·,
प्रकाशक:
योगेन्द्र मोहन 'गुप्त', बी. ए., प्रभाकर ज्ञानी,
शक्ति प्रकाशन,
माडल टाउन, लुध्याना वा
फीरोज़पुर शहर ।
ग्रन्थस्य अस्य प्राप्तिस्थानानि
१. ओरियंटल बुक हाउस, ३३० ए, सदाशिव पेठ, पूना २
२. चौखंबा सस्कृत सीरीज़ आफिस पो. बा. नं. ८, बनारस
३. ओरियंटल बुक एजंसी, शुक्रवार स्टू ट, पूना २
8. Oxford University Press, Appollo Bunder,
Bombay.
V.W.H. Smith & Sons Ltd., Strand. House,
Portugal St., London W.C. 2.
६. महेन्द्र बादर्स, कचहरी रोड, लुध्याना
मुद्रक:
बालकृष्ण एम. ए.,
गगानगर.

·पूर्वाज्ञया
संस्कृत साहित्यानुरागिणां
विद्वद् वन्द्यानां
परमादरणीय श्रीयुत
आर. एन. बैनरजी
आई. सी. एस.,
अध्यक्ष यूनियन पब्लिक सर्विस कमिशन
महोदयानां
करकमलेषु
सादरम्

·No text on this page.

·No text on this page.

·प्रो० हंसराज अग्रवाल [जन्म - पौष शुक्ला १२, सम्बत् १९६२ ] ·प्रास्ताविकम् हन्त स्वगुणगरिम्णा सकलभाषान्तर साहित्यान्यतिवर्तमानस्यापि संस्कृतसाहित्यस्येतिहास' संस्कृतभाषाऽनुपनिबद्धतया संस्कृतभारतीभवने संस्कृतभक्त दुरापः स्यादित्येताहशी संस्कृतरसिकान्तराणां हृदयानीव ममाऽपि हृदयमधिशयाना या काऽपि व्यथा हत्कण्टकायते तामपनेतु खलु मामकीन एष प्रयत्नः॥ यतः सन्दर्भोऽयं संस्कृतानुरागिणां स्ववगाहो मनोरमश्च स्यादित्येष विचारोऽस्य लेखनक्षणेषु निरन्तरं मन्मनसि स्फुरन्नभवत्, तस्माद् विश्ले- षणरीतिः पदाऽसन्धिरीति श्वानुसनाऽत्र मया । तथाहि, प्रथमं तावत्, कालिदासादिवर्णनावमरेषु 'महाकाव्यकारः कालिदासः' रूपककारः कालि- दासः, 'खण्डकाव्य (Lyric) कारः कालिदासः' इत्येवंरूपा नानाप्रकरण- रचना अविधाय तत्तत्कवेर्नाना विधकृतयस्तत्तत्प्रकरण एकत्रैव परिचायिता अालोचिताश्च । अपरश्च, न केवलं पदसन्धिर्दीर्घसमासोऽबहुलप्रचारस्ति- डन्तादिपदप्रयोगश्चेह सावधानमनसा वर्जितः, अपितु 'इदम् अत्र वक्तव्यम्' इत्येतादृशेषु वाक्येषु नहि हल मकारेण सह तस्मात् परः स्वरो मात्रारूपेण योजितः, 'हन्तुम् उद्युक्ते' इत्येवंविधानि च वाक्यान्यपि प्रायेण 'हन्तु- मुद्युक्ते' इत्येवरूपेण न लिखितानि ।। यथासम्भव नानानूनतमाऽनुसन्धानफनान्यत्र समावेशितानि, पाश्चात्यैः प्रवर्तिते सिद्धान्तवम॑नि निपुणं निभाल्य प्रवर्तमानेनाऽपि च मया न पौरस्त्यविचारसरणिः कदाचिदपि प्रस्मृता ॥ अथ येषां प्रामाणिक कृतिकाराणामुपकृति प्राग्भारमहं शिरसा वहामि सुगृहीतनामधेयास्तेषु कतिपये मैक्डानल-कीथ-विएटर् निट्ज-पीटरसन- टामस-होपकिन्स-रैप्सन-पाजिटरप्रभृनयो भवन्ति । एषां हि कृतीरस्य प्रन्थस्य प्रणयनक्षणेष्वहं प्रतिमुहुर्त्यलोकयं पादटिप्पणेषु चैतन्नामानि प्रमा- णतयोदलिखम् । एम. ए., डी. फिल., आफिसर-डि-एकैडेमि (फ्रांस) इत्युप- पदैः समलकृतानां पञ्चापविश्वविद्यालये संस्कृत प्रोफेसर पदमधिष्ठितवता स्वर्गीय गुरुवर श्री डाक्टर लक्ष्मण रूप.ऽऽर्यपादानामह सविशेष कृतज्ञः, एषां हि चरणानुपास्य मया यदधीतं तत्र लेखमात् कृतम् । प्रयत्नोऽयं मे गीर्वाणवाणगृह्यःणां यथोचितं प्रीतिकरो भविष्यतीति दृढ़माशास्ते- विदुषाम् अनुचरः अग्रवालोपाह' हंसराजः - ·४ विषय तालिका अथ प्रथमोऽध्यायः भूमिका १. संस्कृत साहित्य विभूतिः २. प्रतीच्येषु संस्कृत सारस्वत सम्प्रभावः ३. संस्कृत साहित्ये तिथि क्रमाभावः ४. संस्कृत भाषा आधुनिक्यो भाषाश्च १० ५. संस्कृतस्य भाषित भाषात्वम् १४ ६. श्रेण्य संस्कृत लक्षणम् अथ द्वितीयोऽध्यायः ऐतिहासिक महाकाव्यद्वयी पुराणानि च ५. कविताssअगायाः प्रभवः २१ ८. रामायणम् (क) साधारण परिचयः २२ (ख) रामायणिकं महत्त्वम् २४; (ग) रामायणस्य शाखाग्रन्थाः २५; (प) कथाऽणुक्रमणी २६; () रामायणोपाख्यानानि २६, (च) रामायणस्य प्रविविक्तता २७ (छ) रामायणस्य निर्माणकालः २८, (ज) शैली ३१; १ महाभारतम् (क) प्रास्ताविकम् ३१, (ख) महत्त्वम् ३३६ शाखाप्रन्थाः ३३; (घ) प्रतिराद्याः विषयाः ३४, (क) उपाख्यानानि (च) कथं नु महाभारतेन साम्प्रतिक रूपं धृतम् ३६, (छ) कालः ३७, (ज) २२ शैली ४० ४. १०. रामायण महाभारतयोः भन्योन्यसम्बन्धः ११. पुराणानि ४.

·५८ अथ तृतीयोऽध्यायः भासः, कालिदासः, अश्वघोषध १२. सस्कृतसाहित्ये भासस्य स्थानम् १३. अपि नाम एकस्यैव कतु कृतिः सर्वाणि सरकाणीमानि ? १४. कस्तहि कर्ता १५. भास-शैली ६० ०६. भासस्य कालः ६१ १७. लीष्टपूर्व प्रथमशतके संस्कृत पुनरुज्जीवनम् ६५ १८. कालिदासः (१) मालविकाग्नि मित्रम् ६६; (२) विक्रमोर्वशीयम् ६ ; (३) अभिज्ञान शकुन्तलम् ६८; (४) ऋतुसहारम् ७०; (५) मेघदूतम् ७१; (३) कुमार संभवम् ७३, (७) रघुवंशम् ७५; १६. कालिदास ग्रन्थानां प्रक्षेपवर्ज मौलिकाः भागाः २०. रूपकाणां नाना संस्करणानि २१. कः कालः कालिदासस्य ? २२ कालिदासस्य विचारधारा २३. कालिदासस्य काव्य शैली २४. अश्वघोषः २५. अश्वघोषस्य नाट्यकला २६. अश्वघोषम्य महाकाव्यद्वयी २७. अश्वघोषस्य भन्ये प्रन्थाः ६२ २८. अश्वघोषस्य काव्य शैली अथ चतुर्थोऽध्यायः काव्यानि २९. भारविः ३०. भट्टिः ७६ ३६ ·(ग) ३१. माघः १०० ३२. हरविजयकारः रत्नाकरः १०३ ३३. श्रीहर्षः १०४ ३५. काव्य कारः कवयः १०५ ३५ खीष्ट षष्ठ शतके संस्कृतस्य पुनरुज्जीवनम् ? १॥ अथ पञ्चमोऽध्यायः खण्ड काव्यानि सुभाषितावल्यश्च ३६. खण्डकाव्य समारम्भः ११२ ३७. खण्डकाव्य कारः ११३ ३८. क) सदुक्ति सन्दर्भाः १२२ (ख) नीति काव्यम् १२४ अथ षष्ठोऽध्यायः ३६. कौटल्य कृतम् अर्थशास्त्रम् १२६ (१) अर्थशास्त्रस्य महत्त्वम् १२६, (२) कर्त्ता १२६; (३) ग्रन्थ- रचनाकालः १२६; (४) शैली १३२ नामानुक्रमणी १३ ·अथ प्रथमो भागः

·No text on this page.

·संस्कृत साहित्येतिहासः प्रथमोऽध्यायः भूमिका आद्यः खण्डः संस्कृत साहित्यविभूतिः अत्युक्तिप्रतिष्टा संस्कृतसाहित्यस्य विभूतिः इति तावद् वक्तु न शक्यम् । अस्य हि साहित्यस्य वयोवर्षिष्टत्वेन, महामहीखण्डमण्डलव्यापि- स्वेन, दुष्परिच्छेदेन परिमाणेन, निरतिशयेन वैभवेन, अनन्यतुल्येन सौन्दर्यप्रकर्षण, संस्कृतीतिवृत्तोपयोगिना' गुणेन च महति मौलिके पुरातने च वाङ्मये अस्मिन् अस्मदभिनिवेशः सर्वथा खलु समर्थ्यते । न च केवलम् एतावन्मात्रम् । निमित्तान्तराण्यपि तावत् संस्कृतसाहित्याध्ययने विद्या- विलासिनां विशिष्टाम् अभिरुचिं सञ्जनयन्ति । तत्र प्रधानतया विवक्षार्हाणि कतिपयानि तु इत्थम् अनुसन्धेयानि- (१) संस्कृतसाहित्याध्ययनं तावद् ऐतिहासिकानां परमप्रीतये कल्पते । साहित्यं च एतत् न केवलं विशालभारताभिजनानां जनानाम् अतिवर्षसह- सत्रयम् अभिव्याप्नुवत् प्रातिभिकजीवनस्य इतिवृत्तम् अद्यावधि गोपायति, प्रत्युत उदीच्येषु त्रिविष्टप-चीन-जयप्राण-कोरियादीन् जनपदान, अपा- च्येषु लङ्काद्वीपम, प्राच्येषु मलयप्रायोद्वीपं प्रशान्तमहासागरस्थितानि दविष्ठानि द्वीपान्तराणि च, प्रतीच्येषु तुरुष्कस्थानप्रभृतीन च देशान् अधिवसतां सङ्- ख्यातीत नानापौरजानपदानां बौद्धिकप्रवृत्तिष्वपि खल्वेतत् पुरा प्राज्य प्रभावम् अपीपतत् ॥ -परामशन्तु 'विंटरनिटज़' -कृतस्य 'ए हिस्टरी भाव संस्कृत लिटरेचर' नासकस्य प्रन्थस्य पूर्व भागम् ॥

·२ [प्रथमाध्यायः संस्कृत साहित्येतिहासः (२) प्रत्यासन्नशताब्दीपु हरिवर्षऽपि प्रत्ययुगप्रवर्तकः प्रभावः खल्व- मुना प्रदर्शितः ॥ (३) संस्कृतम् एव भारोपीयभाषावर्गेर ज्येष्टा भाषा, ततश्च साहित्येऽस्याः एतस्य वर्गस्य प्राचीनतमसाहित्यस्य स्मृतयः सुरक्षिताः इति न कस्याऽपि विमतम् । धर्मप्रज्ञायाः समुद्भवः सक्रमोपचयश्च यथा ह्य तत्साहित्याश्रयेण परिचीयते न तथा निखिलायाम् अवन्यां साहित्यान्तराश्रयेण ॥ (४) ऐतिहासिकमहाकाव्यं, राजपरिषत्काव्यं, सङ्गीतकाव्यं, रूपकं, गद्यात्मककथाकाव्यम्, औपदेशिकजन्तुकथा, लोकप्रियकथा, वैज्ञानिक- साहित्यं च इत्यादि यद् यद् विशिष्टं विद्यास्थानं साहित्येतिपदेन गृह्यते तत् कृत्स्नम् एव संस्कृतसाहित्येन क्रोडी क्रियते । “भारते वर्षे न केवलं राजनयः आयुर्वेदः फलितज्योतिषं गणितज्यौतिषम् अङ्कगणितं ज्यामितिश्चैव तौर्य- त्रिकं रूपककला, तान्त्रिक क्रियाविज्ञानं दैवतं चाऽपि विशालस्य अंशतः प्राचीनस्य च साहित्यशरीरस्य घटकानि भवन्ति, कामकला चापि विज्ञान- तया व्यवस्थाप्य विशिष्टेषु शिक्षा-सन्दर्भेष्वनुशिष्टा दृश्यते ।। (५) न केवलं विषय बाहुल्य हेतोरेव, गुणप्रकर्षनिमित्तादपि संस्कृत- माहित्यम् अभिख्यां गतम् । “सुत्र-रचनायां भारतीयानाम् इव न खलु समयेऽपि महीमण्डले कस्यचिद् देशान्तरनिवासिनो जनस्य कृतहस्तता कदाचित् समभवत् ....."| भारतीयैः सम्पादितानाम् अप्सरः कथानां जन्तु- कथानां गद्यात्मककथानां च सङ्ग्रहाणां तावत् सार्वभौमसाहित्येतिहास- 1-विषयेऽत्र विशदतर टिप्पणं वक्ष्यमाणे द्वितीयस्मिन् खण्डे निरीक्षणीयम् ॥ २-तामिल-तैलगु-मलयालम-कनाडीतिभाषाचतुर्वर्गवर्ज प्रायः सकलभारतीयभाषाः पाच्यां, यथा तथा प्रायः सकलयूरोपीयभाषाः प्रतीच्या, संस्कृतभाषाम् अन्विता भवन्तीति तासां वर्गो भाषासगै 'भारोपीयवर्गः' इति निरूढिम् आरुढोऽस्ति । ३-Monuments ४-परामृश्यतां मैकडॉनल रचितस्य 'ए हिस्टरी श्राव संस्कृत लिटरेचर' नामकस्य ग्रन्थस्य षष्ठं पृष्ठम् ॥ ५-परामृश्यतां विटरनिटजकृतस्य 'हिस्टरी श्राव संस्कृत लिटरेचर' नामकस्य ग्रन्थस्य प्रमथो भागः ॥

·३ प्रथमः खण्डः] संस्कृत साहित्य विभूतिः निर्माणऽसाधारणो व्यापारः सल्लादयते' । अपिच, "व्यावरणविज्ञानेन काचिदपि प्राचीन जातिओरतीयान् प्रत्यशेत, तच्च रवीष्टजन्मनो बहुशता- ब्दीभ्योऽपि प्राग भारत वर्षे समधीयाञ्चक्रे । कोप निर्माणकलायाश्चाप्यध्ययनम् अत्र बहुतियात् कालात् पूर्व प्रचार प्राप" ।। (६) धर्मदर्शनोभयविकासज्ञानार्थं च संस्कृतसाहित्याध्ययनं प्रायोऽप- रिहार्य भवति । उक्तश्च मैकडॉनलन-"मारोपीयभाषाभा पपु जनेषु भारती- यैरेव केवलं ब्राह्मण (वैदिक) धर्मो नाम महान् 'जनकीच'--(National) धर्मः, बौद्धधर्मो नाम महान् सार्वभौमधर्मश्च निरमायि । अप्रदर्शितधर्म- विषयोपजै जनान्तरैस्तु बहुतिथात् कालात् पूर्वम् अस्वदेशज एव धर्मः खलू- रीकृतः । अथ महती मननशक्तिम् अभिव्यञ्जयन्ति स्वोपज्ञानि विविधदर्शन प्रस्थानानि अपि भारतीयैः सन्ततानि । (७) उपज्ञासमृद्धं खलु संस्कृतसाहित्यम् इति तु साहित्यान्तराद् अन्योऽस्य विशेषः । ख्रीष्टात प्राक् चतुर्थशताब्दयां भारतवोपरि लञ्जाताद् यवनाक्रमणात् पूर्वमेव नूनम् आर्यसभ्यता प्रौढिम् अवाए, न च ततः प्रभृति जातुचिद् देशान्तरिणाम् केनचिद् अाक्रमणेन अस्यां संसर्गदोषः उदियाय ।। (८) उपलभ्यमानम् एव संस्कृतसाहित्यं परिणाहतुलया एकीकृतं सम- अम् अपि रोम-यवनोभयसाहित्यम् अतिशेतेतराम् । यदि च साहित्येऽत्र सर्वथा प्रणष्टानां तत्र तत्र चोल्लिख्यमानानां सन्दर्माणाम् अपि समावेशः क्रियेत तदा अस्य व्यतिरेके किमु वक्तव्यम् । (E) अभिहितं च मैकडॉनलेन—“सर्वेषाम् अपि सनातनानां साहि- त्यानां मध्ये संस्कृतसाहित्यं मौलिकतामूल्येन सौन्दर्यगुणप्रर्पण च यवन- साहित्यम् एकं हि अपोद्यन कस्माच्चिदपि साहित्यान्तराद् अपकृष्यते । मानव प्रकृतिविकासानुशीलनस्य प्रधानसाधनतया तु तावदेतद् यावनाद् अपि साहित्याद् निस्संशयम् उत्कृष्यते" ।। इति । (१०) विलक्षणा खलु सातत्यगतिरार्यसभ्यताचा. दरीहश्यते । प्रार्थ- नोपासनाः, गायत्रीमन्त्रजपः, जननीजठरे शरीरग्रहम् आरभ्य आशरीर त्यागाद् आर्य (हिन्दू-) जीवनं विशिषन्तः षोडश संस्काराः, अरणीभ्यां हव्य- १--परामृश्यताम् उद्दिष्टपूर्वो ग्रन्थः ॥ १ ·संस्कृत साहित्येतिहामः [प्रथमाध्यायः वाहो जननं श्रौतगृह्यारिण बहूनि विध्यन्तहण्यपि च बहुसहस्रवर्षपूर्वभवं विधिमनतिक्रम्यैव यावद्द्य प्रवर्तन्ते । शास्त्रीयविवादेपु, सम्वादपत्रिकासु, स्वकीयपत्राचारेषु च क्रियमाणः कृतविद्यैः कोविदैः संस्कृतभाषायाः प्रयोगः मुद्रणयन्त्रेषु प्रचुरप्रचारं प्राप्तेष्वपि हस्ताङ्कितसंस्कृत-सन्दर्भाणां हस्तप्रतिलिपिविधानं, ग्रन्थविलोपावसरे शब्दशः सकलशास्त्रपुनराविर्भावार्थ निखिलनिगमाऽऽगमानां कण्ठाने स्थापनं चेत्येतत् सर्व भारतीयानां पूर्वो- ताम् इमां विशिष्ट प्रवृत्ति निदर्शयति । तस्माद् भारतीयानाम् अतीतसभ्य- ताम् अनुसन्धातुं हिन्दूनाम् इदानीन्तनी संस्कृति च समवबोद्ध संस्कृत- भाषाया अध्ययनं सुतराम् प्रयोजक सम्पद्यते ॥ (११) न खलु तावतैवाऽलम् । यूरोपीयसंस्कृतिदर्शनयो विकास विज्ञातुमपि संस्कृतभापाऽध्ययनं नितरां व्यपेक्ष्यते । तथा चोक्तं विंटरनि- ट्जमहाशयेन, “यदि अस्माकं स्वसंस्कृतेः उपक्रमप्रक्रमाः बुभुत्सिताः, यदि अस्माकं पुराणतमभारोपीयसंस्कृतिः विविदिषिता, तदा यत्र भारोपीयजनानां वर्षिष्ठं वाङमयं सुरक्षितं तद् भारतवर्षमेव खलु अस्माकं गतिः", इति ॥ अथ द्वितीयः खण्डः प्रतीच्येषु संस्कृतसारस्वतसम्प्रभावः । स्त्रीष्टस्य अष्टादशमशताव्द्याः चरमचरणे प्रतीच्येपु संस्कृतसाहित्यस्य प्रचारः प्रारब्धः, स च इतिहासजन्मनोऽपि प्राचः भारतयूरोपोभयदेशवास्त- व्यजनानाम् इतरेतरसम्बन्धस्य नाना रूपाणि उद्द्योतयन् अभिनवयुगप्रव- तकः सञ्जातः। अनेन हि तत्र तुलनात्मकभाषाविज्ञानस्य बीजम् उप्तम्, तुलनात्मक- पौराणिकविज्ञानस्य रूपं परिवर्तितम् , पाश्चात्यसुमनसां मतिकलिकानां कश्चिद् नवोन्मेषः कृतः, भारतीयपुरातत्त्वानुसन्धाने पश्चिमविपश्चितां चेतस्सु चिर- स्थास्तू रुचिरुत्पादिता॥ (क) तुलनात्मकभाषाविज्ञानम् । यावत् प्रतीची संस्कृतपरिचयेन अननुगृहीता अभूत् तावद्धि "अस्माक- मेव गीस्तावल्लोके मूलप्रकृतिः, सर्वाः अपि खल्वन्या भाषा अस्या विस्तयः" ·द्वितीय स्खएड: 7 प्रतीच्येपु संस्कन प्रभावः ५ इति आदी --हित -प्रभृतिभाषाणां भाषिरणः प्रसह्य व वते स्म । सम्यग- नुसन्धानेन तु "ग्रीकलैंडिनयोः आदी-हिज्र भ्यां सह अन्वयो दुर्घटः इति, तयोः प्रकृतत्वं दुरुपपादम्" इति च अभवद् धारणा सूक्ष्मेक्षिकया प्रेक्षकाणाम् ! अत्रान्तरे मठान्धकारे दीपेन घट इव पाश्चात्यानुसन्धानानां संस्कृत संस्तवे सति तन्मृग्यमाणो भाषापरम्परा-विषयको गृढोऽर्थः तत्पुरः प्रकाशिनोऽभूत् । ततम्ब "संस्कृतभापैव मूलम् , तदन्वितानि च सर्वाणि भाषान्तराणि अमुप्याः प्रनृतयः" इति केचित् प्रातीच्याः सहसा निरधार- यन् । परं गम्भीरविचारणया तेपां "संस्कृतवाणी तज्जातीयानाम अमूषां वाणीनां ज्येष्ठा सोदा न तु प्रसूः” इति सम्प्रधारणा अजनि । ततः प्रभृति तुलनात्मकं भापाध्ययनं सारवतोऽर्थान् विपयीकुर्वाणस्य विज्ञानस्य रूपम् उपादाय प्रौढिम् अभजत् । अथ लाघवार्थ भारोपीयवर्ग'-इति नाम्ना ख्याति नीतम् अमुं भापावर्गम् एव ड्यूटानिकभाषावर्गः अन्वेति इति 'रास्कः' तदनन्तरं च निमः' अनुसन्दधे । अम्ब्रियन-यास्कन-अल्वान्यन-लिथ्वैन्यन- आर्मीन्यन--फ्रिज्यन--टोखारिश-प्रभृतयः नानाभाषाः (अवेस्ता-ग्रीक-लैटिन- भापाश्च वै अध्याहार्याः) भाषाविद्भिः एतेनैव वर्गेण सह अन्वयं लम्भिताः; हिट्टाइट ( Hittite)-सुमेयन-प्रमुखाश्च अपरा अपि भाषा अनागते काले लम्भिताः स्युः इति तावत सर्वथा सम्भाव्यते ॥ (ख) तुलनात्मकपौराणिककथाविज्ञानम् । तुलनात्मकपौणानिककथाविज्ञानस्य समुन्नयने तुलनात्मकभाषाविज्ञानेन महत् साहाय्यं सम्पादितम् । संस्कृतभाषायाः 'देव'-'भग'-'यज'-'श्रद्धा' प्रभृति शब्दानां एतद्वर्गीयभाषान्तरधार्मिकनानाशब्दानां च सवर्णाः प्रचुरसंख्याकाश्शब्दाः भारोपीयभाषायाम् उपलभ्यन्ते इति, बह्वयो देवताश्च भारोपीयभाषायुगोयाः सन्ति इति च तावद् आधुनिकानुसन्धानेन विज्ञायते । तथाहि, पृथिवीमातर् , अश्विनी, पर्जन्यः, वरुणः इति संस्कृत देवतानां सवर्णाः क्रमेण 'टैरा मेटर Terra mater (लैटिनभापा), 'डायोस्-कुरि' Dior-curi (लैटिनभाषा), 'प'न्यज' Perkunyja (लिश्वैन्यनभाषा), 'औरणस' Oupavos (ग्रीकभाषा) च भवन्ति । १-श्रावदी-अरबी । अर्वदः, (अश्वदः), तस्येयम् श्रावदी । 'अर्वदः' इत्यस्यैव अपभ्रंशः 'अरब', इति भाति ॥ " ·[प्रथमाध्यायः ६ संस्कृत साहित्येतिहासः उदाहृता भारोपीयदेवताः प्रायेण विविधासु भावासु समानानि स्वरूप लक्षणानि बिभ्रतीति वै महदाश्चर्यम् ॥ (ग) पाश्चात्यधारणा प्रभावः उपनिपदो नाम भारतवर्षर्षिवराणां वरिष्ठं गरिष्टं च ज्ञानम् । दारा- शिकोहः अष्टादशशताब्दथा उपमध्यं पारसीकभापायां नासां रूपान्तरम अका- रयत् । ततः 'अक्वेटिल डू पेरनः' (Anquetil Du Perron) ख्रीष्टीय १७७५ तमे वर्षे तस्य रूपान्तरस्यापि रूपान्तरं लैटिन भाषायां प्रणिनाय । एतद्धि खलु महद् अर्थवज्जातम् । यतो हि शोपनहारः (Schopenhaure) केवलं रूपान्तरं ह्यदोऽधीत्य उपनिषदां गूढं तत्त्वम् अधिगम्य, “एतद वै तद् यन्मे ध्रियमाणस्यापि सान्त्वहेतु नियमाणस्यापि च सान्त्वहेतु भविता" इति समुदीरयामास । अथ शोपनहार-प्रतिपादितं दर्शनम् औपनिषदीविद्यश बलवत् प्रभावितमभूत् किल । अथ शार्मण्यशेमुपी भारतीयां प्रतिभा भृशम् अनुहरन्ती दृश्यते तावद् तत्त्वहश्वभिः । तथा च अभ्युक्त 'लोपोल्ड् वान् श्राडरेण' (By Leopold Von Schrorder), "प्राञ्च उत्प्रेक्षाशालिनः (Romanticists) खलु भार- तीयाः, नव्याश्च शार्मण्याः" इति । भारतीयेषु शार्मण्येषु च समानैव मनन- निदिध्यासनप्रवृत्तिः, तुल्यैव च सर्वभूतात्मानुरक्तिः (संसारस्य दुःखमयत्वम्- सौगतानां मूलाभ्युपगमः) समक्लोक्यते । अथ शार्मण्यकाव्येषु संस्कृतका- व्येषु च उभयत्रापि अधिप्रकृति याशं भावकत्वं संवेदनशीलत्वं च परिभा- व्यते ग्रीककाव्यानि हिब्र काव्यानि च सर्वथा तद्वञ्चितानि वीक्ष्यन्ते ।। (ब) प्राचीन शिलादिलेखानुसन्धानम् । संस्कृतज्ञानधनिनो यदि नाभविष्याम, अधिप्राचीनभारतं यजानी- मोऽचत्वे, स्वल्पीयस्तस्माद् अज्ञास्याम इति वचने का अत्युक्तिः । प्राचीन- शिलादिलेखविषयकम् अस्माकं ज्ञानं प्राचीनभारतावस्थासम्बन्धि च नः संवृद्धम् अनुसन्धान प्रातीच्यविद्याधनानां साधूनाम् अधमर्णम् इत्यत्र को नाम विप्रतिपद्यत । परं विषययोरनयोः सकला पाश्चात्यवैदुषी संस्कृतभाषा- ध्ययप्रयोज्यभावनातरंगोत्थापितैव इति कस्य विमतं भवेत् ।। (ङ) अविशेषम् । (१) पाणिनीयाष्टाध्यायी मधीत्य हरिवर्षवास्तव्यानां सरस्वतीसेवकानां .

·७ द्वितीयः खण्डः प्रतीच्य यु संस्कृत प्रभावः स्वान्त 'ल्वभाषाव्याकरणवैकल्यदो पस्तावद् यथाशक्यं प्रमार्जनीयः' इति भाव उदियाय ॥ (२) कतु: कृतित्वं व्यजपन्ती कालिदासस्य श्रेष्टां कृति शकुन्तलाम अनुशील्य पाश्चात्याः प्रसह्य नाम उपतुष्टुवुः। शकुन्तलाशैलीम अनुसृत्यैव च 'गे' (Goethe) 'फास्ट' नाम्नः स्वसन्दर्भस्य प्रस्तावनां विरचयामास ! संस्कृत सन्दर्भाणां शार्मण्यभाषानुवादः शार्मण्यसाहित्यं भूयिष्ठ प्रभाव- यति न । ' श्लेजल' (Schleges) नामा शार्मण्यः कविः संस्कृतकाव्यानि शाण्यभापायां खलु अनुकवयति स्म ।। (३) संस्कृतभाषाप्रब द्धा वै 'महायान' सम्प्रदायस्य प्रामाणिकाः प्रबन्धाः। अथ हरि वर्षीय विविधभापासु तदनुवादः पाश्चात्यसौगतानां मन सि बलवद् अहार्षीत् ।। (४) आ वैदिकग्रन्थेभ्य आ श्रेण्य (Classical) सन्र्दभेभ्यो निखिलः खलु संस्कृतसारस्वतमहार्णवः पश्चिम विपश्चित्कर्णधारैः सम्वत्सराणाम् उप- द्विशते समवगाहितः । वेदानां, ब्राह्मणानाम् , उपनिषदां, रामायणस्य, महा- भारतस्य, पुराणानां, गीतिकाव्यानां, लोकम नोरञ्जकाख्यायिकानाम, औपदे- शिकपशुकथानां, वैज्ञानिकसन्दर्भाणां, किं बहुना यत्सत्यं संस्कृतसाहित्याङ्गिनः सर्वेपाम् अङ्गोपाङ्गानाम् अनुवादाः, टिप्पण्यः, सामीक्षिकसंस्करणानि च (Critical editions) तासु तासु हरिवर्षीयभाषासु संवृत्तानि । अस्तोकेन च तेषां प्रभावेण तत्रत्येषु मनीषिपु नूनं भवितव्यम् ।। अथ तृतीयः खण्डः संस्कृतसाहित्ये तिथिक्रमाभावः हन्त संस्कृतसाहित्यानुसन्धातृभिः कृतेऽपि तादृशसामीक्षिक (Critical) मार्गणागणे तथाविधक्लेशश्लेषविषमे च प्रचुरप्रयासे संस्कृतसाहित्यस्य इति- वृत्तं यावदद्य अनापद्यमानं प्रकाशपद्यां वेविद्यते । नानानिर्णायकैः निर्णीतेषु कविकुलतिलकस्य कालिदासस्य इव कविताकामिनीकान्तस्य भासस्य अपि कालेषु न केवलं पञ्चषाणां दशाब्दीनां प्रत्युत शताव्दीनाम् मिथोन्तरं समु- पलभ्यते । "संस्कृतसाहित्येतिहाससम्बन्धिन्यः सर्वास्तिथयस्ताः समुण्डसूच्यः ·संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्यायः ( Fins ) खलु, याः पुनः उद्धरणायैव कर्गलेषु जटिताः भवन्ति' " प्रस्था- नान्तरेषु परमप्रकर्षप्राप्तम् अपि संस्कृतसाहित्यम् इतिहासे नितरां शोच्या- वस्थं तावद् दृश्यतेः तथाहि अंगुलिगण्याः प्रथमम् इतिहासप्रबन्धाः, अथ तेऽपि कल्पनाबहुलाः । अहो वत भारतीयैतिहासिकानां मूर्धन्यायमानः कह्नणः 'हीरोडोटसस्य' अपि तुला नाधिरोहति ।। तत्र हेतवः । दुर्वचाः खलु संस्कृतसाहित्यस्य इतिहासदारिद्रयस्य अप्र- त्याख्येयहेतवः इति अभ्युपगच्छन्तोऽपि एतावद्धि तावदवश्यं विवक्षामः- (१) इतिहासशब्दस्य योऽभिप्रायः अद्यत्वे गृह्यते न स पुरा भारतीयैः गृहीतः । नृपाणां विश्रुतानां जनानाञ्च चरितकथायाः निवन्धने भारतीयानां प्रवृत्तिः पुरा न कदाप्यभून् , यो हि तैः अप्रमत्तं सोत्साहं च परिरक्षितयोः आर्यसभ्यतासंस्कृत्योः सम्वर्धने सुष्ठु साहाय्यं सम्पादयामास तस्य तु चरितं सुगीतं तैः । तथाहि अध्यात्म भारतीयसम्प्रदायानां विस्तृतं यथाथ च चादृशं चरितानुकीर्तनं संस्कृतवाङ्मये लोचनगोचरी भवति तादृशं न क्वचिदपि अन्यत्र जगतः सर्वासां भाषाणां साहित्ये दृष्टिपथम् अवतरति ॥ (२) कर्मसिद्धान्तः, भाग्यराद्धान्तः, ईश्वरेच्छाकृतान्तः, मन्त्र-तन्त्र- क्रिया विश्वासः, एतद्युगीनवैज्ञानिकमतेरनुदयः इत्येवमादयो बह्वथो विशिष्टा वैदिकवौद्धजैनानां मनोवृत्तयः परिस्थितयश्च संभूय संस्कृतसाहित्ये इतिहासा- नुपलब्धेः ईषद् हेतुतां ब्रजन्ति ।। (३) प्रास्त्रीष्टीयद्वादश शताब्दि भारते घटमानानां राजनीतिकघटनानां क्रमश्च अपि नाम तथा बभूव यथा तेन न काचित् विश्वजनीना प्रवृत्तिः प्रादुरभूत्। (४) भारतीयानां हृदयेषु राष्ट्रीयत्व-भावनाया प्रभावश् च अत्र महान हेतुर् अस्ति । अलक्षेन्द्रस्य (सिकन्दरस्य) भारते विजयानां प्रभावो न इह चिर-स्थास्नुर् अभवन् न च अन्यैः विदेशिभिर् आततायिभिर् भारते । १-लेपज़िगनगरे १८७६ तमेऽब्दे मुद्रितस्य 'व. द. विटनी' कृतस्य संस्कृत- व्याकरणस्य भूमिकातः । पञ्चाशतोऽप्यधिकेभ्यो वर्षेभ्यः पूर्व प्रकाशित मतमे- तत् साम्प्रतमपि तथावदभ्युपगन्तव्यं भवति । २-'भारतीया इतिहासविद्यां न विदुरित्यनुक्त्वा 'तेषामितिहासशब्देन न खलु तस्यार्थस्य ग्रहो बभूव यस्य हरिवर्षीयाणां भवतीति वकन्यमिति फलितं तहानेन॥

·है तृतीयः खण्डः] प्रतीच्येषु संस्कृत प्रभावः कृतैर् आक्रमणैर् इहत्यायां जनतायां राष्ट्रीयत्व-भावनाया उदयोऽजनिष्ट । 'भारतीय-भूपाला न तथा विदेशिभ्योऽद्रुह्यन् यथा अन्योन्येभ्यः' इत्येतच्च अपिनाम मुसल्मानानां भारतोपरि विजय-लाभे मुख्य कारणं वभूव । (५) कालेन दूर नीतानां प्राचीनानां म्ब-पूर्व-क्षितिपतीनाम् इतिहासेपु तत् प्रशस्ति-काव्येषु च न साधारण-भारत-जनताया उचिता प्रीतिर् अभूत् । तस्मात् स्थायिनी कीर्ति लिप्सवः कवयो न तथा स्व-सम-काल-भवानां नृपाणां चरितानि स्व-प्रवन्धानां विषयत्वेन उपाददते स्म यथा रामायण-महाभारतादि प्राचीन-प्रन्थ-वर्णितानाम् । (६) भारतीयानां विशेषापेक्षया सामान्येऽधिका या प्रीतिर दृश्यते सा- ऽपि अत्र हेत्वन्तरतां व्रजति । तथाहि, यदा हि द्वौ प्रति-द्वन्द्विनौ पत्तौ उहापो- हस्य विषयीभवतः, तदाऽपि व्याख्यातॄणां जीवनेतिवृत्तानि सर्वथा उपेक्ष्य केवल विवादीया युक्तय एव किल प्रस्तूयन्ते । दार्शनिकाणां नाना-सम्प्रदायानां व्याख्यानावसरेयु चाऽपि ऐतिहासिकः कालः पृष्टतः कृतो भवति । (७) प्राचीनवाङ मयस्य च वहुतर-संख्याका ग्रन्थाः कुटुम्ब-विशेषस्य वा सम्प्रदाय-विशेषस्य वा मठ-विशेषस्य वा दाय-सम्पत्तिभूता नु उपलब्धि गताः, येषां प्रणेतृणां नामोल्लेखम् अपि हन्त नोपल भामहे । (5) परम-प्राचीन-वाङ्मयापेक्षया अर्वाचीने वाङमये च यदि क्वचिद् ग्रन्थ-निर्मातृणां नामानि किल श्रुति-पथम् अवतरन्ति, तान्यपि, न खलु व्यक्ति-विशेषाणाम् , अपितु कुटुम्ब-विशेषाणां (गोत्र-विशेषाणां वा) उपाख्यात्वेन परिगृह्यन्ते । २ अभूवंश्च भोज-विक्रमादित्यादि-नाम- धारिण्योऽनेकाः व्यक्तय इह। 'अमुकः कविर भोजस्य विक्रमादित्यस्य वा काले खलु जातः' इत्येतावन्मात्रे उपलब्धेऽपि ऐतिहासिक-ज्ञाने न तेन वस्तुत ऐतिहासिकत्वं तज्ज्ञानस्य सिध्यति । १. तथाहि-साहसांकचरितं नाम ऐतिहासिकं कायं विस्मृति-गर्भ निलीनं वरी- वर्ति, नैषधीय चरितं नाम पौराणिक-कथाश्रयं कायं च नाना-टीका- . विभूषितं सत् पण्डितमण्डली-हृदय-हारीभूतं खलु दृश्यते। २-देशान्तरेषु इव भारतेऽपि खण्डे अद्यापि एष व्यवहारो दृश्यते यद् ग्रन्थकाराणां नामानि प्रायः गुप्त-शर्मा-राय-चक्रवर्ती-प्रभृतिभिर् 'उपपदैः एव प्रथितानि सन्ति । न समस्त-नाम-प्रकाशने तथा महत्वं संभाव्यते यथा उपपद-प्रकाशने।

·, १० संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्यायः (8) चदि च क्वचित् पुनः कस्यचित् कवेर् ग्रन्थकारस्य वा नामधेयं तत्प्रणीतग्रन्थे उपन्यत्तम् आलोक्यते, न तस्य मातुः, पितुः, वंशस्य, जन्मभुवः, शिक्षायाः, स्वभावादिकस्य च विषये किञ्चिद् उल्लिखित लभामहे । (१०) दृश्यते च कदाचित् एकस्यैव नगरादिकस्य सार्थकैर् नाना नामभिर्व्यवहारः । एवंगतेऽपि 'नहि भारतीयेपु ऐतिहासिकी बुद्धिरासीद्' इति न जातुचिद् अबसेयम् । इतिहास-विद्या-साहित्ये हि न केवलं विपुलकायानि बहूनि पुराणानि ग्रन्थान्तराणि च, अपितु निश्चित-तिथि-युता अनेके शिला-लेखा अपि इह विद्यन्तेर, ज्यौतिष-ग्रन्थकाराश् च स्व-ग्रन्थ-परि- समाप्तीनां यथावत् तिथीः खलु निर्दिशन्ति स्म ।। अथ चतुर्थो खण्डः संस्कृतभाषा आधुनिक्यो भाषाश् च 'संस्कृत'-शब्द-प्रयोगस्य प्रारम्भ-कालम् अन्विष्यन्तो वयं शब्दम् इमं पाणिनेर् अष्टाध्याय्यां वाल्मीकेश् च रामायणे प्रयुक्तं सर्वतः प्रथमं पश्यामः । अस्य व्युत्पत्ति-लभ्यश् चार्थ :-'एकत्र सञ्चितम्' इति, 'स्निग्धं कृतम्' इति, 'परिमार्जितम्' इति, वा भवति । एतत्-प्रतिद्वन्द्विनः 'प्राकृत'-शब्दस्य चार्थः 'नैसर्गिकम्' इति, 'अकृत्रिमम्' इति वा भवति । अत एव 'प्राकृत'-शब्देन भारतवर्षस्य भाषित-भाषा गृह्यते या हि खलु साहित्यिक्या भाषातः रूपेण भिद्यते । वैदिके हि काले आर्याणां भाषा 'वैदिक-भाषा' नाम्ना व्यवलियते स्म । अद्यतनीनां च भाषाणां तुलनात्मकाऽनुशीलनेन ज्ञायते यत् 'सर्वाः खलु इमा भाषाः कस्याश्चिद् एकस्या एव भाषाया दुहितरः सन्ति' इति । तस्मात् संस्कृत-भाषाया इतिहास-मूलं जिज्ञासुभिर् अस्माभिः साम्प्रतम् उपलभ्यमानो लिखितस्य भाषा-स्वरूपस्य प्राचीनतम आदर्शः परीक्षितव्यो भवति । स च 1-संस्कृतपण्डिता प्रात्मनो लेखेषु वार्तालापेषु च प्रायः 'पञ्चनदा-पञ्चापः, 'सुधासरः पीयूषतटाकः (अमृतसर), इत्येवं-विधानि नामानि प्रयुआना दृश्यन्ते । २-विषयेऽत्र भूयो जिज्ञासुभिर् एकचत्वारिंशात् खण्डाद् प्रारभ्य पञ्चचत्वारिंशं खण्ड यावद् अन्योऽवलोकनीयः ।

·चतुर्थः खण्डः] संस्कृत भाषा आधुनिक्यो भाषाश्च ११ आदर्शः ऋग्वेदे खलु प्राप्यते । परम् 'ऋग्वेदस्य समग्रस्य छन्दोमयत्वात् न हि अत्र तदानी भाषिताया भाषाया वास्तविकस्य स्वरूपस्य दर्शनं शक्यम्' इत्येतस्यां विप्रतिपत्तौ सत्यां, 'ऋग्वेदस्य भाषा छन्दोमयी सत्यपि तदानींतन्या भाषित-भाषातो नितरां भिन्ना भवितुं नाऽर्हति' इति तु न कस्यापि विमतं स्यात् । तास् ता अवस्था उत्तीर्य नानारूपेषु प्रादुर्भूतानां विविध-भारतीय- भाषाणां निम्न-न्यस्ता सारिणी एकदृष्टिपातेन सर्वा आर्य-भाषा-धारा-गतीः पिशुनयिष्यति । सार्वजनिक-वैदिकभाषाः ऋग्वेदवर्जम् अन्या वेद संहिताः ऋग्वेदः ० ब्राह्मणानि यास्ककृतिश्च पाली यास्काऽवरकालिकसंस्कृतम् लिखितपाली रामायणं महाभारत पाणिनि-व्याकरणं च अशोकस्य शिलालेखाः कात्यायनकृतिः पतञ्जलिकृतिश्च नाटकेषु व्यवहृतानि प्राकृतानि लिखित प्राकृतानि अपभ्रंशाः लिखिताऽपभ्रशा आधुनिक्यो भाषाः 'यथा यथा भाषा-विकासो वर्धते तथा तथा साहित्यिकी भाषा सर्वजन- भाषित-भाषातो भेदम् आप्नोति' इति तावत् सारिणीत एतस्याः स्पष्टं ज्ञायते । विपश्चिद्वरा भाण्डारकर महाशया वैदिक कालाद् अवर-काले ·१२ संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्यायः उदितं साहित्यं 'मध्यकालिक-संस्कृत साहित्यं श्रेण्य'-संस्कृत-साहित्यं च' इति द्विधा विभाजयन्ति । ब्राह्मण-ग्रन्थेभ्योऽनन्तरं रामायण-महाभारताभ्यां च पूर्वं गतः कालो 'मध्यकालः' इति मत्वा ते मध्यकालिक साहित्यं प्रकल्प- यन्ति । कालेऽत्र मुख्यो ग्रन्थकारो वैयाकरणश् च सुगृहीतनामधेयः पणिनिर् गएयते । पाणिनेर् अर्वाचीनः कालः श्रेण्य-संस्कृत-कालतया व्यपदिश्यते । कालेऽत्र मुख्यौ वैयाकरणौ कात्यायनः पतञ्जलिश् च स्थाप्येते । सर्व-जनस्य भाषित-भाषाया विविधा दशाः पाल्या (पाली हि अशोकस्य शिला-लेखेपु व्यवहृता प्राप्यते ), नाटकानां प्राकृतैः, अपभ्रंशैः, आधुनिकीभिश् च भाषाभिर अभिव्यज्यन्ते । नाटकानां प्राकृतैश् च न खलु-तदानींतनीनां भाषाणां वास्तविक-स्वरूपाणि प्रकाश्यन्ते । प्रारम्भावस्थासु तावत् प्राकृतैर् लोकानां भाषित-भाषा एव नूनं प्रकाश्यन्ते स्म; किन्तु काल-क्रमेण तान्यपि, साहित्यिक-वैदिक-भाषावत् साहित्यिक-संस्कृत-भाषावच, तान्यपि व्याकरण-निगडितानि भूत्वा साहित्यिकोपभाषा मात्राणि जातानि; ततश् च केवलम् आधुनिक्यो भारतीया आर्यभाषाः भाषित-भाषाणां प्रति- निवयोऽभूवन । एषा विविध-दशा-परिवृत्तिस् तु शनैः शनैः खलु बभूव । तथाहि, पृथ्वीराज-रासो-नामकस्य चन्दवरदाई-कृतस्य महाकाव्यस्य भाषा शौरसेनी-नाम्ना व्यवह्रियमाणया 'अपभ्रंश'-भाषया बलवत् साम्यं बिभर्ति, इदानीतन्या हिन्दीतश् च दृढं भिद्यते । अघोविन्यस्तया तालिकया आधुनि- कीनाम् आर्यभाषाणां विकास-पद्धतिः स्पष्ट व्यक्तीभविष्यति । १-श्रेण्यां भवं श्रेण्यम् । वर्ग-विशेष-सबद्ध इति भावः ।

·प्राकृतानि
चतुर्थः खण्डः]
पैशाची
शौरसेनी
माहाराष्ट्री
मागधी
अद्धमागधी
माहाराष्ट्र
मागधः
अद्धमागध:
शौरसेनः श्रावन्तः
गौर्जर
अपनशः
अपभ्रशः
अपभ्रशः
अपन'शः अपन'शः अपभ्रशः
['अज्ञातभाषा] बाच्छदः अपभ्रंशः
श्राधुनिकी
पौरस्त्या हिन्दी
आधुनिकी श्राधुनिकी माहाराष्ट्री
सन्धवी
राजस्थानी गुजराती
मैथिली औत्कली वंगीया प्रागज्योतिषीया
(विहारी)(उड़िया)(बंगाली) (आसामी)
संस्कृत आधुनिक्यो भाषाश्च
लहदा-पाश्चात्य पाञ्चापी काश्मीरी
आधुनिकी पाश्चात्या
पाञ्चापी (पंजाबी). आधुनिकी
हिन्दी
१. एषा भाषा "शिन'-भाषा-सदृशी कामपि भाषां सूचयति ।

·संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्यायः उपरि-न्यस्तायां तालिकायां प्रदर्शिता या आधुनिक्यो भाषाः ख्रीष्टीयस्य सहस्रतमवर्षस्य प्रत्यासन्नकाले विकसितु प्रारब्धाः, न ता विभक्ति-प्रत्यययोर बलेन अर्थ व्यञ्जयन्त्यो भाषा अभूवन , प्रत्युत आंग्लादिभाषावत् तास्वपि, विभक्ति-प्रत्यययोः स्थाने, शब्द-प्रयोगेण खलु अर्थः प्रत्याय्यते' । उक्त च बीम्जमहोदयः-संश्लेषण-प्रसूनं कोरकतया उद्भूय स्फुटितम् । सर्वांशेन च स्फुटितं भूत्वा, कुशुमान्तरवत् , म्लानिम् उपागमत् । अस्य दलानि, विभक्ति-प्रत्यया इत्यर्थः, एकैकशो विशुष्य अपतन् । यथाकालं च फलं, वैश्लेषिकी भाषा इत्यर्थः, उदियाय, उपचयं परिपाकं च प्राप्नोत्' इति । 'यदाऽपि भारते आर्य-भाषाः अनार्यभाषाश् च मिथः संमिलन्ति तदा पूर्वोक्ताभिर् उत्तरोक्ताः क्रोडी क्रियन्ते' इत्यनेन आर्यभाषाणां गुणोत्कर्षो दुरपह नवः। अद्यत्वे च येषु देश-खण्डेषु जाति-द्वयस्य देशयोः सीमे सगच्छेते तेषु एतत् पूर्वोक्त' भाषा-स्वरूपस्य विपरिवर्तनं नियमेन प्राग्रे- सरद् अवलोक्यते। अनार्यभाषा इति प्रायः परिभाषिताः (So-called) द्रविड-शाखाकाः 'तैलुगु, तामिल, मलयालम, कनारी, इति चतस्रो भाषाः दक्षिणा-पथे प्रसिद्धाः प्रायेण संस्कृत-मिश्राः सन्ति जाताः॥ अथ पञ्चमः खण्डः संस्कृतस्य भाषित-भाषात्वम् "कियदंशं यावत् ननु संस्कृतं भाषिता भाषा बभूव ?' प्रश्नम् इमं प्रति- ब्रुवद्भिर् अध्यापकवरैर् ई० जे० राप्सनमहोदयैर् अभ्यधायि–'अस्माभिः प्रयुज्यमाना साहित्यिकी पालभाषा इवैव संस्कृतमपि नूनं भाषिता भाषा- ऽऽसीत् । संस्कृतं च पुरा भारते वर्षे पश्चिमोत्तर-दिग्भागे सर्वैर् जनैर् अभाष्यत । कृत्स्नेन हि संस्कृत-वाङमयेन अस्य विकासः स्पष्टं विज्ञाप्यते, अस्य च ध्वनि-विशेषैर् यद् वैशिष्टय प्रतिभाति तदद्यापि पश्चिमोत्तरीये भारत-भागे समुपलभ्यमानेषु शिला-लेखेषु प्रायोऽक्षीणं प्रत्यक्षम् आलोक्यते। १-विभक्ति-प्रत्यययोर बलेन अर्थ द्योतयन्तीषु संस्कृतादिभाषासु प्रकृति-प्रत्ययानां समासानां च रचनायां संश्लेषस्य प्राधान्यात् बाहुल्याच यूरोपीयास ताः 'सांश्लेषिक्यो भाषा' इति व्यपदिशन्ति । विभकि-प्रत्यय-स्थाने शब्द-प्रयो- गेण अर्थ विज्ञापयन्तीषु हिन्दी-अभृतिषु भाषासु विश्लेषस्य प्राधान्यात् ता वैश्लेषिक्यो भाषा उच्यन्ते ।। , ·१ - पञ्चमः खण्डः]] संस्कृतस्य भाषित भाषात्वम् १५ आदौ किल संस्कृतं पश्चिमोत्तरभागे एव लब्धोद्भवस्य हिन्दु-धर्मस्य भाषा बभूव । हिन्दु-धर्मस्य प्रसारेण सह संस्कृतमपि प्रसारम् आप। जैन-बौद्ध- धर्मयोः प्रसारस्य काले कियत्कं कालं यावद् अस्य प्रसारोऽवरुद्धः। अथ तयोर धर्मयोर् हासे प्रारब्धे पुनः संस्कृतस्य उत्थानम् अभूत् । शनैः शनैश् च एतत् समग्रेऽपि भारत वर्षे लब्धास्पदं बभूव । तदेवम् या संस्कृत भाषा आदी कस्यचित् नगण्यस्य जनपदविशेषस्य भाषिता भाषा बभूव सैव कालक्रमेण जातिविशेषस्य धर्मविशेषस्य च भाषा भूत्वा अन्ततोगत्वा अखिलस्य भारत- वर्षस्य सर्वधर्म-राजनीति-संस्कृतीनां भाषा समजायत । कालेन विशाला राष्ट्रीय-भाषा सती एपा हिन्दु-राष्ट्रीयत्व-विनाशकानां केवलं मुस्लमानानां शासन-काले आत्मनो गौरवशालिनः पदात् प्रभ्रष्टा बभूव" इति । अथ वक्ष्यमाणा युक्तयः संस्कृतस्य भाषित-भाषात्वं साधयन्ति- 'मध्य-संस्कृतं 'श्रेण्य'-संस्कृतं च उभयमपि वैदिक्याः भाषाया अपत्ये खलु स्तः” इति तावद् निर्दिष्टचरम् । अथ तदेतद् उभयमपि वहुतिथं कालं यावत् शिष्टानां व्यावहारिकी भाषा अभवत् । 'पाली' इति नाम्ना 'नाटक-प्राकृतानि' इति नाम्ना च सङ्केत्यमानास् तदानींतन्यो सर्व-जन- भाषित-भाषा अपि आभ्यां प्रभाविता अभूवन्""। २-यास्काद् आरभ्य सर्वे प्राचो वैयाकरणाः संस्कृतं 'भाषा' इति व्यपदिशन्ति । 'भाषा' शब्देन च विश्वजनीनं दैनंदिन व्यवहार-साधक शाब्दिकं साधनं विहाय किं ग्राह्यम् ? ३-पाणिनि-प्रोक्तस्य व्याकरणस्य बहवो विधयो' जीवित-भाषा- विषयमात्रे चरितार्था भवन्ति, नाऽन्यत्र । ४-(ख्रीष्टात् पूर्व द्वितीयशतके भवेन) पतञ्जलिना संस्कृतं लोक- व्यवहृता भाषा उक्ता, स्व-शब्दाश् च लोक-प्रसिद्धाःशब्दाः। ५-भाषित-भाषासु तत्तद्-देश-निमित्तका ये विशेषा दृश्यन्ते ते संस्कृतेऽपि खलु आसन् इति ज्ञायते । तथाहि यास्कः पाणिनिश् च 'प्राच्येषु' 'उदीच्येषु' इति देश-नाम-निर्देश-पूर्वक तांस्तान् विशेषान् स्पष्टं सकेतयतः । 9--तथाहि, नारकीयेषु प्राकृतेषु ऋद्धि-सुदरिसन-प्रभृतयः शब्दा उप- लभ्यन्ते, पाल्यां च तत्समुशा एव इद्धि-मुदस्सन-प्रभृतयः। 'ऋद्धि-सुदरिसन- प्रभृतयः शब्दाः इद्धि-सुदस्सन-प्रभृतिभ्यः शब्देम्यो निष्पादिताः सन्ति' इति तु साधयितुम् अशक्यम् । तस्माद् 'ऋद्धि-प्रभृतयः शब्दाः संस्कृतशब्देश्य एव निष्पादिताः सन्ति' इत्येव अभ्युपगन्तन्यं भवति २-तथाहि, दूरात् सम्बोधने वाक्यस्य अन्तिमः स्वरः प्लुतो भवति ।

·संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्यायः कात्यायनेनाऽपि जनपद-विशेषान् प्रयोग-विशेपाः प्रदर्शिताः, पतञ्जलिना च तत्तन्मण्डलमात्रे व्यवहारम् आरूढाः शब्दाः सङ्गृह्य स्वभाध्ये न्यस्ताः । (६) श्रृयने किल कथासु यद् भिनुभिः 'संस्कृतभाषा भगवता आत्मनो भाषित-मापात्वेन उपादेया' इति भगवान् गौतमोऽभ्यर्थितः । अनेनापि 'संस्कृतं भगवद्-बुद्ध-काले भाषिता भापा बभूव' इति फलितं भवति । 5-स्वग्रन्थानां प्रचुरं प्रचारम् अभिवाञ्छता ख्रीष्टीय-द्वितीय-शतक- जातेन कवि-तार्किक-चक्रवर्तिना अश्वघोपेण पाल्यादिकं विहाय संस्कृतमेव स्व-रचनायाम् आश्रितम् । अस्माद्धि अनुमीयते यत् तदा प्रजासु संस्कृतस्य यावान् समादर आसीत्, न तावान् पाली-प्राकृतादिकस्य; संस्कृतेन च प्रणष्ट- पूर्वम् आत्मनो गौरव-पदं पुनः प्राप्तम् आसीद् इति । ८-ब्रीष्टीय-द्वितीय-शतकाद् अर्वाचीने काले ये शिला-लेखा उत्कीर्णा अभूवन् , तेषां मध्याद् ये प्रकाशम् आगतास् तत्र संस्कृते बहवः, पाल्यादिषु च अल्पतराः दृश्यन्ते । स्त्रीष्टीय-धष्ठशतकाद् अवरकालिकानां शिला-लेखानां तु, जैन-शिला-लेखान् वर्जयित्वा, सर्वे संस्कृते लिखिता उपलभ्यन्ते । 'शिला- लेखानां च भाषया तथा भवितव्यं यथा सा लोकेन सुपठा सुगमा च स्यात्' इति तु न कस्यापि विमतं भवेत् । -उत्तरीय-भारतवर्षस्य वौद्धानां ग्रन्थाः प्रायः संस्कृते उपनिबद्धा अवलोक्यन्ते । तेन हि ज्ञायते यद् न बौद्धेषु अपि ये संस्कृत विरोधिन आसन तेषां प्रयत्नः फलवान् अभूद् इति । १०-खीष्टीय-सप्तम-शतके मौखिकेषु शास्त्रीयेषु वादेषु बौद्धैः संस्कृतमेव प्रयुज्यते स्म इति तावद् ह्य नसागस्य भारत-यात्रा-वर्णनेषु स्पष्टम् उपन्यस्तं पश्यामः । तदानी च प्राकृतं सर्वथा अत्यक्तवन्तः सन्तोऽपि जैना अपि संस्कृतेन व्यवहतुं प्रारभन्त । ११-संस्कृतनाटकेषु पात्राणां सामाजिकी स्थितिम् अनुरुध्य तद्- भाषण-योग्यानि विविधानि प्राकृतानि प्रयुक्तानि दृश्यन्ते । नायकाः, उच्च- पदाधिकारिणः, तपस्विनः, तपस्विन्यः, एवंविधानि पात्रान्तराणि च संस्कृतम् आश्रित्य त्रु वन्ति । खियः, अवर-स्थितिकानि च अन्यानि पात्राणि प्राकृतैर् एव व्यवहरन्ति । तेन हि ज्ञायते यद् ये न संस्कृतेन व्यवहाँ शक्ता अभू- वन् , तेऽपि जनाः संस्कृतेन प्रकाशितं वक्तुर् अभिप्रायम् अवश्यम् तत्क्षणम् अवोधन् इति । अन्यच्च, 'संस्कृत-नाटकानि पुरा अभिनीतानि अपि अभवन्' इत्येतत्साधकानि नाना प्रमाणानि उपलभामहे । अथ अभिनये सति सामाजिकैः संस्कृतभाषितार्थोऽपि अवश्यं बोद्धन्यः, अन्यथा कथं ·पञ्चमः खण्डः 1 संस्कृत भाषा भापित्वम् तु तेषां रसास्वादः त्यात ? तदनेनापि संस्कृनत्य सर्व-लोक-नाम्यत्वं स्वयम् आयाति। १२-'रामायण-महाभारतयोर मूल-श्लोकानां पाठमानं लोक-समक्षं समभवत्' इत्येतच्च बहुभ्यः प्रमाणेभ्यो विमो वयम् । एवं हि सति 'संस्कृत- श्लोकार्थः श्रोतृभिर् अवश्यं झटिति गृह्यत स्म' इत्यत्र कः संशयीत । आभिर् युक्तिभिर् ज्ञायते यद् आहिमगिरेर् आविन्ध्याद्रेर् आर्यावर्त इति नाम्ना यो भूभागोऽस्ति प्रसिद्धः, तत्र पुरा संस्कृतं लोक-भाषा वभूव, यां न केवलं ब्राह्मणाः, अन्येऽपि सर्वे जनाः भाषन्ते स्म, अवगच्छन्ति स्म च इति । अस्ति च पतञ्जलिना प्रोक्ता एका कथा यत्र कोऽपि रथवाहकः केन- चिद् वैयाकरणेन सह 'सूत'-शब्दस्य व्युत्पत्ति-विपये विवदते । श्रूयते च लोक-वार्तासु यत् कदाचिद् महाराजो भोजः कञ्चन काष्ठ-खण्डान् विक्रीय जीविकाम् अर्जयन्तं पुरुपम् एकदा शिरसा काष्ठ-भारं वहन्तम् आलोक्य अनुकम्पाविष्ट-हृदयस् तं पृष्टवान्–'कच्चिद् भारो न बाधति ?' इति । आत्मनेपदिनो बाधतेः परस्मैपदितया व्याकरण-विरुद्धं प्रयोगं श्रुत्वा : खेदं मन्यमानः स प्रत्यब्रवीत्-"भारो मां तथा न वाधते, यथा 'बाधति' बाधते” इति । 'खोष्टीये सप्तमे शतके बौद्धैर् जैनैर् अपि संस्कृतेन व्यव- हतु प्रारब्धम्' इति तावद् अभिहितं पुरा। अद्यत्वेऽपि पण्डित-तल्लजाः मिथः संलापे, विशेषेण च शास्त्र-चर्चायां सर्वदा, संस्कृतेन एव व्यवहरन्ति । विषयम् इमम् उपसंहरद्भिर अस्माभिर् एतावदेव तावदन्ते वक्तव्यं यद् आद्य- दिनाद् आरभ्य अद्य यावत् सैव स्थितिः खलु संस्कृतस्य आसीद् अस्ति च या 'ज्यू' (Jew )-जातौ हिब्रू भाषाया अस्ति, यूरोपीयेतिहासस्य च 'मध्य- काले लैटिनभाषाया आसीत् इति । अथ षष्ठः खण्डः श्रेण्यसंस्कृतलक्षणम् भारतीय साहित्येतिवृत्तं तावद् 'वैदिककालः श्रेण्यसंस्कृतकालश्च' इति कालद्वयेन द्विधा विभज्यते । पाणिनेः प्राक् प्रथमः, परतश्च अपरः कालो गण्यते । आये हि वेदाः, ब्राह्मणानि, आरण्यकग्रन्थाः, उपनिषदः, कल्पाश्चेति १-पतक्षलेः "शिष्ट-शब्दोऽत्र विचारणीयः ।

·, १८ संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्याय मारस्वत समावेश्यते । द्वैतीये च रामायणमहाभारते, पुराणानि, महा- काव्यानि, रूपकारिण, गीति काव्यानि, कथाः, आख्यायिकाः, चरितानि, पञ्चतन्त्रादि-मनोरञ्जनशिक्षा-नीतिग्रन्थाः, व्याकरणानि, शिक्षाः, श्रायुर्वेदः, धर्मशास्त्राणि, ज्योतिषप्रबन्धाः, गणितप्रकरणानि चेत्यादिकं भूयिप्ठं माहित्यं समावेशमाप्नोति । द्वयोश्चानयोः देहात्मविषयशैलीतिचतुष्कस्य मिथो भंदात् परस्परं भेदो यथा प्रदर्शितो भवति तथा संक्षेपेण चतुष्कमेतद् अधस्ताद निरूप्यते । अथ तत्र- (क) अधिदहम् । समग्रः खलु ऋग्वेदश्छन्दोबद्धः । गद्यस्य तु प्रयोगः शनैः शनैः विकासमापत् । यजुप्पु ब्राह्मणेषु च गद्यं प्रायः प्रौढिं प्राप्त दृश्यते । उपनिषत्स्वपि अस्य आंशिकः प्रयोग उपलभ्यते, परं श्रेण्ये संस्कृते प्रायेण अत्याभाव एव संल्लक्ष्यते । तत्र हि आयुर्वेद-धर्मशास्त्र-सदृश्यो विद्या अपि पद्यनिगडिताः निशाम्यन्ते । गद्यन्तु केवलं दर्शनेषु व्याकरणे च प्रहेलिकायमानचा दुरवबोधकुटिलितया च शैल्या प्रयुज्यमानं प्राप्यते । कथाख्यायिकादिपु पञ्चतन्त्रादिपु रूपकेषु च यद्यपि साहित्यिक गद्यं व्यवहृतं विलोक्यते नथापि तदेतद् दीर्वसमास-बहुलत्याद् ब्राह्मणग्रन्थस्थगद्येन सम्यक् सारूप्यम् आवोदुन प्रभवति ।। अथ श्रेण्यसंस्कृतसाहित्ये प्रयुज्यमानानि छन्दांसि प्रायेण छान्दसच्छ- न्दांसि आश्रितानि सन्त्यपि तेभ्यो भिद्यन्ते । “श्लोकस्तत्र' प्रमुखायते । श्रेण्यसंस्कृतच्छन्दांसि बहुविधानि, प्रतिपादं वर्णमात्रा-संख्या-परिमाणयोः दृढनियमात् स्वोपजीव्येभ्यः छान्दसच्छन्दोभ्यो दुष्करतराणि च खलु भवन्ति। (ख) अध्यात्मम् । वेदेषु जातप्ररोहमानं पुनर्जन्मसिद्धान्तबीजम् उपनिपत्सु काण्ड दर्शयन् संस्कृतसाहित्ये तरुत्वेन परिणमति । तथाहि 'धर्मसंस्थापनार्थाय विनाशाय च दुष्कृता' देवो विष्णुः पुनः पुनः मनुष्य- रूपेण वा पशुरूपेण वा पृथिवीम् अवतरति ।। 'साधारण तावन्मर्त्यलोकवर्णने पौनःपुन्येन अमर्त्यलोकवर्णनं संस्कृते क्रियते । घनिष्ठः च खलु देवलोक-भूलोकयोः अन्योन्यसम्बन्धः संस्कृत- साहित्ये पठ्यते' इत्येष अपरः वैदिकलौकिक-संस्कृतसाहित्ययोः विशेषः । अथ महती काचित् संस्कृत-साहित्य-शिल्पिनाम् अत्युदामात्युक्तिरस- १-तुसंहार-गीतगोविन्द प्रभृतीनि काव्यानि पाश्चात्यः गीतिकाव्यातीति व्यपदिश्यन्ते ।।

·१ . वष्टः खण्डः] श्रेण्य संस्कृत लक्षणम् प्रवणता विलोक्यते । एतावत्प्रवला चैषा यन् लोके किल प्रामाणकान् संस्कृतात्युक्तिः प्रविष्टा । तथाहि वाणस्व कादम्बया त्रिभुवनललामभूता, 'अपरेव पृथिवी समुत्पादिता, 'सततप्रवृत्ताध्ययनध्वनिधीतकल्मपा' इत्यादि- बहुविधा अतिशयोक्तयः उज्जयिनीवर्णने श्रूयन्ते । "लोकातिशायितपस्वितावर्णनं, पौराणिकोपाख्यानानाम् अद्भ नः पटूल्लेखः, वर्णने भूयोभूयः बहुपद्यप्रयोगः, महाकाव्यानां महाकायत्वं, गद्य- रूपाणाम् एकतमस्य निरुपमः संक्षेपः, प्रत्यालि के साहित्ये स्वभावादिव प्रयुक्ता दीर्वसमासाः इत्येतत् सर्व श्रेण्यसंस्कृतसाहित्यकाराणां तामेतां प्रवृत्ति पटु प्रदर्शयति ॥१२ (ग) अधिविषयम् । वैदिक साहित्यं हि ताबद् आवृलमूलं धर्म्य- प्रवृत्तिकम् ; श्रेण्यसंस्कृतसाहित्यं तु निसर्गतः लौकिक प्रवृत्तिपरिगृहीतम् । तथाहि वाय्वग्निवरुणादयः पुराण्यः वैदिक्यो देवताः श्रेण्यसंस्कृतयुगे गौरयो जाताः । अथ ब्रह्मा विष्णुः शिवश्चेति त्रयो देवाः विशिष्य उपासनीयाः अभवन् । गणेश-कुवेर-लक्ष्मी-सरस्वती-प्रमुखानि नव्यानि नानादेवतान्तराणि च युगेऽत्र कविकल्पनातः प्रसूतानि । (ब) अधिशैलि । पाणिनीय-व्याकरणसन्दानितचरणं श्रेण्यसंस्कृतं पंगुवत् सन्निरुद्धप्रसरं किल वर्तते ! अन्यच्च एतयुगीयालङ्कारिकाचार्यः दूरक्षाः काव्यनियामकाः राद्धान्ताः प्रतिपादिताः, रचनासु च अस्य युगस्य दीर्घसमासप्रयोगः प्रचुरप्रचुरः प्राप्यते । तदित्थं यथा यथा कालोऽतिकामति तथा तथा संस्कृतकाव्यं क्लिष्टतां दधाति । न पुनः एतावता 'सस्कृतकाव्यं काव्यत्वाधायकगुणैः तर्हि परिहीयते' इति उन्नेतव्यम् । तदेतत् तथ्यम् 'अस्ति तावद् मत्संस्तुतेपु अन्यतमः मनीषिमतल्लिका कृतकाव्यात्मसाक्षात्कारः यं खलु इह काव्याद् ऋते न किञ्चिद् भावान्तरम् आनन्दयति' इति ब्रु वता मैकडानल महाशयेन अपि प्रतिपन्नम् । अविकृतस्तु परं संस्कृतकाव्यचमत्कारः केवलं मूलरचनाध्ययनेन एव अनुभवितुमर्हः । या हि रमणीयता संस्कृतच्छ- न्दस्सु वर्तते न सा भाषान्तरानुवादेषु अनुविधातु शक्या । १-एवमेव उजयिनीवर्णन नैकपृष्ठानि व्याप्नोति । दशकुमारचरिते च दण्डि- कृतौ एतादृशमेव पुष्पापुरीवर्णनमुपलभ्यते ॥ २-परामृशन्तु मैकडानलकृतं संस्कृत साहित्येतिवृत्तम् ( History of Sanskrit Literature)॥

·संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्यायः तस्माद् अनुवादान सर्वथा उपेक्ष्य संस्कृत-काव्यानन्देप्सूनां न केवलं मूलसंस्कृतग्रन्थाध्ययनम् एव अपेक्षितं भवति प्रत्युत भारतीयप्रकृतिश्यभाव परिज्ञानं, भारतीयानां शीलस्वभावविचारादिषु रूढिप्रथासम्प्रदायजनश्रु त्या- दिषु च परिनिष्ठितत्वम् अपि ।। , श्रेण्यसंस्कृतवाङमयस्य इतिहासं संक्षेपेण वक्तुम् अस्माकं खल्वेष प्रयत्नः ।।

·अथ द्वितीयोऽध्यायः ऐतिहासिक महाकाव्यद्वयी पुराणानि च, तत्र सप्तमः खण्डः कविताऽऽपगायाः प्रभवः "उदात्तं जटिलं च किमपि चरितं कवितायाः विषयः स्यात् । प्रधान- पात्राणि च अस्याः कुलीनानि उदाराणि विशालधीशालीनि च भवेयुः । विषयविस्तरश्च विषयप्रकर्षानुरूपतमः स्यात् । सम्वादैः स्वगतभाषणः वृत्तान्त- कथाभिश्च खलु काव्यस्य विकासपरिपोषौ निर्व]ते ।" इत्येतद् "आर्नाल्ड". वचनं रामायणमहाभारते प्रति तावद् अक्षरशश्चरितार्थ भवति । तथाहि रामायणे रामरावणयोः महाहवे रामस्य विजयः उपवर्णितः, महाभारते च महाभारतेतिनाम्ना लोके ख्यातिम् आरूढस्य पाण्डवधार्तराष्ट्राणां सङ्ग्रामस्य कथाऽतिविस्तरेण कीर्तिता । पात्राणि चात्र राजकुलप्रसूतत्वात् महाकुलानि विचित्रचातुर्येण च दित्रितानि, विशेषतः स्त्रीपात्रेयु प्रत्येक प्रविविक्त-स्वरूपतया प्रतिभासमानं निर्वयेते'। न च रामायणमहाभारतयोः उद्भवः एकपदे बभूव । भारते हि वर्षे काव्यस्य मूलम् ऋग्वेदस्य सम्वादसूक्तेषु खलु विद्यमानं विन्दामहे । वैदिकयुगस्य अवरभागे आविभूतेषु ब्राह्मणग्रन्थेषु तावद् इतिहास-पुराणाऽऽ- ख्याने ति त्रयाणां विद्यास्थानानाम् उल्लेख उपलभ्यते । श्रौत-गृह्य-क्रियावस- रेषु च क्रतोः अङ्गत्वेन तदमीषां श्रवणं श्रावणं चावश्यम् समभवद् इत्यत्र १-तथाहि अस्ति महाभारते द्रौपदी या खलु कुलवधूः, मानिनी, दारुणतमेऽपि विपत्काले अनाकुला, सती दृढ़भतृव्रता च भवन्त्यपि सती दृढ़भतृव्रता च भवन्त्यपि मानुषस्वभावलभ्यदोषैः सर्वथा विवर्जिता न भवति । २--अवरवैदिकयुगग्रन्थेषु हि इतिहासपुराणाध्ययनेन देवाः प्रीयन्ते इत्येवंविधाs भिप्रायकानि वचनानि लभ्यन्ते । 'इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपवृहयेत्' 'भारतं पञ्चमो वेद इत्यादिभिः प्रायोवादैः इतिहासपुराणानां महत्त्वं न्यकमेव ॥

·संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्यायः चै बहूनि आप्तप्रमाणानि सन्ति । एवंविधकाव्यानां ग्रन्थरूपतया तदा सद्भावे प्रमाणेपु दुर्लभेष्वपि पुरातने काले तत्पाठकानाम् ऐतिहासिकपौराणि- कानां सद्भावस्तावत् प्रतिपेद्धम् अशक्यः । काव्यप्रणेतृभिः ( अथ बौद्ध जनश्चापि ) विपुलं कथावस्तुजातं वुद्धावतरात् प्रागेत्र समाहृतात् पुराणेति- हासगाथाख्यायिकात्मकात् कथासाहित्यकोपाद् उपादीयतेत्यत्र न काचिदपि विचिकित्सा । महाभारतोल्लिखिताद् 'बृहदितिहास'-शब्दात् 'कर्तु: काव्य- प्रकारकं प्राचीनतरं किमपि साहित्यमेव विवक्षतम्' इति वै तावदनुमीयते । पुरातन्यो विपुलाः काव्यकल्पाः 'पुराणवार्ताः' एवनूनम् अस्मत्काव्यवाङ्मयस्य उपजीव्यानां केपांचित् काव्यानां पशुपतत्रिकथानां च उपजीव्याः अभूवन इत्येतस्य पक्षस्य साधीयस्त्वं तैः पद्यः अपि सम्भाव्यते यानि ग्रन्थान्तरेषु तु लभ्यन्ते, परं विद्यनानकाव्यसन्दर्भेषु कदाचिदेव नतु सर्वदा लभ्यन्ते; यानि च स्वरूपेगा रामायणमहाभारतस्थपद्यसादृश्यम् आवहन्ति । अपिच, साम्प्रतम् लोके प्रतीतं महाभारतं मौलिक नास्तीति स्वयं महाभारताद् एव अवगम्यते । तथा चोक्तम्- "आचख्युः कवयः केचित् सम्प्रत्याचक्षतेऽपरे। आख्यास्यन्ति तथैवान्ये इतिहासमिमं भुवि ॥ अत्र 'आचख्युः' इति परोक्षलिट्प्रयोगोऽपि प्रेक्षणीयो भवति ।। अथ अष्टमः खण्डः रामायणम् (क) साधारणपरिचयः। भारतीयैः ग्रन्थकारैः रामायणं तावद् आद्यं काव्यम्', अस्य प्रणेता ऋषिर्वाल्मीकिश्च प्राद्यः कविः आख्यायते । तदस्मिन् रामायणे न केवलं संग्रामाः विजयाश्चैव उपनिबद्धाः, प्रत्युत रूप- कोपमाद्यलङ्कारसमुद्भासितायां भाषायां प्रकृतिरपि उपवर्णिता । तदेवमत्र जनमनोरञ्जनम नमहाकाव्याऽलंकृतकाव्योभयकृत्योः लक्षणे उपपद्यते । निखि- १-काव्यलक्षणे हि काव्यस्य अन्तरात्मनोऽपेक्षया अस्य शरीरस्यैव अधिकतरं निरूपणं निशाम्यते, तस्मादेव काव्ये उपमा-रूपक-श्लेषप्रभृत्यलङ्काराणां भूरि संयोजनं भवति । , ·अष्टमः खण्डः] रामायणम् २३ लेऽपि च महीमण्डले किमपि काव्यान्तरं लोकंपृणतया रामायणं नातिशेने । स्वनिर्माणकालाद् आरभ्यैव खल्वेतद् भारत काव्य-रूपक-प्रणेतृणां हृदयाह्लादं आदधद् वर्तते । महाभारते तृतीयपर्वणि रामोपाख्यानं कीर्त्यने । अग्नि- विष्णु-गरुड़-भागवत-ब्रह्माण्डादिपु पुराणेषु च रामायणम् अनुसृत्य रामस्य वीर्यकर्माणि शंसितानि । भास' कालिदासादयः काव्यधनाः कवयो रूपकप्रणेतारश्च रामायणस्य आधमण्यम् उपयन्ति । अश्वघोषप्रमुखैः बौद्ध- कविभिः अपि स्वकाव्यपादपनिषेकः प्रायेण रामायण हृदादेव निर्वर्तितः । ख्रीष्टप्रथमशताब्दयां लब्धजन्मना जैनमुनिविमलसूरिणा रामायणोपजीव्यकः ग्रन्थः खल्वेकः प्राणायि । ख्रीष्टीयतृतीयशताब्दयां त्रिविष्टप-चीन-भारत्योः अनूदितेषु वौद्धग्रन्थेष्वपि रामस्य वीर्याणि वणितानि । अथ न केवलं भारते वर्षे, तस्माद् वहिः सुवर्णभूम्यन्तगर्तेपु ब्रह्मदेश-भारतीयचीन-प्राच्यद्वीपादि- खण्डेप्वपि हि एतत् लोकप्रियम् आसांचक्रे । तथाहि यवद्वीपे (Java ) लाराजांनाङ्-प्रमवनन-पनतरन नामकस्थानस्थितेषु शिवमन्दिरेपु देवगढस्थे विष्णुमन्दिरे च शिलासु रामायणस्य शतद्वयसंख्यकाभ्यधिका वृत्तान्ताः समुत्कीर्णाः समुपलभ्यन्ते । यबीपीयसाहित्ये मलाचाऽभिधप्रायद्वीपीय- साहित्ये च कतिपयेपु ग्रन्थेपु रामस्य वीर्यचरितम् उदीयते । सुवर्णभूमेः स्याम-बाली-प्रमुखाना देशानां ललितकलारच नासु रामायणीयमुख्यपात्राणि मुक्तावलीपु तरलाः इव नायकायमानानि निरूप्यन्ते ।। रामायणस्य आधुनिकभारतीयभाषासम्बन्धप्रकरणे तामिलभाषयाऽस्य सम्बन्धः वर्षिष्ठः इति तावद् एकादशस्त्रीष्टशतके जातेन रामायणस्य तामिला- नुवादेन स्पष्टः एव । तुलसीदासरचितं रामायणम् (रामचरितमानस ) उत्तरापथे यादृश लोकपृणं कोटि-कोटिभारतीय महाजन-धर्म-नीति-मति- समाधायकं चेति न खलु कस्यचिदपि कोविदस्य तिरोहितम् । भारतस्य अन्यासु भाषासु अपि च रामायणस्य नानाविधानि ईषत्परिवर्तितानि अपरिवर्तितानि अनुकृतानि वा रूपान्तराणि आसाधन्ते । रामनवमी -विजय- -वीक्ष्यतां भासकृतं प्रतिमानाटकम् अभिषेकनाटकं च ॥ २---विलोक्यतां कालिदासकृतं रघुवंशम् ॥ ३---निभाल्यतां तत्कृतं पउमचरियं (पभचरितं ) नाम प्राकृवकाव्यम् ॥ -खष्टसप्तदशशतकोद्भवाः किल तुलसीदासगोस्वामिनः ॥ ५-वाल्मीकीयरामायणोपजीवि हिन्दीकाव्यम् ॥ ६-चैत्रसितपातिकी नवमी रामजन्मतिथिः ॥ ४.

·। २४ संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्यायः दशमी -डीपावलीत्यादयोऽने के लगाश्च रामचरिनानुबद्धाः प्रतिवर्ष भारसं कोटिभिर्जनानां नहता समारभर मान्यन्ते !! रामायणे आदिम काण्डे तावन् पठ्यते यद् भगवान् ब्रह्मा महर्षि वाल्मीकिम् अभ्युपेत्य तं रामस्य वीर्याणि जानुम आदिशन्- 'बावन स्थास्यन्ति निरया सारतश्च महीतले नावद् रामायणकथा लोकेषु प्रचरिष्यति' इत्यनया आशिपा तं संयोजयानास' इति ।। (ख) रामायणिक महत्त्वम् । न केवलं लोकंपृणतया सालङ्कारकाव्यतया च, अपितु हिन्दूनाम् आचारिक (आचारविद्या, Ethics)-ग्रन्थ तयाऽपि रामायणं महिना शालते । रामायणलभ्यानां शिक्षाणां व्यवहार्यतया तासां सुबोधत्वं तावत् स्पष्टमेव । अपि च रामायणं नाम मानवजीवनस्य दुरधिगमोपनिषदः काऽपि कुश्चिका खलु । अत्र हि आदर्शभ्रातृ-पति-पत्नी-सेवक-सूनु-नृपाणां स्वरूप तत्तदाचारेण यथा व्याख्यातं न तथा काप्यन्यत्र । दशरथस्य सत्यसन्धत्वं सुतवत्सलत्वं तस्यैव सत्यसन्धत्वं सुतवत्सलत्वमिव, कौसल्यायाः कर्तव्यधीः निरूपमैव सुमित्रायाः स्वसुखत्यागवृत्तिः अदृष्टचरी', लक्ष्मणस्य च अग्रज- भ्रातृजायाभक्तिः अभूतपूर्वा । यत्सत्यं 'मर्यादापुरुषोत्तमः' इति रामबिरुदः तावल्लोके न मृषा प्रथितः । किं बहुना, रामायणे खलु सदाचारस्य चेतनानि निदर्शनानि दृश्यन्ते । एवंविधगुणशालितया एव रामायणम् अन्तर्भारते तबहिश्च परःकोटि-जन-प्राणोच्छासः अजनि जायते जनिष्यते च ।। 1-श्राश्विनशुक्लपाक्षिकी दशमी रामकृतस्य लङ्काजयस्य तिथिः ॥ २-कार्तिकी अमावस्या लङ्काजयानन्तरं रामस्य अयोध्याप्रत्यागमस्य तिथिः ॥ ३--श्रादर्शभ्रातरौ, यथा भरतलक्ष्मणौ; श्रादर्शपतिः, यथा रामः, श्रादर्शपत्नी, यथा सीता; आदर्शसेवकः, यथा हनूमान् आदर्शसूनुः, यथा रामः; आदर्श- नृपः, यथा रामः । भारते हि रामराज्येतिशन्देन स एवार्थोऽभिधीयते यः श्रादर्शज्येत्यनेन ॥ ४-वचोनाशात् प्राणनाशः सुवरतरः इति किल सस्क्षत्रियाः मेनिरे ।। ५-सुमित्रा हि वनं प्रवजन्तं रामम् अनु स्वतनयं लक्ष्मणं प्रेषयन्ती विषादलवम् अपिन अवाप॥ ६-लक्ष्मणो हि नित्यं पादाभिवन्दनात् सीतायाः पादभूषणं केवलम् अभिज्ञात- वान्, न तु मुखभूषणं; सीतामुखस्य तेन कदापि प्रदर्शनात् ॥

·अष्टमः खण्डः] रामायणम् अथ भारतस्य चिरत्नसभ्यतायाः विशेषप्रतिपत्तो अपि रामायणत्य परमोपय गित्वाद् ऐतिहासिकविज्ञानविशेषवृभुमूनाम् अपि तदध्ययन गुरु बद् भवति एतच्च भारतीयं पुराणं लौकिक राजकीयं च वृत्तं तदानीन्तनी भौगोलिकवस्तुस्थितिं च निपुणं निदर्शयति ।। (ग) रामायणस्य शाग्वाग्रन्थाः । रामायणस्य नाना शाखाग्रन्थाः समासाद्यन्त । तथाहि- (१) मोम्बापुरी-शाखाग्रन्थः (मोम्बापुर्या' मुद्रितः)! अत्र शाखाग्रन्थे 'राम'-कृता तिलकाख्या टीका एतदीया सर्वाप्टीका: अतिशत । शिरोमणि म भूपणं नाम च टीकाद्वयम् अपरम् अस्यां शाखायां प्रसिद्धम् । (२) वङ्ग-शाखाग्रन्थः (कोलकातायां मुद्रितः)। अत्र लोकनाथकृता संस्कृतटीका अवाप्यते । इमं हि खलु 'जि. गारेशियो' (G. Corresio) नामा वैदेशिकः कश्चित् पण्डितः अनूवाद । ल चैप अनुवादः पञ्च प्रथीयस्सु खण्डेषु प्रकाशं गतोऽस्ति ।। (३) वायव्यशाखाग्रन्थः (काश्मीरिकशाखाग्रन्थः इतिनान्ना च प्रसिद्धः)। अयं लवपुरे सम्मुद्रितोऽस्ति, टीकाकारश्वास्य कटकः ।। (४) दक्षिणापथ शाखाग्रन्थः (मदरासे मुद्रितः)। अयं हि खलु मोम्बापुरीग्रन्थतो नात्यन्तं भिद्यते । इतरा च शाखात्रयी मिथो बहुतरं भिद्यते ॥ अथैतेषां कतमो वाल्मीकेः मूलग्रन्थेन भूयिष्ठं सम्बध्यते इति तावद् दुर्वचम् । श्लेजल (Schlegel) मतेन' बंगीया शाखा मूलाद् अनन्तरीया, वॉटलिङ ( Bohtlingk)-मतेन तु भूयिष्टाः पुराणपदप्रयोगाः मोम्बापुरी- शाखायाम् एव दरीहश्यन्ते । ऐतिह्यप्रमाणेन च न खल्वत्र यथेष्टं किमपि पर्यवसीयते । हरिवंशपुराणे ट्त्रिंशदुत्तरद्विशततमाध्याये कीर्त्यमानो रामा- यणकथांशो वङ्गीयशाखाकथां विशेषतोऽनुसरन् इव लक्ष्यते । अष्टमनवम- शतकयोः साहित्य-प्रबन्धेपु उदाहृतास्तु रामायणांशा मोम्बापुरीशाखाकथाम् 3-दृश्यतां सटिप्पणं सटीक १८२६ तमाब्दात् १८३८ तमाब्दं यावत् खण्डनये तत्प्रकाशितं वाल्मीकिरामायणम् ॥ २-वडीयवायव्ये च शाखे यथाक्रमं पाञ्चालीगौडीशैल्योः प्रधानक्षेत्रयोः श्रेण्यसंस्कृ- तस्य मुख्याभिजनयोः भूभागयोः लब्धजनी, अपसारितार्षप्रयोगे च ।।

·२३ संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्यायः बडम् अन्त्रीयनानाः नावन् प्रतीयन्त ! एकादशशतकमवक्षेमेन्द्रकथामञ्जरीतः ज्ञायत बात नत्प्राक्काललब्धप्रकाशा खलु बायव्यदिगुदिता शाखा इति । एकादशशती स्तोजराजपशीलतायाः रामायणचम्याः उपजीव्या मोन्वापुरी- शाखा इवनि निर्विकल्प शक्य नावद् वक्तुम् । अद्यप्रभृति बड्डुतियात कालान् प्रागेव कदाचित् सर्वाः इमाः पूर्वोक्ताः शाखाः सम्पूर्णवपुश्चयक्रियाः मन्बभूवुः इति निश्चीयते । तदाऽऽरभ्य अन्योन्यस्य तत्र तत्र स्थलेषु यथा- सन्भवम् उपचयापचयं रचवन्तः एतं शाखाग्रन्थाः इतरेतरनिरपेक्षाः वै प्रवर्तन्ते ।। (घ) कथाऽनुक्रमणी। अथ कारडाख्येपु मासु भागेषु विभक्ते रामायणग्रन्थे उपचतुर्विंशति- सहस्राणि श्लोकानां लोक्यन्ते । तत्र च बालकाण्डाख्ये प्रथसे काण्ड रामस्य चौवनमुखं, विश्वामित्रेण मुनिवरेण सह तदाश्रमपदं प्रति प्रस्थानं, तन्त्र याग- विधादिनां राक्षसाना हननं जनकजापाणिपीडनं च इति; अयोध्याकाण्डाभिधे द्वितीय काण्डे रामस्य यौवराज्यपदाभिषकसमारोहोपक्रमः, तत्र कैकेयीकृतः प्रत्यूहः, रामस्यनिर्वासनम् , रामविरहे दशरथस्य स्वर्यानम् , रामं राजधानी प्रति प्रत्यानिनीपो भरतस्य बन्ध्यं विन्ध्ये रामोपस्थानं च इति; अरण्यकाण्ड- नान्नि तृतीये काण्डे रामस्य दण्डका-गहनाऽवगाहनं विराधाऽऽदि-दनुज- दलनं पञ्चवट्यध्युषणं शूर्पणखया साई कलहायनं सचतुर्दशसहस्ररात्रि- चरनिकरस्य खरस्य उज्जासनं च रावणकृतं मैथिलीहरणं रामकृतं करुणकरुणं परिदेवनं च इति; किष्किन्धाकाण्डनामके चतुर्थे काण्डे रामस्य सुग्रीवेण सौहार्द वालिनो निपूदनं च वानरवरूथिनीभिः अनुगम्यमानस्य पवनसुतस्य अवनिसुतायाः अनुसन्धानं च इति: सुन्दरकाण्डाभिधाने पञ्चमे कारडे ललाम-लङ्का-द्वीपस्य मनोज्ञत्वरावरणप्रासादस्य बलवच्चेतःप्रसादकत्वं हनूमतः सीतायाः सान्त्वप्रदायकत्वं सह सुसमाचारेण पम्पापुर्याः पथिकत्व च इति; युद्ध काण्डनाग्नि पष्टे प्रथिष्ठे काण्डे रामस्य रावणमारणं तङ्काजयश्छः इति; उत्तरकाण्डेतिसंज्ञिते सप्तमे काण्डे पौरजानपदेषु लब्धप्रसरः सीतागोचरः चरैः रामश्रुतिगोचरी कृतः अपवादः, रामराजादिष्टं सीताप्रव्राजनं, सीताशोकः, वाल्मीकः आश्रमपद कुशलवयो जननं परिसमाप्तिश्चेति विस्तरेण वय॑ते ।। (ङ) रामायणोपाख्यानानि । अथ रामायणे, विशिष्य प्रथेमे सप्तमे च काण्डे, बहूनि मधुरमधुराणि उपाख्यानानि खलु आख्यायन्ते । तत्र च विष्णोः वामनावतरः (१,२६), ·अष्टमः खण्डः । रामायणम् कानियोत्पत्तिः (२. ३५-७), स्वाद राजावरोहणे (२,३८-४४), अर्णवमथनं (१,४५), लोकाविर्भावः' (१,२) च इत्येतावन्ति तावत् प्रथम काण्ड, चयाति-नयतया (७, ५८', इन्द्रेगा वृत्रवधः (५,८४-७), उर्वशी- पुरुरवःकथा (७,८७-६०) शम्बूकस्य बृपलतापमन्य कथा चेत्येत्तानि च सप्तमे काण्डे प्राग्रसरपदम् अर्हन्ति ।। (च) रामायणस्य प्रविविकता ( Germineness) वाल्मीकिप्रणीता रामायणकथा पप्ठे काण्ड खलु उपमंहता भवति इति बहुभिः लिंगैः नावन् स्पष्टम् अनुमीयते । लप्तमं हि काण्ड मुख्यकथाs नन्वितोपाख्यानबहलम् । तथाहि एतन्मुखभागे राक्षसत्पन्तिः, इन्द्रावणयोः रणं हनूमतस्तारुएवं चेत्यादीनि बहूनि मुख्यकथाधारामञ्जनानि उपाख्यानानि आख्यायन्ते । प्रथमेऽपि च काण्डे भूयान् प्रचितांशः प्रेक्ष्यते । यदपि अन्यच्च एतद् अनुमानं पुनः पुष्णाति नदिह अधः मुष्टिग्राह्यत्वेन उपन्यस्यत- (१) एतयोः एतयोः काण्डयोः काण्डयोः शैलीभाषे इतरकाण्डशैलीभाषाभ्याम् अपकृष्येते॥ (२) व्याघातदोषदुष्टौ बलु एतौ काण्डौ । यतः प्रथमकाण्डस्थवक्ष्य- माण कथाविवरणानि द्वितीयादिकाण्डस्यकथावखनैः विरुध्यन्ते । भवति च उदाहरणम् अत्र लक्ष्मणविवाहकथा । (६) द्वितीयादिषष्ठान्तेपु पश्चसु काण्डेषु तत्प्रक्षिप्तांशकथावर्ज सर्वत्र वर्ण्यमानः रामः प्रादर्शमयैवीरः, प्रथमसतमयोस्तु स पृथिवीम् अवतीर्णः साक्षाद् नूनं विष्णुः एव भाति ॥ (४) प्रथमकाण्डे प्रथमतृतीययोः सर्गयोः द्वे कथानुक्रमण्यो यत्र एकत्र हि प्रथमसप्तमकाण्डोल्लेखो न विद्यते ।। १-एकदा बने विहरन् महर्षिः वाल्मीकिः स्वैर रममाणं क्रौञ्चमिथुनम् एकम् अद्राक्षीत् । ततः कश्चिद् व्याधः तत्क्रौञ्चदम्पत्योः पतिम् अवधीत् । एतद् दृष्ट्वा करुणापरक्शो मुनिःन्वयमेव श्लोकच्छन्दस्त्वमुपेतया वाचा तं न्याधम् अभिशस्तवान् । अथ भगवान् भूतभावनः वाल्मीकिमुपेत्य श्लोकच्छन्दसा रामचरितं गातुमादिदेश । एतद्दन्तकथाबलेन 'महाकाव्यप्रयुक्तश्लोकच्छन्दसः प्रौढिः वाल्मीकिनर्वतिता' इति कोविः तर्कयति ॥

·संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्यायः एभिः खलु लिगैः जैकोवि (Jacobi) शास्त्रिणा' पर्यवसितं यत् द्वितीयादिपष्टान्तकाण्डकथैव मुख्यरामायणकथा, आद्यान्त्यकाण्डकथया सह कारिचद् मुख्यकथान्तर्गताः कथास्तु प्रक्षिप्ताः एव । केचिद् द्वितीयकाण्ड- प्रारम्भमाः च प्रथमकाण्डे अनुस्यूताः । मुख्यरामायणकथा प्रथमकाण्डे पञ्चमसर्गान् प्रारभ्यते इति ॥ (छ) रामायणस्य निर्माणकालः । (५) महाभारतेन सम्बन्धः । प्रक्षिप्तांशवर्ज रामायणीयः मौलिको भागः महाभारतीयमौलिकभागात् प्राचीनतरः । यतो हि महाभारतीयपुरुष- प्रवरेपु एकतमस्य अपि वर्णनं रामायणे नोपलभ्यते, महाभारते तु क्वचित् क्वचिद् अवर्ण्यमाना रामकथा श्रूयते । अपि च महाभारते सप्तमपर्वणि रामायणपष्टकाण्डस्थपद्यद्वयी उदाहृता दृश्यते । महाभारते तृतीयपर्वणि (२७७-२६१ तमेपु अध्यायेपु) यद् रामोपाख्यानम् आख्यायते तद् रामायणमूलकम् एव प्रतिभाति । वस्तुतस्तु महाभारतस्य पाठकाः रामायण- कथाभिज्ञाः इति मनसि निधायैव रचयित्रा महाभारतगतरामोपाख्यान रचितम् इति अवगम्यते ॥ (२) बौद्धसाहित्येन सम्बन्धः । अत्र तावद् वक्ष्यमाणानि तत्त्वानि ध्यानम् अर्हन्ति- (क) (रामकथाभूतं ) दशरथजातकं यत्किञ्चित् परिवृत्ति आनीय पालिभाषाजातकेषु वय॑ते । अपरं च जातकेऽत्र पालिभाषायां रूपान्तरितं रामायणीयं (७, १२८) पद्यम् अपि एकम् उदाहियते ।। -तथा चोक्त तेन यत् “यथा उत्तरोत्तरभाविन्या सन्तत्या अस्माकं पूजास्थानेषु पुराणमन्दिरेषु स स नवनवः संयोगः स स च जीर्णोद्धारः कृतः चिरत्नरचना- पाश्च न कोऽप्यंशः ध्वंसं नीतः, एवमेव बहीभिः गायकसन्ततिभिः रामाय- णस्य परिकर्म सम्पादितम् ; परं यम् अभितः तथाविधः महान् पदार्थसङ्घातः श्रावृणोति स श्राद्यः स्थिरांशः यदि सर्वात्मना दुरधिगमः भवति तर्हि भवतु- नाम, तस्य प्रधानभागःतु तत्त्वं अनुसन्दधता केन विदुषा दुर्वेदः स्याद् ।” इति ॥ २-इमानि जातकानि वाङ्मयस्य अङ्गविशेषः इति सम्मन्तुम् उचितम् । बौद्धत्व- लक्षणलचितेपु तेषु खलु आवुद्धत्वप्राप्तेः सुगतस्य जन्मपरम्पराणां नानाजीवन- कथाः वर्णिताः॥ -.

·२६ मूलम् अवश्य अष्टमः खण्डः] रामायणम् (२) मृगयाविहारे या तापस लूनोः कुमारस्य वधकथा रामायणे २, ६३ ) दशरथेन श्राव्यते तस्याः एव पुराणतरम् इव रूपं साम-जातके' अधीयते ॥ (३) एवं जातकान्तरे पर खलु कचित् कचिद् रामायणस्थलसाम्य दधानानि स्थलानि हपथम् अवतरन्ति ।। (४) एतद्विषयविशेषज्ञः उपाध्यायः सिल्वेन लेविः अवधारयति यत् सद्धर्म-स्मृत्युपस्थानस्य' ( बौद्ध ग्रन्थविशेषस्य ) वाल्मीकि रामायणम् । तत्र स्थितं हि जम्बूद्वीपवर्णनं सर्वथा खलु रामायण- स्थितस्य दिग्वर्णनस्य सदशमस्ति । अपि च सरित्-सरित्पति-पर्वत-जनपद-द्वीप- प्रभृतीनि ग्रन्थेऽत्र सर्वात्मना यथा रामायणे तथा पर्यन्त इति ।। (५) भाषाविज्ञानबलेन च बौद्धकालपूर्वभवं खलु रामायणम् इति वै जैकोबिना निर्धारितम् ॥ (६) बौद्धधर्मस्य परिचयः क्वचिद् रामायणे प्राप्यते उत नैव इति पृच्छाम उत्थाप्य "प्रश्नम् तावद् इमं प्रतित्रु वाणाः 'न' इत्येव विश्रब्ध व मः, यतः केवलं यत्र एकस्मिन् एव स्थले रामायणे बुद्धस्य नाम श्रूयते प्रक्षिप्तम् एव नूनं तत्' इति विएटरनिटजमहोदयः व्याचष्टे । (ग) यूनानदेशवास्तव्यैः सम्बन्धः ।। समग्रे खलु रामायणे यूनान- देशवास्तव्यानां 'यवनानां' नामग्राहि केवलं पद्यद्वयमस्ति । एतद्बलेन 'यवन- ५-सामजातकं तिपिटकान्तर्गतम् ॥ २-परामृश्यतां 'विएटरनिटज़' प्रणीतं 'ए हिस्टरी पाव इण्डियन लिटरेचर' प्रथमभागे ५०१ तमं पृष्ठम् ॥ ३-अप्राप्यः खलु ग्रन्थोऽयम् । अस्य दीवैकदेशस्तु सन्तिदेवप्रणीते शिक्षासमुच्चये समुच्चितो लभ्यते ॥ ४-'ननु वाल्मीकिरेव अत्र बौद्धस्मृतिग्रन्थस्य अधमर्णतां कुतो न गच्छति इति चेत्, 'न; बौद्धान प्रति ब्राह्मणेषु तादृशोदारभावस्य अदर्शनात, वाल्मीकीये रामायणे प्राचारस्य यादृशः परमोज्ज्वलः आदर्शा दृश्यते बौद्ध- अन्थेषु तादृशस्य अनुपलम्भाच्च । बौद्धलेखकानां ब्राह्मणलेखकाधमर्णत्वं तु नानाग्रन्थप्रमाणैः सिद्धम् ॥ ५-"यदि हि वाल्मीकिः बुद्धाधस्तनः अभविष्यत् तदा एतादृशं लोकप्रियं महामहाकाव्यं प्राकृतान्यतमभेदनिबद्धम् अभविष्यत् ॥"

·संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्याय सकाशाद् गृहीतं खलु रामायणकथाबीजम् इति वैवरमहाशयः परिकल्प्यते कित ! परं परिकल्पना पा 'ब्रीष्टपूर्वतृनीयशतकाद् अर्चाक् कदाचित प्रक्षिप्त खलु पद्यद्वयमेन्द्इति दृढवाचायुक्तथा वदता पण्डितजैकोबिना एक प्रत्युक्तम् ।। (घ) अन्तरङ्गप्रमाणम् । (१) रामायणे तावत् कोसलराजधानी अयोध्येत आख्यायत । अथ वौद्धेः जैनैः यवनैः पतञ्जलिना चापि सा साकेतः इति स्मयंत । सप्रमकाण्डे च लवस्य राजधानी श्रावस्ती वर्णिता यत्र इतिहालविश्रुतः कोसल्लराजः प्रसेनजिन् बुद्ध काले मेदिनी शशाल । मुख्य च रामायणे (प्रथमकारहादिषष्टकाण्डान्ते) कचिदपि श्रावस्तीनामधेयस्य अश्रूयमारणतया अनुमीयत यन् 'अयोध्याऽभ्युदये अहीयमाने, साकेतेतिनाम- करणात प्राक्, श्रावस्त्याश्च अभ्युदयात् पूर्व कस्मिश्चित काले प्रकृतस्य रामायणस्य निर्माणं बभूव इति ।। (२) रामायणे (३५ तमे सर्गे) एयशसा आक्रान्तानां प्राच्य- भारतस्य कौशाम्बि-कान्यकुब्ज-काम्पिल्य-प्रमुखाणां प्रमुखनगराणां नामानि तावद् श्रूयन्ते । (आधुनिक पटनायाः ) पाटलिपुत्राभिधायाः नगर्याः च यत्र स्थितिः तदपि पदं रामचरणानुगृहीतम् अभूत् इत्यपि च पठ्यते । परं निखिलेऽपि खलु राम यणे पाटलिपुत्रनामधेयं तु न कापि श्रूयते । नगरम् एतद् रामायण निर्माणकाले चेद् अवनिष्यत नामधेयम् अपि अस्य नूनं प्राच्यः नगरान्तरैः सह परामृष्टम् अभविष्यत् ॥ (३) बालकाण्डे च पृथन् जगतीजानियेन भुज्यमाने मिथिला- विशालाभिधे द्वे नगर्यो वण्यते । पठ्यते च इतिहासे यद् उभे इमे बुद्ध- कालान् प्रागेव वैशालोतिप्रथितैकनगर्यभिख्या' खलु भेजाते इति ।। (४) अन्यच्च, वुद्धकालात् प्राग भारतं यथा नानानरपतिपाल्य- मानेपु अनेकलघुराज्येपुर प्रविभक्तम् आसीत् तथैव रामायणे वयते ।। तदित्यम् अन्तरङ्गप्रमाणात् 'स्त्रीष्टपूर्व पञ्चमशतकात् प्रागेव कस्मिंश्चित काले रामायणस्य मूलप्रणेता बभूव' इति पर्यवसितं भवति ।। ५-स्त्रीष्टपूर्व ३८० तमसम्बत्सरं निकषा येन अधिष्ठिता द्वितीया बौद्धपरिषद् समजनि अमुना कालाशोकेन किल वैशाली नाम नगरी प्रथमं निर्मिता ॥ -महाभारतयुगे तु विस्तृतराज्याधिपतयो जरासन्धादयो राजानो बभूवुः इति ज्ञार ·अमः खण्डः ] रामायणम् ३१ [ अथात्र केचिद् वदन्ति दरामायणमहाभारनयोः प्रयोगाः पाणिनिना बालक्ष्यीकृतत्वात् तदर्वाकाल सर्व राजासमिति रासायणभापया, विशेषतः मोम्बाराशाखारामायणभापया, अनुमीत' इति । अन्ये तु शिष्टजनस्यत्र साषा पाणिनिव्याकरणस्य विषयो भवनि न तु साधारणजनस्यापि । अथ पाशिलि पर-कालादुर्भूत चद् रामायणम् अर्भावचा पाणिनिव्याकरण- परवती खलु अस्य भाषा अभविष्यत् इति न ६ पाणिनेः अर्वाचीनं रामायणम्' इति अध्यवस्यन्ति ।। ] (ज) शैली। रामायणं तावद् आद्यं संस्कृतकाव्य, तत्प्रणेता च आशः संस्कृतविः इति यत् प्रागुलः ता. निरपवादसर्वसंस्कृतग्रन्थकारैः प्रमाणी क्रियत । एवं गते रामायण मंतकाव्यस बाल्यरूपं निरूप्यते । अनुष्टुपन्दसा सहसा किला सामाजिक व्याजहार इति आभाणकाद् 'वाल्मीकः उपज्ञा नूनम् अहवः' इति संसृच्यत । अथारभ्य इति- पर्यन्तं सर्वत्र सलारणी भाश विशुद्धा परिष्कृता च कचित् क्वचिञ्च अलङ्कार नरिडताऽपि च । उपमारूप चास्य परमरमरणीये दर्शनीये च भवतः । अनयोः हि कवेः महत् कौशलम् । शब्दार्थयोः प्रसादगुणमयावं काव्यस्यात्य प्रणेतुः कोऽपि महान् अन्यकवि-व्यतिरेकी गुणो भवति ।। अथ नवमः खण्डः महाभारतम् । (क) प्रास्ताविकम् । अद्यत्वे उपलभ्यमानं यन्महाभारतं तन्मौलिक- महाभारतस्य समुपवहितं रूपम् । मौलिक हि महाभारत स्वरूपतः ऐतिहासिक खल्वासीत् , नतु औपदेशिकम् । एतत्परगना महर्पिणा व्यासेन अस्य 'जयः' इति नाम चक्रे इति अवलं सम्भाव्यते' । आधे च ग्रन्थे महता कथाविस्त- रेण भवितव्यम् इत्यपि वर्ण्यमानकथाडम्बरेण उह्यते । अथ अष्टसहस्रश्लोक- LA 1-पठ्यते च अष्टादशे पर्वणि 'जयो नामेतिहासोऽयम्' इति । अपि च महाभारते प्रतिपर्व- नारायणं नमस्कृत्य नरञ्चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् ॥ इति मुखपद्यमधीयते । नीलकण्टस्तु स्वटीकायां 'जय'-स्थाने 'महाभारत'-इति प्रयुङ्क्ते ॥

·३२ संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्यायः परिमाणं महाभारतम् इति मैकडानलपण्डितैः यद् उन्नीतं तदपि न विचार- चार चकास्ति'। मन्वादि भारत केचिदस्तिकादि तथापरे । तथा परिचराधन्ये विप्राः सम्यगधीयते ॥ इति-आदि-पर्वस्थपद्यन 'महाभारतस्य प्रौढिप्राप्तिः अवस्थात्रयपूर्विका' इति लभ्यते । यत्र व्यासः स्वरचितं ग्रन्थं आत्मनः शिष्यपञ्चकेषु अन्यतमं वैशम्पायन मध्यापयामास, सा तावन् प्रथमा अवस्था । एतदवस्थाकस्य प्रकृतस्य महाभारतस्य प्रारम्भः परिचरेतिशब्देन बभूव इति संभाव्यते । यत्र पुनः वैशम्पायनः स्वरचित- सम्बादैः संयोज्य वैयासिकं ग्रन्थं नागयज्ञे जनमेजयं श्रावयामास सा खलु द्वितीयावस्था इति उत्प्रेक्ष्यते । एतदरस्थाकं महाभारतं चतुर्विंशतिसहस्र- श्लोकानाम् आसीत् तदुपक्रमश्च अस्तिकोपाख्यानेन अभूद् इति खलु उह्यते । अथ एप द्वितीयावस्थायां समुपबृहितः ग्रन्थः शौनकस्य द्वादशवार्षिके सत्रे तस्य सौतिना श्रावितः, अत्र शौनकेन पृष्टान् अनुयोगान् प्रतिब्रुवता सौतिना अन्थोऽयं पुनः परिवृहितः, तदेवं, साम्प्रतम् उपलभ्यमाना, लक्षपरिमाणा श्लोकसङ्ख्या तृतीयावस्थायामेव प्रायः पूर्तिम् अगात् । तथा चोच्यते- अस्मिंस्तु मानुषे लोके वैशम्पायन उक्तवान् । एक शतसहस्र तु मयोक्त वै निबोधत ॥ इति तृतीयावस्थाकः ग्रन्थः मनुशब्देन प्रारभ्यते । अथास्य महाभारतम् इति नामधेयं सौतिकृतम् इत्यपि सम्भवति ।। प्रथमं हि महाभारतम् इतिहासः इति पुराणम् इति आख्यानम् इति च आख्यायतेस्म । अद्यत्वे एष तावद् आचारिक्याः (Ethics) नीतिविद्यायाश्च महान आकरः धर्मार्थकाममोक्षचतुर्वगस्य प्राप्तिसाधनं खलु १-अष्ट सहस्राणि श्लोकानां महाभारते इति यत् परिमितिकरणं न तत् सर्व- श्लोकान् अभिप्रेस्य प्रत्युत कूटश्लोकानेव अभिप्रेत्य इति सम्भाव्यते ॥ २–सम्वाद्यतां-'महत्त्वाद् भासत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते' इति ॥ पाणिनीयेऽष्ट- तये व्याकरणे 'युधिष्ठिर' शब्दोऽधीयते नतु 'महाभारत'शब्दः, एतस्मादपि अक्किालिकं खलु महाभारते तिनामधेयम्' इति गम्यते ॥ ३-भारतीयानां मतेन पर्यायवाचिनः खल्वेते त्रयः शब्दाः॥

·३ लवमः खण्डः ] महाभारतम् महाभारतम् इति श्राशास्यते । 'भारतं पञ्चनो वेदः' इति च भवति महान् प्रायोवादः । कैश्चित्तु महाभारत 'कृष्ण वेदतया खलु आस्थीयते । आदितः बाबदवसानं सर्वत्र अत्र वैष्णवराद्धान्तानां प्रमुखत्वाद् महाभारतं 'वैष्णव- स्मृतिः' इत्यपि संनितं भवति । यत् सत्यम् अद्यत्वे लभ्यमाने महाभारते अनुशासनमयोऽशः ऐतिहासिकांशस्य प्रायश्चतुगुणः खल्वस्ति । (ख) महत्त्वम् । लोकप्रसिद्धौ रामायणाद् हीयमानम् अपि महा- भारतं महिम्ना तस्मान्न हीयते । अस्य हि ऐतिहासिकांशे पाण्डवधा राष्ट्रा- राणाम् इतिहासः मिथः संग्रामश्च विस्तरेण वर्णितः । इदं हि नः तदानीन्तन- भारतीय-समाज-राजनय-दशा-वृत्तान्तान् विवृणोति । अन्यच्च तदात्वे भारत- वर्षम् अध्यासीनानाम् आर्याणां सभ्यता-प्रगतेः अपि भूयसी प्रतिपत्तिः अस्माद् भवति । अथ न केवलं सन्धिविद्याम् अधिकृत्य अपि तु विप्रह- विद्यामपि अधिकृत्य एतद् नः बहुतरं खलु विज्ञापयति इत्येपोऽपरः तावद् अस्य महिम्नो हेतुः। प्रमाणग्रन्थेषु उच्चैः गण्यतया स्वानुशासनांशवलेन एतद् अनन्यसुलभा पञ्चमवेदेत्यभिख्यां किल भजते । तेन 'को नामातः परम् अस्य महिमा स्याद्' नानाशाखीयरामायण ग्रन्थवद् महाभारतोभय- शाखाग्रन्थौ अपि अन्योन्यस्माद् बहुतरं भिद्यते । तुल्यदेहभारौ तावद् उभयशाखाग्रन्थौ, एकत्र हि ग्रन्थे यदि द्वितीयग्रन्थस्य कश्चिदेकोऽशः अनुपलभ्यमानः, द्वितीयस्मिन् ग्रन्थेऽपि तर्हि प्रथमस्य कश्चिदशः परित्यक्तः लभ्यते । महाभारतस्य अखण्डितसमग्र-पुस्तकानि हस्तलिखितानि यथा भारते वर्षे बहुषु अधिष्ठानेषु सुरक्षितानि तथा हरिवर्षेऽपि वर्लिन-पेरिस- लण्डनाक्सफोर्डप्रभृतिषु नगरेषु । अथ बहूनि खण्डितानि अपि पुस्तकानि हस्ताङ्कितानि हस्तगतानि । परम् एकतममपि तेषां चतुः पञ्चवर्षशतेभ्यः पूर्वभवं नास्तीति तानि उपादाय तेषां सर्वेषाम् उपजीव्यस्य इति सुष्ठु प्रमाणी भवति ॥ (ग) शाखाग्रन्थाः । (१) महाभारतं तावद् द्विशाख प्रचरद् दृश्यते । तथाहि- -अधिसंग्रामम् अस्य विधमः वेद विधिवत् खलु क्षत्रियैः प्रमाणी क्रियन्ते ॥ २.-" 'कृष्णोपासनया खलु क्षत्रियाः कृतार्था भविष्यन्तीति वै महाभारतानुशास- नम्" इति सिल्वेनलेविः॥ ३-'ब्राह्मण ( वैदिक) धर्मानुयायिनां न वेदवद् ग्रन्थान्तरप्रामाण्यम्' इति कस्य अनभ्युपगतं स्यात् ॥

·३४ संस्कृत साहित्येतिहासः [ द्वितीयाध्यायः (क) देवनागराक्षरशाखाकम् ( अथवा उदीच्यशाखाकम् )। (ख दाक्षिणात्यशाखाकं च ।। प्रकृतमहाभारतग्रन्थस्य अद्यत्वे पुनः सर्गः कतु न शक्यः, न वा तेपां मिथः उत्कर्षापकर्षों तत्त्वतो ज्ञातु शक्यौ ।। (क) संस्करणानि । (अ) अस्य तावत् प्रथमं संस्करणं मूलमानं सहरि- वंशपुराणं चतुर्भागविभक्तं स्त्रीष्ट १८३४ तमं वर्षम् आरभ्य १८३६ तम- वर्षपर्यन्तं मुद्रितं भूत्वा प्रकाशम् जातम् ॥ (आ) ख्रीष्ट १८६३ तमेऽन्दे मुम्वपुर्या हरिवंशपुराणवर्ज नीलकण्ठकृत- टीकासंवलितं संस्करणं मुद्रितं बभूव । अत्र खलु यथा समीचीनाः पाठाः न तथा पूर्वोक्ते । एततञ्च संस्करणं यावदद्य लब्धानेकावृत्तिकं दरीदृश्यते । उभे अपि तावत् संस्करणे इमे उदीच्यशाखाके सती न बहुधाऽन्योन्यं भिद्यते ॥ (इ) ख्रीष्ट १८५५ तमाव्दाद् आरभ्य १८६० तमाब्दपर्यन्तं मदरास- पुर्याम् अपि भागचतुष्टये संस्करणम् एकं तिलगुलिप्यां मुद्रयते स्म । एतद्धि दाक्षिणात्यशाखाम् अन्वेति; अत्र च हरिवंशपुराणसमावेशः नीलकण्ठीयटीका चांशतः उद्धृताऽस्ति ।। (ई) पुण्यपत्तनस्थायाः प्राच्यानुसन्धानशालायाः तावदेक सामीक्षिकं ( Critical ) प्रायः उदीच्यशाखान्वयि महाभारत- संस्करणं सम्प्रति प्रकाशी भवति । अथ यावदिदानी भारतवर्षाद् बाहीकेषु भूखण्डेषु न एकमपि महाभारतसंस्करणं प्राकाश्यम् अलभत ।। (३) टीकाः। महाभारतस्य विद्यमानासु टीकासु या खलु कालज्येष्ठा सा सर्वज्ञनारायणोपज्ञाता । सा कथञ्चिदपि ख्रीष्टचतुर्दशशताब्यधस्तन- कालभवा भवितु नार्हति । अपरा च टीका नीलकण्ठोदाहृता अर्जुनमिश्र- कृता । एपा च ख्रीष्ट १८७५ तमाब्दे कलिकातासंस्करणे लब्धप्रकाशा। महत्तमा निरूढिम् श्रारूढा च टीका महाराष्ट्रजनपदस्थकूपुर नामग्रामाभि- जनेन नीलकण्ठपण्डितवरेण विरचिता । षोडशशताब्दीभवश्चायं नीलकण्ठः इति 'बर्नलः' ( Burnell )॥ (ब) प्रतिपाद्याः विषयाः । व्यासदेवोपर्टी प्रकृतं महाभारत पर्वसु अध्यायेपु च विभक्तमासीद् इति अनुमीयते । स एव विभागक्रमः वैशम्पा- भाएडारकर १-कलिकातायामपरं संस्करणं खीष्ट १८५७ तमाब्दे अर्जुन मिश्र-नीलकंख्योः टीकाभ्यां संवलितं मुद्रितम् ॥

·नवमः खण्डः । महाभारतम् यनेन अनुसृतः । नदीयं महाभारतम् उपशतपर्यतु विभाजितं बभूव । सौतिना सा संख्या सङ्कोच्य अष्टादशता नीता' । सौतिनिबद्धे महाभारते असकृत् पर्व-तदन्तर्गतोपपर्वणोः समानं नामधेयं कृतम् उपलभ्यते यथा सभापर्वणि पुनः लघीयः सभापर्व ।। अथ अष्टादशपर्व व्यतिरिक्तं हरिवंशं नाम परिशिष्टभूतमिव यद् एकोनविंशं पर्व रामायणम उत्तरकाण्डम् इव महाभारतम् अन्वीयते तत खिलपर्व इत्युच्यते । स्वयंमहाभारताता एतच्छलोकसंख्या षड्विंशत्युत्तराष्ट शताधिकपञ्चनवतिसहस्रमिता (६५, ८२६), सा च स्थूलतया लक्षात्मिका इति तावल्लोके प्रसिद्धा॥ कथावस्तु । 'आदि'-पर्वणि तावद् धार्तराष्ट्राणां पाण्डवानां च वाल्यं, द्रौपदीविवाहः, यादव वीरशौरिणा पाण्डवानां संस्तवः; सभापर्वणि इन्द्रप्रस्थे पाण्डवानाम् ऋद्धिः, धूते च द्रौपदीसहितस्य पाण्डवानां सर्वस्वस्य युधिष्ठिरेण हारणं, उपरिस्थितैकवर्षाज्ञातवासाय द्वादशवर्यवनवासाय पाण्डवानां विक्सनम् ; वनपर्वणि कान्यकारण्ये पाण्डवानां द्वादशवर्षवन- वासचर्या; विराटपर्वणि च मत्स्यपतेः विराजः भृत्यत्वेन गुप्तात्मनां पाण्डवा- नाम् अज्ञातवासस्य त्रयोदशवर्षस्य अतिवाहनम् वयते ॥ अथ उद्योगपर्वणि धार्तराष्ट्रपु पाण्डवानां न्याय्यं दायभागं प्रदातुम् अप्रस्तुतेषु पाण्डवानां रणोद्योगः वर्णितः । ततः भाविषु पञ्चपर्वसु वासुदेव- पाण्डव-वर्ज सर्वक्षयकरणं भीषणं रणं विस्तरेण वणितम् । एकादशे पर्वणि मृतदाहसंस्कारं कीर्तयित्वा द्वादशे त्रयोदशे च युधिप्ठिरं प्रति भीष्मस्य राजधर्मोपदेशः निबद्धः । चतुर्दशे युधिष्ठिरस्य राज्याभिषेकः अश्वमेधो नाम यागश्च, पञ्चदशे गान्धारीधृतराष्ट्रयोः तपोवनगमनम् , षोडशे यादवानाम् अन्योन्यविनाशनः कलहः कृष्णस्य च सहसा व्याधकृतः वधः, सप्तदशे अर्जुनपौत्रं परीक्षितं प्रजापालन कर्मणि नियुज्य निर्विरणपाण्डवानां मेरुं प्रति प्रस्थानम् , अष्टादशे च पाण्डवानां स्वर्गारोहणम् उदीयते ॥ (ङ) उपाख्यानानि । महाभारतोपाख्यानानि सङ्ख्यया रामायणोपाख्यानानि अतियन्ति- -आदि-सभा-वन-विराट-उद्योग-भीष्म-द्रोण-कर्ण-साल्व-सौप्तिक-स्त्री- शान्ति-अनुशासनाs-श्वमेघाऽऽ--श्रमवासि-मौसल-महाप्रस्थानिक स्वर्गा- रोहणाख्यानि अष्टादशपर्वाणि ॥ २-अनेन तावद् 'द्विकर्तृकः पर्वविभागः' इति अवश्यमनुमीयते ।।

·संस्कृत साहित्येतिहासः [ द्वितीयाध्यायः तराम् । कतिपयानि हि तेपाम् उभयत्रापि अधीयन्ते । वनपर्वणि तावद् वनवासदुःखितान् पाण्डवान् सान्त्वयितु बह्वी. कथाः कीर्तिताः । तत्र च इमानि खलु मुख्यकल्पानि उपाख्यानानि भवन्ति-(१) रामोपाख्यानं, (२) भारते बलवत् लोकप्रियतां गतं नलोपाख्यानं, (३) सुप्रसिद्ध भारतीया- दर्शपत्नीस्वरूपनिरूपकं सावित्रीसत्यवदुपाख्यानं, (४) कालिदासाभिज्ञान- शाकुन्तलस्य उपजीव्यं शकुन्तलोपाख्यानं ।। (५) यथारामायणवर्णनं गङ्गावतरणोपाख्यानं । (६) प्रलयस्य प्राचीनकथावर्णनपरं मत्स्योपाख्यानं । (७) उशीनर-शिबि-वृषदर्भ-प्रभृतिनृपोपाख्यानानि च ॥ (च) कथं नु महाभारतेन साम्प्रतिकं रूपं धृतम् । अथ "महाभारतं सम्प्रति यथा बृहत्तरकायमुपलभ्यते तथा कथं परिणतम् ” इति प्रश्नः विचारगोचरः भवति । महाभारतस्य यो हि भागः ऐतिहासिकमहा- काव्यस्य लक्ष्यी भवति स तु सर्वस्य पञ्चमांशः इति कथितचरमेव । उक्त काव्यगुणविरहितः शेषः चतुःपञ्चमांशात्मकः भागः सर्वः प्रायः उपदेश प्रधानः । एते च उपदेशघनाः अपधनाःवस्तुवृत्तान्त-कथादीनांपुनरुक्तिभिः, पाख्यान-प्रकृतिवर्ण नादीनां द्विरुक्तिभिः, भविष्ययुगभविष्यद्वाणीभिः, दुलहविषयव्याख्यानैः, काव्यालङ्काराणां प्रयोगैः बहुभिः उपायान्तरैश्च खल्वत्र प्ररोहं प्राप्ताः । मुख्यश्च हेतुः अत्र "महाभारतं किल बृहद्धर्मशास्त्रं सर्व विद्यानिधानं कथोपाख्यानादि-महापुराणं च स्याद्” इत्येवंभूता सौते: हृदि स्थिता काऽपि स्पृहा एव । “कश्चित् प्रक्षिप्तांशः नाम्ना कीर्तनीयः इति चेत्, कृत्स्नं खलु शान्तिपर्व प्रक्षिप्त प्रतिभाति इति ब्रमः । सर्व वै एतत् पर्व षण्मासान् विलम्बितमृत्योः भीष्मस्य मुखेन उपदिष्टम् अस्ति । परं १-यथा, वनपर्वणि तीर्थयात्रानुवर्णनम् ॥ २-यथा, वनपर्वणि यज्ञप्रश्नोपाख्यानं नहुषोपाख्यानमनुकरोति ॥ ३-कादाचित्कः अविसीमविस्तरः आसां दृश्यते । यथा, युधिष्ठिरस्य भीष्म प्रति तन्मृत्यूपायसंसूचनविषयकः प्रश्नः ॥ ४-यथा, भीमेन दुःशासनरक्तपानम् । बहुधा च स्वयं ब्यासः शङ्कासमाधानार्थम् उपतिष्ठते ॥ ५-यथा, रणभीषणवर्णनानि, परिदेवितानि, प्राकृतिकदृश्यचित्रणानि च ॥ ६-यथा, देशभूगोलवर्णने जम्बूखण्ड-भूखएडयोः बृहद् वर्णनम् ॥ .

·नवमः खण्डः ] महाभारतम् "हतो भीष्मः", "त्याजितः समरे प्राणान्” इत्यादिभिः सप्तमपर्वस्थवाक्यैः "प्रागेव भीष्मः कथाशेषतां गतोऽभूद्” इति तावद् विज्ञायते ॥ छ (कालः) न तावद् निखिलं खलु महाभारतम् एककालकृतिः । तिस्त: दशाः समनुभूय महाभारतेन प्रौढिः प्राप्ता इति तावत् प्रागुक्तमेव । ततः आद्यस्य महाभारतस्य रचनाकालः साम्प्रतिकस्य महाभारतस्य रचनाकालात् नैक- शताब्दीभ्यः पूर्वम् आसीद् इति निर्विकल्पं सिद्धयति । अथ महाभारत- रचनाकालनिर्णये वक्ष्यमाणा युक्तयः विशिष्य विचारपदवीम् अवतरन्ति- (१) ख्रीष्टकादशशतके क्षेमेन्द्रप्रसवा 'भारतमञ्जरी' महाभारतस्य अवगतेयु संक्षेपग्रन्थेषु प्राचीनतमः प्रतिभाति । हस्ताङ्कितानां महाभारतग्रन्थानां प्रतिपाद्याथैः सह एतस्याः प्रतिपाद्यार्थान् सम्यक् तुलयित्वा "क्षेमेन्द्रस्य प्रकृता कृतिः अद्यतनमहाभारताद् नातिमात्रं विभिदे" इति बुहूरपण्डिताः सम्प्रधारितवन्तः ॥ (२) स्त्रीष्टाष्टमशतकस्य उत्तरार्द्ध लब्धजनुषः शङ्कराचार्याः वेदाध्ययनेऽ- नधिकृतानां ( स्त्रीशूद्राणां ) धर्मज्ञानाय महाभारतं स्मृतित्वेन प्रदि- शन्ति ॥ (३) निज तन्त्रवार्तिके अष्टमशतकमध्यकालभवाः महावैदिकाः कुमारिला वार्यपादाः महाभारतस्य अष्टादशानां पर्वणां दशानूनेभ्यः पर्वभ्यः खलु ( यत्र असंशयं प्रक्षिप्तं १२ तमं १३ तम १६ तमं च अन्तः प्रविष्ट) अनुवदन्ति ॥ (४) सप्तमशतकोद्भवाः बाणसुबन्धुप्रभृतयः कवयः सर्वाष्टादशपर्वस्थो- पाख्यानानि परामृशन्ति हरिवंशपरिचयं च आत्मनः आविष्कुर्वन्ति । (५) कम्बोजाख्ये अतिदूरं वर्तमाने भारतपुरातनोपनिवेशे उपपटशत- ख्रीष्टवत्सरे उत्कीर्णात् शिलालेखाद् ज्ञायते यत् तत्रत्याय कस्मैचिद् मन्दिराय रामायणमहाभारतग्रन्थाः उपायनं प्रादीयन्त, उपायनकृता च नित्यतत्कथा- प्रबन्धोऽपि व्यधीयत इति ॥ (६) यव-बालि-प्रभृतिषु द्वीपेषु षष्ठशतके खलु महाभारतं ववृते । तत्कालादपि च प्राग् एतस्य अनुवादः त्रिविष्टपभाषायां समजायत ।। (७) चतुर्थ-पञ्चमशतकभूदानपत्रेषु च स्मृतित्वेन महाभारतस्य उल्लेखः उपलभ्यते॥

·संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्यायः () द्विषष्टव्य नर चतुःशतनीष्टवत्सरे उत्कीर्णे एकस्मिनशिलालेखे "व्यासो नाम महर्षिः पाराशर्यः लक्षपद्यात्मकं महाभारतं प्रणिनाय' इत्ये- तदर्थकः उल्लेखः प्राप्यते ॥ (: सीरिया-देश-भाषायाम् उपलभ्यमानस्य शान्तिपर्वाध्यायत्रयानु- वादस्य माक्ष्येण हलिशास्त्रिभिः पर्यवसीयते यद् इदानीं प्रचलितं पद्यबद्धं महाभारतं पञ्चमशतकीयात् महाभारतात् प्रायः भिद्यमानं नावलोक्यते । प्राच्यनुरुष्कस्थाने चीनीयसाहित्ये च नचिरात् पूर्व कृतैः क्रियमाणैश्च प्रत्यग्रानुसन्धानैः महाभारतस्य एषा प्राचीनता पञ्चमशतकादपि पूर्व प्रसरेद् यदि तदा किमाश्चर्यम् । महायान-सम्प्रदाय-साहित्ये च विधीयमाना अनुमार्गणा अत्र ग्रंथिम् इमाम् अधिकतरं विघटयिष्यतीति आशास्यते ।। (१०) पश्चाशत्तमे ख्रीष्टाब्दे दक्षिणापथे लक्षपद्यात्मकं महाभारतं लब्धप्रचारमासीद् इति तावद् द्योन-क्राइसस्तमस्य (Dion Chrysostom) साक्ष्येण अवगम्यते ॥ (११) स्त्रीष्टप्रथमशतसम्बत्सर्या जीविना वज्रसूचीकारेण अश्वघोषण हरिवंशस्थं पद्यमेकम् उद्धतम् ।। (१२) भासीयनैकरूपकाणां कथावस्तूनाम् उपजीव्यं तावद् महाभा- रतमेव ॥ एवं स्थिते "अस्मत्सम्वत्सरजन्मनः प्रागेव तावद् एतद् ऐतिहासिक महाकाव्यं शास्त्र-संग्रह स्वरूपं दधार इति यद् महाभारतविचारणायां ननु सम्भावयामः तन्न आक्षेप्याः भवामः” इति मैक्डानलपर्यवसितं साधु समर्थयामः ।। 9-महाभारतम् अालोचयता उपाध्याय होल्टज़मैनमहाशयेन खीष्टस्य नवशता- ब्दीषु व्यतीतासु कदाचित् ब्राह्मणैः महाभारतं धर्मशास्त्रस्य रूपं प्रापितम्' निर्धारित तद् अनेन निरस्यते ॥ २-विलोकयन्तु चिन्तामणिविनायक वैद्यकृतां 'महाभारतमीमांसाम्' । ३-खीष्टात् पूर्व प्रथमतृतीयशतकयोः अन्तराले महाभारतनिर्माण सम्पन्नम् इति चिन्तामणिविनायकवैद्याः । स्त्रीष्टपूर्व तृतीयशतकं महाभारतरचनाकालस्य अर्ध्वतनसीमा इत्यत्र तर्कस्तु एषा- अनेकशः यवननामोल्लेखः ॥ (ख) श्रादिपर्वणि नग्नक्षपणकोल्लेखः ॥ (ग) मेगास्थनीज़ः ज्ञान-समाज-धर्माणां यादृशीम् अवस्थां वर्णयति इति यद् ·नमः खण्डः ] महाभारतम् ३ अथ केचित् प्रक्षेपाः ख्रीष्टद्वितीयशतके कृताः प्रतिभान्ति । यतो हि- (१) हरिवंशे दीनाराख्या ( Denarius) प्राचीन रोममुद्रा पठ्यते । हरिवंशपरिचयश्च आदिपर्वणः पूर्वभागे अष्टादशपर्वणि च लभ्यते । अथ हरिवंशपरिचायकैः भागैः दीनारप्रचारकालाद् अर्वाचीनः भवितव्यम् ।। (२) नक्षत्रराशिमण्डलोल्लेखादपि एवम् ताबद् अनुमीयते ॥ (३) कचित् कचिद् यवन-सीथ्यन-(शक)-बाख्तर-(वैकव्यन)-नामो- पालम्भश्च भवति ।। अथ प्रकृतमहाभारतकालावधारणे एतत् तावद् विशेषण अवधेयं भवति- (१) पाणिनः महाभारतं संस्तुतमासीद्' इति दालमन . Dalhmani) साक्ष्येण प्रमीयते ।। (२) स्रोष्टपूर्वपञ्चमशतकीये आश्वलायनगृह्यसूत्रे भारत-महाभारतयोः उल्लेखं चक्ष्महे ।। (३) स्त्रीष्टात् प्रायः चतुः शतवर्षपूर्व प्रादुर्भूते बौधायनधर्मसूत्रे महाभारतोल्लेखाः वीक्ष्यन्ते ।। (४) बौधायनगृह्यसूत्रे च महाभारतीयं विष्णुसहस्रनामस्तोत्रं समुद्धतं दृश्यते॥ (५) शान्तिपर्वणि विष्णोः दशावतरेषु बुद्धस्य नामधेयं न परिगण्यते ।। (६) मेगास्थनीजप्रणीते भारतवर्णने काश्चित् तथाभूताः कथाः याः खलु महाभारत एव उपलभ्यन्त ॥ (७) प्रकृते हि खलु महाभारते ब्रह्मा सर्वेषां देवानां ज्येष्ठो देवः प्रतिपाद्यते । पालिभाषाानबद्धसाहित्येन च "ब्रह्मणो ज्येष्ठत्वं ख्रीष्टपूर्वपञ्चम- शताव्दीतः प्रागेव प्रसिद्धमासीद्' इति ज्ञायते ॥ (5) अन्यच्च, ज्यौतिषप्रमाणैः अपि कतिपये विद्वांसः "प्रकृतेन महाभारतेन नूनं खीष्टपूर्वपञ्चमशतकात् पूर्वमेव प्रणीतेन भवितव्यम्" "इति निश्चिन्वन्ति ।। तादृश्येव महाभारते पठ्यते । यथा मत्स्यभोजनम् अप्रियं भवद् आसीत्, शिवविष्णुदेवयोः उपासना प्रचरिता बभूव, व्याकरण- न्याय-वेदान्ताः निवृत्तनिर्वहणाः सनाताध्ययनाश्च अभूवन् ॥ 9-तथाहि, श्वनिभ बृहदाकारकाः कीटाः किल मां चख्नुः येन हिरण्यरेतांसि उदाजग्मुः इति ॥

·- संस्कृत साहित्येतिहासः [ द्वितीयाध्यायः अथ महाभारनीयं कथा-वस्तु कतमत्कालिकम् ? इति जिज्ञासायां "वैदिक- कालिकम्" इति तावद् विस्रब्धमिव प्रतिवक्तुं शक्यते । कुरवः पञ्चालाश्चेति द्वावपि इतिहासविश्रुतौ वंशो यजुर्वेदे वण्र्येते वैचित्र्यवीर्यः नृपधृतराष्ट्रश्च काठक संहितायां किल कीय॑ते ।। (ज) शैली। रामायणेन आद्यं काव्यम् इव महाभारतेन हि ऐतिहासिक-पौराणिका- ऽऽख्यानिक नामभिः व्यपदिश्यमानस्य काव्यस्य आचं स्वरूपं प्रतिनिधीयते किल । अस्य तावद् भूयिष्ठम् अनुष्टुम्मयम् । यत्र तत्र च उपजातीनां वंशस्थस्य च अद्यत्वे अनुपयुज्यमानानि पुराणतरस्वरूपव्यञ्जकानि लक्ष्याणि लक्ष्यन्ते । कतिपयाश्च कथाः प्राचीनगद्यगदिताः । अथ पद्यबहिभूतानि 'कृष्ण उवाच' 'भीष्म उवाच' इत्यादीनि वाक्यानि अपि अधीयन्ते । अत्र च धर्मस्य निष्कृष्टं सारभूतं स्वरूपं यथा विवक्षितं तद् हि तावद्- 'यस्मिन् यथा वर्तते यो मनुष्यस् , तस्मिन् तथा वर्तितव्यं स धर्मः । मायाचारो मायया बाधितव्यः, साध्वाचारः साधुना प्रत्युपेयः।' इत्येतस्मिन् पद्ये परिभाषितं प्रतिभाति ।। अथ भाषा तावदस्य प्रसन्ना एतदनुजानां काव्यानां भाषातः प्रायः सर्वत्र प्राञ्जलतरा च ।। अथ दशमः खण्डः रामायणमहाभारतयोः अन्योन्यसम्बन्धः । (क) परिमाणम् । अथ साम्प्रतिकस्य महाभारतस्य परिमाणम् ईल्यडस्य ( Iliad ) ओडिस्याः (Odyssey) च संयुक्तात् परिमाणात् सप्तगुणं खलु अस्ति । रामायणस्य च परिमाणं महाभारतस्य चतुर्थम् । आधुनिक महा- भारतं प्रकृतस्य समुपबृहितं रूपम् इति आवेदितमेव पुरा, मैक्डानलमतेन प्रकृते २८०० पद्यानि बभूवुः, चिन्तामणिविनायकवैद्यपण्डितैश्च "अन्यपद्य- वर्ज ८८०० कूटपद्यानि श्रासन्" इति निर्धार्यते । प्रथमं व्यासः इदं स्वशिष्य ·दशमः खण्डः रामायणमहाभारतयोः अन्योन्यसम्बन्धः शम्पायनं नोबाचसत्र इदं सम्बर्च (२४००० पद्यात्मकं विधाय) सर्पसत्रे जन्मेजयं श्रावयामास । वैशम्पायनीयं महाभारतं लक्षपधशरीरक विधाय लौतिः तदेतद् द्वादशवार्षिके चने शौनकाय जगाद । महाभारतस्य तदेतत् त्रिजन्मत्वम् अस्यैव पद्याद्' एकस्मात बोध्यते । अथ रामायणस्य नु एतादृशम आप्यायनं न श्रूयते ।। (ख) रचयितृत्वम् । रामायणं तावद् एकस्यैव कवेः-वाल्मीके:-कृतिरस्ति । एप च कविः पुरातनीम् ऐतिहासिककाव्यस्य शैली विद्वान्, गुणालङ्कारमयस्य तस्य काव्यस्य को आदिकविः आसीद् यद् आख्यानकाव्याद् व्यतिरिच्यमानं सद् वस्तुतः 'काव्यम' इत्यभिख्यया निर्देश्यत्वम् अर्हति । महाभारत तु अने केपां हि कतृणां कृतिः अवधार्यते । महर्षिः व्यासः, यो हि किल वेदस्य चतुर्धा व्यासं कृतवान् , महाभारतं रचितवान् इति पारोवविदो वदन्ति । महाशय होप कन्स-मतेन च महर्षिः व्यासः महाभारतस्य न तथा रचयिता यथा सम्पादयिता आसीत् । न केवलं घटकावयवानां तुल्यरूपत्वे, एक- जातीयकत्वे च, अपितु परिष्कृतच्छन्दोबन्धने सामाजिकवातावरणे च रामायणं महाभारताद् उत्कृष्यतेतराम् ।। (ग) मुख्यो ग्रन्थभागः । नहि उभयोः महाकाव्ययोः अन्यतरत् केवल मुख्यक निबद्धग्रन्थात्मकम् उपलभ्यमानं खल्वस्ति । यद्यपि एतयोः हि परस्परं बहुधा भिद्यमानानि नानासंस्करणानि निभाल्यन्ते, अथापि तेषां तुलनात्मकपरिशीलनेन न मुख्यो ग्रन्थभागः निर्धारयितुं शक्यः॥ महाभारतस्य दक्षिणापथसंस्करणम् अपि न कथश्चित मुख्यस्य ग्रन्थभागस्य समवधारणे साहाय्यसम्पादनाय अलम् , यतोहि न एतद् उत्तरापथसंस्करणाद् उत्कृष्यते गुणैः, अपकृष्यते एव तु अवगुणैः । यत्सत्यं नहि कोऽपि अतिशयो मुख्यो ग्रन्थभागः ऐतिहासिकमहाकाव्यस्य अस्य विद्यते, यतः भारते वर्षे साम्प्रतम् ऐतिहासिकमहाकाव्यनाम्ना व्यवहियमाणायाः कविरच- नायाः स्वरूपं न जातुचित् पुरा परिनिष्ठितं खल्वासीत् । सर्वा हि एवंविधा कविकृतिः पुरा अत्र मौखिकोपदेशेन पाठकपरम्पराप्रवाहंप्राप्ता सती लेखकानु- -परामृश्यतां पूर्वोक्तं 'मन्वादि भारत केचिद्' इत्यादि पद्य नवमखण्डस्य ककारांकिते भागे॥

·४२ संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्यायः लेखकगणैः स्वैरं चिरम् उपचयापचयौ नीयमाना अवर्तिष्ट । तस्मात् मुख्यस्य ग्रन्थभागस्य पुननिर्माणे कृतः प्रयत्नो यदि नाम कदाचित् फलवान् स्याद् इति नाऽऽशास्यम् । एतदपि तावद् बहु मन्तव्यं यदि तत्तत्सम्प्रदायप्रसिद्ध महाकाये काव्येऽत्र स्थूलप्रक्षेत्रांशाः अवचिताः स्युः। (घ) रामायणमहाभारतयोः अावापः । 'कतरद् हि एनयोः प्रथमं विचकास' इति प्रश्ने, 'न अन्यतरद् अन्यो- न्यविकासं विना' इत्येव प्रतिवक्तुम् उचितम् । यतः यथा 'ऊर्ध्वकालिक रामायणम्' इत्युक्त्या यादृशं रामायणम् अभिप्रेयते तथैव 'ऊर्ध्वकालिक महाभारतम्' इत्युक्त्या तादृशं महाभारतम् । ऊर्ध्वकालिकं वा महाभारतम् अस्मान् वाल्मीकी रामायणं परिचाययति ।। (ङ) उभयोः अन्योन्यव्यतिकरः । गृह्यसूत्राणां कालस्य चरमाद् भागात् प्राक् नहि अन्यतरद् ऐतिहा- सिकं महाकाव्य क्वचित् परामृष्टं वा कीर्तितं वा श्रूयते । प्रथमं गृह्यसूत्रेपु अन्येषु सूत्रग्रन्थेषु च भारतं नाम ऐतिहासिक महाकाव्यं कृतपरामर्श दृश्यते । तुलनात्मकपरिशीलनेन च उभयोः रामायणगतानि कतिपयानि स्थलानि महाभारते उद्धृतानि उपलभ्यन्ते । हरिवंशस्य रामोपाख्यानेन कतिपयो- ल्लेखान्तरजातेन 'अपि चायं पुरा गीतः श्लोको वाल्मीकिना भुवि' इत्यादिभिः स्पष्टतरैः नामकीर्तनस्थलैश्च रामायणस्य महाभारताद् वयोवर्षीय- स्त्वम् अवसीयते । हॉपकिन्समहाशयस्तु 'न खलु इमानि स्थलानि वाल्मीके: ऐतिहासिक-महाकाव्यस्य प्रथमप्रणेतृत्वेन महाभारतकारतः पूर्वतनत्वं प्रमाण- यितु प्रभवन्ति, एतावत् तु तावद् दर्शयितु क्षमन्ते यद्-महाभारतस्य समाप्तितः प्रागेव कस्मिंश्चित् काले वाल्मीकी रामायणं विरचितवान्, यथाहि महाभारते उपलभ्यमानेन वायुपुराणनाम कीर्तनेन केवलम् इदं ज्ञायते यत्- महाभारतस्य समाप्तितः, न तु उपक्रमतः, पूर्व वायुपुराणं नाम कोऽपि ग्रन्थः अविद्यत, इति मन्यते । इदमपि चात्र ध्येयमस्ति यत-ऊर्ध्वकालिके रामायणे महाभारतस्य संस्तवः समुपलभ्यते । एवं हि- 'अद्यत्वे रामायणस्य यौ रूपाकारौ दृश्यते न तो महाभारतस्य आरम्भात् पूर्व परिपूर्तिम् इतौ' इति अनुमीयते । रामायणाच्च 'जन्मेजयो ·दशमः खण्डः रामायणमहाभारतयोः अन्योन्यजन्बन्धः ४३ नाम कोऽपि वीरः पुरा बभूव' इति ज्ञायते, अयन्ने च अन कुल पञ्चाल हस्तिनापुरनामानि : तस्माद् ज्ञायते यत्- (१) 'रामोपाख्यानं पाण्डवोपाख्यानान प्राचीनम् । (२) पाण्डवोपाख्यानं वाल्मीकी यरामायणान् प्राचीनम् । (३) सम्पूर्णेनन्थत्वेन च विचार्यमाणं रामावणं सम्पूर्णकग्रन्थत्वेन विचार्यमाणाद् महाभारतात् प्राचीनमस्ति ।' इति ! (च) द्वयो रचना-स्थाने । सहशार्थप्रायाणां प्रकरणानाम् आमाणकानां च सूक्ष्मेक्षिकावीक्षणेन रामायणस्य उत्तरकाण्डे अनुगङ्ग क्षेत्रस्य नाना कथाः लभ्यन्ते, महाभारतम्य चापि पूर्वकालिकाद् भागात सान्प्रतं पञ्चाप (पंजाब)-नाना प्रतीतस्य प्रदेशस्य रीति-नीतयः उन्नीयन्ते, उत्तरकालिकेभ्यः अदेशप्रधानेभ्यः भागेभ्यश्च कोसलविहानां कथावार्ताः अवगम्यन्ते । ज्ञायते यन- 'ऊर्ध्वकालिकरचनाकाले द्वयोरपि महाकाव्ययोः प्रण-नं समान देशे बभूव ।' इति । द्वयोःग्रन्थयोः पूर्वकालिकरचनाभागौ तु अधिकृत्य न किमपि वक्तुं शक्यम् । (छ) इतरेतरसादृश्यम् । (१) शैली। 'न केवलं घटकावयवानां तुल्यरूपत्वे एकजातीयकत्वे च अपि तु परिष्कृतच्छन्दोवन्धने सामाजिकवातावरणे च रामायणं महाभारताद् उत्कृष्यते तराम्' इति तावद् उक्तचरम् । अथापि महाकाव्यद्वयी शैल्या अन्योन्यस्य अनुहरति । हॉपकिन्स-महाशय अन्विष्य प्रायः शतत्रयं सत्शान वाक्यानां वाक्यावएडानां च उभाभ्याम् उपलब्धवान् । तथा हि, शान्तिमय- प्रसङ्गवर्णनावसरेपु 'नोत्कण्ठं कर्तुमर्हसि' इति उभयत्र पठ्यते । (२) उभयत्र 'सेना भिन्ना नौरिव सागरे, सेना भिन्ना नौरिवागाधे इत्यादयः समानाः उपमाः, समानानि च रणवर्णनानि निर्वयन्ते । (३) कथावस्तुसादृश्यं च उभयोः विशेषेण दर्शनीयं भवति । सीता- द्रौपद्यौ उभे नायिके, नायिकेतिव्यपदेशेन यदि ते व्यवहारम् अर्हतः, यथा जनिम् अलभतां रहस्यं किमपि एतत् लोकं प्रतिभाति । स्वयंवर रीत्या जाते ऽपि द्वयोः उद्वाहे न अन्यतरा वरं स्वयं वत्रे द्वयोश्च स्वयंवरयोः शारी- रिकमेव हि वलं परमं प्रमाणं बभूव । द्वयोः महाकाव्ययोः नायको वन- ·संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्यायः वासस्य, नायिके (सीताद्रौपद्यौ) च (रावणजयद्रथाभ्यां कृतस्य) अपहरणस्य क्लेशम् अनुभवतः । इत्थं द्वयोः कथा-वस्तुनी अन्योन्यस्य उपस्कुर्वाणे विलोक्येते। (४) द्वयोश्च महाकाव्ययोः पौराणिकाख्यानेषु (दार्शनिकसिद्धान्तेषु च) महत् साम्यम् आलोक्यते । उभयत्रैव ऋग्वेदकालिकी प्रकृतिपूजा लुप्तप्राया प्राप्यते । वरुणादित्याश्विप्रभृतयः देवाः अन्तर्धानं गताः अवगम्यन्ते । न च उषस्सदृशीनां देवतानां नामाऽपि श्रूयते । अमीषां समेषां पदं विधिहरिहरे- ति देवत्रय्या च दुर्गा गणेश कुबेरेति देवत्रय्या च गृहीतम् इव भाति । अवता- रवादस्य च प्राधान्यम् उपलभ्यते । तथाहि इन्द्रसदृशाः देवाः पुत्रदारवन्तः कुटुम्बिनो भूत्वा अधिस्वर्ग वसन्तः हर्येषु रममाणाः साधारणमर्त्य- लोक-जनवत् व्यवहरन्ति । अथ द्वयो हिं महाकाव्ययोः देवमूर्तिप्रतिष्ठा- पनार्थ देवालयनिर्माणविधिः लावणिक-मृण्मय-धातवीयानां देवमूर्तीनाम् पूजा च श्रूयते । इत्थं हि उभयत्र महाकाव्ययोः समानं पौराणिकत्वं प्रौढिं प्राप्तम् उपलभ्यते॥ एकादशः खण्डः। पुराणानि । (क) पुराणानाम् उद्भवः । पुराण शब्दो हि अथर्ववेदे ब्राह्मणेषु च सर्ग-विद्येत्यर्थे पठ्यते । महा- भारते तु शब्दोऽयं पुरातनोपाख्यानवोधकत्वेन प्रयुज्यमानो दृश्यते । विष्णु-वायु-ब्रह्माण्ड पुराणेभ्यो वयं सर्वपुराणेषु प्राचीनतमस्य पुराणस्य जन्मकथां विद्मः । ( भागवते च यैषा कथा श्रूयते सा कथान्तरेभ्यो बहुधा भिद्यते, अवरकालिकी च भाति । तस्मान्न सा विश्वासस्य विचारस्य च आस्पदम् भवति । ) "व्यासो हि वेदान् चतुर्धा विभज्य तान् आत्मनः चतुरः शिष्यान् उपदिष्टवान् । ततश्चासौ कथाः आख्यायिकाः उपाख्यानानि, गीतानि, लोकवादांश्च संगृह्य पुराणं नाम ग्रन्थविशेष प्रथितवान् , 'इतिहासेन च साकम् अमुग्रन्थं रोमहर्षणं ( लोमहर्पणं वा ) नाम पञ्चमं वशिष्यम् पाठयामास । तदनन्तरं च तेन महाभारतं' खलु निबद्धम् ,” इति श्रूयते किल । 1-स्वयं महामारतादेव पुसणस्य प्राचीनत्वं स्पष्ट ज्ञायते।

·एकादशः खण्डः] पुराणानि व्यासः आवस्य पुराणन्य की उन नैव इति विवादन्तु अकिञ्चित्करोऽस्माकं इदानींतनाय प्रयोजनाय । एतावत्तु केवलम् अत्र अस्मत्प्रयोजनोपयोगि भवति यत् पुरा पुरुरूपाः परम्पराप्राप्ताः नाना कथाः किल लोके प्रतीताः आसन् , ताश्च उपादाय महाभारतस्य निर्माण समपद्यत । धान मन्त्रान संगृह्य पुराणनिर्माणम् अभवत् इति चेन् , तन्त्र किमु अद्भुतम् ।। (स) पुराणसंवृद्धिः व्यासप्रोक्तां पुराणसंहितां पोढा विभज्य रोमहर्षणः तासां षण्णां संहितानां प्रत्येक क्रमेण आत्मनः घट् शिष्यान पाठयामास । तेषु च शिष्येपु त्रयः पृथक् पृथक् तिस्रः संहिताः सम्पादयामासुः याः खलु स्वस्वकर्तृ नाम्ना प्रसिद्धिं जग्मुः, रोमहर्षणीय मंहितया च सार्द्ध मूलसंहिताः इति लोके विदिताः बभूवुः । एताः सर्वाः चतुर्भिश्चतुभिः पादैः विभक्ताः, प्रतिपाद्य अर्थे समानाः सन्त्योऽपि यचोभङ्ग्या विभिन्नाः आसन् ।। नहि एताः संहिताः साम्प्रतम् उपलभ्यन्ते । रोमहर्षणस्य अन्येषां च कतिपयानाम् उक्त-पुराण-कर्तृणां नामानि तावत् कतिपयेपु पुराणेषु महाभारते च प्रष्टतया प्रतिवक्तृतया चा पठ्यन्ते । स्थलैश्च तैः, येषु नामानि इमानि पठ्यन्ते, पुरातनस्य पुराणस्य तैः अवशिप्टैः भागः भवितव्यं नाम ये वायुनि ब्रह्माण्डे च पुराणे अनुप्रवेशं प्राप्तवन्तः । अपिच, पूर्वोक्ताश्चत्वारः पादविभागाः प्रक्रिया, अनुषङ्गः. उपोद्घातः, उपहारश्चेति चतुर्भिर नामभिः एतयोरेव पुराणयोः केवलम् आसाद्यन्ते, नान्येयु केपुचित् । पएणां रोमहर्षणान्तेवासिनां मध्यात् पञ्च ब्राह्मणाः बभूवुः, तस्मात पुराणं ब्राह्मणानाम् आत्मसम्पदा किल बभूव । ततस्तु साम्प्रदायिकानि च अभिनवानि पुराणानि कालक्रमेण उदयम् उपायन् । स्वयं पुराणेयु एव प्राप्यमाणेभ्यः प्रमाणेभ्यः ज्ञायते यत् नानादेशोदेशेषु उद्भूय विविधानि पुराणानि शनैः शनैः परिपोपं प्राप्तानि, इति ।। (ग) पुराणानां प्रतिपामार्थाः आख्यानानि, उपाख्यानानि, गाथाः, कल्पवाक्यानि च उपादाय पुराणानां सर्गः संजातः इति पूर्वोक्त स्मृत्वा प्राचीनतमपुराणविषयः अनुमातुं न अशक्यः।

·20 संस्कृत साहित्येतिहास: [द्वितीयाध्यायः - १ 'सर्गच प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ।। इति श्लोकेन पुराणविषयो यो निदर्शितः स केवलं आदिमपुराण- सम्बन्धको ज्ञेयः, यदा धर्मसिद्धान्ताः तीर्थमाहात्म्यानि धर्माङ्गान्तरागि चेति बहुविधं अर्थजातं न खलु पुराणनिक्षिप्तम् अभूत् । इदानीं तु पुराणेषु उपदेशप्रकरणानि सङ्ख्यया इतिहासप्रकरणानि अतिवर्तमानानि पश्यामः । तत्र च अनैतिः सिक्यः कथाः, विष्णुदशावतारवर्ण नानि, देवपूजाविधयः, पर्य व्रतनियमाश्चेति नाना विषयाः उपलभ्यन्ते । वेदप्रामा- ण्येन तुल्यं पुगणप्रामाण्यं खलु प्रख्यायते । वायुपुराणे च वेदपुराणत्वम् आत्मनः उद्दिष्टम् । पुराणानां श्लोकाः स्थलानि च खलु श्रुतिः इति, ऋग इति, सूक्तम् इति च पदैः व्यपदिश्यन्ते । वेदवच्च ईश्वनिःश्वसितत्वं पुराणा- नाम् उद्घोष्यते । बहुषु पुराणेषु वेदसंहितानाम्ना तेषां व्यवहारी दृश्यते, वेदाध्ययनेन च यत् फलं तदेव, तदपि अतिशयानं वा, फलं पुराणा:ययनेन निगदितम् ॥ (घ) पुराणेषु इतिहासांशः। वक्ष्यमाणेषु पुराणेषु तावत् कलौ भारतभुवं भुक्तवतां भूभुजां चरितानि अधीयन्ते। (१) मत्स्य-वायु-ब्रह्माण्डानि । अस्याः पुराणत्रय्याः कथावर्णनेषु अद्भुतं खलु साम्यम् आलोक्यते । वायु ब्रह्माण्डयोः वर्णन-महासाम्यबलात् १-सर्ग-प्रतिसर्ग-मन्वन्तरवर्णनं तावत् सर्वथा कल्पनाप्रसूतं प्रतिभाति । वंश- वंशानुचरितप्रसङ्गास्तु इतिहासमूलकाः कथिताः अनुपेक्षणीयाश्च सन्ति ॥ २-रूपं भाषां विषयं चाधिकृत्य पुराणानि ऐतिहासिकमहाकाव्यद्वयी स्मृतयश्चेति त्रीणि अपि वाङ्मयाङ्गानि परस्परम् अन्वीयमानानि दृश्यन्ते । एषु हि न केवलं ते ते श्लोकाः, स्थलानि अपि अक्षरशः एकस्माद् अन्यत्र समुद्धृतानीव विलोक्यन्ते, तेषां विषयपार्थक्यमपि यथावत् कर्तुं न शक्यम् । तथाहि तत्तद्- विषयसादृश्यबलेन महाभारतमेव स्मृति-पुराणेतिहासिकमहाकाव्येति नाम्ना मध्यात् केनचिदपि नाम्ना व्यपदेष्टु' शक्यम् ॥ उपाख्यानेतिहासोमयमयत्वात् पुराणानि खीष्टमतानुयायिनां पैराडाइस लास्टाख्येन (Paradise Lost) कान्येन साम्यं बिन्नति ॥

·एकादशः खण्डः] पुराणानि तयोः एकस्यैव पुराणस्य शाखाभेदेन द्विरूपत्वम् अनुमीयते । मत्स्यं च तथा ताभ्यां साम्यम् अभजमानम् अपि प्रायेण तत्सदृशकथाबहुलं वर्तते । तस्मात् कञ्चन एकमेव पुराणग्रन्थम् याश्रित्य पुराणत्रयी एपा प्रवृत्ता, इति प्रतिभाति । श्लोकशैली च अस्याः ऐतिहासिकमहाकाव्यम्य श्लोकशैलीम् अनुकरोति, एकेनैव च श्लोकार्थेन प्रायः अत्र एकनृपवर्णनं समाप्यते । (२) विष्णु-भागवते । पूर्वोक्तपुराणत्रयव्यपेक्षया एतत्पुराणद्वयं संक्षिप्ततरं वर्तते । विष्णु च प्रायेण गद्यमयम् अस्ति । अपि नाम द्वे एव पुराणान्तरयोः संक्षिप्ततरे रूपे स्तः ॥ (३) गरुडम् । पुरूणाम. इक्ष्वाकूणां वृहद्रथानां च नृपाणां चरितैर- निवद्ध भागवत पेक्षया संक्षिप्तत्तरं पुराणम् एतत् पुराणानां परम्परायां चिरेण लब्धसत्ताक प्रतीयते॥ (४) भविष्यम् । पुराणेऽसिन् निबद्धानि चरितानि प्रायः अति- शयोक्ति रञ्जितानि सन्ति । तथाहि, एतत्पुराणवचनेन पौरवाणां पृथिवी- पालानां प्रत्येकं न्यूनातिन्यूनं सहस्र वर्षाणि भुवं शशास । स्त्रीष्टीकोन- विंशतितम्यां शताव्यां घटितानां वृत्तानाम् अपि भविष्यवाण्यः पुराणेऽत्र कृताः सन्ति । एपां पुराणानां वर्णनानि मुख्यतया भविष्यपुराणस्यापि उपजीव्यस्य कस्यचित् पुरातनस्य पुराणस्य वर्णनेभ्यः गृहीतानि इति अनुमीयते । एपु हि वर्णनेषु महाभारतयुद्धकालाद् आरभ्य वर्णयितुः कालं यावद् जातानां नृपाणां चरितानि विप्यविषये प्रश्नाश्च विविधाः पठ्यन्ते, वक्ता चात्र नैमिषारण्यस्थः रोमहर्षणो नाम सूतः, श्रोता च सौतिरित्युपपदप्रथितः तत्सुतः ऋषि-मुनि-वर्गो वा ।। एवं हि अष्टादशसु पुराणेषु केवलं सप्तसु वंश-वंशानुचरिते तावद् उप- लभ्यते । अवशिष्टानि एकादश' पुराणानि भारतीयराजनीतीतिहासानुध्या- यिनां निष्प्रयोजनानि एव खलु भवन्ति । १-आग्नेयं, कौने, पाम, मार्कण्डेयं, ब्राह्मवैवर्त, ब्राह्म, वामन, वाराई, स्कान्द, शैवं, लैङ्ग चेति एकादश । अष्टादशसु पुराणेषु अतिचतुर्लक्षसङ्ख्याकाः श्लोकाः सन्ति । परम् एक स्मिन् यदि सस सहस्राणि, अन्यस्मिन् तदा एकाशीतिः सहस्राणि श्लोकाः लभ्यन्ते । सुरक्षाशा सर्वाणि अतिशयानत्वेन गृह्यमाणे गारुडे सप्तसहस्त्रेभ्योऽपि न्यूनाः श्लोकाः दृश्यन्ते ॥

·संस्कृत साहित्येतिहालः [द्वितीयाध्यायः अतिश्भाधा अत्युपेक्षा चेति उभे अपि गती पुराणानां दृश्यते । अचिर- पूर्व यावद् विदुषां विशवविषयाः पुराणानि खलु अभूवन् । साम्प्रतं तु 'न हि पुराणमतः सोऽपि इतिहासांशः मिथ्या भवितुम् अहति ।' इति विश्वासः विद्वत्सु वर्धमानः विलोक्यते । द्वयधिके एकानविंशति-शततमे न टाब्दे विसेंट स्मिथमहोदयः 'मात्स्ये वर्ण्यमाने नानानृपतीनां नाम्नां पौर्वाचर्ये शासनकाले च न लेशतोऽपि संदेहप्रसरो विधातुम् उचितः।' इति प्रादर्शयत् । सत्यपि च विपुलवकृतिदोषसंभवे पुराणेषु प्राप्यमाणैः इतिवृत्तैः ब्राह्मणग्रन्थ- काललशस्य प्राचीनकालस्याऽपि, किमुत ततोऽर्वाचीनस्य कालस्य, अनल्पं ज्ञानं नः समय॑ते । अस्ति च एप कोऽपि महिमा पुराणानां यत् तेभ्यो वेद- ब्राह्मणादि ग्रंथ सम्बन्धि नीनां ब्राह्मणिक-सम्प्रदाय प्ररूढानां रूढीनां प्रति- योगिन्यो राजन्यवंशलढयो विज्ञायन्ते' । राजन्यरूढीनां च एतदेव गौरवं यत् ताभ्यः, क्षत्रियाभिप्रायानुरोधेन, प्राचीनस्य भारतदेशस्य तदीयराजनीति- दशायाश्च दर्शनं संभवं भवति ॥ प्राचीनराजवंशवर्णनानि । नहि पुराणस्थेषु राजवंशवर्णनेषु सर्वेषां राज्ञां चरितानि वर्णितानि निर्वर्ण्यन्ते। यैस्तु राजन्वती भूमिम् आहुः, ते केवलं कीर्तिमन्तः क्षितिपतयोऽत्र कीर्तिताः। चरिनानि इमानि न ब्राह्मणानां ( ब्राह्मणानां विरागप्रधानत्वात् लौकिकेषु व्यापारेषु रुचेः अभावात् ), १-ब्राह्मणिकसम्प्रदायरूढिपक्षे वयमाणास् त्रुटयो वर्तन्ते- (क) अत्र केवलं धर्मविषयक विचारचर्चाऽस्ति यया ऐतिहासिकानां प्रयोजन सिद्धि न भवति । (ख) एतद्रूविप्रवर्तका ब्राह्मणा इतिहासधिया हीनाः आसन् । (ग) उपांशु कुटीचक्रा भवन्तश्च ते लौकिकतथ्यमयं ज्ञानम् अर्जयितुम् अक्षमा बभूवुः । तथाहि, शुनाशेषोपाख्याने अयोध्या नगरी ग्रामत्वेन अभि- हिताऽस्ति ॥ २-भारतोपरि प्रायः उपार्जिते विजये क्षत्रियैर्महत् कार्य कृतं खलु । तेषां च क्षत्रियाणाम् अवदानानि सामाजिकपदानि च जिज्ञासुभिस तेषां रूढयः प्रथाश्चावश्यम् अध्येतव्याः । तथाहि, प्रायः अधिकृतस्वेन श्राख्यायमानेषु देशविशेषु ऐला नाम क्षत्रियाः कथं प्रभुत्वम् प्राप्तवन्तः इति चेत् बुभुत्सितम्, नहि पुराणानि अन्तरा, ब्राह्मणवाङ्मये कोऽपि ग्रन्थोऽस्य महतो रूपपरि- वर्तनस्य विषये लेशतोऽपि अस्मत्साहाय्य सम्पादयति ॥ । - ·तायत् प्रसिद्धी । पुराणानाम् ऐतिहासिकमन्थत्यम् उररीकृत्य विवेचकचतुषा एकादशः दण्डः। पुराणानि अपि तु राज्ञां चारणकवीना, नौखिकीभिः रूढिभिः स्वरक्ष्यन्त इति प्रतीयते । ननु चारणैः तादृशमहाकायपुराणानां स्मरणं कथं संभवम् इति चेत, यथा ब्राह्मणैः अक्षरशः स्वग्रन्थाः स्मृतिविषयम् अारोप्यन्ते तथा चाररपि इति प्रत्युच्यते ! अपि च, भारतेवर्षे 'प्राचीनान वंशान् स्मर्ता पुरुपो महीयते लोके सम्पद्यते च यशसा' इति स्थितेः परमलोकप्रियत्वाञ्च वंश वा नपु अमीषु नहि प्रमादस्य महतः संभावना तावदस्ति' ।। सूर्याचन्द्रमसौ द्वौ पुरुपौ सर्वेषां भारतीयक्षत्रियवंशानां मूलप्रवर्तकत्वेन तेषां पारायणे सति प्राचीन भारतविषयकारिण नैऋविधानि उपयोगीनि तथ्यानि लप्स्यामहे । पुराणेषु न केवलं पुरूणां कोशलानां मगधानां च, अपि तु अर्वाचीनानां शिशुनागानां, नन्दानां, शुङ्गानां, करवानाम् आन्ध्राणां च, वर्णनस्य उपलम्भात, महन् तेषां गौरवम् अनुपश्यामः ।। [पार्जिटरमहाशयस्तु- 'पश्चिमां दिशम् अभिवर्तमानाः खलु आर्याः देशान्तर वासिनो बभूवुः' इति तत्त्वं पुराणसाक्ष्यबलेनैव प्रादर्शयत् । सिद्धान्तञ्चायं प्रकरणेऽत्र परममनोरञ्जकः भाति । पुराणविद्याविदो हि ऐलानां (आर्याणां) मूलनिवासस्थानीभूतम् 'इलावत' 'नाभः ( भारतस्य) उत्तरेण इति वदन्ति । इमामेव, न तु उत्तर पश्चिमां, दिशम् आय: अद्यावधि पूतां मन्यन्ते । २७५० तमात् रवीष्टपूर्वाब्दात् अपि पूर्वं कदाचित् आर्याः हिमवतः मध्यप्रदेशं परित्यज्य भारतं प्रविष्टाः, द्रुह्यवश्च १६०० तमस्य स्त्रीष्टपूर्वाब्दस्य निकटे कदाचित् भारतं विहाय उत्तरपश्चिमां दिशं प्रस्थिताः इति तावद् विद्वद्भिः आस्थीयते । १४०० तमे ख्रीष्टपूर्वान्दे उत्कीर्णेषु वोरज-कोइ-शिलालेखेपु हि भारतीय देवानां नामानि पठ्यन्ते । एतच्च एवं व्याख्येयं यत् भारतम् आगत्य अत्र कृतनिवासानाम् आर्याणां प्राचीनतमः ग्रन्थः ऋग्वेदः अङ्गीक्रियते, तद्रचनासमाप्तिकालश्च २००० तमं रत्रीष्टपूर्वान्दं निश्चीयते । तस्माद् एतत् संभाव्यते यत् १६०० तमे रख्रीष्टपूर्वाब्दे भारताद् उत्तरपश्चिमां दिशं गद्भिः द्रुह्युभिः १-कालक्रमेण तन्त्र केषांचिद् भागानां स्मृतिपथात् च्यवनस्य, केषुचिच्च अधि- कावापस्य संभवे सत्यपि, नहि निखिलापि रूढिपरम्परा अप्रत्येतव्या भवितुम् अर्हति । क्षत्रियरूढयः स्वतः प्रमाणत्वेन परीक्षणीयाः प्रेक्षणीयाश्च ॥

·संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्यायः आत्मना सह भारतीयदेवः अनाधिपत इति । इत्थं तर्कोऽयम आर्याणा पश्चिमनमनबादं पुष्णाति । अपरश्ता, ऋग्वेदीये मन्त्रे एकस्मिन् ' (१०, ७५) श्रूयमाणः कतिपय भारतीयनदी-नामक्रमः पश्चिमगमनवादे एव उपपद्यते, न तु पूर्वगमनबादे । वस्तुतस्तु 'पूर्वगमनवादः पश्चिमगमनवादात् पूर्व यूरोपीयविद्वत्सु प्रसिद्धिं गतः' इति तर्क विहाय नान्यः कोऽपि तर्कः पूर्व- गमनवाद समर्थयितुम् अलम् । परं कथम् एतावतैव बाधकप्रबलप्रमाणा- भावे भारतीयरूढिम् पारदः पश्चिमगमनवादः अपास्येत ? भारतीयां च रूढिं मिथ्या कर्तुम् एतत् तावत् वक्तव्यं स्यात्-कस्मै प्रयोजनाय कथं च एषा निराधारम् उद्भाविता आसीत् ॥] (ङ) पुराणरचना कालः। पुराणानां निर्माणकालं निर्धारयितुकामः यूरोपीयशास्त्रिणः पुराणेषु उपलभ्यमानानि अभिनवतमानि इतिवृत्तानि तथ्यान्तराणि वा प्रायः समा- श्रयन्त, एतच्च खलु उपेक्षितवन्तः यत् कस्यचिद् भवनस्य साहित्यिक- प्रन्थस्य वा निर्माणका लः तत्र निर्वय॑मानाभिः नवनवाभिः संवृद्धिभिः निश्चेतुम् अनुचितः । अर्वाचीनतमाः संवृद्धीः एव आधारीकृत्य विल्सन- महोदयः 'ब्रह्मपुराणं, यद् हि पुरातनेतिवृत्तबहुलं वर्तते आदिपुराणनाम्ना चापि व्यपदिश्यते, रटयां त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां वा शताब्दयां निरमीयत' इति निरौषीत् । 'कदा नु कृत्स्नं पुराणवाङ्मयम् अष्टादशधा विभक्त भूत्वा नानानामभिः लोके व्यवहारम् आरूढम्' इति तावत् प्रतिवक्तु न शक्यम् । अथापि 'ब्राह्मणग्रन्थानां प्राचीनसहशे काले पुराणवाङ्मयं विद्यमानं वभूव' इति तावद् बक्तुसुशकम् । एतन् तु केन प्रत्येतव्यं यत् 'वेदेभ्यो ब्राह्मणे- तं तम् अंशं सञ्चित्य तदा पुराण-पुन-निर्माणम् अजायत यदा हि वेदाः ब्राह्मणानि च अनैतिहासिकप्रन्थतया प्रसिद्धिम् आयन् ।' इति ।। याद्यतमस्य च पुरासस्य निर्माणकालम् अधिकृत्य अधोलिखितानि तथ्यानि विशेपेण अवधेचानि- म्यश्व वे १--इमं मे नंगे ! यमुने ! सरस्वति ! शुतुद्रि ! स्तोमं सचता परुष्ण्या। असिकन्या मरुद्वृधे वितस्तयाऽऽर्जिकीये शृणुह्यासुपोमया ॥ 'कैम्ब्रिज हिस्टरी श्राव् इंडिया' नामके ग्रन्थे पुराणविषयकः ई. जे., रैप्सन-महाशयेन निबद्धो निवन्धो निभाज्यताम् ॥

·एकादशः खण्डः] पुराणानि (१) हर्षचरिते वाणेन (६२० तम स्त्रीष्टान्द निकटभवेन) वायवीयं नाम पुराणं परामृश्यते ॥ (२) ४७५ रवीष्टान्दनिकट सम्पादितेषु राज्ञां भूदानपत्रेषु केचिन तादृशाः श्लोकाः लभ्यन्ते ये वैचासिकमहाभारतीयानि उच्यन्ते, किन्तु पाद्म भविष्ये च पुराणे पठ्यन्ते ॥ (३) मल्थ-वायु-ब्रह्माण्डैः केचिद् अंशाः भविष्यपुराणाइ उपात्ताः इति तावत् तेपु स्पष्टम् रक्तम् । ते पाम् एव च साक्ष्येण स्पष्टं यत् र तृतीय शताब्या भविष्यपुराणं विद्यमानं बभूव इति । मत्स्यपुराणे च भविष्य- पुराणाद् यद् आगतं तत् तृतीयशताब्दयाः अवसानात् प्राक्; वायुब्रह्माण्ड- पुराणयोस्तु चतुर्थशताब्दयाम् ।। (४) आपस्तम्बसूत्रं (रत्रीष्टपूर्वतृतीयशताब्दयां, ततोऽपि पूर्व का, रचितं) 'भविष्यत्'-पुराणं प्रमाणत्वेन उदाहरति । 'भनिप्यन्-पुराणम् इत्यत्र च भविष्यत्पुराणयोः द्वयोः शब्दार्थको विरोधे स्पष्टे सति अनुमीयते यत पुराणेति शब्दः योगरूढतथा तदा व्यवहारम् आगतः आसीत् । यौगिकस्य च शब्दस्य योगरूढतया प्रसिद्धिप्राप्ती न्यूनातिन्यूनं शतद्वयी वर्षाणाम् अवश्यं कल्पनीया । तस्मात् 'स्त्रीष्टपूर्व पञ्चमशताब्दयां, ततोऽपि वर्षशतद्वयपूर्व वा, पुराणं नाम वाङ्मयाङ्गविशेपः अवश्यं लोके तावद् अविद्यत ।' इति संभाव्यते ॥ [आपस्तम्वे सूत्रे पठ्यमान 'भविप्यत्' इति, ख्रीष्टीयतृतीयशता- व्दयां प्रचारम् आगतं 'भविष्य' इति च हे नामनी विशिष्य विलोकनीये । साम्प्रतं तु लुप्त-प्रकृत-स्वरूपं भविध्यं नाम पुराणम् एव अवाप्यते ।।] (५) कौटिल्यश्च अर्थशास्त्रे अनेकन परमप्रमाणत्वेन पुराणानि उदाहरति ॥ (६) शाङ खायनश्रौतसूत्रे आश्वलायनसूत्रे पुराणोल्लेखः उपलभ्यते॥ (७) शतपथे ब्राह्मण अन्वम् इतिहासपुराणाध्ययन विहितं विलोक्यते ॥ (6) नानापुराणानि परीक्षितात् पूर्वतनानि सर्वाणि इतिवृत्तानि भूततया', महाभारतयुद्धात् (पार्जिटरमहाशयमतेन रब्रीपूर्व १५० तमे- ·संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्यायः ऽब्दे जातात् ) शतवर्पोर्ध्वभावीनि च वृत्तानि 'भविष्यत्तया' निर्दिशन्ति । नात्र कस्यापि वैमत्यमिव विलोक्यते । तत् 'शतवार्षिकः कालोऽयं सन्धि- कालोऽभवत् यदन्तरे सर्वाः तदानीं लोकप्रसिद्धाः ऐतिहासिक्यः जनश्रुतयः एकपुराणस्वरूपतया संगृहीताः अभूवन इति उत्प्रेक्ष्यते ॥ (E) ऐतिहासिकमहाकाव्यवत् पुराणानां निर्माणं परम्पराप्राप्तेभ्यः प्रत्नभ्यः आख्यानेभ्यः चारणैःकृतम् । अथर्ववेदे च एतेषाम् आख्यानानाम उल्लेखः वाङ्मयस्य अङ्गविशेषत्वेन इतिहास-पुराणेति साधारणनाम्ना च दृश्यते । छान्दोग्योपनिषदि सुत्तनिपातसदृशेषु प्राचीन बौद्धग्रन्थेषु च वाङ्मयाङ्गम् इदं पञ्चम वेदत्वेन उदाहृतम् अस्ति । अद्यत्वेऽपि च एवमेवा. भ्युपगमः विदुपाम् आलोक्यते ।। पुराणनिर्माणकालस्य अबरसीमा नहि सर्वाणि पुराणानि युगपद् एकस्मिन्नेव अब्दे दशाव्दे शताब्दे वा संग्रथितानि आसन् । वस्तुतस्तु यस्मिन् रूपे तानि अधुना उपलभ्यन्ते तस्मिन् रूपे तेपाम् उदयः पृथक् पृथक् काले किल बभूव । वक्ष्यमाणाभिश्च वाचो- युक्तिभिः पुराणनिर्माण कालस्य अवरसीमा सुखम् अवधार्यते । (१) मत्स्यपुराणो आन्ध्राणां तत्पतनपर्यन्तं (२३६ स्त्री०) तदनन्तर- भाविनां किलकिलवंश्यनृपाणां च इतिहासो लभ्यते । एवं च मत्स्यपुराण- बलेन इतिहासधारा स्त्रीष्टतृतीयशताव्द्याः मध्यं प्रविशति ।। (२) विष्णु-वायु-ब्रह्माण्ड-भागवतपुराणानि इतिहासधाराम् इमाम अग्रे गुप्तानाम् अभ्युदयं यावन् नयन्ति, समुद्रगुप्तस्य दिग्विजयवर्णनं तु तत्र नोपलभ्यते । इत्थम् अधिकाधिक धारा एषा ३३० तमम् ख्रीष्टाब्दं यावत् प्रवर्तमाना सिध्यति । भविष्यपुराणस्य च मत्स्य-वायु-ब्रह्माण्डानाम् उपजीव्यत्वात 'स्त्रीष्टतृतीयशताव्द्यवसानात् प्राग् यस्मिन् कस्मिन् रूपे भवि- ध्यपुराणेन अवश्यं वर्तमानेन भवितव्यम्' इति फलितं भवति । मत्स्यपुरा- णेन हि तृतीयशताब्द्याः तुर्य पादे वायु-ब्रह्माण्डपुराणाभ्यां च चतुर्थशता- ब्धाः प्रथमपादे भविष्यपुराणतः स्वसत्तासामग्री उपात्ता या खलु तदा प्रारम्भिकगुप्तनृपचरितवर्णनैः पर्याप्तं संवर्धितपूर्वा बभूव ॥ (३) तर्कश्चायं पुराणेपु एतेषु उपलभ्यमानैः कलिनिन्दावर्णनैः १-सविस्तरोहापोह विज्ञानार्थं तु पार्जिटरमहाशयकृतः 'कलियुगीयनृपवंश' नामको ग्रन्थोऽवलोकनीयः ॥ १ ·५३ एकादशः खण्डः ] पुराणानि ऐतिहासिक-ज्योतिषिकवर्णनविशेषेश्च दृढं पोष्यते ॥ (४) मूलग्रन्थपाठविशेषाश्च अनुमानम् इदं पुष्णन्ति ।। (५) चिन्तामणिविनायकवैद्यमहाशयश्च विषयेऽत्र वक्ष्यमाणं वायु- पुराण गतं श्लोकं विशिष्य विलोकनीयं ब्रवीति- अनुगङ्ग प्रयागं च साकेतं मागधांस्तथा। एताञ्जनपदान् सर्वान् भोक्ष्यन्ते गुप्तवंशजाः ॥ अत्र हि श्लोके ५०८ तमे ख्रीष्टाब्दे क्षीयमाणायाः गुनानां शक्त्याः अवस्था संकेत्यते ॥ (६) विष्णुपुराणे धारायाः ततोऽप्यने प्रवर्तमानायाः दर्शनात् 'वायु- पुराणाद् अर्वाक्कालभवं विष्णुपुराणम्' इति आयाति ! आन्ध्र जनपदे अष्टमनवमशताब्द्योः शासतः किलकिलयवननृपाः तावदत्र (विष्णुपुराणे) वर्णिताः । तस्माद् ज्ञायते यत् 'आनवमशताब्दि पुराणानि प्रक्षेपैः संवर्ध्य- मानानि अभवन् ।' इति ।। (७) चिन्तामणि विनायकवैद्यमहाशयाः विस्तरेण भागवतनिर्माण- कालं विचारयन्तः पर्यवसाययन्ति यत्-'भागवतं नाम पुराणं ( नवम- शताब्दी भवात्) श्री शङ्कराचार्याद्' अर्च, (११६४ तमे स्त्रीयादे वर्तमानात् ) गीतागोविन्दकृतः जयदेवाच्च पूर्व, प्रायेण ख्रीष्टदशमशतके, कदाचिद रचितम् आसीत् ।' इति ।। पुराणम् एतत् लोकंपृणतया पुराणान्तराणि अतिवर्तते, सर्वासु च आधुनिकीपु भारतीयभाषासु अनूदितं समस्ति । , १-भागवते हि बुद्धः विष्णोरवतारविशेषल्बेन स्मयंते, श्री शङ्कराचार्यस्तु बुद्धं प्रत्यवतिष्ठते ॥ २-नहि भागवते एकनाऽपि राधाया नाम अतिपथमवतरलि । गीतगोविन्दं च सर्वात्मना श्रीकृष्णगतया राधारत्या व्याप्तम् । गीतगोविन्दाद् अनन्तरं चेद् भागवतं निरमास्थत तदत्र राधाया अपि नामधेयम् अवश्यं समावेशितम् अभविष्यत् ॥

·तृतीयोऽध्यायः भासः, कालिदासः, अश्वघोषश्च (१२) संस्कृतसाहित्ये भासस्य स्थानम् अचिरपूर्व यावत् संस्कृताध्यायिनः केवलं नान्ना भासं नाम कविम् अजानन् । कालिदासेन स्व मालविकाग्निमित्रे सादरम् अस्य नामधेयम उदीरितम् । कतिपयैः अन्यैरपि संस्कृतकविभिः एतन्नामधेयम् उदीर्य महामहि- मशालित्वम् अस्य उद्घोषितम् । तथाहि; अस्ति तावद् राजशेखरीयं पद्यम्- भासो रामिलसोमिलौ वररुचिः श्रीसाहसाङ्कः कविर मेण्ठो भारवि कालिदास तरलाः स्कन्धः सुबन्धुश्च यः। दण्डी वाणदिवाकरौ गणपतिः कान्तश्च रत्नाकरः सिद्धा यस्य सरस्वती भगवती के तस्य सर्वेऽपि ते ।। जयदेवकृतस्य प्रसन्नराघवाभिघस्य नाटकस्य प्रस्तावनायां पठ्यते- यत्याश् चकोरश् चिकुर निकरः कर्णपूरो मयूरो भासो हासः कविकुलगुरुः कालिदासो विलासः । हर्षो हर्षो हृदयवसतिः पञ्चबाणस्तु बाणः केषां नैषा कथय कविता कामिनी कौतुकाय ॥ मुक्तिसंग्रहेषु च मनोहराणि कतिपयानि पद्यानि भासनाम्ना उदाह- तानि लभ्यन्त । तथाहि, वक्ष्यमाणे द्वे पद्ये सुभाषितावल्याम् अवलोक्येते ।। वाला च साऽविदितपञ्चशर प्रपञ्चा, तन्वी च सा स्तनभरोपचिताङ्ग यष्टिः । लज्जां समुद्वहति सा सुरतावसाने, हा काऽपि सा किमिव किं कथयामि तस्याः।। दुःखाते मयि दुःखिता भवति या हृष्टे प्रहृष्टा तथा, दीने दैन्यमुपैति रोषपरुषे पथ्यं वचो भाषते । - ·५५ द्वादशः खण्डः] संस्कृत साहित्येभासस्य स्थानम् कालं वेत्ति, कथाः करोति, निपुणा मत्संस्तवे रज्यति, भार्या मन्त्रिवरः सखा परिजनः सैका बहुत्वं गला ।। शाङ्ग धरपद्धतौ, सदुक्तिकर्णामृते, सूक्तिमुक्तावल्यां च प्रायः दश पद्या- न्तराणि भासनाम्ना संगृहीतानि दृश्यन्ते । भासविषयकम् एतावन्मानं विदुषां विदितम् आसीत् । त्रिवंद्र वास्तव्येन पण्डित-त०--गणपतिशास्त्रिणा अवाप्तस्य त्रयोदशरूपक-समाहारस्य' प्रकाशनेन तु अद्यत्वे भासकीर्तिः उच्चैः प्रौदि प्राप्ता वर्तते । त्रयोदशान्यपि रूपाणि इमानि भासकृतानि इति तावत् त०-गणपति शास्त्रिणा पूर्वम् यद् अनुमितम् , तदेव पश्चात् कीथ-जैकोबि-स्टेनकोनो-लैकोटे-विंटरनिट्ज़ प्रभृतिभिः पाश्चात्यः पण्डितैः अभ्युपगतम् । नाट्यगुणैः एतेषां रूपकाणां महति उत्कर्षे अप्रत्याख्येये सत्यपि बानट-सिलवनलेवि-प्रमुखाः विपश्चितः अत्र प्रत्यवतिष्ठन्ते । तस्मात प्रश्नोऽयं सविस्तरं विचारणीयः सञ्जायते । इदम् अत्र चिन्त्यम्-- "ननु एकस्यैव अनेकेषां या कणां कृतिः त्रयोदशरूपकी इयम् ?" "एकस्यै वहि" इति चेत्, “कस्य ?" (१३) अपि नाम एकस्यैव कर्तुः कृतिः सर्वाणि रूपकाणीमानि ? कृत्स्नं रूपकचक्रम् इदं तावद् एकस्यैव कर्नुः कृतिः इत्यत्र प्रायः सर्वेषां विदुषाम् ऐकत्मयम् आलोक्यते । वक्ष्यमाणाभिः वाचोयुक्तिभिश्च एकक कत्वम् इदं साध्यते ।। (१) संस्कृते रूपकान्तरेषु प्रायः सर्वत्र 'नान्धन्ते' इति श्लोका- नन्तरमेव ।। (२) रूपकान्तरेषु यत्र 'प्रस्तावना'-शब्द-प्रयोगो दृश्यते, तत्र रूपकेषु एषु स्थापना' शब्दः प्रयुज्यते । रूपकान्तरेषु च रूपकनाम- कविनामसंसूचार्थ या 'प्ररोचना' पध्यते, तस्याः अत्र सर्वथा अभावो दश्यते ।। -त्रयोदश रूपकसमाहारोऽयमेवं चतुर्धा विभाज्या, (क) प्रतिज्ञायौगन्धरायणं स्वप्नवासवदत्त च, यत्र उदयनो नाम नृपो नायकत्वेन उपात्तः ॥ (ख) ऊरुमङ्ग, बालचरितं, दूतघटोस्क्रचं, दूतवाक्यं, कर्णभारं, मध्यमव्यायोगः, पञ्चरात्रं च, यदीयं कथावस्तु महाभारताद् गृहीतम् । अत्र हि करुभंङ्ग केवलम् असुखान्त सम्पूर्ण-संस्कृतरूपक साहित्ये समासाद्यते ॥ ग) अभिषेकनाटकं, प्रतिमानाटकं च, ययोः कथानके रामायणाद् गृहीते ॥ (घ)अविमारक-चारुदत्त कविकल्पितकथानके ॥ , ·, संस्कृत साहित्येतिहासः [ तृतीयोऽध्यायः (३) न्यूनातिन्यूनं चतुर्यु रूपकेषु नान्यां 'मुद्रालङ्कार'-बलेन प्रदर्शितानि तत्तत्प्रधानपात्राणां नामधेयानि अधीयन्ते । (४) वक्ष्यमाणाभिश्च रीतिभिः रूपकाणि इमानि मिथः सम्बद्धानि आसाद्यन्ते (क) यथा भवभूतिकृतम् उत्तररामचरितं तदीयं महावीरचरितम् , तथा इह स्वप्नवासवदत्तं प्रतिज्ञायौगन्धरायणम , उत्तरार्द्धतया अन्वेति । अनयोः द्वयोः तान्येव पात्राणि, सा एव शब्दप्रयोगपरिपाटी, शैली चरित्र- चित्रणा च इति बहुशः साहश्यं पश्यामः । अन्यच्च, स्वप्नवासवदत्ते कतिचित् प्रतिज्ञायौगन्धरायणीयाः उल्लेखाः अपि लभ्यन्ते ॥ (ख) अविमारके प्रथमांके एकत्र नृपः स्वदुहितृयोग्यवरचिन्तां करोति, तथैव प्रतिज्ञायौगन्धरायणेऽपि महासेनः वासवदत्ताख्यायाः स्वसुतायाः कृते अभिजातं वीर्यवन्तं च वरम् अन्वेष्टुकामो दृश्यते ।। (ग) बालचरिते तृतीयांके प्रथमं 'दृश्य' प्रायः सर्वथा पञ्चरात्रे द्वितीयांके प्रथमेन 'श्येन' तुल्यं वर्तते ।। (घ) अभिषेके स्वप्नवासवदत्ते च 'किं वक्ष्यतीति हृदयं परिशङ्कितं मे' इत्यादि कानि कानिचित् वाक्यानि वाक्यशकलानि वा समानानि सन्ति । वालचरिते चारुदत्ते च, तथैव, वाक्य सामान्यं लभामहे । अभिषेकस्थं वालिनः पश्चिमवाक्यं तदेव यद् ऊरुभङ्ग गतदुर्योधनस्य ॥ (५) रूपकेषु हि अमीषु कल्पनासाधारण्यम् अपि दृश्यते । तथाहि- (क ) अविमारके, चारुदत्ते, अभिषेके दूतवाक्ये च मेधेयु प्रकाश्य विलीनायाः क्षणक्षणायाः प्रभा उपमानत्वेन कल्प्यमाना आलोक्यते ॥ (ख) वालचरिते, दृतवाक्ये, मध्यम व्यायोगे प्रतिज्ञायौगन्धरायणे च राहुमुखप्रस्तेन्दुः उपमानत्वेन उपात्तः ।। (ग) बालचरित, दूतवाक्ये, अभिषेके, प्रतिज्ञायौगन्धरायणे च महावीराः ( यथा कृष्णः) मन्दारगिरिणा उपमीयन्ते ॥ (घ) कार्तिकेयेन क्रौञ्चपर्वतारोहणं बहुत्र आभीक्ष्ण्येन वर्णितम् । (ङ) महाबलभट प्रतिभटयोः बलवान् करिणा बलवत्तरश्च केसरिणा उपमीयते ॥ (च) रिपुकृतः रोषः दवाग्निना तुल्यः श्राख्यायते ॥

·प्रयोदशः खण्डः। संस्कृत साहित्ये भातस्य स्थानमा (क) चैर्बोपः प्रतये समुद्राद् उस्थितेन निवेश समीरः बाहि--- शध्वनिः प्रलयनागरघोपतुल्यः (कान) यस्य स्वनं प्रलयसागरयो चतुल्यम : दृतवाक्ये) (६) अर्थपुनरावृत्तिरपि क्वचिद् उच्चस्तरां भाग्नतं ! तयथा- (क) शपानि सत्येन भयं न जाने (मध्यमव्यायोगे) किमेतद् भो भयं नाम भवतोऽध मया श्रुतम् ( बालचरित) (ख) 'अथवा सर्वमलङ्कारो भवनि सुहाणाम्' इति वाक्यं बहुत्र प्रयुज्यमानम् अवलोक्यते ।। (ग) 'बीराणां बाहुवलमेव यथार्थ बलम्' इत्येताहसोऽर्थोऽपि प्रतिपुनः प्रकाशितः ।। (७) समानशब्दप्रयोगे समानभंग्या अर्थप्रशाशने व रूपाणि इमानि बहुधा साम्यं विभ्रति ।। लथाहि-अस्ति बहुत्र यवनिका शब्दप्रयोगः; अहो अकरुणा खु इसरा इति वचोभङ्गिश्च ।। (क) एयु रूपकेपु समान रूपकशास्त्रीयकलाकौशलं समानाञ्च रूपकीय- परिस्थितय प्राप्यन्ते । निदर्शनार्थं, स्वप्नवासवदत्तीयः पष्ठोऽङ्कः अभि- कीयतृतीयाङ्केन तुलाम् अारोपणीयः॥ (E) प्रायः षट्म रूपकेषु मुमू: नरः आयस्ताबन्' इति अपः ईप्सति ।। (१०) अत्र रूपकेयु मरणदशावर्णनपराणि स्थलानि प्रायः तुल्यमनो- भावमयानि॥ (११) प्रतीहार्याः विजया इति, कंचुकिनः बादरायणः इति, गोपाल- योश्च वृषभदत्तकुम्भदत्तौ इति अमुख्यपात्राणां तानि तानि एव नामानि लभ्यन्ते ।। (१२) एषां रूपकाणां कतिपयेषु यादवीमातः-शौरसेनीमातः- सुमित्रामातः प्रभृतिषु पदेपु समानः खलु मातृ-नाम-प्रयोगः श्यते ।। (१३) एषां रूपकाणाम् अनेकेषु पाणिनीयव्याकरणविरुद्धप्रयोगाः अपि लभ्यन्ते । तथाहि-आप्रच्छ इत्यस्य परस्मैपदप्रयोगः, काशिराज्ञे सर्वराज्ञः इत्यत्र नकारान्तस्य राजन् इति शब्दस्य प्रयोगः ॥ (१४) बहुपु च रूपकेषु 'इमामपि महीं कृत्स्ना राजसिंहः प्रशास्तु नः' इति समानं भरतवाक्यम् अवलोक्यते ।। श्राभिः युक्तिभिः सिध्यति यत् त्रयोदशापि इमानि रूपकाणि एकस्यैव कर्तुः कृतिः इति । ये च रूपकाणि इमानि 'यशस्विनः भासमहाकवेः कृतितया नैव स्वीकुर्वन्ति तैःऽपि तेषाम् एकककत्वम् निस्सङ्कोचम् अङ्गीक्रियते ।।

·संस्कृत साहित्येतिहासः [ तृतीयोऽध्यायः (१४) कस्ता कर्ता अयोऽवतार्यमाणे पधे हर्पनृपतेः ( ६०६ तमाद् ख्रीष्टवर्षात् ६४८ तमलोष्ठवर्षपर्यन्तं कृतभूभोगस्य ) सभापण्डितेन बाणभट्टेन स्वहर्षवरितस्य भूमिकायां' भासरूपकारिण तावत् परामृष्टानि- सूत्रधारकृतारम्भैर् नाटकैर् बहुभूमिकैः । सपताकैर् यशो लेभे भासो देवकुलैरिव ॥ पद्येऽत्र बाणभट्टेन भागकत्रिनाटकानां गुणविशेषत्वेन दयमानं सूत्रधार- कृतारम्भवं बहुभूमिकत्वं २ खपताकत्वं चेति सर्वम् एषु रूपकेषु दृश्यते ।। अन्चञ्च, (ख्रीष्टनवमशनकजातंन ) राजशेखरेण 'भासनाटकचक्र'- नाम्ना कोऽपि रूपकवर्गः स्मृतः, उक्तं च यत्--- स्वप्नवासवदत्तं नाम भास- रूपविशेष नाग्नि रपि दग्धु प्राभवत् (दृश्यताम्-स्वप्नवासवदत्तस्य दाहकोऽभून्न पायकः इति । अनया हि युक्त्या एषां रूपकाणां भासक क्त्वं निश्चीयते । अपरे तु इदम् असहमानाः राजशेखरीयं वक्ष्यमाणं श्लोकजातम् उदाहरन्ति- कारणं तु कवित्वस्य न सम्पन्नकुलीनता ! घावको ऽपि हि यद् भासः कवीनामग्रिमोऽभवत् ।। आदी भासेन रचिता नाटिका प्रियदर्शिका । तस्य रत्नावली नूनं रत्नमालेव राजते ।। नागानन्द समालोक्य यस्य श्रीहर्षविक्रमः ।। १-कालक्रमस्य ऐतिहासिक तिवृत्तस्य च दशा, अथ तस्यां वर्णितानां ग्रन्थानां गुणदोषयोः अपि ज्ञान विशेषः एतस्याःसम्पद्यते, तस्मादपि च भूमिकाया अस्या महत् खलु महत्त्वं वर्तते ।। २-बहुभूमिकत्वेन अत्र बहुपात्रकत्व विवक्षितम् । तथाहि कालिदासस्य शाकुन्तले प्रयोविंशतिः, विक्रमोर्वशीये च केवलम् अष्टादश पात्राणि सन्ति । एषु रूप- केषु च अनुपातेन प्रतिरूपकं निशत् पात्राणि प्रायान्ति ॥ ३-सपताकत्वेन इह नानारूपकेषु नानकथानकत्वम् अभिप्रेतम् । कालिदासरूप- केषु तु प्रायः समानं कथानकं पठ्यते । ४-अग्निा अत्र गम्भीरसमीक्षा विवक्षिता॥ -घाव:-बनतालकः॥

·चतुदेशः खण्डः ] करताह कत्तो इदं तु तावत् श्लोकेभ्यः एभ्यः फलितं भवति--(१) चदिवा राजशेखरः भ्रान्तः, (२) अथवा कालिदासपूर्वभवः कालिदासोभवश्चेति द्वौ भासौ अभूताम् ।' इति ॥ एवं च सति स्वप्नवासवदत्तेन रूपकेण कालिदासाद् अर्वाच संभूतस्य भासस्य कृत्या भवितव्यम् । पुनश्चैवं, भासधारकशब्दयोः परस्सरं रिशेप्य- विशेषणभावेन भवितव्यम् । नानासंस्कृनग्रन्थकृद्भिः समर्थ्य मानायां भारती- यानुश्रुतौ तु अनुश्रूयते यत् 'प्रियदर्शिकां रत्नावली नागानन्दं च विरच्य धावको नाम ऋविविशेषः तदानीन्तनात् श्रीहख्यतृपाद् विपुलं किल धनम् अवाप' इति । वस्तुतस्तु 'भासो नाम लब्धयशाः; धावको नाम कविविशेषः' इत्येवम् अर्थाप्यमाणे उक्तश्लोके सर्व साधु उपपद्यते, न च राजशेखरस्य भ्रान्तत्वम् आपतति ॥ केचित्" तु 'अद्यत्वे उपलभ्यमानं स्वप्नवासवदत्तं प्राचीनैः ग्रन्थकारैः पराष्टात् स्वप्नवासवदत्तात् पृथक् आस्त' इत्यपि प्रवदन्ति । तन्मते हि अधुना भासकृतितया विदितानाम् एप रूपाणां कर्ता कोऽपि अनुमानत: ख्रीष्ट सप्तमशतकोद्भूतः अज्ञातकुलशीलो दाक्षिणात्यः ऋषिः । प्रोफेसर- सिलवन लेवि महाशयेन गुणचन्द्रोपनामकरामचन्द्र कृतात् नाट्यदर्पणात् पद्यम् एकं प्रदर्शितं यद् इदानीन्तने स्वप्नवासवदत्तस्य संस्करणे नोपल- भ्यते ॥ भावार्थस्तु पद्यस्य अस्य अवश्यं तत्र उपलभ्यते । एतावता स्वप्नवासव- दत्तस्य नानासंस्करणानि केवलम् अनुभयन्ते । नहि एतावता प्रचारम् आरूढस्य स्वप्नवासवदत्तस्म अभासकृतत्वं सिध्यति ! कालिदासकृतं माल- विकाग्निमित्रमेव तावदस्य उदाहरणं भवति । स्वप्नवासवदत्तस्य च अनेकानि संस्करणानि श्री भोजदेवस्य श्रृंगारप्रकाशे उपन्यस्तात् स्वप्नवासवदत्तीय- पञ्चमाङ्कसंक्षेपादपि उन्नीयन्ते ।। ५-अवलोक्यतां सी० श्रार ० देवधरमहाशयस्य लेखः 'भाण्डारकर-इंस्टिच्यूट- जरनल' नामके ११२५-६ वर्षीय पत्रे ।। २-प्रोतसर बरनटमहोदयस्यापि इदम् अभिमतम् ॥ ३-पादाक्रान्तानि पुष्पाणि सोष्म चेदं शिलासनम् । नूनं काचिदिहासीना मां दृष्ट्वा सहसा गता ॥

·संस्कृत साहित्येतिहासः [ तृतीयोऽध्यायः (स्त्रीष्टद्वादशशतकोत्पन्नस्य) शारदातनयस्य भावप्रकाशे उदाहृतात् स्वप्नवासवदत्तीयात् पद्याद्' एकस्माद् अपि अस्य भासकृतत्वं स्पष्टम् । तस्मान् सिद्धं यत् –'सर्वस्य अस्य रूपकवर्गस्य कर्ता भासः आसीद्' इति ।। [सूचना- सूक्तिसंग्रहेषु भासनाम्ना उदाहृतानां पद्यानां तु नैकम् अपि एषु रूपकेपु लभ्यते। इत्थं तर्हि संभाव्यते यत् अस्माद् रूपकवर्गात् पृथक् भासः रूपकान्तराणि, पद्मजातं (विष्णुधर्माख्यम् ) काव्यालङ्कारग्रन्थं च निरमास्त इति । मध्यकालिकसंस्कृतसाहित्यसाक्ष्येण अपि च एतत् मतं पोप्यते ।। (१५) भास-शैली भासस्य रचनायां ओजः प्रसादयोः सविशेषसमावेशः दृश्यते । अन्यच्च, अस्यां महती रसभावादिप्रदीप्तिः, अपूर्व सङ्गीतलयमाधुर्य दूरङ्गमा च कविकल्पना अवलोक्यते । मानवहृदयानुभूतिप्रदर्शने च भासो यदि नाम कविकुलगुरु कालिदासम् अपि अतिवतेते, यतोहि जगत्प्रकृतिवर्णननिपुण- समः खलु कालिदासः। विषयवैविध्येन ललितमधुरकथावस्तुकत्वेन च भासस्य रूपाणां विशिष्टं किमपि स्थानमस्ति । भाषासौन्दर्यस्य रमणीय- नाटकीय-परिस्थितेश्च समुत्पादने असामान्यं खलु अस्य कौशलं पश्यामः । अथ श्लोकं कश्चन खण्डशः विभज्य नानापानमुखेन नानाखण्डोद्गारेण अनन्य सहशः कविरेषः । औपयिकम् अदः नूनं वाकोवाक्यगतस्य वेगस्य सम्बाद नप्ठस्य च चाकचिक्यात्मकचमत्कारस्य अत्यन्तम् अनुगुणायते । गद्य-पद्योभयरचनाचातुरीविचारेण काव्यशैल्याचार्यः भासः प्रतिभाति । काव्यालङ्कारसिद्धान्तशास्त्रिमतेन वैदर्भीरीतिमयी भासस्यकृतिः किल ।। अपि च, रचनायाम् अस्य अनुष्टुभः प्राधान्यम् अवलोक्यते । एतच्च 3-चिरनसुप्तः कामो मे वीण्या प्रति बोधितः । तां तु देवीं न पश्यामि यस्या घोषवती प्रिया । २-मुद्राराक्षसकर विशाखदत्तस्यापि क्वाचित्की प्रवृत्तिरेषा दृश्यते ॥ ३--वैदर्भीलक्षण साधकानि तु- श्लेषः प्रसादः समता माधुर्य सुकुमारता। अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोजःकान्तिसमाधयः ॥ (काव्यादर्श ११४१॥)

·पञ्चदशः खण्डः] भास-शैली अस्य प्राचीनत्वस्य साधकं भवति । एमाशम् एव च अस्य रचनायाः बैंशियान्तरम् एतत् यद् पारिनिव्याकरणविरुद्धप्रयोगाः अपि तत्र प्राप्यन्ते ॥ (१६) भासस्य कालः भास-कालम् अधिकृत्य नानाविपश्चितां नाना मनानि सन्ति । कौटिल्यस्य अर्थशास्त्र प्रतिज्ञायौगन्धरायरान पद्यम एकम् उदाहनम् अवेक्ष्य पण्डित-त० गणपतिशास्त्रिया 'नीटपूर्व चतुर्थशतकमको भानः' इति तावत् पर्यवसितम्' । नर्केऽत्र अर्थशास्त्रस्य ख्रीष्टपूर्वचतुर्थशतकोद्भवं सिद्धं तत्त्वं स्वीकृतं, न च एतद् उपलब्धेतिहाससामग्रीवलेन सहसा समर्थयितु शक्यम् । रामावतारमहोदयेन तु 'शूद्रककृतस्य मृच्छकटिकस्य कुसंक्षेपमात्र- मिव चारुदत्तम्' इति दुर्बलम् आधारम् अवलम्ब्य स्त्रीष्टानन्तरद्वादशशतक- १-नवं शराब सलिलत्य पूर्ण सुसंस्कृतं दर्भकृतोत्तरीयम् । तत तस्य मा भून्नरकं च गच्छेद् यो भतृ पिण्डस्त्र कतै न युध्येत । २-मृच्छकटिकचारुदत्तयोः सादृश्यसम्बन्धस्य सुघनिष्ठन्वाद तयोः पृथक् पृथक- मूलकत्वं तावद् दुर्धरम् । तस्माद् 'द्वयोः अन्यतरद् द्वितीय उपजीन्य वा स्यात्, श्राहोस्वित् केनचिन् तृतीयेन द्वयोः उपजीव्येन भवितव्यम्' इति उह्यत । आद्य च पक्षे द्वो विकलो अायातः-(1) अपूर्णकथावस्तुकं चतुरङ्कमयं चारुद रङ्गशालार्थ सम्पादितः मृच्छकटिकस्य संक्षेपः इत्येका, (२) मृच्छकटिक चारुदत्तस्यैव समुपवृहितं समुपस्कृतं च रूपम् इति द्वितीयः । प्रथमविकल्पसमर्थने अवश्यमाणा युक्तयः पुरस्क्रियन्ते वामनाभिनवगुप्तप्रभृतयश्चिरन्तना आलङ्कारिका यथा मृच्छकटिकस्य विदितत्वं प्रकटयन्तो दृश्यन्ते, न तथा चारुदत्तस्य । 'ध तं हि नाम पुरुषस्य सिंहासनं राज्यम्' इति वामनोदाहृतं वाक्यं नृच्छकटिके लभ्यते । श्लेषप्रकरणे च वासनेन 'शूद्रप्रभृतीनां ग्रन्थेषु अलङ्कारोऽयं बाहुल्येन अवलोक्यते' इति विचारः प्रकाशितः ॥ (ख) असत्पुरुषसेवेवेत्युपमा मृच्छकटिके प्रकरणानुरूपा सुरूपा, चारुदत्ते च अलङ्काराग्रहाद् योजिता अपेशला अवभासते ।। (ग) चारुदत्ते हि कथावस्तुप्रकाशस्तत्र तत्र मन्दायते, मृच्छकटिकानुशीलना- नन्तरं तु सुस्पष्टताम् श्रायाति ॥

·संस्कृत साहित्येतिहासः [ तृतीयाध्यायः जातत्वं भासस्य कल्पितम् । प्रोफेसर-बरजट-महाशयश्च मत्तविलासेन सह सम्बन्धविशेषम् एषां रूपकाणां निर्वर्ण्य ख्रीष्टसप्तमशतकं मासस्य कालम् आकलयति । स्टेनकोनो-विंटर निट्जमहाशयौ तु कालिदासाश्वघोषयोः प्राकृतयोः यो कालो तदातरालवर्ती कोऽपि कालः मासस्य प्राकृतस्य इति सम्प्रधार्य स्त्रीष्टानन्तरं द्वितीयचतुर्थशतकयोः मध्ये कदाचिद् भासः उद्बभूब इति तर्कयतः । परं, यथा अत्रैव अन्य अन्यत्र उक्तं, केवलं प्राकृतं समाश्रित्य - - युक्ताय एताः परम् श्रापातरमणीयाः केवलं मन्तव्याः, न तु इष्टार्थसाधिकाः। नहि प्राभिस्तावद् एतत् समाहितं भवति- (अ) मृच्छकटिकेऽनुपलभ्यमानानि कतिचित् स्थलानि चारुदत्त लभ्यन्ते । कथमेतत् ? (आ) उज्जयिन्यांजातस्य राज्योपप्लवस्य नहि कमपि उल्लेख चारुदत्त पश्यामः । यदि नाम शूद्रकाद्' अर्वाचीनश चारुदत्तकारोऽभविष्यत् सोऽवश्यम् एतां महती राज्यघटना कथानकानुस्यूताम् अकरिष्यत ॥ केदिन तु द्वयोः रूपकयोरन्योन्यसादृश्यांशान् उपेक्ष्य अन्योन्यभेदांशान उपादाय किंचित् फलम् अवाप्तुम् अयतन्त । मुरव्यभेदश्च द्वयोः (क) नाव्य कलागतः, (ख) प्राकृतगतः, (ग) पद्यरचनागतः, (ध) रूपकीयेतिवृत्तगतश्च अनुसंहितः । तत्र, (क) नाट्यकलागतोमेदः। भेदश्चायं द्विरूपोऽवलोक्यते । (१) चारुदत्तस्य उभयोः कोशयोः (MSS.) नान्दी नोपलभ्यते, (२) स्थापनायां च कत- नामधयं न अधीयते । मृच्छकटिके तु नान्दी च कर्तृनामधेयं चेत्युभयम् उपलभ्यते । परं कण एतेन न हि सन्देहः सर्वथा निवर्तते ॥ (ख) प्राकृतगतो भेदः-प्राकृतांशानां तुलनात्मकाध्ययनम् अपि नैकान्ततः प्रयो- जकं भवति, यतो हि चारुदत्तस्य कोशः दक्षिणापथे हस्तङ्गतः, तेन तत्र यत् प्राकृतस्य प्राचीनरूपदर्शनं तदपि न विस्मयावहम् ॥ (म) पद्यरचनागतोभेदः-उभयोः पद्यानां तुलनात्मकानुशीलनेन मृच्छकटि- कपद्यानाम् उत्कृष्टत्वं स्पष्टम् । तथाहि- (अ) चारुदत्त यथान्धकारादिव दीपदर्शनम् (इवयथाशब्दयोः पुनरुक्तिः) । मृच्छकटिक-धनान्धकारादिव दीपदर्शनम् । (आ) चारुदत्त -यो याति दशां दरिद्रताम् (एक भाववचनं भारवचनान्तरं विशिनष्टि ) मृच्छकटिके-यो याति नरो दरिद्रताम् ।

·षोडशः खण्डः मासस्य कानः ६३ कवेः बालस्य निर्णयः सतुं न शक्य । बिहार भानम्बदएकामा दक्षिणापथे अश्वघोषस्य च स्पर बाबीकेट {C :: ... ) उपलव्धेः। भासरूपकाणां स्वयंमातिम वक्ष्यमानि नचानि विशयेग विचारारोप्याणि सन्ति । (१) एषु रूपकेषु भरतवाक्यस्य धादिमावस्थासम्म अवलोवते ! (२) अवगुण्ठनार्थे यवनिकाएदप्रयोगो दृश्यन, न तुरंगम्युजमानपदव्य- वधानार्थे । (६) अभिनवाङ्कन देशपरिवृत्तिः संकुच्यन, च रङ्गवचनेषु ( Stage directions ) क्वांचद् देशकाविपच वचनं किमपि अयने । (४) बीष्ट-द्वितीयशनको भनान-शिलाप दृश्यमाना कृत्रिमा काव्यशैली रूपए लघु न सत्यंत शु, पुनः प्राचीनमः व्याकरण- प्रयोगाः प्राप्यन्ते. अनुप्रासाः दीघसमला चिंदेव । (५) पुच उदाहरिप्यमाए.महाभाचीनप्रयोगाः लभ्यन्तं- (इ) चारुदत्त-बिलखरपाण्डु (कृत्रिला रम्या च चन्द्रोपमा )। मृच्छकटिके-कामिनीगण्डपाण्डु (परि कृतारसिद्वान्तालुला चवोपमा)। तस्मात् 'मृच्छकटिकं चारुदत्तानन्तरं खलु ब्यरच्यत' इति तावत् स्पष्टम् । अन्यथा, चारुदत्तस्य अपरिकृतरचनानिमित्त चिन्त्यम् ।। (ब) रूपकीयेतिवृत्तगतो भेदः-रूपालीयेटिवृत्तपन भेदेन च पूर्वोत्नम् अनुमान पुष्टिम् श्राप्नोति ; मृच्छकटिकस्य हि कथावस्तु निर्माणे चारुदत्तकथाव- स्तुतः उस्तरां प्रकृष्टम् । इदं तु अत्र विशिग्य अवयं यत् चारु- दृश्यमाना व्याघातदोषा मृग्छकटिक अपसारिता इव खलु विभाव्यन्ते । तद्यथा चारुदत्त जां तिथो सायं चिरेण चन्द्रोदयः इति उक्त्वा दिनहयानन्तरम् अस्टम्यां पुनः निशीथे चन्द्रोदयः उक्तः । स्खलनम् इदं मृच्छकटिके शोधितं दृश्यते । तत् को नाम प्रतीयात् यद् रङ्गशालार्थ मृच्छकटिक संक्षिपता कविना यथार्थ वस्तुतत्त्वम् अभिप्रेत्य ननु अयथार्थतां नीतम् इति ॥ तर्हि, 'मृच्छकटिकं चारुदत्तस्य लसुपहितं समुपस्कृतं च रूपम्' इत्येव अवसेयम् । कस्मात् तु इत्थं जातं, चारुदत्तस्य अपूर्णत्वाद् वा काव्यार्थचौर्याद वा इति तु सनिश्चयं वक्तुम् अशक म् ।। यदि च भविष्यद्भिः अनुसन्धानप्रयत्नैः चारुदत्तस्य मृच्छकटिकापेक्षया प्राचीनत्वं मौलिव त्वं च खण्डितं स्यात्, तदपि एवं वक्तव्यं स्याद् यद् मृच्छकटिको पजीव्यस्य ग्रन्थस्य भूयान मौलिकोंऽशश्चारुदत्ते सुरक्षितोऽस्तीति ।।

·संस्कृत साहित्येतिहासः [तृतीयाध्यायः (अ) यथा अशोकस्य सिद्धपुर-शिलालेखे, तथा इह आर्यपुत्रशब्द नृपार्थे प्रयुक्तः! (आ) महाब्राह्मणशब्दःआदरार्थे प्रयुक्तः, न च और्वदेहिकश्राद्धाचार्थे । (इ) यथा प्राचीन बौद्धवाङ्मये, तथा इह र्याक्षणीशब्दः पिशाच्यर्थे प्रयुक्तः। (ई) भरत (अभिनेत) वंशः अनूचानवंशतया आख्यातः । तथाहि, वेदाक्षरसमवायप्रविष्ठो भारतो वंशः (प्र० यौ०) (६) जातककथासु इव इहापि कथाप्रारम्भः प्रायः 'आसीत् काम्पिल्ये ब्रह्मदत्तो नाम नृपः' इत्यादिकेन वाक्येन दृश्यते । (७) पञ्चरात्रस्य' कथानकं सम्प्रति प्रचलिते महाभारते नोपलभ्यते । (6) रूपकैश्च एभिः सा सामाजिकी दशा निरूप्यते यस्यां सनातन- हिन्दुभिः ते ते बौद्धसम्प्रदायाः परिगृहीताः अभूवन । उदाहरणार्थ, प्रतिज्ञायो- गन्धरायणे श्रमणकस्य चारित्र्यं विलोकनीयम् । क्वचित् क्वचिद् बौद्ध- सम्प्रदायविरोधोऽपि रूपकैः एभिः प्रकाश्यते ।। इमां सागरपर्यन्तां हिमवद्विन्ध्यकुण्डलाम् । महीमेकातपत्राङ्क राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥ इत्यत्र यादृशं साम्राज्यं संकेतितं तादृशं स्त्रीष्टपूर्व ३२५- - तमवाद आरभ्य १००-तमवर्षपर्यन्तं किल आसीत् ।। (१०) पाणिनिविरुद्धप्रयोगैः यानुष्टुभा छन्दसा च एषां रूपकाणां सुप्राचीनत्वं सुलक्ष्यम् । तदेष सर्वोऽपि तर्कः 'ख्रीष्टपूर्व चतुर्थशतकं भासस्य कालः' इति यत् २० गणपतिशास्त्रिणा उत्प्रेक्षितं, तदेव दृढ़ीकरोति । सा एषा परा सीमा मासकालस्य ।। अथ अपरकालसीमनिर्धारणे तु एतत् न विस्मर्तव्यं यद् रूपकाणि इमानि कालिदासीयमालविकाग्निमित्रात् कौटिल्यार्थशास्त्राच्च पूर्व प्रादु- भूतानि । कालिदासकालश्च याबदद्य अनिर्णीतचरः । कौटिल्यार्थशास्त्रस्य च कालस्य अपरा सीमा तु विद्वाभः ख्रीष्टानन्तरं द्वितीयं शतकं प्रायेण निश्चीयते । तस्माद्, एतयोः कालसीम्नोः अन्तराले कदाचित भासेन गृहीतजन्मना भवितव्यम् ।। १-पञ्चरात्रे हि दुर्योधनः पञ्चरात्रे यदि पाण्डवा विज्ञाता भवन्ति, राज्येऽशहरा मयाते कर्तव्या' इति दत्तवचनो विलोक्यते । अथ दुर्योधनपक्षे युध्यमानोऽभि- मन्युर् विराटसैन्येन निगृहीत इत्यपि पठ्यतेऽत्र । २-बौद्धसम्प्रदायविरोधिनां ब्राह्मणवंश्यानां शुङ्गानां करवानां च नृपतीनां साम्राज्ये काल एतादृश पासीत् ।

·4. OF समशः वाडः संग्छतयुवक जीवनमा (११) मीटयूमनालले संस्कृतकाली अन व्यायामक दिनः संकुनामा जनिः महायानसम्प्रदायानुवाच इयोपः मनीष्ठानमा बलशानाजान ) हाराज निकाय समकाल- भयान । तेन का पाचनशनिबद्ध ऋतिपय दुलाप्रदायक्रन्थेषु संस्नगपाच्या टोकाः कृता: : बौद्रमा प्रवाशानुमायापि भाई- विशेदन बसवायचाहतोप्रधाः निष्कि इन वन , तन 'श्रीमन्वन्तरप्रचारपूर्वम एव कृतन जना बलिक सूबे इनि फलतं अवाना अशोकशासनानन्तरमेश नवायन गुलदयपतधार सद दुनिशानः कोऽपि नान् मानजिकः परियन : मंत्रवृति मिनारद संसान : ताहि नूनं शुङ्ग-करव-प्रभृतयः हिन्दुमाजका तिम् अवा-याची गावातील आप रोयाबहुमताम् अनापुः अभूल नाविपीठे रूपियाः विधानानकाः भारत वर्षे सर्वत्र प्रतिमाः । इदमपि च य यत्र 'पुम्वनिको नाम नृतः ख्रीष्टपूर्वद्वितीयशनाद या मध्यभारत अश्वमेवेन इयाज इति । तहिं च बाले व्याकरणनामाजमना पतञ्जलिः स्वजन्मना सुबम् इमाम् अलाञ्चकार । तस्य च महामाये तदा चिनानां नानाशाह राहां नामानि अधीमहे । अस्मिन्नर काले महाभारतस्य तत्तदङ्गोपचयन संवर्धनं, श्लोकबद्ध अनुयाज्ञवल्क्यस्मृत्या दग्रन्धानां च बहूनां दुराणानां च प्रणयन सम्पन्नम् । तस्माद् अनुमीयते यन नीष्टपूर्व कालोऽयं संन्कृतसाहि- त्येतिहासस्य परमसद्धं युनं खल्वासीत्' इति । अस्यैव प्रताऽयं यत् 'ततः प्रभृति शिलालेखेपु' जनसाहित्येऽपि च संस्कृतस्य प्रयोगः प्रारभ्यतः इति । स्त्रीष्टपूर्व सप्न पंचाशत्तमे वर्षे चैमसंवत्सरः प्रचारम् प्रारूढः । नेनापि नूनं कस्यचिन् महनः हिन्दु भुजः कीर्तिम् अचलांबतु वा कस्यचित गौरवशालिनः हिन्दुविजयस्य तिथिम् अविस्माया विधातुबा लोकपारगृही- तेन भवितव्यम् । कालिदासोऽपि स्त्रीष्टपूर्व प्रथमशतके बभूव इति चापि पारोक्यविद्भ्यः अनुशृणुमः। 2-(खीष्टस्य पञ्चाशदुत्तरशततमे वर्षे ) द्वासप्ततितम शाके उत्तीर्णः रुद्रदाम्नः शिलालेखः संस्कृते प्रायः शिलालेखो नास्ति । अस्य भाषया शैल्या च काऽपि महोन्नत्यवस्था संस्कृतस्य तदानीन्तनी अवगम्यते । २-ततः प्राचीनेषु शिलालेखेपु स्रोष्टपूर्व सप्तपञ्चाशत्तमे वर्षे दत्तः संवत्सरः कृत- संवत्सरनाम्ना व्यपदिष्टः । २-कालिदासस्य कालम् अधिकृत्य एकविंशतितमे खण्डे विस्तरेण वक्ष्यते ॥

·m संस्कृत साहित्येतिहासः [ तृतीयाध्यायः (१८) कालिदासः । कालिदासः सर्वसंस्कृत कवीनाम् अग्रणीः इति सर्वः अभ्युपगम्यते । सत्यनेव च स भारतीय शेक्सपियरः इत्याख्याते : भारतीयाः परिडताः पालङ्कारिकाश्च एनं महाकवि-कविशिरोमणि-कविकुलगुरु- प्रभृतिभिः उपपदैः स्मरन्ति ! अहो क्त एतादृशस्य यस्य महाकवेः कालम् इतिवृत्तं च अधिकृत्य न किमपि परमार्थेन विदितम् अस्माकम्' तस्य परा- वकालसीम्नोः के.पांचिद् मतेन एव शतकस्य, अपरेषां शतकद्वयस्य, अन्येषां तु शतकपकस्यापि अन्तरं श्यते । तस्य समये निरूढिम् आरूढेषु व्याकरणसाहित्य कामसूत्रादि धर्मशास्त्रदशन-राजनय-ज्यौतिपादिपु च सर्वेपु शास्त्रेपु कृनश्रमः खल्वसौ आसीत् ।। महाकाव्य-गीतिकाव्य-रूपतित्रिविधकाव्यस्य कर्ता कालिदासः आसीत् । तत्कृतितया प्रतीतेपु नानाप्रवन्धेपु वक्ष्यमाणाः प्रबन्धाः विशिष्य अनुशील- नीयाः मन्ति । (२) मालविकाग्निमित्रम् । (२) विक्रमोर्वशीयम् । रूपकाणि (३) अभिज्ञानशकुन्तलम् । (४) ऋतुसंहारम् । गीतिकाव्ये (५) मेघदूतम् । (६) कुमारसंभवम् ( प्रथमाष्टसर्गाः) (७) रघुवंशम् । } महाकाव्ये (१) मालविकाग्निमित्रम् विल्सनमहोदयः रूपकस्य अस्य कालिदासकृतत्वे संदिदेह । पर विल्सनानन्तरं जातेभ्यः शोधानुशोधभ्यः अस्य कालिदासरचितत्वं निर्विकल्पं निश्चीयतं । मालविकाग्निमित्रस्य कोश (MSS) साक्ष्यं, प्रस्तावनायां प्रति- वादिताः अर्थाः, आन्तरिक साक्ष्य ( यथा रम्याः उपमाः), पात्रचारित्र्य- चित्रणं ( पात्राणां प्रत्येक कालिदासरीत्या प्रातिस्विकं चारित्र्यं स्पष्टं विभ्रत् १- तच्चरितकथे सुप्रसिद्ध । एका, यस्यां तस्य महामूर्खस्य देव्याः सकाशाद् वरप्राप्तिः श्रूयते; अपरा यस्यां लङ्काद्वीपे क्याचित् धनलोलुपदूत्या कृतस्तद्- वधोपायश्च श्रूयते । न च द्वाभ्यामपि कथाभ्याम् ऐतिहासिक तथ्य किमपि लभ्यते ॥

·अष्टादशः खण्डः] कालिदासत्य प्रन्थाः दृश्यत , नाट्यकलोकपः (अत्र हि रूपले साधारहाकथाम उपादान रमणीचं किमपि कथानकं प्रकल्पितं विलोक्यने शैली, मापा इत्यादि ऋतरम एतद् रूपकस्य कालिदासकृतावस्य इदम अनुमापन पश्यानः कालिदासस्य रूपकेषु प्रथना ऋतिः इम इन न कोऽपि सन्देहः । प्रस्तावनामा नहि 'भास-सौमिल्ल-कविपुत्रादिप्रसिद्धकवनां नाकेषु सन्म विद्वन-परिपद अस्य समादरो भविष्यति' इत्यन्न स्फुट मन्देहः कटीकृतः । पञ्चभिः अंकैः निवद्ध रूपकेऽत्र विदिशाधिपतः अग्निमित्रम्य विदर्भराजकुमार्याः मालविका- याश्च प्रणयकथा अन्ततोगत्या परिणरच प्रदर्शि। प्रसङ्गानुन इह अग्निमित्रजनकेन पुष्यमित्रेण राजधानी प्रेषिता पुष्यमित्र मुलम् अश्वने धाश्त्र रक्षता अग्निमित्रपुत्रेण वसुमित्रेण सिन्धूतरतटे यवनोपरि लब्धस्त्र विजयस्य वार्ताऽपि वय॑ते ॥ (२) विक्रमोर्वशीयम् । अग्निमित्रोत्तरं शकुन्ततापूर्व च कालिदासेन विक्रमोर्वशीचं नाम रूपकं रचितम् । पञ्चसु अंकेपु इह पपुलरवलः उर्वश्यप्सरमश्च परस्परातु- रागो वर्णितः । 'केशिना दैत्येन पीड्यमाना उर्वशी अतुलबलवीण महाराज- पुरुरवसा त्रायते । आपृच्छय गच्छन्ती तु तो मिथोऽनुरक्तो भवतः । इति प्रथमाङ्कस्य । विदूषकं प्रति स्वप्रेम्णः कथां कुर्वाणे नृप पुनरवसि स्वसख्या समम् अश्यमानतया तत्रोपस्थिता उर्वशी नृपति तदारुति निशम्य निशान्य च भूर्जत्वचाम् आरोपितानि स्वानुरागाक्षराणि तत्पुरः पादयति । अथ उर्वशी पुरुरवा च परस्परं कथां कुरुतः, किन्तु अचिराइव सा कस्मिबिद नाटके अभिनयार्थम् अपे.क्षता इन्द्रेण स्वनम् आहूयते । उर्वशीपातित प्रेमपत्रं तु नृपेण विदृपकाय समर्पित तदनवधानेन तद्धस्तान कचित् च्युत महादेवीहस्तं प्राप्नोति येन सा भृशं रिष्यति, नृपेण अनुनीयमानाऽपि च प्रसादं नाधिगच्छति । इति द्वितीयाङ्कस्य । अथ "पुरुरबसि अनुरक्ता उर्वशी कुत्रचिद् नाटकाभिनयान्तरे पुरुषोत्तमेतिवक्तव्ये पुरुत्व इत्युच्चारणापराधाद् भरतेन 'भुत्रं गच्छ' इति शमा बभूव, इन्द्रप्रार्थनया तु 'पुरुरवसा जनितं सुतं प्रसूय पुनः देवलोकम् आगमिष्यसि' इति शिथिलीकृतशापा च आसीत् " दिव्यतिा सूचयित्वा महादेव्याः कोपशमः वर्णितः । ततश्च सा नृपम् उर्वशी परिणेतुम् अनुजानाति, लोचनगोचरम् अनायान्ती च उर्वशी तयोः वार्तालाप शृणोति, महादव्यां गतायां च राज्ञः पुरः आविर्भवति । इति तृतीयाङ्कस्य । अथ नृपाय प्रणये कुपिता उर्वशी निषिद्धस्त्रीप्रवेशां कार्तिकेयवनी प्रविष्टा ·उस्कृत साहित्येतिहास: [तृतीयाध्यायः लनारूपेण परिणता भवति । तद्बरहे विस्मृतात्मानः सूपः बने इतस्ततः नाम् अन्वियन मेचं, मयूर, मधुपं. परभृतकं वारण, हरिण, खोतरिखनी च नां पृच्छति । अन्ते याकाशवास्था प्रबोधितःस ताशं रत्नं संप्राप्नोति यत्प्रभा- वेण तदारुल पे नस्पर्शम् अवाप्य लतारूपा उर्वशी स्वपूर्व भावं लभते । इनि चतुर्थाकस्य ! अथ एरममुदितं प्री य युगलं राजधानी प्रत्यागच्छति । नचिरा- देव तु दिव्यं रत्नं गृध्र ण केनचिद् अपहतम् । गुमोऽपि य स एकदा 'पुनवसः पुत्र प्रायुः इति नामाङ्कित न वाणेन व्यापादितोऽभूत् । ततोऽचिरा- देव तपोवनात् स्त्री काचित् कंचन क्षत्रियकुमार आदाय महाराजस्व प्रविश्य तपोवननियमभङ्गकारी शिशुनप न तत्र निवासम्म अर्हति इदानीम् । नरमात त्वयाऽयं प्रतिग्रहरणीयः' इति उर्वशीम् अवोचत् । राज्ञस्तु न किमपि आत्मनः पुत्रस्य तस्य विदितम् बागेत, अथापि एवा महान् अस्य हपः समुपजायते । उर्वशी तु भाविनं नृपेण प्रात्मनो वियोगं ।चन्तय ती भृशं मनोव्यथाम् अनुमति । अथ विदितसर्ववृत्तान्तस्य भूपतेरपि मनसि महद् दुःखं भवति । दिसा सुखसंवादम् शादाय नारदः स्वर्गात तत्र अवतीर्थ राज्ञः विज्ञापति यन दैत्यैः सह युध्यमानो देवराट् साहायवार्थं भवन्त स्वर्गलोकम् आगन्तु प्रार्थयति बावज्जीवं च भवत्या उर्वश्या सह संयोगम अनुमन्यते । इति पञ्चमाङ्कस्य कथासारः॥ (३) अभिज्ञानशकुन्तलम् । रूपकम् इदं कालिदासस्य प्रौढे बर्यास विरचिताकृतिक गैः ( Gcetize ) हि एतत् नितरां तुष्टाव । तस्य हृदये च अस्य यो महान् प्रभा:पतित: तत्प्रतिविम्यः पास्ट (Fruilt ) नाम्न्याः तज्जगत्मथि- तायाः कृतः भूमिकायां सष्टं सुलक्षः । रूपरेऽत्र सप्त अङ्काःसन्ति । प्राये हि अंके दुप्यन्तो नाम नृपः मृगयारसेन यं मृगम् अनुधावति स महर्षेः करवस्य तपोवनं प्रविशति ! तम् अनुसरन् नृपः आश्रमपरिलरे रथाद् अवरुह्य मर्षि नन्नुकामः आश्रमपदं प्रविशति । तत्र तु महर्षेः असन्निहिततया नेन सुतानिर्विशेष पालिना शकुन्तला नाम काचित् कन्या आश्रमसंरक्षणे नत्स्थानापन्ना वर्तते । देवात् तत्तणे भ्रमरण बाध्यमाना सा अनसूया प्रियंवदानाम्न्यो स्वसख्यो यदा आकारयति तदा ते 'सकलस्यापि लोकस्य त्राता महाराजो दुष्यन्तस्त्वां रक्षिष्यति' इति सपरिहास प्रतिवक्तः । अथ झटिति दुप्यन्तः तां नातुं पुरः प्रतिष्ठते । 'मेनकाविश्वामित्रयोः श्रात्मजा खलु सा' इति तु तत्मखीभ्यां ज्ञात्वा 'न सर्वथा मम पाणिग्रहणस्य अयोग्या ·.4 अष्टादशः खण्डः कालिदासस्य अन्धाः २.पा' इति सनसि निश्चित्य यावत् यः सत्य हयते तावन् नाऽपि तम्मिन अनुरज्यो : अथ एतस्मिन्लेव कमरे आश्रमं प्रविधान न्तिनः भीतानां तपस्विनाम छानन्दम् छाक नृपः नं इए चार ततः विवासति मुनि प्रमाङ्कन्छ । अथ शकुन्तामनाम आत्म नि नृपः चिद पान्य विज्ञा- पक्षान. रक्षोभ्यः तपोवनरक्षार्थ करवाट प्रतिच्छति, राजधानीलः कार्य- विशेषानुरोधेन हुतं नत्र त्रागमनाय सन्देशं च प्राप्य विपकं त्यागिधित्वेन प्रेपयति न च मयं गच्छति, गच्छनच विपकम्य कथयति, 'शकुन्तला विपयकं यत् नचा ते काय त परिहालेनैव नत् सर्वम उक्त वेदनीयं न तु परमार्थेन इति । इलि द्वितीय हस्य । अथ विरहव्यथा भृशं पीडामाला शकुन्तला स्वलस्त्रीप्रार्थनाम् अनुन्ध्य दुप्यन्ताय प्रेमाक्षराणि लिवनि, निभृतं तत्संलापं शुश्रवान् श्रीच जागेव तत्तुरः समागच्छति । ततः शकुन्तला दुप्यन्तौ वर गोष्ठीसुखम् अनुभवन्तौ चिरं नत्र तिष्ठतः, गौतन्यां च तत्र आप्तायां स अनुपलक्षितः ततः अपसरति ! इति तृतीयाऋत्य । अथ नृपे राजधानी प्रतिनिवृत्ते तद्विविधुरा शान्तला एकदा यदा उन्मनायमाना उटजान्तरम् अध्यतिष्ठा तदा दुर्वाना नास महाकोपनो मुनिः द्वारम् उपत्य भिक्षाम् अयाचत, शकुन्नलायां तद्वचनम् अण्वन्त्यां च अञ्जला तस्याः शापम् अदात् ; परं तत्सबीभ्याम अनुनीतस्तु 'स्वदत्तम अभिज्ञानम् अनया प्रदर्शितं वीक्ष्य अस्याः बल्लभः एन्न स्मारयति' इत्येवं तं शाप तिमपि शिथिलीचकार । च्थ बोगवलेन शकुन्तलादुप्यन्तयोः जातं गान्धर्व विवाहं सर्वथा विज्ञाय महर्पिः करवः गौतम्या स्वशिवाभ्यां च सह लो तत्पतिलकाशं प्रहेन निश्चिनोति, प्रस्थानवेशायां च साधारणगृहस्थनिर्वि- रोषं जुतावियोगदुःखम् अनुभवनि ! क्लिष्टकार्य वृद्ध' पितरं करावं, अनसूया-प्रियम्बद प्रियसख्यो. सस्नेह कार पालितं नपोवनस्य पशु-पक्षि- तरु-बीरुधं च एकपद मुञ्चन्ती शकुन्तला अपि गुर्वी मनोवेदनाम् अनुभवति। सर्वाङ्करसातिशायी इह करुणो रसः । प्रौः पराकाष्ठा प्राप्ता च कालिदासस्य नाट्य-काव्य-कला अत्र अवलोक्यते । इति चतुर्थाङ्कल्य । अथ सर्वथाविस्मृत- शकुन्तलः दुष्यन्तः एकदा सदा राज्यकार्यचिन्तापर्याकुलः धर्मासनम् आरूढः आसीत् , तदा द्वारपालेन केषात् तपश्चराणाम् आगमः तस्मै निवेदितः। साथ शकुन्तलायां सभाम् पागतायाम् अपि दुर्वासः शापप्रभावेण दुष्यन्तो न तां प्रत्यभ्यजानात् , गौतम्या मुनिभ्यां च बहुतरं कृतप्रबोधोऽपि न तां स्वीकतुम् उत्सहते । गत्यन्तराभावात् शकुन्तलासहामिनः ताम् अजिघृक्ष- ·संस्कृत साहित्येतिहासः । तृतीयाध्यायः तोऽपि तत्पतेः गृहे तां परित्यज्य तपोवनं प्रतिगन्तु प्रातुताः भवन्ति । तस्मिन्नेव तु क्षणे मानवी पेण किमपि दिव्यज्योतिः (मेनका) तत्रागत्य सर्वेषां साश्चर्य पश्यतां श तलाम् आदाय गच्छत । इति पक्रयाकम्य । अथ दुप्यन्तेन तपोवने शकुन्तलायै अभिज्ञानतया यदंगुलीय प्रत्तम अभवत् नव धारयन् कोऽपि धीवरः राजधान्यां रक्षिभिः अवलोक्यते निगृह्यते च ! अंगुलीयकं च तद् दृष्ट्वा नृपः शकुन्तलया सह स्वप्रेमकथां स्मरति आत्मकृतं शकुन्तलाप्रत्याख्यानं च अनुसन्धाय भृशं परितप्यते, तस्य निरपत्यतादुःखेन च तस्य दुःखम् इदं पुनरधिकं वर्धते । दिप्टया कतिपदिनानन्तरमेव देत्यदलने साहाय्यार्थम् इन्द्रेण स स्वर्गे आहूयते । इति षष्ठाङ्कस्य । अथ नाके इत्य विजयानन्तरं भुवम् आनीयमानस्य तस्य मातलि म इन्द्रसारथिः नाना एमणीयस्थानानि तानि तानि दर्शयति, यत्प्रसङ्गात् स महर्षेः मारीचस्य तपोवनम् आगतः तत्र शिशुम् एकं सिंहकिशोरकेण सह मनोविनोदयन्तं पश्यति, नचिरात् च. 'स तस्यैव आत्मनः सुतः' इति अधिगच्छति । ततः पोवनवासिवेपे दधाना शकुन्तला अपि तत्रायाति, ससुतौ च द्वौ महर्षि नारीचं उपतिष्ठेते, तदनुमत्या च शकुन्तलाम् पुत्रं च आदाय नृपः सहर्ष राजधानी प्रत्यागच्छति । इति सप्तमाङ्कस्य कथासंक्षेपः ।। (४) ऋतुसंहारम् । ऋतुसंहारं नाम गोतिकाव्यं कालिदासेन उद्यत्तारुण्यकाले कदाचिद वरचितम् इति प्रतीयते नीम् आरभ्य वसन्तपर्यन्तं षडपि ऋतवोऽत्र रणप्रणयहशा वर्णिताः। तथाहि ग्रीष्मे प्रखरतेजोभिः दिवसैः पीडितः युवलोकः पत्रिपु एव निवृतिं लभते यदा सुन्दरी सुन्दरमुखच्छविभिः निर्जितलक्ष्मीकः वन्द्रोऽपि ताभ्यः द्रुह्यति, प्रोपिताश्च तरुणाः स्वतरुणीविरहं सोदु न गरयन्ति । प्रावृपि तावद् मेघाः शनैः शनैः आकाशं निबिडम् आच्छा- दयन्ति, अधोऽधोविलम्बिनश्च ते गिरिभूमीः चुम्बितुकामाः इव आलो- चन्ते । इदानी च काले कामिषु कामः कृतजीवनरससेकः इव जलदर्भवति । शरत् संयुक्तानां कामिनीनां तु अद्भुतः कोऽपि सुखसंभोगकालो भवति, 'क्युक्तानां तु हिमाहतानां प्रियंगुलतानाम् इव परितापकर एव भवति । अथ क्रमेण सर्वान्त वर्णिते वसन्ते पञ्चशरशरायमाणाः चूततरुमञ्जयः युक्तीजन हृदयानि विध्यन्ति ।। इह नानावृत्तमयैः १५३ मितैः पद्यैः सर्वैः एकैस्मिन् सर्गे एकैकः ऋतुः उपवर्णितः । कालिदासस्य अस्यां प्रारम्भिककृतौ अपि तस्य महतीपर्यवेक्षण- ·'७१ अष्टादशः खण्डः] कालिदासस्य ग्रन्थाः शक्तिः प्रसाइगुन्णेन वर्णनचातुरी च परमा आलोक्यते । नदुकं मैक्डानन्त- महोदयेन (A History of Sanskrit Literature P. 3373 तस्य प्रकृन्या लह समवेदना, सूक्ष्मा पर्यवेक्षणस्य ईशिका, भारतीय प्राश्नतिक दृश्यानां च विशदवणन चातुरी यथा काव्यन अनेन स्फुटीक्रियते दिना न तद्ग्रन्थान्तरण केनचिद्' इति । नया व ए. बी. कीथमहाशयोऽपि यद्यपि प्रसादगुणोऽस्य काव्यस्य संस्कृतसाहित्य शास्त्रियां नाम हृदयावर्जको न भवति, तथापि स एव तु अाधुनिककाव्यममानां चनश्चमत्कार-कारक महान हेतुः' इति काव्यमिदम् उपस्तौति ( A History: f Sanskri: Literature, P. 84). (५) मेघदूतम् असंशयम् एनद्धि कालिदासस्य मोठं गीतिकाव्यम् । कदाचित स्वभर्तुः कुवरस्य सेवायाम अपराद्धः कश्चिद् यक्षः स्वामिना वर्ष बादः स्वदेशाद् निर्वास्तिः सन रामगिरिम अधिक्सति । अथ प्रावृण्मुखे मंत्र कंचन उत्तरां दिशम् उच्चलिनम् उदीक्ष्य ल तन्मुखन स्वप्रेयस्य मुखसन्देश दिसति । चाटुपुरस्सरं मे तम्याध्य तन्प्रोचनार्थ प्रथम म पथां रामणीयक वर्णयति येन तद् विवक्षितः पथांमः उरउयते । म पाह- सखे ! पुर साम्रकूट पर्वतं गत्वा तत्रत्यान् दावान वृष्टिभिः शमयन विन्ध्यतलवाहि नर्मदावाहिनीम् उपेयाः । ततन्तु वतीम् अनु स्थितां विदिशां नाम पुरीम उपरि उपरि उड्डीय वामेन प्रबर्तमानः सन् श्रीविशाला विशालाम ( उज्जयिनी ) जिहीस्व । तदनु कुरुक्षेत्रं प्रपद्य त्वया तत्र सारस्वतीकाः पुण्य। मधुराश्च आपः पीयन्ताम् । अथ कनरवलं प्राप्य कैलास मानसं च प्रतिष्टस्य. मानस च सरोवरे तत्सलिलैः विश्रान्तिं व्यपनोद्य अलकाम् उपढौकस्व, इति । अथ मेघत्य परिचयसीकार्थं यक्षः अलकायां तत्प्राणानां या वसतिः तां विविच्य तस्या वर्णयति. तदनन्तरं च प्रार्थयति-'भद्र ! मन्दीकृतडित्- प्रकाशेन मृदृकृतस्तनितानर्थोषेण च त्वया मद्गृहा उपगन्तव्याः। मा नाम प्रिया मे स्वप्नं माम् अनुध्यायन्ती विनितमनोरथा भवेत् । बत विप्रयोग- सन्तापविच्छायचन्द्राननया क्षीणाङ्गलतया च तया भवितव्यम् । अथ तस्यां प्रबुद्धायां भवान् अनुरागसन्देशं मामकम् इमं तस्यै उपहर, अचिराद्भाविन च आवयोः संयोग संसूच्य तां संसान्त्वय' । इति ॥ वाल्मीकिरामायणे सीताविरहकातरं ज्येष्ठं दाशरथिं वर्णवर्णनं च वीक्ष्य तत्साम्यं दूरं विलम्बयन्तः केचित् कल्पयन्ति यद् 'मेघदूतकथावस्तु- ·७. संस्कृत साहित्येतिहासः [तृतीयाध्यायः दीजं कालिदासः बाल्मीकिरामायणाम अवाचिनोत्, इति । तथापि अपूर्व- चनिनैपुणी इ.स्तुविकसनी च प्रतिभा कालिदास च छानायकश्यो कति वायत् कः निह दुयात् । कालिजासमथिलबस्तुनः अभूतपूर्वत्वे तदबी 43 -- ग्याश्च अलामा यसोशालिनीन्ने सन्देहो नास्ति । पूर्वमशः इति, उत्तर: इति च ग्रएपद्वयन समाप्ते काव्येऽत्र न्यूनानिन्यूनालि दशोरशनम अधि- काधिकानि च विशन्यधिकशनं पद्यानिलम्यन्त छन्दस्तु सर्वत्र मन्दा- कान्तव।। यूरोपीयन शिलर ( Schiller)-नासकेन कविना पलिवद्धं मेरी न्टुअर्टनामकं काव्यं विपयेण मेघदुतम अनुहल । नत्र हि बन्दीकृता राज्ञी यदा बलाहकान तं दशं प्रति गच्छ तः पश्यति यत्र तत्रा यौवनस्य सुग्वानि दिनानि प्रांतवाहितानि, तान प्रतिभाषत । अन्दीकृतायाः राझ्याः अन्याः वियोगस्य निरवधिकनया वरुणरसस्य प्रधानता अन स्टैव ।। बहुनिथात् कालाद् मेघदूतस्य पटनपाठनयोः महान प्रचारः वर्तते । अस्य वह्वयः अनुवृत्तयः टीकायममुपलभ्यन्त । दशपुरे निर्मितस्य सूर्यमन्दि- रस्य प्रतिष्टां मानयितु वत्सभष्ट्रिकविना 'प्रयत्नेन रचिता प्रशस्तिः, या हि ५३० मिने बैंक्रमादे (४७२-३ मिते स्त्रीष्टाब्दे ) समुत्कीर्णे भन्दसोरस्थे प्राचीनलले प्राप्यते, अनुमापति यत् मेघदूतं तत्र अनुकृतं ऋविना । रामपि मेघदूतस्य रीतिः वैदर्भी, अस्याः प्रशस्तेश्च रीतिः गोडी अस्ति, अथापि कतिचित पद्यानि जनत्यानि बुढं मनोहराणि सन्ति । प्रशस्तो सर्वाणि मिलित्वा चतुश्चत्वारिंशत् पदानि सन्ति यत्र दशपुर नगरवर्लनस्य दीर्घ प्रस्तावे वसन्तं शरदं चापि वर्णरितु कवेः संरम्भो दृश्यते । मेघदृतं च लङ्का-त्रिविष्टप (Tirt -योः भापाभ्याम् अपि अनूदितम् अस्ति । अनेकानि इहत्यानि पद्यानि च आलङ्कारिकैः लक्ष्यतया तत्र तत्र गृहीतानि । -( ११०० तमस्त्रीष्टसंवत्सरभवस्य ) दल्लभदेवस्य टीकाथाम् एकादशाधिक- शतं, (१२०० मिलनीष्टसंवत्सरजातस्य) दक्षिणावर्तनाथस्य टीकायां दशोत्तरशतं, (१४०० तमस्त्रीप्टसंवत्सरोत्पन्नस्य) मल्लिनाथस्य टीकायाम् अष्टादशाधिकशतं पद्यानि प्राप्यन्ते । (सं.ष्टीयाष्टमशतकगृहीतजन्मनः) जिनसेनस्य तु त्रिंशत्यधिकशतं पद्यानि विदितानि श्रासन् , यान्युपादाय समस्यापूर्ति विधया तेन पार्श्वनाथचरितं रचितम् । बलवल्लोकंपृणतयाऽन्त्र तत्र तत्र प्रक्षेपोऽभूदिति संभाव्यते ॥

·७३ अष्टादशः खण्डः कालिदासः श्रीष्टद्वादशशतले च घोषिको नाम कविः तदनुमा देखा पवनडूतं नाम कायं कृतवान् । भूगोलज्ञानार्थम् अपि मेघदूतस्य विशिष्ट महत्त्वं वर्तते, अत्र हि कालिदासकालिकस्य भारतवर्षस्य नाना भूगोलस्थितयः दृष्टिपथम अव- तरन्ति। (६) कुमारसम्भवम् एतद्धि सप्तदशसर्गनिबद्धं महाकाव्यम् अस्ति । अस्य अन्याः नव सः कालिदासोत्तरकालभवेन केनचित् कविना निरमाधिपत, इति विदुषां मतम् । अत्र न केवल दैत्यानाम् अपितु जगति यत्किञ्चन भव्यम् अस्ति तस्य सर्वस्व विनाशार्थ बद्धपरिकर नारकं नाम असुरं व्यापावितु अवतीर्णस्य गौरीशङ्करयोः सुतस्य कार्तिकेयस्य जन्मकथा निबद्धा । तत्र प्रथमे सर्गे आदी देवगन्धर्वाणाम् अपि क्रीडास्थलायनानस्य हिमवतः रमणीयं वर्णनम् अस्ति । शिवस्य भवित्री अर्धाङ्गिनी पार्वती एतादृश रमणीयपरिस्थितिषु जन्म लब्ध्वा निरुपमाङ्गलावण्यं पुप्यन्ती यौवनम् उपैति । सल्याम अपि तस्यां यौवनस्थायां 'मा नाम मत्प्रार्थनाऽनङ्गीकारेण शिवो मम अबहेला कुर्याद्' इति कृत्वा, न तत्पिता शिवम् अभ्यार्थयत् । उक्तां हि- अभ्यर्थनाभङ्गमयेन साधुर् माध्यस्थ्यमिण्टेऽप्यवलम्बतेऽर्थे, इति । अस्तु । अथ पार्वतीपिता सख्यनुगतां पार्वती शिवम् अनुसेवितुम अनुजानाति (इति प्रथमः सर्गः)। एतस्मिन्नेव अन्तरे तारकासुरेण परिपीड्यमानाः सुराः ब्रह्माणम् उपेत्य साहायकम् इच्छन्ति । 'विषवृक्षोऽपि संवर्ध्य स्वयं छत्तुमसाम्प्रतम्' इत्याभाणकम् अनुरुन्धानः ब्रह्मापि न तस्य हननं युक्तम् आकलयति यस्मै स स्वयं वरं प्रादात् । तस्मात् स तान् अशंसत् यत् 'पार्वत्याम् उत्पन्नः शिवस्य सुतः तं हन्तु प्रभविष्यति' इति (इति द्वितीयः सर्गः)। अथ इन्द्रेण आहूतः पुष्पायुधः 'वसन्तश्चेद् मम सहायः स्याद्, अहं शिवमपि वैर्यात् च्यावयेयम्' इति निवेदयति । अथ वसन्तेन सह तस्मिन् शिवतपोवनम् आगते तत्रत्यं स्थावरजङ्गमं सर्व जगत् सहसा तरुणा- यमानं सत् कामपरवशं भवति । इदानीं समये पावती यथानियम शिव- पूजार्थं तत्रायाति, शिवश्च तां वीक्ष्य किमपि इन्द्रियक्षोभम् अनुभवति । इन्द्रिय क्षोभहेतुबुभुत्सुः शिवः यावद् इतस्ततः पश्यति तावत् संहित शर- चापः कामः तद्दृष्टिपथम् अवतरति; तस्मिन्नेव च क्षणे क्रुद्धस्य शिवस्य १-अधिकमत्र एकोनविंशे खण्डे विलोकनीयम् ॥

·संस्कृत साहित्येतिहासः [तृतीयोऽध्यायः
नृतीयलोचनात् निःसृतं अग्न्यचिः कामं दग्ध्वा भस्मसात् करोति (इति
तृतीय सर्गः) । अथ पतिविरह पृथुव्यथा सोढुम अपारयन्ती वसन्तेन प्रबो-
धिता अपि रतिः कामेन साकं चिताम् आरुरुक्षति । 'पार्वत्यां शिवेन उदू-
ढायां पतिस्ते पुनर उज्जीविष्यति' इति आकाशवाणीम् आकर्ण्य लब्ध-
सान्त्वना तु सा मरणव्यवसायाद् निवर्तते (इति चतुर्थः सर्गः)। अथ पूजा-
विधिना शिव प्राप्तौ हतप्रत्याशा पार्वती कठिनं तपः चरिष्णुः मात्रा निवा-
रिताऽपि हिमालयशृङ्गं गत्वा तथा दुश्चरे तपसि प्रवृत्ता यद् ऋषयोऽपि विस्म-
यम् आपुः । वृक्षेभ्यः स्वयं पतितानि पर्णानि अपि अभुक्त्वा केवलम् अया-
चित प्राप्तेन पानीयेन प्राणान् दधार । न एतत् शिवस्यापि उपेक्षणीयम्
आसीत् । अथ स ब्रह्मचारिवेषम् आधाय पार्वती भक्ति परीक्षार्थ तत्पुरः
सम्प्राप्तः बहुशश्च शिवदोषान् उदाजहार । तदुदाहृतेषु सर्वदोपेपु पार्वत्या
निराकृतेषु अपि यदा ब्रह्मचारिवेषधृक् शिवः पुनः वक्तु प्राक्रमत, तदा 'न
केवलं यो महतोऽपभाषते शृणोति तस्मादपि यः स पापभाक्' इत्युक्त्वा
पार्वती यावत् ततश्चलति तावत् शिवः स्ववास्तवरूपेण आविर्भूय 'तपोभिः
क्रीतः अद्यप्रभृति अहं तव दासः' इति च तां स्तुवन् तां जग्राह (इति पञ्चमः
सर्गः)। ततः शिवस्य सकाशाद् अरुन्धती पुरस्कृत्य सप्तर्षयः पार्वतीपितरम्
उपेत्य शिवम् उपस्तुवन्ति, पार्वतीपिता च 'गृहिकर्तव्येषु गृहिणीमुख्याः
गृहिणः' इति नयेन विषयेऽत्र पार्वतीमातुः अभिमतं जिज्ञासति । सा तु
अविलम्बम् अनुजानाति (इति षष्ठः सर्गः)। तदनन्तरं महता समारोहेण
विवाहविधिः सम्पन्नो भवति । पार्वत्याः मातुः हर्षशोकसम्मिश्रः भावः कविना
निपुणं स्पष्टं च वर्णितः (इति सप्तमः सर्गः)। अथ अष्टमे सर्गे कामसूत्रानु-
सारेण नवदम्पत्योः प्रेमकेलिं वर्णितवान् कविः ।।
कुमारसम्भवे पार्वतीपरमेश्वरयोः यत् सुरतवर्णनं तद् मातापित्रोः सुरत
वर्णनमिव अत्यन्तम् अनुचितम् इति आलोचकाः विचारयन्ति । केचिच्च
कथयन्ति यद् अपि नाम एतत् कटु आलोचनं विलोक्यैव कालिदासेन न अग्रे
प्रबन्धः प्राणायि, अन्यथा 'कुमारसम्भवम्' इति ग्रन्थनाम्ना सूच्यमानं कुमा-
रस्य जन्म यावत् तु अवश्यं काव्यं करणीयम् आसीत् कविना, इति ।
काव्यमध्ये एव कविः परलोक जगाम इति तु असम्भाव्यमेव यतोहि कुमार-
संभवानन्तरमेव प्रौढिम् आपन्नेन तेन रघुवंशं व्यरचि इति तावत् रघुवंश
विलोकिनां स्पष्टम् । अष्टमसर्गोत्तरसर्गेषु ग्रन्थनाम्ना सूच्यमानात् कुमार-
1-परामृश्यतां ध्वन्यालोकः ॥६॥

·अष्टादशः खण्डः] कालिदासः जन्मनोऽप्यने वयेते अथा। पायां शिवेन्द्र जातः स्कन्दः यौवने अतुल- वलविक्रमशाली भूत्वा तारकासुरं जवान ! (७) रघुवंशम् । एकोनविंशति सर्ग निव ममाव्यन् इदं कालिदासस्य दरमा ऋतिः नूनम् । रामायणे पुराणेषु च प्रसिद्धव कथा यद्यपि अत्र वर्णिता अथापि कालिदासस्य कवि-प्रतिभया तथा यद् अभिनवं रूपं घृतं तस्य किनु वक्तनाम् । महाकाव्यमिदं दिलीप-कथातः आरभ्यते। सकलसद्गुणैकनिधिनाऽपि महाराजेन दिलीपेन कदाचिद् अज्ञानात् सुरभिर् नाम सुरधेनुः अवज्ञाता, येन सा तस्मै निरपत्यत्व-शापं प्रायच्छन् । शापप्रभावश्च सुरभिसुतायाः नन्दिन्याः सकाशान लव्धेन वरेण केवलं दवभिनुं शक्यः आसीत् नान्यथा (सर्ग १)। महर्षिणा वसिष्टेन अनुशिष्टः दिलीपः तस्माद् नन्दिनीम् आदाय गोपालवत् प्रतिदिनं तां सेवितु प्रारभत । एकदा कोऽपि सिंहः ताम् आका- न्तवान् । तां रक्षिष्यन् दिलीपः स्वदेह सिंहाय समर्पितवान् । ताशी तस्य आत्मनि बढां भक्तिम् आलोक्य नन्दिनी तस्लिन सुप्रीता बभूव, 'त्वद्भक्ति- परीक्षणार्थ मया एष सिंहः कल्पितः, न स वास्तविकः सिंहः' इत्युक्त्वा च तस्मै यथेष्टं वरं प्रददौ (२)। अथ तस्य पुत्रो जातः यस्य 'रघुः इति नाम अक्रियत । रघौ यूनि जाते अश्वमेधेन यियक्षः दिलीपः रघु ययुरक्षितारं नियुज्य दिग्विजया तं प्रहिणोति । रघुश्च अश्वरक्षार्थं देवेन्द्रेण सहापि युध्यते (३)। दिलीपानन्तरं रघुः राज्यधुरं वहति, नानादिग्देशांश्च विजित्य विश्वजिता यागेन यजति यत्र स स्वविजयेषु समाहृतं कृत्स्नम् अर्थजातं याचकेभ्यः विश्राणयति (४)। एवं कृतसर्वस्वत्यागं रघु प्राप्य कौत्सो नाम मुनिः यदा स्वगुरुदक्षिणार्थं तं धनं याचते तदा कुवेर साहायकेन केवलं स मुनिं पूर्णमनोरथं कतु पारयति । अथ तद्गृहे सुतः एकः उत्पद्यते, तस्मै च अजः इति नाम दीयते (५)। इन्दुमतो-स्वयंवरे नानाराजकुमाराः सङ्गताः भवन्ति येषां मध्याद् अजम् इन्दुमती पुणीते (६)। विवाहे सम्पन्ने स्वयं- वरागतं राजन्यक इन्दुमती नयता अजेन विगृह णाति परं पराभवमेव प्राप्नोति (७) । सुखं भुवं भुञ्जतः अजस्य सहसा इन्दुमतीमरण दुःखं सर्वथा असह्य भवति । लोके कथञ्चिदपि सान्त्वम् अलभमानः स स्वर्गे तया सह संयोगम् आशंसमानः ताम् अनुमतुम् अभिकाङ्क्षति (८) । तम् अनु दश- रथो नाम तदात्मजः सिंहासनम आरोहति । रामायणे इव [श्रवण कुमारो- पाख्यानम् अत्रापि वय॑ते ()। नवमोत्तरेषु षटसु सर्गेषु सविस्तरं राम- " ।

·७६ संस्कृत साहित्येतिहासः [ तृतीयोऽध्यायः - कथा प्रक्रियते । षोडश सर्गे कुशचरितं सप्तदशे कुशतनय चरितम् अष्टादशे एकोनविंशे च सर्गे तदुत्तरभाविनां नानानृपाणां कथा वयते । केपाञ्चित तु सा तन्नाम निर्देशेनैव समाप्यते । काव्यस्य कथा अपूर्णा एव आस्ते । अपि नाम अकाले कालकलितः कविः न कथापूर्ति कर्तुम् अपारयन हन्त ! (१६) कालिदासग्रन्थानां प्रक्षेपवर्ज मौलिकाः भागाः । विल्सन महोदयः मालविकाग्निमित्रस्य कालिदासकृतित्वे सन्देहं चकार, वस्तुतस्तु तत् कालिदासस्यैव कृतिः इति तावत् कथितचरम्' । शिष्टा रूपकद्वयी सर्वेरपि कालिदासकृतितयैव अङ्गीक्रियते । ऋतुसंहार विषयकः महान् मतिविसंवादः दृश्यते । एतत् कालिदास-कृतितया अस्वीकुर्वताम् एता वाचोयुक्तयः सन्ति- (क) 'ऋतुसंहारम्' इति नाम्नि संहारशब्दः 'चक्र' वाचकः अस्ति; 'क्रोधं प्रभो संहर संहर' इत्यत्र तु कालिदासेन 'सम्' इत्युपसर्गेण सह 'ह' धातुः अन्यस्मिन्नेव अर्थे प्रयुक्तः ।। (ख) काव्येऽत्र उपक्रमे धर्मर्ताः रमणीयम् उपसंहारे च वसन्तस्य साधारणं वर्णनं दृश्यते । न चैतत् दुःश्लिष्टत्वं कालिदासकृतौ आशास्यम् ।। (ग) ऋतुवर्णनोदाहरणप्रस्तावे अलङ्कारग्रन्थेषु रघुवंशम् उदाहृतं दृश्यते न ऋतुसंहारम् । (ब) कालिदासकाव्यत्रय्याः टीकाकृता मल्लिनाथेन न ऋतुसंहारे टीकाकृता ।। (ङ) दशमशतकम् आरभ्य कालिदासग्रन्थटीकाकाराः उपलभ्यन्ते, ऋतुसंहारे तु अष्टादशशतकात् पूर्व न का ऽपि टीका अधिगम्यते ॥ 'ऋतुसंहारम् अपि कालिदासस्यैव कृतिः, इति मतं बिभ्रतस्तु अभि- प्रयन्ति-"ऋतुसंहारस्य कविप्रथमरचनात्वात् तद्ग्रन्थान्तरवत् काव्यप्रौढिः न अत्र अवलोक्यते । टैनिसन गैटे-प्रभृतीनां यूरोपीयमहाकवीनां रचनासु अपि एतत् प्रौध्यप्रौढिवैषम्य तावत् सुदर्शम् । तस्मादेव रघुवंशस्य पद्यानि लक्ष्यतया आलङ्कारिकैः गृहीतानि न ऋतुसंहारस्य । अस्य सरलसुबोधतयैव च मल्लिनाथेन अपि नात्र टीका व्यरचि । नहि 'ऋतुसंहारं न कालिदासस्य . १-दृश्यताम् श्रष्टादशः खण्डः।

·नवदशः खण्डः] कालिदासग्रन्थाना मौलिकाः भागाः कृतिः' इति क्वापि प्राचां मतं पश्यामः । मन्दसौरस्थातः वत्सभट्टिकवि- प्रशस्तितश्च अनुमीयते यद् एतत्प्रशस्तिका ऋतुसंहारम् अन्वहारि' इति” । मेघदूतस्य प्राचीनतमटीकायां वल्लभदेवकृतायां १११ पद्यानि लभ्यन्ते मल्लिनाथस्तु ??- पद्यानि पठति । तद् उत्तरमेधे केषाश्चित श्लोकानां प्रक्षेपो जातः' इति संभाव्यते । रघुवंशम् अधिकृत्य हिलवंटसहोदयः 'अष्टादशैकोनविंशी सौ अस्य न कालिदासकृती इत्यकल्पयत्' । यत्सत्यं न अनयोः सर्गयोः नाशः रस- भावोत्कर्षः तादृशं वा शब्दार्थ सौष्टयम् अवलोक्यत; तथापि नैनावता तो कालिदासाकृतितया व्यपेष्टुं शक्यते । नहि अद्यावधि परिडतान्तरं तथा मतं प्राकाशयत् । अधिकाधिक नात्र कालिदासस्य असामान्या कविकला उपथम् अक्तति' इत्येतावदेव एतद्विषये वलव्यम् । कुमारसम्भवे नवमम् आरभ्य सप्तदशपर्यन्तं सर्वे सर्गाः अकालिदासीयाः खलु सन्ति । तत्कर्तृ कालिदासोत्तरभावि कव्यन्तरमेव । मल्लिनाथेन प्रथमा- टसर्गेषु केवलं टीका कृता ! अलङ्कारप्रन्थेषु चापि प्रथमाष्टसर्गस्थानि पद्यानि लक्ष्यतया उदाहृतानि दृश्यन्त ( रघुवंशस्य तु समयसर्गपद्यानि)। शैलीभेदेन, पदविन्यासप्रकारेण कविसामयन्तरगतेन विशेपेण च भागद्वयस्य क भेदः सहसा स्फुटो भवति । एपु हि अमौलिकेपु सर्गेषु कालिदासस्य कतिपयप्रिय- पदावल्यः प्रसह्य पुनः पुनः उपात्ताः सन्ति, नूनं खलु-सद्योऽलं-प्रभृतीनि पद- पूरार्थपदानि वहुलतया लभ्यन्ते, बहुत्र पादतिभङ्गदोषरचकास्ति, प्रचुरः खलु कर्मणि आत्मने पदप्रयोगोऽस्ति, समासान्ते प्रायः 'अन्त' शब्दः कवि- परमप्रीतिकरः प्रतिभाति। एष च 'अन्त' शब्दप्रयोगः मराठीभाषायाम् अधिकरणकारकप्रत्ययीभूतेन 'अन्त' शब्देन साम्यम् आवहति । तस्मादेव जैकोबिमहोदयस्तु 'कश्चिद् माहाराष्ट्रः एषां सर्गाणां कर्ता' इति तर्कयति ॥ (२०)रूपकाणां नाना संस्करणानि । कालिदासस्य अधिकलोकंघृणरूपकाणां नाना संस्करणानि दृश्यन्ते । अनद्भुतं खल्वेतत् । मालविकाग्निमित्रस्य तु केवलम् एकमेव संस्करणम् अद्यावधि उपलब्धम् । परं साहित्यदपणे मालविकाग्निमित्रगतो यो ग्रन्थः उद्धृतः प्राप्यते तस्य प्रचलित मालविकाग्निमित्रग्रन्थाद् भेदे सति अनुमी.. यते यत् अस्य संस्करणान्तरम् अपि पुरा प्रसिद्धम् आसीत् ।। 1-अवलोक्यतां तत्कुतः कालिदास' इतिग्रन्थः, ४२ तमं पृष्ठम् ॥

·, संस्कृत साहित्येतिहासः [तृतीयाध्यायः विक्रमोर्वशीयस्य द्वे संस्करणे लभ्येते-(१) उत्तरापथीयं (२) दक्षि- णापथीयं च । प्रथमं हि देवनागरी वंगीयलिप्योः, चरमं च दक्षिणभारतीय- प्रसिद्धासु लिपिषु समस्ति । पूर्वत्र ( १६५६ मिते ख्रीष्टवत्सरे जातस्य ) रङ्गनाथस्य, अपरत्र च ( १४०० मिते ख्रीष्टाब्दे भवस्य ) काटयवेमस्य टीका अवाप्यते । उत्तरापथीये संस्करणे तुर्योङ्कः विशालतरः लभ्यते। अत्र हि गीतिनामनिर्देशपुरस्सराणि अनेकापभ्रंशपद्यानि सन्ति, नायकश्च अपभ्रंशे गायति । एतद्धि नाट्यशास्त्रनियमप्रतिकूलं प्रतिभाति, परम् 'उन्मत्तो हि स तदा' इति युक्तिः तदौचित्यं समर्थयति । 'कालिदासकृतानि एतानि पद्यानि' इति तु सहसा नास्थेयम् , यतोहि अन्यकविकृतेषु रूपकेपु याः काश्चिद् अस्य अङ्कस्य अनुकृतयः' अवलोक्यन्ते नहि तासाम् एकतरत्र अपि अपभ्रंश- बद्धम् एकम् अपि पद्यम् अवाप्यते । 'एवंविधः अपभ्रंशः को ऽपि कालिदास- काले अवतिष्ट' इत्यपि च सहसा प्रत्येतुम् अशक्यम् । उत्तरापथसंस्करणे रूपकमिदम् 'त्रोटकं', दक्षिणापथसंस्करणे च 'नाटकम्' अभिख्यायते ।। अभिज्ञानशकुन्तलस्य चत्वारि संस्करणानि सन्ति--(१) वङ्गीयं, (२) देवनागरीयं, (३) काश्मीरिक, (४) दक्षिणापथीयं च । तत्र आद्यद्वितीये एव मुख्ये। काश्मीरिकं हि बङ्गीय-देवनागरीययोः संम्मिश्रणाद् उत्पादितं, दक्षिणापथीयं च देवनागरीयकल्पं खलु वर्वति । वङ्गीये २:१ मिताः श्लोकाः सन्ति, टीके चात्र शङ्कर-चन्द्रशेखरकृते । देवनागरीये तु केवलं १६४ संख्या- कानि पद्यानि, राघवमट्टीया च टीका । 'चङ्गीयं-देवनागरीययोः कतरद् गुण- विशेपेण इतरद् अतिशेते' इति तावत् न सुभातिवचम् । अथापि 'बृहत्तरं लघुतराद् गुणैः अतिरिच्यते' इति अवसीयते प्रायः । तथाहि हर्षस्य रत्ना- वल्याम् एकत्र नायिका सागरिका गच्छति, प्रत्यागच्छति, निभृतं नृपवचनानि शृणोति तस्य च पुरः समायाति एतद्धि सर्व वङ्गीयसंस्करणगतस्य स्थल- विशेषस्य अनुकृतिः संभाव्यते । देवनागरीयं तु संस्करणम् अपूर्णमिव भाति । अपि नाम अभिनया) सम्पादितं बृहत्तरसंस्करणस्य लघुतरं रूपम् इदं समस्ति । देवनागरीये 'मुन्दरि ! अनिर्वापो दिवसः' इत्यभिधाय दुष्यन्तः शकुन्तलां गमनाद् निवारयति, क्षणेन च 'वत्से ! परिणतो दिवसः' इति ब्रुवन्ती गौतमी तत्र आयाति । वङ्गीये तु एतादृशः काल-विषयकः व्याघात- 1-विलोकयन्तु तावद् भवभूतेर मालतीमाधवे नवमांक, राजशेखरस्य बालरामा- यणे पञ्चमांक, जयदेवस्य प्रसन्नराघवे षष्टांक, तथा च महानाटके चतुर्थीकम् ॥ २-बोलनसनमहाशयोऽप्येवमेवामिति ·एकविंशः खण्डः ] कः कालः कालिदासस्य ७४ दोषः अदृश्यः। अथ बङ्गीयगतं प्राकृतं शुद्धतरं खल्वस्ति । राजशेखरेख वङ्गीयमेव संस्करणं दृष्टं नान्यत् किमपि, इति च प्रायः निश्चिनप्रख्यम् । वैबरमहोदयस्तु देवनागरीयमेव संस्करणम् उत्तमं मनुते । तदेतच्चिन्त्यम् ।। (२१) कः कालः कालिदासस्य । अहो वत भारतीयकविकुलगुरोः कालिदासस्य आविर्भावकालविषये न किञ्चिदपि निश्चितं विदितम् ! (१) ५५६ मित शाके (६४ मिने नटे संवत्सरे) समुत्कीर्णे ऐहोलशिलालेखे कालिदासकीर्तिः संकीर्त्यने, (२) (६०० मिते नष्टसंवत्सरे वर्तमानेन) बाणेन स्वहर्षचरितभूमिकायां कालि दाससूक्तयः स्तुताः (३) सुबन्धुश्च एकत्र परोक्ष्प्रकारेण कालिदासं परामृशति ! न च शताद् वर्षेभ्यः न्यूने समये तादृशं सुमहद् यश प्रसतुं शक्नोति इति- कृत्वा न्यूनातिन्यूनं वाणान् शतर्पपूर्व कालिदानो बभूव इति विज्ञायते। अपिच, ख्रीष्टपूर्व १८१ तमे संवत्सरे शासकतया शुङ्गवंशः प्रादुर्भूतः तत्र (ख्रीष्टपूव १२५ तमस्य संवत्सरस्य अभ्यर्णे) जा :: अग्निमित्रो नाम नृपः मालविका- ग्निमित्रे नाटके नायकत्वेन वर्णितो नियंत स एप कालिदासाविर्भाव- कालस्य परः अवधिः । अनयोः हि अवध्योः अन्तराले पृथक्-पृथक् कालं कालिदासस्य कोविदाः आकलयन्ति । तथाहि- (१) परम्पराप्रतिद्धं 'ख्रीष्टपूर्वप्रथमशताब्दी कालिदासस्य कालः' इति- मतम् । शकान् पराभूय 'शकारिः' इत्युपपदधारिणा 'विक्रमादित्येन' नृप- विशेषेण स्त्रीष्टपूर्व ५७ तमे वर्षे विक्रमाब्दः प्रवर्तितः। तस्यैव सभानवरत्नेषु अन्यतमं किल कालिदासः बभूव इति तावत् परम्परया श्रूयते । वक्ष्यमाणाभिः युक्तिभिश्च मतमिदं समर्थ्यते- (क) पुराणेषु शुगराजवंशस्य न कोऽपि परिचय: प्राप्यते । 'कालिदासस्य तु वंशोऽयं सुपरिचितः आसीद्' इति तावत् मालविकाग्निमित्रात स्पष्ट ज्ञायते । पुष्यमित्रः सेनापतिः आख्यायते स्म, स अश्वमेधेन इयाज, वसु- मित्रो नाम तत्पौत्रः सिन्धुतीरे यवनान् विजितवान्' इत्यादिकं यद् वस्तु- जातं नाटकेऽत्र वर्णितं तत् सर्वम् ऐतिहासिकम् । अपि च, नाट्यशास्त्रा- नुसारं नाटकस्य नायकेन विख्यातेन कथावस्तुना च इतिहासप्रसिद्धन भवितव्यम् । गुप्तराजवंशकाले कालिदासश्चेद् उदपत्स्यत, गुप्तैः मन्दीकृत- यशस्कम अग्निमित्रं स कथं विख्यातनायकतया उपादास्वत ?

·संस्कृत साहित्येतिहासः [ तृतीयाध्यायः (ख) 'भिट'-मुद्रायां मृगम् अनुधावमानः रथारूढः कश्चिद् नृपः चित्रितः अवलोक्यते । अस्ति च एतच्चित्रस्मारकः वृत्तान्तविशेषः शकुन्तला- नाटके, न तु कापि अन्यत्र समग्रेऽपि संस्कृतसाहित्ये । मुद्रा चैषा शुगराज- वंश प्रतिष्टाकेन्द्र देशे लब्धा। तस्माद् अनुमीयते यत् 'शुगवंशे नामशेपे असति एव (ख्रीष्टपूर्व २५ तमवर्षात् प्रागेव) कदाचित् कालिदासो वभूव' इति ।। (ग) कालिदासरचना निर्व्याजसुन्दरतया महाभाष्यकारपतञ्जलि- रचनया साम्यं बिभर्ति । तस्माद् नासिक-गिरनारप्रभृति शिलालेखानां दुष्करशैलीप्रादुर्भावात् प्रागेव कालिदासेन याविभूतिन भवितव्यम् ।। (घ) अस्ति च कापि कापि तथाविधः पदप्रयोगः कालिदासकृतिषु येन तत्समये संस्कृतस्य शिष्टानां भापितभाषात्वम् अनुमीयते । तथाहि, अमर- कोशे यदर्थवाचकौ पेलव-परमेष्टिशब्दौ पठितौ न तदर्थाभिधायकत्वेन कालदासेन तौ प्रयुक्तौ ॥ (ङ) कालिदासन च केचित् 'छन्दोमात्रैकगोचराः' शब्दाः प्रयुक्ताः । तस्माद् ज्ञायते 'वैदिक-श्रेण्य ( Classical ) संस्कृतकालयोः सन्धौ किल स वभूव' इति । सन्धिकालश्च एष ख्रीष्टपूर्व तृतीयशतकाद् आरभ्य ख्रीष्ट.. सम्वत्सरोदयं यावत् खलु अभ्युपगतः । ख्रीष्टानन्तरं प्रारम्भिकेषु शतकेषु जातैः अपि ग्रन्थकारैः न तावद् वैदिकशब्दाः प्रयुक्ताः ।। (च) केवलं मुनितया खलु परशुरामः कालिदासस्य अभिमतः । ऊर्ध्वतने काले तु स एव विष्णोः अवतार' विशेषत्वेन प्रसिद्धः ।। (छ) कालिदासाऽश्वघोषयोश्च तुलनात्मकाध्ययनेन तयोः अन्योन्य- सव्यपेक्षत्वं स्फुटं भाति । 'अश्वघोषस्य च शैली यथा कृत्रिमा न तथा कालिदासस्य' इति च केषांचिदेव विमतं स्यात् । तस्मात् कालिदासेन (ख्रीष्टप्रथमशतकभवात् अश्वघोषात्) प्राचीनतरेण नूनं भवितव्यम् । अथ महाकविकालिदासग्रन्थान् स्वबुद्धचरिते यत्र तत्र अश्वघोषः अनुहृतवान् इति यथा संभावयितुं शक्यं न तथा एतत् यद् 'निखिलकविगुणसम्पदा- सम्पन्नः कालिदाससहशः कविकुलगुरुः अश्वघोषकृताद् बुद्धचरितात् तत्तद्- १-यद्यपि अत्र 'अवतर' शब्दः एव साधुः न तु अवतारः (दृश्यतां वामनकृतम् अलङ्कारसूत्रम् ) प्रथापि प्रसिद्धिबलेन अवतारमयोगोऽप्यदुष्टः ॥ २-दृश्यतां पविंशः अष्टाविंशश्च खण्डः ॥ ।

·एकविंशः खण्डः] सः कालः कालिदासस्य वस्तुजातम् अपहत्य स्वस्य न केवलम् एकरिना अपितु यो महाकाव्ययोः लोत्रस्य सुप्रदर्शनं चकार' इति । (ज) (ब्रीष्टप्रथमशतकमभ्य) हालस्य सप्रशत्यां चद्ये एकस्मिन् विक्रमादित्यो नाम नृपः स्वत्यागौदार्चगुणैः स्तुनः !! (झ) शाकुन्तले च बौधर्मस्व अस्य यत्किञ्चिदाजपरिग्रहस्य च यः उल्लेखः लभ्यते, तद् अनुमापयति यन् 'स्त्रीष्टसम्वत्सरप्रवृत्तेः नातिचिरपूर्व कालिदासो बभूव, एतहि हि काले बौद्धधर्मः नहि सर्वथा राजपरिग्रह- वञ्चितोऽभूद्' इति । अपि नाम दुःखनिर्भरेण हृदयेनैव कालिदासेन उक्तम् 'प्रवर्ततां प्रकृति हिताय पार्थिवः, सरस्वती श्रुतिमहतां महीयताम् ' इति ।। इत्थं वहुयुक्तिपुष्टम् अपि मतम् इदं सर्वथाहि अपशङ्कन विद्यते । तथाहि-- (क) ( हालस्य सप्तशत्यां परामृष्टस्य विक्रमादित्यनृपस्य सत्यत्वे अङ्गीकृतऽपि ) ख्रीष्टपूर्व प्रथमशतके विक्रमादित्यो नाम कोऽपि नृपः शकान् विजितवान् ' इत्यत्र इतिहासप्रमाणं नोपलभ्यते (ख) कालिदासनाम्ना सम्बद्ध : विक्रमादित्यशब्दः वस्तुतः संज्ञा उत उपपदम् इत्यपि अद्यावधि अनिर्णीतमेव । शब्दोऽयम् उपपदमेव यदि नाम स्यात् , न संज्ञा ॥ (ग) स्त्रीष्टपूर्व ५७ तमे वर्षे प्रवृत्तः सम्वत्सरः विक्रमसंवत्सरः एव आसीद् इत्येतत्साधकं प्रमाणम् अपि नोपलभामहे । एतत् तु तावत् शिलाह- खेभ्यः ज्ञायते यत् 'न.ष्टपूर्व ५७ तमे वर्षे प्रचारम् आगतः सम्वत्सरः कृतसम्वत्सरः इति नाम्ना मालवसम्वत्सरः इतिनाम्ना वा पूर्व प्रथा जगाम, 'पश्चात् चिरेण च (प्रायेण ख्रीष्टाष्टमशतके ) विक्रमसम्बत्सरनाम्ना प्रसिद्धो- ऽभवत्' इति ।। (घ) विक्रमादित्यनवरल्यां च अमरसिंहवरामिहिरौ अपि स्मर्येते । तौ च युक्त्यन्तरैः पर्याप्तपश्चात्कालभाविनौ विज्ञातौ ।। (२) षष्ठशतकवादः। (क) ५४४ मिते ख्रीष्टाब्दे विक्रमादित्यामिधेन नृपविशेषेण हूणान् विजित्य स्वविजयस्मारकतया स्व सम्वत्सरः प्रचारितः, काले वृद्धत्वश्रद्धां च लोकस्य विचार्य स्वसम्वत्सरस्य लोकपरिग्रहकाझ्या तेन षट्शताब्दीपूर्वम् ·संस्कृत साहित्येतिहासः [तृतीयाध्यायः अस्य उदयः दर्शितः' इति हि फगु सनमहोदयः कल्पयांबभूव । 'षट्शता- व्दीजाड्यानन्तरं ख्रीष्ट-पञ्चमशताब्दयां संस्कृतं पुनरुज्जीवितम् अभूत' इति मैक्समूलरोपज्ञेन वादेन च फगु सनकल्पना पुष्टि प्राप । शिलालेखप्रमाणैस्तु मैक्समूलरवादः सर्वथा उच्छिद्यते। फर्गुसनकल्पना च कपोलकल्पनामात्रं यतोहि ५४४ तम स्त्रीप्टाददात् शतवर्षपूर्वम् अपि शिलालेखेषु 'कृत' नाम्ना 'मालव' नाम्ना वा तस्य सम्वत्सरस्य सद्भावः प्राप्यते यः ख्रीष्टपूर्व ५७ मिते वर्षे प्रवृत्तो बभूव ॥ (ख) क्रगु सनमतम् उपेक्ष्य अपि केचिद् विद्वांसः कालिदासं ख्रीष्ट- षष्ठशतकभवम् एव मन्यमानाः दृश्यन्ते । तथाहि, रघुदिगविजयवर्णनं केसरदेश : कश्मीरान् इत्यर्थः ) च हूणनिवासम् अधीत्य 'यशोधर्माश्रितः (ब्रीष्टषष्टशतके ) खलु कालिदासः आसीत्' इति हानले महोदयः उत्पश्यति । मतं तु एतत् न पण्डितान्तरेण समर्थ्यते । (३) पञ्चमशतकवादः केचिद् हि विक्रमादित्योपपदालंकृतं द्वितीय चन्द्रगुप्त कालिदासस्य मानदं मन्यन्ते; तथाहि- (क) रघुदिग्विजयप्रसङ्गात लङ्कातः अयोध्याम् आगच्छतः रामस्य मार्गवानप्रपङ्गाच्च रघुवंशे, अथ मेघदूते च, या भारतस्य भौगोलिकी अवस्था पठ्यते सा गुप्तकालभवत्वं कालिदासस्य अनुमापयति । (ख) समुद्रगुप्तोऽपि खलु तादृशं दिग्विजयं विदधौ यादृशः रघुवंशे रघुदिगविजयः वर्णितः। तेन हि 'अपि नाम समुद्रगुप्तदिगविजयं मनसि निधाय कविः रघुदिविजयं वर्णयामास' इति अनुमीयते । (ग) कुमारगुप्तस्य जन्म उपलक्ष्यैव कविना कुमारसम्भवेति नाम कल्पना कृता स्यात् । १-नहि इत्थंकरणे दृष्टान्तः कोऽपि जगदितिहासे क्वापि उपलभ्यते । अथापि हन्त फ़गु सनमतम् इतिहासशोधकेषु प्रथितिम् आपत् ॥ २-केसरदेशं स्मारकतया श्रादाय 'काल्याः = मातुः काल्याः, दासः इति कालि- दासः; मात्रा = मात्रा काल्या, गुप्तः = रक्षितः, इति मातृगुप्तः' इति साम्यं पश्यन्तः केचित् कालिदास-मातृगुप्तयोः ऐक्यमेव निश्चिन्वन्ति । निराधरश्च श्रयं निश्चयः। न च समर्थकः कोऽपि मतस्यास्य दृश्यते ॥ ३-जर्नल श्राफ़ रायल एशियाटिक सोसायटी, १६०६ । - - ·एकविंशः खण्डः] कः कालः कालिदासस्य ८३ (घ) मालविकाग्निमित्रे वर्णितः युध्यमित्रकृतः अश्वन्धमानः सदुद्र- गुमकृतम् अश्वमेधयागम् अनुध्यार एक विना कल्पितः इत्यपि लंभाव्यते।। (ङ) ४७३ मिते ब्रीष्टान्दे बनहिला विचिंते लन्दलोरस्थे अन्दार- गुप्तशिलालेखे अनेकानि पद्यानि कालिनालपद्यानि अनुहन्ति । नवया, चलत्पताकान्यवला सनाथान्यत्वर्थशुक्लान्यधिकोन्नतानि ! तडिल्लताचित्रसिताम्रकूट तुल्योपमानानि गृहाणि यन्त्र ।। कैलासतुंग शिखर प्रतिमानि चान्या- न्यायान्ति दीर्घवतभीनि सवेदिकानि । गान्धर्वशब्दमुखराणि निविष्टचित्र- कर्माणि लोलकदलीवन शोभितानि ।। इत्येते वत्सभट्टिपद्ये, विद्युत्वन्तं ललितवनिताः सेन्द्रचापं सचित्राः संगीताय प्रहतमुरजाः स्निग्धगंभीरघोषम् । अन्तस्तोयं मणिमयभुवस् तुगमनं लिहानाः प्रासादास्त्वां तुलयितुमलं यत्र तैस् तैर् विशेषैः । इति कालिदासीयपद्यम् अनुहरतः ।। (च) भारतस्य पश्चिमोत्तरदिगविभागे पारसीकानां हूणानां च निवासः रघुदिगविजये उक्तः । न चैतद् आधुनिकेन पञ्जावेन सह सर्वम् उत्तरापथाख्यं भरतखण्डं शासतां गुणवंश्यनृपाणां कालाद् अर्गक संभवति । (छ) मल्लिनाथ टीकाप्रत्ययेन 'मेघदूते परोक्षतया दिङ्नाग-निचुलो कालिदासेन परामृष्टौ' इति केचिद् आतिष्ठन्ते । परं प्राच्चसाक्ष्यन्तराभावे अर्वाचीनः मल्लिनाथो नाम कथं नु प्रमारणं स्यात् ! अथ कृतेऽपि वा तद्वचसि विश्वासे का हानिः । दिङ्नागगुरोः वसुबन्धोः ग्रन्थः ४०४ मिते ख्रीष्टान्दे चीनभाषायाम् अनूदितः बभूवः द्वितीयचन्द्रगुप्तश्च ४१३ तमं ख्रीष्टान्दं यावत् किल महीं शशास । (ज) पृथिवीच्छायया चन्द्रोपरागः निर्वयते इति यत् कालिदासन उक्त तत् (४६६ तमे ख्रीष्टाब्दे भवस्य ) आर्यभट्टस्य सिद्धान्तानुसारेण इत्यपि केचित् कल्पयन्ति । (४०० मिते स्त्रीष्टवत्सरे भवस्य) रोमकस्य सिद्धान्तानुसारेण चापि तु एतत् संभवति ।

·संस्कृत साहित्येतिहासः [ तृतीयाध्यायः (झ) कालिदासप्रयुक्तः ज्यौतिषीयः जामित्रशब्दः यवन ( Greek) भापातः अवचितः इत्यपि कैश्चिद् उदृङ्कितम् । अथ एवं सत्यपि, कीथमतेन ३५० तमात् ख्रीष्टाव्दात अप्राचीनः कालः केवलं शब्देन अनेन विज्ञाप्यते नान्यत् किञ्चित् ॥ (ब) केचित् अश्वघोषस्य प्राकृतं कालिदासस्य प्राकृतात् प्राचीनतरम् उन्नयन्ति । किन्तु "अश्वघोपस्य ग्रंथानां कोशाः ( Mss ) मध्य-एशियायां लब्धाः कालिदासस्य च भारते एव" इति पश्यतां तुलना एषा असाम्प्रतं भाति ।। इत्थं हि विचार्यमाणः कालिदासकालः ख्रीष्टपूर्व प्रथमशताब्धाः ख्रीष्टानन्तरं चतुर्थशताव्द्याश्च अन्तराले कदाचिद् आपतति । विषयेऽत्र एकान्तस्तु निर्णयः दुष्करः। तथा चोक्त मैक्डानल महोदयेन 'यावद्धि तस्य सर्वेषां ग्रन्थानां भाषाया' शैल्याः काव्यकलायाश्च यावतीय-शिलालेखैः प्राचीनालङ्कारकारसिद्धान्तैश्च सह तुलाम् आरोप्य सूक्ष्मा परीक्षा न क्रियते तावत् तस्य एकान्तः कालनिर्णयः असंभवः' इति ॥ (२२) कालिदासस्य विचारधारा कालिदासेन सर्वाङ्ग सम्पूर्णः हिन्दुधर्मः खलु प्रतिनिधीयते । तस्य हि चातुर्वण्ये चातुराश्रम्ये च भूयिष्टा श्रद्धा दृश्यते । एतच्च रघुवंशे प्रारम्भिकेषु पधेपु पठ्यमानेन शैशवेऽभ्यस्त विद्यानां यौवने विषयैषिणाम् । वार्धके मुनिवृत्तीनां योगेनान्ते तनुत्यजाम् ॥ इति पधेनैव स्पष्टम् । अथ तस्य मते धर्मार्थकाममोक्षात्मकः एव पुरुषार्थः । मुमुक्षुणा सता एव पुरुषेण यथाधर्म अर्थ-कामपरेण भवितव्यम् । एतच्च असौ स्वग्रन्थेषु तत्तत्पात्रचारित्र्येण सम्यक् निदर्शयति । तद्यथा, यावद् दुष्यन्तस्य 'क्षत्रिय- कन्या खलु एषा' इति निश्चयो न भवति, तावद् असौ तस्यां न अनुरज्यते । राजसभाम् आगतां च शकुन्तलांस केवलं "परस्त्री खलु एषा' इति कृत्वा प्रत्याख्याति ॥ कामानुरागविषये च 'तपसा रागो विशुध्यति' इति तस्य मतं ज्ञायते । तस्य नाटकेषु शकुन्तलादयः नायिकाः दुष्यन्तादयः नायकाश्च सर्वे तपसा ·द्वाविंशः खण्डः] कालिदासस्य विचार धारा आत्मशुद्धिं कृत्वा एव खलु अवाप्तकामाः भवन्ति । स्वमतम् इदं च कविना पार्वती प्रति, तवास्मि दामः. क्रीतस्तपोभिः इति शिवोक्तो सष्टम अभिहितं श्यते ।। विधि-हरि-हरेतिदेवत्रयस्य एकान्तैक्यमेव कालिदासस्य इष्टं पश्यामः । तथाहि कुमारसंभवे द्वितीयसर्ग ब्रह्मा. रघुवंशे विष्णुः, अन्यत्र च शिवः त्रयोऽपि देवाः तेन स्तुताः । 'काश्मीरिक शैव सम्प्रदाये तन्य मनः सविशेष भावैकरसं स्थितम् अभूद् इति प्रतिभाति । 'अस्ति च ज्ञातस्य विस्मरणे प्रत्यभि. ज्ञानम्' इति यत् प्रत्यभिज्ञानदर्शनं कश्मीरेषु उदितं तदेव हि प्रत्यभिज्ञान- शकुन्तलेन नाटकेन निदर्शितम् इव कालिदासेन । सृष्टिरचनायाम् अधि- कृत्य तु रघुवंशात् साङ्ख्य-योगयोः एव अस्य पक्षपातः प्रतीयते । रघुर् हि वार्धके राज्यधुरं स्वपुत्रे निक्षिप्य तपोवनं गत्वा नपश्चर्यानन्तरं योगेन तनु तत्याज । अपिच, पुनर्जन्म सिद्धान्ते महतीश्रद्धा अस्य विलोक्यते । तथाहि, लोकान्तरे इन्दुमत्या संजिगमिपुः अजः अचिरमृत्युम् अभिकाङ्क्षति, पुनर्ज- न्मनि कामेन संयोगम् इच्छन्ती रतिः तच्छवेन सह तच्चिताम् आरुरुक्षति । सीता च भाविनि भवे रामेण संयुक्ता बुभूपुः तपस्याम् अनुतिष्ठति ।। (२३) कालिदासस्य काव्य शैली वैदर्भीरीत्याः प्रादर्शीभूता खलु कालिदासस्य रचना । ‘स हि संस्कृत- साहित्ये मूर्धाभिषिक्तः कविः' इति तावत् सर्वसम्मतम् । (६३. तमे ख्रीष्टान्दे उत्कीर्णे) ऐहोलशिला लेखे स प्रशस्तः । स्वहर्षचरित च- 'निर्गतासु न वा कस्य कालिदासस्य सूक्तिषु । प्रीतिर् मधुर सान्द्रासु मञ्जरीष्विव जायते ।। इति बाणोऽपि तम् उपश्लोकयति ॥ 'पुरा कवीनां गणनाप्रसंगे कनिष्ठिकाऽधिष्ठितकालिदासः । अद्यापि तत्तुल्यकवैरभावादनामिका सार्थवती बभूव ।' इति पद्यात् च भारतीयमते कालिदासस्य कवि चक्रवर्तित्वं स्पष्टम् ॥ (१७८६ मिते ख्रीष्टाब्दे ) विलियमजोसकृतं शकुन्तला-जर्मनानु- वादम् एव विलोक्य जर्मनमहाकविः गैटेः (Goethe) एवं किल उदीरितवान्- ·संस्कृत साहित्येतिहासः [ तृतीयाध्यायः "[ सुहृद् ! ] यदि भवान् ऋतुमुखे उद्गतान् कोरकान् ऋतुपर्यन्ने पक्कानि फलानि च, येन येन च मनः मोह्यते मोद्यते तप्यते (Is frasted) तोष्यते ( Is fed ) तत् तत् सर्व विक्षति, यया च एकया मधुरया संज्ञया द्यावापृथिव्यौ उभे अभिहिते भवतः तां शुश्रूषते, तदा 'शकुन्तला' इति ब्रवीमि, सर्व च एकेनैव शब्देन उक्तं भवति" इति । ध्वनिप्रधानं खलु कालिदासस्य काव्यं समस्ति । पुराणानाम् अनलंकृता स्वभावसरला कालिदासोत्तरभाविना कवीनाम अलङ्कारभारपीडिता च दुष्करा या शैली तयोः मध्यवम॑गामिनी अनन्यसुलभा सहजसुन्दरा परिमित- भूपणभूषिता काऽपि तस्य शैली दृश्यते । यद्यपि च तत्काव्येषु यत्र तत्र भासकाव्यव्यापी प्रसादगुणातिशयोऽपि लभ्यते, अथापि अस्ति तत्रापि कोऽपि अद्भुतः विच्छित्तिविशेषः कलाचमत्कारश्च । गृहिणी सचिवः सखी मिथः प्रियशिष्या ललित कलाविधौ करुणा विमुखेन मृत्युना हरता त्वां वद किं न मे हृतम् ॥ इति कालिदासीयं पद्यम् भार्या मन्त्रिवरः सखा परिजनः सैका बहुत्वं गता। (वल्लभदेवस्य सुभाषितावल्यां १३५३ मिते अंके भासनाम्ना पठितम् ) इति भासीयेन पद्येन परमं साम्यं विभति ।। कथावस्तुनिर्माणे पात्रचारित्र्यरचने च कालिदासस्य महत् कौशलम् अस्ति । शेक्सपियरस्य इव कालिदासस्य रचनायाम् अपि पात्राणां प्रत्येक स्पष्टव्यक्तिकं पथम् अवतरति । अभिज्ञानशकुन्तले हि तावत् कण्व- मारीचदुर्वाससः त्रयोऽपि मुनयः प्रतिस्वं सुव्यक्तव्यक्तिकाः सन्ति । कालि- दासस्य कलाकौशलेन एकमपि वाक्यं दुर्वाससः चण्डं स्वभावम् अन्येषां वा मुनीनां तान् तान् विशिष्टान् गुणान् अभिव्यञ्जयितुम् अलम् । प्रियम्बदाऽनसूयया: शकुन्तलासख्योः प्रथमा हास्यमुखी द्वितीया च गम्भीर- प्रकृतिका । शाङ्गरव-शारद्वतयोः कण्वशिष्ययोः अपि एकः शान्तः अपरश्च अमर्षणः । भाषाऽपि कालिदासप्रबन्धेषु यथापात्रं यथाकालं च परिवर्तमाना नितरां सहृदयहृदयानि हरति । तथाहि पुरोहितः शास्त्रभाषया कन्याजनश्च सरलप्राकृतेन व्यवहरमाणः अवलोक्यते ।।

·त्रयोविंशः खण्डः] कालिदासस्य काव्य शैली अस्ति च कालिदासः उपमाभिः प्रसिद्ध :। तथा मक्तम् उपमा कालिदासस्य भारवे रर्थगौरवम् । दण्डिनः पदलालित्यं माघे सन्ति त्रयोगुणाः ।। इति ।। उपमानानि अवचेष्यन्ती लोक शास्त्रे च सर्वत्र अप्रतिबन्धं कवेः कल्पना विहरति । तेन हि व्याकरणाऽलङ्कारशास्त्राभ्याम् अपि कालिदासेन उपमानानि उपादीयन्ते । लुप्तोपमाभिः तादृशचमत्कारस्य यानुदयात् पूर्णोपमाः एव प्रायेण कालिदासेन प्रयुक्ताः । बर्ड्सवर्थः इव कालिदासोऽपि लोके जडतया गृह्यमाणां प्रकृतिं चैनन्यमरों मत्वा तां मानवटुम्ने समावे- शयति । अपूर्वा च अस्य जड-चेतन-प्रकृतिपर्यवेक्षणस्य शक्तिः । अग-वन. पवन-प्रभृतिभिः सह संलपन इव ननु स दृश्यते । पशवः पक्षिणः लताः तरकः सर्वे मनुष्यवत् हर्ष-शोक-चिन्तावन्तः तं प्रतिभान्ति । एतेन हि गुणेन सर्वकवि-अतिशायी किल कालिदासः॥ उपमां व्यतिरेच्य यमकोत्प्रेक्षार्थान्तरन्यासाः' तेन बहुलं निपुणं च प्रयुक्ताः । रघुवंशस्य नवमे सर्गे अयम् अनुप्रासाना वृत्तानां च विविधानां निर्माणे आत्मनः कृतहस्ततां दर्शयति । श्लेपाय तु नैप स्पृहयते ।। अस्य काव्यानि अन्यकत्रीनां मार्गदर्शकायमानानि तावद् अभूवन् । तथाहि, मेघदूतं वत्सट्टिना अनुकृतम् इति तावद् उक्तचरम् । मालविका- ग्निमित्रम् अनुसरता हर्षेण नाटकद्वयं रचितम् । भवभूतिः आत्मनः मालती- माधवे कालिदासम् अनुयाति । दण्डी 'मलिनं हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मी तनोति' इति पद्यार्द्ध कालिदासाद् गृहीतवान् इति प्रतिभाति । वामनोऽपि कालिदास- प्रबन्धेभ्यः उदाहरति । आनन्दवर्धनाचार्याद् अर्वाक् च कालिदासः विशिष्य लोकस्य प्रीत्यास्पदं भूत्वा बहुशः छाधीयते व्याख्यायते च ।। विविधविधवृत्तानां प्रयोगे महद् अस्य कौशलं दृश्यते । मेघदूते अनेन केवलं मन्दाक्रान्तावृत्तं प्रयुक्तम् । रघुवंश कुमारसंभवयोः उभयोः महाकाव्ययोः सर्वसंग्रहेण एकादशसु सर्गेषु इन्द्रवज्रा प्रयुक्ता बहुशश्च श्लोकः । रघुवंशे यथा नानावृत्तप्रयोगः उपलभ्यते न तथा कुमारसंभवे ।। १-कालिदासस्य काव्येषु शब्दालङ्काराणां अर्थालङ्काराणां च प्रयोगभारः यथान्यायंसम्यग विभक्तो दृश्यते । न हि अर्थसम्पदा विनाश्य कदाचिदपि स शब्दालङ्कारान् प्रायोजयति ॥

·. संस्कृत साहित्येतिहासः [ तृतीयाध्यायः (२४) अश्वघोषः संस्कृते ये कतिपये महाकवयः, तेपाम् अन्यतमः किल अश्वघोषः गण्यते । स हि खण्डकाव्य-महाकाव्य-रूपकेतिविविधकाव्यकर्ता आसीत् । बौद्धकविः एप प्रथितयशसः कनिष्कनृपतेः समसामयिकः अभूत् इत्येपा अनुश्रुतिः वर्तते ।' त्रिविष्टपादिपु भारतोत्तरदिगवर्तिपु जनपदेपु प्रसृतस्य बौद्ध महायानसंप्रदायस्य प्रवर्तकेषु मुख्यः किलैप अभवत् । 'अश्वघोषः मध्यभरतखण्डवास्तव्यः२ पार्श्वभगवत्पादानां शिष्यः, तेषां च असामान्य शेमुषीवलम् आलोक्य बौद्धदीक्षाम् आददे' इति तस्य जीवनकथातः४ एकातः ज्ञायते । 'तस्य कण्ठमाधुर्येण मोहिनाः अश्वाः अपि शप्पचरणाद् उपरम्य तद्वचोदत्तकर्णाः भवन्ति स्म; तेन हि असो अश्वघोषः इत्यभिख्यां लेभे इत्यपि वदन्ति । (२५) अश्वघोषस्य नाट्यकला प्रोफ़ैसरलूडर्समहाशयस्य अस्मासु अयं महान् अनुग्रहः यत् तस्य प्रयत्नैः 'अश्वघोषः रूपकाणां केषाञ्चित् कर्ता किल बभूव' इति विद्मः। मध्य एशियाखण्डे ताडपत्रलिखितं खण्डितकोशं यद् रूपकत्रयम् अधिगतं तत्र शारिपुत्रप्रकरण नाम एकः रूपकविशेषोऽस्ति । शारिपुत्रेति शारद्वती- पुत्रेत्यस्य सक्षिप्त रूपम् अस्ति । 'इदं हि प्रकरणं नाम रूपकविशेषः १-४७२ मिते खीष्टवत्सरे चीनभाषायामनूदितयोः संयुक्तरत्नपिटक-धर्म पिटक- निदानयोः कनिष्कगुरुतया अयं स्मृतः॥ २-त्रिविष्टपभाषानूदितस्य बुद्धचरितस्यान्ते पुपिकावाक्ये तु साकेताभिजनः स उत्कः॥ ३-पूर्णयशो विरचिते तस्य जीवनकथान्तरे तुम पार्श्वभगवत्पादानां प्रशिष्यो- ऽभिहितः ॥ ५-(३८४ मितात् ४१७ मितं स्त्रीष्टान्दं यावत् शासतः ) योज़ाइन (Yao- Tzine) वंशस्य छायायां कुमारस्य, (कुमारशील ?)-नामा पण्डितः जीवनकथामिमां चीनभाषायाम् अनूवाद । तां संक्षिप्य वैसिलीफ़ महाशयः लघुतरां जीवनकथां कृतवान् । एतां च लघुतरां मिस ई लायलपंडिता प्रदूदितवती॥

·पञ्चविंशः बण्डः] अश्वघोपस्य नाट्यकला अश्वघोषस्यैव कृतिः' इत्यत्र सन्देहो नास्ति। यतो हि, (१) अन्य पुष्पिका- वाक्ये सुवर्णक्षीसुतः अश्वघोपः' इति गनु नामधेचं लिखितम् उपलभ्यते, (२) अत्रत्य पचमक बुद्धचरितऽपि पञ्यते, (३) अश्वघोपेग स्वमूत्रालबारे द्विः अन्य प्रकरणस्य नामधेयम् उत्तम ।। तरुणमौद्गल्यायनः शारिपुत्रश्च भगवतो बुद्धम्य सकाशाद् यः हेतुभिः बुद्धधर्मदीक्षाम अबाप ने अत्र प्रकरणे विशदिताः। 'यन्मिन् एव क्षणे एतौ हौ शिष्यत्वदीज्ञाकामो भगवन्तं बुद्धम् उपचानः, तदैव स एतौ स्वभाव- प्यद्वाणी अते' इत्येतावदेव प्रकरणेऽत्र बुद्धचरिताद् विशेषम उक्तम् । मृच्छकटिक-मालतीमाधवत् रूपकमिदं नवभिरकर निबद्धं प्रकरणसंज्ञितं चास्ति । अत्र च भरतशास्रोताः नाट्यनियमाः दृढम् अनुमृताः दृश्यन्ते । धीरोदात्तप्रकृनिकः खलु इह शारिपुत्रो नाम नायकः । बुद्धः नच्छिष्याश्च संस्कृतेन, विदूषकः नीचपात्राणि च प्राकृतेन व्यवहरन्ति । एतादृशधार्मिक- रूपकेऽपि विपककल्पना 'अश्वघोषकान्लान् प्रागेव संस्कृतरूपकाणां स्वरूपं प्रायेण नियमविशेषोपाढं बभूव' इति गमयनि । महता च कौशलेन 'अतः परम्' इतिशब्दद्वयं भरतवाक्यतया रूपकेऽत्र प्रयुक्तम् ।। नाट्यशास्त्र सिद्धान्तान् अनुपालयन्ति नानापात्राणि स्वसामाजिक- पदानुसारेण अत्र नाना भापाः भापन्ते । दुष्प्रेतिनान्नः पात्रस्य प्राकृतं मागधी, गोवमित्याख्यस्य पात्रस्य अर्द्धमागधी विदूषकस्य च एतदुभयप्राकृमिश्र प्राकृतम् इति प्राकृतत्रयम् अत्र लभ्यते ।। अवशिष्टस्य बौद्धरूपकद्वयस्य कर्तृ विपये न किमपि तत्त्वतो वक्तुं शक्यम् । अपूर्णे हि ते उपलब्धे । अथापि 'अश्वघोष-समसामयिकस्य १-रूपकेऽस्मिन् "प्रतः परमपि प्रियमस्तीति वाक्यं नास्ति, न च भरतवाक्यं नायको ब्रवीति इति कैश्चिदुक्क हृदये कृत्वा लूडर्समहोदयेन अनुमितं यद् अश्वघोषसमये संस्कृतरूपकाणाम् अवसितिभागस्य स्वरूपं नाट्यनियमैः अस्थिरीकृतं सत् संधिकालेऽवर्तिष्ट इति । तदेतत् तर्कोपेतं न भाति । यतोहि, 'अतःपरम्' इति शब्दद्वयप्रयोग एवं अतः परमपि प्रियमस्तीति वाक्यस्य उपलक्षकः सन् नियमविशेषानुसरणं कवेरनुमापयति । अन्यच्च, अश्वघोषा- नन्तरभाविनां कवीनां केषाञ्चित् कृतिप्वपि वाक्यमिदं नायकभिन्नेन मानाहँण व्यक्तिविशेषेणोक्त दृश्यते । तद्यथा, भट्टनारायणस्य वेणीसंहारे श्रीकृष्णः, दिङ्नागस्य च कुन्दमालायां वाल्मीकिः खल वाक्यमिदं ब्रवीति ।।

·संस्कृत साहित्येतिहासः [ तृतीयाध्यायः कव्यन्तरस्य कृतिः एषा' इति कल्पनापेक्षया 'अश्वघोषस्यैव कृतिः एषा' इत्येव कल्पना साधीयसी भाति । अनयोः एक लक्षणावृत्तिप्रधानं (Allegcrical) पात्रस्वरूप कल्पनास्वरूपेण प्रबोधचन्द्रोदयेन तुलाम् अधिरोहति । वहबोऽत्र मनोभावाः स्थूलव्यक्तिस्वरूपम् आपादिताः। अनेके च तेषां संस्कृतभाषिणः। अपरं च हास्यमुखप्रकृतिकत्वं कवेः व्यञ्जयद् अंशेन भासकृतचारुदत्तेन साम्यम् अर्हति ॥ (२६) अश्वघोषस्य महाकाव्यद्वयी बुद्धचरितं सौन्दरानन्दं चेति महाकाव्यद्वयस्य कर्तृत्वेन अश्वघोषस्य संस्कृतमाहित्ये या प्रतिष्ठा न सा ग्रन्थान्तरकर्तृतया । प्रकाशम् आपन्नस्य बुद्धचरितस्य आधारः केवलम् एकः शारदालिपिबद्धः कोशोऽस्ति यत्र त्रयोदश मर्गाः सम्पूर्णाः चतुर्दशसर्गस्य च आगानि त्वारि पद्यानि सन्ति । एतच्च महाकाव्यं (४१४ तमात् ४२१ सितं यावत् वृत्तेपु ख्रीष्टवत्सरेपु) चीनभाषायाम् अनूदितम् आसीत् । इत्सिङ्गः हि इदम् अश्वघोपकृति- तया स्मरति । तत् चीनभाषानुवादेन च त्रिविष्टपभाषानुवादेन च 'अष्टा- विंशतिसजिवद्धं खलु महाकाव्यम् इदम् आसीत्' इति ज्ञायते । निर्वाण- पर्यन्ता समग्रा बुद्धजीवनकथा कविना अत्र वर्णिता ।। 'स्त्रीष्ठीयषष्टसप्तमशतकयोः समग्रेऽपि भारते वर्षे बुद्धचरितस्य पठन- पाठनप्रचारः खलु आसीत्' इति तावद् इत्सिङ्गवचनप्रामाण्याद् अवबुध्या- महे । स्त्रीष्टकोनविंशतितम शताब्दीभवः अमृतनन्दनामा कोऽपि कविः उपलब्धैः त्रयोदशसगैः सह स्वकृतं सर्गचतुष्टयं संयोज्य काश्यां बुद्धकृतं प्रथमोपदेशं यावत् कथाम् अग्रे निनाय ॥ शृङ्गार-वीररस-नीतिशास्त्रसिद्धान्तादिवर्णनैः युक्तम् उत्कृष्टं खलु महाकाव्यं बुद्धचरितम् आस्ते । अत्र सुन्दरीणां केलयः, कुलगुरुणा बुद्धस्य उपदेशः, बुद्धस्य पञ्चशरेण युद्धम् इत्यादीनां वर्णनानि अतीव मनोहराणि , सन्ति ॥ -अस्ति हि जनश्रुतिः यत् 'पाटलिपुत्रात् स्वराजधानीम् भानाय्य कनिष्केण अश्वघोषः स्वाऽऽयोजितायाः बौद्धधर्ममहापरिषदः उपाध्यक्षवया सम्मानितः । अथाश्वघोषः महाविभाषां बौद्धदर्शनसर्वसिद्धान्तसंग्रहीभूतं महामन्य प्रणिनाय । चीनीभाषायामनूदितः ग्रन्थोऽयमयावधि सुरक्षितः ॥

·पड्विशः खण्डः अश्वघोपन्य महाकाव्ययी अश्वघोये बौजे सत्यपि अत्र इन्द्रः, नाचा. सहस्रान इन्द्रः, पृथुः, उनीवान : वाल्मीकिः, कौशिकः, समरः, स्कन्दः, मान्धातृऋथा, नहुपोषा- ख्यानं, पुरुरवस ज्याख्या, शिवपार्वत्युपाख्यानम् . अतिथिसेवाविधिः इत्यादिकाः बहवः हिन्दुपुराणाकाराः लानुल्यताः श्रासाद्यन्ने ! उपनि- पदां, भगवद्गीतायाः, महाभारतस्य, सलवणन्य ८ बल्लेखाः तभ्यन्ते । हिन्दुसाहित्ये कृतपरिश्रमः खलु अश्वघोषः बालीद् इति भाति ।। कालिदासस्य रघुवंशे (७. ५-१३) राजधानीराजमार्गेपु अजन्य चात्रा दिक्षवः पौर!ङ्गनाः यथा हक्तभीगाचा अधितिष्ठन्ति तथैव अथ- घोपस्य बुद्धचरिते (३, १३-१६) सिद्धार्थत्य याचाम् अपि : कुमारसम्भवे यथा कामो हर प्रहर्तुम् उद्यतो भवति तथा बुद्धचरिते बुद्धम् । एवं हि अश्व- घोपकालिदासकाव्यानां बहूनि स्थलानि अन्योन्यसंवादीनि निभान्यन्ते ।' सुप्रयोषितां च शमानं वर्णनं रामारणे बुद्धचरिते च पश्यामः ! रीतिः चास्य समग्रस्य वैदर्भी, गुणश्च बाहुल्येन प्रसादः ! कालिदासः इव अश्वघोपोऽपि दीर्घसमासवर्ज प्राञ्जलां रुचिरां, मधुरां विशुद्धां च भाषां प्रयुङ्क्तं ।। सौन्दरानन्दे तु सुन्दर्याः दुवैमात्रेरल्य नन्दस्य च कथा वर्णिता ! सुन्दरीप्रेमान्धोऽपि नन्दः कथं बुद्धेन भिक्षु दीक्षा ग्राहितः इति सर्वम अस्मात् महाकाव्यात् स्पष्टं भवति । अस्य सर्वेऽपि विनिः समाः यथावन सुरक्षिताः उपलभ्यन्ते । वक्ष्यमाणैश्च हेतुभिः अस्य अश्वघोपकृतित्वम् अवमीयते- (१) बुद्धचरिते यत् कपिलवस्तुनगरं सक्षे पेण उपवर्णितं तदेव सौन्दरानन्दे बिस्तरेण । बुद्धचरिते सिद्धार्थगृहत्यागः व्यासेन उक्तः, सौन्दरा- नन्दे च समासेन । बुद्धचरिते नन्दस्य बौद्धदीक्षाप्रसङ्गः अल्पैरेव अक्षरैः -सर्वेऽपि समालोचकाः कालिदासाश्ववोषकाव्यगतं बहुविधवस्तुसाम्यं स्वीकुर्व- न्ति । कतरस्तु तयोः प्राचीनतरः इत्यत्र वे तेषां वैमत्यं दृश्यते । घिपण्यनिर्व- हणादयः ब्दाः कतिपये समासाश्च यदर्थकाः एकेन प्रयुक्ताः तदर्थका एव इतरेण । शताब्दीमात्रेण तो कालतो भिन्नौ इत्येव तु सुविश्वसं न तु शताब्दी येण इति । अथ अश्वघोषकाव्येषु वैदिकशब्दप्रयोगाणाम् असद्भावात् कालिदासस्य च काव्येषु सद्भावात् प्रतीयते वैदिकत्रैण्यसंस्कृतसंधिकालान- तरं वै अश्वघोषो जज्ञे इति । अर्थवैमल्यम् उपेक्ष्य शब्दालङ्कारान् योजयितुः अश्वघोषस्य कृतिः यथा कृत्रिमता-दोषोपहता न तथा कालिदासस्य इति अपि. च अवधेयम् ॥ -- १ ·. संस्कृत साहित्येतिहासः [ तृतीयाध्यायः समाप्तिं नीतः, सौन्दरानन्दे तु सविस्तारप्रस्तारम् । तदेवं द्वयमपि अन्योन्य- पूरकम् इव स्थितम् ॥ (-) बुद्धचरितम् इव सौन्दरानन्दम् अपि हिन्दूपाख्यानादिप्रसङ्गबहुल वर्तते ॥ (३) उभयत्र काव्ययोः ऋष्यशृङ्गादीनाम् ऋषिमुनीनां नामानि समानया आनुपूर्व्या आख्यायन्ते ॥ कीथमहोदयः सौन्दरानन्दे अश्वघोपग्रन्थान्तरनामाश्रवणात् 'तस्यायं प्रथमः प्रयत्नः' इत्युत्प्रेक्षते स्म' | विपरीतं तु अधिक संभाव्यते । तथाहि, सूत्रालङ्कारे बुद्धचरितस्य उल्लेखः लभ्यते न तु सौन्दरानन्दस्य । नहि एको- ऽपि महायानराद्धान्तः बुद्धचरिते संकेतितः प्राप्यते, सौन्दरानन्दे तु उपान्त्येषु स्थलेषु तत्संकेतचिकीर्षा कवेः स्पष्टा दृश्यते । सौन्दरानन्दे च कविना दार्श- निकवादवर्णनैः महता कौशलेन बौद्धसिद्धान्तानुशासनं विहितम् । सौन्दरा- नन्दस्य च कवि-सहृदय-प्रशंसिता काव्यशैली बुद्धचरितस्य साधारणपद्य- रचनाशैलीम् अतिशेते तराम् ॥ नेपालतः आदर्शपुस्तकानि (Mss) अधिगत्य हरप्रसादशास्त्रिणः १६१० मिते ख्रीष्टाव्दे प्रथमवारं सौन्दरानन्दं मुद्रापयित्वा प्रकाशितवन्तः ।। (२७) अश्वघोषस्य अन्ये ग्रन्थाः। कतिपयग्रन्थान्तराणाम् अश्वघोषकृतितया विद्वद्भिः अङ्गीकरणात् तस्य बहुमुखीप्रज्ञाकत्वं स्पष्टम् ।। (१) सूत्रालङ्कारः । प्रागपि अस्य उल्लेखः अत्र कृतः अस्माभिः । सूत्रालङ्कारे विनेयानां सुखं बौद्धधर्मसिद्धांतशिक्षार्थ कथा काचिद् वर्णिता । अस्य केवलं त्रिविष्टप (Tibet) भाषानुवादमात्रम् उपलभ्यते ।। (२) महायानश्रद्धोत्पादः । अत्र हि ग्रन्थे महायानसम्प्रदायस्य पूर्वतर- विदुषां सिद्धान्ताः उपवर्णिताः। परम्परया प्रन्थोऽयम् अश्वघोषकृतितया प्रसिद्धः । एवं चेत् , परमदार्शनिकः खलु अश्वघोषः आसीत् ।। (३) वज्रसूची । 'राजन्यपुत्रेण ब्राह्मणाः ननु अनुशासनीयाः।' इति जात्यवलेपं मनसः अपाकर्तुम् अशक्नुवद्भिः ब्राह्मणैः कृतं बौद्धधर्मावमानम् अमृष्यता ग्रन्थकारेण कठोरं खलु चातुर्वण्यव्यवस्था अधिक्षिप्ता । ते च अधिक्षेपाः वज्रसूच्यां सङ्ग्रहेण उक्ताः॥ --ए हिस्टरी श्राफ संस्कृत लिटरेचर' पृष्ठ ५७ ॥

·सप्तविंशः खण्डः अश्वघोषस्य अन्ये ग्रन्थाः (४) गण्डीस्तोत्रगाथा । खरडकाव्यसदृशं किमपि सङ्गीत ( lyric) काव्यं हि एतत् । विविधवृत्तनिवद्धनानागीतिमयेन काव्येन अनेन कवेः छन्दः शास्त्रे सङ्गीतशास्त्रे च आभ्यन्तरिकत्वं नैपुण्यं च प्रकाश्यते । प्रयोजन तु अस्य वौद्धधर्मप्रचारः एव ।। (२८) अश्वघोपस्य काव्यशैली । शुद्धाम् उत्कृष्टां च वैदर्भीरीतिम् अश्वघोपकाव्येषु अवलोकयामः । भाषा चात्र सरला परिमार्जिता च, रचना गुणमयी उदात्ता च, वचनोप- न्यासः विशदार्थः रुचिरश्च । लोकस्य मनोहारिण्या वाण्या बौद्धधर्मशिक्षार्थ किल अश्वघोषणा नाना ग्रन्थाः विरचिताः इति तावत् सौन्दरानन्दस्य उपान्त्येभ्यः स्थलेभ्यः स्पष्टं ज्ञायते । तस्माद्धेतोः न नेन दीर्घसमासजटिलं वक्रोक्तिगुम्फितं गूढनिगूढार्थ काव्यं प्राणायि । दर्शनानां सूक्ष्म सिद्धान्तान् अपि स बालबोधया सरलभाषया अभिव्यनक्ति । यथा- दीपो यथा नितिमभ्युपेतो नैवावनि गच्छति नान्तरिक्षम् । दिशं न काश्चिद् विदिशं न काञ्चित् स्नेहक्षयात केवलमेति शान्तिम् ।। तथा कृतिर नितिमभ्युपेतो नैवावनि गच्छति नान्तरिक्षम् । दिशं न काश्चिद् विदिशं न काश्चित् क्लेशच्यात् केवलमेति शान्तिम्।। (सौ० १६, २८-२६) भाषावत् तस्य उपमाः अपि सुगमाः हृदयङ्गमाः च दृश्यन्ते । केचित् तु "काश्चन हि अस्य उपमाः कालिदासस्य उपमाभ्योऽपि अतिरिच्यन्त" इति मन्यन्ते । तथा हि 'सोऽनिश्चयान्नापि ययौ न तस्थौ तरंस्तरंगेष्विव राजहंसः' इत्यत्र तेन प्रयुक्ता उपमा ( सौ० ४,४२) 'मार्गाचलव्यतिकराकुलितेव सिन्धुः शैलाधिराजतनया न ययौ न ( कु०५,८५) इत्यत्र प्रयुक्तां कालिदासोपमां भृशम् अतिशेते । पुनश्च, 'दीर्घबाहुर् महावक्षाः सिंहांसो वृषभेक्षणः' (सौ०२, ५८) इत्यत्र अमुना प्रयुक्ता उपमा 'व्यूढोरस्को वृषस्कन्धः शालप्रांशुर् महाभुजः' (रघु० १, १३) इत्यत्र ।। तस्थौ।'

·bord संस्कृत साहित्येतिहासः [ तृतीयाध्यायः इत्यत्र कालिदासप्रयुक्तातः उपमातः चारुतरा समस्ति” इतिब्रुवन्ति च ॥ अन्ये तु अन्यथैव कथयन्ति । भिन्नरुचिर हि लोकः इति नयेन कालि- दासमेव उपमासौष्टवेन उन्नमितं ते मन्यन्ते । "नहि अत्र कालिदासेन दिलीपस्य नेत्रे उपमाविषयीकृते; तस्य स्कन्धौ केवलं तेन वृषस्कन्धाभ्याम् उपमिते । बराकः अश्वघोषस्तु भेदं प्रदर्शयिष्यन् काव्यचौर्यमेव आत्मनः विवृतवान्" (चट्टोपाध्यायः)। अश्वघोषो हि- 'तां सुन्दरी चेन लभेत नन्दः, सा वा निषेवेत न तं नतभ्रः। द्वन्द्वं ध्रुवं तद् विकलं न शोभेतान्योन्यहीनाविव रात्रिचन्द्रौ।' (सौ० ४७) इत्यत्र सरलैरेव शब्दैः दर्शनीयं खलु निर्व्याजरागस्य वर्णचित्रम् अङ्कितवान् ।। अपिच, कीङ्मनोहारि- स्वेनैव रूपेण विभूषिता हि विभूषणानामपि भूषणं सा ।। (सौ० ४-१२) इत्यत्र तत्कृतं सुन्दरीसौन्दर्यसरलवर्णन खल्वस्ति ! यमकरसिकत्वं चापि अश्वघोषस्य दृश्यते । किन्तु यमकानि अस्य अनायाससम्पन्नानि स्पष्टार्थानि च भवन्ति । तद्यथा, 'प्रणष्टवत्सामिव वत्सलां गाम्' इत्यत्र 'उदारसङख्यैः सचिवैरसङख्यैः' इत्यत्र च । महावैया- करणः खलु अश्वघोषः आसीत् । प्रायेण च अनेन शिष्यशिक्षार्थम इव काव्येषु स्वेषु अप्रसिद्धव्याकरणप्रयोगाः कृताः। तद्यथा, उपमार्थे 'अस्ति' निपातः ( सौ० १२-१०) । सौन्दरानन्दस्य द्वितीये सर्गे अनेन आत्मनः लुङ्लकारपाण्डित्यं प्रदर्शितं, माति-मिमीते-मीयते इति धातुत्रयस्य कर्मणि लटि मीयते इति रूपं भवति इति च निदर्शितम् । 'गृह्य' 'विविध- यित्वा' इत्यादिकाः च्युतसंस्कृतिकाः शब्दाः, 'किम्' 'उत' इत्यादि स्थाने 'किम् वत' इत्यादि प्रयोगाः च अस्य ग्रन्थेषु क्वचित् क्वचित लभ्यन्ते । परं बौद्धग्रन्थानामेव अनेन प्रायशः अनुशीलनाद् एतादृशानि लितानि विचारकाणां वैमनस्यदायीनि न भवन्ति । छन्दः शास्त्रेऽपि अस्य महान अभ्यासोऽवलोक्यते यतो हि उद्गता वृत्तम् अपि अनेन रमणीयं प्रयुक्तम् ।। १-कुमारसंभवे (७-६६) अपि एतादृशोऽभिप्रायः प्रकाशितः ॥

·अष्टाविंशः खण्डः] अश्वघोषस्य काव्यशैली अथ कानिचित् पद्यानि अस्य अन्यकविपथैः सह शब्दमान्यन अर्थ- सान्यम् वा वहन्ति लक्ष्यन्ते । तथाहि, अस्त्र- काष्ठं हि मथनन लभने हुनाशनं, भूमि खनन् बिन्दनि चाकि लोगन ! निबन्धिनः किञ्चिन्नास्त्यसाध्यं, न्यायेन युक्त च कृतं च सर्वम् !! इत्यतनु पचं भासस्य- काष्टादग्निर् जायते मध्यमानाद, भूमिम तोयं वन्यमाना दानि ! सोत्साहानां नास्त्यसाध्यं नराणां मार्गरक्या: सर्वयत्नाः फलन्ति !! इत्यनेन पचेन नान्यं विभाति ।। अथ अश्वघोषस्य- रामामुखेन्दूनभिभूतपमान , यत्रापयानोऽप्यमान्य भानुः । सन्तापयोगादिव वारि वेष्टु पश्चाद समुद्राभिमुखं प्रतस्थे । इतीदं पद्य निजांशुनिर्दग्धमदङ्गभस्मभिर् नुधा विधुर वाञ्छनि लाञ्छनोन्जाम् । त्वदास्यतां यास्यति तावतापि किं वधूवधेनैव पुनःकलङ्कितः ।। इति नैषधचरितस्थेन श्रीहर्षपद्येन अनुकृतमित्र विभाति ।। .

·अथ चतुर्थोऽध्यायः काव्यानि सन्ति तावत् संस्कृतसाहित्ये अचलामराभिनन्दादयः' विततयशसः कालकवलितरचनाकाः नामशेषाः बहवः काव्यकर्तारः। यदि नाम कृतयः तेषां सुरक्षिताः अभविष्यन् कालिदासकक्षां प्रथमां ते समासादयिष्यन् इति अनुमीयते । अन्ये च बहवः द्वितीयकक्षाभाजः कवयः सुभाषितावली' स्मृतनामधेयाः सन्ति । कृतयः परं येषाम् उपलभ्यन्ते तेषां चर्चा केवलम अध्याये ऽत्र चिकीर्षामः ।। संस्कृतसाहित्ये रामायणमहाभारतसरशम् ऐतिहासिकमहाकाव्यं व्यतिरेच्य काव्यसंज्ञितानां कविकर्मणां कोऽपि स्वतन्त्रः वर्गोऽस्ति । एषु हि काव्येषु प्रतिपाद्यार्थापेक्षया गुण-रीत्यलङ्कारादीनि बाह्याङ्गानि एव विशिष्य कवयः कृत परिश्रमाः दृश्यन्ते । अपिच, कविकर्मसु अमीषु कालक्रमेण उत्तरो- त्तरं काव्यात्मनः निसर्गसौन्दर्य प्रमादात् स्थगयित्वा आहार्यमनोहारिताss हरणे विशेषः प्रयत्नाकृतोऽवलोक्यते । वर्गोऽयं महाकाव्यं काव्यं चेति द्वेधा विभज्यते । महाकाव्यस्य केचित् रचयितारः तृतीयेऽध्याये परिचायिताः। अवशिष्टान् कांश्चिद् अत्र अध्याये पूर्वम् उपवये पश्चात् काव्य कर्तृ परिचयं कारयिष्यामः। (२६) भाविः ( ५५० मितखीष्टान्दनिकटभवः ) संस्कृते महती भारवेः कीर्तिः खल्वस्ति । कालिदासवत् सोऽपि अस्ति च महाकाव्यस्य प्रणेता । उक्तं च केनचित् तं स्तुवता- प्रकाशं सर्वतो दिव्यं विद्धाना सतां मुदे । प्रबोधनपरा हृद्या भा रवेरिव भारवेः ॥ इति ॥ हन्त, न तु कालिदासवदेव काचित् ऐतिहासिकी जीवनकथा भारवेः श्रुतिगोचरीभवति ॥ १-कविरमरः कविरचलः कविरभिनन्दश्च कालिदासश्च । अन्ये कवयः कपयश्चापलमानं परं दधति ॥ २-एवं खलु दंडिना महाकाव्यलक्षणं न्यघायि- - - ·नवधिशः खण्डः] सारविः कानः। वयना सायप्रमाः यथाकचिद् भारविकानः निश्ची- यन- (क) (६३४ मिते ब्रीष्टान्हे उत्की) ऐहोलशिलालेख कालिदासयत् लोऽपि विश्रुतकविता स्मृतः ।। (ख) काशिकावृत्ती तत्वाव्याद् उदाहरलम उपलभ्यते ।। (ग) तद्रचना कालिदासरचनया प्रभाविता, नद्रवनया च सायरचना प्रभाविता इव प्रतिभाति ।।। () स्वहर्षचरिते बाणेन भारबिनामास्मरणात 'न स बाणकालं यावन महती प्रसिद्धि प्राप' इत्यवधार्यते। तेन हि '५५० तमन्त्रीष्टसंवत्सरनिकटकालभवः भारविः' इति निश्ची- यते ॥ किरातार्जुनीयम् । महाकाव्यम्य अस्य कथावस्तु महाभारतस्थवन- पर्वणः उपात्तम् अस्ति । मुखपद्यानि एव अत्र भारवेः दुर्लभां कविप्रतिभा व्यञ्जयन्ति । महाभारते राज्यनिर्वासिताः पाण्डवाः स्वदौर्गत्यं चिन्तयन्तः मिथः कथां प्रकुर्वते । अत्र तु कवि-प्रतिभानोत्थापितः अन्यथा एव रमणीयतरः खलु कथारम्भः पठ्यते । तथाहि, दुर्योधनस्य राज्यव्यवस्थाविज्ञानार्थं युधिष्टिरेण कोऽपि गुप्तचरः न्ययोजि । स च सर्व वृत्तं निभृतम् अधिगम्य बनेवसन्तम् एव स्वस्वामिनम् उपेत्य यथाविदितं तस्मै न्यवेदयत् । लोकरञ्जनः व्यापारैः प्रजा- चित्तं वशयितुं यतमान दुर्योधनम् आर्य द्रौपदी नचिराद् दुर्योधनेन समं युद्धार्थं पाण्डवान् प्रोत्साहयति (इति प्रथमः सर्गः)। भीमः ओजस्विभिः शब्दैः द्रौपदीमतम् अनुमोक्ते । युधिष्ठिरस्तु कृता प्रतिज्ञा अवश्य पालनीया इत्येव स्वाशयं प्रकाशयति ( इति द्वितीयः सर्गः)। अथ यहच्छया महर्षी व्यासे तन्त्र भागते युधिष्ठिरः विषयेऽत्र तं परामर्श याचते । स च 'हिमाद्रि गत्वा तत्र तपश्चरित्वा अर्जुनेन देवसाहायक प्राप्तव्यम्' इति उपदिशति । कोऽपि यक्षः सहसा तत्रागत्य अर्जुनस्य हिमवन्मार्गदर्शकः भवति (इति तृतीय सर्गः)। आचतुर्थसर्गाद् एकादशसर्गात्-हेमन्तं हिमाद्रि जलकेलि सायंसन्ध्या, सूर्यास्तमयं, चन्द्रोदयं, तथा च ईशं बहुवस्तुजातं वर्णयता कविना महान चमत्कारः सचेतसां चेतसि उत्पाद्यते । अथ पूर्व स्कन्दनेतृकरण शिवानीकेन सह ततश्च किरातवेषधारिणा स्वयं शिवेन सह अर्जुनयुद्धस्य, शिवे च प्रीते जाते अर्जुनाय दिव्यावदानस्य वर्णनम् अत्र अधीयते ॥

·संस्कृत साहित्येतिहासः [ चतुर्थोध्यायः समीक्षा | नहि कविना केवलं महाभारतीयकथा मात्र याथातथ्यतोऽत्र अनुवर्णितम् , अपि स्वप्रतिभावशात् अभिनवाभिः कल्पनाभिः तत्र अपूर्व- स्वमिव सम्पादितम् । तथाहि, स्कन्दाभिरक्षितेन शिवकटकेन सह अर्जुनयुद्धं द्वाभ्यां च दलाभ्यां दिव्याप्रयोगः इत्यादि सर्वम् अपूर्वम् अस्ति । यथा गन्धर्वाप्सरसां मिथः केलिवर्णने अर्जुनतपोविघातविधाने च, तथा अन्यत्रापि क्वचित् २ पुनरुक्तिः आलोक्यते । सा परं कथाव्यासचिकीर्षया एव इति उन्नीयते ॥ शैली । (१) भारतीयेषु पण्डितेषु परम्परया भारवेः अर्थगौरवं प्रसिद्धम् । अनल्पा अस्य वर्णनयोग्यता ऊर्जस्वलश्च वचनोपन्यासः दृश्यते॥ (२) अस्य शैली नूनं गम्भीरगौरवगुणेन विशिष्टां शोभा पुष्यन्ती नितरां हृद्या रम्या च इत्येतत् प्रथमेनैव सर्गेण पाठकमनसि स्पष्ट भासते॥ (३) प्रकृत्याः योषितां च सौन्दर्यचित्रणे परमं पाटवं प्रदर्शितं भार- विणा । तथाहि, कतिपयसहकारपुष्परम्यस् तनुतुहिनोऽल्पविनिद्रसिन्दुवारः । सुरभिमुखहिमागमान्तशंसी समुपययौ शिशिरः स्मरैकबन्धुः । इत्यत्र पद्ये शिशिर वर्णनस्य रमणीयता दर्शनीयाऽस्ति ।। (४) क्वचित् क्वचित् अतीव नीत्युपदेशमयाः पाठकमनोरञ्जकाश्च अर्थाः भारविणा निबद्धाः। अनुभवसिद्धसत्यताकत्वेन च ते लोकोक्तितया तावल्लोके प्रसिद्धिं गताः । यथा, हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः । इति । न हि प्रियं प्रवन्तुमिच्छन्ति मृषा हितैषिणः । इति च ।। (५) भारविकाव्ये हि उत्तरोत्तरम् अनपचीयमाना बंहीयसी च कवि- प्रतिभा प्रकाशते॥ (६) कालक्रमेण उत्तरोत्तरं कठिनात् कठिनतरं किल संस्कृतसाहित्यं स्वविकासे अभूत् । भारविकाव्यम् अपि एतत्काठिन्यदोषविमुक्तं न दृश्यते । संस्कृतालङ्कारशास्त्रिभिः बहुशः श्लाध्यमानम् अपि काठिन्यम् इदम् कविमनः आयासारित्वात् काव्यस्य निसर्गधाराप्रवाहबाधकत्वाच्च आधुनिकसमा लोचकेभ्यो न रोचते । चतुर्दशे सर्गे भारविणा अलङ्कारयोजनायाः परा. काष्ठा प्राप्ता । तत्र क्वचित् एकस्यैव चरणस्य पुनः पुनः आवृत्त्या समनं ·N नवविंशः खण्डः ] भावः पद्यं निर्मितं, क्वचित् अर्थत्रयरूपः कृतः, क्वचित् दक्षिण-बाम-दिकपाटने अपि पाठेक्यस्य अक्षुण्णता दर्शिना । न नोननुन्नो नुन्नोनो नाना नानानना ननु । नुन्नोऽनुन्नो ननुन्नेनो नानेनानुनतुलन् ।। इत्येतत् पद्यं केवल नकारेण पद्यान्नैक तकारमादितन कृतम् अस्ति ।। (७) काव्येऽत्र न दीर्घसमासबाहुल्यं न च अर्थमान्य क्वचि- दस्ति ॥ (८) व्याकरणानुसरणे भारवेः मद् अवधानं पश्यामः : अन्न स आत्मनः पूर्वभाविनं कालिदासम् ऊर्वभाविनं च मायम् उभयम् अपि अतिवर्तते । तथाहि, अनेन अद्यतने भूत लुङ् अनद्यतने लङ इतिहासकथा वर्णने च लिट् प्रयुक्तः । माघेन २७२ कृत्वः अनेन च केवलं दशकृत्वः लुङ प्रायोजि॥ (8) छन्दः शास्त्रे च अस्य परम प्रावीण्यं विलोकयामः । क्वचिद हि एष दुष्प्रयोज्यम् अप्रसिद्धम् अपि वृत्तं मुशतं प्रयुङ क्त । तद्यथा द्वादशे समें अनेन केवलम् उद्गताच्छन्दः प्रयोगः कृतः । प्रायशस्तु अनेन नान- विधानि सरलान्येव वृत्तानि प्रयुक्तानि । पञ्चमे एकस्मिन्नेव सर्गे षोडश- विधानि वृत्तानि लभ्यन्ते । भवभूतेः प्रियं शिखरिणीवृत्तम् अनेन कदाचि- देव प्रयुक्तम् ॥ (३०) भट्टिः (६०० मितस्थ खीष्टवत्सरम्य अभ्यणे) भट्टिकवेः रावणवध नाम महाकाव्यं भट्टि काव्यम् इत्येतन्नाम्ना सुप्रसिद्धम् अस्ति । एतद्धि रामायणकथाव्याजेन पाठकानां सुखं व्याकरण- शिक्षां ददाति । अस्य चत्वारः खण्डाः द्वाविंशतिः मार्गाश्च सन्ति । प्रथमे खण्डे (आद्यात् चतुर्थसर्गपर्यन्तं ) प्रकीर्णनियमाः प्रदर्शिताः। द्वितीये (पञ्चमात् नवमसर्गपर्यन्तम् ) मुख्यनियमाः । तृतीये ( दशमात् त्रयोदश- सर्गपर्यन्तम् ) अलङ्काराः। अत्रैव खरडे त्रयोदशे सर्गे संस्कृतप्राकृतभाषा- समकानि पद्यानि निबद्धानि सन्ति । चतुर्थे खण्डे ( चतुर्दशात् द्वाविंशसर्ग- पर्यन्तम् ) विविधलकार प्रयोगाः दर्शिताः ।। शैली । भट्टेःशैली सुगमा सरला चास्ति। परम् ओजसः शब्दार्थचाक- चिक्यस्य च अत्र अभावः खलु वर्तते । कालिदासे यत् उपमासौंदर्य , ·भारवौ च यद् संस्कृत साहित्येतिहासः [चतुर्थोध्यायः अर्थबलं उदुभयम् अपि दुरापम् । दीर्घसमासैः जटिलाथैश्च परं शैली अस्य सर्वथा मुक्ता । लघ्वक्षराण्येव छन्दांसि प्रायेण अनेन प्रयु- तानि । कानिचित् पद्यानि अस्य रमणीयतया कालिदासपद्यैः प्रतिस्पर्धमानानि इस खलु श्यन्ते । यथा, रामोऽपि दाराहरणेन तप्तो, वयं हतैर् बन्धुभिरात्मतुल्यैः । तप्तेन तप्तस्य यथायसो नः, सन्धिः परेणास्तु विमुञ्च सीताम् । इति । कालः। श्रीधरसेनस्य आश्रये वलभ्यां भट्टिः स्वकाव्यं रचितवान्- इति तावत् तेन स्वयम् उक्तम् । चत्वारः पुनः श्रीधरसेनाख्याः नृपाः तत्र बभूवुः। चरमश्च तेषां ६४१ तमे स्त्रीष्टान्दे परलोकं जगाम । तस्मात् '६०० मितस्य ख्रीष्टान्दस्य निकट भट्टिः श्रवर्तिष्ट' इति छानुमीयते । वक्ष्यमाणाभिः युक्तिभिश्च कालः एष पुष्टिम् आप्नोति । (क) व्याख्यागम्यमिदं काव्यम् उत्सवः सुधियामलम् । हता दुर्मेधसश्चास्मिन् विद्वत्प्रियतया मया ।। इति भामहोदाहृतं पद्यं प्रायः अक्षरशः भट्टिकाव्ये अवलोक्यते । तेन 'भामहपूर्व भट्टिः अभूत्' इति अनुमातुन दुष्करम् ॥ (ख) नहि भट्टिचितालङ्कारेषु दण्डिभामयोः अलङ्काराणां काऽपि छाया अवलोक्यते । तेन हि दण्डिभामहपूर्वतनः भट्टिः प्रतिभाति ॥ (ग) व्याकरणपाण्डित्यप्रदर्शने मावेन भट्टिः अनुकृतः इव दृश्यते।। कोऽयं भट्टिः १ 'अथ कोऽयं भट्टिः' इति तावत् सनिश्चय वक्तुन शक्यम् । केचित् 'वत्सट्टि रेव अयं भट्टिः' इति तर्कयन्ति । वसभः व्याकरण स्खलितानि वीक्षमाणानां तु न तयोः ऐक्यं मनोग्राह्यताम् अवलम्बते। केचित् तु 'भत हरिः' इत्यस्य एव अपभ्रंशरूपं भट्टिशब्दं मत्वा भट्टिभर्तृ होः अभेदम् आकलयन्ति । 'न हि वत्सभट्टिः, न च भर्तृहरिः, अपि तु कोऽपि अन्यः एव कविः भट्टिः आसीत्' इति तु दृढ़ संभाव्यते ।। (३१) माघः (६५० मितात् ७०० मितं खीष्टाब्दं यावत् ), संस्कृतमहाकाव्यप्रणेतृणां मध्ये प्रतिष्ठितं पदं खलु माघेन अघि- ष्ठीयते । माघकाव्यमित्यपर-नामधेयक शिशुपालवधं नाम तत्प्रणीतं काव्यं महाकाव्यम् आलङ्कारिकैः आख्यायते। गुणविशेषैः भारविम् अपि माघः अतिशेते । भारतपण्डितेषु- ?

·नारः एकत्रिंशः खण्डः ] तावद् मा भारदेर् भाति यादमावस्य नोदयः । उदित तु माघे भारकर भी वेरिख ।। इति ।। उपमा कालिदासस्य भारवर्थ गौरवम् ! दण्डिन: पदलालित्यं माघे मन्त्रि जोगुणाः !! इनि च माघो माघ इवाशे क्षमः कम्पयितु जगन। प्रलपासोदभरं चापि सन्भारयि दुमीवरः । इति व मुरारेः पदचिन्ता चेन् तना मात्र माने कुछ । मुरारेः पदचिन्ता चेत् तदा माथे मति अरू !! इति च तावत् प्रसिद्धम् एव ।। शिशुपालवधे द्वाविंशतिः सर्गः मन्ति । अन्न ३ बुधिष्टिरस्व राजसूये श्रीकृष्णकृतः शिशुपालवधः कथावस्तुनया मातः । महाभारतस्था सरला कथा माघहस्तगता भूत्वा विच्छित्तिविशेषशालिनी जायते महाभारते एकयैव पक्वा समाप्यसानं यज्ञवर्णने माघे शब्दचित्रं सद्भासते । महा- भारते विवमानयोः पक्षयोः सविस्तरं वर्णितानि सतानि इह सक्षेपण उतानि । माघे मुख्ययुद्धात प्राक् तिम् उपयुद्धादिकं न प्रतिपक्षिसैन्यैः प्रत्युत दूतैः एव कृतं दयते। प्रतिमल्लयुद्धाच्च पूर्व प्रत्यनीकलैन्यबुद्धं भवति । अस्ति नूनं मावस्य तादृशं किमपि वर्णनशक्ति वैभवं येन हि स महाभारती- यायै सर्वथाऽपि महाकाव्यविषयानहोय इथाई एवंविधाम् अद्भुतरूप- सम्पदा प्रादात् । भारविणा स्वकाव्ये हरः, माघेन च स्वकाव्ये हरिः स्तुतः !! शैली- (१) माघस्य विपुला वर्णनसम्पत्तिः महती च उत्प्रेक्षाशक्तिः विलोक्यते। (२) 'अनेन महान् खलु कामसूत्राध्ययने आयासः उपार्जितः आसीत् इति भाति । अतीव रमणीयानि मधुराणि च अस्य अनुरागवर्णनपराणि पद्यानि खलु सन्ति । एवं सत्यपि क्वाचित्कः विस्तारः अग्रीतिकरः एव पाश्चात्यविदुपां सर्वथा भवति !! (३) माघकाव्ये या सुन्दरालङ्कार योजना सा अन्यत्र दुर्लभा। अनु- प्रासेषु अस्य असामान्य चमत्कारम् उपलभामहे । अभिधाय तदा तदप्रियं शिशुपालोऽनुशयं परं गतः । भवतोऽभिमनाः समीहते सरुषः कतुमुपेत्य माननाम् ।। इत्यादिषु पद्येषु श्लेषोऽपि अस्य मधुरः ।। (४) प्रायेण साधन्तं काव्यम् अस्य श्रमसाध्यं श्यते । शब्दार्थसौन्दर्यो- ·संस्कृत साहित्येतिहासः [ चतुर्थोध्यायः त्पादने च माधः भट्टि-कुमारदासाभ्यां सह स्पर्धमानः इव अवलोक्यते ।। (५) अस्ति च तत्र माघे भारवौ च भावसाम्यं । तद्यथा, छन्दो वैविध्ये किरातस्य तुर्यसर्ग: शिशुपालस्य तुर्येणेव सर्गेण तुलामर्हति । बाह्या- कारप्रकारविविधविधवैचित्र्ये च किरातस्य पञ्चदशेन सर्गेण शिशुपालीयनव- दशस्य सर्गस्य सादृश्यं सुदर्शम् । अत्र हि चक्र-गोमूत्रिका-सर्वतोभद्रादीनां शब्दालङ्काराणां निबन्धः दृश्यते। अत्र तृतीयस्य पद्यस्य प्रथम चरणः केवलेन जकारेण, द्वितीयः तकारेण, तृतीयः भकारेण चतुर्थश्च रेफेण विरचितः अस्ति । क्वचित् क्वचित् माघरचनायां भारविकृतौ इव गहनः नीत्युपदेशः शक्तः वचनोपन्यासश्चापि उपलभ्यते । तद्यथा, नालम्बते दैष्टिकतां न निषीदति पौरुषे । शब्दार्थो सत्कविरिव द्वयं विद्वानपेक्षते ।। इत्यत्र ।। (६) मावस्य वाचि स्पष्टता मधुरता ऊर्जस्वलना च काऽपि निषिक्ता विधिना · वीरोक्तिषु तु अस्य विशिष्टा प्रभावशालिता अवलोक्यते । यथा, अनृतां गिरं न गदसीति जगति पटहैर् विघुष्यसे । निन्धमथ च हरिमर्चयतस् तव कर्मणैव विकसत्यसत्यता ।इत्यत्रा। (७) व्याकरणस्य नानाविधीनाम् उदाहरणानि ददतोऽस्य व्याकरणे परिश्रमः अभ्यासश्च सुव्यक्तः । अपि नाम भट्टि वीक्ष्य तम् अतिवर्तितुकामेन एव माघेन स्वव्याकरणविज्ञानं प्रदर्शयितु प्रयतितम् ।। काल:- (१) माघः वर्मलात (वर्मलाख्य) नाम्नः नृपतेः मन्त्रिणः सुप्रभदेवस्य पौत्रः दत्तकसर्वाश्रयस्य च पुत्रः खलु अभूत् । वसन्तगढ़े प्राप्ते ६८२ मिते वैक्रमाव्दे (६२५ मिते खैष्टाब्दे) उत्कीर्णे शिलालेखे 'वर्मलात' इति नामधेयम् उपलभ्यते । अस्मात् शिलालेखसाक्ष्यात् 'सप्तमशतकस्य अपरार्द्ध माघः बभूव' इति अनुमीयते ॥ (२) माघकाव्यस्य प्रथमसर्गे एकादशद्वादशयोः पद्ययोः वृत्तिन्यास शब्दौ पठ्यते । मल्लिनाथमतेन शब्दाभ्याम् एताभ्यां काशिकावृत्तिः काशिका वृत्तिन्यासश्च गम्यते । इत्सिङ्ग साक्ष्येण च वयं जानीमः यत् काशिकावृत्ति कोः जयादित्यनामा अन्यतरकर्ता ६६१ मिते नष्टाब्दे पञ्चत्वं गतः । (न्यासश्च जिनेन्द्रबुद्धेः कृतिः । न तु इत्सितन एतद्विषये किमपि उपन्यस्तम् । ) अथ यद्यपि अनेन साक्ष्येण ।

·सावः १ एकत्रिंशः खण्डः] अष्टमशनकस्य पूर्वार्द्ध मारस्य जन्मकालेन पतितव्यम्परं नास्य साक्ष्यस्य विशिष्ट महत्वं दातुं शक्यते ! यतो हि स्वहर्षचरित 'अनन्नवृनयो गृहीतवाक्या कृतयुगपदन्यामा लोके इन व्याकरणेऽपि' इत्यत्र बालोऽपि वृन्निन्यासशब्दो प्रायुत । पुरातनत एव बाणोल्लिग्विनी बृत्तिशमी माघेन परामृतौ इति संभाव्यते ।। महाराजभोजनामधेयानुसार प्रायः मायनामधेयं प्रसिद्धम् । एवं च केचन एकादशशतकभर माघ मन्यते । परे तु इतिहास दृरापे- ताम् एव प्रसिद्धिम् मां वदन्ति । स्वराजस्थानाख्यान्थे मल्टा महोदयस्तु व्याकरणतिहासःभत्र कार्यमाधक किपि ग्रन्थसूचीपत्रम् अवलम्ब्य क्रमेण ५७५ मिते ६६५ मिने२०४२ मितं च स्रष्टाने मालवेषु वर्तमानान् भोजाख्यान त्रीन् नृपतीन् अवर्णचत् । तस्मात् प्रतियाः अस्याः सर्वथा निर्मूलत्वनेव महसा वक्तुं न शक्यम् ।। (४) भारवि भट्टि च तत्र तत्र प्रकरणे अनुकुर्वतः माचत्य ताभ्याम् ऊलतनत्वं तावत् सष्टम् एव । न च 'माघेन नागानन्दमापि दृष्टम् आसीन्' इत्यत्र कोऽपि सन्दहः । 'सुबन्धुः माघात् लाभम् उपार्जयन्' इति यत् कैश्चित् दृङ्कितं अविचार-विम्भितं तत् तु केवलं प्रतिभाति ।। (३२) हरविजयकारः रत्नाकरः (८५० मितस्य स्त्रीष्टाब्दस्य निकटभवः) पञ्चाशत् सर्गनिबद्धं बृहत्कायं खलु हरविजयं नाम महाकाव्यं ८५० मितस्त्रीष्टसं वत्सरस्य समीपवर्तिनि काले किल रत्नाकरः चकार । अत्र हि शिवस्य अन्धकासुरोपरि विजयः वर्णितः । परं काव्येऽत्र न वर्णनानुरूपः सर्वतर्गसमभारः सर्वसर्गसमभारः अवलोक्यते । न च लोकप्रियम् इदम् अस्ति । अत्र माघस्य प्रभावः सुलक्षः। क्षेमेन्द्रः वसन्ततिलकारचन- चातुरी रत्नाकरस्य स्तौति ।। १. यथा प्रभावकचरिते ॥ २. ६६५ मिते संवत्सर योऽवतिष्ट तस्य भोजस्य सत्ता ७१४ मिते स्त्रीष्टाब्दे उत्कीर्णेन मानलरोबर शिलालेखेनापि प्रमाणी क्रियते ॥ ३. एष राजानकः इति वागीश्वरः इति च उपपदद्वयं धारयति ।

·संस्कृत साहित्येतिहासः चितुर्थोऽध्यायः (३३) श्री हर्षः ( १ १५. मितात् १२०० मितं ख्रीष्टसंवत्सरं यावत् ) संस्कृतमाहित्येतिहासे नेषधीयचतिं नाम (सक्षेपार्थं रात् 'नैषयम्' इति प्रसिद्धम् ) अन्तिसं महाकाव्यं कन्नौजाधिपतेः महाराजजयचन्द्रस्य परिगृहीतेन श्री हर्षेण' द्वादशशतकोत्तरार्द्ध लिखितम् । अः द्वाविंशतिः सर्गाः सन्ति, दमयन्तीपरिणय-पर्यन्ता च नलकथा वय॑ते। चरमे सर्गे नायकनायिकयोः मिथोऽनुरागजितसम्वादेन समाप्तिं व्रजतः काव्यस्य श्रस्य निर्वहणं सावशेष समस्ति । तार्किकेण सताऽपि श्रीहर्षेण विवाहकथावर्णन कामसूत्रं यत् काव्यपरिगणतं कृतं तेन महती अस्य कविप्रतिभा अभिव्य- ज्यते । अनल्पकवितिनावशादेव अयं ताक् सरल कथाम् अपि उपादाय रताग्रमणीयमहाकाव्यप्रणयनं चकार | काव्यम् अस्य भारतीयैः काव्य- मर्मज्ञैः महाकाव्यसंज्ञया व्याहयते । न चात्र काचिद् अतिशयोक्तिः विभा- व्यते । “काव्यप्रकाशक : मम्मटभस्य भागिने यः किल श्रीहर्षः अभूत् । सगर्व श्रीहर्षेण तस्य दर्शितं नैषधं विलोक्य तु मम्मटेन भरिएतम् 'अहो यत किञ्चित्कालपूर्वं चेत् काव्यम् इदं मम हपथम् अवातरिष्यत् , नाऽहं स्वकाव्यप्रकाशस्य दोषप्रकरणार्थम् उदाहरणान्देषणे ताशं महान्तं क्लेशम् अन्वभविष्यम् ! इति ।" एवं या दन्तकथा श्रूयते, अनितिहासविदां मनो- रञ्जनमात्रम् एतत् विज्ञेयम् ॥ श्लेषरचनायां महानिपुणः श्रीहर्षः सुश्लिष्टां भाषां प्रयुङ्क चतुर- मधुरया च भङ्ग्या मनोगतं वाचि निवेशयति । पद-पदान्तगताः अनुप्रासा: अस्मै भृशं रोचन्ते । समग्रेऽपि ग्रन्थे केवलम् एकोनविंशतिविधानि छन्दांसि अनेन प्रयुक्तानि । उपजातौ वंशस्थे च अस्य महती प्रीतिः प्रतिभाति ।। १-खण्डनखण्डखाद्यादीनि ग्रन्थान्तराणि अपि एष प्रणिनाय ॥ २-'श्रीहर्षः षष्टिभिः विंशत्युत्तरशतेन वा सनः युतं नैषधं प्रणीतवान् । अव- शिष्टाश्च सर्गाः कदाचित् प्राप्ताः भविष्यन्ति' इत्यपि केचित् कथयन्ति (विलो- क्यतां कृष्सनाचार्यकृतः ए हिस्टरी प्राप्त संस्कृत लिटरेचर इतिनामा ग्रन्थः ४५ तम पृष्ठम् )। परं 'सम्प्रति उपलभ्यमानाद् ग्रन्थाद् अधिकं कविः लिखितवान् इति संशयास्पृष्टं न भाति ॥

·नन्दिराः खण्डः ] श्री इमः हरविजयवर्ज सर्वाणि महाकाव्यानि इनानि सुप्रसिद्ध टीकाकारण मल्लि- नाथेन व्याख्यातानि तभ्यन्ते ।। (३४) काव्यक्तीरः स्वयः। (१) वत्सट्टिः (४७२-३ नी । मन्दसौरम्य सूर्यमन्दिरे ५२६ मित विक्रमादे नमुत्कीणीचाः प्रशस्तेः कर्ता किल कविरेप: । प्रशस्तिश्च गौडी- रीतिनिबद्धा दीर्घसमासबहुला । साहित्यसिद्धान्त विज्ञनाम् आत्मनः प्रकाश- यितु कवेः महान् प्रयासः अवलोक्य अत्र ! प्रशस्तो अत्र कविना दशरा- भिव-नगरवर्णनं वसन्तशरदवर्णनं च योजितम् । वमन्नतिकाप्रमुखानि द्वादशविधनान्नवृत्तानि अत्र प्रयुक्तानि : क्वचित् क्वचिन् युग्मविशेषकादि- कम् अर्थानुरूपशब्दरचनां च रुचिरा पश्यामः । तद्यथा, द्वाविंशे पचे राज- गुणवर्णनपरे प्रथमचरणत्रये कोमलानि पदानि राजदण्डशक्तिवर्णनपरे च चतुर्थचरणे 'द्विड्मपन क्षपणकदक्षः' इति परुपाक्षराणि वीक्षामहे । एका- दशद्वादशयोः पद्ययोः मेघदूतम् ऋतुसंहारं च अनुकतु प्रयक्तिं कविता इति भाति ।। (२) सेतुबन्धम्। 'माहाराष्ट्रप्राकृतनिवद्धं काव्यम् अडः कविना कश्मीर- नृपतिप्रवरसेनकारितस्य वितस्तासेतोः स्मारकत्वेन कृतम्' इति वदन्ति दण्डि-बाणाभ्यां भृशं प्रशंसितम इदं कालिदासकृतितया खलु प्रसिद्धम् । दीर्घसमासबहुलत्वात् तु अस्य न तथा संभाव्यते ।। (३) कुमारदासकृतं जानकीहरणम् (स्त्रीष्टसप्तमशतकोदितम्) । (क) पूर्व काव्यस्य अस्य शब्दप्रतिशब्दशः सिंहलभाषानुवादः एव विदितः अभू अथ किञ्चित्कालानन्तरं तु मूलम् अपि दक्षिणापथे प्रकाशतां गतम् । (ख) (५१७-२६ स्त्री०) सिंहलीयः नृपतिविशेषः, यः किल कालिदास- मृत्युहेतुः अभूत् , अस्य कर्तृतया गृह्यते । दुःसंभवं तु एतत् प्रतिभाति । प्रतिपाद्यार्थदशा रघुवंशानुकारे काव्ये अत्र पञ्चविंशतिः सर्गाः सन्ति । प्रथमे सर्गे अयोध्यायाः महाराजदशरथस्य तत्पत्नीनां च, तृतीये जलकेलेः, बसन्तस्य सूर्यास्तमयस्य रात्र्याः प्रभातस्य च, अष्टमे पुनः सूर्यास्तमयस्य राज्याः च, एकादशे वर्षाः, द्वादशे च शिशिरस्य रमणीयानि वर्णनानि निर्वर्ण्य 'असामान्या कवेः वर्णनशक्तिः खलु प्रासीद्' इति अवसीयते ॥ (घ) कालिदासस्य प्रभावः। कथावस्तुनः शैल्याः च निर्धारणे कबेः ·संस्कृत साहित्येतिहासः [ चतुर्थोव्यायः कालिदासाधमण्यं स्पष्टं लक्ष्यते । रघुवंशे द्वादशे सर्गे यथा यश्च अर्थः प्रतिपादितः कालिदासेन स एव तथैव च जानकीहरणकर्ता अपि । अपि च, कालिदासस्य 'प्रियेषु सौभाग्यफला हि चारुता' (कु० सं० ५, १) इत्युक्तिरेव जानकीहरणे 'स्वामिसम्मदफलं हि मण्डनम्' इत्युक्त्या अनुकृता । अन्यच्च कुमारसंभवे अष्टमे सर्ने दम्पत्यनुरागस्य यादृशं वर्णनं तादृशमेव जानकी- हरणेऽपि अष्टमे सर्गे।। ड) शैली । (१) जानकीहरणस्य शैली वैदर्भीरीतिमयी सुन्दरानुप्रास- शालिनी चास्ति । (२) चारुता अस्य काव्यस्य विशिष्टो गुणः । अध्यापकप्रवरकीथमतेन' हि सुरुचिराः खलु अत्र शब्दार्थालङ्काराः, स च छन्दसां वर्णानां च चमत्कारः यः संस्कृतभाषाम् अन्तरा अन्यत्र अलभ्यः। (३) चेतोहरस्थितीनां चित्रणे कवेः महती निपुणता दृश्यते । तथाहि स्त्रीसौन्दर्य वर्णयन् स आह- पश्यन् हतो मन्मथबाणपातैः, शक्को विधातु न मिमील चक्षुः । अरू विधात्रा हि कृतौ कथं तावित्यास तस्यां सुमतेर् वितर्कः ।।इति ।। अपिच, क्रीडापरस्य वालरामस्य वालभावम् आलिखन् स ाह- न स राम इड् क्व यात इत्यनुयुक्तो वनिताभिरग्रतः। निजहस्तपुरावृताननो, विदधेऽलीकनिलीनमर्भकः ।। इति ।। अचकमत-हलचर्स--मर्मावित् - पश्यतोहर-जम्पती सौख्यरा- त्रिकं-प्रभृतीनाम् अप्रसिद्धानां पदानां प्रयोगात कवेः व्याकरणप्रियत्वं सुपरि- कृतभाषाप्रयोगाच्च भाषापाण्डित्यम् अपि अस्य स्पष्टम् ।। (५) छन्दोविज्ञाने च कविः आभ्यन्तरिकः खलु आसीत् । तथाहि, द्वितीये षष्ठे दशमे च सर्गे प्राचुर्येण अनुष्टुप् , तृतीये पञ्चमे नवमे द्वादशे च सर्गे प्रायेण वंशस्थं प्रायोजि कविना ।। (च) कालः । (अ) तस्य काशिकावृत्तिः (प्रायेण ६५० स्त्री०) परिचिता बभूव इत्यत्र सन्देहो नास्ति ।। (आ) माघे अस्य पद्यम् एकं प्रतिफलितमिव दृश्यते तस्माद् अयं माघात प्राचीनः सिध्यति ॥ १-कीथकृतः ए हिस्टरी आफ़ संस्कृत लिटरेचर नामकः ग्रन्थः, पार्श्वम् १२१॥

·चतुस्त्रिंशः खण्डः] जानकीहरणम् (इ) वामन पद्यस्य चरणारन्में स्खलु' प्रयोगस्य दुस्मन्य ऋग्वा- हरणं प्रतं तत् जानकीहरणे प्राप्यते। तन्मात् वासनन्ध जानीहरणं वटचरम् आसीद' इति प्रतीयते ।। (ई) जानकीहरणं अनु रघुवंशे न्धित भुवि । कविः कुनारदासश्च राणच बदि जनः ।। इति पद्ये राजशेखरः कविम इमं प्रशंपति । तेन हि 'नीलप्रमशतका- परार्द्ध कदाचित् कुमारदासः अवधि इति अटुलीय !! (४) वारूपतेः गडडवह अष्टनशतकाथमचरणे) नडाह नोडवथ) नामकं प्राकृतनिवद्धं काव्यं यातिना ख्रीष्टाष्टमशवकन्य उपायेगे प्रणीतम् । अत्र हि वापतः अभ्युपपत्रा कान्यकुब्जाधिपतिना यशोवर्मा कृतः गउड (गौड)-नृप-विशेषस्य न्यक्कारो परिणतः । अत्र दीर्घनासप्रयोग- दर्शनात् ज्ञायते यन् 'क्लिष्ट-रचना-चातुरी-सम्पादन प्रति संस्कृनकरिपु या विशिष्ट प्रवृत्तिः आसीत् प्राकृतकवयोऽपि तस्यै स्पृहयन्ते स्म' इति ! काव्यार्थे च वाक्पतिः भवभूतेः अधमर्णः खलु बभूव । (५) (द्वादशशतकीयस्य) कविराजस्य राधनपाएडवीयम् । राघव- पाण्डवीयस्य कर्ता कविराजः 'सूरिः' इति 'परिडतः' इति चाप्यभिख्यायते । राघवपाण्डवीयं नाम काव्यं १९६० मितं स्वीट सम्वत्सरं निकपा कादम्बका- मदेवाभिधस्य नृपस्य परिगृहीतेन सता कविना कृतम् इटि भात . काव्येऽत्र श्लपरवनया रामायणीया महाभारतीया च कथा युगपद् वणिता । चथा, 'नृपेण कन्यां जनकेन दिलिताम, अयोनिजां लम्भपितु स्वयंवरे । द्विजप्रकर्षेण स धर्मनन्दनः, सहाऽनुजस् तां भुवमप्यनीयत ।' 'वाण-सुवुन्धुवर्ज नहि कव्यन्तरं श्लेषरचनायां माम् अतिशते' इति तावत् कविना स्वयं विषये प्रौढम् उक्तम् । १. स धर्मनन्दनः (प्रजापालकत्वाच् चतुर्वर्णाश्रमधर्मवर्षको रामः, धर्मस्य च पुत्रो युधिष्ठिरः) द्विजाप्रकर्षण (द्विजनामा उत्तमन-विश्वामित्रेण व्यासेन च ) नृपेण जनकेन (नृपेण सीरध्वजेन, पितृ रूपेण नृपेण द्रुपदेन च) दिसितां (दातुम् इष्टाम् ) अयोनिजां कन्यां (सीता-द्रौपद्योः उभयोरपि अमानुषीत्वाद् 'अयोनिजा' इति विशेषणं) लम्भयितुं सहानुजः (सलचमणः सार्जुनादिकश्च ) स्वयंवरे भुवम् अपि अनीयत॥

·संस्कृत साहित्येतिहासः [ चतुर्थोऽध्यायः (६) हरदत्तसूरि विरचितं राघवनैषधीयम्। अज्ञाततिथिके काव्येऽत्र रामस्य नलस्य च कथे समं वर्णिते । (७) चिदम्बर-रचितं राघव-पाएडवीयं यादवीयम् । काव्येऽत्र रामायणीया महाभारतीया भागवतीया चेतिकथोत्रयी युगपद् वर्णिता । (८) हलायुधकृतं कविरहस्यम् । क्रिया-रूपावली विशदीकतु दश- मशतके काव्यम् इदं प्राणीयत । प्रसङ्गाद् राष्ट्रकूट नृप कृष्णस्य (६४०-५६ स्त्री०) प्रशस्तिश्चात्र कृता । (8) मेण्ठः ('भर्तृ मेण्ठः' इति 'हस्तिपकः' इति च विदितः) मातृगुप्तो नाम नृपो मेण्ठस्य हयग्रीववधं भृशं तुष्टाव । वाल्मीकि-भवभूति-राजशेखर- तुल्यां कविपदवी प्राप्तवतोऽस्य काव्यजगति प्रतिष्ठा स्पष्टा । मङ्खन च भारवि-सुबन्धु-बाण-कक्षाऽस्मै प्रत्ता । सुभाषितेषु कतिचित् पद्यानि अस्य नाम्ना सा गृहीतानि लभ्यन्ते । षष्ठशतकोत्तरार्धेऽयं जज्ञे' इति अनुमीयते ।। (१०) मातृगुप्तः । अनन्तरम् उपरि स्मृतनामधेयो मातृगुप्तो नाम नृपः स्वयं कविः आसीत् इति तावत् प्रसिद्धम् । करणमतेन कश्मीरनृपतेः प्रवरसेनस्य नृपान्तरेण अव्यवहितः पूर्वपुरुषः खलु स बभूव । केचित् तु कविकालिदासाद् अभिन्नमेव मातृगुप्तम् आचक्षते । न च तत्र प्रमाणं किमपि समीचीनं दृश्यते । भरतनाट्यशास्त्रे टीका काऽपि अनेन कृता इति श्रूयते । केवलम् उद्धरणान्येव परम् अस्याः टीकायाः उपलभ्यन्ते । कालश्चास्य दुष्परिच्छेदः॥ (११) रावणार्जुनीयं (सप्तमशतकोपकण्ठे जातेन) भौमकेन रचितम् । काव्येऽत्रसप्तविंशतिसर्गनिबद्ध रावणस्य अर्जुनकार्तवीर्यस्य च कलह कथा प्रकृता । व्याकरणनियमव्याख्यानार्थ प्रणयनम् अस्य खलु बभूव ।। (१२) (नवमशतकीयस्य शिवस्वामिनः) कप्फणाभ्युदयम् । काव्यम् इदं कश्मीरनृपतेः अवन्तिवर्मणः आश्रये निवसता बौद्धेन शिवस्वामिना नवमशतकोत्तरार्धे विरचितम् । अवदानशतकात् कथावस्तु उपादाय कविना ह्यत्र दाक्षिणात्यस्य नृपविशेषस्य बौद्धधर्मदीक्षाग्रहणं वणितम् । अत्र भारवेः माघस्य च प्रभावः सुलक्षः । अत्र हर्षकृतनागानन्दोल्लेखश्चापि उपलभ्यते । (१३) कादम्बरी-कथा-सारः। महाकाव्यपरिपाटीम् अनुसृत्य कश्मी- राभिजनः अभिनन्दः नवमशतके कादम्बरी कथासारं प्रणिनाय॥

·चतुर्विंशः खण्डः ] काव्यकतौरः (१४) (एकादशशतकभवः) क्षेमेन्द्रः । कनीराभिजन एव क्षेमेन्द्रः १०३७ मिते ब्रीष्टादे महाभारत-कथासाररूपां भारतमञ्जरी प्रणीतवान् । १०६६ मिते काले अयं दशावतार-चरितं चकार ! अत्र भगवतः सुगतन्य चरितम अपि नवमावतारतया वर्णितम रामायणमञ्जरी पद्यकादम्बरी च अस्यैव कवेः कृती ।। (१४) (द्वादश-शतक-जातस्य) मङखस्य श्रीमराठचरितम् । मङ खोऽपि कश्मीराभिजन एव बभूव । श्रीकण्ठ (शिव) कृतं त्रिपुरासुरन्य पराभवं कथा- वस्तुतया उपादाय तेन काव्यम् इदं व्यरचि ।। (१५) ११५.२ निते स्त्रीयादे रचितं) गमचन्द्रस्य रमिक रञ्जनम् । काव्यस्य अस्य रचना अयोध्यायां किल निष्पन्ना ! अनुलोम-प्रतितोन-पाठेन काव्यम् इदं क्रमेण शृङ्गार-शान्तरसौ समर्पयन् विदुषां प्रियंभावुक वरीवति । (१६) कतिपयानि जैनकाव्यानि । जैनसाहित्ये प्रसिद्धानां कतिपय- काव्यानां परिचयः अघस्तात् प्रदीयते । १. वादिराजकृतं यशोधर्मचरितम् । अत्र चत्वारः सर्गाः, १६ संख्याकानि च पद्यानि सन्ति । २. (११६० मितस्य ११७२ मितस्य च कालस्य मध्ये कृतं) हेमचन्द्रस्य त्रिषष्टिःशलाका-पुरुष-चरितम् । दश-पर्व-निबद्ध काव्येऽत्र जिन-धर्मानुयायिनां त्रिपष्टेः श्रेष्ठपुरुषाणां चरितानि निबद्धानि । तत्र २४ जिनाः, १२ चक्रवर्तिनः, ६ वासुदेवाः, ६ बलदेवाः, ६ विष्णुद्विपञ्च सन्ति । बृहत्कायं मनः श्रान्तिकरं च सदपि काव्यम् इदं हेतु विशेषैः अध्येयम् अस्ति ॥ ३. हरिचन्द्रत्व धर्मशर्माभ्युदयम् । अत्र एकविंशतिसर्गेषु पंच- दशस्य तीर्थकरस्य धर्मनाथस्य चरितम् उपवाणितम् । कालोऽस्य अनिर्णीतचरः।। (३५) 'स्खीष्ट षष्ठ-शतके संस्कृतस्य पुनरुज्जीवनम् अभूद्' ति वादः। India, What Can It Teacii Us' (भारत, किंचैतद् नः शिक्षयि. तुम् अर्हति ) इतिनामके स्वग्रंथे मैक्समूलरः ख्रीष्ट-षष्ठ-शतकमध्ये संस्कृतस्य ·- संस्कृत साहित्येतिहासः [चतुर्थोऽध्यायः पुनरुज्जीवनम् अभूद्' इति वादम् उदभावयत, यः खलु विविधापत्तिदोषदुष्टो- ऽपि कतिपयवर्षाणि प्रचारम् आप ।। 'शकादिभिः वैदेशिकः पुनः पुनः कृतानां भारताक्रमणानां हेतोः आद्ययोः द्वयोः ख्रीष्टशतकयोः संस्कृतस्य अध्ययनाध्यापने लोके विस्मृत' इति कल्पना-प्रसूतिः खलु वादोऽयम् अभवत् । वादे चाऽस्मिन् वक्ष्यमाणाः विप्रति- पत्तयः अप्रतिसमाधेयाः भवन्ति - १. भारतस्य पञ्चमभागमानं खलु शकः जितम् । २. स्वजितेपु देशोद्देशेषु अपि ते हिन्दु-धर्म-दीक्षिताः भूत्वा न केवलं हिन्दुनामानि अपितु संस्कृतभाषाम् अपि अगृह णन । उ (ऋ) षभदत्तो नाम तेषाम् अन्यतमो नृपः संस्कृत-प्राकृत मिश्रायां भाषायां स्वावदानानि शिलालेखे उत्कीर्णानि कारयांबभूव । कनिष्कोऽपि स्वयं बौद्धधर्मस्य महा- भिभावकः किल बभूव ।। ३. 'शकनृपाश्रये एव मथुरायां भारतीयवास्तुकला समुन्नतिम् अाप' इत्यत्र च नास्ति कोऽपि सन्देहः । अथ अाधुनिकैः अनुसन्धानैश्च वादोऽयं सर्वथा ध्वस्तो भवति । ग्रन्थस्य अस्य पाठकानां नैतद् अविदितं यद् अश्वघोषो नाम प्रथितयशाः बौद्धमहाकविः पण्डितसतल्लश्च स्त्रीष्ट-प्रथम-शतके वर्तमानः आसीत् , तदा च अप्रत्यवस्थेयं संस्कृतगौरवं विलोक्यैव बौद्धधर्मप्रचारार्थ निबद्धाः स्वग्रंथाः तेन संस्कृते एव रचिताः । मैक्समूलरानन्तरं प्रकाशं गतौ ग्वी-द्वितीयशतकीयौ नासिक-गिरनार-शिलालेखौ अपि दुष्करकाव्यशैल्यां संस्कृतनिबद्धौ आख्या- यिकाल्पकाव्य शैलीम् अनुहरन्तौ इच दृश्यते । तस्मात-'तदानीन्तनाः नृपाः संस्कृत काव्यात्यन्तरसिकाः आसन, तदा च भूयिष्ठा संस्कृतकाव्यरचना अभूद्' इति फलितं भवति । वस्तुतस्तु सर्वासु क्रमेण अतीतासु शताव्दीषु निष्प्रत्यूह संस्कृतकाव्यरचना अभवत् । ( ३५० तमे ख्रीष्टान्दे रचितातः) हरिषेणस्य समुद्रगुप्तप्रशस्तितः ज्ञायते यत् 'समुद्रगुप्तः परम-कवि-वत्सलः स्वयं च कविः आसीद्' इति । तस्य हि शिलालेखः अंशतः (दण्डि-कालिदास- कृनिवत् ) वैदा रीत्याम् अंशतश्च दीर्घसमासबहुले गये ( यत्र समास- विशेषे विंशत्यधिकशताद् अपि अधिकाः वर्णाः सन्ति ) निबद्धोऽस्ति । तथा च, गुप्तवंश्यनृपकाले उत्कीर्णानि काव्यशैली निबद्धानि शिलालेखान्तराण्यपि मैक्समूलरानन्तरं गवेषकैः प्राप्तानि सन्ति । तदेतेन शिलालेखप्रमाणेन ·पञ्चत्रिंशः खण्डः ] पुनरुज्जीमन-वादः 'आपठशन कान् न कदाचिन् , विशिष्य च ब्रीष्टीयनशनकहये, संस्कृत भूच्छीम् अवाप' इति लिष्यति ।। अथ यपि मैक्समूलरेण उतम् 'टशनकन्च सध्यानः संस्कृत साहित्येतिहास सुवर्णयुगं लालु बभूव हात नस्ट गरोस यानीन : बारः चेपा पगु सनमहाशयत्य वक्ष्यमाणं मतम् अनुष्य ऋता अभवद इति तायन प्रतिभाति । फगु मनमहाशची हि एवंकित अमन- 'विनामः- नामा कोऽपि उज्जयिनी-तृपः:४४ मिनीपाद शकान विजित्य, भानाच तान् बहिष्कृत्य स्वविजयस्मारक विक्रम संवत्सर प्रवर्तचानाम, कायम प्राचीनत्व-ख्यापनार्थ तस्य प्रारम्भ ६:० वध्यः पूर्व दर्शयामास ।' अथ पली-नहोदयकृतैः शिलालदिययाधिः निश्चीयते यत्- 'नीष्टात् ७५ वर्षेभ्यः पूर्व प्रवृत्तो यावदिदानी व्यवाहियनारा विक्रम सम्बत्तरः ५४४ तमस्त्रीष्टादात् न्यूनातिन्यून शतवपूर्वम् अपि व्यवह्वियतमा कि स्त्रीष्ट-पञ्चम-शतके एक अवन्तिं परितः मालवा विदेशानां गुमनृपः विजित्य स्वाधिपत्ये स्थापनात् पटशतके शकानां पशिसभारद सारसन्न भाव- नैव न नामवासीत् इति । यत्सत्यं हूणास तायन पष्टशतक मध्ये पश्चिम- भारताद् बहिष्कृता बभूवुः । हूण-सूदनः परं यशोधमा विष्णुवर्धनः किल वभूव, न तु कोऽपि विक्रमादित्यः । अथ 'विक्रमादित्यस्य सभायाः नवरत्नत्वेन प्रसिद्धः कालिदामादिभिः ऋविभिः पण्डितैश्च पष्ठशतकमध्ये संस्कृतन पुनः थाहितत्राणेन भवितव्यम' इनि तावत् मैक्समूलरः उत्प्रेक्षन । अभिनवैस्तु अनुसंधान प्रयत्नैः षष्ट- शतक-मध्ये विक्रमादित्यस्यैव सत्ता सर्वथा निराक्रियते । युक्त्यन्तरैश् च ततोऽपि प्राचीनतरः कालः कालिदासस्य निश्चीयते । छान्यच्च, पाठ-शतके संस्कृतस्य ये लोक-प्रियता उन्नतिश्च इतिहासे दृश्यते स्त्रीष्टपूर्व प्रथमशनके तदधिके ते खलु वभूवतुः इत्यपि तावत् प्रमाणविशषैः पर्यवसीयते १. गु सनमतप्रचारप्रारम्भतः एव विपश्चितः एतादृशसम्बत्सरप्रवर्तनविषये संदि- हानाः प्रवर्तन्त । नहि जगतः इतिहासे क्वचिद् एकोऽपि दृष्टान्तः अस्य उप- लभ्यते। अथ 'कथं तर्हि, ६०० वर्षेभ्यः पूर्वं ?' 'कुतो न ततोऽप्यधिकेभ्यो न्यूनेभ्यो वा वर्षेभ्यः पूर्वम् ?' इति प्रश्नः कथं समाधेयः ?

·अथ पञ्चमोऽध्याय खण्ड-(गीतिमाधुर्य) काव्यानि सुभाषितावल्यश्च । (३६) खण्डकाव्यसमारम्भः । साधारणतः खण्डकाव्येतिहासः' कालिदासस्य ऋतुसंहार मेघदृताभ्याम् प्रारभ्यते । वस्तुतस्तु एवंकरणेन स सर्वोऽपि श्रेण्यसंस्कृतखण्ड काव्यानाम आधारः उपेक्षितो भवति यस्य परम्परा ऋग्वेदकालम् अभिव्याप्य वितता वर्तते॥ भारतवर्षीय खण्डकाव्यं लक्षण कालयोः दृशा पञ्चधा विभाजयितुं शक्यते । तथाहि- (१) ऋग्वेदकालस्य निःश्वसितं खण्डकाव्यं । एतद्धि काव्यं धार्मिक- लौकिकोभयवृत्तिप्रधानं दृश्यते । अत्र हि कचित् क्वचिद् विररसविषयैः धार्मिक- तांशाः सम्मिश्रिताः । यथा सुमनोहारिणि उपासूक्त', वीररसप्रधाने विपाशा- शुतुदीसूक्त, वीररसमये सुदासविजयसूक्त च । एतैः खण्डकाव्यानुकारैः सूक्त : ऋषीणां ते निर्व्याजाः हृदयोद्गाराः गर्मी क्रियन्ते यांस्ते प्रायः प्रकृत्याः परोपकारिणीभि. शक्तिभिः सह अभेदसंसर्गम् अवाप्य उदीरयामासुः। एते च मन्त्राः सम्यग विचितैः छन्दोभिः बद्धाः प्रायः सान्त्यानुप्रासाः गेयाश्च ।। (२) भीक्तरसमय खण्डकाव्यम् । अस्य प्रकारस्य लक्ष्माणि बाहुल्येन बौद्धग्रन्थेषु उपनिषत्सु च उपलभ्यन्ते यत्र अभिनवधर्मे विज्ञाते जायमानो विस्मयः बहुधा सहसा खण्डकाव्यीयपद्यतया प्रस्फुटो बोभवीति ।। (१) खण्डकाव्यान्तर्गतमेव कोषः इति उद्भटः, इति च अभिधीयमानं मुक्तक- काग्यमपि ज्ञेयम् । तस्य लक्षणन्तु- कोषः लोकसमूहस्तु स्यादन्योन्यानपेक्षकः । राज्य-क्रमेणरचितः स एवातिमनोरमः।' इति साहित्यदपणे (६, ३२६-३३०) द्रष्टव्यम् ॥ ११२ ·अष्टत्रिंशः खण्डः ] वरव्यमारमा ११३ (३) ऐतिहासिक (Exic', भावुकं ! Sentimental) का खण्ड- काव्यम् । अन्य भेदत्य उदाहरणानि प्रायेण रानाले नहानारनेऽपि च नुहुमुहुः उपनिवध्यमानेयु प्रकृतिकानपु दृश्यन्ने । (४) रुपकल्लाहित्यान्तर्गत विविक्त शाङ्गारिक खण्डकाव्यम् । रूपकेषु यत्र तत्र पात्राणां वस्तुवनिम्य च अनुरागन्य च पद्यमयः उक्तयः अस्य भेदस्य उदाहरणतां गच्छन्ति । नदेवं वक्ष्यमाणेन पञ्चनप्रभेदेन सह खण्डकाव्यस्य पञ्च प्रभेदाःसाधारणतया भवन्ति । तेषु च पूर्वोक्तं द्वितीय भक्तिरसमयं तृतीयम् ऐतिहासिकं च निन्नतनीम् भूमिम, एष चतुर्थः मध्यनां भूमिम्, उत्तरकालिक अमन्कम हरिप्रभृतिभिः प्रतिनिधीचमानः बाङ्मय- स्य स्वतन्त्राङ्गतया स्थितः पञ्चमः प्रभेदश्च ऊर्ध्वतनी भूमिम् अधिकरोति ।। (५) उत्तरकालिककवीनां सङ्कीर्ण शाङ्गारिक वा रहस्यमयं वा खण्ड- काव्यम् । अत्र हि प्रभेदे धर्मभावना कामवृत्त्या सङ्घीयते । अत्र च प्रणेतुः अनयोः उभयोः भावना-वृत्त्योः कतरा प्रधाना इति तावद् निश्चेतु दुःशकम् ! भक्तिरसमयेन ऐतिहासिकेन च खण्डकाव्येन अस्य प्रभेदस्य तुलनायां कृतायां यथा अत्र रतेः प्राधान्यं प्रकृत्याः अङ्गनानां च लावण्याऽऽलेखने अत्युक्ति- प्रयुक्तिः प्रेक्ष्यते न तथा पूर्वोक्तोभयत्र । अनेन खण्डकाव्यप्रभेदेन प्रणेतृणां महती प्रेक्षणशक्तिः गभीरानुभूतिश्च प्रमाणी क्रियते । अस्य प्रभेदस्य बहूनि पद्यानि वचोभङ्गी-वयेविषयोभयशा निरतिशयसौन्दर्यवन्ति रत्नानि सन्ति । एषु हि पद्येषु चातकचकोरचक्रवाक-प्रभृतिपक्षिणाम् अप्रस्तुतवर्णनेन मानवीय- रागादिनानाजीवनवृत्तयः निरूपिताः । सर्वत्र एतज्जातीयकेपु पद्यष पशुपाद- पानां जगतो महद् गौरवं खल्वस्ति, अतिरमणीयं च तद्वर्णनं संदृश्यते । खण्डकाव्यं साहित्यस्य विविक्तां धाराम् अङ्गीकृत्य ये तत्प्रणयने प्रवृत्ताः बभूवुः केवलं ते उत्तरकालिकाः (Later) कवयः अध्यायेऽत्र अस्मद्- ध्यानगोचराः भविष्यन्ति ।। (३७) खण्डकाव्यकर्तारः। (१) भृङ्गारतिलकम् । कालिदासः किल एतत्कर्ता इति प्रसिद्धं प्रमा- गन्तु न किमपि अत्र उपलभ्यते । अत्र केवलं त्रयोविंशतिः पद्यानि लभ्यन्ते । यत्सत्यं कतिचित् पद्यानि अस्य अतीव सहृदयहृदयहृद्यानि । यथा- 9-कालिदासस्य ऋतुसंहारमेघदूतखण्डकाव्ययोः परिचयस्तु एकोनविंशे खरडे प्राप्तव्यः॥ ।

·संस्कृत साहित्येतिहासः [पञ्चमोऽध्यायः इयं व्याधायले बाला भ्र रस्याः कामुकायते । कटाक्षाश्च शरायन्ते मनो मे हरिणायते' । इति । पुनश्च, पेशलतमैः उपादानैः आङ्गनाङ्गानि निर्माय विरचिना किमिति तच्चित्तम् अश्मना विरचितम् इति विचिन्त्य खिद्यमानः सोपालम्भ- मिव कविः आह- 'इन्दीवरेण जयनं मुखमम्बुजेन कुन्देन दन्तमधरं नवपल्लवेन । अङ्गानि चम्कदलैश्च विधाय वेधाः कान्ते ! कथं घटितवानुपलेन चेतः ?' इति राज्ञसकाव्यम् अपि कालिदासकृतम् इति किल श्रूयते, शृङ्गारतिलकाद् दूरतरम् अरकृष्चमा तु एतत् न खलु कालिदासप्रसूतित्वसम्मानम् अर्हति ॥ (२) घटकपरकाव्यम् । घटकर्पराभिधेनैव कविना कृते काव्येऽत्र द्वाविंशतिः श्लोकाः सन्ति । एतत्प्रणेता च कविः विक्रमादित्यपरिषन्नवरत्नेषु अन्यतमत्वेन प्रसिद्धः । चरमे खलु श्लोके 'यदि कश्चिद् मां यमकनिबन्धने अतिशयीत घटकपाले अहं तदर्थ तोयम् आनयेयम्' इति सावलेपं लपति कविः । अत्र काव्ये मेघदूतविपरीतं प्रावृषि उपागतायां कयाचित् प्रोषित- पतिकया मेघमुखेन स्वपति प्रति प्रेष्यमाण: सन्देशः वर्णितः करिना ।। (३) हालकृता सप्तशती । हालाभिधस्य वा सातवाहनाख्यस्य वा कवेः कृतित्वेन लब्धप्रचारे काव्येऽत्र माहाराष्ट्रीप्राकृतनिबद्धाः सप्तशत- सङ्ख्याकाः मुक्तकश्लोकाः सन्ति । कविः स्वयं श्लोकान् इमान् प्रणिनाय उत सजग्राह इति तावद् निर्णोतुम् अशक्यम् । ख्रीष्टीयप्राराम्भकशतकेषु क्वचिद् असम्प्रधार्यमाणे काले किल अस्याः प्रणयनम् अभूत् । हर्षचरिता- मुखे बाणेन तु एषा अतीव उपस्तुता ॥ कृतकया अप्रमादम् अधीतया च भापया निबद्धा सप्तशती न खलु सर्वजनकाव्यं भवितुमर्हति । अनेकविधाश्च प्रसङ्गाः अत्र वर्णिता:। तथाहि अत्र गोप-गोपालिका-व्याधिका-मालाकारिका-शिल्पिनीप्रभृतीनां नाना- जीवनवृत्तीनां स्त्रीपुंसानां मनोहराणि वर्णनानि, शृङ्गाररसोद्दीपनतया स्व- तन्त्रतया वा प्रकृत्याः विविधाङ्गानां वर्णचित्राणि, काचित्क्यः सूक्तयश्च दृक्पथम् अवतरन्ति । तथाहि काचिद् विरहिणी 'यैः करैस्त्वं दयितं मे स्पृष्टवान् तैरेव मामपि स्पृश' इति चन्द्रमसं प्रार्थयति, सा पुनः प्रभाते स्व- प्रियप्रवासगमनं वारयितुम् अनन्ता खलु निशा स्याद्' इति कामयते । अथ पुनः कश्चित् तृषादितः पथिकः सलिलं नयन्ती काश्चन नवयौवनां विलोक्य ·सप्तत्रिंशः खण्डः] खण्डकाव्यकतारः तां जलं प्रार्थयते । चिरं तन्मुखलावल्यविधानुः सन् दयान नथः अञ्जलि रचयति यथा अङ्ग लीरन्द्र या जलम् अधश्चयोनमानं भवेन् कारबाऽपि तादृशकाम्यावती सती कलात् जीवनाणां जनधारा नदञ्जली जानवनि । वर्षावर्णनेषु मञ्जरीषु परिभ्रमता भ्रमराणां वर्षवा प्रमाना बहिबाङ- क्षाणां, सतृष्णं स्वपहचरी: मृगयमाखानां मृगाणां शाखागालच असंचन हठात् हृदयं हरते । नीतिसूक्तियु 'कृपस्य धनं नया तत्य उपकाराय नमः तस्य छाया पथिकान्तरस्य' इत्याधर्थक्रानि, वधिरः अन्धो बन्याः येषु हि प्रथमे अचारुशब्दान् न शृण्वन्ति अपने च अवयनिक पश्यन्ति' इत्याद्यर्थशानि च वचनानि खाइरणतना भवताल करत कचिद् नाट्यवत् पेशलपरिस्थिति-निरूपणमपि दृश्यो । तथाति स्वाचित: वैद्यस्य गृहं जिगमिषन्ती काचित् परपतिका प्रात्मन: मिथ्य वृश्चिक वंशनं नाटयति॥ अनुकृतयः । अस्याः अनुकृतिषु भूयिष्ट प्रसिद्धा तावद् भासतशत नाम या खतु ख्रीष्टद्वादशशतकस्य अपरभागे राङ्गनितिपति लक्ष्मणवस्त्र राजपरिषदम् अलङ्क र्वता गोवर्धनेन प्रणीता : अत्र ब्रया नामले खण्डेषु विभक्ताः अकारादिक्रमेणा पस्थापिताः शृङ्गाररसप्रधानाः सप्तशतमुक्तकश्लोकाः सन्ति । अत्र अन्योक्त्याः प्रचुरत्वाद् अनुमीयत यन् अलङ्कारशास्त्रस्य ध्वनिसम्प्रदाये कवेः महती प्रास्था मालीन इति । यथा शम्भुना (११०० ख्रीष्टसम्वत्सरभवेन) कृतासम् अन्योक्किाललायां वीरे- श्वरेण च (यस्य आविर्भावकादः अविदितः ) . अन्योतिशतके तथा अत्रापि बहुशः शृङ्गाररसः गूढोबत्या ( Indirectly ) व्याजतः। जापा अस्याः संस्कृतम् एव, परं काव्यगुणवत्तया एषा हालमणोक्षायाः सतशत्याः अपकृष्टा खलु ॥ अपरा च' अस्याः अनुकृतिः हिन्दीभाषानिबद्धा आसन्नभूतकालप्रादु- भूतस्य बिहारीलालाख्यस्थ कवे. कृतिः बिहारीसतसई नान । अत्र प्रायः शृङ्गाररसप्रधानाः उपसप्तशतमुक्तकदोहाः । अत्र नायकसम्बन्धेन नाना देश- कालेषु नानाभावैः समभिव्यक्तानि नायिकानां नानारूपाणि निरूपितानि ।। (४) भव हरिः। खण्डकाव्य ( Lyrics) प्रणेतृतया कालिदा- साद् अनन्तरं पदं तावद् भत हरेः एव । शृङ्गारशतक नीतिशतक-वैराग्य- शतक रचयिता खलु भत हरिः इति तावत् लोके प्रतिद्धम् । अत्र शतकत्रय्यां ·११६ संस्कृत साहित्येतिहासः [ पञ्चमोऽध्यायः प्रथमे शतके शृङ्गाररसः, द्वितीये लोकव्यवहारः, तृतीये च शान्तरसः मुख्यः । अत्र प्रत्येकं शताद् अधिकः श्लोकाः उपलभ्यन्ते । सर्वे ते शतककृतैव कविना कृताः इति तावद् निश्चयेन वक्त मशक्यम् । अत्रत्यानि कानिचित् पद्यानि शकुन्तलायां, मुद्राराक्षसे तन्त्राख्यायिकायाञ्चापि उपलभ्यन्ते । कानि- चिच्च सूक्तिसन्दर्भेपु अन्यान्यकविनाम्ना अपि सङ्गृहीतानि' । अथ तस्य नीतिवैराग्यशतकयोः अन्यकविकृताः अपि श्लोकाः सङ गृहीताः सन्ति यदि, सन्तु नाम, शृङ्गारशतकं तु तस्यैव उर्वरधीप्रसूतिः इति खलु प्रतिभाति ।। अथ कोऽयं भत हरिः ? अल्पिष्ट खलु अस्य इतिवृत्तविषयकं विज्ञा- तम् । न च लोकवार्ताऽपि किञ्चिविशिष्टबोधनपरा अत्र । ननु कोऽयं भर्तृ- हरिः इति अपि तावद् अविसन्देहं न ज्ञायते । वाक्यपदीयप्रणेता भर्तृहरिः नाम कश्चिद् वैयाकरण: ६५१ तमे स्त्रीष्टाब्दे पञ्चत्वमाप इति, स किल अस- कृद् गृहत्यागिनाम् आनन्देन गृहमेधिनां सुखेन च कृतां दोलाम् अधिरुह्य प्रेखोलनाम् अनुबभूव इति च तावद् इत्सिङ नाम्नः चीनयात्रिणः लेख- साक्ष्येण ज्ञायते । एतत्साक्ष्यबलेन 'इत्सिङ परिचौयितः एष भर्तृहरिः एव एषां शतकानां प्रणेता सम्भाव्यते' इति मैक्समूलरमहाशयाः उदृङ्कितवन्तः । न तु किमपि अत्र निर्विकल्पं कल्पयितु शक्यम् , अमीषां शतकानां कर्तु: अबौद्धत्वे वैदान्तशैक्त्वात् । नैतानि शतकानि इसिडा प्रेक्षितानि वा प्रेक्ष्यापि उपेक्षितानि वा इति उभयमपि खलु सम्भाव्यते । शैली । म हरेः श्लोकेषु प्रत्येक लघुकाव्यायते तावन्तं च अर्थ विभर्ति यावान् आङ्ग्लभाषायां चतुर्दशपादच्छन्दसे ( For Sonnet ) अलं स्यात् । न चैतद् अद्भुतं, संस्कृतभाषायां समासैः अर्थनिबन्धने अनन्यसाधारणशक्त': दर्शनात, भरी हरेश्चात्र सिद्धहस्तत्वात् । अस्य नीति- शतकं निधानं खलु औपदेशिकवचनानाम् । तथाहि, महापुरुषलक्षणं लक्षयन् साह- 'विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा, सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः । यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् ।' इति । वैराग्यशतके तु नितरां भिन्नेन स्वरेण प्रवचन्निव आह-~- 'आक्रान्तं मरणेन जन्म जरसा यात्युत्तमं यौवनं, सन्तोपो धनलिप्स या शमसुखं प्रौढाङ्गनाविभ्रमैः । १-न तु सूक्तिसन्दर्भाः परमं प्रमाणं तेषां मिया विरोधात् ॥

·- सतत्रिंशः खण्डः] श्वएडकाव्यकार: १६ लोकमत्सरिभिगुणा वनभुवो व्यालेन॒पा दुनै- रस्थैर्येण विभूतयोऽप्युपहना ग्रस्तं न कि केन का' इति । अथ रतिपतेः परमां शति दृष्ट्वा प्रबोधयन आह- 'कामिनीकायकान्तारे कुचपर्वतदुर्गमे सा सब्बर मनःपान्थ ! तत्रास्ते त्मरतस्करः। इति । अनेन बहुलं प्रयुक्तं वृत्तं तु शिखरिणी शार्दूलविक्रीडितं च । कालः । वैयाकरणभत हरेः अन्यः यद्येष भतृहरिः तर्हि न किञ्चिन् तस्य कालविषये निश्चयेन विदितम् । पुण्यश्लोकस्य महाराजविक्रमादित्यस्य भ्राता किल भतृहरिः बभूव इति लोकप्रवादः अपि तत्कालावधारणे सहायता नोपयाति । भट्टिकाव्यकर्ता भट्टिः एव किल एष भर्तृहरिः इति वादस्तु नहि पर्याप्त प्रमाण पुष्टः॥ (५) अमरुः ( अमरुकः ) (नीष्टसप्तमशनकभवः)। अमरुः इति अमरुकः इति च लोके विश्रुतेन अनेन कविना कृते अमरुशनके काव्ये, यस्य शाखाचतुष्टयसंस्करणानि उपलभ्यन्ते, न्यूनतो न्यूना नवतिः अधिकतः अधिकाः पञ्चदशोत्तरशतं च श्लोकाः दृश्यन्ते । एषु केवलम् एकपञ्चाशत् श्लोकाः सर्वसाधारणाः सन्ति । भिन्नभिन्नसंस्करणेषु श्लोकानाम् आनुपूर्वी- भेदोऽपि महान् अवलोक्यते । सुभाषितसंग्रहेषु यानि यानि पद्यानि अमरुक- नाम्ना संगृहीतानि न तानि अमरुक काव्यस्य कस्मिंश्चिदपि संस्करणे विद्यन्ते । तस्मात् कतमेन तावत संस्करणेन मूलकाव्यं यथावत् प्रतिनिधीयते इति सुवचं नास्ति । अर्जुनवर्मणा (१२१५ तमनीष्टाब्दसम्भवेन) टीकाकृता अङ्गीकृतः ग्रन्थः एव तावत् प्रकृतग्रन्थानन्तरवर्ती इति वै सम्भाव्यते ॥ टीकाः । कश्मीराधिपतिविशेषस्य मृतदेहे स्वजीवं प्रवेश्य तस्य अङ्ग- नानां शतेन कामविषयकः यः अनुभव शङ्करभगवत्पादेन उपार्जितः स एव अमरुककाव्ये शब्दनिबद्धः इति तावत् कतिपयपण्डितप्रत्ययगोचरः लोक- प्रवादः प्रथितः । टीकाकृता रविचन्द्रेण इमे श्लोकाः ब्रह्मज्ञानव्यङ्ग्यार्थक- तया व्याख्याताः। वेमभूपालेन (१४ शताब्दीभवेन ) तावद् एषां व्याख्यानं नायिकाभेदवर्णनपरतया कृतम् । अन्यैश्च टीकाकृद्भिः नानाऽलङ्कारोदाहरण- तया एते गृहीताः । श्रृंगाररसत्य विविधानि शब्दचित्राणि ननु एते श्लोकाः इति एव आलोचनं तु अखण्डशा (on The whole) यथार्थतरं स्याद् इति प्रतिभाति । रतिम् अङ्गनां च मनुष्यजीवनस्य उपादानविशेषौ मत्वा ·११८ संस्कृत साहित्येतिहासः [ पञ्चमोऽध्यायः भर्तृहरिणा तयोः सामान्यस्वरूपाणि वर्णितानि, अमरुकेण तु प्रणयिनो: अन्योन्यसम्बन्धाः एव स्वलेखनीशरव्यी कृताः इति एतयोः कव्योः वस्तुदर्शने भेदः सुदर्शः॥ शैली। शैली अमरुकस्य तावद् वैदर्भी । तस्मान्न काव्येऽत्र क्लिष्टाः दीर्घाश्च समासाः। भाषा च अस्य सरला भङ्गिश्च भास्वरा। श्लोकेषु च अस्य पाठकचित्तचुम्बिनी चारुता चकास्ति । रतिविषयिणी दृष्टिश्च अस्य प्रसन्ना उदारा च । स्मितान्ताः प्रणयकलहाः अनेन पणिताः पाठकानां बलवत् प्रमोदकराः । सरसं सम्बादम् अपि रसक्षयम् अकृत्वा यथावत् परिपीड्य एकश्लोककरके एव समावेशयन्ती अस्य कवेः अनन्यसुलगा या योग्यता सा वक्ष्यमाणेन श्लोकेन निपुणं निदर्श्यते । 'बाले ! नाथ ! विमुञ्च मानिनि ! रुषं, रोषान्मया किं कृतम् ?, खेदोऽस्मासु, न मेऽपराध्यति भवान् सर्वेऽपराधा मयि । तत् किं रोदिषि गद्गदेन वचसा ?, कस्याऽग्रतो रुद्यते १, नन्वतन्मम, का तवाऽस्मि ?, दयिता, नास्मीत्यतो रुद्यते ।।" अस्य वल्लभतरं वृत्तं शादूलविक्रीडितम् ।। समयः । (१) (८५० खोष्टान्दकालिकः) आनन्दवर्धनः अमरुकस्य महती कीर्तिम् अनुकीर्तयति । (२) (८०० स्त्रीष्टाब्दकालिकेन ) वामनेन अमरुकस्य पद्यत्रयी समुद्धृता । अतोऽधिके अस्य कालविषये वक्तुम- शक्येऽपि 'स्त्रीष्टस्य प्रायः सप्तमशतकभवः एषः' इति वचनं नानृतं स्यात् ।। (६) मयूरः (सप्तमशतकभवः)। हर्षवर्धनराजपरिषदाभरणस्य बाणभट्टस्य श्वशुरः किल मयूरो बभूव इति तावत् प्रसिद्धम्। आस्य सूर्य स्तुतिपरं सूर्यशतकं निरूढिमागतम् । स्वदुहितुः लावण्यमयानि अंगानि सूक्ष्मेक्षिकया वर्णयन् मयूरः कुपितया तया शप्तः कुष्ठी बभूव । अथ सूर्यस्तवं विधाय महता कृच्छ'ण असौ कुष्ठाद् मुक्तिम् आप इति किल अस्य शतकस्य प्रभवहेतु प्रकाशयन्ती प्रमाणान्तरेण पुष्टिम् अपेक्षमाणा काचित् किंवदन्ती आकरयते ॥ (७) मातङ्गदिवाकरः (सप्तमशतकजः) । मयूर--भर्तृहरिसमकालि- कस्य स्वकाले एव सुप्रथितयशसः अस्य कतिचिदेव पद्यानि ताब्द् उपलभ्य- मानानि सन्ति।

·सप्तत्रिंशः खण्डः खण्डकाव्यकार: (८) मोहमुद्गरः । निष्प्रमाण शङ्कराचार्यकृतिलया लब्धप्रचारस्य शैल्यादिवाह्यम्वरूपप्रतिपाचाच स सर्द हरेः वैराग्यशतकेच लाग्न वितः अस्यकियन्ति पद्यानि परायः धानि ।। (६) शिलणकृतं शान्तिमानकम् । अनिश्चीवमान कालपाइने काव्येऽत्र दोहननोवृत्तयः काम्बन लक्ष्यन् । माव्यगुणैः म हरेः शतकाद अपकृप्यमाणननि, अननिलोकप्रसिद्धमपि च एतद् अनुभूनियाभर भर्तृहरिशतकमतिशत खलु ।। (१०) चिह्नणकृता चौरपञ्चाशित [११ शतकम् ] । अन्य काव्यस्य 'चौरपञ्चा शिका' इति नाम्नः स्नेन कृतानि पञ्चाशत् पद्यानि इति, 'गुप्तप्रणयपराणि पञ्चाशत् पचानि' इति, 'चौराभिवकविकृतानि पका- शत् पद्यानि' इति च नानाऽर्थाः गृह्यन्ते । कतिचिद्धन्ताङ्किनपुन्त केपु कवेः बिह्नणनाम्नैव स्नमाणत्वाद् विक्रमादेवचरितकाव्यप्रसिद्धप्रणेता विसः एव एतत्कर्ता इति निश्चीयते । चौरपञ्चाशिकायाः काश्मीरिक दक्षिणभारतीयं च इति यत् संस्करणद्वयम् उपलभ्यते न तत्र उभयत्र तस्याः राजतनूजायाः वर्णने विवरणानां साबण्य नियंत वायां किल विहुणस्य अनुरागः अनुश्रुतिभिः श्रूयते । यदि हि नाम विह्नणेन काव्येऽत्र नृपविशेषसुतागतः कस्यचिद् लुएटाकराजस्थ रागः आलिखितः स्यात् ।। अन सम्भोगशृङ्गारस्य सम्भोगानन्तरवर्तीनि स्मृत्यादिरूपाणि पुरु- रूपाणि मनोहारिणा सर्वाङ्गीणविस्तरेण वणितानि । भङ्गिश्च सर्वत्र वार्था- नुरूपा सुरूपा च । विपुलं च प्रकाशितभाववैविध्यं दृश्यते । अत्र अद्यापीति पदं मुखे निधाय प्रारब्धम् एकैकं पद्यं तीत्रानुभूति गम्भीरसंवित्ति (emotion) च अभिव्यनक्ति । यथा, 'अद्यापि तां प्रणायिनी मृगशावकाक्षीं, पीयूपवर्णकुचकुम्भवु वहन्तीम् । पश्याम्यहं यदि पुनर्दिवसावसाने, स्वर्गापवर्गवरराज्यसुखं त्यजामि ।।' इति। इह वृत्तं च प्रधानं वसन्ततिलकम् ।। (११) जयदेवः । जयदेवः वङ्गभूजानेः लक्ष्मणसेनस्य सदसि रत्न- पञ्चकेऽन्यतमं रत्नं बभूव । तस्य गीतगोविन्दः नाम काव्यं संस्कृते उत्तम- १-विक्रमाङ्कदेवचरितपरिचयस्तु ४३ तमे खण्डे लन्यः ॥

·संस्कृत साहित्येतिहामः [ पागोऽध्यायः काव्यश्रेण्यां गण्यते । लोकप्रियतायां गीतगोनिन्दाद पतिरिच्यमानं बण्ड- काव्यान्तरंदृक्पथं नावतरति। तत्सम्मान दिया जन्मानाने जन्मदिवस- राजे प्रतिवर्ष गीतगोविन्दगीतगानप्रथा अनेकशतागि प्रतिष्ट। कवि- राजेत्युपपदेन यदसौ स्वनामधेयं विशिष्टि नत परमार्थप कविराजः। सरविलियमजोन्समहाशयेन प्रस्तुतम अस्य काव्य र बिकनर्माप रूपान्तरं प्रेक्ष्य उच्चैः तत्स्तवं गायन् गेटे ( Goethe) महावि: अशक्यभापान्त- रानुवादत्वं यदि श्रेष्ठकाव्यप्रमाणं तर्हि गीतगोविन्दस्य तथात्वे न कश्चित सन्देहः” इत्याह स्म' ॥ बाह्याकृतिः । अथ ब्राह्याकृतौ किप्रकारकं कायमिदमति अनुगोगे विविधानि प्रतिवचनानि प्राप्यन्ते । तथाहि खण्डकाव्य (Lyric)-नाटकम् इति एके', मधुरनाटकम् (Melodrama) इत्यन्ये', परिष्कृतयात्रा इत्यपरे, पशुपालजनीननाटकम् (Pastoral drama) इनीतरे', मङ्गीत- नाटकान्तरालवर्तिनी (between song and dramat) रचना इति केचित् । सर्गेषु, न तु अङ्कषु, विभज्यमानतया काव्यं खलु इदम इति तु समुचित प्रतिभाति। अत्रत्यगीतिकानां पर्वसु देवालयेषु गातुम् अभिप्रेत- त्वात् तत्र तत्र राग-तालनामनिर्देशोऽपि युक्तः एव । वस्तुतस्तु अद्भुतकवि- प्रतिभावतो जयदेवस्य उपज्ञा एषा अभिनवः एव कश्चित् काव्यप्रकारः । उच्चारणीयाः पाठाः, गीतिकाः, कथाः, वर्णनानि, भाषितानि चेति सर्वाणि महता चातुर्येण साभिप्रायं मियः अनुस्यूतानि ॥ वर्णितार्थाः । चतुर्विंशति प्रबन्धनामभागेषु विभक्ताः काव्येऽत्र द्वादश सर्गाः प्रतिप्रबन्धं च अष्टपदानि गीतानि सन्ति । पात्राणि तु अत्र कृष्णः राधा राधासखी च सन्ति । अभिलाषा प्रत्याशा नैराश्य मान मानोपशम समागमप्रभृतयः भारतीयानुरागस्य, पूर्णनैराश्यं चरमविप्रयोगं च ५-ए. बी. कीथकृतस्य 'ए हिस्टरी पावसं स्कृतलिटरेचर' नामकग्रन्थस्य (१९२८ खीष्टान्दसंस्करणस्य) १६५ तमं पृष्ठम् ॥ २-यथा लैसन-( Lassen) महाशयः॥ ३-यथा पिशल-( Pischel) महाशयः ॥ ४-यथा वान् श्राडर( Von Schroeder) महाशयः ॥ ५-यथा जोन्स-(Jones) महाशयः ॥ ६-यथा लेवि-( Levi)-महाशयः ॥

·लात्रिंशः रडः खएडकाव्यकतीतः १२२ बर्जे यात्रा, नानादशाः अन्न मुविश्इं मुन्मुिखं च बनाः । अनन्य चित्रं शृङ्गारर लवणने विनोकायतुः कानशास्त्र नेत्र कविना नूनं चाया परि- गमिनम्' इनि भानि . यतः शृङ्गारोपनी प्रायनविमान न प्रतिमुन्दरी अघि उदीवन नया विशिष्य नारकार्य करीन्दि नन्नाद बनन्त- ज्योल्मा-सुरभिसमीरादीनामपि इह चितवनकारि वर्गः समुपलभ्यते । एवंत्रिवे हि काल विहङ्गमानामनि मनोलि यदि मनोभवेन बलवद् अभि- भूतानि स्युः, किमद्भुतं तर्हि !! व्यङ न्यार्थानुसन्धानम् ! कश्चिद् गृहः सन्यार्थोऽन्न वर्धनया विज्ञित: न तु वाच्यार्थः इति प्रकल्प्य केचित्तु कृऐन जीवाला गोपी- केलिभिः प्राविवेशोत्यत्तेः जीवात्मबन्धकारणं नानारूप मायाजातं राधया च परमानन्दः आक्षिप्यत इति अभिवेवान्निहितं प्रतीयमानार्थ सम्पश्यन्ति । परं कृष्णः कवेः दृढभक्तिमयोपासना पिपयः आनंद इति तु तायद् अप्रत्याख्येयमेव प्रतिभाति ।। शैली । शैली अस्य वैदर्भीरीतिशालिनी ! अन्न कचित् कचित् सत्सु अपि दीर्वसमासेषु क्लिष्टार्थतादोपो न विद्यते । लोकपर्वसु गातुभिष्ठत्वाद् एषां गीतानाम् असौ आत्मनः महोर्वरप्रतिभावन अभिनवमेव कंचन काव्यप्रकारम् उद्भावयाञ्चकार । एपु गीतेपु काऽपि अद्भुतैव सरलता मधुरता च विद्यते । यथा सङ्गीतमयललितपदन्यासेन तथैव मनोरमरचनागुणेन अपि अस्य शैली अप्रतियोगिनी । कदाचिद् द्रुतप्रवाहै: लघुपदैः कदाचिच्च सन्तुलितगतिकैः कृतहस्तरचितदीर्घतमासैः स्वैरं वाचतोमनसां वयित्री विचित्रा योग्यता खलु जयदेवे दृश्यते। विविधविधच्छन्दःप्रयोगे इव मृदुल- शब्दालङ्कारविधानेऽपि, विशिष्य चरणान्त्वरणमध्यगानुप्रासयमकविधाने ऽपि, च एष सुतरां कृतहस्तवरः । यथा, हरिरभिसरति वहति मधुपवने, किमपरमधिकसुखं सखि! भवने ।' इत्यादिषु ।। चरणान्त्यशब्दसाम्यमवलोक्य केचिद् 'जयदेवस्य गीतगोविन्दस्य आदर्शेन केनचिद् अपभ्रंशकाव्येन भवितव्यम्' इति यद् उदटङ्कयन् , तन्न चरणान्त्यशब्दसाम्यस्य चिरन्तनात् कालात् संस्कृतेऽपि अन्त्यानुप्रासत्वेन सुप्रतीतत्वात् । अस्य कवेः वर्णितं न केवल मनुष्यरागेण समवेतं प्रकृति- सौन्दर्यमेव अपि तु भावानुरूपवर्णनिर्धारणमपि तथाविधं यथा अस्य ·-- १२२ संस्कृत साहित्येतिहासः [ पञ्चमोऽध्यायः काव्यम् अविषयः खलु भाषान्तरविधानस्य । तथाहि, राधा ब्रवीति- 'कथितसमयेऽपि हरिरहह न ययौ वनम् , मम विफलमिदममलरूपमपि यौवनम् ॥ यामि हे कमिह शरणं सखीजनवचनवञ्चिता, मम मरणमेव वरमिति वितथकेतना, किमिति विषहामि विरहानलमचेतना ।। यामि हे..... अथ कालिन्दीकूलवर्तिनं कुञ्जमलङ्कुर्वन् माधवो वक्ति- 'मामियं चलिता विलोक्य वृतं वधूनिचयेन सापराधनया मयाऽपि न वारिताउतभयेन । हरि हरि हतादरतया गता सा कुपितेव । किं करिष्यति किं वदिष्यति सा चिरं विरहेण किं धनेन जनेल किं भम जीवितेन गृहेण । हरि हरि..... गीतगोविन्दस्य बह्वयष्टीकाः अनुकृतयश्च आलोक्यन्ते' । (१२) शीलाभट्टारिका । सुभाषिासङ्ग्रहग्रन्थेषु कृताल्लेखाः सन्ति कतिपये अन्येऽपि खण्डकाव्यकवयः, परम् इह वस्तुतः कतिपयरमणीयपद्य- विधाच्या: शीलाभट्टारिकायाः एव नामोद्दशपूर्व पद्यमेकम् उदाहरणतया अवतार्यते- 'दूति ! त्वं तरुणी, युवा स चपलः, श्यामास्तमोभिर्दिशः, सन्देशस्सरहस्य, एप विपिने सङ्केतकावासकः भूयो भूय इमे वसन्तमरुतश्चेतो नयन्त्यन्यथा गच्छ, क्षेमसमागमाय निपुणं रक्षन्तु ते देवताः' । इति । अस्याः भाषा खलु सरला शैली च विच्छित्तिशालिनी । वृत्त च प्रियतरम् अस्याः शार्दूलविक्रीडितम् ॥ ३८ (क) सदुक्ति-सन्दर्भाः। यत्र नानाकवीनां सत्पद्यानि एकत्र सङ्गृहीतानि स खलु सदुक्ति- सन्दर्भो नाम । वयमा ते न खलु अन्यप्राचीनग्रन्थगणनासु पदमर्हन्ति, अथापि तेषु भूयिष्ठानि प्राचीनपद्यानि सुरक्षितानि । तथाहि येषां खण्डकाव्य- प्रणेतृणां नातिकाव्यकर्तृणां च लोके नामानि केवलं श्रूयन्ते तेषां काव्योदा- -शिष्य (सिक्ख सम्प्रदायस्य प्रादिग्रन्थनानि धर्मग्रन्थे सुरक्षिता जयदेवस्य अन्या गुणवती कृतिः हिन्दीभाषानिबद्धा 'हरिगोविन्द'-प्रशस्तिः ॥ - ·अष्टात्रिंशः खण्डः। सदुक्रिमन्दीः १२३ हरणानि एषु लोचनगोचरी भवन्ति ! परम् एकस्मिन् लजुकिनन्दर्भ यत्ययम् यस्य कवेः नाम्ना समुद्धृतं तदेव इतात्र तदन्यन्य कवेः नान्ना इति देव मिथो विरोधात् न तेषु विश्वासः कतु नुचितः क नामविरोधश्च अयं द्योत. यति यद् 'अमीषां पद्यसङ्ग्रहाणां काचिद् यथार्थी वृद्धपरम्परा नैवामीन तेषां सङ्ग्रहीतारश्च महायासेन तत्पन्नहम अकापुः नि : संस्कृतन्त्य बहूनां सदुक्तिसन्दर्भायां मध्यान् केवलं प्रधानतमाः अत्र परिचायबन्ते ! (१) कवीन्द्रवचनसमुच्चयः । अयावधि प्रकाशम् भागतेषु लदुनि- सन्दर्भेषु एष खनु प्राचीनतमः । एष च स्त्रीवादशशतकम्य नेपालीय- हस्ताङ्कितं ग्रन्थम् मूल कृत्य डा. ऐफ. डब्ल्यू. दामलमहाशयेन सम्मा- दितोऽस्ति । अत्र नानाकवीनां ५५ श्लोकाः सङ्गृहीनाः, न व एघु कविषु एकोऽपि १००० लीटसम्वत्सराद् अधीककालमयः ।। (२) सदुक्तिकर्णामृतम् ( अथवा बूक्तिकर्णामृतम् ) । बङ्गनरेश- लक्ष्मणसेनस्य सेवकेषु अन्यतमः श्रीधरदासः १२०५ तमे ख्रीष्टादे इदं सञ्ज- ग्राह । अत्र प्रायेण वङ्गीयानामेव ४४६ सङ्ख्या के भ्योऽपि अधिकानां कवीनां पद्यानि प्रगुणितानि ॥ (३) सुभाषितमुक्तावली । त्रयोदशशताब्दीभवः जहणो नाम कविः किल अस्याः जनकः' । अत्र श्लोकाः यथा विषयं विभव्य स्थापिताः । कवीन् काव्यञ्च अधिकृत्य प्रस्तुतम् अस्याः प्रकरणम् अनेकविवषये नानाज्ञातव्य- ज्ञापकत्वाद् विशेषतः पाठकान् उपकरोति ॥ (४) शार्ङ्गधरपद्धतिः। १३६३ तमे नीटवर्षे शाङ्ग धरः एतां सम्पाद- यामास । अत्र १६३ भागेषु विभक्ताः ४६८६ श्लोकाः, येषु कतिपये स्वयं शाङ्ग घरस्यैव । मुख्यतमः खल्वेष सर्वेषु सूक्तिसङ्ग्रहग्रन्थेषु ।। (५) सुभाषितावली । पञ्चदशशतकभवेन वल्लभदेवेन सम्पादितायाम् अस्यां १०१ भागेषु विभक्ताः ३५० सङ्ख्यामपि अतिक्रामतां कवीनां ३५२७ श्लोकाः वर्तन्ते कह्नणस्य अपूर्णायाः राजतरङ्गिण्या. लेखनकार्यम् अग्रे नेतुः जोनराजस्य पुत्रेण वा शिष्येण वा श्रीवरेण सम्पादिता एका अपराऽपि १-केषाञ्चिन्मतेन तु वैद्यभानुपण्डित: १२१७ तमे वर्षे जहणस्य कृते एताम् अपनात् । वीच्यता मद्राससूचीग्रन्थ (Catalogue) विशोऽध्यायः, ११४ सह ख्याङ्कितः कविः॥

·[पञ्चमोऽध्यायः १२४ संस्कृत साहित्येतिहासः सुभाषितावली तावत् प्रसिद्धा । ख्रीष्टस्य पञ्चदशशतके एव लब्धोद्भवायाम् अस्यां अति ३८० सङ्ख्या कानां कवीनां श्लोकाः सङ्गृहीताः ।। ३८ (ख) नीतिकाव्यम् । संस्कृतस्य नीतिकाव्याच्यत्वे पर्याप्तं प्रमाणं प्राप्यते । प्राचीनतमनीति- काव्यस्य सद्भावस्तु ऋग्वेदे किल विद्यते। तदनन्तरम् ऐतरेयब्राह्मणगते शुनःशेपोपाख्याने अस्य अनेकानि निदर्शनानि दृश्यन्ते । नीतिकाव्यसरूपाणि नानावचनानि उपनिषत्-सूत्रग्रन्थ-राजधर्मशास्त्र-महाभारतादिपु तेषु तेषु बहुषु ग्रन्थेषु लभ्यन्ते । पातञ्जलव्याकरणाद् ज्ञायते यद् विशालं नीतिकाव्य साहित्यं पतञ्जलिना अनुशीलितं खलु आसीद् इति । सिंह-रासभ-मार्जार- मूषिक-प्रभृतिभिः उच्यमानत्वाद् विलक्षणतया भासमानानाम् एतादृशां नीतिवचनानां महान् राशिः पञ्चतन्त्र हितोपदेशयोश्च समूढः । 'नीति- काव्येषु भर्तृहरिनीतिशतकम् अत्यन्तं गौरवास्पदम्' इति, 'सूक्तिसन्दर्भेषु सहस्राणि नीतिवचनानि' इति च अभिहितचरम् । अथ कतिपयान्यनीति- काव्यानां परिचयः अधस्तात् प्रदीयते ।। (१) चाणक्यनीतिशास्त्रम् । एतत् खलु राजनीति समुच्चय- चाणक्यराजनीति-वृद्धचाणक्यादि-नानाऽभिख्याभिः अभिख्यातम् । चन्द्र- गुप्तामात्यस्य (अर्थशास्त्रकर्तृतयाऽपि प्रसिद्धस्य) चाणक्यस्य कृतिः एषा इति श्रूयते किल । प्रमाणं तु अत्र किश्चिद् नोपलभ्यते । विभिन्नपाठाढ्यानि अस्य नानाशाखासंस्करणानि प्रचरितानि । तथा च, एकस्मिन् संस्करणे तुल्यपरिणाहेयु सप्तदशभागेपु विभक्ताः ३४० श्लोकाः, भोजराजनाम्ना प्रसिद्ध अपरे च अष्टप्नु अध्यायेषु ५७६ श्लोकाः सन्ति । अत्र सकलोऽपि खलु लोकः नीतिवाक्यविषयी कृतो दृश्यते । यथा, 'सकृज्जल्पन्ति राजानः सकृज्जल्पन्ति पण्डिताः। सकृत् कन्याः प्रदीयन्ते त्रीण्येतानि सकृत् सकृत् ।' इति । शैली अस्य सरला, छन्दश्च मुख्यतः अनुष्टुप् ॥ (२) वररुचिनाम्ना प्रतीतं नीतिरत्नं, (३) घटकर्परनाम्ना प्रसिद्धः नीतिसारः, (४) वेतालभट्टनाम्ना विश्रुतः नीतिप्रदीपश्च लघुश्रेणिकानि नीतिकाव्यानि सन्ति येषां प्रणयनकालोऽनिश्चितः, पद्यानि च कतिपयानि येषां मनोहराणि ।।

·१५५ अष्टात्रिंशः खण्डः ] नीतिकाव्यम् (५) समयमानुका, (६) चारुचर्या, (७) कलाविलासश्च इत्येतानि त्रीणि एकादशशतकभवत्य महाग्रन्थकारस्य क्षेमेन्द्रस्य कृतित्वेन प्रसिद्धानि । एतैश्च क्षेमेन्द्रस्य कृतित्वं (skill) यथा द्योत्य न नया तदीयः रचनान्तरैः ।। ग्रन्थकारान्तरप्रणीनानि यानि नीति काव्यान्तराणि, तेषां स्वल्पमहिम- शालितया न तानि इह उल्लिखामः ! .

·अथ षष्ठोऽध्यायः (३६) कौटल्यकृतम् अर्थशास्त्रम्' । (१) अर्थशास्त्रस्य महत्त्वम् । दक्षिणापथेन संस्कृत साहित्याय यद् यद् दत्त तत्र कौटल्यकृतम् अर्थशास्त्रं निरतिशयगौरवं खलु अस्ति । एत- दुपलब्धिकालाद् भारतस्य प्राचीन संस्कृति (Culture) सभ्यताविषय- कम् अस्मज्ज्ञानं प्रायः रूपान्तरं प्राप्नोत् । एतत्प्राप्तेः प्राग् यूरोपीयाः 'राज- धर्मज्ञानशून्याः खलु भारतीयाः अभवन्' इति मन्यन्ते स्म । प्रायश्च पाश्चात्य विपश्चितां 'चिन्तन शूराः उद्यमकातराः खलु भारतीयाः' इति मतम् आसीत् । कौटल्यस्य अर्थशास्त्रे न केवलं शासनसिद्धान्ताः एव अपि तु प्रबन्धपद्ध- तयोऽपि विस्तरेण वर्णिताः । अस्य वर्ण्यविषयेषु हि विविधानि राज- कर्तव्यानि, ग्रामरचनाः, कृषि-भू-वाणिज्यसम्बद्धाः विचाराः, अर्थकरी- कलानां ललितकलानां सुरासक्नस्य (Excise), वनानां खनीनां च उन्नयनो- पायाः, नानादण्डप्रकाराः, विविधाः भूषेवन (Irrigation) विधयः, नाना- दुर्भिक्षरूपाणि चेति बहवो विषयाः सन्ति । उपदेश्य-व्यवहार्यत्वयाः कोऽपि अन्योन्यानुरूपः संयोगः अत्र दृश्यते, एष एव अस्य महान् विशेषः । तस्मात् संस्कृतसाहित्ये वर्तमानः अस्य ग्रन्थस्य महिमा ग्रीकसाहित्ये वर्तमान अरिस्टाटल-प्लेटो-ग्रन्थानां महिमानं भृशम् अतिशेते ।। (२) कर्ता (क) अथ को नु अस्य ग्रन्थस्य प्रणेता इति जिज्ञासायां दिष्ट्या प्रन्थान्तेऽयं श्लोकः पठ्यते- १. अयं च निबन्धः अखिलभारतीय प्राच्य सम्मेलनस्य (All-India Oriental Conference) मुंबई नगरभूते पञ्चदशेऽधिवेशने स्वीकृतः पठित- श्चासीत् ॥ २. त्रयोदशनाटकचत्रकर्ता भासः, प्रसिद्धभामहालङ्कारग्रन्थप्रणेता भामहः, अवन्तिसुन्दरीकथायाश्च रचयिता अपि दाक्षिणात्यः किल बभूव । एवमन्येऽपि अनेके दक्षिणात्य कृतिकाराः स्वकृतिभिः संस्कृतसाहित्यनिधिं समवर्धयन् । [१२६] ·पुनश्च तत्रैव । : नवत्रिंशः खण्डः] कौटल्यकृतम् अर्थशास्त्रम् 'येन शास्त्रं च शस्त्रं च नन्दराजगता भूः। अमर्पणोद्ध तान्यशु ने शास्त्रनिई कृतम् ।' इति । स्थ्यमेव विष्णुगुमश्चकार मुत्रं च भव' इति अधीयते। एमेव 'कौटिल्येन कृतं शास्त्रं विमुच्य प्रविस्तरम (१,१) इति, कौटिल्येन नरेन्द्रार्थे शामनन्य विधिः कृतः (१) इति च नाना उल्लेखाः कविश्यकाः स्वयं प्रधानले नभ्यन् । यः विप्न. गुमः स एव कौटिल्यः इत्यपि च एते उल्लेख स्पष्टी संयति । (ख) बाह्यमाच्यम् अधिकृत्य इदं तावद् अबधेयतां गच्छनि- (१) अर्थशास्त्र सक्षिपन् कामन्दः स्वत:तिशास्त्रन्य (कानन्दकीय- नीतिशास्त्रस्य) श्रामुख विष्णुगुप्त स्तौति ।। (२) दशकुमारचरिते अष्टमोच्छ वाले दण्डिना भरिणतम्- 'इयमिदानीम् आचार्य विष्णुगुप्तंद मौर्यार्थ पड्भिः श्लोइनहरें: सक्षिप्ता' इति ।। अन्यच्च, नृपाणां दैनिकी चर्याम् उपनिबध्नता इण्डिना कतिपयानि स्थलानि अर्थशास्त्राद् अक्षरशः गृहीतानि । दशकुमारचरिने लामदत्तवृत्तान्त च 'कौटिल्य-कामन्दकीयादिनीति पटतकौशलम् इति वदता दण्डिना पुनः कौटिल्योल्लेखः कृतः ।। (6) जैनानां नन्दिसूत्रेषु, पञ्चतन्त्रे, सोमदेवकृते नीतिवाक्यामृते कालिदास कृतीनाम् उपरि मल्लिनाथटीकासु च चाणक्यकृतार्थशाबस्य उल्लेखाः लभ्यन्ते ।। (४) वक्ष्यमाणैः प्रमाणैश्च कौटिल्यस्य चन्द्रगुप्तमौर्येण सह सम्बन्धः सिध्यति- (क) नवैव तान् नन्दान् कौटिल्यो ब्राह्मणः समुद्घरिष्यति । कौटिल्य एव चन्द्रगुप्त राज्ये ऽभिपेक्ष्यति ।। इति विष्णुपुराणे ॥ नव नन्दान् द्विजः कश्चित प्रपन्नानुद्धरिष्यति । स एव चन्द्रगुप्त' वै द्विजो राज्येऽभिपेक्ष्यति ॥ इति भागवतपुराणे॥ एतादृशान्येव वचनानि तावद् वायौ मत्स्ये ब्रह्माण्डे च उपलभ्यन्ते।

·, संस्कृत साहित्येतिहासः [ षष्ठोऽध्यायः (ख) पुराणेषु चाणक्यविषये यदुक्त तदेव जेनबौद्धसाहि- त्ययोः बहुत्र उपलभ्यमानैः उल्लेखैः समर्थ्यते ।। (ग) मुद्राराक्षसे हि नव नन्दान् घातयित्वा चन्द्रगुप्तराज्य स्थिरयितु चाणक्यकृतः प्रयत्नः विषयीकृतः ।। (५) अभिधानचिन्तामणिगतन- 'वात्स्यायनो मल्लनागः कुटिलत्रणकात्मजः । द्वामिल: पक्षिलस्वामी विष्णुगुप्तोऽगुलश्च सः ।' इति पञ्चेन ज्ञायते यच्चाणक्यः नानासंज्ञाभिः प्रसिद्धो बभूव इति । श्रामु संज्ञासु च विष्णुगुप्तः इति तस्य मुख्य नामधेयं, चाणक्य इति चणकस्य अपत्यत्वद्योतकं विशेषणं, कौटल्यः इति कुटलगोत्रसूचक विशेषणं, कौटिल्यः इति च कुटिल नीति मत्त्वपिशुनं विशेषणं भाति ।। (६) एक पुरुष कृतित्वम् अर्थशास्त्रस्य । स्वयम् अर्थशास्त्रे द्विसप्तति- कृत्वः 'इति चाणक्यः' 'नेति चाणक्यः' इत्येताहगंश यानि वाक्यानि अधीयन्ते तानि आदाय अध्यापकप्रवर हिल भेंट (Hillebrandt) महाशवेन अर्थश रूस्य एकपुरुपकृतित्वं, विशिष्य चाणक्यकृतित्वम् एव, संशयितम् । तन्मतेन हि समानसम्प्रदायानुयायिभिः अनेक भिः अर्थशास्त्रं प्राणायि । नहि 'इति यास्कः' 'इति पतञ्जलिः' इत्येवंविधानि वाक्यानि निरुक्त महाभाष्ये च आसाद्यन्ते । हिलटमतं प्रत्यवतिष्टमानः अध्यापकप्रवर जैकोबिस्तु नानककवीर- तुलसीदासादयोऽनेके कवयः अन्ये ग्रन्थकाराश्च विनयदर्शनार्थम् एवं स्वनामो- पन्यासं चक्रः इति मन्यते । अथ अर्थशास्त्रेण स्वसम्प्रदायः प्रवर्तितः न तु तत्सम्प्रदायेन अर्थशास्त्रम् इत्यस्य साधकानि नाना प्रमाणानि लभ्यन्ते । तथा हि- (१) कामन्दकः अर्थशास्त्रकतुः एकपुरुषस्य नामधेयं स्मरति, तथा- विधसम्प्रदायं च न कापि उल्लिखति ।। (२) 'पृथिव्या लाभे पालने च यावन्ति अर्थशास्त्राणि पूर्वाचायः प्रस्थापितानि प्रायशस्तानि संहृत्य एकमिदमर्थशास्त्रं कृतम्' इति ग्रन्थादौ १-जैनग्रन्थेषु स्थविरावलीचरितं, नन्दिसूत्रम्, ऋषिमण्डलप्रकरणवृत्तिश्च प्रश्न उल्लेखमर्हन्ति । बौदग्रन्थेषु तु विनयपिटकोपरि बुद्धघोषकृता समन्तपशादि- का नाम टीका च, महावणसटीका च इति द्वौ अन्न उल्लेखनीयौ स्तः ॥

·नवत्रिंशः खण्डः कौटल्यकृतम् अर्थशास्त्रम् एकोदेश्यकत्वं ग्रन्थस्य तेन यदुक्त तत् सर्वत्र ग्रन्थे नैकम्मिन् अपि स्थन्ने व्याघातदोषो दृश्यते ॥ (३) यदि हि चाणक्यपरकालभवः कश्चिद् अन्य प्रणेता स्यात् तहिं 'इति चाणक्यः' 'नेति चाणक्यः' इति आचार्याः' इत्यादीनि चाणक्यस्य आचार्यत्वसिद्धेः वचनानि निरर्थकानि एव स्युः।। (४) चाणक्येन स्वयं न्यूनान्यूनं चतुर्दशाधिकशतकृत्वः पूर्वा- चार्याणाम् उल्लेखं विधाय तेषां मनानि आलोचितानि ।। (५) ग्रन्थे सर्वत्र ग्रन्धक नामधेयं तद्विषयकोल्लखो वा एकवचने एव उपलभ्यते ।। (६) ग्रन्थादौ अप्रमादं प्रणीता विषयानुक्रमणिका दृश्यते । प्रन्यो- देश्यस्य ग्रन्थरचनायाश्च दुर्लभम ऐक्यम् (Unity) अवाप्यते ।। ग्रन्थादेव तावद् ज्ञायत यद् अर्थशास्त्रका एतच्छास्त्र विषयकान् नाना सन्दर्भान् वीदय तपाम् उपादेय भागान् आदाय अन्धोऽयं निर्मितः । 'राज्याधिकृतेभ्योऽपि तेन एतद्घन्धोपयोगिनी पर्याप्रसामग्री उपलब्धा स्याद्' इत्यपि सम्भाव्यते, परं 'ग्रन्थाऽयं चानाक्यकृतिः नास्ति' इत्यस्य साधक प्रमाणं नोपलभ्यते । (३) ग्रन्थरचनाकालः। (१) डाक्टरशामशास्त्रिकृतस्य अर्थशास्त्रानुवादस्य (महीशूरनगयो १६२३ मिते ख्रीष्टाददे प्रकाशितस्य ) भूमिकायां डाक्टरफ्लीटमहोदयेन अस्य सम्भाव्यकालः ब्रीष्टपूर्व ३२१ तमस्य २६६ तमस्य च अब्दस्य अन्तराले अवधार्यते । जैकोबि टामस ( Thomas) प्रमुखैः विद्वद्भिश्च फ्लोटसम्भा- वितः कालः प्रमाणी क्रियते ।। (२) अध्यापकजौलि ( Jolly )-मतेन तु ख्रीष्टतुर्यशतकस्य काम- सूत्राख्येन ग्रन्थेन सादृश्यं विभ्रतः ग्रन्थस्य अस्य कालोऽपि प्रायः खीष्ट- तुर्यशतकम् एव अङ्गीकर्तुम् उचितः । मैगस्थनीज़ लेखेघु एतन्नामधेयम्य अनुपलम्भाद् जौलिमहाशयः विशिष्य तथा विश्वसिति । आधुनिकानाम् अनुसन्धातृणां तु मते नहि मैगस्थनीजस्य मौनं वा वचनं वा परमं प्रमाणं भवितुमर्हति । यतः, 'लिपिकलानभिज्ञाः खलु भारतीयाः' इति तदुक्तौ अद्य कस्य विदुषोऽस्ति विश्वासः । अथ 'भारतीयभाषासाहित्योभयपरिचय शून्यस्य मैगस्थनीजस्य माझ्यं तावद् याथातथ्ये अल्बेनिसाक्ष्यादपि ·१३० संस्कृत साहित्येतिहासः [ षष्ठोऽध्यायः अपकृष्यते' इति अध्यापकजौलिः स्वयमेव स्वीकरोति । वस्तुतस्तु मौर्यशासन- पूर्वकालिकस्य भारतस्य खलु चित्रम् अर्थशास्त्रे आरोपितं दृश्यते' । यदि च सूक्ष्मपर्यवेक्षकोऽपि मैगस्थनीज़ः अभविष्यत् तदापि स्वभावतः तस्य च चाणक्यस्य च वर्णनयोः अन्योन्यभेदः अवश्यम् अभविष्यत् । कैषा वा वाचोयुक्तिर्भवति 'मैगस्थनीज़लेखेषु चाणक्यविषयकः उल्लेखो नोपलभ्यते ।' इति । मैगस्थनीजलेखपु नन्दानाम् अपि उल्लेखः यदा नास्ति तदा चाणक्यस्य कैव कथा ? (३) विएटरनिटजस्य मतेन ख्रीष्टचतुर्थशतके अर्थशास्त्रस्य प्रणय- नम् अभूत्, कश्चित् पण्डितश्च, न तु राजनीति कुशलो विद्वान् , अस्य प्रणेता भाति । परं भारत वर्षे या हि राजनयज्ञः स एव पण्डितः, यश्च पण्डितः स एव राजनयज्ञोऽपि भवितु शक्नोति, नहि पण्डितराजनयज्ञधर्मयोः तथा विरोधोऽस्ति । माधवसायणौ हि द्वौ भ्रातरौ योग्यौ राजसचिवौ वेदादि- शास्त्राणां पण्डितौ च खलु अभूताम् इति तु तावद् मतऽत्र उपेक्षितम् एव । कोथोऽपि अस्य प्रणयनकालं नीष्टचतुर्थशतकम् एव अङ्गो करोति ॥ (४) केचित् तु कौटिल्यस्य ( कुटिलाख्यस्य महाभागस्य ) ऐति- हासिकव्यक्तित्वम एव निषेधन्ति परम् 'अर्थशास्त्रस्य कर्तु: वास्तविक नाम- १--अर्थशास्त्रे श्रालिखितासु तत्कालिकीपु सामाजिकावस्थासु कतिचिद् इमाः सन्ति- - (क) राजनियमविरुद्धाचरणे ब्राह्मणोऽपि वध्यः बभूव ॥ (ख) राजप्रजाहितार्थ मन्दिरधनापहरणम् अपि नानुचितम् अभवत् ॥ (ग) विशिष्टातस्थासु दाम्पत्यसम्बन्धविच्छेदः वैधः अभिमतः श्रासीत् ॥ पत्यौ मृते चिरप्रवजितेचा नारीणां पुनर्विवाहो धर्मशास्त्रानुमतः अमन्यत ॥ अथर्ववेदोक्तानि यातुधानकर्माणि (Witch-craft) अन्वष्ठीयन्त ॥ (च) वैश्वानर-संकर्षण-महाकच्छानां पूजा प्रचलिता अभूत् ॥ (छ) यौवनावस्थां प्राप्य कन्या पतिवरणे स्वतन्त्रा श्रामीत् ।। (ज) ब्राह्मणः शूद्राम् अपि उपयन्तुम् पाहत् ॥ (झ) ब्राह्मणोऽपि सैनिकवृत्त्या अजीवत् ।। २-दृश्यतां Calcutta Review 1924 (April) ३-दृश्यतां J. R. A. S. 1916 (130) ·बभूव' इति नवत्रिंशः खण्डः कोटल्वकृतम् अर्थशास्त्रम् धेयं विप्णुगुप्तः कौटिल्यञ्च कुटिल नीनिनिपुणत्वान तन्य उपाहः किल तावद आवेदितचरम एव (५) चाणक्यस्य बीपूर्व चतुर्थ शतकभनत्वं नावन नन्य चन्द्रगुन- मौर्येण सम्बन्धाइव स्पष्टम् । नरेन्द्रार्थ नौयार्थ-प्रभृतिभिः पर्दैश्च चन्द्रगुन- जीवनकाल पब अर्थशास्त्रं प्रणीतम् अनूद' इनि आयानि !! (क) युता-राजुका-पापल्डेपु-समाज-महानाना प्रभृतीनि पदानि च यदर्थवाचकानि अर्थशास्त्र तदर्थवाचकानि अशोकन्नावयु अपि अत्र- लोक्यन्ते । अर्थशास्त्रस्य पदान्नराणि च अशकलेखेषु अर्थान्तरेषु प्रयुनि. कानिचिच्च अस्पष्टार्थानि सञ्जातानि ।। (७) चक्रवाक-शुक-नारिकादिजीवान: हिंसानिषेधः, भैषज्योप- योगिनुपादीनां वृक्षाणां च आरोपणविधानम् , मार्गेषु कूपरखननादेशः, एवं विधान्यविधिनिषेधाश्च, यथा अर्थशाने तथैव अशोकलेखेषु अपि अधीयन्ते । (८) केचित् तु अर्थशास्त्रस्य शैली बाह्याकृतिश्च अत्य अतथापुरा- तनत्वं द्योतयतः इति आकलयन्ति । यतो हि स्वयं ग्रन्धसाक्ष्येण ज्ञायतं यद् आये अर्थशास्त्रे पञ्चदशखण्डेषु विभक्तपु पञ्चाशदधिकशताध्यायेयु श्लोकानां षट् सहस्राणि अभूवन इति । अधुन लभ्यनाने तु अर्थशास्त्रे भूरिगद्यस्थ- लानि अपि अवलोक्यन्तं । अथ इमं स्वरूपविरोध परिजिही पवः अन्ये वदन्ति-'दण्डिनः पूर्वे सर्वे ग्रन्थकाराः' अर्थशाबात् श्लोकान् उद्धरन्ति, परकालिकाश्च गद्यस्थलानि । अथ (प्रायः ३५० मिते भीष्टान्द) यावल्क्य- स्मृतौ सहगृहीतायां सत्यां वीष्टस्य पञ्चमशतके यदि नान अत्र सूत्रात्मको भागः समयोज्यत । तत् बीस्य प्रारम्भिक शतकेषु अर्थशास्त्रे काऽपि रूपपरिवृत्तिः समजायत इति । परम् अत्र एतन् प्रष्टव्यं भवति किनिमित्तं, कस्य हितार्थ, केन च एषा परिवृत्तिः कृता' इति । इदं तु तावद् विश्व- स्यते यद् देशे सर्वत्र अर्थशास्त्रे विदुषां यथा महानुरागः आसीत् न कालस्य प्रक्षेपकाणां च प्रहरणोद्यताद् हस्ताद् एतद् अवश्यम् अरक्ष्यत इति । न केवलम् एतावदेव । अर्थशास्त्रारम्भे अप्रमत्तं प्रणीता विषयानुक्रमणिका लभ्यते यत्र सर्व प्रकरणप्रतिपाद्यार्थाः यथाक्रम निर्दिष्टाः सन्ति । नस्माद् १-यथा, नारदस्मृतौ वात्स्यायनबौधायनवासिष्टधर्मसूत्रेषु पालिजातकेषु च अर्थ- शास्त्रात श्लोकाः एव उद्धताः ।। २-भवभूनेः महावीरचरिते, कामन्दकीयनीतिसारीकासु, अमरकोषटीकायां कालिदासरचनाटीकासु च अर्थशास्त्राद् गद्यस्थलानि एवं उतानि ॥

·संस्कृत साहित्येतिहासः [ पाठोऽध्यायः रचना अस्य सुचिन्तितरचनाविधिना अभवद् इति निश्चीयते। प्रक्षेपाश्च भारते केवलं मनु-याज्ञवल्क्य-व्यासादि प्रणीतेषु धार्मिकेपु आर्षेषु ग्रन्थेषु एव अभवन् न तु ऐतिहासिकेपु ।। अथ प्रकरणेऽत्र दण्डिसादयं विशिष्य महत्त्वास्पदं खलु अस्ति । उपलभ्यमानस्य अर्थशास्त्रस्य कतिपयानां स्थलानाम् अक्षरशः दरिडना गृहीतत्वाद् अद्यत्वे प्रचरितस्य अर्थशास्त्रस्य दण्डिदष्टत्वं प्रमाणान्तरं नैवा- पेक्षते । अपि च, इयमिदानीम् आचार्य विष्णुगुप्नेन मौयार्थ पड्भिः श्लोकसहस्रः सङक्षिता इत्येषोऽपि अर्थः ग्बलु दण्डिना अनूदितो दृश्यते । तस्माद् न दण्डिपूर्वम् अर्थशास्त्ररूपपरिवृत्तिः जाता इति आयानि । किं वह दण्डिनःपश्चात् सनमशनकानन एया परिवृत्तिः संवृना ? न चेत, का एवं सम्भावितबान ? न कोऽपि इति प्रयुच्यत । दण्डिनः पञ्चाशद्वर्ष मितान् कालाद् अपि न्यूने परकाले जानेन भवभूतिना यद् अर्थशान्य सूत्रात्मक स्थलम् उदाहतम् तद् अर्द्धशताब्दीतोऽपि ऊन काले कस्य मते सम्भवं स्यात् ।। अथ स्वयं ग्रन्थे पठ्यते 'स्वयमेव विष्णुगुप्तश्चकार सूत्रं च भाष्यच' इति । ख्रीष्टस्य आद्यासु शताब्दीपु अर्थशास्ले जातायाः रूपपरिवृत्तेः समर्थक प्रमाणं तु नोपलभ्यते । अथ श्लोकपदेन द्वात्रिंशद्वर्णाः अत्र पाहाः' इनि पी. वी. काणे ( Kane ) महोदयदर्शितेन प्रकारेण 'षटमहमश्लोक- मङ्ख्या ग्रन्थस्य लेखकेन स्वयं दर्शिता, गदां चापि श्लोके: मह अद्यत्वे नत्र लभ्यते' इनि शङ्काऽपि निरत्यते ।। (४) शैली। अर्थशास्त्रस्य शैली आपस्तम्ब-बौधायनादि धर्मसूत्रशैलीम् अत्यन्तम् अनुहरति । अत्र गद्यं पद्य च उभयं मिश्रितं दृश्यते । वस्तुतस्तु इह गद्यपद्ययोः प्रत्येकम अन्योन्यस्य पूरक वर्तते । एकेन विना अन्यद्धि अपूर्ण तिष्ठति । पुनश्च, एककत को खतु अस्य सूत्र-भाध्यभागौ । कचित् कचिच्च- भाध्ये तादृशः एव वाक्योपन्यासः लभ्यते यादृशः उपनिषत्सु ऊर्ध्वकालिक (Later)-ब्राह्मणेषु च { आदितः यावदन्तं च रचनायाः स्थूलशरीरस्य इव सूक्ष्मशरीरस्यापि किमपि एकरसघटनासौन्दर्य ग्रन्थमेनं व्याप्नोति । कचित् कचित् पाणिनिव्याकरण विरुद्धप्रयोगाः अपि उपलभ्यन्ते । तथाहि पाणिनि- मम्मतानाम् औपनिषत्क-रोचन्ते-चातुश्रिका-शब्दानां स्थाने इह यथा- क्रमम औपनिषदिक-रोचयन्त-चातुरधिका-शब्दाः प्रयुक्ताः अवाप्यन्ते ।। || इति ।।

·ग्रन्थानां, तत्कणां, तदालोचकानां, नदन्तरागतानां नृपाणां प्रसिद्ध भौगोलिक-ऐतिहासिक-स्थानादीनां च नामानुक्रमणी [पाठकानां सुविधा पृष्ठ संख्या समं पंक्ति संख्याऽपि अत्र दीयते । बिन्दु पूर्व पृष्ठ संख्या तदनन्तरं च पंक्ति संख्या इति बोध्यम्, यथा- २३.३= पृष्ठ २३ पक्ति ३, ६१.दि.२=पृष्ठ ६१ टिमणि २; १६.२१- २६= पृष्ठ ९६ आ पंक्ति २१ यावन् पंक्ति २६; १८-६५.=आ पृष्ठ १८ यावन् पृष्ठ ६५; इत्यादि। तत्र संकेताः-म-म=महाभारतम्, प. पाश्चात्यः विद्वान्, अर्थ = अर्थशास्त्रमः मृच्छ०=मृच्छकटिका नाटकम, कालि०= कलिदासः।] प प्रगतम् ११५-२०; अभिज्ञान शाकुन्तलम् (कालिदा- अग्निः, वैदिकी देवता १६.१२; सन्य), 'शकुन्तला' इति संक्षिप्तं अग्निपुराणम् , रामायणम् अनु नाम, 'कालिदासः' 'शकुन्तला' सरति, २३.३; च श्यताम् , अपि च ६६.१६; अग्निमित्रः, नृपः, ६७.१०, ७६.१३; ६८-७०; चत्वारि संस्करणनानि अंक्वेटिल डूपरेनः, स उपनिषदा ७८.१४; चारित्र्य रूपान्तरं लैंटिन भाषायां परिय- २६.२१-२६; ११६.४; नाय ६.६, अभिधानचिन्तामणिः, चाणक्यः अचलः, कविः, ८६.३; अथर्ववेदः, अस्मिन् पुराण शब्दः नाना संज्ञाभिः प्रसिद्धो बभूव १२८.५; ४४.१५, पुराणाल्यानानाम् उल्ले- अभिनन्दः, ६६.३; १०८.२६; खः ५२.६: अन्योक्ति मुलगता, (शम्भुना अभिनव गुप्तः, ६१.टि.२; रचिता) ११५.१६; अभिषेक नाटकम् , ( भासस्य ) अन्योक्तिशतकम् , वीरेश्वरेण दश्यतामभासः, ·दासेन तुलना १३४ संस्कृत साहित्येतिहासः अमरः, १६.३७ भासकाल विषये ६४.१% ६५.८% अमरसिंहः, विक्रमादित्यसभ्यः | अश्वघोषः, बौद्ध महाकविः, तेन ८१.२४; संस्कृतमेव आश्रितम् १६.७; अमरुः (अमरूकः), ११३.६; २३.६ भासप्राकृत-तुलना ११७-११८, ६२.३, ६३.२; कनिष्क काल अमृतानन्दः, ६०.१६ समभवः ६५.२, ८८.४, कालि- अयोध्या, १०५.२५, ८०.२१-७; अरिस्टाटलः, अर्थशास्त्रस्य महिमा ८४.५, ८५-१११, ११०.१६, ऽस्य ग्रन्थस्य महिमानम् अति- | अष्टाध्यायी, (पाणिनि कृता) दृश्यतां शेते १२६.१७, पाणिनिः, तस्याः प्रभावः हरिवों- अर्जुनः, ९७.२५; १८.३; परि २६.२६७ अर्जुनमिश्रः, महाभारत टीकाकारः ३४.२२. आदि पुराणम्, वीक्ष्यताम् ब्रह्म- अर्जुनवर्मा, टीकाकारः, ११७.२०; पुराणम् । ४६.३, ५०.१६; अर्थशास्त्रम् , (कौटिल्य प्रणीतम्), आनन्द वनः (१) आचार्यः पुराणानि उदाहरति ५१.२२; ८७.२१; (२) अमरूक कीर्तर्यात भासम उदाहरति ६१.६; कालः ११८.१६ ६१.५, ६४.२३, १२६-१३२, आपस्तम्ब सूत्रम्, भविष्यत् अलक्षेन्द्रः, तस्य प्रभावः चिरस्थास्नुः पुराणम् उदाहरति ५१.१२, नाभवत् ८.२३, ५१.१६; अस्य शैली अर्थ० अनु- अलंकारसूत्रम् , वामन कृतम् हरति १३२.२२ ५०.टि.१% आर्नाल्डः, प.व; महाकाव्यलक्षण अवदान शतकम् १०६.२५, अवन्ति १११.१३; आर्य भट्टः, ८३.२७; अवन्तिवर्मन् १०८.२४; आर्या सप्तशती, गोवर्धन प्रणीता, अवन्ति सुन्दरी कथा, १२६.टि.स ११५.१३-२३, अविमारकम् , (भासस्य) दृश्यताम् आश्वनायन सूत्रम् । अत्र पुराणो- भासन ल्लेखः ५१.२४; गृह्यसूत्रम्, अशोकः, तस्य सिद्धपुर शिलालेखः म.भ. विषये ३६.१२ विषये २१.८;

·नामानुक्रमणी इत्सिङ्गः, ६०.१३७ २०.१८. ऐहोल शिलालेखः, अस्मिन् १०२.२७; १०२.३०; भर्तृ हरि कालिदासः संकीयते ७६.७, विषये ११६.१३-१७; ८१.२१; ९७.३, इलावतं, अर्याणां मूलनिवास क स्थानम् ४६.१६; रामायणन्य टीकाकारः उ-ऐ २५.१५, उन्जयिनी, ११०.७; कनिष्कः, ६०.२६, ११.०.११; कन्नौज, १०४.४; उत्तरराम चरितम् ५६.५; कपिल वस्तु, ६१.१६; उद्भटः, ११२.२१% उपनिषद्, वरिष्ठं गरिष्ठं च ज्ञानम् कष्करणाभ्युदयम्, १०८.२३; कवीरः १२८.१६; ६.४;पारसीक भाषायांरूपान्तरम् ६.५; लैटिन भाषायां रूपान्तरम् कलाविलासः, (क्षेमेन्द्रस्य) १२५.१; ६.७; शोपनहारे प्रभावः ६.११; कल्हणः, हीरोडोटसेन तुलना ८.५; १०८.१४, तासु गद्यस्य आंशिकः प्रयोगः कविपुत्रः, कालिदासान् पूर्वः ६७.५; १८.१०, ९१.४; कविरहस्यम् , १०८.५ उषभदत्त, ११०.६%3 ऋग्वेदः, भापा स्वरूपस्य प्राचीन कविराजः,१०७.१५-२३; तमः आदर्शः ऽत्र लभ्यते ११. कवीन्द्रवचन समुच्चयः, प्राचीनतमः १-४; स समयः छन्दो बद्धः सदुक्ति संदर्भः १२३.७; १८.८, अस्य सम्वाद सूक्तेषु क्षेमेन्द्रः, १०३.२४; १०६.१-५, काव्यस्य मूलम् रामायणस्य वायव्य दिगुदितां ४६.२४; ११२.१०% शाखाम् अनुसरति २६.२, म.भ. ऋतु संहारम् , ६६.१७, ७०-७१, विषये ३७.६-१३; नीति काव्य ७६.८%, अस्य प्रविविक्तता ७६ कर्ता १२५.२ १०५.१३,११२.४; काटयवेमः, विक्रमोर्वशीयस्य टीका- ऋषभदत्तः११०.६%3B कारः ७८.४ ऋष्यशृङ्गः, ६२.५ काठकसंहिता, ४०.४; ऐतरेय ब्राह्मणम्, अत्र नीतिकाव्यस्य काणे (पी.वी.) अर्थ. विषये निदर्शनानि दृश्यन्ते १२३.५, १३२.१८ ·विष्ण गुप्तं स्तौति संस्कृत साहित्येतिहासः कात्यायनः, पाणिनेः अर्वाचीनः १११.२२; ११२.४; अस्माद् १२.६;संस्कृतस्य भाषित भाषात्व अनन्तरं पदं भर्तृहरेः ११५.१८%, विषये १६.१ काव्य प्रकाश, १०४.१३% कादम्ब कामदेवः, १०७.१७; काव्यादर्शः, अस्मिन् वैदर्भी लक्षणम् कादम्बरी, अस्याम् अतिशयोक्तिः ६०.टि.३; १६.२ काव्यालङ्कारः, एतदाख्यो ग्रन्थः कादम्बरी कथासार, १०६.२८% भासेन रचितः ६०.६; कान्यकुब्जम् , ३०.१४; १०७.१०; काशिकावृत्तिः, ६७.५; १०२.२७; कामन्दकः, १०६.५%, १२७.१०; अर्थ० कर्तृत्व विपये काशी, ६०.२०; १२८.२४७ किरातार्जुनीयम् , ६७-६६; काम्पिल्यम् , नगरं, ३०.१४; कीथः, (डा० ए.बी.), प.व; भास कामसूत्रम्, अनेन सह अर्थसा- विषये ५५.६ ऋतु संहार विषये दृश्यं १२६.२४; १०१.२२; ७१.५, कालिदास काल विषये १०४.६७ ८४.२; ६२.७; १०६.६%; अर्थ काल विषये १३०.१४, कालिदासः, पाश्चात्याः तम् उप- तुष्टुवुः ७.४; तस्य कालोऽनिश्चितः कुन्दमाला, ८६.३०; ७.२५, रामायणस्य आधमयम् | कुमार गुप्तः, नृपः, ८२.२२; उपैति २३.५; भासं परामृशति | कुमारदासः, १०२.१; १०५-१०७; ५४.५; तस्य रूपकाणां पात्र कुमारसंभवम् , ६६.१६; ७३-७४; संख्या ५८.टि.२, ५८.दि.२%, ५२.२२, ब्रह्मा स्तुतः ८५.७, ५६.२१ मानवहृदयानुभूति ८७.२६,६१.६% १०६.५% प्रदर्शने भासः तम् अतिवर्तते कुमारिलः ३७.१८; ६०.१२७ ६२.३, ६५.टि.३; कृष्णः (१४०-६); १०५.६; ६६-८७; ६१.७, ६१.१३, | कृष्णनाचार्यः, १०४.२६; ६१.२२ ६१.२७; ९३.२०, कृत सम्वत्सरः, ८१.२१,८२.५% १४.१; ९६.५, ६७.३; ६७.६ | केसर देशः, कश्मीर एव ८२.१०% EE.E; १०५.२२; १०५.२६कोरिया देशः, अस्य बौद्धिक १०८.१६ ११०,२६,१११.१८, प्रवृत्तिषु संस्कृतस्य प्रभावः १.१७) ·नामानुक्रमणी कौटिल्यः (अर्थ० कर्ता), पुराणानि , उदाहरति ५१.२२; १२६-१३२ कौशाम्बि, ३०.१४; चट्टोपाध्यायः १४.६; चन्द्रगुप्त द्वितीयः ८२.१४; ८३.२४; ख-घ चन्द्रगुप्त मौर्यः, चाणक्येन नह खण्डनखण्ड खाद्य, १०४.२३; मंदत्यः १२७.२१-२६; गणपतिः (त० ), शास्त्री, भात- चन्द्रवरदाई, पृथ्वीराज रासो कर्ता नाटकानां सम्पादकः ५५.५; १२.१६ गएडीस्तोत्र गाथा, ६३.१; चन्द्रशेकरः, अभिज्ञान० टीकाकार: गउड़ वह, १०७.२-१४; ७६.१८% गरुड पुराणम् , रामायणम् अनुस- चाणक्य नीति शान्त्रम् , चाणक्य रति २३.४; इतिहासांशः ४७.६%; राजनीतिः, १२४.१५-२५, गारेशियो (जि०) प.त्र; रामायणम् चारुचर्या ( क्षेमेन्द्रन्च ) १२५.१; अनूवाद २५.१२ चारुदत्तम् १०.५ गिरनार, ११०.२०, चारुदत्त नाटकम् , (भासस्य), गीतगोविन्दम् , ( जयदेव कृतम् ) दृश्यताम भासः, मृच्छ० अस्माद् भागवतं पूर्व ५३.१७; तुलना ६१.टि.२, ११६-१२२ चिदम्बरः १०८.३ गेटो, शकुन्तला-शैलीम् अनुससार ६.४, ६८.२०; ७६.२४;८५.२९; चिन्तामणिः विनायकः वैद्यः, म.भ. गीतगोविन्द विषये १२०.६; विषये ३८.टि.२-३, ४०.२७%, गोवर्धनः, आर्या सप्तशती प्रणेता, ५३.३, भागवत ५३.१४-१५ ११५.१५७ गौतमः, तस्मिन् काले संस्कृतं चीन (देशः) अस्य वौद्धिकप्रवृत्तिषु भाषिता भाषा वभूव, १६.५; संस्कृतस्य प्रभावः १.१७; घटकपर कविः, (१) नीति सार कता चौरपंचाशिका, ११६ १२४.२६; (२) विक्रमादित्य छान्दोग्योपनिषद्, पुराणम् उदाहरति सभ्यो बभूव ११४.११; ५२.८% ग्रिमः, प.व भारोपीय वग-प्यूटानिक जन्मेजयः, ३२.६; ४१.२; रामायणे भाषा विषये ५.१३, वर्णनम् ४२.२८, नाटकन काल विषये ·संस्कृत साहित्येतिहासः जयः, महाभारतस्य आदिनाम ट ३१.२१ दाडः, (कर्नल) १०३.८% जयचन्द्रः, १०४.४; टामसः (एफ.डब्ल्यू) प.व., कवीन्द्र० जयदेवः (१) गीत गोविन्द कर्ता, सम्पादकः १२३.९; (२) अर्थः अस्माद् भागवतं पूर्व ५३.१७; काल विषये १२६.२१; ११९-१२२, (२) प्रसन्नराघव टेनिसनः, प.व; ७६.२४; कर्ता, भासं परामृशति ५४.१२; त-न जयप्राणः ( जापान देशः ) अस्य तंत्रवात्तिकम् , ३७.१७; बौद्धिक प्रवृत्तिपुसंस्कृतस्य प्रभावः | तंत्राख्यायिका, ११६.४; १.१७, तुरुष्क (देशः), अस्य बौद्धिक प्रवृत्ति- जयादित्यः, (काशिका वृत्ति कर्ता) पु संस्कृतस्य प्रभावः १.१६%; १०२.२८ तुलसीदासः, 'रामचरित मानस' जल्हणः, सुभाषित मुक्तावली कर्ता, २३.२१, १२८.२०; संग्रहीता १२३.१६; त्रिविष्टप, ( Tibet) अस्य भाषया जानकीहरणम् , १०५---१०७; मेघदूतम् अपि अनूदितम् जिनेन्द्र बुद्धिः (न्यासस्य कर्ता ) ७२.२२; १०२.२६% त्रिषष्टि शलाका पुरुष चरितम् ,. जोन्स, गीतगोविन्द विषये १०६.१८, १२०.टि.५ दण्डी, तस्मिन् अति शयोक्तिः जैकोविः, प.वः श्लोकच्छन्दसः १६.टि.१; पदलालित्यम् ८७.३; विषये २७.टि रामायण-प्रवि कालिदासाद् गृहीतवान् ८७.१९%; विक्तता विषये २८.१; रामायण- विष्णुगुप्तं परामृशति १२७. काल विषये २६.१२ ३०.३; ११-१७,१००.१६-१७,१०१.४; भासविषये ५४.६% कुमारसंभव १०५.१७, ११०.२६, १३१.१८, विषये ७७.२३; अर्थ० कर्तृत्व अर्थविषये १३२.५-१४; विषये १२८,२६; अर्थ. काल | दमयन्ती, १०४.६; विषये १२६.२१, द्रौपदी, ६७.२० जौलिः, प.व, अर्थ काल विषये दशकुमारचरितम् (दण्डिना प्रणीतम् ) १२६.२३, १३०.१; दृश्यताम् 'दण्डी ·, - , . नामानुक्रमणी १३९ दशपुरम् . १०५.७% नीतिसारः, चटकारस्य, १२४.२६; दशरथः, १०५.२५, नीति वाक्यामृतम् , सोमदेव कृतम् दशावतार चरितम , १०६.३; अत्र चाणक्यन्योलखः १२७.१८ द्वाराशिकोहः, उपनिषदां रूपान्तरम् नीलकंठः, महाभारतटीकाकारः, अकारयत् ६.५; ३४.१५, ३४.२२: दिङ्नागः, परोक्षतया मेघदूते परा ३४.२५, मृप्टः ८३.२०, ८६.३० नेपाल (देशः), ६२.१५ दुर्योधनः, ६७.१७; नेपधीयम् , नानाटीका विभूषितम् । दुष्टः, ८६.१७; १.दि.१; ६५.१६; १०४-१०५ देवधरः ( मी. आर.), भासविषय ५६.ट.१; प-फ धर्मशर्माभ्युदयम् , १०६.२४ पञ्चतन्त्रम् , अस्मिनगः व्यवहतम् धावकः, ५८.१६, ५६.५, ५६. १८.१४; नीति वचनानां महान धोयिकः, कविः, 'पवनदूत' कर्मा; राशिः १२४.११, अत्र चाणक्यो- मेघदूतम् अनुकृतवान् ७३.१; लेखः १२७.१८ ध्वन्यालोकः, कुमारसंभव विषये पंचरात्रम , भासम्य , हश्यताम ७४.टि.१; 'भानः'; नन्दिसूत्रम् , १२७.१८, पतंजलिः, पाणिनेः अर्वाचीनः नलः, १०४.६; १०८.२; १२.६:संन्कृतस्य भापित-भाषात्व नागानन्दम् , ५८.२०%, ५६.७, पक्षे १५.२२, १६.१, १७.६%; १०३.१४; १०८.२७; साकेतं स्मरति ३०.७; ६५.१३; नानकः, १२८.१६ कालि० तुलना ८०.७; अनेन नाभिः, भारतस्य प्राचीनं नाम विशालं नीतिकाव्यम् अनु- ४६.१६; शालितम् आसीत् १२३.६; नासिक, ११०.२०%; १२८.१७; निचुलः, परोक्षतया मेघदूते परामृष्टः । पद्मपुराणम् ५१.५; ८३.२०%3 पद्यकादम्बरी १०६.४; नीतिप्रदीपः, पवन दूनम् , धोयिकेन रचितम् , १२४.२७, नीति रत्नम्, वररुचेः, १२४.२६; पाटलिपुत्रम् , ३०.१५-१६ वेतालभट्टस्य, .

·३०.८, १४० संस्कृत साहित्येतिहासः १०.२६ प्रबोध चन्द्रोदयः, ६०.३; पाणिनिः, अष्टाध्यायी कर्ता, तस्य | प्रभाविक चरितम , १०३.२५; प्रभावः हरिवर्षोपरि ६.२९; तेन ! प्रवरसेनः, १०५.१६; १०८.१५; 'संस्कृत शब्दस्य प्रयोगः कृतः, प्रसन्नराघवम् , जयदेव कृत १०.१४; मध्यकाले मुख्यो प्रन्थ नाटकम् , भासं भासं परामृशति कारः १२.४; तस्माद् अर्वाचीनौ ५४.१२; कात्यायनः पतञ्जलिश्च १२.६; | प्रसेनजित् , कोसलराजः, बुद्धकाले संस्कृतस्य भाषित भाषात्व पक्षे १५.२०; १५.२५; तस्मात् प्राग् प्रियदर्शिका, ५८.१७; ५६.७ वैदिक कालः १७.२६; १९.२६ प्लेटो, अर्थ० महिमाऽस्य ग्रन्थस्य नवैतस्माद् अर्वाचीनं रामायणम् । महिमानम् अतिशेते १२६.१७; ३१.१-७; तस्माद् महाभारतम् | फर्गुसनः, प.व., विक्रम संवत्सर अर्वाचीनम् ३२.टि.२; अस्य विषये ८२.१-८, १११.५-६ महाभारत संस्तुतम् आसीत् १११.२५ ३६.१०% फ्लीटः, प.व. १११.१०, अर्थ पाणिनि व्याकरण, विरुद्ध प्रयोगा काल विषये १२६.१६% भासे लभ्यन्ते ५७.२६, ६१.२ अर्थच १३२.२६% ब-भ पार्जिटरः, प.व, पश्चिमां दिशम् | बर्नलः, प.व., नीलकण्ठ काल विषये आर्याः जग्मुः ४६.१३; म.भ. ३४.२६ युद्धकाल विषये ५१.२९, ५२.टि; | वालिङ्, प.व., रामायण विषये पिशलः, गीत गोविन्द विषये २५.२१% १२०.टि.३, बाणः, अस्मिन् अतिशयोक्तिः पुरुरवस् , ६१.३ १६.२, ३७.२१, वायवीयं पुराणं पुष्य मित्रः, नृपः, अश्वमेधेन इयाज परामृशति ५१.१; भासं परा- ६५.१३, ६७.६७६.२४, ८३.१%, मृशति ५८.३; कालिदासं स्तौति पृथ्वीराजरासो, चन्दबरदाई कृतः ६७.८, १०३.३; १२.१६ १०५.१७, १०७.२२, १०८.११% प्रतिज्ञा योगन्धरायणम् , भास हालसप्तशतीं उपस्तौति ११४.२१% प्रणीतम् ५६; दृश्यताम् भासः'। तस्य श्वशुरः मयुरः ११८.२१;

·- नामानुक्रमणो बानेटः, प.व., भास विषये ५५.११; १०३.१३; स भर्तृहरिः न ११७. स्वप्न० कर्तृत्व विषये ५६.टि.२; भास-काल विपये ६२.१, भरत नाट्य शास्त्रम् १०२.१७%, बिल्हणः, ११६ भर्तृ मेण्ठः, १०२.८; बिहारी लालः, ११५.२५; भर्तृ हरिः, १००.२२ विहारी सतसई, हाल सप्तशतीम् ११५-११६.११८.१,११८.२७% अनुकरोति ११५.२४-२७; ११६.२-७; बीजः, प.व., भाषा विकास विषये भवभूतिः, कालिदासम् अनुहरनि १४.५%3 ८७.१७, ६९.१७%3 १०७.१४; बुद्ध चरितम् , अस्मिन् अश्वघोषः १०८.६; भासेन तुलना ५६.५; कालिदासम् अनुहृतवान् भविष्य पुराणम्, अस्मिन् इतिहा- ८०.२५, ८६.३; ८६.६%803 सांशः ४७.१२, ५१.५, ५१.६; गुह लरः, प.स.म.भ. काल विषये ५१.११.२१, ५२.२२-२७%, ३७.१२; भागवतम, रामायणम् अनुसरति वोरज कोई, तत्रत्य शिलालेखाः २३.४, ४४.२१% इतिहासांशः ४६.२२ ४७.६-८% ४७.१० ५२.१६; बौधायन धर्मसूत्रम् , अस्मिन् म. बुद्धोऽवतारः इति ५३.टि; गीत- भ. उल्लेखः ३६.१५; अस्य शैलीम् गोविन्दात् पूर्व ५३.१७; चन्द्रगुप्त अर्थ० अनुहरति १३२.२२; मौर्य वर्णनम् १२७.२८; ब्रह्म पुराणम् , ५०.१४, भाण्डारकरः, भाषित भाषा विपये ब्रह्माण्ड पुराणम् , रामायणम् अनु. ११. अन्तिमः सरति २३.४; ४४.२०, ४५.१७ भाण्डारकर प्राच्यानुसन्धान शाला, ४६.१८, ५१.६, ५२.१६ अत्र एतस्याः सामीनिक सामीनिक म.भ. मौर्य वंशवर्णनम् १२७.२६ संस्करणं प्रकाशीभवति ३४.१७, ब्राह्मण ग्रन्थः, तस्मिन् काले पुराणं | भामहः, १००,१४; १००.१७, विद्यमानं बभूव ५०.२०, १२६.टि.२; भगवद् गीता, ९१.५; ारत मंजरी, म. भ. प्राचीनतमः भट्टनारायणः, ८६.२६; संक्षेपः ३७.१०; १०६.२; भट्टिः, १६-१००,१०२.१, १०२.१७; भारविः, अर्थगौरवम् ७.२; " ·१४२ संस्कृत साहित्येतिहासः ६६-६६% १००.१, १००.२८%3 ३२.१८, (२) १३२.२; १०१.१-३, १०२.२; १०२.८ | मनुस्मृतिः, ६५.१७; १०३.१३, १०८.११, १०८.२६; मन्दसौर, १०५.४; भाव प्रकाशः, (शारदातनयस्य)| मम्मट भट्टः, १०४.१३; स्वप्न० नाटकम् उदाहरति ६०.१; मयूरः, ११५.२०-२६; भास:, तस्य काल: अनिश्चितः | मलय, (प्रायो द्वीप), अस्य बौद्धिक प्रवृत्तिषु संस्कृतस्य प्रभाव: ७.२५; रामायणस्य प्राधमय॑म् उपैति २३.५,५४-६४, ६७.५; १.१८% कालिदासेन तुलना ८६.१०-१८ मल्लिनाथः, टीकाकारः ७६.१८%, ९०.५, ६५.६; १२६.दि.२; ७७.४, ७७.१३, ८३.२०; १०२. भीमः, ६७.२१ २६; १०५.१; अर्थशास्त्र परा- भोजः, तदाख्याः अनेकाः व्यक्तयः मृशति १२७.१६; ६.२०%, संस्कृतस्य भाषित भा महाभारतम् , ६.७; तस्मात् पूर्वगतः षात्व पक्षे १७.११, १०३.६; कालःमध्यकालः १२.३; संस्कृतस्य भाषित भाषाव पक्षे १७.३; तद् १०३.११७ भोजदेवः, (गार प्रकाशस्य कर्ता) महाकाव्यम् २१.१०, पंचमो वेदः ५६.२३, २१.टि.२, ३३.१, ३३.१४, २२. भोजराजः, रामायण चम्पू: कर्ता; १३-१९; अस्मिन् रामोपाख्यानम् मोम्बापुरी शाखाम् अनुसरति २३.३3 २६.६-१५, ३१-४०%3 २६.३; रामायण-तुलना ४०-४४, ९१. भौमकः, १०८.२० ५,६७.१२; ६७.१४; १०१.११% ११३.२, म महाभाष्यम् ६५.१३-१५, अस्य मखः, १०८.१०, १०६.६ कालिक रचनया तुलना ८०.७; मत्स्यपुराणम् ४६.१८, ४७.१% ४६.१८, ४७.१७ | महायानः, (बौद्ध सम्प्रदायः), ४८.५ ५१.६ ५२.१६-१७ अस्य प्रामाणिकाः प्रबन्धाः अत्र मौर्यवंश वर्णनम् १२७.२६; संस्कृत भाषा प्रबद्धाः ७.६%3B मथुरा, ११०.१३ महायान श्रद्धोत्पादम् , ९२.२३; मनुः, (२) तृतीयावस्थाकः म.भ. महावीरचरितम् , ५६.५ प्रन्थः अनेन शब्देन प्रारभ्यते 'माघः, ८७.३, ६७.६; ६६.६; &६.

·नामानुक्रमणी १८३ ११, १००.१८१००-१०३; श्रेण्य संस्कृत लक्षण विपये १६. १०३.२४; १०६.२७%, १०८.२७%B टि.२; १६.२४; म.भ, परिमाया मातंग दिवाकरः, ११८.२७. विषये ३२.१, ४०.२६; म.भ. मातृ गुप्तः, न स कालिदासः ८२. काल विपये ३८.२०; ऋतु संहार टि.२, १०८.८% १०६.१३-१६; विषये ७१.१; कालि काल विपये माधवाचार्यः, १३०.१२; ८४.११; मालती माधवम् , ८७.१७, ८६.३; | मैक्समूलरः, प.व., संस्कृत पुनरु- मालव संवत्सरः, ८१.२१. १२.६ ज्जीवन विषये २.३; १०६.२६% मालविकाग्निमित्रम् , (कालिदासस्य) ११०,१६, ११०.३०, १११.३; भासं परामृशति ५४.५; अनेक १११.२०; भर्तृहरि विपये संस्करणम् एतत् ५६.११; ६४. ११६.१५, २३, ६६-६७; संस्करणानि ७७. मोह मुद्गरः, ( शंकराचार्यस्य १) २५-२६; ७६.२३; ८३.१; हर्षे ११६.१; अनुकृतम् ८७.१८; मिथिला, नगरी, ३०.२% मौद्गल्यायनः, ८६.२ मुद्राराक्षसम् , अत्र चाणक्यादि- य-व वर्णनम् १२८.३; ११६.४; यवनसाहित्यं, (प्रीक), संस्कृत- मुरारिः, १०१.७; साहित्यम् अस्मात् ज्यायः ३. मृच्छकटिकम्, ६१.१०; चारुदत्तेन १७-२३, सम्बन्धः ६१.टि.२ ८६.९%B यशोधर्मा, नृपः, तमाश्रितः कालि- मेगास्थनीजः, म.भ. विषये ३८.टि. दासः ८२.१०, १११.१६ ३; ३६.१६; चाणक्यकाल पक्षे यशोधर्म चरितम् , १०६.१५; १२६.२५-२८, १३०.३-७% यशोवर्मन् , १०७.१०; मेघदूतम, ६६.१८, ७१-७३; ८२. याज्ञवल्क्यः, १३२.२, १७ अस्मिन् दिङ्नाग-निचुलौ याज्ञवल्क्य स्मृतिः ६५.१७; १३१. परामृष्टौ ८३.२०, ८७.१७, ८७. १६; २३, १०५.१३, ११२.४ यास्कः, संस्कृतं 'भाषा' इति व्यप- मेण्ठः, १०८.८ दिशति, १५.१७, १५.२५, मैक्डानलः, प.व., संस्कृतस्य महत्त्व १२८.१७, विषये २.टि.४, ३.६, ३.२० युधिष्ठिरः ६७.१७ १०१.१०;

·१४४ संस्कृत साहित्येतिहासः रघुवंशम् , ६६.२०; ७५-७६, ७६. राम चन्द्रः, १०८.६७ २५, ८२.१७८४.१७; विष्ण: | राम चन्द्र (गुण चन्द्रः); नाट्य स्तुतः ८५.७; ८५.१२; ८७.१४; दर्पणकारः ५६,१६; ८७.२४, ६१.७, १०५.२४ / रामायणम् , ६.७, दृश्यताम् वाल्मी- १०६.१; १०७.४; किः, तस्मात् पूर्वगतः कालः रङ्गनाथः, विक्रमोर्वशीयस्य टीका मध्यकालः १२.३, संस्कृतस्य कारः ७८.४; भाषित भाषाव पक्षे १७.३; रत्नाकरः, १०३.१८-२५, तन्महाकाव्यम् २१.१०२२-३१; रविचन्द्रः, अमरूकस्य टीकाकारः, रामोपाख्यानं महाभारते ३६.३; ११७.२५ म.भ. तुलना ४०-४४; अस्माद् रसिकरञ्जनम् , १०६.६% मेघदूत कथा बीजं नीतम् ७१. राक्षस काव्यम् , (कालिदासस्य ?) ३१६१.५-१२,११३.२; श्रृंगार तिलकाद् अपि दूरतरम् रामायणचम्पू: (भोजराज प्रणीता), अपकृष्यते ११४.८; दृश्यताम् भोजराजः, राघवनैषधीयम् १०८.१; रामायण मंजरी, (क्षेमेन्द्र कृता) राघवपाण्डवीयम् १०७.१५-२३; दृश्यतां क्षेमेन्द्रः; १०६.४; राघवपाण्डवीयं यादवीयम् १०८.३; / रामावतारः, भास काल विषये राघवभट्टः, अभि० टीकाकारः ६१.१०. ७८.१७ रावणः, १०७.५ राजशेखरः, भासं परामृशति ५४.७% | रावणवधम् ६९.२०; ५८.६; ५६.१, ५६.१०; अनेन | रावणार्जुनीयम् १०८.२०; अभि० वङ्गीयं संस्करणं दृष्टम् | राष्ट्रकूटम्, १०८.६; ७६.१,१०७.६, १०६.६%3 रास्का,प.व., भारोपीय वर्ग-ट्य टा- राजस्थानम् ,१०३.८% निक भाषा वर्गविषये ५.१२, राजानक, १०३.२६ रुद्रदामन, शिलालेखः, ६५.टि.१%, राप्सनः (ई. जे.) प.व., संस्कृत | रोमक सिद्धान्तः ८३.२८%, भाषित भाषात्व विषये १४.२०; रोमसाहित्यम्। संस्कृत साहित्यम् पुराणरचना काल विषये ५०.टि.२; अस्माद् ज्यायः ३.१७%, रामः, अनेन तिलकाख्या टीका कृता रोमहर्षणः, व्यासस्य पञ्चमः शिष्यः २५.५ ४४,२६, ४५,७, ४५.१०, ४५.१३%B ·.. . कविः, तेन 'संस्कृत' शब्दः प्रथम नामानुक्रमणी ४५.२०; पुराणस्य वक्ता ४७.२१: वरुणः, वैदिकीदेवता, १६.१२, लक्ष्मणसेनः, बङ्गभूपतिः, जयदेवः वड् ईस्वर्थः, 'आंगलः कविः, कालि अन्य सम्यः आसीत् ११६.२७; तुलना ८७.७ १२३.१२; वर्मलात (वर्मलाख्य) १०२.२०-२२; लंका (द्वीप), अन्य बौद्धिक प्रवृत्तिपु वलभी १००.७; संस्कृतस्य प्रभावः १.१८% अस्य वल्ल मदेवः, (१) मेघदूतस्य प्राचीन- भाश्या सेघदूतम् अनूदितम् समः टीकाकारः ७७.३; (२) ७२.२२, सुभापित्ताबजी कर्ता ८६.१६; चूडस, आ. व., अश्वघोष रूपका- वसन्तगढ़, १०२.२१; साम् अन्वेध ८.१३; ८६.२३%; वसुबन्धुः, दिजाग गुरुः, २३.२३; नेविः, पीकमोविन्द विषये वसुमित्रः, अग्निनिका पुत्रः, ६७.१०; १२०.दि.६; ७६.२५ लैंकोट, प. व., भासविषये ५५.६, वाक्पतिः, १०७.७-१४; लैसनः, ए. व. गीतगोविन्द विषये वास्यपदीयम् , ११६.१०; १२०.टि.२; वागीश्वरः, १०३.२५, लोकनाथः, अनि रामायणस्य टीका वादिराजः, १०६.१५, आता २५.१० लोपोल्ड वान् श्राडरः, वामनः, (१) ६१.टि.२(२) अलं- पात्र., आरतीय शार्मण्य विपचे तुलना कारसूत्रस्य कती ८०.टि.१; ६.१४; गीत गोविन्द विषये कालिदासाद् उदाह्रति ८७.२०; १२०.टि.४; १०७.१; अमरूकं समुद्धरति ११८.१७; लोमहर्षणः, दृश्यताम् रोमहर्षणः; वज्रसूची: (अश्वघोषस्य), ९२.२६; वायुः, वैदिकी देवता १६.१२, वत्सभट्टिः, अनेन मेघ दूतम् अनु- वायु पुराणम् ४२.२४; ४४.२०% ४५.१७, ४६.६%3 ४६.१८, ५१. कृतम् ७२.१५; ऋतुसंहारं च ६, ५२.१६; अत्र मौर्य वंश ७७.२; ८३.३-११, ८७.१७; वर्णनम् १२७.२६; १००.२०, १०५.४, वररुचिः, नीतिरत्न कर्ता, १२४.२६; | वाल्मीकिः, रामायणस्य कर्ता, आदि वराहमिहिरः, विक्रमादित्यसभ्यः ८१.२४; प्रयुक्तः १०.१४, २२-३१,१०८.६ .

·रणे ७८.१ विकावर, ११०.८,१६०.१६ २७.२०; विशिष्ट माननीयोड मामादलः, तदाख्याः अत: जवन १६.१४;परच याजनान्तरः अश्नयः ६.२०, शकारिः ७६. रामायाणे उपाख्यातः २६.३०; १८; हालकप्तशत्यां स्तुत: ८१. विष्णु गुप्तः, चाणक्य एव; १२७. ४; ८१.१५, (२) तस्य नव ३, १२७.६; १३१.१, रत्न्यां अमरसिंह बराहमिहिरी विष्णु धर्मम् , एतदाख्यं काव्यं ८१.२४; (३) अनेन हूना: - भालेन रचितम् ६०.६; जिताः ८१.२७; (४) चन्द्रगुप्त विष्णु पुराणम् , रामायणम् अनु- द्वितीयः सः, ८२.१४; सरल २३.४; ४४.२०; अस्मिन् विक्रमोर्वशीयम् ६६-६७ ले संक इतिहासांराः ४७.६-८, ५२.१६; पायु पुरा'द् अर्वाचीनम् ५३. विंटरनिट्जः, प.व., सस्कृतस्य महत्व १० काटिल्य परासृशति १२७. विषये २.दि.५; ४.११, रामायण २५ प्रतिप्त इलेक विषये २६.१६; विष्णवर्धनः, १९१.१६; भासविषधे ५५.९; भासकाल करेश्वरः, अयोक्ति शतकस्म विपये ६२.३; अर्थ काम विषये प्रणेता ११५.२०, १३०.८; वृद्धचाणक्यम, १२४,१६, विंसेंट स्मिथः, प.व., मत्स्य पुराण | वेणी संहारम् ८६.२६; वेताल भट्टः, नीति प्रदीपकारः विमल सूरिः, अस्य ग्रन्थोरामायणो १२४.२७ पजीव्यकः २३.८% वेषभूपालः, अमरूक टीकाकारः विल्यमजोन्सः, ११७.२६ नुवाद कारः८५.२८% वैद्यभानुः, पण्डितः, सुभाषितावल्ली विल्सनः, प.व., पुराण रचना काल संग्रहीता १ १२३.टि; विषये ५०.१५, मालविका० वैवरः, प.व., रामायणकाल विषये विषये ६६.२२; ७६.६; ३०.१; अभि० विषये ७६.३; विशाखदत्तः, भासेन तुलना| वैशम्पायनः, व्यासस्य शिष्यः ३२; ६०.टि.२७ ३४.२८,४१.१ विशाला नगरी, ३०.२१, वैशाली, नगरी, ३०.२२ विष्णुः, पृधिवीम् अवतरति १८.२३, व्यासः, म. भ. प्रणेता, ३१-४० विपये ४८.५; , शकुन्तला जसना- ·बिटनी, प.व., संस्कृत साहित्य सामानुकरणी १४७ ४१.११; ४१.१३; पुराणं ग्रथितवान | शार्मण्यः, (=जर्मन देशः) भारतीय शार्मण्य तुलना ६.१३-२०; ४४.२३-२५; ४५.१; ६७.२४; शिलरः, यूरोपीयः कविः, मेघदूतम् १३२.२, अनुहरति ७२.६; तिथि क्रमाभाव विषये ८.टि.१; / शिल्हणः, ११६.४.७; शिवस्वामी, १०८.२३; शिशुपालवधम् , १००-१०३; शकुन्तला, (कालिदासस्य), दृश्यतां शीला भट्टारिका, कवयित्री, १२२. कालिदासः, शकुन्तलोपाख्यान १४-२३; महाभारते ३६.६; शूद्रकः, (मृच्छ० कर्ता) ६१.१०; शङ्करः, आचार्यः, महाभारत परा- अंगार तिलकम् , (कालिदासस्य ?) मृशति ३७.१४; अस्माद् भागवत ११३.२७-२६; ११४.१-६; अस्माद् अर्वाचीनम् ५३.१६; ११७.२३; राक्षस काव्यं दूरतरम् अपकृष्यते (२) 'शकुन्तला' टीकाकारः ११४.८, ७८.१८, शृंगार प्रकाशः ( भोजदेव कृतः) शतपथ ब्राह्मणम् , पुराणाध्ययन अस्मिन् स्वप्न पंचमांक संक्षेपः परामृशति ५१.२६; उपन्यस्तः, ५६.२३; शम्भुः, 'अन्योक्ति मुक्त लता' प्रणतः शेक्सपियरः, ६६.३; कालिदासेन ११५.१६ तुलना ८६.२० शांखायन अत्र शोपनहारः, उपनिषदां विषये ६.८% पुराणोल्लेखः उपलभ्यते ५१.२४, शौनकः, ३२.१२-१४; ४१.३; शान्ति शतकम् , ११६.४-७; श्रावस्ती, लवस्य राजधानी, ३०.७; शाम शास्त्री, (डा.), अथ० काल श्रीकण्ठचरितम् , १०६.६; विषये १२६.१८ श्रीधर दासः, सदुक्ति कर्णामृतस्य शारदातनयः, भाव प्रकाश कर्ता संग्रहीता १२३.१३; ६०.१ श्रीधरसेनः, १००.७; शारिपुत्र, ८६.४; श्रीधरः सुभाषितावली सम्पादकः गाङ्गधरः, १२३.२०, १२३.२६ शाङ्गधर पद्धतिः, अत्र भास पद्यानि श्री हर्षः, १०४-१०५; ५५.३, १२३.२०% श्लेजलः, (शार्मण्यः कविः) संस्कृत- श्रौतसूत्रम्। - ·१४८ संस्कृत साहित्येतिहासः पद्य ऽत्र काव्यानि अनुकवयति स्म ७.७; सुबन्धुः, म० भारतं परामशति ३७. रामायण विषये २५.२०; २१; कालिदासं च ७९.६१०३. सद्धर्मस्मृत्युपस्थानम् , रामायण १५, १०७.२२, १०८.११% मूलमेतत् २६.७; सुभाषितारली, मास सदुक्ति कर्णामृतम् , अत्र भास ५४.१८% ८६.१६; (१) वल्लभ पद्यानि ५५.३; १२३.१२; देव सम्पादिता १२३.२३; (२) समय मातृका १२५.१, श्रीवर सम्पादिता १२३. २६; समुद्रगुप्तः, ८२.१६) ८३.१; सुभाषित मुक्तावली, जल्हणेन ११०.२५, संगृहीता १२३.१६; समुद्र मन्थनम् , अर्णव मथनम् । सुबणांक्षी, अश्वघोपस्य जननी, इति उपाख्यानं रामायणेऽपि ८६.२, २७.२% सूक्तिमुक्तावली, अत्र सर्वज्ञनारायणः, म.म. टीकाकारः पद्यानि ५५.३; ३४.२१; सूत्रालंकारम् , अश्वघोषस्य कृतिः, सर्वाश्रयः, १०२.२१; ८६.३, ६२.६% ९२.२०3 सातवाहनः, हालः एव; ११४.१६ सेतुवन्ध, १०५.१५, तस्य सप्तशती ११४-११५; सोमदेवः, नीतिवाक्यामृत० कर्ता, सायणः, आचार्यः, १३०.१२; चाणक्यमुल्लिखति १२७.१८% साहसांक चरितम् , विस्मृतिगर्ने | सौतिः, ३२.१२-१५; महाभारतम् निलीनम् , ६.टि.१; इति नाम अनेन कृतम् ३२.१९ साहित्य दर्पणम् , माल० संस्करण ३५.२७ ४१.३; पुराणस्य श्रोता विषये ७७.२७; ११२,२४; ४७.२१, सिल्वेन लेविः, रामायण विषये सौन्दरानन्दम् , ६०; २९.६; म.भ. विषये ३३.टि.२; सौमिल्लः,कालिदासात् पूर्वः ६७.५; भास विषये ५५.११; स्वप्न ! स्टेन कोनो, प.व., भास विषये नाटक विषये ५६.१६ ५५.६% भास काल विषये ६२.३, सुत्तनिपातः, प्राचीन बौद्ध प्रन्थः, स्वप्नवासवदत्तम् , ५६, ५६; पुराणम् उदाहरति ५२.८ हयग्रीववधम् , १०८.६ सुदास, ११२.१३; हरदत्त सूरिः, १०८.१ सुप्रभदेवः, १०२.२० हरप्रसाद शास्त्रि, ९२.६;

·नामानुक्रमणी १४६ , हरविजयम् , १०३.१८-२५, ६७.८; १०३.२; अस्मिन् हाल इरिगोविन्द प्रशस्तिः, १२२.टि; सप्तशती उपस्तुता ११४.२०% हरिचन्द्रः, १०६.२४; हलायुधः, १०८.५ हरिवंशपुराणम् ,रामायणस्य वङ्गीय- हस्तिपकः, १०८.८; शाखाम अनुसरति २५.२४; खिल, हापकिंसः, प.व., व्यास विषये पर्व इति ३५.७-कालः ३६. ४२.१६७४३.२०% १-४,४२.१६; हानले. (प.व.), कालि० काल हरिवर्षः (=यूरोपः), (=यूरोपः), अस्मिन् विषये ८२.११; संस्कृतस्य प्रभावः २.१; पा- हालः, अस्य सप्तशत्यां विक्रमादित्यः णिनि-प्रभावः ६.२६; ७.१०%, स्तुतः ८१.३; ८१.१२; सप्तशती ७.१८; इतिहास शब्दस्यार्थः कर्ता सातवाहनः सः ११४.१६; ८.टि.२, महाभारतस्य हस्त तस्य सप्त शती ११४-११५; लिखितानि पुस्तकानि अत्र सुरक्षितानि ३३.२० हितोपदेशः, नीतिवचनानां महान् राशिः १२४.११; हरिषेपः, ११०.२५, हर्तलः, प.व., म.भ. विषये ३८.५; हिलब्रेटः, प.व., रघुवंश विषये ७७. हर्षः (नृपतिः) ५८.२; ५६.८; ७८. ६; अर्थ. कर्तृत्व विषये १२८. २१; कालिदासम् अनुहरति ८७. १४-१६ १८१०८.२७, हीरोडोटसः, ८.५; हर्ष चरितम् , वायवीयं पुराणं हूनाः, १११.१५; परामृश्यते ५१.१; अस्य भूमिका- | हेमचन्द्रः, १०६.१८; यां भासः परामृष्टः ५८.४; | होल्ट्ज़मैन, प.व; अस्य मतं म.भ. कालिदासम् अनुहरति ८७.१८, विषयेऽनुचितम् ३८.टि.१; इति गर्गगोत्र जातेन श्री किशोरी लाल तनूजेन अग्रवालोपाह्वन हंसराजेन निर्मितः संस्कृत साहित्येतिहासो नाम ग्रन्थस्य प्रथमो भागः॥

·No text on this page.

·No text on this page.