·(२) अराजेने सख्यं च तस्य राज्ञो भविष्यति । कन्या चांस्य महाभागा शान्ता नाम भविष्यति ।। पुत्रस्त्वङ्गस्य राज्ञस्तु रोमपाद इति श्रुतः । तं स राजा दशरथो गमिष्यति महायशाः'। इत्यादिना रामायणवालकाण्डकथानकेनाङ्गाधिपरोमपादस्य दशरथस्य च सख्य- वर्णनेन समकालवृत्तित्वनिश्चयेन रोमपादमहाराजप्रश्नोत्तरदातृपालंकाप्यमुनेरपि दशर- थसमकालवर्तित्वमेव निश्चीयते । अत एवाग्निपुराणे भगवता व्यासेनादि पट्सप्तत्यधिक- द्विशत(२७६)मितेऽध्याये गजायुर्वेदः पालकाप्योपदेशरूप एव दर्शितः। अग्नि- पुराणस्य भगवद्वेदव्यासारचितत्वमावेदयन्त आधुनिकास्तु 'अष्टादशपुराणानां कर्ता सत्यवतीसुतः' इत्यापामरप्रसिद्धिप्रतिकीलिता एव न श्रद्धालुभिरादरणीयाः । 'दशर- थमहाराजप्रादुर्भावसमयस्तु चतुर्विंशस्त्रेतायुगः' इति "चतुर्विशे युगे रामो वसिष्ठेन पुरोधसा। सप्तमों रावणस्यार्थे जज्ञे दशरथात्मजः" ॥ इति मत्स्यपुराणीयंसप्तचत्वारिंशाध्याये (२४२ ) श्लोकतोऽवगम्यते । इत्थमव- गतातिप्राचीनत्वस्यास्य ग्रन्थस्य पुस्तकचतुष्टयमस्माभिरासादितम् । तत्र- (क.) संज्ञकम्-जयपुरमहाराजाश्रितायुर्वेदाध्यापककच्छवंशादिकाव्यकवयितृश्री- कृष्णशर्मणाम् । (ख.) संज्ञकम्-पुण्यपत्तनीयराजकीयपुस्तकागारस्थम् । (ग.) संज्ञकम्-कलकत्तानगरीयराजकीयपुस्तकागारस्थम् । (घ.) संज्ञकम्-जयपुरराष्ट्रान्तर्गतशीकरनगराधीशगुरुगोस्वामिश्रीयुतानन्दीलाल- शर्मणाम् । बहुकालभ्रष्टपठनपाठनकेऽस्मिन्नन्येऽशुदिधुटिबाहुल्येऽप्यभिप्रायस्त्ववगम्यत एव । इति निवेदयति भूतपूर्वनयपुरराजकीयसंस्कृतपाठशालाध्यापकः संप्रति लाहोरस्थसं- कृतपाठशालाप्रथमाध्यापकः काव्यमालासंपादकश्च पण्डितशिवदत्तशर्मा।

·अथ हस्यायुर्वेदाध्यायविषयानुक्रम Is u.2.5.5. १ तत्र प्रथम महारोगस्थानम् । अ० अ. ... २ ४ ... विपया मङ्गलाचरणम्, वनचारिंगजस्वायतीकर- चिन्ताक्रान्तरोमपादनृपेण गौतमादिमुनि- समागमवर्णनम्, प्रसङ्गादनादक्षिणतीरवर्ण- म्, गीतमादीन्प्रति रोमपादकृतसुरप्रद- तस्ववरक्थन वनचारिगजानां विधिवदा- नयने तत्प्रार्थना च । गजामयनाथै गीतमा- देप्रेषितदूतान्प्रति पालकाप्यमुनेगजाना च दर्शनवयनम् , असहात्सालकाप्यस्य तदाश्र- मस्य च वर्णनम्, चम्पासमीपे रोमपादकृत गजानयर गोतमादीन्प्रनि गजशिक्षणे रोम- पादकृतप्रार्थना च। पालकाप्य प्रति रोमपा- दकृततदीयजन्मनामगजप्रीतिशिक्षणादिप्रश्न वर्णनम् । प्रसहाहीर्घतपोमुनिदत्तशापचिन्ता फ्रान्तगजान्प्रति ब्रह्मातभाविहस्त्यायुर्वेद- विदुत्पत्तिस्थनवर्णन प्रगङ्गायक्षिणीकृतसाम. गायनात्यमुनिधर्पणकथन करेणुकृतसामगा- यनमुनिसरेतोमूनशानवर्णन तद्गर्भधारणव- र्णन च । प्रसादृचिरारयानकथन रुचिराय ब्रह्मदत्तशापस्य तया सह भार्गवसमागमस्य च वर्णनम्, वसुकुलोत्पन्नगुणवती प्रति मतगो- कशापस्य भाविहत्यायुर्वेदवेत्तृपालकाप्यमु न्युत्पत्त्यनन्तर तत्कृतनापविमोक्षणस्य चक्य- नम् । सामगायनकृतपालकाप्यमुनिजातक. मांदिसस्कारकरणकयनम् , रोमपाद प्रति पालकाप्यकृतस्वकीयगजसहितस्थितितप- आचरणादियनवर्तनक्थनम्, प्रसङ्गागजोत्प- तिक्थनम् । बनायाम प्रत्यानीतगजाना याध्युत्पत्तिहेतुक्यनम्, पालकाप्यस्तरोम पादसमपिस्थित्यहीकारो रोमपाद प्रति पाल काप्यकृतहस्त्यायुर्वेदानुवर्तनाशाकरण च गमानां जलप्रवेशघृततलसेकादिकथनम् , भरनेजोवर्धक्गुबतण्डुलदानसमयपरिमाणा विपया दिकथन व्याध्यनुत्पत्तिहेतुभक्ष्यपानीयवस्तु- तत्समयपरिमाणादिक्थन च वनस्थगजाना पर्वतपतनादिपञ्चदशमरण- हेतुकथनम्, आहारजादिसात्म्यकथनम् ब्रह्म- दत्तदेववाहनत्ववृक्षमतणाहारत्वबलवत्त्वनि- रामयत्वादिकथनम् एतद्ग्रन्थस्थमहारोगादिस्थानचतुष्टयक- थन प्रतिस्थानगताध्यायाना सान्तर्भेदनाम- सख्याफथन समप्रग्रन्थगताध्यायधोक्सम- एथङ्ककथन च गजाना प्रशसा गुणवर्णन च, समरे गज त्यजतो दुर्गतिप्राप्तिकथन गजाधिकार्यादीना- मटाना स्वभावकथन च हस्त्यायुर्वेदाध्यशिष्यगुणवर्णनमध्ययना- त्पूर्व शिष्यवर्तव्योपवासनमादिपूजनभवादि- देवतोद्देश्यकहवनप्रकारवर्णन च । आचार्य- गुणवर्णनम्, आचार्यशिध्ययोः परस्परमन्य- थाचरणेऽन्योन्यपापभुक्त्वकथन हस्त्यायुर्वे- दस्याथर्ववेदोपवेदत्वकथने ब्राह्मणक्षत्रियवे- श्यकर्तव्याध्यापनयोग्यवर्णकथन नास्तिका- दिशिघ्याध्यापननिषेधकथन च गजरोगाणामाध्यात्मिकागन्तुकभेदद्वयका- धनम्, पट्सप्ततिमितवातिकरोगाणा नामकय. नम्, सप्तविंशतिमितपत्तिकरोगाणा नामस्थ- नम्, द्वात्रिंशन्मितामिकरोगाणां नामस्थनम्, पञ्चदशरफजरोगाणां नामकथनम्, द्वाविंश- तिमितसानिपातिररोगाणां नामवयनम् , तुर्दशवातपित्तात्मकरोगाणां नामस्थनम् ,मा- तक्षेमसमुत्थपोदारोगाणां नामस्थनम् , तरक्तजसप्तरोगाणा नामायनम् , ऐप्मशो- पितपित्तकपादिसंररोगाण। नामसान्यार- धनम् , आयात्मिररोगाणा रामट पावप. ... ... पा.

·... • साकरन वारिमूडोत्पत्तिनिदानाचकित्सा- कथन मार्गमूझेत्पत्तिनिदान चिकित्साकथन हस्त्यायुर्वेदाध्यायविपयानुक्रमे- विषया. विषयाः नम्, आगन्तुकरोगाणा नामसख्यायन प्रदुधानाहस्य दुधिकित्स्यतमत्वकथन । समध्ययन साध्यासाध्या साध्यरो मृत्तिकाजम्भानाहस्योत्पत्तिनिदानचिकित्सा- गाणा नामकयन, च कथन सनिपातानाहस्योत्पत्तिनिदानासाध्य- ज्वरोत्पत्तिकपनम् , प्रसहादेवदानवयो त्यकथनच... युद्धकथनम् , देवाना स्वरक्षणार्थ शिवविष्णू मीया द्वादशभेदकपनम्, भतिभोजन- प्रति गमनवर्णनम्, शिवविष्णुसृष्टज्वर- मोत्पत्तिनिदानचिरित्साकयन विदधमो. प्रज्वरपीडितदानवाना स्वरक्षणार्थ ब्रह्माण जनमूर्योत्पतिनिदानचिकित्साकयनं पान्य- प्रति गमन स्वस्य ज्वरप्रवरपीजविमुक्ति- मोत्पत्तिनिदानचिकित्साकशन महमूनें- प्रार्थना च । प्रसङ्गाज्वरप्रस्वरयो स्वरू- सत्तिनिदानचिकित्साकयन बातमूर्योत्पति- पवर्णनम् , प्रयकृतदेलविज्वरत्वकथन मृत्यु- निदानचिकित्साक्थनं पित्तमूर्योत्पतिनिदान- लोक प्रति वरप्रज्वरयोः प्रेपण च। ज्वर- चिकित्साकयन शेपमुझेत्पत्तिनिदानरि- प्रज्वरपूर्वरूपलक्षणकथनम् .. ८/कित्साकथन सनिपातमोत्पत्तिनिदानचिकि- ज्वरस्य नरहयसरादिस्थानविशेषभेदेन ज्यराभितापसारेकादिनामविशेषकपनम् ,ग- जस्थितन्वरस्य पारल इतिनामतद्वयवा- मयमत्पत्तिनिदानचिकित्साकथन यवसम् थैकथन मनुष्यमिनासधत्वकयन चावास्य छोत्पत्तिनिदानचिकित्साकथन च... मनुष्यसम्पत्यराजासह्यत्वयोहेतुकथनम्, पाक- वातपित्तजादिसप्तविधशिरोरोगकथनम् , लस्य शुवालादिदशभेदकयनम् , शुद्धया- वातिकशिरोरोगोत्पत्तिनिदानचिकित्साकथन लादिदशविधपाकलस्य प्रत्येकमुन्यनिहेतुलक्ष- मैत्तिकशिरोरोगोत्पत्तिनिदानचिकित्साकथन, णकार्यपरिहारादिकथनम् .. जशिरोरोगो साकथन स्कन्दरोगस्य शोषणमितिनामान्तरान्य राजशिरोरोगे चिकित्साकमन यंत्वान्तरायामादिभेदत्रयकथनम्, अन्तरा- सानिपातिकशिरोरोगोत्पतिनिदानचिकित्सा यामस्कन्दस्योत्पत्तिनिदानचिकित्सितड़- कथन कृमिनशिरोरोगोत्पत्तिनिदानचिकि- साध्यत्वकथनम् , बहिरायामव्याविद्धस्कन्द- साकयनमभिधातजशिरोरोगोत्पत्तिनिदान - योत्पत्तिनिदानासाध्यवस्थनम् ... १०चिकित्साकयनच... पुराणमारोगस्य पाण्डुरोगइतिनामान्त. निसत्पादरोगा नामवपन वनस्था- रकथन वातपित्तकफसमवान्न विध्यकयन च। ज्ञाना पादरोगानुत्पत्तिहेतुकयन प्राभ्यगजा- पितजपुराणकशनामान्तरपाण्डुरोगस्योत्पत्ति ना पादरोगोत्पत्तिहेतुक्यन च । पादरोगाणा निदानचिकित्सितकथनम्, कफजक सरि दारीरसमु यागन्तुकभेदद्वयकयन नवविधाग- नामान्तरपाण्डुरोगस्योत्पत्तिनिदानचिकित्सि न्तुपादरोगाणा नामकथन मिशत्पादरी- तकथन वातजन्नीहोदरनामान्तरपाण्डुरोग गाथा प्रत्येकमु पत्तिनिदानचिक्सिाकयन स्योत्पत्तिनिदानचिकेत्सितस्थन र साध्यासाध्यकच्छसाध्ययाप्यपादरोगाणा ना. आमाहरोगत्यालाशितादिभेदपकस्य मक्रयन क्षारकर्मविधिकयनमनिकमविधिक- नम्, असाशितस्योत्पत्तिानेदानचिकित्सा- दिकथन शुद्धासमतभेदद्वयवातोन्मथिताना. अविघच्यापद्रोगक्यनम्, तेवव्यापदुत्प- हस्योत्पत्तिनिदानचिकित्सायन तृतीया तिनिदानचिकित्साक्थन सपिळपदुत्पत्ति सवातोन्मपितानाहस्योत्पत्तिनिदानासाश्य. निहानचिकित्सालयन वसाव्यापदुत्पत्तिनिदा. स्वकपनं च धान्यानाहस्य प्रयापदुष्टमें नचिकित्साश्यन सीरव्यापदुत्पतिनिदार ददयायनपूर्वकमुत्पत्तिनिदानचिकित्गास्थन विक्सिाकपन मल्यापदुत्पत्तिनिदानचिकि- ... PME ...

·अ० अ. ... द्वितीयं क्षुद्ररोगस्थानम्। विषयाः विषयाः साकयने धान्यव्यापदुत्पत्तिनिदानचिकि वापीभङ्गादिस्वेदस्य प्रत्येकमुत्पत्तिप्रकारगु- संकथनं वारिच्यापदुत्पत्तिनिदानचिकित्सा णादिकयनं च । पाकलरोगस्य हवनदेवता- कथनमुपधाव्यापदुत्पत्तिनिदानचिकित्साकथन निबाह्मणभोजनगोदानादिभिः शान्तिक- १६ रणकयन मनिपटनादिभी राक्षसपिशाचादि. मन्यादिसप्तविधसोफस्य नामोत्पत्तिस्था- भ्यो रक्षाकर्मकथनं नवग्रहायुद्देदयकवलिदा- नकथनम् , शुद्धशोफस्य यातजादिभेदपट्- कक्थन वातिकशुद्धशोफस्य स्वेदकर्मकथन नकयने भूतिकर्मविधिकथनं च । नेत्ररो- विलेपनकथनं च सप्तविधशोफस्य सान्तभैं- गाणां नामसख्यास्थानादिकयनं नेत्रजातिक- दमुत्पत्तिनिदानादिकथनमसाध्यशौफनामक थन दृष्टिनातिकथनमसाध्यनेनस्वरुपकथनं १७प्रावारक्यादिविंशतिनेत्ररोगाणां प्रत्येकमुन्प- स्वेदस्य वापीभगायनेकविधत्वकथनं (तिनिदानचिकित्साकथन च समाप्त चैतन्महारोगस्थानं प्रथमम् । थनच ... ... अ० अ० ६ ... ३ ९ - अथ क्षुद्ररोगस्थानं द्वितीयम् । विपया. विपयाः चमथुरोगस्य दोपजागन्तुकभेदद्वयकथन निदानचिकित्साकथन विपस्य मूलनादिभेद- दोषजवमथुरोगस्योत्पत्तिनिदानचिकित्साक त्रयकथन च थन छर्दिप्रादुभांवचिकित्साकथनमागन्तुकव दृषीविषस्योत्पत्तिकायर्यादिकथनम् मथुरोगस्योत्पत्तिनिदानचिकित्साकृच्छ्रसाध्या खडमांसादिदशस्थानगतविपस्य प्रति- साध्यत्वकथनच ... स्थान लक्षणसाध्यासाध्यत्वकथनम् , प्रसङ्गा. अतीसाररोगस्य पक्वाशयसमुत्थामाशयस द्विपाभिभूतगजभिन्नाना भूतानां सप्तवेगाग. मुत्यभेदद्वयकथन द्विविधातीसारस्योत्पत्ति मनकथन विपाभिभूतगजानां वेगनयागमन. निदानाचकित्सासाध्यासाध्यत्वलक्षणकथन च २ लक्षणकथनं साध्याविपाणां निदानमन्त्रीप- मदनजग्धकस्योत्पत्तिनिदानचिकित्सामू धिभिः परिहारप्रकारकथन च परिहारप्रकारादिकथनम् दिग्धविद्धस्य निदानचिकित्सादिकथनम् तणशोर्षीरोगस्योत्पत्तिनिदानचिकित्साक सर्पदशनस्य दष्टादिभेदत्रयकथनं सर्प- धनंमुत्पत्तिसमकाल परिहारक्थन घृतस्याप. कोपादिकारणपञ्चककथन च! पनगाना भेद- रिहारत्वकथन च... ४ चतुष्टयकथन प्रत्येक स्वरुपकथन च । चतु- कर्मातिनीतरेगिस्योत्पत्तिनिदानचिकित्सा [विधपनगदशनस्य प्रत्येक निदानचिकित्सा- "कथनम् ... ५मअपटनप्रकारादिकथनम्... हस्तिशालांप्रति जिगमिपोरज्ञातमान स्फोटिकाया उत्पत्तिनिदानचिकित्साकथन वस्य निषेधकरणकथनम्, वियदासपुरुषस्य साध्यासायलक्षणकथन च । प्रसङ्गात्सर- 'क्षणकथन गजभश्याम्रपानादेः सविपत्वा प्रति वसिष्ठदत्तविषाभयकथन गजानां स्फा- ज्ञानार्थे पूर्व मार्जारवायसादिभ्यो ग्रासदा टिकाकदाचिद्भावित्वकथनं लूतोत्पत्तिनिदान- कथन सविधानादिभक्षणेन भाजारवायसा- चिकित्साकथन च... चेष्टाकयन च । सविपामादेरग्निजलप्रक्षे. अपवादवद्धस्योत्पत्तिनिदानादिकथनम् तज्जन्यविकारादिकथनम्, सवितैलदु पूर्वाबद्धस्य नामान्वर्थताकथनमुत्पत्तिकथन- ग्धादीना स्वरूपकथनम् , गजगतविपस्य मरण्यगमन विनाऽसाध्यत्वकथन च । प्रस. ... १० ·अ० m ... ... १६ . हस्त्यायुर्वेदाध्यायविपयानुक्रम- 'विपया विपवाः हाद्वनारामवृक्षनदीसरोदिगामायादीना वम. धन मन्त्रलिपूजादिभिर्भूतप्रहपरिहारप्रका- न्तादिपऋतुभेदेन सौन्दर्यवर्णन करण्या रक्यनच... सह गजकृतवन्यविलासादिवर्णन च १३ उन्मादस्य निदानचिकित्साक्यनम् पञ्चविधविसरोगस्योत्पत्तिनिदानक्थन अपस्मारग्रहस्य निदानस्थन नवमहो- मसाध्यत्वकयनच... १४ न्मादग्रहचिदिसाप्रकारण वर्षस्यान्त प्रसा हृदयस्फालीरोगस्योत्पत्तिनिदानकथनम धनक्थन परतो निष्प्रतिक्रियत्वकथन च... साध्यत्वस्थनम् वातकुण्डलीरोगस्योत्पत्तिनिदानाचैकि- वालक्षाणीरोगस्यान्वर्थनामताया दोपजा. साकथनमन्योक्तापरिहार्यत्वकथन च ३५ गन्तुक्भेदद्वयस्य च क्थनम् , द्विविधचाल भारोन्मयननिदानचिकित्साक्थनम् क्षाणीरोगस्यात्सत्तिनिदानचिकित्सासाध्यासा. लुप्तरोगोत्पत्तिनिदानचिकित्साकथनम्... ३७ ध्यत्वकथनम् पनकृमिरोगोत्पत्तिनिदानचिकित्साकयनम् ३८ मेक्षाणीरोगस्य दोपजागन्तुस्भेदद्वय उर क्षतरोगोत्पत्तिनिदानचिकित्साक्थनम् ३९ क्यन निदानोत्पत्तिचिकित्साक्थनमुपेक्षणा शोणिताण्डरोंगोत्पत्तिनिदानचिकित्साक्थनम् ४० माणहरत्वक्यन च । हस्तग्रहणरोगल्यो यवगण्डशिराभिधपादरोगस्योत्पत्तिनिदा- त्पत्तिनिदानचिकित्सासाध्यासाध्यत्वक्यनम् १५/नचिकित्साक्थनमन्यनिशसादरोगापेक्षयाs- हस्तोन्मपितरोगस्योत्पत्त्यसाध्वत्वक्यन स्य क्टदातत्वकयनमुत्पनमानस्य साध्यत. निदानपदाभेदेन मरणदिनावधिकथन च १८ क्यन चालतिक्रमेऽसाध्यत्वकथन च उदावर्तरोगस्योत्पत्तिनिदानचिकित्सायनम् १९ चर्मकीलोत्पत्तिचिकित्साक्यनम् उत्कर्णकरोगस्योत्पत्तिक्थन वातपित्तक वृद्धचिकित्सास्थनम् फजभेदेन तन्निदानचिकि माविशेषक्थन च २० अक्सानहेतुचिकित्साकथनम् । वातगतिरोगस्योत्पत्तिनिदानचिकित्साकथनम् २१ जठररोगोत्पत्तिनिदानचिकित्साक्थनम् ४५ मन्यामहरोगस्योत्पत्तिनिदानचिकित्सार वाल्ये गृहीतस्य पोपणप्रकारकथनम्... ४६ मन विगतमन्यायहकर्तव्यघृतपानादिक्थन च २२ रानिक्षिप्तरोगस्योत्पत्तिनिदानचिकित्सा मदक्षयस्योत्पत्तिनिदानचिरित्सायनम् २३ कयन तन्पत्तिसमकाल रक्षामहादिश्तपी- कृशत्वोपत्तिचिकित्साकथनम्... २४ डाक्यन तमिहत्त्यर्थं मत्रपउनयननाह्मण- वलक्षयोत्सत्तिचिकित्साक्थनम् २५. भोजनादिवरणकयन च श्रेष्माभिपननिदानचिकि सास्थनम् मंत्रसरोगस्य भिनवस्त्यायनेक्भेदक- मुखद्वारविशोधनस्य वनसात्म्यानुलोमि थन प्रसक तद्पत्तिनिदानचिकित्साक्थन कचिकित्साक्यनम् २७ भिन्नयस्तरमाध्यत्वकथन सनिपातसमुन्य- तलाशीरोगस्योत्पत्तिनिदानकयन तल स्यान्योचापरिहार्यत्वक्यन च धर्मकालप्रकारादिक्यन च मूतिकावातसमुत्यव्यापनिदानचित्मिा तलकाशीरोगस्य चिकित्सादिक्यनम् ... २९ क्यनम् गलमहरोगस्योत्पत्तिनिदानचिकित्साम्यनम् ३० दन्तरोगस्य दोपजादिभेदचतुष्टयवथन कृष्णादितनिदानादिक्थन सिद्धार्थकरो. तत्सामान्यलक्षणक्यन प्रत्येक्मुत्पत्तिनिदान- गोत्पत्तिनिदानचिकित्साकपन च... ३३ चिकित्माकथन सा पासाध्यलक्षणक्यन च। भूतप्रहप्रवेशासमयकारणादिकथन कामा. दोपजदन्तरोगस्य बातममुयादिभेदक्यन ग्यारतिकादिप्रहाविष्टाना प्रलेक लक्षण. प्रत्येमु पत्तिनिदानाचरित्साकयन दन्तपा- थन कामाल्यादिनहनितयप्रवेशजीडापरि तनमारकथन च दायत्वायन सामान्यभूतग्रहप्रविष्टला. चलोशनस्थोत्पत्तिनिदानचिश्मिायन ... ... ४४ ... ... ... ... ... ... ४८ ... ... .. ...

·६ अ. ... ... ... ... " च ... ... द्वितीयं क्षुद्ररोगस्थानम् । विपया विषया मुकतत्सर्वलक्षणयुक्तस्य दशाहात्परमसाध्य. नामकथन प्रत्येक निदानकथन वातादिहेतु. स्वथनच ५५ पयमदनावस्य प्रत्येक चिकित्सापयन च लुप्तरोगोत्पत्तिनिदानचिकित्साक्यनम् , कर्णवालजकृमीणां निदानचिकित्साकथन साध्यासाध्यलक्षणकथन च शूलरोगस्य सपित्तवातजसकफवातमभेदद- यथनमुत्पत्तिनिदानचिकित्साक्थन प्रसहा. कर्णरोगोत्पत्तिनिदानचिकित्साकथनम् .. न्मदनोद्देश्यकहरकोपादितत्प्रथमनिर्मितिप्र- अभक्तच्छन्दोत्पत्तिनिदानचिकित्साकथनम् ६४ भक्तप्रासोपपद्धनिदानचिकित्साकथनम् कारकथन च द्रोणीकशोफस्य पातजादिभेदपश्चक- शारदरोगस्य स्थूलादिभेदचतुष्टयकथनम्, स्थूलशारदस्योत्पत्तिनिदानचिकित्साकथन कथनम्, पातनद्रोणीकस्योत्पत्तिनिदानचि- कित्साकथन पित्तजद्रोणीकस्योत्पत्तिनिदान- शशारदस्योत्पत्तिनिदानचिकित्साकथन प्राकृतशारदस्थोत्पत्तिनिदानचिकित्साकथन चिकित्साकथन कफजद्रोणीकस्योत्पत्तिनिदा- लोहितशारदस्योत्पत्तिनिदानचिकित्साकथन च ५३ नचिकित्साक्यने रक्तजद्रोणीकस्योत्पत्तिनि- दानाचेक्लिाकथन सनिपातजद्रोणीकस्योत्प- मधुमक्षिकादशनस्य निदानचिकित्सा. त्तिनिदानचिकित्साकथनमुपेक्षणात्प्राणहरत्व- कथनम् ५४ कथनच छवीदोषस्यकादशभेदनामकथन प्रत्येक अतियातस्य निदानचिकित्साकथनम् .... तदुत्पत्तिनिदानचिकित्सासाध्यासाध्यत्वकथन गुल्मरोगस्य वातजादिपञ्चविधत्वकथनम्, वातजगुल्मोत्पत्तिनिदानचिकित्साकथन पित्त- मृत्तिकाया देशवर्णभेदेन गुणदोपकथन जगुल्मोत्पत्तिनिदानचिकित्साकथन कफजगु. पन्याना मृद्भक्षणेऽपि नारोगताहेतुकथनं ल्मोत्पत्तिनिदानचिकित्सास्थन रतजगुल्मो. प्राम्याणां भृद्भक्षणे रोगोत्पत्तिहेतुक्थन मुद्र सत्तिनिदानचिकित्साकथन सनिपातनगुल्मो- क्षणजन्यरोगाणी निदानचिकित्साकथन त्पत्तिनिदानचिकित्साकथन च साध्यासाध्यलक्षणकथन च हृद्रोगस्य वातिकादिभेदनयाथनम् , वा. अहणीदोपस्य बातिकादिभेदनयकथन तिफहद्रोगोत्पत्तिनिदानचिकित्साकथन पत्ति- पातिकमहीदोपस्योत्पत्तिनिदानचिकित्सा कहदोगोत्पत्तिनिदानचिकित्साकथन कफज- फ्थन पैत्तिकमहणीदोषस्योत्पत्तिनिदानचि हद्रोगोत्पत्तिनिदानचिकित्साकथन च कित्साकथन कफजग्रहणीदोपस्योत्पत्तिनि गानरोगाणा वातिकादिभेदचतुष्टयकथ- दानचिकित्साकथन च ५७ नम्, वातिकगातरोगोत्पत्तिनिदानचिकित्सा- आमस्यालतिनिदानचिकित्साकयनमुपेक्षा शात्कृच्छ्रसाध्यवासाध्यत्वकथन च ५० क्थन कफजगातरोगोत्पत्तिनिदानचिकित्सा. कोष्टकृमिनिदानचिकित्साक्थनम् ५९ कथन सानिपातिकरोगोत्पत्तिनिदानचिकित्सा- चतुर्विधदौर्बल्यक्थन दशविधक्षयरोगस्य कथन च प्रत्येकमुत्पत्तिनिदानचिकित्साकथन राजय. आगन्तुक्गानरोगाणां पतनादिद्वादशहे- क्ष्मादिमामान्तरक्थन तदन्वर्थत्वकथन प्रस तुकथने पडावाधद्विविधगानसगनिदानादिक- नाहक्षदत्तचन्द्रोद्देश्यकशापरथनमस्य तज. थनमागन्तुकगाररोगचिकित्सादिकथन च न्यत्वादिकथन च ... गारोगाणा स्तम्धादिद्वादशभेदतमाम- मदनाव प्रनि वातादिचतुर्दशहेतूना कथन प्रत्येक लक्षणचिकित्साकथन च समाप्तमेतद्वितीय क्षुद्ररेगस्थानम् । ... ... ... ... ७१ . ...

·स० ८ ... ... . ... D ६ इस्त्यायुर्वेदाध्यायविषयानुक्रमे- अथ तृतीयं शल्यस्थानम् । विपया अ० विषया व्रणानामात्मयोन्यधिष्ठानातिनावश- धातूना नामकथन च स्योपक्रमाणों भेदसम्याकथन निविधयोनि ऋतुमतीलक्षणकयन गर्भिणीलक्षणक्यनं लक्षणकथनमष्टविधाधिष्ठानलक्षणकथन शुद्धा विस्तरेण गर्भधारणप्रकारकथनमवयवेन्द्रियो. शुद्विविधनायस्य वस्तुविशेषेण चतुविशति त्पत्तिवृद्धिप्रकारक्थन पुत्रीपण्डोत्पत्तिकारण- अदलक्षणकथन त्रिविधात्मन साध्यासाभ्य. कयनमवयवगतश्वेतकृष्णत्वादिहेतुकयने चा- लक्षणकयन द्विविधशल्यस्य लक्षणकथनमु. तपित्तकफप्रकृतिलक्षणकथन भद्रायनेकजा- पक्रमपनकस्य लक्षणकथनं पड्दोपाणां लक्ष- त्युत्पत्तिहेतुलक्षणादिक्थन च णकथन लेपधूपरोपणादिप्रकारकथन च शरीरस्मदन्तनखमर्मशिरास्थिसध्यादीनां सिंहल्यानादिनखजस्यामिक्षारविषादिजस्य स्थानसख्याकयनं वातपित्तकफर कादीनो च सद्य क्षतस्य प्रत्येक निदानकथनम् २ स्थानकथन च साक्षतस्य चिकित्साक्थनम्, सामान्य. शस्त्रप्रणिधानप्रकारकयनमामिप्रणिधानप्र. तोऽरिटलक्षणक्रयन वैद्य प्रति गच्छतो कारकथन च दूतस्य लक्षणादिकथन वैद्यगमने शुभाशुभनि. स्तम्भयत्रणाप्रकारक्यन प्रतिकर्मक्रिया- मित्ततियिनक्षत्रादिक्रयनमामच्छेदाकरणतः- क्थन यन्त्ररोग्यायोग्यवृक्षतत्पूजादिकपन तुकथन जाठरामिकृतपाचनप्रकारादिकथन च ३ यन्त्रनिर्माणप्रकारक्थन तद्गतदेवतोद्देश्यकपू. पडत्ययोपचारकपनम् . ४ जनहवनप्रकारादिकयन च वातपित्तकफजनणाना प्रत्येकमु पत्तिलक्ष- एतच्छात्रस्य ब्रह्मण सकाशादुत्पत्तिक- णकयनं व्रणानामकोनविंशस्यातिकथन सा. थनमनिमशिष्यपरम्पराक्थन चायाह्यशरीर- न्तर्भेद वस्तुविशेषनयकथन च । पक्कापक्क जशल्यकथन सशल्यलक्षणकयनमनेकविध- पच्यमानश्वयथुप्रन्थीना लक्षणक्यन चतुश्च यात्रै स्थानविशेषगतशल्योद्धारप्रकारकथन त्यारिंशद्वणोपफमक्थन च ५मर्मविद्धस्यासाध्यत्वादिकथन च ... १२ पृथिव्यादिपचभूतानो नामगुणकियाकथन विद्रधिरोगस्य वातजादिभेदचतुष्टयकथ- प्रत्येकजन्यवस्तुक्यन च । शरीरस्थसस नम्, वातजविद्रधिरोगोत्पत्तिनिदानचिकि- धातूना नामकथनम्, वातपित्तकफकृत. साक्थन पित्तनविद्रधिरोगोत्पत्तिनिदानचि- शरीरकियाक्थनम्, आहारोपचारक्रियाकथ कित्साकयन क्फजविद्रधिरोगोत्पत्तिनिदान- नम्, स्वेदजादिचतुर्विधप्राणिनामन्तर्भेदक चिकित्साकथन सनिपातजविधिरोगोत्पति- पानम्, सामादिश्वरस्य सारमादिशतुए निदानचिकित्साधनं च ... १३ यस्य चाऽऽनुकूल्ये विप्रतिपनन्ये च कार्य व्रणस्य सान्तभंद शारीरागन्तुकभैदर- भेदकयनम् , पडूसाना नामगुणक्रियाक्थनम्, यमन प्रत्येक निदानचिकित्सासाध्यासाध्य- निमित्तायुगदिचतुर्दशवस्तूना प्रत्येकमन्त लक्षणाधन च भंदतमामगुणलक्षणक्रियानिकि मादिक्थनम् , नाडीव्रणोत्पत्तिनिदानवधन सा यासा. चतुष्पादचिकित्साकयनमेतत्सर्वज्ञस्य वैद्यत्व. ध्यरक्षणक्यनं साध्यमणस्य नामिक्षारक- पथनच. ६मादिविरित्साकयने च फारस्य चुग्लिवनिमेपादिब्रह्मदिनान्त शारीरस्थगतशतशिरागा कण्ठादिस्थान- भागाना नामक्रमस्थनमीश्वोच्छावशाजनगदु गतन्दर विभागमध्यावधन वातपित्तादि- स्पतिकमायन गोपतिरकारकयन गर्भ नितयागितादिमतधातुहकाशिरामा प्र प्रतिमागमवावेन्द्रियोत्पत्तिायन पेर सम्पायन रोगविशेषण के यशिरा. रधानभेदन दनवास्थिरियनं मातापितृज पिन तधिदिमादिसपनच.. ... ... ... स्थस्य ·9 १७ धनम् ... ... ... ". ... ... .. ... ... चतुर्यमुत्तरस्थानम् । विषया विपया. दन्तनाडीनिदानचिकित्साक्थनम् २५ 'दन्तचिकित्साक्यनम् ... एकविवातिलूताना नामसंख्याकयन मञ्च. शिरच्छेदमकारकथन छेदयोग्यायोग्य. पिठनादिपरिहारप्रकारकथनं च शिराकयन च विषकीटोत्पत्तिनिदानाचिकित्साकथनम् सप्तोत्तरशतमर्मकथन तेषा स्थानप्रमाण व्यालदधनिदानचिकित्सासाध्यासाध्यलक्ष- कथन छविषट्ककथन च । सद्य प्राणहरम- णकयनं न... २० मंकथन विलम्बप्राणहरममक्थन तसख्या- शरीरस्य हस्तमुखादिपञ्चदशभागकयन कालावधिकथन च । चैगुण्यकरमर्मकथन प्रतिभागगतप्रदेशाना नामसख्याकथने शरी. तेपा लक्षणादिकथनं च रंगतसर्वप्रदेशानां समष्टयङ्ककथन च शुन सविपत्वे कारणकथन शुनो प्राम- दशविधशस्त्राणां नामप्रमाणसस्थानकथन- णादिजातिचतुष्टयतलक्षणकयन च । सद- ममिकर्मशस्योद्धरणसाधनानामपिणीनां च एस्य वेगळयागमनकथन तनिदानचिकित्सा- प्रत्येक नामसख्याप्रमाणसस्थानकथनं च ... कपनमसाध्यलक्षाकयनच विस्तरेण मर्मस्थानतनामचिकित्साकथन क्षारयोगप्रकारकथनम्... ३१ शत्रकर्मयोग्यायोग्यत्वादिकथन च अस्थिभास्य कारणभेदकपन सज्ञापूर्वक तनिदानचिकित्सासाध्यासाध्यलक्षणकयनं च ३२ पुनश्च प्रकारान्तरेण मर्मस्थानतनामचि. कित्साकथनम् मृतगर्भाया लक्षणकथन मृतगर्भस्य यहि- पुनश्च बालादिपाकलानामुत्पतिहेतुकथन निष्कासनच्छेदनादिप्रकारकथन च ... ३३ प्रसझासित्तादीनो स्थानकथन च .. २४ हमनपूर्वकदन्तोद्धरणप्रकारकथन दन्तानो ३३ पुनश्वामिदग्धस्य सेक्लेपादिचिकित्साक भेदसमवादिक्थन च समाप्तं चेद तनीय शल्यस्थानम् । ... ... ... . ... ... .. अ० अ. ३ अथ चतुर्थमुत्तरस्थानम् । विषयाः विषया स्थावरजङ्गमद्विविधान्नेहस्यान्तर्भेदक्थन शालियवमापगोधमादीनां गुणदोपकथन गान- घृततेलपानयोग्यायोग्यकालक्थन विविध सेवनाशिरोरक्षणयोर्गुणकपन दन्तनेनाभ्या- पीनीना प्रमाणकथन घृततलमानाकथन च १ योर्गुणकयन च विस्तरेण घृततैलादिपानस्य पट्कभेदेन पुनश्च स्नेहस्य स्वसमतनवभेदकथन योग्यायोग्यकालतत्कारणादिकयन प्रतिदिन गादिसंमतभेदकथन सेहपानस्य कालप्र- घृततैलादिपानस्य जात्यवस्यादिभेदेन गुण कारादिकयन वसामनाविधादीनां गुणकयन- दोषप्रमाणादिकथन च ३ मृतुपट्कमेदेन स्नेहपानप्रकारकथन सद्य ले- उत्तममध्यमाधमाना गजाना हस्तिनीनां हविधिकथनं बस्तिगुणकयन परभाबलानि- घायक बलवमादिकपन चतुविधाहारक्यन बलवज कनेलविधिकयन निवृतविधिकथन च भोज्यभश्यपेयाना प्रत्येकमन्तर्भेदतमामादि- नवविधवस्तीना दानप्रकारादिकथनम् फयन लेयस्योत्वारिकादिभेदत्रययन प्रत्येक इस्तिशालनिर्माणयोग्पदेशशुमतिथिनक्ष- लक्षणकयन गुदतण्डुलादीना भक्षणप्रकारत नादिकथनमुत्तममध्यमाधमगजस्थितियोग्य- स्परिमाणादिवयन सुरापानजगुणदोएकथन शालायामपरिणाहादिकथन प्रीष्मादिकालो मैदकगुणदोषकथन घिदुग्धयोगुणदोपकथन चितस्यलनिर्माणस्थन हवनबाह्मणभोजना ५ ·. ur ... ... ... ... २२ ... ... ... ... २३ ... ... ... २५ ११ ... ... ... इस्त्यायुर्वेदाध्यायविषयानुक्रमे- विषयाः अ. विषया. दिपूर्वक शालानिर्माणकथन च क्षीरस्य सामान्यगुणकयनं गन्यमाहिया- नस्यदानविधिकथन दुविरिकातिविरि- घष्ठभेदकथन प्रलेक तद्गुणस्थन च फसम्यरिवरिक्तलक्षणकयन च श्रीगजोत्पत्तिकथन प्रसङ्गाद्देवदानवयोर्यु- मासर्तुभेदेन भक्षणयोग्यशुष्कायवस द्धकथन मेघाभिरावणसुत प्रति शिवदत्त- दानादिकथनम् ८ वरकथनमापान्या वैद्यकर्तव्यपूजाप्रकारक- मरणसूचकलक्षणकयन तद्भदेन मरणाव धन गजारोहणादिक्थन च धिकथन च... विस्तरेण सार्पस्तैलाद्यनेकद्रव्यदानस्य दन्तकल्पनाप्रकारकथन तयोग्यायोग्य. प्रत्येक हेतुगुणक्यनम् कालावस्थादिकथनमयोग्यकालावस्थयोर्दन्त. स्निग्धान्निग्धातिस्निग्धादीनां प्रत्येक कल्पनाकरणेऽमात्यव्यसनादिकथन च। दन्त लक्षणकथन विरिक्तदुर्विरिकादीनां प्रत्येक जातिकयन कल्पनाकरणयोग्यदन्तकथन लक्षणकथन च प्रतिमोककरणकथनमुत्तमादिभेदेन तत्परिमा यवसस्य भेदयकथनमाहारस्य भेदन- णादिकथन च १०यक्रथनं देशस्य भेदनयकथने प्रत्येक तलभ रसवीर्यविपाककयन वातपित्तवफादीनां णादिकथन च शामकोद्दीपकरसायन च ... यातप्रकृतिकस्य सत्वशरीरायुरादिलक्ष- उत्तमादिभेदेनेचदानपरिमाणकथन तद्- मकथन पित्तप्रकृतिकस्य सत्वशरीरायुरादि. णादिकथन च १२ लक्षणकयन कफप्रकृतिकस्य सत्वशरीरायुरा• पुनध विस्तरेण नस्यदानविधिकथनम् १३ दिलक्षणक्थन च ... नेनरोगनोविजयाभिधगुटिकानिर्माणप्र. गन्यमाहिपायष्टविधमूरकरीपयो प्रत्येक कारकथन रक्तापित्तदाहशामकवार्तकरणप गुणदोपकथनम् कारकपन प्रपोण्डरीकादिरसक्रियाकथन नी. लशुनस्योत्पत्तिकथन मूलवीजादिभेदेन लमेघाभिधगुटिकाकरणप्रकारकथन कल्का मधुरतिकादितद्रसभेदकथनमनुपानभेदैन त- अनचूर्णाञ्जनयावधिकथनमनेकविधनेनरोक द्रुणदोपादिक्थन च निदानाचरित्साकथन च ... पिप्पलीशृगवेरादिमिश्रितलवणदानप्रका. कालस्य सवत्सरायनादिविवक्षाभेदेनाने रक्थन तद्गुणादिकथन च... पविधवकपनमृतुपटकभेदन पिण्डदानकथन. गजानामारण्यकादिभेदचतुष्टयक्थन प्र. मनपानादिदानमानसेकादिप्रकारकथन च... १५ सेक तल्लक्षणकयनं च । पागुदानप्रकारकयने भुक्तमानाय जलदाननिपेधाधनेरविधिहेतु तद्गुणकथने च प्रश्नानां सहेतुक्मुत्तरक्यनम् रसरतमासादिसप्तधातुसमुत्थसप्तमदाप- लवणोदकक्षीरसर्पिरादीनामनपाचनमास. .स्थाकथनं प्रत्येक लक्षणक्यनं सप्तमावस्था गृहणादिक्रियाक्थनम् १७ प्राप्तस्य मरणागमनक्यन तत्कारणादिक- सीपीरकपानविधिस्थनम् उत्तममध्यमाधमभेदेन सुराया गुणदोष प्राहस्य नागतन्नुम्भेदद्वयक्थन नागप्रा. कपन गुरापानानन्तरकरणीयप्रतिपानविधि हस्यो पत्तिनिदानामा यत्वकथन तन्तुक्माद- कधनमृतुषट्कभेदेन गुडलवणादिमिश्रणस्थन स्यो पत्तिनिदानचिमिस्मादिक्थनम् पश्चलवणलाक्षादिमित्रितसुराया विशेषगुणाव जलमहस्तिस्वरूपाचन तत्स्थानस्थजन इतक्यनं च १९ पानादिना गजाना मरणागमनक्थनमष्टमीच- गुग्गुलविधानवयनमृतुपटक भेदेन तला तुर्दश्यमावास्यामु नदीयज्ञविधानेन तदुद्देस्यः सिमित्रितगुग्गुरुदानक्य च ..क्वलिदानादिक्यन च .. ... २७ ... ... . २८ ... ... ... ३. १८थन च " ...

·अ. अ. चतुर्थमुत्तरस्थानम् । विषया विपया जलौकानों द्वादशजातिकथन सविपनि गजनीराजनाविधिकथनं तसालकारणा. विपभेदद्वयकमनं प्रत्येकमुत्पत्तिस्यानलक्षणा दिकयन गजशान्तियोग्यशुमतिविनक्षत्र दिकयन च ३४/सावित्रादिमुहूर्तकयन गजशान्तिविधिकथन गजशालायां भूतानां व्याधिरूपेण सचा- विष्णुप्रजापत्यादिदेवताना पूजाप्रार्थनाप्रका- रंक्थने व तुकपन रौद्ररावयाकलयो स्व. रकपन हवनकालिक्मत्रपठनप्रकारकपन रूपकपनं तद्दर्शने गजानां भीत्युलत्तिकथन गजरक्षणे विष्णुप्रजापरसादीनां मार्थनाप्रका- तत्कारणीभूताभिशापकथन स्वरसचारलक्षण- कपन ज्वरपरिदारा शिवविष्णुपूजाभूतम रकथन ६वनकालिकवहिधूमस्वरूपभेदेन गज- लिदानादिकपन च २५ शब्दभेदेन च शुभाशुभसूचकत्वादिवपन च समाप्तमिदमुत्तरस्पाने तुरीयम् । ... इति इस्त्यायुर्वेदाध्यायविषयानुक्रमः समाप्तः ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो पालकाप्यापरनामधेयो गजायुर्वेदः ।

·ॐ तत्सद्राह्मणे नमः। पालकाप्यमुनिविरचितो. हस्यायुर्वेदः । तत्र प्रथम महारोगस्थानम् । तत्र प्रथमो वनानुचरिताध्यायः । श्रीगणेशाय नमः ॥ प्रत्यूहव्यूहविच्छेदकारणं गणनायकः ॥ जयति स्थिरसंपत्तिर्गज कनिदर्शनः ॥ १॥ आमोदश्च प्रमोदश्च मुमुखो दुर्मखस्तथा ।। अविनो विप्रहती व हेरम्बो गणनायकः ॥२॥ लम्बोदरो गजमुखो धूम्रकेतुर्गजाननः ॥ सर्वकार्येषु हेरम्बनामान्येतानि संस्मरेत् ॥ ३ ॥ अथ बनानुचरितमध्यायं व्याख्यास्यामः- अङ्गानामधिपः श्रेष्ठः श्रीमानिन्दुसमद्युतिः॥ वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः॥४॥ पनेयं पृथिवी सर्वा सशैलवनकानना ॥ चतुःसागरपर्यन्ता भुक्ता ह्यमिततेजसा ॥५॥ स रोमपादो नृपतिश्चक्रवर्ती महायशाः॥ मेधावी धर्मवान्धीरो निर्जितारिः प्रतापवान् ॥ ६॥ *अङ्गदेशेष्वभूट्रीमानोमपादो महीपतिः॥ गजारोहणशक्रेव) धृतबुद्धिर्जितश्रमः ॥ ७ ॥ * अयमर्ध श्लोकः कपुस्तके नासि । उत्तरार्धमात्रं लिखित्वा श्लोकसंख्याङ्क- (७)स्तु लिखितः । १ क. भक्तिनि । २ क. °वज्ञो वदान्यः सर्वशास्त्रवित् ॥ ४ ॥ ३ स. ग. के च धृ। ..

·पालकाप्यमुनिविरचितो- [१ महारोगस्थाने- आसने काश्चने दिव्ये नानारत्नविभूपिते ॥ उपविष्टो महीपालः प्रजासुसहिते रतः॥ ८॥ तपसा भावितात्मा वै राजा राजीवलोचनः ।। ('अङ्गानाम्' इत्यायेकान्वयम् ) गडापा दक्षिणे तीरे ब्रह्मर्षिगणसेविते ॥ ९ ॥ स्वर्गारोहणसोपानकृततीर्थकृतापहे (?) || मातेव मुक्तिजनने पदन्यासकृताश्रमे ॥१०॥ शालतालतमालैश्च मिपालैर्वजुलैश्चिते ॥ पुनागाशोकबकुलै पिते चारुचम्पकैः ॥ ११ ॥ सहकारार्जुनाश्वत्थवरामलकजम्बुभिः।। कदम्बोदुम्बरप्लक्षैनीनाक्षश्च शोभिते ।। १२ ॥ कमलोत्पलकहलारपुष्पगन्धाधिवासिते ॥ शुककोकिलसारीभिः कोककेकारवै रुते ॥ १३ ॥ शीतमन्दमुगन्धेन मारुतेनोपसंस्कृते ॥ यक्षगन्धर्वनिलये सिद्धचारणसेविते ॥ १४॥ सर्वलक्षणसंपन्नं सर्व विद्यासुशोभितम् ।। धर्मार्थज्ञानतत्त्वज्ञं तथा शनोपमं नृपम् ॥ १५॥ चन्दनागुरुकर्पूरदिग्धाङ्गाभिः मुकेशिभिः ॥ दिव्याभरणभूपाभिर्मानिनीभिश्च मोदितम् ॥ १६ ॥ पीनोन्नतस्तनभरक्षामाङ्गीभिर्मेगाक्षिभिः (?) ॥ मुकदापरवोपेतैर्वीज्यमानं तु चामरैः।। १७ ।। महाबला महाकाया कुञ्जरा वनचारिणः ॥ कथं वश्या भवन्त्यते चिन्तयन्तं मुहुर्मुहुः ॥१८॥ इतिहासकथाः काव्यं श्रीप्यमाणं मनोरमम् ॥ श्रितं मुरगुरुमख्पैः पुरोधोभिश्च मत्रिभिः ॥ १९ ॥. मुखाप्तीनं तु तत्रस्थं पौरजानपदैः सह ।। मेरिता भाविविधिना दयाभरणभूपिताः ॥ २० ॥ जटामकुटधारो मोलद्वारपथानुगाः ।। कन्दमूलफलाहाराः कौपीनवसनावृताः ॥ २१ ॥ १ स. ग. "तीर्थे कृ०१२ ग. श्रमः ॥ १० ॥ ३ स. ग. "लैर्यते । ४ स. भवन्तीति । ५ ख. ग. श्रुतं । ६ स. ग. प्रक्षः पु° । ७ क. °ना दिव्याभ' । + ·१ वनानुचरिताध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। दण्डकमण्डलूपेता दीप्यमानाः स्वतेजसा । यज्ञोपवीतसहिता अक्षमालाविभूषिताः ॥ २२ ॥ नाकवत्सुवर्णधारा महीवच्च संमेखलाः॥ पातालवत्तपोनन्दात्रिषु लोकेषु मध्यमाः ॥ २३ ॥ रविबिम्बसमाकाराः पत्रिंशनपकोविदाः॥ *अपश्यन्नागताश्चम्पा मुनयः संशितव्रताः ॥ २४ ॥ (गङ्गायाः' इत्यादि कुलकम् ) tummmmmmm...........mmm गौतम चाग्निवेश्यं च राजपुत्रं च बाष्कालिम् ॥ २५ ॥ काश्यपं मृगशाणं भारद्वाजं च सौबलम् ॥ काढ़ापनं च गाग्यं च रेभ्यं चैव बृहस्पतिम् ॥ २६ ॥ अरिमेदं च माण्डव्यं कुमुदं तं तथैव च ॥ याज्ञवल्क्यं हिरण्यं च भृगु चाङ्गिरसं तथा ॥ २७ ॥ पराशरमचूदं च मतङ्गं चोमिमालिनम् ।। सारस्वतं सच्यवनं पुलस्त्यं पुलहं ऋतुम् ॥ २८ ॥ विश्वामित्रं वैशिष्ठं च जमदनि च भार्गवम् ।। अगस्त्यं च त्रिशएं च मरीच्पत्रिमुपर्वणम् ॥ २९ ॥ दीर्घ परिकर काप्प नारदं सुरवन्दितम् ।। एतानन्पान्महाभागानागवान्मुरशासनात् ॥ ३०॥ दृष्ट्वैव परमप्रीतो राजा विस्मपमागतः॥ +प्रत्युत्थापाऽऽसनात्तूर्ण स्थित्वा चाभ्यर्च्य तापः॥ ३१ ॥ अिघेणाऽऽसनदानेन पावेन च परंतपः॥ स्तूयमानस्तु राजा तैः कुशलं धर्मसंमतम् ॥ ३२॥ * इतः पूर्व 'धनकार्याणि लोकानां राना सन्मत्रिभिः सह' इति ग. पुस्तकेऽ. धिकः पाठः। + पुस्तकद्वये श्लोकार्घोत्तरमेव श्लोकाइ( २५)दानं कृतमतो ज्ञायते-'पूर्वार्ध- वटितः' इति । + अयमर्धश्लोकः 'क' पुस्तके नास्ति । । अयमश्लोकः 'क' पुस्तके, उत्तरार्धभूतः । १ ख, ग. समेखलाः । २ ख- वाक्कलिम् । ग. वाक्पतिम् । ३ के. च ।। भृगुं घागिरसं चैव पुलस्त्यं पुलहं त । ४ ख. ग. पाराशरमरम्बूडं म । १ ख. ग. वसिष्ठं । ६ स. ग. अगस्ति ।

·४ पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- विज्ञाय तान्रोमपाद उपविष्टो नृपस्तदा ॥ पप्रच्छ वदतां श्रेष्ठो सामात्यः सपुरोहितः ॥ ३३ ॥ *नयकारानतिश्रेष्ठानभिवाद्येवमब्रवीत् ।। पुरा मम सुरैः प्रीतैर्वरो दचो हि तोपितः ॥ ३४ ॥ वाहनास्ते भविष्यन्ति वारणा दिग्गजान्वयाः ॥ अहं जिघृक्षद्विरदान्वन्पोन्श्रुतविशारदाः ॥ ३५ ॥ दर्शनेन यथोक्तेन मेष्यतान्त) हस्तिवारिणः॥ अथ राज्ञो वचः श्रुत्वा विधिना गजचारिणः ॥ ३६॥ प्रेषयामासुर्वे धीरास्ते राज्ञो हितकाक्षिणः ॥ अन्वेपद्भिर्वने नागानथ दृष्टं तु तैः पदम् ॥ ३७॥ अनुगन्तुं तदारव्या मुदा परमया युताः ।। वने यस्याऽऽश्रमपदं नानाद्रुमसमाकुलम् ॥ ३८ ॥ मयूरः कोकिलाभिश्च रुतं मधुकरैरपि ॥ शैलराजाश्रितं पुण्यं “लौहित्पं सागरं प्रति ॥ ३९ ॥ देवानां काननैस्तुल्पं कीटनं देवपोपिताम् ।। यक्षगन्धर्वनारीणां तधा चोरगपोपिताम् ॥ ४०॥ आलयं सिद्धयक्षाणां दिव्यानां पक्षिणामपि ॥ सिद्धचारणसंजुष्टं फिनरोद्दीविनादितम् ॥ ४१ ॥ मृगास्तत्र समं व्पामित्रवत्संवसन्ति च ॥ तदाश्रमं प्रविष्टं हि तस्प यूपस्प तत्पदम् ।। ४२ ।। अपश्यंश्च मुनि तत्र सामगायनमाश्रमे ।। दिव्यज्ञानसमायुक्तं तपसा जितकिल्विपम् ।। श्रीयन्तं सौम्पवदनं सर्वभूतहिते रतम् ॥ ४३ ॥ पुनस्ततो निनीपदिष्टं यूधमैदूरतः ।। भद्रमन्द्रमृगै गैरुपेतं हि मनोरमैः ॥ ४४ ॥ अयमश्लिोकः 'ग' पुस्तके 'अहं निशुः' इत्यतः प्राग्दृश्यते । + 'अयं श्लोकः 'क' पुस्तके शुटिनः । + 'लौहित्यं लोहितत्ये स्यात्मीचं मि नदातरे ' इनि मेदिनी । १ क. 'ज्ञातान्रोम। २ स. यायेम । ३ स. हितपिभिः । ४ ग. चनेषु, यननारिणः ॥ ३५ ॥ ५ क. 'न्यान्मुरवि १६ स. रासन्मी हि° | ग. ग. पावै नाग 1 ८ रा. ग. "संतुष्टं । १२. मयोऽमतः । १० क. गैयाँगे । * ·१ वनानुचरिताध्यायः] हस्त्यीयुर्वेदः। चावडीभिर्वशाभिश्च पोतेश्च मियदर्शनः ।। मध्येऽपश्यन्मुनि चैवं तत्रार्कसमतेजसम् ॥ ४॥ तपसा निपमैर्युक्तं कृशदेह क्रिपान्वितम् ॥ धृतिक्षमाभ्यां युक्तं च तथा दमपरायणम् ॥ ४६ ।। *शरण्यं सर्वभूतानां जटावल्कलधारिणम् ॥ युक्तं परेण हर्पण कीडन्तं सह वारणैः ॥ ४७॥ कलभैर्धेनुकाभिश्च भ्रमरोद्गीतिशालिए। नानापुष्पसमृद्धेषु हुमखण्डेषु तैः सह ।। ४८॥ कमलोत्पलरम्येषु विगाहन्तं सरःसु च ।। उत्पन्नेयं मतिस्तेषामनेनैतद्धि रक्ष्यते ॥ ४९ ।। कालं तं मृगयामामुपस्मिन्विरहितं भवेत् ।। अनेन मुनिना यूथमन्विष्यामो पयामुखम् ॥ ५० ॥ अथ मध्याह्नकाले तु आश्रमं मुनिरागतः॥ पिस्तस्य प्रपनेन कर्तुं शुश्रूषण किपाम् ॥५१॥ सायाह्नकाले तु मुनि!थमध्यं पुनर्गतः ॥ एतत्सई यथावतैरङ्गराजाप कीर्तितम् ॥ १२ ॥ तस्मै नरो वहिौगास्तथाऽsगैम्प न्यवेदयन् ॥ मूर्ध्नि कृत्वाऽञ्जलिं भीता महीमास्थाय जानुभिः ॥ ५३॥ दर्शनीयानि दीर्घाणि न द्रवन्ति महान्ति च ॥ बहून्पदृष्टपूर्वाणि सत्त्वानि भुवि कानि च ।। ५४ ।। सर्वसस्यविनाशं च राजन्फुर्वन्ति नित्यशः॥ नेपां देशहितार्थाय प्रतियत्नो "विधीयताम् ॥ ५५ ॥ ततस्तेषां वचः श्रुत्वा ग्रहार्थ कृतनिश्चयः ।। मस्थितो हृदि तं कृत्वा यः कालस्तैर्निवेदितः ॥ ५६ ।। गृहीत्वा महती सेनां नगर्या निर्ययौ तदा । अचिरात्समनुप्राप्तस्तं देशं यत्र ते गजाः॥१७॥ * अय श्लोक. 'क' पुस्तके नास्ति । १ क. भिश्च वश्यामि पो । २ ग. °व शतार्क । ३ क. 'या देवए । ४ क. ऋपेस्त। ५ क. गम्यावदत्तथा । मू°१६ क. "णि भद्र। ७ ख. ग. विधीयते ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महोरागस्पाने- स ताशापवंशप्राप्तान्गजालग्राह पार्थिवः ।। तस्मिन्काले यथाख्याते यूथं वद्ध्वा नृपेण तत् ॥ ५८॥ चम्पासमीपमानीतं ततः पूज्याभिवाय च ॥ विधिना शाखदृष्टेन नपकतूंस्तथाऽग्रवीत् ॥ ५९॥ स्तम्भेषु च यथोक्तेषु स्थानमासे तथैव च ॥ विधिना च पपोक्तेन यूथमेतद्धि दम्पताम् ।। ६०॥ प्रत्पत्रुवनडराज सेवं ते नयकोविदाः ।। स्वकार्पमिदमस्माकं शेपं कार्य विचिन्त्यताम् ॥ ११ ॥ चम्पाप्रवेशः क्रियतां राजन्स्वस्थमना भव ।। ते राजनि प्रविष्टे तु पूथं स्तम्भेष्ववन्धपन् ।। ६२॥ अथ शुश्रूपणां कृत्वा स निष्कम्पाऽऽधमान्मुनिः।। तं देशमभिसंपातस्त्वासीयस्मिन्स्थितं तु तत् ।। ६३ ।। तस्मिन्नपश्यंस्तथं मनसा व्याकुलेन तु ॥ आंगतोऽन्वेषणं कर्तुं पुरा तिष्ठन्ति येषु च ॥ ६४ ॥ ते देशेष्ववगादन्ते पेषु चैव सम्म च ।। अपश्यंस्तेषु सर्वेषु चम्पामम्पागवस्ततः ॥६५॥ पदेन मुनिशार्दूलः शोचन्नेहेन हस्विनः ॥ अप पूर्वनियुक्तैस्तु तस्प चेष्टाचरैर्मुनेः ॥ ६६ ॥ शुश्रूपणाचा निसिलाधेष्टा राजा(as)नुफीतिताः॥ तत्राऽऽसीना महात्मानो यूथस्प नपकोविदाः ॥ ६ ॥ गौतमप्रमुखाः सर्वे सर्वभूवदिवे रवाः ॥ तपोनिपभेसंपमास्तेन पूपस्प मध्यगाः ॥ ६॥ दागिपपेन सस्मिस्तु गजमण्डले ।। श्रीमन्तं यानणं फंविजटिलं साधुसंमवम् ॥ १९ ॥ उग्रेण तपसा पुक्तं वेदवेदाङ्गपारगम् ।। कृष्णाजिनपरं एकमृपिमुद्रेण वर्चसा ।। ७०॥ अपश्पन्मानसंपनं भविष्टं हस्विमप्टले ॥ अधिन्तपंस्तु वान्सीन्स दृष्ट्वा पारणामुनिः ।। ७१ ।। १. ग. यशामाता । २ . °न नापनेनंग' 1. क. पानं मा । ५ ग. से। ग. भारन्योन्ये । (रा. देशपामारले। ७६.. ८. ॥१७॥९. गमनामी सन।

·१ वनानुचरिताध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। आसीदुद्विग्रनेत्रश्च दीनानुपजगाम च ॥ ज्ञातिवञ्च स ताबागान्प्रणितान्दुःखपीडितान् ॥ ७२॥ उपेत्य तान्सव्यथितान्संस्पृशन्परिनिश्वसन् ॥ खड्मूलमांश्च बहूनाहृत्य प्रणरोपणान ॥७३॥ संक्षुध तेषां नागानी स व्रणालिम्पति स्म तान् ॥ कुमलान्पल्लवांश्चैव त्वचो मूलफलानि च ॥७४ ॥ यवसानि विचित्राणि स तेम्पः मददौ मुनिः।। एकरात्रोषितं तत्र तत्रकारो यशस्विनः ।। ७५॥ तं मुनि कर्म चैवास्प पमच्छुविस्मितास्तदा ।। अनुकम्पसे गजान्केन फस्मादालिम्पसि व्रणान् ।। ७६ ।। इति तैः पृच्छयमानोऽपि न किंचित्मत्पुवाच ॥ अनतिन्याहृतास्तेन तत्र ते विस्मितास्तदा ।। ७७ ॥ तं मुनि कर्म चैवास्प तद्राक्षे मत्यवेदयन् ॥ तेषां श्रुत्वा वचो राजा महर्षिमभिगम्य तम् ॥ ७८ ॥ अर्घेणाऽऽसनदानेन पायेन च महामुनिम् ॥ पणिपातेन चाम्पर्य स्पृष्टोऽग्रे स्तुतिकौशलम् ॥ ७९ ॥ सान्त्वपम्परिपमच्छ विनयेन कृताञ्जलिः॥ भगवज्ञातुमिच्छामि जन्म नाम श्रुतं च यत् ॥ ८॥ दमनप्रतिरूपं च दयां प्रीति च हस्तिषु॥ इति तं परिपच्छन्तं भूमिपालं कृताञ्जलिम् ॥ ८१॥ मौनसंपदमास्थाप न किंचित्मत्युवाच सः॥ पृष्टवान्पार्थिवश्वं ततो ब्राह्मणकाम्यया ।। ८२॥ अथास्मै धर्मवित्साधुः शर्शसाऽस्मानमात्मवित् ।। पुरा दि वारणा राजन्कामगाः कामरूपिणः।। ८३॥ चरन्ति मानुपे लोके देवलोके च पार्थिव ।। अथोत्तरे हिमवतो महान्यग्रोधपादपः ॥ ८४ ।। द्वे पोजनशते राजनुच्तिस्तद्वदायतः ।। ऋषिदीर्घतपा नाम तत्राऽऽसीत्सपरिग्रहः ॥ ८५॥ * 'सृष्ट्वा' इति चितम् । १.क. य मता° स. "य सुता। २ स. ना मगानालिम्प । ३ क. तत्रकारो। ४ क. सः ॥ आन। ५ स. ग. वाऽग्निस्तु १६ क. °वान्ब्राह्मण .

·८ - पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- न्यग्रोधं ते कदाचित्तु तमाजग्मुरनेकपाः ।। निपेतुस्तस्प शाखापां सर्वे, ते संहिता गजाः ॥८६॥ अतिभारेण तेषां तु सा शाखा शतयोजना ।। विदारयन्ती तं देशं निपपात महीतले ।। ८७ ॥ ते चापि वारणाः सर्वे शाखामन्यां समाश्रिताः ।। ततः क्रोधसमाविष्टस्तान्जापिरब्रवीत् ।। ८८॥ मददोच्छपाधस्मान्मम भनः परिग्रहः ॥ विमुक्ताः कामचारेण भविष्यध न संशयः ॥ ८९ ।। नराणां वाहनत्वं च तस्मात्माप्स्यथ वारणाः॥ अथान्तरिक्षान्महती राजन्वाणी विनिर्गता ॥ ९ ॥ यैः क्षयं दानवा नीतास्तान्मुक्त्वा ऋपिसत्तम ।। वाणी श्रुत्वा शुभामेनामेवमाह महामुनिः ॥ ९१ ॥ अथ ते वारणाः श्रुत्वा शॉपमात्मापराधजम् ॥ परं दैन्यमुपागम्य ब्रह्माणमुपतस्थिरे ॥ १२ ॥ अथ तान्पूर्व मेवाऽऽद ब्रह्मा लोकपितामहः ।। मा कार्युारणाः शोकं न हि शक्पं वदन्यथा ॥१३॥ कतुं यत्तेन मुनिना वचनं समुदाहृतम् ॥ एतद्वाक्यं ततः श्रुत्वा प्रत्यूचुस्ते दिशां गजाः॥ ९४॥ अस्माकमनुजानां तु गजानां ग्रामवासिनाम् ।। रोगाः प्रादुर्भविष्यन्ति विपमाद्यशनादिभिः ।। ९५॥ दिग्गजानां वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच पितामहः॥ न विपादे मनः कार्य व्याधीन्मति मतनाः ॥ ९६ ।। उत्पत्स्परपचिरेणाप गजयन्युर्महामुनिः ॥ आयुर्वेदस्य वेत्ता ये मस्कतस्प भविष्यति ॥ ९७ ॥ तेपा रोगानसमुत्पन्नान्दनिष्पत्यौपधीवनात् ।। एवमुक्त्वा दिशो नागान्सिसर्ज ययादिशम् ॥ ९८॥ ततस्ते मपपुः स्थानं स्वं स्वमेरावतादयः ।। निवारणावपास्ते तु लोमानुपमागताः ॥ १९ ॥ १ ग. मनीयाधय गम्मा १२ग, रता पाणी राननिनि । ३ म. गाणी. मग म. शापमान्मारामयम् । ५ य. मारामनये ननं ग..मा. म.म. गमागम् ।

·१ वनानुचरिताध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। विचरन्ति महीं करनां पद्रिः सागरमेखलाम् ।। शतशो यूथसंख्याभिः प्रवृद्धाश्च सहस्रशः ॥ १०॥ राजन्हिमवतः पार्चे महर्षिः सामगायनः॥ सागरं प्रति लोहित्यं तपस्तीव्रमतप्यत ॥ १०१ ।। तस्याऽऽश्रमपदाभ्यासमाजगाम यदृच्छया ।। सवृद्धबालं सुमहद्गजयूथं सयूथपम् ॥ १०२॥ तं स्वप्ने धर्षयामास यक्षिणी कामरूपिणी ॥ का न्वियं शपनातूर्णमुत्थितः स व्यचिन्तपन् ॥ १०३ ॥ आश्रमादभिनिष्क्रम्य मुनिमूत्रं चकार सः॥ तेस्प मूत्रेण संसष्टं तत्रैवेन्द्रियमश्र(ख)वत् ॥ १०४॥ कृत्वा शौचं यथान्यायं मुनिर्धर्मपरायणः॥ प्रविष्टमाने निलयं तस्मिस्तमृपिसत्तमे ॥१०५ ॥ दैवफारणसंयुक्तं तत्तु तद्वेतसान्वितम् ॥ अपिबस्तिनी मूत्रं ततो गर्भमधत्त सा ॥ १०६ ॥ तस्प तद्वचनं श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत् ॥ कथं करेणुस्तच्छुकं पीत्वा गर्भमधत्त सा ॥ १०७ ॥ फो हेतुः कारणं किं वा भगवन्धक्तुमर्हसि ॥ तस्प तद्वचनं श्रुत्वा पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ॥ १०८ ॥ शृणु सर्व महाराज शुक्रं पीतवत्ती च सा ॥ गर्भ दंधे यदर्थ च सा भूदेवं हि हस्तिनी ॥ १०९ ।। ब्रह्मणा विहिता मूर्ती रुचिरा नाम देवता ॥ पादिकाले प्रजासतें विचिन्त्य भगवान्प्रभुः॥११॥ देवानां मानुपाणां च गन्धर्वाणां च रक्षसाम् ॥ गृहीत्वा सोऽसजत्तेजः रवयं स्वायंभुवामिव ॥ १११ ॥ तां दृष्ट्वा रुचिरां देवा ऋपपश्च तपोधनाः ।। इत्यूनुरमितं प्राप्प विस्मपं सर्वपारगाः ॥ ११२॥ रुचिरेत्पभिविस्याता लोकेर हेचिता त्रिषु ।। अचिन्तपित्वा सा देवान्मजापतिपुरोगमान् ॥ ११३ ॥ १. क. तत्र । २ स. ग. संगृष्टं । ३ ग. दधे । ४ ग. प्रनासर्वे । ५ क. रनिरा। २ ·। पालकांप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने पौवनस्यैव गर्वाद्वा केवलं लीलयाऽपि वा ॥ तत्रैव मुनिभिः ख्यातैः कीर्त्यमाना पयौ तदा ॥ ११४ ॥ तां रुष्टो भगवान्ब्रह्मा शशाप वसुधाधिप ।। भविष्यसि करेणुस्त्वं कदाचिद्वसुधावले ॥ ११५॥ मम शापवशात्माप्ति ब्रूहि नाथ सितो कदा ॥ इत्युक्त्वा ब्रह्मणः सा तु पादयोरपतत्तदा ॥ ११६ ।। तामुवाचाश्रुपूर्णांक्षी प्रमदा विमर्दा शुभाम् ।। करेणुभावो मेदिन्या मतङ्गान्ते भविष्यति ॥ ११७ ।। भूय मार्गवाख्यासे वसुवंशे मुकन्यका ।। भविष्यसि तदा भद्रे पुनः शापमवाप्स्यसि ॥ ११८ ।। माप्तशापा वमुकुले जन्म कामयते यदां ॥ उपायं चिन्तयन्त्पत्र जन्मार्थे पश्चिमां गता ॥ ११९ ॥ ततः शापाभिभूता सा प्रयाता सहसा भुवि ।। महर्भार्गवस्पाथ मृगव्यालनिपेवितम् ॥ १२० ॥ आश्रम मुनिभिः श्रेष्ठः शोमितं अनिःस्वनः।। ब्रह्मसम्भनिभं चित्रं सिद्धगन्धर्वसेवितम् ॥ १२१ ।। शैलराजस्य पार्थस्थं मणिराजिविराजितम् ।। अप्सरोभिः समाकीणं किंनरोगीतिनादितम् ॥ १२२॥ आकुलं पधूमैश्च स्वाध्यायः स्वरसंयुतैः॥ पावकापीडसंकाशेरशोकस्तयकैरपि ॥ १२३ ॥ शोभितं वृक्षखण्डेश्व नीलधाराधरोपमः॥ कमलोत्पलनद्धश्च सरोभिरुपशोभितम् ॥ १२४ ॥ नानारूपैमुनिचः क्रतूनां शोभितं शुभम् ।। ददर्श तत्र धीमन्तं पावकोपमतेजसम् ॥ १२५ ॥ मुवर्णस्तम्भवमर्माणं जटामुकुटधारिणम् ॥ त मेरुशिखराकारं श्रिया विगतकल्मपम् ॥ १२६ ।। उवाच रदतां "श्रेष्ठं कृत्वा मूर्धनि सोऽजलिम् ॥ सपीणां भार्गव श्रेष्ठ क्रोधस्यान्तः कथं भवेत् ॥ १२७ ।। १ क.स्याताः। २२.इत्युका प्रमणा सा ! २स. गातां प्र° 1 ४ रा. ग. "शेन । क.भपियनि । ६ म.नयंतया क. भूम 1 ( रा. ध्यायस्य । ९. शोभितां । १० २.रिणीम् ।नं। ११ क.ग. श्रेष्ठ। १२ म. सोऽजरिम् । : ..

·१.वनानुचरिताध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। इत्युक्त्वा ब्रह्मणस्तस्य साऽपतत्पादयोस्तदा । सोऽघवीच्छोकसंतप्तामश्रुपूर्णायतेक्षणाम् ॥ १२८ ॥ मा भैपी: केन च त्रस्ता कलुभा वा शुभानने ॥ तामुवाच महामाज्ञो ह्यवस्था चिन्तयंस्तदा ॥ १२९ ।। ददर्श सर्व निवृत्तं दिव्यचक्षु)समन्वितः ॥ वसूनामुत्तमे वंशे जननं ते भविष्यति ॥ १३०॥ तत्र वर्षसहसं तु नीत्वा शापमवाप्स्पसि ।। एतत्ते कथितं राजन्पुनश्चैननिगद्यते ॥ १३१ ।। गर्भ धत्ते यदयं तु सा भून च हस्तिनी ।। वसूनां कन्पका राजन्नान्ना गुणवत्ती किल ।। १३२ ॥ देवगन्धर्वकन्याभिः सखीभिः सह शोभना ।। मातापितृमतेनैव विचचार महीतले ॥ १३३ ॥ दर्शनीयानि पश्यन्ती बनान्युपवनानि च ॥ निर्झरान्सरितः शैलान्पुष्पवन्ति सरांसि च ॥ १३४ ।। अथाऽऽश्रम मतङ्गस्य कदाचित्मविवेश सा ॥ मनोहरत्वात्कीडन्ती *विस्मृता तंत्र सा सखी ॥ १३५ ॥ युक्ता देवेन विधिना विचरन्ती मते गुंताम् ॥ दृष्ट्वा लक्षणसंपना रूपपौवनशालिनीम् ॥ १३६ ॥ धर्मविनकरों मत्वा शक्रेण पिता स्वपम् ।। ततः शशाप संक्रुद्धोऽभनागसां वसुकन्यकाम् ॥ १३७ ॥ भरण्ये विवरस्यैका यस्मान्मानुपवर्जिता॥ तस्मादरण्यनिलया करेणुस्त्वं भविष्यसि ॥ १३८ ॥ मा भूदरण्यवासेऽपि(?) 'नाऽऽप्स्यसे स्वस्य 'चेतसः (१)॥ अथ शापभयत्रस्ता पादयोरपतन्मुनेः ॥ १३९ ॥ नापराधोऽस्ति मे ब्रह्मन्किमर्थं शप्तवानसि ।। ब्रह्मणो भवनाकारं सिद्धगन्धर्वसेवितम् ॥ १४०।। * "विस्मृत्य तत्र सा सखी. ' इति पाठस्तूचितः । * 'अनागसं इति भवेत् । + 'यथा ते स्वस्थचित्तता' इति पाठस्तूचितः । १ ख. वै । २ क. कथिता । ३ ख. ग. "नश्चेदं निग°। ४ ख. तरसा । ५ ख. स्नुताम् । ६ ग. भिते ॥ त° । ७ क. "लयो क° 1 ( क. चेतसा । ग. तेजसा ।

·१२ पालकाप्यमुनिविरचितो [ १ महारोगस्थाने- कौतूहलात्मविष्टाऽहं रमणीयं तवाऽऽश्रमम् ।। प्रसादं कुरु मे नाथ शापान्तेन ममानघ ।। १४१ ।। गुणवत्या वचः श्रुत्वा मतङ्गो मुनिसत्तमः ॥ उपसत्य ततो ध्यात्या ज्ञात्वा विगतकल्मषाम् ॥ १४२॥ कृपया परयाऽऽविष्टा प्रत्युवाच स कन्यकाम् ।। मा स्म शोकं कृथा भद्रे भाव्योऽर्थस्त्वामुपागतः ॥१४३ ॥ भविष्यति हि ते पुत्रः सामगायनसंभवः॥ दीर्घकालं तपोवीय मौनमास्थाय यो व्रतम् ॥ १४४ ॥ भविष्यति गजैः सार्धं शीर्णपर्णाम्बुभोजनः ।। स्वयंभूः प्राग्ददौ यस्मै गजापुर्वेदमुत्तमम् ।। १४५।। भविता त्रिपु लोकेषु तपोवीण संस्कृतः॥ पालकाप्य इति ख्यातो मुनिरिणवान्धवः ॥ १४६ ॥ तं प्रसूयाथ संवर्ध्य त्वं तु मूर्त्या पुनः स्वयम् ॥ विस्मृत्य हस्तिनीभावं विशापा दिवमाप्रपति ॥ १४७ ॥ इत्येवं मम मातुस्ते संभवः परिकीर्तितः॥ अथ विज्ञाय तेजस्वी तमैतिकममात्मनः ।। १४०॥ आत्मनस्तेजसस्तस्पां भवापैव मनो दधे । मनसाऽनुगृहीतश्च गर्भस्तेन महात्मना ।। १४९ ॥ अवर्धयत्ततो माता समये समसूत तम् ।। हस्त्यायुर्वेद विदुपं दीप्यमानं स्वतेजसा ॥ १५० ॥ जातं मानुपरूपं तु दृष्ट्वा जातभयं तदा ॥ कृत्वा विरावं तथं प्रदुद्राव समन्ततः ।। १५१ ॥ सानु गर्भस्य मूलज्ञा करेणुः सुतमात्मनः ।। आदापाऽऽश्रममागम्य प्रापच्छद्राह्मणाप तम् ॥ १५२ ।। प्रतिगृह्य तु तं मीतो महर्पिः सुतमात्मजम् ॥ संस्कारानातकर्मादीश्चकारास्मै यथाक्रमम् ।। १५३ ।। संस्कार क्रिपमाणे तु वागवायाशरीरिणी ॥ फल्पे कल्पे गजानेप अमितौजा महायशाः ॥ १५४ ॥ १ क. सत्कृतः । २ स. °मभिनः । ३ क. आत्मान° 1 ४ क. हीताचा ५ क. सप्तमे । ६ क. रेणस्तु न | स. रेणुसुत°1 ७ क. पप्रच्छद्रालणाय । स. प्रयच्छद्राबणाय । स. २।९ क. असितौ ।

·३ १वनानुचरिताध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः । पालयिष्यति धर्मात्मा रोगाभृिशदुःखितान् ॥ पालनाद्गजयूथस्य काप्यो गोत्रेण एव च ॥ १५५ ॥ एवं दिव्यवचः श्रुत्वा श्रीमतस्तस्प धीमतः॥ पालकाप्य इति श्रीमान्नामधेयं चकार सः ॥ १५६ ।। पिताऽस्य साधून्संमान्य संत मुनिवारणान् ।। वाग्भिश्वार्थप्रयुक्ताभिर्दिव्याभिनपिरब्रवीत् ।। १५७ ॥ देवदुन्दुभयो नेदुर्वने तस्मिन्नृपोत्तम ।। आश्रमादविदूराच्च धेनुका विचवार सा ॥ १५८ ॥ विवर्धमानः पुत्रस्तं कामादनुचचार सा॥ तन्मां विद्धि महाराज प्रसूतं सामगायनात् ॥ १५९ ।। हैस्तिन्याश्च समुत्पन्न विवृद्धं च सह द्विपैः ।। पदा विचरणे त्वासीत्सामथ्र्य मे बने सतः ॥ १६० ॥ मात्रा सद्देव चात्राहं विचरन्कुञ्जरैः सह ।। गजपोतैः सह कीडनम्येषु गिरिसानुषु ।। १६१ ।। नदीनिहरदुर्गेपु प्रस्थेषु च सरस्सु च ॥ रम्पेषु वनखण्डपु गिरिमस्रवणेषु च ॥१२॥ कमलोत्पलनद्धेषु पल्वलेषु सुगन्धिषु । समृद्धोऽहमतः सात्म्पं मुखं दुःखं च हस्तिनाम् ॥ १६३ ॥ जानामि भक्ष्याभक्ष्यं च तथैवेङ्गितबंहितम् ॥ यदा यच्च निवन्ते पतिकापं च येन यत् ॥ १६४ ॥ अरण्ये कुर्वते नागास्तत्सर्वं विदित मम । एवं ममापि जानन्ति गजाः सर्वे पियाप्रियम् ॥ १६५ ॥ भक्षं वा क्रीडनीयं वा तदुपौहारयन्ति मे ॥ आश्रमस्थे महाराज मयि यूथमिदं त्वया ॥ १६६॥ आनीय बद्धं दीनं तन्मार्गेणानुगतं मया ॥ तदृष्ट्वा व्यसनप्राप्त व्यसनेष्वनुकम्पया ॥ १६७ ।। मया राजन्पधाशक्ति यथावच्च चिकित्सितम् ।। तस्प तद्वचनं श्रुत्वा मुनिमध्ये महामुनिम् ॥ १६८ ॥ १ क, टिप्पणीगतः 'पुत्रस्तामन्वगच्छत्स धेनुकाम् । २ क. हस्तिनश्च। ३ ग. भवने । ४ क. स. ग. प्रश्रव । ५ ख. नीयां वा । ६ क. पाहर°1 ७ क. ग. दानं । ८ क.ख. ग. तं दृष्ट्वा ।

·पालकाप्यमनिविरचितो [ १ महारोगस्थाने- पर विस्मयमागम्य राजा मानलिरब्रवीत् ।। अपूर्वा भगवंश्चर्यामिमां श्रुत्वा तपोनिधे ।। १६९ ।। जन्म चाद्य तब श्रुत्वा परं कौनूहलं हि मे ॥ कथं भगवता चीर्ण वने सह मृगद्विपैः ।। १७० ॥ नदीनां पर्वतानां च समेषु विपमेषु च ।। काननेषु च रम्पेषु हस्तियूथैः सम विभो ।। १७१ ।। कालो वा कोऽप्पतिकान्तः मभिन्नैर्वरवारणैः ।। वने विचरतः सार्ध तप उग्रं च कुर्वतः ।। १७२ ॥ एतदिच्छाम्पहं ज्ञातुं भगवंस्तद्रवीहि मे।। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् ॥ १७३ ।। शृणु सर्व महाराज मया चीणं यथा वने ॥ हस्तियूथेन महता साधं धर्ममवेक्ष्प च ॥ १७४॥ कालश्चरति नो यावच्छीर्णपर्णाम्बुभोजिनः ।। नमयरसंघेषु बहुपुष्पेषु शांखिषु ॥ १७५ ॥ सहकारः सतिलकैः पुंनागार्जुनकेसरः ।। अशोकैश्चम्पकैश्चापि कमलेन्दीवरैस्तथा ॥ १७६ ।। शालतालतमालैश्च परिशोभितराजिपु॥ अतिमुक्तकनद्वेषु तरुखण्डेषु नित्पशः ॥ १७७ ॥ स्थिति में वारणे साधं मुष्ठक्कान्ते नवे दिवा ॥ प्रसनशीततोयेपु क्रीडता पद्मगन्धिषु ॥ १७८ ॥ सरस्म कलभैः साधं पीतं च सलिलं मया ॥ शाड्वलानि वनान्तेषु मणिवर्णानि भूमिप ॥ १७९ ।। पुलिनानि नदीनां च पर्वतानां च सानुप ।। निवावानि प्रदातेपु वनानि चरितानि च ॥ १८० ॥ सेविताः पादपाः फुल्ला मंदगन्धाधिवासिताः॥ अकर्दमा वनोद्देशा वास्वल्पगुमास्तथा ॥ ११ ॥ सेविता वारणः साध स्थलमापाः सुसं मया ॥ दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च ॥१८॥ १ क. तपोनिधेः। २ क. स. वत्सीर्ण 1 ३ ख. शालिषु । ४ ख. "पि मुफले । ५ क. स. क्रीडिता । ६ स. मन्दग° ।

·१ वनानुचरिताध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। त्रीणि पंञ्च च वर्षाणि मया चीणं सह द्विपैः ।। हृष्टेन मनसा राजन्मयाऽऽरूपातं ततो हितम् ॥ १८३ ॥ अथ संपूज्य तं राजा प्रसन्नमनसं मुनिम् ।। गजार्थे चोदयामास विनयेन कृताञ्जलिः ॥ १८४॥ केऽरण्ये व्याधयो नागानुपमन्ति स्पृशन्ति च ॥ आमाणां व्याधयो ये च तान्ममाऽऽख्याहि पृच्छतः ।।१८५ ।। इत्युक्तो भूमिपालेन पालकाप्यस्ततो मुनिः ।। हेतुमत्पुष्कलार्ध च वाक्यं राजानमब्रवीत् ॥ १८६ ॥ बने निबोध मे हेतुमारोग्ये वनचारिणाम् ॥ मधुगन्धिष्वरण्येषु करेणुसहिता गजाः ॥ १८७॥ चरन्ति विविधं शष्पं स्वच्छन्देन यथासुखम् ।। खग्वल्लीफलभांश्च पल्लवान्विविधानपि ।। १८८ ।। फपायं कटुकं चैव तिक्तं लवणमेव च ॥ अम्लं च मधुरं चैव रसानेतान्मतङ्गजाः ॥ १८९ ॥ पथर्तु चोपसेवन्ते प्रविभागेन पार्थिव ॥ वर्जपन्ति धरण्येषु वृक्षभङ्गं घनागमे ॥ १९० ॥ हेमन्ते चापि मातङ्गा निदाघे भक्षयन्ति च ।। शल्लकीकर्णिकारं च कोविदारमुदुम्बरम् ।। १९१ ।। . पक्ष न्यग्रोधवृक्षं च पवसं चोदकं तथा ।। वर्षास्वरण्ये सेवन्ते जाङ्गलं स्थलजं च तत् ॥ १९२॥ हेमन्ते स्थलजं चापि भक्षपन्ति मतङ्गजाः ।। ते स्वैरं तृणपुष्टास्तु स्वच्छन्दातपसेविनः ॥ १९३॥ मां चैव मनोज्ञायां रमन्ते धेनुकामृताः ।। गच्छन्ति मैथुनं स्वैरं गर्भ चैवाऽऽदधत्यपि ॥ १९४ ॥ संमेऽमिकामं चरतामुदकं पिवतां तथा ।। स्वयूथ जातः साधं च विहारमुपसेविनाम् ॥ १९५ ।। कार्म च *सेव्यमानानां शय्यास्थानं तथाशनम् ।। +निर्वाण पांघातं च परिव्यञ्जनमेव च ।। १९६॥ * सेवमानानाम्' इति तूचितम् । निर्वाणमस्तंगमने निर्वृतो गनमज्जने' इति मेदिनी। १ क. करण्यै। २ क.स. सभङ्गाश्च ग. "सभागाश्च!३ क. सममिकामं चरिता।

·६ पालकाप्यमुनिविरचितो - [१ महारोगस्पाने- स्वमाज्जागरणाचैव न व्याधिरुपजायते ॥ तेऽरण्याग्राममानीता भयशोकसमन्विताः॥ १९७ ॥ उद्विमा वधबन्धाभ्यां शोचन्तो धेनुभिर्विना ।। तीक्ष्णाभिर्वाग्भिरुग्राभिस्तथैव भृशमर्दिताः॥१९८॥ अकामाशनयानश्च योज्यमाना मतङ्गजाः ॥ दुस्थानशयनाभ्यां च कर्मभिश्चातिपीडिताः ॥ १९९ ।। स्वयोनिम्पो निरोधाय भवन्ति भृशमातुराः ।। साध्यैर्याप्पैस्त्वसाध्यैश्च व्याधिभिश्च शरीरजैः॥ २०॥ ततोऽहमिह संप्राप्तस्त्वयाऽऽनीतेयु हस्तिपु॥ विज्ञप्तो गौरवैरर्धस्तथैवाऽऽमन्त्रितस्त्वया ॥ २०१॥ बन्धुस्नेहाच नागानां त्वया दृष्टोऽस्मि पार्थिव ॥ इति युवाणं तं विषं गजशास्त्रविशारदम् ॥ २०२॥ विज्ञापागोचरैरर्थमन्त्रपत सान्त्वयन् ॥ मम त्वनुग्रहार्थ चे वासेऽस्मिन्क्रियतां मतिः ।। २०३ ॥ ऋपिभिश्च स तैः सर्वैर्याच्यमानो पेण च ॥ बन्धुस्नेहाच्च नागानां तत्र वासे मनो दधे । २०४॥ आश्रमं कारयामास चम्पाभ्यासे च पार्थिवः ।। अपारोभिः समाकीर्ण दम्यमानगजाकुलम् ॥ २०५॥ वासाप कृतबुद्धिश्च मुनिमध्ये महामुनिः॥ वारणानां हितार्थाय राजनिमिदमत्रवीत् ॥ २०६ ॥ अण्डे फिल समुत्पन्ना धारणाः पौर्वकालिकाः ।। तच्चाण्डं तैजस मोक्तमतः क्रीडन्ति पांशुभिः ॥ २०७॥ मार्तण्टकापशकलैस्तदण्डमभवत्किल || तस्मादैरावतः श्रीमानुत्पन्नः प्रथमो गजः ॥ २०८ ॥ पुण्डरीकादयः पश्चात्कपालशकलेऽभवन् ।। तैजसो तनुमिच्छन्ति नागानां भूतचिन्तकाः॥ २० ॥ तचाण्डमकतनुजति तन्मयमेव च ।। समानजन्मपोनिस्वादिह तस्मान्मतङ्गजाः ॥ २१०॥ १स. 'तान् !! १९७॥ २ क. शोचते । ३ क.स्थानाश°1४ क.. येवमभिन । ६ क. हष्टोऽस्मि । ६ क. न सानेम्मि ! ७ फ. पार्थिव ! ग. ना बननम १९ क. रणायोका | १० ग. नु। ग. तु ।

·१७ १ वनानुचरिताध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। पांशुकर्दमतायैश्च ततः क्रीडन्ति हर्षिताः॥ *धातुप्रसादं क्षिप्रं तु क्रीडतां जायतेऽधिकम् ।। २११ ।। धातुप्रसादादारोग्यमारोग्यादलमेव च ।। बलाच सर्वरोगाणां निवृत्तिः स्यादतः परम् ॥ २१२ ॥ विशेषेण रणे तस्माद्गजस्कन्धहता नराः ।। निर्मलाः स्वर्गमायान्ति येऽपि स्युः पापपोनपः ।। २१३ ।। जन्मप्रभृति संतप्ता भास्करस्पापि तेजसा ।। अतः सलिलमिच्छन्ति दशमाना मुहुर्मुहुः ॥ २१४ ॥ हस्तिनामुदकं प्राणास्तद्गतिस्तत्परायणाः ॥ तस्मात्सलिलमेतेषां कामतोऽनुसादयेत् ॥ २१५ ।। आपोजनशतं साधं विचरन्तोऽपि कुञ्जराः॥ निर्वहन्ति न सीदन्ति सलिलेनैव केवलम् ॥ २१६ ॥ यदा न परिपिच्यन्ते कर्दमोदकशीकरैः ।। भवन्ति कुष्ठिनोऽन्धाच हस्तिनस्तेन हेतुना ।। २१७ ।। सूर्यस्याण्डकपाले द्वे समानीय प्रजापतिः ।। हस्ताभ्यां परियाऽऽदो सप्त सामान्यगायत ।। २१८ ।। गायतो ब्रह्मणस्तस्य समुत्पन्ना मतङ्गजाः ॥ तस्माद्वितार्थं देवानां यज्ञानां रक्षणाय च ॥ २१९ ॥ ततो निमित्तं नागानां सृष्टिर्घात्मिका स्मृता ॥ निबन्ध्याँस्तावदेवते यावच्छक्पास्तु पोषितुम् ।। २२० ॥ बधबन्धपरिक्लेशै तु ताम्यन्ति नित्यशः॥ न च पुष्यन्ति मातङ्गा दुःखशोकसमन्विताः ॥ २२१ ॥ कुलं राज्ञो दहन्त्येते मानिता निर्दहन्त्यरीन् । तस्मात्मयत्नः कर्तव्यो ग्रहणे पोपणे सदा ।। २२२ ॥ राज्ञां हि विजयो नित्यं वारणेषु प्रतिष्ठितः ।। अस्नातपीतभुक्तेषु वारणेषु नराधिपः ॥ २२३ ।। ने सानभोजने कुर्याद्यदीच्छेद्दतिमात्मनः ।। नवग्रहे च मातङ्गे क्षीणे वृद्धे तथाऽऽतुरे ।। २२४ ॥ * 'धातुप्रसादः' इति तूचितम् । १ ख.ग. प्रदापये ।२ क. विवहन्ति । ३ क. कन्दमो 1 ४ क. ध्यास्तव दे०१५ क. पोयितुम् । ६ कपुस्तकटिप्पण्याम्-तस्मादभुक्तपीतेषु न भुञ्जीत नराधिपः । ३ ·१८ पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने-: यनतो रक्षणं कुर्यात्स्वयमन्वेषण तथा ॥ अन्नपानश्च विविधविचित्रैर्यवसैरपि ।। २२५ ॥ स्थानेषु तु विचित्रेषु योन्यमानास्त्वया गजाः ।। निर्वृत्ताश्च भविष्पन्ति मुखं मास्यन्ति च क्रियाम् ।। २२६ ॥ भविष्पन्ति च ते नित्यं युद्धेषु विजयावदाः ॥ तस्मादिह महीपाल कुरु हस्तिषु मन्मतम् ।। २२७ ॥ *विधापतिविधानश्च पवसेः पल्लवैरपि ॥ मच्छान्ने वर्तमानस्य बलवन्तो निरामयाः ॥ २२८ ॥ दीर्घमायुरवाप्स्पन्ति गजास्तव विशां पते ।। इत्यब्रवीत्पालकाप्पो राज्ञाऽनेन पचोदितः ॥ २२९ ॥ इति पुरुषवराय सम्यगाह मुनिगणमध्यगतः स चाऽऽत्मनः स्वरूपम् ॥ वदन्ति 'मुनयो वरं स्वजन्म नाम श्रुतमखिलं च संगतिम् ।। इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहामवचने महारोगस्थाने वनानुचरितो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः। अङ्गो हि राजा चम्पापां पालकाप्पं स्म पृच्छति । अरण्येषु चिता नागास्तृणौषधिफलाशनाः॥१॥ वल्लीमूलस्वगाहारा भक्षपन्ति कडंगरान् ।। स्वच्छन्दतः पार्थंघातानिपेवन्तश्च कर्दमान् ॥ २॥ सेव्यमानाश्च सलिलं प्रकर्पन्तश्च पंधिनीम् ।। वृक्षभङ्गानिपेवन्ते सहिताश्च करणभिः ।। ३ ॥ * विधा गनासने रुद्धौ प्रकारे वेतने विधौ' इति मेदिनी । + त्रिप्वपि पुस्तकेषु 'न्मन्यंति' इति पाठ उपलब्धः । १ क. निवृत्ताश्च । २ क. विधिप्र°1 ३ ख. दे प्र। ४ ख. ग. आजो। ५ म. ग. ज्येऽप्युचि १६ ख. °हारी भ°१७ ग. °शुवाता) ८ क. पद्मिनाम् । ९क. वृक्षाम।

·२ अन्नसमाचाराध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः । मुखाहारप्रचारांस्तान्वनवासमखोचितान् ॥ अरण्पाद्वाममानीवान्कयं सम्पगुपाचरेत् ॥ ४ ॥ भोजन रसपानश्च पवसेनोदकेन च ॥ कथं न जायते व्याधिरिति भुक्तेन दन्तिनाम् ॥ ५॥ एतन्मे पृच्छतो ब्रूहि गजानां कुशलो यसि ॥ एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् ॥ ६ ॥ बद्धाः सन्तस्तु मातङ्गा वने स्वैरमुखोचिताः ॥ अपि दीर्घायुषो भूत्वा दुःखैः शारीरमानसैः ॥७॥ न सर्व एव राजेन्द्र प्राणान्धारयितुं क्षमाः॥ या बने नितिस्तेषां सा पुनर्जन्मनामसौ ॥ ८॥ न जातिजं नान्वयजं न प्रचारवनोद्भवम् ॥ लक्षणं महदरूपं वा शुद्धं संकीर्णमेत्य च ॥ ९ ॥ आघातवधबन्धेभ्यः पाणान्धारयितुं क्षमाः॥ तस्माद्वैधैर्महामात्रैथाशाखोपचारतः ॥ १० ॥ बन्धने प्राणसंदेहे परिरक्ष्याः प्रयत्नतः ।। राज्ञा चैषां च कर्तव्यो दयापूर्वमनुग्रहः ॥ ११ ॥ उचितो वनवासे प्रस्तस्यालाभेन दन्तिनाम् ।। दोषाः कुप्यन्त्यसात्म्पत्वादपूर्वस्पेह भोजनात् ॥ १२ ॥ पुष्कला वा विधां लब्ध्वा पुनस्तान लन्ति चेत् ।। लाभालाभेन नागानामपोगाच महीपते ॥ १३ ॥ अभोजनादस्पशनाहुःस्थानशयनादपि ।। अकामाशनपानाच बन्धेन व वधेन च ॥ १४॥ लवणस्यातियोगाच तथा बलवणेन च ।। एतैस्तु रोगां जापन्ते दोपकोपसमुद्भवाः ॥ १५॥ वातिकाः पैत्तिकाश्चैव 'श्लैष्मिकाः सांनिपातिकाः ।। तस्मादरण्यादानीतानागान्सम्यगुपाचरेत् ॥ १६ ॥ खरैरुष्ट्रमनुष्पैश्च वाहपदुदकं पः॥ द्रोणीभिश्वकयुक्ताभिः पापपेच्च मतङ्गजान् ॥ १७ ॥ १ क. ग. °चारास्ता १२ क. भूपः । ३ क. परिरक्षा । ४ क. स्थानाश ५ क. अकामाशनयोनद्वे । ६. प्मकाः । ७ क. नृप ।

·. २० पालकाप्यमुनिविरचितो [ १ महारोगस्थाने ललयन्त्रैश्च शीतेन जलेन परिपेचपेत् ।। आकर्णमूलासलिलैः प्रांतरेतान्मवेशयेत् ।। १८ ॥ शीतसाम्पतया नित्यमेते हि वनजं सुखम् ।। न स्मरन्ति महाराज ग्लान्पादिश्वोपशाम्पति ॥ १९ ॥ दिवाऽर्धमहरे शेपे मृदुभूते दिवाकरे ।। तस्मादुत्तार्य सलिलाधरुत्तारयेद्गजान् ॥ २० ॥ ततः स्तम्भनिबद्धानां शतधौतेन सर्पिपा ॥ सर्वसेकः प्रदातव्यो वारणानां नराधिप ॥ २१ ॥ दिनान्ते त्वरितं दद्यात्सर्पिपा सह यावकान् ।। वर्जयित्वा शरदीष्मौ सेकास्त्रीन्सार्वकालिकान् ॥ २२ ॥ ऊवं कृताभिषेकेभ्यो दद्याद्यावदभीप्सितम् ।। गजस्पोक्तेन विधिना सेकांस्तैलेन पाक्षिकान् ॥ २३ ॥ कॉलेन यन्ता नागस्य हरेदम्ब शनैः शनैः ।। निरुद्धांश्च ततो नागान्स्थापपेद्वसुधातले ॥ २४ ॥ नीरुजं तु ततो नाग वैद्यः सम्यगुपाचरेत् ॥ पथा दोपा न कुप्पन्ति तथा तेषां विशेषतः ॥ २५ ॥ वैश्यते हि यथा तेषां ग्रहणी दीप्तिमाप्नुयात् ॥ कडंगरैर्वेणुभागः पल्लवैवसैस्तथा ॥ २६ ॥ मृणालेखावशेपैश्च तथाऽन्पैर्मधुरैरपि । ग्रहणीमुचितामैतैर्निरुद्धि न मारुतः ॥ २७ ॥ यथाऽभिवर्मवयसां पोगवित्समुपाचरेत् ।। शय्यायां तु पदा गच्छेत्मुखं निद्रां मतङ्गजः ॥ २८ ॥ तदा तस्मै अंदातव्या गुडमिश्रास्तु तन्दुलाः ।। पलं पलं वर्धपेत पावच्च कुडवो भवेत् ॥ २१ ॥ * °सलिले' इत्युचितम् । १ ख. प्रारतेता । २ ग. ख. स्तम्भ नि । ३ क. ख. दिनान्तरे तं यवो दद्यात्माज्येन सर्पिपा सह । स. पुस्तके शोधितः पाठः द्विदिनान्तरितं पश्चाद्द्यात्मा- ५. ज्येन सर्पिपा । ४ ग. काले नियन्ता। ग. तानिरुद्धांततो । ६ क. विवक्ष्यते । । ७ स. विशैश्चैव त । ८ स. ग. रसैः ।। ९ क. ग. मेति. निरु.। १. क. प्रकर्तन्या । ११ ख. वर्धयेत्तु ।।

·२१ + २ अन्नसमाचाराध्यायः हस्त्यायुर्वेदः। ततो द्विगुणिता वृद्धिस्तन्दुलानां गुडस्प च ॥ अतत्रिगुणितं देयं दद्याद्वाऽपि चतुर्गुणम् ॥३०॥ अनेन क्रमयोगेन वर्धयेदासमाप्तितः॥ तन्दुलान्गुडसंयुक्तानुपनाच प्रदापयेत् ॥ तेनास्य दीप्यते पहिलं तेजश्च जापते ॥३१॥ * तन्दुलाल्लवणं चैव उपनाह प्रदापपेत् ॥ एतेन वर्धते बहिर्बलं तेजश्च जायते ।। ३२ ।। तन्दुलान्मूत्रसंसृष्टानुपैनाध पदापयेत् ॥ एतेन वायुग्रहणीमुचितां निरुणद्धि न ॥ ३३ ॥ कुल्माषमेदकं चैव गुढयुक्तं प्रदापयेत् ।। एतेन दीप्यतेऽस्पामिर्बलं तेजश्च वर्धते ॥ ३४ ॥ + ग्रहणी वर्धते तेन न च वायु: 4बाधते ॥ ओदनं चापि युक्तिजः क्रमशो दापपेदिषक् ।। ३५ ।। चतुर्मागं तथाऽधं च पादहीनं तथा समम् ।। क्रमेणानेन नागानां सर्वव्याणि दापपेत् ॥३६॥ घृतस्निग्धं गुडयुतं प्रातर्भुञ्जीत वारणः॥ सायं लवणतैलाभ्यां यथाकालमवेक्ष्य च ॥ ३७॥ दवापानीपपीताय विदाहः स्यादतोऽन्यथा ।। गोमूत्रशीरपद्यानि दीपनीयानि यानि च ॥ ३८ ॥ दधि सौवीरकं चैव मेदकं च महीपते । अपीतापाम्बु देपानि श्लेष्मा कुप्पेत्ततोऽन्यथा ।। ३९ ।। मध्यंदिने तु सगुहं सक्तु द्रोणेन संमितम् ।। उदमन्थं पिबेदीष्मे रात्रिपर्युपिते जले ॥ ४० ॥ काले जलावगाहं च पिथातु समुपाचरेत् ।। पदा स्थिरानिः संपन्नः मुविशुद्धमुखो गजः ॥ ४१ ॥ * अयं लोकटितः कपुस्तके । । अयं सार्थ श्लोकोऽपि कगपुस्तके त्रुटितः । + कगपुस्तके, इतःपूर्व 'उपनह्यान्यथा खिन्नान्गोधूमाश्चापि दापयेत्' । इत्युपलभ्यते । 'यथर्तु' इत्युचितम् । १ क. लाननमूत्र । २ क. पनचं प्र । ३ ग. तदायुर्व । ४ क. प्रबोधयेत् । ५ क. पानाय पो°। ६ ग. नि दापयेद्दीपनानि च । ७ क.तायां + ·पालकाप्पमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने अकामाशनपानेषु प्रज्ञप्तो विधिवद्भवेत् ॥ प्रकृति चास्य विज्ञाप पथातु नेहमाचरेत् ॥ ४२॥ विधानं वाऽस्प कारून नेहदाने प्रवक्ष्यते॥ परमाणु(e) सुसूक्ष्मानुभावनाझो न चक्षुपा ।। यदभेद्यतमं लोके परमाणुः स उच्यते ॥४३॥ जालान्तरगते भानौ यदणीयो रजो भवेत् ।। तस्प त्रिंशत्तमो भागः परमाणुः स उच्यते ॥४४॥ त्रसरेणुः स विज्ञेयः परमाण्वष्टभिर्मतः ।। अप्सरेयष्टकं चापि रथरेणुरुदाहृतः॥४५॥ रथरेण्वष्टकं चापि वाला समुदाहृतम् ॥ वालाग्रकोटपश्चाष्टौ लिंक्षा सा समुदाहृता ॥ ४६ ।। लिक्षाभिरभिका यूकास्त्वष्टौ पवो मतः॥ अङ्गुलं स्पायवाश्चाष्टौ पादोऽरत्नेः षडङ्गुलैः ॥ ४७ ॥ चतुर्विंशाङ्गुलोऽरनिर्विस्तिर्द्वादशाङ्गुलः ॥ द्वी वितस्ती भवेकिकुद्वौ किकू धनुरुच्यते ॥ ४८ ॥ *धनुः कोशः सहसं तु गव्यतिदिगुणं स्मृतम् ।। गव्यूतानि तु चत्वारि योजनं कर्म यौगिकम् ॥ ४९ ॥ एतपा संख्यया नागान्मापदिपजां वर॥ इस्पागाराणि वारीश्च गजदन्तांश्च कल्पयेत् ॥ ५० ॥ गजानां विनयाथं च पौ क्रिया समुदाहृता। प्रमाणमेतद्विहित सर्वस्तु नयकोविदः॥ ५१ ॥ सनूलिकाकाल्यो सायं पापा पवः स्पासर्पपास्त्वष्टौ चत्वारः काकिनी पवाः ॥५२॥ माषश्चतस्त्रः काकिन्पश्चतुर्मापस्तु शांणकः ।। सुवर्णस्तु चतुःशाणः पलं स्यात्तु चतुर्गुणम् ।। ५३.॥ * 'धनुःसहस्र क्रोशः स्यात्' इत्युचितम् । १ . ख. प्रवेक्ष्यते । ग. प्रचक्षते । २ क. यदा भेद्यतमा । ३ ग. के वंशी रेखारे । ४ ग. रेखारेण्वष्टकं । ५ क. लिप्या । ख. ग. लिख्या।६ क. लिप्याभि'।. ख. ग.. लिख्याभि०१७ क. यूधिका ! ८ क. "रले प°१९ क. ख. °स्तीमवे। १० क. क्रोशसहस्रं । ख. क्रोशं सहसं। ११ ख, हस्स्यगा। १२ क. याराध । १३ क. विनया । १४ क. ख. च यत्कृया समुदाहृतम् ।

·२ अन्नसमाचाराध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। चतुष्पलस्तु कुडवः प्रस्थः स्पात्तचतुर्गुणः॥ आढकं ते तु चत्वारो द्रोणः स्पाचतुराढकः ॥ १४ ॥ मानिका स्याचतुणा-वारी स्यात्तचतुर्गुणा ॥ विशेषेण प्रवक्ष्यामि रसानां शृणु पार्थिव ।। पञ्चकोडविकं प्रस्थं रसानामिति निर्दिशेत् ॥ ५५॥ पदन्तरिक्षात्लवति पर्वताद्वा नलं पुनः।। अर्धत्रयोदशपलं तोपप्रस्थं विनिर्दिशेत् ।। ५६ ।। स्नेहं भक्तं च नागानां विधिज्ञस्तेन दापयेत् ।। एतत्ममाणमाख्यातं कृत्नमानस्य भूमिप ।। ५७ ॥ नवारल्युछूितो नागस्तथैवैकादशायवः ।। *नाहतो द्वादश तथा सोऽत्यराल इति स्मृतः ।। ५८॥ अष्टारलिर्दशायामस्त्वेकादश च नाहतः ॥ अराल इति विज्ञेयो न स कर्मसु पूजितः ।। ५९ ॥ अत्युचितत्वावेतौ ग्रहणे परिवर्जिती।। वारणी नृपशार्दूल नवशिक्षाविशारदैः॥६०॥ सप्तोत्सेधो नवायामो दश यः परिणाहतः॥ समद्रोणात्स भोज्पः स्याद्ययाग्न्यपि च युक्तिः ॥६१ ॥ आयामेऽष्टौ पडुत्सेधो नवारनिश्च नाहतः ।। पद्रोणानि स भोज्यः स्यादमियुक्तो मतङ्गजः ॥ ६२॥ पञ्चोच्छ्रितोऽष्टौ नाहेन सप्त चाप्यायतस्तु यः ।। पञ्च द्रोणानि भोज्यः स्पायथाग्न्यपि च युक्तितः॥ ६३ ॥ चतुरुच्चः पडायामः समारतिश्च नाहतः ॥ चतुणं तु तस्यापि मोजने विहितं नृप । ६. " एतां मात्रा समं नाग यथावद्भोजपनिषत् ॥ स्परनिश्चैव पो नागो घरनिथैव यो भवेत् ।। त्रीणि द्वे युक्तितो नागं द्रोणान्याहारपेद्भिपक् ॥ ६॥ पावन्तोऽरनपस्तूचं कुञ्जरे स्युः प्रमाणतः ॥ द्रोणानि भोज्यास्तावन्ति द्रोणाल्पं विद्धचरनितः॥६६॥ * नाहः परिणाहवद्विशालतावाची । १ क. द्रोणस्यातुलाढकः । २ क. नहींया । ३ ख. पडुत्सेधौ । ४ ग. चतुरूषः । ५ क. नाशं ।

·२४ पालकाप्यमुनिविरचित्तो- [१ महारोगस्थाने- मधुरं लवणं चाऽऽम्लं कयायं रसमेव च ।। दद्याहिपलिकारलि नागस्य प्रथमे विधौ ॥ ६७ ॥ कर्पश्च कटुकस्याथ तिक्तस्प च कर्पद्वयम् ॥ भागवृद्धया क्रमः कार्यों यावत्सम्पक्मतिष्ठिताः॥ ६८॥ स्थिरसात्म्यस्य नागस्य मुविशुद्धमुखस्प च ।। पलानि पष्टिर्मधुरः पिण्डः स्यात्परिमाणतः ॥ ६९ ॥ तिक्तस्य स ततोऽर्ध स्पाचतोऽ, कटुकस्य च ।। कपायस्य ततः पष्टिस्तथैव लवणाम्लयोः ॥ ७० ॥ यथाक्रमं पलानि स्युः सप्तारत्निप्रमाणतः ॥ मात्रया *हीनता द्रव्यं विकारं न निवर्तयेत् ।। ७१ ॥ मात्रापाश्चातियोगेन व्यापत्संजायते भृशम् ॥ बलिने भेपजं क्षुण्णं प्रदेयं कवलीकृतम् ।। ७२ ॥ तथैव रोगक्लिष्टेभ्यः कथितं भेषजं भवेत् ।। आर्द्रस्य भेपजस्पैतत्प्रमाणं परिकीर्तितम् ।। ७३ ।। शुष्कस्प द्विगुणा वृद्धिर्यवसस्यापि भमिप ।। हस्तिनीष्वेवमेव स्पायथा नागेयु कीर्तितम् ॥ ७४ ॥ मध्यमस्य प्रमाणेन चौत्तमा हस्तिनी भवेत् ।। अजसं हस्तिनो भक्ष्यं भक्षयन्ति यतस्ततः ॥ ७५ ।। उभपोः कालपोस्तस्माद्भपज्यं दापयेद्भिषक् । पेण्याणां विशतिपलद्रव्याणां द्रोणसंख्यया ॥ ७६ ।। काथानों चतुर्गुणा वृद्धिद्रोणं वाढकसंमितम् ॥ प्रतिवापश्च पेण्याणां द्रव्याणामष्टभागवान् ।। ७७ ॥ स्नेहप्रमाणं द्रोणं तु मितम(ढकं भवेत् ।। पडङ्गं प्रतिपाने च मेदकेष्वेतदेव च ।। ७८ ॥ एतदेव प्रमाणं तु नागानामनुवासने ॥ एतदेवानुभक्ते स्पादिगुणोदकतैलके ॥ ७९ ॥ * 'हीनया' इति तु वरम् । १ सपुस्तके शोषितपाठः-तिकस्य च तदर्थ । २ क. यद्वा । ३ क. मलिनो। ४ स. भूमिपः । ५ क. स. गौत्तमा । ६ क. पेश्यमाणां विंशतियत्पन' । ७ ग. स. 'नां तु पुद्धि । ८ क. ष्टिकं । ..

·.२ अन्नसमाचाराध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। निरूहाणां तुं संयोगे द्रोणो द्विकुडवो भवेत् ॥ चूर्धिकुडवों द्रोणे संयोगाध विधीयते ॥ ८ ॥ अनुवासनपा मात्रा सा देया सर्वसेचने । स्पादरनेर्दशपला गैरिकस्यानुपेचने ।। ८१ ॥ सुला पलशतं भागे विंशतिः सा ममाणतः॥ सममेतेन यवसं भारः स्याद्रोणसंख्यया ।। ८२ ॥ आर्द्रस्य पवसस्यैतत्पमाणं समुदाहृतम् ।। शुष्काणां च लघूनां च वृक्षाणां च महीपते ॥ ८३ ॥ ततः स्पादिगुणो भागो ये चान्ये लघवो नुमाः ।। गर्भितानां पुनर्विद्धि त्रिभागोनं प्रदापयेत् ॥ ८४ ॥ फलिदानां तृणानां तु अर्धमागं पदापपेत् ।। गात्रसेके च तेलस्प द्रोणो द्विकुडवं भवेत् ।। ८५॥ तथैवोत्तरपानेषु द्रोणे स्यात्मस्थसंस्थितम् ॥ भवेत्कौडविकारेनिन गस्पोचरवस्तिपु ।। ८६ ॥ श्रोतसोः कटयोश्चैव कुडः कुडवः पृथक् ॥ अनुपेके च तैलस्प द्रोणे द्वे कुडवं भवेत् ॥ ८७ ॥ मेपीचूणार्धकुडवं घृतस्प कुडवं तथा ॥ शिरसो म्रक्षणे दद्यात्कृतोपशमने हितम् ॥ ८८॥ उत्कृष्टक्षयभागेपु फुडवाधं विधीयते ॥ दीपतेले च फुडवं प्रमाणे विद्धि पार्थिव ॥ ८ ॥ अण्डकोशशिरोभ्पले कुडवं च प्रमाणतः।। पोगाहिगुणमेवाऽऽहुः सपिः क्षीरं प्रमाणतः ॥१०॥ द्रोणे दशपलं झेपं गुंडस्प लवणस्प च ॥ भुक्तनेहममाणेन मुत्रसौवीरके तथा ।। ९१ ॥ मूत्रं सौवीरकादधं मात्रायोग पदापयेत् ॥ दधिमेदकदुग्धानां मचस्प च नराधिप ॥ १२॥ द्रोणं प्रमाणतो क्षेपं द्याढकं तु तथैव च ॥ मृगाणां महिपादीनां जाङ्गलोदकपक्षिणाम् ॥ १३ ॥ मात्रा' इति पाठो भवेत् । १.क. यकु २ ग. द्रोणे । ३ क. निनाग 1 ४ ग. यः स गृपा ५. "कोशे शि°।६ क. कुडाम्य । + 'अनुवासे तु ४ ·.२६ पालकाप्यमुनिविरचितो- [१महारोगस्पाने- पलान्मांसस्प पञ्चाशज्ज्ञयानि द्रोणसंख्पया ।। स्नेहस्य कुडवश्चात्र दनश्वार्धाढकं भवेत् ॥ २४॥ द्रोणत्रिकटुकस्पापि रससंस्कारतः पलम् ॥ दना पललसंयुक्तं गुडपिण्डसमं घृतम् ॥ १५ ॥ पूर्वाह्न भोजपेनागं प्रतिपीतमतन्द्रितः ।। भुक्त्वा तौ न पिवेद्वाऽपि पीत्वा भुञ्जीत वा रसम् ॥ १६ ॥ मांसनेहरसैर्युक्तं सायाह्न भोजपेत्ततः ॥ निष्पावमात्री नागानां कल्कस्तीक्ष्णाञ्जनस्य च ।। २७ ।। अध्यध मध्यमस्यापि मृदुनो द्विगुणं भवेत् ।। फल्काञ्जनात्पादहीनं ज्ञेयं चूर्णाञ्जनं नृप ॥ ९८ ॥ भेषजानां दशपलं द्रोणं चूर्णस्य दापपेत् ॥ पलानि विशात चैव चत्वारि च नराधिप ॥ ९९ ॥ रसप्रस्थस्तु विज्ञेयो भिपजानावचारणे ॥ माषाणां द्वादश द्रोणी तुलामारोप्य धारयेत् ॥ १० ॥ सममेतेन यवसो मारः स्याद्रोणसंख्यया ॥ अतः परं तु गतपः प्रवक्ष्यन्ते पथावलम् ।। १०१ ।। श्रेष्ठमध्यजघन्यानों गजानामनुपूर्वशः ।। परं तु विद्यादध्वानं श्रेष्ठस्य दशपोजनम् ॥ १०२॥ मध्यमस्य परं विद्यादध्वानं सापोजनम् ।। 'परं जघन्यस्प पुनः पञ्चयोजनमुच्यते ॥ १०३ ॥ विनीतानां पथाशाचं गतपश्चैव पार्थिव ।। सप्त पञ्च च चत्वारि विनीता या हि धेनुकाः ॥ १०४॥ एतधिा प्रमाणं स्यान्मानोन्मानं च हस्तिनाम् ।। क्रमपोगारिक्रपायुक्त्या तुपोगास्तथैवच ।। १०५॥ सत्वमतिसात्म्पानां विशेषो वयसस्तया ॥ परिवारेण फारस्न्न वक्ष्यते राजसत्तम ॥ १०६ ।। पः प्रमाणं न जानाति मानोन्मानं च तत्त्वतः॥ वपःप्रतिसात्म्यानां वर्मणां च पपातपम् ।। १०७ ॥ 'मनुयोगात्ता' इति तु स्यात् । १ ग. द्रोणे मि। १ क. तु । १२. निजाममाये। म. रा. ग. प्रा. सन्ने। ५ न. म. नां नागाना। .

·२७ ३ सात्म्यनिश्चयाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। विधापा पवसस्यापि स्नेहादीनां तथैव च ।। अभ्यञ्जनाञ्जनादीनामज्ञः कर्मसु मुशति ।। १०८।। मानोन्मानप्रमाणानां विज्ञाता श्रेष्ठ उच्यते ॥ एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिष्टच्छसि ।। १०९ ॥ ३३८ ॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहापवचने महासेगस्थानेऽन- | समाचारो नाम द्वितीपोऽध्यायः ॥२॥ अथ तृतीयोऽध्यापः। अङ्गो हि राजा चम्पापां पालकाप्पमुपस्थितम् ॥ कृताञ्जलिरिदं वाक्यमब्रवीद्वदतां वरः ॥ १॥ भगवन्गुणमाहात्म्यं सर्व तव तपोमपम् ॥ मातुश्च तव दिव्यत्वं पितुश्च विपुला गुणाः ॥ २॥ कधितं भवतः सर्वमेतदेवमशेषतः ॥ विस्मितेनाप्रिवेशेन गौतमेन तथाभिः ॥ ३॥ यथा त्वं पवनाहारः शीर्णपर्णाम्बुभोजनः ।। वने विचेरिवारसाधं प्रभिन्नैर्वरवारणैः ॥ ४ ॥ अतस्त्वां विनयाधानादिमं पृच्छामि हस्तिषु ।। त्वं हि तेपां विजानासि सहवासेन चेष्टितम् ॥५॥ पृथिव्यां वननागानां किं त्वमेकश्चिकित्सकः।। अथान्येऽपि चिकित्सन्ति त्वत्समा वारणान्वने ॥ ६ ॥ ततः भोवाच भगवान्पालकाप्यो महामुनिः ।। न स्पृशन्ति वने रोगानिस्थूणमभवा गजान् ॥ ७ ॥ विनोत्तेऽत्र समानीतोः प्राजनैरद्कुशैरपि । वघबन्धपरिशिष्टाचिन्वन्तो वनानि च ॥८॥ रोगास्तानसंपन्तीह सागर सरितो यथा ॥ वनेषु चरतां तेपां न भवन्त्यामपा नृप ॥९॥ 'भवता' इति तूचितम् । इतः श्लोकत्रयं कपुस्तके नास्ति। १ स. स्थितः। कृ। २ क. स. विश्मिते । ग. श्रीमते । ३ ख. ग. तथार्षिभिः। ४ क. स. ग. विचरवा । ५ ग. नाते प्राममा १६ ग. °ताः स्वम! .

·२८. । पालकाप्यमुनिविरचितो- [१ महारोगस्थाने फेवलं पञ्चदश च वने मरणहेतवः ।। ये मया बहुशो दृष्टाश्चरता सह हस्तिभिः ॥ १०॥ गजानां विविधैर्द्रव्यै चाप्यागन्तवो व्रणाः॥ न भवन्ति वने सोख्यात्कामतश्छन्दतः सदा ॥११॥ तत्र गृणु महाराज हेतून्मृत्युषु हस्तिनाम् ॥ . पर्वतात्पतनं.पको विषवल्ली जराऽनल ॥.१२ ।। कूपः प्रतिगजो ग्राहो विद्युल्लव्यो मुजंगमः ।। अलछमस्तथा व्याडो वाल्पे मानुर्विवर्जनम् ॥ १३ ॥ दशभिः पञ्चभिश्चैव हेतुभिारणा बने । नियन्ते न हि नागानां त्रिस्थूणाजापते त्रयम् ॥ १४ ॥ अङ्गराजस्ततो भूयः पालकाप्पं तु विस्मितः।। वचनं प्रत्युवाचेदं शिष्यभावादशङ्कितः॥ १५॥ भगवन्कि वनस्थानां न सन्ति पवनादयः ।। नागानां त्रिविधा दोपा न चैते सप्त धातवः ।।१६।। ततः मोवाच भगवानुत्तरं विदितोत्तरः॥ पालकाप्पस्ततो दृष्ट्वा सहवासं च हस्तिनाम् ॥ १७ ॥ सात्म्पं नाम महाराज यथैवाऽऽत्मा तथा स्मृतम् ।। तत्तेऽहं संभवक्ष्यामि सह तैरात्मनो गुणैः ॥ १८॥ तत्तु जन्मसमाचारः प्रहृष्टेन्द्रियमानसैः॥ न दूपति वातादीन्दोपान्सततसेवया ।। १९ ।। ते चादुष्टा न रोगाप भवन्ति वनहस्तिनाम् ।। पादाचारपोगो हि सात्मीभूतो गुणावहः ॥ २० ॥ तत्राऽऽद्दारात्मकं सात्म्पं वृक्षभङ्गास्तृणानि च ॥ त्वरमूलं पादपानां च धारये मातुः पपो जलम् ॥ २१ ॥ एतदाहारज सात्म्पं प्रोच्यते वनहस्तिनाम् ।। जलपौरममापीनां शपनस्थानकर्मणाम् ॥ २२ ॥ विहाराहारचेष्टानां स्वरशेनोपसेविनाम् ।। एवदोचारजं सारस्पं प्रोपते वनदस्तिनाम् ॥ २३ ॥ श्रुत्वा चेदं ततो वाक्यं पुनः प्रोवाव पार्थिवः॥ पते मृणमात्रेण भगवाससिनो गजाः ।। २४ ।। । १. रासीर २ स. ग. दाहार।

·. ३ सात्म्यनिश्चयाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। २९ हन्त तेनैव पुष्यन्तां तद्धि तेषां मुखावहम् ।। ततः प्रोवाच भगवान्पालकाप्यो महामुनिः ॥ २५ ॥ अनुनेतुं नरपति हेतुभिः स्पष्टलक्षणेः॥ न संशपस्तृणणास्तृणसाम्पास्तृणप्रिपाः ॥ २६ ॥ मृगाः सर्वे वनचरा विशेपेण तु हस्तिनः।। कारणेन च पेनैषां फेवलं न तृणं हितम् ।। २७ ।। शेपोश्च वनजा भक्ष्या ग्राम्पाणां तनिबोध मे॥ निरक्ग्रहता राजन्दन्तिनां परमं सुखम् ॥ २८॥ पे च तस्या गुणास्तेषां तन्मे निगदतः शृणु ॥ यदीहते तत्कुरुते सर्वयन्यन्मतङ्गजः ॥ २९ ॥ विहाराहारचेष्टासु स्वतत्रो निरवग्रहः॥ तस्याभिप्रापसंवृत्तेः भीतिः प्रीते(वं बलम् ॥ ३०॥ चलिनो दीप्यतेऽस्याग्निदीप्तामेर्धातवः समाः ॥ धातुसात्म्याच रोगाणां सर्वेषामपकर्षणम् ॥ ३१ ॥ गजानामुदकं राजन्माणानाहुर्मनीषिणः॥ विशेषेण तु नागानां मापेण जलमौषधम् ॥ ३२॥ अतो नगजा राजन्नष्टरोगास्तृणोदकैः ।। एतत्सर्व विपस्तमाहाराचारकर्मम् ।। ३३ ।। ग्राममानीतमात्राणां जायते वनहस्तिनाम् ।। ततः स्वच्छन्दचेष्टानां निवृत्त्या तप्यते मनः ॥ ३४॥ वर्धते च मनोदुःखं न बलं नामिजं बलम् ।। तेपाममिमहीणानामसात्म्पस्प व भोजनात् ॥ ३५॥ जायन्ते धातुवैपम्पाद्विकार दोपसंभवाः॥ नेपां तु क्यबन्धाम्पा लामालामाष भोजनात् ।। ३६ ।। अशय्यादुःखशय्पाभ्यां धेनुकानां च वर्जनात् ।। परोधात्सततं स्थानात्कोमचारनिवारणात् ।। ३७ ।। ग्रामवासेऽप्यनुद्विग्नास्तेऽप्यरोगा मतङ्गजाः ।। अपं तु मुमहान्हेतुर्गजानां वनवासिनाम् ॥ ३८ ॥ १ क. केवलेन । २. "पा वनगना । ३ क. प्रामाणां । ४ क. तस्य । ५.क. यहाहते । ६ क. प्यमानमि° | ७ क. स. धातुः सा । ८ क. गनवना । ९ क. सं विहा। १० क. तृप्यते । ११ क. "कामाय रतिया ।

·३ ० पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- आरोग्पे चाममोदे च तृणैरेव बलार्जने ॥ आदिसगे हि फरिणः स्वयं प्रोक्ताः स्वयंभुवा ॥ ३९ ॥ देवानां वाहनार्थाप वारणाः भतिगच्छत ॥ वृक्षभङ्गतृणाहारा बलवन्तो निरामयाः॥४०॥ विचरिष्पथ रम्येपु वनेष्विति महात्मना ।। स वरो ब्रह्मणा दत्तो देवमीत्या महीपते ।। वर्तते च न रोगेषु वत्स्यस्पपि च नित्यशः ॥ ४१ ॥ तत्र श्लोकाः- अथ तु वनरतानां पोतकापोतिकानां रतिकरकलभानां धेनुकानां तथैव ।। श्रमगुरुनयनानां कामिनीनां द्विधाऽपि । श्रपति वनचराणां ने कार्य गजानाम् ॥ ४२ ॥ बहुलकमलखण्डेष्वाचतोयेषु नागा विपुलतरुलताभिर्गुढतीरेषु चैव ॥ कुमुदकुवलयाचे पितामेपु(?)राज- न्मुखतरमवगाह श्लिष्टमांसा भवन्ति ॥४३॥ न रसघृतगुणैर्वा भोजनानां गुणा गुडलवणगुणैर्वो पुष्टिमिच्छन्त्यरण्पे । अप वनमृगतीक्ष्णै दिवा नागसिंहा वनगुणफलपुष्पैः पुष्टदेहा नरेन्द्र ॥ ४४ ॥ ३८२ ॥ अविपिननिजकुलाकर्षिता रोगयुक्ताः पुनरपि निरुजस्ते सिद्धसंघोपदेशात् ।। इति श्रीपालकाप्ये हस्स्यायुर्वेदमहाप्रवचने महारोगस्थाने (सात्म्पा) सात्म्पानिश्चयो नाम तृतीयोऽध्याप॥३॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः। अङ्गाधिपतिरेकाग्रं महर्षिममितौजसम् ।। हस्तिशालासमासीनं पालकाप्यं स्म पृच्छति ॥१॥ १ ख. पुष्पदेहा।

·. शास्त्रसंग्रहाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। भगवन्यत्त्वया मोक्तं निखिलं सोम्पनिश्चयंम् ॥ जायन्ते दन्तिनां रोगा सात्म्यादिति निश्चितम् ॥ २॥ तेषां तत्त्वेन विज्ञातुं परिमाणं महामुने ।। अहमिच्छामि धर्मज्ञ व्याधीनामखिलेन हि ॥३॥ अध्यायानां तथा तेषां परिमाणं च वेदितुम् ।। पे चाप्पागन्तवो रोगास्तथा पे चापि मानसाः ॥४॥ तेषां तत्त्वेन विज्ञानं भगवन्वतुमर्हसि ।। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा, पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ॥ ५॥ संग्रहं शृणु मे राजन्नस्य शास्त्रस्य तत्त्वतः रोगाणां चैवसर्वेपामध्याया ये च संख्यया ॥ ६ ॥ स्थानानि च यथा 'विद्याद्विभक्तान(न्यानुपूर्वशः ।। वारणानां चिकित्सार्थ शृणु मे सर्वमेव तत् ॥ ७॥ वनानुचरितोऽध्यायः प्रथमस्तत्र संख्यया ॥ द्वितीयोऽनसमाचारस्तृतीयः सात्म्पनिश्चयः ॥८॥ चतुर्थः संग्रहाध्यापः शात्रस्यास्य विनिश्चयः॥ गजरक्षणविन्यासः शिष्योपनयनं ततः ।। ९॥ तथा रोगविभक्तिः स्पाज्ज्वरोत्पत्तिरतः परम् ॥ पालकास्तु ततो ज्ञेपा दश तानामतः शृणु ॥१०॥ शुद्धो बालश्च विज्ञेपस्तृतीयश्चापि पक्कलः ।। मृदुग्रहश्चतुर्षश्च पञ्चमः कुकुटः स्मृतः ॥ ११ ॥ पष्ठं तु तं विजानीयादेकाडाईसंज्ञितम् ॥ प्रसुप्तः सप्तयो ज्ञेयः कूटश्चाप्यष्टमो भवेत् ॥ १२ ॥ नवमः पुण्डरीकारुपो महापालक एव च ॥ दशमः परिसंख्पातः पाकलेवेकसंरुपया ।। १३ ॥ अतः स्कन्दान्विजानीयात्रीनेव तु विनिश्चयात् ॥ अन्तर्बहिश्चाप्यायामो व्याविद्रस्कन्द एव च ॥ १४ ॥ * 'पाक्ला' इति पाठ एव साधीयान् । अन एवाने पारलाध्यायेऽपि 'पन. तीति पाक्ल.' इति व्युत्पत्तिदर्शिता । ११. विन्द्यादि । २ क. रोगविभक्तः । ३ क. हरितनाम् ॥ प्र। क. प. पर।

·१२ पालकाप्यमुनिविरचितो- [१ महारोगस्याने- पाण्डुरोगात्रयो नेयाः पुराणकृशसंज्ञिताः॥ . वांतिकाः पैत्तिकाश्चैव श्लेष्मिकाश्चैव संख्पपा ॥१५॥ पञ्चानाहास्तवो ज्ञेयास्त एव भेदसंरुपया ।। अत्याशितोऽथ प्रथमस्त्वेक एव विनिश्चितः॥ १६ ॥ त्रिविधं तु विनानीपाद्वातोन्मथितसंज्ञितम् ।। वातोपरुद्ध एवात्र ज्ञेयः संसक्त एव च ॥ १७ ॥ असंसक्तश्च विजेयत्रपत्रिविधलक्षणाः॥ धान्यमदुष्टं जानीयाद्विविधं परिसंख्यया ॥ प्रदुष्ट चापदुष्टं च जानीयात्तं नराधिप ॥ १८ ॥ ततः स्यान्मृत्तिकाजग्धः सांनिपातिक एव च ॥ इत्यानाहाः समुद्दिष्टाः शृणु मूस्तितः परम् ॥ १९ ॥ अत्यर्थभोजनान्मूर्ण विदग्धाच्चैव भोजनात् ।। धान्यमूळ ततो ज्ञेपा स्नेहमूर्छा ततः परम् ॥ २० ॥ वातापित्तात्कफाच्चैव संनिपाताचथैव च ॥ उदकान्मार्गमूळ च मद्यमूळ च कीर्तिता ॥ २१ ॥ यवसाद्वाऽपि विज्ञेया मूर्छ सा द्वादशी मवेत् ।। इत्येता द्वादश प्रोक्ता मूर्छाः पार्थिवसत्तम ।। २२ ॥ शिरोरोगास्त्वतस्त्वन्ये सप्तैव परिसंख्यया ॥ वातिकाः पैत्तिकाश्चैव श्लेष्मिकाः सांनिपातिकाः ॥ २३ ॥ शोणिताज्जायते चान्यः कृमिजस्त्वभिघातजः॥ पादरोगास्ततो यात्रिंशत्तु परिसंख्यया ॥ २४ ॥ उत्कारकी ततः पूर्व कारकी तदनन्तरम् ॥ नाडीजातस्तृतीयः स्यात्ततः संराष्ट्र एव च ॥ २५ ॥ नवभेदं ततो विद्यात्पूय केशं ततः परम् ।। विपावकस्ततस्त्वन्यः केशग्रन्थिः सविप्लुतः ॥ २६ ॥ समन्तकेशश्च भवेत्कचकेशश्च कीपते ।। कदम्बपुष्पो विज्ञेयः सफुल्लोऽथ कुठारकः ॥ २७॥ १ ख. वातिकः पैत्तिकश्चैव श्लेप्मिकश्चैव संख्यया । २ क. नानां हस । ३ क. इत्याहाराः। ४ ख. विन्द्यात् ।

·. ४ शाखसंग्रहाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। फुलपादरवतो जेपस्तया भिन्भनखोऽपरः ।। स्फुटितेईनुदन्तै(?) त्वन्पैर्वाऽपि नखैर्भवेत् ॥ २८ ॥ शिरत्नदोऽध विज्ञेयो दधकेशस्तथैव च ।। गुल्मकेशो गम्भीरस्तथा चर्मतलोऽपरः ॥ २९ ॥ क्षतो निर्मूलितश्चैव तया केशः सलोहितः ।। स्थाण्वाहतः क्षीणतलस्तथा चाभ्यन्तरीकृतः ॥ ३०॥ निष्पिष्टो मांसकेशश्च तथा स्थानरतोऽपरः ।। इत्पेष पादरोगाणां संग्रहः समुदाहृतः ॥ ३१ ॥ व्यापदां तु पुनः संख्या कीर्यमानां निबोध मे ॥ व्यापदं विद्धि तैलेन सर्पिपा तदनन्तरम् ॥ ३२ ॥ तृतीयां वसया विद्याचतुथी पयसा तथा । धान्याच पञ्चमी विद्यान्मधात्पष्ठीमथापि वा ।। ३३ ।। उदकापधान्याञ्च व्यापदोऽष्टाविति स्मृताः॥ शोफानां संग्रहश्चात्र सप्तानां संमंचक्ष्यते ॥ ३४ ॥ मन्याशोफश विज्ञेयः सगदाशोफ एव च ।। द्रोणीकशोफयाप्पन्पो व्यवच्छिन्नस्तथैव च ॥ ३५॥ शाल्मलीस्कन्धशोफश्च कदलीस्कन्ध एव च ।। शुद्धशोफश्च विज्ञेयः सप्तमः परिसंख्पया ॥ ३६॥ Sसंग्रहस्त्वक्षिरोगाणामत ऊध्वं मचक्षते ।। प्राचारकी तु प्रथमस्त्वौदकी तदनन्तरम् ।। ३७ ॥ अण्डाक्षस्वथ फाचासो नायंप्रेक्षी तथैव च ॥ प्रतिनुन्नस्ततो ज्ञेयो निप्पेपहर एव च ॥ ३८॥ विशुनिपानमा बिहाशारिहनस्तमा । कम्मापरिगतस्त्वन्य धर्मक्लिष्टस्ततः परम् ॥ ३९ ॥ 'अनुद्धतेः' इति स्यग्रे। 'शरनद्ध' इति त्वमे लिख्यते । +'दचकेश' इति त्वने * 'गुस्मिकेश' इति त्वमे । 'तया मान्यः शरीकृतः' इत्येर पाठ उचित उत्तर- अन्धानुरोधात् । अग्रे च्यापदध्याये प्रामद्यव्यापनिरुपिता, ततो धान्यन्यापन् । 'दुपधाना' इति तु यरम् 'उपधान्यापो वर्णनात् । । 'संप्रनक्षतेइति तु युतम् । ' अष्टाशिस शोफनिकित्सितम्य, एकोनविंशम्याक्षिरोगचिकित्मितम्य, मध्ये सेद- शान्तिरक्षाध्यायावपि स्तः । * अप्रेऽसिरोगाध्याये तु 'धर्ममिष्ट' इत्युपटम्यते । ११. प्रगुल्लोयो । २ रा. न्यिाय 1 ३ क. स्मृतः । ४ रा. मनस्यने ।- ·३४ पालकाप्यमुनिविरचितो [१महारोगस्थाने- *श्रोतोन्धो बुहुदी चैवाक्षिपाकस्तथैवच ॥ +पाटलाख्यश्च विज्ञेयो दण्डाख्यश्च ततः परम् ॥ ४०॥ मुझोऽथ मुलजालश्च लोहिताक्षस्तथैव च ॥ पिटकाक्षश्च विजेप इत्येते विंशतिः स्मृताः ॥ ४१ ॥ इत्येतत्मथमं स्थानं महारोगाभिसंनितम् ॥ एतच्छसं तु रोगाणामष्टौ चैव नराधिप ॥ ४२ ॥ कीर्तितं ते मया सम्यग्यौवदनुपूर्वशः॥ अध्यायाश्चात्र संख्याता अष्टादश महीपवे ॥४३॥ अथातः क्षुद्ररोगाणां स्थानं सम्पमवर्तते ॥ चमथुः प्रथमस्तत्र स चापि द्विविधः स्मृतः ॥ ४४ ॥ आगन्तुर्दोपजश्चैव दोषजः स चतुर्विधः ॥ वातजः पित्तजथापि कफजः संनिपातजः॥४५॥ ततः परमतीसारो द्विविधः परिकीर्तितः॥ पक्काशयसमुत्थस्तु तथैवाऽऽमाशयोद्भवः ॥ ४६॥ सच दोपविभागेन चतुर्धा परिकीर्तितः॥ पुनश्च सप्तधा भिन्नो दुष्टधान्यादिभेदतः॥४७॥ एवमेकादशविधस्त्वतीसारो विभागतः ।। मदनारूपस्तृणैः शोपी कर्मातिनीत एव च ॥ ४८ ॥ विषाशितस्ततो दूंपी सपर्तिः स्फोटिकी ततः॥ दिग्धविद्धोपवादाख्यः पूर्वावद्धोऽथ एव च ॥ ४९ ॥ विसों हृदयस्फाली *वलक्षाणी तथैव च ।। डिया मेहनक्षाणी तेस्माद्धस्तमहोऽपरः ॥ ५० ॥ हस्तेनोन्मथितं विद्याद्विमागः पहिधस्ततः ॥ प्रथमः सप्तरात्रेण प्राणांस्त्यजति वारणः॥ ५१ ॥. * 'स्रोतोन्धः' इति तूचितम् । + 'पटलाक्ष' इति स्वग्रानुरोधेन । 'दण्डास' इति त्वमे । * 'वालक्षाणी' इत्यने । १ क. तात्यल°। २ क. °था वेदानु। ३ ख. कामिनी .. ४ क. दूषा । ५ सर्पति । ६ क. °टिका त° । ७ क. पूनों विद्धोऽय। ( क. सः । ९क. तस्माद्वलग्रहापरः ।

·३५, ४ शास्त्रसंग्रहाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। अष्टरात्रेण चाप्यन्पो नवरात्रेण चापरः।। एकच दशरात्रेण प्राणानादाप गच्छति ॥ १२ ॥ एकश्चैकादशं पाप्प द्वादशीमपि चापरः ॥ इत्पेष पविधः मोक्तो दस्तोन्मपितसंक्तिः ॥ ५३ ॥ उत्कर्णको वातगतिमंन्यास्तम्भो मदक्षपः॥ कशस्तथा वलक्षीणः श्लेष्माभि खिन्न एव च ॥ ५४॥ साम्पानुलोमिकथैव तलकाशी ततःपरम् ।। गलग्रहश्च विक्षेपो व्याधिः सिद्धार्पफस्तथा ॥ ५५ ॥ भूतग्रहस्त्वयो वातकुण्डली भारपीडितः ।। उन्मादापस्मृती लुप्त उदावतः अंगुल्मिकः ॥५६॥ पत्रकृमिस्ततो क्षेप उरतिक्षत एव च ॥ शोणिताण्डी समाख्यातो पवगण्डशिरास्त्वतः ॥१७॥ चर्मकीली जठरको बालानां चैव रक्षणम् ।। अवसरस्वती केपो रात्रिलिप्तस्वपापरः ॥५८॥ मूत्रसङ्गास्ततो भेयाः पठेव परिसंरुपया ।। भिभवस्तिश्च विनेपो गाटसूत्री तथैव च ॥ ५९ ॥ परिपत्री तथैवान्पः पिष्टमेही घ वारणः॥ ततः शोणितमेही च तथाऽन्पो जावशर ॥६॥ इत्येते पट्समुद्दिष्टा मूत्रसङ्गा पपाक्रमम् ।। अधातः सूतिकारोगा सप्तामी रदनामपाः ॥ ६१ ॥ देवागन्तुजरापोगसमस्तव्यस्तदोपजाः ॥ चेवोभ्रंशस्तथा मोक्तः शलाद्ववपमेव च ॥ ६ ॥ चत्वारः शारदाथैव मरगण्डस्ततः परम् ।। शीवस्फमध विनेयो मक्षिकादष्ट एव च ॥ ६३ ॥ एकादश चवीषा मृचिफाष्पाप एव च ॥ कमिफोश्च विपक्षपश्चापि दुर्लमः ।। ६४ ।। सपो दशविघव दोवल्पं च चतुर्विधम् ।। धातुदोपसपारसीगधत्त्वारोऽन्येऽपि दुर्वसाः ॥६५॥ सेप्माभिएर इति लो। १.फ.सेप्माभिप्पन | ग. मामिप्पिस । २. पर्नया क. प्रगतिरः । ४ ग. मारः। .

·पालकाप्यमुनिविरचितो [१महारोगस्थाने- मकृत्या दुर्वलचैव व्याधिना दुर्वलोऽपरः।। अत्यौषधोपयोगाच्च चतुर्थे वयसि स्थितः ॥६६॥ संग्रहः संग्रहाश्चान्ये प्रभिन्नानां मंचक्षते ।। वातापित्तात्कफाद्रतासंनिपातात्तथैव च ।। ६७ ॥ कृमयः कर्णवाललेल्या कर्णरोगास्ततः परम् ॥ अभक्तच्छन्दो ग्रासोपरुद्धो द्रोणीकपञ्चकम् ॥ ६८ ॥ अतिपातस्वतश्चान्पत्तथा स्पाइगुल्मपञ्चकम् ॥ वातपित्तकफैर्गुल्माः संभवन्ति त्रपत्रिभिः ॥ ६९ ॥ शोणिताज्जायते चान्यः संनिपातात्तथैव च ।। हृद्रोगाश्च ततो क्षेपा वातपित्तकफात्मकाः ॥ ७० ॥ अतश्च गात्ररोगाः स्युश्चत्वारा संप्रकीर्तिताः॥ वातापित्चात्कफाच्चैव संनिपातात्तथाऽपरः ॥ १ ॥ आगन्तुगात्ररोगाश्च पडेवैते प्रकीर्तिताः ।। इत्यैतत्क्षुद्ररोगाणां स्थानं सम्यक्पकीर्तितम् ।। ७२ ।। इह सप्ततिरध्यायाः सचतुःषष्टिरिष्यते ॥ सर्वेषामेव रोगाणां रोगज्ञानं मचक्षते ॥ ७३ ॥ साध्यासाध्यत्वयाप्यत्वादुत्पत्तिश्च सलक्षणा ।। तथा ये मानसा रोगास्तथैवाऽऽगन्तवश्च ये॥७४॥ तेषां यः संविभागस्तु यथावत्संप्रवक्ष्यते ॥ मधमे च द्वितीपे च स्थाने सम्पनराधिप ।। ७५ ॥ झाल्यारुपमा तृतप्रिम्प म्यानपातः चक्षते ।। संग्रहः क्रमपोगेन शृणु तन्मे नराधिप ॥७६॥ प्रथमं द्वितीयोऽत्र सद्याक्षतमतः परम् ।। पडत्ययोपचारोऽत्र व्रणोपकमलक्षणः ॥ ७७॥ द्वादशोपक्रमो गर्भामनाध्यापस्ततः परम् ॥ गर्भावकान्तिरस्मात्स्पाच्छरीरनिचपस्तथा ।। ७८॥ शनामिपनर्माणधी शल्योद्धरणविद्रधी ।। वणनाडी शिराव्यूदव्याधिर्नाडी च दन्तजाः ॥ ७९ ॥ १स. चतुर्थो । २२. प्रतक्ष्यते । ३ स. रोगलतः परः। ४ स.प्रनक्ष्य १स. संमनश्यते ।

·३७ ४ शास्त्रसंग्रहाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। अधिदन्तशिराच्छेदममरेण्डास्तथाऽव॑दाः ।। मर्मविद्रो दोपतिर्दग्धं लूताः सकीटकाः॥ ८॥ व्यालाः प्रदेशाः शंखाणि क्षारो भमचिकित्सिवम् ॥ मूढगर्भापनपनं दन्तोद्धरणमेव च ।। ८१॥ त्रयविंशदिहाध्यायाः शल्यस्थाने प्रकीर्तिताः ॥ तृतीयं स्थानमेतञ्च पोगांश्चात्र निबोध मे ॥ ८२॥ भने धृष्ट क्षतं दग्धं विद्युत्क्षारतुपारतः॥ संतापोऽर्कीमितश्चेति पट्टिधं पहुपद्रवाः ।। ८३ ॥ वातपित्तकफेम्योऽसुरभेदः संतापवस्तथा ।। दोपैः समस्वपस्तैश्च चतुरो विद्रधीन्विदुः ॥ ८४ ॥ मूढगर्भश्च शल्पं च तथा पश्चाधिदन्तकः ।। व्योलेरण्डार्बुदाटूता कीटचूर्णे विचूर्णितः ॥ ८५॥ अष्टाविंशतिरित्येते रोगाः शल्पसमाश्रयाः ।। तृतीयं परिसंख्यात मिति स्थानं नराधिप ॥ ८६ ॥ चतुर्धमुत्तरं स्थानमत ऊवं प्रचक्षते ।। एतत्रयाणां स्थानानां परिवाराभिसंज्ञितम् ॥८॥ स्नेहपानं प्रथमतस्त्वनपानविधिस्तथा ॥ अथ नेहविकल्पश्च वस्तिसिद्धिरतः परम् ॥ ८८ ॥ स्थानाध्यापस्ततो ज्ञेयो नस्पदानमतः परम् ॥ अञ्जनानि च जानीपाद्यवसाध्याय एव च ।। ८९ ।। रसवीविपाकश्च शोभाश्चापि ततः परम् ॥ आयुर्मानं वपोशान नानारिष्टमेव च ॥९॥ अरिष्टं गुग्गुलोः कल्पपिण्डगुग्गुलुरेव च ।। लाक्षामदानं लाक्षा च मुरापाः संपोजितम् ॥ ११ ॥ - संपदोऽशितपीतस्य सौवीरक विधिस्ततः॥ लवणानां तथाऽध्यायः क्रमेण परिकीर्तितः ॥ १२॥ मविपानं मदावस्थाः कवलास्फवले रतः ॥ व्यापतिः क्षीरदानस्प दूता: श्रीगजसंभवाः ॥ १३ ॥ १. क. रदस्त । २ क. स. शास्त्राणि । ३ क. दृष्टं । ४ क. 'तापाद. समि। ६ क. च्यालेरण्डाच्छदा।६ क. सिद्धतात. ।

·३० पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- किमर्थ हेतुपकृतिः प्रतिकर्मसमाह्वयः ।। दुष्टदोषपरीक्षा च करीपाध्याप एव च ।। १४ ॥ समनोदुमनोज्ञान मदमिनिवर्तनम् ।। कल्पमाश्चाथ दन्तानामिक्षुदानमतः परम् ॥ १५ ॥ लशुनारोग्यलवणं पांशुदानानि चाप्यय ॥ का कार्यविधिस्तस्मादृतुचर्या प्रकीर्तिता ॥ ९६ ॥ चूर्णारिष्टं ततो माहो जलदस्ती जलौकसः॥ विचित्र विधिसंभागो लवणाध्याय एव च ।। ९७ ॥ गन्धज्ञानं ततो राजन्कटवस्तिस्तथैव च ॥ वनाध्यापस्ततो राजनस्मिंश्शाने प्रकीर्तितः ॥ १८ ॥ उपसर्गविधिश्चान्ते पज्ञसूत्रमिति स्मृतम् ॥ ऊनपञ्चाशदध्याया रोगाः पञ्चदश त्वमी ।। ९९ ॥ बस्तिव्यापत्तयोऽप्यष्टौ कवलव्यापदेव च ॥ लशुनव्यापदेका च तस्य मूनि विरेचने ॥ १०० ।। दोषद्वयं स्पारकटुभुग्ग्रहावथ जलद्विपः॥ गोत्रातदा च निर्दिष्टा इत्येतस्मिन्नराधिप ।। १०१ ।। परिवार इति ख्यातं स्थानमुत्तरसंक्षितम् ॥ स्पाच्छालेऽध्यायपिण्डोऽस्मिन्नेकसप्ततिक शंतम् ।। १०२॥ शतत्रयं च रोगाणां प्रोक्तं पञ्चदशोत्तरम् ।। दश द्वे च सहस्राणि श्लोकानां च नराधिप ॥ १०३ ॥ इत्पेष संग्रहः मोक्तः शाखस्यास्प समासतः ।। विस्तरेण यथाशास्त्रं तथा सम्पमर्चक्षते ॥ १०४ ॥ स्कन्दां चिकित्सते मूलं सिद्धिः फेर्माश्रपा स्मृता ।। प्रमाणं च प्रयोगश्च कालश्च विहितस्त्विह ॥ १०५॥ तस्मान्मुलं चिकित्सायाः पठितार इहोच्यते ॥ मोच्यते शास्त्रतत्वहरेतत्साङ्गमसंशपम् ॥ १०६ ।। अधीपते चिफित्सां ये फेवलामपरिग्रहम् ।। न ते विफाराजानन्ति पे भवन्त्यबहुश्रुताः ।। १०७॥ १ क. "दोपापरीक्ष्या च । २ क. हस्लिम । ३. स्मिन्नने। ४ क. मूर्धवि । ५ स. गात्रातकी । ६ क निर्दिष्ट । ७ ग. मतम् । ८ ७. चक्ष्यने । ९ फ. कर्मसमा । १० क. विहितस्त्वया । ११ स.परिचार । १२ क. तत्संगम !

·४ शास्त्रसंग्रहाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। सांघाहिकं वा कवलं तथा वातानुलोमिकम् ।। - पद्वा पचति भुक्तं च स्पादधोभागिकं च पत् ॥ १०८॥ अनुवासं निरूह वा तथैवोत्तरबस्तिकम् ॥ नैहिकं वा विरेकं वा तथा शीर्षविरेचनम् ॥ १०९ ॥ ममाणमुपचारं वा ये नजानन्त्यबुद्धयः॥ किं करिष्यन्ति ते मूढाः समरेष्विव भीरवः ।। ११० ॥ अनिवृत्ते विदं देयमिदं देयं च निवृते ॥ किंतु तिन देयं किंचिदिन्ननपेण्विह ॥ १११ ॥ इमे वातसमुत्याना इमे वा रक्तसंभवाः ।। संसृष्टा व्याधयो ये च पे च स्युः सांनिपातिकाः ।। ११२।। तानविज्ञाप पे कुर्युः कर्म तेषां न सिध्पति ।। उत्तरं वनधीयाना न तान्कर्मस योजयेत् ॥ ११३ ।। फर्मज्ञ निखिलक्षं च सिद्धिपु प्रतियोजपेत् ।। यस्तु रोगमविज्ञाय भिपकर्म प्रयोजयेत् ॥ ११४ ।। तस्ये मिथ्यामपोगेण व्याधिर्धेत दन्तिनाम् ।। शास्रज्ञो वाऽप्यकर्मज्ञः कर्मज्ञो वाऽप्यशास्त्रवित् ।। ११५ ।। उभौ तौ गर्हितौ वैचावर्धवेदधरी स्मृतौ ॥ भैषज्यं योगविदितममृतत्वाप फल्पते ॥ ११६ ॥ तदेवापोगविहितं तीक्ष्णं संपचते विषम् ।। परिवारे तु कुशलश्चिकित्सितविशारदः ॥११७ ॥ फर्माभिज्ञः फुलीनश्च स भिपक्श्रेष्ठ उच्यते ॥ योगभैषज्यकुशलः शनकर्मविशारदः ॥ ११८॥ दृष्टोपचारः स्मृतिमान्सोऽप्युत्तम इति स्मृतः ॥ विशेषान्परतत्रेम्पो ग्रहीपादनम्पकः ॥ ११९ ॥ संशपं परिच्छेच्च पथाविवयशाषिषु ॥ ऊहापोहार्थयुक्तश्च जानीते सर्वमेव पः। स तु श्रेष्ठच पूज्पश्च देवानामिव वासवः ॥ १२०॥ तत्र श्लोको भवतः १ क. किंवा विभिन्नये । २ क. सान्विज्ञाय । ३ क. च । ४ क. वद. भीयानां । ५ क. °स्य सिद्धा प्राक. कर्मनो। ७ ग. गविती । ८ स. ग. मर्मज्ञमा ९ ग. पाइन्यन । .

·पालकाप्यमुनिविरचितो--- [१ महारोगस्थाने- पद्वक्षितं तद्विधिनैव कुर्व शास्त्रानुगं मार्गमवेक्षमाणः ॥ सिद्धि भिपग्गच्छति कर्मचास्य न विक्रियां गच्छति वै कदाचित् ॥ १२१ ।। तस्मादिपग्पो गुरुवासखिन्नः समासतश्च विचक्षणश्च ।। स इस्तिनामति कर्म कर्तु पूज्यश्च नित्यं स नृपेण धीमान् ॥ १२२ ॥ ५०४ ॥ हात श्रीपालकाप्पे हस्त्यायुर्वेदमहामवचने महापाठे महारोग- स्थाने शास्त्रसंग्रहो नाम चतुर्थोऽध्यायः॥ ४॥ अथ पञ्चमोऽध्यायः । अङ्गो हि राजा चम्पापां पालकाप्यं स्म पृच्छति ।। गजाः सर्वबलश्रेष्ठाः पार्थिवानां जयपदाः॥१॥ तेषाममितसचानां कर्तब्यमनुपालनम् ।। वलसारविधिज्ञेन नृपेण विजिगीपुणा ॥ २ ॥ यथा तन्मे द्विजश्रेष्ठ वक्तुमर्हसि तत्त्वतः ॥ ३ ॥ ततः मोवाच भगवान्पालकाप्पो महामुनिः ।। प्रत्यक्षदेवता नागा देवजात्या यंतस्त्वतः॥४॥ स्वामिनश्च भवन्त्येते पस्मात्मोक्तास्तु भूमिदाः ॥ राजारूढो गजो भाति गजस्थः शोभते नृपः ॥ ५॥ उभपोरविशेषत्वाद्राज्ञामात्मसमा गजाः॥ क्षुधितास्तृपिताश्चापि व्यापत्सु महतीषु च ॥ ६ ॥ न त्यजन्ति नृपं यस्माद्धान्धवास्तेन वारणाः ।। विनपग्रहणे शिष्या भृत्याश्छन्दानुवर्तनात् ॥ ७॥ विक्रीताश्च मदत्ताध यान्ति तूष्णीं तु दासवत् ॥ विनये ऋपिभिस्तुल्याः क्रुद्धा नागास्तु राक्षसाः ॥८॥ निनिशादधिकत्वाच शस्त्रं नागा महीपते ॥ स्वपं रक्षन्ति युध्यन्ति वदन्ति रणमूर्धनि ।। ९ ॥ १ क. स. "मवेक्ष्यमा । २ ग, यतलतः। ३ क. नये प्र।

·४१ ५ गजरक्षणविन्यासाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। भाणांस्त्पजन्ति कृच्छ्रेण श्रेष्ठाडास्तेन वारणाः॥ प्राकारगोपुराट्टालकपाटोद्घाटनादिपु ॥१०॥ मञ्जने मर्दने चैव नोगा वजोपमाः स्मृताः ।। स्वसैन्यं परिरक्षन्ति परसैन्पं द्रवन्ति च ॥ ११ ।। घंटाभिरचिता नागाः प्राकारा इव दुर्जयाः ॥ सहसैवाऽऽगतं सैन्पं घंटास्था वारणाः पुनः ।। १२॥ पिताः प्रतिरुन्धन्ति सेतुबन्ध इवार्णवे ।। सहसोत्पतिते कार्य नागारूढो महीपतिः ॥ १३ ॥ एकाङ्गविजयं कुर्यादेकाङ्गविजयः कुतः ॥ कल्पितः शिक्षितः शूरः शूरारुटः प्रतापवान् ॥ १४ ॥ जपत्येकोऽपि मातङ्ग पट्सहस्राणि वाजिनाम् ।। यथा स्वकर्मवच्छीघं माप्य मन्दरपर्वतम् ॥ १५॥ भनवेगा निवर्तन्ते तथाऽश्वाः माप्य कुञ्जरम् ॥ यो गति ब्रह्महा गच्छेपितृहा मातृहा तथा ॥ १६ ॥ तथा कन्यानृतश्चैव स्त्रीहन्ता गुरुतल्पगः।। क्षत्रियो यां गतिं गच्छेयुद्धे दृष्टपराङ्मुखः ॥ १७ ॥ तो गति प्रतिपधेत यो नागं समरे त्पजेत् ॥ एकशक्तिमहारेण म्रियतेऽश्वो नरोऽपि वा ॥१८॥ सहेत शकिघातानां शतं युद्धेपु वारणः ।। शरजालाञ्चितमुखः कोऽन्यः शक्तः परं गजात् ॥ १९ ।। हन्तुं माफारमुन्मथ्य रथाश्वनरकुञ्जरान् ।। निशायां नष्टचन्द्रायों समन्तादग्निदीपने ॥ २०॥ मर्दने परसैन्याना कोऽन्फो नामात्परः सहेत् ।। २१ ॥ मोक्षात्परा गतिर्नास्ति नास्ति वेदात्परा श्रुतिः ।। नास्ति कृष्णात्परं भूतं नास्ति पानं गजात्परम् ।। २२ ।। पृथिव्या भूषणं मेरुः शर्वी भूषणं शशी ॥ नराणां भूषणं विद्या सैन्पानां भूषणं गजाः ॥ २३ ॥ * 'रश्चिता' इति तु युक्तम् । १ क, नागव । २ क. घण्टाभि । ३ क. वण्टास्थाः । ग. घटस्थाः । ४ म. ग, दर्पतः। ५ रा. ग. कल्पिनः । ६ म्य, वार्मविच्छीघं । ७ क. न. ण मृय । क. एभिन्या । ६ ·४२ पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- तत्सौख्यं यत्र संतोपस्तद्राष्ट्रं यत्र पार्थिवः॥ तन्मित्रं यत्र विश्वासस्तसैन्यं यत्र कुञ्जराः ।। २४ ।। शीलात्तु शोभते रूपं चारित्राच्छोभते फुलम् ।। पुष्पितं शोभतेऽरण्यं शोभते संगनं बलम् ॥ २५ ॥ विभूतेभूपणं ज्ञातिः कुलाना भूपणं धनम् ।। मदिरा भूषणं स्त्रीणां सैन्यानां भूषणं गजाः ॥ २६ ॥ तत्र श्लोकः- नासो व्ययो यत्र गुणे न लोभी नासौ बुधो येन तपो न तप्तम् ।। नासौ पुमान्यत्र हिता न भार्या नासौ नृपो यस्प हिता न नागा॥२७॥ यद्वद्धनमसिंहं तु यद्वद्राष्ट्रमपार्थिवम् । पदच्छौर्यमशस्त्रं तु तद्वत्सैन्यमकुञ्जरम् ॥ २८ ॥ यतः सत्यं ततो धर्मो यतो धर्मस्ततो धनम् ।। यतो रूपं ततः शीलं पतो नागास्ततो जयः ॥ २९ ॥ शरतोमरचकैस्तु नागस्कन्धाहता नराः ।। क्षणात्स्वर्ग तु गच्छन्ति तस्मात्स्वर्गोपमा गजाः ॥ ३०॥ प्रासादाशनशय्यामु निषण्णाः शिविकासु च ॥ वहन्ति प्रमदा राजनुद्यानेपु वनेषु च ॥ ३१ ॥ क्रीडासु च नरेद्राणां जले पुष्पितपहजे ॥ नापपन्ति गजा इस्तैलेमपुष्करपुष्करैः ।। ३२ ।। श्रियोऽवतारयन्त्येते मृन्मया इव निश्चलाः ।। नास्ति हस्तिसमो वन्धुर्नास्ति हस्तिसमः सखा ॥ ३३ ॥ नास्ति इस्तिसमो योधो नास्ति हस्तितमो रिपुः ।। नास्ति हस्तिसमः कायो नास्ति हस्तिसमो बली ।। ३४॥ वारणेपु तु सामथ्र्य विशेषेणेह दृश्यते ॥ त्रयाणामपि सैन्यानां विद्यन्ते नैव ते गुणाः ॥ ३५ ॥ दृश्पन्ते पे सदा राजन्हीनेष्वपि हि दन्तिपु॥ चन्द्रहीना यथा रात्रिः सस्यदीना वसुंधरा !! ३६ ॥ गजहीना तथा सेना विस्तीणांऽपि न शोभते ॥ एते चान्पेऽपि वहवो वारणानां गुणाः स्मृताः ।। ३७ ।। . . १ क. सबलं गमम् । २ ग. लोभो । ३ प. गने ।

·ए ५ गजरक्षणविन्यासाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। तस्मात्मपत्नतो रक्षेत्स्वपुत्रानिव नित्यशः॥ पाममिततत्त्वानो कर्तव्यमनुपालनम् ॥ ३८ ॥ प्रोच्यन्ते पादशा युक्ता गजरक्षाधिकारिणः॥ धार्मिकाः शुवयः सर्वे श्रुतवन्तो विमत्सराः ॥ ३९ ॥ सत्वाभिजनसंपन्नाः सर्वव्यसनवर्जिताः ॥ ४०॥ गजमतैहिते पुत्ताः समयज्ञाः प्रियंवदाः ।। उत्साहवलसंपन्नाः कृतज्ञो लोभवर्जिताः ॥ ४१ ॥ मौलास्वहार्यदक्षाश्च ज्ञातिपक्षहिते रताः । नृपादेशस्य करिस्तत्प्रियान्वेषिणः सदा ॥ ४२ ॥ मङ्गल्पनामधेयाथ मगल्भा वाग्विशारदाः॥ गजाधिकारिणः कार्या गजफर्मविशारदाः ।। ४३ ॥ हस्त्यध्यक्षवशे युक्ता भिपजां च विशेषतः ॥ भोजनस्थानशयननिर्वाणगमनेषु च ॥४४॥ ट्रेष्टव्याः सह वैद्येन शश्वतैरपि वारणाः ।। यस्य पत्करणीयं तु तभिवेद्य महीपते ॥ ४५ ॥ गजाध्यक्षेण तु पुनः कार्य च भिपजा सह ।। मिम्विनीतो मेधावी ग्रन्धार्थप्रतिपत्तिमान् ॥ ४६ ।। नृपतुल्पः पियाभाषी महाभोगपरिग्रहः ।। वाग्मी प्रगल्भः क्षान्तारमा धृतिमान्धार्मिकः शुचिः ॥ ४७ ।। मौलोऽनुरक्तो मधुरः फुलीनच प्रशस्यते ॥ शब्दार्थपापकुशलः शुचिौलो निरामयः ॥ ४८ ॥ गणितव्यवहारज्ञो गजामात्पः प्रशस्पते ।। गजाध्यक्षोऽतिमतिमाश्शरण्यः सुजितेन्द्रियः ॥ ४२ ॥ विनीतः सत्यसंधश्च वयस्थः प्रतिपत्तिमान् ।। गजाजीवी गजानां तु हितका रतः सदा ॥ ५० ॥ स्वामिभक्तः शुचिर्दक्षो धार्मिकश्च पशस्पते ॥ रहस्यवित्मियः शूरो धृतिमान्सुदृढेन्द्रियः ॥५१॥ ''गरीयमः' इति कपुस्तकटिप्पणी । १.क. मोच्यते । २ ग. 'ज्ञा लाभ ३ स. ग. "लास्वाहा । ४ क. स. दृष्टव्याः । ५ स. °क्षोऽथ म°।

·१४ पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- मुशरीरस्त्वरोगश्च पन्ताऽङ्कुशविभागवित् ॥ निमित्तोत्पातकुशलश्चिकित्सितविशारदः ॥५२॥ इष्टश्च कुशलोत्साही गजभर्तृहिते रतः ॥ ईग्विधगुणोपेतो महामात्रः प्रशस्यते ।। ५३ ॥ बाह्मणः शीलसंपन्नो यज्ञकर्मसु निष्ठितः ॥ स एवोत्पाभिपेक्षी (?) नामारोढा तु प्रशस्पते ॥ ५४॥ एवं विधगुणोपेतैः परस्परहितैपिभिः ।। १५ ।। गजोप्फुलिकैवधर्महामात्रैपशोषिभिः ॥ अवेक्ष्यमाणा वर्धन्ते बलवन्तो निरामयाः ॥ ५६ ।। प्रहृष्टमनसो मत्ता कामिनः मुखिनो गजाः ॥ शुमपञ्जनसंपन्ना भवन्ति पकामदाः ॥ ५७॥ विधापासवपानं तु स्थानशय्यास्वधिष्ठिताः ।। पस्प नागास्तु कुशलैश्चिन्त्यन्ते गजचिन्तकः ॥१८॥ नित्यं कुर्व्यिसनिभिलुब्धैदिवहिष्कृतः ।। गजकर्मस्व कुशल तिपक्षविरोधिभिः ।। ५९ ॥ प्रमादतिः पिशुनरसंबद्धमलापिभिः।। तस्य राज्ञः क्षयं यान्ति गजाः सपरिवारकाः।। ६०॥ असम्पपाल्यमानास्तु शुद्धन्यवधपीडिताः ॥ ६ ॥ तत्र श्लोकाः- जगद्धिता जगतः प्रणेत्रा सष्टा गजेन्द्राः मयितमतापाः ।। तेषां हितान्वेपणतत्परस्तु पः पाकिस्तस्प जपोऽग्रहस्ते ॥१२॥ मुंवाहिता न प्रतिनी मात्र स्थाश्नपत्तिविरहितास्तु !! तपाऽपि नागैः किल तानिहत्य देवा जयं प्रापितवन्त एव ।। ६३॥ गजेन्द्रवीर्यः क्षितिपः क्षितीशासष्टप्पुदीन्दपपचिसंधैः॥ हन्यात्मसव विकुर्ववस्तान्सिहो यया क्षुद्रमृगान्वनस्थान् ।। ६४ ।। गनरसाधिकारी, गनाधिकारी, ययः, गनामात्यः, गनाध्यक्षः, गनानीपी, महामात्रः, भारोदा, एयमष्ट फुगनि-इति कपुस्तकाटिप्पणी । 'मुरारिमाः कदानित्स्यात् । सत्ता इति सत्तरमा इति या सान् । १ ग. 'वाऽऽत्माष°१२ क. नासार! ३ क. प्रवेशमागा| n. सपिनो । ५ क. प्रसारक. अमरगारमाना । ७ य. टिपगीगतः त्यादि पूर्व एनिमिदा रमापतिप्रनिहिताय' इति । ८ ग.सि1ि९ . मिरा ॥ - + 1 ·६ शिष्योपनयनाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। हयाश्च भूमावपि वर्तमानाः कृतं गजं प्राप्य विनाशमीयुः ॥ स्थाश्च वाताभिहता इवादाः क्षणेन नाशं समरे प्रयान्ति ॥६५॥ स्वाधीनकेनापवता गजेन बलोपपन्नेन इटेन्द्रियेण ॥ निःसंशयं पत्तिगणोऽपि राजन्क्षणेन मृत्पोर्वशवां स पापात् ।। ६६ ।। तस्माद्गजेन्द्राः परिरक्षणीयाः स जीवितं चातिशयेन राज्ञाम् ।। नान्योऽस्ति हेतुर्जयतः पृथिव्यां मुक्त्वोरुवीर्यातिशयमभावान् ॥६७॥५७०॥ इति श्रीपालकाप्ये दस्त्यापुर्वेदमहाप्रवचने महारोगस्थाने गजरक्षणवि- न्यासो नाम पञ्चमोध्यायः ॥ ५॥ अथ पष्ठोऽध्यायः। . अत ऊवं प्रवक्ष्यामि शिष्योपनयने विधिम् ।। यैर्गुणैर्यादृशो पश्च शिष्यः स्पादिति पार्थिवः) ।। १॥ तत्र शिष्यस्तु कर्तव्यः कामक्रोधविवर्जितः।। शास्त्रार्थकर्मतत्त्वज्ञः कुलशीलगुणान्वितः ॥२॥ मेधावी स्मृतिमान्दक्षः शूरोदारः भियंवदः ॥ ऊहवान्कर्मविच्छतः शुश्रूपुरशठः शुचिः ॥ ३ ॥ दृष्टुवमादिभिर्युक्तं शिष्यं शिष्यगुणान्वितम् ॥ मुहूर्ते तिथिनक्षत्रमशस्ते गुरुरादिवः॥४॥ शुक्लवासाः सशिष्यस्तु सोपवासो जितेन्द्रियः ॥ मागदीची दिशं गत्वा नातिदूरोदके नृप ॥ ५॥ शुचौ देशे लिखेदीजैश्चतुर्विंशत्परनिकम् ॥ मण्डलं पूर्णकुम्मस्तु दमः पुष्पैः सुशोभितम् ॥ ६॥ तस्प मध्ये समिद्भिस्तु ज्वालपेच हुताशनम् ॥ दिग्देवान्दिग्गजांश्चैव विविधै स्तन्दुलैलिखेत् ॥७॥ ब्रह्माणं शंकर विष्णु चन्द्रसूया यहीचलान् ।। ऋपॉश्च स्कन्दसहितांश्चाप्सरोरंगगुह्यकान् ।। ८॥ * नाप्यवता इति तूचितम् । 'ग्रहचलान् इति स्यात् । १ क. "भिहिता इवाटाः क्ष। २ क. नाशे । ३ क. बलोपपत्तेन । ४ क. हढीन्द्रि। ख. वात् ॥ १७॥ ६ क. समीपस्तु । ७ क. ग्रहं चलात् । ८ क. ख. "रोरुग।

·१६ .. पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- लिखितेषु यथान्यायं धुपमाल्यानुलेपनैः ।। सर्वानः सर्वसत्त्वैश्व चलि विधिवदाचरेत् ॥९॥ कृत्वा सर्वमशेपेण जुहुयाव्यवाहनम् ॥ मन्त्रेणानेन निपत सर्पिषा निपतो गुरुः ॥१०॥ ॐ भवाय स्वाहा । भुभूवः स्वाहा । अमफे स्वाहा। सोमाय स्वाहा। रुद्राय स्वाहा । सेनान्यै स्वाहा । वलाय स्वाहा। बैलानाय स्वादाविलाधिपतये स्वाहा। शक्तिधराप स्वाहा । शिखिकण्ठमियाय स्वाहा । कुकुटघण्टाप्रियाय स्वाहा । मपूरध्वजाय स्वाहा । ब्रह्मणे स्वाहा । नारायणाय स्वाहा । रुद्राय स्वाहाँ । विश्वाय स्वाहा । यमाय स्वाहा । वरुणाय स्वाहा । धनदाप स्वाहा । सूर्येभ्यः स्वाहा । वसुभ्यः स्वाहा । शैलेभ्यः स्वाहा । नन्दिभ्यः स्वाहा । महाकालाय स्वाहा । देवेभ्यः स्वाहा । नदीभ्यः स्वाहा । अनिलाय स्वाहा । धर्माप स्वाहा। समुद्राप स्वाहा । दिग्भ्यः स्वाहा । विदिग्भ्यः स्वाहा । विश्वाय स्वाहा। इति- हुत्वाऽमिं विधिवच्छिष्यमापनाभ्यञ्जयेद्गुरुः॥ कृतपणामो देवेभ्यस्त्विदं श्राव्यस्ततो नृप ।। ११ ।। न शठेनानृशंसेन न लुब्धेन न सूयिना ।। न निष्ठुरेणाऋजुना तथैवोनलसेन च ॥ १२ ॥ अँपापेनापशीलेन कुटुम्बस्पानुकम्पिना । भवितव्यं त्वया वत्स नित्पमाचार्यसेविना ।। १३ ।। वदेवमनुवृत्तस्य वखाध्ययनभोजनः ।। यदि शाम्यं गुरुः कुर्यात्स शिश्यमलभाग्भवेत् ॥ १४ ॥ गुरोरपि प्रवृत्तस्य विद्यान्नाहलादनादिभिः ।। यदि शिष्योऽन्यथा कुर्यात्स गुरोः पापमृच्छति ॥ १५ ॥ एवमेव यथाकालं विधामादाप कृत्स्रशः ॥ आचार्येणाभ्यनुज्ञातस्ततस्त्वं गन्तुमईसि ॥ १६ ॥ ततो राजानमासाद्य राज्ञा चाम्पयितेन च ॥ पुत्रेष्विव सदा नेहः कर्तव्यो हस्तिपु त्वया ॥ १७ ॥ कपुस्तके इत आरभ्य दिग्भ्यः स्वाहा इत्यन्तः पाठो नास्ति । १ ख. भवाय । २ क. पलनाय। ३ क. शिसकण्टिप्रियाय 1 ४ रा. हा । य° ६ स. °वा नाल° । ७ क. अपानेना । * ·६ शिप्योपनयनाध्याय ] इस्त्यायुर्वेदः। *अमुष्याणा(?)मेवचनों देहीत्यवदतामपि । फर्तव्यस्ते सदा नेहः कुञ्जराणां विशेषतः ॥ १८ ॥ यः सम्यक्पश्यतो राज्ञः स्वामिनां चारुवृत्तिभिः॥ उपेक्षति गजान्वैद्यः स त्वज्ञः पापमश्नुते ॥ १९ ॥ एतदेव विपर्यस्ता पदि राजा न पश्यति ।। सम्यक्प्रवृत्तमाचार्य दानमानपरिग्रहैः ॥ २० ॥ पिण्डस्तु नोपजीव्यस्वे वारणानां कदाचन ॥ अवध्यापन्ति तं नागा यः पिण्डमुपजीव्यति ॥ २१ ॥ यथैव नागाः क्षीपन्ते नागवत्तीपते हि सः॥ गजशापाभिभूतस्य नश्यन्ते संचपा गृह ॥ २२॥ तस्मात्सदाऽनुकम्पैव कर्तव्या वारणेविड ।। क्षुत्सान्तदीनभीतानां मत्तानां युधि रक्षणम् ॥ २३ ॥ विधेयं ब्रह्मणा सृष्टा नागानां हितमिच्छता ।। मङ्गल्पा च पवित्रा च धर्मार्थपशसां निधिः ॥२४॥ गान्धर्वः सामवेदस्प उपवेदो यथा स्मृतः ।। स्मृतिर्थथा चोपवेद ऋग्वेदस्पेह पक्ष्यते ॥ २५ ॥ नाट्यं यथोपवेदश्च यजुर्वेदस्य पार्थिव ।। तथोपवेदोऽधर्वाणश्चिकित्सितमिह स्मृतम् ॥ २६ ।। ब्राह्मणस्त्वथ वर्णादात्रीनध्यापपितुमर्हसि || द्वो क्षत्रियस्तथा 'वैश्यमेकमध्यापयेत्सदा ।। २७ ॥ गुणवत्स्वपि गद्रेपु मा वुधं कर्तुमर्हसि ।। एपा झनुपमा विद्या वेदवेदाङ्गसमिता ॥ २८ ॥ विद्यानामुपसत्त्वाय फष्पेन साधये ॥ अश्रधानो पे च स्युर्नास्तिका पैऽभ्यसूपकाः ॥ २९ ॥ तेषां विद्या न फयपेये च विद्यावमानिनः॥ आचार्यस्त्वेव कथद्विज्ञानकुशलेम्वपि ॥३०॥ नापुत्राप पदातव्या नाशिप्यायाहिताप वा। अश्वान्गां रजतं चैव सुवर्ण वाऽपि दक्षिणाम् ॥ ३१ ॥ 'अमुख्यानाम्' इति भोत् ।' 'वर्णाग्योन्' इति तूनितम् । + 'महति' इति रामसम् । * वैश्य एष इति नितम् । ' अभ्रद्दधाना इति तु वरम् । १ रा. मरानाना । २२. भुच्चान्तदान । ३२.विद्या। .

·१८ पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- न प्रयच्छेनु विद्यापी न तस्मै कथपेद्विपक् ।। एवमुक्त्वा तु तं शिष्यमाचार्पस्तर्पपेदिजान् ।। ३२ ॥ पुष्पानुलेपनैधूपैर्भक्षपानानभोजनैः ॥ भक्तद्विजवरैस्तत्र देवतैश्च सुजितैः ।। ३३ ॥ यच्छेपमुपभोक्तव्यमिति शिष्यक्रमः स्मृतः ।। ३४ ॥ ६०४ ।। इति श्रीपालकाप्पे इस्त्पापुर्वेदमहामवचने महारोगस्थाने शिष्योपनपनो नाम पष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ अथ सप्तमोऽध्यायः। अङ्गश्चम्पाधिपः श्रीमान्बुद्धया परमपा पुतः ॥ कृतजाप्यमृषिश्रेष्ठं पालकाप्यं स्म पृच्छति ॥१॥ पत्पूर्व संग्रहाध्याये त्वया प्रोक्तं महामुने ।। विभक्तिरिति रोगाणां तन्मे व्यावस्व पृच्छतः ॥२॥ एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ॥ आध्यात्मिकागन्तुभेदा द्विविधा व्याधयः स्मृताः ॥ ३ ॥ आध्यात्मिका दोपजाश्च मानसाच प्रकीर्तिताः॥ आगन्तवोऽपि विज्ञेया आधिभूवाधिदेविकाः॥४॥ पस्माद्विभजते तांस्तु वातपित्तकफात्मिकात् ।। रक्तजारसांनिपातांश्च द्वित्रिजान्मानसांस्तथा ॥ ५॥ आगन्तुश्चापि जानीयावोधिभौतिकदेविकान् ॥ साध्यानसाध्यान्पस्पांश्च कृच्छ्रसाध्यांश्च भेदतः ॥ ६॥ तस्माद्रोगविभक्तश्च नाना रुपाती नराधिप ।। तत्रादौ वातिकान्वक्ष्पे पट्सप्ततिमितान्गदान् ॥७॥ बालः पाण्डामयी च स्यादानाः सर्व एव च ।। मूर्याश्च पश्चात्शनाविदग्धाहारधान्यजाः ॥८॥ वातिको मार्गमूडी च शिरोरोगाश्च पे स्मृताः ।। पादरोगा दशोत्कार(कार(रो)नाडीभवोऽपरः ॥९॥ * 'ककात्मकान्' इति भवेत् । आगन्तुंश्चापि जानीयादाविभौतिशीकान् । इति भोत् । । 'साध्यान्याप्यांश्च इनि भोन् । 'दानाहाः' इत्या परम् । १ न. याहोधि । २ ग. पर्विकागनिमान्मदान् । ३ क. 'त्यसना । * ·७ रोगविभक्त्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। ४९ *सराष्ट्रो नखभेदश्च कदम्बामा सुफुल्लकः ॥ फुल्लो भिन्ननखश्वानद्वतः स्थाणुहतानुयत् ॥ १० ॥ धौन्पोपधाभ्यां व्यापत्ती शोफश्चाक्षिरुगोदकी । अण्डाक्षो नायंप्रेक्षी छर्यतीसारसंजितौ ॥ ११॥ तृणशोपी विसर्पश्च मेढ़क्षाणी च निश्चिता ॥ हस्तोन्माथाश्च पदावर्त उत्कर्णकोऽपि च ॥ १२ ॥ अहणीदोपनामा वै आमरोगस्तथैव च ।। तथा वातगतिर्यश्च मन्यास्तम्भो मदक्षयः ॥ १३ ॥ कृशो बलक्षपश्चोरःक्षतो जठरकस्तथा । गाढमूत्री च विजेपः सूतिकादशनामयौ ॥ १४ ॥ माकृतः शारदो यश्च सप्तधातुक्षयास्तथा ॥ प्रकृत्या व्याधिभिश्चापि दुर्बलश्चौपधैरपि ॥ १५ ॥ तथा प्रभिन्नो द्रोणीको गुल्मो हृवात्रगामयौ । वणस्योपद्रवो यश्च विद्रधिश्चाधिदन्तिकः ॥ १६ ॥ कटस्रोतो निरोधश्च गात्रातहीति वातिकाः ॥ वक्ष्पन्ते पैचिकाः सप्तविंशतिस्तत्र पाण्डुरुक् ॥ १७ ॥ मग पित्ताम्वुमचेर्पा शिरोरोगः कुठारकः ॥ मद्यव्यापत्तथा शोफो वमथुः सातिसारकः ॥ १८ ॥ विसोऽत्तः परं मेढ़क्षाणी सिद्धार्थकश्च यः॥ परिसूत्री रुदनरुयोगो यः शारदस्तथा ॥ १९ ॥ पित्तभिन्नो द्रोणीको गुल्मो हृद्दानजे रुजौ ॥ उपद्रवो वणस्यापि तथा विद्रधिरेव च ॥ २०॥ नश्यास्य) धूमप्रधमनैर्दोषो लशुनजा विपत् ॥ फालव्यापदित्येते पैत्तिकाः संप्रकीर्तिताः ॥ २१ ॥ श्लैष्मिकायैव वक्ष्यन्ते द्वात्रिंशत्संरुपया गदाः ।। शुद्धस्तथा पाण्डुरोगो मूर्णच कफसंभवा ।। २२ ।। संराष्ट्रो' इत्यग्रे। ' 'स्थाणुहतात्तु यत्' इति स्यात् । १ क. स. नुवत्तः स्था१२ क. धान्योस्पधाभ्यां । स. धान्योप्यधाम्यां।ख. "दावा | ४ क. स. महायः । ५ क. 'य सनिका १६ ग. क्षारदोषश्च । ७ ग. °याऽभि । ८ ग. पाण्डक. । ९ क. मेघव्या । ख. मेवन्यापात्त । १० क. लेप्मका ७ ·५० -- पालकाप्यमुनिविरचितो- [१महारोगस्थाने शिरोरोगी तथा द्वौच कफककृमिसंमवी॥ दछमांसात्मको केशौ घृतेन वसया तथा ॥ २३ ॥ व्यापत्तीरेण चाप्यन्पा शोफश्चाप्पथ बुबुदी ।। पटलाक्षस्तथा मुमच्छर्चतीसारसंजिती ॥२४॥ विसों मेहनक्षाणी *श्लेष्माभिषनरुक्ततः॥ पिष्टमेही दन्तरोगो यश्चोक्तः स्थूलशारदः ॥ २५ ।। उद्गमः कृमिकोष्ठश्च मभिन्नः कर्णवालजः ।। तथा द्रोणीकशोफश्च गुल्मो हृद्गातजामयौ ॥ २६ ॥ व्रणोपद्रवजश्चान्यो विद्रधिश्च फफात्मकाः ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि रक्तात्पश्चदशामयान् ॥२७ ।। शिरोरोगः गुल्मी च गम्भीरो लोहिताहिजः ।। क्षा(क्ष)रीकृतोऽथ निष्पिष्टः शोफो रक्तास एव च ॥ २८॥ मेक्षाणी क्षीरमेही तथा लोहितशारदः॥ ततः प्रभिन्नो द्रोणीको गुल्मश्वानरुपद्वः ॥ २९ ॥ इत्येते रक्तजाः प्रोक्ता वक्ष्यन्ते सांनिपातिकाः ॥ विशतिधिकास्तेपामपमादौ मृदुग्रहः ॥ ३० ॥ ततो मूर्छा शिरोरोगः फचकेशश्च पार्थिव ।। शोफः भावारकी मुखजालो वमथुरेव च ॥ ३१॥ अतिसारो मदनको विसों मेटूवैकतिः।। तलकाश्यश्मरीका दत्तरोगः फिलासिता ॥ ३२॥ तथा ममिनो द्रोणीको गुल्मो गात्रामयस्तथा ॥ उपद्रवो विद्रधिश्वेत्युक्ता वै सांनिपातिकाः ॥ ३३ ॥ वातपित्तात्मका रोगा वक्ष्यन्ते ते चतुर्दश । पक्कलो बहिरापामः स्नेहमूर्या च पार्थिव ॥ ३४॥ पूपफेश()समन्तश्च तथा चर्मतिलच यः॥ तैलव्यापत्तथा विद्युन्माली क्लिष्टोऽथ वर्मनः ॥ ३५॥ 'श्लेप्मावसन्न' इति भवेत् । १ फ. मेहनक्षीणी । २ क. भिष्यनरु । ग. भिन्न ११ क. मदतीणी! ४ क. स्व. तडः का! ५ क. किलासिना । स. किलासिनी । ग. फिलासिनी । ६ क. उपदया। ७ क. °यासः मे । ८ फ. रा. यूपकेश। ९ रा. त३° । १० क. पियुन्मालाहियो। .

·७ रोगविमक्त्यध्यायः हस्त्यायुर्वेद पिटिकाक्षश्च शूलच मृत्तिकाऽथ कफक्षपः॥ अतिपात इति मोक्ता वातपित्तसमुद्भवाः ।। ३६॥ वातश्लेष्मप्समुत्थाना वक्ष्पन्वे पोडशाऽऽमपाः।। ममुप्तोऽथ महाख्योऽन्यः स्कन्दों मूळ तृणोद्भवा ।। ३७ ॥ फारक्युदफजा व्यापत्मोक्तो पश्च गलग्रहः॥ जरया दचरोगच शूलोऽन्यो दन्तशल्यपि ॥ ३८ ॥ तृणपुष्पी क्षीणपित्तो दुर्घलो वयता च पा॥ अभक्तच्छन्दोमासोपरोधो मेदउपद्रवः ॥ ३९ ॥ इति वातकफोत्पन्नाः सोमे वातरक्तजाः ॥ फेशमन्षिश्च शाफश्च वातकुण्डलिकाऽपि च ॥ ४० ॥ रकाण्डी पवगण्डी च चमकीलो विसर्पिणी।। इत्युक्ता वातरक्तोत्था श्लेष्मशोणितजावपः॥४१॥ दही व महादयुरन्या मण्डलिकीति च ॥ प्रयोऽन्ये पित्तफफजाः स्रोतोन्धः पिंटकी तथा ।। ४२ ।। वातक्षप इति प्रोक्ता वातासृपित्तजावुभौ ।। पाकला पुण्डरीफारूपस्तथा विप्लावकोऽपरः ॥ ४३ ॥ त्रैपः फफामृपवनाद्वक्ष्यन्तेऽथाक्षिपाकरुक् ।। पवगण्डः फर्णरोग इत्येतेऽपि प्रकीर्तिताः ॥४४॥ पिचासृकफसंभूता स्पादेफैव विचचिका ॥ भूतानिलात्मकाः पद् च तत्राऽऽदौ फुफुटः स्मृतः ॥ ४५ ॥ वकाङ्गग्रहः कूटश्चान्तरामप एव च ॥ हस्तग्रहोऽथ राज्पन्ध इत्पमी कीर्तिताः क्रमात् ॥ ४६॥ मानसास्तत्र पञ्चेको मपातीसारसंशितः ॥ पूर्वावद्धोऽथ हृच्छाली तथा शश्व चेतसः॥४७॥ . संतापदग्ध इत्येवमुक्तावाऽऽध्यात्मिका गदाः॥ सर्वे पिण्डेन विरुपाता द्वात्रिंशच शतद्वयम् ।। ४८॥ * अन्यो व्याविद्धनामा। + शान्तरायाम' इति भवेत् ॥ १रा. मूलश्च । २ क. स. पसः स ३ क. रा. तोपः पसी। ६ क. विरोऽपरः । फ. कफासापपनानस्यन्तेऽपासिपाटकरहा । ७क. रम्त्यम।

·पालकाप्यमुनिविरचितो- [१ महारोगस्थाने- आगन्तवोऽथ वक्ष्यन्ते ज्यशीतिः सर्व एव ते ।। त्रयः स्युदैविकास्तत्र विद्युत्पोताहतोऽनिरुक् ।। ४९ ॥ दन्तरोगोऽथ दग्धोऽन्यो विद्युतैवेति दैविकाः ।। दश ग्रहोत्मकास्तत्र प्रग्रहोऽप्पववाहुकः ॥५०॥ मृगाक्षो रतिकश्चैव प्रतारः स्वपितिस्तथा ॥ प्रमर्दनोऽथ काम्यालो वाणिजस्थविराविति ॥ ५१ ॥ नैवैते पृथगुन्मानो दशमः परिकीर्तितः ॥ अवशिष्टांस्ततधोध्वं रोगान्वक्ष्यामि सप्ततिम् ॥ १२ ॥ अभिघातः शिरोरोगः शरनद्धः क्षतश्च यः॥ निर्मूलेन स्थाणुहतस्तथा क्षीणतलोऽपि च ।। ५३ ।। शोफः काचः प्रतिनन्नो निष्पेपहत एव च ॥ संतापोऽतीतयुक्तो य ऊष्मापरिगतश्च यः॥ दण्डाक्षश्छद्यत्तीसारो विपातों दग्धदूपितः ॥ ५४॥ सातिः स्फोटकाश्चापवादवेंद्रो विसर्परुक् ॥ पलमेहनयोः क्षाण्यौ योऽवसनश्व कीर्तितः ॥ ५५ ॥ भिन्नवस्तिदन्तरोगो लुप्तः शीवादितस्तथा ॥ मक्षिकादष्टमर्माभिनीती पोडश चाप्यमी ।। ५६ ॥ स्तब्धं निःखातं निप्पिष्टं विहतं व्याहतं तथा ॥ सू(सूनि संकवितं ममं म्लानमावेष्टितं तया ॥५७॥ निर्व(थेष्टितं शोपितं च तथैवोन्मथितं व पत् ॥ भ्रष्टं छिन्नं च्युतं वा स्यौदावाघा गात्रसंश्रयात् ॥ ५८ ॥ सद्यःक्षतं देहभङ्गो पृष्टं दग्धं चतुर्विधम् ॥ अग्नितारतुपाराकमूढगर्भ ततः परम् ॥ ५९ ॥ शल्यैर्यश्च विनिप्पिष्टो यो व्पालेरण्डकावपि । लता कीटावचूर्णच व्यापदोऽष्टौ च वस्तिजाः ॥६०॥ १ ख. पातह। २ क. हात्मिका । ३ क. रतिका । ४ क. सो पणि । ५ क. नैवते । ६ क. ब. शिष्टां तत° । ७ क. स. सप्ततिः । ८ स. निर्मलेत । ९ क. पतिस्तो । १० क. बद्धवि । ११ क. नि.पादित । १२. विहितं व्याहतं । १३ क. सनं। १४ ख. स्यादवोधा । १५ क. शल्यैश्चर्यवि ॥ २६ स. लताः।

·COM ७ रोगविभक्त्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। द्वौ ग्राहौ जलहस्ती चेत्यांगन्तव उदाहृताः ।। शतत्रयं विभज्पोक्तमिति पञ्चदशोत्तरम् ॥ ६१ ॥ तेष्वसाध्याश्च बोद्धव्याः शुद्धः कूटश्च पाकलः ॥ स्कन्दो द्वावथ संसक्तः संपातानाह एवं च ।। ६२ ॥ शिरारोगोऽथ संराष्ट्रो विपावो ग्रन्थिविधुतः ॥ समन्तोऽथ कुठारारूपस्तथा स्थानरतोऽपि च ॥६३ ॥ विधुन्निपातदग्धः स्यादूष्मापरिगवश्च यः॥ संनिपात विसर्पश्च विसर्पः क्षतजस्तथा ॥ ६४॥ पूर्वापवादबद्धौ च हृदयस्फाल्यतः परम् ।। हस्तोन्माथाश्च पडपि योऽवसनश्व कीर्तितः॥६५॥ भिन्नबस्तिरतो ज्ञेपो दन्तरोगश्च दैविकः॥ अक्रिया विक्रिया देवी विविधारिष्टसंयुता ॥ १६ ॥ असाध्याः स्पुरतोऽन्पेऽपि रोगा ये चाऽऽयुपः क्षये ॥ इत्यसाध्यास्ततो पाप्याः कचकेशः कदम्बकः ।। ६७ ।। सुफुल्लचाप्यफुल्लच यवगण्डशिरास्तथा ॥ तलकासी ततश्चोक्तो वयःप्रकृतिदुर्वलो ॥ ६८ ।। गाँत्रातही ततोऽन्पेऽपि साध्याः सन्त उपेक्षिताः ।। यायाः स्युः कृच्छ्रसाध्याश्च रोगा हो विनिश्चये ॥६९ ॥ समस्तलिला पे जाता जाता ये गुरुवेदनाः ।। मर्मस्था दुरधिष्ठानाः स्थोनसंविपमाश्च मे ॥ ७० ॥ रिष्टलक्षणा पे च पे महारोगरुक्तमाः। इत्पसाध्याश्च पाप्पाश्च कृच्छ्रसाध्याश्च कीर्तिताः ॥ ७१ ॥ सात्म्यानुलोमिकं चैव तथा वालचिकित्सितम् ॥ उपसर्गे च जायन्ते रोगाः सर्वत्र एव ते ॥७२॥ दन्तरोगादमिन्नं च दन्तशल्यमितीक्ष्यते ॥ मृदाजीर्णमृदानाहादभिन्नं च यतस्ततः ।। ७३ ।। १ क. स. त्यागतं व । २ क. शुद्धाः । ३ क. पातं वि। ४ व. सर्पक्ष १५ क. हृदयः स्फालतः । ६ क. कबाधकः । ७ क. गतंत्राकी । ८ स. ग. वं विधाच ये। ९ रा. स्मासन रिपमा । १० क. साध्याश्च । ११क. नं यतलस्स।

·५४ पालकाप्यमुनिविरचितो [१महारोगस्थाने- पाप्या (अ) मी तु संस्पाता विभक्ता रोगसंग्रहे । उपक्रमविशेषेण निर्दिष्टाच पृथक्पृथक् ।। इत्पद्रवीत्पालकाप्यो राज्ञाऽनेन प्रचोदितः ॥ ७४ ॥ ६७५ ।। इति श्रीपालकाप्ये हस्पायुर्वेदमहामवचने महारोगस्थाने रोगविभक्तिनाम सप्तमोऽध्यायः॥७॥ अथाष्टमोऽध्यापः । तपस्यग्रे स्थितं विमं वेदविद्याविशारदम् ॥ मुनि परमदुर्धपं शिष्यमण्डलमध्यगम् ॥ १ ॥ चम्पाधिपो नरपतिस्तदा पृच्छति संशपम् ॥ भगवान्कचिदारूपाहि संशपो मे द्विजोत्तम ।। २ ॥ ज्वरः कथं समुत्पन्नः कस्मिन्या कारणान्तरे ॥ ज्वराभिभूताश्च कथं नश्यन्ति प्राणिनो भुवि ।। ३ ।। वारणा वाजिनश्चापि ये चान्ये मृगपक्षिणः ।। तथैवान्यानि भूतानि तिर्यग्योनिगतानि च ॥४॥ माणेभ्यो विप्रयुज्पन्वे ध्वरेणाभिनुवानि च ।। एतच्च परमं दुःख मानसं संभवर्तते ॥ ५॥ मृत्योर्वशे वर्तमानं दृष्ट्वा तु कृपणं जगत् ।। एतन्मे पृच्छतो दि ज्वरस्पोत्पत्तिलक्षणम् ॥ ६॥ विज्ञानं चाप्यशेपेण पूर्वरूपाणि पानि च ॥ एवमुक्तः स शिष्येण पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ॥७॥ देवानां दानवानां च युद्धमासीत्एदारुणम् ॥ तत्र देवा न तिष्ठन्ति दानवानां महाहवे ॥ ८॥ ततो विश्वेश्वरं देवं नीलकण्ठं वृपध्वजम् ।। ईशानं सर्वभूतानां वरदं शरणं गताः ॥९॥ प्रभवं सर्वभूतानां देवं च पुरुपोचमम् ।। तो देवी सूर्यसंकाशी क्रुद्धौ परमदारुणौ ॥ १० ॥ दानवानां विनाशाय रुद्रः स्म जति ज्वरम् ॥ द्वितीयं सृष्टवान्विष्णुः प्रज्वरं घोरदर्शनम् ॥ ११ ॥ १ ख. पश्चाप्यमी नु । ग. सप्ताप्यमी । २ ग. तच्च मे प° । ३ वरं शरणदं ।

·र ज्वरोत्पत्त्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। ती सृष्टावमिसंकाशी दैत्यानीके विरतुः॥ ज्वरश्च प्रज्वरश्चोभी कालान्तकयमोपमौ ॥ १२॥ रुद्रनारायणमयौ दिव्यागिरिव दारुणौ ॥ अग्न्पशनिसमस्पर्शी ब्रह्मलोकेऽप्यनुत्तमौ ॥ १३ ॥ न शक्पमसुरैः स्थातुं मुहूर्तमपि संयुगे । कृशा विवर्णाः शिथिला मुक्तायुधरथध्वजाः ॥१४॥ वेपमाना विमनसो निरुत्साहाः सुदुःखिताः ॥ भयार्ता मरणत्रस्ता ब्रह्माणं समुपस्थिताः ॥ १५॥ प्रसीद भगवन्देव त्रातुमईसि सुव्रत ।। रुद्रनारायणावेतो संहरन्तौ तु दानवान् ॥ १६ ॥ क्रुद्धौ परमदुर्धर्षी तेजसामूहतो भृशम् ॥ भगवन्गतिरस्माकं गतिरन्या न विद्यते ॥१७॥ स एवमुक्तो भगवान्सर्वलोकपितामहः ।। दानवानाह सुप्रीतः स्वस्थी भवत विज्वराः ॥१८॥ ज्वरमुक्तास्तु ते सर्वे मणेमुः शिरसा प्रभुम् ।। तो तु कालान्तकसमी ज्वरौ संहरतः प्रजाः ॥ १९ ॥ प्रभुस्तौ व्यसृजन्नाच जङ्गमस्थावरेषु च ॥ रुद्रनारायणमयो कोपामी स्वतिदारुणौ ॥ २० ॥ आशीविषमिवात्युग्रं वलन्तमिव पावकम् ॥ कालान्तकसम क्रुद्धं दैवतैरपि दुस्तरम् ।। २१ ॥ पृथिव्यां पानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥ स्पर्शादेव विनश्पन्ति क्षणं विधुदिवाम्बरे ।। २२ ।। ऋते मनुष्याद्राजेन्द्र नान्यो विपहते ज्वरम् ।। तेजोधिका मनुष्यास्तु सहन् तेन ते ज्वरम् ॥ २३ ॥ एप घोरो महान्याधिवरः पाकलसंज्ञितः ।। ज्वरस्प पूर्वरूपाणि यानि वक्ष्यामि तच्छृणु ।। २४ ।। अनवस्थितगात्रश्च बहुशश्च विजृम्भते ।। शरीरगौरवं चैव दृष्टरोमा च जायते ॥ २५ ॥ ध्यायते दुर्मनाश्चैव यवसं नाभिनन्दति ।। पर्पश्रुः परिसूत्री व शय्यापां कुरुते मनः ॥ २६ ॥ १ ग. तेजप्ता महतो । २ स. आसीवि° । ३ क. दुर्मनश्चैव ।

·५६ पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- एतद्भवति विज्ञानं गृहीते पाकलेन तु ।। नामभिर्बहुभिस्तैस्तैः सर्वमाणिषु कीर्त्यते ॥२७॥ कारणबहुभिः प्रोक्तो दन्तिनां पाकलो भवेत् ॥ रुद्रविष्णुमयं तेजो द्वादशादित्यवर्चसम् ।। २८ ॥ प्रलयः सर्वभूतानां तस्मानित्यं व्यवस्थितः।। एपा ज्वरसमुत्पत्तिपथावत्संमकीर्तिता पृच्छतस्ते महाराज यथावदनुपूर्वशः ॥ २९ ॥ ७०४॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहापाठे महारोगस्थाने ज्वरो. त्पत्तिर्नामाष्टमोऽध्यायः ॥८॥ अथ नवमोऽध्यायः। अङ्गराजो महामानपकारैर्महात्मभिः ।। सहोपविष्टं शालायां पालकाप्यं स्म पृच्छति ॥१॥ पोकला *पेऽन्वये ब्रह्मस्त्वपोक्तास्तान्पचक्ष्व में ॥ एवं पृष्टोऽराजेन पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् ॥ २॥ पोकलाञ्शृणु मे राजन्सनिरुक्तान्ससंभवान् ।। रुद्रस्य क्रोधजो होप (नामभिर्वह भिवरः ॥ ३॥ अन्तकः सर्वभूतानां क्षयं नपति दारुणः॥ अनाविष्टेन तेनेह कश्चित्माणैर्विमुच्यते ॥ ४ ॥ अन्तकाले विशत्येप) जङ्गमाजङ्गम जगत् ॥ ततः-एप एक एव खलु भो ज्वरो नरेषु हयेप्वमितापः, खरेपु खोरका, गोष्वीवरः, उष्ट्रप्वलसकः, व्याडेष्वाक्षिकः, प्रलापकोऽजादिषु, सरीमपेषु कैष्णीपः, हारिद्रको महिपेषु, मृगरोगो मृगेपु, पक्षिष्ववतापः पतङ्गेपु नस्त्वे- लकः, मस्त्येष्विन्द्रमदः, गुल्मेषु गुच्छकः, ओपधिवनस्पतिपु ज्योतिष्का, मौल्येपु पर्वकः, ऋषभको नलिनीपु, धान्येषु चूर्णकः, ललः कोद्रवेषु, मधूक: शाके, भूम्यामूपरः, अप्मु नीलिका, गजेपु पाकलः । * 'संग्रहाध्याये' इत्यर्थः प्रतिभाति । । धनुराकारचिह्नमध्यगतपाठः कपुस्तके . " - नास्ति । १ क. स. पालकाप्यन्वयो । २ क. ख. पालकान्गृ ३ क. प्वसलकः । ग. °प्वलकसः । ४ क. ग. कुप्णोप । ५ क. °स्त्वलकः।६ क. साल्येषु ।

·९ पाकलाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। ५७ रुजतीति रोगः । पचतीति पाकलः । ज्वरपतीति ज्वरः । कलपति लोकमिति कालः । मृद्रातीति मृत्युः । एवमेतस्मादीश्वरान्नानाविधरूपसंभवनामकर्मण आशीविषाग्न्पशनिनिपात- कल्पात्पाफलसंज्ञकान्नित्यमेव भेतव्यम् । महानेप व्याधिपत्नेनोपचर्यः। नैन- मन्ये प्राणिनो विपहन्ते, ऋते मनुष्येभ्यः । गजास्वन्तरोष्मस्वेदत्वान सहन्ते, ज्वरं, बद्दलमांसमेदस्त्वाच । पुरुषास्तु वहिःशरीरंगतत्वादूष्मणो विपहन्ते ज्वरमूष्मलक्षणम्, तनुमांसमेदस्त्वाच्च । अल्पदोपमृदुभूतं वा द्विरदाः । न चैपामन्येषामिव प्राणिनामूष्मा लक्षणम् । सनिदानलक्षणो शेष नागानां दशधा संज्ञितः । तद्यथा--शुद्धा, बालः, पकला, मृदुग्रहः, कुकुटः, एकाङ्गग्रहः, प्रसुप्तः, कूटः, पुण्डरीकः, महापाकलधेति । तत्राऽऽदित एव तावच्छुद्धपाकलविकारं वक्ष्यामः-- स खलु भो दधिगुडतिलपललमत्स्याहारात, आनूपतृणांसरसभोजनात्, अव्यायामात्, तथा शिशिरजलनिपेवणात्, दिवास्वप्नात्, अतिस्निग्धमधुरा- म्ललवणभोजनात्, विशेषतः कफजननेभ्यः, श्लेष्मा प्रवृद्धः स्थानात्स्थानम- तिवर्तमानः शिराधमनीभ्यः सर्वशरीरमभिमपद्यमानः शुद्धपाकलमभिनि- वर्तयति। तस्य लक्षणानि-नीलिमा श्यामत्वं जघननिष्कोशपेचके, कफाच निद्रा जायते, प्रसुप्तत्त्वोध्मातत्वं दृष्टरोमस्तब्धत्वम्, लाङ्गलश्रवणहस्तचेष्टास निरु- साहत्त्वम्, प्रेध्मानम् । निमीलनं चाक्ष्णोः, स्थूलोच्छसनम्, गम्भीरमभिस्वन- नम्, अव्यञ्जनम्, मक्षिकाणामरक्षणम्, अविज्ञानम्, सलिलद्वेपः, गाननिः- सङ्गः, पांशोरग्रहणम्, दन्तस्य चावधमनम्, भिन्नपुरीपता, स्थूलाश्रुप्रस्रवणम्, हस्ततः कफपसेकः, मुखाच्च लालासावः, मह्यां विनिक्षिप्तकापोऽयं निपीदति च, अक्ष्णोः प्राग्भागे चौष्ण्यमन्यत्र शैत्यम्, न च पवसमभिलपति, मत्तव- स्कोशकटप्रस्रावी भवति, प्रस्तब्धहस्तो निरीह इव, सर्वगात्राणां दुर्गन्धिः, स्तब्धाङ्गुलिः, श्यावमुखौष्ठः, श्यामनयननखः, स्तब्धाङ्गः, शुद्धकफोत्पत्तिः, त शुद्धपाकलमित्याचक्ष्महे । स गजस्तेनाभिभूतो हृदये श्लेष्मणि प्राप्त एकरात्रं वा त्रिरात्रं वा जीवति । नैव चतुर्थी रात्रिमभिनिवर्तत इति । तत्र श्लोकः-- १ ख. कुर्कुदः । २ क. ख. निवर्तयति । ३ स. द्रा च मा। ४ क. "माधानत्वं । ५ क. प्रधानम् । . - ८ ·५८ पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्पाने- शृद्धाकफारसमुत्पन्नं शृद्धपाकलमादितः।। प्रत्याचक्षीत मेधावी लिडैरेतैः समन्वितम् ॥ (इति) शुद्धपाकला (लहेनुलक्षणासाध्पत्वानि ॥ अथातो बालपाकलचिकित्सितं व्याख्यास्यामः । इति ह स्माऽऽह भगवा- पालकाप्य:- स खलु मो रूक्षलघुशिशिरविशदफटुकपापतितविपमविरुद्धभोजनात, दुःस्थानशयनात्, रात्रिजागरणात्, अतिगुरुभारहरणात, व्यायामव्यवायात, अध्वगमनात्, क्षयात, मनःसंतापात्, ऋतुविपर्यासात्, लधनात्, अतिब- न्धनात, मूत्रपुरीपधारणात, प्रापि च अकुप्यति पवनः । स प्रकुपितः करच. रणनयनवदनकर्णलाङ्गलकुक्षिपक्षस्कन्धजघनमेहनशिरसामन्यतममासाद्यान सर्वाङ्गानि वा गृहीत्वमान्विकारानापादयति । तत्र करगते मारुते-नावमृशति नोन्मृशति, न हस्तं संकोचपति, न मसारपति, न निर्धमति | चरणगते-युगपदेकैकशी वा गात्राणि परं स्तम्भ- पति । ( अनयनगते-न संवर्त पति, ) नोन्मीलपति, न संमोलपति, न स्वपिति नेत्राभ्याम् । मुखे गृहीतो नात्ति किंचित् । कर्णगते- स्वब्धकर्णी भवति । लालगते-लालवंशं स्तम्भयति, लोङ्गलं शूनं च कुरुते । कुक्षि- पक्षगतश्च-आध्मानाटोपसंकोचनपक्षघातानिर्वतयति, शूलं कुरुते । स्कन्ध. गतेन निर्णमति, नोनमति, नावनमति, मन्ये स्तम्भयति । जयनगते- मूत्रपुरीपसङ्गानापादयति । मेहनगते-मेहनं स्तम्भयति, मेहनं च शूनं कुरुते, रक्तमूत्रं वा प्रवर्तयति । शिरोगते स्तब्धोन्नतशिरोग्रीवो भवति । पूर्वभागमा- श्रितः तदाश्रपां क्रियां विरोधपति, सष्टमपि च न तत्र मर्पयति । सर्वाड- गतः-सोनेराङ्गपदेशानन्तबंदिश्च प्रस्तम्प निवि, तबो गजः प्रध्यापाव निमीलयति, अश्रूणि प्रवर्तयति, न स्थानस्तम्भरथयाम मनो धचे कृच्छ्वात- मूत्रपुरीपश्च भवति । भोजनकवलकुवलपल्लवाहारद्वेषी वेदना चास्य मुखदुःखा- न्वयाध्यामिश्री भवति । नक्षत्वकरचरणादिषु मकुपितो बालचेष्टेव क्रमादभिवर्धते यावत्सर्वाङ्गगतो भवतीति यस्मात, तस्मात्-तं बालपाकलमित्याचक्ष्महे ।। स खल्वेप लिङ्गबाहुल्यारक्षीणदुर्बलबालवृद्धानां कृच्छ्रप्रतीकारो भवति । * धनुराकारचिह्नद्वयान्तर्गतपाठः कपुलके नास्ति । १ क. नात्यानाच्छयनात् । २ क. °मान्कारा° 1३ क. मुखेन । ४ क. कर्णते । ५ क. लाङ्कलशूल । ६ क. निर्णयति । ७ क. शूलं । ८ के. °णना ) ९ स. कारतरो। " , .

·- ९ पाकलाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। तं सुरक्षित रक्षा विहितस्थानशयनस्तम्भं रक्षोभोजनगुप्त माज्याहुतिवलि- कमायश्चित्तपुरस्कृतं विकित्सितमुपक्रमेत । ततो वायुनिग्रहणायं यं यं वायु- द्वाति प्रदेशमनेकपस्प, तं तं तप्तनेहादिभिरुपक्रमेत । तत्रापं विशेपः- मत्स्यांश्च शकॅलिनो बह निःशकलीकृत्य तैलोदफेन विपाच्य बलाकाशिखि- रोहितचार्मिणां वा सुसंस्कृतेन युक्तं रसं विपाच्प मांसं सलवणीकृत्य कालक- न्दकोलविदारीपिप्पलीमरीचकल्कमिश्र पूर्ण कारपेत्, तं पायदशेपपन्यथा- नुकूल्पं वम् । भोजनमपि चास्मै मत्स्यमांसरसमुसंस्कृतं दापयेत् । तेनापगत. दोपो भवति । स खल्वेप तेनैव कल्पेन बिल्वानिमन्यश्रीपर्णीवरुणकपाटलीनां मूलानि समाहृत्य संछिच प्रक्षाल्प वाराहमांसनैकत्वं कृत्वा ससिले विपाच- येत् । भोजनं चोपहारयेत् । तेनास्य शकच्छुध्यत्ति वायुश्च गुदं प्रपद्यते पधा. वत् । अथवा बदराम्लवेतसमांसपेशीकाश्च दध्यम्लयुक्ताः प्रभूतलवणीकृताः सलिलेन विपाचपेत् । तस्मिन्नपहृते विल्वमा पिपलीकल्क समावाप्पशीती. कृतं तथैव रसं पाययेत् । द्विपञ्चमूलवरुणकनिषकाथे वराहमांसमुपसाध्य रसं तं त्रिकटुकविदारीचूर्णमिश्रं सतैलं लवणीकृत्य पानभोजनपोर्दद्यात् । तेनास्य फरफर्णलाङ्गलकोष्ठस्कन्धशिरोग्रीवागाँत्रात्परगतश्चानिलः प्रशान्तिमुपगच्छति । कर्णिकारोरुबूकशाककरवीराणां पत्राणि बृहती च समूलपत्रस्कन्धा संक्षुध तिलपिष्टयुक्तां महास्थाल्पां वा लोया क्वाथयित्वा विधिवत्तेलाभपतस्प नाही. स्वदं कुर्यात् । ततोऽस्प मूत्रं पवर्तयेत्, गात्राणां च मार्दवमुपजायते, व्याधिश्च नश्पति, अरुक्शरीरश्च भवति । अथवा बिल्वसुरसैरण्डपत्रैश्च सह तिलचूर्णैर्व- दराम्लदधिस्थल(त्थ)शूकरमांसाडीस्वेदं कुर्यात् । एतैरेवीपधैः साध मांस संस्कारयेत् । सुसंस्कृतेश्चैनं भोजयेत् । रस चैनं पाययेत् । शाल्पोदनं च भोजयेत् । ततः पाणोऽस्प वर्धते, व्याधिर्निवर्तते । भवत्यपि च शी स्वस्थी। कृतस्वेदस्यास्प च शीतीकरणं विध्यात् । ('उशीरोत्सलपणपत्रैर्दधिमित्रैः प्रदेहं कुर्यात् । भूयश्च मरिच पिप्पलीभिर्घतमण्ड विपाच्य तेन सर्वसेकं विद- ध्यात् ) पपस्याटरूपैकश्वेतकिणिही'नृवृन्मरचिानां निहे पादावशिष्टे तैलं विपाच्य विधिवदनुवासनं विदध्यात् । ततः क्षिमतरमेव स्वस्थो भवति । महा- * गावापर' इत्येव साधुः ।। धनुराकारचिहद्वयान्तर्गतपादः कपुस्तके नास्ति । + तृवस्थाने त्रिवृत्साधुः। १ क. °तं भवति र । २ क. स्तम्भर । ३ क. वायं गृह्णा° । ४ क. तं सप्त° 1 ५ स. कुशलिनो । ६ स. चोपाहरेत् । ७ ख. सलिले । ८ क. समवाप्य । ९ क. लौह्या । १० व. ग. ति, नीर. । ११ क. पाश्चेति कि..। .

·पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- पञ्चमूलं बिल्वफलपत्राणि तरुणान्याम्रातकस्याऽऽढक्याच पत्रमनाशता- वर्या विदार्याश्च मूलभंद्रमुस्ताशाकफलानि च निष्क्याथ्य तत्र वराहम हिपयोः मभूततैलं रसं कृत्वा स्वर्जिकालवणाभ्यां संस्कृतं पाययेत् । तेनैव चैनं भोज- येत्, सद्यः मुखी भवति । अथ वदरामलकयोनिकायस्य त्रीभागान्दभ्रश्वाष्टच- तुर्थमम्लस्प तैलभागं पञ्चमं चात्र कृत्वा पिप्पलीमरिचयोश्व कल्केन यूपं विपाच्य व्यक्तलवणीकृतं दद्यात् । भोजयेच्च वारणं व्याधिपशमनार्थम् । (अथवा यवगोधूमतिलकल्कतायुरुपूकार्कभनेः शार्फष्टा(?)सल्कयुक्तैर्जलेनैव नाहीस्वेदं कुर्यात् । पृष्टिपण्यशुमतीफणिज्जकमेपशृङ्गीमुस्तानां निष्क्वाय रोहि- तमत्स्यस्य कृष्णमत्स्पस्य च वा रसं पापयेत् । भोजपच्चैनं व्याधिप्रशमनार्थ) विधीयते।निवातस्थस्प स्वभ्यक्तं चैनं नाहीस्वेदपिण्डस्वेदैरुपक्रमेत। विपाणिकां चार्कपणी त्रिकटुकं चित्रकं मियङ्गं च गुग्गुलुतगरफणिज्जकफलानि च सूक्ष्म- चूर्णानि कृत्वा नस्पं प्रधमनं दद्यात्, कर्णिकारोरुवूकाशोकवदरकरवीरसदिर- शल्लकीनीपासनमुस्तमधुशिवेणुकपिथविल्वपाटलाधातकीवासन्तीश्रीपणामु- मनामुरसानवमालिकास्फोतापञ्चमूलबलानागबलाद्विपुनर्नवाचूर्णकानां बृह- त्याश्च पत्रमडान्संक्षध द्विहस्तपरिणाहं चतुर्हस्तावगाढमवंटं दृढकूलं खान- यित्वा पत्रमलानेतान्प्रक्षिपदुत्तरोदके । ततोऽनिवगैरयोगुरुप्णीकृत्य तदुदकं हस्तिनं तेलेनाभ्यज्य गोण्या प्रतिच्छाध स्वेदयेत् । अथवा हस्तिममाणमवंट कारपित्वा पूर्ववदुष्णेनावगाध स्वेदयेत् । भूपश्चैनं रोहितमत्स्पमहिपाजहरिण- वराहाणामन्यतमस्प रसेन मेहकल्कलवणयुक्तेन भोजयेत् । सर्वाश्च किया निवातस्थस्याभ्यक्तस्य कुर्यात् ।। तत्र श्लोकः- पाटो होप भृशं व्याधिर्वारणप्राणनाशकः॥ उपाचरेद्ययाशानं यत्नतो बालपाफलम् ।। इति वालपाफलहेतुलक्षणचिकित्सितम् । अधातः पालपाफलचिकित्सितं व्याख्यास्पाम:-इति द रमाऽऽह भगवा. न्पालकाप्प:- अथ पदा द्विरदः श्रुताम्लक्षारलवणकतिककपापरूसाहारप्रसक्तोऽपोग- * धनुरागरमध्यगतपाठः कपलो नानि । १ म. °वटुं । २२. ग. °वर्ट का । २ क. पानार । ४ क. अपवा । ५ फ. रा. शुसार।

·. . ९ पाकलाध्यायः हस्त्यायुर्वेदः।" व्यायामव्यवायभवातोष्णस्थानशयनपरिसरणचेष्टारतः, तस्य वातपित्ते प्रकुपिते हृदयमुपागम्य दृढमुद्धान्तं पक्कलं नाम पाकलमभिनिवर्तयतः॥ स तेनाऽऽविष्ट आटोपितकरनयनकर्णवालधिर्मुहुर्मुहुः कणी स्फोटपति निश्व- सिति विजृम्भते संवीजते । सगदे विक्षिपति संरमते गुडगुडायते,अश्रूणि मुञ्चति फवलाभिनन्दी भवति । ते पुनर्निरस्यति पुनर्भक्षयितुमिच्छति । तं पुनरुत्सृजति (Qध्यति विकूजवि) विधुनोति शरीरम्, सरकार गृहतटवृक्षकपाटकुंड्यवल्मीक- स्तम्भादीन्हन्तुमिच्छति, पुरुषपशुहयरथगजयानशकटादीनि च । विशेषतश्च वैद्यममिक्रुष्पति । यन्तृपरिकर्मभिश्च नियन्तुं शक्यते वाग्दण्डाशयन्तृमतोदे- ननिभर्सनः । पक्कल इति कोपः । तेनोपसृष्ट इति पक्कलसमेंतेलिडेरुपलभ्य पकलपाकलं चिकित्सितुमुपक्रमेत स्वरमाणः ।। पयः पञ्चमूलंगृतमुपाहृत्य मुखोष्णं बदरमिश्रं सलवणं पापयेत् । अथवा वचाविल्वजनीभ्यां वराहवसपा सह शृंतं पयः सौवर्चलेन कपालभू- प्टेन सह संयोज्य पाययेत् । अथवा मूपिचुमन्दगवाक्षीगिरिकर्णिकामू- लानि ब्राह्मीहरीतकीकपित्थेन च संक्षुद्य पपसाऽऽलोड्य सह तिलचू- जैन पापयेत् । अथवा-सप्तकृत्वो भृष्टान्यष्टौ लवणानि सामुद्रविडसै- न्धवसौवर्चलौद्भिदयवक्षारारामकघटीलवणानि सूक्ष्मचूर्णानि कृत्वा प्रसन्नया सह संयोज्य पाययेत् । आध्मातं शोणितमेहनमतिजातं कृच्छमूत्रिणं चैतेन पोगेन चिकित्सपेत् । दन्त्यामलकगवाक्षिकाकालातृवृच्छङ्खिनी- नीलिकाफलपिप्पलीः संक्षुध गोमूत्रे रात्रिपर्युपितं पापयेत् । ततः पीत्वैव सपुरीपे वातपित्ते निरूहति । विरक्तं चैनं कालाविदारीमुवहा- गोलोमीकाथेन स्वेदयेत् । नीपश्वेताकिर्णिहीनलमुरसावंशार्काणां पत्राणि यव-- कोलकुलत्यनिष्पावाटकीसणमूलकबीजानि दधिनि शिशिरे जले निष्क्वाथ्य ससौवर्चलेनाऽऽस्थापन विधिवद्दद्यात् । अथ वा दधि लवणमधुमधूकपयस्याम- स्स्यवसाभिः शृताभिरास्थापयेत् । ततः प्रत्यागतास्थापनमपहृतदोपगुप्तमुष्णे- नैव वारिणा पानपरिपेकैरुपचरेत् । ततस्तं धृतेनाभ्यज्य कुटान्कदलीक- न्दकैः सह मसाध्य पृष्ठ मन्ये च स्वेदयेन्नागस्य । मुस्तामरिचदेवदारुविडङ्गा- + 'दधनि' इति तूचितम् । १ क. मुपग । २ क. ख. निवर्तयतः । ३ क संसरन्तो गुडगु। ४ क. त तु न निर । ५ क. 'कुड्यं च व°१६ क. तोदेन नि°१७ ख. °लः । तमे। ( क. स. °लस्त । ९ क. ख. सृतं । १० क. °ध्मानशोणितं मे । ११क. विचित्सयेत् । १२ ग. णिहिगुल । १३ क. मृताभि । " - ·पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- जशृङ्गीभिः सह पपः शृवशीतं तृवृचित्रककल्कसंयुक्तं पायपेदामाशपविशुद्धय- थम् । अथवा गोपगुन्द्रामेपशृङ्गीनिम्बत्वग्गोमतीनृद्विडङ्गचित्रकैः पयः साध. यित्वा पापितो नागो विशुद्धकोष्ठो भवति । अथवा सूक्ष्मैलासर्पपणिज्जकक- फललनविडङ्गमरिचवचापटोलक्षुद्रमरस्पपिप्पलीकुलत्यकुकुयण्डादीनां निहं पादावशिष्टमवतार्प परिस्राव्य पुनर्मदिपमांसवसास्थूलात्रैः सह विपाच्प पाययेदोजयेच्च वारणम् । भूयश्च शतपत्रविदुलामलकोदुम्बरशमीजम्बुकपित्य- पुत्र श्रेण्पश्मन्तकानि संक्षुध त्रिरात्रमासवमासनुपागोमूत्रे । ततश्चैनं पायपेत्पा- नानि पञ्च पञ्चरात्रम् । लामज्जकोशीरहरीतकीशतपुप्पपिपङ्गरोभमधुककट. फलानां चूगैरासवं कृत्वा विधिवत्सप्तरात्रादूर्ध्वमष्टी पानान्पष्टाहं दद्यात् । ततोs- नुलोममारुतोऽपट्टतपित्तः स्वस्थो वारणो भवति । ततश्चास्प शवावरीस्फूर्जक- फणिज्जफर्मपशृङ्गयाटरूपककोविदारनिम्बार्कनीपपटलीकटजकपित्यशक्रपवपु- नर्नवासोमवल्कान्कल्पयित्वा विलचर्णेन सह निष्क्वाथ्प नाडीस्वदं विधिवत्कु- यात् । सपत्रेण चैनं निष्कायेन स्वेदयत् । ततश्चेनं गोधापा रसेन मागधी किराततिककटुकपाययुक्तेन भोजयेत् । मरिचपिप्पलीचूर्णेन श्लक्ष्गीकवेन श्वाविच्छत्यकपोरिरसं पापपेत् । भूपश्च तैरेव मांसभोजपेत् । तत्र श्लोकः- द्विदोषकोपात्खलु पक्कलोऽयं वाताच पिताच भवेदुदीत् ॥ स्निग्धं च तितं च सदाऽस्य कार्य पानं च भोज्यं च चिकित्सकेन । इति पक्कलपाकला (रहेतुलक्षणचिकित्सिवानि ॥ अथातो मृदुग्रहपाकचिकित्सितं पारुपास्पामः इति ह स्माऽऽद भग- चान्पालकाप्पः। पदा तु सलु वारणो व्यापाममुष्णेऽतिमात्र कारितो भवति । अतिगुरुमा- रखिनोऽध्वकर्मणि वा योगाऽधिष्ठितोऽतिमात्रं बलहीनो वातलान्यादार्पते । अथवा क्षीणः प्रक्षीपमाणधातु; फचित्सात्म्पविरोधीनि वा सेवते । सळिलं चातिमा पिति फलु दुष्टामगन्धं निवासस्थानशरपासनमुसं न लभते नागति वा । कचित्तस्प वायुर्विमार्गमापनो व्यापादयति फपित्ते रसादीन्या धातूनस्प देहे । स तु ताममित्तं पापनेऽन्यतस्मिन्धातो मतो चापि विप- यस्तायां श्लेष्मोपालप्तवातधातुः । पित्ते च विमार्गगते पक्षीपते श्वसिति ई- १ क. शमाभिः ।२. °पकासका । ३ क. पदराम |१२. नि' पारा । ५. कोलोशी ६ स. पहा । ७ क.का.स. ति । नामयते । तापाचारतः । अयमा क्षी।

·. ९पाकलाध्यायः इस्त्यायुर्वेदः। यत्पभीक्ष्णं वमथुम्, पवसकवलकुवलपल्लवं च नाभिनन्दति, न मृद्ग्रहाभिभूतः .स्वपिति, ध्यापति गुरुमतिकः । गानाणि च निरस्पति खिन्न इव दुर्मना विकर्षति पूर्वकायम्, कृशश्च हारिद्रवर्ण इव दृश्यते । कथंचित्कवलमेकं द्वौ वा अप्सत्ते परं प्रीन्, सित्वा श्लेष्मणा रक्तेन वा सह निरस्यते । शनैः शनैः क्षीयत इति मृदुग्रहः । तं राजयक्ष्मेत्याहुः । केचिद्गृहीतमात्रमेवोपक्रमेव, उमे- क्षितो हि न शक्पश्चिकित्सितुमिति ॥ काश्मयपियनुगोमेदकीच संक्षुध शीतेन चारिणा संपोज्य परिस्राव्यं द्रोणमानं कपार्य पावतो साधु मन्यते, तावत्तन्मधुसंयुक्तं पायपेत् । वमधुपश- मनायं सौभाजनकाजशृङ्गीबिल्वानि संक्षुध मधुना संपोज्य भोजयेत् । वमथु- प्रशमनार्थ फर्णिकारत्वक्शल्लकीवीजमृणालिकातालीसपत्रमिपङ्गविदारीकन्दह- रीतकीपर्वस्तृगानि संक्षुध मधुना संयोज्य भोजपेत् । वमधुनाशनो भूपश्चैप गणः-कणिकारादिरकक्षारसंयुक्तः समधुर्वमधुमुपहन्ति । अथवा शार्केष्टावि. ल्वातिन्दुकीमधुरसानां मूलैः कषायं कृत्वा मधुसंयुक्तं पापपेत, वमथुप्रशमना. धैम् । तस्य मशान्तवमधोरभ्यञ्जननेहनसेचनस्वैदनवृंहणानि योगतः कुर्यात् । काम्योजीकसरुकोशीरनालिकाविशमूबीकानां निष्काधेन सामण्डं विपाप तेन नेहेन विधिवदनुवासनं दद्यात् । यववदरचूर्णानां मधुसंयुक्तं द्रोणमात्रं तु भोजपेत् । निस्तुपांस्तु माषान्दध्युदाचिदम्लसिद्धान्सपिा प्रभूत्तेन युक्तान्सल- वणान्भोजपेत् । वेणुपर्णाशिनमधेनं कशरा सम्निग्धसलवणां भोजपेत् । साप चैन वाराहेण मांसेन मुस्निग्धेन सलवणेन भोजयेत् । अथवा वरेकरमतुरग- शशफपुर्वगोरधशकराणां मांसदेधिमस्तुसुरासौवीरकतमण्डेषु रसं कृत्वा पाप- पेत् । एतेषामेव पथोपपत्त्या वेसवार जयेत्ससपिप्कैः । फङ्कुपवगोधूमचूर्णानि तिलमापयोध निस्तुपयोः कृत्वा तेषां नव भागान्दशर्म पिप्पलीगृङबेरपोशू भागमैतानि विधिवत्पपसि पक्त्वा मधुघृताभ्यां सह मोजयेत् ।शृङ्गाटकोशी- रशतावरीमूर्वाविशमृणासविदारीकशेरुकाः पपसि समावाप्प दघि नातरसं कृत्वा सौवीरफघृतमण्टेपु वदरक्षोदमिश्रेषु च्यागमृगमांसं साधयित्वा रस पाप- पेत् । मांसेन चैनं भोजपेत् । विल्वतिन्दुफीघोण्यामलकफलानि मिपककुभा- शोषवल्लीनां त्वचूर्णेराईनुपात् । आसवं तं मांसस्थितं नातममाणमाँसापंमो. जनादृष्टभागं दद्यात् । फावमाचीपत्रफणिज्जकाश्मन्तफफलचूर्णच नस्यमध्मा- पने फुर्यात् । श्वगृगाललरनकुटानां मासोप्मणा स्फैन्धे स्वदं कुर्यात् । एकस्प १ के. °द्वा सामधु मन्येत । तावत्तन्मध्ये सं° । २ क. रतुर । ३ क. रा. "मुनया1१ स. कन्यसें।

·६४ . , . पालकाप्यमुनिविरचितो [ १ महारोगस्थाने- द्वषोः सर्वेषां वा यथोपपत्त्या, अजस्य सर्वश्वतस्य सर्वलोहितवर्णस्य वा पिङ्गलस्प शुनस्तरक्षोर्वा रोहितकृष्णमत्स्पयोर्वा हृदयेन सतेन धूपपेत् । भूपर्कस्प क्षारकायस्य वा लावककाफयोर्वा मेदसा नेत्रयोरञ्जनं धूपनं च कुर्यात् ॥ तत्र श्लोकाः- दुश्चिकित्स्यतमो झोप पाकलः प्राणनाशनः । मृदुग्रहः समाख्पातो राजयक्ष्मा सुदारुणः॥ मृदु पूर्व गृहीत्वैप क्रमाद्भवति दारुणः । यस्मात्क्षपयति प्राणांस्तस्मादेष मृदुग्रहः ।। जीवेत्स चतुरो मासान्पडष्टौ वाऽपि जीवति । जीवत्संवत्सरं वाऽपि न च रोगात्ममुच्यते ॥ शान्तिस्वस्त्ययने पैरभ्यङ्गै पानभोजनः । नस्पमध्मापनैः स्वेदः मुप्रयुक्तस्तु साध्यते ।। य एतं साधद्वैधः पाकलं तु मृदुग्रहम् । स भिपग्दानपूजाभिः पूज्यस्तु सततं नृपैः ।। इति मृदुग्रहः (हपाकलहेतुलक्षणचिकित्सितानि)। अथातः कुकुटपाकलचिकित्सितं व्यारुपास्यामः---इति ह स्माऽऽह भगवा- पालकाप्पः। स यदा वारणः पुरनमर्दनादिभिः कर्मभिरतियोगेन पीडितोऽतिमात्रं वात- भकोपकरमाहारमलवणमनेहमतिकान्तो मोज्पते हन्यते वध्यते वा गाढं तस्प व्यायामादतिमात्रयनिरूक्षकटुकपायादारस्य बातः प्रकुपितोऽत्यर्धमेनानि लिङ्गानि दर्शयति- प्रवेपते प्रहृष्यति पतति परिवर्ततेऽश्ववत्, नदति ताडयते ध्यापति शिर- सा भूमितलमाइन्ति, कूजति निःश्वसिति, संरक्तनपनः प्रेसते, अष्ठीलिकाम्या धरणितलमाहन्ति, ललाटेन वा, तिष्टते, कुण्डलीकरोत्यात्मानं समन्तापरि- कर्पति, व्पाददाति महर्मुहुर्मुसम्, अतिसार्यते, मत्त इव भवति भूतोपयष्ट इव . * स्याख्यायां प्रकाशने या तर् । १ क. यस्यासा।२ क. या यार। क. पालकः ४ क. एनं। ५ क. पुरः प्रक..ध्यापयनि । ७. टेनानिष्ट प. भनिसर्यित ।

·९पाकलाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। च लक्ष्यते ध्यापति कुप्पति, कुक्कुट इव कूजतीति कुक्कुटपीकलः । तं वैद्य एतलिङ्गैरुपलभ्य कुक्कुटपाकलगृहीतमिति विज्ञाय चिकित्सिनुमुपक्रमेत- यवक्षारसमुद्रलवणवदरविडहरिद्रामरिचपिप्पलीः समभागाः संकुट्य दधि- मधुघृतसंयुक्तान्पोडश कवलान्भोजयेद्ययामिवर्म विभज्य वारणम् । अथार्को- रुबूकवसकतकारीशोभाञ्जनकाढकीनां मूलफलपत्राणि संहृत्य मधुरसापाठा- चित्रकांशुमतीप्टश्निपणीनां च मूलानि कुटजनीपनिर्गुण्डीनां फलानि संक्षुद्य सैन्धवसामुद्रविडयवक्षारकुलत्थाम्लदधिमस्तुसौवीरकैः सह संयोज्य भोजनायो- पाहरेत् । (अथवा न्यग्रोधाढक्युरुबूकपाटलीकासीनां मूलफलपत्राणि संहृत्य मधुरसापागचित्रकांशुमतीपश्निपर्णीनां च मूलानि कुटजनीपासनशल्लकीनां फलानि संक्षुध सैन्धवसामुद्रविडयवक्षारैः संयोज्य नाडीस्वेदं कुर्यात् । एनेपां च पत्रभङ्गेन सुखोष्णेन स्वेदयेत्)। कुकुठस्य कृष्णमत्स्पस्य वा रुधिरेणान- धूपनम् । पञ्चाङ्गस्य निम्बस्प वा मुखे शिरसि शरीरे च कृत्वा नक्तमालफलश्वेत- सर्पपकुलस्थहिटग्वजाजी(व)वर्वरतृणाचगन्धापूतिगन्धार्कविषाणिकाकौशिकः सह वानररुधिरैधूपयेत् । भद्रमुस्ताकाश्मर्यकुस्तुम्बुरी(रु)सुरसपत्रविडङ्गैस्तैलं विपाच्य विधिवदनुवासनं कुर्यात् । सर्पनिर्मोकवानररोमकुकुटमेदोभिरजातसंयु- धूपयेत् । काकमाचीपत्रफणिजककाश्मर्यकट्फलचूर्णश्च नस्यं प्रधमनं कुर्यात् । अञ्जनं पवक्षारं काककुकुटयो रुधिरण शिरीषफलसंयुक्तेन कुर्यात् । अतसी- शीतशिवाकृष्णकन्दाहरितालमनःशिलासुवर्णपुष्पीमहाकन्दासर्जरसैः सूर्यसंक. रणीकैरातमूलनलदवोरकसंयुक्तः पुराणघृतेन संपोज्प धूपयेत् । आमोक्षाचेनं व्याधिमुष्णेनाम्बुना कम्बलेः प्रतिच्छाद्य दिना शिरसा योगतः स्वेदयेत् । विल्वफलानि सलवणानि निम्वपत्रपरिवेष्टितं च पिण्याकं भोजनकाले कवला- न्दद्यात् । अथवा पर्वनालक्षारं सप्तकृत्वः परिस्तं सौवीरकं दधि चेत्येतेपामे- कैकस्पाऽऽढकमुपकल्प्प संपोज्य पाययेत् । भूयश्च मत्स्परसं मपूररसं पाप- पेत् ॥ तत्र श्लोको- गजमाणहरो होप व्याधिः कुकुटपीकलः । अनेन विधिना राजन्यथोक्तेन पशाम्यति ।।. धनुराकारचिवद्वयान्तर्गतपाठो नास्ति कपुस्तके । १ क. पालकः । २क. ज्ञानं धू । ३ क. स. नश्यं । ४ क. °लयु' । ५ क. सूर्यकणर । ६ . वक्षा । ७ के. स. "रिश्रुतं । ८ क. पालकः । * ·६ पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- य एनं साधयेद्वैद्यः कष्टं कुकुटपाकलम् । पूजयेत्तं सदा राजा ब्रह्माणमिव वासवः ।। इति कुकुटपाकला (लहेतुलक्षणचिकित्सितानि)॥ अधात एकाङग्रहपालचिकित्सितं व्याख्यास्यामः, इति ह स्माऽऽह भगवान्पालकाप्यः॥ इह खलु भो वरुणग्रहो नाम देवाद्भवति दोपादित्यैके। तस्प देवादुत्पन्नस्य तावस्कारणं ब्रूमः । अथ यदा नगनदीनदसरस्तहागपल्बलादीनां तीर्थप्वंशि- वेष्वज्ञातनामकर्ममर्मस्वदृष्टपूर्वेपूदकेषु हस्तिनं वरुणानुचरसेवितेष्वकृतनदीपज्ञेषु नागवन्धनेषु पापयन्स्यवगाहयन्ति वा हस्तिजीविनः प्रमादान्मोहादज्ञानाद्वा, तदा वरुणस्तेनाभिभूयते । अथ वा देवतायतनपाखण्ड्यावसयाश्रमभञ्जनाव- मर्दनाच्छून्यागारचतुष्पपमहानदीसंकट निर्झरनिकुञ्जपु सुदारुणेषु (महाप- धनगरसंगमपथेपूनदारुणेषु ) तिथिनक्षत्रेषु श्मशानपरिवांसाद्भवति । अथवा मन्नयोगादुग्रसिद्धचारणमातड़शाफिनीन्द्रजालिकशवरवर्वरादिभिरेवंविधैरन्पैश्च मापाविभिरुपहारार्थ राहतस्तथा भवति । भवति च भूतपिशावपक्षराक्षसनिरी. पणात् । तस्पैर्व देवादुत्पन्नस्य निदानमुपवक्ष्यामः- इस्तगात्राणामन्यतममङ्गं न शक्नोति संकोचयितुमुक्षेप्तुमासितुं परि(क)टुं वा बद्ध इव भवति, निःश्वसिति (*भ्रमति परिणमति) संकुचति नदति ध्यापति पर्यश्रुनयनः, तस्यैकाङ्गग्रहणादेकाङ्गग्रहणपाफल इत्यारुपातः । तस्य स्थले जले वा निपण्णस्प निवृत्तं चिकित्सितम् । अथापि यन्तारमिति विचिन्त- यन्धावति स्थलाजलाद्वा । यदा च कमलकुमुदकुवलयतामरसकल्हारोत्पला. नामन्येषां वा न)लजातानां कुसुमानां समानगन्धः, तदाऽप्पस्य नित्ता मति- क्रिया । प्रकृतिस्थगन्धस्यापि सतो पदि ( *भवति ) हरितालादिङ्गलमन:- शिलानामन्यतमेन सवर्णता, तदाऽप्यस्य निवृत्तः प्रतीकारः । अविवर्णस्पापि विगन्धस्य प्रभावतः फरगात्रापरादीनां व्यापाराणां पसस्तनस्तब्धस्यापि सतोऽङ्गस्य प्रतीकारं वक्ष्पामः- स्वस्तिफापूपसंपावपूपोल्लापिकापरमानगन्चधूपसंयुक्तानि स्पंतजलजानि फुसमान्याहत्त्य सौवर्णास्वस्तिकांचोपहत्य कन्याः संतोपयित्वा कृतमला मदते वाससी परिहिता नद्या वलिमुपहरेत्सतूर्पयोः । वैद्यश्चाप्युपवास (स) मपतोs. * 'धनुरागारनियतुष्टयान्तर्गनपाटः कपुसो नासि ॥ १२. प्यविशेष। २ क. नागवन्धेषु । ३. यासाग. "पि यानार°१५ फवृत्त । ६. राव्या 1 म. लपा ।

·९पाकलाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। ६७ हतवासास्तत्र यथोक्तमुपहत्यानि मागुत्तरात्रैर्दभैर्हस्तिनीसमीपे स्थण्डिलं परि- स्तीर्योदुम्बरशाखाभिः कुसुममालाभिश्च परिवार्य तत्रोदुम्बरीमिः समिद्भिवति प्रज्वाल्य सौवर्णस्वस्तिकादिभिरर्चयित्वा गोदधिमधुघृततिलैवरुणाप हुत्त्वा प्रसन्ना मेरेयं सीधुमुपहत्य बलिं ब्राह्मणान्स्वस्ति वाचयित्वा वैद्यः पाङ्मुखो रात्री मन्त्रेणानेन जुहुयात्-'नमोऽस्तु वरुणदेवाय सह नदीभिः स्वाहा । नमोऽस्तु पाशेम्पो नागेभ्यो नहेभ्यः स्वाहा । स्वस्त्यस्तु ते हस्तिने स्वाहा' हुत्वा ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य हस्तितीर्थे बलिं वरुणापोपहरेत् । सीधुं मैरेयं प्रसन्नी मुरामुहृत्य बलि रात्रौ कृताञ्जलिवैद्यः प्रयतो हस्तितीर्थाभिमुखो मन्त्र- मिमं घूयात्- इन्द्रेण दत्तां पृथिवीं राजा पाति स्वकर्मणा। तमिन्द्रं पार्थिवं देवा गोपान्ति सवाहनम् ।। येनेष धपितो हस्ती तं क्रुद्धः पृथिवीपतिः। शक्तो निविपर्य कर्तुमिन्द्रदत्तो न संशयः ॥ मुक्त ग्रहेण मातङ्गे पूजां राजा करिष्यति । तस्मान्मुञ्चतु मातडं मा हिंसीप्ट (स्त्वं) नमोऽस्तु ते ।। रक्षोभिस्तु गृहीतानां ददाति पिशितौदनम् । गन्धर्व किंनरेभ्यस्तु गीतवादिनिःस्वनम् ॥ नागेभ्योऽपि नृपो दद्यादधि कुल्मापमोदनम् । इति त्रिरुकवा' भूयश्चिकित्सितुमुपक्रमेत् ॥ कालकन्दाविदारीकॅम्भीकानि विलपिष्टं च सहोरकाथ्य नाडीस्वेदं कुर्यात् । अथवा नीलोत्पलकुमुदगृङ्गाटककसेरुकशाकशेवालनलिनकुवलयानि निष्काथ्य नाहीस्वेदं कुर्यात् ।उदक्या हुत्पलकन्दैश्च घृतेन संमृज्य धूपयेच्योत्स्रोतोभ्यः। अथवा मत्स्पकच्छपकुछुटैः सतर्यदिभिपपेत् । जलचराणां च सत्त्वानां शिशुमारादीनां रसेन भोजपेत् । अथवाऽजगरमकरचमिराजीरसेन भोजपेत् । जलचराणां च पक्षिणां यथालाभं रसेन भोजपेत् । अयोगुढरुष्णमम्मः पापयेत् । आल्याधिममोक्षाच वेल्टनलघनमसारणचङ्क्रमणानि शनैः शनेः कारयेत् । नदों चैनं न गमयेदिति ॥ तन श्लोको- इति निस्तत्वाऽसौ भूय इति पाठः कदापिद्धोत् । १ क. लो सुरा । २ क. मिन्द्रपा । ३ क. शगो । ४ क. "कुम्मि- मानिर।५ क. क्याद्युत्प। क. न निग' ! + ·. पालकाप्यमुनिविरचितो [ १ महारोगस्थाने- वरुणं प्रतिपाद्येवं क्रियाः कुर्वन्यथाविधि । मोक्षयेत्कुशल वैद्यो वारणं वरुणग्रहात् ।। संजातवलमांसं तमेकाङ्गादितपाकलात् । राज्ञः संदर्शयेद्वैद्यश्चन्द्रं मुक्तमिव ग्रहात् ।। (इति) एकाङग्रहः ( हहेनुलक्षणचिकित्सितानि ॥ अथातः प्रमुप्तपाकलचिकित्सितं व्याख्यास्यामः-इति ह स्माऽऽह भगवा- न्पालकाप्यः॥ अथ यदा वारणस्य क्षारलवणकटुतिक्तकपायलक्षाहाराद्वायुः प्रकुपितः कफपित्तौ युगपह्यापादयति । ततोऽस्य दीप्तानेरुदागिरतीव भक्ष्यभोज्पपेय- लेह्याचैराहारैर्दत्तैन नृप्पति, भृशमश्नाति, स्वयं च भोजनाभिनन्दी भवति, तृणमप्यत्यर्थमत्ति । ततोऽस्य मांसमुपचीपते, श्लेष्मा मेदश्च वर्धते । तत्र तन्द्रानिद्राकमालस्यान्यस्य जायन्ते । स च शिथिलबलो विपुलतरमांसद- स्त्वात्कृच्छ्रेण गच्छति । स्वल्पमपि च शीतं बहु वेत्ति, मुखायते चोपणमत्य- र्थम् । मेदलिङ्गानि दर्शयति, न च माद्यति । विष्टब्धचक्षुः स्वप्नशीलः शय्या. भिकामो गम्भीरवेदी। इत्येतैलिरुपपन्नं दृष्ट्वा प्रसुप्तपाकलोपसष्टं वारणं विन्द्या- (चात् ॥ तस्प साधनमुपदेक्ष्यामः-कार्यमस्प विधीपते, न स्थौल्यम् । यवान कोद्रवान्नं चास्मै भोजनं दद्यात् ! कुटजपिचुमन्दै पिण्डांस्त्वग्भिः समुद्ान्साध. यित्वा खदिरसानिष्क्वाथेन सह श्वाविन्मांसरसेन भोजनमस्मै दद्यात् । वेणु- वेतसपत्राणां पत्रभङ्गांश्च भोजपेत् । तस्मिन्परिणते च माहिपरसमनुपानं दद्यात् । ततो भद्दारुवचाभयाकृष्णकन्दाशृगालिकानक्तमालत्वग्हरीतकीम- धुरसातिक्तरसो(सा)भिः संचूर्णिताभिरासवान्कृत्वा मधुसंयुक्तं मासस्थित पायद्विरदम् । करवीरोरुबूककर्णिकार वृहत्यौ च तिलपिष्टं च सहोत्वाथ्प नाडीस्वेदं कुर्यात् । निम्बकुटजखदिरत्वचं मधुसंयुक्तं (कां) भोजपेत् । सक्तु- द्रोणं चैनमुदमन्यं मधुसंयुक्तं पापये । लगुडैरहनि स्वभ्यक्तस्याधोटं मर्दयेत् । मृदिताङ्गस्य चाभ्पङ्गभनु प्रतिशय्यां वातातपसेवां च यथायोगं योजयेत् । पाठा- चन्दनहरिद्राद्वयभद्रदारुमहापञ्चमूलैः सह मापान्विपाच्य सप्तपर्णत्वचा सह संक्षुध विधिवत्कारयेत् । किण्वोदुम्वरककुभधवनिम्बाम्राजकर्णानां निष्काये मण्डोदकं स्यात् । वचारोभमिपङ्गुलामन्जकोशीरहरीतकीशुण्ठीभल्लातकमरिच-. १ क. मन्दलिग्नानि । २ क. °न्दत्वग्भिण्डां° [ ३ क. मधुरसंयुक्तं । ४ ग. "त् । तिल° । ६ ग. °कीनिर्गुण्डोम । .

·९पाकलाध्यायः हस्त्यायुर्वेदः। पिप्पलीफणिज्जकशनपुष्पातगरेलानां सूक्ष्मणानि कृत्वा तस्मिन्मण्डोदके किण्वनानेन चूर्णैश्वाऽऽसवं कृत्वा मांसस्थितं पापपेद्विरदम् । एतत्पानं पूर्वोक्तेन प्रमाणेन । एवमेवैरुपक्रमविधिविशेपैनश्पति प्रसप्तपाकलः ॥ तत्र श्लोको- कफपित्तसमुत्यस्तु पाकलः पृथिवीपते । तिक्तः कपायैः कटुकैश्चिकित्सन्मतिमान्भिषक् ।। मसुप्तपाकलं चैनं विधिनाऽन्पेन पार्थिव । साधयंचो भिषक्सम्यक्स पूजामामुयादिति ॥ इति प्रसुप्तपाकलः (लहेतुलक्षणचिकित्सितानि ।) अधातः कुटपाकलचिकित्सितं व्याख्यास्यामः, इति ह स्माऽऽह ( भग- वान् ) पालकाप्पः। तत्र गजस्याभीक्ष्णशो रूमानयवसकरलकुवलतितकटुकपापलघुविषमरक्ष- वह्वनभोजनात्, अथवाऽतिगुरुभारहरणतरणविलधनात्कुप्पत्पनिलः । तदा- स्मकश्च कूटः । कूटो नामाऽऽघातनम् । आशृघातनाद्विरदानाम् । तस्मात- दूटपाकलमित्याचक्ष्मदे। तत्संप्रयोगाद्विरदः स्तब्धकरचरणनयनकर्णलाला पतत्पशनिहत इव, धरणिगतहरिणशिरिव कुटेनामिहतो म्रियते । क्षिप्रमेव निपतनाचास्प न निदानोपलब्धिः। अथ चैनमेतेपु कॉलेषु भजते । स्तम्भोपाश्रयणं प्रतिपान काले कल्पनाक- ल्पनवीथी विनपक्रिया, अवगाहस्थानाध्वगमनादिकालेषु । तत्राल्पबुद्धयो द्विरदमवनिपतितमवेक्ष्य मन्यन्ते लक्षणाभावाद्विपपरिगत इति केचित् । ग्रहेणायं गृहीत इत्यपरे मूढा मिथ्यालानात् । सनिदानी हि वो, अपनिदानश्वाचिकित्स्यश्चेति । तत्र श्लोक:- पथा हि हन्यारफूटेन मृगशावं वनेचरः ।। तथा वातात्मको नागं हन्ति वै फूटपाफलः॥ इति फूटपाफलः (लहेतुलक्षणचिकित्स्यत्वानि)। अधात: पुण्डरीकपाफलचिकित्सितं पास्यास्पामः, इति ह स्माऽऽह भगवान्पालकाप्पः।। १२. पूर्ण कृ० २ स. मासस्थिन । ३ ख. 'गतो ह । ४ क. पाण। ६ ग. कल्पनवी। ।

·- पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- इह खलु भो नवमः पुण्डरीको नाम पाकलः संभवति रूक्षकटुकपापक्षार- तितलवणतीक्ष्णोष्णाम्ललघुविषमभोजनात्तस्प मारुतः कुपितो रक्तं पित्तं व शरीरे समन्ताद्विक्षिपति । ततोऽस्प लिङ्गानि दर्शपति- करचरणजघनोदरोरुपृष्ठपाण्डिकोशमुखशिरोग्रीवाङ्गुलिलालेषु यत्र वा तत्र देशेष्वसितहरितनीलपीतरतारुणानामन्यतमवर्णानि कृष्णपर्यन्तानि मण्ड- लानि मादुर्भवन्ति भृशदनानि सोष्माण्पनिदग्धानीव विसपाणि पुण्डरीकप- प्रतिमानि यतः, तत एप पुण्डरीकपाकलो विसर्पः । तेनोपसृष्टो वारणः कर्दमैन पांशुभिर्वा विकिरति मण्डलानि बहुश उष्ण- द्वेपी संमीलितनयनः कूजति निस्वसिति दहमानः । तस्य पूर्व पवनमेवोपशमपेत् , प्रवर्तकत्वादोषाणाम् । पित्तमप्यानतित्वा- तीक्ष्णत्वाच्च । तस्यावगाहावसेकपानानि 'निवर्तयेत् । माणधारणामात्रं मुखो- दकमल्पाल्पं देयम् । सपिपेवाम्यतो वृतमण्डेन वा बहुशः प्रशस्तः । परिपे- कश्चास्प सुरपा कार्पः। अथवाऽतसीकासीशतपुष्पोरुबूकाटरूपकतर्कारी- सुरसाकरवीरभङ्गनिष्क्वायनाम्पज्य परिपेचयेत् । अथवा मुमनासरसातर्पि- हिंसासारलेष्टादीर्घवृन्तार्कपत्रभङ्गनिपक्काभेन स्वभ्यक्तशरीरं परिपेचयेत् । अथ- वाऽऽढक्याटपकारलुपाठलीकाप्तीकरवीरोरुबूकपुनर्नवास्फूर्जार्कपत्रभङ्गानि- एक्वायनाभ्यज्प परिपेचपेत् । अम्पलपरिपेकैश्याचं प्रसाद्य ततः कुटकवीजस- दिरनिम्बत्वचः क्षोदपित्वा गोमूत्रे त्रिरात्रपर्युपितोनुभयकालं त्रीत्रीकवलान्पि- चनिहरणार्थम् , (*अथवाऽइमन्तकवचारग्वधधन्वनैस्तेनैव विधिना भोजयेपि- तनिहरणार्थम् , अथवा-अश्मन्तकार्जुनविल्वत्वचः संक्षुध गोमूत्रे त्रिरात्रप- ऐपिताः, अथवा चारुककुभवरुणककदम्वसर्जमल्लातकानां त्वचस्तेनैव विधिना भोजपेत्पित्तनिहरणार्थम् । एतेनैव कल्पेन चन्दनलकुचसोमवल्कधवारग्यधत्वच- स्तनव विधिना भोजपत्पित्तीनहरणाधिम् । एवमेवाऽऽरग्वदन्तीचारुकुम्भीक- त्वचः क्षोदयित्वा गोमूत्रे रात्रिपर्युपिता भुक्त्वा वारणः पित्तं निरुदति फेवकी- मुरसाकुठेरकेन्दीवरपत्रः सह कृष्णीतलान्पपसा पिष्टवा कल्केन मेण्डलानि प्रक्षपेद्रजापहरणार्यम् । वर्णमसादनार्थ च वरुणोदुम्बरतगरकृतिलान्सी- रेण पिष्ट्वा तैतसंयुक्तः प्रलेपयेत् । मांसीकाकमाचीपपकमञ्जिष्ठाकल्कं सलि- * धनराकारचिवान्तर्गतपाठः सपुस्तके नास्ति । १ क. देहेवा २ क. सोप्मणोमि । ३ क. विसर्पिणि । ४ क. पूर्वमे° 1 ग. सर्वप। ५ क. निवर्तयते । ६ क, साशाहटा । ७ क. रूपार11 क. स्फूर्नाप 1९ क. °ता उभ । १० क. मण्डलेन । ११ के. म् । सर्वन ·. ९पाकलाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। लेनाऽऽलोड्य मण्डलानि प्रक्षपेत् । उरुबुकेङ्गुदीकरञ्जद्वपशिरीषाणां बीजैः कल्कपिष्टैस्तैलं विपाच्य प्रसन्नया सह संपोज्य मण्डलानि प्रक्षयेत् । शालीनां पष्टिकानामोदनं मयूरक्रौञ्चहंसवलाकानां वाऽन्यतमस्प रसेन भोजयेत् ॥ तत्र श्लोकः- अभ्पङ्गैर्नृपवर सेचनैः पदेहः पानश्च प्रशममुपैति पुण्डरीकः ॥ वैद्येन मथितगुणेन साध्यमानो दीप्तामिः सलिलपटैरिवावसिक्तः॥ इति पुण्डरीकपाफला (लहेतुलक्षणचिकित्सितानि)। अथातो महापाकलचिकित्सितं व्याख्यास्यामः, इति ह स्माऽऽह भगवा- पालकाप्पः॥ अथ पदा वारणो नवानस्निग्धमधुरघनगुरुशिशिरगुडदधितिलपललजल- चराननूपांसरसतृणकवलकुवलपल्लवाहारोऽत्पर्धं सुखितवादव्यापामशील: सहसा प्लवजलवित्तरणानि विनमनस्थानानि कार्यते । तस्य वायुः प्रकुपितः फफमादाय हृदयं संपीड्य तिष्ठन्पार्श्वयोः कृच्छ वेदनां जनपत्ति । स तथा स्वनति जलद इव गम्भीरम्, अतिसार्यते श्लेण्यवत् । असहमानश्च तां रुजं प्रवृद्धपादप इवोन्मूलितः पतति, हठेन पुनश्चोत्तिष्ठति, तादीन्प्रति- हन्ति, निष्पिनष्टि च कर भूमौ, हृदपपीडितश्च । तं वातकफात्मकं महापाकलं विद्धि । हृदयग्रहणान्महापतनान्महापाकलमित्याहुः । भैषज्यविधिरस्प शमीतिन्दुक्याढकीबिल्वशृङ्गाटकैश्च मत्स्यरसं साधुसिद्ध भोजनाप पानाप चास्मै दद्यात्, ततो नश्यतः कफपवनौ । पयश्चैकान्तरमे मि- रेवौपधैः शृतं पापयेत् । अनुलोमो भवति तेनास्प वायुरुद्धतः । सिद्धं चास्मै दमा सहरिद्रकमोदनं धृतस्निग्धं सलवणं भोजनाप दद्यात् । तालपत्री गोस्तनिकां नागवलां गवेधुकां च क्षुण्णां मधुमिश्रान्कबलान्दद्यात् । मधु- लाजाच भोजनम् । तरुणाक्षिकवार्ताकीनक्तमालफलानि च खुपणा नि सक्षौद्राणि भोजपेत् । तेनास्य कफपयनौ नश्पतो युगपत् । जम्बूशल्लक्योर्वा किसलपानि च क्षोदपित्वा मधुमित्राणि भोजनाय दद्यात् । हरिद्राकुशमूलल. शुनविडतेन्द्रपवकष्टानि क्षोदयित्वा ) मधुमिश्राणि भोजपेत् । सपनाश्च * धनुराकारगिद्धान्तर्गतपाठः कपुस्लके नासि । १. सेननप्रमेहैः ।२ क. रितीय सिचः। ३ . तिलपडदनदनलम। ४ क. "मस्या १५ क. "भिरिवी १६ क. मोननं ।

·७२ पालकाप्यनिविरचितो- [१ महारोगस्थाने- शाकवल्लीचपणान्मधुमित्रान्कवलान्दद्यात् । (*अथवाऽश्मन्तकमुष्क)कोदु- म्बरपुतानां त्वचः कल्पयित्वा गोक्षुरकमधुरसाजीवन्तीबिल्वानि कुरुविन्द वा. क्षोदयित्वा क्वाथयेत् । तेन क्वाथैन तैलं पक्वा नागमनुवासयेत् । अश्वाश्चतर- खरोष्ट्रमहिषाणां मांसरसैः पानभोजनमुपहरेत् । तेनास्प नश्यतः कफपवनौ । तत्र श्लोकाः- इत्येते नृपवर पाकला दशोका भैपज्पैः सह सनिदानसंभवास्ते । तत्र द्वौ परममुदारुणावसाध्यौ पः शुद्धो भवति हि कूटपाकलश्च । अटानामिह दि विकित्सितं पयोक्तं सर्वे ते नृपवर मृत्युदण्डकल्पाः । यो देशप्रकृतिवयाप्रमाणसात्म्यान्पायुश्च प्रतिगजमीक्ष्य शासचक्षुः॥ नागानां ज्वरयुपहन्ति पाकलाख्यं कर्मज्ञः स भवति राजहस्तिवैद्यः । एतान्यो भिपगिह साधयेत्स पूज्यो वेदरिख हवनेषु वजहस्तः॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहामवचने महारोगस्थाने पाफलाध्यायोऽष्टमः ( नवमः ) समातः॥२॥ अङ्गराजो महामाज्ञः कुबेरसमविक्रमः ।। हस्तिशालासमासीनं पालकाप्यं स्म पृच्छति ॥१॥ भगवन्यत्वया मोक्तं रोगज्ञानं सलक्षणम् ।। तत्र मे संशयः कश्चित्तं मे शंसितुमर्हसि ॥२॥ शुद्धश्लेष्मसमुत्पन्नः शुद्धपाकलमादितः ॥ माग्भागोष्णः कथं तेन पश्चाद्भवति शीतलः ॥ ३ ॥ ने चोष्णलक्षणस्तेपा हस्तिनां जायते ज्वरः॥ कथं साध्यश्च वालोऽत्र कूटश्चैव न सिध्यति ॥ ४ ॥ समानदोपैविमेन्द्र तायुभावपि कीर्तितौ ॥ पक्कलः पुण्डरीकश्च वातपित्तोद्भवावुभौ ॥५॥ विकारेषु विरुध्येते चिकित्सापां तथैव च ।। शनैः क्षीपेत वा केन हेतुनाऽथ मृदुग्रहः ॥ ६ ॥ कथं च भूतसंसृष्टो दुष्टः कुक्कुटपाकला ॥ देवाच्च केचिदिच्छन्ति दोपतचापरे जनाः ॥७॥ * धनुराकारचिह्नान्तर्गतपाठः कपुस्तके नास्ति । नवम इत्येव युक्तम् । यद्वाऽयमध्यायसमाप्त्युलेख एव प्रामादिक, प्रथम- स्थानेऽटादशाध्यायप्रतिज्ञाविरोधात् । १ क, यादृशः प्रकृतिययोऽप्रमा० । २ ग. तवोतल। + ·पाकलाध्यायशेषस्तो ज्वरहेतुविनिश्चया] हस्त्यायुर्वेदः। एकाङ्गग्रहसंज्ञस्तु पाकलो मुनिसत्तम ।। दृश्यते भूतसंहृष्टो दोषतश्च न दृश्यते ॥ ८॥ बैठरत्वेन (संयुक्तः कथं तीक्ष्णोदेरानलः ।। सारवन्धोपलक्षश्च प्रसुप्तः पाकलो भवेत् ।। ९ ।। महापाकलसंज्ञश्च श्लेष्मणोपचयाद्भवेत् ॥ न चाऽऽदौ क्रियते कस्मात्प्रतीकारः कफस्य वै ॥१०॥ महत्त्वं चैव यत्तस्य तन्मे शंसितुमर्हसि || एतान्सपरिहारान्मे सनिरुक्तान्ससंभवान् ॥ ११ ॥ तत्त्वेन निखिलान्मश्नानगूढार्थान्वक्तुपर्हसि ॥ एवं पृष्टोऽङ्कराजेन पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत ॥१२॥ शृणु राजन्नवहितो यन्मां पृच्छसि संशपम् ॥ नाभेरुपरि पित्तस्य स्थानं हृदयमाश्रितम् ॥ १३ ॥ नामः पश्चिमभागे तु स्थानं वायोनिगद्यते ॥ प्रोक्तान्यामाशयः पाण्युरः कण्ठः शिरस्तथा ॥ १४ ॥ स्थानान्पेतानि राजेन्द्र श्लेष्मणो पिद्धि दन्तिनाम् ॥ तेन शुद्धाभिभूतस्य स्थानात्पित्तं तु विच्युतम् ॥ १५॥ श्लेष्मणा पश्चिम भागं नीपते सह पापुना ॥ ततः श्लेष्मानिलौ तत्र शीतलं कुरुषो गजम् ॥ १६ ॥ माग्भागे चोष्णताऽप्यस्प सा तु पित्तस्य वीर्यतः ॥ कदाचिर्दङ्गमत्यङ्गं पदा गच्छति मारुतः ॥ १७ ॥ तेन कालेन राजेन्द्र युज्यते तस्य पेषजम् ॥ तेन सिध्यति वालोऽयं कूटे हेतुः प्रवक्ष्यते ॥ १८ ॥ फूटे निदानं वातस्तु सर्वदेवाद्विमुच्यते ॥ सहसा हृदयं गच्छेद्वद्गतश्चापि पावयेत् ॥ १९ ।। •हृदयग्रहणादानु कूटस्तेन न सिध्यति । पानो वायुः मकुपितो ह्यपानसहितो नृप ।। २० ॥ पित्तमाक्षिप्प जनपेत्पक्कलं कोपमाश्रितम् ।। गुरुस्थानोपरोधाच्च रौद्रकर्मा भवेद्गजः ॥२१॥ १ ग. °संदृष्टो । २ ग. वरत्वेन । ३ फ. °दनानिलः फेरः । ५ क. वार्यन । क. °दनं प्र° ! ७ क. नमक्षते । ४क.ग. पञ्च- ·७४ पालकाप्पमुनिविरचितो [१महारोगस्थाने इत्येष पक्कले हेतुः पुण्डरीके प्रवक्ष्पते ॥ मारुतः कुपितः पितं कोपपेन्मनुजाधिप ।। २२ ॥ पित्तं च रक्तसहिवं त्वग्दूपपति दन्तिनाम् ।। तस्माद्वाताधिकश्चायं त्वचि कोपेन लक्ष्यते ॥ २३ ॥ मारुतः कुपितो देहे कारणैः पूर्वकीर्तितः।। रक्तं मांसं च मेदोऽस्थि मजा शुकं च दन्तिनाम् ।। २४ ॥ यस्मात्ममात्क्षपयति तेनैपक्षीयते शनै।। श्रमाभिभूतो योऽत्पर्थ पेशलं न लभेत चेत् ॥ २५ ॥ समानः कुपितस्तस्प राणाशनी प्रदूषपेत् ।। व्पानोदानी च संदूप्य कुर्यात्कुकुटपाफलम् ॥ २६ ।। शरीराणां च भूतानां विपर्यासस्ततो भवेत् ।। विपर्पस्तेपु भूतेषु भवेदूतोपमृष्टवान् ॥ २७॥ तस्मादूतोपसष्टोऽयं दुष्टः कुक्कुटपाकलः ॥ स्पस्टोष्टस्य दारुणैः पाशैर्नागस्य मनुजाधिप ॥२८॥ पीड्यमानः(न)शनैः पाशैवंतिपित्तं च कुप्पति ।। तेनाऽऽदो दैविको भूत्वा पश्चाहोपेण लिप्यते ॥ २९ ॥ आदानं चैवमेवास्य दोपाणां संप्रीतितम् ।। पित्तादानगजे पित्तं वृद्धमग्निं विवर्धयेत् ॥ ३० ॥ तीक्ष्णज्योतिः स भवति सरदत्वं च गच्छति ॥ ततः शृंपिरमासत्वाद्वापु गस्प कुप्पति ॥ ३१ ॥ श्लेष्माणं कोपयेत्पश्चाद्विकारैः श्लेष्मिकैस्ततः॥ वातेन संचितः श्लेष्मा बठरं कुरुते गजम् ॥ ३२ ॥ स यदा वठरो नागः सहसा कर्म कार्यते ।। समानः कुपितः प्राणः पश्चापपते कफम् ॥ ३३ ॥ क्रियते हेतुनाऽनेन कृशत्वेन प्रतिक्रिया ॥ मारुतः कफमादाय हृदयं सेंसतो यतः॥३४॥ करोति महती पीडां तेनापं पाकलो महान् ।। वावोऽत्र कारणं पस्मानेन वातप्रतिक्रिया ॥ ३५॥ . १ ख. तिं पि° १२ क. विवृद्धयेत् । ३ स. संभवति । ४ ग. शुचिर। ५क. संश्रितो।

·,१० स्कन्दाध्यायःJ हस्त्यायुर्वेदः। कर्तव्या नृपशार्दूल पालकाप्यमतानुग ॥ महारोगो यतश्चायं पतनाच महद्भयम् ॥ ३६॥ उभपत्र महत्त्वाच महापाकलसंज्ञितः ॥ सुरंशापाद्गजेन्द्राणामन्तःस्वेदितुमाहितुम्(2) ॥ ३७॥ न चोष्मलक्षणस्तेषां दन्तिना जायते ज्वरः ।। तेनोमलक्षणस्वेषां ज्वरः समनुकीर्तितः॥ ३८ ॥ ७४६ ॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्स्यायुर्वेदमहाप्रवचने महारोगस्थाने ज्वर- हेतुविनिश्चयो नामाध्यायो दशमः ( नवमः ) ॥९॥ अथ दशमाध्यायः। अथातः स्कन्दाध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ अङ्गाधिपतिः पालकाप्यमागतमभिवाघ भाञ्जलिरुत्थायोवाच रोमपादः- "स्कन्दा नाम पे व्याधयस्ते किमात्मानः कति कथं वा संभवन्ति कथं वा साध्याः स्युः" इति ॥ स एवमुक्त उवाच पालकाप्पः-स्कन्दा नामावस्कन्दनाजीवितस्प । शोषणं स्कन्दनमित्पनर्थान्तरम् । तस्मात्स्कन्दा इत्युच्यन्ते । शरीरापेतना- चापतनकाः । शुद्धात्संजायते वातात्संपित्ताच कफाच वातैः सेहितात्रपः स्कन्दा भवन्ति । तेऽन्तरापाम-बहिरायाम-व्याविद्धस्कन्दा इति त्रयः । तेषामेकः कृच्छसाध्योऽन्तरापामः। बहिरापाम~म्पाविद्धस्कन्दौ द्वावसापौ।। तत्रान्तरापामस्योत्पत्ति निदानं चिकित्सितं च वक्ष्यामः । स विक्तकटुकपायरसोपयोगात्, व्यायामव्यवापात्, अत्यध्वगमनाच विष. मविरुद्धरक्षाशनात्, अध्यशनादपि च विपर्यासान्मनसचोपतापात, यवसानां व विपनगिरिजशुष्काणामुपयोगात्, वधबन्धाभ्याम्, मिथ्याभिघातात्पतिह- + यद्यपि पुस्तकत्रये 'दशमः' इत्येव पाठ उपलभ्यते, तथाऽपि 'नवमः' इत्येव युक्तम्, अस्याध्यायस्य पाकलरूपज्वरहेतुविनिश्चयत्वात्, पाकलाध्याय-स्कन्दाध्याय- योर्मध्येऽस्य पृथक्संग्रहाध्यायेऽपरिगणितत्वाच । यद्वाऽने खेद-शान्तिरक्षाध्याययो- रिवानाध्यायसंख्याङ्काभाव एव । अत्रोल्लेखस्तु प्राज्ञेन कृत इति प्रतिभाति ।। १ क. रसाया गर्ने । २ क. °मादिवाम् ॥ ३७॥ ३ क. चोमा ल। १ क. स्कन्द इत्युच्यते । ५ ख. पतानाचापतान° । ६ ख. सहितात्रयः । ७ ख. "त्पत्तिनि । .

·" ७६ पालकाप्यमनिविरचितो~ [१ महारोगस्थाने- स्त्यभिघातान्मदवलक्षपादुपधाभिश्च योगतः कपितः पवनः सर्वाङ्गमनुसतस्ते- मवस्कन्दयति ॥ ततो विनमति, संकुचति कूजति विजृम्भते (मवेपते ) भ्रमति पतति निःश्वसिति परिवर्तते नदति ताडयति ध्यायति, शिरसा भाग गच्छति, निस्तब्धताम्रनयना परिशुष्कताल्वोरमुखः कृच्ट्रावस्थो वायुना पीड्यमानह- दयशरीरग्रीवागात्रापरः, ततः पुनश्चाष्ठीवाभ्यां गतो भूमिम्, उरो निर्भुजति, शिरो विधुनोति चैकपक्ष इव इतः, स्पन्दति नपनमेकम्, सृक्के कपोलमोठं वा, घुरघुरापमाणकण्ठः पुनश्च नष्टसंज्ञः पुनर्मुदुवेगः पुनश्च वलवत्पीड्यते । तस्यैते- निदानरन्तरापामं निष्केवलं वातजमभिसमीक्ष्य चिकित्सिवमुपक्रमेत ।। स तु कदाचित्सिध्यतीति कृत्वा तस्य चिकित्सितं वक्ष्यामः । एलायुग्मनुरुष्ककुष्ठफलिनीमांसीजलध्यामकीः स्टक्कावारकबोचपत्रत गरैः स्थौणेयजातीरसाः । शुक्किापनस्वामराहमगरुः श्रीवासकं कम चण्डागुग्गुलुदेवधूपखपुराः पुन्नागनागाह्वपः ॥ एलादिको वातकफो विषं च विनियच्छति । वर्णप्रसादनः कपपिटिकाकोठनाशनः ॥ इत्पेलादिगणः। ततः शौभाञ्जनकमूलैः सर्वगन्धैः सहिङ्गपवतेधूपयेत्, फरकर्णगुदनाभि- मस्तककटनिर्याणानि सर्वच्छिद्राणि बहुना, बहुशः सर्व वाऽपि शरीरम् । ततः पुनर्नवाग्निमन्धपूथिकातर्कारीवरुणकमधुशिगुरोहिपहिस्रातिलचूर्णान्पुरुबूकसा- रिवांशुमतीपश्निपवृिहत्तीद्वयवरुणतिन्दुकभद्रोदुम्वरीक्षादनीः काथ- यित्वा कम्बलमतिच्छन्नशरीरस्य परिपेकं बहुशो विध्यात् । ततः पञ्च- मूलाभ्यां वसकर्वासरपिप्पलीमूलहस्तिपिप्पलीकपित्यदेवदारुयववैवाशृङ्गर्व- रगोक्षुरकसारिवाचित्रकान्समसलिले दुग्धे विपाचपेत् । ओवापं चात्र दद्यात् । विल्वर घृतशालिपिष्टान्युपसंहृत्य परिस्राव्य विधिवत्पाचपेत् । ततः शणमू- लाढकीमधुशिग्रूणां बीजानि) कर्पासास्थीनि तिलयवातसीमापसर्पपदेवदारुप- * धनुराकारचिह्नान्तर्गतः पाठः कपुस्तके नास्ति । १ स. भिश्चायो । २ क. स्तदव । ३ क. ध्यापयति । ४ क. ग्री १५ क. विपयं च नि ! ६ क. "गुदानाभिमलानि । ७ क. ख, कटि- ण्ट्रक । ८ ख. °वसाशृ° । ९ क. आदाय ।

·७७ १० स्कन्दाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। थ्वीकादधिमस्तुमुरासौवीरकयवोदकेषु किण्वतण्डुललवणचूर्णानि प्रक्षिप्प घृत- तैलवसाभिश्च पाचयित्वा दपिलेपेन पिण्डस्वेदेन वनोपनहेन स्वेदयेत् । एतरेव मुखोणगंज लिम्पेसशिरस्कं निवातस्थम् । भूपश्च बलातिबलांशुमत्पुरुबूक- कपित्थबृहतीद्वपतिन्दुकभन्द्रोदुम्बरीगंडम्ल(?) चाङ्गेरी द्वे विन्ने शवावर्य- हिंसापेहिवातातारीवरुणैडगजलकुचमूलानि पवकोलकुलत्थनिष्पावाढकीश- णबीजानि श्रीपर्णीपत्रमूलफलानिमन्थपाटल्युभौ गुन्द्री सुरकं च वमुकं वशि- रांश्च संहृत्य समसलिले दुग्धे विपाचयेत् । सिद्धावशेषमपहृत्य पुनराहार्जम- त्स्यशिश्चमारशशकवसाभिः सह काकोलीक्षीरकाकोलीजीवकर्षभकलिङ्गाक्षीमा- पपर्णीमधुकतालपर्णीशुकनासाकल्कैस्तैलं घृतं वा पाचयेत् । तत्साधुसिद्धम- पहृत्य भक्तपोदशभागममाणं पानीयं पाययेत् । यवसानि च यथोक्तानि वात- प्रशमनानि दद्यात् । एतेनोपक्रमेण मुच्यतेऽन्तरापामात् । बलवान्महेष्टमना निरामयश्च भवति वारणः॥ इत्पन्तरापामस्कन्दः॥ वहिरायामो नाम स्कन्दः पित्तसंसृष्टान्मारुताद्भवति । स प्रत्यारूपेयोऽसाध्य. त्वात् ॥ निदानमस्प वक्ष्यामः- (Gस पक्षेणैकेनावसीदति, विवृणोति चक्षुः, समुत्थैकगात्रः समुद्धतशिरो- ग्रीवस्तिर्यगापम्पते रज्जुमवलम्बतेऽवसीदन्नूर्ध्वमुच्युसिति । स बहिरायाम- स्कन्दो नाम माणहरो व्याधिः ।। इति बहिरायामस्कन्दः ॥ व्याविद्धस्कन्दो नाम प्राणहरस्तिषग्योनिषु दृश्यते । (स) श्लेष्मसंसष्टा- न्मारुताद्भवति । स प्रत्याख्येपः। निदानमस्य वक्ष्यामः-अवनम्यमानः शिरोधरां पीडयति । हत्वा वक्षः) संभज्यत इव उन्नमन्मध्ये जघनमुक्षेमुकामः पतति भूमी, असौ गम्भीरमन्तः स्तनति निःश्वसिति निस्तब्धताम्रनयनः स्थूलं निःश्वसिति विसंज्ञकल्पः ॥स व्पाविद्धस्कन्दाभिभूतः प्रजहाति पाणानिति ।। सत्र श्लोका- * धनराकारचिट्टान्तर्गतः पाठः कपुस्तके नास्ति । १ क. गरुडाम्लाम्बु । ग. गरुम्लचुना। २ क. जशि° । ३ क. Pटटाननो नि।

·- पालकाप्यमनिविरचितो [१महारोगस्पाने- असाध्यरूपी द्वौ स्केन्दो तपोचलो न विद्यते । अन्तरायाम एकस्नु सोऽपि सिध्यति वा न वा ।। वममपन्नो यनेन चिकित्सितुभुपाचरेत् । पथोक्तेनोपचारेण शाम्रार्यकुशलो भिषक् ।। अशनिरिव तन्महेन्द्रमुक्तो दहति तृणानि यथाऽनलः प्रदीप्तः । द्विरदमपि तथा हिनस्ति रोगो नृपवर मूर्खभिपकृतमयोगः ।। इति ॥ इति श्रीपालकाप्ये गजायुर्वेदमहामवचने महारोगाधिकारे स्कन्दाध्यापः *एकादशः(दशमः) ॥ १० ॥ अपैकादशाध्यायः। . . अथ कदाचित्पालकाप्यमागतमभिवाद्योपविष्टमुवाचाङ्गराजो रोमपादः- 'पुराणकश इत्युपदिष्टः संग्रहाध्याये पूर्व भगवता, स कथम्' इति ॥ वतः भोवाच भगवान्पालकाप्पा--पुराणकशः, पाण्डुरोगः, इत्यनर्था- न्तरम् । ते त्रयविभिदाणैः संभवन्ति वातपित्तकफैः, तत्र पित्तसंभव- मेवाऽऽदो वक्ष्यामः॥ स गनो जीर्णाजीर्णविदग्धभोजनादम्लसवणमापादाहारादत्युप्णाध्वगमना. परिश्रान्तनिर्वाणात्सहसा पिचमुद्दीणं वापुः समन्ताच्छरीरे विधुनोति ॥ ततः स भवति कृशः पाण्डः, अलसः, नानामिलापी, ध्यानशीलः । वं पुराणकश इति ब्रूमः पाण्डुरोगम् ॥ वस्य पिचोद्भूतस्य शान्त्यै हरिद्राबृहत्यौ मरिचपिप्पलीविडङ्गानि सम- भागार्नेि लवणयुतानि चार्धभागानि कृत्त्वा स(र) गोमयेन कवलान्भोज- पेद्गजम् । पूतीकरञ्जनक्तमालेन्द्रपवदेवदारुहरीतकीमियसप्तपर्णनिम्बमुस्ता- वेरमिति सूक्ष्मचूर्णानि कृत्वा गोपत्रेण त्रिरात्रपपितं स्थितं पायपेत् । ततस्तं पीत्वैव प्रणुदति पित्तसंभवं पुराणकृशम् । पिप्पलीपिप्पलीमूलहस्ति- पिप्पलीत्रिफलाचित्रकैः सह सिद्ध मुद्यूपं सर्पिपा सुसंस्कृतं पायपेत् । नैव चैनं भोजयेत्पाण्डुरोगमशान्त्यर्थम् ।। * यद्यपि त्रिवपि पुस्तके 'एकादशः' इत्येव पाठः, तथाऽपि 'दशमः' इत्येव पाठो युक्तः शास्त्रसंग्रहाध्यायेऽस्य दशमत्वेनोपन्यासस्य फलितत्वात् ।। १ ग. स्कन्दावतर्यामी निगद्यते । २ क. जोजीर्ण । ३ क. संभवति । ४ क. नि सल। ५ क. तेनैव । - ·७९ - ११ पाण्डुरोगाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। इति पैचिकः पाण्डुरोगः ।। अथ कफसंभवं कर्तुसरि नाम पाण्डुरोगं वक्ष्यामः । स यदा वारणस्य स्निग्धमधुराम्ललवणमोजनात्, आनूपमांसयवसमक्षणात्, अजीर्णादत्पशनात्, शीतसलिलावगाहात्, संचितः श्लेष्मा स्थानाच्युतं कोष्ठे सादयत्यनिम् ॥ संभवत्पलसो नीलवर्णः सर्वाहारद्वेषी परिदृष्टरोमा वमति गुरुमक्षिकः, आध्मातकोष्ठः॥ तस्य शृङ्गवेरमरिचपाठाटरूपककटुकरोहिणीन्द्रयवहरिद्राद्वयतेजोवत्यति- विषाणि संक्षुच सक्षौद्रान्कवलान्मोजयेत् । शिरीपामलक्योस्त्वचा मञ्जिष्ठापि- प्पलीशृङ्गबरमधुकमरिचामलकचूर्णानि मधुमित्राणि भोजयेत् । मैरेयं च पति- पानं दद्यात् । मुद्यूपेण चैनं संस्कृतेन शाल्योदनं भोजपेत् । वेणुशिरीपयोश्च पत्राणि व्यर्णिपादं कुरुविन्दकं च पवसं कर्तुसरिव्याधिमशमनार्थ दद्यात् ।। इति श्लेषिमकपाण्डुरोगः ॥ अथ तपनमेरीचिसंतमाङ्गो मातङ्गो पदा पधि प्रपीडितो नापगतस्वेदः सलिलं तथैवोष्णशरीरः सहसा पीतवान्, स पाण्डुरोगमृच्छति । वातजं तं पोहोदरमिति केचिदाहुर्मनीषिणः ॥ संमूर्छति, अवलीयते, विभ्रमति, समुच्टसिति, सीदति, परिपूर्णोदरो वि- नग्रहणीको ध्यानशीलो दुर्मना निरुत्साहो गुरुमक्षिकः कृशो विवों भवति । तमेवमवस्थं दन्तिनमभिप्तमीक्ष्य लिनं चिकित्सितुमुपक्रमेत ॥ ततो मरिच शृङ्गवेरहरीतकीमांसीमेपशृङ्गीकरवीरमूलैः सह खण्डशः कल्प- यित्वा कृष्णसर्पमासनुयात् । तन्मांसं गोमूत्रेण ततश्चैनं पापयेत्पश्चरात्रम् । जीणे च भोजयेद्यथोक्तैर्यवसैरान्याधिषु मोक्षानान्पद्देयम् । अथवा त्रिकटु- करोहिणीपाठातिविषासरसाशतावरीतिन्तिडीकमहापञ्चमूलविडङ्गाटरूपकहिङ्ग- सौवर्चेलानि क्षोदपित्वा ततश्चतुभोंगावशिष्टमवतायें कार्य मधुमत्स्योण्डकाशके- रायुक्तं पुनः पाचपेत् । तच्च सान्द्रमवतार्य ततश्चैनं पापयेत् । ततः प्रणष्टव्या- धिरुत्साही बलवर्णवानिरामयश्च भवति वारण इति ॥ तत्र श्लोको- भिपगिह तु यथोक्तमेनमेवं विधिमनुसृत्य करोति यश्चिकित्साम् । स भवति सततं नृपेण पूज्यो निपतमतिःकुशलः परीक्ष्यकारी॥ १ का प्रवक्ष्यामः । २ क. रुमाक्षि° । ३ क. अध्यात । ४ क. पाट- लाट' । ५ क. °धुम° । ६ क. मरिचसं । ७ पत्रम। ८ क. र्गेऽथ भो । . .

·८० पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- इति दोपसमुद्भवा गजानां नृपवर कोष्ठगता हि पाण्डुरोगाः ।। समुपेक्षितवैद्यहीनयोगात्रिषु मासेषु भवन्ति ते यसाध्याः । इति श्रीपालकाप्पे इस्त्पायुर्वेदमहामवचने पाण्डुरोगाध्यायो द्वादशः (य एकादशः ) ॥ ११ ॥ अथ द्वादशाध्याय:। अङ्गराजो महामाज्ञश्चम्पायां पृथिवीपतिः ।। महापभावमासीनं पालकाप्यं स्म पृच्छति ॥१॥ ओनाहाः कति ते दृष्टया भानावन्ते तु पैर्गजाः ।। विज्ञानं तु कथं विद्यात्किच तेषां चिकित्सितम् ॥२॥ पृष्ट एवं ममाऽऽचक्ष्व यथावदनुपूर्वशः॥ भगवन्सर्व एवैतज्ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ३ ॥ स पृष्टस्तत्र संपनमराजेन धीमता ॥ एवमेवानुपूर्वेण पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् ॥ ४ ॥ आनाहास्त्विह चत्वारो दृश्यन्ते शाननिश्चपाः ।। तांस्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि संनिपाताच पश्चमम् ॥ ५॥ अत्याशितः स्यादानाहो वातोन्मथित एव च ।। मृत्तिकाधान्पदोपाभ्यां संनिपाताच पैश्चमः ॥ ६ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि त्रिविधं भेदमागतम् ।। शुद्धश्च वातोन्मपितो यथावदिति निश्चपः ॥७॥ संसक्तं तं विजानीपादसंसक्तं तथैव च ।। धान्यप्रदुष्टं जानीयाहिविधं भेदसंरुपया ॥ ८॥ मदुष्टं चाप्रदुष्टं च स्युरष्टौ भेदसंख्पपा ॥ विज्ञानमेषां वक्ष्यामि सर्वेपामनुपूर्वशः ॥९॥ * यद्यपि विप्वपि पुस्तके 'द्वादशः' इत्येोपलभ्यते, तथाऽपि प्राासंग्रहाध्याये पाण्डुरोगाध्याय एकादशवस्गत धननात् 'एकादशः' इत्येक पाठः समीचीनः । १. स. अनाहाः । २ . अनायन्ते । ३. ग. रियालि । . समान ५ ग. मे १६ क. अत्याशिनः। ७ न. पचमम् । ८ ग. निशिनः ।

·८१ १२ आनाहाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। सत्रात्पाशितमेवाऽऽदौ कथ्यमानं निवोध मे।। पदा हत्याशिंतो नागस्तृणेन विधयाऽपि वा ॥ १० ॥ सृषातः स पिबेल्लोभापानीपमतिमात्रतः ।। तत्पीतस्याप्रमाणेन तस्य रूपाणि लक्षयेत् ॥ ११ ॥ ततश्चाऽऽध्मातनिष्कोशः स्थूलं श्वसिति शूलवान् ।। अल्पमूत्रपुरीपश्च मन्दवातस्तथैव च ॥ १२ ॥ अत्याशितं तु जानीयादाना गाढवेदनम् ।। एतद्वै वस्य विज्ञानमत अध्वं चिकित्सितम् ॥ १३ ॥ अन्नं च पवसं चास्मै न दद्यादुमपं भिषक् ।। तक्षिणांश्चैवास्य कवलान्क्षिप्रमेव प्रदापयेत् ॥ १४ ॥ शृङ्गवेरकरौ च हरिद्रे चित्रक वचाम् ।। सिद्धार्थकमतिविषां हिॉ चात्र प्रदापपेत् ॥ १५ ॥ स्वर्जिका च पवक्षारं पञ्चैव लवणानि च ॥ शोभाञ्जनकमूलानि कुष्ठं चात्र प्रदापयेत् ॥ १६ ॥ पिप्पली पिप्पलीमूलं विड हस्तिपिप्पलीम् ॥ उदूखले क्षोदयित्वा शुद्धे निक्षिप्प भाजने ॥ १७ ॥ मृदितान्गोमपेनास्मै कालान्दापद्विपक् ।। तेनोपरुद्धमुभयं शकुन्मूत्रं च वारणः ॥१८॥ भक्षितेन पयामागं क्षिप्रमेव निरूहति ।। उष्णोदकं च पानार्थ परिपेकाय दापयेत् ॥ १९ ॥ शीतं संतमगाढोणमम्बु पाने विवर्जितम् ॥ पेयमर्घावशेष स्पाकथितं पादशोपितम् ॥ २० ॥ अत्युष्णं नैव दातव्यं कथितं नातिशीतलम् ॥ कप्षिण कफवात शति पित्तविनाशनम् ॥ २१ ॥ एतदेव त्रिदोपनं केचिदाहुर्मनीपिणः ।। तेलेन सेचयेचास्य सर्वगात्राणि दन्तिनः ।। २२ ।। स्वेदाम्पङ्गः प्रदेवः स्पात्तैलेन श्लेष्मवातहा।। सघोम्पङ्गो गुरुतरः कालदोपं वलं भति ॥ २३ ॥ शरीरानुगतः स स्पादनुपानसमो गुणैः ।। विज्ञाय विगतानाहं विशुद्धशकृतं गजम् ।। २४ ॥ १ क. "शिनो नागास्तृ' । २ क. 'मानत ! ३ ग. निगृहति । १ क. वेदोऽभ्यङ्गः । ४ क. °दोपत्र ।

·८० पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- इति दोपसमुद्भवा गजानां नृपवर कोष्ठगता हि पाण्डुरोगाः॥ समुपेक्षितवैद्यहीनयोगाविषु मासेषु भवन्ति ते साध्याः। इति श्रीपालकाप्ये इस्त्यायुर्वेदमहामवचने पाण्डुरोगाध्यायो द्वादशः (प एकादशः)॥११॥ अथ द्वादशाध्यायः। अङ्गराजो महामाज्ञश्चम्पायां पृथिवीपतिः ।। महामभावमासीनं पालकाप्यं स्म पृच्छति ॥१॥ आंनाहाः कति ते दृष्टा आंनासन्ते तु पैगजाः॥ विज्ञानं तु कथं विद्यात्किच तेषां चिकित्सितम् ॥ २ ॥ पृष्ट एवं ममाऽऽचक्ष्व पथावदनुपूर्वशः॥ भगवन्सर्व एवैतज्ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः ॥३॥ स पृष्टस्तत्र संमश्नमङ्गराजेन धीमता ॥ एवमेवानुपूर्वेण पालकाप्पस्ततोऽप्रवीत् ।। ४ ॥ आनाहास्त्विह चत्वारो दृश्यन्ते शास्त्रनिश्चयाः ।। तांस्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि संनिपाताच पञ्चमम् ॥ ५॥ अत्याशितः स्पादानाहो वातोन्मथित एव च ॥ मृत्तिकाधान्यदोपाभ्यां संनिपाताच पञ्चमः ॥ ६ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि त्रिविधं भेदमागतम् ।। शुद्धश्च वातोन्मथितो यथावदिति निश्चयः ॥७॥ संसक्तं तं विजानीयादसंसक्तं तथैव च ॥ धान्यप्रदुष्टं जानीयाहिविधं भेदसंख्यया ॥ ८ ॥ मदुष्टं चाप्रदुष्टं च स्युरष्टौ भेदसंरुपया ।। विज्ञानमेषां वक्ष्यामि सर्वेपामनुपूर्वशः ॥९॥ * यद्यपि प्रिप्वपि पुस्तके 'द्वादशः' इत्येवोपलभ्यते, तथाऽपि प्रासंग्रहाध्याये पाण्डुरोगाध्याय एकादशत्वस्यैव ध्वननान् ‘एकादशः' इत्र पाठः समीनानः । १ क. ग. अनाहाः। २. अनासन्ते । ३ क. ग. न्यिाति । ४ क. o सगा। ५ ग. मे°1६ क. अत्याशिनः। ७ स. पचमम् । < ग. निश्चितः ।

·८१. ७० आनाहाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। तत्रात्पाशितमेवाऽऽदो कथ्यमानं निवोध मे।। पदा सत्याशितो नागस्तृणेन विधयाऽपि वा ॥१०॥ सुपातः स पिबेल्लोभापानीपमतिमात्रतः॥ तत्पीतस्याप्रमाणेन तस्य रूपाणि लक्षपेत् ॥ ११ ॥ ततवाऽऽध्मावनिष्कोशः स्थूले श्वसिति शूलवान् ॥ अल्पमूत्रपुरीपश्च मन्दवातस्तथैव च ।। १२ ।। अत्याशितं तु जानीयादानाहं गाढवेदनम् ॥ एतद्वै तस्य विज्ञानमत ऊध्वं चिकित्सितम् ॥ १३ ॥ अन्नं च यवसं चास्मै न दद्यादुभयं भिषक् ।। तक्षिणांश्चैवास्प कवलान्क्षिप्रमेव प्रदापयेत् ॥ १४ ॥ शृङ्गवेरकरी च हरिद्रे चित्रकं वचाम् ।। सिद्धार्थकमतिविां हिङ्गं चात्र पदापयेत् ॥ १५ ॥ स्वर्जिकां च यवक्षारं पञ्चैव लक्णानि च। शोभाचनकमलानि कुष्ठं चात्र प्रदापयेत् ॥ १६ ॥ पिप्पली पिप्पलीमूलं विडॉ हस्तिपिप्पलीम् ॥ उदूखले क्षोदयित्वा शुद्ध निक्षिप्प भाजने ॥ १७ ॥ मृदितान्गोमयेनास्मै कवलान्दायद्विपक् ।। तेनोपरुद्रमुभयं शकृन्मूत्रं च वारणः ॥ १८॥ भक्षितेन पथामार्ग लिममेव निरहति ।। उष्णोदकं च पानार्थ परिपेकाप दापयेत् ॥ १९ ॥ शीतं संतसगाढोग्णयम् पाने विवर्जितम् ॥ पेयमर्धावशेष स्याकथितं पादशोपितम् ॥ २०॥ अत्युष्णं नैव दातव्यं कथितं नातिशीतलम् ।। कपोष्णं कफवातघ्नं शतिं पित्तविनाशनम् ।।१।। एतदेव त्रिदोपघ्नं केचिदाहुर्मनीषिणः ।। तैलेन सेचपेचास्य सर्वगात्राणि दन्तिनः ॥ २२॥ स्वेदाम्यङ्गः प्रदेहः स्पातैलेन श्लेष्मवातहा ।। सघोम्यङ्गो गुरुतरः कालदोपं बलं प्रति ॥ २३ ॥ शरीरानुगतः स स्पादनुपानसमो गुणैः ।। विज्ञाय विगतानाई विशुद्धशकृतं गजम् ॥ २४॥ १ क. शिनो नागास्तु । २ क. मानत । ३ ग. निगृहति । ४ क. खेदोऽभ्यतः । ४ क. दोपत्र ।

·८२ पालकाप्यमुनिविरचितो- [१ महारोगस्थाने अकर्दमे जले चैनमवंगाच ममार्जयेत् ॥ प्रत्युद्गतं स्थानगतं निवृत्तं वारणं ततः ॥ २५ ॥ प्रसन्नां पापपेजातां पञ्चभिलवणः सह ।। वातस्प चाऽऽनुलोम्पार्थ ग्रहणीदीपनाय च ॥ २६ ॥ एता प्रसन्ना लवणैः पीत्वा भवति निवृतः॥ अथैनमनुपूर्वेण मुद्गयूपेण भोजयेत् ॥ २७ ॥ पूर्व मुक्तं चतुर्भागमर्धस(भोक्तं ततः पुनः ।। क्रमशो दापपेग चतुर्भागोनमेव च ॥ २८ ॥ समय भोजयेत्पश्चाच्छालीनामोदनं मृदुम् ।। एतेन क्रमयोगेन नागः संपवते मुखी ॥ २९ ।। इत्यत्याशितानाहः ॥ तथैव वातोन्मथितं विद्यात्रिविधमेव तु ॥ शुद्धश्च वातोन्मधितः संसक्तोऽसक्त एव च ॥ ३०॥ अजीर्णाद्यपनाद्वायोः सर्वे कोपात्प्रकीर्तिताः ।। तत्र शुद्ध प्रथमतः कीर्यमानं निबोध मे ॥ ३१॥ यदा तु भोज्पते नागो विषम परिचारकैः॥ रूक्षमत्पर्थमशनं यवसं वाऽप्ययोगत्तः॥ ३२ ॥ विषमोदकपानाच विपमामिः मजायते ॥ तेन कोष्ठगतो वायुः सहसैव प्रकुप्पति ॥ ३३ ॥ तेनाऽऽध्मानं च शूलं च.वेदना चोपजापते ।। प्रतिनम्याभिनमति चोन्नम्पावनमत्यषि ॥ ३४॥ तुङ्गी करोति गात्राणि वेल्लते चतुरः स्थितः ।। विष्टभ्य च पुनर्माति गात्रं गात्रैण संस्पृशेत् ॥ ३५॥ एवं शुद्धं विजानीयाद्वातोन्मथितसंजितम् ॥ आनदं द्वे पदे शेते नपेस्थूलोच्चये नतम् ॥ ३६॥ निषक्तस्य च निष्कोशी पम्यां संमार्जयेत्ततः ।। साधु चैनं परिक्षुधात्पाणिभिः प्रपदैस्तथा ॥ ३७॥ वातपित्तकफमायः मकोपोऽन्योन्यसंश्रयः॥ आमपक्कसमुत्यश्च भिषक्तमुपलक्षपेत् ॥ ३८॥ १ ग. साधुत्वेन ।

·८३ १२ आनाहाध्यायः हस्त्यायुर्वेदः। दोषाणामपि चान्येषां वायुरेव भवर्तकः॥. नेकदोपसमुत्था हि मापेणोपचते रुजा ॥ ३९ ॥ दोषान्समीक्ष्य शुद्धांश्च संस्पृ(स)यश्वेित्युपाचरेत् ॥ उष्णोदकं च पानार्थे परिपेके च दापयेत् ॥ ४०॥ समीक्ष्य सर्वसेकश्च तैलेनानन्तरं भवेत् ।। पिचुमन्दस्प पत्राणां मृदूनां मुष्टिमाहरेत् ॥ ४१ ॥ लसुनस्य च वीजानां नालिका संमिता भवेत् ॥ नालिका स्पाद्विडङ्गानां हरिद्रापाश्च नालिका ॥ ४२ ॥ बचाया नालिका देपा पिप्पलीनां च नालिका ।। क्षुण्णान्पुदूखले दद्यात्पञ्चभिलवणैः सह ॥ ४३ ।। पिचमन्दस्प पत्राणि लशुनं पिल्वमेव च ॥ विडङ्गं चित्रकं चैव हरिद्रे द्वे च चूर्णपेत् ।। ४४ ॥ कवलान्दापपेत्तस्मै पञ्चभिलवणः सह ।। तेन वासमुदावत वातगुल्मं च संहतम् ॥ १५ ॥ अनुलोमं जनपति विशुद्धं च ममेहति । मृदुसंभोगता गच्छेदानाहाच प्रमुच्यते ॥ ४६ ॥ आरोग्यमयवा देपं वातानाहोपशान्तये ॥ फटुतिक्तकपापांस्तु वदन्त्पनिलकोपनात् ।। ४७ ।। दृष्टं तुल्परसेऽप्येवं द्रव्ये व्यगुणान्तरम् ॥ संपोगसिद्धान्येतानि भेषजानि महीपते ॥४८॥ न विशेष परीक्षन्ते द्रव्याणां रसवीर्पतः ।। पयोतिर्भपजैरेतैः क्रिपां कुर्वीत दन्तिनाम् ॥ ४२ ॥ प्रतिपानं प्रसन्ना व पञ्चभिलवणेः सह ।। तेनासो वारणः सौरूपं लमते पृथिवीपते ॥५०॥ इति शुद्धवातोन्मधित आनाहः । '*संसक्तभक्तो पस्तं तु कीर्त्यमानं निवोध मे ।। भुक्तेऽजीणे यदा नागो भोज्यते विषमाशनम् ॥ ५१ ॥ संसक्तभकस्तेनाऽऽ नापतेऽजीर्णभोजनात् ॥ अपानमाणसहितस्तदा मार्ग रुणदि सः।। ५२ ॥ संसरमुक इति स्यात् । १ क. परीक्षेत । . .

·८४ पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगत्याने- छिन्नपातं च पतति तत्रोत्थाय निषीदति। संरम्भं कुरुते चापि सुखं न लभते गजः। ५३ ।। न चातिसार्पते नागो निरोधाद्वातमूत्रयोः॥ उदानस्प प्रकोपेण स्थूलं श्वसिति वारणः॥१४॥ संसक्तेन विकारेण न स जीवति तादृशः॥ इति संसक्तभक्तानाहः॥ अत ऊर्ध्वमसंसक्तं कीर्तयिष्यामि तं शृणु ॥ ५५ ॥ कटुतिक्तकपायं च विषमं रूक्षमेव च ॥ लभते चाभियोगेन भोजनं यवसं जलम् ॥ ५६ ॥ क्रमेण भक्ष्यभोज्यैस्तु कोष्ठे च्यापद्यतेऽनिलः ।। स्थूलं श्वसिति निष्कोशौ पीनी च भवतोऽधिकम् ॥ १७॥ अल्पमूत्रपुरीपश्च स भवेद्गाढवेदनः ।। अपराभ्यां निपीदेच्च वेदनातों मुहुर्मुहुः ॥ ५८॥ पुरीपं कठिनं स्वल्पं वातमित्रं निलहति ।। एतद्धि तस्प विज्ञानमत ऊर्ध्व चिकित्सितम् ।। ५९ ॥ स्थूलोच्चयेन वा नद्धं धनुपां द्वे शते नयेत् ।। निपण्णस्य च निष्कोशौ पम्यामेव विमर्दयेत् ॥ ६०॥ साधु चैनं परिचन्द्यात्पाणिभिः प्रपदैस्तथा ।। तीक्ष्णांश्चैवास्य कवलान्क्षिप्रमेव प्रदापपेत् ।। ६१ ।। शृङ्गवेरं विडङ्गानि हरिद्रे चित्र तथा ।। तालीसपत्रं कुष्ठं च मरिचं हस्तिपिप्पली ॥ १२ ॥ उदूखले क्षोदयित्वा शृद्ध निक्षिप्य भाजने ॥ कवलान्दापयेत्तस्मै पञ्चभिलवणैः सह ।। ६३ ।। वेन वातमुदावत सपुरीपं निरूहति ॥ क्षोदित भेषजं दद्यादौपचं कथितं पुनः ॥ ६४॥ एभिरेवापधैः सवैः पपश्च परिसाधितम् ।। आनाहस्य प्रशान्त्यर्थं सुखोष्णं प्रतिपायपेत् ॥ ६५ ॥ सौवर्चलयुतां वाऽपि प्रसन्नां दधिमस्तुना ।। मूत्रं सौवीरकं वाऽपि लवणैः पञ्चभिः सह ॥६६ ॥ १ क. गो नरो । २ क. चार्मयोगेन । ३ क. ख. °क्षुद्यात्पा°। ४ क. प्रतिपादयेत् ।

·१२ आनाहाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। पनिष्काथमथवा क्रमशः संप्रदापयेत् ॥ न चेत्मकृतिमाप्नोति द्रव्याणीमानि पोजयेत् ॥ ६७ ॥ मदनस्य बृहत्योश्च फलानि लशुनं तथा ॥ पिप्पली पिप्पलीमूलं गोपित्तं सैन्धवं वचाम् ॥ ६८॥ सिद्धार्थकांश्च संहृत्य श्लक्ष्णं हपदि पी(प)पपेत् ।। (बिल्वमात्रेण कल्केन श्लक्ष्णं वनं प्रलेपयेत् ।। ६९ ॥ हस्तिपेचकमानेन वति पापी प्रवेशयेत् ।।) तेन वातमुदावतं सुपुरीपं निरूहति ॥ ७० ॥ किं वा निरूहयेदेनं निरूहेणानुलोमिना । एवं संहृत्य संभारमानद्धं वारणं भिषक् ।। ७१॥ शृङ्गवरं वचा कुष्ठं पिप्पलीमरिचानि च ॥ सर्पपाशतपुष्पां च सैन्धवं भद्रदारु च ।। ७२ ॥ मदनस्य फलैः सार्धं श्लक्ष्णं दृषदि पी(प)पयेत् ॥ पञ्चमूले तथा द्वे च स्थाल्यो प्रक्षिप्य पाचपेत् ॥७३॥ ततो रसं परिसाव्य पयसा सह पाचयेत् ।। येदि सिद्धं विजानीयात्तदैनमवतारयेत् ।। ७४ ॥ सिद्धं कल्केन संयोज्य मुखोष्णं लपणीकृतम् ।। निरूहं दापयेत्तस्मै यथोक्तं बस्तिकर्मणि ।।७५॥ अरनिपरिमाणेन द्वौ त्रीन्प्रस्थान्प्रमाणतः ।। एतत्ममाणं कर्तव्यं निरूहे वारणं पति ॥ ७६ ॥ शुद्धस्पैवं क्रियां चैनां समीक्ष्प प्रतिकारपेत् ॥ निरहस्य विधानेन पिण्डो वर्तिस्तथा हतिः ॥ ७० ॥ आनाडेपु तु सर्वेपु हितमाहुनिरूदणम् ॥ तेन वातमुदावतं सपुरीपं निरूहति ।। ७८ ॥ सृष्टमूत्रोऽम्पनिर्वाही शुद्धः श्लेष्माऽतिसार्यते ॥ 'गुरुचिकायाः क्षारेण विल्वकाथं तु मूछितम् ॥ ७९ ॥ पञ्चभिलवणेः साधं तमेनमनुपापयेत् ॥ एतेन क्रमयोगेन नागः संपद्यते मुखी ॥ ८०॥ *धनुराकारमध्यगतपाठः कपुस्तके नास्ति । १ क. यदसिद्ध । २ क. स्तवाहतः । ३ क. हताम् । ४ क. वाहा शु।५ क. पाचये ।

·पालकाप्यमुनिविरचित्तो [१ महारोगस्पाने- उष्णोदकं च पाना तेलसेकस्त्वपापरम् ॥ शुद्धानाहविधिश्चात्र क्रमशः फीपते बुधैः ॥ ८१॥ प्रतिपानं प्रसन्नां च पञ्चमिलवणेः सह ॥ एवेन सौख्पं लभते वारणः पृथिवीपते ॥ ८२|| इत्यसंसकानाहः॥ धान्यौपेतं तु जानीयाहिविधं परिसंख्यया ॥ प्रदुष्टं चाभदुष्टं च अप्रदुष्टमिमं शृणु ॥ ८३ ।। पत्किचिदिह पक्कं तु धान्यं भुनीत वारणः॥ पपावत्तदपकं तु सद्यः मापात्कदाचन ।। ८४ ॥ तदेवईति स व्याधिस्तस्मानीत्पशनक्रिया । धान्यं यदा तु हरितं समेहं वा विधां पुनः ।। ८५ ॥ लमते वाऽतियोगेन जलं वाऽपि पिवेत्तथा। तस्यातिमात्रयोगेन मन्दामिरुपजायते ॥८६॥ आनाहो वाऽतिसारो वा तस्मानात्यानं स्मृतम् ।। जयश्च ग्रहगीदोषाः कफपित्तानलात्मकाः॥८॥ तथाऽsमाहोऽतिसारच वैसे वन्योन्यहेतवः ॥ तेषार्मामवले होने वृद्धिवृद्ध परिक्षपः ॥ ८८ ॥ प्राणिनामगिरेवाऽऽपुः स रक्ष्यो जीवितार्षिभिः ।। अपकं चापि पक्कानं दीप्ताग्निर्माप नाशयेत् ।। ८९ ॥ एवं हि वारणो भुक्ता धान्पोपहतमृच्छति ।। धान्पेनोपहतो वायुर्धान्पोपहत उच्यते ॥ १० ॥ आटोपपति निष्कोशी पुरीपं चास्य भियते ।। प्रेग्रा हस्तं प्रध्यायेन्नित्यं चैव विजृम्भते ॥ ११ ॥ रुद्धस्तत्र पुरीपश्च मन्दवातस्तथैव च ॥ एतद्धि तस्य विज्ञानमत अध्वं चिकित्सितम् ॥ १२ ॥ पक्वान्नं यदि वाऽपकमुभयं नैव भोजयेत् ॥ निरूढभक्तं तं नागं यवसेनोपचारयेत् ।। १३ ॥

·८७ १२ आनाहाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। उष्णोदकं च पानार्थे शकृधावन वंध्यते ॥ एवमप्यस्य निर्दिष्टं देशफालवलं प्रति ।। ९४ ॥ स्वयमप्पत्र भिपजा तक्यं बुद्धिमता भुवि ।। स्थूलोचयेन वा नद्धं धनुपा द्वे शेते नपेत् ॥ १५ ॥ निष्कोशक्षोदनं चास्मै सम्पर्कचिकित्सकः ।। वचा हरिद्रा लशुनं पिप्पली मरिचानि च ॥१६॥ फरञ्जबीजं तेजोहां शृङवेरं फणिक्षकम् ।। गण्डीरं पिप्पलीमूलं चित्रकं हस्तिपिप्पली ।। ९७ ॥ तालीसपत्रकं कुष्ठं शतपुष्पा पवानिका ॥ पश्चभिलवणेः सार्ध कवलं तस्य दापयेत् ॥ ९८॥ तेनोपरुद्धं धान्यं हि सपुरीपं निरूहति ।। विपाप लवणं चास्य गजस्थाssरोग्यसंज्ञितम् ॥ १९ ॥ इमं संभृत्य संभारं सुविभक्तं यथाविधि ।। सन्धवं कावलवणं लवणं रोमकं तथा ।। १००॥ तथैव पावशूकं च सामुद्रलवणं बिडम् ॥ तथैव काचलवणं तथैवोत्पलपत्रकम् ॥ १०१॥ मुवचिकाऽपि या मुख्या पवक्षारं तथैव च ॥ तथैव देयाः पिप्पल्पाः पाठा कटुकरोहिणी ॥ १०२॥ विभीतफहरीतक्यौ शृङ्गवेरं च हिङ्गच ॥ सारिवाऽविविपा मुस्ता निफलेन्द्रपास्तथा ॥ १०३ ॥ वृक्षाम्लं मरिच चैव तथा_ssनाम्लवेतसौ। बालविल्वं च कुठं च विडङ्गं हस्तिपिप्पली ॥ १०४ ॥ एतत्संहृत्य संभारं सूक्ष्मचूर्ण तु फारयेत् ।। दधिमण्डेन संपोष्प घृतमण्डेऽपि पाचयेत् ।। १०५॥ .अथैनं दधिमण्डेन पुनराठोड्य पापयेत् ।। पसमा वापि या मुख्या सपा वाऽऽलोड्य पायपेत् ।। २०६॥ तेन कोष्ठगतं भकमेकरानानिसहति ॥ प्रतिपानं च सेकश्च मात्सारम्पं च भोजनम् ।। १०७॥ . १ क. बुध्यते । २ क. शतेन यन् । ३ क. हिमुकम् । ४ रा. नाऽऽम्ला- ग्ल' 14 ग. सौ ॥ मलं विफ. विमाण्डे 1 क. 'तमान पा ·८८ पालकाप्यमनिविरचिता [१ महारोगस्थाने- एतेन क्रमयोगेन नागः संपचते मुखी ॥ विज्ञाप विगतानाई निवृत्तशकृतं गजम् ।। १०८॥ अकर्दमे जले चैनमवगाह ममार्जयेत् ॥ प्रायद्तस्थानगतं निवृत्तं पारणं ततः ॥ १०९॥ प्रसन्ना पायपेज्जातां पञ्चभिलवणैः सह ।। वातानुलोमनाथं च ग्रहणीदीपनाप च ।। ११० ॥ तथा स लभते सौख्यं तस्मादेनां प्रमाणतः॥ अथास्मै दापयेद्वक्त वोऽनुपूर्वेण हस्तिनः ॥ १११ ।। इत्यमदुष्टानाहः। अधातः संप्रवक्ष्यामि दुश्चिकित्स्यतमस्य तु ।। आनाहस्य प्रपञ्चं ते संपदुष्टस्य लक्षणम् ।। ११२॥ धान्यं परिणतं पदं शुष्कं वा पदि भक्षयेत् ।। पक्कानं चाप्यकुशल ज्यते विविधै रसैः ॥११३ ॥ अल्पम्बुपानयोगाच्च जापन्ते चाऽऽमयाः क्रमात् ॥ भवाहिका तथा शूलमाध्मानं कृच्छ्रमूत्रता ।। ११४ ॥ पुरीयं अपितं चास्य मन्दवातश्च जायते ॥ पीड्यते चातिसारेण वातगुल्मश्च वाधते ॥ ११५॥ स शो दुर्बलो नागो हरिद्वर्णप्रदर्शनः॥ अतीसारण दुःखात ध्यायत्पपि च कुञ्जरः ॥ ११६ ।। पादमभ्युद्धरेत्कृच्छागानेश्च गुरुभिर्भवेत् ।। निक्षिप्य हस्तं विमनाः शूलाः संनिपीदति ॥ ११७ ॥ दुश्चिकित्स्यः स विज्ञेयो महारोगी मृदुग्रहः ।। तस्मै न दापपेत्पकमामं चापि कदाचन ।। ११८॥ निरूदभकं तं नागमुपलभ्य भिपग्वरः ।। यवसेनैव शुद्धेन मातङ्गं समुपाचरेत् ।। ११९ ॥ उष्णोदकं च पानार्थे शकृचावन्न वाध्यते ।। अथेनं कवलांस्तीक्ष्णाक्षिपमेवामिहारयेत् ॥ १२० ॥ वां हरिद्रा लशुनं पिप्पली मरिचानि च ॥ कुष्ठं तेजोवती चात्र दद्यादतिविषां तथा ॥ १२१ ॥ फटका सर्पपान्हिॉ पञ्चभिलवणः सह ।। कृत्वा सूक्ष्मागि चूर्णानि मुरामण्डेन पापयेत् ॥ १२२ ॥ १ ख. "तेऽद्यानुपूर्वेण हस्तिने । २ क. व्यानपूर्वेण हलिने । ३ क. अनाहस्य।

·१२ आनाहाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। तेन प्रदुष्टधान्यं तु संपुरीपं निबदति ॥ पच कोष्ठगतो वायुस्तस्माच परिमुच्यते ॥ १२३ ।। पिप्पली मरिचं हिॉ शृङ्गवरं फणिजकम् ॥ गण्डीर पिप्पलीमूलं चित्रकं हस्विपिप्पलीम् ॥ १२४ ॥ तगरं चैव कुष्ठं च दाडिमद्वपमेव च ।। कृष्णकांशुमती तेजोमूळ तिन्तिडिकां तथा ॥ १२५ ॥ पथ्पानां किंग्धकोष्ठं च चित्रतन्दुलमेव च ।। मुरसान्तरेव च चन्द्रपादी तथैव च ॥१२६ ॥ उदूस्खले क्षोदायित्वा शुद्धे निक्षिप्य भाजने ॥ आलोड्य चूर्णमेतत्तु लवणैरष्टभिस्तथा ।। १२७ ॥ नागाप दापयेद्वचः शूलानाहप्रशान्तये॥ विज्ञाय विगतानाहं विशुद्धशकृतं गजम् ।। १२८ ।। प्रसन्नी पापपेजातां पञ्चभिरुचणैः सह ।। भोजनं तु क्रमाचास्मै शुद्धानाहविधौ पंथा ।। १२९ ।। अनेन क्रमयोगेन नागः संपद्यते मुखी। इति संप्रदुष्ट आनाहः॥ अथातो मृत्तिकाजग्धस्त्यानाहः संमवक्ष्यते ॥ १३० ।। पूर्वमेवाभिवृष्टायां गन्धमाघाप वारणः ॥ पृथिव्या दोहदीभूतो भुक्त्वा तामतिमात्रतः ।। १३१ ।। विकारी जापते नागस्तस्य वक्ष्यामि लक्षणम् ।। पुरीपभेद स्तम्भश्च तथाऽऽध्मानं च दारुणम् ।। १३२॥ यवसं नाभिलपति ग्राह्यमाणं पुनः पुनः ।। अन्नं चापि तथा विद्यान्मृत्तिकाद(ज)ग्यसेवितम् ॥ १३३ ॥ मृत्तिका भक्षिता येन भवेत्पकाशयं गता ॥ तस्पामपरिजीर्णापामनमश्नाति वारणः॥ १३४ ।। मोदनो वा पदा मुक्तो भवेत्पकाशयं गतः ॥ स्मिन्परिणते भुक्ते यदि स्वाति मृत्तिकाम् ।। १३५ ॥ स विकारी भवेत्वेन तथा मुक्तेन चारणः ।। विकारमभिजानीपाययोक्तं कुशलो भिषक् ।। १३६ ॥ १ क. पुरीपं निरम्हात । २ क. फडंगिरम् । ग. मण्डीरं। ४ क.. निम्याहोई। ५ क. रनकं । ६ क. तथा| ७ क. मिमृष्टा । ८ क. दौली। ११ ·९० पालकाप्यमुनिविरचितो- [१ महारोगस्थाने मृत्तिका भक्षिता राजन्भवेदामाशयस्थितः (ता) ॥ तस्पामपरिजीर्णायामन्नमश्नाति वारणः ॥ १३७ ॥ विधा वा यदि वा भुक्त्वां यामाशयगता भवेत् ।। अजीर्णायां तु तस्यां च यदि खादति मृत्तिकाम् ॥ १३८॥ विकारी तेन भवति तथा भुक्तेन वारणः ।। कोष्ठभदोपो भवति पुरीपं चास्य भियते ॥ १३९ ।। तेन चाऽऽनयते नागस्तथा स्तम्भश्च जायते ॥ आम च तस्य पकै च भुक्तमन्नं न पच्यते ॥ १४०॥ तं नागं दिवसं सर्व ग्रासेन परिवर्जयेत् ।। पानीयं पापपेचप्तमवगाई न लम्भयेत् ॥ १४१॥ हैस्वेऽस्य बन्धयेच्छई शय्यामागं च कारयेत् ॥ इस्तिलिण्डेन शुष्केण तन्मत्रेणावसेचयेत् ॥ १४२ ॥ अथ तिक्तौपधैर्भूयो मृत्तिकामभिसयजेत् ॥ ततोऽस्मै खादितुं दद्यान्मृत्तिकाया निम्हणे ॥ १४३ ॥ शाकवल्ली गडूची च मुमनामाटरूपकम् ॥ आस्फोतां लशुनं चापि पटोलं चात्र दापयेत् ॥ १४४ ॥ फणिज्जकं च शैरेयं द्वौ करलो तथैव च ।। दद्यात्तथा वल्गुजकां शौभाजनकमेव च ॥ १४५ ॥ उदूखले क्षोदयित्वा शुद्धे निक्षिप्प भाजने ।। गोमपेनाथ संसज्य कवलानस्प दापयेत् ॥ १४६ ॥ तेनास्य दौहृदोपैति न च खादति मृत्तिकाम् ।। अथास्मै कबलान्दद्यान्मृत्तिकाया निरूहणे ॥ १४७॥ हरिद्रे त्रिफला पाठां तथा मधुरसामपि ॥ करञ्जबीजं तेजोहां शृङ्गवरं च हिङ्गच ॥ १४८ ॥ पटोली च विशेषेण निम्बं कटुकमत्स्पकान् ।। कोलानिशाविडङ्गानि तथैवेन्द्रयवानपि ॥ १४९ ।। पिप्पली पिप्पलीमूलं मरिचं चित्रकं तथा ।। उदूखले क्षोदपित्वा हस्तिसूत्रेण संसृजेत् ॥ १५० ॥ १ क. विधो । २ क. हस्तस्य । ३ क. कल्पयेत् । ४ ग. "लिङ्गेन । ५ क. निरूपणे । ६ क.

·१२ आनाहाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। प्रसन्नया वा संमृज्य पञ्चभिलवणैः सह ॥ तथैव प्रतिनीताप कवलान्संपदापयेत् ॥ १५१ ॥ आध्मायमानं वातेन मृदा धान्येन वा पुनः ।। साधयेत्सर्वमेतेन भवेद्योऽत्याशितो गजः ।। १५२ ।। क्षीरेण यवनालानां सर्पपान्मति पाचयेत् ।। तापिप्पलीभिः संसृष्टान्सामुद्रलवणेन च ॥ १५३ ।। शृङ्गवेरफरानि तत्रैकध्यं समापपेत् ॥ खरमूत्रेण संसष्टमश्वमूत्रेण वा पुनः ।। १५४ ॥ तं मूर्छयित्वा क्षारेण मुख्यया वा प्रसनया ॥ सौवीरकेण संसप गवां मूत्रेण वा पुनः॥१५५ ॥ दधिमण्डेन वा युक्त बस्तिमस्मै मदापपेत् ॥ • यथा द्रोणप्रमाणेन निरूहं दापयद्भिपक ।। १५६ ।। स तेन मृतिकाजग्धं सपुरीपं निरूहति ।। ये च कोष्ठगतो वातास्तेभ्यश्च परिमुच्यते ॥ १५७ ।। तैलेन सेचयेचास्प सर्वगात्राणि हस्तिनः ।। उष्णोदकं च पानार्थ परिपेकाप दापयेत् ॥ १५८॥ विज्ञाय विगवानाहं विशुद्धशकृतं गजम् ॥ अकर्दमे जले चैनमवगाध प्रमार्जपेत् ॥ १५२ ।। प्रत्युद्गतं स्थानगतं निवृत्तं वारणं ततः ॥ प्रसन्ना पायजातां पञ्चभिलवणेः सह ॥ १६०॥ वातानाम(मा)नुलोमा(म्या)थ ग्रहणीदीपनाय च ॥ अथास्मै दापपेद्तमानुपूर्व(पण हस्तिने ।। १६१ ।। एतया क्रियया नागस्तथा संपद्यते सुखी ।। इति मृत्तिकाजग्र्घ आनाहः ॥ आनाहः संनिपाताच अत सुध्वं प्रवक्ष्यते ॥ १६२॥ 'अविमानं तु भुक्तेन भोज्येन यवसेन ॥ सेहेन चातिमात्रेण तथा मृतिफयाऽपि वा ।। १६३ ।। आनाबमानः स्तनति मृदङ्ग इव ताहितः ।। न व वातानुलोमित्वं तथा प्राप्नोति वारणः ॥ १६४ ॥ १ क. त्तिकां न क. तिकां नग्धसपुरीयां नि । २ ग. तालेम्यते । ३ क. °क्त आन । ४ क. स. वनाऽऽना 1 ५ क. प्रचक्षते ।ग, प्रचक्ष्यते ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- भक्षितं चास्य पीतं च न गच्छति जरी तथा।। वायुस्तस्प विमार्गस्थो हृदयं परिधावति ॥ १६५ ॥ एवं निरुद्धहृदयो न स जीवति तादृशः॥ सर्वानाहेपु तैलेन सर्वसेकं प्रदापयेत् ॥ अजीर्णजं वर्जयित्वा बक्षसेकं प्रदापपेत् ॥ १६६ ॥ तत्र श्लोकाः- प्रासामकाङ्क्षा गुरुगात्रता व स्तम्भस्तथा मूत्रपुरीपयोश्च ।। द्वेषश्च *कल्पामिनवावगाहर हे भवन्त्यजीर्णस्प तु लक्षणानि ।। १६७ ।। ('शुद्धं शकुन्मूत्रमनाविलं च ग्रासमकाझाऽगुरुगात्रता च ।। भीतिश शय्याभिनयेऽवगाहे भवन्ति जीर्णस्प तु लक्षणानि ॥ १६८ ॥) यत्कृष्णवणं त्वथ फेनिलं च दुर्गन्धमम्लं बहुदोपयुक्तम् ।। द्रवं सशलं च खरं पुरीपं विभिन्नमल्पं च भवेदपक्कम् ॥ १६९ ।। . तथा भवेच्छ्लेष्मविवर्जितं यत्सिग्धं सवर्ण यवसेन चैव ॥ सपाण्डुवर्ण धनमद्रवं च तत्पक्कलिङ्गं शकशिन्ति || १७० ॥ अत्र द्वौ न खलु चिकित्सितुं हि शक्पा. पानाही पर सक्तसंनिपातौ ॥ पण्णी तु प्रतिपदमीरिता चिकित्सा शास्रोक्तं विधिमनुसत्य विस्तरेण ॥ १७१ ॥ ९१७ ॥ इति श्रीपालकाप्पे इस्त्यापुर्वेदमहामवचने महारोगस्थान आनादा- ध्यायत्रयोदशः (यो द्वादशः) ॥ १२ ॥ अथ प्रयोदशोऽध्यापः। भय भगवन्तममिततपसममलघुविमाश्रमस्थमिन्दुकान्तिसदृशवपुपं पान- फाप्पं पादयोरुपसंगृह्म रोमपादोऽपृच्छत्-'फयमैपां महाबलजववीसत्वानां परवलममापिना हस्विनां मीः संभवन्ति । अयोवाच भगवान्पालकाप्पा-इद सलु भो द्वादश मर्याः संभवन्ति । * 'तल्पाभिनयेऽपगारे' इनि, 'तपेऽभिन गवगाहे' इति या पाठः स्यात् । 1 कपुस्तके त्रुटितम् ॥ १. सम्मेवं। २ क. अनीण पर्नयित्वातु १३ क. स. लोकः। ग. विस्मि । १ क. रा. नुनित्य ।

·. १३ मूर्गध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। तद्यथा-अति भोजनात, (अतिविदग्धभोजनात्, आमधान्योपयोगात्, नेहार, चातात, पित्तार, कफात, संनिपातार, उदकात्, मार्गगमनात, मद्यात्, यवसाचेति । सत्र---अतिभोजनात्कृशस्य सहसा हस्तिनो मूछो भवति । ततो निस्त- ध्याक्षोऽवसीदति स्तम्भमाश्रयति निःश्वसिति कण्ठेन तिनिति (1) नापते न शक्नोति स्थातुं कुतो गन्तुम् । निपीदत्यपराभ्याम् । तस्यैतैलिङ्गैरतिभोजनस. मुत्था मूछ विद्यात् ॥ तं पिप्पलीमरिचचव्याजमोदपिप्पलीमूलविश्वभेषजविडङ्गतेजोवतीपाठाकुटज. चित्रकसूक्ष्मसर्पपपाटलीलचनववाहिङ्गसौवर्चलानां गोमूत्रे क्वयितानां कार्य पादावशेषमवतार्य मुखोपणं पायवेत् । प्रतिपानं च सलवणां सुरां विशुद्धको. छाप दापयेत् । ततः संपद्यते मुखी । इत्यतिभोजनमर्छ। अथ विदग्धभोजनोत्पन्नापां मूळयां-निपतति, उत्पतति, परिधावति, परिवर्तते, प्रवेपते, भूमौ चक्रवमति । तस्मै मरिचशृङ्गवेराटरूपकविल्वारग्वधदन्तीगण्डीरपिपलीमिर्गोमयसंयु- कामिः कवलान्दद्यात् । प्रसन्नां च पञ्चलवणसंयुक्ता प्रतिपानं दद्यात् । इति विदग्धभोजनमूर्छ। रसं मद्यं वा पीत्वा स पदा धान्यमाममत्यर्थ भक्षयेत् । ततोऽस्प मूर्ण जायते। स तया भूमौ चक्रवत्परिवर्तते, निःश्वसिति, आटोपितश्च व्याददाति मुहुर्मु- हुमुखं स्वं निरीक्षत उत्फुल्लपर्यश्रुनयनः । तमेवमवस्थं दन्तिनमवेक्ष्य यवभस्मपरिसुवामर्धसोचीरका ससपिका सस्व- जिंको पञ्चलवणसंयुक्तां प्रसन्ना पायपेत् । हिङ्गफुटजपाठाटरूपककटुरोहिणी द्वे हरिद्रे तेजोवतीवचाविडङ्गमरसाशिग्रुतिन्दुकमूलबिल्वमूर्वापूर्तिकातिविषा- मोदयित्वा तस्य सपञ्चलवणाकवलान्दद्यात् । अथवा पिप्पलीहिङ्गुसर्पपकुटज. पाठाटरूपककटुरोहिणीविडलेन्द्रपवातिविषाः संक्षुध कवलान्भोजपेत् । ततः संपद्यते मुखी । प्रसन्नां च लवणसंयुक्तां पायपेत् । इति धान्पमूछा। अथ नेहमूर्छ । यस्तु केवलं यवसेनैव पुष्टः सहसा राक्षशरीरः मेहं पिबति वस्प नेहमूर्छा जायते। १ ग. चवचान, 4 ·. पालकाप्यमुनिविरचितो [१महारोगस्थाने , स दुर्मनाः, अतिपीध्यमानहृदयो भोक्तुं नेच्छति, गम्भीरवेदी मन्दागिरमैसू- मूत्रपुरीपो निपीदति शीतेच्टुः, स्वप्नभूपिष्ठः शय्याभिनन्दी ध्यापत्पानद्ध- कुक्षिः, प्रवेपते । ततोऽस्मै वटपरोहाणां शाकवल्लीगुडूचीक्षुण्णानां मधुमित्रानकवलान्द- चात् । जम्बुशल्लक्पर्जुनानां किश(स)लपानि मधुयुक्तानि भोजयेत् । कपाप- क्षाणां सक्षौद्रान्कवलान्भोजयेत् । यवर्धानानां मधुसंयुत्ताकवलान्दापपेत् । अथवा दृष्टमूत्रपुरीषेऽवसीदन्मायः शीताभिनन्दी वा भवति। तें सक्षीरपिप्प- लीक मुद्गयूषं पापयेत् । तेनैव चैनं भोजयेन्मृदुशाल्पोदनमिति । इति स्नेहमूर्ण ॥ अनशनात्पशन विपमाशनाध्पशनर्धान्यपवससलिलतूनां विपर्यासादकस्माद्वा कुप्पति पवनः । स जनपति मूर्जाम् ॥ अथानेन प्रतिहतगतिस्तिर्यगूध्वं चोत्पतति, हृदयमवपीडयति, शूलमुपजन- पति, उदरमाध्मापयति, स वेदनातः सर्वेभ्यः सत्त्वेभ्यः कुप्पति, छिन्नपातं च पति, वृक्षवटभिचिपाकारादीन्हन्तुमिच्छति ।। तं प्राचीनबन्धसंयुक्तं सर्वगन्धैः सहिषयवघृतेधूपयेत् । वरुणविल्वातिविपा- हिङ्गपत्रीलशुनवचाः संक्षुध बिल्वपत्राणि च परिक्षिप्पकवलान्दापपेत् । भूपश्च हिङ्गुसौवर्चलसर्पपपिप्पलीः क्षोदयित्वा कवलान्दद्यात् । उष्णोदकं च पापयेत् । पञ्चलवणसंयुक्तां च मुरां दद्यात् । मुद्रफुलत्थयोः पञ्चमूलपोपोर्युपं कुछटर- ससंयुक्तं पापयेत् । ततः स्वस्थो भवति ॥ इति वातमू ॥ उष्णाध्वगमनादुष्णसलिलपानादतिमात्रलवणोपपोगाद्विपमविरुद्धविदग्ध- भोजनात, अम्लोणतीक्ष्णोपयोगापिचं प्रकुपितं मूछां जनपवि ॥ स पाण्डवर्णः, परिद खते संवसाङ्गः, पतति प्रति श्वसिवि वेपते भृशमस्व- स्थशरीरः॥ तं प्रभूतेन शीतलिलेन सेचपेत् । छायास्यं तालवृन्वैजयेत् । यवलाज- परागतर्पणं च प्रभूतशर्करं पापपेत् । सुवालिकेसुरकैर्मस्पण्डिकापुक्तान्कव- सान्दद्यात् । हरिद्रेन्द्रपवनिम्बपत्रामलकानि फाणितसंयुक्ताकवलान्दद्यात् । १ क. प्रमृष्ट १२ क. °न्दी ध्याय ३ क. जम्बूश°१४ ग. धान्यान्म? ५ ख. तं क्षारपि । क. लपतिनां विपर्ययाद ७ क. स जयनि मूळऽभिधाने क. ते प्राची तंब°१९ का°त् । वि।१० स. परिक्षिप्त्या ।

·१३ मूर्छाध्यायः] हस्त्यायुर्वेद औदकानि च यवसानि मधुरवीर्याणि समृणालानि शर्करासंपुक्तानि भोजयेत् । व्याधिशैथिल्ये च पायदासवम् । ऐणतिचिरिलावकानां च मांसरसं पायये- भोजनार्थम् । ततः सुखी भवति पित्तमूर्तिश्च नागः॥ इति पित्तमूर्छ॥ पदा च मधुररसवीर्यविपाकभूयिष्ठमाहारयति तदा श्लेष्मा प्रकुपितो हृदप- मवपीड्य मूछो जनयति ॥ स भवति नीलवर्णः प्रहृष्टरोमा शीतद्वेषी, उष्णाभिकाङ्क्षी गुरुगात्रः॥ तं कपित्थानयोर्मूलकल्क पपसाऽवलोड्य पापयेत् । सर्जादुनैन्द्रयवधवनि- म्बगण्डीरारग्वधानसंक्षुद्य सक्षौद्रकान्कबलान्दद्यात् । पापचेलिकावत्रामनिम्बप- अपटोलैः सह सिद्धान्मुगान्भोजपेत् । पापयेन्मैरेयम् । आहारे च दापपेचूर्ण पादं शिरीषपल्लवांश्चेति ॥ इति श्लेष्ममूर्छ॥ यदा तु कैफपवनपित्तानां संनिपातान्मूर्छति ।। स विभ्रान्तस्तानो राजीवनयनः प्रसवत्करश्रोताः पीतनीलहरितश्याम- वर्णः स्तब्धरोमा स्वरच्छविहींरिद्र मूत्रोऽनन्नाभिलाषी भृशमस्वस्थशरीरः कफ- पवनपित्तमूनां लिङ्गानि दर्शयति । यन्तारममिक्रुध्यति ।। तस्पेदं निदानमभिसमीक्ष्य त्रिवृच्चित्रकविडङ्गचूर्णानि, आमलकरसं च पप- साऽऽलोड्य पाययेत् ॥ बिल्वफलसुरसाहरिद्रात्रिफलामहौषधीभिः कनसिद्धं रक्तशालियो सर्पपतैलेन धूपितां पापपेत् ॥ परिणामे च मृगमदिपरसेन मोजयेत् । ततः स्वस्थो भवति । इति संनिपातमू॥ पदा तु धर्माभितप्तशरीरः, तथैवामिगतोमा सलिलमवगाहते स संनिरुद्ध- स्वेदोष्मा सहसा मूछति ॥ स भिन्नविवर्णपुरीपमल्पाल्पं मुञ्चति । प्रहृष्ट मा बहुशः प्रमहति परिपू- निष्कोशः, दुर्मनाः स्थातुं न शक्नोति, स्थूलोच्छासी भवति । तस्मै कुमुदकसेरुकोत्पलविसमृणालपनलानि पक्कानि, पानि चान्यानि शीतलानि मधुररसवीर्य विपाकान्यार्तवानि पवसानि तानि च शर्करोपहि- * 'क्वथनसिद्धा' इति पाठः स्यात् । १ क. उदकानि । २ क. संकुट्य स°। ३ क. "चूर्णपादं । ४ क. कफपित्तानां । ५ क. प्रश्रवेत्क। ६ क. नोन्नतामि । ७ क. स. ग. क्ष्य तृवृ । ख. क्वयनं सि°१९ क. °वानं स । १० क. "ति स्थलो।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने तानि दापपेत् । समन्यं शर्करागुडघृतबदरसंयुक्तं पापयेत् । सेचपेच विमलशिशिरसलिलपूर्णवघटरन्तर्मस्पण्डिकैश्च फेवलेभोंजपेत् । पीलुपनत- मोचनालिकेरपिपालदाडिममृद्वीकाः सलिलैः संक्षुद्य रात्रिपर्युपितं फाणितसं. स्कृतमेतत्मातः पानं पापयेत् । भव्यपारापनमोवकाशीतकानि संक्षुच सलिले रात्रिपर्युपित्तमेतत्यानं पापयेत् । रसं व पापपेन्मृगस्प । महिपस्य वा रसेन भुक्त्वा प्रणुदति वारिमूम् ।। इति वारिमूर्छा ॥ सहसाऽतिमसक्तस्पातिमात्रयोगादध्वनो मार्गमूळ भवति । स तया शूनस्तब्धोष्णगुरुगात्रोऽन्नानभिलापी स्वप्रकामो भृशमस्वस्थश- रः॥ तस्य सर्पिपा सर्वसेक इष्यते । ततः सुखोष्णेन सलिलेन परिपिच्य तिल- सर्पपपवचूर्णरुत्कारिकां दधा सुरया वा पैका (क्त्वा) तपा मुखोग्णया पलि- म्पेत् । मधुफाणितयुक्तानि चास्मै विसमृणालानीवेणुपत्राणि च दद्यात् । द्विहस्तमात्राश्रयणं मृदुपांश्चलं मुखशपनमसंबाधं कृत्वा पक्षात्पर्श निषादपेत् । ततः फाणितसंस्कृतां प्रसन्नां पापयेत् । जीर्णमत्स्परसेन कुक्कुटरसैन वा भोज- येत् । पानं च दद्यात् ॥ इति मार्गमूळ॥ मद्यं स्थानदीपान्वितमत्तिवृत्तमजातं विपन्न वा पीतवती मद्यमी भवति ।। स तया वैमति निमीलत्युन्मीलपति, अवलीयते विनमति परिदयति मुपति संतप्ताङ्गः ॥ तमेवमवस्थं दन्तिनमभिसमीक्ष्य विमलशिशिरसलिले निष्कर्दमे मुती हदे शीतच्छायोपगटे सतीरपादपे विगाहयेत् । इरुविसमृणालविदारीदादि- मदधित्थकसेरुकमानुलुङ्गमरिचसौवर्चलसंयुक्ताकवलान्भोजपेत् । अतसीयूमवू. गर्दधिमस्तूदकसिद्धां सपञ्चलवणामम्ला पवागू मांसरसमुसंस्कृतां पापयेत् । सपञ्चलवणां च प्रसन्नां दद्यात् । दापपेच वेत्रगुडसमस्पण्डिकोपनाई कट- संयुक्तेन मुद्गयूपेण भोजयेत् । ततः संपद्यते मुखी । इति मद्यमूर्छ। कुपवसमविशुद्धदेशनं क्रिमिजुष्टं स्थानोपान्वितं वा यवसं भुक्तवतो नागस्प पवसमूर्ण भवति । १. कपानिय । २ क. प्रोऽनपानान १३ क. दम्पा । ४ क. पक। ५ ग. उदकं । ६ क. मवनि । ७ क. 'दमदे । ८ क. युक्तवतो ।

·- .१४ शिरोरोगाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। स तया पीडितः स्तब्धकुक्षिः शूलार्तोऽभिवर्तते, निषीदति, वेपते, मुहुर्मु- हुर्मुखं व्याददाति । तत्तस्तं त्रिफलासैन्धवविडङ्गेव्योपगोमयसंयुक्ताकवलान्भाजपेत् । भियगु- लोधमधुसंयुक्ताकवलान्दद्यात् । दावीकन्दं दर्भमूलं समझा मधुरसां पाठां हिङ्गुबृहस्पो च क्वाथयित्वा परिस्राव्य रात्रिस्थितमासवं मधुसंयुक्तं पाययेदिति । पवसाध्यायप्रोक्तानि यवसानि विचित्राणि दद्यात् । अत्रैरनपानपोक्तश्च भक्तै- विविधबृहयेदिति । तत्र श्लोकः- सहोत्पचिनिदानास्ता मूर्छा द्वादश कीर्तिताः सोपक्रमविधानाश्च तव पार्थिव पृच्छतः ।। इति यवसमूर्छ। इति श्रीपालकाप्ये गजायुर्वेदमहामवचने महारोगस्थाने मूछाध्यापश्चतु- दशः (पोदशः) |॥ १३ ॥ अथ चतुर्दशोऽध्यापः । - आँङ्गो हि वै रोमपादो हस्तिशालास्थं भगवन्तं पालकाप्यमभिवन्धोवाच- 'भगवन्गजानां शिरोभितापाः कथं संभवन्ति, कति, कथं च साध्यन्ते तन्मे व्याख्यातुमर्हप्ति। इत्युक्त उवाच भगवान्पालकाप्पः-इह खलु भो वारणानां सप्त शिरो- रोगाः संभवन्ति । तद्यथा-वात-पित्त-कफ-रुधिर-संनिपातात, कृमिभ्पोड- भिघाताचेति । तन्त्र रुक्ष विषमलधुकटुकपायतिक्तभोजनैरनिलः प्रकुपितः शिरोऽचपीड्य तिष्ठशिरोभितापं जनयति । स स्तब्धसगदमन्यांसपृष्ठशिरोग्रीवानयनः समुनरोत्तमाङ्गो भवति भ्रमति चास्प दृष्टिराविला, कर्णस्तम्भः शिरोदाहो मुखशोपश्च भवति, छर्दपति, मूळ चास्प भवति, तृष्णा चात्पर्धनत्रमसावो वक्त्रस्तम्भः शिरो विधुनोति दहति रुजति कूजति वेपते करास्ययोरजलं क्षविशददुर्गन्धो विवणं नीलं हारिद्रवर्ण प्रखवत्ति दोषम् । १ क. नदोष १२ क. कन्दद। ३ क. मङ्गामधुरमांत पा४ क. अलो। ६ ख. पयल° 1६ क, दनम° ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [१महारोगस्थाने- तस्मै वसापानं दद्यात् । (प्रध(ग)मनं चास्य मरिचप्रस्थेन पिप्पल्पर्धम- स्थेन पृथ्वीकाप्रस्थेन देवदारुगृङ्गवेरसैन्धवैश्च द्विपलिकैरेकैकशः पिष्टैः कुर्या- सप्ताहम् । यथायोगं वा प्रक्षालनमपि च करस्य प्रसन्नया चिरस्थितया गुग्गुल्वगुरुमधूच्छिष्टतैश्च निवातस्थस्प धूप इष्टः । पुनर्नवाससीशणवीजमु. स्ताकाश्मर्यप्रिनयन्पपति साधयित्वा वनोपनद्धेन पिण्डस्वेदेन स्वेदयेदुत्तमा ङ्गम्, सगदां सफलग्रीवार वा च बहुशः। प्रपौण्डरीकहरिद्रामनःशिलालोच तैलं विपाच्य नस्यं दद्यात् । यक्सानि पधोक्तानि वातप्रशमनानि च दद्यात् । पायसं सधृतशर्कर भोजयेत् । एतेनोपक्रमेण नश्यति वातिका शिरोरोगः। इति वातिकः शिरोरोगः।। तीक्ष्णोष्णाम्ललवणक्षारकटुकविषमविरुद्धभोजनादुष्णे व्यापामाध्वगमन- स्थानशपनैः पित्तं प्रकुपितं शिरोऽवपीड्य तिष्ठशिरोभितापं जनपति ।। स भवति परिशुष्कताल्लोष्ठमुखः परिहृष्टरोमा पर्यश्रुनयनः । (* शिरस्ता- पाचास्य कटश्रोतोभ्यां प्रभेदः प्रवर्तते । कराचास्प हरिद्रवर्णः सवति दोपः, पच्यते चास्य मुखम्, स्वमकामश्च भवति, उष्णशिराः, निमीलिताक्षः, परिशू- नान्तनयनः, शिरो विधुनोति ( शिवितलमभिगम्य, दन्ताम्पा भाम विलिखति, छविश्चास्य भवत्पत्पर्थमुष्णा। तमेलिङ्गैः पित्तसमन्वितं शिरोमि) तापं विद्यात् ।। तस्य पूर्वोक्तं विधि कारयेत् । सपिप्पानं च यथायोगं सर्वकालं नागस्प सेकं कुर्यात् । मेदाछिन्नरुहापष्टीमधुकप्रियङ्गुपिप्पलीः श्लक्ष्णचूर्णीकृत्य नस्प- प्रधमने कुर्यात् । करप्रक्षालनमपि च पयसा मृतिशीतन फुर्यात् । चन्दन शृङ्गवेरोशीरपकमपौण्डरीकनलदनालिकावालकवञ्जलवेतसतृणशून्पगुन्द्राणां मूलानि यदि पी(पे)पयित्वा कल्कं एयस्पालोड्य शिरः पलिम्पेत् । पयस्पा. जम्बूमधुकविदारीछिन्नरुहामैदाकर्कटशृङ्गीतालपत्रीसारेण पिष्ट्वाऽन्तरिक्षेणा- म्भसा (पयसा च घृतं विपाच्य नस्पं दद्यात् । क्षीरिणश्च ये वृक्षा मधुरक- पायाः, नेपांत्वग्रसेनाऽऽमलकीनां च घृतमण्ड विपाच्य नस्पं दद्यात् । पायस्पं) च घृतयुक्तं भोजपेत् । यवसानि च मधुररसवीर्याणि दापपैच्छिरोमिवापमशा- न्स्पर्थम् ॥ इति पैत्तिकः शिरोरोगः॥ धनराकारचिटान्तर्गतपाठः कपुस्तके नासि ॥ १ क. वपापा १२ क. यद्गुपय°। ३ क. 'लपन॥४ क. णमूल्या! ५ क. बोरेणु पि°१६ ग. पाया। , ·- .. १४ शिरोरोगाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। पदा तु वारणो मधुरशिशिरस्निग्धधनविपमविरुद्धभोजनोऽव्यायामशील, तस्पोचमाङ्गगतः कफः शीर्षाभितापं जनयति ।। तस्य च करवदनाभ्यां कफः परिश्र(ख)वति, स संनिमीलित (*मपनो गुरुदृष्टिः कृच्छ्रेणोन्मीलपति स्वप्नपरः कूजति वेपते नदति निर्याणेनावनम्प. भूमि दन्ताभ्यां विलिखति, शीतद्वेषी, उण्णाभिलापी । त ) मेलिङ्गैः श्लेषम- विका (* रज शिरोभितापं विद्यात् ।। तस्मै तेलपानमभ्पईच पथायोगं दद्यात् । मुस्खोष्णेन तैलेन परिपेचयेदुर:- शिरःस्कन्धकण्ठस्प दावितीननिर्माणावग्रहगुहाभागेयतस्थानानि बहुशः । गुग्गुले तगरं पिप्पली स्वे(वे)तसर्पपं मिपटं श्लक्ष्णचूर्णांकृत्य मधमनं कुर्यात् । फरमक्षालन मुखोष्णेन वारिणा कुर्यात् । अपाचगन्धातसीफियपिण्याकमुद्ग- चूर्णसैन्धवानि गोवा(ब) राहाजवसाभिस्तैलवृताभ्यां च पावयित्वा वनाव- नद्धेन पिण्डस्वेदेन स्वेदयेत् । पवपटोकफिरातविककांशुमतीश्यामातेजोवती- विडङ्गपिप्पलीपिप्पलीमूलनिदिग्धिकाक्षवकमूलमूलैः फल्कपिष्टस्तैलं विपाच्य नस्पं दद्यात् । पृथ्वीकोरुचूकविडनबृहतीफलेङ्गदैः सूक्ष्मचूर्णीकृतैः ससकि धूपं दद्यात् । एतैरेवोपर्धेस्तैलं विपाच्य नस्पं दद्यात् । यवसानि च गिरिज. शुषकाणि कफप्रशमनानि च दद्यात् ॥ इति फफजः शिरारोगः।। पदा तु रुधिरं पित्तप्रकोपहेतुभिः प्रकुपितं शीपाभितापं जनपति ।। तदा निलितामा परिशूनान्तनपनः, सरता च लाला हस्तात्मवर्तते । पिलिङ्गं प्रापः, ध्यानशीलः ॥ तस्प लवकभृङ्गराजतगरफणिज्जकेषु सुरामण्डयुक्तेषु तेलं विपाच्य नस्पं दद्यात् । पिण्डस्वेदेन च स्वेदयेत् । अर्कपत्रभङ्गानि क्वापेन च स्वेदयेत् । लोध- मधूकमसिमानीलिमाभिः सहमचूणीकताभिः प्रधुमनं कुर्यात् । कामक्षालनं चास्य सरोवशीतेन पयसा मृद्धीकाशर्कराचूर्णसंसृष्टेन कारयेत् । पवसानि पयोक्तानि च दापपेत् ॥ इति रक्तजः शिरोरोग। अथ वातपित्तरुधिरकफानां समस्तानि लिङ्गानि दर्शपति, तदासांनिपातिक शीपीमितापं विद्यात् । तस्य प्रत्याख्येपस्यापि सतः पुरुपकारमाधा-पावत्यं * धनराकारनिद्वान्तर्गतपाठः कपुस्तके नास्ति । १क. तानि ।२ क. गपत°1 ३ क. दिनः प्रा। ४ क. शीपा- भिस्लापं । ५. वस्यान्या। , ·पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- (इयं) व्याधिप्रमोक्षपरेण भवितव्यमित्येतां बुद्धिं पुरस्कृत्य चिकित्सितुमारभते तस्प पूर्ववत्पवनमेवाऽऽदावुपक्रमेत । स हि सर्वत्रानुपहतगतिः कफपित्ताहकम- वर्तकः प्राणो विचारी। ततः पित्तं दहति पचति तीक्ष्णतरमभिरिव यनेनोपच- पम् । रुधिरमप्यभिघातं सदुष्टमाहारदूपितं च पिचवदुपचर्यम्, कदाचिद्विसर्पति विसर्पवत्, कफस्तु धनगुरुशिशिरो विसर्पिभावान्संधिशिरास्नायूनवपीड्य माणी- परोधं कुरुते । तस्माद्वातपित्तकफरक्तश्लेष्मणां चिकित्सां कुर्यात् । उल्वणं वा व्याधि प्राणहरमभिसमीक्ष्य दोषमसंन्नान्तः शमयेत् । गौरवं जाड्यतां वाssपा- दपति । तस्मादन्तेऽसावप्पवश्यं चिकित्स्य इति ॥ यस्त्वत्पर्य दूष्यत्याकुञ्चति वेपवे दन्ताभ्यां भूमि स्पृशति विधुनोति बृहते । तमेतीलङ्गः सांनिपातिकं शिरोमितापं विद्यात् ॥ तस्मै सस्तैिलवसापानं दद्यात् । श्वेतसर्षपपिप्पलीपयोवृताम्यां स्निग्धेन पिण्डस्वेदेन स्वेदं कुर्यात् । द्विपञ्चमूलकुलत्थयववदरशतावरीश्वदंष्ट्रीशीरबलाति- विषावमुकनिष्पावकाश्मर्याग्निमन्थनिष्कायेन घृतमण्ड विपाचयेत् । तत्रावाप- मनन्तागिरिकर्णिकेन्द्रपवचकनाप्सातालपत्रीबीजानि वा क्षुद्रसहानां कल्कैन ततो विपाच्य सम्पमस्तः कपिञ्जनं च कुर्यात् । सदारुहरिद्रामेदफलेवृपभ- मोदानीवचाहरिद्राद्वयश्रीपर्णीगोवन्दनीटिटूकहिङ्गदरितालमनःशिलास्नुकंव- शपत्राणि देन्ती च पिष्टा सर्जरसेन शोनाककाष्ठमुपलिप्य सौमवाससा पति- (ति) छापायां (*शोपित्वा धूपमेनं पापयेत् । दिव्येऽम्भसि दनि च सिद्ध मयूराणां लावकानां वा रस) पाययेत् । भोजयेच वारणं यवसानि, विचित्रा- ण्यातवानि च भोजयेत्, सांनिपातिकशीभितापमशान्त्यर्थम् ।। इति सांनिपातिकः शिरोभितापः॥ यदा तु मधुरामललवणयवसकुबलकवलभोजनानुविपासाद्वा निशाजागरणात्, स्थलस्य चातिमसक्तरसोपयोगाच्च दुष्टपानीयपानाद्वा कफरु- घिरे प्रकुप्यतो इस्तिनः । ते प्रकुपिते ऊर्ध्वमागम्य शिरोऽवष्टम्प कृमीशि- रसि जनयतः । ततस्ते नागस्प कृमिजं शिरोभितापं जनपन्ति ।। शिरसि तेन दोदूयमानः स(शोरभाकारतटवृक्षगृहकपाटकुड्यवल्मीकस्त- म्भादीशिरसा हन्तुमिच्छति, बहुशश्च व्याददाति मुखम, पुनः पुनर्वृति * धनुराकारचितान्तर्गतपाठः कपुस्तके नास्ति ।। १ क. "त्सितमा । २ क. वातस्य दु। ३ क. 'त् । श्लेष्मम । ४ क. सम्यग्रस्तः । ६ क. °लनिवृ । ६ क. गोरोचन्दना । ख. गोचन्दना । ७ क. दत्ता। क. रोविष्ट । भथ ·, १४ शिरोरोगाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। 755 १०१ विधुनोति शिरोऽभीक्ष्णम्, निन्धसतश्चास्य करानिपतन्ति कृमयः श्लक्ष्णरोगाणः कफरुधिरसंभवमाया:, शिरसि ताडितश्च सुखायते । तं कृमिमचपकृतं शीर्षा- मितापं विद्यात् ॥ तस्मै शृङ्गवेरकुटजकुष्ठमरिचातिविपापिप्पलीभिः सवातांकसर्पपाभिः श्लक्ष्ण- पिष्टामिनस्यं मधमनं कुर्यात् । करमक्षालनं चास्य प्रसनपा । भद्रदारुमरिच- शृङ्गवेरपिप्पलीसरलसर्पपचित्रकसैन्धवैधूपनं कुर्यात् । अथवा त्रिकटुककरा- निम्बपनामलकचित्रकविभीतकहरिद्राभिधूपनं कुर्यात् । बृहत्तीफलकासीसकुष्ट- सुर्चिकाविडङ्गरसोनगिरिकर्णिकाषिचुमन्दमूलहिङ्गवचैलाफणिज्जकमरिचेगौमू- पिष्टैस्तैलं पक्त्वा मुखोप्पं नस्पं दद्यात् । अथवा हरिद्रामार्कवतगरकुष्ठव- धापुनर्नवैः कल्कपिष्टस्तैलं पक्त्वा सुखोष्णं नस्पं दद्यात् । जालैश्च यवसै- स्तिककटुमापैः पिचुमन्दपिप्पलीमरिचशृङ्गवरयुक्तैः सिद्धै मुद्वैमधुघृतसंसृष्टीज- नपानपोरुपचर्पमाणः प्रणुदति कृमिजां रुजं शिरोमितापः ॥ इति कृमिजः शिरोभितापः || अथातोऽभिधातजः शिरोरोगः । स लोष्टाश्ममुशलाहुशमाजनदण्डवृक्षशा- साभिः प्रतिहस्त्य भिघाताबा शिरोभितापः संभवति ।। ततः प्रस्तब्धकरकर्णचरणो ध्यानपरः शूननयनमुखशिरोग्रीवास्कन्धपूर्व- कायसगदावितानावग्रहकटो नतिकिंचिदपि दुर्मनाः ।। तस्य सर्वसेको घृतमण्डेनेष्टः । विमलशिशिरसलिलावगाहः, पदेहश्च पत्रो- शीरमधुकमञ्जिवादेवदारुसुनिपण्णफैलातारवञ्जलोत्पलतामरसविसमृणालक- इलारपपस्पाककैटशृङीपपीण्डरीकवर्धमानकवेतसप्तरलगुन्द्राक्षीरक्षत्वक्शतपुं- प्पाहीवेरचन्दनप्तारिवालोधपअकुस्तुम्बुरुशैलेयामलकमांसीव्यामनवपरिपेलवा- भयाहरेणकादेवदारुशितकर्णकः क्षीरपिष्टघृतपदिग्धर्वहुशः प्रलेपयेत् । स्थान व सुशीतलं गोमपोपलिप्तं कालर्तुमुमनोभिः प्रकीर्णम् ! शिरसि मध्ये च वारि- परिपूर्णा दृतयः सवेयुः । यबसैश्च मृदुभिरातवेहरिनेहपेत् । रसैध झिग्धम- घरेजीडलैमासजेजिपेदिति ।। तत्र श्लोको भवतः- शिरोभिवापा नागानां प्रापशो वात संभवाः ॥ कफशोणितपित्तानां वायुरेव प्रवर्तकः ।। १ क. °लीगृ । १ ककायसंग । स. कायः स° ३ क. शिराव! ४ क. "न्द्राक्षार । ५ क. रा. पुप्पीही।६ क. स. °सैले । 16 ·१०२ पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने मूले छिन्ने हताः शाखा भवन्ति हि तदाश्रयाः ॥ तस्माद्वातमतीकारः सदा कार्यश्चिकित्सकैः ।। इति श्रीपालकाप्पे हस्पायुर्वेदमहाप्रवचने महारोगस्थाने शिरो- रोगाध्यायः पञ्चदशः ( यश्चतुर्दशः) ॥ १४ ॥ अथ पञ्चदशाध्यायः। रोमपादो महातेजा दृष्ट्वा पादातुरान्गजान् ।। हस्तिशालासमासीनं पालकाप्यं स्म पृच्छति ॥ १ ॥ भगवन्केन जायन्ते पादरोगाः पृथग्विधाः॥ संख्पया कति ते प्रोक्ताः किंच तेषां चिकित्सितम् ।। २॥ स्वशरीरसमुत्थाना: केन वा वनचारिणाम् ॥ पादरोगा न जायन्ते तस्मादाचक्ष्व पृच्छतः ।। ३ ।। स एवमङ्गराजेन पृष्टो मधुरया गिरा ॥ वचनं प्रत्युवाचेदं पालफाप्पो महामुनिः ॥ ४ ॥ प्रमाणं पादरोगाणां सनिदानं चिकित्सितम् ।। फेचिदेषां दशेच्छन्ति केचिदिच्छन्ति विंशतिम् ॥५॥ इह त्रिंशतमिछन्ति पादरोगांश्चिकित्सकाः॥ नामतस्वान्मवक्ष्यामि सलिनान्सचिकित्सकान् ॥६॥ तत्रोत्कारकी प्रथमः कारकी तदनन्तरम् ॥ नाडीजातस्तृतीयः स्पाचवः संराष्ट्रफेशकम् ॥ ७॥ नसभेदं ततो विचारपूपकेशस्ततः परम् ।। विशावकस्ततस्त्वन्पः फेशग्रन्थिः 'सविमुकः ॥ ८॥ समन्त केशश्च भवेत्कचकेशश कीर्यते ॥ कदम्बपुप्पो विज्ञेयः सफुल्लोऽय कुठारकः॥९॥ फुल्लपादस्वैया ज्ञेपस्ततो भिन्ननस्सोऽपरः॥ स्फटितश्चानुदतश्च तथाऽन्योऽपि नसो भवेत् ॥ १० ॥ * 'चिकित्सितान्' इति तूनितम् । । 'सविप्लुतः' इत्येव पाटः साधुः, अनि. मग्रन्यानुरोधात् ॥ १ क. छिनो हतः शा° । २ क. 'द्वाने प्र° ! ३ क. कम्त्यत । ४ क. मुगलो । ५ क. स्ततो 1६ क. नुनद्धश्च ।

·१५ पादरोगाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। १०३ शरनदोऽथ विक्षेपो देहुंकेशश्च दन्तिनः ।। मगुल्मिकेशो गम्भीरस्तथा चर्मतलोऽपरः ॥११॥ क्षतो निलितश्चैव तथा केशः सलोहितः ।। स्थाण्याहतः क्षीणवलस्तथा चाभ्यन्तरीकृतः ॥ १२ ॥ निष्पिष्टो मांसकेशश्च तथा स्थानरतोऽपरः॥ इति रोगसमुद्देशः कीर्तितः पृथिवीपते ।। १३ ।। तत्र तावत्मवक्ष्यामि गजानां वनवासिनाम् ।। पादरोगा न जायन्ते स्वशरीरोत्थिता यथा ॥ १४॥ प्रकृतिः परिसर्या हि वनेषु वनचारिणाम् ॥ न तिष्ठति ततस्तेषां शोणितं तलसंधिपु ॥ १५ ॥ पवनः प्रकृति पाति श्लेष्मा चैपां विशुध्पति ।। पित्तं प्रसन्नतां याति ततो गच्छति भूमिप ।। १६ ।। पादरोगा न जापन्ते तेनेह वनचारिणाम् ॥ ग्राम्याणां पारवश्यत्वादालानेष्वेव तिष्ठताम् ॥ १७ ॥ प्रापः पादा विनश्यन्ति सततं स्थानसेवपा। सप्तमी तु दशा मासान्वपोतीतांस्तु वारणान् ॥१८॥ पादरोगाः प्रवाधन्ते विशेषेणेह पार्थिव ।। व्याप्प सर्वशरीरं हि शिराः सर्वाः समन्ततः ।। १९ ।। सहिताः सायुजालेन चरणेषु प्रतिडिताः॥ गुलिकास्थिसमूहश्च यस्मात्पादेषु दन्तिनाम् ॥ २०॥ रोगा ये तत्र जापन्ते तस्माते दारुणाः स्मृताः॥ इति शिदिमे मोक्का द्विविधा रोगसंख्पपा ।। २१ ।। स्वशरीरसमुत्थाश भवन्त्यागन्तवस्तथा । तेषामपि विभागं तु क्रमयोगात्मचक्षते ॥ २२॥ तत्र निलिवनसः क्षत क्षीणतलस्तथा ॥ स्थाणुनाऽभिदतथैव शरनदश्च यो भवेत् ॥ २३ ॥ उत्कारकी स्थानरतो विनिस्पिष्टतलस्तथा ॥ अनुदत्तनखथैव स्युरेते शानिधयात् ॥ २४ ॥ * 'चान्यः क्षरीकृतः' इति पाठ उचितः, अग्रिममन्यानुरोधात् । १ क. स. दहके । २ क. पेण न पा ३ ग. गनसम्म ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- नवैवाऽऽगन्तवो रोगाः शेषाः स्युर्दोपसंभवाः ।। अत ऊवं चिकित्सां च लक्षणं च प्रवक्ष्यते ॥ २५ ॥ तत्र चोत्कारकीलिङ्गं वारणस्प प्रवक्ष्यते ॥ यथानिमित्तं मातङ्गः पादव्याधि नियच्छति ॥ २६ ॥ तृणमूत्रपुरीपाणां पांशूनां कर्दमस्य च ॥ उत्करे तिष्ठति यदा सततं क्वयिते गजः ॥ २७ ॥ तेनास्य पलिपादेषु पवनः परिकुप्पति || दारुणं लभते तेन पादरोगं मतङ्गजः ॥ २८ ।। नाड्यो वातेन जायन्ते केशा वा भृशदारुणाः ॥ दुःखितस्तेन मातङ्ग स्थाने न लभते सुखम् ।। २९ ।। दन्तिनो नखमूलेयु पदा कुप्यति मारुतः ॥ श्लेष्मणा सहितस्तेन कण्डस्तस्योपजायते ।। ३० ।। (ततः कण्डूयतेऽत्यर्थ करेण सततं करी ॥ तेनावच्छेदनात्केशकारकी नाम जायते ॥ ३१ ॥) स्वशरीरसमुत्थानाः काष्ठलाष्टक्षतादपि ॥ न साध्यन्ते यदा वैद्येव॒णाः पादेषु दन्तिनाम् ॥ ३२॥ विसर्पन्ति ततस्तेषां गतयस्तलसंधिषु ॥ नाडीजात इति प्राहुः पादरोगं गजस्य तम् ।। ३३ ।। कदम्बपुष्पसंस्थानः कुठारसहशैस्तथा ।। दद्रुभिः कचगुल्मैश्च यदा पादाः समन्ततः ।। ३४ ।। द्विरदस्प प्रभिचन्ते समन्ताद्वाटवेदनैः ।। संराष्ट्रकेशं पवनाजानीयातं नरेश्वरः ॥ ३५॥ श्लेष्मशोणितपित्तानां दोपमन्यतमं यदा ।। संश पेवनो दुष्टो नखमध्ये तिष्ठति ॥ ३६ ॥ तदा भित्त्वा नसान्केशा जापन्त भृशदारुणाः ।। इत्युक्तं नसभेदस्प शानयोगेन लक्षणम् 11 ३७ ।। पदा मदुष्टः पवनः पित्तमादाय विष्ठति ॥ ३८ ॥ नखान्तरेषु सर्वे विक्कानसशिस्वासु च ॥ पदा संजापते फेशो जापमानच एच्पवे ॥३२॥ *धनराकारमध्यस्थपाठो 'ग' पुस्तके त्रुटिनः ।। १ क, ग, दभिः । २ . यानो । ३ क. पु भित्तान ·१६ पादरोगाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। अजस्र बसवणाचास्य पूयकेशत्वमिष्यते ॥ 'इत्पेतल्लक्षणं मोक्तं पूर्वकेशस्य दन्तिनः॥४०॥ नखान्तराणि सर्वाणि तलाः सतलसंधयः॥ पच्यन्ते सहसा यस्य विसर्पन्ति च सर्वशः॥४१ ॥ पुनश्चैवोपरोदन्ति भिद्यन्ते च पुनः पुनः ।। केशो विप्लावकश्चैप पित्तामुखातसंभवः ॥ ४२ ॥ विलुता यस्य लक्ष्यन्ते केशैश्च सलसंधयः || (*सग्रन्थिभिर्वातरक्तारकेशग्रन्धिः सविप्लुतः ।। ४३ ।। कुपितः पित्तमादाय यदा तिष्ठति मारुतः ।। तलसंधिपु नागस्य तेन केशोऽस्य जायते ॥ ४४ ॥ सरुजः सपरीदाहः क्षिप्रपाकी विसर्पकः ।। पच्यन्ते सहसा तस्य समन्तात्तलसंधयः ॥ ४५ ॥ समन्तकेशं जानीयानागस्प भृशदारुणम् ॥ तत्र पस्य विमुच्यन्ते न स शक्यश्चिकित्सितुम् ॥ ४६ ॥ मोहयोः पलिहस्ते च विक्कानखशिखासु च ।। संनिपातोद्भवैः फेशैर्मयूरशिखसंस्थितैः ॥ ४७ ।। दीर्घः प्रविरलैः कृष्णः श्वेतार्वाऽपि रोमभिः ।। मित्रैरुणपर्यन्तैः कवकेशः स उच्यते ॥ ४८॥ एतेष्वेव प्रदेशेपु लक्षः परमदारुणः ।। वातजो लक्ष्यते केशः कदम्बकमुमाकृतिः ।। ४९ ॥ कदम्बकेशं तं विद्यान्नागस्य भृशदारुणम् ॥ पलिपादे च कूर्मे च प्रोहयोः पलिहस्तयोः ॥५०॥ विक्कयोरपि यस्य स्यात्केशैः फुल्लैः सवेदनैः ॥ शतध्येव च दृश्यन्ते वृत्ताः पादाः समन्ततः ॥ ५१ ॥ सफुल्लमिति तं विधात्केशं वातसमुद्भवम् ।। गजस्य कुपितं पित्तं यदा पादेपु तिष्ठति ॥५२॥ कुबरारूपस्तदा रोगः पादजो वाघते द्विपम् ।। नखान्तरेषु सर्वेषु मांसं समुपचीयते ॥ ५३ ॥ : * धनुराकारचिह्नद्वयमध्यगतपाठः कपुस्तके नास्ति ॥ १ क. कोशो। २. तान्केश।

·- पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- कुगराकृतिसंस्थानस्तेन केशोऽस्य जायते ॥ सरुजः सपरीदाहः क्षिमपाकी विसर्पकः ॥५४॥ कुठारपादमित्याहुस्तं रोगं पादर्ज पुनः॥ मात्रापरेषु मुव्यक्तं गजस्य तलसंधयः ॥ ५५ ॥ स्फुटिता यस्य लक्ष्यन्ते फुल्लपादः स वातिकः ॥ दन्तिनो नस्वमूलेषु पदा कुप्यति मारुतः॥५६॥ तदा नखा विपाच्यन्ते भिंद्यन्ते च स मारुतः॥ एप भिननखो नाम पादरोगो विनिश्चितः ॥१७॥ अप्रतिक्रियया यस्य दन्तिनः स्फुटितो नवः। शुष्कत्पनिलसंदुष्टः सोऽनुदानस्वो भवेत् ॥ १८॥ पदा निर्भिद्यते पादः शरशक्त्यृष्टितोमरैः॥ शरनद्धं तदा नागः पादव्याधे नियच्छति ॥ ५९॥ मोहसंदानभागेए दद्रवः श्लेष्मसंमवाः॥ कण्डूमत्यो बृहत्यश्च जायन्ते पस्य दन्तिनः ॥६॥ काष्टलोष्टादिभिस्ताश्च यदा संपीड्य धपति ॥ दद्रुकेशः स विज्ञपस्तेन लिङ्गेन दन्तिनः ॥ ६१ ॥ प्रगुल्मिकेशा जापन्ते गजे शोणितसंभवाः ।। विक्कयोः मोहपाश्चैव तथैव पलिहस्तयोः ॥ १२॥ विस्तीर्णा रक्तपर्यन्ताः कृष्णान्ता मृदवः स्थिराः ॥ प्रगुल्मिकेशाः शीर्यन्ते यदा दोषेण दन्तिनः ॥ ६३ ॥ तेषु मुलेपु गम्भीरास्तद्धि गम्भीरलक्षणम् ॥ यदा प्रकुपितं पित्तं मारुतश्चैव दन्तिनः ॥ ६४ ॥ दलसंधिषु मुल्पक्तं जनपेपरिपोटनम् ।। तं चर्मतलमित्याहुः पादरोगं चिकित्सकाः ॥६५॥ अत ऊवं प्रवक्ष्यामि क्षतकेशस्य लक्षणम् ॥ भाजनैः स्वाणुना लोप्टेरारया वाऽपि विक्षते ॥६६॥ केशा यत्रोपलक्ष्यन्ते पादरोगः स हि क्षतः॥ स्खलनादभिघाताद्वा पदा निष्कृत्पते नखः ।। ६७ ॥ तं तु निर्मलितं विद्यात्पादरोग चिकित्सकः ॥ पदा प्रकुपितो वाय रकमादाय तिष्ठति ॥१८॥ १ क. भिद्यते स च मा १२ क. स. °द: सर। ३ क. भिनाता।

·१०७ १५ पादरोगाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। दन्तिनां प्रोददेशेषु विक्वानखशिखामु च ।। तेन केशा विवर्धन्ते तत्र शोणितसंभवः॥ ६९ ।। शोणितक्षरणाच्चैपां रक्तकेशत्वमिष्यते ॥ वनपर्वतदुर्गेषु चरतां दन्तिनां यथा ॥ ७० ॥ स्थाणुना भिद्यते पादः स तु स्थाण्वाहतो भवेत् ॥ लोष्टाश्मकण्टकाकीणां पदा संचार्यते महीम् ॥ ७१ ॥ शराधानवती वाऽतितप्तं वा बहुशो गजः ॥ तस्य तेनोपतापेन दुष्यन्ति तलसंधयः ।। ७२ ।। क्षीयन्ते च वला गाढं स तु क्षीणतलो भवेत् ।। प्रतिपतो यदा यातुस्तिहत्याक्रम्य शर्कराः ॥७३॥ मन्दं गच्छति पर्यश्रुः पथि क्षीणतलो गजः॥ तस्य क्षीणतलस्येह वलेभ्यः पूषशोणिते ॥ ७४ ॥ क्षरतः स तु विज्ञेपः पादरोगः क्षरीकृतः ।। विनिष्पिनाष्टि यः कुद्धो मुहुः पादतलं गजः ॥ ७ ॥ शर्कराशरधानेषु लोष्टाश्मगहनेषु च ।। तस्य पाणिपदेशेषु शोणितं संप्रदुष्पति ॥ ७६ ॥ भदुष्टं जनद्याधि गजस्प भृशदारुणम् ॥ निष्पिष्टतलमित्याहुः पादरोग चिकित्सकाः ।। ७७ ।। अत अर्व प्रवक्ष्यामि मांसकेशस्य लक्षणम् ।। नखान्तरेषु सर्वेषु विक्वानखशिखासु च ॥ ७८ ॥ यदा संजायते केशो मांसं प्राप्तः सुदारुणः।। गम्भीरमूलकठिनो बहुलो गुरुवेदनः ॥ ७९ ॥ मांसकेशः स विज्ञेयः पादरोगचिकित्सकैः ।। क्रोधागपाद्वा मातङ्गं पदा तु परिचारकाः ॥ ८॥ न नयन्त्यवगाहं च शय्यापां नापि नाध्वनि । स्थान एव निबद्धस्य कवलं पल्लवं जलम् ।। ८१ ॥ तृणं चैव प्रयच्छन्ति विधां च लवणानि च ॥ तस्य कुप्यति पादेषु चिरस्थानेन मारुतः ।। ८२ ॥ स्फन्ति सर्वतश्चास्य तलाः सवलसंधयः ॥ नखान्तराणि भियन्ते प्रोही निर्भुजतस्तथा ॥ ८३ ॥ १ क. "पि नोऽध्य°। २ क. स्फुटन्ति । . .

·१०८ पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- तं स्थानरतमित्याहुः सततं स्थानसेवया ॥ इति निशदिमे प्रोक्ताः पादरोगा सलक्षणाः ।। ८४ ॥ चिकित्सितं यथा येषां विस्तरेण प्रवक्ष्यते ॥ शनामिक्षारचूर्णानि धावनालेपनानि च ॥८॥ सेहनं चन्विक्षा च क्रियाधिष्ठानमष्टया ।। कुठारपादः स्थानरतः केशमन्यिः सविप्लुतः ॥ ८६॥ समन्तकेशः राष्ट्रकेशो विधावकश्च यः॥ असाध्याः पादरोगाः स्युः पडेते शावनिश्चयात् ।। ८७ ॥ अत ऊवं तु याप्यांश्च साध्यांश्च शृणु पार्थिव ।। कदम्बपुष्पः संकचः प्रफुल्लः फुल्ल एव च ।। ८८|| चत्वार एवे पाप्याः स्युः पादरोगा नरेश्वर ॥ नस्लभेदो भिन्ननखो निर्मूलितनखस्तथा ॥ ८ ॥ स्वलितश्चानुद्धतश्च कृच्छ्रसाध्यास्तु ते स्मृताः। पूयकेशः मगुल्मी च रक्तकेशश्च पार्थिव ॥ ९ ॥ एतेऽपि दुश्चिकित्स्यास्तु मांसकेशश्च यः स्मृतः । स्वलितो नखभेदश्च केशो भिन्ननखश्च यः ॥२१॥ उत्कारकी सगम्भीरः साध्पाः पञ्चामिकर्मणा । कारकी दहुकेशश्च मांसकेशश्च पार्थिव ॥ १२॥ मगुल्मी चेति चत्वारः क्षारसाध्याथिकित्सकैः ।। क्षतो निर्मूलितश्चैव पूयकेशः सलोहितः ।। ९३ ॥ नाडीजातश्च विज्ञेपः शरनश्च पो भवेत् ॥ स्थावाइवच सप्तैते साध्याः स्युः शस्त्रकर्मणा ॥१४॥ सरीकृतः क्षीणतलस्तथा चर्मतलव पः॥ निष्पिष्टतल इत्येते चत्वारः पृथिवीपते ॥१५॥ अममचेन भिपजा साध्पाः स्युर्मूलकर्मणा ।। असाध्याश्चैव याप्याच साध्याश्चैव यया पथा ।। ९६ ।। कीविताः पृथिवीपाल चिकित्सिवमनः शृणु ।। द्वावेतो सहजो रोगौ सुफुल्लः फुल्ल एव च ॥ १७ ॥ १. नतरमि°१२ स. ग. ° तयाऽप्येपां। ३ क, प्रचक्षते । ४ क. पान वक्ष्या च । ५ क. सवचः । ६ क. नत्तश्च । ग. नुदृत।

·१५ पादरोगाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। एतयोः स्वेदनं कार्यमभ्यङ्गश्चैव नित्यशः ॥ फदम्बपुष्पकेशश्च कचकेशश्च पो भवेत् ॥ १८ ॥ घृत लवणसंयुक्तं नित्पमभ्पञ्जनं हितम् ॥ गोमूत्रं वाऽश्वमूत्रं च खरमूत्रं तथैव च ॥ १९ ॥ त्रिफलासोमवल्कानां निष्काथः पादधावनम् ।। भल्लातकानां तैलं च तिलतैलं घृतं वसा ॥१०॥ पादरोगेपु नागानां सहनं हितमुत्तमम् ।। प्रियङ्गुत्तगरं कुष्ठ तेजोहा रजनीद्वयम् ॥ १०१ ॥ वासैन्धवसंयुक्तं घृततैलसमन्वितम् ॥ सर्वेषां पादरोगाणां केशशातनमुत्तमम् ।। १०२ ॥ (*सर्पपाश्चित्रको दन्ती श्वेता कटुकरोहिणी ।। महावृक्षार्कयोर्मूलं भल्लातकफलानि च ।। १०३|| लवणानि हरिद्रे च कोशावपाः फलानि च ॥ पिचुमन्दपलाशानि त्रिवृता श्वेतसर्पपाः ॥ १० ॥ कल्कपिष्टानि सर्वाणि केशशातनमुत्तमम् ।।) गुग्गुलं निम्बपत्रं च यूपणं च तिलैः सह ॥ १०५॥ कल्कपिष्टानि सर्वाणि केशशोधनमुत्तमम् ॥ विपनाऽतिविषा कुष्ठं सर्पपाः सुरदारु च ।। १०६॥ निहन्त्याभल्हातमूलानि च शणं तिलाः ।। अतसी च पटोलं च प्रत्येक केशशोधनम् ॥ १०७ ॥ अतंसी (किण्वयेरण्डमुरा क्षारविलात्वचम् ।। महावृक्षार्कपोर्मूलं पिष्टवा भल्लातकानि च ॥१०८ ॥ मधुशिफलैः सार्ध पादरोगेषु शोधनम् ।। कासीसं ) सैन्धवं कांस्यं तथा नीली रसालनम् ॥ १०९ ॥ सौर्राष्ट्रा मधुकं चैव पादरोगेषु रोपणम् ।। घोण्टाफलानि त्रिफला निचलानां फलानि च ॥ ११ ॥ तलरोगेषु नागानां स्थिरीकरणमुत्तमम् ॥ गोजीत्वचोऽश्वकर्णश्च सोमवल्कधनंजयौ ॥ १११ ॥ * धनुराकारचिह्नद्वयान्तर्गतपाठः कपुस्तके नास्ति ।। १ क. ख. नि तृवृ । २ क. ° कोश°। ३ ख. तसीकि । ४ क. "राष्ट्रम°१५ क. ख. घोटाफ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो { १ महारोगस्थाने- कल्कापिष्टानि सर्वाणि तलस्तम्भनमुत्तमम् ।। सोमवल्कस्य सर्जस्य ककुभाश्मन्तकस्य च ॥ ११२ ॥ (* भल्लावकोदुम्बरपोस्तथाऽश्वत्थकदम्बयोः ।। आम्रातकाचकर्ण च कुम्भी च कापयेज्जले ॥ ११३ ।।) पादावशिष्टं कथितं पुनरेवाप्यधिश्रपेत् ॥ किरातमूलं कासीसं हरिवालं रसाञ्जनम् ॥ ११४ ॥ तथा सर्जरसं दद्याद्रोहिणीचूर्णमेव च ॥ अपहत्य च निर्दग्धमपः कुम्भे निधापयेत् ।। ११५ ॥ ततस्तेन कषायेण व्रणं नागस्य क्षालयेत् ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि क्षारकर्मविधि शुभम् ॥ ११६ ।। पालाशं क्षारमादाय मुष्ककस्प धवस्य च ।। कुटजेङ्गुदचाराणां क्षारमारग्वधस्य च ॥ ११७ ।। कालञ्चकं साप्तपर्ण क्षारं सौगन्धिकस्य च ।। रोधकं चिरविल्वं च शैरीपं कतकं तथा ॥ ११८ ।। एतान्क्षारान्समाहृत्य हस्तिसूत्रेण संसृजेत् ॥ संसृजेच्चाश्चमूत्रेण गवां मूत्रेण चैकशः ॥ ११९ ।। पुनः पुनः समासिञ्चेद्यथा स्यात्सुपरिश्रु(स)तम् ।। परिश्रु(सुोतं तु तं क्षारं सुप्रसन्नं ततो भिषक् ॥ १२० ।। अपः कुम्भे दृढे धीरः शनैर्मन्दामिना पचेत् ॥ सुप्रसन्नं ततो वैद्यः समन्तात्परिघट्टयेत् ॥ १२१ ॥ अनाम वाप्पदग्धं च दालेपमथोद्धरेत् ।। अपोमये सापिधाने कलशे रजतप्रभे ॥१२२ ।। तस्मिन्क्षारं समावाप्य स्वनुगुप्तं निधापपेत् ॥ पूर्वोक्तेन कपापेण मुखोपणनाथ धावनम् ।। १२३ !! तं कपालिकया गाढं तीक्ष्णया परिघट्टयेत् ॥ सम्पमक्षालितं केशं कृत्वा निरुदकं ततः ॥ १२४ ।। * धनुराकारचिह्नान्तर्गतपाठः कपुस्तके न ॥ ४ क. कालंबुक । १ क. अपहृत्य । २ ग. शृणु। ३ क. °दवारा। ५ क. रौध्रकं । ६ क. स्मिन्क्षीरं ।

·१५पादरोगाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। क्षारागदेन पोगज्ञस्तेनैव प्रतिसारपेत् ॥ (पकजाम्बवसंकाशमविश्रा(सा)वि यदा भवेत् ॥ १२५ ॥ सम्यग्दग्धतलं विद्यादन्यथा तु विगहितम् ॥ कौतकं पञ्चलवणं यवक्षारस्तथैव च ॥ १२६ ॥ एतानि दरध्वा क्षारं तु पूर्वकल्पेन साधयेत् ।।) नगरं पश्चलवणं हरितालं मनाशिला ॥ १२७ ॥ एतत्समुद्धृतं सर्व हस्तिसूत्रेण संमजेत् ॥ पूर्वोक्तेन विधानेन क्षारयोगः प्रशस्यते ॥ १२८ ॥ शुष्काक्षं काश्चनक्षीरों दन्ती लाइलकों तथा ।। साधयेत्पूर्ववक्षारं ततः सम्यग्विचक्षणः ॥ १२९ ।। हरितालं सुधाचूर्ण तथैव कटशर्कराम् ।। प्रणानालेपयेदेभिः पूर्वक्षारेण साधितान् ॥ १३०॥ रोहत्येवं व्रणो लिमो न च रूढः भभिद्यते। (कासीसं हरितालं च कांस्पनीलीमुराष्ट्रजम् ।। १३१ ।। मनःशिलां च संभृत्य समभागानि पेपयेत् ।। तं कल्क निपुणं पिष्ट्वा वणं तेनोपलेपयेत् ॥ १३२ ॥ रोहत्येवं व्रणो लिप्सो न व सूदः प्रभिद्यते)। सुरत्रि)बल्लाङ्गलकी दन्ती मधुकं केसरं तथा ॥ १३३ ॥ कृष्णकन्दा तालपत्री समभागानि पेपयेत् ।। कल्कपिष्टैः नुतैः सम्पग्घृतं धीरो विपाचपेत् ॥ १३४ ॥ एतेन सर्पिषाऽभ्यतः पादः स्थैर्य नियच्छति ॥ अस ऊध्वं तु नागानामग्निकर्म प्रवक्ष्यते ॥ १३५॥ तचामिकर्म शास्त्रज्ञश्चतुर्विधमिहोच्यते ।। स्नेहस्तप्लेष्टिका लोहं चतुर्थी प्रोच्यते शिला ॥ १३६ ॥ योजयेत्तु यथायोगं बलाबलमवेक्ष्प च ॥ मृमिसाध्या ये रोगास्तेपु सेहः प्रशस्यते ॥ १३७ ॥ मध्यामिसाध्या ये तांस्तु इष्टकाभिः प्रसाधयेत् ।। तीक्ष्णाग्निसाध्या ये केशास्तालोहेन प्रसाधयेत् ॥ १३८ ।। धनुराकारमध्यस्थपाठो गपुस्तके त्रुटितः । १ क. क्षारागदेन । २ ख. शुकाख्यां । ३ क. चनं क्षी' । ४ त. "पिटैस्तु तैः। .. म ·११२ पालकाप्यमुनिविरचितो . [१ महारोगस्थाने- अतितीक्ष्णानिसाध्यास्तु शिलाभिः साधयेद्विपक् ॥ (एतेन कर्मयोगेन पथाव्याधि प्रयोजयेत् ॥ १३९ ॥ इष्टका चैव लोहं च तप्तां चैव शिलां भिषक् )। भयोजयेद्यथायोग वयो बलमवेक्ष्य च ॥ १४० ॥ मासात्तु कार्तिकादूवं निवृत्ते शुष्ककर्दमे ॥ हेमन्तस्पाऽऽगमे कुर्यात्तलकर्म विचक्षणः ॥ १४१ ॥ उद्धृतं चावधूतं च मृत्तिकानुगतं च यत् ।। स्फुटितं दुष्टमांसं च शस्तीक्ष्णपिशोधपेत् ॥ १४२ ॥ रक्तसावं न कुर्वीत न चातिक्षणुयातलम् ॥ शनैः शनैस्तलः शोध्यो यावतु मृदुतां प्रजेत् ॥ १४३ ॥ अनिकर्मविधिः कृत्स्नो यथावदुपदेक्ष्यते ॥ वप्तैरपोभिरुत्तानं तलं सम्पक्शनैदेहेत् ।। १४४ ॥ फालंजम्वोष्टदाभिर्पयादोपमुपक्रमेत् ॥ जम्वोप्टेरेव गम्भीरान्दाहयेदग्निकर्मवित् ॥ १४५॥ इष्टकाभिस्ततः स्वेदः कार्यः केशेषु हस्तिनाम् ॥ वातिकेयु च रोगेषु श्लेष्मणा कठिनेषु च ॥ १४६ ।। रनिमात्रां चतुरस्रां शिला भूमौ निखात(न)पेत् ॥ उत्सेधेनाडुलान्यष्टावग्निवणां च कारयेत् ।। १४७ ॥ मृदा पाली समन्ताच्च शिलायां कारपेद्भिपक् ।। शिलां तां खादिरैः का? मुततां कारयेत्ततः ॥१४८॥ अपनीयाssशु तत्रामिमीपधानि समावपेत् ।। गुढं तैलं वैसा मापाश्रीवेष्टं च सगुग्गुलम् ।। १४९ ॥ तिष्ठेत्पुरा प्रवयित रोधे मुधुहरीतकीम् ।। शृङ्गालिकां महागुन्द्रां सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ।। १५० ।। एकीभूते तु संभारे तस्मिन्प्रकथिते भिषक् ॥ स्थापयेत्पादमेकैकं यथावत्मप्रतिष्ठितम् ॥ १५१ ।। * धनुराकारमध्यस्थपाठः कपुस्तके न। १ ख. इष्टिका । २ क. चामधूमं । ३ क. स. रक्तमावं ! ४ क. °लनृ- म्बोष्ट 1 ग. लनड्योष्ट । ६ क. जृम्बोष्टै ! ग. नड्योटै । ६ स. इष्टिका । ७ क. ख. चतुरश्रां । ८ क. मुलीन्य° । ९ क समां । १० ख. ग. शृगालिकां ।

·२५ पादरोगाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। मात्राप्रमाणं कालं वा हस्वाक्षरमथापि वा।। एप मात्राविधिः प्रोक्तस्त्वग्निदाहे पोत्तम ।। १५२॥ अल्लिनं वाऽप्यपोढं च ताम्रबिल्वसमप्रभम् ।। सम्पग्दग्धतलं विद्यादन्यथा तु विगार्हतम् ॥ १५३ ॥ गोमेदकसवर्णाश्च मधुवर्णाश्च ये तलाः॥ पक्वतालु(ल)सवर्णाश्च समरक्तास्त्ववेदनाः ॥ १५४ ।। अनुन्नतास्त्वकुल्मापा गम्भीराः कठिनाः स्थिराः ॥ भवन्ति मुखसंस्पर्शाः सम्यग्दग्धा यदा तलाः ॥ १५५ ॥ मुमरूढास्तलाः सम्यगुत्तिष्ठन्ति समन्ततः॥ देहत्यपि च निःशई समेषु विषमेषु च ।। १५६ ।। इति सम्यक्पदग्धानां कीर्तितं लक्षणं मया ॥ तलानामामदग्धानामुत्तमं शृणु लक्षणम् ॥ १५७ ॥ आमदग्धेषु पादेषु विकारो नोपशाम्यति ॥ संपन्ति सततं रक्तं पाण्डुरा मृदवस्तलाः ॥ १५८ ।। आमदग्धं विदित्वैवं पुनः कर्म विधीयते ॥ अतिदग्यस्य विज्ञानमतः शृणु महीपते ।। १५९ ॥ अतिदग्धास्तु मुच्यन्ते संधिभ्यः सहसा तलाः ॥ नखाथापि विशीर्यन्ते स्फुटन्ति च समन्ततः ॥ १६० ।। आश्रा(सावः पिच्छिलो रक्तस्तले पस्तस्य गच्छति ।। स्थातुं न शक्नोति गजो रक्तमूत्री च जायते ॥ १६१॥ चमत्पभीक्ष्णं वमथु सततं च प्रमेहति ॥ प्राणांस्त्पजति वा नागो न स कर्मणि कल्पते ॥ १६२ ।। नातिदग्धं तलं कुन्निाऽऽमदग्धं च कारयेत् ॥ निर्वापणं प्रवक्ष्यामि दग्धानां हितमुत्तमम् ।। १६३ ।। मुरा सौवरिक तक्रमम्लं दधि पयस्तथा ॥ क्षीरवृक्षकपायो वा देयः शीतो घृतान्वितः ॥ १६४ ॥ अग्निकर्मसु सर्वेषु शीतीकरणमिप्यते ।। वर्गः कपायमधुरः सर्पिपा शीतलो हितः॥ १६५॥ प्रपौण्डरीकं मधुकं मरिच रक्तचन्दनम् ॥ उशीरं पद्मकं लोधं मञ्जिा मुनिषण्णकम् ॥ १६६॥ १ स्व. ग. वहत्यपि । २ क. स्व. श्रवन्ति । ३ क. पाण्डवा । ख. पपडुरा । १५ ·११४ पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- मधुकं क्षीरवृक्षाच सोमवल्कार्जुनावुभौ ।। नलवक्षुलमूलानि पयस्या चोत्पलानि च ॥ १६७ ।। पयसा कल्कपिष्टानि घृतेन सह योजयेत् ॥ अग्निकर्मक्षतान्पादान्गजस्याऽऽलेपयेद्विपक् ॥ १६८॥ नलिकानलमूलानि शालकानि विशानि च ।। प्रपौण्डरी मधुकं लोधमुत्पलमेव च ॥ १६९ ॥ समभागानि सर्वाणि सलिले परिवासपेत् ॥ एतैः शीतकपायैस्तु पादनिर्वापणं भवेत् ॥ १७० ॥ वारकुम्भीकवृक्षाणां त्वचमारग्यधस्प च ॥ नदीजम्बोश्च मूलानि नलिकापा नलस्य च ।। १७१ ।। समभागानि सर्वाणि सलिले परिवासयेत् ॥, एते शीतकपायाः स्युर्दाहनिर्वापणाः स्मृताः ॥ १७२ ॥ उपरुढेपु पादेषु स्थिरता जायते यथा ।। तथा वक्ष्यामि राजेन्द्र तलानां हितमुत्तमम् ॥ १७३ ।। धावने त्रिफला कार्या चूर्ण वाऽस्पा महीपते ।। तिलतैलसमायुक्त स्थिरीकरणमुत्तमम् ॥ १७४ ।। पिण्डीतकस्प वीजानि चूर्णीकृत्य त्वचा सह ।। लेपस्तेलेन संयुक्तरतेनास्प फोटनास्तलाः॥ शर्करा कादी(ही)नापां वीथ्या(थ्पानागं विचारयेत् ॥१७५॥ तत्र श्लोको- धावनः स्नेहनशूर्णेश्चर्मकोशश्च तांस्तलान् ।। पादरोगप्रशान्त्यर्थ सदा रक्षेत चुद्धिमान् ॥ ७६ ।। क्रियामष्टविधामेनां सम्यक्शावाणि निश्चितम् ॥ प्रयुक्रे यो यथायोगं स भिपक्श्रेष्ठ उच्यते ॥ इत्पनीत्पालकाप्यो राजाऽङ्गेन प्रचोदितः ॥ ७७ ॥ ९९४ ।। इति श्रीपालफाप्ये हस्स्यायुर्वेदमहामवचने महारोगस्थाने पादरोगाध्यायः पोडशः (पञ्चदशः) ॥१५॥ १ स. °त् ॥ चारकु । २ क. उपगूदेषु । ३ क. शर्करां । ४ क. मार्गनागं ।

·१६ व्यापद्रोगाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। अथ पोडशोऽध्यायः । .. अथातोऽष्टव्यापच्चिकत्सितं व्याख्यास्यामः, इति ह स्माऽऽह भगवान्पाल- काप्यः । इह खल्वष्टौ व्यापदोऽस्य भवन्ति । तद्यथा-तैलधृतवसाक्षीर- मुराधान्पोदकोपधाभ्यः पक्कामाभ्यां च व्यापद्यते अहण्ययोगातियोगवियो- गेभ्यः॥ तत्र विरुबरसवीपैविपाकगुणभेषजाना प्रदानमयोगः । अतिमा प्रदानम- तियोगः । कफपवनरुधिरपित्तानां प्रकुपितानां वृद्धिकरणं वियोगः । यथा- वयःप्रकृतिवर्मसत्त्वसात्म्यदेशकालतुमात्रापदानं योगः ॥ एवमपोगातियोगवियोगापदामुत्पत्ति निदानं चिकित्सितं वक्ष्यामः ॥ तत्र रूक्षोऽत्यर्थमजीणे कृशोऽतिव्यापामकर्शितः पित्तप्रकोपि वा तैलं पायितः सहसा तैलव्यापदमृच्छति । तस्य दुर्वलामेरुदरस्थः नेहः शरीरमनु- सत्य व्याधि जनयति ॥ कष्टां हृदयपीडां वेपथु शूलमाध्मानं मुखशोपं पाणहानिमुदावतं च जनपति । ततः शूनान्तनयनः, सस्थूलोच्छवासो वालमूर्ध्वमुदस्पति कृपाण रुधिरमल्पाल्पं च बहुशः पुरीपमुत्सृजति कूजति परिहृष्यति म्लानपेचकश्च भवति ।। तस्पैवं तैलव्यापभस्प चिकित्सितमुपदेक्ष्यामः-पपस्तृ(खि)द्विडङ्गचित्र- कबिल्वैः सह सोते सुखोष्णमेनं पापयेत् । अथवा-पलाशभस्म परिभा- (खा)व्य पिप्पलीचित्रकहिङ्गभिः सूक्ष्मचूर्णीकृतैः पाकाद|दकां मुरां पायपेत् । अथा-अर्फपलाशानां मूलरसं मस्तुना सुरया वा पापयेत् । त्रिफलाविड- ङ्गानि वा क्वार्थ वा सफाणितं पञ्चलवणं पाययेत् । बृहत्योर्वा फलानि मदन- लशुनकटजमरिचे लवणपिप्पलीभिगोमूत्रपिचाभ्यां सम्यकपाले पाचपित्वा प्रस- नपा सह पाययेत् । मदनवृहतीनां फलानि लवणलशुनानि च पिष्ट्वा सौमवत्रं भलिप्य वति .गुदे प्रणिध्यात् । ततो निकहच्युतदोषः मुविश्वद्धहृदयः मुख- कोष्ठो भवति । एषा चतमृष्यपि नेहव्यापत्सु निरूहवर्तिरिष्टा पुरीपसंवर्तना- र्थम् । अश्वत्थसोमवल्कोदुम्बरप्लक्षाणां त्वचं संक्षच द्रवन्तीपिप्पलीमधुसंयुक्ता- कवलान्दद्यात् । क्रमेणाभ्यङ्गं रघुगमनं च सर्वव्यापत्सु कारयेत् । उष्णो- १ ख. सितमध्यायं व्या । २ क. पत्तिनि । ३ क. शूलाध्मानं । ४ क. °वा प°१६ ग, म्यपाच । ६ क. °पः स वि १७ ख, पुरुष ।

·११६ पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने-- दकं च मानपानाय दद्यात् । जीणीवस्थितपुरीपं चावगाहपेत् । जूर्णपादक- दम्यशिरीपकरीरजम्यूशल्लक्यरिमेदकसेरुककुरुविन्दानामन्यतमं भोजपेत् । सपञ्चलवणां प्रसन्नां पापयेत् । क्रमशश्च शालीनामोदनं मुद्यूपेण सह भोजपेत् । इति श्रीपालकाप्पे तैलव्यापत् ।। फफोपचितदेहः समुपवितमांसमेदाः सर्पिः पायितः सपिर्यापदमृच्छति । स फोटसलीनं विष्टम्प शीनसपिरवसीदति कर्फ प्रकोपपति ॥ ततोऽस्प हृदयं पीड्यते । न शक्नोति स्थातुम्, नाभिलपति यवसकवलकुव- लॅपल्लवभोजनानि । स उपदिग्धकरनयनपेचका संसृजति गात्रं गात्रेण, जलप- अवचातिसार्यते, स्थूलाचरमगल्भश्च भवति ॥ तस्मै निम्बपत्रत्वक्पटोलानि मधुककरञ्जमधुशिनुपूतीकाटरूपकान, क्षोद- पित्वा सपञ्चलवणाकवलान्दद्यात् । ततः सपुरीपं सानिरहति । अथवा- अरलशिनुकरक्षकरघाटापाटलानिम्बदन्ती द्रवन्ती च संक्षुण्णान्सपश्चलवणा- न्फवलान्दद्यात् । यवमुद्गकुलत्यमापबदरशणाटकीनां वीजानि निम्बवदरका. श्मर्यकाणि च द्विपञ्चमूलाभ्यां सह काथयित्वा सपञ्चलवणं क्वाथं पाययेत् ।। इति सपिपित् ॥ वसाव्यापदामिदानी वक्ष्यामः । गात्रस्तम्भव्यायामव्यवापकृते मदवलक्षये भमविहितानां क्षये वा विच्युतोरस्के वातमकोपे वा वसा नागेभ्यो दीयते गोम- हिपवराहाजमत्स्यानामन्यतमस्य । चेन्मांसस्नेहविरहितस्यापोगाविपोगवियो. गैापते, ततोऽस्य व्यापदं जनपति ।। स भवति निमीसिताक्षः, उपदिग्धपेचककरनयनः, पर्यश्रुः, भिन्नपुरीपः, स्थातुं न शक्नोति, अवसीदति ॥ तस्यैवं वसाव्यापन्नस्य पूतिकार्ककरवीरदन्तीनु(त्रि)चित्रकान्क्षोदपित्वा निष्क्वाथ सपञ्चलवणं पायपेत् । अथवा--अर्ककटुरोहिणीविश्वभेपपिप्पली. मूलदेवदारुहस्तिपिप्पलीविडङ्गदन्तीचित्रकानिष्काथं सपञ्चलवणं पापयेत् । त्रिफलाविडङ्गैः सह संक्षुद्य सक्षौद्रान्कवलान्पुरीषसंवर्तनाथ दद्यात् । अथवा क्षीर- वृक्षाणां मधुकारिमैदयोस्त्वचः संक्षुद्य मधुसंयुक्तान्कबलान्दापयेत् । जी * 'क' पुस्तके तु 'जूर्णपाद' इति, गपुस्तके तु 'उप्णपाद' इति पाठः। द्वयो- रपि पुस्तकयोरने तु 'जीर्णपाद' इत्युपलभ्यते । १ क. हः सपिः । २ क. कोठे सं° । ३ क. स. शीतस | क. 'लभो । ५ स. सिन । ६ क. स्तम्भे व्या ।

·१६ व्यापद्रोगाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। सेलौद्रपिप्पलीकेन मुद्यूषण भोजयेत् । यवसानि यथोक्तानि दद्यात् । ततः स्वस्थो भवति । इति वसाव्यापत् ॥ अथ यदा वातशोणितपित्तानां विकारैः पीड्यमानस्य दन्तिनः क्षीरपानम- नुविधेयं भवति तदा, जीणे कफमकोपे वा पयः पीत्वा क्षीरव्यापदमृच्छति । 'ततः कुष्टकिटिभद(किलासपिटकोद्माः मादुर्भवन्ति, कण्हूश्च परिहृष्टरोमा न संवीजति विरिच्यते मुखमसेकश्वास्य भवति ।। तस्मै वरुणतिन्दुकोदुम्बरान्मधुसंयुक्ताकवलान्दद्यात् । अथवा द्राक्षाय- टीमधुसंयुक्ताकवलान्दापपेत् । पद्मकमोचरससमनानां वा मधुसंयुक्ताकवला- भोजपेत् । प्रसत्रां प्रतिपाने च भोजनं मुद्यूपोदनं दद्यात् । जीर्णपादं शिरी- पपल्लवांश्च यवसं दद्यात् । एतेन प्रतीकारेण क्षीरव्यापदो मुच्यते द्विपः प्रकृ- तिस्थशरीरस्तेजस्वी बलवांश्च भवति ॥ इति क्षीरव्यापत् ॥ स्वस्थवृत्तेविकारोपशमनाथं वा यदा भुरा वारणाय प्रदीपते, द्राक्षागुडल. लवणसंयुक्तां केवलां वा प्रसन्नाम् ,अथवाऽपि मुरामैजातां तरुणी स्थानदोषा- न्वितां विपन्नां वा पीतवतो व्यापदुद्भवति ।। ततः प्रेमीलयति, उन्मीलयति, अबलीयते, अत्यर्थं दह्यते, प्रमेहति, "संवी. जति वेपते वमति कूजति परिहृष्यति, अवसीदति च वारणः ।। गजमवेक्ष्प च्छापास्धं तमेवंगतं विश(?)मृणालोत्पलचन्दननलवेतसमूलैर्ज- म्बूकिशलयैश्च कर्दमोशीरपद्धकशतपुष्पाञ्जिष्ठाभिः श्लक्ष्णपिष्टाभिः प्रलेपपेत् । शरीरंसशिरस्कमानखेभ्यो जलार्वतः प्रतिच्छाद्य व्यजनैर्वीजयेच्छायास्थितम् । ततः स्वस्थो भवति । दाहस्य चास्योपशमोभवति । पारावताम्रधित्थदाडिमा. प्रातकबदरपरूपकमव्पलकुचमृद्रीकामातुलङ्गानि घटेषु सलिलतानि वासपेद्रा- त्रिम् । ततः परिश्रा(साव्य संशर्करासौवर्चलजीरकं प्रतिपानं पापयेत् । अम्लवेतसवेत्रफलानि तिन्तिडीकफलानि गुडबदररसैरन्यैर्वाऽप्पेवंप्रकारक्ष- मवल्लीकडंगरेोजयेत् । अम्लां वा यवागू रसमांससंस्कृती सपश्चलवणां पापयेत् । सुरां वा सपञ्चलवणामोदकां वा पापयेत् । पिप्पलीमरिचलव- - , १ ख. ग. सक्षारपि । २ क. संजीवति । ३ क. वा समधुयु। ४ क. प्रतिपानं । ५ क. मराजतां । ६ प्रलीयतेऽत्यर्थमुन्मी ! ७ क. संनीवति । ८ क. गतविशं १९ क. सर्वश° । १० ख. वागूर' ।

·११८ पालकाप्यमुनिविरचितो [ १ महारोगस्थाने गान्वितेन ताम्रचूडबहिणरसेन भोजयेत् । एतेनोपक्रमेण मुराव्यापदो मुच्यवे द्विरदः॥ इति मधपापत् ॥ धान्पव्यापदमिदानी वक्ष्यामः । पकं चाऽऽमं चातिमात्रमजीणाध्यस(श)न. समशनेषु भोजितो धान्यल्पापदमृच्छति ।। तस्पातिसारः प्रवर्ततेऽतिमात्रं दुर्गन्धिरामाशपादामः, पक्काशपाद्विदग्धः ।। तस्यैवमुत्पत्रव्यापदः सर्वधान्यानि मतिपेधयेत् । कवलं यवसैरेव वर्तयेत् । (ततोऽस्पाऽऽरग्वत्रिकटुकचित्रकविल्वगण्डीराटरूपकदन्तीसर्पपांश्च क्षोद- पित्वा गोमयसंयुक्तांन्प्रयच्छेत्कवलासक्तुभिर्वा । ततः संपद्यते सुखी ॥ इति धान्यव्यापत् ॥ अथ वारिम्पापदं वक्ष्यामः । अश्रान्तः सहसा पिपासितोऽतिमात्रं सदोपं शावार्थमयोगतः पीतं पानीयं व्यापदमृच्छति ॥ तस्यातिसारोऽतिमात्रमुदकपत्रवत्मवर्तते । जठरमाध्मापते वातबस्तिरिय सर्वतः पूर्णम् ॥ तस्मै कटुकनिम्बपत्रामलफकरञ्जफलत्रयदाडिमाजमोदाविडङ्गमियगुहरिद्रा- वेजोवती)पाठासक्ष्मसर्पपतगरकुष्ठ्ठलाचव्यांशुमतीदन्तीगण्डीरचित्रकदेवदाविन्द्र- पवाजाजिगजपिप्पलासर्जश्रीवेष्टकहिङ्गवचासैन्धवमुचिकायवक्षारविडसौवचल- रोमकाणि सपिप्पलीमरिचशृङ्गवेरचव्पाजमोदानि सूक्ष्मचूर्णाकृतानि प्रसन्नया पापपेत् । तृणैरेव पाणं ग्रहणी च वर्धयेत् । ततः संपद्यते सुस्ती ॥ इति वारिव्यापत् ॥ परिचारकैरज्ञानाद्वाऽतिलोभादतिसिद्धमसिद्धं वा पर्युपितं वा भौजितवतः संवत्सरस्थित सदोषं स्थानदोपान्वितं वा यवसं भक्षितवत उपधाभिर्वा, अवि- धिमयुक्ताभिरयोगतो मद्यमकाले त्वरया पीववतोऽस्नेहलवणां विधिविहितां वा विधां प्रयोगावियोगवियोगैरुपयुक्तवतो दुःसंमयुरोपधेरतिपसक्तिवन्तै(दिवा व्याधिरतिक्रियया वैद्यापराधाद्वा मप्रकृत्पाऽवस्थाप्रमाणानुचितपानपिण्डम- योगाद्वा शास्त्रमयोगस्पोपरोधाद्वा भवत्युपधाव्यापत् ॥ तस्यानाहोऽत्पथं भवति । तृष्णा चातिमात्रम्, मुखपरिशोपः, युरोपभेदः, * धनुराकारचिह्नमध्यस्थः पाठः कपुस्तके त्रुटितः ॥ १ क. °ध्यमन। २ क. °लराम । ३ क. स. °कृत्यनिन। ४ क. योगातियोग१५ क. °दनप्र १६ क. पुरुपभेदः।

·१२० पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- तत्र-मन्याशोफी मन्ययोर्भवति । सगदाशोफः सगदयोर्भवति । द्रोणीक- शोफ उरोद्रोण्या(म् भवति ।) अवच्छिन्नशोफोऽण्डकोशे (पायौ नाम्यां च भवति । गात्रशोफो गात्रापरयोर्भवति । शाल्मलीस्कन्धशोफो चाह्वन्तरे भवति । कदलीस्कन्धशोफः स्कन्धे भवति । तत्र यो कदलीशाल्मलीस्कन्धशोफो स्वनामसंस्थानौ भवतः । फेचित् 'कण्ठवाहोश्च' इति बुवते । ताबसाध्यौ । शुद्धशोफो ग्रीवायामसयोवंशे च सर्व फा)ये वा भवति । द्वावसाध्यौ मन्यावच्छिन्नशोफौ भवतः, द्रोणीकः प्रायशः। एवमेते त्रयो मन्यावच्छिन्नद्रोणीकशोफाः मायश एकाकारा भवन्त्युपक्रमतः । अभिपन्न(पणास्प च्छवीमाध्मापयन्ति कण्हूं च विविधां जनयन्ति । स एप मन्याशोफः सलिलामवाभिवर्धते मृदुश्चलश्च भवति । तद्यथा मनुष्या- णामिन्द्रियसंवि(नि)रोधात्, क्षीरेक्षगुडदधितिलपललमत्स्यानूपमांसरसभोजना- देव्यापामशीलानां कण्ठाश्रया गलगण्डका नाम प्रादुर्भवन्ति, एवमेव खल्लु नागानां स्नापुमज्जाभिपन्ना(पणा)नां च्वीमोध्मापपन्ति । तदेवं सायुमज्जा- ध्माने कण्डूभूते द्विविधा प्रतिक्रिया चैपां भवति-अन्तम्मतिक्रिया, बाज्ञम- तिक्रिया चेति ॥ तंत्र श्लोकः- महांश्चा(प्य)पभिचारी च पाणाश्चापि रुणद्धि वै । तस्माद्यनेन कुशलस्तस्य कुर्याचिकित्सितम् ।। यस्तत्र शुद्धशोफः स पडिधो भवति ।। यः सर्वश्चयथभूतस्तं निरीक्ष्प यथाविधि । शुद्धशोफ तु विज्ञाय भिपकर्म समाचरेत् ॥ तस्प भेदा वातपित्तकफशोणितसंनिपातेभ्य आगन्तवश्चेति । एपामुत्पत्ति- निदानं चिकित्सितं च पृथक्पृथग्विभागेन वक्ष्यामः ॥ तत्रातिमरोधदौर्बल्याहुःस्थानशपनात्कटकपापरूक्षभोजनादतिकमसेवनाच प्रकुप्पति पवनः । स पितो मृदु चञ्चलं च शोफ जनपत्ति हस्तिनः । स सर्वाङ्गसंचारी स्थानात्स्थानविसी शीतस्पर्शे शीते विवर्धते, उष्णे विलीयते, - रक्षाभश्च भवति । * धनुराकारमध्यगपाठः कपुस्तके न । १ क. °दल्यवायानां शी° । २ क. °माध्याप° । ३ ग. कण्डूते । ४ क. अतः । ५ क. "कित्सकम् । ६ क. सर्वाङ्गचारी।

·१७ शोफाध्यायः हंस्त्यायुर्वेदः। १२१ तेन मुह्यति चमति, व्याददाति मुखं गजः, स्तब्धगात्रो गाढमूत्रपुरीपो भोजनकवलकुवलद्वेषी च भवति ॥ तस्मै तैलपानमभ्यङ्गं च दद्यात् । (*ततः शृङ्गवेरश्योनाकसोमवल्कपिप्प- लीचित्रककुटनकरवीरार्कखदिरकुष्ठतालीसपत्रैश्चैनं कल्कापिष्टदलमनुलेप- येत् ।) अथवा-तिलपिष्टलवणतन्दुलकिपवैस्तकपालसिद्ध रात्रिपर्युपितैः मलेपयेत् । अथवा-जलवरसत्त्वानां मांसमेदःकदम्बवल्लीवदरमण्डैस्तकद- ध्यम्लसिद्धः सुसोष्णैरानपेभ्यः प्रलेपयेत् । अथवा-स्पोनाकतालपत्रीमेपश- जीवंशपत्रिकाकाइमर्यकुलिङ्गाक्षीपाटलीविल्वारग्वधशोभाञ्जनकक्षुद्रसपैथूणी- कृतस्तक्रदध्यम्लोवाचितैः प्रलेपपेत् । शुकनासाकाकादनीवरुणकमवहातिल- पिष्टावलातिबलाशोभाञ्जनकबीजक्षुद्रसपैश्भूर्णीकृतस्तकदध्यम्लसिद्धैः सुखो- प्णः प्रलेपपेत् । सामुद्रलवणवदरशतपुष्पाहरिद्राद्वयपुनर्नवायत्तूरकपत्रचित्रक- गृहधूपगोमासैः पञ्चमूलक्वायतकदध्यम्लसिद्धैः सुखोष्णैर्वहुलमनुलेपयेत् । सलवणवालुकपा वा श्लेष्मान्तकसंसृष्टपा प्रलेपयेत् । कृशरांचा युक्तनेहलवणां कृत्वा तयैव सुखोष्णपा प्रलेपयेत् । पूर्वाह्ने चैनं पिप्पलीमरिचशृङ्गवेरचूर्णव्या- मिश्रितां चिरस्थितां सपञ्चलवणां पायवेत्सराम् । अश्वमूत्रं वा विडङ्गचूर्णसं- युक्तं पापपेत् । कोद्रचोदनं चैनं सर्पपकल्फम्पामिश्रेण सौवीरकेण भोजयेत् । अधचा पिप्पलीमरिचशृङ्गबेरफल्कसंसृष्टेन कुलत्यरसेन भोजपेत् पार्वती चास्य यवसमुपहरेत् ॥ तत्र श्लोको- क्रमेणानेन राजेन्द्र यस्तु कुर्यास्क्रियाविधिम् । शोफ तस्यापनयति भिषकर्मविशारदः॥ प्रदेः स्वेदनाभ्यः प्रयत्नैः पानभोजनः । यस्तु कुर्याद्विपर्यस्तं स हन्याहिरदं नृप ॥ इति शुद्धशोफसामाग्पप्रतिक्रियापपोपः। अथ शोफे वातिके स्वेदकम वक्ष्यामः । घटीमृत्तिकानाडीतापिकाफलपिण्ड- सलिललवणपापाणः स्वेदपेत् । यथायोगं सुरसासुमनानिर्गुण्डीमधुकारुचक वंशवारीकनिकाक्षीपत्रभस्तिलपिष्टलवणसंयुक्तैर्महास्थाल्यां क्वार्थापत्वा निवाते देशे तैलाभ्यक्तशरीरं नाहीस्वेदेन स्वेदयेत् । एतेनैव च करकेन मूत्रः •सरकरभतुरगमहिपाश्वतरवराहाणां स्वेदः कार्यः । अपामन्यतमस्य मांस. * धनुराकारमध्यस्थपाठ. कपुस्तकेन । १२ वर्णित ।

·पालकाप्यमनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- स्तिलपिष्टलवणसंयुक्तैर्नाहीस्वेदं पुर्यात् । एतेपामेवास्थिभिरस्थिस्वेदः, पुरीषैः पुरीपस्वेदः । सर्वश्वयधूनां चोपशमनापास्थिमांसशकस्वेदाः प्रदातव्याः। पित्तशोणितात्मकेन प्रयोज्याः पर्यवसाने वा मयोक्तव्याः ॥ तत्र श्लोको- इति व्याधिपशमनाः सर्वेषां हस्तिनां हिताः। अस्थिमांसशकस्वेदा मूत्रस्वेदाश्च कीर्तिताः॥ पणो हृदयं नेत्रे स्वेदयेन्मृदु वा न वा । नित्यसूक्ष्मपरीतानि स्थानान्येतानि 'तेजसः ।। भूयः स्विन्नशरीरस्प हरिद्राजमोदकुष्ठवचालशुनसैन्धवपिप्पलीमरिचबिल्व- मृद्धीकाशतपुष्पादेवदारुपृथ्वीकाभिर्दधिमस्तुपिष्टाभिः सततं वातशोफमनुलेपन फारयेत् । पूर्वाह चैनं विल्वानिमन्पश्रीपर्णीवरुणकपाटलानिहपक्कं तृत्रि) पृत्स्नेहं पापपेत् । जीणे नेहे चास्प जाङ्गलं मृदु हरित पवसमुपहरेत् । शाल्पो- दनं चैनं भोजयेत् । भोजनार्थमपि चास्य मत्स्पमांसं मुसंस्कृतं दापयेत् । वाराहं वा रसं युक्ताम्ललवणस्नेहं दद्यात् । रसं वा कौलत्थं युक्तस्नेहलवणं दद्यात् । करीपेण चास्प शय्यामागं प्रकल्पयेत् ॥ तत्र श्लोकः- एतेन क्रमपोगेन स्वयधुं पवनात्मकम् । साधपेत्कुशलो वेद्यो दृष्टकर्मा विचक्षणः ॥ इति वातशीफः॥ अथाम्ललवणकटुकविदग्धातिमोजनादुष्णोपयोगेभ्यः पित्तं प्रकुपितं शोफ- मुप्पा महातमः पादयति ॥ स पाण्डुरुष्णगानः शूनश्च भवति वारणः सर्वाङ्गाणि चास्प दोषधातुमको पात्मभिद्यन्ते, तेन वेदनातॊ मुहुर्मुहुर्मुखं व्याददाति स्तम्भमाश्रयति श्चसिति परिधमति वमधु हस्तेन गृहीत्वा श्वयधुमभिषिञ्चति वमति, न स्थानशय्यास शर्मोपगच्छति । परिदुर्मना यवसकवलकुवलभोजनं व नाभिनन्दति । दहते चात्यर्थम् । स दशमानः स्थानान्यन्यानि गच्छति सलिलाभिकारी, कर्ण- तालाभ्यां मन्दं परिवीजति शीतमभिनन्दति, उष्णद्वेपी रात्रौ मुसनिद्रश्च भवति॥ तस्मै त्रिफलायुक्तं सर्पिष्पानं दद्यात् । पौण्डरीकलशुनोरुबूकहंसपाति- * 'मुष्ण महान्तं संपादयति' इति पाठः स्यात् ॥ १ क. तेजसा । २ क. 'कादिमि १३ क. रहितं । ४ क. परिचीयते । :- ·.. १७ शोफाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। १२३ विपाः कल्कपिष्टाः शृगालमकरशिशुमारशशकमांसः मेहं पाचयित्वा प्रलेप. पेत् । अथवा प्रपौण्डरीकदेवदारुपोत्पलकुमुदकहलारसुनिषपणककुवलपता- ' मरसैः क्षीरपिटतयुक्तः प्रलेपयेत् । चन्दनाशीरसारिवाकुशमूलधत्तूरैः क्षीर- पिष्टः सपिस्निग्धैः प्रलेपयेत् । अथवा--पदकोशीरमधुकगृहाटकेशुवालिका- नलनलिनकुमुदकदलीमूलैः कुवलपकरवीरोत्पलकलारवर्धमानकवेतसक्षीरव- क्षमनिपण्णकः क्षीरपिष्टदेधिसंयुक्तः सतत्तमनुलेपनं कारयेत् । शिरस्थाश्च यथापोगं नवान्कुम्भान्वारिपूर्णान्परिश्रा(सावयेत् । जलादैश्च तालवृन्तै- वजियेत् । पूर्वाह्न चैनं मधुशर्करातुगालीरीकाकोल्यादिसिद्धं सर्पिः पायपेत् । गात्राप्यस्याभ्यञ्जयेत् । पिचुमन्दमेलककुशगडूच्यारखधपटोलीशतावरीमृद्धी- काच संहृत्य जलद्रोणेऽपि विपाच्य चतुर्भागावशिष्टं काथं सशर्कर पायपेत् । शाल्पोदनं लावतित्तिरिक्रकरऊर्कुटकपिञ्जलानां रसेन घृतयुक्तेन भोजयेत् । दृष्टिपण्यंशुमतीफणिज्जकसारिवानिहिपक्केन वा मुद्यूपेण घृतस्निग्धेन भोज. येत् । स्थानं चास्य शीताभिरदिः सेचयेत् । नानाविधसरभिकुसुमोपकीणी च शाला फारयेत् । पवसान्यस्मै हरितमृदूनि मधुरविपाकानि दद्यात् । बहि- श्चास्प शालापाः शय्यामागं कारयेत् । न वा, कटुकां घूयात् । न चैनं प्राजनाइशदण्डैरभिहन्पात् । मनश्चास्प वंशवीणादिभिगीनघोपैश्च प्रसादपेत् । ब्राह्मणानि सामानि पाठयेत् । तत्र श्लोकः-- तीवो घेप भृशं व्याधिः वयथुः पितसंभवः । तस्माद्यनेन वैवस्तु रोगमेनं प्रप्ताधपेत् ॥ इति पित्तशोफः॥ अय शिशिरमधुभोजनादतियोगादव्यायामाच कफः संभवृद्ध आध्मातमिव फठिनघनशीतसूक्ष्मवियुक्तं श्वपयुमुपजनपति ।। स पाण्डः शीतः स्निग्धो महान्कठिनश्च भवति । ततस्तेन व्याप्तः संभवति गण्डुभिः जिग्यसंस्थानःस्तब्धगात्रोऽदृश्यद्रोमा स्वमशीलश्च भवति वारणः । तस्प फण्डरत्ययं भवति । उष्णमभिनन्दति । शीतद्वेपी भोजनं नाभिनन्दति गम्भीरवेदी च भवति ॥ तस्प चिकित्सितं पारुपास्पामः कटुतिकफपापतीक्ष्णोष्णानि भोजनानि १२. "मुदिनीम्॥ २ . कुपट! ३ क. नागनां । ४ प. निरोगा। ५. यन्ति ।।

·१२४ पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- दद्यात् । शृङ्गवेरदरिद्राद्वपिप्पलीविडङ्गदिङ्गपुनर्नवाकल्कपिष्टः सलवणैस्तैला- भ्यक्तं प्रलेपयेत् ॥ प्रलेपश्च पिप्पलीगृङ्गवेराजमोदकुष्ठतगरदेवदारुवचातालीसपत्रहरिद्रातिवि- पाचविका(भिः) हस्तिमूत्रश्लक्ष्णपिष्टा(भिः) भुक्तसंयुक्तान(भिः) कार्याः(य) सप- ञ्चलवणमरिचपिप्पलीशृङ्गवेराजमोदचित्रकविडङ्गवचारहधूम(पोहरिद्रामिः प्रले. पयेत् । अथवा-अर्कवरुणकरवीरतीक्ष्णगन्धालवणैस्तैलाभ्पक्तं मलेपपेत् । स्वेदेश्च पूर्वोक्तः स्वेदपेत् ॥ तत्र श्लोकः- कवलैः कटुकैरतीक्ष्णैस्तथा तीक्ष्णैश्च भोजनैः। प्रच्छन्नैः स्वेदनैश्चैव कफशोफ प्रसाधयेत् ।। इति कफशोफः ।। सांनिपातिकशोफश्च सर्वशोफसामान्यलिङ्गान्वितो भवति । तस्य सर्वशोफ- सामान्यप्रतिक्रियां कुर्यात् ॥ तत्र श्लोकः- एतैरेवापधैः सर्वैः श्वपy सांनिपातिकम् ।। साधपेत्कुशलः सम्परपथायोगं चिकित्सकः ।। इति सांनिपातिकशोफः॥ अथ सक्षोष्णाम्ललवणकटकतीक्ष्णरसातिपोगादुपणे चातिमात्राध्वकर्ममयो- गादतिकर्मसेवनाचासकमकुपित हस्विनः सुकुमार स्निग्धं महान्तं शोफ सोप्माण- मुपजनयति ॥ तेन स गजः शूनो रक्ताभश्च भवति, उष्णद्वेपी सलिलयासं नातिभसक्तमुप- युते । पित्तशोफलिङ्गान्वितश्च भवति ।। तस्मै मधुरमृदुशीतस्निग्धानि भोजनानि दद्यात् । मलेपैश्च पूर्वोक्तः शीत: मलेपयेत् । अथवा किंशुकपियालसर्जतिन्दुकीनां त्वग्भिः कल्कपिष्टाभिधृतगु- डयुक्ताभिः प्रलेपपेत् । (एतां त्वच संस्कृत्य कृतवेधनत्वचा सम्यक्संक्षुध द्विगुणेनाम्भसा सहाधिश्रयेत् । अर्धावशिष्टेन चानेन कायेन घृतं पक्त्वा तेन पानमभ्यङ्गं च दद्यात् । पूर्वमेव वृतैनाभ्यज्प शोणितमोक्षणं च कुर्यात् । मोक्षितशोणितस्य च पलाशसर्जार्जुनतिन्दुक्यसनमधूकामलकविभीतकतिनिस- * धनुराकारमध्यस्थपाठः कपुस्तके न ॥ १. सर्वस्य शो°१२ क. पूर्वः। ३ क, रसनियो। १ क. सोमणाऽ. नुप । ५ क, शून्यो । ६ क. पभः।

·१७ शोफाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। (शोपियालानां त्वग्भिः कल्कपिष्टाभिः प्रलेपनं कारयेत् । हरिद्रायहधूमल- शुनसैन्धवपिप्पलीमरिचशृङ्वेरतगरसर्पपकुष्पवृद्दतीफलैः प्रतिचूर्णनं कारयेत् । विश्रा(साव्यमाणे रक्ते शाल्पोदनं मुद्गयूपेण घृतस्निग्धेन भोजयेत् । क्षीरिणां च वृक्षाणां फडंगराण्यौदकानि च पवसानि मधुररसान्वितानि मृदुहरितान्य- नूपजानि दद्यात् ॥ तत्र श्लोक:- एवं रक्तात्मजे कर्म श्वययौ परिकीर्तितम् । यच पित्तात्मजे मोक्तं कार्य तदपि भेषजम् ॥ इति रक्तशोफः॥ अथ वक्ष्यामि वै शोफमुत्पन्न वातशोणिवात् ।। विशेषेणोपलपेत स गावपरेषु च ॥ १ ॥ अम्लादिभोजनाद्रौपादुष्णादस्पन्तभोजनात् || अकस्मात्सततस्थानाद्गात्रविक्षोभणक्रमात् ॥ २॥ पतनाद्यैश्च नागानां कुप्पेते वातशोणिते ॥ शोफः संजायते तेन तस्मात्तु गुरुवेदनाः ॥३॥ पादस्तम्भश्च नागस्य संधिविश्लेप एव च ॥ अत्यर्थ चैव दीर्घल्पं न चाऽऽहाराभिनन्दनम् ॥ ४॥ विद्यात्तस्प तु नागस्य शोफपस्थिसमाश्रयम् ॥ रक्तो वा यदि वा श्यामः शोफः समुपजायते ॥५॥ तेनातिवेदना वाऽपि स तु मांसाश्रपो भवेत् ॥ प्रपोण्डरीके कछुफा सारिये द्वे तथैव च ॥ ६॥ मञ्जिष्ठा त्रिफलां चैव पपसा सह पा()पयेत् ॥ ततो घृतविमिश्रेण शोफ करकेन लेपयेत् ॥ ७॥ गोधूमचूर्णमथवा संसृष्टं पयसा सह ॥ अजाक्षरिण संयुक्तं तस्प लेपं तु कारयेत् ॥ ८॥ (तालीसपत्रं मांसी च दाडिमं कुष्ठमेव च ॥ दे हरिद्रे ध्यपणो मञ्जिष्ठा परफेसरम ॥९॥ * धनुराधारमध्यम्यपाठ कपुस्तके न । १ क. मतिर्ण । २ क, °माण रक्तशा । ३ स. ग. पित्तात्मके । ४ क. यस्मात्त । ५ क. रोगाभयो। गपाययेत् ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- अजमोदा विडङ्गानि दन्ती चापि शतावरी ।। नीलोत्पलानि द्राक्षा च विशल्पा देवदारु च ॥१०॥ मरिचानि च पिष्टानि घृतेन सह पाचयेत् ।। पानमन्पश्चनं चैव सर्पिषा तस्य कारयेत् ॥ ११॥) पिप्पली सैन्धवं चैव नृ(त्रि वृद्दग्धा तथैव च ।। पी(प)पयेत्कल्कपिष्टानि गोमूत्रेण तु संसृजेत् ।। १२ ।। सैन्धवेनाथ वे भूयो लवणेनैव चूर्णयेत् ॥ विरेचनीयं देयं स्यानागं विज्ञाय वर्मतः ॥ १३ ॥ विरिक्तमथ विज्ञाप च्युतदोषमनेकधा ॥ (*संस्कृतैर्मत्स्यमांसैश्च यवागू पाययेततः ॥ १४ ॥ मत्स्पांसरसैश्चैव तं नागमनुपापयेत् ॥ नित्यं पाने च सेके च देयमस्मै मुखोदकम् || १५॥ 'पिप्पल्पः सारिवा चैव त्रिफला देवदारु च ।। मृद्वीकाश्चापि संहृत्य कल्कपिष्टानि कारपेत् ।। १६ ।। घृतमण्डे समालोड्य पाचयेन्मृदुवह्निना ॥ वातशोणितशान्त्यर्थं का तेनानुवासनम् ॥ १७ ॥ अथवा स्थापन कार्य रोगशान्त्यर्थकारणम् ॥ याप्यस्यैव क्रिया प्रोक्का वातशोणितशोफजा ॥ १८॥ इति गात्रजशोफः॥ अथाऽऽगन्तुशोफः शरशक्त्यसितोमरपरश्वधपरशुभिण्डिपालदण्डदन्तमा- जनानामभिघातादत्यायतचिरनिवन्धनाद्धृष्टदष्टामिदग्धाश्मलोष्टाभिघातान्मि- मालासोपचारादेवमाद्रिभिन्य शाभिघातेरणानां श्वयुथुरभिनिवर्तते ।। तस्य पित्तश्वयधुवद्वेदना लिङ्गमिति निर्दिशेत् ॥ चिकित्सितं चास्य नेहपानभोजनाभ्पङ्गपरिपेकपदेहः कार्पम् । पूर्वोद्दिष्टः क्रियापथश्च । शोणितमोक्षणं च पित्तश्वपधुचिकित्सितं कुर्यात् । णं चास्प द्विवणीपोपचारेणोपक्रमेत् ॥ भवति वान श्लोकः- * धनुराकारमध्यगतः पाठः कपुस्तके न । इतः पूर्व कपुस्तके सैन्धवेनाथ संभूयो लवणेनैव चूर्णयेत्' इत्यधिकः पाठः । १क. नामि । २ क. भिवर्धते । ३ ख. °धुवचिकि ११ क. स. + प्रणश्चास्य।

·: १७ शोफाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। १२७ पित्तशोफे मया राजन्यदुक्तं लिङ्गभेपनम् ॥ तत्सर्व पत्नतो विद्यादभिघात चिकित्सकः ।। इत्यागन्तुशोफः॥ श्वयथुर्विषसंसृष्टो यस्प नागस्य जायते । (*तस्य मन्त्रीपधैः कार्यः पूर्वोद्दिष्टैः क्रियापथः ॥१॥ क्षीणशोणितमासस्य श्वपधुर्यस्प जायते ।) पथानिबृंहणं तस्य सम्पग्भवति साधनम् ॥ २॥ मन्यागतं श्लेष्मशोफं सांनिपातिकमेव च ॥ वातावैच्छिन्नशोफ तु स्वेदैः पूर्व समाचरेत् ॥ ३॥ अनन्तरं प्रच्छ(पोञ्छ)पित्वा प्रतिसंचूर्णपेत्ततः ।। पानभोजनमप्यस्प लवणाम्लं विवर्जयेत् ॥ ४॥ आहारैस्तितकटुकैः कषायैः समुपक्रमेत् ॥ पाण्डिकोशं नाभिं च ग्रेन संछाध तिष्ठति ॥५॥ कफवातात्मकस्तेन शोफोऽवच्छिन्नसंज्ञितः।। अतःपरमसाध्यान्वक्ष्यामः॥ गुदमन्याकण्ठगलकपोलनाभिमेदजघनपेचकाण्डकोशसगदाष्टीव्येषु पस्य शोफ उत्पद्यते न च पवसकवलकुवलभोजनान्पभिनन्दति, उत्पन्नारि. टश्च वारणः, तमसाध्यं विद्यात् । तेषां प्रदेशकविभागजीपोत्सर्गकालममाणं लक्षणज्ञानं च पृथक्पृथग्विभागतः सामान्येन चारिष्टज्ञाने वैश्पते ॥ तत्र श्लोकः(का)- रिष्टमाप्तं तु मातडं दृष्टदेव परिवर्जयेत् ॥ साध्यं तु साधपेद्वैद्यः शास्रोद्दिष्टेन कर्मणा ॥ विश्रा(साव्यमाणश्वयथोर्जलं यस्मात्प्रवर्तते । कदलीस्कन्धशोफ तु तमसाध्यं विनिर्दिशेत् ।। विधाकवलयासानामद्वेष्टा हृष्टमानसः । सम्यग्जानाति संज्ञां च ( ताहक्शोफोऽपि सिध्यति ।। 'कदलीस्कन्धश्चेति निरायतः। शोफस्तत्प्रतिरूपेण कदलीस्कन्धनं विदुः ।। *धनुराकारमध्यस्थ, पाठो नास्ति कपुस्तके । ""द्वयोरपि ख. ग. पुस्तकयो- रक्षरपञ्चकं त्रुटितं नोपलभ्यते । १ क.°वच्छन्न र क. प्रयच्छित्वा ।ग, पृच्छयित्वा।३ क. देशैविभा १४ क. वक्ष्यन्ते । + ·१२८ . पालकाप्यमुनिविरचितो [ १ महारोगस्थाने- यस्य क्षीणस्प नागस्य ) शोफो भवति पादतः । विच्छिन्नः कठिनो वक्षः शुद्धं रक्तं श्रासावत्यापि ।। न चारपथं विपहते शीतमुष्णं च वारणः । शाल्मलीस्कन्धशौर्फ तु तमसाध्यं विनिर्दिशेत् ।। उत्पद्य च विगच्छेद्यो विगत्प पुनरेति च । कपोलपायुमन्यांमु शोफः सोऽपि न जीवति ॥ एकाङ्गं सू(शू)पते पस्प न च खादितुमिच्छति । स्थाने स्तम्भवलश्च स्यान्न स जीवति तादृशः ।। यस्य मन्ये च नाभिश्च जघनं मदमेव च । पेचकश्चापि वर्धन्ते न स जीवति तादृशः ।। अण्डकोशः सनाभिस्तु पस्य वर्धत वेगतः । उरश्चासौ च सहसा विगत्य प्रतिपद्यते । सगदे च यदा माप्तः स शोफो यस्य हस्तिनः । तदा तेन स शोफेन मासादूवं न जीवति ।। (*क्षीणशोणितमांसस्प वर्धमानस्य हस्तिनः । अष्टीव्यः सहसा सोऽपि मासादूल न जीवति ।) मन्ययोर्यस्य लक्ष्पेत श्वपधुर्जलचञ्चलः । दौमनस्यं च सहसा सोऽष्टरात्रं न जीवति ॥ अश्मना सह तुल्पस्तु श्वयथुर्जायते नृप । वइक्षणौ वस्तिमाश्रित्य (दाहरागसमन्वितः ॥ वर्धते चापि जलवत्समन्ताद्धहुवेदनः। नवादाद्वारणस्तन शोफेनाऽऽतो विपद्यते ॥ कर्णसंधि समाश्रित्प) श्वयधुर्यस्य जायते । वेदनागाढवहुलो विवृद्विमुपगच्छति ॥ ग्रासं न सेवतेऽत्यर्थ मुहुरुद्विजते द्विपः। प्राप्तशोफः स मानदो दशाहं नाविवर्तते ॥ भूपिष्ठं पस्य गात्रेषु शोफो नागस्प जायते । अमिदग्धनिभैः स्फोटेः समन्तादेचिरस्थिरः॥ * धनराकारमध्यस्थः पारो नास्ति कपुनके। १ क. ग. उरभासौ । २ क. दस्थिरः स्थि । ग. दातरः थि ।

·१७ शोफाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। १२९ श्वयथुस्तस्य नागस्य विसर्पति समन्ततः। अथवा नीलरक्तामः श्वेतैर्वाऽपि समन्ततः ।। पवोदकमकाशैश्च साश्रा(स्रावैर्वहुवेदनैः। ततस्तला विशीर्षन्ते विक्कापाणिनखैः सह ।। तमीहग्लक्षणं नागं भिग्विद्याद्गतायुपम् । इटिकामतिसंकाशः श्वयथुर्गुरुवेदनः ।। श्वक्षणैरसिरन्धे व सोऽपि कष्टतरः स्मृतः। इति शोफाः समाख्याता ये न शक्याश्चिकित्सितुम् ।। न तानुपचरेज्जावाशोफान्दृष्ट्वा चिकित्सकः । अथ विलापनम् ॥ करवीरतगरकुष्ठकिरातकलालीगवेधुकशाल्मलीनालकपिस्थाडोल्लवि- स्वहरिद्राद्वयपुनर्नवामलककालाकाकादनावाणटि(तिन्दूकभद्रदारुसरलराना- प्रिपॉशतपुष्पाभिप)कल्कपिष्टाभिर्बहलमनुलेपयेत् । एतैरेव सुखोष्णैः क्षार- लवणकिण्वसंयुक्तः पाचनभेदनानि योगवित्कुर्यात् । वर्धमानानां शोफानां यथा- पोगं चतुर्विधैः शबैहिमुखोत्पलपत्रकुठारकवत्सदन्तैश्च रक्तमपनपेत्, जलू- कालावुशृङ्गैर्वा । साहेप्टाविडङ्गलवणचूर्णंश्च प्रतिचूर्णनं कारपेत् । वातकोपस. मुत्थे पित्तसमुत्थे पिप्पलीसैन्धवलवणैः समभागसंयुक्तः प्रतिचूर्णनं कारपेत् । विश्रा(ला)व्य चैनं घृतेन शतधौतेनाभ्यञ्जयेत् । कटुकरोहिणीमरिचलवण- चूर्णः सर्पपमित्रैः कफात्मकमवचूर्णयेत् । एतैरेवौषधैर्यथोक्तैः सांनिपातिकमा पाचरेत् ॥ तत्र श्लोका- करोति शिथिलं शोफ दोपं च समुदस्यति । दाहस्य चाऽऽयति हन्ति तस्मादु(द्रोक्तं प्रमोक्षयेत् ॥ अनेनोपक्रमेणैते शोफाः पशान्तिमुपगच्छन्ति । इत्येतेषु पद्म शोफेषु यथासात्म्यप्रकृतिदेशकालबलावलं वयश्चावेक्ष्य शोणितमोक्षणं कुर्यात् ।। शोणिते वर्धिते चैव बलं तेजश्च वर्धते । शोणिते क्षीयमाणे तु क्षीयन्ते सप्त धातवः ॥ * 'वक्षणोरसि' इति स्यात् । १ ख. इतिका । २ ग. विलेपनम् । ३ क. °लाद । ४ क. ख. °टिण्टक । ५ क. "नेन प्रत्युपशोक । - १७ ·पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- देहिनां शोणितं विद्धि माणायतनवर्धनम् । मात्रया रुधिरं तस्माद्दुष्टमप्यपकर्षयेत् ॥ ये चैषां प्रलेपा उदिष्टाः, तेश्च यथायोगं यथादोपं वारणमामुखनखेभ्यः प्रलेपयेत् । शस्त्रकर्मोपजातांश्च प्रणान्प्रभेदनसमुत्यांश्च द्विवणीयोपचारेणोपक. मेत । शोफानां च शैथिल्पं दोपाणामपकर्षणं दाहोपशमश्च भवति रक्तमोक्षात, तस्माच्छोणितमोक्षणं कुर्यात् । द्रोणीकशोफस्य निदानं लक्षणं चिकित्सितं च स्थाने द्वितीये वक्ष्यामः । तत्र श्लोकाः- शोफस्य द्विविधा सिद्धिरिति मे निश्चिता मतिः। विलीपते वाऽप्यले च 'वणीभूत्वाऽथ शाम्पति ।। तस्मादालेपनैः स्वेदैः प्रच्छन्नाभ्यञ्चनैरपि । अनगन्तुं शनैः सम्यक्प्रयतेत चिकित्सितुम् ॥ आहारांश्च विद्यारांश्च यधास्वं च क्रियापथम् । शोफानां नाशने राजन्ययाशानं प्रपोजयेत् ॥ अधिकारस्तु कर्तव्य आत्मनः सिद्धिमिच्छता । असाध्यं वर्जयेचैव साध्यं च समुपाचरेत्॥ अल्पो वृत्तश्च कठिनो अन्थिरित्यभिधीयते । पृथदीर्घश्च शोफः स्पाद्विद्रधिर्गजकुम्भवत् ।। इति शोफाः समुद्दिष्टा ये न शक्पाचिकित्सितम् । न तानुपक्रमेत्माज्ञः शोफान्दृष्ट्वा चिकित्सकः॥ दाते पैत्तिकः शोफश्चलो भवति वातिकः । श्लेष्मणां तु स्थिरीभूतः समाध्मातश्च शीतलः॥ संशष्टः सर्वरूपेण सांनिपातस्य लक्षणम् । योगवाही परं वायुः संयोगादुभपार्धकृत् ॥ दाहकत्तेजसा युक्तः शीतकृत्सोमसंश्रयात् । गतिर्वातं विना नास्ति गौरवं न कफाहते ।। न च पिताहते पाको विप्तपो वाऽपि वियते। इत्पनीसालफाप्यो राताऽदेन प्रचोदितः ।। इति श्रीपालकाप्पे हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने महारोगस्थाने शोफाध्यायोऽष्टादशः (पः सप्तदशः) ॥१७॥ 'प्रणीभूय' इति तु युक्तम् ॥ १ ग. °यन नि। २ क. "च्छति ॥ अ° 1 ३ क, गृक्षध । ४ कोमण। + ·खेदाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। अथाष्टादशोऽध्यायः । . " , भूपोऽङ्गराजा पोवाच पालकाप्पम्-'भगवन्ये विमे द्विरदपतयो वातश्ले- पमविकारैः सगदामन्पास्तम्भद्रोणीकावच्छन्नगात्रापरहस्तग्रहोत्कर्णकस्तम्भा- दिभिः पीड्यन्ते बहुविधवेदनागुरुत्वादुश्चिकित्स्या दृश्यन्ते तेषामुपशमनार्थ कसिविधः स्वेदः, कः खेदोपचारः, तथा रक्तपित्तविकारे वक्रविकारेषु बहुवि- धोपपोगाच्छीतक्रियाविधिश्वेह भगवत्ता विकल्पिताः, तेषां कथमसम्पक्स्विना- तिस्विनानां लक्षणं विजेयं भवति । कथं स्वेद्याश्च हस्तिनो विज्ञयाः कः स्वेद- काला, के च ते स्वेदगुणाः । एतत्सर्व भगवन्वक्तुमर्हसि ॥ ततः मोवाच भगवान्पालकाप्यः-इह खलु भो(ना)गानामनेकविधाः स्वेदाः। तद्यथा-वापीस्वेदः, भङ्गस्वेदः, शं(संफरस्वेदः, फालस्वेदः, पिण्डस्वेदः, नाडी- स्वेदः, मेहस्वेदः, पुरांपस्वेदः, कूपस्वेदः, घटीस्वेदः, अस्थिस्वेदः, मांसस्वेदः, मृत्तिकास्वेदश्चेति । तेषामुपवारं वक्ष्यामः ॥ तत्र वापीस्वेदः वापीमपि विधायाऽऽयामविस्तारैर्यथाहस्तिममाणां सुखावतारां दृढतरां खानयेत् । सामिष्टकाभिदृढतटों कारपेत् । एतामच्छिद्रां बन्धयेत् । मुधो- पलिप्तां कृत्वा तत्र तोयं प्रक्षिपेत् ।संपूर्णतोपामिवणेच लोहगुडपापाणैः पानीयं वापपित्वा वारणं श्वयधुपीडितमवगाध पत्रभङ्गानेवान्मक्षिपेत् । अशोककरवी- रवशिरवसकान्खण्डशः कल्पपित्वा शल्लकीसवकनिर्गुण्डीमधुकवासन्तीबृहत्य- शुमतीष्टष्टिपणीगोक्षुरफशोभाञ्जनकमधुशियमुरसारोहीतकार्कविल्वामिमन्यवा- भूद्वपशतावरीकुवेराक्ष्यपेहिवातारलुकलिङ्गाक्षीनीपासनधावकीकर्णिकारकपि. त्यास्फोतावफर्णनवमालिकापाटलाश्रीपण खदिरारग्वधाटरूपकाजकर्णवकारी- शोर्यकाश्मन्तकपलाशटिण्ट(तिन्दुकानाम्, एवमादपो पे-पान्पे वावमा वृक्ष गणाः, वेषां च पत्रभङ्गैस्तिलपिष्टलवणकिण्वसंयुक्तैः मुतोष्णेरिणमम्पज्प वाप्यां परिपेचयेत् । ततो यथायोगं स्वेदयेत् ।लोहगुडपापाणांश्च भूपो भूपोऽ. मिवान्कृत्वा.स्विद्यमाने मातले वाप्यो प्रक्षिपेत् । तस्मादेष वापीस्वेदः ॥ एवानेव पत्रभङ्गाकपालभृष्टान्कृत्वा तत्र वालुकाः प्रक्षिपेत् । तत एवमेव च पत्रभङ्गान्कपालभृष्टवालुकागन्मुिखोष्णान्मृत्वा पाणिभ्यां पुनः पुनः परि- मार्जयेत्स्वेदयेत् । ततोऽभ्यज्य सगदामन्योरःकण्ठगलरुपलिगात्रस्तम्भान्य- थापोगं वा लिपवा भडस्वेदेन स्वेदयेत् । तस्मादेष भङ्गस्वेदः कार्पः।। १ ग. तदोपैविकार क. हवे' । ३ ग. तकिया। ४ . °मृतिर । ५ फ. मनुश्य या ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- गोवराहाजानां मूत्रपुरीपाणि पपसाऽऽलोड्य पूर्वोक्तांश्च पत्रभङ्गानाहत्य क्वाथ- पेत् । ततः स्वैस्तिलपिटलवणकिण्वसंयुक्तैः स्वेदयेत् । वातश्लेष्मविकारेखव- (विच्छिन्नस्वेदपोगाः पूर्वोक्तद्रव्यसंयुक्ताः पत्रभलाः स्वेदोपचारबद्भवन्ति । गोजाविखरोष्ट्रमहिपाणां मूत्रपुरीपाणि पपोदधिपत्रमतविमिश्राणि मुखोष्णानि कृत्वा वारणमम्पज्प वहलमनुलेपपेत् । सगदावच्छिन्नमन्यास्तम्भोत्कर्णक- द्रोणीकशोफांश्च पिण्डस्वेदवदुपचरेत् । उपचारमवन्तं संकरस्वेदेन स्वेद- पेयुः । तस्मादेप संकरस्वेदः कार्पः॥. पुस(प)शणभूलकैरण्डवीजानि सिद्धार्थकतिलपिष्टलवणकिण्वमापाणां चूर्णानि सुरया पयसा वा साधं कृत्वा तेन सुखोषणेन वारणमम्पप बहल. मनुलेपयेत् । ततः पदान्तरितं कृत्वरण्डार्कपत्रैः परिच्छाद्य तममिवणैः फालैः समन्तात्परिवारयस्ततः कटिचरणगात्रापरस्तब्धाङ्गानि च पथायोग फाल- स्वेदेन स्वेदयेत् । तस्मादेप फालस्वेदः कार्यः ॥ मापातसीतिलपिष्टलवणकिण्वपवकोलकुलत्थगोधूममूलकैरण्डशणकर्षांसी- वीजानि अपुपसर्पपसरलभद्रदासकुष्टत्तगरशतपुष्पायष्टीमधुकरानाश्च संभृत्प पानि चान्यानि द्रव्याणि वातघ्रानि, तेपां मूलानि कल्कपिष्टानि कृत्वा सपिस्सैलवसामज्जाभिः संपोज्य पाचपेत्, ततस्तं वारणमभ्पज्य वातश्लेष्मवि- कारेषु यथायोग पिण्डस्वेदेन स्वेदयेत् । तस्मादेष पिण्डस्वेदः कार्यः॥ महास्थाल्यो लौह्यां वा पूर्वोद्दिष्टान्पत्रभङ्गास्तिलपिष्टलवणकिण्वसंयुक्तान्द- ध्यम्लेन संयोज्य क्वाथयेत् । ततो वारणमम्पज्य नाडीस्वेदेन स्वेदयेत् । नाही च वैषवदलैः कृत्वा यथाव्याधिप्रदेशमात्रां वाससा वेष्टयित्वा तद्वदुक्तमापचू- मालतो भूयो वनपरिवेष्टितां कृत्वा यथायोगमितस्ततः संचारयत(न्त) पोहा. टीपोपस्कारान्सफलकास्थिजठरलालकरगात्रापरशोफस्तम्भं च नाहीस्वे- देन स्वेदयपुः । तस्मादेप नाहीस्वेदः कार्यः ।। तत्र संस्कृतासंस्कृतैः स्नेहद्रव्यरसैरानुपौकीनां च सत्त्वानां मांसरसवेस. बार कूपे द्रोण्या वाप्पां (वातहरपत्रभङ्गव्यामिश्रितैः मुखोपणः पाणिभ्या परिमार्जपन्तो यथायोगं स्नेहस्वेदेन स्वेदयेयुः ।। खरकरभतुरगमहिपाश्चतरवराहाणां मूत्रपुरीपाणि पत्रभरपामिश्राणि * धनुराकारमध्यस्थो नास्ति पाठः कपुस्तके ॥ १ क. क्तांश्चात्र भ। २ क. 'कर्षक । ३ क. ग. मतं सं° 1 ४ क. म. गं फल । ५ क. सिबी 1 ६ क. हावाल्यं लोल्यां वा ७ स. लिप्तो य°। क. दकानां ।

·खेदाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः कृत्वा किण्वलवणतिलपिष्टसंयुक्तर्दध्यम्लक्कथितैः मुखोप्णैरिणमभ्यज्य पथा- योग पिण्डस्वेदवदुपचारयन्तः पुरीपस्वेदेन स्वेदपेयुः।। पूर्वोद्दिष्टांश्च पत्रमडान्संहृत्पादकानां च पत्रभङ्गानां मारचतुष्टयमुखले सोदपित्वा दुग्धे पाचयेत् । वो बहुले प्रक्षिप्य प्रिपङ्गुशालिगोधूमबीहियवात- सीकुलत्यनिष्पावानां चूर्णानि पयसाssलोड्य कुष्यं । सतोऽपिवणं कृत्वा पिण्डस्वेदचदुपचारयन्तः कुप्पस्वेदेन स्वेदयेपुः ।। घटीस्वदेऽप्पग्निवणां घटौं कृत्वा स्वभ्यक्तं ततः पूर्वोद्दिष्टेव्ययोगैहुलमनु- लिप्प नागं पटावच्छन्नान्तरितं फालस्वेदविधिवदुपचारयन्पयायोगं घटीस्वेदेन स्वेदयेत् ॥ पूर्वोद्दिष्टानां च वरकरभसत्त्वानां तुरगमहिपाश्चतरवराहाणामस्थीनि कल्क- पिष्टानि कृत्वा तिलपिष्ट लवणकिण्वदध्यम्लार्कसंपुक्तैर्वाऽभ्यज्य बहुलमनुलेप- येत् । ततः पटान्तरितं कृत्वा फालस्वेदविधिमुपचारपन्तो यथायोगमस्थिपि- ण्डस्वेदेन स्वेदयेयुः। पिण्डस्वेदवत्तेयामेव सत्त्वानां मांसानि संहृत्य मुखोण्णासपोटलैः पूर्ववि- घिवदुपचारयन्तो यथायोगं मांसस्वेदेन स्वेदयेयुः ।। पूर्वोक्त पत्रभत्तिका संयोज्प वारणमभ्पज्य यथायोगं पिण्डस्वेदवदुप- चारयन्तो मृत्तिकास्वेदेन स्वेदयेयुः ।। तत्र श्लोकाः- तत्रानेकविधः स्वेदः सोपचारः प्रकीर्तितः। यथाशास्त्रं पधाव्याधि भयुञानस्य सिध्यति ।। यस्त्वेताविपरीतांस्तु कुर्यात्स्वेदान्नराधिप । न सिद्धिमाप्नुपाद्वैद्यो व्यापादयति वारणम् ।। तस्मादेतच्छूतवता तथा नीर्णेन भेपजम् । बन्धुनेहोपयुक्तेन कर्तव्या वारणे क्रिपा ॥ एवं स्वेदविधिज्ञश्च प्रयोगज्ञश्च यो भवेत् । वरिष्ठश्चैव वैद्यानां पूजनीयः सदा भवेत् ॥ समासाच्च पञ्च स्वेदास्तपां भेदात्रपादश ॥ अतः परं स्वेदगुणान्वक्ष्यामः । शरीरमार्दवकरो मृदुं प्रस्तम्भपति, स्तब्ध 'चिलाएपति प्रन्थिभेदः शोफहरो वातानुलोमनकरः क्रिपाम सर्वासूत्तमः पाच- नीयेषु पाचनकर, सर्ववातकफव्याधिहरश्चेति । यथा काष्ठमनेहयोगेन १ग. वच्छिन्ना । २ ग. यस्त्वतो विप ।

·: पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- विद्यमान विनाशं न गच्छति, तथादि शरीरं द्रव्यरसयुक्तं नेहयोगेन स्विद्यमानं विनाशं गच्छति । यथा स्विद्यमानमस्निग्धं काष्ठं विनाशं गच्छति, तथाहि शरीर स्विद्यमानमनिग्धं विनाशं गच्छति । तस्मादूयो भपोऽभ्पक्तं नात्युष्णे नाविशीतले काले पूर्वाह्न वारणं स्वेदयेत् । यथा च दोषाः स्नेह- स्वेदैः प्रद्रवीभूताः श्रोतोमुखमापन्नाः शरैरपिहा भवन्ति । यदा स्वेदेन स्विन्नगानं परिस्पन्दनमनवस्थित मार्दवं लघुता वेदनारोगनि- प्रहश्चेति, तं सम्यस्विनमिति विद्यात् ॥ छविस्फोटनं दाई शोफ मांसपाकः शोणितमो(मे)हित्त्वं रोमवालाश्च शीर्षन्ते शय्यानभिनन्दी नाभिनन्दति, सृष्णा मूळ चास्य भवति, वमेलिङ्गैरवि- स्विनं विद्यात् ॥ न विकारमशमः, दोषान्मच्यवन्ते च्युता वा सीदन्ति, वीवा च वेदना गात्राणां परं मार्दवं गुरुगात्रगमनं चेति तमस्विनं विद्यात् ।। तस्मादस्विने हितं शस्रमविचारयत् । दुःस्विन्ने न व्याधेरुपशमो भवति । अतिस्विन्ने च प्रदेहः । पाकिंजल्कोशीरक्षीरक्षकपापैः पयोदधिमधुसंयुक्तः सचन्दनैः शीतैश्चान्यैश्च शतधौतेन सर्पिपाऽभ्यज्प नागं परिपेचयेत् । शीतश्च प्रदेहः कर्दमोशीरसंयुक्तः सशिरस्कमा नसं वहलमनुलेपपत् । शिरस्थांश्चोदकु- म्भान्परिसावयेत् । पवसकुचलभक्तानि शीतानि दापयेत् । स्थानं च मुशीत वा प्रवातं कुर्यात् । पित्तमू पां यदुक्तं तत्सर्वं योजयेत् । अस्विन्ने पुनः स्वेदे च यथेच्छं विधिवद्भिपकुर्यात् । शोणितमोक्षणं च पैत्तिकोत्तरं वारणं मेरिणं स्थूलोचट्टासं धातुक्षीणं मण्डलिदष्टं विषजग्धं लालाबा(खा)विणं कृमिकोष्ठिन- मविनीतं च हस्विनी गर्भिणी पडर्षपूर्णाश्च विकारान स्वेदयेयुः । तथाऽभि- घातसमुत्पः श्वपधुः प्रमादात्स्वेदकारणात्, गात्रस्तम्भो विह्वलगमनं चेति तं निष्कम्प विज्ञाय ततः शीवैः प्रदेहरुपक्रमेव ततः शोणितविश्रा(सा) वापी- स्वेदं वा यथायोगं पुनर्दधात् ।। यदा तु कफपवनसमुद्भवेन व्याधिना पीड्यते नागः, तदाऽस्प तीक्ष्णोष्ण. कटपत्रमङ्गव्यामित्रेण तोयेन स्वेदः परिपेकश्च कार्यः । तस्माद्याधिप्रशमे स्वेदपरिपेकोपचारादत्यर्थ वारणस्य पित्तमुदीर्पते । वस्य लक्षणं वमथुर्मुहुर्मु- हुरविमा परिक्षिपति परिदयते मारुतैज्यिमानः प्रसादमुपगच्छति । एवं स्वेदः परिपेकश्च शीवलश्च कार्पः । ततः संपद्यते मुखी वारणः॥ तत्र श्लोक:- १ ग. च्यवन्ता । २ ग. पुनर्न दद्यात् ।

·शान्तिरक्षाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। व्याधिमशमना सर्वे)सर्वेषां हस्तिनां हिताः। कालं देशं च विज्ञाय ततः स्वेदं प्रयोजयेत् ॥ इति श्रीपालकाप्पे दस्त्पापुर्वेदमहाप्रवचने महारोगस्थाने *स्वेदाध्यायः॥ भूपोऽङ्गराजः पप्रच्छ पालकाप्पं महामुनिम् ।। भगवन्दन्तिनां होवे पाकला दश कीर्तिताः ॥१॥ उपसर्गेण जायन्ते सर्वजास्त्विति मे मतिः॥ वनाशनिसमस्पर्शाः पाकलाश्च महामुने ॥२॥ आशुकारितराश्चैव सदामाणहराश्च ते ।। पाफलेनाभिभूतस्य वारणस्य महामुने ।। ३ ।। रक्षोभॊजनैर्गुप्त बलिहोमक्रियादिभिः ॥ पुरस्कृत्य ततश्चापि कियां कुर्वीत शास्त्रवित् ॥ ४॥ इति मोक्तं भगवता पाकले वालसंज्ञके। तत्सर्वमखिलेनेह वक्तुमर्हसि तत्वतः ॥५॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ।। इमं विधि प्रकुर्वीत श्रेपो भिपजां वरः ॥ ६॥ सामान्यपझं निर्वप भूयः सुमपतो भिषक् । रत्नाजैः फलैः पुष्पैर्दवानभ्पयं पत्नतः ॥ ७ ॥ आधणान्भोजपित्वा तु दक्षिणाभिश्च तर्पयेत् ।। श्वेतां वा कपिला वाऽपि सवत्सां गामलंकृताम् ॥ ८॥ वेतचन्दनदिग्धाडी श्वेतमाल्पविभूषिताम् । रौप्पशृङ्गी स्वर्णखुरी सवन्ना कास्पदौहिनीम् ॥ ९ ॥ आरोग्यकारिणी वैद्यो ब्राह्मणाय पदापयेत् ॥ देवताभ्यर्चनेनैव ब्राह्मणानां तथाऽऽशिपा ॥१०॥ क्षियं प्रमुच्यते रोगाद्वारणो नात्र संशयः ।। अत ऊध्वं प्रवक्ष्यामि रक्षाकर्मविधि च ते ॥११॥ श्वेता प्रतिशिरां चैव श्वेतामपि बचां तथा ।। दन्ते निबन्धयेद्वैद्यो मन्त्रेणानन मन्त्र वित् ॥ १२॥ * अयमध्यायः प्रायः शोफाध्यायाभूतः, अतो नास्य पृथग्गणनेति प्रतिभाति ॥ . १ के. नैर्भाज।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [१महारोगस्थाने- धृतिः स्मृतिश्च मेधा च रक्षा शान्ति स्त्वमेव च ॥ (*त्वं सिद्धिस्त्वं जया लक्ष्मीः श्रीस्त्वं दुर्गा सरस्वती ॥१३॥ ग्रहणरूपाणि यामी भूमौ दिवि चराणि च ।। तेषां तु भतिघातार्थ रक्ष त्वं वारणं सदा ॥ १४ ॥ अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि बलिफर्मविधि शुभम् ।। भवेदहतसंवीतो वैचः सुमयतः शुचिः॥ १५ ॥ सर्वगन्धैध माल्यैश्च रत्नवाजैः फलैरपि ॥ मस्तकेऽभ्पल्पपिच्छामि(मधुना पापसेन च ॥ घृतेन भर्जितैर्दशा शुष्कैमांसैस्तथैव च ।। संपावमाल्यमेरेयैः मुरयां तु वलिर्भवेत् ॥ १७ ॥ (सामान्पपझं निवर्प भूपस्तु प्रयतो भिषक् । रत्नेयाजैः फलैः पुष्पैः पूर्णान्मतिसरान्वितान् ॥ १८ ॥ चतुरः कलशांश्चैव वारिपूर्णान्सर्वजोजन (?) || वारणस्य तु दन्ताम्यां स्वावरोहमदक्षिणेत् (१) ।। १९ ।। भूयो निवेशद्वैद्यो मन्त्रेणानेन मन्त्रवित् ॥ देवराक्षससपश्चि पिशाचा गुञ्जकास्तथा ॥ २० ॥ निशाचराटवेयाश्च नित्यं तु रक्षन्तु वारणम् ॥ नवग्रहा जलधरा दानवाः पर्वतास्तथा ॥ २१ ॥ अन्तरिक्षगता ये च मुनयो वनदेवताः॥ ओपध्यो ग्रहनक्षत्रा गजं रक्षन्तु देवताः ॥ २२॥ व्याधिप्रशमनं नित्यं कुर्वन्तु द्विरदाय च ॥ दीर्घमायुर्बलं वीर्य मंदिशन्त्विह पूजिताः ।। २३१) एवं कृत्वा विधि सर्व व्याधिमशमनं हितम् ॥ रक्षोनं भोजनं दद्यान्मन्त्रेणानेन मन्त्रवित् ॥ २४ ॥ पुरोडाशं पथा देवा आज्यं वा हुतभुग्यया ।। तथा पवित्रं रोगघ्नं भोजनं भुवि वारण || २५॥ भोजयित्वा यथान्यायं प्रदेशकुशलो भिषक् ।। तत्सर्वं विधिवत्कार्य यदुक्तं वारणग्रहे ॥ २६ ॥ * धनुराकारमध्यस्थो नास्ति पाठो गपुस्तके || १क. "ह दिवि भूमौ चरणं तथा । ते°१२ क. जितो दना १३ क. या बलिभिभवे । ४ क. ज्ञात्वा ।

·शान्तिरक्षाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। (ज्वलिं च कलशांश्चैव सास्तोये विनिक्षिपेत् ।। कृतेनानेन विधिना पाकलातु विमुच्यते ॥ २७ ॥ औषधानां च सर्वेषां मनं वक्ष्यामि भूपते ।। यत्किचिदौषधं नस्ये पाने च कवले तथा ॥ २८ ॥ मलेपने च देयं स्यात्तत्सर्वमभिमत्रयेत् ॥ रसायनमिवर्षीणाममराणामिवामृतम् ॥ २९ ॥ सुधेचोसमनागानां मैपज्यमिदमस्तु ते ।। दद्यादनेन मन्त्रेण सर्वमेवामिमन्त्रितम् ॥ ३० ॥) अतः परं प्रवक्ष्यामि भूतिकर्मविधि शुभम् ।। रोगिणेऽरोगिणे वाऽपि भूवि दद्यागिपग्वरः ॥ ३१ ॥ पवित्रान्सर्वरोगनाशृणु सत्यान्गुणानिमान् ।। न राक्षसा न गन्धर्वा न पिशाचा न चोरगाः ॥ ३२॥ न यक्षा न च भूतानि रुद्रा रौद्रास्तु देवताः ॥ हिंसात्मकास्तथा चान्पे क्षराद्या व्याधयस्तथा ॥ ३३ ॥ क्रुधा धर्षयितुं शक्ता भूत्या नागं विभूपितम् ॥ कपोलपोस्तथा कुम्भे निर्वाणे दन्तेष्टपोः ॥ ३४॥ पक्षयोः भत्तिमाने च कक्षापा वंशपोरपि । द्विपस्यैतेषु चाङ्गेषु देयं भस्म सदा बुधैः ।। ३५ ॥ व्याधिताव्याधिता वाऽपि भूषिता भस्मना सदा ।। सुखं निद्रां निपेवन्ते निर्विशङ्का मतङ्गजाः ॥ ३६ ॥ पथा हि शशिनं दृष्ट्वा पन संकोचमृच्छति ।। भूत्या विभूपिवान्दृष्ट्वा ग्रहास्तद्धन्महीपते ॥ ३७॥ तदेव पनं सूर्पस्य विकसेद्धि पथोदये ॥ तथा ग्रहा गदाश्चापि दृष्ट्वा नागं विभूपितम् ॥ ३८ ॥ पूजिता मुनिभिनित्यमारोग्यदलवधिनी ॥ सौमनस्यकरी चैव भूतिया हितार्थिना ॥ ३९ ॥ अभिमन्य महाराज मन्त्रेणानेन मन्त्रिणा। भूतिरक्षा शुभा मेध्या स्मृतिमेधा धृतिः श्रुतिः ॥ ४० ॥ * धनुराकारमध्यस्थो नास्ति पाठः कपुस्तके ॥ . १ क. न्तचेष्ट° । २ क. मन्त्रवित् ।

·१३८ पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- श्रीहीः कौन्तिः क्षमा दुर्गा पार्वती पुष्टिरुत्तमा ।। स्वाहा शान्तिः सुधा चैव लोकधात्री त्वमेव हि ॥ ४१ ॥ अम्बिका हसते नित्यं भूतराक्षससेविते ।। श्मशाने भस्मलिप्साङ्गः क्रीडते वृषभध्वजः ॥ ४२ ॥ वृतः सर्वमहाभूतैः सत्पं भूतैव तेजसः॥ अनेन सत्यवास्पेन वारणं रक्ष सर्वतः॥४३॥ वृक्षत्वाच ततस्तेन भूपपेद्वारणं सदा ॥ पूर्वोक्तिण्वेव भागेपु वैद्यः सततमुत्थितः ॥ ४४ ॥ स्वस्थं तु रोगिणं चैव तस्मानित्यं विभूपयेत् ।। शालाद्वारे तथा स्तम्भे शय्यामागे तथैव च ॥ ४५ ॥ आरोग्यकरणी नित्यं भूतिया हितार्थिना ॥ सततं च प्रकुर्वीत शान्ति स्वस्त्पपनानि च ।। ४६ ।। गुणा ये कीर्तिता भूत्यास्तांस्तेर्वच ललक्षयेत् (?) ।। पाकलेप यथोद्दिष्टं भेषजं परिक्रयाविधौ ॥ ४७ ।। तत्सर्व यत्नतः कुर्यादेवं रोगात्ममुच्यते ।। सर्वेष्वेव तु रोगेपु नित्यं शान्ति प्रयोजयेत् ।। ४८ ॥ १०४२ ॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्पायुर्वेदमहामवचने महारोगस्थाने *शान्तिरक्षाध्यायः ॥ --- अथ कदाचिद्गजशरणमभिगतमृपिवरमनलसदृशवपुपमभिवाद्याय तस्मै प्रदायानो रोमपादः पप्रच्छ पालकाप्पम्-भगवन्विपुलबलसत्त्वशरीरयष्मेप्र. माणानां गिरिशिसरजलदनिचयपुपां गजानाम् 'नयनविनाशात्सर्वविनाशः' इति कृत्वाऽनुमान्य प्रचोदयामि भगवन्तम्-इच्छामि विज्ञातुं कति कथं वा भवन्ति नेत्ररोगाः साध्या असाध्पा पाप्याथेति ।। अथ ऋषिरुवाच-राजन्विशतिरिह गजानां नेत्ररोगा भवन्ति। ते द्विधा- दोपसंभवा आगन्तवश्चेति । तेपां संरूपां निदानं संभवं च. श्रोतुमर्हति भवान् ।। तत्र स्वमातिमाराध्वगमनाद्वधवन्धनैः शिरसि वाहनादतिफर्मतः प्रतिसूर्य- * एषोऽध्यायः प्रायः पाकलाध्यायशेपभूतः । अतः संग्रहाध्यायेऽस्य गणना न कृता । अनास्य लेखफलं न स्टम् ।। १ क. कीतिः । २ क. पुष्टिवर्धनी । ३. भूत्ये।। ४ रु. ३३° ग. वनक्ष° । क. तुमिच्छत्य ।

·- - १८ नेत्ररोगाध्याय.] हस्त्यायुर्वेदः। स्थानाध्वगमनाद्विानिपातदर्शनादीमानिदर्शनादभिधातादनशनादत्यशनाद्वि- पविरुद्धक्षभोजनाद्वातरुधिरकफपित्तसैनिपतिपकोपात्मादुर्भवन्ति नयनरोगा गजानाम् । तेषां नामानि तद्यथा-मावारकी, औदकी, अण्डाक्षः, काचाक्षा, नायंक्षी, प्रतिनुनः, निष्पेपहतः, विद्युनिपातहतः, विद्यद्वारिहतः, ऊष्मापरि- गतः, वर्त्मलिष्टः, श्रो(सो)तान्धः, बुहुदः, अक्षिपाकः, पटलाक्षा, दण्डातः, मुञः, मुञ्जनालः, लोहिताक्षः, पिटकासश्च, इत्येते विंशतिश्चक्षुरोगाः मोच्यन्ते गजानाम् ॥ ते पडाश्रयाः-वर्त्मभागसंधिभागशुक्लभागकृष्णभागदृष्टिभागसर्वनयना- श्रिताश्चेति । तत्र-बुहुदी पटलासः पावारकी वष्टिः पिटकाख्यो वा श्रिताः । मुञ्जमुञ्जजालौदकीरक्ताख्याः संध्याश्रिताः । शुक्लभागाश्रितोs. ण्डाक्षः । कावासनायंपेक्षिणी कृष्णभागाश्रितो । विद्युद्वारिहतोपमापरिगत- श्रोत्सो)तोन्धा इति दृष्टयाश्रिताः । अक्षिपाकविद्युन्निपातहसदण्डाक्षपतिनु- निप्पेपहताः सर्वनयनाश्रिताः ॥ अतः परं नेत्रजातिदृष्टिजात्यसाध्यासाध्यनयनल्याधिनिदानसाधनानि पाख्यास्पामः॥ तत्र कलविलमणिमाजारवराहवायसवानरनकुलविश्वदाक्षपरिदग्यविच्छिन्न- पिङ्गलाक्षरक्षइर्यक्षहुताशनामिभुतयो नेत्रजातयः ।। विस्तीर्णसूक्ष्मविच्छिन्नतिर्यगूर्वाधोगतवृत्तानुवृत्तमभृतयो दृष्टिजातयः।। तत्र-सितमरितं नीलं विगतोमाश्रुनिर्भनियततारकाण्यसाध्यान्य- क्षीणि भवन्ति। तन प्रावारक्या उत्पत्ति निदानं चिकित्सितं च वक्ष्यामः ।। विषमविरुद्धफपापभोजनात्मतिसूर्याध्वगमनाच्छिरसि च मिथ्यादण्डाइकु. शाम्बा ताहानिःसारवया का नेत्राणां पपना स्थानास्युत कपिसे हारीमा- पादपति नपनयोः । तस्य चक्षुः पावृणते वेन पावारकी ।। तस्या निदानम्-सरकाठिनरका काण्डूपिच्छिलपरिश्रा(सावि च नपनं भवति । अथ च नयनं सलिलवत्पर्यव भवति । *धनुराचारमध्यस्थो नालि पाठ. पुम्नके । १२. पातानुम । २२ सई न । ३ . हिटपिटकास्या व। ४ क. नातिदृष्ट जात्य सा यामाध्ये नगनव्याधिनिशान सा | ग. नानि दृष्टि जात्यं साध्याप्ता ये नयनव्याधिनिदान सा° 1 ५ म य !! अदि° १६ क, तम्य ।

·११० पालकाप्यमुनिविरचितो [ १ महारोगस्थाने- भैपज्यमस्य-पूर्वापरपरिक्षिप्तस्याविलस्प दन्त(न्ता)लानि तस्य *दन्तोदा- मेऽतिवद्धस्य चतुभिर्विडिशैने निर्वत्प नेत्रमांसचयं शलाकया विद्ध्वा शयेण छित्त्वा दोपापचयमपनपेत् । ततश्चेनं सैन्धवचूर्णेन मधुसपियां पूरपित्ता वक्षपट्टेन बनीयापहम् । उपहात्परं चास्प मुक्तनेत्रस्पोदुम्बरामलक्पश्मन्तका- वटपरोदार्जुनधात्रीत्वग्भिः सद कदलीफलशालूकानि संक्षुच सलिले रात्रि वास- येत् । ततः परिपेकं कुर्यात् । अथवा मियङ्गमञ्जिष्ठादेवदारुत्रिफलाक्षीरेणाऽs- ज्येन संपोज्य वनपरिश्रु(स)तमाश्चोतनं कारयेत् । अथवा त्रिफलारोधमधुकम- स्पण्डिकैरान्तरिक्षोदकसंयुक्तैरेवाऽऽश्चोतनम् । अथवा-चतुरङ्गलमूलैडगजफलैः सह कल्कपिष्टौनाक्षीरसंयुक्ततमण्डं विपाच्य नस्पं तर्पणं चाक्ष्णोः कुर्यात् । (तको दृष्टिदिः, व्याधेरुपशमश्च भवति । अथवा-दन्तीङ्गदीवेणुनलश- रीपश्यामा वेतासमुद्रफेनवैदूर्यशङ्खकाचसर्जरसैः सह पेपयेत् । ततः सपिः- क्षौदसंयुक्तैरञ्जयेत् । मुहूर्ते चातीते निर्वापणार्थमक्ष्णोः परिपेकं पयसा कुर्यात् ।) अथवा-मियङ्गतगरहरीतक्पामलकविभीतकहरिद्रालिनीश्वेतानलमूलानि कल्कपिष्टान्याजेन पपसाऽञ्जनम् । एतेनाक्षिणी प्रकृतिस्थे भवतः ॥ इति भावारकी॥ विपमविरुद्धशिशिरगुरुकटुकपायरूक्षभोजनात, व्यायामात्, व्यवापात, अत्यध्वगमनात्, गुरुभारदरणतरणविहरणात्, अतिभोजनाच्च कुप्पति पवनः फरिणः । (परिकुपितः सः) तस्य शिराभिरूध्वं प्रपन्नोऽसं विकारांपाद. यति॥ ततोवार्यच्छफेनिलमनस्रं श्र(स)वति, अक्षि च लक्षश्पावाचवणं भवति । तम् "औदकी" इत्याचक्ष्महे ॥ तस्य प्रशमनार्थ वृहतीमूलोशीरकल्कसंयुक्तं पयो निक्षिप्य दधि कृत्वा तन्मनीयात् । अयोधृत्य नवनीतं मञ्जिष्ठारोहिणीपुनर्नवाहरिद्राभिः सह सम्य- क्पाचयेत् । सिद्धं शीतीभूतं तन्नेत्रयोः सततं परिपेचनं नस्यं च सम्परदद्यात् । त्रिफलामधुरोधशणवीजहरिद्राप्रपौण्डरीकैरन्तरिक्षोदकसंयुक्तः परिपेकं कुर्यात् । परिपेकेणानेन नीरोगनयनो दृढदृष्टिश्च भवति वारणः । अथवा हस्तिनं यन्त्र- यित्वा त्रिभिर्दिवसनयनं विवृत्य मांसोपचयं बडिशेनोक्षिप्य शलाकपा विद्ध्वा * 'दन्तोपान्तेऽतिबद्धस्य' इति भवेत् । । धनुराकारमध्यस्थः पाठो नैव कपुस्तके । १ ख. दानोऽति°। २ क. मूलः स । ३ क. न्याज्येन । ४ क. °मायाति । १ स. "जिष्ठां रो।

·१८ नेत्ररोगाध्यायः हस्त्यायुर्वेदः। बत्तोऽस्प दृष्टिभागं वर्जयित्वा सैन्धवचूर्णश्च सूक्ष्मपिटैः पूरपित्वा मधुसांप- मिवस्थापयेत् ।। इत्यौदकी। शीतकषायक?तिक्ताक्षभोजनात्, रात्रिजागरणादिभिः अकुप्पत्ति पवनः । स प्रकुपित्तो नेत्रपोरापन्नः करनयनमुखेम्पः श्रास्त्रिावपति प्रसक्तमुण्णमम्भः ।। तेनाक्षि दर्शनं न कुरुते । कुकुडाण्डसंस्थानां च नीलपीतश्यामवर्णानामन्य- तमेन युक्तां पिटिकां जनयति । राजिभिश्च हरितश्यामाभिरावृतनेत्रो भवति । तम् 'अण्डाक्षम्' इति विकार विद्यात् ।। चिकित्सितमस्प-तं च पटलमेभिरौपधैरनुलिप्प पिपतपयकमधुफताली- सपत्रकालानुसारीरोधेः कल्कपिष्टैः क्षीरमासिच्प कलसे व्यवस्थाप्प (रजन्पा मातःप्रमथ्य नवनीतमुद्धृत्प चन्दनहीवेरमधुककालानुसारीकल्कैः साधं पचेत् । साधुसिद्धमपहृत्य शीतीभूतं नेत्रयोस्तर्पणम्। ततोऽस्प मापपिटेन समन्तात्साधु परिचार्य वाक्सहसं साधं वाऽसिस)णि क्षीरपरिषेचनं कुर्यात् । अथास्पोदुम्ब- रशिलाटूनि मधुकरोभमपोपहरीकहरिद्राम्रिफलाभिर्जर्जरीकल्प नवघटे स्थित- मान्तरिक्षोदकेन रात्रिपर्पपितेन च नेत्रयोः परिपेचनं कुर्यात् । एतैरुपक्रमवि- शेपेरण्डाक्षः प्रशममुपगच्छति ।। इत्पण्डाक्षः॥ गुरुभारगमनवधबन्धमतिसूर्यस्थामाध्वगमनादश्मलोएशराधानवता पर्धा मर्दनाद्वा मिथ्या शिरसि दण्डाइशाम्यामभिघातादतिमवातस्थानाद्रक्त- पवनकफपित्तसंनिपातानां भकोपात्पर्यश्रुता भवति ॥ अथ नपनमनिलदोपात्परिशुष्कवर्मरक्तरूक्षपर्यन्तं घृष्पमाणमिव शर्क- राभिर्मन्दोमाथु वियजति । भवति च शिशिरजलनिपेवणादतिगुरुवेदनम् , पित्तोपद्रवात्परिदयते नपनमिपरिगतपद्वति । भवति च पीतरक्तारुणानां वर्णानामन्पवमवर्णम्, विराजति तोपमुष्णमजनम् । सूर्योदये बलवती चास्प वेदना भवति । रत्तोपद्रवादकाभिष्यन्दि च भवति । कफोपद्रवानपनं मलम्बत इव शूनपर्यन्तं शिशिरपिछलपरिश्रा(सा)वि गुरुष्टि पाण्डुतारकं पटल- कपुस्तके धनुराकारमध्यस्थः पाठटितः । प्रत्युत विद्युद्वारिहतप्रकरणम्यः 'महिरक्ष्णो.'-इत्यादि, 'भोनयेथैनं मृगवरारं कुपुटमहिपमासरससयुफै शाल्योदनं' इत्यन्तः पाठोऽति। १ क. 'टुवति । अध ·१४२ पालकाप्यमुनिविरचितो [ १ महारोगस्थाने- विकारि भवति । नागस्य सर्वदोपोपद्रवात्सर्वलिङ्गमनुपक्रमाचास्य दृष्टिरुपह- न्यते काचपटलाभ्यां तं 'काचाख्यम्' इत्याचक्ष्महे ॥ चिकित्सितमस्प-तं निवातमगारं प्रवेश्य शीतकपायशीतपटेन प्रच्छन्नन· पनमवस्थापयेत् । अथाजसं परिपेचनर्विगतनयनोष्मणश्चास्य कुर्यादेतेन विधि- नाऽननम् । लशुनसमुद्रफेनसैन्धवृदतीपिप्पलीः पृथक्पृथपेपयित्वा मधुकफ- गिजकरसकान्सनीलामलकगोपित्तमधुसंयुक्तैरर्धमासस्थितमौदुम्बरे पात्रे सूक्ष्म- पिष्टां गुलिकामक्षमात्रां कृत्वाऽञ्जनमभीक्ष्णशः कुर्यात् । अथवा-श्रो(स्रो)- तोञ्जनसैन्धवविडङ्गहरिद्रामधुसंयुक्त श्रेष्ठमानमुपदिशेत् । उच्छन्नदृढमढस्प काचपटलस्य शस्त्रेण लेखनं कृत्वा शतधौतेन घृतेन पूरयेत् । अध विशुद्धन- यनमुपरूढवणं चैनमनुपेचपेत् । ततः पञ्चमूलपोनिष्क्वाथेन मधुरगणविपक्केन सर्पिर्मण्डेन भोजपेत् । अथैनं मृगतित्तिरिलावकानां मांसरसेनाऽऽव्याधिममोक्षा- छाल्योदनं भोजयेत् । अथ वैद्यो द्विरदं प्रसन्ननपनमुपरूढवणं दर्शयेन्नरेन्द्राय ॥ इति काचाक्षः॥ अथ नायंप्रेक्षी । रात्रिजागरणादत्पध्वगमनादतिमारोद्वहनात्सलिलतरणा- रक्षयाच रतसः, दौर्बल्यादतिमरोधाच कटुकपाविषमविरुद्धभोजनाच वातः प्रकोपमापन्नो नयनवहा शिरा निरुणद्धि । ततोऽस्य दृष्टिः प्रच्छाद्यतेऽस्वच्छरूपा च भवति । उच्चैः पादान्विहरति । संज्ञया पातारमनुव्रजति । नायं मेक्षत इति नायंप्रेक्षी । अथास्प भैषज्यम्-तगरमधुकचन्दनैतमिश्रेधूपयेत् । पर्यागतान्पामल- कानि पिष्टवा क्षीरं च कलसे समावाप्प दधि जावरसं प्रमथ्य नवनीतमुद्धृत्य पचेत् । चन्दनहीवेरमधुककालानुसारीहरिद्रामञ्जिष्ठारोहिणीपुनर्मवाकल्कैः साधुसिद्धमपहृत्यानुपेचनं कुर्यात्, नस्यकर्म च । तस्य च मधुवृतसमभाग- संयुक्तं त्रिकटुकमधुकपिष्टमञ्जनं भासास्थिकेशकांस्यरजतकुक्कुटाण्डकपालान्यै- कध्यं कृत्वा पेपयेत् । ततः शृद्धताम्रकपाले निहितं पिहितमन्त—मां मिपी कारयेत् । ततस्तया वाजिमूत्रपिष्टया विहितमञ्जनं साधयेन्नायंप्रेक्षी वारण इति । तत्र श्लोकः- एतेन विधिना वैद्यः पटुलघुपराक्रमः । साधयेदृष्टकर्मा च नायपेक्ष्याख्पमामयम् ॥ इति नायंमेली ॥ माजनादुराशलाकाकाष्ठाभिधानादानकण्डूयनात्मतितोदनाच प्रतिनुन्न: प्रादुर्भवति ।

·- -२८ नेत्ररोगाध्यायः हस्त्यायुर्वेदः। तस्य लक्षणम् -कलुपपर्यश्रु रक्ततारकं परिशूनान्तं गुरुमेक्ष्यं नयनं भवति । भिन्ने प्रथमे पटले नयनपरितोपः, ततः श्रा(सावा, श्यावता गुरुत्वमुष्णता च भवति । द्वितीयस्य चानुपटलस्य भेदे पिच्छिलफेनोदकवर्णपरिश्रा(सावः। तृतीये सवेदनं पीतारुणत्वं च । चतुर्थे पटलेऽत्पन्तवेदना रुधिरना(साधी नपनविनाशश्च भवति । तत्र श्लोका:- प्रथमे नेत्रयो राजन्सरागं तीक्ष्णवेदनम् । सम्यक्मन्छाद्य दृष्टि का भूयश्चास्य मवर्तयेत् ॥) सर्वत्र च परीदाहः श्वयथः संनिमीलनम् । वेदना दृष्टिनाशश्व परिभाषश्च लक्ष्यते ।। द्वितीये पटले मिन्ने अन् साध्यं विनिर्दिशेत् । तृतीये पटले भिन्ने याप्यमत्र विनिर्दिशेत् ॥ चतुर्थे पटले भिन्ने असाध्यं संपचक्षते । सवणं शुक्लमुत्पन्नमसाध्यं तु मकीर्तितम् ॥ सर्वत्र चिकित्सितम्-अस्य शलाकपा वितृत्प नपनं मधुसपिभ्यां पूरपेत, घहुशः क्षीरवृक्षाणां त्वग्भिर्जर्जरीकृताभिर्निशि पर्युपितागिर्न फलसं प्रपूर्य तस्मिन्कलसे क्षीरमासिच्य द्वितीयेऽदि ममीयात् । निष्पन्नं नवनीत मुद्धृत्प तच्छतधौतं कृत्वाऽनेन मधुयुक्तनाभ्पञ्जयेत् । अक्षिपरिपेकश्यास्पाजाक्षीरशर्क- रोदकैः शीतः प्रपोण्डरीकमधुकापभयारोमोशीरमञ्जिष्ठाभिश्चान्तरिक्षोदकपर्युषि- ताभिः परिपेकपेत् । पशमूलामलकांतलमक्षिष्ठोशीरकल्पवैदिरालेपयेत् । आजेन पयसा भद्रदारुमुस्तापपीण्डरीकमधुघृतं सिद्ध तर्पणं नस्पं च दद्यात् । तरुणोदुम्बरमधुकदेवदारुमनिष्ठाचन्द्रनकालानुसार्याकल्कैर्मधुसंयुक्तरञ्जनम् । अथ शुछता विन्दुर्वा स्पात, पाएमधुकृतसैन्धवैलेंसन शस्त्रेण वा ॥ ता श्लोकः- प्रतिनुन्नमिम व्याधिमागन्तुं नेत्रसंभवम् । साधपे कुशलो यः स पूजामहति पाधियात् ।। इति प्रतिनुन्नो नाम नेत्ररोगः॥ फरकणक्तिततरुतटविहतमािन पेपहतमित्याचक्षते ।। तस्प निदानम्---उष्णाश्रुश्रा(लावा, श्वयथुवेदना दाहो गुरुत्वं रजाता संनिमीलनं चाक्ष्णो ११. सारे श°। २. अनेन । :- ·- .. १४४ पालकाप्यमुनिविरचितो [१महारोगस्थाने तस्प सिताजकर्णमपाण्डरीकमधुककालानुसार्यारो]ः सारेणाऽऽजेन संयो. ज्यावश्चोतनम् । हृतोष्मणश्चास्प मधुसैन्धवसंयुक्तन नवनीतेनाञ्जन मिति समानं पूर्वेण । पयसश्च परिकः । गोजशकृत्काण्डशः कल्पितं पालाशपत्रपरिवेष्टितं वहिसिद्धमञ्जनं कुर्यात् । वटपरोहचन्दनदेवदारुहरिद्राप्रपौण्डरीकसारिवारोहि- पणीकालानुसार्योशीरपिष्टैमधुसंयुक्तैरक्षपेत् । रसाचनतरुणोदुम्बरमधुकसितक- र्णकैः पिष्टैः क्षौद्रघृतसमन्वितैरअपेनिष्पेपहतम् ॥ तत्र श्लोकः- निष्पेपहतमित्पाहुरणं तु चिकित्सकाः । यथोक्तसाधुकारी च सिद्धकर्मा सुपूजितः ।। इति निष्पेपढ़तरोगः॥ अशनेः संनिपातनिरीक्षणादिपस्य व्यापद्यते दृष्टिः । मांसपेशी च निष्ट- ब्धता च भवति तं प्रत्याख्येयं 'विद्युनिपातहतम्' इत्याचक्ष्महे ।। - तत्र श्लोकः- - विद्युन्निपाततश्चक्षुहंतं यस्य तु हस्तिनः । असाध्यमिति तं विद्यादृष्ट्वा च परिवर्जपेत् ॥ इति विद्युन्निपातहतः।। अथाहपतिरवेक्ष्प द्विरदानश्रुपरिगतलोचनान्पक्वकटकर्णकपोलोष्ठप्रतिमान्भ- गवन्त मुवाच पालकाप्यम्-'भगवन्को नामापं व्याधिः, किमात्मकः, कथं वोत्पद्यते, किं वाऽस्य लक्षणं चिकित्सितम्' इति ॥ अथ ऋषिरुवाच-'राजन्विद्युद्वारिहतो नामैप व्पार्वाितपित्तात्मकः शीता- मितापमभवः परिकर्मापचारात्मादुर्भवति । तस्याभितापसंस्थानधर्माध्वगमनभा- रवहनामितपनमुष्णे चातिकर्ममपोगात्, गजसंमिपावाच्च दावसिकस्य धर्मा- वस्थापनमतिकर्ममयोगशारदस्पेति ॥ तत्रैवमादिमिस्तप्तो गजा क्लाम्पति, करवदनाम्पा वमथुमुत्सृजति, परिवी- जते देशमशकावृत इव व्यक्तश्रवणकरलालैः ॥ 'तथाविधमवेक्ष्य द्विरदं वैद्यस्थानस्थं पक्ष्यापक्ष(?)मुभयतो लब्ध्वाऽलानम- नुवर्तयेत् । अथैनं विगतवमथक्लममवेक्ष्योत्थाप्य शिशिरपङ्जवालुकापांशभिरव- कीर्य प्रकामं जलकुवलकर्दमहरणे)त्सृजेत, हरितं च तृणमुपाहरेत् । अथैनं विगतश्रममवेक्ष्य सलिलमवगाहयेत् । तत्र चैनमनुवृत्तं तृणकूर्चान्दुककाष्ठकव- १ क. क्षीरेणाऽऽज्येन । २ क. °क्तमधु । ३ क. धिर्वतते पि० । ४ स. पक्ष्मयक्ष्म म । ५ क. त्याय शि°१६ क. गवदुक ।

·- १८ नेत्ररोगाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। १४५ लकुवलानामन्यतमेनोंघृष्प मुमक्षालितशिरसं पपगतोष्माणमानपेरस्थानम्, मतिच्छादपेच्च कवरिति । अत्र श्लोकः- अवेक्षितव्या द्विरदाः सततं परिकर्मिभिः ।। बन्धुनेहेन संयुक्तई दयैः क्लमवजितैः ।। तत्र केचिदभितप्तमज्ञानत्वराभ्यां द्विरदमवगाहयन्ति सलिलम् । ततोऽस्य स्वेदनिरोधात्सलिलपानादूष्मणश्चाप्रमोक्षाद्धर्मपरिगतदेहत्वादनिलः प्रकुप्पति । अय पवनकोपाच्छेपदोषप्रकोपः । तत्राज्ञेयत्वारिपत्तरक्तमादापानिल ऊर्ध्वमा- गत्य शिरः संतापयति । तत्संतापादश्रुगमनमवगृहनं च नेत्रयोर्भवति । कटव- दनकर्णकरगुहाभागपाकः, तस्प मुकुमारप्रदेशपाकश्च स्यात् । प्रस्तब्धकरक- प्रतिमानः पर्यश्रुरत्यर्थ भवति । तस्य यदा नेत्रयोः पटलमुत्थितं बहलमन- ल्पपरिदोपमनश्रु विगतोष्म च भवति, तदंसाध्यं विद्यात् । विपर्यपे साध्यम् । अथ प्रदेशानामस्यैकरात्रं द्विरानं त्रिरात्रं वा शूनभावः स्तम्भश्च भवति) तृती. पचतुर्थपोरहोः स्फोटोगमत्त्वम्भेदश्च भवति ।। अत ऊध्वं तत्र च साध्यमुपाचरेत्, सात्म्पसत्त्वदेशकालवयाप्रकृतिविधिज्ञो वैद्य एभिरुपक्रमः-तं निवातमगारं प्रवेश्य दधिर्मस्तुसौवीरकमृदितेन सर्पि- पाऽम्पज्य ततः पर्युपितजलपूणांश्चन्दनोशीरसारिवाकिंजल्कसंयुक्ताशिरसि घटायोतयेत् । पद्मफरोभमधुकमृद्वीकोशीरशर्करामञ्जिष्ठाचन्दनसारिवामपी- पहरीकहीवरतगरपत्रामलकविभीतकहरीतकीसितकाणकानां शीतकपायपरि- पिक्तनएनं माक्सूर्योदयाज्जलमबगाहयेत् । तत्र चैनमनुवृत्तं यथाकालं सुखम- वस्थाप्प पुनरुत्तार्प बहिरणोस्तिलकरवीरामलकचन्दनकशेरुकविशमृणालो- स्पलसारिवामधुकनलबञ्जलकुमुदकलारतामरसमञ्जिष्ठाप्रपोण्डरीकहीवेरतगर- पौलालोधोशीरमांसीक्षीरीणां स्वग्भिः क्षीरपिष्टाभिरालिप्तनपनं पूर्वोक्तेन सर्पि- पाऽभ्पज्य प्रच्छन्ननपनमवस्थापयेत् । प्रदापपेचास्मै भव्यपारापतमृद्धीकापन- सदाडिमामलफलफुचपरूपकपीलुपियालबदरराजादनसंयुक्तं शनुमन्य सशकर यानि चान्यानि शीतानि तेषां त्वासैः कसेरुकोत्पलबिसमृणालेखुवालिकाः सर्व च यत्समौदकं मरस्पण्डिकागर्भमाहारपेत् । वैश्व प्रदेहः । अथवावेत- सार्जुनकदम्पोशी राजकर्णक्षीरवृक्षतिलकरवीरोत्पलपद्मफल्कैः सघृतः प्रदेहः । अब विगतोष्मणः सर्पिपा मधुना चाञ्जनं कार्यम् । अजातीरेण शणवीजमधु. सपिर्युक्तेन पूर्वनिश्चौपधैः सूतशीतैः परिपेकः सदा भवेत् । तत्र दृष्टिविगतो. * धनुराकारमध्यस्थः पाठः कपुलके न । १ क, 'संगि। २ क. 'मश्र सौ । ३ स. पेयेन् ।

·- :- - २४६ पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- प्रमाणं व्रणीभूतां द्विवणीयबदुपाचरेत् । नेत्रयोधास्प पटलचिकित्सा कार्या। अथ विश्वद्धमयनमुपसूढवणं चैनमुपसेचयेत् । नस्पं देयं चास्य पञ्चमूलद्वपनि- एक्वाथेन मधुरगणविपक्केन सार्मण्डन । भोजपेचैनं मृगवराहकुकुटमहिपमांसर- ससंयुक्तं शाल्पोदनमाव्याधिममोक्षात् । अथ वैद्यो द्विरदं प्रसन्नत्वनोमनयन समुपरूढवणं दर्शयेनरेन्द्राय, इति । तत्र श्लोकः- विद्यद्वारिहतं नाम पित्तानिलसमुद्भवम् । साधयेमेनरोगं यः पूज्यः स्पारस भिषग्वरः ॥ इति विद्वारिहतः॥ पथि तप्पांशुवालुकोपलपति बलवदूष्मपरिगवसर्वशरीरस्य वार्यलभमा- नस्य स्वेदोऽन्तर्गतो नेत्रावरोधी भवति। तमावृतदृष्टिमसाध्पम् 'ऊपमापरिग- तम्' इत्याचक्ष्महे ॥ तत्र श्लोक:- ऊष्मापरिगताविष्टमक्षि नागस्य दूपितम् । तदृष्ट्वा वर्जयेद्वैद्योऽसाध्यमित्येव शास्त्रवित् ॥ इत्यूप्मापरिगतः॥ तीक्ष्णोष्णाम्ललवणक्षारकपापकटुकविषमविरुद्धभोजनाच वातपित्ते प्रकु- पिते हस्तिनस्तस्य शिराभिर्ध्वमागत्याति छैदयतः, तत् 'वर्त्मलिष्टम् ।। तस्य विज्ञानं श्रवणपाको दूषिकोद्मश्च भवति वमनः॥ तस्प सांधनमुपदेष्याम:-काश्मोंशीररोधकशर्कराद्राक्षादारुदरिद्राभि- रञ्जनम् । पयसो वाऽऽश्चोतनम् । त्रिफलां व मधुसंयुक्तामचनं कुर्यात् । भैप- ज्यविधिरस्य व्याख्यातः ।। तत्र श्लोकः- अनया क्रिपया युक्तं वर्म क्लिष्टं यथाविधि । साधयन्सिद्धिमानोति कर्मसूत्रविशारदः ॥ इति वमक्लिष्टम् ॥ मधुरामललवणभोजनाचोत्लो)तसा कफपित्तसंभवन पवनोत्पीडितेनानि- मिषतोऽधिकं छाधते दृष्टिः ।। पक्कं चाश्रुमिश्र(सवति तं 'श्रोत्सो)तोन्धम्' इत्याचक्ष्महे ।। चिकित्साऽप्यस्प-पग्रोधोदुम्बराश्वत्थलक्षमेपशृङ्गीकुमुदनलिनोत्पलाशकु- १ क. "सङ्गत्व 1२ क. °साऽश्चो। :- .

·+ १८ नेत्ररोगाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। सुमसारिवामधुकचन्दनैः क्षीरसिद्धं धृतं नेत्रयोस्तर्पणं नस्पं च सम्यग्दद्यात् । अपस्तानरजवकनकमधुकस्फटिकतरुणोदुम्बरकतकामलकमधुसपिभिरञ्जयेत् । पपसा च परिपेकः । इति ।। तन श्लोकः- योगमानेन यः कुर्यात्परिपेकाञ्जनादिकम् । नस्पाचनक्रियां वैद्यः स श्रो(स्रो)तोन्धं निवर्वपेत् ॥ इति श्रोस्रो तान्धः ॥ स्निग्धमधुरगुरुशिशिरगुडदधितिलपललमत्स्यमांसभोजनादव्यापामाच कफ: प्रद्धिमाप्नोति ॥ स नेत्रयोरापन: पिटिकाभिरावृणोति वर्मनी जलवुदाकाराभिः, तं 'वुवुदी' इत्याचक्ष्महे विकारम् ॥ तस्य भेषज्यम्-भावारक्युक्तेन विधानेन पत्रपित्वा तथैव विडिशेन नेत्रं विवर्ल मार्फवरसेन बुद्बुदमाश्चोत्याभीक्ष्णशः शस्त्रेण च्छेदयेत्। ततः प्रपोण्डरीक- मधुकचन्दनोशीरशीवशिवागुरुकालानुसामुनिपण्णको पक्वं वृत्तं नस्पं दद्या- त् । तर्पणं च नेत्रयोः समुद्रफेनशहनाभिशर्कराभिर्मनःशिलायुक्ताभिरअपेत् । तत्र श्लोकः- इत्येष बुहदी नाम य एनं साधयेगिषक् । शास्रोद्दिष्टेन विधिना स भवेत्साधुपूजितः ।। इति बुद्धदी। अथ यदाऽत्यर्थ कक्षाहारो जाङ्गलपवसोपसेवी, उष्णेऽध्वानमभिप्रपद्यते । तदाऽस्प वायुरूर्ध्वगतः श्लेष्मपित्तशोणितान्पादापाक्ष्णोदनामत्पर्य करोति । न च पवसमभिलपति, तम् 'अलिपाकम्' इत्याहुः । तद्यदि शोणितं पूपं वा श्र(स)ववि, तस्य तदा सिद्धिर्न विद्यते । विपर्पये तु शुद्धजलश्रावी सावि) साध्यम् ।। अथास्प निवावस्थस्प क्रियारम्भः कर्तव्यः । ततोऽस्प मञ्जिष्ठां विश्वभे- पज रोहिणी च पिष्ट्वा वैलं विपाच्यते । तेन तैलेन नस्पकर्म कुर्यात् । तस्प पिप्पलीसैन्धवश्यामाककुलस्यहरेणुकेलारोभागरुचन्दनानि समभागानि पपसा संयोज्य सर्पिः पाचपेत् । तेनास्य तर्पणं नस्पकर्म च कुर्यात् । तस्प पिप्प. सीसैन्धवश्यामाककुलत्यादीनि समभागानि पिष्ट्वा मधुसप्पिा युक्तमतचाद- अनम् ।। १ क. पिडशेर्ने । २ क. नकार्या' । ३ क. 'कैश्वाप ।

·- १४८ पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने- तत्र श्लोको- असाध्यः शोणितश्रा(सा)वः पूर्व वा श्र(स)वते पदि। न तत्र कुपोद्रेषज्यं तत्र सिद्धिर्न विद्यते ॥ विपरीते तु कर्तव्या क्रिया गनहितैपिणा । यथोक्तीपधकल्पने सोपचारः अपत्नतः ।। इत्यक्षिपाकः॥ स्निग्धमधुरधनगुरुशिशिरलवणाम्लातिभोजनादव्यायामादानूपतृणकवलकु- वलमक्षणाच्च प्रवृद्धः श्लेष्मा *मारुतीदूतश्चक्षुरापन्नः श्वेतपटलत्वाय कल्पते । तं 'पटलाक्षम्' इति विद्यात् ॥ तस्योपक्रमम्-त्रिफलात्रिकटुकलोधेलवालुकैः ससैन्धवैमधुमित्रैरञ्जयेत् । इङ्गुदाश्मन्तककतकफलमनःशिलासमुद्रफेनशङ्खनाभिसमुद्रमण्डूकीविहुमताम्रक- नकरजतमणिमिरननम् । उत्सन्नदृढमढपटलस्प चास्य सैन्धवलवणचूर्ण- लेखनम् । तेनासिद्धौ वर्मोद्धृत्य विडिशैर्यथावच्छत्रेण पटलमथैनं छेदयेत् । तत्र श्लोको- विवर्प नेत्रे नागस्य पूर्व सम्पग्वितानयेत् । एनं सामुद्रपत्रैस्तं विडिशैश्च ततो लिखेत् ॥ पूरपेन्मधुसपिंम्पमिथेनं वनसंवृतम् | सप्तरीस्थितं चाक्षि पूरयेदञ्जपेत्ततः ॥ इति पटलाक्षः॥ अधाभिधातादूर्व तिर्यग्वारार्जिदण्डाकृतिर्नयनमावृत्य तिष्ठति । तमन्ये 'दण्डासम्' आहुः । 'नलिका(क्ष)म्' इत्पपरे ॥ तस्पपूर्वववद्विवर्प नपने बिडिशेनोक्षिप्प शलाकया विद्ध्वाऽप्रेणापहरेत् । पञ्चमूलयोनिक्वाथेन मधुरगणविपक्वेन पपसा च घृतं पक्त्वा नस्पकर्म तर्पणं चास्य कुर्यात् । समुद्रफेनशङ्खसैन्धवसर्जनिसमधुप्तर्पियुक्तरञ्जनं कुर्यात् ।। तन श्लोकः- अञ्जनानि यथोक्तानि तर्पणोलेपनानि च । अवस्थामथ विज्ञाय वत्र कर्म समाचरेत् ।। इति दण्डाक्षः॥ * 'मारुतोदतः' इति भवेत् । १ क. तेन सिद्धौ। २ ख. रात्रिस्थि। ३ स. नीलकाचम् । द्विवृत्य न 1 ६ क. °णालोकना।

·१८ नेत्ररोगाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। १४९ अथ पदाऽस्पर्थगुरुभोजनात्मवृद्धश्लेष्मा मारुतोद्धृत अर्ध्वं समादाय नेत्रा- नुसारगतिभिः शिराभिरनुनीतः वेवसूत्रातिना सूक्ष्मण मिणा नपममाहतं करोति । तदा 'मुञ्जः' इत्युच्यते कफकतो व्याधिः॥ तस्प लक्षणम्-वेदना श्वपथू रकतानश्रा(सा)को नेत्रस्याप्रतिक्रियपा श्वेतमाः। प्रथमे पटले विचरलक्ष्पते सूत्रमन्तमणिगतमिव व्पक्ताव्यक्तोऽनव- स्थितः । द्वितीये पटले नातिविचारी स्थूलतरः । तृतीपे पटले रक्तासितहा- रिद्राणां वर्णानामन्यतमं भजतेऽसाध्यः । चतुर्थे पटले गते मुले दावे नयन. मनिपरिगतवत्तापराजिभिरावृतं भवति । भापशः सर्वेपामेव चतुष्पदानां दृष्टि- हरः । न शवाहतेऽस्प सिद्धिरस्ति ।। तस्य गात्रापरपरिक्षितस्यालानितस्प दिन्तोदानस्पं निगृहीतस्पापयामितस्प नयनं बिदिशौर्विवर्ल्स ब्रीहिमुखेन शस्त्रेण सूत्रवेष्टितेन तिलमात्रावशिष्टेनापव- विस्तारेण दृष्टिभागं वर्जयित्वाऽपानभागस्थं सूत्रवचलितं कृमि संवरन्तमभितः मयमत एव विध्येत् । पंक्ष्माणि वा विशति । शत्रं वाऽप्यनुवेल्लति, मुखं वा भजति किंचिदुपहृतम् । बदिशेनोद्धरेन्मुञ्जम् । सम्यग्विद्धमेव विद्यात् । (न्त- वस्तमुष्णोदकपूर्णे सुवर्णपात्रे पक्षिप्प संचरन्तं राज्ञो दर्शयेत् । सप्तरात्रादूर्व दृष्टिद्रवं पिबति च, तमसाध्य विद्यात् । क्षते शस्त्रविधौ बहुशः परिचपे- नयनमासवेन मधुना । यनयुक्तमाच्छाध मुखं वाससा निवातस्थं नेहपानधूप- नैश्चोपक्रमेत् । सर्जार्जुनकदम्बपुष्पहिङ्गुसर्वगन्धसर्जरसैतसंयुक्तधूपपेत् । पथा- क्रमं मधुपर्णीतेलपर्णीपृथक्पणीभिस्तैलं पक्त्वा प्रातः स्नेह भोजयेत् । एनं च पापपेत् । शिरश्चास्प शृंतेनैव स्नेहेनावसिञ्चेत् । गिरिकार्णिकामूलपिप्पलीस- न्धवैः पिष्टमधुसंयुक्तरक्षपेत् ॥ तत्र श्लोकः- विधिना नेत्रमुले तु क्रियाभिः समुपावरेत् । शिमं प्रमुच्यते रोगात्मकृतिस्थश्च जायते ॥ इति मनः॥ अथ पदां गजनपनमुपहतमत्तीव कफपवनपिचानामन्यतमेन दोषेण सर्वा विविधवणः शबला सितासितनीलपीतरतारुणे कृमिभिश्चितम्, तदा 'मुञ्ज- जाल' इत्युच्यते ॥ + 'दन्तोपान्त' इति भवेत् । * धनुराकारमध्यस्थः पाठः कपुस्तके न । १ क. भूतमा १२ क. रक्तसि । ३ क. यक्ष्माणि ! ४ क. पाचयेत् । ५ क. ख. सतेनैव । ६ क. यथा ।

·- . पालकाप्यमुनिविरचितो [१ महारोगस्थाने तत्र वातात्परुपाः श्यावाः, पित्ताद्वरितनीलपीताः, कफाचट्रेताः, शोणिता- द्रक्तारुणाः, संनिपातादहुविधवर्णाः शवला वा राजिमन्तो भवन्ति ।। तत्र नीलासितपीतारुणहरितरक्तानां चिकित्सा नास्ति । सप्तरोत्रस्थितः कृमिभिः श्वेतोपलवदक्षि भवति, तदप्यसाध्यम् । परिशिष्टानामस्ति चिकित्सा॥ मुञ्जजालेऽपि मुञ्जविधिः कार्यः। क्षीरदधिपललसिन्दुवारमूलकबीजामलफ- कालिकानिर्गुण्डीरोहितकमत्स्पैः क्वचितैः सुखोष्णवमण्डाम्यक्तं शिरः पलि- म्पेत् । मधुसंसृष्टं तन्दुलोदकं पापयेत् । हरेणुकैलामेपशृङ्गीरोधागुरुदेवदारुश्वे- तापिप्पलीभिरामलकरससंयुक्ताभिघृतर्मण्डं विपाच्य नस्पं तर्पणं च नेत्रपोः कुर्यात् । (मेषशृङ्गीश्वेतपाकीतगरहरेणकाशिनुनीलिकागिरिकर्णिकालिका. रिकाश्वेताश्यामामूलानि सलिलेन पिष्ट्रवाऽञ्जनं कुर्यात् । हरिद्राद्वपनिम्बपत्र- मञ्जिष्ठाहरितालमनःशिलामापपर्णीभिस्तैलं पक्त्वा नस्पं दद्यात् । मधुकमधू. च्छिष्टरोधमञ्जिष्ठामनःशिलाजतुफक्कुटमेदोभिः पानाथं धूपः कार्पः । लशुनाज- नपिप्पलीफणिज्जकरसकांस्यनील्यामलकरसगोपित्तपथासंख्यं पृथक्पृथक्पिष्ट्वा कृमिनाशनमानमिति ।। तत्र श्लोकः- इमं विधि विधिवस्तु यः कुर्यात्सुसमाहिवः ।। पथासाधु समुद्दिष्टं मुञ्जनालारस मोचपेत् ॥ इति मुखजालः॥ उष्णाम्ललवणकटुकगुरुरुक्षान्नभोजनादतिव्यायामांच भवति रुधिरं कुपि- तम्, तदाऽनिलावधूतमूर्धवदाः सिराः प्रपन्नं निरुणद्धि चक्षुः । तेनास्य नपने राज्यः सपरिश्रा(सावा भवन्ति । शूनवर्मनी चाक्षिणी भवतः । तं 'लोहिता. क्षम्' इत्पाचक्षते गजस्प नयनविकारम् ॥ तस्प साधनम् लोधयधुकभपौण्डरीककल्फैः समस्तैरेवाऽऽश्चोतनम् । अञ्जनं मधुघृताम्यां कारयेत् । घृतमण्टेन नस्पं कुर्यात् । स्थानं मुशीतलम् । वारिपूर्णाध घटाः शिरसि वंशे च परिश्रा(सा)पाः । इति ।। तर श्लोकः- घृतपानस्तथाऽम्पले निग्धेश्च रसभोजनः । यवसमधुरेव लोदिताक्षं प्रसाधयेत् ।। इति लोहितासः॥ * 'धनुराकारमध्यस्थः पाठो नैर कपुसके । १ स. "रामिस्यि । २ स. निलविध ।

·१८ नेत्ररोगाध्यायः] हस्त्यापुर्वेदः। वातपितमकोपादजीणाम्लविदग्धरक्षाहारस्पोर्ध्वमेवाश्रित्य पिटका भव- न्युष्णा नेत्रानुगताः, वैस्मिन्बुन्मीलपितुमशक्तः । अर्धाक्ष्णोर्वा पश्येत् । । "पिटकाक्षम्' इत्पाहुः॥ तस्प चिकित्सितम्--मधुसन्धवाभ्यां लेखनम् । श्रीपर्णीविरुणानि चोखले सोदयित्वा तस्मिन्विश्रा(सा)व्य तोयमजाक्षारयुक्तः परिपेकः । मधुसैन्ध- वनप्याहुरोधैरलनम् । तस्येदं भैषज्यम्, मधुसाभ्यामञ्जनम्, घृतमण्डेना- भ्यङ्गः शिरोनपनस्य । पानभोजनानि नस्य कर्म च कुर्यात् । निवावे स्थाने शय्यां वाऽस्प करीपेण मुखामसंबाधाम्-इति ।। इति पिटकाक्षः॥ तत्र श्लोका:- बेलं हि मूलं राज्यस्य चतुरङ्गमिहोच्यते । तत्रापि च गजाः श्रेष्ठाः विज्ञातव्या नराधिप ।। तेपामिन्द्रियरसार्थ यत्नं कुर्याद्विचक्षणः । इन्द्रिपाणां हि सर्वेषां चक्षुरेवोत्तमं स्मृतम् ।। अन्यत्वात्सर्वनाशः स्याद्वारणानां विशेषतः । वस्मात्सर्वात्मना कार्यमुत्तमेन्द्रिपरक्षणम् ॥ इत्यक्षिरोगा विधिवत्सनिदानचिकित्सिताः । पृच्छते रोमपादाय विशतिः परिकीर्तिताः॥ महारोगमिति मया यचे स्थान प्रकीर्तितम् । तत्समाप्तमिहाध्याये प्रथमं शास्त्रनिश्चयात् ॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहामवचने महारोगस्थानेऽतिरोगाध्याय एकोनविंशः (पोऽष्टादशः)॥१८॥ समा चैतन्महारोगरथानं प्रथमम् ॥ * "एकोनविंशः इति त्वसंगतमेव प्रतिभाति, पूर्व संग्रहाध्याये प्रथमस्थानेs- हादशानामेवाध्यायानां परिगणितत्त्वात् । प्रसङ्गतो ज्वरहेतुविनिश्चय-खेद-शान्ति- रक्षाध्यायानामधिकानां सत्त्वेऽपि 'स्वरहेतुविनिश्चयाध्याये संख्याकोलेखः, खेदशान्ति. रक्षाध्याययोर्ने' इत्यत्र विनिगमकामावात् । १ क. "नुमृत्य । २ क. तानिमील १३ क. शय्यायां। १ क. स, लोक-1 क. मलि । ६ क. मन ।

·२५२ पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने अथातः क्षुद्ररोगस्थानं द्वितीयमारभ्यते । अथ वमथुरोगाध्यापं व्याख्यास्यामः॥ अङ्गो हि राजा चम्पापां पालकाप्पं स्म पृच्छति ।। वारणानां वमयवः संभवन्ति कथं मुने ॥१॥ साध्यासाध्यं चिकित्सां च लक्षणं तद्रवीहि मे ।। एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्पस्ततोऽप्रवीत् ॥ २॥ वमविविधो ज्ञेयो दोपैरागन्तुरेव च ।। भवेदामाशयस्थानात्सर्वा छर्दिनराधिप ॥ ३॥ हृदये पार्श्वयोः कुसौ पीडा वातेन जायते ।। फेनिलं छर्दयत्पा? नीलं श्यावं च भूरि च ॥ ४॥ आदौ विरेचनं कार्यमस्प लड्धनमेव च ॥ अधोभागीकृते दोपे छादेराय निवर्तते ॥ ५॥ मधुना बमपाचूर्ण भाजपच्छार्दनाशनम् ।। मुस्निग्धैर्जाङ्गलरसैः कौलत्यैश्चैव भोजपेत् ॥६॥ अनेन विधिना राजश्छदिर्नश्यति वातिकी। (*अम्लमुष्णं च नीलं च हरितं पीतकं तथा ॥७॥ पित्तामच्छर्दयस्पातों मुहुर्भवति दुर्मनाः ।। दाहोऽस्य हृदये कण्ठे शरीरे चोपजायते ॥८॥ चन्दनामलफानां च रसं क्षौद्रेण पापयेत् ।। पिप्पलीचूर्णमुद्रं च मधुना सह भोजपेत् ।।९।। जम्यूमवालमरिचं यष्टयाहू नीलमुत्पलम् ॥ सोदयित्वा पायं च शीतलं पापयेद्रजम् ॥ १०॥ शर्कराघातकीचूर्ण तथा पष्ठयाहमुद्गयोः ॥ समालोड्याप मातई पायपेत्तन्दुलाम्युना ॥ ११ ॥ सहल्लासं धनं घेतं फफादमति पिच्छिलम् ।। दृष्टरोमा सलवणं क्षौद्रेण सह भोजपेत् ॥ १२॥ (सपोपं त्रिफलापूर्ण क्षौदेण सह मोजयेत् ।। धनुराकारमध्यस्यः पाठो नालि कपुलके । धनुराकारमध्यस्यः पाठो भी स्वपुलके ॥ १ क. श्यामं । २ क. नन्दना । ३ क. °णं शीतपिहिमोमनम् । स ।

·१ वमथुरोगाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। दधित्यं पिप्पली चैव मरिचं च प्रदापपेत् ॥ जम्बूप्रवालमरिचं यष्टयाहं नीलमुत्पलम् ।। १३ ।। पिण्डोऽयं मधुना साधं क्षौद्रेणैव दुरालभाम् ।। शिरीपपल्लवान्क्षपणान्युक्तांत्रिफटुकेन च ।। १४ ।। मधुना भोजपेन्मार्ग सिमं वमथुनाशनम् ॥ मदिरां मधुसंसृष्टां पापयेच चिरस्थित्ताम् ॥ १५॥ कपायं कटुकं तिक्तं कारयेत्पानभोजनम् ॥ संनिपातोद्भवः सर्वैस्तुल्यलक्षणसाधनः ॥ १६ ॥ कीर्तितो दोपजो क्षेप आगन्तुरथ वक्ष्यते ॥ दृश्चिकं कृकलासं वा सपं शतपदीमपि ॥१७॥ मण्डूकं प्रवलाकं वा कीटानय विषान्वितान् ।। अज्ञानात्कवलैः साध यदि भक्षपति द्विपः ॥ १८ ॥ जायते वमथुस्तस्प तेन जीवति वा न वा ।। जहाति सद्यः प्राणांस्तु भक्षयित्वोरगं द्विपः ॥ १९ ॥ वारि लोहितसंसृष्टं विशुद्धं वाऽपि लोहितम् ।। यदि प्रच्छर्दयेन्नागो न स जीवति तादृशः ॥२०॥ नीलं प्रच्छर्दयेद्वारि यदि तच सपिच्छिलम् ॥ विपजग्धं वदन्त्येनं तस्प नास्ति चिकित्सितम् ॥ २१ ॥ तिकां च विवर्णा वा कृष्णां वा पूतिगन्धिकाम् ।। अजस्र स्रवते धारां तमसाध्य विनिर्दिशेत् ॥ २२ ॥ उष्णां प्रस्रवते लालां पवसं यदि खादति ।। अविवर्णामपूर्ति च स तु शक्यश्चिकित्सितुम् ॥ २३ ॥ पलानि लवणात्पञ्चविंशति च रसाचनात् ।। लामज्जाच बृहत्पोश्च नागरासिन्दुवारितात् ॥ २४ ॥ तन्दुलीयकमूलाच नागराद्गजनीद्वयात् ॥ तेजोवत्याश्च कुष्ठाच रोपाचवेलवालुकात् ॥ २५ ॥ पिप्पल्पेलाहरेणुभ्यः प्रियङ्गभ्यः कुटन्नटात् ।। अर्थाढकीपान्भागांस्तु गृहधूमाच संहरेत् ।। २६ ।। सक्षौद्रं चूर्णमेतेषां नवे कुम्मे.विनिक्षिपेत् ॥ सजिह्वातालु सगदं मुखमेतः मलेपयेत् ॥ २७ ॥ १ क. प्रचलाकं । २० ·- पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने- एतेनैव च चूर्णेन पिण्डमस्मै प्रदापयेत् ।। चमथौ विपसंसष्टे श्रेष्ठमेतद्धि भेषजम् ॥ २८॥ निविषं वमधु चैनं योगैरेभिरुपाचरेत् ॥ शालिलाश्चरजानां सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ २९ ॥ सक्षौद्रं भोजपेत्पिण्डं युक्तं त्रिकटुकेन च ।। नागस्य वमथुः क्षिप्रं पिण्डेनानेन शाम्पति ॥ ३०॥ पटोली काचमाची च मुद्गः सह विपाचयेत् ॥ सतैललवणं यूपं पायपेगोजपैद्वि वम् ॥ ३१ ॥ सारियां शृङ्गवेरं च द्वे सहे रोभमेव तु ॥ पियर्ल्ड चैव सक्षौद्रान्कवलान्भोजपैद्धिपक् ।। ३२ ॥ तरुणान्पाम्रपत्राणि दधित्यं दाडिमानि च ।। नीपानि मातुलुङ्गं च लकुचं यवसानि च ॥ ३३ ॥ उदूसले क्षोदयित्वा वारणाप प्रदापपेत् ।। वमथुः कवलैरेभिः शिमं नागस्य शाम्पति ॥ ३४ ॥ विन्दुकानि पिपालानि मृद्वीका विश्वभेषजम् ।। पारावतः श्वेतपाकी सौवीरं बदराणि च ॥ ३५ ॥ एतत्संधुध कवलं मधुयुक्तं विचक्षणः॥ छदिपशमनं हृद्यं द्विरदाय पदापयेत् ॥ ३६ ॥ स्थूलानिन्द्विधा भित्त्वा विस्वान्मलेपयेत् ।। संवेष्टय दर्भश्चाङ्गारेरधूमैस्तान्विपावपेत् ॥ ३७॥ पक्कांस्ताविधिवच्छीतान्संवेष्टय कवलाभिषक् ।। दापपेन्मधुसंपुक्तान्हधान्वमथुनाशनान् ॥ ३८ ॥ हरिद्रामश्चकर्ण नु चतुणांक्षीरिणां त्वचः ॥ सोमवल्ककपायांच मधुना सह योजितान् ॥ ३९ ।। कवलाम्भोजितो नागो वमधुं प्रतियाधते ।। उशीर त्रिकन्मिश्रं पायपेच चिरस्थितम् ॥ ४० ॥ शिसितित्तिरिभिलीवरपवाऽपि पिचलैः॥ पिप्पलीमरियुक्तं कटुकं कारपेद्रसम् ॥ ४१ ।। अनेन भोजपनागं पुराणं पष्टिफौदनम् ॥ यवसानि कपापाणि फवलं पल्लरानि च ॥ ४२ ॥ १. टायर, ·२ अतीताराध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। १५५ भौजितो वमयोनांगः सहल्लासात्प्रमुच्यते ।। अरोगः सुमनाथैव बलं चास्योपजायते ।। इत्ययवीत्पालकाप्यो राज्ञाऽङ्गेन प्रचोदितः ॥ ४३ ॥ १०८५ ॥ इति श्रीपालकाप्पे इस्त्यायुर्वेदमहामवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने प्रथमो वमथुरोगाध्यायः ॥१॥ अप द्वितीयोऽध्यापः। . अथातोऽतीसारचिकित्सिवं व्याख्यास्पाम:- इति ह स्माऽऽह भगवान्पालफाप्यः । इह सलु द्विविधोऽतीसार:-पक्काश- यसमुत्पः, आमाशपसमुत्यश्च । वावपित्तकफाना भकुपितानां समस्तानां व्यस्तानां वा धान्ययवसजलाना दुष्टानामुपयोगात्, भपात, अवगमनात, अतिमहोपपोगात, मृतिका भक्षणाच ॥ वत्र दोपसमुद्भवो मृत्तिको वश्च दारुणतरी,शेपाः परे लघवः अथाऽऽमं खरं दुर्गन्धं पिच्छिलं श्लेष्मलं फेनिलं वार्यच्छमतिसार्यते । अतोऽन्यथा निराम लाघवं पवसाकाङ्क्षा वाचमूत्रपुरीयाणामुत्सर्गः सुप्रवाहत्वम् । रक्ताद्रक्तमति- सार्यते । दोपान्वपादोपलक्षणान्वितम् । सनेहं स्नेहसमुत्यम् । मृगक्षणात्सम- द्वद्धं परमदुर्गन्धि कृष्णाभमतिसार्यते । पारिजो वारिध्यापदा समानभंसन(नः) भवेत् । तथैव धान्यवृणाभ्यां धान्यतृणव्यापसमानः । अध्वगमनादुपरिशूनो- ष्णगोत्रवदनमापो द्रवोष्णभूपिष्ठमतिसार्यते । भयात्पर्पश्रुफुल्लनपनः प्रापश- स्त्वामान्वयमतिसार्यते । सर्वेषां परिश्रा(सावी, गोशकत, नाडीजातश्चेति तिस्रोऽवस्थाः । स तु द्विविधः-शुद्धशाशुद्धश्च, सदोपश्चादोपश्च, सामरक- मिश्च, दुर्गन्धश्चादुर्गन्धश्व साध्पश्चासाध्यश्च ।। तत्र वातात-फेनिलं सशूलं सशब्दमपिच्छिलमतिसार्यते । पित्तात- कृष्णं कपायोदनिभं चोष्णमतितार्पते (कृष्णा प्रापश्च भवति । कफात्- श्वेतं सान्द्रं पिच्छिलमतिसार्यते । संनिपातात्सर्वलिङ्गान्वितमति सार्यते ।। यस्तु दीनो यो विचेतनो दुर्गन्धमतिसार्यते ) यश्चर्मोदकगन्धिः कुणपग- न्धिर्वा स्तब्धकर्णलाङ्गलकरनपनः कूजन्विनमति पवसकवलकुबलपल्लवादार- * धनुराकारमध्मस्थो नास्ति पाठः कपुस्तके । १ ख. °ने वृद्धपाठे क्षु। २ ख. अतो निपथा। ३ ख. मानः श्र। ४ ख. गानो व , + ·. पालकाप्यमुनिविरचितो [२ क्षुद्ररोगस्थाने- द्वेपी निःस्तनति निरहं प्रत्यगृहवालमाकर्षति व्याली गुरुमक्षिको वाताध्मावः मवेपते प्रध्यापति निमीलति मदनजग्ध इव भवति स खल्वसाध्यः ।। पस्तु वन्दुलोदकवणं हरिद्रोदकवणं वा स्निग्धं सविदाह गोशकद्वर्ण वाऽति- सार्पते, उत्साहवांश्चाऽऽहारेस्पान वाऽस्पारिष्टमुपलक्ष्यते तं विदितसमुत्यानं निरुपद्रवं चिकित्सितुमुपक्रमेत् ॥ तस्मै मधुरकषापं सांगाहिक दीपनीयगणसंस्कृत मुदकमरूपं देपम् । रोल्पा- त्मवृत्ते युक्त्या स्नेहनम् । नेहाद्विलक्षणम् । भयात्सान्त्वनम् । अध्वगमनाद- ध्वमू मोक्तः, मृगक्षणान्मृदानाहमोक्तः, उपाचरेत् । पक्वस्य सांपादिकं पाच- नम्, अपकस्य सांग्राहिकं शीतसलिलपरिपेकः कर्दमालेपश्च, न तु सलिलमव. गाहयेत् । किं कारणम्-सलिलमुपगुचनात्स्यादतीसारमवृदिहेतरिति तस्मै दूर्वामधूलिका मेपपर्णी च संकुट्य मधुना संयोज्य कवलान्दद्यात्मिपङ्गमधूकरो- भगृतरारलत्वग्गण्डीरबालविल्वानि संकुष्य कवलापुरीपसंवर्तना भोजपेत् । पिप्पलीशृङ्गवेररोधाम्वष्टाप्रिपङ्गपद्मकसमलागोधातकीपुष्पाणि च संकुव्य शर्क- रामधुसंयुक्तान्कवलान्दद्यात् । भव्यवदरदचित्यदाडिममरूष(रुवोककाश्मर्य- द्राक्षाभिः सह तरुणोदुम्बराणि कवलाप्रपोजयेत् । तिन्दुकाटरूपकपलाश- धवासर्नेवारसर्जकानां क्वाथैः सिद्धं कोद्रवोदनं धातकीपुष्पनर्णदघिसंसृष्टं भोज- येत् । अथवा सोमवल्काश्मन्तककदम्बसर्जवरूपायैः सिद्धं पष्टिकोदनं मधुसं. सष्टं संपोज्य दना जातरसेन चैनं गतोप्माणं तु शीतलं भोजपेत् । अथवा- आढक्पा द्वे कीसीकदम्बसर्जार्जुनमेपशृङ्गीविल्ववालानां स्वचः समभागं पिण्डममिदीपनं संवर्तनं च दद्यात् । स्वादुकपायवालपत्रभान्सांपादिका न्दीपनीपान्सुसंस्कृतान्पानार्थे यथोक्तमुदकं दद्यात् । शादलानि चास्मै यवसानि मधुरफपापाणि दापयेत् । तत्राऽऽदावसाध्पलक्षणमुपदिष्टं सामान्यं च लक्षणं चिकित्सितं समासतः सांमतमतीसाराणां पृथक्पग्राजन्दोपसमुत्थानां लक्षणं चिकित्सितं व्पारुपास्पामः ।। वातात्सशब्दमल्पाल्पं फेनिलं प्रथितं बहु । आध्मातमामं पकं वा कृषलं तत्परिवर्तिकम् ।। तस्पातिविपादिनपवान्यजाजीवचाशनपुप्पाबदरसौरचलसैन्धवैः दद्यात् । सखोदकं चानुपानं पुक्ष्पात् । पेपं च दना धूस्तूरेणीदनान्विता वा पवागं सदाडिमामल्पनेहां युक्या भोजपेत् ।। प्रिनिगा' इनि स्यात् ।। १ क. गृख या° । २ प. सितमु । ३ क. प्रताल। ४. नगार। - पिण्ड ·२ अतीसारराध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। १५७ पित्तात्पीतारुणं चोष्णं तृष्णादाहातिवेदनम् । श्यावं तनु च दुर्गन्धं सारतं चातिसार्यते ॥ तस्य क्रिया वालकमुस्तातृ(त्रि वृन्माषपर्णीमधूलिकामपोण्डरीकलोबिल्व- पथ्यामलकदूर्वाद्रव्याप्येतानि संहरेत् ।। समभागानि संपोज्य जलद्रोणेखिभिः पचेत् । पादावशिष्टं शीतं तु शर्करामधुमिश्रितम् ॥ पाययेत्कुशलो वैचो ज्ञावा पिनातिसारिणम् । परिणामे चास्य मृगविचिरिकपिञ्जलमयूरमांसरसमच्छं सापित्वा नाति- स्निग्धेन रसेन शाल्पोदनं भोजयेत् ॥ यस्तु पित्तातिसारी पिसलान्युपसेवते, स रक्तातिसारमृच्छति, स पित्तलिङ्गी, अधिको गुदे दाहशोपपद्यत इति । तत्र छागं पयो यथालाभं वा सशतिशीतं समधुशर्करं पानं भोजनं हरितं मृदु चास्य यवसं शीवस्थानोपगूढं कर्दमानुलिप्तं पित्तवद्रतातिलारिणं साधयेत् ॥ अथ- कफाच्छतं धनं स्निग्धं पिच्छिलं फेनिलं गुरु । तन्द्रालस्पकरं शीतं पुरीपमतिसार्यते ।। चिकित्सितमस्प-त्रिकटु पिप्पलीमूलचित्रकवचेन्द्रपक्पाठातिविपाविल्बमूल- वृद्विडङ्गकरनाभ्यामलकानि काथयित्वा चतुर्भागावशिष्टं सौवर्चललवणान्वितं पायपेत् । परिणामे चास्प दधित्थदाडिमसामन्तकधात्रीकपासिद्धं फोद्र- बौदनं युक्त्या भोजयेत् । सुर चिरस्थितां पायपेत् ॥ भवन्ति चान श्लोका:-- ईतवः पूर्वमुद्दिष्टा पा तेषु च ते तथा । अविरोधेन वर्तेत भयोद्विग्ने तु सान्त्वनम् ।। पभोक्ताभिरतीसारं क्रियाभिः साधयेद्भिपक् । संग्राहयेच्च नागानां साध्यासाध्यविचक्षणः॥ निदानं संभवं मात्रा मत्वा कालोचितानि च। प्रयोगं लक्षणं सिद्धि क्रियामानमथापि वा ।। १ क. °क्त वाऽति १२ क. °लं ल°। ३ क. ख. परिणामि । ४ क. स. चिरस्थित्य । ५ क. तु ।

·१५८
पालकाप्यमुनिविरचितो [२ क्षुद्ररोगस्थाने-
प्रयुभेद्यो यथायोगं स भिपक्श्रेष्ठ उच्यते ।
इत्यत्रवीत्पालकाप्यो राज्ञाऽनेन प्रचोदितः ॥
इति श्रीपालकाप्ये गजायुर्वेदमहाप्रवचने वृद्धपाठे द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने
द्वितीयः सर्वातीसाराध्यायः॥२॥
अथ तृतीयोऽध्यायः।
अङ्गो हि राजा चम्पायां पालकाप्यं स्म पृच्छति ।।
कोरदूपैर्मदनकर्मूळ किं रूपमृच्छति ॥ १ ॥
वारण: कैश्च विज्ञेयो लिङ्गैः साध्यस्तथेतरः ।।
चोदितस्त्वेवमङ्गेन पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् ॥ २॥
कोरदूपान्मदनकान्यदि भक्षपति द्विपः ॥
हरितान्भक्षयेद्वाऽपि पिबेद्वा मदनोदकम् ॥ ३ ॥
तदिदं कोपयेच्छीघं रक्तपिचकफानिलान् ।।
स समुत्कृष्टदोषस्तु मूछों नागो नियच्छति ॥४॥
मछितो वा निपण्णो वा वेपते परिदद्यते ॥
उत्थातुकामः पतति विह्वलन्निव गच्छति ॥ ६॥
विन्यस्प ध्यापति कर पतन्योक्तुर्नवेति च ॥
गात्रापरपरिष्वक्तो वेदनातॊ हि वीक्ष्पते ॥ ६ ॥
नाभिनन्दति चाऽऽहारं लाला चास्प मवर्तते ।।
चक्षुरस्याविलं स्तब्धं न च वालेन वीजते ॥ ७॥
सर्वगात्राणि सदिन्ति न च वायुः प्रपद्यते ॥
न च मूत्रं पुरीपं वा आनदस्य प्रवर्तते ॥८॥
पित्तं चास्य प्रवर्तेत श्लेष्मा रुधिरमेव च ॥
सारिष्टमपि तं दृष्ट्वा कर्म कुर्यादतन्द्रितः॥ ९ ॥
एवं मदननग्धं तु विदित्वा कुशलो भिषक् ॥
ऋतुसात्म्यं वयो देशं ज्ञात्वा कुत्क्रिपामिमाम् ॥ १० ॥
गोमयेन प्रदेहोऽस्प कर्तव्पः कर्दमेन वा ।।
शीतोदकावगाहश्च प्रवाते स्थापनं हितम् ॥ ११ ॥

·३ मदननग्धकाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। १५९ एवं क्रियासमानान्तो यद्यानाहो न शाम्यति ॥ दधिमण्डमुशीरं च पिष्टवा गौरांश्च सर्षपान् ॥ १२ ॥ तैनिदहस्तु दातव्यो योऽवगाहः मवर्तकः ।। शकच्दुद्धी निरहेण शीवो बस्तिरनन्तरम् ॥ १३ ॥ पयो धृतं समधुकं क्षौद्रेण सह संसृजेत् ॥ ततोऽस्मै दापपेद्धास्त कोष्ठनिर्वापणं हितम् ॥ ॥ १४॥ बदराण्यथ संक्षुध शर्कराचूर्णसंयुत्तम् ॥ तमस्मै दापयेपिण्डमजाजीमरिचैर्युतम् ॥१५॥ निर्वाणमेवं लभते मूछो चास्पोपशाम्पति ।। तस्मादनन्तरमिमान्कालान्दापयशिपक् ॥ १६ ॥ आम्रातकांस्तिन्तिडीकं कपित्यानां शिलाटुकम् ॥ उखले सोदयित्वा शर्कराचूर्णसंयुतान् ॥ १७॥ तेनास्य मूर्छा श्वासश्च पिपासा चोपशाम्यति ॥ हिङ्गुना सह संक्षुध मातुलङ्गं सदाडिमम् ॥ १८ ॥ तस्मै भदापत्पिण्डं शर्करामधुसंयुतम् ।। तेनाऽऽध्मानं पिपासा च वेपथुश्चोपशाम्पति ॥ १९ ॥ पियालार्जुनबीजानि द्राक्षाचूतफलानि च ॥ आम्रातर्क मातुलझं लकुचं पनसानि च ॥ २०॥ उत्तरोदकयुक्तानि संक्षुपणानि उदूस्खले ॥ शर्कराचूर्णसंसृष्टं पिप्पलीमरिचैर्युतम् ॥ २१ ॥ तस्मै प्रदापयत्पिण्डं तदा स लभते सुखम् ॥ यद्येवं स मुखी न स्यादिदमन्यत्समाचरेत् ॥ २२ ॥ खजूराण्यपनीपानि कुट्यात्पारापतैः सह ।। तमस्मै दापयेत्पिण्डं शर्कराचूर्णसंयुतम् ।। २३ ।। सुमना भवति होप आरोग्यं च नियच्छति ॥ यदा मनःस्थितः स्वस्थः कर्णवालकरो भवेत् ॥ २४ ॥ प्रसन्नचक्षुराहारं यथावदभिनन्दति ।। ततोऽस्मै मदिरा देया तरुणा दोपवर्जिता ॥ २५ ॥ शर्करानूर्णसंसटा विधिवत्यतिपानिका ।। पञ्चमिलवणैर्युक्ता प्रतिपानं विपश्चिताम् ॥ २६ ॥ १ क. यथाना 1२ क. शीघ्र । ३ क.मेव ल°४ क. मानपिपासे च ।

·१६० पालकाप्यमुनिविरचितो [ २ क्षुद्ररोगस्थाने- पद्येवं स मुखी न स्यादिदमन्यत्समाचरेत् ।। शृङ्गवेरं झतिविपा पिप्पली कटुरोहिणी ॥ २७ ॥ समभागानि सर्वाणि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ प्रसन्नयाऽतिसंयोज्प शर्कराचूर्णसंयुतम् ।। २८ ।। देयमेतत्मतीपानं सिममेव मुखी भवेत् ।। वातानुलोमनं होतद्रक्तपित्तप्रसादनम् ॥ २९ ॥ श्लेष्मप्रसादनं चैव विशुद्धं तु प्रमेहति ॥ कपाय क्षीरवृक्षाणां भोजयेद्वारणं ततः॥३०॥ पिशितेन शशानां च वेसवारं प्रकल्पयेत् ।। हस्तश्रवणवालैश्च यदा व्यजति वारणः ॥ ३१ ॥ ततोऽस्मै भोजनं दद्याद्वितं प्राणाय वृंहणम् ॥ लावतित्तिरिमांसानि साधयेत्तण्डुलोदके ।। ३२ ॥ ततो रसमवश्रा(सा)व्य धूपयेघृतमात्रया ॥ पिप्पलीशृङ्गवेरेण यसनां मरिचैर्युताम् ।। ३३ ।। दाडिमीफलसारेण सौवर्चलसमन्वितम् ।। संयुक्तं लवणं कृत्वा रसमस्मै प्रदापपेत् ॥ ३४ ॥ शालीनां च पुराणानां पष्टिकानामथौदनम् ।। भोजयेत् यथाकालं तथा स लभते मुखम् ॥ ३५॥ अथाऽऽसवादिमयं च तदिपं प्रतिपायपेत् ॥ इत्यत्रवीत्पालकाप्यो राज्ञाऽनेन प्रचोदितः ।। ३६ ।। ११२१ ।। इति श्रीपालकाप्पे गजायुर्वेदे वृद्धपाठे द्वितीपे क्षुद्ररोगस्थाने मदनजग्धको नाम तृतीयोध्यायः ॥३॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः1 अथानाधिपतिरभिवाचोवाच भगवन्तं पालकाप्यम्-भगवन्पः प्राक्संग्रह दृष्टस्तृणशोपी नाम व्याधिः, स कथं भवति, कयं स साध्यते ।। वतः भोवाच भगवान्पालकाप्यः--इह खलु भो(स) तृणशोषी नाम संभवति सस्प मन्दाहितपरसोपयोगात, वाहितानामतिमात्रोपपोगात् । १ क. प्रतिपादयेत् ।

·. ५ कर्मातिनीतचिकित्सिताध्यापः ] इस्त्यायुर्वेदः। तपधा-काकादंनानीलीक्षिपीलुकफालालाङ्गलकीयकनासानां भक्षणात्, मल्ला. तकफलानां सविषकवल कुवलपल्लवोपपोगात्, सविषवल्लीतृणगुल्मपत्रलतामता. नमक्षणाद्वा, अथवा सविपोरगकीटसंस्पर्शनात्, तल्लालाश्चासमूत्रपुरीपोप- हत( तृणानां परिचारकानानेन भोजनाद्वा, नानाविधकीटसंस्पर्शदोषोपहत)- संस्थानविधिभिः परिचारकाज्ञानादभोजनाद्वा॥ स विवर्णः मक्षीपमाणवलजवशरीरः वासी विजृम्भते, आध्मापते,शूल्पते, च विह्वलति स्तब्धशूनपजिलोष्ठमुकताम्राक्षः परिशूनान्तनपनः श्लेष्ममसेक- वान्, तस्प पाक्छर्दिःमवर्तनात्मजापते शोकश्च । स दुश्चिकित्स्पो भवति । फोऽस्य देतुः--शोपच्छदिपी मृदू चिकित्स्पे भवतः । विपरीते अन्यथा ।। अतः संस्निग्धमधुरकपापैः कचलकुवलपवसोपचाररुपचरैदिपक । अपि च--- पिप्पलीशृङ्गवेररोधाम्बष्ठामिपङ्गुपयकसमङ्गाधातकीपुष्पाशोकरोहिणीकसैरुकाथ क्षोदायित्वा मधुना संपोज्य (कवलान्भोजयेत् । तन्दुलीपकमूलाधारग्वधशिरी- पोरुपजीवन्तिकानि च क्षोदपित्वा मधुना संपोज्य) कवलान्दधात् । श्लेष्मा- न्तकारग्वयत्वइमूलफलपुष्पपत्राणि तन्दुलीयकमलारग्वधोदुम्बराणां निष्कार्य तन्दुलोदकसंपुक्तं पापपेत् । सलकी च मुस्तानोशीरचन्दनौमपसपुक्तः मलेपः, गोमयेन च । कुटजफलदरिद्रानक्तमालसप्तपणीपिप्पली सर्पपमुगन्धा- भागपुक्तानि चूर्ण फत्वा मुखं संमार्जेपेत् । सन्पग्रोवावस्थकर्णिकारशल- फीना पाठवानि भोजपेत् । अनुक्तानामप्येवकाराणां वृक्षपरभङ्गान्भोजपेत् । सृणशोषिप्रशमनार्थ भोजनं शाल्पादनं मुद्गपूपेण पृतस्निग्येन रसैन वा दधात् ।। वा श्लोक उत्पवमानमेवाऽऽदी नृणशोपिणमुदरेत् । सोपद्रवोऽतिवृदो दि दुश्चिकित्स्पतमो भवेत् ॥ इति श्रीपालकाप्पे इस्त्यापुर्वेदमहामवचने द्वितीये शुद्ररोगस्पाने चतुर्य- स्मृणशोपी नामाध्पापः ॥ ४ ॥ - अप पथमोऽध्यापः। अयातः पर्माविनीतचिकित्सितमायापं व्यास्पास्यामः ! पनुरागारमध्यस्यः पाटो नैर पुनो। पनाकारमणमो नाम्नि पाठ गयुनके । फ. नीनी गााि 11. ग. मारिन ·- पालकाप्यमुनिविरचितो [२ क्षुद्ररोगस्थाने- इति ह स्माऽऽह भगवान्पालकाप्यः । अथ यदा संयानोपस्थानवर्तनवधव. न्धहस्तियुद्धनागरायणसांनामिककर्मपोगान्मूखमहामात्रापचाराद्वारणोऽतिमात्रं वाहते, सान्त्वनपतिलम्भनानि यदा योक्ता त्वरया कर्मलोभात्ममादाद्वान मप- च्छेत् तदा वारणः कांतिनीतशोपेणाभिभूयते ।। स विवर्णच्छविविच्छिन्नभिन्नपुरीपमभीक्ष्णं च मूत्रं रक्ताभं समुत्सृजति, उत्सा- हतेजोबवलोपहतशरीरो भोजनयवसकवलपल्लवाभिनन्दी च न भवति ।। तस्यैवं कर्मातिनीतव्याधिजुष्टस्याऽऽदौ सर्वकर्मप्रतिपेधं कुर्यात् । यथाकालं चैनं कूलहरणं पशुपमथनकर्दमहरणादिपूत्सजेत् । ततश्चैनं प्रफुल्लकमुदोत्पल- पद्मवानीरकन्दलीकदलीवालुकोपशोभितपर्यन्तेषु हंसवक्रवाककुररकारण्डवव- ककलहंससारसानुनादिततीरेषु सूर्याचभिः संतप्तसलिलेषु सर:मु करेणु- परिवृतं पथाकाममवगाहयेत् । ततश्च *वृक्षगुल्मलतावगूढेपुवातसहितभूमिभाग- वनप्रदेशेषु मदवशाभिर्वारणं यथोत्साहं प्रचारयेत् । मनःप्रसादनाथ मेहदान- विधिदृष्टेन चास्य विधिना नेहदानं कारयेत् । मुरां च सफाणितां दद्यात् । पष्टिकोदनं च ससर्पिष्कं भोजयेत् । यथाकालं यवसानि च मधुररसवीर्यविपा- कान्यार्जवानि मत्स्यण्डिकागर्माणि भोजयेत् । अभिनयप्रतिनये चास्य पथा- कालं कारयेत् ॥ तेत्र श्लोकः- पयोनुपाने रसभोजनश्च साध्यं तदा वृक्षगणप्रदानैः॥ उपक्रमेत क्रमशः प्रयत्नात्कर्मातिनीतं विधिवद्गजेन्द्रम् ।। इति श्रीपालकाप्ये हस्त्पापुर्वेदे वृद्धपाठे द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने कमी- तिनीतो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥ अय पष्ठोऽध्यापः। * आश्रमस्थमुपासीन हस्तिशात्रविशारदम् ॥ हुतामिकपिश्रेष्ठं पालकाप्यं स्म पृच्छति ॥ १॥ 'वृक्षगुल्मलतामतानगूदे प्रवातातपरहिते शोभनप्रदेशे सहसा वारणं' प्रत्य- लरे या पाठः इति यपुस्तके टिप्पणी ॥ १ क. 'यातोप । २३, नीतिशो'। ३ क. कुसुमोत्य°1 ४ क. मिषु भाव । ५ क. अत्र । ६ क. स. मिनी 1७ क. रा. मामिनी ।

·६ विपपरीक्षाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। उदके पवसे चैव प्रतिपाने च भोजने ॥ मेहे क्षीरे शरीरे च लक्षणं विषदूपिते ॥२॥ चिकित्सा चानुपूर्वेण भगवन्वक्तुमर्हसि ॥ . एवं पृष्टोऽहराजेन पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् ॥ ३॥ नाज्ञातः प्रविशेच्छाला बालो वृद्धोऽध भिक्षुकः ।। पाखण्डोन्मत्तबधिरा मत्तच्छन्दाश्च ये नराः॥४॥ व्याधितः क्षुद्रकर्मा वा पश्चान्यः स्यात्तथाविधः॥ सर्वे ते प्रतिषेध्याः स्युहस्तिशालामवेशने ॥ ५॥ शत्रुभिः संमयुक्तास्ते योजपेयुर्विपं द्विपान् ।। क्रोधाद्याच लोभाद्वा संप्रदानश्च पोजिताः ॥ ६॥ विर्ष प्रदास्ते पापा गजानां देहनाशनम् ।। भक्ष्यभोज्पानपानेषु धूपने व्यानेषु च ॥ ७॥ माल्पचूणांश्च विविधान्विपदिग्धानुवासिवान् ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि नरं पापं विषप्रदम् ॥ ८॥ स्विद्यन्ति यस्प गात्राणि वेपथुश्चोपजायते ॥ मुखं संशृण्यत्ते चापि कृच्याद्वाचं प्रपद्यते ॥९॥ पृच्छचमानस्तृणं का; नर्दन्तैश्छिनपति ॥ भूमि विलिखते चापि संकणी लेढि चासकृत् ॥ १०॥ एलिविजानीपानरं पापं विषमदम् ।। तस्माद्गताञ्जितक्रोधानलुब्धाश्वानसूपकान् ।। ११ ।। अनीकस्यान्महामानान्वेषांश्चापि नियोजयेत् ॥ विधाप रसपानानस्थानानि च विशां पते ॥१२|| शपनानि व नागानां तस्माद्गुप्तानि कारयेत् ॥ सर्वतो पासमुद्धृत्य पलिफर्म च कारयेत् ॥ १३ ॥ परीक्षेत विधां चैव ततः शास्त्रविशारदः॥ मार्जारवापसभ्वभ्यः पिण्डं पूर्व प्रदापपेत् ॥ १४ ॥ तत्र पश्पेरस्वरूपाणि पानि कुर्वन्ति दूषिताः ।। भनस्कन्धाः परवशा रक्तनना विचेतसः॥ १५॥ लालफेनाविलमुस्खास्तान्विधुर्विपपितान् ।। विकिरः पिशितैर्दृष्ट्वा ते न हप्पन्ति पहिणः ॥ १६ ॥ १ क. गवान्वतुमर्हति ॥ए । २ क. यथाऽन्यः । ३ क. स. प्रतिपेयाः । ४ क. फिणी। .

·१६४ पालकाप्यमुनिविरचितो [२ सुदरोगस्पाने- मुखेन नकुलो हन्ति तथैव मृगपक्षिणः ॥ काकककबकानां च न रुचिः स्यापिके नृप ॥१७॥ भोजनं स्याद्विवणं च मक्षिकाश्चापि मारयेत् ।। काकः सामस्वरं कुच्चिकोरोऽति विरञ्जपेत् ।। १८ ।। दीप्ते हुताशने चापि पिण्डं वैद्यो विनिक्षिपेत् ।। तत्र पश्येत्स्वरूपाणि पानि कुर्यात्तु दूपितः ॥ १९ ॥ कृच्छ्रेण मज्वलत्पमिः स्फुटं चिटचिटापते ॥ अनिष्टधूमगन्धोऽमिर्वामावर्वच जायते ॥ २० ॥ मनिष्ठाभोऽथ कृष्णो वा धूमपातोऽपि वा भवेत् ।। विपोपमष्टमित्येवं धीरः समुपलक्षपेत् ॥२१॥ उत्कर्मानगवं रूपं विषार्तानां च देहिनाम् ॥ अथ तोपगतं रूपं दूपिते संभवक्ष्यते ॥ २२ ॥ काली तु यदि गौरस्य च्छाया ३पामाऽथवा भवेत् ॥ गौरी कालस्प वा छाया तजलं विपषितम् ।। २३ ।। जन्तवो मत्स्यमण्डूका ये चान्ये जलचारिणः॥ तीरेपूर्तिता यत्र तच्च तोयं प्रदूपितम् ।। २४ ॥ नेहे दुग्धे च पाने च विपयुक्त नराधिप ॥ पानि रूपाणि दृश्यन्ते तानि वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥ २५ ॥ स्नेहः कालस्तु भवति हरिता दृश्यते सुरा ।। श्यावं च जापते दुग्धं विवर्ण च जलं भवेत् ।। २६ ॥ उपनीतं यदा तो नीलं पश्येन्नराधिप । विषोपसृष्टमित्येवं धीरस्तदुपलक्षपेत् ॥ २७ ॥ उक्तं जले च पाने च मेहे क्षीरे च पिते ॥ पवसस्यापि राजेन्द्र रूपाणीमानि लक्षपेत् ॥२८॥ श्यावं दग्धनिभं चैव पवसं पत्तु पार्थिव ॥ विवर्णमध दुष्टं वा किन्नं वाऽपि तथा क्रमात ॥ २९ ॥ एवंलक्षणसंयुक्तं यवसं न प्रदापयेत् ।। निश्वासप्राणनपनैः सर्पाणां इपिते द्विपे ॥ ३०॥ पानि रूपाणि दृश्यन्ते तानि वक्ष्पाम्पतः परम् ।। शमगोपकासंस्थानाः काकाण्डकसमममाः ॥ ३१ ॥ १ क. संप्रनभने । २ क. दृश्यते । ३ क. दुग्धानि । ४ क. "त् ॥ विधा।

·६ विषपरीक्षाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। १६५ स्फोटा भवन्ति शीर्यन्ते वारणस्प समन्ततः ।। श्यावपिच्छिलदुर्गन्धा नीलसावाः सुदारुणाः ॥ ३२॥ छविविशीर्यते चैव रोमाणि च नखानि च ॥ प्रवेपते च कोपेन दृष्टिश्च परिहीयते ॥ ३३ ॥ दयते च मुहुर्नागो निन्द्रा चैनं मबाधते ।। विकणे हस्तमोहाभ्यां तथा भूमौ निपीदति ॥ ३४ ॥ लिङ्गैरेतैर्विजानीयाद्विपातं वारणं बुधः ।। तवना क्रियां कुर्याद्जस्य विषनाशनीम् ॥ ३५ ॥ कपित्थमूलं कुष्ठं च सरलं सारिवा मधु ॥ ऐतदालेपन श्रेष्ठं चूर्ण च विषदूषिते ॥ ३६॥ अथ प्रक्षाउन चास्य व्रणानामपि वक्ष्यते ।। अर्जुनं वेणुपत्राणि शिरीपं ककुर्म धवम् ॥ ३७॥ करचं करवीरं च सैन्धवं सिन्दुवारितम् ।। क्षौद्रेण सह संचज्य जलमित्रेण युक्तितः ।। ३८॥ तेन शीतकपापेण क्षालपेद्दन्तिनो व्रणान् । बिल्वमध्यं शेलाटुं च कपित्थं शिवपाटलम् ॥ ३९ ॥ सरलं चैव कुठं च हरितालं पुनर्भवम् ।। शिरीपस्प च पुष्पाणि मालतीतरुणानि च ॥४०॥ एप सर्वोत्तमः श्रेष्ठो वारणांबायते विषात् ।। वत्सनाभं मुनाभं च ईश्वरां गन्धनाकुलीम् ॥ ४१ ॥ पिप्पली शृङ्गवेरं च दद्यात्पोटगलं तथा ॥ कालाभ्यां सह सर्वाणि समभागानि पेपयेत् ॥ ४२ ॥ एष श्रेष्ठो भवेद्योगो वारणानां विपापहः।। अविपं सविपं कुर्यात्सविषं चापि निर्विपम् ॥ ४३ ।। मरिचं मधुकं लो पिप्पल्पः कुष्टमेव च ।। अजाक्षीरेण संयुक्तं मृदा चैव समन्वितम् ॥४४॥ वृद्धानामय दुष्टानामुपभुक्तविपाश्च ये॥ एप योगोत्तमं दद्याद्वारिपिष्टं पृथक्पृथक् ॥४५॥ * 'सर्वागदश्रेष्ठो' इति पाठो भवेत् । १ क. कायेन । २ क. विकीर्णह° । ३ क. एतैराले । ४ क. कुङ्कुमं । ५ क. सिन्धुवा६ख. शिलाटुं । ७ क. सर्वो मदः ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्पाने- एक नृणामजानां द्वौ त्रीणि दद्यात्वरोष्ट्रपोः॥ अभ्यस्पेञ्च तथा गोलान्स्थूलामलकसंमितान् ॥ ४६॥ आलानस्तम्भशपने मारुते चोत्तरोदके ।। प्रग्रीवपक्षपरयो रूपं पर्यन्तदूषिते ॥ ४७॥ शोफः स्याद्रोमकूपेषु कण्डूत्रेषु जायचे ।। पं यं च भजते देन्यं छविस्तत्र विशीर्यते ॥४८॥ एवं तस्य विपास्य दृष्ट्वा रूपाणि दन्तिनः ॥ इमं पदापयेद्योगं विपयुक्तस्य पार्थिव ॥ ४९ ।। दमा घृतसमायुकं गोमपं मोजयेहिपम् ॥ विषं कोष्ठगतं हन्याच्छीघ्रमेव तु दन्तिनः ॥५०॥ ईश्वराई मरुतीरं हरिद्रे द्वे मृदं क्या ।। चन्दनं मेपशृङ्गी च पिचुमन्दं च संहरेत् ॥ ११ ॥ ततो जलविमृष्टं तु पापयेद्वारणं तथा ।। इत्येपा प्राणसंरताऽभिहिता हस्तिनां पुरा ।। ५२॥ पालकाप्येन विधिवद्रोमपादाय पृच्छते ॥ भूयोऽङ्गराज(:) पप्रच्छ पालकाप्यं विशेषतः ।। ५३ ।। विपोपयुक्तदेहस्य वारणस्य द्विजोत्तम ॥ साध्यासाध्यं चिकित्सां च बूहि लक्षणमेव च ॥ ५४॥ तवः श्रुत्वाऽपतेश्चतुरङ्गाधिपस्य तत् ।। वाक्यं विख्यावयशसः प्रत्युवाच ततो मुनिः ॥ ५५ ॥ पूर्वोक्तः कारणैनांगो यदा युझे ज्या द्विपे नृपः ।। लिङ्गैस्तदा विक्रियते सर्पदष्ट इव द्विपः ॥ ५६ ।। अक्षिणी चास्य रज्येते इनु विक्षिपते तथा। नेत्रे स्तव्धे भवेतां च तथा मन्ये च हस्तिनः ॥ ५७ ॥ सस्तलाङ्गलकर्णश्च सस्वहस्तश्च लक्ष्यते ॥ फुर्वन्नदत्यभीक्ष्णं च मुहुद्विजते तया ॥५८ ॥ श्रो(स्रोतोम्पवास्प सर्वेभ्यो रुधिरं संभवर्तते ॥ मक्षिकाश्चापि मातङ्गो नावकवि दुर्मनाः ॥ ५९ ॥ यस्मिन्नेतानि रूपाणि सारिष्टानि महीपते । लक्ष्यन्ते विपयुक्तस्य न स जीवति तादृशः ॥ ६॥ १. देश।

·६ विपपरीक्षाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। १६७ यदा स्तम्भश्च जिह्वायाः शून्पत्वक्चोपजायते ॥ बहुश्लेष्मप्रसेकश्च सघोपश्च प्रवर्तते ॥ ६१ ।। विष्टम्भयति हस्तं च स्यन्देते चाक्षिणी तथा । गच्छन्मुहुः प्रस्खलते क्रिया तस्प प्रवर्तते ॥१२॥ मेपशृङ्गीशलाटूनि व्याधिघातमुदुम्बरम् ।। तन्दुलीयकमूलं च श्लेष्मान्तकांच दापयेत् ।। ६३ ।। क्षुण्णान्येतानि सर्वाणि संसजेत्तन्दुलोदके । (*तं रसं मधुसंयुक्तं दापयेत्सखशीतलम् ॥ ६४॥ कुटनटं तथोशीरं सरलं सैलवालुकम् ॥) चन्दनं कटभीमूलमननं सितपर्वकम् ॥ ६५॥ गोमूने गोमये चैनं वासयेदसकन्नृप । तेन प्रलेपं नागस्य विपदग्धस्प कारयेत् ॥६६॥ श्यामाकं केन्दलीमूलं हरिद्रे द्वे च पेपयेत् ।। पाययेधिसंयुक्तमुपयुक्तविर्ष द्विपम् ॥ ६॥ तगरं बदरीमूलं प्रियङ्गं खदिरत्वचम् ॥ तालीसपत्रं स्थूलैला तथा द्वे तन्दुलीपके ॥ ६८ ॥ बीजं ब्राह्मणिकायाश्च गुडं मच्छवसं हरेत् ।। साषा वैव दधा च क्षुण्णान्येतानि संसजेत् ॥ ६९ ॥ सनुभिः सह संयोज्य पिण्डं नागाय दापयेत् ॥ श्रा(साक्येत्तिन्दुकीक्षीरं निर्गुण्ड्याः क्षीरयोस्तथा ॥ ७० ॥ क्षीर समधुसर्पिष्फ तं द्विपं मति पाययेत् ॥ पलाशबीजं श्वेतां च गृहमं पूनर्नवाम् ।। ७१ ॥ अरिष्टकं मियॉ च हरिद्रां शतकर्णिकाम् ।। शिरीषस्य च बीजानि तन्दुलीयकमेव च ॥ ७२॥ , गोमूत्रपिष्टान्येतानि पाय येत्सह सपिंपा। संयुक्त सक्तभिः पिण्डं विषात भोजयेद्गमम् ॥ ७३ ।। अनेन सर्पिषा चास्य नस्यकर्म विधीयते ॥ द्वे हरिद्रे समनिष्ठे तरुणानन्तपल्लवान् ।। ७४ ।। *धनराकारमध्यस्थः पाठो भ्रष्टः कपुस्तकात् । १ क, कदली ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [२ क्षुद्ररोगस्पाने- एक नृणामजानां द्वौ त्रीणि दद्यात्खरोट्रपोः॥ अभ्यस्येच तथा गोलान्स्यूलामलकसंमितान् ।। ४६ ।। आलानस्तम्भशयने मारुते चोत्तरोदके। प्रग्रीवपक्षपरयो रूपं पर्यन्तदूपिते ।। ४७ ।। शोफः स्याद्रोमकूपेषु कपडूनेषु जायते ।। यं यं च भजते दैन्यं छविस्तत्र विशीर्यते ।। ४८॥ एवं तस्प विपातस्य.दृष्ट्वा रूपाणि दन्तिनः ॥ इमं मदापपेद्योग विषयुक्तस्प पार्थिव ।। ४९ ॥ . दधा घृतसमायुक्तं गोमपं भोजयेहिपम् ।। विषं कोष्ठगतं हन्याच्छीयमेव तु दन्तिनः ॥५०॥ ईश्चराई मरुतीरं दरिद्रे द्वे मृदं तथा ।। चन्दनं मेपशृङ्गी च पिचुमन्दं च संदरेत् ।। ५१ ॥ ततो जलविमृष्टं तु पापयेद्वारणं तथा । इत्येषा माणसंरक्षाऽभिहिता इस्तिना पुरा ॥१२॥ पालकाप्येन विधिवद्रोमपादाय पृच्छते ।। भूयोऽङ्गराज :) पप्रच्छ पालकाप्पं विशेपतः ॥ ५३ ।। लिपोपयुक्तदेहस्प वारणस्प द्विजोत्तम ॥ साध्यासाध्यं चिकित्सां च ब्रूहि लक्षणमेव च ।। ५४ ।। वतः श्रुत्वाऽङ्गपतेश्चतुरङ्गाधिपस्प तत् ।। वाक्यं विख्यातयशसः प्रत्युवाच ततो मुनिः ॥ ५५ ॥ पूर्वोकै कारणेन गो यदा यो पा द्विपे नृपः ।। लिङ्गैस्तदा विक्रियते सर्पदष्ट इव द्विपः ॥ ५६ ।। अक्षिणी चास्य रज्पेते हनु विक्षिपते तथा ।। नेत्रे स्तब्धे भवेतां च तथा मन्ये च दस्तिनः ।। ५७ ॥ सस्तलाङ्गलकर्णश्च स्रस्तदस्तश्च लक्ष्पते ॥ फुर्वन्नदत्यभीक्ष्णं च मुहुद्विजते तया ॥ ५० ॥ श्रो(स्रोतोम्पशास्प सर्वेम्पो रुधिरं संमवर्तते ॥ मक्षिकाश्चापि मातङ्गो नावकर्पति दुर्मनाः ।। ५९ ॥ यस्मिन्नेवानि रूपाणि सारिष्टानि महीपते । सक्ष्यन्ते विपयुक्तस्प न स जीवति तादृशः ॥ ६॥ १. देश।

·६ विषपरीक्षाध्याय ] हस्त्यायुर्वेदः। यदा स्तम्भश्व जिह्वायाः शून्यत्वक्वोपजायते ॥ बहुश्लेष्मपसेकश्च सघोषश्च भवर्तते ॥ ६१ ॥ विष्टम्भपति हस्तं च स्पन्देते चाक्षिणी तथा ।। गच्छन्मुहुः प्रस्खलते क्रिया तस्य प्रवर्तते ॥ ६२॥ मेपशृङ्गीशलाटूनि व्याधिघातमुदुम्बरम् ॥ तन्दुलीयकमूलं च श्लेष्मान्तकांध दापयेत् ॥ ६३ ।। क्षुण्णान्पेतानि सर्वाणि संसजेत्तन्दुलोदके ॥ (*तं रसं मधुसंयुक्तं दापयेत्सखशीतलम् ॥ ६४ ॥ कुटन्नटं तथोशीरं सरलं सैलवालुकम् ॥) चन्दनं कटभीमूलमलनं सितपर्वकम् ॥६५॥ गोमूत्रे गोमये चैनं वासपेदसकन्नृप ।। तेन मलेपं नागस्य विषदग्धस्य कारयेत् ॥ ६६ ॥ श्यामाकं केन्दलीमूलं हरिद्रे द्वे च पेपयेत् ॥ पाययेद्दधिसंयुक्तमुपयुक्तविपं द्विपम् ॥ ६७ ॥ तगरं वदरीमूलं मिपङ्गं खदिरत्वचम् ॥ तालीसपत्रं स्थूलैलां तथा द्वे तन्दुलीयके ॥ ६८॥ बीजं ब्राह्मणिकायाश्च गुडं मच्छवसं हरेत् ।। सर्पिपा चैव दधा च क्षुण्णान्येतानि संसजेत् ॥ ६९ ॥ सक्तुभिः सह संयोज्य पिण्डं नागाप दापयेत् ॥ श्रा(सावयेतिन्दुकीतीरं निर्गुण्ड्याः क्षीरयोस्तथा ॥ ७० ॥ क्षीरं समधुसर्पिष्कं तं द्विपं पति पापयेत् ।। पलाशबीनं श्वेतां च गृहधूमं पूनर्नवाम् ॥ ७१॥ अस्टिक प्रिय च हरितां तकर्णिकाम || ·१६८ पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररागरेपाने- कवलस्तु प्रदातव्यो मधुगोपित्तसंयुतः।। पृषणमयूराणां कुक्कुटानां च संस्कृतैः॥७५ ॥ रसस्तं भोजयेन्नागं ससौवर्चलदाडिमैः ।। पित्तैः सशोणितैश्चैपां पिप्पलीमधुसंयुतैः ।। ७६ ॥ सविडङ्गर्भवेत्कार्पमञ्जनं विपशान्तये ॥ प्रादुर्भावो विषस्पैप त्रिविधस्य विशां पते ॥ ७७॥ मूलजं दंष्ट्रजं चैव कृत्रिमं चेति पश्यते ॥ संस्कार्यस्य क्रिया(:) सम्पमूलजस्य च कीर्तिताः ॥ ७८ ॥ दएजस्प प्रवक्ष्यामि चिकित्सां लक्षणं तथा ।। सर्पदष्टे नरश्रेष्ठ यथावत्पविभागशः ॥ ७२ ।। १२०० ।। इति श्रीपालकाप्ये इस्त्यायुर्वेदमहामवचने द्वितीपेक्षदरोगस्थाने विपपरीक्षाध्यायः षष्ठः ॥ ६॥ . अथ सप्तमोऽध्यायः । जीण विपनोपधिभिर्हतं वा दावाग्निवातातपशोपितं वा ] स्वभावत्तो वा गुणविहीणं विपं हि दूपीविपनामुपैति ॥ १॥ अपकष्टं गुणं पश्चात्स्वभावादेनु(नुतोऽपि वा ।। तद्विपं विपतत्त्वज्ञैपीविषमिति स्मृतम् ॥२॥ दुपितं देशकालानदिवास्वप्रातिभोजनः ।। पस्मादूपपते धातुं तस्मापीविपं स्मृतम् ॥ ३ ॥ १२०३ ॥ दूविपात हति ॥ इर्वि पालकाप्पे इस्त्यापुर्वेदमहामवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने सप्तमो पीविपनामापापः ॥७॥ we eve ...................... ............... * क-खपुस्तश्योरेताबानेवेगेर पाठ उपलक्ष्यने । तत्र न निश्चितम् --पाय- टितः, 'इति पीविषा इतिपाठो वा-इति । शेक. प्रादुर्भार । २ क. पिया।

·८ अध्यायः हस्त्यायुर्वेदः। अथाष्टमोऽध्यायः । पथा यथा हि देशस्य विपं भवति दन्तिनः ॥ स्था तथा भवत्पेप दुश्चिकित्सो विशेषतः॥१॥ न सुखं त्वम्गते वीर्य विपं भवति दन्तिनः। सिरानावस्थिर्मासेषु संघी चातिबलं भवेत् ॥ २॥ तस्मानातिप्रविमृते विपे कुच्चिकित्सितम् ।। तेषां विपेण दुष्टानां धातूनां लक्षणं शृणु ॥३॥ फटिना भिन्नरोमा च त्वमाप्ते लक्ष्यते छविः॥ काये तु शोफः कठिनो मांसप्राप्त सवेदनः ॥४॥ सिरागते ग्रन्थयः स्युः संस्पर्शन सुखापते ।। सापुमाप्ते विषे स्तम्भो गात्राणामुपजायते ॥५॥ पतत्पस्थीनि संमाप्ते मजस्थे तु मुदुर्मनाः ।। विस्ताः संधपश्च स्पुः सर्वसंविगते विपे ॥६॥ शिरः मा गच्छेस्कोटे कोष्ठागात्राणि गच्छति ।। एवं तदनुपूर्वेण सर्वान्धातूनवाप्नुयात् ॥ ७ ॥ तस्मादशस्थानगवं विपं मारपति द्विपम् ।। विस्मितस्तु ततो भूयो नृपत्तिः पृष्टवान्द्विजम् ॥ ८॥ पधा विपं मारपति यथा चैव निवर्तते ।। स्थाने स्थाने पथा रूपं भगवान्व्पाकरोतु मे ॥९॥ पालकाप्पस्ततो भूपमङ्गराज दयान्वितः ॥ उपद्रवास्तु पे तेषां शृणु वेगान्तराणि च ॥ १०॥ तथैव देहमासाच माणान्हरति दन्तिनः ।। विष पीतं तथा लीढं भक्के हे तयाऽक्षते ॥ ११ ॥ तथा सर्वेषु गात्रेषु प्रयुक्तं स्पर्शकर्मणि ॥ भणेन क्षतमासाघ देहे विकुरुते विषम् ॥ १२ ॥ तन्मारपति भूतानि पश्यतामेव भूमिप ।। सप्तवेगमहाराज काश्पपेन प्रकीर्तितः ॥ १३॥ . * 'सप्त वेगा महारान काश्यपेन प्रकीर्तिताः' इनि पाठो भोन् । १ क. 'तन्यस्सी १२ क, माईश ! ३ क. 'न्दिपम् ।

·- पालकाप्यमुनिविरचितो {२ क्षुद्ररोगस्थाने- चारणेषु तु दृश्यन्ते त्रय एव हि केवलम् ।। अन्तःस्वेदा निसर्गेण तैजसोश्च यतस्ततः ॥ १४ ॥ त्रिष्चैव विनिपात्यन्ते चतुर्थ नाऽऽप्नुवन्ति च ।। तस्मातेषां त्रयो वेगाश्चतुर्थो नोपपद्यते ॥ १५ ॥ स्वेदक्लिन्नानयो दृष्ट्वा सेन्द्रान्देवगणान्पुरा ॥ अन्तास्वेदः कृतथापि वारुणेन महात्मना ॥ १६ ॥ तेषां विषेण दुष्टानां वेगाना लक्षणं शृणु ॥ मधमे विषवेगे तु वारणे लक्षणं भवेत् ।। १७ ॥ निद्रा पवाघतेऽत्पर्य मुखेन निपतत्यपि ॥ द्वितीय विषवेगं तु जानीयाल्लक्षणैरतः ॥१०॥ निपीदत्यपराभ्यां तु मोहाभ्यां प्रपतत्यपि ।। तृतीपस्य पवक्ष्यामि वेगस्य नृप लक्षणम् ॥ १९ ॥ विह्वलीभूतसर्वाङ्गो वारणः प्रपतेढुवि ।। पक्षात्पक्षमजसं तु मेघवबृंहवे द्विपः ॥ २० ॥ एभिलिविजानीपाद्विपक्ष मतङ्गजम् ॥ एवं स्वलु महाराज ये पे वेगा: प्रकीर्तिताः ॥ २१ ॥ तेषां विषेण दुष्टानां साध्यान साधनं शृणु ॥ खचौतानिन्द्रगोपांश्च गजातारवितारकैः ॥ २२ ॥ कपिलायाच गोः पित्तं गोवियाणे निपातयेत् ॥ तेन भेरीपताकाश्च ध्वजामाणि च लेपपैत् ।। २३ ।। वाचान्पन्पॉन्पपि क्षिप्रं मलितान्पथ घातपेत् ।। दष्टाश्च विपपीताश्च विपविद्धाश्च वारणाः ॥ २४॥ निशम्य वादनं चैपा दृष्ट्वा *तां स्वस्फनिर्विपाः(?) ॥ शिरानातो भिषग्वाऽपि स्वस्ति वाच्य द्विजोत्तमान् ।। २५ ॥ दर्भाशुष्कान्दरितकानिःस्वारांश्च चिकित्सकाः ॥ तान्दक्षिणेन हस्तेन गृहीत्वा सुसमाहितः ।। २६ ॥ इम हि सुमनास्तूपणी कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् ॥ मोदाहरेन्मत्रवरं पूर्वोद्दिष्टं स्वयंभुवा ।। २७ । * 'दृष्ट्वा तांश्च स्युनिर्विपाः' इति पाठो यथास्यचिद्भवेत् ॥ १ क. यारुणेषु । २ रु. °सा स्वय१३. च १ . न्यानि हिसि ·८ अध्यायः इस्त्यायुर्वेदः। १७६ वाकिस्तक्षफश्चैव विपमुग्रं हरन्तु ते ।। अनन्तश्चैव भगवान्वियं हरतु ते स्वाहा ।। २८॥ जले रुद्रो जले ब्रह्मा जले ब्रह्म सनातनम् ॥ जले वायुश्च सोमश्च निर्विषो भव कुलर स्वाहा ।। २९ ।। मन्त्रैर्खत्वा विषं तस्य वारणस्य चिकित्सकः ॥ एतेषां तु यथालाभं पशूनां कारयेद्रसम् ।। ३०॥ नकुलानां वराहाणां पृपतानां च युक्तितः ।। मक्षयित्वाऽथ मांसानि विषिणो भक्षयन्ति ये ॥ ३१ ॥ औषधानि भिपतेषु शीघ्रमेवातिसंहरेत् ॥ प्रिप्पल्पो मरिचाश्चैव कल्पमैद्य( ? )तं मधु ॥ ३२॥ गोमयस्प रसेनैव भावयेन्पतिमान्भिपक ।। मुस्निग्धमेसद्रसकं विपदुष्टं मतलजम् ।। ३३ ।। कदुष्णं पायपेदेनं तेन संपवते मुखी ।। अनेनैव च मासेन भोजयेद्वारणं भिषक् ।। ३४ ॥ पीत्वा तु रसर्फ नागस्तेजस्वी बलवान्भवेत् ।। न विषान्मरणं तस्य पदि जुष्टो महाविपैः ॥ ३५॥ सर्व विष विपदते पीते तद्रसके गजः ॥ विषेण दूषितं नाग तैलं दूराद्विवर्जयेत् ॥ ३६॥ पानेऽभ्यते तथा नस्पे घृतमेव प्रशस्पते ॥ अत अवं क्रिया पस्य निखिलेन प्रशस्पते ॥ ३७॥ शीते पमहदे नाग दष्टं सिम विगाहपेत् ।। अयं विषनो दातव्यः पिण्डस्तस्मै चिकित्सकैः ॥ ३८॥ द्वे दरिद्रे वचा चैव पिप्पली मरिचानि च ॥ द्वौ करलो सठी चैव बलामतिवलामपि ॥ ३९ ॥ एतत्संहृत्प संभारं गव्यं श्रेष्ठं च पद्धृतम् ।। बस्तमूत्रेण तत्सर्वं क्षोपित्वा विचक्षणः ॥ ४०॥ अजानामथवाऽवीनां रकं क्षिप्रमुपार्जपेत् ॥ रक्तद्वयेन तं पिण्डं भोजपेद्वारणं भिषक् ॥ ४१॥ १ क. खं. सनातनः । २ क. सुखम्। ३ क. तु । ६ ख. नु। ५ क. म्॥ यत्सम°1 ·१७२ पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षदरोगस्थाने- पिण्डेन तेन नागस्प विपं शिमं प्रणश्यति ।। प्रलेपश्चास्य कर्तव्यः पमिनीमृत्तिकातैः॥ ४२ ॥ इति प्रलेपः प्रथमो द्वितीपः संवक्ष्यते ॥ चन्दनं तगरोशीरं शिरीपस्प तु पल्लवाः॥४३॥ पानं पिण्डमजाक्षीरे विपनं स्पात्पलेपनम् ॥ शीत्तलेन जलेनाथ संयुक्तं परिपेचनम् ॥ ४४ ॥ मधुराः क्षीरिणश्चैव कपापा ये च पादपाः ॥ तेषां त्वचः कायित्वा श्रेष्ठं स्पापरिपेचनम् ॥४५॥ सिद्धकं राजवृक्षश्च शुष्ककं पारिभद्रकम् ॥ पाटलामश्चकणं च सोमवल्कं तथा धवम् ॥ ४६॥ वृक्षानेतान्समाहृत्य कर काण्डशा संमैलेपपेत् ॥ समभागांस्ततः कृत्वा दहेदनौ विचक्षणः ॥४७॥ तदस्म ह्युपशान्तेऽसौ स्वनुगुप्तं निधापयेत् ।। प्रतीवर्वापश्च कर्तव्यो भस्मन्यस्मिन्नयं गणः॥ ४०॥ त्रिफलां त्रिकटुं चैव पञ्चैव लवणानि च ॥ समभागानि सर्वाणि भस्मन्यस्मिन्समावरेत् ॥ ४२ ॥ एप क्षारोऽगदः श्रेष्ठो नारायणमतः शुभः ॥ स्थावरं जङ्गमं चैव विपं हन्ति गजस्प तु ॥ ५० ॥ यथा हि पमिनीपत्रे तोविन्दुर्न तिष्ठति ॥ एवमत्रागदे दत्ते मधुसर्पिःसमन्विते ॥ ११ ॥ न तिष्ठति विपं देहे सर्वथाऽपि च यद्भवेत् ॥ त्रिकटुं त्रिफलां चैव पञ्चैव लवणानि च ॥ ५२ ।। रसवक्तसमापुक्तं विपमुप्तप्रबोधनम् ॥ त्रित्ता शृङ्गवेरं च शिसिपिचसमापुतम् ॥ ५३ ॥ अञ्जनं प्रवरं दिव्यं विषमा मतणजे ॥ फुटुमागुरुसंयुकं नागपुष्पं सकेसरम् ।। ५४ ॥ उत्पलानि च मुख्यानि दद्यात्कुमुदमेव च ।। आलेपो विपदुष्टानां द्विपानां विषनाशनः ॥ ५५ ॥ मृीका शर्करा चैव सराणि तथा मधु ।। तर्पणोदकसंयुक्तं द्विपानां विषनाशनम् ॥५६॥ १ स. अग। २. प्रनभने । ३ रा. प्रकल्पये । ४ क. यानध।

·( अध्यायः] . इस्त्यायुर्वेदः।- विपनानि प्रवक्ष्यामि मांसानि मनुजाधिप ।। विषाणां यानि चोक्तानि अविरुद्धानि नित्यशः ॥ ५७ ॥ कोकिलाश्च बलाकाश्च वर्तकाः सकपिञ्चलाः ॥ कपोता वर्धमानाश्च ऊर्ध्वगाश्चैव ये खगाः ।।५८ ॥ मयूरतित्तिरिलावाः पञ्चैव मनुजाधिप । अर्कोनिलहता नित्यं विरुद्धगमनास्तथा ।। ५९ ॥ तस्मात्ते भोजने राजन्विपाणां समुदाहृताः !! विषस्य प्रथमे काले जाङ्गलानि समाहरेत् ॥ ६॥ शीतलानि च सेक्न्ते ये चोष्णानि तथा मृगाः ॥ मध्ये साधारणा रानन्विषाणां समुदाहताः ॥ ६१॥ विषस्य पश्चिमे काले संपाते माणनाशने ॥ विपं तु हृदये येषां रक्तं च कलुपीकृतम् ॥ ६२॥ सदा न जायते रक्त मारुतेन समाहितम् ॥ तेभ्पस्तु मत्स्पांसानि वाराहाणि च दापयेत् ।। ६३ ।। अदनानि तु वक्ष्यामि विधिवत्तेन भूमिप ।। शालपः पष्टिका व्रीहियवगोधूममेव च ॥ ६४ ॥ आहारार्थ विधीयन्ते गजानामिह नित्यशः ।। शारदाश्चैव ये मुद्दाः शालीनां तन्दुलास्तथा ॥६५॥ मुस्विनमे हतयं ततः समवतारयेत् ॥ तद्भक्तं संसृजेत्सवं संयोज्य हविषा ततः ॥ ६६ ।। बैस्तमूत्रमजाक्षीरं शर्करां च रसाञ्जनम् ॥ एवं घृतेन संयुक्तं क्वथितं पद्मिनीजलम् ॥ ६७॥ एतद्भक्ते च पाने च दापयेत्सविषे गजे॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥ ६८॥ चन्दनं तगरं चैव वगेलापत्रमेव च ।। मियमुनागपुष्पं च मांसी कुष्ठं सपयकम् ॥ ६९ ॥ कुङ्कुमं च मृणालं च मुरवां स्टक्कां शतायाम् ।। ससितां मुरसां हिङ्गु हरितालं मनःशिलाम् ॥ ७० ॥ अष्टौ सिद्धार्थमुस्ताश्च विंशतिश्च हरेणुकाः ।। रोचना हरिवरं च कुटनटमथापि वा ॥ २१ ॥ १ स. वर्षकाः । २ क. वत्सम् । ख. वस्त्रमू।

·१७४ पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्पाने- कन्यायाः पुष्पयोगेन पेष्टव्या वारिणा सह ॥ क्षणात्सर्व विषं हन्ति सर्वपापमणाशनः ॥७२॥ रक्षोभः पुष्टिकामस्य सदा चन्द्रोदपः स्मृतः ॥ आर्द्रस्य वेणोस्त्वक्वापि बीजं चाय करनयोः ॥ ७३ ।। मध्पमं च कपित्थस्य कुमं चाञ्जनं तथा ।। शिरीपपुष्पं दशमं गोपित्ते निप्रदापपेत् ।।७४ ।। अश्लेषाज्येष्ठयोः कार्यों जगदः कालको भवेत् ॥ कारयेद्गुटिका माज्ञा शृणु चास्य प्रपोजनम् ।। ७५ ॥ नस्पकर्मणि नागानां युक्षीताऽऽलेपने भवेत् ।। सर्पाणां राजिलानां च विषं मण्डलिनां च पत् ॥ ७६ ।। गूढगर्भा करेणुर्या तस्पा योनि प्रलेपपेत् ।। आलेप्य वा गुदं वाऽथ गुदे वति प्रवेशयेत् ॥ ७७ ।। ततः प्रसूपते शिमं हस्तिनी क्रिययाऽनया ।। न हन्यादुपयुक्तस्तु* ॥ ७८॥ ॥ 'श्लक्ष्णीकृतानेतान्व्यधस्थानेषु पोजयेत् ॥७९॥१२८२॥ इति श्रीपालफाप्पमुनिविरचिते हस्त्पापुर्वेदमहामवचने द्वितीपे क्षुद्ररोगस्थानेऽष्टमोऽध्यायः ॥ ८॥ *00000000000000000 .........................0000000.............. ....... अथ दिग्धविद्धो नाम नवमोऽध्यायः । अङ्गो हि राजा चम्पापा पालकाप्प स्म प्रच्छीन । दन्तिनो दिग्धविदस्य कि कार्यमुपलक्ष्यते ॥१॥ चिकित्सां चाऽऽनुपूर्पण भगवन्वतुमर्हसि ॥ एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्यस्ततोऽप्रवीत् ॥२॥ दन्तिनो दिग्धविद्धस्प चिराच्ट्र( स वति शोणिवम् ।। विदो विवणे भवति शोणितं च विवर्धते ॥३॥ * इतोऽने श्रुटितचिस्ता काकपदी कपुस्तके, सपुस्तके 'इतः किंचित्यत्तमस्ति' इति मूल एव लिखितं गैरिकरक्तं दृश्यते । १ क. सणकहनानेतान्याय° । २ स. न्यधः स्या।

·९दिग्धविद्धाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। लाला मवर्तते चास्य चक्षुपा च न पश्यति ॥ शोफोऽस्य मृदुनिनेपु पदेशेषु विवर्धते ॥४॥ गजस्य दिग्धविद्धस्य द्वयमेतत्मकीर्तितम् ॥ तस्य कर्म प्रवक्ष्यामि यथा संपचते सुखी ॥५॥ गानापरपरिक्षिप्त नागं कृत्वा मुपन्त्रितम् ॥ शल्पमुदत्य नागस्प शोधनं सस्प कारपेत् ॥ ६ ॥ सेचयेद्वारिणा वेधं प्रदेवश्च प्रदेहयेत् ।। स्वचमामलकीनां च खदिरस्प धवस्य च ॥७॥ समभागं ततः कुर्यात्समाहृत्य पृथक्पृथक् ।। खण्डशः कल्पयित्वा वै काथदिव्पवारिणा ॥८॥ एतत्काथं परिवार साव्य भेपजानि समावपेत् ।। सोमवल्कं वा श्वेतामोदकीपाटलां तथा ॥ ९ ॥ आस्फोता वारुणीमूलं पयस्यां मधुकं यवान् ।। तथैवोत्पलकन्दाश्च भागाः स्युः कर्षसमिताः ॥ १० ॥ यथा जातः मदेहः स्यात्तदैनमवतारयेत् ।। एवं सुशीतलं कृत्वा विधं तस्यानुलेपयेत् ॥ ११ ॥ विष हन्ति महीपाल सिमं च सूखमामुयात् ।। अधातः संप्रवक्ष्यामि विषप्रशमनं हितम् ॥ १२ ॥ चतुद्रोणे तु पयसि भेषजानि समावपेत् ॥ पयस्या क्षीरकाकोली अमृता द्वे च सारिवे ।। १३ ॥ श्वेता च मुद्गपर्णी व मापपर्णो मृणालिका । कसेरुका हनन्ता च जीवकर्षभकावुभौ ॥ १४ ॥ कपिकच्छूस्तथा देपा पिप्पली च महीपते ॥ उदुम्बरसमं कल्कं कारपित्वा पृथक्पृथक् ॥ १५ ॥ तोपं दशाढकं दत्त्वा सर्पिपश्चाऽऽढक तथा ॥ आढकं शर्करायाश्च ततो मन्दामिना पचेत् ॥ १६ ॥ पदोपयुक्ततोयं स्यात्तदैनमवतारयेत् ॥ सुशीतलमिदं कृत्वा पानं दद्याद्विपापहम् ॥ १७॥ खचाउभे समानीय विदुलस्यार्जुनस्य च ॥ क्षीरिणां पादपानां च कोविदारकदम्बयोः ॥ १८ ॥ १ क. मुनिनिम्नेषु । १ क. पंकता।

·२७६ पालकाप्यमुनिविरयितो [ २ क्षुद्ररोगस्थाने- एतत्मकीर्तितं सर्व ततो निशि निवासयेत् ॥ ततः मक्षालपेद्वैद्यो व्रणं शस्त्रेण शोधितम् ॥ १९ ॥ उभे हरिद्रे मञ्जिष्टां मधूर्फ तगरं तथा ॥ हरीतकी प्रिपहुं च नाफुली कैदरों तथा ॥ २० ॥ गोपित्तं च समांशानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ एष चूर्णागदः श्रेष्ठो गजानां व्रणरोपणः ।। २१ ॥ एतैरेव पुनः स्वायोक्तैः साधयेवृतम् ।। एतदम्पञ्जनं दद्याद्रजानां व्रणरोपणम् ।। २२ ।। अथ दिग्धेन विद्धस्प व्रणः पुष्यति दन्तिनः ॥ गतिहाति दूरं च जायन्ते ग्रन्थयोऽधिकाः ॥ २३ ॥ मांसानि च महण्यन्ति दन्तिनो विपवेगतः ।। तत्र कर्म प्रवक्ष्यामि येन संपद्यते मुखी ॥ २४ ।। आम विदाधमानं वा विषादि पक्कमेव वा॥ रोहन्तं निर्विकारं वा लिङ्रेतैविनिर्दिशेत् ॥ २५ ॥ सवर्ण कठिनं कोण्णं भारिकं मन्दवेदनम् ॥ आध्मानं सुस्थिरं स्निग्धमाममित्यभिलक्षपेत् ।। २६ विवर्ण नातिकठिनं सोष्म वेदनयाऽन्वितम् ।। विद्यमानं जानीयाल्लिङ्गैरेतैविचक्षणः ।। २७ ।। आमे विदामाने च प्रच्छन्नं कारयेहुधः।। जलौकालावुशृङ्गैवी शोणितं मोक्षयेत्ततः ॥२८॥ आध्मानममृदु स्निग्धं गुरु चोणं सवेदनम् । अपकं तु भिपग्विद्यात्तत्र शस्त्रं न पातयेत् ।। २९ ।। शीतलं शीर्णरोमाणं मृदु पाण्डमवेदनम् ॥ मुपक्कमभिविज्ञाय तत्र शस्त्रं निपातयेत् ॥ ३० ॥ शत्रकर्म यथोक्तं तु यथाशास्त्रं समाचरेत् ॥ छेद्यं भेधं च वेध्यं च विश्रा(सायं लेख्यमेव च ॥ ३१ ॥ एतत्सर्व भिपजाद्विपार्तानां तु संनिधौ ॥ तवैद्यश्चेन विद्येरन्याशास्त्रं समाचरेत् ॥ ३२ ॥ एपण्या तु समन्वेष्य गतिर्यत्राश्रिता यथा ।। पदं कुचिथोद्दिष्टं यथा दोषो न तिष्ठति ॥ ३३ ॥ १ क. प्रकथितं। २ क. बदरौं। ३ क.गति गृहा° 1४ क.वा। ६क. याप्राप्त ।

·१० सर्पदष्टाध्यायः हस्त्यायुर्वेदः। १७७ वणे तु पूतिमांसानि मण्डलायेण शोधपेत् ॥ शुद्धं प्रणमदुर्गन्धमविवर्णमवेदनम् ।। ३४ ॥ उत्तानं स्थिरमन्तेषु प्रस्तब्धं च नराधिप ।। शून्यं श्वयथुदाहाभ्यां निर्विकारं विनिर्दिशेत् ॥ ३५ ॥ दिग्धेनाभिहते नागे तथोष्ट्रखरवाजिनाम् ।। वणं बुध्येत मेधावी गोषु चाश्वतरेषु च ॥ इस्यब्रवीत्पालकाप्यो राक्षाऽनेन प्रचोदितः ।। ३६ ॥ १३१८ ॥ इति श्रीपालकाप्पे हस्त्यापुर्वेदमहाप्रवचने वृद्धपाठे द्वितीये झुंद्ररो- गस्थाने दिग्धविद्धो नाम नवमोऽध्यायः ॥९॥ अथ दशमोऽध्यायः। अङ्गो हि राजा चम्पायां सुमनस्कं महामुनिम् ॥ विनयेनोपसंगम्य पालकाप्पं स्म पृच्छति ॥ १॥ दुष्टाश्च विपपीताश्च दूपिताश्च मतङ्गजाः ।। संग्रामे दिग्धविद्धाश्च विषवेगमपीडिताः ॥ २॥ एवंविधाश्च ये फेचित्मोच्यन्ते हस्तिनो द्विज || सर्वेषां सविषाणां तु चिकित्सा वक्तुमर्हसि ।। ३ ।। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ।। पञ्चभिः कारणः सर्पा दशन्ति पृथिवीपते ॥ ४॥ वक्ष्याम्युद्देशमात्रेण तद्ग्राह्यमनुमानतः॥ दशन्ति कुपिताः केचित्केचिदाहारकाया ॥५॥ भीताः फेचिद्दशन्त्याच केचिदन्ये पहच्छया । मृत्युभूता दशन्त्यन्ये विधानविहितान्गजान् ॥ ६॥ त्रिविधं देष्टरूपं तु भुजङ्गेषु प्रकीर्तितम् ।। दष्टं दष्टनिपीतं , दष्टोवृत्तं तथैव च ॥ ७ ॥ दृष्ट्वा तु कश्चिदुजगो व्यपक्रामति वेगतः ॥ संक्रामेद्विपभागस्तु दष्टं तत्तु विनिर्दिशेत् ॥ ८॥ १ क. नातिह। २ क. स. कुतिरोगस्थाने । ३ क. दृष्टरूपं । ४ क. तु । क. दृष्ट्वा । २३ ·१७८ पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने- दंष्वा तु सो पस्तत्रं पिबेदङ्गानिपीडितम् ॥ दष्टं तत्त्वनुबोद्धव्यं विपभागस्तु संचरेत् ॥९॥ दृष्ट्वा यदि विलम्बी स्पानिपीतमिति तत्स्मृतम् ।। विषस्य भागो द्वावत्र अर्धभागश्च संचरेत् ॥ १०॥ दृष्ट्वा भृशं तु यः सर्पः क्षिममेव मवर्तते ॥ दंष्ट्रापातनिपेकेणं कुरुते पन मोक्षणम् ॥ ११ ॥ दष्टमुर्तितं विद्यात्तत्र भागत्रयं व्रजेत् ॥ मात्राणां शतमानं तु तिष्ठन्त्यादशमाश्रितम् ॥ १२ ॥ ततः शरीरे क्रमते विषं वायुरिचाम्बरे ॥ न छत्र विहितं किंचित्सुखं दुःखं शरीरिणाम् ॥ १३ ॥ तेषां तु खलु सर्वेपामुपसर्गः पृथग्विधः॥ वक्ष्याम्युद्देशमात्रेण तद्वाघमनुमानतः॥ १४ ॥ चतुर्विधास्तु निर्दिष्टाः पैनगा मुनिना पुरा ॥ दवाकरा मण्डलिनो राजिलास्तु पताकिनः ॥ १५॥ तेषां रूपाणि वक्ष्यामि वीयं चैव पृथक्पृथक् ।। दकिरा महाभोगा दीप्तामिसमतेजसः॥ १६ ॥ शीघाः फणकराश्चण्डाः कृष्णसादयः स्मृताः। क्षिप्रमेषां विष काये कक्षाग्निरिव वर्धते ॥ १७ ॥ वातिकं तु विजानीपाद्विपं दंष्ट्राश्रितं भिषक् ॥ प्रशाम्पति तु तरिक्षमं मत्रैरन्यैस्तथौपधैः ॥ १८ ॥ तद्धि सत्यं विषं पाहुः समर्याद मनीपिणः ।। अफणा मण्डलैश्चित्रैर्ये तु केचिद्भुजंगमाः ॥ १९ ॥ एणीपदादयः सर्वे ते तु मण्डलिनः स्मृताः ।। तेषां मन्दं विपं भूत्वा ततो भवति दारुणम् ॥ २० ॥ तत्र मन्त्रीपधैर्यत्नात्पत्तिकं वाध्यते विषम् ।। अफणा दर्शनीयाश्च दीर्घराजिभिराहताः॥ २१ ॥ श्वेतगन्धादयः सर्वे राजिलाः कीर्तिता नृप ।। विपं न वर्धते तेषां विषम चोपलभ्यते ॥ २२ ॥ १ क. दृष्ट्वर २ क. 'त्र यं पिवेदनपी। ३ क. बत्तं तु चो। ४ क यग्रगा। स. पत्रगा। ५. व शीघा फणाक°।

·१० सर्पदष्टाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। राजिलानां भुजङ्गानां विषं श्लेष्ममपं भवेत् ।। अफणास्त्वेकवर्णाश्च पन्नगा ये पताकिनः ॥ २३ ॥ राजिमद्भिः समं तेषां विपं समर्वतारयेत् ।। एपामन्पोन्पसंसर्गात्मविमागाद्विशेषतः ॥ २४ ॥ जायन्ते पनगा: सर्वे ते च कृच्छूतमाः स्मृताः ।। आदशेनैव जानीपात्सर्पदष्टं मतङ्गाजम् ॥ २५ ॥ निमीलपति नेने च वजन्गात्राणि कर्षति । अतिकूटे च वर्धते वर्मनी चापि दन्तिनः ॥ २६ ॥ विरं क्षतानि चाप्पस्य स्फटन्ति सहसा नृप । निपीदत्पपराभ्यां च प्रोहाभ्यां प्रपतत्पपि ॥ २७ ॥ स्तम्भे बद्धस्तु मातङ्ग आलानेन दृढेन च ॥ उद्धभाति च दुःखातों दंशदेशं स्पृशत्पपि ।। २८ ॥ मन्दं भोजनमनाति यस मन्दमेव च ॥ अधोगता भवत्पस्य दृष्टिनागस्प पार्थिव ।। २९ ।। दवाकरापदष्टानामेतद्भवति लक्षणम् ॥ अथ मण्डलिदष्टस्प शृणु रूपं नराधिप ॥ ३० ।। परिष्येचदा दंशोधूप्पते परिदयते ॥ निद्रा बलवती यस्प फम्पते च पुनः पुनः ॥३१॥ पूतिमूत्रपुरीपश्च श्वपश्चाप्पुदीपते ॥ प्रणाश्चापि विदीपन्ते मृष्णा चैनं प्रबाधते ॥ ३२ ॥ तृष्णातस्य च नागस्प लक्षणं पत्मपर्वते । निर्वाण नीयते यंत्र तं देशं प्रतिजिपति ।। ३३ ।। आद्र वा परिशुष्कं वा तृणमिनमथापि वा।। पिपासया समाकान्त आहारं नाभिनन्दति ॥ ३४॥ अनेन विपतीपण लिममेव विदीर्पते ॥ एवं मण्डलिदष्टस्प लक्षणं च प्रकीर्वितम् ।। ३५ ।। राजीमता वियं घोरं पदा देदे प्रववते ॥ श्वपपईस्वकर्णेऽस्य लाला मस्पन्दते तदा ॥ ३६ ॥ आटोपो लक्ष्पते चास्प विवलं चापि गच्छति ।। श्वेतमूत्रपुरीषश्च यथा वन्यस्तथा स्सलन् ।। ३७ ॥ १ क. °वचार ! २ क. "रिष्ट ।

·१८० पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने- राजीमदृष्टनागानामेतद्वति लक्षणम् ।। इति जङ्गममुद्दिष्टं विपं स्थावरमुच्यते ॥ ३८ ॥ उणं तथा चाऽऽम्लं लघु तीक्ष्णं व्यवापि च ।। विदाहि चाऽऽशु विशद मेवं नवगुणं विषम् ।। ३९ ॥ पित्तं प्रकोपयत्यौपण्याद्रौक्ष्याच पवनं कफम् ॥ सोक्षम्पादचिविदाहित्वात्सर्वधातुपदूपणम् ॥१०॥ (गच्छत्यूवं लघुत्वाच तीक्ष्णत्वान्मर्मभेद्यपि ॥ आशु व्याप्नोति शीघ्रत्वाद्वैशद्याच्च विसर्पति ॥ ४१॥) श्रो(स्रोतोरोधि व्यवायित्वानवधोक्तं प्रभावतः॥ इति स्थावरमेतस्प शृणु साध्यस्य लक्षणम् ॥ ४२ ॥ पुष्करं मधुसंकाशं शनं वाऽप्पुपलक्षपेत् ।। दन्ताः श्यावा विवर्णाश्च नखाश्च नयने तथा ॥ ४३ ॥ शीर्षन्ते चास्प रोमाणि देद्यते च मतदजः।। पक्ष्माणि चास्य शीर्यन्ते छविश्च परिपाद्यते ॥४४॥ केशा वालाश्च शीर्यन्ते शिरोरोगश्च जायते ॥ जिह्वा च लक्ष्यते कृष्णा कुत्सिता पृथिवीपते ॥ ४५ ॥ रुपैरतर्विजानीपाद्विपपीतं मतङ्गजम् ।। छर्यतीसारसंमोहाः कम्पोऽत्तीव विजृम्भणम् ॥ ४६॥ रक्तविश्रु( सु )ति साश्रुत्वं शोर्मन्दाङ्गचेष्टितम् ॥ रक्तमूत्रपुरीपत्वं मेढ़पेचकशूनता ।। ४७ ॥ इत्येतदन्यरूपाणामभावे विपलक्षणम् ॥ स्थावरस्य विपस्यैतन्दूपं भवति पार्थिव ॥ ४८ ॥ धूपस्य विषयुक्तस्य शृणु रूपं नराधिप ।। धूपश्चाग्निगतो ज्ञेयो नानीलो रक्तोऽथ पीतकः ॥४९॥ जिप्रन्गजस्तु तं धूपमतीसारेण पीड्यते ॥ गात्रोद्वेष्टनमाप्नोति वेपते व्ययतेऽपि च ॥५०॥ वृहितुं च न शक्नोति शब्दांश्चापि न वेत्ति सः ।। इति धूपेन दुष्टस्य लक्षणं समुदाहृतम् ॥ ५१ ॥ * धनुराकारमध्यस्थो नास्ति पाठः कपुस्तके ।। १ क. वपनं । २ क. दह्यन्ते । ३ क. मतगनाः ।

·१० सर्पदष्टाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। • १८१ भूम्यां मासे च वक्ष्यामि दूपिते शृणु लक्षणम् ॥ स्वेदेनैव तु जग्धस्य सर्वगानेषु हस्तिनः ॥ १२ ॥ स्फोटाश्चास्योपजापन्ते गात्रकण्हूस्तथैव च ।। अङ्गानि वाऽस्य सदिन्ति भूमिश्च विपदूपणात् ।। ५३ ॥ विवो भवति ग्रासे लालाश्रा( साली च वारणः॥ दुर्गन्धं वमथु कुर्यान चेच्छति तृणाशनम् ।। ५४ ॥ अनवस्थितचित्तश्च कम्पते च मुहुर्मुहुः ।। विह्वलीकृतसङ्गो नागो न लभते मुखम् ॥ ५५ ॥ विपोपसष्टयवसै सौ रूपमिदं भवेत् ॥ आमातविषवातस्य शृणु रूपं नराधिप ॥ ५६ ॥ विधुनोति शिरोऽत्य) वमधु च मुहुः सृजेत् ।। स्पन्दन्ते चास्प वाऽभूणि भवेदत्यर्थवेदनः ॥ ५७ ॥ विह्वलाक्षो भवेदाच लमते शर्म न क्वचित् ॥ तदा संजातवातस्य निद्रा विशति पार्थिव ॥ ५८॥ संरक्तने लालावान्फरवकोऽतिविह्वलः ।। बातेन संप्रदुष्टस्प रूपमेतत्मकीर्तितम् ।। ५९ ॥ तोयस्प विपयुक्तस्य शृण रूपं नराधिप ।। मत्स्पकच्छपमण्डूका पावन्तो जलचारिणः ॥६॥ सर्वे निपन्ते राजेन्द्र निर्दग्धा विपतेजसा ।। प्रज्वरं तेजसं चाऽऽशु यस्तु नागः पिवेजलम् ।। ६१ ॥ पीवमात्रेण तोपेन क्षिम प्राणेवियुज्यते ॥ पानीपे विषसंसष्टे रूपमेत्तत्मकीवितम् ॥ ६२॥ दिग्धविद्रस्प नागस्प शृणु रूपाणि पार्थिव ।। वर्णव्यापत्तिमामोति प्रक्लेदश्वास्य जापते ।। ६३ ।। केशा वालाश्च शीर्षन्ते त्वक्चैवास्प विधम्पते ।। आरोहकर्मवज्ञाय जलं क्षिप्रं तु वाञ्छति ॥ ६४ ।। पीतोदके मुशीतस्य लाला मस्पन्दतेऽपि च ॥ इच्छाघ मूत्रं कुरुते वेदना र मुगुर्मुहुः ॥६५॥ शो मृगयते गन्तुं स्तम्भमालम्प तिष्ठति ।। दिग्धवद्धस्प नागस्य लक्षणं समुदाहृतम् ।। ६६ ।। १ ग. मरिक्षा।

·१८२
पालकाप्यमुनिविरचितो [२ दरोगस्थाने-
अम्पाने मदेहे च दुपिते लक्षणं विदम् ।।
तीवा कण्डूः सपिटका सिपमस्पोपजापते ॥ ६ ॥
मांसानि चास्प शीर्षन्ते छविः सुपरिपच्यते ॥
शूनो गात्रेण भववि दुर्गन्धश्चोपजापते ॥ ६८ ॥
अम्पाने भदेहे व लक्षणं समुदाहृतम् ॥
भूयोऽङ्गराजः पमच्छ विनपाइपिसत्तमम् ।। ६९ ॥
सर्पदष्टस्य नागस्य किं कपमुपलक्ष्यते ॥
एतदिच्छामि विज्ञातुं धूहि चात्र चिकित्सितम् ॥ ७० ॥
एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् ।।
भूपतामानुपूर्पण यन्मा त्वं परिपृच्छसि || ७१ ॥
दंशो विवों भवति शोणितं च विदयते ।।
देहेऽस्प शून्यभावस्तु दाहस्तु परिवर्धते || ७२ ॥
समन्ताच मतिस्तब्धः समाध्मातश्च लक्ष्यते ।।
उष्णश्च स्पर्शो भवति मृदुभावं च गच्छति ।। ७३ ॥
विश्चान्तचित्तस्तु गजः शिरः कम्पयते ध्रुवम् ।।
क्रुद्धश्च हस्तमुक्षिप्य वारणं प्रपिनष्टि च ॥ ७४ ।।
एतत्तु दर्शनं श्रेष्ठ देशेषु विषनाशनम् ।।
पदा शुद्धो भवेदंशः शोणितं च ध्रुवं भवेत् ॥ ७॥
इन्द्रगोपकवर्णाभं मुक्तदोषमपिच्छिलम् ॥
अधास्पौषधसंभारममुमस्य प्रकल्पपेत् ।। ७६ ॥
द्वे शवे द्वे बृहत्यो च शल्लकं श्लक्ष्णमेव च ।।
सहाम्वगन्धारोधं च पिप्पली मधुकं तिलान् ॥ ७७ ।।
आम्रपत्राणि पानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ।।
द्वी भागौ च धृतस्पाय तथैको मधुनो भवेत् ।। ७८ ॥
हरिद्राचूर्णसंयुक्तं दद्यावणमुखे भिषक् ।।
ततः भदेहो देहे स्पादर्जुनं वझुलं नलम् ॥ ७९ ॥
उभे पाठे तथा श्वेता शुकनासा मिपङ्गु च ।।
सारिवामश्वकर्ण तु सोमवल्कं च दापपेत् ।। ८० ॥
शीर्षकं चैव शालूकं श्यामं काश्मर्पमेव च ।।
चतुरः क्षीरिणो वृक्षान्मधुकं चैव पाटलाम् ।। ८१॥
गवेधुका च कालां च तथा चोभे पुनर्नवे॥
जम्बू बिल्वं समनां च समभागानि कारयेत् ॥ ८२॥

·१८३ १० सर्पदष्टाध्यायः हस्त्यायुर्वेदः। एतत्कल्कं सपिष्टं वै घृतेन सह पोजयेत् ।। कर्दमैन समालोड्य दंशशोफ प्रकरुपपेत् ।।८३ ॥ लभते तेन निर्वाणं विषं चास्योपशाम्पति ।। लिप्तस्यानेन लेपेन पानमस्याचऽऽरेदिदम् ।। ८४॥ घृतद्रोणं तु पयसो निर्दोषस्पाऽऽढकं भवेत् ॥ पष्टीमधुकचूर्णस्य भवेत्तु कुडवद्वयम् ॥ ८५॥ पिप्पलीनां च भागः स्यान्मरिचानां तथैव च ।। श्वेतायाः कुडवः कार्यों मुद्पण्यस्तिथैव च ॥८६॥ मृणालं च पपस्यां च जीवकर्षभकावुभौ ॥ एलां चैव विडङ्गं च स्वर्जिको परिपेलवम् ॥ ८७ ॥ सर्वाणि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारपेत् ॥ अर्धमस्थो विडङ्गस्य सैन्धवस्य तथैव च ॥ ८८॥ यवक्षारस्प भागः स्पात्सर्वमेतद्रवीकृतम् ॥ पीत्वा सुखमवाप्नोति विपाच परिमुच्यते ॥ ८९ ॥ वातिकानां विधिः प्रोक्तः पैत्तिके च वक्ष्पते ।। अनन्तां च पपस्पां च मुद्गपों तथैव च ॥१०॥ मृणाली सपादी च जीवकर्षभकावुभौ ।। फाकोली क्षीरकाकोला मेदां छिन्नरूहां तथा ॥११॥ क्षीरशुली विदारी च श्पामामतिविषां तथा| दर्भेक्षुवालीपुण्डेशु मृद्रीकां च परूपकम् ॥ ९२॥ ततः पटोलकं चैव यापपर्णी च पापपेत् ।। दुरालमा मधुरसां सारियां श्वेतपा सह ।। १३ ॥ तथा कर्फटशृङ्गी व समभागानि कारयेत् ॥ मधुकं मरिच चैव क्षवकं चैलया सह ।। ९४ ॥ तथा फर्फटशृङ्गी च नागरं चैलवालुकम् ॥ पील करतं मनिष्ठामेतद्विगुणभागिकाम् ॥ १५॥ गवा मूत्रेण संपोज्प तथा गुप्नं निधापपेत् ।। एतत्सर्व समालोज्य पृतद्रोणे समावपेत् ।। ९६ ॥ माक्षिकस्याऽऽटकं दत्वा वारगं पाययेद्विपक्॥ एप श्रेष्ठोऽगदः कार्पः पैनिफे पापपेद्विपे ॥ २७ ॥ १क. प्रनक्षते।

·१८४ पालकाप्यमुनिविरचितो [२ क्षुद्ररोगस्थाने- प्रियङ्गुकास्तथाऽनन्ता समङ्गो धातकी तथा ॥ सुवर्णपुष्पों दद्यात्तु दाडिमद्वयमेव च ॥ १८ ॥ द्राक्षारोभं च शालं च चन्दनं चात्र दापयेत् ॥ एतत्संभृत्य संमारं समांशं तुलया धृतम् ।। २९ ॥ अजामूत्रेण संसृष्टं गर्वा मूत्रेण पेपयेत् ।। • अभयामलकाकाथं छायपेचानभाजने ॥१०॥ ततो यूपं परिश्रा(साव्य तान्कल्कांस्तत्र दापपेत् ।। ततः क्षौद्रेण संसृज्य पापपेद्दन्तिनं भिषक् ॥ १०१॥ पीतोऽयमगदश्रेष्ठो हन्ति राजीमतो विपम् ।। अथान्यानगदान्कुर्यात्संनिपाते ततो भिषक् ॥ १०२ ॥ संसृष्टं पापपेचैनं वातपित्तकफापहम् ।। तं पीतवन्तमनु च वारिणा सेचपेद्गलम् ॥ १०३ ।। स्थानं मुशीतलं कुर्याच्छीतैश्च परिपेचनम् ।। अञ्जनं च ततः कुर्यायेन चक्षुर्विशुष्पति ॥ १०४ ।। गिरिकर्णिका श्वेतां च हरिद्रां सैन्धवं तथा ।। शिरीपबीजं लशुनं समभागानि कारयेत् ॥ १०५ ॥ करं च जले पिष्ट्वा गुटिका संमदापयेत् ।। दाकरेण दप्टस्प चक्षुपो हितमानम् ।। १०६ ।। कालानुसारी मृद्धीका काश्मर्याऽथ शिरीषकम् ॥ गुडूचीरससंयुक्तमञ्जनं गुटिकीकृतम् ॥ १०७ ।। एतन्मण्डलिदष्टानां चक्षुषां हितमञ्जनम् ॥ स्थानं शीतं गृहं कुर्याद्गोमयेन मलेपयेत् ।। १०८ ॥ अथ चेत्कुञ्जरो वेगं तृतीपतिवर्तते ।। इमं तत्र विधिं कुर्यात्क्षिप्रमेव विचक्षणः ॥ १०९ ।। तृत्रि वृदन्ती च श्मामा च नागदन्ती पियङ्गवः।। उदुम्बरसमान्कल्कान्सर्वाण्येव पृथक्पृथक् ॥ ११ ॥ एतत्संभृत्य संमारं कुञ्जरं पापयशिप ॥ लवणाम्बुसमायुक्तं मृत्पात्रे विमले स्थितम् ।। १११ ।। विरेचनं भिपग्दद्यादवाकरविषापहम् ।। कपायप्रतिसंयुक्त राजीमत्सु विधीयते ।। ११२॥ १ क. चिरंतनं ।

·१० सर्पदष्टाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। १८५ ततो विर(रिक्तदोष तु सेचपेद्वारणं भिषक् ।। अगदं पापयेचैनं पूर्वमुक्तं गनं ततः ।। ११३ ॥ शिरश्च पीड्यते वास्प कराच्लेष्मा प्रवर्तते ।। मुखाच लाला श्रासनति वमथुश्च मुहुर्मुहुः ॥ ११४॥ इमं तत्र विधि कुत्तिरमेव विचक्षणः। * श्वेतां ज्योतिष्मती पाठां सुबहामथ वारुणीम् ।। ११५ ॥ सुनन्दा लावनन्दां च विडङ्गं चाष्टमं भवेत् ।। एतानि समभागानि कल्कपिष्टानि कारयेत् ॥११६ ॥ (आन्तरिक्षेण पयसा वाससा व परिश्रु(सोते ॥ धाढकं ज्यादकं वाऽपि तं रसं पाययेद्भिपक् ॥ ११७॥" शिरो विरिच्यते तेन वियं चास्योपशाम्पति ।। घाटकं धृतमण्डस्य विर(रि)क्तशिरसस्तथा ॥ ११८ ।। अनुकं पुनः कुर्यात्ततः स लभते मुखम् ॥ अञ्जनं च ततो दवायेन संपद्यते मुखी ।। ११९ ।। मनःशिला त्रिकटुकं हरितालं रसाञ्जनम् ।। फतकं सैन्धवं चैव मधुकं च समं धृतम् ।। १२० ॥ क्षौद्रेण सह संयोज्य श्लक्ष्णं सुपदि 'पेपयेत् ।। राजीमता तु दष्टस्य गजस्य हितमानम् ॥ १२१ ॥ अन्धकर्णकपायस्प काणकारार्जुनस्प च ॥ तृतीयं वृहत्तीवीजमते भागावपः समाः ॥ १२२ ॥ अर्धभागस्तु रालापाः सुनन्दापास्तपैव च ।। क्षौद्रेण सह संयोज्य अञ्जनं सांनिपातिके ॥ १२३ ।। अपवाऽतिमात्रस्य सेचयेद्वारिणा शिरः । फुच्छिरस्पावाश्चोतं प्रदेश मदेहयेत् ॥ १२४ ॥ इत्येतत्सर्पदष्टस्य लक्षणं सविकित्सितम् ।। अङ्गराजस्वतो भूपः पालकाप्यं स्म शन्छति ॥ १२५ ॥ आंञ्जते विपपीते च धूपगन्धानुवासिवे ॥ सरिये कुमरे रूपं भगवन्य तुमईसि ॥ १२६ ॥ सावनन्दान्तानां भपमान्तत्वं युक्तम् । धनुराकारमध्यस्थो नाम्नि पाउः कपुस्तके ॥ १२. "तः मुल° 1२ ख. पीपयेत् । ११. °तमुत्तमम् । ४.. सविर्ष ।

·- १८६ पालकाप्यमुनिविरचितो [ २ क्षुद्ररोगस्थाने- एवमुक्तस्तु भगवान्पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् ।। विपाक्षितस्य नागस्प इदं भवति लक्षणम् ।। १२७ ।। वेदना च विपातस्य पटलचोपजायते ॥ अक्षिणी धपपेच्चापि हस्तेन कवलेन वा ॥.१२८ ॥ दोपप्रच्छन्न नेत्रश्च विपवेगमपीडितः॥ नेत्राभ्यामथ हन्ना(नो)पां नागो न लभते मुखम् ॥ १२९ ॥ हस्तं प्रगृह्य दुःखाओं क्रोधमारमते मुहुः ॥ वानि चास्य शीर्षन्ते वर्मशोफश्च जायते ॥ १३० ॥ स्थानेनावस्थितस्यापि बन्धलो भवति द्विपः॥ प्रवेपते प्रव्यथते लाला चास्य प्रवर्तते ॥ १३१ ।। तस्प कर्म प्रवक्ष्यामि यथा संपद्यते मुखी ॥ अञ्जनानि विपमानि पानि स्युस्तैरथाञ्जनम् ॥ १३२ ।। सिञ्चन्तेन चैवैनं शीतलेन यथासुखम् ॥ यथोक्तमगदं चैनं सक्षिीरसमन्वितम् ॥ १३३ ॥ पाययेन्मधुसंयुक्तमनुपेकं च दापयेत् ॥ कुर्याच्छिरस्यवाश्चोतं ततः संपद्यते मुखी ॥ १३४ ॥ अयमेतेन. संपेद्येद्योगेन मनुजाधिप । योगमन्यं प्रवक्ष्यामि पेन संपद्यते सुखी ॥ १३५॥ गृहीत्वा कृष्णसर्पस्य दुष्टाहेवा शिरस्तथा ॥ क्षिप्त्वा श्रो(स्रोतोञ्जनं वाऽस्य ततो मृमिना पचेत् ॥१३६।। तावत्तदानं पावत्तस्प भागोऽष्टमो भवेत् ॥ *पिप्पली तन्दुला श्वेतां पुराणामध वारुणीम् ॥ १३७ ॥ सुनन्दा पालनन्दां च विडङ्गं चाष्टमं तथा ॥ बृहत्या रसनिसे कपित्थस्य रसेऽपि वा ।। १३८ ।। पिष्ट्वा तु गुटिकां कृत्वा छायायां परिशोपयेत् ।। मुबद्धमलपेन्नाग शनैर्न व्यथते पधा ॥ १३९ ।। मुहूर्त स्थापयित्वा च घृतमण्डेन तर्पयेत् ।। चक्षुभ्यां स पदा पश्येत्पटलं विगतं भिषक् ॥ १४० ॥ * द्वयोद्वितीयान्तत्वं युक्तम् । १ क. विपाञ्जनस्य । २ क.°णी वर्धये १३ क. वाणि। ४. वर्मशो ५ क. सुतम् । १ ख. पश्येद्यो ।

·१० सर्पदष्टाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। १८७ शर्करां मधुकं चैव घृतेन सह संमृजेत् ।। अञ्जनं तेन कार्य स्थाचतः संपचते सुखी ।। १४१॥ आजस्य पयसः प्रस्थं कर्षश्व मधुकस्य च ॥ फपं किंशुकपुष्पाणां पचपुष्पं तथैव च ॥ १४२ ॥ शर्करापार पलं दद्यायवाना मसूति तथा ॥ प्रस्थेन चान्तरिक्षस्प संघष्टं पाचपेच्छनः ।। १४३ ॥ यदा तु परिपकं स्यादथैनमवतारयेत् ॥ एतेन शीतलेनास्प चक्षुषोः परिषेचनम् ॥ १४४ ।। अनेन परिपेकेण नागः संपद्यते मुखी ॥ विपाच मुच्यते क्षिप्रं चतुश्चास्य विशुध्यति ।। १४५ ।। अत ऊवं प्रवक्ष्यामि विपपीतस्य लक्षणम् ॥ गण्डो हस्तस्तथा ताल मुखं च परिशुष्यति ॥ १४६ ॥ पतिग्रहाति चातं च दद्यमानो मुहुर्मुहुः ।। न शृणोति च कर्णाम्पा चधुपां च न पश्पति ।। १४७ ।। मुखतः पुष्कराचास्य श्लेष्मा गच्छति पिच्छिलः ।। न च वेदपते गन्धं विषवेगमपीडितः ॥ १४८ ॥ प्रस्थितश्चापि निर्वाणं गजः सत्त्वरजोधिकम् ।। जलं भवानते क्षिप्रं गन्तारमविदन्नपम् ।। १४२ ।। उदकस्पर्शनाचैव नागः संपद्यते मुखी ।। तस्प पीतेन शीतेन लाला च स्पन्दते शनैः ॥ १५० ॥ अञ्जनं च प्रदेहश्च तथा चाप्पनुपेचनम् ॥ आदालीनां भवालानि तथा कटुकमत्स्पकम् ॥ १५१॥ सहदेवी च तन्मात्रा दद्यात्सहचरं तथा ।। पर्वा क्षुद्रसहां चैव *समांसा तुलया धृतम् ॥ १५२॥ धूपः स्पासदिराकारैर्गुडेन च घूतेन च ॥ नृतेन धूपपेन्नागं विषं तेनोपशाम्यति ॥ १५३ ।। लोह विषेण संमष्टं वारणो पदि जिमति ।। विपमाणकृतं विद्याचस्प लिङ्गानि मे शृणु ॥ १५४ ३. * 'समांशां तुलया धृताम्' इति कदानिद्भवेत् ॥ १ क. एनेन।

·१८८ पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने- शिरस्तालु च गृह्णाति दन्ते नेत्रेऽवविति ।। गण्डश्चास्याग्रहस्तश्च प्रतिपा(मा)नं तथैव च ।। १५५ ॥ विवर्ण विपसंशष्ट शनं चैवोपनायते ॥ शोपयत्यपि देई च नाभिनन्दति भोजनम्॥ १५६ ॥ कर धुनोति दुःखाों लाला चास्य प्रवर्तते ॥ तस्य फर्म प्रवक्ष्यामि येन संपद्यते सुखी ॥ १५७ ।। कपित्थफलमज्जानां वार्ताकानां फलानि च ॥ संसर्गाश्चापि(?) यत्पञ्च पृष्टिपणी हरीतकीम् ॥ १५८ ॥ सिन्दुवारितमूलं च शैलुं चैव सपाटलाम् ॥ विभीवकं सखदिरं वट सोदुम्बरं तथा ॥ १५९ ॥ लोधं ततः परं दद्यात्ततो देयोऽथ सारिखा ॥ मधुकं च समं कृत्वा सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ १६० ॥ चूर्ण प्रस्थमिदं कुर्याद्वारिकुम्भे समावपेत् ॥ एतत्तु पापयेन्नागं विपं तेनोपशाम्यति ॥ १६१ ।। अञ्जनानि विपनानि पायपैचानुपेचनम् ।। मेहने पेचकै चास्य श्वयधुर्दारुणो भृशम् ।। १६२ ।। अपानाच्छोणितं चास्य दृष्ट्वा तं वारिणोधते ॥ मुहुर्मुहुः संकुचति कृच्छान्मूत्रं च जायते ॥ १६३ ।। शय्यामागे च कुड्ये च फाट स परिघति ।। भवन्त्येतानि रूपाणि विषपुक्तेपु दन्तिपु ।। १६४ त्रिफलां च समां कृत्वा उशीरं चोत्पल्यानि च ॥ मजिष्ठां चैव सेभं च पिपहुं पद्मक तथा ॥ १६५ ।। सिन्दुवारितमूलं च सफरनं रसाञ्जनम् ।। फुडमं चेन्द्रगोपश्चि सूक्ष्मचूर्णानि कारपेत् ॥ १६६ ॥ चूर्णान्येतानि संहत्प पृतद्रोणे समावपेत् ॥ एतेन वस्तयो देयास्ततः संपचवे ससम् ॥ १६७ ।। चस्तिदानं पुरस्ताच वक्ष्पते राजसत्तम ।। प्रदेव पतसंपुक्तैर्गुदं शूनं प्रलेपपेत् ।। १६८ । १ क. सिन्धवा १२ क. या न सा ३. मिमं का ४ ग. चामा । ५ क. कुमा।

·. १० सर्पदष्टाध्यायः इस्त्यायुर्वेदः। अगदं पाययेचैनं सर्पिःक्षौद्रसमन्वितम् ।। अनया क्रियया नागः क्षिप्रं संपद्यते सुखी ॥ १६९ ।। यवसानि विषपानि रसं दुग्धं तथैव च ॥ भोजनं च विषघ्नं स्पाचथोक तस्य दापयेत् ॥ १७ ॥ विमुक्तं विषदोषाभ्यां बललब्धं च वारणम् ॥ सापयेन्मन्नपूर्वेण औषधैश्च विषापदः ॥ १७१॥ उत्तरस्या दिशो भागे धनदो या देवता । मण्डलं पूर्वपालिख्य चतुई स्तं समन्ततः ।। १७२ ॥ नागपुष्पमतं नाग नागराजान्समालिखेत् ॥ अग्नि मज्वाल्य विधिना इमान्मन्त्रमु(नानु)पाहरेत् ॥१७३ ।। भारद्वाजीये स्वाहा स्वाहा स्वाहेति । निवेदयेदलि चापि यथालाभेन बुद्धिमान् ॥ मन्नयुक्ताश्च औषध्यो नवकुम्भे विनिक्षिपेत् ॥ १७४ ॥ +सिद्धाकास्त्वचं कुठं विदारी शतपत्रिका ।। कंटकटा मित्रहस्ता सरलं देवदारु च ॥१७॥ भिपहुं च समङ्गां च पवङ्गं रोचनावचाम् ॥ मर्कटीं चापि वाराही सारियां समनःशिलाम् ॥ १७६ ॥ एवत्संभृत्प संभारं पञ्चगव्यसमन्वितम् ॥ फुम्भनवैन कृष्णाने सर्वबीजैरलंकृतैः॥१७७ ॥ लाजानानि विशुद्धानि मुवर्ण रजत तथा ॥ मापयेत्सर्वसंभावैद्यो गत्वा जलाशपम् ॥ १७८ ॥ कुम्भत्क्षिप्पमाणेश्च इमान्मन्त्रानुदाहरेत् ॥ ब्रह्ममोक्ताऋषिमोक्तानापानथ वार(रुणान् ॥ १७९ ।। नमो ब्रह्मणे, नमो रुद्राप, नमो विष्णवे, नमः स्कन्दाप, नम आदित्पेभ्पा, नमोऽप्रपे, नमो वरुणाप, नम इन्द्राप, नमो देवचारणऋपिम्पा, नमो देवेभ्यः, नमस्तेजापतिभ्यः, नमो नागराजेभ्यः, नमः स्कन्देम्या, नमो नागमातृभ्यः ।। एतेभ्यो हि नमस्कृत्वा इमां विद्या प्रपोजयेत् ।। a ब्रह्मानुमन्यताम् । आगच्छेश्वररूप सहस्रबाही सहस्रशीर्षों ब्रह्मा * 'इमं मन्त्रमुपाहरेत्' इति पाठो भवेत् ॥ + प्रथमान्तत्वेन द्वितीयान्तत्वेन या सारूप्येणैव पाठो योग्यः । नमस्कृत्य इति भवेत् । १ ख. काराही । २ क, खैन । , ·२९० पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने- अक्षर पुर पुर दह दह इमं विपं हन हन लिहि मिलि मिदं द्रूपदेयं फम्र्प करे उद्धरे हर हर चल चल चल चल चुलु चलु स्वाहा सिध्यन्तु मे मन्त्राः। यदा- नातं हुतामिर्नागेन्द्रं कृतमण्डल(*मुत्तमम् । अगदैस्तं पलिम्पेत्तु प्रशस्तैर्विषनाशनैः ॥ १८०॥ नवैः सुसंवीत) स्रग्दामभिरलंकृतम् ।। पूजितं स्रग्विणं नागं ब्राह्मणान्स्वस्ति वाचपेत् ॥१८॥१४९९३ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेद महामवचने महापाठे द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने सर्पदष्टो नाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥ अथैकादशोऽध्यायः। अतः परं प्रवक्ष्यामि) स्फोटिकासंभवोद्भवः ।। आगन्तुदोपसंपीतादिदं यत्तत्प्रकीर्तितम् ॥ १ ॥ विसर्पाः स्फोटिकाकाराः शरावाकृतयस्तथा ॥ शिरास्त्वमांसरतानि दूपयित्वा यदैव हि ॥ २ ॥ पिटकाः श्वपथः कुष्ठः सविसर्पविसर्पणः ॥ विसर्पवत्ससंसर्पत्सर्वेष्वनेषु वर्तते ॥ ३ ॥ हस्तिनस्तद्विसोऽपमुच्यतेऽग्निविपोपमः॥ कृष्णरतारुणा धूम्राः कठिनाः पिच्छिला व्रणाः॥४॥ अग्निदग्धनिभाः स्फोटा जायन्ते रुक्षदारुणाः ॥ बीजपूरकसंस्थानाः शरावाकृतयस्तथा ॥५॥ वल्मीकाकृतयश्चैव नानासंस्थानचारिणः ।। मण्डलैर्मन्दगैः कृष्णैर्दाकारः सुसंस्थिताः ॥ ६॥ गम्भीरमध्पश्रा(साविण्यो दाहकों रुजात्मिकाः।। निहाक्षिनाभिपृष्ठान्तःकण्ठकोष्ठशिराः स्तृताः ॥ ७ ॥ मर्मश्रो(स्रो )तस्सु धमनीवस्तिसंधिषु चैव हि ॥ असाध्पानिर्दिशेत्तांस्तु सर्वाङ्गेषु विचक्षणः ॥ ८॥ अन्पवर्णास्तु मर्मस्था वणवत्तांस्तु साधयेत् ॥ पिटिका सविपा जाता कृष्णैव प्रशाम्यति ।। ९ ॥ धनुराकारमध्यस्थो नास्ति पाठः कपुस्तके ॥ १ क. पाययित्वा य°। २ ख. सुसंस्थितिः ।

·- ११ स्फोटिकाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। तथा तिथिषु गुर्वोपु जाता कृच्छ्रेण सिध्यति । उत्थिता सा तु सप्ताहात्रिसप्ताहान्तरेण वा ॥१०॥ विमथ्य सर्वगात्राणि गर्ज पाणैविमोचयेत् ।। लूताश्चानेन संस्थाना विसर्पस्फोटिकास्तथा ॥ ११ ॥ काश्यपस्प मतं बुद्ध्वा मम चैव मतं तथा ॥ मतिमान्कुशलो वैद्यो पधाशावमुपाचरेत् ॥ १२॥ सर्पदष्टविकारोऽस्मात्मापेण न विशिष्पते । सर्पदष्टकियां सर्वा तस्मात्तत्रापि कारपेत् ॥ १३ ॥ भूशं विक्रिपते नागो विकारविपदष्टवत् ।। हर्पहीनश्च भवति समुद्विमश्च वारणः ॥१४॥ तथाऽतिभ्यां विचित्तश्च विपात इव गच्छति ।। दुर्मना ध्यानभूयिष्ठः परिसूत्री भवत्यपि ॥ १५ ॥ क्षिपत्यनानि च मुहुः कदाचिद्गुरुमक्षिकः ।। सस्तलाङ्गलहस्तश्च नखवैवर्णामृच्छति ॥ १६ ॥ प्रासद्धेपी च भवति स्तिमितो गुरुविक्रमः॥ रसादयो धातवो हि दोषाश्च पवनादयः ॥ १७ ॥ पञ्चभूतात्मके देहे सर्वत्र रंसपोपणाः।। एवं विद्याद्विपक्तस्मादातुदोषाश्रयं विपम् ।। १८ ॥ दोपधातुपु दृष्टेषु गजः माणेवियुज्पते ।। विषोपयुक्तो दष्टच दिग्धविद्धोऽमपानतः ।। १९ ।। शारीरागन्तुकोपान्ता हेतवः संप्रकीर्तिताः ।। धूपानेस्वथा केचिद्यालसंस्पर्शदर्शनः ॥ २० ॥ दशधा बहुधा केविद्धिभेदैः पृथग्विधैः ॥ त्रिविधं शत्रुमिच्छामि तस्योत्पाताश्चतुर्विधाः ।। २१ ।। तस्प सामान्यतो टाः क्रियाः शाम्रविशारदः॥ वियस्य कारयेत्माज्ञः सम्यरशस्तथोपधैः ॥ २२ ॥ वशिष्ठेनाभयं दत्रं पशूनां च विपारिफल। स्फोटिकासंभवात्मापवतुवरणगामिनाम् ॥ २३ ॥ तस्मात्कदाचिदृश्यन्ते स्फोटिका द्विरदेवपि ।। विपस्ताः प्रशमयेत्तस्माद्योगपिग्वरः ।। २४ ॥ १.रिमर्य। २. रणयो । ३ . म्यामा ·- १९४ पालकाप्यमुनिविरचितो- [२ क्षुद्ररोगस्थाने अथ त्रयोदशोऽध्यापः । अथाङ्गपतिरमरपतिसदृशं फनकेन्द्रनीलवनवैदूर्यविविधविमलमणिरुचिरवि. चित्रमभाभिरुधौतितरुचिरगात्रोऽभिगम्पानिलबलामिधूतरुचिरकुसुमनिकररु- चितोपहारे बहुविधमृगविहगगणनिपेविते सर्वसत्त्वाभिगमनीपे सुखोपविष्टमाश्र- मेऽतिरमणीपेऽसितमृगाजिनवसनंतडिदनलदिनकरकिरणसदृशवपुष भगवन्त- मभिवाद्य पालकाप्यं विनयेन कृताञ्जलिरिदं पपच्छ रोमपादः-'कथमयं पूर्वावतो नाम व्याधिरुत्पद्यते, किं लक्षणम्, किं चास्य चिकित्सितम्' इति ।। ततःभोवाच भगवान्पालकाप्पः-'श्रूयतां महाराज यथा पूर्वावद्धः, यचास्प चिकित्सितम् ॥ पूर्वाबद्धो नाम 'अबद्धः पूर्व वयसि' इति 'पूर्वाबद्धः' इत्युच्यते । अपंतु मानसो व्याधिरूपः प्राणहरो गजस्प, ऋते मोक्षात्, अरण्यगमनाद्वाऽसाध्यः॥ स तु मनस्वी माप्तैश्वर्यः प्रमाथी पहच्छाचारी वनमुखाना रसज्ञः ।। अथ वसन्ते-परमानचितविविधमुरभिरुचिरकुसुमेषु सहकारबकुलतिलकवि- दुलशालबजुलतमालतालतालीसप्रियालाहोल्लशिरीपकर्णिकारपाटलाकुरुबक- करवीराकेशृकाशोकनवमालिकाकुन्देन्दविरविकिराततिन्दुकपुंनागनागवम्प- कातिमुक्तशोभालनपारिजातकानातकाश्मन्तकमियङ्गवरुणककदम्बविविधतरु- कुसुमनिकरसुगन्धाधिवासितेपु मत्तनमन्मधुकरकसारिकापरिवृतबहिणविवि धविहगगनिनादितेषु करिवरकरचरणदशनविधृत्तबहुविधतरुकुसुमफलेषु विकचपुष्पमैन्दमारुतोपगीतनृत्यमानलतामण्डितवनविवरभवनेषु बहुविधकुछ- मगन्धाधिवासितेन दक्षिणपवनेनोदीर्यमाणमदना द्विरदवरा अलिकुलपटलानुना• दितकपोलाः फरेणुसहिताः स्वन्छन्दतःस्थानशय्यासनसहिता रसितपक्ष्वेलित. विहृतललितालिङ्गितचुम्बितेङ्गितकुपित्तपँसारितानेकरसा विविधतरुपत्रपुष्पफ- लभडकवलकुवलपपल्लवकन्दमूलपवसफलोपभोगा नानाविधानां नदीसरस्तडा- गानां च विमलविपुलरुचिरसलिलमतिपूर्णानां सूचिबोधितसारसाना हंसकर- रकारण्डवचक्रवाकसारसवकलावकामद्गुल्लिकारुपानुनादैरुपशोभितानां क- मलकुमुदकुवलपालंकृताना क्वचिदनानां वसन्ते मुखमनुभवन्ति । स पामने स्मरेत् ॥ तत्र श्लोकाः- * 'प्रसादित' इति भवेत् ॥ १ ख. "नस्यो वाऽऽधि° । २ क. मन्दारमा । ३ ख. नकप' । ४ स. कुव°१६ क. °नुसनेत् ।

·१३ पूर्वावद्धाध्याय] हस्त्यायुर्वेदः। वृक्षवल्लीलतागुल्मान्धारणैः परियहितान् । मन्दगन्धमलोभेन नैवं मुञ्चन्ति पट्पदाः ।। तञ्च नागवनं नागाहनानागवनं च तत् । पुष्पैश्च मदगन्धैश्च वासयन्तीतरेवरम् ॥ फाचित्करेण संवेष्टय दन्तं नागस्य दन्तिनी। आत्मनो मन्मथावस्थां शंसतीव सुविठ्ठलाम् ॥ आदाप करिणी काचित्करण करिणः करम् । हस्तिनः वेडिर्भावान्कुरुते मदनानुरा ॥ कामाग्निपरितमानि तान्पङ्गानि च वारणः । मिपासंगमतोपेन निवारपितुमिच्छति ।। काचिनागस्प मातङ्गी पुरः स्थित्वा समन्मथा । करोति करनिक्षेपं करिणः कामदीपनम् । विरकालपनष्टस्य कोकिलस्य नवं रुतम् । श्रुत्वा करेणुभिः साध स्मरन्नागो न जीवति ।। वसन्ते चित्रपुष्पाणां मुगन्धानां नराधिप । वनानां संस्मरभागः माणांस्त्यजति दुःखितः ।। भ्रमद्रमरसंघेषु कोकिलाकुलशालिपु । लतागृहेषु रम्येषु वनानां विवरेपु च ।। रतं यत्मिपपा साधं विहितं च पृथग्विधम् । एतेषां संस्मरनागः पाणांस्त्यजति दुःखितः ।। अथ (ग्रीष्मे-कचिदिनकरकिरणाभिसंतप्तमेदिन्यां निष्पीतरसास्वोप- धिषु गुरुशपदइनपरिगतमृगतृष्णिकाप्रतिनद्वेष्वरण्येपु, अनेकदृङ्गारावोन्नादित- मुलेष्वनेकफोटरार्धनि मतभुजङलेलिसमानशोखेषु तरुपु, धूपापमानास्विवाति- रौद्ररूपं विनतीषु दिक्षु, पिपासापहारहेतौगिरिगुहाकवावस्थितिषु (* तरुषु) कुरङ्गशावकेप वृक्षशालावलीनेषु नैकशो धर्माभितापसंश्रमसंतप्तश्वापदेषु तरुबाद- णपरभृतशुकसारिकाविविधविहँगगणसंधेपु शाखामृगसंगवराहमदिपारुहरिण- चमरवृषभशरभगवयेषु, अङ्गारचूर्णनिकरोपमैदिनकरकिरणैर्दधमानशरीरेपूदक- * पश्चात्पतित इव भाति ॥ १ क. रेण । २ क. झारावनादोन्ना । ख. "झारीनादोना । ३ ख. "मूल्येव । ४ क. नि.श्रित । ५ क. "शाम्बिए । ६ ख. रीलेषु । ७ क. 'हगतगते सं°१८ लडिव । - ·पालकाप्यमुनिविरचितो [२ पदरोगस्थाने मभिलपत्सु, सिंहव्यापद्वीपितरचऋक्षानेकश्वापदनिनादितास सपटहास्विच गिरि- वरदरीपु,परिशुष्पमाणोदराम गिरिनदीपु, पियविमयोगदुःखक्षीणास्विव कामि- नीपु, तदाऽतिरौद्रे काले हस्तिनो महानदीनां हिमस्पर्शविमलमुरभिसलिलनि- चयपरिपूर्णेषु महाहदेषु सरःस्वपि च विविधकुममविसमृणालपुष्करवीजसंव- तकोपभोगाः स्वच्छन्दतः करेणुकलभविष्कपतिकैरनेकधा परिचर्यमाणा आक- पणविक्षोभणोन्मज्जनपरिप्लवनतरणसलिलपहरिरणवाभिघातकीडनविमर्द- नरमणीयं विविधसुखमनुभवन्ति संलिलेषु, सूर्यरश्मिभवोधित्तेपुर)मीनजा- लसंघट्टिवेयु मारुतेन कल्पितेषु पट्पदोपगुञ्जितेयु रुचिस्कनकचूर्णसहशरजो- विकीर्णेषु हरितमणिवर्णकर्कशनालेषु बालसूर्यवर्णपणेषु पपण्डेषु फरेणुकल- भपोतिकाभिः सह विहरणा कीडनपांशुहरणाहारशयनानां(?) चन्द्रमभदीपिकाम च शर्वरीषु सुरभिकुमुमगन्धव मुशिशिरपक्रनुवीज्यमानाः मत्यूपमदोपरर्ध- रात्रिषु विचरन्ति । स पामनुस्मरन् । तत्र श्लोकाः- क्षोभयन्ति नदीमन्ये वमान्भिन्दन्ति चापरे । प्रियाभिः सहिताश्चान्ये चरन्ति कलभैः सह ॥ पहुंचन्दनदिग्धाङ्गाः शाखाव्यजनवीजिताः । सरःसु शीततोयेषु चरन्ति सह धेनुभिः ॥ धौतमुक्तफलोद्गारैः करैः शीकरवारिभिः । धेनुमिस्तेऽभिपिच्यन्ते कामार्तास्तु मतङ्गजाः ।। सूर्यरश्मिमतीकारं तेषां कुर्वन्ति धेनुकाः । उद्दण्डैः सहसोद्धृत विशालोत्फुल्लपङ्कजैः ।। एवं निदाघकालेषु क्रीडितानामनुस्मरन् । ग्रामे बद्धो महाराज न जीवति मतङ्गजः॥ प्रापि च परमसुरभिसलिललितपतधरणितलगन्धानां कदम्बकेतकस- जोर्जुननीपवफुलशिलंभाजकर्णाभीरुकन्दलाधिवासितानां कुटजकुमममहसित- प्रदीपितवनपण्हानाम् , असितधनपटलसंछन्ने गगनतले चातकर्दुरपरभृत. शिखिगणानुनादिते, *हरितशिष्ये( ? )न्द्रगोपकालंकृतायां वसुमत्यां कन्या. यामिव शुकपत्रसदृशवसनायाम्, उद्योतिततपनीयभूपणापाम् , खद्योतमदीपि- * हरितशप्पेन्द्रगोप–इति पाठो भवेत् । १ क. ख. °मखण्डे । २ क, "मुक्तं फ°। ३ क. °छन्नग । ४ क. पनाय।

·. - १३ पूर्वाद्धाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। १९७ वास रात्रिषु तेषां फरेणुभिः सह रताननुस्मरन् । अपि च वर्षांस च वर्षति देवराजेऽहोरात्रं नदीषु फलुपफेनमुद्वमन्तीपु बहुष्टिममाभिर्वतिताभिर्वारिधा- राभिर्द्रवीभूते जीवलोके बहलजलतुमुलपवनविविधविस्तघननिचयपटुपटहभी- पणनिनादिते गते दिवानिशं प्रनष्टदिनकररजनीकरनक्षत्रग्रहतारागणे गगन- तले भिन्नालनशिलाश्यामघनपटलपटावगुण्ठिताम् निशाम, अनेकविधुज्ज्जा- लावभासितासु, अनेकविनिर्घाताशनिनिपातावभमसंचूर्णितविध्वस्वतरुशावास दिक्ष विमलरजतमण्डलसहशीभिर्वारिधाराभिरभिपिच्यमानेऽस्मिञ्जीवलोके, तदा हस्तिनो मृदुपवनेरितपतितकेतकरजोनुरश्चितासु शिखिकुलकलापावशिष्टशि- लातलाम विविधकुसुमगन्धावासितास व्यपगतदंशमशकमक्षिकाश्चापदसरीम. पासु,अनुवर्षास प्रवरगिरिगुहामु पत्सुखमनुभूतम्, तदनुस्मरन् । एवमेतेषामनुस- खानां करेणुभिः सह रतानामनुस्मरन् । मध्यमवर्षासु स्तिमितजलपरशदेपश्रु- (सु)तवारिविद्युत्स्फोटितगर्जितशब्दैः प्रतिगजशडूपा महष्टकरकर्णलाङ्गलः पतिगर्जति मेघान्प्रहृष्टो महानदीनां फेनजलप्रवाहिणीनां परिनुतकक्षेषु परि- बाहुमलम्बतृणाग्रेपु गर्जमानाकर्षणोन्मजनावकर्षणविक्षोभणावतरणान्सलिलेषु सह कान्ताभिरनुस्मरन् ।। तत्र श्लोकाः- विकीर्णवदनाः केचित्स्फुरन्तः क्रोधमूर्छिताः। यमेषु करिणः शक्तास्तुलपन्तीव मेदिनीम् ॥ घनोपजालम्पसनरजोध्वस्तदिवाकरे । मनष्ट महनक्षने तदागम(ग)नमण्डले ॥ दूवाहरतिच्छन्ना शकगोपकमण्डिताम् । विविधैर्यवसः कीणा सेवन्ते वारणाः स्थलीम् ।। वहिणोद्धृष्टकु पु नागानां विवरेषु च । वृक्षभङ्गान्सकुवलान्स्वादन्ति विचरन्ति च ।। •न तथा विविधैर्भपरनपानन भोजनः । यथा तुष्टिर्भवत्पपां बने तु तृणभोजनः ।। पीडितोऽरपर्थनिविशेस्तोत्रहस्तेनर शम् । स्मृत्वा वनसुसान्या प्राणांस्त्पजति कुञ्जरः ।। + 'कलापावश्रितशिला' इति पाठो भवेन् । १ रा. तान्स्मर। २ स. विडिलां। ३स. तो व्यर्थ । - ·पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने- मेघोदकैः परितकन्दरस्य शैलस्य गम्भीरवनान्तरस्प। गुहामुखेष्वमिशिखाप्रकाशाः सुवर्णपुष्पा इव मान्ति दीपाः ।। वनेषु वासु मनोहरेषु क्रीडन्ति नागाः सह घेनुकामिः । बद्धानतस्तान्स्मरतो बनानां मुखानि खिन्नं समुपैति नाशम् ।। शरदि च निर्मलगगनतलवारागणपरिशिशिरशशिकिरणप्रकाशिवाय निशासु मुनिजलविमलहृदयसहशीषु दिवसफरकिरणविगतधनपटलकपाटोद्वा. टितास दिक्षु, वनराजिषु प्रफुल्लवाणासनसप्तपर्णकोविदारमण्डीरकुब्जकबन्धुजी- वकरुचिराधिवासितास पर्वतवरकन्दरोदरदरीषु तमालमालामालितास नाना- विधवृक्षचन्दनलतोपगूढवल्लीकरपलवैनिरन्तरीकृतनिचुलपुष्पोपहार( ") शिरदिपरस्परगहनानां प्रमुदितहरिणशार्दूलकुञ्जरवराहमहिपहपतगवपखड़च. मरसिंहशरभजम्बुकनिषेवितानां शरत्कालेवनानां प्रबुद्धवननलिनीकुमुदसौगन्धि- कोत्पलकहलारविभूषितेषु मवरवैदूर्यमणिसदृशेषु जलाशयेषु मुनिसदृशेषु कलुप- वजितेषु, तस्मिश्चातिमनोज्ञे काले हस्तिनो दिनकरकिरणमबोधितकमलमधु. करविमवधूतपतितकिंजल्ककेसररजोनुरञ्जितसलिलेषु मधुमदमुदितमधुकर कुटुम्बिनीझांकारितमनोहरेषु मधुमदोपयुक्तामरकामिनीकपोलच्छदेन मण्डिवेषु नवनलिनीदलसंवीपमानजलचरपक्षिगणेषु क्रौञ्चचक्रवाककलहंसमृणालग्रीव. कधार्तराष्ट्रमहाईसब्रह्मपुत्रजीवंजीवचकोरकोपष्टिमहाकौश्चपरिातदात्यूहसारस- कुररकारण्डवकादम्बमद्ग्याडिकुकुरमल्लिकाक्षिरुपानीलग्रीवकरोहिणीककुटों दकमवालपादकबकवलाकानिषेवितेपु निरन्तरकुसुमसुरमिनिकरावपातरजोधि- वासितषु सूर्यरश्मिमबोधितेषु कमलबनेषु मीनजालतितोपान्तेषु मारुवेन तरङ्गितेषु दिव्पगन्धाधिवासितेषु पक्षिसंघसेविवेपु षट्पदोपचित्रितेषु विविधस्- स्वमनुभवन्ति निवृत्ति(१)जलकलहामु च विविधविहगनखमुखावलिखितपुलि- नतलास निर्दयोपभुक्तास्विव कामिनीपु काशकुममाट्टहासामु महानदीपु मदज• लविहारसंसिच्यमानकपोला(लवमाभिधावपश्चिपहरणजलविक्षोभणमुखान्या सेवन्ते । स तेषामनुस्मरन् ॥ तत्र श्लोका:- वेषां कपोलजीमूतपनष्टमदकारिभिः । विविधहमपुष्पाच्या वास्यन्ते वनभूमपः ।। * खिन्नानामुपैति नाशः' इति भवेत् ।। 'शरादि' इति पाठो भवेत् । + १ क. दायाः। २ क. प्रदप। ३ ख. खानासे । ४ क. पोतनी!, ·२३ पूर्वीबद्धाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। १९९ कमलामलकिजल्कपाण्डुरा वारणा नृप । सरस्वमलतोयेषु कीडन्ति सह धेनुभिः॥ कुमुदोत्पलसंछना चक्रवाकनिकूजिताम् । दिवाकरकरामपंसंबुद्धामलपङ्जाम् ।। शुभतीयों शुमजला इंसांसपरिवी जिताम् । भजन्ते दीपिका नागास्तत्कालसेवनक्षमाम् ।। निशाकरफरोधोतभूषितामु समन्ततः। उत्फुल्लको( क )मलोदन्धिगन्धवाहमुखासु च ।। शर्वरीष्वतिरम्पास रमपन्ति बने प्रियाम् । पांशुना उपदिग्धालाः फेचिद्वनगजा नृप ।। एतेषां वनसौख्यानामन्येषां चानुचिन्तयन् । ग्रामबद्धो महाराज न जीवति मतङ्गजः ॥ हेमन्ते वा तुपारनिपीडिताक्रान्तविटपपादपनिवासितानो गिरिदरीणां लोभलवलीषियनुकुसुमसिन्दुवाराधिवासितानां पशृिपथ(१)नदीतटहरणानां च हादेवमादीनामुपवसि( जातपूर्ण बलसत्त्ववर्णमटजच()वर्षामांगजित- शैद्धशरीरावदेनिन( विधावितपरिकीर्णानां प्रभिन्नोद्धतप्रगालितकपोलदानो- धपतितधाराभिलापिमधुकरीपट्पदकर्णसष्टीपगीतानां हेमन्तफाले बनाना स्मरन् । तत्र श्लोका:- - अस्मित्ती सापि(?) नुपारवर्षे (ः) तृणाप्रलमेरुप(शोभितानि)। वनानि देवोपवनोपमानि काशैर्दुफलेरिव संभृतानि ॥ १ ॥ विभान्ति राजन्विविधैः सरांसि सिध्यैस्तुपाररिव विपकीर्णः॥ हरिच बाष्पाकुलतंकृतानि मित्राणि परैः परिकीर्णपन्ते ॥२॥ तृणानि हचानि मनोरमाणि चरन्ति नागाः सहिताः प्रिपाभिः।। कचित्सरसक्रीहविहङ्गसंघः कीदन्ति नागा अपनीयमानाः ।। करेणुकाभिः सह पोत फैश्च बने द्विरेफाकुलनादितेव ॥३॥ * 'शुद्धशरीरवेदनेन' इति कदाचिद्भवेत् ।। 'शोभितानि' इति द्वयोरपि पुस्तकयोसुटितम्, तपाऽपि कपुस्तके पाश्चीवकागे श्रुटिपूरणाय लिसितमत्र लिखितम् ।। १ क. वाकाभिए । २ क. °सिन्धुता । ३ क. शुश्य । ४ क. पूर्णर° 1 ५ स. °दनेन । ६ म. मुष्टो ।

·२०० पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगत्यामे- निवाततसंस्थाने रमणीयेऽतियारले। रमन्ते जघनद्वारसक्तहस्ता करेणुषु । हिमसंस्पर्शपकानां क्रीहनाहरणानि च । हस्तिनीभिश्च संहिता रम्पेषु गिरिसानुपु || नागा गिरी कचिच्चापि निर्जिताः परपूयपैः । नमन्ति देशान्देशेम्पो यूथार्थ वने गनाः ॥ मदागण्डाः कोपेन केचिद्राजन्मतङ्गजाः अभिमहारैविविधैरन्योन्यबलदाँपताः॥ पांशुनी धुपदिग्धाङ्गाः केचिद्वनगजा नृप । करेणुभिः परिवृताः क्रीडन्ति वनप्तानुषु ।। एतद्वने मुखं राजन्माप्तेश्वयों वनद्विपः । स्मरंच बद्धः सहसा सिमं त्यजति जीवितम् ।। अथ शिशिरे हिमवृषितं सुखस्पर्शविमलसलिलकरेणुकलभाविकपोतर्ज- ववनुकल्पाणपोत(?)परिसरणसेवितेषु सरःसु लोधातिमुक्तकलहामियङ्गमालतीकु- मुवारि(सितानि) तानि चकबलाकापारिनुवमल्लिकाँक्षो(रुप)कुररहंसचक्रवा- कोपेतानि जलान्यवगाहमानाः करेणुभिः परिवृताः स्वच्छन्दतस्तृणकवलकुवल- पल्लवोपपोगानां हदेषु चाधिकशिशिरसलिले पाकर्षणविक्षोभणोन्मजनपरिठ- वनतरणानां स्मरन्॥ तत्र श्लोका मदेन व जलं तेषां शीतलेन मुगन्धिना । भान्ति मार्गाः मुकुममा द्विरेफेरनुनादिताः॥ कोचल्लतों कुमुमितों कूजमरसंकुलाम् । करेणुभ्यः प्रयच्छन्ति कामातीस्तु मतङ्गजाः ॥ यूथात्मवासिताः केचित्रागाना(नागान्तवने । यूथान्ते धेनुकाः प्राप्य प्लवन्ति तु यदृच्छया ॥ . मदाद्रगण्डाः करिणः किंचित्कोपेन माईताः । मतिद्विपानपश्यन्तो घन्ति वृक्षान्मुदुस्तरान् ।। * 'वासितानि' इति, 'वारितानि' इति वा पाठो भवेत् ॥ १ ख. रहिता। २ क. 'ना हप 1 ३ क. इनमु । ४ क. °शिरहि । ५ ख. जवनु । ६ ख. °रिसता । ७ क. °कासाकु ।

·१३ पूर्वाबद्धोध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। २०१ किचिन्नागानां स्प फेचित(?) मदागपडाः करिणो वनेषु । विषाणगानापरहस्तचालैनिशहिताः संप्रति हन्ति वृक्षान् ।। फुल्लानरणु)शाखाकृतकर्णपूराः केजितनान्तेषु मनोरमेषु। हृष्टद्विरेफाकुलनादित्तेषु क्रीडन्ति नागाः सह धेनुकाभिः॥ प्रतिगजविमर्दविजयमाप्तैश्वर्या वने वनसुखाना विविधानां च विविधगजगाज- तताडनविकृतमुखानां स्मरणान निर्वाणमिह विन्दते।स जपति । सामानीतो वधबन्धनतर्जनानि हठात्माप्नुवन् । अनु व कण्ठेनोन्नतमानो ध्यापति समीलि- तनयनः करेग भूमितलमाहन्ति निषिद्धकरलालश्रवणमदः परिवीजपति विमना न व्यतिविकित्साय(?)भक्ष्यं ग्राम्यं वाऽऽरणं(प्य) वा नाति क्षुधितः, पिपासितोऽपि न पिचति सलिलम्, मनस्वितपाऽऽत्तस्य तत्मापर्थ न विद्यते प्रतीकारः । सामादयोऽप्युपायास्तस्मिन्न क्रमन्ते । पूर्वावद्धो नामैप व्याधिः । न हि स व्यत्तस्यर ? मनः प्रसादपितुमारण्यकस्प नागस्य वाचमत्र प्राप्तस्य । तस्मात्माप्नश्चर्य न ग्राहयेत् । द्विरदपतिमतिकान्तचत्वारिंशद्वर्षमस्वाधिव्य. पाश्च(?) न भवन्तीति । चस्मिविद्यमाने मात? पक्षपतनादोपभयाचेति । पक्षप्रपतनं शुभमप्यशुभमेव भवति । किं पुनः शुभं विद्यमाने मातङ्गे पूर्वबहे च । किं पुनः पक्षप्रपतनम् ॥ दृष्टमप्यशुभं तस्मात्पक्षपपत्तनं मया । दृष्टं फलेन त्रिगुणं पक्षप्रपतनं पुनः ॥ तस्माइयोरपि तयोरशुभाशुभपोर्मया । विसर्जनं किं तदिति मैयेहो यदि तचट्टणु ॥ सुभगाभिः मुरूपाभिर्ह स्तिनीभिः समन्ततः । पूर्वाबद्धं परिवृतं वारणेन्द्रं विवर्जयेत् ।। अरण्ये शुभदं यावद्विपक्कालेषु त्रिवपि । मोक्षाद्वन्यस्प नागस्य पूर्वावद्धस्य किं पुनः ।। ..हस्तिनीभिर्वनान्ते च कर्तव्यमिति मे मतिः । तत्र श्लोका:--- तृतीयायां चतुथ्यां चेदशापां ग्राहयेहि पम् । बाल्याद्वियुक्तांन्कार्मण्यामप्राप्त पञ्चमी देशाम् ।। द्वियोरपि पुस्तकयोः समान एव पाठः । * द्वितीयाबहुवचनान्तत्वमेव युकम् ॥ १ क. नोनीत २ क. लक्ष्यं ।३ क. मारुण्यप्रकाश्यना १४ क.ख. प्रपंतादोष क. ख. दृष्टफ°१६ स. मपेहो । ७ क. स." । वालाद्विा८ का. कात्कार्म : * ·- पालकाप्यमुनिविरचित्तो [२क्षुद्ररोगस्थाने- ते कर्म च मयोगांश्च परिश्शं च वारणाः । सइन्ते न च दुष्यन्ति न स्मरन्ति वनानि च ॥ माप्नेश्वो हि पञ्चम्पा दशा परिगृह्यते । मनस्विभावात्स क्षि माणांस्त्यनति वारणः ।। यथा राज्यात्समुदिताइष्टः सीदति पार्थिवः । बनैश्वर्यात्तथा नष्टः सोऽपि नागो विपद्यते ॥ हिमसंस्पर्शशीतानां पकानां हरणानि च । हस्तिनीमिश्च सहितो रम्येषु गिरिसानुपु ।। क्रीडनं पञ्च सलिलाद्वर्तते च बनेपु च । 'नदीनां च निकुश्लेषु रतानि समनुस्मरन् ।। मृणालं वा विशं वाऽपि तृणं फुवलपल्लवम् । मूलं वा पिप्पलं वाऽपि कान्तकाक्षुण्णकात्तथा(?) । स्वमुखाश्चो(स्वा)दितं प्रीत्या स्वादुच्चारं च भक्षितम् । करे गृहीत्वा यदत्तं मुखे च तदनुस्मरन् ।। सविलासैः करैर्यच्च रहै। संन्याहितं शनैः । न विश्रान्तस्य नागस्य वशाभिगिरिसानुषु ।। तनुपल्लवनालेन पुष्पोद्गारमुगन्धिना । वनान्ते वाजितामात्रं शाखाभङ्गमवायुना ।। पीतैः सुरभिनिवासैः शीतशीकरॉरिभिः । (*क्रीडितं करिणीभिर्वा) करैर्यच बनान्तरे ॥ * मत्तद्विपोजगीतेपु पद्मोत्पलसुगन्धिषु । बहुदोषैस्तु भवने तेषु वो शीतलेषु च ॥ सध्यमानं कान्ताभिदें(चीभिर्देवभक्तिभिः। नानाधातुविचित्राभिरनुलिप्तं करेणुभिः ।। पत्रकेसरकिंजल्कैः पुष्पाधैर्बहुभिः शुभैः । सत्यचूर्णैरवाने यत्योद्गभिजपिञ्जरकृतम् (१) । * धनुराकारमध्यस्थो नास्ति पाठः खपुस्तके । 'मत्तद्विजोपगीतेषु' इति + पुस्तकद्वयेऽपीडगेव पाठः। १ क. मुद्धे । २ क. भैः। सवि० । ३ क. 'युवा । पो°१ ४ क. वायुभिः । ५ क. ख. वा मुशी। भवेत् ।

·१३ पूर्वानद्धाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। आसेव्यमानास्तस्पानसेवार्थमनुफर्षितम् । * करिष्योत्त पुनः क्रीडां नरेन्द्रस्पेव कुर्वते ।। सर्वत्र सुखरम्येषु यच्च पर्वतसानुषु । निषेवितं च पन्नावं वनकुलिपु ताण्डवम् ।। मुसातो वनयूथानां करोत्क्षेपहर्जलैः। मनोरमैः शब्दवद्भिः समन्तामलपुष्करैः ।। पञ्च बहिण(चत्पना "स्तैर्मुसाडम्बरगर्जितम् ।। स्मृत्वा वनद्विपो बद्धः पूर्वावतो न जीवति । अनुकूलाच या सेवा गजयूथैः कृता वने ॥ अनुपुक्तैरिणस्य भृत्पैरिव वशानुगैः । कलभैर्धेनुकाभिश्च पोतेश्च प्रियदर्शनैः ।। संकीर्णमृगदं(?) मन्दैनरं नरपतिर्यथा । यच्च युद्धेष्वनेकेषु निर्जित्य प्रतिवारणान् ॥ गजयूथाधिपत्यं च स्पर्शस्त्वास्वादितो महान् । करेण सुकुमारण स्पर्शातिशपभाजिना ।। कामा वित्तमपैविक्षोभ्य जघनार्णवम् ॥ वखाणां भटमृतरसस्पशांकृत्वाद्रमहारसम् (2) ॥ कान्तवे(पे)प्सितसर्वात्मा हदि मन्मथताडितः। कामैकहानिहदयो ध्यानहर्पपरापणः॥ मन्दमन्मथलीलाभिर्गतिभिः क्रमते सदा । कर्फशोदाममदनः किंचित्कार्कश्यमागतः ।। यूथमध्यात्परित्यज्य नागकन्यां सुकेशिनीम् । मनोरमवनोद्देशमागत्प मदनातुराम् ॥ अनङ्गतप्तान्पङ्गानि पिया द्वेषु फुतोभयम् (?। निर्वाप्यं यवनुकुरते तच्च सर्वमफुल्लकं फयम् (१) । * 'करिण्योऽत्र' इति भवेत् ॥ ' पुस्तकद्वयेऽपि 'कोकौमितीसौ पार्थिवमिव चित्या' इति लिखितमुपलम्यते ॥ १ क. संपूर्ण ! २ क. स. रेणुसु। ३ ख. सर्शा कृत्वा म । ४ ख. 'प्रतिकातना M ܙ * ·२०१ पालकाप्यमुनिविरचितों [ २ क्षुद्ररोगस्थाने (?)संछन्नं सरःसु विमलं जलं करेणुकरदत्तं हि । (पीतं पत्थरभितोत्तरे विस्मरक्षलमादत्ते ।। काममोहाभिसंतप्तः कृतान्तविधिनोचितम् । स्वयूधमिव मातङ्गो दृष्ट्वा ग्राम्या नु धेनुकाः॥ सहसा ग्राममानीतो वारणः पदवासिकः । (2) प्रतिबद्धस्तु पाशेन नष्टचित्तोपलक्ष्यते ॥ एवं वनेषु बहुधा क्रीडितानामनुस्मरन् । रोमपाद महाराज न जीवति मतङ्गजः॥ क्षधितोऽप्पधिकं दृष्टः पूर्वाबद्धो मतङ्गजः । न चात्ति किंचिदाहारं मनः सीदन्स्मरन्वनम् । *शोचते मनसस्तापान्कोष्ठे व्यापद्यतेऽनिलः ॥ ततो व्यापनमदनः पूर्वाबद्धो न जीवति । ते मोक्षान तस्पास्ति मनसः संप्रसादनम् ॥ पत्याख्येयो गजस्तस्मात्पूर्वावश्चिकित्सकैः । अधर्मश्चातिहानि च वृथा चापि परिश्रमः ॥ प्राप्तैश्वर्यस्य नागस्य ग्रहणं न प्रशस्यते । प्रकृमपतने चापि तस्प दोपो महान्भवेत् ॥ माजापत्येषु सर्वेषु ब्राह्मणैः पाते गजः । (माणा)वाधं गजानां तु रक्षेत्सर्वात्मना नृपः॥ इह चान्पत्र च श्रेयो गजानां परिपालनात् । तथा सात्म्यं गजो बद्धो यत्नेन परिपालयेत् ॥ (?)कौवा यों न लक्षण्योपेतानप्राधानपरिवर्जयेत् ।। तत्र श्लोको भवता- पूर्वाबद्धो मानसो व्पाधिरेष प्रत्यारूपेयः साधनं तस्य नास्ति । आगन्तुळ दोपजो वाऽपि रोगः साध्वीरोपः सचते सोपहता ॥ वाग्भिश्चित्राभितिवादिनशब्दैः(१) सहाते तु मान समानुपाणाम् । * 'शोचतो मनसस्तापात्' इति भवेत् । । 'हानिश्च' इति भवेत् । खपु- सके नास्ति । * "शारीरो यः साध्यते सोपहर्चा' इति भवेत् । * "श्चित्रैर्गीत' इति भवेत् । । 'साध्यं तद्वै मानसं मानुषाणाम्' इति भवेत् । १ क. साक्ष्यं । २ ख. Hद्यापोनलक्षणोपेता।

·१५ विसपाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। २०५ आरण्पानां दिनां वारणानां संतप्तानां नास्ति चित्तप्रसादः॥ इति श्रीपालकाप्ये इस्पायुर्वेदमहाप्रवचने द्वितीपे क्षुद्ररोगस्थाने पूर्वाबद्धो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ अथ चतुर्दशोऽध्यायः। अङ्गो हि राजा चम्पापां विनीतात्मा महायशाः । उपागम्याश्रमं रम्यं पालकाप्यं स्म पृच्छति॥ ये त्वया संग्रहाध्याये विसपीः पञ्च कीर्तिताः । तेषां हृतं पदो भूतं भगवन्वक्तुमर्हसि ।। एवं पृष्टोऽराजेन पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् । प्रोवार भगवान्भीतो हस्तिचारी महापशाः॥ तस्मै शुश्रूपमाणाय रोमपादाय धीमते । श्वेपथुः सर्पनिपतः मस्थितो पेन सर्वशः ।। स्फोटितोर्युतत्वाच. विसर्पमेवेर्जीनीयाद्नं तं परमातुरम् । मारुताचाः प्रकुपिता विशन्ति धेमनी ततः ॥ मांसशोणितमागम्य शोकं कुर्वन्ति भैरवम् । स वाङ्गानि यथा गच्छेलशोधोऽनवस्थितः ॥ तदा मवेद्विसर्पश्च तस्प स्थानानि मे शृणु। संदानमा(*गे कूर्म च मायो विष्के गले तथा । अष्टाङ्गं वकसंस्थश तत्पले जनये तथा । भागेष्वेवेषु नागानो श्वपधुः सर्वतोऽपि वा। आशीविपस्येव गतिलक्ष्यते पावकस्य च । 'तद्वध समुदीर्णस्य विसर्पस्य समन्ततः।। संसव्यं प्रतिसहतु पन्दिरोत्यो यथाऽनलः । * पुसकद्वयेऽपि शुटितम् ॥ *धनुकारामध्यस्यः पाठो भ्रएः कपलपात् । + संशयः प्रतिसंह' इति भवेत् । ! क. पिनतात्मा। २ क. द्वनं। ३१. अधपु.। ४ व. परमदातरम् । ६. चमनारा, पर, गो।

·२०६ - पालकाप्यमुनिविरचितो [२ शुद्ररोगस्पाने- (१)सौक्ष्या इवत्पक्षतस्तद्वा द्विसपें इति क्रमः। आदानं च निदानं च तस्पार्यान्विनिबोध मे ॥ (?)क्षछाया पटुकानं पानवापो निपेवते । मकृविर्वातिफी पस्प वस्प वायुः अकुप्पति ।। शिराभिः कुपितश्चापि शरीरं विप्रधावति । गात्रमन्यतमं प्राप्प विसर्प कुरुते ततः॥ मृदुश्लक्ष्णः शिरानद्वो मकुर्वन्वृद्धिमाप्नोति पिटकाभिः समन्वितः ।। श्रा(सा)वमत्यर्थमल्पं च स्फोटाः स्फटिकसंनिभा । तेऽकस्मात्पुरुपभावि स्वरन्तो भेदमागताः। उष्णानि सविदाहानि साम्लानि च निपेवते । प्रकृतिः पैचिकी यस्य तस्य पित्तं प्रफुप्पति ।। शिराभिः कुपितं चापि शरीरे विमधावति । गात्रमन्पतमं प्राप्य विसपापोपकल्पते ॥ अमिदग्धोपमः स्फोटः श्वयधुः श्रीयते ततः ॥ 'समहातीनवेदनैः। मनिष्ठापद्मसंकाशैः शितिकण्ठनिभोऽपि च । भिन्नाञ्जनिभः सा च पियनसदृशोऽपि वा ।। निःस्रवेद्यस्य गात्रेपु न स शक्पश्चिकित्सितुम् । अमेः समानकर्मत्वात्पित्तदोपसमन्वितम् । केचिदग्निविसपं तु पृथगाचक्षते जनाः ।। पः स्निग्धमधुरं भोज्यं शीतमिद्धं च सेवते । मकृतिः कफजा यस्य श्लेष्मा यस्प प्रकुप्यति ।। शिराभिः कुपितं चापि शरीरं विप्रधावति । गात्रमन्यतमं प्राप्य शोफ कुन्ति दन्तिनः ।। मन्दस्वेदप्रस्रवणः कण्डूमानथ शीतलम् ।) स्वल्परोगो घनस्पर्शः शीतकाले विवर्धते ।। चिरात्मच्यवते चापि विराञ्चैव प्रसिच्यते । महास्फोटसमायुक्तो विसर्पः श्लैष्मिकः स्मृतः॥ सदाही ............ $ अत्रापि पाठटितः । इितोऽग्रे पाठो भ्रष्टः॥

·१५ हृदयस्काल्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। २०७ स्वैः स्वैस्तु कारणदोषा युगपत्कुपिता नृपः। दर्शयन्ति स्वलिङ्गानि तस्प शेषाणि लक्षयेत् ॥ विसो मर्मजः सर्वो हासाध्यः कीर्तितो बुधैः। संनिपातहतो भूतसाध्यावंसततौ) स्मृतौ ॥ त्तत्र श्लोकः-- संसर्गलिङ्गानि कफस्प वापोः पित्तस्प रक्तस्य च संनिपातम् । दोपोत्थितं चापि तथा विदित्वा क्रियां पधावद्विहितां हि कुर्यात् ।। इति श्रीपालकाप्पे हस्त्पापुर्वेदमहामवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने चतुर्दशो विसपीध्यापः ॥ १४ ॥ - अथ पञ्चदशोऽध्यायः । अङ्गो हि राजा चम्पायर्या पालकाप्पं स्म पृच्छति । कीदृशो हृदपस्फाली भगवन्वक्तुमईसि ॥१॥ एवं पृष्ठोऽङ्गराजन पालकाप्यस्ततोऽववीत् ॥ अल्पसत्त्वस्य नामस्य भयादु द्विग्नचेतसः ॥ २॥ हृदयस्फाल)नो व्याधिहृदयस्थान उच्यते ।। अपूर्वाणां च रूपाणां गत्वा न स्वमदीयते?) ॥ ३ ॥ द्विविधानां च घोपाणां भयात्सधः प्रणश्यति । अरण्याद्वाममानीतो दृष्ट्वा रूपाणि वारणः ॥ ४ ॥ सहसा वधबन्धाभ्यामकामाशनभोजनात् ।। भीतो भवति मातङ्गो विदीर्णहृदयस्ततः ॥५॥ सान्त्वमानोऽपि बहुधा संवीजत्येव राजिता ।। उद्विग्नचित्तो विमना हन्ति हस्तेन मेदिनीम् ॥ ६ ॥ अधि धावति संताप सङ्गेि चास्य जायते ॥ नखेभ्पश्चैव सर्वेभ्यो भयाद्रक्तं प्रवर्तते ॥ ७॥ (?) ग्रहन्मन(?) इवाकॉरं प्रव्याख्या)ति गुरुमक्षिकः ।। न वेत्ति द्विरदः संज्ञा दीनदृष्टिस्वाङ्मुखः ॥८॥ धनुराकारमध्यस्थो भ्रष्टः पाठः कपुस्तकात् । 'सान्त्व्यमानोऽपि' इति भवेत् । १ क. खैः स्वका । २ ख. °च वपवो स्मृ° । ३ क. "ते ॥ दुःखे । ४ क. कारण। * ·4 पालकाप्यमुनिविरचिती [ २ क्षुद्ररोगस्थाने- पंवसं नाभिलपति न तोयं नष्टचेतनः ॥ पतमाना नगर "मत्यारुयायाऽचरेस्क्रियाम् ॥२॥१५५०॥. इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहापवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने हृदपस्फाली नाम पञ्चदशोऽध्यायः॥१५॥ अथ पोडशोऽध्यायः। अङ्गो हि राजा चम्पापां पालकाप्यं स्म पृच्छति ।। वालक्षाणी सभैषज्यं सनिदानं मंचक्ष्व मे ॥१॥ स पृष्टस्त्वङ्गराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ।। बालक्षाणी पदाऽऽगन्तुदोपजो वाऽपि जापते ॥ २॥ स वालक्षपणाध्याधि लक्षाणी निरुच्यते ॥ गुलिकास्थिसमूहश्च बहुशः सर्वतश्चलन् ॥ ३ ॥ पतत्रिणतो बालधिस्तस्मात्संधिविधीपते । छिन्नं वा कटुयुक्तं वा (*भक्षितं वा )पि दन्विना ।। ४ ।। तेलपात्रे मुतप्ते ते सघ एव निमज्जपेत् ॥ संपिष्टं मथितं वाऽपि पलसंपृष्टमेव वा ॥५॥ यष्टिमधुकं चूर्णाक्तं म्रक्षयेन्मधुसर्पिपा ॥ गाढबन्धाद्वणो यस्तु दण्डाघातेन वा भवेत् ॥ ६॥ अश्मलोष्टप्रहारेण तस्प शीता क्रिया हिता! क्षतो वाऽप्यवलम्बी वा यदि च्छेदनमर्हति ॥ ७ ॥ तं छित्त्वा तु भृशोप्णे तु तैलपाने तु मज्जयेत् ॥ कृमयो पदि वाले स्पुनीता भल्लातकैः सह ॥ ८॥ विपाप साप तैलं मृणाष्टं क्षपपेवणे पारापतमयूराणां कुछुटानां सकद्रप्तम् ॥ ९॥ समभागं सलवणं साधनीयं प्रलेपनम् ।। विडङ्ग चित्रकं किण्वं गोमूत्रं रजनीद्वपम् ॥ १० ॥ लवणं शृङ्गवेरं च शोधनीपं प्रलेपनम् ॥ (*मुरसाइझीलजातीनां पत्राण्यारग्वधस्प च ॥११॥ + पुस्तकद्वयेऽपि धुटितम् । * धनुराकारमध्यस्थो नास्ति पाठः कपुस्तके । १ क. वयसं। २ स. प्रवदमहे । ३ क. तम्तृण । क. बले सं।

·१६ वालक्षाणी नामाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। २०९ (?)पां का सलिलेन पिष्टवाश मूर्धा वै वेत्रवारुणी ) एतल्लवणसंयुक्त शोधनीयं प्रलेपनम् ॥ १२ ॥ इदमन्यत्मवक्ष्यामि पिप्पली कटुरोहिणी ।। दन्ती कृष्णा विडङ्गानि श्वेतार्कक्षारयोषिताम् ॥ १३ ॥ कृमिघ्नं साधनीपं च कुर्याद्वाले प्रलेपनम् ।। (?)साक्षामाशशृङ्गी च हरिवरं सचन्दनम् ॥ १४ ॥ प्रलेपनमिदं कुर्याद्वालोपचयकारकम् ।। अतस्तृणोदनं सो राजन्कुर्यात्सभपजम् ॥ १५ ॥ अपुन्नाङ्गं विडङ्गं च कासीसं समनःशिलम् ॥ ततस्तै लमिदं कार्य व्रणाभ्यञ्जनमुत्तमम् ।। १५॥ पुनर्नवां पयस्यां च सहदेवी शतावरीम् ।। जीवन्तिकां वाजमाणां जीवकं चवकुं(क) समा ॥ १७ ॥ सवहूं च विशल्पां च सहदेवी तथैव च ।। सहां चैव हिणामूत्रे समभागानि कारयेत् ॥ १८ ॥ सद्यो व्रणे यथोक्ताभिः क्रियाभिः समुपाचरेत् ।। फुर्यात्संवरणं चास्प मुदितेनातिचर्मणा ॥ १९ ॥ १५६२ ।। तत्र श्लोको- उद्दिष्टाश्वोपदिष्टांश्च क्रिपाः सम्पकप्रकीर्तिताः । ऊहापोही च मेधावी वालक्षाणी प्रसाधयेत् ।। कालातीतः क्रियाभिर्वाऽतिक्रियाभिरतोऽपि वा। अत्यन्तमक्रियाभिर्वा याति साध्योऽप्यसाध्यताम् ।। इति श्रीपालकाप्पे हस्त्यापुर्वेदमहाप्रवचने महापाठे द्वितीये क्षुद्र- रोगस्थाने वालक्षाणी नाम पोडशोऽध्यायः॥१६॥ अथ सप्तदशोऽध्यापः । पालकाप्यमुवाचेदं कृतजयं कृताञ्जलिः ॥ व्याचक्ष्व भगवन्व्याधि मेढ़क्षाणी सभेषजम् ॥ १ ॥ स कथं मेक्षाणीति संज्ञया व्याधिरुच्यते ॥ तेन ससंभवं ब्रह्मन्सनिरुक्तं प्रचक्ष्व में ॥२॥ १ प्रसादयेत् ।

·२१० . पालकाप्यमुनिविरचितो [ २ क्षुद्ररोगस्थाने- एवं पृष्टोऽङ्गराजन पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् ॥ मेढ़क्षाणां शृणु मया पोच्यमानं नृपोत्तम ॥ ३ ॥ आगन्तुदोपजो वाऽपि मद्रक्षाणी प्रजायते ॥ मद्रमाणीति तत्राऽऽहुः क्षपणाक्षरणात्कृतम् ।। ४ ॥ एप पाणहरो व्याधिर्भवत्येवमुपेक्षणात् ।। तस्माद्यनेन संजातं चिकित्सितुमुपक्रमेत् ॥ ५॥ महृष्टमेढ़ो हर्पण धेनुकासमभिप्लुतः ॥ (2)अमुक्ते वा(*मवापी तु) वार्यते यदि रेतसि ॥ ६ ॥ अथवा मेढ़मुद्यम्प धेनुकाममिघावंतः ॥ स्थायवश्मलोहवल्लीपु निर्वातोदपरासु च ॥७॥ समानपति 'वालुकाजलपांचभिः॥ राजदण्डेन वा मेट्रं तृणैवाऽप्यपचारकात् ॥ ८॥ मत्तस्य वा प्रस्रवतः छिन्नमूत्रेण पच्यते ।। रक्तपित्तकफैर्वाऽपि दुष्टोऽपि समन्वितः ॥९॥ अभिघाताहणे वाऽस्य नीलं वा रक्तमेव वा] शूनं सवेदनं सोष्णं संहतुं न च शक्यते ॥ १०॥ सर्व वाऽप्येकदेशं वा शून्यं भवति नाहितम् ॥ ('स्फुटिता)स्फुटित वाऽपि व्रणे वा तत्र दृश्यते ॥ ११ ॥ रंतसो निग्रहान्मेदेऽपिटकाग्रन्थयोरपि ) वाहते पीड्यते वाऽपि मूत्रं वा न प्रवर्तते ॥ १२ ॥ मुक्तं वा प्रस्रवेनित्यं श्याववणं च दृश्यते ॥ दोपधानुप्रकोपेन निदानं युवतः शृणु ॥ १३ ॥ विवर्णमुष्णनीले च पीतं पित्तेन जायते ।। (तानं सवेदनं सोष्णं कोपाद्रतस्य जायते ॥ १४॥) शूनं वाऽप्यरुणं वाऽपि कफेन कठिनं भवेत् ।। शीतस्निग्धं च शूनं च विसं वाऽत्यर्थवेदनम् ॥ १५॥ खपुस्तके नास्ति पाठोऽयम् ॥ पुस्तके नास्ति । * कपुस्तके नास्ति पाटो धनुश्वितीयमध्यगः । * १ स. पतिदेयए १२ ग. वा1३ क. ननल... क. "भियातरगे। ५२. विसाव्यात्य।

·२११ १७ हस्तग्रहणाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। म्लानं शतेन परुपं श्यावं चात्पर्धवेदनम् ॥ संनिपातात्तु दोषाणां सर्वलिङ्गानि लक्षपेत् ॥ १६ ॥ व्यक्तानि सलिङ्गानि मेदूस्थानगतानि च ।। निष्क्रष्टुं तत्मवेष्टुं वा वेदनातों मतङ्गजः ॥१७॥ - न शक्नोति मवेष्टुं वा निष्क्रष्टुं शूनमेहनम् ॥ अप कोशस्थमेट्रो वा मत्रं कृच्छ्रेण मेहति । निष्कृष्टमिव शूनं हि मलम्ब चास्य दृश्यते ॥ वेदनातश्च मातङ्गो वालुकापांश्चकर्दमैः । जलेन चाप्यकिोत्सततं बहुशो गजः ।। किमयो वाऽस्य जायन्ते शीर्यन्ते वारि सर्वशः। काला-वर्तनान्मेदसंवादव्याधिना प ॥ एतैनिदानजनिीपान्मेवाणी गजस्य च । चिकित्सितमतस्त्वं च शृणु कीतर्पतो मम ।। उत्पन्नमात्रसंवन्धे नुतका (?) वाक्येद्गजम् । अमुक्तेष्वनुयुक्तेषु लिङ्गं शूनं भवेद्यदि ॥ विमुक्तशुक्रो मातङ्गः सद्यः संपद्यते मुखी । अत्यङ्गं यदि शूनं स्पाच्छतधौतेन सर्पिषा ।। सर्पिमण्डेन वा मेहूं बहुशः परिचयेत् । प्रकृतेः सद्यते नास्य सर्वमेको विधीयते ॥ क्षारवृक्षत्वचोभिर्वा सिद्धं मधुरकै तम् । शतावर्या च निष्क्वाथे बलाम्पा मधुकेन च ॥ सम्पक्सिद्धं सदुग्धं च तदभ्यञ्जनमिष्यते । उदुम्बरस्वकल्केन घृतमिश्रेण लेपनम् ।। त्वग्भि क्षीरवृक्षाणां सवृताभिः प्रलेपयेत् । सर्जार्जनेन्द्रवृक्षाणां सल्लकीसोमवल्कयोः॥ धवाश्चकर्णतिनिशवम्भिर्वा काथपेजलम् । पादावशिष्टं संश्रा(सा)व्य मेक्षाणी विलीपते ।। *त्रुटितमिवाऽऽभाति ॥ + इतः परं मेदक्षाण्यध्याये किया-पाठवुटितः पुस्तक- दयेऽपीति ज्ञायते । १ क. 'जः ॥ तत्र रेखाश्च जा° १२ क. "तैनना । ३ ख.क्त वाऽनु। . .

·२१० पालकाप्यमुनिविरचितो [ २ क्षुद्ररोगस्याने एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् ।। मेढ़क्षाणी शृणु मया मोच्यमानं नृपोत्तम |॥ ३ ॥ आगन्तुदोपजो वाऽपि मेढ़क्षाणी प्रजायते ॥ मैदक्षाणीति तत्राऽऽहुः क्षपणाक्षरणात्कृतम् ॥ ४॥ एप माणहरो व्याधिर्भवत्येवमुपेक्षणात् ।। तस्माद्यनेन संजातं विकित्सितुमुपक्रमेत् ॥ ५॥ प्रहृष्टमेढ़ो हर्पण धेनुकासमभिलुतः ।। (2)अमुक्त वा(*मवापी तु) वापते पदि रेतसि ॥६॥ अथवा मेद्रमुद्यम्प धेनुकाममिघावंतः॥ स्थापवश्मलोप्टवल्लीपु निवांतोदपरासु च ॥ ७॥ समानपति .... वालुकाजलपांशुभिः ॥ राजदण्डन वा मे, तृणैर्वाऽप्यपचारकात् ॥ ८॥ मत्तस्य वा प्रस्रवतः क्लिन्नमूत्रेण पच्यते ।। रक्तपित्तककैर्वाऽपि दुष्टैोऽपि समन्वितः ॥९॥ अभिघाताहणे वाऽस्य नीलं वा रक्तमेव वा।। शूनं सवेदनं सोणं संहतुं न च शक्यते ॥१०॥ सर्व वाऽप्येकदेशं वा शून्यं भवति नाहितम् ।। (स्फुटिता)स्फुटित वाऽपि व्रणे वा तत्र दृश्यते ॥ ११ ॥ रंतसो निग्रहान्मेदेऽपिटकाग्रन्थयोरपि ।। वाहते पीड्यते वाऽपि मूत्रं वा न प्रवर्तते ॥ १२ ॥ मुक्तं वा प्रस्रवेन्नित्यं श्याववणं च दृश्यते ।। दोपधातुमकोपेन निदानं ब्रुवतः शृणु ॥ १३ ॥ विवर्णमुष्णनीलं च पीतं पित्तेन जायते ।। (तानं सवेदनं सोष्णं वोपाद्रतस्प जायते ॥ १४ ॥) शूनं वाऽप्परुणं वाऽपि कफेन कठिनं भवेत् ।। शीतस्निग्धं च शूनं च विसं वाऽत्यर्थवेदनम् ॥ १५ ॥ मपुलके नालि पाठोऽयम् ।। +खपुस्तके नास्ति । * कपुनके नास्ति पाठो धनुश्चिहीयमध्यगः । १ न. तिदेयप । २ व. वा।३ क. ननल... क. भियातनगे। ५क. विसाव्यात्य।

·२७ हस्तग्रहणाध्यायः इस्त्यायुर्वेदः। २११ म्लानं वातेन परुषं पावं चात्पर्धवेदनम् ॥ संनिपातातु दोपाणां सर्वलिङ्गानि लक्षपेत् ॥ १६ ॥ व्यक्तानि सर्वलिङ्गानि मेट्रस्थानगतानि च ॥ निष्कष्टुं तत्मवेष्टुं वा वेदना” मतङ्गजः ॥ १७ ॥ *"""""""""""""""""""" न शक्नोति प्रवेष्टुं वा निष्कटुं शूनमेहनम् ।। अथ कोशस्थमेट्रो वा मूत्रं कृच्छ्रेण मेहति । निष्कृष्टमिव शूनं हि मलम्ब चास्प दृश्यते ॥ वेदनार्तश्च मातङ्गो वालुकापकिर्दमैः । जलेन चाप्यकिरेत्सततं बहुशो गजेः ।। क्रिमयो वाऽस्य जापन्ते शीर्षन्ते वारि सर्वशः। काला-वर्तनान्मेदसंवादव्याधिना नृप ।। एतैनिदान नीयान्मेद्रक्षाणी गजस्य च । चिकित्सितमतस्त्वं व शृणु कीतर्यतो मम ॥ उत्पन्नमात्रसंबन्धे नुतका (3) प्लावपेद्जम् । अमुक्तेष्वनुमुक्तेषु लिङ्गं शूनं भवेद्यदि ।। विमुक्तमुको मातङ्गः सद्यः संपद्यते सुखी । अस्पङ्गं यदि शूनं स्याच्छतधौतेन सर्पिपा ।। सर्पिमण्डेन वा मेहूं बहुशः परिपेचपेत् । प्रकृतेः सद्यते नास्प सर्वमेको विधीयते ।। क्षारवृक्षत्वचोभिर्वा सिद्धं मधुरकैतम् । शतावर्या च निष्काथे बलाभ्यां मधुकेन च ।। सम्पक्सिद्धं सदुग्धं च तदभ्यञ्जनमिष्यते । उदुम्बरत्वकल्केन घृतमित्रेण लेपनम् ।। त्वग्भिर्वा क्षीरवृक्षाणां सघृताभिः प्रलेपयेत् । सर्जार्जुनेन्द्रवृक्षाणां सल्लकीसोमवल्कयोः ॥ धवाचकर्णतिनिशवग्भिर्वा काययेज्जलम् । पादावशिष्टं संश्रा(सा)व्य मेद्रक्षाणी विलीयते || *त्रुटितमिवाऽऽमाति ॥ + इतः परं मेक्षाण्यध्याये किया पाउछुटितः पुस्तक- द्वयेऽपीति ज्ञायते। १ क. नः ॥ तत्र रेखाश्च ना" { २ क. तनना । ३ ख. वाऽनु।

·*......................... । २१२ पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने- (2)चणणिमूलं तृणपञ्चकं ससल्लकीबद्धं च बिल्वमूलम् । आदित्यमल्लीमशिरोहिणी च चूर्ण तिलानां च स प्रणुद्य' ॥ लोद्यां दृढायामथवाऽप्युखापां तस्पातिणी संमतिवार्य सर्वतः । स्वेदं च दद्याद्विरदस्य हस्ते स्वेदे हृते तस्य ततश्च नेत्रे॥ सिञ्चेदजापाः पयसा च वैद्यः प्रत्यञ्जनं चेचरकस्य मूलम् । घृतस्प मण्डेनं मधुमयुक्तं तर्कारिवंशा""""पत्रभङ्गम् ।। दुःखं सशौभाञ्जनपत्रभङ्गं पिष्टं तिलानां च विपाच्य कार्पम् । स्वेदा यथापूर्वमुदाहृतास्ते गोधूमसिद्धार्थककोरदूपाः ॥ बीहिस्तिलाः स्युर्वदरीफलानि* अक्षस्य भङ्गं च विपाच्य दुःखे खेदोऽस्य नाड्या प्रविचार्य नेत्रे। धस्तिलाः पार्शलपत्रभङ्गैस्तेनैव कल्पेन तथैव कार्यः ।। स्वेदो गजस्प विचार्य नेत्रमेरण्डबिल्वाङमथापिरदः। मापास्वहग्वस्तिलपिष्टमिष्ट स्वेदस्तथैवाक्षिनिमीलितस्प ॥ कार्यों यथा ......"विहितः अभ्यक्तदेहस्प तु सर्वतोऽपि स्वेदो यथावत्पतिवार्प नेत्रे ॥ स्वेदेषु सर्वेषु तथैव कार्य नेत्राञ्जनं स्यात्परिपेचनं च । (कटुत्रयं स्यात्कटुरोहिणी च सव्याधिकासन्धवमित्यनेन । चूर्णीकृतेनाऽ गजस्प कुर्यात्ममापन सम्यगतीव पथ्यम् ॥ सर्वोपधीभिः ) कटुकैश्च सहयैश्च गन्धेरथ सर्पिपा च । पुनः पुनस्तस्य करं गजस्य संधूपयेत्संप्रतिवी(वा) ने।।। घृतं पुराणं फवश्व(१) सैन्धवं नस्पं प्रदद्याहिरदस्य वैद्यः । तथा मुरां वाऽपि चिरस्थितां तु चिरस्थितं तु वामेवाच(?) ।। मृदनि चित्राणि तृणानि कस्मै मुद्द्रौदने चापि धृवप्रगाढम् । दद्यान्न कर्माणि च कारपेव स्थानं च शय्या च यथामुखं भवेत्॥१६१०॥ तत्र श्लोकः- + इतः पूर्व पुस्ताद्धयेऽपि हस्तग्रहणाध्याये क्रियान्पाटमुटित इति ज्ञायते ।। * पुलकद्वयेऽसि मुटितम् । 'पुलरुद्रयेऽपि अटितम् ॥ * धनुराकारमध्यस्यो नाति पाटः रापुलके । १ क. रोहणं न । २ ग. प्रतिकार्य । ३ क. प्रदेयं द्विर।

·.१८ हस्तोन्मथिताध्यायः हस्त्यायुर्वेदः। २१३ एवं क्रियाभिविधिवत्कृताभिर्हस्ति(स्त)ग्रहः क्षिप्रमुपैति शान्तिम् । तेजो वपुष्येव च वीर्यपुष्टौ रोगप्रणाशात्क्रमशो मवन्ति ।। इति श्रीपालकाप्ये इस्त्पायुर्वेदमहाप्रवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने सप्तदशो हस्तग्रहणाध्यायः ॥१७॥ अथाष्टादशोऽध्यायः। ..................... पालकाप्य उवाच- संचितेवहुभिषिः कोठे वायुः समीरितः । उन्मत्तानि कष्टपनि(?) हस्तोन्मथितसंज्ञकः ॥ स असाध्यो महाराज प्रपाणं चेगुद्धि वै । निदानानि पडेव स्युन जीवति वारणः॥ आध्मार्यत्येष मन्यास्थश्लेष्मा हस्तात्मसिच्यते । सरक्तो मधुरस्तीत्रो मुखाद्गच्छति हस्तिनः ।। प्रतप्तरूपो विमनाः करेणाऽऽहन्ति मेदिनीम् । विलयनं च बहुशः करोति च विघर्षणम् ।। एवमेतविजानीपात्सप्तरात्राद्यथा गजः। (१) सज्योस्वोत्पथपत्पथं नमन्ते शकुविद्धवत् ।। (1) हस्तवालविस्तस्प 'कूजति तिष्ठति अष्टरात्रात्परं तस्य जीवितं नास्ति हस्तिनः । श्यावस्तब्धकरो रक्तं मिश्र वमथुना स्रवेत् ।। प्रमेहति च पः शुक्र नवाहास विनश्यति । श्रेषमा पुरुपरान्कुर्वन्तरालपति हन्तिनः । अवं समुक्षिपेद्धस्तं मेहतीन्द्रिपमेव च ।। दशरात्रा प्राणांस्तु चतुर्धस्त्पजति द्विपः । मञ्जिष्ठाभो गजो पस्तु तथौष्ठः पिटकाचितः ॥ स्थानरक्ताभनयनो व्यथते च कुतच यः। एकादशे च दिवसे पञ्चमी प्रियते गजः ।। पुलवद्वरोऽपि घुटितम् । १ स. कोष्ठता ! २ क. °य दोपमन्ये तु महे' । ३ ख. सुरत्तो । ४ क. मिछभागनय° । . "जिथं मागमय । ९म. स्यामर, . + ·पालकाप्यमुनिविरचितो [ २ क्षुद्ररोगस्थाने- नीलः श्यावः सितो रक्तस्तथा हस्तः सवेदनः । एकेन पश्यतक्षणः?) स पष्ठो द्वादशाहिकः॥ तत्र श्लोक:- पडेते सनिदानाः स्युरसाध्याः कीर्तिता गजाः । हस्तोन्मथितसंज्ञस्य विकारस्य समासतः ॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहामवचने महापाठे द्वितीये क्षुद्ररी- गस्थाने हस्तोन्मथितो नामाष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥ अथैकोनविंशोऽध्यायः । अङ्गो हि राजा चम्पापां पालकाप्यं स्म पृच्छति ।। त्वया यः संग्रहाध्याय उदावर्तः प्रकीर्तितः॥ तस्य लक्षणमुत्पत्ति चिकित्सां च प्रचक्ष्व मे एवं पृष्टोऽङ्कराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ।। रौक्ष्याच विविधापासाद्विपमाञ्चैव भोजनात् । अभोजनान्मनस्तापादुत्थानाच्छपनादपि ॥ वायुः प्रकुपितः स्थानान्दृदयं संग्रहापयेत् । (?) हृदयस्थलः क्रयात्तमनगे "तथा ॥ (2) गात्रायां लघूनवैव"..."नेत्रविष्टेनमदम् । कृच्छं मूत्रं पुरीपं तु वैपन्यं जठरस्य च ॥ स संकुचितपक्षेण उरो विजयते स्फुटम् । कदाचित्स्वस्थदेहः स्यादस्वस्थश्च भवेत्युनः । तस्पाभ्पने क्या पाने तैर.."स्वरकस्य वा । एरण्डनक्तमालस्प तैलं तच्छान्तपे हितम् ॥ विष्किरैजाडलैमांस--- वस्तयो विहितास्तस्प सनिरूहानुवासनाम् ।। पञ्चमूलं शृतं कोष्ठमाविकं वा पयः पिवत् । ग्रहणीदीपनीयानि बृंहणीपानि यानि च ॥ + पुलकद्वयेऽपि समाना टिः! * पुस्तकद्वयेऽपि समानं त्रुटितम् ।। पुस्त- कद्वयेऽपि त्रुटिः समाना । * द्वयोरपि पुस्तकयोः समानमेव टिनम् । १ क. स. विनयन्ति।

·२० उत्कर्णकाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। २१५ तानि कार्याणि सर्वाणि रोगशान्तो क्रमादिति । इति श्रीपालकाप्ये गजापुर्वेदमहाप्रवचने वृद्धोपदेशे द्वितीये क्षुद्र- रोगस्थान उदावती नामैकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥ अथ विंशोऽध्यायः। , अथ भगवन्तं पालकाप्यं रोमपादोऽडाधिपतिरपृच्छत्-'भगवन् प एप- उत्कर्णको नाम व्याधिः कथं भवति, किं चास्य विज्ञानं चिकित्सितं च भवेत्' इति ॥ अथ स उवाच पालकाप्यः पृष्ठोऽराजेन-इह खलु भो वारणानां वातपि- त्तककै सर्वव्याधयः संभवन्ति । अत एव शरीरं धारयन्ति स्वेपु स्थिताः स्थाने' कुपिताः, समधातुविभक्ताः, कुषिताः स्वेषु स्थानेषु धातातून न्यू- नातिरिक्तान्न्याधीशनयन्ति ।। तत्र क्षतालघुकटुकविपतितकपायमोजनादभिवातान्मध्यामयोगाहृतच. त्वरिशादव्याधिविभागः कृतश्योपकारैर्मनसचोपतापाहुःस्थानशपनाद्रा- त्रिजागरणात्कुप्पति पवनः । स कुपितः कष्टं वर्तलाङ्गलमन्याः स्तम्भपति । तं कोष्ठमयानि च स्वास्यनिश्चेष्टान्यान्यभिसमीक्ष्य पा(?)दुत्कर्णकं नाम उपाधि वातज विकारं माणहरं नागस्प ।। तस्प वृत्तवसातेलैः मुखोप्णः सर्वसेकः । वातहरगणसंयुक्तं स्वेदं कारपेद- भ्यङ्गपरिमर्दनं च । तीक्ष्णोष्पताललवणस्निग्धं हितं मितं भोजन व्यायामस्प मपप्प(?)मुस्वशय्यास्थानानि मनोनुकूलानि यवसानि च विदध्यात् । अथास्य श्योनाकामिमन्याचचिल्वपाटलाश्रीपौवर्षाभूपत्रमडान्समानीप पपसा काय. शिवा तमण्डेन कृता एडस्प नाहीस्वेदं विदध्यान । सङ्गमहिपको चापूर- णामन्पतमस्प मांसेन दपिमस्तुसंयुक्तामुष्णां यवागू मुस्निग्धां मुव्यक्त लवणां प्रातः पायपेत् । व्याधिरुत्कर्णकः पीतेन तेन विनश्यति । स्तूपस्वा(?)हिंसा- गुडूचीचिरविल्वेषु तैलं विपाच्याम्पई कारपैन् । नतक्रौञ्चकुष्टप्लवमुद्गमा * सर्वेष्वपि पुस्तकेप्वत्र 'उदावर्तनाम पञ्चत्रिंशत्तमोऽध्यायः इति वर्तते तहि तत्पत्रिंशत्तमत्वं अन्यारम्भत., न तु द्वितीयस्थानारम्मतः 'स्थानेप्वकु- पिना.' इति भवेत् । । वात्र' इति भवेत् । ६ 'नक्कं' इति स्यात् । । 'मद्गु' इति भोत् । १. उदात्क। २ क. गादत° । ३ क. कृतश्यो ।

·..... पालकाप्यमुनिविरचितो [२ क्षुद्ररोगस्थाने- यूराणामन्यतमस्य द्वयोः सर्वेषां वा पथोपपत्त्या पवागूदाधिपिप्पलीमरिचमुर- भीकृतान्नेहसस्वाता(?)पाययेद्वारणम् । ततश्चैनं वाराई बा रसं भूवैलेपपेत् । मात्रया जीर्णविशुद्धकोष्ठं भोजयेत् । अथास्य प्रवृत्तमूत्रस्य पुरीपोर्हनुस्तम्भी च भवति । प्रत्याख्येयः स्यादुत्पन्नारिष्टश्च वारणः । तस्मादमिमिव वेश्मन्यु- त्थितं सर्वपत्नैश्च शमयेत व्याधिमुत्कर्णकम् ।। तत्र श्लोकाः- मेदःस्थाने स्थितः माणोऽपानो "स्थिसंस्थितः। समानो मांसमध्यस्थो व्यानो रतसि संस्थितः ।। उदानश्च भगवतु(?)मञ्जस्थाने व्यवस्थितः । प्राणविप्रतिपत्तौ तु दुःखोच्वासो भवेट्विपः ॥ चित्तविभ्रममूळ च शीतोच्च्टासस्तथैव च । लाला प्रवर्ततेऽत्यर्थ क्षयश्चैव तया भवेत् ॥ वेदनातंश्च"..."जरे तथा श्वसिति वारणः। अवगण्डाश जायन्ते मूत्रसङ्गस्तथा परे ।। शर्कराश्चैव जापन्ते तथा शुक्रेनिरोधनम् । अप्रसृष्टस्य त्वस"स्य तथा मूत्रपुरीपयोः ।। समानस्यातिकोपेन भोजनं नाभिनन्दति । अनिदुर्बलपांश्चैव वेदनार्तश्च वारणः ॥ आनाहाश्चापि जायन्ते हृद्रोगाश्च महीपते । गुल्माश्चैव तु विज्ञेया देहवापि(?) तथाऽपरः। फुराश्चैव तु विज्ञेया घोरा माणविनाशनः । व्याविमतिपत्तों तु धातवैषम्यसंभवः । तस्पाधिक-राधैव संभवन्ति क्षये तथा ।। छवीदोषाश्च जायन्ते शोफा अपि तथा परे । एकाङ्गभङ्गस्तम्भव संकोचो भङ्ग एव वा ।। समकं नयनं भेदः स्वेदो बमथुरेव च । अक्षरोगाश जायन्ते है तथोक्ता प एव च ॥ अपानवापि' "ससंभवस्तथा धनः। शूलं च गलगण्डं च १ क. पातर । २क द्धिसंस्थितः । ३ क. अगिरी। फ. करणाश्चै । ६. यथोक्ता । H......... ...

·* २. उत्कर्णकाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। इन्द्रियाणां निरोधात्स्यादुदावर्तश्च दारुणः। शर्करावस्तिशूलं च सगोमूत्रपुरीपयोः । इत्पेष व्याधिनिर्देशो भेदाच बहवः स्मृताः ।। अथ श्लेष्मप्रकोपेण गौरवं स्तम्भ एव च । श्वेताभासो भवेन्नागः कण्ठश्लष्मस्य जायते ॥ हृदयं पीड्यते वाऽस्य यवसं नाभिनन्दति । भोजनस्य विपाकश्च क्षयश्चैव सथा भवेत् ।। अथ पित्तप्रकोपेण पीतगानो भवेदिपः । मृदुशीताभिलापश्च मूर्ण शोकश्च जायते ॥ शोणितस्प प्रकोपेण पाण्डुरोगश्च जापते ॥ दहवः कृमिकोष्ठश्च वपुर्ववर्ण्यमेव च। एतान्येव तु सर्वाणि वातपित्तकफासृजाम् । दोपाणां संनिपातेन प्राणादींश्चात्र लक्षयेत् ।। एवमेतदधिष्ठान चेतनाधातुसंज्ञितम् । अव्यक्ताश्चैव राजेन्द्र देवब्रह्मगुणार्जनम् ।। अधिष्ठानस्य गोप्ता तु *विज्ञता चेन्द्रियेण तु । जीव एंप महाराज स्वगुणासंज्ञितो भवेत् ॥ एते दात्त्वग्गणसंयुक्तो(?)देहिने विमभोजने । माणापानौ च पञ्चा वा भूत्वा वायुः शरीरिणाम् ।। "विर्भात भगवान्मभुः। सर्ववातात्मकं विद्याजगत्स्थावरजङ्गमम् ।। मनोवाक्कापचेष्टाम विश्वरूपो हि मारुतः ।। तस्मात्सदाविहारैः लेबनवृहणीहतः। माणानां रक्षणार्थ च वीते पत्नं समावरेत् ॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्पापुर्वेदमहाप्रवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने माहपाठ उत्कर्णको नाम विंशोऽध्यायः ॥२०॥ ...................... * माऽपि' इति मोत् । * 'विज्ञाता' इति स्यात्। १ क. GEAR ना।२ क. 'गार्चन । ३ के. एव । २८ ·२१८ { २ क्षुद्ररोगस्पाने- पालकाप्यमुनिविरवितो- अथैकविंशोऽध्यायः। - अपमन्यो महाराज व्याधिर्वातगतिस्तु यः ।। भोच्यते वारणेन्द्राणां कंटः संज्ञामणाशपः॥ हसः कपापहर्वा वोतलैरुपसेवितैः ।। रसैर्वाचगतिविद्यापोयमेन क्षणेन च ।। (१)मस्तुवाच्यकस्माद्वानं घनेनोपवनेन वा ॥ तत्र खलु भो वातगतिव्याध्युपसृष्टस्प निदानानीमानि भवन्ति । तद्यया- भ्रमति पतति विह्वलति *गुधति स्वनति न विजानाति संज्ञाम, मत्यर्थ वेद- यति महीत्युक्तेनापि सर्पति निपीदत्युत्तिष्ठति क्षम्पमाणः क्रुष्पति स्तम्भं पर्येति स्थूलोच्छासवान क्षमेन? ते सर्वमिच्छति हन्तुमुन्मत्त इव भवति ॥ तस्पैवं वातगतिव्याध्युपसष्टस्य मातरनाशितस्य *मुरा प्रसन्ना वात्यहिवात- या(?)मनुद्गरीसनयुक्तां दद्यात् । अथैनं * पवसा नकुलस्य माणसरिपपखड़क- टुकमत्स्यैः सतै पपेत् । भूपश्च सर्जरसमरिचहिङ्गमनःशिलाभिः सघृताभिधू- पपेत् । ततश्च कर्कटककटुकालावूनदीमत्स्पशकलैः सहधूपयेत् । अथवा हीवेरोशीरविल्वस्पोनाकमांसीमञ्जिष्ठाकुछहिलाक्षातगरतरुणबिल्वैः सतैयूं- पपेत् । मरिचमनःशिलासूक्ष्मैलाभिः पयसा श्लक्ष्ण पिष्ट्वाऽननं कुर्यात् । हिङ्गुमरिचशिस्विपित्तैरचितस्प प्रत्यञ्जनं कुर्यात् । तक्षाया(?)मिमन्थनक्तमा लपाटलीपत्रभङ्गाञ्जले काथपेत् । दद्याद्वा त्रिरण्टतरीिमांसीमूलानि । ततश्च च तुपं भवता(?)परिसाध्य तेन निकायेन विधिवद्धृतं विपाच्य कुलत्यरसेन सह पापपेनागम् । उभयोः पञ्चमूलयोनिकाथेन मुद्गयूपं मुखोणं सटवं पाय- येत् । भोजपच्च। ततश्चैनं यवतानि यथोक्तानि वातप्रशमनानि दद्यात् ॥ तत्र श्लोक:- विविधैरुपक्रमः शेपैतिगति समीक्ष्य मेधावी। मयत्नेनाणु चिकित्सितुमुपेक्षिहेति(?)मानमिति ।। इति श्रीपालकाप्पे हस्स्पायुर्वेदमहामवचने महापाठे द्वितीये क्षुद्ररोग- स्थाने वातातनामैकाविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥ + न्यामयेन' इति स्यात् । 'मुपति' इति स्यात् । + 'एहीत्युकोऽपि न' इति स्यात् । * द्वितीयान्ते स्याताम् । * 'वलया' इति स्यात् । १ क. कष्टं संज्ञाप्रणाशनम् । २ स. वातेले १३ क. स्मादन। - ·२२ मन्याग्रहाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। अथ द्वाविंशोऽध्यायः। अङ्गाधिपतिरव्यमं पालकाप्पं द्विजपमम् । विनयेनोपसंगम्य पप्रच्छ स कृताञ्जलिः ॥ यथा मन्पाग्रहो व्याधिः प्रादुर्भवति हस्तिनाम् । साध्यः स च यथा वैचैस्तन्मे व्याचक्ष्व पृच्छतः॥ तस्प तद्वचनं श्रुत्वा पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् । शृणु सर्व विशेषेण व्याधि मन्याग्रहं नृप ॥ सादानं च निदानं च तथैव सचिकित्सितम् । सहसा वा मसक्तं वा वर्णादानेन वाइते ॥ धावतः मुक्तो वाऽपि सहसाऽङ्कुशनिग्रहात् । वने प्रतिगजस्तम्भकलादिभिरथापि वा।। असम्पकार्यतो वाऽपि वारणस्य च वा वधम् ।। प्रतिहस्त्पभिघाताद्वा प्रकोपादनिलस्प च । एवमादिभिरन्यैश्च सेचितैर्मन्ययोर्गतः ॥ संतापाः श्वपथुस्तस्य वेदना चोपजायते । मन्पयोः फरिणः स्कन्धे ग्रीवायो चैव दन्तिनः। तदाश्रयेण चेष्टन्तां निवृत्तिश्चास्य जायते ।। परिम्लानाक्षिवदनोऽपरगुइं च लक्ष्पते । कृच्छालालामहा-रनुपुङ्गे शनैः शनैः ।। तं मुखोष्णखिभिः स्नेहैः प्रकाथ्प परिपेचपेत् । कर्वव्यं मर्दनं चापि मन्यादिवानादिभिः ॥ फैदुष्णश्चापि निक्काथैः कार्य तस्याभिषेवनम् । तथा धूपोदका--साभिः कारयेद्विपक् ।। कार्यों मत्स्पादिभिः स्वेदो यथा दोषमुपक्रमे । वीहीन्कङ्गन्पवान्मापान्गोधूमान्विपुलांस्विलान् । अतस्पेरण्डपोबाजान्याढकीशणयोरपि। मन्यास्तम्भे तु संग्रह पञ्चमूलं च पेपपेत् ।। तं कल्कं तिलसंयुक्तं पी(प)रपेकां च मारपेत् ॥ . . १ स. कटप्ण । २ क. ख. वमोमिः ।

·२२० पालकाप्यमुनिविरचितो [२ क्षुद्ररोगस्थाने- पूर्वकापे ततस्तस्प तेन कल्केन लेपपेत् । वेदना श्वयधुः स्तम्भस्तेन शाम्पति मन्यपोः ।। शाल्योदनं ससापक भोजयेद्वसुसंयुतम् । मृदनि हरितान्पस्मै यवसानि प्रदापपेत् ॥ बैलं नस्पे घृतं पाने व्याधिमुक्ताय दन्तिने । दद्यादथो कमात्तस्मै वलं मांसं विवर्धयेत् ।। इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहामवचने वृद्धोपदेशे महापाठे द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने मन्याग्रहो नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥ अथ त्रयोविंशोऽध्यापः। अङ्गो हि राजा चम्पापां पालकाप्यं स्म पृच्छति । मदक्षीणं हि मातङ्गं महमाचक्ष्व पृच्छते ।। स पृष्टस्त्वनराजेन पालकाप्यस्ततोऽववीत् । मदान्मनुजशार्दूल मातङ्गो नाभिपोज्पते ॥ महदितिमात्रं च व्यायाम कुरुते गजम् । नदीतटनगानां च विहारात्परिधावनात् ।। श्रमादनशनाच्चापि क्षीयन्ते सर्वधातवः । करारफटाभ्यां मेदाच नेत्राभ्यां च परिश्र(सुते॥ मनसो विभ्रमादित्यन्तं कुरुते क्षयम् । स क्षीणघातुर्विमनाः शोपमृच्छति वारणः॥ मदेन क्षीणधानुत्वान्मदक्षीणः स उच्यते । तस्प दुग्धं शृतं गव्यं सघृतं पानमिष्यते ॥ जीवकर्षभकाभ्यां च शृतं शर्करपा सह । द्वाभ्यां वा पञ्चमूलाभ्यां शृतं सवशरम् ।। पपो वा मधुकद्राक्षाघिल्वेश्च सह साधितम् । सफाणितं पिवेद्वाऽपि धारोष्णं वाऽपि संस्कृतम् ॥ कशरा मुक्ता मोज्यो दधा शाल्पन्नमेव च । रसेन कृष्णमस्पस्प रोहितस्यापि वा गजः॥ १. वितरणात्प।

·२. कृशाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। २२१ *पव्यर्तुसुखसहं च सुखस्थानं च वारणः । भवेत्सुखावलानश्च यथासुखपरिक्रमः ।।. पेशलैर्मधुरैः सिग्धैबृहणीयरुपाचरेत् । मदक्षीणं गनं सम्पग्यवसैः पानभोजनः ।। वक्ष्पवे समदोषश्च मदोत्पचिविनिश्चयम् ।। मनीपिभिर्मदो दृष्टः स्वस्थवृत्ते तु क्षस्विनाम् ॥ सोपद्रवचिकित्सा च प्रभिन्नेषु प्रपद्यते । मंदे व्यप(प)गते क्षीणं तं सम्पग्बूंदपेद्गजम् ॥ इक्षुभिः शालिपादेन दूर्वया हरितैस्तृणैः। पल्लवैः कुवलैश्चैनं तपेद्विधिवद्विपक् ।। एवं यस्तर्पयेत्सम्पग्बृंहणीपैरुपक्रमैः । समुद्रवसनां कृत्वा से राजा वसुधां जयेत् ।। आरोग्या बलवन्तश्च वारणास्तस्य भूमिप । भवन्ति संधेपमदाः संग्रामे च जपावहाः ॥ पोगेनैवेन राजेन्द्र यस्तु भक्रमते द्विपान् । फालाः फालेपु माधन्ति वयोतीता अपि द्विपाः || पे च नष्ट का नागा पे चर्तुमनियोजिताः। सुपुष्टाश्चापि ते राजन्मदं ग्रहन्ति वारणाः ।। इत्यबवीरपालकाप्पो राजालेन मचोदितः। इति श्रीपालकाप्ये हस्त्पायुर्वेदमहाप्रवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने महा- पाठे मदक्षीणो नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥ अथ चतुर्विंशोऽध्यायः । बभूव राजा मथितः पृथिव्यां महाधिपः शकसममभावः। हुतामिहोत्रं परमं मुनीनां सत्सत्यवेदवतधर्मयुक्तम् ॥ सजा द्विपानां हितकाममूचे ते पालकाप्यं शिरसा मणम्प । पः पोष्पमाणो विविधैः प्रपोगनोऽऽप्पायते क्षीपत एव नागः || * 'पधर्तु सुखशय्य' इति पवेत् ॥ १२. मये वय । २ क. स च राजा वसुंधराम् । आ । ३ स.ये चात्र सु°। ४ क. स. राज्ञा। क. प्रोप्यमाणो।

·। 4000000000............. । २२२ पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने तस्य क्रमाप्यापनकारणं तु यथागमं मे भगवान्त्रवीतु । स एवमुक्तस्तु नराधिपेन भृशं मुनिश्चित्प मुनिवभाषे ॥ महाभयाद्वायुशिराः कोपपति वृद्धा तस्य प्रकोपाचवसानपानैर्नाऽऽप्यायवे सीयत एव नागः ॥ यत्क्षीयते तेन कृशः स नागस्तस्यापि कार्य कुशलेन शीपम् । वक्ष्याम्यहं तेन तु राजसिंह कृष्णं वलं क्षीणविधिपधावत् ॥ विरेचनं तस्य तु सपियेव शुद्धे व कोठे त्वथ बृंहणं स्पात् । मनःमसादं जनयेचदाऽस्य मीविलं चैव विवर्धतेऽस्य ।। मेहांश्च दद्यात्कवसनथास्मै* काकोलितर्कार्पमृतात्मगुप्ताविदार्यपामार्गपुताश्वगन्धा ।। एरण्डमूलं त्वध मुद्गपर्णी प्रतिस्वभावं नयति स्वमासम् ।। समापपर्णो सहिरण्य* "कारा सपारिभद्रा त्वय शाल्मली च ।। आवर्त सीन्वा(?) सहितोऽग्रिमन्यस्तथाऽऽटरूपं सद्द कच्राभिः । एवंप्रकाराणि च बृंहणानि सांकर्पपुक्तानि पथाक्रमेण ।। दद्याददाहीनि समीक्ष्य फाले पयामिमात्रं कवलांस्तु मुख्पान् । सधन्वनं शेलशिरीपकाम्पा समोरटां क्षीरविदारिका च ॥ भाग्भोजने चोचरभोजने वा त्रीन्द्वौ तथैकं कवलं तु मुख्ये । पलानि विंशत्यल()संख्पयाऽस्मै तथोत्तमे मध्यजघन्ययोच ।। नो क्षीरपानं सघृतं च देयं प्रागस्थितस्थानगताप दचात् । शाल्पोदनं चैव घृतोदनं च तृतीपमागेऽहनि सत्तभोज्पम् ।। भूपस्वधा सात्म्पविशुद्धिहेतु परीक्ष्य नागं च शैव फाले। मृदुः ससिद्धं विशदं च भोज्पं शाल्पोदनं सफरिवं च धासम् ॥ फुलेचराणां जलचारिणां च सर्वाणि मांसानि हितानि राजन् । स्थाल्यांससिद्धानि हतोचराणि भोज्यस्तथा दाडिमसाधिवानि॥ दत्ते द्विरदो "दभोज्यः तदनशेपं च रसानुपानम् ॥ आनूपसचोदकजाङ्गलानां मनावसाभिः सलु तस्य देया ॥ एकदने रापुसके शुटिचिर वति ॥ *पुसदपेऽपि त्रुटिपिर उपपने । १ क. सीत्वा । २ स. नि सापुर्य। कल्पे तु ·२६ सेप्माभिपन्नाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। २२३ ज्ञात्वा त्ववस्थासहेशं च काले कृशं विदित्वा भ्रमपीडितं च। सदाहमूनिमयुक्तमेनं पादेषु गाढं परिगाढवेत । शेष विधानं तु कृशेषु पत्स्यात्क्षयेषु तद्वपति विस्तरेण ॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहामवचने महापाठे द्वित्तीपे क्षुद्ररोगस्थाने चतुर्विशः कृशाध्यापः ॥ २४ ॥ अथ पञ्चविंशोऽध्यायः। . ३ अथ बलक्षीणमध्यापं व्याख्यास्यामः ।। इति ह स्माऽऽह भगवान्पालकाप्पः। विराट्पृच्छति मपेज्ञपेनित्यम् (?) न चापि तैलं न धृतं न दुग्धं न चापि मसिं न रसं त्पमन्य(?) मधेन शुध्येत्सफर्गस्तृणैश्च अबदमांसो वठरोऽतिमानं न व स्थिरः कर्मस संभमत्तम् । सहीयते यो द्विरदो बलेन तस्मादलक्षीण इति मदिष्टः । उत्साहतेजोवलविभयोगायाधिः स्पृशत्येवमतीव कष्टः। तैलं घृतं वा स तु सप्तरात्रं शुद्ध पिबेत्नेहविधौ पथोक्तम् ॥ मायूरवाराहरसैर्यथावदेणैश्च लावैश्य कौकुरैश्च । स्निग्धै रसोङ्गलजैश्च भोपः शाल्पोदनं तांश्च रसान्पिबेत्सः ।। सफाणिता वाऽपि पिबेत्मसन्ना चिरस्थितां चापि तथाऽऽसवं तु । शृङ्गाटकीनी विशानि दूर्ग सफाणितं स्पाधवतं विधेयम् ।। निग्धेश पय्यैश्च रसैपथावत्संवर्धयेत्तस्प बल द्विपस्य । संजातवीर्य वलसंप्रयुक्त क्रमेण फर्मायपि कारयेत ॥ इति श्रीपालका हत्यापमहापक्रने द्वितीय क्षुद्ररोगास्थाने बलक्षीणो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥ अथ पदिशोऽध्पापः। अथातःलेष्माभिषननामाध्यायं व्याख्यास्पामः || (इति ह स्माऽऽह भगवान्पालकायः)श्लेष्माभिवर्णः संभवति स्निग्धमधुर- गुरुपनशिशिरपेशलाहारस्य दधितिलपललगुडविविधजलचरानूपमांसरसनक- १ क. °शानि का° । २ ख. "येतापनि । ३ क. म च ।

·- २२१ पालकाप्यमुनिविरचितो [२ शुद्ररोगस्थाने- मकरशिशुपारकुंकुटकारत्रमहिपवराहमासरतमोजनानित्यं सुविहितान्वययवस" फबलकुवलपल्लवोपपोगादठयायामादम्पपरिसरणों क्षीरवसामेदासापामतिसेव" नाद्वा श्लेष्मा प्रवृद्धा सर्वशरीरमभिव्याप्य जनपति कुकिटिम(इदुपटलका प्रदूकिलासानि । तस्योष्णतीरकटुकलवणतिक्तकषापाणि भक्ष्यभोज्पपेपले. शानि दद्यात् । अमेहलवणान्पवान्कोद्रवान्मुद्रकुलत्यपारेन्यत मस्प यूपेणामो. ज्यपवसानि चोष्णवीयर्याणि यवसाध्यापोक्तानि दापपत् । वद्ध्वासककपापपा- नानि पथापोगं दद्यात् । त्वग्दोषागां प्रवृद्धानां प्रच्छन्नच्छेदनलेखनदहना- हरणानि यधापोगं कुर्यात् । द्विवणीपोकेन विधिना यथाशाखमुपावरेत् । (सर्षपहरितालकीसीसराष्ट्रिकारसाञ्जनमनःशिलाभिलवणगोमूत्रपुक्ताभिस्ति- सवैलं पदं सर्वाम्पहुं कारयेत् । व्रणविधिनाऽथोपक्रमेद्विधिदिति ॥ तत्र श्लोकः- व्यायामैः परिसरणैः क्रमेण धीमांस्तीक्ष्णोष्णः कटकपातितमः। श्लेष्मार्टप रसभोजनश्च हन्याद्वृत्तं कथनमेव वापुरन्तः परीक्ष्येत(?) इति श्रीपालकाप्पे हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने महापाठे द्वितीपे क्षुद्ररोग- स्थाने श्लेष्माभिपन्नो नाम पदिशोऽध्यायः ॥ २६ ॥ अथ सप्तविंशोऽध्यापः। अप भगवन्तं पालफापं रोमपादः पमन्छ-~भगवन्वारणानां मुखद्वारवि- शुद्धानां चिकित्सितं पारुपातम् । नवग्रहाणां (मुखोद्वारणामनःसंतापदानाम- रण्याइनाममानीतानां चिकित्सा नीता पां कथं चिकित्सा भगवन्मनो में मुद्धति पथा नु तेषां साम्पानुलोमं भवति । तपा में वक्तुमर्हसि ॥ ततः शोवार-भगवा-पालकाप्पः-यह स्खलु भो नवग्रहाणां नागानां आमेषु भोजनस्थानशयनेषु च विविधदुःखमपन्नानां मूपिष्ट व्याघयः संभवन्ति । सूत्रसङ्गो मूगं गात्रस्तम्भयवगण्डगलग्रवातगुल्माश्चान्ये च बहवः ।। तेषां चिकित्सितम्-न्दलीफन्दनालिकेरशृङ्गाटककसेहविशमृणालशाल: फानि बनसाम्पानुलोमिकं मपं दधात् । शाहकीचारमयूफानां मूलान्यनि- घावसमुत्पन्नमसङ्गमशमना बनतारम्पानुलोमिकं च मयं दधात् । मोरफ. * धनुराकारमध्यस्थपाट: कसके नास्ति । 'यपुस्तके नाति । १ क.ईट । २ क. द्वाराणां । १ . बदली। १ फ. मोग- कन्दटीरुच°1 ·२८ तलकाशी नामाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। २२५ न्दभीरं च पनसफलशवावरीशृङ्गाष्टककसेरुकपनबीजानि वनसात्म्पानुलोमिकं भक्ष्यं दद्यात् । पवसान्पोदकानि विचित्राणि मुनि हरितानि वनसात्म्यानु- लोमिकं भक्ष्यं दद्यात् । भल्लातकमधुक्षीरकोमलकल्कं सकपोतनाधुतं काञ्चनव- ग्रहणां मनःसंतापदं वा बनसारम्पानुलौमिकं भक्ष्यं दधात् । फदलीभल्लातक. पारामधूकारिवदनामूलानि नवग्रहाणां चातगुल्मप्रशमनापं वनसात्म्यानुलो- मिकं भक्ष्यं दद्यात् । अश्मन्त कप्लक्षपनसशल्लकीचन्दनशिरीपिकाभल्लातकम- धूपियालानां मूलानि पवगण्डासारगलग्रहवमथुवातश्लेष्मविकारपशमनार्थ वनसाम्पानुलोमिकं भक्ष्यं दद्यात् ॥ तत्र श्लोकः- उत्सृज्य सर्वकर्माणि मुखद्वाराणि शोधयेत् । अन्नापत्तं हि नागानामारोग्यं जीवित बलम् ॥ मुखद्वारविशुद्धस्य वारणस्य महीपते । रोगाः सम्यक्मशाम्यन्ति बलं मांस व वर्धते ।। इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहामवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने वनसात्म्पानुलोमिकनामा सप्तविंशोऽध्यायः ।। २७ ।। अथाष्टाविंशोऽध्पापः। अङ्गो हि राजा चम्पापां पालकाप्पं स्म पृच्छति । तलकाशी सभैषज्यं सनिदानं प्रचस्व मे ।। तस्मै प्रोवाच भगवानडाय परिपृच्छते । तलकाशी सभेषज्यं सनिरुतं ससंभवम् ।। रक्तपित्तफफाः कोठे सवावाः कुपिता पदा । .तले यतः प्रकाशन्ते तलकाशी ततस्तु सः || स दुर्वलस्ततो नागः शरधानाश्मलोष्टम् ॥ स्थाणुनाऽभिहि(ह)तो वाऽपि पृष्टो वा परिघावनात् । मूर्समपुत्तो मुक्तो वा तपाऽतिगमनादपि ।। नदीतगिरीणां या विषमाणां परिक्रमात् । शर्करादग्धभूमीनामपराणां च सेवनात् ।। १ क. कासन नवमहागा। २ क. " मिना।

·२२६ पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगत्याने- क्षतो वाऽप्पतिरष्टो वा पच्यते च ततस्तलः। स्फुटिताचोद्धता वापि विशीर्यन्तेऽपि वा नखाः॥ ......."न्ते वाऽथ मक्ष्यन्ते विपधन्तेऽपि वा नखाः। स विपन्नवलस्त्वेवं व्रणैरागन्तुदोपजैः ॥ . न शक्नोति द्विपो गन्तुं वेदनातों महीपते । स कर्कटकवत्कृपयाजेच तलरक्षणात् ॥ गात्राणामुरसञ्चापि विक्षोभो जापते व्यथा । श्वयथुर्वेपथुश्चास्य व्यायामाचलरक्षणात् ॥ एवं स तलकाशीति तलरोगो निरुच्यते । स्थाने तिष्ठेत्सुविदितो स्नेहाभ्पक्ततलो गजः ॥ (*अदूरपरिसपंच गच्छत्यच्छन्दतो गजः ।) सर्पिषा सर्वसेकश्च मभूतेन प्रशस्पते ॥ चतुर्थी तु दशां माते तलकर्म विधीयते । पौवनस्थस्य बलिनः सत्त्वयुक्तस्य दन्तिनः ॥ क्षीणदुर्षलवालानां कृशानां पादरोगिणाम् । ऊर्ध्वसप्ततिकानां च तलकर्म न कारयेत् ॥ प्रशस्ते तिधिनक्षत्रे तलकर्म समाचरेत् । सच सर्वो विधिः कार्यः केशेषु विदितो यथा ॥ शस्त्रेण शोधद्वयो यदि च्छेद्यतलो भवेत् । मांसं चाप्युद्धतं धूतं स्फुटितं पूति विज्जलम् ॥ न तलं क्षणुपात्तस्प न च रक्तं मवर्तयेत् । शस्त्रेण शोध्य बलिनस्कृतं स्फुटितमेव च । सशोणितं सपूपं च क्षणुपात्तस्प तत्तलम् । शत्रफर्म क्षते कुचलाना दहनं हितम् ।। मच्छिष्टं गुडं तैलं मज मेदय पाचपेत् । योगेनतेन तन दादयेत्कुशलो भिषक् ।। अर्जुनस्पाचकर्णस्प निम्बस्प सदिरस्प च । अङ्गाररसनस्थापि तापयेत्कुशलः शिलाम् ।। * भुज्यन्ते इति भवेत् ।। * धनुराकारमध्यस्यो नालि पाठः कपुस्तके। १ क. स. जेम्यते ।

·२८ तलकाशी नामाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। अपनीय ततोऽङ्गारानमिवर्णान्पपा शिलाम् । वस्पा शिलापां मेदोसि पालि कृत्वा प्रदापपेत् ॥ वराहमहिपाजानामेफेक स्थापयेत्तलम् । क्रव्यान्मेदासि संगृय पादं नागस्प लेपयेत् ॥ श्वाविच्छल्पफगोधानां शूकरस्य च मेदसा । सफाणिवं घृतं पक्कं तलनिर्वापणं हितम् ॥ कूर्मकर्कटमत्स्पानां मेदो नकस्य घा हितम् । तले निर्वापणं कार्य पक्कमम्रो कृते घृतम् ॥ गुडेन सह फासीसं फांस्पनीले विपाचपेत् । प्रलिप्त तलमेतेन चर्मणा छादयेत्ततः ।। समां धावकीपुष्पामश्चकर्णप्रिपङ्गवः ।। तलानां शमनं कापं फल्कं पिष्ट्वा प्रलेपनम् । रोचना रोहिणीलोधपुठं सर्जरसं तथा ।। त्रिफला चैव नागानां तलाना स्तम्भनं भवेत् । कुटजस्पोदुम्बराणी किणिशा पियफस्य च ॥ ककुआं सोमवल्कस्प त्वचं संकाययेजले । एतापक्षालनं फापं श्वपक्रिमिनाशनम् ।। स्फटितं नस्लरोमं च फण्डूशोणितनाशनम् । केशाना प्रशान्त्यर्थमेतदेव प्रशस्पते ॥ ("दत्वैवं गजस्प) ततो घृतस्निग्ध पदापपेत् । प्रसन्ना प्रतिपाना पिवेत्फाणितसंपुताम् ।। विचिपवसैनित्यं तस्प प्राणं च विद्यते । एवमेतैः क्रियापोगेयत्नेन तलकाशिनाम् ।। साधर्यन्मर्विमान्वयः पादमाणा हि वारणाः । लक्ष्यन्ते नसमध्ये तु मीणां संभवस्ततः ।। प्राणानुपनिरता पे पा स्पुनलेषु च । आम्पाणां स्थानदोपाय शकृन्मूनादिकर्दमः ।। न तेषां तन वे स्थानं फर्वपं तलकाशिनाम् । कमयो यदि जापन्ते ततस्तान्विडिशेहरेत् ।। पुनः फपापफल्कैश्च समिधुप्तमापुतैः । • धनराकारमध्यस्सो नाम्नि पारः सपुस्तके ।

·२२८ पालकाप्यमुनिविरचितो- [२ शुदरोगस्याने- लेपयेचात्र कृमयो रक्तमांसेषु पे श्रिताः ॥ तत्समीक्ष्पाऽऽहरेद्वैद्यः शनैर्विडिशचिभिः । कृमयस्ते व लक्ष्यन्ते स्थूला हस्वाश्थ पार्थिव ॥ कृष्णाय वेतशिरसो विपरीतास्तथाऽपरे । उदृतेषु च कर्तव्यो विधिप्रण विधानजैः। असाध्यमपि चावेक्ष्य कुर्यात्क्षारादिभिः क्रमात् । न.*बद्धा नपकर्माणि कारयेत मतङ्गजम् ।। स्थाने पानाशनं दद्यारिसद्ध व्रणचिकित्सिते । शनैस्त्वाकामपेनागमहन्पहनि पार्थिव । यावन बलवान्नागस्तावच व्रणरोपणम् ।। इति श्रीपालकाप्पे हस्त्पापुदमहामवचने द्वितीपेक्षुद्ररोगस्थाने तलकाशी नामाष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥ अधैकोनत्रिंशोऽध्यापः । अथाङ्गपतिरपृच्छद्भगवन्तं पालकाप्यम्-भगव(श्चलनादिगुणविशेपा हस्ति- नश्चरणतलाश्रयाः, अतस्तलकाशिनं ससंभवचिकित्सितं व्यारूपातुमर्हति ।। अधोवाच भगवान्पालकाप्या--३द खलु भो रक्तपित्तकफमारुता नखरत- लाश्रिवास्तलकाशिनमापादयन्ति ॥ अथवा-कष्टकरदशर्करोपैलवतां यथा मर्द- नादनग्रहणप्रचारपर्वतनदीतटविपदग्धभूम्यूपरमदेशानां सहसा सेवनरसद्गला. याक्ष:प्रयोगात्, अथ प्रहण स्कमपदमार्गसेवनेष्टवाराहत स्थाणुनाऽमि- दता वा इस्तिनस्तला विपद्यन्ते । ततस्तलतोऽभवलदूष्यर्थगा स्फटानामभि- भवन्ति । विक्षोभयास्तव्यपन(?)स्तमाहुस्तलकाशीति ।। निकित्सितमतोऽस्प-चतु पशामनुमातांस्तलकर्मणोपचरेत् । क्योती- तवलक्षीणांश्च तलकर्मणा नौपचरेत् । तेजोजववलसंपन्नमपि क्षततलमध्वनि न योजयेत् । ततानां रक्षणार्थ हस्तिनं स्थानान्तरे रसपेत् । तस्प य गामा. म्पङ्गं भोजनं च दसंपुक्तं दद्यात् । पूर्वोक्तपु तिथिनक्षत्रेषु तलफर्म कारयेत् । उद्धृतापधृतमतिमांसं च तलफाशिनं शप्रेणापहरेत् । गुडमन्दिष्टानमेवासं- मुक्तेन तेलेन सम्पग्विपकेन मुहुस्तलतापनं कुर्यात् । सारिकफर्मानम्याचफ- * 'पद्ध्या' इति स्यात् ॥ धनुराधारमन्यायः पाटो न कपुनो। १. स्थिताः । २ क. पलाना य°१३ क. पमर 1४. नर नगे।

·. २९ तलकाशीचिकित्सिताध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः। २२९ णारग्वधवासनानामङ्गारः शिलां तापयित्वा महिपवराहाजमेदोभिरवसेचयेत् । ततो वारणानामेकैकेन तलेन तत्र क्रमान्कारपेत् । वाराहगोधाश्वाविच्छल्यक- मेपमेदाफाणितविपक्केन घृचन निर्वापणं कुर्यात् । अथवा-नक्रकुलीरकच्छप- भेदोभिः सह घृतं पक्कममिकर्मण्युपरते निर्वापणं स्यात् । कासीसं कांस्पनीलं च गुडेन सह निपाच्यते । तेन प्रलिप्पास्योपानहतल(रक्षणार्थ कुर्यात् । अव- सेचपेदस्तिनं मूलत्वात(?) । तत्र धातकीपुष्पसमाश्चकर्णस्वपिपङ्गभिः कल्क- पिष्टाभिस्तलानां स्तम्भनार्थ प्रले दद्यात् । रोहिणीलोभसर्जरसत्रिफलासोम- वल्कैः कल्कपिष्टस्तलस्तम्भनार्थं प्रलेपं दद्यात् । स्वकपायेण सर्जार्जुनेन्द्रवृक्ष- शुक्षमिपङ्गुधवाश्वकर्णसोमवल्कशालचतुरङ्गलोदुम्बरकिणिहीनां शृतेन तलका- प्रक्षालपेत् । अनेन स्फटितनखकण्डूश्वयथुपूयशोणितपासा)वा कमपस्तेन शाम्पन्ति हस्तिनां प्रापेणानूपदेशचराणां स्थानदोपानखमध्येपु मयः संभ- वन्ति । तेर्भक्ष्यमाणा दुर्वलगतयो वारणाः पाणिभिगच्छन्ति । न च नर्ग- न्तुमुत्सइन्ते । नखांश्च कृमिभिर्भक्ष्यमाणान्मुहुर्मुहुर्विघति । ततस्तेषां नखशो- घनमेवाऽऽदितः कुर्यात् । अथ पूपरुधिरसंश्रिताः, नेपां सूचीबिडिशेनोद्धरण कुर्यात् । णान्त्रणविहितेन मधुघृतेन पूरपेत् । क्रिमयश्चात्र कृष्णाः श्वेतशि- रसः, श्वेता वा रक्तशिरसा,हस्वा: स्थूलाश्च संस्थानतः संभवन्ति । (बिरिदशेन सूच्या चोदरणमशक्यम्)। तत्र येषां हि श्वेतत्वं व्यावत्रश्वान द्वरणमसहम(?) तान्क्षारेणोपचरेत् । गुदाश्चकर्णसोमवल्कसर्जार्जुनेन्द्रपक्कुट जत्वक्तामलकीमुष्क- फमधुकसप्तपर्णमेपशङ्गीबिल्वकजम्बुकशल्लकीवटाश्वत्थलमोदुम्बरारुष्करखदि- रामलकीगोपीहरीतकीनां स्वचः संगृहोदूसले क्षुणुपात् । पञ्चद्रोणप्रमाणां विशतिद्रोणेऽम्भसि बस्मिन्महवि काहे चाधिश्रपच्चतुर्भागावशिष्टं नखवि- दस्थापितं संवर्तव(?)शरीरं कृत्वा निष्क्वाथमवतारपेत् । ततस्तं च परिसुतं पुनरधिपित्वा मन्दैन वहिना विपाचपेत् । पावत्काणितभावमापन इति । तत्राऽऽवाप:-त्रिफलानिशाघोण्टाफललोभार्जुनमधुफफासीस सौराष्ट्रिकाच- नर्णानि सफांस्पनीलानि । ततस्तं सजेन प्रथितमेकीभावमुपागतं सुपक्कमवतार्प सुन्पस्तं कारपेत् । तत्सर्व पादरोगेपु प्रशस्त रोपणं स्थिरीकरणं स्तम्भनं चेति । ततः मुरामस्मै फाणितसंयुक्त प्रतिपानं दद्यात् । भोजनं च सघृतं मुद्गमिश्रं दापयेत् । तेषु तु प्रकृतिमापत्रेषु माणसंजननार्थ केशमोक्तेन विधिनो- पचरेत् ॥ * धनुराकारमध्यस्थो नास्ति पाठः कपुस्तके। * 'रचिश्रित्य' इति भवेत् ॥ १ क. प्रणाच प्रण। २ क. णे त°। - ·२३० पालकाप्यमुनिविरचितो [ २ क्षुद्ररोगस्थाने- तत्र श्लोकाः- ततः कुर्युः क्रियाः सर्वाः पादरोगे प्रकीर्तिताः। यदिदं सेवते नैव तैलं कुन्निराधिप ।। न स्त्रवन्ति न पच्यन्ते न क्षीयन्ते स्फुटन्ति न । स्पृष्टास्तैलकपायेण प्रयोगेण स्थिरास्तलाः॥ मुखमाक्रमते भूमि समेषु विषमेषु च । अध्वनो गमने नित्यं जवश्वास्य न पीडयेत् ॥ अनेन विधिना राजन्यो वैद्यस्तलकाशिनम् । साधयेच महाराज स पूज्पः सततं पैः ॥ इति श्रीपालकाप्पे हस्त्पापुर्वेदमदामवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने तल- काशीचिकित्सितनामाऽध्याय एकोनत्रिंशत्तमः ॥ २९ ॥ श्रय त्रिंशत्तमोऽध्यापः। अथाङपतिरमरपतिसदृशवपुरुडुपतिसदृशवदनः फमलसदृशनयनः, परिपू- र्णगोपस्कन्धः पृथुविपुलरुचिरवक्षा आजानुदीर्घबाहुरुग्रवाञ्छितचारुगामी जनकान्तं भगवन्तं पालकाप्यं हृतभाजमिव तपसी दास्पमानमृपिवरमभिवाय कृताञ्जलिरुवाच रोमपादः--'कथं भगवन्पा(*लकाप्य वारणानां गलमहः संभवति, कथं वा साध्यासाध्यः, तन्मे व्याख्यातुमर्हति । शुश्रूपुरस्मि'-इति ॥ स एवमुक्तः मोवाच भगवान्पा)लफाप्या-इह खलु भो महाराज मायेण हि नवग्रहीतानां नागानां यूवियोगाद्धेनुकास्मरणात्सवनोभितापमापादयन्क- ण्ठगलकपोलादेशान्विष्टभ्य गलग्रहं जनपति ग्राम्याणामपि । यदा तु वारणः स्निग्धमधुरशिशिरानपजलजयवसकमलशैवलगुरुरुक्षभोजनः कफपवनजननभू- मिष्टाहारचेष्टशीतकलपगुरुसलिलपानपायो क्षाभिष्पन्दिसेवी तस्य सहसा पवनसंखष्टः प्राणापानसमानोदानव्यानाक्षिप्तः कण्ठमालाध विष्ठति.फफः । स जनयति गलग्रहम् । ततः स तेनाभ्यवहर्तुमाहारं यवसकवलकुवलपलवानाम- न्यतमं न शक्नोति प्रस्पन्दमानतलबहली तलक्षितक इव भवति । यस्तु स्वनप- नगलहनुकपोलयकोष्ठमन्यासगदो गुरुकरगुरुमतिकाश्च नीलं इपावं लोदित विवर्ण वमयं पूविमुद्रिवि, कम्पते पूर्वकापमुदस्पति, लाला चास्प जिह्वाम- * धनुराकारमध्यास्यो नास्ति पाठः कपुलके । १ स. हतं मन।

·१० गलग्रहाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। २३१ लात्सवति सरुधिरा वा केवला वा । स चोर्ध्वशिरोधरो जलद इव बृहते च 1 ममेहति च बहुशः परिहृष्यति धुरुधुरापमाण(कर)कण्ठः करकण्ठोपरोधात्तु स दुर्मनाः सूक्ष्ममपिन चाऽऽदत्ते किंचिदाहारजातम् । तामवस्थामसाध्या विद्यात् । साध्यस्तु लालाश्रा(स्त्रा)वः प्रकृतिस्थगलकपोलमन्यानपनसगदः मुसूक्ष्ममप्पा. हारमादप्ते । तं चिकित्सितुमुपक्रमेत् । तस्य पूर्वापरपरिसिप्तस्पालानितस्प कुयुदानी(हाहीतस्प माजनइस्तैः परिवारकैः परिवृतस्प विश्वामित्रस्प विकाशं मुखप्रमाणं कारयेत् । वृक्षस्य बलवतः सारं दृढमपिरं निरूपद्रवं ग्राहयित्वा पर्वसंस्थानं तस्य मध्ये हस्तप्रवेशमानं छिद्रं कारपित्वा वारणस्प मुखं तिरश्चीनं प्रसार्य सक्कमदेशनिबद्धास्पाभ्यधिकांसग्रीवाद्वावद्धा(?) बलवट्ट- टीकृत्य सत्रिकटुकमधुसायाऽभ्यज्य कुसुमवर्तितनखं वैद्यस्तस्मिन्विकाशे इस्तं प्रवेशपित्वा वालुगलहनुकपोलजिह्वापरिमिथ्पासनान्तं शनैवं जतृणः कुव- लकवलपल्लवानां पत्किचित्तत्र स्थितं तत्सर्व शोधयेत् । अथ कपठे यदिष्टव- मथु स्यात् । तदा त्रिकटुकयुक्तेन हस्तेन श्लेष्माणं निर्गत्प विलापयेत् । अक. ठिनभावा न विधेत (रन्) लीनीकृतलती(१) श्लेष्माणं कण्ठं वा स्वेदयेत् । विगतलाश्रा(सा) स्वगलं मुखमापादयेत् । संस्कृतं कृतमेनं पापयेत्। (तत्त- शोभयोः पञ्चमूलपोः कुलत्थकाकमाच्योश्च निकार्य फारयित्वा पिप्पलीमरिच- संस्कृतं घृतत्तेलाम्पा स्नेहितमिमं पापयेत् । अर्कोरुबूफतारीश्रीपर्णीशोमा- अनकीटानां पत्रमतान्पपसि पाचपित्वा नाडीस्वेदं विदध्यात् ।। तत्रास्विनस्विन्नानां विज्ञान भवति ॥ तनास्विन्ने छल्पा गौरवं वंशाप्रस्तब्धमाशीतलवं काठिन्पं हृष्टरोमत्वं नयनपरिश्र(ख)वश्व भवति । भूयस्तु स्वेदं विपहते । अतिस्विनस्प मृदु- स्वग्भवति, वातश्च प्रशममुपगच्छति । श्लेष्मा च ततः स्पानात्मच्यवते । अतिस्विनस्प विदादाद्विक्रिपामुपगच्छन्ति च कफपित्तरुधिरमेदाति । ततः सायुशिरतासा (?) चान लीयान्, छर्दिमूळ प्रवर्तते स्फोटाश्च जायन्ते । ततो विधिवत्स्विनमिति विज्ञाय शीतलनाम्बुना लोचने परिपिच्प फर्णमन्ये पुनर्वि- शोधपेत् । ततः शोभालनबूक (१) कारीणां बीजानि तिलसर्पपातसीच संक्षुध फपाले दग्धोमिपं कृत्वा किण्वतन्दुललवणतिलचणितं सर्पिपा च संपोज्प कण्ठानुसरणमस्य कुर्यात् । तैलघृतवसाभिरम्पज्य पायसेन पिण्डस्वेद * धनुराकारमध्यस्यो नास्ति पाठः कपुस्तके ।। १ क. हलैरपि परिता १२. वसस्या।३ क. तिने न°१४ क. ततस्तु मा । ५ स. ग्यामपि कृ ·- पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने- कारयेत् । मधुकसरलभद्रदारुश्रेपसीचूर्णयुक्तेन तैलेन वक्षः सेवपित्वा तेनास्य कण्ठश्वपयोरुपशमो भवति । तालीसपत्रं तगरं मांसी हिडदेवदारुविडङ्गाना स्वा(श्वाविद्)गोधानराजलोमभिश्वेत(?) गोमयानो सर्पपतैलेने धूपं दद्यात् । चक्षुषी चास्प क्षुरकमूलं श्लक्ष्णपिष्टं घृतमण्डेन नेत्रपोर्मधुना चाञ्जनं कुर्यात् । तेनास्य धूमस्वेदेन पश्च दोषः, कफपवनविकासथ मशममुपगच्छन्ति । पवसा- पार्तवानि विविधहरितमृदुकपापाणि यवसाध्यापोक्तानि यत्रानुकूलानि भोज- पेत, घृततैलोपपन्नानि विधिना । प्रणुदति गलग्रहरोगनिरुपद्रवो मुदितमनाः मुमसन्नः प्रसन्नवक्त्रः प्रकृतिस्थः स्तनति वारणः ।। तत्र श्लोकः- कफपवनसमुद्भवं गजामां शमपति वस्तुगलग्रह विकारम् । स भवति परियस्वि(?)पूजनीयो नियतमुनिः कुशलश्व परीक्ष्यकारी ॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने द्वितीपे क्षुद्ररोगस्थाने गलग्रहनामा त्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ३० ॥ अथैकत्रिंशत्तमोऽध्यायः। अङ्गस्तु राजा चम्पापां पालकाप्पं स्म पृच्छति ॥ कथं तृष्णादितं नागं परीक्षेत महामुने ॥ १ ॥ तृष्णादितस्य भगवान्क वा लक्षणमिप्यते ॥ के वा वारिणः मोक्ताः सम्पग्रस्तस्य दन्तिनः ॥२॥ एवं पृष्टस्तु भगवन्सर्वमाख्याहि तत्त्वतः॥ अङ्गराजवचः श्रुत्वा पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् ॥३॥ जलच्छेदानु(तु)मातङ्गः सिमं प्राणेवियुज्यते ॥ त्वमूलपांचहरणैर्जलेश्चापि मुसोचितः ॥ ४॥ वारणश्च समाश्वस्तः शीतसाम्यो विशेषतः॥ तस्मातृष्णादितं नाग-- "यस्य पितु भवेचतः॥ अन्पे च बहवो रोगास्तस्मात्मादुर्भवन्ति हि । एवं सर्वास्ववस्थाम तस्मात्तोपं न वारयेत् ।। 110.0000...............0000 १.. इरकमूलकं । ग. इझरनमूलकं । २ स. दोपः । ३ क. तृणानि ।

·२१ सिद्धार्थकनामाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। तोपमूलमिदं सर्व जगत्स्थावरजङ्गमम् । असंख्पेया गुणाः प्रोक्तास्तोयदाने नराधिप । सद्यः प्राणकरं तोयं मूर्छितेभ्यः प्रदापयेत् ॥ व्यतिकान्तायां तृष्णायो नागः प्राणैर्विमुच्यते । तस्मात्तृष्णादिते नागे तोपं शिमं प्रदापयेत् ।। बलाद्रोगांच जपति वारणो नात्र संशयः । पदा रोगार्दितो ना(*गस्तृष्णाया व्ययते भृशम् ॥ परिग्रह तदा तोयं विषजारोग्पकाक्षिणा । योगतस्तु प्रदातव्यं माणभ्रंशोऽन्यथा भवेत् ॥ लक्षणं तस्य वक्ष्यामि कात्स्पैन मनुजाधिप । तृष्णपा चाभिभूतस्य प्रभेदः संप्रवर्तते ।। धातूनां च क्षयाच्चैव मूढस्तु भवति द्विपः । आलानं छेदयेन्ना)गः स्याने न लभते सुखम् ।। शालां भिनति चात्पथं तथैव कपिशीर्षकम् ॥ शय्यायामुपनीतस्तु निद्रा न लभते गनः॥ , दछवे मुख तेनैव वारणस्तोपवर्जितः।। वाचनं वातियहाति निर्वाणं यत्र नीयते ।। योक्त्रे कुष्यति सोऽत्यर्थ तथैव परिकर्मणा ।। सर्वतोऽभिद्रवेगनास्तृष्णपा परिपीडितः ।। मर्मस्थानानि पीड्यन्ते तालुमध्यं च दीयते ॥ मलकण्ठकपोलाश्च संयुक्ताः कण्टकैस्तथा ॥ वेवसर्पपसंकाशैजिह्वा विन्दुभिराचिता ।। पाधिः सिद्धार्थको नाम वारणपाणनाशनः ।। भोजनं पवसं चैव तृष्णाता नाभिनन्दति ।। माजनाडुशदण्डानां पातस्य च महीपते । संज्ञान प्रतिपधेत तृष्णपा मोहितो गजः ॥ श्वसिति फम्पते चैव भूयसा विह्वलत्यपि ॥ लिङ्गान्येतानि कुरुते तृष्णार्को वारणो नृपः ।। * धनुराकारमध्यस्थः पाठो नास्ति कपुस्तके । १ स. रानिता। ३० ·-- .......... ............ पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने- तस्माद्भिपग्यो मतिमान्वलावलविभागवित् ॥ दापपेद्धस्तिने वारि तेन कालवमिन्द्रयेत(?) । पीततोपे ततो राजन्कर्माधर्मविधातवः ॥ एवमेतेन योगेन लब्धपाणो यदा भवेत् ॥ तदा तस्य पुनः कार्या चिकित्सा प्राणवर्धनी ॥ मृद्वीका दाडिमं चैव शर्करा दधिमस्तुना ॥ पूर्वोद्दिष्टप्रमाणेन पानं कृत्वा सुसंस्कृतम् ।। यवतर्पणसंसृष्टं क्षीर पिवति ॥ "दद्यात् 'तृष्णापहा" सर्वश्री(स्रो)तसि नागस्य स्नेहाभ्यङ्गः प्रशस्पते ॥ तं च स्नेहं प्रवक्ष्यामि येन संपद्यते मुखम् ॥ यवकोलकुलस्थानां पञ्चमूलद्वयस्य च । चतुर्भागावशिष्टं तु निक्वार्थ कारयेद्बुधः। क्वाथ(थ्य)मानं पुनर्दद्यात्मतिपानं यथाविधि । माषपणी पयस्था च हरिद्रे द्वे कसेरुकम् । जीवकर्षभको चैव यष्टीमधुकमेव च । कल्फपिष्टं तु तं कृत्वा क्षीरेण सह पाचयेत् । अर्धावशिष्टं विज्ञाय ततस्तमवतारयेत् । (*परिच(सु)तं तु तं कृत्वा घृततैलव सादिभिः। एकं संपाचयेद्यस्तु पुनः सेहं यथाक्रमम् । यदा सिद्धं तु विज्ञाय ततस्तमवतारयेत्) । पानं भोजनमभ्यामनुवासनमेव च ॥ स्नेहमेतत्मशंसन्ति तृष्णाप्रशमनं हि तत् । गलकण्ठकपोलाश्च जिह्वा तालु च सर्वतः । अभ्यता मार्दवं यान्ति पोगेनानेन दन्तिनः। मुखरोगेषु सर्वेषु स्नेह एव प्रशस्पते । लावतित्तिरिमांसश्च रसं नागस्प कारयेत् । शालीनामोदनं चैव रसयुक्तं प्रदापयेत् । यवसानि प्रदेयानि मुनि हरितानि च । * धनुराकारमध्यस्थः पाठो नैव कपुस्तके । १ क. मिन्द्रिये । २. कमी धर्मनिषा । ३ क. प्राणैर्यदा ।

·२३५ ३९ भूतमहाध्यायः हस्त्यायुर्वेदः। अनेन क्रमपोगेन मुखरोगात्ममुच्यते । तन श्लोकः- एवं सिद्धार्थकं व्याधि यस्तु हन्पाचिकित्सकः। तं वैद्यं पूजयेद्राजा दानमानपरिग्रहैः ।। इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने सिद्धार्थकनामैकत्रिंशचमोऽध्यायः ॥ ३१ ॥ अथ द्वात्रिंशत्तमोऽध्यायः। ....................." अथाऽश्रमे महषिरयर्युगपडा तपःस्वाध्यापसे चिते स्वर्गसोपाने प्रफुल्लकान- नौद्देशे विविधकुसुमरसास्वादमत्तरतन्त्रमरगणोपगीतिसेविते गजमृगमहिपवरा- हमपूरचकवानरसिद्धगन्धर्वव्यालसेविते वंसनमुरपि?)तत्राऽऽश्रमे हुनामिहोत्रं कृताहिकबालवैश्वदेवं कृष्णाजिनवार)वनद्धमासीनमासनस्थं वायुभूतं मास्थि- भूतं()भगवन्तं पालकाप्यं तत्र कदाचिदङ्गाधिपो रोमपादस्वागम्य विनया- दवनतशिरा महापादानभिवाद्य "गजा भूतग्रहोपटष्टा दृश्यन्ते कथं च ग्रहैवविद्भिः परमदारुणैारैः पीड्यन्ते, कथं च ग्रहाः प्रविशन्ति, किंवा तेषां ग्रहोपसष्टानां लक्षणम्, के च तत्र ग्रहाः साध्याः केऽसाध्याः, कति च ग्रहा निर्दिष्टाः, कानि च नामानि, किंवा रक्षाकर्म बलिविधानमग्निकार्यचिकित्सितप्रचारुच्छविमर्दनश्चेति ।। "इत्येते बस्त- महा निर्दिष्टाः । ते तु यथा गृह्णन्ति तद्वक्ष्यामः॥ पदा वारणं शरशक्तिपष्टितोमरपरचभिण्डिपालैरन्पैश्च शजर्जरीकृतसर्व- देहं शोणितश्रा(सा)विणं संग्रामादागतं वधवन्धतश्च परिखिन्नदेहमिति कृत्वा तं हस्तिजीविनश्चैत्पश्मशानदेवागारसमीपेषु नागानां वातसलिलामिसमीपे वाला- नपन्ति तं निद्रावशमुपगतं ग्रहा गृहन्ति । अप पदा वारणस्पोपस्थितमदस्प मत्तस्प वा भूतपूजां पूर्वप्रवृत्तां पलिम- पहार विनोपहरन्ति । पदाऽस्मै क्षितिमाक्षिाप(?)भूतरक्षार्थ नागानां न प्रप- च्छन्ति हस्तिजीविना, तदाऽस्य मनतीक्षपे(?)नागस्प यथेष्टं ग्रहाः पविशन्ति । तत्र भाववाहुकगृहीतस्प लक्षणं वक्ष्यामः, स्वं बाहुपेकं परिध परिमर्द- * अत्र त्रुटितमिव माति ।। १ ख. रति । य 1 २ क. पितमू । ३ क. दाम।

·२३६ पालकाप्यमुनिविरचितो [२ क्षुद्ररोगस्थाने- पति करेण मुष्टिं कुर्यात्, स्तव्धनयनः शब्दस्पर्शी न विन्दति तं भाववाहुक- गृहीतं वारणं विद्यात् ॥ मृगवत्पेक्षते मृगग्रहमोहितश्च भूमौ निपवति भृशमत्पर्य वेगेन शो भवति तं मृगग्रहपीडितं वारणं विद्यात् ॥ अरतिकेन गृहीतः स्खलति पतति नाभिनन्दति किंचिद्विहाराहारजात- मिति तमरतिग्रहपीडितं वारणं विद्यात् ।। जलमवगाह्य मतरति यः, प्रतारग्रहपीडितं वारणं विद्यात् । पः स्वपिति काम्पति च, तं स्वपितिग्रहपीडितं वारणं विद्यात् ।। यः स्वानि सर्वगात्राणि भ्रमन्ग्रहाति तथा चैनं प्रमर्दनाग्रह(नक्षत्र)पीडितं वारणं विद्यात् ॥ तत्र कामाक्षरख्य)ग्रहगृहीतस्य लक्षणम्-~-पः कामीव मदनातुरः सर्वरि- न्द्रियार्थः प्रहृष्टो हस्तिनी हस्तिनं वा समष्टमधिकं सर्वमेव वा दृष्टाऽभिपवते । कामपरावस्थामाप्ततया च निवृत्तविहाराहारव्यापारो व्यायच्छन्नेवावतिष्यते चारणः, तं कामाक्ष(ख्य)ग्रहगृहीतं वारणं विद्यात् ।। वाणिज्जकस्यापि लिङ्गानि-तत्र पो हस्ती, आत्मद्रव्योपकरणतृणकवलकु- वलकडंगराहारजातमद्धा माञ्जनाकुशरज्ज्वाधन्यदस्तिस्थानेषु निक्षिप्पा- न्पदीयानि यानि, तान्पात्मसात्कृत्वा तथा पुनस्तान्यपि निवर्ततेत्येवं निवृ- याऽऽत्मव्यापारसंज्ञोऽवतिष्ठते, तं वाणिज्जकगृहीतं वारणं विद्यात् । विन्यास्तव्यथ)विर(ग्राहगृहीतस्यापि लक्षणम्-भ्रष्टग्रीवः सस्तहस्वश्र- वणकर्णलाङ्गलगात्रापरो मन्दचेष्टो निश्चेष्टो वा कदाचित्कचिन्मूचित्त इव विप- रीतसंज्ञो निःसंज्ञो वा कदाचिदन्यदेव कर्तुमारब्धोऽन्पत्तु कर्तुमुत्सहतेऽनव- स्थितचित्तो वृद्धविपाच स्वभावतो योऽस्वस्थो हस्ती स विन्यस्तव्पविरग्रह- शुदीत इति ॥ तत्र कामाख्योऽरतिको वाणिजश्चेति साध्याः । असाध्याः (" 110 लालासापहनुस्तजिह्वाक्षेपणानि विचित्राणि लक्षणानि भवन्त्येतानि । भूप- (समस्तव्यस्तानि सामान्पानि पानि चेमानि वक्ष्यामः॥ तत्र कश्चिद्गजः सहसा पादप इव च्छिन्नमूलतः पतति । रौद्रनिष्टव्धनपनो नष्टचित्तः सविनमः""नोदशनाकुठकटा()रात जिल्हा स्तम्भपति वक्रीवोs. प्पनिरीक्षणं कुरुते। कफव्यामित्र रक्तसंग्रष्टां सफेनां छर्दयवि, सिंहव्याप्र. भाववच्छसिति पच्छिलादित इव क्रुध्यति विमति सर्वस्मात्सर्वेषामपि कुप्पति, १ स. रेणमा २ स. हारना । ३ क. विन्यतिरह। ४ क. निलब्ध । r ·4 ३२ मूतहाध्याय] इस्त्यायुदः। एफपक्षेण पतति भ्रमति पुति वेपते फूजति नात्पर्य यवसकवलकुवलपल्लव- भोजनान्यभिनन्दति । न स्थानशय्यां वेदयते न यन्तारममिगणपति । तमेनं प्रहपीडितं वारणमसाध्यं विद्यात् । वस्थितमुन्मादमपस्मार सात्मीभूतं दूरतः परिवर्जपेत् । तौ वर्षपपितो न सिध्पते । ये चान्ये वर्षग्रहागवास्ते याप्पा भवन्पसाध्या वा स्थिरमूलसपा पर्युपिता ग्रहाः । अस्थिमज्जानुगताः शरी- रस्था जलमध्ये तेलबिन्दुरिव विस्तीर्यन्ते। तत्राऽऽदो दुःखसाध्या ग्रहा भवन्ति । तस्माद्महेण गृहीवमात्र एव यः स तु कदाचिसिध्पतीति कृत्वा चिकिरिस व्याख्यास्पामः । तस्य पलिकमविधानममिकापं ततः सामान्पयन वा शान्ति कुर्यात् । तत्र शालां पुष्पोपकीणां कृतोपलेपनां चलिहोमधूपगन्धप्रायश्चित्तेनि- पकल्मपीकवां सरभिमनोज्ञमुसंनृतोपरा(द्रव्योपधिसंपुक्का बामणस्वस्तिवा- चनं कृत्वा वैद्यः शालां वारणं प्रवेशयेत् । ततो नागं ग्रहाविष्टं भिषग्यथोक्तः शायमेभिर्गुणः संपन्नेर्वत्सलजितक्रोधेः शुचिभिः प्रनते(ग)टरुपेतं विज्ञाय भोक्तः स्वगजपरिचारकैः परिगृह्य शालामानीप दक्षिणपक्षणाऽऽलानपेत् । सुप- त्रितं कृत्वा बलिहोमप्रायश्चितैः कर्मप्रवचनं कुर्यात् । ब्राह्मणं तर्पपेत् । गजें पुरस्तादशोभिमानि व सामानि गापयेत् । ततस्तं भोजननातहदेशाहा) पङ्ग- विरेवनं पेषां यूपरसाचैहयेत् । ततस्तस्य प्रध्यायना(?)ञ्जनस्य कर्म धूपयेत्, गोवृत्ततैलवसाभिः संपोप नागाप ग्रहविनाशनं दद्यात् । विलसिद्धार्यपिचु- (मन्द) नक्तमालपूनीकरश्रण्डविभावकानां फलं तैलेषु संपोज्याम्पक्षनंदद्यात् । एतेषां चीजे फलफपिष्टेवारणं सशिरस्थमानखेम्पो वह(ल)मत्रानुलेपपेत् । तं त्रिकटुकदेवदारुषचाफटुफरोहिणीदेमवतीचव्यपाठाहस्विपिप्पलीचित्रफतु- लसीपत्राणि यवलशुनफणिज्जकापामार्गफलैर्दन्तीसैन्धवभागावचं विडल्लं बृहत्तीफलानि समभागानि श्लक्ष्णचूर्णानि कृत्वा नस्यं मधमनं दद्यात् । एता- न्यौपधानि फल्कपिष्टानि कृत्वा नकमालमयूरोकनकुलगोजाविमहिषीणां पित्तं संपोज्प नस्पाम्पक्षनालेपनादि ग्रहविनाशनाय फुर्यात् । सर्वबीजानि सपि- यानि कृत्वा पानि चान्पानि पेप्पाणि तानि वैधः स्वदावर्तनापं नागस्प प्रहविनाशनार्थ दद्यात् । पिनुमन्दमातारीशोभाञ्जनकोत्तसकफरक्षश्मा- न्तकानां पालवेप्रदविनाशनाय स्वेदयेत् । द्विपञ्चमूलपलाशशतानि चत्वासले सोदपित्वा पानीपे चतुर्गुणे काययत् । ततः कार्य चतुर्भागावशेषमरतार्प परि- पा(साम्प वेन बाधेन ताटकं शतवार्षिक पाचपेत् । वस्पाला दादशवा. ११.ने । तं गाई १२ क. कृत्वा नां ·२३८ पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने पिकं पाचयेत् । तत्सर्वग्रहनिवारणार्थ पञ्चगव्यसंयुक्तं वारणं पापयेत् । अध तीवरसविपक्कं वचासिद्धं लशुनसिद्धं सिद्धार्थकसर्पपसिद्धं घृतमेनं पापयेत् ॥ अतः परं बलिविधानं वक्ष्यामः-चन्दनोशीरपत्रकोत्पलमनःशिलासुवर्ण- मणिमुक्ताफलानि सीधुमैरेयभूतान्नकुल्मापपक्काममांसमुरामण्डमत्स्यशराजा. जिसर्वगन्धाहरिद्राकृष्णमृत्तिकाश्चेति तत्सर्वमाहृत्प सातः शुचिर्भूत्वा ब्राह्मणा- न्स्वस्ति वाच्य तीर्थमातृणामापतानसुबलिनिवेदनं कुर्यात् । अथ सम्पमुक्त- शिखो वैद्यः सर्जरसेन सघृतेन धूपनं कुर्यात् । यच रात्रिक्षिप्ते विधानं बलिहो- मकर्मादिप्रयुक्तं सर्वमिहापि कुर्यात् । शालीनामोदनं मांसरसेन भोजयेत् । रस- मनपानं दद्यात् । वस्तयश्च वृंहणीयाः । यथोक्तेन वस्तिसिद्धिविधानेन चे सानं दद्यात् । यवसानि च मृदुमधुरविपाकानि मत्स्पण्डिकामर्माणि भोज- येत् ॥ तत्र श्लोकाः- कुलीनः शात्रतत्त्वज्ञो दृष्टि(ट)कर्मा विचक्षणः। ब्राह्मणो वृत्तसंपन्नः साधुस्तद्वैद्यपूजितः ॥ ब्रह्मचर्प स्थितश्चैव तथा देवपरायणः । अमत्सरी तथा नित्यं तथा द्रव्यविशारदः । ईग्लक्षणयुक्तश्च तथा गजहितश्च यः । स्वामिभक्तश्च नित्यं स वैद्यो ग्रहचिकित्सकः ।। इति श्रीपालकाप्ये हस्त्पायुर्वेदमहामवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने भूतग्रहो नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥ ३२ ॥ अथ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः। अङ्गो हि राजा चम्पायां पालकाप्यं द्विजर्षभम् । विनयेनोपसंगम्य रोमपादः स्म पृच्छति ॥ यच्चोन्मदनकं माहुः कुञ्जराणां ब्रवीहि मे। स पृष्टस्त्वङ्गराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ।। तन्मे शृणु महाराज" अविक्षेत)तेजसाऽपं लिहितं(?)सर्व व्याख्यास्पामः ॥ मुहुर्दुःखग्रहश्च स्यान्महुशापि मुखग्रहः । १ ख. च बस्तान्दद्या। .......................

·३३ उन्मादाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। मुहुः कुप्पति संज्ञां च न वेति च मुहुर्मुहुः । आरोहकं तर्जपति वेपते च मुहुर्मुहुः ।। भूमि स्पृशति दन्ताम्पा तावत्पच्छिन्ने प्रस्तुते। पशून्मनुष्यानश्वांश्च हस्तिनः शकटास्तथा ॥ सजीवमय निर्जीव सवं प्रार्थयते द्विपः। तथा शब्दान्मार्थयते अमिं दृष्ट्वा भधावति ॥ माजनान्यकुशान्दण्डान्दुःखेनोलेप्नुमिच्छति । परिघं वा कपाटं वा हन्तुं वृक्षांश्च काङ्क्षते ॥ कोपं कृत्वा चिरं कालमेकस्माञ्च प्रसीदति ॥ एतद्धि तस्य विज्ञानमत उध्वं चिकित्सितम् । ऋतपित्तं काकपित्तं मुद्रा वै सर्पपास्तथा । एतेन चालितो नागस्तन्मादात्परिमुच्यते ।। तण्डूलीयकमूलं च हिॉच लशुनं तथा । एतेन चालितो नागस्तून्मादात्परिमुच्यते । मूलानि करवीरस्प त्वक्फलानि करलयोः। उक्षपितं च हिङ्गं च लशुनं मूत्रपित्तम् । अविमूत्रमजामूत्रं गोमूत्रं माहिषं तथा । एतेन चालितो नागस्तून्मादात्परिमुच्यते । अश्वसूकरयोरस्थि शुनश्चापि समाहरेत् । कुक्कुटस्योत्तमाङ्गस्प उलूकनकुलादपि । कौञ्चस्प कुररस्याथ उत्तमाच संहरेत् ।। लसुनानि वचा चैव तथा कटुकरोहिणी । एप धूणे ग्रान्सर्वान्साधपेसंपयोजितः । अस्थि चर्म च मांसं च रोमाण्युष्टस्य वा तथा । पुराणघृतसंयुक्तो होप धूपो विधीयते । ( *मनःशिलां च हिशें च वचर्चा फालानुसारिवाम् ॥ मरिचानि च श्वेतानि अलनार्थे पदापयेत् । काकपित्तं मत्स्पपिचं मरिचानि मनःशिला।) एतानि समभागानि अञ्जनाथ प्रदापयेत् । * धनुराकारमध्यस्थो नास्ति पाठः कपुस्तके। १ स. नमसते । २ क. गस्तन्मदा।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [रक्षुद्ररोगस्थाने- गोलिण्डमचलिण्ड च हस्तिलिण्डं तथैव च। पुराणघृतसंयुक्तो क्षेप धूपः प्रशस्यते ॥ तिलान्कृष्णान्समाहृत्य श्वेतानि मरिचानि च । ते शुद्धनिस्तुपे कृत्वा सकृदुष्णोदके पचेत् । पत्तत्र निश्रपेत्तैलं भेषजेस्तं विपाचपेत् । (* हिडं चातिवियां चैव वा च कटुरोहिणीम् ॥ वस्तमूत्रं मेपमूत्रं गोमूत्रं चापि संहरेत् ।) तान्पौषधानि संपोज्प तैलं धीरो विपाचयेत् ॥ तेनास्मै दापयेनस्पमुन्मादात्परिमुच्यते । प्रकृति लमत्ते क्षिम प्राणश्चाप्युपचीपते ।। एतद्वै सर्वमाख्यातमुन्मादस्प चिकित्सितम् ॥ इति श्रीपालकाप्ये दस्स्पायुर्वेदमहाप्रवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थान उन्मादो नाम पत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥ अथ चतुत्रिंशोऽध्यापः। वक्ष्यतेऽतः परं यत्नादपस्मारग्रहस्ततः। अपस्मारमहाक्रान्तो वेपमानो विवेतनः।। पक्षण क्षितिमागम्प तिष्ठत्पाविललोचनः । क्षणेन लभते संज्ञां भवेत्स्वस्थ इव द्विपः॥ एतान्पेव च लिङ्गानि कालवेलान्तरेष्वपि । फरोति तस्याऽऽगमने हीयमानो बलादिभिः ।। नवग्रह विधानेन वर्पस्पान्तः प्रसाधपेत् । उन्मादग्रहवचापि परतो निष्मतिक्रिपः॥ इति श्रीपालकाप्पे हस्पापुर्वेदमहामवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थानेड- पस्मारो नाम चतुत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३४ ।। अथ पञ्चत्रिंशोऽध्यायः अङ्गो हि राजा चम्पापां पालकाप्यं स्म पृच्छति । पातकुण्डलिकास्यस्प फयं रोगस्प संमः ।। * धनुरापारमध्यस्यो अष्टः पाठः पुनरात् ॥

·२११ ३५ वातकुण्डल्यध्यायः हस्त्यायुर्वेदः। कथं विज्ञापते ब्रह्मन्कथं वा साध्यते हि सः । एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् ।। शुणु राजपथा व्याधिजायते वातकुण्डली. अभिघातात्पवेगाद्वा रात्री जागरणेन च । मनोभितापाद्रौपाच तथा चानुचितासनाद । धारणस्य नृपश्रेष्ठ सहसा कुप्यतेऽनिलः ।। ततः प्रकोपारकुप्येत रक्तं पित्ताश्रितं तु पत् । ततोऽल्पाल्पं गजो मूत्रमशक्पीतमधापि वा ॥ मेवातमाणः कुरुते वालमूर्ध्वमुदस्यति ।। लिण्डं च पीडितः कृच्छादेकैकं कुरुते गजः । (* सलोहितं कदाचिच्च कदाचिच्छेमसंयुतम् ॥ वेदनातस्तु मातङ्गः संकुच्याङ्गानि वेपते । स्थूलं श्वसिति हस्तेन वक्त्रेण स भृशं गजः।" एभिस्तु लक्षणैविद्याद्वातकुण्डलिका भिषक् ।। तमसाध्यं वदन्त्यन्ये पाय्यमन्ये विनिश्चयः।। अतः परं प्रवक्ष्यामि साधनं तस्प इस्तिनः । वातकुण्डलिकोपेतं तथाऽन्यच्च पदापपेत् ॥ स्थानं निवातमम्पङ्गः सुखं च शपनं तथा। शाल्पानं सर्पिषा तस्प प्रशंसन्ति चिकित्सकाः॥ काथाश्चास्य पदातव्या गुल्मोक्तास्त्वनुपूर्वशः । प्रसन्नां पिप्पलीयुक्तां पञ्चभिलवणः सह ।। पथाममाण विहित प्रतिपानं पदापयेत् । मतिपानविशुद्धस्य मुखतः स्नेहनं हितम् ॥ मुखतः झेहितस्याथ वस्तिकर्म प्रशस्पते । बस्तिकर्मणि संयुक्त ॥ क्षीरं मधुरकैः शृतम् । भागुत्थितस्प सकृतं प्रशस्त पानमुत्तमम् ।। 10.00............. ...................... * धनुराकारमध्यस्थो नास्ति पाठः कपुलके । १ क, ख, प्रवाहमाणः । २ ख. पीडितं । ३ क. एतैस्तु । ४ क. नं चदा ।

·२४२ पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने यद्येवं विविधैाँगैर्न सुखं स्यान्मतङ्गजः । ततोऽस्मै दापयेद्वैधः क्षारतैलं यथाविधि ।। इति श्रीपालकाप्ये हस्स्यायुर्वेदमहाप्रवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने वातकुण्डली नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥ अथ पत्रिंशोऽध्यायः। अधिकं तु यदा भारं गजस्यारोपयन्ति हि । गच्छन्वै दक्षते शिमं सोऽतिमात्रं प्रयोजितम् ।। नाग वा पथि संतप्तं निर्देशैश्च भिषग्वरः। कृशपादस्तथा स्कन्धो भिन्नरोमत्वचा कृतः॥ नदी गत्वा जलेनाङ्गान्यभीक्ष्णं परिपिञ्चति । वमथु हरतेऽभीक्ष्णं बहुशश्चापि वीजति ।। स्थाने न लभते सौख्यं पवसं नाभिकासति । मूत्रसङ्गश्च भवति श्रा(सावश्चास्य प्रवर्तते । प्रकीर्यते ययाऽङ्गारः स खिन्दन्योऽवनम्पते ॥ विशीर्षन्ते तथा पस्प मांसानि द्विरदस्प च । कर्मारकुण्डवत्तस्प शब्दः कार्य निशाम्पति ।। भूतोपसष्टवञ्चास्य विदित्वा कुशलो भिषक् । निदानमात्रं विज्ञाय कुत्तिस्प चिकित्सितम् ।। गव्यं तु क्षीरमाहुत्य मापचूर्णेन योजपेत् । ततस्तं पापयेद्योग मातस्तु मतिमान्भिपक ॥ तेन मूत्रग्रहोच्दासो दाहस्त्वस्प प्रशाम्पति । कुल्माषान्क्षीरसंमष्टान्दापपेट्रिपजां वरः ।। पिप्पली शृङ्गवे व सूक्ष्मचूर्णानि कारपेत् । चूर्णान्येतानि संराज्य मधुना सर्पिपा तथा ।। ततस्तं भोजपनागमतिमारेण पीडितम् । पिप्पली मधुकं रोध तथा कालानुसारिवाम् ।। उत्पलानि तपोशीरं यवांश्चात्र प्रदापयेत् । एषिपाचपेक्षीरं मांसैश्च श्शक्षणपी पितैः ।। १ क. मिपन्योवनस्यने । २ . "पोथितः ।

·३७ लुप्तचिकित्सिवाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। वस्त्रेण परिसंश्रा(साव्य क्षीरं स्पात्सखशीतलम् । ततो द्राक्षारसं दद्यान्मापचूर्णेन योजयेत् ॥ प्रत्यूपे पापनागं ततः संपद्यते सुखी। तेन मूत्रोपरोधस्तु चासो दोदश्व शाम्पति ।। शृगालविनाचूर्ण स्थापिप्पलीद्वयमेव च । श्वेतं च लशुनं दद्याद्यथायोगं विचक्षणः॥ एतत्संभृत्य संमार स्थाल्पां मक्षिप्य साधयेत् । चतुर्भागावशिष्टं च कार्य वनपरिघुतम् ।। तैलद्रोणे समावाप्य मर्दयेन्मौद्गमोदनम् । भोजनं यकसं पानं शीतलं संप्रदापयेत् ॥ एवं श्रेष्ठो भवेन्नागो भारोन्मथितपीडितः । प्रवातस्थाने शपनं वारणस्प प्रशस्पते ॥ सेवदहुशः स्थानं मुखशीतेन वारिणा। भोजने दापपेत्तीरमन्नयुक्तं नराधिप ।। सर्दिद्यात्समायुक्तं योगेनानेन शाववित् । माणो भवति तेनास्य वीर्य तेजश्च वर्धते ।। स्थाननिर्वाणशपने प्रमाधे पांघातने । सदा सुखोचितं कुर्याच्छय्या वाऽपि यथासुखम् ।। न योजयेच्च तं नाग हस्तियुद्धे महीपते । तथा कर्मएथे वाऽपि निपावे?)वर्तनेऽपि च ॥ एतैरुन्मधितो नागः पुनापदमृच्छति । तस्मान योजयेद्राजा *भारेणोन्मथित गजम् ।। इति श्रीपालकाप्पे हस्त्यायुर्वेदमहामवचने महापाठे द्वितीये क्षुद्ररोग- स्थाने भारोन्मथितो नाम पात्रंशोऽध्यायः ॥ ३६॥ अथ सप्तत्रिंशोऽध्यायः। अङ्गो हि राजा चम्पायां पालकाप्यं स्म पृच्छति । लप्सः कथं संभवति कथं वा साध्पते हि सः ।। पुस्तकद्वयपि 'भाषणो' इति पाठ उपलभ्यते । १ के. दाहः प्रशा°1 १ क. °विष्टाचू 1 ३ क. °स्थानश° | * ·- २४४ पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने- एतन्मे पृच्छतो हि निर्मलेनान्तरात्मना । एवं प्रष्टोऽराजेन पालकाप्पस्वनोऽयीत् ।। औष्पपाद्वेगाभिघाताद्वा क्षाराग्ललवणाशनात् । श्रमाद्रपाद्वा तापाद्वा यथा वा सभोजनात् ।। वायुः मकुपितोऽत्पर्य वलासं(?) पित्तमेव च । प्रेरपन्कोपेयेस्वाककृततन्तुः (१) समन्ततः ।। पच्यन्ते तेन मांसानि तेन लुप्त इति स्मृतम् । वायते ताड्यमानोऽसौ मृदङ्ग इव वाडिनः ।। सुसाभिभूतं मातङ्गं विज्ञायाऽऽशु मसापेत् । चतुर्गा क्षीरिणां कायं मधुयुक्तं निवितम् ॥ पोत(प)पेरा पचेद्वाऽस्प सक्षीर लाजवर्षणम् । पथ्यं निग्धं च तत्सर्व तमस्मै संप्रदापपेत् ।। मयूरमृगमत्स्यानां वेसवारेण भोजयेत् । हरितं यवसंपन्नं सल्लकी चसपारेपित)। मनः प्रसादयेत्तस्प सोमासखं न पायपेत् । (न चास्प मनसः किंचियाघातमुकल्पयेत् ।। शाल्योदनं समर्पिष्कं भोजपेद्रससंयुत्तम् । मत्स्पण्डिकाभिसंयुक्त क्षीरं चास्मै मदापपेत् ॥) लपादेवं विमुक्तस्य बलं तेनश्च वर्षयेत् ।। इति श्रीपालकाप्पे इस्पापुर्वेदमहापवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने सचिकित्सितं नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३७॥ अयाष्टात्रिंशोऽध्पापः। अङ्गो हि राजा चम्पापां पालकाप्पं स्म पृच्छति ।। भगवन्सम पूर्व पत्रमिदाहतः ॥१॥ तस्पोत्पत्ति निदानं च भेषजं च यवीदि मे ।। एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पातकाप्पस्ततोऽववीत् ॥ २ ॥ धनुराकारस्थो नास्ति पाठः पुस्तके । t १ क. पाला। २. ताम।

·३८ पत्रकम्यध्यायः इस्त्यायुर्वेदः। २१५ माटुकाले महाराज जरत्पत्राकुले बने । सदंशमशकाकीणे शाद्वलोदकभूमिषु ॥ ३ ॥ परन्ति फरिणो हटा यथाकालं पयामुखम् ।। पत्रच्छन्नासु शाखासु कदाचित्पत्रजो भृप ॥ ४॥ रोमशस्ताम्रवर्णाभः पत्रमाश्रित्य लीयते ॥ पत्रालयः पत्रभक्षी स पत्रकृमिसंस्थिाशितः॥५॥ गजं रष्टशत्पत्ती जन्तुर्गजो वा स्टशते तु तैम् ।। अत्पन्तगुरुदेहस्तु गजो भित्चा मेदिनीम् ॥ ६ ॥ हस्तेन जृम्ममाणस्तु शिरो धुन्वन्मदुःखितः ।। वेपते परिमूत्री च यूथाद्वा अपलापते ॥ ७॥ एतद्वै तस्य विज्ञानमत ऊवं विकित्सितम् ॥ सपा सर्वशेपं तु शतधौतेन कारयेत् ॥ ८॥ कर्णाधानसमे तोये निर्वपेत्तमनेकपम् ।। उर्त्ताय सलिलात्पश्चादिम लेप प्रदापयेत् ॥ ९॥ दूर्वा विशकुशोशीरं सारिवोल्पलवन्दनम् ॥ नलवञ्जुलमूलानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ १० ॥ सर्पिषा सह संयोज्य लेपयेद्वारणं भिषक् ॥ योतेन प्रयोगेण नोपशाम्पति वेदना ॥ ११ ॥ आरभेत क्रियामन्यां शानयोगेन योगवित् ।। उभे हरिद्र मनिष्ठा नलदं मुस्तसारिवा ॥ १२॥ सर्पिषा सह संयुक्तं काले लेपनमुत्तमम् ।। मुगौदन प्रभूतेन सर्पिपा भोजयेद्गग्रजम् ॥ १३ ॥ विचित्रैर्यवसैश्चैव पवसाध्यायकीर्तितः ।। दापपेन्मतिमान्वैद्यस्ततः संपचवे सुखम् ॥ १४ ॥ इत्यत्रवीत्पालकाप्यो राज्ञा लेन प्रचोदितः ॥ इति श्रीपालकाप्ये इस्त्यायुर्वेदमहामवचने महापाठे द्वितीये क्षुद्ररोग- स्थाने पत्रकृमिनामाऽष्टात्रिंशोऽध्यायः ॥ ३८ ॥ * 'सर्पिषा स्पर्शदेशं तु शतधौतेन धावयेत्' इत्यभिप्रायः प्रतिभाति ।। १ . ज रम्ये पत्रा १२ क. तौ । ३ क. मीत्वा । ४ क. तु ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो- - [२क्षुद्ररोगस्थाने- अधैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः। अङ्गो हि राजा चम्पायर्या पालकाप्पं स्म पृच्छति । उरक्षितः कथं नागो जायते शास्त्रकोविद ॥ स पृष्टस्त्वङ्गराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् । अतिभाराध्वगमनाल्लङ्घनात्प्लवते(ने) न वा ।। नियोगाद्वाऽपि सहसा वृक्षाणां चापि भञ्जनात् । कपालावयादीनां प्राकाराणां च भवनात् ।। प्रतिहस्त्पभिघाताद्वा जलक्रीडात्ययेन वा। उर स्तम्भोऽस्य भवति स निपीदति वेपते ।। गजः स्तनति वोत्तिष्ठन्गात्राभ्यां न च तिछति । एतद्रोगसमुत्थानं चिकित्सितमतः शृणु ॥ सम्यक्स्थानोपपत्रस्प भेषजानि समाचरेत् । फालस्वेदं च विधिवनाडीस्वेदं समाचरेत् ।। सुस्विनमेव मातङ्गं गोमयेन प्रलेपपेत् । तकारी विल्वमेरण्डं वेणुपत्रं पवास्तिलान् ।। माटरूपकपत्राणि अर्क मेपविषाणिनाम् । अजशृङ्गानिमन्थे च जले पक्षिप्य पाचयेत् ॥ ततस्तं संपगासेन (?) स्वभ्यक्तं परिपेचपेत् । नाडीस्वेदं विदध्याच्च त्रिवृतां चैव पापयेत् ॥ पवकोलकुलत्यैश्च काश्मर्योदुम्बरैस्तथा । द्वाभ्यां वा पञ्चमूलाभ्यां तैलं धीरो विपाचयेत् ॥ तेनास्पाभ्यञ्जनं कुनिस्पकर्मानुवासनम् । समवस्थापपेत्स्थाने सुखशय्यां च कारयेत् ।। स तेन लभते सौख्यमारोग्यं च निपच्छति । इत्यब्रवीत्पालकाप्यो राज्ञाऽलेन प्रचोदितः ।। इति श्रीपालकाप्पे हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थान उरक्षितो नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३९ ॥ १ ख. ते शस्त्र १२ क. °णिजाम् । ३ क. समगासेन । ४ क. समे च स्था।

·१. २१७ १० शोणिताण्ड्यध्यायः] . हस्त्यायुर्वेदः। अथ चत्वारिंशोऽघ्पापः। Mon..... । ........................ ............ अङ्गो हि राजा चम्पायां रोमपादो महापशाः । विनयेनोपसंगम्य पालकाप्यं स्म पृच्छति ॥ शोणिताण्डस्प भगवढंक्षणं वक्तुमर्हसि । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् ।। अभिघातेन नागस्य पदा मूत्रं विमुच्यते । कोशो विवर्णो भवति परिमूत्री च जायते ।। ततः कोशगतो वायुरभिघातेन कोपितः । ततः कोपपते रक्तं मूत्रं वस्तौ गतोऽनिलः॥ उद्रमो जायते तेन वक्ष्यमाणः परो नृप। मृदू भवेतां वृषणौ स्तनौ पाण्डुत्वचूचुकौ ॥ पिण्डिकाभिः परिवृतो भवेता "हि न शूयते ॥ वर्धते पेवक' •ण्डकोशो च दन्तिनः। शुक्रमूत्रनिरोधाच्च विधुनोति स वालघिम् ।। एतदै तस्य विज्ञानमत ऊर्ध्व चिकित्सितम् । अण्डकोशौ च यत्नेन शस्त्रेणास्योपवेधयेत् ॥ शोणितं मोक्षयित्वा तु सर्पिपाऽभ्यञ्जयेत्तु तम् । प्रतिपानं व्यहं दद्यात्मरामधुसमन्वितम् ।। उभे हरिद्रे मनिष्टा मधुकोशीरदारु च । आसवेनामिसंपोज्य प्रतिपानं प्रदापयेत् ॥ उशीर पद्मकं चैव हरितालं मनःशिलाम् । तपडुलीयकमप्यत्र समापोज्य प्रदापयेत् ॥ फदुष्णं मधु कृत्वा तु वृपणौ तस्प लेपयेत् । सुखी भवेन चेत्तेन ततः स्वेदं समाचरेत् ।। अग्निकर्म तत्तः कार्यमुभयोरण्डकोशयोः। जम्बोष्ठेनाग्निवर्णेन समन्तात्परिदाहयेत् ।। पिप्पलीशृङ्गवेरेण गुडतैलेन चैव हि । मुरां नागाय संयुक्ता प्रतिपानं पदापयेत् ॥ १ क, मूत्रयन्तो ग°। २ क. जघोष्ठे ।

·२१८ पालकाप्यमुनिविरचितो [२शुद्ररोगस्थाने- सवणं तिलकल्कं च शोधनार्य प्रदापयेत् । गैरिकं घृतसंयुक्तं दापपेह्रणरोपणम् ॥ विलकल्कसमायुक्तं मलेपं तस्य कारपेत् । इत्यब्रवीत्पालकाप्पो राज्ञा लेन प्रचोदितः ॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्पायुर्वेदमहामवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने शोणिताण्डी नाम चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४०॥ अषैकचत्वारिंशोऽध्यापः । अङ्गो हि राजा चम्पापां पालकाप्पं स्म पृच्छति ॥ पादरोगास्त्वया सम्पत्रिशत्तु समुदाहृताः । पस्त्वया क्षुद्ररोगेषु पुनरन्पः प्रकीर्तितः ॥ यवगण्डे शिरो नामा पादरोगः सुदारुणः । वस्य लक्षणमुत्पत्ति चिकित्सां च ब्रवीहि मे ॥ एवं पृष्टोऽहराजेन पालकाप्पस्ततोऽवचीत् । यदाऽत्यर्थ गजस्ता तु(?)सा सान्ववगाह्यते ॥ भुक्तो वा निशि जागर्ति व्यानो वायुर्पदा भवेत् । कपापतितकटुकैराहारैर्वाऽप्यभिद्रुतः ॥ वदाऽनिलः प्रकुपितो वारणस्य महीपते । शूनाम्पादान्करोत्यस्य नखद्धिं च हस्तिनः ॥ तेषामाकृतयो वह्वयस्तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा । जायन्ते वर्धमानास्ते नैकवर्णाः कदाचन ।। केचा वला विवर्णा" दलिताः स्फुटितास्तथा। वकाः शोणितपूर्णाश्च भवन्ति चरणा ३५ ॥ ज(प)वगण्डशिराख्येन पादरोगेण पीडिताः । सर्वेभ्यः पादरोगेम्यः कष्टोऽयमिति कीर्तितः ॥ तमाहुर्नृपशार्दूल नृवैद्या वातशोणितम् । उत्पन्नमात्रः साध्योऽयमसाध्यः कालपर्ययात् ॥ साधनं विधिवच्चास्प कीर्यमानं निवोध में। १ क. ख. रन्यत्प्रकी । २ ख. °ण्डसरो ! ३ क. अस्तोतु । ४ क. मि. क्षुतः। ५क. कचानला।

·४३ वृद्धचिकित्साध्यायः] - हस्त्यायुर्वेदः। पूर्व विश्रा(सावर्ण कार्य ततोऽस्प नखशोधनम् ।। प्रलेपो बहुशश्चास्प वातप्रैः संप्रलपेयेत् । एवं पूर्वक्रमं कृत्वा महास्नेहेन स्नेहयेत् । वस्त्यभ्यङ्गाच्छयानाति(?) त्रिवृतेन भिपग्वरः।। इति श्रीपालकाप्पै इस्त्यायुर्वेदमहामवचने महापाठे द्वितीपे क्षुद्ररोगस्थाने पवगण्डशिरो नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः ।। ४१ ।। अथ द्वाचत्वारिंशोऽध्यायः । ज्वलनादिस्पसंकाशं मुनिमुग्रतपोधनम् । पृच्छति स्म रोमपादः सहस्राक्षसमद्युतिः ॥ चर्मकीला: संभवन्ति साध्यन्ते वा कथं पुनः । एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् ।। पदा प्रकुपितं पित्तं त्वचमाश्रित्य तिष्ठति । तच्छोष्यमाणं वातेन कदम्ब मुकुलीकवान् ॥ चर्मकीलान्सजनयेतेषां वक्ष्यामि साधनम् । क्षारशस्त्राप्रिकर्माणि यथायोगं तु कारयेत् ।। कपापवितलवणैर्धावनालेपनानि च । तैरेव पकनेहस्तु म्रक्षणे सततं हितः ।। लशुनानि हरिद्रे द्वे पिप्पल्यौ परिचानि च । सर्पपान्म(न्)हधूमं च गवां मूत्रेण पी(प)पयेत् ॥ एवदालेपनं श्रेष्ठं चर्मकीलविनाशनम् । द्विवणीयोपचारेण व्रणाचातांश्च साधयेत् ।। इत्पबवीत्पालकाप्पो राज्ञाऽनेन प्रचोदितः । इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहामवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने चर्म- कीलो नाम द्वाचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४२ ॥ अथ त्रयश्चत्वारिंशोऽध्यायः । अतः परं प्रवक्ष्यामि वृद्धस्य परिरक्षणम् । वयोमध्य व्पतिकान्ते वायुः श्लेष्मा अकुप्यति ।। १ क. पनैः । ए°। २ क. वा।

·२४८ पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्याने- सवणं तिलकल्कं च शोधनार्थ प्रदापपेत् । गैरिकं घृतसंयुक्तं दापपेद्रणरोपणम् ।। विलफल्फसमापुक्तं प्रलेप तस्प कारयेत् । इत्पद्रवीत्पालकाप्पो राज्ञाऽलेन प्रचोदितः॥ इति श्रीपालकाप्पे हस्यायुर्वेदमहाप्रवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने शोणिताण्डी नाम चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४०॥ अथैकचत्वारिंशोऽध्यायः। अङ्गो हि राजा चम्पायर्या पालकाप्पं स्म पृच्छति ।। पादरोगास्त्वया सम्पवित्रशत्तु समुदाहृताः । पस्त्वया क्षुद्ररोगेषु पुनरंन्यः प्रकीर्तितः ।। यवगण्डे शिरो नामा पादरोगः सुदारुणः । वस्प लक्षणमुत्पत्ति चिकित्सां च ब्रवीहि मे ॥ एवं पृष्टोऽलराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् । पदाऽत्पर्य गर्जस्तां तु(?)मा सान्ववगायते ॥ भुक्तो वा निशि जागति व्पानो वायुर्पदा भवेत् । कपायतिक्तकटुकैराहारैर्वाऽप्यभिद्रुतः॥ तदाऽनिलः प्रकुपितो वारणस्य महीपते । शूनानपादान्करोत्पस्य नवदि च इस्तिनः।। तेपामाकृतयो वह्वयस्तिर्यगूलमधस्तथा । जापन्ते वर्धमानास्ते नैकवर्णाः कदाचन ॥ फेवा वला विवर्णा" दलिताः स्फुटितास्तथा । चकाः शोणितपूर्णाश्च भवन्ति चरणा नृप ।। जापाचगण्डशिरारुपेन पादरोगेण पीडिताः। सर्वेभ्यः पादरोगेम्पः कष्टोऽमिति कीर्तितः॥ तमाहुनृपशार्दूल नृवेचा वावशोणितम् । उत्पन्नमात्रः साध्योऽपमसाध्पः कालपर्यपात् ।। साधनं विधिवद्यास्प कीत्यमानं निबोध में । १ क. म. प्रन्यत्यकी । २ स. °ण्टमरो। ३. जस्तोतु । ४ क. मि. सतः। ९क. कचावग।

·४३ वृद्धचिकित्साध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। पूर्व विश्रा(सा)वर्ण कार्य ततोऽस्प नखशोधनम् ।। प्रलेपो बहुशवास्प वातः संपलेपयेत् । एवं पूर्वक्रमं कृत्वा महालेहेन नेहयेत् । वस्त्पभ्पनाच्छपानाति त्रिवृतेन मिषग्वरः ।। इति श्रीपालकाप्ये हस्स्यायुर्वेदमहामवचने महापाठे द्वित्तीपे क्षुद्ररोगस्थाने परगण्ड शिरो नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः॥४१॥ अथ द्वाचत्वारिंशोऽध्यायः । ज्वलनादित्पसंकाशं मुनिमुग्रतपोधनम् । पृच्छति स्म रोमपादः सहस्राक्षसमद्युतिः ॥ चर्मकीलाः संभवन्ति साध्यन्ते वा कथं पुनः। एवं पृष्टोऽराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ।। पदा मकुपितं पित्तं त्वचमाश्रित्य तिष्ठति । तच्छोष्यमाणं वातेन कदम्बमुकुलीकृतान् ॥ चर्मकीलान्संजनयेतेषां वक्ष्यामि साधनम् । क्षारशस्वामिकर्माणि यथायोगं तु कारपेत् ॥ कपायतितलवणैर्धावनालेपनानि च । तैरेव पक्कनेहस्तु प्रक्षणे सततं हितः॥ लसुनानि हरिद्रे द्वे पिप्पल्यौ मरिचानि च । सर्पपान्य(न्य)हधूम चे गवां मूत्रेण पी(पे)पपेत् ॥ पवदालेपनं श्रेष्ठं चमकीलविनाशनम् । द्विवणीयोपचारेण व्रणामातांश्च साधयेत् ।। इत्पत्रवीत्पालकाप्यो राज्ञाऽतेन प्रचोदितः । इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायर्वेदमहामवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने चर्म- कीलो नाम द्वाचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४२ ॥ अथ त्रयश्चत्वारिंशोऽध्यायः । . भतः परं यवक्ष्यामि वृद्धस्य परिरक्षणम् । बपोमध्यं व्पतिक्रान्ते वायुः श्लेष्मा प्रकुप्यति ॥ १ क. 'पनैः । ए°1२ क. वा।

·२५० पालकाप्यमुनिविरचितो [२ क्षुद्ररोगस्थाने- शोणितं चास्य पित्तं च तस्मादल्पतेरे भवेत् । शोणितस्याल्पभावाच विवर्णपरुपच्छविः॥ सर्वाङ्गशिथिलो भूप उत्साहश्चास्य हीयते । 'हीनभावस्य चिरेणास्य विपच्यते ।। वातश्लेष्मविवृद्धौ तु न शक्तो भोजितुं द्विपम् । दारुणं लभते व्याधि जरामाहुर्यनीपिणः ॥ तस्योपयोगान्कुर्वन्ति स्थानं यक्सभोजनम् । शय्यामागे मृदं कुर्याहत्तु मुसमाहितम् ।। तत्र संस्थापयेद्योक्ता यथाकालविभागशः। निर्वाणगमनाचैतं कारयेत समं तथा । (पशुपमध्वरण (?) सममेव निधयेत् । शिरोभ्यङ्गं च नागस्य गात्राभ्यहं च कारयेत् ॥ मृदुगात्रापरो राजशिरोदाहात्ममुच्यते ।) दापयेत्यतिपानं तु द्राक्षाद्रोणेन संयुतम् ॥ यथायोगप्रमाणेन दीप्यते झनलस्तथा । यवसानि विचित्राणि रसं दुग्धं तथैव च । भोजनं च भिषग्दद्याद्यथोकं समुपाचरेत् ॥ इति श्रीपालकाप्पे हस्त्पायुर्वेदमहाप्रवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने वृद्ध- चिकित्सा नाम त्रयश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥४३॥ अथ चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः । ........................ अपाङ्गराजो रोमपादो मगवन्तं पालकाप्यमनलमिव दीपमानं पपच्छ-- भगवन्कयं मतङ्गजोऽवसन्नो भवति ॥ पालकाप्पो महाराज हेतुभिर्विविधैपस्मादवसीदति जीवितम् ।। अवसनस्ततः साध्यो क्षणा(?) वाच्या व्यतिक्रमात् ।। इह खल मो ग्रामेऽरप्पे वा संनिहिताच(चालविविधविध्वंसनहिमपतनशि. शिरपवनपरिजीवनाद्वा म्रियते । अत्यर्धकर्मणाऽतिव्यापामात्, अध्वगमनात, धनुराकारमध्यम्यो नैव पाठः कपुनके ॥ १ क तरो म° । २ क. मृद ।

·- "४४ अवसन्नाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। प्रतिहस्त्पभिघातात, ग्रामेऽत्यर्थबन्धनात्, विषमविरुद्धातिमात्राल्पभोजनात्, अनशनात्, अत्यशनात्, अत्यर्थलेहात, रोक्ष्यात्, अभिघातात, उपेक्षणाच्च उपाधीनाम्, मूर्खवैद्यक्रियाभिश्वावसीदति, ग्राहेण वा स म्रियते । कफपवनरुधि- रपित्तसंनिपातसंभवाधिभिः, संग्रामे वा शरशक्तितोमरपरश्वधभिन्दिपालक- पायकभ्यणसपरखड़मुशलमुण्डिपरिषदीर्घासिशूलशस्त्राभिघाताद्वाऽवसीदति, जरया च, इति॥ अवसन्नानां च नागानां चिकित्सा संप्रयोजयेत् । सहसा व्याध्याभिहतः स्वयं वा परिणामितः ।। अज्ञानानिपतेन्नागो रूपे सुविपमेऽपि वा। अवसबमेत विज्ञाप समन्तात्परिपेचयेत् ।। द्वारशाला तृणं काष्ठं तुलां चैवास्य कारयेत् । उत्थापपेत्तु तं नागं सर्वयझेन बुद्धिमान् ।। जलाशये यदि पतेस्पायेयु)रुदकं ततः। कूपे यदा पतेनागस्तत्र क्षिप्रं प्रपूरयेत् ।। ततः शाला च पशुं च तृणानि च समाक्षिपेत् । सर्पिः क्षीरं च पानार्थे सर्पिपा वाऽपि सेचनम् ।। यवसानि विचित्राणि हरितानि मृदूनि च । फाणितेनातिसंयोज्य के(क)वलांस्तु प्रदापपेत् ॥ असंविभागादेतानि अवसन्नः पतेद्गुजः । भारोन्मथितकायो वा निमग्नो वाऽपि सर्वशः ।। अवतीदेद्गजो राजन्नपाणामनवेक्षयेत् ।। वत्र श्लोकौ भवतः- नागान्गृहीत्वा स्वयमेव राजा पश्येत्सदा पुत्रवदप्रमत्तः ॥ वैद्यं पुरस्कृत्य च कारपेत यद्यस्ति कार्य प्रतिकारयुक्तम् ॥१॥ एते बलानां मबलाश्चतुर्णा महावलाद्रह्मकरात्ममूताः ।। इहैव चामुत्र च पूज्यमाना नागाः प्रपच्छन्ति नृपाय तुष्टिम् ।। इत्यबवीत्पालकाप्यो राज्ञाऽनेन मचोदितः।। इति श्रीपालकाप्ये गजापुर्वेदे महामवचने वृद्धपाठे द्वितीये क्षुद्ररोग- स्थानेऽवसन्नो नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४४ ।। * 'मनवेक्षणात्' इति भवेत् ॥ १ क. स्त. । २ ख. °ला ब्रह्म । :- ·२५२ [२क्षुद्ररोगस्थाने पालकाप्यमुनिविरचितो- अप पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः। अङ्गराजो महामाज्ञः पालकाप्यं स्म पृच्छति । उपाधि ठरको नाम जापते साध्य कथम् ।। लक्षणेलक्ष्यते वाऽपि कीदृशैद्विजसत्तम । एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालफाप्यस्ततोऽब्रवीत् ॥ व्यायामादतिरौक्ष्याच मारुतो नठराश्रितः । तस्माज्जठरको नाम व्याधिर्भवति हस्तिनः ।। तमष्टीलगिति पाहुनरवैद्या नराधिप । विकाराच्छति बहून्विकरूपो हि मारुतः ॥ कदाचिन्मूत्रबस्तिस्थः कदाचित्पायुसंस्थितः। पक्वाशयस्थः कुतिस्थो दोपस्थानगतः कचित् ।। क्षोभणं ग्रासविद्वेषी जठरस्य च गर्जनम् । तथा संकोचनं शूलमाध्मानं संनिपादनम् ॥ जठरस्थोऽनिलः कुदिौर्मनस्पै च दारुणम् । मवरोम्बजनस्थस्तु कुर्यान्मूत्रपुरीपयोः।। आमाशपस्थो रोधं च कुर्याद्वश्व मन्दनम् । दोपा जघने कुर्यात्पीडां च महती तदा ॥ तस्मै स्निग्धाम्ललवणमधुरं चापि भेपजम् । हितं युक्तं यवान्नं च सर्पिपी पिशितैरपि । स्वस्तिकं वा ससर्पिष्कं गजशाखविदो जनाः। देपा कार्पशाचापि वस्तपो देदशोधनाः ।। इत्यवचीत्पालकाप्यो राजाऽनेन प्रचोदितः । इति श्रीपालफाप्पे हस्पायुर्वेदमहाप्रवचने द्वितीपे क्षुद्ररोग- स्थाने जठरको नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यापः॥ ४५ ॥ अप पटूचत्वारिंशोऽध्यायः ।। भए भगवन्तं पालकाप्पं रोमपादोऽयाधिपतिरपृच्छत्-'भगवन्ये विमे १ स. पाऽपि शत।

·४६ बालचिकित्साध्यायःJ हस्त्यायुर्वेदः। द्विरदपतपो बाला ग्रहणमुपगच्छन्ति । तेषां कि विधानम्, कथं च संरक्षा कार्या, भगवन्मनोमोहोऽत्र समागच्छेत्येव पालेषु ।। एवं पृष्टः पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत्-इह खलु भोः स्वयूथवनवाससुखसंवृद्ध- (शा) गिरिशिखरविवरकन्दरकाननेषु बहुविधकुसुमवनेषु तृणकवलकुवलपल्लवा- न्भक्षपन्ति पितृमातृसंबद्धाः । तथा चक्रवाकसारसानुगीतेषु सुरभिसलिलशी- तलेषु सुखसंवृद्धाः, त इह चोद्योने वनेषु वनाभरणसुवर्णरत्नविविधकुसुमविभू- पणार्थ कदाचिद्वहणमुपगच्छन्ति । तेषां पितृमातृवियुक्तानां बालानां पोपण- मामरणसुवर्णमनुग्रहार्थं भोजनपवसकवलकुवलविधानं वक्ष्यामः ॥ तेषां व्याधिनिग्रहार्थ बलिहोमपापश्चितकर्माणि बहुविधपौष्टिकरक्षोभानि सामान्पवस्तूक्तानि नित्यं बालानां कारयेत् । सर्पिःक्षीरमधुफाणितसंसष्टपानं दद्यात् । औदकानि यवसानि हरितानि मृदुििचत्राणि समृणालोत्पलगृजा- टककसेरुकमलोदकानि मरस्पण्डिकागर्भाणि भोजपेत् । गव्यं च घृतं क्षीरं नवनीतं मत्स्पपिडकाशर्करापिप्पलीचूर्णसंसष्टं सर्पिःस्निग्धं भोजयेत् । रसल- वणमुरातैलानि वर्जयेत् । ततस्तेपामादशा(शमा)द्वात्मभूति प्रभूतमनूकपिन प्पा(?)पीकाविविताननिपानावग्रहकरगात्रापरनाभिमेट्रोत्कृष्टपादकण्ठगलकपो. लानामभ्यङ्गं सर्पिपा कारपेत् । दन्तवेष्टौ च तैलेनाभ्यञ्जपेत् । चतुराहिकं च सर्पिःसंघसके कारयेत् । तेषां भारादानाध्वगमनवधवन्धनानि न कारयेत् । करतलसंस्पर्शनं च तेषां सुकुमारेण कर्मणा गमनविधि बलमासा(?)प्रकारयेत् । शय्यामागं च बालानां करिष्येवा(?)मिश्रेण पांविरचितेन मुखशयनं कार- पेत् । एवं संरक्षितशरीरा बालाः सर्ववात्तातपसहाः फलदा भवन्ति । तृती. पायां चतुथ्यां वा दशायां गमनविधि विशेषेण कारयेत् । तत्र श्लोकाः-- एवं बालेषु कर्तव्यो दयापूर्वमनुग्रहः । आपुर्वर्णवलोपेता नीरोगाश्च भवन्ति हि ॥ अतोऽन्यथा न वर्धन्ते वालास्तु मनुजाधिप । तेषामपि न वर्धन्ते कुलेषु कुलवर्धनाः ।। बालास्तु रक्षपेद्यस्तु स्वपुत्रानिव नित्यशः। स राजा विजपी नित्यं मृतः स्वर्गे प्रमोदते ।। इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने द्वितीपे क्षुद्ररोगस्थाने बालचिकित्सा नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ।। ४६ ।। १ क. 'च्छति बा। २ क. °द्यानेषु वस्त्र 1 ३ क. भोजयेत् । ४ क. दन्तौछौ । ५ क. प्यमामि । F ·२५४ [ २ क्षुद्ररोगस्पाने- पालकाप्यमुनिविरचितो- अर्थ साचत्वारिंशोऽध्यायः । हस्तिशालां समासीनं गजशास्त्रार्थकोविदम् । दिव्यमभावं तपसा ब्रह्मचर्याग्नितेजसम् ॥ हुतामिहोत्रमासीनं कृतपूर्वाह्निकक्रियम् । पालकाप्यं मुनिवरमङ्गराजः स्म पृच्छति ।। रात्री संप्रतिपन्नो हि रूपं कुर्यादनेकपः। असन्तो विप्रधावन्ति हस्तेनाऽऽध्राय सर्वशः || वृक्षमाकारभित्तीश्च दन्ताभ्यां मन्ति सर्वशः। उद्धृतनेत्रा मातना वेपमानाः सहस्तकाः। वियुज्यन्ते तथाकल्पाः प्राणैर्विमनसो गजाः ॥ न दोपलिङ्गं भगवन्पश्याम्यन्तं पराभवम् । अत्र मुशति मे बुद्धिः कथमेतत्पचक्ष्यते (क्ष्व मे )" एवमुक्तस्ततोऽनेन पालकाप्यस्ततोऽयवीत् । व्याधि?रो हि नागानां रात्रिक्षिप्त इति स्मृतः ।। तस्य दोषं च सिद्धिं च रूपं चापि शृणुष्व मे । भाराध्वगमनश्रान्तं क्षुधावं व्याधिपीडितम् ॥ समापयन्त्पवमेते ग्रहाः संमूढचेतसम् । श्मशाने च वने ग्रामे पाखण्डावसथाश्रमे ।। रोगाभिभूतः संक्लिष्टो पदा च भगवान्देवालये स्थाने चतुष्पथे ।। धमनोज्ञाश्च ये देशास्तत्राऽऽश्रयणमेव च । अशास्त्रोक्तेन विधिना स्थानं वा पत्र निर्मितम् ।। सूत्रासरोह(?)वादित्रघोषाश्च विहिता मया । अलंकाराच विविधाः मानमाल्यानुलेपनम् ।। वथा वैशेषिका शान्तिर्यत्र पर्वमु पर्वस। पत्मोक्तान समेस्ताव परिहीणा पथा क्रिया, एभिबहुभिरन्यैा व्यभिचारपरिक्रमः। छिद्रान्वेपीणि रक्षांसि संस्पृशन्त्यप्यवग्रहाः॥ १ ख. "शालास । २ ख. °भिन्नाश्च । ३ क. °चक्षते । ४ ख. पापण्टा रस्तथा । ५ क. तशशरोह । ६ क. मलांश्च । ......................." " ·२५५ ४७ रात्रिक्षिप्ताध्यायः इस्त्यायुर्वेदः। जन्मनक्षत्रपीडापां स्वामिनो वा विशेषतः । आविशन्ति ग्रहा रात्रौ पदा राजन्मतङ्गजान् ॥ पैरेषां क्षीयते मृत्युः सहसाऽग्निविपोपमैः । स्वस्थानां दृष्टरूपाणामकस्मादपि दन्तिनाम् ।। रूपं यदृश्यते पाधेर्यस्प तत्सदृशं भवेत् । चिन्त्यमानोऽपि यत्नेन विकारो नोपलभ्यते । एवं रक्षोरहीतानां पायो भवति लक्षणम् । पर्वते वा वने वाऽपि पशुर्वा पत्र वध्यते ।। अमनोजे स्थितं देशे स्थानेष्वायतनेषु च । करेण्या वेष्टित वाऽपि तथा भीतं क्षतं भृशम् ॥ (संग्रामाद्वाऽप्पपावृत्तं तथैव रुधिरोक्षितम् । अधूपितमनाचान्तममदीप स्थितं गजम् ।। रसभोजनसंयुक्तमनातं चाप्यनमिकम् । चैत्यायत्तनमूलेपु स्थापयत्यांलपं विना ॥ समुद्विमं परित्रस्तमूहात्मानं हतौजसम् । अप्रमत्तं धमत्तं वा तं रक्षांसि पतन्ति नु ! जाग्रतं वाऽथ सुप्तं वा ग्रहो नांगं समृच्छति । पथाऽमु मुमसन्नास विमले वाऽपि दर्पणे ॥ प्रविष्टा दृश्यते छापा न च भित्त्वा विशेच्च सा। एवं ग्रहा हस्तिकापे देहेन्द्रियविवाधकाः॥ प्रत्पभिसत्त्या संपाप्ताः शरीरं ते शरीरिणाम् । छायाग्रस्तस्य भीतस्प रूपं चित्रासितस्प वा ।। अशैस्ताडितस्पाथ वेणुवित्रासितस्प वा । उल्कापटहसंख्यानां शब्देनोद्वेजित्तस्य वा ।। प्रतिहस्पभिघाताद्वा उत्कृष्टेन हतेन वा । संज्ञापणाशो भवति चेतसाऽप्यवमुशति ।। रानी मुद्यति मातङ्गो दिवा स्वस्थश्च जापते । सूत्रो(स्रो)तांसि मर्माणि धमन्यो योगवाहिताः॥ रात्रिसितस्य वातेन हृदयं च न मुद्धति । स भूतग्रहसंरब्धो भीत: संज्ञाविमोहितः। १ क, नानं। २ ख. सपृच्छति । ३ क. ख. योगवादिवा । '- ·२५६ पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने- रात्रितितो मवेदेवं तस्पेदं लक्षणं शृणु। सर्वाहारनिवृत्तश्च बलाद्गच्छति वेगतः ॥ रात्रौ मूढः संवसति दिवा स्वपित्ति वारणः । लाला मुखात्मस्रवति हस्तं च परिखादति ॥ तर्जपेत्सर्वभूतानि संरब्धो रक्तलोचनः । गृहं वृक्ष मनुष्यं वा अश्वमश्वतरं तथा ।। वित्रासपति वेगेन घटपत्यशग्रहम् । उद्विग्ननेत्रः सतवं वेपते चातिमात्रतः ॥ असग्वाल्लिवसागन्धिश्चर्मगन्धिश्च लम्पते । मूठति व्यथते रात्री निमीलति निपीदति ।। सत्यसाहक्षयोति (१) स्यात्स्त्यानगात्रश्च जायते । एवं स दारुणो व्याधी रात्रिक्षिप्तस्तु कीर्त्यते ॥ क्रियां तस्य प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु । सर्पिषा नेहनं तस्य केवलेन समाचरेत् ।। समालभनधूपं च भौतिकं तस्प कारयेत् । वारुणं गुग्गुलु कुछ हरितालं मनःशिलाम् ॥ जटिलां भूतकेशी च सर्पिषा साधयेत्समम् । तदस्प पानेऽभ्यते च हितमक्ष्णोस्तु तर्पणम् ॥ त्रायमाणां जयां नीलां लागली नागवलां वलाम् । कपित्थं च वपस्थां च पोरकं सरलं कुशम् ॥ शूकरी जटिला छत्रामतिच्छनां सकर्कटीम् । चार्टी भूतकेशी च स्थिरां कटुकरोहिणीम् ।। सद्योपुरुषदन्तां च वृश्चिकाली कदाधिकाम् । एतत्सर्व समाहृत्य प्रदेहं तस्प कारयेत् ॥ कुष्ठं वां तथा हिशें जटिलां चयचित्रकम् । अलकं वासकोशीरमुपयुक्तं ससर्पपम् ।। गोलोमभिश्च सतः संध्याफालेयु धूपपेत् । करावीनं पिप्पली सहिङ्गु रोचको वचा ।। यस्तसूत्रेण पिष्टैतनस्पे तस्प तु सेचयेत् । छत्रां वराहदन्त ॥ १ क. संचलति । २ क. °सस्य की' । ३ . चोरकं ।

·.......... . ....... .................... .................... ४७ रात्रिक्षिप्ताध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। 'हस्तिदन्तेन्द्रगोपकं मरिवानि च । संकल्कानि ""घृतपिष्टं तदञ्जनम् ॥ गुडो द्राक्षा च मरिचं दूर्वा श्वेताश्च सर्पपाः । 'वचाजगन्धाभिः ॥ "स्तैलं सिद्धमम्पञ्जनं दितम् । पंतस्प बृहती हिन भागी कटुकरोहिणी ॥ कम्पिल्लकं निर्दपनीलपास(?) कण्टकारिकाम् । ज्योतिष्यतीतिविषां तुम्वरूणि पुनर्नवा ॥ नालिफेरं वचा कुष्ठं श्रीवेष्टकपलंकपम् । उभे च लशुने दद्यात्तथा पोटगलामपि ।। विकलतां *वस्तगस्त्वं(?)गोलोमी कर्कटी शुभाम् । मर्कटी मुस्कलोम(?)च रक्षोप्नं च पदापयेत् ॥ पिष्टमूत्ररजादीनां सपिरतविपाचपेत् । तदस्य पानेऽभ्यते च हितमक्ष्णोश्च तर्पणम् ॥ भूतग्रहमपस्मारमुन्मादं चापकर्षपेत् । अथ सर्पपतैलेन मलिप्याऽऽतपसंस्थितम् ।। अप मातङ्गमत्रेण परिपिच्याथ मर्दपेत् । अथवा यस्तमूत्रेण सरसूत्रेण वा पुनः।। गोधामूत्रेण वा गाढं पथालाभं प्रमर्दयेत् । रात्रिलिप्तस्य नागस्य समन्ताच परिश्रपेत् ॥ पुष्पैस्तन्दुलस्त्वैस्व(?)उशीरः पललौदनैः । मत्ताप कुर्वीत बलि ततः स लभते मुखम् ।। (१)मनाप्रसाद पथा स्पाइवद्विसांहासमाचरेत् । वर्चा हिहुं वपस्यां च चण्डाली सपलंकपम् ॥ बस्तरोमाणि सर्पिश्च त्रिफला च महौषधम् । सह सर्जरसैरेतैर्यहुशी धूपपेद्गजम् ।। हस्तिरोमाणि सपिंश्च रोमाणि फपिवस्तपोः । गोश्च रोमसमायुक्तो रमोनो धूप इप्यते ॥ * 'वलगल' इनि भवेत् । १ क. यवल । २ स. वासगस्त्वं । ३ मत्तोपा।

·२५८ पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्पाने- गन्धमाल्पौदनैविमानम्पर्य स्वस्ति वाच्य च । पुण्याहं वाचद्वैद्यः शालापां तस्प हस्तिनः ॥ हुत्वाऽमिमाज्यशेषेण वारणं समुपस्पृशेत् । सर्पिपा भोजयेन्नाग तैलेन च रसेन वा ।। तत्र श्लोकः- रात्रिक्षिप्तं गजं सम्यग्पथिकित्सेत्स शास्त्रवित् । स वैचो मानसान्कोशागोगांश्चाहति पार्थिवात् ।। इति श्रीपालकाप्पे हस्स्पायुर्वेदमहामवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने रात्रितितो नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४७ ॥ अथाष्टाचत्वारिंशोऽध्यायः। भगवन्तं महात्मानं पञ्चेन्द्रिपसमाहितम् । हस्तिशाचविशेषज्ञमपीणां संज्ञितं मुनिम् ।। कृत्वाऽमिहोत्रं प्रवरं पालकाप्यं कृताञ्जलिः । पप्रच्छ मुखमासीनं रोमपादो महामतिः ॥ भगवन्केन जायन्ते मूत्रसङ्गाः सुदारुणाः ।। निदानं च कथं तेषां भैपज्यं च महामुने ।। एवं पृष्टस्तु भगवान्पालफाप्पस्ततोऽब्रवीत् ।। मूत्रसङ्गान्विशेषेण शृणु राजन्पृथक्पृथक् ।। मूत्रसङ्गा मया मोक्ताः संग्रहे तु समासतः ॥ समासन एवं नाम कैप प्रकीर्तित तेषां निदानमुत्पत्ति चिकित्सां च महीपते ।। साध्यासाध्यं च नागानां यथावत्संप्रवक्ष्पते ॥ पदा तु वारणोऽत्यर्थ द्रुतमध्वनि युज्यते ॥ स्वरपाऽतिप्रवृत्तस्प न मूत्रमतिवर्तते ॥ तस्प वस्तिावपधेत मूत्रवर्णस्तथैव च ।। इमानि चापि लिङ्गानि भिन्नवस्तेर्भवन्ति तु ।। अभीक्ष्णं कुरुते मूत्रमप्रसृष्टं मतङ्गजः॥ आध्मातकुतिर्विमना ध्यानप्रसुतलोचनः ।। १ क. सजितं । २ क. प्रचलने ।

·४८ मत्रसंशाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। नाऽऽदत्ते विविधान्भोगान्यवसं नाभिनन्दति ॥ मिनं पुरीपं बहुशो बहुचणं च मेहति ॥ भिन्नस्विमसाध्यं तु प्रवदन्ति चिकित्सकाः ।। इति भिन्नस्तिः। चिकित्सां लक्षणं चैव साध्यानां संप्रवक्ष्यते ।। गिरिजर्पवसर्पस्तु प्रतिच्छन्नो पदि द्विपः ।। अत्यपं मोजयेद्रूक्षमपोगाद्वातकोपनम् ।। प्र(अ)शक्तं वा प्रयुज्पेत भृशं वा अस्पते यदा। मनसचोपतापेन वायुः कुप्यति दन्तिनः ।। स घस्तिदेशमाश्रित्य जनयेद्वाढमूत्रताम् । शिरा मूत्रवहा पाश्च बस्तिस्रोतःसमाश्रिताः ।। चा वापुरभिसंहध्य स्रोनस्तिष्ठति पीडपन् । स नेनाऽऽतों हि मातङ्गो वेपते संनिपीदति || संकुच्य सर्वगात्राणि कष्टान्मेहति वारणः । मूत्रसङ्गादितो नागस्तस्य वक्ष्यामि लक्षणम् ।। तं स्पष्टवणां नागं प्रसन्ना प्रति पापपेत् । सपिपा वाऽपि सस्निग्धां कशरा भोजपेद्गजम् ।। द्विपञ्चमूलकाश्मर्पमधुर्फ बदराणि च । पवान्मुद्रान्कुलत्यांश्च सलिलेन विपाचपेत् ।। निग्धं तु फारयेपं पिप्पलीपरिचर्युतम् । भोजनं दन्तिने मेहि प्रतिपानं च कारयेत् ॥ जाङ्गलानां रसैश्चैनं शालीनामोदनं मृदु । मापानसैन्धवोन्मियं वारणं प्रतिभोजयेत् ॥ पवसानि च देयानि मधुराणि मृदूनि च । निवाते शपनं चास्प स्थानं चैव प्रशस्पते । उपणाम्ललवणमापैः निग्धैधाऽऽहारभोजनः। वावजो सूत्रसङ्गस्तु पशान्ति तेन गच्छति ।। (इति) गाटमूत्री॥ समारलवणाम्लानां कटुकानां च सेवनात् ।। उगानामतिमा वा भोजनानां निविणात् ।। १. क्षणामागं । २ . °स्नु मसपानं तु कारयेत् ।

·२६० पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने- यदा पित्तं प्रकुपितं बस्तिमासाद्य तिष्ठति ॥ स दह्यमानः पित्तेन मत्तवरक्षरति द्विपः ।। प्रवाहरहमाणो विसृजेन्मूत्रमल्पं मुहुर्मुहुः ।। विष्टभ्य गात्राण्यत्यर्थं प्रमेहत्यथ कूजति ।। परिमूत्री स विज्ञेयो व्याधिर्नागस्य पैत्तिकः॥ माषपणी विदारी च मुद्गपौँ शतावरीम् ।। काकोली क्षीरकाकोली जीवकर्षभकावपि ।। पञ्चमूलं च तृण साम्बष्ठां चापि पोययेत् । क्वाधं च पापपन्नागं शीतलं शर्करायुतम् ।। अनिमन्धं श्वदंष्ट्रां च बलामतिबलामपि । वृक्षादनी चांशुमती रम्यकं च विपाचयेत् ।। चतुर्भागावशेषं तु शीतलं च परिसुतम् । शर्कराचूर्णसंयुक्तं वारणं प्रतिपापयेत् ।। (?) मधुराण्पन्नपानानि वृतेन युतं निपापपेत् । (१) सावपेच्चास्य सिक्वस्थाश्चत्वारि कुम्भान्समन्ततः ॥ रसांश्च पायपेनागं सततं चैव भोजने । पायपेद्गृढसंयुक्ता प्रसन्नां सीधुमेव च ॥ इति परिसूत्री । अव्यायामादिवास्वप्नात्तीरेक्षगुडसेवनात् ।। शीतसंसेवनाच्चापि श्लेष्मा कुप्यति दन्तिनः । तत्मकोपाच मातङ्गः पिष्टमेहत्वमृच्छति ॥ स प्रमेहति चात्यथं यवपिष्टोदकमभम् । (१) सशुक्र वा प्रमेहं तु तनुविधरान्तरस्थितः ।। ममेहं चास्प लक्ष्येव वेदनाबहलान्वितम् । सपश्चलवणं चास्मै शार्करं मधुमेव च ॥ प्रतिपानं मसमां वा तैलयुक्तां पदापयेत् । सिद्धा यवागू शालीनां त्रिफलाचूर्णसंयुत्ताम् ॥ सुखोणां भोजयेभागं सर्पपनेहधूपनम् । सैन्धवं नलदं कुष्ठं पिप्पली विश्वभेषजम् ।। 'घृतयुक्तानि' इति स्यात् ।। विकस्थांश्चतुःकुम्मा' इति भवेत् ॥ १ क. पारयेत् । ........

·२६१ ४८ मूत्रसङ्गाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। समभागानि सर्वाणि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् । मौञ्चास्थिचूर्ण तत्रैव मद्रदारु च दापपेत् ।। संयोज्योष्णोदयनाथ वारणं प्रतिपाययेत् । पत्रनिम्बपटोलाभ्यां मुद्गयूपं विपाचयेत् ।। मुखोष्णं योजयेचापि पिप्पलीचूर्ण संयुतम् । • यवक्षारसमायुक्तं तैलं चैव प्रदापयेत् ॥ मापांश्च भोजयेत्स्विनान्व्याधि' तस्मात्तु बलं तेजश्च वर्धते ॥ इति पिष्टमेही। n"...... । ................ *अर्थानेतत्मयोगेण' "वा॥ कट्वाललवणादीनां रसानां चातिसेवनात् । उष्णानामतिमात्रं तु भोजनानां निपेवणात् ।। शोणितं कुपितं स्थानान्मूत्रवास्ति प्रबोधपेत् । वारणा रुधिरमख्यं वत्मकोपात्ममेहति ॥ तथा स हन्यते शीघ्रं न तस्यास्ति चिकित्सितम् । रक्ताभासमदुर्गन्धमगन्धसमवेदनम् ।। मूत्रसले प्रमेहन्ति तस्य वक्ष्यामि भेषजम् । शुण्ठीचूर्ण सबदरं सक्तवः फाणितं तथा ॥ रात्रिपर्युपितं शीतं पवोदकसमायुतम् । लक्षणं वखसुतं सम्यक्मातस्तं पाययेहिपम् ।। प्रमेहस्तेन नागस्प वेदना च प्रशाम्पति । बीजं कदल्पाः पभिन्या मृद्वीका पनसानि च ।। श्रीपर्णी च मधूकानि विशालामलकानि च । समभागानि सलिले मुद्गांश्चापि विपावपेत् ॥ पिपलीशुण्ठिसंयुका तं यूपं पायपेहिपम् । शालीनामोदनं स्विनं यूपेणातिविवर्धितम् ॥ मध्याह्न भोजनागं शीदं शर्करया एवम् । निम्बतण्डलचूर्णस्य" "पाचपेत् ॥ * 'अर्धा' इति स्यात् । १ क. 0 भोज १२ क. सिक्ष्णव । ................

·२६२ पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्पाने- पवागं सह दुग्धेन पायपेत्सपिपा गुताम् । निस्तुपांश्च यवान्स्विन्नान्मदिग्धान्फाणितेन च ॥ मृदभिर्यवसैर्युक्तावारणाप प्रदापयेत् । यवसान्यौदकान्यस्मै कुमुदानि विसानि च ।। शर्करोपहतान्पस्मै वारणाय भदापयेत् । ""सह सापा। एवेन क्रमपोगेन ततः संपचते मुखी ॥ इति शोणितमेही। इन्द्रिपाणां प्रतीघातादेनुकाक्रमणात्तथा। वातमूत्रपुरीयाणां नित्यं संचारणादपि । 'गमनात्सहसाऽध्वनि। अत्पध्वसेवनाच्चापि सातत्यगमनात्तथा । कर्मणा च प्रपोगाच लोभादपि च फर्मम् ॥ प्रतिहस्त्यभिधावाच कुप्पन्ति धातवस्तथा। स्वस्थानात्कुपितास्त्वस्य दोपा वातसमीरिताः॥ समन्तास्तिमाश्रित्य जनयन्त्पश्मशर्करम् । सवर्णरजताद्यानि पथा लोहानि पार्थिव ।। (विनिक्षिप्ताः प्रतिमुखो जात्वस्यमानानि वाऽमिना । योगतो धम्यमानानि संयुक्तानि विभागतः। एकत्वमुपगच्छन्ति स्थिरीमावं भजन्ति च । तथा वायुश्च पित्तं च श्लेष्मा शोणितमेव च ।। विपद्यमाना पातेन अश्मानं जनपन्ति ते । अश्मना संनिरुद्धे तु स्रोतोमार्गे मतङ्गनः॥ ममेहति ततः कृच्छाद्विष्टभ्य चरणो महीम् । अस्यते स भृशं हस्ती सूचीभिरिव सर्वशः। स्वस्थः कदाविद्भवति कदाविदुर्मनाः पुनः । नाभिनन्दवि शय्यां तु ग्रासद्वेपी च जापते ॥ सर्वे मूत्रविकाराश्च दृश्पन्वे तरय दस्तिनः । दुश्चिकित्सितमप्पेन सूत्रसङ्गं सशफरम् ।। * प्रतिमपं विनिक्षिप्लान्यस्यमानानि' इति युकम् । १. तवः समाः ।। ।

·४८ मूत्रसङ्गाध्यायः) इस्त्यायुर्वेदः। संनिपातसमुत्थानं वदन्त्यन्ये मनीषिणः । वक्ष्यते साधनं तस्य यथायोग महीपते । पाषाणभेदकं पाणं कुलत्थानागरं तथा । पञ्चमूलं च तृण पाटली बिल्वमेव च ॥ चमुकं गोक्षुरं चैव विडं स्फूर्जकमेव च । सर्वाण्येतानि संहृत्य सलिलेन विपाचयेत् ॥ निकाथेन सदानेन भोजयेदय वारणम् । अष्टाभिलवणः पिष्टैः सुरां चात्र मदापयेत् ।। यदि चानेन पोगेन सुखी न भवति द्विपः । तस्य प्रशमनार्थ च प्रदेयो बस्तिरुत्तरः।। बस्तिसिद्धौ यथोक्तेन विधानेन तु शास्त्रवित् । वाहिन्यो याश्च मूत्रस्य शिराः स्रोतोवहाच पाः॥ मार्दवं संनिगच्छन्ति दत्तेनोत्तरवस्तिना। शतावरी भद्रमुस्ता तथा पापाणभेदकम् ॥ एरण्डो हे वृहत्यौ च पृष्टिपणी तथैव च । पवकोलकुलत्थाश्च काश्मयामलकानि च ॥ एतत्संभृत्य संभारं जलेनाऽऽप्लुत्य पाचपेत् । पादावशिष्टं च पुनदृतेन सह पाचयेत् ॥ तता हावशेषेण दद्याचोत्तरबस्तिकम् । ( वाहिन्पो पाच मूत्रस्य शिरागलिवता(?) सुखम् ।। मृदुतां संनिगच्छन्ति दत्तेनोत्तरबस्तिना। शीतमारुतसंस्पर्शाद्वाराकान्तस्य हस्तिनः ।। बस्तिस्थः कुपितो वापुर्वातकुण्डलमावहेत् । मूत्रसङ्गस्ततस्तस्य भवति स्माहतो ध्रुवम् ।। ममेहति ततो (मूत्रं तपडलोदकसमभम् य""इमना प्रतिहते लिङ्गान्येतानि संवदेत् ।। श्वदंष्ट्रा मधुकं चैव किण्वं देवशुकं तथा। दे बृहत्यौ पपस्याऽथ) एरण्ड सपुनर्नवा ।। * धनुराकारमध्यस्यो नास्ति पाठ. कपुस्तके । ' 'भात्यश्मावृता' इति भवेत् । १ क. पुरविडं कुडं स्फू २ क. भेषजम् । ३ स. °वशेपयेत्" .....दश ·२६४ पालकाप्यमुनिविरचितो [२ क्षुद्ररोगस्थाने- माउकी चात्र सर्वाणि क्वाधयेद्वारिणा सह । तं कार्थ तैलसंयुक्तं सुव्यक्तलवर्ण पिवेत् ।। द्विपस्पापानमैरेयं मांसं मायूरमेव च । पवकोलकुलत्यैश्च पूर्ववत्कारयेद्रसम् ॥ कौश्चस्प च शिरोमांसं मुस्निग्धं कारयेत्ततः। क्षीरेण मापजेनापि कारयेत्तेन भोजनम् ।। भोजनं चापि मुस्निग्धं निरूहाश्चैव वस्तयः । हिताः प्रतिहते मूत्र नेहपानं च योगतः। पदा प्रकुपितो वायुः पित्तमादाय वर्तते । तदा जठरके व्याधी बस्तिःशीय प्रधावति ॥ प्रमेहति ततो नागः कयोद(?) कुसुमप्रभम् । कृच्छ्रेण स्तव्धनयनो वेपमानः सुदुर्मनाः ।। स्पोनाकं पाटली बिल्वं तथा पापाणभेदिकाम् । श्रीपर्णी शृङ्गवेरं च क्रोष्टी वा(?) शारदा यवाः ।। गव्यक्षीरं पद्वैधस्तक्षीरं सुपरिसुतम् । मूत्रसङ्गमशान्त्यर्थ पायपेत्सह सपिपा । घृतपानमथाभ्यहं तेन चैवावपीडकम् । मूत्रसले जठरके बस्तिकर्म प्रशस्यते ॥ इत्येते राय सनिदानचिकित्सिताः। रोमपादाप विधिवत्पालकाप्पेन कीर्तिताः ॥ तत्र श्लोक:- पधा हि लोकप्रवरा मनुष्यास्तथैव सेनासु गजा विशिष्टाः। तेपातु शायार्थमिहानुगत्प आरोग्यमेवं प्रपतेत कर्नु (नम)। इति श्रीपालकाप्पे हस्त्पायुर्वेदमहाप्रवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्याने मूत्रसङ्गो नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४८ ॥ अथैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः । पालकाप्पमुवाचाङ्गो गाभण्या गर्भनिग्रहः। सूतिकावातसङ्गस्प व्याधेः कुर्यात्प्रतिक्रिपाम् ।। १ क. तमंजस्य ।

·१९ सूतिकाध्यायः हस्त्यायुर्वेदः। २६५ चौदितस्त्वेवमलेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् । शृणु त्वं भूढिकावाते चिकित्सां बुवतो मम ॥ इह खलु भो हस्तिनी ग्राममानीता मसूपते पदा स्यात, तदा भवति गर्भ- व्यापत् । अमातकाले दौर्बल्पे वा विषमपतनपरिसरणसततगमनसलिलतरण- जवगमनविषमलयनभाराणामन्यतमेन वा भवति शब्दस्पर्शरसरूपगन्धेम्प- खासनात, वधबन्धपरिक्लेशात, विषमविरुद्धातिमात्राल्पभोजनाद्वा मनसोs. भितापादभिधाताद्वा हस्तिना हस्तिन्या वाभिहतायां पापद्यते । न वर्धते वा गर्भः, तस्याः कारणैरेवमादिभिः कृच्ट्रेण प्रसूतायाः पवनः कुप्पति । स फुपितः स्रोवांसि निरुणद्धि । निरुद्धघु सोनाम मत्तमातङ्गस्त्वगन्धं मूत्र सज- त्यल्पाल्पं विच्छिन्नं चावष्टभ्य तिष्ठति परिवर्तते चास्या(:) योनिरनिष्टगन्धा- (द्वा)परिविद्यमाना परिम्लानमुखी परिम्लानशरीरा दुःखेन परिकामति संवीजतिन शीतं देटिन चाऽऽहाराभिनन्दिनी भवति । अथवा हीनगर्भपरिवि- वृद्धयोर्यदा यन्मासे प्रतिदानम्, नदी नाम(?)दर्शनं भवति । वर्षाणि वावगर्मा (?स एव गर्भसंप्रसूतिप्रतिक्रियाविषयोगे वा वातविकाराद्गर्भव्यापदं समीक्ष्य चिकित्सितुमुपक्रमेत् । तदामभूत्याहारावारैः प्रतिक्रियां निश्चित्य प्रतितियो- धयेत् । विपन्नगर्भायास्तस्याः सखोपणेन तैलेन सर्पिपा वा सर्वसेको बहुशः कार्यः । सखोपणोदकोपचारश्च । सर्वकालं च निवातशयनम् । वंशामिमन्यो- रुचूकविश्वातारीणां पाटलीकार्पासीनां च पत्रमलेन च कार्यः स्वेदः । मुरा- तेलघृतानि संप्रकषितानि समभागानि मुखोग्णानि परितापपेत् । नमुक(?)प. वकोलकुलत्यश्रीपर्णीपत्रपञ्चमूलभङ्गं कथितमुदकं विधिवत्पादावशिष्टमवतार्य सपिपा सह मुसोष्णं पापयेत् । ततोऽस्पा मूत्रष्टियोनिः समाधिमुपगच्छति । तरुणोदुम्बराणां मनोषितानां धबधन्वनलोधमिपङ्गनां चूर्णानि क्षोमवण मतिबद्धानि पोनो विदध्पात् । एतेन च प्रतिविधानेन शाम्पत्यस्पा योनि- दोपः । कुशमूलमतिलचूर्णपक्सपिमिर्पोन्या धूपः कार्पः । पञ्चमूलद्वपश्रीप- गोभिर्जलं ज्ञापित्वा पादावशिष्टमवतार्प परिस्राप दुग्धं समाशं समानीय वसातैलवृतैः सह विधिवद्विपाप तेन हैन हस्तिनपा अभ्पङ्गानुवासनानपा- नानि फुपात् । त्रिकटुकसयुक्तं तैलं चिरस्थितं च सीधुं पापपेत् । कशरा च सैन्धवलवणान्विता सिग्धं मस्परसोनिमश्रितं भोजपेत् । या च भक्ष्पभो. ज्पविद्वेषिणी विमना विफीर्णहस्ता निक्षिप्तमकारा परिपत्रणी व्यापाइपति १. पु. तेषु सो १२ क. °दा नार° । ३ म. मशये १४ 7. माधु । पुते ·- पालकाप्यमुनिविरचितो [ २ क्षुद्ररोगस्थाने निमीलपति संतप्तशरीरोष्णद्वैषिणीशीतामिनन्दिनी सलिलावगाहच्छायावि- काङ्क्षणी, तस्या भैपज्यम्-शिशिरलघुस्निग्ध)शर्करामधुरगणमृद्वीकाभिः शृतं पयः प्रतिपापपेत् । यवसाध्यापविहितैर्यवसैर्मुभिस्तपंपैत्, जाङ्गलरसैश भोजयेत् । इति"...॥ तत्र श्लोका)- अथ प्रजातां यनेन हस्तिनी सूतिका भिषक् ।। क्रियाभिः शानेपूक्ताभिश्चिकित्सितुमुपगमेत् ॥ असम्यक्रिपया प्राणान्सवस्त्पजति सूतिकाम् ।। गजं न मिथ्यामयोगे(?) स गर्भण विधि)योजिताः॥ एवं यः साधयेद्वैद्यः सूतिकां वातसंज्ञिताम् ॥ वैधो मानांश्च भागांश्च सोऽत्यर्थं मानमर्हति ॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्पायुर्वेदमहामवचने वृद्धपाठे द्वितीये क्षुद्र- रोगस्थाने सूतिका नामैकोनपश्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ४२ ॥ अथ पञ्चाशत्तमोऽध्यायः । F देवराजमतीकाशं सूर्यानिसमवर्चसम् ।। रोमपादो महामाज्ञः पालकाप्यं स्म पृच्छति ॥ दन्तरोगाः कतिविधा नागानां संपकीर्तिताः ॥ समुत्थानं च किं तेषां विज्ञायन्ते कथं च ते ॥ कीहशस्तु भवेत्साध्यस्त्वसाध्यश्चापि कीदृशः॥ एतन्मधाहपृष्टस्तुपालफाप्पस्तताप्रतित।' मामुपाद्रदपोपांश्चतुभिः कारणैप ॥ दोपतो जरयोस्पातादागन्तुति कीपते । एवं चतुर्विधो दोपो दन्तानां परिकीर्तितः । तत्र तावत्मवक्ष्यामि सर्वसामान्य लक्षणम् ॥ श्यावत्वं शनता चैव लक्ष्यते दन्तवेष्टपोः । दन्तपोश्चैव वैवयंमत्पर्धमुपलक्षयेत् ॥ धनुराकामयायो नव पाठः कपुस्तक॥ १ क. मनांगे पाग. अलीग पामगे। * ·६० दन्तरोगाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। २६७ बहुशो पो विधमति दन्तवेष्टी मतङ्गजः । मक्षिकाभिः परिवृतो मध्वक्तमिव भाजनम् ।। परिवति चात्यर्थं पांशुना विकिरत्यपि । अङ्गल्पा घट्टपेचापि तं विद्यादन्तरोगिणम् ।। यदा कपायतिक्तानि भोजनानि निपेवते । शुष्कं वा यवसं भुते रूक्ष वा भोजनं तथा ॥ एभिनिमित्तैर्नागस्प वायुः कोठे प्रकुप्यति । + न ताः प्रकुपितो वायुधमनीः प्रतिपद्यते॥ धमनीपतिपन्नस्तु दन्तमूले निषेवते । तस्प तेन प्रकोपेण दन्तरोगः प्रजापते ॥ संप्रदुष्टः खरं वेष्टे श्वपधुं जनयेत्ततः। वस्तमूत्रप्रसङ्गश्च कृष्णसावः सफेनिलः ॥ इत्येतद्वातदुष्टस्य लक्षणं समुदाहृतम् । अथ पित्तेन दुष्टस्प लक्षणं संप्रवक्ष्यते ॥ योऽत्पथं कटुकाम्लानि लवणानि निपेवते । तैलमायाणि सततमुष्णानि च महीपते ।। यवसाशनया(पानानां विरुद्धानां व सेवनात् । एभिर्निमित्तैर्नागस्प भायः पित्तं भकुप्पति ॥ तच प्रकुपितं पित्तं धमनी प्रतिपद्यते । धमनीप्रतिपन्नं च दन्तमूले निपेयते ॥ तस्य तेन प्रकोपेण दन्तरोगः मजापते । (वष्टौ च परिदोते श्वयधुश्वान जायते ।। अथ कुणपगन्धं च सावमा विमुञ्चति । हरितः पीतो रक्तो वा वर्णतश्चोपलक्ष्यते ।। न सेवन्ति च तं छेदमस्पर्ध मक्षिका नृप । इति पित्तप्रदुष्टस्प लक्षणं समुदाहृतम् ।। अत ऊवं प्रवक्ष्पामि कफदुष्टस्य लक्षणम् । यदा मधुरभूयिष्ठमादारमुपसेवते ।। t'ततः' इति भवेत् । * धनुराकारमध्यस्यो नै पाठः कपुस्तके । १ क. मूलप्रसङ्गश्च कृष्णभावः कफोऽनि । १ क. संप्रगक्षते। ३ का नानिदि।

·२६८ पालकाप्यमुनिविरचितो [२.क्षुद्ररोगस्पाने- शीतलं च विशेषेण तथा च लवणं कृप। तस्य श्लेष्मा प्रकुपितो धमनीः प्रतिपद्यते ॥ धमनीः प्रतिपन्नस्तु दन्तमले निपेवते । तस्य तेन मकोपेण दन्तरोगः प्रजापते ।। दन्तवेष्टौ च लक्ष्येत्ते) ( श्लेष्मणो लक्षणान्तरम् ।) श्लेष्मणश्च प्रदुष्टस्य दन्तरोगस्य लक्षणम् ।। सर्वेरेव प्रकुपितैदोपैः सामान्पलक्षणैः। श्वयथुस्त्रावगन्धादि संनिपातस्य लक्षणम् ॥ पदा रोगान्वितं रक्तं दन्तमूलेन(१) विद्यते । विदयमानं तद्रक्तं ततो दोपाय कल्पते ॥ दन्तरोगाः प्रजापन्ते नानादोपसमुद्भवाः। दन्तिनां दन्तमूलेषु बहुव्याकुललक्षणाः ।। इत्येते दोपजाः प्रोक्ता दन्तरोगाः पृथग्विधाः । जरया दन्तरोगस्तु वयोज्ञाने प्रवक्ष्यते ॥ न दोपान्नाभिघाताद्वा पदा दन्तो विनिम्वतः। निःसते लक्ष्पते सद्यः पूयं शोणितमेव वा ॥ कुणपं विलगन्धं च दुर्गन्धं वा पदा तदा । तमौल्पातिकमित्पाहुराचार्याः शानकोविदाः॥ दक्षिणेत्त्वथ दन्ते च प्रथम दृश्यते पदा। तदा व्याधिको राजः सावो पोक्तुर्भपावहः ।। सवणं पतनं चापि दन्तस्य सहसा पदि। देवोत्पात कृतं वैवदसाध्यमिति कीर्त्यते । स नागः शिवमिच्छद्रिः स्वदेशस्य नृपस्प च । स्वराष्ट्रात्परराष्ट्रं तु यस्थाप्यः स्याद्विचक्षणः ।। इत्युत्पातकवस्पोक्तं दन्तरोगस्प लक्षणम् । यत ऊध्वं प्रवक्ष्यामि आगन्तोरपि लक्षणम् ।। पतनाचलनाद्वाऽपि समरे महतस्प च ॥ - धनुराकारमध्यस्थो नास्ति पाठः सपुस्तके। विदायते, विपद्यते' इति वा , भवेत् ।। शिव इति भवेत् । १ स. यादेः म । २क. प्रचक्षते ।

·०.दन्तरोगाध्यायः] हस्त्यायुर्वेद:-... २६९ वृक्षवेश्माभिघावाद्वा वर्धा निततस्तथा । नियुध्यमानस्य कैरेवन्धैर्वा विविधैस्तथा ।। नागस्प कारणैरेभिर्विपाणमुपहन्यते । जर्जरत्वमवाप्नोति भज्यते का पतत्पपि ॥ कल्पान्ते मध्यते वाऽपि दाल्यते पाट्यतेऽपि वा। नास्त्युत्पातकृतो दोषो पहन्तपतनं भवेत् ।। इत्यागन्तोः समाख्यातं दन्तरोगस्प लक्षणम् । अत उध्वं प्रवक्ष्यामि साध्यासाध्यस्य लक्षणम् ॥ भनशेपस्थित पाप्पं दन्तवेष्टव्पपाश्रयम् । वेष्टोपरिपाचप्रमसाध्यमपि निर्दिशेत् ॥ फेरिण्या सह निस्तीर्णे वणकर्मविधिः स्मृतः । संवत्सरोषितो व्याधिः स याप्यो यो न सिध्यति ।। स पदा वर्धते दन्तो विवर्णस्य च दृश्पते । एवं साध्यमिति घूयादसाध्यः संमेवश्पते ॥ पस्पा तु कृमपो वेष्टौ भक्षपन्ति तदुद्भवाः । वेष्टः संम्लायते चैव विवर्णश्चोपलक्ष्यते ।। करीयर्याश्चोपघातेन सावः पूतिः मवर्तते । न च सिद्धिमवाप्नोति तदसाध्यस्थ लक्षणम् ।। याप्पं च पापपेद्दन्तमसाध्यं च विवर्जपेत् । साघ्पं च साधपेद्वेधः शावोद्दिष्टेन फर्मणा ॥ दशाङ्गुला गति तु भैषज्यं तत्र कारयेत् । ऊवं दशम्योऽहुलेम्पो भैपज्पं न प्रशस्पते ।। समिक्षालन कार्य दन्ते सपाक्षवे नृपः। दन्तरोगस्प शान्स्पर्षमारोम्पापैव दन्तिनाम् ॥ फटुकानि फपापाणि वित्तानि च समाहरेत् । त्वपत्रफलमूलानि सोदायला विषावयेत् ।। तेन प्रक्षालपेद्वेष्टौ क्षारी विविधस्तथा। कारप्या' इति मोत् । १ क. युध्यमानस्य । २ क. कारभिधे । ३ क. भरपि ॥ ना. न पास 15 रा. करी। . प्रचक्षते ।

·। पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने- प्रसन्नपा वा प्रक्षाल्पो हस्तिमूत्रेण वा पुनः ।। तिलसर्पपकल्केन बातकेऽम्यश्चनं हितम् । नस्त(स्प)कर्म च कर्तव्यं त्रिवृतेन मिपग्जिता । पटगेलं चन्दनं मूर्वा गोलोमी कटुरोहिणी ।। पाठया सह तुल्यानि गवां मूत्रेण 'पेषयेत् । एतेस्तैलं विपक्वं तु नस्पाभ्यानयोहितम् ।। मैत्तिके दन्तरोगे तु" ॥ कफक्तदन्तरोगचिकित्सा (2) श्वेता कुष्ठं हरिद्रा च बिभीतकफलानि च ॥ तथा दारुदरिद्रा च हरीतक्याः फलानि च । साम्बष्ठा च मही धात्री भल्लातकफलानि च । रोहिण्यतिविषा चैव वचा हैमवती तथा । अजामूत्रेण पिष्टैस्तु तैलमैभिर्विपाचयेत् ॥ नस्याभ्यञ्जनयोगेन प्रशस्तं सुकृतं भवेत् ॥ नक्तमालपास्तु तैलं तु हितं वै सांनिपातिके । अथवा कुष्ठसंयुक्तं तगरेण दरिद्रपा ।। सुवहाफटुरोहिण्या तेजोवत्पास्तथैव च । मुस्तया दिना चैव तैलं सम्यग्विपापयेत् ।। दन्तरोगेपु सर्वेषु वैलमेतत्पशस्पते । वेष्टयोक्षणे नित्यं नागस्प मनुजाधिप । पिप्पलीशृङ्गवेरेण मरिचैर्मुस्तकेन च ॥ आठकीवीजसंयुक्तं वृधिकाल्पास्तथैव च । तथा फटुकरोहिण्या तेजोवत्पां तथैव च ।। तेलं सहातिरिपपा भिपक्सम्पग्विपावयेत् । एतदम्यञ्जने नस्ये प्रशस्तं दन्तरोगिणाम् ।। पारापतं च भव्यं च वोरं च सपरूपकम् । तथा पटोलें सक्षौद्रं वैलेन सह पाचपेत् ।। ज्ञात्वा दग्यमनामं च ततस्तदवतारपेत् । तेलेन देन श्रवणसोवसोरनुपेव(चनम् ॥ १ स. पीपयेत् । २ क. योरीस | ३ क. त्यात ।

·२७१ १० दन्तरोगाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। तेनास्य स्रोतसोः शुद्धिः संघानं दन्तयोस्तथा । रोचना त्रिफला रोधं तथा सर्जरसो कृप ।। समकां गैरिक पर्भ धातकीपुष्पमेव च । सूक्ष्मचूर्णीकृतरेतैर्भवेद्वेष्टानुसारणम् !! सर्वेषां दन्तरोगाणामिदं शोधनरोपणम् । मपौण्डरीकमञ्जिष्ठामियङ्गमधुकं तथा ॥ सौद्रं सलो, सर्पिश्व हितं वेष्टमलेपनम् । वचासर्पपलोधं च लशुनं च फणिन्जकम् । विडङ्ग निम्बपत्राणि हरिद्राद्वयमेव च ॥ करञ्जवीजेन्द्रयवाः पिप्पली मरिचानि च । गोविपाणी वले पञ्च (2)......" 'स्क "शेनिसमानि तु | हिङ्गुना सह युक्तानि धूपोऽपं दन्तरोगिणाम् ।। समस्तरसमस्तैर्या द्रव्यैरेतैहितो भवेत् । व्रणावस्था विशेषेण वणनेत्राणि कारयेत् ॥ सूक्ष्माणि ताम्रलोहेन तथैपणी च पार्थिव । जरद्वकृतो बस्तिः प्रशस्तो प्रणशोधने । वपाच परिरक्षेतं करिणां ये तथाऽध्वनि । दन्तानां रक्षणार्थाप प्रतिमोकांश्च कारयेत् ॥ बद्ध्वा वायसपा स्फटिताक्षर्जरांस्तथा। शिरोविरेचने पैनस्पकर्मभिरेव च ॥ मक्षालनेश्व सततं दन्तरोग प्रशाम्यति । अतः परं प्रवक्ष्यामि दन्तपातविधि नृप ।। पातयोग्यं विदित्वा तु गजदन्तं प्रपातयेत् । कृष्णलोहेन शुद्धन शलाको कारपेत्ततः॥ अपूर्वा खदिरादीनां शलाका च विधीयते । तां शलाका ततस्तस्प निक्षिपेदनुकूलपेत् ।। सहसा पात्पमाने तु दोपाः स्युबहवो गए । तावद्विनिक्षिपेद्धीमान्पावच्लयत्वमागतः ॥ सर्वश्व सुमिते दन्ते ततो लमां विचक्षणः। दन्तमये च विधानु शलाको सुदृढी ततः॥

·२७२ पालकाप्यमुनिविरचितो [२ क्षुद्ररोगस्पाने- गुवीं समांसला"समालव्यं(?) गमद्रुतम् ।। पदि वा तेन योगेन न पतेद्वै तदा नृप । प्रतिवेष्टमवाकृष्य नलेनमवगाहयेत(?) । द्विवणीपक्रियाभिस्तु ततो व्रणमुपाचरेत् ।। इति श्रीपालकाप्ये गनायुर्वेदमहाप्रवचने वृद्धपाठे द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने दन्तरोगो नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥५०॥ अधैकपञ्चाशचमोऽध्यायः। पालफाप्योङ्गराजेन पृष्टः प्रोवाच हस्तिनाम् । चेतोत्रंशसमुत्थानं लिङ्गभैषज्यसंयुतम् ॥१॥ मत्तमातलगन्धात्तु स्वप्ने वा रौद्रदर्शनात् ।। मन्त्रोत्राहिभयतः सर्वस्मादेव शहन्ते ॥२॥ महाध्वगमनात्स्नेहपानासंशतस्तथा ॥ आहारतिक्तकटुफैस्तदा फुप्यति मारुतः ॥३॥ दोपश्चेदपवायुश्च सहसा त्रासपेद्गजम् ।। पतेच च्छिन्नशाखा च फम्पते च मुहुर्मुहुः ॥ ४॥ पुरीपं बहुभीवस्तु मुश्चत्ते संनिपीदति ॥ लाला प्रस्पन्दते चास्प वस्तगन्धश्च जायते ॥५॥ गुरुगात्रस्तथा स्तब्धः सस्तकर्णशिरोधरः ।। कुरुते संतवचापि मूत्रमस्तसविज्जलम् (2) ॥६॥ समस्तलिङ्गो यो नागों दशाहान निवर्तते ॥ न्यूनलिङ्गास्तु ये नागास्तेपी कापं चिकित्सितम् ॥ ७ ॥ चेतसो भ्रंशनाचापि चेतोशं ततः परम् ॥ सर्वसेकोऽत्र फर्वव्यः पुराणेनैव सर्पिपा ॥ ८ ॥ अननस्वेदधूपाश्च रात्रिलिप्तपदाचरेत् ॥ बामदेव(व्यं) ततः साम स्वहस्तपरिवर्तिनम् ।। ९ ।। कारयेत यथान्पापं ततः संपचते मुखी। मनोरम प्रदातव्यं भोजनं सार्वकामिकम् ॥१०॥ १ क, र्शने ||म, ·१२ शूलस्याध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। नृत्पवादिनगीतानि कारपेच्च गजाग्रतः॥ सनसस्त्वविरोधेन यथेष्टं यबसोदकम् ॥११॥ शाल्योदनं ससर्पिष्कं मधुना सह संयुत्तम् ।। दद्यात्कुफुटबर्दिभ्पां संस्तुतं पानभोजनम् ।। एवं स सुखी भवति निराबाधश्च जायते ॥ १२ ॥ १६३६ ॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्पायुर्वेदमहामवचने द्वितीपे क्षुद्ररोगस्थाने चेतोशो नामैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५१ ॥ अथ द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः। पालकाप्यं मुनिश्रेष्ठमङ्गराजोऽब्रवीदिदम् । संग्रहे पस्त्वया लुप्तो भगवन्सप्रकीर्तितः।। एवमुक्तोऽङ्गराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ।। भाराकान्ताध्वगमनादत्यर्थमुरसाऽपि च ।। प्राकारस्तम्भपरिधपतिनागादिमनात् । अधिकस्तम्भहाप॑श्च महापाश्रपेण च ॥ लुप्पते सर्वगात्रेषु तेन लुप्तः प्रकीर्तितः । लुप्तः सर्वेषु चाङ्गेषु स्तम्भः सोऽप्पस्प जायते ।। सप्तत्त्वक्शूनप्सर्वाङ्गोऽतिरुषि(?)नातिजीवति । शोणितं च तथा खेभ्यः प्रसवेचास्प भैषजम् ।। अभ्यज्य सर्पिपा कल्कैः क्षारिणां संमलेपयेत् । सपिः क्षीरप्रपानं च सपिपैव च भोजनम् ।। कुवलं पल्लवें हृद्योमक्षुयवसमदिनम् । शस्तमेतेन विधिना तेप्वेव च पचेत्ततः ।। वृतेन मुसिद्धेन तस्याम्पङ्गं च वातहत् । अच्छपानं च तेनैव बस्तिकर्म च कारपेत् ।। ततः नेहावसाने तु पोक्तं वृंहणं तथा । सत्र श्लोका- लमो राजन्यथा पक्षी तथा नागः प्रणश्यति ।। १ क. वा। २ स.ग: प्राणान्यधा। १५ ·२७४ [२ सुद्ररोगस्पाने- पालकाप्यमुनिविरचितो- 'धात्पित्तस्त्पजेदसून् । .................................... ॥ . '*वारणानां महामुने। एवं पृष्टोऽङ्गराजन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ।। अनङ्गनाशाप हरविशूलं मुमोच कोपान्मकरध्वजस्य । समापत्तन्तं सहसा निरीक्ष्प भयादितो विष्णुतनुं प्रविष्टः॥ स विष्णुहुंकारविमोदितात्मा पपात भूमौ मयितः स शूलः। स पञ्चभूतानुगतं शरीरं प्रदूषयेद्दोपरसादिधातून् । विषमूत्रशुक्रानिलनिग्रहेण अत्पम्बुपानाशनसेवनाच्च । श्रमाभिघातादुपतापनाच वायुः प्रकुप्याऽऽ फरोति शूलम् ।। हत्पार्चपृष्ठोदरकटयुपस्थे फरोवि पीडां विविधां सुगुर्वीम् । यदा सपित्तः कुपितो वायुः स पतिपद्यते । सदा मूळ भ्रमस्तृष्णा पासपो विवर्णता ।। दाइकम्पो पतनं क्रोधस्तस्पाधिको भवेत् । सकफः कुपितो वायुः फरोत्पुन्मार्गगस्तथा ॥ आमाशपस्थः कुरुतेऽतः शूलं गाढवेदनः । मुहुनिपादनं स्तम्भमक्ष्णोः साश्रु विचेष्टितम् ॥ क्रोधं यवसविद्वैपमिति लिङ्गान्पतः क्रियाः । घृताभ्पङ्गः सपित्ते स्पाचाच पित्तानिलक्रिपाः ।। सफफेऽपि निवातस्य कोणतैलनिषेचनम् । + स्वेदपेत्तानपाने च पुश्पादुष्णोदकं तया || अविरुद्धां च कुर्वति सा वातकफक्रिपाम् । धूपपेत्सर्वगन्धाधेराज्यगोशकताऽपि वा। इङ्गदैतसंयुक्तैर्वातकैर्वा पृतनुवैः । शलद्वपेच सामान्यो वस्पतेऽतः परं विधिः ।। हरिद्रे हिबृहती विडङ्गं पारिभद्रकम् । देवदाश्चगन्धा च सरलेन्द्रपवानपि ॥ * इतः पूर्व कपुलके'' इति शुटिनिम्, गपुसके 'अय किनिष्पकममिति दृश्यते । तयाचाम्मिश्लाघ्याये प्रारम्मश्लोरहीनता, स्मिताध्याये समामिला दिहीनताऽवसीयते ॥ । 'खान' इति स्थान । १२. पम् । २ क. पेविनम् । ३ क.याः साग्य।

·६३ शारदाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। क्षुनः(पणः) मोतः प्रदातव्यः पिण्डशूलद्वये हितः । पिण्डोऽन्यो गुडशुण्ठीभ्यां शुण्ठीकल्कस्तथाऽञ्जनम् ॥ तत्र श्लोकः- एवं हि मदरभिषक्मयुक्तयोगनिःशेष व्पपनप मृत्युकल्पशूलम् । आनाहे "विहितपतिपान mपानादिक्रमविहितश्च मक्तयोगः ।। इति श्रीपालकाप्ये इत्यायुर्वेदमहामवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने शूलद्वपं नाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ १२॥ ARDHA अथ त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यापा, अथाङ्गाधिपतिः श्रीमान्पालकाप्प स्म पृच्छति । संग्रहे ये त्वयोद्दिष्टाश्चत्वारः शारदा विभो ।। तेषां तत्त्वेन निर्देशं भगवन्वतुमर्हसि । ततोऽनचोदितः प्राह पालकाप्यो महातपाः ॥ अव्यामे पानमार्गादिष्वसामथ्र्य किया पत् । चले सत्यष्यसति वा सद्योगाच्छारदाः स्मृताः ।। चत्वारस्वे च तत्राऽऽदो वश्पते स्थूलशारदः। विहाराहारसंपत्त्या पुष्टो वर्ष स्थितः सुखी ॥ अव्यापामोडलस पर्थमक्षमः सर्वकर्मणाम् । महानिद्रः समुच्छासी हृद्यजठरमूत्रता (?) मेदुरः समिरुजघातामा (१) रोगास्पदं भवेत् । 'श्लेष्मा' "द्विकिंचिदुष्णप्रिपोऽपि च ॥ पाषागारकः प्रापस्तम्पेयं वक्ष्यते किया। पातथियां विषायोऽसौ पूर्वनीचैर्गतेन तु ॥ दिने दिने क्रमं लब्ध्या ततो युझ्याद्तान्तरे । जवनः पञ्चभिरथो सप्त चाहानि पापयेत् ।। सुरां सपश्चलवणां पडङ्गां तदनन्तरम् । सिद्धं वृपानिकरण्डैः सर्पिपा पष्टिकोदनम् ॥ मुद्यूपेण संभोज्पस्तमेकानुपिबेचतः । कपापतितकटुकान्दद्याच कवलानपि ॥ १ ख, प्रीतः । २ ख. सत्येष स! "..

·२७६ पालकाप्यमुनिविरचितो [२ क्षुद्ररोगस्थाने- तेजोवती त्रिकटुकं इरिद्रे लशुनं बचा। क्षुण्णाः सक्षौद्रकवला देया स्थैर्याग्निवर्धनाः॥ तेलपानपयोगाद्वा गजः प्रकृतिमानुयात् ।। इति स्थूलशारदः । अतः परं प्रवक्ष्यामि पैत्तिक कृशशारदम् । पस्प संवत्सरोत्सष्टफर्मणः पित्तवर्धनैः॥ बलक्षपकताहाविपमै रूससेवितैः। शालीभूतस्य चाभाव्यदाहार (1) वातवस्तुपु ॥ एभिः प्रकुपितं पित्तं जनपेत्कृशशारदम् । ततः कृशोऽलस छायाकाङ्क्षी प्रद्वेष्टि चाऽऽतपम् । इच्छेद्यः स्निग्धमधुरमनुपानं तृणाशनम् ॥ पूर्ववत्कर्म चास्यापि कार्य व्यापामिकं शनैः । भोजनं चैव शालीनां पातः सदृतशर्करम् ।। तस्पानुपाने(न) मृद्वीकाशर्करामधुकैः स्मृतम् । सर्पिः क्षीरं प्रयुञ्जीत पानं चाप्येय शक्तिः ॥ पित्तमा बृंहणीपास्तु क्रियाः सर्वाश्च कारयेत् । इति कृशशारदः॥ वक्ष्यतै वातिकस्त्वेकः प्राकृवो नाम शारदः । अव्यायामस्प पण्मासान्विधानेहविर्वा मृणमेवानतः शुद्ध विरोधाचापि सात्म्पनः । कुर्याद्वितिपन्नः सन्वायुः माकृतशारदम् ॥ ततस्तु कृच्छविण्मूत्रो मन्दयासोऽलसो गजः । अवसीदन्ति वीर्येण क्रिया तस्पापि पूर्ववत् ।। भोजनं स्निग्धमधुरमम्ळं सलवणं दिवम् । सरां सपश्चस्वां पडङ्गं चापि पापपेत् ॥ तेलमाससमायुक्त शुनैबूंदयेच तम् । पवं सस्थिरो न स्पादस्तिफर्म च संस्मृतम् ।। (इचि) प्राकृवशारदः। चतुर्थोऽतः परं राज यो लोहितशारदः। आहारावारखिनः पण्मासोत्यष्टकर्मणः ।। १ क. प्यय १२ क. ते प्राकृतम्त्वेो वानिको ना१३ रा. पाया।

·५४ मधुमक्षिकादष्टाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। ২৩৩ कटुकाम्ललवणभोजनाद्रक्तशारदः। मन्दग्रासोऽलसोत्सष्टभ्रमत्रासातुरो भवेत् ॥ शतधौतवृताभ्यक्ते पैचिकस्य विधिः स्मृतः। खजुरबदरद्राक्षाशर्करालाजसत्तुकैः ।। स्वजावतोपे मथितैः सृष्टानं पानमुत्तमम् । (इति) लोहितशारदः॥ शारदान्तवयसे विशारदः कुञ्जरान(?)चतुरश्चतुरोऽपि । कर्मसु क्रमविवर्धितयोगात्स भियग्वर एवं इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहामवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने शारदो नाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५३॥ अथ चतुष्पश्चाशत्तमोऽध्यायः । भगवानोमपादेन राज्ञा संचोदितः पुनः। नागा नाश्नन्ति मासि(?) ज्वरश्चास्पोपजापते ।। एवं दष्टस्य विज्ञानं चिकित्सितमतः परम् । हदे निर्वाप्प मातङ्गं सर्पिषा परिपेचपेत् ।। क्षीरवृक्षत्वचश्चैव पयसा सह पेपयेत् । * सशर्करां समृद्वीको क्षीरपान प्रशस्यते ।। हरिद्रे वेणुपत्राणि कुष्ठं नलदसारिने । कल्कपिष्टानि सर्वाणि सपिपा सह संसृजेत् ।। सतः स्तम्भगतं नागं समन्तादनुलेपयेत् । तेन सौख्यमवाप्नोति वेदना वोपशाम्यति ॥ आहारं मधुरमायं सर्वमस्मै प्रदापयेत् । तेनासो मुखमानोति वेदना चोपशाम्पति । तथा मत्स्यण्डिकायुक्तं यवसं च मंदीयते ॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यापुर्वेदमहामवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने मधुमक्षिकादष्टो नाम चतुष्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५४॥ * इतः प्राक्तनः प्रश्नान्यो नोपलभ्यतेऽतत्रुटित इति प्रतिभाति । + सशर्करं समृद्रीकम्' इति पाठे न दोषः ।। १ ख. स्वज्जाव 1 २ क. °रपूज्यः । ३ क. भवांश्च रोम°१४ क. प्रदापयेत् ।

·२७८ [२ क्षुद्ररोगस्थाने- पालकाप्यमुनिविरचितो- अथ पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः। - - अय स्खलु रोमपादोऽङ्गाधिपतिरपृच्छत् -'भगवन्पालकाप्प, कमिदानी- मपि नागानां छवीदोपा नानाविधसंस्थाना भवन्ति । तत्र साध्याः के, किं च तेषां चिकित्सितं निदानं वा भवति,एतत्सर्व विस्तरेणे ममाख्यातुमई सि' इति।। एवं पृष्टः पालकाप्य उवाच-इह खलु भो हस्विनामेकादश चछवीदोपा भवन्ति । तद्यथा-विसर्पिकी, मण्डली, दद्रुकी, महादगुकी, जीतसूका, पिटका, फुल्लिका,उद्रण्डिका, विचर्चिका, नृणपुष्पी, किलासी च; इत्येवमेकादश च्छवी- दोपा एकादशनामानो नानाविधलिङ्गसंस्थाना भवन्ति । अतः परमुत्पत्तिमनुः व्याख्यास्यामः । तद्यथा--अनिलपिचकफशोणिवान्येकैकशो युगपद्वा कोपा- दुदीर्णानि च्छवीमनुसृत्य रोगाननेकलिङ्गानुत्पादयन्ति ।। तत्राऽऽदो विसर्पिकी नाम वातशोणितात्मको व्याधिपस्माद्विसर्पति तस्मा- द्विसर्पिकी । अस्योपक्रमः पुण्डरीकपाकले व्याख्यातोऽस्माभिः ।। अथ द्वितीपश्छवीदोषा(पो) मण्डली पृथक्टयमण्डलानि श्वेतानि रक्ता. भासानि कपिलानि भस्मामासानि लक्ष्यन्ते । एतानि फफशोणितसंसर्गतरा- विमाश्रित्य जातानि साध्यानि भवन्ति । वस्योपक्रमः--क्षारलेपनाम्पलने- द्विवणीपोपचारथेति ॥ *पिटकाभिस्वायां छबी प्रस्तब्धाः (सर्वतः पिटिकामछवीमाश्रित्य भवन्ति ।) एप श्लेष्मपित्तसंसर्गाद्विकारः । तस्योपक्रमः-द्विवणीपोक्त एवानुष्ठेपो भवति ।। अतः परं फलिका नाय । तेन सर्वतश्छविः पुष्पिता"पाण्डुरा पु(प)रुपा भवन्ति । स वावपत्तिकरमवीदोपः श्रेष्मशोणितक्षपाद्वति । तस्पोपक्रमः- स्निग्धैबुंदणीपैर्भक्ष्यभोज्यनेहपानादिभिरनुष्ठेप इति ॥ अयोदण्डिफारूप: स्याच्छवीदोपो पत्र सर्वतश्छवी दमियांप्ता भवति । स फफकोपाद्विकारः संभवति । तस्पोपक्रमः-लेनैवाभ्यङ्गस्वेदसूक्ष्मद्रव्पका- पैस्तूपदिश्यते, इति ॥ विचत्रिकाम्वीदोपेऽप्पथ शूनाल्पवेदना विवर्णा मस्तम्या घ छविभवति । फपित्तरुधिराद्विकारोऽपं भवति । तस्पोपक्रम:--पयाव्याधि समानरम्पङ्गेरी- इतः माकनाः 'दद्रुकी, महादद्की, नातसूका' इत्यते प्रयश्पीदोपागु. टिताः पुस्तपदयेऽपि नोपलम्यन्ते । + धनुराकारमध्यस्यः पाठो भ्रटः कपुस्तकात् ।। १क.ग्ण समा २ क. नातलकी । १ फ. मायग्य मा स. °मावत्य । - ·................ ५६ मृत्तिकाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। २७९ पधैः शीतः सोम्पैश्च लेपनैरनुष्ठेपो भवति । तथाविधं च पानं भोजनं परिक- 'रूपयेत् ॥ तृणपुष्पी नाम यया-तृणमस्ति श्वेतशिरा नाम । तस्याने श्वेतमुपलभ्यते पुष्पम् । तत्पुष्पाकृतिसमस्थानमण्डलैः सर्वतश्छविः पुष्पिता भवति । स 'तृण- पुष्पी' इत्पभिधीयते । स चातकफरुधिर' विस्पो- पक्रमः-वितोपर्धेस्तैलमनुपंक्कमम्पलपानान्यम(न्युपाहरेत् ।। किलासी नाम पित्तकफसमानि कैलासानि श्वेत्तानि कपिलानि कृष्णावमा- सानि वा लक्ष्यन्ते । तानि संनिपातेन पृथक्पृथमण्डलानि संभवन्त्यसा- ध्यानि । पुनः कस्पचिदर्भदोपैगस्थस्यैवोपजायन्ते । एष च विवर्जनीयः। तत्र श्लोको- कुशलो मतिमान्वैद्यो दृष्टकर्मा विशारदः॥ ऊहापोह विधिज्ञस्तु शस्त्रकर्मविचक्षणः ।। यथोक्तान्येवमेतानि फुटानि विविधान्यपि। यः साधयति पूजां स पार्थिवात्माप्तुमर्हति ।। इति श्रीपालकाप्ये हस्स्पायुर्वेदमहामवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने छवीदोषो नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥५५॥ अथ पट्पञ्चाशत्तमोऽध्यापः। ज्वलनादित्यसंकाशं मुनिमुग्रतपोधनम् । पालकाप्यं तु नृपतिः पप्रच्छासौ महापशाः॥१॥ मृत्परः पञ्चदश च गजानां चरतां बने । न ते भगववा मोक्ता माम्पाणां बहुरोगता ॥२॥ अत्र में संशयस्तीवो भगवन्समुपस्थितः ।। तदशेषेण भगवन्न्पारूपातुं मे त्वमर्हसि ॥ ३ ॥ किमर्थ मलपित्वा तु मृत्तिकास्तु बहूरपि । वारणा वह्निसंपन्ना राजन्वनविचारिणः ॥४॥ भवन्ति बलसंपन्नास्तेजोवलसमन्विताः ।। दृढसर्वेन्द्रिया हृष्टाः कामवन्तो मनस्विनः ॥ ५॥ १ ख. पक्रम।

·२८० पालकाप्यमुनिविरचितो [२ क्षुद्ररोगस्थाने न च रोगा निपच्छन्ति विधा लवणवर्जिताः।। त एव ग्राममानीता भक्षयन्ति यदा मृदम् ॥ ६ ॥ तदा रोगानिपच्छन्ति किमर्थमिह दारुणान् ।। ग्रासद्वेषं तथा गुल्म वेपथु सगलग्रहम् ॥ ७॥ आनाहमय हृद्रोगं चरणस्तम्भमेव च ।। तथाऽतीसारमध्पन्मे(?) लभन्ते पूतिगन्धिताम् ॥ ८॥ मूळदीश्चापरानरोगालँभन्ते विविधात्मकान् ॥ भक्तं च पवसं चैव तेन चैषां विकारवत् ॥ ९ ॥ एतदिच्छामि निखिलं वेदितुं भिपना वर ॥ सनिदानं समुत्थानं तथैव सचिकित्सितम् ॥ १०॥ ततोऽब्रवीत्तत्त्वदृष्टिः पालकाप्यो महायशाः ॥ प्रश्न विज्ञानसंपन्नो रोमपादाय पृच्छते ॥ ११ ॥ फपापकटुतिकाम्ला मधुरो लवणस्तथा । यथा देशविभागेन पद्रसानुगता मही ॥ १२॥ कृष्णा वाऽप्पयवा श्वेता पाण्डुराऽप्पथवोपरा ।। क्षितेत्राभिनिर्दिष्टाः शावतो वर्णनातयः ॥ १३ ॥ कृष्णा कषायमधुरा सावै निग्धा च मेदिनी ॥ पाण्डः कपायकटुका रक्षानिलविवधिनी |॥ १४॥ श्लेष्मला च सविता च किंविच्चैव विदधते ।। तथोपरा सलवणान गजानां च सा हिता ॥ १५॥ इत्येता वर्णतथैव रसवश्चैव भूमिप । कीर्तिता वक्ष्यते तत्र त्वन्पयोगेन लक्षणम् ॥ १६॥ गुरू भिन्नपुरीपा च दुर्जरोन्नविपादिनी ॥ मृत्तिका वारणगता पच्यतेऽनिलवधिनी ॥ १७ ॥ ध्यानं स्तम्भस्त्वतीसारो दौर्बल्यं परिकर्तिका?)! मन्दयासस्तथाऽऽलस्यं मृत्तिकाजीर्णलक्षणम् ॥ १८ ॥ अत ऊर्ध्व तु वक्ष्यामि हेतु तु मनुनाधिप । वन्या पेन क्षिति भुक्त्वा न भवन्ति विकारिणः ॥ १९ ॥ * 'रोगान्' इति स्यात् ॥ १ क. °काम्लम । २ स. रन्ना विनि। ३ क. राच विशादि। १य.. तेऽनल १५ क. परिकतिसः।

·२८१ : ५६ मृत्तिकाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। कक्षैः कपायैः कटुकैस्तृणगुमसमुद्भवैः ॥ रसैर्नानाविधैागाः पुण्यन्ति सततं वने ॥२०॥ तेषां तेनोपयोगेन ग्रहणी दारुणा भवेत् ।। लेरपन्ति महीं भुक्त्वा वारणा भृशदारुणम् ॥ २१ ॥ इत्पेष हेतुः प्रथमो वारणानां प्रकीर्तितः ॥ इत्यन्येऽपि तु दृश्यन्ते हेतवो मनुजाधिप ।। २२ ॥ वन्पा येन क्षिात मुक्त्वा न भवन्ति विकारिणः ॥ बलं नास्ति* सर्वगात्रः प्रहृष्टेन्द्रियमानसः ॥ २३ ॥ पदा संयुज्यते नागो मुदितो जातकामया ॥ संभयोगगतं तत्र गर्भ ग्रहाति धेनुका ॥ २४ ॥ तस्यां संजातगर्भायां दौइदं नाम जापते ॥ स द्वितीये तृतीये वा मासे संजायते भृशम् ॥ २५ ॥ तेन चाऽऽर्ता गजवशा मृत्तिकामुपसेवते ।। तस्या हृदयसंबद्धा नाभ्यां नाडी प्रतिष्ठिता ॥ २६ ॥ सिरा रसवहा राजन्स गर्भः पुष्यते यया ।। प्रसूते धेनुका काले हस्तिनीं यदि वा गजम् ।। २७ ।। मातुःहुंदजातं तु मृदंशमनुवर्तते ।। स पपोमृत्तिकाहारो मृदुपल्लवभोजनम् ॥ २८ ॥ बने चरति संहृष्टः समाः पञ्च मतङ्गजः ॥ स गजः पञ्चमे वर्षे क्षीरादेव निवर्तते ॥ २९ ॥ सुव्यक्तदन्तः स भवे (?) भवत्यतिविचेष्टितः। ततः क्षीरादपावृत्तो वृक्षभङ्गं निषेवते ॥३०॥ विविध पल्लवं चैव चित्राणि यवसानि च ॥ ते पुनः पांचवातेन तथा वमादिमर्दनः ॥ ३१ ॥ क्षुधिता वारणा राजन्मक्षयन्ति मृदं सदा ।। पक्कसस्य तथा काले गर्भात्मभृति मृत्तिका ॥ ३२ ॥ वियोगाच्चान्नपानस्य विकाराप प्रकल्पते ।। इत्येते हेतवः प्रोक्ता वहयो वनचारिणाम् ॥ ३३ ॥ * अत्र कदाचित्किंचित्रुटितमिव प्रतिभाति । १ ख. जरजन्ती। ३६ ·૨૮૨ -- ............. पालकाप्यमुनिविरचितो [२ सुदरोगस्थाने- क्षितिमाहारयन्तोऽपि ये भवन्ति निरामयाः॥ ग्राम्पाणामिह वक्ष्यामि हेतून्यैस्तु महीपते ॥ ३४ ॥ लभते यान्गजो राजन्विकारान्मृत्तिकाशनात् ।। दावाग्निदग्धां पृथिवीं वारणा जलदागमे ॥ ३५॥ अभिवृष्टां जलधरैः सुगन्धा भक्षपन्ति । पथ्यापथ्यैश्च बहुभिराहारैः संचितैप ॥ ३६ ।। मधुराभ्यवहारैश्च तथाऽम्पैरपि भोजनैः॥ (कृमपो जठरोत्पास्तु-हल्लाप्त जनपन्ति ते ॥ ३०॥ "राजन्मृदु शस्य बहुद्जाः (?) ॥) आम्पाः सेहामपैर्धान्पैस्तथैव रसभोजनैः ॥ ३८॥ पुण्यन्ति लवणैस्त्वेव ततस्तेषां महीपते । ग्रहणी मार्दवं पाति मृदुभिः स्निग्धपेशलैः ।। ३९ ।। ततस्तपां विकाराप कल्पते भासिता मही। मधुरैश्च तथाऽऽहारैः स्नेहपानश्च नित्यशः ॥ ४० ॥ स्विन्नास्तु हेतुना तेन कुर्वन्त्यनिभक्षणम् ।। चलं च वर्धपत्येवमुपयुक्ता वसंघरा ॥ ४१ ॥ आमाशयगता राजन्मृत्तिका बाधते गजम् ।। उन्मादयन्ति रामास्वविधातुः (१) माणनाशनात् ॥ ४२ ॥ एतस्मात्कारणाद्राजबक्षितव्या मतङ्गजाः ।। सततं मृत्तिकादानादारः पुरुपैर्नृप ।। ४३ ॥ ग्राम्पाणां मृदुकोष्टानां दुर्नरा भवति तितिः॥ आहाररणाने बो (2) नाग साइति मृत्तिकाम् ॥ ४४ ॥ मृत्तिकापरिणामे वा यदाऽऽहारं निपेवते ।। दोपं न लमते तेन मृत्तिकामक्षणेन वै ॥ ४५ ॥ इत्पेतत्कारणं प्रोक्तं ग्रामारण्यनिवासिनाम् ।। (गजानां मृत्तिकादाने हेसुदृष्टः पृथग्विधः ॥ ४६॥ अथ चिह्नानि वक्ष्पन्ते) गजानां मनुजाधिप । मृत्तिकाभक्षणोत्यानि विधिवच्छावनिश्चयात् ।। ४७ ॥ * 'नागः' इति स्यात् ।। धनुराकारमध्यस्यः पाठो नास्ति कपुस्तके ॥ १क. स. विविधा। t ·. १६ मृत्तिकाध्यायः] हस्त्यायुर्वेद २८३ स्तब्धामातोऽतिवेगेन सघोषश्च सशीकरः॥ कृष्णोपयोगान्मावलो मन्दग्रासोऽतिसार्यते ॥ १८ ॥ शूलातों विमनाथापि परिष्कमुखो भृशम् ॥ श्वेतोपयोगान्मातङ्गो मन्दग्रासोऽतिसार्पते ॥ ४९ ॥ दछमान इवावस्थो म्लानगात्रोऽतिसार्यते ॥ जनपन्यूपराः श्वेतं पुरीपमिह दन्तिनः ॥ ५० ॥ विवर्णविवरावकर्णपको करीपवत् (७॥ नातिस्तम्बो न वा बद्धो न चैव विमना भृशम् ॥ ५९॥ भवेदूपरया नागो मन्दमासो मृदाऽदितः ॥ पाण्डूपयोगान्मातङ्गः कृमिदुष्टं निरूदति ॥५२॥ द्रवत्पत्पर्थदुर्गन्धं पुरीपं जलपत्रवत् ।। विनमत्यथ कोपेन मस्तब्धकरणो गजः ।। ५३ ॥ शूलार्तश्च भवेन्नागः परिष्कमुखो भृशम् ।। मन्दयासस्तु विमनाः परिसूत्री च वारणः ॥ ५४॥ भवेत्पाण्डूपपोगेन विवर्णपरुपच्छविः ।। नागोत्यं विह्वलो"नाभिपुनेन्द्रिप""सः ॥ ५५ ॥ न चात्याध्मानकुक्षिपः स गजः साध्पलक्षणः ॥ कर्णलाङ्गलविष्टब्धस्तथाऽsमातो मुहुर्मुहुः ।। ५६ ॥ सक्ष्यते यत्र(ध) मातङ्गो न स जीवति दुर्मनाः ।। साध्यरूपं गजं दृष्ट्वा लक्षणैः संप्रकीर्तितः ॥ ५७ ॥ ततस्तै मतिमान्दैध आरभेत चिकित्सितुम् ॥ आनद्रकुक्षि विज्ञाप चोदयेत्स्यूलविक्रमैः ॥१८॥ बास्तमालितं स्तम्भ साईतेलेन मेषपेत् । अधेनं कथिते देशे पक्वपक्षं निषादयेत् ।। ५९ ॥ वर्तितस्प च निष्कोशो पाणिभ्यां मर्दपेदृशम् ।। *उधितोपरिषनस्प व्यापामः परिवर्वते ॥ ६० ]]. वेन फोष्ठगतो वापुः लिममेव प्रशाम्पति ।। चतुरस्र खनेरकूपं पावट्रोणीममाणतः ॥ ११ ॥ * उत्यितोपनिपन्न(पास्य इति भवेत् । १२. तो वि०११ क. कालेन। ३ क. सम्भैः। ४ स. पाणियां 11. उछितो ?

·२८४ पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने- ततस्तं वारिणा कूपं सुखोणेनावपूरयेत् ॥ तस्मिन्कूपे ततः सम्पङ्नागं तमवगाहपेत् ॥ ६२॥ निवात्तायां च शालायां धूपयेदोषधैस्ततः ॥ हिङ्गुसर्जरसोशीरैः सर्वगन्धैश्च तेन च ।। ६३ ।। धूपेनानेन नागस्य वायुः शाम्यति कोष्ठजः ॥ अथास्मै कवलान्दद्यान्मृत्तिकापा निरूदणे ।। ६४ ॥ पिप्पलीपिप्पलीमूले चित्रकं हस्तिपिप्पलीम् ॥ वचामतिविपा यासं तथा कटुकरोहिणीम् ॥ १५ ॥ हरिद्रे द्वे विडङ्गानि मरिचानि महौषधः(म्) । एलां मधुरसां चैव तथा तेजस्विनीमपि ॥ ६६ ॥ देवदारु तथा हिशें त्रिवृतां गौरसर्पपम् ।। त्रिफलां चाजमोदा च तथैवेन्द्रयवानपि ॥६॥ लवणैः पञ्चभिर्युक्तं क्षोदयित्वा खुदृखले ।। गोमपेन व मृद्वीतां पिण्डं नागाप दापयेत् ॥ ६८ ॥ एतेन मृतिकां सन्नां सपुरीपां निरूहति ।। (पद्यतेन प्रपोगेण विशेषो नोपलभ्पते ॥ ६९ ॥ अधान्यदस्मै दातव्यं मृत्तिकाया निकहणम् ॥ दन्ती फटुकतुम्बी च पान क्षजीरकम् ॥ ७० ॥ शिरीषपत्रं लशुनं सर्वपक्षीपीहफम् ॥ गोमयेनाथ मुदितं पिण्डमस्मै प्रदापयेत् ।। ७१ ॥ एतन मृत्तिका सन्नां सपुरीपा निरूहति ।) वार्ताकानि विडङ्गानि फलमारग्वधस्य च ॥७२॥ सुधाः पत्रं च मूलं च दरीतक्याः फलानि च।। श्यामां च शृङ्गवैरं च गण्डीर वाऽऽटरूपकम् ।। ७३ ॥ उदूसले सादापरवा पञ्चभिलवणेः सह। पिण्डं मदापद्वैधो गोमयेनैव मर्दितम् ॥ ७४ ।। पद्यतेन प्रयोगेण विशेषो नोपलम्पते ।। अधास्मै कालगन्दद्यान्मृत्तिकापा निरूहणे ।। ७५ ।। धनुराकारमध्यस्थो नास्ति पाठः कपुस्तके । १ क. मुण्डरी।

·१६ मृत्तिकाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। २८५ विडङ्गानि त्रिकटुकां पञ्चैव लवणानि च ।। मदितं मोमयेनाथ पिण्डमस्मै पदापयेत् ।। ७६ ॥ एतेन मृत्तिका सनां सपुरीपां निरूहति ॥ योतेन प्रयोगेण विशेषो नोपलभ्यते ॥ ७७॥ अथान्यदस्मै दातव्यं मृत्तिकापा निरूहणे !! पाठामतिविपां दिॉ वर्चा तेजस्विनीमपि ।। ७८ ॥ रोहिणी कटुकां मुस्ता फणिज्जकफलानि च ॥ इन्द्रदारु पपस्पां च द्वे हरिद्रे तथैव च ॥ ७९ ॥ पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रकं हस्तिपिप्पलीम् ।। शहिनी तृवृत्तां चैव विडनान्मरिचानि च ॥ ८ ॥ पञ्चभिलवणेः सार्धं क्षोदयित्वा झुदूखले ॥ गोमयेनाथ संमृद्य पिण्डमस्मै प्रदापयेत् ॥ ८१ ॥ एतेन मृत्तिको सनां सपुरीपां निरूद्दति !! आनाहे च यथामोक्तं वस्तिमस्मै प्रदापयेत् ॥ ८२ ॥ आनद्धं बचिह्नं च कृमिकोष्ठ तथैव च ।। उपक्रमे निरूदेस्तानवसनमृदुस्तपे(।। ८३॥ बलिसिद्धौ यधामोक्तं निरहं दापपेदिपक ।। उपक्रमे तथा नागं शास्त्रमाश्रित्य बुद्धिमान् ।। ८४ ॥ शुद्धकोष्ठं विदित्वाऽथ बलिण्डं च वारणम् ॥ ग्रहणीदीपनार्थाय वातमशमनाय च ॥ ८५॥ पञ्चभिलवणैः साधं पिप्पलों मरिचानि च ॥ मेरेयं वा प्रसन्ना वा प्रतिपानं मदापयेत् ।। ८६ ।। भजामेवानगजं मुद्योपा भोजपेत.॥ ततः कुलस्थयूपेण भागोनं तु पदापयेत् ।। ८७ ॥ समस्तभक्तं च ततो भोजयेद्रसभोजनम् ॥ इत्येवं मृत्तिकाध्यायः पृच्छतेऽङ्गाय कीर्तितम्() । पालफाप्पन ऋपिणा वारणानां हितैपिणा ।। ८८॥ इति श्रीपालकाप्पे गजापुर्वेदे महाप्रवचने वृद्धपाठे द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने मृत्तिका नाम पट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥५६॥ - ·२८४ पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने- ततस्तं वारिणा कूपं सुखोपयोनावपूरयेत् ॥ तस्मिन्कूपे ततः सम्पङ्नागं तमवगाहयेत् ॥ ६२ ॥ निवातायां च शालायां धूपयेदौषधैस्ततः॥ हिङ्गुसर्जरसोशीरैः सर्वगन्धैश्य नेन च ॥ ६३ ॥ धूपेनानेन नागस्य वायुः शाम्यति कोष्ठजः ।। अथास्मै कबलान्दद्यान्मृत्तिकापा निरूदणे ॥ ६४ ॥ पिप्पलीपिप्पलीमूले चित्रफ हस्तिपिप्पलीम् ॥ वचामतिवियां यासं तथा कटुकरोहिणीम् ।। ६५ ।। हरिद्रे द्वे विडङ्गानि मरिचानि महौषधः(म्)॥ एलां मधुरसा चैव तथा तेजस्विनीमपि ।। ६६ ॥ देवदारुं तथा हिॉ त्रिवृतां गौरसर्पपम् ॥ त्रिफलां चाजमोदा च तथैवेन्द्रयवानपि ।। ६७ ॥ लवणः पञ्चभिर्युक्तं क्षोदपित्वा धुदूखले ।। गोमयेन च मृद्रीतां पिण्डं नागाय दापयेत् ॥ ६८॥ एतेन मृत्तिका सन्नां सपुरीपां निरूहति ।। पद्यतेन प्रयोगेण विशेषो नोपलभ्यते ॥ ६९ ॥ अथान्यदस्मै दातव्यं मृत्तिकापा निरहणम् ॥ दन्ती कटुकतुम्बी च पान "क्षजीरकम् ॥ ७॥ शिरीपपत्रं लशुनं सर्पपमक्षीपीहफम् ॥ गोमयेनाथ मुदितं पिण्डमस्मै प्रदापयेत् ।। ७१ ।। एतेन मृत्तिकां सन्नां सपुरीपां निकहति । ) वानीकानि विडङ्गानि फलमारवयस्य च ॥७२॥ सुह्याः पत्रं च मूलं च हरीतक्याः फलानि च ।। श्यामां च शृङ्गवेरं च गंण्डीरं चाऽऽटरूपकम् ।। ७३ ।। उदूखले क्षोयित्वा पञ्चभिलवणैः सह ।। पिण्डं भदापयेद्वैद्यो गोमपेनैव मर्दितम् ।। ७४ ।। पद्यतेन प्रयोगेण विशेषो नोपलभ्यते ।। अथास्मै कवलान्दद्यान्मृत्तिकापा निम्हणे ॥ ५ ॥ धनुराकारमध्यस्थो नास्ति पाठः कपुस्तके । १ क. मण्डरी।

·१६ मृत्तिकाध्यायः इस्त्यायुर्वेदः।
२८५
विडङ्गानि त्रिकटुकां पञ्चैव लवणानि च ॥
मदितं गोमयेनाथ पिण्डमस्मै पदापपेत् ॥ ७६ ।।
एतेन मृतिका सन्नां सपुरीपां निरुदति ॥
योतेन प्रयोगेण विशेषो नोपलभ्यते ॥७७॥
अथान्पदस्मै दातव्यं मृत्तिकापा निरूद्दणे ।।
पागमत्तिविषां दिडं वचा तेजस्विनीमपि ।। ७८ ॥
रोहिणी फटुकां मुस्तां फणिज्जकफलानि च ॥
इन्द्रदारु पयस्यां च द्वे हरिद्रे तथैव च ॥ ७९ ॥
पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रकं हस्तिपिप्पलीम् ||
शविनों तृवृत्तां चैव विडनान्मरिचानि च ।। ८० ॥
पञ्चभिलवणः सार्धं क्षोयित्वा धुदूखले ।।
गोमयेनाथ संमृद्य पिण्डमस्मै प्रदापपेत् ।। ८१ ।।
एतन मृत्तिका सनां सपुरीपां निरूइति ।।
आनाहे च पयामोक्तं वस्तिमस्मै प्रदापपेत् ।। ८२ ॥
आनदं वचिद्रं च कृमिकोठं तथैव च ।।
उपक्रमे निरूदेस्तानवसनमृदुस्तये ॥ ८३ ॥
बलिसिद्धौ पचामोक्तं निरहं दापयेदिपक ॥
उपक्रमे तथा नागं शावमाश्रित्य बुद्धिमान् ॥ ८४॥
शुद्धकोष्ठं विदित्वाऽथ बलिण्डं च वारणम् ।।
ग्रहणीदीपनार्थाय वातपशमनाय च ॥ ८५॥
पञ्चभिलवणैः सार्थ पिप्पली मरिचानि च ॥
मेरेयं वा प्रसन्ना वा प्रतिपानं प्रदापपेत् ॥८६॥
मामेबालाजं मद्यपा भोजपत.॥
तवः कुलत्यपूपेण भागानं तु प्रदापयेत् ।। ८७ ॥
समस्तभक्तं च ततो भोजपेद्रसभोजनम् ॥
इस्पेवं मृत्तिकाध्यायः पृच्छतेलाप कीर्तितम्॥
पालंकाप्येन ऋपिणा वारणानां हितैषिणा || ८८||
इति श्रीपालकाप्ये गजापुर्वेदे महामवचने वृद्धपाठे द्विवीपे क्षुद्ररोगस्थाने
मृत्तिका नाम पट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ६ ॥

·२८६ [२क्षुद्ररोगस्थाने- पालकाप्यमुनिविरचितो- अथ सप्तपश्चाशत्तमोऽध्यापः। अङ्गो हि राजा चम्पायर्या पालकाप्यं स्म पृच्छति ॥ ग्रहणीदोषनामानि तत्समाचक्ष्व पृच्छतः॥१॥ एवं पृष्टोऽराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ॥ व्यापत्सु प्रथमे स्थाने सूचिता ग्रहणींगदाः ॥ २॥ तुभ्यमहं नरश्रेष्ठ तेषां वक्ष्यामि विस्वरम् ।। दोपैः पृथक्समस्तैर्वा ते भवत्पनिलादिभिः ॥३॥ अत्पाहारादनाहारासंधैव विषमाशनात् ॥ कुपिते मारुते कोष्ठे व्यापादयति पावकम् ॥ ४ ॥ तत्र भिन्नं पन्नं वाऽपि शकचस्प प्रवर्तते ।। सबिम्बं च सशूलं च साध्मानं फेनिलं बहु ॥ ५॥ इत्पतेर्लक्षविद्याद्वातनं ग्रहणीगदम् ।। हस्तिनस्तु विशेषेणं करोति महती व्यथाम् ॥ ६॥ *पञ्चमूलद्वयं काथं बालविवं बचा पुनः }] समुस्ताऽतिविषा हिङ्गु लवणं च पदापपेत् ॥ ७॥ + शकृदाचं सलवणं सदिङ्ग्वतिविषा वचा ॥ तन्मूत्रेण पुतं पिण्डं दद्यादस्मै यथावलम् ॥ ८॥ काथान्वा वातगुल्मोक्तान्दापयेदनुपूर्वशः ॥ निरामं च शकज्ज्ञात्वा स्नेहपेद्वाऽपि युक्तितः ॥९॥ दीपनीपगुणकाथैस्तत्कल्कैश्च प्रसाधितैः॥ नेहरुपचरेत्सम्यग्भोजनादिषु योजितैः ॥ १० ॥ पिबेदेरण्डतैलं वा दशमूलगणे स(शतः ।। विरिक्तगत्वविता (2) च क्रमेणैवानुवासयेत् ॥ ११ ॥ मुस्निग्धं मनुजा घासैस्ततो नागं निरूहयेत् ॥ वातिफेन विधानेन स निरूशः क्रमाचवः॥ १२ ॥ . * धनुराकारमध्यस्थो नास्ति पाठः कपुस्तके । 'शकृदाज्यं, शकदाढ्यं वा स्यात् । १ ख. °ण मभिन्नं करोति महपीडा उद्वदेतरावपि ॥६॥ १२ ख. °वं च वा पु° 1३ क. ख. 'जा पासस्त ।

·.................. +.......... १७ ग्रहणीदोपचिकित्साध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । २८७ भूपोऽनुवासपेदेन मेहेरनिलनाशनैः ।। दीपनीपेन पावरस्पास्निग्धं लिङ्गत्वदर्शनम् ।। १३॥ मतिपानादिषु अन्यो विधिः शाने तदा न तत् ॥ इत्येषा वातिकी मोक्ता विकिरसा ग्रहणीगदे ॥ १४॥ (इति) वातिकः॥ अत अर्ध्व प्रवक्ष्यामि पैतिकस्यापि लक्षणम् ॥ पित्तं शकुपितं कोष्ठ कटुकोष्णादिभोजनैः ॥१५॥ दूपयित्वाऽनलं कुर्कुच्छहर्णैः स्वकैर्युतम् ।। सदाहवेदनं भिन्नमल्प ॥१६॥ 'कथितं शृणु पेत्तिकसाधनम् ॥ मुस्तामलककाश्मर्पष्टिपर्णीमधूलिकाः ॥ १७ ॥ सूर्या च बालविल्वानि मधुकं माषपर्यपि ॥ सोधं प्रयोण्डरीकं च पक्त्वा पादावशेषितम् ॥१८॥ शर्करामधुसंयुक्त पानं पित्तात्मके स्मृतम् ॥ विमुक्तमस्ति(?) 'सपिरेवं प्रयोजयेत् ॥ १९॥ पाने वो भोजने वाऽपि विधि तस्प प्रवर्तयेत् ॥ किराततिक भूनिम्ब पोलं बृहतीद्वपम् ॥ २०॥ अमृतां वत्सकं मुस्तं पाठां तेजोवतीमपि ॥ तथा पपंटकोशीरवासाकटुकरोहिणी ॥ २१ ॥ पक्त्वाऽप्पतिविषां चैव तस्मिनक्काचे घृतं पचेत् ॥ तद्रव्यं कल्प(ल्क)संयुक्तं पैत्तिके ग्रहणीगदे ।। २२ ॥ तोपप्रत्पनीकं च (*सर्वशान्तिक) पैतिकम् ।। (इति पैत्तिकः) कफे प्रकुपिते कोष्ठे ससमानरसादिभिः ॥ २३ ॥ अजीर्णायशनाद्वाऽपि लिल्लाहोपी विनिर्दिशेत् ॥ समूलकफपित्तं च शकदाम विमुश्चति ।। २४ ।। * 'लिङ्गं निग्धत्वदर्शनम्' इति स्यात् ।। एतदमे पुस्तकद्वयेऽपि सन्निविलगं घ' इत्येतावानेव पाठः॥ धनुराकारमध्यः पाठो नास्ति खपुस्तके । * 'दोपान्' इति स्यात् । १ क. च । २ क, "वासो क° । ३ ख. का दोषा। .........

·........................09 ............30000 २८८. पालकाप्यमुनिविरचितो [ २ क्षुद्ररोगस्थाने प्रवाशमाननिखिले ॥ 'नालेपयेद्धहिः ॥ २५॥ जम्बूदुम्बरवेत्राणां कुष्ठस्य च धवस्य च ॥ कषायैः क्षालपेद्भाण्डं लेपयेन्मधुना सह ॥ २६ ॥ एलालबनकर्पूरपद्मकागुरुंचन्दनः। सूक्ष्मचूर्णीकृतैरेव पिप्पलीमरिचानि च ।। २७ ।। मासादूवं ततः पानं पाययेदुत्तमासवम् ॥ सर्ववातविकारेषु ग्रहणी दादी)पयेद्विपक् ॥ २८ ॥ तदोपहरणैश्चान्पैरेवमेव"..."भिपक् ॥ 'ज्ञेयो विस्तारिको विधिः ॥ २९ ।। लवणं स्यादूर्धनेत(?)"""क्षमते विधिः ।। आरोग्यं कामयेधस्तु गजानां रोगसिद्धये ॥ ३०॥ पञ्चमूलद्वयं पाठामपामार्ग सगोचरम् ।। पापाणभेदकं लोधं द्वे हरिद्रे विभीतकम् ॥ ३१ ॥ अभया सल्लकी मुस्ता स्नुही चातिविषा चवी ॥ एलां तेजोवती व्योपं तथा कटुकरोहिणीम् ॥ ३२ ॥ वां कुष्ठ वरीं चेतां विडडं मूर्वया सह ।। तथा कटुकतुम्बी च तथा निम्बकरलको ॥ ३३ ॥ अहिंसां काकमाची च चित्रकं जीरकद्वयम् ।। अजमोदां च कालां च पिप्पलीमूलमेव च ॥ ३४ ॥ द्वौ करो तथाऽकं च शिकं सारिवामपि ।। दाडिम तिन्तिडीकं च मातुलियाम्लवेतसम् ॥ ३५॥ लवणानि च सर्वाणि सक्ष्मचूर्णानि कारपेत् ।। क्षणचूर्णीकृतरतः समं तत्र प्रसाध्यते ॥ ३६॥ सैन्धवं च समायुक्तं रोमको वा चिकित्सितम् ।। अतोऽर्धस्वापमानीय वीक्ष्प दोपवलावलम् ॥ ३७ ॥ चतुःषष्टिः पञ्च चैषां हिङ्गभाग समावपेत् ।। सीधुं कानिकयुक्तेन गोमूत्रेण द्रवीकृतम् ॥ ३८॥ * एतदमे पुलकद्वयेऽपि च नेश्वर मिसमापेनु' इत्ये रोपटम्यने ।। १ क. मिना । २ क दुर्गगा।

·०... .................... ५८ आमाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। २८९ दमा च मधुना साधं सममेतद्विपाचपेत् ।। पुष्ययोगे द्विजातीयान्स्वस्ति वाच्य""दक्षिणान् ।। ३९ ।। सर्वमेतद्विजानीयास्पिण्डीभतं विचक्षणः ।। तद्योगं समरस)रात्रं तु वैद्यशास्त्रविशारदः ॥ ४० ॥ दातव्यं कृमिकोठेन क्षीणाय वारणाय च ।। मदक्षीणाय तथा भिन्नवर्चाय ताम' ॥४१॥ पेभ्यश्च मूलज दन्त विषं येभ्पश्च कृत्रिमम् ।। अजीर्णमांसमदुक्तं मातङ्गं न हि नाशपेत् ॥ ४२ ॥ गजानामथवाऽश्वानां महिपीणां गवामपि ॥ माणिनामपि सर्वेषां (सपा)मति सर्वदा ।। ४३ ।। अल्पमल्प प्रदातव्यमेवमेतैः कृमिगैः क्रमात्) ।। दामिप)स्ततो ग्रीष्मे गतजने 'वस्तु प्रदापपेत् ॥ ४४ ॥ यह त्यहं वा विश्रम्प पुरुषेणाऽऽये *" ॥ "पिण्डकलकं समाहृतम् ।। ४५॥ परयुतं' ॥ दापयेत्सपिया सार्ध पस्थाकेतचिकित्सेषु (2) नानाविधं पयः प्रोक्तो (?) यद्यपि () थैव सूरिभिः ॥४७॥ गव्येषु तेषु तिस्तेषु (?) प्रधानेन तदुच्यते ।। तेष्वमूत्रपुरीपत्वाधोऽति श्रेष्ठतया तथा ॥ ४८ ॥ इत्पनी पालकाप्यो राजाऽनेन प्रचोदितः ।। इति श्रीपालकाप्ये हस्स्यायुर्वेदमहामवचने महापाठे द्वितीये क्षुद्ररोग- स्थाने ग्रहणीदोपचिकित्सा नाम सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥५७]] अथाष्टपञ्चाशनमोऽध्यायः । अनूपपवताहाराद्गुरुस्निग्धानि भोजपेत् । अल्पमाणस्प मन्दाग्रेः सदा जागरणानिशि ॥ + धनुराकारमध्यस्पः पाठो नास्ति ग्यपुस्तके । 'क्सपप्रापयेत्' इति द्वयो- रपि पुस्तकयोरुपलभ्यते । * इत उत्तरं द्वयोरपि पुस्तकयोः 'कृमिाः' इत्युपलभ्यते ॥ १ स. प्यगे द्विजातीन्यति स्वस्ति वाच्य दक्षिणात् । २क. स. समा। ३ फ. प्रोक्तं । ४ क. तियेषु । ५ क. योनिश्रे। .

·१ २९० पालकाप्यमुनिविरचितो- [२क्षुद्ररोगस्याने- तदा न पच्यते मक्तममिसादश्च जायते । अमिसादादनुस्निग्धा कृष्णः शुक्लोऽरुणो भृशः ॥ रक्तः पीतोऽथ हरितः सर्ववर्णयुतस्तथा । चरकेणेति धातुः स आम इत्पभिसंज्ञितः ॥ उदकुम्मे यथापूर्व पाचपित्वा च जापते । क्षीरं क्षीरस्य पाने वा एवमामाशयस्थिता ।। आमो लक्षणसंयुक्तः स आम इति कीर्तितः । मुशीतं पिच्छिलं चैव दुर्गन्धं कृमिभिर्युतम् ।। स योनिः सर्वरोगाणां प्रोच्यते नृपसत्तम । अपोक्षतो पदा वैचे रक्षणात्परिकर्मभिः ।। कृच्छ्रसाध्यो भवत्येप विनाशयति वा गजम् । लक्षणं च चिकित्सां च तस्य वक्ष्याम्पहं शृणु ।। यस्तु लालापरित्रावी परितप्तमना भृशम् । शूनपर्यन्तनपनस्ततासुध्यानलोचनम् ॥ मन्दग्रासोऽल्पचेष्टश्च मन्दं च परिवीजति । पीताभासं सशूलं च मूत्रं प्रकुरुते मुहुः ।। पुरीपं फेनिलं पस्य मदाध्मातः प्रमुञ्चति । रसस्थानगते चाऽऽमे लिङ्गान्पैतानि निर्दिशेत् ॥ परिघति योऽत्ययं तटे वृक्षे मतङ्गजः देहे कण्डूपमानस्तु कोशमूलं सवेदनम् ॥ रक्तराजीवनेत्रस्तु शोणितश्वेत (?) संशयः । योऽतिसंकुचितास्तु शूलतः संनिपीदति ॥ रक्षः शो मिन्नवा मांसस्थानगते भवेत् । हरितः पिन्छिलैः स्निग्धेर्भक्तः संवेष्टितं गजः ।। लिण्डं ममुच्यते यस्मात्सूनान्ते मेदसंस्थिते । गुरुहस्तो निमील्पैक चक्षयों विर्धमत्यपि। मतप्सीकुसमाभं च मूत्रं पो बहु मुश्चति । अस्थिधानुगते राष्ट्रिापेवानि निदिशेत् ॥ १. मिमान्याः।२ग. मेण धा१३. आपसिनो। ४ प.स. सम° । ५ ६ ग. नस। क. योऽति स°1 ७ य. दिनी । रा. धसत्य°1 ·५९ कृमिकोष्ठाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। रक्तं शकच्छन्दवदल्पनित्यदुर्गन्धियुक्तं विसृजेच नागः। सर्वैश्व गात्रैर्गुरुभियुतद्वे(?)""मपानस्प" भेषजस्य ॥ मज्जागते जीवति वा यदि स्याच्छुकस्थितेऽतः कथयामि चिह्नम् । पूर्वोदितैयाँ बहुभिस्तु चिढ़ रूपैरनिष्टैः सह “जाति जीवम् ॥ दोपाश्रितोऽयं मकरोति चेष्टां चाग्दारितः प्रागुदितो नरेन्द्र (न्द्र)। प्रस्तम्भनं साकुलकं मनीत्वं(?) संमीलनं प्राक्पचनं नृपात:(2) ॥ कण्डूप्रदोऽयं हृदयप्रदाहशीताभिलापं च स पित्तसंस्थः । स्तम्भ महच्छेपमतीवनिद्रा लालासुति वा कफदोषसंस्थः ॥ दोपाश्रितोऽयं खलु सिद्धिमेति धातुश्रितः पञ्च तु कृच्छ्रसाध्यः(ध्या)। धानुद्रपेनैव नरेन्द्र साध्यं चिकित्सितं ते कथयामि राजन् ॥ निरूप्प सम्पक्खलु कालदेशी व्याधीन्वयः सत्त्वशरीरसात्म्यम् । ततः प्रपुञ्जीत भिषग्गजे क्रियां यथा हि नागः स मुखी भवेध। स्वेदैर्यथोक्तः खलु स्वेदयेत्तं प्रवेशयेद्वाऽपि निवातदेशे ॥ उष्णोदकं नागरदर्भमूलं प्रपोजपन्त्यामविशुद्धिहेतोः । सिद्धा गुडूची त्रिफला सकृष्णां द्वे जीरके निम्बपटोलपत्रम् ।। द्वौ वा करौ सह निम्बमूलं तेजोवती वा लवणैश्च युक्तम् । पिण्डं गजस्प संदद्यात्ततः संपद्यते सुखी। चूर्णारिष्टप्रयोगैश्च मृतिकागात्रभापितैः॥ साधयेत्तं यथायोग मुसमीक्ष्य मिपग्वरः। इति श्रीपालकाप्ये इस्त्यापुर्वेदमहामवचने महापाले द्वितीपे क्षुद्ररोगस्थानेs. पञ्चाशत्तम आमाध्यायः ॥५८॥ अथैकोनपठितमोऽस्यायः। श्रीमानलाधिपो राजा रोमपादो महाद्युतिः ॥ अग्निकल्पमृपिश्रेष्ठं पालकाप्प स्म पृच्छति ॥ १॥ फर्थ द्विपानां कृमयः फोठे गच्छन्ति संचपम् ॥ निदानं च फथं तेषां फिंच तेषां चिकित्सितम् ॥ २॥ * 'याति' इति स्यात् ॥ १ क. तेऽन्तः३०॥

·पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने- तदा न पच्यते भक्तमनिसादश्च जायते । अमितादादनुनिग्धः कृष्णः शुक्कोऽरुणो भृशः॥ रक्तः पीतोऽथ हरितः सर्ववर्णयुतस्तथा। चौकेणेति धातुः स आम इत्पभिसंज्ञितः ॥ उदकुम्भे यथापूर्व पाचयित्वा च जापते । क्षीरं क्षीरस्प पात्रे वा एवमामाशयस्थिता।। आमो लक्षणसंयुक्तः स आम इति कीर्तितः। मुशीत पिच्छिलं चैव दुर्गन्धं कृमिभिर्युतम् ।। योनिः सर्वरोगाणां प्रोच्यते नृपसत्तम । अपोक्षतो यदा वैये रक्षणात्परिकर्मभिः ।। कृच्छ्रसाध्यो भवत्येप विनाशयति वा गजम् । लक्षणं च चिकित्सां च तस्य वक्ष्याम्पहं शृणु।। यस्तु लालापरिस्रावी परितप्तमना भृशौ । शूनपर्यन्तनयनस्ततामुपानलोचनम् ।। मन्दग्रासोऽल्पचेष्टश्च मन्दं च परिवीजति । पीताभासं सशूलं च मूत्रं प्रकुरुते मुहुः ।। पुरीप फेनिलं यस्य मदाध्मातः प्रमुञ्चति । रसस्थानगते चाऽऽमे लिङ्गान्येतानि निर्दिशेत् ।। परिचर्पति योऽत्यर्थ तटे वृक्षे मतङ्गजः। देहे कण्डूयमानस्तु कोशमूलं सवेदनम् ॥ रेतराजीवनेत्रस्तु शोणिव चेत (2) संशयः । पोऽतिसंकुचितास्तु शूलातः संनिपीदति ॥ रुक्षः कृशो भिन्नवर्चा मांसस्थानगते भवेत् । हरितः पिच्छिलैः सिग्धैत्तः संवेष्टितं गजः ।। लिण्डं प्रमुच्यते यस्मात्सूनान्ते मेढ़संस्थिते । गुरुहस्तो निमीलपैकं चक्षुर्यों विधमत्यपि ।। अतसीकुसुमाभं च मूत्रं पो बहु मुश्चति । अस्थिधातुगते राजल्लिङ्गान्येतानि निर्दिशेत् ॥ १ का. निमान्द्यार। २ रा. रकणे था। क. आपोसनो।क.म. म् । सन। ६ क स. वेन सं। क. योऽति सं° 1 क. टिनो ग 1 ८. धसत्य।

·१०क्षयाध्यायः इस्त्यायुर्वेदः। र्णत्वकटुरोहिणीवचापिप्पलीकुटजहरेणुकालशुनानि द्वे हरिद्रे तेजोवती संक्षुध पंथालवणगोमूत्रसंयुक्ताकवलान्दधात् । अथवाऽटरूपकपत्राणि श्यामातृहत्पू- तीकरचामलकविल्यमूलदन्तीच गोमूत्र विपाच्य तेन क्वापेन तैलसंपुक्तेन निरूई दद्यात् । पधास्तिसिद्धिपोतन विधिना । अथवा कटुफालाबुबीजानि निक- टुकरसानि विडङ्गचित्रकैः श्लक्ष्णपिष्टेस्तैलं विपाच्य विधिवदनुवासनं दद्यात् । भूपश्च त्रिकटुकपटोलपादलापिनुमन्दा नकाञ्जिमुद्र""साधयित्त्वा लवणान्वितं सतैलमेवं पापयेत् । पचासनिम्बकाटरूपककपालस्पन्दनानां त्वपत्रभङ्गनिहदधिमस्तुना च साधयित्वोदनं ब्रीहीणां मधुना संयोज्य भोज- पेत् । माघस्विभा विघात(?) | त्रिकटुकचूर्णयुक्तान्मभूततेलान्भोजपेत् । यवसाध्यापविदित अभिर्यवसैरुपचरेदिति ।। तत्र श्लोकाः- कपायैः कवलैः पानभॊजनेबेस्तिकर्मभिः।। कृमिनेः कटुकैस्तीक्ष्णेचिकित्सेत्कृमिकोटिनम् ॥ ७॥ उपेक्षिताः प्राणहरा गजानां भवन्ति कोठे कृमयः प्रवृद्धाः ॥ तान्भपजे शास्त्रविधिपदिष्टेः प्रणाशपेदद्भिरिवानिरेपाम् ॥ ८॥ (*एवंविधाः सेक्रमपस्तत)स्ते प्रोक्ता मपा पार्थिवसिंह सम्पक् ।। एवं तु यः साधयतीह सम्यक्पूज्यो पथाऽहं भवता तथा सः॥९॥ इति श्रीपालकाप्पे इस्त्पापुर्वेदमहाप्रवचने मद्दापाठे द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने कृमिकोधी नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः ॥ ५९ ।। - अथ पष्टितमोऽध्यायः । विद्याविनपसंपन्नं तपसा नष्टकल्मपम् !! पालकाप्पमृपिश्रेष्ठं रोमपादो नृपोत्तमः ॥ १ ॥ प्रबयादिपदां श्रेष्ठः पुनः प्रश्नमनुत्तमम् ।। भगवन्पोषपमाणा हि केचित्कैश्चिन्मतङ्गजाः ॥२॥ न पुष्टिमुपगच्छन्ति बलतो मांसतस्तथा ॥ कथं केन च क्षीपन्ते क्षयाः कतिविधाश्च ते ॥ ३ ॥ * धनुराकारान्तर्गतपाठः खपुस्तके त्रुटितः । १ क. यवाल। २ स. °स्तैलं विधि । ३ ख. कामि मु°१४ क. ख. हिते मनु। ५ क. सत्कृम ।

·- २९२ पालकाप्यमुनिविरचितो [२ क्षुद्ररोगस्थाने- स एवमुक्तो भगवान्मोवाच मुनिसत्तमः ।। कृमिकोष्ठं यथान्यायं सनिदानं सभेपजम् ॥ ३॥ आनूपैर्यवसौनित्यमिक्षुभिः सेक्षुवालुकैः ।। भक्ष्पज्पैश्च मधुरैः पेशलैः श्लेष्मवर्धनैः॥४॥ गोरसैश्च वसाभिश्च मत्स्पगुडघृतस्तथा। आमपक्वविपर्यासादजीाँच्चैव भोजनात् ॥ ५॥ अव्यायामाच सौख्याच कर्फ तस्प प्रवर्धते ॥ स प्रवृद्धः कफ कोठे संचितः पिण्डितो धनः ॥ ६॥. कृमयस्तन जायन्ते विविधाः श्लेग्मसंभवाः ॥ ते तु खलु महाराज कृमयस्ताम्रपीतकाः कपिलारुणहरितनीलाः सितमुमुद- पत्रनलिनदलसवर्णाभा नीलमुखाः संकुचितत्वचो विपुलमुखाः सूचीमुखा वोs. रोमशा रोमशा वा स्निग्धा रूक्षाः स्यूलाः कृशा दीर्घा हस्वा भवन्ति । वातरु- धिरकफपित्तसंसृष्टा राजीव(मोन्तो भवन्ति । पाण्डुरारुणाच कफवातसंसर्गात् । श्लेष्मणा श्रद्धवर्णाः। ते तस्याऽऽमाशयात्पकाशयमनुप्रपन्ना हृदपपीहयद्वक्षः- स्थलान्ननाभिवक्षणशकृत्स्थानमूत्रवस्त्पण्डकोशगुदप्रदेशान्भक्षयन्ति । तस्प कमिभिरुपसमष्टदेहस्प भोज्पेष्वभ्यवहारेषश्रद्वारोचफश्चास्प भवति । न चास्प श्रद्धापरिसरणविदरणलड्यनप्रेमाघपानात्मृतटवल्मीकवृक्षहरणावगाद- सलिलक्रीडास्थानशयनेषु च प्रजागरादरोचको वाऽस्प भवति । स सल्वाध्मावो. दरो विमना विकीर्णहस्तः परिहीयमानो(गोत्साहशरीरवलः कृमिभिरुपसंयष्टः शकदिन्नमपि शीर्पते । कृच्छमत्री च भवति । न चास्य मूत्रं प्रवर्तते ॥ तस्पैवं निदानं समीप मिभिरुपएष्टकोछत्वात्कमिकोष्ठीवि विज्ञापतं चिकित्सितुमुपक्रमेत-कुटजफलपत्रकभल्लातकं वे हरिद्रे करनी चेति । एवानि सर्वाणि समभागानि यथालाभं निष्काथ्य तं क्षारेण सह पोजपित्ता पापपेत् । भल्लातकेफुटजकचोद्नं हरिद्रास्फूर्जकाचेति संवद्य लवणसंपुकामि- स्ताभिः काले फवलं दद्यात् । काकादनाकाकजयाकुटजाझोलममनसं संखुध सुर्विकालवणाकृत हस्विमूत्रे रात्रि वासपित्वा फवान्दद्यात् । मण्ट्रकपर्यु- न्दुरुफीवृहतीकपटकारिकारहधमपिप्पलीवराढवपर्जकणिकांश गोमूत्रे सार्धापत्वा फवलान्दयात् । भयकालात् । अथवा साप १ क. स. पाश्चैव ।२ क. निलो पण्डितोस. सनिलो पिण्डितो। क. . याऽरोमसो रोमशो वा । ४ क. स्य भक्ष्यमो१५ क. प्रसाधयाना 1 ६ फ.. रा. कटुमराह ·६. क्षयाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। २९३ र्णत्वकटुरोहिणीवचापिप्पलीकुटजहरेणुकालचनानि द्वे हरिद्रे तेजोवती संवध पंथालवणगोमूत्रसंपुक्तान्कवलान्दद्यात् । अथवाऽटरूपकपत्राणि पामातृवृत्पू- तीकरामलकविस्वमूलदन्तीच गोमूत्रे विपाप तेन कायन तेलसंयुक्तेन निरूह दद्यात् । पधावस्तिसिद्विपातन विधिना | अथवा कटुकालाबुबीजानि त्रिक- टुकरसानि विडङ्गचित्रकैः श्वक्ष्णपिष्टैस्तैलं विपाच्य विधिवदनुरासनं दद्यात् । भूपश्च त्रिकटुकपटोलपादलापिचुमन्दा माञ्जिमुद्ग... ......."साधपित्वा लवणान्वितं सतैलमेवं पापयेत् । ववासनिम्वकाटरूपककपालस्यन्दनानां स्वपत्रभङ्गनिहाधिमस्तुना च सात्त्विौदनं ब्रोहीणां मधुना संयोज्य भोज- पेत् । माघस्विना विद्यात(१) । त्रिकटुकचूर्णयुक्तान्मभूततेलान्भोजपेत् । यवसाध्यापविहितमञ्जभिवसैरुपचरेदिति ॥ तत्र श्लोकाः- फपापैः कवलैः पानभॊजनेस्तिफर्मभिः॥ कृमिनः फटुकैस्तीक्ष्णैथिकित्सेत्कृमिकोष्ठिनम् ॥ ७ ॥ उपेक्षिताः प्राणहरा गजानां भवन्ति कोठे कमयः प्रवृद्धाः ॥ तान्भेपः शास्त्रविधिप्रदिष्टेः प्रणाशपेदनिरिवाग्निरेपाम् ॥ ८॥ (*एवंविधाः सेकृमपस्वतीस्ते पोक्ता मपा पार्थिवसिंह सम्पक् ।। एवं तु पासाधयतीह सम्यक्पूज्यो पथाऽई भवता तथा सः॥९॥ इति श्रीपालकाप्ये इस्त्पापुर्वेदमहाप्रवचने महापाठे द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने कृमिकोष्टी नामकोनषष्टितमोऽध्यायः॥ ५९ ॥ - अथ पष्टितमोऽध्यापः। विद्याविनयसंपनं तपसा नष्टकल्मपम् ॥ पालकाप्पमृषिश्रेष्ठं रोमपादो कृपोचमः ॥ १॥ भवूपाद्विपदां श्रेष्ठः पुनः प्रश्नमनुत्तमम् ॥ भगवन्पोष्यमाणा हि केचित्कैश्चिन्मतङ्गजा। ॥२॥ न पुष्टिमुपगच्छन्ति वलतो मांसतस्तथा ॥ कथं केन च क्षीयन्ते क्षयाः कतिविधाश्च ते ॥३॥ * धनुराकारान्तर्गतपाउ. खपुस्तके त्रुटित. । १ क. यवा ल २ ख. "स्तैल विधि । ३ ख, कामि मु°1४ क. स. हिते मनु । ५ क. सत्कृम ।

·................... पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने- काश्च तेषां प्रतीकारः कर्तव्यो भगवन्मया ॥ ततः मोवाच भगवान्यनमाङ्गनिवेदितम् ॥ ४ ॥ पालकाप्यो महावुद्धिः पृच्छन्तं च नृपोचमम् ।। रसशोणितमांसानां मेदोमज्जास्थिरतसाम् ॥५॥ गुणान्सम्पक्मवृत्तानां दोषाणां चैव पापिच ।। पुष्टिः सम्यक्प्रवृत्तेषु बलतो मांसतोऽपि च ॥ ६ ॥ एतेषां च वि. तेषां शृणु पृथक्त्वेन लक्षणं ब्रुवतो मम ॥ ७ ॥ तत्र क्षीणश्च विज्ञेयो दुर्वलश्चापि वारणः ॥ चतुष्प्रकार दौर्बल्यं क्षयश्च दशधा नृप ॥ ८॥ दुर्बलः (क्षीणधालुवा)दोषधातुक्षयात्क्षपी ।। तत्र तावत्मवक्ष्यामि दौर्बल्यस्पागमं नृप ॥ ९॥ वयःक्षयायाधिना वा मकृत्या चौपधैस्तथा।। पृथक्त्वेनैव वक्ष्यामि एतेषां वाऽपि लक्षणम् ॥ १० ॥ वयसो विक्रमानागो धानुदोपगुणक्षयः ।। वातश्लेष्मोपसर्गेण दुर्वला संप्रकीर्तितः ॥ ११ ॥ च्याधिना वक्ष्यते त्वन्यदौर्बल्यं वारणे नृप ।। दीर्घकालं भवेत्कष्टो व्याधिना यो मतङ्गजः ॥ १२ ॥ असम्पमधनाद्वाऽपि दुर्वलो वारणो प ॥ वक्ष्यते तूपधानेन दौर्बल्यं वारणो कृप) ॥ १३ ॥ उपधानेऽतिमात्रेण पिण्डेन कवलेन च ॥ व्पत्यासेनापि दत्तेन क्लिष्टो यदि मतङ्गजा ॥ १४ ॥ सोऽपि दौर्बल्यमाप्नोति वारणः पृथिवीपते ।। यः प्रकृत्या भवेद्राजन्दुर्बलश्चापि वक्ष्यते ॥ २५॥ दुर्बलापास्तु संजातो दुर्वलादेव धारणात् ।। स क्लिष्टो देवशपने भवेत्मकृतिदुर्वलः ॥ १६ ॥ + आदर्शद्वयेऽपीतः परं 'पासान्समुपला ' इत्येवोपलभ्यते । धनु० रखपुस्तके टितः ।। धनुराकारमध्यस्थपाठो नासि कपुलके। १. पाश्व :

·.......... १०क्षयाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। इति (पति)दौर्वल्पं हेतुभिः सह कीर्तितम् ।। थतः परं प्रवक्ष्यामि धातूनां हेतु" 'करेवनियोगाद्वा बघबन्धाध दारुणात् ।। भध्वनोऽतिप्रयोगाद्वा गमनाच्छोणितस्प वा ॥ १८ ॥ रोक्षपादुष्णाभिधाताद्वा विरोधादोजनस्प वा।। मनस्तापैस्तु विविधरनेकैरपि वारणैः ।। १२ ।। कलुपोदकपानादा अनिष्टेन तृणेन वा ।। भवन्ति धातवः क्षीणाः क्रमस्यातिक्रमेण वा ॥२०॥ इमानि चापि लिङ्गानि दृश्यन्ते क्षीणधातुषु । तृष्णालारसास्यश्च से हि शून्यः सवेदनः ॥ २१ ॥ मन्दामिर्दुर्बलश्चैव वारणो रससंक्षयात् ॥ हृदयं यस्य""सदोम्ल""" यो भवेत् ॥ २२ ॥ शीतामिलादी पुरुषस्तृष्यालुश्चैव यो भवेत् ॥ अत्यर्थ पीतवर्णश्च मस्तब्धः परुपच्छविः ॥२३॥ रक्तक्षीणच विज्ञयो लिडैरेतैर्मतङ्गजः ।। कम्पते व शरीरेण विवृतश्चासिसंधिघु ॥ २४॥ अपराभ्यां ब्रजेचापि कर्षनिव महीतलम् ॥ 'क्कासनाङ्गेषु च्छिद्रसस्ताङ्ग एव च ॥ २५ ॥ शनैर्गच्छति धावति ॥ 'मस्तब्धनयनो द्विपः ॥ २६ ॥ सक्षीणमांसो विज्ञेयः प्रत्यक्तकटपावकः ।। जघनं म्लायते यस्य दुर्बलश्चैव पो भवेत् ॥ २७ ॥ न च वेदयते स्पर्श स्रस्तगात्रस्तथैव च ॥ अनवस्थितचिश्व तथा स्निग्धप्रियंस्तु यः ॥ २८ ॥ वितविल (2) भिन्नतनुनियाणर्विवृतोऽपि च ।। स क्षीणमेदो विज्ञपो गजशास्त्रविशारदैः ।। २९ ।। दन्तरोमनखास्थीनि वृद्धिदेहे न जायते ।। दन्ताय परिहार्यन्ते सगदा यस्य दन्तिनः ।। ३०॥ * धनुराकारमध्यस्थस्य स्खपुस्तकेऽभावः ।। १ क. पा.""भोजनात ॥ म १२ क. सदि स्तन्यः । ३ क. वर्णमुक्ताक्ष एवाड़े1 ४ क, ख, त्तस्य ।। ५ क. स. °यस्त्वयः । .........

·पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने निषीदति न शक्नोति तयोत्थातुं च वारणः॥ चौद्यमानः शनैर्गच्छेन्मन्दं च परिवीजति ॥ ३१॥ मन्दं भोजनमनाति तथैवास्य न जीवति ।। भ्रष्टग्रीवस्त्वनि "ध्यानशीलश्च वारणः ॥ ३२॥ अस्थिक्षीणस्प नागस्प लिङ्गमेतत्मकीनितम् ॥ मजापा अपि नागानां वक्ष्यते लक्षणं क्षये ॥३३॥ आध्मातकुक्षिोऽत्यर्थ ब्रजन्गात्राणि कति ।। शूपन्ते पस्य गात्राणि नेत्राणि च विशेषतः ॥ ३४ ॥ औलानवाही विमनाः शप्पाकामो जलमियः॥ शुपिराणि विवर्णानि यस्य चास्थीनि दन्तिनः ।। ३५॥ अभीक्ष्णं वातरोगो यस्तस्य मज्जक्षयो भवेत् ।। 'शुक्रहीनस्य नागस्प लक्षणं संवक्ष्यते ॥ ३६ ।। पीड्यते वृपणं म्लानं शूपते चाऽऽशु मेहनम् ॥ न च व्यवायं मानोति चिरोत्सेकस्प जापते ॥ ३७॥ गात्राणि चास्य सीदन्ति मुखशोपी भवेदृशम् ।। अमहर्पश्च मेण्द्रस्य रेतसः संक्षयो भवेत् ॥ ३८॥ धातूनामिति निर्दिष्टं लक्षणं संक्षपे मया ॥ दोपाणां संक्षये तस्य लक्षणं संप्रवक्ष्यते ॥ ३९ ॥ केफसंक्षणिपितस्प लिङ्गमैतत्मकीर्तितम् ।। मारुतः पित्तप्तहितः कफहीनस्प दन्तिनः ॥ ४०॥ करोत्पङ्गविमदं च वाढमुद्वेष्टनं नमम् ॥ वेपनं परिवेपं च नोदनं स्फोठनं तथा ॥ ४१ ॥ दूपनं शीतसेवित्वं पुनशोष्णाभिनन्दनम् ॥ शिरम्मकम्पनं चापि संधपः शिथिला वृता ॥ ४२ ॥ हदि पीडा च भवति श्लेष्मक्षीणस्य दन्तिनः ॥ फफपित्ते बहुपित्ते सीणे नागस्प मारुते ॥ ४३ ॥ शीताभिलापो भवति पुनरुण्णाभिनन्दनम् ॥ सादनं मुखशोपच शिरसो गौरवं तथा ।। ४४ ॥ १ क.स. रिनारति । २ क. बानामपि । ३. आदीन । ४ क. सं. चक्षते । ६ क. स. कफः सं । ६ स. °स नागम्य लि। ७ . मोदनं ।

·०क्षयाध्यायः हस्त्यायुर्वेदः। २९७ सशब्दा मरुतश्वास्प कुक्षौ विपरिवर्तनम् ।। छदिवाते व व (?) 'हनं मोहनं तथा ॥४५॥ अल्पोऽल्पचेष्टश्च वावक्षीणो भवेद्वजः।। दोपाणामपि निर्दिष्टं क्षलिङ नराधिप ॥ ४६॥ संज्ञा प्रणश्यते राजन्कस्माद्धेतोश्च दन्तिनः ।। धातुक्षये महीपाल यदा वायुः प्रयुप्यति ॥ ४७ ॥ वैकल्यं मणयेन्नागं पाणर्वाऽपि विपोजपेत् ॥ राजश्चन्द्रमसो पस्मादभूदेष किलाऽऽमपः ।। ४८ ।। तस्मात्तं राजयक्ष्मेति पाहुर्वेदविदो जनाः ।। शोपणातु रमादीनां शोप इत्यभिधीयते ॥ ४९ ॥ क्रियाक्षयकरत्वाच क्षप इत्युपत्ते पत्तः ।। पस्मादृक्षस्य वचनादुत्पनो दारुणः क्षयः ॥ ५० ॥ तस्मात्तीणगजा राजनक्षितव्या विशेषतः।। राजेति सोमो भगवान्व्यधापि व्यर्थवादिभिः ॥ ५१ ॥ स दक्षेण पुरा शंभो दुराचारो निरास्तिकः ।। भायों सम्पप्रवृत्तस्तु रोहिणी तदशे स्थितः ॥ ५२॥ सेवमानस्ततः शप्तो राजा दक्षेण धीमता ॥ अहन्यहनि ते* ॥ स्थानं यथर्तु कर्तव्यं मृदुशय्यां च नित्यशः ।। पायात मनसश्चास्य कदाचिन्नैव कारयेत् ॥ १४ ॥ अवग्राहमचारेषु कूलाघातेपु चैव हि ॥ शब्दयेत्सततं नागं कर्दमस्प च सेवने ।। ५५ ॥ शय्यामागे ततः स्थाने वीथीनां गमनेषु च ॥ विसगं कारयेचस्य न च हन्यादकारणम् ॥ ५६ ॥ न वाचं कटका यात्सान्त्वपेच पुनः पुनः ।। निर्याणे शयने चैव भोजने च न दूषयेत् ॥ ५७ ॥ भोजयेत सदा नागं चित्रैश्च मधुरैः फलैः॥ श्रीपर्णी च मधूकानि यष्टीमधुकमेव च ।। ५८ ॥ * इतः परं कपुस्तके तु द्वित्राक्षरलिखनावकाशस्त्यक्तः । खपुस्तके तु चतुर्द- शपतिस्थानमलिखितमेव रक्षितमस्ति । 00.00................... ................................ ३८ ·२९८ पालकाप्यमुनिविरचितो [२ क्षुद्ररोगस्थाने- गृहवेरं पयस्यां च बिल्वं द्वे कपटकारिके । पृष्टिपण्यंशुमत्यौ च तथा गन्धर्वहस्तकम् ॥ ५९ ।। काथपेसलिले सर्व निष्काथं कारयेत्ततः॥ निष्काथसमभागं च क्षीरं तत्र प्रदापयेत् ॥ ६॥ एकस्थं कारपित्वा तु शीतलं पापपेट्रिपम् ॥ प्रातस्तथाऽपराह्नेप शालीनामोदनं मृदुम् ॥ ६१ ॥ रसस्तैस्तेस्तु पूर्वोक्त डिमाम्लेश्च भोजपेत् ।। इन्वृक्षसमूलानि शृङ्गाटककसेरुकान् ।। ६२॥ खजूंरं मुस्तकं चैव दापये(स्पायस)युतम् ।। उदकानि विचित्राणि यवसानि मृदूनि च ॥ ६ ॥ फाणितेनैव संयोज्य वारणाय प्रदापपेत् ॥ संजातप्राणमांसस्तु यदा भवति वारणः ॥ ६४ ॥ क्षीरं मधुरकैः पक्कं ससर्पिष्कं मदापयेत् ॥ चक्रवाकैर्वकैहसै राटिभिः प्लवमद्गुभिः ॥ ६५ ॥ कदम्बैबहिणेश्चापि तित्तिरैस्तु कपिञ्जलैः ।। श्वाविच्छल्पकगोधाभिः शूकरैमहिषैस्तथा ॥ ६६ ॥ अजाविकुपुटैश्चैव तथैवेगादिभिमंगः।। भोजनार्थ रसं चास्प वेसवारं च कारयेत् ॥ ६७ ।। ततः शाल्पोदनं तेन भोजपेत्सततं गजम् ।। संहां च माषपणी व पयसा सह पापयेत् ॥ ६९ ॥ एतत्सुरपा युक्तं च घृतेन सह पावितम् ॥ मातरुत्याप दातव्यं माणस्तेनास्य वर्धते ॥ ६९।। शकृत्फाणिवतंयुक्तं क्षीरेण सह पाचिवम् ।। दापपेद्रोजनं तेन चलरिवर्धनम् ।। ७० ॥ करीरं शलिपादं च तथैव च विभन्निकम् ॥ ३पामाङकुरुविन्दं च हस्तिश्पामाकमेव च ॥ ७१ ॥ महादस्तितृणं चैव प्रमोदो वेणुपत्रिका ॥ गवेधुकं मृणालानि लबलीकं विशानि च ॥७२॥ * धनुराकारमध्यम्यः पाठो नैव गपुस्तके ॥ १ स. जग्मस। २ क. क्षारं । ३२. मा । न. सदा । ४ क. गा- निका । म. वेणुपत्रिका ·१०क्षयाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। दापयेत्सततं नागे यवसानि विचक्षणः ॥ मधुफाणितसंयुक्तं तीक्ष्णगण्डानि दापयेत् ॥७३॥ धेनुकानिःसृत नागं गात्ररोगेण चाऽऽतुरम् ॥ वपक्षीणकृशं चैव मदवेगाच निःसृतम् ॥ ७४ ।। धातुक्षीणश्च यो नागो व्रणदोपेण वाऽन्वितः॥ प्रभमस्त्वध्वगमने यश्च क्षीणबलो गजः ।। ७५ ।। पेषां चांऽऽगन्तुजा राजन्रोगाः समुद्भवन्ति हि ।। तेपामाहारयोगेण सर्वानेतान्प्रसाधयेत् ॥ ७६ ॥ सासमाश्रित्य मतिमान्यथाऽनिः सततोत्थितः।। माषाणां कूलनिद्रोणं तण्डुलद्रोणमेव च ॥ ७७ ॥ प्रतिपानं च देयं स्यात्सपश्चलवणां मुराम् ।। विडलेश्च प्रमायुक्तां तथा त्रिकटुकेन च ।। ७८ ॥ मोदकास्त्वपि ये देयाः शृणु तेषां विधि सताम् ।। दद्यात्सवाक्षकं द्रोणमाढकं बिल्वमेव च ॥ ७९ ॥ उदूखले क्षोदयित्वा पञ्चाई सुरपा स्थितम् ॥ देयस्तैलेन संयुक्तः श्लेष्मकृमिविनाशनम् ॥ ८०॥ अष्टकं तन्दुलानां च मापद्रोणपुतं स्थितम् ।। किण्वस्य वाऽऽढके स्थाप्यं सर्वमेतत्सुसंयुतम् ॥ ८१ ॥ चतुर्थेऽहनि दातव्यो मोदकः किण्वसंजितः ॥ ग्रहणीदीपको झेप स्थूलानां कर्षणो हितः ॥ ८२॥ देयस्तैलेन संयुक्तो मोदकोक्षिकसंयुतः ।। प्रदेयः सारदानां च सूक्ष्मवातादितोस्तु ये ॥३॥ करीपाणां प्रपोगं तु शृणु कीर्तयतो मम ॥ गवां कटक मूखीक)मुण्णवीर्यमजाशकृत् ।। ८४ ।। अहणों दीपपत्याच श्लेष्मकृमिविनाशनम् ॥ लवणेन समापुक्तं वातप्रशमनं हितम् ।। ८५ ॥ ये च क्षीणबला नागा ये चैव दुर्बलामयः ।। स्वग्दोरैरभिभूताश्च पाण्डुरोगादिताच ये ।। ८६ ।। * धनुराकारमध्यस्थ. पाठो नास्ति खपुस्तके । १ क. "काभिः शृतं । २ क. °मग्नेप्वध्व । ३ क. चारु रमा । ४ क. अष्टानां । ५ स. कर्मणे । ६ स. तात्रये । ७ क. 'ग्दोहैर।

·'पालकाप्यमुनिविरचितो [२ क्षुद्ररोगस्थाने- वियोपयुक्तदेहाश्च हृद्रोगा गुल्मिनश्च ये ॥ एवंमकारा ये चान्ये तेषां पैथ्यवरं स्मृतम् ।। ८७ ॥ अजाकरीपस्यैवैते गुणाः सम्यक्मकीर्तिताः।। वाजिनामपि वक्ष्यामि करीपस्प गुणानिमान् ।। ८८ ॥ कटुकं चोष्णवीयं च समुष्णाम्लपाचिकम् ।। वातानुलोमनं चैव तथा पित्तप्रकोपनम् ।। ८९ ।। क्षारतुल्पतरं ज्ञेयं लवणोदकशोधनम् ।। गुणान्कीर्तयतश्चापि मूत्राणामपि मे शृणु ॥ ९०॥ एतेपामेव मूत्राणि सर्वाण्येव च बुद्धिमान् ।। उष्णवीर्याणि जानीयात्कटुकानि विशेषतः ॥ ९१॥ निरूहेषु प्रशंसन्ति क्रमिकोष्ठे च दन्तिनाम् ॥ त्वग्दोषेषु प्रशस्यापि पानोवतेषु (2) भूपते ॥ १२ ॥ आस्फोता वैजपन्ती च स्फूर्जको निम्ब एव च ॥ अकोल्लसहिता येते भङ्गा वै साटरूपकाः ॥ ९३ ॥ आसवेषु प्रशस्यन्ते शृणु चान्येऽपि ये हिताः ॥ कुटजो मधुशिश्च प्रतिका दीर्घटन्तका ॥१४॥ सप्तपर्णश्च निम्बश्च पडेते पतिकीर्तिताः॥ यथालाभं पथासात्म्यं यथाकालं च बुद्धिमान् ॥ १५॥ एपामन्यतमं योगमासवेष्वथ दापपेत् ।। त्वरदोपशमना येते कृमिकोटमणाशनाः ॥ २६ ॥ अत्रैव हि प्रशंसन्ति ये च- स्युबलामयः ॥ सरक्तानां तु दातव्याः स्निग्धानां चैव दन्तिनाम् ॥ ९७ ॥ रक्षाणां न प्रदातव्या ये च पित्त विकारिणः॥ त्रिंशत्पलस्तु (प्रथमो मध्यमः पञ्चविंशकः ।। ९८ ।। जघन्यो विशकश्चैव कवलस्तु सदा हितः । ग्रहणीदीपना होते बलवर्णप्रसादनाः ॥ १९॥ सिद्धानौषधयोगांश्च प्रवक्ष्याम्पत उत्तरम् ।। १०० ॥ स्वपंगुप्ता गुडूची च मुद्दपणी हरेणुकम् ।। विदारी मापपणों च काकोलीद्वयमेव च ॥ १०१ ॥ धनुराकारमध्यस्यो भ्रष्टः पाठः कपुस्तके । १ क. पुष्पतरं । २ क. त्रिंशतश्चैव ।

·६०क्षयाध्यायः हस्त्यायुर्वेदः। शाल्मली पारिभद्रं च वैजयन्ती करनिका || अश्वगन्धासमायुक्तान्कबलान्संप्रदापयेत् ॥ १०२॥ ग्रहणीदीपना श्रेष्ठांश्छवीवर्णप्रसादनान् ।। एतान्संभृत्य संभारान्दीपयेत्क्षीणधातुपु ॥ १०३ ॥ एरण्डा वैजएन्ती च आढकीमूलमेव च ॥ श्रीपणी दधिपर्णी व स्वचमेपामुपाहरेत् ।। १०४ ॥ अश्वगन्धासमायुक्तान्कवलान्सप्रेदापयेत् ॥ ग्रहणी दीप्यते चास्य पवसं चाभिनन्दति ॥ १०५॥ श्रीपदधिपर्णीनां त्वचो मूलं नलस्प च ।। आढक्यास्त्वेव मूलानि दद्याच्चैव करञ्जकम् ॥ १०६ ।। एवेन वर्धते मांसं सौमनस्योप(स्यं च) जापते ॥ द्वे कपटकारिके दद्यान्मूलं मधु च शिग्रुजम् ॥ १०७ ।। दीप्यते ग्रहणी यस्य यवसं वाभिनन्दति ।। गण्डीरं कन्दकं चैव शिगुरपवनाजिका ॥ १०८ ॥ पिप्पलीशृङ्गवेराम्यां नलिकानालिका पृथक् ॥ घटी विडाख्यलवणं नलिकानालिका भवेत् ॥ १०९ ॥ . एतान्संभृत्य) संभारान्क्षोपित्वा दूखले ॥ मर्दितान्गोमयेनास्य कवलान्दापयेद्बुधः ॥ ११०॥ कृमिकोष्ठी विशुध्येत्तु मृत्तिकां च न खादति ॥ द्वे कण्टकारिके दद्यारिकणिहा मूलमेव च ।। १११ ।। आवर्ता मधुशियोश्च कवलो मांसवर्धनः ॥ यौवन्ती मधुमाण्डूकी हरिपिण्डीतकानि च ॥ ११२ ॥ बिल्वं करीरगण्डीरकवलो मांसवर्धनः ।। दाडिमं चमनी भङ्गामुत्तमां गिरिकर्णिकाम् ॥ ११३।। वेतसामृतवद्धपो च दीपयेक्षीणधानुषु ।। शिरीष वचपलं च मोरटं सिन्दुवारितम् ॥ ११४ ॥ सदाभद्रामपामार्ग कालांस्तु प्रदापयेत् ॥ कच्छुरा यूथिकामूलमुत्पलं नवालिकाम् ॥११५ ॥ १ख. प्रदीप । २ क. पाचन्तीं। ३ क. °ण्डीरीक° | ४ क. मारिकम्।

·३०२ पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने- करतश्चाग्रिमन्थश्च फवलो हग्निवर्धनः । (शल्लकी दाडिमं गुञ्जां वलां पापाणभेदकम् ॥ ११६ ॥ शशबिन्दु शेलु(?) "दीर्घवृन्तकम् ॥ ११७॥ 'कं चैव कवलो मांसवर्धनः॥) अरलत्वचमाहृत्य पूतिकं वृहतों तथा ॥ ११८॥ अमृतां च पयस्यां च मदक्षीणाय दापयेत् ।। पूतीकत्वगरलुत्वकृमीनिमन्ति दन्तिनः ॥ ११९ ॥ पपस्या च गुडूची च प्रदेया क्षीणघातुके । कदम्बमेपशृङ्गीणां पुंनागं त्वचमेव च ॥ १२० ॥ भागानेतान्समान्कृत्वा निशि मूत्रेण वासपेत् ॥ पुरीपं गोश्च नागस्य कवलान्संपदापयेत् ॥ १२१ ।। इत्येते कीर्तिता राजन्कवलाः क्षीणधातुपु ॥ चूर्णारिष्टं प्रवक्ष्यामि पथावदनुपूर्वशः॥ १२२ ।। शृङ्गवेरं विडं बिल्वं पिप्पली मधुशिष्ट च ॥ एतेषामेव चूर्णानां प्रस्थः प्रस्थः समो भवेत् ।। १२३ ।। समुद्रलवणमस्थो गोमयप्रस्थयोजितः ।। ॥१२४॥ १ 'सद्यो नागो निरूदति ॥ दधित्थनक्तमालाना""धोरिष्टकश्च कान् (१) ॥ १२५ ॥ भिल्लोट..""मेपीणां."विलाडोदरकस्प च ।। अर्जुनस्प (च) निनुलस्प (च)..."वक्षुलस्प (च)॥ त्वचो मूलं च पत्रं च शिमोधोदुम्बरस्प च ॥ १२६ ॥ जपासम्रिकोसीनुवरी च(च) समाहरेत् ।। एप संवर्तनो वो प्रतीसारातिवर्तकः ॥ १२७ ॥ विलक्षणीपान्कवलानतिस्निग्धाप दापपेत् ॥ मूलं शिनोस्त्वचं ज. पाटल्पा स्तथा ।। १२८ ।। * धनराकारमध्यस्यः पाठो नास्ति कपुस्तके ।' खपुस्तके 'इतः पशिययमितं त्यक्तामस्ति' इति लिखितमुपलभ्यते ।। १ क. स तस्मात्सम्यकैव स स्व. सतम्यका चैव स २ स. डो| ३ क. पाटल्यालया तपा। ................

·१० क्षयाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः।। बिल्वाम्रमेषशृङ्गीणां त्वचस्तथाऽर्जुनस्य च ।। विरूक्षयेद्गजं क्षिप्रं न च दोपमवाप्नुयात् ॥ १२९ ॥ पालाशनक्तमालानां त्वचमिङ्गदवृक्षयोः ।। *त्वच)मर्जुनजम्योश्च विदुलारिष्टमेव च ॥ १३० ॥ कुटजवग्विडङ्गानि क्षौदायित्वा दूखले ॥ कवली दीपनीयः स्यात्मसादयति तं छविम् ॥ १३१ ॥ महौषधं वातशूले त्वञ्जनं दन्तिनां हितम् ॥ पूयः प्रदेयः श्रोत्रेपु" ॥ १३२॥ चाताध्मातस्य नागस्य बन्धाय कवलो हितः॥ अङ्कामु(?) 'कंच तर्कारी क्षीरिणी वधा ।। १३३ ॥ दद्यादातहरं वेतच्छोभालनकमेव च ।। वांताध्माते कुलिङ्गाक्षों वारणस्प महीपते ॥ १३४ ॥ चरुबूकोऽथ तर्कारी काकोली क्षीरमेव च ॥ भिल्लोटश्च प्रदातव्यो वाताध्मातस्य दन्तिनः ॥ १३५ ॥ अथ क्षार प्रवक्ष्यामि पानकापामिदीपनम् ।। कुम्भीकस्याऽऽढकं दद्यात्पलानां तु सही (ही) तथा ॥ १३६ ॥ विल्वार्कनक्तमालानां त्वचं पत्राणि पेपयेत् ॥ अर्कस्य दाहयेन्नालं कौपे तोपे विनिसुतम् ॥ १३७ ॥ द्रोणं द्रोणे मदातव्यं त्रिपक्षस्य नराधिपम् ॥ चूतवृक्षाम्रकुम्भानां त्वचः संयोजिताः समाः ॥ १३८ ॥ फणिज्जकस्प मूलानि तथैवार्ककरञ्जयोः ।। श्रेवेचरेतैश्च( क्षारे कूपोदके कृतः ।। १३९ ॥ पूर्वमुक्तेन विधिना क्षारमेव प्रदापयेत् ।। कुम्भीकपानसंस्कारः सुमनामङ्ग एव च ॥ २४० ॥ इत्येते पानयोगाः स्युर्याख्याता द्विपदां वर ॥ सूर्णारिष्टानि वक्ष्यामि गजानामग्निदीपनात् ।। १४१ ।। खपुस्तके नोपलभ्यते ॥ १ क. श्च विंदु । २ क. 'त:॥ तथा अ°१३ क. वाताध्मातो। ४ क. क्षीरं । ५ क. कोपतो ! ६ क. शूचेद्यरेतैश्च क्षारः कपोदके समीक। ७ क. 'ना तीर |क,°पनम् ॥ "...

·पालकाप्यमुनिविरचितो [२पुद्ररोगस्थाने- द्वे वृहत्पी करनी च पारिभद्रकमेव च ॥ हरिद्रे द्वे विडङ्गानि दद्यादिन्द्रपवानपि ।। १४२ ।। शतावरों च शोणं च त्वचो निचुलविल्वयोः । गोपत्रे वासयेद्रात्री दिवा सूर्ये च शोपयेत् ॥ १४३ ॥ त्रिरात्रमेवं कृत्वा तु सुसूक्ष्म क्षोदपेचत्तः ।। त्रिफलां हिङ्गुसंयुक्तां पञ्चभिलवणैर्युताम् ॥ १४४ ॥ लवणस्य च योगेन चूर्णारिष्टस्य पट्पलम् ॥ द्वे बृहत्पी करनी द्वौ अश्वगन्धा सुवर्चला ॥ १४५ ।। उभे हरिद्रे पाठी च करीपे गजवाजिनो: एवत्सर्व समाहत्य समं कृत्वा धुदूखले ॥ १४६.॥ नित्यं लवणयोगेन पट्पलं वाऽस्प दापयेत् ।। द्वौ कालो दन्तिनां दद्यान्नूर्णपोगमतन्द्रितः ॥ १४७ ॥ मनःप्रसादं जनपदणं च पदन्तिनाम् ।। निम्बस्याथ करतस्य त्वचो वरुणकस्य च ॥ १४८॥ मेपशृङ्गयाश्च पाटल्या विदुलस्य च संहरेत् ॥ किया उपास्ततः सर्वाः समभागाः प्रकल्पयेत् ।। १४९ ।। उत्तम स्वैरत्वे)व ताः क्षुण्णा गोमूत्रे वासपेश्यहम् ।। मन्दानिशमनार्थ च द्विपस्य तु प्रदापयेत् ॥ १५० ॥ एरण्डपूतिकारिटैः समांशः कवलं भिषक् ।। निवृत्तस्य च पूर्वाह्ने दापयेद्रोगनाशनम् ॥ १५१ ॥ सुवर्चलां गुहूचों च अपामार्ग वैजयन्ती च भूनिम्बं तथा वै साटद्वपकम् ॥ १५२ ।। एतान्मुक्त्वा गजः कल्पो रोगात्तिमं प्रमुच्यते ॥ बलं मांसं च वृद्धिं च प्राप्नोति सुमनाः सदा ॥ १५३ ।। इत्येवं तु महीपाल विधानं सीणधातुप ॥ प एवं योजद्वैद्यः स शोभा जनयिष्पति* ॥ १५४ ।। (पालकाप्योऽब्रवी)दित्यं राज्ञाऽङ्केन प्रचोदितः ।। इति श्रीपालकाप्ये हस्त्पायुर्वेदमहामवचने महापाठे द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने पष्टितमः क्षयाध्यायः ॥ ६०॥ *खपुस्तकेतु, इतः परं त्रुटिचिह्न दृश्यते । धनुचिह्नान्तर्गतस्तु पाठो भ्रष्टः वपुम्नकात्॥ १ क. जिनौ ॥ ए°१२ क. गद्विभाकरम् । ३ ख. दान राज्ञा ! ....... कम् ॥

·६१ अभिमाध्यायः इस्त्यायुर्वेदः। अथैकपष्टितमोऽध्यायः अङ्गो हि राजा चम्पायामा धर्मविदां वरम् ।। विनयेनोपसंगम्य पालकाप्पं स्म पृच्छति ॥ १॥ कथं मदः संभवति हेतवोऽस्य कति स्मृताः ॥ कथं व मुरभि दानं कंकटाई संपरिवर्तते(?) ॥२॥ एवमुक्तोऽङ्गराजेन पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् ॥ वातात्पपद्यते कश्चित्कश्चिपित्तात्मपद्यते ॥३॥ श्लेषमणा मिद्यते चान्यः शोणितादपि चापरः ।। संनिपातात्तथा चान्यो मदः क्षरति वारणे ॥४॥ एवं पञ्चमकारश्च मदो वै संरकीर्तितः। शौर्यात्मभिद्यते फश्चित्तथैवाभिजनेन च ॥ हदन्यः मभिधेत परिणामातथाऽपरः। नैसगिकस्तथा चान्पः संपातादपि चापरः ॥ पुष्टया प्रभिद्यते चापि व्याधिदोपकृतोऽपरः । उपधानात्तथा चान्यः मभिद्येत मतडजः ।। चतुर्दशेते नागानां कीर्तिता मदहेतवः । समासानरशार्दूल शृणु विस्तरतो हि मे ।। तत्र तावत्मवक्ष्यामि लक्षणं वातिके मदे। परिधावति चात्यथं जायते चानवस्थितः ।। न चाभिलपति प्रासं शय्पाद्वेषश्च जापते । (म्मते बहुशश्चापि वैपने स्तनयत्पपि ॥ प्रतिनभ्याभिनमति विनमत्पुन्नमत्यपि ! मभिद्यते त्रिधा चै तथाऽङ्गस्यापि जापते ।। पवोदकनिकाशं च कपापं कुरुते मदम् । चन्दनोशीरपमानां मुगन्ध(फरसानि च)। फटुकानि फपापाणि तितानि च निपेवते ।। माघटकाले व नितरां मदस्तस्य प्रवर्तते । * धनुराकारमध्यस्पो भ्रष्टः पाठः कपुस्तकात् ।' धनुरापारमध्यस्यो नास्ति पाठः रापुस्तके। १. काराश्च ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [२सुदरोगस्थाने- द्वे बृहत्पो करलो च पारिमद्रकमेव च ।। हरिद्रे द्वे विडङ्गानि दद्यादिन्द्रपवानपि ॥ १४२।। शतावरी च शोणं च त्वचो निचुलविल्वयोः ।। गोमत्रे वासपेद्रात्री दिवा सू च शोपपत् ।। १४३ ॥ त्रिरात्रमेवं कृत्वा तु मुमुक्ष्म क्षोदयेत्तत्तः ॥ त्रिफलां हिनुसंयुक्तां पञ्चभिलेवणैर्युताम् ॥१४४ ॥ लवणस्य च योगेन चूर्णारिष्टस्य पदपतम् ।। द्वे बृहत्यौ करो द्वौ अश्वगन्धा सुवर्चला ॥ १४५ ॥ उभे हरिद्रे पाठी च करीपे गजवाजिनोः ।। एवत्सद समाहत्य समं कृत्वा खुदूखले ।। १४६.॥ नित्यं लवणयोगेन पट्पलं वाऽस्य दापपेत् ।। द्वौ कालो दन्तिनां दद्याचूर्णयोगमतन्द्रितः ॥ १४७ ।। मनःप्रसादं जनपदणं च नृपदन्तिनाम् ।। निम्बस्पाय करसस्य त्वचो वरुणकस्प च ॥ १४८॥ मेपशृङ्गयाश्च पाटल्या विदुलरूप च संहरेत् ॥ किया उग्रास्ततः सर्वाः समभागाः प्रकल्पपेत् ॥ १४२ ॥ उत्तम त्वैरत्वे)व ताः क्षुण्णा गोमूत्रे चासपेश्यहम् ॥ मन्दाग्निशमनार्थ च द्विपस्य तु पदापयेत् ॥ १५० ।। एरण्डपूतिकारिष्टैः समांशैः कपलं मिपम् ।। निवृत्तस्य च पूर्वाह्ने दापयेद्रोगनाशनम् ॥ १५१ ॥ सुवर्चलां गुहूची च अपामार्ग वैजयन्ती च भूनिम्ब तथा वै साटरूपकम् ॥ १५२ ॥ एतान्मुक्त्वा गजः कल्पो रोगात्ति प्रमुच्यते ।। बलं मांसं च वृद्धि च प्राप्नोति सुमनाः सदा ॥ १५३ ।। इत्येवं तु महीपाल विधानं क्षीणधातुए । ५ एवं योजद्वैद्यःप्त शोभा जनयिष्यति ॥ १५४ ॥ (पालकाप्योऽववी) दित्य राज्ञाऽन प्रचोदितः ।। इति श्रीपालकाप्ये हस्त्पायुर्वेदमहाप्रवचने महापाठे द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने पष्टितमः क्षपाध्यायः॥ ६॥ *खपुस्तके तु इतः परं त्रुटिचिह्न दृश्यते। धनुचिह्नान्तर्गतम्तु पाठो भ्रष्टःखपुस्तकात्।। १ क, जिनौ ॥ ए° | २ क. गद्विभाकरम् । ३ स. दानं राज्ञा ! ........... 'कम् ॥

·६१ प्रमिन्नाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। पुरीपं वमथुर्घानं रक्तमेवोपजायते । कटाम्यां भिद्यते पूर्व निदाघे वापि माद्यति ।। पैत्तिकस्य तु लिङ्गानि सर्वाणि कुरुते गजः। इत्येवल्लक्षणं प्रोक्तं मदे वै शोणितात्मके । अत ऊध्वं प्रवक्ष्यामि संनिपातात्मकं नृप । पूर्वोक्तानां मदानां तु लक्षणं सांनिपातिकम् ।। क्षुत्पिपासोष्णशीतानां सहिष्णुर्भवति द्विपः । दु:स्थानमय दुःशय्यां सततं सहते गजः ॥ प्रतिनम्पामिनमति विनमत्युन्नमत्पपि । नाभिनन्दति चाऽऽहार('मिष्टं च) स्वादुमेव च ।। व्यामिश्रमत जानीपामिश्रगन्धं मदं वृप । इत्येतरसंनिपातेन मभिन्नस्य तु लक्षणम् ॥ मत्तेन जनितायां तु यस्तु मत्तेन जायते । पौर्णमास्यां प्रपद्येत मन्दमन्दगुणैर्युतः ।। जानीपातं तु राजेन्द्र मदं हभिजनाभिधम् ।। बहुपुष्पसमृद्धानि कोकिलाभिरुतानि च । मत्तयाँईगंपुष्टानि वनानि समवेक्ष्प च ॥ इंससारसगीवानि चक्रवाकरुतानि च । सतामरसकहलारमुगन्धिपवनानि च ॥ मनोहराणि रम्पाणि पल्लवानि सरांसि च । पभोत्पलविचित्राणि भ्रमरैः कूजितानि च । सोभपित्वा च पीत्वा च करेणुगणमध्यगः । एए नागो महाराज हर्षादेव मभिवते ॥ क्षीणधातुशरीरश्च वपोतीतो मतङ्गजः। हीनवीर्यो विमांसोऽपि सर्वाशाशिपिलीकृतः ।। एतैस्तु लक्षणैर्विद्यान्मदं तं पारिणामिकम् । दुःस्थानमय दुःशय्पां लब्ध्वा लब्ध्वा च मोहनम् ॥ निरस वधं बन्ध 'नितंजनवम् । पदा मदं स्त्रवति तु वं "विद्यानिसर्गजम् ॥ सिपुस्तके नास्ति । १२. स. पासाथ शी°। २ फ. गष्टा।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्पाने इति वातात्मकं प्रोक्तं गजानां मदलक्षणम् ॥ पैत्तिकस्यापि नृपते विज्ञानमुपदेक्ष्यते । तेजस्वी कोपनश्चैव संतापी च भवेपिः ।। प्रायेण शीतला छायो सलिलं वाभिकास्यति । विजृम्भते नमति च तथा प्रतिनमत्यपि ॥ कपोलो चाण्डकोशश्च पच्यन्ते च नराधिप । पीताभमथ रक्तं वा कटादानं प्रसिच्यते ।। सुगन्धं चूतपुष्पाणामेलामुस्तमुगन्धिकाम् । शारदे पैत्तिकः काले मदः क्षरति वारणे ॥ कटुकाम्लान्सलवणासानति निषेवते । इत्पेतल्लक्षणं प्रोक्तं पिचात्मकुपिते मदे ॥ मकृत्या श्लैष्मिकं राजन्मदं वक्ष्यामि तच्चतः। बलवाशीलसंपन्नस्तेजस्वी धेनुकामतः ।। स्वप्नशीलश्च भवति मन्दक्रमविचेष्टितः। मसेनं कुरुते कामं गम्भीरं वेदपत्यपि ॥ पिष्टोदकमतीका(शा) पाण्डुरः क्षरते मदः । सगन्धमालापुष्पाणां सिन्दुवारतरोरपि ।। तथा मुक्तक'नागवकुलानां च गन्धतः । शीतलं मुरभि हृधं हेमन्ते संश्रयेन्मदम् ॥ मधुराम्लानि सर्वाणि लवणानि च सेवयेत् । त्वग्दोपाथापि जापन्ते मेहत्यपि च सौद्रपम् (१ ।। इत्पेवं श्लैष्मिकं राजल्लँक्षणं समुदाहृतम् । शोणितासंभवृद्धे तु मदे वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ मध्याह्ने संश्र(?)मासृत्प)रक्तनि""लोचनम् । न चैवोद्विजते इस्ती दस्तिन्यै नापि फुप्यति ।। विमुक्कैरिति सी गंजः संधिपु कन्गः। शीतलानि च सर्वाणि छायां चैवाभिनन्दति ॥ शय्यापां सुसमाप्नोति (*न चैव कवलं मजेत् । पाण्डुता सवंगात्राणां निग्धमाहारमिच्छति ॥ * धनुराकारमध्यस्यो नास्ति पाटः सपुस्तके । एस. शरदि। २ स.ति न सेय! ३ स. शीतसंपनाले ४ क.गरिव स° ·. ६१ प्रमिन्नाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः । प्रत्यूपकाले मातई हदे निर्वापपेद्विपक् । शालायां मण्डलिसापां शीतस्थानासितस्य तु ।। स्रावयेद्वारिपूर्णाश्च तस्पोपरि नवान्घटान् । विशं मृणाला शालूकमुस्पलं नलिनान्यपि ।। इखं चेारसं चैव शृङ्गाटककसेरुकम् । दापयेत्कवलांस्तस्मै शर्कराचूर्णसंयुतान् ।। परूषकाणि मृद्वीका शर्कराफाणितं मधु । सारिवा मधुकं चैव समांशं चोत्तरोदकम् ॥ ततः"..."ये प्रति ये(?) शीतं कल्पश्रुत्पापपेत(?)। प्रभेदे पैत्तिके तस्प पवसानि प्रदापपेत् ॥ नृणाख्य पर्पान्दद्याच्छकरातसंयुतम् । पष्टिकानां पुराणानां शालीनामोदनं मृदु । सपिपा भोजयेन्नागमेवं भेदाद्विमुच्यते । अम्लमुष्णं च तीक्ष्णं च लवणं च न दापयेत् ॥ पानानि सर्पिपा श्रेष्ठान्यभ्यङ्गं चैव सपिंपा। नश्यत्यनेन पोगेन प्रभेदः पेत्तिको नृप ।। इति पित्तात्मभिमस्प चिकित्सा संमकीर्तिता। (अथ श्लेष्ममभिन्नस्य विकित्सा संप्रयोजयेत् ॥) कटुफेन तु तेलेन सर्वसेको विधीपते । तीक्ष्णान्कटुकपापाकवलानस्य दापयेत् । अजामूत्रेण संपोज्प श्लैष्मिकस्तेन शाम्पति ॥ द्राक्षाहरिद्रामञ्जिष्ठाः सूक्ष्मचूर्णाश्च कारयेत् । अजापूत्रेण संपोज्य पिण्डमस्मै पदापपेत् ।। अनेन क्रमपोगेन(ग) प्रभेदात्परिमुच्यते । आरग्वधं सोमवल्क पटोले काकसिन्दुकम् ।। पपोऽपि मधुसंयुक्तं पिण्डः श्लेष्महरः स्मृतः । पवौदनं च तैलेन मात्रया मोजपेद्गजम् ।। * धनुराकारमध्यस्थो नासि पाठः कपुस्तके । १ क. लायामअलिपायां। २ क. ततः प्रति ये शीतं कसयेत् । ३ स. "यादया।

·३०८ ................................. । पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्पाने- उष्णत्पयो(?)च्चगमनाद्गुरुभारेण वा पुनः। कर्मणामतिमपोगाद्वा हरतो वा वृद्रुिमान् ॥ एतनिदाननांगस्प शरीरमुपतप्पते । ततः प्रसिच्यते दानं दुर्गन्धिवममु(धु) नृप ।। तंतु संतापज विद्यान्मदं वारणविक्रमम् । विविधैस्तु शिरोरोगैमूत्ररोगेण वा पदि । शुद्धपाकलहेतुत्वायाधिना वारणे मदः । विविधाभिविधाभिर्यः पुष्टो माद्यति वारणः ।। स मदः पैत्तिको राजनिर्दिष्टः परिपाटितः। माणिता विधया नागा न वश्या बलशालिनः ॥ मदस्य जनने सम्पग्भपजैः संप्रयोजितेः। उपधानात्मभिधन्ते वारणाः पृथिवीपते ॥ शौर्यजोऽपि रूपं प्रार्थयमानस्य युध्यमानस्य वा युधि । पश्यन्तस्तस्प सैन्यस्य विजपं दिव्यचक्षुपः । मदं गृह्णाति मातङ्गः स हेतुर्विनये क्षणम् ।। इत्येते बहुधा प्रोक्ता गजानां मदहेतवः । कात्स्न्येन तु महाराज पयोक्तं ब्रह्मवादिभिः ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि चतुर्णामपि भेपजम् वातममिन्नं विज्ञाप चिकित्सां संप योजयेत् ।। पञ्चभिलवणैः साधं पायपेत्तं सुखोदकम् । तीक्ष्णांश्च कवतान्दद्याद्वारणाप महीपते ।। वातिकात्स मदाद्राजन्मुच्यते वै न संशयः । दध्यालमध वातानेः (?) क्रमासूणं च पापयेत् ।। एतेनापि च योगेन मुच्पते वातिकान्मदात् । शुदकोष्ठाप दातव्यं जलपानं महीपते ।। यवसानि विचित्राणि मृदनि हरितानि च । फाणितेनोपदिग्धानि (?) कालान्संपदापपेत् ॥ इति वातमिनस्प चिरित्सा संप्रकीर्तिता। अय पित्तमिनस्य चिकित्सा संवक्ष्यते ॥ १ क. प्रनक्षते।

·९१ प्रभिन्नाध्यायः हस्त्यायुर्वेदः। .. प्रत्यूपकाले मातङ्गं हदे निर्वापपेद्विपक् । शालापां मण्डलिप्तापां शीतस्थानासितस्प तु.. सावयेद्वारिपूणांश्च तस्योपरि नवान्घटान् । विशं मृणाला शालूकमुत्पलं नलिनान्यपि ॥ इखं चक्षुरसं चैव शृङ्गाटककसेरूकम् । दापपेत्कवलांस्तस्मै शर्कराचूर्णसंयुतान् ।। परूपकाणि मदीका शर्कराफाणितं मधु । सारिवा मधुकं चैव समांशं चोत्तरोदकम् ।। तः..."ये प्रति ये(?) शीतं कल्पश्रुत्पापपेन(?) । प्रभेदे पैतिके तस्प पवसानि प्रदापयेत् ॥ नृणाख्यं पर्पटीन्दद्याच्छर्करातसंयुतम् । पष्टिकानां पुराणानां शालीनामोदनं मृदु । सर्पिया भोजयेन्नागमेवं भेदाद्विमुच्यते । अम्लमुथ्यां च तीक्ष्णं च लवणं व न दापयेत् ॥ पानानि सर्पिपा श्रेष्ठान्यभ्यङ्गं चैव सर्पिपा। नश्यत्पनेन पोगेन प्रभेदः पैत्तिको वृप।। इचि पित्तात्मभिन्नस्य चिकित्सा संप्रकीर्तिता। (अथ श्लेष्ममभिन्नस्य चिकित्सा संपयोजयेत् ।) कटुफेन तु तैलेन सर्वसेको विधीयते । तीक्ष्णान्कटुकपायान्कवलानस्प दापयेत् । अजामूत्रेण संपोज्प श्लैष्मिकस्तेन शाम्पति ।। द्राक्षाहरिद्रामञ्जिष्ठाः सूक्ष्मचूर्णाश्च कारयेत् । अजामूत्रेण संयोज्य पिण्डमस्मै प्रदापपेत् ॥ अनेन क्रमपोगेन(ण) मभेदात्परिमुच्यते । आरग्वधं सोमवल्कं पटोलं काकतिन्दुकम् ॥ पपोऽपि मधुसंयुक्त पिण्डः श्लेष्महरः स्मृतः । यवौदनं च तैलेन मात्रया भोजपेद्गजम् ।। * धनुराकारमध्यम्यो नास्ति पाठः कपुस्तके । १ क. लायामअलिप्रायां । २ क. ततः प्रति ये शीतं कल्पयेत् । ३ स. 'टाया।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [ २ क्षुद्ररोगस्याने पापयेन्मुद्गयूपं च योपाल:()सह संस्कृताम् । काशं कुशं पोटगलं यवसाथै प्रदापयेत् ॥ इति श्लेष्ममभिन्नस्य चिकित्सा संप्रकीर्तिता । मभेदे रक्तजे राजन्मतीकारः भवक्ष्यते ॥ यदुक्तं पैत्तिके स्रोवे तत्सर्व संप्रयोजयेत् । श्लैष्मिकस्य तु योग हि कल्ये नागस्य कारयेत् ।। पैनिकस्प तु पत्कर्म मध्याह्ने तत्समाहरेत् । वातिकस्य तु पत्मोक्तं सापाले तत्मपोजयेत् ॥ लवणानि च सर्वाणि पिप्पल्पो मरिचानि च । गृङ्गवेरं च संहृत्प सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ संनिपातसमुत्थाने श्रेष्ठ मेतचिकित्सितम् । इत्पद्रवीत्पालकाप्पो राज्ञाऽखून प्रचोदितः ॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने महापाठे द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने ममित्रो नामैकपष्टितमोऽध्यायः ॥६॥ अथ द्विपष्टितमोऽध्यायः। 'अथातः कर्णवालजानां कृमीणां निदानं चिकित्सिवं च व्याख्यास्यामः' इति ह स्माऽऽह भगवान्पालकाप्य:- इह खलु भो हस्तिना केशाग्रसूक्ष्माः कण्टकमुखा... एणन्पूर्वा:?) त्वमा सशोणिवं भक्षयन्ति । श्यामा रक्षाः श्वेता रका राजीव(मान्तचित्राः शबलाः कर्णजा वालजाश्च कृमयः संभवन्ति । वेषां कमिभिरुपसृष्टानां लक्षणम्-परिशीयन्ते कर्णाग्राणि । *तैः परिमूला- ग्रेषु चला भक्षयन्ति । परिशीर्यन्ते वालाः तत्र साध्या ये परिस्रवन्ति । शेषा. स्त्वसाध्याः॥ अधैषां चिकित्सितमुपदेक्ष्यामः-अङ्गराजोत्तम "कर्णीविटकिण्ववचाभा- गोमाद्नं कुष्ठनिम्बसुरसकाकादनीकाकविन्दुकीकाकमाचीकरवीरसर्पपवर्णाजि- * 'ते' इति स्यात् । अत्र ' इति श्रुटिचिहं खपुस्तके। 'अझराजोत्तमकणी' इत्यं त्रुटिचिह्नं खपुस्तके । स्वपुस्तके किण्व • वच इत्यं त्रुयिचिहं दृश्यते । १ क. व. श्रावे। २ क. कसुखाप्णान्पू । ३ क. ख. पला । १ क. ख. भक्ष्यन्ति । , ·१३ कर्णरोगाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। कासैन्धवलवणयवक्षारविन्तिडीकशिरीपर्णिकारबर्बरफणिज्जकशङ्खिनीदारुह- रिद्राश्चकतः कृत्वा समभागैरुपक्रमेत । एतेषां कपायैः प्रक्षाल्प कल्कैः प्रलेपनं कुर्यात् । चूर्णस्तु भतिसारयेत् । एतेषामेव विकेशिकावती च पयायोग विद- ध्यात् । ततश्चाभ्यन्तरं रुधिरं विसर्पवसरिसावयेत् । (* अन्थि चेत्कुरुते ऋमिः पशूनामिव कुकुटकं समेशिने)ण विद्ध्या निष्कृष्य कमिश्च कपापैः प्रक्षाल्य मलेपयेत् । 'कृमिकोष्ठमयुक्तं सकवलान्दद्यात् ॥ तत्र श्लोकाः- कपापैः कटुकैस्तित्वैलवणः पानभोजनः । कर्णजान्वालजांश्चैव चिकित्सेतु कमीन्भिपक् ॥ प्रायेण श्लेष्मप्रभवा गजानां ज्ञेयास्तु रोमेनिमयः शरीरे । कार्यः प्रपन्नः मशमार्थमेषामुपेक्षिताः प्रमाणहरा भवन्ति ।। इति श्रीपालकाप्पे हस्त्पायुर्वेदमहामवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने कर्णवालकृमि म द्विषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६२॥ अथ निषष्टितमोऽध्यायः। अनेन पृष्टो भगवान्कर्णरोगमुवाच ह । अस्प रोगस्य विज्ञानं चिकित्सां च यथाक्रमात् । ने सूतः सहसाऽऽदत्ते तथा शीर्षविरेचने ॥ कौँ वा मृद्यतेऽत्यर्थं श्रोतसोः कीटवेशनात् ।। जलं वा(त्र)प्रविशति हन्यते चातिमात्रतः ।। अभिघातेन शिरसः कर्णरोगः प्रवर्तते ।। ऊवं प्रकुपितो वायुः श्रोतसि मतिपद्यते ।। श्लेष्मशोणितमादाय को नागस्य पीडयेत् ॥ शरैरागन्तुजैर्दोषैर्यदा कर्णोऽस्प दुष्यति ॥ तेनास्य तुमुलो व्याधिः कर्णजा संभवर्तते । तस्येमानि तु रूपाणि वारणस्य निबोध मे ।। संजिप्रति प्रवमति कर्णस्रोतास्वभीक्ष्णशः ।। * धनुराकारमध्यस्थो नास्ति पाठः कपुस्तके । । 'कृमिकोष्ठोपयुक्तान्' इति स्यात् । १ क. स. °मकम° । २ क. स. नस्ततः । ३ क. वाममृते । ४ क. अतिधा।

·. पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने- अङ्गुल्या वाऽल्पकाष्ठेन कवलेन च घर्षति ॥ पूर्य सति कर्णाभ्यां दुर्गन्धिः फेनिलं भृशम् ॥ श्लेष्ममारुतसंसर्गास्कृमयः संभवन्ति हि ॥ रुधिरं कृमिसंसृष्टं दृश्यते यस्य हस्तिनः ॥ कर्णरोगः स विजेपः कफशोणितवातजः॥ इत्येवं कर्णयोपाधीन्दृष्टा भैषज्यमाचरेत् ।। शृङ्गवेरं च भागौ च विडङ्गानि च पेपयेत् ॥ देवदारु व कुष्ठं च सूक्ष्म पिष्ट्वा विचक्षणः । रसेनानेन नागस्य कर्णयोश्च निषेचयेत् ॥ ततोऽस्य वेदनाशान्तिरेतन स्यान्महीपते । काली मधुकनिर्गुण्डी हरिद्रे देवदारु च ॥ सर्वमेतद्विडङ्गैस्तु कुष्ठेन च समं भवेत् । एतत्संभारममौ च सूक्ष्मकल्कं प्रदापयेत् ।। ततो रसं परिस्राव्य क्षौद्रेण सह संयुतम् । ततोऽस्य कर्णपोर्दद्यात्कर्णरोगात्ममुच्यते ।। मधुशिष्यं च बिल्वं च सरलं देवदारु च।। अकोठफलसारं च मांसी कुष्ठमल्गुजम् ॥ मयूरपित्तं मज्जांच बिल्वानि वर्तुलानि च ॥ विडङ्गतुम्बीवीजं च तथा निम्बफलानि च ।। देवदारु तथोशीरं पिष्ट्वा तानि समानि च ।। सर्वमेतत्समालोड्य तैलं धीरो विपावयेत् ॥ ततोऽस्प सेचयेत्कर्णावेतेन लभते मुखम् ।। गण्डीरमूलं समधुर्याष्टकं च सकुङ्कुमम् ।। क्षौद्रेण सह संयोज्य कर्णयोः पूरणं हितम् ।। प्रपौण्डरीकं मनिष्ठां कुष्ठं मधु कमेव च ॥ उशीर पद्मकं चैव देवदारु च पेपयेत् ।। कल्केनतेन संयुक्तं तैलं धीरो विपाचयेत् ।। ततोऽस्प कर्णयोर्दद्यानस्पकर्म च कारयेत् ॥ शैलेयं सर्जकरसं देवदारुं तथाऽगुरुम् ।। १ क.र्णशो व्याधी । २ ख. पीपयेत् । ३ क. काष्ठं । ४ क. स. 'वल्यन 1५ क. °स्य कर्णयोः सकस्तेन वै लभते सुखम् । ६ ख. पीपयेत् । है ·१४ अमक्तंच्छन्यध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। घृतमण्डेन संयुक्तं धूपयेत ततः पिबेत् ॥ भार्गीमूलं च मधुकं पष्टिकानं कुटन्नटम् ॥ शुद्धाभ्रामलकैः सिद्धान्मधुप्तर्पिःसमन्वितम् ॥ पिप्पलीशृङ्गवेराम्पा भुक्त्वा संपद्यते सुखी ॥ अहोल्लचिरबिल्वाभ्यां रसो वैशेषिको भवेत् ।। अवगाह विषेकं च वर्जयेच्च विशेषतः।। इत्येतत्कर्णरोगस्य सनिदानं चिकित्सितम् ।। (अपृच्छते रोमपादाय पालकाप्येन कीर्तितम् ।। इति श्रीपालकाप्ये हस्त्पायुर्वेदमहामवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने कर्णरोगो नाम त्रिषष्टितमोऽध्यापः ॥ ६३ ॥ अथ चतुःषष्टितमोऽध्यायः । अभक्तच्छन्दिनो राजन्सनिदानं चिकित्सितम्) । नागस्प संभवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ।। वातेन सहितः श्लेष्मा हृदये संमधावति ।। आमाशयं च मन्यन्ते पूरयित्वाऽवतिष्ठते ।। कफेन बद्धहृदयः कुवलं पल्लवं तृणम् ॥ अरोवमानं कृच्छ्रेण किंचिदनाति वारणः ।। तस्य तेनाभिभूतस्य विकित्सा संभवक्ष्यते ।। तस्थाऽऽसर्व प्रसन्नां वा मैरेयं चापि पाययेत् ।। हिङ्गना पश्चलवणेर्युक्तं त्रिकटुकेन वा ।। वचा हरिद्रे लशुनं पिप्पल्यौ मरिचानि च ॥ सपश्चलवणांस्तस्मै कवलान्संपदापपेत् ।। तेजोवती त्रिकटुकं तथैव कटुरोहिणीम् ।। मधुना सह संयोज्य कबलान्मतिभोजयेत् ।। चित्रकं सर्षपं हिङ्गु त्रिफला बदराणि च ।। हरिद्रे शिगुबीजं च करञ्जबीजमेव च ॥ धनुराकारमध्यस्थो नास्ति पाठः कयुस्तके ।। । 'धमन्यन्तं' इति स्यात् । १ क. मयेत । २ क. ख. गाहाविसेकं । ३ क. प्रचक्षते । २ ·पालकाप्यमुनिविरचितो---- [ २ क्षुद्ररोगस्पाने- पञ्चभिलंबणेः साधं क्षोदपित्वा हृदूसले । सक्तुभिः सह संपोज्प फवलान्पति भोजयेत् ॥ कटुका रोहिणी पाग सयवा(मारसैन्धवाः ॥ पिप्पल्पः कटुका मत्स्या मरिचान्याटरूपकम् ।। सर्वाणि समभागानि क्षोदयित्वा उदूस्खले ॥ गोमयेन समायुक्तान्कवलांस्तस्य दापयेत् ।। मुद्रपूपौदनं चास्मै दद्याविकटुना युतम् ।। यो हि मथनादमिः स्वल्पोऽरणिसमन्वितः ।। पूर्व गोमयचूर्णेन सतस्तुणेन वै प॥ क्रमशस्तनुभिः काठः स्थूलैश्च तदनन्तरम् ॥ विवृद्धः स दहेदीप्तः काष्ठभारशतान्यपि ॥ एवं गजानां विधिवच्छनैरमिरुदीरितः॥ भुक्तं सर्वमशेषेण दहत्पमिरिवेन्धनम् ।। भक्तच्छन्दो भवत्येवर्मामदीप्तश्च जापते ॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहामवचने महापाठे द्वितीये क्षुद्ररोगस्था- नेऽभक्तच्छन्दी नाम चतुःपष्टितमोऽध्यापः ॥ ६४ ॥ भय पश्चपष्टितमोऽध्यापः। खङ्गो हि राजा चम्पापां पालकाप्पं स्म पृच्छति । भक्तपासोपरुद्धस्प लक्षणं ग्रूहि तत्वतः॥ रसं च शोणितं चैव मेदो मांसमथापि वा। सह घोनसने कस्मात्सर्वाण्येतानि सादपेत् ।। विशेषयति दोपी च कथं मात्राणि सादति । एवं पृष्टोऽङ्गरानेन पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् ।। अनादिमध्यनिधनः फापामिः परिमध्यते । ममूलक्षणसंयुक्तो बीजसहितनातेन (१) नामिमध्ये शरीरस्य विज्ञपं सोममण्डलम् । सोममण्डलमध्यस्थ विचारसूर्पस्प मण्डलम् ।। + 'सगवतार' इति स्यात् । १ क. पाऽङ्गिमदना १२२. °यपूर्णन ततम्नेन तृणे ।

·१६ मक्तपासोमरुद्वाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः।
प्रदीपपेतु नागस्य तस्य मध्ये हुताशनः ।
इन्दुराकारामास्थाप यथा दीपस्तथाऽम्भेसः ।।
तिष्ठतिष्ठमितो)दीस्तथा बलिनमम्मसि ।
गजानां नाभिमध्ये तु यवमानोऽवतिष्ठते ।।
हस्वकापेषु चान्येषु तिष्ठेत्रुटिममाणतः ।
कमिकीटपतङ्गेषु वल्लमात्रोऽधतिष्ठते ।।
सूर्यों दिवि पथा तिठस्तेजोयुक्तर्गभस्तिभिः ।
विशोषयति सर्वाणि पल्बलानि सरांसि च ॥
तद्वद्गजाना संभुक्तं जठरो नाभिमाश्रितः।
मेषुश्थैक्षिपमादत्ते सूर्पकान्तो मणिपा।
दन्तिनां भोजनं दत्तं नानाद्रव्पसमायुतम् ।
क्षि सम्पपदहति तेजोधातुसमापुतः।।
जाठरो जलसंभूतस्वद्गतिस्तत्परापणः।
दीप्तेश्च करणा(त)कोष्ठे सलिलेन च पूरपेत् ॥
अमिसोमात्मक सर्व जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
अमिसोमात्मको राजन्दन्तिनां च चतुर्विधः।।
सूर्यात्मकानि यात्रीणि(?)यस्मात्सोमात्मकानि च ।
(१)संहत्यान्तनै तस्मात्साण्डाणि न खादति ॥
चिकित्सेधस्तु सीदन्तं विषमं चापि दन्तिनाम् ।
आयुर्वेदाभियोगेन स वै रातां चिकित्सकः ॥
उत्तपासोपरुद्धस्य लक्षणं संप्रवक्ष्यते ।
वारणानां पुरा राजन्यथावदनुपूर्वशः॥
मधुरामोजना नित्यमव्यायामास्तथैव च ।
मृत्तिकाभक्षणाद्वाऽपि जलदोषेण वा पुनः ।
विदग्धभोजनाद्वाऽपि रात्री जागरणेन वा।
जीर्णाजीर्णाशनाद्वाऽपि सततं पृथिवीपते ।।
हृदये श्लेष्मणा दिग्धे नाभिनन्दति भोजनम् ।
पित्तं च तनुवां याति ग्रहणी चास्प हीपते ॥
१ क. दीपं तत्र ना।२ क. संयुक्तं । ३ क. नील्मुनिहायश ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [२ दरोगस्थाने- उष्णानुर्वातशीलश्च दुर्मना गुरुमस्तका। भक्तद्वेषं च सं रोग विद्याच्लेष्मोपसर्जनात् ॥ विज्ञानमेतद्याख्यातं चिकित्सितमतः शृणु। द्वे पञ्चमूले संहृत्य पिप्पलीमूलमेव च ॥ हस्तिपिप्पली(ली) च चिरबिल्वैः सह विपाचपेत् । विपकमनुपूर्वण मुखोष्णमनुपाययेत् ।। एतत्पीत्वा तु राजेन्द्र ततः संपते सुखी । पिप्पली शृङ्गवेरं च सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ हस्तिमूत्रेण संयोज्य तैलेन च नराधिप सपञ्चलवणां शुण्ठी पिप्पलीमूलसंपुताम् ।। अहणीदीपनं देयमेतत्पानमनेकपे । नागपिप्पलिमाहृत्य हस्तिसूत्रेण पेपयेत् ।। एवं प्रतिनये दद्यात्केवलं युक्तितो भिपक् । दीप्यते ग्रहणी तेन यवसं वाऽभिनन्दति ॥ दृष्टपुष्टमनाश्चैव न भवत्येव वारणः । यवसान्युष्णवीर्याणि फफनानि च दापयेत् ॥ अग्नेविवर्धमानस्प पानं भोजनामिप्यते । पथा हि मथनादमिः स्वल्पोऽरणिसमुत्थितः ।। पूर्व गोमपचूर्णेन ततस्तृणेन वै वप । क्रमशस्तनुभिः काठैः स्थूलेश्च तदनन्तरम् ।। विवृद्धः स दहेद्दीप्तः काष्ठभारशतान्पपि । एवं गजानां विधिवच्छनैरग्निरुदीरितः ] भुक्तं सर्वमशेपेण दहत्यमिरिवन्धनम् । इति श्रीपालकाप्ये इस्त्पापुर्वेदमहामवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने भक्तमासोपरुद्रो नाम पञ्चपष्टितमोऽध्यायः ॥ ६५ ।। अथ षट्पटिनमोऽध्यायः। अङ्गो हि राजा चम्पायां पालकाप्प स्म पृच्छति । द्रोणीक इति यः पूर्व संग्रहे समुदाहृतः ।। १ क. 'प्णानुर्वीनुशी । २ क. लोमरिचरि । ३ क. पाचये । १ स. पीपयेत् । ५ क. स. हिमवना ।

·............... ६६ द्रोणीकाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। तस्य व्याधेचिकित्सां च लक्षणं संप्रचक्ष्व मे । ततः प्रोवाच भगवान्पालकाप्यो महामुनिः ।। वातापित्तात्कफाद्रतारसंनिपातात्तथैव च । द्रोणीकशोफो विज्ञेयो जठरे पञ्चधा नृप ॥ निदानानि पृथक्तस्य चिकित्सां च प्रचक्ष्यते । तत्राऽऽदी वातिकस्तावापथुः संप्रवर्तते ॥ व्यायामाञ्च व्यवायाच क्षादपि च भोजनात् । तथा बन्धाच्च विविधादतिशीतेन वा तथा ।। शकुन्भूत्रोपरोधाच दुःस्थानाद्वा तथा पुनः । उदरे मारुतः शोफ जनपेत्तस्प हस्तिनः ॥ शोफाभिभूतश्च भृशं भ्रममानोति वारणः । चञ्चलो मृदुभूतश्च चिरापाकं न गच्छति ॥ विविध स्वभावाद्वातात्" श्वयथुः स्यात्स विषमस्त्वग्रतो धनवस्थितः। मालती सुरसा वंशं (पाटलां) काटरूपकम् । अर्क मधूकं तर्कारी तिलपिष्टं च पापयेत् ।। नाहीस्वेदो धृतातस्प (वसाया) नाहीस्वेदो विधीपते ।। तण्डुलानतसौं किपर्व दध्यम्लेन विपाचपेत् । रात्रिपर्युषितं शीतं पदेहं तस्य कारयेत् ।। साकपाँ"स्वरां"वसां तैलं घृतं दधि । जलजानां च सत्त्वानां मेदो मांस व पापयेत् ।। सभ्यक्तं साफा शोफ मुतोष्णं तं प्रलेपपेत् । स्पोनाकं पाटली विल्वं काश्मयं वेणुपत्रिकाम् ॥ आरग्वधं कुवेराक्षी मैपशृङ्गी ससैन्धवीम् । सुबहां वालपत्री च मूक्ष्मपिष्टानि कारपेत् ।। (मखोष्णं सधृवं चैव प्रदेहस्तस्प युज्यते । खपुस्तके त्रुटितम् । 'कपुस्तके नास्ति । * धनुराकारमध्यस्थाः श्लोकार्षा न कपुस्तके। ................ * . क. तस व्याधिचिकि°। २ क. वृताम्यक्त । ३ क. सखरा ।

·३१८ पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने नेहपानं च नागस्प गात्राम्पतं च दापपेत् । औदकानां च सत्त्वानां रसैस्तं प्रति भोजपेत् ॥) अशान्तौ सर्वथा शोफे शिमं रक्तं प्रमोक्षपेत् । निदोपं शोणितं दृष्ट्वा शोफ तं प्रतिचूर्णयेत् ॥ गृहधूमहरिद्राम्यां साष्टां सैन्धवेन च । इत्येप वाविकः प्रोक्तो वक्ष्पवे पिचसंभवः ।। अम्लोषणभोजनान्नित्यं कटुकात्पशनादपि । लवणस्यातियोगाच्च पित्तवातं मकुप्पति ।। उरोद्रोणी समाश्रित्य श्वयधुस्तस्य नायते । श्वयधुस्तस्प पीवाभो रक्ताभश्चापि लक्ष्यते ॥ पित्ताहादस्तु नागस्य शिमं पाकं च गच्छति । इस्तिकर्णपलाशानि श्वष्णचूर्णानि कारपेत् ॥ सर्पिषा सह संयोज्य प्रदेई वस्य कारयेत् । श्यामामंशुमती चैव एरण्ड लशुनानि च ॥ दद्यात्मपौण्डरीकं च विषामतिविपां तथा । मकरस्प च मांसानि गोमांसं चैव पाचपेत् ।। दावामठेपं विज्ञाप ततस्तमवतारयेत् । वेन प्रदेई नागस्प वहलं तस्य दापपेत् ।। समूलमिह संहृत्प धत्तरं सारियां तया । पयसा सह पिष्टानि प्रदेहः सतो भवेत् ॥ अतिमवृद्धे श्वपयो मच्छन्नं तस्प कारयेत् । निर्दोपं शोणितं दृष्ट्वा कपापैः प्रवि चूर्णपेत् ।। अश्वत्थस्प फपापेण सर्जस्प फकुमस्प च । हरिद्राग्रहधूमाम्यां लशुनः सैन्यवेन च ॥ इत्पेप पिचजः प्रोको वक्ष्यवे फफसंभवः । नागस्याल्पपचाराक्ष बसन्वे संचिवः कफः।। उदरे श्वपथुस्तस्प नापते श्लेष्मसंभवः । दारुणः फठिनव शीतो वे मन्दवेदनः ।। एतद्वै वस्प विज्ञानं पास्यास्पामचिकित्सिवम् । गोमपं वेणुपत्राणि स्वेदा पाचपेद्विपक् ॥ १ ग. पाययेत् ।

·com.............., ११ द्रोणीकाध्यायः] इस्त्यायुर्वेद घृतेन पूर्वमम्पक्ते दद्यात्संस्वेदनं गजे । (द्रोणी विपा)मतिविषां वहां तालपत्रिकाम् ।। कोशातकी लोङ्गलको चित्रकं इस्तिकणिकम् । शृङ्गवेर हरिद्रा च कल्कपिष्टानि कारयेत् ॥ हस्तिमूत्रेण संसृष्टं सुखोष्णं स्यात्मलेपनम् । कुष्ठं चातिविषां चैव तगरं देवदारु च ॥ स्वजितांशुमतों चैव हरिद्रां चित्रकं तया । ""बीजां सैन्धवं तु समाहरेत् ।। हस्तिसूत्रेण पिष्टानि प्रदेई तस्य कारयेत् । पुनर्नवे त्रिकटुकं विडतान्यथ सैन्धवम् ॥ तीक्ष्णगन्धा हरिद्रे द्वे करवीर सचित्रकम् । पीपयेइस्तमूत्रेण मूलं वरुणकस्य च ।। मुखोष्णं घृतसंयुक्तं प्रदेहं तस्य कारयेत् । पनिम्बपटोलाभ्यां मुद्यूपं विपाचयेत् ॥ तता शाल्योदनं तेन भोजयेद्वारणं भिषक् । विद्धिश्च पदा तस्य कार्य शोणितमोक्षणम् ॥ निर्दोष शोणितं दृष्ट्वा शोफ तं प्रति चूर्णयेत् । कटुरोहिणी पिप्पल्या कुशसैन्धवसपैः ।। स एव भूपो मसिन मेदसा वा पदा भवेत् । पदातिकठिनो राजन्कुच्छसाध्यश्च जायते ।। ततस्तं स्वेदनाभ्यङ्गैस्तैलपानेः ममर्दनैः । पानलेपनयोगैश्च पथोतैः समुपाचरेत् ॥ तीक्ष्णः कपापैः कटुफैस्तैलस्प च निपेवणैः । व्यायामैदोपहरणैः शोफमेवं जपेत्कफात् ।। द्रोणीकापों तु भिन्नापां शोधनानि प्रदापयेत् । 'द्विवणीये यथोक्तानि तैलानि च विपाचयेत् ।। इत्येष फफजः मोक्तो वक्ष्यते शोणितात्मकः । भारतीक्ष्णाम्ललवणैराहार ज्यते यदा ॥ * धनुराकारमध्यस्पो नास्ति पाठः सपुस्तके । १ क. पूर्णम । २ क. तुगलकी । ३ क. येद्वन्समू। ४ ख. °स्तैलं पा॥ ५ क. ख. याम्बुमि १६ क. द्विवणीयो ! ७ क. क्षार तो।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने- उष्णेऽतिकर्मव्यायामाच्छमागतं अकुप्पति । उरोद्रोण्याश्रितं शोफ जनयेद्रक्तसंभवम् ।। ततोऽतिरक्तः स भवेद्विदत्पित्तिको यथा । स महाव्योष्णरुदनः पाकमा नियच्छति ।। तस्यास्निग्धं मृदु लघु शीतं मधुरमेव च । भोजन पूज्यते नित्यं न चोष्णाम्लनिपेवणम् ।। तिन्दुरुसर्जाना पलाशोदुम्बरस्य च । त्वचः क्षीरेण पिष्टाश्च(?) नाभिस्तस्य प्रलेपनम् ॥ एषामेव त्वचः सम्यक्षणं तोये विपाचयेत् । द्वात्रिंशद्गणमादाप कथिता च संहरेत् ॥ निक्काथेन ततस्तेन घृतं धीरो विपाचपेत् । ततः स्नेहावशेषं तु पानं म्रक्षणमेव च । श्वयोर्वर्धमानस्प कार्य शोणितमोक्षणम् । निर्दोष शोणितं दृष्ट्वा पूर्वोक्तं प्रतिचूर्णना ॥ पूर्वोक्तश्च गुणैश्चास्य मच्छितस्यातिलेपनम् । अधिष्ठानं भवेद्रक्तं श्वयथूनां नराधिप । रक्तस्योपद्रवा ज्ञेया वातपित्तकफास्त्रयः । तस्मात्सर्वेषु शोथेषु शस्तं शोणितमोक्षणम् ।। एष वै रक्तजः प्रोक्तो वारणानां नराधिप । इत्येष राजेन्द्र चतुर्विधस्ते द्रोणीकसंज्ञः श्वयधुर्मयोक्तः ॥ अतः परं संशृणु संनिपातप्रकोपजं कष्टतरं यथावत् ॥ वातः फफः पित्तमथापि रक्तं दोपाः क्रमेणोपचिता गजस्य ।। वातेन कोष्ठादुरसि प्रपन्ना द्रोणीकसंज्ञं जनयन्ति शोफम् ।। त्वचं समाश्रित्य विवर्धर्मानः करोति पीडां महती गजस्य ॥ सोऽश्मामकण्डूपिटकाचितश्च पाकं कदाचित्समुपैति मोहात् ।। उत्पन्नमात्रं किल तं चिकित्सेदुपेक्षितः माणहरः स कालात् ।। शोफेषु सर्वेषु च या मयोक्ता क्रिया तया साधयितुं यतेत ।। कफानिलाभ्यामुरसि स्तने वा........................... ॥ "यदि जापते वै द्रोणीकसंज्ञः श्वपथुर्गजस्य । १ क. ख..द्विदो पैत्ति । २ क, गैरस्य । ३ क. पातात्मको १४ क. 'मानाः कुर्वन्ति पी। ..............

·........... ...................." १६ द्रोणीकशोफाध्यायः इस्त्यायुर्वेदः। तस्यास्थिभिः स्वेदमिमं विदध्यान्मूत्रैश्च वक्ष्यामि नियोध तन्मे ।। वराहमेपाविखराचगोजान्यस्थीनि युक्तानि तु माहिपेण ॥ चूर्ण तिलानामपि चात्र दद्यात्स्वेदं यथावहिदधीत वैद्यः ।। स पञ्चमूलैरपि संविदध्यात्स्वेदं तु नाड्या विधिवद्यधोक्तम् ।। तं अच्छयेद्वा यदि शस्त्रसाध्यं संप्रच्छय चापि प्रतिसूर्णयेच ॥ गृहस्प धूमो लवणानि पञ्च तथा हरिद्रे कटुरोहिणी च ॥ 'नागस्य च चूर्णनं हि भूयः पलिमे शृणु भैपजानि । पत्राणि चार्कस्य सुवर्चिका च तिला वचाः स्युः कटुरोहिणी च ।। कुष्ठं घृतं चित्रकसैन्धवं च येवाश्च लेपो गजमूत्रपित्रः। शियोश्च मूलं लशुनानि कुठं "मारा गर्मन्तिकाक्षारमथापि मापान् । विपाप मूत्रे करिणः प्रलिम्पेद्धृतेन पूर्व श्वपy प्रलिप्तम् ॥ काकादनां चातिविषां हरिद्रे शतावरों नागवला सकुष्ठाम् । करनबीजानि मुवर्षिकां च भद्राच्च (१) दारु प्रपुनाडबीजम् ।। किरावकन्दं गजफर्णपणमूलानि मूत्रेण गजस्य पिष्टवा । धृतेन पूर्व श्वयधुं प्रलिप्य ततः मलेपः कफनाशनोऽयम् ॥ निम्बं सकुठलथुनं वचां च गण्डीरमूलं गजकर्णमूलम् । बीजानि शिम्रोः सुवहां हरिद्रे पूतीकमूलं कटुरोहिणी च ॥ तेजोवतीता(?) लवणानि पञ्च मूत्रेण सर्व विधिवच तत्पचेत् । आवापमन्नं दधिमस्तु दद्यान्मुस्तां चर्चा लाङ्गलिको विशालाम् ।। किलासिमूलान्पथ मोरटं च पिप्पल्प" "पलांचा क्षीरं च किण्वं च वसा घृतं व मत्स्यांश्च तैलं च समं विपाच्य ।। दरूपले विधिवद्विपाच्य पलिप्प वरुपनाहयेच । अर्कस्य पत्रैः करिफर्णपणेः संग्राहयेचाऽऽविकचर्मणा च || द्रोणीक एतेन कृतमदेहः लिम प्रणाशं द्विरदस्य पाति । अन्योऽपि यः स्पाच्छुपथुः शरीरे नागस्य शीघ्र विजपं पयाति ॥ ज्योतिष्मती चातिविपा विडङ्गपाठाश्वगन्धा मधुकं वचा च । मुस्तं वयःस्थामथ देवदारु लोमुंह सतेलोवति चित्रकं च । गवेधुकां वापि तथा विदध्यात्कुष्ठं हरिद्रां सरलं शुझास्यम् ॥ रोहिण्पशोको च जलेन कृत्वा क्वाथं पथावत्परिमूत्रणं सत् । १ ख. यया च । २ क. पर्णीमू । ३ क. °लापिमू । ४ क. तत्परितो, ..........

·३२२ पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्याने क्षौद्रेण युक्तं द्विरदाय पानमानाहगुल्मापहरं मदिष्टम् ॥ द्रोणीकशोफ कृमिकोष्ठकासमसंशयं हन्ति च वारणानाम् । पटोलपत्रैः सह निम्बपत्रैः शुद्धषु शुद्ध प्रपिवेच्च यूपम् ।। शाल्योदनं चापि मृदु:(९) मुसिद्धं दद्याद्यथोक्तं यवसं विचित्रम् । तत्र श्लोकः- -- द्रोणीको यदि भवति द्विपस्य भिन्नः स शिमं प्रणुदति जीवितं विवृद्धः। एतं यः शमयति वारणस्य वैद्यः स प्राप्पो भवति परां नृपेण पूनाम् ।। इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने द्रोणीकशोफो नाम पट्पष्टितमोऽध्यायः ॥६६॥ अथ सप्तपष्टितमोऽध्यायः । ........................ आतयांतो गजो राजन्यधा भवति तच्णु । अयोगेनानभिज्ञेन यो गजो वाहितो भृशः॥ (हैविधाभिर्यवसैस्तथैव सरसार्जुनैः । पोष्यते यस्तु मातङ्गो योज्यते न च कर्मणा ॥ लभते चाग्निदौर्बल्यमानाहे चैव वारणः॥) तृष्णामथ च वैवयं शारदत्वं तथैव च । स यदाऽल्पसुतो नागो युक्तः कर्मविशारदैः ।। अकर्मगे(?) मयुज्येत गजः संयानकर्मणि । वातास्तथाऽपि च" ॥ हस्तियुद्धेऽपि चात्यर्थमथ सांगामिकेऽपि वा । त्वरया कर्मलोभावा प्रयोगस्यातिमात्रया ।। बलाबलमविज्ञाय पोका नागं मपीडयेत् । अत्यर्थ कर्मयोगेन तदा गात्राणि मारुतः। पित्तेन संहितस्तस्य व्यापादयति हस्तिनः ।। प्रत्यङ्गं सौपतीकाशौ (?) पोहापस्कारमेव च । "सकुटिके" 1 'धनुराकारमध्यस्थो भ्रष्टः पाठः कपुस्तकात् ।। १ क. योगज्ञो वा । २ क. ल्पश्रुतो । स. °ल्पश्रुती ना ३ ख. नाई। ............ ....................

·६७ अतियाताध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। जघनशनं चापि नंशनं च तथोरसः भानं गात्र" "रोगं चापि बलक्षयम् ।। अत्यर्थ कर्मयोगेन शोपं वा घोरमृच्छति । काम्पमानस्तु दौर्बल्यं कर्मातिनयनोद्भवात् ।। आहारैः पेशलैश्वापि न वृद्धिमुपगच्छति । कर्मातिनीतो मातङ्गस्त्वतिपाती निरुच्यते ॥ दारुणेभ्यो लघुभ्यश्च कर्मभ्यस्तं निवर्तयेत् । करेणुसहितं चैनं यथाकालं विचारयेत् ॥ रम्येषु वनखण्डेषु पुष्पाढ्येषु सुगन्धिषु । फुल्लपुष्करपण्डेषु जलेषु च विगाहयेत् ।। वृक्षेभ्यश्च लताः कुल्ला: मुगन्धाः पट्पदाकुलाः। व्पपकृष्य सुमार्गेण भक्षपन्तं विचारयेत् ॥ चन्दनस्पर्शशीतं वा कर्दमं हारपेद्रजम् । पांशूश्चाऽऽहारयेदेनं कुलेष्वपि सृजेदपि ।। यवसानि विचित्राणि हरितानि मृदूनि च । विशालानि मृणालानि पल्लवानि मृनि च ॥ इथूनपि च शालीश्च कवलानि प्रदापयेत् । मनाप्रसादश्च तथा बलं चैवोपजायते ।। ततः संजातमांसाप वारणाय महीपते । प्रसन्नां प्रतिपानार्थे गुडयुक्तां प्रदापयेत् ॥ सृष्टैरशाभिरथवा प्रसन्नां लवणैर्युताम् । ततोऽस्मै पष्टिकानां च शालीनों चाऽऽशुसंस्कृतम् ॥ औदनं दापद्वैद्यः शर्करावृत्तसंयुतम् । बृहणीयानि वृक्षाणि मांसान्यस्मै ततः परम् ॥ वेसवारं रसं वाऽपि फारपित्वा प्रदापपेत् । यांसः क्षीरस्तथा वैदेविचित्रैर्यवसैरपि । बस्तिभिबृंहणीवैश्च शीतेन विविधरपि । अतिपातस्य नागस्य बलं शीघ्रं मवर्तते ॥ १ क. ख. 'तोऽतिरु। २ क. ख. रखण्डे । ३ ख. तान् । त। ४ ख. °नां वा सुसं।

·६७ अतियाताध्यायः] हस्त्यापुर्वेदः। जघनशनं चाप्तिा पश्चादपि लक्ष्यते । भञ्जनं गात्र"सृजेत्"..""कोष्ठवायुभ्रंमत्यति ॥ अत्पर्य कन्दमन्दं दृष्टिकाले पथा घनः । छाम्पमाभप्तक्तं च विमना संकुचत्पपि । आहाताभित्प विष्टब्धः स्थूलं च श्वसिति द्विपः । काई चापि विच्छिन्नं गलमूर्ध्वमुदस्पति ।। दायतैर्लक्षणैर्जुष्टो वातगुल्मातुरो द्विपः । तीकं चित्रकं दन्ती गण्डीरं सुवहां वचाम् ।। पिप्पलों सैघवं पाठां तृवृत्कुष्ठं महौषधम् । कुलत्यांश्च पवांश्चैव समभागान्प्रपेपपेत् ।। तेलं ने (लेन) सुरपा वाऽपि सकायां पापपेहिपम् । गण्डीरं चविक श्यामां द्रवन्तों मुरसा वचाम् ।। पिप्पली मरिचं चैव सलिलेन विपाचयेत् । वस्त्रपूतं तु तं क्वाथं सकुष्ठं लवणान्वितम् ॥ तस्मातः पायपेनार्ग मेरेयेणाभिमूठितम् । रोहिपं पञ्चमूले द्वे वर्षाभूदृश्चिकालिका ॥ वमुको वशिरश्चैव क्षमुन (?) काथपेजले । सकृष्णलवणं क्वार्थ तथा वनपरिखुतम् ।। मुरपा मूर्छितं नागं पातरुपया(?)पाययेत् । मधुशिशु च गण्डीरं चित्रकं बदराणि च ॥ पवानवान्कुलथांश्च पञ्चमूलानि पाचयेत् । साधेन सहितं तस्य भवगाई व कारयेत् ।। पशोचरं सलवणः स्निग्धं वारणं प्रतिपापपेत् । मृदुशाल्योदनं चैव रसेन सह भोजयेत् ।। क्रियाः सर्वाश्च नागस्प स्निग्धाभ्यक्तस्य कारयेत् । विधिनाऽनेन नागस्य वातगुल्मः मशाम्यति । सक्रिपः सनिदानश्च पित्तगुल्मः प्रवक्ष्यते । अम्लोषणकटुतीक्ष्णानि क्षाराणि च यदा द्विपः॥ -१ स. सानोपचापि । २ क. कोठे वा । ३ क. त्यपि ॥ग। दन्तो । ५ क. च । ६ क. ख, रिश्रुतम् । ७ क. तरूण्याप्रद्यपान ८ क. Ha आम्लो ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [२ क्षुद्ररोगस्थाने समभागानि पयसा पाचपेदेतियुक्तितः। परिस्राव्य च तत्वाधं शर्कराचूर्णसंयुतम् ।। पापयेद्वारणं राजन्संयुक्तं मधुकेन च । श्रीपीमूलमधुकं तथा गन्धर्वहस्तकम् ।। आरग्वधं मधूकानि काश्मयं च शतावरीम् । पयस्यां पृष्णिपणों च मूलमिक्षुरकस्य च ।। गर्भातिक(Vतं च ) समनिष्ठं भव्यं पारावतानि च । फाण्डशः कल्पयित्वा तु समान्पत्तानि पाचयेत् ॥ मुशीतं पोजपेत्वार्थ शर्कराचूर्णसंयुतम् । चतुर्णामय गुल्मानां पूर्वोक्तानां महीपते ॥ व्यामिश्रलक्षणो ज्ञेपो गुल्मः स्यात्सांनिपातिकः। उत्कटत्वं तु दोषाणां यत्र यस्य प्रदृश्यते ।। स्वकं चिकित्सितं तस्य यथायोग विधीयते । रोगाणामध तुल्यत्वात्कर्म कार्य तु भेपजे ॥ संनिपातसमुत्थेऽपि शिरोरोगस्तथैव च । इति श्रीपालकाप्ये हस्त्पायुर्वेदमहाप्रवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने गुल्मो नामाष्टषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६८ ॥ अथैकोनसप्ततितमोऽध्यायः । 'अथातो हृद्रोगचिकित्सितं व्याख्यास्यामः' इति ह स्माऽऽह भगवान्पा. लकाप्यः॥ इह वलु भो हृद्रोगास्त्रिभिः संभवन्ति वातपित्तकफैः। तत्राऽऽदौ वातिर्फ हृद्रोगं वक्ष्यामः--तत्र व्यायामायवापरूक्षकटुकपायभोजनादत्पशनाच वातः भकुपितः पाप्य हृदयमनुपीड्य तिति हृद्रोगं जनयति ॥ ततो विजृम्भति भूमौ परिवर्तते परिपीदति भूमिस्थश्च दत्तो) भोजनाहार- मभिलपति॥ तस्पैवं निदानं दृष्ट्वा वातोपसष्टहृदयस्य चिकित्सितुभुपनमेत-सामुद्रविडसु चर्चिकायवक्षारोद्भिनरोमकसैन्धवघटीलवणतोवर्चलानि च प्रसन्नया सह संयोज्य १ क. दनियु। २ क. ख. परिश्राव्य । ३ क. पृष्टिप। ४ क. ख. कर्मकार्यस्तु । ।

·............................. ............................... ७० गात्ररोगाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। पापयेत् । अथवा-त्रिकटुरसोनवचासर्पपक्षुद्रमत्स्यांश्च संक्षुध प्रसन्नया सह संयोज्य पायपेत् । पापित्तो विमुक्तहृदयो भवति । अथवा-त्रिकटुरसोनरज- नीतिलचूर्णदधिमस्तुसंयुक्तमानं पयः पाययेत् । कर्कटकरसं वा पायपेत् । सुखी भवति । इति वातिक हृद्रोगः ॥ अथ पैत्तिकः-कटुतीक्ष्णोष्णाम्ललवणक्षारभाजनैः पित्तमुदीर्ण हृद्रोगं जन- यति ॥ स भवति भक्ष्यभोज्पद्वेपी विमना विकीर्णहस्तः परिमूत्री, विनमति ध्यापति ! संतप्तशरीरः शीतामिलापी सलिलावगाहच्छायाभिकाक्षी ॥ तस्प भैपज्यम्-शिशिरमधुरस्निग्धक्रिया । शर्करपा वृतमण्डेन वा गानयोः परिपेकं कुर्यात् । ॥ अहिं. सामधुशिनुकरवीरकरीरतारीभद्रदारूलवणकिण्वातसीसर्पपस्तिलांश्च समभा- गान्सूक्ष्यचूर्णीकृत्य क्षीरेण पाचयेत् । घृततेलवसाभिः सिद्धमा(माहात्य सुखो. पणेन गात्राणि मलेपयेत् । द्विपञ्चमूलानि मापान्संकुट्य यमकनेहे साधयित्वा सीधु दधि च, तेनापि मुखोण्णेन गात्राणि प्रलेपयेत् । आढकीमधुशिग्रुशणमूलकैर- ण्डानां बीजानि विश्वभेपजपृथ्वीकाबलातसीतिलसर्पपयवतण्डुलकुलत्थवदर- बिल्वचूर्णानि समभागानि पाचपित्वा वृततेलवसाभिर्दधा सौवीरमुरामण्डैः सह संयोज्य तत्राऽऽवापं रोहितपाठीनादीन्मत्स्पांश्छित्वा संकुव्य स्थापयेत् । पञ्च- रात्रमामु महास्थाल्पां ततस्तमासवं पायपित्वाऽवतार्य तस्योप्णेन गात्राणि- मलेपयेत् । रालारामागोक्षुरकवासाकण्टकाकर्चुरोरुबूकामिमन्थपृष्टपण्यंशुमती पाषाणभेदिकाबिल्वपाटलीपवातसीमधुकक्कोलकुलस्थान्पाचयित्वा ततस्तं नि. प्वाधं द्विगणेन तेलेन पाचयित्वा यष्टीमधुकगर्भ पाययेद्वारणम् । सपिस्तैलदधीनि सखोष्णानि पृथक्समस्तानि वा पापयेत् । द्विपञ्चमूलं गृहीतं चैन स्निग्येन मातुलङ्गरसयुक्तेन रसेन भोजपेत् । स्नेहदानोकनान्यतमेन वातप्रशमनेन स्नेहो- पक्रमेणोपचरेत् । शशतिकेन(?) चास्य विधिना बस्तिकर्म कुर्यात् । यथोक्तब- स्तिसिद्धिविधानेन वा बस्ति दद्यात् । अयोदकपरिपेकोम्पक्तपदित्य?)लेपन- * इतः परं द्वयोरप्यादर्शयोः केनचिन्मध्य एव "पित्तकफरोगचिकित्सा स्यता(शुटिता) । ततो गात्ररोगेषु वाति(क)गात्रस्य निदानं त्यकम्(टितम्)" इति लिसितं दृश्यते ॥ १ स. °वा। ४२ ·पालकाप्यमुनिविरचितो [२ क्षुद्ररोगस्याने- संकरभागपिण्डोत्करिकोपनाहफालपापाणकारीपाग्निमांसस्वेदादिभिर्विधिवन्मर्द- नोपेतस्य स्नेहपानभोजनबस्तिनस्यकर्ममयोगरसभोजनलशुनगुग्गुलुविधानोपयो- गादिभिश्च न शान्तिरस्ति । श्वयथुर्वेदना लिविशेषाणां शेतसंभजान्बहुवैक- ल्पमस्करांसगदेशादीनां च सततमुपलभ्यते । ततथास्य कर्म विधेयं भवति । तस्य सुयन्त्रितस्य(स्तर)रक्षारक्षितस्य संनिहितस्थानशयनपानाशनोपपन्नस्प यथाविधि गजस्य रणजयतोपेतस्यै सर्वसंभृतसंस्कारस्प कुलपरिकरपरिवारि- तस्य सदृशपत्र विधानेन विज्ञातशरीरविधयेन(धानेन) दृष्ट्वाऽमिमणिधानेनासंमू- ढहस्त्यायुर्वेदविदा ज्ञौतेन विपश्चिता भिपजाऽग्रिमणिधानं क्रियमाणं यथातु- रकालमप्रदोपं भवति । अमिाहे दुष्पयुक्तो महता तापेन माणभिदा हस्तिनमाम- सादं प्रतियुक्ति । स चैवं प्रज्ञावता तेन परीक्ष्यकारिणा प्रणिहितवता प्रयुक्ता- न्तरावगाहपळूपटलादापूरयति । शोकस्तम्भकम्पपरिसर्वामुरणमायुक्षेपणसंको- चननमसोपणसूयेन स्थिरकठिनत्वादीनि वा परिद्यति । तत्रामिदाहोपकरणा- न्येवंविधानि भवन्ति-अर्धचन्द्राकृतीनि जन्ताभिमण्डलानि(?) वृत्तानि सूक्ष्मा- अष्टपरिणाहानि । हस्तिनः समीपे कर्णारावेसनं कुर्यात् । अस्प पूजां कृत्वा निरनि च सामिमणिधानं कुर्यात् । सर्पिपाऽभ्यज्य गानं श्वेतवर्णैरभिलाग्छिवः सम्यग्दहति । भवन्ति चान श्लोका:- पत्निपादे(?) पनिहस्ते(?) नन्द्यावर्ताकृति दहेत् । वर्धमानं च संदाने स्वस्तिकं वा निवेशयेत् ॥ मोहे पत्राकृतिं कुर्याद्रसं(?)रोधजमालिग्येत (दिशेत) । प्रतीकासांसफलकबाहुदेशेषु शक्तयः ॥ उत्कृष्टाष्टीव्पापस्कारभागे चक्राकृतिभवेत् । अमिमार्गे भिपापात्पराम"गात्रवत् ॥ पञ्चाङ्गुलप्रमाणात्तु कार्यमेवातिसंभवात् ।। अथैवै""मुरोरोघरपादूर्ध्वव्यवस्थितम् (2)। करणीपानि रायाजानुगो पञ्चाङ्गलान्तरा। निःसंशयों निराबाधा भवन्ति निरुपद्रवाः । शिरामायबस्थिधमनीसंधीनां नपने अपि । सम्यग्दहेन पिशितात्परतोऽनि न कारयेत् ।। * 'कर्मारावेशन' इति भवेत् ।। १ क. °स्य सं। २ क. विज्ञान । ३ क.न । ४ क. स. या निराशया नि । ५ क. हेन्माय पि।

·७० गात्ररोगाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। कालमत्वरवैदेहवर्णप्रकृतिकारणम् । वेदनादोपाद्रूतस्नाय्वाख्यचतुराणि च ॥ विपश्चिदृष्ट्वाई की ॥ ....................... 1..... । 'निकर्म ज्ञात्वाऽनि प्रतिचारपेत् । सम्यगामातिदग्धानामपलिङ्गान्यतः परम् ।। ततः मापोरवतु चैत्र(१)कपोतागरुडपमम् । समं रूक्षं संकुचितं निष्परित्राववेदनम् ॥ विलीनश्चयधुमायं सम्पग्दग्धं विनिर्दिशेत् । स्फोटोद्रमपरिसाव तथा मक्लेदमार्दवम् ।। तथैव वेदना शोफमामदग्धस्य लक्षणम् । सस्तगात्रापरकरकर्णमेहनवालधिः ॥ दुर्मना व्यापति परा"..."नाभिनन्दति । वृज' "मूर्ण वातरक्तमूत्री भवत्पपि । मीनिदानं लभते शीकरी जातमतिपणाम् (2) । मुखे शोपो ज्वरो ग्लानिः सीदनं जृम्भणान्वितम् ।। छापाभिलापी सतत मत्यर्थमुदकभिपः । स्थाने न लभते शर्म सर्वतः प्रतिदुःखितः।। अतिरिष्टेव कुतभू (१) व्रणपाकश दारुणः । उपद्रवाच बहवो भवन्तीति यतस्ततः ।। निवर्ता(वृत्ता) ये वा मुशीतः पदेवरवगाहन। सशरैः पयपानर्दधिमस्तुसरासंवैः।। शवधीततालेपैहवेगस्याऽऽति हरेत् । अथ शीतभवातावस्थितं चैनं कुशकाशरतोत्पलकलारनलनलिनविशमृणा. लकुमुदकुन्दपचकोशीरनलमूलमञ्जिवासारिवारक्तचन्दनपीण्डरीकमधुकमधुर- . क्षीरत्वमजनीमनिषण्णकवलादिभिः प्रकाममालिम्पेत् । इक्षुक्षीवनीलिकापो. टगल मृणालेन्दीवराम्बष्टकादेवसामोदकं मत्स्पपिडकागर्भमुपाइरेत् । मन्द- दग्धं पुनर्दहेत् । सम्पग्दग्धं पयसा परिपेचयेत् । सुरया वा शालितन्दुलपि- १ क. स. 'म्यावामा | २ क. पायाव° १३ क. स. रिया।

·- .. ........an पालकाप्यमुनिविरचितो [२ क्षुद्ररोगस्थाने- टेन दुग्धालोडितेन पुनः पुनः प्रदेहपेत् । निवृतदेहवेदनाश्चपधु व्यहं पञ्चाई वा सिद्धार्थकासीसविहन्त(?)नागरमधुपष्टिकालोधचूर्णेन व्रणानवचूर्णयेत् । ऊर्ध्व वा सप्तरात्रं तु सततं तैलेन सर्पिपा वा परिपेचयेत् । त्रिसप्तरा- त्राचं द्विवणीयोक्तेन विधानेनोपचरेत् । तैलसेकश्चात्रावणारोहणात्सर्वमग्नि- दग्ध......"पिच्यमानं स्नेहेन प्रवे(द)शो कोऽप्यमलेपविमाननात् । अटो- द्वेष्टनमसुप्तिः स्फुरणतोदातिभेदादीन्विशेषाञ्जनयतीत्येनशनशूलत्रयरूदवणमपि परिपेचयेत् । सूपचण्डव्रणव(त्वातघ्नोत्कारिकायाक्षाहाज्य (?) च पूर्व पाणिना मर्दयेत् । ततो लगुष्ठान विधानर्यथायोगं परिमर्दनं मृदूकरणार्थं क्रमशः कुर्यात् । स्नायुशिरासनिजीलकत्वरामांसमेदसा प्रसुप्तगुरुकाठिन्यां जानुसंकोचनचक्रस्फु- रणोद्वेष्टनोत्कम्पतोदभेदनसुप्तत्वं कृपतोपनाहस्वेदस्प विविधैर्मदेनर्जयेत् ॥ तत्र श्लोकौ भवतः- यः स्वेदैः क्रमविहित 'रभ्यङ्गरनिलहरैश्च पानभोज्यैः। कुर्यात्स प्रणुदति गात्ररोगमुग्रं नागानामनिलसमुत्थितं क्रमेण । एतांश्च क्रमविहितान शास्त्रोक्तं विधिमनुसृत्य यस्तु कुर्यात् । सत्कार्यः स भवति पार्थिवैर्महात्मा".."वेदहरिहवनेषु वज्रहस्तः॥ (इति) वातिकगात्ररोगः॥ उष्णकर्मणोऽत्यर्थयोगादत्पशनास्वारगमनात्कटुकोष्णाम्ललवणसेवनाद- त्पर्थयोगापित्तं प्रकुपितं भवति । तस्यातिमानं गात्राणि दह्यन्ते । तेनातीय वेदनार्तश्व जिपति वेपथुश्चास्योष्णत्वमतिमात्रं गात्राणां लक्षणम् । रक्तपिचयोः स्ववर्णयोरन्यतमवणं शरीरं भजति प्रभेदश्चास्य क्षिप्रमुपलभ्यते गात्राणाम् । तस्प सुरासंप्रयुक्तेन घृतेनाभ्पडं कुर्यात् । लेन च सर्जरसयुक्तेन कवलेन वा सपिपा दूर्वामृणालमुस्तमधुकमाञ्जष्ठापनकभद्रदारुक्रमात(?)न तसैर्वधिमे) कुतः संपोज्य लेपयेगात्राणि । अथवा-पद्मोत्पलकुमुदशृङ्गाटकशैवलविशानि वेतसेचमानीनां मूलानि सकलारमुनिपण्णकानि पपयेत् । तैरपि कल्कैर्दधि- सर्पिः संयुक्त प्रलेपयेत् । अथवा-पद्मकोशीरयवचन्दनमञ्जिष्ठाहरिवेराणि समभा- गानि दधियुक्तधृतैः संयोज्य लेपयेत् । दाना.""वा मधुपचन्दनसहाद्राक्षा- क्षौद्रोशीरकुमुदोत्पलपृथ्वीकासारिवापिष्टहरिवरतृणशूल्यकालाशीतशिवातिल विषमृणालयवकुमतांश्च सर्वाणि समभागानि दुग्धे पेपयित्वा तेन सघृतेन कल्केन प्रदिग्धगात्ररोगः पैत्तिकः प्रशान्तिमुपगच्छति । जीवकर्षभशर्कराशु- १ क. त्तदाह । २ क. त्यशन। ३ क. 'योश्च व° । ४ क. भतींश्च ।

·- ७० गात्ररोगाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। फनासामधुकविदारीतुपसारिवाभिः पयसा च धृतं मध्यमपाकं कारपित्त्वा पाय- येत् । सर्पिया सुस्निग्धं मुद्गौदनं भोजनमुपहरेदिति ॥ तत्र श्लोकः- प्रदेः शीतलैः स्निग्धैर्मधुरैः पानभोजनैः । पैत्तिको गात्ररोगस्तु प्रशान्तिमुपगच्छति ॥ (इति) पैत्तिकगात्ररोगः।। अप्ताम्ये त्वन्ते मिथ्योपचारान्मधुरस्निग्धभोजनाद्यायामाबनोरमयोगा- मालेमा प्रकोपमुपगच्छति । स वारणस्योपमृत्य गात्राणि विष्टभ्य तिष्ठति । ततोऽतत्व(?) गात्राणां कारयेत् ।। अतसीतिलसर्पपमापविडङ्गानां चूणानि सक्तुभिः संपोज्य तैलदधिमुरालव- णधूतसौवीरकयुक्तेन सुखोष्णेन गणेन मलिप्य गात्राणि, अजगोमहिपाश्चाश्च- तरकरिकरमाणां मूत्रपुरीपाणि प्रभूतलवणेन मुस्निग्धानि पाचयेत् । तेनास्य मुखोष्णेन संकरेण बद्दलेन गात्राणि प्रलेपयेत् । श्लेष्मोपसाध्यय( ? ) जाङ्गलं पोपणवीय व संपदापयेत् । यवान्नं वैव पिप्पलीशृङ्गवेरं सतैलं चूर्ण पाचपेत् । समरिचं भोजपेयाधिप्रशमनं च सपञ्चलवणां मधुमित्रां पापयेत् ।। तत्र श्लोक:- तिक्तं च कटुकं चास्मै भक्ष्यं लघु तथैव च । भोजनं दापयेद्वैद्यः श्लेष्मरोग(गः) प्रशाम्यति ॥ (इति) श्लेष्मजो गात्ररोगः ॥ अथ विषमाएरगावनातामाकर्पणात्सहसातिनेहातिरौक्ष्याति' धातुप्रकोपो भवति । प्रकृत्या चास्य धातवो दोपाश्चान्योन्यमभिवर्धयन्ति । (त)- तः सांनिपातिकश्च जापते गात्ररोगः । ततः श्वपथुरत्पथं अथितेषु स्थानेषु प्रमियते । असक्त्रवति मिनश्च पुनराध्मायते । पुनश्च सहसैव मंभिद्यते । सर्वधातलिङ्गानां चात्र संपुवो दृश्यते । तेनाभिभूतो वारणो देन्यमत्पर्य प्राण- मांसक्षयं च लभते ततः सांनिपातिकेनाभिभूतस्य चिकित्सितुमुपदेक्ष्यामः याव- दसवप्रसवति तावपित्तशोफोक्तः पदेहरुपक्रमेत | उपक्रमो नेकृतय(?) योग- वसातैलतः सदा गानसेकः प्रशस्यते । खदिरकदम्बावकर्णश्लेष्मातक कन्द(दारनलवंशवजुलशिश्चविल्डपित्चगर्दभल्लातकानां पत्रमडान्समानीय महास्थाल्यामावाप्य सलिले पाचयेत् । सहासविपातारीगमूतिकापत्रम- शान्गोमूत्रेण निष्क्वाथ्य ततोऽस्य गात्राणां नाडीस्वेदं कुर्यात् । तेनास्य श्वे(स्वे). १ क. रोशसा।२ क. पोऽतिप्र । ३ क. प्रतिमि । - .......... "सर्व ·पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने- दसेको गात्राणां कुर्यात् पाठाति विपाहिंस्रावचामधुकलाङ्गलीमूलानि लोपल- शुनप्रपौण्डरीकचकनासामञ्जिष्टाहरीतकीद्विहरिद्रामिपङ्गुतण्डुललवणकिण्वातसी 'त्य क्षीरं चास्य सस्तैिलाभ्यां संयुक्तं नित्यमेव पानम् । प्रणश्य- तोऽनेनास्य गात्रस्तम्भवेपथू( निश्पति ) भोजनं चास्मै रक्तशालीनां जाङ्गल. रसविदा दापपेदिति ॥ तत्र श्लोको भवतः- इति दोषसमुत्थानां कीर्तिता भेपक्रिया । चतुणां गात्ररोगाणामुत्पचिश्च सलक्षणा।। स (प) एतान्साधयेद्वैद्यो गात्ररोगान्यथाविधि । स पूज्यः सततं राज्ञा दानमानपरिग्रहः ।। इति सांनिपातिकः ॥ इति श्रीपालकाप्ये गजायुर्वेदमहामवचने महापाठे द्वितीपे क्षुद्ररोगस्थाने गानरोगो नाम सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७० ॥ अधैकसप्ततिमोऽध्यायः । अधाङ्कपविरवहितमनाः समासीनममिकल्पमुवाच पालकाप्यम्-भगवन्, वनेष्वधिकवलसत्त्वगुणयुक्ता दन्तिनः" इत्येवमवन(ग)तोऽस्मि । तत्र तेषां विह- सारणगमनै रोगमुपलक्षयेद्गात्राणाम् । स कथमुत्पद्यते व्याधिः । कतिविधा- बाधः, कति सङ्गाः, कतिविधं चिकित्सितम्, कथं च भंग्रव्या(?)वेवति विच्यु- तिविश्लिष्टपरिसस्तानि जानीयात् । इति । कश्चित्सद्युत उत्पद्यते, कचिचलेन, कश्चित्मोहे, कश्चिदपस्कारेण, कश्चिदुरसा, कश्चिदंसे, कश्चित्सर्वदुःखिता, 2) इति । तेषां तत्त्वतो ज्ञानं साध्ययाप्पप्रत्याख्येयोष्णशीतोपक्रमोपक्रमणीपांश्च व्याधीन्यदि सतपत्तिठो(हिमकरचरणनयनाविष्ठाता(?)इत्युक्तं भगवता (?) । अथ विनयादवनतशिरसमङ्गराजमवेक्ष्य पालकाप्पोऽब्रवीत-दन्तिनां सलु महाराज द्विविधो गात्ररोगो भवति-आगन्तुर्दैहजश्चेति* 1 पडावाधो * अत्र किंचित्रुटितमिव प्रतिभाति । । प्रक्षिप्तमिह प्रतीयते । * अत्रैव 'द्वादशविधोत्पत्तिः' इति त्रुटितं प्रतिभाति स द्वादशविधोत्पत्तिरिति यदुक्तम्' इत्य- निमग्रन्यानुरोधात् । १ क. मग्रज्यावेवतिविलि1 २ क. °धीन्स यदि । ३ क. "त्तिवो हि। ~ ·७१ आगन्तुगात्ररोगाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। द्वितिक्रिपश्च कफपवनपित्तसंनिपातात्मको देहजःपूर्वमेवोक्तः । तत्रागतो. लक्षणमुपदेक्ष्यामः । स द्वादशविधोत्प( त्तिरिति पोहुक्तम्, तद्वक्ष्यामः । पैतन- शनस्खलनविनिखातवधवन्धनाभिघातपरोपप्लवनलङ्घनगुरुहरणमारोद्वहन- दुःस्थानशयनानीति । तत्र गिरिकूलोच्चपातो विषमगमनात्पतनम् । पिच्छि- लशिथिलपातनाशनम् । स्थाण्यश्मलोष्टाविषयान्धकपानास्त्वेवम्(?) । विनि- खातनं विश्धान्तगमनात् । गुर्वतिमानचिरपासवस्वनावधबन्धनापत्तिः । पति- गजविषाणास्पध्वनमखलम्(?)मधुध्वा शरशक्त्यष्टितोमरमाजनादभिघातापत्तिः। परोपो द्विविधः-कर्माध्वगमनं चेति । तत्राभि(*गमनपतिगमनादपकर्षणयो- गानाम साधूपक्रमाङ्गो मूत्रमण्डलानुकारवीथीनां चातिमात्रगमनादखिलचरण- देशेष्ववसी(सा)दनाच्च कर्मपरोधापत्तिर्भवति । ""शतिमात्रादध्वगमनापत्तिः । दानाध्वपरोपापत्तिः । गात्राणां युगपदुत्पतनं प्नुवनम् । ममिल(?)विक्षेपमेक- कशो लड्धनम् । वारिपरिखासंक्रमणादिभिवृक्षप्राकारकपाटस्तम्भाभिघातादे- वादाम्लरिनागमर्दनाहित्तिममृतीनां मर्दनम् । गुरुहरणानाम् .. ""अतिपमाण- (*मारवतेव संविहता) भारोद्वहनम् । विपमेऽश्यस्थाणुसंवरधाःस्थानशयनम् । आपत्ति तुरुत्पत्तिरित्यनान्तरम् ।। पडावाध इति यदुक्तं, तदनुव्याख्यास्यामः-आधावनमेतद्व्याविधविच्यु- तपरिम्लानविशेषसङ्गाः (१) ॥ गात्रसङ्गो द्विविधोऽभिविज्ञेयः संधावसंधौ वा। तत्र संधिगो द्विधा-निर्भुनः सवृत्तश्चेति । एवमन्यत्रापि । तत्र निर्भुग्ने मित्तियेर्वसश्वासपर्वतेस (?)संहरणग- मननिर्वन्तिमरणं च । मपिहारक्तपवनसंध्यावेधो द्विविधो 'वाभ्यङ्गोत्तरश्च । व्यवपि (१) रकपर्वसंभवं द्विविधमभिज्ञेयम् । तत्र रक्तमन्त्रस्खलनात्मकं भवति । पेतनमभ्रंशनप्पवनविहरणानामेकम् । तस्य खलु लक्षणानि श्वयथुवेदनादाहप- रिसोरदोर्मनस्यानि । रलजे स्तम्भमतिवेदन वैकल्यानि । यस्योपरिम्लाल नाम प्रवृद्ध वा शन्नकर्मणि वा सिरा यदा विच्छिन्ना स्पादोपतं माशोणितमार- हति गात्रेषु, तदा शोणितक्षपाद्वायुर्गात्राणि शोपपतीति तं गात्रम्लानं विद्यात् । विश्लेपणं नाम विशिष्टं नामास्यामसंवरणसंधावोत्पद्यते । धनुश्वितत्रयगता वर्णा भ्रष्टाः कपुस्तकात् ।। गुरुहरणं नाम' इति भवेत्॥ * "विश्लेपण' इति भवेदुत्तरग्रन्थानुरोधात् । + 'मत्तैः' इति स्यात् । * "निवृत्ति' इति स्यात् । बाह्योऽन्तरङ्गश्च' इति स्यात् । १ क. पूर्वोक्तः । २ क. पवन । ३ क. मनोत्प। ४ ख. पिष्टगो। ५ ख. पवन १६ ख. नाविकल्पानि । * * ·- पालकाप्यमुनिविरचितो [२ क्षुद्ररोगस्याने- सङ्गा इति यदुक्तम्, तद्वक्ष्यामः-संभवति सर्वगात्रेण चेति । पापाणश- करोपमर्दनवपाक्रमणशादिस्फोटनशैथिल्पYलसङ्गो भवति । तत्रौद्धृष्टदग्ध- स्फुटितशिथिलतलविप्रकीर्णविरलगतिरलसः फर्कट वद्गीत भजते । प्राप्य चाश्मलोष्टशरधानवती महीं मन्दगतिरगतिवी भवति । शर्करोन्मथितनविन- तसंधिपौष्णिपुरोनखान्त खतलपर्पन्तगतिर्भवतीति तलसङ्गः । प्रस्तब्धपोहह- रणं कृच्टादवनमनं वो तस्य मोहस्येति मोहसः। अपस्कारकक्षविक्षोभ- स्तम्भः कृच्छादुपवेशनमनुपवेशनं वा निहरणगमनमित्यपस्कारसङ्गः । उरोन्त- मणिविक्षोभावशेषोत्सङ्गगुहाभागप्रत्यङ्गानामंसदेशानामुद्धरणं गमनभवेशनं च स्पादित्युरःसङ्गलक्षणम् । मत्पङ्गसांकर्यमुखशिरःशिरोघराणां कृच्छादुद्वहनमि- त्यंससङ्गः । सर्वलिङ्गं दर्शपन्तो(तः) सर्वसङ्ग इति । सर्वस) सर्वश्चयथुर्वदनस्त. म्भगतिवैकल्यानि नियतानि भवन्ति । स व त्रिविधः-साध्यो पाप्यः प्रत्याख्ये- यश्चेति । तत्र निर्भुग्रजः सर्व... .."सर्वापर्वभङ्गस्वमध्यव्याधैर्यद्वनपरिग्ला..... ....... संवत्सरोपलक्षणाद्याप्पानि भवन्तिाशेपाच मिपक्सात्म्योपथकालसंपदा सिध्यन्ति । सीष्टाव(?)द्विविधा प्रतिक्रिया तस्य च ॥ तत्र श्लोक:- इत्युद्दिष्टः समुद्देशः पडावाचे यथाक्रमः । चिकित्सितमप(त)स्तस्य विस्तरेण प्रवक्ष्यते ॥ अथाऽऽसनस्थं महर्पिमभिवाद्याङ्ग उवाच रोमपादो भगवान्-'यदुक्तं भगवता आगन्तोर्गात्ररोगस्य महावाघस्य लक्षणम्, तच्छुत्वा महन्मे विकल्पं मनसः । संवृत्तस्प चिकित्सितमुपदेष्टुमईसि भगवन्' इति ।। अयोवाच पालकाप्पा-उक्तं मपा स्वादेहसमुत्थि)स्योत्पचिर्लक्षणं चिकि- त्सितं च प्राणवालक्षणं च । आगन्तोरिदानों विरित्सितं वक्ष्यामः | तस्या- ङ्गानि बहुशः पानीपेन शीतेन सेचयेत् । कुट्यां च रक्तमृत्तिकपा लिप्यते । ततः सुरसा ने कदम्बकेसरकेतकसप्तच्छदवाणासननीपकुटज'नातिलका- प्रातकपाटलकुवर(रुव)काहोल्लधर्वधन्वनरक्तोत्पलकहलारसौगन्धिककुमुदविभ- कीर्णभमिभागरयेच () पुष्पजातिभिरातिपयोपपच्याशीमितसाध्या गावः (१) * 'कशा' इति स्यात् । + स्खलस' इति स्यात् । 'मंवत्सरोपेक्षणात्' इति स्यात् । १ क. °ोष्टदग्यास स्फु। २ म. तपिन | ३ क. ग. पानि । ४ क. रा. नातपातम्या ५क. याहर। ६ ग. 'ट्यां श्वरक°। ७ क. क्लप 1 ८ क. बैंक 1 ·७१ आगन्तुगात्ररोगाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः । कृत्वा परिपेकमस्य शीतलेन वारिणा(द्विीपस्यावकारयेत् । तत्तो गुन्द्रामूलको. मरुक्षीरेण पेषपेत् ।..."त्वावृत्तैरवैश्च पुष्पन्मथ्य(?) कारपेत् । प्रलेपं पक्ष- न्यग्रोधावत्योदुम्बरमधूकरजोहनार्जुनकदम्बत्वग्भिः क्षीरपिष्टा भिः प्रलेपपेना- प्राणि नलवक्षुलवेतसेखेमालिना मूलानि यतिलकसेरुककल्कमिश्राणि सर्पि:- सीरेण संपोज्य गात्राणां लेपनं कुर्यात् । कुमुदोत्पलपविशमृणालशृङ्गाटक- कसेरुकाकल्कपिष्टाः क्षीरघृतसंयुक्ताः प्रलेपः । यतिलचूर्णानि पद्मककसे- रुककल्कमित्राणि घृतेन पयसा वाऽऽलोड्य गात्रलेप कुर्यात् । यवगोधूमतिल- चूर्णानि पमककसेरुकमिश्राणि श्लक्ष्मपिष्टानि घृतसंयुक्तमलेपः । पोटगलगु- न्द्राणां मूलगनि, इसवालिकानां(?) वस्तमूत्रयुतानि पिष्ट्वा क्षीरेण घृतेन च लेप गात्राणां कुर्यात् । ततश्च पदेहान्यथाक्रमं युञ्जीत । अनेन प्रपोमेणाऽऽगन्तुर्गा- त्ररोगः प्रशान्तिमुपगच्छति । अथ बलातिबलयोः पलशतं सोयविंशतिमस्थे जर्जरीकल्प प्रक्षालितं तच्च पादावशिष्टमवस्थापितं समवर्तितनिष्का कृत्वाऽवतारयेत् । पपप्सश्चत्वारः प्रस्था यष्टिमधुकदेवदारणां द्विपलं पेष्यम- धिश्रयेत् । तत्र तैः पञ्चतैलपस्थान्समालोड्य साधयेत् । सिद्धमप्रतिसाव्याव- ताम्पिङ्गपाननस्तकर्ममु प्रयोजयेत् । तथैनं यववदरसंपुक्तं सशर्करं शीतलं सपानं पापपेत् । ततश्चैनं शतधौतेन घृतेनाभ्यज्य चन्दनोशीरसारिवाहरिवेर- पद्मकमधूकापौण्डरीकफलैः सधृतैरेभिः प्रलेपयेद्गात्राणि । अजावराहमहिपगो- मैदासि कुक्कुटीशिश्चमाराचैः सह विपाचपेत् । गात्राणि चास्याम्पञ्जयेत् । एतद्दमविच्युतचलितं विशिष्टानां चलिसंधानं भवति । काकोलीक्षीरकाकोली- जीवकर्षभर्धिमुद्रपर्णीसारिवानन्तामेदामहामेदायष्टीमधुकससादनत्वग्भिः क्षीरं विपाच्य शीतीभूतं शर्करायुक्तं पापयेत् । सापेषा वाऽस्याभ्यञ्जयेद्गात्राणि । अहिंसाजम्बूवचं चूर्णीकल्प यवकुल्मापनि(मि)श्रेण येनेमे "साऽप्यपाचयित्वा शीतलेन गात्राणि लेपयेत् । बिसमृणालशृङ्गाटककसेरुकाभिः कल्कपिसमि- तसंयुक्ताभिगात्राणि प्रलेपपेत् । शाकोदुम्बराणां त्वचं मतवेतप्समूले पयसा च सिद्धामवतारपेत् । एतदम्पङ्गपानबस्तिनस्यकर्मस्पयोजयेत् । तथाऽऽसां गोमहिपाजोवीनां मूत्रपुरीपाणि दधिकृतदुग्धैः संयोज्य काययेत् । तत्र वापे चाल्लीहिली)कमानीय पत्राणि पर्वावलपिष्टलवणानि पाचपित्का(वेनास्य सुखो- * धनुराकारमध्यस्थो भ्रष्टः पाठः कपुस्तके ।। १ स. पीपयेत् । २ क. तैरेवैश्वयु, १३ ख. स्वद्भिः क्षी०१४ क. मा ९ क. "सुमीले°१६ क. वतारितं । ७ क. रादेः स । ८ क. °टानि वृतसं- युक्तानि गाना 1९ क. जातीना । १० क. 'कमपनी ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने ष्णेन संकरेण गात्राणि प्रस्वेदयेत् । ततोऽस्य गात्राणां मार्दवमुपजायते । व्याधिश्च नश्यति । पुवका दशवारेण घृतेन भोजयित्वा) रसमधुपानं दद्यात् । एतदेव तु दानसुतवयाक्षीणनितिव्रणशोपिणां गात्ररोगाविसतानां मोदय(?) मेतेनैव सर्व शाम्पन्ति । बलवीर्याणि"""वतिप्रमुच्यते ॥ तत्र श्लोकः- इत्यागन्तोः क्रियाः प्रोक्ता मया पार्थिवसत्तम । गानरोगस्य नागानां यथावदनुपूर्वशः ।। इति श्रीपालकाप्पे इस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने, आगन्तु- गानरोगो नामैकसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७१।। अथ द्वासप्ततितमोऽध्यापः । + अङ्गो हि राजा चम्पायां पालकाप्यं स्म पृच्छति । गात्ररोगाः कतिविधा दन्तिनां संमकीर्तिताः॥ विज्ञानं च कथं तेषां किंच तेषां चिकित्सितम् । तन्मे त्वं पृच्छतो ब्रूहि गात्ररोगान्पृथग्विधान् । स पृष्टस्त्वनराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ॥ रूपतः पोडशविधा गात्ररोगा.हि दन्तिनाम्। स्तब्धं निपातं निष्पिष्टं विहितमाहतं तथा ॥ शूनं संकुचितं भगं ग्लानमावेक्षितं च यत् । निर्वेष्टितं च विज्ञेयं मोटितं मथितं तथा ।। *एकाङ्गशाफमष्टच्छिन्नं विच्युतमेव च । इति पोडश संस्थाना दन्तिनां गात्रसंश्रयाः ।। व्याधपस्ते समुद्दिष्टाः शृणु विस्तरलक्षणम् । तत्राऽऽदी स्तब्धगात्रस्य लक्षणं संपवश्पते ॥ * निवातम्' इति पाठो भवेत्, अग्रे 'संनिहन्यते' इति वक्ष्यमाणत्वात् । + 'निपिष्ट' इति त्वनिमग्रन्थानुरोधात् । * विनतम्' इति युक्तम् 'विनतस्य चिकि- सितम्' इत्यप्रिमग्रन्थानुरोधात् । * 'म्लानम्' इति त्वनिमग्रन्यानुरोधात् । + 'आवे. प्टितम्' इति त्वने वक्ष्यते। * 'एकाङ्गशोष' इति त्वनिमग्रन्यानुरोयात् । अच्छि- सस्य निदानलक्षणानि त्वने नोपलभ्यन्ते पुसकद्वये।' भ्रष्टशब्देनाग्रे पक्ष्यने । १ क. हितं मोहितं । २ क. "क्षितं तथा ॥ नि° 17. क्षिते च । ।

·७२ गावरोगभेदाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। पतो निमित्तं मातङ्गश्चरणस्वम्भमृच्छति । विषमस्थानशयनादजीव्यव्यसनादपि ॥ गुरुबन्धमयोगाद्वा लङ्घनप्लवनादपि । स्तब्धो भवति गात्रेषु ततस्तिष्ठति वारणः ॥ गात्रेणापरपा वाऽपि तेनातीव च दुर्मनाः । तिष्ठापालानमाश्रित्य न च पादेन तिष्ठति ॥ इति स्तब्धं समुद्दिष्टं चिकित्सा वस्य वक्ष्यते । सेचनं सर्वगात्राणां तस्य तेलेन कारयेत् ।। ततः कुर्यादिमं सम्पग्विधि शाघ्रतिनिश्चितम् । तस्पापोगुटतप्तेन जलेन परिपेचनम् ।। कम्बलावृतगात्रस्य कारयेत्सततं भिपक् । अथवा शिवेणूनामुरुबूकार्कपोरपि ॥ वासन्त्याः शीतकल्पस्य तार्याः सुरसस्य च । भडानादाप विधिवत्स्थाल्पामाधाप पाचयेत् ।। अथास्पाः कारपेनाडी पथा संपत्ति सिद्धये। मध्ये वितस्तिविस्तीर्णा मूले चारनिनिर्मिता। मुखे पडडुला कार्या नाडी तस्या महीपते । 'नाहतसंस्थानवृत्ता गोपुच्छसंस्थिता ॥ तथा स्वम्पक्तगात्रस्प निवातस्थस्य दन्तिनः । हस्तश्चापि भवेत्कापं सर्वतः परिमर्दनम् । कुटजस्यामिमन्यस्य मेरगृङ्गीकपित्ययोः ।। वरुणभूधककस्प पत्रापारग्वधस्प च । आनुदि)की सप्तपणं च तथा सैरेयकावुभौ ॥ स्थाल्पामाघाप फर्तव्यो नाडीवे(स्वतः पुनः पुनः । चि(स्विमस्प च भवेत्कार्प मर्दन लगुडाध्वनः । अपमन्पो विधिक कार्यों राजन्मार्दवकारणम् । महिपस्प वराहस्प मार्जाराणां गवामपि ।। सरोट्राणां व मांसानि ग्राखाण्यस्थीनि चाप्पय । ऐदपिला ववस्तानि नाडीस्वेदं मकल्पपेत् ॥ ........... १. नीसन्य।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [२ शुद्ररोगस्थाने- यथोक्तेनैव विधिना मर्दनं तस्य कारयेत् । फुलत्थानाढकीबीजं बदराणि पवास्तिलान् ।। पयसा पञ्चमूलं च स्थाल्पामाधाय पाचयेत् । ततोऽस्य कारयेत्स्वेदं नाड्यैव सततं भिषक ॥ स्विन्नस्य च पुनः कार्य मर्दनं पूर्वकीर्तितम् । न चेदनेन विधिना गात्रं गच्छति मार्दवम् ।। ततोऽस्य विधिवत्कार्यः फालस्वेदो घनन्तरः । समीपे तस्य मागस्य कर्म(मा)रावेसश)नं भवेत् ॥ ( *ततोऽस्य पातयेत्फालानमिवर्णान्भिपक्तथा । पटावनद्वगात्रस्य तथा स्निग्धस्य दन्तिनः॥ तिलसर्पपचूर्णैश्च यवैश्वाऽऽलेपनं भवेत् ) । ततः संचारयेत्फालं यथायोगं विचक्षणः॥ स्विन्ने च विधिवत्कार्य मर्दनं तस्य हस्तिनः । भवेन चेत्मकृतिमान्पुनस्तस्य समाचरेत् ॥ विधिव्यस्तस्य गात्राणां स्तनानां च निवर्तनम् । स(श)णवी(जा)कयोर्मूलमतसीसर्पपानपि ॥ तिलानि वीजनिचये यवान्कृष्णा च मृत्तिका । सम्यक्क्षीरेण सिद्धेन मुखोप्पोनाथ सर्वशः। कल्केनतेन नागस्य पिण्डस्वेदं प्रकल्पयेत् ॥ स्विन्नस्य च पुनः कार्य मुहूर्तमवगाहनम् । सलिलेनैव नागानां पुनश्चीचार्य कारयेत् ॥ एप एव विधिः कार्यः पिण्डस्वेदे यथाक्रमम् । मर्दनं चास्य पूर्वोक्तं नाहीस्वेदं च कारयेत् ॥ अयमन्यो विधिः कार्यः स्तब्धगात्रेषु हस्तिनः । ममुप्ते येन गात्राणां सर्वतोऽप्युपशाम्पति ।। देवदारु हरिद्रां च सह दारुहरिद्रया । कुष्ठं रानां च कालां च सरलं च पुनर्नवा ॥ एवं संभृत्य संभारं पिण्डस्वेद प्रकल्पपेत् । पूर्वक्तिन विधानेन मर्दनं च विचक्षणः ॥ * धनुनितान्तरगतो नास्ति पाठः कपुस्तके । १ क. मूलानि स्था' । २ क. 'तो यः प्रशा' । ३ क. प्रकल्पयेत् ।

·७२ गारोगभेदाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः।
निवातस्थस्य चाभ्यनं मर्दनं तत्र कारयेत् ।
सर्वस्वेदेन नागस्य स्विन्नस्यैव विगाहनम् ।।
निरात्रं पञ्चरात्रं वा सप्तरात्रमथापि वा।
हाम्पङ्गः प्रयोक्तव्यः पृथक्स्विन्नेषु दन्तिनाम् ॥
अथवैतेन कल्पेन विशेपो नोपलभ्यते ।
अथैनं स्नेहयेत्सम्पगेतेन विधिना भिषक् ।।
पवकोलकुलस्थानां निकाथं साधु कारयेत् ।
प्रक्षिपदुच्चकैस्तेन निक्काथे पञ्चमूलयोः ॥
तत्र तैलं समाश्रित्य ततो मृमिना पचेत् ।
पच्यमाने ततस्तस्मिनि गर्भ पदापयेत् ॥
अनन्तावन्दनोशीरमशोकं सारिवा घृतम् ।
तथाच क्षीरकाकोली जीवकर्पभकावुभो ।।
काकोली मधुकं रानां सरलं देवदारु च ।
हरेणुक छिन्नरूहां बलां चात्र पदापयेत् ॥
तं ने पाययेनागं भक्तं वा स्नेहसंमितम् ।
एतेन स्निग्धकोष्ठस्य भवेन्मार्दवलाघवम् ।।
गात्राणापुरसश्वास्प प्रमा(सादिश्योपलम्पते ।
विनान्तगमनं गानं हस्तिनः संनिहन्यते ।
वेदना शूनभावश्च तस्प संधिषु लभ्यते ।
न च तिष्ठति गात्राणां न च वेल्लयति द्विपः ।
एवं तस्य तु लिङ्गानि अत ऊवं चिकित्सितम् ॥
सेवनं धृतमि श्रेण पानमस्प महीपते ।
अधो निपिष्टगानस्य लक्षणं संभचक्षते ।
यतो निमित्तं गात्रेयु गजः स्तम्भमवामुयात् ॥
सहसाऽतिप्रसक्तं च योऽध्वानं नीयते गजः।
रूपाण्पमिद्वति वा योऽतिद्धो मतङ्गजः ।।
संनिपिष्टि सहसा भूमौ गात्राणि वारणः॥
१ क. °नं च विचक्षणः । स°१२ क. शून्यमा. 1 ३ क. योऽतिपि ।
४ क. पिष्टतिसा

·३४२ पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने- तस्प निषेवणागाने रुधिरं संप्रदुष्पति । श्वयधुस्तस्प गात्रेषु वेदना चोपजायते ॥ पोहयोः पादपार्वेषु पश्चात्पादतलेषु च । पाहुस्तं विनिपिष्टं तु गात्ररोग चिकित्सकाः।। सेचनं पूर्वगात्राणां सपिंपा तस्य कारयेत् । (गम्भीरसलीले चैनं नागं तमवगाइयेत् । उत्तीर्य च ततस्तस्प घृतमित्रैश्च सक्तुभिः । प्रलेपं सर्वगात्राणां तलानां चैव कारपेत् ।। एवं मृतिका(क)या चास्य कार्य शीतलपा नृप । कुक्कुटीशिशुमाराणामण्डान्याहत्य शाखवित् ।। मुर्रा चिरस्थितां चास्मै दद्यात्फाणितसंयुताम् । अपरेदुः पर्युषितां वारुणी च महीपते ॥ अतः प्रलेपः शीतोऽपं गात्राणां पूजितो भवेत् । कुक्कुटीशिशुमाराणामण्डान्याहृत्य शास्त्रवित् ।। मञ्जिष्ठां चैव मृद्रीकां पेंपेपेत्सह सर्पिपा । तेनास्प लेपं गात्राणां वहलेन समाचरेत् ॥ पानं चैव यथायोगं पाययेत विचक्षणः। विनिपिष्टस्य विज्ञानं चिकित्सा व प्रकीर्तिता ॥ अथ त(य)स्य भवेद्गानं चिन्तितं वारणस्य च । तस्योत्पचिं निदानं च चिकित्सा च प्रवक्ष्यते ॥ स्खलनशनैर्वध्यः(वधैः पतनैर्लङ्घनैरपि । मास्तं प्रत्यस्तमत्यस्तं सहसा निमचोऽपि च ॥ कौश्चर्यञ्चापि?) सहसा परिणीतस्य दन्तिनः। व्यस्तं वा सहसा वध्यं गात्रेणाभिनतस्तथा ॥ तरणाद्वाऽपि सलिले शिरानावभिघाततः । मस्तम्भितं ततो गानं सरुजं दन्तिनो भवेत् ।। * धनुश्चिनान्तरगतो नास्ति पाठः कपुस्तके । । "विनतां' इति युक्तम् "विन- तस्य' इत्यग्रिमग्रन्यानुरोधात् । 'विहितं' इति तु प्रागुपलभ्यते । १ ख. टीसिसुमा । २ क. विनितं । ३ क. प्रचक्ष्यते ।

·७२ गानरोगभेदाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः।
प्रस्तब्धं श्वयथुश्चास्य वारणस्पाऽऽशु जापते ।
कुलमापतिलकिण्वानि क्षीरेण सह 'पेषपेत् ॥
कृतस्वेदे च कर्तव्यः प्रलेपो घृतसंयुतः।
पाचघृतसंसष्टं चक्रतैलं मतङ्गजः ॥
हस्तेन तस्य गात्राणां मर्दनं चापि कारयेत् ।
क्रमव्यायामद्धिं च विनतस्प चिकित्सितम् ।।
आहतस्यापि वक्ष्यामि चिकित्सां लक्षणानि च ।
पानिमित्तं मातङ्गश्चरणस्तम्भमृच्छति ॥
मिथ्या च सहसा चैव यो गजः परिणीपते ।
ततस्तस्य भवेद्गार्भ नमणात्सरुजं भृशम् ॥
स गच्छति समुस्लुत्य गात्रमुद्वाम्प वा नृप !
सहसा जायते चास्प श्वयधुर्मात्रसंधिषु ।।
सेचनं सर्वगात्राणां तस्य तेलेन कारयेत् ।
मुखोष्णेन भवेचास्प निवृत्तिस्तस्य कर्मणाम् ।।
सार्या उरुबूकाणां शिमो रक्तस्य कारयेत् ।
कण्टकारिकपोधैव कपित्थस्य तथैव च ।।
पत्र भडान्समादाय निकाथ्य पञ्चमूलयोः ।
नाडीस्वेदं यथायोक्तं सस्नेहं चैव मर्दनम् ॥
यवचूर्ण च किण्वं च तथा कृष्णां च मृत्तिकाम् ।
अजाकरीपं क्षीरण सर्पिषा व प्रपोजयेत् ॥
तेन स्विन्नानि गात्राणि बहलेन प्रलेपयेत् ।
तैलयुक्तमजाक्षार पानायं च प्रदापयेत् ।।
मूत्रं वेणिकया चास्य गारयोर्वेष्टय बन्धयेत् ।
विसष्टे च ततः कार्य सेचनं मर्दनानि च ।।
(गानं पस्य भवेच्नमपरा वाऽपि दन्तिनः ।।
तस्य लिङ्गानि वक्ष्यामि चिकित्सां च यथाक्रमम् ॥
बलावलमविज्ञाय सहसा यः ममुशति ।।"
* धनुश्विद्वान्तरगतो नालिपाठः कपुसके ।
१ स. °ल्मालति° 1२ २. पापयेत् ।

·३४४ पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने- परोधात्तस्य गात्रेषु फफो वा तस्य कुप्यति ॥ तत्र कोपाच शुष्पन्ति सिरा गात्रसमाश्रिताः ॥ ततः प्रस्तब्धचरणस्तेन गात्रोऽवतिष्ठते ।। न च स्थाने न शय्यायां वारणो लभते मुखम् ॥ मुखोप्णेनाथ तैलेन सेचनं तस्य कारयेत् ॥ नाडीस्वेदं यथायोक्तं मुस्विनस्पापि मर्दनम् ।। जलयुक्तमधो तैलं पानाथ तस्य युज्यते ॥ शियु वंशपलाशं च निम्बस्य कुटजस्य च ।। हस्तिकर्णपलाशानि किणिही चैव पाययेत् ।। नाढीस्वेदो यथा मोक्तः स्विन्नस्य च विमर्दनम् ।। त्वग्भिश्चापि तथा कार्यः प्रलेपो घृतसंयुतः॥ प्रक्षीणबलमांसो वा मदक्षीणो मतङ्गजः !! जायते स पदा भूयः स गजो नैव कार्यते ॥ तूर्णमध्वप्रयोगं वा लघनप्लवनानि च ॥ 'आयुर्वध्या मंचकासी गोमूत्रं मण्डलानि च। वंशोत्थापनकल्पं च तोयाद्याहरणानि च । त(य)स्य कुप्यति भूयिष्ठं पवनो गात्रसंधिषु ॥ संकुच्यते तथा गात्रं वातेनाभ्युक्ष्यतेऽपि वा ।। मोहापस्कारदेहेषु पुनरष्ठीव्ययोरपि ।। कुचित्प(त)मुग्रमाहुस्तं गात्ररोगं तु दन्तिनाम् सेवपेत्तस्य गात्राणि तैलेन वसया तथा ॥ कारपेत मुखोण्णेन सप्तरात्रमतन्द्रितः॥ आरग्वधं सप्तपर्णमाढकीदीर्घवृन्तकौ ॥ कर्णिकारोत्तर "सं स्थाल्पामाधाय पाचयेत् ॥ + आकारः खपुस्तके त्रुटितः । ' संकुचितग्रन्थस्यान्तिमो ग्रन्थः, मनग्रन्थस्याऽऽ दिमो अन्यश्चाऽऽदर्शद्वयेऽपि त्रुटित इव प्रतिभाति । १ क. ख. किणियां । २ क. यथा । ३ क. प्रोक्तः । ४ क. मत्तकासं । ५ क. गोमूलं ।

·३४५ ७२ गात्ररोगाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। नाडीस्वेदं ततः कुर्याचथावच्च विमर्दनम् ॥ तिलसर्पपचूर्णेन लेपनं तस्य कारयेत् ॥ अजावराहवसया सह तैलेन घृतेन च ॥ वेसवारकृतं मांसं दद्यात्सद्यः सुदाहृतम् ।। न संहरति गात्राणि न च वेल्लपति द्विपः ।। भलेप तस्य गात्राणां बहलेन समाचरेत् ॥ अथैनं पाययेस्पानं यथायोगं भिषग्वरः ।। ततो विरिक्तं विज्ञाप बृंहणीपैरुपाचरेत् ।। संजातमांसं मातङ्गं कमात्कर्माणि कारपेत् ।। सन्ने गात्रेऽपरायां वा कुर्यागमचिकित्सितम् ॥ अथ तरयोस्य भवेन्म्लानं गात्रं वा यदिवा परम् ॥ तस्योत्पचि प्रवक्ष्यामि सनिदानं चिकित्सितम् ॥ संग्रामे वा महारस्तु शस्त्रकर्मणि वा तथा ।। शिरा रक्तवहा भिन्ना बहु मुश्चति शोणितम् ।। ततः कुप्पति गात्रेए पवनः शोणितक्षयात् ।। स शोपपति गात्राणि सङ्गं चास्य निपच्छति ॥ तस्प कुर्यादिदं कल्पं निखिलं गात्रशीषिणाम् ।। सेवयेत्तस्प गात्राणि सपिपोषणेन दन्तिनः ॥ निचुलं फलफल्कं च जलजम्बूस्तथैव च ॥ सतं पयसा मिश्रं पलेयं तस्य कारयेत् ॥ विधिना च यथोक्तेन स्वेदनं तस्प हस्तिनः ।। अस्थिस्वेदं च निखिलं फालस्वेदं च कारयेत् ।। मांसनि'हपक्कं च तैलं चास्मै पदापपेत् ।। सर्पिः क्षीरं वसां चैव विधिना संप्रदापपेत् ॥ म्लानं संवत्सरोत्सृष्टं व्यावेधश्च न सिध्यति । इत्पनचीत्पालकाप्यो 'म्लानं गात्रं चिकित्सितम् ॥ पस्तु निर्वेष्टितं कुर्यादावेष्टितमथापि वा ।। + * 'दद्यात्सधस्तदाऽऽहृतम्' इति भवेत् । । 'म्लानगात्रचिकित्सितम्' इति भवेत् ॥ १ क. मुदाऽऽहृतम् । २ क. °शोणितम् । ३ क. निचेष्टितं ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [२क्षुद्ररोगस्थाने- गानं तस्य समुत्पत्तिनिदानं च प्रवक्ष्यते । कर्दमं वालुकां चापि सेवते यदि वारणः।। गानान्तरश्च सहसा यदा तु परिणीपते । भौभकर्मणि वा राजन्गुरुवंछादिसंयुतम् ॥ पदाऽपनीतः सहसा वारणः परिणीयते । अतिमात्रं निवद्धं वा यातारः कर्मणे यदि ॥ नियोजयन्ति सहसा मिथ्यायोगादयं(?) हितम् । तस्प कुप्पति गात्रेषु मारुतः संनिरोधनात् ।। आवेष्टयते ततो गात्रं ततो निर्वेष्टयतेऽपि वा। सेवनं धृतवैलाभ्यां सततं तस्य कारयेत् ।। (मोडीखेदश्च कर्तव्यः कल्पेनतेन दन्तिनः । योनाकं मुरसा विल्यमर्कमारग्वधं तथा ॥ नाहीस्वेदं वतः कुपति मन्थं च स्थाल्यामाधाप पाचयेत् ।) निर्भुप्रस्प चे कर्तव्यमलेगाभ्यक्तस्य दन्तिनः ।। निर्वेष्टितस्प कर्तव्यं सम्यगावेष्टन तस्य हस्तिनः । निष्टपेत्तथाऽप्येनमनेन विधिना भिपक अम्यक्त खेदयेत्स्विन्ने सम्पगालेपयेगिपक् ।। प्रलिप्त वेष्टये"यदु(द्वेष्टितवेष्टितम् । "लोनयेत् ॥ न चेमकृविमानोति तोचरमयाऽऽचरेत् । इमं कृत्स्नं विधि कुधेन लाघवमाप्नुयात् ।। पथा व स्विन्नगात्रस्य लेहपीतस्य दन्तिनः। पोऽवस्थाप्य कुर्याच्च तस्य गात्रोपवेष्टनम् ॥ ततस्तं पलिदस्तस्य मध्ये यनेन वेष्टयेत् । यथायोग ततः कुर्यात्नेन पत्रेण वारणम् ।। सपिस्तैलं वहां चैव तं द्विपं मति पायपेत् । नेत् ॥ ...............1000 * धनश्चितान्तरगतो नास्ति पाठः कपुस्तके ।। १ क. मिय्योयोगादयं हि सः । त°। २ ख. अमकं । ३ क. न नात्रपेन् । ४ ख. इदं ।

·३४८ पालकाप्यमुनिविरचितो [२ सुदरोगस्पाने- अजाक्षीरं वसा मज्जां घृतेन सह संसृजेत् । ततोऽस्प सेचयेद्गात्रमनेन विधिना भिषक् ।। मूलान्युत्पलजम्वूनां करवीरोत्पलानि च । सघृतं मृत्तिकामिश्र प्रलेपं तस्य कारयेत् ॥ शीतेनानेन कल्केन विहितं चानुलेपनम् । यावदूष्मप्रशमनं श्वययोश्च निवर्तनम् । स्वेदनं मर्दनं चैव प्रथमं यत्तु कीर्तितम् ॥ स्तब्धगात्रे हि तदपि निकृण्मण्युपपादयेत् । विविक्तं सततं स्थानं व्यायामं च विसर्जयेत् ॥ सापः क्षीरं च पानार्थे यथोक्तं च प्रलेपने । सहसा दन्तिनोऽङ्गेषु पदा कुप्पति मारुतः॥ ततः पित्तादयो दोपा दुष्पन्ति पवनाहताः । स्वस्थस्यास्य तु गात्रेषु श्वयधुं जनयन्ति ते ॥ समागच्छति चैतेन विषम वाऽपि वर्धते । न सुखं लभते स्थाने न शय्यामभिनन्दति ।। तमाहुरिणं वैद्याः शूनमेकाङ्गशोपिणम् । ग्रासद्वेषो दौर्मनस्पं सस्त(?)श्रवणवालपोः॥ दन्तिनो मक्षिकाश्चैव पूर्वलिङ्गानि मृत्यवे । विपर्यये तु लिङ्गानां भवेत्साध्पस्य लक्षणम् ।। श्लीपदान्यपि जायन्ते घोररूपाणि दन्तिनाम् । तस्य दोषविशेष तु परीक्ष्य मतिमान्भिपक् ॥ यधोक्तमेव कुर्वीत पूर्वप्रोक्तमुपक्रमम् । *भ्रष्टगात्रस्य विज्ञानं चिकित्सा च प्रवक्ष्यते ।। पदा सिंतोपविद्धो वा पाशवद्धोऽपि वा गजः । शृपिरे झुपपने वा सहसा व मधावति ॥ हस्तिना वाऽप्यभिहतस्तोत्रवित्रासितोऽपि वा। आक्षेपाज्जापते तस्प श्वपथुर्वातरक्तजः ।। * इतः प्रागष्टष्टच्छिन्नस्य लक्षणादि त्रुटितमिति प्रतिभाति । क. प्रलेपनम् । २ स. शोकिण । ३ स. °म् ॥ श्रीप० । ४ ख. सिताप।

·७२ गात्ररोगाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। वेदना गतिवैकल्यं दौर्बल्यं परिमूत्रता । गात्रविक्षोभणाद्वाऽपि स्तम्भस्तस्योपजायते ॥ तस्य सर्वाणि गात्राणि सर्पिषा परिषेचयेत् । स्निग्धगात्रस्प च भवेत्सुखं सर्वार्थदेहजम् ॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहामवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने गात्र- रोगो नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७२ ॥ इति द्वितीयं क्षुद्ररोगस्थानं समासम् ॥ खपुस्तके तु भवे' इत्युत्तरमेव 'इतिश्री'-इति स्थानसमाप्तिलेख उपलभ्यते । कपुस्तके तु 'सुखं सर्वार्थदेहनम्' इत्युत्तरम् । पुस्तकद्वयेऽप्यध्यायसमाप्तिलेखो नोप- लान्यते । अतः प्रतिभाति-'किया ग्रन्थमागस्त्रुटितः' इति ॥

·[३ शल्यस्थाने- पालकाप्यमुनिविरचितो- अथातस्तृतीपं शल्यस्थानमारम्यते । 'अथातो द्विवणीपमध्यायं व्याख्यास्यामः' इति ह स्माऽऽह भगवान्पा. लकाप्पः ॥ तपोभिविपुलैः पूतमूर्षि वारणबान्धवम् ॥ बान्धवो विदुपामङ्ग इमं प्रश्नमंचोदयत् ॥ १ ॥ योनिर्वस्तून्पधिष्ठानं मर्म शल्पसमुद्भवम् । श्रा(सा)वास्त्वाकृतयश्चैव व्रणानां कतिलक्षणाः ॥२॥ व्रणानां सिद्धिजननाः कति चैपामुपक्रमाः॥ शावतः कति बोध्यन्ते व्रणोपक्रमयोनयः॥३॥ विसर्पन्ति च केनैपां प्रायसो(शो) दन्तिनां प्रणाः ।। बद्धकोशाश्च जायन्ते स्वल्पमप्यनिरन)धिष्ठिताः ॥ ४॥ ये चैपां दुरधिष्ठाना व्रणास्ते केन हेतुना ॥ अचिराचोपरोहन्ति दुष्यन्ति च पुनः पुनः ॥५॥ केन चैपां न जायन्ते वने दोपोद्भवा व्रणाः ।। रोहन्ति च विना वैद्यः केन घे हेतुना द्विज ॥ ६ ॥ ततः मोवाच भगवान्पालकाप्यो महामुनिः। अङ्गराजाय निखिलं विधि विधानजम् ||७॥ अणस्प त्रिविधा योनिरात्मा च त्रिविधः स्मृतः॥ वस्तून्पष्टावधिष्ठानं द्विविधं शासनिश्चयात् ॥ ८॥ द्विविधा चाऽऽकृतियोनिः श्रा(सावश्च द्विविधः स्मृतः ।। शल्यं च द्विविधं ज्ञेयं त्रिविधश्चाप्युपक्रमः ॥९॥ तस्य च त्रिविधा झेपा योनिः शाम्नविनिश्चयात् ॥ पञ्चैव पठिता राजन्त्रणोपक्रमयोनयः ॥१०॥ दुःखाधिष्ठान्तरा राजन्संख्यया न( व हस्तिनः ।। इत्युद्दिष्टः समुद्देशस्तत्मविस्तरलक्षणम् ।। ११ ।। * धनुचिहान्तरगतो भ्रष्टः पाठः कपुस्तके । १ ख. यं स्था।२ क. पुलैरमृत । ३ क. °मवोचय | ४ क. सिद्धजनकाः। ५ क. रुहन्ति । ६ क. त्रिविधं ।

·१ द्विवणीयाध्यायः हस्त्यायुर्वेदः। अणस्य त्रिविधा योनिर्यस्यां वैजायते अणः ।। उद्गमो चिकृतं दाहस्तस्यापि त्रिविधः स्मृतः॥ १२॥ तत्रास्प उद्गमो ज्ञेयो द्विविधः शावनिश्चयात् ॥ देहे दोपसमुत्थश्च यश्च यादृच्छिको भवेत् ॥ १३ ॥ तत्र वातात्कफात्पित्चान्मेदसः शोणितादपि ।। उद्गमः संनिपाताच जापते दोपसंभवः ॥ १४ ॥ याच्छिकोऽपि विजेयः स्व(च)यथुर्विविधात्मकः।। विषाणां चापि संसर्गारव्यैश्चैवाभिघाततः ॥१५॥ श्वयथोर्वेदना वाचास्पित्ताल्पाकः कफादतिः ॥ पस्तत्र बलवान्दोषस्तेन तस्य तदात्मता ॥ १६ ॥ अल्पो वृत्तस्तु कठिनो ग्रन्थिरित्यभिधीयते ॥ पृथुर्यो दीर्घः शोफः स्याद्विद्रधिर्गजकुम्भवत् ॥ १७ ॥ *विकृतानामियं योनिस्तद्विधानं प्रच(वाक्ष्यते ।। घृष्टं दष्टं क्षतं चैव तस्या भवति लक्षणम् ॥ १८ ॥ तत्र रज्ज्वादिभिघृष्टं दष्टं चाऽऽशीविपादिभिः ॥ गजव्रणकरैर्भावस्तीक्ष्णैर्वेक्षतमुच्यते ॥ १९ ॥ छेदनं व्यधनं चैव द्रव्यैर्नानाविधात्मकैः ।। अवकृत्तावसष्टे च पृथगेतच्चतुर्विधम् ।। २० ॥ ततस्तस्प भवेच्छिन्न विभागात्पञ्चलक्षणम् ॥ छिन्नं विच्छिन्नमुत्सृष्टमवकृष्टं स (च) दारितम् ॥ २१ ॥ तत्र च्छिन्नमिति ज्ञेयं सर्वशोऽङ्गापवर्तनम् ।। प्रहारसंनिपातस्तु विच्छिन्नमिति कीर्त्यते ॥ २२ ॥ कर्णलालहस्तानां द्विधाभावस्तु दारितम् ।। अवकृष्टं तु विज्ञेयमधः स्थास्वस्थिमांसगम् ॥ २३ ॥ एतदेव विपर्यस्त मुस्कृष्टमिति कीर्यते ॥ इति पञ्चविध छिन्नं विभागात्संप्रकीर्तितम् ॥ २४ ॥ विद्धस्यापि तु विज्ञेपः प्रविभागश्चतुर्विधः ।। निविद्धमनिविद्धं च विद्धमुत्रुण्डितं च यत् ॥ २५ ॥ वैक्षतं, विक्षत वा स्यादमिमग्रन्यानुसारात् । * "विक्षतानाम्' इति भवेत्, अग्रिमपाठानुसारात् ।। 'स्नायवस्थिमांसगम्' इति स्यात् ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो- [३ शल्यस्थाने- तत्र मांसार्पितशरं विद्धमित्युपदिश्यते ॥ छिन्द्यात्तु परतो देशे शरेणोडण्डितं भवेत् ॥ २६ ॥ सर्वतो निःसृतशरं निविमिति कीयते ॥ अनिविद्धं तु विज्ञेयं किंचिनिःसतसायकम् ॥ २७ ॥ अिविकृत्तं तु विजेपं त्रिविधं शास्त्रनिश्चयात् ॥ विरक्तमविरुद्धं च तथा स्पादवपाटिवम् ॥ २८ ॥ तत्र त्वचि विरक्तं स्यात्समांसमवपाटितम् ।। अवगादं तु विज्ञेपं भृशमस्थि पदाश्रितम् ॥ २९ ॥ क्लिष्टानमवच्छिन्नान्नमवसष्टं द्विधा भवेत् ।। वस्प वक्ष्यामि राजेन्द्र शास्त्रज्ञानेन लक्षणम् ॥ ३० ॥ दौर्मनस्पोदराटोपो सशोणितपुरीपता ॥ मन्दग्रासाभिलापश्च शोणितस्प च मेहनम् ॥ ३१ ॥ एतद्भवति विज्ञानं छिन्नानस्पेह दन्तिनः ॥ तदेवलक्षणं नागं प्रत्पाचक्षीव शास्त्रवित् ॥ ३२॥ अपाटिते त(तात्र)मेव स्पाच्छूमश्चैव सवेपथुः ।। छिन्नावपाटिताभ्यां तु पतगिने" ॥३३॥ भवेज्ज्वरबिस्तृ)या मूळ हिका श्वासश्च दारुणः॥ नाम्पाटोपो दौर्मनस्यं सशोणितपुरीपता ।। ३४ ।। नातिवातानुलोम्पं च किष्टोत्रस्पेह लक्षणम् ॥ कृच्छ्रसाध्यो भवत्येष बलवान्यासाश्च यः ॥३५॥ अनघातो भवत्पेष साध्यासाध्पश्चतुर्विधः ।। इति विक्षतजा योनिर्बणानां संपकीर्तिता || ३६ ॥ इयं दाहात्मिका योनिस्तृतीया संमच(वक्ष्यते ।। तत्राग्न्यादित्यकुविपैरोपधैविद्युताऽपि वा ।। ३७ ॥ उत्पचिर्या व्रणस्य स्यात्सा योनिदाहसंभवा ॥ अज्वाल(लो) ज्वालसंयुक्तस्तत्रामि(ोविविधो वणः ॥ ३८ ॥ विद्यद्वारिहतश्चोक्तः सूर्यदाह कृतो व्रणः॥ शेपैर्यपास्वं जायन्ते दाईणकरणाः॥ ३९ ॥ .......... + 'अवकृत्तम्' इति तु प्राक्स्थितम् । १क. टान्तस्ये १२ क. "द्युतोऽपि ।

·१ द्विवणीयाध्यायः] हस्त्यायुर्वेद इति दाहात्मिका पोनिरशेषेण प्रकीर्तिता ।। इति व्रणानां निर्दिष्टा योनिविविधलक्षणा ||४०॥ अत ऊर्ध्वमधिष्ठानं प्रवक्ष्याम्यष्टलक्षणम् ॥ स्वयांसनायुधमनीशिरामज्जास्थिसंधयः॥४१॥ अधिष्ठानानि जानीयाहणानां.शास्त्रनिश्चयात् ।। एतेषां व्रणवस्तूनामष्टानामपि लक्षणम् ॥ ४२ ॥ पैः श्रा(सा)वैव्यज्यते ज्ञानं तान्वक्ष्याम्पनुपूर्वशः ।। स्वावस्तु द्विविधो ज्ञेयः शुद्धो दुष्टश्च भूमिप ।। ४३ ॥ तत्र दोपान्वितो दुष्टः शुद्धो दोषविवर्जितः ॥ स तु वस्तुविशेषेण चतुर्विंशतिलक्षणः ॥ ४४ ॥ पैथ्यते तस्य वक्ष्यामि विज्ञानं शासनिश्चयात् ।। शुक्लः कृष्णोऽथ हारिद्रः श्यामो माञ्जिष्ठ एव च || ४५॥ कपायस्तैलसंकाशो घृताभः फेनसंनिभा ॥ पूपविण्मूत्रमस्तिष्कक्षारशुक्रवसाजलैः ।। ४६ ।। मांसधावनमूषामो यवनिष्काथसंनिमः ।। तिलकल्कमुरामजमेदोवर्णोऽथ पिच्छिलः ॥ ४७ ॥ चतुर्विंशतिरित्युक्ताः सावा विविधलक्षणाः॥ पिच्छिलो विशदो वाऽपि सावः स्वच्छः प्रवर्तते ॥४८॥ प्रणाघेस्मात्स विज्ञेयो दन्तिनां त्वग्गतो व्रणः॥ मांसधावनयूपाभः स्रावो मांसगतो भवेत् ॥ ४९ ॥ मनिष्ठास्वपापाणां स्रावस्तुल्यः सिराश्रयात् ।। पनिष्क्वायसदृशः सावः स्नायवौश्रिताहणात् ॥ ५० ॥ लामः पिच्छिलोऽल्पश्च भवेत्संधिगताहणात् ।। धमनीभ्यः प्रस्रवति जलफेनसमप्रभः॥५१॥ तुपारदारिद्रनिभः स्त्रावः स्पादस्थिजाहणात् ॥ तिलकल्कप्रसन्नाभस्तैलाभो वा सचन्द्रकः ॥ १२ ॥ मज्जामिश्रः सवेच्चापि व्रणान्मजसमाश्रयात् ॥ मर्मणो यस्य यत्स्थानं स्रावस्तत्र तदात्मकः ॥ ५३॥ १ क. तु दोपवि १२ क. पच्यते । ३ क. °कक्षीर°1 ४ क. मज्जामे । ५ स. यस्य स वि०१६ क. प्वाश्रयान । ७ क. रिद्राननः सा।

·१ पालकाप्यमुनिविरचितो [३शल्यस्थाने स्पात्तु वेदनया युक्तो विशेषान्मर्मजो व्रणः ॥ सोतांसि यानि यान्भावान्प्रसवन्तीह दन्तिनाम् ॥ ५४॥ तेपु व्रणविभिन्नेषु स एव स्रवति सवः ॥ द्विविधं स्यादधिष्ठानं व्रणानां प्रविमागतः ॥१५॥ विज्ञेयं दुरधिष्ठानं स्वारस्व)धिष्ठानं तथैव च ॥ तत्र तावत्मवक्ष्यामि दुःखाधिष्ठानमादितः ॥५६॥ हस्ते मर्मसु कोष्ठे च धमनीष्वथ संधिपु॥ सिरानावस्थियु तथा दुरधिष्ठानजा नणाः ॥ ५७ ॥ स्वधिष्ठानास्तु शेपेषु विजेया वस्तुषु व्रणाः ॥ दुःखाधिष्ठानहेतूंश्च प्रवक्ष्याम्पत उत्तरम् ॥ ५८॥ तत्रोपद्रववाहुल्पाहुःखो मर्माश्रितो त्रणः॥ सतताम्यवहारेण दुःसः स्याद्वमनीव्रणः ॥ ५९॥ असक्सृतेः शिराजस्तु चलनात्संघिदेशजः ॥ स्वकर्मविक्रियाभावाहुःखः स्याद्वस्तजो व्रणः ॥ ६०॥ स्नायुजालाकुलभयाहुःखः साय्वाश्रयो व्रणः॥ कोष्ठजो दुश्चिकित्स्यः स्यात्समानानिलदूपणात् ।। ६१ ॥ अस्थिः स्नेहमांसाभ्यां रहितो नोपरोहति ।। मज्जातिस्रवणाहुःखो भवेन्मज्जाश्रषो व्रणः ॥ १२ ॥ व्रणस्य त्रिविधस्त्वात्मा शास्वतः संप्रवक्ष्पते ॥ मुचिकित्स्योऽचिकित्स्पश्च दुश्चिकित्स्पश्च लक्षणः ।। ६३ ॥ तत्र पद्मपलाशाभः स्वाकृति जगन्धिकः॥ सरिफित्स्यः स्वधिको पोपद्रवर्जितः ॥ ६४॥ यस्तु वातादिभिप पितः कठिनो महान् ।। स शल्यविपकोशामिसंस्थानः स्थानदोपवान् ।। ६५॥ अतिस्थूलं कृशं वाऽपि यो गजं समुपाश्रितः ।। .परुपः कठिनः कृष्णो दुश्चिकित्स्पः स उच्यते ॥ ६६ ॥ दुश्चिकित्सितरूपस्प यो लिङ्रन्वित्तो व्रणः॥ अनिष्टैश्चाप्रशस्तैश्च गन्धैर्यश्च सन्वितः ॥ ६७ ॥ १ क. सि योनिनान्भा | २ ख. हस्तम। ३ क. °ठेपु ध°1 ४ क. भवेत् । ५ क. 'जः स्नायुमा । ६ क. प्रचक्षते । ७ क. तिर्वान। ८ क. न् । शल्यविषमको ।

·१ द्विवणीयाध्यायः]. हस्त्यायुर्वेदः। घालान्द्रधनुर्वर्णः शिखिकण्ठनिभोऽपि वा || व्रणो यः सोऽचिकित्स्यः स्यारक्षमेचत्र न च किया ।। ६८ ॥ व्रणे शल्यं तु विज्ञेयं द्विविधं शास्त्रनिश्चपात् ।। शारीरं चैव बाह्यं च तस्य वक्ष्पामि लक्षणम् ।। ६२ ।। तृणकाष्ठायसादीनि बाचं शल्यं व्रणाश्रयम् ॥ शारीरं स्वस्थिपूयासमांसनायुशिराश्रयम् ।। ७०॥ दोषो योवा भिपवैव यदृच्छा च मतङ्गजः।। पश्चैव पठिता राजन्त्रणोपद्रवयौनयः ॥ ७१ ॥ तत्र वावत्प्रवक्ष्यामि प्रथम क्रमयुक्तितः ।। गन्धवर्णसवाकारैर्वातादिभिरुपद्भुतान् ॥ ७२ ॥ तत्र विण्मूत्रवस्तीनां सगन्धः परुषः कृशः ॥ प्रभूतकृष्णारखावश्च स्थाव्रणः पवनातुरः ।। ७३ ।। शुकहारिद्रकाचामः शितिकण्ठपभोऽपि वा ।। वणस्तद्वर्ण निसावः सदोष्णश्चैव यो भवेत् ।। ७४ ॥ कपायो गैरिकनिमः प्रस्रावो यः सवेदनः ।। विक्ताम्लकुणपैर्गन्धैर्युक्तः पित्तातुरो भवेत् ॥ ७५ ॥ स(शूनः स्तब्धो गुरुः शीतः मुप्तोऽन्तःपिटकाञ्चितः ॥ पश्चाम्बुपिच्छिलसावी पूर्व वा यः परिस्रवेत् ॥ ७६ ॥ दूपते बद्दलोष्णश्च कण्डूमान्सपरिग्रहः ॥ कपोवपाण्डुवर्णामो यश्च स्यात्तुल्पगन्धिकः ॥ ७७ ॥ विपनमत्स्यमांसानां स कफेनाऽऽतुरो व्रणः॥ कुलत्थवर्ण रकं वा यः सवेग हुवेदनः ॥ ७८ ॥ दूपते दह्यते चैव मस्त्रवेनैरिकोपमम् ॥ रक्तामं संस्रवेद्विसं स्याद्वणः शोणितातुरः ॥ ७९ ॥ दोषाणां दोपयोऽपि यथास्वं दोपलक्षणः ।। विज्ञेयः संनिपातेन दन्तिनां दूषितो व्रणः ॥ ८ ॥ शुक्लः शीतो मृदुश्चैव वसामजापरिस्रवः ।। पक्षिनीडमुगन्धिश्च स्पावणो मेदसाऽऽतुरः॥ ८१॥ १ क. स्यात्नमेद्यत्र च विक्रियाम् ॥ १२ क. याति । ३ ख. पमः ॥ र०।४ क, शान्तो।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्थाने- इति वातादिभिर्दुष्टः पट्टिधः कीर्तितो व्रणः॥ व्रणदोपान्मवक्ष्यामि यातृदोपकृतानृप ।। ८२॥ पदा पुनक्ति मातडं पाता कर्मण्यमात्रया ॥ तस्प यातुरविज्ञानाद्यापामाद्दीपते व्रणः ॥ ८३ ॥ व्रणदोषास्तु वक्ष्यन्ते हस्तिवैद्यापराधनाः॥ अयथावत्प्रयुक्तैश्च शनामिक्षारमैपजैः ।। ८४॥ अज्ञानाद्वा प्रमादाद्वा व्रणे वैद्योऽपराध्यति । फामक्रोधभपाद्वाऽपि वारणोऽप्यपराध्यति ॥ ८५॥ ततः प्रकुरुते दोपान्त्रणेष्वात्मापराधजान् ॥ अथ दोपान्मवक्ष्यामि यातृदोपकृतांस्तथा ।। ८६ ॥ यदा तुहिम(नोपा नांगं पाता कर्मण्यमात्रया ।। यस्य यातुरविज्ञानाद्यायामाीर्यते व्रणम् ॥ ८७॥ दोपवैद्यमहामात्रैरातुरेण च वर्जितः ॥ यदृच्छयोपपनैस्तु दोपैच्छिको व्रणः।। ८८ ॥ वृत्ता च चतुरसा च द्विविधा योनिराकृतेः।। वणानां शास्त्रनिर्दिष्टा विज्ञेया स्यात्समासतः ॥ ८९ ॥ सा च गात्रप्रदेशानां शस्त्राणां च विभक्तितः॥ महर्तृणां च वैशेष्याद्विशेपाळंभते बहून् ॥ १० ॥ यथा रोगा न जापन्ते वनेषु वनचारिणाम् ।। वनानुचरिताध्याये तदस्माभिः प्रकीर्तितम् ।। ९१ ॥ निसर्गात्सात्म्यतः पीते नले पांचप्रमाथवः ।। विना वैद्यः प्ररोहन्ति द्विरदानां वने व्रणाः ॥ ९२॥ शुपिरं मृदु चैतेषां मांस मैदासमन्वितम् ॥ सेनेपामीपदुन्मृष्टा प्रणाः सर्पन्ति सर्वचः ॥१३॥ कोशवन्तश्च जायन्ते मायसो(शो)दन्तिनां व्रगाः । स पुनर्वक्ष्यते हेतुर्दन्तनाढीचिकित्सिते ॥ १४ ॥ शुद्धश्चवाऽप्पयुद्धय संस्हचैव सर्वतः ॥ त्रिविधस्तु व्रणो शेयो विकृतोद्गमदाइजः ॥ १५ ॥ १ क. अथ याव| २ क. नागमापाताकर्ममा । ३ स. प्रणः। ४ क. गासितः पीतन. १५ क. 'मादतः। क. सशः ·१ द्विवणीयाध्यायः हस्त्यायुर्वेदः। तत्र जिह्वातलसमः पद्माभो लाजगन्धिकः ।। व्रणः शुद्धोऽभिविज्ञेयो व्रणोपद्रववर्जितः ॥ ९६ ।। व्रणस्त्वशुद्धो विज्ञपो यः शुद्धस्य गुणोदयैः ।। गन्धवर्णश्रास)वाकारैविपरीवैः समन्वितः ॥१७॥ व्यायाम चातिमांसं च यः सर्व सहते व्रणः॥ रोहमाणं भिषग्विधानीरुज निरुपद्रवम् ॥ ९॥ ईषत्संजातरोमाञ्चत्वक्सवर्णश्च यो भवेत् ।। एतच्छानविनिर्दिष्टं संबढस्य हि लक्षणम् ॥ ९९ ॥ व्रणस्योपक्रमो ज्ञेपत्रिविविविधात्मनः ।। शोधनं रोपणं चैव सवर्णकरणं तथा ॥ १०॥ तत्राशुद्धो भवेत्साध्पः शुद्ध रोपणमिष्पवे ।। संरूढस्याथ कर्तव्या सवर्णकरणक्रिया ॥१॥ उपक्रमस्यापि भवेद्योनिविविधलक्षणा ॥ आपसी चौपधी चैव या च निर्वापणाश्रया ॥ २॥ आपसी विह पा योनिः प्रथमा संपकीपते ।। शत्रपन्नपणीच्यस्तस्या भेदश्चतुर्विधः ॥३॥ तत्र च्छेद्यं च मेचं व लेख्यं विसाव्यमेव च ॥ दालनं चैव विज्ञेयं कर्म शस्त्रस्य पञ्चधा ।।४।। एपण्याऽन्वेषणं कर्म व्रणावस्थाविकल्पिवम् ॥ पाः सूयत्रिविधाः प्रोक्ताः शनाध्यापे तु संस्थिताः ॥ १.५॥ नागदन्ताकृतिचा त्रिकोणा चेवि निश्चयात् ॥ अस्थ्याश्रितं नागदन्त्या मांस व त्रिकोणया ॥६॥ त्वक्त्रायुधमनीस्थं च शिराजं चैव वृत्तपा ॥ आहायं सर्वपत्राणां मूच्या सीवनमिष्यते ॥७॥ सूत्रमायुशणद्व्यैरेभिः संसीवनं भवेत् ॥ वृद्धिपत्रेण नागानां कुच्छेदनभेदने ॥ ८ ॥ लेखनं मण्डलाण कर्तव्यं दन्तिनां भवेत् ॥ श्र(स)वणं पाटनं चैव कुर्याद्रीहियुखेन तु ॥९॥ १ क. पच्छमाना।२ क. 'वेच्छोध्यः। ३ क. तु ॥ अस्थिमृ ·पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्थाने स्थिरा मृद्वी च कर्तव्या व्रणानामेपणी भवेत् ॥ वृत्ता गण्डूपदमुखी प्रमाणे त्रिंशदगुली ॥ ११० ॥ सुवर्णरूप्यताम्राणामापसी शृङ्गजाऽपि वा। दन्तास्थिवेणुदारूणामेपणी दारुणा भवेत् ॥ ११ ॥ एते त्वष्टाविह ज्ञेया व्रणस्योपक्रमाः पृथक् ॥ आयसी संस(श्रिता योनि शृणु चैषामुपक्रमम् ॥ १२॥ यो न गच्छेत्पशमनं स्व(श्च)यथुः प्रविलायनैः॥ तस्य विश्रा(लावणं कार्य भवेत्पक्वस्य भेदनम् || १३ ।। दालनं विषमे पाके बहुलौष्टस्य लेखनम् ॥ उद्गमस्य कटस्थस्य सर्वत्राऽऽच्छेदनं हितम् ॥ १४ ॥ यथापोगं तु कर्तव्यं गतेरन्वेषणं व्रणे ।। द्विविधस्य तु शल्पस्य यन्त्रैराहरणं भवेत् ॥ ११५ ॥ सूच्या संसीवनं कार्य तत्र भागेषु दन्तिनाम् ।। दारितानां व्रणकरैः सद्यः सरुधिरे व्रणे ॥ १६ ॥ शखं सुतिर्यगूध्वं वा भिपगस्थिगतं तया ।। सिरामर्माभिघाताद्वा प्रमादान निपावपेत् ॥ १७॥ पस्तु यत्रशरैर्वाऽपि दन्तेवा प्रतिहस्तिनाम् ।। स्याद्रणच्छिद्रपिशितो मर्म वा किंविदाश्रितः ॥ १८ ॥ तस्मात्मच्छन्नपिशिते कार्य कार्यवशाद्भवेत् ।। उन्मार्गच्छेदनं वैद्यैर्मर्मसंरक्षणाव्रणे ।। १९ ।। इत्येवे शावनिर्दिष्टा व्रणसिद्धापक्रमाः॥ आयसीप्रभवा राजन्का नानाविधात्मकाः ॥१२०॥ शवकर्मणि नियुक्त बलिहोममपी किया। व्रणशान्तिर्भवेत्कार्पा यथोक्ता पज्ञकर्मणि ॥२१॥ औपधीसंश्रिता योनिः पृथक्शोधनरोपणे ॥ इमे विशेपा विजेपास्त्वष्टौ शायविनिश्चयात् ॥ २२ ॥ वतिः कपोपः फल्कश्च घृतं तेलं सक्रिपा॥ चूर्ण धूपनमित्याहुर्विभागादष्टमं पदम् ।। २३ ॥ १ क. मता । २ क. शस्छेद । ३ क. °च्छिन्नपि १४ रा. निर्दिष्टे । ५ क. पायरकस्य पृ०1६ क. रसकिये।

·१ द्विवणीयाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। उपक्रमविधिस्त्वन्यः शास्त्रयोगात्मवक्ष्यते ।। ओषधीसंश्रिता योनिखयोविंशविलक्षणा ॥ २४॥ विलापनं पाचनं च भेदनं पीडन तथा ॥ सादनोत्सादने चैव कृमिनमथ वापरम् ।। १२५ ॥ लेपः स्वेदोऽगदः क्षारो मृदुदारणपोः क्रिया । बृंहणं चापकर्पश्च संधानं शिशिरक्रिया ॥ २६ ॥ शोणितस्थापनं चैव कण्डूनं धावनं तथा ॥ प्रसादनं च वर्णश्च सवर्णकरणं तथा ॥ २७ ॥ बन्धकल्पश्च विजेपनयोविंशतिमं पदम् ॥ व्रणावस्थान्तराचैषां प्रयोगः संप्रवक्ष्पते ॥ २८ ॥ श्वपथोरविदग्धस्प कार्य स्यात्मविलायनम् ॥ विदशमाने कर्तव्यं श्वययोः पावनं भवेत् ॥ २९ ॥ पक्कस्प तु भवेद्रेदस्तथा शोधनरोपणम् ।। छवीसवर्णकठिनं परुपं वाऽपि वर्णतः ॥१३० ॥ मन्दीष्माण तथा स्तब्धमाममित्पभिलक्षयेत् ।। विवर्ण नातिकठिनं सोमाणं वेदनादितम् ॥३१॥ विदद्यमानं जानीयाच्छुपकुशलो भिषक् ।। सर्वतो मार्दवं शैत्यं पाण्डुता शीर्णरोमता ॥ ३२ ॥ वेदनोपशमश्चैव श्वयथोः पक्कलक्षणम् ॥ दुष्टकृशातिभीरूणां व्रणासंदृतदेशजान् ॥ ३३ ॥ सूक्ष्मांश्चानतिपक्वांश्च भेदनीयरूपाचरेत् ॥ वेदनाबहुले दृष्टे शिरामर्मसमाश्रिते ॥ ३४ ॥ संधिजे वाऽपि कर्तव्यं दन्तिनां पीटनं बगे। केवलं यस्तु संघानमल्पदोषो न गच्छति ॥१३॥ संघानं वस्य कर्तव्यं संघानी रुपनमः ।। अस्थिस्रायुगवं दुष्टं तनु स्वरमुखं नगर ॥ ३६॥ गतिमन्तमजिद्मं च शोधयेद्वाविंशोधनः ॥ पिच्छिलं विस्तृत हिनं दुर्गन्ध पूनिवड्वगम् ॥३॥ १ क. त्यचसते १२ क, प्रमादनं। ३ क.मि ॥ विनम, °ल्पसूख । ६ क. वंशोतव ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्थाने- प्रचलं प्रतिमांसं च कपापैः शोधयेदिपक ॥ आवृतं पूतिभिमांसः सायुजालसमाकुलम् ॥ ३८ ॥ सप्लोतमवीणं च शोधयेत्कल्कशोधनैः ।। एवमेवाविसंरब्धं गम्भीरमतिवेदनम् ॥ ३९ ॥ संवृतं रुधिराश्रा(स्राव शोधयेद्धृतशोधनैः ।। सहसा न प्ररोहन्तं तनुदोषमवेदनम् ॥१४॥ वणं मार्दवसंपन्नं शोधयेत्तेलशोधनः ।। सायुर्वा यत्र मांस वा पाग्दुष्टं नापनीयते ॥४१॥ कपापशोधनस्तत्र कर्तव्यं चूर्णशोधनम् ॥ सपूतिमांसः सास्त्रावो यो व्रणो नोपरोहति ॥ ४२ ॥ उत्ताना तत्र कर्तव्या शोधनार्थ रसक्रिया॥ बहुदुष्टपरिश्रा(स्रा)वे कुर्यात्मक्षालनक्रियाम् ॥४३॥ कण्डूमत्यपि कर्तव्यः कण्डूमः स्यादुपक्रमः ।। गतिमत्कठिनौष्ठं च कण्डूमन्तं प्रभेदिनम् ॥ ४४ ॥ दुष्टमांसादुरयुतं क्षारेणोपचरेवणम् ॥ अतिप्रवृत्ते रुधिरे शोणितस्थापनं भवेत् ॥ १४५ ॥ कृमिभिर्भक्ष्यमाणस्य कृमितः स्यादुपक्रमः ।। उत्सनस्य भवेत्सादः सनस्योत्सादनक्रिया ॥४६॥ स्थिरत्वं मृदुनः कार्प मार्दवं कठिनस्य च ॥ उष्णदोषातुरे शैत्यं स्वेदः शीतानिलातुरे ॥ ४७॥ नाभिरोहति वाताते चणे धूपनमिष्यते ।। मेदसा पुतमांसानां पवनः परिकुप्यति ।। ४८ ।। स्थूलानां व्रणमांसेषु ततस्तानपकर्पयेत् ॥ क्षीणानां न प्ररोहन्ति प्रणा मांसविवर्जिताः ॥४२॥ तस्मात्तेपां भवेत्कार्य बृंहणं क्रमपुक्तितः ।। वातादीनां तु ये लिङ्गा दोपैः पार्विवर्जिवाः ॥ १५० ॥ जिह्वातलसमः सुद्धस्तं व्रणं रोपपेद्विपक् ।। तत्राल्पदोपमसावं गतिमन्तमवेदनम् ॥ ५१ ॥ १ क. वेदिन । २ क. दुष्टमप। ३ क. निनामा संधारो । १ स. तानस्तत्र । ५ स. उष्णो दो । ६ क. तुरैः । ७ स. तु यो लिनं दो।

·. द्विवणीयाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। वा सेरोपद्वैद्यो दस्तिनां व्रणमुत्थितम् ।। ईपत्तु विषमं निम्नं मृदुमांसमवेदनम् ॥५२॥ अशीघरोहिणं चैव कपापेणोपरोदयेत् ॥ व्रणं पाकात्मसर्पन्तमतिस्नेहादरोहणम् ॥ ५३॥ मांसे वा त्वचि वा जातं रोपपेत्कल्करोपणः ॥ निम्नमीपद्विश्रास्त्रोवेण किंचित्पिचसमन्वितम् ॥ ५४॥ स्थैर्यादनुपरोहन्तं रोपवेत्सर्पपा वणम् ।। ईयद्वातातरं सिद्धं भिषग्त्रणमवेदनम् ॥ ५५॥ रोपणीयेन तैलेन शास्त्रदृष्टेन साधयेत् ॥ प्रशान्तोपद्रवं निग्धतिनेहाद्विसर्पिणम् ॥५६॥ रोपस्थिरमांसं च वर्ण चूर्णेन दन्तिनाम् ।। मृदुमांसस्त्वतिनेहाद्यो व्रणो नोपरोहति ॥५७ ॥ स रस क्रिपया साध्पो मृदुमांसश्च संधिजः ॥ वातश्लेषमोचयात्छिन्नं रोपयेप योगतः ॥ ५८ ॥ शुद्धाशुद्धे भवेद्देयो दन्तिनामगदो व्रणे ॥ पधा स्वमष्टवर्गेण सम्यग्वादिना भवेत् ॥ ५९ ।। सिराम्नायवस्थिकोठेपु तथा संधिपु च वणाः ।। गम्भीरा विषमस्थूलास्त्ववगाढा गुरुकमाः ॥ १६० ॥ साध्या बैन्धादिना त्वेते धन्धस्तु व्रणशोधनः ।। समो गाढोऽथ शिथिलो व्रणवन्धः मकीर्तितः ॥ ११ ॥ कण्ठे मेण्टे तथा नाभ्यां पाणिग्रीवासु पार्श्वयोः ।। पस्तिशी च राजेन्द्र समो बन्धस्तथोदरे ।। ६२ ।। गादः शिरसि कर्तव्यः स्फिकक्षे च सपिण्डके ।। हन्वोः पृष्ठे गुर्दे कण्ठे बाहोः स्कन्धे तथा त्रिके ॥६३ ।। प्रणवन्धस्तु कर्तव्यः शिथिलः सर्वसंधिषु ॥ सोमागो रक्तपित्ताम्यां संरब्धाः सविपाश्च ये ॥६४ ॥ नणा विसर्पिणो ये च बन्धस्तेषां न शस्यते ॥ यो बन्धमववन्धं च विद्यारसम्यग्विचक्षणः ।। १६५ ॥ १ क. संगोप।२ क. गदे | ३ क. °णाः । यथा । गम्भीरवि । ५ क. गुरुक्रभैः। ५ क. वयादि ! ६ क. सपिण्डको ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्पाने- स बन्नीयान्न शिथिलो बन्धः स्तब्धो न वामतः ॥ अपीडया मुखं रोहेनापि पित्तहवो भवेत् ॥६६॥ निवसेदौपघं बन्धाद्वायुः श्लेष्मा च शाम्पति ॥ नावन्धनाय बन्धं च वातिबन्धं च सारिकम् ।। ६७ ॥ बद्धाबद्धं ने शिथिलं श्वधी(?) जानाति मापतिम(?) || न रोपयेन पीडेत वत्रेण वाध्यते च तत् ॥ ६८॥ सायाह्न चौपधेनैन सम्पक्शुद्धस्य वै गुणाः ।। अशुद्धं साधयेचास्य शृद्धं तु रोपपत्यपि ॥ ६९ ॥ संग्रहात्यौपधं वाऽपि सम्पग्बद्धस्य लक्षणम् ॥ हेमन्त शिशिरे चैव वसन्ते च विमोक्षयेत् ।। १७० ॥ यहाश्पहाच्छरदीष्मे वर्षास्वपि च बुद्धिमान् ।। प्लोतैः कासकैः क्षोमैः कौशेयैश्च विचक्षणः ॥ ७१ ॥ पत्रैवल्कैश्च तानश्च तथा स्याल्लोहपट्टकैः ।। ब्रणा बन्ध्या यथालाभमुपनाहैश्च तत्त्वतः ।। ७२॥ येन येन च बन्धेन यो प्रणः मुखबन्धनः ॥ स तेन तेन बन्धेन बन्धितव्यो विजानता || ७३ ॥ इत्येवं बन्धकल्पस्तु व्याख्यातस्ते ययाक्रमम् ।। वणाः शिशिरसात्म्यानां नागानां बन्धनोष्मणा ॥ ७४॥ मायः शृपिरमासत्वाद्विसर्पन्ति समन्ततः ॥ तस्माचे स्वेदैनः साध्यास्तान्त्रणान्वन्धयेनिपक् ॥ १७५ ।। सन्मयोगारदा बुद्धि कृषी प्रविचक्षणः।। उपरदस्तु वैवपं यदि वातादिभिर्भवेत् ॥ ७६ ॥ व्रणस्तस्य भवेत्कार्य वैधेर्वर्णप्रसादनम् ॥ सवर्णकरणं कार्पमुपरढे व्रणे भवेत् ।। ७७ ॥ इत्पते शावतः मोक्ता व्रसिद्धापक्रमाः ॥ उपक्रमाणामेपां तु यथोकानां विभागशः॥ ७८॥ १ क. च । २ क. पिण्डेत | ३ क. °धे चैव स! ४ क. स. यः सुसिर ५ क. °दनेऽसा।

·ma AN १द्विवणीयाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। पोगान्वक्ष्यामि यो येन सुप्रयुक्तेन सिम्पति ।। फाकादनी शुकनासा तथाऽपामार्गतण्डुलाः ॥ ७९ ॥ रोहिपाहिबरणं विल्वं कुठं पुनर्नवा || शाधारग्वधः कालावृहत्पी देवदारु च ।। १८०॥ कपित्थचाणटिपदूकतगराश्मन्तकाक्षिका ।। मेदा च कृष्णगन्धा च हरिद्रा वालपत्रिका ॥ ८१ ॥ त्रिफला नीलपुष्पी च शतपुप्पा त्रिकण्टकम् ।। फदरः सोमवल्कश्च कुवेराक्ष्यस्थिरोहिणी ॥ ८२॥ तालपत्री च कुष्ठं च फलानि निचुलस्य च ॥ एभिः कार्य यथाला श्वपथोः प्रविलापनम् ॥ ८३ ॥ सुपिष्टश्च मुखोप्णेश्च निरूपैर्वाऽपि कारयेत् ।। कुलत्थयवगोधूयमापकिण्वातसीलिलाः ॥ ८४ ॥ वीजान्पेरण्डशणयोः कास्पा मूलकस्य च ॥ सर्पपाश्चेति पिष्टानि भलेपः पाचनो भवेत् ।। १८५॥ श्वपपोरुष्णलयस्निग्धचाम्लच दन्तिनाम् || किणिही चित्रकश्चैव निकुम्भः सरदारु च ॥ ८६ ॥ तगरं मातुलझंच निवृता च समांशतः ॥ गोमूत्रपिष्टपोगोऽयं स्व(व)पथूनां पाचनः ॥ ८७ ॥ फरवीरोघटामूलं मूलं धतूरफाप च ॥ लाडली हरितालं च शूलगोमूत्रपितम् ॥ ८८॥ श्वपयोविषयुक्तस्प भवेत्साचनमुत्तमम् ।। विनाधिरबिल्लं च कोशातक्याः फलानि च ॥ ८९ ॥ मुष्ककः शृङ्गरं च लानेलस्पक्षपीलुसी ।। सुवर्णसीरिणी चैव समर्थक्षीरमेव च ॥ १९० ।। स्था सवचिका चैव नरजी फटशरा ।। पोतोन्दुररमाणां रिठा पारापतस्प च ॥९१ ॥ १ क. °4: सारिवा । २ क. "टिष्ट्व' । ३ म. मानिनं ।। क. समांसनः । ६. प्राचनम् । क. मीरक्षपी 1 कटरी। नपानोर ।

·- पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्थाने- अग्निको गृहधूमश्च भवेद्भेदनमेकशः ॥ काकनासाक्षिविट्क्षारभैदयेच्छस्रवर्जितम् ॥ १२॥ --::- शाल्मली शल्लकी गोजी कर्णिकारोपधन्वनः ॥ १३ ॥ मधूकोश्मन्तकाकोलरोहिपं धातकी तथा ।। मधुकं मधुपर्णी च जीवकर्षभकावुभौ ॥ १४ ॥ बला विदारी मनिष्ठा यथालाभं प्रपीडनम् ॥ सूच्या चैवोपधैश्चैव संधानं द्विविधं स्मृतम् ॥ १२५ ॥ तत्र वक्ष्यामि संधानमोपधैर्यत्मकीर्तितम् ॥ मपौण्डरीकं मधुकं मञ्जिष्ठा रोधमञ्जनम् ॥ ९६ ॥ प्रियल्वोपपत्तनं व्रणसंधानमिप्यते ॥ दन्ती श्यामा यवक्षारः स्वर्जिका चित्रका मुधा ।। ९७॥ क्षवकः शंसिका किण्वं महावृक्षार्कयोः पयः ॥ लाङ्गलिक्याक्षिको चैव पिप्पलीमूलमेव च ॥ ९८ ॥ एतन्मधुसमायुक्तं व्रणशोधनमुत्तमम् ॥ कृष्णमुप्ककपत्राणि महावृक्षत्वगेव च ॥ ९९ ॥ दन्त्पर्कमले लवणं मकच्छमूत्रपितम् ।। हरितस्मयैर्युक्तं प्रणशोधनमुत्तमम् ।। २००॥ शोभाचनमूलं च तिलक्षारं तथैव च...- भल्लातकं यक्षारं क्षारमिपुरकस्प च ॥ १ ॥ कुठं चातिविपां चैव दन्ती कटुकरोहिणी।। तेजोवती हरिद्रे द्वे श्लक्ष्णकल्कं प्रदापयेत् ॥ २॥ सैन्धवेन समायुक्तो नाड्याच्च(?) व्रणशोधनम् ॥ विदारी फरवीरच नक्तमालेऽय मावः ॥ ३ ॥ सुरसास्वदिरो निम्बौ भाण्डी जाती वटस्तथा ।। तकर्षिोल्लन्पिः सप्तपर्णो हरीतकी ॥ ४ ॥ हरिद्रा चाश्वगन्धा च कपायः शोधनं भवेत् ।। चित्रनिता दन्ती श्यामा टाङ्गलकी तथा ॥ २०५॥ १ क. शहिनी । २ फ. कनूर्ण च। ३ क. माजी ।

·: १ द्विवणीयाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। पटोली काकजी च द्रवन्ती कृतवैधना ॥ हरिद्रा निम्धपत्राणि तथा कटुकरोहिणी ॥ ६ ॥ अजशृङ्गयश्वपत्राणि घृताक्तं कल्कशोधनम् ।। तु(त्रि)हता शृङ्गवेरं च स्रुहर्कक्षीरमेव च ॥ ७ ॥ तेजोवती लालफी कुष्ठं हिस्सा च चित्रकः॥ रजनी सैन्धवं चैव तथा कटुकरोहिणी ॥ ८॥ पिप्पलीमूलनिहैः शुद्धं सपिविंशोधनम् ।। वृहती कटुका रोभं कोशातपाः फलानि च ॥९॥ मदनं त्रपुसी काला सर्पपा रजनी तथा । पिप्पल्पश्चाश्वगन्धा च मूर्वा पोताऽथ चित्रकः ॥ २१०॥ दुष्टानामरुजामेतत्तैलं शोधन मिष्यते ॥ त्रिफलातगरोशीरं हरिद्रा तालपत्रिका ॥ ११ ॥ मुस्ता दारुहरिद्रा च (कासीपत्रमेव च ॥ तथैव दन्पाः पत्राणि मुमनाकरवीरयोः ॥ १२॥ एतत्कालापसे पात्रे सम्पक्काथमधिश्रयेत् ।। कोसीसं मधु गोमूत्र मरिचं चात्र दापयेत् ॥ १३ ॥ मुसिद्धा तु भवत्का शोधनीया सक्रिया || एरण्डपत्रं लवणं तिलास्तृत्रितया सह ॥ १४ ॥ (शोधनं वातदुष्टेपु व्रणेवेतद्विधीयते ।। हरिद्रा मधुकं चैव विलास्तृ(यितया सह) ।। २१५ शोधनं पिचदुपु रक्तजेपु प्रशस्पते ॥ सैन्धवं च हरिद्रे द्वे तिलास्न(वि)वृतया सह ॥ १६ ॥ मधुकं निम्बपत्राणि श्लेष्मदुष्टेषु शोधनम् ॥ दरिवालं च किण्वं च स्वर्जिकाध मनाशिला ॥१७॥ रसाञ्जनं च दन्ती च निकुम्भाऽतिविषा तथा ।। सधैरावणिकामूलं सालिक्याश्च चूर्णपेत् ॥ १८ ॥ * कपुस्तके त्रुटितम् ।। १२. कारुजल्या । २ क. नमृग्यश्च । ३ क. ताप चि°। ४ क. R15 क. पाती। क. च मान ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्थाने एषोऽपि विहितो धूपो गंजानां व्रणरोपण:) | बला चातिवला चैव कुशमूलं तथोचटा ॥ ४३ ॥ मधुगन्धाऽश्वगन्धा च वर्तिः स्याहुष्टिरोहिणी ।। जीवन्ती चाश्वकर्णव कुम्भी काक्षीव एव च ॥ ४४ ॥ विदारी चारिमेदश्च पलाशः किणिही धवः ।। आरग्वधोऽथ टिण्टूको मञ्जिष्ठा मधुकं तथा ॥ ४५ ॥ अश्वगन्धा च गोजी च क्षीरवृक्षत्वचस्तथा ॥ एप कल्को भवेदेयो रोपणो घृतसंयुतः ।। ४६ ॥ सशल्लकी क्षीरवृक्षश्च मधूकाश्मन्तकासनाः ।। जीवन्ती चारिमेदश्च कुम्मी काक्षाव एव च ॥ ४७ ॥ आदारी चाश्वकर्णश्च पलाशः कुटजस्तथा ॥ नणानां रोपणं चैव कपायं कथितं भवेत् ॥ ४८ ॥ भार्गी सर्पपगन्धा च मनिष्ठा रजनीद्वयम् ॥ स्वपंगुप्ता च पाण च घृतं रोपणमिण्यते ।। ४२ ।। एतैस्तु कापिकैर्भागघृतप्रस्थं विपाचयेत् ।। जलाढके समावाप्प शनैर्मन्दामिना पचेत् ।। २५० ।। छिन्नभिनेषु विद्वेषु नाडीदुष्टवणेषु च ।। दिग्धविद्वेष वाशप्पेतघृतं शोधनरोपणम् ॥ ५१॥ चन्दनागुरुमभिधाशतपुप्पापियङ्गवः ।। चला कालानुसारी च शतपुप्पाः हरेणवः ॥ ५२ ॥ तॉलीपत्रं च तगरं रोधं व्याघ्रनवं ( तथा ॥ भद्रदास ) तथैला च द्वे हरिद्रे पुनर्नवा ॥ ५३ ॥ कुष्ठ प्रपोण्डरीकं च अञ्जनं मधुकं मधु ।। मच्छिष्टेन संयुक्तं तैलं रोपणमिप्यते ॥ ५४॥ * 'दम्य इति प्रतिभाति । । कपुलके फुटितम् ॥ १क. स्वात्कुष्ठरो° । २ क. श्वगन्धा र । ३ स. चाचणभ ४ रा. चारिमेदश । ५ फ. चैतकपा । ६ क. हरीतकी । ७ क. तारीसपत्रं त°1 ८ गा. धेचले द्वे ।

·२दिवशीयाध्यायः . इस्त्यायुर्वेदः। निम्बार्करजनीपमुंगाक्ष्या मूलसंयुतैः ॥ पचेलं भिपग्धीरो व्रणरोपणमुत्तमम् ॥ २५५ ।। एतैरेवोपधैः सर्वेः शिंशपासारमिश्रितः ।। दुष्टत्रणेपु राजेन्द्र तैलं रोपणमुत्तमम् ॥ ५६ ॥ मिपङ्गका सर्जरसः पुष्पकासीसमञ्जनम् ॥ रोचना मधुकं रोभं चूर्ण रोपणमिण्यते ॥५७ ॥ तिनिसार्जुनसानां शिशपासोमवल्कयोः ।। खदिरस्प च निष्कायो निम्बस्य च समावपत् ॥ ५८॥ रसाञ्जनं रोहिणों च मातुंङ्गरसस्तथा ॥ फासीसं हरितालं च रोपणी स्याद्सक्रिपा ।। ५९ ।। (वणदोपाविरोधेन पथासात्म्यं पथावपः ॥ यधानि चेति कर्तव्या क्षीणानां बृहणक्रिया ।। २६०॥) गौरी हरिद्रे मधुकं मनिष्ठा नीलमुत्पलम् ।। पटोलारिष्टपत्राणि मालतीनतमालपोः ॥ ११ ॥ घोण्टाफलवमनिष्ठा फलिनी रोधमेव च ।। एतेनैव विधानेन कमयुक्तेन दन्तिनाम् ।। ६२ ।। स्थूलानां हासन कार्य प्रणिनां भिपजा भवेत् ॥ सोमवल्कवालानि मदपन्ती मनःशिला.|| मधुकं चेवि जानीपाहणवर्णप्रसादनम् ।। ६३ ।। मधुकं मधु मनिष्ठा शुद्रला गोशघृतम् ॥ सवर्णकरणं क्षेपं दूर्वा सकटशर्करा ॥ ६४॥ इवी पालकाप्येन द्विवणीपस्य लक्षणम् ॥ फरसं भगवता मोकमङ्गराजाप धीमते ।। इत्यववीत्पालकाप्यो राजाऽलेन मवोदितः ॥ २६५ ॥ इवि श्रीपालकाप्पे इस्पायुर्वेदमहामवचने श्रीपाई द्रोपदेशे तृतीये शल्पस्थाने द्विवणीयो नाम मथमोऽध्यापः ।। १ ।। पपुसो टिनम् । १७. तुलिका ·३७० [३ शल्यस्थाने - पालकाप्यमुनिविरचितो- अथ द्वितीयोऽध्यायः। प्रतपन्निव भास्वन्तं मयूरकववं दिवि । ऋषि ब्रह्मविदा श्रेष्ठमादित्यसमतेजसम् ॥ अङ्गराजो महाबुद्धिः पालकाप्पं स्म पृच्छति । द्विविधस्प व्रणस्पेह निदानं सचिकित्सितम् ।। गजाना चूहि तत्त्वेन तत्त्वार्थकुशलो छसि । इत्येवमुक्तः शिष्येण ब्रह्मपिरखिलं ततः ।। व्याजहारोत्तरं श्रीमान्वाक्यं वाक्यविदां वरः ॥ अयातः सद्यःक्षतं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इवि ह स्माऽऽह भगवान्पा. लकाप्यः। इह खलु भो) सद्यःक्षतमखिलमादावेव शृणु भद्रमुख, शरशक्तष्टितोम- रपरश्वधविपाणाधभिहत्तशरीरा रुधिरैमुद्वमन्त इद गजा दृश्यन्ते व्रणेम्पः, व्यापसिंहनखदंष्ट्रावलुप्ताश्च । तेषां व्रणाभिघावलक्षणमशेपेण स्थानगविसंस्था- नप्रमाणविशेषांश्च वक्ष्यामः। तत्र द्विविधो शात्मा व्रणानाम्-आगन्तुः शरीरसमुत्यश्च चित्राऽऽगन्तुरेकः। स तु नानाशनाभिधावविशेपादनेकाकृविविशेपान्पुष्णादि । वत्राऽऽकृष्टशरास- नविभमुक्तस्पेपोश्चतुर्विधो गतिविकारः प्रादुर्भवति-विद्वस्तुण्डितोऽविविधो निर्विद्ध इति । तत्र पञ्चविधसंस्थानगतिविचारमावष्टे तं कर्णिकानोलिकानारा- चार्धचन्द्रवत्सदन्तैगम्भीरगतिविपपमेकतो गतिभेदमुपगतं विद्धं विद्यात् । (*तुल्यवेगमतिसंस्थानपचारमीपत्पवनत्वचो विशेषगतिनिर्भिन्नान्वरत्वचमुत्तु. ण्डितं विद्यात् । उभयतो निमिनसायकं त्वमांसशिराम्रायू""""मभिविद्धं विद्यात् । एवमेव विद्धोत्तुपिढताभिविद्धगविमतीत्य शरिमपास्प यत्सापको ब्रजति तं निर्विद्धम् । मायस(शास्तु महाकापत्त्वाद्वारणानाम्, अल्पपाणत्वाद्यपकानामुत्तुण्डिताभि- विदनिविद्वानि मन्दमुपलभ्पन्ते ॥ उद्दान्तविमुवाविविद्भनिसवा गतिमुपगच्छवां व्रणानां छिन्नविच्छित्रदा- रितावनष्टोनष्टानामित्पत्र पञ्चविधो वविच्छेदविशेषोऽभिवर्तते । तत्र पदङ्गं कपुस्तकश्रुटितोऽयं पाठः॥ १ क. पिस्तं ततः पुनः ॥ व्या°१२ क. रमन्तदेहा ग°१ क. 'तोs. भिवि। क. नालीराकारावर्ष। * ·२ सद्यःक्षताध्यायः] 'हस्त्यायुर्वेदः। ३७१ परशुपट्टिशकरपत्रैरशेषं निवपते, तच्छिन्नमिति विद्यात् । तत्र तत्रैवानेक- शोऽले तिर्यगुपगतः प्रहारसंनिपातो पत्र दृश्पते वद्विच्छिन्नमिति विद्यात् । अङ्गल्पग्राभ्पन्तरे इस्वे लागले नवे शिरसि कर्णपोर्वा पत्र द्विधा भेदमभि- वर्तते तं दारितं विद्यात् । यदनुलोमें यावदस्थि कृत्यते मांसमेदाशिरास्नायू- पगतं तदवनष्टं विद्यात् । अवनष्टादविशेषेण केवलं प्रतिलोममुन्नष्टं विद्यात् ।) तत्र वदवच्छिन्नं विच्छिन्न दारितमवनष्टमुनष्टमविविद्धावकृत्तसंभवानि (?)। अवमृष्टं द्विविधम् गम्भीरान्तरगतत्त्वाद्विपुलमुखत्वाच्च । वणस्यावकन्त- नात्सहसाऽनाण्पवसरन्ति तदा छिन्नानं लिष्यानं वा विद्यात् । छिन्नात्रस्य रुधिरं मेहनात्मवर्तते, सर्वशखादमीक्ष्णमुद्विजति, अस्त्रं चोष्णमुद्रमति, उन्न- द्धकुक्षिा क्षितितसमभिगम्य पतति भूमाविति, मुहुर्मुहुईस्तं गृह्णाति । अस्प विपर्पपे क्लिष्टानम् । क्लिष्टान्ने तु क्रियां प्रयुञ्जीत । वत्र तावदवकृत्तमाचार्यात्रिविधमुपदिशन्ति-विरक्तावपाटितावगाढम् । वत्रान्तों हितमुपगतमांस चेतमीपत्संचयोपगतं विरक्तं विद्यात् । अण्डकोश- वस्त्युदरगुदेपु पार्श्वयोर्मूर्तीि गात्रापरे हस्ते वा यावदामांसमवगतमवपाटितं विद्यात् । परशुपटिशकरपत्रादिघावरङ्गमत्पङ्गेषु पावदस्थन्युपगतमवगाई विद्यात् । गानापरवेपरज्जुभिगाढवन्धननिमित्तः............"स्पा भागोपग- श्वाविकर्कशैनिघृष्टं भवति । तत्राशनिपतनजतुमधूच्छिष्टगुडामेध्यपाचकाशीवि(वि)पाङ्गारैर्दग्धमुत्प- घते तत्र ज्वालाङ्गारपरंपरावाष्पसंतापात्मकं पञ्चविधं दग्धं बुवन्त्यावाः तत्र पञ्चविधस्याग्नि(पि)दग्धस्प पिपासा त्वक्शोपो चपेथुः श्वपधुरिति सामान्पवे- दनात्मकानि लिङ्गानि भवन्ति । अथ स्वगतोष्मण्यभ्यन्तरगवेऽनो नात्यर्थदाहस्फोटाः संभवन्ति लग्गताः। मांसगते त्वनले प्रकुपितमांसताऽमृगतिगमनं च भवति । यदा वल्मांसमभिभूय शिरास्नायूपगतो भवत्यनला, तदा मूर्छति, अन्य फालपर्पपाच वणेपु संरोहत्स सिरास्नायूर्ना संकुचनं भवति ॥ स्वयांसशिरामायुमार्गमतीरप पदा हुनभुगमिभवत्पनेकपम्, तदा दाहमू- छमिकम्पप्रमोहा पयोक्तानि च त्वमांसशिरास्नायुलिङ्गानि भवन्ति । १ क. प्रेप कि० १२ क. "तभिपसंच ३ रागैरेयं रस. रौवेयं र । ४ क. रास्योप । ५ क.' त्यक कालपर्याया° 1 ६ क. संहरत्स। , ·है . ३७२ पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्थाने- मर्मगते पथोक्तानां मर्मणां लिङ्गानि भवन्ति । माणवियोगशारपर्षद- ग्यस्य वारणस्प ।। यदा तु गोपुराट्टालकाधभिभववो वारणस्योल्कावालावलीढं भवति शरी- रम्, तदा रोमत्वेग्ज्वलनं भवति । अङ्गारामध्पगुडमधूच्छिष्टस्प जतुभिरव- लीढगात्रस्य भूपो भूयः पावता भवति । वत्र द्विविधमेव परंपरादाहमि- च्छन्ति-द्रवेण चा स्थिरेण वा । तपोस्तु लिङ्गसामान्प"""भिहतदेहाना विद्युद्विस्फोटनाद्भरवं स्वरमभिशृण्वतां हृदयमवदीर्पते द्विरदानां केषांचित् । घोरघोपत्वात्केचिदाधिपमेवाऽऽप्नुवन्ति । केचित्त्वमिहतदेहागवासवो भवन्ति । अत्पर्याध्वगमनाविसकरफराभिहतदेहस्य संतापाद्रुह्येभ्यो रुधिरागमः, पिपा. सात्वक्संकोचोरुस्तम्भाः, श्र(स)स्तकरचरणकर्णवालमेहनत्वं च भवति । स दिवसकरकरदग्धतनुर्पदा ग्रहणमुपगतो भवति द्विरदपतिः, ततोऽस्य मन- स्वापः, यवसकवलकुवलानामुपयुक्तानां स विदाहमुपजनयति । स विदग्यो धातुत्वमांसधमनीसिरास्नायूनां भूयो भूयो विदाहमभिनिवर्तयति । तस्य संतापदग्धोत्पन्नास्तीक्ष्णवेदनाः शरीरे कृष्णपर्यन्ताः सिताः स्फोटाः शोपरुग्दा- इमाया भवन्ति । इत्पेतत्संतापदग्धस्प लक्षणम् ॥ अभ्यासादाशीवि(वि)पाणां निःश्वासप्राणनयनैः संमूर्छितकोपानां संनिपाता. हिरदपतिगात्रेषु रक्तमण्डलानि प्रादुर्भवन्ति । प्रियङ्गुतण्डुलवर्गःस्फोटैरुपचयोs. मंतिकारोदस्य मांससादः पिपासा वेपधुर्वमधुरभीक्ष्णं संभवति । इत्येतदाशी- वि(विपदग्धलक्षणं भवति । इति सद्यःक्षतदग्धमशेषेणोक्तमस्माभिः॥ व्रणस्तु सर्व एव किंचित्कालमागन्तुर्भूत्वा दोषाणामन्यतमसंसर्गमुपगम्य सदोषो भवति । तस्याऽऽकृतिविशेषावणकरावशेषाणामन्यतमेनाऽऽहवस्य विकित्सितमुपदेश्पाम:- अथ सद्यःक्षतं मधुघृताभ्यक्तं कृत्वा विमलशिशिरसलिलं द्विरदमवगाहये. विरात्रम् । एवं क्रमेणानुबनीयात् । ततः किन्नोत्थितन्त्रणमपि विज्ञेपपूतिमां- सावनद्धमुत्सङ्गयुक्तं गत्या वा ततः शस्त्रेण प्रतिमांसं विशोध्यैपण्याऽन्वेपणमसंमूढः कृत्वा, यत्रैपण्पा गतिविरुध्यते तत्तो व्रणं निरुत्सङ्ग सलिलानवस्थापिन कुति । सलिलं हि रक्तमूर्थितं वायुनोच्छितत्वं पूपत्वं च व्रजति । पूपः स दोपहितो गतिमापादयति । तं घृतेनासिच्य गजशकतेन किण्वलवण- रक. त्वचल° १२ क. र्यमुपलभन्ते । के' । ३ क. °टाश्योपशोप। १ क. 'भ्यासन्नैर्दाशी ! ५ क. रास्पद । ६ क. कित्सामु°१७ क. नेणा- त्यमां° । ।

·- , २ सद्यःक्षताध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। संयुक्तेन पूरयेत् । उपवरवि मासार्धक्या?) येष्वपि पूरणं दद्यात् । तृतीये चाहनि यथोक्तेन मक्षालनेन प्रक्षाल्य अणं घृतेन परिपेचयेत् । अनेनैव विधिना व्रणमुपाचरेदावेदात् । वचः शोधनादिकल्कैरुपक्रमेत, घृतपानं च दद्यात् । घृतसंयुक्तं शाल्पोदनं मुद्यूपेण संसृष्टं दद्यात् ।। अप सिंहव्याघ्रनखट्रावलुप्तमभिविज्ञाप शतधौतेन घृतेनाभ्यज्य पञ्चकपा- येण विमलशिशिरसलिलेन परिपेचपेत् । शीतस्तु पदे तसपुतश्च पदेहपेत् । व्रणांश्च व्रणोपक्रमैरूपक्रमेत् ॥ अमिदग्धं तु शतधोतेन घृतेनाम्यज्य निर्वापयेत्ययामुराम्पोऽन्यतरेण वा शीतैश्च पदेहैः, मञ्जिवायष्टीमधुकचन्दनोशीरपयकनलवञ्जलशालिमूलसारिवा- र्जुनोदुम्वरः, वटनालिकाजलजविशमृणालोत्पलपयिनीकर्दमभद्मुस्तातृण- गूरुपैश्च सुरादधिवृतयुक्तैः मदेहं कुर्यात् । कपायोदकपिदैः परिपेकांश्च कुर्यात् । व्यपगतानिमभिज्ञाप विमलशिशिरसलिलेऽवगाहयत् । निवृत्तमवगाहाघृतेन परिपेचपेत् । व्रणं च पूर्वोक्तरुपमैरुपक्रमेत् । गुडजतुमच्छिष्टामेध्यदग्ध- रमनलदग्धसमानक्रिपं तस्पोपक्रमं कुर्यात् ।। घृतेनाभ्पज्य शीतः पदेदैरुप- क्रमेत् ॥ अर्कविद्युत्संतापदग्धस्य"..... 'समानमुपक्रमं कुर्यात् । संतापदग्धं तु विशेपेणाऽऽहारैः सात्म्यकालाविरुद्धरुपाचरेत् । घृतयुक्तं च शालीनामोदनं मुद्गपूपरसयुक्तं दधात् ॥ क्षारदग्धं च द्विनणीपेन क्षारकर्मण्युपदिष्टेनापक्रमेत । घृष्टमधुवेनाभ्यप शीतेः मदेहरुपक्रमेत ।। विपदग्धं च शस्त्रकर्मादिभिरुपक्रमेत् । दग्धं चाऽऽशीविपनि चासः शत- धौतेन घृतेनाभ्पज्य विपजग्धोद्दिष्टेः प्रदेदरुपक्रमेत् । तपानं च दद्यात, शीत- पीपेकं च कुर्यात् । भोजनं निपजग्धोद्दिष्टं दद्यात् ।। तत्र श्लोकः- सतं दग्धं च यो नागेग) विधिना समुपाचरेत् । पूज्पः स नियत राज्ञा दानमानपरिग्रहः ।। इति श्रीपालकाप्ये हस्त्पापुर्वेदमहाप्रवचने तृतीये शल्परोगस्थाने सद्यःक्षवलव(स) नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ * सपुस्तके त्रुटिनः । १२. दिभिः क । २ क. गाये । ३ क. दग्धं ।

·३७४ - [३ शल्यस्थाने- पालकाप्यमुनिविरचितो- अथ तृतीयोऽध्यायः। नन्दनोपवने पुण्ये नानाद्विजसयाकुले। आश्रमे स्वर्गसोपाने महापंगणसेविते ॥१॥ हुतामिहोत्रमासीनं ज्वलन्तमिव पावकम् ।। पालकाप्पं महातेजा अराजो महायशाः ॥ २ ॥ प्रणम्य शिरसा वस्मै संशयं परिदृष्टवान् ॥ सद्यःक्षतविधानं तु भगवन्वक्तुमर्हसि ॥३॥ छिन्नविच्छिन्ननिर्विद्धं सावनष्टाविदारिते। उत्तण्डितेऽतिविद्वे च तथा विद्धावमृष्टपोः ॥ ४॥ दग्धे दूपीविपे चैव क्षतेषु विविधेषु च ॥ विध्यं(घि) सद्यःक्षते नागे कृपया वक्तुमर्हसि ॥५॥ तस्प तद्वचनं श्रुत्वा पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ।। शृणु भद्रमुख स्वस्थो पत्त्वं पृच्छसि संशयम् ॥६॥ अतिदीर्णवणानां तु विधिरन्यः प्रवक्ष्यते ।। पतङ्गं मधुसपिभ्या संयुक्त मनुजाधिप ॥७॥ सद्याक्षतेषु नागानां संधानं हितमुत्तमम् ॥ गम्भीराणां तु सर्वेपामेपण्पा निर्दहेदसा ॥८॥ श्वेताभासो व्रणो यस्तु तस्मिनक्तं न निःस्रवेत् ॥ वृक्षोत्तमी व्रणो यस्तु तस्मिनतमतिश्रु(स)वम् ॥ ९ ॥ दूपयेत्तु प्रदुष्ट तत्स्व(च्छापधुं च नियच्छति ।। संतापयति तिष्ठन्तं पाकं चाऽऽशु नियच्छति ॥१०॥ तस्मावणं शोधयित्वा धृतेन परिपेचयेत् ।। संसष्टां मधुसपिम्पा वति चात्र प्रवेशयेत् ॥ ११ ॥ अथ निष्कण्य तां वर्तिमिमं विधिमुपाचरेत् ।। कुमुदोत्पलपत्राणि हीवेरं च कुटनटम् ।। १२ ।। करवीरस्य पत्राणि क्षीरवृक्षत्त्वस्तिलान् ।। कृष्णमृत्तिकया साधं दृषदि प्रतिपेपयेत् ।। १३ ॥ घृतेन शतधौतेन संयोज्पाथ मलेपनम् ॥ शीतक्रियामिमां वाऽन्यां यथावत्तमुपाचरेत् ॥ १४ ॥ १ क. वृत्तोत्सड्नी । २ क. प्रदिष्टं ! ३ क. संस्ष्टं ।

·३ सद्यःक्षतचिकित्सिताध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः। फन्दैविशमृणालानां क्षीरवृक्षववान्वितैः ।। छायापां परिपेकं हि कारयविधिट्रिपक् ॥ १५॥ अभ्यरैः परिपकैश्च शीतैः पाने तस्य च ॥ सुखमस्य भवेचेन न च दोपः प्रबायते ॥ १६ ॥ अभिघाताद्विपाद्वाऽपि द्विपस्य श्वयथुर्यदा ॥ उत्पद्यते मिपग्वीरस्तदेनं कारयेद्विधिम् ॥ १७ ॥ चन्दनं पद्मक पत्रं शैवलं मुनिषण्णकम् ॥ भीरपिष्टानि सर्वाणि चेनैतत्पलेपनम् ॥ १८ ॥ सर्पिपाऽम्पानं कार्य प्रदेहो वा न संशयः ॥ अथवैतेन कल्पेन विशेषो नोपलभ्यते ॥ १९ ॥ कुठाराकृतिशस्त्रेण तवस्त पच्छपेदिपक् ।। नातिगादं न च लघु न घनं विरलं न च ।। २० ॥ पदे पदं न दद्याच शिरासंधांश्च वर्जयेत् ॥ जम्बूशीरपलाशैश्च परिन्पाश्चैव कर्दयः ॥ २१ ॥ लेपपेघृतसंपुक्तस्ततः संपद्यते सुखी ।। ईपरकपायमधुराः कषापास्तु रसारितलाः || २२ ॥ रक्तपित्तानिलहरास्वेपो कल्कः प्रशस्यते ॥ फपायातु रसाच्लेष्मा माधुर्पास्पित्तयेव च ।। २३ ।। रोहाच शमयेद्वातं तस्मात्कल्कोऽपमिष्पते ।। धृष्टदष्टविदग्धानां क्षीरवृक्षत्ववाऽन्वितः ॥ २४ ॥ हितो गजानामत्यर्थं लेपः सद्यःक्षतेषु च ।। उद्गमो द्विविधो राजन्यदि मर्माश्रितो भवेत् ॥ २५ ॥ सुपकं छेदयेदाशु नाप तु कदाचन ।। मर्मसंरक्षणार्थ व पत्नं कृत्वा तु दन्तिनाम् ॥ २६ ॥ दोपमन्तरतः कृत्वा ततः शत्रं निपातपेत् ॥ मर्मण्पमिहतो पस्मादिपो मरणमृच्छति ॥ २७ ॥ ममति मारणादुक्तं नरुतेनैव हेतुना ।। निमित्तैर्विविधैर्दै गलानां विवृणोति यत् ॥ २८ ॥ तस्माद्धि वारणेन्द्राणां प्रण इत्मभिधीयते ।। बढेऽपि हिवणे यस्माद्वणवस्तु न नश्पति ।।२९।। १ क. शैलेयं । २ क. °स्तं पृच्छ° । ३ क दृष्ट' ।

·३७४ - [३ शल्यस्थाने पालकाप्यमुनिविरचितो- अथ तृतीयोऽध्यापः। नन्दनोपवने पुण्ये नानाद्विजसमाकुले ।। आश्रमे स्वर्गसोपाने मद्दपिंगणसेविते ॥ १ ॥ हुताग्निहोत्रमासीनं ज्वलन्तमिव पावकम् ॥ पालकाप्पं महातेजा अङ्गराजो महायशाः ॥२ भणम्य शिरसा वस्मै संशयं परिष्टवान् ।। सद्यःक्षतविधानं तु भगवन्वतुमईसि ॥ ३॥ छिन्नविच्छिन्ननिविद्धं सावनष्टाविदारिते ॥ उत्तुण्डितेऽतिविद्वे च तथा विद्धावमृष्टपोः ॥ ४॥ दग्धे दूपीविषे चैव क्षतेपु विविधेषु च ॥ विध्यंधि) सद्यःक्षते नागे कृपया वक्तुमईसि ॥५॥ वस्प वचनं श्रुत्वा पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् ॥ गृणु भद्रमुख स्वस्थो पत्त्वं पृच्छसि संशपम् ॥६॥ अतिदीर्णवणानां तु विधिरन्पः प्रवक्ष्यते ।। पतझं मधुसान्या संयुक्त मनुजाधिप ॥ ७ ॥ सद्यःक्षतेषु नागानां संधानं हितमुत्तमम् ।। गम्भीराणां तु सर्वेषामेपण्या निर्दहेदएक् ॥ ८॥ वेताभासो व्रणो यस्तु तस्मिनक्तं न निःस्रवेत् ।। वृक्षोत्तङ्गी व्रणो यस्तु तस्मित्रतमतिश्रु(ख)वम् ॥ ९ ॥ दूपपेत्तु मैदुष्टं वत्स्व(च्छु)पy च नियच्छति संतापयति तिष्ठन्तं पाकं चाऽऽशु नियच्छति ॥ १०॥ तस्माद्रणं शोधयित्वा घृतेन परिपेचयेत् ।। संसृष्टां मधुसपिम्पा वति चात्र प्रवेशयेत् ॥ ११ ॥ अथ निष्कृष्य तां वर्तिमिमं विधिमुपाचरेत् ।। कुमुदोत्पलपत्राणि हीवरं च कुटनटम् ॥ १२॥ करवीरस्य पत्राणि क्षीरवृक्षत्वचस्तिलान् ।। कृष्णमृत्तिकया साध हदि प्रतिपेषयेत् ॥ १३ ॥ घृतेन शतधौतेन संयोज्याय मलेपनम् ।। शीतक्रियामिमां वाऽन्यां यथावत्समुपाचरेत् ।। १४ ।। १ क. वृत्तोत्सगी । २ क. प्रदिष्टं 1 ३ क. संसृष्टं ।

·३७७ ३ सद्यःक्षतचिकित्सिताध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। शृणुष्व मे महाराज पद दीयते पयः॥ ( इमे च सर्वे ऋपपः) सहितास्तु त्वयाऽनघ ॥१४॥ अस्पर्थ शोणितं यस्प निःसृतं वारणस्प वै] तस्मै क्षीरं प्रदेयं स्पाघृतयुक्तं महीपते ॥ ४५ ॥ जातिसाम्पातु नागानां श्रेष्ठं कायामिदीपनम् ॥ क्षीरं सर्वत्र मधुरं वल्पं रक्तप्रसादनम् ।। ४६ ।। जीवनं वातरोग, बलवृद्धिकरं च तेत् ॥ रसायनं च पथ्यं च हृधं वृष्यं गदापहम् ॥ ४७ ॥ अतिप्रवृत्ते रुधिरे धातूनां जापते क्षपः ॥ वन्मूला धातवः सर्वे सयाच मरणं ध्रुवम् ॥४८॥ तस्मात्तीरं भवेयं सवैमधुरकैः सूरश)तम् ॥ एतदर्थ महाराज क्षीरपानं विधीयते ॥ ४२ ॥ . अतः परं प्रवक्ष्यन्ते व्रणोपक्रमहेतवः ।। प्रहारविगतोष्माणं स्थितं च रुधिरं यदा ॥ ५० ॥ द्विवणीयोपचारेण साधयेच्छोधनादिना ।। यवसैः प्रतिपानश्च नेहयुक्तैश्च भोजनैः ।। ५१ ।। संजातमाणमांसस्प प्रतिपूर्णेषु धातुपु ॥ नेहपानोपचारेण नेहमच्छं प्रयोजपेत् ।। ५२ ॥ सेदेन च विसतिस्प बस्तिकर्म प्रशस्पते ।। सुविरिक्तं च विज्ञाय नेहपानं प्रवर्तयेत् ॥ १३ ॥ अतिरिक्तस्प तैलेन शृणु दोपं नराधिप । आक्षेपं वा विलमले अतीसारमरोचकम् ॥ ५४॥ अथवा पाकलं घोरं मरणं वा निपच्छति ॥ एते चान्ये च बहवो दोपाः स्युट्टा रिकतः ॥ ५५॥ मुविरिक्तस्य वै राजन् वलं तेजच वर्धते ।। स्नेहपानविधिश्चैव वस्तिदानविधिस्तथा ॥ ५६ ॥ तस्मिंस्तस्मिन्प्रकरणे पुरस्तादेव फीत्पते ।। एतचे सर्वयारूपातं पन्मां पृच्छसि पार्थिव ॥ ५७॥ *पपुस्तके नोपलभ्यते । 'धातूनां क्षये हेतुप्रदर्शनपरोऽय पादः ॥ १ क. तम्य । २ ख, यत्। ३ स. निवर्तयेत् । ४ क. प्रकारेण पुन ·३७९ ३ सद्यःक्षतचिकित्सिताध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः । पान सिध्यति विभेन्द्र तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ इत्पङ्गपतिना पृष्टः पालकाप्पस्तवोऽब्रवीत् ।। ७१ ॥ तिथिष्वशस्तपूर्वेषु पक्षच्छिद्रेषु हस्तिनाम् ।। आर्द्रास त्रिपु पूर्वा स भरणीषु मघासच ॥ ७२ ॥ रोगस्याऽऽगमनेऽन्यां वा क्रियां सां विवर्जयेत् ॥ कृत्तिकाश्लेपयोश्चैव मूले वरुणदेवते ।। ७३ ॥ वारणास्त्वभिभूयेरन्हतास्त्वेतेपु राससः ।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तिथीनेतान्विवर्जपेत् ॥ ७४ ॥ क्रिया सम्यक्पयुक्ताऽपि गनानां शाखकोविदः।। न सिध्यति महाराज तस्मादेतान्विवर्जयेत् ।। ७५ ॥ आमच्छेदे तु ये दोषास्तान्सशृिणु पार्थिव ॥ आमच्छेदे तु रुधिरं दावाग्निरिव कुप्पति ॥ ७६ ॥ कुपितं कोपयेत्पित्वं त्वमांसं चापि दूपपेत् ।। वायुना सह संगम्य श्वयधुं जनपेदृशम् ।। ७७ ।। ततोऽस्य वेदना घोरा दाहवैव प्रवदते ।। अतिमवृत्ते दाहे च विसर्पस्तस्य नायते ॥ ७८ ।। नीलपीवारुणनिभैः स्फोटः समुपचीपत्ते ।। न विष्ठत्पथवा रकं स्नायुच्छेदोऽपि वा भवेत् ॥ ७ ॥ सायुच्छेदेन सनत्वं गद्गदत्तं च जापते ॥ स्कन्दरोगं च उमते शोणितस्प प्रवर्तनात् ॥ ८० ॥ एतदर्थं न कुर्वीत आमच्छेदं तु फुचरे ॥ तस्मात्सुपर स्वय, छेदयेत्क्रमशो भिषक् ।। ८१॥ चतुर्दधादिदष्टस्प पधा नास्ति चिकित्सितम् ॥

·३८० पालकाप्यमुनिविरचितो- शल्यस्थाने- दीप्तः सम्पपरिमिनास्तण्डुलानेवमेव तु ॥ आमाशपविभागार्थ नाभ्याममिः प्रतिष्ठितः ॥८५॥ कापेऽनं प्रपचेत्सर्व सम्पग्वातसमीरितः ॥ यथा संमतिपूर्णस्य शुद्धकोष्ठस्प हस्तिनः॥ ८६ ।। सम्यग्विपच्येवाऽऽहारो बलवर्णकरस्तथा ।। दोपधातुसमत्वं च करोतीति विनिश्चयः ॥ ८७ ॥ असम्यक्पच्यमान व्यापन्नस्तु यदा भवेत् ।। एवदेव विपर्यस्तं करोतीति विनिश्चयः ।। ८८ ॥ यवसं परिपूर्णाय पीतापाम्बु सचेतसे ॥ या विधा दीयते राजन्सा विधार्थाप कल्पते ॥ ८९ ।। यवसानि विचित्राणि कुवलं पल्लवानि च ॥ यवसार्थे प्रदेयानि निग्रहाच निवारयेत् ॥ २०॥ व्याप्य तिष्ठति यावत्तु शरीरं शुक्रमेव तु ॥ आप्पो धातुवो रक्ततेजसा स तु रज्पते ॥ ११ ॥ मूर्तिमच्चैव भूस्तत्र खधातुर्विवरं स्मृतम् ।। स्पर्शनं चैव वायव्यमेवं पञ्च गुणाः स्मृताः ॥ २२ ॥ ईपत्क्षारस्प यः क्षारः स क्षारः क्षार एव तु॥ स निर्दहति भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥ ९३ ।। शीतलस्तीक्ष्णवीर्यश्च तेजो दहति द्विपान् ।। ये व्रणाः संघिदेशस्था येषां चासृङ्न तिष्ठति ॥ २४ ॥ उष्णताकृतभीरूणां दाहो येषु प्रयुज्यते ॥ ये व्रणा इपिता नित्यं येषां चामृड्न तिष्ठति ॥२५॥ तेषां प्रयोजयेत्क्षारं ये च दाहेऽतिशहिताः ।। अत एव विनिश्चित्प ऋषिभिः समुरैर्नृप ॥ २६ ॥ तुषारक्षारयोगोऽयं निर्मितो ब्रह्मणा स्वयम् ॥ ९७ ।। क्षारोऽग्निकर्म कुरुते न च त्रासयते द्विपम् ।। मृगा ोते प्रकृत्पा च वनवासाध्वभीरवः ॥ ९८ ॥ इत्यर्थं कल्प्यते क्षारो गजानां मनुजाधिप । शीतलोऽनिर्भगवता कृतो लोकहितेप्सया ॥ ९९ ॥ १ ख. क्लिश्यस्त° । २ क. विवानार्थ । ३ क. °ये न प्र°1 ४ क. श्च मामान्न । ५ क. क्षणवायुश्च तेजसा तुदति । ६ क. गोऽपि नि । ७ क. गजा ।

·३८१ ४ पडत्ययोपचाराध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। भस्म कृत्वा रसापटच क्षरणासारसंशितः॥ संयोगात्तु रसस्त्वेप रसः प्रकृतिसंभवः ॥ १०॥ तुपाराग्निपंथा नागानिदेहेच्छिरसः पुनः॥ विधुन्मालिविनिर्दिष्टा तथा तस्य प्रतिकिपा ॥ १॥ वर्जपित्वाऽगाई च परिपेकं च शीतलम् ॥ पलाशशय्या नागस्य निर्वाते पूजिता भवेत् ॥ २॥ आमये पूर्वमुत्पन्ने यश्च मिथ्योपचारतः॥ उपद्रवति पत्पश्चात्तेन स स्यादुपद्रवः ॥ ३ ॥ कापसंरक्षणार्थ च वर्णज्ञानार्थमेव च ॥ एकामेव च्छवि विद्यावत्र रोम प्रतिष्ठितम् ।। १०४ ॥ एतचे सर्वमाख्यातं पन्मां पृच्छसि पार्थिव ।। सद्याक्षत विधानं तु कृत्सकल्पमरिंदम ॥ १०५॥ इति श्रीपालकाप्पे हस्त्यापुर्वेदमहामबचने तृतीये शल्पस्थाने सद्यःक्षतचिकित्सितं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थोऽध्यापः। अथानराजो मतिमानभिवाच मुनि स्थितम् ॥ पालकाप्पमृषिश्रेष्ठं पुनरेवेदमब्रवीत् ॥१॥ शिरानावस्थिसंध्यानां छेदे तिर्यक्तथैव च ॥ (म्पकस्यापाटने चैव) तन्मे चूहि पेडत्ययान् ॥ २॥ एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ॥ दीले वसतिरिलं व द्विविध शावलिश्यात् ॥ ३ ॥ वैद्योपचारानागानां शत्रफर्म विगदितम् ।। गम्भीरानुगतं दोपं शणामाप्य वारणे ॥४॥ अष्टकर्मा तु भिषक्पाटपित्त्वाऽवसीदति ॥ रुजाः शयकवास्तस्प पया पूपसमुद्भवाः॥५॥ दन्तिनो दाहबहुला हीने स्पाच्छ(स्युः शोसकर्मणि ।। मणे त्वल्पाश्रये शस्त्रमवगा पदा वलात् ॥ ६॥ * कपुस्तके मुटितः पाठः । १ क. गडपरान् ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो- [श्शल्यस्थाने- पातपेत्सहसा वैद्यस्तदा हिंस्पादनेकपम् ।। वेपथु श्वयधुं चैव शोपं सहृदयामयम् ॥ ७ ॥ एपामन्यतमं चाय व्याधिमाप्रोत्पनेकपः॥ नापुच्छेदेन वचत्वं गद्गदत्वं च जायते ॥८॥ मृणालमुखसंस्थानो व्रणश्चास्पोपजायते ॥ चिरकाल (सातश्चापि संधानं नैव गच्छति ॥९॥ तिर्पप्रणिहिते शख्ने शृणु दोपानतः परम् ।। दादोपान्वितः स्तब्धः सरागः सपरिश्र(स)वः ॥१०॥ न रोहवि व्रणश्चास्य क्रिपमाणेऽपि भैपजे ।। आमच्छेदे तु रुधिरं दावामिरिव कुप्पति ॥ ११ ॥ कुपितं कोपपेपित्तं त्वङ्मांसं चापि दूषयेत् ।। वायुना सह संगम्य वपजनपेदृशम् ॥ १२ ॥ ततोऽस्प वेदना घोरा वायुश्चैव प्रवर्तते ।। अतिमवृत्चे दाहे तु विसर्पस्तस्प जापते ॥ १३॥ पीतनीलारुणनिभैः स्फोटः समुपचीपते । न तिष्ठत्यथवा रक्तं स्नायुच्छेदो यथा भवेत् ॥ १४ ॥ संधिच्छेदे त्वसंख्येया दोपो दृष्टा नराधिप । निहरेत्संघिदेशै तु जलोकोभिस्तु शोणितम् ॥ १५ ॥ दुष्टं न मुक्तं रुधिरं धनी भवति वायुना तेजसा पिचवाती व पाकं चैव नियच्छतः ॥ १६ ॥ एते दोपाः प्रदुष्टस्प रुधिरस्पामवर्वनात् ।। अष्टम्प निश्रा(सावे द्रोपान्वल्पाम्पतः परम् ॥ १७॥ केवलं दृष्टकर्माणो अशाखज्ञाश्चिकित्सकाः ।। भागाभागमजानन्तः शिरा हिंसन्त्यबुद्धपः ॥१८॥ ततः श्र(सोवति नागस्य शोणितं जलपत्रवत् ।। न च विष्ठति दाहेन यदुर्वर्णमथो शवः ॥१९॥ गजानां मांसशोपैयिष्ठं संपवर्तते ।। ततो रकक्षयानागे वायुर्मर्माणि कृन्वति ॥ २० ॥ १ क. हवेषा।२ क. पादपि न ३ क, शेषु न। ४ क.वाते । च । ५ क. नियच्छति । ६ ख. °वर्धते ।

·४ पडत्ययोपचाराध्यायः हस्त्यायुर्वेदः। वाताभिभूता नीरक्ताः स्फुटन्त्यस्य शिरास्ततः॥ हृदयं पीड्यते चास्प तृष्णा चैवोपजायते ॥ २१ ॥ स पाण्डवों विमना निपते शोणितक्षयात् ॥ वस्माछिराव्यथो नित्यं वारणानां विहितः ॥ २२ ॥ अपाटने च पंकस्य प्रवृद्धो दोषसंचयः॥ दहत्यनिरिवोदीर्णः सदोषोऽन्तर्गतो गजम् ॥ २३ ॥ तस्प मांसानि मेदश्च सिरा स्राय(यू)नवाप्यथ ।। *शवायत्पतिद्धस्तु चिरकालमुपेक्षितः ॥ २४॥ इत्येते माप्तकालस्प दोपा दृष्टास्त्वपाटनम् ।। इत्पेप पालकाप्पेन शस्त्रकर्मणि हस्तिनाम् ॥ २५॥ पडत्पयोपचारस्तु यथावत्समुदाहृतः॥ न तिर्यक्पातयेच्छवं सर्वेष्वङ्गेषु पार्थिव ॥ २६ ॥ शिरास्थिमर्मसंधीनामन्तरेषु निपातपेत् ॥ पर्चा शिरास्वथा पत्रं सर्वगात्रेषु वो हरेत् ॥ २७ ॥ एपण्याऽन्वेष्प विधिवदनुलोमं प्रपाटपेत् ॥ आसनेऽथ कलामागे क्षये वंशे कटे तथा ॥ २८॥ भागेष्वेत्तेषु नागानां वृत्तच्छेचानि कारपेत् ।। शेषेष्वेतेपु भोगेषु वृत्तच्छेद्यं न कारयेत् ॥ २९ ॥ न काकपदकं कुर्यान चातिबहुपादकम् ।। तत्र शत्रपदं कुर्यायङ्गुलज्यङ्गुलान्तरे ॥ ३० ॥ पञ्चाङ्गुलान्तरे वा स्पादषवा चतुरङ्गुलम् ॥ नवाङ्गुलं वा नागरय शवकर्म विधीयते ॥ ३१ ॥ यहच्छया सिद्धिरपि पण्डितानामसंगता। नयेन क्रियमाणेन विपत्तिरपि शोभना ॥ ३२ ॥ नैवातिशीतो नात्युष्णः शीर्णरोमाऽथ पिण्डितः।। पकोदुम्बरसंकाशः श्वपथुः पाफमागतः ॥ ३३ ॥ शस्त्रेण वृद्धिपत्रेण वास(शितेन सि(शितिन वा ॥ शस्त्रकर्मणि निष्णातः सुपक्कं पाटपेद्विपक् ॥ ३४ ॥ * 'स तावत्प्रति' इति भवेत् । । इतः परं कियत्रुटितं प्रतिभाति । १ ख. पकश्च । २ क. पोऽवगतो। ३ क. 'यत्प्रति १४ ख. °था शरा- स्तया शत्रं स° १५ स. वारयेत् । १ क. भोगेषु ।

·पालकाप्यमुनिविरचिवो [शल्यस्थाने- नेहपानं च सेकं च सर्पिः स्निग्धं च भोजनम् ॥ नित्पमेव हितं तस्य कारयेत्स सुखी भवेत् ॥ ३५ ॥ इति श्रीपालकाप्पे इस्त्यापुर्वेदमहामवचने तृतीये शल्पस्थाने पह- त्ययोपचारो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमोऽध्यायः । अथ भगवन्तं पालकाप्पं रोमपादः पुनरेवापृच्छत् -'भगवभिरवशेषा- णामागन्तुकानां लक्षणमभिहितम्, ये त्विमेत्रणा आसनमत्ययाः, तेषां प्रपोग- सामर्थ्य योनिदो पृथक्त्वेनाऽऽकृतिविशेपानुपक्रमविशेषांश्च (१) कति च व्रणो- पक्रमा, कि साध्यासाध्यलक्षणम्, अन्वपप्रकृतिसात्म्पम्, इत्येतद्यथोपदिश्यमा- नमिच्छामि वेदितुम् ' इति ।। एवं महपिभिरभिहितः, शुश्रूषा च (१) रोमपादाप संस्कृतपदविचित्रं हेतूप- नयननिगमयुक्तमुवाच वाक्पम्-'वत्स, एतेषु चतुर्यु कर्मस्कन्धेषु द्विरदपतयो व्याख्याताः । तेषां यथास्थानोपगतानां व्रणानां लक्षणविशेषमनुव्याख्या- स्पामः । तद्यथा-अल्पवयसः कवलकुवलभोजना महान्तमध्वानं च पदा वालन्ते (दिवसकरकराभिसंतप्तशरीरा बह्वपगडैरिव च पवनवलपवेगैरभिह- न्यमानाः क्षितितलमभिपतन्ति पशुपमाथानिपेवमाणाश्च न सलिलमवगा- हन्ते । ) शुष्कोष्ठकण्ठबदनाः केचित्, फेचित्सुदूराध्वानमुपगताः पांचकर्द- मशेवालपर्णकृमिंजुष्टं सलिलमुपसेवन्ते । तेषा वायुरतिबलः खरपरुषः शीतो ध्मानात्मकः संघातवियोगकारी प्रकोपमुपगच्छति द्विरदपतीनां देहेषु । तेपां स्वक्चरणहस्तकुक्षिवदननसकणेष्वेवमादिपु चाङ्गप्रदेशेषु व्रणाः संभवन्ति वसः स्फोटवन्तः पुरुषाः फेनानुविद्धाः पिच्छिलाः स्राविणः प्रायशश्च गम्भीरा- नुगतभावा भवन्ति, अस्थिविवरभागाश्रयाश्च मांसमभि विगायन्ते, तद्वावव्रण- लक्षणं भवति ॥ अथ सलिलधरविसर्गकाले वीरुद्वनस्पतिवानस्पत्पानामौषधीनामुपग- तवीपत्वादम्लरसभूपिष्ठम(मोपगताना सेवनास्पित्तसंजननं भवति । भूयश्च शरदि दिवसकरफराभिहतदेहानां सुजातेयवसकवलकुवलानां वीर्य- * धनुश्विद्वान्तरगतो नास्ति पाठः सपुस्तके । १ ख. रोमपादीयं । २ क. °मिदुष्टं । ३ ख. नामप°। ४ क. त्वमग । ५क. तवयसः क°1 ·. ५ घणोपक्रमलक्षणोपत्रामाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः। वतां भक्षणादतिप्रचुरसलिलपानादिभिः पित्तसंजननैराहारमचारैः पित्तं प्रको- पमुपगच्छति सेनैषां देहेष्वरूपि प्रादुर्भवन्ति क्षिप्रपाकक्लेदीन्पत्तीव कुणपगन्धि- बहुपरिश्रास्त्रिावीणि हारिद्रवत्कपोतवर्णानि प्रकोपमुपगतानि त्वयांसशिरा- स्नायूनां शान्तेनातिमात्र प्रवर्तन्ते । दाहदोपाश्च व्रणानां परिव्पापन(ण) कुर्वन्ति पित्तसमुत्थेविति ॥ अथ शिशिरकालमुपगतानामसात्म्परससेवनात्प्रचुरपानभक्षणादल्पपादसं. चारणादतिव्यायामानुपसेवनाद्विशेपतो दिवा निद्रोपसेवनाच श्लेपमा संचपमु. पगच्छति । नित्पमेकरसोपसेवनाद्वसन्तकालेऽपि शीतः पिच्छिलो धनः स्वयोनित्त्वा- न्माधुर्पभूपिष्टत्वाच्च कफः प्रकोपमुपगच्छति करचरणगुरुफसंधिपर्वस्वतिमात्रम् । अथ श्लेष्मणा महामूलपर्पन्तानि कण्डूभूयिष्ठमध्यभागानि निरुजस्कतपाs- अगात्राणामरूंण्याभिनिवर्तयन्ति । ततः क्षिविरुहोपलक्षिततलेपु कण्हूपनाद्रतिमुपगच्छन्ति । पावाशोणितप- रिश्रा(सा)वः, तनिमित्तं च भूयः कण्डूयते । एष श्लैष्मिको व्रणः ॥ इत्येवमेतैरेव त्रिभिदोषः समन्वितं त्रिदोपसमुत्थं वर्ण विद्यात् ।। एप दोपान्वयानामाकृतिविशेषान्वक्ष्यामः । तद्यथा-ऋजूर्वमधनिपुटश्च- तुरसः कुटिलो मण्डलो दीर्घोऽर्धचन्द्रख्यसस्तिरश्चीनगतिरेखागतो वाणाक- तिर्वल्मीकशरावाकृतिनिम्न उन्नतमण्डलः पिपीलिकागृहसंस्थानः पणवमध्यो भगसंस्थान आडम्बरमुखश्चेत्येता एकोनविंशतिनणाकृतयो भवन्ति । तासां व्रणाकृतीनां व्रणवस्तुविशेषास्त्रयो भवन्ति-त्वक्, संधिः, मर्म चेति । त्वगाश्रयो द्विविधा --तनुः, स्थूलश्च ।। मर्मभागाश्रितविविधः-मर्मजः, मर्मसंधिजः, मर्मातिगश्चेति । तत्र मर्मभा- गाश्रितो दो व्रणो॥ मर्मनिर्देश गान्व्याख्यास्यामः-अथाऽऽहाराचारव्यवापव्यायामसंभवाना- मपकपच्यमानपकानां त्रैकाल्योपगतानां च प्रत्येकशो लक्षणमुपदेक्ष्यामः ॥ एवमेतेषां वातपित्तश्लेष्मणां युगपत्सनिपतिताना दोपसमुच्छायो ग्रन्यिः पाकमुपगच्छति । श्लेष्मशोणितयोर्यत्तु(?) स्वैराहारप्रचारैः संघातो भवति । कर- चरणसंधिवक्षणवालगात्रपृष्ठवंशातिकूटकुम्भासनकाण्डकोशमैण्ट्रवस्तिगुद- रन्धकोष्ठानामन्पतमे प्रदेशे शुपिरमार्गप्रचारो वायुरतिबलत्वाद्रन्यिभागमाच्मा. १ क. लेप्माशमु। २ क. तो वीणा । ३ क. 'भावान्च्या | क. निपाता। ४५ ·4 - ३८६ पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्थाने- पपति । स परिणाह विवृद्धर्भवत्युपल इव घनच्छविः, सवर्णः परुषोऽल्पवेदनः । इत्येवमपक्कस्प ग्रन्थेलक्षणम् ॥ तस्यैव विद्यमानस्य तोददाहमेदाङ्गताउनादयो वेदनाविशेषाः प्रादुर्भवन्ति । स तैवेदनाविशेषैरभिद्रुतः सन्विशेषण कर पिनष्टि । तदई प्रत्यक्षं वाऽवमृश्यो- द्विजते पर्यस्थुः परिम्लानमुखः, तथाऽभीक्ष्णं क्रौञ्चवन्नदति, तुदति। इत्येतद्विद- बमानस्य (अन्धलक्षणं भवति । श्वपथुवदन्थेः पक्कलिङ्गानि लक्षयेत् । अथ लक्षणम्-विदहमानस्प पूर्वो- कैवेदनादिभिः, तथैवानुबद्धः श्यावतां रक्ततां वा पुष्णाति । स कतिपपाहाद्वै- वन महताऽभिभूयते, स विवर्णतनुः स्पर्शमात्रं न सहते, तथा वा लेप देहै- रनुव्यधमानः परिशुष्पति, घृतेनाभ्यक्तस्प शीतोष्णाभिभूतत्वाघृतं विस्प- न्दते । न च यवसकवलकुवलानुपसेवते । तथा व्याददाति विष्टम्भवे विनमति पिपासुरतिमात्रं भवति, परिवमति वमथुना, हस्तिजीविभिः स्पृष्टं नेच्छति, स्पन्दन घट्टनं वा । तस्मिन्नस्पृश्पमाने स्तम्भ पति, नदत्पूर्वशिरा भूत्वा, न स्वम्भस्थानशय्यासनेषु शर्म लभते । इत्येतत्पच्यमानस्य श्वयपोर्लक्षणं भवति ॥ पक्के तु श्वर्यथौ वेदनोपशमः, परिपद्यते चास्य च्छविः, मन्दमन्दं चास्प श्वपथुरुपशाम्पति । शीर्यन्ते चास्य रोमाणि, गतोष्मा नाति शैत्पमुपगच्छति, श्वेतः पाण्डश्च पू(यसंचाराद्भवति, पीड्यमानश्च विनमति । इत्येतस्पकस्य श्वय- घोर्लक्षणं भवति ॥ स्वजांसदोमर्मशिरानास्थिसंघय इति व्रणवस्तूनि भवन्ति । निर्देश- मैतेषां पुरस्ताद्वक्ष्यामः ।। अथ विलापनावसाधनरक्तापकर्षणपावनभेदनसंधानपीउनसीवनशोषणेपणर- क्षणक्षारामिकर्मकृमिहरणोत्सादनशीतीकरणासस्थापनक्षीरपानमृदुकरणच्छेद- नधूपनरोपणवेधनापकर्षणक्रियाबृहस्थिरीकरणस्वेदनलेखनफण्हण्मास्थापन- घन्धविधिवतितलचूर्णकपापलेपननेहपानानुवासनरसक्रियासवर्णकरणवर्णप्रसा- दनपनविधिरित्पते चतुश्चत्वारिंशहूणोपक्रमा भवन्ति ।। . तत्र श्लोको- *धनुचिह्नान्तरगतो नास्ति पाठः कपुस्तके । 'धनुराकारमध्यस्भो नालि पाठः खपुस्तके ॥ क. स. शिरो भू । २ स. यथोर्वेद । ३ क. °णरक्षाग्नि।

·३८७ ६ द्वादशोपक्रमाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। वारणानां यथाशावं क्रियां कुर्यादतन्द्रितः । विज्ञाय तु पथावत्तां पथाकालं प्रपोजयेत् ॥ प्रयोगकुशलो पस्मादसंमूढो जितेन्द्रियः । स कर्मस परां सिद्धिं मानोति मिपगुत्तयः॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्यापुर्वेदे महामवचने तृतीये शल्पस्थाने व्रणोपक्रमलक्षणोपक्रमो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥ अथ षष्ठोऽध्यायः। . अथ खलु रोमपादोऽङ्गपतिरपृच्छद्भगवन्त पालकाप्पम्-'भगवन्, कि ज्ञात्वा वैचो मदति । एतन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ तवा मोवाच भगवान्पालकाप्पा-इह खलु भोः पञ्च, सम, श्रीन, दो, चतुरो, नव, चतुर्दश, चतुरश्च ज्ञात्वा भवेद्विपक्' इति वत्र 'पञ्च' इति पदवोचत्, तदनुव्याख्पारपामः ॥ तत्र 'पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशम्' इति । तत्र पञ्चगुणा पृथिवी । चतुर्गणा थापः। त्रिगुणं तेजः । द्विगुणो वापुः । एकगुणमाकाशम् ॥ शब्दस्पर्शरसरूपगन्धवती पृथिवी । शब्दस्पर्शरसरूपवत्य आपः । शब्दस्प- रूपवत्तेजः । शब्दस्पर्शवान्वायुः । शब्दवदाकाशम् ॥ वन पृथिवी धारणे । आपः छैदने । तेजः पावने । वायुयूईने । आका- शमवकाशदाने । तस्मात्पञ्चवर्गोऽयं प्रधानः, ततोऽभिमणीतं सर्व दन्विनाम् ॥ तत्र समित्याकाशः 1 आकाशाच्छब्दः शौषियं च । अनिलारस्पर्शःमाणा- दपश्च । दृष्टिः पाकः प्रकाश ऊष्मा पित्तं च तेजसः । संहः छेदः शैत्यं रसो रसनं चोदकात् । प्राणवानगन्धः संघातच भूमेरिति ।। । सप्तते शरीरे धातवा-रसो रुधिरं मांस मेदोऽस्थि मज्जा शुक्रम् । इति ॥ श्रीनिति वातपित्तश्लेष्माणः । तेहि शरीर धार्पते । समैः साम्पम्, वैपम्पं १ स. °थिव्यप्तेनो । २ स. विद्वायुः। ३ क.भिप्राणान्तं ° 1 ४ क. सात्म्यम्।

·३८८ पालकाप्यमुनिविरचितो- [३शल्यस्थाने- विपरीतेः । तत्र वलतृप्त्युपचयकरः श्लेष्मा । पित्तमाहारं पचति । वायुश्चेष्टाप्रव- तकः पञ्चधा प्रविभक्तः।। द्वावित्पाहारोपचारौ। ताभ्यामिष्टदेशकालोपपन्नाभ्यां वातादयः समीभवन्ति । चतुर इति चतुर्विधो मूतग्रामः स्वेदजाण्डजोद्भिजजरापुजारूपाः। तदधीना चिकित्सा । तत्रापि द्विविधा योनिः-चरा स्थावरा च। तत्र कृमिकीटपतङ्ग- पिपीलिकादेशमशकनागचतुष्पदाश्चराः । ओषधिर्वनस्पतिर्वानस्पत्पो वीरुधा स्थावराः। तत्र स्तम्भवत्यः फलपाकान्ता ओपध्यः । पुष्पफलवत्यो वानस्पत्यः। अपुष्पाः फलवत्यो वनस्पतयः । गुल्मलतावल्लीप्रतानवत्यो वीरुधः । इत्येप चतुर्विधो भूतग्रामोऽन्योन्यानुग्रहे मवर्तते । ततो रसाः मजायन्ते, इति । नव इति । प्राणापानव्यानोदानसमाना मानसचेतना (धातु)बुद्धयः । तत्रोलः प्राणः । स ऊध्र्वगोऽभिन्यस्तनिःश्वासक्षवधुकर्मा शरीरं श्रेयसे निर्गुनक्ति । अपानोऽधस्तात्पर्क पकं मूत्रपरीपमुत्सृजति । समानः पुनमध्ये चाभ्यवहृतं पचति धारयति । व्यानोऽभिवहति शरीरं धातुवाहारमनुपकम् । उदानस्त्वाहारमनुपक्कमुपनपत्यामाशपालम् । एवमेते योगवाहाः भविभक्ताः पश्च धातुपु प्रतिपद्यन्ते ।। विमतिपन्नास्ते मध्येऽधस्तिर्यगर्ववहिरन्तरवस्थिता भ्रमन्तो वा विविधा. बोगानुत्पादयन्ति । तत्र प्राणविमतिपत्तौ दुःखोच्छवासमहोच्यासानुरष्टासचित्त- विभ्रमक्षवथुवमथच्यासाः मादुर्भवन्तिाअपानविप्रतिपचौरसीश्वासजघनमूलक- इवन्द्रिपोपरोधाश्मरीवस्तिमुष्पगुददेशोपसष्टमूत्रपुरीपविकाराः प्रादुर्भवन्ति। समानावपतिपत्नी चामिदोवल्पारोचकहृदपोलेदापसरणानाहोपद्रवदाहज्वर- जठरशूलगुल्महद्रौगद (ई): संभवन्ति । व्यानविमतिपत्ती धातुवैषम्पयतिक- रश, नेपां वैपम्पव्यतिकरेम्पो गदास्त्वग्दोपश्चपधुरेकाहगलरोगनिर्मोगमन्थन- तोदनभेदनवेपथ चासरोमहर्पग्रन्धिहृदयमसेकोन्मथनोदावताः संभवन्ति उदना- वितिपत्तावन्तःप्रतीपाततृष्णालेमामिपण्णशिरोरोगमन्याग्रहकण्टेस्वरश्रोतो. तिविकारा घरघराबसेकोत्कर्णकाः संभवन्ति । इत्येप पाणादिपञ्चवायुमको. पतो रोगसमुद्देशः ॥ * धातुपदं प्रक्षिप्तमप्रिमग्रन्यानुरोधात् । १ रा. विधा । २ फ. श्रेयसा । ३ क. °ण्डतायतेन्द्रि । ४ क. तोपत्र- पदा ।५ क. नासोतो ।

·६ द्वादशोपक्रमाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। भेदोस्त्वेत एव निस्चा:--श्लेष्मप्रकोपागुरुश्चेतस्तन कचहृदयोत्लेदरका- भक्तच्छन्दाभिपण्णाविपाकारोचककृमिकोष्ठकण्डूवैवानि क्षपश्चेति । पित्तम- कोपास्पित्तरोगमृदुशीतामिलापाभितापदाहमदमूळेच्टासा भवन्ति । एत एव शोणितमकोपेऽपि भवेयू रोगाः । वातादुतावांनाहशूलदन्तग्रहपाटष्ठोदरक- टीग्रीवाशिरोग्रहशिराध्मानस्नापुपीडनानि चेति । संनिपातेऽप्येतान्येव सर्वाणि वातपित्तश्लेष्मस विमतिपनेषु प्राणादिषु च लक्ष्यन्ते । इत्येतदधिष्ठान चेति ।। पञ्चभूतात्मको रसः । प्रापो रसाः पुनः पट्--मधुराम्ललवणकतिक्तक- पायाः । मूलं चैतदधिष्ठानस्य भवति । रसा सस्य सात्मीभूता गुणवत्त्वेऽपि भवन्ति । अगुणवत्वेऽपि विपरीताः। आहारोऽप्यस्य चतुर्विधः। द्विधा विषाकः पडास्वादो भवति । तत्रज्ञियाः कदम्ललवणाः, ते लघु पच्यन्ते कटुविपाका इति । (मधुरतिककपापाः सौम्याः, ते गुरु पच्यन्ते मधुरविपाका इति ॥) तत्र श्लेष्मा सोमात्मकः स्निग्धः शीतो मृदुर्मधुरो गुरुलवणानुबन्धी श्वेतः पिच्छिलथेति । पित्तं पुनराग्नेपमुष्णं तीक्ष्णं रूक्षं लघु कटुम्ललवणानुबन्धि विशदं पीतं रक्तं विदाहि कृष्णं चेति ॥ वापोः पुनरयं स्वभावः शीतो कभः सूक्ष्मो व्यवाप्पाशुकारी, अदृश्यो बली वेगवान्स्पर्शवांश्च लघुरनास्वाधः, तस्य नोपलभ्यते रसः, इति प्रतीत्यनीके- भ्पोऽस्पानुमेयो रसः ॥ एवंस्वभावा वातपित्तश्लेष्माणः, तेषां वैकृत्यमन्योन्यसंसर्गात् ।। शोणितमपि पित्तसमानमपि ग्रहणं चेति । रसः पुनर्मधुरः स्निग्धः शीतलो मृदुर्गरुर्घिविपास्यविदाही पिन्छिल- श्वेति ॥ फपापस्तु रसो क्षः शीतलो लघुर्विष्टम्म्यविदाही ऐति । तिकस्तु रसः कपापरसस्वभावात्कपायसमगुणः, तीक्ष्णो विशेषेणेति ।। फटुस्तु रसस्तीक्ष्णोष्णलघुरूक्षः सिमकारी विदाही चेति ॥ अम्लस्तूष्णोऽभ्यन्तरे विदाही हिः शीतः श्लेष्मस्थाने व तीक्ष्णः सध:- प्रसेकी सिमपाकी स्निग्धश्चेति ।। लवणः पुनस्तीक्ष्णोगः स्निग्धो लघुर्वेिदाही चेति ।। .. * धनुश्विद्वान्तरगतो नास्ति पाठः कपुस्तके । १. दास्त्वत । २ क. रोरोगेन । १. तेऽपि।

·३८८ पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्थाने विपरीतैः । तत्र बलतृप्त्युपचपकरः श्लेष्मा । पित्तमाहारं पचति । वायुश्चेष्टापव- तकः पञ्चधा पविभक्तः॥ द्वावित्पाहारोपचारौ। ताभ्पामिष्टदेशकालापपन्नाभ्यां वातादयः समीभवन्ति ।। चतुर इति चतुर्विधो भूतग्रामः स्वेदजाण्डजोद्भिजजरापुजाख्याः । तदधीना चिकित्सा । तत्रापि द्विविधा योनिः-चरा स्थावरा च । सत्र कृमिकीटपतङ्ग- पिपीलिकादेशमशकनागचतुष्पदाश्चराः । ओषधिर्वनस्पतिर्वानस्पत्यो वीरुधः स्थावराः। तत्र स्तम्भवत्यः फलपाकान्ता ओपध्यः । पुष्पफलवत्यो वानस्पत्पः। अपुष्पाः फलवत्यो वनस्पतयः । गुल्मलतावल्लीमतानवत्यो वीरुधः । इत्येप चतुर्विधो भूतग्रामोऽन्पोन्पानुग्रहे प्रवर्तते । ततो रसाः मजायन्ते, इति । नव इति । माणापानव्यानोदानसमाना मानसचेतना (*धातु)बुद्धयः । तत्रोः पाणः । स ऊर्ध्वगोऽमिन्यस्तनिःश्वासक्षवथुकर्मा शरीरं श्रेपसे निर्युनक्ति । अपानोऽधस्तात्पर्क पक्वं मूत्रपरीपमुत्सृजति । समानः पुनमध्ये चाभ्यवहृतं पचति धारयति । व्यानोऽभिवहति शरीरं धातुष्वाहारमनुपक्कम् । उदानस्त्वाहारमनुपक्कमुपनयत्यामाशपादूर्ध्वम् । एवमेते पोगवादाः भविभक्ताः पञ्च धातुपु प्रतिपद्यन्ते ॥ विमतिपन्नास्ते मध्येऽधस्तिर्प गुचंबहिरन्तरवस्थिता भ्रमन्तो वा विविधा- वोगानुत्पादयन्ति । तत्र प्राणविप्रतिपत्तौ दुःखोच्छासमहोच्छासानुच्छासचित्त- विभ्रमक्षवथुवमथचटासाः मादुर्भवन्ति।अपानविप्रतिपचौरसी चासजधनशूलक- पदवन्द्रियोपरोधाश्मरी बस्तिमुष्फगुददेशोपमष्टमूत्रपुरीपविकाराः प्रादुर्भवन्ति। समानविपतिपत्तौ चामिदोवल्पारोचकहृदयोस्लेदापसरणानादोपद्रवदाहज्वर- जटरशूलगुल्महृद्रोगद (): संभवन्ति । व्यानविषतिपत्ती घानुवैषम्पव्पतिक- रश्च, तेषां वैपम्पम्पतिकरेम्पो गदास्त्वग्दोपश्चयथुरेकाङगलरोगनिभौगमन्यन- तोदनभेदनवैपयुश्वासरोमहर्पग्रन्धिहृदयमसेकोन्मथनोदावर्ताः संभवन्ति । उदना- विपतिपत्तावन्तःपतींघाततृष्णाश्लेष्माभिपण्णशिरोरोगमन्पाग्रहकण्टेस्वरश्रोतो. तिविकारा घुरघुरावसेकोत्कर्णकार संभवन्ति । इत्येप माणादिपञ्चवायुमको. पतो रोगसमुदेशः ।। * घालुपदं प्रक्षिप्तमग्रिमप्रन्गानुरोधात् । एस. विधाम् । २ क. श्रेयसा । ३ क. °ण्हतावर्तन्द्रि' । ४ क. होयत्प्र- यहा। क. प्रमोतो।

·. ३. ६ द्वादशोपक्रमाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। भैदोस्त्वेत एव निवृत्ताः-श्लेमप्रकोपाद्गुरुश्चेतस्तनकवह दयोलेदपसेका. भक्तच्छन्दाभिपण्णाविपाकारोचककृमिकोष्ठकण्डूवैवानि क्षयश्चेति । पित्तम- कोपापितरोगमृदुशीताभिलापाभितापदाहमदमू♚च्टासा भवन्ति ! एस एव शोणितप्रकोपेऽपि भवेयू रोगाः । वातादुदावानाहशूलदन्तग्रहपाठोदरफ- टीग्रीवाशिरोग्रहशिराध्मानस्नापुपीडनानि चेति । संनिपातेऽप्येतान्येव सर्वाणि वातपित्तश्लेष्मसु विमतिपनेषु माणादिषु च लक्ष्यन्ते । इत्येतदधिष्ठानं चेति ।। पञ्चभूतात्मको रसः । मायो रसाः पुनः पट्-मधुराम्ललवणकतिक्तक- पायाः । मूलं चैतदधिष्ठानस्य भवति । रसा घस्प सात्मीभूता गुणवत्त्वेऽपि भवन्ति । अगुणवत्वेऽपि विपरीताः। आहारोऽप्पस्प चतुर्विधः। द्विधा विपाकः पडास्वादो भवति । तत्राज्ञेपाः कटुम्ललवणाः, ते लघु पच्यन्ते कटुविपाका इति । (मधुरतिक्तकपायाः सौम्पाः, ते गुरु पच्यन्ते मधुरविपाका इति ॥) तत्र श्लेष्मा सोमात्मकः स्निग्धः शीतो मृदुर्मधुरो गुरुलवणानुबन्धी श्वेत्तः पिच्छिलथेति । पित्तं पुनराग्नेयमुष्णं तीक्ष्णं रूक्षं लघु कटुम्ललवणानुबन्धि विशदं पीतं रक्तं विदादि कृष्णं चेति ।। वापोः पुनरयं स्वभावः शीतो रूक्षः सूक्ष्मो व्यवाप्पाचकारी, अदृश्यो बली वेगवानस्पर्शवांश्च लघुरनास्वाद्यः, तस्य नोपलम्पते रसः, इति प्रतीत्पनीके- भ्पोऽस्पानुमेपो रसः॥ एवंस्वभावा वातपित्तश्लेष्माणः, तेषां वैकृत्यमन्योन्यसंसर्गात् ॥ शोणितमपि पित्तसमानमपि ग्रहणं चेति । रसा पुनर्मधुरः स्निग्धः शीतलो मृदुर्गुरुर्षविपाक्यविदाही पिच्छिल- थेति ॥ फपापस्तु रसो रूक्षः शीतलो लघुर्विष्टम्भ्यविदाही चेति ॥ तिकस्तु रसः कपायरसस्वभावारकपायसममुणः, तीक्ष्णो विशेषेणेति ।। फटुस्तु रसस्तीक्ष्णोष्णलघुरूक्षः सिमकारी विदाही चेति ।। अम्लस्तूष्णोऽभ्पन्तरे विदाही वहिः शीतः श्लेष्मस्थाने च तीक्ष्णः सद्य:- मसेकी क्षिमपाकी खिग्धश्चेति ।। लवणः पुनस्तीक्ष्णोष्णः स्निग्धो लघुविंदाही चेति ।। * धनुश्चिद्वान्तरगतो नास्ति पाठः कपुस्तके ॥ १ क. दास्वत । २ क. रोरोगेन १३ क. चैतेअधि।

·. । . पालकाप्यनिविरचितो [३.शल्यस्थाने- तत्र दोषरसविशेषा व्याख्याताः॥ इदानी येन यथा दोपो हीयते वर्धते वा, तद्वक्ष्यामः ॥ मधुरो रसः समानरसत्वाच्छेप्माणं वर्धयति, शैत्याच्छैत्यम्, गौरवागौर- वम्, एकपोनित्वात् (योनिरिति) । अम्लः पुनः प्रसेकित्वात्मसिञ्चति । तत्म- स्पक्षमुपलभामहे । यथा दाडिमानातकमातुलिङ्गदर्शनाजन्तोरास्पात्कफः प्रसि- च्यते । तेन हि सिद्धं श्लेष्मलवणत्वं च । तेन चास्योनिबन्ध इति । लवणः पुनः संधिमर्ममसक्तमेकान्तमाश्रितं विस्पन्दपति श्लेष्माणम्, फेनाकुलां गङ्गा- मिव महामेघः। स वातपिचे अभिभूप सर्व शरीरमवामोति, विकुरुते च विका- रम, नेहाचैनमभिवर्धयते, बलेनेवानुबलम्, स्पर्शाच विधीयमानः कोपाप कल्पते । इति मधुराम्ललवणानयः श्लेषमाणं वर्षपन्ति ॥ तिक्तस्तं विरोधित्वात्मशमर्यात । माधुर्य चास्य बलाद्विनिदन्ति, लाघवेन गौरवमभिभूय शमपति । कपापोऽपि कक्षादेनमुपशोषयति । स हि कक्षाभिभू- सोऽपि शोपमापद्यते, इति । कटुकस्त्वोषण्याच्ण्मणो विलपनमानपति । शोपं चोपजनपति । लाघवेन गौरवमभिभूय शमयति । इति तितकटुकपापा रसात्रयः श्लेष्माणं शमयन्ति ।। कटुको रसः समानरसत्त्वात्पित्तं वर्धयेत् । तैपपात्तैक्ष्ण्पम्, औषण्पादो- धण्यम्, रौक्ष्याद्रौक्ष्यम्, लाघवाल्लाघवमेकयोनिरिति । अम्लः पुनः समानगुण- त्वात्पित्त्रं वर्धयति । विदाहित्वाद्विदाहं वर्धयेत् । तेक्ष्ण्यापेक्ष्ण्यं कोपयति । बलेनास्प बलमनुविधीयमानं प्रकोपाप कल्पत इति । लवणस्तैक्षण्यादौष्प्या- चाभिवर्धपते पित्तम्, विस्पन्दित्वाद्रवी करोति । इति कटुकाम्ललवणावपः पित्तमभिवर्धपन्ति ॥ विक्तः पुनः पिचं प्रशमपति, शीतवीर्यत्वादीष्ण्यम्, मार्दवेन चास्प तेक्षण्य- माभिभवति । कषायस्तैदण्यं मृदूकरोति, शैत्यापौधण्यम्, मथुराशुपन्धित्वादल मुपहन्ति, इति । मधुरः पुनर्माधुत्किटुत्वमभिभवति, शैत्पादौष्ण्यम्, नेहा- द्रौपम्, अविदाहित्वं गौरवेणाप्यभिभवति । इति तिक्तकपायमधुरापः पिचं शमयन्ति ।। कपापः पुनर्वातं वर्धयति, रोल्पात्परिशोपित्वान्माधुच्छेत्यादभिस्पन्दि- खाच कोपयति । तितस्तु रसः कपायरसस्वभावत्वात्कपापसमानगुणः समु- द्दिष्टः, इति वातं वर्धयेत् । कटुकोऽप्यनमुदीरयति । रोल्पाल्लायवाचनम् । कषा- पविककटुकानयो वातं वर्धपन्चे, इति || १ क. वर्षयते । २ क. °दाहं च । , ·-- १ द्वादशोपक्रमाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। अम्लो रसो वातमनुलोमपति । क्षिमपाकित्वाचेण्यात्मक्लेदित्वात्नेहादी. पण्पाच शोपित्त्वशैल्परोक्ष्पमार्दवान्पभिभवतीति । लवणोऽप्येनमोषण्यात्मशम- पति । तेण्यात्मणुदति । स्नेहाज्जयति परिशोपभावं चास्प विस्पन्दित्वाद्र- चीकरोति । लवणो हि रसो वातमत्पनीकत्वादसानामतिवीर्पत्वाद्वातमतिबल. मपि दापाणां बहुगुणत्वादतिरसबाहुल्याद्वा हन्ति ॥ मधुरोऽप्यस्य रसः हाद्रौक्ष्पमभिभवति । गौरवेण लाघवम्, अविवीपत्वाद्विदाहित्वादलेन चैनमभिभूप जपति, इति । अम्ललवणमधुरा रसाबपो वातं शमयन्ति । इत्येते रसैः प्राणादिषु विप्रतिपन्नेयूक्तो यो रोमसमुद्देशः, स शाम्यति ॥ वर्धते च पथारोगतदशान्ती मनसो ( विप्रतिपत्तिः । मनसो) विष- तिपत्ती मानसो द्वौ रोगो-पूर्वाबद्धहृदयस्फालिनी ॥ तदशान्तो व्यापचते चेतना बुद्धिः । ततो नागानामभावः ॥ एवमते प्राणादपः पञ्च, द्वौ च मानसी चेतना बुद्धिधेति नव ।। तत्र श्लोकाः- गजानां देहजा निस्पं वातपित्तकफास्त्रयः। व्याधपस्तु गुणाश्चैव तेषां रसनिमित्तजाः ।। त्रिषु दोषेषु ये दृष्टा गुणा गुर्वादयो दश । रसेष्वपि त एव स्युर्विज्ञातव्या विचक्षणः ॥ शीतोष्णी स्निग्धक्षो च तथा विशदपिच्छिलो । मृदुतीक्ष्णो गुरुलघू विज्ञेयास्तु गुणा दश । बुद्ध्वा सम्पग्गुणानेताबसदोपेषु बुद्धिमान् ॥ पतिहन्यादुदीर्णत्वैः प्रत्पनीकैर्गुणैर्गुणान् । एतेषां प्रतीकाराभ्युत्थितेन भिषजा चतुर्दशेमानि ज्ञातव्पानि भवन्ति- निमित्तम् , आयुः, बलम् , सत्तम् , सात्म्पम् , प्रकृतिः, व्याधिः, शरीरम् , कालः, वपः, देशः, ग्रहणी, अभिवारः, आशास्तकम्, इत्येतानि सम्पगुपल- क्षयितव्यानि । यस्मादेतेषु चिकित्साऽऽपत्ता ।। अथैयां निर्देशमनुव्याख्यास्यामः । तत्र निमित्तं दूतागम थातुरस्प पूर्वा- ख्याने प्रस्थाने प्रवेशे च परिप्रश्ने परिग्रहोपयसंस्कारारम्भेषु च भिपजा परीक्ष्यम् ॥ तत्र श्लोकः- प्रस्थाने च प्रवेशे च निमित्तान्युपधारयेत् । वतः क्रिपा प्रघुशीत पदीच्छेदूतिमात्मनः ॥ - - ·३९२ पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्पाने- आयुरपि क्रियापथेषु परीक्ष्पम् । तत्राऽऽयुर्नामासनसंधिबन्धनोरोमंशायत. च्छनिदाघरोमैशाष्टो महाविदुः परिपूर्णाण्डकोशो महाकुम्भो महाश्रवणो मृदु- दीर्घकुञ्चितस्निग्धकेशो युग्मजैकरोमा पृथ्वायतमुखो महाग्रीवो धनुष्परिणत- वंशः मुनिष्क्रान्तविषाणो दीर्घाङ्गलिकरो व्यूढोरस्को मृदुदीर्घवालोऽवरुद्धजय- नापर रजुवृत्तगात्रःमुविभक्तशिराः सूक्ष्मबिन्दुभिविभक्तावग्रहो व्यूह विद्वन्तरम- स्तको महाश्रीताः मुंगन्धिः मुबारुनेत्रः सस्वनो महामेण्ट्रः सूपचितांसो नित्य- मास्फोटनादिकर्णः स्निग्धस्फटिकार्धचन्द्रपरिपूर्णविंशतिनखः मुगतिः'पुर- स्तादुदन इत्येतान्यायुष्मतो लक्षणानि व्याख्यातानि ॥ तत्र श्लोकाः- सहस्रष्वपि नागानां कश्चिदेतेः समन्वितः। समस्तलिङ्गो न गजो भवतीति विनिश्चयः ।। त्रीणि पद सप्त पश्चाष्टौ लिङ्गान्येतानि पस्य तु । आयुः स लभते दीर्घमिति में निश्चिता मतिः॥ त्रीणि पस्य तु लिङ्गानि दृश्यन्ते मनुजाधिप । तृतीयां वा चतुर्थी वा दशां समाप्प नश्यति । पञ्च यस्य तु लिङ्गानि दृश्यन्ते नयकोविद ॥ स दशां पञ्चमी प्राप्य पष्ठी वाऽपि विनश्यति । पठेव यस्प लिङ्गानि दृश्यन्ते नृपसत्तम । सप्तमी तु दशां प्राप्य सोऽष्टमी वा विनश्यति । सप्त यस्य तु लिङ्गानि दृश्यन्ते मनुजाधिप । नवयों दशमी वाऽपि दशां प्राप्य विनश्यति । अष्टौ यस्य तु लिङ्गानि दृश्पन्ते शाम्रनिश्चयात् ॥ एकादशी दशां प्राप्प द्वादशी वाऽपि नश्पति । बलमपि नागानां क्रियापधेषु विज्ञेयम् । (क्रियया मविचारयु नागाना द्विविधं वलं) धीरारत्वाचक्षते प्रापोगिकम्, वैरपरामाशंकं च । तत्र प्रायोगिक नाम दशयोजनाद्यध्वगमने च तत्परीक्ष्यते । वरपरामार्शकमपि चतुर्हस्तनिवा. वाटहस्तोचचतुष्परिघारणाहादिस्तम्भमन लक्ष्यम् । तत्र मुशरीराल्पशरी- रपोबलपरीक्षा पिपीलिकामारहरणेन व्याख्याता । पिपीलिका छल्पशरीराऽपि *पद्यगन्धीदम् । १. मसाय°२ क, मष्टो। ३. ताशो नि । ४ क. रिनयप।

·६ द्वादशोपक्रमाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। सत्यात्मशरीरादशगुणं भारमुदहति । तत्पुनर्द्विविधम्-सहजम्, आहारजंच तत्र सहनं सर्वभूतातिशयवद्धस्तिजन्मनान्तरीयकम् । तत्पुनः सत्वशरीरममाणवी- पंमदप्रभावैरुप यते । आहार(ज)वलमपि चतुर्विधनाऽऽहारेण विवर्धते शरीरो- पचयमा(ना)न्तरीपकम् । शरीरोपचपोऽपि सप्तविध(शोफाध्यायादवगन्तव्यः । सामर्थ्यचलमपि पुनरेकैकं त्रिविधम्-ज्येष्ठं मध्यममधर्म चेति । तत्रोत्तमवलः शीतोष्णभुतृष्णातपादनशनघातभारप्रमर्दनजलतरणवधवन्धेषु शस्त्रानिक्षार- फर्मादिषु च प्रयुज्यमानेषु नोद्विजते, नेहपानादींश्च विपदते । यथाऽयम्, तथा मध्यमाधमबली, इति । एवं बलमभिसमीक्ष्य क्रियापथं प्रयुञ्जीत । दोषोऽन्यथा भवति । तत्र यदा दुर्बलोऽपमिति मत्वा बलवत एव गजस्याल्पमापधं दीयते, तद्धीनमात्रमसमर्थमानक क्षपणाप भवति । यथाऽल्पोऽमिरिन्धनावष्टब्धः पवनो- दीरितोऽपि न दृद्धिमुपगच्छति, एवमल्पापधमसम्पपपुज्पमानम् । प्रत्युत व्याधिनिमित्तमेव भवति । तथा च क्रियामविचारनिमित्तभूताश्चत्वारो दुर्बला:-प्रकृतिदुर्बलः, व्याधिदुर्वलः, वयोदुर्बलः, औषधदुर्बलश्च । ततो भैषज्यं तीक्ष्णं मृदु मध्यं च यथावलं विभज्य प्रमाणतो दद्यादिति ।। वन श्लोक:- वलं विज्ञाय नागानां मात्रामात्रेति तत्त्वतः। पथास्वमौपधं दद्यादिति शास्त्रविनिश्चयः॥ सत्त्वपि नागानां क्रियापथेषु विज्ञेयम् । तच्च त्रिविधमेव-~-तामसं राजसं साचिकमिति । तत्र तामससत्त्वा नित्योद्विग्नशीलत्वाच्छेदनलेखनदहनसी- वनविसावणोद्धारणानि न विषहन्ते वारणाः, तेषां विलापनपाचनभेदनशो- धनावसादनकृमिहरणान्यौषधैरेव प्रयोज्यानि, शवकर्माग्रिक्षारकर्माणि च ॥ राजसास्तु द्विरदपतयो वाक्पादिभिरुदकपांशुकवलैः समाश्वासिताश्छेदनभेद- नानि विपहन्ते,सुमहत्यपि चानिकर्मणि क्रिपयाण ( सात्त्विकास्तु प्रधानकर्म- स्ववक्रियमाणेषु सत्त्ववलसमुच्छ्रपान विक्रियामुपगच्छन्ति । इत्येवं त्रिविधं सचमनुव्याख्यातं भवति ॥ तत्र श्लोको- इति सत्त्वसमुद्देशविविधः परिकीर्तितः । पारंपर्येण तेषां तु विहितः समुपक्रमः॥ १ क. °बलाबला भवन्ति, इ°१२ क. क्रियां प्र°1३ क. 'याऽल्पोपचयो भ° । ४ क. "घिविवृद्धिनि° १५ क. °साधन १६ क. र्मसु च कि ।

·पालकाप्यमुनिविरचिती [३ शल्यस्थाने- पूर्व कर्म तु कर्तव्यं तामसेषु विशेषतः। राजसेषु प्रलोभाय साचिके नित्यमुत्तमे । इति ।। सात्म्यमपि वारणानां क्रियापथेषु परीक्ष्यम् । तच त्रिविधम्बातिसा. स्म्यम्, प्रकृतिसात्म्यम्, रससात्म्पम्, इति । तत्र जातिसात्म्पं नाम जन्मनः प्रभृति हस्ती क्षीरमुपसेवते क्षीरपानाच धातुविधद्धिर्भवति । एवमेव जाति- सात्म्यं विद्यात् । प्रकृतिसात्म्पं नाम स्वस्मूलपवसकवलकुवलपल्लवानि सत- तमुपसेवमानाः पाशुपमाथं सलिलावगाई स्वैराहारं व सेवमानाः शीतसात्म्या भवन्ति । इत्येतत्मकृतिसात्म्यं विद्यात् । रससारम्पं नाम मधुराम्ललवणकटु- विक्तकषायाणां रसानामन्यतमो गुपयुको रसो धातुविद्धिमुपजनयति । एव- मेतद्रससात्म्यं विद्यात् ॥ वन श्लोकः- पपासात्म्यं प्रयुनीत क्रियाविधिमशेपतः । (न व्यापदं समासाद्य विपादी स्पाचिकित्सकः ॥ प्रकृतिमप्पशेषेण नागानां परीक्ष्प क्रियां प्रयुक्षीत ) तत्र त्रिविधा प्रकृति- रिह वातपित्तश्लेष्मसंभवा । वां प्रकृत्पध्याये वक्ष्यामः ॥ तत्र श्लोकः- तिस्रः प्रकृतयो क्षेपा वातपित्तकफात्मिकाः। विज्ञाप तु पथावत्ता क्रिया सम्पमपोजयेत् ॥ व्याधिरपि वारणानां क्रियापधेषु परीक्ष्यो भवति । तत्र चतुर्विधो पाधिः-~-साध्पः कृच्छ्रसाध्यः, पाप्पः, प्रत्याख्येयः, इति । तत्र साध्पः सुखसाध्य इत्यर्थः । मुखसाध्यो नाम प्रत्येकदोपान्वितो विकारोदीमोमेरविर- समुत्थितो दोपोऽक्षीणमांसरुधिराधपरिणतवपसाश्रितपरिचारकोपकरणः स्वेद- स्नेहविरेचनस्थापनकल्ककपायचूर्णारिष्टाचशेपसंभारोपपन्नः साध्यः । इच्छा साध्यो नाम यो दोषसमवायोस्थितो मन्दामिविरसमुस्यितदोषः स्थिरगूढजा- तमूलः प्रक्षीणमांसशोणितः सचिराविवलाश्रयो बहुतीक्ष्णोऽनुपक्कोपद्रवस्तु परिचारकोपकरणोऽश्रद्दधानः श्वासी स कच्टसाध्यः | पाप्यो नाम पस्तु दोपो वैषम्यादीमामिलवान्क्षणिमासमेदा दीर्घायुर्लक्षणो व्पाधिमवाप्नोति, न स तेन रोगेण मुच्यते, न म्रिपते क्रिपया धार्यमाणः, स रोगो पाप्पः । प्रत्यारूपेयो नाम-पः सर्वदोपरिङ्गान्वितो विकारः सोभितधात्त्विन्द्रिपय- धनुश्विद्वान्तरगतो भ्रष्टः पाठः कपुस्तके । १ क. शानिर°1२ क. यवशे' । ३ क. "त: स्थाविरा - + ·. द्वादशोपक्रमाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। ३९५ सोऽपि विविधान्धातूनुपद्रवानुत्पादपति-अपस्मारोत्कर्णकश्वासारोचकश्चयथून- तिपिपासिनं शूनगात्रोदरमेहमतिकृशं शोणितच्छार्दैनमल्पसूत्रपुरीषमल्पानुपानं सर्वावस्थान्तरगत विपनघटेन्द्रियमुपगतसंज्ञं वा म्रिपते, इति । वा श्लोका- चतुर्विधं तु यो व्याधि तत्त्वतो लक्षपेद्विपक् । स शक्नोति क्रिया कतुं नागानां भिषगुत्तमः॥ शरीरमपि नागानां कियापयेषु परीक्ष्पम् । वत्रोत्सेधापामपरिणाहसंस्थानंतः स्थूलकृशावनतमदेशा ऋजुवक्रश्लक्ष्णव- हुलकर्कशादयो गजानां वाशाम्पन्तराः शरीरमविभागा भवन्ति ॥ तत्राऽऽम्पन्तरा!~सप्त खवः । सप्त पेशीशतानि । सव शिराशतानि । पञ्च सायुसहस्राणि । पञ्चैव शवान्यशीतिः सायुकूर्चाः । पञ्चविंशतिर्धमन्यः। पण्णवति(ती) रोमकूपंसहस्राणि,असंख्येपानीत्यपरे। विंशोत्तराणि त्रीण्यस्थिश- वानि । तेषामस्मामाकृतिविशेषाः पडुद्दिष्टाः कपालखजकमतरनलकवलयफल. काख्याः । पिरमृदुस्थिरमृजूनि पिरात्मविशेपाः । अथ शरीरावयवानां सविंशशवानि । संधीनां त्रीणि पट्पष्टचानि । तेपा- मष्टौ संध्याक्तयो भवन्ति । तद्यथा---प्रत्तरकोशमण्डलसामुद्गोलूंखलवायसतुण्ड- शहावर्ततूणसीवनवदिति । एते संधयो येषु शरीरावयवेषु भवन्ति, चान्यनु- व्याख्यास्यामः । तत्र कुर्मपालपादसंदानभागमोहापस्करेषु कोशसंघयः । अंस- फलकबाहुसकुदिकाग्रन्थ्यष्ठीव्यमण्डूकशङ्खचक्रसक्थ्यवकृष्ट इत्येवमादिपु सामु- दसंधपः । पृष्ठवंशकाटिकास्तेन कूर्मपर्यन्तशिरोमस्तावग्रहनिर्याणकर्णविद्रधि- वितानश्रवणेपीकाकुम्भान्तरकुम्भकटगण्डेषु (तृणसीवनवत् । शङ्खहनुकपोल- सगदामृक्षपयोष्ट इत्येतेपूभयतो वायसतुण्डसंधपः।) कटाक्षिकूटप्रस्तावापाडव- हँनेत्रलोमहृदयनाभिषु मण्डलसंधयः । वाहित्यपतिमानशम्बूकदन्तवेष्टस्थानेषु शङ्कावर्तसंघपः । श्रोतःशृङ्गाटकेष्वित्पते संधयो व्याख्याताः ॥ अध मर्मणां सप्तोचरं शतम् । पञ्चदश श्रो(स्रोतांसि । पट्चत्वारिंशदधि- कानि चत्वारि पदेशशतानि । संध्यस्थिभागाश्रिवाः पोडश कण्डुराः। इत्पुद्देशः॥ *धनुराकारमध्यस्थः पाठो भ्रष्टः कपुस्तके । *'शृदाटकेपु' इत्युत्तरं किंचित्रु- टितं भवेत् । १ क. नतो मूल । २ क. 'पशतस°१३ क. "कोडाम°1 ४ क. °ट्प्य३ । ५ स. स्तनाकू।

·- पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्थाने तत्र श्लोकः- शरीरमेवं विज्ञाय प्रदेशैर्बहुभिर्वतम् । शस्रकर्म प्रयुतानो नाऽऽबार्धा मानुपाद्विपक् ॥ काल इात ख्यातः । यस्मात्स्नेहनस्वेदनानुवासननस्तकर्मपीडनमधमनधूप- नाभ्पङपरिपेकावगाइतर्पणामिशवक्षारकर्मभक्ष्यभोज्यपेपलेवाधाः क्रिपाः प्रयु- ज्यन्ते । वातादीनामुपद्रवाणां प्रशमनार्थम् । वेषु प्रकृतिस्थेषु धातुवर्णा भवन्ति, अपकृतिस्थेषु विपमाः । तस्मात्कालं परीक्ष्य किया प्रयुञ्जीतेति । तदे. तच्छरीरं पुनद्वधाऽवतिष्ठते कल्पम्, अकल्पं च। तत्र कल्पशरीरं समदोषधातुः। मशमनरिन्द्रियैरिन्द्रियार्थान्प(नवबुध्यते । समाग्निरुत्थानोपवेशनमचारादिपु नदीनचेष्टा, मुखोच्छासनिमेपणोन्मेपानिलमूत्रपुरीपोत्सर्गादिमचारेषु प्रकृतिस्पः कल्पशरीरो भवति । विपरीतमकल्पशरीरं विद्यात् । काल इति व्पाध्यातुरपो- रप्यवस्था यस्मात्स्नेहनस्वेदनोत्थापनानुवासननस्यपीडनधूपनमधमनाम्पकपरि- पेकावगाहतपणानिशमक्षारकर्मभक्ष्यभोज्यपेपलेशाचाः क्रियाः प्रयुज्यन्ते वाता- दीनामुपद्रवाणां प्रशमनार्थम् । तेषु प्रकृतिस्थेपु समाः। तस्मात्कालं परीक्ष्प क्रियापयं प्रयुञ्जीत ॥ स च हेमन्त शिशिरवसन्तग्रीष्ममावृदशरदारूपाः पतवः कालः । स एव पुनविधा विभज्पते शीतोष्णसाधारणलक्षणः ॥ तत्र हेमन्ते शिशिरे च समत्वागतवीर्या भवन्पोषधयः । मापसो(शो) मधुरा मधुरविपाका: समत्वागतवीर्यत्वात् । तेन तदा पित्तस्प वापोस्तनुत्वम- भिनिवर्तते । श्लेष्मणः मघलता भवति । दिवास्वप्नाजीर्णादिभिश्च वसन्ते श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते संनिरुद्धमार्गमचारः॥ प्रीमे त्वौपध्यो दिवसकरकराभिहतशरीरा निःसतवीर्या भवन्ति । तदा वायुः प्रचलीमवति । श्लप्मणः क्षयः ।। भापि शीतवानोमामिहतशरीराणां मातरिश्वा भूपो भूपः मकोपमुपग- च्छति । वस्वीपध्यो भवन्त्पतमत्वागतवी,न श्रीमगुणयुक्ताः, न शिशिर- गुणोपगताः। ततोऽस्मिवृतौ विशेषेण पिचमुपचीपते, श्लेष्मणश्च क्षपो भवति । भूपश्च शरदि दिवसफरफरामिहताना पिचवलता भवत्पनीर्णादिमिरुपा- जना असमागतवीर्यवाहवत्यम्लयिष्ठत्वमोषधीनाम् । दवा पिचवाल्पा- द्वावश्लेष्मणोः क्षयो भवति ।। १ स. व्यारयातः। २ . वनन्त्यो । ३ य. यायुध । ४ क. त्याचात्य । - ·........... ६ द्वादशोपक्रमाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। ३९७ वत्र श्लोकः- विज्ञाय दोषोपचयं यथावहतावृत्तौ कालविभक्तरूपम् । रोगोपशान्ति प्रयतेत कर्तुं दोषः प्रवृद्धो हि निहन्ति नागान् ॥ वर्याधविधम्--बालं मध्पं वृद्धमिति । तदशेपतः परीक्ष्प पश्चाक्रियापथं प्रयुजीत। वत्र ताम्रनखनपनवनुरोमा ताम्रोपवाजिबो मन्दगविरवपतकृष्णोष्ठोड- पतपलिहस्तः श्वक्ष्णपादपशिखा. "वालः। तेजोबलजवसंपन्नो ग्रहणधारणोपपन्नः समोपचितस्विरमांसः प्रोहसंदाना. टीव्यापात्रावापस्करपक्षक्षपभागायामकाण्डकटीवलानां के(?)चाविलवहलता भवति मध्यमे वयसि, नागानाम्, विवर्णपरुपत्वं च ॥ तनुकापवलीचितदेहमजवं स्तब्धपालीकमल्पपित्तत्त्वान्मन्दज्योतिः संभा- श्यमानग्रीवं प्रबलवातश्लेष्माणमविदग्धपुरीपं लपनापसरणगमनतरणादिष- समर्थ निरुत्साहतपाऽल्पवीर्यत्वाच नागमकामवन्तं वृद्धं विद्यात, इति ।। अत्र श्लोक:- वयतिविधमालोक्य ततः कुर्यास्क्रियापथम् । बालमध्यमवृद्धानामिति मे निश्चिता मतिः॥ देशोऽपि नागानां क्रियापथेववश्यं परीक्ष्यः ।। कस्मिश्च स्वल्वयं देशे जातः, कतरद्वा वनमधिश्रपति, कस्मिन्वा कीशे देशे वारणाः संभवन्ति । अत्रोच्यते त्रिविधो देशः-जाङ्गलो हनूपः साधार- णधेति ।। सत्र जाङ्गलो देशः पर्यवकाशभूयिष्ठस्तरूपचितः खदिराश्वकर्णतिलकतिनि- शधवशल्लकीसालसोमवल्कवदरीकिंशुकाश्वस्थवटामलकीवनगहनो बनेकशमी- शिशपासनश्रीपककुमपीलुकरीरधर्वमापः, स्थिरदग्धशुष्कतरुर्बलवत्पवनवि- धूपमानतरुविटपोऽल्पसलिलो मृगतृष्णिकोपगुढोऽपिदग्ध इव खरपरुषशर्करो- सिकताबहुलश्चकोरशतपत्रवालारिष्टभासचापगोमापुजीवजीवकोलकलावकति- तिर्यनुगीतचरितभूमिभागः पृषततरक्षुलोहितवरकरभशार्दूलगवयजम्बुद्वीपिश- शहरुवमरीचितः। तस्मिन्वातपित्तशोणितात्मका विकाराः प्रादुर्भवन्ति । स्थिरकठिनतनुदी. अत्र किंचित्रुटित प्रतिभाति । । 'केपाचित्' इति भवेत् ॥ १ क. °त्र न°। २ क.लितह | ३ क. कलब। ४ ख. न्वनः मा। क. 'रागसीक°1६ क. सभाप t ·पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्थाने- घविक्रमशरीराः क्षुत्पिपासासहा बलवन्तः क्रोधनाश्च द्विरदपतयो भवन्ति पत्र तं देशं जाङ्गलमिति विद्यात् ॥ अधानूपः-तालवालीनालिकेरार्जुनखजूरीचूताम्रातकनिम्बजम्बुकोशाम्र- पियाललंबुसकदम्बोदुम्बराशोकतिलकवञ्जलशालकदलीवकुलसप्तपर्णकर्णिकार- प्रभृतितरुगणख(पोण्डमण्डितो देशः । कुररहंससारसक्रौञ्चचक्रवाकरकसारि- काकदम्बपरपुष्टफ(का)रण्डवमभृति(भिः)खगरावैरुपतिभः(गः), बहुकुममय- द्विश्च पादपैरुपशोभितर्वटाभिः सिंहव्याघमहिषवराहगजगवयवानरविक्षोभितस- लिलाभिागैरिवरविवरकंदरोदरविनिःसृताभिर्विमलशीतलचचिसरभिसलिलाभिः सवन्तीभिरुपशोभिता, सरिद्भिः समुद्रपर्यन्तोपचिवभूमिभागः, कोकनदकुमुद- कुवरुपफमलोत्पलतामरसकट्ठारादिमिर्जलरुहः कुसुमेरुपशोभितसठिलाशपः, पवन लनविविधशकुनिगणविक्षोभितोपशोभितमलिलोपचिवः संभ्रान्तसम- न्वात्सखशीवलमुगन्धेन मारुतेन नृत्पमानतरुवरगणशिखरः। तस्मिन्विपुलबलशरीरा वर्णवन्त आचार्पाः पृथ्वायतकरचरणपृष्ठाण्डकोशो- दरशिरसः सुकुमाराश्च द्विरदपतयो भवन्ति पत्र, तं देशं व्याधिमापं श्लेष्मल- मा(म)नूपं विद्यात् ।। एतयोरेव च देशपोवारुद्वनस्पतिगुल्मवातस्पी(?)वधिमृगशकुनिगणयुतं, क्वचित्तडागोदकपानपल्वलसर शोभितं च, सहजपलवालबहुलावनतशोभित- वीराभिः सरिद्विरुपशोभितभूमिभागम् , स्थिरसफुमारस्तिभिरुपेतं साधारण- मिति तं देशं विद्यात् । तस्मिन्व्यामिश्रविकारा व्याघयः प्रकोपं समुपगच्छन्ति ।। वत्र श्लोकः- एवमालोक्पदेशं तु ततः कुत्क्रिपापयम् । गलानामोपधेः साधं पयादेशं विभागवित् ।। ग्रहणपपि क्रियापर्यपु परीक्ष्पा विशेषतो नागानाम् । फस्मात्, पवस्तामविज्ञाप न क्रियापपः सम्पगनुविधातुं शक्यः । सा सलु चतुविधा-तीक्ष्णा मन्दा सपा विषमा चेवि । वत्रतीक्ष्णा पित्तात्, मन्दा श्लेष्मणः, समा त्रिम्पो वातपित्तकफैम्पः सम्पः, विषमा वायोश्च भवति । इत्येता ग्रहण्पश्चततः ॥ ततस्वीक्ष्णज्योतिः-~पवसकवलगुवललवणतण्डुलरसभोजनमापमाहारपतः १ . °प:-पाना । २ क. °शान्नानया । दस. 'दरीर । ४ रा. तटीभिः। ५. वर्णयन्तः । .

·द्वादशोपक्रमाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। सप्तभारातीतमपि तृणमुपयुवानस्प विक्रिया नाऽऽपचतेऽमिः, मुसंहितस्थिर• लिण्डश्च मवति, स तीक्ष्णज्योतिर्वारणो विज्ञेयः॥ मन्दज्योतिः-पयोक्तस्पाहारस्यामपि नोपयुड़े श्लेष्मभूपिष्ठत्वादिन्न- विवर्णदुर्गन्धिपुरीषश्च भवति स मन्दज्योतिवारणो विज्ञेयः॥ यथोक्तललवणगृततण्डुलरसभौजनयवसकवलकुवलादीन्युपयुत सुमनाः सिग्धधनलिण्डश्च भवति स समज्पोविनपाणां साम्पाद्भवति ॥ विषमज्योतिः-पथोक्तानि पवसरसभोजनादीनि कदाचिदतिप्रमाणेन ग्रहणं कार्पमाणो वा पनेनाधिष्ठितमुपयुते खरनिर्मिन्नदुर्गन्धपुरीषश्च भवति स विषमज्योतिर्वातसंसर्जना(द्रवति ।। तत्र तीक्ष्णज्योतिरपरिमितगुरुस्निग्धाहारमतिमुञ्जानो न तृप्पति । बह- भ्पवहरणा)द्विपुलमांसो भवति । तस्यात्याहारोपचितमांसस्प विवृतचिरस्था- न्मांसपेशीमार्गगवो वायुः प्रायसः(श:) प्रकोपमुपगच्छति ॥ मन्दज्योतिस्तु पदा हस्तिजीविभिग्रहणीबलमविज्ञाप मन्दबुद्धिभिरकाम भोज्यते स मन्दज्योतिरलसोऽस्थिरमांसमंदा न मुखमवाप्नोति हस्ती।। समज्योतिः समुदितवलजवसंपन्न उत्साहवांश्च वारणो भवति ।। विषमज्योतिर्विषमत्वादनिलस्प नित्यं विषमं भजमानः। स कदाचि- स्वस्थः कदाचिदस्वस्थः कुलरो भवति ॥ अभिरपि चतुर्विधः-समो मन्दस्तीक्ष्णो विषमश्चेति । तत्र समपाकी समः। मन्दपाकी मन्दः । विषमपाकी विपमः । सर्वमुक्तपाकी तीक्ष्णः ।। वन तीक्ष्णविषमावपरिमितविषमपाकित्वादशस्तौ । तेषां सममन्दो प्रशस्ती। वत्र मन्दं दीपयेत् । समं रक्षपेत । इति ॥ वत्र श्लोक:- चतुर्विधं तु विज्ञाय ग्रहणीनां बलाबलम् । ततः प्रयुञ्जीत गले यथायोग क्रियापथम् ।। अभिवारोऽपि नागानां क्रियापथे परीक्ष्यः ॥ अभिवारसमुत्थं दोपसमुत्थं च द्विविधं व्याधिमुपलक्षद्वैधः ॥ तत्र दोषसमुत्थो व्याधिः, यो यथोक्तकियोपशमो वातपित्तश्लेष्मणामसंकी- गंलिङ्गः । न चास्य नानाव्याधिलिङ्गता ।। * धनुराकारमध्यस्थो नास्ति पाठः कपुस्तके । १. संहत । २ क. ज्योतिः सतिसं° । ३ क. आभिचारोत्थितं ·- पालकाप्यमुनिविरचितो- [३शल्यस्थाने अभिचारसमुत्थश्चानेकव्याधिलिङ्गः । क्रियासु सम्पक्रियमाणास्वपि नोप- शममुपैति ॥ एवं दोपसमुत्थम्, अभिचारसमुत्थं च व्याधि समुपलक्ष्य प्रतिकुर्वांत । तस्मा- जपहोममङ्गलमायश्चित्तशान्तिनियतात्मना भिपजा भवितव्यमिति ॥ वन श्लोकः- - - दोपाभिचारजान्व्याधीनसम्पग्विज्ञाय तत्त्वतः ॥ यथापोगं क्रियां कुर्यान्मन्त्राणां नास्ति दुस्तरम् ।। आशास्वकोऽपि नागानां (क्रियापये परीक्षपः। पदा हस्तिजीविनो व्याध्यभिभूतं द्विरदमभिविज्ञाय कदाचिदाशंसन्ति देवताः । ) ताधाऽऽशस्ताः प्रसादमभिनिवर्तियन्ति, न च भागप्पर्शस्तकं वल्पं तमुपहरन्ति हस्तिजीविनः, ततो देवानांवाता) पथोक्तां पूजामलभमाना भूयो व्याधिमुपजनयन्ति । तस्मादाशस्तकं भिषजा परीक्ष्पम् ॥ तत्र श्लोक:- इज्यां पथोक्तां कुर्वीत देवतानामतन्द्रितः। अन्यथा देवतानां हि क्रोधो मवति दारुणः।। . चतुर इति चतुप्पादा चिकित्सा-आतुरः, परिकमी, मिपक , भेषजम्, इति ॥ तत्राऽऽतुरः-सच्चसंपन्नः सम्पक्शनभेपजामिक्षारकर्मणां सहिष्णुः, उप- दिष्टकारी, दीर्घायुर्लक्षणश्चेति ।। परिचारकः-प्रतिपत्तिमान्, अलोलुपः, यथाज्ञप्तकारी, उपकरणसंगोपन- परः, शौचाचारयुक्तः, अभिनपतिनयस्थानेऽभियुक्तः, निपुणः स्वपरिकर्मणि, - भिपक्--अवस्थितः शाम्रार्थव्यवसापप्रपोगविज्ञानबुद्धिसंपन्नः' इति ॥ भैपज्यम्-पदनुपहतमनुपदिग्धमनुपतप्तमपुराणम् । इति विक्षेपं प्रशस्त. मित्पपां चतुणी पादानां समुदापासिद्धिर्भवति ॥ तत्र श्लोका:- एवं पञ्चादिकं सम्पग्यो विद्यान्मतिमान्मिपक् ॥ + 'धनुराकारमध्यस्यो नास्ति पाठः कपुस्तके । १. शतकं । २ क. चतुप्पदा । ३ क. दिष्टः करी ।

·755 ७ गर्भसंभवाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। अवसानचतुष्क वे सोऽधिकस्तु चिकित्सकः। आमूढः सर्वरोगेषु योजयेद्यो भिषविक्रयाम् ।। प्रजासु च सदा मानं महत्त्वं च नियच्छति । पञ्च सप्त तथा त्रीश्च द्वावेव चतुरस्तथा । नव चतुर्दश द्वौ च 'द्विको ज्ञात्वा भवेद्विपक्, इति ॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहामवचने तृतीये शल्पस्थाने द्वादशोपक्रमो नाम पष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥ अथ सप्तमोऽध्यायः। . अथाङराजोऽभिवाघ पमच्छ पालकाप्यम्-'भगवन्कथमुत्पन्नानि प्रधि. व्यादीनि, के चैषां गुणाश्चोपगुणाश्च । किं च शरीरम् । कश्चाङ्गम भिवर्तते । कश्च गर्भः । कथं चाभिवर्धते । कथं च त्रिविधा शरीराकृतिः समा विषमा समं विपमें चाभिनिवर्तते, भद्रमन्दमृगसंकीर्णाश्च कथं निवर्तन्ते । कथं च कुब्जवामनहीनाधिकविकृताधान्यन्यानि च निवर्तन्ते, कथं वा कृष्णश्वेतरक्त- कक्षा निष्पद्यन्ते, मिश्रवर्णा वा हस्तिनः कथं वा विषमविपाणा मोटादयः समु- स्पद्यन्ते, नयनघाणत्वक्त्रोत्रजिह्वेन्द्रियाणां किमध्यात्मम्, किमधिदैवि(ख)कम्, किमधिभूतम् । श्रीपुंनपुंसकविशेषाश्च केन जीवविशेषेणोत्पद्यन्ते । कथं च गर्भस्थो नोत्सृजति मूत्रपुरीषम्, न चापि बृंहति । किं मातृजम्, पितृजम्, आत्मजम् । रजस्तमःसत्त्वजानि कानि । गर्भस्य वामनोबुद्धिरहंकारः सत्त्व- रजस्तमसामात्मा कथमुत्पद्यते, तन्मयानि शब्दस्पर्शरसरूपगन्धाश्चेति । गर्भस्प कि वा पूर्व संभवति । करचरणनयनमुशिरोग्रीवागात्रापरसंधिवझणनाभिदे- सभुपमण्द्राणि पिण्याचे' इति ।। ततः मोवाच भगवान्पालकाप्पा-'इह खलु भोः परं सूक्ष्मभावार्थमप्यव्य- तमोष्ठस्पन्दनमात्रं त्रुटिः । सर्पपमात्रमोष्ठभेदो लवः । द्वे त्रुटी लध्वक्षरः । द्वे लवक्षरे अक्षिनिपातसैनिभं निमेपः । निमेपास्तु दश पञ्च च काष्ठा । ता दश विशतिः(च) कला शिकलो मुहूर्तः। ते त्रिंशदहःक्षपे लोके सूर्यो विभजते । वत्र कर्मणां चेष्टार्थ दिवसः, शर्वरी स्वापार्य | त्रिंशदहोरात्राणि मासः । द्वाद- १ क. द्विकोशौ । २ क. 'शोऽध्या ।३ क. कथं वाऽङ्गमभिनिव° 1४ क. मं च नि°१५ क. नि चाडका १६ क. संमितं नि । ७ क. विंशतिकलो।.. ८ क. °य । यत्तु नि।

·- ४०२ पालकाप्यमुनिविरचितो [ ३ शस्यस्थाने- शमासो वर्षम् । लौकिके मासेन रात्राहं मै(पैत्रमानम् । तेषु कृष्णपक्षः शर्वरी, शुक्लो दिवा । अपने द्वे यद्युक्तं दैवमानम् । वनोत्तरायन(ण) दिवा, दक्षिणायनं निशा । तेन पक्षः, मासः, संवत्सरश्च । तेन चत्वारि वर्षसहस्राणि कृतयुगम्, तस्य चतुःशती संध्या, तावदेव संध्यांशः । ततश्चतुर्भागहीननेता । द्वापरमर्धम् | चतुर्थोऽशः कलिः । इत्येतेषां युगानां कालेन शतानि सहस्राणि चासंख्येयानि वर्तन्ते । तानि चत्वारि युगानि परिनिवृत्तानि पुनश्चतुर्युगमित्युच्यते । द्वादशवर्षसहस्रं चतुर्युगमित्यु- च्यते । तान्पेकसप्ततिरिन्द्र पर्यायः । चतुर्दशेन्द्रपर्याया ब्रह्मदिनम्, तावत्पेव रात्रिः। तदादी कृत्स्नमिदमीश्चरः संक्षिप्य कृत्वाऽध्यात्म सप्तो विबुध्यते । मंति- दोऽथ ब्रह्मा व्यक्तिचिन्त्यमध्यायमहर्मुखे बुद्धिमव्यक्तमसृजत् । वुद्धेर्मनः । मनसोऽहंकारः । अहंकारात्कालः । कालादिशः । दिग्भ्य आकाशम् । आकाशाद्वायुः । वायोस्तेजः । तेजस आपः । अद्यः पृथिवी ॥ ताम्पः (2) शब्दवदाफाशम् । शब्दस्पर्शगुणो वायुः। वायो रूपगुणं तेजः। तेजसो रसगुणा आपः । अभ्यो गन्धगुणा पृथिवी । पूर्वानुपूपाचे गुणानुत्त- रानपि प्राप्नुवन्ति पावदिह गुणाः, पावन्तश्चोपगुणाः। सर्वे ते भूतगुणाः पृथिव्यां लक्ष्यन्ते । तत्समुत्यानि भूतानि स्थावरजङ्गमानि च । एतत्पश्चगतिवत्सामा- पेनान्योन्पोपजीवीनि सपरिणामानि भूतान्युत्पद्यन्ते ।। तत्रोद्विजानि वृक्षगुल्मवल्लीतृणानि चतुर्विधानि स्थावराणि । अत्र भोगार्थे चतुर्दशौपधपः । तद्यथा-श्यामाकवेणुनीवारतिलमऊंटगवेधुफावरकाधेति सप्त वन्याः । प्रियङ्गुगोधूमयवमापशालिपष्टिककुलत्याः सप्त ग्राम्पाः ।। सरीसृपादिकादिक्चरैश्चराः (१) श्वापदपक्षिदस्तिवानराः सप्ताऽऽरप्पाः । पुरुपाजाविगोश्वागर्दभोटाः सप्त ग्राम्याः। तेपामेव भूतानां पुरुषः श्रेष्ठः, पशूनां गजः । तयोरायुरुत्कर्षः शरीरवलाधानदोपोत्क(पापकोपु प्रयत्नः कर्तव्य इति । तत्र सात्म्पवयोबलप्रकृतिदेशकालादारोपसे विनो मनुष्याः, परव- शानुवर्तिनस्तु नित्यानुवन्धकर्मव्यायामयहनिपताहारसेविनो वारणाः । वस्मा- द्विपानां शरीरवाधानदोपापकर्षणेपु प्रयत्नः कर्तव्यः । तत्र वक्ष्यते ॥ १ क. मासोनवाया। २ क. ते तु कृ. १३ क. या । आयद्वी यस. वा आयतद्वौ य°। ४ क. प्रतिबद्घाऽथ । ६ क. "णि च भोक. दिप्कार- अराः। ७ क. हती। ।

·७ गर्भसंभवाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। शरीरं स्खलु नामाहंकारात् । पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशमिति कर्णत्वग्जि- द्वानयनघाणैः पञ्चभिरिन्द्रियैः शब्दस्पर्शरसरूपगन्धैश्च पञ्चभिरिन्द्रियायः स्वभावेन चेतनया मनसा माणापानादिभिजीवितेन चेति पञ्चविंशतिभिर्गुण- युक्तं विदमव्यकं व्यज्यमानं शोणितरेतस्युत्पन्नं मातुर्पोनिनाड्यां गत्वा विश- देवगुणा भूतगुणा आत्मगुणाश्चेत्येतदनुपतन्ति । निवेश्यमानमनुनिवसन्ति । तद्यथा-परमधुकरसंघाः पुष्पजं रजः प्रद्रवत्पद्रवन्ति, निवसमान(?)- मनुनिवसन्ते । एवं खल्विदमेतत्परमाङ्गलिङ्गमात्मानमव्यक्तं वक्ष्यमाणं शोणितरे- तस्युपपन्न मातुर्याति कटिसंधी विसने(शन्तमे)व स्वगुणाः स्वात्मगुणाश्चात्पन्तं तमनुपतन्ति । स्वस्य पट्कोशस्थानानि भवन्ति । तत्रामगर्भदोषा वेदना व्याप्तिर्भवति ॥ पितृजमपि खल्वस्य शुक्र मातृशोणितेन सह संमयुज्यमानं मारुतेन पूरि- तमीश्चरभावसंयुक्तं मूर्तिमापद्यते । दक्षिणं कुक्षिमागं पुमान्समाश्रयति, वाम स्त्री, मध्यमितरत् । संवृतापिण्डायामात्पुमान्संभवति, स्त्री पेश्याः, अर्बुदान- पुंसकम् ॥ परिपच्यमानस्तु खलु मासेन स्थिरी भवति गर्भः। द्वितीये मास्पदं पेशी वा, तयोर्युगपदिन्द्रियाण्पभिनिव(वर्तन्ते । शिरोक्षिकूटबाहुपृष्ठपार्बोदररोमकूपाश्च तृतीये मासि। चतुर्थे व्यक्ती भवति गर्भः । पञ्चमे मासि चेतनाऽस्पोपजायते । पष्ठे मनः । सप्तमे बुद्धिः । अष्टमे मासि स्थैर्षम् । नवमदशमैकादशेषु सर्वाङ्ग- संपूर्णः सप्तभिः शिराशतैः सर्वेः सान्वपसमन्वितः स्थिरीभूतो नामिनिबद्धया नाड्या मातुराहारनं रसं भुलानः संवत्सराद्वा चै जायते । सहदेवगुणैर्भूतगुणैरा- स्मगुणैश्च ॥ तस्येमे देवगुणा भवन्ति-विक्रान्ती विष्णुः । गले शक्रः । कोठेऽमिः । उपस्थे प्रजापतिः । प्राणापानयोर्वायुः । कर्णयोर्दिशः । खेष्वाकाशम् । जिह्वायां सरस्वती । पदे मित्रावरुणौ । चक्षुष्यादित्यः। कर्मणि विश्व- फर्मा । भूमिरस्य देहे । शब्दे रुद्रः । त्वचि विद्यात् (१ ) वाच्यमिः । क्षान्ती ब्रह्मा । पर्जन्यो हृदये । भुजयोरश्विनौ । त्रिके मरुतः । इति देवगुणाः॥ अथ भूतगुणाः-कर्णवदनगुदमेण्द्र श्रोतः शब्द इत्याकाशयोनीनि (रसी * अन किंचित्रुटितं प्रतिभाति। धनुराकारमध्यस्थः पाठो नास्ति कपुस्तके । १क. विपन्नमेव । २ ख. °कोणस्था । ३ क. रिपाच्य। ४ क. व्यक्तानि भवन्ति ग° । ५ क. द्वादेव जा1६ क. बले ।

·- ........ १०४ पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्पाने- रसना' | सर्वाणि च द्रव्याण्याकाशयोनिरिति । चक्षुरुमा कापानि- रिति तेजोपोनीनि) प्राणं भेयं संघात इति पृथिवीपोनानि । स्पर्शः स्पष्टव्यं माणापानसमानव्यानोदाना वायुयोनयः॥ अथाऽऽत्मगुणाः-सर्वेन्द्रियबुद्धिपरिद्रष्टा क्षेत्रज्ञः, संशपोत्पादनमभिमार्थ- नात्मकं मनः । आत्मेन्द्रियमनोर्थसंनिकर्पोत्पन्नव्यवसायात्मिका बुदिः, इति || मनो धुद्धिरन्तरात्मा इत्यव्यक्तानि । कर्णत्वग्जिह्वामाणनयनश्रोत्राणीन्द्रि- याणि | शब्दस्पर्शरसरूपगन्धा इन्द्रियार्थाः ।। समुत्पन्ने (रिन्द्रिपा(2) रिन्द्रिपार्थान्ग्रहाति जितेन्द्रिपेणोपेकष्टान् । सर्व- सत्त्वानामिष्टानिष्टानामरूपमनल्पं शब्दं श्रवणेन्द्रियेण ग्रहाति । शीतोष्णश्ल. क्ष्णखरमृदुकठिनघनविकीर्णस्निग्धविशदपिच्छिलक्षतीक्ष्णानां च स्पर्शविशे- पाणामुपलब्धिः स्पर्शेन्द्रिपेण । मधुरामललवणकतिक्तकपायाणां रसानामुप- लेब्धि:(ब्धी) रसनेन्द्रियेण ग्रहाति । पत्रचतुरस्रनिनोन्नतप्रधुवृत्तसमविप- माकाराणि श्वेतताम्रपीतविमिश्रात्मकानि जङ्गमाजङ्गमानि द्रव्यापपक्षीन्द्रिपेण गृह्णाति । इष्टानिष्टानां व्यस्तपिण्डिननिहारिणां गन्धानामुपलब्धिर्घाणेन्द्रि- पेण, इति ॥ तत्र पे चाऽऽमशरीरापत्ता वातपित्तश्लेष्माणः तेषां त्रीणि स्थानानि- पक्राशयामाशयमलाशयाः॥ अथ सात्त्विका भावाः-महः प्रीतिः मुस्खमानन्दकर्मासंतापश्चेति । तेक्ष्ण्यमधैर्य धाष्टयं भयं संतापो रोपः सङ्गः क्षुत्पिपासेति राजसाः। अज्ञानं लोभो मोहः कामः क्रोधः स्वमो दैन्यमिति तामसाः ॥ अथ वायवः--माणापानसमानोदानव्यानाः । तैप कर्माणि । तत्र माणो माणनपनवदनगुमेण्टूश्रोतसामानन्दकर्मात्मकः,पवर्तको निवर्तकश्चेष्टानाम् नेता मना सन्द्रिपार्थस्य, विज्ञानकरः प्रतिस्पर्शपोः, मूलं योनिर्हदयस्पोत्सादस्प (योनिईर्षस्पोत्साहस्य )स.हि भगवान्मभवश्वाव्ययश्च, भूतानां भावाभावकरः सुखासखस्य विधाता, मृत्युमो निपन्ता प्रजापतिरिति । विश्वकर्मा विश्वकपः सर्वाङ्गेषु सर्वस्य विधाता भावनो मत्तविभुर्विष्णुः कान्ता लोकस्प, वापुरेप भगवान्पञ्चधाऽऽस्मानं योजयित्वा शरीरं धारपति । वेप विसर्गात्मकोऽपान उत्क्षेपणाकुञ्चनप्रसारणगमनकर्मात्मको पानः । भक्ष्पभोज्पपैयलेशानामशिव- धनुश्चिमध्यगतो नोपलभ्यते कपुस्तके । १ क, पटा। २ क. °मपानसश। ३ क. टपर' । ५ क. एपां। .

·. ७ गर्भसंमवाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। पीतलीढस्वादितानाममिवोढा समानः । माणापानसमानल्पानानामन्तकाले- भ्युद्धती चोदानः॥ अथ तेजःस्थानानि-प्रदर्शनं चक्षुरूष्मा कायानि दयं त्वपर्यन्तमिति । तत्र चक्षुगतं रूपाणि गृह्णाति । कापानिरामाशयपक्वाशययोरन्तरस्थो धातूनां चान्तरेषु मयोगान्पाचति । हृदि संश्रयात्कोधयति । त्वक्पयन्तगतश्चाभ्यङ्ग- परिषेकादीन्पाचपति ॥ तत्र श्लेष्मा संधीन्संश्लेषयति, मृदुकरश्च ।। सप्त चास्य धातवो रसरुधिरमांसदोस्थिमजाशुक्रमिति ॥ दश चास्य माणापतनानि भवन्ति शिरोहृदयनाभिगुदवस्तिवातपित्तश्लेष्म- सूत्रपुरीपाणीति ।। प्राणयात्रार्थ चास्प पड़साश्च मधुराम्ललवणकतिक्तकषायाः। सैरुपपन्नो गर्भस्तिष्ठति ॥ तत्र त्रयाणां समवायाद्गर्भाधानं भवति मातुः पितुः, जीवस्य चेति ॥ मैथुनसंपोगात्पति पदाऽभिकाङ्क्षति धेनुका, वां समुत्पन्न कां (*तस्माह- तुम्नातां) हस्तिनी विद्यात् । आर्तवस्य द्वादशरात्रं भवति । तस्मादिया रात्री वा हस्तिनो हस्तिन्याश्चसंयोगे मादुर्भावो भवति । यदा हस्तिन्यामृतुमत्या मत- अजः संयोगेषु शुकमुत्सजति तद्वायुः कोठे प्रविभजते । मातुराहोरात्संवर्धते । तस्मात्कवलरसपल्लवाहारासविना(?)क्षोभष्पापामतीक्ष्णोष्णाहाराविवर्जनात्स्या- त्करणः । तत्र बहुशुक्रे पुमान्संभवति, श्री शोणितबाहुल्पात, समे नपुंसकम्, शुक्रे तु वायुना द्विधाते यमलावुत्पद्यते । पद्रूपारगर्भ विभावें धेनुका, तदाकारं भवति । तत्र ग्राम्यधर्मे निवृत्चे यदा योनिमुखगतं शुकं भवति । तेस रुधिरसंसर्गास्कललं भवति । ततो जीवः संक्रामति गर्भम् । पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशं ज्ञानमिति पटशरीरकारणानि भवन्ति । तत्समवायाततो योन्यां फललसंज्ञो भवति परिणामात्कललः सरत्वं भवति । स्वतेजसा विदाइ वत्वरी भवति परिणामात् । स्वरस्पार्चदस्य पेशी भवति ।। तत्र मज्जा च शुक्रं च नागानां गर्भस्थानां भवति । साय्वस्थीनि अपितृ- * 'केशश्मनुलोमास्थिनखदन्तमिरास्नायुधमनीरेत प्रभृतीनि स्थिराणि पितृनानि, मांसशोणितमेदोमजाहन्नाभियवत्प्लीहान्त्रगुदप्रभृतीनि मृदूनि मातृनानि' इति सुश्रुतात् 'दृढानि पितृमानि, मृदूनि मातृनानि' इति पर्यवसितम् ॥ १ क. तेजसः स्था° ! २ क. तस्मादनुस्थानां। ३ क. "हारः संव' । १ ख, °णुः । ततश्च करेणुस्तत्र । ५ क. यच्च ।

·, ४०६ पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्थाने- जानि शुक्रान्तानि ( जरायुमासमेदोगुदं धमन्यश्चेति मातृजम् । अन्नपातो- स्पन्नः संवक्ष्यमाणः॥ मातृपित्रोरशनविशेषात्कफपित्तानलप्रभृतीनामन्यत(म)माशुक्रनिपे(क) माणि- नमाश्रयति, स प्रकृतिमापद्यते ॥ वर्णाः कृष्णश्वेतरतरक्षा वातपित्तकफशोणितात्मकाः, वर्णभेदाच तेपाम- न्योन्यसंयोगात्मकाः॥ कुब्जवामनहीनाधिकवैकृत्ययमलभावाश्च वातात्मकाः॥ विपाणानां वैषम्यं वातात्मकं भवति । संजापमानयोर्दन्तपोदा समुपहरति वायुः, तदा दोषा उत्पद्यन्ते । तत्र श्लोको- पदा शिशुचिरति जीवमात्री गर्भाशयाद्गर्भनिरोधमुक्तः। तदाऽङ्गचेष्टा विविर्धा शरीरे प्रवर्तते वायुबलेन कर्तुम् ।। प्रवर्तते मूत्रपुरीपमस्य निमेषणोन्मेषणरोदनं च | तदाऽमिलापानविचारणं च वातादि सर्वा विविधाः क्रियाश्च ।। इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यापुर्वेदमहामवचने तृतीये शल्यस्थाने गर्भसंभवो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ अथाष्टमोऽध्यायः। . अङ्गो हि राजा चम्पापां पालकाप्पं स्म पृच्छति ॥ अजातशृङ्गं विधिवनिर्गतं हस्तिनं भगात् ॥ १॥ प्रवृत्तेऽस्मिन्यथाकाले यूथानि समवेक्ष्य च ॥ यथावदनुपूर्वेण कृताञ्जलिपुटस्तथा ॥२॥ इति प्रश्नं महाराजो व्याजहार यथातथम् ।। महान्मे संशयो विद्वन्दृष्ट्वा वै कुञ्जरान्वने ॥ ३॥ गर्भः कथं संभवति संभूतः केन नीवति ॥ अस्थिस्नायु व मांसं व कतमे मासि जायते ॥४॥ १ क. "त्रयुगं ध° । २ क. °धयुक्तः । ३ क. तशुक्र वि।

·गर्मावक्रान्त्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। छविश्च कतमे मासि स्वग्वंशः प्रविभज्यते । 'वृक्वौ नखानि रोमाणि यकृदन्त्राणि ऍष्फसम् ॥५॥ हृदयं कतमे मासि गर्ने जायेत दन्तिनः ॥ पोतः कथं संभवति पोतकी जायते कथम् ॥ ६॥ पोती पोतोऽथ यमकं मिथुनं जायते कथम् ॥ उभौ वा पोतको केन उभे वा पोनिके कथम् ॥ ७ ॥ कथं वन्ध्या च शण्टश्च कोशमेही च जापते ॥ कथं मृगः संभवति मन्दो वा केन जायते ॥ ८॥ भद्रश्चापि कथं नागः संकीर्णश्च कथं भवेत् ।। मन्दो मृगमनाः केन मृगो मन्दमनाः कथम् ॥९॥ भवेत्तु जवनः केन लापतेऽल्पवलः कथम् ॥ कथं भीरुः प्रकृत्या च प्रकृत्या शूर एव च ॥ १० ॥ कथं भवति दुर्मेधा मेधावी च कथं भवेत् ॥ मन्दमेधश्च मावतश्चैतदिच्छामि वेदितुम् ॥११॥ कालः कथं च भवति श्यामो वा केन जायते ।। हरिद्वर्णो भवेत्केन रक्षाभः केन वारणः ।। १२ ।। स्निग्धच्छविर्वा मातङ्गः कथं स्याल्लोहितच्छविः ।। स लोहितच्छविः केन वर्णेषु भवति त्रिपु ॥ १३ ॥ गजचोलूकवर्णाभः कथं भवति जादितः ॥ केन वर्षेषु भवति त्रियु चोलूकवर्णमाक् ॥ १४ ॥ बहुवर्णश्च मातङ्गः कथं भवति जातितः ॥ मुद्वर्णश्च मातङ्गोऽप्युपदिग्धश्च वत्र यः॥ १५ ॥ श्वेताभो जापते केन एतदिच्छामि वेदितुम् ।। नवानि केन कालानि राजिमन्त्यपि वा कथम् ॥ १६ ॥ कथं श्यामानि जायन्ते श्वेतान्यपि च हस्तिनः ॥ केनास्प तालुकं कृष्णं केन कल्मापतालुकम् ॥ १७ ॥ केन पद्मपलाशाभं तालु नागस्य नायते ।। कालजिह्वः कथं नागस्ताम्रजिह्वोऽथवा कथम् ॥ १८ ॥ 1 'वृक्का' इति भवेत् ॥ १ क, वृष्कौ । २ क. पुष्पसम् ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो- [३शल्यस्थाने- कथं कल्मापजिह्वो वा गजो भवति जातितः ॥ पिङ्गलः केन भवति मध्वक्षः केन जायते ॥ १९ ॥ हर्पक्षः केन नागः स्पात्काकात: केन जायते ।। अक्षिणी केन शुक्ले तु कालतारे पुनः कथम् ॥ २० ॥ गजः पारापताक्षो वा कथं भवति जातितः॥ विकृताक्षो विरूपाक्षो जातान्धो वाऽपि वारणः ।। २१ ।। केन जायते वै नागः कालः पिङ्गललोचनः । केन मुंखाच हस्ताच्च स्वेदो भवति दन्तिनः ॥ २२ ॥ कस्मिन्देशे च वृषणावदृश्यौ केन वा पुनः॥ म्लानशीयो म्लानमुखी विकटो बधिरस्तथा ॥ २३ ॥ हस्ववालश्च मातङ्गो दीर्घवालः कथं भवेत् ।। विषमाभ्यां च कर्णाभ्यां पुटकर्णश्च वारणः ॥२४॥ नष्टकर्णश्च मातः कथं भवति जातितः॥२५॥ कुष्ठी किलासी विततः काणो हीनोऽथवा पुनः ॥ कुजः किलासमैदश्च कथं भवति वारणः॥ २६ ॥ अतिश्वेताश्च ये दन्ता ये च दन्ताः सुलोहिताः॥ यथा भवन्ति तब्रूहि मधुवर्णाश्च दन्तिनः ॥ २७ ।। म्लानवक्त्रः कथं नागो ग्रन्थिदन्तस्तथैव च ॥ मुक्ता विषाणेषु कथं नागानां संभवन्ति च ।। २८॥ म्लानगात्रो भवेत्केन स्तब्धगात्रस्तथैव च !! मृदुगात्रश्च मातङ्गः कथं भवति जावितः ॥ २९ ॥ सममूर्धा भवेत्केन तथा प्राप्तविदुर्गजः॥ उदङ्मूर्धा स च कथं गजो भवति जातितः ॥ ३० ॥ मदं गृह्णाति मावङ्गः केन प्रथमयौवने ॥ अमदो वा भवेत्केन यावदायुर्मतङ्गजः ॥ ३१ ॥ मूढः कथं संभवति समदन्तश्च वारणः । मत्कुणश्चैकदन्तश्च कथं स्पातां मतङ्गजो ॥ ३२॥ करेणुः केन भवति त्रिविपाणः कथं भवेत् ॥ गजश्चतुर्विपाणो वा कयं भवति जातितः ॥ ३३ ॥ १ क. मुख्याच । २ क. गच्छति। ३ क. मोटः।

·(गर्भावक्रान्त्यध्यायः “हस्त्यायुर्वेदः। ४०९ वामोनतः कथं वा स्थात्कथं वा दक्षिणोन्नतः।। मूढेकदन्तो मातनो जायते केन हेतुना ॥ ३४ ॥ उत्तमा हस्तिनो पे च पादक्षिण्या द्विजोत्तम ॥ तथैव नागा मोल्पाः श्वेतच्छत्रस्य च द्विपाः ॥ ३५॥ गजाश्च मधुपकाही मानाहश्चैिव हस्तिनः ।। संभवन्ति यथा विम तथा मे वक्तुमर्हसि ॥३६॥ स पृष्टस्त्वङ्गराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ।। अदृश्यमार्तवं विद्धि हस्तिन्या हर्पकारि तत् ।। ३७ ॥ यानाचरत्यसौ भावांस्तान्मे कीर्तयवः शृणु ॥ महृष्टफर्णलाङ्गला पानशीला विवर्तिका ।। ३८॥ योनिश्च विवृता शुष्का मन्दं मन्दं च गच्छति ।। एथस्पान्ते विचरति पांचपकजलमिया ॥ ३९ ॥ पतितं हस्तिनीनां स्यादन्तरेणाऽऽतवं रजः॥ एवैराकारसंस्थान या ऋतुमती भवेत् ॥ ४० ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि ऋतुमत्याश्च लक्षणम् ॥ मसनमुखवर्णा च पोन्याश्च विवृतं मुखम् ॥४१॥ पुनः पुनः प्रस्रवति प्रहृष्यति पुनः पुनः॥ समीपस्था न सहते हस्तिनश्चान्यहस्तिनीम् ॥ ४२ ॥ किश्चिदुत्पुच्छकर्णी च योन्या प्रक्लिन्नपीनपा ॥ समुत्थितकरग्रीवा विनता विकटस्थिता ॥ ४३ ।। यतो गजश्च व्रजति ततोऽस्याग्रेऽवतिष्ठते ।। हस्तिना च कृतं मूत्रं पुरीषं चापि हस्तिनी ॥ ४४ ॥ पुनः पुनः समामाप हस्तमास्पं नयत्पसौ ॥ संप्रहृष्टानवालेन मुहुराहन्ति तं द्विपम् ॥ ४५ ॥ रागान्मुहुः परिक्रम्य पुवते वारणं वशा ।। गुदेशं समामाय हस्तमास्पं नपत्यसौ ॥ ४६॥ इमांश्च कुरुते भूपो भावान्हर्पकरान्गजे ॥ पदा देशे मनोजे तु पुरस्तिष्ठति वारणः ॥४७॥ १ क. "तः ॥ मोटैक । २ क. मसार्हाः । ३ क. हस्तिया ये नाम ह। .क. तद्धि।

·४१० पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्थाने- तदा महृष्टा नागस्प दन्तमालिङ्गय तिष्ठति ।। फरवक्त्रोष्टमेण्द्राणि परिजिप्रति सर्वतः ।। संघाय चास्य गात्राणि गुह्यानि च विशेषतः ॥ ४८ ॥ वृक्षादीकण्य शाखा व फुल्लबीजानि वारणम् ।। कुमुदोत्पलपत्रैश्च सरस सलिलेन च ॥ ४२ ॥ कदमेन च शीतेन स्थले सिञ्चति पांशुना ।। पक्षेण पक्षं चाऽऽहत्य मुखं जिप्रति दन्तिनः ॥ ५० ॥ न चातिमात्रमादत्ते भक्ष्यं कुतरसंनिधौ । नैवाऽऽसीनं शपानं वा साऽपीष्टं निशि बाहनि ।। ५१ ।। इस्तिन्यूतुमती नाग न मुञ्चवि कदाचन ।। तत्तदेव करोत्पस्प येन येने प्रहृष्यति ॥५२॥ फलमादाप रुचिरं मृणालं चापि शेवलम् ॥ गजस्प वक्त्रेऽर्पपति हस्तिनी मदनातुरा ॥ ५३ ।। पदा देशे मनोज्ञे तु पुनस्तिष्ठति वारणः॥ तदा विषाणमालिङ्गय हृष्टा नागस्य विष्ठति ॥५४॥ एभिर्विद्याहतुमती लिङ्गेजवा बुधः ॥ भूवनस्पतिवोयेषु स्त्रीषु च श्रुतिरीहशी ॥ १५ ॥ ब्रह्महत्या महेन्द्रेण कृत्वा संक्रामिता पुरा॥ त्रिपत्रिराज्य(?)गम्पाहुत्रिलोकेशं शतकनुम् ॥ ५६ ।। तस्माद्वारयितुं शक्ता ब्रह्महत्या शचीपतिः॥ मायधित्तं ततस्तासामादिदेश *कुंशास्तरे ॥ ५७॥ चासोभिर्मलिनैर्भूमौ ब्रह्मचर्यसमन्विता ।। स्थाने च शयने चैव रजः प्रसवतु त्यहम् ।। ५८ ॥ मासि मासि करिष्यन्ति भापश्चिमिमं खियः॥ ब्रह्महत्याविमुक्तास्ता गमिष्यन्ति शुभा गतिम् ।। ५९ ॥ प्रायश्चितोपदेशाद्धि मानुपीणां रजः श्र(सवेत् ॥ पुष्पं पत्र स्थितं शुद्ध हस्तिनीनां निसर्गतः॥६०॥ * 'कुशोत्तरे' इति स्यात् । १ क. दावृक्षशा।२ क. न प्रकारेण प्र°1३क.मनोऽन्ये । ४ क. सुशान्तरे।

·१ गर्भावकान्त्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। रजो न लवते पासा तिर्यग्पोनिस्वभावतः ।। अदृश्यमार्तवं विद्धि हस्तिन्या हर्षसंभवम् ॥ ६१ ॥ उत्पन्नपुष्पा विज्ञेया कामलीलाविचेष्टितैः ।। समुत्पन्नातवा राजऋतुस्रातेति तां विदुः ॥ १२॥ अहानि द्वादश भवेतुस्तस्पा नराधिप । तत्र रात्री दिवा वाऽपि स्वभावाच मजापते ॥ ६३ ॥ ऋतुकाले तु संभाले धेनुकां पुवते गजः ।। कल्पः कल्पा महीपाल मुदितो मुदितामपि ।। ६४ ।। ततः पुरुपकारे तु निवृत्ते तस्प दन्तिनः ॥ तच्छुकं भजते योनिमच्युतं तस्प मेहनात् ॥ ६५॥ योन्या मुखं प्रविष्टं तु गर्भाशयमवाप्प च ।। ततः संयुज्यते तत्र रक्तेन सह पार्थिव ॥ ६६ ।। पोनि रुधिरसंसृष्टां पदा शुक्रं प्रपद्यते ॥ शुक्रशोणितसंयोगात्कललं संभवेत्तदः ॥६॥ जीवः संकामति ततो गर्भमित्येष निश्चयः ।। लॅब्धवीजा ततो मुक्ता महर्येण श्रमेण च ॥ ६८ ॥ हस्तिनी दन्तिनं दृष्ट्वा शनैर्विष्टम्प गच्छति ॥ विनमत्याकम्पयति पथोक्ते कर्णचूलिके || ६९ ॥ कपडूयते तथा देह तरुमाश्रित्य सर्वतः ।। अवगाहं च पहूंच शीतां छापां च सेवते ॥ ७० ॥ गच्छन्तमुपसर्पन्तं द्वेष्टि चैव मतङ्गलम् ॥ लिङ्रेतैर्विजानीयाज्जातगा तु हस्तिनीम् ।। ७१ ।। .. अतःपरं प्रवक्ष्यामि गर्भिण्या लक्षणं नृप । कपायमधुराहारा द्विरदं द्वेष्टि भावतः ।। ७२॥ संजातगर्भा प्रथमे मासे भवति हस्तिनी ।। मृदुत्वग्जृम्भणपरा द्वितीफे कललोदहात् ।। ७३ ॥ योन्या भभूतोदकपा तृतीये मासि वारणी ।। करेणुरेलसा च स्यान्मृदुशीताभिनन्दिनी ॥ ७४ ॥ १ क. 'तुकालमपि शृणु।अ°१२ क.संयुध्यते । ३ क. संक्रामति ततो गर्भमित्येप निश्चयः कृतः। ४ क. लब्धवीजं ततो मुक्त्वा प्र१५ क. सर्वशः।क, रमलास्या स्या!

·११२ पालकाप्यमुनिविरचितो [३शल्यस्थाने- चतुर्थ मन्दगमना मन्दमन्दोपसेविनी ॥ पञ्चमे पूर्णजठरा पाँचपङजलमिया ॥५॥ यूथमान्वं मृटुसमं देशं पछे निपेवते ॥ अत्यर्थ जृम्भणपरा मन्दवेगा च सप्तमे ।। ७६ ॥ द्विनान्दशति गम्भीरतोयप्लवनतत्परा ॥ अष्टमे नवमे मासि जलं विष्टभ्य तिष्ठति ॥ ७७ ॥ श्लानानना शीर्णकेशी दशमे श्वान्तलोचना ।। निम्नमेकादशे द्वेष्टि संवेशोत्थानविलवा ॥ ७८ ॥ उन्नद्रनाभिरलसा गुरुगर्भतया च सा || करिणी द्वादशे मासीत्युक्तं गर्भस्य लक्षणम् ॥ ७९ ॥ अतः शृणु महाराज गर्भाधानं विशेषतः॥ मुनयो नयकारा ये शृण्वन्तु मुविचक्षणाः ॥ ८ ॥ अन्यान्मदान्विक्ष्यामि पथावदनुपूर्वशः। रसो रक्तमयो मांस मेदोऽस्थीनि व धातवः ॥ ८१ ॥ मज्जा शुक्रं तु सप्तैते शरीरेषु शरीरिणाम् ।। मधुरः कटुकश्चैव तथाऽम्लच रसा नृप ।। ८२ ॥ तिक्तः कषायो लवणस्तेपामुपरसाखयः ।। एतेषां वीर्यनिवृत्तौ रसधातुर्नराधिप ।। ८३ ।। अव्यक्तः पाणिनां माणान्मीणपत्पतिसौख्यतः॥ स पूर्व शोणितं प्राप्य मांसं भवति पार्धेिव ।। ८४ ॥ . पारंपर्येण तेषां तु धातूमीणाति दन्तिनाम् ।। ततो हो भवेज्जन्तोः प्रीणितेष्वथ धातुपु ॥ ८५॥ ततो हात्सपलेन शुक्रं तस्य प्रजायते ॥ पथा झारण्यां ज्वलनः सूक्ष्मो पत्लेन दृश्पते ॥ ८६ ॥ एवं मैथुनयलेन जन्तोः शुक्रं हि दृश्यते ॥ पस्मिन्समे हि प्रकृतिः पुंसंज्ञा क्रियते नृप ।। ८७ ॥ प्रादुर्भावश्च तत्रैव परिणामश्च लक्ष्यते । त्रयाणां समवाये तु गर्भाधानं भवेदिति ॥ ८८॥ मातापित्रोनर)पते जीवस्य च न संशयः ।। पृथिव्यापश्च तेजश्च वायुराकाशमेव च ।। ८९ ॥ १ क. 'नोश्च नृप ।

·र गर्मावकान्यध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। भूतान्येतानि कथ्यन्ते पञ्चैव खलु देहिनाम् ।। समवायः पुनस्वेषां पोन्यां कललसंजितः ॥१०॥ कललस्य परीणामात्वरत्वमुपजापते ।। खरीभवति तद्राजन्विदाहेन स्वतेजसा ॥११॥ खरस्य च परीणामादर्बुदं नाम जायते ।। अर्बुदस्य परीणामात्पेशी स्यादिति निश्चयः ॥ १२ ॥ ततोऽस्य शाखा जायन्ते तथा विद्धि नराधिप ।। गर्भस्पेहानुपूर्वेण सर्वभूतेषु पार्थिव ॥ ९३ ॥ यथा मधूच्छिष्टकृतं रूपमन्वेति विग्रहः॥ खीपुंनपुंसकं तद्वज्जीवः समधिगच्छति ॥ २४ ॥ * पर्वभिस्तु यथा सवणुरुत्पद्यते नृप ।। सैरङ्गैस्तथा सूक्ष्मैर्जातर्गर्भो विवर्धते ॥ १५ ॥ शुक्र रजो मलश्चैव गर्भस्थस्य न जायते ॥ चतुर्थे मासि जायन्ते साय्वस्थीनि सिरास्तथा ॥ २६ ॥ जायते तस्य निर्वृत्तिरङ्गानां तु महीपते । निर्वतिरनुपूर्वेण यथावच्छ्रोतुमर्हसि ॥२७॥ शिरो ग्रीवा च पृष्ठं व कौँ चाऽऽस्पं करस्तथा । मात्रापरमथो बालस्तथा निष्कोश एव च ॥ ९८॥ उरस्तथाऽऽपामकाण्डमानुपूान्नराधिप । छवी च पञ्चमे मासि यथावत्मविभज्य च ॥ १९ ॥ चक्षुः श्रोत्रमथो जिह्वा प्राणोऽपानस्तथैव च ॥ वृष्को नखानि रोमाणि यकृदन्त्राणि पुष्फसम् ॥१०॥ व्यज्यते हृदयं चैव पठे मासि नराधिप । संभवन्ति महीपल गर्भस्थस्पेह दन्तिनः ।। १०१॥ * गर्भस्य हि संभवतः पूर्व शिरः संभवतीत्याह शौनकः शिरोमूलत्वादेहेन्द्रि- याणाम् । हृदयमिति कृतवीर्यो बुर्द्धमेनसश्च स्थानत्वात् । नामिरिति पाराशर्यः, ततो हि वर्धते देहो देहिनः । पाणिपादमिति मार्कण्डेयस्तन्मूलत्वाचेष्टाया गर्भस्य । मध्यश- रीरमिति सुभूतिगौतमस्तन्निबन्धनत्वात्सर्वगात्रसंभवस्य । तत्तु न सम्यक् । सर्वाङ्गप्रत्य- झानि संभवन्तीत्याह धन्वन्तरिः । गर्भस्य सूक्ष्मत्वानोपलम्यन्ते वंशाङ्कुरवचूतफलवच । तद्यथा-चूतफले परिपक्के केशरमांसास्थिमज्जानः पृथग्दृश्यन्ते । कालप्रकोत्तान्येव तरुणे नोपलम्यन्ते सूक्ष्मत्वात् । तेषां सूक्ष्माणा केशरादीनां कालः प्रव्यक्ततां करोति । एतेनैव वंशाङ्कुरोऽपि व्याख्यातः' इति सुश्रुते धन्वन्तरेरप्यत्रैव संवादो दर्शितः ।।

·१११ पालकाप्यमुनिविरचितो [३शल्यस्थाने- जीवोपजीवमाश्रित्य गर्भो मवति कालतः ॥ रसेन प्रीणितो जीवो गर्भस्थः किं न रोदिति ॥ २॥ नरायुणा मुखे च्छन्ने कण्ठे च कफवेष्टिते॥ वायोतिनिरोधाच्च गर्भस्थो न परोदिति ॥ ३ ॥ मलाल्पत्वादयोगाच्च वायोः पक्काशपस्प च ॥ वातमूत्रपुरीपाणि गर्भस्थो न करोति हि ॥४॥ सूक्ष्मत्वाद्विशदत्त्वाच्च नात्र किमु प्रशस्पते ।। नाभ्यां प्रतिष्ठिता नाडी अन्तरे हृदयस्य च ॥ १०५॥ मात्रोपयुक्तान्देहस्थो गर्भो वहति वै रसान् ॥ चतुर्भोगेन चांशेन गर्भ पीणाति हस्तिनी ॥ ६॥ नाड़ी रसवहा ज्ञेया चया गर्भः स जीवति ॥ ततः समानसंज्ञानं व्यक्तं भवति पार्थिव ॥७॥ ज्ञानं च रसवीपम्पिा संभूयाय विवर्धते ॥ बुद्धिः संजायते चास्प सप्तमे मासि पावि ।।८।। अष्टमे स्थिरसर्वाङ्गः संधिनायुसमन्वितः ॥ खगस्थिमांसमेदोभिः संयुक्तः संविवर्धते ॥९॥ नवमै दशमे चैव भवेदेकादशेऽपि वा ।। द्वादशे वा गजो राजमापते नात्र संशयः ॥ ११ ॥ नृप या द्वादशे मासि गर्मिणी न प्रसूपते ।। इदं तु कारणं वस्या विजेयं नरसत्तम ॥११॥ क्षीणशोणितमांसाया क्षष्काशनादवेत् ॥ अध्वनो गमनागाराद्वन्धनाच श्रमागपात् ॥१२॥ गों मुद्धति हस्तिन्पा वायुना परिशोपितः ।। न स्पन्दवे न स्फुरते चातुर्य च न गच्छति ॥ १३ ॥ न गच्छति विनाशं च न च फाले प्रसूपते ॥ अल्पमाणा निरुत्साहा गर्भशय्यां न मुश्चति ।। १४ सासीनगर्भा फरिणी प्रसूवेऽविचिरादपि । धेनुवर्धाकनी चैव तथा नागोलिकाऽपि च ॥ ११५ ॥ 'अयम श्लोकः 'नाम्यां'-इत्यर्धनः परं पाठ्यः' इति प्रतिमाति ॥ १ क. भर्भागो नवाशे ११ क. °नं सर° | ३ क. म्यां स भूयार्षिक । ४ क. रानसत्तम।

·N ११६ गर्भावक्रान्त्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। एकद्वित्रिसमा गर्भ धारयन्ति यथाक्रमम् ॥ १६ ॥ हस्तिनी गर्भिणी या तु बहनापहितं यदा । आहार तरुणे गर्भ तेन दोपः प्रवर्तते ॥ १७॥ ततो दोपपरिस्पन्दो गर्भनाडों प्रपद्यते ।। स गर्ने जनयत्या व्याधीन्बहुविधान्बहून् ॥ १८ ॥ पदा त्याहारगुणतो गर्भो भवति तर्पितः ।। मातुर्गुणबलोत्साहसवतेजःसमन्वितः॥ गर्भशय्यां परित्यज्य विमथ्य परिवर्तते ॥ १९ ॥ पोनिद्वारं समासाद्य तदा क्षिपं विजायते ॥ इत्पतेदभिनिर्दिष्टं गर्भस्पोत्पत्तिलक्षणम् ।। १२० ॥ अथ देवगुणानां तु विस्तरः संप्रवक्ष्यते ॥ ब्रह्मा मूभि गले शक्रः स्कन्धे विष्णुरवस्थितः ॥ २१ ॥ नाम्पामग्नी रविईष्टचोमित्रः पादेषु दन्तिनाम् ।। धाता विधाता कुक्ष्योस्तु मेण्ट्रे वाऽपि प्रजापतिः ॥२२॥ अत्रेषु नागास्तिष्ठन्ति सर्वलोकधुरंधराः ॥ दारणेषु प्रधानात्मा तिष्ठति बजरोऽक्षपः ॥ २३ ॥ गानयोरश्विनौ श्रोत्रे दिशो मनसि चन्द्रमाः ॥ पर्जन्पो हदि नागानामिति देवगुणाः स्मृताः ॥ २४ ॥ आकाशाच्छोत्रनित्तिः शब्दः खानि च दन्तिनाम् ।। २५ ।। गर्भस्तस्पाथ विज्ञानं सर्वाश्चेष्टाश्च मारुतात् ।। दृष्टिरुपमा च पित्तं च रूपज्ञानं च तैजसम् ।। २६॥ सलिलात्तु रसज्ञानं नेहः क्वेदः कफस्तथा ।। गन्धवानं च गन्धश्च संघातश्च महीगुणाः ॥ २७ ॥ इति भूतगुणाः मोका वक्ष्यन्वे पितृजा गुणाः ॥ भवन्ति पितृजा दन्ताः शुक्रमस्थि च दन्तिनाम् ।। २८ ।। केशा रोमाणि मज्जा च स्नायूनि च नखानि च ।। सत्त्वं चक्षुर्बलं बुद्धिः स्मृतिर्मेधा श्रुत्तिर्जवः ।। २९ ।। पितृजं सर्वमेवैतन्मातृज संप्रवक्ष्यते ।। त्वपेशी शोणितं चैव मेदोऽत्राणि गुदस्तथा ॥ १३ ॥ १ स. परित्याज्य । २ क. तदिति नि। ३ क. पोरिन्द्राः पा°। ४ क. अङ्गेषु । ५ क. "ष्टिः सूक्ष्मा च । ६ क, पितृतो ।

·४१६ पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शस्यस्थाने धमन्पश्चेति.नागानां विज्ञेया मातृजा गुणाः ॥ आत्मजानि नितिश्च स्वकर्मफललक्षणाः॥३१॥ शरीरं बलवृद्धिस्तु गर्भस्य रसजाः स्मृताः॥ रसस्प माणनं कर्म जीवनं शोणितस्य च ॥ ३२ ॥ मलेपनं च मांसस्प लेदो वमं च मेदसः॥ देहधारणमस्मा च मज्ज्ञश्चैवास्थिपूरणम् ॥ ३३ ॥ संभूतमथ गर्भस्थ वायुविपति द्विपम्..... शरीरे चान्तरिक्षे च दिव्यो राजन् महाबलः ॥ ३४॥ भगवानीव इत्पेष सर्वमाणभृदीश्वरः॥ शरीरस्योऽपदृश्यश्च वायुरित्युच्यते बुधैः ॥ १३५ ॥ (*पदा शिश्चर्विचरति जातमात्रो गर्भाशपाद्गर्भनिरोधमुक्तः॥ तदाऽनचेष्टा विविर्धा शरीरे प्रवर्तते वायुवलेन कर्तुम् ।। ३६ ॥ प्रवर्तते मूत्रपुरीपमस्प निमेषणोन्मेपणरोदनं च ।। वदाऽभिलाषाविचारणं च वावो हि सर्वस्प भवेद्वि कती) ॥३७॥ पूर्व तु पदि मातङ्गः शुक्रमाक्रम्प विधति ॥ जनपेचत्र मातङ्गमत्र मे नास्ति संशयः ॥ ३८ ॥ संगमे तु बदा राजक्तं मुञ्चति धेनुका ।। जनपद्धस्तिनों तत्र निममेव महीपते ।। ३९ ।। ऋतौ नित्यं यदा राजन्धेनुकां पुवते गजः ॥ वतः शुक्रं प्रथमतो वारणस्य प्रसिच्यते ॥ ४०॥ तक्षेत्मणिहितं शुक्र करोति पवनी द्विधा । नापते पर्मको पोतो तत्र मे नास्ति संशयः ॥ ४१ ॥ तो पदि समुत्पन्ने धेनुका पूवते गजः॥ धेनुकायाः प्रथमतस्वत्र रकं प्रषिच्यते ॥४२॥ द्विधा करोति तद्वायुर्मुश्चेत्मणिहितं पदि ।। भवतः पोतिके तत्र मंत्र नास्ति विचारणा ॥४३॥ * धनुराकारमध्यस्यौ श्लोको पूर्वाध्यायस्य गर्भसंभाव्यस्य घरमलिसिती देवलं सपुस्तके पुनरुको । कपुलके तु मनाध्यायभारम्भे कृतमभानामेतदुत्तरकानुयो. गामावेन व्यर्थत्वावगमेन न लिसिती ॥ १. प्रोगनं । २ स. धेनुकम् । ३ क. "मकोपेती । ४ क. पात्र ।

·८ गर्भावकान्त्यध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। पदा तु प्लववे नागो वशामृतुमती नृप ।। ततस्तु युगपच्छुकं मसिपेत पहच्छया ॥४४॥ करोति मारुतस्त च्वेच्छुकं प्रणिहितं द्विधा । यमके मिथुनं तत्र जायते नात्र संशयः ॥ १४५ ॥ रसं तीक्ष्णं यदाऽभीक्ष्णं निपेवेत मवङ्गजः । कटुकं च कपायं च रूक्षं चैव महीपते ॥ ४६ ।। मृदा समुपदिग्धं च प्रादृट्वाले च वारणः॥ . असंजातरसं वादेदगर्भ यवसं यदा ॥४७॥ पथेष्टं हस्तिनी वाऽपि रसानेतानिपेवते ॥ पदा भवति संयोगस्तस्मिन्काले पहच्छपा ॥४८॥ नागे संजायमाने तु हस्तिनी व्यतिरिच्यते ॥ शुक्ररक्तसमायोगाद्योन्या कुप्पति मारुतः ॥ ४२ ॥ दौर्बल्पाचापि शुक्रस्प रसहीनतयाऽथवा ॥ यदि प्रादुर्भवेद्गर्भस्तस्मिन्काले यहच्छया ॥ १५० ॥ पण्डः संजायते तेन वातोपहतपौरुषः।। पण्डा वाऽपि महीपाल हस्तिनी नात्र संशयः॥५१॥ दलीसंतानभक्षाणां पित्तधातुर्विवर्धते ॥ कम्ललवणमापे काले कफेविघातने ।। ५२ ॥ रक्तासक्षपकरमनौदेहाभिपातनः ।। वृष्टेरुपरमाद्वाऽपि शुक्लोदकबलाहके ।। ५३ ॥ शरत्काले निदाघे वा तत्समानगुणे अतो ।। मध्याह्ने मध्यरात्रे वा ऋतौ तुल्ये तयोर्द्वयोः ॥ ५४॥ वशोपनीतप्रकृतिः पिचेनाधिकफर्मणा ॥ शुद्धः संजापते जात्या मृगनामा मङ्गजः ॥ १५५॥ तस्यैव संमवक्ष्यामि सत्त्वाकारमसंशयम् ।। वनचर्याक्रियाणां च लक्षणं पविभज्यते ।। ५६॥ तनुस्खक्वर्णपादो पस्तन्वास्पस्तनुमेहनः ।। सनुवंशोदरश्चैव तनुव्यक्ततनूरुहः ।। ५७ ॥ १ क. मृदु । २ ख. समुपदग्धं । ३ क. खादेद्गर्भ यवसकं य° । ४ क. ख. सान्नेता 1 ५ क. यः । बली । ६ ख. °फनिघातनैः ।। र°1७ क. "नैः ॥ दृष्टरुपरमे वाऽपि । ८ क. °दरब° ।

·४१८ पालकाप्यमुनिविरचितो- [३शल्यस्थाने- तनुगात्रापरनखस्तनुग्रीवस्तथैव च ।। दीर्घजिह्वाविषाणश्च दीर्घगात्रस्तथा च यः॥१८॥ सहस्वहनुहस्तास्पवालवालधिपुष्करः।। हस्वाल्पमस्तकश्चैव हस्वरोमाइणुयेहनः ॥ १९ ॥ निसष्टमक्कनिर्याणकक्षासंसगदान्तरः॥ प्रस्तब्धरोमकर्णत्वक्पुरस्ताचापि संनतः ।। १६१ ॥ करालो वृतकर्णश्च जलौकावर्णसमभः ।। स्थूलोस्कृष्टावक्रप्टैश्च संयुतः सर्वसंधिभिः ॥ ६१ ॥ उन्नद्धनाभिरन्धश्च निमांसाष्ठीम्पपिण्डकः ॥ स्थूलो निर्मीलिताक्षश्च कुटजवंशश्च वारणः ॥ १२ ॥ उच्चश्चाप्पेल्पपार्श्वश्च तथा चाप्पल्पपेचकः॥ ग्रीवया चाप्यतोऽसावुच्चैर्वद्वापचद्धपः ।। ६३ ।। एतद्वनगजस्यास्य शारीरं लक्षणं भवेत् ।। वनस्थस्पैव वक्ष्यामि तस्प सत्त्वाश्रयं पुनः ॥ ६४ ॥ निपाने गोचरस्थाने शय्यार्या चाप्यनिर्वृतः ॥ रूपादिभयशङ्की च नित्पमेवानवस्थितः॥ १६५ ॥ इत्युक्तं चैनवासस्प चर्पामपि तु वक्ष्पते ॥ सत्त्वस्प लक्षणं तस्य निश्चपेन विनिश्चितम् ॥६६॥ चयां वनमनुचरनिपिनष्टि करं भुवि ।। हस्तश्रवणलाङ्गलो दीर्घ विश्रमते क्रमैः ॥ १७ ॥ भिन्नमूत्रपुरीपः सन्नुद्विमः संपधावति ।। पुनः पुनश्च विनदन्स्थाने हस्तं विनिक्षिपेत् ॥ ६८॥ समुन्नम्प शिरो याति यूयान्तं चोपदेशते ॥ चया निर्गन्तुकामस्य द्वारममाप्य तिष्ठति ॥ ६९ ॥ कर्मण्युत्तानवेदी तु चण्डो दुर्विनपश्च यः॥ शोफालुवाप्यसोदुश्च दुर्मना गुरुमक्षिकः ॥ १७० ॥ वह्वाशी बहलापश्चेद्विशीलो विषमाशनः ॥ भसो दुर्भगश्चैव दन्तपातेषु चासमः ॥ ७१ ॥ १ क. °समगादान्तुरः । २ क. संवृतः । ३ क. स्थूलकृष्णोविकृ' । ४ क. निर्मिलि१५ क. प्यवपा ६ क. वनसंस्थस्य । ७ क. त्वस्य । ८ स. विक्रमते । ९क, मप्यवति । १० क. दुविर्जयश्च ! ११ क. नमसो।

·गर्भावकान्त्यध्यायः इस्त्यापुर्वेदः। ११९ पुरोधिसंपराये च विपरामर्शदुर्बलः ॥ जंदे प्रकृष्टवेगश्च भारं प्राप्यावसीदति ॥ ७२।। रजोनिविधेयश्च दुर्मेधश्च मृगो गनः॥ प्रकृत्या पैचिको होप जात्या वाऽपि मुंगो मतः ।। ७३ ॥ कृच्छाचाऽऽप्पापवे नागः क्षियं च परिहीपते ॥ विधाः स्नेहाच तद्योगास्तृणानि विविधानि च ॥ ७४ ।। लवणं प्रतिपानं च कवलान्कुवलानि च ॥ नित्पमस्मै विचित्राणि दाम्पानि बलाधिना ॥ १७५ ॥ विशिष्टयलपोगो हि तस्य तज्ज्ञैः प्रशस्यते ॥ तिक्तैः पापमधुरैः स्निग्धैश्वाऽऽप्यापते हि सः॥७६ ॥ फट्टम्ललवणेश्चैव कक्षेचाऽऽतुरतां प्रजेत् ॥ तस्माचौगविभागज्ञो भिपक्शास्त्रविशारदः ॥ ७७ ।। मकृतेरविरोधेन बल्पमाहारमादिशेत् ॥ बलं ज्ञात्वा च तयोग्यं भिपकर्म समादिशेत् ॥ ७८ ॥ नित्यं च सान्त्वयेदेनं न चैनमभितापयेत् ॥ सोढं स हि न शक्नोति तीक्ष्णदण्डावचारणम् ।। ७९ ॥ तस्मात्कर्मान्तरं तस्य सदा तीक्ष्णं विवर्जितम् ।। पिण्डोदकमदानं तु सान्त्वपूर्व प्रशस्यते ।। १८० ।। तृणपूर्वोपचारेण ततश्चैनमुपाचरेत् ।। फर्णमध्ये तु संरक्षा मृदा संपरिलेपपेत् ।। ८१ ॥ अशभाजनैनं विशुद्धमयमार्जपेत् ।। असंतापक्षमं चैनं वाचं न फटको वदेत् ॥ ८२॥ एवं हि सान्त्वतः कर्म सुखेन प्रतिपद्यते ॥ फर्थिधायमारम्भः फर्म चैवं प्रसिध्पते ।। ८३ ॥ अध मन्दस्तु हेमन्वे मासयोः पोपमाघपोः॥ नागानां शीतसारम्पानां मांस मेश्च वर्धते ॥ ८४॥ मुपारवानपरुपे प्रभूतपरतोदके। स्वाहम्नलवणानां च रसानामुद्भवात्मके ॥ १८५॥ इन्द्रिपोद्रेफज ने मेदो मात विवर्धते । अम्ला मधुरवीयांश्च भवत्पोपथपस्तदा ॥ ८६ ॥ १२. नीय।२ क. मृगोत्तमः । ३ क. सान्वितः । १. 'नके मे ·१२० पालकाप्यमुनिविरचितो- [३ शल्यस्थाने- ततस्तासां विपाकेन श्लेष्मा समुपचीयते ।। भवन्ति च विचित्राणि धान्यानि वसुधावले ॥ ८७॥ वर्म पुष्णन्ति परमं शुक्र चैषां विवर्धते ॥ संजातमांसा हेमन्ते भवन्ति वलिनो गजाः॥ ८८॥ तदा हेर्पण संपन्नाः समर्था मैथुने नृप ।। रात्रौ निवाते गच्छन्ति सापं ते वातपं दिवा ॥ ८९ ।। न च दूर विधावन्ति प्रासनिर्वाणकारणात् ।। तस्मिन्काले यदा राजन्धेनुका प्लवते गजः ॥ १९० ॥ सा चांथ लभते गर्भ हस्तिनं माप्य हस्तिनी ॥ संजापते महाराज यादृशं तादृशं शृणु ॥ १२१ ॥ महामुखी महाग्रीवो महाश्रीता महोदरः। महोर कुम्भसगदापतिमानासने (वः ॥१२॥ महापस्कारनिष्कोशो वलिमानस्थूलपेचका नि:सृष्टफूटभागश्च दीर्घस्थूलतनूरुहः ॥१३॥ चीनानुवंशः सान्द्रत्वक्सविभक्तमहाशिराः ।। उत्पाः सूक्ष्मनाभिश्च दीर्घवालधिमेहनः ॥ ९४ ॥ पुरस्तादृच्छ्रिताप पश्चादवनतोऽपि च ।। अच्छिद्रदेहबन्धश्च तथा च परिमण्डलः ॥ १९५ ॥ हस्वास्पः पृथुजिह्वच क्षेपो हस्वशिरोधरः ।। मृदुसंभोगभागश्च इंटपर्वा तथैव च ॥५६॥ महाण्डकोशः पेक्षाभ्यां स्तनाभ्यां चोपलक्षितः ॥ बहलै दुभिश्चैव युक्तः स्निग्धेस्तनूरुद्दः ॥ १७॥ स्थिरैः स्थिराकृतितलैः पादैश्च पृथुभिः समः।। अल्पोत्सेधश्च विज्ञेपो गूढोत्कृष्टः समाहितः ।। ९८ ॥ दीर्पण दीर्घालिना दीर्घपुष्करशोभिना ॥ युक्तो हस्तेन हर्यक्षः प्रभूतमृदुना च यः ॥ ९९ ।। स्थिरे सिग्धे विशाले च पीने चापि प्रफीपते ।। विषाणे तस्य विद्वद्रोिष्टो दीर्घश्व रोमशः ॥ २०॥ १ क. चाय । २ क. °कोऽसौ व १३ क. दृष्टप°१६ क. कोशप । ५ ख. पक्ष्माभ्यां । ६ क. 'नाभ्यामभिल° । ७ क. "शः ॥ सप्तवृ । .

·गर्भावक्रान्त्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। ४२१ स्वयंवृत्तो मृदुन्निग्धो महाकर्णस्वनश्च यः॥ पश्चादधश्च बद्धौ च की जात्युपलक्षणौ ॥१॥ संदानभागो मोहौ च पलिहस्तौ तथैव च ॥ पलिपादश्च पादश्च यस्तस्प कचाविलाः ॥ २॥ धौ कक्षौ च कुक्षी च विशेषविनिश्चिते ।। मलम्बी चोपदिग्धौ च श्रवणौ तस्प तद्धि च ॥३॥ शिथिलेहुलैश्चैव मांसः संलिप्तविग्रहः ॥ गूढो नीचेः प्रवद्धश्च बलवांश्चापि वारणः ॥ ४॥ कूर्मसंस्थानगमनो मन्दो मन्दगतिक्रमः ।। चिरेतैः शरीरस्थैविज्ञेयो वनसंस्थितः ।। २०५।। वनस्थ एव च सदा विहरन्विविधाशनः। अनवेक्ष्य चरत्येव शब्दादिभय कारणम् ॥ २०६ ॥ यूथमार्गानुसारी व स्थले वाऽप्यथवा जले ।। संमील्य लोचने नित्यं निद्रान्ध इव गच्छति ॥ २०७।। हस्तिन्यां हस्तमासज्ज्प प्रायेण मदनातुरः॥ पृष्ठे च जघने वाऽपि वीर्यामथ स तिष्ठति ॥ २०८ ॥ पार्थिवाज्ञामयुक्तेषु मोहशङ्का दिहेतुपु ॥ वादिनोटशब्देषु न मुह्यति न शङ्कते ॥ २०९ ॥ *पादपाशिकविक्षिप्तस्तथैवापरया पुनः॥ पाशैरुद्वेजनबद्धोऽद्वेगं नाधिगच्छति ॥ २१० ।। इत्युक्तं लक्षणं तस्प वनचर्या तु सात्त्विकम् || अतः परमिदं कृत्स्नं सत्त्वकर्मणि कीर्यते ॥ २११ ।। अल्पश्रमः क्लेशसहो मृदुकोपोऽध निर्जवः ।। देशस्पर्शक्षमश्चापि गम्भीरस्प च वेदिता ॥ २१२ ।। मन्दाशनोऽथ मन्दामिरल्पाशी वलवांश्च सः ।। महाधृतिरसंवायी स्तिमितः मुभरोऽपि वा ॥ २१३ ॥ आकूजनश्च प्रायेण मेधया चापि मध्यमः॥ पित्तोत्सनं पुरीपं च मूत्रं च विसृजत्यसौ ॥ २१४॥ *'पदे' इति भवेत् । १ क. कर्णश्च निश्च । २ क. रन्धे । ३ क. मासाद्य प्रा। ४ क. "प्युद्योगं । ५ त. दशे स्प° । ६ क, वापि लि° । ७ क. तोच्छन् ।

·४२२ पालकाप्यमुनिविरचितो- [३ शल्यस्थाने प्रासितो वधचन्धेश्च नातित्रास स गच्छति ।। प्रकृत्या श्लेष्मलस्त्वेप मन्दस्तामस एव च ।। २१५ ॥ पूर्वोक्त एवास्याऽऽहासे विशेषोऽयं ततो भवेत् ।। स्निग्धैः कपापकटुकैस्तित्तैश्चाऽऽप्पांयते हि सः ॥ २१६ ॥ प्रासदंशवदातीक्ष्णैस्तस्पैदं माजनाइशैः॥ दृष्टप्रवद्धकर्मा स्याद्गुरुगम्भीरवेदिता ॥ २१७ ।। मृगस्याधैर्यमाधेयं मन्दस्यापि च लाघवम् ।। श्लेष्मप्रकृतिवं च मन्दो लाघवमाप्नुयात् ।। २१८ ॥ समशीतोष्णमुभगे कामयवसोदके ।। प्रती वसन्तस्य मुखे मन्मथादेशनसमे ॥ २१९ ॥ तत्समानमुखे वाऽपि पूर्वाह्ने पूर्वजन्मनः ।। ये चाप्पाहारजा दोपा मातापित्रोः फफायः ॥ २२०॥ साम्पत्वाद्देदबीजवान ते दोपकराः स्मृताः॥ विपजन्मा यथा जन्तुषिपदोन हन्यते ॥ २२१ ॥ त्रिदोषवशगो नागो न दोषप्रकृतिर्भवेत् ॥ रसाधिक्योपपोगेण(न) दोषाः स्युः स्वगुणाधिकाः ॥ २२२ ।। शुक्राविसमायोगस्तैश्चाऽऽदावनुभाव्यते ॥ पित्तादीनां त्रयाणां च कार्य यत्र हि च द्विपे ॥ २२३ ॥ दृश्यते तद्विशेपानेः स तचोनिरिति स्मृतः ॥ दोषसात्म्यात्त्वसौ भद्रः समधातुः प्रकीर्तितः ।। २२४ ।। सर्वजात्याधिफेस्वेदस्तस्य लक्षणसंपदः ।। भद्रश्च राज्ञो मूत्यर्थमिति तज्ज्ञाः प्रचक्षते ॥ २२५ ।। मतिमाने मुविपुलश्चारुष्ठायवाननः ॥ मुखे सुरभिनिश्वासस्ताप्रजिह्वौष्ठतालुकः ॥ २२६ ।। पीनाण्डकोशः मुश्रोताः मुदीर्घाङ्गुलिपुष्करः ॥ स्वायतेनानुवृचेन करेण च करी पुनः ॥ २२७॥ सुप्रभूतान्तरमणिपस्तपीनस्तनान्तरः।। सथा व्यूढमहोरस्को महांसो विपुलासनेः ।। २२८ ।। १ के. लश्चैप । २ क. 'तीक्ष्णोस्तस्येष्टं प्रा। ३ क. च शब्दला। ४ क. सस्था न ते । ५ क. °कस्नेहस्त° 1 ६ क. °नः ॥ ऋजुभिश्च सुनिवृतैर्यु।

·गर्मावक्रान्त्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। शिराभिर्वलिभिर्मुक्तयुक्तो गात्रः समाहितः ।। इपीके चाक्षिकूटे च कुम्भश्चावग्रहेऽपि च ॥ २२९ ॥ कटौ व सगदी वाऽपि दन्तवेष्टौ तथैव च ॥ अनुत्सना बनिम्नाश्च प्रदेशास्तस्प कीर्तिताः ॥ २३० ।। तथैपां तुल्पसंस्थानौ दन्तौ चापि विशेषतः॥ मधुपिङ्गलनेत्रश्च मधुदन्तश्च दन्तिनः ॥ २३१ ।। सिग्धौ च परिनिनौ च समौ चापि प्रमाणतः ।। कर्णी सूक्ष्माण्डरोमाणी ज्ञेयो सस्प विपश्चिता ॥ २३२ ॥ समानवर्णमृदुभिः सूक्ष्मः स्निग्धेस्तनूरुहः ॥ एफजाञ्चितरोमा च स्वापत्तच्यापत्तच्छविः ।। २३३ ॥ मांसः स्थिरैः समप्रैश्च यथाभागैः मतिष्ठितः ॥ तनुभिर्बहुभिश्चैव सर्वतः स विभूपितः ।। २३४ ।। मोहौ च पलिहस्तौ च पलिपादौ च यस्प तु ।। श्लक्ष्णाश्चानुपदिग्धाश्च तथा चैककचाविलाः ॥ २३५।। महाशिरोधरांसश्च संलक्ष्येत च यस्य तु ॥ अपस्कारप्रदेशौ च नाहापामसमन्वितो ॥ ३६॥ ताम्रपल्लवसंकाशमेहनः स्थिरविक्षपात् ।। दीर्घवालधिबालश्च समपार्थस्तथा च यः ॥ ३७॥ मूढोत्कृष्टोऽल्पनिष्कोशः पुरस्तादुत्म(च्छिीतस्तथा ।। धनुविनतवंशश्च समसद्धन्धनोऽपि च ॥ ३८॥ अविक्षिप्तान्तरैः स्निग्धैः स्थिरैरपि स्वरैरपि ॥ समुत्तार्धचन्द्रश्च-वर्णसंस्थानयोगिभिः ॥ ३९ ॥ विंशत्या व नखैर्युक्तो योऽष्टादशभिरेव वा ॥ यो नोपदिग्धो न तनुस्तनुरन्धस्तनूदरः ।। २४० ।। समसंस्थानबन्धश्च सप्तधातुष्ववस्थितः ।। तं नागं वनसंस्थं हि नाना जात्युपलक्षितम् ॥ ४१ ॥ भद्रमित्येव जानीयाचिरेतैः शरीरजः ।। स शीतातपवातानां सोढा संवेगकारिणाम् ॥ ४२ ॥ द्रुमादिशिखराणां च कूलानां पततामपि ।। अशनेतिवृष्टीनां स्तनपिनोश्च विन्तनम् ॥ ४३ ।। १ क. प्रदशौं च।

·१२४ पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्थाने- आवेगमदनानिमः श्रुत्वा हपं स गच्छति ॥ वृद्धाहरति कामातः संजिप्रति समन्ततः ॥ ४४ ॥ शब्दानप्पविवृद्धश्च दृष्टः संपरिजीवति ॥ अथ दीप्ता दिशो घोराः प्रसृताश्चै दवामयः || २४५ ॥ ज्वलिताश्चाधिसंघाताः सिमान्ताश्च विद्युतः॥ तथैवान्यानि रूपाणि दृष्टानि मुबहून्यपि ॥ ४६ ।। भीपपन्तीह नैवेतं भीमान्पुढेजनानि च ॥ वनस्थ एव स गजः स्वयूथमनुपालयेत् ॥ ४७ ॥ अनेन खल विक्षेपो वने सत्त्वेन सात्त्विकः ॥ चापां चामतः स्थित्वा यूथमेकोऽभिरक्षति ॥ ४८ ।। ईरितः कोपमादत्ते सिमं चैवोपशाम्पति ।। आरक्षक्ष्यमाणः पुरुषैर्भक्ष्यं खादेदनाकुलः ॥ ४२ ॥ इति चर्यासमुद्दिष्टं तस्येदं सत्त्वलक्षणम् ॥ जातियूथ वसाहार्य(?) पुनः कर्मणि कीर्त्यते ॥ २५० ।। अन्वर्धवेदी शूरश्च क्षमावान्न च कर्कशः॥ कल्पाणमेधा तेस्त)जस्वी सदासतापवर्जितः ॥ ११ ॥ समज्योतिः समाहारः साविकः शीलवांश्च यः॥ तथा मशकदंशस्य संतापानां व सक्षमः ।। ५२ ॥ तोत्राशनिमित्तानामन्येषां च पृथक् पृथक् ॥ सोढा स तीक्ष्णस्पर्शानामिति ज्ञेयः क्रिपागतः ॥ १३ ॥ एवं वने चं चर्यापी क्रियापां चापि कीर्तितम् ।। यथागर्म मपा सम्यक्संपूर्ण भद्रलक्षणम् ।। ५४ ॥ समधातुशररिस्प तस्यापमशनाश्रयः ।। माप्तसामान्यभोज्यस्य विशेषोऽत्र विवक्षितः ॥ २५५ ॥ कफपित्तानिलानां हि समृद्धया वर्धते द्विपः ।। एषामेव समेतानां हान्यां च परिहीयते ॥ ५६ ॥ तस्माद्रससमायोगो यन्त्रिदोपाभिवृद्धये ।। तत्वस्मै कुशलो युक्त्या नित्यमेव मदापयेत् ॥ ५७ ॥ प्रवृद्धवलसत्त्वं च ततस्तं कर्मणि क्षिपेत् ।। लघुना साधयेचैनं न कर्म गुरु कारयेत् ॥ ५८॥ १ क. तिबन्धश्च । २ क. श्चन्दनाम | ३ क. याचसा । ४ क. न ।

·४२५ रगर्मावकान्यध्यायः] हस्स्यायुर्वेदः। सहसैवाहितं तस्प तीक्ष्णदण्डावधारणम् ॥ क्रमेण चानुबधीपात्तस्माद्यन्त्रैः पृथग्विधैः ।। ५९ ॥ अङ्कुशैः माजनैश्चापि ययाय प्रहरन्बुधः ।। क्रिया साफल्यमामोति योक्ता विदितवेदिता ।। २६० ॥ अजुरेव तथा शीघ्रो मुक्तोऽथ लघुरेव च ॥ भद्रः प्रसिद्धिमानोति क्रिपया नान्यथा नृप ।। ६१ ॥ ऋजुः समाहितमनाः शीघ्रो दक्षस्तु वर्पते ॥. मुक्तो विशदचेष्टस्तु लघुपूर्वानुगः स्मृतः ॥ १२ ॥ यास्मस्तेषां त्रयाणां च सत्त्वलक्षणसंकरम् ॥ पश्पेसंकीर्ण इति तं विद्वान्धारणमादिशेत् ॥ ६३ ॥ मारुत्तव्यपदेशिन्पाः प्रकृत्या व्यपदेशतः।। प्रसिद्धलक्षणश्चैवं भूयो लक्षणमुच्यते ।। ६४ ॥ स्तब्धरोमच्छविः सत्वे शरीरे वाऽनवस्थितः।। पुरुषस्य च नागस्य सहक्षदशनेक्षणः ॥ २६५ ॥ बहुवर्णो विरूपाक्षः स्थूलपादनस्वस्तथा ॥ चपलस्तीवकामश्च धेनुकामु विशेषतः ॥ ६६ ॥ अशुच्याचारयुक्तश्च सूर्णगः सततोस्थितः ॥ अल्परोमनखः सर्वैः स्थूलैश्चापि प्रभेदिभिः ॥ ६७ ॥ विद्राङ्गः कोपनो भीरुर्विवृतैः संधिभियुतः ।। मायुभिश्च शिराभिश्च सनुगात्रापरान्वितः ।। ६० ।। नित्यमुस्थापितोता विशेषामिमहाशनः ।। शकुन्मूत्रं ततो भिन्नमल्पाल्पं परिमुञ्चति ।। ६२॥ विषमः कर्मसु सदा स्थाने वाऽप्यनवस्थितः ।। नसुखश्चलचित्तश भाराध्वगमने क्षमः ॥ २७० ॥ लघुचेष्टोऽलमेधश्च बले चापि विहित ॥ चिरग्राही क्रियायां तु विस्मा चापि वारणः ॥ ७१ ।। मृगपादसमाः पादा मुखं भद्रमुखाकृति ॥ तथा पृष्ठोदरं चास्य मन्दपृष्ठोदरोपमम् ॥ ७२ ।। १ क. स्माद्योत्रैः पृ । २ क. विदितवेदिता । ३ क. यथा तेषां । ४ क. स. सकृन्मूत्रं ।

·- ४२६ पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्यान- चतुभिरेव लिङ्गैस्तु लिङ्गितं जातितो गजम् ॥ तं संकरज्ञः संकीणं याज्ञवल्क्योऽभिमन्यते ॥ ७३ ।। स एवाभ्यवहारोऽस्य त्रिपु शुद्धेषु यः स्मृतः॥ संकीर्णलक्षणापेक्षो विशेषस्तत्र कीर्यते ॥ ७४ !! (स्वादुम्ललवणैः स्निग्धैः क्षिपमाप्यायवे रसैः ।। कटुतीक्ष्णकपायैस्तु रोगमाशु प्रपद्यते ॥ २७५ ।। तस्मादेव विभागजो बलमाधाप योगवित् ।) सर्वव्यानसंकीणं भिषक्कम समादिशेत् ।। ७६ ।। वेदनातैमसंमूढो विविधैः माजनाशैः॥ यथाजाति प्रदेशांस्तान्कर्ता कर्मसु संस्पृशेत् ॥ ७७ ॥ येन योऽभ्यधिकः स्यात्तु तस्मिल्लँक्षणसंकरे । तन्मना इति तेनासौ चिह्नन व्यपदिश्यते ॥ ७ ॥ एवंवादिषु चैकेयु पूर्वाचार्येषु बुद्धिमान् ॥ अष्टादशैव संकीर्णा जाती/नाति काश्यपः ।। ७९ ।। एकद्विरूपास्तस्पाग्रे नवान्पमनसो द्विपाः॥ द्वित्रिरूपाः सुमनसो नवैवेति विनिश्चपः ।। २८० ॥ अभद्रो मन्दमनास्तत्र भद्रो मृगमनाञ्च यः ।। भद्रो भद्रमना नागो मृगो मन्दमनास्तथा ॥ ८१ ॥ इत्येकरूपयोगेन पडन्पमनसो गजाः ।। द्विरूपसमवायेन वक्ष्यन्तेऽत्र त्रयः पुनः ।। ८२ ॥ भद्रमन्दशरीरेण ज्ञेयो मृगमना गजः ॥ तथा भद्रमृगश्चापि 'मन्दत्वमनसा गंजः ।। ८३ ॥ चेतसाऽभिप्रपन्नश्च मृगमन्दोऽपि भद्रताम् ॥ भद्रो मन्दमनास्तत्र भद्रो मन्दगतिस्तथा ॥ ८४॥ * धनुराकारमध्यस्थो नास्ति पाठः कपुस्तके ॥ * मन्दो भद्रमना नागो मन्दी मृगमनास्तथा । मृगो भद्रमना नागो मृगो मन्दमनास्तथा ' इत्येव पाठो भवितुमर्हति वक्ष्यमाणपसंख्यानुरोधात्। 'मन्दत्वम् ' इति पाठो मवेत् ॥ १ ख. लिगिनं । २ ख. 'लयो विम° । ३ ख. जानीहि पार्थिव ॥ए। ४ क. मद्रभ । ५ क. "त्येष रू°।६ क. °न्ते तत्र यः। ७ क. गतः। ८ क. तनामि।

·८ गर्भावकान्त्यध्यायः इस्त्यायुर्वेदः। ४२७ मृगस्वरूपसंपन्नो मन्दश्वे(चे)टश्च वारणः ।। इत्येकरूपयोगेन त्रयोऽन्यमनसो गजाः ॥ २८५ ।। तथा मन्दमृगथापि मृगत्वं मनसा गतः ।। मृगमन्दश्च भद्रश्च मनसाऽपि गतः सदा ।। ८६ ।। सर्वभद्रस्तथा चैव भवेद्रमना गजः।। एवं त्रयश्च षट् द्वौ च नवान्यमनसो गजाः ॥ ८७ ॥ वक्ष्यन्ते द्वित्रिरूपाथ तथा स्वमनसो नव ।। द्विरूपसंकरे यच नाम पूर्व निपात्पते ।। ८८ ॥ तस्मिन्करोति तत्सत्त्वमिति सर्वेषु निश्चपः ।। भद्रमन्दोऽपि पस्तत्र स भद्रो मनप्ता भवेत् ॥ ८९ ॥ तथा भद्रमृगो पश्च सोऽपि भद्रमना गजः ।। मन्दभद्रश्च मन्दवं चेतसाऽपि प्रभिद्यते ॥ २९० ।। मृगता मृगभद्रस्य व्यतिक्रमणचेतसः ।। मृगमन्दो मृगत्वं च मनसा संप्रकाशयेत् ॥ ११ ॥ तथा मन्दमृगो यश्च मन्दस्वं मनसा गतः ॥ मृगतां मृगभद्रश्य संपातश्चेवसा गजः ॥ ९२ ।। मृगमन्दो मृगंस्पैव मनसा संप्रकाश्यते ॥ इति द्विरूपपोगेन पडेते परिकीर्तिताः ॥ १३ ॥ त्रिरूपाश्च त्रयोऽन्ये तु स्वमनोभिः समन्विताः ॥ त्रिरूपसंकरे चास्मिन्समर्नस्त्वः स्थितिर्भवेत् ॥ १४ ॥ इत्येप बुद्धिमसरश्चिन्ताविद्येन पश्यते ।। एवं नव नवोक्ताः पुरस्तात्परिसंख्यया ॥ २९५ ॥ अष्टादशैव संकीर्णाः काश्यपेनोपपादिताः ॥ मृगो भद्रश्च मन्दश्च मन्दो मृगमनास्तथा ॥ १६ ॥ मृगो यन्दमनाश्चान्ये व्यतिकीर्णश्च वारणः ॥ ९७ ॥ इति जाताः पडेवात्र जातितन्त्रोपदेशवित् ।। निश्चित्य बुद्धो भगवान्गजानामाह गौतमः ॥९८ ॥ मृगो भद्रश्च मन्दश्च मन्दो मृगमनास्तथा ।। चतस्रो जातयस्त्वेवं राजपुत्रमते स्मृताः ।। ९९ ॥ १ क. तसा । मृ । २ क. यथा। ३ क. गश्चैव । ६ क नस्त्वस्थि- भिर्भ। ५ स. जाती। क. "देशिवत् ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [३शल्यस्थाने मृगः शुद्धोऽथ मन्दश्च मृगमन्दस्तथाऽपरः ।। भद्रभावे मृगस्पेह तन्मयत्त्वं कथं भवेत् ॥ ३०॥ अधिकत्वेऽपि तस्यैवैमरिमेदिन मृण्पते ॥ एवं च ब्रुवतस्तस्य चतस्रो जातयो मताः॥१॥ मृगो भद्रश्च मन्दश्च संकीर्णश्चेति तन्मनाः ।। एवं विप्रतिपन्नेषु पूर्वापाषु बुद्धिमान् ॥ २ ॥ हस्तिचारी तु भगवाक्षातीः षोडश मन्यते ॥ सर्वव्यञ्जनपूर्णास्तु शुद्धा भद्रादपत्रपः ॥ ३ ॥ भद्रो मन्दमनार्थान्पो भद्रो मृगमनास्तथा । संकीर्णो मनसा भद्र इत्येताः सप्त जातपः॥ ४॥ मन्दो भद्रमना मेयो मन्दो मृगमनाः पुनः॥ मन्दः संकीर्णवेताश्च देश संख्याः समर्थिताः ॥३०५॥ मृगो भद्रमना दृष्टो मन्दश्च मनसा मृगः ।। मृगः संकीर्णवेताश्च संख्या एतात्रयोदश ॥ ६ ॥ भद्रमन्दशरीरेण मृगस्प मनसा युतः। तथा भद्रमृगश्चापि मन्दचेता मतङ्गजः ॥७॥ यश्च मन्दमृगो योन्या दृष्टो भद्रमतिर्गजः॥ तेन सार्धमिमास्तस्य जाताः पोडश जातयः ॥ ८॥ संकीर्णाः मुलभाः शुद्धा दुर्लभास्तु मृगादयः ।। हेतुभिधिष्ठानयरेता गजजातयः ॥२॥ प्राप्नुवन्ति बहून्दोपान्वक्ष्यन्ते ते मयाऽधुना ॥ प्रकृत्या हीयते कश्चित्कश्चिद्वा विनयाद्गजः ॥ ३१०।। अमभावात्तथाऽन्यञ्च मिथयाविनयतोऽपरः ॥ अनानुपूर्पा संतापाचीक्ष्णदण्डैश्च घातनात् ।। ११ ॥ स मिथ्याविनपादोराहच्छेगाने व्यथान्तरः॥ एवं विवर्णों विमनाः कृशः पर्यभुलोचनः ॥ १२ ॥ मोहाइण्डविचारेण मूढो भवति वारणः ।। गुरुणाऽतिप्रवृद्धेन बन्धेनात्यायतेन वा ॥ १३॥ १ क. गनस्येह । २ क. °व परिमर्दिनमृ । ३ क. यश्च ये ॥ भ। ४ क. चान्ये भ° । ५ क. देशसंख्या । ६ क. गोऽन्यो यो दृ। ७ क. °रान्मृ. च्छोमाद्विद्यतां गतः ॥ ए°।

·गर्भावकान्त्यध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। मोहाद्वन्धमादाद्वा बन्धादुद्धिजते द्विपः । दन्तिनां तु विशेषेण तत्प्रमाणाधिको हिपः ॥ १४ ॥ संबन्धो बन्धकुशलगुरुरित्यभिशब्दितः ॥ उच्वासमुपरुन्ध्याद्यो गात्रसंचारमेव वा ॥ ३१५ ॥ संवन्धसंज्ञया तज्ज्ञैरत्यायत इति स्मृतः ।। भूपश्चापरिविक्षेपादेलकाङ्क्षा(?) च पोगनः ॥ १६ ॥ सोऽतिमबन्धो विशेपो बन्धो पो दुष्प्रमादतः ।। एवं दो व्यवस्पन्ति तस्मादम्पधिको हि पः॥ १७ ॥ परिक्षेपातिवाहुल्पाद्दन्तिनां हस्तिना परे । एवं बन्धोद्वेषैिः प्राप्नुवन्यत्र कुञ्जराः ।। १८ ॥ रोगांश्च दोपत्राणां होनि च बलवेजसाम् ।। कर्मणाऽतिप्रवृद्धेन योक्तुरज्ञानजेन वा ।। १९ ।। तथा च क्रियमाणेन 'नित्यं दुष्यन्ति वारणाः ॥ ३२०॥ यो हि जातिविभागं तु सत्त्वानूकं च तच्चतः ।। अबुद्ध्वा पोजयेत्कर्म स भद्रानपि दूपयेत् ॥ २१ ॥ यस्तु लक्षणनिर्देशं विदित्वा कर्म योजयेत् ।। असंशयं स मतिमानसंकीर्णानपि साधपत् ।। २२ ॥ अन्योन्यकर्मव्यत्यासाचेपु सिद्धिर्न विद्यते ॥ यथोपदेशयोगाद्धि सर्वाः सिध्यन्ति जातयः ॥ २३ ॥ पित्तं गर्भे शपानस्य त्वचं चेत्पतिपद्यते ॥ कालो भवति मातङ्गो हरूक्षस्निग्धदर्शनः ॥ २४ ॥ श्लेष्मा मारुतसंशष्टस्त्वचं यधनुगच्छति ।। (*श्यामो भवति मातङ्गो घरूक्षः स्निग्धदर्शनः ।। ३२५॥ श्लेष्मा गर्भ शपानस्प त्वचं चेमतिपद्यते ।। हरिभवति मातङ्गो शरूक्षः स्निग्धदर्शनः ।। २६ ।। पितं मारुतसंसृष्टं स्वचं यद्यनुगच्छति ॥) कालः परुषवर्णाभो निःस्नेहस्तेन जायते ॥ २७ ॥ * धनुराकारमध्यस्थो नास्ति पाठः खपुस्तके । १ क. 'कायापि यो । २ क. ध्वनि ! ३ क. दुप्पति वारणः । ४ क. संश्लिष्ट ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो- [३ शल्यस्थाने (पित्तं श्लेष्मा च वातश्च प्रपद्यन्ते यदि त्वचम् ॥ श्यामः परुपवर्णाभो निःमेहस्तेन जायते ॥ २८ ॥ कफस्त्वनिलसंसष्टस्त्वचं पचनुगच्छति ।। हरितारुणवर्णाभो निस्नेहस्तेन जायते ॥ २९॥) अमृग्गर्भ शयानस्य (विवं चेदनुधावति ॥ हरिः श्यामोऽथ रक्तो वा स तु रक्तच्छविर्भवेत् ॥ ३०॥ वायुः पित्तं च रक्तं च त्वचं अनुविधावति ।। ततोलूकसवर्णाभा छविर्नागस्प जायते ॥ ३१ ॥ पित्तं गर्भ शयानस्य नखेषु यदि लीयते ।। संभवेयुनखाः काला वारणस्य महीपते ॥ ३२ ॥ श्लेष्मा पित्तेन संसष्टो नखेषु पदि लीयते ॥ श्यामान्येव नखानि स्युरन मे नास्ति संशयः ॥ ३३ ।। श्लेष्मा गर्ने शयानस्य) नखेष्वालीयते पदि। श्वेतान्येवं नखानि स्पुरत्र में नास्ति संशयः ॥ ३४ ॥ पित्तं गर्भ शयानस्प तालुके यदि जायते ॥ तेनास्य तालुकं कृष्णं जायते नात्र संशयः ॥ ३३५ ।। कफः पित्तं च वातश्च तालके लीयते पदि ॥ कल्माषतालुर्मातङ्गः संभवेन्नात्र संशयः ॥ ३६ ॥ असुग्गर्भ शयानस्य तालुके पदि लीपते । सेन पपलाशाभं तालु नागस्य जायते ॥ ३७॥ तालुके चैव व्याख्यातं जिह्वौष्ठं दन्तिनां शृणु ।। रक्तं नीलं त कल्मापं वातपिचकफादिभिः ॥ ३८ ॥ पित्तं रुधिरसंसष्टं चक्षुष्पाधीयते यदि ।। पिङ्गाक्षस्तेन मातङ्गो जायते नात्र संशयः ॥ ३९ ॥ कफोऽनिलेन संसृष्टश्चक्षुश्चेत्मतिपद्यते॥ हर्यक्षस्तेन मातङ्गो जायते नात्र संशयः ॥ ३४० ॥ * धनुराकारमध्यस्यौ श्लोकौ न स्तः खपुस्तके । धनुराकारमध्यस्थाः श्लोका भ्रष्टाः खपुस्तके ॥ १ क, पिशङ्गास्तेन मातङ्गा जायन्ते ना।

·- ८. गर्मावक्रान्त्यध्यायः] । हस्त्यायुर्वेदः। वातः पित्तं च श्लेष्मा च चक्षुष्पाधीपवे यदिः ।, सस्पक्षासनमातङ्गो नापते नात्र संशयः ॥४१॥ पित्वं रुधिरसंसष्टं चक्षुषी तु बजेद्यदि ।। काकाक्षस्तेन मातङ्गो जापते नात्र संशयः ॥ ४२ ॥ संश्लिष्टं श्लेष्मणा पित्तं चक्षुषी पदि गच्छति ॥ श्वेताक्षस्तेन मातः कालवारक एव च ॥ ४३ ॥ असुग्गर्भ शयानस्य पदि चक्षुपि लीपते ॥ पारापताक्षः स गजो जापते नात्र संशयः॥४४॥ रक्तं श्लेष्मा च पित्तं च यदि चक्षुपि लीयते ।। मध्वक्षस्तेन मातङ्गो जापते नात्र संशयः ॥ ३४५ ॥ विषमाक्षश्च पातेन विरूपाक्षश्च जायते ॥ नानानिमेपो मातङ्गः पित्तश्लेष्मतिर्हि संः॥ ४६॥ विपमेष्वतिभारेण हस्तिनी यदि पीडिता ॥ मिथ्याकर्मणि आपासादृण्मा संजापते भृशम् ॥ ४७ ॥ सा चेद्यष्मसहिता तोप समवगाहते ॥ नेने तेनोपहन्यते गर्भस्थस्योष्मणा वृप ॥४८॥ ऊष्मणा पच्यमानस्य चक्षुईन्पेत हस्तिनः ।। जात्पन्धस्तन मातङ्गो जायते नात्र संशयः ॥ ४२ ॥ गर्भे यदा शयानस्य जानुनी प्रतिपद्यते । उभपोर्गात्रयोरन्तारुतः संचरेनृप ॥ ३५० ।। निर्भुज्यते स गात्रेषु विकटस्तेन जापते ॥ वारणः प्रथिवीपाल नास्ति तत्र विचारणा ॥५१॥ -- पृथत्वाचानु नागानां रोमकूपैर्न गच्छति ॥ प्रस्वेदः पृथिवीपाल शीतसारम्पा हतः स्मृता ॥ ५२॥ मायुषद्धा छविश्वैषां गाढरोमा च जायते ॥ अन्तःस्वेदा बलाधिक्यात्तस्मानागों नृपोत्तम ॥ ५३ ।। १ क. च चक्षुषी यदि ली । २ क. सा । ३ क. पु कीक । ४ क. गान्नृपो ।

·- - पालकाप्यमुनिविरचितो- [३ शल्यस्याने- तिवद्धा मातृका पस्माद्धस्ते चैव मुखे तथा ॥ तस्मान्मुखाच हस्ताच स्वेदो गच्छति दन्तिनाम् ॥ १४ ॥ . इमे महान्तो बलिनो जातकामा मनस्विनः।। प्रशस्तपञ्जना नागा वृषणैश्चामलम्बिभिः ।। ३५५ ।। चौहनं तु भविष्यन्ति मनुष्याणामनेकपाः ॥ तस्मात्करीपमस्तावे वृषणो संभवेष्टितौ ॥ ५६ ।। म्लान शिरा म्लानमुखो विषमो बधिरश्च यः ।। पुटकों वैक्रवालः पंक्षहीनस्तथैव च ॥ ५७ ॥ कुष्ठी किलासी विनतः कोणः पण्डोऽथ वामनः ।। कुजः किलासिमेण्द्रश्च हीनाङ्गो यश्च वारणः ॥ १८ ॥ पश्चाङ्गैविपमै गो दृश्यते मनुजाधिप ।। वातपित्तोपघातेन जायते नात्र संशयः ॥ ५२ ।। वाद्यान्तरविषाणाभ्यामन्तरे दन्तवेष्टयोः ।। वायुः कुप्पति नागस्य विशालस्तेन जायते ॥ ३६० ॥ दन्तयोरुपरिष्टाच्चेदधस्तादपि वेष्टयोः ।। वायुः कुप्पति नागस्य तदा वा कालसंभवः ।। ३६१ ॥ दन्तवेष्टान्तयोथैव दन्ताभ्यां वाहतस्तथा ।। वायुः कुप्यति नागस्य सदन्तस्तेन जायते ।। ६२ ।। विषाणादन्तरे यच्च अन्तरे दन्तवेष्टयोः।। ऍकश्च वायुश्चरति साधुस्तेनोपजायते ॥ ६३ ॥ अन्तरे च विषाणस्य दन्तवेष्टस्य चान्तरे ॥ वायुः कुप्पति नागस्प जायतेऽतस्त्वपाहलः ॥ ६४॥ श्लेष्मा मारुतसंश्लिष्टो दन्तवेष्टौ निपेवते ।। विषाणे तेन जायते अस्थिश्चेते तु दन्तिनाम् ।। ३६५ ॥ * 'विकटो' इति प्राक्प्रश्नोद्देशे। 'हस्खवाल.' इति प्राक् । $ 'अतिश्वेता' इति प्रभोद्देशे। १ क. बद्धमा । २ क. वाहनत्व ! ३ ख. वक्त्रवा° । ४ क. परिक्षी. गस्त। ५ क. काणहीनोऽथ । ६ क. °न्तरे वि° १७ क. एकस्य ।

·गर्मावक्रान्त्यध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। असुग्गर्भ शयानस्य यस्य वेष्टौ निपेवते ॥ विषाणे तस्य जाते वारणस्प. मधुमभे ॥६६॥ मन्दीभूतो पदा वायुदन्तवेष्टौ निपेवते ॥ म्लाने विषाणे तेनास्य जायते ग्रन्थयोऽपि वा ॥ ६॥ दन्तयोरुत्तो पस्प मूलपोर्नावनिष्वतिरत)। समदन्तस्ततो नागो जापते नात्र संशयः ॥ ६८॥ संजातदन्तवेष्टस्य मुखे कुप्पति मारुतः ॥ विषाणावुपहन्ते मूढस्तेनोपजाय ।। ६९ ॥ नवमे दशमे वाऽपि हस्तिनी यदि पीडिता ॥ निःस्नेहापां स्वरीभूतो भृशं कोपमुपागतः ।। ३७० ॥ यघृण्मसहितो वायुदन्तमूले निपेवते ॥ विषाणावुपहन्येते मत्कुणस्तेन जापते ॥ ७१ ॥ वायुर्गर्भ शयानस्य दन्तमूले निषेवते ॥ नत्र दन्तौ जायते यत्र कुप्यति मारुतः॥ ७२ ॥ यस्पैकदन्तवेष्टं तु मारुतः संनिपेवसे ॥ एकदन्तः स मातङ्गो जायते नात्र संशयः ॥ ७३ ॥ पस्य पोतस्य जातस्य मूर्ती कुप्पति मारुतः।। संजातदन्तवेष्टस्य एकमात्रोपहन्यते ।। ७४ ॥ (एकभावस्तु संपूर्ण यत्र वातो न कुप्पति ।। वामोन्नती वा भवति त्वथवा दक्षिणोन्नतः ॥ ३७५ ।। एक: संजायते तत्र एकश्चैवोपहन्यते ॥) वापुर्गमें शपानस्प कुप्पत्येकाङ्गसंधिषु ।। ७६ ॥ म्लानगात्रः स मातङ्गो जापते नात्र संशयः ॥ असुग्गर्भ शयानस्प वारणस्योपहन्यते ॥ ७७॥ मारुतेन पदा राजन्स्तब्धस्तेन नियच्छति ॥ हस्तिन्यां तु प्रहृष्टायां प्रमिन्नेनाथ जायते ।। ७८ ॥ * अयं सार्थश्लोकः 'वायुर्ग '-इत्यर्घोत्तरं कपुस्तके ॥ १ क. नायन्ते । २ क. निम्नेहानां । ३ क. स. °मास४ क. "स्तेनो- पजायते ॥ ह।

·, पालकाप्यमुनिविरचितो- [३ शल्यस्थाने सम्पग्गर्भपरिकिष्टो शक्लिष्टायामदुर्लभः ।। एप नागो महाराज यावदायुमंदोत्कटः ॥ ७९ ॥ न च दोपाः प्रधावन्ति शब्दाचास्तमनेकपम् ।। मदक्षीणेन यो जातः क्षीणापा चैव मातरि ॥ ३८० ।। जनितश्चाप्पदृष्टाम्पां यः किष्टश्चोदरे भृशम् ॥ एप मत्तो न भवति यावदायुमंतङ्गजः ॥ ८१ ॥ सच नित्यं महाराज भवेत्पतिदुर्घलः॥ आहाराचारवगुण्यादभिघाताच्माद्यात् ।। ८२॥ गर्भिण्याः कुपिता दोपा गर्भार्भ)जीवितनाशनाः ॥ ऋतुमैथुनचकाणां वैगुण्याच्छोणितस्य च ॥ ८३ ॥ इष्टासात्म्योपभोगाच दौहृदस्य विमाननात् ॥ अचमात्कर्मणोऽल्पापुदीर्घापुश्च भाद्भवेत् ॥ ८४॥ मुहूर्त तिथिनक्षत्रः करणैः शोमनगंजः॥ सलक्षणः मुरूपेण यथावत्मविपादितः ।। ३८५।। देवब्राह्मणगन्धर्वगुणैरन्यतमैर्वृतः॥ पम्पैः शुचिभिराहार रसैश्च परिबृहितः ॥ ८६ ।। सच वीविपाकेन तथा गर्भवलेन च।। धन्य एव भवेन्नागो विपरीतस्ततोऽन्यथा ॥ ८७ ॥ भूतानां व्यत्तिरेकाच्च मातृजैः पितृजात्मजैः ।। एभिर्भावस्तु निष्पत्तिर्यथा भूतेषु पडूसान् ।। ८८ ॥ तेजस्वी तेज उद्रेकात्सत्त्वाच्चैव भवेद्गजः ॥ तेजःसत्त्वक्षितीनां स्यादुद्रेकाहलवान्गजः ।। ८९ ॥ अनिर्वायुमंचुरत्वाद्र्भ पुष्टो भवेदलात् ॥ शुद्धात्मा मावैः स्यात्सर्वैरुद्रिक्तैः सात्त्विको गजः ॥ ३९० ॥ तेजोधरित्रीपितृ रुद्रिक्तै रूपवान्भवेत् ।। तेजोनभोनिलोद्रेकाच्छुद्धश्वाऽऽहारजादसात् ।। ९१ ॥ आरोग्यमेव भवति शुद्धसत्त्वानलानिलैः ॥ पञ्चभूतसमत्वे तु समुद्रेकादभीरुता ॥ १२ ॥ १ क. प्रवाधन्ते । २ क. क्लिप्टो वोद°१३ क. °हारे चैव वै॥ ४क. इच्छा-' सा'। ५ क. शुभो भवे । ६ क. प्रचार । ७ क. दात्म्यमा ।

·. गर्भावक्रान्त्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेद सत्त्ववायुबलौद्रकाद्भवेयुर्जवसंपदः ॥ मनसस्तद्गुणानां च पित्तप्रकृतिसत्त्वयोः ॥ १३ ॥ समुद्रेकागवेन्मेधा त्वष्टाङ्गा बुद्धिरेव च ॥ अन्वर्थोत्तानगम्भीरप्रत्यर्थात्यर्थवेदिता ॥ ९४ ॥ भद्रमन्दमृगत्वं च तथा च प्रकृतित्रयम् ॥ सर्व जातिविभागेन प्रकृतौ च प्रवक्ष्यते ॥ ३९५ ॥ भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च तथा लेखं च हस्तिनी॥ अभीक्ष्णं यत्समादत्ते सेवने चापि गर्भिणी ॥ १६ ॥ दौहृदं तं विजानीयात्तचैवास्पै पदापयेत् ।। अनुकूले भवेद्गर्भो मातुस्तत्रोदरे रसान् ॥ २७ ॥ एवमेके व्यवस्पन्ति मुनयो गर्भसंभवम् ।। इति गर्भसमुत्पतिर्बुद्धिभेदः प्रवक्ष्यते ॥२८॥ कुद्धो भीतः प्रहृष्टो वा दुर्वलो बलवानपि ।। शब्दैश्च जलदादीनां वने वित्रासितो भृशम् ॥ ९९ ॥ पादृशं भावमाश्रित्य गजो गर्भ निपिञ्चति ।। पादृशो धेनुकां याति जनपेत्तादृशं मुतम् ॥ ४०० ।। प्रकृतिः प्रकृतिज्ञाने वक्ष्यते ते त्रिधित्मिका ।। तमःसत्त्वरजोयुक्ता पा व दोषसमाश्रपा ॥१॥ शुक्रशोणितयोर्गर्भ गर्भनाशविचेष्टितम् ।। दन्तिनां मानुषैस्तुल्यो दोषो दूप्येन्द्रियाणि च ॥ २ ॥ व्याधयश्च भवन्त्येषां प्रायशस्तुल्यलक्षणाः ।। मातुर्या साम्पतश्चैव विशेषः प्रकृतस्तथा ॥३॥ चेतना च मनो बुद्धिराकृतिश्च स्वभावतः ।। आरोग्यं दौहृदं चापि सात्म्पजान्पायुरेव च ॥ ४ ॥ विज्ञानमिन्द्रिपस्थानं मुखदुःखे प्रिपापिये। तमो रजश्व सत्त्वं च गर्भस्याऽऽस्मजमिष्यते ॥४०५।। क्षत्पिपासासहिष्णुत्वं तृप्तिश्चैव तु सत्त्वजाः ॥ श्रोत्रं शब्दाश्च मूर्तिश्च विवेकश्चैव सानि च ॥ ६॥ १ क. गे च प्र° । २ क. °माधत्ते । ३ क. 'त्पत्तिबुद्धि । ४ क, वक्ष्येते ते त्रिधात्मिके || त° । ५ क. °योर्नन्म ग° । ६ क. °स्तुल्या दोषा दू। ७ क. विशेषाः । ८ क. सप्तनाः।

·-- पालकाप्यमुनिविरचितो [१ शल्यस्थाने- अन्तरिक्षात्मकानि स्युर्गमस्येह महीपते ।। स्पर्शी ज्ञान तथा हो रौक्ष्यं चेष्टा व लापवम् ॥७॥ पाणापानौ समानश्च व्यानोदानी च वायवः ।। रूपं दृष्टिः पिपासा च पित्तमूष्मा च केवलम् ॥ ८॥ रोगः पतिः प्रकाशश्च तैजसानीवि निश्चयः ॥ रसज्ञानं रसाश्चैव स्नेहः क्लेदः कफस्तथा ॥९॥ अब्जान्येतानि गर्भस्य वेदितव्यानि तत्त्वतः ।। (भमाणो गन्धश्च मूर्तिश्च स्थैर्य गौरवमेव च ॥ ४१० ॥ पार्थिवानाह गर्भस्प वदन्ति नयकोविदाः ॥ तस्माद्दर्भस्तु पितृजो मातृजस्तत्स्वभावतः ) ॥११॥ रससात्म्यात्मकश्चैव पञ्चभूतात्मफस्तथा ।। जिह्वा नासाऽक्षिणी कर्णौ शिरोऽथ हृदयं गलः ॥ १२ ॥ नामिस्तिर्गुदश्चैव जीवस्याऽऽपतनानि वै ॥ पक्षत्वादनिष्टं हि मन्यन्ते भूतसंभवम् ॥ १३ ॥ विचिन्त्य वहुशो बुद्धया विमो गौतमवाली। कुमुदस्प समुत्पन्ना वामनस्याञ्जनस्य च ॥ १४॥ पुण्डरीकस्य च कुले सर्वव्यञ्जनपूजिताः ॥ ते(पे)पां मुक्ता विषाणेषु पुरीपेषु च रोचना ॥ ४१५॥ यस्य स्युस्ते च कृपतेः स राजा स्यादनिर्जितः।। वायर्गर्भ शयानस्य यस्य सक्थि निपेवते ॥ १६ ॥ स नीचजघनः स्यात्तु पुरस्ताच समुच्छ्रितः ।। वायुगमें शपानस्य मन्यासंधिपु कुप्पति ॥ १७॥ सोऽस्य नामयति ग्रीवां तेन प्रासविदुर्गजः॥ शरत्काले तु संप्राप्त प्रभूतयवसोदके ॥ १८ ॥ निदेशमशकेडरप्पे मृगनेत्रामु रात्रिषु ।। दिशो गजाश्च यूथानि समवेक्षन्ति पार्थिव ॥ १९ ॥ लीलया क्रीडमाना वै वने पूपवनेषु च ॥ जनयन्ति च ते तत्र निविषाणाननेकपान् ॥ ४२० ।। * धनुश्चितद्वयान्त स्यो नास्ति पादः कपुस्तके ॥ १क. रागपतिप्रकाशाश्च । २क, अत्यन्येतानि । ३ क. "त्मकाये। क. मकास्त° । ५ क. लोचना । ६ क. मयेत्सति पा।

·९ शरीरविचयाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। चतुर्विषाणांश्च गजान्दिविपाणांस्तथैव च ।। हस्तिनीनां प्रभावेण जायन्ते ते दिशां गजैः॥२१॥ प्रदक्षिणाश्च जायन्ते वारणाः पृथिवीपते ॥ द्विविपाणास्तु ये तत्र ग्रहणं पान्ति ते नृप ॥ २२ ॥ ते भवन्त्युत्तमा नागाः पूजिताः पृथिवीपते ।। पोगास्तेि महाराज च्छनाश्चैिव वारणाः ॥ २३ ॥ वारणा मधुपकाहा मानास्तेि भवन्ति च ॥ ईशा यस्प मावङ्गाः सेवन्ते विपपान्नृप ॥ २४ ॥ पूजिता लक्षणैरेभिः स राजा स्वभिनन्दति ॥ ४२५।। समुद्रवसनां कृत्मां सशैलवनफाननाम् ।। चिरं च वसुधां पा(पा)ति शत्रूश्चाप्यधिगच्छति ॥ २६ ।। चीजान्युप्तानि रोहन्ति सुभिक्षं चैव जापते ॥ अनावृष्टिन भवति मनोहानिर्न चैव हि ॥ २७॥ नोपद्रवाः प्रधावन्ति व्याधयश्च महीयते ॥ यस्प राज्ञः पुरे देशे वाहनेप्वात्मजेषु च ॥ २८ ॥ आमुपाद्विपुलां लक्ष्मी स राजा पत्र वारणः ॥ सर्वकामसमृद्धिश्च नायते नात्र संशयः ॥ ४२९ ॥ इति श्रीपालकाप्पे गजापुर्वेदे महाप्रवचने महापाठे तृतीये शल्पस्थाने गर्भावक्रान्ति माष्टमोऽध्यापः ॥ ८॥ अथ नवमोऽध्यायः। अङ्गो हि राजा चम्पापां पालफाप्पं स पृच्छति ॥ गर्भः कथं संभवति संभूतः केन जीवति ॥१॥ किं च प्रथमवस्त्वङ्गं गर्भस्वस्पोपजायते ॥ फि माजं शरीरे च पितृजं वारणस्य किम् ॥ २॥ फति दन्ताः कति नखाः कति मर्माणि हस्तिनाम् ।। कियन्मानं च रुधिरं पिचं श्लेष्मा च मारुतः ॥३॥ वायुः कस्मिस्थितो देशे कस्मिन्पशी च तिष्ठति ।। झस्पितं रुधिरं चास्प पिचं श्लेष्मा च दन्तिनः ॥ ४॥ १ क.न्त्युपमा । २ क. ये च । ३ क. गर्मविना 18 क. मातृकं ।

·१३८ पालकाप्यमुनिविरचितो- [३ शल्यस्याने- अमममाणं किं चास्य किंमात्रश्चान्दुको गजे ॥ - किमात्रं श्लोम हृदये किंमात्र फुप्फुसं मुने ॥ ५ ॥ अन्नं किमात्मकं विधारक स्थितचोदको गजे॥ क्क स्थितं लोम हृदयं प्लीहा हक्को पकृत्तथा ॥६॥ क नु स्विप्रबद्रश्च परिमाणं च किं भवेत् ।। भुते गर्भोदरस्थो वा न वा भुङ्क्तेऽथ भोजनम् ॥ ७ ॥ संधयः कति चास्थीनि केन मोद्यति हेतुना ॥ फेन पश्पति रूपाणि परिकामति तिष्ठति ॥ ८॥ फेन स्तनति वै नागो लिण्डं सृजति मेहति ।। उत्तिष्ठति निषीदेख निषण्णश्वानुवर्तते ॥ ९॥ विषयते तथा फेन मैथुनं केन गच्छति ॥ के वालाः कानि रोमाणि केशाः पक्ष्म च किं भवेत् ॥ १० ॥ कियन्मात्राणि श्रो(स्रोतांसि च्छव्यः कति च दन्तिनाम् ।। केन जीर्यंत भुक्तं च जीणे केन निरूहति ॥११॥ केन निद्रामुपादत्ते केन निद्रा न जापते ॥ ग्रहणी फेन दीक्षा स्पादविपाकः कथं भवेत् ॥ १२॥ वातपित्तवहाः काश्च शुक्रवाहाश्च काः स्मृताः ।। मेदोवहा रसवहाः शिरा रक्तवहाच काः ॥ १३ ॥ मांसास्थिमेदोमज्जानां वाहिन्पश्च शिराः कति ।। प्रसारणाकुश्चनाचाश्चेष्टाः काभिश्च चेष्टते ॥ १४ ॥ केन वा स्याद्विपन्नेन वस्तौ मूत्रं प्रवर्तते ॥ अजसं मत्तनागानां मदो वाऽपि किमात्मकः ॥१५॥ गजानां रोमकूपेभ्यः कस्मात्स्वेदो न वर्तते ॥ मुखतः केवलं स्वेदः कान्तानां संपवर्तते ॥ १६॥ एवं मे पृच्छतो ब्रूहि सर्वमेव महामुने । वारणानां च नामानि पस्तावद्वक्तुमर्हसि ॥ १७॥ एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् ॥ सौम्याऽऽग्नेयमिदं सर्व जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ १०॥ १ क. किंमात्रकं । २ ख. श्चोन्दुको! ३ क. वृप्को। ४ क. बस्तिः प्रवृद्ध ६ क. हेच्छति । ६ क. च यानि स्युस्ता ।

·९.शरीरविचयाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। सोमजं शीतमाद्रं च शुष्कमुष्णं च तैजसम् ।। अपाणां स्थावराणां च संभवश्व चतुर्विधः ॥ १९ ॥ पुरुषो गौरजोऽश्चोऽव्यो गर्दभोऽश्वतरोऽपि च ॥ सप्तैते जङ्गमा ग्राम्या वन्पान्सप्त निवोध मे ॥ २० ॥ फपिर्गजो वराहश्च शार्दूलो महिषो मृगः ॥ खड़श्चेति समाख्याताः सप्त वपाश्च जङ्गमाः ॥ २१ ॥ वृक्षो वनस्पतिर्मुल्मो लतीपधितृणानि च ।। मतानो वीरुधो गुच्छ, स्थावरा नव कीर्तिताः ॥ २२ ॥ स्थावराणां च निर्देशो रसवीर्यविपाकतः ।। कीर्तितो पवसाध्यापे विस्तरेण महीपते ।। २३ ॥ समागतो हस्तिनी तु नागो मैथुनमाचरेत् ॥ योन्यां करेण्वाः संघर्षात्सौम्यं शुक्र विमुञ्चति ॥ २४ ॥ निपिच्यमाने शुक्रे तु महात्मा प्रतिपद्यते ॥ जीवः सूक्ष्मपरो धातुरचिन्त्यः प्रभुरीश्वरः ॥ २५॥ संसृष्टं रजसा शुक्र विष्टद्योन्यां विवर्धते ॥ सप्तरात्रोषितं तत्र कललं नायते दवः ॥ २६ ॥ दशाहादर्बुदं तत्र जापते राजसत्तम ॥ मासाच पेशी मवति हृदयं तदनन्तरम् ॥ २७ ॥ फेचित्संभव मिच्छन्ति पूर्व संजा शिरः॥ पूर्व हृदपमिस्पेके युगपचपरेऽब्रुवन् ॥ २८॥ हृदयं मनसः स्थानं मनचाहुः प्रजापतिः।। तस्माद्र्मेण जातस्प हृदयं जायतेऽग्रतः ॥ २९ ॥ ततः संजापते छोम पकृवृक्को त्रयं वया ।। ततः शिराः संभवन्ति तिर्पगूलमधस्तथा ॥ ३० ॥ ततः शिराभिः सहितं स्यूलानमुपजापते ।। पृष्ठवंशोऽए जघनं वक्षो गात्रापरोदरम् !! ३१ ।। अमेण सर्वाण्पनानि फेशरोमनसानि च ॥ भवन्त्यत्र शिरामागे मातुर्गोंदरे वसन् ।॥ ३२॥ वतः स दशमे मासे द्वादशे वाऽपि जायते ॥ एवं हि जायते इस्ती नातश्चापि पिवेत्तपः ॥ ३३ ॥ १ क. रोऽधिकः ।।स। २ क. वृद्धौ ।

·१४० . पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्थाने द्विमासजातश्चपलो लिंण्डवापियामतङ्गजः॥ तृतीये च चतुर्थे च पानीयं मासि सेवते ॥ ३४ ॥ ऊध्वं चतुर्णा मासानां तृणं मृदु च पल्लवम् ।। शल्लकीमरिमेदं च कर्णिकारं च खादति ॥ ३५ ॥ मुञानस्य प्रवर्धन्ते दोषाः प्रायेण दन्तिनः ॥ वातपिचकफाश्चैव तेषां कर्म पृथक् पृथक् ॥ ३६ ॥ रक्तमासास्थिमज्बानो वर्धन्ते घातको रसैः ।। मेदः शुक्रं बलं तेजो जवो वर्म च पार्थिव ॥ ३७॥ रसेन पित्तं चाम्लेन मधुरेण कैफः सदा ।। कपापकटुकाम्पा तु वर्धते दन्तिनोऽनिलः ॥ ३८॥ कण्ठे श्लेष्मा विहरति मुञ्जतो विविधानसान् ।। पित्वेन पच्यते भुक्तं कफानिद्राऽस्य जायते ॥ ३९ ॥ वातात्माणस्य चेष्टा च जीर्णस्प च निरूहन(णम् ॥ समघातुस्त्वरोगः स्पाद्विपमैपाधितो भवेत् ॥ ४० ॥ जरायुरतं मांस तु मातृजान्विद्धि हस्तिनः ।। शुक्र मज्जास्थिमेदांसि शिरारोमनलाः पितुः॥४१॥ यथाविभक्तान्पस्थीनि संधयो ये च कीर्तिताः ॥ दन्ता नागस्प यावन्तो मर्माणि च निवोध मे ॥ ४२ ॥ शिरस दयं राजन्कपाले च तथाऽपरे अष्टावस्थीनि ग्रीवायां नव चैवात्र संधपः ॥ ४३॥ एकमेवास्पि सगदे द्वौ संधी सम्पदक्षिणौ ॥ द्वे च मुकास्थिनी झेपे चत्वारशात्र संघपः ॥ ४४॥ अधस्तादुपरिष्टाच दन्ताः पोटश सागदाः॥ प्रहारिणौ च द्वौ दन्तौ फरिणोऽष्टादश स्मृताः ॥४५॥ अष्टादशानां दन्तानां संघयोऽष्टादशैव च ।। अघस्ताचोपरिष्टाच्च विद्यानागस्य पार्थिव ॥ ४६॥ गेलनाड्यां चतुःपष्टिस्तरुणास्थीनि दन्तिनः । वलयाकृतिकल्पानि सप्तपष्टिश्च संधयः ॥ ४७ ।। १ क. पिण्डद्वापि । २ क. कफस्तदा । ३ स. शिरो रो! ४ स. संधयोः। ५क. गलानांच1६६.न. ।।प्र।

·९शरीरविचयाध्यायः इस्त्यायुर्वेदः। ४४१ भतरास्थि बलमोहे विद्यादक विचक्षणः॥ तलक च विज्ञेयं प्रतरास्थ्येकमेव तु ॥ ४८ ॥ अष्टावेव हि पादेषु प्रेतरास्थीनि निादेशेत् ॥ चतुर्थे च महीपाल संधपश्चात्र पोडश ॥ ४२ ॥ परिपादेषु कर्णेषु मोहयोः पोहसंधिषु ॥ एवेष्वङ्गपदेशेषु गुलिकास्थीनि विंशतिः॥५०॥ अशीतिरेव पादेषु चतुर्वपि च पार्थिव ।। विशतिश्च नखानि स्युः संधीनां यधिकं शतम् ॥ ५१ ।। विशेषास्थ्पेकबाह्रस्थि वंशास्थीनि च गात्रयोः॥ पूर्वपोस्तु पडस्थीनि शेवं पट्चैव संधपः ॥ १२ ॥ अस्थीनि संधयश्च स्युः पडेवापरपोरपि । फपालास्थ्पेकमेवाऽऽहुः सर्वतो जघनाश्रितम् ॥ ५३॥ चतुर्दशाऽऽदूरस्थीनि नागस्पोरसि संख्यया ।। संघपस्त्वपि चास्मां तु दश पञ्च च निश्चिताः ॥ ५४॥ अस्थीनि विंशतिः पृष्ठो(?) संधयश्चैकविंशतिः॥ पक्षपोरुभयोर्विद्याचत्वारिंशच्च पार्थकाः ॥५५॥ द्विचत्वारिंशंदेवाडासां पार्श्वकानां तु संधयः॥ ऊध्वास्थीन्यकविंशत्स्युः संघयश्चैकविंशतिः ।। ५६ ॥ सानुलवंशलाङ्गले गुलिकास्थीनि विंशतिः ॥ त्रिंशत्तु संघपश्चात्र संख्या विद्धि पार्थिव ॥ १७॥ श्रीण्यस्मां तु शवान्पवं विंशतिश्चैव संख्पपा ।। शतानि त्रीणि संधीनां षट्पष्टिं चापि निदिशेत् ॥ ५॥ हस्ते च तालुनि द्वे द्वे मुखे नेत्रे कटिद्वये ॥ द्वे कर्णपोश्च प्रत्येकमेवमेकादशैव तु ।। ५९ ॥ स्तनयोश्चैव मेण्ढ़े च नागस्प तु गुदे तथा ॥ विधात्पञ्चदशैतानि श्रोस्रिोतांसि वदतां वर ॥६॥ १ क. प्रान्तरास्थि । २ क. यं प्रान्तरा। ३ क. प्रान्तरास्थीनि। १ क. तो यनना । ५ क. शदासां तु पा । ६ क. तालुके ।

·४४२ पालकाप्यमुनिविरचितो- [३ शल्यस्थाने- नेत्रयोश्चापि पक्ष्माणि केशाशिरसि निर्दिशेत् । देहे रोमाण्यसंख्यानि वालाः पुच्छे च दन्तिनाम् ॥६१ ॥ सिराः शतानि सप्तैव सर्वपिण्डेन दन्तिनाम् ।। पञ्च स्नायुसहस्राणि पञ्च स्नायुशतानि च ॥ ६२॥ एतेषां विस्तरो राजन्तिराम्पूहे प्रवक्ष्यते ॥ मर्माण्यपि प्रवक्ष्यामि भेदतो मर्मसंग्रहे ॥६३ ॥ गुदोऽण्डकोशो हृदयं मेण्डू नाम्युदरं करः॥ प्रत्यङ्गं सौपतीकाशौ प्रतिमानं गुदे स्तनौ ॥ ६४ ॥ मोहसंदानभागौ च ग्रन्थिः संकुटिकेतलाः ॥ पलिहस्तौ च विष्के च रन्ध्रौ द्वे चापरान्वरे ॥६५॥ कुतिः कटी च प्रस्तावनी(स्रोतांसि दश पञ्च च ॥ कक्षाभागी सनिष्कासौ मन्ये च मनुजाधिप ॥ ६६ ॥ अन्तर्बाहू पणवको बिम्बकः कुम्भ एव च ॥ अपस्कारी तथाऽष्ठीब्यौ मृदुकुक्षिस्तथैव च ।। ६७ ॥ गलपृष्ठं पेवस्थाने ग्रीवामन्ये च तालुकम् ।। वाहित्यं शम्बुको जिल्ला बलाने वक्षणौ तथा ॥ ६८ ॥ विक्षोभी चूचुको मुष्की मांसतलसंधपः॥ अस्थिक्षयौ कुलाभागावुरःसंधिरुरस्तथा ॥६९ ॥ उभावंसौ व विज्ञेयाविति सप्तोत्तरं शतम् ।। मर्मणामिति व्याख्यातं वारणानां नराधिप ॥ ७० ॥ -:0:- अतश्च कथ्यमानानि दोपस्थानानि मे शृणु ॥ पाण्पामाशयश्चैव उरः कण्ठं शिरस्तथा ।। ७१ ॥ स्थानान्येतानि सर्वाणि श्लेष्मणो विद्धि दन्तिनाम् ।। ऊध्वं नाभेरधः पित्तं हृदयं समुपाश्रितम् ।। ७२॥ पकामाशयगो वायुर्जधने संगदे तथा । स सर्वदेवव्यापी तु सर्वतः कर्म चेष्टते ॥ ७३ ।। १ क. °ण्डेपु द१२ क. सालकुन्तलाः । ३ क. रन्ः द्वौ चा 1 ४ क. २. मुक्षी । ५ स. यतस्थाने । ६ क. सोमोभी च तुको च कू । ७ रा. सगुदे ।

·. ९ शरीरविचयाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। १४४३ रक्तस्थाने स्थितो चायुानो नाम्ना तु वीर्यवान् । मेदःस्थाने स्थितः प्राणो वसास्थान उदीरणः॥७४॥ समानो मांसमध्यस्थो झपानथास्थिसंस्थितः ।। व्यानोदानो समानश्च प्राणापानौ च पञ्चधा ।। ७५ ।। भूपो वायुः शरीराणि विभर्ति भगवान्प्रभुः॥ ध्यानाद्भवति वेधश च निमीलोन्मीलने नृप ।। ७६ ।। उदानेन बलोन्मादौ समानानागमादिशेत् ॥ वागुच्चासानुपानानां प्रवृत्तिः माणना स्मृता ॥७७॥ वातमूत्रपुरीपाणि झपाने विद्धि पार्थिव ।। हस्तस्थं तिष्ठति सदा चक्षुर्मध्ये च दन्तिनाम् ॥७८ ॥ सौरं तेजश्च नेत्रे तु प्रविभक्तं शरीरिणाम् ।। तथा प्राप्तोऽथ हीदीस्तेन रूपं च पश्यति ॥ ७९ ॥ श्लेष्मस्थाने स्थितं सत्त्वं रजो पाय्वनुसंस्थितम् ।। नमः पित्तानुगं चैव तिष्ठत्पेव मतङ्गजः ॥ ८० ॥ प्रहपानन्दभावाभ्यां सौम्पं शुक्र प्रमुञ्चति ॥ क्रमेण रसवीर्याणां सौम्यं शुक्र प्रवर्तते ॥ ८१॥ अदृश्यमार्तवं विद्धि हस्तिन्या हर्षसंभवम् ।। गृहीते साऽदुतं गर्भ गाभणी द्वेष्टि चॉद्धतम् ।। ८२॥ सप्त पेशीशतान्याहुः सर्वेष्वङ्गेषु हस्तिनाम् ।। अस्थ्याश्रिताश्च ताः सर्वाः स्नापुबद्धास्त्वचा वृताः ॥ ८३॥ अल्पं वा बहु वा द्वस्वं दीर्घ वाऽप्पथवा पृथक् ॥ एकसंस्थं हितं मांसं पत्स्यापेशीति तद्विदुः ॥ ८४ ॥ तृष्णा मर्मस सर्वेषु निद्रा कफमुपाश्रिता ॥ व्यवसापश्च नागानां स्कन्धदेशमुपाश्रितः ।। ८५ ॥ वपुः श्रीः कीतिराशा च त्वचमाश्रित्य तिष्ठति ॥ अस्थीनि पर्वतो मेरुस्तेजो देहे व्यवस्थितम् ॥ ८६ ॥ बुद्धिर्मेधा च नागानां मापुवन्धेष्ववस्थिता ॥ वसामाश्रित्य बलवान्दस्तिष्ठति नित्पशः ॥ ८७ ॥ १ ख. नामा तु । २ क. ख. उदौरिणः । ३ क. ततः । ४ क. साऽद्भुतम् ।

·288 पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्पस्पाने, मद श्वेव महातेजाः शुक्रस्थानं समाश्रितः॥ शिरासंधीन्समाश्रित्य लोमस्तिष्ठति वै सदा ॥ ८८॥ अनेषु कर्म नागानामालस्यं यकृति स्थितम् ॥ फापं मदो) क्रमते विपादो पत्ततम ।। ८९ ॥ गजस्प पुप्फुसे चैव भयं तिष्ठति नित्पशः।। वक्षसत्रच्छु(?) हृदयं सव्यं स्तनमुपाश्रितम् ॥ १० ॥ पदपपार्च च कोम वक्षःस्थितं विदुः॥ पकप्लीहे च संबद्धे (स्यूलानं हृदपादधः ॥ ११ ॥ भामाशयं विभनते तिष्ठेत्पकाशपं च तत् ।। भामाशस्य मध्यस्था व्याधपः सर्व एव तु ॥१२॥ व्याघयो पे च संख्यातास्तेषां पकाशयो गतिः॥ ईपत्तु पिरा वृत्ता दीर्घा बलवती सिरा ॥ १३ ॥ मायुर्वल्कावनदा च घना पृथ्वी च फण्डरा ।। वातपित्तकफानां च तथैव रसशुक्रपोः ।। ९४ ॥ मेदोसमज्जमांसाना तथा मूत्रपुरीषयोः ॥ हासदद्धी पतो शेषां प्रमाणेनोच्यते त्वतः ॥ १५ ॥ मूत्रं वस्तिश्च मुष्की च वक्षणोदेशमाश्रितो । मांसमस्थयाश्रितं विवादसमांसमुपाश्रितम् ॥१६॥ मजाम्पन्तरतोऽस्मां तु शुक्र मनाभितं विदुः ।। मेदो मांसाश्रयं प्राहुः शिरा मांससमाश्रिताः ।।९७ ॥ रोमाणि त्वचि जातानि मांसस्यापि त्वगातिः ॥ छल्पः पड़ता व्याख्याता द्विपानां द्विपदा वर ।। ९८॥ छवीनां विस्तरश्चापि माध्यापे प्रवक्ष्यते ॥ शिरास्नायवात्मकं विद्यानस्वाना संभवं नृप ।। ९९ ॥ दलानां किणभावं च निसर्गादीश्वरं विदुः ।। :- इमा महाप्रकृतपस्तिस्त्रः कीर्तपतः शृणु ॥ १० ॥ *कपुस्तके त्रुटितम् । १ क. संधि समा । २ क. पुष्फसे । ३ क. सवद्धः। ४ क. 'यस्थR° 1. ५ क. च्यतत्व।६ क. प्रचक्षते ।

·१४५ ९शरीरविचयाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। रजस्तमश्च सत्त्वं च माहुरध्यात्मकोविदाः ॥ मेधावी चपलश्चण्डस्तेजस्वी लघुविक्रमः ॥ १॥ कौतूहलमेकामी च क्रीहनो हर्पणश्च पः॥ शीयं कृतं नाशपति शीघ्र कर्माभिपद्यते ॥२॥ दुभंगश्च तथा नागः सततं धेनुकामिपः ॥ बेशिता दुर्भरः शूरो निःशहोचानवेदिता ॥ ३ ॥ एवंविधस्तु यो नागः स राजन्नाजसः स्मृतः॥ कृच्छ्रेण किंचिजानीते कर्म चास्य पणश्यति ॥ ४॥ निद्रालुगूढसंज्ञश्च तामसो नाग उच्यते ।। धन्वर्थवेदी मुभगः स्मृतिमाशुभपोगजः ।। १०५ ॥ कर्म शीमं विजानाति न च तत्तस्य नश्पति ।। आयुष्मान्बलवाञ्शूरो नीरोगः सुप्रजो लघुः ॥ ६ ॥ धन्यो यशस्वी दीसामिः सुसवः प्रियदर्शनः ॥ सिग्धगम्भीरघोषश्च सात्विको नाग उच्यते ॥ ७ ॥ इति विसः समाख्याता महामतियोनयः॥ एवं शरीरं व्याख्यातं पविभागेन(ण) मे शृणु ॥ ८॥ मसारणं च गात्राणां तथा संकुचनं च यत् ॥ चत्वारिंशत्सिरास्तस्य विनियुक्ता हि धारणे ॥९॥ उत्तिष्ठति शिराभिश्च चत्वारिंशद्भिरेव हि ॥ उपवेशं च कुरुते चत्वारिंशगिरीश्वरः ॥ १० ॥ पट्शतेन विजानीपाद्मनं परिवर्तते ॥ हस्तशीलेन कुरुत्ते षट्शतेन तु वारणः॥ ११ ॥ जृम्भणं कुरुते नागः स चत्वारिंशता तथा ॥ दशभिर्हन्ति हस्तेन ग्रसिं दशभिरेव च ॥ १२ ॥ दशभिचालयेत्सुक्की दशभिश्चैव खादति ।। भक्षयित्वा निगिरति शिराभिर्दशभिस्तथा ॥ १३ ॥ दशभिर्दशमिश्चैव पच्यमाने च वारणः॥ शिरसो धारणे दृष्टाः सिरा यूज़ तु विशतिः ॥ १४ ॥ १ क. प्रतापी च । २ क. अशीता । ३ क. प्रासं च दशभिस्तथा ।

·४४६ [ ३ शल्यस्थाने- पालकाप्यमुनिविरचितो- श्रीवापां पार्चयोईष्टास्तिस्रस्तिस्रः पुनः शिराः॥ शिरसचालने दृष्टा दश स्कन्धगताः शिरा ॥ ११ ॥ आददाति शिराभिश्च पानीयं दशभिद्धिपः ।। *दशभिनिर्वमेव शिराभिः सलिलं गजः॥ १६॥ दशभिनिमिपेनाग उन्मिपेशभिः पुनः ॥ दशभिर्गन्धमानोति गृणोति दशभिस्तथा ॥ १७ ॥ पत्रिंशतु शिरा दृष्टा दृष्टिसंचारणेऽपि च ॥ कटयोर्दश विज्ञेया शिरा मदवहा नृप ॥ १८ ॥ दशभिर्दशभिश्चैव करें चालयति द्विपः ।। निश्वासं कुरुते याभिस्ताः शिरात्रिंशदेव तु ॥ १९ ॥ दशभिवृहति गजो व्याहरेदशभिः पुनः ।। पुच्छं चालयति श्रीमान्सिराभिर्दशभिर्गनः ॥ १२० ॥ निहरदशभिर्मण्टे दशभिश्चैव सं(मे)हति ।। मैथुनं पाति दशभि(भी)रतो दशभिरावपेत् ।। २१ ॥ अभितप्तस्तु मातङ्गो वमथु पाभिरुत्सृजेत् ।। पत्रिंशतु शतं विद्यारिसराः स्वेदवहास्तु ताः ॥ २२ ॥ शिरा गुदनिवद्धास्तु हृदयं चापि संश्रिताः।। धारणे तु पुरीपस्य तथैवोत्सर्जने पुनः ।। २३ ।। तासां दशशतं दृष्टं यूत्रस्पोत्सर्जने दश ॥ ततो वातवहा दृष्टा ग्रहणीदीपनाः शिराः ॥ २४ ॥ पक्काशयनिवद्धास्तु क्षेयास्तास्तु चतुर्दश ।। शिरा दश समाख्याता पास्तु पित्तवहाः स्मृताः ॥ १२५ ।। दशैव तु शिरा दृष्टाः श्लेष्माणं पा वहन्ति वै ॥ शिरा पास्तु शरीरेऽस्मिन्सर्वसंधिसमाश्रिताः ॥ २६ ॥ नदी तरति सर्वाभिस्ताभिश्चैव तु लड्घपेत् ।। ताच गाश्चतुर्भिश्च पृथक्त्वे विशतिः स्मृताः ॥ २७ ॥ सिरा रसपहा दृष्टा जिह्वापां हृदयाश्रिताः ॥ दशैव ता. मुमुक्ष्मास्तु पाभिर्वेदपते रसान् ॥ २८ ॥ * अयमश्लोकः 'शिरसचालने-- इत्यतः प्राकपुस्तके || ११. सासु ।

·म ९शरीरविचयाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। १४७ अपानेन यदा वायु वारणः विमुञ्चति ॥ पक्वाशयनिबद्धास्तु क्षेपास्तांस्तु चतुर्दश ॥ २९ ॥ एकादश शतान्येवं सप्ततिश्च पुनः सिराः॥ (वारणस्य पदेशेऽस्मिन्व्याख्यातास्ताः प्रदेशगाः॥ १३०॥ शतानि त्रीणि शेषाणि त्रिंशदन्पाः पुन: शिराः ।) एता रक्तवहा दृष्टाः शरीरं सर्वमेव हि ॥ ३१ ॥ सिराभिः संवृतं याभिर्वल्लीभिरिव पादपः ॥ अन मतिविशेषं तु हस्तिन्यामुपलक्षयेत् ॥ ३२ ॥ एकैस्मिन्स्तने दृष्टाः सिराः क्षीरवहा दश ॥ हृदयंगमाः सुसूक्ष्माश्चेति प्रोक्तः सिराविधिः ॥ ३३ ॥ शतानि पञ्च (*नागस्य सहसं च) विशेषतः। रेतोत्सर्गकरा यास्तु वारणानां सिरा दश ॥ ३४ ॥ मैथुनाथं च या दृष्टास्ता एव विंशतिः स्मृताः ॥ नव संधिशतान्येवं वारणेष्ववधारयेत् ॥ १३५ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यन्ते संधयो वारणस्य तु ॥ द्वाविंशतिः संधयस्तु पादे पादे विनिश्चिताः ॥ ३६ ॥ पोहसंधानभागे च पलिहस्ते च दन्तिनः ॥ एतेष्वङ्गमदेशेषु संधपश्च चतुर्दश ।। ३७ ॥ एवं भागे त्वपस्कार पाद विक्षोभपोरपि ॥ प्रतिमाने च विज्ञेपाः संधयस्तु चतुर्दश ॥ ३८ ॥ गुच्छे सगुटिकायां च स्पुस्तथाऽन्तरसनि । संध्योऽत्र महाराज विजेपास्तु चतुर्दश ।। ३९ ॥ मण्डूक्यन्तरसंधौ तु अष्ठीव्ये तु विशेषतः ॥ संधपस्तत्र विज्ञेया वारणस्प तु विंशतिः ॥१४० ।। आयासकाण्डे रन्धे च स्तनानुसार एव च ॥ मेण्ढ़े चैवाण्डकोशे च नवतिः संधपः स्मृताः ॥ ४१ ॥ अंसे च प्रत्पगंशे च तथाऽसफलकेऽपि च ।। संघपस्तत्र विज्ञेपा वारणस्प तु विंशतिः॥ ४२ ॥ * 'धनुश्विद्वयान्तःस्थो नास्ति पाठः कपुस्तके । १ क. प्रतिमुञ्चति । २ क. "स्तासु च । ३ क. 'नुरस ए° ।

·४४८ पालकाप्यमुनिविरचितो- [३ शल्यस्थाने- आयासकाण्डे रन्धे च स्तनानुसार एव च ॥ मेण्टे चैवाण्डकोशे च नवतिः संधयः स्मृताः ॥ ४३ ॥ अंसेच प्रत्यगंशे च तथाऽसफलकेऽपि च ।। संधपस्तत्र विज्ञेया वारणस्प तु विंशतिः॥४४॥ ग्रीवाविन्दुवितानेपु पिण्डिकावग्रहे तथा ॥ आसने शयने स्थाने विद्यात्संघिशतानि पट् ॥ १४५॥ पुरस्कारावग्रहे च निर्याणे श्रवणे वथा ॥ इषिकान्तरयोश्चैव वातकुम्भे च दन्तिनः॥ ४६॥ द्वे च संधिशवे माहुः संघींश्चापि चतुर्दश ।। खरकाटे च खलु नेत्रान्ते एकैके संघयः स्मृताः ।। ४७ ।। विषाणयोxपोश्चापि हस्ते द्वात्रिंशदीरिताः॥ उरसि द्वादश ज्ञेया मुखे त्रिंशतिरेव च ॥ ४८ ॥ दशनासगदाये तु संधपस्तत्र पोडश ॥ जिह्वायां तु त्रयः मोक्ताः कण्ठे क्षेपानपोदश ॥४९॥ भासने वंशदेशे च तपिले पश्चिमासने । तथा वपरवंशे च द्वात्रिंशरसंघपः स्मृताः ॥ १५० ॥ अस्थिभागे च जघन उत्कृष्टकलयोरपि ॥ मागेष्वेतेषु नागस्य द्वात्रिंशत्संधपः स्मृताः ॥५१॥ (*लालवंशे लाङ्कले द्वात्रिंशत्संधयः स्मृताः ।) करीषमागे प्रस्रावे गुदभागे च दन्तिनः ।। ५२ ॥ संघपो विंशतितेपा मागेष्वेतेपु निश्चिवाः ॥ पलिहस्ते ततः कर्ममोहसंदानपोरपि ।। ५३ ।। अपस्कारे च नागस्प कोशसंधि विनिर्दिशेत् ॥ वाहोरसफलके पाद्यामागे तथैव च ॥ ५४॥ मन्यिपि तयाऽष्ठीपे क्षेपास कटिकासु च ।। उत्कृष्टेऽप्पय मण्डूक्यां मागेप्येवेषु दन्तिनः ॥ १५५ ॥ समुद्रसंधिः सर्वेषु पथावदिति निश्चपः ।। लाङ्गलवंशे लाङ्गले जघनत्पस्थिदेशपोः ॥ १६ ॥ * धनुश्चिद्वयान्तःस्यः पाठो नाति कास्तके ॥ १ क. नरस ए° । २ क. °स्य संघयः पोडश स्मृ।

·रविचयाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। ४४९ उलूखलारूपः संधिस्तु कलाभागे च दन्तिनः।। विताने श्रवणे चैव बिम्बोः कुम्भान्तरे तथा ॥ ५७ ॥ निणे फैटिसंघौ च शिरोमस्तकपिण्डयोः ।। इपीकाग्रे च कुम्भे च वारणस्य महीपते ॥ ५० ॥ तूणसीवनवत्संधिविज्ञेयस्तु कपालवः ॥ इनुसककपालेषु सगदेष्वेव दन्तिनः ॥ ५९ ॥ संधि पसतुण्डः स्याद्भागेष्वेतेपु दन्तिनः ।। नेने वर्त्मन्यपाने व करीपाभा(स्राव एव च ॥ १६० ॥ हृदये चाक्षिकूठे च कण्ठे क्लोम्नि गुदे तथा ॥ झेपो मण्डलसंधिस्तु भागेष्वेतेषु दन्तिनः ।। ६ ।। शम्बुके प्रतिमाने च वाहिने दन्तवेष्टयोः॥ शावते भवेत्संधिः शृङ्गाटः श्रो(स्रो तसि स्थितः ॥ १२ ॥ इत्येव संघयः मोक्ताः स्नायून्यपि निवोध मे ।। अष्टौ वक्षःमदेशे च चतस्रो वालपुष्करे ॥ १३ ॥ एकैकस्मिस्तु पादे वै नायूनां विंशतिः स्मृता ॥ मुष्के मेण्ट्रोदरगुदे त्वष्टौ विंशतिरवे च ॥१४॥ महास्नापूनि वै पञ्च दश चापि द्विपस्प वै ॥ ऊर्श्वभागानि सप्तैव पडधोभागकानि च ।। १६५।। द्वे विर्यम्भागिक दृष्टे एवं पञ्चदशैव हि ।। एभिः सर्ववो देहः प्राणालीभिरिवाऽऽवृतः ॥ ६६ ॥ कफपित्तानिलैर्दुष्टैपैदा कायोऽभिपूर्यते ॥ तदा व्याधिमवाप्नोति वारणो नात्र संशयः ॥ ७ ॥ सप्तोत्तरं मर्मशवं वारणस्यावधारपेत् ॥ प्रदेशसंग्रहे तानि कीर्तितानि यथागमम् ॥ ६॥ चतुर्विधानि ज्ञेपानि यथावदभिनिश्वपः॥ पेषु देष्टाश विद्धाश्च ताडिता वा मतङ्गजाः ॥ ६९ ॥ विनाशं प्राप्नुवन्तीह क्षिप्रं वा यदि वा चिरात् ॥ कालान्तरविनाशीनि सघःमाणहराणि च ॥ १७० ॥ .. १ क. °न्तरेषु च ॥ नि। २ क. कटसं। ३ क. देहे । ४ क. °णालामि। क. दृष्टाव।६ क. °दा वा ता ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो- [३शस्यस्पाने- वैगुण्यकरणानि स्युः सशल्यानि तथैव च ॥ अस्थिमायुसिरासंधिधमनीविभागशः॥७१ ॥ विनाशः संनिपाताचस्तन्मर्म परिकीर्तितम् ।। वायव्यापसौम्यत्वात्मविमागचतुर्विधः॥७२॥ मर्मणां तुल्पयोनित्वं भूतानां चापि लक्षयेत् ॥ आशकारी भवेदनिरस्प पन्नाभिसंपुवः ७३ ॥ विशेषात्तत्र विद्वस्तु क्षिममेव विनश्यति ॥ सौम्यामेयगुणत्त्वातु कालान्तरहरं स्मृतम् ॥ ७४ ।। सशल्पमाणघातित्वं स्मृतं वाय्वात्मकं बुधैः ।। निरुद्धगतिमार्गत्वाद्वायोजीवति कुन्नरः ॥ १७५॥ भिन्ने चैवोदते शल्ये विगते मर्मसंश्रये ॥ अनिले म्रियते नागः स शल्यो भिपते तथा ।। ७६ ॥ सौम्याग्नेयं तु कालेन क्षीणं सौम्पगुणैर्यदा ॥ एकीभावंगतः शल्पं नश्येकालान्तराद्नः ॥ ७७ ।। तस्मात्सौम्याग्निवायूनी वैशेष्यं पत्र लक्ष्यते ॥ तद्रूतगुणयोनित्वान्मर्म उत्ताशं स्मृतम् ॥ ७८॥ कुम्भकर्मतले पैश्यः मोहे चैतस्प पञ्च तु ॥ बान्तरमपस्कारमंशांशाफलकान्तरम् ।। ७९ ॥ छादयन्त्यपरां पेश्यस्तितः पट्चैकसंख्पपा ।। शतानि त्रीणि पेशीनां चतुःपष्टयधिकानि च ॥ १०॥ गात्रापरेषु नागस्य पयावदुपधारपेत् ।। एक मवेरपेशी सीवनीमाश्रिताः परः ॥ ८१॥ अण्डकोशीश्रितास्तिम्रिपष्टिजद्घमाश्रिताः ।। पञ्चासत्पापोः पेश्पः स्युर्विशत्युरसि स्मृताः ।।८२॥ एका नाभिसमापन्ना पश्च लालमाश्रिताः ।। हन्दोरष्टो विजानीपाद्वीवास्कन्धगता दश ।। ८३ ।। त्रिंशत्कने च वंशे च पृष्ठे चैकां विनिर्दिशेत् ॥ फर्णपोरुमयोद्वे च गण्टपोरुभयो । ८४ ॥ १ क. सौम्य या प्रधि । २. यमामि । ३ क. पासप। १ रा. यवनः । ५. प्रेक्ष्यः । (र. "मशास्सिारलान. १७. कोशस्मिता।

·९शरीरविचयाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। शिरा मस्तकनिर्याणवितानविदुसंश्रिताः ॥ पित्तावद्हयोश्चापि चतुःषष्टिं विनिर्दिशेत् ॥ १८५॥ विद्याजिलाश्रितामेकां द्वे च तालुंनि निर्दिशेत् ॥ तथा पाकलके चापि पेशीमेकां विनिर्दिशेत् ।। ८६ ॥ करेग्वामधिकास्त्रिंशचासां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ स्तनयोर्दश विज्ञेपा दश विद्याद्गाश्रिताः ॥ ८७॥ द्वे वृत्ते मुखमाश्रित्य प्रसतेऽथ भगोत्तरे॥ गर्भच्छिद्रान्तरे तिस्रस्तिस्रो गर्भोपजन्मनि ॥ ८८ ॥ तासां द्वे त्वचले विद्याद्गच्छत्येका च बाधत्तः ॥ चतुरस्रा च वृत्ता व उपस्पावपि हि दृश्पते ।। ८९ ।। त्रिविधा मांसपेश्यस्तु परस्परमुपाश्रिताः ॥ वहिरभ्यन्तरे काये परिमाणमिदं पुनः ॥ १९०॥ जिह्वायां गोरनालेन गलेनैव च वारणः॥ सर्वमेतत्तथाऽऽहारं गोरनालेन चाडहरेत् ॥ ११ ॥ आमाशपातु नागस्य पक्वाशयगताः पुनः॥ स्थूलान्नमभिसंपूर्ण पुरीपमवतिष्ठति(ते) ॥ ९२ ।। अनमोत्रपरीणामं विद्याधामानि विशतिम्) | स्थूलान्नाण्युदकं चैव धमन्योऽन्योन्पमाश्रिताः ॥ ९३ ॥ कालेयं तु प्लिहा चैव यकृदन्तं सफुप्फुसम् । सर्व निवद्धं हृदये वृक्को चैव नराधिप ॥ २४ ॥ मेई हस्तश्च नागस्य सर्व स्नायुसमुद्भवम् ।। कर्णपोः कटयो द्वे श्री(स्रोतसी द्वे च तालुनि ॥ १२५ ॥ हस्ते द्वे नेत्रयोढ़े च द्वे चैव स्तुनचूचुके । मेद्रे मुखे गुदे चैव च्छिद्राणि दश पञ्च च ॥ १९६ ॥ आद्या छविर्यत्र रोम द्वितीया चर्म एव च ।। तृतीया शोणितं ज्ञेया चतुर्थी मांसमुच्यते ॥ १७ ॥ जित्ववग्रहयोः' इति मवेत् । १ क. शिरो म°। २ क. यत्त्वावग्रह° ! ३ क. लुविनि° 1 ४ क. मपि संपूज्य पु°। ५ क. मात्रे परिमाणं विद्यादध्यामा । ६ के. श्रोत्तासि । ७ क. शोणिते ।

·१५२ पालकाप्यमुनिविरचितो- मेदस्तु पश्चमी क्षेपा अस्थि पष्ठी विधीयते । मज्जा च सप्तमी आया एवं सप्तविधा छविः ॥ ९८॥ असंख्पयानि रोमाणि केविच्छावविदो विदुः ॥ आयुर्वेद विधानज्ञाः (केचित्संख्यां विदुर्वधाः ॥१९॥ संपूर्णे सर्वगात्रस्य प्रमाण परिकीर्तितम् ।। अम्वुत्तेजोमपी दृष्टिः सा सप्तपटला भवेत् ।। २००॥ सप्तधातुसमुत्यं तु शरीरमिद पश्यते ॥ चतुर्विधाहारमयस्त्वोषधीनां तु पो रसः ॥ १ ॥ पक्काशपमनुप्राप्तः पूर्वमामाशपे स्थितः ॥ प(पा)चितस्तेजसा कोठे वायुना समुदीरितः॥२॥ अदृष्टः स रसः पृथ्वीः सिराः समनुपद्यते ॥ पा वै रसवहाः कापे वारणानां विशेषतः ॥३॥ स रसः शोणिवीभूतो मांसत्वमुपगच्छति ।। मांस मेदस्त्वमागच्छेन्मेदोऽस्थित्वं च दन्विनाम् ॥ ४॥ अस्थिभ्यो जायवे मज्जा शुक्र मजा च पुष्पति ।। २०५ ॥ स्थानानि पडनुमाप्तो वीर्य समनुठम्पवे ॥ औपधीरसवीयं तु शरीरे सर्वगं स्मृतम् ॥ ६॥ यस्तत्र किट्टनिःसारः शकत्स उपपद्यते ॥ मूत्रं चास्प त्वघोमागे वारणस्प शरीरजः॥७॥ कट्यां मूत्रधरो बस्विरेकद्वारो अधोमुखः॥ अपां श्रोस्रो त्रैः ससूक्ष्मः स निझरैरिव पूर्यते ॥ ८ ॥ प्रतिपूर्णस्ततो चस्विरपानं मतिपद्यते। अपाने शिथिलीमूते वेदना तु वनो भवेत् ॥ ९ ॥ एवं विठलवे मूत्रं समानेन समीरितम् ।। इति शारीरमुद्दिष्टं वारणानां यथाक्रमम् ॥ २१० ॥ मृत्कायवल्कैहि पपा कुशलैः क्रिपवे हम् ।। एवं शरीरवन्धस्तु मांसनाय्वस्पिमिः कृतः ॥ ११ ॥ धनुर्मध्यस्या कपुस्तके ध्रुटिनः । १स, अस्मि । २ क्र. सर्वनं। ३ क. धोने। १ क. भूशम् ।

·९ शरीरविचयाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। शौर्यादभिजनाद्धात्परिणामानिसर्गतः ।। संतापात्पुष्टितो व्याधिरुपधानाच माति ॥ १२॥ कर्फ पित्तमसमास मेदश्चान्पोन्यमूछितम् ॥ मुगन्धे दीपनं स्याच कटिच्छिद्रमुपस्थितम् ॥ १३ ॥ वस्प तर्पज वीर्य सौम्याग्नेयमुदीरितम् ॥ वायुना कण्ठमेट्रेभ्यः स्वेभ्यश्चास्य पंसिच्यते ॥ १४ ॥ अतः शिलाम्पः संभूतं पथा शैलाच् (ख)वेजलम् ॥ एवं गजमुखं प्राप्य स्वेदः श्रीस्रोवति पार्थिव ॥ २१५॥ समागता गजमुखे सर्वाः स्वेदबहाः सिराः॥ भुक्तान्व(न)स्प हि प्रस्वेदाचाः श्रावन्ति निसर्गतः॥ १६ ॥ अन्येषां रोमकूपेभ्यः प्रविष्टमपरा: सिराः॥ वहन्ति कायजान्धातूनिर्दिशेत्सर्वदेहिनाम् ॥ २७॥ हस्ती दन्वी गजो नागो मतङ्गः कुञ्जरः करी ॥ इभो मतङ्गजश्चैव वारणो द्विरदो द्विषः ॥ १८॥ मृगोऽथ सामजश्चैव तथा चानेकपः स्मृतः ।। इति पञ्चदशैतानि नामान्युक्तानि पण्डितैः ॥ १९ ॥ यथा गोपहियाश्वानामुष्ट्राणां वा समा तनुः । एवमभ्यन्तरस्वेदा हस्तिनस्तु निसर्गतः ॥ २२० । एकपादा द्विपादाश्च बहुपादाश्च देहिनः ।। नानाकृतिजवज्ञानानसमानानिसर्गतः ॥२१॥ ऐवं मतङ्गजा ज्ञेया न समानाः परैर्मुगैः ।। अन्तःस्वेदा मूढमुष्का मुखगृङ्गमहारिणः ॥२२॥ ऐश्वर्येण निसर्गेण न समाना मृगैर्गजाः ।। ब्रह्मा तद्वेद भूतानां निसगै कारणं विभुः ॥ २३ ॥ (*अनन्तानां च लोकानां भूतानां च महीपते । न शक्यं कारणं ज्ञातुं देवं गुझं प्रजापते ॥ २४॥ उत्पत्तिकर्म विज्ञानं शरीरं विचयो बलम् ॥ आयुरारोग्यता वर्ण वपो ज्ञानं च तत्त्वतः ।। २२५ ॥ * धनुश्चिह्नान्तरगतस्त्रिचतुराध्यायात्मकपावः कपुस्तके नास्ति । १ क. तद्वीर्यनं । २ ख. कठमे । ३ क, प्रसिध्यते । ४ क. शुक्लन्तस्य ६ क. एवमेव गना । ६ क. °मुखा ।

·४५२ पालकाप्यमुनिविरचितो- मेदस्तु पश्चमी या अस्थि पठी विधीयते ॥ मजा च सप्तमी जेया एवं सप्तविधा छविः ॥ ९८॥ असंख्येयानि रोमाणि केविच्छानविदो विदुः॥ आयुर्वेदविधानताः (केचित्संख्यां विदुर्बुधाः ) ॥ १९ ॥ संपूर्णे सर्वगात्रस्य प्रमाणं परिकीतितम् ।। अम्वुतेजोमयी दृष्टिः सा सप्तपटला भवेत् ।। २०० ।। सप्तधातुसमुत्यं तु शरीरमिह पश्यते ॥ चतुर्विधाहारमयस्त्वोषधीनां तु यो रसः ॥ १ ॥ पक्काशपमनुपाप्तः पूर्वमामाशये स्थितः॥ प(पा)चितस्तेजसा कोठे वापुना समुदीरितः ।।२।। अदृष्टः स रसः पृथ्वीः सिराः समनुपद्यते ॥ या वै रसवहाः काये वारणानां विशेषतः ॥३॥ स रसः शोणिवीभूतो मासत्वमुपगच्छति ।। मांस मेदस्त्वमागच्छेन्मेदोऽस्पित्वं च दन्तिनाम् ।।४।। अस्थिम्पो जापवे मजा शुक्र मज्जा च पुष्पति ॥ २०५॥ स्थानानि पढनुपातो वीयं समनुलभ्यते ।। औपधीरसवीप तु शरीरे सर्वगं स्मृतम् ॥ ६॥ पस्तत्र किट्टनिःसारः शकत्स उपपद्यते ॥ मत्रं चास्प त्वघोमागे वारणस्प शरीरजः ॥७॥ कव्यां मूत्रघरो बस्तिरेकद्वारो अधोमुखः॥ अपां श्री(सौत्रः ससूक्ष्मः स निझररिव पूर्यते ।।८।। प्रतिपूर्णस्ततो वस्विरपानं मतिपद्यते ॥ अपाने शिथिलीमूते वेदना तु वो भवेत् ॥९॥ एवं विराजते मूत्रं समानेन समीरिवम् ।। इति शारीरमुदिष्टं वारणानां पयाक्रमम् ॥ २१० ॥ मृत्काष्ठवल्कैहि पया कुशलैः क्रिपवे हम् ।। एवं शरीरपन्धस्तु मांसनावस्थिभिः कृतः ॥ ११ ॥ धनुर्मध्यस्थः कपुसके घटितः। १ स. अस्मि । १ . सनं। ३ क. पोरे। १ क. भयम् ।

·९शरीरविचयाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। शौर्यादभिजनात्परिणामानिसर्गतः।। संतापात्पुष्टितो व्याधिरुपधानाच माति ॥ १२॥ कर्फ पित्तमसमास मेदश्चान्योन्यमूछित्तम् ।। सुगन्धे दीपनं स्याच कटिच्छिद्रयुपस्थितम् ॥ १३ ॥ वस्य तद्धर्पज वीर्य सौम्याग्नेयमुदीरितम् ॥ वायुना कण्ठमेद्रेभ्यः खेभ्यश्चास्य प्रसिच्यते ॥ १४ ॥ अवः शिलाम्पः संभूतं पथा शैलाच्(स)वेजलम् ॥ एवं गजमुखं प्राप्य स्वेदः श्र(स)वति पार्थिव ॥ २१५॥ समागता गजमुखे सर्वाः स्वेदवहाः सिराः॥ भुक्तान्त(न)स्य हि भस्वेदाचाः श्रीस)वन्ति निसर्गतः ॥१६॥ अन्येषां रोमकूपेभ्यः प्रविष्टयपरा: सिराः॥ वहन्ति कायजान्धातानिर्दिशेत्सर्वदेहिनाम् ॥ २७॥ इस्ती दन्ती गजो नागो मतङ्गः कुञ्जरः करी ॥ इभो मतङ्गजश्चैव वारणो द्विरदो द्विपः ॥ १८ ॥ मृगोऽथ सामनश्चैव तथा चानकपः स्मृतः ।। इति पञ्चदशैतानि नामान्युक्तानि पण्डिवैः ।। १९ ।। पथा गोमहिषाश्वानामुष्टाणां वा समा तनुः ।। एवमभ्यन्तरस्वेदा हस्तिनस्तु निसर्गतः ॥ २२० ॥ एकपादा द्विपादाच बहुपादाश्च देहिनः ।। नानाविजवज्ञानानसमानानिसर्गतः ॥ २१ ।। ऐवं मतङ्गजा क्षेपा न समानाः परैर्मृगैः ।। अन्तःस्वेदा मूढमुष्का मुखशृङ्गमहारिणः ॥ २२ ॥ ऐश्वर्येण निसर्मेण न समाना मृगर्गजाः ।। ब्रह्मा तद्वेद भूतानां निसर्गे कारणं विभुः ॥ २३ ॥ (*अनन्तानां च लोकानां भूतानां च महीपते ।। न शक्यं कारणं ज्ञातुं देवं गुझं मजापते ॥ २४ ॥ उत्पत्तिकर्म विज्ञानं शरीरं विचपो बलम् ॥ आयुरारोग्यता वर्म वयो ज्ञानं च तत्त्वतः ।। २२५ ॥ * धनुश्चिहान्तरगतस्त्रिचतुराध्यायात्मकपाठः कपुस्तके नास्ति ।। १ क. तद्वीर्यनं १ २ ख. कठमे । ३ क. प्रसिध्यते । ४ क. शुलन्तस्य क. एवमेव गना । ६ क. °मुखा मु।

·१५४
पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्थाने-
अधिकारं सदा यादचिन्त्यं परिवर्जपेत् ।।
मतिमान्कुशलो वैद्यः शास्त्रमाश्रित्य युक्तितः ॥ २२६ ॥
इतीह पृष्टो भगवानराजेन धीमता ॥
माह शास्त्रविदं माज्ञः पालकाप्यो यथातथम् ॥ २२७ ॥
इति श्रीपालकाप्पे हस्त्यायुर्वेदे महाप्रवचने महापाठे तृतीये शल्पस्थाने
शरीरविचयो नाम नवमोऽध्यायः ॥९॥
अथ दशमोऽध्यायः।
शस्त्रानिप्रणिधानं तु पालकाप्यो महामुनिः ।।
गजानां वदतां श्रेष्ठः मोवाचालेन चोदितः ॥१॥
प्रत्यासन्नोदके देशे समे मुखपरिक्रमे ॥
विश्वासपन्हढे स्तम्भे पनयित्वाऽथ वारणम् ॥ २॥
विन्यस्पोदककुम्भं च समिध्याग्नि चिकित्सकः ॥
वांशीकुठारपरशुं विमोक्षार्थमुपार्जपेत् ॥ ३॥
आधारांस्तापिकां दवा शस्त्राणि विविधानि च ।
शोणितस्थापनार्थ च यथोक्तान्योपधान्पपि ॥४॥
समका(नागदरोम्बष्ठाक्षीरिणां च त्वचः समाः ॥
आमलक्यश्वकर्णस्प मधूकस्प धवस्य च ॥ ५॥
त्वचः प्रियङ्गवो रोधं पवळं गैरिकं तथा ॥
शुष्कचूर्णानि सूक्ष्माणि भूतिरुणकस्प च ॥ ६ ॥
गवां च शकतश्रुण पांशूनञ्जनमेव च ।।
श्रीवेष्टकं सर्जरसं पृथ्वीकाशोकमुप्फकान् ॥ ७॥
अरिमेदपलाशानां निर्यासं गुग्गुलं तथा ।।
चूर्णानि यवमुद्गानां मृदं दग्धा(ग्ध्या) कपालिनाम् ॥ ८॥
जीवाङ्गारान्सह क्षोमांस्तथा निर्वापणानि च ॥
शनाणि वासयित्वाऽमिं हुत्वा वाच्य द्विजानपि ॥ ९ ॥
मोक्ष्पादिराज्यशेपेण समालम्प गजं तवः ।।
संम्पनिधापयेच्छवं देशेषु मतिमान्भिपक् ॥ १० ॥
स्व(श्च)पथुस्त्वग्गतो क्षेपो गम्भीरो मर्मजश्व यः॥
दोलिश्च विज्ञेयाः संमष्टागन्तवश्व ये ॥ ११ ॥

·१. शस्त्रामिप्रणिधानाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः।
४५५
तनुपदेशे बहुलो बहुले च तनूद्गतः ।।
तिर्यगायतगम्भीरो विसोत्सङ्गवानपि ॥ १२ ॥
सर्वानेतान्विदित्वाऽथ प्रदेशा ये व मर्मजाः॥
अविचक्षुरसंभ्रान्तः मुस्थानः सुस्थितो लघुः ॥ १३ ॥
स्रायुसंधिसिरामर्म रक्षशनमयो नयेत् ॥
अङ्गुलं वा वसाधं वा शिरा भिन्ना न दुष्पति ॥ १४ ॥
अभिन्नन्वययोरेनद्रामव्यानमिण्यते ॥
अशेषतो न विश्रासाव्यत्तिर्यगूर्वमथापि वा ॥१५॥
वहेच्च दोषः संस्थापी निरुत्सङ्गं ततश्च तम् ।।
मुकरालं व्रणं छिन्द्यादनुलोमं समं गतौ ॥ १६ ॥
नासपादपकारं च त्रिपादं छेदयेद्रणम् ॥
पादप्रमाणं कुर्यात्तु व्रणस्य चतुरङ्गुलम् ॥ १७॥
कुर्यायथोद्गमं चापि मुभिपरगुणदोपतः ॥
भैषज्योत्तरपूर्वाणि कारपेत्तु ऋजूनि च ॥ १८ ॥
आयते चतुरस्र वा वृत्तेऽथापि परिग्रहे ।।
दोषनिहरणार्थाय सर्वान्कुर्यादधोमुखान् ॥ १९ ॥
यौपधानि च वदेत्तं दोप परिशोधयेत् ॥
अगतिपत्र चाङ्गल्यास्तनुगम्भीरमर्मम् ॥ २० ॥
एपण्या श्वयथोर्यत्र तत्र शस्त्रं न पातपेत् ॥
पित्तदृष्टं तु यत्कालं हरितं पीतकं तथा ॥ २१॥
उष्णं चाश्रु श्र(स)वति यत्स्कन्दपत्यपि तेजसा ।।
बहुलं पिच्छिलं पाण्डु चिराच्(स)वति स्कन्दति ॥ २२॥
श्लेष्मदोषान्वितं रक्त विद्यादेतद्विचक्षणः ॥
तनुकं फेनिलं पावं रक्त वातान्वितं भवेत् ॥ २३ ॥
संनिपातान्वितं रक्तं सर्वदोपैः समन्वितम् ।।
पाटने लेखने वेध्ये प्रच्छन्ने वाऽपि सीवने ॥ २४॥
सदोपरुधिरं पावत्तावन्न प्रतिषेधयेत् ॥
इंद्रगोपकवणं यत्तद्वै प्रकृतिशोणितम् ॥ २५ ॥
अदोपलिङ्गं शुद्धं यद्हेत्तत्मतिषेधपेत् ।।
दुष्टं यदा कायगतं न विश्रा(सापेत शोणितम् ॥ २६ ॥

·१५४
पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्थाने
अधिकारं सदा ब्रूयादचिन्त्य परिवर्जयेत् ॥
मतिमान्कुशेलो वैद्यः शाम्रमाश्रित्य युक्तितः ॥ २२६ ॥
इतीह पृष्टो भगवानराजेन धीमता ।।
पाह शास्त्रविदं प्राज्ञः पालकाप्पो यथातथम् ॥ २२७ ॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदे महामवचने महापाठे तृतीये शल्यस्थाने
शरीरविचयो नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥
अथ दशमोऽध्यायः ।
शनामिप्रणिधानं तु पालकाप्पो महामुनिः ॥
गजानां वदतां श्रेष्ठः प्रोवाचाङ्गेन चोदितः ॥ १॥
प्रत्यासन्नोदके देशे समे मुखपरिक्रमे ||
विश्वासयन्हढे स्तम्भे पन्नयित्वाऽथ वारणम् ॥ २॥
विन्यस्पोदककुम्भं च समिध्याग्नि चिकित्सकः॥
वांशीकुठारपर विमोक्षार्थमुपार्जयेत् ॥ ३ ॥
आधारांस्तापिकां दुर्वी शवाणि विविधानि च ॥
शोणितस्थापनार्थ च यथोक्तान्योपधान्पपि ॥ ४॥
समकाङ्गा)गदरोम्वष्ठाक्षीरिणां च वचः समाः ॥
आमलक्यश्वकर्णस्प मधूकस्य धवस्य च ॥५॥
त्वचः मियङ्गवो रोधं पतङ्गं गैरिकं तथा ।
शुष्कचूर्णानि सूक्ष्माणि भूतिरुणकस्प च ॥ ६ ॥
गवां च शकत भूणं पांशूनचनमेव च ।।
श्रीवेष्टकं सर्जरसं पृथ्वीकाशोकमुप्फकान् ॥ ७ ॥
अरिमेदपलाशानां निर्यास गुग्गुलं तथा ॥
चूर्णानि यवमुद्गानां मृदं दग्धा(रवा) कपालिनाम् ॥ ८॥
जीवाङ्गारान्सह सौमांस्तथा निर्वापणानि च ॥
शस्त्राण वासयित्वाऽमि हुत्वा वाच्य द्विजानपि ॥९॥
मोक्ष्यादिराज्यशेपेण समालभ्य गजं तवः॥
सम्पनिधापयेच्छा देशेषु मत्तिमान्भिपक ॥१०॥
स्व(च)पथुस्त्वग्गवो ज्ञेयो गम्भीरो मर्मजश्व यः॥
दोपलिङ्गेश विज्ञेपाः संमृष्टागन्तवश्व ये ॥ ११ ॥

·१० शस्त्रामिप्रणिधानाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः।
१५५
तनुप्रदेशे बहुलो बहुले च तनूद्गतः ।।
तिर्पगायतगम्भीरो विसोत्सवानपि ॥ १२ ॥
सर्वानेतान्विदित्वाऽथ प्रदेशा ये च मर्मजाः॥
अविचक्षुरसंभ्रान्तः सुस्थानः सुस्थितो लघुः ।। १३ ॥
सायुसंधिसिरामर्म रक्षशत्रमथो नपेत् ॥
अङ्गुलं वा वसाध वा शिरा भिन्ना न दुष्यति ॥ १४ ॥
अभिन्नश्चययोरेतद्रामन्व्पचनमिष्यते ॥
अशेपतो न विश्रासाव्यत्तिर्यगूर्वमथापि वा ॥ १५ ॥
वहेच्च दोपः संस्थापी निरुत्सङ्गं ततश्च तम् ।।
मुकरालं व्रणं छिन्द्यादनुलोमं समं गतौ ॥ १६ ॥
नामपादप्रकारं च त्रिपादं छेदपेद्रणम् ॥
पादप्रमाणं कुर्यात्तु व्रणस्प चतुरङ्गुलम् ॥ १७ ॥
कुर्याद्यथोद्गमं चापि मुभिपग्गुणदोपतः।
भैपज्योत्तरपूर्वाणि कारयेत्तु ऋजूनि च ॥ १८ ॥
आयते चतुरले वा वृत्तेऽथापि परिग्रहे ।।
दोपनिहरणार्थीय सर्वान्कुर्यादधोमुखान् ॥ १९ ॥
यथोपधानि च बहेतं दोपं परिशोधयेत् ॥
अगसियंत्र चाङ्गल्यास्तमुगम्भीरमर्मम् ॥ २० ॥
एपण्या श्वयथोर्यत्र तत्र शस्त्रं न पातयेत् ॥
पित्तदृष्टं तु यत्कालं हरितं पीतकं तथा ॥ २१॥
उष्णं चाशु श्र(स्रोवति यत्स्कन्दयत्यपि तेजसा ।।
बहुलं पिच्छिलं पाण्डु चिराच्छ(स्त्रोवति स्कन्दति ॥ २२ ॥
श्लेष्मदोपान्वितं रक्तं विद्यादेतद्विचक्षणः ॥
तनुकं फेनिरं श्यावं रक्तं वातान्वितं भवेत् ॥ २३ ॥
संनिपातान्वितं रक्तं सर्वदोषैः समन्वितम् ।।
पाटने लेखने वेध्ये प्रच्छन्ने वाऽपि सीवने ॥ २४ ॥
सदोपरुधिरं यावत्तावन्न प्रतिषेधयेत् ॥
इंद्रगोपकवणं यत्तद्वै प्रकृतिशोणितम् ॥ २५ ॥
अदोपलिङ्गं शुद्ध पद्वहेत्तत्पत्तिपेधयेत् ॥
दुष्टं पदा कापगतं न विश्रा(साव्येत शोणितम् ॥ २६ ॥

·४५६ पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्थाने- संदूषपति तद्वान्बहून्दोपानुदीरयेत् ।। अतिमवृत्वं श्र(सवति निदोंपे शोणितेऽधिकम् ॥ २७ ॥ पूर्वोक्त पूर्णयोगैस्तु स्थापनं प्रतिचूर्णनेः ।। स्थाने प्रधाने निर्दोघे शीतले स्थापयेद्गलम् ॥ २८॥ न चास्मै लवणं देयं नात्पुण्णं नाम्लमेव च ।। भक्ष्यं भोज्यं तथा पेयं सर्व च परिवर्जयेत् ॥ २९ ॥ पावद्रक्तं तु तिष्ठेत्तु स्थिते स्पादपरो विधिः ।। आहारस्य च सोहित्यात्स्पर्शाच्छन्दाद्रसादपि ॥ ३० ॥ यस्मात्मसिच्यते रक्तं तस्मात्तेम्पो निवर्तयेत् ॥ भपारकोधाच रुधिरं स्थितं यस्मात्मवर्तते ॥ ३१ ॥ तस्मान कोपयेदेनं न चास्प भयमादिशेत् ॥ परिपेकः मदेश्च शीतलैः समुपाचरेत् ॥ ३२ ॥ नलवजुलमूलैश्च मृणालैः सविसोत्पलैः ।। परकोशीरमक्षिष्यासारिवाचन्दनरपि ॥ ३३ ॥ प्रदिश बहुशधूर्ण शीतलेभ्यश्च वारणम् ॥ आवेः परिच्छाद्य वीजपेयजनैः शुभैः ॥ ३४॥ क्रियाभिरेवं सूक्ष्माभिर्पदि रकं न विष्ठति ।। अनिकर्म ततः कुर्याद्यथायोगं समाहितः ॥ ३५ ॥ ततोऽमिकर्मणि कृते धृतवैलवसादिभिः ॥ मधूच्छिष्टसमायुक्तैरम्पङ्गो रकनिग्रहः ।। ३६ ।। न तु सर्वस्य कर्तव्यनिकर्म विजानता ॥ रोगाभिभूते क्षीणे च हतमर्मणि च द्विपे ॥ ३७॥ अनिर्वापितशल्पे च तृष्णा मूछितेऽपि च ॥ बहुव्रणे च मानने संत ज्वरितेऽपि च ॥ ३८॥ अनिकर्म न कर्तव्यं नागानां हितमिच्छता ।। पउत्पपा भवन्त्येते शखे मिथ्या प्रचारिते ॥ ३९ ॥ संक्षोमः पाण्डता चैव शोणितस्पातिसेचनम् ।। प्रवेपनं च स्तम्मं च जीवस्यापि च मोक्षणम् ॥ ४०॥ इत्येवे षट्समुदिष्टाः क्रमशो प्रत्पपा नृप ॥ दीनं वाऽप्यतिरिकं वा वक्तुं वा फर्म कस्पचित् ॥ ४१ ॥ मर्मसंघिसिराछेदो गजें मावियोजयेत् ।। मूलं स्कन्धश्च शासाश पया वृक्षस्प पार्थिव ॥ ४२।।

·१. शस्त्रामिप्रणिध्यध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः।
१५७
सिरामाय्वस्थिमांसानि त्वक्चैव दन्तिनां भवेत् ।।
शरीरे मूर्तिस्तु भवेद्ग्रहमेवच्छरीरिणाम् ॥ ४३ ।।
सत्र प्राणाहतो यात्मा देहं धारयतीश्वरः ।।
माणान्माश्रितान्विद्धि पोगवाहसमायुतान् ॥ ४ ॥
तस्मान्मर्माणि संरक्षेच्छनकर्मणि शास्त्रवित् ।।
इति शवविधो सम्पणिधानं मकीर्तितम् ॥ ४५ ॥
---:0:-
अत ऊवं प्रवक्ष्यामि व्रणेऽग्रिप्रणिधौ विधिम् ।।
वणाः संधिगता पे स्युस्तथा मेण्द्रगुदाश्रिताः ॥ ४६ ।।
स्थिरशि)रास्थिमर्मधमनीकोष्टकण्ठश्रिताश्च ये ॥
एतेष्वङ्गमदेशेषु नामिपः कथंचन ।। ४७ ॥
मोहाचस्तु वैकल्पं पाणेर्वा विभयोजयेत् ।।
दुष्पन्ति बहुशो ये तु व्रणा दुःस्वपरोहिणः ।। ४८ ॥
नाडीजाताः सपिटकाः कृमिदुष्टाश्च ये व्रणाः॥
उत्सममांसगम्भीराः साश्र(लोवाः शर्कराचिताः ।। ४९ ।।
नीलावच्छिन्नमांसाच वल्मीकाकतयश्च ये ॥
वणो यो मांसशोषी व बहलोष्ठश्च यो व्रणः॥५०॥
एवेषु च यथायोगमनिकर्म विधीयते ॥
शूनं विलापपत्यमिः शुष्कमुत्सादपत्पपि ॥ ५१॥
व्रणसंशोधनस्त्वनी रोपणः परिकीर्तितः ॥
शोफापहाराचमती वातानां चानुलोमतः ॥ २॥
न जापतेऽमिना नाडीव्रणश्च न विसपैति ।।
मृदुं करोति मस्तब्धं प्रस्तब्धं मृदुता नयेत् ।। ५३ ॥
उत्सनं सादपत्यमिः सनमुत्सादयत्पपि ।
एतेऽमिकर्मणि गुणा पस्मात्तस्माद्विजानता ॥ ५४॥
फापोऽग्रिप्रणिधिः सम्पन्नागानां हितमिच्छता ॥
फपीतवर्ण रूक्षं तु तथा संकुचितं समम् ॥ ५५ ॥
सम्पग्दग्धं विजानीपानिराश्र(त्र)वमवेदनम् ॥
व्रणानां परिपोटाश्च स्फोटाः संश्र(खवणं तथा ॥५६॥
दुर्दग्धमेतज्जानीयाहहेत्सम्यक्ततः पुनः ।।
ज्वरोऽस्पर्थ नमो मूर्छा तृष्णा स्यान्मुखशोषणम् ॥ ५७ ॥

·४५८
पालकाप्यमुनिविरचितो-
[ ३ शल्यस्थाने
अतिदग्धे भवन्त्येतद्रणे नागस्य पार्थिव ॥
शीर्णमांसाः सुगम्भीरा व्रणा दुःखमरोहिणः॥५८॥
अतिरिक्त भवन्त्यग्नौ व्रणे दोषश्च दारुणः।।
परिपेकैः प्रदेहैश्च शीतलैस्तमुपाचरेत् ॥ ५९॥
द्विव्रणीये यथा मोक्तं तथा व्रणमुपाचरेत् ।।
इति सम्यक्समाख्यातः शनानिमणिधौ विधिः ॥६॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहामवचने तृतीये शल्पस्थाने
शखामिमणिधिर्नाम दशमोऽध्यायः॥१०॥
अथैकादशोऽध्यायः।
अङ्गो दि राजा चम्पायां पालकाप्यं स्म पृच्छति ॥
कृतजप्यमृपिश्रेष्ठं विनयेन कृताञ्जलिः ॥ १ ॥
शस्वामिमणिधाने यत्परिकर्मसु हस्तिनाम् ॥
सर्व भगवता प्रोक्तं दृढे स्तम्भे निबन्धनम् ॥२॥
तत्कथं वारणेन्द्राणां कर्तव्यमृपिसत्तम ।।
स्तम्भ एव निवद्धानामनल्पबलतेजसाम् ॥ ३ ॥
कथं न हस्तवालाम्पा हिंस्युर्गाप्रापरेण वा ।।
प्रतिकर्मक्रियाकाले बन्धेनैकेन संयताः ॥ ४॥
यथा येन निराबाधं निराबाधं च हस्तिनाम् ।।
भवेत्तु विधिवत्सर्व तथा मे वक्तुमर्हसि ॥५॥
तस्य सद्ववनं श्रुत्वा पालकापस्ततोऽनदील।
शृणु राजन्यथा कार्यः प्रतिक्रियाविधिः ॥६॥
आलाने चैव वद्धानां कार्यस्तु पृथिवीपते ।।
शखामिक्षारसंयुक्ताः भतिकर्मक्रियाविधिः॥७॥
अपत्रितमबद्धं वा यो नागमुपसर्पति ।
प्रतिकर्मकियां कर्तुं बालिशस्त्वरयाऽपि वा ॥८॥
जीवित संशपस्तस्प वैकल्यं वा भुवं भवेत् ।।
न च सम्पनियां कतुं स शक्नोति नराधिप !॥९॥
नावस्थीनि सिरां वाऽपि कर्म चाप्युपहनस्पपि ।
तिर्पग्वा पातयेच्छवं वेपमानो अशिक्षितः ॥१०॥

·१५९ ११ यन्त्रविध्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। तस्मात्मपत्रितं कृत्वा पूर्वमेव तु वारणम् ।। स्तम्भालितं तु पनेन नित्यकालमुपाचरेत् ॥ ११ ॥ पूर्वापरपरिक्षेपस्त्वालानमुपयामकम् ।। उपरिग्रहवन्धश्च हस्ते वासनमेव च ॥ १२ ॥ दन्ते सफटिके चैव अपस्कारे तथैव च ॥ दन्तोद्दानी शिरोदानी कायोदानी तथैव च ॥ १३ ॥ वालं वासनमेवात्र इति बन्धात्रयोदश ।। प्रतिकर्म कियाकाले प्रयोक्तव्यास्तु दन्तिनाम् ॥ १४ ॥ एतेः समस्तेबदस्य बन्धैर्नागस्य पार्थिव ।। प्रतिकर्मविधि कुपोद्गुप्तस्याऽऽरसरतिभिः ॥ १५ ॥ रोमपादस्ततो राजा विनयात्पुनरुत्थितः ॥ पमच्छ पालकाप्पं तु पुनः प्रश्नमनन्तरम् ॥ १६ ॥ भगवशिष्यभावेन किंचित्पृच्छामि संशपम् ।। तदशेषेण विधिवत्सर्वमाख्यातुमर्हसि ।। १७ ।। भालिने बहवो दोपा बद्धगात्रापरस्प च ॥ रज्ज्वायेन मुगुप्तस्य वारणस्प महीपते ॥ १८ ॥ उद्विमो भयसंत्रस्त मविकर्म कियासु वै ।। पतेद्वा निप्पतेद्वाऽपि ततो बाध्पेत वा गजः ॥ १९ ॥ बन्धादश्छेदयेत्सर्वानालानं वाऽपि वारणः॥ तस्य प्रतिक्रिया काले कथं वैद्यो छुपाचरेत् ॥ २० ॥ तस्प तद्वचनं श्रुत्वा पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् ।। शृणु सर्व महाराज पथा कार्य भिपग्जिता ॥ २१ ॥ भूमिः पापाणबहुला विपया शर्फरान्विता ॥ फर्दमतृणपुक्तावा प्रतिकर्मणि पार्जिता ॥ २२ ॥ पा तु नात्पर्थसिकता पांशुला नष्टशर्करा ॥ निष्कर्दमा समा चैव सा भूमिः कर्मणो हिता ।। २३ ।। पूर्वापरपरिसितं तत्र नागं निपादयेत् ।। रज्जु च निर्णपेपक्षे पतवन्धं च कारयेत् ॥ २४ ॥ पक्षवन्यविधानं च कर्तव्यं विधिना भवेत् ॥ अपस्कारे दृढ़ पद्ध्वा अष्ठीव्ये च नराधिप ।। २५॥

·पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्थाने-
बन्धयित्वा तु तं रज्जु यूपे कापो(पे)ऽवलम्बयेत् ।।
तयोः प्रदेशयोमन्यायुक्त्या स्तम्भी निखानपेत् ।। २६ ।।
अच्छिद्रो मुढो हस्वौ बन्धनार्थ विचक्षणः ।।
बालं वासनमप्यस्प निक्षिपेदपरान्तरे ॥ २७॥
अनुवृत्तस्य निर्दिष्टः प्रतिकर्मक्रियाविधिः ।।
वारणस्य यथान्यापमेष ते पृथिवीपते ॥ २८||
........
भूयोऽलराजः पमच्छ पालकाप्पं महामुनिम् ॥
तत्रापि बहवो दोपा दृश्यन्ते मुनिसत्तम ॥ २९ ॥
दृश्यते क्षयभागेषु अंश(स)पोः कटयोरपि ।।
विक्षिपत्पपि गात्राणि फर्म चापि न विन्दति ॥ ३०॥
पणा वै पस्य च भवेनिराबाधं च दन्विनः।।
भवेतु विधिवत्सर्व तथा मे वक्तुमर्हसि ॥ ३१ ॥
वस्प ववचनं श्रुत्वा पालकाप्पस्ततोऽप्रवीत् ॥
शृणु पत्रविधानं मे वारणानां नराधिप ॥ ३२ ॥
प्रत्यासन्नोदके देशे समे सुखपरिक्रमे ।।
शिव रम्येऽथ वृक्षे वा देवापतनवर्जिते ।। ३३ ॥
अना" "श्मशानस्प नगरस्पापि दूरतः ।।
फार्पः मागुचरे देशे पत्र सिद्धिरभीप्सिता ॥ ३४ ॥
आवासाः पक्षिणां ये च ये वा स्युर्गतिनुमाः ।।
पे चापि दरवास्तु मुशमशन्पमिहतास्तु मे ॥ ३५॥
अर्धचष्कास्तु पे वृक्षास्तथैव देववाश्रिताः।।
देवतापतने चैव उद्याने चाऽऽप्रमेषु च ।। ३६ ॥
चैत्पश्मशानजा ये च न पोज्या पत्रकर्मणि ।।
इत्पप्रशस्ता व्याख्पावा: प्रशस्तान्गृणु मे अप॥ ३७॥
मलनः खदिरः सालः कदरो वा समाहितः॥
मधूक सोमवल्को वा शा(ऽशो)को वा सन एव च ॥ ३८॥
मष्टानां वृक्षजातीनां पे हुमा हुपपचिवः ।।
अवस्मीके सुभे देशे सारवन्तः समाहिताः ॥ ३९॥
बाता न चामिना स्पृष्टा वल्लीभिः पिण्डिताच ये॥
भफोटरास्तु जाताच पोग्यास्ते पत्रफर्मणि ॥४०॥

·११ यन्त्रविष्यध्यायः] 'हस्त्यायुर्वेदः। ४६१ प्रशस्ते तिपिनक्षत्रे मुहूर्ते चापि पूजिते ॥ देवान्यष्वा यथान्यायं स्वस्ति वाच्य द्विजांस्तथा ॥४१॥ वृक्षाणां ग्रहणार्धाय कुर्यांचेमान्वलीनपि । शुचिः सातस्ततो वैद्यो वृक्षं समुपवासपेत् ॥ ४२ ॥ सस्योपवासना कार्या सुराभिः सुमनोक्षवैः ।। रकमाल्पं पिपहुं च वहिरस्पोपवासने ॥ ४३ ॥ सुपौदनेन मांसेन चित्रर्माल्यैस्तथैव च ॥ अननस्य बलि कार्यः सुरयाऽपि विधीपते ॥ १४ ॥ गुडौदनेन पयसा पूपसोल्लासिकासवैः।। कदरस्प बलिः कार्यः कर्मसिद्धिमभीप्सता ॥४५॥ एतेश्च विधिवत्कृत्वा बलि समुपवास्प च ॥ वृक्षमुले स्थितो वैचनीन्वारान्वाचयेदिह ।। ४६ ॥ स्थावरे पानि भूतानि निवसन्ति चि(च)राणि वै ॥ नमस्फरोम्यहं तेभ्यः क्रियता वा सपर्ययः ॥ ४७ ।। वर्धापयेत्ततस्त्वेनं मातरुत्थाय संपतः ।। वर्धकी वर्धयेदृक्ष माचीमभिमुखं दिशम् ॥ ४८ ॥ उत्तरी वा समाश्रित्य दिशमेनं निपावपेत् ॥ विस्वरं पदि फूजेत अन्यतो वा पतेयदि ।। ४९ ॥ पबेस्तै निष्फलो वृक्षस्तत्र पत्रे निपोनपेत् ॥ सम्पनिपतितं दृष्ट्वा वृक्षमग्रन्थिफोटरम् ॥ ५० ॥ पने निवेशद्वैधः समे देशे बदके ।। समाहित इदं तत्र स्तम्भ मध्ये निवेशपेत् ॥५॥ ततोऽसौ पनु(?)पादाश्च कर्तव्याः समाहिताः॥ सेषां छिद्राणि सूप्प(प) द्वे द्वे शेकस्य कारपेत् ।। ५२ ॥ बलवत्पस्तथा सूच्पस्तत्राप्टो फारपेद्विपक् ।। वहिश पनपादानामन्यद्दीचं पृथक्पृथक् ।। ५३ ।। ते वे निपाताः फर्वपाश्चत्वारस्तु समाहिताः॥ तेषु तिर्यनते कार्प द्वे तुले भारधारणे ॥५४॥ तपोपरि फर्वव्या स्पादेकापापता तुग । हस्ते चान्यं तुलापनं निबद्धफलक हदम् ।। १५॥

·१६२
पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्याने-
आयतं चतुरो हस्तान्हस्ताद्वा द्वादशाङ्गुलात् ॥
कोट्यः पडङ्गलं चैव मधूकं शाफमेव च ।। १६ ।।
व्यङ्गलं स्ववगाढं च चतुरस्त्रं समन्ततः॥
चतुरङ्गुलविस्तीर्णाः कोट्यस्तत्र च कारयेत् ॥ ५७ ॥
असंभ्रान्तमतिर्वचः सत्वमार्ग समाश्रितः ||
ये त्रयोदश बन्धा वै मया पूर्व प्रकीर्तिताः ।। ५८ ॥
यत्रे प्रवेश्य वै नागो वन्धितव्यो नराधिप ।।
ततोऽस्प फलके हस्तं वासयेत विचक्षणः ॥ ५९॥
नस्पकर्मणि नागानामन्येषु च न वासयेत् ॥
सूचीभिरुपधेयश्च ततः स पृथिवीपते ।।६० ॥
उरस्पेका ततो देया एकैकाऽठीव्ययोः पुनः ।।
अपस्कारे तथा झेका एका च जघने भवेत् ॥ ६१ ।।
एका मस्तकपिण्डे तु सूची देया नराधिप।
एकैवाथाऽऽसने देया तथैका पश्चिमासने ॥ ६२॥
लालवंशे दातव्या चैका सूची महीपते ।
एवमष्टो विधातव्याः पञ्च सूच्यः समाहिताः ॥ ६३ ॥
वाभिः परिगृहीतस्य बन्धाः कार्यास्त्विमे पुनः ।।
उत्सङ्गी परिदामी च तथा चैवोरसी पुनः ॥ ६४ ॥
पाददानी च कर्तव्या मुढा पत्रकर्मणि ।।
उदानाश्चापि कर्तव्याश्चत्वारः साधुपूजिताः ॥ ६५ ॥
एवं यन्त्रे निवदस्य बन्धैः सर्वेश हस्तिनः ॥
प्रतिकर्म ततः कार्य भिपजा सिद्धिमिच्छता ॥ ६६ ॥
ज्येष्ठयन्त्रविधानं तु सम्यगेतदुदाहृतम् ।।
पयाप्रमाणविहितं वारणानां महीपते ॥ ६७ ॥
पन्नं तु मध्पमं कार्य प्रमाणेन समाहितम् ।।
त्रिभागपरिहीणं स्यादुत्तमात्पृथिवीपते ॥ ६८ ॥
फन्पसं मध्यमात्किचिदूनं पत्रमिहोच्यते ॥
अथवा विमजेधनं यथाहस्तिममाणतः ॥ ६९ ॥
आपामार्धेन नागस्य विस्तारः समुदाहृतः ॥
त्रयाणामपि नागानां यथावदनुपूर्वशः ॥ ७० ॥

·१२ शल्योद्धरणाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः)
वारणानां यथान्यायमारोग्याय भिषग्वरः ।।
कर्म कुर्यादसंभ्रान्तस्तिथ्यादौ पूजिते यदा ।। ७१ ॥
शुचिः मुप्रयतो भूत्वा कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् ।।
नापयेच्च ततः पादापत्रस्याथ तुलास्तथा ।। ७२ ॥
अलंकृत्य कृतास्त्रश्च मादक्षिण्येन रोपयेत् ॥
मुबद्धा सग्रहां कृत्वा ततस्तमवतारपेत् ॥ ७३ ॥
आकोटपित्वा विधिवनिष्पकम्पश्च कारयेत् ॥
फलकैराश्रितभूमि निश्चलैः सप्तमे घढे ॥ ७४ ।।
स्त्रापपित्वा ततो पन्नं सर्वाङ्गं विरलं कृतम् ।।
गन्धपकाकुलं कृत्वा पताकावनसंकुलम् ।। ७५ ।।
ततः पूर्व तथाऽऽहत्य संभास्तित्र कारयेत् ।।
पत्रस्प पश्चिमे देशे जुहुयाद्रव्यवाहनम् ॥ ७६ ।।
हुत्वाऽनिं च यथान्यायमापशेषेण नक्षपेत् ॥
पत्रं पत्रतुलाश्चापि शोणितेन समालभेत् ॥ ७७ ॥
पक्त्वाऽऽमकेन मांसेन तथा सीधुसरासवैः ।।
भूतो(ती)दनेम फुल्मापैमत्स्पैमासैः फलैस्तथा ।। ७८ ॥
अष्टापदं जपेत्तत्र
•देवताः ॥
सनत्कुमारं सैनान्यं देवं चाप्पपराजितम् ।। ७९ ।।
उग्रानन्पान्परिषदान्देवान्सेनापति तथा ।।
नमस्कृत्य ततो वैद्यः शुक्लाम्बरधरः शृचिः ॥ ८॥
कृत्वा भूतोपहारं च स्वस्ति वाच्प द्विजांस्तथा ।।
यन्नं प्रदक्षिणीकृत्य तास्ता दि स्वाङ्गदेवताः ॥
ततः प्रवर्तयेत्कर्म वारणानां भिपग्वरः ॥ ८१ ॥
इति यन्त्रविधानं च वन्याश्च परिफर्मणि ।।
हस्तिनां पालकाप्पन रोमपादाप फीतिचाः ॥ ८२॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्यायुर्वंदे महामवचने महापाटे तृतीये शल्पस्थाने
पत्रविधि मैकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥
अथ द्वादशोऽध्यायः
शतजप्पमृषिश्रेष्ठं विनयेन कृताञ्जलिः ।।
रोमपादो महामातः पालकाप्पं स्म पृच्छति ॥ १॥

·४६४
-
पालकाप्यमुनिविरचितो-
[३ शल्यस्थाने-
मनष्टशल्पाहरणं यथावद्वक्तुमर्हसि ॥
पष्टितोमरशक्त्पृष्टिकिणयः सपरश्वधैः॥२॥
शरैश्च विविधैोरः परमाणापहारिभिः॥
नाराचैरनाराचैरर्धचन्द्रनिभैस्तथा ॥३॥
भश्लेवराइकर्णैश्च पुररिचपत्रकैः ।।
पीलुशलममपनैः शिखराः सकण्टकैः॥ ४ ॥
सावरैरर्धकर्णेश्च शृङ्गशीर्षस्तु कण्टकैः ।।
भासीकेरर्धनालीकैस्तथा घेतसपत्रकैः ॥५॥
मुकुलार्विकीर्णश्च मुद्गरैः फूटमुद्गरैः ॥
एतेश्चान्पैश्च विद्धानां विमनष्टेमहामुने ।। ६ ।।
दृश्यन्ते वारणेन्द्राणां गूढशल्याः सुदारुणाः ॥
धणा हि बहुविवा(सा)वा दुर्गन्धाः कठिनास्तथा ॥७॥
गम्भीरा वेदनामायाः सशोणितपरिश्र(स)वाः ॥
न शोधनैः कपाळ विशुध्पन्ति कदाचन ॥८॥
तेषां यथा चिकित्सा च शोधनं तु सुखं भवेत् ॥
फतुं पथा च विज्ञेया पत्समुत्याच ये व्रणाः ॥९॥
असंशयं मे भगवंस्तत्सर्व वक्तुमर्हति ॥
ततः प्रोवाच भगवान्पालकाप्पो महामुनिः ।। १० ॥
बमा शावमिदं प्राह पूर्वमेव प्रजापतेः ॥
प्रजापतिरथेन्द्राय सोऽश्विभ्यां पाकशासनः ॥ ११ ॥
अश्विनी चापि तो देवापिम्पः प्रत्यभापताम् ॥
प्रनष्टशल्पाहरणं पालफाप्यो महापशाः ॥ १२॥
सचःमत विधाने च द्विवणीये च तन्मया ।।
प्रणानां लक्षणं कसं विस्तरेण प्रकीर्तितम् ॥ १३ ॥
शल्पस्प विभनष्टस्य लक्षणं गृणु पार्थिव ।।
स्थानान्येतानि जानीयापु शल्पं प्रणश्यति ॥ १४ ॥
तानि सर्वाणि वक्ष्यामि पृथक्त्वेन नियोध मे।
विमासं तथा भेदः संधिः मापुस्तपाऽस्थि च ॥ १५॥
कोष्ठ श्री(सोनासि चैवैषां स्थानान्पेतानि सिद्धि वै।।
तृणं काष्ठं च विक्षेपं तथा लोहमपं च पत् ॥१६॥

·१२ शल्योद्धरणाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः।
बाबमेतद्भवेच्छल्पं प्रकारेबहुभिर्युतम् ।।
शोणितं त्वस्थि मांसं च शिरा स्नायूनि वाऽप्पथ ॥ १७ ॥
यूप(पूर्व) चापि भवेच्छल्पमेतत्सर्व शरीरजम् ।।
तत्र बाधानि सर्वत्र सर्वमेव नराधिप ।। १८ ॥
शरीरजेपु चास्थीनि दारुणानि विनिर्दिशेत् ॥
शोणितादीनि शेपाणि पानि शल्पानि पार्थिव ॥१९॥
निर्वहन्त्यौषधीस्तानि मुखे वा विकृते कृते ।।
पानि दारुणशल्पानि तानि सर्वाणि भूपते ॥ २० ॥
गूढतां याति कालेन शरीरस्थानि दन्तिनाम् ॥
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सशल्पे लक्षणं प ॥ २१ ॥
वेदनाऽथ परिश्रा(लावः शोफः स्तम्भः परिग्रहः ॥
वणं शल्यमुखस्तेपां कठिनौष्ठश्च लक्ष्यते ॥ २२ ॥
दुर्गन्धः पिच्छिलश्चापि सावस्तत्र मवर्तते ॥
स लोहितश्च विच्छिन्नः कदाचिच्चापि संहतः ॥ २३ ॥
अष्टानां व्रणवस्तूनां यच्च वस्तु समाश्रितम् ॥
सादृश्यं तस्य च पुनः कदाविच्छ्रत्लोवति (स्लोवम् ॥ २४ ॥
एतैलिलैस्तु विज्ञेया व्रणाः सम्यग्भिपवरः ।।
ईपदुन्नत उत्सनं त्वचं लक्षेत दन्तिनः ।। २५ ॥
मांसस्था फूर्मसंस्थाने मेदास्थे तु विसर्पति ।।
शिरामापुगते कुब्जस्तब्धाङ्गो वा भवेद्विपः ।। २६ ।।
चेष्टानिरोधः संधौ तु महांश्च श्वपथुर्भवेत् ॥
अस्थिभेदस्त्वस्थिगते तेन न श्र(स)वति व्रणः ॥ २७ ॥
गुणोपराधः श्रोत्रोतः स्याद्यस्मिस्तिष्ठति श्रोतसि ।।
कोष्ठस्थे रक्तसंसृष्टं विखंत्र(स)वति च व्रणः ॥ २८॥
गुदः श्र(सवति चात्पर्थ द्विपस्त्वानझते च सः॥
संध्यस्थिधमनीसायौ सद्यःमाणहरेषु च ॥ २९ ॥
वेदनालिङ्गबाहुरूपादसाध्यं तं विनिर्दिशेत् ।।
मर्मज्ञानं यधोक्तेन विधिना तु विशारदः ॥ ३०॥
अत ऊध्वं प्रवक्ष्यामि सशल्ये लक्षणं व्रणे ॥
अनिहतानि तिष्ठन्ति वर्षाणि मुबहून्यपि ॥ ३१ ॥

·पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्थाने- शल्यानि नैवं दृश्यन्ते भियन्ते नैव दन्तिनाम् ॥ निणाश्चापि जायन्ते कदाचिच्चापि सवणाः॥३२॥ न कदाचित्महउपन्ते मुनिक्षिप्ततया नृप ।। भूयस्तु संप्रवक्ष्यामि सशल्पव्रणलक्षणम् ॥ ३३ ॥ व्रणे प्रभिन्ने तस्याध श्रा(सा)वगन्धं च लक्षयेत् ।। सगदापानसंस्थानः खराणां वाजिनां तथा ।। ३४ ॥ नृणां च गुदसंस्थानो नाभीभूतश्च जायते ।। दुर्गन्धः पिच्छिलश्चापि श्रा(सा)वस्तत्र मवर्तते ॥ ३५॥ स लोहितश्च विच्छिन्नः काक्षिकौदनगन्धवान् ।। कण्डूपते दह्यते च शुष्यंश्च परिपोद्यते ।। ३६ ।। वालुकाकर्दमैश्चैनं पश्चिभिश्च करेण च ॥ वीजते जिप्रति तथा सशल्पं व्रणमादिशेत् ॥ ३७ ।। व्रणोपचारैस्तस्येह वारणस्प महीपते ॥ यदि शल्यं न दृश्येत तस्प वक्ष्याम्पुपक्रमम् ।। ३८ ॥ स्वभ्यक्तं तिलतैलेन ससि(शि)रस्कं घृतेन वा ॥ मैदसा वा प्रलिम्पेत्तु वसपा त्रिवृतेन वा ॥ ३९ ॥ निवाते स्वेदयदेद्यो यथोक्तैः स्वेदनैस्तु तम् ।। विमर्दनं विमार्ग च सर्वेष्वङ्गेषु कारयेत् ॥ ४० ॥ परिमर्दैन नागस्य शल्यं तदुपलभ्यते ॥ अपूर्वो वाऽपि संयोगः शिराणां चैव दृश्यते ॥ ४१ ॥ यत्र वा सज्जते स्पर्शस्तत्र शल्पं विनिर्दिशेत् ॥ यथै(य)वं नोपलभ्येत मृदा तमुपलेपयेत् ॥ ४२ ॥ निवाते तु समावेश्प यत्र पूर्व विशुष्यति ॥ तनौ तमथ नागस्य तत्र शल्यं विनिर्दिशेत् ॥ ४३ ॥ तत्र शल्पं विदित्वा तु क्षिप्रं तदुपनाहयेत् ॥ मृदुं विवणं शिथिलं पकं शस्रेण पाटयेत् ॥ ४४ ॥ एपिण्या गतिमासाद्य गजानां राजसत्तम ।। विष्कम्भेन विमाश्यै(म)नं पश्चाचैवोपनिग्रहात् ॥ ४५ ॥ सकणं वाऽप्पकर्ण वा भच्छन्नं तत्र दृश्यते ॥ उपस्थितं तु पन्छल्यं यन्त्रेण ग्राहये दृढम् ।। ४६ ॥

·१७: १२ शल्योद्धरणाध्यायः हस्त्यायुर्वेदः। चामेन तु मुखाभ्यास उत्तानेनैव पाणिना ।। दक्षिणेन तु हस्तेन दृढ़ पत्रं निपीडयेत् ॥ ४७ ॥ आहरेत्तु ततः शल्पं क्रियायोगेन दन्तिनाम् ॥ स्वग्गतं शल्यमेवं स्पादाहर्तव्यं विजानता ॥४८॥ मांसोपचितदेहस्य मांसभागमुपास(श्रितम् ।। पदा न दृश्पते शल्पं तस्य वक्ष्याम्युपक्रमम् ।। ४९ ॥ स्वभ्यक्तं स्वेदयित्वा तु पूर्ववच्छल्पमुद्धरेत् ॥ शिराजालगतं शल्पं यदा नागे न दृश्यते ॥५०॥ तस्पोपायं प्रवक्ष्यामि यथा शल्यं प्रदृश्यते ।। गोमूत्रं मण्डलं चैव लङ्घनं मर्दनं तथा॥ ५१ ।। व्यायाम कारयेत्तस्प तथैव विपमेऽध्वनि ॥ भृशं संकुच्यमानस्य व्यायामोद्भावितं बलात् ॥ ५२ ।। शीघं प्रच्यवते स्थानात्तस्मादेनं विचारयेत् ।। वेदनां कुरुते तीनां यत्र तेनोपनाहयेत् ।। ५३ ॥ एपिण्या गतिमासाद्य पूर्ववच्छल्पमुद्धरेत् ॥ स्नायुजालगतं शल्यं वनजस्य न दृश्यते ॥ ५४॥ सिराजालगते शल्ये या क्रिपा तां समाचरेत् ।। यदि संधिगतं शल्पं वारणस्प न दृश्पते ।। ५५ ॥ चर्मणा त्वथ रज्ज्वा वा वेष्टयित्वा पटेन वा ॥ वद्ध्वा चक्रमयेच्छी लधयेत्प्लावयदेपि ॥५६॥ संघो व्यापच्छमानस्प रुजा शोफश्च जायते ॥ ततस्तं पूर्ववद्धद्ध्वा यत्रैः शल्पं समुद्धरेत् ॥ १७॥ यदा न दृश्यते शल्यमस्थिकायप्रतिष्ठितम् ।। बहुमांसशरीरत्वाद्गलानां तु नराधिप ।। ५८ ॥ स्वभ्यक्तं स्वेदयित्वा तु पूर्वेण विधिना भिषक् ।। यथोक्तां मांसदेशस्थे क्रियां तद्वत्समाचरेत् ॥ ५९॥ अथ शल्यं न कम्पेत दृढं लमं यथा स्थितम् ॥ वा रङ्गमूले तद्रद्ध्वा दृढरज्ज्वा समाहरेत् ॥ ६ ॥ स्रोतःसु च यदा शल्पं सिराणां संगमेषु च ॥ घटयनेव तत्माज्ञो मर्मदेशे च यद्भवेत् ॥ ६१ ।।

·१६८ पालकाप्यमुनिविरचितो- [३शल्यस्थाने- एतेष्वेव पदेशेषु शस्त्रकर्म न फारपेत् ।। न चापके न चाक्किन्ने न च तिपनिपातपेत् ॥ ६२ ।। न मुक्ताशिथिले मांसे मृदुभूते न हस्तिनः ।। विदग्धे वाऽप्यपक्के वा निदपि हरणं भवेत् ॥ १३ ॥ एवं स्रोतागतं शल्पमाहर्तव्यं विजानता। कुम्भस्रोतोगतं शल्पं पदा नागे न दृश्यते ॥ ६४ ॥ पूर्व शिरोभितापेषु जनुमधमनं स्मृतम् ।। स्निग्धस्विन्नस्य नागस्प करस्रोतसि दापपेत् ।। ६५॥ ततस्तं व्रहमाणस्य वनयोविन(?)मूर्छितम् ।। लेदितं दोपसंसृष्टं मुखं भो(स्रोतः प्रपद्यते ।। ६६ ।। ततस्तत्मच्युत्तं स्थानाद्भूमौ पति हस्तिनः ।। कोष्ठमा तु कवलं दद्यात्तस्य विरेचनम् ॥ ६७॥ पुरीपदोपसंदृष्टं तस्मादेत निरस्पते ।। अथवा मर्दनात्तस्य पाणिघाताद्विलीयते ॥ ६८ ॥ सहसा प्रतिपद्येत मार्गवेगसमीरितम् ॥ एवं कोष्ठगतं शल्यमाहर्तव्यं विजानता ॥ ६९ ॥ इति स्थानेषु सर्वेषु ज्ञात्वा शल्पं समुद्धरेत् ॥ ततोऽपहृतशल्यस्य घृतेन परिपेचनम् ॥ ७० ॥ कर्तव्यं हस्तिनस्तस्य सलिले चावगाइनम् ॥ अशुद्धे शोधनं चापि शुद्ध संरोपणं भवेत् ।। ७१ ॥ सवर्णकरणं चापि द्विवणीये प्रकीर्तितम् ।। एवं अनष्टे विज्ञानं शल्ये नागस्प कीर्तितम् ॥७२॥ शल्पेनोपहृतं सम्यगेभिर्योगैरुपाचरेत् ॥ "वं यत्रं सिंहमुखं तथा ।। ७३ ॥ यष्टियनं कर्कटकं दात्यूह सर्वकायिकम् ॥ गोधामसं मकरकं दन्तैरुभप. ॥७४॥ "शह मैकदन्तं च मुष्टिशार्दूलमुष्टिकम् ।। श्राकृतिर्यन्त्रयोनिश्च यथावदनुकीविता ।। ७५ ॥ वस्माधुक्तं च वचनात्सारूप्यादागमादपि ॥ दर्शनाचान्यपन्नाणां कारपेद्यन्त्रसंग्रहम् ।। ७६ ॥ .................. ......... ....

·१२ शस्योद्धरणाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः।
अतः परं प्रवक्ष्यामि मर्माणि मनुजाधिप ।
मभि चत्वारि मर्माणि सर्वाणि च समन्ततः ।। ७७॥
येषु विद्धो महाराज मुहूर्त न स जीवति ॥
अण्डकोशे वस्तिशी शिश्ने च कृपणे तपा || ७८ ॥
विद्धः शरेण हि गजो न जीवेद्येन केनचित् ।।
सधः प्राणहरेष्वेव सद्यः प्रागैवियुज्यते ॥ ७९ ॥
फालान्तरविनाशेषु विद्धः फालाद्विपद्यते ।।
शोणिते च्याविते स्थानानागा माविमुच्यते ।। ८० ॥
यानि कर्माणि राजेन्द्र मयोद्दिष्टानि दन्तिनाम् ।।
मर्माश्रितेपु सर्वेषु यो भवेत्ताडितो गजः ॥८१ ॥
तेषु वेष्वेव शल्पेषु विभनष्टेषु दन्तिनाम् ।।
तेषामाहरणे यत्राण्यशेषेण निवोध मे ॥ ८२॥
ज्यसं तथैकदंष्ट्रं च मुष्टिं शार्दूलमुष्टिकम् ।।
नन्दीमुखं शङ्कपाश्च पत्रं सिंहमुखं तथा ॥ ८३ ॥
पत्रजातिभिरेताभिः शल्पं विनिहरेहधः॥
अङ्गुल्पैवाप्पथैपण्पा परिमृश्य नखेन च ॥ ८४ ॥
सम्पशल्प तु विज्ञाप प्रतिकर्म समाचरेत् ।।
वृद्धिपत्रेण शस्त्रेण निकन्तेद्रणमादिवः ॥ ८५॥
नन्दीमुखेन पत्रेण तेन तच्छल्पमानपेत् ।।
शोणित पीउपेचैव मणं वश्या च शोधपेत् ॥८६॥
विडङ्गवर्णसंसष्टध्वं स्थावणसेचनम् ।।
आपसेनानिवर्णेन समन्तादाहयेवणम् ॥ ८ ॥
घृतपानं च दातव्यं वारणस्य महीपते ।।
कदादिकतपत्रेण सर्वेषामनुपूर्वशः ।। ८८॥
कार्यमुद्धरणं तेषां शल्पानां पिवीपवे ॥
विकीर्ण सावरेत्कणं शशीपं त्रिकण्टकम् ।। ८२ ॥
भल्लेन प्रतिपिद्धस्प शल्पस्पाऽऽनपने हिवम् ॥
पूर्वोतन विधानेन सेवनं स्याद्विधीयते ॥२०॥
विदो वराइफर्णेन रमेण पुरेण वा ।।
मुष्टिपनेण सर्वास्ताः सिपमेव समानपेत् ॥११॥

·१७०
पालकाप्यमुनिविरचितो [३शल्यस्थाने
पीलुशङ्कममयनैः शिखराखिकण्टकैः॥
शल्पैरेभिस्तु विद्धस्प वारणस्प महीपते ।। २२॥
गोधामुखैन पत्रेण सर्वेषामनुपूर्वशः॥
कार्यमुद्धरणं तेपां शल्पानां पृथिवीपते ॥ १३ ॥
इति कर्णसाचारकं शृङ्गशीर्ष त्रिकण्टकम् ॥
तालीकमर्धतालीकं तथा वेतसपत्रकम् ॥ १४ ॥
शल्यजातिभिरेताभिः प्रतिविद्धस्य हस्तिनः ॥
अन्पैस्तु कीर्तितः शल्यैः कृत्वा चान्वेषणं तथा ॥ १५ ॥
कर्णभलेन भकृत्वाऽथ कर्णतस्प(?)प्रवर्तयेत् ॥
अकरालं व्रणं कृत्वा विष्कम्भित्वा च तं व्रणम् ॥ २६॥
यन्नपित्वा च तं सम्पक्सिद्धार्थः कुशलो भिषक् ।
पन्न सिंहमुखं नाम तेन तानुद्धरेछनः ॥ १७ ॥
पूर्वोक्तश्च कियायोगः पानम्रक्षणकर्मणि ॥
नाराचं चार्धनाराचं सिंहदंष्ट्रेण निर्हरेत् ॥ ९८ ॥
मुकुलानं च कर्तव्यं मण्डवक्त्रण पार्थिव ॥
पत्राणां च विभागं च शल्पानां च महीपते ॥१९॥
कीर्तितास्ते मया सम्यगत ऊवं निबोध मे ॥
मर्मकर्माणि चत्वारि पूर्वोक्तानि मपाऽनघ ॥ १० ॥
तेषु विद्धस्य नागस्प शल्यं सद्विमणश्यति ।
अनिर्गतेषु तं प्राप्प निर्गते न स जीवति ॥ १॥
युक्तिभिर्यापनीयामिस्तस्मात्तमनुवर्वयेत् ॥
अभ्पङ्गालपेनाद्यामिः सिद्धाभिव्रणशोधनम् ॥ २॥
मस्तकेऽध शरेणैव विद्धस्यान्येन केनचित् ।।
अनिर्गते निर्गते वा न स जीवति वारणः ॥३॥
आसने जघने वाऽपि श्लक्ष्णेनाप स्वरेण वा ॥
भनिर्गतेयु तचाप्यं निर्गते न स जीवति ॥ ४॥
उपर्यायामभिन्नस्प कोष्ठभिन्नश्च यो भवेत् ।।
शोणितानुगतो भूत्वा स्याद्वातव्याधिरन्तकः ॥ १०५॥
कंधरासंधिपु तथा शिरामायुपु पार्धपोः ॥
विद्धस्यापनपेच्छल्प मर्माणि परिरक्षपेत् ॥ ६॥

·..................
१२ शल्योद्धरणाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः।
अमाप्तसंधिशल्पे च शल्यनिहरणं भवेत् ॥
विशल्पं च वणं कृत्वा प्रतिकर्म समाचरेत् ॥७॥
लम्बितं व्यथितं छिन्नमवकृतं च यद्भवेत् ॥
दुर्जा च व्रणं दृष्ट्वा प्रतिकर्मास्य कारयेत् ॥ ८॥
क्षौमसूत्रेण मेधावी सीवनं चास्प कारयेत् ।।
पूर्वोक्ता च क्रिया तस्य कारपेद्रणशान्तये ॥ ९ ॥
विद्धः शरेण काकोला""""छिन्नरोहयोः ॥
"शूर्णेश्च मतिचूर्णयेत् ॥ ११ ॥
अथास्य शोफो भवति तेनैव मतिलेपयेत् ॥
क्षीरवृक्षकपायेण सर्पिषा चैव धारयेत् ॥ ११ ॥
शुध्यते च व्रणं तस्य क्षिपं चैव भरोहति ।।
अथ दिग्धेन विद्धस्य वक्ष्यते भेषजक्रमः ॥ १२ ॥
स्व(श्व पोर्दिग्धविद्धस्य पूतिमांससमुद्भवः ॥
श्रा(सा)वो भवत्यशृद्धश्च भिन्नवर्णश्च जायते ॥ १३ ॥
स तप्तदेहश्च भवेच्छोफशेषश्च जापते ।।
एतानि पूर्वरूपाणि दिग्धविद्धस्प हस्तिनः ॥ १४ ॥
व्रणं तच्छोपित्वाऽथ संस्कृतेनाथ सापा ।।
नस्पं तस्य ततो दद्याद गदं चानुपाचयेत् ।। ११५ ॥
शीतपदेहं कुर्याच्च तथा सिध्यति पार्थिव ॥
स्तब्धो विवों विःसुप्तो?)व्रणो पस्य तु हस्तिनः ॥१६॥
स्थापयित्वा पुतं स्थाने पत्रयित्वा यथाक्रमम् ॥
तन्तुसूत्रपटैर्वाऽपि भौमसूत्रेण वा भिषक् ।। १७ ॥
मुसीवनं व्रणं कृत्वा नागस्यैवं समाचरेत् ॥
मधुव्रणविधानेन प्रतिकुनिपग्वरः ॥१८॥
इतीह पृष्टो भगवानराजेन धीमता ।।
पालकाप्यः क्रियामाह शल्यस्पोदरणं पति ॥ ११९ ।।
इति श्रीपालकाप्पे हस्त्यायुर्वेदे महामवचने महापाठे तृतीये शल्पस्थाने
शल्योद्धरणो नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥

·१७२ [३शल्यस्थाने पालकाप्यमुनिविरचितो- अथ त्रयोदशोऽध्यायः। 'अथातो विद्रधिचिकित्सिवं व्याख्यास्यामः' इति ह स्माऽऽह भगवान्पाल. काप्पः। इह भो वानपिचकफसनिपाविद्रधः संभवन्ति । तत्र फटुकपापक्ष- भोजनैतिलैः प्रकुप्पत्पनिलः । प्रदुष्टो मांसशोणितमभिद्य शृकणवक्षण- प्लीहायकदृदयलोमबस्तिमुखमेहनानामन्यतममधिष्ठाय घनीभवति गम्भीरो अन्यिः, तं वात विद्रधिमाचक्ष्महे । तत्र वात विद्रधिरनिमित्तं पच्यते । लिङ्गम्- पकमुश्रा(सा) विच्छिन्नं फेनिलमरुणवर्ण क्षं सवति ॥ पदा तु कटुकाम्लानि पित्तप्रकोपनीयानि भोज्यते नागः, तस्प पित्तं प्रकुपित विद्रधिमापाद)पति । तत्र पिचविद्रधिराशु प्रपच्यते । पक्षस्वीको दुर्गन्धिः कुलत्यरससहशः श्राशे दोहप्रापश्च भवति ॥ पदा तु मधुरं दिवास्वप्नं चोपसेवते, तस्प श्लेष्मा प्रकुपितो विद्रधिमापाद- पति । स चिरात्पच्यते बहुवेतो बहुलसान्द्रपिच्छिलो मेदोमजासशसाको भवति स कविद्रधिः॥ संनिपातजे विद्रधी सर्वरूपदर्शनम् । विशेषतच प्लीहवासारोचकाच भवन्ति । तस्मादविरोत्थितस्प चिकित्सितं कुर्यात् । नेहकल्पोक्तश्चैन है- वोप(क)मेत ॥ तत्र श्लोको- पश्चाई सप्तरानं वा व्रणं नेहेस्तु सेचयेत् ॥ संजातमा(माणमांसस्य प्रतिपूर्णेषु घातुषु ॥ १॥ नेहपानोपचारेण नेहं चास्मै प्रदापयेत् ॥ शोधन रोपणं चोकं मविव्रणचिफित्सितम् ॥ २॥ पथावस्कुशलोज्यं श्रा(सा)वणं भेदनं वथा ॥ अध विद्रधयः प्राह वातपित्तफफात्मकाः ॥ ३ ॥ संनिपाताच राजेन्द्र वक्ष्यन्ते तु यथाक्रमम् ।। रसांस्तु तिकरुटुकान्कपापान्विपमान्पदा ॥ ४ ॥ शीतानिनेहलवणानाहारानपि सेवतः ।। बृहितेनाय पिपमं स्वपतः फैठिनेन वा ॥ ५ ॥ १ स. दाहश्च । २ क. पण्ठितेन ।

·१३ विद्रधिरोगाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। ४७३ गजस्य कुपितो वायुधमनीः संस(श्रितो यदा ।। तदाऽस्पान्पत मे देशे पपाचयति शोणिवम् ॥ ६॥ अथास्य रक्तसंसृष्टो जनयत्याशु विद्रधिम् ।। मन्यादेशे च कक्षायां तथा गात्रापरेषु च ॥ ७॥ जघनाभ्यन्तरे कोशे स्वनास्थाने च भूपते ॥ नाभौ *चलेषु देशेषु तथाऽन्पेष्वपि दन्तिनः ॥८॥ प्रदेशेषु नरश्रेष्ठ सर्वव्यापी प्रभञ्जनः ।। जायते स्व(व)यथुस्तेन सविदाहः सवेदनः ॥९॥ किंचिद्विवों गम्भीरः संप्रलुप्तश्च भक्ष्यते । अतः परं सम्यगस्य वारणस्य महीपते ॥ १० ॥ प्रदुष्टश्चैव लेक्ष्पेत अपदुष्टश्च लक्ष्पते ।। मन्दकोपस्तथाऽऽयामकठिनो नर एव च ॥ ११॥ मन्दं विक्षिपते देहं पाति कण्डूयतः शमम् ।। भवेत्तस्य गतिः सूक्ष्मा सदाहा सपरिसवा ॥ १२ ॥ उष्णे शान्ति स लभते शीतेन च विवर्धते ॥ इति वातसमुत्थापा लक्षणं संप्रकीर्तितम् ॥ १३ ॥ उष्णादत्यर्थलवणात्तथाऽम्लरससेवनात् ।। संरम्भौधर्मसंतापादध्वनो ममनेन वा ॥ १४ ॥ एवं भकुपितं पित्तं धमनीः प्रतिपद्यते ।। आक्षिप्तं वायुमाक्षिप्तं देहे समुपलीयते ॥ १५॥ लीनं स्थानाच्युतं चास्य श्वय, जनयेभृशम् ॥ तेन ज्वरश्च तापश्च तीव्रा तृष्णा च जायते ॥ १६ ॥ दह्यते चामिनेवास्प स देशस्तुद्यतेऽपि च ॥ हारिद्रो हारतो वाऽथ स देशः संप्रकाशते ॥ १७ ॥ पाकं चान्वेति सहसा तदेवान्तकरं तथा ।। मुवर्णसदृशश्चास्प ततः श्रा(स्रावः प्रवर्तते ॥ १८ ॥ * 'च ते' इति पाठो भवेत् । १ क. °घन्याभ्य' । २ क. स्थनास्थाने । ३ स. क्लेषु । ४ क. च्यापि. प्रभञ्जनम् ॥ जा° 1 ५ क. लक्षेते अवदुष्टश्च प्लक्षते । ६ ख. °म्भावर्मसंपाताद । ७ क. पचीय० । रु. कृष्णा ।

·४७४ [३ शल्यस्थाने- पालकाप्यनिविरचितो- जानीयाल्लक्षणैरेभिर्विद्रधि पित्तसंभवाम् ॥ चतुर्विधमथाऽऽहारं भोज्यते मधुरं यदा ॥ १९ ॥ अमदानप्रदानेन शीतलं वा निषेवते ॥ अव्यायामादिवास्वमाद्विज्वलादशनादिह ॥ २० ॥ तस्पैवं वर्तमानस्य श्लेष्मा चाऽऽशु प्रकुप्पति ।। तमादाय तदा वायुरस्थीन्याविश्य दन्तिनः ॥ २१ ॥ शोफ संजनयत्याशु तस्य रूपाणि मे शृणु ।। पृथुलः श्याववर्णाभो नीलो वा स्वल्पवेदनः ॥ २२ ॥ विकसंश्च स विज्ञयो बहुश्लेष्माऽल्पमारुतः॥ व्याधिविधैलिडेजानीपाच्छले मविद्रधिम् ॥ २३ ॥ अथ त्रयाणां दोषाणां पो विरोधीनि सेवते ।। कुक्षी(सौ) तस्योपजायन्ते दोपा वातादयतपः ।। २४ ॥ पदा विरस्पमानस्तु वायुतिवहाः शिराः ।। टूपयेच्चापि श्लेष्माणं पित्तं रक्तं तथैव च ॥ २५ ॥ एकीभूतास्ततो राजन्विद्रधि जनयन्ति ते ॥ अधास्प जापते दाहः सवत्यर्थं सवेदनः ॥ २६ ॥ स तस्य दोषबाहुल्यादेहो दग्ध इवामिना ॥ दिवा स दृश्पते रक्तो रात्री रसमवामुयात् ॥ २७ ॥ मनिष्ठासदृशाः स्फोटाः पच्यन्ते मांसपाफतः ।। दाहवन्तो विदीर्णास्ते जनपन्ति समन्ततः ॥ २८ ॥ दृष्ट्वा(ष्टाः) माणहरा राजन्नानावाप्पणा ऍताः॥ ततो नाभिलपेदन्नं तृष्णाज्वरसमन्वितः ॥ २९॥ अतीसारस्तथा फासः श्वासश्चैवोपजायते ॥ एवंविधाः संनिपाताद्विद्रधिः(धीः) समवायुपात् ।। ३०॥ तासां तु प्रथमं कुदिनुरूपं फिपापथम् ।। नेहपानमयाम्पङ्गं निरूहमनुवासनम् ॥ ३१ ॥ विश्रा(साधणं वेधनं च शीतलं परिपचनम् ।। विलापनं शोधनं च दद्याद्रोपणमेव च ॥ ३२ ॥ १ क, शरा।२ कप्राणहरो। ३ क., गुतः। ४ क. मि.

·१७५ १४ वणचिकित्साध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। स चेद्यदि विदशेत कुर्यादभ्प(भि)मुखं भिषक् ।। अथानुपूर्वशास्त्रोक्तं कुर्याद्रणचिकित्सितम् ।। ३३ ।। इति श्रीपालकाप्पे हस्त्यापुर्वेदमहाप्रवचने तृतीये शल्यस्थाने विद्रधिरोगो नाम प्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ।। अथ चतुर्दशोऽध्यायः। अथ खलु भगवन्तं भार्गवर्णाश्रमपदं जपनियमशुश्रूषान्वितं शिष्यगणप- रिवृतं पालकाप्पमभिवाद्याभिगम्य संमान्यात्रवद्रिाजा रोमपादोऽङ्गाधिपतिः- भगवन्य इमे व्रणा घशनिप्रत्यया नानास्रावलिङ्गवेदनाबहुला गतिमन्तो, नाडीव्रणाः संभवन्ति । तेषां साध्यासाध्यलक्षणं साधनं च निरवशेषेण व्याख्या- तुमर्हसि ॥ स एव भगवानङ्गेन मश्नमुक्ता मोवाच पालकाप्पः--'वत्स रोमपाद, चार- णानां द्वौ वणौ भवतः-शारीर आगन्तुश्च । तयोः शारीरं वातपिचकफशो. णितसंनिपातात्मकं विद्यात् । आगन्तुं काष्ठपतनाश्ममाजनबधबन्धपीडनामि- विषनिमित्तम् ॥ तत्राऽऽगन्तोत्रणस्य तरक्षणमेवोपमणः प्रशान्त्पथ सद्यःकृतविदिताः शीत- मापाः क्रिया विहिताः, व्रणस्य रोपणार्थं च यथा मधु घृतं पप इति । अतः परं दोषविशेषाः शारीरा भवन्ति । तत्राऽऽहाररसवैषम्पासात्म्यदुर्वि- पर्यपारकालप्रकर्षांचागन्तुर्वणो वातपिचकफानामन्यतमैनाभिभूयते । तस्य लिङ्गमदर्शनं पृथक्त्वेनोपदेक्ष्यामः ॥ तत्र श्लोकाः- रुक्षः परुषवर्णाभः शिराभिः संहतः खरः। गम्भीरानुगतश्चैव विज्ञेयो वातिको व्रणः।। पैचिको दाइबहुलो व्रणः कुणपगन्धिकः । हरिहारिद्रवर्णाभस्त्वमांसनायुशातनः ।। सान्द्रः श्वेतो मृदुश्चैव श्लैष्मिको मन्दवेदनः । महापर्यन्त मूलश्च कण्हमांश्चैव यो भवेत् ।। समस्तैर्लक्षणैरेभिर्वातपित्तककात्मकः। संनिपातात्मकं विद्याबणं व्रणविभागवित् ॥ १ ख. निर्विशेषेण । २ क. गत. ॥ अ°। - ·१७६ पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्थाने अतः परं व्रणावस्थान्तरदेतून्वक्ष्यामा-क्रियाविपर्ययावुत्तानशयनवधव- न्धपतिहस्त्यभिघातपतनाध्वगमनाद्वैद्योपरोधाच्च ये द्वियोनयो व्रणाः संभ- वन्ति । इह खलु भो नागानां यो व्रणो मयूरग्रीवाभश्चन्द्रकी समन्ततोऽभिक- ठिनः, तमसाध्यं विद्यात् । मत्स्यगन्धिः पिच्छिलः, वमसाध्यं विद्यात् । अथवा यस्य नागस्य कृष्णः परिशुष्को विगन्धो व्रणः, तमसाध्यं विद्यात् । कोष्ठान्तर्गतः परिश्रा(स्रावी प्रवृद्धश्चापि दुर्गन्धः, तमसाध्यं विद्यात् । आ(औ)दुम्वरमुखः शोणितपरिश्रा(ला)वी व्रणः कठिनः, तमसाध्यं विद्यात् । वल्मीकसंस्थानः कृमियुक्तो बहुच्छिद्रः शोणितप्रसावः, तमसाध्य विद्यात् । बिम्बोष्ठ उन्नतमध्यः कृष्णपर्यन्तः कठिनो व्रणो दुर्गन्धश्चेति तमसाध्यं विद्यात् । मर्माभिघातशोणितपरिश्रा(स्रावी जलपत्रवत्, तमसाध्यं विद्यात् । पूयशो- णितपरिखावी व्रणः पिच्छिलो दुर्गन्धश्चेति तमसाध्यं विद्यात् । मांसावगा- ढोऽस्थिभागाश्रित आड(औदुम्बरमुखः, तमसाध्पं विद्यात् । सिरानुगत: परिस्रावी पिच्छिल आध्मातो व्रणः, तमसाध्य विद्यात् । अथ कठिनोष्ठः सवे. दनः सशोफः, तमसाध्य विद्यात् ।। तत्र श्लोकः- निर्गन्धो छपरिसावी पद्मपत्रमभो व्रणः । निवेदनस्तथोत्तानो निर्दोष इति तं विदुः ।। इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहाश्वचने तृतीये शल्पस्थाने वचिकित्सितं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ - अथ पञ्चदशोऽध्यायः । भत अध्वं नाडीव्रणप्तमत्वानचिफित्सितं व्याख्यास्पामा-इति द स्माऽऽद्द भगवान्पालकाप्यः-अथ भोः खल वारणानां वातपित्तकफसंनिपाताभिधाते। पञ्चविधा नाड्यो भवन्ति । पदा तु शल्पं प्रविशत्पन्तदेहे वारणानां वातपित्तकफादिभिदापर्दुटेमांस- शोणितं भपः स्वभागानुगत कालमाप्तो न निवार्यते शत्रैरन्तदेदे ततः पूपय. हुत्वात्समुदीर्यते । ततः संनिरुद्ध मार्ग उन्मार्गेण गच्छति । ततो धातूनम्पः न्तराश्रितान्दूपयित्वा तद्वमगमनादतिरुच्यत इति । अजस्रं पतः सवति पूपं पिच्छिलं विवणं नाहीवत् । तस्मानादीभिनिदिशदिति ॥ १ क. त्यान।

·- १६ नाडीव्रणचिकित्सिताध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः । १७७ गन्धाः स्रावाश्च वर्णाश्च व्रणानां ये प्रकीर्तिताः। वातादिदोपप्राप्ताना नाडीष्वपि हि तान्विदुः ।। इति नाडी पञ्चविधाडाख्याता ॥ तत्र श्लोका- नावणा जापते नाडीव्रणादेवोपजायते । भमादाद्वाऽपि वृद्धा सा कृच्छ्रसाध्या ध्रुवं भवेत् ।। अत ऊध्वं येषु भागेषु व्रणा नाड्यो वा साध्याः, तान्व्याख्यास्पामः । तत्र दन्तेवेष्टास्थिसंधिकक्षानुगता नखनयनमर्मवलमोहविष्कापस्कराठीव्यपलि(त)ह- स्तनखान्तरमत्यङ्गमतीकाशकुक्ष्पङ्गलिमण्डूकीवक्त्रसक्थिसकुटिफान्तरापरिक्षो. भजवभागोत्कृष्टावग्रहे वंशरन्ध्राण्डकोशगात्रसंदानक्षयभागस्रोतोन्तरतालुनाभि- मेकर्णतलसंधितलवातकुम्भपस्थिजघनगुह(द)भागेपु चेति ॥ तत्र श्लोक भागेष्वेतेषु या नाड्यो गम्भीरानुगताश्व याः । तासु सम्यक्पयुक्ताऽपि क्रिया दुःखेन सिध्यति ।। अथ या नाडी (?) तिर्यग्गता परंपरागता मण्डलावर्ता कुटिला अनुगता (*चहुमदेशानुगवा दन्तवेशे(टे)ऽनुगता अस्थिसंधिगता नेत्रानुगताश्च भव- स्पेता या नाड्यः, तासु सिद्धिर्न भवति । त्वचमनुगता) अधोमुखा या नाड्यः साध्या भवन्ति ताः ॥ तत्र श्लोको- अनुनीय भिपक् सम्यक् परिमृश्य च भागशः । छिन्द्यात्तु नाडी शस्त्रेण अनुलोम प्रयत्नतः।। शस्त्रमेव तु भैपज्यं ये शस्त्रकुशला नराः । उत्तानो हि व्रणो राजन्क्षिप्रमेव प्ररोहति ॥ अथाङ्गराजः पुनरेव पप्रच्छ पालकाप्पम्-भगवन्यत्र शनपयो नास्ति नास्ति क्षारपयोऽपि वा, तत्र वारणानां नाडीव्रणचिकित्सितं कथं कर्तव्यम् ।। ततः मोवाच भगवान्पालकाप्यः-इह खलु यदा वैद्यः शनाग्निक्षारकर्म- क्रियास विशेपं नोपलभते, तदा त्रिकटुकहरिद्रालालकीदन्ती(समभागानि पष्ट्वा नाडीव्रणपूरणं दद्यात् । शृङ्गीकटुकरोहिणीगवेधुकार्कमूलविडङ्गसर्षपा- *धनुराकारमध्यस्थः पाठो नास्ति खपुस्तके । 'धनुराफारमध्यस्थो नास्ति पावः कपुस्तके । १ क. °न्तचेष्टा १२ क. 'वनोत्कृ' । ३ क. मृप्य च।

·१७८ पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्थाने न्गोमूत्रपिष्टानातपश्चष्का गुलिका नाडविणदोपमशमनी कुपांत् । निम्बार्कपू. तीकराकरवीरपत्रविलक्षारलवणैः समभागैः पिष्टां गुलिकां नाडीव्रणविशुद्धध- र्धमममत्तो भिपग्दद्यात् । कुष्ठतगरहरिद्राचित्रकसैन्धवतिलकुतिलक्षारान्सम- भागान्पिष्टाऽश्चमूत्रेण गुलिकाः कार्याः। आतपशुपका नाडीव्रणलेपनमुत्तम दद्यात् । सैन्धवलवणकिण्वदन्त्पतिविपाचित्रकमूलोत्तमकरणास्तिलक्षाराः सम- भागाः पिष्ट्वा, आतपशुष्का नाहीवणानां सपूपानां शोधनं दद्यात् । स्वर्णक्षी. रातगरविडङ्गमहौषधश्चकनासादन्ती)देवदारुसैन्धवलवणं समभागं पिष्ट्वा गुटि- कामातपशुष्का नाडीव्रणशोधनं दद्यात् । प्रन्धिर्यस्प भवति पक्कः सपूपा पिच्छिला, तच्छोधनमिदम् । हस्तिलिण्डरसं किण्व लवणं चाऽऽलेपनमप्पग्रंमद- चात् । सर्पपचित्रकदन्तीसैन्धवमिति । स्नुहीक्षारपिष्टं कृत्वा दुष्टत्रणशोधनं दद्यात् । चित्रकनागदन्तीयवक्षारपिष्टं दुष्टवचिकित्सितमिति । पाठामधुरसा. दन्तीमधूकानि सैन्धवलवणसंयुक्तं दुष्टव्रणशोधनं दद्यात् । दन्तीचकनासार्क- मूलं सैन्धवलवणसंयुक्तं दुष्टत्रणशोधनं दद्यात् । चित्रकसर्पपवेजोवतीदन्तीचे- तालवणसंयुक्त प्रदुष्टवणलेपनं दद्यात् । हरिद्रादारुहरिद्राशुकनासादन्तीकटुरो- हिणीविल्वसैन्धवलवणसंयुक्त समभागपिष्टं व्रणशोधनं दद्यात् । पाठादन्त्पति- विपाविपनादेवेदारुपवारसयुंक्तं व्रणशोधनं दद्यात् । पिनुमन्दनक्तमालपत्राणि पिष्ट्वा कांस्पनीलयुक्तं व्रणरोपणं दद्यात् । मुष्कफाक्षीवविलकुंविलक्षारसर्पपयुक्त क्षिपरोपणं घृतसंयुक्तं दुष्टतापलेपनमुत्तमं दद्यात् ।। वत्र साध्यानां शस्त्रकोपक्रमविशेषाननुत्पाख्यास्पामः ॥ अथ भिपरपत्राध्यापोक्तेन विधिनासपत्रितं वारणममिविश्वास्याऽऽ(श्रिोत्प स्तम्भानुगतं गविमन्तं स्वल्पमुखंच नाढविणमेपप्पाच विदित्वा वृद्धिपत्रेण शत्रेणानुलोम पूपमतिहरणार्थ छेचं कुर्यात् । ववश्चात्र किण्वसैन्धवक्षौद्रसा- यवक्षाः श्लक्ष्णपिष्टेः सोमं वखं मलिप्प ववि मणिदष्पात् । अपार्कतीरपलाश- लाङ्गलीश्यामानु( त्रिहन्तीचित्रकपवक्षारनिम्यपत्राणि स्नुहीक्षीरस्वर्जिकाहरि- तालपिप्पलीमूलक्षवकशहिन्पर्कक्षारयुकं फेल्कं शोधनं दद्यात् । ओरिग्वध- पटोलशाहिन्यश्वगन्धानक्तमालमधुकजीवकाहोल्लसदिरवनकासीदरिद्रासरसा- सप्तपर्णीनिम्बकरवीरकुटजास्फोटारोहिणीक्षीरिण्पामलकी कायपित्त्वा तेन नाही रोपयेत् । विनीचित्रफतेजोवती तृत्रिभीवेरदन्तीकुष्टकटुकरोहिणीस्नुहीम- वर्णतीर्यक्षीरे सिद्ध सर्पिः पुराणमुपदिश्पते शोधनार्थम् । वृहत्पश्चगन्धाज- १ क. सारासं। २ क. मिति । ३ . नसंबदं । ४ क. श्याम्य सत्य । ५ स. कत्तशोधनं ।

·............... ......... १५ नाडीव्रणचिकित्सिताध्यायः) हस्त्यायुर्वेदः । ४७९ श्रीदरिदासर्पपपाठचित्रकपिप्पलीमूलमू कोशातकीकटुकालावूकालात्रपुसीस-- मदनफलानि च गवां मूत्रेण पी(प)पपित्वा गवां मूत्रेण तैलं पचेत् । ततः पार- पक्केन नाडीः शोधपेत् । अथ जीवन्स्पारग्वधगोजीमुष्ककटुतुम्बकमनिष्ठाक्षीर- वृक्षावालैः श्लक्ष्णपिष्टतिरोहणमुपदध्यात् । शल्लक्पश्वकर्णमुष्ककाश्मन्तक- करवीरारग्वधादिवृक्षाणां त्वक्वाथयित्यारोपणार्थ कपायमेतैरेवौपधैर्जीवन्स्पार- ग्वधादिभिः सस्तैिले कपापगर्भ रोपणार्य विपाचपेत् ।। अथातोऽग्निकर्म व्याख्यास्यामः। नाडीपु श्रीवेष्टकमधूच्छिष्टगुग्गुलुमैदोभिर्वतिवदनुवृत्तां गुलिकां कुर्यात् । पावदाहस्प सोष्मणः प्रवेगोपशमः स्पादिति । अतो द्विवणीयोपचारः।। (* इति शवकर्माग्नि" ..."कथयिष्यामः । मोपचारान्व्याख्यास्यामः।) अथ चेच्छनामिकर्मणार्त्तमार्गः()स्यात्तत्र नाडीदोपनिहरणार्थ भेपज- विधिमनुव्याख्यास्यामः | पवतगरपिचुमन्दपूतीकरलकुष्ठुलामलककरवीरार्क- पत्राणि तिलकुतिलक्षारसंयुक्तान्यश्चमूत्रेण पिष्ट्वा गुलिफाः कृत्वाऽक्षीरसंतप्त- नाड्यां निदध्यानाडीदोपनिहरणार्थम् । अथवाऽजनतगरकुष्ठहरितालमनःशि- लाकटुरोहिप्पश्चगन्धालाडलीसौराष्ट्रीरोचनामुरसावराचित्रकविल्वसर्पपखदिर- सारगवाक्षीदन्तीविडङ्गान्यकंशोभाञ्जनकमूलानि च तिलक्षारेण पिष्ट्वा गुलिकाः कारयेत् । ता नाड्याड्यां) निदध्यादर्कसंतप्तनाडीदोपनिहरणार्थ चेति ॥ अत ऊर्व क्षारकर्मम(मनुव्याख्यास्यामः ॥ मुष्ककपलाशतिनिशसरिग्वधकरचचिरिविल्वशिककुतिलस्फूर्जकपाटला- रिमैदपारिभद्रककरवीरापामार्गाश्वगन्धावरानिङ्गदीकुटजतिलकतिलसौगन्धि- कावल्गुजकटुकतुम्बीकूष्माण्डीकाकजधाकोशातकीवेतसविल्वमाचाचलसप्तप- र्णकृतमालहरिद्रानीपयवनानि चैत्येवं संमृत्प संभारं काण्डशः कल्पयित्वाऽऽदि- त्यशोपितमीपच्छुष्कं दाहयद्विविक्तदेशे त्वतृणभूमिभागे।ततोभस्म समादाय महा- भाजनस्थं पुनः श्रा(ला)वपेदजाविगामहिण्यश्चाश्वतरखरोष्याणां मंत्रः । ततः मुपरिश्रु(सुतिं तैलमापसे कुम्भे शनैर्मुमिना पचेत् । तत्राऽऽवपल्लाङ्गलिकीदन्ती. चित्रकपिप्पली मूलतीक्ष्णगन्धाश्वगन्धापलमरिचशृङबेरस्वर्जिकापवक्षारबिटसै- धवनक्षीराणि शनैर्दा घट्टयेद्यानिशर्कस्निग्धसान्द्रलक्ष्णमथ पाको निवर्तते । ततो वैश्वानरपूजां कृत्वा कृष्णापसे निर्मले भांजने स्थापयेत्सपि- * धनश्चिान्तरगत. पाठस्तुल्यो द्विपुस्तके। ' पुस्तकद्वयेऽपि त्रुटिचिह्नं न वर्तते ।। १ क. 'करप्स तप्त । २ क. कृष्णावमे । ३ क. भोजने ।

·- १८० पालकाप्यमुनिविरचितो- [३ शल्यस्थाने- धाने म्यहं सप्लाई वा । ततश्च प्रत्यहनि(?) शिरसातो वैद्योऽहतवासा ब्राह्म- णान्स्वस्ति वाच्य ततः शस्त्रेण संशोध्य नाडीमुखं तीक्ष्णेन रुधिरपूपपरिस्रावा- न्वासोभिरपनीय ततः सूक्ष्मामु गतिमतीपु शलाकां क्षारेण प्रलिप्य क्षारवलं चावेक्ष्य निपातयेत् ॥ अथवाऽऽद्रावति गुलिका वा कृत्वा निपातपेत् । पक्वजाम्बवसंकाशा गति- मवेक्ष्य क्षारमथ निवर्तयेत् । अथ मोहात्ममादाद्वाऽतिदग्धं वेपथुश्वसनजृम्भणम- मोहशोपदाहज्वरशो(?)णितातीवातिमवृत्ति(?)तमेवमवस्थमभिसमीक्ष्य धान्या- म्लदधिमस्तुम(शुक्तसौवीरकाणामन्यतमेन सेचयेत् ॥ अथवा दध्यम्लबदरोल्लेदमातुरङ्गरसानामन्यतमेन सेचयेत् । दाडिमतिन्ति- डीकाम्रपेशीश्च कृष्णतिलसंयुक्तं कल्क शुक्ल(क्ते)न पी(पयित्वा घृताक्तमालेपनं दद्यात् । क्षीरधिसपिमैदोवसाभिश्च सततमनुलिम्पेत् । शनामिप्रणिधानोक्कवि- धिरनुष्ठेयः॥ अथारिमेदार्जुनकदम्बरोधारग्वधक्षीरिकासोमवरकस्पन्दनमेपशृङ्गीधवशिरी- पशालाजकर्णवदर्यकोटपलाशवञ्जलधातपरिमैदान्संहृत्याष्टगुणे हाम्भसि काय- वित्वा पादावशिष्टमवतार्य श्रा(सावयित्वा तेन रसेन तैलद्रोणं पाचयेत् । पच्यमाने चात्र गिरिकर्णिकाश्वगन्धापाठातिल्ककमालत्पलावुशिशपानांगद- न्तीपूर्वाशुकनासातेजस्विनीनां मूलानि दृपदि पेपपित्त्वा मत्पेकतश्चैनं बिल्व- प्रमाणं समावपेत् । सिद्वमपहृत्य भूयो गुइपलशतं पिप्पलीचूर्णप्रस्थेन पुनर- प्यधिश्रयेत् । तत्सिद्धमवतार्य सुसंस्कृतं नेहविधिमोक्तेन विधिना पापयेत् । न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थमधूककदम्बधवकदरमहाजम्बूपलाशपक्ष श्रीपमिपशृङ्गीपू. तीकमियडूग्वजकर्णककुभानां त्वचः समाहृत्प वृक्षादन्पश्चगन्धावभूमोरटाद- रिद्राद्वयशृगालविन्नाभद्रोदुम्बरीसवहानां मूलैः सह निष्कापपेत् । कायावशे-. पेणानेन तैलं विपाचयेत् । तत्र च दारुहरिद्राहरेणुकैलाम्पिनुमञ्जिष्ठा चेति । तत्सिद्धमपहत्य स्नेहपानोक्तेन विधिना पायपेत् । ततोऽस्य नाही समाधिमुपु- गच्छति। न्यग्रोधोदुम्बराश्चत्यक्षमध्कजम्चूपलाशाशनवेतसचिरविल्लकदम्बश्रीपर्प- जकर्णपवा मेपशृङ्गी शिरीप इत्येपामष्टादशानां त्वा च मूलानि समाहृत्प चतुर्पु तोपकुम्भेए क्वाथपेत् । अर्घावशिष्टमवतारयेत् । ततः मातरुत्थितममसे- तवन्तं (1) वारणं पायपेदप्रस्थं कुडवं वा । पावरा संपियति नागस्तावदया. नाहीबणविशुद्धयर्थम् । लालीचित्रककुटजकरवीरमातुलापत्रः सपञ्चलवण- १. मुरतं पि।

·१६ शिरान्यूहन्याध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। ४८१ हरिद्रायष्टीमधुकं चेति, आन्तरिक्षोदकसंयुक्तैस्तैलं पाचयेत् । ततोऽस्य बस्ति- नेत्रेण पिचुनाऽपि वणनाड्यां तैलमिदं दद्यान्नाडीव्रणविशुद्धयर्थम् । यदि हृद- पगता नाही, अन्यं वा गूढमदेशमुपगता ततोऽस्य तैलपानाम्पड़ेन च नाही मशान्तिमुपगच्छति ॥ मुद्गोवीदनं घृतसंयुक्तं दद्यात् । यवसानि च हरितमृदूनि क्रमशो मत्स्प- ण्डिकाग णि दद्यात् ।। वत्र श्लोक:- यथोक्तेनोपचारेण पस्तु प्रक्रमते व्रणान् । आगन्तुयॊपजो वाऽपि तस्प सिद्धिनियच्छति ॥ इति श्रीपालकाप्ये गजायुर्वेदे महाप्रवचने महापाठे तृतीये शल्यस्थाने नाडीव्रणचिकित्सितं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥१५॥ अथ पोडशोऽध्यायः । अङ्गो हि राजा चम्पापां पालकाप्यं स्म पृच्छति ॥ कुतः शिराः संभवन्ति केषु देशेष्वस्थिताः॥१॥ कति वातवहा विद्वन्कति पित्तवहाः शिराः॥ श्लेष्माणं कति धर्मज्ञ रुधिरं कति वा सिराः ॥२॥ श्वे(स्वे)दं मदं वा शुक्र वा का वहन्ति द्विजोत्तम || का मांसमस्थि मेदो वा मज्जानं वा वहन्ति काः॥३॥ काभिरास्वादनं कुर्यात्काभिर्वा संमहृष्यति ॥ सिराणां विचयं कृत्स्नं यथावद्वत्तुमर्हसि ॥ ४ ॥ एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्यो महामुनिः॥ विस्तरेण पथातत्त्वं सिराविषयमब्रवीत् ॥५॥ गर्भस्य हृदयं पूर्व सह प्राणेन वर्धते ॥ ततः सिराः संभवन्ति सूर्यादिव गभस्तयः ॥ ६ ॥ सर्वाः शरीरसंसृष्टास्तिर्यगूर्ध्वमेधस्तथा ।। सर्वाश्चेष्टाः प्रकुन्ति सिरा वै यन्त्रवर्धिते ॥ ७ ॥ तस्मात्तु मातृके द्वेश्ये(?) हृदयात्कण्ठमाश्रिते ॥ जिह्वामूले निबद्धे द्वे ये रसास्वादकारणम् ॥ ८॥ १ क. प्राणैन । २ क, मथापि वा ।। स°।

·१८२ + पालकाप्यमुनिविरचितो- [३ शल्यस्थाने- ततः कण्ठे च मध्ये च धमन्योऽष्टौ समाश्रिताः॥ कर्णयोस्तु तथा विद्याद्याभिस्तु परिवीजति ॥ ९ ॥ ततः शिरा बस्तिकोशमुरो वालं गुदस्तथा ॥ मातृकाः प्राप्नुवन्त्येतास्तलगात्रापरं तथा ॥१०॥ एवमङ्गेषु सर्वेषु मातृका देहगोचराः ॥ कापे शिराः सप्तशतं विभागाः गृणु पार्थिव ॥ ११ ॥ गुदं मेढ़मथो नाभिं तत्र वस्ति समाश्रिताः॥ ताभिः संमूर्छितो वायुधमनीः प्रतिपद्यते ॥ १२ ॥ शतार्धमेव ता विद्याच्छिरा वै देहगोचराः॥ पा रसान्पविभागेन(ण) वायुमेव वहन्ति ताः ॥ १३ ॥ नाभेस्तु हृदयं यावदपरा परतस्तु या ।। ताभिः संमूर्छितं पित्तं धमनीः प्रतिपद्यते ॥ १४ ॥ शतार्धमेवं तु शिराः पित्तमेव वहन्ति याः॥ उर संधिशिरोग्रीवं मर्माणि च समन्ततः॥१५॥ ततः संछितः श्लेष्मा धमनीः प्रतिपद्यते ।। विद्धि पञ्चाशदेवताः शिराः श्लेष्मवहा गजे ॥ १६ ॥ वावन्त्या(त्यः) फुप्फुसपकृदयानां च मध्यतः॥ या रसानुविभागेन शोणितं संवहन्ति तु ॥ १७ ॥ त्वमांसमध्ये विज्ञेयाः शिरा रसवहाः पृथक् ।। यथास्थानविभागेन धातूनाप्यायन्ति याः॥१८॥ मांसदोस्थिमज्जानां शुक्रस्प च नराधिप ।। एफैकस्पाः शताधं तु शिरा ज्ञेपाः पृथक्पृषक् ॥ १९ ॥ दोषधातुभकर्षण हर्पेण च बलेन च ॥ . मदः संजापते राजस्व वाच्चैव दन्तिनाम् ॥ २० ॥ शतार्धमेव तु शिराः पृथम्मदवहाः स्मृताः ॥ या रसानुविभागेन कटौ मेट्रे च संस्थिताः ॥ २१ ॥ समासात्कण्डरा ह्यष्टौ विद्धि गात्रापरे तथा ॥ पश्चात्पुरस्ताच्चैकैकं पादं मत्येकमाश्रिताः ॥ २२ ॥ सूक्ष्मो विचारी पुरुषः कटुः शीतच मारुतः ॥ उष्णमम्लं द्रवं पित्तं विवर्ण दारुणं भृशम् ॥ २३ ॥ १ क. परिजीवति । २ क. शिरो। ३ क. "च्छिरो। ४ क. मावश्चैव ।

·१६ शिरान्यूहन्यधाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। ४८३ मधुरः शीतवीर्यश्च घनः श्वेतः कफो गुरुः ॥ बलवालँवणाम्लच स्निग्धः माणविवर्धनः ॥ २४ ॥ आत्मैव योनिर्वातस्य पित्तमाग्नेयमुच्यते। कर्फ सोमात्मक विद्यादेतांत्रीन्देहसंसरश्रिोतान् ॥ २५ ॥ आत्रेयस्तु रसः प्रोक्तो वाशिष्ठं शोणितं भवेत् ।। काश्यपं तु भवेन्मांस मेदश्चाप्पथ गौतमम् ॥ २६ ॥ भारद्वाजानि चास्थीनि मज्जा चाप्यथ कौशिकी ।। जामदग्न्यं भवेच्छुक्रमित्येते सप्त धातवः ।। २७ ॥ जेयाः शरीरे तु शिराः स्वेदमेव वदन्ति याः।। व्यायामे च निदाघे च मुखतः श्रा(सावयन्ति तम् ॥ २८ ॥ यथा प्रस्पन्दते शैलाद्वान्ते तेजसा रविः॥ एवमेव मुखात्स्वेदं प्रश्र(स)वन्ति मतङ्गजाः ॥ २९ ॥ शिराः शतानि सप्तवं व्याख्यातानि यथातथम् ॥ सहस्राण्यपष्ठानि स्नायूनासंश्च(?) ताः शिराः ॥ ३० ।। सर्वा वातादिभिर्दोषैः शिरा रक्तेन वाऽन्विताः ॥ वहन्ति कायजान्धातूनिर्दिशेत्सर्वदेहिनाम् ॥ ३१ ॥ आश्रयाच्छोणितादस्य यकृत्तस्य विवर्धते ।। रक्तदोषात्मिका चैव प्लीही(हा)को च दन्तिनः ॥ ३२ ॥ शोणितस्प तु या धेनुः फुप्फुसं तस्य जायते ॥ अमुक्पित्तकफानां तु पत्तेजो मारुतान्वितम् ।। ३३ ।। तेनास्प संभवन्त्यत्र यश्चैव गुदबन्धनम् ।। शोणिते वर्धमाने तु बलं तेजश्च वर्धते ॥ ३४॥ शोणिते क्षीयमाणे तु क्षीयन्ते सर्वधातवः॥ देहिनां शोणितं विद्धि प्राणायतनमुत्तमम् ॥ ३५ ॥ मात्रया रुधिरं तस्माष्टमप्यपकर्पयेत् ।। पुण्णां रसानां पत्तेजः कायं पुष्णाति हस्तिनाम् ॥ ३६ ॥ पित्तस्थाने रसस्थानं हस्तिनां संप्रकीर्तितम् ॥ रसः कपोतवर्णाभः पच्यमानो यहाद्भवेत् ॥ ३७ ।। १ क. °व च दन्तिनाम् ॥ व्या' । २ क. °ण्यटसार्धानि । ३ क. 'वृद्धौ च । ४ क. पित्तं स्थानरसं स्थानं ।

·१८१ पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्थाने- तृतीये वा चतुर्थे वा पनवर्णः स उच्यते ॥ पञ्चमेऽहनि पष्ठे वा किंशुकाम इति स्मृतः ॥ ३८ ॥ एवं शुक्रतु नागानां सप्ताहात्परिपच्यते । दोषाणां प्रकृति ज्ञात्वा शिराव्यूह विशारदः॥ ३९ ॥ शस्त्रकर्मणि निष्णातो पश्चैपां श्रेष्ठ उच्यते ॥ सर्वासां सरितां पद्वत्मविष्ठा वरुणालयः ॥४०॥ तेत्सिराणां सर्वासां प्रतिष्ठा हृदयं स्मृतम् ॥ तस्माद्दर्भ शयानस्प व्यक्तं भवति इस्तिनः॥४१॥ हृदयं च शिरश्चैव तस्मात्कायो विवर्धते ॥ शरीरविचये पूर्व मया सम्यक्मकीर्त्यते ॥ ४२ ॥ मनोबुद्धचन्तरास्थानां त्रिविधः सोऽनुकीय॑ते । अन्तरात्मा शरीरस्य मुह्यति त्वराजः सपात् ॥ ४३ ॥ मात्रया रुधिरं तस्माष्टमप्यप कर्पयेत् ।। तत्र मात्राममाणं तु द्विविध संमवक्ष्यते ॥४४॥ शरीरमभिविज्ञेयं पथादो यथावलम् ॥ वातजानां तथा मोक्तं लिङ्गं तस्माद्विवर्जितम् ॥ ४५ ॥ न विश्रा(सा)ऽयं महीपाल प्राणवस्वपि हस्तिषु ।। कदाचिद्दोपवाहुल्पात्स्कानं नैव प्रवर्तते ॥ ४६ ॥ वत्र मात्राममाणं तु यथावदुपदेक्ष्यते ॥ तस्मान्मात्राप्रमाणाच विशेष संपचक्षते ॥४७॥ तत्र मात्राप्रमाणं तु ययावदुपदेष्यते ॥ सप्तमं भागमाहारातस्माद्रक्तं तु मोक्षपेत् ॥४८॥ सप्तारत्नेमहीपाल भागेनानेन समितम् ॥ शेषाणां वारणानां तु श्रा(सावपेन्मतिमान्भिपक् ।। ४९ ॥ एवं प्रमाणमुद्दिष्टमतः शृणु महीपते । पेषां गजानां वै श्रा(साव्यविश्रा(सा)व्याश्च पे गजाः ॥५०॥ वातरोगेषु नागानामविश्राव्य भिपग्भवेत् ।। कशे हीनेन्द्रिये चैव हृद्रोगे गुल्म एव च ॥ ५१ ॥ तथाऽतिवाले वृद्धे च प्रकृत्पा दुर्वले गर्ने । शेपे च वातमकतावतिवातमहान्विते ॥ ५२॥ १.तहरीरिणां 1२ . शिराभैर । ३ क. मन्ये ।

·. १६ शिराव्यूहव्यधाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। १८५ धातुक्षये पाण्डुरोगे त्वविश्राव्यममुग्भवेत् ॥ वातव्याधिपु पत्प्रोक्तं तत्कार्यमवसेचनम् ॥ ५३॥ हेतुं तु संप्रवक्ष्यामि यस्मात्तत्र विधीयते ।। वातात्माणश्च चेष्टा च सिरा रक्तवहाश्च याः ॥ ५४॥ ताप्तां चैव विशेषेण वायुरेव प्रवर्तकः ।। पञ्चधा धारयत्येष शरीरं नृपसत्तम ॥ ५५ ॥ पस्मात्तस्माद्विशेषेण शरीरमभिवर्धयेत् ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि येषां विश्रा(लावणं हितम् ॥ ५६ ॥ पादरोगाक्षिरोगेषु मन्यास्तम्भे गलग्रहे ।। शोफेषु गात्ररोगेषु शीर्पव्याधिपु चोच्यते ॥ १७ ॥ तथैव दिग्धविद्धे च बालदष्टे महीपते ।। सर्पदष्टे च नागानां विश्रा(सावणमिहेण्यते ॥ ५० ॥ स्थिरा ये दोषवन्तश्च ग्रन्थयः संधिमाश्रिताः।। अभ्यरुपनाहैश्व स्वेदैरुन्मदनैश्च ये ॥ ५९॥ प्रदेहः पीडनैश्चैव न प्रशाम्यन्ति दन्तिनाम् || तेषां विश्रावणं कार्य श्वयथूनां यथाऽधिप ॥६०॥ शरीरमभिविज्ञाय प्रकृति सात्म्यमेव च ॥ अपीतवन्तं पूर्वाहे ज्ञात्वा सुमनसं गजम् ।। ६१ ।। दोपसंचालनार्थाप कामय। धनुःशवे ॥ ऊष्मणा चाल्यते यस्मात्तस्मादुष्णेन सेचयेत् ।। ६२ ।। मुन्त्रितमवस्थाप्य वारणं कुशलो भिषक् ।। यत्रोपकरणान्पन्न यथोक्तान्युपकल्पयेत् ।। ६३ ॥ प्रतिकर्मविधिमोक्तं (*शनाग्निमणिधौ च यत् ॥ ततः पुण्याहघोषेण स्तम्भे वारणमालितम् ।।६४ ॥ हैवनं च यथा प्रोक्तं) कर्मसिद्धिमपीप्यते । कर्तव्यं वारणानां तु पथावदनिश्चितम् ॥६५॥ ततः समालभ्य गंज 'चोदकेन" ...................... .......... *धनुश्चिद्वयान्तःस्थो नास्ति पाठः कपुस्तके । १ क. 'लदृष्टे । २ क. सर्पदृष्टे । ३ क, गेन । ४ क. "पि स्वादकेन ।

·. १८४ पालकाप्यमुनिविरचितो [३शल्यस्याने तृतीये वा चतुर्थे वा पद्मवर्णः स उच्यते ॥ पञ्चमेऽहनि पष्ठे वा किंशुकाम इति स्मृतः ॥ ३८ ॥ एवं शुक्रं तु नागानां सप्ताहात्परिपच्यते ॥ दोषाणां प्रकृति ज्ञात्वा शिराव्यूह विशारदः ॥ ३९ ॥ शस्त्रकर्मणि निष्णातो यश्चैषां श्रेष्ठ उच्यते ।। सर्वासां सरितां यद्वत्मविष्ठा वरुणालयः ॥४०॥ तेदसिराणां सर्वासां प्रतिष्ठा हृदयं स्मृतम् ॥ तस्माद्गर्भ शयानस्य व्यक्तं भवति हस्तिनः।। ४१ ॥ हृदयं च शिरश्चैव तस्मात्कायो विवर्धते ।। शरीरविचये पूर्व मया सम्पमकीर्त्यते ॥ ४२ ॥ मनोबुद्धचन्तरास्थानां त्रिविधः सोऽनुकीर्पते ॥ अन्तरात्मा शरीरस्य मुहाति त्वसजः क्षयात् ।। ४३ ॥ मात्रया रुधिरं तस्माहुटमप्यपकर्पयेत् ॥ तत्र मात्राममाणं तु द्विविघं संभवक्ष्यते ॥४४॥ शरीरमभिविज्ञेयं यथादोपं यथावलम् । वातजानां तथा मोक्तं लिङ्गं तस्माद्विवर्जितम् ॥ ४५ ॥ न विश्रा(सा)व्यं महीपाल माणवत्स्वपि हस्तिषु॥ कदाचिदोपबाहुल्पात्स्कनं नैव प्रवर्तते ॥ ४६॥ वत्र मात्राप्रमाणं तु यथावदुपदेश्यते ॥ तस्मान्मात्राप्रमाणाञ्च विशेष संप्रचक्षते ॥४७॥ तत्र मात्राप्रमाणं तु यथावदुपदेश्यते ॥ सप्तमं भागमाहारात्तस्माद्रकं तु मोक्षयेत् ॥ ४८॥ सप्तारत्नेमहीपाल भागेनानेन संमितम् ।। शेपाणां वारणानां तु श्रा(स्रावयेन्मतिमान्भिपक् ॥ ४२ ॥ एवं प्रमाणमुद्दिष्टमत्तः शृणु महीपते ॥ पां गजानां वै भा(सा)व्यविश्रा(साव्याश्च पे गजाः ॥५०॥ वातरोगेषु नागानामविश्राव्य भिपग्भवेत् ।। कृशे हीनेन्द्रिये चैव हृद्रोगे गुल्म एव च ॥ ११ ॥ तथाऽतिबाले वृद्धे च प्रकृत्या दुर्वले गजे ॥ शेपे च वातप्रकृवावतिवातग्रहान्विते ॥ ५२ ।। १ क. तद्वच्छरीरिणां सर्वप्र । २ क. शिराश्चैव । ३ क. मन्ये बु।

·१६ शिराव्यूहन्यवाध्यायः हस्त्यायुर्वेदः। १८५ धातुक्षये पाण्डुरोगे त्वविश्राव्यममुग्भवेत् ॥ वातव्याधिषु यत्मोक्तं तत्कार्यमवसेचनम् ॥ ५३॥ देतुं तु संप्रवक्ष्यामि पस्मात्तत्र विधीयते ॥ वातात्मापाव वेष्टा च सिरा रक्तवहाच याः॥५४॥ तासां चैव विशेषेण वायुरेव प्रवर्तकः ।। पञ्चधा धारयत्पेष शरीरं नृपसत्तम ।। ५५ ।। यस्मात्तस्माद्विशेषेण शरीरमभिवर्धयेत् ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि येषां विश्रा(सा)वणं हिवम् ।। ५६ ॥ पादरोगाक्षिरोगेषु मन्यास्तम्भे गलग्रहे ।। शोफेपु गात्ररोगेषु शीर्पव्याधिषु चोच्यते ।। ५७॥ तथैव दिग्धविद्धे च वालंदष्टे महीपते ।। सर्पदष्टे च नागानां विश्रा(सावमिहेण्यते ॥ ५८॥ स्थिरा पे दोपवन्तश्च ग्रन्थपः संधिमाश्रिताः। अभ्परुपनादेश्व स्वैदेरुन्मर्दनैश्च ये ।। ५९ ॥ प्रदेहः पीटनेश्चैव न प्रशाम्पन्ति दन्तिनाम् ।। तेपां विश्रावणं कार्य श्वपथूनां यथाऽधिप ।। ६०॥ शरीरमभिविज्ञाप प्रकृति सात्म्पमेव च ॥ अपीतवन्तं पूर्वाह्ने मात्वा सुमनस गजम् ॥ ६१ ॥ दोपसंचालनार्धाप मामय धनुःशवे ॥ ऊष्मणा चाल्पवे पस्मात्तस्मादुष्णेन सेचयेत् ।। ६२ ॥ मुपत्रितमवस्थाप्य वारणं कुशलो भिषक् ।। पत्रोपफरणा-पत्र पथोक्तान्युपकल्पपेत् ॥ १३ ॥ प्रतिकर्मविधिमोकं शामिमणिधौ च पत् ॥ ततः पुण्याहघोषेण स्तम्मे वारणमालितम् ।। ६४ ॥ हैवनं च यथा मोतं.) फर्मसिद्धिमपीप्यत) | फर्तव्यं वारणानां तु पथावदभिनिश्चितम् ॥ ६५ ॥ ततः समालम्य ग ॥ "चोदफेन. ...................... ........... .................. *विद्वयान्तःस्यो नाति पाठः कपुनके । १ क. सदृष्टे । र क. सर्पदृष्टे । ३ क. गेनं । १ क. °पि सार ·१८६ पालकाप्यमुनिविरचितो [३शल्यस्थाने वासयित्वा च शस्त्राणि यथापूर्वमुदाहृतम् ॥ शरीरविचपे चैव शिराव्यूहे च हस्तिनाम् ॥६७ ॥ अस्थीनि संघपश्चैव मर्माणि च महीपते ।। विदित्वा विचयं कुर्याच्छिराणामवसेचनम् ॥ ६८॥ तत्र शरीरस्थानि सप्त शिराशतानि संभवन्ति च । तासां यश मातृका नाम यास्तिर्यगूर्ध्वमधश्च सम्पपतिपन्नाः शरीरं धारयन्ति, रसादींश्च, धातून, वातपित्तश्लेष्मासु विपतिपन्नेष्वन्तःशरीरेषु साम्पादमन्यः, ताः समनुव्याख्यास्यामः । तत्र शरीरमाग्भागमास(श्रिोत्य द्वे तथाऽधस्तिर्य- कतिपन्ने । पश्चात्काये द्वे । एकैकशश्चैव तासां प्रविभागो भवति । शिरकण्ठ- नयनहस्तगात्रापरवंशपृष्ठवक्त्रप्रतिमानवस्त्यण्डकोशत्वगित्येतांश्च भागानाश्रि. स्यावस्थिताः । तासां प्रविभागमनुव्याख्यास्यामः । प्रसारणाकुञ्चनगमनो- चतानां विभागेन वर्तन्ते चेष्टावत्यः सर्व शरीरमभिव्याप्पावस्थिता मर्मभागेषु चानवद्धा ता वर्जयेत् ॥ तासां मदवहाः प्रोक्ताः पञ्चाशत्तु नराधिप । कटो मेढ़े च संबद्धाः स्ववेध्याः पृथिवीपते ॥ ६९ ॥ इन्द्रियार्थ प्रवृत्ता यास्ताः पञ्चाशत्मकीर्तिताः ।। गन्धरूपरसस्पर्शान्याः प्रपश्यन्ति देहिनाम् ॥ ७० ॥ एताः पार्थिव नागानां विनाशाप भवन्ति तु ॥ तासां विश्रा(सावणं नित्यं छेदनं चैव गर्दितम् ।। ७१ ॥ चेष्टावत्यश्च या नागे शिरा रसवदाश्च पाः॥ मेदोषहाः शुक्रवहास्ताः सर्वाः परिवर्जयेत् ॥ ७२ ॥ वायुः (१) पित्तं तथा श्लेष्मा (3) रकं चैव वहन्ति पाः॥ ताप्तां विभागं वक्ष्यामि येषु भागेषु चाऽऽस(त्रिोताः ।। ३ ।। तासां विश्रा(सा)वणं कार्य यथादो महीपते ॥ समीपस्था तु या यस्य सा दोपं वस्प निहरेत् ॥ ७४ ॥ दोशेपचितदेहस्प क्रिया नैव प्रवर्तते ।। पदि नाऽऽमृश्रिोत्प रक्तस्य क्रियते किंचिदीपघम || ७५॥ मरिशुद्धशरीरत्वात्तत्तदर्याप कल्पते ॥ यधा झुणाभिसंतप्तः प्राप्य शीतोदकं नरः ॥ ७ ॥ रु. 'न्तः सश°1२ क. सारम्याद । ३ पमान।

·१६ शिराव्यूहव्यधाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। ४८७ सधस्त्यजति तं दोपं त्यक्त्वा च सुखमिच्छति ।। तस्माद्विश्रा(लावणं कार्य विधिनाऽनेन हस्तिनाम् ।। ७७ ॥ यथाविकारं कुर्वीत भोजयेत्तचथा द्विपम् ॥ सप्ताह पञ्चरात्रं वा त्रिरात्रमपि वा पुनः॥ ७८ ॥ स्निग्धस्वेदोपपनस्प समीक्ष्य गुरुलाघवम् ॥ विमृश्य पूर्व श्वयधुं दोपलिङ्गसमन्वितम् ॥ ७२ ॥ बन्धैर्पयोक्ता कर्तव्यं पथावदवपीउनम् ।। तस्प तस्य प्रदेशस्य चेष्टानां संनिवारणम् ।। ८०॥ पन्न विधिज्ञं कुर्वीत बन्धनानेन संपतम् ।। मोहसंदानभागेपु तथाऽपस्कारयोरपि(?) ॥ ८१ ॥ अष्ठीव्ययोस्तु भागानां पूर्वसंस्थानमिष्यते ।। श्लक्ष्णं समाहितं चैव नामितः पोडशाङ्गलम् ॥ ८२ ।। तथा वृश्चिकसंस्थानं शिरस्यास्य)य विधीयते ॥ वैशे चोत्तरपदे(रदेशे च समं कर्कटकान्वितम् ॥ ८३ ॥ मन्याभागांसदेशेषु कूर्मसंस्थानमिप्यते ।। एवं पनविधिः प्रोक्तो विस्तरेण महीपते ।। ८४ ॥ एवं बन्धनबद्धस्य विश्रा(सावणमतः परम् ।। अनेन क्रमयोगेन(ण) स्थानादुन्नाम्पते(?) शिराः ॥ ८५ ।। तासां परीक्षा कर्तव्या वैद्यैः सम्यक्पीडने । पाणिना पादयोस्तत्र अङ्गुष्टेन प्रपीडपेत् ॥ ८६ ॥ विज्ञाय नागं भागज्ञो विध्येत्तु ताः समाहिताः ।। तत्राऽऽविद्धाः शिराः सम्यक्पार्श्वदेशेऽथवा भवेत् ॥ ८७॥ न मवर्तते सा सम्यक्तस्या दोषो न शाम्यति ॥ स्तम्भः शोफश्च दाहश्च क्षिप्रमेवोपजायते ॥ ८८ ॥ तस्माद्ययोक्तं कर्तव्यं पुनस्तस्प चिकित्सितम् ॥ अतिविद्धा तु या कष्टदोपमत्पर्थमीरयेत् ॥ ८९ ॥ तस्माचत्रविधिस्तत्र क्षिप्रमेव च मोक्षपेत् ॥ मुक्तबन्धनमाश्वेवं सलिले त्ववगाहयेत् ॥ १० ॥ १ क. नागेन । २ क. संयुतम् । ३ क. ते ते वंशे चेप्रदे।४ क. पार्श्वयो । ५ क. °माम्येवं ।

·૪૮૮ [३ शल्यस्थाने- पालकाप्यमुनिविरचितो- प्रदेहः शीतलैश्चैव प्रदिद्यात्तु पुनः पुनः॥ सपिः क्षीरं च नागाय विधिवत्संपदापपेत् ॥ ९१ ॥ शीतांश्च मधुरांश्चैव भावांस्तस्मै पदापपेत् ॥ यद्येवं नोपपोत सिमं प्राणैर्विमुच्यते ॥ १२॥ सम्पग्वेधे तु दोषाणां समो वृद्धिर्विपर्ययात् ।। छव्यस्त्वपि महाराज पट्पूर्व संप्रकीर्तिताः ॥ ९३ ।। तासामेकैकशो राजन्यमाणं संप्रवक्ष्यते ॥ एका तत्र प्रमाणेन अध्पर्ध(ध) यवसमिता(ता) ॥ ९४ ॥ प्रथमा तु महीपाल द्वितीया द्वियवा स्मृता ॥ शेपाणामेतदेवाऽऽहुः प्रमाणं मनुजाधिप ॥ १५ ॥ अध्पर्धाङ्गुलमेवं तु प्रमाणमभिधीयते ।। श्वयथुस्वपि विज्ञेयो दोपलिः पृथग्विधैः ॥ १६ ॥ बीहिवक्त्रेण शस्त्रेण विघ्पेदत्वरया भिषक् ।। अथ चोत्पलपत्रेण कुशपत्रेण वा पुनः ॥ ९७ ॥ व्यङ्गुलं निर्गमें कुर्यादागं विज्ञाप तत्त्वतः ।। बहुलं च चतुश्चैव प्रदेशमभिलक्षयेत् ॥ ९८ ॥ यथोक्तेनोपचारेण विध्येदत्वरया नृप ।। दोपलिनेन निर्मुक्तं विशृद्धं दोपवर्जितम् ॥ ९९ ॥ ममुच्य पत्रं विधिना निर्वाणे चावगाहयेत् ॥ निवृचं पीतपानीयं भोजयेद्रसभोजनम् ।। १०० ॥ एप संवा विधिः कार्यों भिपजा सिद्धिमिच्छता ॥ अत ऊध्र्व शिराणां तु रिचयः संप्रवत्पते ॥१॥ पेषु देशेष पं दोपं पाव द्विनिवर्तयेत् ।। संप्रवक्ष्यामि नागानां तन्मे निगदतः शृणु ॥ २॥ अवग्रहस्प चाधस्तारकुम्भस्योपरि संश्रिताः॥ विद्ववग्रहपोशापि(?) रिक्षया मध्पमाश्रिताः॥ ३ ॥ * 'श्वापि' इति भोन् । १ . श्वययुं स्व। २ क. अनुलं । ३ क. पूर्या । ४ क. ग. संप्रनले । ५ क. पाविधिनि।

·: १६ शिरान्यूहव्यधाध्यायः इस्त्यायुर्वेदः। १८९ विद्वक्षिकूटयोर्मध्ये ईषिकाग्रे प्रतिष्ठिताः ॥ तथा घाटापदेशे च बिन्दुमध्यं तथैव च ।। ४ ।।. निर्याणोपरि चाप्यन्याः शवदेशे समाश्रिताः ।। शिरोरोगेषु नागानामेता वेध्या महीपते ।। १०५॥ तेनैव विधिना बद्ध्वा यथा पूर्व प्रकीर्तिताः।। अक्षिकूटकटोस्रिोतोमध्ये सम्परपवस्थिताः॥६॥ तथैव तालुकृष्णान्ते मध्ये विध्पेदतन्द्रितः॥ वितानास्पपदेशानां मध्ये जिह्वान्तरे तथा ॥७॥ अपाङदेशस्पाधस्ताचा कनीनिकयोरपि । नेत्ररोगेषु नागानामेता वेध्याः पृथक्शिराः॥८॥ एतेनैवोपचारेण समं विज्ञाप तत्त्वतः ॥ पतः स्थानस्य चाधस्ताद्गुशभागस्य चोपरि ॥९॥ विध्पैदसंन्नमाद्वैद्यः शिरामेनां गलग्रहे ।। तथा सगदपोश्चापि मन्यामागान्तरे तथा ।। ११० ।। विध्येदत्वरया वैद्यः कण्ठल्पाधियु हस्तिनः ॥ स्तनान्तरस्य वाधस्तादष्टाङ्गुलसमा स्थिताः ॥ ११ ॥ विध्येममाणतो वैद्यस्तथा द्रोणिकसंस्थिताः॥ नाभिप्रदेशे विज्ञेया अदिष्टादशाङ्गला ॥ १२ ॥ शोफे द्रोणीकसंस्थाने सम्परज्ञात्वाऽथ वेधपेत् ।। नाभिमदेशे पार्चे च चतुरङ्गुल संमित्ताम् ॥ १३ ॥ मध्ये त्वनुसता विध्पेत्तथैवान्तरसूनयोः ।। शुक्रप्रदेशस्याधस्तादण्ड कोशादधस्तथा ॥ १४ ॥ विज्ञाप दोपोपचयं यथावदवसेचयेत् ॥ तेनैव क्रमयोगेन(ण) द्रोणीकवदुपाचरेत् ॥ १५॥ तथैव मन्पयोश्चापि वहिरन्तश्च संस्थिती ॥ शिरेरो) यन्त्रविधानेन त्वचा पीड्यावसेचयेत् ॥ १६ ॥ अतः संदानभागस्प मध्ये बद्ध्वाऽवसेचयेत् ॥ तेनैव क्रमयोगेन(ण) यथापूर्वमुदाहृतम् ॥ १७ ॥ * 'स्ववपीध्या' इति तूचितम् । १ क. °थाऽऽमग । २ क. 'न्तस्य सं°। ३ क. त्वचपी ।

·४९२ पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्थाने- अनेन क्रमयोगेन(ण) सम्पक्संपद्यते मुखी ।। १४७॥ इति श्रीपालकाप्ये गजायुर्वेदे महाप्रवचने महापाठे तृतीये शल्पस्थाने शिराव्यूहव्यधो नाम पोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥ अथ सप्तदशोऽध्यायः अङ्गाधिपतिरव्यग्रं पालकाप्यं कृताञ्जलिः॥ आपृच्छद(द)न्तचे(वे)ष्टानां शुष्यतान) चिकित्सितम् ॥१॥ किंमूलो दन्तविश्रा(सा)वो ज्ञेयं चौपातिकं कथम् ।। स्यादनौत्पातिकः कस्माद्दन्तस्य श्रीस)वणं कथम् ॥ २॥ इति पृष्टोऽब्रवीत्मश्नं मुनिरङ्गेश्वरं तथा । श्रूयतां पृथिवीपाल यथायोगं यथाक्रमम् ॥ ३ ॥ अत्यतिः श्रावेदन्तः पूतिकं पूपशोणितम् ।। सद्यः कृमीन्वा नागस्प तस्य देवकृतो विधिः॥ ४ ॥ तस्प त्यागो हि दन्तस्य पतनात्माग्विनिश्चितः ।। तस्पात्यागे झवाप्नोति मित्रा(थ) वलभूक्षयम् ॥ ५॥ व्यायामात्पतनं यस्प दन्तस्पेह द्विपस्य तु ।। भवेत्करीरीमूलाम्पां गदन्तं गजमुत्सृजेत् ॥ ६॥ "सह तूर्ण समुत्सृजेत् ॥] भने शेपं स्थितं याप्पं समूलं सफरीरिकम् ॥ ७॥ विनिष्कीणं पद्धि स्यात्तहणवत्साधु साधयेत् ।। बे(वे)टस्योपरि दन्तस्योद्ने स्यादि च श्रु(सोतिः ॥८॥ तस्य प्राक्पवनादिष्टं गजस्योत्सर्जनं न हि ।। दन्तनाढी तु यस्य स्याद्वातादीनां प्रकोपना ॥ ९ ॥ न तत्रौत्पातिकं किंचिन्न चास्प पतने मपम् ।। अन्तःस्वेदा गजा पस्मान्मसेि शुपिरता तथा।। १०॥ जसी प्रकृतिश्चापि फोपे भूयिष्ठता ततः॥ यस्प श्रु(स्तुतिस्तु दुर्गन्धा विषाणस्पोपलक्ष्पते ।। ११ ।। * धनुश्चिद्द्वयान्तःस्यो नास्ति पाटः कपुस्तके ॥ १ ख. मन्यार्थे । २ क. श्रुतम् । ३ क. तितं किं । ४ क. यस्माच्छुति ।

·१७ दन्तनाडीनिकित्सिताध्यायः ] इस्त्यायुर्वेदः। ४९३ कर्मजेऽपि समुत्पाते तत्रास्प च्यवनं स्मृतम् ॥ पुष्पनेत्रं तु वृत्तास्पमनुपूर्व समं दृढम् ॥ १२ ॥ बस्तिर्जरङ्गवः श्रेष्ठं तस्मिन्त्रणे विधीपते ।। दृढां बलवती श्लक्ष्णामेपणी ताम्रनिर्मिताम् ॥ १३ ॥ गण्डूपदास्या सूक्ष्मा च कारयेदिषगुत्तमः ।। स्पृर्जार्क निम्बजातानां हरिद्रानक्तमालपोः ॥ १४ ॥ पुत्रंजीवफमङ्गस्य निष्काथं कुटजस्प च ॥ मुखोष्णः करवीरस्प सप्तपर्णस्य वौभयोः ॥ १५॥ क्षालन पस्तिना कार्य क्षौमपट्टैस्तु शोधनम् ॥ पूतिगन्धं व कण्हूं च काथ एए प्रणाशयेत् ॥ १६ ॥ मार्दवं शोधनं चैव व्रणस्याऽऽ करोति च ।। वर्षाभूश्चैव विस्वं च निकायो वा वचान्वितः ॥ १७ ॥ सोभाञ्जनकतकारीयूथिकाभङ्गसंपुतः ॥ अलर्फकाकदन्तीनां पूतीकरण्डयोरपि ॥ १८ ॥ सुरसाकुटजत्वम्भ्यां संयुक्तो वधावनः ॥ मधुशिमूर्धवश्चैव निष्क्वाथः फुटजस्य च ॥ १२ ॥ पूतीकस्याग्निमन्धस्य पुत्रजीवकनिम्बयोः॥ सप्तपर्णत्वचश्चास्य नक्तमालस्प चोभयोः ॥ २० ॥ तेन वा बस्तियुक्तेन क्षालनं दन्तिनो व्रणे॥ जात्पर्ककाकदन्तीनां पूतीकैरण्डपोरपि ॥ २१ ॥ विडङ्गं त्रिवृता दन्ती चित्रकः पिप्पलीद्वयम् ॥ श्यामा सलवणा का पिष्टः स्पाहणपूरणम् ।। स्पावालेपो वचा शुण्ठी पाठा कटकरोहिणी ॥ २२ ॥ अक्षिपीलकगण्डीरे सुवहाऽतिविषा तथा ।। तेजोवत्यथवा पिष्वा(एटा) सुवर्णा क्षीरिणी तथा ॥ २३ ॥ शुण्ठी मुवचिका चैव कपापं लशुनानि च ॥ लाङ्गलिकासमायुक्तः क्षौद्रेण सह संप्लुतः ॥ २४ ॥ लेपोऽयं दन्तनाहीषु वारणानां सुखावहः ।। नक्तमालहरिद्राभ्यां करवीराडरस्प च ॥ २५ ॥ १ क. तस्यास्य चवन । २ क. ° वीजक' । ३ क. स्तिनीकार्य सौ। क. पीइकठाण्डी।

·१९२ पालकाप्यमुनिविरचितो [३शल्यस्थाने- अनेन क्रमयोगेन(ण) सम्पक्संपद्यते मुखी ॥ १४७ ॥ इति श्रीपालकाप्ये गजापुर्वेदे महाप्रवचने महापाठे तृतीये शल्पस्थाने शिराव्यूहव्यधो नाम पोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥ अथ सप्तदशोऽध्यायः। अङ्गाधिपतिरव्या पालकाप्पं कृताञ्जलिः॥ आटच्छद(ह)न्तचे(वै)ष्टानां शुष्यताना(?) चिकित्सिवम् ॥१॥ किंमूलो दन्तविश्रा(सावो यं चौत्पातिकं कथम् ।। स्पादनौत्पातिकः कस्माद्दन्तस्प (स)वणं कथम् ॥ २॥ इति पृष्टोऽब्रवीत्पश्नं मुनिरङ्गेश्वरं तथा ॥ श्रूपतां पृथिवीपाल यथायोगं यथाक्रमम् ॥ ३ ॥ अस्पर्दितः श्रावेदन्तः पूतिकं पूयशोणितम् ।। सद्यः कृमीन्वा नागस्प तस्य देवकृतो विधिः ॥ ४॥ तस्प त्पागो हि दन्तस्प पतनात्माग्विनिश्चितः ।। तस्यात्यागे अवाप्नोति मित्रा(र्थ) बलभूक्षयम् ॥ ५॥ व्यापामात्पतनं यस्य दन्तस्पेह द्विपस्प तु || भवेत्करीरीमूलाम्पा गदन्तं गजमुत्यजेत् ॥६॥ [* "सह तूर्ण समुत्सृजेत् ॥] भने शेपं स्थित पाप्पं समूलं सफरीरिकम् ॥ ७॥ विनिष्कीर्ण पद्धि स्पातहणवत्साधु साधयेत् ॥ वेव)टस्योपरि दन्तस्योगले स्यादि च श्रुतिः ॥८॥ तस्य मापतनादिष्टं गजस्योत्सर्जनं न हि ॥ दन्तनाडी तु यस्य स्याद्वातादीनां प्रकोपजा ॥९॥ न तत्रौत्पातिकं किंचिन्न चास्प पतने भयम् ।। अन्तःस्वेदा गजा पस्मान्मांसे शुपिरता तथा ॥१०॥ तैजसी प्रकृतिश्चापि कोपे मूपिष्ठता ततः ॥ यस्य श्रु(स्तुतिस्तु दुर्गन्धा विषाणस्पोपलक्ष्यते ।। ११ ।। घनुश्चिङ्कद्वयान्तःस्थो नास्ति पाठः कपुस्तके ।। १ ख. मन्यार्थे । २ क. श्रुतम् । ३ क. तितं किं । ४ क. यस्माच्छुति । ................. * ·१९१ पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्थाने- पूतीकस्य च जात्याच कल्केन कुटजस्प च ॥ दन्तनाडीपु तैलं स्यादृश्चिकालीहरेणवा (१)॥ २६ ॥ कुस्तुम्वुरुस्तथैला च शोधनी साक्षिपीलकाः ।। श्रीवेष्टकसमायुक्ताः कुटजस्तालपत्रिकाः ॥ २७ ॥ जात्याः सकरवीराया मङ्गः पूतीकपल्लवाः ॥ अभीरूपत्री सुवहा गुग्गुलुः सुकुटनटः ॥ २८ ॥ फरञ्जपल्लवा मुस्ताईसपादीहरेणवः ।। एतानि पाके तैलस्प समपिष्टानि योजयेत् ॥ २९ ॥ तेन तैलेन वा शोध्या दन्तनाड्यस्तु दन्तिनाम् ।। अपूतिकविश्रा(सा) कण्डदोपविवर्जितम् ॥ ३०॥ विज्ञाय तु व्रणं शुद्धं क्रियां कुर्यादिमा भिषक् ।। विल्वाश्वत्यमधूकानां त्वग्भियग्रोधशालपोः ॥ ३१ ॥ सबीजकोदुम्बरापाः सोमवल्कशिरीषयोः ।। निष्क्वाथः क्षालन(ने) कार्यः मुखोष्णः सरलस्य च ॥ ३२॥ तेनोपद्रवहीनस्तु व्रणो रोहति दन्तिनः ।। शमीक्षुरकमूलानि पाटलामूलमेव च ॥ ३३ ।। वितानकं सहोशीरं कुटजः शालितण्डुलाः ।। इक्कटा मधुकं रोभं मन्मितस्तालमस्तकः ॥ ३४ ॥ विदार्यर्षभकश्चैव सुवहाजीवकावपि ।। कुलिङ्गाक्षी पपस्या च तथैव तालपत्रिका ।। ३५ ॥ किरात्या सह पक्कं तु तैलं स्पाहणरोपणम् ।। गतिः स्याद्यदि संरूढा प्रकोपमुपगच्छति ।। ३६ ।। पूतिस्त्रावी भिषवा स्याचट्टणु तत्रापि यो विधिः।। पटोलं हस्तिपिप्पल्या कुटजस्य फलानि च ।। ३७॥ वृश्चिकाली विडङ्गानि पृथ्वीकाः श्वेतसर्पपाः॥ कुस्तुम्बुरुसमायुक्तं गोमूत्रे हाथपेचिरम् ॥३८॥ कार्थनाथ मुखोप्णेन तेन तां शोषयेद्गतिम् ।। सर्पगन्धा मधूच्छिष्टं सर्ववीजानि गुग्गुलुः ॥ ३९ ॥ सर्पपैः सह धूप. स्पान्नाडीनां दन्तयोहितः ।। पूतिगन्धविप्पन्दं दन्तनाड्या शिरोरुजम् ॥ ४० ॥ १ क. स. किरास्य ।

·१७ दन्तनाडीचिकित्सिताध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः। ४९५ आक्षेपपति धूपोऽपं दन्तनेत्रसुखावहः ॥ पृष्टपण्यंशुमत्पी च छिन्नरुत्तालपत्रिकः ॥ ४१ ॥ समका च करञ्जश्च मुवहाऽतिबला वला ॥ महासहा च विना च निकायस्तैलपाचनः॥४२॥ सुवहागिरिकप्पी च कपिकच्छूः समूलिका ॥ महोप, रसं क्वाथं तैलेन सह पाचयेत् ।। ४३ ॥ द्विगुणक्षारसंयुक्तं कल्कश्चैव मिपग्बरः मञ्जिष्ठापाः मियग्वाश्च मधूकस्प हरिद्रपोः ॥ ४४ ॥ मास्याः कालानुसार्याश्च ध्यामजीवफयोरपि ॥ ऋपभस्प सरोधस्य वचाश्रीवेष्टकस्य च ॥ ४५॥ प्रपोण्डरीकस्य तथा श्लक्ष्णं पिष्टा पदापयेत् ।। त्यहं शिरोविरेकः स्यात्तैलपीतस्य च व्यहम् ॥ ४६ ।। पश्चान्नस्यावसेकस्य दन्ताप(वेष्टव(सु)तस्प च ॥ काकोली मधुपर्णी च सालपर्णी सरोहिणी ॥ ४७ ॥ पपस्पा च लुलिङ्गाक्षी छिन्नरुण्मुद्गपर्पपि ॥ अम्वष्ठा चैव तैलं स्यात्तैन तैलं विपाचितम् ॥४८॥ द्विगुणक्षीरसंयुक्तं तेलमात्रावशेपितम् ॥ तेन चाभ्यञ्जनं पानं नस्पकर्म च पूज्यते ॥ ४२ ॥ शतितिरिलावानां मयूरवृषभस्य च ।। युक्तं मरिचचूर्णेन पिप्पलीशुण्ठिसैन्धवैः ॥ ५० ॥ स्निग्धं सलवणं चैव तं रस पायपेद्गजम् ।। देयं शाल्पोदनं चैव रसैस्तैरेव संस्कृतैः॥५१॥ यदा चास्य स्थिरीभावः समाधिश्चैव दन्तयोः ।। पश्चाहान्तरित तस्मादयाऽपि त्यहं तथा।' प्रतिपानं प्रसन्नां च तैलयुक्तां प्रदापयेत् ॥ ५२।। इतीदं दन्तनाडीनां सनिदानं चिकित्सितम् ॥ पृच्छते रोमपादाप पालकाप्पेन कीर्तितम् ॥ ५३॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहामवचने तृतीपे शल्यस्थाने दन्तना. डीचिकित्सितं नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥१७॥ १ क. तरसं ।

·४९६ पालकाप्यमुनिविरचितो- [३ शल्यस्थाने- अथाष्टादशोऽध्यायः। *पोडश दशनाः प्रोक्का नागानां सगदा नृप । द्वावन्यावधिको दन्तावुपयूवा च विज्ञेपौ ॥ इन्वस्थिसंधिरुद्धो वायुर्मज्जास्थिबृंहणं कुरुते । इन्वस्थिदन्तदोपादघिदन्तस्पानतस्प नश्वरतः॥ स्ववेदना स्यात्सुदारुणा तेन दन्तमूलेषु । परुपच्छविविवर्णा कृशश्च मन्दामिलापश्च ॥ तस्प गलग्रहनिर्मितयन्त्रेण मुत्रितस्प नागस्य । स्तम्भालितस्य राजन्विकाससुविदारितास्पस्य ॥ द्वात्रिंशदङ्गलायतदशनपरिणाहेन लोहदण्डेन । एणीपदेन कुर्यादुद्धरणं तयोः सम्यक् ॥ बीहिमुखेन च परिशोध्प सर्वत्तस्तस्य दन्तमूलेपु । उष्णोदकधीतेषु मधुसर्पिः पूरणं दद्यात् ।। तेन मुखी भवति गजो बलवान्मुख विक्रमश्चैव ।। इति श्रीपालकाप्ये हस्स्यायुर्वेदमहाभवचने तृतीये शल्पस्थानेऽधिक- दन्तचिकित्सित नामाष्टादशोऽध्यायः ॥१८॥ अथैकोनविंशोऽध्यायः । देवराजपवीकाशश्चम्पापां पृथिवीपतिः॥ अभिगम्याऽऽश्रमं पुण्यं पालकाप्पमथाववीत् ॥ १॥ यथा शिरा भवेच्छिन्ना भिन्ना वायुविघट्टिता ॥ अतिमवृत्ते रुधिरे स्थापनं च कथं भवेत् ॥ २॥ एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ।। शृणु सर्व महाराज अविक्षिप्तेन चेतसा ॥ ३ ॥ केवलं शास्त्रकर्माणि शास्त्रज्ञाश्चिकित्सकाः॥ मर्मभागमजा नन्तो हिंस्युः स्नायुशिरास्तथा ॥ ४॥ * आदर्शद्वयेऽपि तुल्यत्वादस्मिन्नध्याये छन्दोविचितिश्चिन्तनीया ॥ १ क. हस्तिसं। २ क. °न्तश्वावृश्चनः । वर° । ३ क. °ता यस्य । ४ स. तः स्वस्य दन्तेषु । ५ क. स. शिरो। ६ क. °विवृद्धिता ।

·४९७ १९ शिराच्छेदाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। दुही भवेच्छवं तिर्यग्वा विनिपातयेत् ।। तेन नापुः शिरा वाऽपि विशेषणोपहन्यते ॥५॥ तस्मिन्मवर्तते राजशोणिवं जलपत्रवत् ॥ तस्य सिद्धि प्रवक्ष्यामि साध्यासाध्यं च सर्वशः॥६॥ अस्थिमर्मगताश्चैव संधिजातास्तथैव च ।। शिरा नागस्य वक्ष्यामि ता मे विस्तरतः शृणु ॥ ७॥ नाभ्यामेव तु संभूता धमन्यो दश पञ्च च ।। नानाश्रो(स्रोतोवहाचैव नानाधातुवहाश्च ताः ॥ ८ ॥ धमनीमभवानां तु शतानि दश पञ्च च ॥ हस्ते गात्रापरे चैव शिरा कापे च दन्तिनाम् ।। ९ ॥ न्यस्थितांसेऽथ वाले व जघन्यापरपोरपि ।। अण्डकोशे च नागस्य विद्धि सम शतानि वै ॥१०॥ तासामुपशिराश्चैव सापवश्च सहस्रशः।। एवं नायुकता संख्या रोमकूपसमा नृप ॥ ११ ॥ एकस्कन्धो यथा वृक्षः शाखाभिर्वहुभिर्वृतः ।। एवं नाभिप्रवृत्तास्तु शिराः सायुश्च कुञ्जरे ॥ १२ ॥ तासां वक्ष्यामि विस्तारं येषु भागेषु हस्तिनाम् ॥ सचः माणहरः स्यात्तु शिराच्छेदो महीपते ॥ १३ ॥ पुरो नखे च मोहे च चिक्कायां पलिहस्तयोः ।। संदानजवभागे च विक्षोभे च महीपते ॥ १४ ॥ भोगेष्वेतेपु नागस्प शिराच्छेदो विनाशयेत् ॥ एता दश शिरा राजन्सद्यः प्राणहराः स्मृताः ॥१५॥ उरोग्रीवागुहारदाभागे स्कन्धे मूनि च हस्तिनः ।। शिरा दश विजानीयाद्धस्ते पञ्च विनिर्दिशेत् ॥ १६ ॥ विभाग द्वे धमन्ये द्वे धमन्ये द्वे काटिके ।। तथा द्वे रसवाहिन्यौ शिरा दश तु कीर्तिताः॥१७॥ नानानो(स्रो)तोवहाश्चैव भागेष्वेवेषु दन्विनाम् ।। सद्यः माणहरा राजन्नासां छेदं विवर्जयेत् ॥ १८॥ वातकुम्भस्प चान्ते द्वे ईपीके द्वे समाश्रिते ।। ईपीकाकुम्भयोर्मध्ये हस्तभो(स्रो)तोवहा नृप ॥ १९ ॥ १ क, नागेप्येतेषु । १ क. स. शिरो। ६३ ·४९८ पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्थाने- हस्ते पञ्च शिराः श्वेता वारणस्य प्रकीर्तिताः॥ सद्यःमाणहरा राजस्तासां छेदो विवर्जितः ॥२०॥ निर्याणमध्ये पापे विलागे दन्तचेष्टपोः ।। कटिश्रो(स्रोतसि मध्पे च तासां छेदो विनाशयेत् ॥ २१ ॥ वसस्यातु(?)च मध्ये च तत्पले च समाश्रिते ॥ दलिरे पृथिवीपाल तासां छेदो विनाशयेत् ॥ २२ ॥ पेचकस्प व मध्ये स्पारकरीपस्प च मध्यतः ॥ प्रस्रावस्य च मध्यस्थः शिराच्छेदो विनाशयेत् ॥ २३ ॥ तथैवाऽऽन्तरसक्थ्नोश्च अण्डकोशस्य पार्श्वतः॥ अष्टास्वेव महीपाल शिराच्छेदो विनाशयेत् ॥ २४ ॥ संदानभागे मण्डूक्यो ग्रन्थी सकुटिफाद्वये ।। भागवतेषु नागस्प शिराच्छेदो विनाशयेत् ॥ २५ ॥ तनुभागे च रन्धे च अण्डकोशे च दन्तिनः ।। स्तनान्तरे च नाभ्यां च शिराच्छेदो विनाशपेत् ॥ २६ ॥ अक्ष्णो फर्णसंधौ च शिरा नागमनुसृताः ॥ भागवतेपु नागस्य शिराच्छेदो विनाशयेत् ॥ २७ ॥ अतिप्रवृत्ते रुधिरे वारणस्थ महीपते ॥ शोणितस्य क्षपाच्चैव वायुर्मर्माणि बाधते ॥ २८ ॥ हृदयं पीडयसे चास्य शोफश्चास्योपजायते ॥ मूछी च भजते नागस्तृष्णाऽप्यस्य विवर्धते ॥ २९ ॥ दुर्मना वर्णतः पाण्डुर्यवसं नाभिनन्दति ।। एवंलिङ्गं महाराज मत्याचक्षीत वारणम् ॥ ३० ॥ उत्तानायाः प्रसन्नाश्च छवीरोमसमाश्रिताः। शिरास्नायु(?) महाराज छेदमाहुर्मनीपिणः ॥ ३१ ॥ यदा शिरा भवेच्छिन्ना भिन्ना वाऽपि विघट्टिता ॥ अतिप्रवृत्ते रुधिरे स्थापनानि निबोध मे ॥३२॥ श्रीपणीमथ तां बद्ध्वा धातुकामदनावुभौ ॥ सूक्ष्मचूर्णानि कृत्वा तु तं व्रणं प्रतिसारयेत् ॥ ३३ ॥ यदि वाऽनेन योगेन शोणितं न प्रतिष्ठते ।। क्षोमस्प तु मषी चूर्ण तथा सर्जरसस्प च ॥ ३४॥ १ क. °त् ॥ मन्दान । २ क. गेधेते । ३ क. शिरो। ४ ख. कागद।

·१९९ १९ शिरच्छेदाध्यायः) इस्त्यायुर्वेदः। धातकीमदनी चोभी काश्मर्याः प्रस्थपोजवौ ।। सूक्ष्मचूर्णानि कृत्वा तु तं नणं प्रतिसारपेत् ॥ ३५ ॥ ततः शोणितवेगं तचूर्णेनानेन तिष्ठति ।। यदि वाऽनेन योगेन शोणितं न प्रतिष्ठते ।। ३६ ।। मधुकं चन्दनं रोधं सजं पद्मकमेव वा ॥ सूक्ष्मचूर्णानि कृत्वा तु तं नणं मतिसारयेत् ।। ३७ ॥ गोधूमश्चैव रोभं च कदम्बश्चैव गैरिकम् ॥ सूक्ष्मचूणाकृतरेतैस्तं प्रणं प्रतिसारयेत् ॥ ३८॥ अर्जुनश्च धवश्चैव यष्टी मधुकमेव च ॥ सूक्ष्मचूर्णानि कृत्वा तु तं व्रणं पतिसारयेत् ॥ ३९ ॥ समुद्रफेनं तेजोलां गोमयस्य रसेन च ॥ शङ्खमध्यं मधुक्षीरमरिमैदस्य ग्रन्थयः ॥ ४०॥ तथा पलाशनिर्यासो निर्यासस्तिनिशस्य च ।। भूमीकदम्बकश्चैव गैरिकः सह लाक्षया । सूक्ष्मचूर्णानि कृत्वा तु तं व्रणं भतिसारपेत् ॥ ४१ ॥ एभियोगेर्पथाप्रोक्तदि रक्तं न तिष्ठति ॥ अवगाह महाराज वारणं तु प्रवेशपेत् ॥ ४२ ॥ गम्भीरे शीतले देशे प्रण(न)तृणशर्करे ।। यदि चैभिः क्रियायोगैः शोणितं न प्रतिष्ठते ।। ४३ ॥ अश्वत्थोदुम्बरं चैव न्यग्रोधं काकजम्बुकम् ।। क्षोदयित्वा महाराज महास्थालीषु पावयेत् ॥ ४४॥ कार्थनानेन शीतेन तं वर्ण प्रतिषेचयेत् ॥ अथानिश्च प्रयोकव्यो विधिना लेन दन्तिनाम् ॥ ४५ ॥ सर्पिषा नक्षयित्वाऽथ अग्निकर्म प्रयोजयेत् ॥ नातिदग्धं व्रणं कुर्यादामदग्धं चिकित्सितम् ।। ४६ ।। गन्धनिर्वापणार्थीप सर्पिषा परिपेचपेत् ॥ शस्त्रामिमणिधानोकैस्तैश्च निवारयेद्गजम् ॥ १७ ॥ पानं च सापा मिश्र क्षीरमस्प विधीपते ।। पथावकाशे महति शनकर्म विधीयते ॥ ४८॥ : १ क. प्रतट।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्याने- स्वस्ति वांच्प द्विजान्वैद्यः शुचिर्भूत्वा समाहितः ॥ वासितैश्च भवेच्छवैर्वन्धैर्वद्ध्वा मतङ्गजम् ॥ ४९ ॥ यथा शिरास्तथा शत्रं सर्वगात्रेषु चारयेत् ॥ मनश्चक्षुः समाधाप हस्तेन परिमृश्य च ॥५०॥ शत्रं निपातयेचत्र शिराश्च परिवर्जयेत् ॥ विश्रा(स्रा)व्या ग्रन्थयो ये च तान्मे निगदतः शृणु ॥ ५१ ॥ स्थिरा ये मेदसा चैव ये च संधि समाश्रिताः॥ ये च मर्मगता नित्यं येऽन्ये चैवंविधाः स्मृताः।। ५२ ॥ अभ्पनेरुपनाहैश्च स्नेहरुद्वर्तनैरपि ।। प्रदेहः पीडनीयैश्च विश्रा(सा)व्या ग्रन्थयस्तु ते ॥ ५३ ॥ यथा दोपोपसृष्टानि शोणितानि परीक्ष्य वा ॥ तथा विश्रा(साव्यमाणे च तत्रैव उपसर्पयेत् ॥ ५४ ॥ वारणं मन्दलवणां पायपेत्ताहशों मुराम् ।। तया शोणितवृद्धिश्च जायते दन्तिनस्तथा ।। ५५॥ न हि केवलशास्त्रेण न तथा कर्मदर्शिना॥ वैद्येन शक्यं भवितुं चिकित्सा वाऽपि वेदितुम् ॥ ५६ ॥ सूत्रं विभजते बुद्धया त्रीणि पश्यन्ति चक्षुषा ॥ साध्यासाध्यं च याप्यं च नास्ति तत्र विचारणा ॥ ५७ ॥ अदृष्टकर्मका ये च शाखहीनाश्चिकित्सकाः ।। माप्य कर्मावसीदन्ति बहवो धरिमानिनः ।। ५८॥ शास्रज्ञः कर्मणा हीनः कर्मज्ञः शात्रवर्जितः ॥ तानुभौ न प्रशस्येते पालकाप्यवचो यथा ।। ५९ ॥ यः कर्मणि च शास्त्रे च उभयत्र विशारदः।। स पूज्यः सततं राज्ञा दानमा प्रतिग्रहैः ॥ ६०॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्पायुर्वेदमहामवचने तृतीये शल्पस्थाने शिराच्छेदो नामैकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥ %3- अथ विंशोऽध्यायः। अथाङ्गराजो विनपादभिगम्प भगवन्तं पालकाप्पं पप्रच्छ-'भगवन्वा- रणानां नानाविधं विपमदुर्गमसंबाधगमनगिरिशिखरकंदरारोहणावतरणसम- १ क. वाद्य । २ क. वा चरेत । ३ क. °न विशारदैः ।। ६० ॥

·२० मर्मप्रमाणाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। र्थानां संग्रामे शत्पृष्टितोमरपरथुभिण्डमालाभिघातादभिहतदेहानां. कथं फर्माणि विज्ञेयानि । तेषां भगवन्कति कर्मा(माणि, किं च मर्मप्रमाणम्, कथं वा चिकित्सेत, केन वा शास्त्रानुसारेण मर्मप्रदेशा विज्ञेयाः, न शक्पं मर्माण्य- जाता (जात्रा) शस्त्राद(दि)चारणं कर्तुम् । यथा वारणानां न चाऽऽवाधकरं भवति, तथा मे वक्तुमर्हसि । भगवशुश्रूपुरस्मि' इति ॥ ततः पालकाप्यः प्रोवाच-इह खलु भो वारणानां सप्तोत्तरमर्मशतम् । पूर्वमेव तु शरीरविचये मर्मसंग्रहे समासतो व्याख्यातम् । मर्मप्रमाणमिदानी पथा विज्ञायते नागस्प शरीरे तद्वक्ष्यामः-तत्रावग्रहहृदयाण्डकोशवातकुम्भ- विम्बकपणवनाभिनिष्कोस(श)मुष्ककमृदुकुक्षिः ॥ तत्र गुदाण्डकोशे हृदयमेमध्योदरकरमत्यतं सपतीकाशमतीमानगुहस्तन- पोहसंदानभागग्रन्थिसकुटिकातलालहस्तवि(चि)कारन्धान्तरापरकुक्षी (2) क- रीपमलावकटनयनकर्णहस्तवदनतालुस्त्रोतःकक्षाभागनिष्कोशमन्यान्तर्बाहुपण- वकविम्बकवासकुम्भा अपस्कराठीपमृदुकुक्षिगलपृष्ठपतस्थानग्रीवामन्याभाग- चालवाहित्यशम्बुकजिह्वाविलावङ्क्षणविक्षोभचूचुकमुष्ककूर्मासतलसंधिपस्थि- क्षयकलाभागांसेषु नरसंध्युरसि चेति । स्तनैचिक्कालमध्यभागतालुमेहनरन्ध्र- गलकण्ठकक्षावङ्क्षण जिह्वासकुटिकातलसंधिकूर्ममोहसंधियनस्थानविक्षाभपति- मानपलिहस्तपस्थिवाहित्थशम्बुकवक्षःसंधिक्षमध्यमुरसंदानभागकटकर्णमुख- चालनेत्रच्चकपापुमेहनहस्तश्रो(स्रोतांस्पष्टीव्यगुहभोगमत्पङसाहान्तरवाहुनी- वांविभागापस्करे फरीपत्रावशंबुककरमध्यप्रतीकाशांसक्षयभागकलाभागान्तरा- परोदरपृष्ठमध्याख्यानां सद्यःमाणहरकालान्तरमाणहरसशल्यप्राणहरवैगुण्यक- राणां पर्मणां सप्तोत्तरशतं विजेयम् ॥ इदानीमेपां विभाग प्रमाणं व्याख्यास्यामः । तत्र गुदमध्ये मर्म पडङ्गुलपमाणम् । हृदयमध्ये मर्माष्टाङ्गुलममाणम् । अण्डकोशमध्ये मर्म पडडुलप्रमाणम् । बिम्बकमध्ये मर्म पडङ्गुलममाणम् । पणवकमध्ये मर्म पडङ्गलममाणम् । नाभिमध्ये मर्म पडङ्गुलममाणम् । निष्को- शमध्ये मर्म पडङ्गुलप्रमाणम् । मुष्ककमध्ये मर्म पडङ्गुलप्रमाणम् । मृदुकुक्षि- मध्ये मर्म चतुरङ्गलममाणम् । स्तनमध्ये मर्म पडङ्गलप्रमाणम् । चिक्कामध्ये मर्म पडङ्गुलप्रमाणम् । तलमध्ये मर्माष्टाङ्गुलपमाणम् । मन्पामागे मर्म चतुरङ्गुलम- माणम् । तालुमध्ये मर्म चतुरङ्गुलप्रमाणम् । मेहनमध्ये मर्म चतुरङ्गलप्रमा- पम् । रन्ध्रमध्ये मर्म सप्ताङ्गलप्रमाणम् । गलमध्ये मर्म सपाङ्गुलप्रमाणम् । १ क. नभाग°1 २ क. "विलागा। 755 ·५०२ पालकाप्यमुनिविरचितो [३ कक्षामागे मर्म नवाङ्गुलप्रमाणम् । वङ्क्षणमध्ये मर्म दशाङ्गुर जिह्वामूले मर्म व्यङ्गुलप्रमाणमिति । एषामन्यतमे मर्मणि गाढ प्राणैर्वियुज्यते ॥ इत्येतानि चतुर्विशति सद्यःपाणहराणि ॥ अत ऊर्ध्व छवीनां भिन्नानां लक्षणं व्याख्यास्यामः । इह खलु भो छन्यो भवन्ति हस्तिनः । तत्र यदा प्रथमा छविभिद्यते, तदा पुरीपोदय स्रावो भवति । द्वितीयापामुदकश्रा(सा)वः । तृतीयायां शोणितश्रा(सा, चतुथ्यो मेदःश्रा(सावः । पञ्चम्यां मजश्रा(सावःपष्टयां मर्माभिघावो क्षेपः।। --:0:- अत ऊवं दन्तिनां मर्माणि कालान्तरमाणहराणि वक्ष्यामः । वत्र सकु- टिकामध्ये मर्म पडङ्गुलममाणम्, तत्र गाढं विद्धो मासत्रयान्त्रिपते । तलस- धिमध्ये मर्म पडङ्गलममाणम्, तत्र विद्धो मासत्रयान्घ्रिपते । फर्ममध्ये मर्म पडङ्गलममाणम्, तत्र गादं विद्धः पण्मासाम्पन्तरे विनश्यति । मोहसंधिमध्ये मर्म पडङ्गुलममाणम, वत्र गाढं विद्धो मासद्वपेन म्रियते । यतस्थाने मर्म सप्ताङ्गुलप्रमाणम्, वत्र गाढविद्धो मासद्वयान्निपते । विक्षोभमध्पे मर्म सप्ता लप्रमाणम्, तत्र गाउँ विद्धः पण्मासाभ्यन्तरे म्रियते । प्रतिमानमध्ये मर्म सप्ता. ठुलपमाणम्, तत्र गाढं विद्धो मासत्रयान्धिपते । पंलिहस्तमध्ये मर्म सप्ताङ्ग- लप्रमाणं, वत्र गाढं विद्वो मासनपान्म्रिपते । त्यस्यिमध्ये मर्म सप्ताङ्गुलममा- गम् , तत्र गाढं विद्धो मासत्रयाद्यापद्यते । वाहित्यमध्ये मर्म सप्ताहुलममा णम्, वत्र गाढं विद्धः पण्मासाभ्यन्तरे विनश्यति । शम्बुकमध्ये मर्माष्टाङ्गलममा- णम्, तत्र गाढ विद्धो मासत्रपाद्यापद्यते । वक्षःसंधिमध्ये मर्माष्टाङ्गलपमाणम्, तत्र गाई विद्धो मासद्वपान्घ्रिपते । कुतिमध्ये मष्टिाङ्गलममाणम्, तत्र गादं विद्धो मासद्वपान्घ्रिपते । संदानमागमध्ये मर्माष्टाङ्गुलप्रमाणम्, तत्र गाढं विद्धः पण्मासाभ्यन्तरे विनश्यति।इत्येतानि पञ्चविंशतिमर्माणि कालान्तरमाणहराणिll अत ऊर्ध्व वैगुण्पफराणां लक्षणं वक्ष्यामः। फटकणमुखताटनेत्रफपापु- मेहनहस्ती(लो)ताम पञ्चदशम प्रत्येकं चतुरङ्गलममाणम्, वत्र गाउँ विक्षो किण्ठमध्ये मर्म सप्तामुलप्रमाणम् । इत्यधिमितः परं कपुना ॥ * आदर्शद्वयेऽपि तुल्यः पाठः । तथाऽप्तमन्या न न नभ्यते ॥ १ क. पणिह°।२ क.स.ते। अम्धि १२ क.मः । ताागमेहनहसपुरन्ध • कर्णनेत्रचाश्री । .

·२० मर्मप्रमाणाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। वैकल्यात्कृच्छ्रजीवी भवति । अष्ठीव्ययोमर्म चतुरङ्गलप्रमाणम्, तत्र गाढं विद्धोऽ- पकर्षति । गुहाभागमध्ये कर्णाश्रितं मर्म चतुरङ्गलपमाणम्, तत्र गाढं विद्धः स्तब्धगात्रो भवति । प्रत्यसमध्ये मर्म पञ्चाङ्गुलममाणम् , तत्र गाद विद्धः स्तब्धकर्णो भवति । अन्तबीहुमध्ये मर्म पश्चाङ्गुलममाणम्, तत्र गाढं विद्धो हृद्रोगी भवति । ग्रीवामध्ये मर्म पडङ्गुलप्रमाणम्, तत्र गाढं विद्धस्प भन्या- स्तम्भो भवति । विलाङ्गमध्ये मर्म पडङ्गलप्रमाणम्, तत्र गाढं विद्धश्चक्षुर्विकलो भवति । अपस्कारमध्ये मर्म पडङ्गुलप्रमाणम्, तत्र गाढं विद्धः स्तब्धगात्रो भवति । करीपत्रावमध्ये मर्म पडङ्गुलममाणम्, तत्र गाढं विद्ध आनाहेन पीड्यते । चुचुकपोर्मध्ये मर्म पडङ्गुलप्रमाणम्, तत्र गाढं विद्ध उरःसङ्गमवाप्नोति । फरमध्ये मर्म पडङ्गुलप्रमाणम्, तत्र गाढं विद्ध उत्कर्णकेन पीड्यते । प्रतीकास- (श)मध्ये मर्म पडङ्गुलप्रमाणम् । तत्र मादं विद्धः पाकलेन पीड्यते । अंश(स)मध्ये मर्म पडङ्गुलप्रमाणम् , तत्र गाढं विद्धो गात्रभङ्गमवाप्नोति । क्षयभागे मर्म सप्ताङ्ग- रुपमाणम् , तत्र विद्धस्प गात्रस्य रुजा भवति । कलाभागमध्ये मर्म सप्ताङ्गुल- प्रमाणम्, तत्र गाढं विद्धोऽतीतारमवाप्नोति । अन्तरोपरमध्ये मर्म सप्ताङ्गुलम- माणम्, तत्र गाढं विद्धो मूत्रसङ्गमवाप्नोति । उदरमध्ये मर्म सप्ताङ्गुलममाणम्, तत्र गाढं विद्धो मेदशोपमवाप्नोति । पृष्ठमध्ये मर्म विशेरपङ्गलपमाणम्, तत्र गाई विद्धोऽपररोगी भवति । इस्पेतानि चतुर्विशन्मर्माणि वैगुण्यकराणि, भवन्ति । तत्र वैगुण्यकराणां चतुर्दशानां मर्मणां लक्षणान्युक्तानि ।। तत्र श्लोकाः- एवं सप्त महाराज शतं च परिकीर्तितम् । वारणानां शरीरेषु मर्मणामिति निश्चितम् ।। तस्मान्मर्माणि संरक्षेद्वारणानां भिषग्वरः। "ततः फुर्यात्क्रियापथम् ॥ यो मर्माणि न जानाति वारणानां विभागशः। न स कार्य क्रिया(?)नागे विषपान्ते चमुत्यजेत् ॥ इति श्रीपालकाप्पे गजापुर्वेदे महामवचने तृतीये शल्पस्थाने मर्मप्रमाणो नाम विशोऽध्यायः ॥२०॥ ................... १ क. 'रामध्येऽप० । २ क. 'शत्पश्चाहुलं । ३ क. शतिमा ।

·५०४ [३ शल्यस्थाने- पालकाप्यमुनिविरचितो- अथैकविंशोऽध्यायः। अङ्गश्च राजा चम्पापां पालकाप्पं स्म पृच्छति ॥ एरण्डकानामुत्पचिं धूहि लिडं तथा क्रिपाम् ॥१॥ पूर्व च निर्विषो भूत्वा सविपः केन जायते ।। दष्टस्तु सप्तरात्रेण कस्मात्कुप्पति दन्तिनाम् ॥ २॥ मासैश्च सप्तभिः कस्मात्तथा संवत्सरैरपि ॥ के वर्णाः कानि रूपाणि जातयः कवि च स्मृताः ।। ३ ।। निषि च कथं दष्टमविपं चात्र वै कथम् ॥ एवं पृष्टस्तु राजेन्द्र(?) पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् ॥४॥ शृणु सर्व महाराज यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।। भौमास्तथाऽऽन्तरिक्षाश्च श्वानस्तु द्विविधाः स्मृताः॥५॥ भौमास्तु त्रिविधा ज्ञेपा ग्राम्पारण्पसमुद्भवाः ॥ तेपामृनुविपर्यासाद्रसानां च विपर्ययात् ॥ ६ ॥ गर्भा एव तु जापन्ते मातुराहारजे रसैः ।। पण्डूकान्छकलासान्वा सर्पवृश्चिकगोनसान् ॥ ७ ॥ पदा तु नरमांसं वा श्वमांसं वा समश्नुते ॥ विषं तदुपयुक्तं हि मात्रा स्वस्प तदा भवेत् ॥ ८॥ संतपंपति तं गर्भ तर्पितं च प्रसूयते ॥ तेन दोपश्च जायेत गर्भस्थस्यैव देहिनः ।॥ ९ ॥ अमकोपाधि दोपाणां जातः स्वस्यो भवेद्यदा ।। फोपयेत्तु तदा दोपस्तिस्प तत्संचितं विषम् ॥ १० ॥ अन्योन्पमाताः सर्वे मदं कुर्वन्ति दापेजम् ।। तेन वा भ्राम्पतेऽत्यर्थ विनमत्पुन्नमत्पपि ॥ ११ ॥ लालापसेकी च तथा कोधनो मर्दचेष्टितः ।। श्पलालचरणो मदचेष्टोऽनवस्थितः ॥ १२ ॥ पदसो भक्षपेत्माप्प तल्लितः सोऽपि नापते ।। सविपं त्रिविधं दृष्टं निर्विपं तु चतुर्विधम् ।।१३।। दष्टं चतुभिदंष्ट्राभिस्तत्कष्टमिति निर्दिशेत् ।। दृष्ट्वा लिपति पोऽत्पर्धविदष्टमतिक्रियम् ॥१४॥ १. सप्तति । २ क.सा। ३. मन्द । ४ सदधि। .

·२१ एरण्डकाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः।
एवं द्विविधमाख्यातं सविषं निर्विषं शृणु ॥
विस्फोटितं विलिखितं अथित स्निग्धशोणितम् ।। १५ ॥
व्यवकृष्ट विजानीपानिर्विषं तद्भवेनृप ।।
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव तु जातितः ॥१६॥
शुक्ला रक्ता धूम्रवर्णाः कृष्णाश्चेति यथाक्रमम् ॥
तेषां गन्धाः स्मृता भौममत्स्यचन्दनसर्पिपाम् ॥ १७ ॥
शुक्लास्तु श्लैष्मिका ज्ञेपा रक्ता वै पिचसंभवाः ।।
धूम्रा वाससमुत्थास्तु संकीर्णा मिश्रलक्षणाः ॥ १८ ॥
तेषां वर्णविभागेन प्रतिकुपोचिकित्सितम् ।।
कालेन यावता दप्टो हस्तिनः प्रति कुप्पति ॥ १९॥
तावदेव तु कालेन भूयो भूयः प्रकुप्यति ।।
तत्रेमे देतवः मोक्ता श्वदष्टस्य प्रकोपनैः ॥ २० ॥
मेघविधुनिपातेन अशनेः पतनेन वा ।।
अजीर्णाध्यशनाद्वाऽपि तथैवाप्यतिभोजनात् ।। २१ ।।
जलमध्यगतो वाऽपि पश्चात्मानं प्रपश्यति ॥
सप्तमे दिवसे मासे पक्षे संवत्सरेऽपि वा ॥ २२॥
परिकुप्यति यद्दष्टं तस्मात्कुचिकित्सितम् ।।
विषं तत्रिविधं ज्ञेयं त्रिवेगं त्रिःप्रतिक्रियम् ।। २३ ।।
प्रथमे विपवेगे तु नमत्यपि च कम्पते ।।
नदत्यूर्ध्वमुखोऽस्पर्धं द्वितीये जृम्भते मुहुः ।। २४ ॥
तृतीपे जृम्भतेऽत्यर्थ श्वसन्नदति वाऽसकृत् ॥
(स्त्र)स्तलालचरणः श्र(खस्तकर्णशिरोधरः ॥२५॥
मूर्छति क्रोधनोऽत्पर्धं म्रियते नात्र संशपः ।।
इति त्रपाणां वेगानां लक्षणं परिकीर्तितम् ॥ २६ ॥
एवंप्रकारस्प यथा दर्शनं नाभिजायते ।।
असाध्यं तं विजानीयात्रिवेगाक्षिप्तकच यः ।। २७ ॥
याप्यो बभ्रुसवर्णाभः शेपाः साध्याः क्रियां पति ॥
धूपालनं च पानं च विविधाश्च त्रिपाः स्मृताः ॥ २८ ॥
कुडुमं तगरं कुष्ठ श्वेत्तपर्ववचा स्मृताः ।।
एतदानपानेपु धूपनेषु च योजयेत् ॥ २९ ॥

·पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शस्यस्थाने- श्वेतसर्पपमादाय पिप्पलीमरिचानि च ॥ एतद्रुडेन संयुक्तं छापायां परिशोषयेत् ॥ ३० ॥ एतदानपामाभ्यां धूपने च प्रशस्पते ।। कुष्ठं ध्यामकसंयुक्तं वार्ताकीबीजमेव च ॥ ३१ ॥ देवदारु च सर्पिश्च पुष्पाणि शासनस्य च ।। त्रिफलाऽतिविषा कुष्ठं तथा पापाणभेदकः ॥ ३२ ॥ गवां मूत्रेण पिष्टं तु क्षौद्रेण सह योजितम् ॥ एतत्पानाञ्जने देयं गजानां हितमिच्छता ।। ३३ ।। पुराण" "राजसिद्धार्थका वचा ॥ द्विगुजीरकशुण्ठी च नर्पिश्चापि गुडं तथा ॥ ३४ ॥ दष्ट तु कुपिते पानं रसाञ्जनमनुत्तमम् !! पिप्पली पिप्पलीग्रन्धिर्मधुसर्पिःसमन्वितम् ।। ३५ ॥ एरण्डदष्टं कुपिते पानं दद्यात्तथाऽञ्जनम् ।। आफै सगुहं कुष्ठं घृतेन सह योजितम् ॥ ३६॥ पिण्डं दद्याद्जानां तु दृष्टानामुपशान्तये ।। कुष्ठं च तगरश्चैव आर्द्रकं गुडमेव च ।। ३७ ॥ भ्वदष्टस्य तु नागस्य पिण्डं दद्याद्विचक्षणः॥ हरिद्रा हरितालं च मञ्जिष्ठा समनःशिला ॥ ३८॥ श्वेतसिद्धार्थकाः कुष्ठं कपित्यं तगरं तथा ।। गोरोचना मुना पित्तं समभागानि योजयेत् ॥ ३९ ॥ तदभ्यञ्जनपानं च आलेपं चास्य दापपेत् ।। क्षीरमिक्षुरसं चास्मै अन्नपानं मदापयेत् ॥ ४०॥ शाल्योदनं ससर्पिष्फ भोजयेन्मुद्गसंयुतम् ॥ मृदुं च पवसं दद्यात्सपिचास्य प्रवर्तते ॥ ४१ ॥ क्षान्तिश्चास्प क्रियापोगे सिद्धिः फर्मामिनीववत् ।। अन्तरिक्षगताः श्वानः कामगां दिव्यचारिणः ॥ ४२ ॥ तेषां मूत्रपुरीपाणि लालावापि विपं भवेत् ।। दष्टवद्भजते रूपं सीदत्पपि च दंष्टवत् ।। ४३ ॥ १ क. गादित्यचा । २ क. °त् ॥ दृष्ट° 1 ३ क. दृष्टवत् ।

·५०७ २२ मर्मविद्धाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। इत्यब्रवीत्सालकाप्यो राज्ञाऽनेन निवेदितः ॥ ४४ ॥ इति श्रीपालकाप्ये गजायुर्वेदे महामवचने तृतीये शल्यस्थान एरण्डको नामैकाविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥ अथ द्वाविंशोऽध्यायः। अङ्गो हि राजा चम्पापां देवराजसमद्युतिः॥ पालकाप्पं महाराजः पप्रच्छ विजितेन्द्रियः ॥ १ ॥ मर्माणि केति नागानां शरीर महामुने । तत्र मर्माणि सर्वाणि भागागोचरतत्त्वतः ।। २ ॥ *ते प्रसादाद्भगवते (१) सदिच्छामि च वेदितुम् ।। पालकाप्यस्ततस्तस्य श्रुत्वा वचनमब्रवीत् ।। ३ ।। शरीरस्य च वक्ष्यामि नागस्याई महीपते ।। तद्यथा चानुपूर्वेण प्रदेशान्मर्मसंस्थितान् ॥४॥ तत्र कुम्भस्य मध्ये तु ममकं मनुजाधिप । नाम्ना प्रवेपणं नाम सधःप्राणहरं हितम् ।। ५॥ श्रवणश्रो(सो)तसी स्पातां मर्मणी द्वे महीपते ।। सद्यःमाणहरे विद्धि वारणस्य न संशयः ॥ ६ ॥ तथा निर्माणमध्येऽपि वालो पत्र प्रदृश्यते ।। मर्म तद्वारणस्यापि सद्यः प्राणहर हितम् ॥७॥ नेत्रपोपरिष्टात्तु इपीकोगुच्छयामृतम् ॥ मर्म तस्मिन्क्षते नागः पञ्चत्त्वमुपगच्छति ॥ ८॥ अवग्रहस्य मध्ये कपालं यत्समाश्रितम् ॥ सीवनीमर्म तं विद्यारक्षते तस्मिन्न जीवति ॥९॥ मस्तकाकृति(?) यौ पिण्डो तयोर्मध्ये तु मस्तको ॥ मिनो मस्तकमध्ये तु मागः प्राणैर्वियुज्यते ॥ १० ॥ पिशूपस्योपरिष्ठात्तु फर्णसंधिसमाश्रितम् ॥ कर्णी(स्रोतोनुगं मर्म क्षते चास्मिन्विपद्यते ॥ ११ ॥ * 'तव प्रसादाद्भगवंस्तत्' इति तूचितम् ॥ १ ख. गति । २ क. °कालुगु । ३ क. मस्तुको । ४ क. ख. भिन्नौ । , ·५०८ पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्थाने- दन्तान्तरस्य मध्ये तु प्रतिमानस्य चोपरि ॥ फेत्करं नाम तन्मर्म सद्यः पाणहरं नृप ॥ १२ ॥ वातकुम्भस्य चाधस्तात्मतिमानस्य चोपरि ।। तालुश्री(स्रो तोवहं मर्म मिने तस्मिन्न जीवति ॥ १३ ॥ अथोपरिष्टाग्रीवायाः कर्मसंघिसमाश्रिताम् ॥ मर्म वायसतुण्डं तु विद्वस्तस्मिन्न जीवति ॥ १४ ॥ ग्रीवासंधिमनुमाप्तमधो मस्तकपिण्डयोः॥ मध्ये पणवकं नाम मर्म प्राणहरं स्मृतम् ।। १५ ।। वारणस्य गुहाभागे मर्म संधिसमाश्रितम् ।। धमन्याध्मापनं नाम सधः मागहरं नृप ॥ १६ ॥ गुहाभागेऽपरमपि यतस्थानं समाश्रितम् ।। मर्म तस्मिन्क्षते नागः पाकलेन रिपद्यते ॥ १७ ॥ गुहाभागेऽपि मध्ये तु कर्मसंघिसमाश्रित्तम् ।। मर्म तस्मिन्क्षते नागः स्तब्धग्रीवो भवेन्नृप ॥ १८ ॥ शङ्कसंधिगतं यत्तदुपवाहिसमाश्रितम् मर्म तस्मिन्क्षते नागः सद्यः प्राणेवियुज्यते ॥ १९ ॥ मन्ययोर्मध्यतश्चैकं गलसंधिसमाश्रितम् ।। मर्म तन्निर्गलं नाम सद्यः प्राणैर्वियोजयेत् ॥ २० ॥ उपरिष्टादुरोमन्या गलभागस्य चाप्यधः ॥ हिक्कामर्मेति तद्विद्यात्सद्यः प्राणहरं हि तत् ॥ २१ ॥ संधिमध्ये तु नागस्य उरोमणिसमाश्रितम् ॥ तस्मिन्क्षिते द्विपं शिमं वातस्कन्दो विनाशयेत् ॥ २२ ॥ उरोमणेमध्यतस्तु मणिर्नाम प्रतिष्ठितम् ॥ मर्म तद्वारुणं विद्यात्सद्यः प्राणहरं नृप ॥ २३ ॥ चतुरसं च मध्ये तु पत्राऽऽवर्तः पश्यते । आवत नाम तन्मर्म सद्यः प्राणहरं स्मृतम् ।। २४ ।। अथोपरिष्ठात्कायस्य प्रवक्ष्यामि महीपते । आसनस्प तु पार्थे तु वंशनागस्प संश्रितम् ॥ २५ ॥ * 'मण्या' इति भवेत् । १ क. फत्करं । २ क. कर्णसं। ३ क. °स्य गृहा । ४ क. गूहाभागे । 5 क. कर्ण°१६ क. तश्विकं ग°। ७ ख. °द्वारणं ।

·२२ मर्मविद्धाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। उत्कर्णकेन मातङ्गः क्षते तस्मिन्न जीवति ॥ अधस्तापेचकस्याथ गुदभागस्य चोपरि ॥ २६ ॥ मर्म तस्मिन्क्षते नागो मूत्रसङ्गेन नश्पति ] अथ निकोशमध्ये वै मर्मकं मनुजाधिप ॥ २७ ॥ सद्यः प्राणहरं तत्तु वारणस्प (विनिर्दिशेत् ।। पर्युकास्तु समाश्रित्य निष्कोसस्य तु पार्वतः ॥२८॥ मर्म माणहरं तत्तु वारणस्य) नराधिप । पक्षतोऽप्पथ नागस्य ममैकं समुदाहृतम् ॥ २९ ॥ क्षते तस्मिन्महीपाल वातानाहः प्रधाति ॥ वारणस्य महीपालं कक्षामागं समाश्रितम् ॥ ३० ॥ मर्म तस्मिन्क्षिते नागं पाकलस्तु विनाशयेत् ॥ तनुभागस्य चाधस्तान्मर्म रन्ध्रसमाश्रितम् ॥ ३१ ॥ तस्मिन्क्षिते वारणस्य व्याधिरुत्कर्णको भवेत् ।। कक्षाभागस्प मध्ये तु क्षयभागं समाश्रितम् ॥ ३२॥ मर्म प्राणहरं विद्धि वारणस्य महीपते ॥ उपरिष्टात्तु कायस्य मर्मभागाः प्रकीर्तिताः ॥ ३३ ॥ गानापरे प्रवक्ष्यामि मर्माणि विभागशः॥ आसनस्य तु पार्श्वे तु ममक समुदाहृतम् ॥ ३४॥ ततस्तस्मिन्क्षते नागं गात्रशोफो विनाशपेत् ।। अपस्कारस्प वाधस्ताद्वैशाखस्य तु मध्यतः ॥ ३५ ॥ तत्र क्षतस्तु मातङ्गः स्तब्धगात्रः सदा भवेत् ॥ मात्रस्य पूर्वभागे तु जवभागस्य पार्थतः ॥ ३६॥ तत्र मर्म महीपाल सद्यः प्राणहरं स्मृतम् ।। विष्कयोः पश्चिमे भागे वालपस्तत्र दृश्यते ॥ ३७॥ मर्म तस्मिन्नते नागः सद्यः माणान्विमोचयेत् ॥ विशेषयोः पश्चिमेन व(पोलिदस्तस्य मध्यतः ॥ ३८॥ मर्म तस्मिन्क्षते नागः सद्यः पाणैत्रियुज्यते ॥ नेत्रमण्डलभागे तु ममकं पृथिवीपते ॥ ३९॥ धनुश्चितान्तरगतो नास्ति पाठः खपुस्तके । १ क. स. मागतः। २ क. °कोसम° । ३ क. यातानाहं । तु यद°। + ·- पालकाप्यमुनिविरचितो [३शष्यस्थाने नाना आलिङ्गितं नाम तदपि पाणनाशनम् ॥ अथास्य मोहमध्ये तु मर्मक समुदाहृतम् ॥ ४० ॥ तस्मिन्क्षते महीपाल नागः प्राणर्वियुज्यते ।। पारुष्यपश्चिमे भागे कर्मस्पोपरि पार्थिव ॥ ४१ ॥ पलिपादे महीपाल मर्म प्राणहरं स्मृतम् ॥ पुरोनसस्य पत्पार्थे नखोस्रो)तस्प मध्यतः ॥ ४२ ॥ मर्म तस्मिन्क्षते नागं गात्रशोफो विनाशयेत् ॥ स्तनयोशूचकः पार्थे ममैकं पृथिवीपते ॥ ४३ ॥ सद्यः माणहरं तु स्पाद्वारणस्प हि पार्थिव ।। अथ वझणपार्श्वे तु ममकं समुदाहृतम् ॥४४॥ रक्तश्रो(स्रो)तोवहं नाम वदपि माणनाशनम् ॥ वक्षणस्याप्यधोभागे वारणस्य महीपते ॥ ४५ ॥ मर्म तस्मिन्क्षते नागः सद्यः शोफेन नश्यति ॥ अष्ठीव्पसंधिमाश्रित्य ममैकं तु महीपते ।। ४६ ॥ क्षते तत्र भृशं नागस्त्वपरे परिकर्षति ।। मण्डूक्या वाऽपि नागस्य ममैकं समुदाहृतम् ॥ ४७ ॥ क्षते तस्मिन्महापाल ख(प)ण्डः संजायते गजः ॥ तथा सटिकायां तु ममैक समुदाहृतम् ॥ १८ ॥ सद्यः प्राणहरं स्वतद्वारणस्प विनिर्दिशत् ।। अपरातलयोर्मध्ये ममैकं समुदाहृतम् ॥ ४९ ।। सद्यःमाणहरं तं तु वारणस्य विनिर्दिशेत् ।। इत्येष कीर्तितः सम्पपविभागस्तु मर्मणाम् ॥५०॥ यथावदनुपूर्वेण वारणानां हितैषिणा ।। तत्र भागेषु सर्वेषु मर्माणि परिरक्षयेत् ॥ ११ ॥ मर्मभागेषु नागानां शस्त्रकर्म न कारपेत् ।। मुपकं भिपजा ज्ञात्वा शस्त्रकर्म नियोजयेत् ॥ १२॥ शस्त्रकर्माणि नागस्प शिरानापूश्च वर्जपेत् ।। सर्वसंधिपु मर्माणि विज्ञाप कुशलो भिषक् ।। ५३ ।। मर्मभागेषु नागस्य तिर्यक्शस्त्रं न पातयेत् ॥ अनुलोमं तु यत्रैवं यथेष्टं सिद्धिरिष्यते ॥ ५४॥ १ ख. "नायुश्च ।

·२२ मर्मविद्धाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। गजाना न हयानां च मानुपाणां तथैव च ॥ छेदं तु विविध कार्य वारणस्य विजानता ।। ५५॥ वृद्धिपत्रेण तीक्ष्णेन मण्डलाग्रेण वा पुनः ॥ आसनेऽथ कलाभागे कण्ठे वंशे च गपडयोः॥ वृत्तच्छेचं तु कर्तव्यं भोगेष्वेतेषु दन्तिनाम् ॥५६॥ पञ्चाङ्गुलपदं कुर्यात्सप्ताङ्गुलमथापि वा ॥ नवाङ्गुलं वा नागस्प शवकर्म विधीयते ॥ ५७ ॥ एतत्सर्व विनिश्चित्य च्छेदं नागस्य कारपेत् ॥ वासितेनैव शोण कर्म कुर्याद्विचक्षणः॥५८ ।। वेध्यं नीहिमुखेनैव मण्डलामेण लेखनम् ॥ विश्रा(सा)वणं कुठारेण वत्सदन्तेन च स्मृतम् ॥ ५९॥ सीवनं द्विविधं विद्याद्वणवान्धिमत्त्वपि । स्थिरेपु ववकाशेषु अन्धिसीवनमिष्यते ॥ ६०॥ मांसलेष्वेवकाशेपु चलेपु मृदुसंधिपु । गुणसीव्पं च कर्तव्यं वारणस्य विनानता ।। ६१ ॥ सीवने तु भवेत्सूची सूक्ष्मा त्वष्टाङ्गलायता ॥ नागदन्तकसंस्थाना श्लक्ष्णा वै मुसमाहिता ॥ ६२ ।। कंधरावग्रहा भागे कुक्षौ पक्षेषु संधिपु॥ नागदन्तकसूच्या वै सीवनं सम्यगिप्पते ।। ६३ ।। संग्रामे हस्तियुद्धे वा विकृतस्य तु हस्तिनः ॥ सधाक्षते महाराज सीवनं तु विधीयते ॥ ६४ ॥ पकरप्ववकाशेपु परिश्रा(सा)वियु दन्तिनाम् ॥ संधानान्पेव फॉर्याणि सीव्यं तत्र न कारयेत् ॥ ६५ ।। शतं सप्त च मर्माणि मागाभागेषु हस्तिनाम् ।। प्रोक्तानि पालकाप्येन अङ्गराजाय पृच्छते ।। ६६ ।। वणकर्मणि नागस्प अभ्पङ्गः पूज्पते सदा ॥ नेहपानं च नागानां सिग्धमेव च भोजनम् ॥ ६ ॥ १ क. स. नागेवतेषु । स. च्छेछ। ३ क. स. तरसदन्तेन । ४ क. भिवत्त्व । स "भिमत्स्वपि । ६ क. प्वककालेषु। १ क. सौवनं । ७ क. स. फर्माणिक. स. कर्माणि ।

·५१२ पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्याने तस्मानु कुशलो वैद्यः श्रुतवान्कालदेशवित् ।। परीक्ष्यकारी शूरश्च जितकोधो जितेन्द्रियः ॥ ६८॥ अप्रमत्तश्च दक्षश्च यशसंश्चैव रक्षिता ।। वैध एवं विधो राजन्न प्रमुाति कर्मम् ॥ ६९ ॥ एप ते पृथिवीपाल पथावदनुपूर्वशः। मर्मणामिह सर्वेपामशेषेण विनिश्चयः ॥ ७० ॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहामवचने तृतीये शल्पस्थाने मर्मविद्धो नाम द्वाविंशतितमोऽध्यायः ॥ २२ ॥ अथ त्रयोविंशोऽध्यापः । अङ्गो हि राजा चम्पायां पालकाप्पं स्म पृच्छति ॥ भगवन्कति कामानां नृपाणां विजिगीपताम् ॥ १॥ मायशो युध्यमानानां वारणेषु ध्रुवो जयः॥ संग्रामे युध्यमानानां कायवेध्यं पृथग्विधम् ॥२॥ शत्राकृतिविशेपेश्च तथा छेधं च जायते ॥ शस्त्रकर्मणि चाप्येवं दन्तर्वा प्रतिहस्तिनाम् ॥ ३ ॥ तत्राल्पोऽथ कथं कश्चिद्रणः माणान्तिको भवेत् ॥ अथ येन प्रचाधन्ते प्राणास्तद्वतुमर्हसि ॥ ४॥ एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ॥ स्वभावात्सर्वसत्त्वानां प्राणा देहसमाश्रयाः॥५॥ देवमाणेष्वथाऽऽपन्नाः मीणा मर्माश्रयास्तथा ।। तेजोनिलगुणैः साधं पुरुपो मर्मसंश्रयः ॥ ६॥ तस्मान्मश्रियं विद्यात्माणबाधाकरं व्रणम् ॥ मर्म चाप्पभिविज्ञेयं प्रतिभागाच्चतुर्विधम् ॥ ७॥ सद्यः प्राणहरं चैव तथा कालान्तरेण च ।। तथा सशल्यमाणं व वैगुण्पकरमेव च ॥ ८ ॥ तत्रानलगुणैर्युक्तं सद्यः प्राणहरं भवेत् ॥ कालान्तरमाणहरं सौम्याग्नेयमुदाहृतम् ॥९॥ १ क. शूरस्य । २ क. स. प्राण । ३ क. प्राणम ।

·२१ मर्मविद्धाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। तथा सशल्पपाणं च वायव्यं कथ्यते बुधैः॥ सौम्यं वैगुण्यकरणमिति पूतगुणाश्रयः ॥१०॥ सघामाणहराण्यादौ तत्र वक्ष्यामि पार्थिव ।। गुदोऽण्डकोशो हृदयं मेण्ट पणवफस्तथा ॥ ११ ॥ मन्यामागे विवेकश्च गेलो नाभिस्तथैव च।। मृदुकुक्षी सनिष्कोशौ कक्षामागो तथा तलाः ।। १२ ॥ वह्मणो मुष्कभागौ च तालु जिह्वा स्तनान्तरम् ॥ रन्धो कुम्भं तथा वक्षः कण्ठश्चोदरमेव च ॥ १३ ॥ करीपास्त्राव इत्येवं सद्यामागहराणि तु ॥ चतुस्त्रिंशत्तु मर्माणि निर्दिष्टानि मनीषिभिः ॥ १४ ।। यनिर्जीवाश्रयो पस्माज्जीवश्चानिसमाश्रयः॥ तस्माचत्र क्षते सिमं प्राणांस्त्यजति वारणः ॥ १५॥ कालान्तरमाणहराण्पथ वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ मोहे सकुटिके व्यस्थिसंदानौ तलसंधयः ।। १६ ।। विक्षोभी कूर्मभागौ च उरःसंधिरुरस्तथा । पलिहस्तौ पतस्थाने अन्तर्वाद तथैव च फालान्तरविनाशीनि याप्याभागौ च पार्थिव ।। निर्याणे चैव कुम्भे च स्रोतसः कुम्भपोरपि ॥ १८ ॥ क्षीरिफे च महीपाल पुरस्कारे तथैव च ॥ पञ्चविंशतिरेतानि ज्ञेयानि परिसंख्यया ॥ १९ ॥ क्रमायावत्क्षपयति साम्पस्तेजोगुणैर्गुणात् ।। पस्मात्क्रमेण नियवे फालपाणहरं ततः ॥ २० ॥ प्रापजातंयाभस्पमामिडापोर ।' ततः सशल्पमाणानि प्रवक्ष्याम्पनुपूर्वशः ॥ २१ ॥ निर्माणथैव कुक्षी च स्रोतसी कर्णयोस्तथा ।। कुम्भचैव महीपाल पुरस्कारोऽध चूचुके ॥ २२|| स्पातामक्षिगुहे चैव बिदुलं वदतां वर ।। विद्यात्सशल्यमाणानि मर्माणीह चतुर्दश ॥ २३ ॥ * मृत इति स्यात् ।। १ क. गणना। ६५ ·५१४ [३ शल्यस्थाने पालकाप्यमुनिविरचितो- यावच्छल्पनिरुद्धस्तु वायुस्तिष्ठति मर्मणि ॥ तावत्सल्यमाणेषु स जीवति मृतोऽन्यथा ॥ २४ ॥ अथ वैगुण्पफारीणि अपस्कारस्तथैव च ॥ विज्ञाय तु गुहाभागो क्षयभागं ततः परम् ॥ २५ ॥ अस्मे चैव विभागे च फरस्य श्री(लो)तसी तथा । प्रतिमानं गुहाभागौ चत्वारो ग्रन्थयस्तथा ॥ २६ ॥ तथाऽन्तरपरे स्पातां प्रवक्ष्याम्पत उत्तरम् ।। करश्च प्रत्यगंसौ च प्रतीकासौ तथैव च ।। २७ ।। नेत्रे चैव महीपाल मुनिभिः परिकीर्तिते ॥ ग्रीवा चान्तरसूना व वाहित्यं व नराधिप ॥२८॥ पेचकश्च विताने च वैगुण्पकरसंग्रहः ॥ एतान्येव चतुत्रिंशत्मोक्तानि मनुजाधिप ॥ २९ ॥ स्थिरा यतः सौम्यगुणाः स्थिरत्वाच्च न मृत्युदाः॥ तस्मात्तद्वैगुण्यकरं मृत्युदं वेशयेन तम् ॥ ३० ॥ इति सप्तोत्तरं मोक्तं शतं ते मर्मणां मया ॥ धैर्य वीपं बलं सत्त्वं संघातः पौरुपा गुणाः ॥ ३१ ॥ एतेष्वधिष्ठिताः सर्वे गुणा मर्मसु हस्तिनाम् ।। यस्मात्तस्मात्क्षते तत्र पाणांस्त्यजति वारणः ॥ ३२॥ मारणादुच्यते मर्म नैरुक्तैः शास्त्रनिश्चयात् ॥ तथैवाष्टविधं पाहुः संख्यया मनुजाधिप ॥ ३३ ॥ ... शिसमर्मास्थिमश्चि(?) धमनीमर्म चापरम् ।। मायुमर्म च विज्ञेयं कोष्ठमर्म तथैव च ॥ ३४ ॥ संधिमर्म च विक्षेपं स्रोतोमर्म तथैव च ॥ दोपमर्म च विज्ञेयं वक्ष्यन्ते तत्र हेतवः॥ ३५ ॥ शिरामर्मण्यभिहतो रक्तश्रारखा वाद्जोऽधिकः ।। क्षिप्रं वियुज्यते पाणैस्तस्मात्तदभिरक्षयेत् ॥ ३६ ॥ अस्थिमर्मण्यभिहतः शुक्रमज्जापरिश्र(स्त्र वात् ।। परित्जेयद्रजः माणानस्थिधातुक्षयात्ततः ॥ ३७॥ हिंस्यते धमनीमम यदा नागस्य मर्मम् ॥ तदाऽप्यगुणनिश्रा(सावाद्जस्त्यजति जीवितम् ॥ ३८ ॥ १ क. ख. मृतेऽन्य । २ क. स. शिरोम ।

·२३ मर्मविद्धाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। मायुमर्मप्पमिहतः मयुसंधास्त्रोषणाद्गजः ।। विश्लिष्टसंधिर्भवति स्नायुह निवन्धनः ॥ ३९ ॥ कोष्ठमर्मण्यभिहतः करीपत्रावपीडितः ।। महाक्षपाभिभूतस्तु माणांस्पजति वारणः ॥ ४० ॥ संधिमर्माभिघाताच चेष्टावैगुण्पमुत्तमाः॥ माप्नुयाद्वारणः क्षिप्रं मरणं वातपीडितः ।। ४१॥ श्री(स्रोतोमर्माभिघाताच स्वगुणैः स्रोतसा गजः।। विमुक्तस्त्पजति माणान्विगुणो वाऽपि जीवति ।। ४२ ।। दोपाशपाभिघाताच क्षीणपित्तकफानिलः ॥ पाणांस्त्पजति मातङ्गो दोषमर्मस ताडितः ॥ ४३ ॥ रक्षणं मर्मणां नित्यं तस्मात्कार्य विचक्षणः ।। शखफर्मविधिश्च कार्य शस्त्रावधारणम् ॥ ४४ ॥ असिद्धिरल्पसिद्धिवों हिंसितेष्वपि कर्मसु ।। विपत्तिः श्रेयसी वाऽपि सिद्धिादृच्छिकी भवेत् ॥ ४५ ॥ अस्थिमायूपपना ये गम्भीराश्चैव सर्वशः ।। शिरामर्मगता ये च न च्छेद्या पे च संधिपु ॥ ४६॥ सापुजाले न कार्य च तज्ज्ञः शस्त्रावचारणम् ।। अनुलोममृजुगति स्वचि सम्पक्समाहितम् ॥ ४७ ॥ श्वपथूना विदधाना कार्य शम्रावचारणम् ॥ यथा व्यापद्यते नागः स्वयोगाच्छन्त्रकर्मणाम् ॥ ४८ ॥ न तथा निपते दोपैः प्रवृद्धपि वारणः ।। शत्रकर्मणि निर्युक्ते सेवन सपिा हितम् ॥ ४९ ।। पानं च सर्पिपः श्रेष्ठं सिग्धं भोजनमेव च ।। शवकर्मणि नियुक्त हवनं शान्तिकर्म च ॥ ५० ॥ वारणस्प तु कर्तव्यं यथोक्तं यज्ञकर्मणि ।। तस्मात्सर्वमहाराणां विद्धमादि प्रकीर्पते ॥ ५१ ॥ अवच्छिन्नावसृष्टानि त्ववकृत्तं तथैव च ॥ वृष्टदग्धे च राजेन्द्र पचास(प)द्रणसंज्ञितम् ॥ ५२॥ तस्माद्विमिति माहुःशाप्रतत्वार्थकोविदाः ।। तस्मात्मयोगकुशलं लयहरतं नितेन्द्रियम् ॥ ५३॥ १. विथैव का।२ क. तननग।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [३शल्यस्थाने-
परीक्ष्यकारिणं शूरं वलिन शानकोविदम् ।।
यशस्विनमलुब्धं च जितक्रोधं जितक्कमम् ।।
वैद्यं निपोजपेद्राजा प्रतिफर्मम हस्तिनाम् ॥ १४ ॥ इति ।
तत्र श्लोकाः(.)-
इति भिषगनुशिष्य बुद्धी शुभमशुभं च ततः शुभं च कुर्यात् ॥
विपुलवलपशोर्थकीविहेतोविपुलगुणार्थी गजं परीक्ष्य ॥ ५५॥
इति श्रीपालकाप्पे हस्त्यापुर्वेदमहामवचने तृतीपे शल्पस्थाने
मर्मविरो नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥
अथ चतुर्विंशोऽध्यायः।
अङ्गराजो महामाज्ञः कुबेरसमविक्रमः ॥
हस्तिशालासमासीनं पालकाप्पं स्म पृच्छति ॥१॥
भगवन्यत्त्वया प्रोक्तं रोगज्ञानं सलक्षणम् ॥
तत्र में संशयः कश्चित्तन्मे शंसितुमर्हसि ॥२॥
शुद्धश्लेप्मसमुत्पतिः शुद्धपाफल आदितः ॥
माग्भागोष्णः कथं विष पश्चाद्भागेन शीवलः ॥ ३॥ .
न चोष्णलक्षणं चेति दस्तिनां जायते ज्वरः ।।
निदानलक्षणो झेप यस्त्वयोक्तो महामुने ॥ ४ ॥
कथं साध्यश्च वालोऽपं फूटयापं न सिध्यति ।।
समानदोपैविप्रेन्द्र तावुभावपि कीर्तितौ ॥ ५ ॥
पक्कलः पुण्डरीकश्च वातपित्तकृतावुभौ ॥
विकारेषु विरुध्येते चिकित्सायां तथैव च ॥ ६ ॥
शनैः क्षीयेत वा केन हेतुना च मृदुग्रहः॥
कथं च भूतसंसृष्टो दृष्टः कटपाकलः ॥ ७॥
दैवाच केविदिच्छन्ति दोपतचापरे जनाः ॥
एकाङ्गग्रहसंज्ञस्तु पाकलो मुनिसत्तम ॥ ८॥
दृश्यते भूतसंसृष्टो दोपत्तश्च न दृश्यते ॥
स कृशत्वेन संयोज्यः कथं तीक्ष्णोदरानलः ॥९॥

·२४ दोषविचयाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। शारदेश्वोपलक्ष्यश्च प्रमुप्तः पाकलो भवेत् ॥ महापाकलसंक्षश्च श्लेष्मणः संचपाद्भवेत् ॥ १० ॥ न चाऽऽदौ क्रियते कस्मात्मतीकारः कफस्य वै॥ महत्वं चैव पत्तस्य तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ ११ ॥ एतान्सपरिहारान्मे सनिरुक्तान्ससंभवान् ।। तत्त्वतो निखिलान्प्रश्नान्महान्वितुमर्हसि ॥ १२॥ एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् ।। शृणु राजन्नवहितो यन्मां पृच्छसि संशयम् ॥ १३ ॥ नामरुपरि पित्तस्प स्थान हृदयमाश्रितम् ।। नाभेः पश्चिमभागे तु स्थानं चायोनिरुच्यते ॥ १४ ॥ मोक्तान्यामाशयः पर्वाफ्युरः कण्ठः शिरस्तथा ।। स्थानान्येतानि सर्वाणि श्लेष्मणो दन्तिनां वप ।। १५ ।। शुद्धपाकलनिवृत्तौ स्थानात्पित्तं च विच्युतम् ।। श्लेष्माणं पश्चिम भागमानयेत्सह वायुना ॥ १६ ॥ ततः श्लेष्मानिलौ तत्र शीतलं कुरुते गजम् ।। माग्भागसोषमता तस्य सा तु पित्तस्य वीर्यतः ॥ १७ ॥ सुरशापाद्जेन्द्राणामन्तःस्वेदस्वमाहितम् ॥ न चोष्मलक्षणस्तेषां हस्तिनां जायते ज्वरः ॥ १० ॥ कदाचिदङ्गमत्यङ्गं पदा गच्छति मारुतः ॥ तेन वालस्य राजेन्द्र युज्यते यदि भेषजम् ॥ १९ ॥ तेन सिध्यति पालोऽयं कूटहेतुः प्रवक्ष्पते ॥ मुक्त्वा स्थानानि सर्वोणि कूटादानं भमानः ॥ २० ॥ सहसा हृदयं गच्छेद्धृतश्चापि च पावयेत् ॥ हृदयग्रहणाद्वायुः कूटस्तेन न सिध्यति ॥ २१ ॥ पानो वायुः प्रफुपितो युदानसहितो कृप ॥ पिचमुत्सिप्प जनयेत्पक्कलं कोपमाश्रितम् ॥ २२ ॥ गुरुस्थानोपरोधाच रौद्रस्तस्माद्भवेद्गजः ॥ इत्येष पाकले हेतुः पुण्डरीके प्रवक्ष्यते ॥ २३ ॥ मारुतः कुपितः पित्तं कोपयेन्मनुजाधिप ।। पित्तं सरक्तं नागस्य स्ववं दूपति प्रभो ॥ २४ ॥ १ क. 'दश्वोपनायेत ल ।२ क. कूटे हेतुः प्रचक्षते ।

·.4 ५१८ पालकाप्यमुनिविरचितो- [३ शल्यस्थाने- तस्माद्ध्युक्तो विकारोऽयमधिकश्चैव लक्षयेत् ॥ मारुतः कुपितो देहे कारणैः पूर्वकीर्तितः ॥ २५ ॥ मांस मेदो रसं रक्तं मज्जां शुक्रं च दन्तिनाम् ॥ यस्मारकमात्क्षपपति तेनैप क्षीयते शनैः ॥ २६ ॥ श्लेष्माभिभूतो योऽस्पर्थ पेशलं तु लभेत वै ।। समानः कुपितस्तस्य माणापानौ च द्रूपयेत् ॥ २७ ॥ व्यानोदानी च संहृष्प कुर्यात् कुकुटपाफलम् ॥ शरीराणां च भूतानां विपर्यासस्ततो भवेत् ॥ २८ ॥ विपर्यस्तेषु भूतेषु भूतसंश्लेपवद्भवेत् ॥ तस्माद्भूतोपसृष्टस्तु दृष्टः कुक्कुटपाकलः ॥ २९ ॥ स्पृष्टस्य वारुणैः पाशैर्गजस्याऽऽदौ नराधिप ।। पीड्यमानस्प तैः पाशैर्वातः श्लेष्मा च कुप्पति ॥ ३०॥ एवं स दैविको भूत्वा पश्चाहोपेण लिप्यते ।। आदानं देवमेवास्प दोषाणां संभकीर्तितम् ॥ ३१ ॥ पित्तादानजे पित्तं वृद्धमा विवर्धयेत् ॥ तीक्ष्णज्योतिः स भवति शारदत्वं स गच्छति ॥ ३२ ॥ ततः सुपिरमासत्वाद्वायु गस्प फुप्पति ।। श्लेष्माणं कोपयेत्पश्चाद्विकारः श्लैष्मिकः स्मृतः ॥ ३३ ॥ वलेन संचितः श्लेष्मा जठरं फुरुते गजम् || स यदा जठरो नागः सहसा फर्म कार्यते ॥ ३४ ॥ समानः कुपितं प्राणं पश्चात्संदूपयेद्यतः ।। क्षीपते हेतुना तेन कशत्वे तु प्रतिक्रिया ॥ ३५ ॥ नास्त कामनपा हरयां संभिरस्तु पाद ।। करोति महती पीडां तेनायं पाकलो महान् ॥ ३६ ॥ वातोऽत्र कारणं पस्मातेन वाते प्रतिक्रिया ।। कर्तव्या नृपशार्दूल पालकाप्यमतानुगा ॥ ३७॥ महारोगो यतश्चापं पतनाच्च महद्यम् ।। उभपन महत्त्वाच महापाकलसंज्ञितः ॥ ३८ ॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने तृतीये शल्पस्थाने दोपविवायोचियो) नाम चतुर्विशोऽध्यायः ॥ २४ ॥ १ क. ख. माक्षिप०१२ क. स. दूप्यते । ३ क. सादरत्वं च । ४ क.तः शुपि।

·२६ अग्निदग्धचिकित्सिताध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। अथ पञ्चविंशोऽध्यायः। अङ्गराजो दि चम्पायर्या पालकाप्यं स्म पृच्छति ॥ भगवन्नमिदग्धानां वारणानां महामुने ॥१॥ प्रणा देशेषु जापन्ते नानासंस्थानवर्णकाः ।। तेषां रूपं चिकित्सों चे ब्रवीतु भगवान्मम ॥२॥ एवं पृष्टोऽराजेन पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् ॥ तत्रामिदग्धो द्विविधस्त्वग्गतः स्फोट एव च ।। ३ ।। द्रवास्थिराच्च विज्ञेयः स तु दाहो नराधिप ।। भवेज्जेतुमच्छिटप्सगुडामेध्यपावकैः ॥ ४ ॥ अङ्गराशीविषाभ्यां च तथाऽशनिनिपाततः ।। दाहयोनिः स्वयं प्रोक्ता बहुधा पार्थिवोत्तम ॥५॥ विकल्पतः पञ्चविधो राजन्दाहः प्रकीर्तितः।। परंपराविद्रम्पेभ्यस्तथाऽऽदित्यामिसेवनात् ॥६॥ ज्वालाबाप्पैश्च नागानां दग्धमुत्पद्यते भूप ॥ तत्र वैद्यो यथाशानं कर्म कुर्यादतन्द्रितः ॥७॥ परिपेकं प्रदेहं च चूर्ण तैलं घृतं वसाम् ॥ अतिदग्धस्य नागस्य पधाक्रमं सुखोदकम् ।।८।। मे()पुरसं पयश्चैव मधुकं च सशर्करम् ॥ तण्डुलोदकमप्येवं मुराश्चैव पृथग्विधाः ॥९॥ एप कार्यों भवेत्सेको वैद्यैः संनिहितैः सदा ॥ एतेन दाहो रोगश्च वेदना च प्रशाम्पति ॥१०॥ अवः प्रलेप कुर्वात मधुपणी शतावरी ॥ तालीसपत्रमञ्जिष्ठातिलाश्चोतेन लेपपेत् ॥ ११ ॥ ततः सपष्टीमधुक सर्वमालोड्य भाजने ॥ प्रलेप कारयेद्वैद्यस्त्वमिदग्धपशान्तये ॥ १२ ॥ एवमेवानुपूर्वेण कुर्यादालेपनं भिषक् ॥ अवस्थोदुम्बरप्लक्षान्मधुकं काकजम्बुकम् ॥ १३ ॥ १ क. च प्रववीतु भवा 1 २ ख. जन्तुम° । ३ क. स. °च्छिप्टे स। ४ क. 'लाश्वेते।

·पालकाप्यमुनिविरचितो- [३ शल्यस्थाने एलां मधुरसां चैव श्चक्षणपिष्टानि कारयेत् ॥ तेनास्य व्रणमालिम्पेघृताक्तेन पुनः पुनः ॥ १४ ॥ दाहो निवर्ववे तेन वेदना चोपशाम्पति ।। लमते सौमनस्यं च यवसं चाभिनन्दति ॥१५॥ रोधं च माषपणां च हरिद्ने चाप्पुभे तथा । भीरिफापाः शवावाः पयसा च घृतं पचेत् ॥ १६ ॥ ततोऽस्य दग्धं नागस्य नक्षणेन प्ररोहति ॥ अथवा रोपणं तैलं विपचेवेन रोपयेत् ॥ १७ ॥ मांसी समनाममृतां मापपणी वथैव च ॥ मधुकं च समञ्जिष्ठं कुशमूलं च पेपपेत् ॥ १८ ॥ एतत्सर्व समाहृत्य क्षीरेण सह योजयेत् ।। तत्तैलं पाचयेद्वीरो यथायोगं पधामुखम् ॥ १९ ॥ वेनास्प व्रणमभ्यङ्गानित्यमेवमन्द्रितः।। सिमं प्ररोहते तेन मिदग्धं समन्ततः ॥ २०॥ तथैव कारपेचूर्ण रोपणं मनुजाधिप ।। पत्रं समक्षा तगरं जीवकर्पभकावुभौ ॥ २१ ॥ मधुकं धातकीपुष्पं रोधं सर्जरसं तया ।। बलामतिविषां चैव सूक्ष्मतूर्णानि कारयेत् ॥ २२॥ प्रविचूर्णनमेवं स्यादिदमन्यच्च रोपणम् ॥ सुपिष्टानय कृष्णांच तिलांस्तु मधुना सह ।। धृतेन मिश्रापित्वाऽथ रोपणं वा मलेपनम् ॥ २३ ॥ समटवणं नागं प्रसनत्वकनूरुद्दम् ॥ दोपप्रशमनार्याप घृतेन सद मोजयेत् ॥ २४ ॥ इत्पनराजो विधिवस्ति शानसमाश्रयम् ॥ श्रापित(तः) पालकाप्येन अनिदग्धचिकित्सितम् ॥ २५ ॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्पायुर्वेदमहामवचने वृद्धोपदेशे नृतीये शल्पस्या- नेऽमिदग्धचिकित्सितं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५॥ १. शागं। रेग. सार।

·२६ लूताध्यायः इस्त्यायुर्वेदः। अथ पट्टिशोऽध्यायः । अङ्गो हि राजा चम्पापां पालकाप्पं स्म पृच्छति ।। कथं लूताः संभवन्ति वारणानां महामुने ॥१॥ स पृष्टस्त्वङ्गराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ।। अतो लूताः प्रवक्ष्यन्ते भास्करानुचराश्च ताः ॥२॥ तासा लालाः मति प्राप्ता विनाशपति वारणम् ॥ मालती पुष्कराग्रे तु काकोल्पपि च वर्मनि ॥ ३ ॥ अङ्गल्यां मेदिनी नाम स्थूलहस्तेऽतिभावनी ॥ कुम्भे च प्रीभवा नाम विद्वोध हरिणी स्मृता ॥ ४ ॥ आसने विजया नाम श्यामा ज्ञेया तथोरसि ।। आष्ठीव्ये मधुका नाम धनुर्मामा तु पा मुखे ॥ ५॥ अंसयोरपि कापोती सुभगा दन्तवेष्टयोः ।। मण्डे प्रधनखी नाम पांशुका गात्रपोरपि ॥ ६ ॥ फर्णिकारी भवेत्मोहे कोशे च कुक्कुटी स्मृता । अक्षिका तल्पले चैव मेढ़े वसुमती तथा ॥ ७ ॥ नाभ्यां पुष्करमध्ये तु स्वगता रन्ध्रदेशयोः॥ नाना गुल्मवती नाम मस्तकेपीकयोर्दिशेत् ॥ ८॥ एकविंशतिरित्ता देशेवन्पेष्वपि स्मृताः ॥ सर्वाः संमोहसंदाहव्यापत्सु परिकीर्तिताः ॥९॥ सर्वासु च भ्रमच्छदिस्तृष्णादाहसमुद्भवाः ।। विशेपान्मस्तकेपीकास्तनगण्डकटॉक्षिपु ।।१०।। स्तनान्तराण्डकोशांसतल्पलेष्वप्रतिक्रिया ।। धूमनमरशुनानपक्वोदुम्बरसंनिभाः ॥ ११ ॥ कटुकाश्च कपोताश्च कणिकारनिभास्तथा ॥ वदन्ति वर्णतो लूतास्तासां कुर्यास्कियां भिपक् ।। १२ । तां छिन्द्यान्मण्डलाग्रेण मोक्षिप्य बडिशेन तु ॥ ताश्चाग्निना दहेत्सम्यकपीचाऽऽशु प्रलेपनम् ॥ १३ ॥ १ क. प्रावता । २ क. ख. विद्वेश्च । ३ क. ग्रेया। ४ क, ख. आपोधे । ५ क. कुर्कुटी । ६ क. स. योर्दशेत् । ७ क. टादिषु ।

·५२२ पालकाप्यमुनिविरचितो- [३ शल्यस्याने- हरिद्राद्वयमनिष्ठाप्रपुन्नाटफलेन तु ।। श्वक्ष्णैहिङ्गुलकागारधूमसैन्धवसंयुतैः ॥ १४ !! प्रपौण्डरीकरोभत्वक्सारिवोत्पलकन्दुकैः।। नवनीतयुतैः क्षीरैः क्षालितं लेपयेत्पुनः ॥१५॥ ततो मनं निरुक्त्वाऽस्य पुनः कुर्याचिकित्सितम् ॥ शीतावगाहक्षीराज्यपानमृल्लेपनेः शुभैः॥ १६ ॥ उचर हिमवत्पार्चे पर्वतो गन्धमादनः॥ तस्प कुक्षौ निवसति कुमारी पुण्यलक्षणा ॥ १७ ॥ ऐणेपचर्मवसना सर्पमेखलमपिडता॥ गोनसांश्चोत्तरां कृत्वा मुझे नानाविधं विपम् ॥ १८ ॥ सा तत्र नित्यं लपति विद्या जाइल्पह शुभा ॥ विपापपई दोपयामि निहन्मि विपकुम्भके || १९ ।। मपा मन्नपदाः सृष्टा पर्दष्टः साध्यते गजः ।। से मां स्मरतु मन्त्रांश्च दष्टो यो लूतया कचित् ।। २० ॥ 'इरिलि मिरिलि द्रमिडि द्रामिटि गुल्मगुल्माशिरोवेष्टानि अङ्गानामङ्गना. टानि अङ्गानां दंशानाशने यक्षराससंपिशाच मिरिलि स्वाहा । इति श्रीपालकाप्पे हस्त्पायुर्वेदमहामवचने तृतीपे शल्पस्थाने पहिशो लूतापापः ॥ २६ ॥ अथ सप्तविंशोऽध्यापः । अङ्गो हि राजा चम्पायां पालकाप्पं स्म पृच्छति ॥ चरन्तस्तेऽपि बहवो.विपकीटा नराधिप ॥१॥ वस्मिन्मियुनकाले तु मुदिता जन्तवः स्मृताः ।। सजन्ति शुक्र मूत्रं वा पुरीपं स्वेदमेव वा ॥ २॥ हस्तिनां पदि चेत्फापे पते पुर्मनुजाधिप ।। स्फोटास्तत्रोपनापन्त तस्मिन्देशे महारुजाः ॥३॥ अनिदग्या इवाSSमान्ति दादशान्तः प्रजापते ।। इस्तेन निमत्पसकाहालां व रियजत्पपि ॥ ४ ॥ ". सा1१ . "मो भूता ।

·५२३ २७ विपकीटचिकित्साध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः । मुखं न लभते चैव पवसं नाभिनन्दति ।। परिसूत्री भवेच्छासी मुद्दुस्तुदति विस्वरम् ।। ५॥ विसर्प इति तं पाहुईष्वा केचिदपण्डिताः ।। एतदेवास्प विज्ञानमत ऊध्वं चिकित्सितम् ॥ ६॥ जलौकाभिईरैद्रक्तं शस्त्रेण निशितेन वा ॥ शुद्ध तस्मिन्हृते रक्ते चन्द्रगोपफसंनिभे ॥७॥ शीतलेन ततः सिञ्चेत्सलिलेन मतङ्गजम् ॥ अथास्य लेपं वक्ष्यामि पेनायं लभते मुखम् ॥ ८॥ खदिरं चाश्चकर्ण च धवं शैलमुदुम्बरम् ।। अश्वत्थं सिन्दुवारं च उशीरं नलदं तथा ॥९॥ वरुणस्य प्रवालानि करञ्जतरुजानि वा ॥ अश्वमारकनिर्गुण्ड्योमधूकस्य तथैव च ॥ १० ॥ तगरः श्वेतकिणिही श्यामा काला तथैव च ॥ श्लक्षणपिष्टकृतांश्चैताशीतले भाजने स्थितान् ॥ ११ ॥ कृष्णमृत्तिकया साधं घृतेन सह संसृजेत् ॥ दिशात्मलेपेनतेन सुखी संपद्यते गजः ॥ १२ ॥ परिपेकस्ततः कुर्याद्विपनाशनमुत्तमम् ।। सीरवृक्षत्वचश्चैव मधूकाश्मन्तकत्वचः ॥ १३ ॥ श्लक्ष्णपिष्टं द्रवीकृत्य नवे कुम्भे निपातयेत् ॥ तेन कुर्यात्परीषेकं ततः संपद्यते मुवी ॥ १४ ॥ अभ्पङ्गः शतधौतेन सर्पिपा चैव कारयेत् ॥ अहोठं वरुणं शेलं तथा द्वे च पुनर्नवे ॥ १५॥ श्वेतां श्यामां च भा".""रोहिपं चापि तत्समम् । सलिले पाचपेदेनं ततस्तमवतारयेत् ॥ १६ ॥ तस्मिन्नेव च निकाथे द्विद्रोणे भेषजं भवेत् ॥ दन्तीमूलपलं चैव तृत्रितायास्तथैव च ॥ १७ ॥ चित्रकस्प पलं चैव शुकास्पापास्तथैव च ।। फणिज्जकपलं चैव विडङ्गानां पलं तथा ॥ १८ ॥ पिप्पलीनां पलं चैव शृङ्गवेरपलं तथा ॥ पाठापा गजपिप्पल्या वीजपूरफलं तथा ॥ १९ ॥ १ क. 'हर्नुद। .

·५२४ पालकाप्यमुनिविरचितो ३शल्या यावन्त्येतानि सर्वाणि घृतं तावत्पदीपयेत् ॥ तत्सर्वमेकतः कृत्वा शनमदग्निना पचेत् ।। २० ॥ एवं तु पाययेनार्ग विपं तेन प्रशाम्पति ।। इत्यत्रवीत्पालकाप्यो राज्ञाऽरुनाथ नोदितः ॥ २१॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहामवचने तृतीये शल्यस्थाने सप्तविंशो विषकीटचिकित्साध्यायः ॥ २७ ॥ अथाष्टाविंशोऽध्यायः। अथ व्यालेन दृष्टस्य लक्षणं वारणस्य च ॥ चिकित्सां च महाराज शृणु कीर्तयतो मम ॥१॥ व्यालो यदाऽक्षिकाविष्टो वारणं दशति प्रभो ॥ वातमू निदानानि द्विरदः कुरुते तदा ॥२॥ व्यालबद्भमते क्रुद्धो वित्रसेच जलाशपात् ॥ व्यापनचित्तश्च गजो मूर्छते व्यथतेऽपि च ॥३॥ एतल्लक्षणविज्ञानं चिकित्साऽतः प्रवर्तते ॥ दहेच्छलांकया तस्य दशां भिपगतन्द्रितः ।।४।। समन्ताचापि दष्टस्य कार्य शोणितमोक्षणम् ॥ तस्य कार्य विशेपेण रात्रिक्षिप्तचिकित्सिवम् ॥५॥ या तु वातगतिः प्रोक्ता क्रियास्तस्प तु कारयेत् ॥ धूपाञ्जनाम्पङ्गविधेस्तस्प रक्षोप्रमिष्यते ॥ ६॥ काश्यपस्य मताच्छेपं चिकित्सितमुपाचरेत् ।। अनाविष्टचिकित्स्पः स्यादाविष्टश्च न सिध्यति ॥ ७॥ तत्र श्लोकः- इक्षुविकारः पललं विलतैलं क्षारमार्कमिति ।। पीतं सद्यो विमिह शुष्कानमिवानिलः क्षिपति ॥ ८॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने तृतीये शल्पस्थाने व्यालदष्टो नामाष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥ १ क. 'टस्य न । २ क. विपं हन्ति शु।

·२९ प्रदेशज्ञानाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। अथैकोनत्रिंशोऽध्यायः । अथातः प्रदेशज्ञानं नामाध्यायं पाख्यास्यामः | इति ह स्माऽऽह भगवान्पालकाप्पः । इह खलु शरीरं मूलम् । तन्मूलान्य- हुमत्पलानि लोकमसिद्धानि । पञ्चदश प्रदेशाः प्रत्यङ्कानीत्पनर्थान्तरम् ॥ तत्र मदेशानामग्रेऽङ्गुलिः । अङ्गुल्यभ्यन्तरे वर्त्म । ततः स्रोतसी । एतपोर- न्तरं श्रो(स्रोतोन्तरम् । तस्मात्पुष्करम् । पुष्करे राजिः । ('तदुपर्पङ्ग- लम् । अङ्गल्या उपरि गण्डूपः । ततोऽग्रहस्तः । गण्डूपपापोः श्रीः । एत- योरभ्यन्तरं गण्हूपा । तदुपरि बहिष्कर्षः । एतस्य दक्षिणपार्थ आकर्षः । वामपाईं परिकर्षः पृष्ठत उपकर्षः। तस्यैवाभ्यन्तर उत्कर्षः। एतेः प्रदेशः सम- वितोऽग्रहस्तः । बहिष्कदुपरि मध्ये हस्तस्य संभोगः । एतस्य पार्श्वयोर्ह- स्तबाहू । तयोश्चाभ्यन्तरं संभोगान्तरम् । संभोगस्योपरि त्रिराजिः। त्रिराजेरु-- परि पर्व । तस्योपरि स्थूलहस्तः। एतस्याभ्यन्तरे पलिहस्तः । पलिहस्तस्यो- परि पृथुहस्तः पृथुहस्तस्याभ्यन्तरेऽतिहस्तः । अतिहस्तस्या पन्तरे राजयः। सर्वगता वलयश्चेति ॥ तत्र श्लोकः- अङ्गलीमभृति प्रोक्ताः क्रमेण द्विरदस्य ते । अष्टौ च विंशतिथैव प्रदेशा हस्तमाश्रिताः ।। आस्ये कृष्णान्त(र)म् । ततस्ताल । तालुमध्ये श्रोस्रो)तसी । अतो मध्ये तालुवंशः। ततो जिह्वाभ्यन्तरे भक्षणार्थ दशनाः पोडशाधस्ताञ्चोपरिष्टाच । तेषु चतस्रो दंष्ट्राः । तत ओष्ठः । तस्पाभ्यन्तरे वर्मनी । तत ओष्टमसाव ओठपा- वयोः । आष्ठबाहू अधस्तात् । ओष्ठसंधी ओष्ठसंध्योः । ततः सूक्विणी ओठाधी रोमकूर्च इति ॥ वत्र श्लोकः- कृष्णान्तादप इत्येते क्रमशः परिकीर्तिताः । प्रदेशा मुखसंवद्धास्त्रिशदिह तु संख्यया ॥ दन्तपोर्दन्ताने दन्तमध्ये दन्तमूले । दन्तयोरुपरि दन्तवेष्टौ । एतयोरु- परि मवेष्टाविति ।। + धनुश्विद्वान्तर्गतः कपुस्तके नास्ति । १ क. नाम व्या । २ क. पुष्करमध्ये । .

·५२६ पालकाप्यमुनिविरचितो- [३ शल्यस्थाने- तत्र श्लोकः- इत्येते त्वमिविज्ञेयाः मदेशा दन्तयोर्दश । यथावदनुपूर्वेण शिक्षाविद्भिरुदाहृताः ॥ वहिर्मुखे दन्तान्तरे प्रतिमानम् । तस्य पार्श्वयोः शम्बुके । प्रतिमानस्पोपरि मध्ये मुखस्य वाहित्यम् । तस्य पार्चपोकिलागौ । विलागयोरुपरि फर्कटम- ध्ययोः कटस्रोतसी । कटरोतसोरधस्तात्कटप्रस्रायौ। कटमलावपोरधस्ता- गण्डौ । गण्डयोरधस्तात्कंपोलो । कपोलपोर्मध्ये रोमकूर्ची । रोमकूर्चपोरध- स्ताद्धनू । हन्वोरधस्तात्सगदे । तयोः संधिः सगदासंधिः । एतयोरन्तरं सग- दान्तरम् | कटयोः पार्श्वतो घाटे । घाटपोरुपरि कटसंधी । फटसंध्याश्रितो श्रवणाविति ॥ तत्र श्लोकः- त्रविशदिह मोक्ताः प्रदेशा मुखमाश्रिताः ।। प्रतिमानप्रभृत्येते क्रमशः शासनिश्चिताः॥ घापोरक्षिगुहे । अणोरुपर्यतिकूटौ । अक्ष्णोरधस्तादक्षिसावी । अक्ष्णोः पूर्वभागयोः कनीनिके । पश्चाद्भागयोरपाडौ । पक्ष्ममण्डले वर्तामण्डले शुक्लमण्डले कृष्णमण्डले दृष्टिमण्डले पक्ष्मवर्त्मसंधी वर्त्मशुक्लसंधी शुक्लकृष्ण- संधी कृष्णदृष्टिसंधी कनीनिकासंधी चेति ।। तत्र श्लोक:- अंदेशा नेत्रयोरेते द्वात्रिंशदिह कीर्तिताः। दृष्टिमण्डलसंयुक्ता व्यक्ता द्वादश संधिजाः ॥ शिरसि वाहित्थम् । वादित्यस्योपरि कुम्भौ । एतस्याभ्यन्तरे कुम्भान्त। रम् । एतस्याने कुम्भस्योपरि विम्बको । बिम्बकपार्थपोः पाकले । अक्षिक- टोपरीपीके । इपीकयोमध्य इपीकान्तराई इपकिाग्रे । इपीकाग्रयोबहिः पार्च निर्याणम् । पार्चयोरधरतान्निर्माणसंधी। निर्माणसंध्योरध्वं विम्बकस्पो. परीपीकाग्रमध्ये तिर्यगायतोऽवग्रहः । अवग्रहस्योपरि पुरस्कारः। पुरस्कारस्पो- परि निर्याणम् । तयोरन्तर उन्नता तिपंगायताऽवग्रहवर्तिः । अवग्रहवा उपरि मस्तकौ । मस्तकपोर्मध्ये विदुः । मस्तकपौर्व दिपार्चपोविंताने निर्या- णयोः पश्चात्पाचीयेः कुर्भमस्तकसंधी केशाश्चेति ।। तत्र श्लोकः- १ क. स. प्रदेशे । २ क. स. °वगाहः । ३ क. ज. विद्।

·२९ प्रदेशज्ञानाध्यायः हस्त्यायुर्वेदः। चतुर्विंशतिरित्युक्ताः शिरसः क्रमशो मया । यथावदनुपूर्वेण मदेशा हस्तिनामिह ॥ कर्णयोः कर्णाने कर्णपर्वतौ । कर्णयोरधस्तात्माकर्णी कर्णमध्ययोः । तयोः पर्यन्तौ मध्यकर्णी। कर्णपोरवस्तात्कर्णपाली । कर्णयोर्वहिवहिष्कर्णी, अन्तरे- न्तरकर्णी कर्णपर्वतौ । कर्णयोः कर्णपिपौ । कर्णावर्तपार्चयोः कर्णपिशूको । फणीवर्तपार्श्वपार्श्वयोः कर्णपञ्जूको । अधस्तात्कर्णसंधी । ततः श्रोने । श्रोत्रपा- यौवातालके कर्णचूलिके कर्णपिप्पल्पायुधानवत्पाबुद्यातौ चेति ॥ तत्र श्लोक:- एते कर्णाश्रिताः शान्ने संख्पया दन्तिनामिह । त्रिंशत्मदेशा व्याख्याता यथावदनुपूर्वशः ।। ग्रीवायां ग्रीवापृष्ठम् । तस्याधस्ताद्गलः । ततः कण्ठपाईयोर्धमन्यौ । गल- पार्चयो र्दुरौ । दुर्दुरपोरुपरि मन्ये । मन्पयोरुपरि (गुहे | गुहाभ्यां समुद्गौ । समुद्रपार्श्वयोः पिण्डिके । पिण्डिकयोरुपरि गुहाभागौ । तयोर्यतस्थाने) । पत- स्थानपार्श्वयोः पाणिपाती | पाणिघातपोरुपर्युत्सङ्गो । उत्सङ्गपोपरि स्कन्धः। स्कन्धमध्ये पणवकश्चेति ।। तत्र श्लोकः- त्रयोविंशतिरित्येते संख्यया परिकीर्तिताः । ग्रीवाप्रदेशा नागानां क्रमशः शास्रनिश्चिताः ॥ उरसि ग्रीवासंध्पाश्रितोऽन्तर्मणिः । अन्तर्मणेरधस्तादुरोमणिः । उरोमणि- पार्श्वयोर्गात्रसंध्याश्रितो विक्षोभौ । विक्षोभयोर्मध्य आवर्तमणिः । आवर्तमणे: प्रभृति हृदयम् । हृदयादुरः । ततः संधिः । उरोगात्रमध्ये चतुरक्षान्तरमिति ।। - तत्र श्लोकः- :- प्रदेशाः सप्त संख्याता उरसस्तु नृपोत्तम । हृदयस्थानप्रदेशान्मवक्ष्याम्यर उत्तरम् । हृदयाये) स्तनौ ।य) चूचुकयोर्मध्ये क्षीरिके इति ।। तत्र श्लोकः- हृदयस्थानसह (१) ते व्यक्ता मे जठराश्रयाः । दश प्रदेशा व्याख्याता दन्तिनामिह संख्यया ।। गात्रयोरासनपार्वयोः प्रतीकासौ । मतीकासपोरधस्तादसौ। अंसाधस्तात्म- स्पसौ । प्रत्यंसाधस्तादाह । वाहमध्ययोरुपरि मत्यंतफलको । अंसफलकाध. धनुश्चिह्नगतं कपुस्तके न।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्थाने- स्तागात्रसंधयः । संघपोरधस्तारक्षयौ । क्षययोरधस्तारपृष्ठतो वहिः । तयोरपः पुरस्तात्पिण्डिको । पिण्डिकयोरधस्ताद्वैशाखौ । वैशाखयोरधस्ताजवभागो। लवभागयोरधस्ताद्विशेषौ । विशेषयोरधस्तादुत्सडी । उत्सङपोरधस्तात्मो- त्साहौ । प्रोत्साहपोरधस्तात्पर्वणी । पर्वण्योरधस्तात्संदानभागौ । संदानभाग- योरधः पलिपादौ । तयोरधः कुमौं । ततो दश नखाः । ततो दश नखविशि- खा, दश नखाग्राणि । ततो राज्पः । ततः पश्चात्पादयोर्दश नखाः [नेपा युमो पुरोनखो । पुरोनखद्वयस्य प्रत्येकं वहिपार्थे द्वौ सनखौ (अन्तःपाचे नख- श्रा(सावी । तेषां चतुणां वहिःपार्वतश्चत्वारः पार्थं नखाः । इत्येवं नखा विशतिः । पार्धनखयोरुपरि बहिःपाऽपराजपः । अन्तःपाचे नखयोरुपरि तलमोहो । तलमोहयोरुपरि विक्षे । विक्षयोरुपरि पलिहस्तौ । पलिहस्ताभ्य- न्तरे निवाहू । पलिहस्तयोरधस्तात्माक! *नवहौ । पलिहस्तयोरुपर्पप- स्कारौ । अपस्कारयोरुपरि पाद्यौ। पाद्यपौरधस्ताद्गात्रग्रही । तत्र श्लोका- पडते नवतिश्चैव प्रदेशा गात्रसंश्रिताः ।। आसनात्मभृति श्रिीमानातलात्परिकीर्तिताः॥ काप आसनम् । आसनात्परो वंशः । वंशपाचे तल्पलौ । वंशादुपरि कुवंशः। कुवंशस्य मध्ये पश्चिमासनम् । पश्चिमासनात्परं उपस्थि । तस्योभपपार्थपोरु- स्कृष्टौ । अस्मः परो लाडूलवंशः । पश्चिमवंश इत्पेके । अपरवंश इत्यपरे । लालवंशस्पाधस्तालाङ्गलसंधिः । लालसंधेरधस्तारपेचकः । पेचकायस्ता- द्गुदः । पापुरित्येके । गुदाधस्तात्करीपसावः । कापस्प मध्ये कक्षामागो । कक्षामागपार्श्वयोः करणौ । वतः पृष्ठतः पादौ पत्र प्रतिवद्धाः पर्युकाः । पक्ष-, पोरुपयुवतारो । पक्षपश्चादागयोः कुक्षी । कुतिमध्ये निकोसो । ततः संकोप्तौ । तपोपरि मृदुकुक्षीवंशस्य पश्चाद्भागाश्रितो पक्षसंधी। ततः पक्षपो. रधस्तादायामकाण्डे । तयोरथः कक्षौ । आयामकाण्डयोः पश्चादपरसंधिः । अपरसंधेरधस्तादनुसारौ । तत्र आहृदपाजठरम् । जठरमध्ये कोशम् । कोशस्पा. अतो नाभिः । तत एव हृदयादनुसतान्तरं स्तनाः । तस्याः पा स्तनो। उत्कृष्टसंघपोरधस्तादुत्कृष्टसंधी इति ।। तत्र श्लोकः- * निवाहोः पलिहलयोरिति मोन् । । 'श्रीमन्नातहात्' इति मोत् । १ स. प्रोत्सयो । २ क. प्रदेशे।

·२९ प्रदेशज्ञानाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। चत्वारिंशच पञ्चैव प्रदेशाः परिकीर्तिताः । संख्यया कुञ्जराणां तु कायमध्ये समाश्रिताः ॥ अपरयोर्जधनम् । जघनस्याधस्तारपार्चयोरधस्तारकरीपप्रस्तावादधः कला- भागौ । कलामागपोरधस्ताहिःपाः जघनस्प पश्चासिण्डिके । पिण्डिकयो- रधस्तान्मण्डूक्यौ । मण्डूक्योरधस्तात्संदानभागौ । संदानभागयारेधस्तासंकु- टिके। सत्कुटिकासंधिपार्थयोश्चत्वारो ग्रन्थयः । सत्कुटिकपोरधस्तापाणी । पापोरधस्तासलपोहौ तयोरभ्यन्तरपार्था कचाः। बहिःपार्थे राजयः। तलमो- हयोरवस्तात्तलकर्णी । ततस्तलो । समन्ततस्त लसंधी | संध्योरुपर्यष्ठीव्यो । अष्ठीव्याधस्ताद्वक्त्रसक्थिनी । अनन्तरं वक्त्र सक्योरधस्तादपरान्तरे । संदान- भागयोरधस्तात्कूमौ । कूर्मयोरधस्ताद्दशनकर्म । दश नखकूर्माः । दश नख- शिवाः। तेषां पुरो नखादिविभागो गारनखवज्जेयः । नखान्तरण्यष्टाविति ।। तत्र श्लोकः- चतुःसप्ततिरित्येते प्रदेशाः परिसंख्पया। आतलात्मभृति प्रोक्ता जघनात्मभृति प्रभो ॥ मेद्रस्य करीषमतावाधस्तादण्डकोशः । अण्डकोशस्य पार्चपोक्षणी । वझणपार्श्वयोर्मुष्की । अण्डकोशस्योपरि कोशसंधिः। मेहनस्तलः । तसं. धिनिर्गमात्मत्यूहः । प्रत्पूदस्याने ककुदम् । ककुदान्मदागम् । तस्प मध्ये श्रो(स्रोत इति ॥ तत्र श्लोका- एवं मेदाश्रिताः शाने प्रदेशा दन्तिनामिह । संख्पयैकादश मोक्ता यथावदनुपूर्वशः ।। लाडूलस्य सैर्वत्र ग्रन्थपः । लाङ्गलमध्ये वर्तकः । अभ्यन्तरे किली । तस्पा बहिः संवर्तकाः । अधस्तारिकल्याः संवालः | तस्याधस्ताद्वालपुष्करम् । वाल- पुष्कराधस्तात्पर्व, इति ॥ तत्र श्लोकाः- सप्तैते संख्यया सर्वे ये लालसमाश्रिताः। मदेशा हस्तिनां मोक्ता गजशास्त्रविशारदः ।। हस्तास्पदन्तवदनविशरःकर्णकंधराः। उरोहृदयगात्रामपरामेढ़वालधिः॥ १ क. 'त्सकुटि । २ क. सकुटि । ३ क. सकुटि' । ४ क. नस्ता- मलः । ५ क. सर्वस्य । ६ क. ये न लाडूलमा !

·पालकाप्यमुनिविरचितो [३शल्यस्याने एतानि पञ्च दश च हस्तिनोऽङ्गानि पे श्रिताः। चतुःषष्टिशतं मोक्तं ते प्रदेशा प्रमाणतः ।। शरीरं हि चिकित्सायाः प्रदेशज्ञानमुच्यते । शरीरमेवं विज्ञाय प्रदेशैर्बहुभिर्वृतम् ॥ वारणानां यथाशानं पतिकर्म प्रयोजयेत् । विदितेषु प्रदेशेषु मुखं कर्माणि वेदिपुः (?) । कर्मणामनभिज्ञस्तु गजं व्यापादयेनिपक् । वातेनैव विना तस्याः भयोगो नेप्यते क्वचित् |) इति श्रीपालकाप्ये हस्स्यायुर्वेदमहाप्रवचने तृतीये शल्यस्थाने प्रदेशनानं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः ।। २९ ।। अथ त्रिंशोऽध्यायः। अथासनस्थमासीनमभिवाद्याङ्गराजो रोमपाद (एच)मब्रवीत'भगवन्शाने छेद्यभेद्यलेख्पवित्रावणविदारणेपणसीवनान्युक्तानि कर्माणि । तत्र कीदृशेन किंसमुत्थेन वा शस्त्रेण कीदृशं कि फर्म चानुष्ठेपम् ।। अथोवाच भगवान्यालकाप्य:-इह खलु भो हस्तिनामागन्तवो दोपसमु- स्थाश्च व्रणविधपो बहुविधा भवन्ति । तेषां दोपशमनार्थ शस्त्रविधानं संस्थानप्रमाणवश्व वक्ष्यामः॥ तत्र कुण्ठं खरधारं वक्र हस्वमनतिस्थूलं दीर्घमानतं खण्डं वर्जयेत् । गुण- चद्विपरीतं न चातिनिशितं शस्नमवचारपेत् ।। तत्र तीक्ष्णेनायसा विधिवनिष्पनेन कुशलकारः शस्राणि कुर्यात् । तदु, तमेन हि द्रव्येणोचमेन चाऽऽचार्येण क्रिपया चौत्तमया कृतं शत्रं का सापेदिति । तस्मात्मपत्नः कार्पः शवाणामुत्तमानां फरणे ॥ तत्र शस्त्राणि दशनामसंस्थानानि भवन्ति । तद्यथा-वृद्धिपत्रम्, कुशप- जम, मण्डलायम्, त्रीहिमुखम् , कुठाराकति, वत्सदन्तम्, उत्पलपत्रम्, शलाका, सूची, रम्पकचेति । फालजाम्बवतापिकादाकृतपश्येति । एतान्य- ग्निकर्मविधाने चत्वारि चान्पानि शल्पोदरणानि यथायोगं सिंहदंष्ट्र गोधामुख * आदर्शद्वयेऽप्यदृष्टः परितः । १. नसाऽभि । २ ख. वातोऽनेन । ३ क. च । १ क. मति । ५ क. तिशीतं । ६ क. 'म्बोधता।

·३० शस्त्रविध्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। कड़ मुखं कुलिशमुखं चेति । तिस एपिण्यः । एकविंशतिरेव वाऽयोमपानि साधनानि भवन्ति । तेषां संस्थानं प्रमाणं कर्माणि वक्ष्यामः-तत्र दशाङ्गुल- प्रमाणं वृद्धिपत्रम् | पडङ्गलममाणं वृत्तम् । चतुरङ्गलप्रमाण पत्रम् । पङ्गुल. विस्तीर्ण पाटनार्थ छेदनार्थं चेति । पडङ्गुलवृत्तमर्धाङ्गुलं सर्वतः । तत्र पूर्णच- न्द्राकृतिरने मण्डलायम् । लेखनार्थमक्ष्णो/हिमुखम् । उत्पलपत्रकमष्टाङ्गुलमैवे. कम् । तच्चाष्टाङ्गुलप्रमाणमध्यर्धाङ्गुलविस्तृतमुभपतोधारं (* ब्रीहिमुखाकृति बीहिमुखम् । मुञ्जभेदनार्थ छैदनभेदनार्थं चेति । नवाङ्गुलं कुशपत्रम् । पञ्चा- मुलं वृत्तम् । चतुरङ्गुलं पत्रम् । अध्पर्धाङ्गुलतुलविस्तृतमुभपतोधारं ) कुशप- त्राकृति गम्भीरपाकभेदनार्थ षडङ्गुलं वृत्तम् । अध्यर्धाङ्गुलं पत्रम् । पूर्णचन्द्रा- कृत्याग्रमण्डलायम् । लेखनार्थमक्ष्णोबा हिमुखममाणमुत्पलपत्रं भेदनार्थ कुठा- राकृति कुर्यात् । कुठारो (?) शत्रपच्छेदनार्थम् । वत्सदन्ताकृति वत्सदन्तं दशाङ्गुलम् । एकैकमध्यर्धाकुलमुखम् । एवमेतानि च त्रीपपपि पथापोर्ग प्रच्छ. भार्थम् । सूची सेवनार्थम् । अष्टाङ्गुलं नागदन्ताकृति । व्यस्रा चतुरस्रा वा दृढा समाहिता समा वा शलाका वने वर्मविधृत्पर्थम् । रम्पकरूपङ्गलमुखो दशाङ्गल- वृत्तः पादशोधनार्थ नखच्छेदनाथं चेति । एपणी दशाङ्गला विंशत्पङ्गला त्रिंशद- गुला पथापोगमञ्जनशलाकाकृति मुखतः श्लक्ष्णा समा चैवमेतास्तिस्त्र एपपपः प्रमाणतः कार्याः । कोरण्टकपुष्पाकृति मुखनेनतानापसं पोडशाङ्गुल- मनुपूर्व व्रणानां पक्षालनं कुर्याद्भडिशं चक्राग्रमष्टाङ्गुलममाणमक्ष्णोः पटलोद्धर- णार्थ चेति ॥ तत्र श्लोकः-- पथोक्तान्येवमेतानि शस्त्राणि विधिवद्भिपक् । कारपित्वा यथायोगं कुर्याद्वणविदारणम् ॥ इति श्रीपालकाप्ये इस्त्पापुर्वेदमहामवचने तृतीये शल्पस्थाने त्रिंशः शस्त्रविधिरध्यायः ॥ ३० ॥ - अथैकत्रिंशोऽध्यायः। क्षारयोग प्रवक्ष्यामि यथा सिध्यति कुर्वतः॥ विविधानां विकाराणां क्षारः प्रशमने हितः ॥ १॥ * धनुराकारमध्यस्थः पाठो नास्ति कपुस्तके ॥

·१ पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्याने- देशे प्रशस्ते जातं तु प्रशस्तं ग्राहयेद्रुमम् ।। मुष्ककं मध्ययवसं कोण्डशस्तं प्रकल्पयेत् ॥ २॥ अशुष्कं दाहयित्वा तु तिलनालेन संमितम् ।। तद्भस्म परिनिर्वातं मुनिगुप्तं निधापयेत् ॥ ३ ॥ गोगजाश्वखरमौरालोड्य विधिवद्भिपक् ॥ परिश्रा(सा)न्य च तद्भस्म सप्तकत्वः पुनः पुनः ॥४॥ परिश्रु(स्तं तु तं क्षारमायसे भाजने पचेत् ।। पञ्चभागावहीनं तु तत्र वापं समाचरेत् ॥ ५॥ मुवचिका सुधाचूर्ण यवक्षारो विहं तथा ।। कासीसं शङ्खचूर्णं च तथा सौराष्टिकामपि ॥ ६ ॥ चूर्णीकृत्यैतदावापं पच्यमाने विनिक्षिपेत् ।। दा च घट्टयेत्सम्यग्यावद्दपिलेपनम् ॥ ७ ॥ उत्तार्य स्थापयेद्गुप्तं ततो वैद्यः प्रयोजयेत् ॥ नणा येऽल्पवणा राजन्दुष्टमांसचिताश्च ये ॥ ८॥ सासावा नाडिका जन्तोः कृमिदुष्याश्च पे मणाः ॥ कण्डूमन्तः प्रदुष्टाश्च ये च केशाः प्रकीर्तिताः ॥ ९ ॥ वातिकाः पैत्तिकाश्चापि श्लैष्मिकाश्चापि ये व्रणाः ॥ क्षारेणानेन साध्यास्तु यथायोगं भिपग्जिता ॥ १० ॥ गम्भीरानुशया पे च व्रणास्ते राजसत्तम । मुरा सौवीरकं चापि व्रणपक्षालनं हितम् ॥ इत्परं क्षारयोगस्तु पालकाप्पेन कीर्तितः ॥ ११ ॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्पायुर्वेदमहाप्रवचने तृतीपे शल्पस्थान एकत्रिंशः क्षाराध्यायः ॥ ३१ ॥ अथ द्वात्रिंशोऽध्यायः। अङ्गो हि राजा चम्पायां पालकाप्पं स्म पृच्छति ।। भमं कतिविधं दृष्टं भगवन्वहि तत्त्वतः ॥१॥ एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ॥ शरीरे पूर्वमुक्तानि यानि चास्थीनि दन्तिनाम् ॥ २॥ १स. काण्डशस्त्रं । २ क. प्रताले ३ क. नुगता ये।

·५३३ ३२ भन्मचिकित्सिताध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः । अस्थनां तेषां प्रवक्ष्यामि यथावद्भङ्गकारणम् ॥ पत्तने धावपाते च समरेऽमिहतस्य च ॥३॥ स्खलन_शनावधैः पत्तनैरपि दन्तिनाम् ।। नागानामभिघाती भज्यन्तेऽस्थीनि सर्वशः ॥ ४॥ तेषां नामापि वक्ष्यामि भनानां मनुजाधिप । निष्पिष्टमय विश्लिष्टं तथा प्रक्षिप्तमेव च ॥ ५ ॥ तिक्क्षिप्तमतिक्षिसं मुक्तकाण्डं च यद्भवेत् ॥ स्थापितं जर्जरीभूतं चूर्णितं मथितं च्युतम् ॥ ६ ॥ मजानुजातं मथितं भग्नं चैव तथा स्मृतम् ।। त्रयोदशविधं त्वेवं भग्नं भवति दन्तिनाम् ॥ ७ ॥ पथावदनुपूर्वेण कीर्तितं ते मया नृप । पालकाप्यवचः श्रुत्वा ततः प्रोवाव पार्थिवः ॥ ८॥ तत्र पच्छिन्नभिन्नं च स्फोटितं मोटितं तथा ॥ त्वमसिममृतं चैव स्थानभ्रष्टं च यद्भवेत् ॥९॥ कथं तदभिजानीपात्काण्डमुक्तं तथैव च ।। एतन्मे पृच्छतः सर्व भगवन्वक्तुमर्हसि ॥१०॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् ॥ नातिमानं भवेच्छोफो वेदना व न शाम्पति ॥ ११ ॥ अस्थिस्थाने स्थितं दृष्ट्वा निस्पिष्ट इति तं विदुः ।। यः संघिदेशे श्वपधुर्यदा चा स्याद्रुजाऽन्वित्तः ॥ १२ ॥ एमिलिमहाराज विद्याद्विश्लिष्टमेव तु ।। निवृत्तो विषमः संधिर्गातदेशे पथा भवेत् ।। १३ ।। वेदना वर्धते वाऽपि तथा धुलिप्तमादिशेत् ।। पद्वै पार्श्वगतं स्थानात्तिर्ययक्षतमिति स्मृतम् ॥ १४ ॥ अतिक्रान्तं भवेत्संधि तद्वा निक्षिप्तमुच्यते ॥ वेदना शूनभावश्च केवलं विच्युते सदा ।। १५ ।। मषितं पृथुलं विद्धि चूर्णितं तु महारुजम् ॥ स्फालितं स्फटितं नाम जर्जरं जर्जरीकृतम् ॥ १६ ॥ बेदना परिशोपश्व भृशमस्योपजायते ॥ सशल्पमिव चाऽऽध्मात सरुजं जर्जरं तु यत् ॥ १७ ॥ १ क. स. क्षिप्यमा ।

·५३४ पालकाप्यमुनिविरचितो [३शल्यस्थाने- वारणानां महीपाल यथावदुपलक्षपेत् ।। पदा न क्षमते स्पष्टं विमृष्टं शब्दवत्तथा ॥ १८ ॥ विषण्णो वाऽनुवृत्तो वा वारणो न लभेत्सुखम् ।। भमस्यास्थ्नस्तु विज्ञानं वेदना चाभिवर्धते ॥ १९ ॥ स्फालितं स्वस्थिमध्येऽन्यन्मज्जानुगतमेव तत् ।। काण्डमुक्तं तु यत्किंचिद्वेल्लितं तत्मकीर्तितम् ॥ २० ॥ चतुर्विधानामस्थनां तु तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ कपालास्थीनि भिद्यन्ते भज्यन्ते नालिकास्तथा ॥ २१ ॥ नाम्यन्ते तरुणास्थीनि स्फटन्ति रुचका नृप ॥ अत्यर्थमभिघाताच्च मन्यते चूर्यते तथा ॥ २२॥ अस्थित्रयं नृपश्रेष्ठस्तरुणास्थिमुखक्रियाम् || इति भङ्गाः समुद्दिष्टा पथावदनुपूर्वशः ॥ २३ ॥ चिकित्सापक्रमस्तेषां साध्यासापं च वक्ष्पते ॥ (अप्रासं" ॥२४॥ मत ऊवं महाराज चिकित्सा न प्रयोजयेत् ॥ स्थानस्थश(पनं चात्र) पन्ब्रे वाऽपि मतिष्ठिते ॥ २५॥ वारणं शीतलेनाथ जलेन परिपेचयेत् ॥ लभते मुखम्) ॥ २६॥ पस्त्वपर्वणि मङ्गः स्यादसाध्यः स नु कत्यिते ।। अध्वं संवत्सराचाप्यो भङ्गो भवति हस्तिनाम् ॥ २७ ॥ च्युतमम्लानविश्लिष्टव्याविद्धपु महीपते ॥ सेवेपामेव भगानामेतदेव चिकित्सितम् ॥ २८॥ कर्तव्यं च मनुष्पेण नागानां हितमिच्छता ॥ एवं हि कीर्तितं सर्व मया भनचिकित्सितम् ॥ २९ ॥ इति श्रीपालकाप्पे हस्त्पापुर्वेदमहामवचने तृतीये शल्पस्थाने भमचिकित्सितं नाम द्वात्रिंशोऽध्यापः ॥ ३२॥ ........................... + धनुराकारमध्यस्पः पाटो * धनुराकारमध्यस्यौ पाटौ न स्तः कपुस्तके ।। नास्ति सपुस्तके ॥ १ . मनुष्येन्द्र।

·३३ मूढगर्भापनयनाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। अथ त्रपत्रिंशोऽध्यापः। परापरज्ञं तत्त्वज्ञं वेदवेदाङ्गपारगम् ॥ पालकाप्यं महात्मानं रोमपादः स्म पृच्छति ॥१॥ कथं व्यापद्यते कुक्षौ मूढगर्भः कथं भवेत् ॥ लक्षणं मूढगर्भाया गर्भनिहरणं तथा ॥२॥ श्रीस)वणं लयनं चैव वक्तुमईसिति) तद्भवान् ।। एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ।। ३ ।। विषमशय्यान्यशनैव्याधिभिश्च क्षुधा तथा ।। अतियानातिभाराद्वा लङ्घनप्लवनादपि ॥ ४॥ वातमूत्रपुरीपाणां धारणादभिघातनात् ॥ उपद्रवान्मनस्तापात्कुक्षौ गर्भो विपद्यते ॥५॥ भाचतुर्थाच मासाञ्च रक्तं श्र(स्त्र)वति संनिभम् ॥ जय संघात्तभूतस्तु पतेदासप्तमादपि ॥ ६ ॥ यथापांगतं काले फलं वृन्तात्ममुच्यते ॥ एवं विमुच्यते गर्भस्तन्तुमुक्तश्च जायते ॥ ७ ॥ पूर्वोक्तकारणैर्वाऽपि यस्पाः कुक्षौ विपद्यते ॥ मृतगर्भा तदाऽत्यर्थं पूतिमूत्रपुरीपिणी ॥ ८॥ पूतिनिाश्वासिनी क्षामा न चाऽऽहाराभिलापिणी ॥ दुर्मना दुर्मनस्का च गुरुमाणा च हस्तिनी ॥ ९ ॥ विपनमत्स्पगन्धा वा मृतगर्नेति तां विदुः ।। धर्मार्थ च यशोथं च मित्रार्थ च भिपग्वरः ॥१०॥ भर्तुस्त्वनुमतेनास्पा गर्ने शल्पं तु निहरेत् ॥ सपिपा कल्कमिश्रेण शाल्मल्या धन्वनस्प च ॥ ११ ॥ दक्षिण फरमभ्यर्प योनिद्वारं च सर्वशः।। विश्वासपिस्वा सर्वस्वं पापत्वा च इस्तिनीम् ॥ १२ ॥ मवेश्प हस्त पोनो तु गर्भमार्गेण वा हरेत् ॥ मजमार्गेण नाऽऽगच्छेत्तं तु शस्त्रेण निर्हरेत् ।। छित्त्वा तथाऽऽनुपूर्येण वस्पाहानि पृथक पृयक् ॥ १३ ॥ १ क, नवाहाराविभापि । २ क. मर्नुः खमिम । ३ ख. ल्यं मुनि ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्थाने- अक्कीबो दारुणो भूत्वा त्वरमाणो जितेन्द्रियः॥ सूतिकारक्षणार्थ तु निःशेष निर्हरेत्तु तम् ॥ १४॥ यदि वाऽपि विशल्योऽयं जरायुर्न प्रमुच्यते ॥ तत्र लाङ्गलकीकन्दं पानमस्यै प्रदापयेत् ॥१५॥ एलागुडसमायुक्तं न चेदेतेन सिध्पति ।। ततः पूर्वोक्तविधिना हस्तेनैव तु निहरेत् ।। विमृश्य नारीगर्भ च तस्पास्तमपंसंहरेत् ।। उपाचरेद्विशल्पां च सूतिकाविधिना भिषक् ।। इति श्रीपालफाप्पे हस्त्पायुर्वेदमहाप्रवचने तृतीये शल्पस्थाने मूढग- भांपनयन नाम त्रपत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥ अथ चतुत्रिंशोऽध्यायः। .. इदमन्पत्प्रवक्ष्यामि शल्पभूते चिकित्सितम् ॥ प्रशस्त तिथिनक्षत्रे मुहूर्त करणे तथा ॥१॥ कृत्वा सामान्यपशं तु ततो दन्तमुपाचरेत् ।। शोलाऽवश्यं भवेत्का जलाध्या(भ्या)से तु शीतले ।।२।। निवाता कुसुमाकीर्णा द्रव्योपस्करसंभृता ।। प्रमाणेनोत्तमं स्तम्भ निखातं यात्र कारपेत् ।। ३ ।। हतयश्च परिश्रा(सा)व्याः शरीरे वारिपूरिताः ॥ धृतेन शतधौतेन कपायैः शीतलैस्तथा ॥४॥ लेपपेचास्य वदनं पटेनाऽऽच्छादयेत्ततः॥ दमा च सघृतेनेनं शाल्पन्नं भोजपैदिपम् ॥ ५ ॥ पूक्तिबपोदशभित्रीपत्तिर्मतङ्गाजम् ।। वत्सादन्ताकतिमुखा जलोकापृष्ठसंनिभाः ॥ ६॥ द्वात्रिंशदङ्गुलापामा लोहसूचीस्तु कारयेत् ।। ताभिः संवेष्टपेहन्तं विवृत्ताभिरथाङ्गुलम् ॥ ७ ॥ दन्तवोटानुसारेण ततस्ताः कुशलो मियक ।। नोनता न चावनता न च पार्श्वगता नृप ॥ ८ ॥ * इदमर्धम् 'एलागुड'- इत्यतः प्राकपुस्तकेऽस्ति । १ क, परं ह° 1 २ क. शाल्या! ३ क. पानेन। ४ क. यानं मन ।

·५३७ दरणाध्याय ] हस्त्यायुर्वेदः। शनैः प्रवेशयेत्सूचीापत्तिन भवेद्यथा ।। वालस्रोतः करोत्रिो)वस्तथा नेत्रनिबन्धनम् ॥ ९॥ शिराः सायूश्च रक्षेत्तु उन्मार्गगमनं तथा ।। त्यहाश्यहात्मवेश्यैतान्यङ्गुलं यङ्गुलं भिषक् ॥ १० ॥ परेण लेपपेचामं तेन मांसं विशुध्यति । पित्वाऽङ्गुलानि विंशतिस्त्रिंशदेव ताः ॥ ११ ॥ वंशत्यङ्गुलं वा ततोऽस्थीनि विनिर्दिशेत् ॥ सममाणं सत्त्वस्य स्वबुद्धया विभजेषिक् ॥ १२॥ यदा विमुक्तो मांसेन बन्धमूलाचलत्पपि ॥ पत्रापापविधिमोक्तबन्धेद्ध्वा मतङ्गजम् ॥ १३ ॥ त्रिभागे वेधपदन्त शलाका चानुकारयेत् ॥ सत्र सूत्रमयी रज्जु दन्ते बद्ध्वा नवां दृदाम् ।। १४ ॥ ततोऽन्यां वर्धयेतस्मिनजं वा रतृकाढाम् ॥ वक्त्रमरकं यत्रं ततोत्सेधापमेव च ॥ १५॥ यन्त्रमेकतम तस्मिन्पुरस्तात्संनिवेशयेत् ।। ततस्तं पोजपेत्मानो यन्नयोगेन बुद्धिमान् ॥ १६ ॥ प्रक्षिपेच बलाद्रलु यथा दन्तो निपात्यते ।। दन्तमार्ग च नागस्य पूरयेन्मधुसर्पिपा ॥ १७ ॥ जलेऽवगाहपञ्चेनं विमले शीतले च तम् ।। पानार्थ दापपेक्षीरं घृतयुक्तं नराधिप ॥१८॥ शाल्पोदनं च सघृतं भोजनाप प्रदापयेत् ।। पूर्वमेकं च नागाप सर्पिपा दापनिपक् ॥ १९ ॥ द्विवणीपोपचारस्प कर्तव्यं स्पादतः परम् ।। असाध्यदन्तनाडी या दन्ते पस्येह जायते ॥ २० ॥ दन्तसावीति तं विद्यात्तस्पोपापः प्रवक्ष्यते ॥ विद्ध्वा दन्तं विभागेन दूयित्वा करीरिकाम् ॥ २१ ॥ तस्मात्तु चालित रक्तं कृत्वा तु सुपरिशु(ख)तम् ॥ पूर्वक्तिनैक पिपिना दन्तं नागस्प सावयेत् ॥ २२ ॥ भोजनं चास्य तेनैव कमेणोपरेद्विपक् ।। भज्पते पस्प वा दन्तः पतेद्वा सकरीरकः ।। २३ ।।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [३ शल्यस्पाने- वनं प्रस्थापयेत्तं तु न तस्मै प्रतिकारयेत् ॥ उन्मार्गगमने सूची दोपानुत्पादयेद्भहून् ॥ २४ ॥ व्यापदश्चास्य जायन्ते यास्ता निगदतः शृणु ॥ शोफोऽस्य कूर्मसंस्थानो मांसं दूपयते यदा ।। २५ ॥ मांसधावनतुल्पस्तु श्रा(नावश्चास्य मवर्तते ॥ श्री(स्रोतसा मक्षरत्युग्रं श्रो(स्रोतः संदूषपेद्यदा ॥ २६ ॥ व्यापत्संजायते नेत्रे दूषिते नेत्रबन्धने ॥ वेदना गद्गदत्वं च सायुच्छेदे मजायते ॥ २७ ॥ यवनिक्कायतुल्यस्तु श्रा(सा)वस्तस्प मवर्तते ॥ करकास्यसंतप्तः शिराः संदूपपेद्यदा ॥ २८ ॥ श्रा(सा)वो माञ्जिष्ठतुल्यो वा रक्तो वाऽथ मवर्तते ॥ वैकल्पं जायते चास्य माणर्वाऽपि प्रयुज्यते ॥ २९ ॥ अतोऽध रक्षपेद्राजनुन्मार्गगमनाद्भिपा ॥ सद्यः क्रियामधोत्सृज्य मेत्वाऽवस्थां च पीडितः ॥ ३०॥ सद्यःक्षत विधानोक्ता क्रियां तस्येह कारयेत् ॥ शोफस्पोपशमं दृष्ट्वा वेदमापास्तथैव च ॥ ३१ ॥ आरभेत्स(त) ततो दन्तं पूर्वोक्तेनैव कर्मणा ।। मन्दीष्मा जायते शोफो वेदना च तथा भवेत् ॥ ३२ ॥ सम्यक्भा(सावसमे सूच्याः केदश्चैवोपजायते ॥ अत्ययं च पदा सूची दन्तं नागस्प कर्पति ॥ ३३ ॥ तदा सुखं न लभते मज्यते वा न संशयः ॥ तत उत्सल्य ता सूची पुनः सम्यक्प्रवेशपेत् ॥ ३४ ॥ पूर्वोदितविधानेन व्यापत्तिर्न भवेचया ॥ ॥ ३५॥ ॥ इत्युक्तो भूमिपालेन पालकाप्पस्ततोऽप्रवीत् ॥ ३६ ।। पष्टिदन्ताः सदन्ताय प्रशलाकास्तथाऽपरे ।। राजिदन्ता अन्यिदन्ताः पर्वदन्तास्तथाऽपरे ।। ३७ ॥ १ रा. सत्त्वापस्यां । २ स. उत्सृमता । ३ क. पूर्वोद्दिष्टवि' । ४ क. रा. न्ताम्नु । ................................... ...............................

·३४ दन्तोद्धरणाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। वल्लीदन्ताश्च वक्राश्च द्विपुटानिपुटास्तथा । अतिदीर्घाश्च हस्वाश्च अतिस्थूलाः कृशास्तथा ॥ ३० ॥ भवन्ति दन्ता नागानां दुर्भगा विपमास्तथा ॥ एवं बहुविधा भेदा दन्तानां दन्तिनां नृप ।। ३९ ॥ महाविकल्पाश्चत्वारः शृणु कीर्तयतो मम ॥ अन्तर्मुखावूर्वमुखापधापार्श्वगतो तथा ॥ ४०॥ दन्तादूर्ध्वमुखौ यौ तौ करालाविति निर्दिशेत् ॥ आपाण्डुरौ पार्श्वमुखावाग्यो""""वाऽप्यधोमुखौ ॥ ४१ ॥ दन्तावनुगतो हस्तं मानं हस्तौ तु तो विदुः ॥ आभ्यन्तरगती यस्य सदन्तः स तु कीर्तितः ॥ ४२ ॥ संमुखौ संकटौ ज्ञेपौ विशालौ चास्थिसंमितौ ।। एकपार्थो मुखाभ्यां तु सं साधीत्युच्यते नृप ॥ ४३ ।। एते विशल्पा व्याख्याताः शृणु दोपानुपक्रमम् ॥ पूर्वक्तिः कारणैर्युक्तो दन्तो यस्पेह दृश्पते ॥४४॥ कल्पयित्वा तु तं दन्तं लक्षयेचत उद्यतः॥ अनुपूर्व ततः कृत्वा तत्रान्यं योजयेदृढम् ॥४५॥ काष्ठदन्तोपमं कृत्वा माहिपं शृङ्गमेव च ॥ मूले तु कर्तरि कृत्वा दन्तमूलप्तमां नृप ॥ ४६ ।। कुशलं शिल्पिनं चैव ग्राहपित्वा समन्ततः ।। आपसैश्च त्रिभिः पट्टैः कीलां चास्पानुकारयेत् ॥ ४७ ॥ सूचीमपोमारतस्य तथा पीडनमेव च ।। तेनेव विधिना राजन्पो मया परिकीर्तितः ॥१८॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि दन्तानां संभवं नृप ।। वातकुम्भादधस्तात्तु वृत्ताः स्युः सकरीरिकाः॥४९॥ संभूता नृपशार्दूल विज्ञेपो वातसंभवाः ।। रन्धभुवाच विज्ञेया दन्तमध्ये व्यवस्थिताः ॥ ५० ॥ सप्तत्रिंशत्रयविंशत्रिशव प्रमाणतः ॥ नधुभपाद्रिचा(चा)रीणामङ्गलानि फरीरिकाः ॥ ५१ ॥ १ क, दुर्गा | २ क. मुखाम्यां । ३ के. समाधी । ४ ख. विशाल्या । ५ रा. सचाप्र°१६ क. °या क्षत° 1 ७ क. 'धुर्मवाद्रिः ।

·. पालकाप्यमुनिविरचितो- पडङ्गला नदीजस्य वृद्धिर्भवति दन्तयोः ॥ अष्टाधं विश्वरूपस्य व्यङ्गुलं गिरिचारिणः ॥५२॥ मारुतस्तु यदा चे(वटी दूपयित्वोष्मणा सह ॥ मत्कुणस्तेन जायेत अग्राह्यः स तु दन्तिनाम् ॥ ५३॥ एकवेष्टनिरोधेन एकदन्तो भवेन्नृप ।। द्विदन्तानां तु नागानां प्रकृत्या जायते नृप ।। ५४ ।। त्रिदन्ताश्चापि जायन्ते चतुर्दन्तास्तथाऽपरे॥ पिशाचाश्चामुराश्चैव न तेपां ग्रहणं स्मृतम् ॥ ५५ ॥ गृहीताः पापमिच्छन्ति स्वभावानुगतास्तथा ।। स्पृशन्ते यस्य सङ्गाय दृश्यन्ते वा नराधिप ॥५६॥ न तस्य ग्रहण कार्य परराष्ट्र तमुत्सृजेत् ॥ न्यूनाधिकत्वं नागानां वैपम्यं वैकृतं तथा ॥ ५७ ॥ तत्सर्व मारुताद्विद्धि समत्वं चैव यद्भवेत् ॥ इत्यप्रवीत्पालकाप्यो राज्ञाऽनेन प्रणोदितः ।। ५८ ॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्पायुर्वेद महामवचने महापाठे वृद्धोपदेशे तृतीये शल्यस्थाने दन्तोद्धरणं नाम चतुत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३४ ॥ समाप्त चेदं तृतीयं शल्पस्थानम् ॥ १. मालस्य।

·हस्त्यायुर्वेदः। अथातचतुर्थमुत्तरस्थानमारभ्यते । अङ्गो हि राजा चम्पापां पालकाप्पं स्म पृच्छति ॥ हित निःश्रेयसं चैव गजानामनुचिन्तयन् ॥ १ ॥ पदा मपेयं विजिता सागरान्ता वसुंधरा ।। तदा में वारणैस्तुल्यं न कृतं कर्म केनचित् ॥ २॥ गुरुभाराभिवहनं गमनं विपमेषु च ।। तरसा मर्दनं चेव तरणं सलिलस्य च ॥३॥ तीबाघाता विधाताश्च तोयौपस्यावतारणम् ।। सर्वगात्रायुधस्त्वं च वारणेष्वेव दृश्यते ॥४॥ नान्पैरसमिताः सन्ति गुणा दन्तिषु केवलम् ।। निविधेष्वपि ये न स्पुर्बलानेषु महामुने ।। ५॥ अप्रमेयगुणैरतैर्वलाङ्गं प्रथमं गजाः ॥ अपि शालागताः कृतनां रक्षन्ति सहपां महीम् ॥ ६॥ कथं ते भगवन्नागा नीरोगा बलशालिनः ।। भवेपुर्जवसंपन्ना बलिनो मददर्पिताः ॥ ७ ॥ तेषां मे भगवन्प्रश्नमिममाख्पादि पृच्छतः ॥ तेहिं मे वाहनं तुल्पमन्पद्भुवि न विद्यते ॥ ८ ॥ तेषां फतिविधः मेहः कीदृशः किंमयोजनः ।। फत्पुपायाः कथं चापि प्रदातव्यो विजानता ॥९॥ यच्चान्यदपि नागानां कर्तव्यं हितमिच्छता ॥ तदशेपेण भगवन्सर्व व्याख्यातुमर्हसि ।।१० ॥ ततः मोवाच भगवान्पालकाप्यो महामुनिः ।। पृच्छते रोमपादाप प्रश्नं गजहितं शुभम् ।। ११ ।। सपिस्वैलं वसा मज्जा संस्कृतासंस्कृतं भवेत् ॥ वारणेभ्यः प्रदातव्यं स्रेहनातं चतुर्विधम् ॥ १२ ॥ सर्वोषधमयोगेभ्पः स्नेहपानं मतं मम || नेहपानं प्रशंसन्ति पूर्वाचा मनीपिणः ॥ १३ ॥ वदि वर्णकर वल्पं सर्वव्याधिहरं स्मृतम् ॥ उत्तमाधममध्यानां फुलराणां यथागमम् ॥ १४ ॥ १ क. विषयेषु । २ ख. घ. °संस्मिताः । ३ क. प्रदातव्या ।

·५४२ पालकाप्यमुनिविरचितो- [४ उत्तरस्थाने- स्नेहपाने विधिं कृत्स्नं तमिमं प्रवरं गृणु ॥ आषाढे समतिकान्ते श्रावणे पर्युपस्थिते ॥ १५॥ बहुले चातिक्रान्ते च शुक्ले नेई समावपेत् ॥ यदाऽल्पसारं तरुणं तृणं वसु लक्ष्यते ॥ १६ ॥ सेहपानं तदा कार्य रोगनं बलवर्धनम् ।। सम्यक्परिणमेच्छिष्य(च्छष्प)मल्पसारं तथाऽसितम् ॥ १७॥ लघुत्वात्तैलवृद्धौ च हितं न दिवमन्यथा ॥ शीतकालच विहितः शीतसात्म्या हि हस्तिनः ॥१८॥ भर्यम्बुपानेन तदा मन्दतृष्णा तदा भवेत् ।। अहितं मृत्तिकादीनां सततं यनिपेवते ॥ १९ ॥ तद्वत्रिशक्ति निष्पिष्टं तैलं काले निषेवितम् ॥ ऋतुसंधौ विशेषेण यो देहे कुपितोऽनिलः ॥ २० ।। तं तैलं हन्ति सहसा शक्रः शत्रुमिवौजसा ।। आर्तवं तु यथाकामं पाययेनत्वनातवम् ॥ २१ ॥ मन्यन्तेऽनातवेऽप्यन्ये स्नेहं प्रायोगिकं जनाः ॥ मदकोदकदुग्धैश्च मुरया विधपाऽपि वा ॥ २२ ॥ संयुक्तं दन्तिनां देयं कचिवचिदसंयुत्तम् ।। तेषाम पञ्जने पाने नस्तकर्मानुवासने ॥ २३ ॥ मेहतः फटतश्चैव मदानं पहिधं स्मृतम् ।। व्याधिनिम्रहणार्थं च बलायं चैव दन्तिनाम् ॥ २४ ॥ स्नेहपानं महीपाल हितं तद्धि मैपोजनम् ।। तत्र तैलं प्रदातव्यं सुकृतं चक्रसंभवम् ।। २५ ।। गजानाममलं चैव सद्यःकृतमपूतिकम् ।। विश्रीलं) पुराणमत्पर्य विवणं कटुकं च यत् ॥ २६ ॥ प्रतिकं चातिदग्धं च घृतमेतद्विवर्जितम् ।। मांसपकमनिर्दग्घरसौषधिसमन्वितम् ॥ २७ ॥ निवृतं दन्तिनां देयं सर्वस्नेहसमुद्भवम् ।। महिपाजवराहाणां वसा सद्यो विनिःमता ॥२८॥ १ क. ले च तथामा। २ क. घ. समाचरेत् । ३ क. लभ्यते । ४ क. तिभिः श्रेष्ठं 1 घ. "तिनिःश्रेष्ठं है। ५ क. प्रयोनयेत् । ६ ख. घ. द्यःक्षत ७ क. तपानं प्रशस्यते ।। मां।

·१ स्नेहपानाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। त्रिवृत्तार्थे प्रदातव्या गात्राम्पलेच दन्तिनाम् ॥ हेमन्ते तैलपानं तु वासु च विधीयते ॥ २९ ॥ वसा मजा च नागानां वसन्त संपदीयते ॥ शरत्काले निदाघे च घृतपान प्रशस्पते ॥ ३०॥ एवं यथतुसामान्याने नागेपु दापपेत् ॥ वीस पुष्टा नागेन्द्राः नेहादिभिरुपक्रमम् ॥ ३१ ॥ तुरङ्गा रणदक्षाश्च योधाश्च रणकर्कशाः॥ वैशेपिकं बलं लब्ध्वा व्यापामैश्च स्थिरीकृताः ॥ ३२॥ प्रवातवर्षे कुर्वीत राज्ञः कर्माष्टमासिकम् ।। न मार्गमतिपन्नेषु परेपां विषयेऽपि वा ॥ ३३॥ शक्पं बलिक्रियां फतुं रोगाणां वा प्रतिक्रियाम् ॥ हेमन्तकाले च पुनर्निदाघसमयेऽपि च ।। ३४ ॥ स्नेहपानं बद्धफले तृणे शुपके च वर्जितम् ॥ दोपाः शुष्कतृणे दृष्टा तथा वद्धफले तृणे ॥ ३५॥ शुप्फेणानझते नागः सफलेनास्य जीर्यति । दिनै मन्तिोः पीतं पानं सम्पन्न जीर्पति ॥ ३६॥ अथ सर्पिः पिवेनागः शीते तदपि लीयते ।। निदाघे तेलपानेन मूर्ग तन्द्रा प्रजापते ॥ ३७॥ पिपासा वमधुश्चापि त्वग्दोपाश्चैव दन्तिनाम् ।। तस्माद्वेमन्तकालं च ग्रीष्मकालं च वर्जपेत् ॥ ३८ ॥ हिताहितज्ञो नागानां कालाकालविभागवित् ।। काले वा पदि वाऽकाले तैलं दत्तमजानता ॥ ३९ ॥ मनिवार्णयागहति.प. गताम् ।। रक्षेवत्नेन वैवस्तु स्नेहपीतं मतङ्गजम् ॥ ४० ॥ आतपाय मवावाच अजीर्णाध्यशनादपि । अतितोपावगाहाच्च पानाच्छीवस्प चाम्भसः ॥ ४१ ॥ साम्पासात्म्पविपर्यासादविचरक्रमणादपि ।। निदाघे नेहपीतस्य दोषाः पूर्व प्रकीर्तिताः ॥ ४२ ॥ १२. दृष्ट्वा । २ क. दिने हेमन्तिके । ३. स. प. दिवानन । ४. साप मधुश्वा ।

·५४४ पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- नेहं मवाते पिवतो वापुरङ्गानि वायते ॥ अजीर्णाध्पशनाद्वाऽपि नेहे कोठे व्यवस्थिते ॥ ४३|| आनाहो वा भवेत्तस्प मरणं वाऽपि जायते ॥ अतितोपावगाहाच कायामिरुपशाम्यति॥४४॥ पिपासा वर्धते चापि स्नेहस्तस्य न पच्यते ।। पदि पीत्वा गजः नेहं जलमकथितं पिवेत् ॥ ४५ ॥ तेन तस्यापचारेण नेहो भवति दुर्जरः ॥ वेदना सर्वगात्रेषु वमधुश्चापि जायते ॥ ४६ ।। कुक्षिर्विहन्यते चास्य दौर्मनस्यं भवत्यपि ।। सात्म्यासात्म्यविपर्यासात्नेहपीतस्प दन्तिनः ।। ४७ ॥ जायते चापि दौर्बल्यं रोगाः प्रादुर्भवन्ति च ।। अतिचङ्क्रमणाद्वाऽपि सद्योव्यायामसंभवः ॥ ४८॥ वायुः प्रचलितः स्थानात्सर्वाण्पङ्गानि बांधते ॥ पाकलस्तस्प भवति प्रैवोपो(?) वाऽतिदारुणः॥ ४९ ।। भेदश्च पर्वणां चापि गात्राणामपि वेष्टनम् ।। नेहोपयोगाद्विगुणः परिहारो विधीयते ॥५०॥ विरक्षणं वृंहणं च कर्मणश्च भवर्तनम् ।। तस्मात्कुबुिधो वैद्यस्तैलपाने त्ववेक्षणम् ॥ ५१ ॥ दुर्युक्तं तैलपानं तु विष हालाहलं भवेत् ॥ इत्येप स्नेहपानस्य कालाकालविधिः स्मृतः ॥ ५२ ।। स्थावरो जङ्गमश्चैव द्विविधः स्नेह उच्यते ॥ तस्प चैवं प्रयुक्तस्य विकल्पा बहवः स्मृताः ॥५३॥ सर्पिस्तैलं वसा मज्जा मेदो मांसं पयो दधि ॥ एवमादि विजानीपात्नेहजातं पृथग्विधम् ॥ ५४॥ तिलादिजस्तु यः स्नेहः स्वशाने परिकीर्तितः।। स्थावरस्तु समाख्यातो नानाफलसमाश्रयः ॥५५॥ तत्र सर्विसा मजा तैलं चैवोत्तमं स्मृतम् ॥ घृतं तु सविशेषत्वात्तेपु श्रेष्ठतमं स्मृतम् ।। ५६ ॥ यथावदनुपूर्वेण गुणांस्तस्य निबोध मे !! मधुरं शीतवीपं च लघु चैवाविदाहि च ।। ५७ ॥ १ ख. घ. साधते । २ क. प्रवापो।

·१ स्नेहपानाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। हित वाते च पिचे च मेदाशुक्रविवर्धनम् ।। दारुणानां मृदुकरं बलवृद्धिकरं तथा ॥ ५८॥ प्रसृष्टमल्पमूत्रं च ग्रहणीदीपनं तथा ॥ सुकुमारकर बल्यमायुष्यं चक्षुषोहितम् ॥ १९ ॥ अल्पकेशं सस्पर्श सेवानामपि चोत्तमम् ॥ घृतान्यन्यानि वक्ष्यामि भैषज्यं सर्वदेहिनाम् ॥ ६ ॥ तन ये पित्तला नागाः प्रकृत्याऽवनताश्च ये॥ मदक्षीणाश्च वृद्धाश्च धेनुकासु च निश्रु(ताः ॥ ६१ ।। बाला दुर्बलपादाश्च ये च नेत्रात्तुरा गजाः ॥ तेभ्यः सर्पिः प्रदातव्यं गजा पे च नवग्रहाः ॥ ६२ ।। घृतादनन्तरं तैलमृषिभिः समुदाहृतम् ॥ गुणांस्तस्य प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः।। ६३ ।। तैलं स्वच्यं बलकरं लेखनीयं तिलोद्भवम् ।। विदाहि चोष्णवीर्य च कपायमधुरं तथा ॥ ६४ ॥ वातश्लेष्महरं चैव विपाके कटुकं स्मृतम् ।। कृमिघ्नं पिचलं चापि मेदोघ्नं योनिशोधनम् ॥६५॥ अव्यायामैरुपचिता ये गजाः स्थूलशारदाः॥ वातोपद्रुतदेहाश्च ये चाल्पलघुविक्रमाः ॥ ६६ ।। वातमकृतपो ये च श्लैष्मिका ये च वारणाः ।। बहुशश्चापि सज्जन्तो ये चाऽऽनाहेन कुञ्जराः ॥ ६७ ।। सहसा इसते पेषां मांसं चाध्वयोजने ॥ तेषां वैलं प्रदातव्यं ये चापि कृमिकोष्ठिनः ॥ ६८॥ धेनुकानां तु विहितं तेलमेव महीपते ।। तासां हि बहुवातत्वाद्वायुः कोठे भकुप्यति ॥ ६९ ॥ वसा हि वातशमनी दन्तिनां मधुरा स्मृता ।। वृपया विपाके मधुरा बलवर्णप्रसादनी ॥ ७० ॥ स्रोतोभिधाते विहिता मन्यास्तम्भे गलग्रहे ।। भग्रस्फटितविद्धानां गात्ररोगेषु चोत्तमाम् ॥ ७१ ॥ मज्जा वल्पा विशेषेण वातपित्तविनाशिनी ॥ कर्फ मेदश्च शुक्र च वृद्धि नयति दन्तिनाम् ।। ७२ ।। १ क. मि यथावदनुपूर्वशः ॥६०॥२ क. प. योगनाः । ३ क. तोविघा ·पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- उष्णश्चैवोष्णवीर्यश्व गुरुश्चापि प्रकीर्तितः॥ वातरोगहरो वृष्यः स्रोतसां परिशोधनम् ॥ ७३ ॥ तेलादध घृते मात्रा ततोऽधं त्रिवृता भवेत् ॥ मज्ज्ञश्चैव वसायाश्च मात्रा प्रायोगिकी स्मृता ।। ७४ ।। इति स्नेहगुणाः मोक्ताः कालाकालौ च हस्तिनाम् ॥ अतः परं प्रवक्ष्पामि स्नेहपाने विधि प || ७५ ॥ शाला मुगुप्तां मुच्छि(च्छ)नां सर्वतः फटकैर्वृताम् ।। देशे यथोक्ते कुर्वीत नित्यं वलिविभूपिताम् ।। ७६ ॥ अजातपर्व तरुणं शुचि चोपहरेतृणम् ।। यथाकालं यथामात्र स्थलजं च विशेषतः॥ ७७॥ उष्णोदका(क) कटाहानि सातपानाय दन्तिनाम् ।। नित्यं संनिहितानि स्युः स्नेहकाल उपस्थिते ॥ ७८ ॥ अलिन्दोश्च घटांश्चैव पर्याप्तानुपकल्पपेत् ।। पानार्थे चैव तैलस्प सलिलस्य च हस्तिनः ॥ ७९ ॥ काष्ठान्पुष्णोदकस्पार्षे संशुष्कान्युपकल्पयेत् ।। कुशलांश्चापि गृहीपानागस्प परिचारकान् ।। ८० ।। वैद्यं च शास्त्रकुशलं दृष्टकर्माणमेव च ॥ हस्त्पध्पक्षं च तत्रैव संदिशेपितृवद्वितम् ॥ ८१ ॥ मुखद्वारविशुद्धाय सुकृतं पानपायिने ।। हस्तैः सुदितं कृत्वा तैलं नागस्प दापयेत् ॥ ८ ॥ दायित्वा व्यहं मद्यं ततो रूक्षं च भोजनम् ॥ विरूक्षितशरीराप मेहं नागाय दापयेत् ।। ८३ ।। उपायं चापि सुकृतं तैलं चक्रसमुद्भवम् ।। स्थापपेनोजने निग्धे तेलं दद्याद्विचक्षणः ।। ८४ ॥ उपार्जपेच निवृतं सर्व स्नेहसमुद्भवम् ।। पानार्थे च वसा प्राधा गात्राम्पते च हस्तिनाम् ॥ ८५ ।। मापपित्वा प्रमाणेन पभोक्तेन तु बुद्धिमान् ।। पथोके तिपिनक्षत्रे स्त्रस्य विज्ञाप वारणम् ।। ८६ ।। भक्ततेलममाणेन श्रेष्ठ मात्रां प्रदापयेत् ॥ पादहीन(नां) तथा मध्यां मध्यार्धन कनीयसीम् ॥ ८७ ॥ १ क. रा. प. सच्छं। २ स. प. सारणम् ।

·१ स्नेहपानाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। एप एव क्रमो वृद्धरा समाविधीयते ॥ यामि पञ्चरानं या त्रिरात्रं वा मतङ्गलम् ॥ ८८ ११ सप्ताहं वा पि वा स्नेहं पानी गुणयुतो भवेत् ।। यदि न नेहमर्यादां प्राप्य न मियते गजः ॥ ८॥ सेहान्ती पीनिमेकैको युनस्तां मतिलोभयेत् ।। फेचिस्पीनी व्यवस्यन्ति दिनान्पष्टादशोत्तमाम् ।। ९० ॥ मध्यमां दश पश्चैव सप्त पञ्च कनीयसीम् || तासां वक्ष्यामि राजेन्द्र प्रमाणं च मृणुष्व मे ॥११॥ एप एव क्रमो वृद्धेरा समाप्तविधीयते ।। त्रिपटिराहकानि स्युरुत्तमायाः प्रमाणतः ॥ ९२ ॥ मध्यमाया द्विपञ्चाशदाढकानि च निर्दिशेत् ॥ कनीयसी विजानीयादिवत्वारिंशदेव हि ॥ १३ ॥ एतत्ममाणं निर्दिष्टं पीनीनां त्रिविधं मया ॥ पस्मात्मीणयते पीनी देहे नागस्प पार्थिव ।। ९४ ॥ सस्मात्पीनीति सा मोक्ता सम्यग्दत्ता मनीषिभिः॥ दिनान्पष्टादशैवात्र दापपेलसोपी ॥१५॥ दश पञ्च च तैलस्प सापपः सप्स पञ्च च ।। मात्रा पद्यपि निर्दिष्टाः स्नेहस्य करिणां नृप ॥ १६ ॥ अर्बलावलं ज्ञात्वा पधारन्धेव प्रदापपेत् ।। समस्तं पापितः सेहं निग्धो भवति नान्यथा ।। ९७ ।। तव स्वग्निपरीक्षापामिदं लक्षणमिष्यते ।। वैद्यस्तन विबुध्येत गजरक्षामुत्थितः ॥ १८ ॥ वन यः पीतवान्ले परिणामेन मुशति ।। न वा नमति मातङ्गो न चात्पर्य प्रवेपते ।। ९९ ॥ 'स्पष्टलालनपनः स्पिष्टकर्णशिरोधरः॥ न च तिष्ठति मातङ्गः स्तम्भमालानमाश्रितः ॥ १०० ॥ प्रासार्थ चोधमानस्प न वा कुप्पति वारणः॥ तस्य नेई यथापोगं कमेणाभिमवर्धपेत् ॥ १ ॥ + स्पृष्ट इति स्यात् । १ क. गुणवृतो।

·५१८ पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- यस्त्वतो.विपरीतानि लिङ्गानि कुरुते गजः ॥ न तस्य वर्धयेत्नेहं स्नेहो यस्य न जीर्यति ॥२॥ अरविर्गात्ररुग्लानिर्दाहस्तृष्णा विजृम्भणम् ॥ सीकरभ्रममोहाश्च स्नेहेऽजीणे विमुह्यति ॥ ३ ॥ (एपामुपशमें विद्याज्जीर्णस्नेहस्य लक्षणम् ।। स्नेहपीतो यदि स्नेहे जीर्यमाणे प्रमुच्पति)॥४॥ अतस्तं लम्भपेच्छय्यां जलेनाक्ष्णोश्च सेचपेत् ॥ ग्रहणी दीपपेच्चास्य दीपनैः कुशलो भिपक् ॥ १०५ ॥ येन योगेन नागस्य स्नेहयोगो विवर्धते ॥ तेन योगेन कर्तव्यं विधापा व्यपकर्पणम् ॥ ६ ॥ चतुर्भागे चतुर्भागमर्धेऽधं चापकर्पयेत् ॥ त्रिभागवृद्धौ तु भवेत्रिभागाद्यपकर्षणम् ॥ ७॥ स्नेहत्रिभागवृद्धौ तु कर्तव्यं दन्तिनां भवेत् ॥ वेद्यो लवणवर्जाया विधापा व्यपकर्पणम् ॥ ८ ॥ हीनं चतुर्थेनांशेन स्नेहस्य तत्तृणं हितम् ।। अध्याशेन हीनं वा पदयात्मयमेऽहनि ॥ ९ ॥ ततोऽर्धमासं च ततः क्रमेणैवं पदापयेत् ॥ आध्मातफुतिरचलः प्रकोपान्मातरिश्वनः ।। ११० ॥ परुपं फेनिलं नीलं तथा मारुतपीडितम् ।। सत्त्वस्थिरमदुर्गन्धमविदग्धमसंप्लवम् ॥ ११ ॥ संशुष्कं पिच्छिलं लिण्डं कृच्छनिगममेव च ॥ अपक्षमुदके यच्च सिममेव निमजति ॥ १२ ॥ प्रवाहणविसर्गे च शकन्मूत्रानिलस्प वा ॥ वायुर्न चातिमगुणो पस्प माणश्च हीयते ॥ १३ ॥ तस्प व्पावत येत्स्रेहं यथाकालं पथावलम् ॥ दोल्पमधिकं गच्छेदतिनेहेन पीडितः ॥ १४ ॥ गात्राणि चास्प सीदन्ति बलहानिय जापते ।। भवीसारश्च तृष्णा च वर्णभेदच ठल्पते ॥१५॥ * धनुशिद्वयान्तःस्पः पाटो नास्ति कपुसके। १स. विपई । २ क. °णस्य ही।

·५१९ १ नेहपानाध्यायः] हस्त्सायुर्वेदः। भिन्न स्विन्नमदुर्गन्धि शकदा प्रमुञ्चति ।। कृच्छादल्पाल्पमापीतं मूत्रं सृजति वारणः ॥१६॥ इस्तगात्रापरैनागः सीदति भ्रमतीव च ॥ न च सम्यक्तृणे लोभं कुरुते पाणकर्पितः ॥ १७ ॥ अतिस्निग्धस्प नागस्य लिङ्गान्येतानि लक्षयेत् ।। नागमेवंविधं निग्धं क्रमेणैवं विलक्षयेत् ॥ १८॥ सेहजीर्णे तणं किंचिद्भक्षपित्वा जलं पिबेत् ॥ नापर्यञ्च ततो युक्ता(त्या) दद्यात्तृणमनिग्रहम् ॥ १९ ॥ वातानुलोमता वः श्रेष्ठता लिण्डमूत्रयोः॥ प्रकाङ्क्षा लाघवं चैव नेहे जीर्णे निदर्शनम् ॥ १२० ।। गुरुत्वं सर्वकायस्थ मूत्रानिलशकद्ग्रहः ॥ यवसेऽल्पकाइक्षा च तदजीर्णस्य लक्षणम् ॥ २१ ॥ कृष्णाभं यच्च दुर्गन्धं विच्छिन्नं फेनिलं च यत् ।। द्रवं वरं सशूलं च तत्पुरीपमपक्वजम् ॥ २२॥ अवेदनमदुर्गन्धं श्लेष्मणा विद्धि वर्जितम् ॥ यथा परसवर्णं च पक्वमित्युच्यते शकृत् ।। २३ ।। परिपेकश्च कर्तव्यः सुखोणेनात्र वारिणा ॥ लघृतं तु पीताय कदुषणेनोभयक्रियाम् ॥ २४ ॥ शय्यामागोस्थितं नाग पीततैलं तथैव च ।। शनैरेकेन वा रूढं गमहे धनुःशते ॥ १२५ ॥ गजस्याधिकमकृतान्गुणदोषानिबोध मे ॥ प्रवर्तनं ग्रासपाने छा(स्था)ने स्फन्नस्य फर्शनम् ।। २६ ।। उत्साहमाणजननं रुजाशोकनिवईणम् ॥ मृदूकरं शरीरस्य श्रो(स्रोतसां परिशोधनम् ॥ २७॥ कामानिज्वलनं वल्पं मनसश्च मसादनम् ॥ गानापरव्यथा च नागे कफविकारिते ॥२८॥ श्रेपस्तु उपाधिते वाऽपि मागुत्याय विचारणम् ।। व्याधितेपु विशेषेण नित्यं चक्रमणं हितम् ॥ २९ ॥ पपिच तैलजनितं लिण्डशेपं च पद्भवेत् ॥ तपोनिहरणार्धाप लान्ते पापयेवृतम् ॥ १३०॥ १क. गुणान्दो । २ क. स. प. लिण्डं शेष ।

·पालकाप्यमुनिविरचिवो [४ उत्तरस्थाने-
सप्ताहमथ पञ्चाहं त्रिरात्रमथवा पुनः ।।
ति(ते)लपानाधृतं वाऽपि वृद्धयर्थेन प्रदापपेत् ।। ३१ ।।
हेष्टोदनः स मातहस्तेजीबलसमन्वितः॥
लघुर्जववलामोद्दीप्तामिधेनुकामना ॥ ३२ ॥
मांसोपचपसंयुक्तः कामवानिन्द्रियैः (म्पटुः ।।
विसष्टलिण्डमूत्रस्तु स्त्रिग्धत्त्वक् प्रियदर्शनः ॥ ३३ ॥
मृदुभिर्विशदैः स्निग्धैः सर्वश्रोतोभिर)न्वितः॥
यान्यान्मार्थयते कामान्समस्तांचोपपादयेत् ।। ३४ ॥
न वेपते उरश्चास्य सम्पग्भके च जीर्यति ।।
न क्षुद्रमतिशुष्कं च खिग्धं वृत्तं च युक्तितः ॥ १३५।।
पक्कलिङ्गान्वितं काले शकद्वाऽपि ममुञ्चति ।।
ततो जवे च भारे च स्थाने च शयनेऽपि च ।। ३६ ।।
न च स्वेदमवाप्नोति सुखं शेते विबुध्यते ।।
वातादीनां च दोपाणामनुलोमभवर्तनम् ॥ ३७ ॥
इन्द्रियैरिन्द्रिपार्थ च यथावदवगच्छति ।।
नित्योदमोऽध सुमनाः सम्पक्निग्यो भवेदिपः ॥ ३८॥
यदा तु गुरुगानत्वं क्रमे न्यासे च लक्ष्यते ॥
मन्दमुद्धरते गात्रं मन्दं च परिवीजति ॥ ३९ ॥
अल्पमूत्रपुरीपश्च जृम्भते च पुनः पुनः ॥
पर्यश्रु चोपलक्ष्पेत घ्पामस्वमपरोऽपि वा ॥ १४०॥
विनमत्पर्य चाभीक्ष्णं द्वेष्टि शय्यासनं निशि ॥
सिमं न कुरुते संज्ञां दुर्मनाः संभवेद्गजः ॥ ४१ ॥
विद्यासुमनसं नागं दीक्षानि धेनुकाधिनम् ।।
मृदुगात्रमुदीर्ण च रूपेभ्यो न च कुप्पति ॥ ४२ ॥
रुजावन भवेत्तस्प त्वमसादश्च लक्ष्यते ॥
शरीरोपचयथास्प स्वाम्पश्च विवर्धते ॥ ४३ ।।
शदं स्पर्श रसं रूपं गन्धं वाऽपि विशेषतः ।।
सर्वाप्येतानि निःसङ्गं वेत्ति यः पञ्च पञ्चभिः ॥ ४४ ॥
*पपुलके धनुश्चिान्तर्गत पाठमलिखित्वा 'इन्द्रियान्वित.' इति लिखितमसि ।
१ क. रा. प. लपटोदनं । २ . मता ॥ ३२॥

·१ नेहपानाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। धनं निग्धं च यस्य स्पाच्छकृत्पाण्डु विवर्णतः॥ मृत्तिका शर्करा वाऽपि पत्र मिश्रा न दृश्यते ॥ १४५ ॥ एफवर्णमदुर्गन्धमविदग्धमनप्लवम् ।। पुरीपं दृश्यते यस्य स नागो रोगवर्जितः॥४६॥ तेले दत्ते घृते पत्ते स्नेहं यद्यतिसार्यते ।। पञ्चाहमयसमाई कदुष्णं स पिवेज्जलम् ॥ ४७॥ दर्भमूलपलान्यष्टौ सलिले क्वाथयेच्टुचौ । एतत्निग्धाय पानीयं देयं वातानुलोमनम् ॥ ४०॥ किंचित्निग्धपुरीपाय पवागू पायपेद्विपक् ।। यदा यच प्रयोक्तव्यं स्नेहपानाय तच्छृणु ॥ ४९ ।। यावद्रोणी भवेन्नागस्तावत्मस्थान्मुसंस्कृतान् ।। तन्दुलानां प्रमाणेन यवागूं पायद्विपक् ।। १५० ॥ एतेश्च मुद्गसहितैरनपैव हि मात्रया ।। कृत्वा पवागू नागाय व्यहं भूपः प्रदापयेत् ॥ ५१ ।। वन्दुलाचाढके भुक्तं मुगानामाढके रसम् ॥ कृत्वा नागाप दातव्पमस्नेहलवणं पहम् ॥५२॥ ततो भक्तचनुर्भागं चतुर्भागरसप्लुतम् ॥ लवणस्य चतुर्भागं चैकाई मतिभोजपेत् ॥ १३ ॥ विधार्थ त्वथ भुञ्जीत रसाधुन मतङ्गजः ॥ लवणस्योचितस्पार्धयोगं चास्मिन्मदापयेत् ॥ ५४॥ रसस्य तु यथोक्तस्य विधाया लवणस्य च ॥ पादहीनं प्रदातव्यं समस्तं भोजपेत्कृतम् ।। १५५ ॥ धान्पाम्लडिमाम्लैश्च दध्यम्ले: स्वरसंपुत्तम् ।। भक्तं पदं व्यहं दत्त्वा प्रसन्नां पापपैश्यहम् ।। ५६॥ पथापूर्व समादिष्टो भोजनस्य विधिक्रमः ।। रसजातेषु सर्वेषु तया कार्यक्रमो भवेत् ।। ५७ ।। पवसस्प चतुर्भाग नेदस्यान्ते भदापपेत् ।। ततोऽर्धमर्धस्पार्थेन हीनं सर्वक्रमाचत्तः ॥५८ ॥ मेहे निवृत्तमात्रे तु गात्राभ्यङ्गो विधीयते ॥ विधां समस्तां च तथा शीतं चाम्भोऽवतारयेत् ॥ ५९ ॥ * 'तया' इति तूचितम् ।

·५५२
पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने-
नागं ततः स्वलंकृत्य दलिनं व्याधिवर्जितम् ।।
प्रशस्त तिथिनक्षत्रे पार्थिवाय प्रदर्शयेत् ।। १६० ॥
अथ क्रमेण कुर्वीत रक्षां बद्ध्वाऽध्वकर्मसु ॥
स्नेहं ततोऽस्प जनयन्मदं च मदवर्धनैः ॥ ६१ ॥
लक्षीरघृतायैश्च रोगसंशमनैः पुनः ॥ ६२ ॥
इत्पङ्गाधिपनोदितेन मुनिना हेत्वर्थयुक्ता स्मृता
पीनी मीति गुणेन वारणहिता मात्रौपचारक्रमैः॥
पां पीत्वाऽऽतपशीतवृष्टिपवनाचत्यर्दितानां क्रमो
नीरोगो बलवान्गजः श्रु(सु)तमदो भूत्वाऽथ हन्पाद्रिपून ॥ १६३ ॥
इति श्रीपालकाप्पे गजापुर्वेदे महामवचने महापाठे वृद्धोपदेशे चतुर्थ .
उत्तरस्थाने स्नेहपानं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥
अथ द्वितीयोऽध्यायः।
अङ्गो हि राजा चम्पापां हस्तिशास्त्रविशारदम् ।।
पालकाप्यं महापाशं सुखासीनं स्म पृच्छति ॥ १॥
नेहपानं तथा कार्य वारणानां महामुने ।।
सर्पिऽपि कथं देयं वसा मज्जाऽपि वा कथम् ॥२॥
फस्मिन्दिने वा मासे वा तैले मात्रा च फा स्मृता ॥
जीर्यमाणं कथं तैलं विद्याजीणं कथं पुनः ॥ ३॥
अजीपां(?) कथं कुर्यादेत दिच्छामि वेदितुम् ।।
उपचारमयोगं च निष्ठा तेलस्य वाऽऽदितः ॥४॥
माननिर्माणयोगं च यवसे वाऽपि को विधिः ।।
आहारं च फषं दद्यात्तैलपीताय दन्तिने ॥५॥
शय्पामागं कयं कुर्यात्कथं च रसभोजनम् ॥
फो घृतस्योपचारश्च देयो वा कीहशो गजे ॥६॥
विचार्य सम्पग्बुद्धया हि भगवन्वतमसि ।।
पालकाप्पोऽराजेन स पृष्टस्त्विदमब्रवीत् ॥ ७॥
शृणु राजनिदं सर्व पधावदनपूर्वशः ।।
सपिस्तेलं वसा मजा पस्मिन्काले प्रदीपते ॥ ८॥

·२ नेहपानविध्यध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। आपाढे समतिकान्ते श्रावणे समुपस्थिते ॥ बहुले च व्यतिक्रान्ते शुक्ले नेहं प्रदापयेत् ॥९॥ हस्त श्रवणपुष्पेषु चित्रापामश्वयुज्यपि ।। दशम्पेकादशीद्विपष्टम्पादिपु तिथियपि ॥१०॥ बलाभिजितसावित्रमैत्रेषु विजयेषु च ॥ वर्जिता फतवो ये च वैलपानस्प तान्शृणु ॥ ११ ॥ ग्रीष्मे हेमन्तकाले च तेलपानं न दापपेत् ॥ उद्योगे पूजितावेतौ ऋतू विजयकाङ्किभिः ।। १२ ।। हृष्टो वा विजयार्थ यो गजो राज्पान्तरं ब्रजेत् ॥ पीड्यमानोऽपि चान्येन राजा योद्धं समुत्सहेत् ॥ १३ ॥ हेमन्ते सस्यसंपूर्णा मेदिनी शीतलोदका। पत्यश्वरधनागानां भवेच्चापि मुखावहा ॥ १४ ॥ लोभाद्वा पो बजेद्यानां भयाद्वाऽप्पथवा च यः ।। अकस्मात्संप्रयोगात्तु व्यापत्तिद्विरदे ध्रुवा ॥१५॥ महामात्रैस्तदा नागा विनीयन्ते च कर्मस ॥ शिशिरे धर्मकाले च वारणानां नराधिप ।। १६ ।। धर्मकाले च ये दोपाः नेहपानस्य तागृणु ॥ ग्रीष्मे सूचिभिर्दग्धा वृक्षा गुल्मास्तथैव च ॥ १७ ॥ मेदिनी दवदग्धा च संक्षिप्तयवसोदका ।। निदाघजलरोधे च खेहतृष्णा प्रवर्तते ॥ १८ ॥ तिम माणा विषचन्ते तृणामिरिव पार्थिव ।। इस्पेले. कारपो. राजन्नतीमो. विगाहंतः ।।.१९ ।। तस्मात्माऽपि तैलं नु वारणेम्पः प्रदापयेत् ।। तृणानि हरितान्पत्र स्पुर्वनस्पतपस्वमा ॥२०॥ पूर्णा वापी तडागानि मेदिनी सस्पसंकृता ।। शोभते करतेऽत्यमिन्द्रगोपकदर्दुराः ।। २१ ॥ न चाविशीचं नात्युगं न च युदं न फर्म वै ॥ सर्वावस्थाश्च राजानो जलपूर्णा च मेदिनी ॥ २२ ॥ स्वाइपानोदफे पथ्पे विचित्रपवसायते ।। स्पाने प्रामे शिव रम्ये नेहपानं समाचरेत् ।। २३ ॥

·पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- श्रावणे तैलपानं स्पादादो भाद्रपदस्य च ॥ तेलमात्रा तु नागस्य प्रागर्धप्रस्थसंमता ॥ २४ ॥ उत्तमाधममध्यानां पदेया हस्तिनां भवेत् ॥ तैलं स्थूले प्रदातव्यं कृशे सपिविधीयते ॥ २५ ॥ उरःक्षतानां भमानां वसां मज्जां च दापयेत् ।। तैलस्याथ प्रवक्ष्यामि प्रयोगमत उत्तरम् ॥२६॥ प्रतिपानं विशुद्धाप कवलैपिताप च ।। प्रातरुत्थाय नागाय तैलपानं समाचरेत् ॥ २७॥ जीणेऽल्पश(स)स्पं देयं च वतस्तोपावगाहनम् ।। सातपीतोदकं चैव निवाते स्थापपेत्ततः ।। २८ ॥ यच्चोदितं च यवसं सस्यं दद्याद्विचक्षणः॥ विधां च स्रेहपोगेन हासयेत्तस्य हस्तिनः ॥ २९ ॥ पीते चतुर्नालिके च शय्यां रात्रौ नपेद्गलम् ॥ प्रत्युद्गवाय पवसं वारणाय मदापयेत् ॥ ३० ॥ प्रभाते सुखसप्तं च शुद्धस्त(मूत्रपुरीपिणम् ॥ ततः सुमनसं ज्ञात्वा वैलं नागाय दापयेत् ॥ ३१ ॥ द्रोणं चतुर्थे दिवसे पीतवन्तं मतङ्गजम् ।। धनुःशतापतां वीथी नयेन्नीचैर्गतेन तम् ||३२|| चोद्यमानस्य तत्तलं सर्वतः प्रविधावति ॥ सम्पग्गच्छति कोष्ठं च विक्रिया न च गच्छति ॥ ३३ ॥ स्वच्छन्दं चोदकं दद्याधावत्सात्म्पं च लोहिकम्() ॥ ‘पञ्चाढकं भवेयं दिवसे पञ्चमे गते ॥ ३४॥ पष्ठे पडाढके दादिवसे तस्य दस्तिनः।। दिवसे सप्तमे चैव परीक्षेत मतङ्गाजम् ॥ ३५॥ अच्छपानं च पियतः फोटो यस्प न भियते।। हतं तु तस्प तं विचारकोठं मारुतपीडितम् ।। ३६ ॥ आटफक्रमयोगेन वर्धयत्तस्य हस्विनः।। यो मात्र जरपेत्सम्पत्ती मात्रां समुपाचरेत् ॥ ३७ ।। उत्तमाप च नागाय देयं द्वात्रिंशदाढकम् ॥ अष्टौ च पिशतिश्चैव मध्यमाय नराधिप ।। ३८॥ १. नीर्ग शस्यं ततो देयं त°1 ·२ नेहपानविध्यध्यायः] हस्स्यायुर्वेदः। चतुर्विंशत्पादकं तु दापपेच्च कनीयसे ।। सप्लाई दापयेत्नेदमुत्तमानिं मतङ्गजम् ॥ ३९ ॥ मध्यमाग्निं च पञ्चाहं मन्दाग्निं उपहमेव च ।। विरिच्यते ततः सम्यकोष्ठं वाऽस्य विशुध्यति ॥४०॥ एतत्स्नेहममाणं तु विधि चैव समाचरेत् ।। विभागेन विधापाश्च रूक्ष भोजनमिष्यते ॥४१॥ स्नेहमच्छं तु पिवतो लवणं न प्रदापयेत् ॥ यस्यापि पिवतस्तैलं वारणस्प न जीपति ।। ४२ ॥ वस्प विश्रम्य दातव्यं यह वा व्यहमेव वा ।। पिप्पलीपिठमरिचं सपञ्चलवणापुतम् ॥ ४३ ।। विश्राम्यतस्प पिण्डं तु सायं प्रातः प्रदापयेत् ।। तकं वावहरं चैव लवणांश्च प्रदापपेत् ।। ४४ ॥ पथोकं पवसं चैव नानार्थेषु सुखोदकम् ॥ एवं जीर्ण यदा तेलमथैनं पापपेत्पुनः ॥ ४५ ॥ अथास्पाजीर्णलस्प लिङ्गानीमानि लक्षपेत् ।। दाई संजनपेच्चैव ग्लानि मूछां च दन्तिनः ॥ ४६॥ तेलं वमति सश्लेम हृदयं चास्प पीड्यते ॥ बेपवे श्वासिति स्थूलं मुखशोपश्च जापते ॥४७॥ भिन्नं चैव पुरीपं स्पाद्रतमल्पं च मेहति ।। नेहव्यापत्सु च प्रोक्ता क्रियां वस्प समाचरेत् ॥ ४८ ।। लक्षणं जीपमाणे तु तेले वक्ष्याम्यतः परम् ॥ द्विपस्प कुरुवे ग्लानि इदं च परिवीजति ॥ ४९ ॥ विकारान्परिणामे तु कुरुते वारणो मुखे । विजृम्भते विनमति तृष्णा चास्योपजापवे ॥ ५० ॥ जीर्यमाणस्प विज्ञानं जीणे जीणे मदापयेत् ।। अथैनं लवितं नेहं पवागू प्रतिपापयेत् ॥ ५९॥ इप्सितं यदि नागेपु तैले दयानृपोचम ॥ परं प्रमाणं वक्ष्यामि वदतस्तनिवोध मे ॥ ५३ ॥ पञ्च सापः स्मृताः श्रेष्टे चतम्रो मध्यमे स्मृताः ।। तिसा सापा जघन्पस्प इत्येवं नेहनिश्चपः ।। ५३ ।।

·7 ५५६ पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्पाने- यदा पूर्णो भवेत्स्नेहः संसर्ग तस्य कारयेत् ।। पञ्चाहं पापयेन्मण्डं भक्तं चास्मै प्रदापयेत् ।। ५४ ॥ पञ्चाहं मुखमण्डस्य दद्याच पवसं घु॥ शकद्भवेद्यदा वद्धं निःस्नेहं सक्षमेव च ।। ५५॥ चतुर्भागं विधायास्तु वारणं प्रतिभोजयेत् ।। वर्धपत्क्रमशश्चास्य मुद्गयूपेण भोजयेत् ।। ५६ ॥ पिप्पलीशृङबेराभ्यां पञ्चमूलसुसंस्कृतान् ।। दापयेत्क्रमशश्चास्मै संस्कृतं रसभोजनम् ॥ ५७ ॥ शालीनामोदनं दद्यात्मस्विनं मृदुमेव च ।। मुखोदकं च द्विरदे स्नेहपीते प्रशस्पते ॥ ५८॥ भक्तं स्नेह रसं मांसं क्रमयोगेन(ग) वर्धयेत् ॥ पलानि पञ्च नागाय लवणस्प मदापपेत् ॥ ५९ ॥ वर्धयेत्पलिकं तावद्यावत्पूर्ण प्रमाणतः ॥ गात्राणां सर्वसेकं तु कुञ्जरेपु समाचरेत् ॥ ६ ॥ शशतित्तिरलावानां महिपष्टपतैणयोः ।। खड़वाराहमापूरैसवारं प्रकल्पयेत् ॥ ११ ॥ पिप्पलीमरिचैर्युक्तः शुण्ठीगुडसमन्वितः॥ वेसवारः प्रदेयः स्याद्रसं तेनैव कारयेत् ।। ६२ ।। कृशरादधिपिण्पाकपिण्डो गुडसमन्वितः॥ प्रदेयो बृंहणार्थाप प्रतिपानं च दन्तिनाम् ॥ ६३ ॥ प्रसन्नां पञ्चलवणैर्युकां त्रिकटुफेन च ॥ वराहमहिपाजावकुछटानां खरोष्ट्रपोः ।। ६४॥ श्वाविच्छल्पकगोधानां शृगालादिकमाजसम् ।। रसयुक्ताम्ललवणं मातुङ्गरसान्वितम् ।। ६५॥ हिङ्गसैन्धवसंयुक्तं तथा त्रिकटुकेन च ।। रसं प्रदापपेनागे दाडिमाम्लफसंयुतम् ।। ६६ ।। वेरेव मांस: पूर्वोक्तर्यपावरसमकल्पितः ।। दधित्रिकटुकोन्मित्रैगुंडशर्करपा युतेः॥ ६७॥ सुस्विन्नेहणार्याप वेसवारं प्रदापयेत् ।।. पहङ्गमतिपानं च पातुमस्मै अंदापपेत् ।। ६८ ॥ १ क. मुटैस्तु सं° १२ . प्रकल्पयेत् ।

·५५७ २मेहपानविध्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। एवेनवोपचारेण रक्ष्यो मासद्वयं गजः॥ रसममाणं वक्ष्यामि वारणानां पथाक्रमम् ।। ६९ ।। अर्धाढक मत्यरत्नी रसं नागाप दापयेत् ।। सायं प्रावश्च निर्गच्छेद्ययापूर्व मरोगवान् ॥ ७० ॥ यथाशाम्रसमुद्दिष्टं तत्सर्व समुपाचरेत् ।। एवमाप्पापते नागो न च तैले विपद्यते ॥ ७१॥ मृनाति मर्दनीपानि हापिपि दरस्पसौ॥ स्निग्धरोमच्छविनांगः टेदितः स सुखी भवेत् ॥ ७२॥ तेलमात्रा तु या भोका सापपो वा विधीयते ॥ उपवारविधिथैव यथा तैले तथैव च १७३ ।। सपिराधयुजे मासि वारणेभ्यः प्रदापयेत् ॥ सुखोणं पापयेत्सर्पिः भातरुत्थाय वारणम् ॥ ७४ ॥ फारपेत्कट(ण्ट)कच्छन्नं इस्तिवेश्मास्य सर्वतः॥ समृद्धे चामिसंदीप्तं प्रतिवादोऽनुफारपेत् ॥ ७५ ॥ गोकरीपमुस्व(संकीर्णा शय्या चास्प हिता भवेत् ॥ पवसानि च देपानि हरितानि मुनि च ।। ७६ ॥ फवलाच प्रदेयाः स्युस्तथा वातहरा गजे। मभावे मुदितं दृष्ट्वा ततश्च क्रमपेद्गजम् ।। ७७॥ धनुःशतापता वीपों वाहयेत्मपमं गजम् ।। चलं प्रकृवितात्म्यं च जीर्णाजीणं च लक्षपेत् ।। ७८ ॥ द्वितीय द्विगुण वीर्या वादयेद्वारणं शनैः॥ पण्णाडि तु पाते तु सपनं चास्प निर्दिशेत् ।। ७२ ।। पदोद्वताप पवसं वारणाप प्रदापयेत् ।। प्रमावे स्थानमानीय दृष्ट्वा सुमनसं गजम् ॥ ८०॥ सापः मदापपेत्तस्मै पूर्वोक्तिस्तरुपक्रमः ।। एप ते सपिपः प्रोक्तो विधिवच्छस्प(?) भूमिप ५८१॥ दुर्वी पतमामोति मांसं वेजश्च वर्धते ॥ तथाऽप्वान विषहते शीतमुणं च वारणः ॥२॥ सेदं विपदतेऽस्पषं न च फर्मणि सजते । इत्पते सपिंपः पाने गुणाः सम्पप्रकीर्तिताः॥३॥ १फ, केनिया,

·-
पालकाप्यनिविरचितो [४ उत्तरस्पाने-
वसामज्जाममाणं तु निखिलं वक्ष्यते त्वतः ।।
मजा चैव यथा मोक्ता तन्मे शृणु महीपते ।। ८४ ॥
चैत्रवैशाखयोर्मध्ये दद्यान्मजावसे भिषक् ।।
महिपाजवराहाणां ये चान्ये वनचारिणः ॥ ५॥
नक्रपाठीनमत्स्यानां पे च स्पुर्जलचारिणः॥
मज्जा तेभ्यः प्रदातव्या वसा वाऽपि महीपते ॥ ८६॥
रोगाः सम्पपशाम्यन्ति वलं तेजश्च वर्धते ॥
मांसोपवितसर्वाङ्गलाघवं चास्य जायते ॥ ८७ ॥
मज्जासु विधिरित्पेप गुणाश्चापि प्रकीर्तिताः ।।
क्रमः स एव पूर्वोक्तो यथोक्तः सपिपी मया ।। ८८ ॥
समाचरेद्यथोद्दिष्टं वैद्यः शाखविशारदः ॥
यवसानि विचित्राणि वारणं तालपत्रिकम् ॥ ८९ ।।
भेदनीयानि जानीपात्तृणान्येतानि पार्थिव ।।
उत्कलं रोहिपं चैव जूर्णिपादं तथैव च ।। ९० ॥
उप(प)लं पल्लवं चैव यच्चान्पज्जाङ्गलं स्मृतम् ।।
संघातायं प्रदेयं स्पात्नेहपीतेपु इस्तिपु ॥९१ ॥
इति स्वबुध्या विनयन निश्चया-
गजाप तैलं विधिवत्मपादितम् ॥
करोत्परोगं बलिनं च वारणं
स चापि राजा श्रियमानुपात्पराम् ॥ १२ ॥
इति श्रीपालकाप्पे इस्त्यायुर्वेदमहामवचने चतुर्थ उत्तरस्थाने नेह-
पानविधिकपनं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥
अप वीयोऽध्यायः।
अङ्गो हि राजा चम्पापां पालकाप्पं स्म पृच्छति ।।
अन्नपानविधि करनं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १॥
मैदकोदकदुग्धानां कृततेलरसस्प च ॥
गुणदोपाश तत्र तान्मे व्याचक्ष्व पृच्छतः ॥ २॥
ततः प्रोवाय मगवान्पालासाप्पो महामुनिः॥
लावमात्रोचमोजमापः पादहीनद्यारनिकः ॥ ३॥

·३ अन्नपानाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। सपादे द्वावरली च बापामस्तस्प दन्तिनः ॥ द्वावरत्नी वितस्तिश्च नाहोऽप्यस्प विनिश्चितः॥४॥ अङ्गुलानि च चत्वारि पञ्चमांशो परस्य च ॥ स्मृतोचमस्प नागस्य वर्षवृद्धिः समुच्छपे ॥५॥ पञ्चाङ्गुलं सत्रिपवं पवभागश्च पञ्चमः ॥ तस्प स्पावृद्धिरापामे परिणाहे पडङ्गुला ॥ ६ ॥ भहीनाङ्गस्य नागस्प जन्मना वा विरोधिनः ॥ सममेतममाणं स्पाद्विपमं स्पादतोऽन्यथा ॥ ७॥ वृद्धाः क्षीणाच बालाच न निर्देश्या दि रूपतः। घालः समस्तरूपश्च क्षीणो वृद्धश्च दीयते ॥८॥ पूर्वकापेऽधिको यश्च पश्च पश्चात्मपीदिवः॥ विक्षिप्तश्चातिसंक्षिप्तो हीनग्रीवामुखस्तथा ॥९॥ यो विशालचोपरिष्टानिकोरसित(?)स्तथा । अंग्रतश्चापि कुटजश्च पृष्ठतश्च समुन्नतः ॥ १०॥ वामनो भपहीनध विकटोऽत्पर्थमादिवः ।। अत्यर्थ दीर्घगाश्व अप्रमेपश्च पोडश ॥११॥ विपरीतगुणा येऽन्ये निर्माण चाविरोधिनः ।। तेषु मानं प्रपोक्तव्यं समस्तगुणपोगः॥१२॥ तदर्थ चैव मातव्यो नागो वैः ममागतः ॥ ततः सस्थितसर्वाङ्गः समादेशापो गजः ॥ १३ ॥ अनुमतो नावनतो मातव्यो दण्हरज्जुभिः ।। तत्रस्पस्पांसपोः कार्यों दण्डस्तिपक्मतिष्ठितः ॥१४॥ भूमिसंस्थेन दण्डेन ऊध्वं दण्डं चरं स्पृशेत् ॥ स च पेन प्रदेशेन दण्डो दण्डं च संस्पृशेत् ॥ १५ ॥ *साप्यस्तव तधास्प प्रमाणं वर्मणो भवेत् ।। सप्त पट् चैव तत्र स्युः पञ्चैव परिनिश्चिताः ॥ १६ ॥ उत्तमाघममध्यानां वर्ममाने च रसपः ।। तिपदण्डापतः स्थाप्पः कुम्भपेवकायोर्गजः ॥ १७ ॥ * 'माय' इति 'स्याप्य' इति या भवेत् ।। १ क. स पाप्मना वा शिरोधिनः ॥२॥ १२ क. अग्निीवश्व कुस. अपामभापि कुछ ।

·५६०
पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने
आयामस्तु प्रमातव्यो रज्ज्वा चण्डांश्च योजयेत्॥
सप्त भवेन्नवाप्यो च तेषामायामसंविधौ ॥ १८॥ .
उत्तमाधममध्यानामरत्नीनां पृथग्विधिः॥
परिणाहः प्रमातव्यः कलाकारणमाश्रितः ॥ १९ ॥
रक्षा वत्रापि नागानां ममागं संभवक्ष्यते ॥
तत्राटी परिणाद: स्पादधमो नव मध्यमः ॥२०॥
दश रत्नीपरीणाहो गजस्वत्रोत्तमो भवेत् ॥
वर्ध्न त्रिविधमप्युक्तं गजाना नयकोविदः ॥ २१ ॥
तन प्रमाणं नोक्तं तु हस्तिनीनां महामुने ।
वदहं ज्ञातुमिच्छामि त्वत्मसादाहिजोत्तम ॥ २२ ॥
त्रिविधं हस्तिनीनां तु वर्मयोगं प्रचक्ष्व मे ॥
एवं पृष्टोऽङ्गराजन पालकाप्पस्तवोऽब्रवीत् ॥ २३ ॥
पडरत्नीसमुत्सेधा त्वष्टारनिसमापता ।।
फक्षामागप्रदेशे च नवरनिप्रमाणतः ।। २४॥
मिता मानविधिस्तु पदि स्पासर्वतः समा ।।
उत्तम वर्मयोगं तु हस्तिनीनां विनिर्दिशेत् ॥ २५ ॥
पञ्चहस्त समुत्सेधा आयामे सप्तसंमिता ।।
अष्टरस्निपरीणाहा मध्यवर्मणि पूजिताः ॥२६॥
चतुर्दस्तसमुत्सेधा आयामे पट्चासंमिताः ॥
अधमा सप्तहस्ता तु परिणाहेन कीर्तिता ॥२७॥
इति वर्मप्रमाणं तु मपोकं हस्तिनीपु ते॥
चलममाणमप्पाप्तां प्रवक्ष्पामि पपाक्रमम् ॥ २८॥
मायोगिकं मवेदेकं परामर्शकं तथा ।।
मतङ्गजस्य मध्यस्य प्रयोगे पद्धलं स्मृतम् ॥ २९ ॥
उत्तमायां प्रपोगे तु हस्तिन्पां तत्मकीर्तितम् ॥
मध्यमं बलमिच्छन्ति तस्याः श्रेष्ठ मनीपिणः ॥ ३० ॥
पश्चपोजनगा राजन्मध्यमा हस्तिनी भवेत् ।।
पोजनानि तु चत्वारि जयन्यापास्तपा वले ॥ ३१ ॥
परामशिकी संज्ञां चले चैव विभावयेत् ॥
गुणान्समस्तानेवाए सम्पगेतांस्त लक्षपेत् ॥ ३ ॥

·३ अन्नपानविध्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। बलानुभावः कार्पः स्यादिति मे निश्चिता मतिः ॥ अत्यराला भवेद्धेनुररालस्प प्रमाणतः ॥ ३३ ॥ उत्तमा मध्यमस्याप्पमध्यमा चाधमस्य च ॥ जधन्यामपि जानीयाचतुर्हस्तसमन्विताम् ॥ ३४॥ वर्मतस्तत्र विज्ञेपो गजेष्वाहारजो विधिः ।। *अरनेस्तत्र नागानां द्रोणमित्युपदिश्यते ॥ ३५ ॥ कुहवस्य प्रमाणं तु पूर्व यत्समुदाहृतम् ॥ सेदभक्तादि नागेम्पो विधिनाऽनेन दापयेत् ॥ ३६॥ भक्तनेहप्रमाणं तु प्रवक्ष्पाम्पत उत्तरम् ।। तभारत्नौ प्रदातव्यं स्नेहस्पार्धाढकं भवेत् ॥ ३७॥ तण्डुलानां भवेद्रोणमरत्नौ लवणस्य तु ॥ फ्लानि दश तावन्ति गुडस्यापि प्रमाणतः ॥ ३८॥ द्वादश द्रोणपर्यायो मापाणां तुलया धृतः ।। भारः स किहितो द्रोणो यवतस्प प्रमाणतः ।। ३९ ॥ आर्द्रस्य यबसस्पैतत्प्रमाणं परिकीर्तितम् ।। शुष्काणां च लघूनां च शप्पाणां च नराधिप ॥ ४०॥ दद्यादिगुणितं भारं यवसाथै महीपते ।। फलितानां तु धान्यानामर्धभार प्रदापपेत् ॥ ४२ ॥ तेषामेव सगर्भागां त्रिभागोन पदापयेत् ॥ अतैललवणां प्रातर्विधा मुञ्जीत वारणः ॥ ४२ ॥ सपिंगुडसमायुक्तं दमा सपललेन वा ।। सायमा सलवणां सनेहरसकां नृप ।। ४३ ।। विधापोगाचतुर्भागः फवलाश्थापनाहिका ॥ अभिप्रपोनागानां माफश्च महीपते ।।४।। स्तत्वाचापि नागानां वह्नौ "तृणदारुणः॥ ढकीयं भवेद्रोणं पयसा मेदकस्य च ॥ ४५ ॥ मांसस्प पटपञ्चाशद्देया स्याद्रोणसंख्पया ।। वराहोरभ्रमहिपाः शशानहरिणा मृगाः ॥ ४६ ॥ स्वच्छवृत्ते प्रदातव्पा रसाधं दन्तिनां नृप । कुकुटाथ मयूराय लाववित्तिरिभिः सह ।। ४७ ॥ * 'अरालसत्र' इति भवेत् ॥

·. ५६२ पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- आटीहंसाश्च नागानां रसाथै विहिताः स्मृताः॥ द्रोणे त्रिकुटकस्यैतत्संस्कारा, पलं स्मृतम् ॥ ४८॥ स्नेहस्य कुडवः पूर्णो दधश्चांर्धादकं भवेत् ।। मर्दितां तेन विधिद्विधा मुनीत वारणः ॥ ४९ ॥ भुक्त्या चाऽनुपिवेन्मधं पीत्वा भुनीत वा पुनः ।। रसा हि वे महाराज शेषा दोपकराः स्मृताः ॥ ५० ॥ वारुणी मेदकसमा रसस्यार्धाटकं भवेत् ।। विधायोगातु द्विगुणं सपिः क्षीरं पदापयेत् ॥ ५१ ॥ द्विगुणं तु विधायोगात्पादभागोदकं पिवेत् ॥ मातरेव गजो भुक्षेत्(?) द्विगुणोदकतैलकम् ॥ ५ ॥ भक्ततेलसमस्नेहो मैदकेपु विधीयते ।। मेदकास्वपि नागानामिति में निश्चिता मतिः ॥५३॥ विडढाक्षीरकुल्मापमापगोधूमसंस्कृताः॥ दधिसोवीरकयुतां पृथङ्मेदकसंहिताम् ॥ ५४॥ पदा मधं पिबेनागो द्राक्षया सह योजितम् ॥ तदा द्राक्षा पदातव्या भक्तपोडशवार्षिकी ॥ ५५ ॥ भक्तमद्यममाणेन योग मद्यस्य कारयेत् ।।. तैलेन लवणेनापि पचोदिष्टप्रमाणतः ॥५६॥ गुडेनापि च संयोगो यथोद्दिष्टेन पूजितः॥ फुडवं दीपतैलस्प रक्षणार्थ पदापयेत् ।। ५७ ॥ मत्तस्प चाण्डकोशस्य म्रक्षणे गेरिकायुतः ॥ नरेन्द्र दीन्तने देयो धृतस्य कुडवो भवेत् ॥५८॥ गैरिफस्प पलं तत्र द्रोणे दधाद्विचक्षणः ॥ दन्तिने फुडवः पूर्णस्तैलस्पाथ घृतस्प च ॥ ५९॥ म्रक्षणे शिरसो देयो मर्पसंयोजने भवेत् ।। अर्धमस्थस्तु विज्ञेयो गजानां गात्रसेवने ॥ ६॥ तस्माचतुर्गुणः नेहो विहितः सेवने 'नृप ।। देयः पट्पलिको रनिरिकस्य प्रमाणतः ॥ ६१ ।। फेचिदिच्छन्ति नागस्प हपीतस्प भोजनम् ।। भुक्तस्प चानुपानं च फेचिदिच्छन्ति पार्थिव ॥ १२॥ -- ·३ अन्नपानविध्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। अत्रापि बहवो दृष्टा गुणाः शावविशारदैः ।। इति स्नेहविचारस्य सममाणगुणक्रमः ॥ १३ ॥ सविधायोगपवसं सर्व देयं च कीर्तितम् ।। पत्ममाणं समुद्दिष्टं त्रिविधेष्वेव इस्तिषु ।। ६४ ॥ तत्क्रमेण समुद्दिष्टं दीप्तामिप्यधिकं भवेत् ।। ततोऽङ्गपतिरक्षुद्रो विनयात्पुनरुत्थितः ॥६५॥ अग्रवीच्छुचिरव्पनः पुनः प्रश्नमनुत्तमम् ।। भगवन्यद्यथोद्दिष्ट कीर्तयिष्याम्यहं तथा ॥ ६६ ॥ ये तु यस्मिन्गुणा दत्ते तन्मे व्याचक्ष्व पृच्छतः ।। ततः मोवाच भगवानादितो यवसे गुणान् ।। ६७ ॥ तृणं सृष्णापहं प्रोक्तं तृणं तृप्तिकरं स्मृतम् ।। मनःप्रसादनं चैव ग्रहणीदीपनं तथा ॥६॥ वातपिचकफानां च रक्तस्प च निवर्हणम् ।। तृणं दरयत(?) दोषानुदीनपि हस्तिनाम् ॥ ६९ ।। तृणावर्धयवे पाणांस्तृणासंभवतीन्द्रियम् ॥ श्रमग्लानिविचित्तत्वं तन्द्रां निद्रा च हस्तिनाम् ॥ ७० ॥ तृणं पथा नाशपत्ति शृणु पस्माच कारणात् ॥ सोमादांप: संभवन्ति तृणमस्यश्च जायते ।। ७१ ॥ यत्किचित्स्थावरं चैव प्रभूतं लङ्गमं तथा ॥ आप्यायपति तत्सर्व सोमो वे पृथिवीपते ॥ ७२ ।। सोमात्मकाश्च मावना शीतसात्म्या विशेषतः॥ तस्माघदा बजेदकः पपायेगोचरां दिशम् ॥७३॥ क्षीपन्ते हि तदा नागा हीनप्राणा भवन्ति च ॥ दक्षिणापनसंस्थे तु सूपैं मुस्लपरापणाः ।।७४ ॥ आस्वादपन्ति निष्पन्नं तृणं नागा न संशपः ।। भवन्त्युत्साहयन्तश्च तृगेनैव मतङ्गजाः ॥ ५॥ तदा च-पुष्पं विमुसं बलवन्तो भवन्ति ।। तवः प्रहृष्टमनसो रमन्ते धेनुकार्षिनः ॥ ६ ॥ 'पुप्यन्ति मुन' इनि मोत् । १. वरप्वा। .

·५६४ पालकाप्यमुनिविरचितो- ४ उत्तरस्थाने- विहरन्तश्च सरितः स्वैराहारा मतङ्गजाः ।। ते स्वैरं तृणपुष्टास्तु स्वैरगाश्चैव वारणाः ॥ ७७ ॥ गच्छन्ति मैथुनं स्वैरं गर्भ चैवाऽऽदधत्पपि ॥ वशाः स्वैरं मजायन्ते तृप्तास्तृणगुणैः सदा ॥ ७८ ॥ तृणेन तेजो भवति तृणात्संभवतीन्द्रियम् ।। सर्वे मृगास्तृणवरास्तृणपाणास्तृणमियाः ॥ ७९ ॥ मृणेन नागा जीवन्ति वने ग्रामेऽपि वा सदा॥ भुक्त्वा नरो हि मृष्टान्नं किंचित्स्वादेद्यथोपरि ॥ ८॥ तथा तृणेन तृप्तानां किंचिदेवानुभोजनम् ॥ आसवैः सेहपनिर्वा रसैर्वा विविधैर्हितैः ॥ ८१ ॥ नस्यवस्तिक्रियाभिर्वा भैपर्वा पृथग्विधैः ॥ न हि धारयितुं शक्यास्तृणहीना मतङ्गजाः ॥ ८२॥ तृणविना न जीवन्ति तृणसात्म्यतया गजाः ॥ तस्मात्तृणेन हीनानां जीविते संशयो ध्रुवम् ॥ ८३ ।। तत्समुत्था वलजवतेजोमदगुणा नृप । लतापत्रनृणाहारा वृक्षभनाशिनः सदा ॥ ८४ ॥ वने दोषा न गच्छन्ति विधा लवणवर्जिताः॥ अत्यन्तोदितभावाद्धि मातङ्गानां तृणं हितम् ।। ८५ ॥ यथा कवलसंयुक्तं कुवलं पल्लवानि च |! वधवन्धपरिक्लिष्टा ग्राम्याः परवशं गताः ॥८६॥ अभ्युद्धतुं न शक्पन्ते यवसेनैव केवलम् ॥ रोदक्षीरासवरसैविधाप वसतोऽपि च ।। ८७ ।। सम्पम्नितिकशा भोजनैदिविधरपि । विधिवत्ते गजा पुष्टाः कर्तव्याः पृथिवीपते ॥ ८८ ।। भूपोऽङ्गराजः पमच्छ पालकाप्यं महामुनिम् ॥ चतुष्पकारो यः प्रोक्तस्त्वयाऽऽहारो महामुने ।। ८ ।। स फयं दन्तिने देयस्तन्ममाऽऽचव पृच्छतः॥ एवं पृष्टोऽदराजेन पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् ॥ १० ॥ भोज्यं भक्ष्पं च पेपं च लेधं चेति चतुर्विधम् ।। वत्र भोज्यं भवेद्राजन्नानाजातं पृथग्विधम् ।। ९१ ॥ १स. दारुणाः।

·३ अन्नपानविध्यध्यायः हस्त्यायुर्वेदः। संस्कृतासंस्कृतं चैव द्विविधं संप्रवक्ष्यते ॥ तत्र संस्कृतमेवाग्रे प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम् ।। ९२ ।। अन्नं मांसरसं सेहं कवलं च तथा दधि ।। संस्कृतं वेकतः प्रोक्तमसंस्कृतमतः शृणु ॥ १३ ॥ एतैर्विवर्जितं स्वन्नं तण्डुलाश्च नराधिप । वक्ष्यामि भक्ष्पं नागानां तन्मे निगदतः शृणु ।। ९४ ।। कुवलं पल्लवं भङ्गं शास्त्रात्वङ्मूलमेव च ॥ तृणानि चेति जानीयाक्ष्पं राजन्विशेषतः ॥ ९५ ।। पेयान्यपि च वक्ष्यामि यानि नागाः पिबन्त्यतः॥ यवागृतीरमचाच रसाच विविधा प ॥ १६ ॥ नेहाः सर्वे महीपाल संस्कृतासंस्कृत्ताश्च ये ।। वकं तृवृतं चैव महासेहश्च पार्थिव ॥ ९७ ॥ तैलं घृतं पमकं च वसा च तृवृतं स्मृतम् ।। स्नेहाः सर्वेऽथ मांसानि मेदोमज्जारसास्तथा ॥२८॥ वसां चाप्पेकतः पक्त्वा महास्नेह इति स्मृतः॥ पेपान्येतानि चोक्तानि लेहान्यपि विवोध मे ॥ २९ ॥ उत्कारिका वेसवारो मेदकाश्च नराधिप । उत्कारिका प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥ १०॥ प्रियालबीजं खया मस्तकं पनसानि च ॥ यवगोधूमचूर्णानि घृतेन सह पाचपेत् ॥१॥ मत्स्पण्डिका शर्करा वा तत्र देया यथाक्रमम् ॥ सक्ष्यगोचूमतानि पिप्पलीस्तण्डुल्लास्तथा ॥२॥ घृते गुहं च संपोज्य पाचपेन्मतिमान्भिपक् ।। सतश्च सुभृष्टा चै भौद्रं वाऽय कसेरुकः ॥ ३॥ तथा पुष्करवीजानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ।। धृतेन मरिचर्वाऽपि युक्त्या सम्पग्विपाचपेत् ॥ ४ ॥ एतद्दधातु नागस्प कायामिवलवर्धनम् ॥ इत्युत्कारिका । अतः परं प्रवक्ष्यामि वेसवारं महीपते ॥ ५॥ १ स. प. यव्यकं ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो- [४ उत्तरस्थाने मांसं निरस्थि मुस्विन्न पुनह पदि चूर्णितम् ।। पिप्पलीशुण्ठिमरिचगुडसर्पिःसमन्वितम् ॥ ६ ॥ एकस्थं पाचपेत्सम्पग्वेसवारस्ततः स्मृतः ।। (द्वितीयमपि मे शृणु) ॥ ७ ॥ एतेनैव च कल्पेन दना संयोज्य पाचयेत् ।। एतद्दद्यात्तु नागानां बलमांसविवर्धनम् ।। ८॥ इति वेसवारः॥ मेदेकांश्च प्रवक्ष्पामि नागानां बलवर्धनान् ॥९॥ गोधूमानथ मुस्विन्नान्धृतकिण्वसमायुतान् ।। गुडेन द्विगुणीकृत्य देयो बलविवर्धनः ॥ ११० ॥ विडतलमापांश्च तैलेन सह योजयेत् ॥ द्वितीय एप विज्ञेयः कृमिकोष्ठविनाशनः ॥ ११ ॥ सुस्विनं यवकुलमापं तिलचूर्णसमन्वितम् ॥ क्षीरं घृतं गुडं चैव एकस्थं पाचयेवुधः ।। १२ ।। एनं दद्यात्तु नागेभ्यो बलमांसविवर्धनम् ।। इत्येते मेदकाः प्रोक्ताः वारणानां यथाक्रमम् ॥ १३ ॥ पस्मादलं वर्धपते मांस नेदोऽथ शोणितम् ॥ मेदका इति निर्दिष्टास्तस्मादेते नराधिप ॥ १४ ॥ इति मेदकाः ॥ स्पात्पञ्चविंशतिपलः स्नेहमस्थप्रमाणतः ॥ पञ्चविंशत्पलः प्रस्थो मेदके परिमाणतः ॥ ११५ ।। शेपाणां पद्धिस्तु रसानामुपदिश्यते ॥ क्षीरस्य तु त्रपः मस्था धृतमस्यः प्रकीर्तितः ।। १६॥ रसद्रोणं च दातव्यं दशार्धाढकं तथा ।। स्नेदस्यार्धादक तत्स्यान्मांसस्यार्धतुला तथा ॥ १७ ॥ भेदकस्याऽऽढक देयं पललपस्थ एव च ॥ शरस)क्तु कौडविकं चैव गुहस्याष्टपलं तथा ॥१८॥ * कयपुस्तकयोः '' इति श्रुटिचिद्रं वर्तते । सपुस्तके तुं अटिचिहं नोप- सम्पते। . धनुश्चिनद्वयान्तःस्यो नालि पाठः कपुस्तके । १ क. °दकांश्थापि ।

·३ अन्नपानविष्यध्यायः]. इस्त्यायुर्वेदः। भक्तः स्नेहसमो देपस्त्ववपीडस्तथैव च ।। मांसनेहरसैर्युक्तं सायाह्न भोजयेद्गजम् ॥ १९ ॥ दद्यात्रिकटुकस्यापि पलं द्रोणे विचक्षणः ॥ एपाऽपि च विधा देया सायं पातश्च दन्तिनाम् ।। १२० ॥ दना पलसमायुक्ता गुडेन च समन्विता ॥ पूर्वाह्न भोजयेन्नाग मतिपत्तिमतन्द्रिताम् ॥ २१॥ विधागुणान्प्रवक्ष्यामि विस्वरेण यथाक्रमम् ॥ तोमानि प्रदेयानि धान्यानि मनुजाधिप ।। २२ ॥ शालयो यव गोधूमव्रीहयोऽथ पियङ्गवः ।। कोद्रवाश्चैव धान्यानि विहिता हीनभोजने ॥ २३ ॥ यधोपपत्ति तेषां तु भोजने तु विशेषतः ।। मीयते द्विरदः सम्यक्सुखं शय्यां विगाहते ॥ २४ ॥ भक्तनेहगुणानन्यान्यवक्ष्याम्पत उत्तरम् ।। भक्ते सर्पिः प्रदातव्यं तैलं वा दन्तिनां भवेत् ॥ १२५ ॥ तन ये पित्तला नागाः प्रकृत्या तनवश्व ये॥ मदक्षीणाश्च वृद्धाश्च धेनुकासु च विश्रुताः ॥ २६ ॥ वाला दुर्बलपादाश्च पे च नेत्रातुरा गजाः ।। सपिस्तेभ्यः प्रदातव्यं तथा ये च नवग्रहाः ॥ २७ ॥ तस्प दत्तस्प ये दृष्टा गुणांस्तांस्तु निबोध मे ॥ तद्धि वर्णकरं श्रेष्ठमारोग्यं वृंहणं परम् ॥ २८ ॥ आपुष्यं च विषघ्नं च सर्वरोगविनाशनम् ॥' घृतं वर्णरसोपेतं गन्धसंपन्नमेव च ॥ २२ ॥ (* बलं वर्ण जव चैव सर्व नागस्य वर्धपेत् ॥ अवस्थितं स्थिरं चैव अतिदग्धं तथैव च)॥३०॥ भवेद्दोजनदुष्टं वा कृमिभिर्वा समन्वितम् ॥ एवंविधं भोज्पमानो बलानागः प्रहीयते ॥ ३१ ॥ बलात्मयुज्यमानस्तु भोजनं नाभिनन्दति ॥ आप्यापामैरुपचिता ये गजाः स्थलशारदाः ॥ ३२॥ * धनुश्चिद्वयान्तःस्थो नास्ति पाठः कपुस्तके। १ क. °ना च पलसंयु।

·५६८ पालकाप्यमुनिविरचितो-. [४ उत्तरस्थाने- वातोपद्रुतदेहाश्च पे चाप्यलघुविक्रमाः॥ ये च वातप्रकृतयः श्लैष्मिका ये च वारणाः ॥३३॥ वहुशश्चापि सज्जन्ते ये च नाहेन कुञ्जराः ॥ सहसा हसते मांसं येषां चाध्वप्रयोजने ॥ ३४ ॥ तैलं तेभ्यः प्रदातव्यं ये चापि कृमिकोष्ठिनः ।। धेनुकानां च विहितं तैलमेव महीपते ॥ १३५ ।। तासां च बहुपित्तत्वातैलानान्यत्मशस्पते ।। तैलं वातहरं प्रोक्तं स्थूलमांसविवर्धनम् ॥ ३६ ।। कृमिकोष्टप्रशमनं धातुवृद्धिकरं तथा ॥ उत्साहजननं चैव तेजोबलविवर्धनम् ।। ३७ ॥ मर्दितां तेन विधिवद्विधा भुञ्जीत वारणः॥ मेहेन सहिता हस्ता सम्पग्बूहयति द्विपम् ।। ३८ ॥ वर्जयचापि मन्दानि सम्यक्परिणमत्यपि ॥ तैलं वक्षोदृतं पञ्च सद्यःक्षतमपत्रकम् ॥ ३९ ॥ भवेत्स्वादुरसं यच्च तेन पुष्टिः प्रजापते ।। यद्भाजने भवेरिक्लन्नं कृमिभि पितं च यत् ।। १४० ।। पद्वा फपापसंयुक्तं यच्चाम्लरसदूपितम् ।। अतीसारकर ह्येतद्वैवर्यकरमेव च ॥ ४१ ।। एवंविधं तु वर्जयेत्तैलं नागस्य पार्थिव ।। अतो लवणदानस्प गुणान्वक्ष्यामि भूमिप ।। ४२ ॥ अहितं चैव पचति च्छविं चास्प प्रसादयेत् ॥ शोणितं वर्धयेचास्य वातं चास्यानुलोमयेत् ॥ ४३ ॥ मांसदोस्थिमज्जानो विवर्धपति दन्तिनाम् ॥ शोधपेन्मूत्रवस्ति च यवसं चाभिनन्दयेत् ॥ ४४॥ व्याधिमशमन श्रेष्ठ तेजोवलविवर्धनम् ॥ छैदनं पाचनं चैव वमनं रक्तवर्धनम् ।। १४५।। लवणं दीपदान पचत्पाहारमेव च ॥ *रुचिपक्पोरधिष्ठानं नित्यं हि स्वणं भवेत् ॥ ४६॥ कृमिकोटमशमनं वातरोगनिवर्हणम् ॥ लवणं मक्षयित्वा तु जलं पियति वारणः ॥ ४७ ॥ * पश्योः इति सरलादर्शपाठः।

·३ अन्नपानविध्यध्यायः] - हस्त्यायुर्वेदः। शोणितस्य जलं योनिस्तेजसा तच्च रज्यते ।। तच भुक्तवते देयं विधाशेषेण मर्दितम् ॥ ४८॥ पश्चात्मदाने शृण्वस्प हेतुं स्पष्टनिदर्शनम् ॥ यदिन्धनसंभारं कृत्वा वह्निनियोजितः॥४९॥ । भस्मी करोति लवणं तद्वत्पचति भोजनम् ।। आहारोपचितांश्चैव दोषानास्त्यत्र संशयः ॥ ५० ॥ न चाऽऽहारोऽन्यसत्त्वानां गजाहारेण संमितः ।। वृक्षभङ्गलतागुल्मसृणशष्पादिभिर्गुरुः ॥ ५१॥ विधायोगश्च सुतरां लवणेन विना कृतः॥ अमन्न इव यज्ञानि बहुदोपको भवेत् ॥ १२॥ कोपयत्यनिलं तिममजीणं जनयत्यपि ॥ यस्कुर्यान्मृत्तिका मुक्ता तदेवालवणा विधा ॥ ५३ ॥ तस्माल्लवणदाने तु न प्रमुोत्कदाचन ।। रोमकं सैन्धवं चैव विडं सौवर्चलं तथा ।। ५४ ॥ स्वर्जिकाऽथ यवक्षारं सामुद्रमथवोद्भिदम् ॥ अष्टावेतानि करिणां लवणानि यथाविधि ॥ १५५॥ दद्याद्रोणे दशपलं सामुद्रस्यैव भूमिप ।। शेषाणां पञ्चपलिकमरलि विद्धि पार्थिव ॥ ५६॥ इक्षुः क्षीरं घृतं मांसं वसा मेदक एव च ॥ उत्कारिका वेसवारो मेदकेन समौ तथा ।। ५७ ॥ नवग्रहाय चैतानि दद्यात्तीणाय वा पुनः ।। नवग्रहं दम्यमानमुत्तमं प्रति लम्पयेत् ॥ ५८॥ गुडतण्डुलकैर्युक्तां प्रदद्यात्प्रथमेहनि ।। फेवलैः भाकृतैर्मिश्रां तांश्च भक्षयतस्ततः ।। ९ ॥ पलं पलं वर्धयते यावच्च कुडवो भवेत् ॥ ततो द्विपलिका वृद्धिस्तण्डुलानां गुडस्य च ॥ १६० ॥ अत्र त्रिगुणितं देयं तस्माचापि चतुर्गुणम् ॥ अनेन क्रमयोगेन(ण) विवृद्धिविदाहकम् ॥ ६१ ॥ अतः प्रस्थविद्धिः स्याद्यावत्पूर्णा विधा भवेत् ।। कृत्वा गुडस्य तु पलं प्रथमे तण्डुलझमे ॥६२ ।। ७२ ·५७० पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्याने- पावद्वळप्रमाणं तु पूर्वोक्तं ते मया नृप ।। क्रमेणानेन वृद्धिस्तु लवणस्पापि निश्चिता ॥ ३॥ पदा प्राप्तं तु लवणं सात्मी भवति इस्विनः ।। हासो गुडस्प फर्तव्पस्तथैव पृथिवीपते ।। ६४ ॥ अथ दद्यात्परं मात्रा दन्तिनां मनुनाधिप । सक्तवस्तण्डुलाः सर्पिगुंडेन सह पोजिताः ॥ १६५॥ प्रदद्यादन्तिने सायं बलमांसविवर्धनम् ॥ पदा सर्वासानसादेत्ततः पेपेषु योजयेत् ॥ ६६ ॥ क्रमेण पूर्वपोगेन(ण) विशेषस्त्विह वक्ष्यते ॥ लं तोयेन संयुक्तं सपिस्तैलेन संयुत्तम् ॥ ६७ ॥ सपिंश्च मेद(संयुक्त मेदश्च वसया सह ॥ वसया योजपित्वा च मज्जा देया यथाक्रमम् ॥ ६८॥ रसानामिह शेषाणां पूर्वोक्तो यो भवेत्क्रमः॥ अकामाशनपाने तु नियुक्ते तस्य दन्तिनः ॥ ६९ ।। अथ भोज्पे क्रमश्चापं कर्तव्यो वक्ष्यते तु यः॥ पिण्डमेकं ततो द्वौ त्रीश्चतुरश्च प्रदापपेत् ॥ १७० ।। अनेन क्रमपोगेन(ग) पा च पूर्णा विधा भवेत् ।। नेहस्य व्यवहारे तु क्रमो राजन्प्रवक्ष्यते ।। ७१ ॥ कुडवं प्रथमं दद्यात्ततो द्विगुणितं पुनः ।। तस्मात्रिगुणितं दद्याच्चतुर्गणमतः परम् ।। ७२ ॥ वृद्विरेपा भवेत्कार्या पावत्नेहप्रमाणतः ।। नेहयुक्ता विधा दत्ता सम्पग्बृहपति द्विपम् ।। ७३ ।। वर्धयेदय वाऽप्यनिं सम्यक्परिणमेदपि ।। स्नेहं च पीत्वा विधिवद्भोज्यते वारणो यदा ॥ ७४ ।। तदा तत्र गुणा दृष्टाः शास्त्रार्थकुशलैरिमे ।। जधनान्तरसूनस्थो मारुतो ह्युपशाम्यति ॥ १७५॥ मूत्ररोगाश्च नागानां न भवन्त्युग्रवेदनाः॥ मुखं परिणमत्पन्नं पाक्नेहस्योपयोजनात् ॥ १७६ ॥ भशमं च प्रपद्यन्ते व्याधयोऽनिलसंभवाः ।। नागानां (* वातशमने ) तृष्णा चाऽप्युपशाम्पति ।। ७७ ।। * स घपुस्तकयोर्धनश्चितान्तरगतः पाठो नोपलब्धः ।

·३ अन्नपानविध्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। ५७१ वंशभृकुक्षिवक्षस्थः पक्षयोश्चैव मारुतः॥७८ ॥ न कुप्पति भवेच्चापि वारणः स्थिरतां गतः ॥ ७९ ॥ संशुष्कयवसाहारैर्वृक्षभनाशनैः कृशैः ।। जायन्ते ये गजानां वै तद्विधा चैव मातृषु ।। १८०॥ गर्भ एवानिलस्तेषां कुपिनो गात्रसंधिषु ॥ सतिष्ठन(?) कुप्पति मुहुः सङ्गं च कुरुते सकृत् ।। ८१॥ गावातहिनमित्याहुस्तं द्विप शाखकोविदाः॥ पेषां न लभ्यतेऽत्यर्थ विशेपो गात्रसेवनैः ॥ ८२॥ तेपामपि भवेत्पानमथ तैलस्य पूजितम् ।। महोदराश्च ये नागास्तथा येऽपि च शारदाः ॥८३॥ प्रसन्नां सर्वलवणैरन्वितां तेषु दापपेत् ॥ वारुणी दीपयत्यग्नि जनपत्पङ्गलाघवम् ।। ८४ ॥ प्रसादनीया दृष्या च बृंहणी वीर्यवर्धिनी॥ कृमिना तैलसंयुक्ता श्लेष्माणं च निरस्यति ।। १८५॥ हिता ध्मानमरुद्धाप तथा वाऽनिलरोगिणे॥ क्षुभिवाविद्धवंशानां विच्युतश्रस्तवक्षप्ताम् ।। ८६ ॥ मदिरा द्राक्षया युक्ता हिता स्नेहेन चान्विता ॥ भाराध्वगमनश्रान्ता वधवधार्दिताश्च पे ॥ ८७ ॥ सहसा ये च विहिता गजाः संयानकर्मसु ।। (तिभ्यो गुडयुता देया दन्तिभ्यो मदिरा सदा ॥८॥ बलवत्संनिपातेषु विहिता पे प्रतिद्विपैः ।। वारुणी पञ्चभिर्युक्ता रसैलवणवर्जितैः) ।। ८९ ॥ तेम्पो गजेम्पो दातव्या पधान्यापं महीपते ।। वत्रानाहेऽग्निदौल्पे मृत्तिकामाह एव च ॥ १९० ।। मदिरा दन्तिने पथ्या लवणैः सह पोजिताः॥ वातोन्मथितदेहाश्च गात्रमूढाच ये गजाः ॥११॥ तेषामपि सुरा देयो पञ्चभिलवणैर्युता ।। श्रान्ता ये तृपिता पे च भिन्नमूत्रपुरीपिणः ॥१२॥ धनुश्चिवद्वयान्तःस्थो नास्ति पाठः कपुस्तके । १ क. न कुप्यति मुहः सङ्गं नागस्य कुरुते सकृत् । २ क. °या यथान्यायं महीपते ॥ श्रा।

·५७२ पालकाप्यमुनिविरचितो- [४ उत्तरस्थाने अरोचकार्दिता ये स्युरामाशयविकारिणः ॥ मन्दामपश्च ये नागास्तथा च कवलद्विपः ॥ १३ ॥ तेभ्पो कादम्बरी देया वारणेम्पो विशेषतः ॥ असमाप्त तथाऽम्लं च लवणं च विवर्जितम् ॥ ९४ ॥ अग्निना दूपितं यच्च यच्च भाजनपितम् ॥ एभिदापनियुक्तानि मद्यानि प्रतिपेषपेत् ।। १९५॥ पत्स्वस्थ तैलवणं स्पादत्तमण्डनिभं च यत् ।। फरवीरोत्पलाम्भोजैस्तुल्पगन्ध रसस्फटम् ॥ ९६ ।। आस्वादे तिक्तमधुरं प्रक्रतिस्थं चलान्वितम् ॥ ईशं दापयेन्मद्यमदुष्टं दोपवर्जितम् ॥ १७ ॥ तत्र दोपान्प्रवक्ष्यामि दुष्टमद्यस्य पार्थिव ।। पान्दोपासनयेद्दत्त द्विरदाप प्रमाणतः ।। ९८॥ विदाइमम्लिका कुर्यादभिस्पन्दं विलीतिया ॥ स्वग्दो पुष्पिता कुर्याघ्राणा व्यक्ता त्वरोचकम् ।। ९९ ।। उष्णवाताभिसंतप्ता दत्ता पित्तं प्रकोपयेत् ।। अर्थ सन्नविलीनी स्यात्किण्वन्धिरजीर्णकम् ॥ २० ॥ भाण्डपुष्टा तथाऽऽध्मानं श्लेष्मला स्वादुवर्जिता ।। एवमेते मुरादोपास्तव सम्यगुदाद्वताः ॥ १ ॥ सरा श्रमं नाशपति श्लेष्माणं चापकर्पति ॥ दीपयेद्ग्रहणी चास्प भुक्तं चास्पानुलोमयेत् ॥२॥ स्पष्टं करोति हृदयमाहारं चाभिनन्दति ।। मनोहर्पकरी चैव शकृन्मूत्रविशोधिनी ॥ ३ ॥ मुराया इति मे राजन्गुणदोपाः प्रकीर्तिताः ।। दन्तिभ्यो दापयेद्वाजन्बलमासविवृद्धये ॥४॥ मद्योपपोगे नागाना (सर्वेपा विहितो विधिः ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि मेदकस्प गुणोदयम् ॥ २०५॥ गजान्मदवलक्षीणान्मेदक सह संयुता (2) ।। बृदयत्यथ नागाना बैव विवर्धयेत् ॥६॥ * धनुश्चिह्नवर पाई।

·५७३ अन्नपानविध्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। पित्तशमनो बल्पस्तृष्णोपशमनस्तथा ॥ मेदकः संप्रदातव्यो ग्रीष्मे तु ग्रहकारिणा ॥ ७॥ विडङ्गानां कपापेण मुद्गानिस्ववान्ममाणतः ॥ फपाय खादिरे चैव प्रभाते च मुशीतलान् ।। ८॥ कुटजस्पेङ्गदस्पापि किण्वस्य च गुडस्य च ॥ सूक्ष्मचूर्ण समालोड्य निम्बस्य च धवस्य चं ॥९॥ पपणां तु पलपञ्चाशत्समांशानामरनिनाम् ।। सौवीरस्याऽऽढकेनाथ तिलतलेन वा पुनः ॥ २१०।। समं संमद्य तत्सर्व प्रातरेक प्रदापयेत् । मांसं च वर्धते तेन न च कुप्पन्ति धातवः ॥ ११ ॥ दोपाश्चास्प न कुप्यन्ति विडङ्गान्मेदकादतः ॥ अक्षीवाणां कपाये तु कुलत्यान्पाचयेद्धिपक् ॥ १२ ॥ रजन्पा वा कपायेऽस्मिन्मसिद्धान्क्वाथयेनृप । खदिरासननिम्बानां चूर्णं च कुटजस्य च ॥ १३॥ चतुणां पलपञ्चाशन्मधुनः काञ्जिकस्प च ॥ कुडकः कुडवश्चात्र प्रदातव्पो विजानता ॥ १४॥ स्पास्कियवगुडतैलानां प्रत्येकं पलविंशतिः ।। समं समर्थ तत्सर्व प्रातः शीतं प्रदापयेत् ।। २१५ ॥ शरीरं चीपवे धातुं दोपाः कोपं न यान्ति च ॥ अहणी दीप्यते चास्माद्गजस्पाक्षीवमेदकात् ॥ १६ ॥ गोधूमतण्डुलांश्चापि चूर्गयित्वा च पूर्ववत् ।। रानो सम्यकृतं चूर्ण वाऽप्यपकं मुशीतलम् ॥ १७॥ मभाते तदुपादाप दापयेद्गुडकिण्वयोः ।। बलानागवलाशियुकडोलोत्पलकन्दजाम् ॥ १८ ॥ तथेचरफवीजानां चूर्ण च समुपाहरेत् ।। सर्वेषां पलपयाशासमांशानामलितः॥ १९ ॥ तेलेन सर्पिपा वाऽपि दास्वधांढकेन च । एफीभूतं च संमर्च मातरेव प्रदापयेत् ॥ २२० । पित्तप्रशमनं वल्पं तृष्णादादप्रणाशनम् ॥ फफबातहरं पप्पं मदसंजननं तथा ॥ २१ ॥ १ क.तु।

·५७२ पालकाप्यमुनिविरचितो- [४ उत्तरस्याने- अरोचकार्दिता ये स्युरामाशयविकारिणः ॥ मन्दामपश्च ये नागास्तथा च कवलद्विपः॥१३॥ तेभ्यो कादम्बरी देया वारणेभ्यो विशेषतः।। असंप्राप्तं तथाऽम्लं च लवणं च विवर्जितम् ॥ ९४ ।। अमिना दूपितं यच्च पच्च माजनदूपितम् ॥ एभिर्दोपनियुक्तानि मद्यानि प्रतिषेधयेत् ॥ १९५ ॥ पत्स्वस्थं तैलवणं स्पादतमण्डनिभं च पत् ॥ करवीरोत्पलाम्भोजैस्तुल्यगन्धं रसस्फटम् ॥ ९६ ॥ आस्वादे तिक्तमधुरं प्रकृतिस्थं वलान्वितम् ।। ईदृशं दापयेन्मद्यमदुष्टं दोपवर्जितम् ॥ १७॥ तत्र दोपान्प्रवक्ष्यामि दुष्टमद्यस्य पार्थिव ।। यान्दोपालनयेद्दत्तं द्विरदाय प्रमाणतः ।। ९८॥ विदाहमम्लिका कुर्यादभिस्पन्दं विलीतिका ॥ त्वग्दोपं पुष्पिता कुर्याद्माणा व्यक्ता त्वरोचकम् ॥ १९ ॥ उष्णवाताभिसंतप्ता दत्ता पित्तं प्रकोपपेत् ॥ अर्थ सन्नविलीनी स्यात्किण्वगन्धिरजीर्णकम् ॥ २०० ।। भाण्डपुष्टा तथाऽऽध्मानं श्लेष्मला स्वादुवर्जिता ।। एवमेते मुरादोपास्तव सम्पगुदाहृताः ॥ १ ॥ सुरा श्रमं नाशयति श्लेष्माणं चापकर्षति ।। दीपपेद्ग्रहणीं चास्य भुक्तं चास्पानुलोमयेत् ॥२॥ स्पष्टं करोति हृदयमाहारं चाभिनन्दति ।। मनोहर्पकरी चैव शकृन्मूत्रविशोधिनी ॥ ३ ॥ सुराया इति मे राजन्गुणदोपाः प्रकीर्तिताः ।। दन्तिभ्यो दापयेद्राजन्वलमांसविवृद्धये ॥४॥ मद्योपयोगे नागानां (सर्वेषां विहितो विधिः ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि मेदकस्य गुणोदयम् ॥ २०५ ।। गजान्मदवलक्षीणान्मेदकः सह संयुताः(१)॥ धृहपत्पथ नागानां) मदं चैव विवर्धयेत् ॥ ६ ॥ * धनुश्चिह्नद्वयान्तःस्यो नास्ति पाठः कपुस्तके । १ क.थ यन्न ।

·३ अन्नपानविध्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। पित्तप्रशमनी वल्यस्तृष्णोपशमनस्तथा । मेदकः संप्रदातव्यो ग्रीष्मे तु ग्रहकारिणा ।। ७॥ विडङ्गानां कपायेण मुद्गानिस्वन्नान्प्रमाणतः ॥ कपापे खादिरे चैव प्रभाते व मुशीतलान् ॥८॥ कुटजस्पेङ्गुदस्पापि किण्वस्प च गुडस्प च ।। सूक्ष्मचूर्ण समालोड्य निम्बस्य च धवस्प चे ॥९॥ पण्णां तु पलपञ्चाशत्समांशानामरनिनाम् ॥ सौवीरस्याहकनाथ तिलतेलेन वा पुनः ॥ २१० ।। समं संमद्य तत्सर्व प्रातरेव प्रदापपेत् ।। मांसं च वर्धते तेन न च कुम्पन्ति धातवः ॥ ११ ॥ दोपाश्चास्प न कुप्यन्ति विडङ्गान्मेदकादतः ।। अक्षीवाणां कपाये तु कुलस्यान्पावद्भिपक ॥ १२ ॥ रजन्या वा कपायेऽस्मिन्ससिद्धान्छाययेनृप ।। खदिरासननिम्बानां चूणं च कुटजस्प च ॥ १३ ॥ चतुणां पलपञ्चाशन्मधुनः कालिकस्य च ॥ कुडकः कुडपश्चात्र प्रदातव्यो विजानता ॥१४॥ स्पारिकण्वगुडवैलानां प्रत्येक पलविंशतिः ॥ समें समर्थ तत्सर्व मातः शीतं पदापयेत् ।। २१५॥ शरीरं चीपते धातुं दोषाः कोपं न पान्ति च ॥ ग्रहणी दीप्पते चास्माद्गजस्पाक्षीवमेदकात् ॥ १६ ॥ गोधूमवण्डुलांश्चापि चूर्गपित्वा च पूर्ववत् ।। रात्रौ सम्पकृतं चूर्ण वाऽप्यपकं मुशीतलम् ॥ १७॥ भभाते तदुपादाप दापपेडफिययोः ।। पलानागबलाशियुकडोलोत्पलकन्दजाम् ॥ १८॥ तपुरकबीनानां चूर्ण च समुपाहरेत् ।। सर्वपां पलपञ्चाशत्समांशानामरलिवः ॥ १९ ॥ तेलेन सर्पिया वाऽपि भत्त्वोडकेन च ॥ एकीमतं च संमर्च पावरेव प्रदापयेत् ॥ २२० ।। पित्तशमनं यल्पं तृष्णादाइमणाशनम् ॥ फफबातहरं पथ्यं मदसंजननं तपा |॥ २१ ॥ १ क.तु।

·५७४ पालकाप्यमुनिविरचितो- [१ उत्तरस्थाने- गोधूममेदक दद्याद्वारणानां नराधिप ॥ मापास्तु निस्तुपानरात्रौ मुस्विन्नान्वासपेदिपा ॥ २२ ॥ प्रभावे शीतलं द्राक्षा शृङ्गाटगुडकिण्वयोः ॥ क्षीरिकायाः मुचूर्णेन समभागेन योजयेत् ॥ २३ ॥ पञ्चाशत्पलमात्रेण पञ्चाशानामरत्नितः ।। तैलेन सर्पिपा वाऽपि दभस्त्वर्धाढकेन च ॥ २४ ॥ एकीभूतं समालोड्य मातरेव मदापयेत् ॥ मांसमेदोविवृद्धयर्थं दोपत्रपतिं नृप ॥ २२५ ॥ तृण्णां दाई भ्रमं मूछां नाशयेदमिमुद्धरेत् ।। मर्द सत्त्वं वलं वीर्य जनपेन्मापमेदकः ॥ २६ ॥ संजातशोणितां शोभा प्रतिच्छन्नां च दन्तिनः।। प्राप्ताप नृपते देयो गोधूमाख्यस्तु मेदकः ॥ २७ ॥ पक्षमलेपिनी शोभा समकक्षां च हस्तिनः ।। माशाय द्विपदा श्रेष्ठ दातव्यो माषमेदकः ॥ २८ ॥ समतत्पलपा युक्तो यस्तु स्याम्यतिकीर्णया ॥ अक्षीवमेदकस्तस्मै दातव्यो दन्तिने नृप ।। २९ ।। प्रथमापां द्वितीयापां देयो गोधूममेदकः॥ तृतीयायां चतुथ्पा च शोभायां मापमेदकः ॥ २३० ॥ गजस्य पञ्चपष्टयां शोभायां कुल्मापमेदकः॥ माप्ताप सप्तमी शोभा विडङ्गारुपस्तु मेदकः ॥ २३१॥ पूजितो वार्षिके काले विडङ्गाक्षीवमेदकैः ।। हिमे क्षीणाय संजातपूतिच्छन्नाप दन्तिने ॥ १२ ॥ गोधूममेदकं दद्यात्सर्वकालेषु योगवित् ।। ग्रीष्मे मत्ताय दातव्यः करिणे मापदकः ॥ ३३ ॥ सृहातपिचदा वल्पो बंदणो मदवर्धनः ॥ क्षीरस्य गुणदोपं तु पथावत्संवक्ष्यते ॥ ३४ ॥ गव्यं माहिपमा वा विधियुक्तं पयो भवेत् ॥ वारणेभ्यः प्रदातव्यं तत्र चेमे गुणाः स्मृताः ।। २३५ ।। १ क. समलाभेन । २ क. प्रचक्षते ।

·३ अन्नपानविध्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। ५७५ शीतलं मधुरं निग्धं जीवनं वृंहणं हितम् ।। आयुष्यं चैव वृष्यं च पयः परमभेषजम् ॥ ३६ ॥ (महणीदीपनं चैव सद्योबलका तथा ॥ मधुरस्निग्धभावाभ्यां वातरोगविनाशनम् ॥ ३७॥ शैत्पान्माधुर्यभावाब पिचप्रशमनं भृप ।। एवमुक्तैर्गुणैर्युक्तं कफे नातिहित्तं भवेत् ॥ ३८ ॥' तदेव रक्तपित्तानां भेषजं परमं स्मृतम् ।। क्षीरपानाद्धि सततं जायन्ते माणिनो भुवि ॥ ३९ ॥ निर्विकाराः प्रवर्तन्ते तस्मात्सर्वहितं पयः॥ गर्भानिष्क्रान्तमात्रस्तु क्षीरं नागोऽभिनन्दति ॥ २४०॥ पाणान्वर्धपते क्षीरं वर्ण च जनपत्पपि ।। तस्मात्तीरं नृपश्रेष्ठ हस्तिनां दापपैद्धिपक् ।। ४१ ॥ वृद्धास्तरुणका ये व धेनुकासु च विश्रुताः ।। तेभ्यः मथमतः क्षीरं फेवलं संपदापयेत् ॥ ४२ ॥ संजातमाणमांसेपु सर्पिष्फ संविधीपते ॥ तेन संजायते नागः प्रसन्नत्वक्तनूरुहः ॥४३॥ स्थिरोपचितांसश्च प्रसन्नेन्द्रिपमानसः ।। पद्वारिमिश्रमुष्णं च रात्रिपर्युपितं च पत् ॥ ४४ ॥ दोपान्मकोपपत्तद्दोजनोपदतं च यत् ।। तृष्णां छदि च जनपेद्वदणी दूपपत्पपि ॥ २४५ ॥ सवाक्षतमसंसृष्टं पयः सर्वगुणावहम् ।। इिमेष्वेव विकारेषु क्षीरपानं न शस्पते ।। ४६ ।। मरपालामे गुप्तम भापरे, साप्स्फे। शिरस्तापे चास्थिभङ्गे ग्लाने शूने तथैव च ॥ १७ ॥ फोर्लेषु सर्वेषु योनिशूलाश्च पे स्मृताः॥ प्रवाहिकापी दातव्यं पयो गव्यं प्रमाणतः ॥४८॥ वृद्धे चाले कशे क्षीणे पित्तरोगहवेषु च ।। धेनुकास् च दातव्पं मत्तेपु विमदेषु च ॥ ४२ ॥ धश्चिद्वयान्तःस्पो नास्ति पाठः कपुस्तके । आर्षप्रयोगोऽयम् ।' १ क. 'पयेत्तन मोज।

·५७६ पालकाप्यमुनिविरचितो- [४ उत्तरस्थाने- वयोतीतेपु हीनेषु ये चापि कृशशोणिताः ॥ विहिताः संनिपातैश्च ग्रहणी येषु वा पुनः ॥ २५० ॥ मदक्षीणाश्च ये नागा विदग्धकवलाश्च मे ॥ क्षीर तेम्पा प्रदातव्यं नागेभ्यो हितमिच्छता ॥५१॥ वलवन्तो वर्णवन्तः सर्वक्षीणा भवन्ति ये॥ श्रमाभिभूता ये वा स्युर्ये चाप्यध्वगता नृप ।। ५२ ॥ क्षीरपानं पर नेपामारोग्याप बलाय च ॥ एवमेतन्महीपाल मनसथ प्रसादनम् ॥ १३ ॥ यथावदनुपूर्वेण नित्यमेव भिपग्वरः ॥ न प्रमेही पिवेक्षीरं न कुछी श्लीपदी तथा ॥ दमुभिश्चित्रिताश्च न चित्री नैव कामली ॥ ५४॥ न व्रणी न किलासी च न च पामी पिवेद्विपः ।। न पिवेच्छलेष्मगुल्मा? जवगण्डी च वारणः ॥ २५५ ॥ एवमेतेपु रोगेषु क्षीरं वैद्यो न दापयेत् ॥ वातव्याघौ प्रदातव्यमथवा बलमिच्छता ॥ १६ ॥ इत्येते कीर्तिताः सम्यक्षीरदानस्य पन्नृप ।। गुणदोपाश्च विधिवद्ययावदनुपूर्वशः ।। ५७ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि दधिदोपगुणानृप ।। क्षीरदोपे यथाऽप्युक्तमम्लमुहृतमेव च ॥ ५८॥ वातं प्रकोपयत्तत्पित्तं रक्तं च दूपयेत् ।। संजातरसबीयं च वारणाप प्रदापयेत् ॥ गव्यं माहिपमाज चा तथा पललसंयुतम् ।। वातपित्तप्रशमनं वर्धन वलमांसपोः ।। २६० ।। ऋतूनां मविभागेन(ण) प्रवक्ष्यामि नराधिप ।। मापि मिग्धमपुरमुष्णमम्लं च दापयेत् ॥ ६१ ॥ कपायमधुरं शीतं शरत्काले दिवं सदा ।। अत्युष्णं च शरत्काले लवणं च विवर्जपेत् ।। ६२ ।। (हेमन्ते वितकटुकं लवणाम्लं च दापयेत् ॥) पटुकं चैव तिक्तं च कापमधुरं तया ॥ ६३ ॥ * धनुधियान्तःस्मो नास्ति पाठः फास्तके | ·३ अनपानविध्यध्यायः हस्त्यायुर्वेदः। लवणं च प्रदातव्यं वसन्ते दन्तिनां नृप ।। एवमृतुषुशेषेषु विभज्य गुणदोपतः ॥ ६४ ॥ स्वबुद्धया चैव दातव्यं विभज्य गुरुलाघवम् ॥ विधायां शालपः श्रेष्ठा ब्रीहपश्च नराधिप ॥ २६५ ॥ मध्यम पवगोधूममध्य(ध) कङ्गकोद्रवम् ।। (त्रिविधेष्वपि नागेपु यथावदनुपूर्वशः ॥ ६६ ॥ विधाकाले घुपतिता (2) रसं तर्पयते नृप)॥ रसस्तर्पयते रक्तं रक्तं मांसमथापि च ॥ ६७ ॥ मांसं सर्पयते मेदो मेदोऽस्थीनि च दन्तिनाम् । अस्थिभिः पुष्पते मज्जा मज्जा शुक्रं च पुष्पति ॥ ६८ ॥ शुक्रेण तर्पितो देहो हृष्टस्तुष्टमना भवेत् ॥ सत्त्वोत्साहबलोपेतः स्वस्थचित्तश्च जायते ॥ ६९ ॥ स्वस्थचित्ततया तस्य दोपा वातादयो नृप । समीभवन्त्यथाग्निश्च मदस्तस्मात्मवर्तते ।। २७० ।। मदः श्रीविजयस्तेजः कान्तिरारोम्पमेव च ॥ गन्धः सम्पग्लघुत्वं च सत्त्वमुत्साहमेव च ।। ७१॥ एवमादीन्महीपाल विधा वर्धयत्ते गुणान् ॥ एतेषामेव सर्वेपामभावे विधपा विना ।। ७२।। उपनाहे भवेन्मापो यवगोधूम एव च ॥ चतुर्भागप्रमाणेन कवलेण्यौपनाहिकम् ।। ७३ ।। मेदकान्वेसवारांश्च तेष्वेवोत्कारिकाश्च याः ।। देयमापतिपीताय वृतं क्षीरं च दन्तिने ।। ७४ ॥ तथैवोदकमन्थं च ग्रीष्मकाले पदापयेत् ॥ एवं पेयं तथा लेहां भोजनं च पदापयेत् ॥ २७५ ॥ नरेन्द्र द्विरदेन्द्रेभ्यो य इच्छेसिद्धिमात्मनः ।। बस्तिसिद्धौ च ये दृष्टा गुणा ये बस्तिकर्मभिः ॥ ७६ ॥ बस्तिनस्यप्रदानेन गुणाः सम्यक्मकीर्तिताः ॥ बस्तिदानविनिर्दिष्टा गुणास्तूत्तरबस्तिषु ॥ ७७ ॥ * धनुचिह्नद्वयान्तःस्यो नास्ति पाठः कपुस्तके । १ घ. सुपरिता । २ क. नश्च प्रण ·५७८ पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने फटसंरुद्धभागानां कटस्नेहनमिण्यते ॥ तत्र ये हेतवः प्रोक्ताः कटो(स्रोतोनिरोधने || ७८ ॥ शरशक्त्पृष्टिखड़ानां प्रविघातैः पृथग्विधैः ।। प्रतिहस्ता(स्त्य)भिघाताद्वा प्रकोपादनिलस्प च ॥ ७९ ॥ वृक्षपाकारभित्तीनां हरणाघृष्यतः कटौ ।। ज्वलनाभिहि(ह)तस्यापि रुध्येते दन्तिनः कटौ ।। २८० ॥ एवं बहुविधोपापैः संनिरुद्धकटो गजः ।। दानपूर्णायतकटस्तिष्ठत्यल्पपरिश्र(स)वः ।। ८१ ।। सलोष्टकाष्ठातङ्गः कटान्तमभिघर्पति ॥ बहुशश्चावकिरवि वालुकोदककर्दमैः ॥ ८२ ।। लिङ्गैरेतैर्विजानीयात्संनिरुद्धकटं गजम् ॥ कटी(स्रोतोविशुद्धयर्थमिमं कुर्यादुपक्रमम् ॥ ८३ ॥ भद्रदारुहरिद्राभ्यां लवणैर्लशुनैरपि । विडङ्गैः पञ्चमूलाभ्यां संरत्नेन च दन्तिनः ॥ ८४ ॥ सर्पिःसिद्धनिर्दग्धमन्तःोस्रो)तः प्रदापयेत् ।। वस्तिदानेन नागस्प विशुद्धिरुपजायते ॥ २८५ ।। माहिपं त्वथ गव्यं वा तत्र वस्ति तु ग्राहयेत् ।। तत्र नेत्रं दृढं बद्ध्वा काञ्चनं रौप्यमेव वा ।। ८६ ॥ कोरटं पुष्पवृन्तामं मुश्लक्ष्णं मुसमाहितम् ।। द्वादशाङ्गुलमायाम प्रवेशे पङ्गलं भवेत् ।। ८७ ॥ मुद्गमानप्रमाणेन स्रोतसाऽथ समन्वितम् ।। बस्तिदानेन नागस्प कण्ठद्धिर्भविष्यति ॥ ८८ ॥ अतो गुणान्मवक्ष्यामि विधिवद्गात्रसेचने ॥ सर्वसेके च नागानां यथावदभिनिश्चितम् ॥ ८९ ।। गुरुबन्धाभिघाताभ्यां विरुद्धपरिवर्तनात् ।। विषमे कर्दमे निन्ने सलिले वाऽपि धावत: ।। २९० ॥ स्खलन निबन्धैः परोधैर्वाऽपि दन्तिनाम् ।। अभिघातैश्च विविधैः स्तम्भो गानेपु जायते ॥ ९१ ।। १ ख. सरसेन । २ क. °स्य विशुद्धिरुपजायते ॥ ८॥ माहिप्ये(ण) कण्ठशुद्धिर्भविष्यति न संशयः । अ°।

·५७९
३ अन्नपानविध्यध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः।
तथैव विपमाहाराच्छयनाद्वाऽपि दन्तिनाम् ।।
दुःस्थानाचापि नागानां जापते गात्ररोगता ॥ १२ ॥
तेषां तैलेन सिक्तानां सर्पिपा वसयाऽपि वा।।
भवन्ति मृदुभूतानि श्वयधुश्चोपशाम्पति ॥ ९३ ॥
आदीप्तस्प प्रशमनं हरणे प्रतिहस्तिनः ।।
सहसा वाऽप्पभिहतस्तरणान्महतोऽपि वा ॥ २४ ॥
क्षुभ्यन्ते दन्तिनोऽङ्गानि ततस्तिष्ठति वारणः ॥ २९५ ॥
स्तब्धगात्रापरकरः श्रीस)स्तश्रवणवालधिः॥
भवेच्चैव ततः सिम काष्ठभूतः सुदुर्भनाः ॥ १६ ॥
पथोष्टिप्रमाणेन सर्पिषा तस्य दन्तिनः।
सेचनं सर्वगात्राणां विहितं तृवृतेन वा ।। ९७ ॥
शेषैर्वाऽपि यथायोगमित्पर्य विहितो विधिः॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि शिरसो प्रक्षणे गुणान् ॥ २८ ॥
विकृतान्यकुशाग्रेण दन्तितो घातनेन च ॥
ततो घृष्टानि सहसा कवलैः कुवलैरपि ॥ १९ ॥
निर्वाणमुपगच्छन्ति भवन्ति च नराधिप ।।
शिरांसि स्निग्धकेशानि तथाऽलंकारमेव च ॥ ३०॥
दृष्टिश्च नाविला तस्प श्रो(स्रो)तश्चास्य न हन्यते ॥
कोशाद्विक्षरते मूत्रं प्रभिन्मस्प महीपते ॥ १॥
दन्तिनः पच्यते कोशः सर्व एव समन्ततः ॥
तस्प गैरिकयुक्तेन घृतेन परिपेचनम् ॥ २॥
तत्रारत्नेः प्रदातव्यं गैरिकस्य पलं भवेत् ॥
वृश्चिकाः कृकलाशा(स)श्व तथैव गृहगोलिकाः॥ ३ ॥
छर्दनारकमपश्चान्ये बहवो वारणे हिताः ॥
रात्रौ विनिःसृता धान्नो भुजङ्गाश्च महाविपाः ॥ ४ ॥
व्यातिष्ठन्त्यमदीपत्वाद्भक्षयित्वा च नान्गजः ।।
तीनां वाधामामोति मरणं वा नियच्छति ।। ३०५॥
सुमना दुर्भनस्त्वं च कृतत्व लिण्डमूत्रपोः।।
सुखं विज्ञापते रात्री दीपे ज्वलति दन्तिनः ॥ ३०६॥

·- ५८० , पालकाप्यमुनिविरचितो [ उत्तरस्पाने- तस्माद्गलहितार्थ च रक्षणे चानुजीविनाम् ।। गजागारे प्रदीपाथं स्पात्तैलकुडवो नृप ॥ ७ ॥ दन्ताभ्य तु सामर्थ्यमत ऊवं प्रवक्ष्पते ॥ हदी स्थिरौ दन्तवेष्टौ करीरी चैव दन्तिनाम् ॥ ८ ॥ विपाणैः प्रहरतां च न हीयन्ते च दन्तिनाम् ।। न राजयश्च जायन्ते स्निग्धा दन्ताश्च भूमिप ॥९॥ एतत्सर्व महीपाल दन्ताभ्पले विधीयते ॥ नेत्राभ्पले तु सामर्थ्यमत ऊर्ध्वं शृणुष्व मे ॥ ३१० ॥ अभीक्ष्णं साधु पश्यन्ति घृताभ्पङ्गेषु योजिताः ॥ अक्षिरोगा न जायन्ते स्थिरा दृष्टिस्तु जायते ॥११॥ नेत्रजानि तु रोमाणि स्निग्धान्यस्य दृढानि तु ।। भवन्ति न न भिघेत दृष्टिस्तस्य कदाचन ॥ १२ ॥ शोभते चैव नेत्रं च निर्वाणं परमेव च ।। एतत्सर्वं महीपाल नेत्राम्यते विधीयते ॥ १३ ॥ पादाम्पले तु नागानां वक्ष्यते गुणविस्तरम् ॥ नखा न परिभिद्यन्ते स्थिराः पादा भवन्ति वा ॥ १४॥ न चाध्वनि निपीदेत न च क्षीणतलो भवेत् ।। न जायन्ते फवाः पादे न चक्षुरुपहन्यते ।। ३१५ ॥ सर्वश्रमविनाशाप पादाभ्यङ्गो विधीयते ॥ पथा हि पादपः सिक्तः सर्वतः परिमाणतः ॥ १६ ॥ मूलतः स्कन्धतश्चापि सत्पुष्पफलवानपि ।। एवं स्नेहपरीपेकैारणास्त विधीयते ॥ १७ ॥ प्रीणाति रोमकूपेभ्यः प्रविष्टो मांसपेदसी ।। रोमान्तराणि नागस्य त्रिभित्रिशतैः स्थितः ॥ १८ ॥ शुद्धाः प्रविशति स्नेहस्त्वक्चतुर्भिश्च गच्छति ॥ रक्तं ब्रजति वीर्येण मात्राणां पञ्चभिः शतैः ॥ १९ ॥ पभिमांसं प्रपद्येत शतैर्मेदश्च सप्तभिः ।। शतैरटाभिरस्थीनि मज्जानं दशभिर्बजेत् ।। ३२०॥ मांस मेदोऽस्थि वाऽऽसाद्य स्वशक्तिपरिणामतः ।। तत्रस्थः शमपेद्रोगान्वातपित्तफफात्मकान् ॥ २१ ॥ १ ख. घ. दोस्थिं तामासा।

·स्नेहविध्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। इत्पङ्गायेदं शुभलघुपदयुक्तं दानानं) स्नेहानां द्विरदहितं विधिज्ञः || कृत्यं मोवाच क्रमगुणविधियुक्तं विमो नागानां प्रथितविपुलबुद्धिः ॥ ३२२ ॥ इति ॥ इति श्रीपालकाप्पे गजायुर्वेदशास्ने महामवचने श्रीपाठे चतुर्थ उत्तरस्थानेऽनपानविधिकथनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ अथ चतुर्थोऽध्यापः। . अथ खलु भगवन्तं पालकाप्यं रोमपादोऽङ्गाधिपतिरधिकतरमपृच्छत् । भग- चन्, कति नेहविशेषाः, कति मेहपाक विशेषाः, फति नेद्दद्वाराणि, कति मेह- संयोगाः, केपा च व्याधीनामुपशमनका स्नेह उपदिश्यते, किमुत्तममध्यमा- धमानां नागानां स्नेहप्रमाणम्, केषां च स्नेहपानं प्रदेयम्, तदशेषेणाभिधत्तां भगवान्' इति ॥ अथ भगवानुवाच पालकाप्योऽङ्गरोमपादाय-'शृणु भद्रमुख स्नेहान, स्नेह- विशेषांश्च । तद्यथा-नवनीतं घृतं मस्तिष्क मजा तैलं फलतैलं मेदो वसा शुक्रमित्येते नव नेहविशेषाः । तत्र शुक्रमस्तिष्कव्यपेतान्गार्यः प्रोवाच । प्रयोगतः स्नेहान्सप्ताग्निवेशः । चतुरः स्नेहास्तेषां प्राह गौतमः सपिस्तैलं वसा मजा चेति । भरद्वाजस्तु स्थावरजङ्गमौ द्वौ विशेषौ माह । स्थावरस्तु 'वीरुदनस्पतिवानस्पत्यजः । तत्र तैलं प्रधानम् । जङ्गमस्तु पयोदधिनवनीत. सानि । तेषु घृतं प्रधानम् । पानविरेचनानुवासनोत्तरवस्तिककटवस्त्यभ्यङ्ग- गात्रसेकनस्पकमाणि च एतेपु प्रयोज्याः स्नेहाः। तत्र प्रवरमध्यमारमवारणानां नेहपानं प्रदेयम् । तत्र लान्तपिपासितपाकलाभिभूतातियातबलक्षीणमदक्षीण- कृशविभिन्नामाशयविकाराणां च वालवृद्धधेनुकानामकृतमुखद्वाराणामकामाना- मनपानेष्वमज्ञप्तानां च स्नेहपानमादेयं भवति । देपा च तेषां विधा स्नेहसंपुक्ता यथाद्रोणप्रमाणविदिता । तयाऽस्य धातुवृद्धिविमसादः सौमनस्पं पवसा. भिनन्दनत्वं चोपजायते ।। सत्र मात्राप्रमाणं ययाविचारं स्नेहगतमनुव्याख्यास्यामः || द्रोणेऽर्धाढकीनं प्रमाणं कृत्वोत्तमस्पारनिप्रमाणस्प विचारः । स्नेहोपयोगेन ·૧૮૨ पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- पुनराढकम, तथा कुवलपल्लवपवसलवणविधाप्रमाणं यथोपदिष्टमनपानविधी विधेयम् । एवमेतेन प्रमाणेन यथाद्रोणमष्टा(वारतिसप्तारतिपडरनिपश्चारनिचतु. ररनियरनीनां स्नेहपानमनुविधेयं भवति । तत्र ग्रीष्मवपीशरद्धेमन्तशिशिर- वसन्तेषु स्नेहपानमप्रसेपम्(?) | अथ पित्तप्रवलभूपिष्टानां पित्तनिहरणार्थ गोघृतं प्रधानमुपदिश्यते । मेदाश्लेष्मानिलव्याध्यभिभूतानां तैलमष्टारनिममा- णस्प चत्वारिंशदादकानि पानार्थमुपकल्पयेत् । अच्छपाने सहमपि वर्धयेत् । भक्तोहात्मभृति पञ्चविधां हासयेत्तु । तथाऽऽहफविद्धिविदशादकम् । अतो द्याढकविद्धिचिद्विशत्याढकम् | अतः परं व्याटकविवृद्धिावत्रिंशदाटकम् । . अतः परं चतुराढविवृद्धिवित्पूर्वोदिष्टं नेहममाणं स्यात् । तस्मातहणों पूर्व- मेव कवलपिण्डपतिपानदीपपित्वा सुमनतं जीर्णयवसकवलकुवलभक्तं विदित्वा द्विपक्षशयितं वा यथाकालोत्थितमात्मशब्दानुवयसां भिपगुत्सृष्टमूत्रपुरी परीक्ष्य स्नेहं पापयेत् । पीतवन्तमभिज्ञाय ऋजुवीथ्यां पतिवार्य द्वे पदशते त्रीणि वा स्थानमुपानपेत् । ततोऽस्य चतुरङ्गलोच्छापं यवसमुपानयेत् । अपबद्धपर्वशष्प तस्पोपयुज्यमानं मुखवेशद्यमुत्पादयति, पिपासां चोपहरति ।। अथैनं लघितनेहमभिज्ञाप लोहितकशालितण्डुलानां पष्टिकानां बीहीणां विधाष्टभागस्प मद्रवभूयिष्ठामस्यन्दिसिद्धामलवणामस्नेहामीपदुष्णां यवागू पाय- येत् । पीतवन्तं चावगाहयेत् । नदीमत्रवणसरस्तडागानामकर्दमसलिलेऽवगाध स्थानमुपनयेत् । लङ्घनप्लवनहरणीयानि यानि चान्पानि च्यापामजातीपानि सर्वाण्येव विवर्जयेत् । अथैनं स्थानमुप"" "पित्वा यवसेनैवोपच्छन्दयेत् । विधाहास चोपनयन्प्रक्रमयेद्यवसेन । एवं प्रतिपूर्णमभिज्ञाप द्विनालिके शय्या- भागमुपनयेत् । तस्योपनीतशय्याभागस्य श्वासो वेपथुग्लानिश्चोपशाम्पति | शायकाधोरणश्चाप्रमत्तैर्मृत्तिकामक्षणकृताहोपात्संरक्ष्यो भवति । मृत्तिकारक्षणं शकुमस्य हस्ते बनीयात् । द्विपक्षशयनं( चैन) चतुर्नाडिकावशेषायां रजन्या यथाकालीस्थितमात्मच्छन्दोपयुक्तपवसं सुमनसमभिज्ञाय द्वितीपेऽहनि नेई पापयेत् । एतेनैव क्रमपोगेन(ण) यथोद्दिष्टमष्टारनिविशिष्टयरल्यमं दशवर्पा- स्मभृति यावदाशीतिकाः, तावत्स्नेहपानं नियोजयेत् । तावन्तं च कालं ने दद्याधावत्स्नेहमतिसापते, स्निग्धमृदुलिण्डश्चाभिवर्तते । तन श्लोकः- कोष्ठनिर्वापणार्थ तु तैलपीतस्य दन्तिनः । दोपानांरणां) चानुलोमाथं घृतपानं प्रशस्यते ॥ * कपुस्तके नास्ति ॥

·४ स्नेहविध्यध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। तत्र सपिः पाने मुखोष्णोदकेनाबसेकः पार्न चानुसंभवः ।। स्नेहपानगुणानन्पत्न्यान्यवक्ष्याम्पत उत्तरम् । तत्र तावत्प्रवक्ष्यामि महापीनीगुणोदयम् ।। तत्रोपयुक्त्या विधिवदुत्साहं जनपत्यपि । लाघवं चैव गानाणामथवाऽमेविवर्धनम् ।। अध्वनस्तूर्णगमनं महतश्चाम्भसो भवेत् । लवणं मर्दनं चैव गृहमाकारदन्तिनाम् ।। कर्माण्येतानि मातङ्गो गुरुपयन्यानि यानि च । तानि पीनीगुणैर्युक्तः करोत्यपपरिश्रमम् ॥ दृढसन्द्रिपबलः प्रसन्नत्वक्तनूरुहः। भवत्युत्साहसंपन्नो यथाकालमभेदैनः ।। दुःस्थानमथ दुःशय्यां वधबन्धाभिघातनम् । नेहपीतो विपहते शीतमुष्णं च वारणः ॥ मुखसंवर्तनप्रेक्ष्यः मुखस्थानोपवेशनः । भवत्पपि च मातङ्गः सुखसर्वाङ्गचेष्टितः ।। अत ऊवं तु नागानां सर्वसेके गुणान्शृणु । गुरुप्मनो मलहरः स्नेहनो पलकृत्तथा ।। मृदुकरश्चेति गुणाः पडम्पले मकीर्तिताः । एतत्ते कीर्तितं राजन्यथा पृष्टं त्वपाऽनघ ।। अप मोवाच नृपतिदिनपेन कृताञ्जलिः । पस्तु दृष्टो भगवता आहारविधिविस्तरः ।। सर्व दास्पामि नागेम्पो तत्ते तस्मिन्महामुने । गुणा पे भगवन्दृष्टा तन्मे व्याचस्व पृच्छतः ॥ एफैकस्प च ये दोपा गुणाश्चैव महामुने । ततः मोवाच भगवान्पालकाप्यो महामुनिः ।। कृत्याकृत्यविधि सर्व वारणानां पथाक्रमम् । (*शृणु सर्वमशेषेण यत्त्वं मां परियच्छसि ।। * पशिद्वयान्तःस्यो नाति पाठः कपुस्तके । १ क. एक्कवि। २ क. °दतः । दुः ·५८४ पालकाप्यमुनिविरचितो- - [४ उत्तरस्याने- बलं नागेपु राजेन्द्र मोक्तं प्रकृतिसंभवम् । तद्धलं द्विविधं भूप प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम् ॥ विधानेहरसैर्युक्तं पञ्च मकृतिसंभवम् । तद्धि श्रेष्ठं बलं राजन्बले वलसमाश्रितम् ॥ ततः प्रयोगे सततं विपरामर्पणे तथा । पडूसा यं महीपाल आहारविधिमांश्रिताः ।। तेषां विभागं वक्ष्यामि यथातथ्यं महीपते । कपापं मधुरं शीतं पित्तनं तिक्तमेव च ॥ अम्लं च लवणं चैव तस्प तीक्ष्णं च कोपनम् । कपापं कटुकं तिक्तं रूक्ष चानिलकोपनम् ॥ अम्लमुषणं च लवणं स्निग्धं वातनिवृत्तये ।। मधुरं लवणं सौम्यं शीतं च कफवर्धनम् ॥ तिक्तं च कटुकं चैव रक्षं च कफनाशनम् । मधुराम्लकपायाणां लवणस्य तथैव च ।। दद्यादरत्निपलिकं दन्तिने प्रथमे दिने । कटुकस्याथ क व तिक्तस्प द्विगुणं ततः ॥ भागान्वृद्धया क्रमः कार्यों यावत्सम्यक्प्रतिष्ठितः। पित्तसात्म्यस्य नागस्प परिशुद्धमुखस्य च ॥ पलानि मधुरः पिण्डपष्टिया विजानता । तिक्तकः पञ्चहीनो वा दशभिः कटुको नृप ।। पष्टिरेव कपायस्य लवणस्प तथैव च । सप्तहस्ताय दातम्पो हीनो हीनाप दन्तिने । विज्ञेपो विशतिपलः केवलस्तु प्रमाणतः । ज्ञेयमौषधवर्गाणां प्रमाणं पिण्डवत्मभो॥ मानपा हीनपा द्रव्यं विकारं न निवर्तयेत् । अधिकं कुरुते दोपं वारणस्प महीपते ।। तस्मादमि बलं कालं शरीर प्रकृति वयः। सात्म्यं सत्वं च विज्ञाप भिपरभेषजमाचरेत् ॥ द्रोणे तु विंशतिपलं भेषजानां विधीयते । एतत्पमाणं (*घृतमनु)विधेयं भवति, अथ वातरक्तपित्तोपशमने वर्तते, * कपुस्तकस्थोऽयं पाठः । ख-घपुस्तकयोस्तु वर्णाना त्रुटिरेव स्थापिता ।।

·४ स्नेहविध्यध्यायः] : इस्त्यायुर्वेदः। श्लेष्मणश्चाऽऽधिक्यमभिनिवर्तयति, पित्तजातव्याधीनामुपशमने वर्तते । बल- वर्णकरं वृष्यं कृत्स्नाङ्गबृंहणं मतम् । वर्चःसंघातकरमग्निदीपनं श्वयथुगात्ररोगम- शमनं रक्तगुल्मशोणिताण्डवातरोगोत्कर्णकवातानाहस्कन्धसर्वाङ्गरोगपाण्डुरोग- तृणशोषीशिरोमितापगात्रशोफशूलविद्युन्मालीकदम्बपुष्पहस्तग्रहमन्यामहाशि- रोगसमुत्थानां च सर्वेपामुपशमने सर्विर्तते । तत्र तैलं पित्तं वर्धयत्युष्णवीर्य- त्वात् , कटुकषायत्वाच श्लेष्माणमुपशमयति । त्वग्वर्णप्रसादजननं मृदुकरण- मेकाङ्गगतानां च व्याधीनां सर्वाङ्गगतानां च, विबन्धभेदनम्, कपडकमिदरम्, कोष्ठविशोधनम्,आक्षेपकानां च वाद्याभ्यन्तरायामज्जवगण्डग्रहाभिस्थूलानां च लेखनम्, मृत्तिकाभ्यवहारिणामवसन्नमृत्तिकानां वातश्लेष्मकृतानां च व्याधीनां सर्वेपामुपशमं नयेत् ॥ नेहपानाशनेस्तैलमुपदिश्यते । वसा तु सर्वाभ्यवहाराणां परमधातुतुल्पवीर्यत्वात्सर्पिपो वातपित्तोपशमनी श्लेष्मा शिरोविरेचकजननी सर्वरसानां च धातूनां परमगुणगुणिता विशेषवती तत्पसवधर्मत्वाच्छुक्रस्पेति । मजा तु रसशोणितमांसदोस्थिमज्जपरंपरोपयोगत्वाद्रसाद्यानां परम- धातुमभिनिवर्तयतीति । सा तु मज्जाक्षये हि भिपजा नागाप दीयते । यो हि धातुः क्षयमुपगतो भवति तस्य च धानोस्तेनैव च धातुविशेषेण वर्धन कार्यम् । मज्जा वातपशमनी श्लेष्मणो भूयः संवर्धनीति । अथ चलातेलादीनां सर्वेषां संस्कृतानामभिदिवाच्चतुर्भागविहीनी विधिः । तैलसपिसातृवृतानामुप- संस्कृतानामर्धपानां सवितव्यं भवति । व्याधितानामव्याषितानां द्विरदपतीनां यथाव्याधिधलं सर्वत्र सात्म्यं चयो ग्रहणीवलावलं वा रोश्योल्पाकर्पापकर्पण सेहपान कार्पम् । सेहपानात्परमात्मभृति यथापूर्वोरिष्टनेहपानेनोपरमेत । मनं यवागू मुद्यूपं वा यावद्वा पुरीपं संबध्यते मुद्रयूपस्नेहलवणं दद्यात् । घनमनवसंहतमस्निग्धवर्णमविच्छिन्नश्लक्ष्णं पाण्डुभावोगतमविदग्धमनुष्णमदुर्ग- न्धमित्येवं बलं शुद्धमभिविज्ञाप पई मुद्गूपरसं भोजनं च दद्यात् । सर्वस के च मुखवज तेलेनोपहरेत् । साषा चास्प मुखमम्पअपेत् । एतेन क्रमोपचारेण संजातयलमांसस्प पयोक्तममाणं प्रतिपानं दद्यात् । ततः शीतोपचारम् । अत अवं विधोपचारमुपदेश्यते । तस्य यथोकविधायाधतुर्भागमवधार- येत् । ततोऽधा पादहीनां संपूांदपाद । संपूर्णापाः नेहश्चतुर्भागमवतारपेत् । ततस्तरतमपोगे नव विधाः हाम्यासोऽस्य पुनमांस, द्रोणेऽस्प पञ्चाशत्सल. प्रमाण लाववित्तिरककर पिचलानां पधामधानमवचारपेत् ।वतो महिपवराह- ·५८६ पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- शरभशार्दूलखजिचमरावतरवृपभोष्ट्ररुरुगवयगोधाश्चविधशल्पकष्टमालकुररमां- सैर्यथोद्दिष्टप्रमाणैरसंस्कृतं युक्ताम्ललवणं नातिस्निग्धं च भोजनं दद्यात् । ततः कुलीरशङ्खनकशिशुमाररोहितमत्स्पकूर्ममहाशकलपाठीनर्मिणाम् । तैलोदकपिप्पलीमरिचसैन्धवलवणसंयुक्तेन मातुलुङ्गरसविस्फार्जितेनार्जकपत्र- च्छन्नमुगन्धेन रसेन यथोद्दिष्टप्रमाणेन भोजयेत् । एतैरेव मांसपथोद्दिष्टेः मुक. ल्पितैर्दधिकृतमरिचसैन्धवशृङ्गवेरगुडशर्करामाधुर्योपगतं मुसंस्कृतमुपकल्पपेढे- सवारम् । तेनास्प वर्धितशरीरस्प स्थिरकठिनमांसजाव्यायामास्यमर्थ च निषेच्यते । गोजाविमहिपीणां मुसारेण दधा युक्तानि भोजनान्युपकल्पपेत् । तथा गुडकुशरादधिपिण्याकरससंयुक्तं पिण्डं भोजनं दद्यात् । तस्यैव बृहित- शरीरस्य कृमिकोष्ठहरं मूत्रबस्तिविशोधनं छविवर्णप्रसादनं सैन्धवसुवचिकाप- वक्षारं सौवर्चलरोमकपिप्पलीमरिचशृङवेरचव्याजमोदतेजोवतीपिप्पलीमूलक- हस्तिपिप्पलीचित्रकहिङ्गविडङ्गपञ्चलवणसंयुक्तं यथोक्तपमाणमासर्व सुरां वा प्रतिपानं दद्यात् । ततः प्रतिपानपीतस्प पात्रोपित्तस्य पिप्पलीशृङ्गवेरमधु- तैलं मुरा गुड इत्येतत्पडङ्गपतिपानं ग्रहणीदीपनं रुचिकरं त्वक्प्रसादनं दद्या- त् । एवमेतेन विधिना पीतः स्नेहपतिपानभोजनविकल्पैर्विविविहितः संरक्ष्यः । विशेषि(प)तश्च नागानां मृगक्षणरक्षणं कार्यम् । पर्यवगताक्षं कवलकानां मृत्तिकाणां(नां) च विशेपेणाभिलपमाणं पिपासित- मार्गकुवलयवसाभिनन्दिनं दन्तिनं विशेषतः प्रवाहिनं भिन्नलिण्डशय्यास्तम्भा- भिकामं प्रमेहवन्तमतिस्निग्धं विद्यात् । ग्रथितपुरीपमलाघवोपपन्नं पर्यश्रुकमाध्मातं रक्षवृत्तलिण्डं दुर्बला में सलि. लकाममतिममाघशीलमस्निग्धं विद्यात् । स्निग्धं मृदुस्निग्धविच्छिन्नं पुरीपं लालश्रवणहस्तैः सम्पपरिवीजिनं. प्रसन्नेन्द्रिपमानसं सर्वाहारजाताभिकामिनं मुस्निग्धं विद्यात् । अथ भाग्भोजनविधानमनुव्याख्यास्यामः ॥ भोजनास्थापनेऽर्धाढकीयं द्रोणं पूर्वोद्दिष्टप्रमाणेन विधानेह पापयेत् । ततः पञ्चाक्षं भोजपेत् । तेन नागस्पाधःकायः प्रबली भवति, वातमनुलोमपति, ग्रहणी दीपपति, बलवर्णवृद्धिं वोपजनयति, वातमूत्रपुरीपाणां च यथाकालं विसर्गमुपपादपति ॥ पस्तु पूर्वमन्नं भुक्त्वा पश्चात्नेहमनुपिवति, तस्य नयनदन्तगात्रगता विकाराः .. १ क. ततोऽधा पादहीनां ।

·४ स्नेहविध्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। ५८७ अशान्तिमुपगच्छन्ति, वक्षसश्च बलवृद्धिमनुजनपति, पूर्वकापः प्रबली भवती- त्येतदनुभक्तिकं नेहपानमुपदिशन्त्पाचार्याः ।। अत ऊवं पट्टतुविभागनं स्नेहपानविधिमनुव्याख्यास्पामः ।। यदा तु ग्रीष्मे-विततमयूखः सविता मध्यमकोष्ठमुपगतो भवति, तदा वायुः प्रबलो भवति । खरपरुषोष्णभावात्कालस्य तद्वायुरभिभवति, तेदा मृवार- णानां नानाविधलिङ्गवेदनाश्च विकारान्कुरुते । तदा तैलमसंस्कृतं त्रिभागज- लसंयुक्तं मासमेकं खजाकमथितमच्छं दापयेत्पूर्वाहे । ततः पाले मध्याह्न चावगाव यथा चतुर्गुणसंयुक्तं तृणमुपयोजयेत्, विधा (पचास्मै यथावत्पमाण- विहितां दद्यात् । मृत्तिकारक्षणं च विशेषतः कार्यम् । एतमुपयोजपेत् न वातदोपजा विकाराः संभवन्ति । तदा लोदकपानेन क्षुत्पिपासासहत्वं प्रसन्न- तनुरोमता ग्रहणीदृष्टिबलं मुखशोपं पित्तकोपचपेत् । रोगाभवो बृहत्कापता वारणानां भवति । अथ वर्षाकाले क्षीयमाणदिरसे मन्ददिवसकरविसर्गे निचितजीमूतसलील. विसर्गे कलुपनदीजलावर्तबहुलनानामृदुशष्पमृत्तिकाभक्षणकृतदोषैः क्षीणधालु- शरीराणां वारणानां नानाविधलिङ्गवेदना विकाराः संभवन्ति । तस्माद्यथोक्तम- माणमानुभुक्तिकं सर्पिस्तैलं यथाकालं पायपेत् । तेनैषां वातपित्तजा विकाराः शान्तिमुपगच्छन्ति । स्थिरकठिनशरीरा अनाविलाः संभवन्ति । निरुपह- तवीर्याः संपूर्णदेहाश्च विशेषेण भवन्ति ।। अथ शरदि दिवसकरकराभिनिर्दिष्टे जगति विहितवीर्यास्वीपधीपु सस्यै- बहले भूमिभागे मन्ददृष्टिजलधरशब्दवीरुद्वनस्पतिवानस्पत्यानामसमत्वागत. वीर्यत्वादुष्णभूयिष्ठास्वीपधीषु तदा सार्पःक्षीरपानं वारणानां प्रातः संविधेयं भवति तदा च क्षीरसर्पिभ्यां निदाघसमुत्थाः पित्तमबलभूपिष्ठा विकाराः प्रशा- न्तिमुपगच्छन्ति ॥ यदा तु हेमन्ते भिन्नजात इव विश्वंभरा इव बाप्पापमाणाः सरितः सटष्ट- जलमभिवहन्ति तदा यवसौवीरकसंस्कृतं तेलमुपदिन्ति । तेनैषां श्लेष्मणः संजायमानस्य प्रवेगोपशमो भवति । वातश्लेष्मणशान्तिश्च भवति ॥ शिशिरे यदा तु शिशिरपयनजातशेपे गजानां संजातबलवीर्याणामौषधी- नामुपपौगामटेष्मणो भूयस्त्वं भवति । वारणानामत्प) स्थूलशरीराणामिति । धनुचितद्वयान्तःस्थः पाठो नास्ति कपुस्तके ।। १ क. देहा । २ क. स. खजानम 14. खवम।

·५८८ पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- प्रवेगमशमाहेष्मणः पूर्वलिङ्गत्वं प्रायशो भवति । ततत्रिफलारससंयुक्त- मपयोक्तपमाणं तैलं पापयेत् । अनेन कफजा विकाराः प्रशान्तिमुपगच्छन्ति ।। अथ वसन्ते संजातवलबीर्यास्वौषधीपु प्रमुदितविहगेपु पुष्पभारावनतशा- विष्वानकुरघकवनखण्डवहलेषु द्विरेफानुनादिपु वनदेशेषु द्विरदपतीनां त्रिभागमसन्नायुक्तं तैलं दापयेत् । पूर्वोद्दिष्टसामान्पक्रियाविधिरनुष्ठेपो भवति । अनेन च मातङ्गाः प्रहृष्टा दीप्तानयोऽनुपहतवीर्या यवसाभिनन्दिनः शुद्धमूत्र- वस्तयः प्रसन्नवयसश्च भवन्ति । इत्पेष पट्टतुपानविधिर्विहितः ) पूर्वाचाय- रिति । आस्वादे मधुरा विपाक ईपत्तिक्तकटुकपायां च व्युपगतफेना नातिबल- वती सुरौ तच्छील्याभिपूजिता भिपरिभरुपयोज्या नागानां भवति द्रोणे द्याढकंतु पयः सपिपोऽर्धाढकं विनीय दापयेत् । अथैव द्रोणे ततः प्रभृति पथा- माणममाणेन पयसः सर्पिपश्च वृद्धिरनुष्ठेयो भवति । एवमेतत्सर्पिःक्षीरपानमध्व- सान्तस्तच्छविरदुर्यलकृष्यबालवलक्षीणभग्नमपितविकताकर्यातिनीतभारला. न्तधातुकोपहतशोणितपित्तपिचातिसारविषसंसर्गोपहतदेहगात्ररोगाभिभूतानां मदपरिसावक्षीणानां क्षीणदेहानां नव(ग्रोहाणां प्रशस्तं भवति । न तु क्लान्तपीत- पानीयमूर्छितश्लेष्मगुल्ममूत्रापघातापष्टमेहीकृमिकोष्ठयामाशपविकारगलग्रहात- झाभिभूतानाम् । मृत्तिकाम्पवहारिणां (च) क्षीरपानममदेयं भवति । मस्तिष्कमज्जातनवनीतं तिलतेलं फलतैलमेदोवसाः सर्वाण्येव च पधो. द्दिष्टानि च ममाणतः पपांसि रसांश्च नाङ्गलभूशयानां च महति कटारे समा लोड्य मृदमिना पचेत्, शनैर्दाऽवघट्टपेत् । तत्संजातफेनमभिगतद्रव्यरसं वृत्तालकमात्रानुपहतमविदग्धमभिविज्ञाप दा तदोपधमुदृत्योद्वर्तनकृत- मादाय तत्र मृदुपार्फ तेलं पक्त्या बणविधिपु योज्यम् । नागानां वल्पं स्थिरी- फरणं भवति । तदा मध्यमपाकं वस्तिनस्पेषु प्रयोगकुशलैर्यधाविधिविहितम् । इहाऽऽचापरम्पङ्गसाधनाथं च खरपाकं प्रशस्पते। तत्राम्पङ्गमङ्गमत्पङ्गापव्या- घिप्रशमनं किपामयोगकुशलं प्रयुक्तं मृदुकरणमध्यं व्याधिनृष्णोपशमनं प्राहु- राचाः । तत्र सहस्रपाकं प्रधानमुपदिशन्ति । शतपाकं मध्यम्, दशावरे, विशत्पपरे, फनीपन(?)नेहानुगतद्रव्यांनप्पनं सततभावनात् । संयुक्ततेलद्र- व्यकपालपालं फाटचर्मसंसर्गोपगमतेलेनित्पमत्र वेलविधान कार्यमम्पलार्धम् । श्रत जय सद्यःनेहविधिमनुव्पारुपास्यामः ।। १ फ. 'या घेत्युप । २ क. रावच्छी । ३ क. °नं वाऽऽहु° । स. ने पाऽऽह°।

·- ४ स्नेहविध्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः वराहवसापिप्पलीलवणमज्जाततिलपिष्टसंयुक्तं सचानेहः । वराहजमांस- भूलकबदरदधियुक्तं सघानेहः । पिप्पलीमरिचशृङ्गवेरचव्याजमोदस्थूलमत्स्य. वसातैलैपवागः सद्यःनेहः । स्थलकुछटवराहमांससंयुक्ता कुशरा सद्यःनेहः । भेदोमेडुकीमत्स्परससंयुक्तः पायसो वा सद्यानेहः । पयोऽनुपानगुडलेलतूपसं- सिद्धां कृशरां भोजयेत्सवानेहः । सुसंस्कृतं सवारं भक्षितवतः फणिज- करससंयुक्ता मुरां पापयेत्सवःनेहः । दधिपयोपवकुलत्यवदरचूर्णसिद्धं फाणितगर्भ गुडसंयुक्तं सद्यःनेह इति । यदा व्यायामयोजित खेदानां पर्वतारोहणादध्वगमनात्परिखिन्नदेहानां सशर्करं चाध्वगमनं मधु सेवमानानां स्थानमतिरुद्धानां दण्डपाजनवृक्षलोष्टका- ठाभिघातश्चातिमात्रविहितविच्युतभमशाखानां वाताद्गात्रस्तम्भापरिणमनचल- नलङ्घनहरणीयस्तम्भनीयेषु व्यापामव्यवापसमुत्थेवेवमादिए विकारेणु संश्न- मनित खेदेषु गानगतेषु च विकारेषु प्रदेयोऽभ्पङ्गः सर्वगतः नेहोऽस्प मार्दवं जनपति, छवि प्रसादपति, लिक्षायूकाश्योपहन्ति, रोमकूपप्रविष्टः नेहः स्निग्धो- पणस्वेदनमार्दवमुपजनयति, शिरास्नायस्थिसंधिपेशीनां प्रसादमभिनिवर्तयति । चतुर्विधः मेहोऽभ्यङ्गेषु योज्यः । अथ शिशिरे सुभगकाले हिमपतनजातखेदाः संस्तब्धशरीरा जडीभूतकरचरणप्रदेशा यदा भवन्ति द्विरदाः, तदा तेषां तिलतलाढककिण्वगरिकदशपलं सामुद्रलवणमञ्चपलं च चूर्णीकृत्प पदि पेप- यित्वा मन्दाग्निनाऽधिश्रित्य चैतत्कथितमभिज्ञायाववार्य शिरोवज सर्वकायम- भ्यायेत् । ध्वेन शिरः । त्यहं चैवं प्रयोजयेत् । तेनास्य च्छविन परिपाट्यते, वातातपहिमपतनसहिष्णुर्भवति । न चापि वातपित्तनिमित्ता विकाराः संभवन्ति । यदा तु माजनादेशाभिघातः शिरस्कर्मकृतैः प्रलेपः क्षारा नानाविध- वेदनाः कदम्बपुष्पीविद्युन्मालिवल्मीकपिटकाः संभवन्तीत्येवमादयो विकारा नेत्रगताः शिरोगताच, वेषामुपशमननिमित्तमभ्यः सर्पिपा कार्य: । तेन बना- दुशप्रतिचारान्सम्पग्वेत्ति, तथाऽक्षीणि रोहन्ति मूर्धजातवरमस्तककेशाश्चा- स्योपजायन्तेऽलंकाराश्चेतीत्यर्थ शिरोम्पङ्गं दद्यात् । यदा तु प्रश्रु(ख)तक- टमदराजिविभूपितस्यावकटमुखविशुद्धिस्तदा कटबस्ति विधानेन कटविशोधनं फार्यम् । उभयतः कटविशुद्ध नो(स्रोतोमुखस्य वारणस्य यथावेगोपगतं दानं सम्यक्प्रवर्तयति॥ . . .. .. श्रत ऊध्वं तस्प बस्तिदान नासिकागुगान्वक्ष्यामः॥ कर्णनयनग्रीवामन्याकटमुखदन्तवेष्टतालजिहाक्षिशिरोदन्तार्श्वभागजा जत्रु- ·पालकाप्यमुनिविरचितो- [४ उत्तरस्थाने- जा विकाराः माजनाङ्कशाभिघातजाश्च विकारा न संभवन्ति । वयःस्थापन- स्वरवर्णजननं रोमवर्णमसादच्छवीजननं धमनीशिरास्नायबस्थिमांससंधीनां च स्थिरीकरणं नस्पकर्मण्यस्य विधानम्, कर्मणोऽस्प वा विधानम्, गुणाध व्पाख्याताः॥ अत ऊर्ध्व वस्तिगुणान्वक्ष्पामः ॥ पथावत्तस्य विधाऽपरां शकटिकाशाखावातभमविच्युतममधिताष्ठीपला. फूलवंशवक्ष्यरूपन्यास्थिजघनकलामागेषु सर्वाङ्गगतेषु वातविकारेषु प्रशस्तो वस्तिः। वस्प विधानं यथाविधवस्तिसिद्धौ वक्ष्यामः । उत्कप्टक्षपभागेषु शय्पामा- गोपगतानां पे व्रणा रुधिरमस्त्राविणः, तोदभेदपरिकपणदाहपूरपसिका(?)- न्विताश्च फण्डूबहुलाः पिच्छिलपरित्राविणः । तेषां प्रशमनार्थं पथागुणस्नेह- मविचारः पूर्वमेवोक्तो द्विवणीपेऽस्माभिरिति । अविदितपुरुपरक्षणार्थ, सर्प- फीटपिपीलिकारक्षणार्थ, दण्डाकुशमनोदनरक्षणार्थ सापकमपतनरक्षणार्थ, समनोदर्मनस्त्वमत्यवेक्षणायं च सर्वकालं मनःप्रल्हादनो दीपः कार्यः। तस्मा- नित्यं संनिहिततैलोपविधानं वारणाय विधेयं भवति नित्यं भिपजा । यदा. पटकोशो मदाभिभूतस्प तीक्ष्णोष्णभावान्मूत्रस्प सततमसेकात्पुष्पितो भवति, तदाऽस्प परिपोचते छविरभीक्ष्णम्, ततोऽस्य द्रोणे पलममाणेन गैरिकचूर्ण- संयुक्तेन घृतकुडवेनाण्डकोशनिर्वापणार्थमम्पङ्गं दद्यात् । अयाम्पनार्थ पत्रभनीय तैलं व्याख्यास्यामः । सौभाञ्जनकरण्डामिमन्यतकारीमुरसानिर्गुण्डीकर्णिकारसीकवल्पर्फकुबेरा- सीणां प्रत्येकं पत्रभङ्गं जर्जरं समुपकल्प्प पा रसानां त्रीमागानिप्पीडयेत् । तन देयं चतुर्भागं तिलतैलमनुपदवं मदति कटादे ताम्रमये कृष्णापसे वरे वरपाकं विपाचपेत् । वातसंपूर्णकोप्टानां वाताभिभूतशरीराणां गात्ररोगेपु सपु विशेषेणाम्पका वैलमैतदग्रतः कार्य भवति । अप पलावियलगवेलमनुपास्पास्पामः । चलातिवन्यपलशवमपां विंशतिमस्ये जर्जरीकल्प सुमक्षारित विपाचपेत् । पवधतुर्मागावशिष्टं नसास्यापिनं सुसंवविवशरीर निष्काथ्यावतारयेत् । . १. सासर ·४ स्नेहविध्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। तत्र गवां पयसश्चतुःपस्थे मधुकभद्रदारुणोऽर्धपलं पेषयित्वाऽधिश्रयेत् । प्रस्थान्पश्चात्र तैलं पञ्चमालोड्य पाचयेत् । तदनुपदग्धं सिद्धमवताप बस्ति- फर्मपानाभ्यङ्गनस्पकर्मसूपयोज्य पथार्थ सिद्धिर्भवति । अथ वनकतैलविधि व्याख्यास्यामः। बलातिचलयोः पलशतं खण्डशः कल्पयित्वा विशतिषस्थेऽपामधिश्रयेत, चतुभांगावशिष्टमवतार्य निष्कार्य तत्राऽऽवपेत् । देवदारुमधुकरानाजीवक- पभकाकोलीमुद्गपणामापपर्णीमेदामहामदाछिनरुहाकर्कटशृङ्गीपपस्पाकाकनाशा इत्येतेपामौषधानां कार्षिकान्भागान्कृत्वा पयोष्टगुणं निष्क्वाथ्यानूपाना मांसानों पलशतप्रमाणं पञ्चमं तैलपस्थं कृत्वाऽधिश्रयेत् । तद्यथार्थसिद्धमवताय सर्ववात- जानां विकाराणां निबर्हणार्थ दद्यात् । एतेनैव निष्काथेन प्रतिवापीपधैश्च पयो- जाङ्गलरसनिहितः सिद्धं सपिः कृत्वा पित्तजानां विकाराणामुपशमनीयं बला. वहं मदसंजननं दद्यात् । अथ त्रिवृतविधिमनुव्याख्यास्यामः । द्विपञ्चमूलं श्चदंष्टा द्विदर्भ द्विगुच्छे द्विशैरेयकं वत्सादनीशतावरीकुलत्थप- चवदरश्रीपर्णीमधूकानां पूर्वोद्दिष्टप्रमाणं निष्क्वार्थ कृत्वा सर्वमधुरमतीवापः । अनन्तावनकुटन्नटं द्राक्षासवलोमहरिवरसरलभद्रदारुष्पाभनखरानाकुष्ठतगर- हरेणुकापिप्पलीशृङ्गवेरचव्यातमालपत्रनलिकोशीरमझिगदारुहरिद्राणां सर्पि- स्तै लचसानां प्रस्थे प्रतिवापं कार्षकमौषधानां भागं कृत्वा चतुर्गुणेन पयसा संयोज्य विंशतिपलके मांसप्रमाणं कृत्वा जाङ्गलानूपोदकानां रसं त्रिगुणं खजा. वमथितमवतार्य ततो नकमहिपवराहशिशुमारवसानामुपदानं कृत्वा यथार्थ कटाहेऽधिश्रयेत् । तं मन्दामिना सिद्धं यथाक्रममवतार्य सिद्धलक्षणसंपनं कनीयसं तृवृतमाचक्ष्महे । ततस्तद्वातसयुत्थानां शरीराणां च हस्तिनां नस्प- कर्माभ्यनयोजनोत्तरपानेषु हितं तद्यथार्थमेवंविधानामन्येषां च प्रयोजयेत् । इत्येवं तृवृतविधिरायः कनीयान्व्याख्यातः ॥ अधाशीतिव्यञ्चनस्प वापोनिबर्हण कोष्ठानुगतशरीरस्य च वापोर्विशे- पतः प्रशमनं जलघरसलिलविसर्गादद्भिराप्यापितायां मेदिन्यां बस्तिनस्या- भ्यनाच्छपानादिषु सततमुपयुज्यमानं तेजोबलवीर्यसंपादनं चाऽऽयुपश्च मस्या- नयनं रसशोणितमांसदोस्थिमज्जाशुक्रक्षयावसन्नानां च बलक्षीणमदक्षीणो. स्कर्णफवातगतिहस्तग्रहदन्तरोगपादरोगगातरोगार्दितदेहानां वातस्कन्दवा- ·पालकाप्यमुनिविरचितो- [४ उत्तरस्थाने ह्याभ्यन्तरापाममर्दितशरीरजवगण्डकशीतकप्कनानां वा तथा विनयकर्म- संभवानां च गाढवन्धमवद्धानामुन्मथितममथितसंक्लिष्टनिहितदुःखार्थदुर्विरि- क्तानां निर्भुननिर्वद्धताभिहिह)तभग्नावनतविच्युत(?) एवं निर्वेष्टिति पिष्टी- स्थितिविमथितानामागन्तूनां गात्ररोगाणामुपशमनार्थ त्रिवृतविधिराम)त्र पाल्पास्पामः | कृष्णश्वेतकपायवर्णानां तिलानां तैलमुत्पाद्य, अथातसीसर्वपै- रण्डतैलान्युपादाय गोजाविमहिषीणां सर्पिश्च पुनर्महिपरुरुहपतगोजाविखरोष्ट्र- व्याघ्रसिंहद्वीपितरक्षुश्वाविच्छल्यकवराहशिशुमारनक्रपाठीनतिनिशमकरकच्छ- पर्मिणामजगरशृगालवानराणां यथाप्रधानं यथालाभं वसाः संहृत्प, एनेपा- मेव च.महिपादीनां सत्त्वानां मस्तिष्कं प्रत्येकभाजनस्थमुपकल्पयेत् । गोजा- विमहिपाणां सुरभितृणनिपेविणां पाणवतां प्रभूतपवसाहाराणां पपांस्पुपदार्प महति कटाहे महास्थाल्पां वाऽधिश्रयेत् । पक्त्वाऽष्टभागावशिष्टं पपोऽवतार्प शीतीभूतं दधिवद्धलवद्भिः पुरुपैः कन्याभिर्वाऽवमथ्य क्षीरसृतमुत्पाद्य प्राज्यमेव क्षीरघृतकरणविधिः । तथोदकानां मत्स्यनशिशुमारपाठीनचमिपाटलाक्षश्वा- विच्छल्यकरोहितकर्कटकेल्लिसत्पूर्माणां च नियूहं कटाहेऽधिश्रयेत् । पक्त्वाऽ. स्पाष्टभागावशिष्टं मकरूपयेत् । तथा जाङ्गलानां लावातित्तिरवर्तिकककुमक- करफपिक्षलबहिणकुकुटानां निहान्कृत्वा तद्रव्यं संस्कृतानुपाद्यौदकानां च हंसकारण्डवचक्रवाककारनन्दीमुस्खाटावकवलाकामद्गुक्रौञ्चपूर्वादीनां पथा- लाभं स्वयातान्मुसंस्कृतान्खजावमथितारसानुपकल्पपेत् । यवयदरकुलत्यम- धुकश्रीपींसणबीजाढकीमहत्पञ्चमूलविदारिकन्दादिकं च वगै पूर्वोदिष्टेन प्रमा- णेन कनीयसवितस्प यथोद्दिष्टं प्रमाण मन्दाग्रिसिद्धं निष्क्वार्थ नखावस्था. यिनमुपकल्पयेत् । स्थानासनयोगाभ्यां द्विपानां देशकालपरिणामे सति*"|| अथोचितक्रियास्वपहतवीया सिण्ण(?) महौषधगणमत्र व्याख्यास्यामः ।। जीवकर्षभको मुद्रपर्णीमेदाछिन्नरुहीक्षीरकाकोलीपपस्याकर्कटगृङ्गीकाक- नासारासामहामेदापष्टीमधुकानन्तासारिवासरलभद्रदारुहरिद्रवरुणनागपुष्पम- शिधारक्तचन्दनोशीरकुष्ठत्तगरब्यापनस्वशतपुष्पामांसीपत्रहरिचरकुखमकुटन्नटभ- द्रमुस्वामहमेलास्थूलैलाखरद्राक्षापिप्पलीमलचव्याजमोदवेजोवतीविडनगृङ्ग- वैराणां पधाप्रमाणमनुविधाप हपदि पेपयित्वा श्लक्ष्णमोपधगणमेकीभावमुप- काल्प्प पांसि सर्पिस्तैलवसामजा वा त्वेकीभावमुपकल्प्य मन्दाग्रिसिद्ध मध्यमावरोत्तरपाकं यथाविधि साधयित्वा तेनैव च क्रमेण रसमापानियूहान्पु- * 'अब किया-पाटगुटिनसिप्वप्यादर्श' इति प्रतिमानि ॥

·५ बस्तिदानाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः।
नरधिश्रयेत् । एवं सहस्रपाकमुत्तमम्, शतपाकं मध्यमम्, अवरं दशपाकम्,
त्रिहतं साधयेदिति ।
तत्र श्लोकः-
एवं मया नेहविधिः प्रकल्पितःप्रमाणविद्भिर्विहितो पथार्थतः ।।
यथाविकारं च यथार्थतः क्रियां गजेपु कुर्यादिपजां वरस्तथा ॥ इति ।
इति श्रीपालकाप्ये हस्स्यायुर्वेदे महामवचने श्रीपाठे चतुर्थ
उत्तरस्थाने नेहविधिकथनं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥
अथ पञ्चमोऽध्यायः।
ऋषि प्रश्नविदां श्रेष्ठमादित्पसमतेजसम् ।।
अङ्गराजो महाबुद्धिः पालकाप्यं महौजसम् ॥ १ ॥
मुखोपविष्टं वरदं कृतजप्यं कृताञ्जलिम् ।।
उपसंग्रा चरणी पप्रच्छ प्रयतो मुनिम् ॥ २॥
प्रजास हितकामस्त्वं नित्यं धर्मविकीर्पया ।
रक्षणं च परो धर्मस्तत्र युक्तोऽहमञ्जसा ॥३॥
तन्मे वलमित्रघ्नं दन्तिनो दत्तवारणः ।
तैरियं पृथिवी लब्धा समुद्रवसना मया ॥४॥
तेपाममितसत्त्वानां न किंचिदिह वर्तते ॥
भयमन्पत्र रोगेभ्यस्तथैषां भयमुत्तमम् ॥ ५॥
तेषां पुरस्तानिखिला चिकित्सा कीर्तिता महत्व)या ॥
मलं शुश्रूपवे सम्पग्भगवन्व्पक्तलक्षण ॥ ६॥
बस्तयो हि चिकित्साधं व्यापित्वात्सर्वमेव वा ।।
तेषां विधि विशेषेण भगवन्मववीतु मे ॥ ७॥
तस्प तद्वचनं श्रुत्वा पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ।।
उवाच निखिलं त्वैवं विधिवसिद्धिदायकम् ॥ ८॥
गुणानुपद्रवांश्चैव कृत्याकृत्यविनिश्चयः।।
पेषु वा स्थापन कार्यमनुवासनमेव च ॥९॥
केवलं चानुवास्या ये पु वा स्थापन हितम् ॥
तत्र द्रव्यप्रमाणानि नेहवस्तिनिरूहयोः ॥ १० ॥

·पालकाप्यमुनिविरचितो
[४ उत्तरस्थान-
प्रमाणं नेहकालाश्च भेषजानां तथैव च ॥
विधिसंस्कारपोगाश्च स्नेहपाकश्च तत्वतः ॥ ११ ॥
व्यापदः सिद्धपश्चैव परिहारस्तथैव च ॥
फार्पाकार्यकरं ज्ञानं तत्सर्वमुपदिश्यते ॥ १२ ॥
वस्तयो हि चिकित्सा, सम्यग्दत्ता विजानता ॥
रुजमा निगृहन्ति दोषाणामाशु शोधनात् ॥ १३ ॥
कोष्ठ न वन्पते चैव दौर्बल्यं न च वाघते ॥
न च दोषाः बाधन्वे दुष्टाश्चौपधपानजाः ॥ १४ ॥
अजीर्णे जीर्णमित्येवं न च शङ्का प्रबाधते ॥
अनुपानं च हरणं दोषाणां पस्तिना भवेत् ॥ १५ ॥
वृहणं नेहनं बल्यं मनसश्च प्रसादनम् ॥
जववीर्योपपत्तिस्तु सहित्वं सर्वकर्मणाम् ॥ १६ ॥
चलेन्द्रिपविवृद्धिस्तु तथा च स्मृतिमेधपोः॥
उपलब्धोपलब्धिस्तु पथावत्परिकर्मणि ।। १७ ॥
वलयोपान्त्यशैथिल्पं जरा वा न गलोचमम् ॥
मेदो न धर्षयत्याशु बस्तिभिः स्थिरतां गतम् ॥ १८ ॥
स यथा शीर्णपत्रोऽपि वृद्धवृक्षोऽथ कुञ्जरः॥
समपे वारिणा सिक्तो हरिताकुरकोमलः ॥ १९ ॥
तरुणो जापते क्षिप्रं पुष्पवान्वलवानपि ।
एवमाप्यापते हस्ती वस्तिना संपतर्पितः॥२०॥
धात्विन्द्रिपोजसा पुक्तस्तथा वे बस्तिमान्भवेत् ।।
अपरे जघनं वंशो विशेषेण तु दन्तिनाम् ॥ २१ ॥
तेषां निग्रहणार्याप पलिश्रेष्ठोऽभिजापते ।।
श्लेष्मजापित्तजांश्चैव साधयेत्साधुपोजितः ॥२२॥
नास्त्पन्यत्ताशं कर्म हस्तिनां वस्तिनः परम् ॥
आनद्धो मृचिकाजग्यः कृमिकोष्ठी तथैव च ।। २३॥
एकाङ्गं वायते पस्प सर्वाङ्गमपि वायुना ॥
रुदमूत्रपुरीपथ शुनो म्यानस्तथैव च ॥ २४ ॥
सर्वत्र विहितो बस्तिफ्नो बलवर्धनः ।।
लायवस्पोपजननः समेपु विषमेपु वै ॥ २५ ॥

·।
१ बस्तिदानाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः।
सर्वपदेशजावोगान्सर्वशश्च निरस्पति ।।
चिरस्थितात्मशमपेदभ्यञ्जनविमर्दनः ।। २६ ।।
प्रदेहे रसपानध स्वेदेवाऽपि पृथग्विधैः ।।
नस्पतो मुखतश्चैव स्नेहपानर्पयाविधि ॥ २७ ।।
वस्तयः परमास्तेषां हिता रोगनिबर्हणाः ।।
पास्तु पूर्व विनिर्दिया को वै विशतिः शिराः ॥२८॥
विसनालपतीकाशा दन्तिनः सर्वदेहगाः ॥
पाश्च नाडीसमुत्थानाः कण्ठनाडीबहिःसृताः ॥ २९ ॥
ताभिः संचार्पते नेहः स्वं खं स्थानं तथा तथा ॥
पथा ग्रीष्मेऽथ मध्याह्ने हादत्ते वारि भास्करः॥३०॥
तथा पानादिभिः स्नेहः पारंपर्येण जीर्यते ॥
नेहयेच दृढ स्नेहो रोगांश्च विनिवर्तपेत् ॥ ३१ ॥
न च पाककृतान्दोषानुत्सादयति कश्चिन ।
पकाशपगतस्यास्य पद्वीय तेजसेरितम् ॥ ३२॥
ततस्तजायते सिपमपानास्पेन वायुना ।।
ततस्तदचिरादेव समानः प्रतिपद्यते ॥ ३३ ॥
समानेन तु विनिमं व्यानं चाऽऽमोति तत्क्षणात् ।।
पानात्पुनरुदानं तु तथैव समवाप्नुते ॥ ३४ ॥
उदानानन्तरं चैव प्राणमाप्रोति तत्क्षणात् ।।
क्षिप्तं वत्माणविक्षिप्तं सर्वधातुपु लीपते ॥ ३५॥
रसादिषु यथायोगं कुरुते धातुतेजसाम् ।।
बलमारोग्यवर्ण व लधुत्वं चैव दन्तिनः ॥ ३६ ॥
समलं वाऽपि यत्किविद्यदपानी निरस्पति ।।
प्रथमः नेहबस्तिः स्पास्तिवंक्षणमार्गपोः ॥ ३७॥
स्नेहनः शोधनश्चैव द्वितीपस्त्वग्निदीपनः ॥
नृतीयस्तु बरं कुर्याश्चतुर्पो रसबृंहणः ।। ३८ ॥
हपेपञ्चमो रक्तं पष्ठो मांसं विवर्धपेत् ।।
भेदोस्थिवृहणो क्षेपः सप्तमः पुष्टिवर्धनः ।। ३९ ॥
अष्टमश्च विशेषेण नवमश्चापि वर्धयेत् ।।
मजारको यथायोगमित्येते नव बस्तयः ॥ ४० ॥

·पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- नागानामिह निर्दिष्टा विस्तरेण पथाक्रमम् ।। एंपां दोपाः समुद्रूता मज्जाकसमाश्रयाः ॥ ४१ ।। यधोक्तद्विगुणा देयास्तेपामेतेऽत्र वस्तपः॥ यस्मादनुवसत्पन्नं जीणं चापि निरस्पति ॥ ४२ ॥ अनुवास इति ख्याति लभते तेन कर्मणा ॥ यस्मानिरूइयत्याच दोषान्पक्वाशपस्थितान् ॥ ४३ ॥ मलापहरणात्सद्यो निरूह इति कीर्तितः ।। उत्तरं वस्तिमिच्छन्ति मेढ़े यस्तु विधीयते ॥ ४४ ॥ एप कापप्रशुद्धौ स्थाच्छीघ्रं यो विनिवर्तते ॥ न वेनिवर्तते काले भूयो दानं मशस्पते ॥ ४५॥ अनुवासो निरूहस्तु तथैवोत्तरवस्तिकः ।। त्रिविधो वक्ष्यते बस्तिर्गदमेद्रसमाश्रितः ॥ ४६॥ तत्र वस्तिन दातव्यो विपदुष्टाय हस्तिने ॥ नित्यं रोगभयार्तेभ्यः पानातेभ्यस्तथैव च ॥ ४७ ।। मूर्छापिपासादुष्टेभ्यः नेहपीवाय दन्तिने ॥ प्राक्छर्दिमोहदुष्टेभ्यो पे च स्युः पादरोगिणः॥४८॥ स्वभावाहुर्बलामिभ्यस्तथाऽतिस्थविराय च ॥ अत्यर्थ चातिवालाय वस्तिन स्यात्कथंचन ।। ४९ ॥ वस्तिदानपरिक्लेशं कदाचिदिह ये गजाः ॥ न सहेयरसात्म्पत्वान्न नेपां घस्तपः स्मृताः ॥ ५० ॥ येषां चापि मणिहितो नोजी किंचिदुपाहरेत् ॥ कुर्याद्वा मदतों पीटां न तेषां वस्तिरिष्यते ।। ५१ ॥ न फफे नेहवस्तिः स्यान्मेदुरस्प तया नृप ।। रक्षणीये(*न विधिना ) पाण्हुरोगाथ पे स्मृताः ।। ५२ ॥ कुष्ठगुल्मप्रमेहाश्च तथा विद्रघपोऽपि च ॥ अन्येषां चैवमादीनां विदध्यानानुवासनम् ।। ५३ ।। अवस्तु विपरीताप वृंहणं येषु शस्पते ।। घार्यन्ते ये च दोपेण न वेवास्थापनं स्मृतम् ॥ ५४ ।। मुष्ठकम्पतियुक्तेभ्यो मर्गयां नमक(?) तया ॥ सते पे च धातूनां पिपासा तथैव च ॥ ५५ ॥ +धमुश्विद्वान्तर्गता वर्णाः कपुस्तकानुसारेण लिखिताः, सपपुस्तकयोस्तु रिक एर प्रदेशः स्थापितः । १ क. येषां । २ क. बम्नयः ॥ त्रि!

·५ बस्तिदानाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। सर्वत्र वस्तिर्न भवेनिकहो चाथवेतरः॥ सामान्यं च विशेषं च बुद्धया(वा)तु नृपसत्तम ।। ५६ ॥ मूलं चैवानुबद्धं च पृथक्च युगपस्थितम् ।। व्याधीनामुपपश्येनु देशकालौ तथैव च ॥ १७ ॥ राजश्चतुभियुक्ताप पादः साध्याय हस्तिने ।। आरम्भेण यथोक्तेन विधिनाऽऽरम्भ इण्यते ।। ५८॥ प्रशस्ते तिधिनक्षत्रे मुहूर्ते चापि पूजिते । कृत्वाऽऽहुति सपुण्याहं स्वस्ति वाच्य द्विजोत्तमान् ।। ५९ ।। स्थानं सवाहुयनं च पुरस्तानतमिष्यते उन्नतं पृष्टतः कार्य पक्षपोश्च समं भवेत् ॥ ६॥ त्रिपदींश्च क्रम बद्ध्वा गजपेचकसंमितः॥ कार्यों माङ्गल्यवृद्विश्व सुनिविष्टः सुसंहतः ॥ ६१ ॥ भिपक् तत्रोपविष्टस्तु पीडयेत्सुसमाहितः सुखारोहावरोहश्च बस्तिभूमावस्थितः ॥ ६२॥ तत्रोपविष्टः मुमना लघुहस्तो जितेन्द्रियः ॥ भिषक् मपीतयेदस्ति निरीक्ष्प च यथाविधि ॥ ६३ ॥ वाले वा वैणवं वाऽपि श्लक्ष्णं च गुलिकामुखम् ।। तिन्दुकस्याश्वकर्णस्य मधुकस्य धवस्य च ॥ ६४ ॥ भूर्जस्पन्दनयोश्चैव सारैत्राणि कारयेत् ।। द्वावरत्नी भवेदोष्ठं स्वनुपूर्वसमाहितम् ।। ६५ ।। मध्यमं तु भवेन्नेत्रं द्विचत्वारिंशदङ्गलम् ॥ पडङ्गुलं जघन्यं तु मध्यमापरिहापयेत् ।। ६६ ।। पोडशाङ्गलमेवास्प नाही(द) श्रेष्ठस्प मानतः॥ उदिष्टमेतन्नेत्राणां प्रमाणं वक्ष्पते नृप ॥ ६॥ ये प्रमाणान युज्यन्ते ज्पेष्ठमध्याधमा गजाः॥ पेचफस्योपरिष्टाच त्यस्न्थोऽधस्तात्तथैव च ।। ६८ ॥ लालवंशमानेन नेत्रमायामतो भवेत् ॥ नेत्रमूले च कर्तव्या कर्णिका द्वादशाङ्गुला ॥ ६९ ।। १ क. पायैः । २ क. बुद्ध्वा । ३ क. स. घ. वाय ।

·॥ पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- बलाक्षो(?)तिबन्धा) प्रमाणेन पडङ्गुलम् सर्व प्रवेशपेनेत्रं गुदे नागस्प बुद्धिमान् ॥ ७० ॥ दृति समर्दितां कृत्वा तत्र नेत्रं निबद्धयेत् ॥ उत्तमाधममध्यानां श्रेष्ठमध्यमकन्यसैः ॥ १ ॥ नेत्रच्छिद्राणि कार्याणि सामान्पामलकीफलः।। वल्यस्तु तिस्र एवाऽऽहुगुंदे नागस्प भूपते ॥ ७२ ।। उत्तमस्य भवन्स्पेताः पोडशाङ्गलविस्तृताः॥ अष्टभागेन हीनाः स्युर्मध्यमस्प प्रमाणतः ।। ७३ ।। मध्ममा(6)सप्तमो भागो जघन्ये वलयः स्मृताः ॥ चतुरनीयरनीनां वलपो विद्धि संमिताः ॥ ७४ ।। अङ्गलानि दशाष्टौ च ममाणेन पृथक् पृथक् ॥ अष्टारनीपु विज्ञेपो बलपोऽष्टादशाङ्गुलाः (2) ॥ ७५॥ आदानी प्रथमा तासां द्वितीया तु प्रवाहिनी(णी)। संकोचनी तृतीया च वलपस्तिस एव हि ॥ ७६ ॥ तेषां नेत्रप्रमाणानि वलीनामानि कारयेत् ॥ स्रोतःममाणान्पेतेषां नेत्राणामनुपूर्वशः ॥ ७७॥ परिणाहस्तु कर्तव्यः संविभज्य यथायथम् ॥ मेहे या मुखतो मात्रा सा देया त्वनुवासने ॥७८ ॥ यथावर्मप्रमाणेन पयायोग्पविरोधि च ।। स्थानं माङ्गल्पवाक्षं च पुरस्तानतमिष्पते ॥ ७९ ॥ उन्नतं पृष्ठतः कार्य पक्षयोश्च समं भवेत् ॥ तत्र स्थाने मुखं तिष्ठेद्वारणः सुखपत्रितः ॥ ८॥ पक्षपोच पुरस्ताच पुरुषैः स्वैरधिष्ठितः।। ततो विश्वासयन्तश्च क्षमपन्तश्च तं गजम् ।। ८१॥ परिस्टशन्तश्व फरेस्तिष्ठेपुः परिकर्मिणः।। पत्रं नेत्रकराचामिः सान्तिभिः क्षमितस्प य ॥ ८२ ॥ तथा वासितवालय कर्तव्यः स्पानुपक्रमः ।। मुबधितनसं हस्तं सपिपाऽम्पज्प दक्षिणः ॥ ८३ ।। १ . समागेन ।२ क. नीरर ३ क. दक्षिणम् ।

·५ पस्तिदानाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। ५९९ पेचकै च ध्वं दद्यादरेलेण्डमुपस्थितम् ॥ पूर्वमेवानुवद्ध्वा तु नेत्रबस्ति समाहिताम् ॥ ८४ ॥ फदुष्णं नेहमासिप निर्यातमुपसंहरत् ॥ नलेन दक्षिणेनास्प गुदस्य द्वारमर्पयेत् ॥ ८५॥ मूले प्रयद्धे नेत्रस्प निश्छिद्रेण च चर्मणा ।। वामेन प्रतिग्रहीपानेत्रमध्पं समाहितम् ॥ ८६ ॥ तदूर्ध्वमुखमुक्षिप्प गजायोपहरैद्विपक् ॥ तदाऽध्यनेहसंयुक्तं नेहा पक्तगुदस्प च ॥ ८७॥ प्रणिध्यात्स्वयं वैघो गुदे नेत्रं समाहितम् ।। अनुवंशं पया मायुवस्तश्चाबन्धनाद्विषा ।। ८८ ॥ ससमाहितसर्वाङ्गः शनैर्वधः प्रवेशयेत् ।। नात्पुमतं न च नतं कदाचिदिह पूज्पते ॥ ८ ॥ न च तिर्यगतं मैत्रं नाप्पूवं नाप्पधोमुखम् ॥ पवित्मणपेद्धीरः सकश्चैव प्रदापयेत् ॥ १० ॥ ततो निष्क्रम्पते नेत्रं शेपमेवमपाहरत् ।। ततो वाक्शतमात्रं तु दत्ते तिष्ठेदतन्द्रितः ।। ९१ ॥ अत ऊवं भिपहन्नाग पदानां गमपेच्छतम् ।। शनरत्रासपशस्तेवाग्मिश्च परिशप्तपेत् ॥ १२॥ मनः प्रादयेत्तस्य विषपैः कालपोगिमिः।। पाणिना लम्बनेनेव वंशवीणास्वनेन वा ॥ १३ ॥ दक्षास्तं गीवघोवैध रमपेपुरनेकपम् ॥ पान्पान्कमपते भावांस्वास्वस्तिस्प समाचरेत् ।। ९४ ॥ न सस्य मनसः किञ्चिद्याघातमुपकल्पपेत् ॥ ततः मत्पानपेत्स्थाने मुस्पितः समनाः मुसी।॥१५॥ स्पितस्पैव समाकारदस्त प्रतिनिवर्तनम् ।। स्तिनापोग्णाम्युना पूर्व हेमन्ते जलदागमे ।। ९६ ॥ आमुताप नलं शीतं दधाद्वै ग्रीम एव च ।। शीत एवावगादो वा शीतसाम्पतया भवेत् ॥ ९७ ॥ फरूपमेनं तु युध्पेत पूर्व निमित्तकं युधः।। उपितामोननादध सतो मुक्तवतो लघु ॥ ९८॥ १ क. ग. प. स. १२ क. दयं त।

·. - - ६०० पालकाप्यमुनिविरचितो- [४ उत्तरस्थाने- पादर्भागाविहीना(?)पया-पाधि यथावलम् ।। रकशाल्पोदन क्लिनं पयसा वा रसेन वा ॥ १९ ॥ जाडलेन विविक्तेन नात्पर्थमसिताय च ॥ कदुष्णं युक्तलवणं युग(क्तीनेहं गजे हितम् ॥ १०॥ शीतलं वा प्रदातव्यं यथासात्म्यमवेक्ष्प तु॥ यवसोपस्कृते पूर्व प्रदद्याल्लघुभोजनम् ॥ १०१॥ प्रतिच्छन्नाय च पुनर्नृणां न लघु नाल्पशः ॥ कृताहाराप विधिवद्रा(द)जापाङ्गपते ततः॥ १०२॥ मुप्रतिष्ठितभक्ताप कृतचक्रमणाप च ॥ कृत्तमार्गाप विधिवत्सदद्याच यथाविधि ॥ १०३ ।। पदत्ते भिपजा वस्तौ न शयीत न भक्षयेत् ॥ न पिबैदनु मातङ्गो न च चेष्टां समाचरेत् ॥ १०४ ।। मुस्थितः स्वस्थसर्वाङ्गः सुमना नियतेन्द्रियः॥ माग्दत्ते च मुहूर्तेऽस्मिन्सायं दत्ते तथैव च ॥ १०५ ॥ (rअत ऊध्वं तृणं दद्यात्सायं चापा(प्या)श्रयं नयेत् ।। सुखशय्यो भवेन्नागो मृदुशय्पस्तथैव च ॥ ६॥) न चास्य मनसः किश्चिद्व्याघातमुपकल्पयेत् ।। पाश्चाप्यनन्तराश्चेष्टा निर्वाणं पानमेव च ॥७॥ ताभिश्चैवात्र वर्तन्ते ताः सर्वाः समुपाचरेत् ।। प्रत्यागते यथाकालं पुनस्तद्वत्प्रकल्पपेत् ॥ ८॥ दीप्तानो वातरोगे वा विधिमाश्रित्य पूर्ववत् ॥ तस्मिन्प्रत्पागते हे पुनरेवानुशाप्तपेत् ॥ ९॥ येथा भवति सस्नेहस्तथा शाम्पति मारुतः ।। निरूहं वा विरिक्तं वा सघ एवानुवासयेत् ॥ ११०॥ न स्पात्कदाचिनि स्नेहो रात्रौ वा यदि वा दिवा ।। एष एव विधिदृष्टो गजानां वातरोगिणाम् ।। ११ ॥ नात्र कार्यस्तु सदेहः सिद्धमेतदिग्जितम् ॥ एप उक्तो विधिः सम्यगनुवासे मया नृप ॥ १२ ॥ * धनुचिह्नान्तरगत पाठो नास्ति कपुस्तके । १ क. मागविहीनाना य°। २ क. स्नेहयुक्त। ३ क. °ण वातमे । ४ क. वस्तौ । ५ ख. घ. यदा ।

·६ बस्तिदानाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः।
आस्थापनं तु वक्ष्यामि शृणु चैतनराधिप ।
अनुवासनमात्राया द्विगुणा तस्य शस्यते ॥ १३ ॥
आस्थापनविधौ मात्रा चिरस्थानं न चेष्यते ॥
न च भुक्तवते देपा मातङ्गाप पुनः पुनः ॥ १४ ॥
अनुबन्धान्त्रिरुहस्य मदानं बायते द्विपम् ॥
एक द्वितीयमेवं च तृतीयमपि योजयेत् ।। ११५ ॥
पावद्वा साधु मन्येत समीक्ष्य गुरुलाघवम् ।।
वपो व्याधिमृतुं देशं साम्पकालौ बलाबलम् ॥ १६ ॥
सत्त्वं वाऽपि परीक्षपेक्षित जातिं च मतिमान्भिषक् ।।
तस्पा वर्वनकालस्तु मुहूर्त प्रसमीक्ष्यते ॥ १७ ॥
भित्त्वा पुरीपसंघातं दोपमादाप चोल्बणम् ॥
तीक्ष्णोष्णस्नेहलवणैरन्वितस्तु विशेषतः ॥ १८ ॥
पूर्वो मध्योऽवकृष्टस्तु जघन्यो मधुरः स्मृतः॥
अस्पुष्णो नावितीक्ष्णश्च लवणश्च विशां पते ॥ १९ ॥
अकृत्वैव निवतेत कृतो मात्राधिकश्च यः॥
समुक्छेदनकर्मा हि प्रथमः परिकीर्त्यते ॥ १२० ।।
मध्यमो दोपहरणो जघन्पस्तु प्रसादनः ।।
सघोनुवासनं केचित्केचिदास्थापनं पुनः ॥ २१॥ ,
अषपः संव्यवस्पन्ति पूर्व गुणसमीक्षया ।।
आस्थापननिरस्ये तु पुरी निर्मले गुदे ।।२२।।
अनुवास्प इति प्राहुर्हन्तुं चैवात्र मे शृणु ॥
पुरीषविहित मार्गे योऽनुवासं मयच्छति ॥ २३ ॥
न तस्प साधकः नेहो भस्मनीवाऽऽहुतिर्हता ।।
आस्थापनहतो दोषः शुद्धकोष्ठस्प दन्तिनः ॥ २४ ॥
बस्तिममो न भवति शुद्धो व्योनि यथा शशी ।।
अनुवासोपपन्नाय निरूई यः प्रयच्छति ॥ १२५॥
ततो विरुक्ष्यते तज्ज्ञैः स्नेहस्तस्य न साधकः॥
नेहस्वेदोपपत्राय पुरीपे संश्रिते तथा ॥ २६ ॥
यथावन्मलदोषाणां क्लेदभावाः सुभावहाः ॥
अनुवासनमेव स्पादास्थापनमतः परम् ॥ २७ ॥

·६०६ - पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- व्यक्तमात्रो भवत्पूर्वो शाल्पो मध्पमदोषतः ।। (* "मध्यौपधस्तु दोपहा) ॥ २८॥ ततो लघुतरं कार्य समीक्ष्प गुरुलाधवम् ॥ अनागच्छति चाशुद्ध यथाकालं निरहणम् ।। २९ ॥ ततस्तेनैव विधिना पुनरन्यो विधीयते ।। ततस्तीक्ष्णतरः किंचिदर्धमानान्वितः पुरा ॥ १३० ॥ विरेको वर्तयश्चापि वस्तिः प्रतिनिवर्तते ॥ तस्मानिरूदसिद्धयर्थ स्मृत्तं चैवानुवासनम् ॥ ३१ ॥ निरूहस्य पुनर्देयः स्रेहबस्तिविशेषतः॥ स्नेहक्षीरनिरूहाणामयुग्मा वस्तपस्तथा ।। ३२ ॥ गजानां मात्रया दत्ता यस्य युग्मा भवन्ति ते ॥ कापामिदीपनाः सर्व वस्तपः पक्षसंधिषु ॥ ३३ ॥ बलवर्णकराः पथ्याः सम्पगारोग्यसिद्धये ॥ संशोधनो हिमार्यस्य दोषाणां चानुलोमनः ॥ ३४ ॥ वारणानां निरूहस्तु प्रथमो मलशोधनः ।। समाक्षिपति पित्तं च पक्काशपगतस्तथा ॥१३५॥ सकृच्छपहरो ज्ञेयो द्वितीयस्तु नराधिप । वातं जपति मूर्धन्यं तृतीयः कवर्धनः ॥ ३६ ॥ मृदूष्णलवणो मध्पः पादहीनः ममाणतः॥ छेदनार्थ प्रदेयस्तु वस्तिरादाप संततः ॥ ३७॥ पटुतीक्ष्णोऽम्ललवणो मात्रया चाधिकस्तु सः॥ देयो दोपहरो वस्तिः क्लान्तदोपाय हस्तिने ॥३८॥ तृतीयस्तु पुनर्देयो न्यूनो नापि न चाधिकः ।। दोपासंहरति प्रोः शमयत्युदरं च सः ॥ ३९ ॥ चतुर्थस्तु प्रदेयः स्पाच्छर्करामधुसंयुतः॥ भेषनर्मधुरैशापि वैलः कृष्णैः सवेतसः ॥ १४० ॥ हृतदोपाय नागाप घृतक्षीरविमिश्रितः ।। व्यापद्धीननिरूढस्य स(श)कद्वारसमुद्गतः ॥ ४१ ॥ * धनुश्विद्वान्तर्गतः पाठो नास्ति कपुस्तके । १ क. °फमर्दनः ।

·५ अस्तिदानाध्यायः] इस्त्यायुर्वेद
फफान्तं वातपित्तान्तं कुतिशैथिल्पलाघवम् ।।
गात्रापरमृदुत्वं च व्याधेरपि विनिग्रहः ॥ ४२ ॥
लक्षणं तु निष्टस्य मूत्रशुद्धिकृदेवाच ॥
लक्षणं दुनिटस्प आनाहो रक्तमूत्रता ॥ ४३ ।।
विडातनिग्रह शूलमाध्मानं व्याधिवर्धनम् ॥
निष्पुरीपस्प नागस्य निरूढस्पातियोगतः ॥ ४४ ।।
वायुगात्राणि कुक्षि च शूलेनाऽऽवेष्टपेदृशम् ।।
तस्मानिरूहपेत्सम्यसिद्धिकामो विचक्षणः ॥ १४५॥
अपकर्षवि वासेभ्यः क्षारः सर्व पथामलम् ।।
अपकर्षति दोपान्चे आस्थापनमनेकधा ॥ ४६॥
वल्पं वृष्पं बृंहणीपमिन्द्रियाणां प्रसादनम् ।।
जीवकृजीवनं मेध्यं गजस्पाऽऽस्थापनं मतम् ॥४७॥
शुत्पीडितो मदाविष्टो घालो वृद्धो गदातुः ॥
स्रातः पीतोदकश्चैव भुक्तांस्तृषितश्च यः ॥४८॥
वितृष्णो जीर्णभक्तश्च दुर्मना पश्च वारणः ।।
भीरुवाप्यनास्थाप्यः श्वासी पश्च मतङ्गजः ॥ ४२ ॥
एतेपामनुपूर्वेण शाखमार्गानुसारिणा ॥
चिकित्सकेन क्षीरेण देपाः स्युः क्षीरबस्तपः ॥ १५० ॥
मारा यस्तैर्विधिरतः क्षीरवस्तिश्च वक्ष्यते ॥
अशनादुत्तरं पित्तो यथा स्नेहोऽभिपोगतः ॥ ११ ॥
पूर्वकायस्प विहिता मेहनः शानदर्शनः ॥
नेहनः सर्वतस्वद्वद्विज्ञेयो दोपनाशनः ॥ १२ ॥
अमन्पपोगजानां तु मात्रा वस्तिः प्रशस्पते ॥
भीर्णधातुकशा नागा वृद्धाः क्षीणबलाश्च पे ॥ १३ ॥
पश्चात्सपढ़ताश्चापि मदक्षीणास्तथैव च ॥
एपामविवृद्धयर्थं प्रीष्मे प्रापि वा हितः ॥ ५४॥
देपः प्रायोगिफो वस्तिविशेपेण तु दन्तिनः ।।
पूर्वाह म्रातपीताप भुक्ताप च विधानतः ।। १५५ ॥
रसापनं परं नित्य पूर्वोक्तविधियोजितम् ||
भतः परं प्रवक्ष्यामि क्षीरपस्तिविधि शुभम् ॥ ५६ ॥

·६०१ पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने-. विधिवत्कषिर्त भीरमुभयोः पञ्चमूलपोः॥ फस्कैर्युक्तं तिलोशीरपद्रकोत्पलचन्दनः ॥ ५७॥ रानामपौण्डरीकाभ्यां मुस्तकेन तथैव च ॥ मद्वीकाशर्करामांसीमनिष्ठामधुसंपुतैः ॥१८॥ मधुरैजीवनीपैश्च देयो वस्तिः समन्वितः ॥ विधिवत्पृथिवीपाल दन्तिना बलवर्धनः ॥ ५९॥ पित्तरक्तविकारेषु ग्रीमे शरदि वा हितः।। पाफलेषु वहिर्दाहे दाहे चान्तर्गते तथा ॥ १६० ॥ मूनिमे तथा श्वासे क्षीणे धर्मश्रमेषु च ॥ चस्तिहितोऽयं राजेन्द्र तथा वाऽप्पभितोऽपि च ॥६१ ॥ निरूढानां च नागानामारण्यानां तथैव च ॥ मजास्त्वभ्यन्तरस्वेदाः शीतसात्म्पा विशेषतः।। ६२॥ (तस्मात्मशस्पते त्वेप बस्तिरूष्मानिलापहः ॥ पपसः प्रथमो वस्तिहितस्तु रसरक्तपोः॥ ६ ॥ मांसास्थिमेदसां वृद्धी द्वितीपः क्षारयोजितः ॥ आप्यायते शुक्रमजस्तृतीपः पपसेव तु ।। ६४ ॥ निहन्ति दोपानुत्कृष्टान्सुमनो जठरस्य तु ।। नेहस्तियंदा शीघ्र दत्तमात्रो निवर्तते ॥ १६५ ॥ न हीनगुणमामोति नेहस्पाऽऽ निवर्तनात् ।। तमेव दापपेत्नेदं पुनरेव भिषग्वरः ।। ६६ ।। महायतास्तु मातङ्गा वातप्रापास्तु दन्तिनः।। भवदन्ति तदा नेई शीघ्रं तेन निवर्तते ॥ ६॥ तस्मान दोपो दत्ते तु द्वितीये नात्र संशयः॥ इत्पेप सर्ववस्तीनां विधिरुको विशेषतः ।। ६८ ।। विपरीते तु जापन्त व्यापदो विविधात्मिकाः ।। नेत्रस्तिकृताश्चैव भूयश्च भिपजा कताः ॥ २ ॥ इमं तत्र प्रवक्ष्यामि निरूहमणियौ विधिम् ।। पथास्वं सर्वदीपाण फपापाणि घृतं वसा ॥ १७० ।। चतुष्पदानां मूत्राणि तेलं दधि सुरा मधु ॥ पदराम्नं दुग्धं च धान्पादकतुषोदकम् ।। १ ।। • धनुशिकान्तरगतः पाटो नासि कपुसके।

·६ बस्तिदानाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। फलानि लवणं चैव निरूहद्रव्पमिष्पते ।। सुरपोष्णाम्बुना मूत्रैस्तैलेन लवणेन च ॥ ७२ ॥ स्ववर्गीयैस्तु संयुक्तैः श्लेष्माण्युष्णा हिवा गजे ॥ धान्याम्लफलनिष्काथैः सकुलत्यपवैः शुभैः ॥७३॥ स्ववर्गश्चानिले पथ्याः स्निग्धा लवणमूर्छिताः ॥ पयोरसवृतैर्युक्ताः स्ववर्गायैश्च शीतलाः॥७४।। कापायमधुरा पिते बस्तयः स्युः सशर्कराः ।। अपामार्गस्य च फलं तथा जीमूतकस्प च ॥ १७५ ॥ मदनस्य च पिष्टं स्पादावापं सर्वबस्तिषु ।। सर्पपाः सरला राना कुष्ठं तेजोवती तथा ।। ७६ ॥ पिप्पल्पः शतपुष्पा च मृद्रीका मधुके मधु ।। भद्दार तथैला च सैन्धवं चेति बस्तिषु ॥ ७७॥ निरूहस्प भवेद्देयः स्वावापः पटुसैन्धवः ।। श्लक्ष्णकल्कैः : समायुक्ताः मुमक्कषितभेषजाः ॥ ७८ ॥ सुम्निग्धलवणा व्यक्ताः खजावमथिता हिताः ।। कपापभागाश्चत्वारः कुर्यात्नेहस्य पञ्चमम् ॥ ७९ ॥ अष्टमं भेषजानां तु लवणस्प तु पोडश ।। पूर्वमेवं तु ये प्रोक्तास्तत्रौषधगणा मपा ॥ १८ ॥ पथालाभं पथावञ्च सांस्तानादाय शास्त्रवित् ॥ फषापाणि निरूहाणां कल्कचूर्णानि यानि च ।। ८१ ॥ अनुवासे च तत्सर्व वर्ग समैधु योजयेत् ॥ श्यामा कुटनटं चैव त्रिफला चित्रकं तथा ॥ ८ ॥ तथा दारुहरिद्रा च फलानि मदनस्य च ॥ जीमूतकानि दन्ती च द्रवन्ती सप्पिा तथा ।। ८३ ॥ शृङ्गवे वचा चैव वगरं देवदारु च ॥ पिप्पली भद्रमुस्ता च द्विगुणं चैव सैन्धवम् ॥ ८४ ॥ बलां चतुर्गुणां कृत्वा श्लक्ष्णकल्कं पपेषपेत् ॥ मूत्रैर्गजसरोष्ट्राणां दध्यम्लैः सुरपाऽपि च ॥ १८५ ।। धान्पाम्लबदरौ केदतिलतलैः समन्वितैः ॥ कटुफो व्यक्तलवणः श्लेष्मनो बस्तिरियते ।। ८६ ॥ १ क. यथास्वं च । २ क. मनुयो । ३ क. काऽथ द ।

·. पालकाप्यमुनिविरचितो [१ उत्तरस्थाने- स्थूलाश्च कुष्ठिनोये च भेदुराः पाण्डुरोगिणः॥ कर्षणा दोपहरणो देयस्तेषां पधा हितः॥ ८७॥ दन्ती द्रवन्ती श्यामाकं कुटजं कृमिवेधनम् ॥ अपामार्ग हस्तिफणं जीमूतं सकुटन्नटम् ॥ ८८ ॥ शतपुष्पा च कुष्ठं च तगरं चतुरङ्गुलम् ।। सप्तलां च गवाक्षी च शहिनी केषुकं तथा ॥ ८ ॥ अजगृङ्गयजगन्धे च कपिलों तुलसी तथा ॥ भकीर्यामुदकीयों च गवाक्षी च समाहरेत् ॥ १० ॥ वातिकेनेव विधिना बस्तिर्दत्तो न शीतलः ॥ संशोधनीयः श्रेष्ठः स्याद्वन्धिते कुपितेषु च ॥११॥ क्षीरवृक्ष्या च रोभं च पिण्डीरुकफसेरुके ॥ . अभीरुपत्रिका श्यामा धवं खदिरमेव च ॥ १२ ॥ तुरन्ती चामिमन्धं च नीपं कटफलचेतसम् ।। पडी सुवर्णक्षीरी च वज्रजम्बू सधातुकी ॥१३॥ तिलांश्च पधकोशीरमित्येतानि समाहरेत् ।। पित्तकेनैव विधिना वस्तिर्दत्तस्तु शीतलः ॥ १४ ॥ भवेच्छुत्सु)तपुरीपस्प वृद्धसंग्रहणो हिवः ।। पपस्यां च मृणालं च शृङ्गाटककसेरुकम् ॥ १९५॥ बलामतिबलां चैव स्वयंगुप्ताफलानि च । विदारी मधुकं चैव मृद्वीका सीरमोरटम् ॥ ९६ ॥ पवगोधूमचूर्णानि तथा मधुकराणि च ।। अविच्छन्नामतिच्छन्नामित्येतानि समाहरेत् ॥ ९७ ॥ पित्तकेनैव विधिना वाजीकरणमुच्यते ॥ अश्वगन्धाविदारीभ्यां पुक्त एप पुनः पुनः ॥ १८ ॥ बूंदणीपो भवेद्धस्तिरम्पस्तस्तत्वयुदिना ।। संशोधनीपी निकायः सिद्धार्थफवचान्वितः ।। ९९ ॥ उष्णः सवैलतीक्ष्णः स्पादानाहे वस्तिरुत्तमः ॥ सहोदुम्बरपीजैस्तु पंचकोलसमीकृतः ॥ २० ॥ फोविदारस्य निम्बस्य नीपस्प च तथा पुनः ।। कोष्ठरस्पाय निष्कायो मत्रयुक्तो न शीतलः ।। २०१ ।। १ फ. तिर्दगस्तु ।

·, ५ मस्तिदानाध्यायः इस्त्यायुर्वेद ६०७ सतैललवणो बस्तिः शीघ्र इत्यमिनिश्चितः ॥ वृत्तो नातिद्रवः क्कायो वृक्षा पे पिच्छिलाः स्मृताः ॥२॥ शमीक्षस्य शाल्मल्पा धन्वनस्प तथैव च ॥ वृत्तो नातिद्रवः कायो वृक्षा पे पिच्छिलाः स्मृताः ॥३॥ श्लेष्मातक्या परूषस्या ऐरावत्यास्तथैव च ।। गानेरुकाया इत्येप बस्विस्तेषां पिच्छिला ॥४॥ शशैणोरबस्तानां वराहस्याप पक्षिणाम् ।। रुधिरैर्महिपाणां च रक्तबस्तिर्विधीपते ॥ २०५॥ पश्च शोणितजो बस्तिः पिच्छिलो यश्च कीर्तितः ।। एतौ संग्रहणीयत्वात्पूजितावतिसारिणाम् ॥६॥ सर्वांश्चैवौषधिगणानतीसारनिवर्तकान् ।। एवं पधास्वं पुनीत पथायोग समीक्षितुम् ॥ ७॥ पूर्वमेव यथोद्दिष्टा येऽस्माभिः नेहबस्तयः ।। तेषां वक्ष्यामि सर्वेषां पुष्कलं साधने विधिम् ॥ ८॥ पादभागीपधिगणेः परिपकं समं द्रवम् ।। चत्वारोंऽशा देवस्यास्प स्नेहांशः पञ्चमो भवेत् ॥९॥ विल्वमात्रस्य कल्कस्प पत्र नास्ति महागणः॥ महतीत्यौपधिगणैस्ततोऽर्धः समितो भवेत् ॥ २१॥ तृतीयभागमधं वा समीक्ष्प गुरुलाघवम् ।। एतत्सर्व समानीय कृतं निर्गुणिवं शुचिम् ॥ ११ ॥ मज्जाभिश्च सामिश्च क्षारैश्च सह साधितम् ।। जाङ्गलेच रसयुक्तं जलेश्चापि विशेषतः ॥ १२॥ उदविधिमण्डेश्च काधेश्चापि पृथग्विधौ ।। पचेन्मृमिना किंचिदस्पर्थ मधुसंयुतम् ।। १३ ॥ स्वरपाकं भवेकाधमम्पनाथ महीपते ॥ पानायं चापि फर्तरूपं मृदुरेव तु जानता ॥ १४॥ सम्पक्सिद्धं तु कर्तव्यं वस्तिकर्म निछहपोः॥ मुखतो नश्प(स्प)वच पापुतो मेढ़तस्तथा ॥२१५॥ फटतो मृक्षणार्थ चदानं पड्डिधं भवेत् ॥ तत्र बस्तिगुणास्तवत्पुरस्तात्परिकीविताः ॥१६॥ १ क. गणस्यास्य । २ स. य. वेत्कार्यम | ·६०६ . पालकाप्यमुनिविरचित्तो [१ उत्तरस्थाने- । स्थूलाश्च कुष्टिनो पे च मेदुराः पाण्डुरोगिणः॥ कर्पणा दोपहरणो देयस्तेषां पथा हितः॥ ८७ ॥ दन्ती द्रवन्ती श्यामाकं कुटज कमिवेधनम् ॥ अपामार्ग हस्तिकणं जीमूतं सफुटन्नटम् ॥ ८८॥ शतपुष्पा च कुष्ठं च तगरं चतुरङ्गुलम् ।। साला च गवाक्षी च शालिनी केषुकं तथा ।। ८२ ।। अजशृङ्गयजगन्धे च कपिलों तुलसी तथा ॥ प्रकीर्यामुदकीयाँ च गवाक्षी च समाहरेत् ॥ १९० ॥ वातिकेनेव विधिना बस्तिर्दत्तो न शीतलः ॥ संशोधनीयः श्रेष्ठः स्पाद्वन्धिते कुपितेषु च ॥ ९१ ॥ क्षीरवृक्ष्या च रोधं च पिण्डीरुकफसेरुके । अभीरुपत्रिका श्यामा धवं खदिरमेव च ।। ९२ ॥ तुरन्ती चामिमन्य च नीपं कटफलचेतसम् ।। पठी सुवर्णक्षीरी च वज्रजम्बू सधातुकी ॥१३॥ तिलांश्च पचकोशीरमित्येतानि समाहरेत् ।। पित्तकैनैव विधिना वस्तिर्दत्तस्तु शीतला ॥२४॥ भवेच्छु(सुतपुरीपस्प वृद्धसंग्रहणो हितः॥ पपस्यां च मृणालं च शृङ्गाटकफसेरुकम् ।। १९५ ॥ चलामतिबलां चैव स्वपंगुप्ताफलानि च विदारी मधुकं चैव मृद्वीका क्षीरमौरटम् ॥ ९६ ॥ यवगोधूमचूर्णानि तथा मधुकराणि च ॥ अविच्छन्नामतिच्छन्नामित्पेतानि समाहरेत् ॥ २७ ॥ पित्तकैनैव विधिना वाजीकरणमुच्यते ।। अश्वगन्धाविदारीभ्यां युक्त एप पुनः पुनः ॥ २८ ॥ बृंहणीपो भवेदस्विरम्पस्तस्तत्वबुदिना ।। संशोधनीयो निष्कायः सिद्धार्थफवचान्वितः ।। ९९ ॥ उष्णः सवैलतीक्ष्णः स्पादानाहे बस्तित्तयः ।। सहोदुम्बरचीजेस्तु पंचकोलसमीकृतः ॥ २०० ॥ कोविदारस्प निम्बस्प नीपस्य च तथा पुनः ।। कोष्ठकस्पाय निकायो मत्रपुक्तो न शीतलः ॥ २०१ ॥ १. निर्दयस्तु।

·५ बस्तिदानाध्यायः हस्त्यायुर्वेद सललवणो वस्तिः शीम इत्पमिनिश्चितः ॥ वृत्तो नातिद्रवा कायो वृक्षा पे पिच्छिलाः स्मृताः ॥२॥ शमीवृक्षस्य शाल्मल्पा धन्वनस्प तथैव च ।। वृत्तो नातिद्रवः क्कायो वृक्षा पे पिच्छिलाः स्मृताः ॥३॥ श्लेष्मातक्पा परूपस्या ऐरावत्यास्तथैव च ॥ गालेरुकापा इत्येप बस्तिस्तेपातु पिच्छिलः॥४॥ शशेणोरबस्तानां वराहस्पाप पक्षिणाम् ॥ रुधिरैर्महिषाणां च रक्तवस्तिविधीयते ॥ २०५॥ यश्च शोणितजो बस्तिः पिच्छिलो पश्च कीर्तितः॥ एतौ संग्रहणीयत्वात्पूजितावतिसारिणाम् ॥ ६ ॥ सर्वाधिवौषधिगणानतीसारनिवर्तकान् ।। एवं यथास्वं पुञ्जीत यथापोगं समीक्षितुम् ।। ७॥ पूर्वमेव यथोद्दिष्टा पेऽस्माभिः स्नेहवस्तपः॥ तेषां वक्ष्यामि सर्वेषां पुष्कलं साधने विधिम् ॥ ८॥ पादमागौषधिगणः परिपकं समं द्रवम् ॥ चत्वारोंऽशा ट्रेवस्यास्प नेहांशः पञ्चमो भवेत् ॥९॥ विल्बमात्रस्प कल्कस्प पत्र नास्ति महागणः॥ महत्तीपोपधिगणैस्ततोऽर्धः संमितो भवेत् ॥ २१०॥ तृतीयभागमधं वा समीक्ष्प गुरुलाघवम् ।। एतत्सर्व समानीय कृतं निर्गुणितं शुचिम् ॥११॥ मज्जाभिश्च वसाभिश्च क्षारश्च,सह साधितम् ।। जाङ्गलेच रसयुक्तं जलैश्वापि विशेषतः ॥ १२ ॥ उदश्विद्दधिमण्डेश्च कायश्चापि पृथग्विधौ ॥ पचेन्मृमिना किंचिदस्पर्थ मधुसंयुतम् ।। १३ ॥ खरपाकं भवेत्कायमम्पङ्गार्य महीपते ॥ पानार्थ चापि कर्तव्यं मृदुरेव नु जानता ।। १४ ।। सम्पक्सिद्धं तु कर्तव्यं वस्तिकम निकहपोः॥ मुखतो नश्यास्पोवश्व पापुतो मेटूतस्तथा ।। २१५ ।। फटतो मृक्षणार्थ च प्रदान पट्धिं भवेत् ॥ तत्र वस्तिगुगास्तावत्पुरस्तापरिकीर्तिताः ॥१६॥ १क. गणस्यास्य । २ रा. प. येत्कार्यम ·६०८ । पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- शेषानुदाहरिष्यामि गुणानुत्तरबस्तिषु ।। राजस्तत्र विकारेषु पदव्याधिषु चैष्यते ॥ १७ ॥ बस्तरुचरतंजस्य संयोगः सिद्धिकालाक्षि)गा। सूत्रकेच्छपमेहेषु मूत्रवातेषु चाधिकम् ॥ १८ ॥ मूप्रसङ्गे जठरफे यथान्यार्प महीपते ।। वातकुण्डलिकापी व शोणितं यः प्रमेहति ॥ १९ ।। एतेषु वै विकारेषु प्रशस्तो बस्तिरुत्तरः ।। पुष्पमत्रस्य बस्तेश्च प्रमाणं पद्रवस्य च ।। २२० ॥ तदुत्तरं प्रवक्ष्यामि यथाशावं महीपते । चतुर्दोषसमुत्थेषु संघप्टेंवितरेषु च ।। २१ ॥ यथास्वमापधैः सम्यक्स्नेहमात्र तु साधपेत् ।। पपोकं पूर्ववद्वाप्यं पयः पीतवतः गृतम् ॥ २२ ॥ वस्तेर्गमनमागीय पवारां च घृतमुताम् ॥ मेट्रपमाणमादाय नेत्रमुत्तरवस्तिकम् ॥ २३ ॥ वृत्तं प्रो(स्रोतःममाणेन लक्ष्णं कुर्यात्समीहितम् ॥ अनुवासनमात्रायास्तस्पांशं पोडशं भवेत् ॥ २४ ॥ नेहप्रमाणमेतत्स्यात्कार्यमुत्तरवस्तिपु॥ पुरस्तादृच्छिते स्थाने विधिवद्यन्त्रिताय च ॥ २२५ ॥ अनुस्पिताप स्वस्थाप लघवे पूजिताय च ॥ अचालेप(भिषग्ने प्रणयेत्सुसमाहितम् ।। २६ ।। ममाणमार्गमेपण्पा श्रोसो)तोमार्गमनुव्रजेत् ॥ नाड्यां समूत्रि(?) संमाप ततस्तत्र शनैः शनैः ॥ २७ ॥ पीडयेच यथा पोतोस्थापन विधौ यथा ॥ निष्कृप्प च ततो नेत्रं नाही(स्थान)मतः मुजेत् ॥ २८ ॥ आकासेत मुहूतं च यस्तेः प्रतिनिवर्तनम् ।। सर्वशास्प विधिः कार्यों यथोक्तः पूर्वमेव हि ॥ २९ ।। आदाने विनिहत्तौ च संस्कारक्रम एव च ॥ आनापाति पयाकालं वर्ति मनुविधापयेत् ॥ २३ ॥ * समपुलकयो!पलभ्यते । १ फ. को प्रमेहे व मप्रयाने ततोऽपि १२. समाहित ·६ बस्तिदानाध्यायः इस्त्यायुर्वेदः। नाडीछिद्रप्रमाणेन दीर्घामष्टाल्गुलं भिषक् ।। बृहतीफलनिपीसस्तथाऽपामार्गतण्डुलाः ॥ ३१ ॥ निर्गुण्ड्यारग्वधानां च तथा सहचरस्य च ।। सुरसस्य च पत्राणि पिप्पल्या मरिचानि च ॥ ३२॥ आगारधूम इत्पेषां वर्तिमूत्रप्रवर्तिनी ।। ततस्तीक्ष्णतरां वर्तिमपानेऽन्यां प्रवेशपेत् ॥ ३३ ॥ लवणन्यूपणमयीमपानप्रतिपूरणीम् ।। द्वादशाङ्गलमानां तु दीर्घत्वेन मवेशयेत् ॥ ३४ ॥ स्वभ्यक्तस्य च (नागस्प) पूर्वमेव यथाविधि । निःसूतः स्रोतसो वाऽपि प्रदेया न विशां पते ।। २३५ ।। उपास्य नु मुहूतं च तथैवान्पां प्रवेशपेत् ॥ आस्थापनीयवञ्चापि सर्वेष्वेव विधिर्हितः ॥ २६ ॥ बस्तिदानप्रमाणेन वक्ष्यन्ते परतस्ततः।। नेत्रबस्तिः कृतास्वेवं चतुष्पादकृतास्तथा ॥ ३७॥ पड्डिधा व्यापदस्तासां योनिश्रुद्धिश्च वक्ष्यते ।। अतिमात्रश्वेशं च हीनमात्रं तथैव च ॥ ३८॥ विर्यगूलमधश्चापि नेत्रस्प क्षेपणे तथा ।। पुनः पुनस्तोऽत्यर्थं मृदु यचापि पीडितम् ॥ ३९ ॥ अतिमात्रं तथा हीनं व्यत्पासानेपजस्य च ।। कालातिनपनं चैव बन्धशैथिल्पमेव च ॥ ४० ॥ भिषग्दोपकृता ज्ञेयास्तासां दोषमतः शृणु। तत्र नेत्रे विचलिते वलाक्षिप्ते ततस्ततः ।। ४१ ।। प्रतिनिष्पीडित ने क्षण्यन्ते वलयोऽपिश" असंप्राप्तेऽधवा तिस्त्रो वलीनेत्रे च पीडिते ॥ ४२ ॥ प्रतिनिष्पीड्यते बस्तिर्वायुर्वेगेरितस्तथा ॥ गतेऽपि वा गुदमुखं पुरीपे प्रतिहन्यते ॥ ४३ ।। दुर्बले यस्तिनेत्रे वा दुर्बले वाऽपि सिञ्चति ॥ अतिमात्रप्रवृत्तेपु वेदना स्यात्पुरा गुदे॥४४॥ * ख. घ. पुस्तकयो पलभ्यते । १ क. तु । २ ख. प. सर्वखेव । ३ क. धिर्मतः । ४ ख. घ. ताव । ५ क. "याऽभ्यर्थ । ६ क.क्षणान्ते। ७७

·पालफाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने-
क्षणान्ते वलयस्तस्मात्तस्मानातिप्रवेशयेत् ॥
सवलीके कृत बस्ती पीडिते वा पुनः पुनः ॥ ४५ ॥
कोठे वायुप्रवेशः स्यात्तस्मान्नैवं समाचरेत् ।।
अम्पर्धे पीडिते वस्तौ नेत्रे वाऽपि प्रदेशिते ॥ ४६ ।।
पक्वाशयातिसारी स्याद्वेदनातों महीपते ।
इंपत्तु पीडिते वस्तौ विपमं च प्रवेशिते ॥ ४७ ॥
नेप्सितं देशमाप्नोति स्पाच वस्तिन कारकः॥
औपधानां विपर्यास यथास्वं दोपवर्धनम् ॥४८॥
तस्प वा प्रशमो व्याधैरन्येपां जन्मभावतु(तः) ।
हीनमाने तु भैपज्ये कार्यस्यासाधनं भवेत् ॥ ४२ ॥
अतिमात्रे तु मानं तु दोपस्य हरणं भवेत् ॥
तेन दौर्बल्यमाप्नोति संज्ञानाशोऽपि वा भवेत् ॥ २५०॥
उपद्रवाणां चोत्पचिमरणं वा ततो भवेत् ॥
कालातिनपतोऽप्येवं नियतं दोपवर्धनम् ॥ ५१ ॥
अन्येषां वा विकाराणामुत्पत्तिस्तदुपेक्षणात् ।।
अग्रेऽतिकर्कशं स्थूलमसमं चैव पद्भवेत् ।। ५२॥
तन्नेत्रं वेदनां घोरां हस्तिनामुपपादयेत् ॥
अधुना स्रोतसा तस्य चिरात्स्नेहः प्रसिच्यते ।। ५३ ।।
अर्धदचे कपंचिच्च सहसाऽस्य निवर्तयेत् ॥
तत्र वेगविधातात्तु जायन्ते गुदमेढ़योः ।। ५४ ।।
यस्तो चोपद्रवाः कष्टास्तस्मादेतन शस्पते ॥
मिपगातुरपोश्चैव तथैव परिकर्मिणः ॥२५५ ॥
ययोक्तमेतद्विक्षेपमसिद्धी लक्षणं नृप ।।
अनघा(पा) व्यापदा सिद्धी मिद्धपश्च ततः परम् ॥५६॥
प्रवक्ष्यामि पृथक्त्वेन या एताः पार्थिवा पतः ॥
तत्र पातेन पित्तेन श्लेष्मणा वाऽपि भूयसा ॥ ५७ ।।
पुरीणापवाऽन्पल्पो वस्तिः सेहः कथंचन ॥
संपृक्ती गत एकत्वं न चत्मतिनिवर्तते ॥ ५८॥
मृदशल्पथ विच्छिननेहो नैव निवर्तते ॥
असंसदशरीरस्प मार्गदोषेण संरती ॥ १९ ॥

·बस्तिदानाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः।
बहु मुक्तवते बस्तियत्रैव परिवर्तते ॥
दूरं वस्तेः प्रविष्टस्य स्नेहमानासमेन तु ।। २६० ॥
समा विद्या न सा जातु पुनः प्रतिनिवर्तते ।।
निदानेषु यथा प्रोक्तं दोषाणां व्यञ्जनं मया ॥ ६१ ॥
तेन तेनान्वितो बस्तियथास्वं स्पास्सुलक्षणः ॥
संसृष्टेन पुरीपेण बस्ती कुक्षिविपद्यते ।। ६२ ।।
निश्वासस्प च पूतित्वमाध्मानः शूलमेव च ॥
पक्काशपगुरुत्वं च गात्रसादश्च जायते ।। ६३ ।।
बस्तावेतत्पुरीपेण ग्रथिते भवति क्षणम् ॥
अन्नेन चैव संसष्टे छदिर्जाऽङ्गगौरवम् ॥ ६४ ॥
आमाशयविद्धिश्च हिका श्वासस्तथैव च ।।
शूलं मानाविनन्दित्वं वायोरङ्गमवर्तनम् ॥ २६५ ॥
मुखप्रस्ता(सा) इत्पेवं लिङ्गमन्नेन सहते ।।
अत्युनतशरीरस्य पीडितोऽत बहुद्रवः ॥ ६६ ।।
अल्पाहारस्य भिषजा काये पूर्व विशोधिते ॥
भूपश्चोच्यासवेगेन संष्टको वस्तिरुदतः ॥ ६॥
सज्जमानोऽथवा नेने मुखं वा प्रतिपद्यते ।।
अभ्युनतशरीरस्य वस्तिवातसमीरितः॥ ६८ ॥
बस्तिमेव प्रपद्येत ततः स्रहः प्रवर्तते ॥
अल्पतैल विधानेन हृदयोपद्रवो भवेत् ॥ ६९ ।।
अल्पत्वान्मार्दवाश्चैव न दोपहरणं भवेत् ।।
दोपः समर्छितो वाऽपि कोष्ठ एव विलीयते ।। २७० ।।
अल्पो वा हृदये दोपान्हीलमात्रैस्तु वस्तिभिः ।।
दाहं तृष्णां च मूछों च तीक्ष्णो वस्तिरुदीरयेत् ।। ७१ ॥
कुर्याद्वाऽप्यत्तियोगेन जीशदानं न संशयः॥
अजीर्ण बस्तिदानेन गुदे दोपः प्रवर्तते ।। ७२ ॥
छदिळ च शूलं च गात्रसादश्च जापते !!
उच्टासस्पाविशुद्धिश्च जृम्भणं परिवर्तनम् । ७३ ॥
अवारणं परित्रावो निस्तम्भो रोमहर्षणम् ।।
अशुभानि भवन्त्येवमजीर्णे यः प्रयच्छति ॥ ७४ ॥

·६१४ पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने चपुर्न सज्जते तेषु विहारमभिकादक्षति ॥ तमश्च देहेऽप्यधिकं रजश्चाप्युपशाम्यति ॥३॥ सत्वमापूर्यते चास्य प्रसादं चाधिगच्छति ॥ प्रपद्यते कृतं शीघ्रं कृतं चानुसरेदृढम् ॥ ४॥ शीतोष्णानिलवर्षाणि सर्वाणि सहते भृशम् ॥ तेजस्वी च स्थिरश्चैव मुगन्धिश्चैव जायते ॥ ३०५ ॥ सुखसंवेशनोत्थानो जवसंपन एव च ।। मदं च हर्षजं शीघं वारणः प्रतिपद्यते ॥६॥ सम्यग्दत्तस्य विज्ञानमित्येतत्संप्रकीर्तितम् ॥ पृच्छत्तस्तव राजेन्द्र विस्तरेण यथाक्रमम् ॥ ७॥ प्रवेशमर्यादायि(?)कणिका द्वादशाङ्गला ॥ आपामोऽर्धपरीणाहः कर्णिकोत्तरतो भवेत् ॥ ८॥ एतदेव प्रमाणं स्यात्पुष्पनेत्रस्प धीमता ॥ आपामे त्वथ कर्तव्यं तथैव स्यात्सकर्णिका ॥९॥ पुष्पनेत्रं तु कर्तव्यं ताम्रकायोमयं शुभम् ।। श्लक्ष्णमेवानुपूर्व च बस्तिर्गव्पश्च पूज्पते ।। ३१० ॥ यावन्मन्द्रमवेशश्च वोद्धव्यश्च विजानता || परिणाहश्च कर्तव्यो मूत्रमार्गप्रमाणतः ॥११॥ स्नेहमात्रा तु कर्तव्या पोडशांशा तु सा भवेत् ॥ सर्वमन्पद्धि कर्तव्यमनुवासनकर्मवत् ॥ १२ ॥ ततो वलाक्षः कर्तव्यो बन्धने पोडशाङ्गुलः ।। पस्त्यर्थं च दृतिः कार्या ऐणेया वाऽप्यथाऽऽजका ।। १३ ।। नेहोषधवसाश्चास्य प्रमाण तु पयार्थतः ।। ज्पेष्ठा विभागादुत्कृष्टं मध्यं नेत्रमतोऽधमम् ॥ १४ ॥ बस्तिनेत्रविधिस्त्वेप निष्पमाणविभागतः॥ दृति तत्सृदृढां कुर्यात्मुश्लिष्टां परमधिताम् ।। ३१५ ।। नेत्रच्छिद्रे प्रवधीपाचपापूर्व समाहितः ।। उत्तमस्य तु नागस्प भवेत्पश्चाढकं मतम् ॥ १६ ॥ मध्पमाप भवेद्देयं नित्यं तु चतुराढकम् ॥ अधमायाSSटकानि स्युचनायेव दापपेत् ॥ १७॥ १५. साऽजस्य।

·५ बस्विदानाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। स्नेहप्रमाणमुद्दिष्टं यथावत्मविभागशः॥ भूयोऽङ्गराजः पमच्छ कालकाप्यं महामुनिम् ।। १८ ॥ अभुक्तं वा निकोत भुक्तं वा चानुवास्यते ॥ पदि तत्कस्य हेतोस्तु भगवन्मब्रवीतु मे ॥ १९ ॥ इत्युक्तस्तेन विनयाचस्मै मोवाच तत्त्वतः ॥ अभुक्तवान्यदा नागः पूर्वमेवानुवास्यते ॥ ३२० ॥ तदाऽस्याऽऽमाशयं स्नेहः शून्यकोष्ठस्य गच्छति ॥ आमाशयस्थे स्नेहे तु पश्चागोजयते द्विपम् ॥ ३२१ ।। स्नेहेनाऽऽमाशयस्थे तु हृदयं तस्य पीड्यते ।। संमूर्छितो विह्वलति तथाऽऽध्मानं नियच्छति ॥ २२ ॥ स.भोजनविमिश्रस्तु नैवाघः पतिपीड्यते ।। तेनार्दुर्बलीभावः सहसैवास्य जायते ॥ २३ ॥ मन्दाग्निभावात्पित्तं च कफश्चास्य प्रकुप्पति ।। तो प्रदुष्टौ तु सहसा चाऽऽममार्ग निरुन्धतः ॥ २४ ॥ अन्तर्वाताभिभूतस्य स्नेहो नैव निवर्तते ।। अनिवृत्तः स्थितः स्नेहो धमनी तस्य दापयेत् ॥ ३२५ ॥ अधःश्रो(स्रोतास रुद्धेषु वाघुश्चोध्वं प्रधावति ॥ चक्षुः श्रोत्रं शिरश्चास्प प्राणं चैव रुणद्धि तु ॥ २६ ॥ तस्माद्गुक्तवते बस्तिः स्नेहस्तस्प विधीयते ॥ अभुक्तस्य निरूह्यः स्यादतिरूपस्तु मुक्तवान् ।। २७ ।। यदा तु भुक्तवान्नागो निरूहोत्त विजानता ।। बहूद्रोगांस्तदा साप्यस्तन्निमित्तं नियच्छति ॥ २८ ॥ अत्यर्थं पाकलं तृष्णामतीसारमरोचकम् ।। मूछा ग्लानि मदं तन्द्रां मरणं चापि गच्छति ॥ २९ ॥ उष्णस्तीक्ष्णश्च सहसा निलहस्तु विशां पते ।। पक्काशयमपक्कं च मुक्तं तस्यापकर्षति ॥ ३० ॥ अभुक्तवति तस्मातु स्निग्धपूर्वाऽनुवासनः॥ उपपनो निरूहस्तु पधोक्त कार्यसिद्धये ॥ ३१ ॥ अपवादांश्च बुध्येत पथोकानवधारयेत् ।। ऊहापोहो यथायुक्ति दृष्ट्वा कार्योऽऽतुराणि तु ।। ३२ ।। - ·६१६ पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थान- सप्तरात्रं तुराजेन्द्र कौत्तममिति स्मृतम् ।। वे मध्यमघमं वेक त्रिर्धेतत्संभकल्पयेत् ॥ ३३ ॥ उत्तमे वोत्तम क्षेपं मध्यमे वाऽपि मध्पमम् ॥ अधमे त्वधर्म नित्यं यथावर्म यधावलम् ॥ ३४॥ सप्ताहात्परतः स्नेहः सात्मीभावाच निर्गुणः ।। तस्य विश्रम्प दातव्यं स्नेहं वा ज्यहमेव वा ॥ ३५॥ कालस्तु दानाहिगुणः परिहारो विधीयते ॥ बलवर्णसमाधौ च ततः सर्व समाचरेत् ॥ ३६ ॥ व्यापामं भारहरणं गमनं सहसाऽध्वनि ।। अतिस्थानं च शयनं युद्धव्यायाममेव च ॥ ३७॥ दुस्थानमथ दुःशय्यां तथाऽत्पशनमेव च ॥ असात्म्यभोजनं वाऽपि तथा भोजनमेव च ॥ ३८॥ अत्युष्णमतिशीतं च तथा वर्षानिलानपि ॥ शब्दादीनि च सर्वाणि प्रतिकूलानि यानि च ।। ३९ ।। वस्तौ दत्चे न सेवेत परिहारे तथैव च ॥ बलवर्णसमग्रो हि सहवे विपमान्पपि ॥ ३४० ॥ एतत्सर्व समाख्यातं यथोदिष्टं विशां पते । वस्तिकर्मविधानं हि कृत्स्नं तुम्पमरिंदम ॥ ४१ ॥ तत्र श्लोकः-- इमं विधि यो निखिलेन कुर्याद्विधातुमापत्सु च यो न सीदति ।। स भमिपालन विधातुमोपचं गजेपु कार्यों मिपजां वरस्तदा ।। ४२ " इति श्रीपालकाप्पविरचिते हत्यायुर्वेदमहामवचने श्रीपाठे चतुर्थ उत्तर- स्थाने पस्तिदानकयनं नाम पञ्चमोऽध्यायः॥ ५॥ अय पष्ठोऽध्यायः । - अप भगवन्तं पालकाप्यमाश्रमस्थमनराजोऽभिवन्द्याबवीत् 'मगवन् फीरशे भूमिमागे फस्पां दिशि हस्विनः शाला फतव्या,फिप्रमाणम्, कीडशी, कि संस्थानम्,ज्यामागो द्वार वा फस्पां दिशि हस्तिशालायाः कपं वा स्मि. श्रुती विधानमैतमिच्छामि वेदितुं सदशेषेण मगवन् व्यास्पानुमईसि ।।

·, १ शालाविधानाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। ततः पोवाच भगवान्पालेकाप्पः शृणु राजस्थानविधिमुपदिश्यमानमझे- पनागानाम् । तत्र शिवे रम्ये बहुगुमे भूमिमागे नाविदूरं नगरस्प स्थानं ग्राम समानितस्प(?) प्रागुतरस्पां दिशि चैत्पश्मशानदेवतापतनपक्षपिशाचराक्षस- भूतापतनानि दूरतः परिहत्य कृष्णश्वेतरक्तपीतपाण्डूनां भूमिवणानामन्यतमेन वर्णेनोपपना भूमि ज्ञात्वा मुस्निग्धभूमिभागे पशिाला धारणस्पोपकल्पपेत् । हस्तविण्याश्चयुक्चित्राश्रवणानामन्यतमे नक्षत्रे, दशम्पेकादशीद्वितीपात्र- तीपासप्तमीनामन्यतमे दिवसे, सावित्रवालाभिजितामैत्रराक्षसभूतानामन्पत मे मुहूर्त, शान्ति कृत्वा ततोऽक्षतोदकपूर्णकलशैः सचन्दनः प्रोक्ष्प भूमिभागं हुत्वाऽनि बाह्मणांस्तर्पपित्वाऽनैश्च दक्षिणाभिश्च ततः पुष्पाइघोपेण तां समां शालां मापयेत् । त्रिविधस्तु विस्तारः शालानामेष्टव्यो भवति यथाहस्तिममाणेन। तत्रोत्तमस्य चतुर्विंशत्परनिविस्तारा, मध्यमस्प द्वाविंशत्परनिविस्तारा, जघन्पस्प विंशत्य- रलिविस्तारा। द्विगुणापता मागद्वारामुदाद्वारा वा प्रकल्पयेच्छालाम् । तत्र पकिकूररोधहस्वद्वपं किकूत्सेधा ज्येष्ठस्प, पञ्चकिकूत्सेधा मध्यमस्प, द्वेचतुःकिकूत्सेधा जघन्यस्प । विस्तरार्धमात्रः माग्जीवः कर्तव्यः । ततः शालशाकतिनसार्जुनानामन्यतमेन मुम्पेण सारवन्तमनन्धिकोटरममादव(?) मन- क्षितमृर्जु वृत्तं स्तम्भमनवबाधकरं हस्तिनांसगदोरसान्तं चतुरो हस्तानियान. पेत् । सुपरिगृहीतं शङ्कुभिश्चतुरस्तात्पार्वतश्चाऽऽदशहस्ताऽनुत्सेधमस्प कुर्यात् । पट्पञ्चाशदङ्गुलपरिणाहमुत्तमस्प, चतुर्दशाङ्गुलपरिणाहं मध्यमस्य, द्वादशा- मुलहीने जघन्पस्पातस्याऽऽसनस्पोपरि इस्तमात्रै गोस्वनं कारपेत् । अथास्प स्तम्भमूलेवश्लिष्टं पश्चात्प्रवर्ण मुश्लिष्ट करंकावैधनं (१) कुर्यात् । किंचिन्मध्ये निम्नोन्नतसंपुरस्ताहिहस्तमानं हस्त(स्ति)विश्रामणार्य कपिशीर्ष कुर्यात् .. अवकृष्टं च पृष्ठतोऽप्रयोमनं कर्तव्यम् । पदपर्पन्तश्च हस्तिशालापां सर्वतोधको- ठकः कार्यः सुलिसो मृत्तिकया । ज्याभाग(ग)पूर्वगोचरेण वा कुचिथाहस्ति- प्रमाणं किंचिन्मध्यभागे निनोन्नतं पार्थेषु मृदुना सूक्ष्मेण च पांशुनाऽवकीर्ण- म् । एवं द्वौ हस्तिनः स्थाने स्तम्भौ शय्यामागो च विभज्य कारपेत् । ग्रीष्मकाले रात्रौ पुनरागतं कण्टकमुपनेपे(नपेत) मवातार्थम् । पुर्व (एव) दिवसका(शान्तो वारणः सुखमानोति । तानेवोदितसूर्ये कटकान्बन्धयेत्स- च्छादनाथ(त) पेन पानातपस्यागमः । शेषाणि पाणि विवृत्तानि कुर्षा- स्मवातार्यम् । मातरेवोपलेपपेच्छालाम् । निवृत्स्य चास्य प्रवरामविष्टस्प मुहु- - - ·६१८ पालकाप्यमुनिविरचितो "[४ उत्तरस्थाने- मुहुः शीतलेन वारणा सेचयेत् । स्थाने वृत्तिकाले पाञ्चरात्रिकं कुर्यात् । नवान्कुम्भान्शीतवारिपूर्णान्सिक्पस्थानुपरिश्रा(स्रावयेदृत्तीवी 1 यवसाध्यापो. क्तानि चोदकानि यवसानि नित्यं संनिहितानि फर्तव्यानि पल्लवानि च विचि- त्राणि कुंप(कुव)लानि च । सायं चैनं निर्वाणात्मत्यागतं वहिः मुखं मुहूर्त स्थापयेत् । ग्रीष्मस्थानविधिरुतः । अथ वर्षास्वपि स्थानं कर्तव्यम् । यथा क्वचिदपि नोपक्लिद्यते तत्र बहुविधै- स्थाभैर्जवसः मुविहितं कर्तव्यम् । प्रवृष्टे च देवे सर्वतः कटकैः संवृतं कुर्यात् । निवृष्ट पुनः कटकानपनपेत्पवातार्थम् । निस्पं संनिहितश्च धूमः कर्तव्यो दंश- मशकादिग्रहणार्थम् । अथ हेमन्ते शीतवात निग्रहार्थमथ(प)कुड्योपगता दृढाः कटकाः कार्याः । निवातमेव रात्री कृत्वाऽतीतापां रजन्यामातपागममभिज्ञापापसारयेदातप- प्रवेशार्थम् । ततो मन्दाकिरणैरेव तप्यमानः प्रह्लादमुपगच्छति शरीरे मुख- मानाति द्विरदपतिः सुखं च सलिलमवगाहयेत् । विचित्रैर्यवसैविविधरपि हित- मस्प स्थान कुर्यादमुमिति । तत्र श्लोको- वरं स्थानेषु विहितं यथोक्तं गुणसंपदा । कर्तव्यं वारणेन्द्राणां विधानं हितमिच्छता ॥१॥ एवं सुविहिता पस्य राज्ञो राजन्गजोत्तमाः॥ तस्य युद्धेषु विजपं प्रयच्छन्ति मुसानि च ॥ २॥ इति श्रीपालकाप्पे हस्त्यायुदे महामवचने वृद्धोपदेश उत्तराभिधाने परिवारचतुर्थस्थाने शालाविधानं नाम पष्ठोऽ- ध्यापः (प्रथमः) ॥६॥ अथ सप्तमोऽध्यायः। अथ भगवन्तं प्रभातिभासयन्तं दिवसकरकरालवपुषमतितपसमनेकमापि- गणमध्योपविष्टं पप्रच्छ रोमपादः पालकाप्यं कथतिचपलभावानां क्षीणवल- मांसशोणितानां यार(मृवशाचातिप्रमाणमनपेक्षहरणीपभञ्जनीपमर्दनीयप्नुवनी- * 'बहुविधैर्यवसैः' इति स्यात् ।। 'प्रथमः' इति पाटस्तु -पुस्तफहयेऽपि न माने क प्रक्षिप्तः।

·७ नस्यदानाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः।। पेषु हस्तियुद्धविमर्दापगमारतानां च गात्रविक्षोभदन्तप्रतिमानप्रवक्षसमुत्थाना नानाविधलिङ्गवेदना विकाराः संभवन्ति । तेषां नस्यविधानाहते न दोपोपशमन- मस्ति नागानां तन्मेऽखिलतो नस्पविधानं समुपदेष्टुमर्हसि भगवन्पेषां व्याधीनां प्रशमनकर पेषां च वृद्धिमुपजनपति यथा येषां च नस्यकर्मानुविधीयते पथा पच्च स्रहप्रमाणं यथा चाति(चपलानां यत्र विधिरनुष्ठीयते यथादस्थितस्पोर्ध्व- फरवारणस्प कर्म विधीयते तदखिलतो भगवन्व्याख्यातुमर्हसि । अथ भगवानुवाच पालकाप्पोऽङ्गराजाप रोमपादाप वस्तुजपस्व(?) यदीरित वाक्यमिष्टशब्दमव्याहतमपुनरुक्तं संस्कृतपदविचित्रार्थम्-नागानां नस्पकर्म- विधानमिदं भिपजा नित्पमशाननाफर्मफशलेनादृष्टपत्रेणादृष्टविधाननादापो- हाम्यां विमपुक्तेन न चाविपश्चिता नस्यकर्म प्रदानुमित्पेतन्मे विवक्षितम् । तद्य- थावदुपलम्भस्व शिरोरोगाक्षिरोगदन्तरोगकर्णरोगमुखरोगमन्याग्रहहस्तग्रहोत्क- र्णगात्ररोगग्रीवास्तमममाथितमतिहरश्च यथाबिन्दुस्थानाविभागगजानां नाना- विधलिङ्गवेदनाः परमदारुणविकारा भवन्ति । तयथाऽतिभृशं दारुणं भारमुर- हतो हा(दोरतो वा विभित(न)शरीरस्य श्लेष्माभिस्पन्दमुपगच्छति । स विस्प- न्दमानः कुणपगन्धित्वं सवति । तेनास्य कण्ठकपोलमस्तककर्णकटतालुस्रोतो. गतः श्लेष्मा प्रतिच्यते । तस्यातिप्रसेकात्सुपिरमार्गमचारेवेकीभावमुप- गच्छते । श्रोस्लो तस्सु वायुरनुपपन्नस्तोदनपरिसर्पणताडनादीलिङ्गवि- शेपाचनपति | सस्प प्रतिव्याधिविहितसमुत्थाननिदानविशेपानवेक्ष्य पदा तु भिषग्भेषजपरिचारकापवरैर्यधाविहितं भेषजमन्यथैव क्रिपते तदा निःमत- दोपस्य श्लेष्मणाऽपहते कपक्षीणश्लेष्मणा कटुकाम्ललवणानां रसानो झुपसेवन च किपते ततसूत्रमभूपिष्ठ वारणा भवन्ति । तेन दाहभूपिठत्वमस्प भवति तस्प लिङ्गदर्शनं पश्चाद्वक्ष्यामः ।। तत्र श्लोकः- नस्पकर्म तु नागानां वर्जितं येषु नित्यशः॥ तानई फीतपिष्पामि पथावदनुपूर्वशः ॥ १ ॥ अक्तमुलद्वारस्प फामाशनपानेप्वमजमस्याबछान्तस्प तृषित उष्णममि- बदानक्लान्तशीतवातादितातिपातपीतपानीयस्पाकाले विषमस्थानगतस्प चल- स्तम्भस्थितस्प निशि चाम सप्तस्य मृत्तिकाम्यवहारिणस्तथा नीमकस्या- विरिक्तशिरसाऽतिनिरिक्तशिरसः शिरोविरेचनेरेवं नस्पकर्म विगहितं भवति । तथा च नागानां नस्पफर्मासम्पगुपचारेण दयिमान्च्याचीचनपति पक्ष- ·. ६२० पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- ग्रहोत्कर्णकमन्याग्रहशिरोरोगगात्ररोगाक्षिरोगानेवमादींश्च पूर्वदेहिकान्विका- रानिति । अथ दुर्विरिकलक्षणाननुव्याख्यास्पामः । अतिनिधूतदोपस्य संनिरुद्धमार्ग- प्रचारस्पकर्णशूलो भवत्पतिमात्रम् । तेन शूलेनाभिभूतस्प पर्पस्तु(सु)ता भवति । विधुनोति शिरोमात्रम् । ततोऽस्प शिरोधुन्वतो मुखोपरि शोफो भवति । ततोऽस्प नेत्रे परिस्रावः प्रवर्तवे वीक्षणम् । तस्प परिसावाभिभूतनपनस्य दृष्टिराविला भवति । अथाविविरिकालक्षणमनुव्याख्यास्पामः । पदा हि भिपजाऽत्यम्लकटुकोष्णातिलवणमतिरिक्तं शिरोविरेचनं मध्मापनं. वा दीपते तदा काठाकालानां प्रमाणमतिसेवमानानां नागानामविधूमपानोले- खाजर्जरीभूवशरीराणां मलेपमिवोप्णेनाभिप्पन्दी भवति श्लेष्मा । ततो पयोक्ता निवालिङ्गा उत्पद्यन्ते तोदभेदपरिचर्पणादयः स्वल्पाकविकारा भवन्ति । विशेषश्च शिरो विधुनोत्पभीक्षणम् । बृंहति, परिसुतफरश्च भवति, मुहुर्मुहुरवि- दुर्मना द्विरदः। अयसम्पग्विरकलक्षणमनुव्यारुपास्पामः । प्रहृष्टकरचरणकर्णवालनपनोड- पमुपसेवते स्वस्थः सर्वाङ्गकरसंचारशरीरो पधाकालं वातमूत्रपुरीपोत्सगं करोति घलवर्णमसादपरीवशरीरः सुमनाः शीलादिषु न विकारमापद्यते ॥ इति श्रीपालकाप्पन प्रापिणा दुर्विरितातिविरिक्तसम्पग्विरिवलक्षणमुप- दिष्टम् । नस्प विधिरन्पत्राभिहितोऽस्ति । अमनयोगमश्रान्त वेदनवकृतश्रमम् ।। त्रिदशेः पूजितं नित्यं पालकाप्पं महामुनिम् ॥ १ ॥ रोमपादो महाराजः संशयं परिपृच्छति ॥ तृणसात्म्पास्तॄणाहारास्तृणमाणाध वारणाः ॥२॥ तेपो देशमृतुं कालं तृणानां च रसारसम् ॥ वृक्षमताल्लंतागुल्यान्भगवन्मब्रवीहि मे ॥ ३ ॥ स पृष्टस्त्वगराजेन पालफाप्पस्वतोऽप्रवीत् ।। निवोध में महाराज प्रसनेनान्तरात्मना ॥४॥ पीवोपधिरसे काले आदित्पस्प गभस्तिभिः ।। माणसंजननाय च ग्रीष्मे सर्व भयोजपेत् ॥ ५ ॥ १. प. महाप्रातः।

·र यवसाध्यायः हस्त्यायुर्वेदः। वर्षास स्थल देयं जलजं च विवर्जयेत् ।। हमन्ते जाङ्गलं भूयः स्थलजं च महीपते ॥ ६॥ वसन्ते तु तृणं दद्यात्कषायकटुकं रसे ।। भीष्मे तृणं शेषमा दापपेच गुडोदकम् ॥ ७ ॥ कुल्माषमोदकं चैव सानुपानं प्रदापयेत् ।। प्राट्काले महाराज दापपेपिष्टमोदकम् ॥ ८॥ छविरोमप्रसादा पञ्चमेऽहनि दापयेत् ।। अनूपजानि शरदि प्रदद्याच्छाबलानि वै ।।९।। वैमन्ते स्थल दद्यात्मसनो चोचिरस्थिताम् ।। प्रदधाधवसान्येव बुद्धिमाशास्त्रनिश्चयात् ॥१०॥ ऋतुष्वेवं महीपाल योगसात्म्पैरदन्तिनम् ॥ ओषध्पः फलपाकान्तास्तासां सर्वगतो रसः ॥ ११ ॥ भवत्यजातवीर्याणामम्ला श्लेष्मविवर्धनः ॥ अजातकाण्डं तरुणं पत्रलं शस्यमुच्यते ॥ १२ ॥ श्रावणे तु तृणं मासे भाद्रपदे जातपर्वकम् ।। ईपन्मधुरमम्लं च जायते पाणवर्धनम् ॥१३॥ गर्भमाञ्चपुजे मासे सगर्भ मधुरं भवेत् ॥ विमुक्तमम्लभावेन जापते मासवर्धनम् ॥ १४ ॥ धार्विके तु तृणं मासे जातवीर्यरसं भवेत् ॥ मांसशोणितमज्जानां बृंहणं माणवर्धनम् ॥ १५ ॥ मार्गशीर्षे तृणं राजव्यक्तं परिणतं दृढम् ॥ शुक्रवृद्धिकरं राजनापते प्राणवर्धनम् ॥१६॥ परिशुपका पत्रं च शीष पुष्पं फलं तथा ॥ पौषमासे तृणं विद्यानागानां मेदसो हितम् ॥ १७ ॥ तुपारपावाभिहत सूर्पणोपहतं भवेत् ॥ माघमाते तृणं पापः संशृष्कमुपजायते ॥१८॥ तृणमल्परसं चापि न वा प्राणविवर्धनम् ॥ कचिदानं वचिच्छुकं फाल्गुने मासि जायते ॥ १९ ॥ * 'शीर्षपुष्पफलं' इति मवेत् ॥ १ख. घ, चारिर।

·६२२ पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने-. चण्डवातहतं शुष्कमलपवीयं च संभवेत् ॥ चैत्रे मासे महाराज नागानां च न रोचते ॥ २०॥ भूमौ निपतितं शुष्कं विच्छिन्नं विरसं तृणम् ॥ मासे करीपप्रतिमं वैशाखे जायते ध्रुवम् ॥ २१ ॥ दावामिदग्धे तु तणे पापशो वृक्षभोजनाः ।। न तृप्तिमधिगच्छन्ति ज्येष्ठे मासे मतङ्गजाः ।। २२ ।। कोमलं पल्लवं वल्लीसंजातमनुवृष्टिभिः॥ कन्दमूलानि चाऽऽपाढे भक्षयन्ति मतङ्गजाः ॥ २३ ॥ तृणावस्था महाराज विज्ञातव्या विचक्षणः ।। मुरभि कुरुविन्दं वा प्रमोदाः श्वेतपत्रिकाः ॥ २४ ॥ मृदुशुण्ठी करीरं च तथा वानरपुच्छिका ।। सौवस्तिका विचिटिका तथालोहितपत्रिका ॥ २५ ॥ रसादनी गिरितृणं तथा पर्णगुहा रसा || एतानि मधुराण्याहुर्विपाके कटुकानि च ॥ २६ ॥ वातकोपीनि भूयिष्ठं श्लेष्मपित्तहराणि च ।। गिरिकाक्षी वंशपत्री(2) नृत्यकन्दी तथैव च ॥ २७ ॥ (*इच्छागु ग-पत्री च तृणपल्लविकाऽपि च ॥) अर्जुनश्वोपलं चैव दण्डशूकप्रमोदकाः ॥२८॥ तृणपर्णामृतश्चैव तथा काकपरूपकाः ॥ एतानि मधुराण्याहुर्विपाके तु मनीषिणः ॥ २९ ॥ पिचश्लेष्मानिलातेभ्यो वारणेभ्यः प्रदीयते ॥ आद्रपत्री मरुबके जूणोंमविभाभिकम् ॥ ३० ॥ स्थल रक्तदण्डं च कुंपलांश्चैव पत्रिकाम् ॥ फॉर्वरकलोणीककरेणुसुपचीमृणम् ॥ ३१ ॥ सुपर्णवारिवेल्लं च काशं कुशतृणं' तथा ॥ उलूखलं प्रतिरसं तथा पुच्छकमेव च ॥ ३२॥ * धनुश्चिहान्तरगतः पाठो नास्ति कपुस्तके । कपुस्तके तु 'काशमयापि वा' इत्युत्तरमेकपृष्ठं रिक्तमेव रक्षित्वा द्वितीयपृष्ठप्रारम्भे 'तृण तथा । उलूखलं' इत्याये. व यथावतमुपलभ्यते ।

·९ अरिष्टज्ञानाध्यायः हस्त्यायुर्वेदः। पुरुपं वरसोमं च तथैव चारुपत्रिकाम् ।। मतं च बिल्वजाश्चैव चिक्षिणी रक्तकुण्डकम् ॥ ३३ ॥ लक्षाणि मधुराण्याहुर्विपाके कटुकानि च ।। वातकोपीनि भूयिष्ठं श्लेष्मपित्तहराणि च ॥ ३४ ॥ एसज्जाइलमुद्दिष्टं तृणजातमसंशपम् ॥ *आनूपज प्रवक्ष्यामि रसदोषविपाकेतः ॥ ३५॥ श्यामाकं जूर्णपादं च शिल्पिकं कारभीतृणम् ॥ तिलपर्णी मञ्जरिका महामृदुलिका तथा ॥ ३६ ।। महाश्यामाकमेवाथ तथैव शकटातृणम् ॥ प्रशान्तिका मञ्जरिका इक्षुपर्णी नलस्तथा ॥ ३७॥ श्लक्ष्णाकरपरा चैव तथा परुषपत्रिका ।। पिठकारालगुडकं कलापं शतपत्रिका |॥ ३८॥ मृतवीरकपत्री च तथा मेपविषाणिका ॥ गुच्छं तृणं श्लक्ष्णगुच्छ तथा चैवेक्षुचालिका ॥ ३९ ॥ कदलीमिक्षुरेरण्डनारिकेलं नलस्तथा ॥ सर्जूरीपिण्डकं चैव" ॥४०॥ 100.00.............. ॥ ॥ अङ्गो हि राजा चम्पापां पालकाप्प स्म पृच्छति ॥ अरिष्टानि गजेन्द्राणां भगवन्वक्तुमर्हसि ॥१॥ एवं पृष्टोऽतराजेन पालकाप्यस्ततोऽत्रवीत् ।। अरिष्टानि महाराज मृणु वक्ष्यामि यानि ते ॥२॥ येपामालोकनान्मृत्यु भिषग्जानाति दन्तिनाम् ।। दृढं यस्य विपद्येत गजस्यौपधिभाजनम् ॥ ३ ॥ न तस्मै क्रियते कृत्पमिति वृद्धानुशासनम् ।। क्रव्यादा यस्य विहगा व्याधितस्येह दन्तिनः ॥४॥ * 'अनूपन' इति स्यात् । इत उत्तरम् ‘किंचित्रुटितमस्ति' इति खपुस्तके लिखितमुपलभ्यते। १ क. °ण्डलम् । २ क. °कनम् ॥ ३५ ॥ ३ क. "हामञ्जरिका । १ स. घ. मृ""वीरक । ५ ख. घ. रेरं च ना।६ क.°ण्डकी चै०१७ क.व देया + वैदन्तिनां सदा।

·- पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- उपर्युपरि गच्छन्ति बहुशः स न जीवति ॥ पस्पाग्रहस्ते श्वपथुः पुष्करं नोपसेवते ॥ ५॥ वालु मन्ये गले चैव सोऽपि नागो न जीवति ॥ यस्पैकगात्रं हस्तश्च वयवे म्लायते तथा ॥ ६॥ गच्छच्च रक्तं सोतोभ्यो न स जीवति ताहशः॥ यो नागा सस्तहस्तः स्यादलिथापि वेपते ॥ ७ ॥ अधः कायस्य यश्चापि न स जीवति वारणः॥ 'चारणो जलमास्येन हस्तेनापि न रोचति (ते) ॥८॥ पीत्वा वमति भूपश्च न स जीवति (*तादृशः॥ गच्छतस्तिष्ठतश्चापि यस्य गच्छति शोणितम् ॥ ९॥ करकर्णास्पमेद्वेभ्यो दशाहं स न जीवति ॥) यस्यैकगानं शूनस्प खनत्येव नः तितिम् ॥ १० ॥ वेदनार्तश्च भवति न स जीवति तादृशः॥ सूपन्ते पस्य गात्राणि वलनं नैव दृश्यते ॥ ११ ॥ शिरोनीवामणिर्यस्य जृम्भमाणो न जीवति ।। हस्वमूत्रपुरीषश्च स्वल्पाहारो न जीवति ॥ १२ ॥ स्पष्टानि यस्प रोमाणि निपतन्ति महीतले ।। करकर्णास्यवालेभ्यो दशाहं सोऽपि जीवति ॥ १३ ॥ गजः कुणपगन्धिर्यो वाति वातानुसारतः॥ परमोदनकाझी च न स जीवति कुंजरः ॥ १४॥ विरिक्तो यदि वैचेन स्वयं चाप्पतिसारतः॥ पुनराधमायते पस्तु यथा भेतस्तथैव च ॥१५॥ श्यामोष्ठश्च विवणेहक् श्यामतालुकमेहनः ।। दुर्गन्धो विस्रगन्धिश्च त्रिरात्रं न स जीवति ॥ १६ ॥ गजो विशिष्टदृष्टिपो भवेत्संलुलितेक्षणः।। (गजः संशुष्कवदनो न स जीवति तादृशः ॥ १७ ॥ ऊध्र्व तिर्पगधश्चैव भीतवान्यो मतङ्गजः ।। विलोकयति सर्वत्र न स जीवति तादृशः ॥१८॥ * धनुश्चिान्तरगतो नास्ति पाठः कपुस्तके ॥ धनुश्चिद्वान्तरगतो नास्ति पाठः कपुस्तके। १ ख. घ. शून्यस्य । २ ख. सूयते । घ. शूयते ।

·९ अरिएज्ञानाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। ६२५ कटौ मुखं च नेत्रे च यस्पोनद्वति दन्तिनः ।। न च रक्तं सवेश्चैव न स जीवति तादृशः॥ १९ ॥ अनाहारस्तु पो नागः पुरीपं बहु चोत्सृजेत् ॥ सोऽपि प्रेतसमो ज्ञेयो न स जीवति वारण:) |॥ २० ॥ म्लानासस्प नखा यस्य श्यामता पान्ति दन्तिनः ।। न स जीवति मातङ्गत्रिरात्रमिति मे मतिः ॥ २१ ॥ हस्तिनो यस्य लक्ष्येत पुण्डरीकपलाशवत् ॥ अग्रहस्तः प्रभाहीनो न स जीवति कुन्नरः ॥२२॥ निर्वाणादागतो नागो जघने लग्नमक्षिकः ।। संनिपीदति गात्रैश्च छिद्रष्टा(च्छा)यो न जीवति ।। २३ ।। प्रत्यनाति च यो घासमुदकं वातिसार्यते ॥ प्रवाहमानो दुर्गन्धं न स जीवति तादृशः ॥ २४ ॥ (शालाया पस्य निष्क्रान्तात) बहिश्छापोपलक्ष्यते ॥ विशिरस्का स मातङ्गः सथ एव विनश्यति ॥ २५ ॥ हरतः सलिलं यस्प घृतगन्धि प्रवाति तत् ।। वस्तिसयनेवि)वासोऽपि निरानं नाति वर्तते ॥ २६ ॥ हरितालसवणं तु जघनं यस्प हस्तिनः।। पीतकश्च करो यस्प न स जीवति तादृशः ॥२७॥ समन्तात्परिलीयन्ते कृष्णा यस्य तु मक्षिकाः ।। शरीरे चातिलीयन्ते न स जीवति तादृशः ॥ २८ ॥ षस्य तद्विगुणा छाया वारणस्योपलक्ष्यते । न स जीवति मातङ्गः पट्टान इति निश्चितः ॥ २९ ॥ पस्य निर्गच्छत्तः स्थानाद्याधितस्पेह दन्तिनः ।। ब्रूपाविष्ठेति पुरतः क्षुतं च स्यात्तदग्रतः ॥ ३० ॥ शकुनो वा मवेत्तामृतं तु तमिहाऽऽदिशेत् ॥ कडंगरं तृणःवाऽपि यच्चान्यन्नागभोजनम् ॥ ३१ ॥ असित्वा तद्धमत्या न स जीवति तादृशः ।। एकाङ्गं वर्धते पस्प न च खादितुमिच्छति ॥ ३२ ॥ स्थाने स्तम्भवलो यः स्यान सजीवति तादृशः॥ उत्पद्य च विनिर्गच्छेद्यो गत्वा पुनरेति च ॥ ३३॥ * धनुश्चिङ्गान्तरगतो नास्ति पाठः कपुस्तके । .

·६२६ पालकाप्यमुनिविरचितो. [४ उत्तरस्थाने- कपोलपापुमन्यासु शोफः सोऽपि न जीवति ।। सनाभीको मेहनस्तु पस्प सू(श्व)पति लोहितः ॥ ३४॥ उरचासौ च सहसा विगत्य मतिपद्यते ।। सगदे च पदा प्राप्तः स शोफस्तस्प दन्तिनः ॥ ३५॥ तदा तेन सशोफेन मासादूचं न जीवति ।। क्षीणशोणितमांसस्प भूयेते पस्प हस्तिनः ॥ ३६॥ अष्ठीव्यो सहसा यस्य मासाद्ध्वं न जीवति ॥ मन्ययोर्पस्य लक्षेत (लक्ष्पेत) श्वपथुर्जलचञ्चलः ॥ ३७॥ दौर्मनस्यं च सहसा सोऽष्टरात्रं न जीवति ॥ शब्दं यश्च न जानाति ताडितं नावबुध्यते ॥ ७८॥ न च वेदयते गन्धं न स जीवति तादृशः ॥ अकस्माद्यो भवेच्छूनः कृशोऽकस्माच जायते ॥ ३९ ।। प्रकृतिश्चातिवर्तेत स समाई न जीवति ॥ एवमेतान्यरिष्टानि व्याख्यातानि यथायथम् ॥४०॥ नागेषु च मनुष्येषु सदृशं मृगपतिपु॥ प्रतिकर्मसु जानीयादेवं सर्वविकित्सिवम् ।। ४१ ॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्पापु महाप्रवचने चतुर्थ उत्तरस्थानेऽरिष्टज्ञान- कथनं नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ अथ दशमोऽध्यायः। अथानीधपीतः श्रीमात्रामपादो महायुतः ।। पमच्छ पालकाप्पं हि गजाना दन्तकल्पनाम् ॥ १॥ दुर्जातानि विपाणानि दीर्घाणि विषमाणि तु ॥ कपाटद्वारपरिघमाकारहरणादिभिः ॥२॥।। भज्पन्ते वाऽध शीर्षन्ते मुश्चन्ति सफलानि च ॥ रक्षणं तेषु निखिल भगवन्वतुमर्हसि ॥ ३ ॥ एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् विधि शृणु महाराज मम सम्पमभाषतः॥४॥ १ क. °स्थानेऽरिष्टज्ञान समाप्तम् । ख. स्थानऽरिष्टज्ञान सपूर्णम् ।

·६२७ १० दन्तकल्पनाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। एषां तथाऽनेकपाना कालातिकान्तहेतुभिः ।। थज्ञानाद्वा प्रमादाद्वान कृता दन्तकल्पना ॥५॥ दाय प्रहारिता चैव कल्पितेषु प्रशस्यते ॥ न चाविशकलं चापि न च दन्तः महीयते ॥६॥ आपसाभ्यां च कोशाभ्यां वज्रदन्तो हढो भवेत् ॥ मुखं च गुप्तं भवति शोभते चापि वारणः ॥७॥ एतदर्थ गजेन्द्राणां क्रियते दन्तकल्पना ॥ बालवृद्धातुरक्षीणमत्तानां च न कल्पपेत् ।। ८॥ वारणानां विषाणानि यदा सेना समुद्यता ॥ क्षीणे त्वयारपव्यसनं व्याधिते व्याधितो भयम् ॥ ९॥ विवाले च कुमारस्प प्रभिन्नेऽमिभयं भवेत् ।। पुरोहितस्प व्यसनं वयोतीते मतङ्गजे ॥१०॥ तस्मान कारयेत्तेषां दन्तिनां दन्तकल्पनाम् ।। सप्तमी समतीतस्य न कुदिन्तकल्पनाम् ।। ११ ॥ उद्योगे कल्पिते दन्ते सैन्पोद्योगो न सिध्यति ।। तथा यापसबन्धेन न सिध्पेहन्तफल्पना ॥ १२॥ (तृणमाश्वपुजे मासे गर्जितं मधुरं हितम् ।। विमुक्तमम्लभावाच जायते प्राणवर्धनम् ॥ १३ ॥ कार्तिके वातिफलदं जातवीर्परसं तृणम् ।। मांसशोणितमज्जानां वर्धनं माणवर्धनम् ) ॥ १४॥ निग्धकालश्च भवति यात्राकालस्तथैव च ॥ अस्पर्थ कल्पनायां तु मासद्वपमुदाहतम् ॥ १५॥ अस्मिन्नेव भवेत्काले नवानां परिशोधनम् ।। क्लप्तमप्रविपाणी तु भूमौ निपतते पदि ।। १६ ॥ व्याधिरुपयते चास्य (तस्मिन्नुत्पावदर्शने । एतदर्थ महीपाल कराभ्यां परिरहते ॥ १७ ॥ शान्तनाथं तु नागस्प) प्रतिमानं निवेशपेन् ।। तस्प प्रकृतिपूजार्थ निक्षिपदावोदके ॥ १८ ॥ * अयं पश्चिद्वान्तर्गतः पाठो नैतदध्यायोपयुक्तः, किंतु रसीयविभागव्यायान्न- गंतं भवेत् ॥ धनुचितान्तरगतो नास्ति पाठः कपम्नके ।।

·६२८ पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- ऐरावणादयो राजन्कीर्तितास्ते दिशां गजाः ॥ तेभ्यः प्रसूति गानां पूजामहति पार्थिव ।। १९ ॥ अशावविदमानज्ञो न फुर्पोद्दन्तकल्पनाम् ।। हिंसतेषु(?) प्रमाणेषु पदि त्रिवति शोणितम् ॥ २०॥ तद्लेणोपसंग निक्षिपदक्षतोदके ॥ , प्रमाणादत्ति इत्तेन न शुभं नाशुभं फलम् ॥ २१ ॥ अथ चेच्छास्त्रकुशलैमितेर्मानेन तत्त्वतः ।। कल्पिते फल्पनास्थाने विधिना पर्युपासिते ॥ २२ ॥ अव्याधिते मासपक्षे यदि श्रास्त्रोवति शोणितम् ।। तदुत्पातादि विक्षेपं पार्थिवस्य भयं भवेत् ॥ २३ ॥ तस्मिन्काले विनस्प(श्यन्ति ये तत्र प्रवरा नराः॥ नायका मत्रिमुख्याश्च पुरं राज्यं च पीड्यते ॥ २४ ॥ गृहीत्वा तस्य तद्रक्तं कृत्वा पञ्चाङ्गुलं मुखे ॥ नीरक्षनविधिं नागं रिपुराज्यं समुत्यजेत् ॥ २५ ॥ एवं कृते कृताः सर्वा भवेत्तस्य प्रतिक्रियाः॥ प्रमाणानि च वक्ष्पामि निरपायानि दन्तिनाम् ।। २६ ।। गिरिमिश्रनदीजानां सम्पशास्त्रविनिश्चपात् ।। कुर्याश्यष्टे दन्तिनां तु चतुरष्टे तु कल्पनाम् ॥ २७ ॥ उभयोरन्तरे कार्या मिश्ररूपस्प भूमिप ॥ कृवाऽन्यथा न नागस्य वृद्धिर्मवति दन्तयोः ।। २८ ।। अष्टाध मिश्ररूपस्य ततोऽध गिरिचारिणः॥ सप्तत्रिंशत्रपत्रिंशत्रिशच्चैव यथाक्रमम् ॥ २९ ॥ नदीमिश्राद्रिचाराणामङ्गुलानि करीरिणाम् ।। अतः परममीपां हि वक्ष्यन्ते दन्तजातपः ॥ ३० ॥ निग्धौ सरुधिरौ दन्तौ रुक्षौ रुधिरवर्जितो॥ मधुसंकाशवर्णी च नैव सौ न चेतरौ ॥ ३१ ॥ न चातिमधुसंकाशौ नैव रूक्षी न चैवरौ ॥ पीतावपि हि विज्ञेयौ दन्वजातिपरीक्षणे ॥ ३२ ॥ भस्मपाण्डुरवर्गों तु नव्यास्थिसदृशावपि । तौ रक्षाविति विज्ञेयो पीती स्निग्यौ मधुमभो ।। ३३ ।। १. निरिजनविधि । स. नरिजनविर्षि ।

·६२९ १० दन्तकल्पनाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः।- तस्माद्विकृष्टौ स्निग्धेषु विविक्षा गजदन्तयोः ।। भिपजा मधुदन्तस्य कारपेद्दन्तकल्पनाम् ॥ ३४ ॥ दन्तजातिपरीक्षा च कल्पना समुदाहृता ॥ उत्सेधापाममायाता पस्य हस्तसमुच्चपाः ॥ ३५ ॥ तदष्टभागती देयं दन्तयोरुभयोरपि ॥ मिश्रेस्य नवभागश्च दशमो गिरिचारिणः ॥ ३६॥ मानसूत्रे स्थिता झेपा कल्पना समुदाहृता ।। विद्वपादक्षिफूटाच नेत्रयोर्वा पदन्तरम् ।। ४७ ॥ नेत्राभ्यां दन्तवेष्टौ च तयोर्यद्वा मुखान्तरम् ॥ एतत्पमाणं संगृह यदि स्यात्सर्वतः समम् ॥ ३८॥ प्रसार्प दन्ततः सूत्रं कल्पयेदधिकं ततः।। मुखमानविभक्तायां कल्पना समुदाहता ।। ३९ ।। उत्सेधे सप्तकोऽरनिरायामे नवको भवेत् ॥ दशकं परिणाहे तु कृत्वाऽरनिसमुच्चयम् ॥ ४० ॥ एतदङ्गुलपर्वाग्रे मित्वा सूत्रेण तत्त्वतः ॥ सूत्रमष्टगुणं कृत्वा कल्पयेदधिकं ततः॥४१॥ एपाऽष्टभागनिर्दिष्टा कल्पना समुदाहृता । सप्ताङ्गुलं पार्वतेषु वारणेषु मदक्षिणम् ॥ ४२ ॥ ग्रामानीतेषु च पुनः कल्पनीया पडगुलम् ॥ विषाणमूलतो मित्वा कल्पपेदधिकं ततः ।। ४३ ।। कर्णप्रमाणिका झेपा कल्पना समुदाहृता ।। हासपेदङ्गुलं तस्मान्मिश्ररूपस्य दन्तिनः ।। ४४ ॥ प्रसार्य दन्ततः सूत्रं कल्पयेदधिकं ततः॥ द्विःपरिक्षिषिका शेषा कल्पना समुदाहृता ॥ ४५ ॥ समप्रमाणो यो नागः समदन्तश्च पो भवेत् ।। द्विपरिक्षे विकारस्प कर्वव्या दन्तकल्पना ॥ ४६॥ इत्येतेषु प्रमाणेषु निरपायानि दन्तिनाम् ।। त्पङ्गुलं व्यङ्गुलं वाऽपि च्छेदतः परिवर्जयेत् ॥ ४७ ॥ आरोग्याय च नागानां विजयाय महीपते ।। या च पुष्टिकरी राज्ञः सा कार्या दन्तकल्पना ॥४८॥ १ क. विवक्षां । २ क. श्रश्च नवभागस्य द॥ ३ ख. घ. पार्वतीषु ।

·- पालकाप्यमुनिविरचितो- [४ उत्तरस्थाने- दन्तिजातिपरीक्षा च मानसूत्रे स्थिवां च या ।। मुस्खमानविभक्ता च तथा चैवाष्टभागिका ।। ४९ ॥ वर्णप्रमाणिका चैव क्षिरिपिपिकावदः (१) ॥ ५० ॥ पडेताः फल्पना राजशानेऽस्मिन्समुदाहृताः ।। उभपोर्दिन्तपोळऽपि मानं पत्राष्टभागिकम् ॥ ११॥ साष्टव (क) च भवेधेन तेन मानेन कल्पयेत् ॥ पेन पेन तु मानेन किंचित्कार्येऽधिको भवेत् ॥ १२ ॥ नागस्प दक्षिणो दन्तः कुशलैर्दन्दकल्पकैः॥ रक्षणार्थं च दन्तानां शोभायं चैव इस्तिनाम् ॥ ५३॥ युद्धार्थ चैव संग्रामे प्रतिमोकांश्च कारपेत् ।। दन्तांश्चापि महीपाल तुल्पानां वायसाननैः ॥ ५४॥ तस्मात्कङमुखं चापि वापसानां मुखानपि ॥ मण्डलाप्रमुखान्वाऽपि दन्ताग्रकृतिकास्तथा ॥ ५५॥ ईपनारायशक्तीनां नानामुखविभक्तपः ॥ तन्मुखाकृतयः कार्याः परसैन्पविमर्दने ॥५६॥ कार्यों द्वितोलिको कोशावुत्तमस्प तु दन्तिनः ।। अध्यर्धमानको वाऽपि कर्तव्यो मध्यमस्य तु ॥ १७ ॥ तदर्धमानी कर्तव्यो जघन्यस्प तु दन्तिनः ।। प्रमृष्टतैलधौतस्प गुणयुक्तास्तथैव च ।। ५८ ।। कारयेत्मतिमोकांश्च कुशलैः शिल्पिभिस्तथा ।। द्वात्रिंशदङ्गलापामौ कर्तव्यावुत्तमस्य च ॥ ५९॥ अष्टविंशाङ्गुली मध्यौ मध्पमाख्पावरान्तिको ।। परिणाहौ नृपस्तेषां विषाणानां समो भवेत् ॥ ६० ॥ तथा मकरदंष्ट्रांश्च सिंहदंष्ट्रांच कारयेत् ॥ सौवर्णाराजांचापि तथा रीतिकया कृतान् ॥ ६१ ।। कपापाङ्गारशुद्धेन मुशुष्केणाथ कारयेत् ।। प्रवालमणिमुक्ताभिर्वनवैडूर्यभूषितान् ॥ १२॥ तथैवाप्यारकूटेन शक्त्याऽत्र परिकारपेत् ।। वयःसंधिनिरेलज्ज)रनुपूर्व समाहितान् ॥ ६३ ॥ १ क. तथा चाष्टविभागिका । २ क. कुतिराक्षेपकाचयः । ३ क. साटया १ ख. घ. वयसैन्धसंधिनिरेलजै ।

·११ रसवीर्यविपाकाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। यथाई गुणयुक्तेषु कारयेद्योगहस्तिषु ।। प्रतिमोका विधातव्या यथाशाखपमाणतः ।। ६४ ॥ मच्छिएं च लाक्षां च सह सर्जरसेन च । तेन कायेन नागेभ्यः प्रविमोकांश्च वन्धपेत् ॥ मैत्रे मुहूते कर्तव्यः प्रशस्तेऽदनि पूजिवैः ॥६५॥ इति श्रीपालकाप्ये इस्त्पायुर्वेद महामवचने चतुर्थ उत्तरस्थाने दशमो दन्तकल्पनाध्यापः ॥ १०॥ अथैकादशोऽध्यायः । अथ रसवीर्यविपाकाध्यायः । रोमपादो महातेजाश्चम्पापा ईश्वरः स्मृतः ॥ पगच्छ स महात्मानं पालकाप्पं तपोधनम् ॥१॥ रसाः कति समारुपाताः किं वीयं किं गुणो भवेत् ॥ विपाका महाभाग एतदिच्छामि वेदितुम् ॥२॥ के च सौम्या रसा क्षेपाः के चायाः प्रकीर्तिताः । फे च वा सेव्यमाना(ध) शर्मयन्ति रसा गुणेः ॥३॥ के पित्तं शमपेपुश्च श्लेष्माणं शमपन्ति के ।। उदीरपन्ति फै वातं श्लेष्माणं पित्तमेव च ॥४॥ अरोगो बलवांश्चापि रसैः फेरिणो भवेत् ॥ स्थिरत्वं जायते फेन क्षारत्वं फेन शापवे ॥५॥ एतन्मे पृच्छता सर्व भगवन्वतुमर्हसि ।। तस्प तद्वचनं श्रुत्वा पालकाप्पस्तवोऽब्रवीत् ॥ ६ ॥ शृणु मे सर्वमेवैतद्यथा प्रोकं नराधिप ।। निश्चपादेक एवाऽऽद गौतमोरम) ऋपिसचमः ॥ ७॥ पस्मादम्युमयं सर्व नगरस्थावरजङ्गमम् ॥ •-1100 अतो हि राजा चम्पापां पालकाप्पं स्म पृच्छति ॥ घनदानं च नागानां श्रोतुमिच्छामि तत्वतः ॥ १ ॥ * रसपार्यविपाकाध्याये टिनं प्रतिमानि ।

·६३२ पालकाप्यमुनिविरचितो [१ उत्तरस्थाने- एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ।। (उत्तमे वारणे दद्यादिक्षुपञ्चशतान(प)पि ॥२॥ · शतानि त्रीपथाधं च दापपेन्मध्यमे गजे ॥ द्वे शते च तदधं च जघन्पाप मदापयेत् ) ॥३॥ ये गुणा इक्षुदानस्य ते तान्वक्ष्यामि वत्त्वतः ॥ आरण्पानां तु नागानामिक्षुदान प्रशस्यते ॥४॥ सर्वथैव च देयं च कालं देशं पलं भति ॥ दीर्घकालेन सिध्यन्ति प्रकृत्पा शङ्किताच ये ॥५॥ ये चैव पित्तला नागास्तथैवोप्मक्षताश्च पे॥ इक्षुदानेन सिध्यन्ति सपिंपेक्षुरसेन वा ।। ६ ।। पुरोपा(पा)नानुबन्धेन अत्यर्थापाम(स)सेवया ।। कुप्यन्ति धातवः सर्वे संनिरोधेन दन्तिनाम् ॥७॥ कायस्तम्भे शिरस्तम्भे मन्यास्तम्भे मदक्षये ॥ ग्रासे मतिहते चैव शिरोरोगे च पैचिकाः ॥८॥ वैगुण्यकरणे चैव श्रुत्वाहतभयेऽपि च ।। शोकाऽभिभूते सततं वधबन्धनपीडयोः ॥ ९ ॥ श्रान्ते पस्विन्नसाले सस्तकाये समर्दने ॥ इक्षुदान प्रशंसन्ति सौमनस्पहिताय च ॥१०॥ मदक्षीणेषु नागेप हिताः पथ्पास्तथैव च ॥ मेदसो वर्धनाच्चैव पित्तरक्तविनाशनाः॥११॥ शुक्रवृद्धिकराश्चैव क्षीणधानुविवर्धनाः॥ वृंहणा जङ्गलाः खिग्धाः पित्तमाः कफवर्धनाः॥ १२ ॥ तुष्टिपुष्टिकराश्चैव च्छवीरोमप्रसादनाः॥ मधुराश्चापि(विदाहाश्च श्रेमदोपहराः स्मृताः ॥ १३ ॥ तस्मिन्काले पदातव्यमिर्धा कृत्याह() हस्तिने । ग्रीष्मकाले तु नागानां पहं कण्ठस्य मोक्षणे ॥ १४ ॥ वर्षा सप्तरात्रेण हेमन्ते दशमेऽहनि । इत्पद्रवीत्पालकाप्यो राज्ञाऽङ्गेन प्रचोदितः ॥१५॥ * धनुश्चिह्नान्तरगतो भ्रष्टः पाठः कपुस्तकात् ।' 'तांस्ते' इत्युचितम् । १ क. पीडिते ॥१७॥२ क. अनदोपहराः।

·१३ नस्पदानविध्यध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। इति श्रीपालकाप्ये हस्त्पादे महाप्रवचन उत्तरस्थान इक्षुदान विधि- कथनं नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ अथ त्रयोदशोऽध्यायः। अत ऊध्वं नस्यकर्मविधि व्याख्यास्यामः । अथ खलु भवरमध्यमावराणां नागाना सुसरोवृष्टिसिक्तसलिलभूमिभागामगरु- धूपितां पुण्याहघोपेण निष्कल्मपीकतां मनोज्ञां शाला भिषग्यथोपदिष्टमर्गला. . यन्त्रमुपकल्प्य मुपतिविहितपरिचारकस्यजधननिपण्णस्पोर्ध्वग्रीवस्योलतोहस्तं कृत्वाऽवसेचपेदशिथिलमनतिबद्धमतिपीडितमवलीकमध्वं धारयित्वाऽर्मलापत्रे विपाणयोनियमनं कृत्वा तत्तः सुप्रतिष्ठितकार्य वारणं नापयित्वा भिपक्कमशा- लामधिरुह्य हस्तिहस्ती(स्रो तसि दक्षिण पूर्वमभिषिच्य वनमयं मुडुकं शेषतः प्रमाणं सूत्रावनद्धं निर्गमयन्तं निर्वाहणार्थ पयसो' 'निधाय पाणिना च पीडयेदेकेनोद्वासयेत्, एकेन पादातिकायां क्षामणक्रियां कुर्यात्, दत्तमाने चास्य पपसि मुखप्रदेशं तालुभागं जिह्वां च गुडदिग्धेन पाणिना संस्पृशेत् । केवलांश्चास्य पाणितलेनोपहरेत् । इक्षुविस्मृणालशृङ्गाटककसेरुकाणामन्यतमं पवसोपगूढं दद्यात् । ग्रहकारणे वाऽस्प निग्रहं कुर्यात् । ततः क्षीरं शर्करा- मधुरं कृत्वा हस्तोरसोनिदध्यात् । न चास्य कवलाप्रसक्तान्दद्यात् । ऊर्ध्व- ग्रीवस्पाधिकबलत्वं संपद्यते । तस्मादप्रसिक्तं नागं कवलैः संप्रपोजयेत् । एवं हि कवलान्भक्षपतः क्षीरमन्नः प्रपद्यते । पदा त्वैवं क्षमितः क्षीरमवि- संवमु(?)मनुहरति, तदाऽस्प यथाक्रमेण विदितं नस्पं शुद्धिमुपजनयति । ततः पूर्वमिव नम्तः मधमनं पिप्पलीमरिचनागरपृथ्वीकाविडङ्गश्चेतसर्पपसैन्धवतग- राणां द्रोणं पञ्चलिक प्रमाणमेकैकस्यौपधस्य सूक्ष्मचूर्ण पधमनं दद्यात् । पञ्चपलिकमा मधमनं प्रचूर्ण धमनवगं तदेव सुरसफणिज्जकपत्ररसं मुखोदकपु- तमल्पनेह घिरेचनं दद्यात् । तदेव पूर्वोक्तं पिप्पल्याघष्टद्रव्यं प्रधमनव- गम् अथवा पिप्पलीमरिचशृङ्गवेरचन्दनागुरुसर्जरसश्रीवैपकगुग्गुलु- ध्वामलकपरिपेलवशैलेपकजटामांसीका गनुसार्याणां पलपमाणं द्रोणं कृत्वा पयोक्तेन धूपविधानेन हस्तं वासपित्वा धूपं दद्यात् । यदा करोतयोः पटक- लमष्टफलं वा प्रसक्तमेतेन प्रमाणेन कर्णयोधपमसक्तमुपगच्छति तपमानां । १ क. सो मध्ये नि । २ क. म, नतोऽस्य । ३ क, पूर्वमेव । ८.

·पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- कलाममाणं निमेपतृपनं दद्यात् । यदा ज्ञानात्ममादाद्वा भिषगममाणेन चिर- कालं धूपयति, तदाऽस्य मुखशोपो भवति । न त्वत्यर्थं यवसकुवलं च पल्लवं च शुष्कोष्ठकण्ठहृदयतालूनामेतेपातिधूपनाच्छोषितवलानां पयसोपसेचनं पुनः पुनः प्रसादनमाहुराचार्याः। नस्पकर्ममधानमेतेनैव विधिना विरिक्तार्धका- पस्याभुक्तवतः पूर्वाह्ने मृदुस्नेहपाकमुपकल्पयेत् ॥ पथाव्याधिपमाणेनौषधद्रव्पैः क्षीरविपाकैः साधयित्वा द्वादशाङ्गुलायतेन पोडशाङ्गुलपरिणाहेन कोलस्रोतःममाणेन चिरकालं बस्तिना पीडपेत् । तत्र नेहममाणं द्रोणे प्रस्थममाणं दद्यात् । पडलानि विस्तारादुत्सेधाचतुरङ्गलः ॥ प्रस्थः सर्वप्रमाणेपु स्वकैरगुलपर्वभिः । एतेनैव प्रमाणेन स्नेहविधिममाणं विज्ञाय तस्पानुपेकं दद्यात्, क्षीरदाने यथापूर्वमभिहितम् । हस्तक्षान्तिमस्प यथोक्ता सेवेत । एतेनैव विधानेन मासार्धमर्धमासं वा पावद्वा साधु मन्येत, तावद्देशकालवलनिश्चयं यथार्थतो विज्ञाय नस्यकर्म कुर्यात् । यथाकृतकर्माणं वारणं पयसा सर्पिपा वा यथानु- भागप्रमाणं चतुर्भागमेव चारयित्वा भोजनं दद्यात् । भोजपित्वा मृदुवस्त्रेण मच्छादपित्वा मुखोदकानुपानं दद्यात् । अनुपानप्रयोजनं त्वन्नपाने द्रवीकृतोऽ- स्पाऽऽहारोऽन्तर्भूतोभिन्नसंघातः सम्पपाकमुपगच्छति ॥ तत्र श्लोको- या स्नेहमात्रा तु यथावदुक्ता गजप्रमाणे विहिता पुरस्तात् ।। सा कोष्ठमागम्य रसत्वमेत्य वलं तु नागे जनपत्यभीक्ष्णम् ॥१॥ अमि वलं वाऽपि हि वर्धयित्वा कण्ठोरसोः पार्थकरित्रिकाणाम् ।। संघातवीं मनसः प्रसादं दधाति नस्यं द्विरदेषु दत्तम् ॥ २॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्स्यायुर्वेदे महामवचन उत्तरस्थाने नस्प- दानं नाम त्रयोदशोऽध्यायः॥ १३ ॥ अथ चतुर्दशोऽध्यायः। अङ्गो हि राजा चम्पायां पालकाप्यं स्म पृच्छति ॥ अञ्जनानां क्रियायोगो भगवन्वतुमर्हसि ॥१॥ * 'हस्तिशान्ति' इति मवेत् ।

·१४ अञ्जनदानाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। ततः प्रोवाच भगवान्पालकाप्यो महामुनिः।। शृणु मे निखिलं राजन्नानानामिमं विधिम् ॥ २॥ नखदन्तास्थिरोमाणि केशा वालास्तथैव च ॥ प्राणिनां सुरशृङ्गाणि लेखनापोपयोजपेत् ॥ ३ ॥ रोधादिद्रुमसाराश्च पाषाणा ये च केचन ॥ शङ्खदंष्ट्रा नखां युक्तपो मणिमुक्ताश्च सर्वशः॥४॥ वज्रप्रवाललवणं फलसाराश्च ये द्रुमाः ।। मत्स्यकूर्मकपालानि यच्च किंचन संहतम् ॥ ५॥ तत्सर्व संस्कृतं द्रव्यं तथाऽनपटलान्यपि ॥ लेखनायोपयुज्यन्ते प्रधानं तत्र वक्ष्यते ॥ ६ ॥ सुवर्ण राजतं तान्नं सीसं कालायसं वपुः ॥ मणिमुक्तापवालाश्च गजमुक्ताश्च शृङ्गजाः ॥७॥ ससारगलस्फटिका वैडूर्परुचकावपि ॥ अर्को विमलकश्चैव गोमेदाञ्जलपूलिकाः ॥ ८ ॥ सौगन्धिको लोहितातस्तथा क्षीरपकश्च यः ॥ तथा हस्तिवराहाणां व्पाप्रसिंहनखावपि ॥९॥ पाठीनरोहितास्टीनि कपालं कमठस्य च ॥ शशमर्धकपालानि गोपाश्चों महिपस्प च ।। १०॥ फलसारान्हरीतक्या वदोः किंशुकस्प वा । आमलक्याः सवर्या द्रुमसाराः सचन्दनाः ॥ ११ ॥ समुद्रफेनः शशश्च गर्दभस्प च पार्थकाः ।। फाटाण्डकपालानि हंसस्प चाहणोरपि () || १२॥ रजस्तानापसं चैव निर्यासः खदिरस्प च ।। पलाशमेपशृङ्गयोप(च) निम्बस्प फुटजस्प च ॥ १३ ॥ पेपणार्थ प्रसन्नां वा मातुलुङ्गरसोऽपि वा ।। एतद्रसाञ्जनं नाम श्रेष्ठं फाचापकर्षणम् ॥ १४ ॥ पिप्पलीनां मपी कृत्वा वस्रेण परिगालिताम् ।। फेशाः कूर्मपलाशानि सैन्ध लगुनाञ्जनम् ॥ १५ ॥ एतानि सममागानि पीपपेच्क्ष्णणिताम् ॥ एवंद्रसाञ्जनं नाम श्रेष्ठ काचापकपणम् ॥ १६ ॥ १ क. मेदो नल° 1२ क. नि पेप।

·पालकाप्यमुनिविरचितो- [४ उत्तरस्थाने- (कुक्कुटाण्डकपालानि शलः काचोप(4) चन्दनम् ॥ पालकाप्योऽडराजाय पोवाच लेखनाचनम् ॥ १७ ॥ अकस्फटिकवैडूर्यहरितालं मनःशिला |) कुक्कुटाण्डकपालानि हंसबर्हिणयोरपि ॥ १८ ॥ चन्दनं हरितालं च मुस्ता कालानुसारिवा ॥ मरिचानि च शुक्लानि लेखनीयं तदञ्जनम् ॥ १९ ॥ अनाविलं सुप्रसन्नं शुद्धं स्फटिकमानयेत् ॥ सुवर्ण!पमुष्टं तु सौवर्णे राजते स्थितम् ॥ २० ॥ कुष्ठं हरिद्रा नलदं पिप्पल्यो मरिचानि च ॥ अञ्जयेद्विपमेतेन परमं हि तदौषधम् ॥ २१ ॥ वसन्ते यवशूकानि परिशुष्काण्युपाहरेत् ।। तान्युपित्वा स्वजाक्षीरं रात्रीदश च पञ्च वा ॥ २२ ॥ तत उदृत्य शुष्काणि चूर्ण हपदि कारयेत् ।। कुक्कुटाण्डकपालैश्च हंसशङ्खमुखस्य च ॥ २३ ॥ अञ्जपेन्मधुना मिश्रं काचाकर्पणमञ्जनम् ॥ अमृतासंज्ञां भद्रां च नाकुली गन्धनाकुली ॥ २४ ॥ एतत्मसन्नया पिष्टं लेखनं श्रेष्ठमञ्जनम् ।। शुण्ठ्या वा दधिमण्डश्च पिप्पल्पः सैन्धवस्तथा ॥ २५ ॥ किचल्क फाणितं किण्वं तथैव यवसक्तवः ॥ तण्डुलीयकमूलं च सममागं च कारयेत् ।। २६ ॥ लिम्पच्तपापाणं स्वेदपेच्चापि वेष्टितः॥. अजाकरीषमुस्विनमजामृत्रेण पेषपेत् ॥ २७ ॥ एतल्लोहितकं सम्पगञ्जनं लेखनं भवेत् ॥ वसन्ते चैव पुष्पाणि सर्वापेव समाहरेत् ।। २८ ॥ पेपयेत्तानि चैकत्र पिप्पलीलवणेन वा ।। दृष्टः प्रसादनार्याय एतच्छ्रेष्ठं हि भेषजम् ।। २९ ।। किंवकस्प च पुष्पाणि मधुरं शर्करान्वितम् ।। एतत्सौद्रेण संयुक्तं शीतलं परिपेचनम् ॥ ३० ॥ सापट * धनश्चिान्तरगत, पाठो नास्ति कपुस्तके ॥

·१४ अञ्जनदानाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। त्रिफला सर्वरोगेषु आचापरभिपूजिता ।। मधुना सह युक्ता च. शीतला परिपेचने ॥ ३१॥ त्रिफलायास्त्रयो भागास्नपत्रिकटुकस्य च ॥ सैन्धवाचनलोहानामेकैको भाग इष्यते ॥ ३२॥ अजाक्षीरेण संपिष्टा कण्डतिमिरनाशिनी ॥ त्रिफला च समैर्भागः सैन्धवं च समं भवेत् ॥ ३३ ॥ मधुना च समायुक्त कण्डनाशनमञ्जनम् ॥ आटरूपकपत्राणि तथा मरुबकस्य च ॥ ३४ ॥ उलूखले क्षोदयित्वा निस्राव्य स्वरसं ततः॥ तेन शीतकपापेण परिपेकोऽक्षिरोगिणाम् ॥ ३५ ॥ कर्तव्यः सिद्धिकामेन वारणानां मुखावहः ॥ निस्तुपामाविकलकं गोमूत्रे परिपेचयेत् ।। ३६ ॥ अर्धमासस्थितां शुष्का श्लक्ष्णां पदि पेपपेत् ।। उदुम्बरसमुद्ने तु संसजेन्मधुसर्पिषः ॥ ३७॥ एतदञ्जनमिच्छन्ति दन्तिनां शुक्रनाशनम् ।। चतुणां क्षीरभाणां त्वचस्तु समभागिकाः ॥ ३८॥ नवे कुम्भे मुविहिता त्रिरांत्रमधिवासयेत् ॥ तत्परिश्रा(साव्य वप्रेण परिपेको विधीयते ॥ ३९॥ शिरोलेपश्च कर्तव्यो नेत्रपाकविनाशनः ॥ क्षीरवृक्षप्रवालांश्च निचुलं रोप्रमेव च ॥ ४० ॥ मांसी च समभागा तुं क्षोदयित्वा विचक्षणः ॥ जलक्षीरसमायुक्तः परिपेको विधीयते ॥ ४१ ।। नेत्ररोगहरो राजन्दन्तिनामिह पूजितः ॥ मृगवल्लीफलस्यापि कोशं कृत्वा विचक्षणः ॥ ४२ ॥ परपेनवनीतेन मुमुवन्धेन संपुटम् ॥ तत्र भोजपुटं दत्त्वा राजस्तत्र समावः ॥१२॥ तोपपूर्णेन कुम्भेन स्थापपत्तु विचक्षणः ॥ त्रिरात्रमुखि(पितं तस्मान्नेत्राम्पको विधीयते ॥ ४४ ॥ प्रवालकी सपटलां नाली तु विनिहन्ति नु । पिप्पल्पो मरिचं चैव सैन्धवं समनःगिनाम् ॥ १२ ॥ १ के. स्यात् । २ स.व. समुज्वेन।

·६३८ . पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- नकव्याधनखं पत्रं कासीसं रोचनां मधु ॥ मणिप्रवालमुक्ता च गृहं तु शंबरस्प तु ॥ ४६॥ वैडूर्य शहनाभिश्च लवणं रोमकं तथा ॥ एतानि समभागानि कारयेत्तु विचक्षणः ।। ४७ ॥ वैसवारे समुद्रे तु सर्वमेतनिधापयेत् ।। अञ्जनं दशरात्राणि दन्तिनां चाक्षिरोगनुत् ॥ ४८ ॥ त्रिफलामधुसंयुक्तमञ्जनं सर्वरोगिणाम् ॥ सैधवं त्रिफला चैव पिप्पली मरिचानि च ॥ ४९ ।। समुद्रफेनं शवं च शर्करां समनःशिलाम् ।। अञ्जनानि समांशानि पष्टीमधुकमेव च ॥ ५० ॥ समानीय महाराज सलिलेन प्रपीपयेत् ।। ततस्तु गुलिकां कृत्वा वारणं सम्यगञ्जपेत् ॥ ५१ ।। सर्वांश्च वातजारोगान्कफपित्तकृतांस्तथा ॥ तिमिरं पटलं काचं पावरं च निहन्त्यपि ॥ २ ॥ विजया नाम गुलिका व्याख्याता नेत्ररोगिणाम् ।। अक्षितस्यानया स्थान निवातं शीतलं हितम् ॥ ५३ ।। निष्क्वार्थ परिपेकार्थमिममस्प तु कारयेत् ।। आटरूपकपत्राढ्यां नेत्रयोः परिपेचनम् ।। ५४ ॥ इदमञ्जनं नागानां सर्वनेत्ररोगहरम् ॥ इति श्रीविजया गुटिका । हीवेरकमुशीरं च कुष्ठमेला तथैव च ।। रोधं प्रियङ्गुमञ्जिष्ठा हरितालं मनःशिला ॥ ५५ ॥ एवां वति भिपकुर्याच्छायायां परिशोषिताम् ॥ सलिलेनोपसंघृष्य चक्षुषी नित्यमञ्जयेत् ॥५६ ।। एप(पा)पित्तं च दाहं च रक्तं च शमयत्पपि ।। प्रपौण्डरीकं मधुकं पवाचाऽऽमलकानि च ॥ ५७ ॥ मुमनापल्लवान्येव समभागानि कारयेत् ।। तथा दारुहरिद्रां च तत्सर्वं परिणामयेत् ॥ ५८ ।। . १ स. घ. केसवरे ।

·. १४ अञ्जनदानाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। नेत्राणां श्रा(सा)विणामेषा श्रेष्ठा प्रोक्ता रसक्रिया ॥ अक्षिपाकं च कण्डूं च छेदं चैव प्रणाशयेत् ॥ ५९ ॥ पावदेव कपायं तु तावद्दद्यानुसाञ्जनम् ।। तच्छनैः साधद्वैद्यः सिद्धमेवावतारयेत् ॥ ६॥ शृतं ते(तु) नेत्रसंयुक्तं ताम्रपाने निधापयेत् ॥ मपौण्डरीकाद्या रसकिया कण्डूत्केददाहपाकहरा ॥ ११ ॥ पटोलें पिचुमन्दं च सुरताऽऽमलकीति वा ॥ हरिद्रा त्रिफला रोधं सुमनःपल्लवानि च ।। ६२॥ करचस्प च बीजानि पत्राणि सुरसस्य च ।। मधुकं च गुडूची च तोयेन सह साधयेत् ॥ ६३ ॥ तत्कपापं परिश्रा(सा)व्य पुनरेवदधिश्रपेत् ॥ रसा)क्रियां मुनित्तामथ तामवतारयेत् ॥ ६४॥ अञ्जयेदेतया नेत्रे गजस्य मधुमिश्रया । कण्डूं व्यपनयेदेषा व्रणं गुपरोहयेत् ।। ६५॥ अर्कपुष्पाणि कासीसं तुत्थं लोहाञ्जन तथा ॥ रसवाथ ताम्रस्य दधाऽऽम्लेन प्रपीपयेत् ॥६६॥ एतत्क्लेदे च पाके च परिश्रा(सा)ऽथ शस्यते ॥ आमलक्याः शिरीपस्य शल्लकी किरवालयोः।। ६७ ॥ पात्राण्याहृत्य सर्वेषां कल्कमेकत्र कारयेत् ॥ तं कल्कं कारयित्वा तु च्छापापां परिशोपपेत् ॥ ६८॥ मनःशिलोपसंहृत्य शङ्खनाभि तथैव च ॥ एतया दन्तिनां नित्यं तिमिरनिक्षपेद्विपक् ।। ६९ ॥ गुडश्च मधुकं चैव दरिद्रा सैन्धवं तथा। वर्तिः क्षौद्रेण संयुक्ता नक्तान्धस्पालने हिवा ॥ ७० ॥ हरीतकीश्च संहृत्य शृङ्गवेरमपो रनः ॥ एतत्तु नाजनं श्रेष्ठं तिमिरस्य प्रप्तादनम् ॥ ७१।। उत्पलं मधुकं चैव गैरिकं रोधमजनम् ।। समभागानि संहृत्य पिष्ट्वा धात्रीरसैन नु ! ७२॥ १ स. घ. असा ·पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्याने शिला तेन मलेप्तव्या तं कल्क साधर्यत्ततः॥ सौताञ्जनसमं कृत्वा भूयश्चूर्ण तु कारयेत् ॥ ७३ ।। एतच्चूर्णाचनं श्रेष्ठं शीतं पित्तप्रसादनम् ।। पैत्तिकैवपि रोगेषु रक्तजेपु प्रशस्यते ॥ ७४ ॥ अरुणं वातिक विद्यानीलं भवति पैत्तिकम् ।। श्वेतं तु कफजं विद्यादहुवर्ण कदम्बनम् ॥ ७५॥ जरबुहुदसंकाशं शुक्रमित्युपधारयेत् ।। धातुप्रकोपजं यत्तु पटलं चैव कीर्तितम् ॥ ७६ ।। प्रतिच्छन्नं तु यन्मध्ये हस्वं भवति मण्डलम् ॥ चतुष्पकारं तच्चापि शुक्रमित्युपधारयेत् ॥ ७७ ॥ शिरोजालावृतं यच्च वीयते नयने तु यत् ।। तदर्ममिति जानीयादसाध्यमिति वा पुनः ॥ ७८ ॥ इत्येते मारुतात्पित्ताच्छलेष्मणः शोणितात्तथा ॥ दन्तिनां नेत्रजा रोगा समुद्दिष्टा यथाक्रमम् ॥ ८९ ।। एतेषां लक्षणं वुद्ध्वा व्यक्ताव्यक्तेन हेतुना ।। निदानेन यथोक्तेन ततः कुर्याचिकित्सितम् ॥ ८० ॥ वातनी वातिके कुत्पित्तनों पैत्तिके क्रिया(म्) । अवशे(से)कं यथाशानं घृतपानं तथैव च ॥ ८१ ।। विधिवच्च परीपेकं तथैवाइयोतनानि च ।। शिरसथापि सेकाप प्रतिपन्नानि यानि च ॥ ८२ ॥ रसक्रिया यथोक्ता च चूर्णाञ्जनानि पानि च ॥ सर्वाणि तानि मेधावी दृष्ट्वा सम्पगुपाचरेत् ॥ ८३ ॥ व्याधि देशं च कालं च गजस्प च बलावलम् ।। इमे तु खलु रोगेषु सर्वेष्वेव प्रकीर्तिताः ॥ ८४ ॥ लेख्या साधारणा पोग्या साध्यानामनुपूर्वशः। अभपां चैव चव्पां च फासीसमय पिप्पलीम् ॥ ८५॥ सैन्धवं वृहतीमूल फल्कमेकत्र कारपेत् ।। वारिणाऽच्छेन संसूच्प कृतं तं साधपेच्छनः ॥ ८६ ।। घनीभूतं पदा विद्यात्तदेनमवतारयेत् ॥ निधाप भाजने हघे नेने नागस्प वाऽअपेत् ॥ ८७ ॥ ११. आशेष । २ क. न्यिानानि ।

·१४ अञ्जनाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। पटलं शुक्रकांचौ च तथैवार्माणि यानि च ॥ क्षौद्रेण सह संयुक्तं हन्ति सर्वानुपद्रवान् ।। ८८ ॥ मनःशिला तानचूर्ण मधूकं बृहतीफलम्। पावदेतानि सर्वाणि तावत्सैन्धवमाचरेत् ।। ८९ ॥ अजाक्षीरेण तत्सर्वं श्लक्ष्णं दृपदि पीपयेत् ।। तं कल्कं कारयति छापायां परिशोषयेत् ॥ २० ॥ सलिलेनोपसंघृण्य चक्षुपी नित्यमक्षपेत् ।। लेखयेत्पटलं तत्तु शुष्काणि विविधानि च ॥ ९१॥ विभीतकपलाशानां भस्म शङ्खमयो रजः ॥ सैन्धवं च समांशानि सर्पिपा सह साधपेत् ॥ २२ ॥ कपाले तानि लिप्तानि दाहयद्रोमयाग्निना ॥ तां मपी पीपपेच्छ्लक्ष्णां क्षौद्रेण सह संसृजेत् ॥ १३ ॥ पटले बुबुदे चैव गूढे कुर्याचदानम् ॥ लेख्या लेख्यास्तु ये चान्ये तथा रोगा पृथग्विधाः ॥ १४ ॥ रक्तजेषु तु रोगेषु तानं भवति लेखनम् ।। त्रिभागमर्धशुक्छ वा रुधिरेणाप्लुतं तथा ॥२५॥ नेत्रराजीस्तु ताः प्राहुस्तिर्पगूलप्रसारितः॥ तासां पोगे भवेदसं दारुणं तीनवेदनम् ॥ ९६ ॥ पैत्तिकानां च रोगाणां समवायोपलक्षिते ॥ काचाक्षं पूर्वयुक्तानां स्काभिष्पन्दितेषु च ।। ९७ ।। अथवा रुधिरं यस्य यस्मात्यवति चक्षुषी।। रुधिरोदकपूणे वा रक्तस्रावीति तद्विदुः ॥९॥ शिरसस्त्वभिघातेन चक्षुषी यस्य हस्तिनः ।। संरम्भलोहिते स्यातां शृणु तस्य चिकित्सितम् ।। ९९ ॥ अपसेकादि यत्किचित्पत्तिकानामुदाहृतम् ।। विधिः सर्वस्तु पूर्वोक्तो रक्तजानां विधिस्तथा ॥ १० ॥ त्रिकटुप्रिफलासमुद्रफेनशङ्खनाभिहरिद्रादारुहरिद्राहरितालमनःशिलाकुकु- दाण्डकपालानि स्वर्णगैरिककालानुसारिवालशुनं तुत्थमयं चूर्ण मृद्वीकाशाबर- मनिष्ठासमभागानि कृत्वाऽक्षिसर्वरोगशिरोरोगवेदनोपशमनीकायपुष्पपटलघुहु- दमांसदिलोहितराजीव जपति । १ क. पोषयेत्सूक्ष्मां । २ क. सर्वस्य । ८१ ·६४२ पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- इति नीलमेघा नाम गुटिका । यकदा तु संछिद्य पूर्वजैरेभिरौपधैः । मेदा चैन महामेदा जीवकर्षभफावपि ॥ काकोली क्षीरकाकोली मुद्गपर्णी तथैव च । माखरपोपपश्वगन्धे च सर्व श्लक्ष्णं प्रपीपयेत् ।। एभिर्यत्तत्समालोड्य परिगृह समाहितम् । एरण्डपत्रैः संस्थाप्य गोमयेन प्रलेपयेत् ।। बहित्तिकपाऽऽलिप्प निधूमेऽमौ प्रदापयेत् । तत्सिद्धमभिविज्ञाय पीपयित्वा समाहितम् ।। कदुष्णं रसमादाय नेत्रे नागस्य पूरपेत् । पूर्वस्निग्धस्य नेत्रस्य स्वेदं कुर्याद्विचक्षणः ॥ निर्वापणार्थ नेत्रस्य मन्थजेन तु सर्पिपा । सर्वाश्चैवाक्षिरोगांच हन्ति सत्यं न संशयः ।। आज्यं पयो वा कथिताम्बुमिश्रमोज्यं पयो वाऽपि तुपारमित्रम् । गवां पयश्चक्षुरसेन युक्तं नारीपयः शर्करयाऽथ मिश्रम् ॥ परिपेचनायें नित्यं हितं निष्पावमात्रो नागानां कल्कस्तीक्ष्णाञ्जनस्य तु ॥ तस्या, मध्यमस्पाय मृदुनो द्विगुणो भवेत् । कल्काञ्जनात्पादहीनं ज्ञेपं चूर्णाञ्जनस्य तु ॥ सिद्धिं विरोत्यं न कदापि याति नेत्रामयं स्वेदितमात्रवीर्यात् । वैधः सदेमान्नृप कुञ्जराणां प्रपोजपेद्योगवरांश्च सिद्धये ।। इति श्रीपालकाप्पे इस्त्पायुर्वेदे महामवचन उत्तरस्थाने चतुर्दशोऽञ्जनाध्यापः ॥ १४ ॥ ................ । अथ पञ्चदशोऽध्यायः। पालफाप्यो मुनिश्रेष्ठो पदनापायवीरपुरा ॥ यथानुमानं नागानां तदिदं संपर्चक्ष्यते ॥ १॥ भूतानि कलपत्येष कलाभिर्वा विमध्यते ॥ एतरकालस्प फालतं स तु संवत्सरः स्मृतः ॥२॥ २ स्व. धर्म। २. मानं प°! ३ क. सिद्ध । ४ क. चक्षते ।

·१५ अन्नपानगुणाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। एवमेकविधः कालो द्विविधोऽयनभदत्तः । अपने द्वे समाख्याते दक्षिणोत्तरसंस्थिते ॥ ३ ॥ आदानं च विसर्गश्च संजे द्वे कीर्तिते मया ॥ उत्तरायणमादानं विसों दक्षिणायनम् ॥ ४॥ तत्र त्वादानमाज्ञेयं विसर्गः सौम्य उच्यते ॥ शिशिरश्च वसन्तश्च ग्रीष्मश्चाऽऽदानमुच्यते ॥५॥ विसर्गे वर्ष(?) विज्ञेयः शरद्धेमन्त एव च ॥ विसर्ग वापचो पारवान्ति नात्पर्धं वृक्षदारुणः(णाः)॥६॥ गुणैरायायते सोमश्वांशुभिः पूरयञ्जगत् ॥ शश्वदाप्पायपत्ये पद्धलं विमुजत्यलम् ॥ ७॥ प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च ज्ञेयं पर्याययोगतः॥ रसो तत्राम्ललवणो मधुरश्चापि इण्यते ॥ ८॥ स्निग्धत्वाचापि कालस्य सौम्पत्त्वाच निसर्गतः।। यथाक्रम वले तेजो जायते तत्र हस्तिनः ॥९॥ आदाने रूक्षपरुपा दारुणा वान्ति वायवः॥ उत्तराभिमुखे सूर्यै चन्द्रसैन्यं विदन्यते ॥ १० ॥ विवस्वानंशुभिस्तीक्ष्णैर्जगत्स्रह प्रकर्षति ।। तस्मादादानमानेयमृषयः परिचक्षते ॥ ११ ॥ कालस्वभावमार्गस्थ तधेश्वरपरिग्रहात ।। वायवर्कसोमा जगतो हेतुभूता न संशयः ॥ १२॥ कालं तु रसदोषाणां तथा देहबलस्प च ।। प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च ज्ञेयाः (१) पर्याययोगतः ॥ १३ ॥ यथाक्रम रोक्ष्पवृत्तिरादानस्पोपदिश्यते ।। तस्मादेक्षा रसास्तत्र विवर्धन्ते कमात्रयः ॥ १४ ॥ तिक्तः कपायः कटुकश्चतुर्थो नास्ति कश्चन ।। क्रमाद्दौर्बल्यमिच्छन्ति माणिनां रससेवनात् ॥ १५ ॥ रसचाम्लोऽथ लवणो मधुरश्च विवर्धते ।। स्निग्धत्वाचापि कालस्य सौम्यत्वाब निसर्गतः ॥१६॥ १ . °क्षर1 ·६४४ पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्याने- यथाक्रम बलं चैव पोजन(प)न्त्पत्र हस्तिनाम् ।। इत्युक्तो द्विविधः कालनिविधः संप्रचक्षते ॥ १७ ॥ शीतोष्णवर्पलिङ्गस्तु चतुर्मासविभागतः॥ पड्डिधस्त्वेप भेदेन निखिलः संप्रचक्षते ॥ १८॥ हेमन्तः शिशिरश्चैव वसन्तो गीष्म एव च ॥ वर्या शरच्च ऋतक पहुक्ताः काविन्तकैः ॥ १९॥ हेमन्ते हिमतेजोभिरंशुभिर्भगवावविः ।। न तापयति भूतानि न च कर्पपति प्रजाः ॥२०॥ खे नीचैश्चन्द्रमा पाति किरणोजपन्मजाः ।। मृदुशीतश्च पवनो वाति कालस्वभावतः ।। २१॥ तस्मात्तस्मिन्नृती यान्ति विवृद्धि मधुरा रसाः ॥ वलवन्तस्तु तेनान नागास्तु रससेवनात् ।। २२ ।। पित्तं तेषां शमं याति रसत्यागात्समीरितम् ।। चयं गच्छति च श्लेष्मा शोणितं च प्रसीदति ॥ २३ ॥ पलिनः शीतसंरोधात्तदेषां पावको बली ।। द्रव्यमात्रागुरुसहो भवत्यवहितः पंचन् ॥ २४ ॥ आयुक्त खनलीभात्तु?) स हिनस्ति शरीरनम् । हेमन्ते त्वनिलः शीतः शीतकाले प्रकुप्यति ।। २५ ॥ स गैरिकः सर्व सेकस्तस्मादस्मिन्नृतौ चरः॥ स्थानानि च निवातानि निष्कर्दमजलानि च ॥ २६ ॥ शय्याभागाश्च मृदवः सफरीपास्तृता हिताः ॥ आतपासवनं चात्र को तोपं च शस्पते ।। २७ ।। स्थल नाङ्गलं चात्र हैस्तिनां पवसं हितम् ॥ सकृदेवावगाहश्च कर्म चान विधीयते ॥ २८ ॥ शालीनां पष्टिकानां च द्विकालं मृदुभोजनम् ।। भोजयेद्वारणं निग्धैर्युक्ताम्ललवणे रसैः ॥ २९ ॥ असहानूपजलासपुष्टेषधाविधि ।। वेसवारयुतैश्चात्र भोजनार्थ प्रशस्यते ॥ ३० ॥ * 'वक्ष्यते' इति तूचितम् । १ के. 'त्यागस । २ का. पतन् । ३ क. हस्तिनं ।

·११ अन्नपानगुणाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। मुरा च प्रतिपानार्थ पञ्चभिलवणेर्युता ॥ सततं शस्यते चात्र शिरश्चरणम्रक्षणम् ॥ ३१ ॥ मषीयुक्तेन तैलेन शिरोभ्यश्च पूजितः ।। पूर्वरात्राच्चतुर्भागं तथैवापररात्रिकम् ।। ३२|| प्रपन्नाचारयेन्नागं दिवसाल्पतया बुधः । एवमायुर्बलं वीयं जवस्तेषां महीपते ॥ ३३ ॥ हेमन्ते यदुपानन्ति वृक्षान्निग्धान्गुरुन्गजाः॥ आहारास्तेन जीवन्ति तद्वपं नात्र संशयः ॥ ३४ ॥ शिशिरे हिमनीहारमारुतैर्भास्करांशवः ।। सहिता न प्रकाशन्ते दिशश्च तमसाऽऽवृताः ।। ३५। आदानपोगादूक्षेऽतिशीवश्चापि प्रभञ्जनः।। वाति तिको रसस्तस्मास्मिन्काले विवर्धते ।। ३६ ॥ दारुणत्वाहतो तस्माद्रीपं भवति दन्तिनः ।। विधिस्तत्रापि सर्वोक्तः कर्तव्यः शिशिरे बुधैः ॥ ३७ ॥ शिशिरः किंचिदधिकः प्रोक्तो हेमन्तकालतः।। तस्माद्विशिष्यते तस्मिनृतौ सत्र प्रच(त्वोपते ।। ३८ ॥ तदा गजानां शालामु ज्वलपेत्तु हुताशनम् ।। कम्बलावरणं चात्र शीतत्राणार्थमिष्यते ।। ३९ ॥ तृणं पुलाकोपनाहस्विक्षवश्चैव दन्तिनाम् ॥ ग्राप्ता) वृक्षभागांश्च शस्त कोष्णं च भोजनम् ॥ ४०॥ उष्णपिण्डः दातव्यः कफवातहरः सदा ।। भाकं मरिचं कृष्णा सैन्धवं व जवानिका ॥४१॥ शतपुष्पाजमोदा च सर्वाण्येकत्र चूर्णयेत् ।। पावन्त्येतानि सर्वाणि तावन्मानो भवेद्गुडः ॥ ४२ ॥ हेमन्त शिशिर पिण्डः करिणां वह्निवर्धनः ॥ वातश्लेष्ममशमनो बलवर्णकरः परः ।। ४३ ।। मद्यानुपाने परमो रसायनविधिर्मतः ॥ (इति) तुपिण्डः। प्रतिमानं प्रसन्ना च लवणं ज्यूषणायुतः॥४४॥ १ क. रानक°1 ·६१६ पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- सर्वसेकश्च तेलेन विहितो गैरिफायुतः।। परिवाद्याश्च मातङ्गा() सकृदेवावगाहपेत् ॥ ४५ ॥ मेघमारुतवर्पोष्णशीतसंबंहितास्तथा ॥ शिशिरान्ते कफोद्रेकः पानात्पयनयोगतः ।। ४६ ॥ सूर्यस्वपति चात्यथं वर्धन्ते दिवसास्तथा ।। मेदुराः सुकुमाराश्च गजास्तेजोधिका भृशम् ॥ ४७ ॥ स्वल्पसंतापतो शेषां तस्माद्विष्यन्दते कफः ।। वसन्ते नातिशीतांशुः सविता शीतमम्बु च ॥ ४८ ॥ पवनो नातिशीतोष्णो मां सर्वः प्रकाशते ॥ साधारणे तत्र काले गजानां वर्धते रसः ॥ ४२ ॥ श्लेष्मा प्रकोपमायाति सौमनस्यं च जायते ॥ धातुसौ(साम्यं च नागानां जापते कारणैरिमैः() ॥ ५० ॥ हरन्ति पा, विशदं शीतमुक्तास्तथा द्विपाः ॥ सलिलानि च पानेषु पिबन्ति च हरन्ति च ।। ५१ ॥ सस्यसस्यवती भूमिं दृष्ट्वा पुष्यन्ति चाधिकम् ॥ सलिलेनाभिसिक्तं च रसवत्तरुणं नृणाम् ॥ ५२ ॥ प्रचारपूपयुचानाः कामवन्तो मतङ्गजाः ।। कोकिलाकुलनादैश्च भ्रमराणां च कूजितैः ॥ ५३ ॥ वातेन पुष्पचित्रेण मुखेनाऽऽहिततेजसा ।। भवन्ति हस्तिनीकामा मन्पन्ते वनजं सुखम् ।। ५४ ॥ तेषां मुखत्वात्कालस्प रम्पत्वाचाथ सर्वशः॥ मनस्तुपौ(?)च धातूनां शा(साम्यं भवति हस्तिनाम् ॥ ५५॥ तदा हि पवगोधूमाः कलापावणकास्तथा । यवसाध प्रशस्यन्ते शाल्यनं चैव भोजनम् ॥ ५६ ।। मेदकः प्रतिपानं च अवगाहोऽथ दन्तिनाम् ।। बनान्तेषु प्रचारेषु पांघातश्च पूजितः ॥ ५७॥ संसृष्टान्पुपलिप्तानि कुमुदभूपितानि च ।। स्थानान्यत्र प्रशंसन्ति सौमनस्पविवृद्धये ॥५८ ।। भाराध्वकर्मपोगांश्च नाति तत्र प्रपोजपेत् ।। ग्रीष्मे मध्यमकाष्ठास्थो भृशं तीक्ष्णातपो रविः ॥ ५९॥ * 'तृणम्' इति स्यात् । । 'मनस्तुष्टौ' इति तूचितम् ॥

·१५ अन्नपानगुणाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः। अपिबजगतो स्नेहमंशुभिः पवनस्तथा ।। तीब्रो लक्षः स्वरो याति परुषः शोषणात्मकः ॥६०।' रसस्तदा तु कटुकः काले योगो विवर्धते ।। भवेत्तदा धातुशोपो दौर्बल्यं सर्वदेहिनाम् ॥ ६१ ।। प्रभवत्यधिकं तृष्णा भचयं पाति चानिलः || सोमात्मका: शीतसात्म्या मातङ्गाश्च विशेषतः ।। ६२ ।। निदाघकाले जायन्ते नागाः पित्तहवा भृशम् ।। तस्माद्विशेषतस्तेषां दौर्बल्यं चाभिवर्धते ।। ६३ ।। स्वग्दाहश्च क्षयस्तेषां गच्छत्तः श्लेष्ममेदसी। हृष्यते रक्तपित्तं च धर्मयोगेन(ण) दन्तिनाम् ॥ ६४ ॥ जलाश्रयाश्रितं स्थान तस्मिन्काले विधीयते ।। घनच्छायं प्रभूतं च भूरितोयप्लुतं तथा ॥६५॥ विश्वावगाहयेनार्ग हदे शीते शिवोदके ।। पूर्वाह्न वाऽपराह्ने वा मध्याह्न च विशेषतः ॥६६॥ हारपत्कर्दम शीतं त्वग्दाहविनिवृत्तये ॥ मध्याह्ने चापि शिक्पस्थाः सवेयुर्वारिपूरिताः ॥ ६७ ॥ वंशे घटाः शीततोया हतपश्चैव दन्तिनाम् || . एवं दिनोपसेवा च रात्रौ तस्य प्रशस्पते ।। ६८ ।। शय्यामागाश्च शीताः स्युमदुपांशुजलास्ताः॥ निवृत्तिरध्वनश्चास्य कर्मणश्वोपदिश्यते ।। ६२ ।। शिरोलेपस्तथा काये शतधौतेन सर्पिषा ।। श्री(सौतासिद्धिर्भवेत्तेन क्लेदनं चैव चक्षुपोः ।। ७० ॥ औदकं यवसं चान हरितं च प्रदापपेत् ।। क्षीरिणां चैव वृक्षाणां पल्लवांश्चैव दापपेत् ।। ७१ ॥ कुल्माषाः पळवाश्चापि सपिर्गुडमोदकाः ॥ मातराशः सर्पिको गुन्द्रावसपपोगुडः ।। ७२ ।। रात्रौ च रक्तशाल्पादिभोजनं जाङ्गलै रसैः ॥ पपः सर्विमित्रं वा शीतमस्मै प्रदापयेत् ।। ७३ ।। * 'सव' इति भवेत् ॥ १क, लाशया°३२ क. न्द्रावास।

·६१८ पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- पयःपानं च नागस्य धर्मकाले प्रशस्पते ॥ पयःपीतस्प वा शस्तौ गजस्य रसमोदको ।।७४॥ प्रतिपानं गुडपुतं दद्यादुदकमिश्रितम् ॥ अविदाहि च यन्मयं विधिज्ञस्तत्मदापयेत् ॥ ७५ ॥ काले तस्मिनिशा हस्वा कष्टश्चान तु जागरः ।। तस्मादभिनयोत्थानं नातिरात्रकृतं भवेत् ।। ७६ ॥ कटुम्लोष्णविदाहीनि भोजनान्पौषधानि च ॥ धर्मकाले न शस्पन्ते यवसं तच्च तद्विधम् ॥ ७७ ॥ भाराध्वकर्मयोगांश्च नैव तत्र समाचरेत् ।। प्रासाभिजननं घल्प मनसश्च प्रसादनम् ।। ७८ ॥ विधायोगं चतुर्भागं ध्रुवलेपनाहिकम् ।। दापयेद्वीष्मकाले तु यथायोगं विभागतः ॥ ७९ ॥ मधुफाणितसंयुक्तं मद्यं यवसमेव च ॥ दुर्वलाथातियानाश्च क्षीणा ये च मतजाः ॥ ८०।। तेभ्यः मदापयेधुक्तं हितं यत्पानभोजनम् ।। वर्षास धर्मकालोष्णतापिता मेदिनी भृशम् ।। ८१ ।। अभिवृष्टा जलधरैवभावं नियच्छति ॥ सवाष्पतोपविष्यन्दं विरसं बहु मुञ्चति ॥ ८२॥ वृक्षौपधितृणानां तु वैरस्पं जायते तदा ॥ तदा झम्लो रसो वृद्धिं याति पित्तं च चीयते ॥ ८३ ।। विरसाम्लाविशेषत्वात्सलिलस्प तृणस्य च ।। वारणानां तदा वहिदुत्वमुपगच्छति ॥ ८४॥ वातादयोऽमिहीनानां कुप्यन्यत्र स्वभावतः ।। नदीतोपविष्टानि पवसान्यौदकानि च ॥ ८५ ॥ व्यायामातपसेवा च दन्तिनां नात्र शस्यते ॥ पाने त्वापः प्रशस्यन्ते कूपमस्रवणोद्भवाः ।। ८६ ।। यवगोधूमशाल्यानं भोजनं च सफाणितम् ॥ जाङ्गलानां तु मांसानां रसा यूपाच संस्कृताः ॥ ८७॥ १ क. समाहरेत् । २ क, नाहनम् । ३ क. प्रदिष्टा ।

·१६ ऋतुचर्याध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। ६४९ भोजनार्थेऽनपानार्थे कार्योः कायामिदीपनाः ।। *(विशेषोऽहनि शीते च वर्षवाताफुले भृशम् ॥ ८८ ॥ व्यक्ताम्लनेहलवणं भोज्यं स्यादनिलापहम् ।। स्थल यवसं चैव द्विरदानां धनागमे ।। ८९ ॥ स्थानानि विगतस्वेदनियन्दानि च कारयेत् ॥ धूमश्च दशनाशार्थ कार्पः स्थानेषु दन्तिनाम् ॥ २० ॥ प्रसन्ना सगुडव्योषां सतैला प्रतिपाययेत् ।। नागानां जलदेशेषु प्रचारश्चात्र पूज्यते ॥ ११ ॥ उदितेऽऽवगाहश्च ग्रीष्मवत्तत्र कारपेत् ।। वातादिदोपशान्त्यर्थ बलस्थैार्थमेव च ॥ ९२ ॥ वस्तिकर्म च नागेभ्यो वासु नियतं हितम् ॥ ऋतरेष विशेषेण बहुकीटसरीसृपः ॥ १३ ॥ तस्माद्यवसशुद्धयर्थं दीपं स्थानेषु कारयेत् ॥ शरधभ्रविनिर्मुक्तो भृशं तीक्ष्णातपो रविः ॥ ९४ ॥ संपचत्पौषधीः सर्वाः फलमन्तानि(?) पानि च । तीक्ष्णातपत्वाच रवभूमिपाकं नियच्छति ॥१५॥ मकुप्यति च नागानां सूपाशुपरितापितम् ॥ जगत्तु ताभिः शुभ्राभिराप्पापपति चन्द्रमाः ॥ ९६ ॥ तस्मात्तत्रापि लवणो रसो वृद्धि नियच्छति ॥ भकुप्पति च नागानां पित्तं शाम्पति चानिला ॥ ९७ ।। तत्रापि पवगोधूमाः(?) 'शात्पन्नानि प्रदापयेत् ॥ गुडसपिविमिश्राणि पित्तकोपहितानि च ॥१८॥ शशानां हरिणानां च रसैर्मधुरतिक्तः ॥) विशेपार्षे तदा कार्पो दन्तिनां पित्तशान्तपे ।। ९९ ।। स्नेहनायं च क्षीरं तदा मांसरसोऽपि वा।। शस्पकाली भवेतां द्वौ वसन्तशरदावुभौ ॥ १०॥ पूर्वस्निग्धशरीराणां शस्पारम्भो विधीयते ।। संजाराः पष्टिका ब्रीदिशालयः कडवोऽपि वा ॥१॥ पविधाऽऽद्रफलास्तावद्धस्तिभ्यः पुष्टये हिताः ।। पुष्पिताः फलिताथापि मुद्गमापमकष्टकाः ॥ २॥ चनश्चिमान्तर्गतपाठः कापुम्नकयोस्ति । । 'गोधूमशाल्य' इति मवेत् । १ क. वदाई क ·६५० पालकाप्यमुनिविरचितो [ उत्तरस्याने- यवसाय प्रशस्यन्ते यावन कठिनं फलम् ।। गोधुमः कठिनफलो नित्यं देयो यवोऽपि च ॥ ३ ॥ पुष्पितो रक्तजननः फलितो मांसवर्धनः ।। अनूपजलजं मांसं वसा मेदो घृतं तथा ॥ ४ ॥ माहिपं च दधि क्षीरं तैलोणे चावमर्दयेत् ।। घृत क्षीरं यवाः शालिमांसानि मधुराणि च ॥ १०५॥ अतो यस्मिन्प्रशस्तानि दन्तिनां जलदारपये ॥ शर्कर (2) प्रतिपानार्थे लवणार्थे च सैन्धवम् ॥ ६ ॥ दिवा स्थानानि शीवानि रात्री चन्द्रांशवो हिताः ।। ग्रीष्मवच्चावगाहश्च कार्यः शरदि दन्तिनाम् ॥७॥ सूर्याशुपरिततानां चन्द्रेणाप्यापितानि च ॥ आगस्त्योदकयुक्तानि निर्विपाणि चीनि च ॥ ८॥ निर्मलानि निपानेषु जलान्यमृतवत्तदा ।। पानावगाहे करिणां प्रशस्तानि विशेषतः ॥९॥ (भोजनार्थे पदातव्यं जाङ्गलानूपमिश्रितम्) ।। पूर्वाह्ने वाऽपराह्ने वा द्वौ कालौ तत्र बुद्धिमान् ॥ ११० ।। पचारयन्त्रजन्नागानरण्येषु विभागवित् ॥ काशपुष्पपर्टी शुन्नां वदावि(चित्रितनिम्नगाम् ॥ ११ ॥ परिपक्कतृणां चैव धरणी तत्र शालिनाम् ।। कमलोत्पलकलारजातां गन्धवहस्वदा ॥ १२ ॥ मारुतः सुखसंस्पर्शो वाति शीतांशुशीतलः ।। विचित्राणि स्वादवन्ति तृणानि सलिलानि च ॥ १३ ॥ शरद्गणः सुमनसो भवन्ति फरिणस्तदा ।। काले तु प्रतिकुति हस्तिनां दन्तकल्पनाम् ॥ १४ ॥ स्वातिसंपातयोगे च काले नीराजनास्तदा ॥ राजश्च पात्राकालोऽत्र शस्तः कर्मसु दन्तिनाम् ।। ११५॥ क-धपुस्तकयोस्तु-एतदुत्तरमेव 'विशेषोऽहनि' इत्यारम्य 'रसैर्मधुरतिककैः' इत्यन्तो धनुश्चितान्तर्गतपाठ उपलम्यते ॥ + धनुचिहान्तरगतः पाठो माम्ति ख-यपुस्तकयोः । तत्र 'मोजना' इत्येव 'रसै- मधुरतिक्तकै.' इत्युत्तरमुपलम्यने ।

·१५ ऋतुचर्याध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। ऋतुसास्पमिदं प्रोक्तं चेष्टाहारव्यपाश्रयम् ।। हिताहित विधानार्थे करिणां स्वच्छवृत्तकम् ॥ १६ ॥ चिकित्साया स्वच्छवृत्ति स नित्यं हि चिकित्सितम् ।। संवेशोत्थानयोः सम्यगवगाहे च दन्तिनाम् ॥ १७ ॥ यथाकाले समुद्देश पालकाप्योऽब्रवीत्पुनः॥ पूर्वाले वाऽपराहणे या सर्वयु च पार्थिव ॥२८॥ अनेन विधिना नागमवगाहनमानयेत् ।। गच्छन्तं हारयेत्पांशु वीथीमार्गेष्वनेकपम् ॥ १९ ॥ पर्ट्स का हारयेदेनं वमं च प्रतिपेधयेत् ॥ अवगाहा भवातं च कर्णादूने समे जले ॥ १२० ॥ विशेषमात्रे मातङ्गो नोये प्रतिनिषादयेत् ॥ वतः संपच्य तेलेन तत्रैनं प्रतिवर्षयेत् ॥ २१ ॥ अवसिच्यावसिच्यादिस्थैनमनुवर्तयेत् ।। उभाभ्यामनुवृत्तं च पक्षाभ्यां वा मतङ्गलम् ॥ २२ ॥ कर्णी यावत्समेतानि पुनः समवगाहयेत् ॥ (आरक्षितानि शिरसि प्रक्षाल्यास्य भपीड्य च ॥ २३ ॥ प्रकामे(म) तापपित्वा तु निवृत्तं स्थानमानयेत् ।। आगतस्प च नागस्य मत्तस्प च विशेषतः ।। २४ ।। निवार्णस्योपचारोऽयं सर्वेष्वृतुषु कीर्तितः ॥ ग्रीषमे प्रागुदयानागमवगाहाय योजयेत् ॥ १२५ ॥ छापायां (च) द्विपौरुष्पां सीदन्तमवगाहयेत् ॥ माध्यंदिने तु शालास्थं पापदुद्धृतोदकम् ॥ २६ ॥ इवि ग्रीष्मविधिः प्रोक्तो वार्षिकः संप्रवक्ष्पते ॥ तस्पाभ्युदितमाने तु सूर्य वर्षास बुद्विमान् ॥ २७ ॥ निर्वापणाय नागानां कुत्पूिर्वाहिक हितम् ।। पुननित्तिमात्राई (१)हितं वासु हस्तिनाम् ।। २८ ।। ऋतुसंधिषु सर्वेषु मृत्तिकाया निवारणम् ।। गोमूत्र पायपेन्मार्ग हस्ते शहुंच वन्यपेत् ॥ २९ ॥ * धनुचितान्तरगतः पाठो नाति कपुस्तके । १ क. हस्तिनामृनुप्तधिषु ॥ हितं वर्ष च मर्येषु ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने उपस्थिते मदे वाऽपि प्रमिन्ने वाऽपि कुञ्जरे।। फस्मारनेहो विरेको वा न देयस्तु महामुने ॥ ३॥ कस्मादुभयतः सेहो मुखतः पृष्ठतोऽपि व॥ न मदीयेत युगपन्नागेम्पो द्विजसत्तम ॥ ४॥ कस्माच भोजितायाऽऽज्यस्नेहस्तिः प्रदीपवे ॥ निरूहो भोजिते वाऽपि कस्मात्रैव प्रदीयते ॥५॥ कस्मात्पीतवते तोयं पश्चादुक्तं पदीयते ॥ कस्माच शून्यकोष्ठाय स्नेहबस्तिन दीयते ॥६॥ मत्युद्गतस्य नागस्य कस्माल्लिण्डं न शोध्यते ॥ *(अरोग्ये (गे) व्याधिते नाथ समं कस्मान बाध्यते ॥७॥ कस्मान्न हस्तिवैद्यन चिकित्स्यः पुरुषः स्मृतः ।। कस्मात्तु नरवैयेन न चिकित्स्यो मतङ्गजः ॥ ८॥ कस्मादन्तनिवृत्ताप न देयो मोदको द्विज ॥ प्रतिपानं यथा वच्च पथापोगं मदीपते ॥१॥ कस्माच्च हस्तिशालायां नखरोम न कल्पपेत् ॥ कथं नीराजिताः सन्तो न निर्वाप्यास्तु कुञ्जराः॥ १० ॥ कस्माच्चैव दिवास्वप्नं न प्रशंसन्ति दन्तिनाम् ॥ प्रतिपानौपधानां च ब्रूहि कालमशेषतः ॥ ११ ॥ स्नानस्य चापि यः कालो भक्तस्य पर्वसस्य च ॥ युक्त्या प्रतिनयं ब्रूहि पथा वाऽभिनयं मुने ॥ १२ ॥ एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् ॥ कार्याकार्यविधि सर्व हेतुभिः संप्रदर्शपेत् ॥ १३ ॥ भोजयित्वाऽथ मातङ्गं मोहाद्यः पापयेज्जलम् ॥ विषमं पच्यते भुक्तं स भवत्युत्तरोदकः॥ १४ ॥ न चात्र समानः सम्पग्भुक्तं चास्य न जीर्यते ॥ तस्मात्करिणे भुक्तवते पानीयं न विधीपते ॥ १५॥ * धनुचिहान्तरगतपाठः खपुस्तके पालकाप्योत्तरवाक्ये, पालकाप्योत्तरवाक्य 'तस्मात्कर्मप्रयुक्त तु ' इत्यादिः 'व्याधितं परिवर्जयेत् ' इत्यन्तः पाठोऽत्र रामप्रश्न- वाक्य उपलम्यते ॥ १क. स्थितम।

·६५५ १६ कार्याकार्यविध्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। अजलं मक्षयन्स्येते शीतसाम्पा महाप्रपः ॥ पस्मादुक्तवतः स्नेहो दुःखं पच्येत विठुतः ॥ १६॥ तस्मादुदकपूर्व तु मुर्ख भुक्तं न जीर्यते।। एवं पानीयपीतस्य भक्तमुक्तस्य दन्तिनः ॥ १७ ॥ नस्पकर्म मपुङ्क्ते पस्तस्प तोपपरिप्लुतः॥ मूछा वा नयति स्नेहो अहितीसारमरोचकम् ॥ १८ ॥ व्यापादं वा पुनघोर मिथ्याकर्मप्रपोगतः।। तस्मादभुक्तवत्पेच नस्पकर्म विधीपते ॥ १९ ॥ विधान तस्य कात्स्न्यन नस्यदानं पकीयते ॥ विश्लेप संधयो यान्ति पधि व्यायामतोऽपि वा ॥ २० ॥ तस्मात्कर्ममयुक्ते तु न विरेको विधीयते ॥ तेजसो हि समावेशान्मदः संजस्यते गजे ॥ २१ ॥ तैजसं नस्पमप्युक्तमतस्तं नावचारयेत् ॥ यथा हि भवने दीप्ले सर्पिपा परिषेचनम् ।। २२।। भवेदाशु प्रदाहाय निय तस्य वेश्मनः ।। एवमेव अभिन्नस्य कुचरस्य महीपते ।। २३ ।। तलावचारणाहोपो हेतुभिः संप्रदर्शितः।। यत एवं विकाराय ततः स्नेहो न गुज्पते ॥ २४ ॥ तैलसपिविरेकाणां मत्तेनैवावचारणम् ॥ मभिन्नः सर्वसेकेन मूछी प्राप्नोति दारुणाम् ॥ २५ ॥ शिरोऽभिवापं लभते दृष्टियास्पोपहन्यते ॥ तस्मात्मभिन्ने मातले नाभ्यङ्गस्तु विधीयते ॥ २६ ॥ न सर्पिपा न तैलेन नित्यमेव विधीयले।। अपाने मुखतश्चैव युगपद्यदि दीयते ॥ २७ ॥ स्नेहः स्नेहेन सङ्गस्प परिणाम न गच्छति ॥ नाहो वाऽतिसारो वा मूळ वाऽस्येपजायते ॥२८॥ पस्मात्तस्मादुमयतो न स्नेहो दीयते नृप ।। अभुक्तवानिकोत भुक्तवञ्च निराकृतः ॥ २९ ॥ * 'नस्पदाने' इति भवेत् ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने भुक्तवांश्चानुवास्पेत तस्मानाभुक्तवान्गंजः ॥ चस्विसिद्धौ मया पूर्वमेतत्सिद्धमशेषतः ॥ ३०॥ कीर्तितं क्रमयोगेण हेतुभिः स्पष्टलक्षणः ॥ स्वकरीपेच वसतिः कार्या भवति दन्तिनाम् ॥ ३१ ॥ विवर्जयन्ति रक्षांसि ग्रहाः परिहरन्ति च ॥ अभिचारो न भवति मनो न प्रतिहन्यते ॥ ३२॥ व्याधयश्च मशाम्यन्ति नोद्विजन्ते च कुञ्जराः॥ तस्मादस्तमिते सूर्फे रक्षा मनुजाधिप ॥ ३३ ॥ प्रत्युद्गतानां नागानां न लिण्डमपकृष्यते ॥ व्याधितं चाप्यरोगं वा नैकस्थाने निवेशयेत् ॥ ३४॥ रोगसंलेपनभयायाधितं परिवर्जयेत् ॥ मनुष्यवैद्यो नागानां चिकित्सां न प्रयोजयेत् ॥ ३५ ॥ हस्तिवेद्यो मनुष्याणामतो हेतोनराधिप । अन्नसात्म्या हि पुरुषास्तृणसात्म्या मतङ्गजाः ॥ ३६ ॥ मात्रामकृतिसात्म्यानां (वैशेष्याचापि पार्थिव ।। यस्माच्छास्त्राणि च पृथड्नराणां दन्तिनामिह ॥ ३७॥ तस्मान्नागभिषनागांश्चिकित्सेना भिपड्नरान् ।। क्षीरमेदकमद्यानां तथा सौवीरकस्य च ।। अनिवृत्ता च नागानां मातः पानं विधीयते ॥ ३९॥ क्षीरादीनि महीपाल तोयं पीत्वा पिवेद्यदि ॥ कोपपन्ति के] पश्चात् पीतान्येतानि दन्तिनः ॥ ४० ॥ श्लेष्मणा हृदयं तस्प कुञ्जरस्य प्रपीड्यते ॥ नाभिनन्दीत चाऽऽहार भुक्त चीप न पच्यते॥४१॥ कृमिकोष्ठी भवत्येवं मृत्तिकां चाभिनन्दति ।। यस्मात्तस्माद्जेभ्यस्तु मातः क्षीरादि दीयते ॥ ४२ ॥ ऐरावणादयो राजन्कीर्तिवा ये दिशां गजाः॥ तस्मात्मसूति गानां विद्धीमानिह वारणान् ॥ ४३ ॥ यस्माच देवहस्तिभ्पः प्रसूता वारणा नृप ॥ तस्माद्जोपकरणं वारणानां महीपते ॥ ४४ ॥ * धनुश्चिद्वान्तरगतो नास्ति पाठः कपुस्तके । १ ख. घ. कथं ।

·१६ कार्याकार्यविध्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। अचिन स्पृशेत्कश्चित्र वा रोहेन्मतङ्गजम् ॥ शुचिना तु सुखं वृद्धि पुष्टिं च लभते सदा ॥ ४५ ॥ अनेनैव विशेषेण वारणानां महीपते ।। शालास *मुखवालानां फल्पनं न विधीयते ॥ ४६ ।। पीडा भवति नागानां तस्मात्तत्र न फल्पयेत् ।। पपमासोद्वर्धते रात्रिः पण्मासात्परिदीपते ॥ ४७॥ क्षयं वृद्धि विभज्याथ स्वापयेच मतङ्गजम् ।। दिवास्वप्नस्तु नागानां दोपकोपाद्यतः पुनः ॥ ४८ ॥ प्रतिपिद्धो दिवास्वमस्तस्मात्तु नृपपुङ्गव ।। द्वात्रिंशन्नाडिका रानिर्दिवसच समो यंदा ॥ ४९ ।। तदा त्रिंशतिमे चैव नालिकं (2) स्वापयेद्गजम् ।। सेवतां तु दिवा स्वप्रमेषां श्लेष्मा अकुप्यति ॥ ५० ॥ शातार्त क्ष (?) नागानामतः स्वमो दिवा हितः ।। प्रतिपानौषधादीनि पूर्वाहे भोजनानि वै ॥५१॥ नातस्प भक्तं पूर्वाह्ने सायाते च तथाऽपरम् ।। कृतमङ्गलशौचाश्च कृतस्वस्त्यपनक्रियाः ॥ १२ ॥ नीराजनविधी नागाः फाल्गुनापाढकार्तिकः ।। समास्तेषु यथा प्रोक्ता इति राज्ञो धनाः स्मृताः ॥ १३ ॥ नीराजिताना सानं च गजानां न विधीयते ॥ अतो निर्वसतीकल्पस्तन पुण्यो विधिः स्मृतः ॥ १४ ॥ शान्तिस्वस्त्पपनादीनि नित्यं कार्याणि हस्तिनाम् ॥ वालवृद्धातुराणां च क्षीणानां च विशेषतः ॥ ५५॥ फर्तपो हस्तिनां सम्पग्दयापूर्वमनुग्रहः ।। रक्षिता वारणा राज्ञां भवन्ति विजयावहाः ।। ५६ ॥ पावत: मुभृतान्कीद्वारणान्सर्वकामतः ।। तावतः पृथिवीपाल वारणान्याहयेद्वितान् ।। ५७ ॥ * नखवालानां इत्येव युक्तम् । 'कस्माच हस्तिशालायां मसरोम न कल्पयेत्' इतिप्रभानुकूल्येनैवोत्तरस्य वक्तव्यत्वात् । १क. सावर्ध१२ क. सापरि | ३ क. यदि । ४ क, ता. स्वा वार°।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- (* रक्षिता वारणा राज्ञो भवन्ति विजयावहाः)॥ वहन्ति चैवं सुभीताः सततं पुरुषेश्वरान् ॥ ५८॥ इति श्रीपालकाप्पे गजायुर्वेदे महाप्रवचन उत्तरस्थाने कार्याकार्यविधिर्नाम पोडशोऽध्यायः॥ १६ ॥ अथ सप्तदशोऽध्यायः। देवराजप्रतीकाशः पपच्छाको नराधिपः ॥ पालकाप्यमुपासीनं वेदविद्याविशारदम् ॥ १॥ प्रदक्षिणमभिकम्प पादानतकृताञ्जलिः ॥ भोजनेऽप्पथवा घासे पाने वाऽथ गुणान्मति ॥ २ ॥ संशयं ब्रूहि तत्त्वेन भगवन्मे प्रसीदत || एवमुक्तोऽङ्गराजन पालकाप्यस्तवोऽब्रवीत् ॥ ३ ॥ निखिलेनैव ते सर्व व्याख्यास्याम्पनुपूर्वशः॥ श्रूयतां मनुजाधीश यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ ४ ॥ भोजनस्पानुपानस्प यचर्तुगुणसंपदः॥ लवणं पाचपेद्भक्तमुदफ क्लेदपत्पपि ॥५॥ प्रीणनं माणजननं रसानं शोषकद्दधि ।। क्षीरं जीवति श्रीमन्मांसं बृहपति द्विपम् ॥ ६॥ सास्तु मेहनं चापं (1) क्षौद्रं शोधनमुच्यते ॥ संस्कृतो दीपनं क्षीरं तैलं वातहरं भवेत् ॥७॥ संवर्धनच धातूनां मेदका माणवर्धनः ॥ वसा वर्धपति माणान्मंदो हणमेव च ।। ८॥ मदिरा दीपयत्पग्नि श्रममा च नराधिप।। पवसेन विचित्रेण मृदुना हरितेन च ॥ ९ ॥ पपतु चोपयुक्तेन चलं तेजश्च वर्धते ॥ भोजनं गुणसंपन्नं पथोकं माणधारणम् ॥ १० ॥ चलसंजननं चैव धातूनां च विवर्धनम् ।। भोजने स्वादने चैवमित्येते गुणसंग्रहाः ॥ ११ ॥ * धनुचितान्तरगतः पाठो नास्ति कपुस्तके । १. मरन्ति । २ क. याऽस्य । ३ क. प्रसादनः । ४ क. संस्कृतोद्दीपनं ।

·६५९
१८ सौवीरकपानविध्यध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः।
वारणानां पाकालं पच्यन्ते मनुजाधिप ।।
ऋतुं वयः प्रमाणं च ग्रहण्याश्च बलाबलम् ॥ १२॥
देशं कालं च विज्ञाय ततः कुर्पाचिकित्सितम् ॥
इत्येते विहिता राजननपानस्प वै गुणाः ॥ १३ ॥
पालकाप्येन मुनिना विनिश्चित्य यथातथम् ॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदे महामवचन उत्तरस्थानेइ-
नपानगुणाधिकारो नाम ससदशोध्यायः॥ १७॥
अथाष्टादशोऽध्यायः।
अङ्गो हि राजा चम्पायां पालकाप्यं स्म पृच्छति ।।
सौवीरकस्तु यः प्रोक्तो जानीपां सति तत्कथम् ॥ १ ॥
फर्य वा सेचनं तस्य पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् ॥
शिरमातोऽनुलिप्ताङ्गः शुक्छवासाः समाहितः ॥ २॥
पूजा प्रपूज्प देवेभ्यः स्वस्ति वाच्य द्विजानपि ।।
तदर्थ साधपेदम्लं विमलं गृञ्जनादिकम् ॥ ३॥
आढकानां चतुःपष्टि-(१) पुराणघृतभाजने ॥
चचा विडङ्गं पिप्पल्यो मुद्राश्च मरिचानि च ॥४॥
शृङ्गवरं मधुरसा पिप्पलीमूलमेव च ।।
उभे हरिद्रे कुष्ठं च मतिष्ठा रोहिणी तया ॥५॥
मधुकं लोमित्येपामेकैकस्य विवक्षणः॥
पलान्पर्धचतुर्थानि कुर्याद्वारपमत्र (?) वा ॥६॥
मल्लावकानां पञ्चाशदभपानां शतं तथा ॥
शालजम्बूपलाशस्य पक्षस्य वरणस्य च ॥७॥
करलस्य मधूकस्य सर्जस्य कुटजस्य च ॥
खदिरस्याचकर्णस्य यवस्पानातकस्य च ॥८॥
विभीतफस्प निम्बस्य कृतमालस्य च त्वचः॥
गांगुडूची फोविदारस्प सप्तपर्णस्प च त्वचः॥९॥
उदुम्बरत्वचा सार्थ मुककलतपैव च ॥
एकैफस्प त्वचो भागं पलानि दश काल्पपेत् ॥ १० ॥

·पालकाप्यमुनिविरचितो- [४ उत्तरस्थाने- एतन्मासस्थितं प्रातः पानमध्ये पदापयेत् ॥ अर्धाढकीयं द्रोणं तु प्रमाणं परिकल्पितम् ॥ ११ ॥ एवं भक्ते च नागेभ्यो दद्यादै कुशलो भिषक् ॥ कृमिकोष्ठे बातगुल्मे मन्दामो दन्तिनां तथा ॥ १२ ॥ दापपेदन्तरायामे रोगेषु कफजेषु च ॥ सम्यक्सौवीरको पत्तो विधि विज्ञाय तत्त्वतः ॥ १३ ॥ व्याधि च शमपत्याशु वलं धातुश्च वर्धते ॥ इत्पद्रवीत्पालकाप्यो राज्ञाऽड्रेन प्रणोदितः ॥ १४॥ इति श्रीपालकाप्पे गजायुर्वेदे महामवचन उत्तरस्थाने सौवीरक- पानविधिर्नामाष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥ अथैकोनविंशोऽध्यायः । भलो हि राजा चम्पापां पालकाप्पं स्म पृच्छति ॥ फथं प्रयोगकालेषु नागेम्यो दीयते कथम् ॥१॥ कथं हि कृतकर्मभ्यः पोतेभ्यश्च कधं सुरा॥ स्थूलेम्पश्च कृशेभ्यश्च मचेभ्यश्च प्रदीपते ॥२॥ का च मद्यस्प संता वै वृद्धेम्पो दीयते कथम् ।। का मात्रा के गुणाः पाने कयं योल्पा च वारुणी ॥ ३ ॥ पडङ्गमतिपानं च फषं कस्माच्च दीयते ॥ एतन्मे भगवन्द्रहि पृच्छतस्तु महामुने ॥ ४ ॥ एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालफाप्पस्ततोऽत्रवीत् ॥ मुरापानगुणांश्चापि संपोगं कालमेव च ॥ ५॥ चट्टोपा जातरसां परिपका चिरस्थिताम् ।। तीक्ष्णा सरां क्षौद्रपुती दापयेत्कृतकर्माण ॥ ६॥ अध्यागते गुड मुरामथवा विगुडोदकाम् ॥ मधुफाणिवसंयुक्तां कोष्ठनिर्वापणे हिताम् ॥ ७ ॥ तस्प कोठं शोधपति प्रसादपति शोणितम् ॥ आम तन्द्रा पिपासां च वारुणी चापकर्षति ॥८॥ १. तगांम1२ क, पेशे

·१९ सुरामतिपानविध्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः।
अपरेशुश्श विश्रान्ते पुनः प्रातः पुरंजय ॥
वक़ामितनिषण्णाय विनीते चैव हस्तिने ॥९॥
दद्यात्पडपानं तु बलवर्णकर हितम् ॥
पिप्पली शृङ्गबरं च मधु तैलं गुडं मुरा ॥ १० ॥
एका मूयित्वा च प्रतिपानं प्रदापयेत् ॥
तस्पडङ्गमतीपानमिति संज्ञा विधीयते ॥ ११॥
तेनास्य चीयते रक्तं बलं वर्णश्च जायते ।।
ये च पचलिता दोषा भवन्त्यध्वयोजनात् ॥ १२ ॥
क्षुभ्यमानशरीरस्प वातपित्तकफादयः ।।
एसेन प्रतिपानेन यथास्थानं नराधिप ॥ १३ ॥
शमं गच्छन्ति नागस्य दोषाय न भवन्ति वा ।।
तत्पडङ्गपतीपानं विश्रान्ताप प्रदीयते ॥ १४ ॥
उत्पन्नगुणकां तीक्ष्णां वारुणी जातवक्षसाम् ।।
मुरां दद्यात्मयोगेण तैलं चैव न दापपेत् ॥१५॥
अनयाऽध्वानं च सहते न च मूर्छति वारणः ।
तृष्णा च न भवत्येव अनपा पृथिवीपते ॥ १६ ॥
आ दशभ्यस्तु वर्षेभ्यः पोतकेभ्यो नराधिप ।
गोक्षीरं नवनीतं च सदा प्रातर्विधीयते ॥ १७॥
साप्पा चैव सेकः स्पात्सर्पिषा चैव भोजनम् ।।
नित्यमुत्कारिकां दद्याच्छालुकानि बिसानि च ॥ १८ ॥
एतत्तु दद्यात्पोतेभ्यो ये चान्ये मधुरा रसाः ॥
आप्यायन्ते तथा पोता वधुश्चैषां न हीयते ॥१९॥
स्थूलस्प मुटुमांसस्य क्षुभ्यन्तेऽङ्गानि पस्य च ।।
न तस्मै मेदकं दद्यात्तं यं कामादभीक्ष्णशः (१)॥२०॥
तत्र श्रान्तं तथा स्विन्नं न च संक्रामयेद्गजम् ॥
दद्यातैलोदकं पातुं योगविरकुशलो भिषक् ।। २१ ॥
काम द्विपञ्चरात्रं च सोमवल्कयुतां सुराम ॥
दद्यात्सगुडसैलं वा यथायोगं यथाविधि ॥ २२ ॥
छविः शोभा स्थिरा चास्य बलं चैव न हीयते ।।
विडङ्गमेदको चास्मै दद्याद्वा क्षीवमेदको ॥ २३ ॥

·६६२ पालकाप्यमुनिविरचितो- [४ उत्तरस्थाने- स्थूलस्य बलमांसस्प श्लेष्मणा चार्दितस्य वै॥ कास्मैन विधिरुकोऽयं यथावद्राजसचम ॥ २४ ॥ अतः परं मवक्ष्यामि विधि विस्वरतोऽपरम् ।। विद्धि प्रकारपोगा हि प्रतिपानस्प निश्चितम् ॥ २५॥ सुरा च मधुरा पूर्वा श्लेष्मन्ना पित्तवधिनी ॥ वीणत्वाजरयत्पन्न दीपनीपतमा स्मृता ॥२६॥ वातशूलेषु भूयिष्ठं *तस्य दोषाः प्रशस्पते ॥ अतस्तीक्ष्णतरां पाहुः प्रसन्नां मनुजाधिप ।। २७ ।। उष्णवीया तनुरसां तया वहिपदीपनाम् ॥ वावश्लेप्महरां चैव तया वंद्विविवर्धनीम् ॥ २८ ॥ चलं विज्ञाप नागेभ्यस्वदैनां संमदापयेत् ॥ भोलिवानां च नागानामनुपानेषु पूजिते ॥ २९ ।। अत्याशितं नरपति कण्ठमार्गविशोधनी ॥ सौमनस्पफरी हृद्या मनोवर्णप्रसादनी ॥ ३०॥ वातलैप्वपि सुतरां मन्दामौ च प्रशस्पते ।। मन्दौर्बुवा या मुतरी वरुणी चापतिस्थिरा ॥२१॥ अपकरसवीर्पवान सा फर्मसु पूजिता ।। वातपिचमकोपी तु सीधुरुको मनीपिभिः ॥ ३२॥ रूक्षध सफपापश्य विपाके कटुकस्तया ।। समत्वात्कटुचितश्च श्लेष्माणमपकर्षति ॥ ३३ ॥ तथा उसकपायत्वाद्रपिचहिवोऽमरः ।। एप पक्षरसः सीधुरपकरस एव च ॥ ३४ ॥ तल्पो रसवीण गौरस्त्वम्लगुणाधिकः ॥ शारो भृशशीतत्वादृष्टो वातविवर्धनः ॥ ३५॥ पितकोपी तु तीक्ष्णत्वाचालेन्माणं च निरस्पति ।। बरिष्टो दीपनीपत्त्वात्सर्वेभ्योऽम्पधिकगुणैः ।। ३६ ।। सईदोपहरश्चैव नागानां मनुजाधिप । उगवीपंच रूम विपाके फटुफश्च सः ॥ ३७॥ * तमा दोपः' इति परेन् । १. पिसवनी।

·१९ सुराप्रतिपानविध्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः।
आस्वादतः स कटुकः स कपायरसः स्मृतः ॥
न वर्धयति नागानां कफपित्ते विशेषतः ।। ३८ }
शाखावात कोपपति नेई मासं च कर्षपेत् ।।
तस्मात्सिग्धानि पानानि स्नेहमुक्तं च भोजनम् ॥ ३९ ॥
अरिष्टं पिवतो राजन्देपानि कुशलेन तु ||
अल्पा तमनुपिष्टां तु माध्वीक संप्रचक्षते ॥ ४०॥
सुगन्धि व विशेपेण सुरसं चापि निर्दिशेत् ।।
कपापतितरूशोषणं प्रमोदि विशदं लघु ।। ४१ ॥
कायामिदीपनं चैव मृद्रीकं मधु निर्दिशेत् ॥
मेरेयो मधुरः स्वादुस्तीक्ष्णो दीपनदेहणः ॥ ४२ ॥
लघुर्विपाके कटुकः पित्तलो मारुतापहः ।।
असंप्रास तथाऽम्लं च लवणं च विवर्जयेत् ॥ ४३ ॥
अमिना दूपितं यच्च पञ्च भाजनदूषितम् ॥
एतैपिः परीतानि मचानि प्रतिषेधयेत् ॥ ४४ ॥
करवीरोत्पलाम्भोजतुल्यगन्धेन यद्भवेत् ।।
विलतैलसवर्ण स्पाघृतमण्डनिभं च यत् ॥ ४५ ॥
आस्वादे तिक्तमधुरं प्रकृतिस्थं वलान्वितम् ॥
ईशं पाययेन्मधं सर्वदोषविनाशनम् ॥ ४६॥
पुनर्दोषान्प्रवक्ष्यामि दुष्टमद्यस्य तत्त्वतः ।।
विदाइमम्लिका कुर्यादाभिष्यन्दं हि नीलिकाम् ॥ ४७ ।।
त्वग्दोपान्पुष्पिता कुर्यादाणव्यक्तामरोचकम् ।।
सादोदावर्तगुल्मांश्च मरणं चाऽऽ दन्विनः ॥४८॥
उपणेन चाभिसंतसादतः पिच प्रकोपपेत् ॥
अवसन्ना लेखनी स्यात्किण्वगन्धिन नीवति ॥ ४९ ।।
भक्तदुष्टा तथाऽऽध्मानं रसवान्या फफोद्भवम् ।।
एवमेते मुरादोपा मया सम्यगुदाहृताः ॥ ५० ॥
एभिर्योपैविमुक्तानि मद्यानि प्रतिपापयेत् ।।
इति मद्यस्य नृपते गुणा दोषा भरिताः ॥५१॥
अत ऊध्वं प्रवक्ष्यामि प्रतिपानं पडतुकम् ॥
सर्व वा लवणं दवा मन्ते सरसा मुराम् ॥ १२॥

·६६४ पालकाप्यमुनिविरचित्तो [४ उत्तरस्थाने- जातीव प्रसन्नां तां सीधु वाऽपि चिरस्थिताम् ॥ दापपल्लवणैः साधं नागानां शिशिरागमे ।। ५३ ॥ माध्वीकं वा प्रसन्नां वा सीधुं वा ज्यूषणान्वितम् ।। दद्याद्वसन्ते नागेभ्यो मुनिष्पन्नं यथाविधि ॥ ५४॥ सरकः सगुडो ग्रीष्मे प्रदातव्यो विजानता || माध्वीको वा जलयुतः प्रतिपानं वा सशर्करम् ॥ ५५॥ मध्वासबमरिष्टं वा सक्षौद्रं दापयद्विपक् ।। वर्षासु सगुडं वाऽपि तैलं वा मदिरान्वितम् ॥ ५६ ॥ मध्वासवः शार्करो वा सजलः शर्करायुतः॥ पयो दधि शरदागमे करिभ्यो नृपसत्तम ॥ ५७ ॥ मायशः पैष्टिकं मधं वाविकानां प्रशस्पते ।। माध्वीकं मधुगौडो वा कफपित्ताधिकास्तु घे ॥५०॥ गुडान्विताऽनिलहरा हिता रकजयाय च ॥ बृंहणी दीपनी हृद्या वृण्या वल्या मनस्करी ॥ ५९ ।। सद्याश्रमहरा चैव वारणानां नराधिप । वातश्लेष्मकृमिहरा मुरा तैलसमन्विता ।। ३०॥ दीपयत्यन्यथा पित्तं विधिना वार्तता सुरा पित्तनी विधिवद्युक्ता कोष्ठदोपनिवर्हणी ।। ६१ ॥ सपञ्चलवणा हृद्या सर्वदोषापकपणी ॥ धुभितावर्धवंशानां भवातश्रमवक्षसाम् ॥ ६५ ॥ मदिरा दन्तिनां पथ्या लाक्षया सह योजिता ।। संधानाय शरीरस्प धातुसाम्पार्थमेव च ।। ६३ ।। रतपोडशभागेन तुल्यां लाक्षा प्रदापयेत् ॥ अत ऊध्वं प्रवक्ष्यामि कृशानां बृहणे विधिम् ॥ ६४ ॥ फर्मणा ये परिक्षीणा वघवन्धेन वा पुनः ॥ हीनपा विधया वाऽपि मभिन्ना मिश्रिताश्च ये॥६५॥ क्षीणशोणितमांसाव कृशकायाश्च दन्तिनः ॥ सप्तरात्रं पयो दद्यात्ततः कुल्मापमेदकम् ॥ ६६ ॥ निपं कारयेत्सम्यमुलत्थानामयाऽऽके || त्रिंशदिशपलानि स्युः किण्वस्य च गुडस्य च ।। ६७ ॥

·२० गुग्गुल्लुविधानाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। एतत्मतिनये देद्यादेकरात्रं स्थितं भिषक् ॥ कुल्मायमेदकं दद्याद्रक्तस्नेहेन मूर्छितम् ।। ६८ ॥ कुल्मापमेदकात्सद्या शोणितं तु मजापते ॥ कच्छुकाशाल्मलीशापि खाश्चापि मस्तकम् ॥ ६९ ॥ शाकवृक्षयवांश्चापि ये चान्ये मधुरा द्रुमाः ।। छेदयेत्कुंपलार्थाय तैरेवं बृंहयेद्गजम् ॥ ७० ॥ हरितश्चापि यवसैर्विचित्रदुभिर्हितम् ।। बृंहयेबृंहणकरेनं च तीक्ष्णरुपाचरेत् ॥ ७१ ॥ अवेक्षते सदा नागान्बन्धूनिव सदा भिषक् ।। मुरोपयोगकशलो मेदकेषु च शास्त्रवित् ॥७२॥ भृशं संतप्तदेहा ये बलात्कृशतराश्च ये ।। अत्यन्त क्षकायाश्च रक्तपित्तातुराश्च ये ॥ ७३ ।। बहुमाणपरीताश्च पयसोऽभिद्रुतास्तथा । नवग्रहैर्ये तेषां तु मुरापानं न शस्यते ॥ ७४॥ विपनं चातिवृत्तं च मयं मेदकमेव च ॥ वारणेभ्यो न दातव्यमतिमात्रं च पद्भवेत् ॥ ७५ ॥ नेष्टं च क्षीरपीताय मद्यपीताय वा पयः॥ विरुद्धा वादरहितमुभयं विद्धि दन्तिने ॥ ७६ ॥ इति श्रीपालकाप्ये गजायुर्वेदे महाप्रवचन उत्तरस्थाने मुराप्रतिपान. विधिनामकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९॥ अथ विंशोऽध्यायः। अथाङ्गपतिरमरसदृशवरुणधनपतिसत्त्वे गुरुविक्रमभशान्तशत्रुहारकेयूर- मुकुटमणिप्रभाभिरुयोतितपादपङ्कजं क्रतुसमृद्धं पावकप्रभाभिरिव विराजमान- मभिवाद्य विनयात्पमच्छ पालकाप्यम्, भगवन् ये विमे स्वयूष सुखसंवृद्धा हस्तिनः पर्वतनदीनदसरम्भस्त्रवणदरीमिरिनिकुञ्जषु विनतपुष्पभारशाखेवभि- रताः क्वचिद्ग्रहणमुपगच्छन्ति, तान्दाम्यमानान्सोद्वेगान्गुरुबन्धाकुशवाग्दण्ड- भाजनैरभिहन्यमानान्दृष्ट्वा महत्कारुण्यमुत्पद्यते मनसः । तेषां ग्राम्यव्या- घिसंतप्तदेहानां चिकित्सितमुपदेष्टुमर्हसि ।। १ ख. घ. वा वाइहि ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने-
अथ विनयादवनतशिरसमभिसमीक्ष्योवाच 'पालकाप्यो महामुनिः-शृणु
राजन्गुग्गुलद्रव्यमनेकगुणसंपन्नममृतोपमं रसायनभूतमित्येषां चिकित्सार्थ-
मुत्पादितं भगवता पशुपतिना । तस्पोपयोगमुपदेक्ष्यामः । स्तम्भादौ वातिकेषु
विकारेषु तथा बालपाकलपमुप्तमृदु ग्रहफुकुटमहापाकलोत्कर्णवातानाहविषमे-
हशिरोरोगहदपशूलगात्रस्तम्भस्कन्दमूर्छापाण्डुरोगहस्तग्रहवातगतिगुल्माभि-
पन्न(पण)मृज्जग्धानाइमेहोदरशोपियां कृमिकोष्टिक्षीरवसामधव्यापदादीनां वात-
फफादीनां विकाराणामन्येषां च प्रशस्तम् । तत्र प्रशस्तदेशजातम-
नुपहत्तवीर्यमचिरस्थितमचष्कमनिर्दग्धमनन्यद्रव्यसंयुक्तमृत्तिकाङ्गारवर्जितमभि-
संवीक्ष्याञ्जनरुचकभृङ्गराजमतीकाशं महिपाक्षं चोपकल्प्य पलद्वपात्प्रभृति
विंशतिपलिकमरनि कृत्वा ततस्तं महति कटाहे दृढे कुम्भेष्वा(वा) सूयते गोमू-
अत्रिफलामसनामैरेयाणामन्यतमेन द्रव्येण यदि तदिवाकरकिरणसंतप्तं संजा.
तफेनबुबुदं भवति, तदा वलवद्भिःपुंभिः फन्पकाभिर्वा हपदि पेपपित्त्वाऽञ्जन-
मिव श्लक्ष्णं ततः सुमनसमभिसमीक्ष्य वारणं पाक्सूर्योदयादेशभिः सुपरि.
हीतमारोग्पार्थ तु पूर्वोक्तैरेव द्रव्पैपथापागमवलोड्य पापयेच्छारीरमानसदुः
सफोपशोकमयदर्पपविमुक्तं युक्त्या विरिक्तं चुमुक्षितं मुस्थितसर्वा गजम् ।
अथवा द्विपञ्चमूलत्रिफलाकापिष्टं पुनः प्रक्वाथ्य शीतीभूतं जीहाराय
दद्यात् । क्षीरं प्रतिपानाप दद्यात् । स्वापदेकपक्षतीयवसकवलकवलजा(पा)नो
प्रतिषेधः । अथ प्रथमायां मध्याहवेलापां यच्चतुर्गुणं संयुक्तेन्दुनीलफल.
हरितेन यवसेन कण्ठशोधनार्थ प्रतिच्छाद्य गोजाविमहिषीणां पयः शतमर्धभा.
गावशिष्टमवतार्य शर्कराचूर्णसंमष्टं पापयेत् । तेनास्प जीर्णोपधस्प कोष्ठ-
दाहशान्तिर्भवति । ततो जीप, वारणमभिज्ञाय पुनः मच्छाच कवले
स्वस्टन्दरसमचार चैनं नदीनदसरापर्यन्तेपदकपूर्णेश्वरगाहपेत् । विधानार्थ
पुराणपष्टिकानामोदनं मुद्रपपेण धृतस्निग्धेन सापककालं भोजयेत् । शप्पा.
भागोऽस्य सरोधाणामेकतमेन पुरीपेणाऽऽतपशुष्केण स्वकरीपेण वा शप्पा
विधिविधानमसंवाधं कुर्यात् ।
तत्र श्लोकाः-
-
एप एव विधिः याप आ समापंपारिधि ।
अम्पया क्रियते मोदात्ततो पापत्तिमर्हसि ॥१॥
तीनो ग्लानमुसस्तस्य वेपथुः चययुः समः ॥
पदाचितुगं भजते कदाचिच्छीतमेव च ॥ २॥

·२०. गुग्गुलविधानाध्यायः] * हस्त्यायुर्वेदः। भवेद्धृत्कर्णसंतापी तृष्णपा चातिपीडितः ॥ पुरीष रक्तसंसृष्टमकैकं कुरुते ध्रुवम् ॥ ३॥ राजद्वेषी भवेवास्य रक्तमेहित्वमेव च ॥ रसैश्चतुर्भिः संयुक्तो लवणाम्लविवर्जितः ॥ ४॥ तिक्तः कषायो मधुरनिदोषमः कटुः स्मृतः॥ माधुर्याच्छमपेद्वायुं कपायत्त्वाच पिचहा ॥५॥ तिक्तत्वाच्छलेष्मशमनः स्निग्धत्वाइलवर्धनः ।। कटुत्वाहीपनो राजन्कृमितश्चापि कीर्तितः॥६॥ *स्नेहः पर्युषितानां च वृंहणार्थं हितः सदा ।। फर्पणः केवल शस्तः स्थूलानां मूत्रकृततः ॥७॥ असकुदोपशमनो मङ्गल्पः पुष्टिवर्धनः ।। पायपेन्मासमेकं तु गुग्गुलद्रव्यमुत्तमम् ॥ ८ ॥ कायामिबलसात्म्पानि वर्भ चावेक्ष्प तत्त्ववित् ।। विधानं स्वच्छवृत्तस्य पट्टतून्क्रमशः शृणु ॥९॥ दीपते निष्परीहारं गजेभ्यः सर्वदा यया ।। शस्यते तैलसहितं दद्यान्मद्यानुपानिकम् ॥ १० ॥ क्षीरानुपानिकं राजन्याच्छरदि सर्पिषाम् ॥ हेमन्ते शिशिरे चैव कटुतैलसमाहितम् ॥ ११ ॥ दद्याद्वसन्ते तैलेन मुरायुक्तेन भूपते ॥ श्रीष्मे घृतसमायुक्तं सिताखण्डानुपानिकम् ॥१२॥ एवं कण्ठविशुद्धश्च सर्वेष्वृतुपु शस्पते ॥ यस्प दोषस्य शमनं यद्रव्यं समुदाहृतम् ॥ १३ ॥ द्रव्ययुक्ता देयो वा तच्छान्दै गुल्गुलो। वातादौ गुग्गुलो कुर्यात्तैलव्यापि चिकित्सितम् ॥ १४ ॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्स्पायुर्वेदे महामवचने वृद्धपाठे गुग्गुलविधि- नाम विंशोऽध्यायः ॥ २०॥ * ख--घपुस्तकयोस्तु 'स्नेहयु"""वानां ' इत्येवं समुपलभ्यते । १ के. मूत्रकृच्ततः ।

·[ ४ उत्तरस्थाने- पालकाप्यमुनिविरचितो- अथैकविंशोऽध्यापः। अङ्गो हि राजा चम्पायां पालकाप्यं स्म पृच्छति ॥ के गुणाः क्षीरदानस्य वारणानां विशेषतः ॥१॥ केभ्यो देयमदेयं वा पपः कतिविधं भवेत् ॥ एवमुक्तोऽङ्गराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ॥ २ ॥ मधुरं शीतवीर्यं च विपाके मधुरं पयः॥ स्निग्धमत्यर्थवृष्यं च तेजोबलविवर्धनम् ॥ ३ ॥ वक्षुष्यं वृंहणीयं च जीवनीयं रसायनम् ।। कफामिवर्धनं चैव प्राणालादरुचिपदम् ॥ ४ ॥ जरायुजानां सत्त्वानां जन्मप्रभृति पार्थिव ॥ सात्मीभूतं पयस्तस्मात्पयस्तु श्रेष्ठमुच्यते ॥ ५॥ तस्याष्टौ योनयः प्रोक्ताः गौः करेणुर्हया खरी ।। महिषी करभी चैव च्छगला चाविकेति च ॥ ६ ॥ तत्र गव्यं पयः श्रेष्ठं दन्तिनां नयकोविद ॥ सृष्टमूत्रपूरीपत्वात्मष्ठपोनितपाऽपि च ॥ ७ ॥ कारेणवं पयः शीतमत्यर्थं गौरवान्वितम् ।। कपापानुरसं पथ्यं कलमानां व्यवापि च ।।८।। श्लेष्मलं वाडवं वल्पं नातिपित्तहरं स्मृतम् गार्दभं तु पयोद्रिक्तं कफनं वातकोपनम् ।।९।। बहुमूत्रपुरीपं स्पात्पयोऽभिष्पन्दि माहिपम् ।। कारभं लवणं सोष्णं दीपनं लघु क्षकम् ।। १० ।। तत्रापि च गुणश्रेष्ठं माहुश्छागं पयो बुधाः ॥ अजानामल्पकायत्वात्कटुविकनिषेवणात् ।। ११ ॥ नात्पम्बुपानाध्यापामात्सर्वव्याधिहरं पपः ।। अल्पनेहं तु विज्ञेपं वातानं झाविकं पयः ।। १२ ।। वृद्धा वालास्तथा मत्ताः श्रान्ता ये चापि दुर्बलाः ।। विहिताहरणीयैश्च संनिपातेन चापि ये ।। १३ ।। रक्तपित्तश्रमातीणा क्षीणा पे चापि वारणाः । केवलं घृतयुक्तं वा क्षीरं तभ्यः पदापयेत् ।। १४ ॥ १ स. प. योगुणाः ॥ ।

·२२ श्रीगजसंभवाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। पीतोदकार्य च पपो न देयं स्यात्कदाचन ।। न चातिनेहपीताय मद्यपीताय चैव हि ॥ १५॥ श्लेष्मरोगाभिभूताय गजापाजीर्णकाय च ॥ तद्धि कुष्ठकिलासानां दद्रुः सपिटकांद्गमाः ॥ १६ ॥ एवंविधानि जनयेत्कण्डूः पालित्यमेव च ॥ पपः कुभाजनगतं यच्चाम्लरसदूपितम् ॥ १७ ॥ शरद्धेमन्तवर्षामु शिशिरे चैव चारणः ।। पयः पुष्टानसा" "अध्वकर्ममु योजयेत् ।। भवन्ति संमोहितगदा निरातड़ाश्च वारणाः ॥ १८॥, इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदे महामवचने क्षीरदानविषिरध्याय, एकविंशः ॥ २१ ॥ ........... अथ द्वाविंशोऽध्यायः । अङ्गो हि राजा चम्पायां पालकाप्यं स्म पृच्छति ।। कृतजापमृपिश्रेष्ठं विनपेन कृताञ्जलिः ॥१॥ पृष्ट मे निखिलं किंविधाकरोतु महातपाः ॥ ग्रीष्मस्य चान्तिमे पक्षे वर्षाणामागमे तथा ॥२॥ दिवसे वाऽपि संपूर्णे आपाढे द्विजसत्तम ।। ऐरावतसमो यस्तु संभूतः स कथं मुने ॥ ३ ॥ देवता का भवेत्तस्य मुतो वा कस्य सत्तमः ।। केन वा कारणेनैव मर्यलोके महामुने ॥ ४॥ वर्षासु सततं वाऽपि पूज्यते च नराधिपः ।। एवमुक्तो मुनिश्रेष्ठः प्रोवावेह जनाधिपम् ॥ ५॥ शुभां राजन्कथां दिव्यां पुण्यां प्रव्याहत्तां मपा ॥ श्रोतुमर्हसि भद्रं ते यथावदिति निश्चितम् ॥ ६॥ पुरा कृतयुगे राजन्देवानां दानवैः सह ।। संग्रामे दारुणे राजनिवृत्ते तारकामये ॥७॥ प्रहृष्टमनसः सर्वे देवा वज्रभृदादयः ।। दिग्वारणान्पूजयित्वा तत्तत्कामान्महाबलान् ॥८॥ १ क. पडूः खालि । २ क. टान्द्रसोकुर्यादृष्णक । ३ क. घ. संमृहत ।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्याने- समजुः सपदि स्वान्स्वान्पूजयित्वा याक्रमम् ॥ अध रुद्रो महातेजास्वैरावणंगजं सुतम् ॥ २॥ मेघं नाम महासत्त्वं महावीपं महाबलम् ।। कैलासपर्वताकारं वायुवेगसमं जवे ॥ १०॥ फुन्देन्दुकुमुदमख्यं सर्वव्यानपूजितम् ।। शुभलक्षणसंपन्नमसनत्पुत्रमष्टमम् ॥ ११ ॥ परितुष्टेन मनसा साक्षादतपतिर्भवः॥ उवाच मेघ वरय वरं पन्मनसेप्सितम् ॥ १२॥ ब्रवीमि देवतश्रेष्ठ दीपत मे वरः प्रभो ॥ आपान्यां क्रिपचे पूजा तत्र पा देवदानवैः ॥ १३ ॥ पक्षराक्षसगन्धर्वस्तथा देत्यैश्च किंनरैः ।। पिशाचैः पन्नगैश्वापि सैर्भूतैः समानुपैः ॥ १४ ॥ पोत्साहातिशपानित्यं लिङ्गस्य तेजसा ॥ मम या हि महारुद्र तुभ्यं पूजां समाप्नुयात् ॥१५॥ एवमुक्तस्तु भगवान्प्रोवाचेदं गजोत्तमम् ।। एवमेव हि दिङ्नाग सर्व ते च भविष्यति ॥ १६ ॥ श्रीगजो नाम विख्यातस्विह लोके भविष्पति ।। अर्चयिन्ति ते सर्वे नराः संभूप सर्वशः॥ १७ ॥ इत्युत्पत्तिः समाख्याता श्रीगजस्य महात्मनः॥ तेनेपा क्रियते पूजा द्विरदानां तु निस्पशः ॥ १८ ॥ इम(द)मन्यत्मवक्ष्यामि कल्पमस्य नराधिप ॥ चतुणां क्षीरवृक्षाणां द्रव्यमन्यतमं बुधैः ॥ १९॥ उपोष्ण ग्राहपेद्वैद्यो बलि होमं च कारयेत् ॥ पुण्याहघोपेण ततः स्वस्ति वाच्य द्विजोत्तमान् ॥ २० ॥ पश्चारनिप्रमाणं स्यादप्रन्धिकमकोटरम् ।। श्वष्णं चैवानुपूर्व च साधुतक्षावर्तितम् ।। २१ ॥ आयामात्तस्प च भवेत्कणिका वा दशाङ्गुला विंशत्यङ्गुलमानाहारकार्या स्यात्सुसमाहिता ॥ २२ ॥ ॥ १ क. "णसुतं गजम् । २ क. महावीय महासत्वं महाबलम् । ३ क. वाचेदं च वरय व°।४ क. सदा।

·२२ श्रीगनसंमवाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। बला गवाक्षबलिनप्रमिपञ्जनकं तथा ॥ विदलं पाशिक भाण्डं तथैवाशनकण्टकम् ॥ २३ ॥ सवन्दनाथ कलशाश्वतखोदककुम्भिकाः॥ सामान्यज्ञबत्सर्व शेपं द्रव्यमुपाहरेत् ॥ २४ ॥ तत्तो वैचः शुचिर्भूत्वा नमस्कृत्प महेश्वरम् ॥ सनत्कुमारं देवं च श्रीगजं च महाबलम् ॥ २५॥ सर्वान्देवान्नमस्कृत्य दिशश्चाष्टौ समाहितः।। सर्वापिगणांश्चैव तथा नक्षत्रमण्डलम् ।। २६ ॥ समुद्रानापगाः सर्वाः समहोरगराक्षसाः ॥ पर्वतान्सर्वभूतानि जङमाजङ्गमं च यत् ॥ २७ ॥ ऐरावताद्याश्च तथा विख्याता ये दिशां गजाः ।। उपोष्य संविशेद्रात्री वासोभिरहत्तेर्मिषम् ॥ २८ ॥ सेनान्यं च नमस्कृत्य शुचिर्भूत्वा कृताञ्जलिः ।। कुशास्तरणसंवीते स्थण्डिले प्रयतः शुचिः ॥ २९ ॥ श्वोभूते पुनरुत्थाय स्नातो भूत्वा समाहितः ।। तथोक्त्वाऽथ गजेन्द्रस्प नमस्कृत्याभिरोहपेत् ॥ ३० ॥ सच्छत्रचालव्यजनमाल्पदामोपशोभितम् ॥ नन्दितूर्येण महता वाधमानेन शोभितम् ॥ ३१॥ सालंकरणकेयूरहेमजालविभूषितम् ) ॥ नानाकारस्तथा वस्त्रैः समन्तात्परिवेष्टितम् ॥ ३२॥ चन्दनागुरुमित्रैश्च सर्वगन्धेरलंकृतम् ।। बीरूपवेषैः पुरुषैः परिवर्पोपशोभितम् ॥ ३३ ॥ जल्पनिनिमुरं वाक्यं सहसद्धिस्तथैव च ॥ चतुष्पथे वीथिमार्गे चत्वरेषु त्रिकेषु च ॥ ३४ ॥ राजमार्गेषु च भृशं घोषयन्तस्ततस्ततः ।। स्वपि ष्टयन्ति(?) ते देवा राजानोऽपि जयैषिणः ॥ ३५ ॥ सेनापतिरमात्याश्च ये चान्पे तद्विधा जनाः ॥ पूजपन्ति पपान्यापं पे चैव मजीविनः ॥ ३६ ॥ * कपुस्तके त्रुटितोऽयं पाठः। १ क. "होदररा।

·६७२
पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्याने-
अतोऽन्यथा प्रकुर्वाणाः सराष्ट्रवलवाहनाः ।।
राजानोऽपि विनश्यन्ति देवतातिक्रमेण चै ॥ ३७॥
प्रयुञ्जते च ये तस्मै सम्पपूजां नराधिप ।
सपुत्रदारा वर्धन्ते सराष्ट्रबलवाहनाः ॥ ३८ ॥
आज्ञां महेश्वरस्येमा प्रतिगृह्णन्ति ये नृपाः॥
संग्रामे सममप्यन्ते ते भवन्ति विदारणाः ।। ३९ ।।
काले वीजानि रोहन्ति सम्पन्वति वासवः ।।
न भवत्पत्र मरको व्याधिहानिस्तथैव च ॥४०॥
निरामयं च भुञ्जीत राज्ञा कृत्स्ना वसुंधरा ॥
रत्नाकरवती देवी सशैलयनफानना ॥ ४१ ॥
अरोगा बलवन्तश्च जपन्त्येते मतङ्गजाः ॥
गजोपजीविनः सबै कामभोगेः समन्विताः ॥ ४२ ॥
पुत्रैश्च पश्चभिश्चैव जीवन्ति च शतं समाः ॥
अरोगा वलवन्तश्च जायन्ते वै प्रजा भृशम् ॥ ४३ ॥
पुत्रार्थी लभते पुत्रान्धनार्थी लभते धनम् ॥
यांश्च प्रार्थयते कामान्सांस्तान्प्रामुयानरः ॥ ४४ ॥
एवं वृत्तं महाराज शंभोक्तयाऽन्वितं विभो ।।
श्रीगजस्य प्रतिकृतं त्रिषु लोकेषु पूजितम् ॥ ४५ ॥
मयाऽऽख्याता महाबाहो विस्तरेण यथाक्रमम् ॥
इति श्रीपालकाप्पे इस्त्यायुर्वेद उत्तराभिधाने परिवारचतुर्थस्थाने
द्वाविंशः श्रीगजसंभवाध्यायः ॥ २२ ॥
अथ त्रयोविंशोऽध्यायः।
अङ्गो हि राजा चम्पायां पालकाप्यं स्म पृच्छति ।।
सर्व द्रव्यगत प्रश्नं क्रमेण मुनिसत्तमः(म्) ॥ १ ॥
सार्पस्तैलं वसा मज्जा क्षीरं मूत्रं तथा दधि ।।
किमर्थ दीयते विप्र क्षौद्रं किमिति दीयते ॥२॥
लवणोदकतैलं वा मेदकं वा मुसंस्कृतम् ।।
किमर्थ भोजनं वाऽपि किमर्थ वाऽनुवास्यते ॥ ३ ॥

·. .२३ किमर्थक्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। किमर्थ सर्वसेकश्च शिरोभ्यङ्गस्तथैव च ।। गैरिकेण समायुक्तः ससेकश्चापि के पुनः ॥४॥ गात्रसेफः किमर्थं च किमर्थं तेलशोधनम् ।। तथा तैलकषाये वा किमर्थं दीयते पुनः॥५॥ दीपतैलं किमर्थं वा किमर्थ रसभोजनम् ।। एतन्मे सर्वमाचक्ष्व पथावदनुपूर्वशः॥६॥ एवं पृष्टोऽडराजेन पालकाप्यस्ततोऽप्रवीत् ।। शृणु सर्व महाराज पद दीयते धृतम् ॥७॥ *स्तज्यगात्रपरी ये च (पे च पर्यश्रुलोचनाः ।। क्षीणशोणितमांसाश्च स्तब्धाङ्गाथापि ये गजाः ॥८॥ कर्मभिर्विहता ये च ) भारगुरुभिरदिताः ।। मदक्षीणाश्च ये नागा वृद्धा लक्षास्तथैव च ॥९॥ ये कृशाश्वावसन्नाश्च लुप्ताङ्गाश्च विशेषतः ॥ युद्धाध्वगमने क्लिष्टा ये च नागा महीपते ॥ १० ॥ व्याधिभिः पतिपन्नाच नागा ये चापि दुर्बलाः ॥ घृतं तेभ्यः प्रदातव्यं व्याधिता ये च पित्तलाः ॥ ११ ॥ घृतं हि मधुरं शीतं मेदाश्लेष्मविवर्धनम् ॥ सृष्टमूत्रपुरीषं च बृंहणं बलवर्धनम् ।। १२ ।। ये च वातप्रकोपेन(ण) श्लेष्मणा च मतङ्गजाः ।। उपसटा महाराज तेभ्यस्तैले प्रदापयेत् ॥ १३ ॥ उष्णाभितापि कटुकं त्वच्यं बलविवर्धनम् ॥ पित्तलं.च तथा तैलं कफानिलनिबर्हणम् ॥ १४ ॥ यस्तु कमिनीतस्य धनुकासुचनिनुतः । मदक्षीणस्तथा स्रद्यो?) चपसा चापि विच्युतः ॥ १५॥ तस्मै मज्जा प्रदातव्या महाराज वसाऽपि च ।। पृथक्माह स पोगैश्च ततः संपद्यते सुखम् ॥ १६ ॥ मधुरश्चोष्णवीर्यश्च विपाके कटुकः स्मृतः ॥ सवरेतैर्गुणयुक्तो ज्ञेपो मजा वसाऽपि च ॥ १७ ॥ * 'स्तब्धः' इति भवेत् । । धनुश्चिह्नान्तरगतः पाठो नास्ति कपुस्तके। १ क. सज्यगान १२ क. राग्रे च ।

·६७४ पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्याने- एतदर्थं भवेद्देया वसा मज्जा च दन्तिनाम् ॥ स्नेहश्चतुविधो ज्ञेपो बला) दीयते पुनः ॥१८॥ उपस्थाने च संपाने वर्तमाने च बन्धने । परस्परविमर्दै च कर्मणा चातिपीडिते ॥ १९ ॥ अध्वनोल्लङ्घनाद्वाऽपि गात्राणां विचयेन वा ।। अवपानेन वन्धर्वा दूरं चाऽऽसन्नवर्तनात् ॥ २०॥ विश्लिष्टं मारुताद्नं भगं यस्य च विच्युतम् ।। पाना मोच्यते तस्मै युक्त स्रहं चतुर्विधैः ।। २१ ॥ यो हि सर्वाङ्गरोगी स्यादुरुपक्षहतोऽपि वा ।। सर्वस्नेहसमायुक्तो महास्नेहः प्रशस्पते ॥ २२ ॥ इति स्नेहगुणाः प्रोक्ताः क्षीरस्यापि गुणान्शृणु ॥ अपृ(पोसृष्टा मदक्षीणा क्योतिताः क्षताश्च ये ॥ २३ ॥ कर्मप्रवद्धा मत्ताश्च दुर्वलाभिहि(हाताश्च पे ॥ दग्धाश्च कवलैस्तीक्ष्णैः शोणितोपहताश्च पे ॥२४॥ पित्तोपसृष्टाश्च गजास्तेभ्यः क्षीरं प्रदापयेत् ॥ शमयत्यजिति)तापं च दीप्तामिश्योपजायते ॥ २५॥ सम्यग्वातं च जपति च्छविश्चास्प प्रसीदति ।। जीवनं बृंहणं दृश्पं सात्म्पं बलविवर्धनम् ॥ २६ ॥ मधुरं शीतवीयं च तेजःसामर्थ्यवर्धनम् ।। आरोग्यजननं चैव तस्मात्तीरं मदापयेत् ।। २७ ।। क्षीरस्यैते गुणाः प्रोक्ता मूत्रस्यापि गुणाञ्णु ॥. दर्दू कण्ड(?) च उणं च जायन्ते पस्य दन्दिनः ।। २८॥ मृत्तिकाबद्धकोष्ठाश्च श्लैष्मिकाच मतङ्गजाः ॥ कमिकोष्टातुरा ये च तेषां मूत्रं सदा हितम् ॥ २९ ॥ वातनं चोष्णवीयं च तिक्तं क्षारान्वितं तथा ॥ प्रभिन्नवर्चः कटुकं विपाके मूत्रमुच्यते ॥ ३० ॥ मूत्रस्यैते गुणाः प्रोक्ताः शृणु मद्यगुणांश्च नः ॥ मारुतोपहतो यश्च यश्च वाऽऽध्यायतेऽधिकम् ।। ३१ ।। मूत्रसङ्गातुरो पश्च पश्च सादति मृत्तिकाम् ।। अंध्वनाऽपि च युक्तो यः कर्मणा यश्च पीडितः ।। ३२ ।। . १ क. अधुना1 ·२३ किमर्थक्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। स्वच्छवृत्तस्य नागस्य मतियानं सदा हितम् ॥ तेभ्यो देया सुरा नित्यं संस्कृताऽसंस्कृता भवेत् ॥ ३३ ॥ तथा वातानुलोम्यं च दीप्लानिधोपजापते ॥ * श्रमश्च व्यपगच्छेत् मनस्वी चोपजायते ॥ ३४॥ उष्णवी च तीक्ष्णा च विपाकेऽम्ला स्वभावतः॥ कथयन्ति सुराज्ञास्तां केचित्पञ्चरसान्विताम् ॥ ३५ ॥ तस्मानित्यं सुरा देया वारणेभ्यश्चिकित्सकैः ।। येषां श्लेष्मा च पित्तं च मारुतश्चापि कुप्पति ॥ ३६ ।। पूर्वोक्तेन प्रमाणेन दधि तेभ्यः प्रदापयेत् ॥ अम्लं चैवाम्लपाकं च विपाके गुरु वोच्यते ॥ ३७॥ कफयोनेस्तथा केदे पित्तयोनेस्तथैव च ।। छाति(?)वातिसारेषु विपदृष्टेषु हस्तिषु ॥ ३८ ॥ कफासप्रवृद्धेषु दापयेत्संततं मधु। (t कर्शनं शीतवीर्यं च रूक्षं गुरु लघु स्मृतम् ॥ ३९ ॥ शोधनं लेखनं चैव कफपित्तहरं मधु ॥) सर्वोपथिसमायुक्त कार्य शीतलं तथा ॥ ४०॥ श्लक्ष्णं मुगन्धि स्निग्धं च सद्यः माणविवर्धनम् ॥ मधुरं जीवनं चैव वृष्यं बलकरं तथा ॥ ४१ ॥ विपाककटुकं चैव संधान कृमिनाशनम् ॥ अचिन्त्यवीय गुणत. सर्वरोगप्रणाशनम् ॥ ४२ ॥ प्रशस्तमृषिभिनित्यं गुगैरेतैर्युतं मधु । लवणं शोधपत्कायं मारुतं चानुलोमयेत् ॥५३॥ दीप्तामिश्च भवेन्नागः सुमनाश्चैव जापते ।। वातमूत्रपुरीषं च पधाकालं प्रमुञ्चति ॥ ४४ ॥ आमं विपच्यते वाऽस्य च्छविश्वास्य मसादयेत् ।। हृद्रोगो न भवेत्तस्य मृत्तिकां च न सादति ॥ ४५ ॥ आध्माति न च मातको घनं लिण्डं च मुञ्चति ।। अतिदानेऽपि राजेन्द्र रक्तपित्तं प्रकुप्पति ॥ ४६॥ * इतः पूर्वम्-~-'सम्यग्वातं च भयति च्छविश्वास्य प्रसीदति ॥ जीवन वृहण, दृश्यम्' इत्याधिक पुस्तके | धनराकारमन्यस्य पाठो नास्ति कपुस्तके । 29 ·. ६७६ पालकाप्यमुनिविरचितो [१ उत्तरस्थाने- विलोलं चैव पवसं तस्प कोपेन सदति ।। अतिसार्पति सोऽत्पर्ध मुर्दा चास्पोपजापते ॥४७॥ अतिदाने विमे दोपा निदानं चापि मे शृणु ।। विजृम्भते विनमति स्तव्धश्चैवावतिष्ठति(ते) ॥ ४८ ॥ मुहुर्मुहुनिश्वस(सिति जघनेन निपीदति ।। प्रमेलयेत्स्तम्भगतो यवसं नाभिनन्दति ॥ ४९॥ भवत्यानिविहीनश्च पवसं नाभिपच्यते ॥ तस्माद्यथाप्रमाणं तु लवणं संप्रदापयेत् ।। ५० ।। अदानमतिदानं च न कदाचित्समाचरेत् ।। वातनं चोष्णवीय च पिचलं कर्षणं तथा ।। ५१॥ श्लेष्मकमिहरं चैव लवर्ण मोच्यते बुधैः।। आमाशयसमुत्त्येषु महारोगेषु साधनम् ॥ ५२ ॥ कीर्तपिष्याम्पह वर्ग वातश्लेष्मनिवईणम् ॥ वहां मधुरसां चैव मूर्ती तेजोवतीमपि ॥ ५३ ।। पूतिकं सर्पपा हिङ्ग गण्डीरं जीवकं तथा ॥ हरीतकीविडवानि करजं सारिवामपि ।। ५४ ॥ पिचुभन्दं हरिद्रे द्वे पञ्चभिलवणैः सह ।। कृत्वा सूक्ष्माणि चूर्णानि बदरामलकैः सह ।। ५५ ॥ चतुर्गणं पुनर्दद्यात्सामुद्रलवणं भिषक् ।। द्रव्याणामपलिकान्भागान्कुर्याद्विचक्षणः ॥ ५६ ।। अभिषाणास्तथा वद्धा गजा ये पिष्टमेहिनः ।। मृत्तिकाविहिरहताश्चैव कृमिकोठास्तथैव च ॥२७॥ हृद्रोगी गुल्मित्ता ये च श्लेष्मानिलहताश पे।। वातमूदिता ये च गजा रोगार्दिताच ये ॥५॥ एवं तेभ्यः प्रदातव्यं मुरपा गोमयेन वा ॥ कायामिवलमाधत्ते व्याधीनां च निवर्हणम् ॥ ५९॥ इत्पर्धमेतत्कटुकं लवणं दीयते पुनः॥ दकतैलस्य सामथ्यं निबोध मनुजाधिप ।। निमितं दकतैलेन सदा कुप्यन्ति दन्तिनः ।। ६० ।। कटुफलवणसंज्ञिकयोगा हस्तिनां चतुर्दिशतिद्रव्पकमसामान्यतो व्याधाना निबर्हणे विशेषेण यथोक्तानां चेत्यपोगस्प व्याख्यानम् । -- ·६७७ 1 २३ किमर्थक्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। मुखशोपः श्रमस्तृष्णा मूळ वाऽस्योपशाम्पति ।। प्रसन्नतनुरोमाणि बृहत्कापश्च जायते ।। ६१ ॥ क्षीणशोणितमांसेभ्यो मत्तेभ्पश्च विशेषतः॥ कर्मभिः पीडितेभ्यश्च मेदकान्दापयेदिपक ।। ६२ ॥ अस्विनं चैव कुल्मापं घृतं किण्वं गुडं तथा ॥ भोजयेत्सर्वमालोड्य वारणं मदवृद्धये ।। ६३ ।। गोधूमानथ मुस्विन्नान्घृतं किण्वं तथैव च ॥ भोजयेल्लवणीकृत्प द्वितीयो मेदकः स्मृतः॥ ६४ ॥ प्रसृष्टव) मधुराः सगोधूमा पवाः स्मृताः ॥ विपाकमधुराश्चैव वातपित्तनिवर्हणाः ॥६५॥ कपापतिताश्च रसा गुरवश्व प्रकीर्तिताः॥ गोधमाः स्निग्धमधुरा वातनास्तु यः सह ।। ६६ ॥ पवास्तु पथ्या विज्ञेया नातिशुक्रबलपदाः॥ पस्मादलं वर्धपते मांस मेदोस्थिशोणितं ॥ ६७ ॥ तस्मान्मेदक इत्युक्तो भोजने च ते विधिः।। यश्च कर्मप्रवृद्धस्तु मदक्षीणच वारणः ॥ ६८॥ धेनुकासु च यः क्षीणो यः शो दुर्वलच यः॥ स्वस्थवृत्ते च नागस्य भोजनं पूज्यते सदा ।। ६९ ।। आहारो धारयेत्माणामीणपेदिन्द्रियाणि च ॥ तस्मात्स्नेहसमायुक्तं युक्त्या व लवणीकृतम् ॥ ७० ॥ भोजनं भोजयेन्नाग रसयुक्तिसमन्वितम् ।। सुगन्धिरम्लः स्निग्धश्च सद्यः प्राणविवर्धनः ॥ १॥ बार कुकुटो, गऽपि. ऐणेपो.वा. रसो. हितः ।। भकस्तैलायुक्तेन कृमिकोष्ठी न जापते ॥ ७२ ॥ हृदयं न च लिप्पेत मृत्तिकां च न सादति ॥ शिरोरोगाक्षिरोगेपु हस्तकर्णग्रहे भ्रमे ।। ७३ ।। पुस्पा स्नेहानुपानं च दद्याद्भक्तवतः सदा ।। ग्रीवायामा(म)सयोश्वाऽपि शिरसः स्रोतसोरपि ।।७४ ।। भवेदुत्तरपानेन बलवानिन्द्रियेषु च ॥ गात्रापरविकारेषु धेनुकाम च निःश्रुसोतः ॥ ७ ॥ १. पाके म°, २ क. ने चोच्यते वि०।

·६७८ - [४ उत्तरस्थाने- पालकाप्यमुनिविरचितो- पार्चपुष्टकटिस्तम्भे दद्यानस्यावपीडनम् ॥ विषम वा प्रभिन्नस्प व्यवस्थितमदस्य च ॥ ७६ ॥ घृतमण्डेन नागस्प च्छिद्रप्रक्षालनं हितम् ।। धेनुकास प्रसङ्गेन मूत्र पस्प सवेदनम् ॥ ७७ ॥ रक्तं च सहसा पस्य मेट्टादच्छं प्रवर्तते । सूत्रकृच्छपमेहेषु वातगुल्मे तथैव च ।। ७८ ॥ दद्यातस्पोत्तरं वस्तिघृतेनैव चिकित्सकः ।। अष्टादशाङ्गुलं चास्य नेत्रं ताम्रायसं भवेत् ॥ ७९ ॥ कोरण्टपुष्पवृन्ताग्रं प्रवेशे चतुरङ्गलम् ।। स्नेहेष्वैतेषु सर्वेषु दधि क्षौद्रं पयस्तथा ।। ८० ॥ विमृश्य कुशलो वैद्यो भेषजानि प्रदापयेत् ।। सर्वसके तु सामर्थ्य निबोध मनुजाधिप ॥ ८१ ॥ प्रसादयति रोमाणि शीतं चैव न वाधते ।। वधवन्धसमुत्थाना ये व्रणास्तस्य हस्तिनः ।। ८२ ।। आगन्तवो वा दृश्यन्ते शरीरस्था महीपते ॥ ते मृदुत्वं प्रपद्यन्ते श्वपश्चास्प शाम्पत्ति ।। ८३ ॥ हन्युस्ते च कचांस्तस्य सर्वसेकेन दन्तिनः ।। हेमन्ते सर्वसेकस्तु भवेनेरिकसंपुतः॥ ८४ ॥ तदाऽस्प द्विगुणं योगं तिलतैलेन कारयेत् ॥ स्वरत्वं गात्ररोगस्तु सर्वसेकेन शाम्पति ।। ८५॥ मृदुत्वं जापते चास्य शिरानावस्थिमर्मणाम् ॥ ततः किण्वगुडं मापाठवणं गैरिफ तथा ।। ८६ ॥ अतसीचूर्णभागं चसंभृतं स्थापयेश्यहम्॥ प्रत्युद्गतं स्थानगतं पूर्वाह्न सेवयेद्गमम् ॥ ८७६ तेन सेकतिरात्रं स्पाचतस्तं परिकर्पयेत् ॥ पौपे प्रथमतः सिञ्चन्माघे सिञ्चैदनन्तरम् ॥ ८८॥ फाल्गुने सिद्धतेलेन चैत्रे पई समुद्धरेत् ॥ एतेन क्रमयोगेण च्छवि गस्प जायते ॥८९ ॥ शीवमुष्णं च सहते मृदुगात्रश्च जापते ॥ गात्रसेके व सामर्थ्य निवोध मनुजाधिप ।। ९० ॥ १. शिरस्त्रा। -

·२४ परिचारकहेतुनानाध्यायः ] इस्त्यायुर्वेदः। -
६७९
स्थाने सततंबद्धानां प्रयुक्तानां तथाऽध्वनः ।
उपणशीते तथा वाते सङ्गं संजापते भृशम् ॥ ११ ॥
व्यूहेनैवोपनीतेन वेल्लिते चालिते तथा ।। -
मेहेन त्रिवृतेनैव तेपामभ्पङ्ग (?) दूप्यते ।। १२ ।।
मार्दवं चैव गात्राणां सिपं भवति पार्थिव ।।
शिरोभ्यनाच मातङ्गश्चक्षुपा साधु पश्यति ॥ १३ ॥
शब्दं च सम्पग्जानीते वणधास्प न जापते ।।
अभिधातच नश्येत्तु क्षतं क्षियं रोहति ॥ १४ ॥
केशाः शिरसि जायन्ते वायुः श्लेष्मा च नश्यति ॥
उत्कृष्टक्षयमागेयु जापते दन्तिनां तपः ॥१५॥
अनास्तीर्णासु शय्यास म्रक्षणं तस्प दापयेत् ॥
तस्प तेलफपापं च देपं मशालनं क्षते ॥१६॥
त्रिफलाचूर्णसंयुक्त स्थान नित्यं चिकित्सकैः ।।
न (सावन्ति न भियन्ते नक्षीपन्ते स्फटन्ति च ॥१७॥
दुधास्तैलफपापेण प्रपोगेषु स्पिरास्तलाः ।।
सुखमाझमते भूमि समेषु विपमेषु च ॥ २८ ॥
अध्वनो गमने नित्यं छविचास्प नहीपते ।।
दीपतैलं पदयं तु दीयते शृणु तथ मे ॥ २९॥
शप्पापां नु स दृष्टायां सुसं स्वपिति वारपाः !!
आलानयन्धमोक्षाच दृश्यन्ते निशि सर्वतः ॥ १००।।
एते दीपेन शाम्पन्ति तस्मादी प्रदापपेत् ।।
श्रोतःशुदि च शोमा च बलं पुष्टिं तथैव न ।
निति चक्षुपश्चापि सदा कुपातासनम् ॥ १०१॥
इति श्रीपातकाप्य दस्त्यायुर्वेद उत्तराभिधान परिवार चनुपस्याने
किमयकीनामापापग्रपरिशः ॥२३॥
अप पतुर्दिशोऽध्पापः।
अादि राजा सम्पाप पालराप्यं महावि॥
भानग नागाना पदा क्षेदः मदीयते ॥१॥

·१८०. पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्पाने- कथं स्निग्धं विजानीयादस्निग्धं वा मंतङ्गाजम् ॥ अतिस्निग्धं कथं विद्याद्धितं ब्रूहि तु मे विभो ॥२॥ यदा तु नागः स्निात अरोगो यदि वाऽऽतुरः॥ स्वेदनविविधैः स्निग्धेभिपग्भिः शानिश्चितैः॥३॥ सुनिःस्विनस्य नागस्य लक्षणं वक्तुमर्हति ॥ कथं विरिक्त जानीयाहुरितं च वारणम् ॥ ४॥ सम्पनिहितं चापि तथा चाप्यनिहितम् ।। एतद्वेदितुमिच्छामि भगवन्संशयो हि मे ॥५॥ एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्यस्ततोऽववीत् ॥ यदा भिन्नपुरीपः स्यादनुलोमश्व मारुतः ॥६॥ सोहं च पुरीपं स्यात्तदा स्निग्धं प्रचक्षते ॥ पुरीपमल्पं कठिनं भुक्तं चास्य प्रजीर्यते ॥७॥ अस्निग्धमेवं जानीपादय दृष्टेन मानसे || यस्प गात्राणि सीदन्ति शद्भिन्नं च मुञ्चति ॥ ८ ॥ संलिप्तहृदयश्चैव यवसं नाभिनन्दति ॥ परिशुष्क मुखो दीनः पानीये कुरुते मतिम् ॥ ९ ॥ इत्येतैर्लक्षणैर्विद्यादतिस्निग्धं मतङ्गजम् ॥ मृदुगात्रो यदा नागः सविवर्णच्छविर्भवेत् ॥ १० ॥ स्विद्यमानस्त्वगातापी (?) स्वच्छगात्रश्च जायते ॥ लक्षणेरेवमेतैस्तु स्विद्यमानमनेकपम् ॥ ११ ॥ सुस्विमिति जानीयाद्दीप्ताग्निमनुपद्रवम् ।। यदा तु स्विद्यमानस्य स्विन्नस्य तु पथावलम् ॥ १२॥ अतिस्वेदं प्रयुलीत अज्ञानादल्पमेधसः ।। अतिस्विन्नस्य नागस्प अक्ष्णोरश्रु प्रवर्तते ॥ १३ ॥ वेपस्तृपा च दाहश्च मूर्छा चास्योपजायते ।। परिशुष्कमुखो दीनो न शय्यामभिनन्दति ॥ १४ ॥ गात्रेण गात्रं * संघृष्टय (?) न च तिष्ठति वारणः ।। पांशुममार्य सलिलमवगाहं व काङ्क्षति ॥१५॥ अतिस्विन्नस्य नागस्य लक्षणं समुदाहृतम् ॥. स्विन्नस्य तु पथाव्याधिः प्रशान्तिमुपगच्छति ॥ १६ ॥ * 'संवृष्य' इति भवेत् ।

·२४ परिचारकहतुज्ञानाध्यायः ] इस्त्यायुर्वेदः ।
६८१
सम्यविस्वमविपर्यासे दु:स्विन्नमिति निर्दिशेत् ॥
अतिरिक्तविरित च दुर्विरितै च वारणः ॥ १७ ॥
लक्षणं वक्ष्यते राजस्तनिबोध यथातथम् ।।
बातमूत्रे प्रचलतः करीपं चातिवर्तते ॥ १८॥
दोषाः सह करीषेण प्रच्यवन्ते नराधिप ।।
पश्चाच्छलेष्मैव शुद्धस्तु अतिरिक्तस्य लक्षणम् ॥ १९ ॥
शूलं पार्थे सहृदये स्थाने न लभते सुखम् ॥
दृश्यतेऽत्र करीपस्य चन्द्रकाण्यसृजोक्षितम् ॥ २० ॥
दुर्बलो दुर्मनाः क्षामः परिशुषकमुखो भृशम् ॥
अतियोगे विरिक्तं तु विद्यादेभिः सुलक्षणः ॥ २१ ॥
अल्पदोपस्य महती मात्रा यस्य प्रदीयते ।।
सा तस्य दोपं निहत्य परिताप्प यथाशयम् ॥ २२ ॥
अथवा जीवमादत्ते वारणस्य महीपते ॥
इत्येतल्लक्षणं विद्यादतिरिक्तस्य लक्षणम् ॥ २३॥
दुर्विरिक्त गजे सिद्धिं प्रवक्ष्यामि महीपते ।।
शीतमस्मै तु कवलं दद्यान्नागाप योगवित् ॥ २४ ॥
सुखोदकेन पानार्थे परिपेकं च दापयेत् ।।
भोजनादिविधेि कुर्यादानाहेषु यथास्मृतम् ॥ २५ ॥
अस्निग्धस्य तु नागस्य चिकित्सां शृणु पार्थिव ।।
स्नेहपाने यथा प्रोक्तो विधिः स्नेहं समाचरेत् ॥ २६ ॥
अस्विन्नस्य तु नागस्य विकित्सा तत्मवक्ष्यते ॥
यदुक्तं पित्तमूीयां तत्पूर्व संप्रदीरदा)पपेत् ॥ २७ ॥
अस्मिन्ने क प्रभागोगं पुतः स्वेई समाचोत् ।
सम्यग्वीनातिरिक्तानां निकहाणां महीपते।।
बस्तिसिद्धी विधिः कृत्स्नो निखिलेषु प्रकीर्तितः ॥ २८ ॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्यायुर्वेद उत्तराभिधाने चतुर्थस्थाने परिचारक-
हेतुज्ञानं नाम चतुरिंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥
१ म. सांभतम् । २ क. °दीयते ॥२७॥

·[ ४ उत्तरस्थाने- ६८२ पालकाप्यमुनिविरचितो- अथ पञ्चविंशोऽध्यायः चम्पायर्या हस्तिशालायां शिष्यैः परिवृत्तं मुनिम् ।। पालफाप्यमुवावाङ्गः प्रणम्य मानलिईपः ॥१॥ बहिः माणा हि पच्यन्ते दन्तवेष्टेषु दन्तिनाम् ।। गजा हया नराश्चैव सर्वेऽथ मृगपक्षिणः ॥२॥ आधारो हि महाब्रह्मञ्शरीरस्य हि धारणात् ।। तस्पोपयोगात्सर्वेषां प्राणो वर्धति ( ? ) देहिनाम् ॥ ३॥ तत्र तावद्गजानां मे संशयं वक्तुमईसि ।। वलेवभ्यधिका नागास्तेवापत्तो जपो हि मे ॥४॥ न तेषां विहितं किंचिद्गजानां यदितं भवेत् ॥ कस्मिनृतौ वा किं देयं कि मात्रं कीदृशं च यत् ॥ ५॥ पल्लवं कुम्पलं बल्पः सर्व चापि कुडङ्गरम् ।। आदत्ते यवसं चैव विस्तरेण ब्रवीहि मे ॥ ६ ॥ ततः प्रोवाच भगवानङ्गाप परिष्टच्छते ।। यवसानि विचित्राणि कुम्पलं पल्लवानि च ॥७॥ आमेयं तु तथा सौम्यं द्विविधं यवसं स्मृतम् ॥ उदकं स्थलजं चापि द्विविधं जाङ्गलं च यत् ॥ ८ ॥ द्विविधश्च विपाकोऽस्य मधुरः कटकस्तथा ॥ सौम्यं च मधुरं विद्यादानेयं काटुकं भवेत् ॥ ९॥ आहारं त्रिविधं विद्याद्गजेपु मनुजाधिप ।। 'भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च रसैः पद्भिः पृथक्पृथक् ॥ २० ॥ मधुराम्लकटुस्तिक्तः कषायो लवणस्तथा ॥ फफमारुतपित्तानां रसेवेतीन ॥११॥ 'द्विविधं चैतद्विहितं सर्वमेव तत् ॥ तेषां विभागः मोक्तस्ते शरीरविचये मया ॥ १२ ॥ तत्र तु त्रिविधो देशो ज्ञेयन्त्रिविधलक्षणः॥ अनूपो जाङ्गलचैव तथा साधारणोऽपि च ॥ १३ ॥ बहुगुल्मलतावंशशैलो ""तृणोदकः ॥ . बहुनिनोमतो पस्तु अनूप इति स स्मृतः ॥ १४ ॥ १ क. तान्विनिर्दिशेत् ॥ ११ ॥ २ क. लक्षणं द्वि। ३ क. बहुत । ...........

·६८३ -- २६ पथ्यापथ्यविचाराध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। तत्राध्वन्या महास्थूला मृदुमांसा महोदराः ॥ बहुवातकफाचैव अल्पपित्ताश्च वारणाः ॥ १५ ॥ हस्वखण्ड(तृणमायो अल्पतृष्णनगद्रुमः ।। पर्याकाशसमथैव स देशो जाङ्गलो मतः ॥ १६ ॥ तत्र शसहाः शूराः कठिनाङ्गाः स्थिरक्षणाः॥ हरवखण्ड)विषाणाश्च वारणा मनुजाधिप ॥ १७ ॥ वातपित्तमकोपाश्च भवन्त्यल्पकफा गजाः ॥ एवमालोक्प देशं तु ततः कुपीरिकपापथम् ।। गजानामौप, नित्यं यथादेशविभागतः ॥१८॥ इति श्रीपालकाप्पे हस्त्यायुर्वेद उत्तराभिधाने चतुर्थस्थाने त्रिविधिनामाऽध्यापः पञ्चविंशः ॥ २५ ॥ अथ पड्विंशोऽध्यापः। अथ रोमपादोऽङ्गराजो भगवन्तं पालकाप्यमभिवाचाभिगम्य पमच्छ 'भग- वन्दम्पमानानां नागानां स्थानमुपपनानामतिकर्मणि चातिमयुक्तानां क्रमेण वर्मसु मविचितं विधाय यवसाधुपयुञ्जानाः पुष्टियुपगच्छन्ति । केचिद्व्या- धिभिरभिभूताः । तत्र को हेनुर्यथा बने बलिनोऽरोगास्तु भवन्ति । तथा मे भगवन्यारूपातुमर्हति' इति । तच्छुत्वा भगवान्पालकाप्पोऽब्रवीत्-अङ्गराज तत्र सर्वेषां हस्तिनां शरीरे समालपो दोषा पातपित्तश्चैप्मागो भवन्ति । तेषां च मशमननिमित्तं पडसा भवन्ति ।मक्षपभोज्यलेहरेपचतुविधाम्यवहार्यविपमप्रकत फेविहुवेगाश्च भवन्ति। केचिदन्धव्याधित्व मापना भवन्ति । तेषां पयामकृतिसत्वबलोत्साहवपोग्रहा. एयवेक्ष्य रसानां पथ्यापथ्यममाणं पारुपास्पामः । इह स्खलु भो नागानां वपोरूपविशेषा भवन्ति वातपित्तश्लेष्मायः समस्तव्यस्तेम्पः नास्प निमित्त- मुपदिश्यते सा तस्य प्रकृतिस्तदूपविशेषः ! समास्तु नेपां भक्तपो भवन्ति तत्समपोगेना(न)उपमत्वचलादयः । अय पस्य नागस्प समाप्रपो दोपा। भवन्ति । मध्य "यप्रतिमान्समत्वमपोगमेवाभिरामं सबलादिपूत्तमत्वं. धनुमितान्तरगतः पाठो नालि कापुस्तके। १.ममध्यप्र।

·. - t........................... पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- प्राप्नोति । तस्मात्रिविधाः शरीरदोपा भवन्ति वातपित्तश्लेष्मणामन्योन्यविषम- प्रयोगजनसामान्पा?)च कुञ्जराणाम् । तत्र श्लोक:- दोषाधिको भवेदव्याधिः सामान्या प्रकृतिर्भवेत् । तस्मात्यकृतयो न स्युर्दोपाधिक्येन दन्तिनाम् ।। अथ यो हस्ती वातप्रकृतिस्तस्यैमानि सत्वशरीराऍपि सिङ्गानि वेदित- व्पानि । यस्प हस्तिनः श्लेष्मस्यान्ते वीस पित्ते प्रचीयमाने वातधातुर्वल- वान् । लेलिह्यमानेष्वरण्येषु प्रक्षीयमाणयवसेषु क्षीणोदक- तृणाशयेषु "यवसोदकदिवसकरकिरणाभितापनादान:: विसरे काले 'नागास्त्वमूलपल्लवाहारैरल्पपाणा भवन्त्यल्पशुक्राः । तथा दिव- सकरकिरणाभिहतानामौषधीनामीपज्जलधरसंछन्नानामुपयोगात्मण(न)टग्रहन- क्षत्रान्धकारमेधस्त नितनिवैविटपसारङ्गविरूढं नृपच्छिसिकुलमीपत्कुसुमित- वनखण्डाद्यारामशीतपरुपपवनाकम्पनादम्लमधुराः सर्वोषध्यः कटुतिक्तरसमाया भवन्ति । तासां तरुणवलादीनां चोपयोगाद्वातो बलवान्भवति, तदा संजा. तकामः करी धेनुका यदि समायाति तदा जाते प्रकृत्या वातिकस्तस्प लक्षणानि सत्त्वशरीरवलवर्णतो भवन्ति । तद्यथाऽनवस्थित्तसत्त्वशरीर, स्पन्दनो भीरुश्चपलो लघुसंचारपनो नावासमर्थः परिशुष्कस्रोताः स्थूललि. ण्डनखानुचरणस्तब्धः परुपच्छविस्तब्धरोमाऽमुखश्चलचिचविषमज्योतिर्वि- *पमानस: मस....... 'मूत्रपुरीपस्तीव्र कामो धेनुकासु रुढदन्तवदन""पनो योऽल्परोमा ले" ""लो परिभिन्नत लनखः सर्वकर्मसु विपमो विरूपाक्षो पहुबहु 'हाशुद्वारयुक्तोऽलस्थाते च नित्यमनवस्थितचिचिरग्राहः सततोत्सुका क्षुत्पिपासासहःमत्यर्थवेद्यतीव('भारसहो विवृतान्धि(स्थि)शिराना- युरिद्धाङ्गःस वातप्रकृतिः। तस्योपचारं वक्ष्यामि" 'प्रभूततेललवणमांस) रसवत्मतीपानम् । यवसकवलकुवलयानि वातहितानि । सर्वदा मधुराम्ललवण- रसोपयोग प्रशस्तः। मधुरैर्लवङ्गरम्लः मेहमांसरसान्वितैः । वातिको""वहार्यः स्याद 'बलवान्गजः॥ * आदर्शपुस्तकेषु त्रुटिचित न दृश्यते । आदर्शपु त्रुटिचिङ्गं नास्ति । * 'दानावसरे' इति भवेत् । 'नागास्त्वामूल इति भवेत् । * 'विषमासनः' इति भवेत् । । धनु यान्तरगतः पाठो नास्ति कपुस्तके । " ........... ........... ........... ..... 1 १क. यदा।

·. वा २६ पथ्यापथ्यविचाराध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। कपापे कटुंतिक्तानां तथा च लघुरूक्षयोः । उपयोगादातुरः स्यादरोगोऽपि मतङ्गजः॥ तस्मात्मकृतितत्त्वज्ञः प्रकृत्याऽनुगुणान्भिषक् । इत्या(त्यामरस्या(सान्प्रविशेदारोग्यवलवृद्धये ।। अथ पो गजः पित्तप्रकृतिस्तस्येमान्येव लिङ्गानि वेदितव्पानि-अथ खलु पाटन्ते सलिलतृषितः सुरमिशिशिरेषु सलिलामृतं विसक्षु चा वारिधरपु धर्म- बाहुल्याहुःस्थानशयनस्य जलौघसंनिरुद्धविवारमार्गस्वादव्यायामस्पानिदो- बैल्पमुपजायते । ततः पित्तमुपवीयते । धनसंवृतदिवसकरकिरणवात्मकुमारी- कृते जीवनप्रनष्टे वियदिन्द्रायुधबलाहके निर्मदपरभृतशिखिकुले प्रच्छन्ने नमप्ति वारागगदिग्वलये प्रफुल्लपोत्पलकमदकल्हारसुगन्धिजलाशपे क्रौञ्चकारण्ड- वचक्रवाकसारसानुगीतसरोदके प्रफुल्लवानीरासनसप्तपर्णवन्धुजीवे शरत्काले द्विरदः संदृष्टचक्रसंचयो दिवा रात्री ॥ कपापमधुराः शीता धर्मकाले क्रियाः स्मृताः। उष्णाम्ललवणाः सिग्धाः शीतकाले विनिश्चिताः ।। कटुतीक्ष्णोष्णलक्षाश्च काले साधारणे हिताः । सर्वेष्वेव तु रोगेषु मनसः संप्रसादनम् ॥ गीतवादिनिपिवेणुवीणास्वनैस्तथा । मनोन्य(ज)मधुराहारैस्तथा स्वच्छन्दचेष्टितः।। श्लेष्मणा गुरुगात्रो हि स्तव्धत्वं मातरिश्वनः । पित्तेन परिदाहोऽपं सर्वैर्वा पीडितोऽस्म्पलम् ।। अस्मिन्द्रम्पेऽमिलापं में दुःखत्यङ्गमिदं मम । तृपित्तो छवितृप्तोऽस्मि धितोऽस्मीति वा पुनः ।। वदतां हि क्रियाः सर्वाः सुखदुःखनिवन्धनाः। आयुर्वेदधरैर्दारेकैकाइपस्थितैः ।। नराणां त्वततो उपाधिरुपलभ्येत वा न वा। ववन्धपरिक्लेशं माप्नुवन्त्पतिदारुणम् ।। पानभोजनमप्पां बलादेव प्रदीपते । देहि भूपो ममाऽऽलम्ब "भायं समोऽधिकः॥ +घुटिनिहमादर्शनयेऽपि नोपलभ्यते । १ क. विद्यदिन्दा । ........

·६८६ ........ पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- इतीमानामवदतां दुःखादुःखमनुस्वयम्'। एवं व्याधिपरिज्ञानं कुर्यात्तस्मिनिरूपणम् ॥ पत्नतो विविधाकार" "दानरुपलभ्यते । यत्नतो व्याधिरूपाणि शातत्व विभागतः॥ दुष्टदोपे परिज्ञानं पधावपरिकीर्तितम् । हस्तिनां हितकार्येण पालकाप्येन धीमता ।। इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेद उत्तराभिधाने चतुर्थस्थाने पथ्यापथ्यविचाराध्यायः पीडशः ॥ २६ ॥ अथ सप्तविंशोऽध्यायः। भधातः करीपाध्यायं व्याख्यास्यामः । इति ह स्माऽऽह भगवान्पालकाप्यः-'अथ खलु भो यदा हस्तिनां वात- पित्तकफरुधिरसंनिपातः पीड्यन्ते। मृत्तिकानाहदोपैतिपित्तकफपार्धािनग्रहार्थ मिमानि पुरीपाणि देयान्यष्टाविति । तत्र गोमहिप्पजाविगजवाजिगर्दभोष्ट्राणां करीपाणि। गव्यं करीपं गुल्मार्शमिकोष्ठविशोधनम् । वातानुलोमनं पित्तलमानाइ- गृजग्धवातगुल्मविपदुष्टेभ्यः सह मूत्रेण दद्यात् । अथ माहिषं करीपमुष्णवीयं तीक्ष्णं पादरोगादितेभ्यो नागेभ्यः शुद्धमेव दद्यात् । . आज करीपं तीक्ष्णगुष्णवीयं कृमिकोष्ठविशोधनं वातानुलोमनं मृत्तिकाभिला- पिपाण्डुरोगिभ्यः प्रसनायुक्तं दद्यात् । वाजिकरीपमुष्णवीप तिक्तं कृमिकोष्ठ. हरं श्लेष्मविनाशनं मृत्तिकाभिलापिपाण्डुरोगिभ्यो लवणयुक्तं दद्यात् । इभकरीपमुष्णवीय त्वमलेपनार्थ दद्यात् । आविकमुष्णवी क्रमिकोष्ठविशोधनं मृत्तिकाभिलापिपाण्डरोगिभ्यो दद्यात् । औ, श्लेष्महरं छवि:मसन्नाथं मृत्तिकाभिलापिणे दद्यात् । गार्दभं करीपमुष्णवी मृत्तिकाभिलापिपाण्डुरोगिभ्यो लवणयुक्तं दद्यात् । इति करीपाण्यष्टौ गुणदोपत्तो व्याख्यातानि ॥ अतःपरं मूत्रगुणान्व्याख्यास्याम:- तत्र गवां मूत्रमुष्णवीप मृत्तिकाभिलापिभ्यो दद्यात् । माहिषं तीक्ष्णमाजं चोष्णवीय मृत्तिकाभिलापिणे दद्यात् ।

·२८ लशुनकल्पाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। ६८७ अथ गजमूनं तितमुण्णवी मृहोपाय दद्यात् । गाईभमुष्णवीयं वातश्लेष्महरं मृत्तिकाभिलाधिणेदद्यात् । औष्ट्रमतितीक्ष्णं कृमिकोष्ठविशोधनायं दद्यात् । सत्र श्लोक:- स्निग्धानां वारणानां च दातव्यमिति निश्चयः । सर्वदा प्रतिपानार्थ कक्षाणां न प्रशस्पते ।। इति श्रीपालकाप्ये हात्यायुर्वेद उत्तराभिधाने परिचारचतुर्थस्थाने करीपमूत्राध्यायः सप्तविंशः ॥ २७ ॥ अथाष्टाविंशोऽध्यायः। ७ अप हुताग्रिहोत्रं पालकाप्पं रोमपादो विनयात्पमच्छ 'भगवन्यदेतद्रव्य रसोननामामृर्तामहोपदिष्टं तस्योत्पत्तिनिरुक्तानिष्टगन्धता रसवीविपाक उप- युक्तं यथानन्यापाने व्याधीनिहन्ति, अशेषेण तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ तन्न प्रोवाच भगवाश्रीपालकाप्यः-इह सल भोः सुपर्णः पुरा जननी- हेनोराहरदमृतं विहायस्पतिवैगेन मलीनस्तस्पामृतभाजनारसंक्षोभाततो बिन्दु- निप्पातादनिष्टभूमावनिष्टगन्धमम्लरसोनमूलं लघुशीभविपाकि तीक्ष्गरसमिति तस्मादसोनं रसोत्तमममृतसंभवं ग्रुवन्त्याचाः । वसोनं मूले कपायरस, बीजे मधुररसं, पत्रे तिक्तरसं, पत्राने कदुरसं, नाले लवणरसं, संधानजननं मलकिशोधनामुक्मसादनममिदीपनं तीक्ष्गो- पणकटुकपापत्वाच्छलेष्मनिबर्हणम् । स्निग्धोष्ण त्वाइनिलापई माधुपांद्रपित्त- भशमनम् । गुरुत्वाबलमुपकुरुते । पैहिल्पात् (१) स्नेहमाधुर्पगुरुत्वादिभिर्गुणैः संनिपातमवति । विचित्ररसीपंगुणविपाकतो रसादनम् । तस्मा. द्रुरुगमनविहतमनास्थिाप(थितविध्युतमोटितजर्जरीकृतानामकामाशनपान निश्चितानां च घृतयुक्तं रसोनं देयम् । अनपानक्षीरफाणितसंयुक्तं दद्यात् । तथा रसरुधिरमांसदोस्थिमजाशुक्रयिभ्योऽन्ये प्रमदक्षीणानामन्येषु च सर्वरोगपवरोगाणां बलमांसविवृद्धयर्थ रसोनं दद्यात् । मृगमहिपतराहरोहिवम- स्यानां ताम्रपटवहिणालावतितिराणां व भूपशोपितेन रसोनं दद्यात् । बसवा. रेण सहतेन शाल्पोदनं व भोजयित्वा रसानसान देवम् । नास्प बृहित- शरीरस्प रसरुविरमांसदोस्थिमबाशुक्राण्यत्साहवलदिर्भात । भारत- संयुक्त वि... पोतेभ्यो बलमांसवियर्थ दद्यात् । यदा तु वर्षास वावपिष्ठा ·7 ६८८ पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- वारणा भवन्ति । मृगक्षणादुत्कर्णकवातगतिवातानाईस्कन्दपाण्डुरोगगलग्रह- हस्तग्रहगुल्महृदयशूलगात्रापरसगदामन्यास्तम्भेषु च गजे तिलयुक्तं दद्यात् । अनुपानं च प्रसन्ना फाणितयुक्तां दद्यात् । यदा तु हेमन्त शिशिरवसन्तेषु भूयिष्ठश्लेष्माणो भवन्ति । मन्यास्तम्भश्लेष्माशिरोरोगाभिपपणगलरोगकृमि- कोष्ठपिटकातीसारवणदद्भूकपडूश्चयथुविकारिणां त्रिफलात्रिकटुकविडङ्गचूर्ण- संसृष्टं लशुनं दद्यात् । अनुपानं च सुखोष्णोदकमजातीरमरिचचू गैससष्टं दधात् । पदा तु शरद्दीष्मकालयो रक्तपित्तबाहुल्यं वारणानां भवति धर्म- दाहश्च विषमदमत्तगमन खिन्नदेहेभ्यश्च मृद्वीकाशर्कराचूर्णसंसृष्टं लशुनं दद्यात् । अनुपानं, च मृद्वीकाशर्कराचूर्णसंयुक्तं क्षीरं दद्यात् । जीणे च जाङ्गलपवरसानि जूर्णीपाटपोटगलकुशकासपत्राणि च दापयेत् । अनन्तरं च शिशिरसलिले पानार्थमपनयेत् । भोजनं पूर्वोद्दिष्टं दद्यात् । विंशतिपलिकमरनि कृत्वा विधां हासपित्वा तत्तु भक्ततुल्यं स्नेहं दद्यात् । अथवा तैलेन सर्पिपा वा सुक्षुण्णं मृदुस्थितं विधायुक्तं शुद्धं वा दद्यात् । हरितं मृदु विचित्रं यवसं फाणितो. पनाहं दद्यात् । तीक्ष्गतिलोष्टज्यवृष्टिशीतवाग्दंदादिभ्यः (?) सर्वकालं रक्षणं कुर्यात् । कमलकहलारवहुविपक सुमविमकीणां भूमिभागां मनोज्ञामगुरु- धूपिता होमपूजां सर्वतःसुलिप्तां शालां कारपेत् । शय्यामागं चास्य मृदुपां- गुलमुखशयनं च करीपास्तृतं कारयेत् । अनेन क्रमयोगेन(ण) लशुनस्योप- योगात्पण्मासाद्वपं वा. वारणो दीप्तामिर्जवनः स्थिरो बलवान्समधातुररोगो लघुगाविहारश्च भवति । पावचोपयोगकालादिगुणपरिहारस्तावत्क्षीरं पवारों मधुफाणितसंयुक्तां दद्यात् । तदनन्तरं च क्षीरपानं भक्ष्पभोज्यपेयलेह्यानि च. मधुराम्ललवणकटुकपायाणि शाल्पोदनं किंचिदम्लरसं दद्यात् । यथावधर्म- प्रमाणमानापोगाधिकमजीणं वा प्रकृतिऋतुकालदेशसात्म्यादिविपर्ययो वा लशुनमज्ञानात्मपच्छन्ति, तदाऽस्प कोष्ठे लसुनव्यापनमिमान्व्याधीचनपति । आनवंकांक्षहृदये पीठास्थाने च मुखं लभते । पवसकवलकुवलयपानानभोज- नादीनाभिनन्दति । पर्यश्रुमीलितनयनो पानशीलो निद्रालः पाण्डुरोगी रक्तमेही च कृच्छूटमेही च भवति । तस्यैवं सशुनव्यापन कोष्टस्प नेहव्यापन- चिकित्सितं कुर्यात् ॥ तत्र श्लोका:-- फपायफतिताधा मूलनासादिजा रसाः । चीनमेवानुगच्छन्ति तापिताः सूर्यरश्मिभिः ।।

·२९ लवणयोगाध्यायः हस्त्यायुर्वेदः।
६८९
हीन क्रिया न सिध्यन्ति व्याधयो विविधा गजे ।
तस्मात्कुर्वीत शास्त्रोक्तं विधि सम्पक्चिकित्सकः ॥
भक्ष्पयोगप्रमाणको मात्रापोगविशारदः ।
औपधानां विभागः स राजन्कर्तुमर्हति ।।
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेद उत्तराभिधानपरिचारचतुर्थस्थाने
लशुनकल्पाध्यायोऽष्टाविंशः ॥२८॥
अथैकोनत्रिंशोऽध्यायः।
अङ्गो हि राजा चम्पायां पालकाप्यं स्म पृच्छति ॥
लवणे योगमाख्याहि हितं यत्करिणां भवेत् ॥ १॥
रोमपादमिति ज्ञात्वा पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् ।।
लवणं संपवक्ष्यामि सर्वरोगप्रणाशनम् ॥ २ ॥
बिल्वाग्निमन्यस्यानाककाश्मर्यमथ पाटला ॥
पापाणभेदकं रोधमपामार्गत्रिकण्टकम् ॥ ३ ॥
उभे हरिद्रे पाठा च तथैव च हरीतकी ।
रोमकं च विडं चैव सामुद्रं सैन्धवं तथा ॥४॥
पिप्पली शृङ्गवेरं च मरिचानि च दापयेत् ।।
चव्यायतिविषां हिङ्गुविभीतकफलानि च ॥५॥
कुलीरशृङ्गी च तथा स्वचं निम्बकदम्बयोः ।।
मातुलिङ्गं च कालां च विडङ्गामलकी तथा ॥ ६ ॥
पूर्तिगन्धं च मुस्तां च काफमाची तथैव च ॥
हपुपा श्वेश्या सर्व मूर्या तेजोवतीमपि ॥ ७॥
अम्वष्ठां तिन्तिडीकं च कण्डशः परिकल्पपेत् ॥
भागाः पष्टिपला होते सूक्ष्मचूर्णीकृताः पृथक् ॥ ८॥
द्वात्रिंशत्को हिमभागो मूत्रेण सह योजयेत् ॥
पकं च तद्यथा सर्व सम्पपिण्डीकृतं भवेत् ॥ ९॥
गोमूनमध दद्यात्तु दधि मस्तु भिषग्वरः ।।
अथ तत्संवृत्तं सर्व स्वनुगुप्तं निधापपेत् ॥ १०॥
तिव्ये चैव विपदं स्पास्वस्ति वाच्य द्विजास्ततः ।।
निवास्य पञ्चरात्रं तु वैद्यशास्त्रविशारदः ॥ ११ ॥

·पालकाप्यमुनिविरचितो [४.उत्तरस्थाने- दद्यात्तु कृमिकोष्ठिभ्यः क्षीणापान्तरिताय च ॥ मदक्षीणाय नागाय तथा वै भिन्नवसे ॥ १२ ॥ एभ्यश्च मूल दान्तं विषमं वाऽपि कृत्रिमम् ॥ अजीर्णमसकदुक्तमानाहं च प्रयोजयेत् ॥ १३ ॥ गजानामथवाऽश्वानां महिपाणां गवामपि ॥ नरादीनामथान्यपां सत्त्वानां सर्वदा हितम् ।। एवमेतत्प्रयोक्तव्यं भिपजा सिद्धिमिच्छता ॥ १४ ॥ इत्येतदक्षाय विशेषतो वै प्रोक्तं मया सर्वमिदं हिताय ॥ संजीवनं चामिविवर्धनं च हितं गजानां लवणं यथावत् ॥१५॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदे चतुर्थ उत्तरस्थाने लवणयोगोऽ- ध्याप एकोनत्रिंशः ॥ २२॥ अथ त्रिंशोऽध्यायः। पालकाप्यमुवाघानो रोमपादो महापशाः ।। गुणा पे पशृिदानस्प प्रमाणस्प च ये गुणाः ॥१॥ केषामदेपो देयो वा वारणानामुदाहृतः ॥ पेषु कालेषु वा दत्तो गुणोपेतः स्मृतः सदा ॥२॥ अथ पृष्टं पथोरिष्टं प्रोवाच मुनिसत्तमः ॥ निखिलेनाङ्गराजाप पथाशास्त्रविनिश्चपः ॥ ३ ॥ आरण्यो दम्पमानश्च दान्तश्चैव मतङ्गजः ॥ पुराणश्चेति विज्ञपाश्चत्वारोऽमी विनिश्चयात् ॥ ४॥ आरण्पस्तु स विज्ञेयः स्कघहारेण (?) संयुतः ।। वाक्यादशदण्डाम्यां संज्ञां पोऽतीव बुध्यते ॥५॥ दम्पमानः स विज्ञेपो दम्पते यो मतङ्गजः ॥ संग्रहैविमपुक्तश्च वधयन्धैश्व वारणः ॥६॥ चापादकुशवोत्रैश्च क्रियां यः प्रतिपद्यते ॥ स दान्त इति मातङ्गो नयकारैरुदाहृतम् ॥ ७॥ * 'यो नैव' इति भवेत् । २ क. सदा स्मृतः।

·............ ३० पांशुदानाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। सुनिबद्धमदो दान्तो बलशौर्यसमन्वितः॥ प्रभावितो यो पत्रासो स पुराणो मतङ्गजः ॥ ८॥ वातारण्यं हन्तु तथा ममाथं पांचमेव च ।। धारपेत्सर्वदा नागं संज्ञानिप्रहकारणात् ॥९॥ दम्यमानस्प नागस्य क्रिया विधम्भकारणात् ।। नागं दान्तं यथायोगमभिनिश्चित्य शास्त्रवित ॥ १०॥ कालाकालं प्रमाणं च पार्थं चैवामिहारपेत् ॥ नवस्यैव पुराणस्य पाशुर्न प्रतिषिध्यते ॥ ११ ॥ कर्मान्तरे च दातव्यः प्रमाथः पांशुरेव च ।। स पातात्मयतव्यश्च स भवेत्परिकर्मभिः ॥ १२॥ वीस ग्रीष्मकालेषु प्रमाथाहरणं भवेत् ।। एकेन बहुभिर्वाऽपि दोपैर्दुष्टस्य हस्तिनः ॥ १३ ॥ पांशु चैव समाथं च सततं प्रतिषेधयेत् ॥ मनसो हर्पजननः प्रमाथः पांशुरेव च ॥ १४ ॥ मनसः प्रभवश्व ..."मनीषिभिः ।। अथातः पांशुदानस्प वक्ष्यते गुणसंग्रहः ॥ १५ ॥ अथ श्रद्धां च कुरुते तथाऽऽहाराश्रमं भवेत् ।। पांशुमतस्य नागस्य मनःसौख्यविवर्धनः ॥ १६ ॥ पशिबलस्प जननी 'विवर्धनः॥ पांशुरुष्णाभिवमस्य जयसोपविवर्धनः ॥ १७ ॥ पांशुदानगुणोपेती रसधातुर्विवर्धते ।। रसतः शोणितं मांस मेदोऽस्थीनि च दन्तिनाम् ॥ १८॥ क्रमान्मचाच शुक्रं च वर्धन्ते तेन धावतः।। पाँचदानगुणा होते यथावत्समुदाहृताः ॥ १९ ॥ एवमेतत्पमापस्प शृणु चान्यान्गुणानिमान् ।। मलपनापनयनं कण्डू विनयनानि च ॥ २० ॥ लिक्षायूकामशान्त्यर्थ व्रणानां तु हिताय वै ॥ कोचिस्ममाथं पांशु च उक्तन "प्रदापयेत् ॥ इत्पबचीपालकाप्पो राजालेन प्रचोदितः ॥ २१ ॥ इति श्रीपालकाप्ये चतुर्थस्थाने पांशुदान नाम त्रिंशोऽध्यापः ।। ३०॥ १ क. °कथितश्च म°१२ क. 'नो रेतसश्च वि०१३ क. उसनेव । .......

·पालकाप्यमनिविरचितो- - उत्तरस्था अधकत्रिंशोऽध्यायः अङ्गो हि राजा चम्पायां रोमपादः प्रतापवान् ।। उवाच पालकाप्यं तु विनयेन कृताञ्जलिः ॥१॥ सप्तधातूद्भवा यास्तु संग्रह संप्रकीर्तिताः ॥ मदावस्था मुनिश्रेष्ठ तत्र मे संशयो महान् ॥ २॥ कतमं धातुमाश्रित्य प्रथमा संपवर्तते ॥ 'द्वितीया कतरं प्राप्य नृतीया च महामुने ॥३॥ (चतुर्थी पञ्चमी चापि पष्ठी चैवापि सप्तमी ।। के के धातुं समाश्रित्य प्रवर्तेत महामुने)॥४॥ एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ॥ रसाद्रक्ताच मांसाच्च मेदसोऽस्मस्वथैव च ॥५॥ मज्ज्ञः शुक्राच राजेन्द्र मदावस्था प्रवर्तते।। यदा छविः प्रसन्ना स्पानिन्चासः सुरभिस्तथा ॥ ६॥ सुमनाश्च भवेन्नागस्तथा रसगता नृप ।। मदावस्थामिमां तां तु जानीयात्मथमा बुधैः ॥७॥ एवमेव गुणाश्चास्य मुहुहति च द्विपः ।। आस्पं रक्तं च भवति "वमतिवै भृशम् (?), तस्यावस्था द्वितीया स्याद्रता साकपोलिका ।। उज्जृम्मणपरश्चैव बृहन्नागः पुनः पुनः ॥९॥ स्रवेदल्पं च कोशेन न च रक्तमदो भवेत् ।। साऽयोऽवस्था निवद्धा स्यात्तृतीपा मांससंभवा ॥ १ यदा च वर्धते क्रोधः स्याज्जृम्भणपरस्तथा ।। नेत्रे च पृथुले स्पाता युद्धे शूरश्च जापते ॥ ११ ॥ गन्धे पदुत्वमायाति लाघवं चास्य वर्धते ॥ वेगेऽप्युत्तमतां याति का"श्च भवत्यति ॥ १२॥ चतुरङ्गवलं हर्षादभिद्रवति निर्भयः ।। स्वाधीनच मवेदातुः वधेऽपि गनवाजिनाम् ॥ १३ धनुर्द्वयान्तरगतो नाति पाठः कपुस्तके । + 'बुधः' इत्युनि १ फ.नि बलिमिव । ........

·३१ मदावस्थाध्यायः] इस्त्यायुर्वेदः। गजानां पंमध्ये व तथा वाजिसमाजिषु ॥ विवादेष्वपि नागानां नानाकीडोपसंभ्रमे ॥ १४ ॥ अन्तरापणभूम्यां च बालक्रीडाविहारयोः।। उदहेद्राजमात्रांश्च मदे मेदोगवे गजः ॥ १५ ॥ सवश्यानत्वचापिण्या(१) चतुथ्यो नियतं गजः॥ यदा स्वस्थीनि संमातो मदो भवति दन्तिनः ॥१६॥ तदा भवेत्कोधपरः सर्वेषामेव भूमिप ॥ रथमश्वं नरं वाऽपि हस्तिनं का विशेषतः ।। १७ ॥ अन्यं वा किंचिदासाद्य सर्व प्राणेविपोजयेत् ॥ अतिकामति मर्यादा वार्यमाणः प्रयलतः ॥१८॥ किंचिस्ससंज्ञो भवति निःसंज्ञश्च पुनद्धिपः॥ तां क्रोधनी मदावस्था जानीयात्तस्य दन्तिनः ॥ १९ ॥ अथ प्राप्तु मज्जानं तस्या वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ स्थानस्थो योऽपि गच्छन्वा जले मध्ये स्थितोऽपि वा ॥२०॥ सच नोत्सहते गन्तुं क्रोधेन कलुपीकृतः।। स्थानानि हस्तिनां पाति वद्वानां क्रोधमूर्छितः ॥ २१ ॥ मदादीनवसंधाय श्रुत्वा धण्टास्वनं तथा ॥ अटित्वा सुप्रदेशान्वै स्थानमेवोपतिष्ठति ॥ २२ ॥ एतां पष्ठी मदावस्थां जानीपादविवाहिनीम् ॥ अथ शुक्रमनुमाप्ते मदे रूपं निबोध मे ॥ २३ ॥ अन्धो न पश्यत्यपि व न शृणोति न बुध्यते ।। रात्रौ दिवा च सवति रोषश्चापि मजापते ।। २४ ।। गन्धमस्या न तिष्ठति न चात्र प्रतिहस्तिनः ॥ निराहारस्य चाप्पस्प न भवेत्माणतः क्षयः ॥ २५ ॥ मन्यन्ते केचिदाचार्या रिटमेवेति हस्तिनाम् ॥ अवस्थां सप्तमी प्राप्प नैव जीवति वारणः ॥ २६ ॥ संभिन्ना मदमर्यादा मदकाष्ठा परा प । स कृत्वा मुचिरं नागो मदविच्छार्दमुत्तमाम् ।। २७ ।। क्षीणतोपे यथा मेघो निच्छायाचिपोत्तम || तथा क्षीणमदो नागः प्रशान्तिमुपगच्छति ॥२८॥ १ क. अधो न यत्प। २ ख. निरुहारस्य । ३ क. निर्गच्छति ।

·६९४ पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने तत्रावितुं वक्ष्यामि पथा से मृत्रिीपत्ते गजः ।। अथ वायुः कफश्चैव पित्तं रुधिरमेव च ॥ २९ ॥ कुप्पन्ति सहिताः सर्वे सच कोपः सुदारुणम् (:)॥ ते तु शुक्रमनुमाता वावपित्तकफास्त्रपः॥३० शोणितं चापि ते सर्वे विनाशयन्ति वारणम् ॥ अस्थिमा क्षयं याति मज्जामाले तथैव च ।। ३१ ।। न तु शुक्रगते राजञ्जीवति द्विरदः कचित् ॥ सा सप्तमी मदावस्था स्वमूर्त्या दिव्यसंभवा ॥ ३२ ॥ मभिन्ना वारणेन्द्रस्य सहसा देहमाविशेत् ॥ न तो धारपितुं शक्ताः प्रतिदेहे मतङ्गजाः ।। ३३ ।। विशेच्छापा पथा देहं सर्वेषामेव देहिनाम् ॥ देह तथा दिवमहो हस्तिनं भविशेन्नृप ।। ३४ ॥ गजमत्तविशेषेण घर्पयत्पपि सर्वशः। आति' ""तः समाभ्यश्च वर्धन्तेऽस्थीनि दन्तिनः ॥ ३५॥ मेदो मांसं च रक्तं च पित्तं श्लेष्मा च मारुतः।। उदीर्यन्ते महर्षेण मेदस्तेनास्प जायते ॥ ३६ ॥ दशा तृतीयां समाप्ता ये माद्यन्ति मतङ्गजाः ॥ असंजातमदास्ते ते मदास्तेषु विपद्यते ॥ ३७॥ संमाता विंशति पे च मदं गृह्णन्ति दन्तिनः ।। तान च ग्राहयेद्राजा द्विरदान्मिन्नविंशकान् ॥ ३८ ॥ यः पञ्चाशतमाश्रित्य मदावस्यां(स्था) प्रवर्वते ।। तत्र तत्र हि सा मोक्ता तव मीत्पा मयाऽनघ ।। इत्पयवीरपालकाप्यो राजाऽनेन पणेोदितः ॥२९॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्स्यायुर्वेदे महामवचन उत्तराभिधानपरिचा- रचतुर्थस्थाने मदावस्थानामाऽध्याय एकत्रिंशः ॥ ३१ ॥ अप द्वात्रिंशोऽध्यापः। अङ्गो हि राजा चम्पापां पालकाप्पं स्म पृच्छति ॥ ग्राह इत्युदितः पूर्व तं मे व्याख्यातुमर्हसि ॥१॥ १ क. विधि तु । २ संभृयते । ३ ख. मत्तं वि।

·. ३२नागतन्तुकग्राहाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। वतः मोवाव भगवान्पालकाप्यो महामुनिः।। द्वौ ग्राहो कीर्तितौ राजन्नागस्तन्तुक एव च ॥२॥ तपोनांगसमुत्पत्तिस्थानं रूपं च मे शृणु । नागसत्वं महाराज गजं ग्रहात्यरिदम ॥३॥ नागसवपरिज्ञानमिदं प्रोक्तं मनीषिभिः ।। श्वसनः सिग्धनीलामः, पश्चार्धतनुरायतः ॥ ४॥ नीलच्छविर्दीर्घहत्तु निद्रालुः सूक्ष्मनिःस्वनः ।। सकल्माषायतकरस्ताजिह्वायतच्छविः॥ ५॥ उदनः स्थूलहस्तश्च पिङ्गरक्तान्तलोचनः ।। चारिजानां सगन्धो यो यवगण्डामियश्च सः ॥६॥ पीनस्कन्धोऽस्पकर्णश्च चित्रपक्षोऽल्पपेचकः ॥ स्वपशीलस्तथाऽत्यर्थ स्वरे कूरे विशङ्कते ॥७॥ दृष्टिवातानिज्योत्स्नाधूमं चापि पिवेत्सदा ॥ मागसत्वः परिशेयो नागस्प तरलो जयः॥८॥ नागजात्यस्य नागस्प नित्यं नागजलाशयार ।। भयं भवति कालेन ततो नागत्वमिच्छति ॥९॥ नागपाशपरिक्षितमवश्यं वशमागतम् ॥ तदा नागं हरत्पाशु मत्पथं न तु विक्रमात ॥ १० ॥ मणिरत्नोज्ज्वलशिरास्वस्तिकाइविभूषितः॥ घोरो विद्युचलजिह्वस्तीक्ष्णदंष्ट्रो महाविषः ॥ ११ ॥ अनुगच्छति गच्छन्तं सदीप्तो भाभिरब्पपः।। फपापमणिभियुक्तो छमोघो अजरामरः ॥ १२॥ , तस्माद्भदेषु देशेषु नागानामालपेपु च ॥ (दीप्ततोपासु वापीपु कूपेवारण्यकेषु च ॥ १३ ॥ सरस्सु च निभीपे(?) गिरिप्रस्रवणेषु च ) नीलगम्भीरतोपामु सावर्ताम नदीपु च ॥ १४ ॥ उत्पलं कुमुदं वाऽपि पर्व कोकनदं तथा ॥ विवर्ण दृश्यते पत्र तन वाच्यो द्विमश्चकः ॥ १५ ॥ नैव क्रीडेगजस्तेषु नागजातो विशेषतः॥ स्थानेश्वेतेषु नियत नागानामारयो भवेत् ॥ १६ ॥ * धनुश्चिद्वयान्तःस्पो नास्ति पाठः कपुलके ।

·६९६ पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने चतुर्दश्याममावास्यां कृष्णाष्टम्यां तथैव च ।। पञ्चम्यां चैव मुदिता नागाः क्रीडन्ति ते सदा ॥ १७ ॥ तस्मात्तेषु विशेषेण नागतीर्थ विवर्जयेत् ॥ अवश्यमवगाहस्तु कार्यः कार्यवशायदि ॥ ग(गाकडेन विधानेन रक्षा कृत्वाऽवतारयेत् ॥ १८ ॥ हेमजैविविधैर्मर्द्विजोत्तैश्च विशेषतः ॥ भुजगेभ्यः समुद्दिश्य प्रयतश्च बलि हरेत् ॥ १९ ॥ इति नागसत्त्वमृत्युन गानां तु प्रकीर्तितः ॥ एवं श्रुत्वाऽङ्गपतिः पुनः प्रष्टुमधाबवीत् ॥ २० ॥ भवन्ति(?) तन्तुकस्यापि श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः॥ उत्पत्तिं च मभावं च प्रभवं चैव कीदृशम् ।। २१ ॥ सूत्राणां सूत्रकश्चैव किमर्थमभिधीयते ।। नागसंज्ञाकृतं चास्य ग्राहलं वा महामुने ॥ २२ ॥ कः प्रजानामभावाप को धर्मानानुवर्तते ।। गजमाणा हि दस्युभ्यः प्रजारक्ताश्च पार्थिवाः ॥ २३ ॥ महान्तोऽपि हि संघाता बलिनो बलवत्तराः । नालमेकस्य करिणः सत्त्वस्यान्वर्थवेदिनः ॥ २४ ॥ दैत्यदानवसंघाताः प्राप्य दिग्वारणानणे ॥ क्षयं नीत्वा मुखरसैः ससैन्पवलवाहनाः ॥२५॥ प्राकारभूताः सपदि वारणाः शत्रुवारणाः ॥ जयन्ति परसैन्यानि प्रसञ्ज बलवत्तया ॥ २६ ॥ यथा ते नामिभूयन्ते मुच्यन्ते ग्राहतो हिताः॥ रहस्यमत्र पमन्मप्याज(?)मिह तद्वद ॥ २७ ॥ एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ॥ कदाचिदपि संमत्संकुद्धस्य महात्मनः ॥२८॥ सर्वलक्षणयुक्तस्प गजस्पैरावणस्प वै॥ मदवेगपरिभ्रष्टाः पतितास्तु महीतले ॥ २१ ॥ विन्दवस्तेऽश्रुभिः श्लिष्टाः पवनेन समीरिताः ।। शक्रगोपसवर्णासा जनपन्न्पनरामरम् ।। ३ ।। १ स. प. तिः मुनिप्रष्टम।

·३२ नागतन्तुकग्राहाध्यायः] । हस्त्यायुर्वेदः । गोक्षीरहिमसंकाशं वेगतन्तुकमव्ययम् ॥ मदेन मदसंकाशमत्यर्थवलतेजसम् ॥ ३१ ॥ महामेधनिकाशानां गजानां विनिपातनम् ॥ नदीपु नीलतोयासु पद्मोत्पललतामु च ॥ ३२ ॥ मुनिगूढासु रम्या नित्यं तिष्ठन्ति तन्तुकाः।। सलिलस्य तु यो देशः सेव्यते नापि पक्षिणा ॥३३॥ सजीवाः सकृदावर्ता दृश्यन्त पत्र निम्नगाः॥ विवणं वाजलं यत्र शब्दं (१) चापि न लक्ष्यते ॥ ३४ ॥ अत्युप्णं चातिशीतं च तन्तुकं तत्र निर्दिशेत् ॥ यस्माद्ग्रहात्यतो ग्राहः सूत्रामः सूत्रतन्तुवत् ॥ ३५ ॥ तन्तुवर्धते यस्मात्तस्मात्तन्तुकमुच्यते ॥ अवध्यत्वादमोषस्तु दारुणः सलिलाशयात् ।। ३६ ॥ नागराजमदोत्पन्नास्तेन नागा इति स्मृताः॥ न तस्य दृश्यते वक्त्रं न लाडूलं न चोदरम् ॥ ३७ ॥ लूतीकाजालवत्सूक्ष्मः सर्वतो वाऽपि लक्ष्यते ।। तदर्थ तस्य बलिनो विनियोगगतस्य च ॥ ३८॥ मदोत्पन्नस्य सहसा विनयातिमदस्य च ॥ भोगप्राप्तस्य करिणः प्राणवत्परिवेपते ।। ३९।। नागस्प तन्तुको हन्ति स्पृशन्नेव बलानृप ।। अष्टकापस्य जले तन्तुकस्प यहच्छया ॥ ४० ॥ न वध्यो दृश्यते यस्मात्सर्वथा भोगमाचरेत् ॥ नामिना न च शस्त्रेण नौकाभिन बलेन च ।। ४१ ॥ न शक्यः शङ्खशब्दश्च तस्य मोक्षो विशां पते ॥ गृहीतशत्रान्पुरुपानामहस्तांस्तथाऽपरान् ॥ ४२ ॥ छिद्यते नातिशस्त्रेण दाते दहनेन च ॥ दृष्ट्वा श्रुत्वाऽथ भो राजन्बहुशः परिवर्धते ॥ ४३ ॥ तस्मादेवं न कुर्वीत तन्तुफेनादिते गजे ॥ गनेन्द्रमदोत्पनो येन शाम्पति तच्छृणु ॥४४॥ मेपशृङ्गेण चोत्थाप्य फर्भपृष्ठे निपात्य च ॥ आदित्पकिरणैः स्पृष्टस्तुपार इस शाम्पति ॥ ४५ ॥ ८८

·६९८
पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने-
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदे महामवचने वृद्धपाठे चतुर्थ उत्तरस्थाने
नागतन्तुकग्राहाध्यायोद्वात्रिंशत्तमः ॥ ३२ ॥
अथ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ।
अङ्गो हि राजा चम्पायां पालकाप्यं स्म पृच्छति ॥
हितार्थमब्रवीद्वाक्यं गनाथं तत्त्वदर्शनः॥१॥
भगवश्रूयते मृत्युगजानां जलजो गजः॥
तन वेदितुमिच्छामि भगवन्संशयो हि मे ॥ २॥
एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ।।
शृणु राजञ्जले याहग्यास्मस्तिष्ठेजलद्विपः ॥ ३ ॥
अगाधमतिसंस्निग्धं जलं यच्च सफेनिलम् ॥
सत्रुहुदं सनि?पं पक्षिभिर्यन्न सेव्यते ॥ ४॥
असौम्पं दर्शने यच्च तास्मस्तिष्ठेजलद्विपः ।।
वदनं वारणस्यैव दन्तान्किकरमस्तकाः ॥५॥
पादाश्चास्प समास्तस्य अष्टनाभिनस्वास्तथा ॥
स्थलायतो महावंशः पृष्ठकों महोदरः॥६॥
छविश्व कण्टकाकीर्णा मुखं दंष्ट्राकुलं महत् ॥
शेयं च मकरस्पेव स ज्ञेयो जलवारणः ॥७॥
"श्रुत्वाऽस्य गर्जितं सद्यः पीत्वा च तज्जलं गनाः ।।
आयुःसत्त्ववलोपेता वयस्या नीरुजाः स्मृताः ॥८॥
यस्मान्नियन्ते तस्मात्तं देशं शेन वर्जयेत् ।।
अष्टम्यां च चतुर्दश्याममावास्यां च धार्मिकः ॥९॥
नदीपनविधानेन बलि कुर्यात्मयत्नतः ।।
महीपालाज्ञया विद्वान्सम्यग्वाह्मणसत्तमः॥१०॥
पानेऽवगाहे मातङ्गो यदि तद्गोचरो भवेत् ॥
मृत्पिण्ड इव निर्णयों विलयं यात्यतो मनाए ॥ ११ ॥
उच्यतेऽन क्रिपा पेन मुक्तो नागो भवेत्सुसी ॥
यो भिपग्जलमातङ्गादायत्तं नरोत्तम ॥ १२ ॥

·३४ जलौकाध्यायः । हस्त्यायुर्वेदः। ६९९ सम्यक्संपूजपेद्राजा वैद्यं वधानभूपणैः ।। *इत्पत्रवीत्पालकाप्यो राज्ञाऊन प्रणोदितः ॥१३॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदे महाप्रवचने उत्तराभिधानपरिवारचतुर्थे स्थाने जलहस्तिलक्षणं नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥ अथ चतुस्त्रिंशोऽध्यापः। भङ्गो हि राजा चम्पायां पालकाप्यं स्म पृच्छति ॥ जलौकालावुशृङ्गाधैर्यदुक्तं रक्तमोक्षणम् ॥ १॥ तदशेपेण भगवन्सम्यगाख्यातुमर्हसि ॥ ततः प्रोवाच भगवान्पालकाप्यो महामुनिः ॥२॥ जलोकानां विधानं तु यथाशास्त्रमुपायतः ।। शोणितस्थापनार्थाय यथोक्तान्यौषधानि च ॥३॥ द्वादशैव जलौकानां जातयः परिकीर्तिताः ॥ पडा सविषा ज्ञेया निर्विपास्तु पडेव हि ॥४॥ पुष्करेषु प्रजायन्ते मधुराम्लं हि नजलम् ॥ अवन्तिविपये चान्या वत्सं(?) भूमीचरन्ति च ॥५॥ कलिङ्गेष्वपरान्ते व मध्यदेशे तथा परः ।। कुशमुष्करसोनेषु जापन्ते ऊपरेपु च ॥ ६ ॥ पाश्चाले यवने चैव सो पाण्ड्ये तथैव च ॥ एते देशाः समाख्यातास्तव राजपथाक्रमम् ॥ ७॥ पडत्र सविपा उक्तास्तासां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ कृष्णाञ्जननिभा या च कृष्णवक्त्रा च पा मवेत् ॥ ८॥ मस्तकवातिविःपीनो (१) विज्ञेया विषमाहिताः ।। दीर्घापता यथा वल्ली विज्ञेया करा नृप ॥ ९ ॥ मण्डूककुसिर्भवति स्वल्पेन पिसि शितेन च ॥ तृतीया बलवा नाम विमुखी पापलक्षणा ॥ १०॥ भवेत्सुसुमुखी पाच तथा रोमशमस्तफा ।। मुखं च कृष्णं भवतिः 'लामतिः ॥११॥ * 'प्रत्यन्तरोल्लिखित सूक्तिरत्नाकरात् ' इति त्रिप्यप्यादर्शपुस्तकेपु संदर्भमध्य एवेतः प्राक्समुपलभ्यते ॥ . ............... - - ·.................... an.... te...................... .................. पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- इन्द्रायुधनिभप्रख्या ऊर्ध्वराजीमुखा च या।। यस्मिन्वसति तोपे च साऽतिभास्करवर्चसा ॥१२॥ ""मसाध्यां तां विनिर्दिशेत् ॥ इन्द्रायुधनि 'ना शृणु सामुद्रिका पि ॥ १३ ॥ पित्तला भवति सक ॥ या पुष्पाञ्चितसर्वाङ्गी विज्ञेया पञ्चमी तु सा ॥ १४ ॥ गोविन्दना भवेत्पष्ठी शृणु तस्यापि लक्षणम् ॥ भवेद्रोप "रस्या नरेश्वर ॥१५॥ कायश्च वृत्तो भवति सविपातु विनिन्दिता ॥ पढेताः सविपा ज्ञेया निर्विपास्तु नियोध मे ॥ १६ ॥ पिछला प्रथया शेपा बहु मुश्चति शोणितम् ।। हरिद्वर्णा प्रशस्ता च प्रशस्तां तां विनिर्दिशेत् ॥ १७ ॥ शवक्त्रा द्वितीया च मृत गन्यमुखी भवेत् || कापश्च वृत्तो भवति विद्यात्तामपि निर्विपाम् ॥ १८ ॥ कोठीकामा भवेदन्पा स्निग्धवर्णा च या भवेत् ।। मूषिकामा चतुर्थी च""पतो वर्णतश्च या ॥ १९ ॥ स्पृष्टा भवति दुर्गन्धा पुण्डरीकमुखी शृणु ।। पुण्डरीफपलाशामं मुखं पस्माद्विजायते ॥२०॥ एपाऽपि निर्विपा राजशृणु शावरिकामपि ॥ मनःशिलामा रुचिरा व्पाविद्धा वा अदृश्यते ।। २१ ।। चिन्मृद्वी व भवति कपिशां तां विनिर्दिशेत् ॥ हरिता पत्रवर्णाभा प्वकुमष्टादशाङ्गुला ॥ २२ ॥ "फेचित्तत्र न संशयः॥ न तो मनुप्पः सहते गजानामुत्तमा हि सा ॥ २३ ॥ इस्पेता निर्विपार्थिव व्याख्याताश्च जलौकसः ॥ जातीस्तासां प्रवक्ष्यामि यथावदनपूर्वशः ॥ २४ ॥ पाण्टुदेशे तथा सो जाताश्च पवनेषु याः ।। एता विशेषतः श्रेष्ठास्त्ववकाशाच सर्वशः ॥ २५॥ पता महाशनाः प्रोक्ता विशिष्टाः सर्वकर्मम् ।। नापडाशपा पोताः संकीर्णे न चरन्ति तु ॥ २६ ॥ ......................

·३४ जलौकाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। ७०१ स्थूलमध्याल्पकापाच परिक्लिन्ना तु या भवेत् ॥ अध्याध्यापता तु पा राजजलोकास्तां विनिर्दिशेत् ॥ २७ ॥ . मृत्तिको शालिपिष्टी च मापचूर्णमथापि वा। विवक्षपेजलोकार्थमर्दयेत्तनुजास्तु पा॥ २८ ॥ शुक्छेन चापि वस्त्रेण सर्वतः परिवेष्टपेत् ॥ निवद्धाः सर्वतः कृष्णा मुखमूलमपाशृणोत् ।। २९ ॥ ततः शरावमध्ये च काश्चने वाथ भाजने ॥ तत्रैतां निक्षिपदाशु वन्नमासाद्य तत्त्वतः ॥ ३० ।। जलनिपिपित्वा तु जलौकास्ता भिपग्वरः ।। क्षीरेण श्वपधु लिम्पेदथवा शोणितोक्षिताम् ॥ ३१ ॥ दद्याच्छत्रपदं चापि तस्मिन्ग्रहणहेतुकः ।। जलोकाभिहीचे नु शोणिते तस्य हस्तिनः ॥ ३२ ॥ कृते दोपापहरणे शोणितं न विदह्यते ॥ कृत्वाऽश्वरसंकाशं मुखं निवसति "यित्वा तु तदा ग्रहात्यसंशपम् ॥ आदेशस्तुद्यते यस्तु कण्डूमांश्चैव जायते ॥ ३४ ॥ शुद्भवारि 'नाक्षि तमवगाहयेत् ॥ देश शोणितगन्धेन या तु नैव विमुञ्चति ॥ ३५॥ तत्तः सैन्धवचूर्णेन प्रतिसार्प जलायुकाम् ॥ हस्तेन तां ग्राहयित्वा ततो निष्पीडयेद्वजम् ॥ ३६॥ ये च वर्णाः समाख्याताः शोणितस्य पृथक्पृथक् ॥ तान्वर्णान्या निरीक्षेत निःसृते शोणिते भिषक् ॥ ३७॥ इन्द्रगोपकवणं तु शुद्धं स्पायदि चेतरम् ॥ तस्मात्तं निःसतं कुर्याद्रक्तमाशु विजानता ॥ ३८ ॥ न बहष्टे प्रकोपेच ईपज्जातं तु रुधिरं न व्याधिरतिवर्तते ।। ३९ ॥ दोपौवेश च शमयेच्छीतलैमधुरैस्तथा ॥ ""पूर्वमम्लाभिः कीर्तितास्ते जलौकसः॥४०॥ यदि वा कुशलो वैद्यः सविधामवतारयेत् ।। विकारस्तत्र कारस्युन पथावदुपदेश्यते ॥४१॥ १ °येजलम् । २ क पावशेष श°। ..................... ..........

·७०२ पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- आर्दशश्चपथुश्चास्य तथा कण्डूश्च जायते ॥ मूर्छा छर्दिः प्रदाहश्च वारणस्य प्रजायते ॥ ४२ ॥ भेप मुधिया तत्र कारयेत्कुशलो भिषक् ॥ अनेन विधिना वैद्यो यः क्रियां कुरुते सदा ।। अप्रमत्तश्च दक्षश्च स गजः पुष्टिमावहेत् ॥ ४३ ॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्स्पायुर्वेद उत्तराभिधाने परिवारचतुर्थस्थाने जलौका- ध्यायश्चतुत्रिंशः ॥ ३४ ॥ अथ पञ्चत्रिंशोऽध्यायः। पालकाप्यमुपाप्तीनं पप्रच्छाङ्गो महायशाः ॥ उपसर्गो हि नागानां कथं भवति दारुणः॥१॥ कथमाशु विपद्यन्ते बहवो वारणा मुने ॥ साध्यैरपि गदैर्युक्ता रिष्टैरपि विना क्षता() ॥२॥ श्रेष्ठो का निपते सघः कथमेको मत्तगजः ।। महाकायेषु मरणं सद्य एव यथा मुने ।। ३ ।। एतन्मे पृच्छतो यूहि सर्वमेतन्महामुने ।। स पृष्टस्त्वनराजेन पालकाप्यस्ततोऽयवीत् ॥ ४ ॥ शृणु राजन्यथातथ्यं पन्मां त्वं पृष्टवानसि ॥ पदाऽऽक्रम्प मृगशिरस्तिष्ठत्पन्यतमो ग्रहः॥५॥ रातो वा जन्मनक्षत्रं ग्रहः कश्चित्मवाधते ।। 'पस्मिन्देशे पशुपतिविष्णुश्चापि न पूज्यते ॥ ६॥ देवतानि च सर्वाणि भूतानि विविधानि च ॥ उपसर्गस्तदा राजलापते माणनाशनः ॥७॥ पदा च गनशालामु न मांसरुधिरोलिः ॥ पच्छिद्रेषु सर्वेषु भूतानां न निवेद्यते ॥ ८॥ शान्तिन क्रियते यत्र सर्वपापप्रशान्तये ॥ भूतानि तत्र विविधैयाधिरूपैश्चरन्ति हि ॥९॥ * 'रातः' इति तूनितम् ॥ १ क देशे यस्तु पास्य ।

·३५ उपसर्गनिरूपणाध्यायः ] ! हस्त्यायुर्वेदः। पाकलौ च महाघोरी रौद्रो चैष्णव एव च ॥ द्वौ तौ च घोरावस्पर्थं रूपिणी गजनाशनी ॥१०॥ तयोरन्पत्तमो मोहाद्यदा विशति पाकलः ।। हुताशनाचिमतिमाविरुद्धमूर्धजैः ॥ ११ ॥ लम्बभूर्वक्त्रमांसश्च महाकर्णो महाभुजः ॥ सिन्दूरसहशाभैश्व वदनैजिह्मलोचनः ॥ १२ ॥ शुकपत्रसवर्णाभैः श्मश्रुभिापताननः । दंष्ट्रायुगेन(ण) तीक्ष्णेन करालेनेन्दुवर्चसा ॥ १३ ॥ अश्वमुखो नीलकण्टः पृथूरस्को महाशिराः॥ महाजानुः शुष्कजड्यः पृथुपादो बृहन्नखः ॥ १४ ॥ कपालमालाभरणः शूलधुग्विश्वतोमुखः।। तथा खट्वाङ्गपाणिश्च नानामहरणायुधः ॥ १५ ॥ व्याघ्रचर्मावृत्तश्चम वितत्याss गजोद्भवम् । मुक्ताट्टहासो विनन्विविधान्भैरवानवान् ॥ १६ ॥ दीपमुल्लालपम्शूलमुद्वमन्मांसशोणितम् ॥ विविनानेकरूपश्च युगामिरिव दुःसहः ॥ १७ ॥ विनाणश्चैव शिरसा शृतं गजकलेवरम् ।। बहुबाहुमुखः परिदृश्योऽन्पैश्च देहिभिः ।। १८॥ केवलं वारणैश्पो घोरः प्राणविनाशनः ।। रूपेणानेन चरति पाकलः सर्वकोपजः ॥ १९ ॥ वैष्णवोऽप्यतसीपुष्पश्यामस्तानायतेक्षणः ॥ विद्युल्लोलवृहजिह्वो विकटो वामनाकृतिः ॥ २० ॥ चलस्फिग्लम्बजठरः पिङकुञ्चितमूर्धजः।। दारितास्यो महाहस्तश्चिपिटोऽतिमहाभुजः ॥ २१ ॥ वाराहमुखदंष्टश्च नरसिंहाकृतिः पुनः ।। दंष्टान्तरविलग्नैश्च मानुपैश्च कलेवरैः ॥ २२ ॥ वारणास्थिमयं दाममभिरुख महगुवत् ।। क्रीडमानो विवृत्तालो मृतैर्गजकलेवरैः ॥ २३ ॥ शिवाकव्यादगोमायुममृत्पनुगतः सदा ।। नेत्राभ्यां वदनाचैव मुदुज्वलिां समुत्सृजन् ।। २४ ।। .

·७०४ पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने सशिरस्कं महाचम कृत्वा गजमयं ध्वजम् ॥ हरिच्छमश्रुमुखैरैदा रोमभिराचितः ॥ २५॥ व्याविद्धवक्त्रामिलर्जीवितं दन्तिनां दहन् । वैष्णवैश्चापरेश्चिर्य तो घोरदर्शनैः ॥ २६ ॥ ज्वररूपी स्वयं मृत्युः सद्यो गजविनाशनः ॥ स तेन रूपेण यदा गजान्विशति पाकलः ॥ २७ ॥ दृष्ट्वा वा तादृशं रूपं पाकलस्प भयानकम् ।। वातः श्लेष्मा च पित्तं च दन्तिनो रक्तमेव च ॥ २८॥ सर्व भपेन देहस्थं भयाधिक्यात्मकुप्पति ॥ पदा मुखेन वाऽऽगत्य जघनेनावतिष्ठते ॥ २९ ॥ गजदेहं च सहसा यदा विशति पाफलः ॥ गजस्योभयतो वाऽपि धातवो भयपीडिताः ॥ ३० ॥ भिन्दन्ति हृदयं देहात्ततो नागोन जीवति ॥ पदा मुखेन चाऽऽगम्य मुखेनैव निवर्तते ॥ ३१॥ (*जयनेन यदाऽऽगम्प जघनेन निवर्तते ॥ तदा जीवपते नागः सिद्धिस्तत्र विनिश्चिता ॥ ३२ ॥ वलिकामो यदा वाऽपि गजं गृहाति पाकलः ॥) तदा जीवयते नागः सिद्धिस्तत्र विनिश्चिता ॥ ३३॥ एतत्पाकलविज्ञानं चरतः शृणु लक्षणम् ।। गजदेहं समाविश्प कामरूपी च कामगः ॥ ३४॥ वसाशोणितमांसानि वातपित्तकफांस्तथा ॥ दूपयित्वा तु कर्माणि कृन्तत्पन्तर्गतो ज्वरः ॥ ३५॥ मुद्धः स्वामी गृहस्येव गृहमध्यगतासनान् ।। हेतुना पेन मातना ज्वरं पश्यन्ति रूपिणम् ।। ३६ ॥ प्रवक्ष्याम्पत ऊध्यं च अभिशापकृत मपम् ।। प्रविष्टोऽमिर्पदा वासे शमीगर्भस्थितो गजे ॥ ३७॥ त्रिदशानां समाख्यातस्तदा वामनिरुक्तवान् । मुगा भत्त्वा जरं घोरं दृष्ट्वा पाकलरूपिणम् ॥ ३८ ॥ न वे सेत्स्पथ यः शक्ति ध्यराताध मरिष्यथ ।। हेतुनाऽनेन मीनास्ते ज्वरं दृष्ट्वा द्रवन्ति तु ॥ ३९ ॥ * धनभिदान्तरगनो नाग्नि पारः कामो ।

·७०५ ३१ उपसर्गनिरूपणाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। व्याधि दृष्दैव हरिणास्ततोद्विग्ना विचेतसः ।। अभूणि मूत्रं लालां च सकृन्मूत्रन्ति चासकृत् ॥ ४०॥ विमुच्च आरवं घोरं चेपमाना ध्वरातुराः ॥ मदान्धा इव मातङ्गा गच्छन्ति विपमेष्वपि ।। ४१ ।। प्रपतन्ति भयाच्चापि नियन्ते मारयन्ति च ।। दिव्ययोग समास्थाय ज्वरे योऽनुपसर्पति ॥ ४२ ॥ पुनर्नष्टः पुनः सृष्टः प्रहृष्टः पार्थतोऽग्रतः ।। भूमावाकाशसंस्थश्च घोरा माया विदृश्यते ॥ ४३ ॥ एवं क्रूरो वैष्णवस्तु सर्वभूतवशंकरः ।। यदा स्पृशति मातङ्गं तदा शय्यां विनाशपेत् ॥ ४४॥ चतुर्थे च महाराज पाकलो गजमाविशेत् ॥ गृह्णात्पाकलपत्पन्ना(नं) स्पृशत्युच्छासयत्यपि ॥ ४४ ॥ गृहीतो निपते सधो महापातं नपत्यपि ॥ दर्शयेत्सर्वरूपाणि क्रमेणानुमितो गजः ॥ ४६ ।। संस्पृष्टश्छायपा त्यक्तचिरादूपाणि दर्शयेत् ।। "सहसा भूत्वा सद्यः स्वस्थो भवेत्पुनः॥४७॥ तमुत्रासित मित्याहुः पाकलेन मतङ्गजम् ॥ बुंहते हस्तिरूपाणि हस्तं निष्पिष्प भूतले ॥ ४८ ॥ द्रुतं च पथि गछन्ति वीक्ष्यरक्ष)माणाः समन्ततः॥ प्रस्तब्धकर्णलाङ्गलाः सर्वतोद्विग्नचेतसः ॥ ४९ ॥ न च स्थानेषु तिष्ठन्ति निर्वाणं न भवन्ति च ।। ज्वरस्तत्रोपसर्गाय चरतीत्यभिलक्षयेत् ॥ ५० ॥ 4""न्स कुञ्जरान्हन्ति श्रेष्ठं वाऽपि मतङ्गाजम् ।। तत्र क्रियां प्रकुर्याच शोभार्थो भिपजां वरः ॥ ११ ॥ पूजयेद्यततो रुद्रं विष्णुं सर्वाश्च देवताः ।। रात्रौ भूतवालवापि कर्तव्यो मांसशोणितैः ॥५२॥ सर्वासु राजशालामु चत्वरेष्ववटेषु च ।। नगरात्स महामात्रानिनयेद्वारणान्वहिः ॥ १३ ॥ दिशि माच्यामुदीच्यां वा स्थानं जनमनोहरम् ॥ मनोरमतरान्देशानपरान्दन्तिनां ततः ॥ ५४ ॥ १ नुगतो। ........

·[४ उत्तरस्थाने
पालकाप्यमुनिविरचितो-
प्रचार्य वारणानाजन्वृक्षभङ्गतृणाशनान् ।।
अधिष्ठिता महारारेकाहारैः मुसंवृतः ॥ ५५॥
सप्ताहमेवं संचार्य जपहोमपरायणः॥
पुरोहितस्तु कुर्वीत शान्ति पापप्रणाशिनीम् ॥ ५६ ।।
तर्पयित्वा द्विजाननैर्दक्षिणाभिश्च पूजयेत् ।।
वासयेत्सहवत्सेपु वृषभाधिष्ठितास्तु गाः ॥५७ ॥
संसृष्टालंकृतं कृत्वा सर्वसंभारसंभृताः ॥
प्रवेश्या वारणा राजन्हस्पारोहेविशारदैः ॥ ५८॥
वैद्यैरहतवासोभिः सह व्याहृतिशोभिभिः ।।
आलानीपास्ततस्तम्भ बन्धेनानेन वारणाः ॥ ५९ ॥
यथा शतक्रतुः पूर्व दृश्यते गर्भदारितः ॥
भूयःस्वात्मा यधा वत्स पुनः प्रविश स्वं गृहम् ॥ ६०॥
भरद्वाजो मरुद्भिश्च हृतो भूप उदाहृतः ।।
तथा पुनः स्वशालायां क्षेमं वा लभ संभृतः॥ ६१ ।।
प्रविशंस्तु निरुद्धस्तु स्तम्भे तिष्ठ शरच्छतम् ।।
अरोगो बलवान्भूयो राज्ञश्च विजयावहः ॥ ६ ॥
इति श्रीपालकाप्पे हस्स्यायुर्वेद उत्तराभिधाने परिवारचतुर्थस्थाने
महामवचने वृद्धोपदेशे उपसर्गनिरूपणं नाम
पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥
अधं पत्रिंशोऽध्यायः।
अङ्गो हि राजा चम्पापां पालकाप्यं स्म पृच्छति ।।
चतुर्मासीपु सर्वासु कथं नीराजपेदजान् ॥१॥
लोहामिदाराचपुजे कथं यज्ञो विधीयते ॥
को विधिः कोऽत्र नियमः को पनः का च देवता ॥ २॥
प्रदि पृच्छतस्तन्मे यधावन्मुनिसत्तम ।।
स पृष्टस्त्पङ्गराजन पालकाप्पस्ततोऽब्रवीत् ॥ ३ ॥
इदं शृणु महाराज पन्मां त्वं परिएच्छसि।
गोहामिहाराषपुजे पोजपन्माक्प्रयोजपेत् ॥ ४॥

·७०७ ३६ गनशान्त्यध्यायः | हस्त्यायुर्वेदः। जयाय नृपतेयस्माद्यज्ञं यत्नेन कारयेत् ॥ अयं हि प्रथमो यज्ञो नागानां संप्रवर्तते ॥५॥ सोऽयं संवत्सरे साध्यो यज्ञे नात्र विधीयते(?)!! तदा लोहित्पशिखरे संनाहश्चाऽऽयुधानि च ॥ ६ ॥ तदा नीराजनाकालं वाहकाले प्रयोजयेत् ॥ नीराजना वाऽऽश्चयुजे गजानां संपवक्षते ॥७॥ रोगाणां तु निवृत्त्यर्थ तथा रक्षांसि पन्नगाः ।। पिशाचा गुशकाश्चैव गन्धवा यक्षराक्षसाः ॥ ८ ॥ दानवाश्चैव सर्वेऽपि कौमारावापि ये ग्रहाः ॥ ये घोरा राजयक्ष्माणो रुद्ररौद्राश्च देवताः ॥९॥ उपसर्गाश्च पापाश्च पीडा नक्षत्रजा च पा॥ बलि वा भोक्तुकामाश्च (*हन्तुकामास्तथा परे ॥ १०॥ तथा क्रीडितुकामाश्च ) घोररूपा महामहाः ।। देवोपघाता ये चान्ये तत्र शान्ति बजन्ति ते ॥ ११ ॥ एतदर्थ महीपाल गजनीराजना स्मृता ॥ कार्तिकी प्रथमा राजद्वितीया फाल्गुनी तथा ॥ १२॥ आषाढी तु तृतीया स्यात्तिस्रो नीराजनाः स्मृताः ॥ चातुर्मासी भवेत्कार्या गजानां हितमिच्छता ॥ १३ ॥ तत्र यागं प्रवक्ष्यामि तन्मे शृणु नराधिप ।। अश्वयुक्श्रवणं चित्राहस्ताश्चिन्या पुनर्वसुः ॥ १४ ॥ एप नक्षत्रयोगस्तु प्रशस्तो गजकर्मसु ॥ तिथि तृतीपामिच्छन्ति तथा चैवात्र पञ्चमीम् १.१५ ॥ "सप्तमी चैव तथा चैकादशीमपि । सावित्रं विजयो मैत्रो ध्रुवश्वाभिजितस्तथा ॥ १६ ॥ एते मुहूर्ता पञ्च स्युः कारम्भेषु हस्तिनाम् ।। अथ पुण्याहघोषण मुहूर्ता ये मकीर्तिताः ॥ १७ ॥ तेपामन्यतमे कुर्याद्विद्वान्यज्ञविधि शुभम् ।। पपाई देवतानां च भूतानां च बलिं हरेत् ॥ १८ ॥ उल्लापिकाश्च लाजाश्च धान्यं दधि घृतं मधु ॥ पायसं मत्स्यकुल्मापलोहितानं गुडौदनम् ॥ १९ ॥ *धनुश्चिद्वयान्तःस्थो नास्ति पाठः कपुस्तके । 4............

·७०८ पालकाप्यमुनिविरचितो+ [४ उत्तरस्थाने- सजश्च सर्वमाल्यानां कलशांस्तण्डुलान्धृतम् ॥ मुमतिष्ठं भद्रपीठं मद्यमाल्यानुलेपनम् ॥२०॥ दीर्घायान्हरितो दर्भान्विप्राणां चैव भोजनम् ॥ निवं शवं च विधिवगजेदुपरमाहरेत् ॥ २१ ॥ अञ्जनं तगरोशीरप्रियहुं चैव योगवित् ॥ कुछुटं च वराहं च द्विखुरं च समाहरेत् ॥ २२ ॥ द्वे सूपं च तथा स्यातां द्वौ स्यातां व्यञ्जनौ तथा।। द्वे चापि पिटको(क) स्पातामष्टौ पटलकानि च ॥ २३ ॥ सर्वरत्नौषधींश्चापि धूपनं व्यञ्जनानि च ॥ रक्षाविधानं कुर्वीत गजानां स्वस्तिवाचनम् ॥ २४ ॥ तन्दुलाः स्वस्तिकाः पूता नवान्नं पायसं मधु ।। पलाशाचापि समिधः शिशुकोदुम्बरास्तथा ॥२५॥ अच्छिन्नायाः कुशाश्चैव दीर्घाया हरितास्तथा ।। गर्भागमे च कर्तव्या शान्तिः संध्याद्वयेऽपि च ॥ २६ ॥ पुरोहितो दक्षिणे च जुहुयाद्धव्यवाहनम् ।। उत्तराग्निं च जुहयाद्वैद्यः शुचिरलंकृतः॥२७॥ अहतक्षामवसनः शुचिर्भूत्वा कृताञ्जलिः॥ अष्टो देवान्नमस्कृत्य गजानां स्वस्तिवाचन ॥ २८ ॥ प्रजापति च विष्णुं च सर्पभं च शचीपतिम् ।। रुद्रं च वलदेवं च वरुणं धनदं तथा ॥ २९ ॥ सेनापति नमस्पामि मनानां वामिनं भभुम् । सर्वजपमिमं यज्ञं पज्ञभूमि प्रकल्पयेत् ॥ ३०॥ "रतो वाऽपि ब्राह्मणानुमते शिवे ॥ मागुदक्मणये(वणे) देशे स्निग्धो"निधिना शिवे ॥ ३१ ॥ प्रदक्षिणोदके सर्वत्र सुपरिक्रमे ।। निवर्वमानश्छापायां मुहूर्वे पूलिते तथा ॥ ३२ ॥ गोमयेनालिप्याथ पज्ञमाम निवेशयेत् ।। तस्पा स्थानान्तरं तत्र कुर्यादष्टावरत्नपः ॥ ३३ ॥ तोरणे प्राइमुसे वाऽपि शतयासि च फारयेत् ।। प्रागुदवप्रवणे देशे शय्यामागं च कारपेत् ॥ ३४ ॥ ............

·७.९ ३६ गजशान्त्यध्यायः ] , इस्त्यायुर्वेदः। चतुरसे सूपलिले दक्षिणे उन्नने शुभे ।। उत्सेधवच्च मुशुकमीशात्मागापतः शुभम् ॥ ३५ ॥ सुदृढ़ व्यायतस्तम्भ चतुरखं समाहितं ।। उत्सेधेन दशाररिन दशरन्पुत्तरे भवेत् ॥ ३६ ॥ तस्याग्रे क्षोमकं बद्ध्वा शितयासी तथा स्मृता ।। गोमयेनोपलिसाय पूर्वमेव सदाचितः ।। ३७ ॥ हिंसा न जनयत्तत्र तथा जनजनाविधिः । नीद्यानदेवोपहतानार्धशुष्का हदात्मनः ॥ ३८ ॥ अनुगम्य नवान्वृक्षानृजुवृत्तान्शुभस्थितान् ॥ उत्सेधावादशारत्नीन्कारयेत्तु विचक्षणः ॥ ३९ ॥ चन्दनैश्च यथोक्तश्च नापयेदनुपर्वम् ।। युग्मानि तस्य नागस्य कारयेदहतानि तु ॥ ४० ॥ हरिद्रापिष्टमादाप कुर्यात्पञ्चाङ्गलानथ ।। मङ्गलानि च सर्वाणि कारयेत विचक्षणः ॥ ४१ ।। रोचनापाः पिपझवा च सम्पनागं समालभेत् ।। अद्भिश्चालंकृतं धृष्टं कुशाभिः समविस्तरेत् ॥ शोभितं वैजयन्तीभिर्निवद्धः पञ्चरज्जुभिः ॥ ४२ ॥ आरोग्याप च नागानां नृपस्य विज मध्ये च स्वस्तिकं कुर्यात्प्रशस्तश्छनकुञ्जरान् ॥ ४३ ॥ अवकीर्णीय जलैश्च यज्ञभूमि समन्ततः॥ कुशोदुम्बरशाखाभिरच्छिद्रामाभिरेव च ॥ ४४ ॥ पनिहाभिजातवेदः पशिस्तरम। सचन्दनानवान्कुम्भान्पूरयित्वाऽथ वारिणा ॥ ४५ ॥ स्थापयित्वा यथाभागं पागं समवकल्पयेत् ।। सर्वमेव च संयुक्तमनुपूर्व च निक्षिपेत् ॥ ४६ ॥ ततो मैत्रे मुहूर्ते च बोधयेज्जातवेदसम् ।। काः पलाशफैश्चापि संयुक्तोदुम्बरैस्तथा ।। ४७ ॥ ज्योतिः संजनपेत्तत्र पावकं जुहुयात्ततः॥ गृहीखोदकपात्रं च प्रोक्षयेद्धव्यवाहनम् ॥ ४८॥ १ क. थावजननावधिः।

·७०८ पालकाप्यमुनिविरचितो+ [४ उत्तरस्थाने- सजश्च सर्वमाल्यानां कलशांस्तण्डुलान्घृतम् ॥ सुप्रतिष्ठं भद्गपीठं मद्यमाल्पानुलेपनम् ॥ २० ॥ दीर्घाग्रान्हरितो दर्भान्विप्राणां चैव भोजनम् ॥ निवं शवं च विधिवद्रजेदुपरमाहरेत् ॥ २१ ॥ अञ्जनं तगरोशीरपिपहुं चैव योगवित् ॥ कुकुटं च वराहं च द्विखुरं च समाहरेत् ।। २२ ॥ द्वे सू च तथा स्यातां द्वौ स्यातां व्यञ्जनौ तथा॥ २ चापि पिटको(के) स्यातामष्टौ पटलकानि च ॥ २३ ॥ सर्वरनौषधींश्चापि धूपनं व्यञ्जनानि च ।। रक्षाविधानं कुर्वीत गजानां स्वस्तिवाचनम् ॥ २४ ।। तन्दुलाः स्वस्तिकाः पूता नवान्नं पायसं मधु ॥ पलाशाश्चापि समिधः शिकोदुम्बरास्तथा ॥ २५ ॥ अच्छिन्नायाः कुशाश्चैव दीर्घाया हरितास्तथा । गर्मागमे च कर्तव्या शान्तिः संध्पादयेऽपि च ॥ २६ ॥ पुरोहितो दक्षिणे च जुहुयाद्धव्यवादनम् ॥ उत्तरानि च जुहपाद्वैद्यः शुचिरलंकृतः ॥२७ ।। अहतोमवसनः शुचिर्भूत्वा कृताञ्जलिः ॥ अष्टो देवान्नमस्कृत्य गजानां स्वस्तिवाचने ॥ २८ ।। प्रजापतिं च विष्णुं च सर्पमं च शचीपतिम् ।। रुद्रं च वलदेवं च वरुणं धनदं तथा ॥ २९ ॥ सेनापत्ति नमस्पामि गजानां स्वामिनं मभुम् ॥ सर्वजपमिमं यज्ञं पज्ञभूमि प्रकल्पपेत् ॥ ३० ॥ "रतो वाऽपि ब्राह्मणानुमते शिवे ॥ प्रागुदमणये(वणे) देशे स्निग्धो"निधिना शिवे ॥ ३१ ॥ प्रदक्षिणोदके सर्वत्र सुपरिक्रमे ॥ निवर्तमानश्छापायां मुहूर्ते पूजिते तथा ॥ ३२ ॥ गोमपेनालिप्याथ पज्ञभूमि निवेशपेत् ।। तस्पा स्थानान्तरं तत्र कुदिष्टावरत्नयः ॥ ३३ ॥ तोरणे प्रामुखे वाऽपि शतपासि च कारपेत् ॥ मागुतरमवणे देशे शप्पामागं च कारपेत् ॥ ३४ ॥ ............

·३६ गजशान्त्यध्यायः] J हस्त्यायुर्वेदः। चतुरसे सपलिप्ते दक्षिणे उन्नते शुभे ॥ उत्सेधवच्च मुचक्लमीशापागापतः शुभम् ॥ ३५॥ मुद व्यायतस्तम्भं चतुरखं समाहितं ॥ उत्सेधेन दशारनि दशरल्युत्तरे भवेत् ।। ३६ ॥ तस्याग्रे क्षौमक बद्ध्वा शितयासी तथा स्मृता ॥ गोमयेनोपलिप्ताय पूर्वमेव सदाचितः ।। ३७ ॥ हिंसां न जनयेत्तत्र तथा जनजनाविधिः।। नोद्यानदेवोपहतानाशुपका दृढात्मनः ॥ ३८ ॥ अनुगम्य नवान्वृक्षानृजुवृत्तान्शुभस्थितान् ।। उत्सेधाहादशारत्नीकारयेनु विचक्षणः ॥ ३९ ॥ चन्दनैश्च यथोक्तैश्च स्नापयेदनुपर्वसु ॥ युग्मानि तस्य नागस्य कारपेदहतानि तु ॥ ४०॥ हरिद्राषिष्टमादाय कुर्यात्पश्चाङ्गलानय ॥ मङ्गलानि च सर्वाणि कारयेत विचक्षणः ॥ ४१ ॥ रोचनायाः प्रियङ्ग्वा च सम्पनागं समालभेत् ॥ अद्भिश्चालंकृतं घृष्टं कुशाभिः समविस्तरेत् ।। शोभितं वैजयन्तीभिर्निबद्धः पश्चरज्जुभिः ॥ ४२ ॥ भारोग्याय च नागानां नृपस्प विजयाप च ।। मध्ये व स्वस्तिकं कुर्यात्मशस्तांग्छनकुञ्जरान् ॥ ४३ ॥ अवकीर्णीय जलैश्च यज्ञभूमि समन्ततः॥ कुशोदुम्बरशाखाभिरच्छिद्रामाभिरेव च ॥४४॥ प्रागग्राभिरुग्राभिर्जातवेदः परिस्तरम् ।। सचन्दनानवान्कुम्भान्पूरपित्वाऽथ वारिणा ॥ ४५ ॥ स्थापयित्वा यथामार्ग यागं समवकल्पयेत् ॥ सर्वमेव च संयुक्तमनुपूर्व च निक्षिपेत् ।। ४६ ।। ततो मैत्रे मुहूर्ते च बोधपेज्जातवेदसम् ।। काठः पलाशफैश्चापि संयुक्तोदुम्बरैस्तथा ॥ ४७ ॥ ज्योतिः संजनयेत्तत्र पावकं जुहुयात्ततः ॥ गृहीत्वोदकपात्रं च मोक्षयेद्धव्यवाहनम् ॥ ४८॥ १ क. °थावजननावधिः।

·पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- अदिते नमस्तेऽनुमते नमस्ते देवसवितुर्नमस्ते ॥ उत्तिष्ठाने विबुध्यस्व स्वभीतं चरितं मया ॥ ४९ ।। विवोधयन्त्यप्सरसो वहवस्ताश्च ब्राह्मणाः ॥ पागं च मम पृच्छस्व प्रसन्नो हव्यवाहनः ।। ५०॥ (ख)वेणाज्यं गृहीत्वाऽथ शान्तिर्भवतु हस्तिनाम्, स्वाहा ।। समिधे स्वाहा, भूः स्वाहा, भुवः स्वाहा, स्वः स्वाहा, भूर्भुवःस्वः स्वाहेति।।५१॥ वृद्धौ बोधप भूतानि ब्राह्मणं वाऽमितौजसम् ।। सहस्राक्षं भूपति च कुवेरं वरुणं यमम् ॥५२॥ विष्णुं चैव महात्मानं तथा नारदपर्वतौ ॥ उद्दालं काश्यपं कालं मरीचिं भृगुमेव च ।। ५३ ।। ऋपिमुख्यामिष्यामि सर्वानेव कृताञ्जलिः ।। आशि चास्याऽऽहुतिं तेषां भूपः स्वस्ति गजे पुनः ॥ ५४॥ भवन्त्यरोगाश्च गजाः समृद्धि तद्धि पाजकाः ।। द्विरदानां मपच्छन्तु वलारोग्ययशांसि च स्वाहा ॥ १५ ॥ यक्षा भूतानि गन्धर्वा ओपध्यश्च दिशां गजाः ॥ आदित्या मरुतश्चैव आश्चनी च तथा ग्रहाः ।। ५६ ।। गजानां संप्रयच्छन्तु वर्गारोग्ययशांसि च ॥ ऐरावतं पुप्पदन्तं कुमुदं वामनं तथा ॥ ५७ ॥ पुण्डरीके नीलवर्ण सार्वभौम सतेजसम् ॥ सप्रतीकं च नांगो द्वौ पर्वमालिनमेव च ॥ ५८ ॥ महागजास्तथैवान्ये तान्नमस्मै (2) कृताञ्जलिः ।। आशिं चास्याऽऽहुतिं चैव भूपः स्वस्ति गजे पुनः ।। ५९ ॥ भवन्त्वरोगाश्च गजाः समृद्धिं यान्तु पाजकाः ॥ प्रपन्छन्तु च नागानां वारोग्याति च ॥६० ॥ अङ्गिरोजमदग्नी च बसिष्टं पुलई कतुम् ।। दीय परिचरं चैव पुलस्त्यं च्यवनं तथा ॥ ११ ॥ देवपः सद्यः स्थितास्त्वापस्तथा पर्वतमालिनम् ।। हिमवत्ममुखांश्चापि तथैव कुलपर्वतान् ।। ६२ ।। • 'मसम्यामि' इति भवेत् । - ·. ३६ गजशान्त्यध्यायः] , हस्त्यायुर्वेदः। ७११ तथैव सर्वतोऽनन्तानमिष्यामि कृताञ्जलिः॥ दिशो दश च ये नागाः सद्याकाममधिष्ठिताः ॥ ६ ॥ मूमिधरान्भुजमांश्च तान्नमिष्ये कृताञ्जलिः ॥ आशिं चास्याऽऽहुति तेषां भूयः स्वस्ति गजे पुनः ।। ६४॥ भवन्वरोगाश्च गजाः समृद्धिं यान्तु पाजकाः ।। प्रयच्छन्तु च नागानां वर्णारोग्ययांसि च स्वाहा ॥६५॥ सरितश्च नमस्कृत्य चतुरश्च महोदधान् ।। गङ्गां च यमुनां चैव नर्मदां च महानदीम् ।। ६६ ।। गोदावरी भीमरथी कृष्णां वेणा व निम्नगाम् ।। विपाशां च वितस्तां च चन्द्रभागामिलावतीम् ॥ ६७ ॥ तापी च मनसस्तापी कौशिकी गण्डकीमपि । कुर्वन्तु स्वस्ति नागानां निर्वाणं च रणे तथा ॥ ६८॥ आपगाः सरितश्च स्युर्देशेषु नगरेषु च ।। आशिं चास्पाऽऽहुतिस्तेषां भूयः स्वस्ति गजे पुनः ।। ६९ ।। भवन्त्वरोगाश्च गजाः समृद्धि यान्तु याजकाः ॥ प्रयच्छन्तु च नागानां वर्षारोग्ययशांसि च स्वाहा ।। ७०॥ भूमी(मि)धरानमिमतान्महातेजान्महाबलान् । वन्दे बन्यान्महाभागाशुचिर्भूत्वा कृताञ्जलिः॥१॥ अनन्तं प्रथम वन्दे सर्वलोकाभिपूजितम् ।। ७२ ।। कर्कोटकं धूमशिखं वासुकिं च महाबलम् ॥ कालिकं चात्र वन्दित्वा बलमुत्पलमेव च ॥७३॥ हारे च विद्युजिह्व च कम्बलाश्वतरावुभौ ।। उभयं च तथाऽऽदित्यं जिह्वां चोपरि लेडि च ।। ७४ ॥ मपतन्तः 'श्वापि आफूलेन निपवते ॥ अणुनर्जागो महानागः पञ्चशीपों महाबलः ॥ ७५ ॥ नागो मणिग्रहश्चैव ये चापि धरणीधराः । कुर्वन्तु स्वस्ति नागानां निर्वाणं वे रणे तथा ! ७६ |. अन्तभूमौ च ये नागा ये चापि दिशि गोचराः॥ आशि चास्पाऽऽहुति पो भूयः स्वस्ति गजे पुनः ॥ ७७ ।। . १ क. न्तः करैश्वापि।

·७१२ पालकाप्यमुनिविरचितो- [४ उत्तरस्थाने- भवन्त्वरोगाश्च गजाः समृद्धि यान्तु याजकाः।। संप्रयच्छन्तु नागानां वलारोग्पयशांसि च स्वाहा ।। ७८ ॥ उत्तरेण जयेद्वद्यः सो(सेनान्यमभिकीय॑ च ।। सेनापति शक्तिधरं गजानां स्वामिनं प्रभुम् ।। ७९ ॥ पष्ठीमियं क्रौञ्चरिपुं पण्मुखं द्वादशेक्षणम् ॥ रक्तमाल्याम्बरधरं घण्टावहिणकुक्कुटान् ।। ८० ॥ पम्वकं द्वादशभुज कार्तिकेयं दुरासदम् ॥ रक्तमतिसरामाल्यः पताकावत्सचन्दनः ।। ८१ ॥ अर्चयेगुडसंपावपापप्तस्वस्तिकादिभिः॥ तेपां प्रवर्तपेञ्चापि समृद्धे जातवेदसि ॥ ८२॥ आशिं चास्याऽऽहुति तस्य भूयः स्वस्ति गजे पुनः ।। भवन्त्वरोगाश्च गजाः समृद्धि यान्तु पाजकाः ।। ८३ ।। संप्रयच्छन्तु नागानां वारोग्यपशांसि च स्वाहा ।। पूर्वदक्षिणतो यां च दक्षिणां च दिशं तथा ।। ८४ ॥ तथाच नैती वन्दे पश्चिमां च दिशं तथा ॥ वायव्यां चोत्तरां चैव तथा पूर्वो"""गाम् ।। ८५॥ ततोवं विदिशं वन्दे अदिति देवमातरम् ।। अधश्च ये दिशश्चैव तान्नमस्ये कृताञ्जलिः ॥८६॥ आशिं चास्पाऽऽहुति तेषां भूयः स्वस्ति गजे पुनः॥ भवन्त्वरोगाश्च गजाः समृद्धि पान्तु याजकाः ॥ ८७ ।। संमपच्छन्तु नागानां वर्गारोग्ययशांसि च ॥ स्वस्तिकापूपसंयावमधुरन्जालान्तं दधि ॥ ८८ ॥ हिरण्यं च सुवर्ण च वासांस्पभिनवानि च ।। धोरेपं च मुरां चैव वाचेपा वरवारुणी ॥ ८९ ॥ गुडमोदनमाल्पं च मत्स्यान्कुल्माप एव च ॥ सर्वमेतदुपन्पस्तं ग्रहाणामनतोमिमान् ॥ १० ॥ पुष्टि दाहाः सर्वे इदं मुक्त्वा ददस्व च ॥ मपच्छस्व च नागानां वारोग्यपशांसि च स्वाहा ।। ९१॥ * 'लानान् । इति भवेत् ॥ १ म..ग्ररणा ।

·१६ गमशान्त्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। ७१३ व्यपोहस्व च पापानि इह राज्यं शतं समाः ।। त्वया विठष्टाः करिणो मनुष्याणां च संगताः ॥ १२ ॥ अविसृष्टं त्वया नापि भोक्तुमर्हति कश्चन ।। अपूतिमांसं सा रक्षमुपधापरिवर्जितम् ॥ २३ ॥ अनारदं हि मनुजैस्त्विममारुह्य कुञ्जरम् ।। गृहाण च पधावत्वं सेनान्ये भद्रमस्तु ते ॥ १४ ॥ संमपच्छन्तु नागानां वर्गारोग्यपशांसि च स्वाहा ।। पादायुधं तानचूहं शतपत्रं मनोरमम् ॥१५॥ विचित्रपत्रं रक्ताक्षं कुफुटं दर्शयामि ते ॥ कुछुटं मे गृहाण वं सेनान्ये भद्रमस्तु ते ॥ १६ ॥ संमपच्छन्तु नागानां वारोग्ययशांसि च ॥ दंष्ट्राधरं चतुष्पादं पृथिव्यामुग्रदर्शनम् ।। ९७ ॥ फरेणुगात्रं रक्तासं वराहं दर्शयामि ते ॥ वराहं तु गृहाण खं सेनान्पे भद्रमस्तु ते ॥ १८ ॥ संप्रपच्छस्व नागानां वारोग्यपशांसि च स्वाहा || भभूतवर्ण लागलं सर्वाङ्गससमाहितम् ॥ १९ ॥ धौवमामलकैः पूतश्छागं संदर्शयामि ते ।। छागमेतं गृहाण त्वं सेनान्ये भद्रमस्तु ते ॥ संप्रयच्छस्व नागानां वारोग्यपशांति च स्वाहा ।। १००॥ सहस्रमूलाव(दोनतं देवराजविलेपनम् ।। भवरं सर्वमूलानामुशीरं दर्शयामि ते ॥१॥ उशीर मे यहाण त्वं सेनान्ये भद्रमस्तु वे ॥२॥ संप्रपच्छस्व नागानां वारोग्यपशांति व स्वाहा। वैराजनां विमा मालां सहस्राक्षेण धारिताम् ॥ ३ ॥ संभूतां पर्वत श्रेष्ठे आहवां गन्धमादनात् ।। नारापणफत्तावासा वलदेवप्रियां शुभाम् ॥४॥ गृहाण मालां प्रवरा सेनान्ये मदमस्तु ते ॥ संमपच्छस्व नागानां वरोग्पयशांसि च स्वाहा || १०५॥ इमाममृतसंभूतां देववानां मनोहराम् ।। मीतिसंजननी देवी मतनागनिषेविताम् ॥ ६॥ .

·७१४ पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- सर्वेषु च प्रवाहेपु क्षेत्रनीराजनासु च ॥ नागानां च प्रवेशेषु मङ्गल्या वारुणी स्मृता ॥ ७॥ सुरां सुगन्धा सुरसां निशाचरमनोरमाम् ।। पूजितां देवमनुजैः प्रसन्नां दर्शयामि ते ॥ ८ ॥ वारुणी में गृहाण वं सेनान्पे भद्रमस्तु ते ॥ संप्रयच्छस्व नागानां वारोग्पयशांसि व स्वाहा ॥९॥ इमे शवा मृदङ्गाश्च कांस्यवाद्यानि यानि च ॥ वीणा सपाणिपणवो(वा) नार्यः परिपदं गताः ॥११० ।। आहृता मङ्गलाथं वै गायन्ते मधुरस्वराः॥ इहैकरानं दिवसं विजयाप नृपस्प च ॥ ११ ॥ विविधानि च रूपाणि सम्पग्बद्ध्वा हुताशनैः ।। क(क्री यमाने(ण) निमित्तज्ञो लक्षपित्वा विनिर्दिशेत् ॥ १२॥ कृ(क्रीयमाणं क्षयं पाति योऽनिश्चिटचिटायते ।। छिद्रार्थ पुरुषश्चापि वस्रगन्धस्तथैव च ॥ १३ ।। अनेकवर्णो भवति अभ्रकाकृतिसंस्थितः ॥ होतृदाही च यो वहिद्विजानां क्षयमादिशेत् ॥ १४ ॥ (कृजमानस्फुलिङ्गाद्योऽक्षयं राज्ये विरूपवान् ।। धूमवान(न)श्मवान्नाथ चर्मगन्धसमश्च यः ॥ ११५ ।। गोमुखाकृतिसंस्थानो गवां स क्षयमादिशेत् ।।) अव्यक्तवर्णो दुर्गन्धिर्विप्रकीर्णशिखोऽनलः ॥ १६ ॥ तिमं विनाशयेद्राएं साम्राज्पं सपुरोहितम् ।। रोजीमरणमेवापि वसागन्धप्तमोऽनलः ॥ १७ ॥ हीनस्वनश्च दीप्ताग्निः कुणपस्येव दयते ॥ संवन्धस्पाच्छिन्नशिखो हतमाख्याति पार्थिवम् ॥ १८॥ श्यामः पापकृतिश्चापि वायसप्रतिनिश्चयः ।। राज्ञः कोशविनाशाय युवराजवधाय च ॥ १९ ॥ एवद्धि कुरुते वह्निरविधूमाकृतिश्चयः ।। करे चोरसि दाही च होतृदाही व यद्भवेत् ॥ १२० ।। * धनुश्चितान्तरगतो नास्ति पाउः कपुस्तके । १ क. प्रदेशेषु । २ क. होन्दाहे।

·३६ गजशान्त्यध्या हस्त्यायुर्वेदः। ७१५ तत्रार्थहानि जानीयात्तस्मिनुत्पातदर्शने ॥ करीपर्धूमसंकाश इन्द्रायुधसमद्युतिः ॥ २१ ॥ हस्तिनां संक्षयं शिमं तद्विधो वह्निरादिशेत् ।। कवपः कपिसंस्थानमय वर्मसगन्धिकः ॥ २२॥ भपनाशं तदाऽऽख्याति हूपगानो हुताशनः ॥ हरिद्धारिद्रवर्णाभो वेपमानो यदाऽनलः ॥ २३ ॥ निगडाकृतिसंस्थानस्तत्र शहानिलाकृतिः ॥ पाशाकृति निभश्चापि राज्ञो निधनमादिशेत् ॥ २४ ॥ विच्छिन्नद्रवसूर्याणामातारूदितस्वरः।। वामनो पस्य गन्धौषधूमः प्रतिनिवर्तते ।। १२५ ॥ मत्स्यशोणितगन्धस्तु तुत्यो(?) मजश्व यो भवेत् ।। राजस्तन वधं दद्याच्छाबमोक्तैरिमभिपक् ॥ २६ ॥ अशुभान्पेवमादीनि निमित्तानि व भूपते ॥ प्रासादादिभिरुचाभिःचीपदकलशाकृतिः ॥ २७ ॥ प्रदक्षिणावर्तशिखोऽससरनोदधिस्वनः ॥ शमभवमेघानां मेघदुन्दुभिनिस्वनः ॥ २८ ॥ सुवर्णरजतप्रत्यक्षीरपायसगन्धवान् । शत्राणां कवचानां च ध्वनानां च महीपते ॥ २९ ॥ भास्वते तेजसाऽत्पथं संग्रामे जपमादिशेत् ॥ महष्टमनसथैव शुक्लाम्बरधरानपि ।। १३० ॥ ईरपेयुः शुमान्मावांस्तज्ज्ञेयं जपलक्षणम् ।। पदा स्वाभोऽप्रसन्नो""व्यवाहनम् ॥ ३१ ॥ महाभयं विजानीयाचस्मिन्नुत्पानदर्शने ।। गृजन्मत्रपुरीपो वे निद्राम(2)न्दुर्मना गजः ॥.३२ ।। पाधितात्तेन भूपश्च निर्दिशेच्छाखकोविदः ।। असंधान्तमना यस्तु निगच्छेत्तत्र वारणः ॥ ३३ ॥ यात्रासिद्धि विनानीपानृपवेर्जपलक्षणम् ।। "प्रकृति""पार्थतो वा मतङ्गजः ।। ३४ ।। १ क. पसं° १२ क. 'कृती 1 ३ क. तुल्यौ। ४ क. यावास्थितं । ५ क. पृष्ठनः प्रकृतिर्यक्ष पार्वतो। . 00....000+ ·90............ पालकाप्यमुनिविरचितो [४ उत्तरस्थाने- नवोदकाभिवष्टापाः पृथिव्या गन्धवद्र्वेत् ।। (नृपस्य विजयं विद्याच्छीमोत्थानो विधूमतः ॥ १३५॥ अनिर्गतेराजेनाग "रणाचदि। पर्मनुष्यो वत्सो वा चापि वा पुरुषर्षभः ॥ ३६॥ विद्याद्गजानां स भयं सारोहपरिकर्मणाम् ।। पुरोहितविनाशाय तं निमित्तं विनिर्दिशेत् ॥ ३७॥ शान्त्यर्थं तस्य पापस्य विधिमन्यं समाचरेत् ।।) ऐरावतं समारुह्य यथेन्द्रेण पुराजितः ॥ ३८ ॥ जपतां पार्थिवाशस्त्वामारुह यथा रणे । यदि दक्षिणगन्धस्य शस्तं चंक्रमणं भवेत् ॥ ३९ ॥ नागराजस्य नृपतेर्भूलाभ तत्र निर्दिशेत् ॥ शबहानि विजानीपाद्वामकान्ते विपर्ययः ।। १४० ।। छत्रध्वजपताकानामुल्कानां दर्शनं तथा ॥ भेदेन कलशानां च सरपोत्राणां च छेदने ॥ ४१ ॥ धात्रीपातो विजानीयात्तस्मिन्नुत्पातदर्शने ॥ तोरणाद्वारमानोति यदि नागो निवर्तते ॥ ४२ ॥ क्रोधाभिभूतः स गजो विनश्पति न संशयः॥ श्रद्धया तु हविशेषे पिण्डे भुक्ते यदा गजः ॥ ४३ ।। महामुभिक्षं जानीपादुर्भिक्ष छर्दनाद्भवेत् ॥ महद्भयं तन भवेत्तस्मिनुत्पातदर्शने ॥ ४४ ॥ सेमः स्निग्धोऽनुनादी च गम्भीरः पण्डितस्तथा ।। वारणाय पदा शब्दस्तगवेजयलक्षणम् ॥ १४५।। भिन्नोऽल्पशब्दो रूक्षश्च भेरीजर्जरनिस्वनः ।। वादित्राणां यदा शब्दस्तदा न जयकल्पते(?) ||४६ ।। विस्वरं रचते भूमिः कम्पते स्फटते तथा ॥ नीराज्यमाने नागेन्द्रे भर्तारं वन्पमिच्छति ।। ४७ ॥ निमिचान्येवमादीनि शुभान्पेव निवेदयेत् ॥ एतेष्वपि च कर्तव्यं शान्तिकर्म निवेशयेत् ॥ ४८ ॥ * धनुर्द्वयान्तरमतो नास्ति पाठः कपुस्तके ॥ १ क. समामि।

·७१७ ३६ गजशान्त्यध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। आयुर्वेदस्त्विंहाध्याये वारणानां समाप्पते ॥ चतुर्थ चोत्तरं स्थानं परिचाराभिसंज्ञितम् ॥ ४२ ॥ यस्त्विम निखिलं वैद्यः शास्त्रं वेत्ति ससंग्रहम् ।। यथावत्सपरीवारं प्रापणे न स मुद्धति ॥ १५०॥ तस्य राज्ञो गजा नित्यं हस्ते देया जिगीषुणा ।। सच योग्यः नियां कतुं वारणानां भिषग्वरः ।। ५१ ॥ शुभविधिमनुसृत्य यश्चिकित्सा निपुणमतिनियतं करोति वैद्यः ।। स भवति सततं नृपेण पूज्पः कृतमति(?) विबुधः समीक्ष्य नागान् ॥ ५२॥ इति राजकुलपदिशं चिकित्सा- मृषिपभः स चकार पालकाप्यः ।। तनुरुहचरणाय पृच्छते मां सुरपतितोयधनेश्वरोपमाय ॥ १५३ ॥ इति श्रीपालकाप्ये हस्त्पापुर्वेदे महाप्रवचने वृद्धोपदेशे उत्तराभिधाने परिवारचतुर्थस्थाने पत्रिंशो गजशारपध्यायः ॥३६॥ परिसमाक्षेपं पालकाप्पविरचिता हस्स्पायुर्वेदसंहिता ।