमेणवोत्पत्तिरिवि नियमो वेदो- पिक्स्य नोपपद्यते ग्रहणगलेऽपि स्मृत्युत्पत्तिपमझाथ संस्कारवदात्ममन संयोग-1 स्याविशेषादित्यर्थ ! मर्वगवत्वं च सर्वाव्यवधानमात्रं न तु मयोगित्व कल्पनी- यमित्याह । ससर्गमित्वं चेति । न्यायविरुदमित्युक्त तत्स्फुटयवि । न्या. १(कम)'मान२(क घ) 'मुपाय (य } एनारे मिान दानशामिरगट ।

·सटीकभाष्योपेता। शा.भा. वता संसज्यते नातुल्यजातीयम् । अतो निर्गुणं निर्विशेष सर्वविलक्षणं के. मंचिदप्यतुल्यजातीयेन संसृज्यत इत्येतस्यापविरुद्धं भवेत् । तस्मानित्पा- लुप्तविज्ञानस्वरूपज्योतिरात्मा ब्रह्मेत्ययमर्थः सर्वबोधबोध्दृत्वे आत्मनः सिध्य- ति नान्यथा । तस्मात्प्रातिबोधविदिवं मतमिति यथाव्याख्यात एवार्थोऽस्मा- भिः। यत्पुनः स्वसंवेद्यता प्रतिबोधविदितमित्यस्य वाक्यस्यार्थो वर्यते । तत्र भवति सोपाधिर्फत्वे आत्मनो बुद्धयुपाधिस्वरूपत्वेन भेदं परिकल्प्यात्मना- त्मानं वेत्तीति संव्यवहारः । आत्मनैवात्मानं पश्यति स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्त्य त्वं पुरुषोत्तमेति । नतु निरुपाधिकस्यात्मन एकत्वे स्वसंवेद्यता पर- संवेद्यता वा संभवति । संवेदनस्वरूपत्वात्संवेदनान्तरापेक्षा च न संभव- ति यथा भकाशस्य प्रकाशान्तरापेक्षाया न संभवस्तद्वत् । बौद्धपक्षे स्वसं- वेद्यतायात क्षणभङ्गुरत्वं निरात्मकत्वं च विज्ञानस्प स्यात् । न हि वि- ज्ञातुर्विज्ञातेविपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् । नित्यं विभुं सर्वगतं स वा- एष महानज आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभय इत्पाद्याः श्रुतयो बाध्येरन् । यत्पुनः प्रतिबोधशब्देन निनिमित्तो बोधः प्रतिबोधो यथा मुप्तस्येत्यर्थ परिकल्पयन्ति । सद्विज्ञान प्रतिबोध इत्यपरे । निनिमित्तः सनिमित्तः भाटी यश्चेति ॥ एकदेशिव्याख्यानान्वरमनूद्य दूषयति । यत्पुनरित्यादिना ।। यद्वेधं .तद्वेदितुर्वेदनाच भिन्नं यथा घटादीवि व्याप्तिविरोधात्स्वसंवेद्यत्वं वास्तव नोपपद्यते तवो युद्धयादावात्मभावमारोप्यात्मना तस्य वेद्यत्वं वाच्यामिति निरुपाधिकवरूपस्थितिर्न स्यादित्याह तत्रभवति । सोपाधिकवं इति । काणादस्य स्वसंवेद्यत्वानङ्गीकार- बलात्सरवेद्यत्वं मसज्जत इत्यपि न वाच्यमित्याह । संवेदनस्वरूपत्वादिति । चौद्धन स्वसंवैधं विज्ञानमिष्टं तव किं न स्यादित्यत आह । बौद्धपक्ष इति । प्र- त्यक्षस्य वर्तमानावभासकत्वात्क्षणान्तरविशिष्टे स्वात्मनि क्षणान्तरविशिष्टं वदेव, विज्ञान प्रत्यक्षं न संभवति । अतः स्वात्मनि स्वयमेव विज्ञानं प्रत्यक्षं चेद्वर्तमान- क्षणमा सत्त्वं स्यात् । स्वसंवेद्यत्वेन साक्षिणाऽनङ्गीकारातिरात्मत्वं च स्यादेव तच्छृतिविरुद्धमित्यर्थः । प्रविबोधवाक्यस्यान्विरं शङ्कते । यत्पुनरिति । ब्रह्मा- .हमस्मीति चिन्तयतो यावच्चेतोव्यापृतिस्तावत्संपज्ञातसमाधिनिवृत्ते चेतोव्यापारे यः परमानन्दसाक्षात्कारः सौषुप्तानन्दसाक्षात्कारवत्सोऽसपज्ञानसमाधिपविबोध उच्य- ते । तदुक्तं वार्तिकस्वा । अपरायत्तबोधो हि निदिध्यासनमुच्यत इति । अथवाऽ १(घर झ. 'इलमात्म'। २ (क इ.स) करवमात्म' | ३ (ट.इ.) 'निर्णी तोपा । ४ (फ ख. च. 'लमिति । ५ ( क. ख.) 'सग्ननाभिव्यक्तस्य ।।

·.. फनोपनिषत् । शा•भा सकृद्वाऽसकद्वा मतियांध एव हि सः । अमृतत्वममरणभावं स्वात्मन्प वस्थानं मोक्षं हि यस्माद्विन्दते लभते पयोक्तात्मतिबोधात्मतिबोधविदि- तात्मकात्तरमात्मतियोधरिदितमेव मतमित्पभिमायः। योधस्य हि मत्पा- त्मा आत्मविषयं च मतममृतत्वे देतुः । न छात्मनोऽनात्मत्वममृतत्वं भवति आन्मत्वादात्मनोऽमृतत्वं निनिमित्तमेव । एवं मर्त्यत्वमात्मनो यद- विद्ययाऽनात्मत्वमतिपत्तिः फट पुनर्यधोक्तयाऽऽत्मविद्ययाऽमृतत्वं विन्दत इत्पत आद । आत्मना स्वेन स्वरूपेण पिन्दते लभते पीपं बलं सामथ्पं धनसदायमचौपधितपोयोगकृतं वीपं मृत्युं न शनोत्पभिभवितुम- भान्टी क्रियमझात्मत्यानुभवे सति प्रमातृवानुपपती पुन नाममात्मयो मुक्तिकारणं सरुद्विज्ञान प्रतिवोध उच्यते । सरुत्मवृत्त्या मृद्राति झियापारकरूपमृदज्ञानमागम- ज्ञानमाङ्गत्यं नास्त्यतोऽनयोरिति पक्षद्वयेऽप्यसचिमाह । निनिमित्त इति । भ. यमाशयः । न तावदविधानिवर्तफ्स्यागन्तुकस्य पौधस्य निर्निमिलत्वं संभवति । का- थस्य सनिमितत्वव्याप्तेः । सौपुतस्यापि न निर्मिमितत्वमविधायाः पूर्वपूर्वनिरो धारस्यायंसारोवतादृशवृष्यभिव्यरचेवन्यस्य तन मुससाक्षात्कारोपगमात भतएव वृत्तिविशिष्टस्य विनाशे स्मरणमुपपद्यते । अयापि तस्र्धातिसंस्कारमचया निवृत्तेऽपि चित्ते ब्रह्माभिव्यक्तं स्यादिवि चेन्न । तथा सत्यप्रमावेन विनष्टपुयापरी क्षादिवाविधानिवृत्तिर्न स्यात् । शाब्दज्ञानसंवादात्ममात्वे परवप्ररत्वमसङ्गः शब्दमूल स्पात्ममात्वेन निनिमिततेविप्रवृत्तफलपर्मपतिबन्धाद्वर्तमानममातृत्वाभामानिवृत्तेरसर ब्दोषोऽपि संभवतीति पक्षद्वयपि नादर.। सर्वचापि परमात्मा मतियोव एव बोम घोष मति सातिवया मातीति । लक्ष्यपदार्थविवेचनपूर्वक महापास्योपथ परमार स्मीति ज्ञानमेव सम्यग्ज्ञानं यस्मात्तत भवामृतत्वं लमव इत्याह । अमृतत्वनि उक्तमर्थ सङ्क्षिप्याह । बोधस्य हीति । बुद्धिपरिणामम्य सर्वस्य भामकं ।। त्यक्चतन्य परमात्मा न भवति किंतु ब्रह्माण्डाद्वाहिःस्थिवस्तत्मातिश्च मोक्ष इत्या- शक्याह । न हौति । अनात्मप्राप्तेः कर्मफलबदनित्यत्वेनामृतत्वमसिद्धिने स्या दित्यर्थः । यधुक्नदोषपरिहारायीपाधिक्भेदेन भिन्नत्वं ब्रह्मण. स्ववस्त्वात्मत्व- मेवेति मन्यसे बनाह । आत्मत्वादिति । ब्रह्मण भात्मत्वादेवात्मनोऽमृतत्वं समावतएव सिद्धम् । वहि विद्यया आनर्थस्य प्राप्तमित्याशड्क्याह । एवं म- पत्वमिति । अविद्यया देहाधात्मत्वप्रतिपत्तिरिति यत्तदात्मनो मत्यत्वं तन्नि- वृत्तिर्विद्याफलामेत्यर्थः । वीर्य विधाकृतमुक्त मुक्तत्वे दान्ध तञ्च स्वाभाविकमेव १(च अ ) "गात्मविषयत्व म°1 २ (क. ख ) 'नो अनारमत्वादाम नामृ । ३ (न.प. इ. ) "मित्तत्वात् ए'1४(फ स. च. स ) 'चर्मपत्न।

·सटीकभाष्योपेता। इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदी- महती विनष्टिः। भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः प्रत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ १३ ॥५॥ इति दितीयः खण्डः ॥२॥ मा भा• नित्यवस्तुकृतत्वात् । आत्मविद्याकृतं तु वीर्यमात्मनैव विन्दते नान्येने- स्यतोऽनन्यसाधनत्वादात्मविद्यावीर्यस्य तदेव वीर्य मृत्युं शक्नोत्य- भिभवितुम् । यत एवमात्मविद्याकृतं वीर्यमात्मनैव विन्दतेऽतो विद्ययाऽऽत्मविपयया विन्दतेऽमृतं नायमात्मा वलहीनेन लभ्य इत्याथर्वणे। अतः समर्थो हेतुः अमृतत्वं हि विन्दत इति ॥ १२ ॥ ४ ॥ कष्टा खलु सुरनरतिर्यकमेवादिपु संसारदुःखबहुलेषु माणिनिकायेषु जन्मजरामरणरोगादिसंपाप्तिरज्ञानादत इहैव चेन्मनुष्योऽधिकृतः समर्थः सन्यद्यवेदीदात्मानं यथोक्तलक्षणं विदितवान्पयोक्तेन प्रकारेण । अथ सदस्ति सत्यं मनुष्यजन्मन्यस्मिन्नविनाशोऽर्थवत्ता वा सद्भावो वा परमा- पंता वा सत्पं विद्यते । न चेदिहावेदीदिति ।न चेदिह जीवंश्चेदाधिक- सोऽवेदीन विदितवान् तदा महती दीर्घाऽनन्ता विनष्टिविनाशनं जन्मज. रामरणादिमबन्धविच्छेदलक्षणा संसारगतिस्तस्मादेवं गुणदोपी विज्ञान- न्तो ब्राह्मणा भृतेषु भूतेषु सर्वभूतेषु स्थावरेपु चरेषु चैकमात्मतत्त्वं ब्रह्म विचित्य विज्ञाय साक्षात्कृत्य धीरा धीमन्तः मेत्य व्यावत्य ममाहंभावल- क्षणादविद्यारूपादस्माल्लोकादुपरम्य सर्वात्मकत्वभावमद्वैतमापन्नाः सन्तोऽ मृता भवन्ति ब्रह्मैव भवन्तीत्यर्थः । स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मेव भवतीति श्रुतेः ॥ १३ ॥ ५॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥२॥ •टी• मुक्तत्वं वास्ववम् । सर्वशरीराघससगित्वावभावनिरवयवस्वादेव । ववश्व नित्यमुक्त एवाहमित्यवष्टम्भो विचारवं बलमित्यर्थः ॥१२॥ ४ ॥ उत्तरवाक्यस्यापेक्षित मर्थमाए । कष्टा स्वल्विति । लौकिकमपि सत्यम् । चीरनं. धनतलं सामः समता म्हपतिः । एतदपि सर्वेब्रमस्दिो भवतीवि स्तुत्यर्धमुच्यते । परमार्थवो ब्रह्मरूपस्थिविस्तु फलमवश्यं भवतीत्यर्थः ॥ १३ ॥ ५ ॥ इवि द्वितीयः खण्ड. ॥ २॥ *अत्र यद्यपि सर्वेष्वादर्शपुस्तकेगु नवेदवेदादित्यैर उपसम्यते तथापि मूचे नदिहावीदिति तित अत. तर प्रतीकस्यापि महीतु युनत्तानचेदिहावेदादित्येव स्थापित । 1(प. स ग प, इ.) 'म्याययंम। .

·२२ केनोपनिषत् । ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो वि- जये देवा अमहीयन्त । त ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति ॥ १४ ॥१॥ मा मा• ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्येऽविज्ञातं विजानतां विज्ञानमविजानतामित्या- दिश्रवणाद्यदस्ति तद्विज्ञातं प्रमाणपन्नास्ति तदविज्ञातं शशविपाणकल्प- मत्पन्तमेवासदृष्टम् । तथेदं ब्रह्माविज्ञातत्वादसदेवेति मन्दबुद्धीनां व्यामो- हो माभूदिति तदर्थेयमाख्यायिकाऽऽरम्पते । तदेव हि ब्रह्म सर्वमकारण प्रशास्तृ देवानामपि परो देव ईश्वराणामपीश्वरो दुर्विज्ञेयो देवानां जपहेतु- रसुराणा पराजयहेतुस्तत्कथं नास्तीत्येतस्पार्यस्यानुकूलानि हुत्तराणि व- चांसि दृश्यन्ते । अथवा ब्रह्मविद्यापाः स्तुत्तये । फर्थ अझविज्ञानाद्वय- रन्पादयोदेवा देवानां श्रेष्ठत्वं जग्मुस्ततोऽप्यतितरामिन्द्र इति । अथवा दुर्विज्ञेयं ब्रह्मेत्येतत्मदश्यते । येनाग्न्यादयोऽतितेजसोऽपि केशेनैव ब्रह्म विदितवन्तस्तथेन्द्रो देवानामीश्वरोऽपि सन्निति वक्ष्यमाणोपनिपद्विधिपरं वा सर्व ब्रह्मविद्याव्यतिरेकेण प्राणिनां कर्तृत्वाभिमानो मिथ्येत्येतदर्श- नार्थ वाऽऽख्यायिका । यथा देवानां जयाद्यभिमानस्तद्वदिति । ब्रह्म यथो कलक्षणं परं ह किल देवेम्पोऽर्थाय विजिग्ये जपं लब्धवद्देवानाममुराणां संग्रामेऽसुरान् जित्वा जगदरातीनीचरसेतुभेत्तुन्देवेभ्यो जयं तत्फलं च पाय- च्छज्जगतः स्थेम्ने । तस्य ह किल ब्रह्मणो विजये देवा अग्न्यादयोऽ- महीयन्त महिमानं माप्नुवन्तस्तदात्मसंस्थस्य प्रत्यगात्मन ईश्वरस्य सर्व- ज्ञस्य सर्वक्रियाफलसंयोजयितुः प्राणिनां सर्वशक्तेर्जगतः स्थिति चिकी- र्पोरयं जयो महिमा चेत्यजानन्तस्ते देवा ऐक्षन्त ईक्षितवन्तोऽग्न्यादिस्व- रूपपरिच्छिन्नात्मकृतोऽस्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमाऽभिवा- विन्द्रत्वादिलक्षणो जयफलभूतोऽस्माभिरनुभूयते नास्मत्मत्यगात्मभूतेश्वर- कृत इत्येवं मिथ्याभिमानेक्षणवताम् ॥ १४ ॥१॥ भा०टी० उत्तरग्रन्थस्य प्रतीकमादाय तात्पर्यमाह । ब्रह्मेत्यादिना । भभिप्रेवं ता- पर्यमाह । वक्ष्यमाणेति । उत्तमाधिकारिगोचरमविषयं ब्रह्मात्मताज्ञान पूर्व- त्रोक्तमुत्तरत्र तु मन्दाधिकारिगोचरं सगुणब्रह्मोपासनं वक्ष्यते । तत्परं वक्ष्यमाणं सर्वेवाक्यजात स्पष्टविधिदर्शनादतोऽत्रैव तात्पर्यमर्थान्तरतात्पर्यप्रदर्शनं तु सं. भावनामातेणेति द्रष्टव्यम् ईश्वरस्य सेववो मर्यादा वर्णाश्रमादिधर्मास्तरे दकान् । जगतः स्थेने स्थैर्याय स्खयोगमाहात्म्यनिर्मितेन सत्वरजस्तमसां बयाणां गुणाना योगो युक्तियटनं माया तन्माहात्स्येनेत्यर्थः ॥ १४ ॥ १ ॥ १५ ॥२॥ ।

·सटीकभाष्योपेता। तद्वैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजा- नत किमिदं यक्षमिति ॥ १५॥२॥ तेऽग्नि- मब्रुवन् जातवेद एतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति ॥१६॥३॥ तदभ्यद्रवत्तमभ्यवद- कोऽसीत्यग्निर्वा अहमस्मीत्यब्रवीजातवेदा वा अहमस्मीति ॥ १७॥४॥ तस्मि स्त्वयि किं वीर्यमित्यपीद सर्व दहेयं यदिदं पृथिव्या- मिति ॥ १८॥५॥ तस्मै तृणं निदधावेतद्द- हेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धं स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदे- तद्यक्षमिति ॥ १९ ॥६॥ शामातद्ध किलैपां मिथ्येक्षणं विजज्ञौ विज्ञातवब्रह्म । सर्वेक्षित हि तत्सर्वभू- तकरणमयोकृत्वाद्देवानां च मिथ्याज्ञानमुपलभ्य मैवामुरवद्देवा मिथ्याभिमा- नात्पराभवेयुरिति तदनुकम्पया देवान्मिथ्याभिमानापनोदनेनानुगृह्णीयामि- ति तेभ्यो देवेभ्यो ह किलाप प्रादुर्बभूव स्वयोगमाहात्म्पनिर्मितेनात्य- दुतेन विस्मापनीयेन रूपेण देवानामिन्द्रियगोचरे प्रादुर्बभूव । तत्मादुर्भूत ब्रह्म न व्यजानत नैव विज्ञातवन्तः देवाः । किमिदं पक्षं पूज्यं महबू- तमिति ॥ १५॥२॥ ते तदजानन्तो देवाः सान्तर्भपास्तद्विजिज्ञासवोऽनिमग्रगामिनं जातवे- दसं सर्वज्ञकल्पमब्रुवन्नुक्तवन्तो हे जातवेद एतदस्मद्गोचरस्थं यक्ष विजानी- हि विशेषतो बुध्यस्व त्वं नस्तेजस्वी किमेतद्यक्षमिति । तथास्त्विति तद्य- क्षमम्पद्रवत्तत्मतिगतवानमिः । तं च गतवन्तं पिच्छि' तत्समीपे ऽप्रग- ल्भत्वातूष्णीभूतं तद्यक्षमभ्यद्रवदग्निं प्रत्यभाषत कोऽसीति । एवं ब्रह्मणा पृष्टोऽपिरब्रवीदमि अग्निनामाह प्रसिद्धो जातवेदा इति च । नामद्वयेन प्रसिद्धतयात्मानं श्लाघपनिति । एवमुक्तवन्तं ब्रह्मावोवत्तस्मिन्नेवं प्रसिद्ध- गुणनामवति त्वयि कि वीर्य सामर्थ्यमिति । सोऽब्रवीदिद जगत्सवं दहे- यं भस्मीकुर्याम् ।। यदिदं स्थावरादिष्टथिव्यामिति । पृथिव्यामित्युपलक्ष- .णा) यतोऽन्तरिक्षस्थमपि दशत एवामिना । तस्मै एवमभिमानवते ब्रह्म ·२४ दा-भा. केनोपनिषत् । अर्थ वायुमनुवन्वायवेतद्विजानीहि किमेतद्य- क्षमिति तथेति ॥२०॥७॥ तदभ्यद्रवत्तम- भ्यवदत्कोऽसीति वायुर्वा अहमस्मीत्यत्रवीन्मा- तरिश्वा वा अहमस्मीति ॥२१॥८॥त- स्मियस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीद ५ सर्वमाददीयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥ २२॥ ९॥ तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाकादातुं स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥२३॥ १०॥ अथेन्द्रमब्रुवन्मववनेतदिजानीहि किमेतद्यक्षमिति तृणं निदधौ पुरोऽग्नेः स्थापितवद्ब्रह्मैतत्तृणमानं ममाग्रतो दह नवेदस्य दग्धुं समर्थो मुञ्च दग्धृत्वाभिमानं सर्वत्रेत्पुक्तः तत्तृणमुपप्रेयाय तृणसमीपं गतवान् सर्वजन सर्वोत्साहकृतेनवैगेन गत्वा न शशाक नाशकद्दग्धुं स लातवेदास्तृणं दग्धुमशक्तो वीडितो हतमतिज्ञस्तत एव यक्षादेव तूणी) दे- वान्प्रतिनिववृते निवृत्तः प्रतिगतवान् । नैतद्यक्षमशकं शक्तवान विज्ञातुं विशेपतो यदेतद्यक्षमिति ॥ १६ ॥३॥ १७॥४॥ १८ ॥५॥१९॥६॥ भय वायुमित्यथानन्तरं वायुमब्रुवन्हे वायो एतद्विजानीहि इत्यादि स- मानार्थ पूर्वेण । वानाद्मनाद्गन्धनाद्वायुः । मातर्यन्तरिक्षे श्वयतीति मात- रिश्वा । इदं सर्वमप्पाददीयं ग्रहीयाम् । यदिदं पृथिव्यामित्यादि समान- मेव ।। २० ॥७॥ २१ ॥८॥ २२॥ ९ ॥ २३ ॥१०॥ अथेन्द्रमिति । अथेन्द्रमनुवन्मघवन्नेतद्विजानीहि इत्यादिपूर्ववदिन्द्रः पर- मेघरो मघवान्चलबत्त्वात्तथेति तदभ्पद्रवत्तस्मादिन्द्रादात्मसमीपं गता- सहम तिरोदधे तिरोभूतमिन्द्रस्येन्द्रत्वाभिमानोऽतितरां निराकर्तव्य इत्पतः संवादमात्रमपि नादाद्ब्रह्मेन्द्राय तद्यक्षं यस्मिन्नाकाशे आकाशपदेशे आत्मानं दयित्वा तिरोभूतमिन्द्रश्च ब्रह्मणस्तिरोधानकाले पस्मिनाका- शे मासीत्स इन्द्रस्तस्मिन्नेवाकाशे तस्यो । कि तचक्षमिति घ्यापन्न निर्व- वृतेऽग्न्यादिवत्तस्पेन्द्रस्य पक्षे भक्ति बुध्दा विद्या उमारूपिणी मादुरभ- स्वीरूपा । स इन्द्रस्तामुमा बहुशोममानां सर्वेपां हि शोभमानानां शोभ- (प.प.ग. घ...) 'TTR

·न मानुपात् परो धर्म ।
श्री गिरिवनवासी प्रगति मंडळ, मुंबई
दृष्टिदान व दंतयज्ञ
चिकित्सक दतवैद्य श्री लाभशंकर फुलशकर शुक्ल
वैद्याचार्य, दतविद्या विशारद,
पुनीत कुटीर, ढेबर चौक, राजकोट, (सौराष्ट्र)
दांत बिघडल्यामुळे रोग्यांनी घेण्याची औषधे व सूचना
१ सकाळी
दतेश्वरी हे ओषध दात घासताना लागावे दुपारी व सध्याकाठी जेवणानतर पाण्यात
मिसळून दनेश्वरीने चुठा कराव्यात दात स्वच्छ कापडाने पुसावे हे आपध मजना-
प्रमाणे लावाने
२ रात्री
३
पायोरीया झालेल्यानी दतामृत (प्रवाही) एक तीन थेब घेऊन दात व हिरड्यापर
चोळावे किंना १०० ग्रॅम वजनी तेलामध्ये मिमडून रोज रात्री झोपण्यापूर्वी दात य
हिरड्यानर चोळून चुळा करून झोपाने दरवाना असेल तर सडलेल्या दाताच्या भोका
मध्ये दतामृत (प्रवाहा) टाकावे अथवा ज्या ठिकाणी दुखत असेल तेथे ते लावावे
१०० ग्रॅम तिळेल तेल, १० प्रम शिंदेलोण, १० ग्रॅम कापूर पावडर या तिघाचे
मिश्रण करून रात्री दाताना व हिरड्याना लाराने
ईलावा हरडे, इसबगुर, ज्येष्ठमध (प्रयकी ५० प्रम) साररया प्रमाणात घेऊन रोज
एक चमचा पाण्याबरोबर घ्यावे किंवा त्रिफ71 चूर्ण घ्यावे
दांत काढन घेणाऱ्या रोग्यांना खास सूचना
(१) चोवीस तासपर्यंत आपट आणि गोड पदार्य खाऊ नयेत
(२) दात काढलेल्या जागेवर जिभेने चाटू नये किंवा बोट आणि कपडा लावू नये.
(३) चौबीस तास यड पाण्याने व नतर गरम पाण्यान मीठ घालून चुप कराव्यात
(४) सूज आली अमल ना मीट, माती व हन्द साररया प्रमाणात घेऊन पाण्यात
मिसळून गरम करावी व सूज आल्या जागेवर गमानी आरट गोड खाणे बद
कगवे, कुलपा, चॉक्लेट, पेपरमिंट, आसाम वगरे वय करावे जास्त गरम किंवा
जास्त थड जस्तू खावू नयेत मद्यापासन बनवल्या वस्तू वर्य कराव्यात
वर मागितलेली औषधे टतयज्ञाच्या जागी मिळतील

·Hean secznej 3ીવA દળ પ૨૧ખ રે न मानुषात् परो धर्मः। શ્રી ગિરિવનવાસી પ્રગતિ મંડળ, મુંબઈ દૃષ્ટિદાન અને દંતયજ્ઞ ચિકિત્સક દંત શ્રી લાભશંકર ફુલશંકર શુકલ વૈધાવાય વિદ્યા વિશારદ, પુનિત કુટિર. ઠેબચ્ચોક, રાજકોટ (સૌરાષ્ટ્ર) દયાના દર્દીઓને સૂચના (૧) સવારે દવીદવા દાતત્ર સાથે લગાવવી, બપોરના તથા સાજના ભોજન બાદ પાણીમાં મેળવી દહેશ્વરીના કોગળા ક વા, દાતને સ્વચ્છ વસ્ત્રથી લુછવા, આ દવાને મંજન પેઠે લગાવવી (૨) રાતે દતામૃત (પ્રવાહી) પાયોરીયામાં રાત્રે એકથી ત્રણ ટીપાં દાંત અને પેઢા પર માલીશ કરવું [અથવા ૧ ગ્રામ તલના તેલમામીલાવી,ગુજરાત્રેતા પહેલા દાત અને પેઢા ઉપર માલીશ કરી પ્રેગળા કરી સૂને દુખાવો હોય કે, સલા દાંતમાં પોય હોય તેમાં દતામૃત પ્રવાહનું પોતું મુકવું, વા અગે જ્યા દુખતું હોય ત્યાં આ દવા લગાવવી (૩) તલનું તેલ ૧૦ ગ્રામ, સિંધાલુણ ૧૦ ગ્રામ કપુર પાવડર ૧૦ ગ્રામ ત્રણેનુ મિશ્રામ ની રાત્રો લગાડવું () ઉપરાન હરડે, ઇસબગુવ, જોઠીમધ (દરેક ૫૦ ગ્રામ) સરખા ભાગે લઈ રોજ એક ચમચી પાણી સાથે લેવુ અથવા ત્રિફલા ચૂર્ણ લેવું દાંત કઢાવનાર દરદીને ખાસ સૂચના - (૫) (૧) ગોવીન કલાક બટાd અને મીટાશ ખાવી ન (૨) ઘી કાઢે જગ્યાએ જીભથી ચુસવું નઅિગર બાગી કે કપડુ લગાડવું નહિ (૩) ૨૪ કલાક ઠ પાણીના ત્યાર પછી મ પાણીમાં નમક નાખી વેગળા જગ્યા (૮) સોજો આવે તો મીઠું માટી અને ફળદર બરખા ભાગે લઈ પાણીમા મીલાવી ગરમ કરી બજાર ઉપર લાવવું ૫ ખટાશ, મીગ બંધ કરવા, ગુલી, ગોલા, ચોકરેટ પીપ મિટ બરફની બનાવટો બંધ કરવી, અતિ ગરમ, અતિ ઠડુ બંધ કે દાની બનાવટો બંધ કરી ઉપર જણાવેલી દવાઓ યજ્ઞસ્થળે મળશે.

·सरीफभाप्योपेता। २५ तथेति तदभ्यद्रवत्तस्मात्तिरोदधे ॥२४॥११॥ स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमा- नामुमा हैमवती ता होवाच किमेतद्यक्षमि- ति ॥२५॥१२॥ इति तृतीयः खण्डः समाप्तः ॥ सो ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये म- हीयध्वमिति ततो हैव विदाञ्चकार ब्रह्मेति॥२६॥१॥ तस्माद्दा एते देवा अतितरामिवान्यान्देवा- न्यदग्निर्वायुरिन्द्रस्ते खेननेदिष्ठं पस्टशुस्ते ह्येन- प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥ २७ ॥२॥ बामा• नतमा विद्यां तदा बहुशोभमानेति विशेषणमुपपन्नं भवति । हैमवती हेमकताभरणवतीमिव बहुशोभमानामित्पर्थः । अथवा उमेव हिमवतो दुहिता हैमवती नित्यमेव सर्वज्ञेनेश्वरेण सह वर्तत इति ज्ञातुं समर्थी इति कृत्वा तामुपजगाम । इन्द्रस्तां ह उमा फिलोवाच पप्रच्छ ब्रूहि किमेतद्दर्शयित्वा तिरोभतं यक्षमिति ॥ २४ ॥ ११ ॥ २५ ॥ १२ ॥ इति तृतीयखण्डभाष्यम् ॥ ३ ॥ सा ब्रह्मेति होवाच ह किल ब्रह्मण ईश्वरस्यैव विजये ईश्वरेणैव जिता असरा यूयं तत्र निमित्तमात्रं तस्यैव विजये यूयं महीपध्वं महिमानं प्राप्नु- थ। एतदिति क्रियाविशेषणार्थम् । मिथ्याभिमानस्तु युष्माकमयमस्माक- मेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति । ततस्तस्मादुमावाक्यात एव विदा- ञ्चकार ब्रह्मेतीन्द्रोऽवधारणाचतो हैवेति न स्वातनपेण ॥ २६ ॥१॥ यस्मादमिवाय्विन्द्रा एते देवा ब्रह्मणः संवाददर्शनादिना सामीप्यमुपग तास्तस्मादेश्वर्यगुणैरतितरामिव शक्तिगुणादिमहाभाग्यैरन्यान्देवानतितरा- मतिशयेन शेरत इवैते देवाः । इवशब्दोऽनर्थकोऽवधारणार्थों वा । यद- मा टी• तृतीयखण्डशेपभाप्य स्पष्टमतो न विवृतमिति ॥ इवि तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ विघुवः सकाशाद्विद्योतन कृतवदित्यनुपपन्नं ब्रह्मण स्वयं ज्योतिष्ट्वात्पराधी- नप्रकाशानुपपत्तेविद्युत्सम्बन्धि घोतन कृतवदित्यनुपपन्नमन्याश्रयस्य विधो- १(ग घ द . ज न ) सेतिपद नास्ति।

·२६ फेनोपनिपत् । तस्मादा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान्देवान्स ह्ये नन्नेदिष्ठं परपर्श स ह्येनत्प्रथमो विदाञ्च- कार ब्रह्मेति ॥२८॥३॥ तस्यैप आदेशो यदेतद्विद्युतो व्यद्युतदा३इती- न्यमीमिषदा ३इत्यधिदेवतम् ॥ २९ ॥४॥ शामा निर्वायुरिन्द्रस्ते हि देवा यस्मादेतद्ब्रह्म नेदिष्ठमन्तिकतमं भियतमं पस्पृशुः स्पृष्टवन्तो यथोक्तैर्वह्मणः संवादादिमकारस्ते हि पस्माच हेतोरेनद्ब्रह्म प्रथमः पथमाः प्रधानाः सन्त इत्येतद्विदाञ्चकार विदा. चरित्येतद्ब्रह्मेति ।। २७ ॥ २ ॥ पस्मादग्निवायू अपीन्द्रवाक्पादेव विदाञ्चक्रतुः इन्द्रेण घुमावाक्यात्मधर्म श्रुतं ब्रह्मेत्यतस्तस्माद्वै इन्द्रोऽतितरामतिशपेन शेत इवान्यान्देवान्स होनने- दिष्ठं पस्पर्श पस्मात्स होनत्पथमो विदाश्चकार ब्रह्मेत्युक्तार्थ वाक्यम् ॥२८॥३॥ तस्य प्रकृतस्य ब्रह्मण एप आदेश उपमोपदेशो निरुपमस्प ब्रह्मणो येनोपमानेनोपदेशः सोऽयमादेश इत्युच्यते । किं तद्यदेतत्मसिद्ध लो- के विद्युतो व्यद्युतद्विद्योतनं कृतवदित्येतदनुपपन्नमिति । विद्युतो विद्यो- तनमिति कल्प्यते । आ इत्युपमार्थे । विद्युतो विद्योतनमिवेत्यर्थः । यथा सद्विद्युतमिति श्रुत्यन्तरे च दर्शनाद्विद्युदिव हि सकृदात्मानं दर्शपित्वा तिरोभूतं ब्रह्म देवेभ्योऽथवा विद्युतस्तेज इत्यध्याहार्य व्पद्युतद्विद्योतितव- त् आ इव विद्युतस्तेजः सकृद्वियोतितदिवेयभिमायः । इतिशब्द आ- देशप्रतिनिर्देशार्थ इत्ययमादेश इति । इच्छब्दः समुच्चयार्थः । अयं चाप- रस्तस्यादेशः कोऽसौ न्यमीमिपत् । यथा चक्षुमीमिपन्निमेपं कृतव- त् स्वार्थे णिच् । उपमार्थे एव आकारः । चक्षुपो विपपं प्रति :- भा०टी० तनस्यान्यकर्तृत्वानुपपत्तेरतो ययाश्रुवासंभवादन्यत्र धात्पर्य वक्तव्यमित्यर्थः ॥ २६ ॥ १ ॥ २७ ॥ २॥ २८ ॥ ३ ॥ मतिनिर्देशार्थ इति । परामर्शार्थः । चक्षुषो निमेषणं द्रुतं भवावि प्रसिद्ध वब्रह्मणि क्षिपकारित्वं सृष्टच्यादी प्रतिबन्धाभावैनायासाभावेन च द्रुतकारित्वं धर्मः अधिदेववम् यद्धयेयं ब्रह्म तद्यथा विद्युतः प्रकाशो युगपद्विश्वव्या- (अ.स.) वेनोपासनाभा।

·सरीकभाष्योपेता। २७ . अथाध्यात्मं यदेतद्गच्छतीव च मनोऽनेन चै- तदुपस्मरत्यभीक्ष्णं सङ्कल्पः ॥ ३० ॥५॥ तद्ध तदनं नाम तहनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं वेदाभि हैनं सर्वाणि भूतानि संवाञ्छ- न्ति ॥३१॥६॥ भाभा. काशतिरोभाव इव चेत्पर्थः । इत्यधिदैवतं देवताविषयं ग्रमण उप- मानदर्शनम् ॥ २९ ॥४॥ अथानन्तरमध्यात्म मत्पगात्मविषय आदेश उच्यते । पदेतद्गच्छतीव घमन एतद्ब्रह्म ढौकत इव विपपीकरोतीव यथाऽनेन मनसा. एतद्ब्रह्मो- पस्मरति समीपतः स्मरति साधकोऽभीक्षणं भृशं संकल्पश्च मनसो ब्रह्म- विषयो मन उपाधिकत्वाद्धि मनसः संकल्पस्मृत्यादिमत्ययैरभिव्यज्यते ब्रह्मविपपीक्रिणमाणे इव चातः स एष ब्रह्मणोऽध्यात्ममादेशो विद्युनि- मेपणवदाविदैवतं द्रुतं प्रकाशनर्मि अध्यात्मं च मनःप्रत्ययसमकालाभि- व्यक्तधर्मीत्येप आदेशः । एवमादिश्यमानं हि ब्रह्म मन्दबुद्धिगम्यं भ- वतीति ब्रह्मण आदेशोपदेशः । नदि निरुपाधिकमेव ब्रह्म मन्दबुद्धिमिरा- फलयितुं शक्पम् ॥ ३० ॥५॥ किंच तद्ब्रह्म इ किल तद्वनं नाम तस्य वनं तद्वनं तस्य माणिजातस्य मत्यगात्मभूतत्वाद्वननीयं संभजनीयमतस्तद्वनं नाम प्रख्यातं ब्रह्म तद्वनमि- भाटी पकस्तथा निरविशयन्योवीरूपं द्रुतं सकलसृष्टयादिकारि पारमैश्वर्यसंपन्नमि- स्युपमानोपदेशेनोक्तम् ।। २९ ॥ ४॥ भधुना प्रत्यगात्मवया ब्रह्मणो यथाभिव्यक्तिः स्यात्तथोपदिश्यत इत्याह । अथानन्तरमिति । एतत्मरुवं ज्योवीरूप ब्रह्म प्रति मदीयं मनो गच्छदर्तत इदि चिन्तयेदिति य उपदेशः स आध्यात्मिकोऽभीक्ष्णं पौनःपुन्येन मम मनसः. सङ्कल्पो समविश्य स्वेदि ज्यास्याहः प्रत्यप्यूटनहाभिव्यक्तिः स्यादित्याह ! मनउपाधिक- खादीति । उक्तमर्थ सतिप्याह । विद्युनिमेपणवदिति । सगुणब्रह्मोपासनभै- श्वर्यफलकमुक्तम् । वत्र विरक्त उत्तमाधिकारी परमरहस्य पृच्छवीत्याह । एवमनु- शिष्ट इति ॥ ३०॥५॥ ३१ ॥ ६॥ (च. भ... ८.) 'गमिव ।

·२८ फेनोपनिषत् । उपनिषदं भी बहीत्युक्तात उपनिषद्वामीं वाव त उपनिषदमब्रूमेति ॥३२॥७॥ शामा ति यतस्तस्मात्तद्वनमित्यनेनैव गुणाभिधानेनोपासितव्य चिन्तनीयमित्य- नेन नाम्नोपासकस्प फलमाह । स यः कश्चिदेतद्यथोक्तं ब्रह्मैवं यथोक्तगुणं वेदो- पास्ते अभि ह एनमुपासकं सर्वाणि भूतान्यभिसंवाञ्छन्ति हमार्थयन्त एव यथा ब्रह्म एवमनुशिष्टः शिष्य आचार्यमुवाच ॥३१॥६॥ उपनिपदं रहस्यं यचिन्त्यं भो भगवन्हीत्येवमुक्तवति शिष्ये आह आ- चार्यः । उक्ताभिहिता ते तवोपनिपत् । का पुनः सेत्याह । वामी ब्रह्मणः परमात्मन इयत्तां परमात्मविषयत्वादतीतविज्ञानस्य वाव एव ते उपनिषद- मब्रूमेत्युक्तामेव परमात्मविद्यामुपनिपदमत्रमेत्यवधारयत्युत्तरार्थम् । परमात्म- विपयामुपनिपदं श्रुतवत उपनिषदं भी बहीति पृच्छतः शिष्यस्य कोऽभिमा- य. । यदि तावच्छताधस्य मनः कृतस्ततः पिष्टपेपणवत्पुनरुक्तोऽनर्थका प्रश्नः स्यादथ सावशेपोक्तोपनिषत्स्यात्ततस्तस्याः फलवचनेनोपसंहारो न युक्तः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्तीति । तस्मादुक्तोपनिपच्छेपविषयोऽपि प्रश्नोऽनुपपन्न एवानवशेपितत्वात् । कस्तहभिप्रायः मष्टरित्युच्यते । कि पूर्वोक्तोपनिपच्छेपतया तत्सहकारिसाधनान्तरापेक्षा । अथ निरपेक्षैव । सा- पेक्षा चेदपेक्षितविपयामुपनिपदं हि । अथ निरपेक्षा चेदवधारय पिप्पलाद- वन्नातः परमस्तीत्येवमभिमायः । एतदुपपन्नमाचार्यस्पावधारणवचनमुक्ता त उपनिपदिति । ननु नावधारणमिदं यतोऽन्यद्वक्तव्यमित्याह । तस्पै तपो दम इत्यादि सत्यं वक्तव्यमुच्यते आचार्येण नतूतोपनिए- च्छेपतया तत्सहकारिसाधनान्तराभिप्रायेण वा । किन्तु ब्रह्मविद्यामा- प्युपायाभिप्रायेण वेदैस्तदङ्गैश्च सह पाठेन समीकरणात्तपःप्रभृती- नाम् । न हि वेदानां शिक्षाद्यङ्गानां च साक्षाद्ब्रह्मविद्याशेपत्व तत्सह- आ०टा०परमरहस्य श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तमेवोत्तरार्थमित्युत्तरग्रन्थेन विद्यामाप्त्युपाय- विधानार्थमुक्ता विद्यानिरपेक्षवेत्यवधारयति । अवधारणार्थत्वं प्रतिवचनस्य चोयमु- खेन स्फुटयवि । परमात्मविषयामित्पादिना । किं पूर्गतोपनिपच्छेषतयान्यद- पेक्षते । शेषशब्देन फलोपकार्यङ्ग विवक्षिवम् । सहकारिशब्देनानुपसर्जनमपि समु- चयाई विवक्षितम् । एव शिष्याभिप्रायमुपवर्ण्य समाधानमाह । एतदुपपन्नमिति । विद्याङ्गत्वहीन सहपाठात्तप.मभृतीना विद्याङ्गत्व नास्तीत्युक्तम् । वत्र योग्य- १(ख.) पद तनम्न। २ ( ख ) 'पेक्ष्यते । ३ ( स ) 'वेदवदाद शि।

·२९ सटीकभाष्योपेता। तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदाः स- वाङ्गानि सत्यमायतनम् ॥ ३३॥८॥ शा भा• कारिसाधनत्वं वा सहपठितानामपि यथायोग्यं विभज्य विनियोगःस्या- दिति चेद्यथा सूक्तवाकानुमत्रणमन्त्राणां यथादैवतं विभागस्तथा तपोदमः- कर्मसत्यादीनां ब्रह्मविद्याशेपत्वं तत्सहकारिसाधनत्वं वेति कल्प्यते । वे- दानां तदङ्गानां चार्थमकाशकत्वेन कर्मात्मज्ञानोपायत्वमित्त्येवं ह्ययं विभागो युज्यते । अर्थसंबन्धोपपत्तिसामर्थ्यादिति चेत् । नायुक्तेः । न वयं वि. भागो घटनां माञ्चति । न हि सर्वक्रियाकारकफलभेदबुद्धितिरस्कारिण्या ब्रह्मविद्यापाः शेषापेक्षा सहकारिसाधनसंबन्धो वा पुज्यते । सर्वविषय- व्यावृत्तपत्यगात्मविषयनिष्ठत्वाच ब्रह्मविद्यायास्तत्फलस्य च निःश्रेयसस्प मोक्षमिच्छन्सदा कर्म त्यजेदेव ससाधनम् । त्यजतैव हि तज्ज्ञेयं त्यक्तः प्रत्यक्परं पदम् । तस्मात्कर्मणां सहकारित्वं कर्मशेषापेक्षा वा न ज्ञान- स्योपपद्यते । ततोऽसदेव सूक्तवाकानुमन्त्रणवद्यथायोग विभाग इति । त- स्मादवधारणार्थतैव प्रश्नपतिवचनस्योपपद्यते । एतावत्येवेयमुपनिपदुक्ता- न्यनिरपेक्षामृतत्वाय ॥ ३२॥७॥ पामिमां ब्राह्मीमुपनिषदं तवाने ब्रूमेति तस्यैतस्या उक्ताया उपनिषदः भाटी तावशेन शेषशेषीभावः सहपाठस्त्वकिश्चित्कर इति शङ्कते । सहपठितानामपति। भगिरिदं हविरजुषतावीवृधतमहो ज्यायोऽरुव । अभीपोमाविदं हविरजुपेतामवी- वृधेता महो ज्यायोऽक्राताभित्यादिनैव सूक्तवाकेन सर्वयागसमाप्तौ देववानुमत्र- गं क्रियते । तत्र यद्यप्यस्मिन्सूक्तवाके बढ्यो देवताः पश्यन्ते तथापि यास्मिन्या- गे या देवताहूता तस्या एव विसर्जने योग्यतावशादस्य सूत्वाकस्य यथा विनि- योगस्तथा तप.प्रभृतीनामेव विद्याशेषत्वेन विनियोगो भविष्यतीत्यर्थः । भवेत्सू- सवाकस्य विनियोगो योग्यतासभवात् । न कर्मणा विद्याविरुद्धत्वेन योग्य- ताया अयोग्यत्वादित्याह । नायुक्तरिति । विद्याया विषयपर्यालोचनया फ- लपर्यालोचनया च नास्ति तत्त्वतः सम्बन्धयोग्यता प्रत्युत कर्मणामनुपयोगात्क- भणा त्याग एव मुमुक्षुणा कर्तव्य इत्याह । सर्वविपयेति । सर्वेभ्य उत्पाधादिभ्यः धर्मगोचरेभ्यो व्यावृत्तो य. मत्यगात्मा स एव ब्रह्मरूपेण विद्याया व्यावर्तको विपयस्वनिष्ठत्वाविद्यायास्तत्फलस्य च कर्मवेलक्षण्यादित्यर्थः ॥ ३२ ॥ ७ ॥ तच्छब्दापेक्षित यच्छब्द पूरयति । यामिमामिति । माप्ति. सगुणविषया निर्मू- (क.स घडर सज.) 'त्याग'२ ( क स स डच झञ ) "स्मिन्यागे।

·३० केनोपनिषत् । यो वा एतामेवं वेदापहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥३४॥९॥ इति चतुर्थः खण्डः समाप्तः॥४॥ मामा माप्त्युपापभूतानि तपआदीनि । तपः कापेन्द्रियमनसां समाधानम् । दम उपशमः । कर्माग्निहोत्रादि । एहि संस्कृतस्य सत्व द्विद्वारा तत्त्व- ज्ञानोत्पत्तिदृष्टा हामृदितकल्मपस्पोक्तऽपि ब्रह्मण्यमतिपत्तिविपरीतमतिप- तिश्च यधेन्द्रविरोचनप्रभृतीनाम् । तस्मादिह वाऽतीतेपु वा बहुपु ज- न्मान्तरेषु तपआदिभिः कृतसत्त्व शुद्धानं समुत्पद्यते ययाश्रुतम् । यस्य देवे परा भकिर्यधा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता अर्थाः प्रकाशन्ते महात्मन इतिमन्त्रवर्णात् । ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मण इति- स्मृतेः । इतिशब्द उपलक्षणमदर्शनार्थः । इत्येवमाद्यन्यदपि ज्ञानोत्पत्तेरुप- कारकममानित्वमदम्भित्वमित्पाद्युपदर्शितं भवति । प्रतिष्ठा पादौ पादा- विवास्यास्तेषु हि सत्सु प्रतितिष्ठति ब्रह्मविद्या प्रवर्तते पद्यामिर पुरुषः । वेदाश्चत्वारः सर्वाणि चाङ्गानि शिक्षादीनि पट्कर्मज्ञान- प्रकाशत्वाद्वेदानां तद्वक्षणार्थत्वादङ्गानां प्रतिष्ठात्वम् । अथवा प्रतिष्ठाशब्द- स्य पादरूपकल्पनार्थत्वाद्वेदास्त्वितराणि सर्वाङ्गानि शिरआदीनि । अस्मि- पक्षे शिक्षादीनां वेदग्रहणेनैव ग्रहणं कृतं मत्येतव्यम् । अङ्गिनि गृहीतेऽ- ङ्गानि गृहीतान्येव भवन्ति । तदायतनत्वादङ्गानाम् । सत्यमायतनं पत्र तिष्ठत्युपनिपत्तदायतनं सत्यमिति । अमापिता अकौटिल्यं चामन काया- नां तेषु द्याश्रयति विद्या ये अमापाविनः साधवः । नासुरमकृतिषु माया- विपु । न येषु निममनृतं न मापा चेति श्रुतेः । तस्मात्सत्यमायतनमिति फरप्यते । तपआदिप्येव प्रतिष्ठात्वेन प्राप्तस्य सत्पस्य पुनरायतनत्वेन ग्रहणं साधनातिशयत्वज्ञापनार्थम् । अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलपा धृत-, म् । अश्वमेधसहस्राच्च सत्यमेकं विशिष्यत इति स्मृतेः ॥ ३३ ॥ ८॥ यो वै एतां ब्रह्मविद्यां केनेषितमित्यादिना यथोक्तामेवं महाभागां ब्रह्म भाटी. णब्रह्मात्मविषया चेत्यर्थः 1 पादरूपकल्पनेति । मसिद्धपाइसामान्यस्य काल्प- तत्वादितरैरप्यङ्गः कल्पनारूपैर्भवितव्यमित्यर्थः । तस्यै तपो दमः कमेंत्यत्रत्येतिशब्द- स्योपलक्षणार्थत्वात्सत्यमपि सङ्ग्रहातव्यं कथं पृथगुच्यत इत्याशड्क्याह । तपआ- दिदेवेति ॥ ३३ ॥ ८॥ सगुणविद्यायाः क्रममुक्त्यर्थत्वाक्रमेण प्राप्यं यत्कैवल्यं निर्गुणविद्याफलं तत्पू- बोक्तमिहोपसतियते इत्याह । यो वै एतामित्यादिना ॥ ३४ ॥ ९॥ :

·सटीकभाष्योपेता। सहना० आप्यायन्तु० सन्तु । इति सामवेदीयतल- वकारोपनिषत्समाप्ता ॥ ॐ तत्सत् ॥ साभा• ह देवेभ्य इत्यादिस्तुतां सर्वविद्यामतिष्ठां वेदामृतत्वं हि विन्दत इत्युक्त- मपिब्रह्मविद्याफलमन्ते निगमयते । अपहत्य पाप्मानमविद्याकामकर्मलक्षणं संसारबीजं विधूयानन्तेऽपर्यन्ते । स्वर्गे लोके सुखात्मके ब्रह्मणीत्येतदनन्ते इति विशेषणान त्रिविष्टपैऽनन्तशद्ध औपचारिकोऽपि स्यादित्यत आह । ज्येये इति । ज्येपे ज्यायसि सर्वमहत्तरे स्वात्मनि मुख्य एव अतितिष्ठति । न पुनः संसारमापद्यत इत्यभिप्रायः । इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य- परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीशङ्करभगवतः कृतौ तलवकारोपनिपस्पद- भाष्यं समाप्तम् ॥ ३४ ॥९॥ योऽसौ सर्वेश्वरो विष्णुः सर्वात्मा सर्वदर्शनः । शुद्धो बोधाम्बुधिः साक्षात्सोऽहं नित्योऽभयः प्रभुः ॥ १ इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यश्रीमदा- नन्दज्ञानकवी श्रीमच्छाईरवलवकारोपनिषद्भाष्यटिप्पणं संपूर्णम् ॥ ॐ तत्सत् ॥ ॐ हरिः ।।

·केनोपनिषत् । केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः। शामा त्वासंसारबीजमज्ञानमुच्चिच्छित्सतः प्रत्यगात्मविपपजिज्ञासोः केनेपि- तमित्यात्मस्वरूपतत्त्वविज्ञानायायमध्याय आरभ्यते । तेन च मृत्युपदमज्ञान- मुच्छेत्तव्यं तत्तन्त्रो हि संसारो यतः । अनधिगतत्वादात्मनो युक्ता तद- धिगमाय तद्विपया जिज्ञासा । कर्मविपये चानुक्तिः। तद्विरोधित्वात् । अस्य विजिज्ञासितव्यस्यात्मतत्त्वस्य कर्मविषयेऽवचनम् । कस्मादितिचेदा- स्मनो हि यथावद्विज्ञानं कर्मणा विरुध्यते । निरतिशयब्रह्मस्वरूपो ह्यात्मा विजिज्ञापयिपितस्तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमित्यादिश्रुतेः। नहि स्वा- राज्येऽभिषिक्तो ब्रह्मत्वं गमितः कंचन नमितुमिच्छत्यतो ब्रह्मास्मीति संबुद्धो न कर्म कारयितुं शक्यते । नहात्मानमवाप्तार्थं ब्रह्म मन्यमानः प्रवृत्ति प्र- योजनबत्ती पश्यति । न च निष्पपोजना प्रवृत्तिरतो विरुध्यत एवं कर्म- णा ज्ञानम् । अतः कर्मविषयेऽनुक्तिर्विज्ञानविशेषविषयैव जिज्ञासा | कर्मा- आ०टी०इवि हेतुहेतुमद्भाव इत्यर्थः । आत्मस्वरूपब्रह्मतत्त्वविज्ञानायायमध्याय आरभ्यते चेकि तेन विज्ञानेन फलं स्यादित्यत आह । तेन चेति । यतोऽन्वयव्यतिरेकाभ्याम- ज्ञानतन्त्रा संसारममिद्धिस्तदुच्छेदेनात्यन्तिकसंसारोच्छेदः फलमित्यर्थः । मृत्युकार- रणमात्माज्ञानमुच्छेत्तुमिच्छत आत्मजिज्ञासा जायत इत्युक्तं तदमत् । भहत्य- येनैवात्मनोऽपिगत्वादधिगते जिज्ञासानुपपत्तरित्याशडुयाह । अनधिगतत्वादिति । अहंमन्ययस्य मनुष्यत्वादिसमानाधिकृतस्य व्यतिरिक्तात्मप्रमापकत्वामिवादिनां विमविपत्तिदर्शनाच्च युक्ता जिज्ञामेत्यर्थः । तथापि कर्मकाण्डे देहव्यतिरिक्तस्यात्मनो विध्यपेक्षितत्वेन निरूपिवत्वात्पुनर्जिज्ञासानुपपत्ती कथं जिज्ञामोरुपनिषदारभ्यव इत्याशड्क्याह । कर्मविषय इति । अस्ति देहादिव्यतिरिक्तः परलोकसंबन्ध्या- त्मेत्येतावदेव स्वर्गकामादिचोदनाभिरपेक्षित नतु ब्रह्मात्मवच तस्य कर्मविरुद्धत्वाप्तव- स्तजिज्ञासा युक्तेत्यर्थः । संग्रहवाश्यं विवृणोति । अस्येत्यादिना । निरविशयन- धस्वरूप आत्मोपनिषदि विजिज्ञापयिपिवोऽस्तु । कथमेताववा कर्मणा विरोध इ. त्याकाक्षायामाह 1 नहीति । देववाराधनरूपो हि यागो ब्रह्मविच्च सर्वदेवतात्मभूतः पशुभावाच च्यावृत्तः कथं देवतां प्रणमेदित्यर्थः । बधात्मतत्त्वज्ञानं कर्मविरुद्धं चे. साहिं श्रुत्या बद्यात्मत्वोपदेशेनार्याकर्म विगाजयिपितामत्यननुष्ठानमेव प्रमन्येतातो जिज्ञासाहेतुत्वेनाभिमतः कर्मकाण्डेन मंबन्धोऽसंगत इत्याशड्कामुद्राव्याभिहित 1(५.रा इ.) 'नर्मवात्यय ·3 सटीकवाक्पभाष्योपेता। केनेषितां वाचमिमां वदन्ति शामा नारम्भ इतिचेन । निष्कामस्य सस्कारार्थत्वात् । यदि यात्मविज्ञानेना- त्माविद्याविषपत्वात्परितित्पाजयिपित्त कर्म ततःमक्षालनाद्धि पदस्प दूरा- दस्पर्शनं वरमित्पनारम्भ एच कर्मण. श्रेपानल्पफलत्वादापासबहुलत्वात- त्वज्ञानादेव च श्रेय प्राप्तरितिवत्सत्यम् । एतदविद्याविषय काल्पफलत्वा- दिदोषवगन्धरूप च सकामस्य । कामान्यः कामयते इति नु कामपमान इत्यादिश्रुतिभ्यः । न निष्कामस्य | तस्य तु सस्कारार्थान्येव कर्माणि भवन्ति तनिर्वर्तकाश्रयमाणविज्ञानसहितानि । देवयाजी श्रेयानात्मयाजी वेत्युपक्रम्यात्मयाजी तु करोतीद मेऽनेनाङ्गं सस्क्रियत इति सस्कारा- थमेव कर्माणीति वाजसनेयके । महायज्ञैश्च पज्ञैश्च ब्राह्मीय क्रियते तनुः । यज्ञो दान तपश्चैव पावनानि मनीषिणामित्यादिस्मृतेश्च । माणादिविज्ञानं च केवल कर्मसमुचित वा सकामस्य प्राणात्ममाप्यर्थमेव भव- ति। निष्कामस्य त्वात्मज्ञानमतिबन्धनिर्माष्टर्यै भवति । आदर्श निर्मार्जनवत् । उत्पन्नात्मविद्यस्य त्वनारम्भो निरर्थकत्वात् । कर्मणा वध्यते जन्तुविद्यया च विमुच्यते । तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतय पारदर्शिन इति । क्रियापथ- आ०टी०सबन्ध समर्थयति । कर्मानारम्भ इत्यादिसूत्रेण । उत्पत्तिविधिविहिवाना कर्मणा सस्कारार्थत्वे प्रमाणमा । देवयाजी श्रेयानित्यादिना । फलकामनया देवान्यो- यजते स किं श्रेयानुतात्मशुद्धयर्थमेव स्वर्गाद्यासङ्ग हित्वा यो यजते स आत्म- याजी श्रेयानितिप्रश्न कृत्वाऽऽत्मयाजी श्रेयानिवि निरूपिव शवपथे कामानुपघात- सहित मे ममाङ्गमनेन कर्मणा सस्क्रियत इति सस्कारार्थत्वेनैव करोति न कामवश- ग इत्यर्थ । ब्राह्मी ब्रह्मज्ञानाही । क्रियते तनुरिति । तनुस्थ आत्मा लक्ष्यते । ननु माणाधुपासन प्राणादिभावमाप्त्यर्थमेव तेनो एतस्यै देवताय सायुज्य सलोकता जयतीतिश्रुते । कथमुक्त कर्मनिकाश्रयमाणोपासनसाहितानि कर्माणि संस्कारा- थानीति तबाह । प्राणादिविज्ञान चेति । विविदिपावाक्येन यज्ञाधुपलक्षितस्य सर्वस्य कर्मण आत्मज्ञानार्थत्वेन विनियुक्तत्वानुपासनस्य च मानसक्मत्वादात्मज्ञा- नमतिबन्धक्स्य कल्मषस्य निबर्हणद्वारेण स्याद त्मज्ञानार्थत्वमित्यर्थ । अज्ञाभि- पायेण समयोजनस्वात्त प्रत्यनारम्भमसङ्ग आश्रयहीन इत्युक्तम् । ज्ञान्यभिमायण पनिटाऽऽपादनस्पेष्टापादनरूपत्वात्प्रसङ्गस्याऽऽमासत्वमाह । उत्पन्नात्मविद्य- स्पेति । न केवल श्रुतिमामाण्यादेव विवेकिन कर्मानारम्म साध्यसिद्धी साधन साद्रियत इतिलौक्विन्यायाच्च कर्मानारम्भ सिद्ध इत्यर्थ । ज्ञानफले कैवल्येऽनुपु--- ·४ कैनोपनिपत् । चक्षुः श्रोत्रं शा०भा०श्चैव पुरस्तात्संन्यासश्च तयोः संन्यास एवात्यरेचयदिति त्यागेनके नान्यः पन्या विद्यत इत्यादिश्रुतिभ्यश्च न्यायाच्च । उपापभूतानि हि कर्माणि सं- स्कारद्वारेण ज्ञानस्प ज्ञानेन त्वमृतत्वमाप्तिरमृतत्वं हि विन्दते विद्यया वि- न्दतेऽमृतमित्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यश्च । नहि नद्याः पारगो नावं न मुञ्चति पथेष्टदेशगमनं मति स्वातन्त्र्ये सति । नहि स्वभावसिद्धं वस्तु सिपाधयि- पति साधनैः स्वभावसिद्धश्चात्मा तथा नाऽऽपिपयिपितः । आत्मत्वे सति नित्याप्तत्वात् । नापि विचिकारपिपित्तः आत्मत्वे सति नित्यत्वादविका- रित्वादविपपत्वादमूर्तत्वाच । श्रुतेश्चन वर्धते कर्मणेत्यादि।स्मृतेश्चाविकार्योs- यमुच्यत इति । नच संचिकीर्पितः । शुद्धमपापविद्धमित्यादिश्रुतिभ्यः। अन- न्यत्वाच । अन्येनान्यत्संस्क्रियते । नचात्मनोऽन्यभूता क्रियाऽस्ति न च स्वेनैवात्मना स्वमात्मानं संचिकीत् । न च वस्त्वन्तराधानं नित्पमाप्तिा वस्त्वन्तरस्य नित्या । नित्यत्वं चेष्टं मोक्षस्य । अत उत्पन्न विद्यस्य कार- म्भोऽनुपपन्नः । अतो व्यावृत्तवाह्यबुद्धरात्मविज्ञानाय केनेपितमित्याचार- म्भः । प्रवृत्तिलिङ्गाद्विशेषार्थः प्रश्न उपपन्नः । स्थादीनां हि चेतनावदधि- ठितानां प्रवृत्तिईष्टा नानधिष्ठितानाम् । मनआदीनां चाचेतनानां भवृत्ति- दृश्यते । तद्धि लिङ्गं चेतनावतोऽधिष्ठातुरस्तित्वे । करणानि हि मनआदीनि भावटी योगाच्च ज्ञानिनः कर्मानारम्भ इष्ट इत्याह । नहि स्वभावसिद्धमित्यादिना । उत्पतिराप्तिर्विरुतिःसंस्कृविश्चेति चतुर्विध क्रियाफले स्वरूपावस्याने केवल्ये न संभवतीत्युक्तम् । यदिच परमानन्दगुणस्यात्मन्याधाने ब्रह्माण्डावहिःस्थित ब्रह्ममा- प्तिा जीवस्य कैवन्यं कप्यते । वहनित्यत्वं दुर्वारमित्याह । नच वस्त्वन्तराधा- नमिति । एवमुपनिषदारम्भ संभाव्य वाक्यस्यायं मंगृण्हाति । प्रवृचिलिङ्गादिति । शिष्याचार्ययोः प्रश्नमविवचनरूपा श्रुतिः मुखमविपत्त्यर्या मवृत्ता वत्र प्रश्नः कि- ज्ञावेऽज्ञावे वेविचोधनिरामाय सामान्यतो ज्ञावेऽपि विशेषवश्वासाते सैभवविवि- पपपरमादिविसूनिवविधियोति । रक्षादीनां हीति । मनमादीनाम चेवन- यादवनपचित्वादित्यसिद्धोदेवरिवि नाशनीयमित्याए । करणानि हीति अन्यत्रमना भवनादर्शमित्यादिलोकानुमवान्मनादीनां करणत्वं सिद्धं ववः प्र- दीपवदचेतनत्वं पिद्धमित्यर्थः । इच्छामाणेवि प्रयत्नापमानो लक्ष्यवे नविच्छांड- स्वित्वं निर्विकारवाया विवक्षितत्वात् । मेपितमिवीवशब्दाध्याहारेण किमिति प्यारूयावम् । यथा राम इच्छामात्रेण काचिदृत्यमवृतिः काचिन वागादिच्यापा- 1(५. रा. प.७.१.) सूचित्र।

·सटीकवाक्यभाष्योपेता। क उ देवो युनक्ति ॥१॥ श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो शा०भानियमेन प्रवर्तन्ते । तन्नासति चेतनावत्यधिष्ठातर्युपपद्यते । तद्विशेपस्य चानधिगमाचेतनावत्सामान्ये चाधिगते विशेपार्थः प्रश्न उपपद्यते । केने- पितं केनेष्टं कस्येच्छामात्रेण मनः पतति गच्छति स्वविपये नियमेन व्यामि- पत इत्यर्थः । मनुतेऽनेनेति विज्ञाननिमित्तमन्तःकरणं मनःमेपितमिवेत्यु- पमार्थः । नत्विपितमेपितशब्दयोराविह संभवतः। न हि शिष्यानिव मन- आदीनि विषपेभ्यः पयत्पात्मा विविक्तनित्यचित्स्वरूपतया तु निमित्तमात्रं प्रवृत्ती नित्यचिकित्साधिष्ठातृवत् । पाणइति नासिकाभवः । प्रकरणात्म- थमत्वम् । चलनक्रियायाः प्राणनिमित्तत्त्वात्स्वतो विषयाऽवभासमा फर- णानां प्रवृत्तिः। चलिक्रिया तु प्राणस्यैव मनआदिपु वस्मात्याथम्यं प्राणरय मैति गच्छति युक्तः प्रयुक्त इत्येतत् । वाचो वदनं किंनिमित्तं माणिनांचक्षु:- श्रोत्रयोश्च को देवः प्रयोक्ता । करणानामधिष्ठाता चेतनावान्यः स कि वि- शेषण इत्यर्थः ॥१॥ श्रोत्रस्प श्रीनमित्यादिभतिवचनं निर्विशेषस्य निमित्तत्वार्थम् । विकि- यादिविशेपरहितस्यात्मनो मनआदिप्रवृत्तौ निमित्तत्वमित्तच्छोत्रस्य श्री. मित्यादिमतिवचनस्यार्थः । अनुगमात्तदनुगतानि हत्रास्मिन्नर्थेऽक्षराणि । कथं शृणोत्पनेनेति श्रोत्रं तस्य शब्दावभासकत्वं श्रोत्रत्वम् । शब्दोपलब्धृरू- भा०टी रेण तद्वदिह किं न स्यादित्याशड्याह । नत्विति । सक्रियस्य सर्वस्यानित्य- उयाऽवधारितत्वानिष्क्रिय वस्तु पिच्छिषितं ततो नार्थभेदः संभवतीत्यर्थः । वि- पपेभ्प इति । विषयमहणार्थ नित्यचिकित्सायामधिष्ठातुश्चकोरस्य संनिधिमानण यथा राजभोजनादिमवृचिनिमित्तत्वं वदित्यर्थः । मकरणादिति। करणसंनिधा- नादित्यर्थः ॥ १॥ पतिवचनवाक्यार्थसंग्रहं विवृणोति । विक्रियादीत्यादिना । मनभादीनां यः पवर्तकः स किविशेष इविप्रश्नस्य निर्विशेषवेव विशेष इत्युत्तरम् । क्रियाया गुणस्य सं- पन्धस्य वा विशेषस्य व्यावकधर्मस्य दर्शयितुमशस्यत्वास्क्रियादिमत्वे घटादिवदना. त्मत्वमसङ्गादतोनिर्विशेषचेवन्यात्मकोऽहमित्येव ज्ञानं सम्यग्ज्ञानम् । नचाभावेन सद्ध- यत्वप्रसङ्गः । वस्य पृथक्सत्त्वाभावात्स्वरूपेण व्यवहाराङ्गत्वादित्युक्तम् । अन्यत्र यदि शोक यादिवत्कोऽपि विशेषोऽभविष्यत्तदा वमवक्ष्यत् श्रुविस्तूपलक्षणवृत्त्येव प्रविवच- नं ब्रुवाणा निर्विशेषत्व मन्यत इति श्रुत्यक्षरानुसारगम्यत इत्याह । अनुगमादिति । • निर्विशेषत्ववाचकादाभावात्कथं निर्विशेषेऽक्षरानुगम इत्याह । फयमिति । निर्वि- ·केनोपनिषत् । यदाचो हवाचं स उ प्राणस्य प्राणश्चक्षुषश्चक्षुः। शा०मा० पतयाऽ वभासकत्वं न स्वतः श्रोत्रस्थाचिद्रूपत्वात् । आत्मनश्च चिद्रू- पत्त्वात् । पच्छ्रोत्रस्पोपलब्धृत्त्वेनावभासकत्वं तदात्मनिमित्तत्त्वाच्छोत्रस्य श्रोत्रमित्युच्यते । यथा क्षत्रस्प क्षत्रं यथा वोदकस्योष्ण्यमनिनिमित्तमिति दग्धुरप्युदकस्य दग्धाऽनिरुच्यते । उदकमपि मिसंयोगादग्निरुच्यते । त- द्वदनित्यं यत्संयोगादुपलब्धृत्वं तत्करणं श्रौत्रादि। उदकस्येव दग्धृत्वमनि- त्यं हि तत्र तत् । यत्र तु नित्यमुपलब्धृत्वममाविवौष्ण्यं स नित्योपलब्धि- आ०टी०शेषस्य वाचकशक्त्या वाक्यार्थत्वाभावेऽप्युपलक्षणवृत्या भविष्यतीत्यभिप्रेत्य ओत्रशब्दस्य तावन्मुख्यार्थमाह । शृणोतीति । शब्दावभासकत्वं स्वशक्त्यैव भविष्य ति श्रोत्रस्य कथं तस्य शब्दावभासकत्वेनात्मोपलक्षयितव्य इत्याकाङ्क्षायामाह । श- दोपलब्धृरूपतयेति । शक्तिः सतः प्रकाशमानस्यैव वाच्या नासतोऽप्रकाशमा- नस्य नरविषाणायमानत्वेन शक्तिमत्वानुपपत्तेः । सत्तापकाशश्वात्मरूपं वद्भदे मा- नामावादत उपलब्धृवादात्म्येनैव श्रोत्रस्यावभासकावं न स्वातन्त्र्येण जडत्वात् । जडस्य च सत्ताहीनत्वाच्छुक्तिरूप्यस्येवेत्यर्थः । श्रोत्रस्यावभासकत्वमुपलवादा- स्म्येनेवि यधुपलब्धोपलक्ष्यते तीपलब्धुरप्यवभासकत्वमन्याधीन मित्यनवस्था प्रा- मोतीत्याशड्क्याह । आत्मनश्चेति । स्वमकाशत्वादुपलब्धुः सत्तापवीत्योरनन्यायत्त- त्वान्नानवस्थेत्यर्थः । भवत्वेवमनवस्थाऽभावः। तथापि कथं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यात्मो- च्यत इत्याशड्क्याह । यच्छत्रस्पेति । तदात्मनिमित्तत्वादिति । तस्यात्म- निमित्तत्वाच्छोत्रस्य श्रोत्रमित्युपलक्ष्यते निर्विशेष चैतन्यमात्रमित्यर्थः । यथा क्षत्रस्येति । क्षत्रजाविनियामकं कर्म क्षत्रमित्युच्यते येथेत्यर्थः । यदि श्रोत्रादिसा- ध्यात्माऽस्ति कथे लोकायतिकादेः प्रोत्रादिष्वेवोपलब्धृत्वव्यवहार इत्याशझ्याह! उदकमपीति । तद्वद्रुपलसंबन्धाच्छोवादिपूपलब्धृत्वव्यवहार इत्यर्थः । भव- न्मते तहिं नित्योपलब्धिस्वभाव आत्मेति ओबादः करणत्वं न स्यात् । क्रियायां हि करणापेक्षेत्याकाङ्क्षायामाह । भनित्यं पदिति । प्रभातुर्यत्संबन्धादनित्यमु- पलब्धृत्वं भवति बुद्धिपरिणामस्वच्छ्रोत्रादिकरणं बुद्धिवृत्यपेक्षया भवतीत्यर्थः । श्रोत्रादिसंगते प्रमावर्यनित्योपलब्धृत्वसमवेऽपि उवासङ्गस्य साक्षिणः कथमुपल- धृत्वव्यपदेश इत्याशक्याह । पत्र विति । उक्तमयं संलिप्याह । श्रोत्रादि- विति । श्रोत्रादिषु निमित्तेषु मरमु श्रोधादिमंहते प्रमातरि श्रोत्वादिरूपोपल- १(क.) तये | २ (इ.) श्रीप्रत्ला। .

·. सटीकवाक्यभाष्योपेता। अतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥२॥ शाभा स्वरूपत्त्वादग्धेवोपलब्धोच्यते । श्रोत्रादिपु श्रोतृत्वाद्युपलब्धिरनित्या नि- स्पाचात्मन्यतः श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्याद्यक्षराणामर्थानुगमादुपपद्यते निर्विशेष- स्योपलब्धिस्वरूपस्पात्मनो मनआदिप्रवृत्तिनिमित्तत्वमिति। मनआदिष्वेवं य- थोक्तम् । वाचो ह वाचं माणस्य प्राण इति विभक्तिद्वयं सर्वत्रैव द्रष्टव्यम् । कथं पृष्टत्वात्स्वरूपनिर्देशः प्रथमयैव च निर्देशः । तस्य च ज्ञेयत्वात्कर्मत्वमि- ति द्वितीया । अतो वाचो ह वाचं माणस्य माण इत्यस्मात्सर्वत्रैव विभक्ति- द्वयम् । यदेतच्छोत्राापलब्धिनिमित्तं श्रोत्रस्प श्रोत्रमित्यादिलक्षणं निस्पो- पलब्धिस्वरूपं निर्विशेषमात्मतत्त्वं बुद्धाऽतिमुच्यानवबोधनिमित्ताध्यारोपि- तालुद्धयादिलक्षणात्संसारान्मोक्षणं कृत्वा धीराधीमन्तः प्रत्यास्माल्लोकाच्छ- रीरात्मेत्य वियुज्यान्यस्मिन्नतिसंधीयमाने निनिमित्तत्वादमृता भवन्ति सति हाज्ञाने कर्माणि शरीरान्तरं मतिसंबंधते आत्मावबोधे तु सर्वकर्मारम्भ- निमित्ताज्ञानविपरीतविद्याग्निविप्लुष्टत्वात्कर्मणामित्पनारम्भेऽमृता एव भव- स्ति । शरीरादिसंतानाविच्छेदपतिसंधानाधपेक्षयाऽध्यारोपितमृत्युवियोगा- त्पूर्वमप्पमृताः सन्तो नित्यात्मस्वरूपत्वादमृता भवन्तीत्युपचर्यते ॥ २॥ आ०८० धिरित्युपलब्धृत्वमित्यर्थः । मनमो मन इत्यादिष्वेवमतिदिशति । मनआदिष्वे- वमिति । न्यायसामान्यायथोक्तं व्याख्यानं द्रष्टव्यम् । नहि मनसो मनस्त्वं वाचो वाक्त्वं वा स्वातत्र्येण संभवति । अध्यस्तत्वादतोऽपिष्ठानसत्तापकाशाभ्यामेव सत्तापकाशत्वं मनआदेः । तच्चाधिष्ठान निर्विशेषमेवोपलक्षयितव्यम् । विशेषत्वेऽ- ध्यस्तत्वमसङ्गादिविभावः । विभक्तिद्वयनिर्देशवात्पर्यमाह । वाचो हत्यादिना । मनभादेः प्रवर्तकः किं स्वभाव इविटष्टत्वारस्वरूपनिर्देशः कर्तव्यः । स च प्रथमया। निर्देशे पथमा मोक्तेतिस्मरणादित्यर्थः । अविमुच्य धीरा इयुत्तरं वाक्यं साध्याहारं योजयति । यदेतदित्यादिना । एतद्द्ध्वाऽमृता मवन्तीति संबन्धः। तादात्म्यैना. ध्यारोपितो यो बुद्धयादिरनवबोधनिमित्तः संमारस्तवो मोक्षणं तादात्म्याध्यासनि- वृत्तिष्टं फलम् । अमृता भवन्वीवि विदेहमुक्तिरदृष्टं फलमित्यर्थः । कर्मणां सं- बन्धानुपपत्तिरिविशेषः । निमित्ताभावाच्छरीरान्तराधनारम्भेऽमृता भवन्तीति प्रयो- गादागन्तुक्त्वममृतत्वस्येति शङ्कानिवृत्त्यर्थमाह । शरीरादीति । अनादिभवप- रंपरया शरीर्यासंपरस्ताच भविष्यामीति शरीरादिसंतानाविच्छेदस्य प्रविसंधान ध- माघधिकारित्वाध्यासः कामादिदोपकल्पनं चैवस्मादध्यारोपिचो यो मृत्युस्तद्वियो. गापेक्षयाऽमृतत्वस्य भवनमौपचारिकमित्यर्थः ॥ २ ॥ १(क. ज..) श्रीममा। -(प.प.छ. पिन. स! .

·केनोपनिपत् । न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो शा-भान तत्र चक्षुर्गच्छतीत्युक्तेऽपि पर्यनुयोगे हेतुरमतिपत्तेः । श्रोत्रस्य श्री. अमित्येवमादिनाक्तेऽप्यात्मतत्त्वेऽमतिपन्नत्वात्सूक्ष्मत्वहेतोर्वस्तुनः पुनःपुनः पर्यनुयुगुसाकारणमाह !न तन चक्षुर्गच्छत्तीति । तत्र श्रोत्राद्यात्मभूते चक्षु- रादीनि वाक्चापोः सर्वेन्द्रियोपलक्षणार्थत्वान्न विज्ञानमुत्पादयन्ति । मुखा- दिवत्ताह गृह्येतान्तःकरणेनात आह ।नो मनान मुखादिवन्मनसो विषयस्तत् । इन्द्रियाविपयत्वात् । न विद्मो न विजानीमोन्तःकरणेन यथैतद्ब्रह्म मनआदि- करणजातमनुशिष्यादनुशासनं कुर्यात्मवृत्तिनिमित्तं भवेत्तथाऽविषयत्वा- न वियो न विजानीमः । अथवा श्रोत्रादीनां श्रोत्रादिलक्षणं ब्रह्म विशेपेण दर्शयेत्युक्त आचार्य आह न शक्यते दर्शयितुं कस्मान तत्र चक्षुर्गच्छती. त्यादि पूर्ववत्सर्वमत्र तु विशेपो पथैदनुशिष्यादिति । यथैतदनुशिष्यात्मतिपा- येत् । अन्योऽपि शिष्पानितोऽन्येन विधिनेत्पभिमायः । सर्वथापि ब्रह्म घोधयेत्युक्त आचार्य आह । अन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादधीत्यागम- म् । विदिताविदिताभ्यामन्यत्वम् । यो हि ज्ञाता स एव सः। सर्वात्मकत्वात् । अतःसर्वात्मनो ज्ञातुर्मानन्तराभावाद्विदितादन्यत्वम् । सवैत्ति वेधं न च तस्या- स्ति वेत्तेति च मन्त्रवर्णात् । विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति च वाजसनेयके । अपिच व्यक्तमेव विदितं तस्मादन्यदित्यभिप्रायः। पद्विदित व्यक्तं तद- न्पविषयत्वादल्पं सविरोधं ततोऽनित्पमतएवानेकत्वादशृद्धमत एव तद्विल- आटी न बन चक्षुर्गच्छवीविवाक्यार्य संग्रहावि । आचार्यणोक्तेपि तत्त्वे शिष्यस्याप- विपत्तेहेंदो पर्यनुयोगे हेतुन वत्र चक्षुर्गच्छवीत्येवद्विवृणोति । श्रोत्रस्य श्रोत्रमि- त्पादिना । आत्मा नेन्द्रियविपयोऽभीविकत्वानरविषाणवत् । मनश्चेन्द्रियं प्रसि. द्धं ववस्तस्याप्यविषय इत्याह । इन्द्रियाविषयत्वादिति । न विप्रो न विजानी- म इत्याघभ्यास. सर्वधान्त करणाविषयत्वख्यापनार्थः । आक्षेपपरवया व्याख्या- य शड्कोतरत्वेन व्याचष्टे | अथवेत्यादिना । इव उपलक्षणमकारादन्येन म- कारेण न शक्यते दर्शयितु क्रियागुणादिविशेपशून्यत्वादित्यर्थः । मागममित्युपदे- शपारपर्यमाहेविसबन्धः । आगमस्यार्थमाए । विदिताविदिताभ्यामन्पत्त्वमिति । भन्यदात्मनो विदितमविदिवं वा स्यादतो विदिवत्वाविदितत्वनिषेधेनात्मनोऽन्यत्र ब्रह्मत्वं विदुषा विनिवाऽऽत्मा ब्रह्मेत्युपदिष्ट भवतीत्यर्थः । विदितान्यत्वे युक्तिमा- छ । यो हीत्पादिना । विदिगन्यत्ववचनस्यापिकमर्थमाह । अपिचेति । का. यांच्यावृत्तिः सिद्धयतीन्यर्थ । आत्मा यद्यप्यन्यवो विज्ञान नापेक्ष तथापि स्व- मादकत्वात्स्वस्मादेव विज्ञानमपेक्षवे देन विज्ञानानपेक्षत्वममिद्धिमित्यादाक्याह । १(ग ८...) ययाभवेत्तदाई () 'त्त पपा मी २ (घ) तदपि।

·९ सटीकवाक्पभाष्पोपेता। न विद्मो न विजानीमो यथैतदनुशिष्यान्यदेव पाभा क्षणं ब्रह्मेति सिद्धम् । अस्तु तविदितम् । न विज्ञानानपेक्षत्वात् । यद्धय- विदितं तद्विज्ञानापेक्षमविदितविज्ञानाप हि लोकमवृत्तिः । इदं तु विज्ञाना- नपेक्षं कस्माद्विज्ञानस्वरूपत्वात् । न हि यस्य यत्स्वरूपं तत्तेनान्यतोऽपेक्ष्य- ते। न च स्वत एवापेक्षा । अनपेक्षमेव । सिद्धत्वात्प्रदीपः स्वरूपाभिव्यक्ती न प्रकाशान्तरमन्यत्तोऽपेक्षते स्वतो वा यद्वयनपेक्षं तत्स्वत एव सिद्धं प्रकाशा- स्मकत्वात्मदीपस्यापेक्षितोऽप्यनर्थकः स्यात् । प्रकाशे विशेषाभावात् । नहि प्रदीपस्य स्वरूपाभिव्यक्ती प्रदीपप्रकाशोऽर्थवान् । न चैवमात्म- नोऽन्यत्र विज्ञानमस्ति पेन स्वरूपविज्ञानेऽप्यपेक्ष्यते । विरोध इतिचेन्नान्य- त्वात् । स्वरूपविज्ञाने विज्ञानस्वरूपत्वाद्विज्ञानान्तरं नापेक्षत इत्यैतदसत् । दृश्यते हि विपरीतज्ञानमात्मनि सम्यग्ज्ञानं च न जानाम्यात्मानमिति श्रुते- .श्च। तत्त्वमस्यात्मानमेवावेदेत वै तमात्मान विदित्वेति च । सर्वन श्रुतिप्वात्म- विज्ञान विज्ञानान्तरापेक्षत्वं दृश्यते तस्मात्मत्पक्षश्रुतिविरोध इतिचेन्न । फस्मात् । अन्यो हि स आत्मा बुद्धयादिकार्पकरणसंचाताभिमानसंतानावि- भाटी नव स्वत एवेति । स्वभाववयाऽनपेक्षमेव सिद्धत्वादपेक्षाशब्दार्थो न घटते खग्रा- हकत्वं चामिद्धं स्ववृत्तिविरोधादित्यर्थ । विज्ञान सजावीयानपेक्षप्रकाशत्वात्मदी- पवदित्यनुमानमभिमेत्य दृष्टान्तमाह । नहीति । वमोध्वस्वये ह्यालोकापेक्षा वदभाव वालोके स्वत एव सिद्ध इत्यर्थ । प्रदीपस्य तेजसस्य तेजसान्दरानपेक्षत्वेऽपि वि- जातीयमकाशस्य ज्ञानस्यापेक्षा खन्यवहारेऽपि दृष्टा तथा ब्रह्मणोऽपि विजातीय- ज्ञानापेक्षा भविष्यतीति न च वाच्यमित्याह । नचैवमात्मन इति । ब्रह्मणोऽन्य- स्य सर्वस्याज्ञानात्मकत्वादानसमावनेव नास्त्यन्यन नवो न विजातीयज्ञानापेक्षमपि ब्रह्मेत्यर्थ । ज्ञानानपेक्षले लौक्किानुभवविरोध शाम्रविरोध चोद्भाव्य परिहरति । विरोध इतिचेन्नान्यत्वादिति । सूत्रस्य पूर्वपक्षमाग विभजते । स्वरूपाविज्ञान इत्यादिना । विज्ञानानपेक्षत्व ब्रह्मणोऽमाणि । सापेक्षव जीवशब्दवाच्यस्योपवि- विशिष्टस्यानुभूयतेऽतो भिन्नविषयलान विरोध इत्याह । न कस्मादित्यादिना । बुद्धचादी कार्यकरणमयावे य आत्माभिमानसवानोऽनादिभवपरपरामापिवस्तस्या- विच्छेदरूपमनिर्वाच्यमज्ञानलक्षण चिन्ह यस्य चित्पतिविम्बस्य म तथोक्त | चि- रानं पनिर्वाच्यमज्ञान चैवन्यमवधि स्वावच्छिन्ने यथास्वरूपावमाम मतिष- य मोट्याघध्यामहेतुर्भवति । तस्मादविवेकान्मको जीव इत्युच्यते युद्ध- (त. अ ) कानप्रदी। १ ·तथा १० केनोपनिपत् । तदिदितादथो अविदितादाधि । शा०भा० च्छेदलक्षणोऽविवेकात्मको बुद्ध्यवभासमधानश्चक्षुरादिकरणो नित्यचि- स्वरूपात्मान्तःसारो यंत्रानित्यं विज्ञानमवभासते । बौद्धप्रत्ययानामाविर्भाव- तिरोभावधर्मकत्वात्तद्धर्मतयैव विलक्षणमपि चावभासते । अन्तःकरणस्प मन- सोऽपि मनोन्तर्गतत्वात्सर्वान्तरश्रुतेः । अन्तर्गतेन नित्यविज्ञानस्वरूपे- णाकाशवदप्रचलितात्मनाऽन्तर्गर्भभूतेन वाह्यो बुद्धचात्मा तद्विलक्षण अ- चिभिरिवाग्निः प्रत्ययैराविर्भावतिरोभावधर्मकैविज्ञानाभासरूपैरनित्यैरनित्य- विज्ञान आत्मा मुखी दुःसीत्यभ्युपगतो लौकिकैरतोऽन्यो नित्यवि- ज्ञानस्वरूपादात्मनः । तत्र हि विज्ञानापेक्षा विपरीतज्ञानत्वं चोपपद्यते न पुनर्नित्पविज्ञाने । तत्त्वमसीतिवोधोपदेशो नोपपद्यत इति चेत् । आ- स्मानमेवावेदित्येवमादीनि च नित्यबोधात्मकत्वात् । नह्यादित्योऽन्ये- आ० टी० रन्तःकरणस्य यथा यथा नीलपीताद्याकारावभासा जायन्ते तथा चित्मतिबिम्बः प्रमातृत्वादिरूपेण मातीति वत्प्रधानोऽध्यस्तस्य विशिष्टस्य त- त्सत्तयैव सत्त्वाद्विशिष्टान्तनिरिष्टो य आत्मा नित्यचित्खरूपः स एव सारो यस्मिन्स तथोक्तः । बुद्धिपरिणामरूपाणां नीलपीवादिप्रत्ययानामुत्पन्नविनाश- वत्वात्तदुपरक्तरूणानित्यं चैवन्यं यत्रावभासते सोऽन्यो जीवः । सर्वाण्ये- तानि जीवविशेषणान्यन्यत्वस्फुटीकरणानि न केवलमनित्यत्वम् । विशिष्टोपाधि- रूढतया विज्ञानस्य तद्धमतयैवावभासते मनुष्योऽहं जानामीति प्रतिशरीरं विलक्ष- णमपि चैवन्यमवभापते विशिष्टभेदादित्यर्थः । परमार्थतः कीदृशं चैतन्यं यस्य वि- शिष्टधर्मतावभासते तत्राह । अन्तःकरणस्येति । ननु विशेषणसंबन्धात्वरूपे समारोपितो विशिष्टो भाति तस्य मिथ्यात्वात्कथमात्मत्वव्यवहारासदत्वं तत्राह । अन्तर्गतेनेति । विशिष्टान्तर्गतेन चित्स्वरूपेण तादात्म्याहाह्य इत्यनारमापि बु- द्विविशिष्ट आत्मेत्युपगतो लौक्कैिरितिसंबन्धः । अत इत्युक्तधर्मवत्वादस्तु नि- त्यविज्ञानाद्विलक्षणो जीवः । कथमेतावता विरोधः परिहृत इत्याकाङ्क्षायामाह । तत्र हीति । एवं लोकानुभवविरोधे परिहतेऽपि शास्त्रविरोधो न परिहत इत्याह । तत्त्वमसीति । विशिष्टस्य मिथ्यात्वाब्रह्मास्मीत्यनुभवायोगान्मोक्षाहत्वायोगाच, त- त्वमसीत्युपदेशो न घटते चेताह ब्रह्मण एवोपदेशोऽस्त्वित्याशड्क्याह । आत्मा- नमेवावेदिति । एवमादीनि वाक्यानि ब्रह्मोपदेशपक्षे न संगच्छन्ते तजनितफला- भावादित्यर्थः । विशिष्टस्य निरुपाधिक्स्य च ब्रह्मण उपदेशामभवेऽप्युपाधिविशिष्ट- १(क स, छ. झ. यान'। २ (घ छ.) बुद्धामा | ३ (कप छ. इ.) पेण नि। ४ (क. स. छ. ह.) 'मतवा ।

·सटीकवाक्यभाष्योपेता। इति शुश्रुम पूर्वेषां ये शा०मा० न प्रकाश्यतेऽतस्तदर्थवोधोपदेशोऽनर्थक इतिचेन्न । लोकाध्यारो- पापोहार्थत्वात् । सर्वात्मनि हि नित्यविज्ञाने बुद्ध्याद्यनित्यधर्मा लोकै- रध्यारोपिता आत्माविवेकतस्तदपोहार्यो बोधोपदेशो बोधात्मनः । त- त्रच बोधावोधौ समञ्जसौ । अन्पनिमित्तत्वादुदक इवौष्ण्यममिनिमि- भाटी चित्स्वरूपजीवपदलक्ष्यस्य वैशिष्टयद्वारेणोपदेशो भविष्यति फलं तस्यारोपितब- म्वनिवृत्तिरित्याह । न लोकेति । ननु लोकशब्देनात्मोच्यतेऽनात्मा वा नाऽऽयः। आत्मनोऽपिष्ठानतयाऽध्यासकर्तृत्वासंभवाचैत्रो हि शुक्तिकायां रजतमध्यस्यति न शुक्तिकैव । अध्यासकर्तृत्वे चात्मनः प्रागेवाध्यासात्कर्तृत्वं वाच्यम् । कर्तृत्वस्य प्राग्भावनियमात्तदा चानिर्मोक्षपसनः । कर्तृत्वस्याध्यासत्वे च न कर्तृत्वमात्मनस्त- विषयकर्तृत्वान्तराभावात् । भावे चानवस्थानात् । न द्वितियः । जडत्वादनात्मनोऽ- ध्यासकर्तृत्वानुपपत्तेः । चेतनो हि देवदत्तोऽध्यस्यतीति प्रसिद्धम् । अथ जड- स्याध्यासकर्तृत्वं नाम भ्रान्त्याश्रयत्वं यद्यपि न संभवति तथापि भान्तिनिमित्तत्वं दृष्टं जपाकुसुमादेः । न तस्य सत्यस्योपावित्वसंभवादाप्यकारमते च जडस्य स- स्पाध्यासात्मकत्वादध्यासहेतुत्वं न संभवति तस्मादसंबद्धमिदं भाष्यं लोकाध्यारो- पापोहार्यत्वादिति । लोकशब्देनाहंकारादय उच्यन्ते । तेषां व्यावहारिकसत्यत्व- स्याक्रियासमर्थत्वेनाभ्युपगमात् । स्वधर्मारोपनिमित्तत्वेनोपाधित्वसंभवात्परमार्थसत्य- स्थेवोपाधिस्वमित्यस्मान्पति दृष्टान्ताभावादहकारादयश्च चित्तन्त्रानाधनिर्वाच्यावि- घामयभूतसूक्ष्मविकारा अविद्यावछिन्न एव चैतन्ये निपतन्ति । उपाधिविकाराणा- मुपहिते पक्षपाविवाया दर्शनात् । यथा जलचलनादीनाम् । तस्मानामंगवं भाष्यम् । ननु बोधात्मनो नाबोधः समञ्जस. प्रकाशाप्रकाशयोर्विरोधममिद्धेः। बोधोऽपि च वो- धात्मनो न समञ्जसः निर्विकारत्वात् । कथं बोधात्मनो बोधोपदेशः सार्थकस्तत्राह । तत्रचेति । बोधादन्यस्याबोधात्मकत्वेनाबोधाश्रयत्वं न समञ्जसम् |आत्माश्रयत्वमस- झादनिवृत्तिमपट्टाच तस्य बोधासंभवात् । तस्माद्वोधात्मन एवाबोधः समञ्जमः । परिशेषाद्विरोधश्चासिद्धः साक्षिवेद्यत्वात् । बोधोऽपि तत्रैव समञ्जसो घटादेवों- त्वापसिद्धेः विद्याप्त एव बुद्धिपरिणामे बोधशब्दव्युत्पत्तेः परिणाम्यन्तःकरणोपहि- तस्य बोधात्मनो बोषवत्वं समक्षमित्यर्थ । सामञ्जस्ये हेत्वन्तरमाह । अन्यनिमि- 'त्तत्वादिति । अन्यनाहंकारादिसंघावे वादिनां लौकिकानां च पौधाबोधी प्रसिद्धी दो चात्मवोधाोधसंबन्धादित्यात्मनो मुख्यो बोधाबोची। यत्संबन्धादन्यत्र यदुप- {प छ. अ ) र्तृत वार्य कर्तृत्वस्य प्राग्भाग।

·१२ केनोपनिपत् । नस्तव्याचचक्षिरे॥३॥ शा०मा०त्तम् । राज्यहनी इवादित्यनिमित्ते लोके नित्यावीण्यमकाशावग्न्यादि- स्पयोरन्यत्र भावाभावयोनिमित्तल्लादनित्याविवोपचर्यते । धक्ष्यत्यग्निः पका- शयिष्यति सवितैति तद्वत् । एवंच मुखदुःखबन्धमोक्षाद्यध्यारोपो लोकस्य तदपेक्ष्य तत्त्वमस्याल्मानमेवावेदित्यात्मावबोधोपदेशेन श्रुतयः केवलमध्या- रोपापोदार्थाः । यथा सविताऽसौ प्रकाशपत्यात्मानमिति तद्वत् । बोधाबोध- कर्तृत्वं च नित्यवोधात्मनि । तस्मादन्यदविदितात् । अधिशब्दश्चान्यार्थे । यद्वा यदि यस्याधि तत्ततोऽन्यसामर्थ्याद्ययाऽधिभृत्यादीनां राजा । अव्य- क्तमेवाविदितं ततोऽन्पदित्यर्थः । विदितमविदितं च व्यक्ताव्यक्त कार्यका- रणत्वेन विकल्पिते ताभ्यामन्यद्ब्रह्म विज्ञानस्वरूपं सर्वविशेपमत्यस्तमितमि- त्यय समुदायार्थः । अत एवात्मत्वान्न हेय उपादेयो वा अन्यद्धयन्येन हेय- मुपादेयं वा । न तेनैव तद्यस्य कस्प चिद्धेयमुपादेयं वा भवति । आत्मा च प्रम सर्वान्तरात्मत्वादविषयमतोऽन्यस्यापि न हेयमुपादेयं वा अन्याभावाच । इति शुश्रुम पूर्वपामित्यागमोपदेशः। पाचचक्षिर इत्यस्वातनपं तर्कमतिपे- आटो चर्यते तत्तत्र मुख्य यथाऽमिर्मबन्धादुदकस्यौप्ण्यमुपचारेणानौ वन्मुख्यमित्यर्थः । मात्मनिमित्तौ चदन्यत्र चोपाबोधी तर्हि निमित्तत्वादात्मनो व्यापारवत्वमसगस्तत्रा- हारापहनी इवेति । यथादित्यसनिध्यसनिधिमात्रनिमित्ते लोके रात्र्यहनी भवतः । नह्यादित्यः कंचन स्वापयवि उत्यापयवि वा।मनोनिमित्तत्वं न व्यापारवत्वाविनामृतमि त्यर्थः। नन्वात्मनि बोधस्य नित्यत्वे कर्थ कालावच्छेदव्यवहारः मागनासिपं शास्त्रार्य- मिदानीच जानामि पुन स्यामीति तयार दृष्टान्तम् । नित्यावीपण्यमकासाविति । वदद्विपयस्य कालावच्छिन्नत्वेन कालावच्छेदव्यवहारः सरूपेण नित्येऽपि बोधे न विरुद्धचव इत्यर्थः । भात्माने बोबासौधयोः मामञ्जस्ये फि मिद्धमित्यत माह । एवं चेति । भागन्तुकविषयमंबन्धात्तदुपरकरूपेण चोपस्यागन्तुक्त्वेऽपीदाना मया खात्मा बुद्धयद इति नित्यवोधात्मनि कथं बोधकर्तृत्वव्यपदेश इत्याशङ्- क्याऽऽवरकापनयस्यागन्तुक्त्वेन भविष्यवीत्यार । यथा सविताऽसाविति । य- स्मादन्योपापिकमात्मनि चोपकर्तृत्वम् । सः पुनानानानपेक्षत्वमेव वस्माज्ञिाना- नपेक्षावादविदिवादन्यत्वे मिन्द्वम् । क्यमन्यत्वविवक्षायामपिशब्दः मंगच्छते वयाह । अधिशद्धयति । निपावानामनेरातालक्षणया पेत्यर्थः । अनिदिवादन्यत्तस्पा- किमर्थमाइ । अव्यक्तमेवेति । विदिवे न भवत्यविदितं च न भावीन्यपति- १(.) गिन २(आ.प्र.)ोन्य। .

·सटीकभाष्वाक्पयोपेता। यदाचाऽनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते । तदेव ब्रह्म वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥४॥ यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विदि नेदं यदिदमुपासते ॥५॥ •भा धार्थम् । ये नस्तब्रह्मोक्तवन्तस्ते नित्यमेवागमं ब्रह्मपतिपादकं व्या- ख्यातवन्तो न पुनः स्वबुद्धिमभवेन तर्कणोक्तवन्त इत्यागमपारंपविच्छेद दर्शपति विद्यास्तुतये । तर्कस्त्वनवस्थितो चान्तोऽपि भवतीति ॥ ३ ॥ पद्वाचेतिमन्त्रानुवादो दृढमतीतेः । अन्यदेव तद्विदितादिति पोऽयमा- गमार्थो ब्राह्मणोक्तोऽस्यैव द्रढिम्ने मन्त्राः यद्वाचेत्यादयः पश्यन्ते । यद्ब्रह्म वाचा शद्धेनानभ्युदितमनभ्युक्तममकाशितमित्येतत् । येन वागभ्युद्यत इति वाक्प्रकाशहेतुत्वोक्तिः। येन प्रकाश्यत इति वाचोऽभिधानस्याभिधेयमकाशक- त्वस्य हेतुत्वमुच्यते ब्रह्मणः उक्तं च केनेपितां वाचमिमां वदन्ति यद्वाचो ह वाचमिति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीत्पविषयत्वेन ब्रह्मण आत्मन्यवस्थापनार्थ आम्नायः । यद्वाचाऽनभ्युदितं वाक्प्रकाशनिमित्तं चेति ब्रह्मणोऽविपयत्वेन वस्त्वन्तरजिघृक्षां निवर्त्य स्वात्मन्येवावस्थापयत्यान्नायस्तदेव ब्रह्म त्वं वि- दीति यत्नत उपरमयति । नेदमित्युपास्यप्रतिपेधाच ॥ ४ ॥ पन्मनसेत्यादि समानम् । मनो मतमिति । येन ब्रह्मणा मनोऽपि विषयी. कृतं नित्यविज्ञानस्वरूपेणेत्येतत् । सर्वकरणानामविषयं तानि च सव्यापा- मा टोपेधस्य वात्पर्यमुक्त्वा समुदायार्थमाह । विदितमविदितं चेति । व्याचचक्षिर इत्यस्वातत्र्यं वयविषेधार्थमित्येतत्सूत्रं विवृणोति । ये नस्तदिति ॥ ३ ॥ यद्वाचेतिमन्त्रानुवादो दृढप्रतीतेरितिसूत्रमेतद्विभजते । अन्यदेवेत्यादिना । येन वागभ्युद्यत इत्यनेन वाक्पकाशे हेतुत्वोतिर्ब्रह्मणः क्रियत इति योजना । एत- त्सूत्रं विवृणोति । येनेत्यादिना । तदेव ब्रह्म त्वं विहीत्याधाम्नाय आत्मन्येव बुद्ध- रवस्थापनार्थ उपसंहारार्थः । अविषयत्वेन ब्रह्मणोतिरिक्तस्वरूपेण वेद्यत्वाम्भवा- 'दिवियोजना । एतत्सूत्रं विभजते । यद्वाचेत्यादिना ॥ ४ ॥ मन्त्रसमुदायस्यार्थमाह । सर्वकरणानामित्यादिना । यत्सर्वकरणानामविपयं येन निर्विशेषेण सर्वाणि करणानि भास्यन्ते तद्रव त्वं ततोऽतिरिक्तज्ञानाय यत्नो न ·१४ केनोपनिषत् । यचक्षुषा न पश्यति येन चल ५ पि पश्यति । तदेव ब्रह्म वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥६॥ यच्छोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिद ५ श्रुतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥७॥ यत्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥८॥ इति प्रथमः खण्डः ॥१॥ यदि मन्यसे सुवेदेति देहरमेवापि नूनम्। त्वं वेत्थ सा भा० राणि सविषयाणि नित्यविज्ञानस्वरूपावभासतया येनावभास्यन्त इति श्लोकार्थः । क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्न प्रकाशपतीतिस्मृते. । तस्य भासेति चायणे । येन प्राण इति । क्रियाशक्तिरप्यात्मविज्ञाननिमित्तेत्येतत् ॥ ५ ॥ ॥ ६ ॥ ७॥ ८॥ इति प्रथमः खण्डः ॥१॥ यदि मन्यसे मुवेदेति शिष्यबुद्धिविचालना गृहीतस्थिरतायै । विदिताविदि- ताभ्या निवर्त्य बुद्धि शिष्यस्य स्वात्मन्यवस्थाप्य तदेव ब्रह्म व विद्धीति स्वाराज्पेऽभिपिच्योपास्यमतिषेधेनाथास्य बुद्धि विचालयति । यदि मन्यसे सुवेदाह ब्रह्मेति त्व ततोऽल्पमेव ब्रह्मणो रूप वेत्थ त्वमिति नून निश्चितं म- न्यत इत्याचार्यः । सा पुनर्विचालना किमर्थेत्युच्यते पूर्वगृहीते वस्तुनि बुद्धे स्थिरतायै । देवेष्वपि मुवेदाहमिति मन्यते यः सोऽप्यस्य ब्रह्मणो रूप दहरमेव वेत्ति नूनम् । कस्मात् । अविपपत्वात्कस्यचिद्ब्रह्मणः । अथ- वाऽल्पमेवास्याध्यात्मिक मनुष्येषु देवेषु च । आधिदैविकमस्य ब्रह्मणो यद्रूप तदिति सबन्ध । अन्वितिहेतुर्मीमासाया । यस्मादहरमेव सुवि- माटी कर्तव्य इति यत्नोपरम एव लक्ष्यते । विद्वीत्यनेनातिरिक्त मा विद्धात्यभिप्राय ॥५॥६॥७॥८॥ इतिमथम खण्ड समाप्त ॥३॥ यदि मन्यसे सुवेदेत्यनेन वाक्येन शिष्यबुद्विविचालना क्रियते स्थूणानिखनन- न्यायेन गृहीतस्य दार्थम् । एतत्सग्रहवाक्य विवृणोति ! विदिताविदिताभ्या- मित्यादिना । अल्पमेव ब्रह्मणो रूप नून व वेत्थेवि को मन्यत इत्याकाक्षाया माह । मन्यत इत्याचार्य इति । यदिति । यादृशमस्य ब्रह्मणो रूप स्वममस्या । तादृश देवेष्वपि यो मन्यते मोऽपि दहरमेव नून मन्यत इतियोजना । अयनु इति १(ख ग घ ) 'दरमे ।

·सा.भा. सटीकवाक्यभाष्योपैता । ब्रह्मणो रूपं यदस्य वं यदस्य । देवेष्वथ नु मीमा ५ स्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥९॥१॥ नाहमन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । यो •दितं ब्रह्मणो रूपमन्यदेव तद्विदितादित्युक्तत्वात्मुवेदेति च मन्यसेऽतोऽ- ल्पमेव वेत्य त्वं ब्रह्मणो रूपं यस्मादय नु तस्मान्मीमांस्यमेवाद्यापि ते तव ब्रह्म विचार्यमेव यावद्विदिताविदितप्रतिपेधागमार्थानुभव इत्यर्थः । मन्यै वि- दितमिति शिष्यस्य मीमांसानन्तरोक्तिः प्रत्ययत्रयसङ्गतः । सम्यग्वस्तुनि- श्चयाय विचालितः शिष्य आचार्येण मीमांस्यमेव त इतिचोक्त एकान्ते स- माहितो भूत्वा विचार्य यथोक्तं सुपरिनिश्चितः सन्नाहागमाचार्यात्मानुभवम- त्पयत्रयस्यैकविषयत्वेन सङ्गत्पर्थम् । एवं हि मुपरिनिष्ठिता विद्या सफला स्यानानिश्चितेतिन्यायः प्रदर्शितो भवति । मन्ये विदितमितिपरिनिष्ठितनि- श्चितविज्ञानप्रतिज्ञाहेतूक्ते ॥९॥१॥ परिनिष्ठितं सफलं विज्ञान प्रतिजानीत आचार्यात्मनिश्चयपोस्तुल्यतापै । यस्माद्धेतुमाह नोह मन्ये मुवेदेति । अहेत्यवधारणार्थो निपातो नैव मन्य इ- स्पेतत् । पावदपरिनिष्ठितं विज्ञानं तावत्सुवेद सुप्तु वेदाहं ब्रह्मेति विपरी- तो मम निश्चय आसीत् । सोपजगाम भवद्भिर्विचालितस्प । यथोक्तार्थमीमां- भाटो हेतुर्मीमांसाया इतिसंग्रहवाक्य विवृणोति । यस्मादित्यादिना। प्रतिवचनस्यार्थ संगृहीतं विवृणोति । सम्यगित्यादिना | विचार्येति । मया विदित ब्रह्मवि कि मतिवचन ददाम्युवाविदिवमिति वा । नाऽऽद्य | आचार्यागममत्ययविरोधाद्वेद- नविषयवया च घटवदब्रनत्वपसनाद्वेदितृत्वेन मम विकारित्वापाताच । न द्वितीयः । गोपालादिभ्योऽविशेषपपड़ातूष्णीमवस्थाने वाऽमतिमामसङ्गादिति विचाक्प- क्षदोपपरिजिहीर्षया विदितमविदित चेवि समुचित वच्मि । भज्ञानसंशयाधभावाद्वि- दित वेदनविषयत्वाभावाचाविदितमिति मुपरिनिश्चिवः सन्यविवचनमाहेत्यर्थः । प्रत्ययत्रयस्य सगति सघटनमेकस्मिन्विषये किमर्थमुच्यते । सवादाधीन प्रामाण्यमि- तितार्किकस्थितेनिश्चयायम् । स्वत प्रामाण्यपंक्षे त्यागमायें प्रत्ययान्तरमवादस्वात्पर्य- घोतक । पविबन्धनिरामेनोपचारेण निश्चयहेतुरिति सर्वस्य प्रतिवचनवास्यस्य तात्पर्यमुक्त्या मन्ये विदितमित्यादिना मन्ये विदिवमित्येक्देशस्यायं संगृहावि||२||१|| १(क.स घ च झ.) 'एच 1 * कनोपनिषत्पदमाप्यत नाह मन्य इति पाठः।२ (18) नाह म13 (0 झ ) *त चेदवि ४(२) 'पक्षनापग। ५(भ.५) 'ताप'। ६(क प च छ न अमिन्ये, .

·केनोपनिषत् । नस्तदेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥ १०॥२॥ शा०भा० साफलभूतात्स्वात्मब्रह्मत्वनिश्चयरूपात्सम्यक्प्रत्ययात् । विरुद्धत्वादतो नाहमन्ये मुवेदेति । यस्माच्च तन्नैव न वेदेति मन्य इत्यनुवर्तते । अविदि- तब्रह्ममतिपेधात् । कथं तर्हि मन्यस इत्युक्त आह ! वेद च । चशब्दाढ़ेद च न वेद चेत्यभिमायः। विदिताविदिताभ्यामन्यत्वाद्ब्रह्मणस्तस्मान्मया विदिवं ब्रह्मेति मन्य इतिवाक्यार्थः । अथवा वेद चेति नित्यविज्ञानब्रह्मस्वरूपत- या नो न वेद वेदैव चाहं स्वरूपविक्रियाभावात् । विशेषविज्ञानं च परा- ध्पस्तं न स्वत्त इति परमार्थत्तो न च वेदेति यो नस्तद्वेद तद्वेदेतिपक्षान्त- रनिरासार्थमानाप उक्तार्थानुवादात् । यो नोऽस्माकं मध्ये स एव तद्ब्रह्म चेद नान्यः । उपास्पब्रह्मवित्त्वात् । अतोऽन्पस्प यथाहं वेदेति वेद चेति- पक्षान्तरे ब्रह्मवित्वं निरस्पते । कुत्तोऽयमर्थोऽवसीयत्त इत्युच्यते । उक्ता- नुवादादुक्तं हनुवदति नो न वेदेति वेद चेति ॥ १० ॥२॥ भा०टी० संग्रहीत स्फुटवि ।परिनिष्ठितमित्यादिना। विरुद्धत्वादिति । विपरीतम- त्ययस्य सम्यग्ज्ञानविरुद्धत्वात्तदुदयमानाविपरीतमत्ययोऽपगत इत्यर्थः । न केवलं विपरीतप्रत्ययस्य संशयस्य वाऽभावान्मम निश्चिवं विज्ञानमज्ञानाभावाचेत्याह । यस्माञ्चति । अथवा वेद चेत्यस्यान्योऽर्थः कथ्यते । यद्यनित्यमात्मविज्ञानं स्या- त्ताहं वस्य मागभावकाले प्रध्वंसाभावकाले वाऽज्ञानं संभाव्येत नतु वदस्ति । नित्यं हि विज्ञानं ब्रह्म मम स्वरूपं ततो नो न वेद । यदि च वेदनं मम विक्रिया भवेत्तदा विक्रियायाः कादाचित्कत्वात्कदाचिदहं वेदेति शङ्कयेत नतु तदस्ति स्वरूपविज्ञानस्यान्ययात्वासंभवात्सदा वैदैवाहम् । यथा स्वाभाविकाचलतया पर्वता- स्विष्टन्तीतिव्यपदेशस्तद्वदित्यर्थः । स्वसत्तायां स्वयं प्रेमेति स्वमकाशत्वमादाय व्याख्यातं चशब्दार्थमाह । विशेपविज्ञानं चेति । आगमाद्विचारसहकृताज्जातं बनात्मकताव्यञ्जकमन्तःकरणपरिणामरूप ब्रह्मास्मीति विशेषविज्ञानं तत्परेणान्तः- करणेनोपाधिनाऽऽत्मन्यध्यस्तं न परमार्थतो ज्ञानवयमात्मन इति न वेद चेति' घटत इत्यर्थः । प्रकारान्तरेणापि ब्रह्मविज्ञानं संभवतीनिशङ्कानिरासार्थ वा- क्यैकदेश इत्याह । योनस्तद्वेद तद्वदेति । इदं सूत्रवाक्यं विवृणोति । यो नाs स्माकामति । यो नोऽस्माकं मध्ये तदिदिताविदितान्यत्वं वेदेतिशेषः । यथाहं वे- दांतोऽन्येन प्रकारेण विदुष उपास्यब्रह्मवित्वादितियोजना । उक्तानुवादादिति । अभ्यासाख्यतात्पर्यलिड्गदर्शनादविपयतयैव ब्रह्मविज्ञानं विवक्षितमित्यर्थः।।१०॥२॥ १(च)प्रभौते । २ (घ. च. छ..) ति' 1 ३ (घ. छ. इ.) दान्य।

·सटीकवाक्यभाष्योपेता। १७ यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः। अ- शा मा• यस्यामतमिति श्रौतमाख्यायिकार्थोपसंहारार्थम् । शिष्याचार्योक्तिम- त्युक्तिलक्षणयाऽनुभवयुक्तिप्रधानयाऽऽख्यायिकया योऽर्थः सिद्धः स श्रौतेन वचनेनागमप्रधानेन निगमनस्थानीयेन संक्षेपत उच्यते । यदुक्तं विदितादन्यद्वांगादीनामगोचरत्वात् । मीमांसितं चानुभवोपपत्तिभ्यां ब्रह्म तत्तथैव ज्ञातव्यं कस्मात् । यस्यामतं यस्य विविदिपामयुक्तप्रवृत्तस्प साधकस्पामतमविज्ञातमविदितं ब्रह्मेत्यात्मतत्त्वनिश्चयफलावसानावबोधतया विविदिपा निवृत्तेत्यभिमायः। तस्य मतं ज्ञातं तेन विदितं ब्रह्म येनाविप- यत्वेनात्मत्वेन प्रतिबुद्धमित्यर्थः । स सम्यग्दर्शी यस्य विज्ञानानन्तरमेव ब्रह्मात्मभावस्यावसितत्वात्सर्वतः कार्याभावो विपर्ययेण मिथ्याज्ञानो भवति। कथं मतं विदितं ज्ञातं मया ब्रह्मेति यस्य विज्ञानं स मिथ्यादी विपरी- तविज्ञानो विदितादन्यत्वाद्ब्रह्मणो न वेद स न विजानाति । ततश्च सिद्ध- मवैदिकस्य विज्ञानस्य मिथ्यात्वम् । अब्रह्मविषयतया निन्दितत्वाच- था कपिलकणभुगादिसमयस्यापि विदितब्रह्मविषयत्वादनवस्थिततर्कजन्य- त्वाद्विविदिपाऽनिवृत्तेश्च मिथ्यात्वमिति । स्मृतेश्च । या वेदबायाः स्मृतयो या- श्व काथ कुदृष्टयः। सर्वास्ता निष्फलाः प्रोक्तास्तमोनिष्ठा हि ताः स्मृता इति विपरीतमिथ्याज्ञानयोर्नष्टत्वादिति। अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानतामि- ति पूर्वहेतूक्तिरनुवादस्यानर्थक्यात् । अनुवादमात्रेऽनर्थकं वचंनमिति पूर्वो- क्तयोर्यस्यामतमित्यादिना ज्ञानाज्ञानयोर्हेत्वर्थत्वेनेदमुच्यते । अविज्ञातमवि- मा०टी० यस्यामतमिति वाक्याथं संग्रहीतं व्याख्याति । शिण्याचार्येत्यादिना। श्रोत- मिति शिष्यस्याचार्यस्य चोक्तिर्न भवतीतिख्यापनार्थम् | तेन श्रौतेन वचनेन कथमु- च्यत इत्याकाक्षायामाह । यदुक्तमिति । यद्ब्रह्म विदितादन्यदुक्तमिति संबन्धः । गोपालादीनामिवात्मतत्वं न विवक्षितं किंतु ब्रह्मण आत्मत्वफलावसानो योऽवबोधो यस्य स तथोक्तस्तस्य भावस्तत्ता तया बुभुत्सा निवृत्ता । विचार्यमाणे ब्रह्मण आ- स्मत्वेन पर्यवसानादतिरिक्तमन्तव्याभावादमतमित्यर्थः । अविज्ञात विजानवामित्यु- 'त्तरार्धस्याएं संग्रहीत विवृणोति । अनुवादमात्र इत्पादिना । हेत्वर्थत्वेनेति । भयमर्थः। पूर्वेषा ब्रह्म विजानतामविज्ञातत्वेनैव ब्रह्मणः प्रसिद्धत्वादिदानीमप्यविषय- तया ज्ञानं सम्यग्ज्ञान तथा पूर्वेषामविदुपा विज्ञातत्वेनैव ब्रह्मणः प्रसिद्धत्वादिदानी- १(फ.स.) 'ज्ञातो भ'। ३ ·शा.भा. केनोपनिषत् । विज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥ ११॥३॥ प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते । आ- दितमात्मत्वेनाविषपतपा ब्रह्म विजानतां यस्मात्तस्मात्तदेव ज्ञानं पत्तेपां विज्ञातं विदितं व्यक्तमेव बुद्धयादिविपपं ब्रह्माविजानतां विदिताविदितव्या- वृत्तमात्मभूतं नित्यविज्ञानस्वरूपमात्मस्थमविक्रियममृतमजरमभयमनन्यत्वा- दविपयमित्येवमविजानतां । बुद्धयादिविषयात्मतयैव नित्यं विज्ञातं ब्रह्म । तस्माद्विदिताविदितव्यक्ताव्यक्तधर्माध्यारोपण कार्यकारणभावेन सविकल्पं- मपथार्थविषयत्वात् । क्तिकादो रजताद्यध्यारोपणज्ञानवन्मिथ्याज्ञानं ते- पाम् ॥ ११ ॥ ३ ॥ प्रतिबोधविदितंमतमिति वीप्सामत्ययानामात्माववोधद्वारत्वादो मति बोध मतीतिवीप्सा सर्वप्रत्ययव्याप्त्यर्था बौद्धा हि सर्व प्रत्ययास्तप्तलोहवन्नित्यविज्ञा- नस्वरूपात्मव्याप्तत्वाद्विज्ञानस्वरूपावभासास्तदन्यावभासश्चाऽऽत्मा तद्विलक्ष- णोऽनिवदुपलभ्यत इति तेन ते द्वारीभवन्त्यात्मोपलब्धौ । तस्मात्मतिबोधा- चभासमत्यगात्मतया यद्विदितं तद्ब्रह्म तदेव मतं ज्ञातं तदेव सम्यग्ज्ञानवत्म- त्यगात्मविज्ञानं न विषयविज्ञानम् । आत्मत्वेन प्रत्यगात्मानमैक्षदिति च काठके । अमृतत्वं हि विन्दत इतिहेतुवचनं विपर्पये मृत्युपाप्तेः । विषयात्म- आ०टी० मपि विपयतया ज्ञानमसम्यग्ज्ञानमिति ! बुद्धचादिविषयं सद्रूपतया बुद्धिरात्मा मन भात्मेन्द्रिरमात्मेति विज्ञानं वेदबाह्यानां ब्रह्म बौद्धादीनां प्रसिद्धं तत इदानीमपि तन्मवानुमारिणां भान्तानामेव बुद्वयादिविषयमनात्मरूपमात्मतयाऽभिमतमित्यर्थः ॥ ११ ॥३॥ केन द्वारेण तहविषयतयाऽऽत्मावगम्यतामित्याकाक्षायामाह । प्रतिबोधेति । संग्रहवाश्ये विवृणोति । बोधं प्रतीत्यादिना । यथाऽस्मिञ्छरीरे बुद्धिपरिणामा जडा अपि चियाप्ततया संवेदनवदवमामन्त इति संभाव्यते । जडानां स्वाभाविकम- काशानुपपत्तेः। तथा सर्वशरीरेषु बौद्वाः प्रत्ययाः ययाप्ततया संवेदनबद्धासन्ते सोड स्तीति मंभाव्यते । एतदुक्तं भवति । श्रोतृशरीरावच्छिन्नबौद्धप्रत्ययसाक्ष्येकस्त्वम- र्थः । तदितरसर्वशरीरावच्छिन्नबौद्पत्ययसाक्ष्येकस्तदर्थः । चिन्मात्रे व्यावधि- मर्माऽनुपलम्भाद्विभक्तत्वे चानात्मत्वादिदोषपसगात्मभावितमेक्वं तदेव ब्रह्म त्वमि- वि वाक्यजबुन्दिवृत्तावविषयतया प्रकाशने ब्रह्मास्मीति यस्मात्चानन्याञ्जडानवभामय- १(घ. च. न.) परस्त। २ (घ. च. छ. ज.) ज्ञान।

·सठीकवाक्यभाष्योपेता। रमना विन्दते वीर्य विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥१२॥ ४ ॥ शामा विज्ञाने हि मृत्युः मारभत इत्यात्मविज्ञानममृतत्त्वनिमित्तमिति युक्तं हेतुवच- नममृतत्वं हि विन्दत इति ।आत्मज्ञानेन किममृतत्वमुत्पाद्यते।न। कथं तहि । आत्मना विन्दते स्वेनैव नित्पात्मस्वभावेनामृतत्वं विन्दते निालम्बनपूर्वकम् । विन्दत इत्यात्मविज्ञानापेक्षम्। याद हि विद्योत्पाद्यममृतत्वं स्यादनित्यं भवेत्क- र्मकार्यचन् । अत्तो न विद्योत्पाद्यम् । पदि चात्मनैवामृतत्वं विन्दते किं पुनर्विच्या क्रियत इत्युच्यते । अनात्मविज्ञानं निवर्तयन्ती सातनिवृत्त्या स्वाभाविकस्या- मृतत्वस्य निमित्तमितिकल्प्यते । यत आह वीर्य विद्यया विन्दते। वीर्य सामर्थ्य- भा०टी तीति तदन्यावभाम आत्मा मर्वजडविलक्षणोऽवगन्तुं शक्यते तस्मादित्युपसंहारः। मतिबोधमवभासाश्चित्मतिबिम्बास्तेषां सत्यगात्मतयाऽव्यभिचरितस्वरूपेण बिम्बस्था- नीयेनकेन रूपेण यद्ब्रह्मवेदन तत्सम्यग्दर्शनमित्यर्थः । विषयविज्ञानं सम्यग्ज्ञानं न भव- वीत्यत्र हेतुमाह । आत्मत्वेनेति । ब्रह्मण आत्मत्वेन विषयत्वासंभवादित्यर्थ । अद्वया- नन्दरूपस्य सर्वज्ञत्वादिधर्मकस्य ब्रह्मणः शास्त्रैकसमधिगम्यत्वात्तटस्थस्यापरोक्षत्वं न संभवति किंतु प्रत्यग्रूपेणैवेत्यभिप्रेत्य काठपि विशेषणमित्यर्थः । प्रत्यक्तयाऽपरोक्ष- ब्रह्मज्ञानं तदेव सम्यग्ज्ञानमित्यत्र को हेतुरित्याशड्क्यापरोक्षबन्धाध्यायस्य परो- क्षज्ञानानिवृत्त्यसंभवादपरोक्षज्ञानस्य च वनिवर्वनेनामृतत्वसाधनत्वादित्युत्तरवाक्या संग्रहाति । अमृतत्वं हीति । सूत्रं विभजते । विपयात्मेति । विषयेषु बुद्धया- दिप्वात्मविज्ञाने विषयतया वा व्यतिरिक्तस्योपास्यतया ज्ञाने मृत्युः मारमते मय- मिति प्रसिद्धं बुद्धयादिसंघातमात्मानं मन्यमानस्योपासकस्य च कर्तृत्वभ्रमानिवृत्तेः। अथ येऽन्यथाऽतो विदुरन्यराजानस्ते क्षय्यलोका भवन्तीत्यादिश्रुविभ्यश्च । वरति शोकमात्मविदित्यादिश्रुतिपु चात्मज्ञानममृतत्वनिमित्तं पमिद्धमित्यर्थः । नालम्बनपूर्वकमिति । किंचिदुपास्यमालम्बनीकृत्य तदुशमनसाध्यतया न विन्दत इत्यर्थः । कथं वर्हि विन्दत इनि प्रयोग इत्याकाक्षायामाह । आत्मविज्ञा- नापेक्षमिति । भात्मविज्ञानेन मर्त्यवभ्रमनिवृत्तिमपेक्ष्यामृतत्त्वमुपचर्यद इत्यर्थः । मुख्याथै बाधमाह ! यदिहीत्यादिना । अनात्मा विज्ञायते येन वदनात्मवि- 'ज्ञानमनाघनिर्वाच्यमात्माज्ञानमित्यर्थः । पुनरज्ञानान्तरोदयेन पन्धशड्डायां क्य सरदज्ञाननिवृत्तिमात्रेणामृतत्वनिमितत्वं ज्ञानस्येत्याशडक्याह । यत आहेति । स्वस्यान्तोऽवच्छेदो भवति येन ध्वान्तेन वत्स्वान्वध्वान्दमनात्माध्यारोपो मनुष्य- स्वाभिमान. पारमेश्वरी शनिर्माया जीवत्वनिमित्तमज्ञानं वान्तवान्वम् । एतैः स. 'घरभिभवनीयो न भवत्यात्मा येन विचारुवेनाऽविशयेन ताय विद्वालभते । .

·२० केनोपनियत् । इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति नचेदिहावेदीन्महती विनष्टिः। भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः प्रेया- शाभा मनात्माऽध्यारोपमायास्वान्तध्वान्तानभिभाव्यलक्षणं वलं विद्ययाविन्दते। तच किंविशिष्टम् । अमृतमविनाशि । अविद्यानं हि वीयं विनाशि । विद्ययाs- विद्याया वाध्यत्वान् न तु विद्याया वाधकोऽस्तीति विद्याजममृतं वीर्यम् अतो. विद्याऽमृतत्वे निमित्तमात्रं भवति । नायमात्माबलहीनेन लभ्य इति चायणे। लोकेऽपि विद्याजमेव बलमभिभवाते न शरीरादिसामथ्यं यथा इस्त्यादः । अथवा प्रतिवोधविदितं मतमिति सकृदेवाशेपविपरीतनिरस्तसंस्कारेण स्व. प्रमतिबोधवद्विदितं तदेव मतं ज्ञातं भवतीति । अथवा गुरूपदेशः पति- बोधस्तेन वा विदितं मतमित्युभपत्र प्रतिबोधशब्दप्रयोगोऽस्ति । सप्तमतिब- द्धो गुरुणा प्रतिबोधित इति । पूर्व तु यथार्थम् ॥ १२॥ ४॥. इह चेदवेदीदित्यवश्यकर्तव्यतोक्तिर्विपर्यये विनाशश्रुतेः । इह मनुष्यजन्म- नि सत्यवश्यमात्मा वेदितव्य इत्येतद्विधीयते । कथामहचेदवेदीद्विदितवान् । अथ सत्यं परमार्थतत्त्वमस्त्यवाप्तं तस्य जन्म सफलमित्पभिमायः। नचेदि- हावेदीन विदितवान्वृथैव जन्म । अपि च महती विनष्टिर्महान्विनागो जन्म भान्टी सिद्धस्याज्ञानादेन शान्मायायाश्च खतो जीवबन्धकत्वाभावादभिनवस्याज्ञानस्यो- त्पत्ती कारणाभावात् । प्रवृत्तफलकांक्षिप्तस्य चाज्ञानलेशस्य वैतावभासस्य च विद्व- दनभिभावकत्वात् । दुर्बलत्वान्निश्चीयते सम्यग्ज्ञानस्यामृतत्वहेतुत्वमित्यर्थः । ननु विद्यार्ज चेत्कथमविनाशि | कृतकस्य विनाशित्वनियमादित्याशड्क्याह । नतु वि- द्याया इति । यावदेहमा जायमानो द्वैतावभासः विद्यया बाध्यत एव न माम- भिवितुं शक्नोतीत्यवष्टम्भो वीर्य तस्याविनाशोऽमृतत्वं तत्कारणविद्याया अबाध्य- स्वाभिप्रायेणोच्यते न स्वरूपनाशाभावाभिमायेणेत्यर्थः । प्रतिबोधपदस्य यौगिकमर्थ व्याख्याय रूट्यभिमायेण व्याचष्टे । अथवेति । अशेषतया विपरीतो निरस्तः सं. स्कारो येन बोधेन स प्रतिबोधो युगपत्कृत्नाऽविद्यातत्कार्यनिवर्तकः सद्यो मुक्तिह- तुरित्यर्थः । प्रतिबोधशब्दस्त्रेधा व्याख्यावस्तवाचं व्याख्यानं युक्तमित्याह । पूर्व विति । गुरूपदेशे सत्यपि प्रतिबोधव्यापकात्मानुसंधान विनाऽपरोक्षावगमारंभ- वात्सद्योमुक्तेश्वाशास्त्रीयत्वादित्यर्थः ॥ १२ ॥४॥ इह चेदवेदीदित्यादिवाक्याचं संगृहीतं विवृणोति । इह मनुष्यजन्मनीत्यादिना । (ख. ग. ( "नाशा ·सटीकवाक्यभाष्योपेता। २१ स्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ १३ ॥५॥ इति द्वितीयः खण्डः समाप्तः ॥२॥ ब्रह्म ह देवेभ्यो शा०भामरणमबन्धाविच्छेदमाप्तिलक्षण स्याद्यतस्तस्मादवश्य तद्विच्छेदाय ज्ञेय आत्मा । ज्ञानेन तु कि स्यादित्युच्यते । भूतेषु भूतेषु । चराचरेषु सर्वेष्वित्य- र्थः । विचित्य | पृथग्निष्कृष्यैकमात्मतत्त्व ससारधर्मेरैस्पृष्टमात्मभावेनोपल- म्पेत्पर्थः । अनेकार्थत्वाद्धातूनाम् । न पुनश्चित्वेति सभवति विरोधात् । धीरा । धीमन्तो विवेकिनो विनिवृत्तबाझविषयाभिलापा. प्रेत्य । मृत्वाऽ- स्माल्लोकाच्छरीराधनात्मलक्षणाद्यावृत्तममत्वाहकारा. सन्त इत्यर्थ । अमृता अमरेणधर्मागो नित्यविज्ञानामृतत्वस्वभावा एव भवन्ति ।। १३ ॥ ॥५॥ इति द्वितीय खण्ड. ॥ २॥ ब्रह्म ह देवेभ्प इति ब्रह्मणो दुर्विज्ञेयतोक्तिर्यत्नाधिक्यार्था । समाप्ता ब्रह्म- विद्या यदधीन पुरुषार्थः । अत ऊर्ध्वमर्थवादेन ब्रह्मणो दुर्विज्ञेयतोच्यते । तद्विज्ञाने कथ नु नाम यत्नमधिक कुर्यादिति । शमाद्यर्थो वाम्नायोऽभिमान- शातनात् । शमादि वा ब्रह्मविद्यासाधन विधित्सित तदर्थोऽयमर्थवादाम्नाय । नहि शमादिसाधनरहितस्याभिमानरागद्वेपादियुक्तस्य ब्रह्मविज्ञाने सामर्थ्य- मस्ति । व्यावृत्तवाह्यमिथ्यापत्ययग्राह्यत्वाद्ब्रह्मण । यस्माचाग्न्यादीना जपाभिमान शातयति । ततश्च ब्रह्मविज्ञान दर्शयत्यभिमानोपशमे । त- स्माच्छमादिसाधनविधानार्थोऽयमर्थवाद इत्पवसीयते । सगुणोपासनार्थों वाऽपोदितत्वात् । नेद यदिदमुपासत इत्युपास्यत्व ब्रह्मणोऽपोदितमपोदि- तत्वादनुपास्पत्वे प्राप्ते तस्यैव ब्रह्मण सगुणत्वेनाधिदेवमध्यात्म चोपासन विधातव्यमित्येवमों वेत्यधिदैवत तद्वनमित्युपासितव्यमिति हि वक्ष्यति । भा०टी विरोधादिति । एकस्मिनिरशे चिन्मात्रे चयनस्यो धोदेशनिवेशनस्येष्टकाना मिवासभवादित्यर्थ ॥ १३ ॥ ५॥ इवि द्वितीय खण्ड ॥२॥ य सुराणां जये हेतुरसुराणा पराजये । सत्वप्रधानया शरत्या सपन्न सोऽहमी- श्वर इवि ब्रह्म हेत्याचाख्यायिकायास्तात्पर्य संग्रहीत विवृणोति । समातेत्यादिना। वात्पर्या तरमाह । शमाद्यों वेति । मग्रहवाक्य विवृणोदि । शमादिदेति । भभिमाया वरमाख्यायिकाया सरहाति । सगुणेति । सरीत विवृणोति । नेद- मित्यादिना । कृत्स्नाख्यायिकायास्वात्पर्यमुक्त्वा ब्रह्मशब्दार्थमाह । ब्रह्मेति परो. (ध छ स ) 'रथ'! २ ( ) दिवति।

·२२ केनोपनिपत् । विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये शाभा ब्रह्मेति परो लिङ्गात् । नान्यत्र परादीश्वरानित्यसर्वज्ञात्परिभूपाग्न्यादी- स्तृणं वजीकर्तुं सामर्थ्यमस्ति तन्न शशाक दग्धुमित्यादिलिङ्गाह्मशद्धदा- च्य ईश्चर इत्पवसीयते । नान्यथाग्निस्तृणं दग्धुं नोत्सहते वायुर्वाऽऽदातुम् । ईश्वरेच्छया तृणमपि वज्रीभवतीत्युपपद्यते । तत्सिद्धिर्जगतो नियतमवृत्तेः । श्रुतिस्मृविषसिद्धिभिनित्यसर्वविज्ञान ईश्चरे सर्वात्मनि सर्वशक्ती सिद्धेऽपि शास्त्रार्थनिश्चयार्थमुच्यते । तस्येश्वरस्य सद्भावसिद्धिः कुतो भवतीत्युन्यते। यदिदं जगदेवगन्धर्वयक्षरक्ष पितृपिशाचादिलक्षणं धुवियत्पृथिव्यादित्यच- न्द्रग्रहनक्षत्रविचित्रं विविधप्राण्युपभोगपोम्पस्थानसाधनसंवन्धि तदस्पन्दकु- शलशिल्पिभिरपि दुनिर्माण देशकालनिमित्तानुरूपनियतप्रवृत्तिनिवृत्तिक्रम- मेतदोस्तृकर्मविभागज्ञमयत्नपूर्वकं भवितुमर्हति । कार्यत्वं सति यथोक्तलक्ष- भा०टी० टो लिङ्गादिति । एतव्याख्यादि । नान्यनेत्यादिना । कय तश्विरसिद्धिरित्याका- क्षायामाह । तत्सिद्धिरिति । ननु श्रुत्यादिमिरेवेश्वरे सिद्धे किमिति जगतो नि- यतमवृत्तिलिङ्गकानुमान सूनित वत्राह । श्रुतिस्मृतिमसिद्धिभिरिति । यावत्तकें- ण समवो नानुगृह्यते तावच्छास्त्रमतिपन्नोऽपीश्वरो न निश्चीयते । अर्थवादत्वशङ्- कामतिबन्धादत. शास्त्रार्थस्येश्वरस्य निश्चयाय नियमाय सामान्यतो दृष्टमनुमान शास्त्रानुग्राहकरूपं सूत्रेणोच्यते । एतन्याख्याति । तस्यैश्वरस्येत्पादिना । भना- दिप्रसिद्वर्तृव्यतिरिक्त जगद्धर्मीस्त्य यद्यपीश्वर सिपाधयिपित' तथापि जगवो बहूनि विशेषणानि ससारिविलक्षणकर्तृसभावनाय नैयायिकास्तु व्याप्यस्य पक्षध- मतावलाव्यापकविशेष पक्षधर्म सिध्यति तत स्वतन्त्रमनुमानमीश्वरनिश्चायक्माहु । तर्पण प्रक्टार्थे द्रष्टव्यम् । सामान्यतो दृष्ट रचयति । एतज्जगद्धोक्तृणा कर्मणा च विभाग यो जानाति तत्पूर्वक भवितुमर्हवीति प्रतिज्ञा। अत्र जगनिमित्तादृष्टनिष्पत्त्य ो यो जीवाना प्रयत्नस्तत्पूर्वक्त्वं जगत सिद्वमिति सिद्धसाधनत्व वदतां निरी- श्वरवादिना निरासाय विशेषण भोत्तृकर्मविमागशेदि ।न हि जीवानामे भोक्तारोs- स्मिन्देशे काले वाऽस्य कर्मफलस्येति विभागज्ञान संभवति । विशेषानभित्तत्वा दित्यर्थ । यथोतलक्षणत्वादिति । विचित्रत्वादित्युक्ते व्यभिचार स्यात् । आ त्मादिखभाववैचित्र्यस्य प्रयत्नपूर्वकत्वाभावात्तदर्थ कार्यत्वे. सवीतिविशेषणम् । कार्य- १(घ च ) विशेश १ २ () विशेषज्ञ ।

·२३ सटीकवाक्यभाष्योपेता। देवा अमहीयन्त । त ऐक्षन्तास्माकमेवायं शा०मा० णत्वात् । गृहमासादरथशयनासनादिवद्विपक्ष आत्मादिवत् । कर्मण एवेतिचेत् । न परतन्त्रस्प निमित्तमात्रत्वात् । यदिदमुपभोगवैचित्र्य प्रा- णिनां तत्साधनवैचित्र्य च देशकालनिमित्तानुरूपनियतमवृत्तिनिवृत्तिकमंच तन्न नित्यसर्वज्ञकर्तृकम् । कि तर्हि कर्मण एव तस्याचिन्त्यमभावत्वात्स- वैश्च फलहेतुत्वाभ्युपगमात् । सति कर्मणः फलहेतुत्वे किमीश्वराधिकक- ल्पनयेति न नित्यस्येश्वरस्य नित्यसर्वज्ञशक्ते. फलहेतुत्वं चेतिचेत् । न क- मण एवोपभोगवैचिच्याशुपपद्यते । कस्मात् । कर्तृतनत्वात्कर्मणः । वि. तिमत्मयत्ननिवृत्तं हि कर्म तत्पयत्नोपरमादुपरतं सद्देशान्तरे कालान्तरे वा नियतनिमित्तविशेषापेक्ष कर्तुः फल जनयिष्यतीति न युक्तमनपेक्ष्यान्यदा- स्मनः प्रयोक्तृ कर्ते फलकाले प्रयोक्तेति चेन्मया निवर्तितोऽसि भा०टी०त्वादियुक्तेऽबुद्धिपूर्वकारिकायें विभागज्ञप्रयत्नपूर्वकत्व नास्तीत्यनैकान्त्रिकत्व स्या- तदर्थ यथोक्तलक्षणत्वादिति।यद्विचित्र तद्विभागज्ञप्रयत्नपूर्वक यथा गृहादि। जानात्येव हि तक्षादिस्य ग्रहादिरस्य स्वामिनो द्रव्यदानादिपूर्वक वाऽस्य निर्माणमित्य चेति त- वो न साध्यवैकल्य यथाशब्द हि साधनदूषणे । नाभिप्रायवशात् । विपक्षे । व्यविरेक आत्मादिवदित्युदाहरणम् । यहिभागज्ञपयत्नपूर्वक न भवति वद्विशिष्टकार्यमपि न भवति । यथात्माकाशादीत्य वयव्यतिरेकपयोग इत्यर्थ । विचिनकार्यत्वमस्तु वि. भागज्ञप्रयत्नपूर्वकत्व न भविष्यति कि बाधक जगद्वैचिन्यस्य कर्मवैचिन्यादेव सभवा- दत पक्ष एव साध्याभावशङ्कया शङ्कितविपक्षे वर्तमानो हेतु शङ्किवव्यभिचार इ. त्यभिप्रेत्याह । कर्मण एवेतिचेदिति । परिहरति । न परेति । कर्तृपरवत्रस्य कर्म णो निमित्तमात्रत्वात्स्वातत्र्येण निमित्तत्वामभवात्कार्यवौचिन्यस्य भङ्गममङ्गो बाधकः कर्तारम तरेण । अत पक्षे साध्याभावशङ्कानुपपत्ते न शङ्किवन्यभिचारित्वमिविभाव सग्रहवाक्यस्य पूर्वपक्षमाग विवृणोति ! पदिदमित्यादिना । यदिदमीश्वरवादि- भिरपि वैषम्य धुण्यदोपपरिहाराय कर्मणो जगद्वैचित्र्यहेतुत्वमिष्ट तत्समविपन्न वि- हायापूर्व ईश्वर कप्यते धर्मी तस्य फलहेतुत्व च धर्म कल्पनीय इति गौरव स्यादित्याह । न नित्पस्येश्वरस्पति । सति लायवे गौरव दूषण स्यान्नेह वद- स्तीत्यभिप्रेत्य सिद्धान्त विवृणोति । न कर्मण एवेत्यादिना । आत्मनोऽन्यत्म- वर्तक्मनपेक्ष्य कर्म चेन फल जनयति तर्हि का जीव एव प्रयोजकोऽस्त्विति शहित्वा परिहरति । कतैवेत्यादिना । भनिष्टफलभोगसिद्धचन्यथाऽनुपपत्त्या 1(घ च छ ज ) निमि'। २ ( झ ञ छ ) तिन ·२४ केनोपनिषत् । विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति ॥ १४ ॥१॥ शा०भा० खां प्रपोक्ष्ये फलाय यदात्मानुरूपं फलमिति न देशकालनिमि- त्तविशेपानभिज्ञत्वात् । यदि हि कर्ता देशविशेषाभिज्ञः सन्स्वातनपेण कर्म नियुझ्यात्ततोऽनिष्टफलस्याप्रयोक्ता स्यात् । न च निनिमित्तं तदनिच्छयाs- त्मसमवेतं तच्चर्मवद्विकरोति कर्म । न चात्मकृतमकर्तृसमवेतपपस्कान्तमणि- वदाक्रष्ट भवति प्रधानकर्तृसमवेतत्वात्कर्मणः । भूताश्रयमितिचेन्न साधनत्वा- त् । कर्तृक्रियापाः साधनभूतानि भूतानि क्रियाकालेऽनुभूतव्यापाराणि समा- सो च हलादिवत्का परित्यक्तानि न फलं कालान्तरे कर्तुमुत्सहन्ते न हि हलं क्षेत्राहीहीन्गृहं प्रवेशपति भूतकर्मणोश्चाचेतनत्वात्स्वतःप्रवृत्त्यनुपपत्तिः । वा- युवदितिचेन्नासिद्धत्वात् । न हि वायोरचितिमतः स्वतःप्रवृत्तिः सिद्धा रथा- दिप्वदर्शनात् । शाखाकर्मण एवेतिचेच्छास्त्रं हि क्रियातः फलसिद्धिमाह ने- श्वरादेः स्वर्गकामो यजेतेत्यादि । न च प्रमाणाधिगतत्वादानर्थक्यं युक्तम् । आटी कर्तुः कर्मनियोक्तृत्व न समवति चेत्तर्हि निर्निमित्तमेव कर्भ फलाकारेण परिणमत इति जरत्कर्भमीमासकाना मतमाशङ्कचाह । न च निनिमित्तमिति । कर्तुरनिच्छ- या कर्म विकरोतीत्यन दृष्टान्ताभावाचर्मणोऽपि विकारस्य सनिमित्तत्वादित्यर्थः । यञ्च सौगतेनोच्यते फलकालपर्यन्तं कर्तुरवस्थानामावान्न कर्तृसमवेतं कर्म किंतु क्ष- णिकविज्ञानेनात्मना कृतं कदाचित्फलस्याक्रष्ट भवति । यथाऽयस्कान्दो मणिः कदाचिचेतनेन प्रयुक्तोऽन्यदापि लोहस्य प्रेरको भवति तद्वदिति तत्राह । नचात्म- कृतमिति । करणादीनि कारकाणि य मेरयन्करोति स प्रधानकर्ता। तत्समवेतं कर्म प्रसिद्धं तस्य च फलकालपर्यन्त स्थायित्वप्रेष्टव्यम् । अन्यथाऽकृताभ्यागमकृत- विप्रणाशपसङ्गात्प्रत्यभिज्ञामामाण्याचेत्यर्थः । लोकायतिकाभिमायमुद्राव्य दूषयति । भूताश्रयमित्यादिना । आधुनिक्कर्ममीमासकाना मतमुद्भावयति । शास्त्रादि- स्पादिना । यजेलेल्यारूपालपदात्सामन्येन समीहिलमाथन पाण. भतीपो । कस्य समीहितस्य साधनमितिविशेपाकाडक्षाया स्वर्गकामपंदसनिधानात्काम्यमान- स्वर्गसाधनत्वं यद्यप्यवगम्यते तथापि क्षणिकस्य यागस्य कालान्तरीयस्वर्गसाधन- त्वासंभवानिष्फलत्वशङ्केत्याशङ्याह । न चैति । भौषधपानादेः कर्मणः स्थापिस- स्कारद्वारेण कालान्तरीयारोग्यादिफलहेतुत्वप्रसिद्धेर्यागस्य श्रुतसाधनवनिर्वाहाय स्थाय्यवान्तरापूर्व परिकप्यते वेन नत्वानर्थक्यं निदोपवाक्याधिगतत्वादित्यर्थः । १ (घ. च छ. ग.) लव ।

·२६ केनोपनिपत् । शा० मा न लिप्यते लोकदुःखेन वाद्यो जरां मृत्युमत्येति विजरो विमृत्युः ।सत्य- कामः सत्यसंकल्प एप सर्वेश्वरः पुण्यं कर्म कारयति । अनश्ननन्यो अभि- चाकशीति । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासन इत्याद्या असंसारिण एफस्या- स्मनो नित्यमुक्तस्य सिद्धौ श्रुतयः । स्मृतयश्च सहस्रशो विद्यन्ते । न चार्थ- वादाः शक्यन्ते कल्पयितुम् ।अनन्ययोगित्वे सात विज्ञानोत्पादकत्वात् । नचोमन्नं विज्ञानं वाध्यते । अमतिपेधाच्च । न चेश्वरो नास्ताति निषेधोऽस्ति। पापभावादितिचेन्नोक्तत्वात् । न हिस्यादितिवत्मात्यभावात्मतिषेधो नार- भ्यत इतिचेन्न । ईश्वरसद्भावे न्यायस्योक्तत्वात् । अथवाऽप्रतिषेधादिति क- मणः फलदान ईश्वरकोलादीनांन प्रतिषेधोऽस्ति । नच निमित्तान्तरनिरपेक्षं आ०टी० युक्तं ताः श्रुतीरुदाहरति । न लिप्यत इत्यादिना । स्मृतयश्च । यया सर्वगतं सौम्यादाकाशं नोपलिप्यते । समं सर्वेषु भूतेषु । ईश्वरः सर्वभूता- नामित्याचाः यदुक्तमर्थवादत्वादप्रामाण्यं तबाह । नचेति । ईश्वरविषयाणि वा- क्यानि न कर्मविधिसनिधिसमानावानि । अतोऽनन्यशेपत्वे सति बोधकत्वा- स्वाचे प्रमाणानि कर्मविधिवास्यवदित्यर्थः । किंचार्थवादत्वेऽपि नामामाण्यं पदसम- न्वयबलेन जायमानस्य ज्ञानस्य बाधादर्शनात्स्वतःप्रामाण्यादस्य वापयिवा नोप- पद्यत इत्याह । नचोत्पन्नमिति । इवश्च नामामाग्यमित्याह । अमतिपेधाचेति । यथा द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे पूर्व चैवामूर्त चेवि प्रस्तुत्य नेति नेतीवि परस्वात्मवि- पेधति । नवमीश्वरं मस्तुत्य प्रतिषेध उपलभ्यत इत्यर्थः । प्रतिषेधाभावः सत्वान भवति कित्यमाप्तत्वात् । यथा रागवः प्राप्ता भूहिमा निषिध्यते नवमीश्वरस्य प्राधिरस्तीत्यन्यथासिद्धिमाशड्क्य पारीहरावि । प्राप्तीत्यादिना । अमतिषेधादि- विमंग्रवाश्यं प्रकारान्तरेण व्याच । अथवेति । स्वर्गकामो यजेवेत्यादिशार्म यागस्य फलदायिनी शक्ति पोवयवि न सहकार्यन्तरं निपेषयति । वास्यभेदम- सङ्गादित्यर्थः । इवश्व शाम्रमयोगव्यवच्छेदकं वाच्यं । नान्ययोगव्यवच्छेदकम् । स्रक्चन्दनवनितादिनिमित्तनिरपेक्षस्य कर्मणः फलहेतुलानुपलम्मान । अतो यया मानान्तरमिदं समचन्दनवनिवानिमित्तत्वमिष्टं तपेश्वरस्याप्येष्टव्यमित्याए । नचनिमिन्तातरनिरपेक्षमिति । इवश्वेश्वरः फलदाता वक्तव्यः प्रध्वस्तस्य या- गस्य कारणत्वासमवान् | नियतपूर्वक्षणमा ६ कारणत्वम् । न चापूर्वद्वारेणोपप- पवे । भमावि द्वारववि द्वारंवानुपपणेः । न चौपधपानादिष्टान्तः । भोपधाप- वयवाना संम्भवाना फलकालपर्यन्वमनुवमानानामेव कालान्तर्रायफलहेतुत्वादिस्य- १(ग. प. प्र.)वा (... B.E.अ.) कारकादना। () 'सामान्य 1 ४ (१.१.२.) ।

·सटीकवाक्यभाष्योपेता। २७ शा०मा० केवलेन कत्रैव प्रयुक्तं फलदं दृष्टम् । नच विनष्टोऽपि यागः कालान्तरे फलदो भवति । सेव्यबुद्धिवत्सेवकेन सर्वज्ञेश्वरबुद्धौ तु संस्कृतायां यागादि- कर्मणा विनष्टेपि कर्मणि सेव्यादिवेश्वरात्फलं कर्तुर्भवतीति युक्तम् । न तु पुनः पदार्थाः वाक्पशतेनापि देशान्तरे कालान्तरे वा स्वं स्वं स्वभावं जहति नहि देशकालान्तरेषु चाग्निरनुष्णो भवति । एवं कर्मणोऽपि काला- न्तरे फलं द्विप्रकारमेवोपलभ्यते । वीजक्षेत्रसंस्कारपरिरक्षाविज्ञानवत्कपे- सफलं कृष्यादि विज्ञानवत्सेव्यबुद्धिसंस्कारापेक्षफलं च सेवादि । यागादेः कर्मणस्तथाऽविज्ञानवत्कर्षपेक्षफलत्वानुपपत्तौ कालान्तरफलत्वात्कर्मदेशका- लनिमित्तविपाकविभागज्ञबुद्धिसंस्कारापेक्षं फलं भवितुमर्हति । सेवादिकर्मा- नुरूपफलज्ञसेव्पबुद्धिसंस्कारापेक्षफलस्येव । तस्मात्सिद्धः सर्वज्ञ ईश्वरः सर्व- जन्तुबुद्धि मफलविभागसाक्षी सर्वभूतान्तरात्मा । यत्साक्षादपरोक्षाय आ- स्मा सर्वान्तर इतिश्रुतेः । स एव चात्राऽऽत्मा जन्तूनां नान्योऽतोऽस्ति. भा०टी०भिनेत्याह । नच विनष्ट इति । कथं वहीश्वरो वापि नष्टस्य फलदावोपपद्यते। ववाह । सेव्पबुद्धिवदिति । एतत्कर्मानेनानुष्टिवमिति कर्मणेश्वरस्य बुद्धाबारोह एव कर्मणां संस्कारस्तद्वशाद्विनष्टेऽपि कर्मणीश्वरात्फलं युक्तम् । यथाऽनेनाहं सेवित इति सेव्यबुन्द्वौ संस्कृवायां कालान्तर विनष्टायामपि सेवायो सेव्याद्राजादेः फलं भ- वति तद्वदित्यर्थः । यद्यपि लौकिकानां कर्मणा फलसाधनत्वं चेवनाधीनं दृष्टम् । तथापि वैदिक्स्य यागादेः फलं दावारं विनापि वाक्यमामाण्यादाविप्यतीविनाशनी- यमित्याह । नतु पुनरिति ।अन्वययोग्यानां पदार्थानां संसर्गयोधकमेव वाक्यं नतु दहलादृष्टः पदार्थस्वभावस्त्या शक्यत इत्यर्थः । बीजक्षेत्रयोः संस्कारस्वत्परिर- क्षा च तद्विज्ञानवान्यः कर्ता वदपेक्षफलं कृप्यादि दृष्टम् । सेवादिकं च विज्ञान- वान्यः सेन्यस्वद्गुद्धिसंस्कारापेक्षं फळं दृष्टम् । यथा यागादेः कर्मणः कालान्दरफल- त्वादविज्ञानवत्कर्वपेक्षफलत्वानुपपचौ मादिविभागज्ञकपेक्षफलत्वं मविनुमईवी- त्यर्थः । लौकिकर्मस्वनेकविधेवपि मध्ये सेवायागादेरनुरूपो दृष्टान्त इत्यभिपेत्य पुनराह । सेवादीवि । सेवादिकर्मानुरूपं फलं जानाति यः सेव्यस्तहुदो यः संस्का- रस्तदपेक्षफलस्य सेवादेर्यथा न स्वातयं तद्वदित्यर्थः । एवं वावनिरीश्वरवादिनं प्रवीश्वरं प्रमाध्य सेश्वरवादिनामभिमतवास्तवभेदनिरामाय मनमते । स एवेति । जीव ईश्वरादिनस्वाद्विरद्धधर्माफ्रान्तत्त्वात् । यो यद्विरुद्धधर्माकान्वः मतदो भिन्नः । यथाऽश्वान्महिष इत्यनुमानमुद्राव्य वस्य भेदनिन्दानुपपत्त्यनुरहीदाभेदश्रुतिविरो- (स.) पल । २ (घ) रयते ! ३ (स ) कीir( प १. . स.प्र.), । . श्यक ·२८ केनोपनिषत् । शा०मा द्रष्टा श्रोता मन्ताविज्ञाता नान्यदतोऽस्ति विज्ञात्रित्वाद्यात्मान्तरपतिपे- धश्रुतेस्तत्त्वमसीतिचात्मत्वोपदेशात् । न हि मृत्पिण्डः काञ्चनात्मत्वेनोप- 'दिश्यते । ज्ञानशक्तिकोपास्योपासकशुद्धाशुद्धमुक्तामुक्तभेदादात्मभेद एवेति- चेन्न । भेददृष्टयपवादात् । यदुक्तं संसारिण ईश्वरादनन्या इति । तन्न कि तर्हि भेद एव संसात्मनाम् । कस्माल्लक्षणभेदादश्वमहिपवत् । कथं लक्षण- भेद इत्युच्यते । ईश्वरस्य तावनित्यं सर्वविषयं ज्ञानं सवितृषकाशवत् । त- द्विपरीत संसारिणां खद्योतस्पेव । तथैव शक्तिभेदोऽपि । नित्या सर्व विषया चेश्वरशक्तिविपरीतेतरस्य । कर्म च चित्स्वरूपात्मसत्तामानिमित्तमीश्वरस्य। औष्ण्यस्वरूपद्रव्यसत्तामात्रनिमित्तदहनकर्मवत् राजाऽयस्कान्तप्रकाशकर्म- वच्च स्वात्माविक्रियारूपम् । विपरीतमितरस्य ! उपासीते तिवचनादुपास्य ई. श्वरो गुरुराजवत् । उपासकश्चेतरः शिष्यभृत्यवत् । अपहतपाप्मादिश्रवणा- नित्यशुद्ध ईश्वरः। पुण्यो वै पुण्येनैतिवचनाद्विपरीत इतरः । अतएव नित्यमुक्त एवेश्वरो नित्याशुद्धियोगात्संसारीतरःअपिच यत्रं ज्ञानादिलक्षणभेदोऽस्ति तत्र भेदो दृष्टः । यथाऽश्वमहिपयोः तथा ज्ञानादिलक्षणभेदादीश्वरादात्मनां भेदोs स्तीतिचेन्न । कस्मात् । अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद ते क्षय्पलोका भवन्ति । मृत्योः स मृत्युमामोतीतिभेदष्टिोपोह्यते । एकत्वमतिपादिन्यश्च श्रु- तयःसहस्रशो विद्यन्ते । यदुक्तं ज्ञानादिलक्षणभेदादित्यत्रोच्यते । नानभ्यु- पगमात् । बुद्धयादिभ्यो व्यतिरिक्ता विलक्षणाश्चेश्वरागिनलक्षणा आत्मानो न सन्ति । एकएवेश्वरश्चात्मा सर्वभूतानां नित्यमुक्तोऽभ्युपगम्यते । बाह्यश्च- क्षुर्बुद्धयादिसमाहारसंतानाहंकारममत्वादिविपरीतमत्पयमबन्धाविच्छेदलक्ष- पो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तविज्ञानात्मेश्वरगर्भो नित्य विज्ञानावभासचित्तचैत्यबीज- बीजिस्वभावः कल्पितोऽनित्पविज्ञान ईश्वरलक्षणविपरीतोऽम्पुपगम्पते । भाटी०धाकालात्ययापदिष्टत्वमाह । ज्ञानशक्तीत्यादिना । संग्रहवाक्यं विवृणोति । य- दुक्तमित्यादिना। वात्मनोऽविक्रियारूपं जगदुपादानादिलक्षणं कमेश्वरस्यैत्यर्थः । दूषणान्तराभिधित्मयाऽनुवदति । यदुकमिति । जीवाः किं युद्धयादिविशिष्टा- श्चित्मतिबिम्बा धर्मित्वेन गृह्यन्वे किंवा देवमनुप्यादिशब्दवाच्याः सात्रिविका देहाः किंवा तृतीयो विलक्षणनिरुपाधिक्भेदभिन्नश्चैवनः आधे सिद्धसाधनत्वमाह । ना- नभ्युपगमादित्यादिना । चित्तं ज्ञान चैत्याः मुखायो वीजमविद्यादि वाजिश- रीरं तत्स्वभावविशिष्टस्य विशेषणतादात्म्यादित्यर्थः । यस्य विशिष्टरूपस्याविच्छेदे १(छ.. शुदगुद'।२(क, स.प च छ.स.अ.) प्रशिा'।

·सटीकवाक्पभाष्योपेता। शा मा० यस्याविच्छेदे संसारव्यवहारः। विच्छेदे च मोक्षव्यवहारः । अन्यश्च मृत्म- लेपवत्मत्यक्षपध्वंसो देवपितृमनुष्यादिलक्षणो भूतविशेपसमाहारो न पुनश्चतु- योऽन्यो भिन्नलक्षण ईश्वरादभ्युपगम्यते। बुद्धयादिकल्पितात्मव्यतिरेकाभि- प्रायेण तु लक्षणभेदादित्याश्रयासिद्धो हेतुः । ईश्वरादन्यस्यात्मनोऽसत्वात् । ईश्वरस्यैव विरुद्धलक्षणत्वमयुक्तमितिचेत्सुखदुःखादियोगश्च । न । निमित्तत्वे सति लोकविपर्ययाध्यारोपणात्सवितृवत् । यथाहि सविता नित्यप्रकाशरूपत्वा- ल्लोकाभिव्यक्त्पनभिव्यक्तिनिमित्तत्वे सति लोकदृष्टिविपर्ययेणोदयास्तमया- होरात्रादिकर्तृत्वाध्यारोपभाग्भवति एवमीश्वरे नित्यविज्ञानशक्तिरूपे लोकज्ञा- नापोह सुखदुःखस्मृत्यादिनिमित्तत्वे सति लोकविपरीतबुद्ध्याध्यारोपितं विप- रीतलक्षणत्वं सुखदुःखादयश्च न स्वतः । आत्मदृष्टयनुरूपाध्यारोपाच | यथा घनादिविपकीर्णेऽम्बरे येनैव सवितृपकाशो न दृश्यते स आत्मदृष्टयनुरूपमे- आटी तत्मविष्टचित्स्वरूपस्य मंसारव्यवहारो यस्य च विच्छेदे प्रतिबिम्बरूपस्य बिम्ब- संपत्त्या मोक्षव्यवहारो भवति स कल्पितरूपः पृथगभ्युपम्यतेऽतः सिद्धसाधनमित्यर्थः। द्वितीयविकल्पेऽपि सिद्धसाधत्वमाह । अन्यश्चेति । तृतीयविकल्पे बुद्धयादिकल्पि- तेभ्यो विशिष्टात्मभ्यो व्यतिरेकेण निरुपाधिकस्वरूपाभिप्रायेण पक्षीकरणे हेतुराश्र- यासिद्धस्तादृशस्याश्रयस्य मानविक्लत्वादित्यर्थः । ईश्वरादन्य आत्मा नास्तीति वद- ता सर्वोपाधिस्थ ईश्वर एवात्मेत्युक्तं भवति । तदा च बद्धत्वमुक्तत्वादिविरुद्धधर्मत्वं सुखदुःखादियोगश्वासड्गस्य विरुद्धः प्रसज्येतेत्यतो वास्तवमसंसारित्वं क- ल्पितेन संसारित्वेन न विरुद्धचत इति दर्शयितुं यस्य यस्यान्तःकरणादिविकार- स्यौदयादेः सनिधिमात्रेणाऽऽत्मा निमित्तं तस्य तस्य लोकरहंकारादिभिर्विपरीव- रूपस्याध्यारोपणादात्मन' संसारित्वमित्याह । न निमित्तत्वे सतीत्यादिना । ईश्वरे सुखाद्यारोप इत्युक्ते मायोपाधिके ब्रह्मणीश्वरशद्ववाच्ये सुखाद्यध्यासशङ्का स्यात्तनिवृत्यर्थमाह । नित्यविज्ञानशक्तिरूप इति । यथाऽग्न्यादिशक्तिः शक्त्य- न्तरमन्तरेण खस्वभावादेव कार्योत्पादनानुकूला वथा नित्यविज्ञानं स्वभावसंनिधि- मात्रेणान्तःकरणादिप्रवृत्तिनिमित्तमिति शक्तिमयमुच्यते । तस्मिन्स्वातत्रयादश्विर- पदलक्ष्ये विरुद्धानेकधर्माध्यासो न विरुद्वचत इत्यर्थः । लोकस्य ज्ञानापोहो कि- स्मरणं । नस्वत इति । न परमार्थतो विरुद्धानेकधर्मवत्वमित्यर्थः । भ्रान्तस्य स्वह- टयनुरूपाध्यासारोपदर्शनाच्च नाध्यासो वस्तुक्षतिकर इत्याह । आत्मदृष्टीति । बौद्धादिवृत्तीनामुद्भवाभिभवाभ्यामाकुलस्य वैचित्र्यमापन्नस्य वृत्तीनामेवोद्भवाभिभवी न १(क छ झ.) पल्यव। २ ( ग घ. ) 'नववि । ३ (छ. स.अ.) 'स्योत्पादेम | ४ ( ग घ ञ.) "क्तिरूपमु।

·केनोपनिपत् । शामा बाध्पस्पति सवितेदानीमिह न प्रकाशयतीति सत्येव प्रकाशेऽपत्र भ्रा- न्स्पा एवमिह बौद्धादिवृत्पद्वाभिभवाकुलतान्त्पाऽध्यारोपितः मुखदुःखा- दियोग उपपद्यते । तत्स्मरणाच्च तस्यैवेश्वरस्यैव हि स्मरणे ! मत्तः स्मृति - नमपोहनं च।नादत्त कस्यचित्पापमित्यादि । अतो नित्यमुक्त एकस्मिन्सवि- तरीव लोकाविद्याध्यारोपितमीश्वरे ससारित्वम् । शाखादिप्रामाण्यादभ्युपगत- मसंसारित्वमित्यविरोध इति । एतेन प्रत्येकं ज्ञानादिभेदः प्रत्युक्त । सौम्पचैतन्यसर्वगत्वाद्यविशेपे च भेदहेत्वभावात् । विक्रियावत्त्वे चानि- त्यत्वात् ! मोक्षे च विशेपानभ्युपगमादभ्युपगमे चानित्यत्वासद्गात् । अविद्यावदुपलभ्यत्वाच भेदस्य तत्क्षयेऽनुपपत्तिरिति सिद्धमेकत्वं तस्मा- च्छरीरेन्द्रियमनोबुद्धिविपपवेदनासंतानस्याहंकारसबन्धादज्ञानबीजस्य नि- स्परिज्ञानान्यनिमित्तस्यात्मवत्वयाथात्म्यविज्ञानाद्विनिवृत्तावज्ञानीजस्य वि- च्छेद आत्मनो मोक्षसंज्ञाविपर्यये च बन्धतज्ञा | स्वरूपापेक्षत्वादुभयोः ब्रह्म आन्टा• तद्व्यापक्चैतन्यस्येति विवेकशून्यलोकस्य भान्त्येवियोजना । चैतन्यस्य ज्ञान- सुखाद्युत्पादे निमित्तत्व न केवलमन्वयव्यतिरेकसिद्धम् । वत्स्मरणाच भगवद्वाक्या- च सिद्धमित्यर्थ । ईश्वरे ससारित्वमीश्वर ससारीरीतिमसिहयभावाद्विशिष्टानुगत- चित्स्वरूप इति व्याख्येयम् । एतेनेति । सिद्धसाधनत्वादिदूपणेन प्रविशरीरज्ञा- नसुखादीनामाश्रयमेदस्वात्विक प्रत्युक्तो मन्तव्य । किंच व्यावर्वधर्मवशाह्यावृ- ति सिद्धन्याव । साख्यमवे च पुरुषाणा चैतन्यमात्ररूपाणा न व्यावर्वको धमोऽ- स्ति । वैशेपिकमवे खैत्यन्ताविशेषकल्पनाऽन्योऽन्याश्रयपराहता । भवो निर्विशे- पत्वात्पुसा न भेदस्वास्तिक इत्याह । सौम्पेति । कश्चिद्दु खी कश्चित्सुखी दु.- खादिविझ्यिाव्यवस्थाऽन्यथाऽनुपपत्त्याऽऽअयभेदस्ताविकः कल्प्यवे वनाह । विक्रिपारत्त्वे चेति ! मुखादिविक्रियाणामुपाधिधर्मत्वानात्मभेदसायकत्वं व्यधि- करणामित्वादित्यर्थ । किं न सबैरेव मोक्षे विक्रियादिविशेष इप्यते । स्वरूपा वस्थान च मोक्षस्वत. सविशेषत्व न स्वाभाविकमित्याह । मोक्षे चेति । विच जायत्स्वप्नयोरविद्यावद्विभन्दिरुपलम्मात्मपुप्तिसमाध्यान्त्यिभावेऽनुपलम्मान्मिथ्या- त्व भेदस्य सिद्धमित्याह । अविद्यावदिति । जीवाना क्रमेणानेकशरीरानुयायि- त्वात्माविमासिकस्य शरीरादिसतानस्य मिथ्याभिमानविषयत्वाच्छुक्तिमप्यवदज्ञान- बाजस्य विच्छेद आत्मनो मोक्षमतेतिमपन्धः । भात्मन इति कस्मादुच्यते विशि स्य बन्धमानी कि नेप्येत्ते बनाइ । स्वरूपापेक्षत्वादिति। विशिष्टस्य मोक्षेऽन- (Thar | २ ( ग घ च छ) या 13(घन छ) रणनि ४(च) वस।

·सटीकवाक्यभाष्योपेतो। तद्वैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजा- नत किमिदं यक्षमिति ॥ १५॥२॥ तेऽग्निमब्रुवन् जातवेद एतद्विजानीहि किमिदं यक्षमिति । तथेति ॥ १६॥३॥ शाभाव्ह इत्यैतिद्यार्थः पुरा किल देवासुरसंग्रामे जगत्स्थितिपरिपिपालयिपया- ऽऽत्मानुशासनानुवर्तिभ्यो देवेभ्योऽथिभ्योऽर्थाय विजिग्येऽजैपीदसुरान्ब्रह्म- ण इच्छानिमित्तो विजयो देवानां बभूवेत्यर्थः । तस्य ह ब्रह्मणो विजये दे- वा अमहीयन्त । यज्ञादिलोकस्थित्यपहारिष्वसुरेषु पराजितेषु देवा वृद्धिं पूजां वा प्राप्तवन्तः ॥ १४॥१॥ त ऐक्षन्तेतिमिथ्याप्रत्ययत्वाद्धयत्वख्यापनार्थमानायः । ईश्वरनिमित्ते विजये स्वसामर्थ्य निमित्तोऽस्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेत्यात्म- नो जयादि श्रेयोनिमित्तं सर्वात्मानमात्मस्थं सर्वकल्याणास्पदमीश्वरमेवात्म- त्वेनाबुध्दा पिण्डमात्राभिमानाः सन्तो पं मिथ्यामत्ययं चक्रुः तस्य पिण्डमा- विपयत्वेन मिथ्यामत्यपत्वात्सर्वात्मेश्वरयाथात्म्यावबोधेन हातव्यतारव्या- पनार्थस्त?षामित्याद्याख्यापिकानायः । तद्ब्रह्म ह किलैपां देवानामभिमायं मिथ्याहंकाररूपं विजज्ञो विज्ञातवत् । ज्ञात्वा च मिथ्याभिमानशातनेन तदनुजिवृक्षया देवेभ्योऽर्थाय तेषामेवेन्द्रियगोचरे नातिदूरेमादुर्वभूव । महे- श्वरशक्तिमायोपात्तेनात्यन्ताहतेन प्रादुर्भूतं किल केनचिद्रूपविशेपेण । तत्कि- लोपलभमाना अपि देवा न व्यजानत न विज्ञातवन्तः। किमिदं यदेतद्यक्ष पूज्पमिति ॥ १५ ॥२॥ तद्विज्ञानापानिमब्रुवन् । नृणनिधानेऽयमभिप्रायोऽत्यन्तसंभावितयोरग्नि- आटी यासंभवादन्वये वा संसारानिवृत्तिप्रसङ्गादन्यस्य च बन्धेऽन्यस्य च मोक्षे साधनवे- त्यानुपापिवशिष्टयद्वारेण स्वरूपस्यैवोपाधिपतिविम्बकल्पस्य बन्धमाक्षी । मति- बिम्बो हि वाच्यरूपेण मिथ्या लक्ष्यरूपेण तु बिम्बमेव स्वरूपावस्थान मुक्तिरुपपघ- वे । वदुक्तम् । उपाधिना सार्धमुपाधिजन्यमोपाधिकं सर्वमोहे मिथ्या । भागं मृ- पा चित्मविबिम्बकेऽपि विम्बं पुनः सत्यमशेषमेवति ॥ १४ ॥ १॥ व ऐक्षन्तेदि देवानामक्षिणस्य मिथ्यापत्ययत्वान्मिथ्याभिमानस्य हेयत्वरव्याप- नाथों ब्रह्मणः प्रादुर्भाव इति योजना । मूत्रमिदं व्याख्याति । ईश्वरनिमित्त इ- १(क.) 'यस्तर।

·फेनोपनिषत् । तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोऽसीत्यग्निर्वा अहमस्मी- यत्रवीजातवेदा वा अहमस्मीति॥ १७ ॥४॥ तस्मियस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीद सर्व । न्द- हेयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥ १८॥५॥ तस्मै तृणं निदधावेतद्दहेति । तदुपप्रेयाय सर्व- जवेन तन्न शशाक दग्धुं स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥ १९॥६॥ अथ वायुममब्रुवन्वायवेतदिजानीहि किमेत- धक्षमिति तथेति ॥२०॥६॥ तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोऽसीति वायुर्वा अहम- स्मीत्यब्रवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति॥२१॥८॥ तस्मिस्त्वयि किं वीर्यमियपदिश् सर्वमाददी- य यदिदं पृथिव्यामिति ॥ २२॥९॥ शा०भा० मारुतयोस्तृणदहनाऽऽदानाशक्याऽऽत्मसंभावना शातिता भवेदिति । इन्द्र आदित्यो वज्रभृद्वा । अविरोधात् । इन्द्रोपसपणे ब्रह्म तिरोदध इत्यत्रायम- भिमायः इन्द्रोऽहमित्यधिकतमोऽभिमानोऽस्य सोऽहमग्न्यादिभिः मावा- संभाषणमात्रमप्यनेन न माप्तोऽस्मीत्यभिमानं कथं न नाम जहादिति । त- दनुग्रहापैवान्ताहतं तद्ब्रह्म बभूव । स शान्ताभिमान इन्द्रोऽत्यथं ब्रह्म विजि- ज्ञासूर्यस्मिन्नाकाशे ब्रह्मणः प्रादुर्भाव आसीतिरोधानं च तस्मिन्नेव त्रिपम- तिरूपिणी विद्यामाजगाम । अभिपायोद्धोधहेतुत्वाद्रपल्युमा हैमवत्तीय सा शोभमाना विद्येव विरूपोऽपि विद्यावान्बहु शोभते ॥ १६ ॥ ३॥ १७ ॥ ॥४॥१८॥५॥ १९ ॥६॥२०॥७॥ २१ ॥८॥२२॥९॥ भागोत्यादिना । जयादि श्रेष्टत्वे निमितं मन्यमाना इवि शेषः||१५||२||१६||३॥ ॥ १७ ॥ ४॥ १८॥ ५ ॥१९॥ ६॥२०॥ ७ ॥२१॥ ८ ॥२२॥९॥ * ययपि या पुस्तके याददायमितिपाटस्वयापि स टेसायमादाद । अपया इटौदितिमाचे हान्दमावादमादरः।

·सटीफवाक्यभाष्योपेता। ३३ तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपप्रेयाय स- वंजवेन तन्न शशाकाऽऽदातुं स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥२३॥१०॥ अथेन्द्रमब्रुवन्मघवन्नताद्वजानाहि किमेतद्यक्ष- मिति तथेति तदभ्यद्रवत्तस्मात्तिरोदधे ॥२४॥११॥ स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमाना- मुमा हैमवती ता होवाच किमेतद्यक्षमिति॥२५॥ ॥ १२॥ इति तृतीयः खण्डः॥३॥ ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्व- मिति ततो हैव विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २६ ॥१॥ तस्मादा एते देवा अतितरामिवान्यान्देवान्य- दग्निर्वायुरिन्द्रस्ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पृशुस्ते ह्येनत्प्र- थमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २७ ॥२॥ शा०मा० ॥ २३ ॥ १०॥ २४ ॥ ११ ॥ २५ ॥१२॥ इति तृतीयः खण्डः ॥शा तां च पृष्ट्वा तस्या एव वचनाद्विदांचकार विदितवान् । अत इन्द्रस्प बोधहेतुत्वाद्विद्यैवोमा । विद्यासहायवानीश्वर इति स्मृतिः । यस्मादिन्द्रविज्ञा- नपूर्वकमनिवाय्विन्द्रास्ते होनन्नेदिष्ठमतिसमीपं ब्रह्मविद्यया ब्रह्म प्राप्ताः सन्तः पस्पृशुः स्पृष्टवन्तः । ते हि प्रथम प्रथमं विदांचकार विदांचकुरित्येतत् । तस्मादतितरामतीत्यान्यानतिशयेन दीप्यन्तेऽन्यान्देवांस्ततोऽपीन्द्रोऽति. तरां दीप्यते । आदौ ब्रह्मविज्ञानात् । तस्यैप आदेशस्तस्य ब्रह्मण एप व. क्ष्यमाण आदेश उपासनोपदेश इत्यर्थः । यस्माद्देवेभ्यो विद्युदिव सहसेव प्रादुर्भूतं ब्रह्म शुतिमत्तस्माद्विद्युतो विद्योतनं यथा पदेतद्रा व्यद्युतद्वियोति- भा०टा०॥ २३ ॥ १० ॥ २४ ॥ ११ ॥ २५ ॥ १२॥ इति तृतीय खण्डः ॥२॥ विति सत्वमधाना शक्तिश्चित्तादात्म्यापत्या बोघहेतु । तस्मादित्यस्यापेक्षित पाठव्यत्यासेन व्याचष्टे । यस्मादित्यादिना । अर्थवादोपसंहारोऽय विध्युपत्र- अत्र ताभ्यद्रवत्ततस्मादातपाटा भाया प्रज्ञायते ।। (घाट ।

·शा०भा० ३४ केनोपनिषत् । तस्माद्दा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान्देवान्स नन्ने- दिष्ठं पस्पर्श स ह्येनत्प्रथमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥२८॥शातस्यैष आदेशो यदेतविद्युतो व्या- तदा३इतीन्यमीमिषदा३इत्यधिदैवतम् ॥२९॥४॥ अथाध्यात्मं यदेतद्रच्छतीव च मनोऽनेन चैतदुप- स्मरत्यभीक्ष्ण संकल्पः॥३०॥५॥ तद्ध- तदनं नाम तदनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं मा०तवत् । आ इवेत्युपमार्थ आशब्दः । यथा धनान्धकारं विदार्य विद्युत्सर्वतः प्रकाशत एवं तद्ब्रह्म देवानां पुरतः सर्वतःप्रकाशवद्यक्तीभूतमतो व्यधुतदिवे- त्युपास्यम् । यथा सक्रद्विद्युतमितिच वाजसनेयके । यस्माच्चेन्द्रोपसर्पणकाले न्यमीमिपत् । यथा कश्चिच्चक्षुर्निमेपणं कृतवानिति । इतीदित्यनर्थको नि- पातौ । निमिपितवदिव तिरोभूतमित्येवमधिदैवतं देवताया अधि यद्दर्शन- मधिदैवतं तत् ।। २६ ॥ १ ॥ २७ ॥ २॥ २८ ॥ ३॥ २९ ॥ ४॥ अथानन्तरमध्यात्ममात्मनोऽध्यात्ममुच्यत इति वाक्पशेपः । यदेतद्यथो- क्तलक्षणं ब्रह्म गच्छत्तीव माप्नोतीव विषयीकरोतीवेत्यर्थः । न पुनर्विपपीक- रोति मनसोऽविषयत्वाद्ब्रह्मणोऽतो मनो न गच्छति । येनाहुर्मनो मतमिति हि चोक्तम् । गच्छतीवति तु मनसोऽपि मनस्त्वात् । आत्मभूतत्वाच्च ब्रह्मण- स्तत्समीपे मनो वर्तत इत्युपस्मरत्यनेन मनसैव तद्ब्रह्म विद्वान्यस्मात्तस्मा ब्रह्म गच्छतीवेत्युच्यते । अभीक्ष्णं पुनःपुनश्च । संकल्पो ब्रह्ममेपितस्प मनसः अत उपस्मरणसंकल्पादिभिर्लिङ्गैब्रह्म मनोऽध्यात्मभूतमुपास्यमित्य- भिमायः ॥ ३०॥५॥ तस्य चाध्यात्ममुपासने गुणो विधीयते तद्ध तद्वनं तदेतद्ब्रह्म तच्च तद्वनं च तत्परोक्षं वनं संभजनीयम् । वनतेस्तत्कर्मणस्तस्मात्तद्वनं नाम । ब्रह्मणो आ०टी० मार्थम् ! विद्युदृष्टान्तेनात्यन्तदीप्तिमत्व निमेष्णदृष्टान्वेन देवरपि दुयत्वमिति गुणद्वयं देवानपिछत्य विवक्षितम् । अत एव तद्गुणद्वयविशिष्टोपासनमाधिदैविकमु- च्यते ॥२६॥ १ ॥२७॥२ ॥२८॥ ३ ॥२९॥ ४॥ महंग्रहेणैवैतत्कर्तव्य- मित्यभिप्रेत्याध्यात्मिकब्रह्मरूपमाह | आत्मेत्यादिना ॥३०॥५॥ वनतेस्तत्कर्मण १ ( ग घ छ २ ज 'मविश्यमध्यात्ममु ।

·शा.भा. सटीकवाक्यभाष्योपेता। ३५ वेदांभिहन ५ सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति ॥३॥६॥ उपनिषदं भो बहीत्युक्ता त उपनिषद्वामी वाव त उपनिषदममेति ॥ ३२ ॥७॥ तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाना- नि सत्यमायतनम् ॥ ३३ ॥८॥ यो वा एतामेवं वेदापहत्य पाप्मानमनन्ते स्व- गौणं हीदं नाम । तस्मादनेन गुणेन तद्वनमित्युपासितव्यम् । स यः कश्चि- देतद्यथोक्तमेवं यथोक्तेन गुणेन वनमित्यनेन नाम्नाभिधेयं ब्रह्म वेदोपास्ते । तस्यैतत्फलमुच्यते । सर्वाणि भूतान्येनमुपासकमभिसंवाञ्छन्तीहाभिसंभजन्ते सेवन्तेस्म इत्यर्थः । यथागुणोपासनं हि फलम् ॥ ३१ ॥ ६ ॥ उपनिषदं भोब्रूहीत्युक्तायामप्युपनिषदि शिष्येणोक्तआचार्यआह।उक्ताकधि- ते तुभ्यमुपनिषदात्मोपासनं च । अधुना ब्राह्मी वाव ते तुभ्यं ब्रह्मणो ब्रा- ह्मणजातेरुपनिषदमबूमो वक्ष्याम इत्यर्थः । वक्ष्यति हि । ब्राह्मी नोक्ता । उक्ता त्वात्मोपनिषत् । तस्मान भूताभिभायोऽब्रूमेत्ययं शद्धः॥ ३२॥७॥ तस्या वक्ष्पमाणाया उपनिपदस्तपो ब्रह्मचर्यादि दम उपशमः कर्मानि- होत्रादीत्येतानि प्रतिष्ठाऽऽश्रयः । एतेषु हि सत्सु ब्राह्मोपनिपत्मतिष्ठिता भ- वति । वेदाश्चत्वारोऽङ्गानि च सर्वाणि । प्रतिष्ठेत्यनुवर्तते । ब्रह्माश्रया हि विद्या । सत्यं यथाभूतवचनमपीडाकरमायतनं निवासः सत्यवत्स हि सर्व यथोक्तमायतन इवावस्थितम् ॥ ३३ ॥ ८॥ तामेतां तपआद्यनां तत्मतिष्ठां ब्राह्मीमुपनिषदं सायतनामात्मज्ञानहेतु- भूतामेवं यथावद्यो वेदानुवर्ततेऽनुतिष्ठति । तस्यैतत्फलमाह । अपहत्य पा- प्मानम् ।अपक्षय्य धर्माऽधर्मावित्यर्थः। अनन्ते अपारे अविद्यमानान्ते स्वर्ग लोके । मुखमाये निर्दुःखात्मनि परे ब्रह्मणि! ज्येये महति सर्वमहत्तरे प्रतिति- आटी इतिावनसंभजन इत्यस्य धातो संभजनार्थस्य रूपवनमिति तत्ममिदं वनं न गृह्यत इत्यर्थः । गौणमिति। अवयवशक्तिलम्यं न रूट्या समुदायशक्त्येत्यर्थ. ॥३२॥६॥ ब्राह्मणजातरुपनिपदमिति । ब्राह्मणजात्यनुष्ठेयां विधामात्मज्ञानसाधनभूतामित्य- ध: ॥ ३२ ॥ ७ ॥ ब्रह्मवि वेदस्तन्मूलत्वात्तदाश्रया ॥ ३३ ॥ ८॥ वपआदीनि वेदाङ्गान्यन्याङ्गानि यस्याः ॥ ३४ ॥९॥ (घ ) बाइयुग । २ (ग ) 'द सत्याय ३ ( क ) संवत।

·शा.भा. ३६ केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेता । गै लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥३४॥९॥ इति चतुर्थः खण्डः॥४॥इति सामवेदीया तल- वकारशाखोक्ता केनोपनिषत्समाप्ता। ॐतत्सद्द- मार्पणमस्तु॥ पति सर्ववेदान्तवेद्यं ब्रह्माऽऽत्मत्वेनावगम्य तदेव ब्रह्म मतिपद्यत इत्यर्थः । ॥ ३४ ॥ ९ ॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ इतिश्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पादपूज्यशिष्य श्रीमत्परम- हंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतो तलवकारोपनिषद्भाष्ये क्षुद्र- गणवाक्पविवरणं समाप्तम् ।। श्रीकृष्णार्पणमस्तु । सत्यकामः स्वयं सिद्धः सर्वेशो यः स्वशक्तितः। स एवान्तःप्रविष्टोऽहमुपास्यः सर्वदेहिनाम् ॥ १ ॥ इतिचतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ इति श्रीमत्परमहंमपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यत्री- मत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत कृती सामवेदीयत- लवकारशासोपनिषत्क्षुद्रगणे वाक्यविवरणे भाष्ये श्रीमत्परमहंसप रिव्राजकाचार्यश्रीमदानन्दज्ञानविरचिता व्याख्या समाप्ता ।। भाटी.

·॥ श्रीः॥ ॥शङ्करानन्दकृता केनोपनिपद्दीपिका ।। ॐनमः श्रीसचिदानन्दाय नमः । केनेपितोपनिपदं व्याकरिष्ये पदाध्वना। रम्यां तलवकाराणां शाखायामात्मबोधिनीम् ॥ १॥ ब्रह्मणः प्रत्यक्षादिप्रमागैरनवगम्यत्वात्तदस्तित्वस्य च प्रमाणसिद्धत्वाचि- श्रेणापि कर्मणा प्राणायपासनेन ब्रह्मज्ञानोत्पादमन्तरेण ब्रह्मावाप्तेः संपादयितु- मशक्यत्वादशुद्धान्तःकरणस्य च ब्रह्मज्ञानोत्पादस्यासंभावितत्वादतः कर्माणि माणाधुपाप्सनानि चोक्त्वा ब्रह्मविद्यामुाक्रमते । तत्रापि प्रतिपत्तिप्तौकर्यार्थ गुरु- शिज्यसंवादमिवाह । शिष्यः पृच्छति । केनासता सता केनाचेतनेन चेतनेन वा भिन्नाभिन्न वेरितमिष्टं कस्येच्छानिमित्तमित्यर्थः । पतति । सर्वासु दिक्षु गच्छति मन इति वक्ष्यमाणेन संबन्धः । सामान्यतः प्रेरयितारं दृष्ट्वा विशेष- तस्तं पृच्छति । भेपितं भेरितं धनुष्मतेव ज्याघातादाणजातं को ह्येतद्देशाद्दे- शान्तरं नयतीत्यर्थः । मनः संकल्पविकल्पोपलक्षितमन्तःकरणं ज्ञानशक्तिरित्य- र्थः । केन व्याख्यातम् । प्राणः पञ्चवृत्तिरध्यात्मादिभेदभिन्नः क्रियाशक्तिरि- स्पर्थ । प्रथमोऽराक्रताभिमानिन ईश्वरस्य चेतनाचेतनात्मकं विक्षेप जनयतः सर्वमतिनिमितं प्रथमः पुत्रः प्रति प्रकर्पणोर्धादिदिक्षु गच्छति युक्तः संबद्धः केन प्रेरित इत्यर्थः । केन व्याख्यातम् । इपितां मेरितां वाचं वागिन्द्रियरू- पामनेकशदजननीमिमां ताल्वाधष्टस्थानस्थां वदन्ति । अस्य वागिन्द्रियस्य वक्तुमशक्यत्वेऽपि फेनचिनुन्नवागिन्द्रियास्तदुच्चार्यमाणां वर्णपदवाक्यात्मिका वाचं व्यक्तमुच्चारपन्ति । चक्षुःश्रोत्रं चक्षुश्च श्रोत्रं च क उ को नाम देवः सर्व- व्यवहारकारणभूतो युक्ति सनद्धं करोति गैरपतीत्यर्थः ॥ १॥ गुरुराह । श्रोत्रस्प शद्रोपलन्धरसाधारणकारणस्प श्रोत्रं यथास्माकमसाधा- रणव्यवहारस्य कारणं श्रोत्रं तथा श्रोत्रस्पापि शद्भग्रहणसामर्थ्यस्यासाधारणं कारणं मनसः सर्वेपिलब्धौ साधारणकारणस्प मनः साधारणकारणत्वसामथ्र्य- कारणम् । यद्धत्वर्थमुक्तैः श्रोत्रादिभिर्वक्ष्यमाणैश्चक्षुरन्तैः संबध्यते । अथवा पधः चाचो वागिन्द्रियस्य वर्णोच्चारणशक्तेह प्रसिद्धस्य वाच वाग्वागिन्द्रियसामर्थ्य- १(ग.) "विवा"। २ (ग) विद्या मतुम ३ (ग) मा (स.) कार्या ·शङ्करानन्दकृता। करणं यदु य उ स उ एव माणस्य पञ्चवृत्तेविनकारणस्य माणो जीवनकार- गत्त्वसामर्थ्यकारणम् । चक्षुपो रूपोपलब्धेरसाधारणकारणस्य चक्षुश्चक्षु:- सामर्थ्य कारणम् । एवंभूतो यः स एवेत्यन्वयः । मनादेः सामान्यतो विशे- पतश्च मेयितेतिशेपः । अयमर्थः । अस्ति मनआदीनां प्रेरपिता मनआदिविल. क्षणश्चैतनश्चेतनानां । भेदगन्धशून्य इति । अतो ज्ञात्वा अविद्या सकार्यामति- मुच्य सर्वात्मना परित्यज्य धीरा बुद्धिमन्तो ब्रह्मचर्यादिसाधनसंपन्नाः । अथ- वोपसर्गयोगे धातोरन्यार्थत्वं मायेणेतिन्यापेन धीरा अतिमुच्याहं ब्रह्मास्मीति तमवगत्य प्रत्यास्माल्लोकाल्लोकशद्वाभिधेयकार्यकारणसंघाताभिमानादस्मात्म- तिमाणिमत्यक्षात्मेत्य प्रकर्पण गत्वा तदभिमानं परित्यज्येत्यर्थः । अमृता मर- णकारणाविद्यातत्कार्यशून्या भवन्ति स्पष्टम् ॥२॥ ननु पेन प्रेरितं मनआदिकं गच्छति तदिदमितिम्घृङ्गग्राहिकया कस्मान प्रदर्यत इत्यत आह । न तत्र चक्षुर्गच्छति रूपादिहीनत्वात्तस्य तस्मिन्वि- पये चक्षुनं गच्छति । ननु चक्षुरग्राह्याणामपि स्वर्गापूर्वादीनां वाग्विपपत्वं । दृष्टमित्यत आह । न वाग्गच्छति स्पष्टं तत्रत्यनुवर्तते ननु वागग्राह्याणामपि चम्पककेतक्यादिगन्धभेदानां मनसा ग्रहो दृष्ट इत्यत आह । नो मन उक्तं ग- च्छति तत्रत्यनुवर्तते । यत एवं ततः श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यायुक्तोपदेशमन्तरेणा- स्यात्मनो दर्शन उपयान्तरं नविभः स्वबुद्धया न जानीमः । नापि विविधशास्त्रगु- वायुपदेशेभ्य इत्याह निविजानीमो विशिष्टेभ्यः शास्त्रेभ्यः शास्त्रगादिभ्य इदा- नीमपि नाधिगच्छामः । यथा येन प्रकारेणैतच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तं मन- आदेः प्रेरकमनुशिष्यान्मादृशो गुरुभवादृशं शिष्यं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनो- पदिश्यानुपश्चाच्छेतो वतुलशृङ्गो गौरितिवद्विशेषणं कुर्यात्तमुपायं न विद्रो न विजानीम इत्पन्वयः । ननु लोके द्वयी मतिमतमज्ञातं च तत आभ्यामन्यतर- विशेषणेन विशेषणीयमित्यत आह । अन्यदेव तद्विदितात्तच्छोत्रस्य श्रोत्रमि- त्यादिनोक्तं विदिताज्ज्ञानविषयात्सर्वस्मादन्यदेव पृथगेव न तु ज्ञानविपयः। ननु तांविदितमज्ञातस्वरूपमित्यत आह । अथो अप्यविदिताज्ज्ञानाविषपादज्ञाता- दन्यदेव । नन्विदं भवद्भुद्धिकल्पितमित्यत आह । इत्यनेन प्रकारेण शुक्षु- म श्रुतवन्तो वयं पूर्वपां पित्रादीनां ते च न मूर्खा इत्येवमाह । ये मसिद्धाः श- मदमादिसाधनसंपन्नाःशास्त्रहृदयज्ञा नोऽस्माकं सहाध्यापिनां शिष्याणां तच्छो- त्रस्य श्रोत्रमित्यादिनो व्याचच क्षिरे विस्पष्टमासमन्तात्कथितवन्तः। अनेन गुरुमुवादेवात्मावगतिर्भवति न तु प्रकारान्तरेणेत्यर्धादुक्तम् ॥ ३॥ 1(ग.) "उ देव ए'।

·केनोपनिपद्दीपिका। अतोवागाद्यगम्यत्वेनैवावगन्तव्यं न त्वन्यथेत्येतन्मत्रपञ्चकेनाह । यत्मसिद्ध- मात्मस्वरूपं वाचा वर्णपदादिरूपया वेदलोकवाक्यात्मिकयाऽनभ्युदितमप्रका- शितं शृङ्गग्राहिकया येन मसिद्धेन वाग्वागिन्द्रियं वर्णादिवारसहितमभ्युद्य- ते सर्वत उच्यते स्वव्यवहारक्षमा भवतीत्यर्थः । केनेपितां वाचमित्यस्पेदमुत्तरम् । तदेव वाचा प्रकाशितं वाचः प्रेरकं न त्वन्यद्ब्रह्म बृहदेशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यं त्वमस्मच्छिष्यो ब्रह्मणो भेदरहितो विद्धि जानीहि । ननु किमर्थं तदेव ज्ञातव्यं पतो बहुविधभेदमहमनहं वा तदित्युपासते जनाः । तद्वदहमपि भवदुक्तादन्य- ज्ज्ञास्यामीत्यत आह । नेदमिदं बहुविधभेदमहमनहं वा गृहीतं वागादिविषयमू- तं न ब्रह्मतिशेषः । इदंशदार्थमाह । यत्मसिद्धमुपासकानामिदं प्रसिद्धं ज्ञातृज्ञान- ज्ञेयभेदवदुपासते उपासनं कुर्वते यथावत्स्वरूपावबोधशून्याः ॥ ४ ॥ वागगम्यस्यापि चम्पककेतक्यादिगन्धभेदस्य मनसा ग्रहो दृष्ट इत्यत आह । यत्मसिद्धं मनसो मनो मनसाऽन्तःकरणेन न मनुते कोऽपि नाधिगच्छति । न च तदकिंचित्करमित्याह । येन मनसाऽविज्ञातेनाहुः कथयन्त्यस्माकं व्या- ख्यातारो मन उक्तं मतं ज्ञातं सर्वकार्यक्षममित्यर्थः । अनेन केनेपितमित्यादिमथ- ममश्नोस्यत्तरं सिद्धम् । यद्यपि वाड्मनसयोरगोचरत्वेनैव चक्षुःश्रोत्रमाणानाम- गोचरत्वं सिद्धं तथाऽपि पञ्चमश्नानां प्रत्येकमुत्तरं दातुं वक्ष्यमाण पर्यायत्रय- मवगन्तव्यम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते व्याख्यातम् ॥५॥ यत्मसिद्धं चक्षुषश्चक्षुश्चक्षुपा रूपग्राहकेणेन्द्रियेण न पश्यति नावलोकयति येन चक्षुषश्चक्षुषा च©ण्यक्षीणि पश्यत्यवगच्छाते चक्षुषः सर्वकार्यकारणमित्य- र्थः । चक्षुःश्रोनं क उ देवो युनक्तीतियोगस्य विभागेनाऽऽद्यस्योत्तरं दत्तम् ।। तदेव० पासते व्याख्यातम् ॥ ६ ॥ यत्मसिद्धं श्रोत्रस्य श्रोत्रं श्रोत्रेण शब्दोपलब्धिसाधनेन न शृणोति नाधिगच्छ- ति । येन श्रोत्रस्य श्रोत्रेण श्रोत्रं शब्दोपलब्धिकारणमिदमाकाशस्य मदेर्शविशे- पात्मकं श्रुतमधिगतम् स्वकार्यक्षमं कृतामेत्यर्थः । चक्षुःश्रोत्रं क इत्पस्याविशि- स्यानेनोत्तरं दत्तम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते व्याख्यातम् ॥७॥ यत्मसिद्ध प्राणस्य प्राणरूपं प्राणेन पञ्चवृत्तिना न प्राणिति पाणचेष्टां न करोति येन प्राणस्य प्राणेन प्राणः प्रसिद्धपश्चवृत्तिः मणीयते प्रकर्षण नीयते स्वचेष्टां कार्यत इत्यर्थः । अनेन केन प्राण इत्यादेरुत्तरं दत्तम् । श्रोत्रस्य श्री- त्रमित्यादिना तु सामान्यत. । अन्न तु विशेषत इति न पुनरुक्तम् । अथवा. १(ग.) 'ति । अत्र त । २ ( ग ) "नसोवि । ३ (ग.) "धवारणेन । ४ (स.) 'शस्य वि।

·शङ्करानन्दकृता। तदुत्तरं तत्रैव कण्ठतः । अत्र तु वागाद्यविपपत्वमतिपादनेनार्यमिति न पुन- रुक्तम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते । व्याख्यातम् ॥ ८॥ इति मथमः सण्डः॥१॥ . पूर्व यथावस्थितमात्मस्वरूपं गुर्वाद्युपदिष्टमुपदिश्येदानी शिष्पधुद्धिमनुसर- नाह । यदि पक्षान्तरे मन्यसे वस्तुतो विद्यमानमपि जानामि सुवेद सृष्ठु भवदा- दिभिरुक्तं ममात्मस्वरूपं जानामि । इत्पनेन प्रकारेण यदि मन्यस इत्यन्वयः। तथा ब्रह्मतत्त्वं जानीय इत्याह । दहरमेवापि नूनम् ! अपि संभावनायाम् । नास्त्येव भवतो ब्रह्मज्ञानम् । अथ च चेतनत्वाज्ज्ञानवानहमस्मीति संभावयसि तथाऽपि नूनं निधितं तद्विपयस्याल्पवादल्पमेव नतु बृहत् त्वं ज्ञानित्वाभिमानी वैत्या- ल्पमेव जानीपे । किं ब्रह्मणो रूपं देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यस्य स्वरूपं दह- रज्ञानत्वे हेतुर्यद्यस्मादस्प त्रिविधपरिच्छेदशून्यस्य त्वं कार्यकारणसंघाताभि- मानी परिच्छिन्नो ज्ञानेकः । एवंभूतात्वत्तोऽन्पद्यत्मसिद्धं त्वया ज्ञेयं कार्य- ब्रह्मस्वरूपमस्प ब्रह्मणः सर्वपरिच्छेदशून्यस्य देवेविन्द्राग्न्यादिषु । अथ नु पस्मादस्प देवेषु पत्मसिद्धमस्पत्वं चेतिभेदस्तस्मादेव मीमांस्यमेव विचारणीप- मेव ते तव त्वयेत्यर्थः । एवमुक्तो मीमांसां कृत्वा शिष्य आह । मन्येऽवगच्छा. मि विदितमवगतं मयेतिशेपः ॥१॥ स्वयंविदित्वे हेतुमाह । नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । अहं वेद सवेदेति नैव मन्ये । यदि सम्यड्न ज्ञातं तर्हि किं न ज्ञातमेवेत्यत आह । नो. नवेदोते । ता कि संदिग्धमित्यत आह । वेद च । जानाम्पपि चकाराजान- नपि भेदयुद्धेरभावान जानामि । सुवेदत्यनेन ब्रह्मणोऽतिदुधित्वं दर्शितम् । नो न वेदैत्पनेन शाकगम्यत्वमुक्तम् । वेदेत्यनेन संशयादिराहित्यमुक्तम् । चका- रेण सर्वभेदभक्षकः साक्षात्कार उक्तः। अतिदुर्वावशात्रैकगम्यासंदिग्धसर्वभेद- शून्यब्रह्माहमस्मीत्यर्थः । यो मत्तोऽन्योऽपि नोऽरमाकं शिप्याणां मध्ये तन्म- पोक्तं मुवेदेति न न वेदेत्यपि न वेद चेति वेद जानाति स तद्ब्रह्म श्रोत्रस्प श्रोत्रमित्यादिनाक्तं वेद जानाति पस्मादयमवगन्ता मदुक्तं वेद भवानेतमवग- च्छति ! नो न वेदेति वेद च न जानामीति नजानामीत्यपि न चकार इति- नोफारपारनुत्त्यर्थः । दर्शिता च तयोजिना । तस्माद्रम वैदेत्यभिप्रायः ॥२॥ ननु न जानामीति ज्ञानवता ज्ञेयं जानामीति ज्ञानवता चापं भवद्वाचोभल्या ब्रह्म मिद्धयति नचे प्रामाणिकमित्यत आह । यस्प ब्रह्मविदुषो मतमनधिग- तं फकमांदिभाग्न तस्प फर्नूकर्मादिभावानधितवतो मतमधिगतमिदानी वै. (ग) समिस्ति । २ ग.) "ति (1) मगर (ग.) गमयतो:।

·केनोपनिषद्दीपिका। परीत्यमाह । मतं कर्तृकर्मादिभावेनाधिगतं यस्य ब्रह्म विदुषो न वेद न जाना- ति स कर्तृकर्मादिभेदज्ञानवान् । तत्रैव हेतुमाह । यताऽविज्ञातमनधिगतं विजा- नतां विविधज्ञातृज्ञानज्ञेयादिबुद्धिमत्ता देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यरूपत्वाद्ब्रह्मण- स्ततः । विज्ञातं विशेषण पथाविद्यमानस्वरूपेणाधिगतमविजानतां विविधज्ञा- त्रादिभेदबुद्धिरहितानाम् ॥ ३ ॥ अविजानतां विज्ञातं चेत्तर्हि मुपुप्तिमूर्खदौ सर्वोऽपि कृतकृत्यः स्यादित्यत आह । प्रतिबोधविदितं सर्वमत्पयसाक्षित्वेनावगतं मतं विज्ञातं न तु सर्वमत्पयो. परमे सुपुप्तादौ । ननु किमनेन ज्ञानेनेत्यत आह । अमृतत्वं हि विन्दत आत्म- ना हि यस्मादात्मनाऽऽत्मज्ञानेनामृतत्वमविद्या तत्कार्यादिमरणशून्यत्वं स्वयं- प्रकाशमानन्दात्मस्वरूपमित्यर्थः । विन्दते लभते हेहेत्वर्थस्य आत्मनेति व्याख्या- नं विन्दते वीर्य सामर्थ्यमविद्यानिवृत्तिकारणं चरमसाक्षात्काररूपं लभते । उ- तवीर्यलाभादुक्तामृतत्वमाप्तिः प्रसिद्धैवेत्याह । विद्ययाऽधिष्ठानयाथात्म्यसाक्षा- स्कारेण कर्मगन्धानपेक्षेण विन्दतेऽमृतमधिष्ठानविपरीतमहणतज्जदुःखरूपमरण- कारणशून्यमविक्रियमधिष्ठानं लभते ॥ ४ ॥ ननु विद्या चेन्छरीरान्तर एव नत्वत्रैव सति शरीर इत्यत आह । इहास्मि- नेवाधिकारिशरीरे चैद्यद्यवेदीज्ज्ञातवान् । अथ तदा सत्यं सच्चिदानन्दरसं ब- झास्ति विद्यते नचेदिहावेदीदिहाधिकारिशरीरे यद्यहं ब्रह्मास्मीति शरीरे साक्षा- स्कारं न कृतवांस्तदा महत्यतिप्रौढा त्रिविधदुःखसन्तानजननी विनष्टिविनाश- रूपा । श्रुत्या सानुक्रोशमेतदुक्तम् । एतच्छरीरमन्तरेण समूलघोरसंसारविनाश कात्मज्ञानस्य दुर्लभत्वात्ततोऽस्मिन्सत्येव तदर्थं यत्न आस्थेयोऽन्पधा सततं संसारसागरे निमज्जनमेव स्यादिति । इदानीमात्मनः सर्वत्राहमस्मीत्यवलोकनं फरणीपमित्येतदात्मज्ञानस्य संसारख्याध्यौषधस्य स्वरूपमाह । सा भूतेषु भूतेषु प्राणिपु वीप्सा निखिलचतुर्विधप्राणिसंग्रहार्था विचित्य वयं स्म इत्यधिगत्य धीरा बुद्धिमन्तो विद्वांसः भेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति व्याख्यातम् ॥५॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥२॥ विशुद्धान्त करणैरेव ब्रह्मविद्ययैव सर्वातिशयवत्सर्वात्मभूतं ब्रह्म विज्ञेयं न- स्वन्ययेत्येतदर्थमियमाख्यायिकाऽऽरभ्यता ब्रह्म सत्पज्ञानानन्दादिलक्षणं हकिल देवेभ्यो देवानामनुग्रहार्थाय विजिग्ये विविध देवाना लोकद्वयतिकलमसुरकुलं जितवत् । तस्य देवानुहप्रवृत्तस्य ह किल ब्रह्मणः सत्यज्ञानानन्दादिलक्षणस्य विजपे विविधजय निमित्त देवा इन्द्राग्निवायुमभृतयोऽमहीयन्त पूजिता अभूवन्। (ग ) 'श्यव्या'।

·शङ्करानन्दकृता । तेऽविज्ञातब्रह्मप्रभावा ऐक्षन्त प्रत्यक्षं वक्ष्यमाणमकारेणेक्षणमकुर्वन् । तदीक्षण- प्रकारमाह । अस्माकमेवकार्यकरणसंघाताभिमानिनामिन्द्राग्न्यादीनामेव न त्व- न्यस्य कस्यचिदयमस्मत्प्रत्यक्षविपयो विविधोऽसुरपराभवलक्षण उत्कपः । अस्माकमेवायं व्याख्यातम् । महिमा महत्वरूपः सर्वजन्तुभ्यः स्तुतिपूजादिला भलक्षण इत्यनेन प्रकारेण ॥१॥ तद्ब्रह्म देवानां विजयकद्ध किलैपां देवानामज्ञानिनां गर्वारूढमभिमायं विजज्ञी विशेषेण ज्ञातवत्तेभ्यस्तेपां गर्वारूढानां देवानामज्ञानिनामनुग्रहार्य ह किल प्रादुर्वभूव किमापि रूपं धृत्वा नयनपथमागतं तद्ब्रह्म न व्यजानत देवा इदं तदि- तिविशेषेण न ज्ञातवन्तः । तदज्ञानमाह । किं विचारे । इदं प्रत्यक्षं यक्षं पूज्य- मतिदिव्यरूपत्वात् । इत्यनेन प्रकारेण ॥ २॥ एवं संशयाविष्टहृदयास्ते गर्वाविष्टा देवा आने देवानामग्रेसरं वह्निमब्रवन्नुक्त- वन्तः । तदुक्तिमाह । जातवेदो जातानि वेदांसि विविधानि ज्ञानानि सर्ववेदात्म- फानि यस्मादग्नेः स जातवेदास्तस्य संबोधनं हे जातवेदा एतदस्माभिरुच्यमाने पुरःस्थितं विजानीहि विशेषेणावगच्छ । किमेतद्यक्षमेतत्पुरतस्थितं यक्ष किं देवादिपु कतमदित्यर्थः । इत्येनेन प्रकारेण ॥ ३ ॥ एवं तैरुक्तः स तथा देवोक्तानीकारे । पद्भवद्भिरुच्यते तत्करिष्यामीत्यर्थः । इत्यनेन प्रकारेणोक्त्वेतिशेषः । तत्पुरस्थितं यक्षमवगन्तुमभ्यद्रवत्संमुखत्वेन स- मीपं गतवान् । तद्यक्षं तं समीपं प्राप्त जिज्ञामुं सावज्ञमभ्यवददाभिमुख्येनोक्त- वत् । तदुक्तिमाह । कः प्रश्ने मत्समीपमागतस्त्वमसि भवसि इत्यनेन प्रकारणे- वं पृष्टः स आह । अमिरमिनामा वै प्रसिद्धः सर्वेपामहं त्वत्समीपमागतोऽस्मि भवाम्यनेन प्रकारेणावीदुक्तवान् । विशेपनाम्ना पुनरात्मानमाह । जातवेदा वा अहमस्मीति स्पष्टम् ॥४॥ एवमुक्ते पुनः सावनं तद्यक्षमाह । तस्मिन्नुक्तनानि त्वयि मत्पुरतो वर्तमान वराके किमाक्षेपे न फिमपीत्यर्थः । वीपं सामर्थ्यमित्यनेन प्रकारेण । एवमाक्षि. सोऽपि स स्वगर्ववशात्तदीपं प्रश्नं मन्वान आह । अपि संभावनापाम् । इदं शुष्फमाद्रं च जगत्संर्व निम्पिलं दहेयं दहनं कुर्याम् । अत्युक्तिवारणार्थ सर्व- शब्दार्थमाह । पत्यमिद्धमिदं स्थावरजङ्गमात्मक मृतं पृथिव्यां ब्रह्माण्डकटा- हमुवि । इत्पन्न प्रकारेण ॥ ५॥ तस्मै तस्यामेरनुग्रहाचं तृणमत्यल्पं शुष्कं स्थावररूपं निदधौ नितरां पुरतः स्थापितयत् । तत्स्यापयित्वेदं जगी । एतन्शुष्कं नृणं मपा पुरत स्थापित (ग.) 'शार।

·केनोपनिषद्दीपिका। दह भस्मीकुरु । इत्यनेन प्रकारेण यक्षणोक्तोऽमि स पुरत स्थित तृणमुपौयाप समीप प्रर्पण गतवान्सर्वजवेन स्वकीयन सर्वजवेन तद्यक्षस्थापित शुष्क तृण न शशाक दग्धु भस्मीकतुं शक्तो न बभूव । सोऽग्मिजातवेदा अपगतगर्व स्तत एव शुप्कतृणादहनादेव निमित्तात्माप्तलज्जो निववृते झरित्येव देवा- न्गन्तु तस्मानिवृत्ति चकार । आगत्य च देवानुवाच । तदुक्तिमाह । नैतदशक विज्ञातु यदेतद्यक्षमेतत्पुरतस्थित यत्प्रसिद्ध सामान्यत्तस्तदेतदिति विशेषतो विज्ञातु शक्तो नाभवम् । इत्यनेन प्रकारण ॥ ६॥ अथानिवृत्तस्य वाक्य श्रवणानन्तर वायु सर्वजगत माण प्रभञ्जनमब्रुव- नुक्तवन्त । वायो हे वायो । एतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति तदभ्य- द्रवत्तमभ्यवदत्कोऽसीति । वायुर्वा अहमस्मीत्यनवीन्मातरिश्वा वा अहम- स्मीति । तस्मिस्त्वयि कि वीयमित्यपीद सर्वमाददीय यादद पृथिव्यामिति तस्मै सृण निदधावेतदादत्स्वेति तदुपयाय सर्वजवेन त न शशाकाऽऽदातु स तत एव निववृते नैतदशक विज्ञातु यदेतद्यक्षमिति । वायुर्वायुनामा | इद सामान्य विशेषरूपत्वाह | मातरिश्चा मातर्याकाशे स्वसिमि गच्छामीति मात- रिश्वनामा । आददीयाऽऽदायान्तरिक्षे गमन कुर्याम् । आदत्स्वाऽऽदायैत- स्या भूमेरस्य तृणस्य च कस्पाचिदत्यल्पमप्यन्तर कुर्वादातु सर्वत स्वीकतुं व्याख्यातमन्यत् ॥७॥८॥९॥१०॥ अथ निवृत्तस्य विगतगर्वस्य वायोर्वेचनश्रवणानन्तरमिन्द्र परमैश्वर्यसपन्न त्रिलोकनाथमब्रुवनुक्तवन्त । मघवन् भो इन्द्र सद्विजानीहि किमतद्यक्षमिति । तथेति तदभ्यद्रवद्यारयातम् । तस्मात्स्वसमीपमाप्तादिन्द्रात्तिरोदधेऽन्तर्धान चकार । शुद्धान्त करणैरपि स्वस्वकर्मभिरनवगम्य दर्शयितुमिन्द्रो हि ब्रह्म- समीप प्राप्त करग्रहणावसरे त न दृष्टवानित्यर्थ ॥ ११ ॥ स विस्मयमना इन्द्रस्तस्मिन्नव यत्र यक्ष स्थित तत्रैव न त्वन्यत्राकाशेऽव- काशे तदेव यक्ष ध्यायन् तस्थावितिशेष । एव स्थिते मघोनि विशुद्धान्त क रणे यक्षदर्शनोत्सुके तदन्तर्धानादपगतान्तर्धानाधैश्वर्याभिमाने सपन्नाधिकारि- मुणे स्त्री प्रादुर्बभूव । स ला लिए ब्रह्मविद्या मूतिमती ददर्शनिशप । नतो निरीक्ष्प तामाजगाम यक्षस्य वातां प्रष्टुमागतवान् । आगत्य च बहुशोभमाना सकलाविद्यापिशाचीवैलक्षण्येनाधिककान्तिमतीमुमा सकलससारवृक्षोच्छेदक- त्वेनात्कृष्टा प्रभा ब्रह्मविद्यामित्यर्थ । हैमवता हिमरूप सर्वदा शीतल स्वय- प्रकाशमान आनन्दात्माऽन्ताहतयक्षस्वरूप स यस्य नित्यमस्त्युपनिषद्विभाग- स्य स हिमवान्तस्पेय दुहिता हैमवती ताम् । अथवोमा भगवत पिनाक- ·शङ्करानन्दकृता केनोपनिपदीपिका । हंममादिग्रन्थीशिथिलीकृत्याविद्यां ससंस्कारां सादयति विनाशपतीत्युपनिपर- ह्मविद्या ब्राझी वाव ब्रह्मणा सत्यज्ञानलक्षणेन संबद्धा ब्राह्मी तामेव नतु तत्संब- द्धां तपआदिका त उपनिषदं व्याख्यातमधूमौक्तवन्तः । अतोऽन्यां कपि- प्याम इत्यभिप्रायः॥७॥ तस्यै उक्ताया बाया उपनिपद उत्पत्त्यर्थ तपस्तपःशब्दाभिधेयं स्वधर्मानु- गुणशरीरसंतापकरं मन इन्द्रियैकाग्यादिषु दम इन्द्रियनिग्रहः कर्म स्ववर्णाश्रमो- चितं श्रौतं स्मात चेत्यादिकमन्यदपि शमब्रह्मचर्यादि । इदानीमस्या उपनिष- दास बायुपनिपद उपासनमाह । प्रतिष्ठाः मतितिष्ठन्त्यतैरिति प्रतिष्ठा इयं तप- आद्युपनिषत्कामधेनुब्रह्मविद्योपनिषद्वत्सा चतुष्पादित्यर्थः । ततः प्रतिष्ठाः पादाः । इदानी तान्विशेपत आह । वेदा गाद्याश्चत्वारः । वेदानां पडङ्गानि विद्याकामधेनोः परिशिष्टानि निखिलाङ्गानि । सत्यं कालत्रयेऽपि वाधशून्य ब्रह्म भूरिवेतरस्या गोरायतनं प्रचारोपवेशनादिस्थलम् ॥ ८॥ यो मुमुक्षुर्ब्रह्मविद्यार्थी तपआदिसंपादनोद्यतो वै प्रसिद्धोऽनुत्पन्नब्रह्मसाक्षा- स्कारः श्रद्धालुरेतां तपआदिकामधेनुं ब्रह्मविद्यावत्सामेवं वेदपादादिरूपेण वेद जानात्युपास्त इत्यर्थः । सोऽपहत्य स्वस्मादपच्छेदपुरःसरं विनाश्य पाप्मानं ब्रह्मविद्योत्पत्तिमतिबन्धहेतुमनन्ते विनाशरहिते स्वर्गे स्वर्गवासिभिर्गेय आन- न्दात्मनि लोके स्वयंप्रकाशे ज्येये ज्यायसि सर्वस्मादभ्यधिक ब्रह्मणीत्यर्थः । प्रतितिष्ठति संजातचरमसाक्षात्कारः प्रकर्षण पुनरुत्थानशून्यत्वेनावस्थानं करो- ति प्रतितिष्ठति व्याख्यातं पदाभ्यास उपनिपत्समात्यर्थः ॥ ९ ॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४॥ इति श्रीशङ्करानन्दभगवतः कृतौ तलवकारोप- निपद्दीपिका समाप्ता॥

·॥ श्रीः॥
॥ नारायणविरचिता केनोपनिषद्दीपिका ।।
केनेपितोपनिपदि खण्डाश्चत्वार ईप्सिताः।
क्षुद्रग्रन्थसमाहारे सा द्वात्रिंशत्तमी मता ॥१॥
तलवकारशाखा सामवेदे नवाध्याय्यां । तत्र प्राक्कर्माण्युक्तानि ततः सम-
स्तकर्माश्रयस्य माणस्योपासनानि तत. कर्माङ्गसामोपासनानि ततो गायत्री-
सामविपयं दर्शनं वंशान्तमुक्तमष्टभिः । ततस्तैः शुद्धसत्त्वं प्रति केनेपितमित्या-
घा ब्रह्मविपयोपनिषनवमाध्याय आरभ्यते । दृष्टादृष्टार्थेभ्यो बाह्यसाधनेभ्यो विर-
क्तस्य प्रत्यगात्मविपया जिज्ञासेयम् । केनेपितमित्यादि । शिष्याचार्यमश्नमति-
वचनरूपेण कथनं सुखमतिपत्त्यर्थ केवलतांगम्पत्वदर्शनार्थं च । केन करें-
पितमिष्टमभिप्रेत सत्कस्येच्छामात्रेण मनः पतति स्वविपयं प्रति गच्छति ।
इपेराभीक्ष्ण्यार्थस्य गत्यर्थस्य चेहासंभवादिच्छार्थस्यैतद्रूपम् । इहागमश्छान्दसः ।
तस्यैव प्रपूर्वस्प नियोगार्थे प्रेपितमिति । न यथासिद्धमेव कार्यकारणसंघात-
स्प रयितृत्वं किंतु संघातव्यतिरिक्तस्य स्वतन्त्रस्येच्छामात्रेण मनआदिमेर-
यितृत्वमित्यस्यार्थस्य प्रदर्शनार्थ केनेपितं प्रेपितमितिविशेषणद्वयम् । ईश्वरवि-
पयोऽयं प्रश्नः । यदुक्तं । ईश्वरः सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठति । नामयन्सर्व-
भूतानि यत्रारूढानि माययेति प्रवृत्तिलिङ्गाच विशेपार्थः प्रश्न उपपन्नः।
रथादीनां हि चेतनावदधिष्ठितानां प्रवृत्तिर्दृष्टा तद्धि लिङ्गं चेतनावतोऽधिष्ठा-
तुरस्तित्वे । मनआदीनि चेतनावदधिष्ठितानि करणत्वाद्वासीवदिति प्रयोगः
मनुतेऽनेनेति मनोन्तःकरणमिपितं प्रेपितमित्युपमार्थे नत्वनयोराविह संभवतः।
नहि शिष्यानिव मनआदीनि विषयेभ्यः प्रेरयत्यात्मा । विविक्तनित्यचित्स्वरूप-
मात्रतया तु निमित्तमात्रं प्रवृत्तौ । प्राण इति नासिक्यः प्रकरणात् । केन यु-
तो नियुक्तः मेरितः सन्पैति गच्छति स्वव्यापार मति । प्रथमः । आयः । त-
स्मवृत्तिपूर्वकत्वात्सर्वेन्द्रियप्रवृत्तीनां । चलिक्रिया हि सर्वेषां पाणनिमित्तैव ।
तेन माणस्य प्राथम्यं । स्वतस्त्विन्द्रियाणां विषयावभासकत्वमात्रं न चलिक्रि-
यारूपा प्रवृत्तिः । सा तु प्राणनिमित्तैव तेषाम् । केन देवेनेपितामिष्टां कस्ये-
च्छामात्रेण वाचं शद्धलक्षणां वदन्ति लौकिकवाचा वदनं किनिमित्तं माणिनां
चक्षुः श्रोत्रमिन्द्रियं क उ प्रश्ने देवो युनक्ति प्रेरयति । कारणानामधिष्ठाता
'चेतनावानन्यः स किंलक्षण इत्यर्थः ॥ १॥

·८ शहरानन्दकृता। पाणेः माणमिया सा हि कान्दिशीकान्भृशं विपण्णाजन्तून्मातेव नानारूपे- राधासपति । तचितमिन्द्रस्यापि तादृशस्य तस्या दर्शनम् । सा च हिमवतो गिरिराजस्य दुहिता प्रसिद्वा ताम् । अथवा हेम कनकं तस्याभरणानि हैमानि कटामुकुटादीनि तानि यस्याः सन्ति सा हैमवती तां मसिद्धां विदुपामुमा ह किलोवावोक्तवान् । तदुक्तिमाह । फिमेतद्यक्षमिति व्याख्यातम् ॥ १२ ।। इति तृतीयः खण्डः ॥३॥ सा तं ब्रह्म बृहद्देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यं भवतां विजयकारणमित्यनेन प्र- कारण ह किलोवाचोकवती ब्रह्मति नामधेयमुकवा तस्य महिमानप्याह । ब- ह्मण उक्तस्य वै प्रसिद्धस्यैतद्विजये महीयध्वं विजयनिमित्तमेतन्महीयध्वमिदं भवतां महत्वं येन लोके स्तुतिपूजादिमन्त एतादृशाः स्युरित्यनेन प्रकारेण । शिक्षाचेयं ब्रह्मणो विजये सति यूयं महीयध्वं मा स्वातच्याभिमानं कुरुतेत्य- र्थः । एवमुमयोक्त इन्द्रस्ततस्तस्या उमाया वचनाद्ध किलैब तत एव नत्वन्य- स्माद्विदांचकार ज्ञातवान् । तज्ज्ञानमकारमाह । ब्रह्म यद्यक्षमन्तर्हितं तद्ब्रह्मेत्य नेन प्रकारेण ॥१॥ तस्माद्यतो वाय्वनी संवादं कृतवन्ती ब्रह्मणेन्द्रश्योमावचनेन निश्चिकाप त- तो वै प्रसिद्धा एतेऽग्नीन्द्रवायवोऽतितरामिवाधिकमतिक्रम्येव वर्तन्तेऽन्यानमी- न्द्रवायुव्यतिरिक्तान्देवाञ्चन्द्रवरुणादीन् । एत इत्युक्तानामत आह । यद्यः प्रसिद्धोऽनिर्वायुरिन्द्रः प्रसिद्धानि त्रीण्यपि नामानि त्रयाणां तेऽमीन्द्रवायवः सर्वेभ्योऽत्पधिका हि यस्मादेतद्यक्षरूपमात्मानं नेदिष्ठमतिशपेन समीपं पस्पर्शः स्पर्शनं चकुर्बह्मणः समीपं गता इत्यर्थः। तेऽग्नीन्द्रवायवः सर्वदेवाधिका हि यस्मादेनदेवानां पुरतः स्थितं यक्षं ब्रह्म प्रथमः प्रथमा देवेभ्यो मुख्या इत्यर्थः । विदांचकार विदांचक्रुः । छत्रिन्यायं दर्शयितुमेकवचनेन निर्देशः। तज्ज्ञाना- नुकरणं ब्रह्मोत स्पष्टम् ॥ २॥ इदानी छत्रिन्यायं विवृणोति । तस्माद्यतोऽमीन्द्रवायुपु ब्रह्मसमीपगामि- विन्द्र एवोमोरदेशाद्ब्रह्म ज्ञातवान् । ततो वै प्रसिद्ध इन्द्रः परमैश्वर्यसंपन्नोऽति- तरामिवातिशपेनातिकामरपन्यान्स्वव्यतिरिक्तान्देवानमिवायुममुखान् । इन्द्रो नन्नेदिष्ठं पस्पर्श स होनत्प्रथमो विदांचकार ब्रह्मेति स्पष्टम् । ३॥ तस्पेन्द्रेणावगतस्य ब्रह्मण एप वक्ष्यमाण आदेश उपदेशः । पत्मसिद्धं - प्ररूपं शास्त्रेषु स्वयंप्रकाशमेतद्भुद्धेद्रष्ट वल्पमाणस्वरूपं विशुतः प्रसिद्धायास्तहि- (ग.) 'दुषीमु।

·केनोपनिषद्दीपिका। तः । ब्पातद्विशेषेण द्योतनमकरोत् | आ ३ आकारप्नुतिराश्चर्यार्था । आश्चर्य तेजोधातुविलक्षणेमपि ब्रह्म विद्युतः सकाशाद्विस्पष्टं प्रकाशं कृतवदिव स्वयंम- काशमित्यर्थः । इत्यनेन प्रकारेणादेश इत्यन्वयः । यथा स्वयं विद्युतोऽपि विशेषमकाशवदिव । इदित्यं चक्षुरादीनि सान्तःकरणानि न्यमीमिपनिमेषोप- लक्षित स्वस्वव्यापार कारितवत् । आ आकारप्लुतिः पूर्ववदाश्चयं सर्वक्रियाही- नोऽपि सर्वदेवनिष्पाद्या क्रियां कारितवानिवेत्यनेन प्रकारेणादेश इत्पन्वयः। अधिदैवतं हिरण्यगर्भमधिकृत्येतिद्वयाभ्यां वाक्याभ्यामुपदिष्ट आदेशोऽधि- दैवतम् ॥ ४॥ अथाधिदैवतादेशकथनानन्तरमध्यात्ममात्मानमधिकारिशरीरमुररीकृत्योच्य- मान उपदेशोऽध्यात्म यत्मसिद्धमधिदेवं विद्युतोऽपि विशेषप्रकाशवदिवैतद्भुढे- सर्वगतं मतिगच्छतीव च यातीव चकारात्स्पृशतीव च मनोऽन्तःकरण- मनेनचान्तःकरणेनैवैतद्विद्युतोऽपि विशेषप्रकाशवदिच ब्रह्मोपस्मरत्यहं ब- ह्मास्मीति सामीप्येन शास्त्रोक्तं स्मरत्यभीक्ष्णं निरन्तरं संकल्प इदं ब्रह्माहं सा- क्षात्करोमीत्येवं रूपोऽभिलापः सोऽप्यनेनेत्यभिमायः ॥ ५॥ तदुक्तं ब्रह्म ह किल तद्वनं नाम तस्य तस्य माणिजातस्य वननीयं संभजनी- यमेतदेव नामधेयं तस्येदानी नामानुगुणोपासनमाह । तद्वनं नामधेयमित्यनेन प्रकारेण तदुपासितव्यं विजातीयमत्पयश येन सजातीयप्रत्ययप्रवाहेण साक्षा- स्कर्तव्यम् । इदानी गुणोपासनस्य फलमाह । स उपासकलक्षणसंपन्नो यः कश्चन- तत्स्वयंप्रकाशं सर्वव्यापारनिमित्त मन संकल्पस्मरणगमनेषु कारणं ब्रह्म । एवमुक्तेन प्रकारेण तद्वनं नामधेयमिति वेद जानात्युपास्त इत्यर्थः । अभिनं सर्वाणि भूतानि गच्छन्ति ह किलैनं तद्वननामोपासकं निखिलानि स्थावरजङ्ग- मानि भूतानि दर्शनस्पर्शनादिनाऽभिगच्छन्ति संगच्छन्ति संवाञ्छन्ति सर्वत इच्छां कुर्वन्ति ॥ ६॥ इदानीमाख्यायिका परित्यज्य पुन शिष्यप्रश्नमवतारयति । उपनिषदं ब्रह्म- विद्यां विद्यया विन्दतेऽमृतमिति भवतैवोक्त भो हे गुरो ब्रूहि कथय किमुब्रह्मवि- द्याऽऽहोस्विदन्पापीतिप्रश्नार्थः । इत्पनेन प्रकारेण ब्रह्मविद्या चेदुक्तैव तस्याः साधनानि चेत्तपआदीनि वक्ष्यामीत्यनेनाभिमायेण गुरुराह । उक्ता श्रोत्रस्य श्रीनमित्यारभ्यामीक्ष्णं संकल्प इत्यन्तेन गुणोपासनासहितेन वाक्यसंदर्भेग क- थिता ते तुभ्यमुपनिपत्तादात्म्पलक्षणेन सामीप्येन नितरां ब्रह्म गमयित्वाऽ- (ग)त. तत्स्वयप्रकाशं सर्वव्यापारनिमित्त मनः सकल्पस्मरणगमनषु कारण ब्रह्म मा ३ आचर्य । २ ( ग.) गमिवत्र । ३ (ग ) "विशिष्ट । ४ ( क ) वोको | २ ·८ शहरानन्दकृता । पाणः माणमिया सा हि कान्दिशीकान्भृशं विपण्णाजन्तून्मातेव नानारूपै- राचासयति । तचितमिन्द्रस्यापि तादृशस्य तस्या दर्शनम् । सा च हिमवतो गिरिराजस्य दुहिता मसिहा ताम् । अथवा हेम कनकं तस्याभरणानि हैमानि कटकमुकुटादीनि तानि यस्याः सन्ति सा हैमवती तां मसिद्धां विदुपामुमा ह फिलोवाचोक्तवान् । तदुक्तिमाह । फिमेतद्यमिति व्याख्यातम् ॥ १२ ॥ इति तृतीयः खन्डः ॥ ३ ॥ सा तं ब्रह्म वृहदेशालवस्तुपरिच्छेदशून्यं भवतां विजयकारणमित्पनेन प- फारेण ह फिलोवाचोनवती बलेति नामधेयमुक वा तस्य महिमानप्याह । - झण उक्तस्य वै मसिद्धस्यैतद्विजये महीयध्वं विजपनिमित्तमेतन्महीयध्वमिदं भवतां महत्वं लोके स्तुतिपूजादिमन्त एतादृशाः स्युरित्यनेन प्रकारेण । शिक्षायं ब्रह्मणो विजये सति यूयं महीयध्वं मा स्वातच्यामिमानं कुरुतेत्य- यः । एवमुमयोक्त इन्द्रस्ततस्तस्या उमाया वचनाद्ध किलैब तत एव नत्वन्य- स्माद्विदाचकार ज्ञातवान् । तज्ज्ञानप्रकारमाह । ब्रह्म पद्यक्षमन्तहितं तद्ब्रह्मेत्य- नेन प्रकारेण ॥१॥ तस्माद्यतो वाय्वनी संवादं कृतवन्ती ब्रह्मणेन्द्रश्योमावचनेन निधिकाय त- तो ये प्रसिद्धा एतेऽमीन्द्रवाययोऽतितरामिवाधिकमतिक्रम्पेव वर्तन्तेऽन्यानमी. न्द्रवायव्यतिरिक्तान्देवाश्चन्द्रवरुणादीन् । एत इत्युक्तानामत आह । पयः मसिद्धोऽनिर्वायुरिन्द्रः मसिद्धानि त्रीण्यपि नामानि त्रयाणां तेऽमीन्द्रयापकः सर्वेभ्योऽत्याधिका हि यस्मादेतचक्षरूपमात्मानं नेदिष्ठमतिशयेन समीपं पस्पर्थः स्पर्शनं चमणः समीपं गता इत्यर्थः । तेऽमीन्द्रवापवः सर्वदेवाधिका हि पस्मादेनर्देवाना पुरतः स्थित यक्षं ब्रह्म प्रथमः मधमा देवेभ्यो मुख्या इत्यर्थः। विदांचकार विदांचकुः । उत्रिन्यापं दर्शपिनुमेकवचनेन निर्देशः । तज्ज्ञाना. नुकरणं वझेति स्पष्टम् ॥ २॥ इदानी इत्रिन्यायं रिणोति । तस्माद्यतोऽमीन्द्रवायुपु यासमीपगामि- निन्द्र एवोमोटेशाय नातवान् । ततो वे ममिद इन्द्रः परमेश्वर्यसंपन्नोऽति- तरामिगतिशयनातिमामत्यन्यान्स्यव्यतिरिक्तान्देवानमिवायुममुसान् । इन्द्रो निनादष्ट पसरी सघनत्मथमी पिदांचरार योनि स्सष्टम् । ३ ॥ तम्पन्द्रेणारगनस्प यमग एप वल्पमाग आदेश उपदेशः। पत्ममिदं य- मरूपं शायपु स्वयंमकारामतमुद्रं वक्ष्पमागसरूपं रिपुतः मसिद्धापास्तटि- .. irrry ·केनोपनिपदीपिका । दिलक्षणं ब्रह्मात्मेति ज्ञात्वाऽत एव ते धीरा धीमन्तो न हि विशिष्टधीमत्वम- न्तरेण श्रोत्राद्यात्मभावः शक्यः परित्यक्तुं मेत्य व्यावृत्यास्माल्लोकान्ममाहंभाव- लक्षणात्त्पतसर्वेपणा भूत्वेत्यर्थः । अमृता अमरणधर्माणो भवन्ति । अथ- वाऽतिमुच्येत्पनेनैवैषणात्यागस्य सिद्धत्वादस्माल्लोकात्मेत्यास्माच्छरीरादपत्य मृत्वेत्यर्थः ॥ २॥ यस्माच्छोत्राधात्मभूतं ब्रह्मातो न तत्र तस्मिन्ब्रह्मणि चक्षुर्गच्छति स्वा- स्मनि गमनासंभवात् । अत एव न वाग्गच्छति यथाऽमिहिकः प्रकाशकश्चा- पि सन्नहात्मानं दहति प्रकाशयति वा तद्वत् । श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनो- तेऽप्यात्मतत्त्वे सूक्ष्मत्वेनामतिपन्नत्वात्पुनः पर्यनुयुयुक्षा वाक्चापोः सर्वेन्द्रि- पार्थत्वाच्चक्षुरादीनि तत्र स्वात्मभूते न ज्ञानमुत्पादयन्तीत्यर्थः । तार्ह सुखादि- वदन्तःकरणेन गृह्यतामत आह । नो मनो गच्छति । अतो न वियो बााकरणैन विजानीमोऽन्तःकरणेन मुखादिवद्यथैतन्मनआदिकरणजातमनुशिष्यादुपदि- शेद्ब्रह्म । पद्धि करणगोचरं तदन्यस्मा उपदेष्टुं शक्यं जातिगुणक्रियादिविशे- पणैः। न तु जात्यादिविशपणवद्ब्रह्म तस्माद्विपमं शिष्यानुपदेशेन प्रत्यायितुं चस्मादुपदेशे तदर्थग्रहणे च यत्नातिशयः कर्तव्य इतिभावः । अथवा श्रोत्रा- दीनां श्रोत्रादिलक्षणं ब्रह्म विशेपेण दर्शयेत्युक्त आहान तत्र चक्षुरित्यादि । पूर्ववत्सर्वमत्र तु विशेषः। यथैतदनुशिष्यात्मतिपादयेदन्योऽमि शिष्यमितोs- न्यविधिनेतिभावः । सर्वथा ब्रह्म वोधयेत्युक्ते यद्यपि प्रत्यक्षादिभिर्न शक्यते प्रत्याययितुमागमेन तु शक्यत इत्याशयेनाह । अन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादधीति विदित व्यक्तं व्याकृतं ततोऽन्यदविदितमव्यक्तमव्याकृतमवि- धा ततोऽप्यध्युपरि लक्षणयाऽन्पदित्यर्थः। पाद्ध यस्मादुपरि भवति तत्ततोऽ- न्यदिति प्रसिद्धम् । यद्विदितं तदल्पं मत्यं दुःखात्मकं चेति हेयम् । अवि- दितमुपादेयं कार्याय हि कारणमुपादीयते तेन हेयोपादेयाभ्यामन्यद्ब्रह्म एतेन स्वात्मव्यतिरिक्तब्रह्मविषया या जिज्ञासा सा निवर्तिता भवति । न हि स्वात्मा हेयो नाप्युपादेयोऽन्यद्धयन्येनोपादीयते न तु स्वयमेव स्वयं हीयते वोपादीयते वा तेन स्वात्मैव ब्रह्मेत्युपदिष्टम् । इति शुश्रुमेति । ब्रह्मैवमाचार्योपदेशपरंपर- यैवाधिगन्तव्यं न तर्कतः प्रवचनमेधाबहुश्रुततपोयज्ञादिभ्यश्चेत्येवं शुश्रुम श्रु- तवन्तो वयं पूर्वेषामाचार्याणां वचनम् । य आचार्या नोऽस्मभ्यं तद्ब्रह्म व्याच- चक्षिरे विस्पष्ट कथितवन्तः ॥ ३ ॥ अन्यदेवेत्पनेनात्मा ब्रह्मेति प्रतिपादित शहा स्यात् । कथमात्मा शरीरी • अह्म ततोऽन्य उपास्यो विष्णुरीश्वर इन्द्रः प्राणो वा ब्रह्म भवितुमर्हति न- ·नारायणविरचिता। प्रतिवचनं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादि । अयमत्र पदार्थः । श्रोत्रं तावत्स्ववि- पपपश्चनसमर्थ दृष्टं तच्च सामर्थ्य श्रोत्रस्य चैतन्ये धात्मन्योतिपि नित्येऽसं- हते सर्वान्तरे सति भवति नासतीति । आत्मनवायं ज्योतिपाऽऽस्ते शेते तस्य भासा येन सूर्यस्तपतीत्पादिश्रुतेः श्रोत्रायेव सर्वस्यात्मभूतं चेतनमिति प्रसि- द्धम् । तदिह निवर्तते । अस्ति किमपि विद्वहुद्धिगम्यं सर्वान्तरतमं कूटस्थमज- रममृतमभयं श्रोत्रादेरपि श्रोत्रादि तत्सामर्थ्यनिमित्तमिति प्रतिवचनम् । श- व्दार्थश्योपपन्नः। कयं शृणोत्यनेनेति श्रोत्रं तस्य शब्दावमासकत्वं श्रोत्रतत्त्वम् । ततश्च शब्दोपलब्धृरूपतयाऽवभासकत्वं न स्वतः श्रोत्रस्याचिद्रूपत्वात् । आ. स्मनश्च चिद्रूपत्वाद्यच्छोत्रस्योपलब्धृत्वेनावमासकत्वं तदात्मनिमित्तमिति श्री- मात्मेत्युच्यते । यथोदकस्यौष्ण्यममिनिमित्तमिति दग्धुरप्युदकस्य दग्धाs- निरुच्यते । उदकमप्यग्निसंयोगादमिरुच्यते । तद्वत् । अनित्यं यस्यान्यसंयो- गादुपलब्धृत्वं तत्करण श्रोत्रादि । उदकस्येव दग्मृत्वम् । तत्र हि तन्नित्यं पत्र नित्यमुपलब्धृत्वमग्नाविवौपण्यं स नित्योपलब्धिस्वरूपत्वादग्धेवोपरब्धोच्यते । श्रोत्रादिपु श्रोत्रत्वाद्युपलब्धिरनित्या । नित्या चात्मनि । अतः श्रोत्र- स्प श्रोत्रमित्याद्यक्षराधीनुगमादुपपन्नं निर्विशेपस्योपलब्धिरूपस्यात्मनो मन- आदिप्रवृत्तिनिमित्तत्वम् । मनसोऽन्तःकरणस्य मनो नान्तःकरणमन्तरेण वै. तन्यज्योतिपाऽऽदीपितं स्वविपयसकल्पाध्यवसानादिसमधं स्यात् । तस्मान्म- नसोऽपि मनः । बुद्वयादित्रयमप्यन्तर्भाव्य मनस इति निर्देशः । यद्बाचो ह वा. चम् । यच्छन्दो यस्मादर्थः श्रोत्रादिभिः सर्वे संबद्धयते । यस्माच्छोत्रस्प श्रोत्रं यस्मान्मनसो मनो यस्माद्वाचो वाक् तस्मात्तज्ज्ञात्वा मनआद्यतिमुन्पोज्झित्वाऽ- मृता भवन्तीत्पन्वयः । वाचमितिद्वितीया प्रथमार्ये स उ प्राण इत्यनुरोधात् । पृष्टस्यात्मनः प्रधानविभक्त्या प्रथमया निर्देष्टुमुचितत्वाच्च । स यस्त्वया पृष्टः स माणार पस्य वृत्तिविशेपस्य माणः । तत्कृत हि प्राणस्य प्राणनसामर्थ्यम् । न छात्मनाऽनधिष्ठितस्प प्राणनमुपपत्तिमत् । को झवान्पात्कः माण्याचदेप आकाश आनन्दो न स्यादुध्वं प्राणमुन्नपत्यपानं प्रत्यगस्पतीत्पादिश्रुतिभ्यः। मनु श्रोत्रादीन्द्रिपप्रस्तावाद्माणमाणम्य ग्रहण युक्त नत्वरिशेपेण । सत्यम् । सामान्यग्रहणे तस्याप्यन्तर्भावाददाप. । सर्वस्यैव हि करणकलापस्प पदर्थमयुः का प्रतिस्तब्रह्मेति प्रकरणायों विवक्षितः । तथा चक्षुपो रूपमकाशकस्प प- द्वदणसामध्यं तदात्मचैतन्याधिष्ठितस्यैव । अतश्चक्षुपश्चतः स प्रष्टः पृष्टस्यार्थ- स्प ज्ञातुमिष्टत्वादन तन्नात्वैतिशेष | अतिमुन्पोज्झित्वा सामान्योत्रादि- परणपन्नापम् । यत्कृतः संमारस्तं श्रोत्रादाबात्मभाव त्यक्त्वा भोत्राः श्रोत्रा- ·नारायणविरचिता। त्वात्मा लोकमत्ययविरोधादिति वामपनेतुमाह । यद्वाचेति । यच्चैतन्यमा स्वसत्ताकं वाचा वागिति जिह्वामूलादिष्वष्टभु स्थानेषु विपक्तमाग्नेपं वर्णानाम- भिव्यञ्चकं करणं वर्णाश्चार्थसंकेतपरिच्छिन्ना एतावन्त एवं क्रममयुक्ता इत्येवं तदभिव्यङ्गयः शब्दः पदं वाक्यं वागित्युच्यते । अकारो वै सर्वा वाक्सैपा स्वरस्पन्तिस्थोष्मभिर्व्यज्यमाना वाक् नानारूपा भवतीतिश्रुतेः । मितममि- तं स्वरः सत्याते एव विकारो यस्यास्तया वाचा पदत्वेन परिच्छिन्नया करण- वत्याइनभ्युदितममकाशितं येन ब्रह्मणा विवक्षितेऽर्थे सकरणा वागभ्युद्यते चैतन्यज्योतिपा प्रकाश्यते सा हि वरुक्तिरूपा नित्या चैतन्यज्योतिःस्व- रूपा न हि वक्तुर्वाचो विपरिलोपो विद्यत इति श्रुतेः । तदेवात्मस्वरूपं ब्रह्म नि- रतिशयं भूमाख्यं बृहत्वाद्रह्मोते विद्धि जानीहि त्वम् । चक्षुपश्चक्षुरित्यादिश्रौत- व्यवहारान्व्युदस्यात्मानमेव निर्विशेषेब्रह्म विद्धीत्येवशब्दार्थः । नेदं ब्रह्म यदिद- मुपाधिभेदविशिष्टमनात्मेश्वराद्युपासते ध्यायन्ति । उक्तं हीश्वरेण वसिष्टं प्रति । शृणुब्रह्मविदां श्रेष्ठ देवार्चनमनुत्तमम् ।न देवः पुण्डरीकाक्षो न च देवत्रिलोचनः। न देवो देवरूपो हि न देवश्चितरूपकः । अकृत्रिममनाद्यन्तं देवनं देव उच्यते । आकारादिपरिच्छिन्ने मिते वस्तुनि तत्कुतः। अकृत्रिममनाद्यन्तं देवनं चि- च्छिवं विदुरिति । अज्ञातशिवतत्त्वानामाकाराद्यर्चनं कृतम् । योजनाध्वन्यश- तस्य क्रोशाध्वा परिकल्प्यत इतिच । तत्र पूजाविधिरप्युक्तः । बोधः शाम्पं शम इति पुप्पाण्यत्र्याणि तत्र च । शिवं चिन्मात्रममलं पूज्यं पूजाविदो विदुरि- ति । तदेव विधीत्युक्तेऽपि नेदं ब्रह्मेत्पनात्मनोऽब्रह्मत्वं पुनरुच्यते नियमार्थ- मन्यत्रबुद्धिपरिसंख्यानार्थं च ॥ ४ ॥ अन्यदेव तदितिब्राह्मणोक्तार्थो यद्वाचेत्यादिमत्रे दृढीक्रियते । यन्मनसेति कामादित्तिमन्मनस्तेन यचैतन्यज्योतिर्मनसोऽवभासकं न मनुते न संकल्प- यति नापि निश्चिनोति मनसोऽवभासकत्वेन नियन्तृत्वात्सर्वविपयं पाते प्रत्य- गेवेति स्वात्माने न परतलेऽन्तकारणम् । अन्तस्पेन हि चैतन्पज्योतिपा- वभासितस्य मनसो मननसामथ्यं तेन सर्ववृत्तिकं मनो येन ब्रह्मणा मतं विप- पीकृतं व्याप्तमाहुः कथयन्ति ब्रह्मविदः । तस्मातदेव मनस आत्मानं प्रत्य- क्चत्तपितारं त्वं ब्रह्म विद्धि ॥५॥ न पश्यति न विपयीकरोति येनान्तःकरणवृत्तिसंयुक्तेन चक्षुपि तवृत्ती: पश्यति चैतन्यात्मज्योतिपा विपपीकरोति व्यामोति लोकः ॥ ६ ॥ पच्चोत्रेण दिग्देवताऽधिष्ठितेनाकाशकार्येण मनोवृत्तिसंयुक्तेन न विषयी- फरोति लोकः पचैतन्पात्मज्योतिपाच श्रोत्रं श्रुतं विषयीकृतं तदेव ॥७॥ .

·केनोपनिषद्दीपिका। यत्माणेन पार्थिवेन नासापुटस्येनान्तःकरणमाणवृत्तिभ्यां सहितेन न प्रा. णिति गन्धवन्न विषपीकरोति लोकः । येन चैतन्यात्मज्योतिपाऽवभास्यत्वेन स्वविपयं प्रति माणः प्रणीयते तदेव ॥ ८॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १॥ एवं हेयोपादेयविपरीतस्त्वमात्मा ब्रह्मेति प्रत्यायितः शिष्योऽहमेव ब्रह्मेति सुष्टु वेदाहं मामिति गृह्णीयादित्याशङ्कचाचार्यः शिष्यबुद्धिविचालनार्थमाह । य- दिति । अहं मुटु वेदेतिचेन्मन्यसे नैतद्युक्तं सर्वस्य हि वेदितुरात्मा ब्रह्म नहि वेदिता वेदितुर्वेदितुं शक्योऽमिरिव दग्धुममेः । न चान्यो वेदिता ब्रह्मणोऽस्ति यस्य वेद्यमन्यत्स्याब्रह्म नान्यदतोऽस्ति विज्ञात्रित्यन्यस्य विज्ञातुनिषेधात् । तस्मात्सष्ट वेदाहं ब्रह्मेति प्रतिपत्तिमिथ्पैव तस्माद्युक्तमेवाहाचार्यों यदीत्यादिक- दाचिद्यथाश्रुतदुर्विज्ञेयमपि क्षीणदोपः सुमेधाः कश्चित्मतिपद्यते कश्चिन्नेति साश- मुक्तं यदीत्यादि । महत्तीह सूक्ष्मेक्षिका वर्तते । ब्रह्मणा बोधितोऽपि विरोच- नो यथावन्न प्रतिपेदे । इन्द्रश्चतुर्थपर्याये प्रथमोक्तमेव ब्रह्म प्रतिपेदे लोकेऽप्येक स्माद्गुरोः शृण्वतां कश्चिद्यथावत्मतिपद्यते कश्चिदयथावत्कश्चिद्विपरीतं कश्चिन्न मतिपद्यते किं पुनर्वक्तव्यमतीन्द्रियआत्मतत्त्वे । सर्वेचात्र तार्किका विप्रतिपन्नाः। तस्मादविदितं ब्रह्मेति सुनिश्चितोक्तेऽपि विषमप्रतिपत्तित्वाद्यदि मन्यस इति साशङ्ख वचनं युक्तमेवाचार्यस्य दहर दनमल्पमेवापि नूनं त्वं वेत्थ जानीपे ब्रह्मणो रूपं किमनेकानि ब्रह्मणो रूपाणि महान्ति दझकानि च येनाह दानमेवेत्यादि । बाढम् । अनेकानि हि नामरूपोपाधिकृतानि ब्रह्मणो रूपाणि न स्वतः स्वतस्त्व- शद्धमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्पमगन्धवञ्च पदिति शदादिभिः सह रूपा- णि प्रतिपिध्यन्ते। न केवलं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यायध्यात्मोपाधिपरिन्छिन्नमुपदि- एमेव ब्रह्मणो रूपमल्पं वेत्थ । किंतु यदस्य ब्रह्मणो देवेषु रूपमधिदेवमिति यावत् । अधिदैवोपाधिपरिच्छिन्नस्य ब्रह्मणो यद्रूपं वेत्थ तदपि दनमेव वेत्ये- त्यहं मन्ये । यदध्यात्मं यदपि च देवेष्वधिदैवतोपाधिपरिच्छिन्नं तदपि तत्त्वतो न सहसा वेदितुं शक्यम् ।यत्तु विध्वस्तसर्वोपाधिविशेष शान्तमनन्तमेकमद्वैतं भूमा- ख्यं नित्यं ब्रह्म तत्कथं मुवेद्यमित्यभिप्रायः । यत एवमय न हीनं तस्मान्म- न्येऽयापि मीमांस्यं विचार्यमेव तव ब्रह्म एवमाचार्योक्तः शिप्य एकान्त उपवि- एः, सन्यथोक्तमावार्पणागममर्थतो विचार्य ततश्च निर्धार्य स्वानुभव मृत्वाऽऽघार्यसकाशमुपगम्पोवाच मन्येविदितमिति । अथ त्वं मन्यसे मया कि- दितं ब्रह्मेति । अथवा देवेवगन्पादिपु सूक्ष्मबुद्धिप्वपि यो मन्यते सुवेदाहमिति। सोऽप्यस्य ब्रह्मणो रूपं दमेव वेति नूनं किं पुनर्वतन्यमल्पद्धिपु मानरेषु तस्मान्मीमांस्पमेवेत्युक्तः शिप्प आह मन्ये विदितमित्येवं योज्यम् । अथवाऽ- ।

·नारायणविरचिता । ध्यात्ममधिदेवं च यदस्य ब्रह्मणो रूपं सोपाधिकं त्वया विदितं तद्दहरमल्पमेव न तु परं भूमाख्यं तत्तु ते मीमांस्यमेवास्तीत्युक्तः शिष्ये उपाधि परित्यज्यानुभरे- न निश्चित्याह मन्ये विदितमित्येवं योज्यम् । अथन्वितिहेतुर्मीमांसायाः मुविदि- तरूपं कस्माभ्रमन्यदेव तद्विदितादित्युक्तत्त्वात् । मन्ये विदितमिति शिष्यमी. मांसानन्तरोक्तिरागमाचार्यानुभवलक्षणमत्ययनयस्यैकविषयत्वेन संगत्यर्थम् ॥१६॥ आचार्यात्मानुभवयोस्तुल्यत्वे हेतुमाह । मन्ये मुवेदेति । अहेत्यवधारणे नैव मन्ये मुवेद ब्रह्मेति नैव हि त्वया विदितं ब्रह्मेत्युक्त आह। नो न वैदेति वेद चेति। नाह म- न्ये सुवेदेति विदितादन्यत्वमुक्तं नो न वेदेतिचाविदितादन्यत्वमुक्तं वेद चेति वेदेव । ननु विपतिपिद्धमिदं न मुवेद वेदचेति । एकस्मिन्विपये वेदनावेदनयोविरोधात् । नैपदोपः। विदिताविदितान्यत्वेन स्वप्रकाशाऽऽवेदनपरत्वात् । फलव्याप्यत्वासंभ वेऽपि चरमान्तःकरणवृत्तिव्याप्तत्वाङ्गीकारात् । आत्मभकाशे मकाशान्तरानपेक्ष- पात्। विषयाकारान्तः करणवृत्तिपतिबिम्वितं चैतन्यं फलं घट इवात्ममकाशे स्व- भकाशत्वेन प्रतिबिम्बानपेक्षणात् । इदानीमात्मने ब्रह्मविद्याया दृढनिश्चयतां द- शपन्गर्जति यो न इति नोऽस्माकं सब्रह्मचारिणां मध्ये प उक्तं तद्वचनं तत्त्वतो वेद स एव तहह्म वेद नान्यः । कि पुनस्तद्वचनमत आह । नो न वेदेति वेद चेति । अन्यदेवेत्यादिनोक्तं वस्त्वनुमानानुभवाभ्यां संयोज्य निश्चितं नो न वे- देवि वेद चेत्पनेन वाक्येनाचार्यबुद्धिसंवादार्थ मन्दबुद्धिग्रहणव्यपोहायं च भयो- क्तं ब्रह्म । एतद्वाक्यमर्थतो यो वेद स एव ब्रह्म वेद नान्य इत्यर्थः ॥ २॥ आख्यायिकोपसंहारार्थ श्रुतिः स्वेन रूपेण समस्तसंवादनिवृत्तमर्थमवधारयति । यस्यामतमिति । यस्पामतमात्मतत्त्वनिश्चयफलावसानावबोधतया विविदिपा निवृत्ता तस्य मतं तेन ज्ञातं मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्चेति क्तः । तस्य च वर्तमान- इति कर्तरि पठी । विद्वदविदुपोर्यधोक्तौ पक्षाववधारयति । अविज्ञातमिति अ- विज्ञातं विज्ञाताद्विदितादन्यदेव ब्रह्म । विजानतां सम्यग्दर्शिनां विज्ञातं विदित ब्रह्माविजानतामसम्यग्दर्शिनां । इन्द्रियमनोबुद्धयुपाधिष्वात्मदर्शिनां ब्रह्मोपाधि- विवेकानुपलम्भाबुद्धयुपाधेच विज्ञातत्वाद्विज्ञातं ब्रह्मेत्युपपद्यते भ्रान्तिः । न त्व- त्यन्तमहानामियं भ्रान्तिरतोऽसम्पग्दर्शनपूर्वपक्षत्वेनोपन्यस्यते हेत्वर्थे वोत्तरा- धः ॥३॥ यदि ब्रह्मात्यन्तमेवाविज्ञातं तहि लौकिकानांब्रह्मविदांचाविशेपःप्राप्तोऽविज्ञा- तं विजानतामिति च परस्परविरुद्धमाकथंच ब्रह्म सम्पग्विदितं भवतीत्येवमर्थमाहा प्रतियोधेति । बोधं वोधं प्रति विदितं बोधशब्देन बौद्धाः प्रत्यया उच्यन्ते ।यस्पसर्वे मत्यपाविषयीमपन्ति स आत्मा सर्वचोधान्प्रतिबुध्यते सर्वप्रत्ययदशी विच्छक्ति ·केनोपनिषद्दीपिका । स्वरूपमात्र प्रत्ययैरेव प्रत्ययेष्वविशिष्टतया लक्ष्यते नान्यद्वारान्तरमात्मविज्ञानाय अत. प्रत्ययमत्यगात्मतया यदा विदितं ब्रह्म तदातन्मत तत्सम्यग्दर्शनमित्यर्थः। यद्वा गुरुपदेश. प्रतिवोधस्तेन विदित मतममृतत्व हि विन्दत इति हेतुवचनम् । विपयात्मविज्ञाने हि मृत्युमारभत इत्यात्मविज्ञानममृतत्वनिमित्तमिति युक्त हेतुव- चनम् । कथमात्मविज्ञानेनामृतत्व विन्दतेऽतआहाऽऽत्मनेति स्वेन रूपेण विन्दते लभते वीर्य बल सामथ्यं धनसहायमन्त्रीपधितपोयोगकृत वीर्य मृत्यु नाभिभवितु शक्नोति । अनित्यवस्तुकृतत्वात् । आत्मविद्याकृत तु वीर्यमात्मनैव विन्दते ना- न्येनेत्यतस्तदेव वीर्य मृत्युशनोत्पभिभवितुम् । यत एवमात्मविद्याकृत वीर्यमा- मनैव विन्दतेऽतो विद्ययाऽऽत्मविषयया विन्दतेऽमृतम् । नायमात्मा बलहीने- न लभ्यत इतिश्रुते. सामर्थ्य हेतुरमृतत्वे ॥ ४ ॥ कष्टा खलु ससारगतिरत इहैव चेद्यदि मनुष्योऽधिकृत समर्थ सन्नवेदीदा- स्मान यथोक्तलक्षण विदितवान् । अथ सत्य परमार्थतत्त्वमस्त्यवाप्त तस्य जन्म- सफलमिति भावः । चेन्नावेदीन्महती विनष्टिर्महान्विनाशो जन्ममरणभवन्धावि- च्छेदलक्षण स्यात् । ज्ञाते कि स्यादत आह । भूतेषु भूतेषु चराचरेषु विचित्य - थकृत्यैकमात्मतत्त्वमात्मभावेनोपलभ्य धीरा धीमन्तो विवैकिन. प्रेत्य व्या वृत्यास्माल्लोकाच्छरीराद्वयावत्तममत्वाहकारा सन्तोऽमृता नित्यविज्ञानामृतत्व- स्वभावा भवन्ति ॥ ५॥ इति द्वितीय खण्ड• ॥२॥ समाप्ता ब्रह्मविद्याऽत ऊर्ध्वमर्थवादेन ब्रह्मणो दुर्विज्ञेयतोच्यतेऽधिकयत्नाय । शमाद्यर्थो वाऽऽम्नायोऽभिमानशाक्तनात् । च्पावृत्तवामिध्यामत्पपाहत्या- ब्रह्मण । नेद यदिदमुपासत इत्यपोदितत्वात्सगुणब्रह्मोपासनार्थो वा । तस्यैव ब्रह्मण सगुणत्वेनाध्यात्ममधिदैव चोपासन विधातव्यमित्यर्थः । ब्रह्म । ई. श्वरः कोहन्यस्तृण वचीकतुं क्षम | ह ऐतिह्ये देवासुरसग्रामे देवेभ्योऽर्थाय वि- जिग्येऽजैषीदसुरान् । ब्रह्मण इच्छानिमित्तो देवाना विजयो बभूवेत्यर्थ । त- स्येति ब्रह्मणो विजये ब्रह्मकर्तृके स्वोत्कर्षसति यज्ञादिलोकस्थित्यपहारिष्वमुरेषु पराजितेपु देवा वृद्धि पूजा वा प्राप्तवन्तः । त ऐक्षन्ताऽऽलोचितवन्तो मिथ्याम- त्ययत्वाद्धेयख्यापनार्थोऽयमाम्नाप किमालोचितवन्त ईश्वरनिमित्ते विजय स. ति स्वसामर्थ्यनिमित्तोऽस्माकमेवाय विजयोऽस्माकमेवाय महिमेति सर्वकल्या- णास्पदमीश्वरमात्मानमवुवा पिण्डमात्राभिमाना सन्तः॥१॥ तद्ब्रह्म ह किलपा देवानामभिमाय मिथ्याहकाररूप विजज्ञौ ज्ञातवत् । ज्ञा- त्वा च मिथ्याभिमानशातनेन तदनुजिघृक्षपा तेभ्यो देवेभ्योऽर्थाय तेपामेवेन्द्रि- यगोवरे नातिदूरे मादुर्बभूव महेश्वरशक्तिमायोपात्तेनात्यन्ताद्भुतेन केनचिट्टपेण ·नारायणविरचिता केनोपनिषदीपिका । उपनिषदं भो ब्रूहीतिमश्नसार्थकत्यायोक्तापा उपनिपदः प्रात्युपायभूतानि तपआदीनि विद्याङ्गरूपकैणाद । तस्या इति । कापेन्द्रियमनसां समायानं तप- उपशमो दमोऽग्निहोत्रादि कर्म। इतिशब्द आद्यर्थे । अमानित्वमदम्भित्वमित्या- दीन्यपि प्रतिष्ठा पादौ पादाविवास्या विद्यापास्तेषु हि सत्सु प्रतितिष्ठति ब्रह्मविद्या पद्यामिव पुरुपः । तपआदीनां विद्यासाधनत्वं श्वेताश्चतरमन्न उक्तम् । पस्य देवे परा भक्तिपथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्यः प्रकाशन्ते महात्मन इति । स्मृतौ च ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मण इति ! वेदाः साङ्गाश्च- त्वारः सर्वाणि शिर पाण्यादीन्यङ्गाने सत्यममायताऽकौटिल्पं च वामनःका- यानां तदायतनमाश्रयो विद्यायास्तपादिप्येव प्रतिष्ठात्वेन प्राप्तस्य सत्पस्य पुनरायतनत्वेन ग्रहणं साधनातिशयत्वप्रदर्शनार्थम् । अश्वमेधसहस्रं तु सत्यं च नुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्रात्तु सत्पमेकं विशिष्यत इति स्मृतेः ॥ ८ ॥ अमृतत्वं हि. विन्दत इत्युक्तमाप ब्रह्मविद्याफलमन्ते निगमयति । यो वा इति । एतां केपितमित्याद्यां ब्रह्म ह देवेभ्य इत्यादिना स्तुताम् । पाप्मानविद्या- कामकर्मलक्षणं संसारवीजम् । अनन्तेऽपर्यन्ते स्वर्ग लोके मसात्माने ब्रह्मणि ज्येये ज्यापसि सर्वमहत्तरे । स्व आत्मनि प्रतितिष्ठति न पुनः पुनः संसारमापद्यते। द्विरुक्तिः समाप्त्यर्या ॥ ९ ॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ नारायणेन रचिता शहरोक्त्युपजीविना । अस्पष्टपदवाक्यानां केनेपितमदीपिका ॥ १॥ इति नारायणविरचिता केनोपनिषद्दीपिका समाप्तिं पफाण ॥ TRATIVA MYAYEE सहा श्री देवीदास लाभाई संस्त्त पाउदाला. - १२५५ शुलालपा, ५. & .