·रिक्षा संस्कृत प्रस्य मा लास मा च्य- काशी-संस्कृत-सीरिज़पुस्तकमालायाः १२५ ध्याकरणविभागे (१६) पोडशं पुष्पम् । --8. प्रौढमनोरमा - महामहोपाध्यायश्रीमद्भट्टोजीदीक्षितविरचिता । मिहोपाध्याय-भट्टोजीदीक्षितपौत्रश्रीहरिदीक्षितकतो लघुशब्दरत्नश्च । महामहोपाध्यायमैरवमिश्रविरचितरत्नप्रकाशिका, पायगुण्डोपाहवैद्यनाथपण्डितकृतभावप्रकाश, व्याकरणाचार्य पं. गोपालशास्त्रीनेने कृत सरला, टीकात्रयविभूपितः। प्रकाशक:- जयकृष्णदास हरिदास गुप्तः-- चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस, बनारस सिटी। { अस्य पुनर्मुद्रणादिकाः सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकायताः]

·प्राप्तिस्थानम्-
चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय,
बनारस सिटी।

·श्रीगुरु शरणम्- प्रास्ताविकम् २ ..7... भदानी काशिकराजकीयप्रधानईस्कृतपाठशालीयपरीक्षायां कलिकाता-बिहार-पड़ो- दाद्यनेकदेशीयपरोक्षासु च पाठ्यस्वेन निर्धारितायाः पाणिनिव्याकरणशास्त्रमन्यमूर्धन्यभू. तायाः भीमरसुगृहीतनामधेययेयाकरणप्रवर पदवाश्यप्रमाणपारावारीण-महामहोपाध्याय श्रीमदोनोदीक्षितविरचितायाः तदीयमूलसिद्धान्तकौमुदीव्याख्यानरूपाया प्रौढमनोरमाया अन्यकर्तृभटोजोदीक्षितपीग्रश्रीमदरिदीक्षितकृतलघुशब्दरनव्याख्यासहिताया अपूर्व विवि सोंडसुन्दरं चेदं नवीनं संस्करण सम्मादयितुमारब्धम् । यद्यप्यस्य प्रन्यस्यानेपानि संस्करणानि मुदितानि, परं तन सर्वत्रापि भावप्रकाश-सरला-टोकाद्वयाभावकतन्यूनता वर्तते । तदमयमपि लघुशब्दरत्नव्याख्यानं भैरवमिनविरचितरल प्रकाशिका 'भैरवी' इत्यपरनाम्ना प्रसिद्ध च तृतीयं व्याख्यानमिति टीकात्रयहित मिदं संस्करणं भवेत् । विदितमेव श्रीमती चैयाकरणाना तन भवतामध्यापकानां यत् कीदृशी भवस्थेदानी काश्यादिष्वपि प्रचलिताध्ययनाध्यापनशैलीप्रदर्शकण्याख्यानमन्तरा परीक्षार्थिनां छात्राणां वर्तते । तत्र चास्मद्गुरूवरैः महामहोपाध्याय स्वर्गीय पं० श्रीनित्यानन्दपन्तपर्वतीयः लघुशब्देन्दुशेखरे दीपकं नाम टिप्पणं विरच्य विद्वजनाइछात्रवर्गाबातीवोपकृताः । सदीयतिवचनकल्पना अनुसृत्य तरप्रदर्शितपथैनैव विद्यार्थिजनसौलभ्याय लघुशब्दरने सरलानामक टिप्पणं विरच्येदानी द्वितीयो भागोऽनन्त पुंलिलाप्रकरणमारभ्य स्रोप्रत्यय- प्रकरणान्तः श्रीमतो करकमलेपु समयते। अचिरादेव तृतीयो भागः कारकाव्ययीभाव- प्रकरणमात्मकः श्रीमद्धिःप्राप्स्यते । नामातीव प्रकर्तब्य दोषष्टिपरं मनः । दोषो विद्यमानोऽपि तचित्तानो प्रकाशते ॥ इत्यभियुक्तोफिमनुसन्दधानाः श्रीमन्तोऽप्रत्यगुणास्वादनेनेतद्अन्धसमादरणेन बानुग्रहीष्यन्ति मामिति वारंवारमभ्यर्थयते । रथयाना भाषाढ शु.२ से. १९९६ गवर्नमेण्ट संस्कृत कालिज बनारस। बिदुपामनुचरो नित्यानन्दोपासको गोपाल शास्त्री नेने।

·विषयानुक्रमः।
संख्या
विपयाः
१ अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम्
२ मजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम्
३ अजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम्
४ हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम्
५ हलन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम्
६ हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम्
७
भव्ययप्रकरणम्
८ स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम्
सर्वविधपुस्तकप्राप्तिस्थानम्
जयकृष्णदास हरिदासगुप्तः-
चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस
विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर
पोस्ट पाक्स नं०८ बनारस सिटी।

·श्रीगणेशायनमः। ॐ प्रौढमनोरमा। ध्यायं ध्यायं परं ब्रह्म स्मारं स्मारं गुरोगिरः । सिद्धान्तकौमुदीव्याख्या कुर्मः प्रौढमनोरमाम् ॥ १॥ शब्दरत्नम् । शेपविभूपणमीडे शेपाशेपार्यलाभाय । दातुं मफलमभीष्टं फलमीटे यत्कृपादृष्टिः॥१॥ शब्दरत्नव्याख्या भैरवी। ध्यात्वा देवं परं ब्रह्म जानकीपतिमव्ययम् । विदुषां प्रीतिदां लध्वीसवीं रलप्रकाशिकाम् ॥१॥ नत्वा तातं जगद्वन्ध भवदेवाभिधं गुरुम् । सीताख्यां जननी कुर्वे भैरवोऽगस्त्यसम्भवः ॥२॥ पन्यादौ ग्रन्थमध्ये प्रन्यान्ते च मङ्गलं कुर्यादिति शिष्टसमाचारानुमितस्मृत्या प्रारिप्सित. ग्समातिप्रतिबन्धकविघ्नविनाशस्यावश्यकतया समुचितेष्टदेवतास्तुतिरूपं मङ्गलमाचरन् शब्दरत्नटीका भावप्रकाशः। शिव शिवेश शिवदं शिवान्यद, शिवाङ्गक शैवशिवोपशोभितम् । शिव शिवेज्यारतमीतिमजक, शिवोपदेष्टारमनन्तक नुमः ॥ शेषालङ्कारक दुर्गारमोमाकान्तया युतम् । गुरु नत्वा अये बद्धशम्दरलेन्दुशेखरम् ।। भावप्रकाशिका व्याख्या कर्तु बालदयान्वितः। पायगुण्डेत्युपाख्यातो वद्यनाथो यथामति ।। सत्र तावद् "ग्रन्थादो ग्रन्थमध्ये ग्रन्थान्ते च मङ्गलं चरेत्" इत्यादिस्मृतिविधित. शिष्टाचारानु. मलादीनि मङ्गलमध्यानि" इत्यादिभाष्योक्तफलकत्वाचादौ निर्विघ्नपरिसमाप्त्यर्थं सामान्यतो स्यामाप्सत्वेऽपोह शाले मुनिनयमङ्गलस्य विद्यारम्भइत्यादिवचनबोधितावश्यकर्त्तव्यताकविनाधिपदेव लस्य वा समुचितत्वेऽपि, बालाना स्वेष्टदेवतामङ्गलातिरिक्तमङ्गलस्य “यो वै स्वान्" इत्यादिश्रुत्यादि. तितया निषिद्धतयाऽनुचितलेमतच्छासस्य घरम्मुनिप्रमाणपत्वमेतदग्रन्थस्य सन्मात्रानुयायित्वं देवता. चकशब्दाना ततन्छुभकलकार्णगणादिदोषनिवृत्तिफलकप्राथम्यबोधकशास्त्रविषयत्वेन सदशुद्धिहेतुक- वशालप्राप्त्यविषयता धनयितुं शिध्यशिक्षायै व्याख्यातनोतृणामनुषङ्गदो मगलायच प्रथमतो देयता- ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- भैरवी। - शिष्यशिक्षायै निबध्नाति-शेषविभूषणमिति । विशिष्टं भूपणं विभूषणं, शेषो विभूषणं यस्य शिवमित्यर्थः । यद्वा शेषश्च विश्व शेपवी, भूपयतस्ते भूषणे, यस्य तं विष्णु, शेषशायिनं गरुड गहनमिति फलितोऽर्थः । कस्मे प्रयोजनाय ? शेपाशेषार्थलाभाय। शेपस्य योऽशेपोऽर्थस्तल्ला भाय । आद्यपने शेपयुक्तशिवस्तुत्या शिवस्य विशिष्टविभूषणयुक्तस्य हर्षावस्थापन्नस्य स्मरणे ऽभीप्सितार्थस्य सिद्धिर्भविष्यत्येव । अन्त्ये शेपस्याशेपोऽर्थो महाभाष्यार्थस्तस्य । यद- शेपश्वाशेपश्चेति द्वन्द्वगर्भस्तत्पुरुषः । तेन महाभाष्यार्थगरुडपुराणोक्तार्थस्य लाभः । अशेष शब्दे च विरोधार्थकनञ्तत्पुरपोऽसुरपदे यथा । गरुडपुराणोक्तोऽर्थः सदसद्विवेकस्तस्य लाभ: प्रथमवाक्ये तमित्यस्याध्याहारः । तम् ? यत्कृपादृष्टिः सफलमभीष्टाफलं दातुमीष्टे । सर्वना- नामुत्सर्गत. प्रधानपरामर्शकत्वाद् यच्छब्दः शिरस्य विष्णोर्वा योधकः । ईष्टे इति । अनेनेश्वर त्वस्य लाभः। तथाचेश्वरस्थ भूपतेः प्रसादेन तढायैव लौकिकसकलार्थलाभो यथा दृश्यते भायप्रकाशः। वाचकशेपशब्दबोध्यपतञ्जरियुक्तरवेष्टदेवताविषयक स्तुत्यात्मक मङ्गल निबध्नाति-शेषविभूपणमिति । शेष एव विविध विशिष्ट वा भूषण यस्य तं शिवमित्यर्थः। शेषश्च विश्व शेषवी, अभ्यहितत्वाच्छेपश- ब्दस्य पूर्वनिपातः, तो; शेषयुक्त. शेषविरुद्धो वा विगरुडो वा भूपण यस्य पर्यतया वाहकतया च, त शेषशायिन गरुटयाहन विष्णुमित्यर्थः। यद्वा शेपव्योः शेपयुक्तादिवेर्वा भूषणमिति पष्ठीतत्पुरुषः, सयो= स्थित्या शोभाकरत्वादिति केचित् । वस्तुतस्तु हरिहरात्मकं श्रीलक्ष्मीनृसिंहमित्यर्थः । अत एव- "शेषनागफणास्फीतसहस्रच्छनभासुरः" । इति ध्यानेन नारदपाश्चरात्रे उक्तम् । तत्रैव तन्मन्त्रेऽपि "शेपभोगात्मपर्यवशायिने नम इत्यथ” इत्युक्त, "सर्वाधीशफणातपल सितः इति मन्त्रमहोदधावपि तयाने उक्तमिति बोध्यम् । तद्गुणसविज्ञानोऽय बहु ब्रीहिः, वक्ष्यमाणहेतोः। अतएव विशिष्टविपयरत्वस्य लाभेन मङ्गलस्य प्रतिक्षातार्थमिद्धिः । यद्यप्यादी शिवा- दिपदोडेसेनापि मध्यवतिफल्चतुष्टयाद्यन्तफललामः, तथापि तन्मध्यवत्तिफलद्वयलाभार्थमेव मङ्गल कृतम् । अतएवौचित्यमपि सिद्धम् । एवञ्च कार्येन प्रागुक्तार्थध्वननमीदृशमङ्गलादेव, नान्यतरमात्रविषयका- दिति बोध्यम् । तदेतद् ध्वनयितु तद्गुणमविज्ञानस्योभयस्तुनिद्वारा फल प्रतिपादयितु चादौ विशेषण स्तुतेः फलमाह-शेपाशेपेति । तनावन्तपक्षयोः स्पष्ट एवार्थ. 1 केचित्पक्षे तु, शेपश्चाशेपश्च शेषाशेषी नमो विरोधार्थत्वात्कणिगरटो तयोर्यऽर्थाः महाभाष्यगरटपुराणस्थसिद्धान्तारतल्लाभायेत्यर्थः । अन्त्ये सदन सद्विवेकादिकानद्वारा ज्ञानरयोपदिष्टत्वात्तत्रामोप्यनोपयुक्त , दुराग्रह सत्यज्य मुठु शात्वा विचार्य सदस- द्विवेवेनैवातापि सिद्धान्ताना वक्तव्यत्वादिति भावः । इय च चतुर्थी तादये इति योध्यम् । उक्तार्थमेव विशेष्य स्तुतेः परमाह-दातुमिति। यदि तन्मध्यवत्तिफलद्वयमारमिष्ट तहिं तावन्मात्रेणैव सल्लामें विशेष्योक्तिरपरा। यद्ययन गणदोपो नास्ति श्राद्यगुरुमगणरयादौ सत्येन तस्य चन्द्रदेवताफरयोज्ज्वलय- शोरूपोचमफल जनयत्वात् , वर्णदोषोपि नारित, शः मुग्पमित्युक्तत्वात् , मित्रामित्रदोपोऽपि नास्ति, पादौ दयोरपि भगणरवेन मित्रतमत्वात् । एदवेदमपि पल विशेषणस्तुतेरेव सम्भवतीति "शेपसुनामवमीटे इत्येव पाट्यम् । विश्च तस्य देवतार्थक्त्वेन सान्त्यफ्ल्योरपि रामः, तथापि शेषशब्दश्यावशेषार्थबोधरतया दुष्टत्यप्रयुक्तनिधरय विभूषणपदसमभिव्यातिशेषपदरय देवतार्थतयैव निरास इति तदर्धे मध्यवत्तिफ्ल. चतुष्टयागफ्टा च तादृश मारमावश्यरमिति तचतुष्टयध्वननमप्रत्यूहमेवेति भावः। सर्वनासा प्रधान- परामशिवायरए शिवरय विपणोः रक्ष्मीनृमिहरय वा पायुत्ता दृष्टिः रपैय दृष्टित्यर्थः । नन्वेवमयीन- रसदायध्वननाराम: "आरोग्य माग्यरात्" इत्यादिवचनजातैरतत्तदेवनागां शिशिष्य तत्तवामनापूरक- रसस्मोचन तन्नुयायेनाभूपणादिमियान्ययार्यमन्यैः वर्तमशायमिति तत्तसामनामिसपर्थ ततामा । स्यावश्यपावनेपेटदेवमाया अपि साधारणस्यात् । प्रहनेऽन्यरामना.भावेऽपि नियननाया भाप इयन सरकणे गणपतेरभिमान तनाल विनटामिनामानेनन्मारग्याविधिलरावादा माइ-सपरमिति । तथा नासामाग्ववीयान्यतरगुल्मवस्नुमातापिलेः स्यानिटरया समका - ·शब्दरत्नम्। पाररूपं, स्मरण तु तनन्यमिति विशेषः । गुरोरत्येकवचनेन सर्वविद्यालाम ए. कल्मादेव गुरोरिति सूवितम् । प्रौटानां मनो रमयतीत्यर्थिकां मनोरमाम् । भैरवी । - । - दत्वादुमयोरसादाने पौनक्त्यमत आह-ध्यानमित्यादि । व्यापाररूपमिति । स्मृत्यनुकूलमा- वनाल्यसंस्काररूपमित्यर्थः । तज्जन्यम्-ताशसंस्कारजन्यस्मरणरूपम् । ननु गुरुशब्दार्थस्य पूज्यत्वेना शुरवः समागता इत्यादी बहुवचन पदनापि बहुवचने योपादानमुचितमत आह- गुरोरत्यकेति । एतेनैकस्मात्सर्वविद्यालामस्तस्य सर्वविद्याश्रयतां विना नोपपद्यत इतितस्यैकम्य सर्वविद्याकुशलत्वेलब्धेऽधिकपूज्यत्वस्येवर इव सर्वोत्कृपत्वस्य लाभइतिध्वनितम् । प्रौढाना- म्मनांसि प्रौढमनांसि रमयति या साप्रौढमनोरमा इत्यर्थश्चेत्तदा "कर्मण्यण"इत्यणप्रत्यये "टिड्. ढा"इति डीप स्यादत आह-प्रौढानामित्यादिना । एवञ्चैवंविधस्तस्य फलितोऽर्थः, विग्रहस्तु ग- ङ्गाधर इत्यनेव रमयतेः पचादित्वस्य मूलविभुजादित्वस्य वा कल्पनेन रमयतीति रमा प्रौढम- नसारमेति कार्य इति सूचितमिति केचित् । वस्तुतस्तु यदिरमयतेः पचादित्वादि कल्प्यते तदा भावप्रकाशः। पहितो हिरण्यगर्मः, तस्य वस्तुनो ग्रहात्वेऽपि तदुपाधेः सूक्ष्मशरीरस्य जन्यत्वाकार्यत्वं बो- ध्यम् । एतेन दस्तुतो अन्यत्वस्य कस्याप्यभावादीपाथिकजन्यत्वरय विरादादावपि सस्तेन तस्यैवानोलेंखः कुतो नेति परास्तम् । अशोकवनिकान्यायेन तथोल्लेखात् । किञ्च हिरण्यगर्भस्य भौतिकमाष्टमध्ये प्रथमदृष्टित्वेन तथोक्तत्वात् । अत एव "हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य" इत्यादि- भुतिः सगच्छत इति दिक् । इदम् सर्वस्वविशिष्टजगत उपादानमाद्यकारणमित्यर्थक परमिति विशेषणम् । ननु ध्यस्मृधात्वोस्तुल्यार्थकत्वेनान्यतरवैयर्थ्यमत आह~-ध्यानमित्यादि । चिन्तेति । ध्यै चिन्ता- यामिरयुक्तरिति मावः। स्मृत्यनुकूलेति । स्मृतिजनकभावनाख्यसंस्काररूपव्यापाररूपमित्यर्थः । प्राचा मते स्मृतावनुभवस्य भरणत्वव्याशरस्य तत्व बिना बाधितत्वेन तस्यापि तत्वात् व्यापारेण व्यापारिक पोऽन्यथासिद्धेश्च । नय्यमवे त्वन्यथासिघ्या तस्यैव करणत्वात् । एवञ्च मतद्वयसाधारणमिदम् । यदा पूर्वमते पञ्चम्यर्थबहुप्रीहिणा स्मृतिजनकानुभवरूपमित्यर्थ. । तजन्यमिति। उक्तरूपव्यापारजन्यमित्यर्थः। विशेष इति ध्यानरमरणयोरिति शेप: 1 तथा च भेदानान्यत्तरोक्तिरफलेति भावः। मनु गुरेरित्यनुचित पूज्यतया बहुवचनस्य युक्तत्वादत आह-गुरोरितीति । एकस्मादेवेति । ऋणपण्टिताख्यादेवेत्यर्थः । एवोऽन्यव्यवच्छेदे । सूचितमित्ति । तथाच तस्य सर्वविद्यानिधित्वसूचनद्वारा सोहटरवसूचनेन सर्वपूज्यत्वप्रतिसदनद्वारा ईश्वरस्येवाद्वितीयत्वप्रतिपादनार्थमेकवचनोक्तिरिति भावः । प्रौदस्य न मनोमनोरमयोरभेदेन विशेषणमिन्याह-प्रौढानामिति। मनो रमयतीत्यथिकामिति । इति- साकशाप्रतिपाद्यामित्यर्थः। नन्वेव विग्रहे कर्मण्यणि डीवापतिरिति चेत् ? पत्रादुः--आवश्यक. स्प पचादित्वादर्भगोरमयतीति मिच-कर्मोभयविशिष्टरम्धाती कल्पनया अण एवाप्राप्तिरिति। युक्तं चैतत् । अन्यथा मनसः कर्मस्वस्याविषक्षा सम्बन्धित्वस्यय विवक्षा, रमयतेपिफलसमानाधिकरणच्यापारवाचकत्वस्य पलव्यकिरणव्यापारवाचित्वस्य च विवक्षाऽविवशा चेति शानातिगौरवं स्पष्टमेव । अतो विशिष्टपाठस्येय सम् । एवजातीयवेपु गंगापरादिष्वप्येवमेव बोध्यम् । अत एव "भाकारादनुपपदाकर्मोपपदो विप्रति. पंधन" इति कर्मध्यमित्यत्रस्य वात्तिकम्, "अम्माययते भलामयः सचाप्ती विधिः" इति स्थानिवासूत्रस्थ- माथ्य, "किपमाचहाते त्याच्यावित्या मलविमुनादिलान् है" इति स्यात्याविति स्वस्थ पक्षान्तरबो- परमार्थप स्वरस मंगाने। प्लेन मनो रमयतीत्यधिवामिति कुवल्पना परास्ता। नवी रमापरयासिरित, येभ्यो विशिष्टभ्य भ्यते ते स्वादी गिनहितान्केपलान् वान्पठित्वा ततः कोयति परिहा तो नियतिभूटान् वान् अचारान् पठिवा मिचश्चेति पाध्यमित्येत- भागापवरय सेयादिमिदेव नि प्रत्यहत्वाद । एमेत्यस्य तु चादिस्वामिशिः। कृतपूर्वी कटामि- स्यारी गुमायामायादगाया पामे दिवसा विवान सहसायदपप्रदर्शनं तुमठीतगुरुपोचरमच्, - ।

·संशाप्रकरणम् । ह य प रद् (मा० सू०)। हकारोपदेशः अट्झरहशइणग्रहणेषु हका- सदरमम्। प्रौढत्वं च मालदर्शनार्यानपूर्वमहामाध्यगूढार्यज्ञानात्वम् । इराग्रहणेप्विति । नन्पिद न्यूनम्, अम्प्रहणेऽपि ग्रहगात् । फर तु 'पहुयुम्ह' भैरयो। प्राप्सम्यापि कर्मपयणित्यन्य पचादिभ्योऽजित्यादिना या टीयभायः सुकर एपेति । प्रौढम- नांसि रमयतीत्येव विप्र इति बोध्यम् । प्रस्तोपयोगिप्रौढपदार्थतावच्छेदकमाह-पीउत्सामिति । - एतेन महाभाप्यगृढार्थानमितरसफलदर्शनार्थज्ञाने सत्ययेति सूचितम् । भाप्यतां विचार- समये सालदर्शनार्थस्य तत्र तमध्वननात् । अत एव गूहत्यविशेषणं सङ्गच्छता एवं विधप्रौढत्वा- पपादनेन तादृशज्ञानरतामेव निर्दुष्टत्वज्ञानेनेयं मनोरमा रमयति नान्येपामित्युफम्भवति ॥ भावप्रकाशः। अजुत्तरं वा सः, अन्स्ये नित्यसाकासात् तस्य मनस्यन्वयः नदारतमम्बन्धन रमायां येति सूच- यितुन सहविग्रहायभिप्राय, योगपपासम्भवेन याधिनत्वात् । अतएवस्यर्थिकामित्युक्ति लिसिविमहि. कामिति । अमे च मनोरमामित्येवोक्तमिति भावः ॥ ननु मनोरमणे वयःकृतमीटरवस्यान्वयव्यतिरेकव्यभि- चारेणाहेतुत्वाद, भन्यस्य तस्यानिवांच्यत्वात्, प्रतिभादेरेव हेतुत्वाच्च प्रौदेति विशेषणं व्यर्थमत माह- प्रौढत्वमिति । प्रौढत्वं चेत्यर्थः । पचित्तथैव पाठः । दर्शनं शास्त्रम् । एतेनान्यसर्व शास्त्राध्ययनोत्तर- मेव महामायगूदार्थशानं, नान्यथा । सब प्रसक्तानुमसरया सर्वन सहन्नास्येन पतअलिनाऽन्यशालवि. पयानपि कांश्चिद् गुरुलधुतया प्रतिपाय सहितत्वात् । मत एव गूढात्युक्तमिति । महामाभ्याध्ययनोचरं 'तु नान्यशास्त्रादौ प्रवृत्तिरपि, तत्तच्छाखविपयाणा केपाचिदित एव लाभात , अस्य सर्वशास्त्रकपाटत्वाच । भनेन शम्दप्राह्मनिष्ठस्यान्यवासारत्यानिफरत्वाच्च ब्रह्मनिष्ठस्य विषयपुनर्वेदान्तश्रवणायोरिव वैराग्यो- दयादिति च सूचितम् । तदुक्तं विष्णुपुराणे- देब्रह्मणी वेदितव्ये शुध्दमा परं च यद। शब्दब्रह्माणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ इति । एतन्मूलभूता दे विद्ये वेदितव्ये इति ह रम यद माझविदो वदन्ति परा चैवापरा च" इत्यादि. सुतिरपि मुण्डके प्रसिद्धा । अन्यमायन्यायत्त्यर्थं महेति । माध्यमात्रोल्लेखेन मूलस्यापि तन्मात्रानु- यायित्वं ध्वनितम् । गूढार्येति । एवं च तादृशानामेव निर्दुष्टत्वादियं मनो रमयत्येवेति खण्डनप्रवृत्य- नमितातादृशत्वाना खण्डनकाराणा सण्डनायान प्रवृत्तिरशानविलसितत्वेन निष्फलैन । तथा च प्रौढत्वस्य विलक्षणबुद्धिमत्वरूपतया निर्वक्तुं शक्यत्वानोक्नदोष इति भावः। इपग्रहणम्वितीति । अत्रेद बोध्यम्, अशित्यधिकम् । सूत्रमते "भोभगो"इति सूत्रे तत्सत्त्वेपि सिद्धा. ते 'देवाः सन्ति' 'छन्दः' यादीनामन्यधावारणेन तस्य सण्डितत्वेन तत्र ताइणे फलामावाद । सरि यत्वासिधा विसर्गादिप्रवृत्त्या "लोपः शाफल्यस्य" इत्यत्र तदनुवृत्तेर्न फलम् । 'वृक्षव्करोति' इत्यादी सरला। सकलदर्शनार्थेति । भर सकलपदं महाभाष्य विशेषणम् । तेन दर्शनापशानपूर्वकसकलमहाभाष्य- गूढार्थशनवत्त्वमित्यर्थः फलति । साकल्येन महाभाष्यगूढार्थाने सत्येव दर्शनानामीपज्शानेऽपि समान- न्ददायिका । साकल्येन महाभाष्यगूढार्थशानं च सिद्धान्तकौमुद्यध्ययनान सिद्ध्यति । न केवलं सिद्धा- न्तकौमुदीमानाध्येतारोऽत्र प्रौढत्वेन विवक्षिताः, किन्तु मुक्तावल्यायध्ययनेनेपदार्शनिकसिद्धान्तशान- वन्तस्तादृशा इति । तथा च सिद्धान्तमुक्तावल्यादध्ययनपूर्वकसकलसिद्धान्तकौमुबध्येतारोऽस्मिन्मन्थे- ऽधिकारिण इति तु सांप्रदायिकाः । युक्तं चैतदिदानीन्तनविद्वज्जनेषु तथा दर्शनात् । सिद्धान्तकौमुदीगू- दार्यशानं प्रयोजनम् , सिद्धान्तकौमुद्यर्थो विषयः, प्रतिपाद्यप्रतिपादकमावश्च सम्बन्ध इति अनुबन्ध- चतुष्टय बोध्यम्। ।

·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- भैरवो। 1 - हयारडित्यत्र य प्रथमो हकारस्तत्प्रयोजनावसरे प्रत्याहारचतुष्टय एव प्रयोजनमुपातं, तन न्यूनत्वमाशय निराचष्टे नन्वित्यादिना । अम्ग्रहणेऽपीति । अम् गृह्यते यस्मिस्तस्मिन "पुम खग्यम्परे" इति सूत्रे । ग्रहणादिति । निमित्तत्वेनग्रहणस्यापेक्षणीयत्वादित्यर्थ । एतत्प्रयोजनमाह -फल स्विति । क्लप्तप्रयोजनाभावसूचनाय तुशब्द । वद्धिति । अन बहव पुमासो यस्येति बहुव्रीही "शेषाद्विभाषा" इत्यत्र विमापाग्रहणात् 'उर प्रभृतिषु' एकरचना- न्तस्य पुम्सशब्दस्य पाठगन्न कम् । सकारस्य तु सयोगान्तलोप । कह इति प्रत्येकमनुकरण- भावप्रकादा 1 तु लोप शाकल्यस्य" इति न । यसाहचर्यादलीत्यपवादविषयत्वाच्च । न चैवमपि तत्रैवाप्रवृत्त्यर्थ हलि सर्वपाम्" इत्यत्रानुवृत्तय तदावश्यसमिति कथं सचिनतत्वमिति वाच्यम् । तैपामनमिधानस्य तत्रैव कैयटा- दिभिरेवोक्तत्वात् । अन्यथा 'वृक्ष हसति' इत्यादशवगते । अत एव 'न पदान्ता परेऽग सन्ति' इति रणसूत्रे भाष्य सगच्छते । अनुनासिकमातियोग्या इति तदर्थ । तेन 'हरयिह'दत्यादिसत्त्वेऽपि न क्षनि, भोसादि माहचर्येण रोरित्यनुवृत्या च रुस्थानिकयस्यैव तेन रोपाच्च । अतएवाव्यपरइति निदेशसगति । एवं चाष्ट मिरमाध्यमेवदेश्युक्ति । अत एव मूलोत्तोत्तरहकारफलाना भाष्ये साफल्येनोल्लेखवदस्य इस्य मूलोक्ताना तेषा तयाऽनुलेसोहोरेव तदुल्लेखश्च सगच्छनइति ! न वेवमिण्यपि तदुक्तिरमगता, न चेष्टापत्ति , लि. लिहिवे' इत्यादानामसाधुतापत्ते । यदि तु अहशो फलोक्तिपरभाष्यस्योपरक्षणव भूपे, तहिं अश्याप उक्तहेतो -कैयटेन तथैव कण्ठतस्तर फलोत्ते, पुयोगादिति सूत्रे 'मञ्चा हसति' इति भाष्यप्रयोगाच ग्रहणापत्तावधिकमित्युक्तिरेवायुक्तेति चेत् ? अत्र केचिदाहु --द्वितीयहकारफलोक्त्यान्तर 'यदि विनि- दन्यताप्युपदेशे प्रयोजनमस्ति तत्राप्युपदेश कर्त्तव्य ' इति भाप्यादिणि सफलत्वात्तथा नवशि तदमावा दिति फल्सत्त्व एव सद्भाष्यस्योपलक्षणत्व नान्यथा। एवञ्चाधिक्ये न भाष्यानुक्कत्यमान हेतु , किन्तु फलाभावसहित तत् । कैययेन्योती तु यूनानुसारिणौ । 'मच्या हसति' इति प्रयोगस्य वनापि मते सि द्विनि धैवेति । वस्तुतस्तु इण् इत्यपि तथैव । अत एव यदि किञ्चिदिति सदिग्धार्थकमुषत्वा अग्रे फ्ला दान भाष्ये सङ्गच्छन । अत एव वक्ष्यति अमि हकारप्रयाजनमिति च भाष्ये नोक्तमिति । तदुक्तिस्तु स्वरूप प्रतिपत्यर्थ एवायमक्षरसमानाय इति भ्रमनिवारणाय सर्वथा शासीयफलातया हस्य दूधोपदेश कर्तव्य इत्यत्र तस्य तात्पर्यम् । एव चाशशे फलामावस्योक्तरीत्यास्पष्टत्ववदत्रोक्तहेतोरेव तदनुमानात् । प्राधिक्ये तद्वदीदृशमा यानुक्तत्वमपि हेतु । अत एव कैयटेनाप्यन फल नोक्तम् । एव च 'लिलिहिवे' इत्यादीनाम नभिधानमेवेति बोध्यम्। सण्टनकदाचिता न्यूनता परिहत् शङ्कते-नन्वित्यादिना । इद फल्चातुर्विध्यम् । न्यून मिति । तथा च गुरुग्र थे न्यूनतयैवमुक्तऽपि न साऽपगतेति भाव । अम्ग्रहणेपि अम् गृप्यते परिमन् तन पुम चयीत्यादारपि। ग्रहणात् श्रग्वाच्यत्नेन मिमित्ततया तग्रहणस्यापेषणीयलात् । ग्नेन मूलमपि व्याख्यातम । लोकप्रसिद्धफलव्यवच्छेदाय तुशधर । बहुपुमिति । ननु बटुपुम्ह' इति सनु दितानुकार्याप्रसिद्ध्या अनुकरणनयकल्पनापश्यपल्लऽपि पुटि शस प्राग्वत्तियारसति सान्तमेवानु क्रियताम, प्रथमोपस्थितत्वात् , वि भगाम प्राग्वतिन नमयोगातलोपस्य नपुसदस्य वा मान्तबहपुश- दरयानुवरणेन । अत एवोत्तरग्रन्थसङ्गति । न चैव "पुग सयि ' इति न स्यात्तर मान्तग्रहणादिति वा- च्यम्, सनापि मान्तस्यैवानुपरणेग मौनत्वात्मलोपेग 'पुरराकिर' इत्यादाविपदेशवित यायेन कृत- सयोगान्तलोपेऽम तत्मा । लोपस्य सौमत्वाझीगार गौरवप लामावनथानिदशाफ्लत्यसर्वेष्टासिद्धिभ्य सूरे मातानुकरणेऽप्यथ तथा सनि एयवरमयोगान्तरापेन मान्तत्याशनश्चेति चेमैवम्, न्यायासत्व स्य वक्ष्यमाणत्वात् । वि च तथा सति सूरे विकृतात्यच्युचारणेन विकृति ग्रहको प्रहरमाणादय प्रा- तिवदनुपरणम्' इतन्यायेन मत्लेन संयोगासनगपाप्राप्त्या यादर्जदत्वादिवारणायाम-विवक्षामयणाय प्रामे ! अन एव स माग्वनि एव समारं विहायानुपरमियपि न, अर्धवनोशुराय मगवयन में मत्स्वानाचिस्याथ । नवमुभयन मानावग्गेयुक्तरीत्याऽमे वियपया पदत्यामात रखामाश्या ·संज्ञाप्रकरणम् । ७ रग्रहणार्थः । अhण, "अडव्यवायेऽपि" इति णत्वम् । देवा हसन्ति, "भोभ- गो" (पा० सू० ८।३।१७) इति रोर्यत्वम् । देवो हसति, "हशि च" (पा० शब्दरत्नम्। इत्यादौ "पुमः सय्यम्" इति स्त्वम् । गवित्ययमाहेत्यादिवद् , अपदान्तत्वात्ककारादेर्न भैरवी। द्वयम् । ननु प्रत्येकानुकरणेऽनुकार्यणार्थन ककारहकारयोरर्थवत्त्वात्प्रातिपदिकत्येन सुउत्पत्ती हल्डवादिलोपे प्रत्येकम्पदत्वाजश्त्वढत्वयोः कृतयोर्न स्त्वस्य प्राप्तिरत आह-गवित्ययमाहे. त्यादीति। इत्यादाविरेत्यनेन तन्न चाभेदविवक्षा सूचिता, बहुपुमित्यत्र तु सान्तप्रातिपदिका- नुकरणं भेदविवक्षा च । अत एव सफारस्य संयोगान्तलोपः । ककारादेरिति । आदिना हकार- भावप्रकाशः। फलाभावः। न च सूने एव फलाभावात्पदस्येत्यस्यासम्बन्धः, अधिकृतस्य तस्यासम्बन्धे मानाभावात् । व्य. मिचाराभावेऽप्यसम्मववारकनया चारितार्थ्यात् । "नदछवि" इत्यादावने सम्बन्धस्यावश्यकत्वेन सम्बन्ध- सदमावयोः कल्पने गौरवात्तदन्तविध्यर्थे तस्यावश्यक्त्वाच । अन्यथा बहुपुमित्यनेन पदाक्षेपेऽपि तद्प- पदस्य रत्वमित्यर्थे केवले संभवेऽपि तदन्तेऽतत्त्वात्तदनापत्तेरिति चेत्, न, दहुपुमित्यंशेऽगत्याभेदविवक्षाङ्गी- कारेण प्रकृतिवदनुकरणमित्यङ्गीकारेण वा पदत्वात्तत्याप्तः परस्य नुवचत्वात् । एवं त्वत्र सान्तानुकरणेऽप्या- घपक्षे बाधकाभावः। उक्तरीत्या पदत्वात्मयोगान्तलोपेन लक्ष्ये मान्नत्वस्येवावस्थितेरिति कश्चित् । वस्तु- तस्तु उक्तरीत्या क् ह इत्यनुकरणद्वयसत्त्वेऽपि कुलान्यपदार्थकबहुवचनान्तबहुव्रीहिर्नानुसरणं यहुपुमिति । तदर्थस्य च धात्वर्थे कर्तृत्वेनान्वयः, अध्याहियमाणश्रवणे मम्बोध्यत्वेन वा। तत्र च मोलुंकि प्रत्ययल, क्षणेन पदत्वात्मयोगान्तरोपे रत्वप्रातिरविघ्नैव । अत एव स्वरमना गनित्ययमित्युत्तरमन्यसङ्गतिः । अन्यथा प्रापि तदनुरोधेन तथाङ्गीकारेऽफरत्वमर्धजरतीयत्व च स्यात् । एवञ्च पक्षान्तरेऽप्यगतिकगनिन्यायादर. पक्कलङ्कलेशोऽपि न। कमु न, उरः प्रमृतिश्वेकवचनान्तपाठेन बहादिपु मत्त्यामम्भवेऽपि प्रियपुस्क.' इ. त्यादी तत्मम्मवेनात्र तदप्राप्तः। किञ्च वैपुल्यवाचकत्वेऽपीष्टानुरोधेन बहुवचनान्तानामेषार ममामवरणात्। अकृशमकृशलदारिनिवत् । शेषाद्विभाषेति तु पाक्षिकः । एवचेद फल युक्तमिति गुरुचरणानामायनमिति बोध्यम् । स्त्वमिति | शब्द इत्यर्थः । अनुस्वारशास्त्रस्यामिदत्वादिति भावः । अत्र य मपादौ स्पष्टन् । नन्येवमपि भेदविवक्षाया पदत्वाकादेर्जशवादी रुत्वाप्राप्तिरतदवरवात आह-गया- तितोवाभेदाववक्षायामित्यर्थः । भेदाभेदपक्षयोः पदस्वापदत्वयोरपपत्तिरत्यग्रे व्यक्तीभविष्यति । यका- त्वमत्ययस्तथा सरला। अपदान्तत्वादिति । अनुशायर्यानुकरणयोरभेदविवशायामनुपरगेनानुरार्यम्य नादृश्यशानेनोपम्धिनः शक्तिलक्षगान्यतरसानाधीन पस्निप्रयोज्यबोधनापयोपरितवार्थवसस्यामापात्प्रानि दिसाभावेन मु. बनुत्पत्याउपदान्तवादितर्थ- 1 बात कह इत्यनुकरणत्रयमेतत् । प्रभेदविवक्षारक्षश्च "मतो घरभूर सानोः" इति सूत्रस्थेन "मस्यवामादम्य उपमंन्यानम्" इति वातिरेन शाप्यने। मदि भरयाममा न्मवर्षे छप्रत्यय विपत्ते । अत्यवानाम्दादारभ्यमागम्मतपटमास्वामसम्मानुरगणतन् । यदि तुभ- विवक्षारक्ष स्यात् तहि तस्मिन्नुकायानुकरणयोर्भशार मनु नानु रायस्य वोपदर्शनासपानुगा- निरूपितशरवस्य म्वासयन्या अनुरायानितिशानभानाधीनोमियोध्ययधनायगोच. रूपार्यरत्वस्य "भग्यवा" इत्यनुरूरी सलेन मानिदिक तन प्रथभैरसचनस्य मुभमन्यानो." इति गूगैव "प्रथमा-नान्मल छ' प्रत्ययो भवति सुन्ने सामनि वा बाय"यन प्राय स्यिया- मीयम्"त्यस्य सिसी सस्यन् ।पनि पाभेदविदशाशे कोरीया मायामान प्रापियाम माया ममाप्त्या "तो."वि गुपस्यामारसं पारिप गारिलयांद । मभूमपा. पामिति निर्देश सरखारनुतरतु भेविका वरिः। म तरिमयाम्यानमा ·सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- सू० ६।१२११४) इत्युत्वम् । लिलिहिवे, लिलिहिध्वे, “विभापेट" (पा० शब्दरत्नम्। जश्त्वमिति चेत् १ न, मुतियोः" इत्यादाविकारायच्चारणेन शास्त्रायोधिताजव्यवहितहल्स- भैरवी। 1 परिग्रहः । जश्त्वमित्युपलक्षण ढत्वस्यापि । सुटितयोरिति । आदिपदद्वयेन झपस्तथोरित्यस्य तात्याकारस्य च परिग्रहः । शास्त्राबोधितेत्यादि । अचाऽन्यवहितोऽजव्यवहितः, अजव्यवहित- थासौ हल्समुदायश्चाजव्यवहितहल्समुदायः, शास्त्रेणायोधितो योजव्यवहितहल्समुदायस्त- भावप्रकाशः। रादेरिति । आदिना हकारपरिग्रहः । एवं च जशव ढत्वस्याप्युपलक्षगमिति भावः । एतेन पुम्हावित्यु- दाहरन्तो मान्या मान्या एवेति सूचितम् । कस्य जदत्वापत्तेः । अतएव तावन्मानोलेख. । इकारादीति । अनन्यार्थेत्यादिः । प्रकारार्थकादिभ्या टकिती झपस्तथोरित्यादेरकारादेश्च परिग्रहः । तदनुपादाने बीजं तु अशोकवनिकान्याय एव । एतेनाकारस्य प्राथम्यात्तथोक्तिरचितेत्यपास्तम् । त- न्यायानाश्रयणस्य वक्ष्यमाणत्वाच । तथा च सकलज्ञापकैरैकवाक्यतया सामान्यतोऽज्रहिततादृशइल्समु- दायरयासाधुत्वं शाप्यते, न तु इकाररूपविशेषाञहितस्य तस्येति फलितम् । एतेन “सुतियोः" इत्या- दावाद्युपरिथताकारल्यागेनेकारकरणेन विजातीयाजहिततादृशहल्समुदायस्य तुल्यन्यायवादसाधुत्वलामे जनगडदशमुच्चारयेत्यस्यासाधुतापत्तिरिति मन्दोत्तमपास्तम । इकारमानकरणेन तुल्यन्यायलात्तथा लाभ इति त्वदुक्तेाहतत्वाच । शास्त्राबोधितेति । तत्त्वं च विधेयतासम्बन्धेन शास्त्रजधीविषयतात्वावच्छिन्न- स्य सदवच्छिन्नाश्रयत्वरय वा योऽभावरतद्वत्त्वम् । शब्दाना कार्यत्वे आघम्, नित्यत्वे त्वन्त्यम् । अत एव शास्त्राबोधितेत्युक्तं, न तु शास्त्राविस्तिति । अन्यथा तत्समूहस्याप्युद्देश्यतया तत्सूनयोध्यत्वेन स्वस्मिन् चा. रितार्थ्याभावात् ज्ञापकत्वासङ्गतिः स्पष्टैव । इदं च समूहविशेषणं विशेषगान्तरसाहचर्यात् । मन प्रतियोगि- नस्तत्त्वं तु साक्षाद्यावदवयवद्वारा शास्त्रबोध्यतत्तप्रकृतिप्रत्ययादिरूपसमुदायघटकयावदवयवद्वारा वायथा- कथचित् । मत एव 'सुध्युपास्यः' इत्यादी इत्यस्यद्ध्यइत्यस्यास्तीत्यादी स्तइत्यादेरग्निरित्यादौगून्इत्या. देवासाधुतावारणायेदं विशेषण सफलम् । द्वितीयस्य तु उणादिव्युत्पत्तिपक्षे 'वटक्' 'मरुत्' त्यापनुकरण- मेव व्यावय॑म् । मुख्यमते एवमेव । परन्तु डित्यादौ त्थ् इत्यस्य गनुतुल्यत्वेऽपि इत्यस्योभयव्याव. बंता बोध्या । मल्लयामादिवद् भूयसाध्यपदेशेन तस्याज्झलात्मकत्वेऽपितादृशहल्समूहत्वस्यापितन सत्वा- र । वल्मानसमूहेत्यर्थविपक्षाया तु तात्पर्यग्राहकमिद बोध्यम् । क्चुटत्प् इत्यादेत्याचमुकरणगस्य लक्ष्यम् । एवञ्च तुल्यजातीयत्वादशास्त्रीयलौकिकतादृशानुकरणमानविषयमिदं शापकम् । अतएव "स्को"इत्यादिस्तु सौत्रः प्रयोग इत्येवाने उक्तम् । न त्वग्न्यादिचर्चा कृता । एयश्च प्रकृते तत्त्वसिद्धिरमत्यूहैवेति बोध्यम् । एतेन हयवरेत्याचानुपूाः शासबोध्यत्वमुत नेति विकल्प्य आये तस्यास्तत्त्वेनाच विनापि कोरित्या- दिवसाधुत्वोपपत्तेः शापितेऽपि स्वस्मिन्नचारितार्थेन शापनासम्भवः। अन्त्येऽसाधुतापतिस्तस्याः । न च स्वस्य खबोध्यत्वानुपपत्तिः । शादिकमवे शम्दस्यापि शाब्दबोधे गानाभ्युपगमेन दीपस्यैव तत्सम्भ- वादिति मन्दोचमपास्तम् । द्वितीयविशेषणेनान्त्यपक्षे तदारणात नहि तावन्माणासाधुरवमुफन्। उद्देश्यस. या शास्त्रबोध्यत्वेऽपि विधयतयाऽतत्वेनाबदोपस्याप्यभावात् । "रको: इत्यादीनामन्ययोपपत्तेदृष्टान्सासह- वेगुरुचरणस्तस्थानुसाच । एतेन "लोपोन्योः" इति रोपव्यावृत्त्या चरितार्थत्वायरित्यकारयोस्तत्वासमव इत्यपि यदुचामपारतम् । पचिचारितार्थेऽपि सर्वप्राचारितार्थ्याय । भक्षरसमा नाये कार्यप्रवृतेरन्यथा सरला। सिमः । न हि पूशेफरीरया अर्थवत्वेन प्रातिपदिएवात् सतः सूत्रेव उप्रत्यय ससाध्य पातिक प्रत्याख्या दम् । त एम क्षियो दीपादिति निर्देश: सामन्यया क्षिधातोरनुपरणभूतशिमदार पाव्सनापाया. तिका पोरर मुनीना व प्रामास्यम् । भू सचायामित्यादिनिदेशारतु सौमत्वादुपपादनीयाः। कप • गरिएपमारपत्रानुसाहमियान वशेष: पनरसय नस्पतिरिक ·संज्ञाप्रकरणम् । सू० ८३७९) इति वा ढः ।। शब्दरत्नम्। मुदायस्यासाधुत्वबोधनात् । अत एव "उच्चैरुदात्तः" (पा० सू० १।२।२९) इति भैरवी। स्यासाधुत्वमित्यर्थः । शास्त्राबोधितत्वञ्च-शास्त्रबोधितभिन्नत्वम् । ननु राज्ञ इत्यादौ शास्त्र- बोधितत्वं लोपस्य, न तु अव्यवहितत्वस्येति प्रतियोग्यप्रसिद्धिरितिचेत् ? न, शास्त्रजन्यज्ञान- प्रयोज्यसाधुत्वप्रतिपत्तिकभिन्नत्वस्य विवक्षितत्वात् । माधुत्वस्य व्याकरगव्यगरजातिविशे. परूपत्वात्तत्प्रतिपत्तेः शास्त्रजन्यज्ञानप्रयोज्यत्वमक्षतमेव । बोधनादिति । एवञ्चैताशस्यापभ्रष्ट- वसाधुत्वेन शास्त्रप्रवृत्तियोग्यता तेषु नास्तीत्याशयेन 'अम्' प्रत्याहार हकारस्य ग्रहगरूप- म्प्रयोजनं नोपन्यस्तमिति भावः । इञ्च तस्य समुदायम्य सत्त्वाभिप्रायेण । वस्तुतस्तु सत्त्व- भावप्रकाशः। वारणस्यान्यत्रावश्यकत्वेनानाऽपि तथा सभवाच्चेति दिक्। असाधुत्वेति । अतएवामादिव्यवहा- रस्य "झमम्" इति सकारेण प्रत्याहाराश्रयणादिनैवोपपत्तौ "नमङगन" इति सूत्रे मोऽनुवन्धो न कार्यः । झकारभकारपरखयाधभावात् "पुमःखयि" इत्यादे नास्त्यतिप्रसङ्ग इति तसूत्रमार्य सङ्गच्छने । भन्यथा बहुपुम्क्झ्" इत्यादौ रुत्वादिवारणाय तदावश्यकत्वे तदसङ्गतिः स्पष्टैव । यत्तु तुल्ययुक्तथा ईदूदेदित्यनानन्यार्थतकारोच्चारणेन हलं विनाऽचसमूहस्याप्यसाधुले स्कोरितिवद् 'अइउ'इत्यादैः साधुलेऽपि 'अइउ अपेहि' इत्यादेरसाधुतापत्तिरिति मन्दसन, सूत्रमते व्यक्तिभेदकपक्ष योर्गुणान्तरसहाय तस्यावश्यकत्वात् । सिद्धान्ते जात्यभेदकपक्षाभ्यां तत्प्रत्याख्यानात्प्रत्याख्यानस्थले- दृष्टार्थकताया एव सिद्धान्तितत्वात् यदपि ग्लोम्लावित्यादीना मन्त्रे कूटाना चामाधुनापत्तिरिति मन्दस्तदपि न, तत्रत्यहला सशाधर- कतया खरूपबोधकतया च शालप्रवृत्तेरनिष्टत्वाद् 'चं विना विगना अन्जना अभिव्यक्तिर्यस्य तव्या. नम्' इति तदन्वर्थतादोधिकायाः- विना स्वरैस्तु नान्येपा जायते व्यक्तिरक्षसा । इत्यभियुक्तोक्तेर्न पुनरित्यादिभाष्याव , अशकोच्चारणे मन्त्रे स्वरं दत्त्वा समुच्चरेत्। सन्धि तत्र न कुर्यादै पञ्चदश्या:स्वभावतः ।। इत्यस्य तत्र पञ्चदशीमन्त्रे अचं दत्वोच्चारणं कुर्यात् मन्धिमेलनं न कुर्यात् भच विना न पठेदिति यावत्" इत्यर्थकस्य गणेशविमर्शनातन्त्र उक्त बाद् यत्र यत्र तादृशाल्ममूहोचारणमशक्यं तादृशमन्त्र. स्थकूरादिषु वर विना तदनभिव्यक्त्या सशक्तिकाना इला प्रत्येकमुच्चारणं न्याय्यमिति तदयाख्यात्रुक्तेश्च तत्रासाधुत्वे इष्टापत्तेः । किञ्च स्कोरित्यादिवत्तीनत्वादिना साधुत्वोपपत्तेः । फिश पदात्माममुदाय उगा- देरल्युत्पची व्युत्पत्तौ च साधुत्वस्य नित्यादिवदुपपत्तेः। किश शापकस्यानुकरणमायविषयत्वस्य उक्तले. नात्र तदप्राप्तरिति दिक। योधनादिति । तया चापभ्रंशवन तस्य शासविषयसमिति भावः । एवं सूत्रसि भाष्यमपि गमामित्याह-अतएवेति । तादृशाल्ममुदायस्यामापुत्ववोधनादेवेत्यर्थः । सरला। असाधुत्ववोधनादिति। मन केचित् तुल्यन्यायादेव"इत्यादौ तारापुञ्चारगेन शास्त्रारोधित हल. म्यवहितासमुदायस्याताधुत्वं गेध्यते।भ,,उ,भरेदि इत्यसाधु। भाउग्" इत्यादिस्तुसौत्रःप्रयोगः इति वदन्तिातन्नातनत्यतकारादीनाम्यक्तिमेदपक्षयोः अनुनानिादिसपशप चारिताा। "निरात एका नाति सूत्रे एकाइयोफ्तेशादि अनेकाग्निपातव्यावृत्ये हलहितासमुदायरयामाभुत्वेतुन तयावयमिति । भतरव तिनाउ सदस्य नासापुत्वन् इति "चालली तिवः पुमानि" कोश: सरकार - - ·१० सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शब्दरलम् । सूने भाप्यम्-न पुनरन्तरेणाचं ध्यानस्योच्चारणमपि भवति" इति । स्कोरित्यादिस्तु भैरवी। - मेव नेत्याह-अतएवेति ! तादृशसमुदायस्य सत्त्वसाधुत्वयोरभावादेव । उच्चारणमपीति । एक स्याप्युञ्चारणासम्भवेन तादृशसमुदायस्य सुतरां तदसम्भन तयोलाभः । यत्त्विदम्भाध्य कि मणिमन्त्रन्यायेन तादृशोचारणे प्रतिबन्धकम् , उत ताशसमुदायस्यासाधुत्यतात्पर्यकम् । आये संयोगसंज्ञाविधायकशास्त्रस्य संज्यप्रसिद्वयाऽनर्थकत्वापत्तिः, "लोपाश्चेति द्विशकारको निर्देशः" इति भाप्यस्य चासङ्गतिः । नान्त्यः, एतद्वाप्यघटकोच्चारणशब्दस्य साधुत्वाबोध- कत्वादिति । तन्न, वाच्यवृत्त्यासाधुत्वाबोधकत्वेऽपि लक्षणया तदर्थवोधकत्वसम्भवात् । नन्वे- चं शास्त्रायोधिताजव्यवहितहल्समुदायस्यासाधुत्वे - स्कोः" इत्यादौ सकारककारयोस्तादृश- भावप्रकाशः॥ . भाप्यमिति । अनेन प्रागध्वनितत्वेनोक्तार्थध्वननम् । एवमग्रेऽपि । उच्चारगमपीति । अछिष्टस्पष्टो- धारणमपीत्यर्थः । तथा चैकस्य हलस्तत्त्याभावेन तत्समूहस्य सुतरा तत्त्वाभावादसत्त्वेन साधुत्वस्य दूरापास्तत्वम् । यदि तु तत्त्वाभावेन तादृशप्रयोग: स्यात्तहि भाभ्यासङ्गतिः स्पष्टंवेति भावः । यत्त्विदं भाष्य मणिमन्त्रादिन्यायेनोच्चारणे निरोधकमुतासाधुत्वबोधकम् ? नाथः, सयोगसज्ञादिशास्त्रवेष. Oपत्तेः, 'लोपश्श्चेति दिशकारको निर्देशः' इति भाष्योक्तेश्च । नान्त्यः, उचारणशब्दस्यातदर्थकत्वादिति मन्दः । तन्न, सार्वजनी नतदुच्चारणाभावानुभवप्रदर्शकतया भाष्यस्य तन्निषेधमत्वाभावेन विकल्पस्यैवान- वतारात् । वेदशास्त्राणा सकरव्यवहारस्य चोच्छेदापत्या तस्यागुमरणमात्रविषयकत्वरयोगत्वेन साधुत्या- कान्ते द्धय्-इत्यादौ तच्चारितार्थ्यात् लोपश्चेत्यस्य स्वोरित्यादिवदुपपत्तेश्च । यदपि तस्मादच विना हा समाधर्मितया अचामेनोदात्तादिमितया हलामुदाचादिस्वरवि- शिष्टोच्चारण न संभवतीत्येव भाष्याथा वाच्यः, प्रकरणस्य नियामकत्वात् यथाश्रुतार्थासमवाच्चेति सः । तदपि न, पूर्यापरमन्द दिना तथा भाल्यांदप्रतीतेः । तथाहि, तत्र हि पूर्वसूलादचपदस्या- नुवृत्तिर्न वेति विकल्प्य “यदि इलामप्येते गुणास्तदाऽनुवृत्तेः फल, यतस्तु तथा न, अत: सा न" इत्यु- पत्वा "पेत्वोर्जत्वा इत्यादावुपलभ्यन्ते ते इराम्" इत्युक्त्वारक्तस्फटिकधीवत् प्रान्तवेय धीरित्याशयेन "नेते दलगुणाः, किन्त्वच यव, तत्सामीप्यादयानमपि तद्गुणामुपलभ्यते" इत्युपलम्ममुपपाप प्रतीता-तत्वं स्पष्धयितु प्रतीतेन्तित्वे वीज किमित्याशयेन कुतोऽन्वित्यादिना कृतवै परीत्याशकानि. रासायाजन्ययव्यतिरेकादि तझा तत्वेवानमिति ध्वनयितुम् अन्तरेणापि व्यअनमच एवैते गुणा लक्ष्यन्ते न पुनरन्तरेण"इत्याधुत्तम् । अनान्तरेणापीत्यनेन इशेऽन्वयव्यतिरकनिरामः। न पुनरित्यने. नानशे तत्वसत्वप्रदर्शतम्। सतश्च ताभ्यामच एवैते गुणाः। युक्त चैतत् , भन्यथा भिनस्वरोपरम्मा- पत्तिः । यतो चामेव स्वरमनुविदधति हल्स्तनो न हला स्वरोऽरतीति । अत एष "उदात्तादिगुणः स्वय राजन्त इति स्वराः, अगुणमन्वग्भवत्यनुगच्छतीति विविधमुदात्तरवादिरूपनानाप्रपार गच्छत्यजुपरा गवशादिति वा ग्यशनम्"इत्यमे माध्योचिः सहन्छने । उपरागच स्वामान्यायातिशास्यादितश्च परेण माचेति बोध्यम् । एवम्न यथा इल विना अचारणं भवतीति तस्य ते गुणा वक्तु दास्यारतथा मर्च विना व्यागस्य तादृशमुच्चारणमपि न, क पुनर्वाच्य गुदात्तादयोग्यजनधर्मा भवन्तीतिनिराकाहतदर्थप्रसिपतिः भपि-पुन:-शम्दयोः सार्थस्य च भवति । वन्मते तु नितुपमाध्यप्रतिपादन स्यास्य हेतुसाराभावेनासा- परवेनासम्बद्धत्वात्तिः, पूर्वापरमन्दमविरोधापत्तिश्य, सयोवयापतिः, संसनन्तिपस्यापपप्रयोगश्ची परिशिदेवत् । गनु निरुक्तमसाधुत्वमनिय्यातम्त आह-स्योरिति । आदिना प्योरित्यादिसाः। सरला। न पुनरिति । भच विना कारहरूपपदरमोधारण प्रयोगो न मासीत्यर्थः समापोम्पारणे साथ- मागायादेपमेगास्यौचित्यारोमन कारयमित्यादिप्रयोगा: महारान्ने । । - ·द्वितीयहकारस्य प्रयोजनकथनावसरे विशिष्य तम्य प्रयोजनमुक्त्वा "यदि विशिदन्ययाप्युप- गाणामशास्त्रविषयत्वादेवेत्यर्थः। अग्य ध्याख्यान' 'नोचम् शयनयोरप्यन्वयः सारेति।रारम- प्रणेत्यर्थः । एवमग्रेऽपि । तददाहरणम्-शरछोटोत्युदाहरणम् । नापन्यन्तम्--माभ्यनेति शेषः। एवमग्रेऽपि सहकारपरेति बहुजीदि.। असम्भनति। उक्तरीत्येनिमावः। चोव्याल्यानपदोचर योन्यः। एवमग्रेपि । यत्तु माध्ये सदुदाहरणादाने कैयटीयमादाव्याल्याने च दी धातुपदाननुचि भेदविका दिक नातमितीति।गोरशिपलं नातीनिशी | PM प्रतिदिन प्रान्। प्रगुरुग्मन स्थमा यमपि मात्र जान सत्तसार्यप्राश्यमाभिमायरन माविष्टायनामिपरिसरमगमन स्याउ । किन नचादिधातुसादचयेन तदवयवयोरेव छायोः पवम्यू: पत्ताचा जाग्यामिदन संज्ञाप्रकरणम्। शब्दरत्नम्। सौत्रः प्रयोगः । अत एवाटि हकारप्रयोजनकथनावसरे भाप्ये "शश्छोटि" ( सू० ८।४। ६३।) इत्युपन्यस्य तदुदाहरणं नोपन्यस्तम् । हकारपरशकारासम्मरेन शश्छोटीति प्रसङ्गो- चारितमिति च कैयटेन व्याख्यातम् । अमि हकारप्रयोजनमिति च भाप्ये नोकमिति निक् ॥ भैरवी। . मुदायस्याऽप्यसाधुत्वापत्तिरत आह-स्कोरिति । आदिना व्योरित्यस्य संग्रहः । सौत्र इति । वञ्च शाम्नयोधितत्वमेवात्रेति भावः । अतएव । तादृशहल्समुदायस्यासाधुत्वादेव । हकारप्रयो- नम्-हकारग्रहणप्रयोजनम् । तदुदाहरणम्-शरोटीत्यस्योदाहरणम् । हकारपरेत्यत्र बहु- हिः । असम्भवश्वोक्तरीत्या वोध्यः । उक्तार्थ कैयटोक्तिरपि साधिकेत्याह-हकारपरेति । इति वेति। चकारो वाक्यालङ्कारे॥ ननु मूले प्रथमहकारस्याग्रहणेन ग्रहणरूपम्प्रयोजनमुक्तं, तन्न सदच्यते, 'भोभगो' इति सूत्रेऽग्रहणेन यद्यपि "देवाः सन्ति" "छन्दःसु पयःसु' इत्यादौ ययाश्रुतप्राचीनरीत्या लोपो वार्यते इति सम्भवति, तथापि वक्ष्यमाणसिद्धान्तरीत्याचारग्रहणस्य न प्रयोजनम् । न च 'वृक्षव् करोति' इत्यस्य साधुत्वाय 'हलि सपाम्' इति सूत्रेऽशग्रहणानुवृत्त्यर्थमशग्रहणम स्त्वति वाच्यम् , तादृशप्रयोगाणामनभिधानात् । अन्ययाऽशित्यम्य तत्र सम्बन्धेऽपि - सब हसति' इत्यत्र लोपापत्तिारैव । अतएव “न पदान्ताः परेणः सन्ति” इति लणसूत्र- यमाप्यसङ्गतिः । अतएव भाष्येऽशग्रहणेन हकारस्य ग्रहणमिति नोक्तमिति चेत् ? न, प्रथ- महकारस्याटहाग्रहणेन ग्रहणरूपप्रयोजनस्यनपरभाप्यस्योपलक्षणत्यात् । अतएवेणग्रहणेन ग्रहणस्य 'लिलिहिये' इति प्रयोजनम्भाप्यानुक्कमपि मूले उपात्तम् । अतएव भाष्यकृता देशे प्रयोजनमस्ति तत्राप्युपदेशः कर्तव्य"इत्युक्तमित्याहुः । वस्नुतो मूलो प्राचामनुरोधन । यदि किञ्चिदित्यादिना संदिग्धार्थकथनानन्तरमुदाहरणाप्रदर्शनेन प्रयोजनान्तराभाव एवानु- मोयते । कैयटेनापि तस्य प्रयोजनन्नोपन्यस्तम्। एवज भाप्याविरन्दप्रयोजनमेवोचितमित्याश- येनाह-दिगिति ॥ भावप्रकाशः। - सौत्र इति । एवञ्च तनवायं साधुरिति भावः। अतएरेति। तादृशस्य तम्यामाधुत्वबोधनेनेदृशप्रयो- - क्षायां पत्वस्य अशत्वरय वा प्रवृचिरिति मन्दः । तत्र, "पाय"युचर नुवस्याऽनापि समान तुटुक्त्यनुपयोगाचारिश भेदविवशाहीवारेमयो विवादिष्टक मिल्यमापारः । अनुगानुकरण्या .दाभेदवियशाया सदिचान्यदारमानामावेन वैषम्यन्य दुरसादत्वाला न "नमामि नेवि सूत्रस्थमा यामंगविण्यत्र योध्यापनाइ-दिगिति ।

·1८. हल (मा० सू०) ॥ इदं सूत्रं वल्ल्झल्शल्पु हकारमहणार्थम् । रु- शब्दरत्वम् । इदं सूत्रमिति । बलादिप्रत्याहाराश्च रेफेणैव सन्तु । हरन्त्यमित्यनान्योन्याश्रय. परिहारस्तु "रन्त्य हर्" इति न्यासेनावृत्त्या हप्रत्याहारबोधकसूनसमुदायान्त्यमिदित्य- थेन या सुरूर इति भावः । ग्रहणार्थमिति। शपसहरित्येव तु नोकम् । खरि हकार• भैरवी। द्वितीयहकाराभाने एकारस्याप्यसत्त्वमित्याशपेनाह-द सूत्रमिति । लकारमाध्यप्रयोज- नानामन्ययामिद्विमाह-इलाहीति । आदिना हलादिसङ्ग्रहः । रेफेण-समारोत्तरतिरेपण । ननु हलिति मूत्रमच हलन्त्यमित्यस्यावृत्त्या वक्ष्यमाणरीत्याऽन्योन्यायपरिहारो भगति, अ. धुना करमत आह-अन्योन्याश्रयेति । रन्त्य परिति न्यासेनेति । अनघाक्यद्वयम्-रन्त्यमित्येकम् , हरिति द्वितीयम् । द्वितीयेऽप्यन्त्यपदस्य सम्बन्धः । अत एव मध्ये पाठः । र इति पृथक् पदम् । अन्त्य रइति स्वरूपमित्, अन्त्यो हवा इत् । न्यासभेदे गौरवमित्याशयेनाह-भावृत्येति । हरन्त्यमित्यम्यावृत्त्येत्यर्थ. 1,तर प्रथमस्यार्थमाह-हर्मयाहारयोधकेति । इदं स्यरूपयनम् , एकाररेफरोधकस्य हरसदस्य स्पघटितत्वसम्बन्धेन हकारादिरफान्तसूत्रसमुदाय एक्षणा, 'नातो दुहत्वं दोप.। द्वितीयस्य तु अन्त्यो हर हफ्रत्याहारबांध्य इदित्यर्थ एष । नन्धि सूत्रमित्यादिना यत्प्रयोजनं मूऽभिहितं, तद् द्वितीयहकारमात्रस्यैव, तथाच सहकारस्म- भावप्रकाशः। रूपायमालवयध्ये सूपरपय सर्व फलितमित्याशयेन सूत्रमाशिपति-इदं स्तमितीति । एतेन पूर्वतो भेदन कयने राज चियमिति मण्डनरारापुक्कमपारसम् । सदनुरोधेन वापसादयति-- पलादाति । आदिना रलादिसा पदः । एवो लव्यवच्छ । हरन्त्यमित्योति । सदमारे सरफमायालयका प्रमके इस्पः पासेनेति । उकन्याम बिहायास्परेफरवरूप नीति मगोमयावरन्यासान्सराहीकारणेत्यर्थः । मध्यपाठादुगपत्रान्त्यपदसम्बन्ध वि भायः। पर गौरलाद- पाणिनीयस्पान्याह-आवृत्त्येति । एल्यमित्यस्येत्यर्थः । तत्रापरमार्थमाए-इप्रत्याहारेति । परमिन्न मस्याहार योधको यो हप्त्यादिशपसरित्य-समयसमुदायमादनयमित्यर्थः। तस्य सोधपत्र पादिरस्पेने. स्पेराम्यतया तपा संघायशावादणादिसंशापांनीति यौनुपुत्वनाजासिमरा शासमाविकको म सगवायो वनांना कमेनिसने सरसर तिममयायायों मनानामुपदेश"ति माया খগেশষাস ধংসী বোলিংক ১ ঘণৰ ৰেবিংশ শবে पतत्यामानापान मायापार कोच यस्यति ममीहिरियपारणम् । राम्य पूर्वनिया) Eि- आपनरपरानुपया दिगवारपनि नाम सामाdिy. पारमनदेगमावावतारयोगुस्पा सामारोशाय नमः। सोनभाय in reरयोग enal मारTere. मापातम् । प्रहशामितीति । पागलपनमोनियमसपास Earaमाल,माश्यानधारयनयमाप:भापति सागर . - - MRT 1 ·भैरवी । संशाप्रकरणम् । दिहि, स्वपिहि, "रुदादिभ्यः सार्वधातुके" (पा० सू० ७१२।७६) इति वलादि- लक्षण इट् । निहित्वा, स्नेहित्वा, "रलो व्युपधाद्" (पा० सू० १२२२२६) इति वा कित्त्वम् । अदाग्धाम् , "मलो झलि" (पा० सू० ८।२।२६) इति सकारलोपः। अलिक्षत्, "शल इगुपधार" (पासू० ३१११४५) इति क्स। हलन्त्यम् (पा० सू० १३१३) सूत्रेऽन्त्यमिति । हलि अन्त्यमिति वि- ग्रहे "सप्तमी" इति योगविभागात् "सुप्सुपा"(पा०सू०२।१।४) इति वा समास इति शश्दरतम् । ग्रहणापत्ती हरिहरतीत्यादौ विसर्गापत्तेः । सप्तमीति । अधिकरणकारकम्य कांद्यन्यद्वारा क्रियान्वयादस्ति सामर्थ्यमिति भावः । अस्य योगविभागस्य भाष्येऽदर्शनादाइ-मुप्पे- कारानन्तरं पाठ्यः, तत्सूत्रं तु नारब्धव्यमत आह-शपसेति । बिसगांपत्तेरिति । नव प्रेप्यावो. हविषा इत्यन्न हे परे विसर्गादर्शनेन हकारे परे विसर्गों नेति वाच्यम् , 'सुगण हसति 'प्रत्यह हसति' इत्यत्र 'ह्णोः कुन टुगा इत्यस्यापत्तेः । अस्यापि पद हस्वात्सम्बुद्धः' इति जापाद्धकारे परे कुक टुक नेति कल्पनया वारणं भविष्यतीति चेत् ? अनेकस्य झाप्यम्य वच- नम्य कल्पनापेक्षया हस्य परत्र पाटे एव लाधवमिति, ज्ञापकानां सौत्रत्येनोपपत्ती झापाले मानाभावाचा ननु सप्तमीति योगविभागात्समास इत्यनुपपत्रमधिकरणकारकस्य क्रियाया- मेवारयेनान्त्यपदार्थनासामर्थ्यांदत आह-अधिफरणेनि । आदिना कर्मपरिग्रहः । यद्वारा यस्य नियाजनकत्वं तद्वारा क्रियान्वयम्यौचित्यादिति भावः । अस्य योगविभागस्य सप्त- भावप्रकाशः। इत्यर्थः । एवो लज्यवच्छेदे । विसर्गापत्तेरिति । तथा च तथा वनुमशक्यतयारेफादोपाठेऽपिल विनासक. लस्य यत्तुमशक्यतया वयोपत्तिः, अतः प्रत्याहारान्तर्गतत्वसिद्धये लस्याम्यावश्यकत्वस्यायल्लम्वेनसू- त्रैकदेशप्रधानफलपायनेन तदस्याप्युक्तमायलेन फलस्य तस्याप्युक्तप्रायत्वम् । मत एव वल्रलियायुक्त मिति न न्यूनतेति भारः । यद्यपि प्रेयवोहविषः" इति निर्देदोन विसर्गवारणं सुकर तथापि तब सोय । खेन निर्वाह शापरत्वे मानाभावः । यदा, भादिपदार "प्रत्याइसति" इत्यादी गोः कुम्" इति युगा. धापत्तिसदः । तथाच विसर्गपदं कुगाइरपि सर्पदं शरोऽभ्युपलशगन् । कचिदिनापाररित्येव पाठः । एडेन हरिहरिः' इत्यत्र तं दोपं ददत् खण्डनकारादिः परास्त:, भागमशास्त्रमनिस्यमिति सप्रामाणिकन् । इनोऽपि तस्य तत्त्वमेव निश्शीपत इति दिक् । नन इलीत्यस्य कारकविमस्यन्तत्वेन गियान्वयौचित्येन भन्त्यपदेन सदभावे सामाभावेन कय म. माम इत्यत भाइ-अधिरणेति। मादिना कमरिग्रहः । सामर्थ्यमिति । इलन्स्यपदयोरिति शेषः। प्लेन सप्तमोभासे सर्वध वृत्यन्तमूतास्त्यादिक्रियाद्वारा साममिति कैयोक्तिः परास्ता यदास यस्य कारकर्व सदन्वयद्वारेव सस्य क्रियान्वयौचित्यादिति भावः। दिमागस्येति । मतमोशी" पत्र सप्तमीतियोगदिमागस्येत्यर्थः । सुसंगतीतोति । स्योगनाप्यरेष्टसिः मुनयोगविभागादिति नोकन् । सरात हरिईरतीति । न च प्रेयवोहविपनि निर्देशन हकारररेफ्स्य विमगों न मरतीति मल्पनया न दोष इति वाच्यम्, पाइ हस्तीत्यादी बुगागमारतेन च नापि इन्वादिति निर्देशन न दोपहन वाच्यम्, फुगागमस्य रसिपायेन सनिदेशस्य तदमाशे मुरापन सत्मामध्यरयाप्रमगामा. वादिति। कांपन्धयद्वारति । चौगुपामचाया धारयन्या याने कर्मशारा रियापारम्पेशादिर:- समुन्नन्देव माशाकियान्वयित्वं मरमहा परसादयनिय वाईनाय करणारया । नान्यः, पांदिशामामालियान्यविषयात रिलिन,सारियानवमेव हिसार।

·सटीकटिप्पणशब्दरत्नमोढमनोरमायां- भावः । यद्वा षष्ठीतत्पुरुषोऽयम् । स्यादेतत्, हलित्येकदेशस्यैव तन्त्रावृत्त्वेकशेषान्यत- शब्दरलम् । तीति । अनेनापि साधनल्यागतिकगतित्वादाह-यद्वेति । हलो हलिति सूत्र स्यान्त्यमिति विग्रह इति भावः । “पष्टी स्थाने" (पा० सू०१-१-४९) इत्यस्य च"ऊदुपधाया , गोहः" (पासू०६।४।०९) इत्यादाविव "गुणानां च परार्थत्वात् इति भैरवी। , मीति.योगविभागस्य । अगतिकपतित्वादिति । अगतिकप्रयोगसाधकत्वादित्यर्थः । विग्रह हल अन्त्यमिति विग्रहः । हलिति सूत्रस्येति कथनं तु फलितार्थसूचनाय । ननु 'पटी स्थाने योगा' इति परिभाषया हलः स्थाने योऽन्त्यः स इत् इत्येव सूत्रार्थः किन्न स्यात् , उदाहर- गतस्य 'टे प्रथमयोरम्' इत्यनेन सुस्थाने जातोऽम् भविष्यतीत्यत आह-पठी स्थाने इत्या दि। गोह इत्यादाविवेति । तत्र यथोपधापदसन्निधानेनावयार्थक पप्या निर्णातमिति 'पष्ठी- म्याने' इति परिभापाया अप्रवृत्तिस्तथानान्त्यपदसन्निधानेन तदप्रवृत्तिरिति भावः । इति न्यायेनेति । "गुणानाञ्च परार्थत्वादसम्बन्धः समत्वात्स्यात् इति न्यायेनेत्यर्थः । अन्न गुणानां परार्थत्वादसम्बन्ध. इत्यन्वयः। संज्ञासूत्रस्य परिमापायाश्च विध्युपकारकत्लेन गुणत्वात्तयोः समत्यमस्त्यत. परस्परमनयोरपार्योपकारकभावो न भवतीति भावः । हलन्त्यमिति संपूर्णसूत्रावृत्त्यपक्षयैकदेशस्यैात्तिरन्त्विति शरते मूले स्यादेतदित्या- भावप्रकाशः। "सह सुपा"इति समर्थनो निर्दिष्टम्ायदा, तथानिदेशायोगविभाग एवाभिमत इति तथा नोक्तमिति मायः। अनेनापि-मुमुपेत्यनेनापि । साधनम्य-समासारणस्य । अगतियेति । यातिकमयोगोपायरयादि- स्यर्थः । पहुचीहिपूर्वपदकपछीसत्पुरम:, स्वार्थे क इति भाव । अपिना पूर्वप्रकारस्य तत्व सचितम् । विपक्ष इति । इरः अन्यमिति विग्रहः । इलितिसूत्रस्येति तु ताकथन, सयोक्तरीत्या रम्यम् । मारप तदमि. भार्थना ध्वनयितुमिदगुतमिति भावः । भन्न सर्वपक्षेषु समासप्रतिस्तु वोपदेशेऽनादिसंभागामनिष्पा. दादिति यसरदसौरतुमाधुक्तरीत्या योभ्या। गन्वेयमपि "पष्ठी स्थाने" इतिप्रयायुक्तार्शमेन मिनाकोयत पार-पटीति । गोद इति । उपधापदधुत्या गोह इति पठमा यथायरायविमाया- स्वरस निर्मपरराथाऽस्यपदारयादलपति पठया भात्यनियमे नियममारिण्यास्तरमा समातिरिति मायः । ताप्राप्तिमझोरस्य । परालोऽत्र सेव मेरमाद-गुणानाति । पराल गुणले समरसम्म देतः । থােকনধিরাথমিgয়াবো যােবানাসসখানম মিশে स्पाय । गुण: समसार । गुणप्रभागमारेन राबाययो ममति, नतु गायो: प्रधानयोयो, गुरय प्रभा. माय मागपत्र गुल्मरमामायाहारिमादिति सपः । गुगप्रधानमनिषा प्रधानान्वये सभी गुमायो . परग।

·संज्ञाप्रकरणम् । १५ - शब्दरतम्। न्यायेन वाऽप्रवृत्तिरिति बोध्यम् । तन्त्रावृत्येकशेपान्यतममंस्त्विति भैरवी दिना । एकम्य शब्दस्यानेकार्थपरत्वं तन्त्रव्यवहारः, यथा 'अक्षान्पश्य' इत्यत्राक्षशब्दो देव नाक्षरथाक्षबिभीतकाक्षस्य बोधस्तथाऽनापि हल्शब्द उभयपरोऽस्तु । 'सदुचरितः शब्द. सकृदङ्गमयति' इति न्यायस्य 'गङ्गायाम्मीनगोपी स्त' इत्यादौ व्यभिचारस्य दर्शनादना. श्रयणमिति भावः । इदमेकोपस्य प्रत्यारख्यानपक्षे । शास्त्रीयप्रयोगनिर्वाहार्थन्तदारम्भे लाह- एकशेपेति । यन्त्र सकृदुच्चारितस्यैकस्य शब्दम्य समानानेकार्थपरता तत्र श्रुतस्यैकस्य शक्त्या भावप्रकाशः। नोचित इति तद्भावः । अवास्य लक्ष्याणि तु भाष्यकैयटादिषु स्पष्टानि । एतेन प्रथमत्यागे मानामाव इत्यस्य कपिक्षलाधिकरणन्यायस्य चेवानास्यानाश्रयणमिति शिवरामेन्द्रसरस्वत्याद्युक्तमयुक्तमिति ध्वनितम् । अयं भाव:-निजा त्रयाणामेका संशा रीश्वरादित्यादिलिङ्गादाद्यस्वभाष्ये तयोरनाश्रयणस्य ध्वनितत्याच तयोस्तस्य वक्तुं शक्यत्वेप्यत्रास्यानाश्रयणं वनुमशक्यम् , मानाभावात्कलसत्त्वाच । एलेन पूर्वपक्षद्वय नि. दिष्टपरिभाषा दुर्वारेत्यतो यद्वेति पक्ष इति वदन्तो मान्या मान्या एवेति ध्वनितम् । उकरूपयुक्त्यन्तर वद- दिस्तैरपि तथापूर्वयुक्तस्तत्त्वमङ्गीकृतमेव । एतेन तन सा दुर्वारा इति सण्डकोतमपास्तम् । "तद्धितश्वास" इत्यत्र प्रथमत्याग इति न्यायमाश्रयन्कैयटस्तु चिन्त्य एवेति तत्रैवोद्योते स्पष्टम । यद्यप्येवम् "अनभिहिते" इत्यत्र सङ्ख्या विभक्त्यर्थ इति पक्षे स्वीजस् धेश्योः कर्मणीत्यादरेकवास्यतयाऽन्वयेन कर्मणीति सप्तम्या "येशयोः" इतिसूत्रोक्तैकत्वाद्यपेक्षत्वेनानमिहिने कर्मणि यदेकत्वं तत्रामित्यादिभाष्यकारायङ्गीकृतवाक्यार्थी सम्भवस्तथाप्यनित्यत्वाचनात्यानाश्रयणम् । स्पष्टञ्चेदं तव फैयटादौ। तर चानमिहितसूत्रमपि मानमिति। ननु 'गङ्गाया मीनपोपो' इत्यादौ युगपदेकेनानेगर्थधीवदनापि तथैव किं न? सकृदुच्चरित इति वृद्धोक्तन्या. यात् । तस्य चैकवारमेवोच्चारितः शब्दः एकवारमेवाधियं जनयतीत्यर्थः। साचैकार्थविषणऽनेकार्थवि. पया वेत्यन्यत् । दृष्टान्ते तवैवोपस्थितेः । अतएवार्थमिति जावावेकवचनम् । सत्र मौनधोपारितिवदना. न्स्यपद तात्पर्यग्राहकं तत्र । यत्तु एकः शब्दः एकमर्थं बाधयतीति तदर्थ इति । वन, क्रियाजन्मेत्याचब- "क्रियाभ्यावृत्तिगणने" इत्यस्याधिकारेण तर वर्तमानादेकशदात्सच्, तस्य समादेशश्चेत्यर्थ केन "एक. स्य सच" इत्यनेन सिद्धस्य तस्यैकवारमियर्थकत्वेनोकार्थकत्वाभावात्महत्पवैयांपत्तेश्च । एवञ्च वन्त्रे. गैव सिद्धे परममूले कसूत्रावृत्तिळा । किञ्च तस्या दुराग्रहे एकदेशस्यैव सा युक्त्ता ताविव। अत एव सूत्रावृत्ति गौरवात्संदूष्यैकदेशस्यैव सन्त्राचन्यतम मिद्धान्तितवान्प्रकाशकृदिति चेत् । तदेतत् सण्डयितु. मेव क्रियमाणत्वेन भासमानमपि गुरुद्वेषं निगुहितुं च शङ्कने मूले-स्यादेतदित्यादिना । तन्या. वृत्तीति । तन्त्र द्विधा-शन्दतन्त्रमर्थतन्त्रं च । तपार्यभेदाच्छदभेदः, वन्देऽपि तदभेद तिमतदयेऽपि सरला। धात्वम् । वैशिष्टयञ्च स्वघटकत्वं स्वघटकान्त्यालवधिकपूर्वलम् । यथा 'राजन् सु' इत्यत्र समुदायो राजन् इति, तद्वैशिष्ट्य जकाराकारे, स्वं राजन्निति समुदायस्तद्घटक तस्मिन् मारे।एवं स्वराजन्निनि ममुश. यस्तस्टकोऽत्योऽल नकारस्तदवधिकपूर्वत्वमपोति । तथा च नित्यमाकाहायदोषकपदमममियाताया भसति तात्पर्य निश्चायकप्रमाणान्तरे आकाइपमाणसम्बन्धादोधकत्वमिनि नियमेन गोह" इति पापा माझाहयाऽवयवावयविमावसम्बन्धस्य निद्धारितलेन "पठीस्थाने इत्यस्य न प्रवृत्तिः। एवमेव हरयमि. स्यत्रापिहलइतिषठ्याभनयपदस्य नित्यसामाइस्प समभिन्याहारणाकाइपमागावयवावयक्मिावममन्धयो- धावस्याकाइयव निर्धारणेन “पठी स्थाने इत्यस्य न प्रवृत्तिा भन्स्यपदमपि समुदायांशेनियसाह,स्व. घटकावं स्वघटस्वर्गप्रागमावाधिकरणगाइयुत्पत्तिमस्वमेवमयसम्मन्न समुदापविशिष्टत्वस्यास्पा- स्वादिति । इति न्यायेन येवि। गुणानां च परार्थवादमाभस्समत्वारस्यादितिरिमिनिग्लम् । पत्र न्यायो रोकनिरः । यथा कस्यचिमाशेदी भूत्यो नाभि दोकान गर एस पुरसंसार दीपदान वा कुरुता, न नु परस्परस्य तत्तत्कामिति । यमेर मानेऽपि शिष्यवासाबस्य परिमा ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शब्दरत्नम्। यद्यपीशे विपये उच्चारयितुस्तन्कशेपान्यतरेणोच्चारणं, बोद्धस्त्वावृत्या बोध इत्येवानुभव- सिद्ध; तथापि व्यवस्थितैवान्यतमसत्ताऽनेन बोध्यत इति न दोषः ।एकोपश्च प्रत्याख्यातो भैरवी। लक्षणया वाऽनेकार्यवोधकत्वसम्भवः, यत्र तु विरुद्धानेकार्थबोधकता तत्रैकानुसन्धानेनानेका- र्थयोधकत्वासम्भवः । यथा 'पुण्यजनाश्रयोऽयं देशः' इत्यादौ । अन्न हि पुण्यानयो जन इत्य- नियक्षायां तात्पर्यग्राहकमत्त्वे धार्मिकयोधकत्वेन चरितार्थस्यान्तराबोधकत्वम् । यदा सु रूढया यातुधानस्य बोधो जायताम्' इति तात्पर्यन्तत्र सामग्रीसत्त्वे यातुधानबोधकत्वं, न तदा धार्मिस्योधकत्वमिति तादास्थले आवृत्ति विना नानेकार्थप्रतीतिरिति । प्रकृने हला- ब्दग्न्य विरुद्धार्थकतया तन्त्रनिद्देशल्यावृतेश्यासमानफलकत्यामानान्यतमशब्दप्रयोगानुपप- तिरित्याशयेन शहते-यधपीति । ईदृशे विषये विरुद्धानेकार्थविपये । व्यवस्थितैव नियतैव । एव. कारणेच्छिक्या व्यावृत्तिः। सा च व्यवस्था वक्तृोनन्यतरपरत्वेन कल्पनीया-वक्तुस्तन्यो- करोषण योधारणम् , बोद्धस्तूभयत्राप्यावृत्तिरेवेति।। एवञ्च तन्त्रावृत्ती वा एकशेषावृत्ती वा इति योध्यम्।न दोष इति। वस्त्रभिप्रायेण त्रितययोजने योऽनुभनविरोधरूपो दोपः स नेत्यर्थः । नन्वेकशेपस्य प्रत्याख्यानादन्यतमशब्दानुपपत्तिरित्यत आह-एकशेषश्चेति । प्रत्याख्यात भावप्रकाशः। शम्दस्य पर्यायपरिखत्यसहत्वे शुदा-वयव्यतिरकसत्त्वे च माद्यम् । तत्र सस्प तत्सहत्वेऽन्स्यन् । उमयया. पि सहनुसंहितकराम्देन युगपदनेकार्थयोधः । 'मक्षान्पश्य' इत्यादावाघम् । 'पटान्पश्य' इत्यादावनत्यम् । 'मा भज्यन्तो मान्ता दीव्यन्ताम्'च्यादौ त्यावृत्तिरिति बोध्यम् । ननु मूलमप्ययुक्तम् , मुखिते दु:खिने चैतमि दवदहनराशिस्तुहिनदीधितिरित्यादाविय इसमीपो से हरूपान्य चेदितिविरक्षार्पयोरेकानुमन्धानेन युगोधासम्भवेनात्र यत्तुरतन्त्रकोपमोरन्पतरस्मिन्सस्यपि योदोधार्थ सदावश्यकलेन प्रयाणामरिया- विफ्ल्पपरतयाऽन्यतमोक्तचत्वायरतप्रकाशस्य सामरस्यैनानुवादासगतेः । इयान्परं भेदः-दृष्टालेऽन्य. विभेदानुदेश्यविधयोगनिरोधः, दान्तिके इल्पदायर्यापसिध्या सतीत्याशयेनार-यद्यपीति । ईहरा इति । विरतार्पयोर्युगपदोधाजनके इत्यर्थः । तन्ौकेति। योतुः शम्मयानुमन्धानइयं मास्थिति तात्पर्य भारणमित्यर्थः । यो स्त्यिति । तुः पूर्वव्यवच्छेदै । तस्यानुसन्धानन्येन मेण योपादिति माः । पयो माध्ययम् । अनुमति । एवमानेनानुगवारणपस्य कर्तुमशक्यतया मूस्परात्मशवया. শিক্ষিকা সবজি বিক্রিয়া মণি বৰ সুন্দৰ भाचिनयमिदम् । अन्यथा साहित्यामापेन राबायकोपेति मन्यो न रपाविति मन्दोसिम्धिनमति, नत्र मन्दायामास्यमिति च ध्वनितम् । मन्च परममूले एमावृत्तिरयोगा। E गहापामित्यापुनारगर समादिया मातीति योप्पम् । व्यवस्थितेव-निपत किया पारित तस्यासस्य च पर- मेरामितालभैया वयात्रापभिशामिनीव स्यात् । तदेव न, मानापले मोतुः ।. सरला।

·। संज्ञाप्रकरणम् । Yen art.. ममस्तु । हस्य ल् इति च ब्याख्यास्यते । सामीप्यं षष्ठ्यर्थः । यद्वा, मास्तु तन्त्रादि, शब्दरतम। ऽसहविषक्षायामपि शास्त्रमात्रप्रक्रियोपयोगीत्याशयेन पृथगुक्तः। सामीप्यं पष्ठयर्थ इति। भैरयो। इति । लौकिक्शब्दसाधकत्वेन भाप्यस्ता निराकृत इत्यर्थः । प्रत्याख्यानच सहविवक्षायां सजातीयानेकशब्दानान्द्वन्द्वादर्शनेन तन्त्रणकैनै शब्देनानेकार्थस्य बोधसम्भो तदर्थमक- शेपो नारब्धव्य इति रोत्या कृतः । नव शास्त्रीयप्रयोगसाधकत्येन तस्यावश्यकत्वेन प्रत्या- ख्यात इत्यसगतमिति वाच्यम् , लौकिकप्रयोगामाधकत्वेनैतदर्थमनावश्यक इति तदर्थात् । नन्वेवं पाणिनेः सूत्रकरणासङ्गतिरत आह-महविवक्षायामिति । तदेतदुक्तं सांदिसूनभाये। तन्त्र हि-संज्ञोपसर्जनन्यावृत्तिसमये "सांदीनि" इति सूत्रेण सर्वनामसंज्ञा क्रियते पाश्च विगेप्यते । कथम्पुनरेकेन यत्नेनोमयं लभ्यम् ? लभ्यमित्याह-"एकशेपनिर्देशात्सिद्धम्।" इति । इत्याशयेनेति । भाष्यकृत इतिशेषः । पृथगुक्त इति । मुले दीक्षितैरिति शेषः । अमहवि- वक्षा च प्रकृतसूत्रेऽप्युक्तरीत्या अस्त्येव । भावप्रकाशः। दावृत्तिरेव, वास्तु तन्त्रान्यतरदेवेति । वक्तुस्तद्विना प्रोनुस्ता विनाऽनिर्वाहेगैतदन्योपायामावन तयोरा- वृत्त्यमावत्यान्यनाबोधनेन च उमयोस्तन्वावृत्ती एकशेषावृत्ती वा शुद्धावृत्तिति तत्वात्पर्यम् । अत एवावृत्ति- पदं मध्ये दत्तमिति भावः । तेन तन्त्रावृत्तीत्यादिग्रन्थेन । अनेनेति पाठस्तु युक्त एव । नतु केवलवना- घमिप्रायमानबोधनं क्रियत इति भावः। न दोप इति । पृथगनुक्तिरूपदोषो नेत्यर्थः। अतएव तत्र द्वन्दोप्यु. पपन्नः । वस्तुतोऽझरत्वारस्येन तथा_लाभेन यथाकथञ्चिदुकार्थकल्पनया मूलोपपत्तिः, नतु सिद्धान्तोक्तिरि- यमिति बोध्यन् । नन्वेवमप्येकशेषस्य प्रत्याख्यानात्तत्त बाधितमेवात पाइ-एकगेपधेति।चस्त्वर्थे । प्रत्या- त्यात इति । यद्यपि, तथापीति शेषः। मा यस्ता लौकिवादिप्रयोगाद्गत्वेन निराकृत इत्यर्थः सहविवक्षायां सजातीयार्थकानेकशब्दप्रयोगामावेन द्वन्दामावेन जातिव्यक्तिपक्षयोतन्त्रेणैव निर्वाहादिति भावः । सम्म-' वति दृष्टफलकत्वेऽदृष्टकल्पना न न्याय्येत्याशयेन समाधत्ते-असहेति।नापि सास्तीति भावः। अपिविरोथे। उकरीत्या तत्सूत्रकरणाऽन्यथानुपपत्तेस्तन च शासघटकायोगेश्वेवसः। अन्यथाऽतिप्रमहापरिति मावस्त. दाइ-दास्नमात्रेति । शात्मात्रयटकशम्दसाधनोपयोगीत्यर्थः । मात्रपदेन लौकिकादिव्यवच्छेदः। मत पर सर्वादीनि"इति सूत्रे-"अनेन संशापा विधीयते-ये सर्वार्थाले मादय इति, गणपाटश्च विशिष्यते। कथं पुनरेकैनोमय लभ्यन् ? लभ्यमित्याह-एपशेषनिर्दशा"इति प्रकृतसूत्रे "दिवंचनेचि"इतिसूत्रे च एक- दोषनिर्देशानिन्"इति च मान्यं सङ्गच्छते । वय तन कैयोऽप्येवमेव । तेन तन्त्रक्शेषयोरतुल्यफल यात्वा- दन्यतरोकिरयुक्तन्यपास्तम् । यदा, अपिः प्रत्याख्यातपदोत्तरं योज्यः। तथाचैकशेषस्तु प्रत्याख्यातोऽन्यमह- विवक्षायामित्यापेकवाक्यतयैवान्वयेन शेषपूरणमत्र वाक्यारकारे वा चायमिति वोध्यन् । इत्याशयति । मूलस्येति शेषानतु माश्याः। सन्मते तत्रापि सन्वेणैव निर्वाहाव । एवश मिदान्ते दर सत्रैकशेषशादमत्त्वे याइनो गौगस्तदभावे तन्दरमा मतपत्र कैयटेन सचद्रायं तथैव व्याख्यातम् । एजाजरतीयतारि नैति मोध्यम् । भतएव प्रत्याख्यात इत्युचिरपि सम्यगेर एरोन शास्त्रमायत्रक्रियोपयोगिले प्रत्यास्पात इखुक्ति- खुक्ता, दृष्टालामावे एव तत्वाङ्गीरारादिति मन्दोक्तमराराम् । पृयगुक्त इति । मूसला तन्त्रापश्यति शेषः । एवज सद्रीत्यायतमेरिर्युका न मा यरीत्येति मावः । मूटे-इति घ व्याप्यति। मागुनरीया निर्दुष्टत्वादित्येव म्यान्यात इत्यर्थः, नवन्यथा म्यास्यास्यते येन दोषावाप्तिरभीष्टामिविश्च । तप पूर्वोक्त- रूप बनातीय वाऽन्यथा वैति भावः । ननु "पष्ठो रसाने" स्यम्पाचारि प्रची सामीप्यं पठपयो दुसमाज अमहपिपक्षायामपीति । भपिशम्दो मिनिममः, प्रपाम्पानोप्यरोगेमाविषशाया गारमार. प्रप्रियायोग्यावश्यक इति तस्य पृपतिः। महविरशापिरपक पौरशेर: प्रत्यासमा नि-भारः । nia नियंपने हायस्पोऽनत्य जमानम् ।

·सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- अस्तु समाहारद्वन्द्वो हल् च ल चैति । लकारस्य संयोगान्तलोप इति चेत् ? शब्दरतम् । "पष्टी स्थाने" (पासू०१-१-४९) इत्यस्य "गुणानां च परार्थत्वात् इति न्यायेनाप्र- वृत्तिः । न च "इसे गुणदो" (पासू०१६६३ ) इति सूत्रे तच्छेपशब्देन परिभाष- योरपि गुणगुगिभाव उक्त इति वाच्यम् , "सार्वधातुकार्धधातुझ्योरलोन्त्यस्येकोगुणवृद्धी" इति सूत्रयस्य लक्ष्यसंस्कारकमहावाक्ये विशेष्यविशेपणभावमादायैव तच्छेपव्यवहारो न तु गुणगुणिभावन परम्परापेक्षत्रेन पति कैयटेन स्पटमुक्तेः । एतन्मूलकतयैव तत्पक्षासम्भ- बम्य तेनोक्तेश्चेति भावः । . भैरवी । ननु सामीप्यं पप्यर्थ इत्यनुपपन्नम् , "पष्टी स्थान" इति परिभाषायाः सत्त्वादत आह- पठी स्थान इत्यस्येति । ननु हस्थानिकलकाराभावात्परिभाषायाः कथम्प्रवृत्तिः, नवोपानल्लु- नातीत्यस्त्येवेति वाच्यम् , उपदेशेऽतयात्वादिति चेत् ? न, लक्ष्याभारेन परिमापाया अप्र. वृत्तिकल्पनापेक्षया न्यायेन तदप्रवृत्तिकल्पनं युक्तमित्याशयात् । "गुणानाब" इति न्यायस्य व्यभिचारमाशय निराचष्टे-नवेत्यादिना । तच्छेपशब्देन सम्य शेपः,स शेपो यस्येति वेत्यर्थमनोपशन्देन । परिभाषयो:-'अलोन्त्यस्या 'इको गुणवृद्धी' इत्यनयोः परिभाषयोः । यसस्कारकैति । एतेन तपां स्यायप्रदेशेऽपि वाक्यार्थबोधजनक- स्वमस्त्येवेति ध्वनितम् । गुणगुणिमान-अङ्गाङ्गिभावेन । परस्परापेक्षत्वेन-पास्परनिमित्त- निमित्तीभारंग। या 'चक्षिः स्याम् इत्यादः "पष्टी स्थाने इति सूत्रपरामर्श चिना वाक्या- धंयोधनकत्वं नास्तीति तयोःपरस्परनिमित्तनिमित्तीभावस्तयाश्य नास्तीति भावः। विशेष्य. विरोपणभायमानेण तच्छेपत्यकल्पनमपि न युक्तमित्पाए-एनन्मूर कापा। उक्तन्यायमूलकन- या। तत्पशासम्मदरय । परिभाषयोरेव तच्छेपत्यमितिपक्षासम्भवस्य ।

·संज्ञाप्रकरणम् । मैवम् , आये समासस्य छिटलात् । न हि "ब्राह्मणकम्बलः" इत्यादौ ब्राह्मण- समीपवर्त्यन्यदीयः कम्बलः प्रतीयते, न वा चित्रगुशब्दाच्चित्रगवीणां समीपवर्ती । भावप्रकाशः। शब्दरतम्। लिटन्यादिति । 'ब्राह्मणात्य कम्बलः' इत्यादावसत्यपि प्रकरणादौ स्वस्वामिमा- वादिप्रतीतिदनन्तासमीपादिशब्दप्रयोगमन्तरा सामीप्यायप्रतीतेः तस्य पदार्थत्वा- भावात्तत्प्रयोगे त्वसामात् पठीसमामाप्राप्तिरिति, मध्यमपदलोपिसमासे सौ वा तत्र समासस्य लिष्टत्वमिति भावः । तदेतदाह-नहीत्यादिना तानिष्ट इत्यन्तेन । चि. ऋगवीणामिति। "कुमति च" (पा सू० ८।४।१३) इति णत्वम् । दन्त्यपाउस्तु देख. भैरवी। प्रतीतिवदिति । यया तत्र स्वम्वामिभावप्रतीतिर्भवति तथाऽनन्तरादिशब्दप्रयोग बिना सामीप्यं न प्रतीयत इति वैपरीत्ये दृष्टान्तः । पयर्थत्वामावादिति । तथाच सामीप्यस्य प. पर्यत्वाभाव तस्मिन्नर्थ समासोऽपि नोपपद्यत इति भावः । ननु वृत्त्या तस्यार्थस्य प्रतीत्यर्थे याक्ये ते शब्दा उपादेया अत आह-तत्प्रयोग इति । लेखकप्रमादादिति । अनाहुः-प्रमादाभिधा- स्वस्वहेतुतः सन्निहितयोविधिपु खखकार्यबोधकतथैकन पचित्सन्निपातेऽपि न तावना मियोऽपैश्चेति हिं तेनो- कम् । विशेभ्यविशेषगमावमात्रेण शेषशेषियवहारो न कापि दृष्टवर इति तच्छेपशब्दोऽसम्भवदुतिकत्वम- स्तोऽपि । अतएव तच्छेसोक्तमदूषणोद्वारेऽपि नायं तच्छेः' इति माष्यं सङ्गच्छत इति तद्धाः । क्लिटत्वादितीति । यत्तु "पष्ठी स्थाने" श्यस्य बाध एव केश इति मान्याः, तत्प्राचामनुरोधेन । उक्तरीत्या तदप्राप्त नहोत्यादिघटितोत्तरमन्यास्वारस्यापत्तेश्च । अत एव तदेतदाह' इति वक्ष्यति ग्रन्धकारः, तद् ध्वनयन्हेशान्तरमाइ-बाह्यगम्येति । प्रकरणादाविति । आदिना लिङ्गादिसंग्रहः । तस्यैवोक्तिस्तु प्रसिद्धतरत्वात् एतेन तात्पर्यसत्वे तत्प्रतीताविष्टापत्तिरिति मन्दोक्त मपास्तम् । तस्यापि प्रकरणादियायलेन मूलस्यैवाभावात् । उभयत्रादिभ्या 'चैत्रस्य पुत्रः' इत्यादेजन्यजनकभावादैश्च संग्रहाने भादिना समया. दिपरिग्रहः । वैधयें चायं दृष्टान्त इति सष्टमेव तथा च तस्य तत्र पश्यत्वम् । अन्तरति । विनेत्यर्थः । 'वामन्तरा सामरसाक्षी' इत्यांदावेस प्रसिद्ध इति भावः। सामीप्यं साधारणमानन्तर्यमभ्यक्तित्वरित मिति तयो दोश। यत्त्वप्रनीतिनमानम्, अन्यथा स्वस्वामिभावान्यसयोमादीनामपिताप्रतीत्या पश्यत्व न स्यात् । न चेष्टापत्तिः, "एकश षष्ठयाः" इति भाष्यविरोधादिति मन्दः, तन्न, अप्रतीतस्यापि तसाही. कारे बहुव्याकुलोमावापत्त. 1 वृक्षस्य मितिः' इत्यादौ संयोगादिप्रतीतेश्च । अतएव मायविरोधामावाचेति दिका तस्य सामीप्यादेः पार्थस्वाभावादिति । मस्यामोदित्यस्यैव समासाप्राप्तावन्वयः, तस्य चैदानोमिष्टातदप्राप्तिरित्यर्थः। नन्वेवरीष्टसिवर्थ वाक्येऽत्र तत्प्रयोज्यमन आह-तत्प्रयोगे विति। ममी. पादिपदप्रयोगे स्वित्यर्थः। तुरक्षण्य, प्रागप्रवीतावपीदानी तत्प्रतीतरिति भावः । असामादिति । हो. रिति शेषः, अन्वयस्यैवाभावादिति भावः । एलेन किं समासविध्यभावप्रयुक्त विश्वभुत तस्य तस्त्वामाव. प्रयुक्तम् ' नायः, षष्ठीतिमनसत्वात् । नान्यः, "धरलेः" इत्यत्र सन्दिानेन भगवतेय तदभ्युपगमार, समर्मसूत्रे भायकयटयोस्तदङ्गीकाराचेनि मन्दसण्डन यामुक्तमपास्तम्, भायाशयस्य वक्ष्यमागवाच । इतिती। समास स्वीक्रियमाणे मतीति शेषः तथा च मिसाध्येनि न्यायेन तस्वीकारस्य देशे निमित्तल फलति । मतएव समासस्येति सफलन् । एमग्रेऽपि । अस्य कैयटादिरीत्या प्रत्याख्यानातथा तदनुक्रवा- दाह-सौत्र इति । तत्र-पठीसमाते । तदेतत् उक्तमेव हिष्टत्वम् । ननुमानगस्वामिकस्य तत्मभीरते इष्टापत्तिरेवेत्यत माह मूले-अन्यदीय इति । कुमति चेति णत्वमिति । नवस्यासिद्धत्वात् “वाजु- कुमति चेति गत्वमिति । वस्तुतस्तु एकाजुचरपदे १ इनि न्याय्यन् । कुमति पस्पैशामध दृष्टयाऽसिनावाद । न च प्रकरगे प्रचरणममिदं न योगे योगः" इति एकप्रकरणग्यपूर्वसूबष्टया ·संशाप्रकरणम् । भैरवो। इति सूनसत्वेऽपि 'द्विनावम्। 'अपारम्' इत्यत्र नपुंसकत्यम्य मितिः । समासान्तानां समु. दायावयवत्वादच 'अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः प्रियामिष्टः' इत्यत्रोत्तरपदग्रहणवरितार्थम् । यत्त टवः समुदायावयवत्वेऽपि 'कुमति का इति सूने उत्तरपदेन समासल्याधेपणे निमस्त्या च प्रो. तेरिति प्रत्यासत्योमयोरेकत्वाश्रयणकाजुत्तरपदरुपमासरूपप्रकृतिकविमहणमिति नात्र णत्वस्य प्राप्तिः। विभक्तिप्रकृतित्वं डीयन्तस्य, समासत्वन्तु टजन्तस्येति भेदादिति । तन्न, लोप्रत्ययरहिते दृष्टानाम्प्रातिपदिकत्वतस्याप्यघमाणां लिङ्गयोधकप्रत्ययविशिटेऽतिदशेन 'प्रातिपदिकाहणे' इति परिमापया होन्ते सुअत्तो समासत्वम्य प्रातिपदिकत्वन्याप्यत्वे. नोमयोभदाभायात् । आक्षिप्तम्यार्थस्य शाब्दयोघे मानाभावाच । नवं सति 'कुमति घ' इति सूत्रमाप्ये 'भापकुम्भरापन' इत्यम पष्ठीतत्पुरपोत्तरपद- रुसमासे नित्यगत्वेन न भवितव्यम् , पष्ठीतत्पुरष सु प्रातिपदिकान्तेति विकल्पेन भवितव्य- मिति प्रतिपादितम् । तच प्रत्यासत्याप्रयण एव सङ्गच्छते । अन्यथा वैकलिश्कणत्वापवादस्य 'कुमति च' इत्यम्योभययापि प्रासिरिति तदमङ्गतिःस्पष्टैवेति वाच्यम्। एतस्य भाप्यस्य यथा- कचिदन्न णत्यम्य प्राप्तिरित्यत्र तात्पयोत् । गत्यन्तु तत्र 'पदन्यवायेऽपि' इति निषेधान्न भ- भावप्रकाश नन्वेवमप्यन्तचिविभकया पदरवार पदव्यवायेऽपि' इति निषेधः स्यात् । “उत्तरपदवे च ते निश्वस्तु न, प्रयासस्योचरपदस्य कायित्व एव तत्प्रवृत्तेः, भरदादिविधाविति पर्युदासेन पदान्तविधावेव सत्सत्वाच । न चैवमपि “पदव्यवायेऽपि" इत्यस्य सामान्यस्वादनयोविशेषत्वानुम्विभक्तिविषयलक्षवास. म्मवापत्तेश्चानयोपिये तदप्रवृत्तेरावश्यकत्वेन नार दोष इति वाच्यम् , "भतद्धिने" इति वार्तिकस्य मागोमयेण' इत्यादिमायोजनउत्यस्य चासत्यारत्तेः । समयडादौ स एव तदमासया "येन ना" इति न्यापाविषयत्वात्तरन्योरपिप्रवृत्यातस्यासम्भवादनुपदवत्यमापरीत्या वदन्यदल्लस्याणामपिसम्भवाच्च। यत्तु क्षीरपेण' इत्यादी गतिकारक'इति प्रासुबुत्पतेः समासे निषेधाप्रवृत्त्या सलक्ष्यसम्भर इति। तन्त्र, उक्तरीत्या 'मापकुम्भवापेन' इत्यादावपि सिद्धान्ते सप्तमीसमासेन व्याख्याने निषेधतिध्यमावापतः, वैषम्ये बीजामावाच । तस्माचदिपये सदनित्यत्वं पदत्वं पदत्वयोग्यत्वमित्यनयोरन्यतरदेव शरणमित्यन स दुरि इति चेन्न,उक्तवात्तिकस्य प्रसज्यप्रतिधनतद्धिताव्यवहितपरकनिमित्तनिमित्तिमध्यस्थपदव्यवधाने निषेधो नेतिव्याख्याने मागोमयेग"अर्धगोर्मायणी इत्यादिसिद्धावपि रम्यविणा"हरिकामेण चतुर्वहगण' इत्याय- सियापतिरेवेतिपयुवासेनोकात्तिकवाक्यतयातस्य प्रकृविभिन्नान्याव्यवहितपरकनिमित्तनिमित्तिमध्यस्थ. पदव्यवपाने निशेध इत्यर्थस्य तरिमध्यर्थमङ्गीकागदाव्यवधायकपदस्याच्यवहितप्रकृतिभिन्नान्यपरकत्वे निषेध इति यावत् तस्य प्रत्ययान्याव्यवहितपरफले सति निष्कर्षः उक्तलक्ष्येषुतस्य प्रकृतिमिनपरत्वमेव न सदस्य- परत्वमितिन निशेधः। 'चतुर्दहण' इत्यत्राप्यङ्गपदस्यव्यवधायकवाङ्गीकारे उक्तरीत्येव तदभावः । वहुचस्तु प्रकृतिमिन्नान्याजशन्दपरत्वेऽपि पदलाभावात्तदमावः'चित्रगवीणाम् इत्यत्रापि व्यवधायकगोपदस्य तद्भिन. कीपरत्वमेव न तदन्यपरत्वमिति तदभावः । न च "अचः परस्मिन्" इति टचो लोपस्य स्थानिवद्भावः, पूर्वस्मात्परस्याव्यवहितस्यैव ग्रहीयमाणत्वाद, 'पूर्वत्रासिद्धीये' इति निषेधाच । तस्य दोषः। इत्यरय तु णले प्रवृत्तिः, नतु तन्निषेधेऽपि, तावतापि क्षतिविरहाच्च । धनितश्चायमर्थस्तत्रैव भाष्यकृतात होवमुक्तम् "अतद्धित इति वक्तव्यम् इह मा भूत-भागोमये' इत्यादि । तस्वितस्य न वक्तव्यन् । नैव विज्ञायते पदेन व्यवाय. पदव्यवाय पति कतई? पदे परतो व्यवाय: पदल्यवाय इति"इति) पवन्य प्र. त्याख्यानपक्षे प्रागुतर त्येषु णत्वासिध्या तदनुरोधेन यथावाकिमते तद्रितत्वमविवक्षयिला तादृशनिष्कर्षा सरला। सादतत्, द्विधुरी, द्विपुरोत्यत्र समासान्तस जीसिमर्थमुत्तरपदावयवत्वं वाच्यम् । अन्यथा- झारान्तोत्तरपदस्वाभावेन प्रकारान्तोचरपदो द्विगुः स्त्रियामिष्ट" इनि वार्तिकस्याप्रवृत्त्यापः। ततश्च तादापाच्छग्यमिति गोत्रियोरुपसर्जनस्येति सूत्रस्थमाथ्यप्रामाण्यात् समासान्नमूत्रस्थ- ·२२ सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- भैरवी। -- वत्येव । किञ्च पूर्वोक्तप्रत्यासत्याश्रयणे बहुचतुरङ्गेणेत्या "विभाषा सुपो बहुपुरस्तात्तु" इति वचि विभक्तिप्रकृतित्वम्बहुज्विशिष्टत्येकाजुत्तरपदकसमासत्वञ्चतुरङ्गशब्दस्येति भेदाण्णत्वन्न स्यात्। नन्येवमप्यन्ततिविभरत्या गोशब्दस्य पदत्वात् 'पदव्यवायेऽपिइति निपेध स्यात् । उत्तरपदत्वे चापदादिविधाविति प्रतापरक्षणप्रतिपेधस्तु वक्तुमशम्य , "अपदादिविधौ” इति पर्युदासनग्न पदान्तविधानव तस्य निषेधस्य प्रवृत्त्यङ्गीकारादिति चेत् ? न, 'अतद्धित इति व- कन्यम्' इति वातिकवाक्यतया णत्वाश्रयातिरिक्तो यस्तद्धितमिन्नस्तत्परकपदव्यगाये निषे- घस्य प्रवृत्त्यङ्गीकारात्। भावप्रकाश हीकार , तथा तदनुरोधेन भाष्यगतऽपि पदे परतो व्यवाय पदात्मक एव, विधिवाक्यैकवाक्यतया भीममेना दिन्यायेन पदशब्दैनानोत्तरपदमेव वा गृह्यत इति फलितम् । श्वन चतुर्यहोण' इत्यादी नात्र पक्षेऽपि दोप । अतरवारम्भप्रत्याख्यानयोस्समफलत्वम् , अन्यथा फलभेदापत्त्या प्रत्याख्यानासङ्गति स्पष्टैव । किशात्तरपदले चेत्यस्य प्रत्याख्यानाय विशिष्टादभ्युत्पनऽजादौ स्वादो परेऽव्यवहितपूर्वसुबन्तस्य द. घिसचौर इत्यादौ पत्तस्य पञ्चमीसमासेन वारणेऽन्यकुत्वाय मलाहीकारादत्रापि भयो'इत्यस्य तथैव तत्त्वात्त. दमा मुपचावात् । अत एव "दोष शाकल्यस्य" इति क्लोपोन। अन्यथा प्रत्ययला" इत्यस्य निय मार्थत्वेन विशिष्टस्य भत्ववोपे प्राप्तावपि "मच पर" इति स्थानिवद्भावात्तस्य भत्ववल्लोपो दुर्वार.. स्थानमययत्वात् "न पदान्त ' स्त्परयाप्राप्ति.। "पूर्वनासिनीये" इति सञ्चारे तु लीप मत्वा तदापति । प्रवचन सस्य भावमावश्यकम् । तच्च न डीपं मत्वा तेन स्थानिवत्वेन रचा व्यवधानाकिन्तु तथैव टच मत्या । स्वविधाविन्यस्य तु स्वस्य कार्यित्व प्रवृति । एक्देशविकृतन्यायेन तु न निर्वाह , जससमूहपयासस्य सस्य बान्तममूद प्रापणेऽपि गविल्यस्य तत्वादामात् । एवञ्च भत्वासदमा प्तियुतप । यदि तु समपरत्वाम तत्प्रायाख्यानप्रकारोऽप्युत्तरपदस्प कायित्वादावेवेति बटोपस्य तत्त्वा. निगृतैरन सौरभ्येप्यत्र णत्वनिषध मत्वाप्राप्तिरेवेत्युच्यते, सदा मागुकनियर्षेणैव तदप्राप्तिरिति केचित । वस्तुतस्तु स भयुक्त एवं गुरतरत्वाद। ध्वनित चेद प्रत्याख्यानोचर पुन नटिनेतद्वचन पठता मा ध्यया । पवन परोपरय तत्वादात्तिकेन प्रत्ययलक्षागनिषेधेन निवृत्तावप्यत्र तदमाप्तथा तदमाप्तौ नि. म एम शरणामिति तुल्यम् । भाष्यमत तु सधव नेति गत्व सम्यगेवेति बोध्यम् । मर मान्या-प्ररयासत्या विमतत्याक्षिप्तमते रवर्गवदुत्तरपदाक्षिप्तसमासरूपाया ५५ ग्रहणादन सयासियतस्प, समासल रजन्सरयत्ति प्याययवाणत्वस्यैचाप्राप्ति । भतएव मापनुमावापेन' सायम पठीतत्पुरुषोतरपदके तस्मिन् "कुमति प" इति नित्यणत्वेग भाभ्य, सत्पूर्वपदये तस तु मातिए दिमातेति मा पलेनोने "मति चदति स्वभाध्ये सगन्ने भयथा याणत्वापवादन नित्यमयीय घरायेऽपि भाम्यमिति सदसति स्पष्टेवेति । सररा। समागरम पिमा PATI सनासाकल्प्यमानारोपित कियावास्यपटके उत्तरपदै मयति । ममामाध्यमानागरिकमरियागरास्यपटरोतापावयव, समामा भरतारय भिदिपुरीस्पन व पुरिति विदित समास समार. उत्तरपदावयव पनि र इसस प्रति सिमका भाव "कर व कप को ममाप्यारो R"निमारमाय साये। मन्पमा भात्यपस्य समामावालेऽपि पावरले. मामो मायोरमा म सार। पदिनु सम्यिा समासान्त उदारपा. মাশৰষাখানাঘমামাইসালমাই পাষাণীমা ধৰ- कारपुष्प समामा-मावयवन लामिपताम् । क्या २ ममास सपनामदारापरमारपीभूप समामपरमादयो भनि समासान्नान पर समापनपदीमा नारान्त गुम्मदी कर तथा ·तरयाः परिमापात्वेन व्यवहारादवश्यमेया परिमापाऽनेफकलसियर्थ कार्ययुकेश्च । भतिरिचत्वेऽपि यत्र इति । तथा च चित्रगवीणामित्यत्रापि रचः समामचरनाश्यत्वेऽपि उत्तरपदस्थाप्यवयवत्वान्नकाजु. २३ संज्ञाप्रकरणम् । भैरवी। अत एव 'रम्यविणा' 'आगोमयेण चतुर्वहङ्गण' इत्यत्र णत्वस्थ सिद्धिः। आधे आडो भावे पूर्वस्य विशब्दस्य पदत्वमस्त्येवेति तद्वितभिन्न तस्मिन्परे सति निषेधाभावाय ग. वाश्रयातिरिक्तति । द्वितीये मयटो णत्वाश्रयातिरिक्तत्वात्तस्मिन्परे यत्पदं गोशब्दस्तन पयधानेपि णत्यसिद्धये तद्धितभिवेति । तृतीये बहुचो णत्वाश्रयातिरिक्तो यस्तद्धितभित्रो- शब्दस्तत्परत्वात्तेन व्यवधानेऽपि णत्वसिद्धये पदेति । एक्श 'चित्रगवीणाम्' इत्यत्र गोश- दस्यणत्याश्रयातिरिकतद्धितभिन्नपरत्वाभावाण्णत्वं भवत्येव । नन्वेवमपि 'कुमति च' इति त्वमित्यनुपपन्नम्, अस्यासिद्धत्वात् 'एकाजुत्तरपदे ण' इत्यस्य प्राप्तः । कुमति च' इति सूत्रस्य 'एकाजुत्तरपदे ण' इति सूत्रापादत्वं तु वस्तुमराम्यम् , 'चतुरगण' 'मापकुम्भाणाम्' त्यत्रैकाजुत्तरपदकत्वाभावेऽपि क्वर्गवदुत्तरपदकन्यस्य सत्त्यात्तस्य प्राप्तेरिति येन नाप्रासि- न्यायस्य विपयाभावादिति चेत् ? न, असिद्धत्वस्य कार्यार्थतया यन्न फले विशेषस्तत्रैव तत्प्र- वृत्तेः स्वीकारात् । किञ्च प्रतिपदविधित्वेन 'कुमति च' इति सूत्रस्य प्रवृत्तिाव्या। प्रतिपद- निधित्वन्निरवकाशत्वे एव बाधप्रयोजकमिति तु न भ्रमितव्यम् , 'अपरशाल' इत्यत्र 'दक्षिण- पूर्वा' इत्यत्र चरितार्थस्यापि "सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे" इत्यस्य भाष्यकृता प्रत्ययलोपसूत्रे प्रवृत्त्य- - भावप्रकाशः। श्रा गुरुचरणा:-लिङ्गविशिष्टपरिभाषयातप्रकृती समासत्त्वस्य सत्वात्तथाश्रयणेऽपि णत्वं भवत्येवेति। इथं हि तदाकूत-सामान्यतो विशेषतो वा तद्ग्रहणे सति लिङ्गबोधकप्रत्ययविशिष्टस्य तेन ग्रहणं बोध्यम् । अपिना स्वरय चेति तदर्थः । तया स्त्रीप्रत्ययसमभिव्याहारे तद्रहिते दृष्टानां प्रातिपदिकत्वतन्याप्यधर्माणा विशिष्टेऽपि पर्याप्तत्वमतिदिश्यत इति यावत् । तथा च नित्यादिनित्यम्" "नेत्सिद्ध" "तृजकाभ्याम्" "यनियोश्च प्रमाणे द्वयसच्" इत्यादौ यथासामान्यतयाक्षिप्तादिप्रातिपदिकग्रहणमेवमनापीति विभक्त्युत्प. त्यर्थ "यदागमा" इति न्यायेन टजन्तस्थितसमासत्वसमानाधिकरणप्रातिपदिक्त्वस्यान ड्यन्त यथातिदेशः, तथैव णत्वे कायें तत्स्थितसमासत्वेऽतिदिष्टे तत्त्वादेव कवर्गवदुत्तरपदकत्वस्यापि लाभात्तत्माप्तिनिधैिव । स्तेन तस्याः कथञ्चिद्विशिष्टोपादानविषयत्वादत्र तदभाव इति चिन्त्य मिदमित्यपास्तम् । वस्तुतस्तु तन्न्यायाश्रयणं कर्तुमशक्यं "बहुचतुरङ्गण" इत्यादौ नित्यणत्यानापत्तेः। श्रतएवापिःप्र. युक्तः। भाष्येऽन्त्ये वा णत्वोक्तिस्तु उत्तरपदशब्दस्य समासचरमावयवे रूढत्वात्तस्य च मध्यमपदत्वाना: कान्तरूपस्यात्र ग्रहणात्कवर्गवदुत्तरपदकत्वाभावात्तदप्राप्तिबोधिका, न तु तन्न्यायाश्रयणबोधिका। वस्तुत. स्तद्भाष्यं तत्तत्प्राप्तियोग्यत्तामात्रबोधकं , न तु वस्तुतस्तत्प्राप्तिबोधक "पदव्यवायेऽपि" इत्यस्य जागरूकत्वा. दिति बोध्यम् । यत्ततभा यान्निषेध “उपसर्गादसमासेऽपि" इत्यादैरेव 'प्रावनद्धम्' इत्यादि च रक्ष्यमिति तन्न, तत्रत्यरथ 'अतद्धित' इति वात्तिकस्य :आगोमयेण' इत्यादिमा योक्तोदाहरणासङ्गत्यापत्तेरिति । वि. भक्ताविति विषयसप्तम्या सत्सम्बन्धि तत्परतो वा यत्कार्य दत्र कार्य लिङ्गबोधकप्रत्ययविशिष्टस्याग्रहमित्या यिकायाः इवस्वरनिपेधयुवसम्प्रसारणादिलक्ष्यिकाया विभक्तौ लिङ्गविशिष्ट' इत्यस्यास्तु तत्रापि नायं विषयः, व्याप्सूत्रे भाष्ये तत्परिभाषापरिगणितदोपेषु तस्याः पाठेन तहक्ष्येषु "युवोरनाको” इति भाष्यो प्वेव तत्प्रवृत्यङ्गीकाराटीग्रहणालिङ्गात्तस्या अनित्यत्वेन तन्मूलत्वात्तस्याः स्वातन्त्र्याभावाच,तस्या भनित्यत्वे. प्पोत्सर्गिकप्रवृत्त्येष्टसिद्धः। अन्यथेष्टस्यलेऽप्यमवृत्त्यापत्ती निविषयतापत्तेः । किञ्च युवोरनेतिसूत्रमायादी विमतः प्राधान्येनाश्रयणं तत्रैव तत्प्रवृत्याऽत्र तस्य प्राधान्यात्तदप्रवृत्तेनिर्विघ्नत्वात् । तच प्रत्ययत्वविन सरला। वत्र हि समासस्यान्तोदाचत्वमनेन चरपदत्वमिति कुमति चेत्येव गत्वमिति । अनोच्यते, उमयावयबखे अन्त.सूत्रस्थमायविरोधः । विधीयते उत्तरपदस्थ वेति विवस्य माघे इदंप्रथमया इत्यादौ रूपोऽन्तोदात्तत्वापत्तिः प्राय ·संशाप्रकरणम्। www.narwww - waNRNNN शदरखम्। पदाध्याहारेण तन्निरूपितसम्बन्धाथिका वा पष्टीत्यभिप्रायकम् । अत एव मतुम्सुत्रे कैय- टेन 'गावोऽस्य सन्त्यनन्तराः' इत्यर्थे मनुप्शकापरभाष्यव्याख्यानमरे आनन्तर्यमस्त्य- र्थवत्प्रकृत्यर्थोपाधिरित्युनम्, नतु तम्य पाठ्यर्थत्वेन प्रत्ययार्थत्वमुक्तम् । भाप्यस्ता चासामर्थ्यात्तन वृत्त्यभाव 'उत्त: पप्ठ्यर्थत्ते तु प्रत्ययार्थत्वात्यासामर्थ्यम् । भैरती। . सम्बन्धी नियनिर्तिकभाव. म एन पार्थः । कैयटेनापि स्थाननिमित्तसम्बन्ध इति वदता म्यानरूपः सम्बन्धो न पप्य्यर्थ इति ध्वनितमेव । नन्वय दृष्टान्तपरतया योजनायां पाश- ब्दप्रयोगासनतिरिति वाच्यम् अनत्यवाशब्दम्येवार्थकत्वात्। 'व वा यथा तथा साम्ये इत्यम रात् । एपञ्च 'पष्टी स्थाने इति सूत्रपालोचनात्याग्वाक्यार्थपर्यवसानायाध्याहारोऽवश्यं कार्य एति ध्वनितम् । इत्यभिप्रायमिति । नतु सामीप्यादि. सम्बन्ध एव पठार्थ इत्यभिप्राय- कमिति शेषः । यद्यपि पष्ठ्यर्थसम्बन्धा यहवस्तथापि निर्णयाय 'पष्टी स्थाने इति सूत्रन् । उतार्थ भाप्यान्तरमपि साधकमित्याह-अत एवेति । सामीप्यम्य पार्थत्वामावादेन- त्यर्थः । अस्त्यर्थवदिति । यथा वर्तमानकालावच्छिन्नाश्त्यर्यस्य सौगास्तिपदप्रतिपाद्यम्य प- प्ठ्यर्थत्वाभायेन प्रकृत्योपाधित्वं, तथेत्यर्थः। अत्रोपाधिशदो विगेपणपरः, प्रत्यर्थरस्य गोप, दार्थस्य विशेपणम् । नच वर्तमानकालावच्छिन्नास्त्यर्थस्य प्रकृत्यर्थविशेपणले गोमानासी दित्यादावनन्वय इति वाच्यम् , तादृशव्यवहाररिपये गोमानिन्या लक्षणाया अङ्गीकारात् । तर गावोऽस्य सन्त्यनन्तरा इत्यत्र । पट्यर्थत्वे विति । आनन्तर्यस्येत्यादि । अनन्तरा इति यहु- भावप्रकाश: 1 वत्तृतीयेन्यास्तम् । गौरवातस्यावश्यकत्वाद सप्तमीपक्षेऽनिर्वाहाच । स्थाने योगेन्यस्य स्थाननिमित्तस. म्बन्धेत्यर्थं वदता कैयटेनापे ध्वनितमिदम् । एत्वघटितसूत पठता पाणिनिनाऽपि सूचितमिदम् । गतुप्मन- स्थमा यमप्यन साधयमिति दिक् । सम्बन्वेति । निवत्यंनिवर्तकभावादिरूपेत्यर्थः । भाये या इवाय, अन्त्ये माध्यीयपक्षविकल्पदोधरः । पष्टीति । अयम्भाव.-मामान्यश्रुताया भपि तस्या उक्तभाष्यादिशिष्य शतनया हर्यादिवदनेकार्थलेऽपि त. द्विषयसन्दहरयासम्भवेन मा यतिवेऽप्योपामतदर्थत्वात्तथाकरणासङ्गतिरेवेत्यध्याहारावश्यक्त्वेऽपि "पष्टी स्थाने" इत्यस्य प्रागनालोचनमिनि तदुपपत्ति । अत एव तत्प्राप्तया निर्णयोक्तिरग्रे इति । तदाह-त्यभीति । न तु तस्य तसोधकमिति भाव.। एतेन नानार्थस्थले सर्वर शक्तौ सन्देहसम्मवः, नैवमनः शस्यार्थस्त प्रागुपस्थित्याऽर्थबोधे निर्वाजाध्याहारेण शङ्कानौचित्यात् । अन्यथा 'पमानय' इत्युक्तावाप तथा घट पो वेति सा स्यादिति मन्दोचिरपास्ता, उक्तयुक्ते प्राक्शश्यार्थनिर्णयात् । अध्याहारवाजस्योक्ते धादिवेय. भ्यस्यात एवस्पष्टत्वाचेति दिदा प्लेन "अस्ते "उरग्रपर "इत्यादिमा यविरोधाद्यस्तप्रयोगोऽपि तानिष्ट इति चिन्त्यमितिजगनायोल्मप्यपारला अनन्तरादिश्चिति नूर भमूल्यन्नुक्तार्थे माध्यादिममातमाद-गत एति । तस्य तत्त्वाभावादेवेत्यर्थ. १ अस्याग्रिमोक्तदयेऽपन्वयः शहापरेति। पञ्चमीममामे इत्यर्थे या म. तुपश्वा ततः पर भाष्य सिद्धान्तभाश्य तद्यावेत्यर्थ । इदमेव धनयितुं वक्ष्यति-मायनेति। अत्त्ययों वर्तमानसत्ता, गोमानासीत्' इत्यादैस्तु तथा व्यवहारविषयासीदित्यादिर उपाधिरिति। तस्य विशे- पणमित्यर्थ । अर एवानन्तरा इत्युक्ति। अन्यथाऽनन्तरमित्येव वदेत् । पटवर्थत्वेनेति । अन्यनस्वीक्रिया माणेनेति शेष । तथा च स्वीकारस्य हेतुत्व प्रकृतप्रत्ययार्थले फलति । वनप्रेऽपि । नान्यायक लपास्तम् । चासामांत-'भापेक्षम् इति न्याया।वृत्तिपदेन मनुप् ग्रायोति। न वापीत्यर्थ । बरमपि गस्य सरूपस्य न विभतापवहितपूर्ववन्, यच विभत्सव्याहिना नननरूपमित प्रभाम्प्यादितम्। प्रत्यर्थोपाधिरिति । तदस्या त्यरिम निति मोऽतिपद प्रनिविशेषाम् । वित्तिय विव... - - सारा । ३ ·२६ सटीकटिप्पणशब्दनप्रौदमनोरमायां- शब्दरतम् । तस्माद्यन्न पप्ठ्यन्तमानप्रयोगे आनन्तर्यादिप्रतीतिस्तत्रानन्तरादिपदाध्याहार एव बोध्यः । सत्रास्तिमहणाभावे तस्यान्यफरक्त्वे वा सूत्रानुपात्तास्त्यर्थान्तविण मत्वर्थीयवहुव्रीहिवञ्च भैरवी। ८ 1 वचनान्तीपादानेन प्रकृत्यर्थविशेषणत्वं स्पष्टमेव । एवञ्च सापेक्षमसमर्थवदिति न्यायेन तन्नासा- मर्थ्यम् । उपसंहरति-तस्मादिति । यस गुरुपुत्रो देवदत्तस्य किञ्चित् इत्यत्र । भानन्तर्यादिप्रती- ति:-आनन्तर्यनिरूपितसम्बन्धप्रतीतिः । उक्तार्थे प्रमाणान्तरमपि दयितुमनन्तरादिप्विति ग्रन्थमवतारयति-तरेत्यादि । तत्र-म- तुम्विधायकसूत्रे । यथा बहुचीहिसमासे वर्तमानकालावच्छिन्नाऽस्त्यान्तभावस्तथा शब्द- शत्तिस्वभावान्सतुबन्तादपि भविष्यतीति नैतत्ययोजनमिति भावः । नन्वनर्थकमेवास्त्वित्यत आह-अन्यफलपत्वे वेति । सूत्रकारस्याशानकल्पनापेक्षयाऽन्यफलकत्वकल्पनमेव परमिति भावः । अन्यत्फलम्-अस्तिमानिति । अन्न हि सत्ताकर्तृधनवाचकोऽस्तिशब्दोऽध्ययं, तस्या- स्तिसामानाधिकरण्याभावान्मतुष्प्रत्ययो न प्राप्तस्तदर्थमेतदस्तिग्रहणमिति भावः । सूत्रानु- पातैति । यथा शब्दशक्तिस्वाभाल्यान्मत्वर्थीयो बहुव्रीहिश्च भवति तथेति वेपरीत्ये दृष्टान्तः । भावप्रकाशः। तस्यासम्मवादिति भावः । तथा चामन्तरा इति नैन बदेदिति बोध्यम् । एतेनेदं भाष्य समीपादिपदयु- तवाक्यानिमायं न तस्य तत्त्वामावपरमिति मन्दोक्तमपास्तम् । एवमपि तत्र पक्षे तस्य दुष्परिहरत्वेन भा. प्यासङ्गतेदु परिदरत्यात् । अन्यपक्षे तु तदुक्तद्वितीयदूषणमुद्धरत् उपतहरति-तस्मादिति । उक्ततोरि- नयर्थ. 1 यति । गुरपुत्रो देवदत्तस्य किञ्चिदित्यादिसमर्थसूत्रभाष्यादिप्रयोगे इत्यर्थः। मात्रशब्देन प्रकृतसमीपादिपदमात्रध्यात्तिः, प्रकरणायभावे इति शेषः । एवेन पटवार्थत्वनिवृत्तिः। अतो ऐत्यनान्तश- ब्द एव तद्वाचीति भाव.। एतेन "नतो रा" इत्यत्र सूतता "पष्टी शेपे" इत्यत्र त्वया चाङ्गीस्त. मिति मन्दोकमपारतम् , उत्तातो, तदङ्गीकारस्य खपुष्पायमाणत्वाच्च । अनन्तरादिष्वित्यस्य मौलस्य नि- मूलत्वमपाकतं तत्रैव प्रमाणानि भाष्याचन्तराण्याह-तत्रेत्यादिना । तन मतुःसूत्रे बहुजीहाविव शब्द- शक्तिस्वामान्यावर्त्तमानसत्तान्तर्भावसम्मवेन दृष्टफलाभावाचदमाव इति भावः। सम्भवति दृष्टेतिन्याया- वलम्पनेनार-तस्यान्यति । अस्तीत्यस्य प्रास्तमान्' इत्यत्र सत्तात्रयधनार्थकारितादरयाव्ययत्वेन आतिपदिकत्वेऽपि अस्तीत्या व सर्वप्रतीतरत्यभिचारेणास्यसामानाधिकरण्यादप्राप्तमतुसिद्धिफलकावे इत्य. भैः। अनुपात्तेति । तथात्वेन सदनुपारीत्यर्थः। मत्यर्थी यदिति । यथा स ततस्तदन्तविण सक्तीत्यर्थः। वरऽपि । ननु माय दृष्टान्त चितस्तथावेऽपि तस्यैका नियेति न्यायेन तत्पदोत्तरमनुजायाऽस्येत्पनन्तर- मुपस्या तपसरयापित श्रेण व माक्यरवेनानन्तर्यादेवि सर्वधाऽनुपादानामावेन पम्यान्मतुविधावपि बहुचीहिदृष्टान्तेनीवास्ती यस्स एण्टनेन तष्टान्तस्यैवी चित्याधेश्यत आइ-बहुप्रीहियचेति । न तु सदनुपादान रपष्टमेवा प्रतएव पायेन दृष्टान्तोतिः। मतण्य च यथासङ्ख्य नेति भावः । पत्वा तभानेन दृातवधायग तथा व्यारयानेऽपि नात्य तथा प्यारयान युतम् , तन तदन्तर्भावस्य मनुप्सूत्रमा य. यस्योरच वाद । वन वितरितार्थदिपपेक्षया 'पाग. यादो बहुप्रीस्तरङ्गत्वमुतम् । तत्रास्तिग्रहणन safar पपस्य सवितास्वादरत्ययापेक्षा रिगो., पटपमानापेस्तु बहुमीहिरिसि सचायुक्तपञ्चगयी. सरला। मानवाच्यमव्ययमिदम् । विपमानवाचकमयमान्ताए पश्यर्थ सप्तम्यर्थं वा मतुष्प्रत्ययो भवतीत्यर्थ भस्तिमहणाभाप इति । तुमऽरितम्रन न पार्य, 'म पदार्थः सत्ता व्यभिचरति इति गो- মন যা ক্ষৰি সানি শিলা। समावः।

·२७. संज्ञाप्रकरणम्। वृक्षादिः प्रतीयते। अत एवानन्तरादिपु न समासोऽनभिधानादिति स्पष्टमाकरे । कि बहुना 'ब्राह्मणस्य कम्बल:' 'चित्रा गावोऽस्य' इति व्यस्तप्रयोगोऽपि तत्रानिष्टः । शब्दरलम् । तथाभूतानन्तर्याद्यान्तारण चित्रा गावोऽस्य मन्त्यनन्तराः' इत्याद्ययें यहुबोहिमत्वर्थीयो न भवतोऽनभिधानादिति मनुप्सूत्रे भाप्ये स्पष्टम् । अनन्तरादेरिदमयंत्ये "तस्येदम्" (पा० सू० ४।३।१२०) इति शैपिफोऽप्यनभिधानान्नेति "तस्येदम्" इत्यत्र भाष्ये । तदुक्तम्-अनन्तरादिपु न •समासोऽनभिधानादिति स्पटमाकर इति । तन- समासग्रहणं तद्वितवृत्तरप्युपलक्षगम् । अनन्तरादिशब्दैः पष्ठीतत्पुरुषादिस्तु भवत्येव । 'प्रा. मरूपः' 'गगातीरम्' इत्यादौ समीप एवावयरत्यारोपण समासः । स्पष्टा चेये रीतिः भैरवी। तधाभूतेति । सूत्रानुपात्तेत्यर्थः । उक्तार्थ प्रमाणान्तरमप्याह-अनन्तरादेरिति । तदुक्तम्-तदे- तत्सर्वम्मनसि निधायोक्तम् । नन्वेवमनन्तरशब्देन पष्ठीतत्पुरुपोपि न स्यादत आह–अन- न्तरादिश दैरिति । असामर्थ्यस्य वृत्यभावप्रयोजकम्य तनाभावादिति भावः । नन्वय 'प्राम- पूप.' इत्यादिव्यवहारस्य कयमुपपत्तिरत आह-ग्रामप इत्यादि । यदा ग्रामशब्दः शालास- मुदाये वर्तते तदाप्ययं व्यवहार एवमेवोपपाद्यः । आनन्तर्यस्य पष्ठ्यर्थत्वमभ्युपेत्याप्याह- भावप्रकाराः। सम्बन्धेऽन्तरत्वात्म एव,न द्विगुरिति कैयटः। एवं च साधम्र्येऽयं दृष्टान्तः। अत एव पार्थक्येन दृष्टान्तोकिरिति, तत्र तद्गाष्यस्यैकदेश्युक्तित्वात् । अत एव "तस्मादिगोस्तद्धितस्य प्रतिषेधो वक्तभ्यः" इति तदुत्तरमाध्यप्रतीक- मादायोपाध्यनुकारपि स्वामान्यादुभयोरस्त्ययर्थविषयत्वेनान्तरङ्गत्वाभावाविशेषविहितेन द्विगुना नहुनीहेबा- पात्ततो मतुबादैनिषेधो वाच्य इति सिद्धान्तरीत्या कैयये व्याख्यत् । अत एव मत्वर्थे बहुब्रोहिरिति सङ्गच्छते । वस्तुत: 'पञ्चकपाल,' इत्यादी चरितार्थसमानानयदिगोरेव बहुनौहिणा परवामाय इति विशेपेत्यादिमान- कैयटोक्तिश्चिन्त्या । भाभ्यन्तु सर्वमेकदेश्युक्तिरेव । एतेनार्थकृतबहिरङ्गत्वानाप्रयणादिदं चिन्त्यमित्यपास्तम् । तथा दृष्टान्नोक्राशयोऽप्युक्त एवेति वैधर्म्य एवाय दृष्टान्त इति गुरुचरणानामाकूतम् । तयाभूतेति । सर्व. था सूत्रानुपात्तेत्यर्थः। अनभिधानादिति । तद्वत्ततस्तत्प्रतीत्यभावात्तौ तदन्तर्मावण सर्वथा नभवन इत्यर्थः । आशयस्तु प्रायुक्त एव । तदुक्तमिति । प्रागुक्त सर्व मनसि निधाय स्वकल्पितवाक्येनैवमुक्तमित्यर्थः, नतु निर्मूलन वा भाष्यायुक्तमनुकृतमिति भावः। अनन्तरादिपु-भानन्तर्यादिषु । आदिना सामीप्य सङ्गहः । एते. नादिपदभवन्मतेव्यर्थमिति मन्दोक्तमपास्तम् । कैयटराशयाद-आको इति । उक्तभाध्यादिश्वित्यर्थः । न चास्य बहुव्रीहिमारविषयफत्वेन न यथाश्रुतव प्रकृतस्वस्थैकशेषनिर्देशादा सिद्धमिति भाष्यकैयटविरोधापत्ते- श्वेति पूर्वपयुक्त युक्तमेवेति वाच्यम्, सङ्कोचे गानाभावादनमिधानरूपमावकयुक्तस्तुल्यत्वाद्भाध्यस्यान्याश. यकत्वेन कैयटस्य चिन्त्यत्वाच। तद् ध्वनयन्नाइ-तोति । उक्तमौलवाक्ये इत्यर्थ. वृत्तेरपीति । सथा- चाधिकसदाहकमपि तत्, नतु वस्यैव सझेचकमुक्तमायादेरिति भावः। अनन्तरेति । अनमिधानरू- पयुक्तरसत्वाद । अत एव स्नानानन्तरमित्यादिप्रयोगसातिरिति भावः। नन्वेवमप्युक्युक्त्या 'ग्रामकूप.' इत्यादि न स्यादत प्राइ-ग्रामेति । ग्रामो लब्धः' इत्यादौ तथैव बोधात्समीमके सारण्यके वृत्त्यायनिर्वा- हादाह-गोति । अत्रापि सयोगेनानिर्वाहादाह-आदाविति । तेनामधुरन्तस्समासः शिदित्यादिस. महः । आये कैयद्यक्तिख चिन्त्यैव । अन्त्ये "धसोरेद्धा" इति सूत्रस्थ माय गमकम् । एवञ्च :प्रमः' - - सरला। समीपे एवावयवत्वारोपेणेति । वस्तुतस्तु "ग्रामशब्दोऽयं बहथः' इति माश्याव सतीमास्य मार. प्यकस्य सजनस्य शालासमुदायस्य ग्रामशम्दवाच्यतेन ग्रामकूपे तदवयवस्वमानमेवेति नारोपापेक्षा। एवं गहातीरमित्यादावपि गङ्गापदस्य माद्रकृष्णचतुर्दश्या समावितनलाधारदेशाचकत्वेन तदवयवत्वं तीरेऽक्षतनिति तत्रापि नारोपापेक्षा ।

·सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- -- । शब्दरतम् । -"मपर्यन्तस्य' (पा० स० ७१२१९१ ) इति सूत्रे कैयो । किं च हस्य लित्यर्थे "हल विटेखने" इति धातोर्लस्येत्त्वापत्तिः । न च फलाभावः, देवदत्त हल्' इत्यादौ डिव- सामादमस्यापि टेर्लोपवल्लित्त्वसामर्थ्यात्प्रत्ययात्पूर्णत्वाभावेऽपि लित्स्वरस्यैव फलत्वं भैरवी। - धा- .. - । । किचेनि । आपत्तिरिति । नचेयमापत्तिहलन्त्यमिति सूत्रावृत्तावपि समानैवेति वाच्यम् , त्ववयवलकारस्योपदेशेऽन्त्यत्वाभावादिति भावः । इत्वापत्तिरिति । तथाच लोप: स्यादिति भावः । अत एव "सोपश्च बलवत्तरः" इति भाष्ये उक्तम् । अणादिसंज्ञाशब्देपु लोपस्तु न, आदिरन्त्येनेति सूत्रारम्भसामर्थ्यात् अन्त्येनेत्यस्येदन्त्यसदृगेनेत्यर्थस्य वक्ष्यमाणत्वाच्च । नचत्संज्ञाया लोपातिरिक्तमपि फलमनुबन्धा अनेकान्ता इति पो अभ्र आं अटित. इत्य. टप्रतिषेधरूपं दृष्टमिति वाच्यम् , अनुसन्धानामेकान्तत्वपक्षस्येच स्थापयिष्यमाणत्वात् । सोपस्य फलत्वेऽपि तदतिरिक्त फलं नास्तीति शहा निराकुरुले-नचेत्यादिना । फलाभावः-लोपा- तिरिक्तफलाभावः । समाधत्ते-देवदत्तेति। हलिति किवन्तम् , देवदत्तेति सम्बोधनम् , अ. म्तीति शेपः । लिस्वसामर्थ्यादिति । व्यञ्जनम्य या इत्संज्ञा तम्य लोप एवं फलामिति तु न, त- शात्ये व्यञ्जनानुञ्चारणल्यैव मुकरत्नात् । किन्तु फलान्तरमपि । तच फलं "लिति" इत्येतत्प्र- भावप्रकाशः। इत्यादापगरया तथैव भाष्यादिप्रामाण्यादिति मान्योक्तं प्राचामनुरोधेनेति बोध्यम् । तेन शिशिर समीप- पोपयमासावित्याधर्षक: दीशिरी मासो परिहाय" इत्यापस्तम्मप्रयोगोऽपि व्याख्यातः । शिष्टसमाचारात् ज्योतिपमवादाच्चैवमेय सस्य व्याख्यानं युक्तम् । एवमेव 'उत्तम च नैदापम्' इत्पन श्रापणो विवक्षिनः । अत एवोत्तमपदस्वारस्यम् । एतेन मायफाल्गुनापाढपर यथाश्रुतं मुदर्शनादिकृतं व्याख्यानमपास्तम् । एवज सम ममासपद तद्धितस्याप्युपलक्षणमिति निर्दुष्टमेव । एतेन ग्रामस्य नदी' इत्यादी तत्प्रतीतिः प्रसिद्धवेति पारनकत्तमपास्तम् । भनेकान्तपक्षे सर्वनैवेंषा गतिः । यथैव सति न दोपस्तथान्यत्र स्पष्टम् । इय रातिः जा दृष्टेत्यत भाद-स्पटेति । तत्र हि परिग्रहण किमित्याशड्यय नयन्तं मर्यादान्त वा चरस्य क्षेत्रमि- त्यादान्तशदत्य यथाकर्म मर्यादाभिविध्योईष्टत्वादन्त्यमानग्रहणार्य तदिति उक्त्वा सर्वप्रैवान्तशब्दः सह तेन वर्तते, आये तु नघाः क्षेत्रत्वासम्मवात्माइ नया इति गम्यत इति तद्पर्धामत्याधुक्त भाये। मा सर्वप्रैवेति प्रतीकमादायासम्भवापेक्षमया व्याख्यायान्ये .स्वानु:--मनवान्तशब्दोऽवयवाची करयचिन्मुख्य तत्त्वं, कस्यचिस्मामीप्यादुपचरितमित्याशयेनेद माग्यम् । ततश्च तस्य तत्वान्मपर्यन्तस्यादेश. समानार्थः परिगत्यापुक्तम् । तेन "मनो लरान्त" इत्यत्र मुख्यावयवे सामोम्योपचरितावयवे वेति सद्भान्या- तिन दिरोध इति तदावः। सदाह-कयट इति । ननु 'प्रादायकम्मलः' इत्यादितस्तथाबोधामावमूलकेनोक्तमा यादिप्रतिरादिता- नमिधानेन सदर्थे ते प्रयोगा नेटाः सन्तु, ग्रामपादौ तु तथा प्रनीतेरस्तु तथा । अत एव शिदिस्यादि-न गरसभुरन्त यादि-गणमान्यप्रयोगा भपि स्वरसतः साच्छन्ते । अगनरादियिनि । उऊमा याप- गुनमापिरानिष्टस्थापकमिति न विरोधः। भरतु या सत्तर । उभयथापि माने इष्टसिदिरेवनि गावस्यन भाइ-कियेति । हस्येति । दाययवम् इति इसमीपल् इति यार्थ इत्यर्थः । धातोरीये. स्यति । न प मिसान्छे मायनोऽप्यप दोप इति याच्यम् , यानोपदेशेऽपिप तत्रानपस्यामावाद । नपाचापरवाही:याख्योन्यांप्यम्पाएमावाद संपारणोचरमित्परामर्शमयुक्त तस्य " ग्रामोजन्यजनरमावोपनायेति भावः । नन्यय रोशन्यपरामायनेसंशयास्तन्मात्र মান ভালো মান য যাবি--যন্ত সাধারণেরাম- दार नसारित दर, तम्यामारणापा चारिताभ्यांन-यापनारगर फलेति । सो सयरा। रोष मा-यदाति । समापन गिन । होसि । मध्यम पपनन् । प्रापपादिति । fr: प्रयामा । म चारमापन न मामयम् , - ·संशाप्रकरणम् । द्वितीयेऽपि संयोगान्तलोपो दुर्लभः, यणः प्रतिषेधारम्भात्। तत्पत्याख्यानपक्षेऽपि "मलो झलि" (पासू० ८।२।२६) इत्यतो झलग्रहणमपकृष्य संयोगान्तस्य मलो लोपविधानाच्च । किं च पदार्थबोधं विना वाक्यार्थबोधासम्भवेन हलप्रत्याहारसिद्धः प्रागेतत्सूत्रार्याबोधे प्रसक्ते तदुद्धारार्थोऽयं यमः । अत्यां चावस्थायां हल्शब्दार्थाप्र- सिद्धौ द्वन्द्व एव दुर्लभः सहविवक्षाया असम्भवात् । तस्माद्यथोक्तमेव न्याय्यम् । शब्दरतम् । वस्तुं शम्यमित्यपि बोध्यम् । यद्यपि "हलपीरात्" (पा. सू. ४।३।१२४) इति नि- देगेन तम्य नेत्वमिति क्ल्पयितुं शक्यम् । तथापि ज्ञापकस्वीकारापेक्षया सूनावृत्तिवल- घीयसीति दिक् ।। झलो लोपेति । सौनलोपाश्रयणे तु मूलोत्तमेन ल। असम्भवादिति । भैरवी। 1 भावप्रकासः। वृत्तिरूपमेव लकारस्थले स्वीकार्यम् । एवञ्च प्रतोदाहरणे प्रत्ययात्पूर्वस्वाभावान्न प्राप्नोतोति तत्सामर्थ्याद्भवतीति भावः । ननु "हलमीरात्" इति निर्देशेन लकारस्य लोपाभावे इत्त्वमपि न भविष्यति, प्रतियोगितासम्बन्धेन लोपस्येवव्यापकतया च्यापकामाये व्यायामावस्य न्याय्यत्वादित्याशयेन शङ्कते-यद्यपीति । रघीयतीति । कण्टताल्यादिव्यापारगौरवापेक्षया मनोव्यापारगौरवमधिकमिति भावः । मूलोक्त सम्पूर्णसूत्राइत्तिरूपम् । ननु "कर्मवत्कर्मणा" इति सुत्रे "व्यत्ययो बहुरेर दृष्टान्नेवि तथावापते तरैकाङ्गवेकल्येऽपिफलमनीति चेदनापि तुल्यम् । एतदर्थमेव दृष्टान्तोकिरिति भावः । लिल्वरम्यैवेति । तारागरस्येति भावः। फलस्य वक्तुं शक्यत्वादिष्यपि बोध्यमिति पाठ अगस्तु लेसमप्रमादाद । सोऽपि योज्य इत्यामहे तु देवदत्सेत्यतो यत इत्यादिः। इत्यपीति फन्टरवपदोत्तरं योज्यमिनि. रचापि । यद्वा हपदार्थाशानेनाद्वयासमर्पक्लेन सन्त्रकोपान्यतासम्मवोऽपिना समुच्चीयते । या कि त्यस्य दोपसमुचायकत्वेऽप्यपिः शानसमुच्चयो एवमपि मर्वत्रा अतोऽत्र न दोपहाटेशोऽपि । एव नान्त. रीयनवाहोपेन देवदस ह' इत्येव प्रयोगः स्यादिति भावः। धातुनिर्देशस्योत्तरीत्या चारितार्थ्यादाह- हरेति । नेत्त्वमिति । तेन लोपामावद्वाराभावेन पगमावास्यासमावेन व्यायामावग्यावदयावा. वापि नेत्यर्थः । यत्रेसंज्ञा तर तापक्रोपदारव कार्यमित्यन्यन सष्टम् । एवा नात्रपशे दोष इति भावः । ज्ञापकेति । उक्त निर्देशरूपशापरेत्यर्थः। एबीयपी-अत्यनं भूता। नहि वर्णा. भिव्यक्तिजनरलण्ठामिपालगौरवमेवादर्तव्यं न शानजनकामनोव्यापारगौरवमिति रानगरास्ति निवार ময়ূর্ণমুননী ব্রণ সেইসলাখঞ্জীদারী কাথলিরী নিয়ান্তবিশার, कल्पममिति महागौरवात्तनो लघुनरत्वासूनावृत्तिरेवोचिनेति माः। एवेनोपदेशे इदन्त्यम् अन् अनुनासिक इति सूत्रत्रयं हटायन्" इत्यत्र योगदिमाग इत्यादितत्परिहारसमक्षागां निवृत्तिः । सर यमयशाद-- दिगिति। कालो रोपति । नववापि "प्रमो मश्" इति सूत्रमायादास्यभेदामयातनानेष्टमिदिरेवेति चैत्र ? न, तपासत्यपि तरय यमितस्यियत्वस्य "योगालय" इति सूयोतमायादवदयकत्यायन्यमा नि. यस्तयोविरोधो दुष्परिहर एव । नरमपन्यशेऽनिरताः। तदा माध्यवामिस्वारस्येनेशनरयान मिधानात् । अन्यथा फरभेदात्या तदनगति: स्टेवा विसनीयविधायरी कार्यासपिरिहार. स्य मा ये दूषित्वायनाल्याचे समग्र इति जगापरसाररोजरातमावर पनपन-~- -~ोले- तिनलोनमेति ।ममात्तिनेत्यर्थः । ६३: पूर्वा एक्सपनिर्देशादा निभाय. शाला सानाति योगान्तरप हो." इति गरे पनि इस्पदो दल विपदमाय बा - मरा।

·सटोकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शब्दरत्नम् । नच "आद्यन्तौ टकितौ (पा०सू०१।१२४६ ) इत्यादौ यथासङ्ख्यमन्वयेऽपि प्रथमतः सा- हित्यापच्छिन्ने साहित्यावच्छिन्नान्वयमात्रेण सहविवक्षामाश्रित्य यथा द्वन्द्वसाधुत्वं तथेहापि प्रथमतो लकारो हल्पदवाच्यश्चेदिति सामान्यतो बोध कल्पितमादाय द्वन्द्वसाधुत्वं, ततो भैरवी। लिट्याशिष्य इति संहितापाठेन द्विलकारको निर्देशः, एकस्य लकारस्यासंयोगान्तलोप इति प्रतिपादितमन्यन्न, तदुपपत्तये "संयोगान्तस्य" इति सूत्रे सम्बध्यमानमपि झाल्यहणं वाक्यभेदेन सम्बध्यते, तेन क्वचिदालोऽपि लोपो भविष्यति । ।अत एव "अमो मश्" इति सूत्रस्यशकारप्रत्याख्यानपरमाप्यस्याप्युपपत्तिः । तत्र हि-शाराभावे मकारस्य मकारादेशे प्रयोजन नास्तीति सर्वोदेशो भविष्यतीति दूपणे दत्ते मकारस्य मकारादेशोऽनुस्वारबाधनार्थो भविष्यतीति दूषणे परेण दत्ते एवन्तहि द्विमकारको निर्देशः करिष्यते इत्युक्तम् । अन्न द्विम- कारक इति प्रतीकमुपादाय "एकस्य मकारस्य संयोगान्तलोपः करिष्यते” इति कैयटेनोकम् । एवञ्च न सकारस्य संयोगान्तलोपानुपपत्तिरित्यत आह मूले-किञ्चेति । भयं यक्ष इति । हल् च ल् चेति द्वन्द्वकल्पनारूपो यत्न इत्यर्थः । अस्यां चावस्थायाम्-हल्पदार्थानानावस्थायाम् । सह विवक्षाया असम्भाभिधानमसङ्गतमित्याशयिकामाशडां निरस्यति-नचेत्यादिना । यथासंख्यमन्ययेऽपीति।अस्य लक्ष्यसंस्कारवेलायामित्यादिः । साहित्यावच्छिन्न इति । आद्यन्तसमुहे साहित्यावच्छिन्नस्य टिकित्समूहस्य अन्ययः । समानविभक्तिकतया अभेदान्वयः । वक्ष्य- माणरीत्या इतरेतरयोगेऽपि समूहस्य विशेष्यत्वमिति भावः । इल्पदवाव्यश्चेति । यथा अझं प्र- ति 'नागरं भक्षय' इत्युक्त नागरपदवाच्यः कश्चन पदार्थः स्यादिति सामान्यतो वोधः प्रथम- तो जायते, ततो नागरपदवाच्यः क इति विशेपजिज्ञासा भवति तथेति । कल्पितमिति । सूत्र- प्रणयनान्यथानुपपत्त्या कल्पितमित्यर्थः । एतेन सहविवक्षासम्भवो दर्शितः । ततः-सामान्य- । । भावप्रकाशः। स्याप्ययमेवार्थः । कैयटस्तुचिन्स्य एवेति स्पष्टमन्यत्रेति भावः। लघु-लघीयः। ननु मूले द्वन्दप्रयोक्तुस्त- दसम्भव उक्तः, स चायुक्त इति खण्डनकृदादिराह-नचेति। आदिना "तस्थस्थमिपाम्" इत्यादिसमः। अन्वयेऽपीति । लक्ष्यसस्कारकवाक्यार्थवशेषवेलायामिति शेपः । तथा च तथान्वयवत्तस्या अप्यभावात्कथं बन्द इति भावः । प्रथमतः-उत्तबोधात्मा , एवमग्रेऽपि । इतरेतरद्वन्द्रे साहित्य विशेषणमिति तन्मते. नाह-साहित्यावच्छिन्न इति । मुख्यमते तु साहित्ये साहित्यान्वयेति बोध्यम् । अन्वयेति । नामार्थयोरिति न्युत्पत्या कल्पितेनाभेदान्वयमात्रेणेत्यर्थः। मानपदैनान्वयस्य रक्ष्यासंस्कारकस्य कल्पने सरया न वारतवत्वमिति ध्वनयति पूर्वपक्षी । थस्य सहविवक्षात्वे हेतुत्वेनान्वयः। एवञ्च तदानी वक्तुः मदित बोधेच्छायाः सत्वं धोतुरपि तथव शानद्वयमिति मावः। इहापोति । हलन्त्यमित्यत्रापीत्यर्थः । यर्पि हल् च ल चेत्येव इन्द्रवाक्यप्रयोगस्तथापि पाठक्रमादर्थक्रमो बटीयानित्योह-लकार इति । भरय मोधरय इन्दंसाधुत्वापकत्वात्तत्र चानुपयुक्तत्वान्नान्यत्वनिवेशः। एकत्रान्वयरचनायेत्पदोलखः । स च "संशापरिमाणम्" इत्यादिवदिति भावः। सामान्य इति । इल्पदवायरसेन स कश्चिदिश्यर्थः। इलिति सुपन्तश्रवणेन सत्र पावन पचत इति व्युत्पत्त्या सामान्यतोऽर्थधीहेतुत्वस्य ग्रहे तुल्यवित्तिवेद्यतया ताप्यत्वरयाप्यर्धमात्रे ग्रह इति भावः। ननु शक्तियहरय व्यवहाराधीनत्वेनैव सदभावात्कथमेतदत भाद-परिपतमिति । सनप्रणयनानुपपत्त्या। सहरयादिः, अनेनावास्तवस्वं तस्यांश पनितम् । पश इल्पदाशानस्य प्रागुभयोरपि सावासादृशसहविवक्षायाः सत्वेनात्र इन्द्रः मुलम इति भावः । चन्द्रमाधुरच सत् । भपिना इत्पदार्थसमुच्चयः। नन्वयमस्य यापत्तिरेवांश इति दृष्टान्तवैषम्यमत भार-तत इति । उत्तरीत्या इन्द्रसाधनोत्तरमित्यर्थः । विगपति । "नदि निर्विशेष सामान्य सरला। स्पदेन सपोगान्त पापदं तदन्तस्य लोप.त्या, शमन्तो यःमयोगः सदन्तं यत्पदं तदन्तस्योप: स्या.

·संशाप्रकरणम् । शब्दरतम्। - विशेषजिज्ञासायाम् "भादिन्त्येन" इत्येकवाक्यतया विशेषतो वाक्यार्यो लक्ष्यसंस्कारकः । कि च, सहविवक्षा-पह पातुं वस्तुरिष्ठा, सा च सूत्रप्रणयनानुपपत्त्या पाणिनस्ततः पूर्व- मपि हल्पदार्यज्ञानादातैव, योरोपन क्रमेगैरेति वाच्यम् , "आद्यन्तौ (पा० सू० २११४६ ) इत्यादौ यथासव्यस्त्रारम्भमामयेन तथा साधुत्वाहीकारेऽप्यन्यप्रकारेण मैरवी। तो बोधानन्तरम् । विशेषनिशासायामिति निर्विशेषस्य सामान्यस्यामानेन कारणस्य सामा- न्यज्ञानस्य वृत्तवाद्विशेपजिज्ञासा भवत्येवेति भावः । ननु पृयावाक्याथबोधे किं साधकमत आह-आदिरन्त्येनेति । विशेषतः-हल्ल्वादिना विशेषरूपेण । वाक्यार्थ:-वाक्यार्योधः । एतेन सूत्रस्य सार्थक्य द्वन्द्वल्प चोपरति कृता । श्रोतुहलपदार्थस्य ज्ञानाभावेऽपि वक्तुःपाणिनेस्त. ज्नानमस्त्येव । अन्यया वाक्यप्रयोगमेव न कुर्यात् , यत्नं प्रति इच्छायाः कारणत्वात्तादृशी सहविवक्षा सम्भवति । ततः पूर्वम्-आदिरन्त्येनेत्येतत्सूत्रप्रणयनात्प्राक । इत्पदार्थशनाद- हकारादिलकारान्तस्य हल्पदार्थत्वेन ज्ञानात् । क्रमेण-प्राग्लकारस्येत्त्वेन ज्ञानं ततो हल्प- दार्थत्वेन ज्ञान ततो हल्पवाध्य इदिति ज्ञानमिति क्रमेण । समाधत्ते-आद्यन्तावित्यादि । सूत्रारभ्मसामयेनेति । यत्र न द्वन्द्वस्तत्र, यथा लोके- "श मिनं विपनि च जय रञ्जय भञ्जय" । भावप्रकाशः। भवति" इति न्यायेन सामान्यज्ञानस्य विशेषजिज्ञासाहेतुत्वाद । अन्यथा वयय॑मेवास्य स्यादिति भावः। तत्रेष्टबोधाय गमझमाह-आदिरिति । उक्तबोधेने पदार्थशानस्य सवेनास्यार्थज्ञानस्य सत्वादिति मावः । विशेषत इति। हादिहान्तवाना हरवेनेत्यर्थः। वाक्यार्थ:-तरोध भांशिकः, पुनस्तस्यानुपयो. गाचावन्मात्रस्यैव अवणाच । संस्कारक इति । एकत्र द्वन्दोपपत्तिास्यांशे वैपध्य नाप्यन्योन्याश्रय इति भावः। ननु न सहविवक्षा शब्दार्थः, किन्तु वक्तुः सवितुमिच्छा तस्याश्च "आधन्ती" इत्यादी वक्तुस्तयोः प्रत्येक शनेनोमयर सत्त्वेनादोरेऽन्यत्र हल्शानामावेन तदमावाद् दन्दाप्राप्तिरिति दृष्टान्तके. पम्यामिष्टासिदिच, इत्यतः सत्साम्यं दृढयनिष्टसिद्धिमन्यया प्रतिपादयति-किञ्चेति । वक्ता चास्व शास्त्रस्य पाणिनिरेवेत्याह-सा चेति । तादृगिच्छा चेत्यर्थः । सूत्रेति । "आदिरन्त्येन" इति सूत्रप्रणय- मैनेत्यर्थः । यतु "हलन्त्यम्" इति सूत्रप्रणयनेनेति व्याख्यो। तन्न, तस्य यत्किञ्चिदर्थकत्वेनापि सायक्या- पत्तेः । तत. पूर्वमपि-उत्तस्त्रार्थबोधाप्रागपि । हरपदार्थति। हादिहान्ताना हल्वेनेत्यर्पः। नन्वे. वमपि सूत्रवैयय श्रोतुस्तथानाभावेनेष्टार्थासिद्धरत आह-योधृवोध इति तेषामुक्तसइविवक्षामा प्रार लस्येत्सवाोधस्तन प्रादिरन्त्येनेत्यस्य ततो हलन्त्यमित्यस्येत्येवं क्रमेणेत्यर्थः। एव: सइबोधव्यवच्छेदी एवम्रो. भयथापि तस्याःसत्वेनासम्मवादिति मूलमयुक्तमेवैति तस्य भावः । नन्वेवमपि दृष्टान्तवैषम्यम् , तथाहि,तर पाणिनेस्तयोस्तत्तद्पेण समुदितरूपेण च शानं तत्सूत्रार्थबोधाभागस्त्येव, तज्ज्ञानस्य तच्छालासाध्यत्वात् । मताऽन्त्यान्ययेन तत्सत्वादत्तुन्दप्रयोगः साधुरेवाश्रोतुरपिप्राक्तत एव तत्सत्त्वेन तच्छ्रवणेन तथैव बोधः। नच पाणिनेद्वैविध्येन बोधेऽपि पोतुस्तया बोधामावादस्य च रक्ष्या स्वावतात्स्त्रचयथ्यमिवेति वाच्यम् , ग्यासस्यसूत्रमलामाणिकत्यायोधनादोषाद, मातु न तथा योरेतासूत्रार्थोधाप्राक् दशानात तस्यतच्छालसाध्यावासामान्यतो शानकल्पनायां मानामावाद, ससस्य यत्किशिदकतया सिद्धान्तरोत्या वा सार्थक्याच । यत्रानुपपत्तिस्तदन्यममकामावाचेति । मास्तष्यन्तेनात्र तत्साधुत्वोपपादन तस्यायुक्तम. वेति गूढाशयेन समाचते-आद्यन्तारिति। सूत्रारम्भेति । भा शस्खेऽसम्भवाल्लोकादौ स्थानायली- किलप्रमाणादेव सिद्धस्तस्य वैय_मिति मावः। तथा सत्यपोति शेषः । पाकियथासख्यान्वयेऽपीत्यर्थः। अङ्गीकारेऽपीति । सधान्वयेनेत्यादिः। सत्तामात्तथान्वयेऽपि समूहान्दयरूपेणेत्यर्थः । यदा, मया देन सरला। दित्यय प्रियते । अन्त्ययोगकरणसामर्थ्याच पूर्वस्य शचित्तख शायदे । तेन रहस्यले एव पूर्वयोगस्य - ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शब्दरतम् । तस्य साधुत्वकल्पने मानाभावात् । किं च, श्रोतृणां सह बोधो भात्वितीच्छया सह घक्तु- मिच्छाया एव सहविरक्षात्नेन श्रोतृणामपि सहबोध एवोचितः । तादृशेच्छया तेपां ता- दशमोधाजनकशब्दप्रयोगे तु पाणिनेन्तत्यापत्तिः। मुखनयनं पश्येत्यादौ तु न दोप , भैरवो। इत्यत्र स्थानाल्यलौकिकप्रमाणेनान्वयबोधो भवति, तथा शास्त्रेऽपि भविष्यतीति यथा- सवयसूत्रं न तदर्थ, किन्तु द्वन्द्वार्थमेव । लोके यथा द्वन्द्वनिर्देशे यथासङ्ख्यं न प्रतीयते तथा शा- स्वेऽपि न स्यात् । अत एव "अजाविधनौ देवदत्तयज्ञदत्तावित्युक्ते न ज्ञायते करयाजाधर्न क्स्यावयः" इति भाप्ये उक्तम् । अतस्तथाऽन्वयबोधार्थ पूर्वोत्तरीत्या यथासङ्ख्यसूनसहायेना- स्तु साधुत्वमिति भावः । अन्य प्रकारेण-श्रोतुर्वक्तुश्च प्रथमत सामान्यत , ततः श्रोतु प्रथम- तो लत्पेन, ततो हल्पदयाच्यत्वेनेति य उक्तः प्रकारस्ततोऽन्यप्रकारेण । अयम्भाव:--प्रकृते यथासंख्यसूनविषयताया अभावाच्छ्रोतुर्द्वन्द्वस्य साधुत्वज्ञान, ततः प्राथमिको बोवश्वान्योन्या- श्रयान्न सम्भवतीति पूर्व पक्ष्युक्तसहविवक्षापदार्थोऽसम्भादुक्तिक इत्याह-विश्वेत्यादिना । श्रो- तृसम्बन्धिसहयोधा कसत्तेच्छा सहविनक्षा, सा कदा सम्भवति यदा श्रोतुः सह बोधः स्यात्, तथा तु न सम्भनत्यन्योन्याश्रयादिति, सहविवक्षव नारतीति कल्पनीयम् । ननु पाणिने- स्तादृशी इच्छा कल्प्यतामत आह-तादृशेच्छयेति ! भ्रान्तत्वापान्तरिति । इच्छाम्प्रतीष्टसाधन- ताज्ञानस्य कारणतया श्रोतृसमनेतं सहज्ञानं मदिष्टसाधनमिति ज्ञानं पूर्व पाणिनेः कल्पनी- यम् । श्रोतुस्तु सहज्ञानं न भवतीति पाणिनिसमोतस्य ज्ञानस्य सहबोधविशेष्यकत्वावच्छि- प्रश्रोतृसमतत्यप्रकारकस्यभ्रमात्मात्वेन पाणिनेन्तनापत्तिरित्यर्थः। तादृशबोधाजन फेति सहयोधाजनकेत्यर्थः । ननु लोपे य. पुरुषोऽन्यतरविषयज्ञानपान् नतूभयविषयकज्ञाननांस्त- म्प्रति 'मुखनयनम्पश्य' इति प्रयोगो दृश्यते तथाऽनापि भविष्यतीत्यत आह-मुखनयनमिति । भावप्रकाशः। प्रकारेण । अयम्माव:- यद्यपि समाप्तत उपस्थितिरेकैव तथापि तत्सूनारम्भसामयेनान शासे लाघवेन द्वन्दनिर्देशेऽपि प्रत्येकान्वययोधतात्पर्येण तथान्धययोयर पृथग्वाक्यकल्पनया बोधो न ततः प्राक् । अन्यथा साहित्ये द्वन्द्वविधानाक्रमान्वयो न स्यात् । एव च तसूचदन्दनिर्दिष्टयोस्तधान्वयेनापि द्वन्द्वस्य साधुत्व योधयति स्वशास्खें। एवन्न प्राक्तत:पदार्थोपस्थितावप्यतात्पर्यविषयत्वान्न समूहान्वयबोधरतथा तत्पदात् ।तेन लोके आद्यन्ती वर्णाना विप्रशनो लोचनाधरकृताहतरागेत्यादौ न इन्दस्य साधुत्वमिति अन्यप्रकारेणेति। एकस्य तत्पदवाच्यत्वेनान्यस्य लत्वेन ज्ञानमिति रूपेमेत्यर्थः। तस्य-बन्दस्य । एवमाघे दूषणमुक्त्या विदुक्तद्विविधोऽपि सहविषक्षापदार्थो नेति ध्वनयितुम् "आदिरन्त्येन" इति सूघमेव तर मानमितिका दूरीपर्तुं चायसाधारणम्। द्वितीये तदाह-किञ्च श्रोतृणामिति । श्रोतृसम्बन्धिसहदोधकर्तृकभवनेच्छा- हतुकवकृसम्बन्धिसहनथनेच्छाया इत्यर्थः । एवेनोक्तयोवृत्तिः । सहविवक्षात्वेन-नच्छब्दार्थत्वेन । श्रोतृणामपीति । द्वन्दप्रयोगण श्रोतु सहबोधस्येव वत्कृतात्पर्यविषयत्वस्य निर्णयात् । अन्यथा तान्प्रति वक्तुं इन्द्रप्रयोगो वृथा स्यादिनि माव.।' भिपिर्वतरामुच्चये सहयोध इति। सहयोध एवेत्यर्थः । एवेन नाम- मामान्यबोधयोर्यावृत्ति ।एवज्ञ दृष्टान्ते न दोप । तु अन्योन्याश्रयग्रस्तत्वाद् याधितः स इति भावः। नन्वेवमपि श्रोतुईल्पदार्थाशनेन तथा सहयोभासम्भवेगार झमेणैव योघोऽस्त्यत आर-ताशेच्छेति । उक्तरूपेच्येत्यर्थः । द्वन्दप्रयोगान्यथानुपपस्या तस्या आवश्यकरवादिति भावः। तेपाम्-श्रोतृणाम् । ताधिति । इल्पदार्थाशानात्तथा सइदोधाजनकहरन्त्यमिति शब्दप्रयोगे वित्यर्थः । तान्प्रतीति शेष । भ्रान्तयेति । योनिष्ठात्पदार्थाज्ञानस्य तस्य शानेशानपि भ्रान्तत्वापत्तिरित्यर्थः । नादौ विशेषाशा- नादागिन: सामान्यज्ञान। किश श्रोतुईन्द्रोपपत्यथै प्रमेण धात्तदावश्यक गपुरतयात्वेऽपोत्यपालन् , मरला। प्रवृत्तिानि तत्र वासिययाम्यनया यतिरिक्त पय अनियनिरितिपय प्रथमयोरनत्यत्र - - ।

·मंशाप्रकरणम् । - भैरवी। शब्दरत्नम्। उभपज्ञत्वेन ज्ञातं प्रत्येव तादृशशब्दप्रयोगात् । तेन रूपेण ज्ञानं भ्रमः प्रमा घेत्यन्यदेतत् । कि च, पाणिनेः पूर्व हल्पदार्थज्ञानेऽपि तदभिप्रायेग न प्रयोगः । अन्यथा व्याख्यातृपर- म्परागतयक्तृतात्पर्यानुपपत्त्या “लट् स्मे” (पा०सू० ३।२।११८) इति सूत्रस्थकैयटोक्त- पूर्वपक्ष्युक्तसहविवक्षापदार्थमभ्युपगम्यापि दूपणमाह-किच पापिनेरिति । इल्पदार्थशनेऽपि आदिरन्त्येनेति सूत्रप्रणयनान्यथानुपपत्त्या हल्पदार्थज्ञानेऽपि । तदमिप्रायेण हरपदार्थज्ञान- तात्पर्यण । न प्रयोगः-न हलिति प्रयोगः। अन्यथा-ताशतात्पर्यफल्पने । व्याख्यात्रिति। पाणिनिप्रभृतयो ये व्याख्यातारस्तेपां परम्परयाऽवगतं यत्तात्पर्यन्तदन्ययानुपपत्त्येति सनुदि- तार्थः । लट् स्म इत्यादिलक्षणाया अनुमानस्य च हेतुमदावात् “लट स्मे सूत्रे यथा कैय- टेन लक्षणोक्ता तयेहापि भविष्यति । “लट् स्मे" इति सूत्रे पार्तिकता "स्मपुरा भूतमात्रे, न स्मपुराऽनयतने” इति वार्तिकं पठितम् । तत्र स्मपुरेत्याकारकसूत्राभावादन्यथानुपपत्त्या प्रय- मचार्तिके स्मपुराशब्दाभ्यामाद्यन्ताभ्यां 'लट् स्मे 'अपरोक्षे चा 'न नौ पृष्टप्रतिवचने 'नवो- विमापा' 'पुरि लुट् चास्मे' इति पञ्चसूत्री लक्ष्यत इत्युक्तम् । तत्र लक्षणायाम्मानन्तु यदि लक्षगा न स्यात्तदा प्रथमवार्तिकेन 'लट् स्मे' 'अपरोक्षे च' 'पुरि लुट्' इति सूमायल्य भूत. माने प्रवृत्चिाधिता तस्यगाद्यतननिषेधप्रतिपादनद्वाराऽनद्यतने विधानप्रतिपादने भृतविशेपे विधानमिति लभ्यते। ततश्च भूतमात्रे इत्यनेन सामान्येन विधानेन विरोधः प्राप्नोति । यदा तु प्रथमवार्तिके रक्षगा तदा पञ्चसूत्र्या मृतमाने प्रवृत्तियोंधिता। तथा च 'लट् स्म 'अपरोक्षेचा भा-तत्वापत्तेः। श्रोतुस्तदुपपत्तेरनावश्यक्त्वाच, ततः कस्यापि सामान्यतोऽबोधाचेनि दिक् । ननु द्वन्दप्रयोगेन श्रोतुः मह बोधस्यैव वक्तृतात्पर्यविपयत्वमित्ययुक्तम्, मुपनयनं पश्येत्यादावन्यतराशानवतोऽन्यतरस्यैव बोधेन तादृग्यतनापर्यविधानादिति सण्डनकारोक्त मुख्यदूपर्ण ग्वाटयनि-मुसेति । दोष इति । दन्दा साधुत्वरूप इत्यर्थः । उभयश्वप्रकारकाधानविषयप्रोतारं प्रत्येव 'मुग्पनयनन्' इत्यादिदन्दप्रयोगादिति है. स्वा एतनान्यतरसत्वेन शातत्र्यावृत्तिः। एवञ्च दैवादाातस्य तदशानरतः कस्यचित्सहदोधासम्भवेऽपि तार शस्योद्देश्यस्य श्रोतुः सइबोधस्यैव सत्वेन नस्याःसत्वाद न तात्पर्यविपातः। प्रमे तु मोनुर्न कन्यापि योपः । भत्र तु न कश्चिदपि इतः प्रागुभयश इति विशेषः । अत एव तुः प्रयुक्तः। एतेन पागिनेटरमार्थप्रसिद्ध स्तुल्यवदेकक्रियान्वयित्वेन बकुनिन्छा सइविवश । वका च स एवेति युतस्तदसम्मवः । यो यच. पिइन्दपटकहल्पदाथोशना दन्नागेपो दुर्लभन्ज्यापि लेसंक्षायां तेन त्याद्वारे पदार्थसिया तदर्थ- मोधोपपत्तिः। नहि तेषामप्यादी तज्ज्ञानमावश्यामिति नियमो.ति, यतस्तदसम्मोन इन्दोऽनुपात: स्यादिति रक्षारापुपनपात्तन् । ममाया देतुले स्यमन्यत्र प्रयोगाऽत माह-निति । उगातेने । तथा च भ्रमप्रमाताधारणहानत्वेन हेतुत्य रोगसिद्धमिति भावः । एषा तदमम्मवादिति उपितु- पेन बोध्यम् । ननु नाय सदविवशापदार्थः, पाओरिति सूत्राशरतलामा । भाजदुताइलाम पत्यायन्ये दूपगमाद-फिज पाणिनेरिति । पपन्न प्याल्याइन् । साभिप्रायति । पालतदाता नाशित इन्दप्रयोग इत्यर्थः । मा हेतुनाइ--अन्ययेत्याधापत्तेरित्यनान । अन्यथा संचाता या तश्योगाहागरे । व्याण्णागिति । पागिन्यायो ये न्याखापारस्तेषां या परमरा शिवशिष्यता भावप्रकाशः। - सरा। मफारम परमाय सगठनातन मस्यभेदारसूर्य योन्यासल्याने प्रविरित प्रनि पारम्प गुलभोग चिन्त्य नानिपगतन् । यस्तुगरा म्यत्यया बालदयाशियोति रमारमन भ्याम्पन्या स्पातिरको यो सदनिरितगरि मरित्यावर याच्यतया मयोगामारय मुहमलेन बिनयनितम् । MANTI भमन्भशदिति । रमापतिबाचे पाम्पममर्गजन्यः ·सटोकाटप्पणशब्दरतमाढमनारमाया- शब्दरतम्। रीत्या लक्षणया, तन्त्रान्तरोयप्रथमादिव्यवहारण प्रथमादिपदानामिव शक्त्यनुमानाद्वा ततः श्रोतॄणां बोधसम्भोनेतरेतराश्रयस्यैवामान तदाशड्डा-रश्चेतिवक्तव्यमित्यादिसमाधा- नपरमाव्यासद्गत्यापत्तेः । न चैवमजादिव्यपहारस्यापि लक्षणादिनैरोपपत्तौ "आदिरन्त्येन" भैरवी। 'पुरि लु' इति सूननयस्यायतनमूतेऽपि प्रवृत्ति प्राप्ता, सा द्वितीयवार्तिकेन प्रतिपिध्यते । नौ पृष्टप्रतिवचने नियोविभापा इत्यनयोस्तु भूतमा प्रवृत्तिरिति सिध्यति। एमञ्च तन- त्यभाष्यप्रयट्टकवलेन प्रथमयार्तिके लक्षणा यथास्ति तथेहापि हकारादिलकारान्तसूनसमुदा- यघटकतत्तत्सूनान्त्ये लक्षणाङ्गीकार्या । अन्त्यपदञ्च ताशे तात्पर्यप्राहक भविष्यति भी. रायां नद्यां पोप इत्यन्न यथा नद्यामित्यस्य गभीरनदीतीराभिन्नाधिकरणप्रतिपादकत्वे गमी. रायामिति तात्पर्यग्राहक तहत् । लक्षणयेति तृतीयान्तस्य बोधसम्भनेनेत्यान्वय । शस्त्या निर्वाहे लक्षणाया अनौचित्यमित्यभिप्रायेणाह-सन्त्रान्तरीयेत्यादि । यथा तन्त्रा- न्तो स्वौजस् इति प्रथमा, अमौटासिति द्वितीया, इत्यादि उक्तम् , तेनैान साचे प्रथमाद्वि- तीयापदार्थहस्तद्वत् । अनुमानादिति । हल्पदं हकारादिषु शक्तं हकारादियोधतात्पर्येण भावप्रकाशन दयाश्वगत शातं यद्वकृतात्पर्य तदन्यथानुपपत्येत्यर्थ. इयञ्च लक्षणायाँ शक्त्यनुमाने वा हेताननु तथापि अपत्ये लक्षणेति मीमांसकसिद्धान्ताद तत्रैव विरोधोपस्थितेश्चान्त्यपदै एव तस्या औचित्यमत माइलट स्म इति । कैयटोक्तरीत्या तद्वत् । भय भावः तत्र हि "स्म पुरा भूतमात्रे" "न स्मपुराऽद्यतने" इति मात्तिकदय पठितम् । सत्र कैयट:-तत्राधे रमपुराशम्दाभ्यामाधन्ताभ्यां पलट स्मे, अपरोक्षे च, ननी पृटप्रतिवचने, नचोविभाषा, पुरि लुत् चास्मे" इति पञ्चसूत्री लक्ष्यते । अन्यथा आये भूतमाने स्मविधाना. तस्यैव चाचतननिषेधद्वारा तद्विशेषप्रतिपादने तात्पर्यण निषेधादेकत्र "लट् स्मे, अपरोक्षेच,पुरि लङ्चास्मे" इति क्षत्रयविषये एफस्य भूतमानविधि-अद्यतननिषेधयोरत्यन्तविरोधादसम्भवदुक्तिकतोपपतिः। तदयम:- उससमत्रयेणानयतने भूते प्रत्ययः, "ननौ पृष्ट" "नन्वोर्विमाषा" इतिसूत्रद्वयेन भूतमात्रे प्रत्ययः, अन्त्य क्षणौचित्येऽपि लक्ष्यानुरोधादग्रिममाव्याच्चाध एव सेति । एवमवाप्याधन्ताभ्यां हकारलकाराभ्यामुक्तहेतो- छंच्यातरोधादन्त्यपदसामानाधिकरण्यानुपपत्त्या च हादयो लक्ष्यन्ते । तदवच्छेदक च तदाच्यवाच्यघटितत्व तसवर्गघटितत्व तत्तद्वयक्तिल वेपन्यदेतत् । तथा च त सिद्धान्तो न स्वीक्रियत इति । लक्षणा च शक्तयनु मानवोधसम्भवे हेतुः । कचिदावश्यकशक्तयनुमित्या निर्वाह लक्षणा न युक्तत्याइ-सन्मान्तरीयेति । वस्तुतः शक्त्यभावेन समुदायस्य शश्यसम्बन्धरूपलक्षणाऽसम्भवः । उभयोलक्षगानीकारे तु गौरवमत भाह-तन्त्रान्तरोयेति । शास्त्रान्तरीयेत्यर्थः । स्वोजसित्यादि प्रतित्रिफमिति भावः । ननु तात्पर्यानुपप- लक्षणाचीजवस्य सर्वतन्त्रप्रसिद्धत्वादस्तु तया मा, शक्तिबीजवस्य तु कस्याप्यनभिमतलाकप तया तदनुमानमत आह-प्रथमादीति । अयम्भाव--यचयेवं तथापि पूर्वव्याकरणेषु प्रतिनिक सशायाः सवात्तदनुरोधेनोक्तहेतो. प्रातिपदिकार्थत्यादिषु प्रथमादिपदाना यथा सत्र शक्तिकल्पनमेवमापि तेषु हादिक्षान्तान्स्वरूपेण पठित्वा इल्सशाया. कृतत्वात्तदनुरोधेनोक्तदेतोरतेपु तस्य सकल्पनमिति । तत:- वतात्पर्यकालमाग्दप्रयोगमात्रात् । तदाशला-इतरेतराश्रयाशङ्का। आदिना एकोपनिर्देशाद्वा सिद्धमित्यस्य परिया। परेति । एतदुपयपरेत्यर्थः । एवञ्च तत्परिहारार्थ सवापि प्राक् तादृशं हल्पदार्थशनमाश्रित्य कप्रिसइविवक्षया द्वन्द्वसापनप्रयासो विफल भापतति भाव.। पतेन सूत्रमते वर्गवत्प्रसिद्ध एवं इल्प दार्थ शति मन्दोक्रममास्तम् ।-सत्र लक्षणाबतीकारे । रक्षणादिनेति । उक्तमझारलक्षणादित्यर्थ । - गुहविवक्षा 1 यथा पवखदिरो छिन्थीति। अत्र साहित्यावच्छिन्नस्य घवयदिर इत्यस्य एकरूपावच्छिन्ने छिपात्वर्यच्छेदने वमत्वसंसर्गणावयति तय सइक्विझा। प्रकने तु हल्शदस्यार्यशानामावेन तदर्थ- स्थकरूपायलिशान, तस्य चैकरूपससमें एकरूपापच्छिन्नेन्वयगाना दुशमिति । कुठारेण धदै ·संज्ञाप्रकरणम् दादरत्नम् । (पा.सू०१।११७१) इति सूतयय॑म् , कंचिहक्षणादिना योध इति सर्वत्र लक्षणाद्याश्रय- गर्मवेति नियमाभावात् । “नास्या कर्त्तव्या यत्रानुगमः क्रियते" इति "पक्तिविंशति (पा०सू०५।१४९) इति सूत्रे भाष्योः । तस्मात्करिष्यमाणशक्तिमहोपायकपदस्य तद. भिनायेणाचार्यस्य पूर्वमप्रयोग इत्येव कल्पना ज्यायसी । ध्यनितधायमों "नाऽऽज्झली" (पा० सू०११।१०) इति सूत्रेऽष्टादशानां ग्रहणामावाय "वर्णानामुपदेशस्तावत् , उप- भैरवो। - पाणिन्युचरितत्वादित्यनुमानादित्यर्थः । एवम्-अनुपदोक्तरीत्या लक्षणायाः शक्त्यनुमानस्य चाऽङ्गीकारे । नियमाभावादिति । व्याकरणस्य शक्तिमाहकत्वसिद्धान्तस्यैवमेवोपपत्तिरिति भावः । नास्येति । प्रकृतिप्रत्यययोरानन्त्येन शब्दानां साधुत्वज्ञान न सम्भवति। तत्र केपाश्चि- च्छब्दानां साधुत्वमाचायेंग प्रतिपादितम् "पतिविंशति" इत्यादिना । शब्दानामानन्त्यात्स पांतन सम्भरतीति तयान कृतम् । न तावताऽऽचार्यस्य दोप इति । उपसंहरति-तस्मादिति। करियमाणेति । करिप्यमाणः शक्तिमहोपायो यम्य तादृशं यत्पदं तस्य । तदमिप्रायेण-प्राग- ज्ञावायांभिप्रायेण । आचार्यस्य-पाणिनेः । पूर्वम्-दाक्तिग्रहोपायात्पूर्वम् । अस्मिन्नथें साध- कान्तरमप्याह-ध्वनित इत्यादिना । अस्य भाष्येणापीत्यत्रान्वयः । ग्रहणामावायेति । अच्पदेने- भावप्रकाशः। आदिना शक्तिसग्रहः । एवमग्रेऽपि । एवः स्पष्धार्थः वैवयंपदोत्तरं वा योज्यः। क्यचित्-हल्यदेशतिदेती। सत्र-प्रजादिपदेष्वपि । तन हेतुमाह-नासूयेति । भाष्यकृतो वार्तिककृतं प्रत्युक्तिः । तत्र हि "विंश- त्यादयः सप्रकृतिप्रत्यया निपात्यन्ते" इत्युक्त्वा तत्र दोषानुस्त्वा "मनारम्भो वा प्रातिपदिकविज्ञानाच्या सहस्रादिषु"-इत्युक्तम्। तेन पूर्वकल्पस्य दुष्टत्वादाशम्दस्तयथ । तत्र प्रकृतिप्रत्यययोरनुगमामावेऽप्यामि. धानाचे यथा व्युत्पन्नाः, एवमेतेऽपि सङ्ख्याया सङ्ख्येये च सभावतः पृथक् प्रयुक्ता इयांदिवदनेकार्थी इति न फलं तस्येति तद्भावः । ततः सूत्र समर्थयन्माष्यकृत् 'सहन गवा' 'सहस्र गावः' इत्यादिप्रयोगदर्श- नातेषामपि शुलादिवद् गुणिनि यौगिकत्वमेव। नहि संख्यानिरपेक्ष सख्येयबोधकत्वं तेषा, येन त्वदभीष्टरू- ढत्वं स्यादिति नतदृष्टान्तेन सूत्रप्रत्याख्यानसम्मकः। तर्हि तत्रापि सूत्रमावश्यकमितिशङ्कानिरामायोक्तवान् नासूयेति । प्रकृतिप्रत्यययोरनुगम विना मन्दबुद्धीनामननुग्रहात् । भननुगमस्य दोपत्वेऽपि नाचार्यस्य सः, सर्वशम्दानुगमस्यानन्त्येन कर्तुमशक्यत्वादिक्प्रदर्शनार्थमंत्र कृतानुगमोऽपि न तस्य स. तद्विषयेषु विंशत्यादिष्वर्थविशेषानिश्चयस्य स्वप्रशापराधजन्यत्वेन तस्यानपराधत्वादिति तद्भावः। तदाह-भाप्योक्ते- रिति । परिष्कृतमुपसंहरति-तस्मादिति । उक्तमाष्यासङ्गोरित्यर्थः । करिष्येति । करिष्यमाणः, नतु कृतः क्रियमाणोऽकरिष्यमाणो वा शर्महस्योपायो यस्य तस्य पदस्येत्यर्थः। तदभिप्रायेणेति । प्राक्शाता- भिप्रायेगेत्यर्थः । पूर्वम्-वादृशशक्तिप्रदोयशानात्पूर्वन् । एलेन वस्तुतो बोद्ध्यामपि न तदनुपपत्तिः, भाविनी इल्पदार्थप्रसिद्धिमादाय पदार्थद्वयस्यैकबुद्ध्युपारूढत्वमात्रेण तदुपपवेरिति रक्षाकरमन्दायुकमपा- स्तम् । उक्तऽथे हेत्वन्तरमप्याह-ध्वनित इत्यादिमायेणापीत्यन्तेन । अष्टादशानामिति । तदा दीनामित्यर्थः । तेनेकारेण शग्रहणादिसंग्रहः। अा एवान्नेऽष्टादशादीनामिति वक्ष्यति । उपदेश इति । सरला । हिन्धि प्रत्यन तदारणाय एकरूपसंसर्गगेति। धवं सदिरं च चिन्धि इत्यत्र तद्वारणाय एपल्यान्टिन- स्येति । एकरूपावच्छिा इत्यस्य निवेशान एवं पश्य सदिरं हिन्धि इत्यादावविव्याप्तिः । करिष्यमाणशक्तिप्रहेति । यस्य परस्य आचार्येण स्वशास्त्रीयसद्धेनोऽर्थशानाय भने करिष्यते तस्य पदस्य तेनाचाग स्वसतितार्थबोधतात्पर्यण ततः पूर्व प्रयोगो न क्रियते । मन एव नाझरो" इति सूझे अपदेन दोर्यादीनामग्रहा " मवर्ग" इति सूत्रे 'मचि' इत्यस्यानुवृत्तेः सायंच ब- तौति भावः। - - ·. ३६ सटीकदिप्पणशन्दरलमोढमनोरमायां- मध्यगानामिति । आद्यन्ताभ्यामवयवाभ्यामवयवी समुदाय आक्षिप्यते; तस्य शब्दरत्नम्। दशोत्तरफालेल्मन्ज्ञा, इत्साहोत्तरकालः प्रत्याहारः, प्रत्याहारोत्तरकाला सवर्णसना, तदु. तरम् "अदित। (पा.सू.१।२६९)इति सवर्णग्राहकमित्येतेन समुदितेनान्यत्र सवर्णानां प्रहणं भवति न स्वस्मितायि स्वाट्टे” इत्येवं यास्यापरिसमातिप्रतिपादकभाष्येणामि । अन्यथा तत्तच्छास्त्रप्रगपनानुपपत्त्या पाणिनेस्तथाज्ञानस्य पूर्वमपि सत्वेनाचायण तथा प्रयोगे योद्धृणामपि क्रमेण तथा वोघे उपपने किं तेन कृतं स्यात, कथं वा "नाझलौ" (पा.सू०१।१।१०) इत्यत्राटावशादीनां ग्रहणवारणं भाप्योक्तं सङ्गत स्यादिति विभा- व्यताम् । तदाह-तस्मादिति । आद्यन्ताभ्यामिति । अवयरत्वेन बोधकाद्यन्तशब्दाभ्यामित्यर्थः । तस्येति । त्यादिः । न सस्मिन्-मापदे । स्वाट्टे-माझलावित्यत्र । वास्यांपरोति । वाक्यस्य-परि- स्कृतवाक्यास्य अपरिसमातिः-अनिश्चयः। अन्यथा--करिष्यमाणशक्तिमहोपायकस्य पदग्न्य स्वम्य ज्ञानसत्त्यात्तदभिप्रायेण प्रयोगाडीकारे । प्राचार्येण-पाणिनिना । झमेण-उपदेशा-. दिकमंग । तया बोधे-आचार्यज्ञानबोधे । सङ्गतं स्यादिति । पाणिनेः पूर्वमपि तावतां ज्ञानस्य सत्त्वेन तत्तत्मनभिप्रायेण प्रयोगेणाच्पदेन सपर्णग्रहणं दुर्वारमित्यर्थः । विमाव्यतामिति । द्वन्द्व- चादिति शेपः । तदाह- तदेतत्सर्वम्मनसि निधायाह । अवयवत्वेनेति । अवपनम्यावयविनम्प्रति नित्यसाफासत्वादाक्षेपस्य 'सम्भवः। तृती. गैरयी। - भावप्रकाः ·संज्ञाप्रकरणम् । च युगपल्लये प्रयोगाभावात्तदवयवेववतरन्ती सज्ञा मध्यगेषु विश्राम्यति, न त्वा- चन्तयोः, संज्ञास्वरूपान्तर्भावेण तयोः पारायंनिर्णयादिति भावः । स्वस्य चेति । "वं रूपम्" (पा०सू० २०६८) इत्यनुवृत्तेः । स्वं रूपं चादेरेव गृह्यते, नान्त्यस्य; अन्त्येनेत्यप्रधाननृतीयानिर्देशात् । सर्वनाम्नामुत्सर्गतः प्रधानपरामशिलान् । समुराये भमरिता सं 'अवषयेषु शब्दरवम् विसति समुदायस्य । तयोः पाराय॑ति । समास्वरूपयोधकतया शक्तिमहकाले एव तयोः पा. रायंनिर्णयादित्यर्थः । परामर्शित्वादिति । वस्तुतो नापकादिनाऽध्यापि न संगमा- भैरयो। भुत्तानुमितयो. तसंवलियान यार्थः प्रकारता । तयोः-आद्यन्तयोः । पारायेति । 'संजियोधकत्वनिर्णयात् । संज्ञा - भावप्रकाशः। सद्बोधकपदामावादाह-- अवयवत्वेनेति। प्रकरित्वं तृतीयार्थः । तस्य चैकदेशे बोधेऽन्वयो नित्यसाका. इत्वात् लोके अयमादिस्तो वेत्युक्तोऽवशिष्टमपि किनिदस्तीति नियमेन प्रतोते: सह प्रयोगे । परस्मिन्सक्ति यस्मात्पूर्वी नास्ति, पूर्वस्मिन्सति यस्मात्परो नास्ति, तदर्थकाभ्यामायन्तन्तावयवत्वेन दोधकाम्यामाधन्त्य- 'शब्दाभ्यामित्यर्थः : समुदायस्येति । आदिमध्यान्तसमूहरूपस्यैत्यर्थः । भनेनावयवी समुदाय इति मूलमप्युक्तार्थ कमिति ध्वनितम्। अत एवोदेश्यत्वविधैयत्वाभ्यामकत्र लक्ष्य तस्याप्रयुक्तवादानर्थक्यातदझे. विति न्यायसञ्चारः । एतेनाक्षरसमाम्नाये तथामत्वादिदमयुक्तमित्यपास्तम्, उक्तयुक्तेः सिद्धानुशामस्या- छात्रस्य कार्यार्थमंशायास्तत्राफलवाति भावः । मौलतृतीयान्तार्थमाह-संज्ञेति । शक्तिग्रहेति । एतेन तदानीमतत्त्वात्सा स्यादित्यपास्तम् । इत्यथे इति। एतेनावनरन्तीत्यादेरितरेतरद्वन्देऽपि साहित्यस्य विशे- ध्यत्वादर्थान्तरं, स्वमित्यनुवृत्तिस्तु नियमशास्त्रवदन्त्यनिवृत्तिनात्ययिका । माध्यादेरप्ययमेवाशयः । मत प्व सत्र भेदेनोक्तिः । एवञ्च वाचिकान्यरीतिरेव मूलदिष्टा । अत एव निर्देशादित्युक्तम् । अन्यथा अप्रधा- नत्वादित्येव वदेदित्यपास्तम् । अवयवेषु मनाविधाम्यतीत्येव सिद्धे, मध्यमपदयोरनागलस्तन- . खापत्तेः । संशारूपसमूहस्यापि अफल्लेनैवोकरीत्या वारणेन न विस्यादिनिर्णयादित्यन्तपन्थस्य निष्फल. खापत्तेश्च । तन्मते दिशे यत्वस्य तत्रासम्भवाचेति दिन् । मूले-उत्सर्गत इति । दशैते राजमातशास्तस्यैवामी तुखमाः । इत्यादी व्यभिचारादिति भावः। यथाकथचित्तस्य पृथगुपस्थितौ तस्यापि तेन परामर्श इति तु मायादो स्पष्टन् । नन्वेवं रोन्या मूले आदिमग्रहान्न्यवारणेऽयुक्त, असम्भवाद्वात्तिकस्य जागरूकान तेनैव वारणसम्भवाच । स्वमित्यस्य तनावश्यकावेन तत्सूत्रप्रत्याख्यानासङ्गनेश्च । अन्त्यवारणार्थ मेनटे शाहीका- पि मध्यानुभवारणाय वाचिकस्यावश्यकतया महिनेऽसीति न्यायापाताओत्याशयेनाह-वस्तुत इत्या- दिवसापकादिनेति । तेनैवेत्यर्थः। अत एवोपमहारे सोनिकाययप्रत्याहारेऽन्त्यग्रहणं स्याहिं 'पचति' इत्यादापाद् गुमायापतिः, अतः कशिति च' इत्यादिशकाप्रयामिति भावः। प्रादिना प्राधान्यरोपयो: सदः । अस्यापिअन्त्यस्यापि। अपिमध्यानुबन्धसमुञ्चायकः। संज्ञाकार्यमिति। तद्रूप कार्यमियर्थः। सरला। भत्र मूले भावनाम्यामवयवाभ्यामित्युत्तः सूत्रे आदि-मन्स्यशम्दयो: सरवेऽपि तदवयवयोरमसन अधामास्यं माभूदिति विद्रियते-अपयरत्वेनेति । ततश्च भापवस्वेन बोधकाधन्तशम्दयोः रखे सावन नासामक्षस्यमिति भावः। वस्तुतस्तु मायविन दिना मायक्योरेख मनुसचिनंदु सोधस्यदयोरिति प्रायवन बोधकापन्तशम्दाभ्यामश्यविन. समुदायस्य माझेरामामबार सस्वयमेवासामजस्यनिति मापनादजन्यबोधविषयाभ्यामिति म्पादेयम् । ततश्च सूत्रे व मादिशदस्य भन्यशदस्य र स. shaव भवयवयोरपि उरस्यिवेत्ताभ्यामापरिनरसमुदापरय भाशेत रवि नोजोगवश पाराय निर्णयादिति । बोपजनकरनियादिस्यमः यो हि बोधजनरः स बोभविषयो न भवति ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शब्दरत्नम् । र्यम् , आद्यन्तशब्दाभ्यामाद्यन्तघटितसमुदायस्याक्षेपेणान्येषामिव तयो प्रासाया सज्ञाया प्रकारान्तरेणाशम्यवारणत्वात् । स्वशब्दानुवृत्तेश्च न फलम् । भाष्येऽपि एतत्फरितार्थकथनमेव स्वस्य च रूपस्येति । सन्ज्ञास्वरूपत्य विशिष्टस्यास्तु प्रत्येक स्वयोध्यत्वं चास्तु को गि- रोग । यथा “अच्च घे" (पा० सू० ७३।११९) इत्यादौ गुणदर्शनेन पिशब्दस्यापि घिसन्नाबोद्धरत्न तद्वत् । एवमजादिसना रवसन्निघटकारादिप्चिनाकारचकारयोरपि प्राप्नोत्येव । कि च, स्वशन्देन केवलान्त्यपरामशांसम्मऽपि विशिष्परामर्श न बाधक, तत्र भरगे। माह-वस्तुस इति । अस्यापि-संज्ञास्वरूपवटकान्त्यस्यापि । अपिना समुदायघटके-सं ज्ञकर्णपरिग्रह । प्रकारान्तरेण-ज्ञापकादिभिनप्रकारेण । , अनुत्तिपदोत्तरश्चकारो भितक्रम फरपदोत्तर द्रष्टव्य । तेन तदनुवृत्ते फलाभावश्चेत्यस्य लाभ । नन्येवमनुत्तिपरभाज्य कारीयव्याख्यानविरोध इत्यत आह-भाथ्येऽप्येतदिति । तो विरोध इति । यत्रोद्देश्यता- वच्छेदकविधेययोरेकरूपेणोपस्थितिस्तलोद्देश्यविधेययोर्नान्वयबोधो 'दण्डवान् दण्डवान्। इत्यत्र यथा । नहि तथा प्रकृतेऽस्ति । अकारादिचान्तसमुदायपर्याप्तसमुदायत्वमुद्दे श्यतावच्छेदकमजित्यानुपूर्वी तु विधेयतावच्छेदिकेति भाव । प्राप्मोत्येवेति । एतेन भवदुक्तरीत्या आद्यन्तयोरणाभाव , स्वं रूपमित्यनुवृत्तयऱ्याच ध्वनितम् । यन्मूरे स्व भावप्रकाश। 'व यावत्यै ध्वनयितु तर हेतुमाह-आद्यन्तेति। तथाबोधवेत्यादि ।अन्येपा-मध्यगानाम् ।तयो-आध न्नयो । संज्ञाया -अगादिमशाया प्रकारान्तरेणेति। वात्तिमोक्तशापकाद्यन्यप्रकारणेयर्थ । तेन त्वन्त्य स्यैव वारण नादेरिति भाव । अत एवाह-स्वशन्देति । च फलपदोचर योज्य ,तदनुवृत्ते फलाभावश्चे त्यर्थ ।न वेव माथ्यावसङ्गतिरत आह-भाष्येऽपीति। अपिना परममूलसमुच्चय । एतदिति। शापकादी- त्यर्थ । एवनानुवृत्तिनिरास । तव्यमुपपादयति-संजेति । विशिष्टस्य-वर्णद्वयात्मका जित्यादै । एवम ग्रेऽपि । प्रत्येक तत्तद्रूपेणास्य चस्य चेत्यादे । स्वेति । प्रजादिपदैत्यर्थ । चस्स्वर्थे । को विरोध इति । मंज्ञा हि सशिन बोधयति न स्वम् , विरोपार । उद्देश्यविधेयमावस्य भेदनिर धनत्वातन शक्तिमहासिद्धे । वमन, उक्तरीया तदवच्छेदकयोस्तयोश्च भिन्नत्वादिति भाव । उक्तमेव दाढर्याय रादृष्टान्तमाइ-यये- ति । विशब्दस्येति । इदञ्च त तसशाप। वर्णसज्ञापक्षे तु तद्घटकारस्यापीत्यर्थ । आदिना दृष्टा- ना तरसह । तद्यथा गुणशद मंशारूपस्याबोधकोऽपि स्वयकाकारस्यापि तथा। अत एव हे नदि' इत्यादौ रस्ते सन्निपातपरिभाषया "एड्स्वात्" इति लोपो न स्यादित्याशय 'गुणात्सम्बुद्धरित्येव सिद्धे स्याकृतसूत्रसामोत्तद्विषये सस्था अप्रवृत्ति 'इति कृ मेऽजन्त' इति सूत्रे कैयट सङ्गच्छते। अन्यथा 'ई गुण' इयत्र लोपासिद्ध्या हस्यपदचारितार्थेन तदसति स्पष्टेवेति। निगातमुपसहरनि-एवञ्चेति । अविरोधे चेत्यर्थ । मचकारस्वपाठ पौनपत्यापत्याऽस्यैव वैयापत्या च प्रथासामजस्याद। प्राप्नो सरा। नियमामिप्रायेगेदम् । वस्तुतस्तु नार्य नियम , किंतु यो वोपजनकतावच्छेदक स वोपविषयतावच्छेदको म भवति । येन रूपेश वोधननक्ता तैन रूपण बोपविश्यता न भवतीति यावत् धेहितीत्यादौ पित्वेन धरना, इकारान्तत्वेन च बोप्यतेति न विरोध । तदेव स्पष्टयति-यस्तुत इत्यादिना ।जापति । "भनुशासिप 'इत्यादिशादिशापयेत्य। भरपगरणत्यादिति । मादिश्वन मारयत्वेन च रूपेग तयोबोंध्यावामावेऽपि भाषन्तपातसमु- दायधावन रूपेश तयोध्यात्वरय वारो मानामायादिति । एवज्ञादेरपि बोधस्य मुलमत्वेन तदर्भ साम्दातिरिति । सार-स्वशब्दानुरतेश्येति । को विरोध इति । पादय योधकत्वमन्त्यस्य तापमापारयमिति नरोक्त्यनुमत पिरयमिदम् । 1 ।

·संज्ञाप्रकरणम् । आद्योच्चारणमिति । यद्यप्युपदिश्यतेऽनेनेति कम्णव्युत्पत्त्या शास्त्र मुपदेश इति भाष्यवृत्त्यादिपु व्याख्यातं तथापि तत्प्रौढिवादमात्रम् । करणे घयो दुर्लभ- शब्दरत्नम् । समुदाये फराभावादवयायोचिश्नान्ति प्राप्स्यति । तस्माज् झापफादिनैवान्त्यस्य तत्कार्य चारणीयमित्यरम् । भाप्येति । तत्र हि "उपदेश इति किम् ,. आं अपः, प्रत्यक्षमाख्यानमुपदेशो गुणैः प्रापणमुद्देश इति नासावुपदेश" इत्युत्क्योपदेशोदेशयोलोकव्यवहारण सङ्कीर्णत्वमा- अन भैरवी। । रूपमित्यम्यानुवृत्तिं कृत्वा स्यपदेनान्त्यपरामर्शामाव उक्तस्तद्वैयर्थ्यमप्यस्तीत्याह-रिजे. ति । विशिष्टेति । अजित्यादिविशिष्टेत्यर्थः । तस्मात्-उक्तप्रकारद्वयात् । तर होति । "उपदेशेऽच्इतिसूत्रन्याख्यानपरभाप्ये हीत्यर्थः । प्रत्यक्षमिति । अन्न प्रत्यक्षश- ब्दोऽर्शआद्यजन्तस्तेन प्रत्यक्षस्येन्द्रियग्राह्यस्याख्यानमित्यर्थी लभ्यते । प्रत्यक्षमिति त्ता- रयानक्रियाविशेषणम् । गुणैः प्रापणम्-साधारगधर्मापादानेन कथनम् । नासाविति । अनुना- सिकशब्देन 'आडोऽनुनासिक' इति सूनेग विधानमनुनासिकत्यन्तु साधारणमिति भार । सहीगत्वमिति । प्रत्यक्षाख्यानेऽप्युद्देशप्रयोगदर्शनेन सदीर्णत्यम्, यया शिष्येग "अनुवाकम्भ- वानुद्दिशतु" इत्युक्त गुरणा "शन्नो देवीयकमधीप्य" इत्युक्त शिन्य आह-'उदियो मेऽनुपा- भावप्रकाशः॥ त्येवेति । तथा च तयोरखारणं तदनुवृत्तिनष्फल्यं च सिद्धमिति भावः । प्रत्युतानुवृत्तावप्यनिष्टं तदवस्थ. मेवेत्याह-किचंति । असम्भवेपीऽति । मूोक्तरीत्येति भावः । वाधकमिति । मूलोक्तमित्यर्थः । एवं च मूलोक्त्या अनिर्वाह एवेति भावः । तत्र-विशिष्टपरामर्श सति, समुदायविशेषण वा । एतेन भाष्य- मतेऽपि न तत्सूत्रस्य सर्वथा अभावः, किन्वदृष्टार्थत्वमात्र तस्य, एव चानुवृत्तिः मुलभैवेत्यपास्तम्, उक्तयुक्त अवधारणातहत्यापश्च । यत्तु तन्मतेऽपि लाघवान् श्रादित्य इच सह' इति न्यासे कार्य गुरु- भूततथान्यामेनान्येऽप्राधान्यवोधनद्वारा प्रादेः प्राधान्यबोधनेन परार्थत्वेऽरि मशित्वबोधनम् , आदिपदा. वृत्तिति । तन्न, गौरवाद, उक्तरीत्या तस्यावश्यकत्वाच। तद्ध्वनयन्नाद--तस्मादित्याद्यलमित्यन्ते- न । तस्मात्--भावश्यकवादेतोः । तत्कार्यम्-सदारूप कार्यम् । एतेन सस्मादित्यादिग्रन्थः पुनरुको नि.सारश्चेत्यपास्तम्। करियमाणासद्गुर्वादिमतसण्डनचिनतद्देषनिरासायाइ मूले-यद्यपीति । न केवलं नम तनवाभिनिवेश, किन्तु यस्य कस्याप्यसदुक्तिनिरास इति सदर्भमाषपाहिलेन न मम स इति भारः । ननु वक्ष्यमाणरीया मायायुपपत्तेल यथावतमसङ्गनमिति चेत्तदैव घनयितुमाह-तन होत्यादि। 'उपदेशेऽन्' इतिसूत्रभाध्ये हीत्यर्थः । प्रत्यक्षमिति । प्रास्याने प्रत्यक्षत्वस्याविशिष्टत्वादिन्द्रियगोचरा. स्य यदाण्यान तयोचारणेन बोधन स उपदेश इत्यर्थः। दयप्यनुनामिकत्वमपि तद्मान तथापि सच्च. भदबोध्यत्ववेलापां न पैति मावः । गुणैरिति । प्रत्येक प्रसिझमाधारणधर्मोपादानेन यद् योधन त उद्देश इत्यर्थः। बहुखमतन्त्रनिति भावः । नासाविति । "आढोऽनुनामिक" इनिस्त्रविहिनानुना- सिफ इन्यथं । तयोचारणेनापोधनाच्या चान्त्य वायमिति भावः । व्याहारेणेति । वेनापत्यर्थः । प्रत्यक्षमाख्यानमिति । तसश धनविशिष्टाचारगम् । ३० च स्वावच्छिाविधेयमाशाचा नकलवम्, खावधिवाविषयवारयादगप्रत्यक्षानुवलसम् पातुमयसम्बन्धेन। अन्त मा इस्यत्रानुना. सिविधी अनुनासिकपदवृत्ति अनुनासिक' इत्यानुरूपधर्मस्य पाद मायाविषयावर शादबोपीयविषयावर दिवा नारित, मात्वरय विषेयतावोदयस्वादावरय तऽपि न प्राणाया. विषयटायरिय.त्वमिति । गुणैः प्रापणम् । ग्यासकधर्मः स्यनमित्य । सदीर्गत्यमिनि। दिने मऽनुषाका उपदिथे मे पन्याः पादौ । सरला। ।

·४० सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- त्वात्, ल्युटा बाधात् । न च घ:, असंज्ञात्वात् । प्रायेण सज्ञायामिति व्याख्यानस्य शब्दरलम् । : शड्डूय "उपदेशनेऽजनुनासिक" इति पार्तिकद्दर्शितन्यासस्य खण्डनाय "उपदेश इति करणे घन् , उपदिश्यतेऽनेन" इत्युक्तम् । तय शास्त्रं शासनकरणं प्रत्यासत्यतच्छास्त्रीयधा- त्वागमप्रातिपदिकप्रत्याहारसूत्रप्रत्ययादेशरूपम् । प्रौढिवादमात्रमिति । वात्तिकदुक्तन्यासीयार्थस्य कथंचित्सूत्रतोऽपि लाभसम्भात् न्यासान्तरप्रवृत्तिस्ते वृथैवेति प्रौठ्या बोधयितुमेवं वाद इति भावः । घञ इति । "अकर्तरि च" (पा.सू०१।१११९)इत्यत्र सजायामित्यस्य प्रायिकत्वात्तत्प्रातिरिति भावः । वाधा- दिति । वाऽसरूपविधिस्तु क्तल्युतमुन्खलथेषु प्रतिपिद्धः । न च तत्र साहचर्येण भावल्युट भैरवी। का इति । इदश्च सङ्कीर्णत्वं 'लुटः सद्वा' इति सूत्रविहितसंग्रहायावश्यकमिति भावः। वार्ति- केति । "सिद्धन्तुपदेशनेजनुनासिक इति वचनात्" इति चार्तिकेत्यर्थः । इदा वार्तिकमुचा- रित इत्यस्याध्याहारेण व्याख्येयम् । प्रत्याहारसम्पादेकं सूत्रम् “अइउण्" इत्यादिसूत्रमिति । प्रत्यासत्त्येति । अस्योपस्थितत्वेनेत्यर्थः । प्रौटियादमात्रमित्यस्य महत्त्वेनोळ वस्तुतोऽसङ्गतमित्यर्थः प्रतीयते, स तु न युक्तः, भाष्यकारोक्तावसङ्गतत्वकथनस्यायुक्तत्वादतस्तद्वयाचष्टे वार्तिकरूदिति । कथञ्चिद-याहुलक- रूपागतिक्गत्या । प्रायिकत्वादिति। अत एव को भरता दायो लब्धः' इत्यादिप्रयोगा इति भावः। ननु वाऽसरूपविधिना ल्युविपये घमपि भविष्यतीत्यत आह-वासरूपेति । प्रतिपिद्ध रति । अन्न ज्ञापम्-"अहे कृत्यतृवश्व इति सूत्रे कृत्यतृग्रहणम् । तद्धि चकारसमुच्चयलि. डा कृत्यतृचोर्वाधा माभूदिति क्रियते। यदि वासरूपनिधिनित्यः स्यात्तदा तेन सिद्धेऽस्य ग्रहणं भावप्रकाशः। तेन "लट.सदानि" इतिविहितानामवयवेत्मशेष्टत्वसना मत एव । ष्णान्ता" इति स्ते वात्तिकका- रोक्तोपदेशपदैन तस्यैव ग्रहणम् । कय तर्हि तत्सहस्तव्यावृत्तिश्चात आह-उपदेशन इति । उचारित इति शेषः उक्तम्-भाष्यकृता।तत्र हीन्यस्यानान्वयः। तच्च-उपदेशकरण च भिस्य रूपमित्यन्तनान्ययः । प्रसिद्धशास्त्रपदार्थग्रहणेऽनिष्टसिद्धेराह-शासनेति । प्रयोगेल्यादिः । ननु तथाप्यतिप्रसतिरेवात भाइ- प्रत्यासत्येति । उपस्थितत्वेनेत्यर्थः । एतच्छास्त्रीयेति । एतच्छास्रोपात्तेत्यर्थः। एतेन तथाकरणेऽपि श्राङः प्रातिपदिकत्वादादेशत्वाच दोपस्तदवस्थ एवेत्यपास्तम् । धात्वागमेति । "इलन्त्यम्" इत्यन व्यवसिमपदार्थत्वेग भाप्योक्तमित्यर्थः निपातस्य तुप्रातिपदियत्वादेव सिद्धमिति न पृथगुक्तिः । एवन्न ना- व्यापयतिव्याती इति भावः। उक्तहेतोर्यथा ते प्रौडिवाइमानमित्यस्यायुक्तत्वेऽपि तन्नेत्याप नुक्त्या तयो- तिमाहारम्येन च मूल शोऽपोत्यमेवामिमतमिति धयितुं व्याचष्टे-वार्तिकेति । कथाशित्-प्रगति संगतियालयामयणमेव हेशः । तमेवोपपादयति-करगइत्याचगतिकगतिरित्यन्तेन मूलकृत् । यत्तु "भकर्तरि च" श्यय संज्ञायामित्युक्त्या घनोऽप्राप्तो ल्युटरा वाधादित्ययुक्तमिति सण्डन, सन्नेति ध्वनयभाइ-अपरीति। प्रायिकत्यादिति । अव एवको गवता दायो सम्प.' इत्यादि सिद्धम् । स्पष्ट दसव माये। एतेन सपनायासंशायामिति च्छेदः । भव्याप्तिमस्याख्याने चोमयोस्तुल्ये इति मा. न्योत प्राचामनुरोपेनेनिभनितम् मायविरोधादिति भावःतामासिः पम्माप्तिः। यत्र वाऽमरूपन्यायेन पशे पम् गुम इति सः, मन्नति मनयितुमाह-याध्मस्पेति। प्रतिपिद्ध इति वचनात्तदनित्यत्वाना। मातु "मद गुल्यतनश"इति तयोग्रहणम्। तत्र हि यशारसमुच्येयरिश यचोधामा, भूदिति रोमिन भावः । तत्र-पयने भार्ये, तमूले वा परिमापारूले। साहचर्येणेति । परेण तुमुनैति- ।

·संज्ञाप्रकरणम् । - क्लिष्टत्वात् । न छुपाधेरुपाधिभवतीत्यादिना भाष्यकृताऽवहेलनाच । अत एव घा- शब्दरतम् । एवं ग्रहणमिति वाच्यम् । ईपत्पानः सोमो भवतेत्यत्र कर्मणि पल नेति भाप्यादिप्रामाण्येनान साहचर्यानाश्रयणादिति भावः । क्लिष्टत्वादिति । गुणप्रधानसन्निधौ प्रधानस्य विशेषणे साकाङ्कत्व इतरान्वयस्तस्यायुक्त इति क्लेश इति भावस्तदाह-नहीत्यादिना | भा- प्यकृतेति । अस्यार्थस्येति शेषः । एवं चोभयप्राप्ती कर्मगीति नियमान्न कर्तरि पटीति बोध्यम् । अवहेलनाञ्चेति । चो हेतो, यतोऽवहेलनमतः क्लिष्टत्वमित्यर्थः । घापवाद इति । ल्युडपवादश्चेत्यपि बोध्यम् । तत्रापि सज्ञायामित्यनुत्तरिति भावः । भैरवो व्यर्थ स्यात् । साहचर्येण-परतमुन्साहचर्येण । खल् नेनि । किन्तु "आतो युज्" इति युजेति शेप.। यदि साहचर्याश्रयणमन्त्र स्यात्तदा तुमुन्साहचर्येण भावार्थकसविषय एवं वामरूपवि- धिनिषेधेन प्रश्ने कार्थकत्वेन निषेधाप्राप्त्या भाप्यासद्गतिः स्पति भावः । क्लिष्टतमु. पपादयति-गुणैति । विशेषगे इति । निरूपितत्वं सप्तम्यर्थः, तम्याऽऽझालायामन्वयः । एवञ्च विशेषणनिरूपिताकाद्वायत्त्वे इतरान्यय इत्यों लब्ध. । इतरान्वय. इतरस्मिन् प्रधानातिरिने गुणे । सस्य-गुणस्य । प्रयुक्त इति । किन्तु प्रधानान्वय एव न्याय्यः। प्रकृते च विधेयतया प्रत्ययः प्रधान, तद्विशेषणमेव प्रायेणेति, नतु संज्ञायामित्यस्येति । एपश्योक्तन्यायत्यागे एवं प्रायेण संज्ञायामित्यन्वय इति भावः। भाष्यकृतावहेलनादित्यत्र भाष्यकृध्छब्दात् "कर्तृकर्मणोः इति घंष्टी ग्रामोतीति शड्डापारणा- याह-अस्याति । मूले-अ एवेति । तथा व्याख्यानस्य क्रिष्टत्वादेनेत्यर्थः । ननु ल्युटो बाधक- वाड़ायां घापनादत्वकथनमनुपपन्नमेरेत्यत आह-युइपवाद इति । तत्रापि-हलचेति सुनेऽपि । भावप्रकाशः। शेषः। पूर्वेण तु सदायितुमेवाशक्यमिति भावः । एल् नेतीति । किन्तु "आतो युच्” इति युजेवेति शेषः । “वामरूप" इतिसूनशेपे मा ये स्पष्टमिदम् । तदाह-भाप्यादीति । अन्यथा तत एव भाव. सार्थविश्य तनिषेन तर कर्मार्थकत्वेनाप्रापया सदसङ्गतिः सप्टेवेति भावः । वैषम्ये तु न बीजमित्याह- अत्रेति । उक्तरूपे वचन एवेत्यर्थः । क्लिष्टत्यादितीति । यत्तु व्यवहितान्वयात्त्वमिति मान्या , सत्या. चामनुरोधेन । तस्यापि बहुपु दर्शनात् । यथाइने तत्वेऽपि वल्प्यासन्नवाक्ये तत्त्वाभावाच । गुणस्य वि- शेपणसम्बन्धादृष्टस्तत्वमित्यपि न, "गुमः कृतात्म” इतिन्यायेन तस्यापि तदर्शनात् । नदेतद्वनयितुन- न्त्यरीत्यैव स्थलविशेषाशयेन तत्वमाह-गुणेति । लाममस्कारगुणेन प्रधानमोपकारामा विशेषमान्नर. स्योमपतनिधावित्यर्थः। उक्तन्यायरतदन्यविषयक इति माः। भवानुवाचत्य प्रधान, विधेयस्वं गुणत्र मिति मीमांसकमते नमते, किन्तु शास्त्रमरमगो परस्तादगोचर एवात स्पष्टमन्यत्र । विशेषणे-विशे. पमान्तरे । निरूपित साम्यर्थः। तस्य तन्निरूपिताकासावर चमनीत्यर्थः।इतरान्य इति । इतररिक प्रधानान्यगुणेऽन्वय इत्यर्थः। तस्य-विशेषगान्वरस्य । अयुक्त इति । उपस्थित मिनि न्यायेन सदन्य- यस्यैव न्याय्यत्वादिति भावः। इतिती । सत्वं चात्र प्रयोतलिन् । तदाहेति । उक्त प्रयोजनमेव सदारमाहेत्यर्थः । इत्यादिनेति । चान्तेन हेतुनेति माः। ननु फर्मगोऽप्रयोगानियमाप्रमत्या पष्ठी- प्राप्त्या पदासङ्गतिरत आर-अस्येति । एनान्तों येनेनि बनियमप्राप्त्या न पछीत्यपास्तम् । मातिल देनोमयोः प्रयोग एव समापया तत्रापि शेषपूरणस्याउदयालाद । हवनयभाइ-एवं चति । शेप. पूरणे येत्यर्थः । नन्वेषशासनविरत भाइ-चो हेवाविति । स्वदेवादिस्यर्थः । सदाह-यत इति । गुरोरया. पुजदेतोरित्यर्थः । नन्वेवमधि ल्युटा साथै कानुधितिरेकात भाइ-युडिति। तेन न च प. य. पानीद योध्यमिति सूचितम् । मूलस्थाय श्वेलरमा सूचयनवा हेतुमार-तापीति । इलयार - - ·सटोकाटप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- पवादा हलश्चेति घनपीह न । वाहुलकं त्वगतिकगतिः । अत एव प्रक्रियन्ते शब्दा याभिरिति करणव्युत्पत्तिरपि परास्ता । तथा च वार्तिकम्- "अजभ्यां स्त्रीसलनाः खियाः खलनौ विप्रतिपेधेनेति । अतो भाव एव प्र- त्ययोन्याय्य इति भावः। * , भैरवी । । शब्दरलम। अगतिकगतिरिति । न च "सनो घच" (पासू०१२) इति घविधानमन्यतोऽ- पीत्यर्थ मिन्याकरे स्पष्टं, तेनान घे सिद्ध्यतीति वाच्यम् , तस्याप्यगतिकगतित्वात् । भगः पदमित्यादौ यत्र धितफलं तर तत्प्रवृत्तेश्च । पदस्य धन केन सिद्ध तदुदाहरणं, किं तु क्याचित्क वाक्य तत् । किं चोचार्य वर्णानाह "उपदिष्टा इमे वर्णा” इत्यादिभा- प्यादुपदेशशब्दस्योचारणार्थत्यम्य निर्णयेन, सटीर्णलोकत्र्यवहारस्य रक्षणयाऽप्युपपत्त्या अगतिकगतिरित्यस्य न विद्यते गतिर्यस्य तस्य गतिरित्यर्थे भगतिकगतिरित्यनुपपन्न गत्याश्र- यम्यत्र सत्यादित्याशयेन शर्ते-न चेति । अन्यतोऽपीति । खभिन्नादपीत्यर्थः । खन्धातौ पियस्य फलाभावादिति भावः तत्रैवेति तावतेव पित्त्वस्य चारितार्थ्यादिति भावानुनु पद- मित्या न तथेति कथं तत्प्रदर्शनमित्यत आह-पदस्येति । पन केन मिद्धेरिति । 'धमये कवि- धानम्' इति वचनेनेत्यर्थः। ननु 'स्नानीयवर्णम्' 'राजभोजनाः शालयः' इत्यत्र यथा बाहुलक त्वेनाधान्तो प्रत्ययम्य स्वीकारस्तथा याहुलकादुपदेशपदेऽपि करणे धकल्पने किम्बाधक मत आह-किश्योगार्येति । उच्चारणार्थत्वेति । आद्योचारणार्थत्वेत्यर्थः । अत एर "एकाच उपदेशे" इति सूमे 'इत्संभाविधापुधारणपचन उपदिशिर्गृह्यते' इति कैयटः सङ्गच्छतं । मनु लोरे चेग्रम्प्रति यज्ञदत्तेन 'सुगमिष्यामि पन्थानम्भगानुपदिशतु' इत्युक्ते चैत्रेण 'अमु- मिनपरागे हस्तदक्षिणो प्रायोऽमुष्मिन्हम्तमामः' इत्युक्त यज्ञदत्तो वदति भरतोपदिष्टः प. न्याः' इति, तदनुपपनम्मथ उच्चारणासम्भवादत आह-सझोति। लक्षणयापीति अपिना शक्ति. परिग्रहः । एतेन पागिन्यादिवाक्यादिव लौकिकव्यवहारादपि शक्तिसिद्धिर्भवतीति सूचितम् । नय भाववनन्तेनोपदेशशदनमभिव्याहृतेनायोचारणमियोपण्याप्यते, तयाच सदन्तत्वमनुय- भावप्रकाशः। स्ययः । प्राप्त्यनुवृत्त्या प्राग्वदत्रापि योध्यम् । तथाच तददयमपि दुर्लम एवेति मावः । बाहुलझ वि. नापि रूपमिदिरिति सनदासको न च सन इति । अन्यत-सन्मिनादति, पित्करणसामा । तेन-देनुना रोग था। सिद्धयतीति। करण रूप सिध्यतीत्यर्थः। तस्येति । सेन यविधानरयापीत्यर्थः । गतिति । गन्मापसायान्तायसिरवादाऽमात्रिकयात् । अत एव भाष्ये बाहुल्लोक्तिः । भन्यथा तथानिया रागनिः पवेति भावः । फल-चतो." इति स्वरुपन् । एवं तप ताक येना- पातिक मन्वय पदादामिद्धिः । म पेशापत्तिः, तमुमत्ययुत्तस्यापते. 1 मन एव कृन्तकौमुचा 'भगः परिपा३' सकिरत भाइ-पदम्येति । तत्पश्रयः। यत्तु तस्य पदमित्योक्तिः। प्रादिना पान सरगतो, स्फरन्तु तस्य यस्यौगिरायोपानति मान्या 1 तदारपद मेसियूवरयहरदत्तानु. भेन, पविभागरी सोशाराविषय मुनीनां सपाल्यमावार, प्रमिस्र्यादिस्यागे मानामा. Nare र यौगिसमानापाय। नपाइ-किन्विति । नन्वेयमरि माक्यम्युसरीपेटा. Sureनागपूनम् स्यापिगरया दादुलपायगमा भा~रिसे । मादिना प्रावमा. मानगिर पाउचारनति । भापोधारोप, | मसगपापीति । शहिमादरम्यारूपय. HATrver TRI II मना सापा, नारशिरोमगारस्यारण्य FREEमातुनार पावसानी भागारग- ·संज्ञाप्रकरणम् । ४३ भैरवी। , शन्दरलम् । भावनि बाधकामायः । किं चोपदेशशब्दस्य प्रत्ययादिपरत्वे तस्यैव हलन्त्यमित्यत्रान्व. येन यत्किंचित्समुदायान्त्यस्य वारगसम्भवे तदर्थमन्त्यग्रहणसामर्थ्यादिवर्णनक्लेशों भाप्य- कृतो व्यर्थः स्यादिति बोध्यम् । “उद्देशश्च प्रातिपदिकानां नोपदेवा" इति "आदेच उप- यमिnimaduIH- न्धत्वाभिप्रेतम्य न सम्भवतीति वाक्यार्यानुपपतिरिति वाच्यम् , "उद्देशश्च प्रातिपदिकानां नोपदेशः" इति भाप्यायेषां स्वरूपज्ञापनायापूर्वमुच्चारण तेपामेवोपदेश इति "आदेच उपदेशे" इति सूत्रस्थकैयटाचोपदेशशब्दस्याद्योचारणपरत्वव्यास्थितावन्त्यपदार्थान्वयाय तस्य शब्द- स्यायोचारणविषये लक्षणाया अङ्गीकारात्। नन्वे "लुटः सद्वा" इति "निष्टा" इति सूत्रविहि- तशत्राद्यपयवस्य "राजसूयसूर्य" इत्यादिनिपातनानुमितस्यवाद्ययस्य चेत्संज्ञानुपपत्तिः, यद्युक्तरीत्या लौकिकव्यवहारेणोपदेशशब्दस्योभयार्थकम्येह ग्रहणमिति पे तदाऽऽहोऽनुना- सिकः इति सूत्रविहितेऽतिव्यासिरत आह-किचोपदेशेति । प्रत्ययादिपरत्वे--भाप्योक्तकरणन्यु- त्पत्त्या प्रत्ययाद्यर्थकत्वे । परिकञ्चिदिति। धात्वादिभिन्नेत्यर्थः । तदर्थम्-यत्किचित्समुदाया- न्त्यवारणार्थम् । सामर्थ्यादीति । अन्त्यपदोपादानेत्यादिः । आदिपदन तस्य पदम्य व्यवसिता- न्त्यपरत्ववर्णनम्य "के पुनर्व्यरसिताः? धातुप्रातिपदिकप्रत्ययनिपातागमादेशाः" इति प्रदर्शन- स्य च परिग्रहः। न च भावयन्तस्योपदेशशब्दस्य पूर्वोत्तरसूत्रयोराश्रयणे मनिनाद्यायवेकारन- कारयोरित्वानापत्तिः, इकारस्यायोचारणविषयान्त्यत्वाभावात् किंच णिनिप्रत्ययावयवनरा- रस्योत्तरसूत्रेण मनिनश्यानकारवदित्यापत्तिरिति वाच्यम् , 'यम्योपदेशे पेस्तात्पर्यन्तस्य तदुपदेशप्रयुक्त संज्ञा' इत्यर्थ आधीयते । णिनिप्रत्यये समुदायोपदेशप्रयुक्तंच, मनिनादौ त्व- वयवोपदेशप्रयुक्ता सेति व्याख्यातृपचनप्रामाण्यादाधीयत इत्याशयात । व्याख्यातृवचनम- प्रमाणमिति तु न, भाप्योक्तरीत्या व्यवसितान्त्यस्यैर ग्रहणे सिद्ध भावयनन्तत्वपक्षेऽपि दोप- परिहाराय तथा वर्णनात् । उपदेशशब्दस्य भावयनन्तले भाष्यान्तरमपि साधकमित्याह- उद्देशश्चेत्यादिना। नच भावपनन्तग्य स्वीकारे "लुटः सद्वा" इति सूत्रविहितशनश्यनस्यासङ्ग्रह भावप्रकाशः। क्रियायामन्त्यत्वासम्मवेनार्थासङ्गतिः तन्न, शम्दद्वारा तत्वसम्भवात् उपदेशशब्दयोबहुव्रीहेराश्रयणाञ्च । तेनाशातज्ञाप्योच्चार्यमाणेऽन्त्य इदिनि फलितम्। उपदेश आद्योञ्चारणमिति परममूलेऽपि आद्योच्चारणमित्यन बहुव्रीहियोध्यः । तद् ध्वनयन्त्राह-बाधकामाय इति । स्पट चेदम् "प्रादेच" इति "एकाच उपदेशे" इति च सूते वैयटे । न वेवमपि "हर: मदा" इत्यादिविहितावयपानामित्त्वानापत्तिः, लक्षणादिना तथा. व्यवहारोपपत्तिवदत्र द्वयोर्यथाक्थचिरोधनस्य वा ग्रहणे तु 'अन्न ओं' इत्यादी दोपमादवस्थ्यमेव । अतो बाधकम्य तत्र सत्त्वाद्वायरोतिरेव शरणमित्याह-किञ्चोंपति । परत्वे इति । भाप्योक्तकरणव्युत्पत्यति भावः । यत्किञ्चिदिति । धावाधन्येत्यर्थः। यत्तु तथा तदनुवृत्या तस्य वारणसम्मवेऽपि मनिनादाव- न्त्यस्येत्तोत्तरमिकारस्येत्त्वमिव णिन्यादावन्त्येवोत्तरं नस्यत्वापत्तिरेव, अतस्तत्मामर्थ्यवर्णनमावश्यामिति । तन्न, वैषम्यात् । तथाहि, दृष्टान्ते तान्या तयोर्युगदेवत्वहेतुरा निवृत्तिरुपदेशानन्तरमेवोकरीत्या, नतु मियोऽपेक्षा तयोर्मानामावाद , असम्मवाच । वाचः क्रमवृत्तित्वात् आमेश वाक्याप इत्यन्यदेतत् । विनि- गमनाविरहाचा प्रत्युतेकारस्य प्रागभिव्यक्त्याऽन्तरलैनादौ तदित्यप्रवृतेश। दार्शनि तुनैवम् अनन्त- रमपिन, समुदायोपदेश एर सर्वत्र ऋषितात्पर्येणावयवाना नानीयकतया तेपामशातस्वस्वरूपज्ञापफरवा. भावाचा भा एव मकारत्मंशामावार्यस्थमोकारश्चरितार्थ इति दिक् । तध्वनयबाद-सामांदीति । आदिना हलन्त्ये सर्वप्रसङ्गः सन्त्यित्वाद , सिद्धन्तु व्यवसिमान्त्यवाद" इति वाकिसङ्ग्रहः। व्यर्थ इति । तथा च ततो मावधमहीकारावश्यकवेन अतो मावे एवेति मूलोपपत्त्या, 'लटः सदा' इत्यादिसम. हाय स्क्षणादिनाऽन्यार्थस्य ग्रहगेऽपि प्रायोचारमन्" इत्यस्याप्यत्रैव सारपण तदुपपत्या, अभ्र मो. ।

·४४ सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रोढमनोरमाया- यत्तु धातुसूत्रेत्यादि पठन्ति । यच्च व्याचक्षते-"करणव्युत्पत्त्या पूर्वार्धोपात्ताना- मुपदेशत्वं,कर्मव्युत्पत्त्या त्वागमादीनाम् । उणादिलिङ्गानुशासनयोरपि सूत्रत्वात्सि- हे पृथगुपादानं गोवलीवर्दन्यायेन । एवं गणत्वादेव सिद्धे धातोरपि" इत्यादि। अनेदं वक्तव्यम्-किमेपामुपदेशसज्ञा, उत यांगमात्रम् ? नायः, संज्ञायाः शब्दरतम्। देगे" ( पा० सू०६।१।४५) इति सूत्रे च भाष्ये भावजन्तस्यैव तस्याङ्गीकाराचेति दिक् । धातुसूत्रेत्यादीति । धातुसूनगणोणादिवाक्यरिङ्गानुशासनम् । आगमप्रत्ययादेशा उपदेशाः प्रकीर्तिताः । इतीत्यर्थः । उपदेशत्वमिति । उपदेशशब्दव्याहार इत्यर्थः। धातोरपीति । प्रत्ययेभ्य उ- णादेरपीत्यपिशब्दार्थः । याक्यशब्देन वार्तिकम् । शीड् , लग् , चोरट् , उण , आचारेऽ. बगल्भ, धु, अण, अनहित्युदाहरणानि । उपदेशसझेति । उपदेशपदं योगन्डमेन्विति इति वाच्यम्, "व्यवसिंतान्त्यग्रहणम्" इति भाप्यैकवाक्यतयाऽस्मिन्नपि पक्षे सत्पदार्थक्षा- नाय तो सदिति सूत्रोपस्थितेरावश्यकतया तत्र यस्तच्छन्दयोध्यस्तदन्त्यस्य ग्रहणमित्यारा- यात्। एयमेव "निष्टा" इत्यत्र निपातनस्थरे योध्यम् । यस्तुतस्तु एवंविधलेशपरिहाराय या- एकात्करणे घनम्वीकार एवोचित इति योध्यम् । अत एव "भवतष्टकटमौ" इति सूनवि- हितान्त्यन्येत्त्वसिद्धिः । अत पाह-दिगिति । एतेन शेखरोक्तसिद्धान्तार्थः सूचितः । उपदेशत्वमित्यस्य शब्दस्य संशियोधकोपदेशशब्दप्रकृतिकत्यप्रत्ययान्तत्वे वक्ष्यमाणमू- रोक्तदूपणानामापत्तिरत भाह-उपदेशशरदेति। वाक्यशब्दो न सुप्तिदन्तचय इत्यादिप्रसि. दार्थ , किन्तु इत्याशयेनाह-वाक्य शम्देनेति । ननु प्राचा योग एवं प्रदर्शित इति विकल्प- म्प्रदर्य तन्मतसण्डनमयुक्मत आह–उपदेशपदगिति। तथाच भवत योगार्थवर्णनम्पहजा- . " . भैरवी। भावप्रकाशः।

·४५ संज्ञाप्रकरणम् । शास्त्रकारैरनुक्तः, असंज्ञावाद् घप्रत्यया नेति भाष्योक्तश्च । अस्मदादिकृतसंज्ञायाः शास्त्रव्यवस्थापकत्वेऽतिप्रसङ्गाच, आमोऽमित्त्वमदन्तवादित्यादिस्वपरग्रन्थविरो- धाच्च । न ह्युत्सृष्टानुबन्धस्यामो न प्रत्ययत्वं, येन मित्त्वं न भवेत् । कि चैवं प्रत्यय- विधौ पञ्चम्याः पष्टीप्राल्पकत्वे सनः सनेवादेशोऽस्त्वित्याशङ्कयोपदेशाभावादित्स- ज्ञा न स्यादिति भाष्यकैयटोक्तं व्याकुप्येत । किञ्च "न धातुलोपः" (पासू०१।११३) इति सूत्रे "धातुग्रहणं किम् ? लूम लविता पून् पविता" इति भाष्यम् , उपदेश एवानुबन्धलोपे कृते ततो धातुस त्येवंपरः कैयटग्रन्थश्व विरुद्ध्येत । अपि च, "ध्वसारेद्धौ” (पा० सू० ६४|११९) इति सूत्रे लोपश्श्चेति द्विशकारको निर्देशः, शब्दरतम् । भावः । ननु सज्ञाशब्देन व्यवहार एवाभिमतोऽत आह-आम इत्यादि । न चाकारो- च्चारणं व्यर्थम् , तेनास्मत्पक्षज्ञापनम्यैवौचित्यादिति भावः । आदिना यकारादी चुचुपच- णपायित्यादिसंग्रहः । उपदेशाभावादिति । आदेशस्योपदेशाभावादित्यर्थः। ततो धातु- भैरवी। 1 दिशब्दार्थवर्णनपदृशमुत पाठकादिशब्दार्थवर्गनसदृशमित्यत्र विकल्पप्रदर्शनतात्पर्यमिति भावः। मूले सजाया इति । संहारूपत्वं विनाऽभ्य शब्दस्य रूढत्वन्न सम्भवतीति भावः । ननु शास्त्रवत्कृतसंज्ञारूपत्वाभावेऽप्यस्मत्कृतैर सास्त्वित्यत आह मूले-अस्मदादीति । अतिप्रमा- दिति । रघुनाथादिशब्दे बालकविशेपसडेतिते पूर्वपदादिति णत्यापत्तिरूपातिप्रसङ्गादित्यर्थः । संज्ञात्वाभावेऽपि न तद्ग्रन्थीयसंज्ञापदमनुपपन्न, तस्य व्यवहारलाक्षणिकत्वादित्याह-- संशाशब्देनेति । अभिमत इति । तस्येति शेपः । अस्मत्यति। भाग्यनन्तपक्ष इत्यर्थः । किमत्र विनिगमकमिति चेत् ? क्लुप्तार्थकल्पने लाघामेति गृहाण । यकारादी इति । चुचुवादिप्रत्य- यादेः "चुटू" इति सूत्रेणेत्त्ववारणाय तेनेत्थमुक्तम् । ननूपदेशाभावादित्यसङ्गतम् , स्थानिनस्तस्य सत्त्वादत आह-भादेशस्येति । अभ्युपेत्य- वादोऽयम् । वस्तुतस्त्वसर्त एव "अयवा नानुत्पन्ने सनि प्रलप्ल्या भवितव्यम्" इत्यादिना माप्य एवं दूपितत्वात् । लूशब्द एवेति । यस्य क्रियावाचकत्वं तस्य धातुसंज्ञा, क्रियावाचकता चार्ययोधनाय प्रयुज्यमानशब्दघटकस्येति भावः । अनुसन्धयेत्संज्ञया निवृत्तिम्तूचारणान्यव. भावप्रकाश पङ्कजादिवत्तस्यैव व्याख्यानेन पाचकादिवदा इव मामिदमिनि मूलता प्रतिपाद्यते । एवञ्चोपदेशसहे. त्यस्य साऽपोत्यर्थः । तत् भन्वर्थ नामेत्ययों वा बोध्यः । अत एवामे मात्रमित्युक्तिः सका। मूलाशयेनायः पक्षो व्याख्यानाशयेनान्स इति तात्पर्य तु मानपदानयं स्पटमेवेति भावः । 'भसशाला पन्प्रत्ययो नइति मूले पाठः। पप्रत्यय इति पाठे तु घरदेशानुकरण बोध्यम् । संज्ञाशब्देनेति। तत्तदोधक शम्देनेत्यर्थः । एव:-संशावण्यवच्छे दोन संशया इत्यादिट्यगवयं मौलं परितम् । अस्मत्पति । भावपनन्तग्रहणपक्ष इत्यर्थः । मलप्तावोधनेन लापवादिति भावः । यफारादी इति। एवं वदतो मा. ध्यकारस्योपदेशपदानुवृचिरित्याशय इति वदतां प्राचा मते तयारि सदनुहतेः। एवञ्च सिद्धान्नेऽननुवृत्ता. वपि तदीत्याऽयं ग्रन्थः । भाष्यमन्यस्तु "हलन्स्यन"इति सूत्ररथस्वप्रन्याशयक इनि न दोपः। सेना. दिसमासस्य महानुपयुकवाचियमिदमित्यपास्तम् । ननु स्थानिनस्तसत्त्वेन पयोतिरयुक्तस्यत मार-आदेणेति । वस्तुत इयमेकदेश्यक्तिरिति स्पटनन्यत्र । कैयटानुपूर्वीमार-सन्द इति । अनु. बन्धो न पालेरदेशः, यरमाइपदेश एवेरसंसा । प्रयोगे बिस्तदादिस्तोव । यधपुस्युतिम्यानित भा. पयोरुद्धारस्तथाप्यस्योदारेग तयोरपि तत्सम्भवाद, गौरवेश तथा नोकं तपनपन्तयेत्र Rm - - ·सटोकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमाया- द्वितीय. शकार इदिति अलोऽन्त्यसूत्रस्थभाष्यकैयटादिकमपि विरुद्ध्येत । न द्वि- भैरवी। - शब्दरत्नन् । सम्शेति । शब्द एन धातुपक. केवलमपो मित्कार्य लभत इति भावः नन्नन सूनसाहचर्याद्धात्वागमप्रत्ययादिशब्देन तद्बोधापाणिन्यादिपठितानुपूर्तीकाणां ग्रह- णम् । तेषां धात्वादिव्याहारस्तु भारिपन्नाविषयघटितत्पेन धातुपाठ इत्यादिव्यवहारव- दिति चेत् ? न, आयोच्चारणविपयाणामित्येन सिद्ध एतस्यानुपयोगात् । इत एव वारवे. राह-अपि चेति। अलोन्त्यसूचेति । उपधामञ्ज्ञासूनत्यर्थः । विरुद्ध्येतेति । तत्र हि रोपश् हितोत्तरकाल एपात आह–फेवलमिति । असो-शब्दः । निस्कार्यमिति । भकारोचारणसाम- र्थ्यादिति भावः । श्रर-"धातुसूनगण" इत्यत्र । साहचर्यात्-सादृश्यात् । एतस्य-उक्ताथल- क्षणाकलपनम्न्य । भावधमन्तोपदेशशब्दस्य सप्तम्यन्तस्याद्योचारणविपयाणामित्यर्थे लक्षणेति तात्पर्यम् । पर्मरणयुत्पत्तिकल्पनं साहचर्यकल्पनं लक्षणाझल्पनञ्चानुचितगिति भावः । इन एवारचे.-उक्तरीत्योक्तदोपपरिहाररूपारचे ।। अलोऽन्त्यसूत्रेति शम्शात्तावन्मान सूत्रमिति प्रतीतावसङ्गतिरप्रसिद्धरत आह-उपधा- मशेति । उपधासंज्ञाविधायरसूनेत्यर्थः । विरोधमुपपादयति-तर हीति । मिन्नम्पदमिति । एतेन समारम्य संज्ञाशब्दावयमत्येन समुदायाद्विभक्त्यनुत्पत्ति, ययाकयश्चित्ततो विभक्त्युत्पत्ती हल्झ्या दिलोप स्यादिति द्विशकारको निर्देश इत्यनुपपन्नमिति परास्तम् । श् इति चेति । भिन्न- म्पदमित्यनुपज्यते । स्वरूपेणार्थेन प्रातिपदिकत्यादेतस्मात्सुप, हलुद्द रादिलोपः । न चास्य शफारस्य लोपरान्दानयत्वेन कथन्तस्य शित्त्वमिति वाच्यम् , 'अनेकान्ता 'अनुबन्धा.' इति पोणास्य पक्षस्य सत्वात् । तत्पशे हि समीपेऽवयवत्वारोपेण बहुप्रीदे स्वीकारात् । 'अनु. यन्धा एकान्ता' इति परे तु न सकारान्तरस्य प्रश्टेप., किन्तु लोपमहणानुपस्यैव सिद्धे पुन पिग्रहणात्सर । प्रसन्देहायेति । "दिशकारकोऽयं निईशः" इति भाप्याक्षरस्यान्यथानुप- भावप्रकाशः। माह-मन्यति । अन-उरुपये, ननु सर्वत्र धात्वादीत्येव सिद्ध भोक्तिचिम्याय । तद्वोधफेति । प्रयोगरथयारमादियोधिया तत्परिता भानुपूर्वी भूत्व-रचत्वादिरूपा येपो सानुबन्धकएपेत्यादीना तेषा. मित्यर्थ । धातिकादिसमक्षायादीति । तथा च तेषामेव तत्पदन्यवहार्यखेन सूत्र पदेन तेपामेव मानेन सदस्यानुनासिकयोईलचोरिस्वमित्ययेन नोक्तदोषगण इति भावः । ननु तेष्वधातुत्वात्तदयवहारा. भावे व तेग वदयारामत माह-तपामिति । पाणिन्यादिपठिनानामित्यर्थः । भावीति । माश्मिया योग्यप्रयोगस्यानुसन्धरहिदसजातीयमटिमावेनीयः। तथा चौपचारिणः स इति भावः । एतदाश्यपना- मार-धातुपाठ इति । विषयाणामिति । भावपमि यततामस्मयोक्त प्राय। बहुवचन पायापा पशामिति भावः । एतान्य-परम्परया तेपा सभोपदेशवपसनत्योचारीत्यमान्यापयतिम्याश्यमाना। প্রথমৗীগণ: ফাৰবি বা ভিবাৰ শাৰ। ইয়াৰ ছাৰ খােৰায়- परररे ताप्पाष्टरिया सन्म पिपल्पनादिनीव, नया पेरन तो यरम् । फिश प्रागुफरी. सपा मापनामिपिरिस्पारायना:-रत परति । तेरमाराचरमरासम्मन तावरणा- मान पार-उपपति । विनावि सम् "मनुसरत" पनि ममादिति माय: । ननु परूप मारिया उपशावस्यामानानपारमुरेव न स्यात् । उसतो का दावादिपार पिनुसार सीतारासादिना पारणे साप पर दोष मार-पत्र होति । IHED"प: इति पेनि। भित्र पसमिानुपम्पनर सनाया साकार मावि गदि मानो नरसिsikaनक ·संज्ञाप्रकरणम् । मेरवी। शब्दरत्नम् । इति भिन्नं पर्ट श् इति च । पूर्वस्य रचुत्वेन शः । असन्देहाय अल्पसंयोगादित्तपि "स्को." (पा० सू० ८।२।०९) इत्यस्य न प्रवृत्तिः "झलां जश्" (पासू०८।४।६३) इत्यादी जदत्वस्येव । शफारस्य धात्वाद्यन्तत्याभावः स्पष्ट एवेति भाव. । किचनमोव निश्चित्र" ( पा० पू० ३।१११९ ) इत्यस्यासद्ग्रहोऽत्र पत्रे इत्यपि योऽयम् । पत्त्या चेति शेषः । एतद्धाप्याक्षरमूलकव्याख्यानात्पन्देहनिवृचिकल्पनापेक्षया संयोगादिलो। पम्य क्माहचण सलोपरिपर्यअण्डपद एष प्रतिफल्पनमुचित मिति भावः । नचायामया. दित्यन मत्वाद् दृष्टान्ते जश्त्वाप्रवृत्तियायेति वाच्यम् छन्दोपत्सूत्राणीत्यतिदेशम्य प्रह- ति विना मत्यम्यासम्भर इति तम्य प्रवृत्तिरवश्यं वाच्या, तया च तत एव दृष्टान्तदान्ति- क्यो. संस्कारकशास्याप्रति स्यादित्याशयात् । ननूक्तपक्षस्यानेकान्तपसाभिप्रायकत्वेने. कदेश्युतित्वेन तद्विरोधेऽपि न क्षतिरत आह-विचेति । इत्यस्येति । साम्यविनः इत्यस्य । अत्र पक्षे-उपदेशपदस्य धातुसुनेत्यादिना पठितेपु योगरूदिरिति पक्षे । भान्यसम्मतरगन्यु- भारप्रकाश। विधानकालेऽशिवाकय सर्वादेश इत्यपारतम् । इदशानेकान्त । यथाऽत्र पथे शिख तथा प्रागुतम् । एकान्तरवे व गत्यन्तर योध्यम्। नन्वेवमपि सशयोः सत्वेन त युजमेरयत माह-पूति । नन्वेन. मपि को."इति प्रवृत्तेस्तरयुक्तमेव । न च-अस्यासिद्धत्वात्मयोगान्तलोष, न चास्य पदपवादार, पदान संयोगादिलोपस्यैव तदपवादरवाव , इति वाच्यम्, पदस्य संयोगान्वरवाभावाद । मयान्तरस्य पतिवा- स्वेत्यत माद-असन्देहायेति । न च न्यास्पानेन नि यस्तथापि दिशकारको निर्देश इति माविरो- धापतितादयरध्यात् । अन्यथा लुप्तनिर्दिष्टयेव वदेव। न चैयन् 'अवामछु'पति "यरस्ट" सूपशेष. मायायोगेऽपि सम स्यादिति वाच्यम्, भचामिति साहवर्येण तत्र सन्देहस्थैवामावादित माव । गनु तत्र मढीवि वासिफम्यो तत्वादप्राप्ति । सन. सकारादारभ्य महिको कारण प्रत्याहारः। तत्प्रत्यख्याने तु निमितनिमित्तिनोक्पो व तत्प्रवृत्यहीकार । स्पष्टोद "परश्च पाइयो."पति सूरे माश्ये । वा राम माणेक निदिधातिगत्यसन्देहायरमयुक्तमा पाह-मरामिति । शमयसम्मोत्यादिः। "वा. ध्यायोऽध्येतव्य" इतिवरस्वस्मिन्नपि सविषयवम् , म यथार्थमागवावन्तर्गताना मातिपदिक्याचनारति. रित्यन्यत्र विस्तर । यपत्र जव स्यादि विषयतावच्छेदकसन्देन मनिति रूपस्यापि विधेयतापस्ये- शामितिरिति तनिश्तये सम । तेनायरमयादिलेन मलासमात्या इयन्नासगतिरित्यारालम् । श जशोन्ते" यस्य ततोऽप्राप्तावपि "शला जम शशि"त्यस्य प्राप्तेदारस्यावा यत तदम्पती বৈশানান হয়ে বারংবার মানষীরী বারাসলীমাবদা, पानाध्यगम् । मत प्न 'मत्वम्। सोनियतः 'भसन्धि ' स्यादौ त समभाव. मन्याया। ‘ সি’‘খান’ বেগবিমাহমযধার্য সমম। ম রোলধীখ- माय प्रत्तानामार मुनीना सोप्रयोगनिहायान्योपाया रोपायानामयय, विन्तु सालान- स्पष्टपनिमजिस दिनित्यन्यायमिति गहरपरि यात दुरापाले "प"विमाप्यात. पामनमिभानमेव सभ्यत इति गोन्सात्तिः। सौरान मारेर घरमनिधियनामा दुपार न सरसाहत्य वायरपति यरीत्यैर समानगुपियन तनाभिरमास यापारिदिए। -साति विशेषनुसादयति सकारम्पति । सिीपरी माय: । नवनोप तस्प सस्पेन घरपायावास्यायेन नि। ति साक्षर मितिलेन पवित त्पम् । यो न दोशमा हर-क्रियेति । इम्पम्मेति । परयलिस्यामा पनि ल योग्य, तेन "स्पादिममा प्लेन मिचर हिदि हायसायम् । प्रारी मागुतबोध्यम् । तस्माधि पम् । अग्र पडे-माये गलसे। न भायो - ·सटीकाटिप्पणशब्दरत्तप्रौढमनोरमायां- तीयः। योगस्यैव पुरस्कार परिगणनस्य व्यर्थत्वात् । धात्वादिषु करणव्युत्पत्तिरा- गमादिषु नेति वैषम्यस्य दुरुपपादत्याच । उपदेशताप्रयोजकधातुत्वादिरूपोपाव्यव. सन्दरमम् । एतस्य रूढिरित्युः परिगणनताया एव लाभात। योगस्यैवेति। न तु रूटेरित्यर्थः। प. रिंगणनस्येति । धात्वादिगणनस्येत्यर्थः । वैपम्येति । भाग्यरीत्या करणव्युत्पत्त्यैव सर्वस- प्रहादिति भावः । उपदेशताप्रयोजकेति।योगमानम्बीकारे उपदेशता-उपदेशकरणता, न हि तत्प्रयोज धातुत्यादि भवतीति तद्विरोधः । सन्मात्वे तु उपदेशता---उपदेश- भैरवी त्पत्तिरिति पो तु नासद्ग्रहः, ' त्वदुक्तरीत्या. मायकृताऽपरिगणनात्। व्यरसितान्यस्य ग्रहणमिति व्याख्यानेऽपि नासद्ग्रहः प्रातिपदिकान्त्यत्वादिति च ध्वनितम् । ननु मन्मते- ऽपि परिगणन नेत्यत आह--एथ्वेतस्येति । भस्य-धातुसूत्रेत्यादिना पटितस्यापरिगणनयर- त्यन पटितपकारव्यवच्छेचमाह--नलिति । नन्यन्यत्र यया परिगणनहर्तव्यमित्युच्यते तया अन नोक्तमिति परिगणनमिति कपन नोचितमत आह-धात्यादीति । मूल-दुरुपपादत्वादिति । सदुचरितस्य शब्दस्यकव्युत्पत्त्यै- वार्थयोधकत्वातु तत्र व्युत्पत्तिद्वयसम्भाः । एकार्यग्रोधकतया चारिताऱ्यांदावृत्तो मानामा. पादिति भाः । मारणवेति । प्रकृतिजन्यबोधप्रकारस्यैव भावप्रत्ययार्थतयोपदेशशब्दो यदि कर- सन्तान्तदा फरणताया एर मावप्रत्ययात्यमित्याशयः। नदीत्यादि। प्रयोज्यप्रयोजकमा. यस्यान्वयव्यतिरेकालपनया यथा चैने प्रत्वधर्मसत्त्व पर पाचफत्वमन्यया नेति कस्यापि न मम्मतम्, किन्नु विक्लित्यनुलण्यापारसत्यमेव पाचफत्यप्रयोजक, तया धातुत्वादिकं नफर. वाप्रयोजकम् । पूर्वस्मिन्पक्षे तु न तद्ग्रन्यविरोध इत्याह-संचार मिति । उपदेशशार. मिति । भाषप्रत्ययप्रतिभृत उपदेशशा स्वरूपपरः ततस्रालप्रत्ययस्तरणिधर्मपर इति भावप्रकाश - ·संज्ञाप्रकरणम् । ४ च्छिन्नसमुदायान्त्यं हल् इत् इत्यर्थ इति स्वमन्यविरोधाच्च ! पक्षद्वयेऽपि लिङ्गानुशा- सनस्य प्रकृतानुपयोगात् । लोपश्श्चेति शकारस्यासंग्रहाच्च । “आदेच, उपदेशे" (पा० सू० ६११४५) "उपदेशेऽवतः' (पासू०७३।६२) इत्यादावाद्योचारणस्यै- वोपदेशपदार्थतायाः सर्वसंमतत्वाच्चेति दिक् ।। शब्दरत्नम् । शब्दत्वम् , उपदेशशब्दस्य शब्दपरत्वात् । तदाच्छिन्नस्य प्रयोजकं तु रून्यर्थतावच्छेदकतया धातुत्वादि वस्तुं शस्यमिति भावः। शकारस्येति। न ह्यनेन किञ्चिदुपदिश्यत इति भावः । ननूपदिश्यते ज्ञाप्यतेऽनेनेति तदर्थः, धात्वादिभिर्हि प्रयोगो ज्ञाप्यते, तद्वदनेनापि शकारेण मर्यादेशत्वं ज्ञाप्यते, इत्यरचेराह-आदेच इति । सर्वेति । भाष्यकारादीत्य- भैरवी।। 'भावः । तदवच्छिन्नस्येति । उपदेशतायाः प्रयोजकमिति विप्रहे या पष्ठी तस्यास्तदवच्छिन्नसम्ब- धित्वमर्थ इति कल्पनेन तदपच्छिन्नस्येत्यस्य लाभः । प्रयोजकपदन्तु स्ट्यर्थतावच्छेदके लाक्षणिकमित्याशयेनाह-रूढ्यर्थतेति । यया हर्यादिनानार्यपदस्य विष्णुत्यादिरूपा नानाधर्माः शक्यतावच्छेदका भरन्ति तथेहापि धातुत्वादिकं रूढार्थतावच्छेदक सम्भवतीत्याशयः । न चास्मिन्पक्षे प्रयोजकपदस्य यदि लक्षणा तदा द्वितीयपक्षेऽपि प्रयोजकपदस्यावच्छेदके लक्षणास्तु, तथा चोपदेशकग्णतावच्छेदकमित्यर्थी भविष्यतीति तत्पक्षेऽपि न स्वप्रन्यविरोध इति वा- च्यम् , अन्यूनानतिरिक्तवृत्तिधर्मस्यैवावच्छेदकतया धातुत्वादेन्यूनगृत्तितयावच्छेदकत्वास- म्भवादिति भावः। केचित्तु उपदेशतेत्यत्रोपदेशशब्दस्य संज्ञाशब्दतया सज्ञाशदस्थले शब्दस्वरूपस्येव सं. ज्ञपरशब्दप्रकृतिभावप्रत्ययार्थत्वमित्युपदेशतेत्यस्योपदेशशब्द इत्यर्थ एवोचित इत्याहु., तन्न, योगरूढस्य शब्दस्य शब्दस्वरूपप्रवृत्तिनिमित्तकत्वासम्भवात् । मृले पक्षद्वयसाधारणं दूपणमाह- लोपश्श्चेतीति । आद्यपक्षे परिंगणनेनासङ्ग्रहः स्पष्टः । द्वितीये तमुपपादयति-न ह्यने- नैति। तदर्थ.-उपदेशपदार्थः । सर्वसम्मतत्वेऽपि भाप्यानुसारिणाम्भाष्यसम्मतार्थे एग्रह इत्याशयेनाह-माष्यकापदीति । ननु करणव्युत्पत्तिस्तीप्रसिद्धार्थकैव स्यादत आह- भावप्रकाशः। अस्य वक्तुं शक्यमियत्रान्वयः। यत्तु तदोपदेशता तच्छन्द इति । तन्न, एतस्या योगरूढतया शम्दाप्रवृत्ति- निमित्तकत्वेन तस्य तदुचरवाद्यर्थत्वासम्भवात् । यदप्युपदेशता तत्करणत्वावच्छिन्न धातुखादीति तदपि न, तथापि, तत्प्रयोजकधातुत्वादीत्यसपतेरत आह - उपदेशशब्दत्वमिति । शब्दपरत्वादिति । प्रति शेषः । अनुकरणत्वादिति भावः । कयन्त्रित्वं स्फुटयति-तवच्छिन्नस्येति । तसावच्छिन्त्रतच्छन्दः व्यवहारस्येत्यर्थः । तथा च तत्र तस्य लक्षणेति छेश इति भावः । तदूत्येति । योगार्थतावच्छेदक तु तदेवेति तत्पक्षेऽपि एवमपि योजयितुमशस्यमेवति भावः। ननूपदेशताप्रयोजकेस्पस्य उपदेशनापर्याश्य- धिकरणतावच्छेदके इत्यर्थः । उपदेश यावति पर्याप्त तत्रोपदेश इत्युत्ता तथोक्तरतो न स्वमन्यविरोध इति सण्डनकृदतो मूले पशद्वयसाधारणदोषानाह-पक्षद्वये पोत्यादिना । दोषान्तरमाह-टोपश्येतीति । पक्षयेऽपीत्यस्यानुपरः। पूर्व तु शम्दनो भाष्यविरोधो दत्त इति न पौनरुक्तपम् । तत्राचे उक्तमुपादित ति, दितीये सिद्धान्तरीत्येव हेतुमाइ-नोति । तत्र प्रथमपो दोपोदारं प्रागुक्त ददि निधाय द्वितीय पक्षे तद्रीत्याऽपि दोषोदारप्रकारमाइ-ननपेति । तदर्थ,-उपदेशशम्दार्थः । ननु "मादेच" इति सूत्रे सिद्धान्ते न तथा, तब कर्मव्युत्पत्त्यहीकायदत माह मूले-उपदेगेन्वत इति.। मादिना एकाच उर. ५ देशे" इत्यादिपरिग्रहः । ननु सर्वसम्मतलेऽपि किं मायानुसारिगामत माह-मायेति । उकाले शेन त प्रति प्रौटयोक्तावेऽपि तत्प्रकारस्यान्यत्रावश्यकरदेननहायस्यापि सिदान्तवेन शायरि ·५० सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- उपदेशेऽजनुनासिक इत् (पासू०१।३।२) । यद्यप्यत्रोपजीव्यत्वादनुनासि- कमज्ञा प्रथम वक्तुमुचिता, तथापि नासिकामनुगत इति योगाश्रयणेनैव गतार्थ- शब्दरत्नम् । ઈ । यत्र तु करगव्युत्पत्त्येवार्थमगति , तागत्याऽस्तु "मृत्यल्युट " (पासू०३।३।११३) इति याहुलकाल्ल्युडभाव । यथा “यन्निमित्तवैकल्यप्रयुक्तोपदेशाप्रवृत्ती” इत्यादाविति दिक् ॥ वह नासिकामनुगत इति । नासिकामभिहत्य वायुनाऽभिव्यजित इत्यर्थ । प्राति- व्यशिक्षाढी लोरे च तद्व्यवहारम्य तथैवोपपादनगावश्यकमिति तात्पयम् । अत एर २ J । शाग्च्या भैरवी। यन विति । इत्यादाविति आदिना भाप्ये "यम्य सन्-यक्षरेपुतपरोपदेशश्वेतपरोचारणम्" इति पाक्यरत सट्ग्रह । मूले--दिगिति । दिगर्थस्तु प्रागुतभाग्यवार्तिकम्पारस्येन "सृट सद्वा" इ. त्यादियह पहानुरोधेन स्कर रक्ष्यसाधनानुरोधेन वाहुरकाश्रयणमेवोचितमिति । नन्ननुनासिकपदादनु पश्चान्नासिकागत इति, नासिका पश्चावाप्रियते यस्मिनिति धार्थ प्रतीयते, तथा चानुनासिकाकारादीनामनुनासिकत्वगुणरहितानां स्वरूपोपलम्भातद्विपये मत भेदैन यद्यप्युक्तम्यार्थम्य सम्भन इति तेपा सग्रहो भाति, तथापि शादीनां तद्गुणरहिताना- मनुपरम्भात् युगपदेवोभयावच्छेदेनोत्पनाभ्यां वायुसयोगाभ्यामुत्पत्तिरिति विनिगमनाचिर- देणोभयो स्यागमत कथ योगाध्यणेन गार्थता ? किन- 'अनुम्बारयमानाञ्च नासिका रथानमियते। इति शिक्षोस्पायामाहोऽत आह-नासिकामीति । तथा च नायमुक्तरीत्या योगिक । किन्तु नासिकामनुगत इत्यत्र योऽनुशब्दस्तस्याभिहत्येति गप्त इत्यस्य चाभिव्यञ्जित इत्यर्थ इति सापां साह इति भाव । उपयोगाश्रयगमावश्यरमित्याह-प्रातिशारयति । नपेयर प्रातिशारयादायेव राया, किन्तु प्रतशोऽपीति सूचयनाए-अत एवेति । यो भावप्रशश। सिदान्त तदमायानुरोधेन तवाय युक्त नतु प्रोयोत्तद्रा यानुरोधेन तयेति भाव । मूलोसदिगि त्यस्यार्थरगु रिशानुशासनकर्मपुत्पचिपरगणनानुपयोगात्सर्वथा प्राचोक्तमयुक्तमेव । तथा च माध्याय एपदस्यत्ययणमरतु, नतु गावे वेस्यवधारणामिति । तथा प्रागुक्तमयुसमेत मयगाह-पत्र त्वितिभादिना सपरोपरयोनि वानियमन । परश त तपामरऽप्यन प्राचरीत्या मागुलराम. समितिमा सम्यक् प्रापीमामादन्यपि गूगमाययाय 27 फरिन, तरपनाह- सिरिणितियम् । - ·र लटा किम् ? अन्ध्र आँ अपः । यद्यपीह "उत्रः" "ॐ" (प.० ५० १२१११७,१८) इ. त्यन्नेव विधानसामर्थ्यानं त्वमिति सुवचम् , तथाप्युत्तरार्थमवश्यं कर्त्तव्यमुपदेशन- हण स्पष्टप्रतिपत्तये इहैव कृतम् । अच किम् ? मनिनो मकारस्य मा भूत् । प्रति- शब्दरतम् । एवंविधयोगलोकप्रातिशाख्याद्यनभिज्ञ प्रति सप्रयोजनमित्यर्थः । अभ्र आँ अप इति । असम्झायां लोपः स्यादिति भावः। विधानेति । इदिति वक्तव्येऽनुनासिकविधान सामर्थ्यादित्यर्थः । नेत्यमिति । तत्फललोपस्य सामादभावे इत्त्वमपि फलाभावाने- भैरवी। . । यंते, अपरो भागो नासिकया,नासिकावचनभागानुरागवशान्मुसपचनोऽपि भागो नासिकावचन इव रक्ष्यते। अन प्रासादवासिन्यायो नास्ति, भागस्यैव मुसेन नासिकया चोचारणात् । यदा तु सर्व एव वर्णो मुखेनोचार्यते नासिकया च तदा प्रासादवासिन्यायेन मुखपहणं भाष्यकार: प्रत्याचष्ट इति। मन्दप्रयोजनशब्दो न क्रियाविशेषणमन्दशब्दघटितः समानाधिकरणपदको बहुबीहिः, उमरीत्या प्रयोजनालाभात्। किन्तु "सप्तमी विशेषणे" इति ज्ञापकाद्वयधिकरणपदक इत्या- शयेनाह-मन्देविति । लोप: स्यादिति । अत्र स्यादित्यनेन सम्भावनामात्रं नतु प्रसक्तिवेंदे आ- पाथमानरूपाभावात् । यद्यपि “अनेकान्ता अनुसन्धाः” इति पक्षे 'अन्न आं अटित: इत्य- ग्रेप्रतिपेधः फलं सम्भवति तथाऽप्येकान्तपक्षे तदसम्भा एवेति वक्ष्यते । "आछ इदिति काव्य." इति आट इच्छन्दसीति यतन्य इत्यर्थः । यत्तु तस्य लोप" इति सूनानन्तरम् 'आदरछन्दसि' इति राघवाद्वक्तामति, तन्न, अचीत्यस्य कर्तव्यत्वापत्तेः । स्वरथाने तथा पाठे तु "प्लुतप्रगृह्मा" इति सूनादचीत्येतस्य सम्बन्धेन तदनावश्यकमेव। मनु विधान- सामर्थ्यांदस्य रोपो माभूदित्संज्ञा तु स्यादेपेत्यत आह-तत्फलेति । तस्येत्त्वस्य फलं लोपः स प्रतियोगितासम्बन्धेनेत्त्वस्य च्यापको विधानसामावयापपम्य तस्याभानेव्याप्यस्येत्त्वस्या- भावप्रकाश.. मावः । ननु स्थापि प्रयोजनशम्दस्य प्रयोजकपरत्वेन समानाधिकरणबहुव्रीहिरेव युक्त इति चेत् । न, सस्य पूर्वनिपातापतेः । मत एव याऽऽद-एविधेति । सानुनासिकव्यवारेत्यर्थः। प्रियाशम्दवत् रूदिश. देऽपि प्रासादवासि यायप्रवृत्तेरादिना सहः । तथा च साशबहुमीक्षमादे तात्पर्य नतु तथा विग्रह सि.मात्य र इति स्यार में मामलापत्मत्यस्तायाम्पस् गलपपाटो विनय Perमन सापल्यायमुचिरिति भावः । वस्तुतरतूच तोरन्यपलामावाच्चैतदमारे उपदेशपद व्यर्थ- मेवा यनयनाए-म्यादिति भाव इति । इदितीति । उन दितिवर "माह इच्छन्दसि" इगि यवये इयर्थः । प्लेन समाप्रकरणे "तस्य लोपः" इत्युचर या "माउछन्दसि" परव पाठेन सिसिरिति मृगव्य शयास्तम् । भचीत्यनुरोरावस्यरतया तत्र व गशक्यस्यात् । ननु विधानसामन्यांलोपो भारतु, हा तु स्यादेव बापामापात भार-तत्तति । तस्यत्वस्य फलं प्रायादारमियन्य- पगारदारमूग लगाक यो शोपरतस्येस्यर्थः । पाभावादिति । द्विविधालामावादित्यर्थः । तेन तरयानुनामिय पर मिल प्रयोज्योपश्येत्यर्थः, मा पस्येवस्य पलं शेष इस्पर्धा, परा शेष रवि उपदेशेऽन्" इतिगत्रमा यविरापासरित्यपालम् । तन्मात्रामापति Pायान पानामग्मयात् । खोप स्पर्धमेति भार. । उत्तराउन, तो मानमितरवार:पि वायुशवरय मागावदितखापयश राधापीत्यादि गर्म प्र. सरग। गाभ्यारपाना समस्याआपिम्यायागारविमान । इनि पद्धति। Weater कारवारोन पोरीरिकीमार पारी - ·संशाप्रकरणम्। भैरवी। भावप्रकाशः1 शब्दानम् । त्यर्थः । ननु 'अन्ध्र आं अटितः' इत्यत्र "अनेकान्ता अनुबन्ध इति पक्षे "आदितव, (पा०सू० ७१२११६ ) इतीट्पविषेधः फलम् । न च लोपामाये इदितिमहासन्क्षाकरमा- संज्ञाऽपि नेति वाच्यम् । महासम्झयव लोपसिद्ध्या "तस्य लोपः" (पा.सू० ११३६९) इत्यस्य वैयऱ्यांपत्तः । "इक" इत्यादौ ककारादिश्रवगानापत्तेच; इति चेत् ? न, "अनु- बन्धानामेकान्तत्वमेव" इति मुख्यपक्षे दोषाभाव इत्याशयात् । तदा हि मुख्येऽव- प्यभाव इत्यर्थः। फलान्तरमाशदर्ग निराचष्टे-नन्वति । महासति । इत् इति व्यञ्जनमा संज्ञा कर्तव्या, तथा च लापरम् । इदिति तु एतोति इत् इत्यर्थफमिति लोपो भविन्यतीत्याशयः । इक इत्यादाविति । प्रत्याहारार्थमित्त्वं तस्यावश्यकमेव । तया च महासंज्ञया तन्निवृत्तिः स्या- दिति भावः । ननु न सस्यतस्तत्रोचारणं किन्तु तत्सशस्यैव । अत एव "आदिरन्त्येन" इति सूत्रव्याख्यानावसरे इता इत्सहशेनेत्युक्तम् । अत एन वैयाकरण.' इत्यत्र चित्स्वरो नेत्यत आह-आदाविति । तेन "अइउण"इत्यादौ णादिश्रवगानापत्तिः समुचीयते। मुख्यत्वं तम्योप- पादयति-तदा हीति । एवं "हलन्त्यम् इत्यादी लक्षगाया अकल्पनेनापि लाय योध्यम् । ननु चामनुरोधेन । अत एव तन्न व्याख्यातम् । तदेतद् ध्वनयितुमवैवैतस्यैकदेसुक्त फलान्तरमाशङ्कने नन्वन इति । पो-अस्थिवपक्षे । अत्र पक्षे शिदादी . बनोल्युपपत्तिस्तु प्रागसरावेदिता न विस्मर्तव्या। फलमिति । अनिशेऽपि स फलमित्यर्थः। एवं चैतरमार्थकमिति भावः। प्रागुक्तसिद्धान्त धनयितुं शहते-- न च लोपाभाने इति । उक्तरीत्येति भावः । इदिति महेति । एतोति इदियन्वयेत्यर्थः । एवममऽपि । यथाश्रुते तु टिघुमादितुल्यलेन तदसङ्गतिः स्पष्टैव । इतोऽप्येतस्या लोपफलपरवावश्यफलादिति भावः। ननु तथा सिद्धस्यापि तस्य साधुलार्य तदावश्यकमत आह-इक इति । अवसशया तनिवृत्तेरिति भावः । नन्विक इत्यादी कादिश्रवणे न वापक, तस्वस्कादितुल्यत्वेऽपि सत्वामावाद । अन एव पारने चिस्वरो ना एवं चेदं चिनयमन पाह--आदारिति आदीति च । साभ्याम् "मउग्" इत्यादिसंशिवोधका गादिश्रवणानापतिसइहा। सिद्धान्ते तु तत्रसंशायामपि तस्य लोप पति न, भगादिशासिदेलापनिरपेक्ष- स्वेन तर 'तदमामवेन तदन्यफलामावेन रोरमावस्यारुवेन च निर्देशनामांदिष्टार्थबोधा- . भावापचेलौंपदावफलान्तराभावान तमत्त्वे एवं तयोन्याप्यन्यापकमावाच्च । मत एव "रोपच बलर. तरः" इति संगच्छो । तत्राशितान्तर्गतत्वेन ग्रहण मा भूदिति तदन्यफन्ससार । धातुपाठानुबन्धेचे. वमेव बोध्यम् । एवढेवस्या अन्वर्थत्व बत्तुमशक्यम् । मनु एप तदोकारे तत्र सत्र भाष्ये महा. संशाकरणस्य हेतुत्वेनोल्सः भित्र तयाशयेनोल्नेऽपि वस्तुतस्तदमावः स्पष्ट एव । एक प्रागुक्तरोग्या. ऽनयोन्यांप्यन्यापकमावोऽपि नारनादेवोरिनि भावः । एत्रोऽनेकान्तलव्यावृत्तये । तदार--मुख्यति । "तस्य लोः" इति संयमाप्योक्तरिति भावः । स्पष्टं चेदमन्यत्र । दोपामा इति । भनिटकरूपदोगा- भाव इत्यर्थः । अन्यत्रेयाप्रापि तयापि स्यात्याशहा निरसितुमारोपामावेन सायंवमाह-तदाहीति । सेपाययवर होत्यर्थः । मुस्ये इति । सत्वं च वयोस्तत्त्वस्य स्वारमिरवादिति भावः। एवं हलन्त्यम्" इत्यादौ सणाऽपि नेति योध्यन् । उत्तमेदाहरने वरमावमुरादयति-न चति ।नदोग्यर्थः। अयम्-ft अवयवः मुख्यावयवः । अदोपादिति । तदमारे दोरसामान्यामावादित्ययः । यति मारा। यस्परपरेन "मादितश्च" इति सूत्रेन रमेशकागरस्य समीरे सवारपारिदियस्य कस्पेदागमनिष इति मारः। महासति। पी गच्छति प्रयोगे न नितीनव स्पर्षः। माया निशान तस्प साधुलाप ग्रयावश्यावमिति न पम्पमित्यररेणा-इफ इतीति । मुग्न्यपक्षे इति । मपनिशमनुबन्धेपूत्तमेशाता भनेकान्ता रनित किमत्र न्यायम् ।.कान्ता रत्ये" जमापेग एस. सस्पेवानुकत्यावश्ये मुख्यत्वबोधनादिति मावः अनुमानामापवररेन मारोगनरेनोन ·सटीकटिप्पणशब्दरनप्रौढमनोरमायां- ज्ञायते इति प्रतिज्ञा ! "आतश्योपसर्गे" (पा० सू० ३।३३१०६) इति कर्मण्य । प्रतिज्ञा भानुनासिक्यं येषामिति विग्रहः। एवं च 'प्रतिज्ञासमधिगम्ये प्रतिज्ञाश- ब्दस्य लक्षणां' इति क्लिष्टं व्याख्यानं नाश्रयणीयम् , "पाणिन्युपझं व्याकरणम्" इत्यादिष्विव लक्षणां विनैव निर्वाहात् । यद्यपि सूत्रकारकृतोऽनुनासिकपाठ इदानीं शब्दरतम् । यविन्यन्यपदायें बहुमोहिः । न चायमाकारोऽधातोरवयव इत्यदोपात् । प्रतिशेति । प्रतिज्ञानविषय इत्यर्थः । प्रतिज्ञाशन्दस्येति । भावान्तस्येत्यर्थः । क्लिटेति । श- तिमाहकव्याकरणसत्त्वाच्छन्त्यैव तदर्थयोधसम्भो लक्षणाश्रयणं क्लेश इति भावः । लक्ष- रणां विनवेति । अन लक्षणया व्याख्यानं कुर्वताऽपि तन लक्षणां विना मदुक्तरीत्यैव व्या- ख्यातम् । एवं च पूर्वापरविरोधस्तस्येति मारः । न चोमयोविधानेऽपि लाघवादाचे शतिः, कर्मणि लक्षणा, अनुशासनमपि लाक्षणिकार्थानुशासनमेरेति याच्यम् , "छः कर्म- णि" (पा० सू० ३।४।०९) इत्यादीनामपि तथात्यांपत्ती तिहां फर्यादौ शक्तिः इति . . भैरवी । 'दोपाभावः' इति प्राग्लिसितमेव, पुनरिह 'इत्यदोपात्' इत्युच्यते इति पौनरुक्त्यमिति चेत् ? न, पूर्वग्न्य दोषपदम्येप्रतिपेचप्रसहरूपदोपपरत्वमस्य तु दोषसामान्यपरत्वमिति भेदात् । 'प्रतिक्षानुनासिम्याः' इत्या प्रतिज्ञाशब्दः कर्मबोधमादन्त इत्याशयेनाह–प्रतिज्ञानेति । रक्षणावादिमतमुपादयति-गावेति । लक्षणेति लिटमित्यनेन लक्षणास्वीकार एष कोश इति प्रतीयते स तु न युक्तः, रक्षणाया उच्छेवापसरतो गावार्थमाए-कोति। मरे-पाणिन्युपर- मिनि । आयर्थोपराष्ट्रपूशिक्षाघातो. कर्मण्य । पाणिनेहपजेति क्तपळया समासः । पा. गिनिाकामानविषयभूतमित्यर्थ. । तत्र दृष्टान्ते । उभयोः भावामगौः। सभागापो लाक्ष- - - ·संशाप्रकरणम् । परिभ्रष्टस्तथापि वृत्तिकारादिव्यवहारवलेन यथाकार्य प्राक् स्थित इत्यनुमीयत इति भावः। ननु रलयोरिति न्यूनं टकारस्यापि मध्यगतत्वादित्यत आह-प्रत्याहारे- विति । व्यवहियन्ते इति । प्रत्याहिय ते संक्षिप्यन्ते वर्णा यत्रेति बाहुल काद- धिकरणे घन् । यद्यपि योगमात्रमकारादिसञ्जास्त्रतिप्रसक्तं तथापि , योगरूढिरिति शब्दरत्नम् । सिद्धान्तासङ्गत्यापत्तेः व्याकरणस्यामियुक्तोक्तशक्तियाहस्त्वस्य महायते ॥ टकारस्यापोति । अत्र यद्वक्तव्यं तदन्यत्रोक्तम् । बाहुलकादिति । भैरवी । । - । णिकार्थबोधकत्वापत्तावित्यर्थः । अभियुक्तो केति । १. शक्तिप्रदं व्याकरणोपमानकोशासनाक्याद्वयवहारतश्च । , वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सान्निध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः ।। इति वृद्धोत्यर्थः । अत्र-प्रत्याहारविषये । अन्यन-लघुशन्देन्दुशेखरे । लणसुत्रस्थाकारो यद्यनुनासिकः स्यात्तदा "अतो लान्तस्य” इति सूझे पाणिनिर्लकारनाचारयेत्, रप्रत्याहारेणैव व्यवहरेत् । एवं यणघटितसूत्रेपुलाधवाय पप्रत्याहारनिर्देशमेव कुयात्। तस्मादम्यानुनामिकत्वम प्रामाणिकम् इत्यादि तत्रोक्तम् । वस्तुतस्तुले त्यत्र रेत्येन सिद्दे लकारोचारणं लणसूत्रस्थाकार- निष्पाचप्रत्याहारनिदेशस्य कचिदनाश्रयणमिति ज्ञापनाय । तेन शुल्कमाचः शुल्कयति शुरुक- यतीति शुल इत्यत्र "रात्सस्य इति नियमाप्रत्त्या संयोगान्तलोपथ्य प्रवृत्तिसिद्धिः। अत एवं "रनाम्याम्" इत्या "रोऽमुकि "वनो र च" इत्यनयोश्च न दोपः। न चानयोरफार उच्चारणार्थो. नत्वनुनासिक इति भ्रमितव्यम् ,विधेयविषये इत्संज्ञा विना नित्यसिद्धः। "रदाम्याम् इति सूने प्रत्याहारस्य ग्रहणे "प्रफुल्तः" इत्यत्र"आदितच इतीरप्रतिषेधालकारात्परस्यतस्य नत्या- पत्तिः । यदपि यणघटितसूत्रेषु लाघवाय यंप्रत्याहारनिशमेय कुर्यानिति, तत्स्थवीयः, "इगो यण" "इग्यणः सम्प्रसारणम्" इत्यत्र लायाभावात् । "इको यण" इत्यात मात्रालाघासत्त्वे- ऽपि योऽचिइत्युक्त प्रक्रियागौरवमस्येव । मित लगसूत्रस्याकारनिष्पन्नयप्रत्याहारनिशस्य काचित्कन्धं यप्रत्याहारेणैव निर्दिशदिति- वादिनाऽपिवाच्यम् । अन्यथा 'महाशूद्रो'इत्यत्र'अयोपचाटाइति प्रतिपेधल्य प्राप्त्या जाते." 'इति सूत्रविहितडीपभावम्य "डेय." इत्यनेन यकारादिचतुष्टयादेशनटितानिष्टरूपाणामिष्टरूः पामावानां चापत्तः । न चाल्यानुनासित्त्वे हल्प्रत्याहारेऽनुनासिकाकारम्य ग्रहणापत्ति , हल्प्रत्याहारसिद्धः प्रागपदार्यनि-पत्त्यभान उपदेशेऽ"इत्यस्यायोधाभावेनास्याकारस्य- स्वानापत्तेः। इष्टापत्तिस्तु कर्तुमास्या, 'मामांखायस्थ' इत्यत्र अन्धातोः धिपि दोघे तत्प्र- तिकसम्बुद्धौ नलोयामा "नछवि" इति रुत्वे "अनानुनासिकाइत्यनुनासिरुपोऽनुम्याराप शरया तर लक्षणास्त्री कारादिति तच्छेपभूतमपि तदुरूनपास्तन् । अभियुकेति । शक्तिमहं ब्याकरणोप'- इत्यादिनेति भावः। अन्न यदिति । प्रत्याशरविषये यदचन्यं पण्डनं तच्छन्देन्दुशेखो उत्तमित्यर्थः । विस्तास्तु मन- तपण्डनमण्डनादवमेयः। यत्तु बाहुलकस्यागतिकगनिस्वस्योपदेशपदव्याख्याया स्वयमेदोसवेना होगा. साधतानविषयो भ्यारणमिति समत्येव व्याख्यानमित्यर्थः । अभियुफोति । अस्य- "शक्तिपई व्यासरगोरमानकोशातस्याद् व्यवशालय। पास्यस्य शेषादिश्तेदन्ति सानिध्यत: मिदस्य वृद्धाःइति इति शेषः । अन्योति । सरभन्दुसरे । तसहिपातयातनश्यम् । भावप्रकाशः। . सरला। - ·भैरवी ।। सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- भावः । प्रत्याहाराश्चैकचत्वारिंशदिति प्राञ्चः । चतुर्दशसूत्रोस्यै हल्भिरिनिः कृता शब्दरतम्। भावधमन्तादर्शआद्यजित्यपि बाहुलकादविशिष्टमिति भावः । एकचत्वारिंशदिति । तेरिति वाच्यम् । लगसूत्रस्याकारो नानुनासिकत्वविशिष्टः श्रूयते, किन्तु कार्यान्तथा प्रति- ज्ञायत इति वाच्यम् , तच कार्य प्रत्याहारसिद्धिरूपम्, तोत्त्वं विनाऽनुपपनमिति हल्पत्या- हारसिद्रिकाले तस्योकरीत्या इत्संज्ञायाः प्राप्त्यभावपि "मोऽनुस्वारः" इति सूत्रजनाक्यार्थ. निप्पनिकाले लणसूत्रस्थाकारस्येत्वप्रवृत्ती प्रतिबन्धकाभावात्तत्र तस्यलोप' प्रवृत्तर्दुरित्वात्। सावताऽपि भवदुक्तबलवत्तरलोपप्रतियोगित्वरूपहेतुसत्तायाः सत्त्वात्तस्य प्रत्याहारे ग्रहणाभा- यस्य सिद्धः । किज यत् प्रत्याहारे जातिनिर्देशमाश्रित्य 'सोस्ति इत्यत्र सुलोपापत्तिरिति तदतिस्थनी- यः, "अदेव गुणः"इत्यादौ सुलोपाकरणेन हलन्तात्परत्वादेव सुशोपे सिद्धे"एतत्तदोशइति सुलो- पविधानेन ज्ञापन च 'लणसूत्राकारस्य रप्रत्याहारातिरिक्तप्रत्याहाराप्रयोजकत्वकल्पनात् । यदपि 'लण सूत्रस्थाकारस्यानुबन्धत्वे तृतीयहेतोख्यापकत्वापत्तिरूपद्रोपोदावन,तदपि न मनो- रमम् “अइउण" इत्यादौ सन्धिकार्य प्राप्नोतीति शहाया वर्गोपदेशकाले अजादिसंज्ञाया अनि. प्पादात्सन्धिनति परकृतसमाधानस्य खण्डनावसरे वर्णोपदेशे इत्संज्ञायामप्रत्याहारे च निप्पो प्रवर्तमानानां यणादीनां 'सुध्युपास्य इत्यादौ तटस्थ इयोद्देश्यतावच्छेदकाकान्ते वर्गोपदेशेऽपि. प्रवृत्तेर्दुवारत्यादिति यथाभिहितं, तथा हल्प्रत्याहारनि पत्युत्तरमप्रत्याहारे निपने भर- स्वादिशश्वीकारे यथा"उपदेशे"इति सूशस्य प्रवृत्तिर्भवति,तयोदेश्यतावच्छेदकरूपाकान्ते "लग", सूत्रस्याकारेऽपि तस्य प्रवृत्तिरिति प्रत्याहारमहणाभाचे साध्ये यत्पशवायच्छेदकमनुबन्यत्वे तयापकम्बलपत्तरलोपप्रतियोगित्वरूपदेतोरस्त्येव । हलप्रत्याहारसिद्धः प्राक पक्षे परं हेतोः पक्षावृत्तित्वेऽपि न क्षतिः, अव्याप्यवृत्तेरपि कपिसयोगस्य वृक्षे द्रव्पत्यानुमापकताया द. र्शनात्। यदपि प्रत्याहारेऽनुसन्धानाम् इत्यादिनाऽप्रत्याहारेऽनुसन्धानां महगाहा कृता नतु हरप्रत्याहारे, यदि लणसूत्रस्याकारोऽनुनासिकः स्यात्तदा स्याहारेऽझारप्यानुनासिकाय ग्रहणाद्वापि कर्तुमुचितेति तदकरणान्यूनतापत्तिः, अतोऽस्यानुनासिकसमप्रामाणिकमिति भापितम्, तदपेशलम् , तप्रत्याग्रहणस्थोपलक्षणत्वात् । यथाश्रुतार्यकले भान्मतेऽपि उप्र. त्याहारे णकारस्य महणावासमाधानयोरकरणेन न्यूनताया दुरित्यात् । उम्प्रत्याहारे ण." कारस्य ग्रहणमिष्टमेति तु न, रणित.' 'भणितः' इत्यादी "श्न्युका किति" इतीग्निपेधापतेः । मय तस्योपलक्षितार्यकत्वं यद्यभिमतं तदा "अइउण"इत्यादिस्यचतुष्टयोपादानप्यारस्यभाइति . याच्यम् ,एर प्रत्याहारे एयानुसन्धाग्रहणं तेन भायण साध्यते इति श्रमो "हयवर इत्यादि। अव्या'यानोचरं महासमाधानयोःकरणान्मा भूदित्याशयेन तत्र अइउण्"इत्यादिसूनचतुष्टय. स्य ऐपनात् । इल्प्रत्याहारसाधासूनव्याख्याने मध्ये तया शड्डासमाधानयोः फरणेन दल्न त्याद्वारेऽपि नेदतुभिरनुयन्धानहगसाधनम्याभिमतत्यमिति कल्पनमम्भादिति कयटानु- यत्त पा सरकपनापेक्षया भाषपनन्तप्रत्याहारशदादआपजिति व्यायान, पति- मावस्यादिना । मविशिष्टमिटि गगविशेषे पाय्यएपने धृत्तिद्वपकल्पने गौरवमित्वस्य स्पष्टरंगत् । मापप्रमशः। रानीविन मारपमन्तादर्शाय-यागः भन्या पूर्वापरविरोभापरिति टनदानावरादयः, सर, प्रस्ताविपार-मारति । भरिना "मारिति पारमशायामपि पम् इत्यस्योपदेश गुरू- TER गुपयः "प्रारि पनि संचारससार पनसम्ममः, मावापामे पार मारमा पा, मनोरनाया गप्पय मामिधि महाभियागुकम् , तर पोगरून संघायामापार म . यायिनः । 1 ·संशाप्रकरणम् । अष्टाध्याय्यां व्यवहृता एकचत्वारिंशदिति तस्यार्थः । तेन सुप्तिडादीनां, रप्रत्याहा: रस्य, "चयो द्वितीयाः" इति वार्तिकस्थचयप्रत्याहारस्य चाधिक्येऽप्यदोपः । यत्तु "अमन्ताः" इति, “यमित्रमन्तेप्वनिडेक इप्यते” इति च अम् वार्तिककृता व्यव- हृत इत्याहुः, तद्रमसाऽभिधानम् । आद्यस्योणादिसूत्रत्वात् , द्वितीयस्य व्याघ्रभू- तिकारिकास्थत्वात् ; इत्यास्तां तावत् । एप च संख्यानियमो नातीवोरयुज्यत पेक्षितः । शब्दरत्नम् । एकस्मान् डनणवटा, द्वाम्यां प, स्त्रिभ्य एव कणमाः स्युः । ज्ञेयो चयौ चतुभ्यो, २: पञ्चम्यः, शलो इति तदुक्तरिति भावः । पड्भ्यः॥ भैरवी । . . एकस्मान्डनणवटा इति । डमणवटा एकस्मात्परे ग्राह्या इत्यर्थः । एवमग्रेऽपि । जगवटा इत्यत्र णकारः प्रथमसूत्रस्थो प्रायः । अणिति यया। इणप्रत्याहारस्तु न तेन, “अचिश्नु” इति सूत्रे संमृद्य ग्रहणात् । "आदिरन्त्येन सह" इतिसूत्रस्यानित्यत्वेनैकस्मादित्यादि लभ्यते. तत्र मानन्तु "इको झल" "अज्झनगमा सनि"इति सूत्रद्वयारम्भ एव । यदि अन्त्येन इता सह यस्य यस्यादेख्चारणसम्भास्तत्र सर्वत्र प्रत्याहारे इडपिप्रत्याहारः स्यात्,तया च 'आर्द्धधातुकर इत्यनेन धातोरानेपे इटन्तस्य धांतोः सनि "इडश्न इत्यनेन गांऽऽदेशे सूत्रद्वयवैययं स्पष्टमे- षेति । तयुक्तरित प्रक्रियाफारोक्तरित्यर्थः । भावप्रकाश बहुलसम्बन्धामावाच । "करणाधिकरणयोश्च" इति तु ल्युटोऽभावाय । पुनर्बाहुलकाश्रयणावश्यकत्वाच्चेति दिक। तदाद-अविशिष्टमिति । अनापि तस्याकृतिगणत्वाद् वृत्तिदयकल्पनापश्चागतिकगतित्वम् । एवं भावसमुचायकवस्य सत्रासम्बाधेन ल्युडमावाय तस्यावश्यकत्वेन संज्ञायां चेति वक्तुमोचित्येन च गुरूत्तादे. रपि तत्वमिति भावः । मूलोक्तस्य तथार्थस्य तदाख्यातूगुरूक्तत्वे बीजं धनयितुं तर तदुक्त हेतुमाह- एकस्मादिति । अणवटा अनुबन्धा एकैकस्मादेवादिवर्णादने उच्चारिताः सन्त एकैकमेव प्रत्याहारं जन- यन्ति नानियमेनेत्यादिरः। अत्राचे आधणः । द्वितीये विवीय इति बोध्यम् । एल्यम्। अग्। छन् । भट्। म झए । अक् इक उक् ३। भण् इण्या ३॥ मम् यम् सम् भिव् इच् एच् ऐच्४।यय् मय शय् सय ४ । यर् झर खर्च र ५ । अश् दश वर जर झर वश ६। भल हलवल रल झल शल्६ इति तद्दाहरणानि योध्यानि । "शास इद" इत्यादिशापकात् "प्रादिरन्त्येन"इत्यस्यानित्यत्वेनेदं लम्यत इति स्पष्टं गृहच्छन्दरस्ने । तदुक्तरिति । प्रक्रियाकृदुक्तरित्यर्थः। मौलचयप्रत्याहारस्यन्यग्रे भम्प्रत्याहारस्य चाधिक्येऽप्यदोष इति गुरूक्तिस्तु न दृष्येत्युपसंहरति-मूले आस्तां तावदिति । अत एव आहुरित्युक्त तन्नेति च नोक्तम् । एवञ्च यस्वित्यादिद्लयन्यस्नतः पूर्वः प्रकाशानुवाद पति योध्यम् ।' पुकम्मादिति । इमणवटा अनुबन्धवर्णा एकस्मादेवादिदायरे उच्चारिता एककं प्रत्याहार जन- यन्तिा पसारोऽनुबन्धोदाम्यामादिवर्णाभ्यां पर उच्चारिता प्रत्याहारदयमारमते, खं कगमा अनुसन्या. वयस्म्यि आदिवगैन्यः परे उच्चारिता: प्रत्येक श्रीन्त्रोन् प्रत्याहारानारमन्ते । एवमग्रेऽपि बोध्यम् । कमेणोदाहरणानि-र "एस: पदान्तादति"। यम्" तो दीपों यनि" मग "लोप पूर्वस्य दोषोऽम", भयं गकारो "अरउण्" बस्योऽवगन्तव्यः । छन् नरव्यप्रशान्"। भट "शरोऽटि"। झम्म . काचो यद्यो मा पन्तस्यारथ्योः" उभयोरपि प्रत्याशस्योरेकयेव सूत्रे सादानम् । माइक्टर "म: सवणे दीर्घः ॥ याच" "गितश्च", अश्रण या "मगुदिमवस्य चामत्ययः" "ण: पोलुछ- 1 सरला ·है पून सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमाया- भैरवी। : "ऊकालोऽन्॥ (पा० सू० ११११२७ ) ।। हस्त्रदीर्घप्लुत इति समाहारद्वन्द्वः । मौत्रं पुस्त्वम् । वां काल इवेति । फलितार्थकथनमिदम् । विग्रहस्तु वः कालो यस्ये- ति योध्यः । शब्देन स्वोचारणकालो लक्ष्यते । आये इति । "निपाता आधुदा- शब्दरलम् । सौत्र पुस्त्वमिति । यद्यपि इतरेतरयोगेऽपि सौत्रमेकाचन वस्तुं शस्य, तमापि "लिङ्गमशिंप्य लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गस्य” इति तत्र तत्र वात्तिकोक्तलिङ्गस्य शैकित्वात्त यत्ययकल्पनमयोचितं, न तु शास्त्रीयरचनव्यत्ययकल्पनमिति भावः । फलितार्थति । ऊपदेन स्पोचारणकालसदृशलक्षणया कालशब्देन समानाधिकरणबहुबोहौ तत् फलतीति भावः । वां काल इति तु न विग्रहो व्यधिकरणत्वादत आह-विग्रहस्त्विति । काल इति जात्याख्यायामेकवचनम् । स्त्रोच्चारणकाल इति । स्त्रोच्चारणकालसदृश इत्यर्थ । • सादृश्यमूलके कालयोरभेदाध्यवसाये तु यथाश्रुतमेव साधु । पुस्त्येकवचगयोरेकम्य सौनत्यानयणे न चिशेप इत्याशयेन शङ्कते-यद्यपीति । ऊपदेनैति । अस्य बहुबीहावित्यनान्यय । रक्षणयेति । ऊपदस्येत्यादि । अभेदाध्यवसाय--अभेदारोप । अत एव 'मृगचपला' इत्यत्र पुवद्भाव । यथाश्रुतमेव-सदृशे रक्षणां विनय । यत्तु पुस्वैकवचनयोः सौत्रत्वे न विशेष इति मान्यास्तत्प्राचामनुरोधेनेति ध्वनयनाह-यद्यपीति । तत्र तन्न-बहुषु सूत्रेषु । तदिति । पुस्खेत्यर्थः । वचनेति । एकवचनादीत्यर्थ.1 एवञ्च तयोस्तत्वे विशेषः स्पष्ट एवेति भावः । उपदेनेति । बहुव्रीहावित्यत्रान्वय.। सदृशलक्षणयेति । तत्र लक्षणयेत्यर्थ, ऊप. दत्यति भावः । सामानाधिकरण्ये हेतुरयम् । कालशब्देनेति । तेन चेत्यर्थः । मिथ इनि, शेषः । तत्- परममूलोक्तवाश्यबोध्य भिन्नार्थरूपम् । एवञ्चाभेदे शाम्दै भेदः फलतीति परममूल तत्मदर्शकगेव न विन- हादर्शकमिति भावः । यत्तु तथासति सूत्रे कालपदद्वयश्रवणापत्तेराह मूले फलितेतीति, तन, उष्ट्रमुखा. दिवत् निर्वाहा । उच्चारणकालतुल्यकालपरकालपदेन वा कालो यस्येति बहुव्रीहिसम्भवात् । तस्यापि पर- म्परासम्बन्धेन सम्बन्धित्वाच । तध्वनयन् तथैवाह-वामिति । यत्तु स्वोच्चारणकाल्लक्षणायामप्यनि- हान्मूल चिन्त्यमिति जगन्नाथस्तदेव चिन्यमित्याशयेनाह-स्वोंचारणेति । वस्तुतो ययावतमपि मूलं सम्यगेवेत्याह-सादृश्यति । अभेदेति। अभेदारोपे इत्यर्थः। एतेन नामार्थत्वान्दैनान्वयो'न, भभेदैन तु वाषित एवेत्यपि तदुक्तमपास्तम् । भावप्रकाशः। सरला। लिटा पोऽनाद" "इको यणचि"। भम् यम् सम् "पुमः खय्यम्परे" "हलो यमा यमि लोप." "मो हस्वादचि उमुण् नित्यम्" । अव् इन् एन् ऐच "प्रचो रहाभ्या द्वे" "इजादैश्च गुरुमतोऽन्छ " "वृद्धि रेचि" "वृद्धिरादेच्" । यय् मय् झय् खम् "अनुस्वारस्य ययि परसवर्ण." "मय उनो वो वा" "झयो होऽन्यतरस्याम्" "पुम. खय्यम्परे"। यसर् रार चा शर् "यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा" "झरो झरि सवणे" "खरि च" "अभ्यासे चर्च" "शरोऽचि" अश् इश् वंश झश् जश् वर "मोमगोमघोसपूवस्य योऽशि" "हशि च" "नेड्दशि कृति" "झला जा झशि" "एकाचो वशो"। अल हल पल रल झलू शल् “भलोऽन्त्यस्य" "हलोऽनन्तरा:" "माधधातुकत्यैड्वलादेः" "लो न्युपधादलादेःसंश्च" "श. लां जश" "शल गुपधादनिट. क्स."1 इत्युदाहरणानि । अब सर्वेपा प्रत्याहाराणामष्टाध्यायोस्थमेकैक सूत्र संगृहीतम् । सोन्यान्यपि सूत्राणि यथासम्म सासंग्राहकान्याप्पापीतोऽवगन्तव्यानि । ध्यत्ययकल्पनमिति । सौत्रवाद साक्षाच्छास्त्रवाधकल्पनापेक्षया लौकिकलिङ्गबाधकल्पनस्योचि. सत्वादिति । सहन इत्यर्थ इति । मूह कृता ऊपदस्य उझारापुरचारणाधिकरणका लागास्वीकारेऽपि तस्य 1 ·भैरवा। संज्ञाप्रकरणम् । ताः" (फि० सू० १२ पा ४) इत्याकार उदात्तः, यच्छब्दस्तु फिटसूत्रेण । अर्वा- इति । अकारोऽनुदात्तः।, तस्यादितः (पा० सू० १।२।३२) ॥ अतन्त्रमिति । "उपेयिवान्" इत्यत्रोप- सर्ग इवाविवक्षितमित्यर्थः । ननु तत्र "ईयिवांसमतिनिधः" इत्यादिप्रयोगदर्शनाद- विवक्षाऽस्तु, इह त्वविवक्षायां प्रमाणं किम् ? इति चेल्लक्ष्यदर्शन प्रातिशाख्यादिकं चेति गृहांण । तथा हि-येऽराः' इत्यत्रैकारः, 'तनूनपात्' 'शचीपतिम्' इत्यत्र पद्- पाठे ऊदीतौ चा!दात्तौ इति सकलवप्रसिद्धम् । सनूनपाच्छचीपतिशब्दयोः शब्दरतम्। फिसूत्रेणेति । अन्तोदात्त इत्यर्थः । जसः सुप्त्वादनुदात्तत्यम् , "एकादेश उदा- तेन" (पासू०८१२३५) इत्येकार उदास इति भावः । अनुदात्त इति । फिट्स्वरेणा. न्तस्योदात्तत्वे शेपनिघातेनेति भावः । अभिमुखनाच्यव्युत्पन्न प्रातिपदिकम् 'अर्वाद' इति अविवक्षितमित्यर्थ इति । इदं चक्ष्यमाणं प्रातिशाख्यं यच्छासायां, तच्छा- सास्थवैदिकोदाहरणविपयम् । तनूनपाच्छचोपतिशब्दयोरिति । यस्य यद्यपीत्या. आधुदात्त इत्यल्यानन्तरं फिटस्थरणेत्युपादाने आधुदाचः फिटस्वरेणेत्यर्थः प्रतीयेतं, तथा चानुपपत्तिः, तस्यान्तोदात्तत्वविधायकवादत आह-अन्तोदात्त इति । अर्वादशब्दाद्या- कारस्यानुदात्तत्यमुपपादयति-फिटित्यादिना । अव्युत्पत्रमिति। फिटस्वरप्रवृत्तयेऽभिहितम् । तत्र किम्मानमिति चेत् ? "आडभिमुख इति चेदभाप्योतिरेव । ईस्वग्रहणमतन्त्रमित्यनेन स्वरितार्द्धमात्रस्याद्यस्योदात्तत्वविधायकमिति प्रतीयते, एबया- सङ्गतिः, दीपांदायप्यर्द्धमात्राया उदात्तत्वस्य लोके दर्शनात् । अस्य शास्त्रस्य सर्वशाखासा- धारणत्वेन सौंपकारकव्याख्यानस्यौचिःयात - "अर्द्धहस्वशब्दो मात्रायां रू" इति भाप्यविरोधधेत्यत आह-इदश्चेति । इदम अविवक्षितमित्यादिकथनम् । लायदनिमित्यनेन योधितलक्ष्य दर्शितं येऽरा इत्यादि। तत्र तन्नाच्टचीपतिशब्दयोरित्यादिना शड्डामन्य इति प्रतीयते, तदसङ्गतिः, शङ्कायोधकशब्दानुपादानादत आह-भस्येति । अन्य ग्रन्थयेत्यर्थः । 'भावंप्रकाश। अर्थ इति । उदात्त इति मात्रानुपकन्योत भावः । मूले न्यूनता परिहरति--जस इति । अनु. दात्तत्वमुपपादयति--फिदिति । फिटस्वरविधायने "फियोऽन्त उदात्तः" इत्यनेनैत्यर्थः । वमंग्रे मूले च बोध्यम् । अन्तति । भवा' इत्यस्यति मावः । ननु तस्य व्युत्पननया फिटस्वराप्रारित आद- अभिमुखेति. "भिभिमुरो" इति वेदमा योरिति भावः । अव्युत्पन्नमिति । पाणिनेरव्युत्पत्ति पंशस्यैवेष्टत्वादिति भावः। एतेन 'अन्तिन अवनिः इत्यादिदण्ड्याधुक्तिः प्रत्युका। यत्त लोकादी दीपांशषप्यर्धमात्रायां एवोदात्तत्वदर्शनेन सकलदोकवेदसाधारण्येनार फगामास्थलदयागां समामि. मात्यवचनैः सिद्धरवेन च तदन्यविषयत्वस्य वक्तुमौचित्येन म्याद सत्यनामाइतिः। न च सवारय सर्वप्राविशापरवायता सम्प्रयति । एवज मूलादिकं चिन्तयम् । अत प्रवासादोभमानायां रूट इति भाष्योक्तिः पाच हशम्स मात्रारत न तु समासमनितपरममिति योगोऽनि सन्मानाति' नगमाया, सदाशयानवयोधनायुक्तमिति धनयितुमाह-इदश्यति। भविवक्षितमित्यादिकपनचेयर्थः। वक्ष्यमाणमिति । मूलतेति भावः । विपयमिति । विपयामित्यर्थः । एवश्वास्यादिकपनस विशेष. विषयवेऽप्यन्यत्र मूलतोऽपि वेष्टम् । तं प्य परममूत्रमित्येवोतम् । तस च तत्पदयुजग्रहण स्वशासनिकरूपेगावोधक किन्वर्धमात्रामाययोपानित्ययः । स तदुक्तदोपो नेति भावः । मान्यारतु- अविवक्षितमिति भरयुत्यानुवाद इत्यर्थः । एष दोघनमोरप्पोदातदोपर्धशम्बोगसमांसाची कि खवयवाची । म न पचिदेदे समाध: क्वचिदेऽर्धमाया उत्तमातिशास्यानुरोधेनेति, के सांत्र भाष्य- १ . ।

·॥ भैरवी . ६० सटोकटिप्पणशन्दरत्नप्रौढमनोरमायां- "उभे वनस्पत्यादिपु युगपत्" (पासू०६।२।१४०) इति पूर्वोत्तरपदयोरायुदात्तत्वे कृते "अनुदात्तं पदमे कवजेम्" (पा० सू० ६.१११५८) इति शेषनिवातः । पूर्वपदभूत- योस्तनूशची-एतयोरन्यस्य पाक्षिकं स्वरितत्वं प्रातिशास्ये उक्तम्- शब्दरतम् । दि । शेपनिघात इति । अस्प तथापीति शेपः । तेगोदीतो अनुदाती प्राप्नुत इति आशुदात्तत्वे कृत इति वनम्पत्यादिगण एन ऊप्रत्ययान्तस्तनूशब्द आधुदात्तो निपात्यते, "नत्रा" इति सूत्रे निपातितः 'तत्पुरुपे तुल्या इत्यायदानो नपाच्छन्दः, एतयोः समासे समासान्तोदाचत्वे प्राप्ते "उभे वनम्पत्यादिषु युगपत्" इत्यनेन पूर्वोत्तरपदयोः प्रतिम्बरे सति द्वयोरपायुदात्तत्वप्रातिरिति भावः । एवं शचीशब्दः शारिवादिडीनन्तत्वादाशुदात्तः, पतिश्च डतिप्रत्ययान्तत्वादादयुदात्त । तेन-शेपपूरणेन, अनुदात्तावत्र प्राप्नुत इत्यर्थी लभ्यते । मावप्रकाशः। प्रामाण्यादर्धमानैवेति च व्यवस्था योध्या । एवञ्च हस्वग्रहणमतन्नमिति यथाछुतमेस्याहुः । उमयथाऽपि सम स्थादश्रुतत्यादिस्थत सिद्धेऽर्धग्रहणमपि व्यर्थमित्यपास्तम् । ननु पग्रिम 'तनूनपाद इत्यादि निपान' इत्यन्तमूलप्रन्यस्य पूर्वात्तराभ्यामनन्वयेनासम्बद्धमलपितत्वापत्तिः । यद्यप्येतदुपरास्यति कमेगेल्यावरणेने पूर्वसम्बन्धो पटते तथाप्यन्ते किचिच्छेषपूर विनाऽनिर्वागावश्यकतया तत्र तस्य तदैकरूपायादावपि तथैवेत्याह--अस्येत्यादि । एवञ्च शदोरिति (पि सुखतो भवत्येवेति भाव.। एनेन यथावतमूल सामञ्जस्ये. अध्यादरि गौरवमित्यपास्तम् । तथ सति मध्यप्रन्यफलितमाह-तेनेति । शेषपूरणेनेत्यर्थः । प्राप्नुत इति। तावेव प्राप्नुत इत्यर्थः। मूलस्थनिधात इत्यस्याप्ययमेवार्थ इत्यनेन सूचितम् । अयम्भाव -पपपि पनि.. 'घातस्यावग्रहे स्वरीत्यार्धमात्राकालव्यवायरूपाया: "परः सनिकर्षः" इनिसूत्रबोधिनसहिताया अमावेन "नोदात्त" इति निषेधाप्राप्त्या एफपदोयतादृशसहितामादाय"उदाचादनुदात्तस्य" इति स्वरित. प्राप्त एवेति न तदावश्यकत्वम्। उदांतपूर्व नियस विवृत्या व्यञ्जनेन वा। स्वयंतऽन्तहित न चेदुदात्तस्वरितोदयम् ।।" इत्यस्य तु न प्रातिः। प्रातिशाख्पमते संहितायाः पदप्रतिरत्वेन पदान्तारपदादिमियं सन्दयदेकीकु- चोटि स्पना प्रामोति सा सहितत्पर केन पदान्तात्पदादिमिः सन्दरदेखि पति संदिलासपन श्रमा ऽध्येकपदेऽपि प्रायेण सस्था ममावाद । न च नेदं तदधिकारस्थ, तावताऽपि पूर्वोत्तरप्रातिशाख्यभायसन. र्मेण विवृत्तस्तदधिकारस्थत्वेन तथा व्यवहितमित्युक्त्या चास्य पदपाठेप्रधः। क्या प तरसEिTठे एष प्रवर्तते । मन्येवमस्तु तेन स्वरितः तस्य पुनरनुदाउल भविष्यति । तथापि, उदात्त स्वरितमनुतिं पदेवरम्। त्पनेनानुदात्तसं 'रन्द्रो होता' इत्यादी पदे एव क्रियते । तत्र तदा त्वरितपाठेऽपि सा सहितोपयो गिनो । सर्वश्रेव च पद एकमुदाचं स्वरित वा शिष्टमनुदायमित्येतहासिकोत्सर्गनियादार भादाम- ৗকারীরাধাবিনোবৈষত্রিনিবয়ষবাসই হােথ भारवराणां चोरपराये "उदातपूर्व स्वस्तिम्" इत्यादीनि न पूर्व तथा गतार" इत्यानि भावारि तर सूत्राणि मुख्योपयोगस्तु मूसाधनारा सहिताररसाने एव मंहिताबदवप्रऽपि निपायर मन स्पादिति तदावश्यपत्यमेवेति वाच्यम् । ग्वन्धपदपाठतोऽयम स्मयेऽपि संहितासाभावस्य पुल्म पाल्पान सामानाधिकरप्यान्वयानुपतिस्तदारयति सराव नियो। भाराशा শোধিকাই দোয়ায়ালিফায়ার মত হ ি যামানাধিনাৰাৰ fatra 1 . 1 सरस 1 ·"जात्यवद्वा तथावाऽन्तो तनूशचीति पूर्वयोः" इति । शब्दरत्नम्। भावः । जात्यवद्वेति । पूर्वपदभृतयोस्तनूशचीशब्दयोरन्तो जात्यवदिति । अतोऽन्यत्स्वरितं स्यार जात्यमाचक्षने पदे। भैरवी। . - म्वरितत्वविधायकं प्रातिशाख्यमाह-मूले जात्यवदित्यादि । जात्यवदितिवाक्यम्थपूर्व. शब्दः प्रकरणात्पूर्वपदपर इत्याशयेनाह-पूर्वपदेति । जात्यलक्षणयटकं यद् अत इति प्रतियो- भावप्रकाशः। स्वेन तदनुपयुक्तत्वेन केवलव्यवहारार्थ महाकरगेऽपि तच्छ्रवणस्य दुर्घटत्वात् । संज्ञा हि 'इन्द्रो होगा इत्यादी कार्यद्वयगलिका, 'पुरोहितं वृहस्पति इत्यादौ व्यवहारमाप्रसाधिकेनि प्रकृने कार्यसाधवत्वेऽध्यक्ग्रहे न तत्माधिका । भन्यथाऽन प्रातिशाख्येन निर्वाहेऽप्यन्यनावग्रहे तथापाठासगत्यापचेः। एवञ् ग्वरित प्रापयादिसम्यगेव । तथाऽपि- यथा सन्धीयमानानामनेझीमवतां वरः। उपदिष्टस्तथा विद्यादक्षरागामवग्रहः।। इत्यनेनावग्रहे विशिष्य संहितवडावविधानेन "नोदात्त" इतिनिषेधापत्तिः। यदि तु तेनैवोदात्तपूर्व नि. यतमिति स्वरितोऽस्तु इत्युच्यते सहि तत एव "न चेदुदात्तस्वरितोदयम्" इति तच्छेषनिषेधप्राप्तिः मुरैवेति- निधान एव श्रूयतेति सम्यगेवेति । अत एव घट्टकुटीप्रमानन्यायापत्त्या दाभ्यामपीदं नोक्तिमत एव च शेष. पूरणं कृतम्। तदेतद्हृदि निधाय मूले पूर्वपदत्यायुक्तम् ।तदैव धनपनाइ-जात्यनद्वेतीति । यथा सन्धी. येत्यस्यापवादोऽयम्, पद्यादीस्त्वितियत् तदुत्तरमेतयोः पाठात् । पचादीस्वित्यतो धंदातानामित्यस्य पपेत्ये कदेशस्य चानुवृत्तिः । परिग्रहे खित्यत उदात्तस्वरितो यदि पावित्यर्थक तो चेत्स्वरी पराविति चानुवचते यमित इवेति वारणाय पचादीनित्यत्र वृत्तिकृताऽनुवनित्वात् । तथा च युदासाना मध्ये सनशचीत्य- नयोः पूर्वपद्ययोः सतोस्तो अर्थात्तयोरेव तो जात्यवद्, असहितवत्सहितपदा क्षयोः परत्वे जानीयादिस्यर्थ. । युदात्तानामित्यनुवृत्तिस्तु "तनूनपात पथक्रतस्य", "शचीपते शचीनाम्"इत्यादिव्याया। सत्फलितमाह पूर्वपदेत्यादिना । एतेन तनूशचीतिपूर्वयोः सतोयुदानानामन्तौ जास्यवदित्यादीत्यर्थः । पष्ठयन्तत्व तु न, नपात्पतिशम्दान्तयोरप्राप्त्याऽध्यात्यापत्तेः प्रातिशाख्यमाध्ये तथैव स्वरसाचेत्यपास्तम् । तद्भाध्यस्वार. स्येन सप्तम्यन्तत्वेऽप्युत्तरपदान्तयोः'उदात्तादनुदात्त" इति स्वरितस्यैव सत्त्वेनोत्सर्गसमानदेशा इति न्या. येनास्याप्राप्नेम्वाध्यत्वेनाव्याप्त्यमावेन तथा व्याख्यानासहते। अत एव सर जान्या देवाध्ययनमिति नि. यमबोधनेनावन्त्ययोस्तथासत्त्वेऽपि तयोरन्यथाध्ययनं तस्य मूलोक्तावतरणच सङ्गच्छने इतिमाः। इतीत्यस देस्यर्थ इत्यर्थेनान्वयः । जात्यवत्पदाथै वक्तुं तद्घटकजात्यपदार्थमाह--अतोऽन्यदिति । उदात्पूर्व स्वरितमनुदात्तं पदेऽक्षरम् । इति पूर्वोक्तया । अत:-प्रकृतादाचपूर्वात्स्वरितानुदाचादन्यत् । पदे इत्यनुवृत्त्यैव सिद्ध पुनः पदग्रहणादेकारमन्नेवाखण्डपदे शास्त्रदृष्टम् । स तु सखण्देऽपि 'पुरोहितम् ' इत्यादौ शाम्प्रदृष्टः । अत एव अग्निभिः' इत्येकादशमध्ये गणितम्। तत्र स्वारम् । स्वार्थेऽणा वरं व्यञ्जनयुनामम्बन्धिनं वा, उमय. थाऽप्यापवादै न । स्वरितं जात्यं तसंकमित्याचक्षने ब्याढिप्रभृतयः । स्वः क कन्येत्याधुदाहरणानि। मंशाफलं तूमाभ्यां तु परमित्युत्तरसपवाश्यार्थशनमपि । जारया स्वरूपेणैवोदात्तानुदात्तनाति विना जात: सधिकार्याविषयको जायः। तथा च योगरूदोऽयम् । एतेन क्षेप्रादीनां व्यावृत्तिः । उदात्तपूर्वस्य स्वरिलानु- दातस्य तुअरोऽन्यदित्यनेन न्यावृत्तिः। पदेशस्यनेन "अग्निमोळे" इत्यादीना न्यावृत्तिः । एवञ्चोदात्तस्त्र. रितयोः रवरितो वा उदातादनुदात्तेन्यविहितः स्वरोत्या उदात्तपूर्वः, अनुदात्तोदय पुनःकारयोश्च प्रश्ग इत्याधविहित: प्रातिशास्यरीत्या "निरस्वरितम्" "न्यवरी स्वरितौ ' तिल्यशिक्य" इत्यादिना स्वरूप. जैव विहितो नानुदात्तरथानिकोपूर्वोऽनुवारपूर्वा वा य: स जात्य इति फलितम् । तस्य कर एव शारत्वेगोदात्तस्वस्तिपरावामावेनोदाउश्रुतिः। भयमेर तैत्तिरीयप्रातिशगल्ये नित्यानन्यवदतः। - ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शब्दरत्नम्। इति लक्षितो जात्यः । उदात्तस्वरितपूर्वस्वरितादन्य एकपटे स्थितः स्परितो जात्य इति तदर्थः । तेन तुल्यं तद्वत् , अस्यान्त उदात्तश्रुतिक इत्यर्थः। तथा वा-असंहिता संहितगद्वेत्यर्थः पयादींस्तु द्रव्युदात्तानामसंहितवदुत्तरान् । , - भैरवी। । गिबोधकं तत्स्वरूपजिज्ञासाशान्तये प्रतियोगिनं दर्शयति-उदातेति । उदानश्च स्वरितयो- दात्तस्वरितौ, उदात्तस्वरिताभ्याम्पूर्वः उदात्तस्वरितपूर्वः, उदात्तस्वरितपूर्वश्चासौ स्वरितश्चेति समासः । तस्मादन्यः रवरित इत्यर्थः । एवञ्च यः स्वरित उदात्तपरकः स्वरितपरको या तम्या- न्तानुदात्तश्रुतिकस्य स्वरितस्य अत इत्यनेन बोधनमित्युक्तम्भवति । तभिन्नस्योदात्तस्वरि- तपरत्वाभाचे सति जात्यपदव्यवहार्यत्वमिति लभ्यते। पदे इत्यस्य तात्पर्यार्थमाह-अत्यति । इत्यर्थ इति । पर्यवसितार्थः। तथा वेत्येतद्वधाच-संहितवदिति। जात्यमहापासहितवडा. वयोर्विकल्पार्थो वाशब्दः । द्वितीयकोटी वाशब्दोपादानेन विक्ल्पेऽर्थात्तत्कोटिविपरीता को- टिलभ्यते, तेन संहितादित्यस्य लाभः । तथाशब्देनासंहितवदित्यस्य प्रतिपादने साधकमाह- पचादीस्त्विति। भावप्रकाशः। सयकार सरकार त्वक्षरं यन रक्यते । स्थिते पदेऽनुदात्तपूर्वेऽपूर्व वा नित्य इत्येव जानीयात् ।। इति । ततायाविशेषः-तैत्तिरीये उदात्तस्वरितपरत्वेऽप्युदात्तश्रुतिरेव, अन त्यनुदात्तचतिरतमान्यत्रोदात्तधु- तिरिति । तत्कस्तिमाह-उदात्तस्वरितेत । उदात्तस्वरिती पूर्वी यरमारमात्स्वरितादन्य त्या समाय: प्रसिद्ध स्तथा शास्त्रविहिनश्च । अन्त्यस्तु यधपि तथाशास्त्राविहिनरतथापि संहितायां पदद्वयमादाय यो' इत्यादी प्रसिद्धः। एवयाचनात इत्यस्यायोंऽन्त्येनैवार्या बोध्यते। अत एव तयोरनुपादानम्। एकपदे-प्रसार। स्थित शास्त्रदृष्टः । यशोदात्सरवरिताभ्या पूर्वो यः स्वरितस्तस्मादन्य इत्यर्थः। एवापदे स्थित इत्यरये. वेदमवध मिनि अतोऽन्यदित्यस्य प्रहलादाचपूर्वस्वरितानुदात्तादन्य इत्यर्थः पूरणीय। यदामोन्यदिश्य- स्यैवेदमच्यवदितोक्तमर्थकथनगा उदासपूर्वस्वरितानुदात्तादन्य इति पूरण तु सममेव । यदाउदातस्य स्वरितः हेतुहेतुमन्नावः पयर्थः । तस्य यः पूर्वः प्रथमस्थानी मनुदात्त इति यायर । सदुपस्तो यः परित. स्तस्मादन्य इत्यर्थः । यदा उदात्तश्च स्वरिनश्चोदातस्यरितो तो पूर्व पदाः यस्मिन् वत्सगुदाउरवरिलपूर्व तस्य यः परितस्तरमारन्य प्रत्यर्थः । यदा उदातहेतुकः स्वरितस्तदिपिः स पूर्व उत्पादसो पस्य सरियस सरमादन्य व्यर्थः । एवं पक्षमणानाऽन्यद् सत्यरस सद्भाध्योक एवार्थ उक्तः। स्पाट तथैव यरून्ये एकमुकिरतु मकारप्रागुतार्थपरिप्रदाय । स प व्याख्याने एव स्पष्टः । र पट्या निवारेऽन्स्योभासदोमायोकात. पूर्व स्वरितामध्ये विमानमिति चिनयमिदं सरममावो या फल्य रिनादापनि दिर । तार्य: শি। মানিবণ যখ্যাৰ বৰ ভাষা- दति। जायरयोत्तराय: । मा पवारयान्त इमायनोपन्यासः सहर । इत्यर्थ इति । परमार्थ सहिवरेयरयापीरयर्थ यमान्वयः। जायसहितवायोमियो सिपायर पारितोपन तेन तूमयोविकान से साहित्यमायः प्राप्यो । सा-यासहितपदिसि । ५. देव पनपि पुनरपि म्याग्माने पिम् । ना पगु मार-पप्रायोगिसि । तस्य "च्या सीमाना पर पाठ इत्यरि क्षेपम् । भरणरिपरिषITIR तुग १ पम् । पुराना पानागुरामागसगिरमानीपारस्वररिको तपो. रारे । पापा मम्वैत पापापम्। NJRATKIRIT Amपपोग, न NिT | 'म'पारिवारपEnानामिपनि माग ·६३ - संशाप्रकरणम् । तथा स्वरितार्द्धस्योदात्तत्वे प्रातिशात्यमपि- एकातरसमावेशे पूर्वयोः स्वरितः स्वरः । पादरतम् । इत्युत्तरमस्य पागत् । संदितपदित्यनेन फेवलमनुदात्तत्वम् । असहितवदित्यनेना- धांनुदात्तम्परितत्वमिति सदाप्ये स्पष्टम् । तथेति । लक्ष्यदर्शनरत्प्रातिशाख्यमपि प्रमा- गमम्तीत्यर्थः ॥ मावप्रकाशः। योः परखे इति । 'मसपने' इत्यादौ तु गो.' इत्यायुदातपरस्त्रमस्ति । अस्य-जात्यवद्वेत्यस्य । नन्दे. मिप्याभ्यां कयोरतिदेशः, फिश जात्यवदित्यनेन तस्यातिदेश: स्या'स च ने, तथाध्ययनामावात् । कैश्च प्रयाणामेस्छिो विकल्प उन व्यवस्थितः, अन्त्येऽपि कस्य सिद्धान्तिमनस्वन्? अरे जात्यवद्रावस्य त- पावंधनयितुमेतत्स्वीयक्रममउध्य ययासन्धोत्याधुरसस्वादस्पकमानुरोधेनाह-संहितादित्यादि । यतासहितायामुदात्तसरितपरस्बेन "न चेदुदानस्वरितोदयम् इति निषेधेन "उदापूर्व स्वरितम्" इति जातानुदात्तस्यैव श्रवणम्, त्येहाप्यतिदेशाचयाप्राप्तमिति भावः तदाह-पेचलमिति । असहितपदिति। प्रातुकरीत्या प्रातमहिनामावस्यानेन निषेधै संहिताभावाचद्विधिनिषेधयोरुदावपूर्वमित्यनयोः नादात्त" इतितनिषेधस्य च सत्परत्वामावादुपयोगामावेनानुशतमशया अध्यभावाचाप्राप्तावप्युदात्तादनुदात्तस्त्यै कपदीयनादृशसहिनामादाय स्थितस्य तस्य तलये यथोदात्तश्रुतिसमेवम वापि माप्तम् । न चारयदपि त सरस्वमत्स्येवेति वाच्यम्, साहितिस्योरेव तत्पररवापरत्वयोः प्रातिशाख्यादितः प्रतोते । अन्यथा तिभ्यो३ यथाकन्या वारपवित्यादावपि पदकाले तथा पाठापत्तेः । तदा २' इत्याशे यथा निभातस्तथाऽन्यान स्पष्टमिति मावः । तदाह--उझतेति । समाशोदातेत्यर्थः । जात्यादिति । यद्यपि जायस्वरूपमन्य- भक्त तथापि सौ चेदित्यायनुवृत्या तयोः परत्वे सहलाया यथा तस्यान्नानुदाचप्रवणम्, एवमतिदेशे नात्रापि भवति । अत एव यया जात्यस्यान्तो निहन्यते उदात्ते परभूते, एवं तन्शचोपदयो. पूर्वपदयोः सनोरन्ता निहन्यते इति फस्तितद्भायोतिः सङ्गन्छ। अयम्भाव:--अन स्वरितस्योदात्तपूर्वतेन तदन्यसाभावा- उत्त्वामावेनातिदेशसाफल्यम्, तथा चोमयरीत्या स्वरितविध्येऽपि सन्धिनात्यस्वरितयोस्तयोः परत्वेऽ. नुदात्तश्रवणमन्यत्रोदात्तश्रुतिः । अनच मान "तस्यादित" इति सूतम् "अनुदात्तः परः शेष." इति, जात्योऽभिनिहतश्चैव क्षिप्र. प्रश्लिष्ट एव च । एते स्वाराः परपन्ते यत्रोचस्तरितोदयाः।। इति च प्रातिशय च। अन्तमागानुदात्तत्रवणमेव कम्प इत्युच्यते बघुचैः, उदात्तपूर्वस्य तस्यतुतयोः पाने गोदात्तेतिनिधेनोदात्तस्वरितेति सन्नतरेण चानुदाचश्रुतिः । अन्यन तुदाचति. पूर्वपूर्वोपमर्दनोत्तरो. त्तरोपन्यासवत् । अस्य चरमोपन्यासेनायमेवान जायते, पठ्यते च तथेति ध्वन्यते । अत एव "पृथग्वातः- करण तुन्ययोगनिवृत्यर्थम्, तेनैनसिद्ध जात्यवदेवाध्ययनं यथा स्यादितरयोमा भूत्" इति तद्भाध्ये उ कम् । इनरयोरित्यय सहितवदसहितवद्भावलम्बस्वरयोरित्यर्थः । एवं च श्रुतिफत्वमित्यमे प्राप्तमपि बाधित्वेति अनुदातत्वभित्यग्रे प्राप्त वापिवेति वोध्यमिति शेष इति च, तदाह-अर्धानुदात्त. स्वरितत्वमिति तद्भाष्ये स्पष्टमिति । तदेव भवतीति तद्भाष्ये "पष्टमित्यर्थः । तचोक्त मेव । नन्वव्यवहिनप्रातिशाख्यापेझयाऽपि सादृश्ये गृसनाणे सादृश्य दुर्ववम्, तेन स्वरितविधानेऽपि तदस्य तस्वानुक्तेः । सनूनपाद्' इत्यादिस्थानेऽस्य वामौवियेन मध्ये तदुक्तथा प्रतिवाविरोधापत्याऽसम्ब- भूत्वापत्तश्च । यथायश्चित्तेनेव साइश्ये गृसमागेऽपि प्रातिशाख्यातरमोत्युवितम्, प्रतिभावार्थ. स्य तावतेव सिद्ध्याऽस्यानुपयोगश्च । लयापेक्षया तत्वे गृशमाणे तु तनूनपात्' इत्यादिलक्ष्य- विशिष्टोक्तप्रातिशाख्यानुपयोग, तेन व्यवधानेन दूरान्वयापत्तिश्चेत्यत आह-लक्ष्येति। वैविध्यार्थमुक्त- द्वितीयपक्ष्यसिद्ध्यर्धनया तस्यावश्यकस्योकत्वाद् दूरान्दयोऽभीष्ट एवेनि मावः । वस्तुतस्तु लक्ष्यदर्शनव. दित्यस्य तन्त्रण रदयसम्मन्धिदर्शनादित्यवर य दृश्योऽनेनेति व्युत्पत्सा वत्मस्काररप्रातिशाख्य-- - ·“२४ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- तस्योदात्ततरोदात्तादर्धमात्रा, मेव वा ॥ अनुदात्तः परः शेषः, स उदात्तश्रुतिन चेत् । उदात्तं वोच्यते किञ्चित्स्वरितं वाऽचरं परम् ॥ इति । अस्यार्थः-पूर्वयोरुदात्तत्वानुदात्तत्वयोरेकत्र समावेशे सति स्वरितो बोद्ध्यः । तस्य स्वरितस्य स्वतन्त्रोदात्तापेक्षयोदात्ततरार्द्धमात्रा बोद्ध्येति । 'क वोऽश्वाः' इत्यादि हस्वाभिप्रायम् । “अर्द्ध वा" इति दीर्घाभिप्रायम् । अनेनैव हस्वस्यापि सङ्ग्रहाद्यापकत्वादिदमेवादर्तव्यमिति सूचयितुमेवकारः । 'अनुदात्तः' इत्यादि परि- शेषसिद्धार्थकथनम्। सः-शेषः उदात्तश्रुतिः स्यात् । किमविशेपेण ? नेत्याह-न चेदि- त्यादि । उदात्तस्वरितपरं विहायेत्यर्थः । शाकल्योऽन्याह- "अप्राकृतस्तु यः स्वारः स्वरितोदात्तपूर्वगः । शब्दरत्नम् । स्वतन्त्रोदात्तापेक्षयेति । श्लोके 'उदात्तात्' इति स्वतन्त्रोदात्तादित्यर्थकमिति भावः । एवकार इति । तच्छाखायां दीर्घादिप्वपि समांशोदात्तत्वरितस्यैव पाठादिति भावः । एतेनैती पक्षी वैकल्पिकावित्यपास्तम् । वाशब्दस्तु पादपूरणायेति योद्धयम् । अप्राकृत भैश्वी। स्वतन्त्रोदात्तादित्येतलाभायाह-इलोक इति । ननु लौक्किप्रयोगे इतरशाखाया समां- शोदात्तकत्वन्नास्तीति नियमानुपपत्तिरत आह-तच्छाग्यायामिति। ऋक्शाखायामित्यर्थः । एतेन-एवकारस्योक्तार्थसूचनफलकत्वेन । एतौ पनौ-अमात्रार्द्धमेव वेति पक्षो। ननु यदि नैतौ वैकल्पिको तदा वाशब्दस्य वैयर्थ्यमत आह-वाशद इति । मुले-मप्राकृत भावप्रकाशः। वदित्यप्यर्थेन विशिष्टतुल्यत्वे लग्धे विशेषणविशेष्योमपसान्य एपम् । एवञ्च यथा येऽराः' इति शुद्धल. यदर्शनं सन्धिस्वरितस्य तथारवे मानम्, उदात्तपूर्वकस्वरितस्य तु प्रानिशाख्यपूर्वकलदयदर्शने तथाने तथा । जात्यस्य तु शुद्धमुक्त प्रातिशाख्यभेव यथायश्चित्तपाले तया, एवं सन्धिखरितस्य तथा शुद्ध प्रातिशाख्यमपीत्यर्थः फलितः । भपिः शावल्यसवाहकः। लक्ष्यदर्शनमित्यादिमूलस्यापि शुद्धरत्य- दर्शन प्रातिशाख्यादिशम्दयोदुनीहिणा तन्मूलक लक्ष्यदर्शनं चेत्यर्थ. 1 चः शुभप्रातिशाख्यादिसगुथा. यकः । मा एव सत्यादि पुनः प्रतिशासङ्गतिः । अन्यथा 'येsरा:' इति प्रत्याइने 'तन्नपार' इत्यादिमन्य- वाक्षरेत्यादिमन्यौचित्येन तदमङ्गतिः स्पष्टैव । तया च नानुपयोगदूरमानान्ययप्रतिशमलतविरोपासा. दरखानीति न योऽपि दोप इति बोध्यम् । ननु स्वतन्योदाचेति करयापीत भाह-श्रोपे इति । या न शेषपूरणेन सरयासनीयं यध्यमिति भावः। न तस्यानुदासरा स्याक्षिति वाभ्यम्, गोचरणसाम. येनात्यन्तनीचभागस्य महनार महासंध्या शिशादिप्रसिदस्यैव अगाय । न चकम् "रुवारः" परसादीना पयंग, मान्यता प्रायास्यातरवेनेष्टापतेरिति दिए । ननुराद समाशोदशवरयामादेन नियमानुपपचिरत पाद-राच्छासायामिति । दीयांदीतिसहितयिापर्यः । एवेन म्यूनाति- रामव्ययम्दः। मत एवम्यापक समिति मार भित्र प्रवाह-पनेनेति । दरवारमाठेनेपन मन्स या पेपथ्यंगिस्यत पार येति नेनामापामेरदेवि यो. पाणिनिस्ससामापराधारस्पादित विशेषगामिमापयाम्पयरिदिन सोसासापरामा विशेषावाया: सामान्य ধাশযানু, বাদাঘববিধবধ হই মাঘীক।মাপিয়া বা देश वन सामाम्माभिमापाल दुपाबाद। समान इतीति । सरिता- भाRITE या समारोपासावटयोपनि विगा भाने दो जानिए. বাঘাষ গত ২২ মাতম বৈয়ামা মি.

·संशाप्रकरणमा ६५ उदादायार्द्धमत्याय शिष्टं निम्नन्ति कम्पितम् ।। इति । शन्दरलम् । इति । स्वरितविशेष इत्यर्थः । स्वार इति । स्वर एव स्वारः । स्याऽन् । स्वरिवो- भैरवी। १ म्वरितो वेघा-अप्राकृतः, प्रारतश्च । आयः "उदात्तस्वस्तियोर्य" इति "स्वरितो यानु दातेइति "तित्स्वस्तिम्" इति सूरविहितः। द्वितीयः "उदातानुदात्त" इति विहितः । स्वारशब्दो न स्वरमफिपर हत्याशयेनाह--स्वर एवेति । न च 'सौवर्यः सप्तम्यस्तदन्तसतम्या इत्यय यया स्वरसदस्य द्वारादिगणे पाठेनेजागमो भवति, तयाध्यापि स्यादिति वाच्यम्, स्थरशब्दो द्वधा-अव्युत्पनो व्युत्पन्नश्च । व्युत्पत्तिश्चास्यान्यन दर्शिता 'स्वयं राजन्ते ते स्वराः भावप्रकाशः। रत्ने । दिनः सर्वोप्रातः स च सन्धिरवरितः उदापूर्वस्परितश्चेति मावस्तवाद -स्वरितविशेष इति । अत एवोक्तप्रातिशाख्येनेकवाक्यतापीति भावः । स्वरमतिप्रमनिवृत्तये न्यावरे-स्वर एवेति । सौवर्य इति वदे तु न, भावात् । मनोऽन्यदित्यादावेतयुक्तरावश्यकत्वेनैवमुक्तम् । एतेनैजागमापरया स्वारपदयांपत्त्या चेदं चिन्त्यम् । तस्मारस्वार इति सरितनामेति मन्दोकमपास्तम् , उपयुके, प्रत्युत शिन्यायेन तयापत्तेश्च । अत एव वधामवेऽपि तयां न व्याख्यातम, यध्य तु न तस्य, अप्राकृतस्तस्याप्यतिप्रसकत्वेन स्पटा सामान्योक्तविश्यकत्वात् , तथा मुनिशैलीसत्त्वाच्यारिति दिक् । वस्तुतस्तु स्वार इति स्वरितसंव "इति स्वारनामधेयानि" इति प्रातिशयोके। नादानुस्वारयोः पूर्वः स्वारमागुच्चास्थितः। स्वर्यतेऽन्मात्स्वरावेव नादानुस्वारकावपि ॥ इति । स्यारो नाम स्परितः, स्वारः स्वारपरः कम्मो झंसा विनिहत्य तु। रति व्यासशिक्षोके। कम्पो तुमिविधावेव रवारोचारिति निश्चित संहितायां तयोः स्वारानुन्चस्वारण्यके मतः ।। इति पाणिनिशिक्षोक्तः। स्वारमुञ्चमिवोर्ध्वं च धनामिकान्ते त्वन्त्ययोः । स्वारक ये वरावेतावनामिकान्तमाघयोः । "द्वियम एके दियगपरे ता अणुमात्राः" इति शम्भुशिक्षोक्नेय्य । प्रातिशाख्यसूत्रे-"यमो नाम स्वरितः" इति । तद्भाष्य-दो यमौ यत्र दृश्यते नैरन्तर्येण वर्तेने नीचोचस्वारसम्मन्नाम्" इति। प्रानि- शाख्य च- नित्योमिनिहितःस्वारौ यद्यदीत्यादिषु त्रिपु । न कम्पयेत् नोञ्चपर उच्चकम्पो विधीयते ॥ शेषस्योदात्तता वा स्यात्स्वागता वा व्यवस्थया। पदान्ते च तथा कम्पा अन्ततो निहताणुफाः । शेषस्योदात्तता । अणुनाम मात्रायश्चितुओं मागः । सर्वसम्मतशिक्षायामपि- स्वरित परभूते च स्वरितस्यार्धमात्रा। नीचं कुर्यास्सकम्मं च यथा दीर्घ तमुञ्चरेत् ।। व्यासशिक्षायामपि- इन्द्रियाविषयो योऽसावणुरित्युच्यते बुधैः। चतुमिरणुमिर्मानः परिमाणमिति स्मृताः॥ प्रदीर्घ दीर्घरकुर्या द्विस्वरं यत्प्रसुज्यते। पूर्वस्वारस्य कम्पः स्यात्तैत्तिरीयेपु पठ्यते॥

·, सटोकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमाया- उदादाय-उदात्तं कृत्वा ! 'अर्द्धहस्वशब्देनार्द्धमात्रा लक्ष्यते' इति हरदत्तादिन- न्यास्तु मतान्तरपरतया कथञ्चिन्नेया: । क्वेतिः। किमोऽत् , तित् खरितम् । व शब्दरत्नम् । दात्ताभ्यां पूर्ववर्णग इत्यर्थः । लक्ष्यते इति । तदुक्तं भाष्ये-"अर्द्धहस्वशब्दोऽर्द्धमान्ना- यां स्टः इति । हरिरप्याह- "प्रमाणमेव हस्वादावनुपात्तं प्रतीयते" इति । अनुपात्तमपि अर्द्धमात्रारूपं प्रमाणमेवोपलक्ष्यत इत्यर्थ तस्य हेलाराज आह । “एयञ्च लोकेऽन्यशाखासु च दीर्घादिप्यम्यर्धमात्रैवोदात्तेति भावः । मतान्तरेति । प्रा. तिशाख्योक्तमतापेक्षयेतरवेइलोकसाधारणमतान्तरेत्यर्थः । कथञ्चिदिति । लक्ष्यने भैरसी। - इति । द्वारादिगणे स्वग्रामस्वाध्याययोः पाठो नियमार्थ:-स्वशब्दादेश्चदेतयोरेवेति । अन्यथा स्वशब्दस्य द्वारादिगणे पाठेन सिद्धे तद्वैयर्थ्य स्पष्टमेव । एवज्ञ योऽव्युत्पन्नस्तस्य स्वार इति रूपम् । तेनार्थवत्स्वशब्दघटितनियमेनेचः प्राप्त्यभाव इत्याशयात् । बहुप्रीहिभ्रमपारणायाह- स्वरितोदाचाभ्यामिति । मूले कम्पितमिति-क्रियाविशेषणम्। कम्पो नियातविशेषः। हरदत्त. प्रन्यो भाप्यसम्मतार्थाभिधायकत्वेन युक्त एवेति मूलमसलतमिति ध्वनयितुं तत्रार्थे भाप्यस. म्मतिमाह-सदुक्कमिति । अनुपत्तम्-बाब्दशक्तिप्रतिपाद्यम् । तरय-हरिप्रन्यस्य । तयासति यत्सिद्धन्तदाह-एव. वेति । अर्द्धहस्वशब्दयार्द्धमात्राप्रतिपादकत्वसिद्धौ च । अन्यशासास्विति । तदुक्तं तेत्तिरीयप्रा- विशाग्ये "आदिरस्योदात्समः शेपोऽनुदात्तसम इत्याचार्या" इति । तत्र पूर्ववाक्याद्याचदर्द हस्यस्येति सम्बध्यते । एवज्ञास्य स्वरितस्यादिविद्धस्वस्यार्द्ध हस्वार्द्धकालम्सउदात्तसमो · भवति रोषस्त्यनुदात्तसम इत्याचार्या इति तदर्थम्भाष्यकार आह । प्रातिशारयोक्तं पूर्वोक्त यादृक् प्रातिशाख्यम् 'अर्द्धमेय' इति, तदुस्मतेत्यर्थः। ननु यदि मानापर एपार्द्धहस्याग्दो भावप्रकाशः। इति सथोतिरतु अतोऽन्यदित्यनुरोधेन प्राचामनुरोधेन चेति बोध्यम् । यहुव्रीहिलमनिवृत्तये आद-स्वरितादात्ताभ्यामिति । वर्णग इति । तथा चाग्रेऽस्येत्यस्यैतदवच्छिमस्येस्यों योध्यः । घरदतमन्थरय वस्तुतः साधुरये मूरग्युत्तमिति ध्यनयितुं रात्र भाष्यसम्मनिमाह-तदुक्तमिति । स्ट प्रत्यस्य निरूदरक्षणावदित्ययों, रक्ष्यत इत्यस्यैव बोध्यत इस्यों वेति भावः । पयश एनः प्रमाणे मामचोरगिति तयोरेस्वाक्यतेति बोध्यम् एतदेवध्वनयितुं हरिसम्मतिमप्याह-प्रमाणमि. सि । शनुपातमपीति । संसासूत्रणानुतमपीत्यर्थः। शम्दशक्त्यप्रतिपाघमपीति यावत् । एवेनावाव. हिमापारादिप्रमेयच्यावृत्तिः । उपलश्यतइति । उत्तार्थकम् । तस्य-परिमन्मस्य । हदसमायोमप पण्तिगाद-एपशेति । अर्थमाधिक्याने घेत्यर्थः । यत्तु तस्यादित" इति सूत्र रोफिकस्परिलविभाग- योधरमिति ।न, सोचे मानागावार । सदावनयापार-अन्यशासति मादिरस्योदाचसमः शेषोनुदा. साभापाया:"ति सिरीयप्राविशास्यम्।तत्र पूर्वमयायावद एस्वस्येति वर्तते, मस सरिसमा दिस्वागन्यावर तरवरया तस्यावास उदात्तसगे भपति, रसयनुदात्तसम इत्याचार्या भूवने ति स. Re:ल्योपरियतिस्पम् ।समाप्दयगरिधिन्यूनानीयडे,मनु स एवेति निभाप्यरस्ने। पशु मालपरम्माविशारये कारन तपोवियरपेनाचमातपायर्य:। यक्ष, हस्यामिप्रापपरनये- पास विरिलिः । माप एयरामायापति, मन्ये राति | , तर ममापिरमादेष्ट बार मार-प्रातिशाप्योति मति मागुफापमारिवारलोकमलासपा মায়েদাবানশালবন খে। গলা ব্যথা, এ कपन पौरमापासे, गुन्या प समापारयादेवा पा मुनियमामुप कम्मेदा. - ·संशाप्रकरणम् । इति । "अनुदात्तं सर्वमपादादो" (पा० सू० ८।।१८) इत्यधिकारानुदात्तम ! अश्या इति । अशेः कनि निरस्वरेणाद्युदात्तम् । संहितायां तु "एकादेश उदा- त्तेनोदात्तः" (पा०सू० ८।२।२५) इत्योकार उदात्तः । ये अरा इति । द्वयमपि फिटसूत्रेणान्तोदात्तम् । एकादेशस्तु पने स्वरितः। "स्वरितो वाऽनुदात्ते पदादो" (पा० सू० ८।२।६) इत्युक्तेः। मुसं च नासिका चेति विग्रहे प्राण्यङ्गलादेकवद्भावे 'मुखनासिकम्' इति स्या- दत आह-मुखसहितेति ॥ तुल्यास्य । (पा० सू० १११।९)। आस्ये भवमात्यं "शरीरावयवाचत" इत्यभिप्रेत्याह-ताल्यादीति । आभ्यन्तरेति । एतच प्रशब्दवलाल्लभ्यते । तु. शब्दरत्नम्। इत्यंशपरमिदम् । भाष्यतो रूढिशक्तरेव प्रतोतेरिति भावः । इत्युक्तरिति । "नोदारा. स्वरितोदयम्" (पा० सू० ८।४।६७) इति निषेधस्नु "उदात्तादनुदात्तस्य" पासू० ८१४६६) इत्यस्यैत्र, "अनन्तरस्य” इति न्यायादिति भावः ॥ आस्यशब्देन कथं तदवयवतास्वादिग्रहणमत आह-आस्ये भवमिति । प्रशब्द- भैरवी। स्थानपरः1 - - . यहुसम्मतस्तदा कथं कथञ्चिदित्यस्योपपत्तिरत आह–लक्ष्यते इत्यशेति । इति भाव इति । मूल. कृतोऽमिप्रायः। मुसञ्ज नामिकाचेतीति । अत्र नासिकाशब्दसमभिध्याहारान्मुसशब्दो मुखावयवताल्यादि- आस्ये भवमिति। यद्यप्यास्यशब्दस्यास्यन्दतेऽन्नम्प्राप्य द्रवीभवतीत्यर्थं "अन्येप्वपि - भावप्रकाशः। पेशं वेदान्ययि, तथा चान्तरशब्दोऽन्यार्थ एवेति मावः । नन्वेवं कर्य कयश्चित्त्वं तस्य सिद्धान्तस्वादत पाह- लक्षणेतीति । शुद्धलक्षणेतीत्यर्थः। मूलता तथैवायों शातो न मागुच्छ । समुदायस्प रूदयनहीकारे तु लक्षणैव न स्यादतः सावश्यकीति भावः। तदाह-इति भाव इति । एतेन हरदत्तोक्तस्यैव प्रकृतसूत्रामि. प्रायस्पेन मूलं चिन्त्यमिति जगन्नाथोक्तमपास्तम् । एवञ मूलकतोपोत्यमेवेष्टमिति भावः । ताल्चादीति । तत्स्थानेत्यर्थः । आस्ये भवमितीति । व्याख्यानात् । तच्च वर्णोपयोगित्वात्स्थानमेव, सरला। आस्ये भवमितीति । आस्य शम्दाद् "मर्शआदिभ्योऽच्" इत्यच् । एवं व्याख्याने प्रमाणं तु मूत्रे आस्यपदोपादानमेव । अन्यथा सर्वां वर्णानां जनकस्य मुखस्य तुल्यत्वात्तद्वयध्ये स्पष्टमेव । आस्यं च प्रयत्नश्च आस्यप्रयत्नौ, तुल्यो श्रास्यप्रयत्नो यस्येति विग्रहः । जनकत्वं पष्ठधर्षः। यज्जन- कावास्यप्रयतो यजनकास्यप्रयत्नाभ्यां तुल्यो तो मिथः सवर्णसंधी भवत इत्यर्थः । नन्वेयमिफारसाव. यमेकारे स्याद् इकारजनकतालुस्थानविवृतप्रयत्नजन्यत्वादेकारस्येति चेत् ? न, तुल्यास्यप्रयत्नपदेन यावदास्यभवतुल्यस्वविवक्षणेनादशेषात् । तथा हि, यावदारयमवतुल्यत्वञ्च रवजनकस्थानप्रयत्नजन्यावं स्वाजनकस्थानप्रयत्नाजन्यत्वमिति सम्बन्धदयेन वर्णविशिष्टत्वमिति । तथा च कारवनकस्थानप्रपल- जन्यत्वस्य एकार सत्वेऽपि काराजनकं यत्कण्ठस्थानं तरजन्यपस्यासत्वेन नेकारसावर्ण्यमेशारे इति । नन्वेवमपि एकारसावय॑मिकारे स्यात् एकारजनकतालुस्थानविवृतप्रयत्नजन्यत्वादिकारस्य, सदजनक. मूर्धादिस्थानाजन्यत्वाच्चेति चेत् ? न, प्रथमसम्बन्थे यावत्पदनिवेशेन तदोषवारणात् । एकारजनका ये यावन्तः स्थानप्रयत्नाः फठवायुविकृतप्रयत्नास्तज्जन्यत्वस्येकारेऽभावेनाद्यसम्बन्धामावान दोष इति । न चैवं कन्योः सावण्य न स्यात् ककारस्य नासिकास्थानाजन्यलेन कारजनकपावरस्थानाजन्यस्वादिनि - - ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- ल्यास्यं किम् ? तप्ता । अत्र पकारस्य तकारे परे "झरो झरि" (पा० सू०८४१६५) इति लोपो मा भूत् । प्रयत्नग्रहणं किम् ? वाक् श्चोतति । शस्य लोपो न । अमङ- शग्दरतम् । वलादिति । प्रकृष्टो यत्नः प्रयत्नः । प्रकर्षश्च वर्णोत्पत्त्यव्यवहितप्राकालिकत्वरूप इति भैरवी । । ध्यते” इति डप्रत्यये कर्तरि सति मुखपरत्वम्, अथवान्नेन द्रवीक्रियत इत्यन्त वितण्या- स्यन्दधातोः परिसेत्यत्रैव कर्मणि डप्रत्ययेन मुखपरत्वं तथापि सर्वेषां तत्तुल्यमिति तदुपादा- नयर्थ्यमत आस्यभवताल्यादिस्थानपरत्वमित्याशयेनाह-ताल्वादोतीति मूले । प्राक्कालिमत्व. रूप इति । नाभिप्रदेशात्प्रयत्नप्रेरितो वायुः प्राणो नाम ऊर्ध्वमाक्रामन्नुरप्रभृतीनि स्थानान्या- हन्ति, ततो वर्णाभिव्यक्तिः । तनोत्पत्तः प्राग् यदा तत्तत्स्थानानि जिह्वाग्रोपाप्रमध्यमूलानि सम्यक स्पृशन्ति तदा स्पृष्टवा । जिह्वामादीनां सम्यक स्पर्शच तत्तत्स्थानेन सह बोध्यः । पद्यदा स्पृशन्ति तदा ईपत्स्पृष्टता । समीपावस्थानमाग्नेण संतृतता बाह्यास्तु वर्णोत्पत्तेः प. श्वान्मृध्नि प्रतिहते निवृत्त प्राणाख्ये वायो उत्पद्यन्ते । गलविरसडोचात्संवारः, तस्यैव वि- कासात् विचार इत्गादिरीत्या भान्तीत्येषां न वर्गोत्पत्तेः प्राक्कालिकत्वम् । उदात्तत्वादी- नामेतेषु गणनं तु सावर्णानुपयुक्तत्वान्तरतम्यपरीक्षोपयुक्तत्वरूपधर्मसादृश्यात् । यद्यपि पर्या- णां चादीनामेकमेव स्थान ताल्विति भेदाभावात् तुल्यत्वन्नोपपद्यते, तथापि कार्यभेदेन स्थानेषु मेदारांपेण भेदघटिततुल्यत्वस्योपपत्तिः । यत्त नासिका न स्थान, किन्तु करणमिति मतं, तन्त्र युक्तम् 'अस्त्यन्त्यनेनवर्णानु'इति मा. प्यात् कण्ठादीनामपि करणत्वप्रतीतेः । स्यानत्वव्यवहारस्तु वर्णाभिव्यत्तिजनस्वायुसंयोगा- धारत्याद्वर्णाधारत्यारोपेण । एक्ज्ञ यादीनां नासिक्यव्यवहारस्य प्रातिशाख्यशिक्षादौ दर्शनेन नासिरायाम्भवा इत्यर्यकरणेन 'नासिम्या प्रमाणनाः' इति व्याख्यातृवचनेन च नासिका. भावप्रकाशः। प्रपक्षस्य पृथगुपादानादिति भावः । ननु प्रशम्देन कथं तल्लाभोऽत माह-प्रकृष्ट इति। नन्येवमपि तत्वस्य बाखेऽपि सत्त्वेन मूलातगतिरेपात भाइ-प्रकपश्चति । तथा च तस्याभ्यन्तरे एव सावमिति नोतदोष इति भावः । जनरस्वमभिव्यञ्जका वा प ट्यधः, तत्तत्वायंगतभेद रथाने पारोप्य भेदपटिततु. ल्यत्वस्य निर्वाः । परममूले यस्यैतद इयं येन यदीयेतयेन तुल्यमित्यर्थ इति बोध्यम् । यस्तु अनुस्वारयमानांव नासिका स्थानमिथ्यते । प्रति शिक्षों से रेप नासिका करणम् , न स्थानम् । विश व्यापारमाण तस्याः रथानत्वेऽनुनासिका- कारादीनामपि तस्यप्रसङ्ग इति तदनुस्त्या न्यूनता । विश्व तस्याः स्थानत्वे कल्योः सावया॑नापत्तिः, याव. रस्थानश्यामावाद । तथा च स्वकरोपि' इत्यादौ परसवर्णकापनापत्तिः । यस्मिनिरस्थानस्येन तर तु ममापि मिप: सावन्योपस्या रवन्नयति' इत्यादी बाधापत्तिरपीति । कयन साल्यादिग्रहणेन रयानयोः सगुपयः पपश्चात्र तात्रेस इति एण्टनदाशयः। तर, कण्ठादीनापि करणत्वस्यैवास्य रयनेन व नि. तिमाप्यातीतः । स्थानत्वच्यवहारस्तु वर्णामिभ्यक्तिजनातावादी वर्णामिप्यारयायुसपोगाधारे या. पारधारोपेग, तचरमाने निहामादीना सम्पन्न पोलाया, निहाभादो तासम्बन्धमनप्रयानपिशेष रवारी परणायव्यवधारः पाशमयानो गुमादेनोच्याएवन नासिराया गुणमनस्यारोपी नासि- का पान गोकम् । शिशाया गादीनामपि प्रायम् । मत एक कटोरार या " नाया- प्रादमागुम्बारानिति स्थानानि शरयुकगृम्मानिगाये। 'नासिया पमरना.' ही मारणा- मरा। बाम्पम्, गमिकासा: रपानारेर मारपारामारेनाशपमपपदेनामामार। पसार साय. সখী খালামনাবাদামমাৰ মূৰণি-ম্বার ।

·संशाप्रकरणम् । णनानामिति । 'नासिका च' इति चकारेण स्वस्ववर्गानुकूलं ताल्वादि समुचीयते ।, "अनुस्वारोत्तमा अनुनासिकाः" इति तैत्तिरीयाणां प्रातिशाख्यम् । “यमानुस्वारना- सिक्यानां नासिका, अनुनासिकायोत्तमाः" इति कात्यायनप्रातिशाख्यम् । “वर्गो- त्तमा अमहणना अनुनासिका भवन्ति, चशब्दात्स्वस्थानायपरित्यागेन नासिका स्थानं द्वितीयमेपामित्यर्थः" इति तद्भाप्यं च । "एदेतोः" इत्यादौ तपरत्वमसन्देहाथै, न तु तत्काल महणार्थम् । तेन प्लुतस्यापि सङ्ग्रहः ।। "पूर्यत्रासिद्धम्" ( पा० सू०८।२७)॥ यद्ययं स्वतन्त्रो विधिः स्यात् , तर्हि शब्दरत्नम्। भावः । चकारणेति । अत्र यथा नासिकायाः स्यानत्वं, तथाऽन्यत्र निरूपितम् । न तु तत्कालेति । एपां शिक्षााकार्यानुवादत्वेनाऽत्र शास्त्रप्रत्यभावादिति भावः । भैरवी। ऽपि स्थानमित्याशयेनाह-मा यथेति । "अनुस्वारोत्तमा अनुनासिका" इति तैत्तिरीयमाति- शाख्यम् । "यमानुस्वारनासिक्यानान्नासिका अनुनासिकाश्चोत्तमाः" इति कात्यायनप्राति- शाख्यम् । धर्गोत्तमा अनुनासिका भान्ति चशब्दात्स्वस्थानाद्यपरित्यागद्वारेण नासिकास्था- नन्द्वितीयमेपामित्यर्थ इति तदाप्यञ्च । शिक्षेति । एऐ तु कण्ठतालव्या ओऔ कण्ठोष्ठजो स्मृती। इति पाणिनीयशिक्षेत्यर्थः । तत्र तपरत्वाभावेन प्लुतानामपि समहादत्र तपरसूत्रस्य प्रवृत्तावनुवादभङ्गापत्तिरतस्तदप्रवृत्तिः । शिक्षायुक्तार्थानुवादत्वेनेति। अत्रादिपदेन लोकानुभव- परिग्रहः। भावप्रकाशः। तारः । कङ्योः सावण्ये तु भवत्येव, तुल्यास्यसूत्रभाष्यणास्यशय्दैन नासिकाया अप्रहणबोधनात् , सा भास्यबाह्येति मते तत्वाच । मत एव "अमोऽनुनासिका नहो"इति शिक्षा "मनुस्वारोत्तमा भनुनासिका" इति तैत्तिरीयाणाम् “यमानुस्वारनासिक्याना नासिका भनुनासिकाश्चोत्तमा" इति काठीयाना च प्राति- शाख्यम् । वोचमार घणनमा अनुनासिका भवन्तिचशम्दात्स्वस्वस्थानाबपरित्यागद्वारेण नासिकास्थान द्वितीयमेपामित्यर्थ इति तद्भाष्यं च सङ्गच्छने । नासिके इत्यस्य दे रन्भे स्थाने इत्यर्थः । अधिक गुरुप्रन्य. • तोऽवसेयमिति दिक् । तध्वनयन्नाह--अनेति । एषु कण्ठादिष्वित्यर्थः । अन्यत्र-शम्देन्दुशेखरादौ । शिक्षेति । एऐ तु कण्ठ्यतालव्यावोमो कण्ठोष्ठजी स्मृती। इति पाणिनीयशिक्षेत्यर्थः । भादिना लोकानुभवसिद्धार्थानुवादस्वेनेत्यस्य परिग्रहः, तस्यापि तत्र स्थानलानुभवेन तथैव तात्पर्योन्नयनात् । मत एव 'घटायोन्मीलितं चक्षुः पटं हि न पश्यति' इतिन्यायेनो- भयार्थखमस्विति न शनीयमिति भावः। मूले-स्वतन्त्र इति । अधिकारत्वासंवलितोऽतिदेशविधिरेवेत्यर्थः। नन्वनसिद्धले को दोषः । न च तीति मूले । अन्यत्र निरूपितमिति। रधुशब्देन्दुशेखरे। पदेशावच्छेदेन वायुसंयोग विनान यव- गोत्पत्तिस्तदेशस्य सवर्णस्थानत्वम् ।वर्णत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नजन्यतानिरूपितननकतावत्वमिति यावत् । नासावच्छेदैन वायुसंयोग विना डकारादीनामनुत्पत्तर्नासिकाया कारादिनिरूपितं स्थानत्वम् । मनुना- मिकाकारादिनिरूपितं तु न नासिकायाः स्थानत्वं तब नासावच्छेदैन वायुसंयोग विनाऽपि प्रकारस्वरूपो. स्पत्तिदर्शनात् । किन्तु तत्र कण्ठावच्छेदेन वायुसयोगादुत्पन्नाकारे नासावच्छेदेन वायुसंयोगादनुनासिक- नवरूपणुणोत्पचिरिति। - सरला।

·सटीकाटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायाँ- 'त्रिपादी पूर्व प्रत्यसिद्धा' इत्येव लभ्येत, त्रैपादिकं तु पूर्व प्रति परं नासिद्धं स्यादत शब्दरत्नम्। नासिद्ध स्यादिति । ततध गोधुड्मानित्यादौ घत्वजस्त्यानुनासिकेपु भम्भावो न भैरगे। पादिकम्य परस्य पूर्वदृष्ट्या सिद्धत्वाभावे दोपमाह-ततश्चेति । घत्वेत्यादि। अस्य सूत्रस्य विधित्वपक्षे निपाद्यां पूर्व पटिनं यच्छावं तदृष्ट्या परस्यासिद्धत्वबोधकत्वाभावेन गोदुङ्-- मानिति स्थिते धत्वजश्त्वयोः प्राप्तयोः पदान्ते घत्वस्य जश्त्वापवादत्वेनादौ घत्वम् , ततो जरत्यानुनासिकत्वयोश्त्वम् अन्तरङ्गम् । नचानुनासिकत्यजश्त्वापया, सुगण्या- नित्यादौ पर्जन्यन्यायेन गकारादेर्णकाराद्यादेशविधायकत्वेन चारितार्थ्यसम्भवेन येनना. प्राप्तन्यायविषयाभावात् । किन्तु विजातीयादेशाभावेन निरवकाशत्येन तद्वाच्यमिति तन्नादावपवादविषयेऽप्युत्सर्गस्य प्रवृत्तेजश्त्वम् , ततोऽनुनासिकः । नन्वत्र घत्वोत्तर "शयः" इति चत्वापत्तिः । जश्त्वस्यपदसंज्ञासापेक्षत्वेनाधिकापेक्षत्वेन बहिरङ्गत्वात् । "झया" इत्यस्य तु तदनपेक्षत्वेनान्तरङ्गत्वम् । नचास्य नश्त्वापवादत्वात्प्राक् प्रवृत्तिरिति 'उदधित्वान्' इत्यादौ तान्तात्परतन "तसौ मत्वर्थ" इति भसंज्ञाविपये तत्प्राप्त्याऽपनादत्वासम्भवात् । अत एव परत्तादादौ गश्त्वमिति न । किच्याविरोधनैतादृशस्थले परत्वन्न नियामकम् । एवमेव वत्वस्य भप्भावात्प्राक् प्राप्तिः, ततो जश्त्वभन्भावानुनासिकत्वानाम्प्राप्त्या गोधुझ्चानिति स्यात् । इति चेत् ? न, घत्वोत्तरं वत्वभभावजश्त्वानाम्प्रासौ पात्वादन्तरगत्याच जश्त्व- स्यैव प्राप्तेः । न च जश्त्वाद्वत्वमुक्तरीत्याऽन्तरङ्गम् । "क्षय" इति सूत्रस्यापि पूर्वपरोभयसापे- क्षत्वेनोभयोः समत्वात् । नच स्थानभेदेनाविरोधात्परत्वा नियामकमिति वाच्यम् , विपय- भेदेऽपि विप्रतिपेधशास्त्रस्य प्रवृत्तिदर्शनात् । भम्भावाजश्त्वस्यान्तरङ्गत्यन्तु स्फुदमेव । ततो भावप्रकाशः। 'प्रशाम' 'अनवान्' इत्यादी "मो नो धातोः" इत्यस्य "संयोगान्तस्य लोपः" इत्यस्य च सिद्धवेग नही पापत्तिः, नत्वनुमविध्योः सम्बुद्धौ चरितार्थत्वादिति वाच्यम् , 'नयेकमुदाहरणम्' इति न्यायेन सामा• न्यशास्त्रवैयध्यापत्या तवेष्टसिद्धरत आह-ततश्चेति । अनसिद्धस्वादित्यर्थः। आदिना 'गुरुलिण्मान" स्यादिसतहः । सिद्धान्ते जश्वस्यातिद्धत्यासत्वे जरत्यानुनासिकयोरसिद्धत्वाद्र गायेऽनुनासिकासिमस्या- गाजुनासिक इनि प्रक्रिया, हरय झयनन्त तत्वाधारसिद्धत्वाथ वरवरयामाप्तिरेव । तदेतदभिने- स्था-पत्येत्यादि । मयग्माव:-स्वतन्यविधिपक्षे विपाधामप्रवृत्ती गोदुङ्मत'त्यादापादौ पत्वजदत्य. योरेव मातापिपरय पदान्ते सर्वथा निरवकाशवेन पश्ववापरत्वेमादौ पः, ततः परापेन भन्भावाइन्स- जनानुनामिकाच्चादी जर सर्वधानपकाशवादेव स्वस्य पूर्व प्रवृत्तिरिति, याध्यस्थले पाधक को सति उत्सर्गप्रपत्रहीनारा ततः शिटेऽनुनासिको तेशपन्तायेग भभावो न स्पाइ। मनु सिद्धान्त तथा ममियापामपि नार पक्षे सा या शक्या, पम्यात् । तथाहि, प्रागुत्तरीत्या जरवारमा पावेऽपि - दुसरगनुनासिरमोन्तरजमरवतो येननाप्राप्तियायेन सभा निरवकारापेन च राद्वापरलेन पूर्व रवस्य घजात्यानुनासिकेविति ।नतेपुतेषु प्राप्पुया नायः, अगुमागिरानन्तर सभा मामा- बातो अन्यामहो । नानयः, पत्तप्रवृशेः प्राक् शान्तावागावेन गमावाप्राप्लेसदारपरगाव । तरमा भो नसानुनागिरममावेषु प्राथु भष्मायो न रयादिति प्यायर उसमन्यस्य पायपतात. मिति गानुगानिरममावेष पाठपुजारममावादरवार पापियाम-मायः रपाराम य त बाधित सापास्तुना पान्तरमरपार गधिरला जा, तप मारवार यानि मा पनि परका परिमाप मारवगतरकाय भानुनासिक वारिया भामापगितः। शानि पपामारमपरिहानी गुरुपावारी जामिनारय सरला ।

·संज्ञाप्रकरणम् । आह्-अधिकारोऽयमिति । यद्यन्न कार्यासिद्वत्वमिष्येत, तर्हि पूर्वनासिद्धमिति शब्दरत्नम् । स्यात् । न चातिदेशान्तरबदस्यापि त्रिपाद्या प्रवृत्ती न दोपः । सपाइमसाध्याय्यामपि पूर्व प्रति परासिद्धत्वापत्तेः । मध्ये पाठस्य विप्रतिपेधसूत्रस्य च सामथ्याश्रयो तु विनिगमना- भैरवी। यत्वात्परत्वादनुनासिः । अनित्यत्वं चूभयोः सममित्याशयात् । पूर्वमासिद्धमित्यस्याधिका- रत्वे तु धत्वात्प्राग भन्मावरत्वयोरप्राप्त्या प्रयमतो धत्वं, ततो जश्त्वस्यासिद्धत्वात्ततः प्राग भभाव, वत्वन्तु न प्रवर्तते घल्लादीनाममिद्धत्वेन तदृष्ट्या हस्यैन सत्त्वात् । इदं विधिसूतमेगास्तु तथाप्युक्तप्रयोगस्य सिद्धिर्भविष्यतीति शहान्निराव-नवैयादिना। अतिदेशान्तरवत् स्थानियत्वातिदेशान्तादिसहावातिदेशवत्। नवास्मिन्सूने तिनिशाभा- बादल्य सूत्रस्यातिदेशाविधायकत्वेनातिदेशान्तरवदित्यसङ्गतमिति वाच्यम् , 'विनापि वर्ति वत्यर्थी गम्यते' इति भाष्यकारोक्त्या वत्यर्थलामात् । अस्य परिमापाव वाऽस्तु पूर्वत्याव- च्छिन्नशास्त्रत्वमस्या लिङ्गम्भविष्यतीति पूर्वपक्षक-भिप्रायः । उभयथापि दोप इत्याशयेन स- माधत्ते-सपादेत्यादिना । ननु मध्ये पाठमामयोत्स्वापक्षपूर्वत्वाश्रयशाळेपु प्रत्तिरिति चत्त. ग्राह-मभ्य इति । एवं चेष्टासिया नास्यातिदेशशास्त्रत्वं, नापि परिमापाशाखयम् । नापि भावप्रकाशः। मम्भावस्य चैत्र प्राप्तिः । नचान्त्यस्य तत्वेऽपि वस्त्रस्य नमावितिमविषये 'तटित्वान्' इत्यादौ तदविषये चा. रितार्थेन कय तत्वमिति वाच्यम् , तावन्मात्रफलकवे त इत्येवसिद्ध सामान्यत्रस्य नसेफनुदाहरगनि. तिन्यायेनाचारितार्थ्यात् , तमाविन्यप्रदप्रश्लेो तुअत्रापि तथा दोध्यम् । एवज तयोर्मध्येऽविराधेन परत्वस्य तुल्यत्वेन नियत्वस मियाऽविषये मियश्चारितार्थनापवादत्वस्यामावेऽप्यलापेशवेनान्तरहत्वादनयादनु. नासिकाच्च पूर्व वखापत्तिः । एवञ्चोक्तरोत्या ततो मभाववधानुनासिकाना क्रोग प्रत्या गावान्' इति स्यादिति स एव दोपो देयः । कि सईया निरव शाशन वाधोत्तरमुनर्गम्य पचिपाताय-पत्र बाध्याप्रवृत्तिरेवेति सिद्धान्नादन वत्सेन जस्लप येननापाप्या मभानुनानिमयारन्तरगन यापार , मभावादोनाममाप्या वस्वमेव स्यादिति तथैव वाच्यनिनि पवेत्यादि चिन्त्यम् । श्रा एवार पत्तास्वयाः कृतयो: "शयः" इति वस स्वादियुक भाये इति चेत् सत्यम् , अधिकारवादिनस्ताशावधिशादिनी सत्र सष्टकार्यचतुष्टयमध्ये एक प्राक्प्राप्तं कार्य विप्रतिषेधशारेगनस्यादितिवापस शाम्रोस्थित. खेन तयोक्तिः। फिवापायनानेऽर्थे न्यापानादरेणापवादवमनाग्नित्य प्राचीनानुसारेण तमोक्तिः । एवमोक्त रीत्या घरखोचर ती बाधित्वा परत्वाजत्वानुनामिकयो वाप्राप्त्या तदनिशाभावेन मामानामावलपमेवा निष्टमिति बावजश्त्वानुनाति केयु भभावो न स्वादिति सम्यगवेति दिर। पत्वमस्वररमा चिति साठ तमासेवाभाशदिति । तदेतद् ध्वनयन्प्रकारान्तरेग शङ्कने-न धातिदेशान्तरेति । अयम्मा:- सिद्धान्त बावारि पक्षेऽनेन सं विहायान्येपामारोपितम मत बोध्यते, न तु सस्य, सस्य बोध्यबोधक स्वासम्मवात, , समावेऽन्येपामसिद्धत्वात्सारमानायाश्च । एलेन जगन्मिध्यानप्रतिसदस्युनियााये जगन्निध्येतिवास्यस्यात्मनोऽपि तत्वोधनादिदमयुक्तमिचतम् । एवञ्च कार्यकालराना स्पानिवरसू प्रादीना सिद्धानामन्यतराफाक्षया ययाऽसिद्धलिपायामपि प्रवृत्तिः, एक "पूर्वनामियम्" इत्यस्य सिसि. दस्यस्य मजगारि वकुमशरयवादिनारि वर्ति वत्स्था लभ्यते। ममानणे मग इत्युक्त मासादिति गम्यो इति भायाध । अनिदेशाविधिवाहीसरसामासालवावयिनशासमोर शम्दरूपलि. मन परिमाणावर हत्यतिरेशाविधित्वाहीकारास तर प्रतिरिति नोकदारः। एवोक्तामिया स्वत. न्यविभित्वाभावेऽप्यधिकारविधिस्यमेव किमयनिति गहाशेप इति । अस्यापि-पूर्वग्रासिमियसापि। न - सरला। "पूर्ववासिरम्" एयर कारवामानररार। शाधिकारमामा ने सामिगुन्यो तस्पिो को "मायः" इति पसारविदापा ममः समनुनातिराव चारेरक प्रतिरोडमारत पूर्व प्रम।

·भैरवी। सटीकटिप्पणशन्दरलप्रौदभनोरमायां- 'मनोरथः' इत्यादावुत्वं न स्यात , परत्वाद् "रो रि" (पा० सू० ८।३।१४) इत्यस्य शब्दरतम् । विरहात्रिपाद्यामध्यप्रवृत्त्यापत्तिरिति भावः । रो रीत्यस्य प्रसङ्गादिति । सिद्धेऽसि. द्धत्वारोपात् सूत्रोदाहरणसंपत्यै परत्वालक्ष्ये कार्यप्रवृत्तेरावश्यकतया परत्यात् नेपादिके का- ये जाते तमाभावप्रतियोगित्वारोपेऽपि देवदत्तहन्तृहतन्यायेन स्थानिभूतरोरभावाद् "हशि- स्वतन्त्रविधित्व, मूलोकदोपात ; किन्त्वधिकारसूत्रत्वमेवेतिभावः। "रो रि"इत्यस्य प्रसङ्गादि- ति मूलमसङ्गत, रलोपोत्ययोः प्राप्तौरलोपस्यासिद्धत्वेनोत्वे मनोरथसिद्धेनिप्प्रत्यूहत्वात् , अतो मूलारायम्प्रफट्यति-सिद्ध इत्यादिना । परत्वादिति । कार्याऽसिद्धत्ववादिमते शाखेऽसिद्धत्वारो- पाभावेन तर विप्रतिपेधशास्त्रस्य प्रवृत्तिः स्यात् । तथाच तद्विधेयकार्यस्यापि तद्वारा प्रा. तिर्जायते, कार्यमसिद्धमिति बुद्धिस्त्यधुना न सम्भाति, कार्यस्यासिद्धत्वादिति भावः । तत्र जाते कार्य अस्य जननोत्तरमित्यादिः । शास्त्रयोःप्राप्तौ विप्रतिषेधशास्त्रस्य विरोधे एवं प्रवृत्तिः, मच निरोधः कार्यद्वारा बोध्यः । देवदचहन्तृहतन्यायेनेति । देवदत्तस्य हन्तरि हतेऽपि देवदत्तस्य यथा न दर्शन तयाऽत्र देवदत्तस्थानीयस्य रोईननसदृशलोपसम्पादकं "रोरि" इति शास्त्रं, तस्य प्रवृत्तिरेय हननं तस्मिन्ते रोरदर्शनमस्तीति इशिप” इति न स्यात् । भारोपेति कथनं ब. म्तुतोऽभावो नास्तीति सूचनाय । पूर्दत्वस्य सावधिकतया यदि परस्य सत्तैव न स्यालदा पू. त्यमपि तस्य वस्तुमराम्यमिति पूर्वग्रासिद्धमिति याक्यस्य प्रवृत्तिर्ने स्यात्। अतो वस्तुतः परसत्ताऽपेक्षितय । तया च तन न सत्कालिकामावप्रतियोगित्वम्, किन्तु शास्त्रालादभाव- प्रतियोगिन्यारोप पति भावः । स्थानिभूनेति । उत्वलोपयोरित्यादिः । एतेन पूर्वग्नेति सूत्रस्य वैयपिति निता। भावप्रकाशः। दोप इति । नोक्तदोष इत्यर्थः । अत एवाह-सपादेति । परासिद्धत्तेति । परम्यासिद्धत्वेत्यर्थः । ननु मध्येपाठसामान तयेतीसिदिरेवात भाद-मध्ये इति । नगशोकवनिकान्यायेन स चरितार्थोऽत मार-विप्रतिपेधेति । द्रयोः सावकाशयोः समवस्थितयोरेकर युगपयसको हि सपसौ.देतुः, नचेदानी तपास्तीनि मावः । विसाधामिति । सरसूनसायाप सपासप्ता ध्याप्यामेवामविस्वीरे विनिगमनाविरहाद निपाचामेवाप्रवृत्त्या तच्चारिताम्येन तत्र प्रवृत्तिर स्थिति व मारपग, भप तत्रापि किं पिनिगममिति चेहि उभयप्रामायापत्तिरित्यर्थः । व- शारय यययोरयोक्तदोरे स्वतन्त्रविधिलस्येवानिदेशविधित्वमियपरिमापात्वस्याप्योकमशरयस्वादधि- शारविधिस्यभेप पर्यवसिमिति भावः । पत्तु सण्डनकृदादिरसिद्ध मागेव न जातमिरपर्यः । एवा कार्या- सिमरऽपि 'मनोरपः दरयावादरवे कर्तव्ये रोपस्य प्रागेवाप्रवृत्ती रोहवस्याप्रतीघाताससिदिरामरहा। किज सत्यपि शास्ले बातेऽपि प कार्य शासनामाग्यालार्यमाऽभायारोपेग ये रावेन तितरूपानं प्पनवितुमाइ-सिसेइत्यादि । सिटे गो निरधिष्ठानारोपामम्मवादिति । दश सिदान्ते यावश्य- মাযৈাগ্রিকালীলংখালংইব সবধো রাসায়যাবী गरपावती पनियामा इति भावः । सग्रेति । पूर्वपति सेन्यः। परत्यादिति । नई नस्यामायाप पूविसस्य प्राप्तिः, उहायुधः। एक बार परवार गगौरपः' इत्या गरि" पारिरामसपायरतापः मन्या पाठे काटापासम्म पनि गवानापास मुल समान शाम्पयोः रवगो: विन श पायवारस एप पानमः। मन्यात मा. मनोरथ: सपा विरोभरपोमरीमतसीमित शाRA सिनसल्याम्। REPालिसिरियुधिः परामेनियामिर गयोऽपि दोषः। म प म्यापमाष्टम्पदामामिलापमा मिग्रेममापानि ॥ का ।

·- भैरवी। संज्ञाप्रकरणम् । प्रसङ्गात् । तथा च "पूर्वत्रासिद्धे नास्ति विप्रतिषेधोऽभावादुत्तरस्य" इति सिद्धान्तो व्याकुप्येत । अमू , अमी इत्यादि च न सिध्येदत आह-त्रिपादीति, परं शा. शब्दरत्नम्। च" (पासू०६।११११४) इत्यस्याप्राप्तिरिति भावः । स्पष्टं चेई प्रकृतसूत्रे "अचः प. रस्मिन्” (पा.सू०१।११६७) इत्यत्र "पत्वनुको” (पासू०६।१८६ ) इत्यत्र च भाष्ये । तथा चेति । शास्त्रस्य तद्बोध्यार्यस्य च शास्त्रजज्ञानवेलायामसिद्धत्वाभारे "रो रि" (पासू०८।३।१४ ) इत्यादेः प्रसने चेत्यर्थः । व्याकुप्येतेति । त्वया विप्र. तिपेधशास्त्रप्रवृत्तौ निमित्तस्य नैपादिकस्य शास्त्रजबोधविषयकार्यस्य, शास्त्रस्य वामिद्धता वस्तुमाश्या, कि तु लक्ष्ये जातस्य तस्य प्रवर्तमानपपादसताध्यायीस्थकार्यदृष्ट्याऽसिदत्वं वाच्यम् । एवं च विप्रतिषेधाभावोपपादकहेतोरसिद्धिरिति भावः । न च ममापि पूर्वपरपद सिद्धान्तव्याकोपमुपपादयति-शास्त्रेत्यादिना । शाखस्य-त्रैपादिकशास्त्रभ्य। अधुना शा- स्वासिद्धत्वपक्षामाऽपि शास्त्रम्येत्यस्य कथन दृष्टान्तार्थम् । शास्त्रज्ञानवेलायाम्-पादिकशा- स्वजन्यवाक्यार्थज्ञानसमय इत्यर्थः । भवन्मते विप्रतिपेधशास्त्रप्रवृत्तौ पादिकशास्त्रबोध्यका. र्यस्य लक्ष्ये प्रवृत्तिविधातो निमित्तमिति वक्तव्यं, तच न सम्भाति, तस्याजातत्वादिति सि- द्धान्तब्याकोप इति भावः । पूर्वादिपदे लक्षणाऽस्तु, तथाच लक्ष्ये कार्यप्रवृत्ति पेक्षिता, किन्तु तात्कालिकज्ञानविपयपूर्वशास्त्रजन्यज्ञानविषयकार्थज्ञानमात्रमपेक्षितं, तशास्त्येवेति मनोरयस्य सिद्धिःस्यादेव।अभावादुत्तरस्येत्यत्राप्युत्तरपदमुत्तरशाखयोध्यकार्यपरमिति ने सिद्धान्तत्र्याकोप- इत्याशयकशां निराचष्टे-नचेति । ममापि-कार्यासिद्धत्ववादिनो ममापीत्यर्थः । पूर्वपरपदयो:---- भावप्रकाश इति रत्नाकरोक्तिः, भत्रः पक्षे परफार्यामादेन विप्रतिषेधस्तामाप्रया परवाचक्ष्ये कार्य- प्रवृत्तौ न्यायेन दोषापादनानौचित्यमिति मन्दोक्तिश्चापास्ता । तद्धनयन्नाह-परत्वादित्यादि । तत्र-पादिके रलोपरूपकायें । प्रतियोगित्वारोपेऽपीति । पूर्ववेत्यनेनामावारोपेण तदा- रोपस्य फलितत्वादिति भावः । अपिना सन्मात्रे शम्दादभावारोपो दुर्लभः, अवध्यवधिमतो: सा.' जात्यनियमाव, पूर्वत्वस्य लाक्षणिकरवापत्तेश्चेति बोषितम् । स्थानिभूतेति । उत्वविधौ स्थानि- स्वेन निर्दिष्टेत्यर्थः । एतेन स्थानिवद्भावादुत्वं दुर्वारमित्यपास्तम् । न्यायेन स्थानिनोऽसिद्धनादेशस्य चामावात् मल्विपिलाच । एतेन यद्यपि रोपे परत्वाद् " लोपे पूर्वस्य" इति दीर्घ उत्वाप्राप्तिस्तथापि "यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यते न तदनित्यम्" इति न्यि येनोरवं नित्यमैवस्यपास्तम् । उक्त. युक्तः न्यायरयासार्वत्रिरत्वाच । अप्राप्तिरिति । तथा च मनोरथासिद्धिः, तदसम्भवः पूर्वत्रतिसूत्रवैयर्थं चेति भावः, तदाह-इतिभाव इति। यदीत्यादि प्रसङ्गादित्यन्तमूलग्रन्थस्यति मावः । ननु न्यायाही. कारे मानामावोऽन आह-स्पष्टमिति । तेषु हि न्यायाङ्गीकारेणेत्यमुक्तमिति भावः । ननूक्तमूलमन्थेन "हशिच" इत्यस्यामाप्योरखामावे साधिने मुख्यत्वेन तयाचेत्यनेन तत्परामर्श क तन सिद्धान्तन्याकोपो. तिरत पाह-शाखम्येति । प्रैशादिकस्येति भावः । दृष्टान्नाथनस्योक्तिः, सदैतस्यापीत्यर्थः । असिद्ध- त्वाभावे इति । तस्मिन्सतीत्यर्थः, उक्तरीत्यति भावः । प्रसङ्गे चेति। एवञ्चाव्यवहितत्यान्मुख्यदेतोः परामशों न तु साध्यमुख्योत्वांमावस्येति भारः ।.मूले-सिद्धान्त इति । सिद्धान्तोऽप्रीत्यर्थः । व्याय- तेतीति । उकरोग्या तदभावोपपादकदेवनिरिति भावः । म्नोत्तरस्य कार्यस्यामागदिति व्याख्याने. प्पविरोध इति रत्नाकरोतिरपाता। ननु पूर्वादिपदे लगोगस्विति मनोरथसिद्धिरित्याशयेन शाकुने-न चममापीति । कार्यासिद्धत्ववादिनोलीयर्थः पदयोरिति । राताशितयोरित्पर्यः । लागयों फरिन. 1 , सरा । असिद्ध याच्यामिति । ननु लोकेऽनाहार्यशनेने प्रवृत्तिनिवृत्तिदर्शनेन प्रहले सिभिस्वार- ·७४ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रोढमनोरमायां- शब्दरत्नम्। योः पूर्वपरशास्त्रजन्यबोधविषयकार्यरक्षणया शास्त्रे एवं कार्यासिद्धत्वमिति पाच्यम् । रक्षणायां मानाभावात्, फलाभावात्, गौरवाच्च । ननु मनोरथे दर्शनाभावरूपे लोपेऽभा- वारोपस्य दर्शनारोपरूपत्वेन न दोपः, अभावाभावस्य प्रतियोगिरूपत्यादित्यत आह-अम् इत्यादि । अ६ अ औ, अद अ अस् , इत्यपस्थायां जातस्योत्वस्य सपादसताध्यायीस्थ कार्यदृष्टयाऽसिद्धत्येऽपि पूर्वरीत्याऽकारामावेन पररूपायनापत्ति । मुत्वस्यासिद्धत्वनि- , भैरवी। + . अन पूर्वपदमुपात्तं परपदन्त्वाक्षिप्तं बोध्यम् । शास्त्र एव-विपयतासम्बन्धेन शास्त्रजन्यज्ञानवि- शिष्टकार्य एव । एक्कारेण लक्ष्ये कार्यप्रवृत्तिव्यावृत्तिः । ननु "पूर्वनासिद्धम्" इति शास्त्रारम्भ 'एव मानमत आहफामावादिति । ननु फलमप्युपमेवेत्यत आह-गौरवादिति । कार्यासिद्ध- त्वपक्षं परित्यज्य शास्त्रासिद्धत्वपक्षः स्वीकार्यः, तथा सत्युक्तार्थे रक्षणां विनापि प्रयोजनाना। मुक्तसिद्वान्तस्य च निर्वाही भविष्यति । यो न क्रियते किन्तु कार्यासिद्धत्वमेवाश्रीयते, उक्त प्रकारोऽप्याधीयते, तदा गौरवं स्पष्टमेवेति भावः। कार्यासिद्धत्ववादी शडते-ननु मनोरथ इति । दर्शने निरस्येत्यादि । रूपत्वेनेति । अभावाभावस्य प्रथमाभावप्रतियोगिरूपत्यादित्यर्थ । जातस्यैति । निरधिष्ठांनारोपासम्भनेनारोपार्थक्षातस्येत्यर्थः । पूर्वरीत्या-देवदत्तहन्तृहतन्यायेन । भाराभावेन-उकारामावस्याकाररूपत्वाभावादिति भाय.। आदिपदेन औकारस्यानिकस्यो. त्वस्यैकारस्थानिषेत्वस्य परिग्रहः । ननु नाभावे कर्तव्ये मुत्वासिद्धत्वनिषेध एवंसति व्यर्थ स्यात्, माछोऽकारेण व्यवधानानाभावाप्राप्तेरिति देवदत्तहन्तृहतन्यायोन नाश्रयणीयस्तथा भावप्रकाश.. मयंमाह-शास्त्रएपेति। स्वजन्यबोधविषयतासम्बन्धन कार्येऽस्यान्वयः। एवेन लक्ष्ये जातकार्यन्यावृत्तिः, एवं पेष्टसिद्धिरिति भावः । रक्षणैव दोष इत्याशयेनाह-रक्षणायामिति । ननु प्रकृतपत्रमेव मानमत आह-फलाभावादिति। अन्यफलामावादित्यर्थः । नन्वेवमप्युक्तरूपं फलमरत्येवात पाह-गौरवा- चेति । एवश लक्षणानामयणेन शास्त्रासिद्धवस्यैतो लघुश्वेन नैवं कार्यासिद्धावमुपपापम् , किन्तूक्तरीत्ये 'वेति मनोरयासिदिः, मानर्थक्प, सिद्धान्तभ्यायोपस्तदसम्मवश्च सदवस्य एवेति शालासिद्धवमेव घरमिति मायः । एतेन शास्त्रासिद्धावे फलामाव इति मन्दोक्तमपास्तम् । ननु देवदत्तेतिन्यापेऽमावप्रतियोगिका. भाव एव विषयः, देवदचादिपदस्वारस्यात् । प्रकृते तु न था। अत एव सूत्रमप्यत्र सार्थकमिन्याशयेन मार्यासिदत्ववादी शस्ते-ननु मनोरपे इति। तच्छदात्यर्थःन दोप इति । नाय दोपद्यमित्यर्थः । भन्यं दोपदय स्वरस्येवेति माव । तस्य तद्रूपत्वे मानमाह-अमावेति । दितीयामावस्य प्रथमामावप्रतियो- गिरूपरवादिय । प्राची मतेनेद, सूत्रसामध्यांदयास्ययाहीकार इति भावः। यत्तु न्यायानगी कारे दूषण मा कम् इति । पराचा मुवे उत्वमात्रस्यासिशावादवारद्ध्या पररूपे वृद्धावर्षि पूर्व प्रवृत्तवेन लक्ष्य स्थास्यविन्यायास्थितमस्य विकारामावेन सनियोगशिष्टति न्यायादारपरत्याभापाय पुनरुवामपूरयाऽनिष्ट स्पष्टमेवेति माया, तमाचामनुरोधेन । "मदसो." इत्यत्र समाहारन्द्र निर्देशादिना एयरसगयोमेंद स्य पटावेन न्यायाविषयासादसिस्नोपारापहारे सनियोगेतिन्यायादेय मस्यापि निधी ऐनुदया. माप पर वे "न्मजन्त." इति एसे माभ्यप्रदीपोद्योते। तदेतद् ध्वनयितुं न्यायालयोनेवासि. भिगुपपारयति-माम इत्यादिना जातेति । उलरीत्यापरमान्नुले कृने श्यादि । परीस्येति । सानन्यायेनेरपर्य । पररूपायेति ।मादिना यादिसन कायसिसवय मिसान्तः । - + + सामानरामयारिदेणग्यITसादाम्या पारम्परिनिए राति १ग, गारपणामापा. देगर का भापरिपारि शातिनिधिनियामर वाडोराराविति मायः । पासापनापपिरिति। मन गुरसरमा पाइसमा हापमारे ·संशाप्रकरणम् । ७५. शब्दरत्नम्। पंधसामर्थ्यादेतद्विषये उक्तन्यायाप्रवृत्तिरिति चेत् ? तेन शाखासिद्धत्वमेव ज्ञापयितुं युक्तम् । एवं शीमावात्पूर्वम् "अदसोऽसे" (पासु०८१२१८०) इति मुत्वे दात्पौकारामावेन। "एत ईत्" (पा० सू० ८।२।८१) इति सूत्रमपि व्यर्थ सत्रैव ज्ञापमस्तु । भैरवी। " प्रत्यकारबुद्धया पररूपम्मविष्यतीत्याशयेन शहते-मुखस्येति। युक्तमिति । लाघवादिति शेपः । एतच्चान्युपेत्यवादेन । वस्तुतस्तूक्तज्ञापकेनापि न लक्ष्यस्य सिद्धिः । उत्तेऽसिद्धत्वारोपेणाका-- खुद्धौ प्रवृत्तेन "अतो गुणे” इति शाखेग पारूले सत्पकारो भविष्यति, ततो वृद्धावप्युकारस्य लक्ष्ये श्रवणन स्यादेव, पररूपेण तस्य निवर्तनात् । नचोकारासिद्धत्ववन्मकारोऽप्यसिद्ध । इति दात्परत्वबुद्धया पुनर्मुत्वस्य प्रवृत्तिर्भविष्यतीति वाच्यम् , लक्ष्ये लक्षणस्य पुनः प्रह:- शास्त्रविरुद्धत्वात् । यदि पुनः प्रवृत्तिरपि "नमुटादेशः" इति वार्तिकैकवाक्यतापन-नमुने" इति शाखारम्भसामानविष्यतीति कल्प्यते, तर्हि कार्यासिद्धत्ववादिनो महान क्लेशः। एवम्-"नमुने” इति सूत्रवत् । अत्रैव-शास्त्रासिद्धत्व एव । ननु देवदत्तहन्तृहतन्याय- भावप्रकाशः। । तदैव हि क्रियते, न शास्तम् । भमुष्मा इत्यत्र परत्वान्मुस्वेऽपि तस्यासिद्धत्वादकारखुद्ध्या स्मायादि-- सिद्धिः । देवदत्तादिन्यायसञ्चारस्तु वक्ष्यमाणरीत्या न। यदा, अस्तु सः, तथापि मुत्वेन स्थानिनोऽसि. त्वेन तस्य च निवर्तनादन्यवधानेनायाकारादेव स्मैमावसिद्धिः। "कलक्" इत्यत्र विवरणेऽपि कार्याप्सि. दत्वमेव स्थितमिति कृष्णपण्डितोक्तिः परास्ता, उक्तदोषाद । मुत्वस्येति । "न मुने" इति सूत्रसामया. दित्यः । 'नगुटादेश' इतिवात्तिकसङ्ग्रहाय तथोक्तम् । अयम्भावः, 'प्रद अमा'इत्यत्रोपमअनियमागेति न्यायेनेनादेशाप्रवृत्तः सिद्धान्ते इवावापि सत्त्वेऽपि पररूपात्परत्वादुक्तरीत्या मुस्वे कृते तस्यासिद्धत्वादका- खुद्धया पररूपे लक्ष्यभेदात् "नमुने" इति सूत्रसामर्थ्याद्वा पुनरपि मुले कृते तस्य नामावे कम्ये प्राप्ता. सिद्धवनिषेधार्थ तत्सूपमिति वाच्यम् । तन तेन न्यायेनाकाराभावेन पररूपामावे मध्येऽझारसत्वेन नामा. यस्यैवाप्राप्तावसिद्धत्वस्य सुतरामप्राप्तौ तन्निधो व्यर्थः सञ्चापः । न चोकरीत्या पररूपामावेऽग्ने परादि-- खेनाइलेन नामावादेः प्राप्तिरेवेति वाच्यम् , पञ्चमीसमासेन चाचः परेति स्थानिवत्वेन तत्रापि व्यवथा. मतादवस्थ्यात् । तेन न्यायेन पररूपाप्रवृत्तावप्यसिद्धबलरब्धस्यापवादविषयतया बाधकेनाः प्राप्त्या तदप्रवृ त्वेश्च इति । एतदिति । मुत्वविषये देवदत्तेति न्यायाप्रवृत्तिरित्यर्थः । तेन- "नमुने" इति सूत्रेण । युक्तमिति । लक्षणानाश्रयणेनापूर्ववचनालल्लनेन च लापवादिनि भावः। अत एवैवः प्रयुक्तः । अत एव च 'ममी' इत्यत्र "एतईबहुवचने" इतिसामादित्वप्रवृत्यु. तरमेव मुवप्रवृत्तेः सुवचत्वमिति रसाकरोतिरपि परास्ता। तद्धनयवाह-एवमिति । उक्तशापकवादि- त्यर्थः । पूर्वमिति । परत्वादिति भावः । परत्वात्पररूपात्पूर्वमिन्यपि बोध्यम् । मुत्व इति । एकदेशवि. मान्यायेन शीमावे आदाणे च मुत्वस्यासिद्धत्वेऽपोति शेषः । दात्परैकेति। तत्परैकारयोरमावेनेत्यर्थः, उक्तन्यायेनेति मावः । अत्रेव-शास्त्रासिद्धरणे एव । अस्तु-उकरीन्या राघवाद । ननु न्यायानित्यत्व. सरा। शब्दायाकारेण त्यदायत्वनिष्पन्नाफारस्य पररूपं भवत्येवेति कार्य पररूपानापत्तिरिति वाच्यम् , इष्टारररूपा. नापत्तिरिति तदर्थस्वीसराद । दकाराकारेण त्यदायत्वनिष्पनागरस्येष्टं यतररूपं तदनापचिरिति भावः। यदि तु स्थानी न निवृतः पादेशे न जात इनि संम्भावनाया यद् भवति तद् भवति, यत्र भवति तन भवतीत्ययोंऽग्रे यथा "अचः परस्मिन्" इत्यनिदेशस्त्रस्य करिष्यते, तथैव प्रकृतमश्रस्यापि पादिक शार्स न प्रवृत्त तस्कृता स्थानिनिवृत्तिरपि न जातेति सम्मानाया यद् भवति तर मरति, या मदति तन मन सीत्यर्थः स्वीकरिश्यते । तथाच भम् स्यादौ मुखे जानेऽपि मुरवं न प्रवृत्तं, सरना स्थानिनिवृत्तिरि न जातेति सम्मावनया "नदि रजाभ्रमप्रयुक्ता प्रवृतिः शुक्ति न गोचरयति इति न्यायेन सारे पासारयुमा पररूपे जाते सनियोगशिष्टन्यायेन मझारस्यापि निवृत्ती वृद्धी पुनर्मु उत्तम गुने पुनीत्वे 'मनू मनी' - ·७६ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- - शब्दरत्नम् । न च "तो सत्" (पासू०३।२१२७) इत्यादिनिर्देशैर्देवदत्तहन्तृहतत्यायोऽनित्य इति वाच्यम् , 'हते देवदत्ते तद्धन्तरि हतेऽपि नोन्मनन, हत्त्यारोपे तु सुतराम् । हन्तुमुद्यत- स्य हनने तूज्जीवनमस्त्येव' इति न्यायशरीरम् । 'तो' इत्यादौ विहन्तुः पूर्वसवर्णदीर्घस्य हननोद्यमसजातीय प्रसङ्गमा न तु हननस्थानीया लक्ष्ये प्रवृत्तिरिति न तास्य न्यायस्य विपय इति तेनास्यानित्यत्वोधनासम्भवात् । स्पष्टं च "स्वादिष्वस" (पासू० ४।१।१७) इति सूने कैयटे। प्रकृते तु निरधिष्ठानारोपासम्भपेन हननपजातीय प्रयोगे भैरवी। स्यानित्यत्वमन्या दृष्टं तदीत्याऽत्रापि निहि ज्ञापकानुसरण व्यर्थमित्याशङ्कान्निराचष्टे-मचे. स्यादिना । तो सदित्यादिनिर्देशस्य न्यायानित्यत्वज्ञापरतं शिथिलयति-हन इत्यादिना । नुत. रामिति । अस्य नोन्मजनं देवदत्तस्येति शेप.। तेन-"तौ सत्" इति निदेशेन । ननु तानिति. वदनापि न्यायाविषयत्वमस्त्वित्यत आह-प्रकृत इति। ननु कार्यासिद्धत्वपक्षेपिन कार्यम- सिद्धमनिष्पन्न मिति प्रस्तसूत्रेण प्रतिपाद्यते, जाते कार्य तनिष्पत्यभावस्य वक्तमशस्यत्वात् , फिन्तु पूर्वग्र कर्तव्ये परं परशास्त्रगोध्यं कार्यमसिद्ध तत्कालिकामावप्रतियोगिप्रवृत्तिकर्तृत्वर- दित्योस्तु । एतेन-काय स्ककपमृत्यभारकन्ययोधनेन पादिकशाखस्य पूर्वमप्रवृत्तिरेव क्लप्यते, तथाच नामू इत्याद्यसिद्धिरिति चेत् ? न, 'राजभ्याम्' इत्यत्र राजन् भ्यामि त्यवग्यायाईरस्यापि सपादसताध्यायीस्थकार्यस्य प्राप्त्यभावेन पादिकनलोपस्य प्रत्यभा- पोधनासम्मन नलोपे जाते ततो भादुत्तार्थ पक्षे दीर्घस्य प्रत्यापत्तेः । एवं 'वृक्ष इस इ. त्यादी यरोपे जाते गुणापत्तेः । नचान सूत्रेऽसिद्धमिति न कार्यम् , अविद्यमानपदित्यनुवर्त- नीर्य, तावतएसिदिर्भविष्यति, पूर्वत्र वर्तव्ये परंपरशायगेध्यमविद्यमानादित्ययोऽस्त्वित्य- थांदिति वाच्यम् , अप्रवृत्तस्याविद्यमानबद्भावविधानासम्भवेन पूर्वम्प्रवृत्तेरावश्यक्तया मूलो. पपणापत्ते. । नच शाखासिद्धत्वस्वीकारेऽपि राजभ्याम्' 'यूक्ष इह' इत्यस्यासिद्धिरेव, शा. खन्या सिद्धत्वेऽपि कार्यस्य सिद्धतया दीदिः प्रवृत्त्यापत्तैर्दुवारत्वादिति वाच्यम् , शास्त्रस्या- सिद्धत्यप्रतिपादनद्वारा कार्यासिद्धत्वस्य प्रतिपादनात् । एवच यत्र सपादसताध्यायीस्था- सम्य पादिरस्य च युगपत्मासिस्तन परं शास्त्रमसिद्धमप्रवृत्तमित्यनेन थोधने सति परमा. रवान्यामापश्योनाप तन एवाप्राप्त्येष्टसिद्धिरित्याशन शत-नोति । देवदतुल्यवृदिल्य. पारपूर्वसरदीपस्य खल्येन प्रमादिचि" स्यनेन निरपेऽपि देवदत्सव परुन्मजनामावानिर्देशो सुपात: सानिया या पति मान्यायाविषयावेन दामन शिविरयनि-हते इत्यादि । मोन्म. सन-देयस्येति रोपः। पविध तथापाठ एका मरिसगुन्चेयमार-हतत्वारोंपत्विति । देवदतहत । सुतरामिति । नोन्ममन देवदत्तस्यैरयनुज्यते, पातपस्य सत्यादिति गायः १ मा ५4 अस्मादिरामाद-दन्नम्। देवरियादि.। उजीवन-देवतस्य । न्यायशरीर-स्वरूप, तसं हतियारवान्यासाविषयारमाए-तापित्यादि। विहन्तरिति । तसेनानिमारपेयर्थः - या। पगुमेन पृदिस्य निर्देशानुचिरिनि माती, प्रागवि मा एE- गंगविपारिनिनेप: मोशपमा-प्ररले त्यति । HTTA गयर्थः । भायप्रकाशः। - रीमापः। FRahleft गंगापमापसमाओरससारामारेन प anागोर বাবা, ৫ আগনী যবিব আয়ংধ মা মামিঃ গ নিয়ে IIT मारनी निर गुला- पूर यसमा र मानिनी कर रोनापान पुनमगरे STAR ·सज्ञाप्रकरणम्। स्त्रमिति च । एतेन त्रिपायां विहित कार्यमसिद्धमित्यादिः प्राचां अन्यः परास्तः। विवृण्वते कण्ठमिति । विवार एपां प्रयन इति भावः । बर्गयमगा इति । शब्दरतम्। कार्यप्रवर्तनमावश्यफमेरेत्यन्यत्र विस्तरः। परास्त इति । विहित कार्यमित्यध्याहारे गौरवाच्च । किंच, त्रिपादी शास्र, तद्धि विधाने करणं न त्वधिकरणम् । त्रिपाद्यां विद्यमानेन शास्त्रेण कार्यमिति व्याख्याने त्वत्यन्तं क्लिष्टतेत्यपि योद्यम् । भैरवी। स्त्रेण लक्ष्ये कार्यसंस्कारखदिर्न भाति । यत्र तु न द्वयोर्युगपत्प्राप्तिस्तत्र त्रैपादिये जातेऽपि शास्त्रेऽभावारोपे तन्निप्पाधकार्येप्रवृत्तज्ञानेन प्रसकं सपादसप्ताध्यायीस्थं कार्यम्भवत्येव, अग्नीइतीत्यनप्लुतस्थानिकप्रगृह्यत्यवत्। यत्रतुशास्त्रासिद्धत्वज्ञानद्वारा कार्यानिष्पन्नत्वज्ञानेन सपादसप्ताध्यायीस्थशास्त्रोद्देश्यतावच्छेदकाज्ञानं, वत्र तम्याप्रवृत्तिरेव, राजम्यामित्यादौ यथा । तथा च मूलोक्तप्रयोजनस्य प्रथमरीत्या सिद्धिरित्याशयेनाह-अन्यत्र विस्तर इति । मूले एतेनेति । उक्तरीत्या कार्यासिद्धत्वस्य प्रतिपादनासम्भवनेत्यर्थः । नव पूर्वोक्त प्रकारद्वयेऽपि 'ऊर्जुनविपति' इत्याद्यसिद्धिः, णत्वविधायकशास्त्रस्यानिष्प- नत्वज्ञानद्वारा नझारसुद्धया द्विवचनेऽपि वस्तुतो णकारघटितस्यैव द्विर्वचनातमिति परभागे- ऽपि णकारः थूयेतेति वाच्यम् , "स्थादिप्यभ्यासेन चाभ्यासस्य” इति ज्ञापन सपादसप्ता- ध्यायीस्थकार्ययोग्ये विषये नपादिकशास्त्रस्य पूर्वमप्रवृत्तिकल्पनेनादोपात् । भावप्रराशः। काति। मुत्वादीत्यर्थः। आवश्यकमिति। तथा चेदं दूषणं प्रागुतान्त्यदूषणवरुद्धरमैवेति भावः। ननु कार्यासिद्धरवे नातिदेशोऽयम्, किन्तु तस्यासिद्धत्वमनिष्पन्नत्वम्, तञ्च जातस्य वचनशतेनापि कत्तुंमशक्यमिति प्रागप्रवृत्तत्वरूप दोध्यत इति नोक्तदोष इति चेन्न, 'राजभ्याम्' इत्यादौ पूर्वशास्त्रकार्यस्य यस्याप्यमाझ्या एतदप्राप्तौ नलोपे जाते प्राप्तदीर्घस्यानेन वारणामावापत्तेः, 'हर इह' इत्यादाबुक्तरीत्या यलोपेऽस्यामाप्या गुणापत्तेश्च । तध्वनयन्नाह--इत्यन्यत्र विस्तर इति।श्त्यादिक शम्देन्दुशेखरादौ द्रष्टव्यमिति मावः। ननु त्रिपाद्यामित्यादिमूलोक्तप्रक्रियाग्रन्थः ,शास्त्राद्यसिद्धत्वाशयक एव, यतस्तत्पक्षे यत्र द्वयोः सहप्रसङ्ग- स्तत्र पादिकस्यादावप्रवृत्तिरेव, अभावारोपात् । यत्र तु अन्तरगत्वानेपादिकमादौ प्रवृत्त तनापितच्छास्त्रे एवामावारोपेण तन्निवृत्तिबुद्धेरमावः, प्रादेशबुद्धयमावो लक्ष्ये जानत्वनुयमावश्च । जायमानकार्यमादेशे एव स्थानिबुद्धया प्रवर्तते, "नहि रजतभ्रमप्रयुक्ता प्रवृत्तिः शुक्ति न गोचरयति" इति न्यायात । एतेन का. योसिद्धत्वे नान न्यायः प्रवते, बुद्धिविपरिणाममात्रपरे छत्र शास्त्रे प्रादेशबुद्धया स्थानिवुद्धिरपनीयते; मसिद्धत्वेन चादेशसुद्धावेव तिरस्कृताया निरपवादा सानिबुद्धिरिति कथं न सा स्वकार्य प्रवत्तयेदिति प्रक्रियाप्रकाशोक्तमपास्तम्, उक्तदोषान् । स्थानियुद्धावादेशबुद्धयाऽपनीतायां तस्या चान्यतोश्नीतायां पुनः स्थानिबुद्धेरसम्भवाय । लिटितपणलादिषु तथादर्शनात् । एवञ्च कार्यासिद्धत्वस्यापि फलितत्वेन द्वयो. रसिद्धवस्य तत्तात्पर्यविषयत्वेनोमयाशयेन तेन तथोक्तम् । कार्यासिद्धत्वमात्रविवक्षाया तु पर कार्यमित्येव यदेव, न तु निपाया विदितमिति । एतेन भाष्याचैत्याय कार्यशब्देन शास्त्र रक्ष्यते, विहितमिति च प. ठिसमिति व्याख्येयमिति प्रक्रियाप्रयाशोक्षिनिरस्ता, उक्तरीत्यैव निर्वाह तथा व्याख्याने गौरवात् । एवं च सम्यगेव स ग्रन्थ इत्यत आइ-विहितमिति । अभ्याहार इति। निराशाज्ञाध्याहार इत्यर्थः । ननु पूर्वशन्देन पराक्षेपे तस्यैवेदमर्थकथनमत आह-किञ्चेति । शास्त्रत्वादेवाह-तद्वीति । न त्वधोति । प्रयोगस्यैव सत्त्वादिति मावः । एवंच सप्तम्यनुपपन्नेति बोध्यम् । तनिहायाह-निपाद्यामिति । क्लिष्ट- तेति । तदनुपातिछेश इत्यर्थः। अपिनाकाहामुत्याप्य सम्बन्ध इति क्लेशतमुचयः। इष्टार्यस्य त्रिपाय- सिद्धतिव्याख्यानेनैव सिद्धया मन्मनेऽतिलघुतमत्वादिति भावः । ननु चतुर्दशसू यो कादिवविशिष्टमावसा-- .

·सटोकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- वर्गगा यमगाश्चेत्यर्थः । कादय इति । लोकप्रसिद्वपाठापेक्षमिदम् , चतुर्दशसूत्र्यां मावसानत्वायोगात् । अर्द्धविसर्गेति । साश्यमुबारणे लेखने च बोध्यम् । ऋलवर्णयोरिति । आ च आ च रलौ, तौ च तौ वर्णी चेति विग्रहः, शब्दरत्नम् । लोकप्रसिद्धति । "त्रिभिश्व मध्यमैर्वर्ग" इति भाष्यपर्यालोचनया क-ख- ग-घ-इ-इत्यादीनामप्यनादित्वमिति भावः । उच्चारणेति । पादमानिकाविमाविति भावः । लेखने चेति । अद्ववृत्तद्वयात्मफलिपित्वादिति भावः । रलाविति । भाल औ इति स्थिते "ऋत्यक.” (पा सू०६।१।१२८) इति 'प्रकृतिभावेन दीर्घाभावे गुणे यणि च रलाक्त्यिस्य सिद्धिः । उश्च उल् च नलोरिति भैरवी। भावप्रकाशः। ननु लोकप्रसिद्धपाठस्याधुनिकत्येन तदपेक्षा नोचितेत्यत आह-त्रिभिश्चेति । पादमात्रिका विति । विसर्गस्य व्यानरूपतयार्द्धमात्रिकत्येन तदर्द्धस्यास्य पादमात्रिकत्वम् । अत एतस्य तथैवोच्चारणडायमिति भावः । यत्तु र लु औ इति स्थिते "मत्यक" इति प्रकृतिभावप्र. तिपक्षे 'कमलो' इति स्यादिति कस्यचिदुक्तिस्तां दूपयितुमुपक्रमते-भावित्यादिना । नच गुणोत्तरमपि यणादेशः "अच. परस्मिन्" इति स्थानिवद्भावेन 'प्रत्यकः' इति प्रकृति- भावप्रवृत्या न स्यादिति वाच्यम् , प्रत्यासत्त्या प्रकाररूपानिमित्ताकार्यस्यैव प्रकृतिभा- नरवायोगात् 'कादयो मावसाना' इत्ययुक्तमत आह-लोकप्रसिद्धतीति । अमिममूलस्याप्ययमेवार्थ.। ननु लोकपाठस्याधुनिकत्वेन सदपेक्षत्वमयुकमत आह-निभिरिति । भादिना चादिसमः। एवं क्रमेय पठितानामित्यर्थः। पादेति । विसर्गस्य व्यजनत्वेन अर्धमानत्वेन तदर्धत्वात् । एवमोचारण तथैव कर्तव्य. "मिति भावः । अर्धवृत्तेति । पूर्णविसर्गस्य वर्तुदयात्मकत्वेन तदर्थत्वमस्य । एवश्वायोवृत्तयोदयस्पर्थ, नतु वृत्तद्वयस्यामिति, तदा एक्पूर्णवृत्तलामापत्तेरिति भावः । यत्तु खण्डनकृजगन्नाथादय:--"ऋत्यक." इतिप्रकृतिमाये 'कमलो' इति भाव्य गुणोत्तरमपि पूर्वविधौ स्थानिवर-न ऋत्परत्लाद ।वैकल्पिकरवादहा- रिमापया वा तदभावपक्षे स्वन्तरवासवर्णदीर्धे यणि च ' इति स्यादिति रिली' इति चिन्त्यमिति। मन मान्या', अकृतव्यूहपरिभाषया सवर्णदीपों न, अग्रे यणप्रवृत्या सवर्णारूपनिमित्त विनाशाद। एव तर भावेऽये गुणे यणि च सिद्ध रलावितीति। रसाकरस्तु वाणपरिमापया दो साधिला गुणे यणि च तरिमद्धि- 'रित्याह । तवनितयमपि चिन्त्यम् । अस्तव्यहारिमापाया मसत्वादादाहमित्यस्या निग्राहकमानारममा नकायित्वे वागवानयोयुगपरप्राप्तामेव उयोसेरयादौ तथाते तुविमरत्युत्पते प्रागेप सार्णदीर्घप्राप्तिरिति स्पष्टमेव । एतेन न च ततः प्रागेवान्तरद्धवादीर्घ शक्य , भपवादभूतमार्गपरिभाषाविषये तदा । ना न्तरगयहिरङ्गयोर्चुगपरप्रवृत्तिः पापि सम्भवतीस्वपि रत्नारोक्त पास्तम् । एकत्र युगपप्राप्ताविति मनाया निमलस्यात्यासण्डनोकि सम्ध्यन् मण्टनरारोऽपि चिन्त्य समान गमित्त समानायये सेति यदन अगमाप श्वेति बोध्यम् । मा. प्रकृतिमावामा टासिद्धापपि समवष्टभ्या यया सरिससिगार-मल पति । नन्वे स्थितिरेव दुलंमा, चौत: मार दीर्घप्राप्ते, मत माह-सत्य इति । भरय दीपंपाथफरयादिति भावः । पश सेन दीपांगारे सति वा स्थिठे गुण यादियो मना योध्या। दोपुर गोरि, प्रत्यासत्या गिनिधायमानस्य सेन धारणा। मा एमाह-गुणे इति। "कोहि" योग । पतु शो तरप स्थानियसेन दीपों न पगितिनगमायादित, यासति भररय गागलवार । पूर्वस्व दियो स्थानियस्याए । प्लेन गुणोपरमपीत्यादिरादनापिकार । 'उरमर्गसमाना कियागत परस। मूस मापसानस्येति । भरय परिवरिया। अन्यथा पाचनमाम मागरम "म सवारियममममुरामै गरेन तसङ्गी पालमप । सिरिरिति । गत ·७६ संशाप्रकरणम् । उच्च उल् च ऋलोः, तयोर्णयोरिति वा; प्रथमान्तेन परिनिष्टितविभक्त्या वा सन्दरतम् । पाठः । रलोरिति पाठ आगन्तुनाऽकारण निर्दा इति बोद्धयम् । तयोर्वर्णयोरिति । "पू. रणगुग" (पा.सू० २।२।११) इति निषेधस्तु पष्ठोसमासस्य न तु कर्मधारपस्य, यहुलप- हणेन तदभावो भाप्योदाहतविषय एवं नान्यत्रेति भावः । प्रथमान्तेनेति । भैरवी। येन प्रतिबन्धात् । पति पाठ इति । एतेन तस्यासाम्प्रदायिकत्वं ध्वनितम् । आगन्तूनामन्ते सन्निवेशः' इति न्यायविरोधात् । ननु ऋलवर्णयोरित्यनुपपन्नम् , पष्टीसमामस्य समानाधि- करणेन पटी न समस्यते' इति निपात्, कर्म गरय इत्यपि न सम्भवति, तस्यापि प्रकृने पप्ठ्यन्तपदसम्बन्धितया तेन निपेचस्प प्रारित्याशड्डान्निरावटे-पूरणेति । नतु कर्मधारयस्येति । अनन्तरस्येति न्यायादिति शेषः । ननु तस्य निषेधस्य विपये कर्मधारयाभायोऽप्यन्यन्त्र दृष्ट इत्यत आह-बहुलग्रहणेनेति । भाष्योदेति । 'यजुपः पीयमानस्या इत्यादौ। कर समानाधि- करणमसमर्थवादित्यतिदेशात्कयङ्कर्मधारय इति याच्यम्, समानाधिकरणाधिकारे पूर्वकालैक" इत्यादिवचनाउन तस्याप्रवृत्तज्ञापनात् । नचासामदेिव समासाप्राप्ती समानाधिकरणेन पष्टी न समस्यते” इति निषेधवैयध्यमिति शड्डूयम् ; 'सर्पिः कालकम्' इत्यादौ "इसुसोः"इति भावप्रकाशः। स्यापि पूर्वपरविधित्वात् । अस्य स्थानिवत्वस्य प्रकृतिभावप्रवृत्तिद्वारा पदान्तभूत-कारस्थानिक्रयणादेशन- तिबन्धकतया साक्षात्परम्परया वा पदचरमावयवसाधकस्तत्प्रतिबन्धाश्च निषिध्यत इत्यर्थस्य वक्ष्यमाणतया निषेधाच्च । एतेन न च न पदान्तेति निषेधः, प्रकृतिमावस्य विकारामावमात्रतात्पर्यस्त्वेन पदवरमावयव. स्वाभावादिरयपि जगन्नाथायुक्तमपास्तम् । तध्वनयन्नाइ--यणि चेति । पाठइति। मुख्यपाठ इत्यर्थः । प्रकृतिभावपरयणादेशाभ्या रूपसिद्धेरिति भावः।इतिपाटे इति। नैन नास्त्यैव स इनिधनयति । यदि क्वचिदस्ति तताइ-आगन्तुनेति । सोऽप्यसाम्प्रदायिक एवेति ध्वनयति-इविबाध्यमिति । भाग- न्तूनामन्ते निवेशस्य लोके क्लृप्तत्वादिति भावः एतेनचैयमित्यादावपि च ययमित्याधापत्तिरिति मन्दोक्तिः, प्रोति तोडोनिगुणानिमित्तावादलोरितिचिन्त्यमिति सण्डनकृटुक्तिः, प्रकृतिभावपक्षे ऋलोरिति सदभावे रोरित्युचितमिति रलोरिति लोरिति च चिन्यमिति जगन्नाथोकिस्तथा साधयितुं मण्डनदुक्तिवापास्तति दिक्। वर्षायोरिति । षष्टीसमासे पूर्वनियमः, कर्मधारये तु व्याप्यव्यापकमावसत्त्वेन व्याप्यस्येव स इति विरोधेन परवाषष्ठीसमासस्त्वन न, पूरणगुणेति निषेधात् , समानाधिकरणमसमर्थवदित्यसामध्यांच। स- मानाधिकरणाधिकारे 'समानमध्यमध्यमवीराश्च' इति पाठेन तस्य तदधिकारस्थसमासाविषयत्वेऽप्यन्यत्रा- तो मानामावात। न चैवं समानाधिकरणेनेतिनिधो व्यर्थः, तत एव तत्र षष्ठीसमासाप्राप्तरिति वाच्यन, 'सपि: कालकन्' इत्यादाविसुसोरिति पत्वामावाय तस्यानावश्यकत्वेऽपि सर्पिष्पीयते' इत्यादी पदार्थमाव- श्यकेन धातूतरप्रत्ययेन कर्माद्यमिधानेनेत्यर्यकेनाधास्वभिहितमित्यनेन सर्पिषः पीयमानस्थ' इत्यांदी साम- यंसत्वेन निषेधावश्यकत्वात् । न चैवं वीर पचन्' इत्यादौ समानमध्येत्यादैश्चारितार्थेनाशापरवेज्यत्र कर्मधारयेऽपि तत्प्रवृत्यापत्तावर सोपि न स्यादिति वाच्यम् , वेषामनभिधानात् । न च न वा वचनप्रा. माण्यादिति समयवस्थं माध्यं मानम् । एवञ्चात्र "विशेषगम्"इति कर्मधारयो नोसहते, प्रनिषिद्धति मा. प्योक्तः । ती इत्यादाविव देवदत्तेति न्यायाविषयत्वाचेति दिक् । नन्वेवं तस्येशस्यापि "पूरग" इतिनि- पैधः कुतो नात भाइ---पूरणेति । निषेधस्विति । समानाधिकरणहेतुक इत्यर्थः। “पी" इतित्रवि. हितसमासस्यैवेत्यर्थः, अनन्तरस्यति न्यायादितिभावः। अत एवाह--न विति। एवञ्च स सुलभ प्रति भावाननु 'तशकस्य सर्पस्य' इत्यादाविप यलग्रहणात्तदमावापत्तिरत माह-बहुलेति। सदभाव इति । कर्मधारयाभाव इत्यर्थः। भाघ्योदेति। माध्यादीत्यर्षः। वृत्यादिपरिमह भादिना । नान्यग्रेतीति। "न पदान्ताः परेण: सन्ति" इति भाष्यप्रामाण्येन लकारान्तानामनमिधानेन भा च लवर्णश्च अलवर्णी । सरला।

·. - भैरवी । सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- विग्रह इवि सिद्धान्तात् । "ऋत्यकः" ( पा० सू० ११११२८) इति प्रकृतिभावः । नाझलौ (पा. सू० १११११०) ॥ आकारसहित इति । अन्न च "कालसमयवेलासु" (पा० सू० ३।३।१६७ ) इत्यादिनिर्देशाः प्रश्लेपे लिङ्गम् । न चैवमपि यिया३सो, इत्यादौ "गुरोरनृत" (पा० सू० ८।२।८६) इति प्लुतादा- शब्दरलम्। प्रथमोपस्थितत्वादिति भावः। अयं पक्षः "अनेकमन्यपदार्थे (पा.सू. २१२१२४) इति सूत्रे भाष्ये । परिनिष्ठितेति । अत्र च “एकविभक्ति चापूर्वनिपाते" (पा० सू० ११२१४४) इति ज्ञापम् । अन्यथा मालामतिकान्त इति विग्रहेऽतिपदस्यापि नियतविभक्त्यन्त- त्येनैकविभक्तीत्यस्य व्यावालाभः । एकस्यानियतविभक्तित्वे हि तद्वारणाय "एकविभ- ति" इति सार्थकम् , परिनिष्ठितविभक्त्या समासे लतिकान्तमतिक्रान्तेनेत्यादिक्रमेण तस्यानियतविभक्तिक स्पष्टमेव । अत एव "तत्पुरुपे तुल्यार्थ" (पा० सू० ६२।२) पत्वाभावार्थमावश्यक्स्य तस्य वचनस्य सपिप्पीयते' इत्यत्रापि प्रवृत्तिः स्यादिति तद्वार- णायाधात्वभिहितं समानाधिकरणमसमर्थवद्भवतीति कल्प्यते । एवञ्च यजुषः पीयमानस्ये. त्यत्र पष्टीसमासवारणाय समानाधिकरणेति निषेधस्यावश्यकत्वात् । मचै 'पूर्व: पचन्' इ. त्यादौ "पूर्वापर" इत्यस्य सूत्रस्य चारितार्थेनान्यस्मिन्कर्मधारये समानाधिकरणमसमर्थवदि. त्यस्य प्रवृत्तौ प्रहते कर्मधारयो न स्यादिति वाच्यम् , पूर्वः पचन्नित्यादौ "वचनप्रामाण्यात" इति समर्थसूत्रस्यभाष्यप्रामाण्यादनभिधानेन समासाभावल्य सत्त्वात् । एवर प्रस्ने कर्म धारये न किञ्चिद्वाधकम् । अयम्पक्षः-प्रथमान्तेनेति पक्षः । अत एव-"परिनिष्टितविभक्तया समासः" इति पक्षस्वीकारादेव । यदुक्तं प्राग्भाप्योदाइतेति, तंत्र मानन्तु अस्य वर्णस्येत्य- । र्थकः 'सहिदहो" इति सूत्रेऽवर्णस्येति प्रयोग. "अनेकमन्यपदार्थ" इति सूत्रस्थान्यस्य पद. स्येत्यर्थकोऽन्यपदेति प्रयोगश्चेति बोध्यम् । "एकविभक्ति चापूर्वनिपाते" इति समुदायाभिधा. नमेकविभक्तिमहणाभावेऽपूर्वनिपात इत्यस्यानर्धक्यमित्यभिप्रायेण । - ज्ञापफन्त्वेकविभक्ति- भावप्रकाशः। भत एवान्यस्य पदस्यार्थे इत्यर्थकान्यपदाइनि, भस्य वर्णस्येत्यर्थकः अवर्णस्येति च सूधप्रयोगः सगष्यते। यत्त मण्डनवारः, पदसंस्कारपक्षे माघम् , वय इतरानन्वितपदस्य, व्युत्पादनास्मातिपदिकार्थमारे प्रध. माया एवोचि यात्। वाक्यसंस्थारपक्षेऽन्त्यम् ,तत्र तदन्वितपदस्य व्युत्पादनात्तत्तदिगतीनामेव युक्रवार शति । तन्न, भरयपक्षेपि पूर्वोपस्थितनिमिचकत्वरूपान्ताङ्गत्वमादायानारगाणां प्राक् 'मधुसेरन्यत्र रपट. स्वादमा व सत्र शापक वक्ष्यति । तद्ध्यनयमाह-प्रथमोपेति । प्रागुपस्थितनिमित्तरत्वेनान्तर स्वादित्यर्थः । प्तेन प्रथमत्याग इति न्यायस्य सन्टितत्वेनेदं चिनयमित्यारतम्। भाप्ये हति । तर गुपसर्जनसशार्थमनेरग्रहण फव्यमित्युक्त्वा नवकविभक्तिवादित्यादिना प्रथमा नव निगुमिमाम्' इत्यादी पिमहात्मसण्य राजकुमारी राजकुमारीम्' इत्यादावतिप्रसङ्गमाशइफमाणसागप्योरिनिष्ठि तविमपत्यारि समासइति वदावश्यकमित्युतम् । परिनिरितेतीति । यावत्र पूरणेत्यवरपसागनाभिरण- नेति पापरमिति मान्यास्तापाचामनुरोधेन । ताप्रत्याख्यानस्य तत्रय माध्ये पनिवपायुक्तमापरिरोपापात मार-अन पेति। परिनितिविमवत्या समासपशे वरपथः। इति शापामितिापत्रयमेरविमप्रियदन सापमित्ययः । एकप फमिति यावत् । विमफिरमपि समिनिमावस मारः। . ममेऽपि वपनपना-अन्ययेति । तापमानही मारे गासमुयायो एमासानद. एम्पमपमाह-नियनेति । मनिष्टमम्पादसावपापि न पारियमिपार-पपम्पतियारस। सीमारे सायमार-परिनिरितेति ETV पटीगवियतो । अतिमान्तमिग्यादि पिनुपम्पते। इस्पादिममेपासमानिन्ययः । सम्य- मदरसा अस एप-दान treer. - - ·संज्ञाप्रकरणम् । १ . . भैरवी। कारात्परस्य सनः सस्य पत्वं स्यादेवेति वाच्यम् , आश्च आश्चेति द्वन्द्वे सवर्णदी- घेण दीर्घात्परत्र प्लुताऽपि प्रलिप्यत इति व्याख्यानात् । यणादिकमिति । शब्दरतम् । इति सूत्रे भाष्ये 'परमे कारके, परमेश कारकेण' इत्यादापतिप्रसङ्गमाशड्डय प्रतिपदोक्तप- रिभापया समाहितमिति भावः । अत्र चेति । सूत्रे इत्यर्थः । प्रश्लेपे-आकारप्रश्लेपे निर्देशा लिङ्गमित्यन्वयः । निर्देशेन आकारहकारयोः सावाभावबोधानुमानिकवचनकल्पनापेक्षया प्ररलेपे एव तात्पर्यकल्पनं लघीय इति भावः । व्याख्यानादिति । एवं व्याख्याने मानं तु प्रयत्नभेदेन "नासलो" इत्येतत्प्र- त्याख्यांनपर भाष्यम् । तद् ध्यनयन्वक्ष्यति-'सून मास्त्विति भाष्ये स्थितम्' , ग्रहणमेव । भतिप्ररागर-तेन सूत्रेण पूर्वपदस्वरप्राप्तिरूपातिप्रसङ्गम् । प्रतिपदोक्तेति । तृतीया- सप्तमीति पदोपादानेन यः समासो विधीयते तस्य महणं परिभापया भवतीति भावः । यत्तु "कालसमयलासु" इति निर्देशेनाकारहकारयोर्न सावर्ण्यमित्येव फल्यतामिस्निः . न्सूत्रे आकारस्य प्रश्लेषेणेति; तन्मतं निरस्यति-अत्र चंत्यादिना। वेलास्विति निशल्य ज्ञापकत्वमर्थविशेपे चेयन झापकाभिधानं तत्र तन्नाप्यं वचनमानुमानिकार्याभिधायकमेव . भवति । अनुमितिस्तु व्याप्तिज्ञानादिघटितगुरुतरसामग्रीप्रयोज्येति गौरवमिति भावः। अन “न्यायः-आकार: हकारसावर्ष्याभावधान पत्वाप्रयोजकत्वादिति कल्पनीयः । ननु "नामलो" इत्यत्र दीर्घस्य सत्त्वेन प्लुतस्य सद्भावे मानन्नास्तीत्यत आह-व्याख्या. 'नादितीति । प्रयत्नभेदैन-ईपद्विवृतविवृतेतिप्रयत्नभेदेन । माध्यमिति। . प्रयत्नभेदे सति सावा- झीकारादेव । इत्यादाविति । कर्मधारयइत्यर्थः । अतिप्रसङ्गम्-पूर्वपदप्रकृतिस्वरातिप्रसङ्गम् । प्र. तिपदोचेति । तृतीयासप्तमीतिपदोपादानविहितसमासयोरेव तयातन ग्रहणमित्यर्थः । अन्यथा निर्मूलवेन . सथा समासस्यैवामावेन शोत्तरयोरसङ्गतिःस्पष्टैवेतिमावः । नन्वत्र चैत्यस्याव्यवहितत्वादाकारसहिते इत्यर्थे, 'प्रश्लेषे इत्यस्यानन्वयापतिरत आह-सूत्रे इति । तत्सामयाद्यवहितपुरामर्श इति भावः । व्यवस्तित्वे. नार्थान्तरभ्रमवारणाप योजनासाह-प्रश्लेपइत्यादि । तस्यार्यमुपस्थितत्वादाह--आकारेति । यत्तुला. घवादकारस्याकारादिना न सावर्ण्य मिविज्ञापनसम्मवात्प्रसेपो व्यर्थ इति रत्नाकरः । अन्यत्रापि शापनस्थले आनुमानिकं वचनमेवोरीक्रियते इति तद्भावः । तत्खण्डयति-निदेशेनेति । 'कालसमय' इत्यादिनिर्देशेने. त्यर्थः । प्रश्लेषे इजिच्छेदः । कल्पनम्-उक्तनिर्देशस्येति भावः। लघीय इति । अपूर्ववचनतो लघुतोऽपि तत इदं लघुतरं ज्यायः। एवञ्च यन ल्धुतरः प्रश्लेषादिप्रकारो न, तत्रागस्या तथावचनकल्पनेप्यत्रं वैषम्य. मितिमावः। उक्तनिर्देशस्य दीर्घवेनात्र मानावासम्भपादाह --एवं व्याख्यान इति । भेदेन ईपदिए सविवृतावित्येवंरूपेण । भाष्यमिति । अन्यथा प्रत्याख्याने प्लुवेन हस्यासावर्ण्यम्, तत्सत्वे तु सावण्य' मिति फलभेदै प्रत्याख्यानासम्मवेन तदसङ्गतिः स्पष्टवेति भावः। तयोरित्येव पिग्रह इति स्पष्टं शेखरे। समाहितमितीति । यस्मिन् सूत्रे लक्षणप्रतिपदोकपरिभाषा स. चारणीया. तत्सवघटकपदघटितशास्त्रविधेयत्वं प्रतिपदोक्तत्वमिति लक्षणेन तृतीयासतमोपदघटितवाने "तृतीया तत्कृतार्थ "सप्तमी शौण्डैः" इति, तद्विधयसमासयोरेव सत्त्वं न तु विशेषणं विशेष्येण" इति विहितसमासस्येति तदाशयः। इति भाव इति । स्यादेतत् । सर्वत्र हि निषेधस्थले निशेधशास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकावच्छिया- तिरिक्वेन निषेध्यशास्त्रीयोदेश्यतावच्छेदकावच्छिवे संकोच इति निषेध्यशास्त्राणाम्प्रामाण्याप्रसऊये भावप्रकाशः। " । . है . सरला। . - ·भैरवा। . . - भावप्रकाशः॥ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शीवलशब्दे सवर्णदीर्घ आदिशब्दार्थः । दाब्दरतम् । इति । शीतलशब्दे इति । शस्य ईकारे परे, दधोतीकारस्य शारे परे चेत्यर्थः । न च शीडः शवारोचारणेन तच्छमारस्येकारे न दीर्घ इति वाच्यम् , शीतलशन्दे शोधो. ऽभावात् । किं तु श्याधातो; क्ते "द्रवमूर्तिस्पर्शयोः श्या” (पा.सू०६।१।२४) इत्यनेन सम्प्रसारणे "श्योऽस्पदों" (पा० स० ८१२।४७) इत्युक्तेर्नत्वाभावे च निप्पन्नाच्छीतशब्दा- सिध्मादित्वालचिं शीतलशब्द इत्यदोपात् । शीतशब्दो हि सिध्मादिपु गणरत्ने वृत्तौ व पथ्यते । किं च तेनापूर्ववचनकल्पनापेक्षया सूत्रोदाहरणत्वमेव तस्य युकमिति भावः । भावः सूत्रप्राप्त्यभावप्रयोज्य एव भवति, यदा तु न प्रयत्नभेदकल्पना सदा चेत्सावण्यन्तदा फलभेदः स्पष्ट एपेति । शस्य ईकार इति । सूत्राभाये हवेकारशकारयोः सावण्यांच्छकारस्या- क्त्वात्सवणेदीधप्राप्तिः, ईकारस्य तु तस्यात्वादिति विशेषः । सिध्मादिगणे सम्प्रति शीतं. शब्दपाठांनुपलम्मादाह-शीतशम्दो होति । नन्वेताशक्लेशेन शीतलशब्दसायनापेक्षया ला- घवेनशील एव रूपमित्यस्तु, तथाचोकं ज्ञापकं सुल्यमेवेत्यत, आह-किति। युक्तमिति । . लाधवादिति शेषः । अन्यथा शकागेऽच्कार्यानिप्पादक इति वचनान्तरकल्पनाप्रयुकं गौरव स्पष्टमेव । किश शाशकारोचारणं 'शिश्ये इत्यादौ चरितार्थम् , तनोत्तरखण्हे "एरनेकाचो- संयोग" इति यण शकारमत्त्व एव भवति । दीर्घस्तु पूर्वन्न प्रवर्तते, वार्णादागस्य धलपत्त्यात् । यत्तु मान्याः, शस्येकायदो परे सवर्णदीर्घादि दधीत्यस्यैव, न शीशयादिषु, शकारोवारणवैया पस्याऽखण्डेऽच्कार्याप्रवृत्तिबोधनात् । अत एव तितउशम्दे गुणो न, तस्माच्छीतलशदे परे दधीत्यस्य सवर्ण. दीपं श्रादिशब्दार्थः । अत एव मूल परममूले च स्वरसतः सङ्गच्छते इति; समाचामनुरोधेन इति तद्व. नयमाह-मस्येति । सूत्रामा इस्वकारशकारयोः सावण्यांच्छस्याफ्त्वेन दीप्राप्तिः, सूत्रस तु सयो. सनिषेधेन शस्यानपत्याचदप्राप्तिरिति भावः । तस्याः प्राचामनुरोभिता ध्वनयितुं शहने–नपेति । विशेषापेइंशापमित्याह-तटकारस्येति । शीतलमिति शोडो रूपनौणादिक तत एवानिट्वमिति भावः । सदाशयमेव सिद्धान्ती समायत्ते-शीतलेति । सम्प्रसारणमित्युपलक्षग पूर्वरूपस्यापि। अदोपादिति । शोचारणवैयापत्तिरूपदोपाभावादित्यर्थः । शीनादिपु सरतामयाचदारणेप्या शीतलसम्दे श्यापावोरुप- : देशस्यान्यन साफल्यैनासामर्थ्याचदमावे खदोधापत्तिरमयत्र युक्तयेति मावः । सर्वत्र मन्थे गो पाठान पलामादाप-शीतेति । तुभ्यतु दुर्जनन्यायेनाह-किश्चेति । थातूनामनेकार्थतया शीत एवेद प्रागुक्त- रीत्या रूपमिति भावः । युक्तमिति । लापवादिति मावः । एतेन शीलादेशोच्चारणस्य सानान्यापेक्षा पापात्यार श्यापाता रूपेऽपि सिदिः, किशानुस्या "मःसवर्ण"रत्ययस्यान्माणसामध्यन से परहो. ऽपि दीवारण मुख्यमित्पपास्तम् , उपयुः, तस्योत्तरार्थत्वार । भव पद शीतलादे सवगंदी र. सरला 1 •नियमः स्वीरित्यते। तब "नादा" इस्पतत्रिपशाखीयोरेस्पतावच्छेदकावारिसमस पता स्वमिमातिरित्तावन मुत्यारयो सोचे भचामन्भिन मिरपि सर्वसमाग स्यात् । ए व दीर्घा. दीना महाशाखस्य नारसलीगोमवश्या यामदेनापरणाचन परितामिति र मियोप्पो, म भिम गुस्पारपमपानममिन्न राय, इमिग्नेग नुस्यास्यमपान इभिन्न समग मी माया द्वापारपरस्पायररनादोपा । नाशयति तापासम् । मप अपमायाaffails पंग पाप! समा योध्यो । अथवा गुत्यारपाको रखियोगा मा पा, सरन्यारवान तापसम्बनिश्पते । तया पसारस्पना न सायन, नहपान Rथानमपानरम्पपरप सामनापानपानामन्यस्य पर गाजीप शतिरदारनाम्यः । - ३ ·संशाप्रकरणम् । .. अत्रेति । अत्रैवेत्यर्थः । यद्यपोति । ग्रहणकशास्त्रस्यायाप्यनिष्पत्तेरिति भावः। शन्दरतम् । .अत्रैवेति । प्राहकसून एपेत्यर्थः । अग्न च "धर्मत" (पा० सू० ७४७ ) इति सूत्रे तपरत्वं मानम् । तद्धि चुरादिप्यन्तात्कृतधातो श्यचीकृतदित्या दीर्घकारस्य स्थाने हस्व एवं यथा स्यादित्यर्थम् । पूर्वेणााण्ग्रहणे उद्देश्येन विधेयेन च कारणानणत्या- निन्नकालाग्रहणेन न तस्य स्थानित्वं न या आदेशत्वं प्रसमिति व्यर्थे तत्स्यात् । न च तपरसूत्रेण एकारग्रहणार्य तत् । स्यानेऽन्तरतमपरिभाषया कारस्थाने तस्य वारणेन ताहणे फराभावात् । न चैवं ज्ञापिनेपि भाव्यमानत्वात्सर्गप्रहाप्रसास्तद्वेयर्थ्यम् । तपरत्वामारे आदेशान्तरनिहत्त्पर्यत्वेन स्वरूपाभ्यनुज्ञानार्थतयापूर्वयोध्यत्वामाना-.' विधेयत्वात् । कृते तु तपरत्वे माव्यमानताऽपोत्यन्यदेवत् । भैरवी। - ५ . मूले सूत्रेवियोपस्य प्रतीकमधृत्वा व्याख्याने सन्देहो भविष्यतीत्यतो व्याचष्टे-माइकेति । भर च-परेणाणाहणे च । ननु तपरसूत्रस्यानणि विध्यर्थतया लुकारस्य ग्रहणार्थन्तपरकरग. मस्त्विति शहानिरस्यति-नच तपरेत्यादिना । विध्यर्थत्वमभ्युपेत्येव समाघत्ते-स्थानेऽन्तरतमे- ति एव शापितऽपि-परेणाणप्रहणमिति ज्ञापितेपि । वैयेयमिति । स्वविपये चारिताय्यांमावा-' दिति भावः । स्वरूपाभ्यनुशानाति । यद्यनेनादेश विधानन्न स्यातदा अचीकृतत्' 'अवीवृधए 'ममाज इत्यादिष्विरराराम्प्रवृत्तिः स्यादिति दोघेकारस्य स्वरूपोपलम्भो न स्यादिरा- यादेशेनारदाराद। सति त्वस्मिन्दीर्घस्वरूपोपलम्भ इति स्वरूपाभ्यनुज्ञेत्यर्थः । यत्त्वस्य 'मत' इति स्थानपष्ठ्यर्यान्चयायादेशत्येनं "भाव्यमान" इति परिभाषाप्रति भावप्रकाश:.. चोक्त मूले, न तु शीतलशम्दे परे इति,। परममूल तूपलशणतया योज्यमिति मावं. मूले सूत्रानुलेखजभ्रम- वारणायाह-प्राहकेति । यत्तु रत्नाकरमन्दपदय , "उपसर्गादृति" "तउत्" इति "वृद्धिरादैन्" इत्यैजयं च तपरकरणमत्र मानमिति । तन्न, लग्रहणेन चारितार्थ्याद, भसन्देवार्थत्वेन पूर्थित्वेन पारितार्थ्यस्य माभ्य एव स्प- ष्टत्वाच। यदपि मन्दः, अतिदेशपक्षे आपोमयशापकत्वसम्मवइति, सदपि मन्दम् , सावर्ण्यपक्षे तदसम्भवात् , तत्क्षस्याकरानारूढत्वाञ्च, सत्यक्षेऽण्यणस्यैव सत्रेऽसत्त्वाच्च । तवनयन्दापकान्तरमाइ-अनचेत्यादि । अंत च-अत्रैव परेणाप्रणे। तस्य-मिन्नकालस्य । तत्-तपरत्वम्। एवमग्रेऽपि । तपरेति। अनणि विध्ययं तदिति पक्षे इदम्, सिद्धान्ते स्वग्ग्रहगमेव नैति भावः । तत्पशानुसारेणैव समाधत्ते-स्थानेन्तरेति। नियमार्थमिति सिद्धान्तपशे तु तथा वक्तुमेवाशक्यमिति माव.। तस्य-कारस्य 1एवं-रेगाणग्रहण। वैयर्थ्यमिति । तथाच शापनासम्मवइति भावः। आदेशा- न्तरेवि उभयत्र सागोपस्थितावान्तरतम्येन विधानारसा फलिनेति भाव.। वाइ-स्वस्लेति । अभ्यनुदान 'प्रतिमतय । लाघवेन तस्यैव युक्त वादिति भाव. । स्पष्टञ्चदम् "अगं कर्मणि च" इति सूत्रमाये । एतेने., मोम सनः सनेवत्यादाविवास्याभ्यादेशत्वेन विधेयत्वमेव, अन्यथा उरितिस्थानषष्ठया अनन्वयापतिरित्या पि भन्दोक्तमास्तम् , उक्तयुक्त, अगुदाने अत्ययपदस्य प्रययभिन्नार्थकतया तोधितपरिभाषाया भाग्यमानपदैनापूर्वबोध्यत्वरूपविधेयत्वस्यैव ग्रहगाच, साधनुशासनावेन इकोयगिरवादाविव स्थान. पपत्तेश्च । तदाह-तयाऽपूर्वति। एतेन त उत्"इतितारकरणाशापफादान्यमानस्यापि सवर्गग्राहक. अविधेयत्वादिति । शापफस्यले सर्वत्र चत्वारोऽशा:-यय, जापन, सांश चारिताध्य, फलमन्यत्र चेति । तन अगुदिरसूत्रे भाप्रन्य शरस्य पूर्वगकारेग ग्रहगे हारस्य नेनाग्रहगाजत्र प्राइकरामस्था - - सरला। प ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- . भैरवी। शब्दरतम्। अनिष्पत्तेरिति । 'वर्णानामुपदेशस्तावत्तदुत्तरकालमिन्सन्हा तदुत्तरम् "आदिर न्त्येन" (पा० सू० ११११७१ ) इति प्रत्याहारस्तदुत्तरकाला सवर्णसञ्ज्ञा तदुत्तरकालम् "अणुदित्" (पा० सू० १११६९ ) इति, एतेन समुदितेनान्यत्र सवर्णाना ग्रहणम्' इति वाक्यापरिसमाप्तिन्यायादित्यर्थः । भय भाव-आदिरन्त्येन। इति प्रत्याहारसिद्धी "नाज्झौ" (पा० सू० ११० ) इत्येतद्वाक्यार्थबोधे सति निर्णा तेतद्विपयपरिहारेण सवर्णपदबोध्यत्त्वनिश्चये अणुदित्" इत्यनेन तावता ग्रहण बोधनीयम् । अन्यथा बाधक सम्भावनया तुपयोस्यसूत्रजशत्तिग्रहेऽप्रामाण्यसन्देहेन तच्छवजोधानापत्ति । न चेत द्वाश्यार्थबोधात् प्राक् तन्निश्चय इति । स्थादतोऽयमेय तकारो भाव्यमानोऽपि सवर्णग्राहको भवतीत्यर्थ ज्ञापफ इति । तत, अपूर्वयो ध्यत्वमेव भाव्यमानत्वमित्यर्थस्य. प्रसिद्धत्वात् । अपूर्वगोध्यत्वय स्थानिस्वरविनातीय निपाद्यत्तम् । भाव्यमानोकारविषय एर सवर्णग्राहकत्वस्य सुप्रसिद्धत्वाच । तावतेवादसो सेरित्यन सम्भवात् । ननु ग्राहकशास्त्र याचार्यग पठितत्वादनि पत्ते रित्ययुक्तमतो भावार्थमाह-वर्णानामि त्यादिना । तावत्-भादौ । नन्वताशक्रमेण पाक्यानि पत्तासन्यत्र "अस्य च्यो" इत्यादी सवर्णप्रणवत् "नाज्झलौ” इत्यत्रापि ग्राहकशास्त्रप्रति कुतो नेत्यत आह-अयम्भाव इति । एतत्-नान्झलावित्येतत् । परिहारेणेति । अपवादविषयपरिहारेणैवोत्साप्रवृत्तरङ्गीकारात् । अयथा "नान्झलोग इत्येतद्वाक्यार्थापोलोचने । अनापत्तिरिति । अप्रामाण्यतानानास्कन्दि तशत्तिग्रहस्यैव शाब्दबुद्धिहेतुत्वादिति शेप । गचैति । नहीत्यर्थ । एतद्वाक्यार्थबोधाव-" ज्म इतिवाक्यार्थबोधात् । सन्निश्चय ~सवर्णपदार्थ निश्चय । तथाच तुल्यास्यसूत्रार्थनोधो भावप्रकाशे । स्वमवष्टभ्येद शापक सुरममित्यपि मन्दोक्तमपास्तम्, उक्तयुत्तो, उपकाद् भाग्यमानोकारस्यव सद्मा वक्त्वस्य स्वीकाराच । "माव्यमानोप्युकार सवर्णान् गृह्णाति" इति परिभाषाप्यन एव सरन्छो । तेन "मदसो" इत्यन निर्वाः । तत्रत्यपरममूलोक्तिस्तुं चिन्त्यैवेति स्पष्टमन्यति दिए । ननु नपणास प्रस्थ पाणिनिपठितत्वेनानिपचिरयुक्तेत्यत आह-नणानामिति । इदं च प्राग व्यारयातम् । न तावताऽ पत्र केवलाना ग्रहण न भवतीत्येव लभ्यते, किश तस्य समुदायमध्ये न निवेश इति कथं नाजनहरी या आप्रवृत्तिरत माह-अय भावइत्यादि । निश्चये इति । भोर सन प्रार नस्य सामान्यतो पो र?' सचितम् । अन्यथा-प्राय निषेधार्यालोचने । तच्छास्वेति । अगदित्स्यथं । ममामा यम हिर मबि धपत्यादिति भाव 1 नचेतदिति । नदि नालावित्येवदित्यर्थ । तनिधय इति । सदर - ग .

·संशाप्रकरणम् । "हो ढः" (पा० सू० ८।२।३१) इत्युपलक्षणं-रमावित्यत्र पत्वं, पागाशी- "रित्यन "झयो ह" (पा० सू० ८४६२) इत्याकारस्य घकारः, दासीष्टेत्यादी "दादेः" (पा० सू० ८।२।३२) इति पत्वं च नेति चोध्यम् । यदि तु विकृतभूप्म- णामित्यत्र ईपदित्यनुवर्त्य त्वराणां चेत्यत्र निवर्त्य प्रयन्त्रभेदो व्यारयायते, तदा "नामलो" इति सूत्रं माऽस्त्विति भाप्ये स्थितम् । शब्दरतम्। यनु निषेधाक्यार्थयोधात्पूर्व विधवाक्याथेयोध एवं नेति । तन्न, पदार्योपस्थिती वाक्यार्थयोघे यांधकामापात् , निषेधस्य प्रतियोगिज्ञानोपपादकतया विध्यपेक्षत्वेऽपि विधेस्तदपेक्षत्प्रे मानाभावाच । रमास्थित्यत्र पत्वमिति । सर्वस्याप्येऊया युक्त्या धारणेनापाद्यमानेऽर्थे न्यायानादरादेवमुक्तम् ॥ भाप्ये स्थितमिति । अनेनाऽऽकारप्रश्लेपे मानं दर्शितम् । भैरवी। है यद्यपि प्राग मवति तथापि निश्चिती न सम्भरतीति तम्यापत्तिः । भाषाभावादिति। प्रति. यन्धम्याधबुद्धयमानादित्यर्थः । विध्यपेशवेऽपीति । प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकप्रतियोगि- ज्ञानयाभावबुद्धिकारणतायाः प्रसिद्धत्वादिति भावः । पत्वमितीति । अग्न पत्वस्यासिद्धत्या- दादी ढत्वं, ततः "पढीः कः सि" इति कत्य, ततः पत्वस्य प्राप्तिरिति योध्यम् । मनु दत्वा- दीनामसिद्धत्वात्संयोगान्तरोपः प्राप्नोतीत्येव कुतो गोक्तमत माह-सर्वस्येति । एकया युक्तया- आकारप्रश्लेपरूपया युक्त्या । न्यायानादरादिति । न्यायस्य पन्नासिद्धमिति युक्त प्रवृत्तिवि- पयेऽनादरादित्यर्थः। भायप्रकाशः। ध्यनिश्चय इत्यर्थः । सदानी तु भवति स विषयभेदेन वाधकासम्मावनया प्रतिबन्धकाप्रामाण्यसन्देहामा. वादिति मावः । तथा च मुल्यास्यरावार्थदोधस्य निषेधवोभावपागावश्यकत्वेऽपि सन्निश्चयाभावात्तत्र तदप्रवृत्तिरिति सरवन् । सचितमय स्पष्टयितुमाह-यत्त्विति । वाधकामावादिति । सप्रतिबन्धकामा. वाकाहादिसाकृतपदार्थोपस्थितिरूपवारणसत्त्वाचदमावरूपतदमावादित्यर्थः। विध्यपेक्षत्वेऽपीति । प्रभा. वज्ञान प्रतियोगिशनस्य कारणत्वस्य सर्वलोकतन्त्रप्रसिद्वावादिति भावः । पत्वमितीति । मत्र पवस्या- सिद्धवाद् दत्वे “पढो.कसि"इति यत्वे च पत्वमिति प्रक्रिया बोध्या । एव प्रागपि । वस्तुतो ढलादीन- मसिद्धत्वासंयोगान्तरो एव सर्वत्र वकुमुचित इति रानाकरादयः । सदिष्टमियाइ-सर्वस्येति । पत्तादेरित्यर्थः । भपित्वधत्वसमुच्चायक.। एकया युक्ता-सयोगान्तेति सूत्रापेशासिद्धस्वरूपया। भापाचमानइति उभयान्वयि । तथा च तस्य तया वारगेन यूवा भापादनाह सयोगान्तये. पेऽपि भापादनविपयेथे न्यायस्य "पूर्वत्रासिद्धम्" इत्यस्यानाइतत्वादियुक्तमित्यर्थः । तत्र बीज तु दोप. मात्रप्रतिपादने तात्पर्यमिति भावः । यदा वारणमनादर हेतुः, सर्वस्यापि ढसादेलोपस्य चैक्युक्तशा प्रश्ले. पेण तन्निपेधरूपया युक्तया वारणस्याविशिष्टत्वेन हेतुना आपादनीये यो न्यायानादरस्तस्माइला- दीयुक्तमित्यर्थः । एतेन कार्यकाल पक्षेऽन्तरङ्गे ढत्यादौ दहिरणसंयोगान्तोपोऽसिद्ध इति, "सशापूर्वको वि. धिरनित्य" इति वा रोप: सुकरवारण इत्याशयेनैवमुक्तमित्यपि दण्ड्युक्तिः पयस्ता। विमर्जनीयविधिस्त्र- भा-याचत्पक्षेऽपि तत्राप्रवृत्तः,भानुम्भनिरुवचनतः प्रत्यक्षाचनस्य प्रावल्याव, संशापूर्वक इत्यस्य निर्मूलला. वेजि स्पष्टमन्यत्रेति दिक्माकारेति। प्लुताकारत्यर्थ. दर्शितमिति । तचोकं प्राक् ।मयमेवास्योपयोगः। सरला । सिको यकार इति । अन्यदेतदिति । तरत्वं हि दीर्घादिग्रहणाभावे दीवादीनामपि हत्वस्यैव विधानेना. पूर्ववोध्यत्वेन भायमानत्याद् "अप्रययः" इति निषेधोऽपि प्रसन्यते शति तेनाऽपि दो दिव्यात्तिकुं शक्यति, उपायरय उपायान्तरादूपत्वादिति भावः। मानं दर्शितमिति । भारम्भपक्षे दीर्घाकारस्य ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नपौढमनोरमायां- वृद्धिरादैच् ( पा० सू० १२११) ॥ ऐजिह द्विमान एव, तात्परत्वात् तेन कृष्णैकत्वमित्यत्र निमात्रो न । एवमुत्तरसूत्रेऽपि । तेन गगोदकमित्याद निमानो न॥ भूवादयो धातवः (पा० सू० १३.१)। भूश्च वाश्चेति द्वन्द्वः। आदि शब्दयोर्व्यवस्थाप्रकारवाचिनोरेकशेषः । भूवौ आदी येपामिवि बहुव्रीहिः । भूप्र- भृतयो वासदृशा' । सादृश्य चक्रियावाचक्त्वेनेत्यभिप्रेत्याह-क्रियावाचिन इति क्रियावाचिनः किम् ? 'याः पश्यसि'इत्यादा धातुत्व मा भूत्। सति हि तस्मिन् "आता शब्दरलम् । सादृश्यं चेति । वाधातौ वासादृश्यं च प्रयोगभेदेन बोध्यम् । भातो धातोरिति । A भैरवी। ननु सादृश्यस्य भेदनिबन्धनत्वाद्वाधातौ धातुसज्ञान प्राप्नोतीत्यत आह-बाधाताविति । भावप्रकाशः । अत एव स्वराणामध्मणामिति विभिन्न विमतिकनिदेशः कृत इति भावः। साश्यं चेतीति । प्रकारा -र्थकस्वेऽपि तदर्थयोर्मध्ये सादृश्यवाचकत्वगत्यादिशब्दस्येति भावः । नन्वे या इत्यस्य साधुत्व न स्या "सादृश्यस्य धर्मरूपत्वे भेदघटितत्वादतिरिकत्वेऽपि तवाङ्गोकार इत्यामिमानादस माह-वाधाताविति । सरला. एकारण सावण्ये प्रसज्यते, प्रत्याख्यानपक्षे च प्रयत्नभेदैन न तयोस्तदिति परभेदेन प्रन्याख्यानासहरमा सदाभ्यप्रामाण्येनाऽऽरम्मपझे माकारः प्रश्लेपणीय इति । एव नुत्ताकारोऽपि प्रलेपणोय एतद्भाध्यमा माण्याव। भत्रेदमवधेयम्-भग सवर्णस्य ग्राहक इति सूत्रा "इको यण्" इत्यादी कारादिचिन्हेन यति माम्नायस्थत्सप्रस्यमिशानाद् इगादिपर सवर्णग्रहणेऽपि "मस्य चौ" इत्यादी पाझारस्पानगवारस वर्णमहणं न स्यात् । भग्बोधक पदं सवर्णनास्कमित्यर्थे तु अपदस्य भगबोधकन्यादुक्तदोषवारणेऽपि गरे यचि" इत्यादौ भग्बोधक-पदसवर्गाप्रसिध्या तत्र सवर्गमान न स्यात् । न चाणोधक पद रवयो ध्यसवर्गमाइकमित्यर्थः, तेन पदबोध्येकारादिसबर्गप्रसिमा नोकदोष इति वाच्मा, मयादिपदेषु र बोध्यदादिसवर्णतकारादीनामनशामपि ग्रहमापते । न चाग्मानबोधमिति माप्रपदनिवेश, सेन 4 सदस्य पशामपि योषकनया सन्मानयोधकरवामावेन न दोष इति वाच्यम् , सव भरायदिसवर्ण दोर्पाकारादीनामप्यग्रहणापत्ते । न च मग्दोधर्क पदं स्वबोध्यासवर्गग्राहकमियन नोक्दो भवदिति सूत्रे प्रापयपदस्यापि "रथाम्नोमार" यादिविषयाशारादियोपर नाग आधरस्वात् सोध्यः "सनासंसमिश उ." इत्येतदिहित उकारस्तासवर्गवीर्यादीनो तेग प्रह 'ह' शम्दस्य प्रातिदियारवानापत्तेः । वस्तुतस्तु ध्यासन्यवृत्तिधर्मानवचिन्नापुतिविषय" प्रयाजक पदं समोध्यायसवर्णग्राहकमिति स्मार्थ प्रत्ययपदरयाणाधिन्नविषयता३ पश्येऽपि व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नविषयसाम्योजकतया नौकातिरिति । म्यासज्यवृति बदुवावच्छिन्नानुयोगिताकार्याप्तिप्रतियोगिभूतो पर्म इणि याच प्रत्ययावत म्यापि माला अपमतमेवेति दिक् । गरे घ्ययस्यति । भावारसास्यापमोरित्यर्थ. तभूतपस्य मापारादिशीपाशवरपर 1 सापासि यथारपमन्वयः। गनिध-मापश्ययानिरूया याप्रतिशEARNI धातुमा पन्तीयः तय भूकम्दो विधि. भम्पपंर पाकािलयासम्मारिरिता गरपारिपारि याशदरप सिमामयप्पर पेपरपा ममामिन AITE माली समारो गोपनियायचा पारा ५. माल पायपि TIER- रा.प. रवि याच्यम्, - ·रुशाप्रकरणम्। शब्दरसम्। न च स्यनिमित्तकदापो यहिरशासिद्धत्वम् , "नाजानन्तर्य" (परि०) इति निषेधात्, नतोऽपि यहितसंख्यानिमित्तकविभक्तिनिमित्तफमपज्ञानिमित्तकायेन लोपस्य यहि- भैरवी । अरा एव "याति वाति" इति निर्देशमङ्गतिः । त्यनिमित्तकेति । यद्दपेक्षस्य यहिरगत्यात् ।। नन्वन नाजानन्तर्यपरिभाषाप्रवृत्तिः, यमाचः पञ्चम्यन्ताम्दयोध्यस्यान्यनिरूपितानन्तयां- ध्रयणं तत्रैव तत्परिभाषायाःप्रवृत्तेः सम्प्रदायसिद्धत्वात् । ययान्तरले यहिर) या अजान-- न्तयमित्यर्थस्तु न युक्तः, पचावेदमित्यादापसिद्धत्वाभावप्रसङ्गादन आह–सनोऽपोति । टापोs- पीत्यर्थः। यद्ययर्थापेक्षत्वमुभयर, तथापि लोपल्याधिकापेक्षत्वं, प्रकृतिप्रत्ययसमुदायापेक्षत्या. त् । किश टापो लिङ्गापेक्षा, तय लिङ्गम्प्रथमत उपस्थितम्भवतिः सद्धया तु तदुत्तरं प्रतीता भवतीति टाप एवान्तरङ्गत्वमिति भावः । ननु भत्यावच्छिन्नम्प्रति विमतित्येन कारणतेत्येवं. भावप्रकाशः। चस्वय, वानीतिनिदशश्चात्र मानम् । एतेन क्रियावाचकवरूप सादृश्यमत्रोद्देश्यतावच्छेदक, तदाकान्तर च वाशम्देऽप्यस्तीति प्रयोगभेदायगव्यर्थमिनि मन्दोक्तमाप्तम्, उक्तयुक्तः । ननु यत्रोत्तरकालप्रवृत्तिके- न्तरङ्गे पञ्चम्यन्नत्वेन सप्तम्यन्तत्वेन वाऽच भाप्रयग तर सानेति एतदर्थ इति प्राचः भयोन्याऽनन्तर्यहे. तुके तादृशेऽन्तरङ्गे कार्य सा नैति तदर्थ इति नव्याः। भवोऽजानन्तर्यदेतुकः इत्यादिवरदत्तोक्तिस्ययुकेति- तयोराकृतम् । उभयथापि पचावेदन्' इत्यादिवदन निषेधाप्रप्तिरेवात माह-ततोऽपीति । टापोऽपोत्यर्थः। . लिङ्गबोधोत्तरमेव सङ्ख्योपस्थितेस्तस्यास्तरयमिति भावः । एतेनोक्तरीत्या निषेधाप्राप्रया ऐतुस. मुच्चायकत्वासगतिरिति वदन्मन्दः परास्तः । देतो हेनुरितिभ्रमनिवारकतया तस्य साफल्यात् । ननु मसचान विभकावेव, नापि प्रत्ययएव "वृषण्वस्वश्वयोः' इत्यन्यनापि विधानात् । न च लो. 1 सरला । त्यादि । नन्वेवं सादृश्यस्य तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्त्वमिति लक्षणेन वामिन्नत्वं वाधातो न स्यात् । तथा च वाघावोर्धातुसंशा न स्यादत माह-बाधाताविति । प्रयोगभेदेनेति । 'वात' 'वातः' इत्या. दिषु । वातीत्येतद्धटकवाशम्दस्य यथा क्रियावाचवं तथा वातः इत्येतद्घटकवाशम्दस्यापि, 'प्रत्युच्चारण शब्दो भियते' इति सिद्धान्तादिति भावः । स्यादेतत् , एकरूपावच्छिनास्थैकरूपावच्छिन्ने एकरूपसंसर्गणान्वयः सइविवक्षा, सहविवक्षायामेव च इन्दो भवतीति । अत एव धवस्य छेदनान्वये खदिरस्य दर्शनान्वये च 'धवखदिरौ छिन्धि पश्य' इति न प्रयोगः, एव 'कुठारेण धत्र छिन्धि' इत्यर्थे 'धवकुठारो छिन्धि' इति न प्रयोगः । एव धवं खदिरं च पश्य- इत्यर्थबोधतात्पर्यण धवखदिरी पश्य' इति च न प्रयोगः । तथा च प्रहने भूशम्दस्य भावार्थक-आदिशब्द निष्ठत्वसम्बन्धेन, वाशब्दस्य सादृश्यार्थक-प्रादिशब्दे प्रतियोगित्वसम्बन्धेन चान्वयेन फरूपावच्छिन्ने ए. करूपसंसर्गेण च अन्वयाभावेन सहविवक्षाया अमावात दन्दोऽनुपपन्न:, किञ्च भूशब्दस्यैव आघाक-आ. दिशन्देऽन्वयः, वाशब्दम्यैव च सादृदयार्थक-आदिशग्देऽन्वयः इत्यत्र विनिगमकामावेन कदाचिद् भू. शदस्य सादृश्यार्थक-आदिशब्देऽन्वये एधादीनां धातुत्वानापत्तिः। किञ्च एकपदोपस्थापितयोरथयो। परस्परमभेदेनान्वयोऽव्युत्पन्न: । अत एव 'हरिं पश्य' इत्यत्र विवादीना परस्पर नाभेदेनान्वयः। सतत प्रकृतेऽपि एकेनैव मादिपदेन आधार्थस्य सादृश्यस्य च उपस्थित्या तयोः परस्परमभेदान्वयानुपतिः, इति चैत् प्रयाणामपि दोषागा 'भूवादयः इति पदत्य भावृत्या निराकरणमिति! तया हि-आवृत्तौ तावद मादिपदद्वयं वर्तते । सन भावार्थे आदिपदोपस्थापित मू-वाशम्दार्थयोरुभयोरपि निष्ठरवसम्बन्धेनान्वय पति- नाणदोषावसः । एवमुभयोरपि भवाशब्दार्थयोः भायार्थे सादृश्यार्थे चान्वयेन न द्वितीयदोषावसरः ।। विमित्रपारस्थापितत्वाच भावार्थस्य सादृश्यार्थस्य च न तृतीयदोपावसर इति दिक्। इति निषेधादि. ति। मनिष्ठान्यनिरूपितव्यवधानामावनिमित्तके कार्य कर्तव्ये बहिरङ्गपरिभाषा न अपनते इति तदर्यात् ।।

·E- = सटीकटिप्पणशन्दरत्नप्रौढमनोरमाया- भैरवी। शब्दरत्नम् । रङ्गत्वाच्च, अर्थनिमित्तकबहिरङ्गत्वस्याभावाच । नाप्यय लाक्षणिकः । कार्यकारणभावो न सम्भवति 'वृषण्वसु.' 'वृषणयः' इत्यत्र व्यभिचारात् । यदि मसंज्ञासा. मान्यम्प्रति विभक्तनिमित्चत्वाभावेऽपि लोपविधायकशास्त्रप्रतिहेतुमसंज्ञा विभक्तिनिमि. त्तिकैवेति विभाव्यते, तवा 'याः पश्यसि' इत्यादौ मसंज्ञानिमित्तविभक्तिनिमित्तस्पर- रूपनिमित्तात्वेन टापो'लोपाहिरङ्गत्वमपि सम्भाव्यत इत्यत आह-अर्थनिमिशफेति । ममावादिति । अयम्भावः-शब्दशा शब्दस्य प्राधान्याद् "असिद्ध यहिरज" इति परिमा- पाघटकनिमित्तयोधकागराब्देन शब्दरूपं तद गृह्यते इति नियमः । अत एन "प्रपादेशे सन्त- स्थ प्रतिषेधः" इति वातिक सनच्यते । अन्यथा स्त्रीत्वापेक्षतिस्रादेशापेक्षया तनपेक्षनयादे. शस्य पूर्व प्रवृतौ ततस्तस्य स्थानिगान निशब्दत्वात्तस्य स्थाने तिलादेशे लक्ष्ये लक्षण- स्य सहदेव प्रवृत्तः पुननयादेशाप्रमत्तौ वार्तिकासङ्गतिः स्पष्टैव । अत एव 'गौधेर 'पचेस्' इ. त्यस्य सिदिः । अन्यथा "अतो येयः" इत्यस्याङ्गसंज्ञासापेक्षत्वेन बहिणतया वलि रोपो न स्यात् । अर्थापेक्षवहिरङ्गत्वाभाने "नलोपः सुप" इति सूत्रस्थं कृति तुग्रहणं ज्ञापकमिति । अन्यथा वृत्रहभ्यामित्यादौ पदसंज्ञासापेक्षनलोपल्य बहिरङ्गत्यादेवतुगमावस्य सिद्धौ तद्वैयर्य स्पष्टमेव । न च भ्यानिमित्तात्यमेव नलोपस्य नतु पदसंज्ञासापेक्षत्वमिति सदस्वरूपल्या गान्देन ग्रहणेऽपि दोष एवेति याच्यम् , भ्यामः पदसंज्ञाम्प्रति निमित्तत्वेऽपि नरोप प्रत्य. निमित्तत्वात् । परम्परया निमित्तत्वाश्रयणे तु मानाभाव इति । लाक्षणिक इति । लक्षणशब्दोऽत्र भामा इतिवदेवदेशशच्या रक्षणप्रतिपदोकपरिभा- भावप्रकाशः। पत्रीयमस्वरप तस्वमेवेति वाच्यम्, तथा सति प्रकृतलक्ष्याभिप्रायेण तादृशपितितुकारन्ताये. हेतुक्रवं परम्परया टापोऽपीति तुल्यवात् । सादगौरवमेव गौरवं न पानपोरवमिति रामाशारिन । किश्च परनिमित्तकसंगादास बहिरङ्गत्वस्य नेह महणम् , कृतितक्मरणाशापकार । अन्यथा 'म. पभ्याम्' इत्यादौ स्वादिग्वितिपदसंशावारा विभक्तिमापेक्षावेन नलोपस्य बहिरङ्गवार असिदत्वात्तुगगावे सिले दसति स्पष्ट । म्यामादेः पदावे हेतुरव, नहि नसोपे । नलोपे पदरांशा तस्या र विक्तिरिय परापरया निमित्तावमादाय रहिरहरवायपे तु न मानम्। सन्निपारापरिमापया समस्यास्यासमित्यन्यर। ध्वनितं च रोप, सुए"इतिसूत्रे माष्य इति स योदयोते परिमापेन्दुशेषरे व निरूपित गुरुवारत माह-अनिमित्तैति। अनामयणात्पर्य शमशाने शरय प्राधान्येन परिमापायान पनिमिवस्येय मागाय । मत एव "न तिरा" इतिनिधरय सायम् । अन्यथा साहितुरुतिन ध्यान्तरहस्यादप्रयादेश तदसतिः रपय । मत प्य "प्रयादेशे सन्तस्य प्रति" इति स्थानियरएन. रथमायादिसति भावः । साक्षणिक इति । दाग लक्षणप्रतिपदोकपरिभाषा प्रत्येकदेशानुरगार मेस्पादिवा 1 भभायाति "तपासय प्रतिभी रकम्पपनि सानियाwr. समिनि पानि रिपो ययादेशतिरदेशयोः प्राप्तयो. परस्यासिनादेश स्थानिमहारन पिय दारमाशययाशिवार गमानिमित्तापरिहारयामयो त निदादेशस्योपनिमिएस गरि पापा मन्तरलापूर्ण वातातिसादेशमा तोयान पुनस्यारेगामापा मम मनमरिमापायामहरदेन सदरूप मिनिटमेगा सरदर प्राधाग्यार। नागिपरवरित मितिमाय न विसप"Maraपियर ranालामापूर्ण तरिका TER ·संशाप्रकरणम्। म । . शब्दरतम् । नकारावारपउमौ शापि पाहपु । सफारजः शकारचे पट्टिवर्गस्तर्गजः ॥१॥ इत्यभियुक्तोगादिपु लाक्षणिकानामपि दर्शनेन तद्विपये तत्परिभापाया अप्रवृत्तः । "आतो धातो" (पा० सू० ६४१४०) इत्यत्र प्रतिपशेफ आकारो गृह्यत इति तु वस्तुमप्यशक्यम् , पशुप इत्यमिद्यापत्तेः । पशु सनोतीति विट् , "पिड्यनो" ( (पा० भैरवी। पापरस्ततोऽहतीत्यय टम् , लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषाया अविषय इत्यथः । तदविपयत्ये हेतु- माह-नकारजाविति । तद्विषये-धातुसंज्ञाविषये । दर्शनेनेति । एवं च येषां लक्षगप्रवृत्तिज्ञानो. त्तरकालिकज्ञानविषयस्वरूपकत्वं तेषामपि धातुपाठे पाठसामथ्यन धातुसंज्ञाविधी तस्याः परिभाषाया अप्रवृत्तिरिति भावः । नच "भूवादयः" इति सूत्रदृष्ट्या तेपामसि. द्धत्वान्न लाक्षणिकानां दर्शनमिति परिभाषाप्रवृत्तिः स्यादेवेति वाच्यम् , यादृशानुपूर्वीकस्य धातुसंज्ञाऽभिप्रेता तादृशानुपूर्व्यवच्छिन्नस्य ज्ञानं धातुसंज्ञाप्रवृत्तिप्राक्कालिक लक्षणक्षानपूर्व. कालिकं भवति ततोऽसिद्धत्वारोपेऽधिष्टानड्डारणमस्ति अधिष्ठानस्य परस्य ज्ञाने सत्त्वे हि पर- त्वज्ञानमापेक्षपूर्वत्यज्ञानं धातुसंज्ञाविधायकसूनविशेष्यकम्भवति ततोऽसिद्धत्यारोप इति "नश्चापदान्तस्य" इत्यादिसूत्रज्ञानसापेक्षत्वमस्त्येवेत्याशयात् । यत्तु वर्णमहणे "आदेच उप- देशेण इति सूत्रस्थोपदेशप्रणालमणप्रतिपदोक्तंपरिमापा न प्रवर्तत इति । तन्न, ओत्सूत्रस्थ- भाप्यविरोधात् । तत्र हि-हें चित्रगोऽयम्' इत्यत्र 'मोत्' इति सूत्राप्रवृत्तिः परिभाषया सा- धिता। तस्मादादेच इति सूत्रस्यमुपदेशपहणम्परिभापाया अनित्यत्व एव ज्ञापकम् । वर्ण- ग्रहगेऽपि तस्याः कचित्प्रवृत्तिस्वीकारादेव 'पशुपः' इत्यस्य 'चिकीर्षति'जिहीपति' इत्यस्य च सिद्धिः । आये पणं सनोतीति विग्रहे "जनसन" इति विट्प्रत्यये "विड्वनोः इत्यात्वे आ- कारस्य लोपो लाक्षणिकस्यापि भवति । अन्त्ययोः "अज्सनगमांसनि" इति दीर्घऽपि "इट् सनिवा" इतीविकल्पो'न, कारस्य लाक्षणिकत्यात्। अनित्यत्वस्य फलान्तरन्तु वापयति' 'कापयति' इत्यादौ पुसिद्धिरिति । तदेवाह-पान इति । ननु 'क' 'श्न इत्यादिसिध्यर्यम् 4 आतोनाप" इति वार्तिकतोकं तद्विरोधात्कथं 'याः पश्यसि' इत्यत्राकारलोपस्य प्रातिरत भावप्रकाशः। वात्तिकादिवत्सरिमाषाया भपि लक्षगत्वादा । तत् अनीत्यर्थ “तदईति" इति ठम्तन्न्यायाविषय इ. त्यर्थः । यथावत तु सर्वथा न युक्तम् , प्रह्मणा वचनशतेनापि याशब्दस्य तत्वस्यानिवार्यलादिति भावः । ननु धातुसंशास्त्रे सन्न्यायापादनमुत "मातोधातोः" इत्यग्र, तत्र तावन्नाव इत्याइ-नकारेति । धातुषु झल्परानुस्वारपञ्चमी नकारजौ, यथा वसु, अन्न इत्यादि । चपरः शकारः सकारजः, यथा प्रश्न इत्या. शिरिषकाराम्या परष्टवर्गलवर्गजः ययोर्गुष्ठा इत्यादिः । एतेन तथा भूषणोक्तमप्यास्तम् । अपिः प्रतिपदोक्तसमुचायकः । तद्विपये धातुसशविषये । न च तेषां तत्र पाठो व्यर्थः, कचिदिशेषकार्यकरणेन साफल्याव, क्वचिदृष्टार्थत्वात् तेन तत्र तदप्रवृत्तिशापनस्यैवौचित्याच्चेति दिक्। द्वितीयोऽपि नेत्याह- आतोधातोरिति । यत्तु "मादेच उपदेशे" इत्यनोपदेशपदेन वर्णग्रहणे तदप्रवृत्तेपियिन्यमाणवेन मू. लमते तत्र तदप्रातिरवति 'पशुषः' इत्याद्यसिद्धिार्यन्तं धावनं व्यर्थमिति मान्यादयस्तापावामनुरोधेन । मोत्सूत्रमाष्यप्रामाण्येन तयापि सत्प्रवृत्त्यङ्गोकारात् । मत एष प्रतिपदोक्तस्यैशे ग्रहणान्नेहेत्यग्रिम यथावत. मेव मूलं सरन्छ । तत्रोपदेशपदं तु गोभ्याम्" इत्यादिव्यावृत्त्यर्थमाश्यामिति नशापकमिति तवैव मा. भादो स्पष्टम् । तदेत 'धनपन्नाइ-पशुप इति । प्रसिदवासत्रे माध्यप्रयोगोऽयम् । इदमुपलक्षणं 'झोरपः पश्य, इत्यादैः। क्षौर पयन्ति तानित्ययः । तेन छान्दसवाचस्प सिद्धिरित्यास्तम् । तस्याग गतिखाच । न्यस्य रूपस्य लक्षणप्रवृत्ति विना न सम्भवस्तस्यैव लाशगिरस्य परिभाषाविषयवम्, - ·१० सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- धातोः" (पा० सू० ६४।१४०) इति स्यात् । भ्वादयः किम् ? हिरु दादरजम् । सू०६४४१) इत्यात्वम् । "आतोनाप." इति पाकिमते तु चिकल्पाकनिपातवा- शब्दस्य धातुत्वे प्रातिपदिक्त्वाभावात्सुबमाचे पदत्वानापत्तिोप । क्रियात्वं च साध्यत्वेन प्रतीयमानत्यम् । साध्यत्वं चोत्पाद्यमानत्वमेरेत्यन्यत्र विस्तरः । हिरुगित्यादि । भैरवी। आह-प्रातोऽनाप इति । पदत्वानापत्तिरिति । सतश्च देवदत्तः पचति वा गच्छति येत्या निघाताना- - पत्तिः । एवं नृपतिस्तन त्वा वा मा वा प्रेपयिन्यति" इत्यत्र "लामौ" इति सूतस्य प्रत्य- नापत्तिः । ननु सत्ताधर्यनिर्देशाद्वातुसंज्ञा न भविष्यतीति चेत् ? न, तस्यापाणिनीयत्वात् । अत एव "सेधतेर्गतौ" इति सङ्गच्छते । ननु क्रियागचिन इत्युकारपिवातीत्यन विकल्पयतीत्य च निपातमाशब्दादपि विक- स्परूपा क्रिया प्रतीयत एपेत्यत आह-क्रियावश्चेति । उत्पाच नानत्वमिति । एतत्प्रतीतिस्तु नान, शब्दशक्तिस्वभावात् । अत एव विकल्पो विकल्पावित्यमेव न लिङ्गसंख्यान्वयः । ननु हिरु- भावप्रकाशः। यथा 'चिकीपंति इत्यादौ "मझन"इतिजातदोघस्य, तेन "इट् सनि वा" इती न । मत एवाकारमश ५. पक्षे 'असिख वाय' इत्यत्राकाररय लाक्षणिकत्वेन याड न 'निशायै' इत्यादिवत् । 'सवाय' इत्यादौ तु सस्यासत्वेन यासिदिः। तत्रैकादेशात्प्रागपि तद् पसामवात् । प्रायन्तरवाशे तु न सत्प्रवृत्तिः । सर्वर त धात्वेन “याटाप." श्रयादियोपत्ते. । एवं चानोमयन यद्यपि लाक्षणिकत्व निर्वाधम्, तर्पयोर्लक्षणा नुसन्धानपूर्वकत्वेन विलम्योपरिथतत्वात् । इदमेव तत्प्रवृत्ती बोमम्, क्यापि मापयति' इत्यादाविवानि. स्यरवात्तदप्रवृत्तिः । मत एव 'अध्याप्य गत.' इति भाष्यप्रयोगसतिरिति तत्वम् । स्पष्ट चैद 'याडाप.' . स्यत्रोद्योते निरशादे शम्देन्दुशेखरे च। वारिमते गृलोक्तदोषाभावादाप -आत इति । यत्तु धातुरचे 'वासि' इत्याधापत्तिरिति भूषणा । तन्न, भूतादिवारसम्बन्धामावात् । अत माह-प्रातीति । नापत्ति रिति । तथाचासाधुरवेनाप्रयोगापत्तिरिति भावः । ननु वार्थविरल्पस्य विकिप्रतिरूपपारत्यायपरिक यायमस्त्येवेनि, तथाप्यवार मत आह -क्रियान्वं चति । ननु क्रियान्तराकाक्षानुस्थापयतावश्य धेगास्यरूपसाध्यावं तत्राप्यरस्यैवेत्यत आह-साध्यत्वमिति । त्वमेवेति । तद पेशैव मोपाय । पर पारसम्बन्धन दृष्टान्त तरवेनोपस्थिस्या सत्वेऽप्यत्र न तथा, शम्दशनिवामाग्यात् गमयस्य सदभाषा चेति भाव । रपट वेदम् "उपपदमति" "मुट्यात्पूर्व"इत्यादी माध्ये । स्पष्टोल ना गुरचरगरिव वादे पसगंवाद घगपायाम् । दाह-अन्यग्रेति। नपरोस्या हिरगापर्यस्य पियानामावग तस्यात सरला। यासिकमतेति । यिनयमिदन् , पवः नः इत्यादिषु भाकरीपा- यारिया पातो. दरपत्र मातोऽनाप इति पृतो न्यास. प्रायाख्यानो मायकृता यागविभागेन। तच यानि येनार न पहुंदासेन या इस्यत्र नातो लोपरय प्रवृधि, मस्यास्याने तु भात. रिमचरणस्य पार दनः इत्यादिस्यिय या पत्रापि प्रवृत्तिरिति परभेड. वं मारमा पर मेदसतारा गुण रपपासवरय मार्मि नपरासदा, मायाले च पातोरिति विगरवारमसामन '' it पूर्वधारपद : पपारण स्मारकादिया. पर दोषागावाः । परस्यानापगिरिति । ततशमा गति Mare"शी निपालरपणनापतिरिति भाप. I पिस्सर इति । प्रिपाबरपाया नामिनि पानपान्तरन् । साराने रिया पमान, रसाने सामान पर पाप पन्योन्यामपसरणाय . प्पा काला दिवसासार विTIHASTPIRसम्सार बरपा निमिव सराया एटम् । । - ·पृथगित्याद्यव्ययांना, शिश्ये इति भावार्थतिउन्तस्य च मा भून् ! स्तम्भ्वादीनामु- शब्दरत्नम् । एपां क्रियासमानाधिकरण वालिङ्गाधनन्ययित्वाय तदर्थस्य क्रियात्वमित्यभिमानः। एपाम- व्ययेपु पाठम्न्तु अप्रातिपदिकत्वेऽप्याजयः स्यात् । एतेन तेपु पाठपामाशातत्या. भाव इत्यपास्तम् । नन्वेषां क्रियाकाहादर्शनेन न क्रियावाचकत्वमत आह-शिरये इति । कालोऽपि धात्वर्थ एपेति न क्रियावाचकत्यहानिः । तस्य च धातुले “भादेव उपदेशे" (पा० सू०६।१।४५ ) इत्यात्वं स्यात् । तद्धि अनेमित्तिकं धातुत्वनिमित्तक भैरवी। गाधर्थस्योक्तरीत्या क्रियात्वाभावादेव धातुसंज्ञा न भविष्यतीत्यत आह-यामिति । नत्गं धातुत्वे प्रातिपदिकत्वाभावादेव सुबभाये सिद्धेऽव्ययेषु पाठयोपतिरत आह-पामव्यय इति । अभिमानपदेन सूचितामरुचिम्प्रकरयति-नन्येषामिति । ननु "शिश्ये” इति तिजन्ताका- लस्यापि प्रतीतिसत्वात्तस्यापि ताशसमुदायवाच्यत्वं वाच्यं तया च न क्रियामात्रवाचा- स्वमिति कयं धातुसंज्ञाप्रप्तक्तिरत आह-कालोऽसीति । अविशदः फलपग्रहार्थः । पञ्चकं धारय. भावप्रकाशः। सात्कथं तत्वमत पाह-एपामिति । क्रिोति । तत्रैव विशेष गवादित्यर्थः । तदर्थस्य वर्जनादेतत्या. स्यस्य । सामर्यादिति । तथा च नेद प्रत्युदाहरण युक्तमिति तद्भावः । अपास्तमिति । प्रधान नाथ- पाल्पनापेक्षयाधिकृतविशेषणबाधकल्पनस्यैव न्याय्यत्वादिति भाव. । अभिमान इति सचितामरुचिमाह- नन्वेपामिति । न क्रियेति । प्रागुकरीत्यति मावः । एतेन तथाभूषगोकमास्तम् । विश्व इति । लकारेप्वष्टाध्याय्या लिट पवादौ विधानात्पूर्वोपस्थितत्वरूपान्तरङ्गस्वादिति भावः। नतु तिङन्तात्माल. स्यापि प्रतीया तन्मात्रावाचकरवेन न दोषः, तत्वं च "त वाक्यं साधारणम्" इति न्यायेन लम्भमत "पाह-कालोपीति । भपिना फलसग्रहः । लकारागां तु घोतकत्वम् । एवधतन्मात्रयाचवमसम्भवति यथा कथञ्चित् क्रियावाचस्य विशिष्टाचक वस्य वा ग्रहणमिति तप्रकृतरित तिबन्तस्याप्युक्तरूप. स्यास्तीति भावः । ननु तस्य तत्वे स्थापतिः, उक काचिन्नुसत्तरत भाद-तस्य चेति । विश्य इत्यस्य चेत्यर्थः । ननु 'भशिति' इति पर्युदासेनालस्य सनैमित्तिक गदयामासिरत मार-तयेति।अनैमित्ति. कमिति । परनिमिचामाववदित्यर्थः । अशितीति प्रसज्यप्रतिरोध इति मावः। भव एवाह -धातुत्वेति। सरला। - न क्रियावाचकत्वमिति । एवन साध्यावविशिष्टत्व क्रियावाचकर, तदेव च भ्वादिगगपठिन. स्वसहित धातुस्वम् । वैशिष्टपा स्वावच्छिन्ननिरूपितशक्तिरयोप्स्यधिकरण, स्वावच्छिन्ननिरूपितशक्ति. निरूपकार्यविषयकबोधतास्पगोच्चरितव, स्वावच्छिन्नारनिरूपितशक्तिनिरूपकार्यविषयकावापर्यगा चरिताघटितत्वमेवत्रितयसम्बन्धेन । पायसमधदानेन मारविन्तस्य न क्रियावायरस्वम् । हिताय. सम्पन्धदानेन विकस्पार्थकाशम्दस्य न क्रियावायकरवम् । तृतीयसम्बन्धदानेन दरिद्रादीजि दक्षिा त्यस्य न क्रियावाचस्वमिति । फिरन्ते तु विवप: साध्ययावच्छिन्नेतरफतलगोपालेऽपि तदनुच्चार- मानिएकोषतात्पर्योधरितापटिस्वस्याशतत्वात क्रियावाचवहानिः । भव एव विस्ता विजन्ताश्च सम्मत प्राप्ता अपि धातुत्वं न उइति इत्युयोषः । अत्र परितत्वमनतिदिष्टमेव प्रायम् । तेन भुतस्य पातोव कर्तृवाचकवाङ्गोसारेण तपस्वितस्य म्याशिवदावन तत्र सऽपि न दार इति दिक। ननु शिश्ये इत्यत्र मावार्यतिः परेशम झार वापसवेन क्रियावाचस्त्रमित्यस्य स पाप सावधान नियमेन क्रियेतरावाचरचे सति नियावाचरसमित्यर्थात् कर्य क्रियावावर मार-कायोमीति । स्वार्थद्रयलिङ्गसंस्याफारति प्रातिपदिकार्थपत्रकार पार्योऽपि झियास्त्रक्रियामाटमक्यारारकेटि परमिति वारस्पारि भावस्पेन क्रियासन्यबार इति भावः । अनैमिचिमिति। तीयस्य सम्पप्रतिरोधात् पाहत्यनिमित्तकं घेति । “लिटि भातो." रठि गुवाहादानुपरिवि मार ·९२ सटीकाटिप्पणशन्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शब्दरतम्। चेति स्पष्टमेव । अत्र च प्रत्ययस्यैव धातुल्लापत्तिर्बोध्या, तिङन्तस्य तुपदेशाभा. थानात्वासक्तिरित्याहुः । ननु पष्टे प्रकृतसूने धातुग्रहणासम्बन्ध उक्तो भाप्ये इति भैरवी। । थः, तिड् तु घोतका, रात एव तिडद्योत्यकालप्रकारक एव बोधः। फलस्यापि झियात्यव्यत्र हारविषयत्यमिष्टमेव । अत एव कर्मणः फलान्वयित्वेऽपि काराणां क्रियान्ययित्वमिति व्यवहारस्य न क्षतिः। ननु क्रियावाचस्य समुदायस्य धातुत्वेऽपि न क्षति., नच विडाप- त्तिः, उक्त्वात् , आत्यापत्तिरपि न, उपदेशाभावादत आह-मन चेति । प्रकृतपत्रे-आदेच "उपदेशे इति सूत्रे । उक्त इति । अत एव 'गोभ्याम्' इत्यादावुपदेशव्यावृत्तिप्रदर्शनसङ्गतिः । भावप्रकाशः। धातुत्वादिनिमित्त चेत्यर्थः । प्रकृतत्वात्तावमात्रोक्तिः। 'गोभ्याम् इत्यादिवारणाय लिटिधातोरित्यस्या- नुवृत्तिः । उपदेशग्रहण चेतेत्यादिवारणायें रक्षणप्रतिपदोकन्यायानित्यत्वज्ञापनार्थं वोपदेशे य एच् तस्येति तदर्थ इति वाटिकामिमानानुयायिमूर कृत्सरणिरिति बोध्यम् । तदाह-स्पष्टमेति । भाववचने पाती सदर्थप्रत्ययस्याशतोरिति निषेधो वाच्यः-शिट्य इति । किञ्च स्याद ? भशितीत्याय प्रसज्येत । तदि धा. सोविहितमिति । शिश्ये इतीति भावामिधायित्वात्प्रत्ययस्य धातुसशाप्रसादात्वं प्राप्नोतीति । नन्य. शितीतिपर्युदासेनाशितः परत्वाभावादात्वाप्राप्तिरिति चेत् ? सत्यम्, तद्धि भनैमित्तिकं शिति तु मति पिध्यते, एकारोधारण तु कर्नादी ले सफल पाठस्तु नेति च प्रकृतसूत्रस्थवात्तिकाभिमानिभायकैपट योः प्रातिपदिकप्रतिपेभो वाच्यः। गोभ्यामित्यादि । न वाच्यः, यतो भात्यभिवारावस्याप्राप्तिः । धासोरिति वर्तते । नव प्रकृतम्। लिटि धासोरितीति तनये तथा भाष्यादी चेत्यर्थः। तत्र तदन्तस्यानुपदेशादातुरडया. वामाझ्या प्रत्ययस्येत्युत्तम्। तदाह-अत्रेति । शिश्य इत्यत्रेत्यर्थः । प्रत्ययेति । तथाच मावार्थकति- रूपस्यान्तस्येति तदर्थकस्ति यत्र समूह तस्यान्तस्येति वा मूलार्थेन तस्याप्यप्रेव तात्पर्य वातिमान. रोधात् । भन्यया निष्फलत्वाच । एतेन त्यामूलविरोधादिद व्याख्यान चिन्स्यमिति मन्दोक्तमपास्तम् , उत्त. युक्तेः । ततोऽपि वात्तिकविरोधस्य गुरुतरस्वाचेति मावः। पवन्यायमाह-तिअन्तस्येति । भाया. दिति माच्चिारणविषयत्वामावादित्यर्थः । नात्येति । पारस्पोत्यादिः। तथा चाफ-स्यावापादन म्यर्थमित्यरयामायुदाहरणस्वाचिःकरीत्या योजने तु न कोऽपि दोष इति भारतदार-आहुरिति । भूवादिसूयस्थवाचिककारादय इत्यर्थः । भादुरियनेन वारिफमोऽरुचिः सूचिनेति । सदभिमानिमूलक- दुक्कायुक्तमिति ध्वनायितु सिद्धान्तमाध्यरीत्या शहजे-नन्विति। पठे-सदध्याये। तत्र-सूत्रे इति । व्यक: संप्रसारणम्"इत्यादावसम्बन्धेन विच्छित्याऽप्रापिसम्बन्धो नेस्माशयेनाह-प्रथापि निवृत्तमेवमपि न, दोपः । उपदेशे इत्युच्यते "उद्देशश्च प्रातिपदिकाना नोपदेश"इति । भावविभो तव पातुपाणम् । तिठा नावरमान्यासिमिति लिटियानोरिया च भाये तदमनाथ वक इत्यर्थः। भयाभारः, उपदेशे पति परम- धामी, पर्म युत्पनोपदेशपदैनापोखरणविषय उच्यते, नस्पेच इति विशेषणम् , जन्नस्योपदिश्यमा गस्त्यः । एष गोम्याग्' इत्यादी गोति समूहरयजन्तोपदिश्यमानावामानः पट एस, उक:- से। कीर्णव्यवहारेऽपि नितिस्वरूपरय पार्योरस्यफस्वरूपापनायापूर्वोचारणरूपोपदेयत्वरण पत्र प्रागैन तरय तत्राभावाए । उगादीनामव्युत्पपावादेवगो दयादाना समि-पपि न शास्यम्। एक और. 'शापारी समूहस्योपदिश्पमानावेनाश्यपस्य गुपदेशेऽताया रोपा गान्तीपरायोचारणाव । १ . साधायगुपदेशमामिह फार्यम्, उदेशयादिमा येण तदवासारवरप रोधितवार, समय गोरयाए। एटेन भानुपदानुभूतिपय सपदेशपामारेन शियति दिन्तापादक मूल सम्मक, पोत्या दायामायण मीनाति देदमो इस्यादिशामिति मन्दोकमरारतम, पसमिसान्तमा पविग्रेप। 'T फरिष्यत इति माय लेकदेश्युतिः। किस भावोरिस्पनुको "उदोवा मा" स्थापना. पत्रिका मनुस्मोर दियेय भागमा नभानु" इति गुमाये पलट. सामाधार भयमेवमापि निनिति मायाश्या । पर हर विशेषन्यापानिwar. - - .

·'शब्दरत्नम्। न तद् धातुत्वनिमित्तकम् , किं चाशितीति प्रसज्यप्रतिपेयेऽपि शित्परत्वयोग्यस्यैवात्ववि- धानानानात्वप्रसकिः । अपि च वासादृश्यमन्यानमिहितक्रियावाचकत्येनेति न दोपोऽत साह-चेति । सूत्रशेषमाप्योक्तेप्वाणवयति, वट्टयतीत्यादिषु च धातुत्वे शास्त्र- निपयतया साधुत्वापत्तिरिति तद्यावृत्तये तदिति भावः । उदित्करणेनेति । भैरवी। प्रसज्यप्रतिषेधे इति। पर्युदासे तु प्रत्यये शिदिने एवात्वं स्यात्तथा चाकारान्ताद्विधीयमानः प्रत्यय एजन्तान्न स्यादत आह-प्रसज्यप्रतिषेधेऽपोति । शित्परत्वयोग्यस्यात्वमिति स्वीकारा- नानात्वप्रसक्तिरिति यदि स्वीक्रियते, तदा तिहन्तघटकतिमानस्यापि न प्रसक्तिरित्याह- किञ्चेति । उक्कार्य प्रमाणन्तु विप्रयोगस्यापि संयोगपत्तादृशार्योपस्थितिजनकत्वमेव । उक्तार्थान- गीकारेऽप्याह--अपि चेति । यद्वा प्रसज्यप्रतिपेधपक्षे योग्यता यदि निमित्तं तदाऽवसाने जाय. मानविसर्गादेद्वित्वन्न स्यादतस्तथा स्वीकारो न युक्त इति यदि स्वीक्रियते, तदाप्याह-मपि चेति । वासदृश्यमिति । भ्वादाविति शेषः । वाचकरवेनेति । स्वीक्रियत इति शेषः । भाणवयतीति। आशापयतीत्यर्थः । बट्टयति-धर्तयतीत्यर्थः । आदिपदेन वर्द्धयती पस्याय प्रयुज्यमानस्यवढयती- त्यस्य समुञ्चयः। अपभ्रंशानामर्थबोधकता सुप्रसिद्वैवा साधुत्वापत्तिरिति । तया च यागादिप्यपि ताशप्रयोगापत्तिरिति गेपः । नच साधुत्वनिश्चयस्य ताशकर्मणि तत्तच्छब्दप्रयोगे कारण- ताऽस्ति, स च निश्चय एतादृशरादविशेष्यकासाधुत्वनिश्चयेन प्रतिबध्यत इति नाय दोप इति वाच्यम् , साधुत्वस्य व्याकरणव्यङ्गयजातिविशेषरूपतया यद्येतेषु शास्त्रप्रवृत्तिः स्या- सदाप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितासाधुत्वज्ञानन्न स्यात् । तथा च प्रतिबन्धकाभावात्तेपु एते- पाम्प्रयोगः स्यादेवेत्याशयात् । ननु स्तम्भ्वादीनामुदित्करणं धातुत्वानुमापमित्यपगतम् , तेषां धातुत्याभाव प्रातिप- - भावप्रकाशः। कता मूलोक्ता चिन्त्येति। तदाह-न तदिति । एवञ्च 'शिश्ये' इत्यादौ तत्वस्य समुदायेऽभावादेकारस्य ससहायत्वेनातिदेशाप्रवृत्या तत्त्वस्य दोलभ्यान दोष इनि मूलमयुक्तनिति भावः । नन्वेवमपि रेप्रमृ. तीनां तत्वादात्वामावाय धातोरित्यावश्यकमिति वाचिकमतप्रवेशेनोकरीत्या मूलं युक्तमेवात माह- -कि चेति । अपिना पर्युदामे शाब्दमेव तथाभानमिति सूचितम् , परन्तु न सोऽत्र युक्तः, बहुप्रतिविधेयत्वा- पत्तेः। मत एव गुरुतरस्यापि तस्यवोपादानमितिभावः । शित्प्रत्ययपरत्वयोग्यस्यैवेति । एजन्तस्योप- दिश्यमानस्येत्यर्थः । क्वचित्त शिपरत्वयोग्येति पाठः । नान शिइये इत्यत्र । एका रेपभनीनामपि तन एक वारणेन न तन्मतप्रवेश इति मूलमयुक्तमेवेति भावः । प्रसकिरिति । एवञ्चालचान भागुत्यमे कारस्यति भावः । इद चैतत्प्राप्तिमीकय । वस्तुतो धातुत्वमेव नेरयाह-अपिवेति। वासादृश्यमिति । म्यादी नामिविशेषः । न दोपइति । शिश्ये' इत्यादी धातुस्वापत्तिरूपदोषो नेत्यर्थः । बसदाममाह-सूति । भूवादिसूत्रेत्यर्थः। एतेनामामाण्यशश निरस्ता। 'भागवयति' पट्टयति' इत्यनयोरायति वयतीत्यर्थः । आदिना वर्धयति' इत्यावर्षकवयतीत्यादिपरिग्र भामशानामपि स्वातन्त्र्योव मोधकरवाङ्गीकाराव क्रियाविश्वम् । न हि साधुरवासारवे नियते फिन्त्वन्यादरे इति स्पष्टं मपायाम् । एवेनासा स्वनि. - सरला । 1 न तदिति । भास्वविधायके "मादेव उपदेशे" इति स्ने धातुपदानुवृशेरमावात् "ध्यत: सरप्रसारगम्" पति सूत्र तत्सम्बन्धामावेन मध्ये विच्छेदार । मत एव "उदीचा माः" इति निर्दशः सङ्गन्छ । अन्यथा मारसंशारोपाम्या प्राधातुवामावेनावाप्रवृत्तौ तदसङ्गतिः परेव । नचैवं गोभ्यां नोभ्याम् इत्या जन्तस्यास्वापत्तिरिति वाम्मम् । न उरदेशमाणसादेन प्राविरदिकस्य उद्देशच प्रातिपदिकाना मोपदे EUM ति भाष्येणोपदेशामावबोधनेन वभसकरिति । साधुत्यापचिरिति। म् एषादीनां साधुस्वविधा- ·सटोकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमाया- दित्करणन सौत्राणां धातुत्वं ज्ञाप्यते । घुलुम्पादीनां तु "बहुलमेतन्निदर्शनम्" इति गणसूत्रेण संग्रहः ।। भैरवी। - शब्दरतम् । हदगुपलक्षणम् । तत्प्रकृतिकल्ल्यनुवादेनाविधानेन सार्वधातुके परे विकरणविधानेन च धातुत्वम् । "जुचक्रम्य (पा० सू० ३।३११५०) इत्यत्र परितजोः, "जपजमा (पा० सू०७४।०६ ) इत्यत्र पठितपसः, ऋतिप्रकृतीनां च केपाजिद्धात्वधिकारविहितकार्योद: देश्यवाद् बोध्यम् । एतेश्च स्थितस्य तेषां पाठस्य' भ्रंशोऽनुमीयते इति भावः । मैत्रेया- धन्यसम्मतं समाधिमाह-बहुलमिति । दिकसंज्ञायां ततः सर्वनामस्थाने उगिदवामित्यनेन नुम्सम्पादकत्वेनोदित्करणस्य चारिता- मांदत आह-दमिति । तमकृतिकैति । स्तम्भ्यादिप्रकृतिकेत्यर्थः । ननु च्टयनुवादेनावि- धानात्स्तम्भेातुत्वं भवतु स्तुन्भुप्रभृतिषु कथं तदनुमानमत आह-सार्वधातुक इति । स्तु- म्भुस्कुन्भुप्रभृतिधातुभ्यः कर्थकसावधातुके परे श्नाप्रत्ययस्य रनुप्रत्ययस्य च निधानं वा. शधातुत्वानुमापर्क भविष्यतीत्यर्थः । धातुखमिति । योध्यमित्यस्यापकर्पः । ननु जप्रकृतीना- मुफरीत्या धातुसंज्ञानुमानन्न सम्भवतीत्यत आह-जुचकम्यरत्यादिना । ऋतिप्रमृतिग्रहणं कास्यनेकामहणन्बुलुम्पाद्यर्थमिति वार्तिरुपठितानां कण्ड्यादिपठितानाच संग्रहाय । स्तम्भु- प्रभृतीनां मूलोक्तप्रकारेण धातुत्वानुमानकरणे गौरवमनेकानुमानकल्पनाप्रयुकं स्यादतोला- •नायाह-पतयेति । ननु बहुलमेतनिदर्शनमित्यप्रामाणिकमत एव "पाटेन धातुसंज्ञा मियते सान प्राप्नोति" इति भाष्यकारोक्तिः सङ्गच्छते । व्याख्या च तस्य भाप्यस्य स पाटो नो. पलक्षणार्थोऽपि तु इयत्ताप्रतिपादनार्थ:' इति कैयटेन कृतेत्याशयेनाह-मश्रेयापन्येति । एतेन उदुत्तः स्वीयभायासम्मतत्वं ध्वनितम् । श्थयारसंशाशालप्रवृत्तिहेतुकसाधुवापादानमनुचितमिति मन्दोक्तमपास्तम, उत्तर भूमपीत्यादि. तुत्यवाति दिक्दनन्वधातुरवेन प्रातिपदिकरवात्सुपिउगिकरण नुमायमित्यशपरमतमाह-ददमुपैति । तप्रतिकेति । स्तम्भुप्रकृतिकेयर्थः । नन्वेवं स्तग्गेरेव सत्यं स्याउ रतम्यादीनामा माद-सार्यधातु धति । "सामुस्तम्भु' इति सूत्रेणेति भावः। धातुत्वमिति स्तम्भयादोनामिति भावः । योयोमरपस्या- भापकर्षः । अस्य च समानुपानन्येवमपि स्वादीनां तत्वं न रयात् , मानामावादत भार-वित्यादि। कनिप्रमतीनां तस्मशाना सत्त्वं च क्रियावाचर सति धातुपाठापठितवेनेति मात्रामा पाय-के. पाधिदिति । तापठिनाना तादृशाना सूत्रपारिकगणपठितानामिस्पर्षः। सोमा उता मने फामार्ग जुम्पापमिति घुगे यातिहरयः, आदिशदाए गगरया, कायारयाऽपि गाया कि मोध्यन् । कार्येति । प्रत्ययरूपेत्यर्थः । ननु तचन्दामन वचनापने गोरखमिक पाठ ए भाप सेपावितोऽन माइ-पतरिति । तापरित्यर्थः । न पा सरोवर पोमा अंगदति सा. স্বাধিকাংচাষার কণিমূলপানবিদিবি আষ। নয় দিন। निगमूलामतिः । पिप बसमेत निदर्शनम् सपनाममामागिरम् । ए पाठन पास पा भगोति माभ्यन्, यस पाने गोपगारों:रमियासिनाटय लो। 'मर ल मादिममता परममिति पेरमनपनार-मेयेति।पाएमागारिसिमाना गतिमान: सरला লাগাণা মশাইখ্যংখা বাংe Tার मी शेतेषां प्रपोगाधिपासमारत। भावप्रकाशः) ·. संज्ञाप्रकरणम् । चादयः (पा० सू० शा५ ७)। अंद्रव्याथाः किम् ? पशुः । लिङ्गसंख्या- न्वितं द्रव्यम । इह तु स्यादेव-लाधं नयन्ति पशु मन्यमानाः। पशु इति सम्यगर्ये उपसर्गाः (पा० सु० शाह) निस् दुस् इति सान्तौ, "निसस्तपतो" (पा-सू० ८।३।१०२) इति निर्देशात् अयोगवाहानामविशेपेणेति प्रकरणे निष्कृत दुष्कृतमित्युदाहृत्य "इदुदुपधस्य सकारस्य यो विसर्जनीयः” इति भाष्यकारोक्तश्च । "उपसर्गस्यायतौ” (पा० सू० ८।२।१९) इति सूत्रे वामनोऽप्येवम् । “निरः कु- प: (पा० सू०७२।४६) "सुदु रोरधिकरणे" इति निर्देशाद्रेफान्तावपीति तर सूत्रे हरदत्तः॥ इति संशाप्रकरणम् । शब्दरतम् । सम्यगर्थे इति । न च "धपि नयन्ति पशु मन्यमानाः" इति निस्ते पशु. मिति सानुस्वारपाठात् तत्र परिवति लुप्त विमतिकं सत्त्ववाचीति वाच्यम् , लोधमित्यन वगतमिति तद्भाप्योतया तन्मात्रनिर्णायके निरस्ते पशुशब्दांरेऽन्यथापाठे मानामावात् । पष्टं चेदं प्रकृतधुने हरदत्तग्रन्ये दृशधातौ माधवग्रन्ये चेति दिक् । वामनोऽप्येयमिति । तत्र हि दुस् सान्त इति तेनोपम् ॥ इति संशाप्रकरणं समाप्तम् । सानुस्वारपाठादिति । फेचित्पुस्तकेष्वित्यादिः । तद्भायोक्तयेति । वेदभाप्योक्त्येत्यर्थः । सन्मापनिर्णायके-लोधशब्दार्थमात्र निर्णायफे । यदि तस्य भाप्यस्य पशुशदार्थनियकता स्यात्तदा तथा भाष्यकृतोकं स्यादिति भावः । भन्यथा पाठे निरनुयारपाठानिन्ने सानुस्या- पारे । यथा लुब्धमिति विशेपणनोधकमृपिमिति विशेष्यसन्निधाने परितं तया तत्सनिधान एव पशुमित्यस्यापि पाठे कर्तव्ये क्रियावाचकपदसमभिन्याहारेण पाठस्य स्वारस्यानुपपत्ति. श्चेत्यपियोव्यम् । किवायुरातत्वदर्शनमन्यस्य निपातत्यनिर्णायकम्। लोमपल्लागुवचनम्य तु"पशुस्तांश्चक्र यायव्यान" इत्यप्रान्तोदात्तत्यमेव दृश्यते । तदेतदयितुमाह-दिगिनि ।। "उपसर्गस्यायती" इति सूत्रे वामनेन निस. सान्तत्वमनुक्तमित्येवमिति पथमत आह- सन होति। उपसर्गेति सूत्रे होत्यर्थः । इति संशेति । अष्टाध्यापीस्थस्यविहिसानां सन्धिकार्योप. योगिनीनां संज्ञानां प्रकरण समासमित्यर्थः । तेनागपगृहोपानेदितमलोपादिसंज्ञानामस्मि. प्रकरणे पाठानावेऽपि न न्यूनतापत्तिः । एतेन संज्ञानामेवेदं प्रकरणे नतु संज्ञानानिदत्याय तात्पर्य, पूर्वयासिमित्यादिसूयार्यकपनं तु प्रसङ्गादिति योन्यम् ।। इति संशापरणविरगन् । मेरवी।

·सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- भैरवी। अथ परिभाषाप्रकरणम् । "इको गुणवुद्धी (पा० सू० २१।३) । गुणवृद्धिशब्दाभ्यामिति । एतच पूर्वसूत्राभ्यां गुणवृद्धिपदे अनुवर्त्य गुणो वृद्धिरिति ये गुणवृद्धी इति योजनया लगते । तेनेह न -"दिव औत्" (पा० सू० ७/१२८४) द्यौः, "त्यदादीनामः" शब्दरतम । योजनयेति । (१)यद्यपि तदनुवृत्त्यैव सिद्ध सामर्थ्याच्छाइन्यापाराश्रयणेन लभ्यते इको गुणवृद्धी । नेदमधिकारसूत्रम् 'न धातुलोप इति सूत्रस्थनकारस्य पृथक पाठात् । भ. न्यथाऽधिकारत्याविशेषान्नमा संयुज्यैव पठेत् । संज्ञासूत्रमपिन, विरदविभक्तिनिर्देशात् । वि. धिसूनमपिन, तत्तद्विधायकसूत्रसामर्थ्यादतः परिभाषासूत्रमेपत्याशयेन प्रकरणान्तरेऽस्य पाठः। अन्न 'पूर्वसूनाभ्यां गुणवृद्धिपदे अनुवर्त्य योजनयोक्तार्थलाम' इति मूलीयव्याख्यानागवृद्धि ग्रहणसामादिति भाष्याक्षरविरुद्धमित्याशयेनाह-ययीत्यादि । सदनुवृत्यैव-गुणद्धिप. दानुवृत्त्यैव । न च तयोः सूत्रयोर्गुणद्धिपदे स्वरूपपरे इह तु तयोः सजिपरत्वं कयमिति चाच्यम्, 'प्णान्ताप! इति संख्यापटपच्छब्दाधिकारेण संजिपरत्वसम्भवात् । -सामर्थ्यात् । पुनरस्मिन्सूत्रे तयोः पाठसामर्थ्यात् । लभ्यत इति । लक्षणयेति शेप । सा च गुण- भावप्रकाशः। समाप्तमित्यर्थः । तेनानेडितप्रगृशमलोपसंशाधनुकावपि न क्षतिः । तथा च संज्ञानामेवेदं प्रकरण न तु तासामिदमेवेति योध्यम् । 'म अ' इत्याधुपन्यासस्तु प्रासनिकः । एतेन "प्राइउग्" इत्यायुपन्यासो न युक्तः, तेषी क्रमवाधस्त्वात् । तत्फल तु या यमीत्यादौ यथासङ्ख्यधीरित्यपास्तम्, उत्तयुक्त । "मा. दिरन्स्येन" इत्येकवाक्यतया तेषां संशसूत्रत्वाचेत्यन्यत्र विस्तरः॥ इति संज्ञाप्रकरणम् ॥ । परममूले इकोगुणवृद्धी इति । परिभाषेयं व्याख्यानादिति भावः गुणवृद्धिग्रहणसामादिति मायाक्षरानुगुण्यमन पक्षे भवतीत्याशयेनाशकते यद्यपि तदेति । गुणवृद्धिपदानुकृत्यैव सूत्रयोध्यार्थलाभ दत्यर्थः । एवेन सौत्रतापव्ययच्छेदः । सझाकरणेनान्यत्र सशिपरत्वेन नधातु", इत्यादिसाहवर्येण प तयोरपरस्वादिति भावः । सामथ्यात्-पुनरन सूत्रे वग्रहणसामर्थ्यात् । शब्दव्यापारेति । हत्य सरला । योजनयेतीति । अनुत्तगुणपदस्य वृद्धिपदस्य च तृतीयया विपरिणाम, विधीयते इत्यध्याहार, भनुवृत्तसंशापदानां स्वरूपपरकत्वमिति च नियम इति गुणपदैन वृद्धिपदेन च यत्रा भादचो या विधीयन्ते तकः पदं पाठयन्तमुपतिष्ठते इत्य, सिम्मति। न च "गण' स्थापनुवर्तमानस्य संख्या पदरय "इति च ' सूत्रे सशिपरत्वदर्शनेन न्यभिचार उक्तनियमत्येति पाग्यम्, संशशास्त्रातिरिच शा । सनुवृत्तसंशापदानां स्वरूपपरएसमिति नियमाश्रयणेन ति च" सूत्ररय संशशासन दापामावाद । न च स्वादिष्विति संशशाने "सुप्तिमन्तं पदम्॥ सूत्रानुवर्तमानपदपरस्य स्वरूपपलानाचिरिति वाम्मम् । यरमात्तदनुवर्तते तदीयविधेयतावच्छेदकपमंतरपायच्छिन्नविधपताप्रयोजकति संरप विशेषणेन उभयोरपि "सुप्तिा" "स्वादिपु सूधयोरेक्समाविधायपनादोपाम् । "f "त्परम तु भियसाविधायपरनतारासंबाबासमारयेवेति न सा संस्काररयाएर पनि। नवीनारतु गुणादिपरानुव सिद्ध पुनगुंगदिमणगामन AREATREAT. বুথিয়োনিষাদানই মনোমীদারিং, মান- मी साद मुशायसीयविषयतापवधमतरायटिनविपनायो सागल्या मरामेति मातिसर-सपीति। .

·परिभाषाप्रकरणम् । ६७- (पा० सू०७२।१०२ ) सः, इमम् । षष्ठयन्तमिति । सूत्रे पष्ठयन्तस्यानुकरणा- शब्दरत्नम् । मूलोक्तार्थस्तथापि मन्दबुद्धिसाधारण्येन स्फुटत्यायैवमेवोत्तम् । स इति । . भैरवी । . . 4 - द्विशब्दकरगकविधानाधिकरणे कार्या । मन्दबुद्वीति । किञ्च यदीहोक्तार्य गुणवृद्धिपदयोरननुव-, मानयोर्टक्षणानीयते तदा 'ननातु' इत्युत्तरसूत्रयोः पुनरान्तरेऽकारादिमा लक्षणाऽऽश्रय- णीयेति गौरवं, स्यादतो लोधवायास्मिन्सूत्रे तयोरनुत्त्या योजनाकल्पनमेव युक्तमिति बो- ध्यम् । शब्दव्यापारपरराया व्यारयानस्य फलं धौरित्यादावतिव्याप्तिगरणरूपं दर्शितं यथा, भावप्रकाशः। गुणवृद्धिाहणं शम्दविहितगुणवृद्धिलाइपिकम् । एवञ्चानुवृत्तितितदाभ्यतात्पर्यमिति भावः । एपमेयेति । योजनया लभ्यते इत्यावेत्यर्थः। इत्येवमित्यध्याहृत्पात्रत्ययोरर्थपरत्वेनानुवृत्तयोराधिकारावं स्वादिष्वित्या- दावनुवृत्तपदशब्दस्य सशपरत्वस्यैव दृष्टवाददैङ्गुणोद्धिश्चैत्यदेड वृद्धिमा प्राप्नोतीतिमाप्याच शब्दप. रत्वेन च योजनालाम इति भाव.। अत एव सम्बन्धानुवृत्तिप्रदर्शकैतसूत्रभाष्ये "इयोगुणवृद्धीत्युच्चार्य गुणद्धिग्रहणमनुवर्तते" इत्युक्तम्, नत्विक इत्येतावन्मात्रमुच्चार्य । एवञ्चानुवृत्त्या योजनेत्यैतद्भाष्यतारप- यम् । परन्त्वस्य भाष्यस्य यथान्यासाभिप्रायकतया सुयोजत्वात्तन्मतमेव माध्यामिमतम् । अत एव कैय- टोऽप्युत्तरपक्षत्वेन तन्मतममिहितवान् । किश्चानुकृत्योरतयोरसमस्त्रयोरेफवचनान्तयोद्विवचनान्तसमस्तैकदे- राभूतगुणवृद्धिविशेषणत्वासम्भवेने तत्पशासम्भवः । नहि भवति क्षेत्रमैत्रौ दण्डी स्रग्वीति । अत एव मन्द- बुद्धीति फलमुक्तम् । अत एव न शम्देन्दुशेखरविरोध इति दोध्यम् । एतेन सम्बन्धानुवृत्ती मण्डूकप्लुतो वायोग्रहणे च गौरवमिति सम्पूर्णसूत्रद्वयानुवृत्त्या तयोस्त्याग एवोचित इति कौस्तुभरत्नाकरमन्दाघु. कमपास्तम्, तथानुवृत्तिप्रदर्शकमाध्यविरोधीपत्ते । 'वन्मतेऽपि चतुर्यु पदेषु स्वरितस्त्वप्रतिशावास्तथा योन. नायाश्वावस्यकतया-गौरवस्य स्पष्टत्वाच, गुणवृद्धिग्रहणसामर्थ्यादिति माध्यविरोधापत्तेश्चेति दिक। नन्वेवं व्याख्यानस्य "दिव औत्" इत्यादिश्वपि प्रव्यापश्यतिव्याप्त्युमयजनकातिव्याप्तेनिसिस्य फलस्य । मूलोकत्वेऽपि तल्लक्ष्यैषु स. इत्यनुचितम् , तोऽभावादत भाह-अति। तथा चान्यत्र तथासत्वेऽपि त्यदादीनाम." इत्यनाच्याप्तस्तदुमयस्य च जनकातिव्याप्ते निरास एव फलमिति भावः । "अर्चश्च" इत्यर हरवादिपदानुवृत्तिफलन्तु "दिव उद्" इत्यादि। गणनिर्देशस्तुसंशोपसर्जनव्यावृत्यर्य उत्तरार्थश्चेति बोध्यम्। • ययपि "दिवानरये"त्यर्थेन 'यौ ' इत्यस्य सिद्धिः, "लोपो न्यो." इति वलोप , "दिव उत्" इतितु न अभि. व्यक्तति न्याया, अनन्त्यग्रहणप्रत्याख्यानात् 'नयांसयोः" इत्यादिशापकाच्च सः, 'हेस' 'सा' इत्यादि. मिति एवम् "दमो म:"इदोऽय पुसि"इत्यादिशपकात् 'इमन् इत्यादिसिद्धिः। एव पन्था.'इत्यस्य म लकदादिमते तोऽ" इरयोद्महगाजशापकात्सिद्धिरिति नोकार्थाङ्गीकारफल, तथापि शापकानादरेण तदुक्तिः । किञ्चोक्तशापकैरानुमानिकवचनानां कल्पनापेक्षया राम्दन्यापाराश्रयणमेव साधवादुचितमिति सदु. का वस्तुतो लोपो न्योः' इत्यत्र वस्य भगवता प्रत्याख्यानासौत्रत्वकलने गौरवाच्च पौः शम्दास दस्यय त्या व्याख्यानावश्यवनया पन्था.' इत्यादीनामपि मत एव सिद्ध्या शापायगे फलाभावो विप गौरवश्च । अत एव 'यो.' इत्यस्य मूले प्राकि, एवं मुख्य राजश्यम् । न च पूर्वोपम मोनोरो, मात्र प्रसिद्धत्वेऽपि रैपरीत्य न क्वचिद् दृष्टमिति वाच्यन् , तिलिङ्गादौ तस्य पूर्वमीमासायां स्पष्टवा. त् । तत्मादस्तु मध्यमः पक्ष इतौदूस्त्रमा योक्या तथा नियमामापाच । मायनोऽपीदमेवातम् । ति सामान्यारेशशापकेन स्वाविधावरयानुपस्थित्या 'पो.' इत्यादैरपि निदिः, यथा च गुणनि पदमावानुवृत्यैहत्यतत्पदत्याग योचित इतिरत्नाकरायुक्तमपासम, उझयुक्तः शापवस्य सामान्यापेशवे मानाभावाद गौरवाच । फिन 'भुझिन्' गर्भारोस्योरनविप्रसङ्गाय तस्य चारिताभ्यांदा नाच त्यस्य सर्वनामस्थानविशे यत्दात "येन नान्यवधानम्" इनिन्यायेन नातिप्रसह ति . स ·सटीकटिप्पणशन्दरत्नमौढमनोरमायां- च्छब्दस्वरूपपरतया नपुंसफात्सोलुंगिति भावः। पदमिति । तच्च सम्भवति सामा- शब्दरत्नम् । अन्न नैव स्यादिति भावः । इममिति । अनेकारत्यैव स्यान्न त्वन्त्यस्येति भावः । -सोलुंगिति । अत एव दोघों नेति भावः। तच्चेति । इक इति पदं चेत्यर्थः । अनेनाग्न सूत्रे पदोपस्थितिपक्ष इति सूचयति "अचो णिति" (पा०सू०७१२।१११) "ओर्गुणः" (पा. 'भैरवी। - R तथा स इत्यन्न न सम्भरतीति तदुपादाननिष्फलमित्याशहानिरासायाह-भर नैवेति । तया चातिव्यासिनदव्यासिनिरासोऽप्येवं व्याख्यानस्य तस्य फलमिति ध्वनितम् । नन्विमित्यत्र पुनरतिव्यातिप्रदर्शन सन्दर्भ विरुद्धम् । 'यौ' इत्यस्यातिव्याप्त्यधिकरणस्या एतदुपन्न्या. सस्योचितत्वात्, अतो भावमाह-भोकारेति । तयाचान्त्यादेशस्य विपये दोपमुदाव्यान- न्त्यादेशप्रसरत्यातिव्यातिप्रदर्शनाय पुनरेवं लेखः । अत एव । लुकः प्रस्तरेव । दीर्घ इति । "अत्वसन्तस्य इति सूत्रविहित इत्यादिः। ननु तच्चेत्यनेन सम्पूर्णसूत्रपरामर्शज्यांसनाति- ‘रत आह-क इति पदश्चेति । भगेन-पदपदोपादानेन । गनु विधेयसमर्पकगुणद्धिपदोपादान :- यन्त्र समास्योपस्थानश्चेत् "अचो मिति" इति सूत्रे "ओगुण:इत्पन्न च तथा सत्यानापीक इत्यस्योपस्थानं स्यात् , तयाच सूनोपात्तयोवैयर्थ्यमत आह-मच इति । न प निर्दिष्टल्या. नित्यमिक इत्यस्यानुपस्थाने नियामकम्भविष्यतीति वाच्यम् , अच इत्यस्य स्थानियो. भावप्रकाशः1 वाच्यम् , अाशे प्रत्ययस्योत्थिताकाक्षत्वेन सथाऽन्वयस्यैवाभावात् । एतेनानिधिसामात्तत्य. पास्तम् । एवञ्च पन्याः इत्यपि 'चौः' इतियन्मुख्यमेवोदाहरणमिति तथा ब्यारल्याने सदुक्तिश्च युक्तिवार दिको यपि "त्यदादोनामः" इत्यौपदोपस्थिती 'सम्भवति' इति न्यायेन सामानाधिकरम्येनान्वय उचितस्तथाऽपि विभिनयंचनवादधिकलक्ष्यानुरोधाच यधिकरयनयान्वयः । अत एव गाये श्ममित्युक्तिमाफल्यन् । देतद् ददि निधायाह-अकारेति । एवम्यापर्यमाए-गस्विति । दीर्घ इति । "भरवसन्तस्य" इत्यनेनेवि मावः। ननु तचेत्यनेन सूत्रपरागर्दा तस्य विधियु तथाऽनन्यपाल. ग्मवतीत्याधुचरप्रन्यासहनिः। सूत्रानुपाचावात् पैदशादपरामोऽपि न युक्त रयत माह-इक हति पर- शेति । ५ 'क' रस्यस्यैव परममूले पश्चन्त पदमिति स्वरूपरुथन, मत्स्यनापादिलम्पन्, मार मूले भेदपियशERE मन्यया पति ते त्यत्र साय कवनान्दयो न स्यात् । मा व परसमेत सामानाधिकरयमिति भावः। तत्पतिमाह-अनेनेति । कवि पष्ठमगिरयादिभ्यासानेपः । पक्ष इति । स एव युक इति रफुटीमविष्यति । नवमी' 'मोगुणः, स्यादामुपस्थिति रमाइ, गुणास्पियरगाए। नपनिदिष्टरपा निवास तथा मोः इत्या स्थानियनियाप बारपाई पोपवालिया पूर्वममापासमार-अप इति। मादिनामा सापा: वादिरास। "इमामगृमन" रश्मि नामात्राउनसागयरूपालसानि "यपामिभानीमा" मरला। सोपी नेतीति । सरप, "तो पि" सरियाgem ari. नगगियान सामामि मगरपा या विम प्रभासन कि अगर सरस प" स्पोन पर. पामगर, TREE" निति माग र मातिया नि: । पदोपमिति | Rateral : ।

·परिभाषामकरणम् । ६६ + शब्दरत्नम् । सू० ६।४।१४६) इत्यादौ तु नास्याः प्रवृत्तिः । लिङ्गस्य श्रुत्यपेक्षया दुर्दलत्वेन प्र- थमतः श्रौतापदार्थादिघटितवाक्यार्थवोधे वृत्ते निर्दिष्टस्थानिकत्वेनोपस्थितस्यापीपदस्य वाक्यार्थेऽनन्वयात् । “सार्वधातुक" (पा० सू०७।३१८४) इत्यादौ तु तदुपस्थिति भैरवी। , भावप्रकाश:1 धकत्वनिर्णयस्य वास्यार्थयोधोत्तरकालिकत्वात् । लिङ्गस्य-वृद्धयादिपदनिष्ठस्य लिङ्गल्य इक्पदोपस्थितिद्वारा तदर्थप्रकाशनसामर्थ्यरूपस्य । श्रुत्यपेक्षया-अच इत्यादिश्रुत्यपेक्षया । निरपेक्षो रकः श्रुतिः । दुर्बलत्वेनेति । "श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौ- बल्यमर्थविप्रकर्षात्" (जैः सू०) इति सूने मीमांसायां हि तयोफम् । दुर्वलत्वमुपपादयति प्रथमत इति । श्रौत इति । श्रुनेरयं श्रीतः। श्रुविश्वाच्यदादिरूपा, सत पवाह-प्रचपदार्थादीति ।। आदिना वृद्धयादिपदार्थपरिग्रहः । वृत्ते-निष्पन्ने । वाक्यार्थबोधस्य या पदार्थोपस्थित्या- दिसामग्री तस्या वृत्तत्वादिति शेपः । एतेन पदोपस्थितिप्रतिबन्धकसझायो ध्वनितः ।। उपस्थितस्यापीति । अपिना अनुपस्थितौ सम्यक्त्वं सूचितम्। लिङ्गस्य तु पदोपस्यापरत्वं ; 'ततस्तस्य पदस्य शक्तिस्मरणं, ततस्तदर्थोपस्थितिस्तवस्तस्यार्थस्य वाक्यार्थघटकत्यसम्भा- वनेति विलम्बः स्पष्ट इति भावः । यथा “इमामगृभ्णन रशनामृतस्य" इति मन्ने सना- मात्रप्रकाशनसामर्थ्यरूपलिङ्गसत्त्वेन गर्दभरतनाग्रहणेऽपि प्रसक्तस्य तस्य मन्त्रस्य तदीयमा. , ह्मणे "अयाभिधानीमादत्ते” इति विधिबोधकले डन्तशब्दोचारणेनाश्वरशनाग्रहणे श्रुत्या तस्य मन्त्रस्य विनियोगो योध्यते इति । निर्दिष्टस्थानिकत्वेनेति । अनेन स्थान्यन्तराकाहामाव उक्तः। अनन्वयेपि । अर्थद्वारेति शेषः । जनितान्वययोधादिति च भाव ॥ प्रकृतसूत्रोपयोगस्थलमाह-सर्विधातुक इत्यादिना। तदुपस्पितिम्-एतत्सूत्रस्थेम्पदोपस्थि- इति तदीयमाणे "आदत्ते" इति लेट विधायकः, इतिर्मन्नस्य करणत्वोधकः, अश्वाभिधानीमिति द्वितीया- 'श्रुतिनिरपेक्षरवाण्या साध्यत्वबोधिकेति तस्याः प्रादल्यादश्वरशनादाने तस्य विनियोगो नोक्तरिङ्गन तन्मा- नादाने इति पूर्वमीमासायां श्रुतिलिङ्गेनिभूत्रे स्पष्टम् । तदभिप्रेत्याह-लिङ्गस्येति । पदोपस्थितिद्वारा तदर्थप्रकाशनसामर्थ्यरूपगुणादिपदनिष्ठलिङ्गस्येत्यर्थः श्रुतीति । "अच." इत्यादिश्रुतौरयर्थः । वृत्ते नि- पन्ने उक्त कारणवायकामावयोः सत्वादिति भावः । निर्दिष्टति । तथा च स्थान्यामाझाऽनियमप्रसक्त्यो रमाव इति भावः । उपस्थितस्येति । शङ्कोक्तरीत्येनि मावः । वस्तुव उक्तरोत्या भनुपस्थितिरेव । सद् ध्वनयवाह-अपीति । याकूमारियम् । अतेन कैनुतिरन्यायसूचनद्वाराऽनुपस्थितानन्वयसूचनद्वारा नुपस्थितिरेव युक्तति सूचितम् । अनन्वयेति । अर्थदारेविशेषः, जातेष्टान्वयवोधन नैराकाइयाद । तयाच फलामावादपि न तथेति भावः। नन्वे "सावधानुक" इत्यादावपि तदापत्तिः, उक्तरीत्या तमापि ततः पार बोधनिष्पत्तेः । तथा चास्य निर्दिषयतापत्तिरत आइ-सार्यधातुके इति । तदुपति। मनस्य सररा। दुर्यलत्वेनेति । यथा ऐन्द्रया गाईपत्यमुपतिष्ठ" इति श्रुत्या ऐन्द्रया ऋचः गाईप योपस्थाने पिनियुः काया न्द्रदेवतास्वरूपप्रकाशरवेऽपि लिझान्नेन्द्रोपस्थाने विनियोगः ग्रुयपेक्षया निङ्गस्य शुविमनुमाय विनियोजकतया विलादोपस्थोपर वेन दुर्वरत्वात् । लिग हि झुतिमनुमाय यावदिन्द्रोपस्थाने पेन्द्रीय विनियोजयति, तावप्रत्याशयुतिः गाईपत्यो स्थाने लिङ्गाटायनुमानमाल एव विनियोजयतीति । तदुक्त अमिनिना-"मुखिलिङ्ग वाक्यप्रकरणस्मानसमारपाना पारदोईत्यमविप्रात्" इति। एवं प्रति प्रचो गिति" इति मयस्य मादैविधापकानुचविपश्यटिवस्वलिन यावर गुगानोनिगवेग पदोपस्थान तावदेव गौतमदान रथान्याकााया निवृत्ततया उपस्थितस्यारी सदस्यामाया अभावासादयोऽनन्वय रदि। सार्वधातुंरु.इत्यय तु मौवाददादारा प्रस्य गो मातीत वाक्याय वृत्रेऽपि स्थान्यामाज्ञायान्त्यमावेन सत्रोचलिशानुपस्थितस्येसदस्य शम्दोघेऽन्वय इति भावः । , - ।

·अर्थक त्यादेकं वाम्यम् सामान्य HिIT स्पानदात कपातामा सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां-. नाविकरण्ये इगन्तत्याङ्गस्येत्यादिक्रमेण संवध्यते । "मिदेर्गुणः" (पा० सू०७३/८२) शब्दरत्नम् । विना स्थान्याकासाशान्त्यभायेन बोध एव नेति विशेषः । एवं च पदश्रुति- निमित्तपा पदैकवाक्यतया ऽन्वयपत्यन्तरङ्गर । स्थानपष्टीत्यनिर्णये उपस्थिताऽलोन्त्य- परिभाषाया अनन्त्यस्य गुणन्यावृत्तये वाक्यैकवाक्यतया इन्वय इति बहिरङ्गा सा, 4 . भैरवी। 2 2 . तिम् । शान्त्यमावेनेति । गुणादीनामनेकालत्वाभावेन "अनेकाल् शित्सर्वस्या इत्यस्यानुपस्थि- तेरहस्येति पष्ट्या अर्थस्य समीपादिपदाध्याहारेण "अस्ते " इत्योवानेकस्य सम्भोन स्थानपष्टीत्वनिर्णयाभावाद 'अलोऽन्त्यस्य' इत्यस्याऽप्यनुपस्थितिरन्यस्य तु निर्णायकम्य स्वरूपत एवाभावादिति । अङ्गसम्बन्धिगुण इत्यर्थयोधस्तु सामान्यतो जातोऽपि न लक्ष्य- संस्कारक इति भावः। वोध एव नेति । सम्बन्धविशेषविषयकः पष्ठीजन्यबोध एवं नेत्ययः । न चैरमस्याः परिभाषाया अप्युपस्थिति स्याद्विधेयसमर्पकत्वनिर्णयाभावेन लिङ्गानिश्चया. दिति वाच्यम् , असति बांधके विधिवाक्यस्यप्रथमविधेयबोधकपदावयवेति सामान्यतः सिद्धवाक्यतो गुण इति पदस्य प्रथमान्तस्य लिङ्गत्वसम्भवात् । मौलन्तच्चेत्यादिपन्धमद- "तारयति एवम्देत्यादिना। एवश्व-सामान्यतो वोधे च पदश्रुतिनिमित्ता-विधेययोधकत्य. ज्ञानविषयगुणादिपदश्रवणनिमित्ता । एषा "इको गुण" इति परिमापा । अन्तरङ्गत्वादम्याः प्रथमतः प्रवृत्तिमाह-पदैकेति । अलोऽन्त्यस्य" "आदेः परस्य" "अनेकाल" इत्यल्य च 'यथा ऽन्यत्र व्यवस्थापरुत्वं, तदाह-स्थानपठीस्वेति । "पादस्य लोप." इत्यादौ यथा । 'प्रल्ने सार्वधातुकेत्यादिसूने स्थानपष्ठोत्यस्य "द्विति च", इत्यस्य निर्दिष्टपरिभापोपस्थिता- यव्यवहितस्य गुणनिषेधक्त्वेन तत्प्रतिवध्यसूत्रस्यपदघटितवाक्यघटकपष्ठया निर्णय इत्यर्थः । एवञ्चालोन्त्यम्येत्यस्य बहिरङ्गत्वं स्पष्टमेच ! भनन्त्यस्येति । कृष्णतीत्यादाकारादेरित्यर्थः । वायकवाक्यतेति । तस्याः परिभापाया यत्र स्थानपष्टी तालोऽन्त्यस्येत्युपतिष्टत इत्यर्यन भावप्रकाशः। 'कः" इतिपदोपस्थितिमित्यर्थः । अभारनेति । गुणादेनोने काल्नासर्वादेशस्वाद स्थानपठीत्वानिर्णये. नानन्यादेशवाचेति भावः। बोध एवं नेति। रदयससारको नेत्यर्थः । महसम्बन्धिगुणभवन मितितामा. 'भारतरत्न, हे सरसाद । सन पर विशेष महत्वेन क्षेत्रगुणादिपदभुतिरिकपदोपस्थिती लिङ्गम् । तस्वेन ग्रहश्वासति बाध विधिवास्ये प्रथमाया विधेयविभक्तिरवेन तदन्तत्वात्तयोसोयो गात एव । मार एवं गुणांदिपदानामिपदोपस्थापनेन सफरानामपि वाक्यान्वियिता, तदर्थस्य सदनन्वयित्वेऽविधप. विनोपरथापरत्वस्येव महापः । प्रसतीत्याधुरत्या "वृद्धियंत्य" इत्यादौययमादेस्तनापकावेनातावास सेति भावः । तस्मिन्सामान्यपोथै लक्ष्यासंस्थारकरवारस्थानपदाध्याशरेण निरूस्तिसभामान सा. भवन मानात्तदनिर्गयात्रणानपठोरूपरिक्षाभावात् "मोन्सस्प" इत्यरयाप्रधिः, सिरपोकरिता सत्यारा वदि निभायेगन्ताइस्यत्यादिग्रन्थमवतारयनि-पवति । पार्मकारवाया पेयर्थः । तत्र स्थायाफाक्षाया एर सन स्थानपष्ठीत्यनिर्णयस्य दुरापारवत्वम् । रमापरिधी तस्मानपा स्थानाध्यागादिपपटितवारमा पनि सिपालेमगुपरिपती पशोपरिए। दिमा निमिचमिति पदेय सायापायादतरहस्यमरया। पायेत रति सनुवाई प्रापयमामालि. ताकपनम् । "मोन्सरयः इति तु विधिवास्येपवान्हरपायाशेवर तापश्या समायो परिणावं तरपात विना स्थानमा निर्गनुमरियागनिमायोतिः मापामानि पनि सामान्पोधे वापरामामार, तस्योपरोसा भारपाय। मगर पारामा रिदिए। तारे रेणुगाह-यास्यश्याश्पति । पत्र मानपीमोरपरप" Traat मानिनिमोनियोजिर गमपरामाया निवारण ।

·. परिभापाप्रकरणम्।। 9578 *'मृजेर्वृद्धिः' (प्रा० सू० ७१२२११४) इत्यादौ तु सामानाधिकरण्यासंभवान्मिदि. मृज्योरवयवस्येक इति संबध्यते । यत्तु इक एव स्थाने स्त इति प्राचा व्याख्यातम यञ्च तट्टीकाकृतोक्तमनियमप्रसङ्ग नियमार्थमिममित्यादि, तत्सर्व भाष्यविरोधादुपै- शब्दरत्नम् । तदाह-इगन्ताङ्गस्येत्यादि । मृत्योरवयवस्येति । एवं च स्थानपष्टीत्वामावनिर्णयन "अलोन्त्यस्य (पासू०१।१।१२) इत्यस्य प्रवृत्तिरेव नेति भावः । नियमार्थमिदमिति । तत्तद्विधायकैर्विहितयोर्गुणवृद्धयोः "अलोऽन्त्यस्य” ( पा० सू० १४१३५२) इतिवदिदमपि स्यानिनियमार्थमिति तदाशयः । तत्सर्वे भोप्येति । द्वयोनियमयोः “सार्वधातुक-"(पा. । भैरवी। - . - वाक्यैकवास्यतेत्यर्थः । - तदाहेति । तदेतन्मनसि निधायाहेत्यर्थः । एवन- -"मिदे इत्यादिषष्ट्या अवयवपष्टीत्वनिर्णये च । स्थानपष्ठीत्वेति । इक इत्यस्य तथात्वेऽपि परिभा- पाया अनियमे नियमकारकत्वस्वभावादिक इत्यस्य पदस्यैकवर्णोपल्यापरतयाऽल्समुदायबो- धमत्वामावेनालोन्त्यस्येत्यस्य तत्रानुपस्थितिरिति भावः। नन्विको गुणेत्यस्य सूत्रस्य परिमापात्यकथनेन विधिसूत्रत्वमेव नास्ति नियमसूत्रत्वन्तु कुत इत्याकालानुत्थानायाह-तत्तदिति । अलोन्त्यस्येतिवदिति । 'यथाऽन्त्यम्यानन्त्यस्य च प्राप्तावन्त्यस्यति तेन नियमः क्रियते, तथाऽनेनापीकोऽनिकव्य गुणद्धिप्रसङ्गे इक एवेति नियमकल्पनया परिभाषात्वमस्याः सिद्धमिति भावः । इदमपि–इको गुणेति सूत्रमपि। नियमार्थमिति। अन्यथा गुणादिविधायकवाक्यस्य निर्णयाजनकतया वैयपित्तिः स्यादिति तगायः। भाप्यविरोधमुपपादयति-द्वयोरित्यादिना। यो:-इकोगुणालोन्त्यस्येत्यनयोः ।। भावप्रकाशः। इत्यादिति भावः । तदाहेति । तदैनदि निधायोतक्रमणान्दयमाहेत्यर्थः । एवञ्चेति । तथान्वयेना. ववषष्ठीत्वनिर्णये चेत्यर्थः । निर्णयेनेति । भाथिकेनेति भावः । नन्वस्य परिमापास्वोरविधित्वानि. यमत्वं विधिवं दुरापास्तमत आह-तत्तदिति । "सार्वधातुकार्धधातुकयो: स्यादिमिरित्यर्थः । अन्यथा तेपा केपाश्चिदैफल्यम् । अत एवादी परिभाषेयमित्युकम्। स्थानिनियमेति । अन्त्यानन्ययोः प्राप्ता- वन्त्यस्यैवेतिवदिगनिकोः प्राताविक एवेति तन्नियम इत्यर्थः । तथा च नायं प्रसिद्धनियमविधिः, किन्तु परिमापाणामनियमे नियमकारिणीवादस्य स्थानिनियामकतया नियमार्थत्वव्यवहारः । एवमग्रेऽपीति भावः । तदाशय इति । प्रक्रियाप्रसादकृतोराशय इत्यर्थः। तत्सर्वमिति । मूल्टोकोक्तमित्यर्थः । ननु ताभ्यामुक्त नियमपक्षमनूप तत्र माध्यविरोधादुपेश्यस्वं मतिशाय हेत्वसिद्धिवारिका सन्छेपाम- त्यादिहेतूक्तिनं युक्ता कृष्णपण्डितानाम्, नियमपक्षतच्छेपयोस्तिलनन्दलयोरिख महाभेदस्य स्पष्टत्वेनान्त्यस्य तत्र दूषितत्वेऽपि आयोङ्कनत्यैवामान पितत्वस्य दूरोत्सारितत्वेनास्य ग्रन्थस्यासम्बदायादत भाइ- द्वयोरित्यादि । विधेरवान्तरवाक्यार्थबोधोत्तरं स्वस्वहेनुवशायुगपप्रवृत्तावितिशेषः । विशेष्यविशेषग. दक्षणमात्रे एवानया इक्पदस्योपस्थिते: पदेयाश्यतया तदन्वय इति। भलोन्त्यपरिमापायास्तु अल्समु- दायवाचकपदोत्तररपानपठो लिङ्गमिति । स्थानषष्ठीरवस्य च वाक्यानोधानन्तर सायमानतया विधिमूत्र उपस्थितस्यापि मनोऽन्यस्य इति पदत्यस्य वाक्यैकवाक्यतयैवान्वयः। पूर्ववाफ्यांदोषमुपनीम्यैव तदु. पस्थितः । उपजीन्योपजीवसमावापनविषयताप्रयोजकपदरित्वमेव वाक्यवारयस्वन्। निरूप्यनिरूप. कमावापनाविषयताप्रयोजकपदयटितवं हि पदैववायलन् । "सो गुणधी इत्यस्यैव नायलोन्यम्ये. तिमिदैगंण इत्यादौ तु पावर मिरित्यस्य स्थानपठोलप्रतिस्तावदेव गुदगुल्या उपस्यिनेक पदेन मिदरियस्यावयव पौत्वनिर्धारगाव नागेन्यस्त्रप्रातिरिति समुदायाः। नव ग्यानाहीत्यस्यैव विष. यताप्रयोजससापि वाश्यार्थबोधानन्नामेव ापमानया • टन व इक इत्यस्याप्युपति का पदे- सरला। .

·२०२ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- यम । तच्छेवप दूपयित्वा पदोपस्थितिपक्षप्त्यैव भाव्ये समर्थितत्वादित्याहुः । त- शब्दरतम्। सू०७३।८४) इत्यादावविरोधेनेग्रूपस्यान्त्यस्येत्यों वाच्यः । अन्त्यस्येक इति वा । उभयथाऽपि द्वयोविशेष्यविशेषणभावसत्त्वात्तच्छेपपक्षे पर्यवसानम् 1 स: "अलोऽन्त्यस्य" (पासू०१।११९२) इति नियमः शेपो विशेपणमस्येति तदर्थः । तस्य "अलोऽन्त्यस्य" (पा० सू०१।१।१२) इत्यस्य विशेषणमिति वा । एवं च "मिर्गुणः"(पासू०७।३।८२) इत्यादौ परस्परविरोधादनयोस्त्यागे सर्वादशगुणापत्या तद्विरोव इति भावस्तदाह-तच्छे भैरवी । - । श्त्यर्थ इति । फलितार्थः । विशेषणमिति । विशेपणार्थप्रतिपादकमित्यर्थः । सर्वादेश इति । सूत्र सामर्थ्यात्स देश इत्यर्थः । तद्विरोधः-भाप्यविरोधः । प्रांचामिति शेपः । भावप्रकाशः। भावे कामचारदाह-इपूपस्येति । सार्वधातुकादिपरागस्पति शेषः । एवमग्रेऽपि । इदश फलितार्थश- धनम् । शादतस्वित्यम्, यदि क्रमिकत्वादिशेषणविशेष्यमावे कामचाराचाङ्गस्येति प्रागेवान्त्यमल नीयते तत्परामान्यस्य गुण इति, तत हानिकाः प्राप्ताविक एवेति नियमायेकाऽन्त्यो विशेभ्यते-कस्तत्परामान्य. स्य गुण इति, तदेयं शेषभूता, विधिमन्तरामत्य तस्याः पश्चादुपस्थितत्वात् भेइकवादा। यदि प्रागिमानस्य विशेषणात्तदन्तविधाविगन्तस्य तत्परागस्य गुण इति । ततोऽन्त्यानन्त्यप्राप्ती नियमायालोऽन्त्यस्येनि सम्ब. व्यते-तस्य योऽन्त्योऽल् तस्य गुण इति, तदाऽस्याः साऽर्थतः शेपभूतेति। न च नियमपक्षेऽपि मान्योक्त- 'त्यान्तरगत्वबहिरङ्गवशङ्या कथं युगपत्प्राप्तिरिति वाच्यम्, सिद्धान्तरीत्या शङ्काया अभावात् विक्षिप्त. गुणवृध्योः स्थानिनियममानावेनास्यास्यावान्तरवाक्यार्थबोधोतरमेव प्रवृत्तेश्च । इको गुणेत्यस्य प्रा. चोक्तार्थबोधकाले विधेरप्यवान्तरवाक्यार्थबोधे बाधकेन द्वयोरपि सत्वाच । विभिष्वेव सथा सम्बन्धस्येष्ट. स्वादेव “सार्वधातुक" इत्यादावित्युक्तम् । भने तु विशेश्यविशेषणभावमात्र प्रतिपादने तात्पर्यम् , न तु वास्तवयाच्यार्थकथने इति तदनुल्लेखः । एतेन तापमात्रोपरया परिभाषयोरेयायास्यत्वात्तच्छेपशम्दार्थ इति नव्यामिमतम् । मत एवसन्मूलक्तयेति प्रागुतग्रन्थसद्गतिरत्यपास्तम्, उक्त हे। राजवीयम्' इत्यादी "अलोऽनयस्य" इत्यस्याप्रवृत्यापत्तेश्च । मिन्नदेशस्थयोमिथा निराकापक्षयोविध्युपकारयोरेकवा. क्यावस्योपपादयितुमशक्यत्वाच्च । उक्तग्रन्थस्तु ममाप्यनुकूल एवेति दिक। तद्वनयंगाइ-उभययेति । पर्यवसानमिति । तत्पक्षे यादृशो विशेष्यविशेषणभावरतयोस्तम सादृशः प्रावोक्तनियगोऽपीत्यतो भा. प्याधनुत्तोऽपि नातिरिक्तः सः । किन्तु तस्य तच्छेपपक्ष एव पर्यवसानन्, अन्तर्भाव इनि, न गयोमेंद शायर्थः। मन एव भाष्यादौ न न्यूनतेति भावः। तच्छेषशम्दार्थमाइ-स इत्यादि । इतिवेति । सदर्भ इत्यनुपज्यते । एतेन यद्यपि नियमपक्षो न सन्टेपपक्ष इति रफुट मेय, तथापि तस्रोपपदूषणभूपिनत्व मरस्वति मान्पोक्तिययातायांभिप्रायति ध्वनितम् । सद्ध्यनयानाह-एयञ्चेति । तयोरये पेयः । विरोधादिति । तस्ययोरतकथासम्मवादिति गावः । अनयोः परिमायोः । सादेगेति । "मि:" इति सूत्रबलादिति शेषः । तथाघ मेघतीस्यसिदिः । इदमे तच्छेपो दूषणमिति भावः । तद्विरोध मायविरोधः । इतिभाय इति । कृष्णपण्डितानामिति शेपः । मन व नियम पायवेति नोक भास्परवमिति याच्यम् । प्रथमान्तादरय विधायन सर्वत्र दृष्टया विषयाप्रयोगकाशनरय गा. .योधानपणादिति दिक। स्मानिनियमामिति। मनियम नियमकारिनी परिमादिदम परिमापालगन् । र भागिरथ गुणमिस इस प्रति नियमेनारयाः परिमापारयमिति मायः अपिरोपति । सारंगापानुकयोस्थित भाररियाना गुमाया पोपरिक्षतस्यानपर सरय "भाग्य पी करोति पुरोगापर्धा करो" या पपा रंगनेसहारमादेन विपरित पनमाया, ममापिनेर म्यान शिपिगमारतीसरशे पणन मारः। पा. ।

·परिभाषाप्रकरणम् । न्छेपपक्षे ऽपि दूषणोद्धारस्तु शब्दकौस्तुभे स्पष्टीकृतोऽस्माभिः । शब्दरतम्। पपतमिति । दूपणोद्धारस्त्विति । "मिदः-"इत्यत्र मिद इमिदिस्तस्येति व्याख्या- नान्न दोपः । "गन्त' (पा.सू०७॥३१८६)-इत्यत्र पुक्यन्तो लध्वी उपधेति व्याख्येय. मित्यादिभाष्योक्तपणोद्धारस्त्यित्यर्थः । न च यापयति, मापयतीत्यादौ दोपः । गुणे भैरवी। भावप्रकाशः। दूपणोद्धारप्रकारं दर्शयति-मिरित्यादिना । इत्यादति। आदिना सृजे द्विरित्नस्य परिग्रहः । तत्र हि अच इत्यपक्रयत इत्यादिद्रष्टव्यः। भाष्योक्तेति । नन्वेवम्माष्यानुक्तार्थस्य स्वययनेन स्पस्य प्रौढत्यप्रदर्शनमनुचितमिति चेत् ? न, सम्भवमात्रेण तदुक्तः । दाप इति । पुस्यन्त्यस्याऽऽकारस्य गुणापत्तिरूपो दाप इत्यर्थः । ननु सन्निपातपरिमापया पुफि कृते गुणो न भविष्यति । यत्तु गुगे कृते "अत उपधायाः" इति वृद्धिरिति । तन्न, अङ्गत्तरिभापया तदप्राप्तेरिति चेत् ? न, पुग्निमिवके कार्य कर्तव्ये सन्निशातपरिमापाया अप्रत्तिरिति सिद्धा. न्तात् । अत एव अदिद्वपत्' इत्यत्रहरूपस्य सिद्धिः,क्ष्मापयतीत्यत्र सन्निपातपरिभाषायास्तत्र प्रवृत्तिस्वीकारेऽपि यस्य गुणापत्तेर्दुरित्याच्च । यदि "चेले क्नोपेः” इपि निर्दशेन पुति कृते धचिद् गुणो भवतीत्युच्यते, तदा प्रतिपत्तिगौरवमिति प्रदर्शयन्नाह-गुणे कृत शशित न घाणा- वृत्तपरिभापया वृद्धिर्न भविष्यतीति वाच्यम् , तस्या द्वयोरिति निदेशेनानित्यत्वात् , त: । तदाह-वच्छेपपक्षमितीति । स्वरूपभेदे तथाक्तियुक्ता, 'नवन तथा। अत एव मान्योक्तिस्तयेत्यु. कमिति भावः। आहुरित्यनेन गुरुमते चितामचि मूलदाह-तच्छेपपोपोति । तत्रकार सइशे. पेणाइ-मिदेरिति । उपधेतीति । द्विविधतापुरुषगर्भः समाहारद्वन्द इति मायः। भादिना "मृजे. दि"त्यनाच इत्यपष्यते इत्यादिसंप्रदः। भाप्योकेति । न स्वकसितेति भावः । यत्त्वेवं सति निय- -मपक्षमनूय तच्छेपपशमियावारिति न्यूनपञ्चम्यन्नघटित तच्छेपपक्षेपोत्याचस्माभिरित्य-न परेरक रिक्तं वच इति खण्डनकृत् । तन, मध्यग्रन्थस्य शेषोयत्वेनैश्यासोः । भा एव तदबायकाहुरित्यस्य सत्वेन तदननुवादेनान्यत्वापत्तेश्वं स्वीयग्रन्याशनेन मूर्खत्वापतेश्च वदपमागरीत्या मूलमायवे वदवस एव रिक्तवाच । तदेव धनयितुं अन्नमवतारयितु मूडोकेरप्रौढत्वं सूवयितु च शो-नवेत्यादि। आदिशब्दः सादृश्ये । दोप इति। भाकारस्य पुगन्तेति गुणापतिरिति भावः । मन्ये यस्य तुल भाधित्वान सः, लघुपधसाहचर्येण पुक्यन्तस्याच एव ग्रहणात् । यत्तु कौस्तुमे सन्निपातपरिभाषया नाय दोष इति समाहितम् , तन, पुगनिमित्तकार्य कन्ये तस्या अप्रवृत्तिरिति माध्यादौ सिद्धान्ततत्वात् । मदीदपत्' इत्यादिसिद्धिः । 'इमापपति' इत्यत्र तया मनिर्वाहाच्च । पुकि इत्यस्य विवक्षितसप्त. सरला । स्परविरोधादिति । भन्यस्यानिक्त्वेन इकश्चानन्त्यत्वेनेत्यर्थः । अनयोस्त्यागे इति । एकशकटसम्व. दधमद्यन्यायेनोमयोरप्रदृत्तादित्यर्थः । दूपणोद्धारस्त्वितीति । तच्छेपर मिदगुण" इत्याशे परस्परविरोधस्थले सदिशगुणाद्यापत्ति. . निराकरणाथै मिदिमृजिपुगन्तपदिशिक्षिप्रभुइश्चिरग्रहणं कर्तव्यम्" इति वाति मनोक्तम् । "मिदेगुणः इक इति वक्तव्यम्" "मृजे द्विरिक इति वक्तव्यम्" इत्यादिस्तदर्थः । एवञ्च मिदादिस्थ दोषनिवारणाय सदावृत्तिकरगरूपपगस्य निराकरणमित्यर्थः। न दोष इति । मृजेटिरित्यय : मृजेवृद्धिः" "भवो गिति' इति योगदयस्थाने "भूने दिरच:" "गिति" इति योगदयारणेन गृजधातोरवयवस्याचो वृदिर्भवतीति तदर्थान्न दोष इति दोध्यम् । व्यारयेयमिति । पुफि अन्तः पुगन्तः लघ्वी उपधा लघूपधा पुगनश्च यूपधाच पुगतलपप तस्येति विग्रहेगाहावयवस्य पुगग्यव हिसपूर्वान्त्यस्य उपधातलगुवर्णस्य च गुनो मनवीरयर्थकरणादिनचोरयादौ न दोष इति तनावः। . 44 ·१०४ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- . - शब्दरतम् । कृते वृद्ध्या रूपसिद्धेः । अत एव "समयाच यापनायाम् (पासू०११४६०) इति निर्देशः सङ्गच्छते, तदाह-कौस्तुभे स्पष्टीकृत इति । नन्येवं तर्हि किमर्थ प्राचां पक्ष उपेक्षित इति चेच्छृणु । लघूपधांशे इक्परिभाषानुपस्थितावनिग्लक्षणत्यादि अमित्यादौ गुणनिषेधानापत्तिमिया स उपेक्षित इति । क्नोः कित्त्वस्यानिलक्षणत्वेऽपि गुणनिषेधप्रवृत्तिनापकत्वाश्रयणे तु तस्य पदोपस्थितिपक्षतापकत्वमेवोचितमिति दिक् ॥ भैरवी। आमत्याच । अत एव पिबतेर्गुणप्रतिपेध उक्तः, स न वक्तव्य इत्येव तस्याः प्रयोजनम्भाष्ये उक्तम् । अत एव-गुणोत्तरं वृद्धिप्रवृत्तिस्वीकारादेव । पकारस्य गुणापत्तिरपि यापनेति नि. देगेन नेति यदि कलप्यते तदाधिकगौरवम् , पुस्यन्त इति व्याख्यानमेव युक्तमिति ता. त्पर्यम् । एवम्-पुस्यन्त इत्यादिरीत्या दोपामावे सति।.क्नोः । "वसिगृधि" इति सूत्रवि. हितमोः । उचितमिति । ज्ञापनमुलकमाक्यान्तरकल्पनापेक्षयाऽस्मिन्पक्षे प्रतिपत्तिलाघवा. भावप्रकाशः। मी ये तु न मानम् । अत एव 'रमापयति' इत्यरयोल्लेखरतद् ध्वनयन्नाह-गुणेति । वृद्धा ति। "अत उप- , थायाः" इत्यनेनेति भावः । अङ्गवृत्तपरिभाषा तु द्वयोरित्यादिनिर्दशादनित्या अत आह-अत एवेति । मंदनित्यत्वेन वृद्धः प्राप्तस्वादेवेत्यर्थः । तदाहेति । तदेतन्मनसि निधायाहेत्यर्थः । एवमग्रेऽपि । स्पष्टी- कृन इतीति । यापयति' इत्यादौ चोद्यपरिहारयोर्भाष्यकृतावेन तद्रूषणोद्धारस्य सत्रास्पष्टत्वाद। कोरतुभे च तथाप्रतिपादनार चिघटितस्पष्टीकृत इत्युक्तिः राष्ट्र वैवेति भावः । एवं सच्छेषपक्षस्य निदंष्टत्वे । पक्ष नियमाक्षः, तयोरेक्यस्योक्तत्वेन तस्यापि निदुष्टरवाद । लघूपधेति । तव दोपसत्वात्तन्नामोक्तिः । एतेनैतदुक्कया पुगतां तदुपस्थितिरस्तीति सूचितमित्यपास्तम्, युक्तियोल्याए । एवश्व तर पपक्षोऽपि दुष्ट एव । ससमर्थनपरमायं त्वेकदेश्युक्तिः। अत एवाचिवोधकस्तुः प्रयुक्तो मूले, एवशारिति नारचि. बोधकम्, किन्त्वमियुक्तोकवनोधकमिति दोध्यम् । तदेतद् द्रढयितु रेयटनारायणायुक्ति सण्डयनि-गोरि. सि । उचितमिति। शापमूलकवाक्यान्तराकल्पनहेतुकलापबमोनित्यहेतुः। भय केचित्-एवस्तु 'भमार्ट ! इत्यस्य सिद्धये तदावश्यका सूचयितुम् । न चानन्त्यविकार इत्यप्रत्यभाष्योतयुपाया निवाए:, भन्या मृतकोगुणेति पृथग्योगेनापि व्यावृत्रिसिद्धौ सातति यहसम्प्रसारणम्" इनि सूयस्थमाध्यवि. रोपान्तः । एवा सपदोपस्थिनिपक्षकम् "इकोगुण" इति पृथग्योगकरणकल्पनमेवोचिनन् । मन प्य पि. ता इत्यादी व्यन्जनस्य गुणो नानन्वत एवास्थरडागमात्पूर्व परत्वाद् पृमा पश्चाटि "रये लक्षणम्"य. न्यायेन पुनरथमावे "अगा' इति सिध्यति । भायातु विप्रतिषेधान पर्यवेति कपटोच मेयारित्यति या. स्या, निफागन्यानुपूर्व्या मभेदेऽप्यागमान्यानुपूण्य भेदेन एदयभेदारटो पृश्यापरोस्पोयोगपराम- गवेन विनिषेधामावाय रीययेस्वारस्यैव चिनयरवार।न चात एव "जेरि." इत्पा.माशिन पनिदेरिति । आदन्ताई निर्मितीकृष्टय जायमान भादग्ताङ्गविधातागुणप्रति पनि निमिछ न मवीरपरमनिपातपरिमापया गुणरया रोक्ष। फोस्नुम इति । यहि मिदिगृजिपुगतापमारे पूर्वोगदूषशोदारप्रकारभरमा fere: मादेप मोसारप्रयास्वयगुस:-"ताम्" इत्यत्र शारापूर्णमृगरले मात्र 'धरम गण परिणात् योगिन" पर "उरमिगुग:"TR" नियोग किभार मिली. पयोग परिपामगुवर्य माणगाररप गपो भवतीपणा, स्पूनराशि गणादिपर पूरय प गुणः" पत्र पगादीसियल मिTera रामेगा पर पगलियो, पगः भारिया मनावरादूर्यस्य मेयर पर या पार Trtier. पनि उपितमिति fiTAN TEAAREE ) . . सरला। - ·परिभाषाप्रकरणम्। १०५ अचां मध्य इति । यत्तु प्राचोकमन्त्यादयः पर इति । वन, "शे गुचादीनाम्" (पा सू. ७०५९) इत्यादावन्त्यस्याचोऽसंभवात् । तस्यैवान्ताययय इति । दाम्दायम्। भैरवी। भावप्रकाशः। . इत्यादाविति । आदिना सलन्तलक्षणो नुम् , इदितो नुमित्यादि घ । थचोs- दौचित्यम् । फित “गृजे!दिः" इत्यनाच हत्यम्यापफ मार्द, इत्यग्राटो गुणापनिवारणा- यानन्त्यविकारेऽन्त्यसदशम्येति परिभाषायाः प्रवृत्तिः स्वीकार्यो। "ऋच्छत्यताम्" इति सूत्रे प्रकारान्तरस्य प्रलेपः कार्यः, "कशोऽडि" इत्यग्रयोगविभागच कर्तव्यः, इत्यधिक पर गौरवम् । फिज परिभापयोमुणगुणभावो "गुणाना३ परार्थत्वात्" इति न्याय- विरोधान युक्तः । फिश ध्यानस्य गुणगारणे जनेईविधानस्य झापफत्वमाश्रयणीय, तदपक्षया अन्य सूग्रस्य पदोपस्थापकत्वमेव युनमित्याशयेगाह-दिगिति । अत एपेग्लक्षणा वृदिरप्ति व्येति भाप्यीयोपसंहार साधु साच्यते । प्रत्ययेनाविशिष्यते । एवञ्च येननाव्यवधानन्यायेन 'अमाई सिध्यतीति कौस्तुभोत्तमेवारिस्वति वाच्यम्, महाश प्रत्ययस्योत्थितामाक्ष वेनाशिप्तस्याशेपफान्वयस्यैवौचित्येन च तदरेवायुतत्वात् । अत एव तछेपपदृषोदारप्रसाई- नै विशायने-बहुव्रीहिगर्भः समाहारदन्दः । किं सहि ? सत्पुरुषगर्भः। भव. इयं तदेवं विदेयम् भविशेषणे हि सतोह प्रमज्येत-'मिनत्ति' "च्छिनत्ति" इत्यवश्यपदयुक्तमाभ्योक्तिः साने । अन्यथा बहु ब्रोहिगर्मवन्देऽपि प्रत्ययेनेने विशेश्यीकरणेन 'मिनत्ति' इत्यादावदोषेण सथोकर युक्ताव स्पष्टमेव । सस्मात् 'एधिता' इत्यादौ व्यञ्जनागुगायास्य स्थानिनिर्देशार्थत्वेन पदापस्थितिपक्षे. प्यावश्यत्वमिवायेऽनन्यावृत्तये यमस्य मरीमृजः इत्यादेश्नभिधानम् । अन्यथेग्लशपेऽपि तत्र रीगादेः कस्य बादौ" इतिवातिको गुणाभावायोक्तप्रकारान्यतमावश्यकरवेनाप्रत्यभाष्यासङ्गति. स्पष्टे. पति बोध्यमित्याहुः। वस्तुतः स्थानिनिदेशार्थमप्यावश्यकमिदम् । एवञ्च 'मृष्टः' 'मृष्टवान्' 'मिन' न्य. मुवीत्' इत्यादी योगविमागादिप्रयुक्तगुणनिधसिद्धिरपीति तत्वम् । भत एवकारस्तच्छपपसे "मदृशो. गयादी योगविभागादिप्रयुक्तगौरवनिरासाय । ननु तदर्थ सस्य मायोक्तया परिभाषयैव सिमित तस्याश्च अदमुपदत्यादिसिद्धयर्थमावश्यकत्वस्य भाष्यारूदस्यान्यत्र सिद्धान्तितत्वाइ। यपि "प्य: सम्प्रसारणम्" इत्यत्र 'अमा' इत्यस्य सिद्धिः सपदोपस्थितिपक्षकेनेको गुणैति सूत्रेगति, साऽत्र न तदर्थ युक्त तथाप्यन्याय साऽऽवश्यकीति तय तदने प्रतिपादितम् । इदमेवागिप्रेत्य प्रकृतसूत्रे स्तया 'म. माट्' इत्यस्यसिद्धिरिति तच्छेपपक्षेऽजपकर्षे न दोष इति सूचिकेको गुणेत्या वृद्धिग्रहणसण्डकभाध्यकृत उक्तिः। मृज इत्यादी न थात्विति प्रत्याख्याने मिमार्जिपति इत्यादौ ध्यछ इति सत्रमाध्यप्रयोगे च दोष. सादयस्थ्यम् । नत्वेषामनभिधान वक्तु शक्यम् । तस्मादुक्कतो तच्छेपपक्षः, किन्तु पदोपस्थितिपक्ष इति बोध्यन् । इग्लशणवृद्धिरेपितव्येत्यादिमायीयं वाक्यमपि निरावाधमेवेति भावः । तदाइ-इति . दिति । प्रसिद्धवातद दोपामावाचार-झलन्तेति ! झल् अन्तश्चरमावयवो यस्य निमित्तसमूहस्य तन्नि- मित इत्यर्थः। झलन्तावधिक इति यावत् । तेन "मस्जि" इत्यादिसह इति मावः । न भादिः प्रम- स्यको मूले, अपि तु प्रकारार्थः मन्यत्रापि दोषतत्त्वात् । तदाइ-इदित इति । तथा च "भनिदिः ताम्" इत्यत्रानिदिदग्रहणवैयापत्तिः । तत एव शापात्रादोषकल्पनापेक्षया तथा व्याख्यानमेवोचि समिति भावः । एतेनोकशापकाचत्रादोषेण तदुल्लेखो व्यथः । अत एव मूलका प्रथममपि तत् ग्यत्तमिति मान्यानुसायुक्कमपान्तम् । अमाप्यादिः प्रकारे। तेन पनः पुम्' 'पच उम्' 'स्पादिभ्यः' स्यादि सहम हः। एवञ्च तृणह" इत्यादिनिर्देशनङ्गतिः । तथाच मूलेप्युक्ताथकादिशब्देन हलन्तसम्बन्धिमिवार कत्वसादृश्यतेपा सर्वेषां ग्रहगमिति मावः । ननु मित्करणमामयनान्याइविकलप्रवृत्त्यागमयम शेषोऽत श्राइ-नुम इति । नन्वेवमपि पठः पुम्" इत्यादायुक्तरीत्या न दोष इति चे? सथा प्रवृत्त्यही- , . 1 ·१०६ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- ' तेन वपूणीत्यादौ अङ्गस्य नान्तत्वेन दीर्घः सिद्धः । परादित्वे स न सिध्येत् । अभक्त- त्वे तु वहलिह इत्यत्र "वहाभ्रेलिः" (पा० सू० ३२२३२) इति खशि "अरु- द्विपद्-" (पा० सू० ६२।३२) इति मुमोऽनुस्वारो न स्यात् । अपदान्तत्वात् । यत्तु अभक्तत्वे दीर्घो न स्यादिति, वत् "तदादिग्रहण स्यादिनुमर्थम्" इत्यङ्गसंज्ञासूत्रस्थ- शब्दरत्नम् । सम्भवादिति । नुमो मित्त्वं तु ज्ञानानीत्यादौ चरितार्थमिति मुचादावन्त्यस्यैव स्या- दिति भावः । दीर्घः सिद्ध इति । तच्छब्देन यस्य विहितः स समुदाय पराश्यते इ. ति मायः । यद्यपि तस्यान्त्याच इति व्याख्यानेऽपि भवितेत्यादौ तासवयोटो लघूप- धागावयवत्वेन प्राप्तस्य गुणस्य "दीधोवैवीयम्" (पा.सू०१।१०६) इति निषेधारम्भेग लोकव्यवहारेण चावयवावयास्य समुदायावयवत्वाङ्गीकारादा न दोष , तथापि तया न व्यायात, पञ्चास्त्रीनीत्यादौ पदस्य विभज्यान्वाख्याने उत्तरपदस्यापि नान्तत्यापो अन्त्यस्यैवेति । न च "अनिदिताम्” इति सूत्रे ऽनिदिदग्रहणम्प्यैवं सति वैयर्थ्यापत्तिरतो ऽने, न शापनान्त्यस्य न भविष्यतीति वाच्यम् , अनिदिग्रहणल्यार्थान्तरे ज्ञापफत्वकल्पगापेक्ष योतार्थ ज्ञापकताया उचितत्वात् । ननु तच्छब्देनोपस्थितत्वादन्ताययपपरामर्श. ल्यात,एव. ज्याङ्गस्य नान्तत्वं दुरुपपादमेवेत्यत आह-यस्येति । यधपीति। अस्य न दोप इत्यान्वयः । भैरवी। भावप्रकाश। पारापेक्ष या तरसामध्यन सथाव्यारयानरयेवौचित्यात् । तदाह-मुचादापिति । मादिः प्राग्यम् । अन्त्य स्यात । "मले। त्यस्य" इत्यनेनेति भावः । यत्तु स्त्र व पाचोक्तवृत्तावपि "भय " इति निर्धारणे षष्ठी न पञ्चमी, जानी चक्रवचनमिति वैयथिकरण्येनान्वयारसामानाधिकरण्यासयकमनोरमानन्थश्चिन्त्य इति खण्टनयत् । तन्न, योजनया सूत्रस्यासन्दिग्धार्थप्रतिपादकवाक्यस्यैव चित्र तथोरयुक्तरवार। ननु सरय दैनाचपरामर्श तरयान्सावयवत्वेष्यगरयानान्तत्वेन मयं दोषसिद्धिरत भाइ-तच्छदेनेति । यस्यति । सदिधिधोदेश्यरूपस्येत्यर्थः । तल्लागस्तु मिद्ग्रहणालिङ्गादिध्येकवाक्यतयेत्यवेहि । मत एयाइ-समुदाय इति । अत एव "समुदायमकोऽसौ गोत्सइतेऽवयवस्थगन्तता विहन्तुम्" इति गाय सयते इति भावः । व्याख्यानेऽत्र 'प्रपूणि इत्यादौ न दोष इत्य-यय । तत्र ऐतुमार-भवितेत्यादि ।। भारम्भेगेनि । अन्यथेटरतदनवयवत्वेन गुणाप्रापया तयध्ये स्पष्टमेवेति भावः। ना नाय शापरः, तरय प्रायास्यानात् । विश्व यस्मात्प्रत्ययत्यनेन सदादिग्रहणा डानिरूपिशवरय भविदिति सान्ते कि पानारसगुदायघटयत्वेनायवर्णानामिवेटोप्यगावयवस्वम् , न तु तनि गुणप्रापया सस्य पारिताभ्यांदत पाद-लरोति । हरतापययवस्य तद्दारा शरीरावयवस्वम्यवहारस्य लोके पसरवादिति भाष । तथा तरयानयाच तीस्वर्थ । पचारयोति । प्रमाणे गानो लक्विभज्यान्याश्याने झांत । भनेग पूर्व सरा। नदोप इति । अपूतीस्यत्र गुमागमस्यास्यानवयवापेऽपि भायपाययपः समुदायापययो भवतीति म्यान समुदायावयय उधारः सदश्यवस्य गुमागमरय समुदापायवान झारस नाया ग मरपाने" in दामि। भय प प्रमाग पीपीवर्षीया" ति एवे इट्माणम् । यदि गतिमा सरप सार्वधातुकरवेन तविमिवासंतापदमपववारप्रापपारपयरप रोजाना घरवाप्रमस्य गुम्रय निषेधार्थम् । म्यायानाथयो पाइरय स्पूनसामायास गुगाभागस्य WER पनि मुवादिमीनेक्षिशिष्टस्य प्रसार परिमविधि" मा ET. पाय माताम्मे हरि दसिपूर्ण उर" वर माध्यमेर प्रमा। मयादिपनि ११ परिमारे मोदएग्यम् । - ·वार्तिकेनैव दूपितमायम् । स्थानेयोगेति । स्थानेन योगोऽस्या इति विप्रहः । निपावनादेत्वम् । शब्दरतम् । "इगन्त-" (पा०स०६।२।२१) इति स्वानापत्तरिति स्पष्ट भाप्यादी। अपूर्णात्युपल. क्षगं 'ती ता पिण्डानाम्' इति नलोपमिद्धेः। तानि तानि इत्यर्थे "दोश्रन्दसि-, (पा०स० ६।१७०) इति शेलापे तदुदाहरणम् ॥ स्थानेनेति । स्थानशब्दार्थनेत्यर्थः । तन्निरूपितमम्बन्धः पश्यों न तु तद्रूपः स. म्यन्धस्तदर्थ इति अनेन धनयति । एत्वमिति । व्यधिकरणयहुग्रीहिरप्यत ऐति यो- ध्यम्॥ भैरवी। -'अपूणि' इत्यादी । इगन्तीति । द्विगुसमासे इगन्तोत्तरपदे परे संग्यायाचि पूर्वपद- प्रकृत्येत्यर्थकेनेगन्तेति सूत्रेग स्वरानापत्तिरित्यर्थः । नलोपसिधैरिति। प्रातिपदिकान्त्या- वयवस्य हि लोपविधानात्॥ ननु "स्थानं योगो यस्या." इति समानाधिकरणपदकपहुबीहिणैव सामञ्जस्ये व्यधिक- रणपदक्पहुव्रीहिप्रदर्शनमनुचितमत आह-तग्निरूपित इति । स्थाननिरूपित इत्यर्थः ।। सम्बन्धः-निवर्त्यनिर्तिकभावः । अनेन-व्यधिकरगपदकबहुव्रीहिप्रदर्शनेन । अत एव -निपा- मावप्रकाशः । नित्यत्वान्नुमिति सूचितम् अपिना समा सड्मः । इगन्तेतीति । दिगावेतेषु परेषु संख्यावाचिं. पूर्वपदं प्रकस्येत्यर्थक "इगन्तकाल" इतिषविहितदिगुस्वरेत्यर्थः । डिच वर्णस्य वर्णान्तरायव. त्वासम्मवाद । एतेनान्तरङ्गत्वात्मा स्वरप्रवृत्त्या तत्पशेऽपि न दोष इति मान्योक्ति प्रावामनु. रोधेनेति ध्वनितम् । माध्यमपि तायशे एवानुकलमिति प्रागुक्तम् । 'मुश्चति' शयादिविषये तु फलामावादयोग्यत्वाचान्तावयव प्रत्यशाप्रवृत्तिः । 'मानेमुक्' इत्यादौ तु वचनसामध्येन माध्यादिम माण्येन च वर्णस्य वर्णावयवत्वं गौणं वोध्यमिति दिक् । ननु सदादिग्रहणेनागतले व परादि स्वेऽपि 'प्रपूणि' इत्यादौ न दोषः । नद्यागमसत्त्वे विशिष्टे एवार्थवत्प्रत्ययत्वादि इति नियमः । “यदा गमाः" इत्यस्य तु फलामावादप्रवृत्तिः । शास्त्रानोधिनत्वेऽपि दण्डोत्यादिवदङ्गस्य नान्तत्वमविरुद्धम् । एतेन परादित्वे 'वइलिहः' इत्यादावनुस्वारादिर्न स्यादत एवामक्तत्वपझोऽप्युपेक्ष्यः । 'त्रपुणि' इत्यादा. नान्तत्वादङ्गस्य दीर्याप्रसाश्चेति गुरुग्रन्थे 'प्रपूणि इत्यादेःपरादिस्वयकत्वेनोपपत्तेमूल चिन्त्यमिति खण्ड. नकदुक्तिः परास्ता, उपयुः । किञ्चाप्रसंगाचेति पञ्चम्यन्तपाठस्य तत्रोपलम्भाच । यात्वत्याग्रिमगुरुग्रन्थानुवादकमूलमतिरत भाइ'पूणीत्युपेति। ता ता' इत्यादौ नलोपसिद्धस्त. दुपलक्षणमित्ययः । मप्रसिद्धत्वात्सार्थतसिद्धिमार-तानीति । अर्थ इति । इत्यथकसद्वित्वतादृशशब्द. प्रयोगे प्रत्यर्थः । तद्दाहरणमिति । नलोपोदाहरणमित्यर्थः। ननु स्थानशदत्य योगत्वाभावेन षष्ठयास्तदर्थयोगेऽपि तच्छन्देन सहयोगामावेन स्थानार्थविशिष्ट. सम्पन्धस्य पध्यर्थत्वाभावेन च मूलमयुक्तमत माह-स्थानशब्देति । ननु स्थानार्थस्य पव्यवसमा नाधिकरणबहुव्रीहेन्याय्यत्वेन ब्यधिकरणोक्तिरयुक्त्यत माह-तनिरूपित इति । निरूपिनत्वं तृतो. यार्थः । तन्निरूपितसम्बन्धः षष्टीवाच्य इति भावः। सम्बन्धः-निवत्यनिवर्त्तकमावादिः। अनन तथावि. ग्रहप्रदर्शनेन । मूलना तथा काप्यनुक्केराह-ध्वनयतीति । मत एव तथाविग्रह प्रदर्य नपाना. साधुत्वमुक्त भाष्ये । एवञ्च स्थान पश्यर्थः' इति वदन्तः प्राञ्चश्चिन्त्या एवेति मावः। एतच्चापादितम. स्ताद । अत एवेतीति । निपातनादेवेत्यर्थः । यच मूले मध्यपठितनिपातनादित्यस्य देहलीदीपकन्या. अनेनेति । व्यधिकरगमनोटिगेत्यर्थः । समानाधिारणबहुव्रीहौ तु स्थान योगो यस्या इति विग्रहेण स्थानस्वेव सम्पन्धत्वं स्याचच नेष्यते । एवञ्चानिर्धारित सम्बन्धविशेषषष्ठयन्तपदघटित से मत एवं - - सरला।

·। १०८ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- अनेकविधमिति । स्थानार्थगुणप्रमाणकृतमित्यर्थः । वलीय इति । तेन चेता स्तोवेत्यत्र प्रमाणत आन्तर्यवानकारो नेति भावः ॥ शब्दानम्। गुणप्रमाणेति ! प्रमाणस्य हस्वत्वादेर्गुणत्वेऽपि ब्राह्मणयसिष्टन्यायेन पृथगुक्तिः । गु- भैरवी। . . तनादेव । न चेयं स्वकल्पनैति भ्रमितव्यं, भाष्यकृतैवोक्तत्वात् । हस्त्रवादेरिति । एतेन "प्रमाणे द्वयसज" इति सूत्रप्रसिद्धस्य नैयायिकमते प्रसिद्धानां भावप्रकाशः। येन उभयनान्वय इति भावः। परममूले यानेकविधमिति । अस्याक्षरार्थों माकृतपरिभाषेन्दुशेखरग्याल्याने द्रव्यः । भनेका विधस्य यादिपरार्धपर्यन्तेषु सत्त्वात्सुयोजत्वेन प्राचीनमतेन सद्विशेषस्वरूपमाह-मूले अनेकविधमिति । रथानेति । परिभाषाफलमाह-प्रमाणेति । ननु नानायामस्य वैशेषिकादिप्रसिद्धप्रमाकरणस्य च मह- णम्, अनुपयोगात् । प्रत्युतेष्टासिद्धेश्चात आइ-हत्वत्वादेरिति । गुणत्वेऽपीति । तथा च तेनैव सिद्ध पुनन्तद्ग्रहण व्यर्थमिति भावः । यत्तु गोवलीवर्दन्यायेन पृथगुक्तिरिति । अन्न, तस्यैवासस्वाद । तथादि, गोशब्दस्म सोत्वसगानाधिकरण पुस्वरमानाधिकरणञ्च गोवं प्रवृत्तिनिमित्तमिति नानार्थत्वम् । तत्र प्रसिद्धम् , अन्त्यं तु तात्पर्यग्राहकसापेतं काचिकम् । यथा 'गोदीक' इत्यत्र स्वे गापः, या गाव: इति "स्यमशाति" इत्यत्र भाष्ये । अन्येन हि "वस्नेनैक गा फ्रीणन्ति, अन्येन दौ, अन्येन त्रीन्" इति "त. द्वितश्चासर्व" इत्यत्र माध्ये। "यदा गो: सामान्येन विवक्षित: यदा गोविशेषवेन विवक्षित." इति "तस्मिन्' इत्यत्र माध्ये "एतान् गाश्चतुरः पश्य" इति "प्रथमयो" इति सत्रे माध्ये, च । अत एक गौरतन्मात्रारस्वरसत: खीव्यक्तिबोध एत । अत एव च सय सामान्यविशेषमावामावाद इन्दसिद्धिः। एतदेवाभिप्रेत्य "त्यदादोनि सर्वैः' इति सूत्रेऽयमपि योगः शक्यो वृत्तमित्युक्त्वेदको प्रयोजन मध्येदं तहिं प्रयोजन सामान्यविशेषवाविनोरतच्छन्दै देवदत्तशम्दयोदो माभूदित्युक्तम् । एतदपि नारित प्रपो. जन 'ब्राहाणं गार्यमानय' इत्यादी द्वन्द्ववारणाय तयोर्दन्दो नेत्यस्यावश्यं वक्तव्यत्वादिवि वा यदि सरला। स्थानेपदमुपतिष्ठत इति पठीस्थाने" इत्यस्यार्थः फलति। एवञ्चको यणगि" यासक पति पष्ठीयुत्या स्थानेपदमुपस्थायकः स्थाने यण स्पादिस्यादिरः सिध्यति । अयमगिसन्धि, उत्तार्थ स्वीकारे कः समरूप वेनायाशरय तास्थानतया सत्र या भरतीत्युक्तेर्न साम- अस्यम्, यणोष्याकाशस्थानस्यसिद्धस्तदय सूत्रस्य नियोजनस्यात् । यदि तु गुचारणस्थाने यगुया- रण फसव्यांगदि व्याख्यायते तहिं भयंत्य सामजस्येऽपि मानिगादि-दकासधुन्चारणाधिकरणपाले भा. मात्रिक-परारापधार गासम्भवः । एवं दीर्घादिवियो एफमा प्राधिकरण मुनरा दिगायोधारगामम्मद इति न देश यालणे या सानपदार्थों भवितुमईति। भीमाप्तवानुमनः दांगी स्थाने शर. प्रस्तरिसम्पनिक प्रादेशमाचप्रमाणितदर्मत्याने भरनिमात्रममापितरप्रस्तरणासम्मवेन दसमापवेदिरार पर यस्य स मम्मदेन ससम्पापपलानयरूपरमानपदापोऽपि न मयितुमति। तस्यापि फलर सम्मापत्लामावादिति। .

·परिभाषाप्रकरणम् । २०६ शब्दरसम्। जशब्देनोक्तगिरायातिरिक्तधर्ममात्रम् । तेन "अनान्तर्यमेयेतयोरान्तर्यम्" इत्यादिस्याने- न्तरतमसूप्रस्थमापेगन विरोधः । अन्तरतमाभाव एप गुगविधी प्रयाराकारयोः भैरवी। - • . चानुरपोगान ग्रहणमिति ध्वनितम् । स्वशास्त्रप्रसिद्धगुगपदायें दर्शयति-गुणशम्देनोक इति । गोरादाग्यरिति लोप प्रतीतिरतो गोवलीपर्दन्यायम्परित्यज्य माझगासिष्टन्याय उक्तः। तेन-ताशधर्ममानस्य गुमशब्दादोधनेना यादीति।आदिना 'सोन्मगः सोप्माणः इायव्य -"ऐयोशोत्तरभूयस्त्यात्" इत्यस्य पादादीनां पदादयो घर्गसाम्यात् इत्यस्य च परिग्रहास्थाने. ऽन्तरतम इति । तत्तत्सूत्रोपटक्षगम् । क्षान्तर्यपदं सादृश्यपरं, तस्य प्रयोजकाः समागम्यानिक- त्यादयो वर्णधर्मास्ते च यय न सन्ति तत्रापि भाप्यप्रामाण्यादनान्तर्यस्यानुरूपप्रतिसम्पन्धि. राहित्यस्यापि सादृश्यप्रयोजकत्यल्पनीयम् । ननु “झयो होऽन्यतास्याम्" इत्येतदुदाहरण. विवचनमम याह्यप्रयत्नस्य गुगपदव्याहार्यस्य सादृश्यप्रयोजकत्वं स: स्वीत, तय नोप- पद्यते यायप्रयत्नस्य वर्गायत्तित्वात्। ते हि काफलकाधस्तात्कण्ठरिसरनिटविकासादिका- भावप्रकाशः। सयोः स नेयुच्यते ताई 'शूदाभारम्' 'तुगोलपम्' 'गोवलोवर्दम्' इत्यादी सन स्यादिसुक्ता भामोरा जायन्तरागि, उलपमित्यपानामय, गार-उरकालिनपुंस्काः पाहाय च,-विक्रयायच, विय एवावशिध्यने इत्यादिसामान्यविशेषभावामाव: प्रतिरादितो माध्ये। वाशपथ निकासितपुंन्यक्कयः स्त्रिय एव गावः ता. दृशगोशमव्यवहार्यत्वेनावशिष्यन्ते इति तदर्थः । गोरखमात्रप्रवृत्तिनिर्मित करवे तु सामान्यविशेषमावस्य मत्तेन भेयरिससाहित्यरूपचा मावेन च दन्दाप्राप्ती माभ्यस्य निर्दललापतिः। एवन बलीवसमभि. ध्यारे गोशम्दस्तदन्यपर इति कथा चिन्येति स न्यायो भाष्यविरुद्ध एवेति दिक्। तद् धनयवाह- ब्राह्मणेति । 'माक्षगसहितवसिष्ठस्य न्यायः' इति मध्यमपदलोपिसमासगर्मः समासः, इन्दस्तूक्तरीत्या नामत व साहित्यमेकमहावाक्यार्थघटकरवेन । एक्जावोयकेषु सर्वत्रैवमेव । ध्वनितश्चार्य न्यायस्तव सूत्रशेपे माध्यरत्यलम् । ननु स्थानेत्यादिपरिगगनमयुक्तम् । तदन्यानान्तर्यरूपान्तर्यस्य "सानेन्तरण इति सूत्रे माभ्योकत्वात् । यद्यपि प्रसहावस्थायामेव रसरस्वविधानान ठस्योपयोगस्तथापि पक्षानरे उपयोग एवेत्यत माह-गुणेति । नोक्तेति । भन्यया तद्ग्रहणानयमिति मावः । धर्ममात्रमिति 1 नतु विजातीययन पनि मावः । आदिना ववत्यस्य 'सोभगः सोमागः इत्यादी.स। एसेनानान्वर्यम- बेति प्रतीक भूखा नहि चतुर्विधमेवान्तय परिमाषितम्, रूपान्तरेगापि सादृश्यम्भवासाददन्तस्यादी स्थान्यादेशमावमते वर्गसाम्यकृतसादृश्यस्य परिग्रहाच्चेति कैयोक्तिरुपायान्तरपति नितम् । अत एवं सद्भाष्य कयटश्च चिन्त्य एव । प्रसवस्थायामेव सरस्वविधानात्सोमग इत्यनेन गुगमतान्तर्यस्य ऐचोचो. सरभ्यस्वादित्यनेन स्थानकृतान्तर्यस्य च विवक्षितत्वाच्चेति मान्योक्तिः प्राचामनुरोधेनेति बोध्यम् । पक्षान्तरे तस्यावश्यकरवात् पददन्तेत्यादावनिर्वाहाच्चैति दिक् । नन्वभावप्रतियोगिनोविरोधादनान्तर्य- स्थायित्वोक्तिरयुक्तस्यत माह-अन्तरेति । स्थानवानिशयितान्तर्यवदभाव इत्यर्थः । गुणेत्युपलक्षणं दरमितथाचान्तयंपदस्य सादृश्यपरत्वादनान्तर्यपदस्य च स्त्राभ्यना लक्षणया च कामावपरत्वात्तस्य कर्ता' इत्यादौ उभयसाधारणधर्मरूपत्वेन-ए तथासवर्णनाननिप्रसझोन, तरवाहीकारे न तयोरिख विरोध इति।स्वत चा) दर्शादावष्यमस्थान्तरतमत्वाचदूपसादृश्येन च निर्वाह इति भावः। तदयः उक्तमा. ध्यार्थः । ननु विवरादिगुणक: खकार स्यादिव्यवहारानुपपत्तिः, तेषां गलविवरविकामादिकार्यकरयन विशेषरूपत्वेनात्मगुणवेन वर्णगुणलामावाद, आभ्यन्तरवत्परम्परयापि वर्णाजनकत्वाच्च । अत एवाभ्यः न्तरे नाशहा, तरकथनस्यात्यन्तमनुपयोगाच्च । तथाच तत्कृतान्तर्यस्यासम्मवेन 'पागधरिः' इत्यादौ दोषो. - ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- तस्मिन्निति सप्तम्यन्तानामनुकरणम् । निःशब्दो नैरन्तर्यपरः । दिशिरुचा- शब्दरत्नम्। सादृश्यामिति तदर्थः । बाहानां विवारादीनां साक्षाद्वर्णावृत्तित्वेऽप्यौपचारिकं गुणत्वं योध्यम् ॥ अनुकरणमिति । अचीत्यादिसप्तम्यन्तार्यकस्य स्वतन्त्रतच्छब्दस्य निर्देशो न स्व. रूपपर, व्याख्यानादू, बहुलक्ष्यसंस्कारानुरोधाच्च । सप्तमी तु सप्तम्यन्तानामेव त. भैरवी। र्यजनराः, अत एव तेषां वाह्यत्वमत आह-वाह्यानामिति । अत्र स्गक्षादिति कयनेन परम्परा- सम्बन्धेन वर्णसम्बद्धत्वं ध्वनितम् । साक्षात् समायसम्बन्धेन पररीत्या, स्वमते तु तादात्म्ये. न। परमते आत्मधर्मत्वं स्वमते मनोधर्मत्वमिति त्वन्यत् । परम्परासम्बन्धश्च स्वप्रयो. ज्यविकासाध्यसमीपतालवादिनिष्टवायुसंयोगाभिव्यङ्ग्यत्वात्मकः । गुगस्वम्-वर्णगुगत्वम् । नन्वनुकरणमनुकार्यगतवर्ण समानानुपूर्वीमेन प्रायोऽन्न शाखे दृश्यते "तस्थस्थमिपामु" इत्यादी यथा, तथाऽत्रापि चेदनुमतं तदा तस्मिन्निति सूत्रस्य "तस्मिन्नणि च युप्माकास्मान" इत्यत्रैव प्रवृत्तिः स्यान तु "इको यणचि" इत्यादानिति न तेप्वभिप्रेतार्थलाभः स्यादस्य सूत्रस्य वैयर्थ्यञ्च "तस्मिन्नणि" इति सूत्र एव निर्दिष्टपदोपादानेन तष्टार्थलामसम्भगदत आह-प्रचीरयादीति । सप्तम्यन्ताकस्य । सप्तम्यन्तानि पक्षन्या यस्येत्यर्थः । स्वतन्त्रेति । अनेनानुकरणलाभाव उक्तः । तस्मिन्नगि चेति सूत्रम्यैवोदाहरणत्वे फलन्तु "यौप्माकीग अस्मभ्यं देहि" इत्यादापादेशाभाव इति । व्याख्यानादिति । तस्मिन्नगीति सूनोध्ययोः पण भावप्रकाशः। माह-याह्यानामिति । ओष्टप्रभृतिकाफलकपर्यन्तरूपास्यवदिभूतदेशे कार्यकरयमानामित्यर्थः । ना कार्याणामत भाइ-विवारादीनामिति । साक्षात्-मयोगसमवायादिना । औपचारिकमिति । वर्गा- भिव्यक्त्यनन्तरमाविस्वात्परम्परया वर्णजनकारमप्रवृत्चित्वाय वर्णवृतित्यारोपादिति भावः । गुगत्यमिति । पर्णगुणायमित्यर्थः । यथाधुने सम्रात्मगुण सत्वेनोपचारानुपयोगासङ्गतिः स्पष्टैव । प्लेन गुन गुणागतो. कारात्कथं वर्मगुणस्वमित्यपास्तम् , स्वामाविकासत्त्वेऽपि तपाहीकारे मायामायावा ल्यान्तरे तथानिय. मेऽप्यन सदनाश्रयणाय। भायम शग्दस्य द्रव्यमान्चेति दिक् । ननु वर्गास्मशानुसरणस्यानुकार्यसमागानुपूवीरवस्य गो यारो इस्वेन "तरिमरानि" . मावधीरयादाविति मदनिष्टम् सप्तम्य सानामिति बहुवचनामझविध, नमिति न्यायेनारय यस्योपत्तिवेन्यत माह-अचीत्यादीति । मची यादीनि सप्तम्यन्तानि पायगो पायो यस्यैत्यर्थः । स्वतन्त्रस्य नेनानुवरणरवनिरासः। चीत्यादिसप्तम्यरायोकोऽयं मति पाया । गन्यनुपरयामावेऽप्यस सटोधरस्वासग्गवः, सर्वनाम्नां प्रमातापिरोपरावनिकमा । कि "बरूम्" इति वा मानामावाए । स्विचनेऽधितापत्र मिनि" पर बोपरिपत स्याए । मन परदे यौमाफीग मामय पहिस्सादी समा पररयाशनिाधिरित्यारागा. 1-सत्यस्तारा । च्याग्यानादिति । भर मावः, "एहस्यात्याराव भाशेरे पास परामनोः मादन त्याशे पसामान पत्रानुपरिधापात्र स्वरूपमा फलामान मोरी सराय। जीपरिलमिति ।-मियति नाराधिन बनिया गाना fri पार। गुगरमिति पनि । म बागपतीगि। गारगोन च राम PANER मा गगन पानNEETURE KEMARATHer पर पhिan पापागा" RETRIETricks नवोपस्थिति: रयाय ·परिभाषाप्रकरणम् । दादरनम् । दार्थत्वमिति योधनाय, तद्योध्याधस्य निर्दिष्ट इत्यनेन सामानाधिकरण्याय पेति भैरवी । . गो.प्रत्ययत्वात्ताभ्यां यस्माद्विहितौ तदादेरित्यस्योपस्थित्या तन सूत्रे निर्दिष्टे पूर्वयोरि- त्यरेष्टे मिद्धे ऽस्य सामान्यसूत्रत्य निष्प्रयोजगत्यापतिरित्येतन्मूलकादित्यर्थः। नन्वेवमनुकर- भावप्रकाशः। न्यायेन तव पूर्वस्येत्यरय मुकररचन चास्य वैयथ्यापत्तिः । चिोकनियमो नारगाईः, "तस्यापत्यम्" इत्यादी व्यभिचाराव । प्रोगुपस्थितयोधकसमित्येव हि सार्वत्रिको नियमः, ॐ पाशमोऽत्रा किय यावे निर्वचनेऽचि" इत्यमें एत्र पाठौचित्यम् । एवच "स्वरूपम्" इत्यस्योकनियमस्य चार माधन पाणिनि. मुद्रिस्थसर्व शालोपतातम्यन्नपदयोधकार्य सिद्धम् । न चैवमिवियर्थ इति वाच्यम् , तदमावे सप्तम्यन्ते परेऽव्यवाहियोचारित इत्यर्थापत्या सपामतिध्यापतेः। तेन तु तस्य वर्षपरवबोधनेनाजादिपदयो. ध्याकारादी सिध्यतीति सटसिदिताप्लेने: पदार्थविपर्यासकृत्वेन सेनवान शाले. "स्वरूपम्" इतिव. चनात्सर्वत्र स्वरूपग्रहणे प्राप्ते पनवेति विमापा" इतिवदपावलाभेन व्याख्यानादिपर्यन्तधावनं निी नम- गतिगतिक चेत्यासमिति। ननु नेदं युक्तिनालमुतरसूखे सामाति तस्मान्नुडविण"तस्मान्नुइ दिहलः" सरमाच्छमः" इतित्रिषु 'अर्थमनयम्' गौरनश्यः' चैत्र मान्ने' 'उद्यरत मानुश्लमतः' इत्यादौ पूर्वनि- वृत्तिरूपालसरसेन नौकमितिन्यायाविषयत्वाक्षेरकामावेनाशेशसम्मवाद वितरसम्मवेपि तेनानिर्वा- हाच । अत एव सार्वत्रिकनियमाझीकारेणापि न सश्रेष्टसिद्धिरादता । पूर्वम् "मसो मात्" इत्येकत्रव फलसवेन सदये पाठीचियाभावश्चा इतिस्तु तदर्थपरवोधातया सफल इश्युक्तमेवार भाइ-बहुलक्ष्ये- ति । तत्तद्विपितारेति शेषः । तथाच तथानियमे प्रोक्तरीत्या यांपत्या तापवचन प्यातिन्यापान- येण तदाधो यथा, तपाऽत्र व्याप्तिन्यायाश्रय गमिति भावः । नन्देवं सप्तमी व्यर्था, साधुस्वार्थ तु मुरेवो- चित्र इत्यत पाह-सममी त्विति । तमेव पाणिनिपुद्धिस्पस्वमिस्या तात्पर्य मादक-वेनानुवादिकयमिति मावः । यत्र सप्तम्यर्थबोधस्तत्रैव तदुपस्थितिरिति बोधनायापि सा। सदुचरमपि इतः सत्त्वात् । मत एष "नेइ वशि" "तस्मान्नुचि" "ह: सि" स्यादो नोस्थितिः । वशीत्यादिसप्तम्या: षष्ठयवाद । एतेन सप्तमीनिर्दिष्टे पूर्वस्येति स्त्रयितुं युक्तमित्यपास्तम्, सप्तमीशग्दैन यो निर्दिष्ट इति प्रतीत्यापत्तेश्च । सदा. इ-तयोध्येति । अत्रत्यतत्पदबोप्याचीत्यादरस्येत्यर्थः । भन्यथा मिश्वविभक्तित्वात्तन्न स्यात् । एवञ्च निर्दिष्ट इति विशेषणे इवात्रापि विशेष्येऽधिकरणस्वबोधार्थ साऽऽवश्यकीति भावः । ननु मूले स्पष्टार्य - सरला । भन्यथा तत्रैव सूत्रे निर्दिष्टे पूर्वस्येत्येवेष्टसिद्धेः सामान्यसूत्रत्य वैयोपत्तिः स्यादिति भावः । समय- न्तानामिति । भोपश्लेषिकाधिकरगोधरुपातम्यन्तागामित्यर्थः । प्रस्ताव पठेषिकसम्यन्तानामेक तपदेन ग्रहणात् । अन्यथान्यप्तमीस्थळेऽपि एतत्सरिमाषाप्रवृत्ती "ठमयमाप्ती कर्मगि" इति सूत्र व्यर्थ स्यात् "काँकर्मणोः कृति" इत्यत्र प्रसृतपरिभाषाप्रवृत्तौ युगपत्कर्तृवाचकस्य कर्मवाचकस्य च तकृदनाव्य. वहितपूर्ववासम्मवेन उमयप्राप्तेरेवासम्भवात् । तथाचौपश्लेषिकाधिकरणवोधकसप्तग्यन्तादघटित शास्त्रे निर्दिष्ट पूर्वस्येत्युपतिष्ठत इत्यर्थः फलति । सामानाधिकाण्याय चेति । तथाच सप्तम्यन्तार्थ अत्यहि. तोच्चारित उपश्लिष्टत्य पूर्वस्य कार्यमिति वाच्योऽर्थः। तत्र चाव्यरहितोचारितसतम्यन्तायोपविमुदिस्य पूर्वस्वविधाने अव्यवहितोच्चारितसप्तम्यन्तार्थोपश्लिष्टस्य केनाप्यविधानादुद्देश्यासिद्धिः। यदि तु सप्त- ज्यन्ता उपश्लिष्टस्य यत्कार्य तदव्यवहिवोच्चारित पूर्वस्य बोध्यमितीत्येवमुद्देश्यविधेयमाकपन, सदापि गोख स्पष्टमेवेति चिन्त्यमेवन । वस्तुतस्वनया परिभाषा अशत्रयोपस्थितिः विधयान्वयो षष्ठः पूर्व -स्वमव्यवहितत्वं चेति । तत्र "शि तुक्" इत्यत्रांशत्रयोपस्थितिः। यत्र यावानंशः सिद्धो वाधियो वा तत्र ता. -वदशविकलैवोपस्थितिः । यथा "झो यगचि" इत्याने पाशस्य सिद्धदाईशदयोपस्थितिः । विस्तरस्तु ।

·११२ सटीकटिप्पणशब्दरतमोदमनोरमायां- रणक्रियः । अचि यणित्युक्ते व्यवहिते ऽव्यवहिते च सति प्राप्तमव्यवहिते एवेति, शद्धरत्नम्। भावः । शब्दार्थकत्वेन त्वनुकरणत्वव्यवहार इति बोध्यम् । दिशिरच्चारणेति । अत एव "जनपदे लुप् (पासू०४।२१८१) इत्यादौ न दोपः । नार्थ उच्चारितो नापि शब्द- स्य निरन्तर इति भावः । अचि यरिणत्युक्ते इति । अचि उपश्लिष्टस्य यणित्युत्ते इत्य. भैरवी। णमिति व्यर्थमत आह-३ -शब्दार्थकत्वेनेति । तस्मिन्निति प्रकृतसूत्रस्यस्तच्छन्दो बुद्धिस्थपरा- मर्गकः । सर्वनाम्ना प्रकान्तार्थपरामर्शकत्वमेयेतिन नियमः । तथाच या सप्तम्यर्थयोधस्ता. वास्योपस्थितिः । यन्न सूत्रे सप्तम्यन्तपदोपादानन्तनास्य सूत्रम्य प्रवृत्तिरिति तु न, "नेड् वशि कृति" "ड: सि धुट्" "तस्मान्नुचि" इत्यादावस्य प्रवृत्त्यदर्शनात् । एतेन यनास्य प्रवृत्ति रमिप्रेता तेषां संग्रहाय सप्तमी निर्दिष्टा इत्येवास्त्विति निरस्तम् । एवञ्च सप्तम्यन्तार्थे ऽव्यव- हितोच्चारित पूर्वस्य कार्यमिति वाच्योऽर्थः । तथा च सप्तम्यन्तपञ्चम्यन्तपदयोरयर्थोऽपस्थिति- यंत्र तत्र तपरिङ्गसद्भावानस्मिन्नित्यादिपरिभापाद्वयस्य यथायथमुपस्थितिरिति सिद्धम् । निद्दिष्टपदस्य प्रयोजनमाह-मत एवेति। सप्तम्यर्थतात्पर्यस्पदयटितेऽस्योपस्थितरेवेत्यर्थः । आदिना "काग्नाम्नि "यस्कादिभ्यो गोत्रे इत्यादेः संग्रहः । न दोप इति । तत्र चेदुपस्थितिः स्यात्तदा जनपदरूपेऽर्थे देशे इति लक्षणया ताशार्थबोधवशन्द इति या रोपां सूत्राणामर्थे निधापत्रूिपो दोपो नेत्यर्थः । एतदेव दर्शयति-न होति । अर्थ:-देवारूपः । अचि उपश्लिष्टेति । भावप्रकाशः। सधैव कुतो नामिहितगत भाद -शाम्देति । शम्दगानबोधतात्पर्य कोचारणकस्यैवानुकरणत्वेन तस्य तरसव- दिशापि सर्वधा सत्येन तथा व्यवसारो मूल कृतो मुख्य श्वेति विनिगमकामावाचवोक्तम् । एतेन इतिश. ददलात्तस्य तदर्थबोधकरवेन शब्दावोघरवाद् गौणस्यापि तथा व्यवहारस्थासम्म रायपास्तमिति मा दिशिरिति । एवञ्च सप्तम्यन्ताऽध्यवहितोचारित पूर्वस्य कार्य मिति वाच्योऽर्थः । तथाच परिभाषायो. पस्थिती सप्तम्यन्तपञ्चम्यन्तपदयोरोपस्पितिहिंगमिति मावः । एकार्थनिर्दिष्टपदग्यावयंमार-अत एवेति । भादिना "यस्वादिभ्यो गोत्रे" इत्यादिसदः । न दोप इति । अस्योपस्सिया जनपदे देशेऽ. थे रक्षणया तदाचिनि वा पूर्वस्येत्यर्थेऽनयाऽनिष्टमय्याप्त्यतिन्याप्तिरूप, सन्नत्ययः। अत एवेत्यस्यामा. -नहीति । अर्थः देशरूपः। उच्चारित इति । असामयादिति भावः। शदस्य प्रतः। निर. तर इति । तवं चाव्यवरितपूर्वपरान्यसरस्सरवम् । अव नार्यस्य, मध्यवधिमतोः सामात्यस्यैवाचि- स्यार, मसम्मवाच । पक्षणायां तु न मानम्, भारोपिततत्त्वकस्यापि प्रणे निदिएपदानस्य मनिटापति- था जमादिसंहाया: प्राययादर्शनरर्थव सोन जनपदे यः प्रत्यय पम्वयेन पामियमामाराशियल परिमापानुपस्थितिरिति यथिन् । एष दमाप्रयोपतात्पर्यकनिर्देश एवास्योपशितिः, न तु तदवारका योधनात्य निर्देश। तेन सापवादम्यवहितस्यैव प्राण स्यादिति किनिमिहयपालम् । पय. | हिलाम्ययनिवसाधारणपूर्वस्वस्प लेके "मच परस्मिन्" इस्पादौ पटवाघ । सेन रिमनिविर पूर्वस" इति न्याटसिद्धिरित्यपारछन् । परममूले संहिताविपरिमापारिश्यपु पण्विः प्रागुरामा मऽपि तथैवार-सपि यणिति । य को यगचितरपीपल प मारेन" रवि सम्पन्त- बार । भापमापरिपत्वाधारस्परामः । तेनापि सनि पशु स्यादित्य इति यति । H, ENTE पा-क्ये एरयप्यारे मानाभाया । यि तायाहारसामनपापा मापा 0n. "मारोप" पत्र मापे । माएर घरमंगो." पारी नासारिक विमापाया। मापनिरूतिरकर्मी पहाविदर्भात । यथा 'Tre .' पार सागर naa | Ratnana दागतिकरणमाम्या तोरणार | HIT--मसि । पनमः। तारयति । मारा. यासा- - सारा.

·परिमापाप्रकरणम्। पूर्वस्य परस्य च प्राप्त पूर्वस्यैवेति च नियम्यते।अगवहितस्येनि तु फलितार्थकथनम्। शष्टरक्षम्। यो । इद "संहितायाम्" (पासू०६।२७२) इति स्ने मान्ये स्पष्टम् । फलितेति। . सप्तम्यन्तार्थे ऽन्यरहिते पप्यन्तार्थोऽप्यव्यरहित एवेति भावः । भैरवी। एतेन योपिकाबारे सप्तमी, तनास्योपस्थितिरति सूचितम् । अव्यवधानस्य पूर्वोचा- रितत्वपरोचारितत्वान्यतररूपस्य गौपलेपिकाधारत्वं तत्रैव सम्भगत् , अवन्याधिमतोः -साजास्यात् । पूर्वत्वादिव्यवहारस्य ज्यवहितेऽपि दर्शनादस्मिन्सूने निर्दिष्टपदम् । यथा "काश्याः प्रयागः पूर्वः, पाटलिपुत्रः पर.' इत्यादि लोके "अचः परस्मिन्पूर्वस्य इति शाखे। अ- स्य सूत्रस्योपस्थितौ यादृशायर्यापल्यितिर्भवति तदुदाहरगम्मूठे प्रदर्शितमचि यगीत्यादिना । केचित्तु "इको याचि” इत्यादिसूत्रे क्रियायाचपदाश्रवणात् "अस्तिर्भवन्तीपर" इति न्यायेन सतीत्वस्याध्याहारेणाचि सति यण मवतीत्यादिरीत्या तन्न तवाय इति । तन्न यु. तम् । भानक्रियायाम्प्रधानार्थप्रतिपादिकायामन्यये सम्भनति सति गुणभूतायामन्ययस्या- नौचित्यात्। औपरपिकाधारे एस्योपस्थिने स्वीकारादेव "कर्तृर्मगो. कृति" इत्यन नास्योपस्थितिः। कृति सति तत्प्रकृत्यर्थक्रियानिरूपितकर्तृत्वकर्मत्वविशिष्टार्थवाचकात्पष्टीति तदर्थात् । यदि तु "यस्य च भाषेन" इति सुत्रविहितमतम्यन्तादस्य सतीत्यस्याध्याहारेपि, फर्तकर्मणोरित्यजास्योपस्थितिः स्यात् , तदा दन्ते निरन्तरोचारित इत्यर्यापत्तौ "कृष्णग्य कृतिः” इत्यत्रैव पष्टी स्यान्न तु कृतिः कृष्णस्येत्य।त्यनिष्टापत्तिः । अत "इको यणचि" इ. त्यादौ "उपपदविभक्तः" इति न्यायेनौपश्लेपिराधारे एव सप्तमोत्याशयेनोपश्लिष्टस्येति न्या. स्यातम् । उपश्लिष्ट इति पदमेतेप्वध्याहर्तव्यम् । उप समीपे श्लेपः सम्बन्धस्तस्कृताधिकर. णमोपलेपिकाधिकरणम् । अत एव "तत्र च दीयते" इति सूरमाप्ये-"मासेऽतिक्रान्ते यद्दी- यते तस्य मास औपश्लेषिकमधिकरणम् इत्युक्तम् । वर्णयो. समीपत्तिस्वन्तु बौद्धं योध्यम् । इदम्। इको यशचीत्यनौपश्लेपिफमधिकरणमित्येतत् । तर हि तस्मिन्नित्यादिसूत्रद्वयस्य 'प्रयोजननिरूपणावसरे "पूर्वोत्तरयोोगाविशेषानियमार्थ वचनं दध्युदर, पचत्योदनम्। इति पातिककृतोत्तम् । तदर्थनिरूपणावसरे भाष्यकृता "इको यणचि-दध्युदर, पचत्योदनम् । उभाविकी, उभाषचौ । अचि पूर्वस्याचि परस्येति सन्देहः । इष्यते चात्राचि पूर्वस्य स्यात् , तिचान्तरेण यत्नन्न सिध्यतीति नियमार्थम् । एवमर्थमिदमुच्यते" इत्युक्तम् । अत्र तथा सन्देहप्रदर्शनेनौपश्रेपिकाधारे सप्तमीति स्पष्टम्प्रतीयते । उक्तञ्च कैयटेन-"उपपदविभक्त कारकविभविलीयसी" इति न्यायाधिकरणसप्तमी कृतेति । उपश्लिष्टपदाघ्याहारेणीपश्लेषिकेऽधिकरणे सप्तमी । इदमेव बोधयितुं सप्तम्युपादानम् , अन्यथाजुपश्लिष्ट. स्येत्येव वदेदिति भावः। प्रकृतसूत्रेऽप्येवमेवेति स्पष्ट "तत्र च दीयते" इति सूत्रे कैयटे। उपरलेपः समो. पवृत्तित्वम् । अत एव "यन्मासेऽतिकाने दीयते तस्य मात औपश्लेषिकमधिकरणम्" इत्युक्त तत्रैव मा. ये । तच्च वर्णयोगाँवं द्रष्टव्यम् । अत एव वर्णानां भाष्यादिमते द्रव्यवासयोगवद पूर्वपरयोजौंदाधार. नसरयाप्युपश्लेषनिरूपितस्य स्वीकारेण "रको याचि" इत्यादावियं सप्तमीति "संहितायाम् इति सूत्रमाध्य सहच्छते । तदाह-इदमिति । एतेनार्धमात्राधिकालेन वर्णान्तरेण वा व्यवधाने उपरलेप एवं नैतिचे. चाहि निर्दिष्टपद संहिताधिकारश्च विफल इत्यपि तत्रत्य ध्वनितम्, दीक्षितादीनां तु प्रमाद एवेत्यन्यत्र विस्तानन्वन्यवहितार्थकनिर्दिष्टपदसत्वेन कथं फरितत्वमत आह-सप्तम्यन्तेति । तया चान्यवहित इत्युक्याऽजादेरिणाद्यव्यवहितत्वग्रहेण तुल्यवित्तिवेद्यतया तेषामपि स तथैवेति ग्रहेण पश्यन्तार्थः फलित इति मावः। श्रीमत्वाभावेऽपि मागत्यागलक्षणयानुकरणाचव्यवहार इत्यर्थः । । भावप्रकाशः।

·सटोकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- परस्य यदिति । "तस्मादित्युत्तरस्यादेः" इति तु न सूत्रितम् | आदरित्यं- शब्दरलम्। न सूत्रितमिति । "स्वं रुपम्” (पासू०१।०६०) इत्यतः प्रागिति शेपः । तत्र 'आदे" (पासू०१।१२९४) इति पृथावाक्यम् । तत्र उत्तरस्या इत्यनुवर्तते । स्थान पष्टी चेयम् । पञ्चमीनिर्देशेन यत्कार्य तदुत्तरसम्बन्धि, उत्तरस्य स्थाने विधीयमानं चाद. योध्यमिति वाक्यार्थद्वयम् । वाक्यभेदसामर्थ्याच्च “आदेः" इत्यशं विनाऽपि क्वचिदशा- न्तरप्रवृत्तिः । "आदे” इत्यशस्त्वनुवृत्तोत्तरस्येत्यस्यावृत्त्या परत्वबोधकशब्देन यत्र मि भैरवी। न सूनितमितीति । अत्र केचित् "अनेकाल" इति सूत्रात्प्रागिसि शेप इति यदन्ति । तर युक्तम् ,एवं सति"अनेकाल्" इति सूनस्यादेरित्येतदपेक्षया परत्वतिर्वाधमिति घदयमाणम्या- देरिति ग्रन्थस्यासङ्गत्यापत्तैरत उत्तरप्रन्यसनमनायाह-वं रूपमिति । नन्वेतादृशसूप्रकरणे यनादेरित्यस्यानुपस्थितिस्ता तस्मादित्यस्याप्यप्रवृत्ति स्यात्तथा च "गादादिभ्य" इ. त्यादौ दोप इत्यत आह-तत्रादेरिति । तर-एकस्मिन्सूने। पृथगिति--उत्तरस्येति व्यास्तपा- ठात् । अस्यैकपदत्वेऽपि वाक्येतिकथनमुत्तरस्येत्यस्य तन सम्बन्धाभिप्रायेग । तत्र आदेरि त्ययो । एक्सूनस्यांशभेदेन व्याख्यानेशान्तरे पूर्वाशानुत्ते: “णेरणौ" इति सूत्रे क्लसत्यात्, तथांशभेदेन व्याप्यानेऽनुवृत्तरयान्तिराभिधायकत्वमपि दृष्टमित्याशपेनाह-समिति । श्यम्-पृथग्भूते आदेरित्यंशेऽनुवर्तमानं यदुरारस्पेति, तत्र स्थिता । कचित् "गामुदादिगार इत्यादौ । च:-त्वर्थे । ननु यया आदेरित्यंशाप्रवृत्तावपि तस्मादित्यस्य चित्प्रवृत्तिस्तभा तस्मादित्यं विनाऽप्यादेरित्यस्यापि प्रवृत्त्यापत्तिरिति "नित्यं हित" इत्यादौ दोष एये. त्यत आह-भादेरियशस्विति । आवृत्त्येति । सत्र प्रमाणन्तु "पचादम्" इत्यादिप्रयोगद भावप्रकाशः। न सूनितमितीति । यस्वस्यानेकारस्यात्पूर्वमिति शेप इति । तर, आदेरित्यदास्यत्युत्तरसूम विरोधापत्तेः । तद् धनयन्नाद-स्वं रूपमिति । नवकारयोगेनोद.स्थेत्यादौ नि हऽपि "गाय" इत्यादौ दोषोऽत भाइ-तनेति । एभयोगे इत्यर्थः । पृथगिति । प्रा एवोचरस्येति व्यरटोफिः गये यमप्यादेरित्यरपैकपदावेनावास्यस्यादपायेन मादुरा" इत्यादौ दोपस्तदयरथ एवात भारतमोत रेति । भादेरित्यशे इत्यर्थ । एकयोऽप्यनुहते. रणो" मरवादिति भार । ननु पूर्वा सान पानपटी मागमादिविभारप्रस्यापते । तद्धिसिमिरेव सम्बन्धविशेषनिर्गये पछी स्थाने रमस्या प्राप्तेम्य । वन तथैवानुतस्या "प्रानसेरमुर" इत्यादी दापोऽत भाइ-स्यागपष्टी गेपमिति । इष्ट • गुरोधेन सदाशिनारायण "पष्ठी स्थाने"त. रसातपस्यैकसरय सरितसरला गपूरला मनुवर्धनेन गुणानामियरयानियन परिमापोपरिपस्या वा स्थानीय । मेवामियो मग माया साटमाद-पचमोत्यादि। यत्कार्य विधीयमानमित्यादि। सम्बन्धीति । सपणा म्यादेशमायोऽग्यरितापराव माल पमिति । सिर । मत याद-पाफ्यभेदेति । परासमन्यास सामासिक स्थपितांतरेति । गा. पुस्य" या पाशविक्रमादिन-रेगापियामि पनि निपास मायापित माह-आदरिति । नप-मायमर दोष, मिशन बाया स्को बागपागायोगामात्या पूर्णमास्यमा मारेर मा यो पर पEIN Tue पनि त निरन पाहे द्वारा रा पसार I पा पारी सम्पास inी संसारताप तिरिति " Tre itefteraty kire. I - . सरा।

·परिभाषाप्रकरणम्। शस्य सर्वादेशबाधक्यापत्तः । सिद्धान्ते तु परत्वात्सर्वादेशत्वं बाधकमित्यनुपद- मेव वक्ष्यति ॥ शिन्दरतम् । धान तरति "नित्यं डिवा" (पासू०३।११९९) इत्यादी न प्रवर्तत इति भावः । व. क्ष्यतीति । न च "अनेकार" (पासू०११०५५) इत्यतः पूर्वमेव "तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्या (पासू०११११६६) "तस्मादित्युत्तरल्यादे." इति सूत्रे कुतो न परिते इति वाच्यम् । "आदे." इत्यंशे "पष्ठी स्थाने-" इत्यम्यासम्बन्धे "आजसेरसुम्” (पासू० भैरवी। - र्शनम् । ननु-"आदेः परस्य" इति न क्रियते, तस्मादित्यनेन सहादेरिति पश्यते लाघवा- भिप्रायेण, तच लायरमधुना नोपपद्यने, वाक्यभेदम्यावृत्तेच करणात् , उत्तरस्येत्या शब्दाधि. काराश्रयणाच, परस्येत्ययानुपादानेऽपि मनोव्यापारगौरवस्याधुना सत्त्वाचा-इति चेत् ? न, सिद्धान्तेऽप्यादेरित्यस्य "नित्यं डितः" इत्यन दोषारणायावृत्तेः सत्त्वात् । एतदेव ध्वयितुमधुनोत्तरस्येत्यस्यावृत्तिम्प्रदोत्तरत्वयोधकाठदेनेत्यनुपादाय परत्वयोधरेत्युक्तम् । सत्रैवेति । प्रवर्तते इति शेषः । ननु मूलोक्तदोपोऽपि स्थानभेदेन सूत्रपाठाद्वारयितुं शक्य इत्या. शयेन शहां प्रदर्शयन्निराचष्टे-नवेत्यादिना। न न्यासेऽभ्युक्तरीत्या वास्यभेदाद्यावश्यक मेवेति सूने इति द्विवचनोपादानमसातमिति वाच्यम् , द्वितीयस्य सूत्रम्यादी पाठे एकत्व. मेवेत्याशयेन द्विवचनोपादानात्। 'पष्टी स्याने इत्यस्य सम्बन्धासम्मन्येन समाधत्ते-प्रादे- भावप्रकाश वस्तुत: परस्य विधानमत्त्वेन वादेलोपापतिः। धातुसम्बन्धावश्यकस्व तु स्फुटोमविष्यतीतिमावस्तदाह- परत्वेति । मन्ययोचरलेल्युक्तं स्यादिति भावः। विधानं परस्य स्थाने इत्यादिः। तत्रैवेति । अग्रे प्रवर्तते यनुपन एवेन प्रागुकपूर्वस्वव्यवच्छेदः । निर्दिष्टपदानुवृत्यर्थमाह-तस्मिनितीति । उक रीत्या वास्यभेदेऽपि सूनस्पैकवारसूत्र इति द्विवचननिर्देशः। कुतो नेति । मूलोक्तविपरीतबाध्यबाधक- भावाभावात् । "स्वरूपम्" "अणुदित्" "तपर" इत्यैतेपु वदसम्बन्ध एवेष्ट इति भावः। यत्तु दण्ट्यादयः, एव पाठे "तस्मात्" इत्यस्यापि "अनेकाल" इत्यनेन वाधारत्तो वास्यसस्कारपो 'ब्राह्मण अस् एन् अस्' इत्यत्र "अष्टाभ्यः" इति दिग्योगपञ्चम्या व्याप्तिन्यायेनोमयोरध्याहारेऽष्ट नोनापूर्वयोरपि जश्शसोरोशापत्तिः । ततश्च तदवाधार्थ निर्दिष्टपानुवृत्यर्थ च "स्व रूपम्" इत्यतः प्रार तथा पाठे मनोरमोक्तविपरीनवाध्यबाधकमायापचिरिति नवितमिति मनोरमानात्पर्यम् । यद्वा "स्वरूपम्" इत्यतः प्राक् यथाश्रुतमत्रपाठनिराकरणपरोचरग्रन्थानुरोधेनैवं पाठे दोष एवं न, उक्तरीत्या निर्दिष्टपदानु. वृत्तः सौरभ्यात् । वाक्यभेदसामयांदादेरित्यशस्यैव "मनन्तरस्य' इति न्यायेन बाधेन तदबायाच्च । किम जस्शस्भ्यामाक्षिप्तप्रकृतेरणस्य च सन्निधानादष्टनरूपस्यैव महगेन क्षन्यभावात् । एवञ्च पञ्चमी- निर्दिष्टात्प्रत्ययसम्बन्धिकार्य तस्मादिश्यरयाप्रवृत्तिरित्याहुः, तन्नेति धनयितु "पठीस्थाने" इत्यधिकार विकल्प्य खण्डयति-आदेरित्यादिना । पठीस्थाने इत्येति । तवत्यस्य स्थाने इत्यस्येत्यर्थ , तत्र स्वरित वप्रतिशाणः कलप्तत्वात् । "स्थानेन्तर" इति सूत्रस्थनसदाश्रमाय पष्ठोत्युक्तम् । मन ए षष्ठ्य. धिकार वचनादिति माय सगच्छते। तस्याः परिमापात्वेऽपि "प्रत्यय." इत्यादिवरसमुदायकदेशमैदैन वा तत्त्वस्यापि सुवचत्वात् । एतेनानन्तरस्थानन्तरेतिसूत्रत्यागे न मानमित्यपास्तमिति भावः । असम्बन्ये. ति । खया स्वीप्रियमाणे इति शेषः । तथाचोत्तरस्येति न स्थानषष्ठीति मावः। आजसेरिति । । सरला केषु चैत्यर्थ इति केचित् । प्रवर्तत इति । तत्र धातोरिति विहितपञ्चम्याश्रयमादिति भावः । अनेस- स्वाक्षरिति । वस्तुतस्तु नानुबंधकृतममारूण्यमिन्यत्र प्रत्यया प्रत्यययोरसारूप्पप्रयुक्तविकरावार- ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शब्दरतम्। शश९०) इत्यादावपि तस्य प्रवृत्त्यापत्तेः । सम्बन्ध मध्ये "वस्मिनिति-" "तस्मा- दिति”-अनयोरपि तत्सम्बन्धे तयोरप्यागमविपये प्रवृत्यापरिति दिक् ॥ भैरवी। रियो इति। तस्य- -आदेरित्यंशस्य । प्रवृत्यापत्तेरिति । तथा चादेजेसवयवाकारल्यासुगागम आगमे ऽकारोचारणसामर्थ्याद् "अतो गुणे" इति पररूपामावे सकारोच्चारणमामात्सं. योगान्तलोपाभारे निष्टरूपापत्तिः स्पष्टैव । सम्बन्धे पति। 'पही स्थाने।इत्यस्य सम्बन्धे इत्यर्थः । अत्र निर्दिष्टस्येत्पस्याध्याहारेण स्यानपठीनिर्दिष्टस्य यत्कार्य ततस्यादेरित्यर्थेन "आजसेरसुण इत्यत्र नोक्तदोपः, तत्रासुकः कित्त्वेन जसेरिति पळया अपयवार्थकत्वनि- र्णयात् । मध्य इति । पठितयोरिति शेषः। तयोर्मध्ये पठितयोः। भागमविषय इति । "भाने मुर" "छे च” इत्येतद्विहितागमविषय इत्यर्थः । एवं सति विपरोतरूपापत्तिारैवेति स्पष्ट- मेव । एतादृशन्यासपचे आदेरित्यस्य यन्न स्थानपष्टीनिर्दिष्टादेशस्य तस्मादित्यनेन नियम- स्तत्रैव प्रवृत्तिः स्यात् । एवञ्च "ज्यादादीयस." इत्यत्र ज्यादिति पञ्चम्याः परस्येत्यस्या- ध्याहारेणोपपत्या तनियमाप्रवृत्तेस्तस्मादित्यस्य तग्रामसत्तावादेरित्यल्याप्यपत्यापता- बलोन्त्यस्य प्रवृत्तावनिष्टापत्तिरित्यपि योध्यम् । सिद्धान्ते तु परस्येत्यस्याध्याहारेऽपि पर- त्वविशिष्टयोधकशब्देन परस्यादेशविधानमस्त्येोत्यादेरित्यस्य प्रस्या न दोपो ऽत एवाह- दिगिति ॥ भावप्रकाशा तादगापरस्य जसेरसुगित्यर्थकऽपि सनादेरित्यंशप्रत्याऽन्स्यसकारात्पूर्वमनुगागमापरित्ययः । नन्येव सूर्य भ्यर्थम् , पररूपे पूर्वसवर्णदी संयोगादिलोरे च "मादागास: त्यसिद्धः। न च तत एव प्रकार अपत एवेति वाच्यम्, "गुणे स्वन्याय्यकल्पना" इति न्यायेन पररूपदाधापेक्षया भावरिति मा. भत्यवोचिस्यादत भार-भादाविति । तेन "पलो यस्" इत्यादिपरिमरः । तत्राशन साम- स्ययेन च धावोराक्षेपः । महादातोः परस्य करवो यगिरयर्थः । 'पोस्वाय' इत्युदाहरणम् ।भोक्तरोत्सा . वदने यकि पोरयवा' इति स्यादिति भावः। सम्बन्धे इति।परिमापानुपस्थिरया गुणानामित्परयाविषयः। तथाच "भनेकार।" इस्यन्ते सरसम्पन्धनायापि सम्बन्धे मध्यपठितस्यत्यागे न मानमितिमारता-मध्ये इति । पठितयोरिति शेषः । नागमेति । "छे च" "माने मुस्: ति" इायादारप्रवृत्या पूर्वपरयो. रापरित्यर्थः । किश सर्वपक्षे प्रागुकरीत्या साध्यादेशस्येवादेरिपत्र प्राणेन "ज्यादाीयसः""" यादावहाधिकाराचाय च प्रयासरया ज्यादिरूपस्य यमुनिमितकस्यैव प प्ररणातरमादितिशासमा परि विनापि परसम्मापारे एव नियमन, मासेऽनियमामादेन हकारिल्यास्तरमादिस्परपा प्रमाणा । भादरिपरपा-यमाश्या "मोऽनयस्य" इत्यनेनास्यस्याकारापाची ज्यायानित्यापसिम्यापासमो. करीरयेव "मामलेरणः स्यबेरिति नापप दोपहायपास्वन् । पखो पक" इस्पा दोाप । पान्या निहिस्सूक्त एय, समार-दिगिति। सरहा। पापानुम्पसायोग्यारवरसीवरेण गानुपालमहाममिापत्राहि मला "माया. थानेपादावोसामा सामान गिल "प्रा" युरासमरि सम्पमेरा ATTARोग्यसयता मारत. उम्पाद समान भासर-परमार-प्रयासोः प्राnि. मिनदोष निरन्। 1 - ·परिभापाप्रकरणम् । "अनेकाल" (पासू०१।१२२५)। शित उदाहरणम् "इदम इश्" इतः । यत्तु वृत्तिकृता "जश्शसोः शिः" (पा०सू०७।१।२०) इत्युदाहृतम् । तन, सर्वोदेशवाया: प्राक् शित्त्वस्यैवालाभात् । तत्र हि डाणलोरिवानुपूादनकाल्त्वेनैव सर्वादेशत्वमि- ति सिद्धान्तः । इत्यादाविति । आदिशब्देन "अवो मिस ऐस्" (पासू०७१।९) इति गृह्यते । परत्यादिति । अत एव "आदेः परस्य" (पा०स०।२५४) इति शब्दरदाम् । डाणलोरिवेति । भादेशानं प्रत्यपाधिकार पाठे ऽपि वाक्यार्थबोधोत्तरमेव प्रत्य. यत्वज्ञानेनोपदेशे णकारे इत्वाप्रवृत्तेस्तदुत्तरं लक्ष्ये प्रवृत्तिकाले इत्वेऽप्यनेकालत्वाक्षरिति भैरवी । ननु डाणलोरिति दृष्टान्तोपादानं प्रस्ते विरुद्धं, तयोः प्रत्ययाधिकारे पाठेन प्रत्ययतया आनुपूज्यनुपयोगादत आह-मादेशानामिति । आदेशानामिति यहुववनच्यादेशसंग्रहाय । वाक्यार्थबोधोतरम् -"पष्टी स्थाने" इति शाखैकवाक्यतया वाक्याथेयोधोचरम् । एतेन वत्र वाक्ये प्रत्यय इत्यम्य सम्बन्धामावपि क्षत्यमागे धनितः। उपदेशे-पाणिनिक का. घोचारणे । प्रवृत्तिकाले इति । 'यमूव' इत्यादिलक्ष्यसंस्कारकाले यो वाक्यार्थयोधस्तस्योत्प. त्तिकाले प्रत्यर्थः । एतच्च दीक्षिताभिप्रायवर्णनमेव । वस्तुतस्तु प्राचोकं “जाशपो. शिः। इत्युदाहरणमरि युक्तमेर, शकारस्यानुयन्वत्वयोग्यतया 'नानुबन्धानमनेकालत्वम्" इति परिभाषाविषयत्वसत्त्वात् । शित्वचेसहायोग्यशकारवत्त्वमेव । इत्सञ्ज्ञायाः प्रवृत्ति. प्यादेशोत्तरम्भनति, तथापि योग्यताऽस्त्येव । अनुसन्धत्तमरीत्संज्ञायोग्यत्यमेव । अत एवं काणोनांसारूप्यप्रयुक्तो विकल्पः । अन्यथा तत्रापि वाक्यार्थबोधोत्ता प्रत्ययत्वज्ञानेनेसं. भावप्रकाशा ननु गलः प्रत्ययाधिकारपाठेन तर मूलकृदिष्टानुपूर्व्यनुपयोगेन दृष्टान्तामङ्गतिरत माह-आहे. शेति । प्रत्ययादेशाना सिजादीनामित्यर्थः । भागमविकारप्रकृयादेशाना तु तत्वेपि यथा सा न, तथा. ग्यत्र स्पष्टम् । अतः किमु वक्तव्यं तदासडादीना तथेत्यपिशम्दार्थः । मान्यास्तु वस्वेऽपि षष्टीवलाद् देशांशे नैराकाइयात् "परश्व" इत्यस्यानुपस्थित्या तस्सहचरितस्य "प्रत्ययः" इत्यस्याप्यनुपस्थितेस्तदुपयोग इत्याहुस्तत्प्राचामनुरोधेन, इनमादौ दोपारः। संशय त स्यावश्यकावाद शापरायणे गौरवाच । तद् धनयन्नाह-वाक्याति । मिन्नस्य विशिष्टस्य वा वाक्यास्येत्यर्थः। एवेन तत्पूर्वत्वव्यवच्छेदः । ज्ञानेन अविधेयकशनेनेत्यर्थः। शम्झनायिकेन बेस भावः । उपदेश इति । भज्ञातानुबन्धरहितगलादिस्वरूपशापकपाणिन्याधुच्चारणाभिव्यक्त्यव्यवहितकाले तादृशवाक्यार्थबोधसमये इत्यर्थः । यथा चैतत्तथा स्पष्टमन्यत्र । अनेकालवाहतो हेतुत्यन्। तदुत्तरम् प्रत्ययत्वज्ञानोतरम्। भस्यत्वेपीत्यत्रान्वयः । पिना लोपसङ्ग्रहः । "चु" इत्यादीनां तदानीं प्राप्यति भावः। एवञ्च तर एफारवेऽपि न दोषः, उपजीव्यविरोधापरिनि तापर्यम् । लश्शे प्रवृत्तिकाले इति । बभूव' इत्यादौ तादृशवाक्यार्थबोधाधाररूपतरप्रवृत्रिपाकाल इत्यर्थः। भस्यानेकालवानेरित्यनान्वयः । परान्नित्यमिति । पूर्वापेक्षया परशार विप्रतिषेधस्वादलवद् । नित्यस्य परापेक्षया बलवत्वे चम- क्लप्तामात्रकस्यामावकसनापेक्षया क्लप्ताभाषकस्यैव तत्कल्पन युक्तमिति वीजम् । समानकालिकमाप्ताहिर जापेक्षया भन्तरङ्गस्य बलपले व लोकन्यायो बीजम् । तथाहि प्रसवनी लोको दृश्यते मनुभ्योऽयं प्रातह त्थाय प्रथमं शरीरकार्याणि करोति ततः हुहृदा, ततः सम्बन्धिनामिति । तथैव शास्त्रेऽपि अन्तर्भूतनिमित्तक शाखस्य प्रत्याशनतरवेन प्रथम प्रवृत्तिस्ततो दहि तनिमित्तकशालस्य प्रवृत्तिरिति । स बहिर पर नियं वा उमयमपि विवक्षितम् । पराइरिङ्गादतरहस्योदाहरण 'उमये देवमनुष्या.' इति । नियादन्तरणस्यो. --mमिनी' इति । अत्र नियमपिनुमं वाधिावा मतावादारवः । प्रत्याहाराश्रयणेनेति। - ·सटीकटिप्पणशब्दरनप्रौढमनोरमायां- पृथक् क्रियते इत्युक्तम् । "उत्तरस्य" इत्यंशस्तु औशैसोरपि प्रवर्तत एव । यत्तु प्रा- चा "आदे। इति सूत्रं विवृण्वता पञ्चमीनिदेशेनेत्यायुक्तं, तदसम्बद्धमिति स्पष्टमेव । परनित्येति । परान्नित्यं यथा-तुदति, रुणद्धि । परमपि लघूपधगुणं या- धित्वा शश्नमौ । तथा रन्धेणिच् रन्धयति । परामप्युपधावृद्धि बाधित्वा "रधिज- भो:-" (पा० सू०७।११६१) इति नुम् । न च सोऽपि शब्दान्तरप्राप्त्याऽनि. त्य इति वाच्यम् , कृताकृतप्रसङ्गमात्रेणापि कचिन्नित्यताभ्युपगमात् । अन्तरङ्ग शब्दरलम्। भावः । प्रवर्तत एवेति । उपपादितमेतत् । शब्दान्तरप्राप्त्येति । यदूव्यक्तिसम्बन्धितया पूर्व प्रतिस्तद्व्यक्तिसम्बन्धितयैव पुनःप्रवृत्तौ कृताकृतप्रसद्भित्वं प्रसिद्धमिति भावः। कृतारनेति। व्यक्तिविशेपानाश्रयगेने त्यर्थः । "वृद्धयोत्स्वतृवद्भाव" इत्यस्य त्वत्र न प्राप्तिः, साहचर्येण विभक्तिनिमित्तानामेन . भैरवी । ज्ञाप्रवृत्तावप्युपदेशेऽसारूप्यमस्त्येवेति । उपपादितमिति। न सूत्रितमित्येतव्योमानापपर इति शेपः॥ मूले शब्दान्ताप्राप्तयेति कथनं सर्वस्य शब्दान्तरस्य शब्दान्तरान्छब्दान्तरे वा प्राप्त्ये. त्यर्थकम्, सम्यन्धसामान्यार्थकपप्ठ्या समासः, अत एयाह-पन्यतीति । अनामयणेनेति । अक्लक्षाभावकस्यामावल्पनापेक्षया क्लहाभावकल्यामावरल्पनायां लापयमिति लापर. मेव नित्यस्यानित्यावलवत्त्ये साधकम् । तर लक्ष्यानुरोधेन पचिद्व्यक्तिविदोपचिन्तयाऽऽ- धीयते, क्वचित्सामान्यतः प्राप्तिमात्रेणेति भावः । ननु व्यक्तिविशेषचिन्तायामप्यत्र न या. घक, वार्तिकेन निर्वाहादित्याशड्डान्निराकरोति-"चौरव" इत्यादिना । भत्र--रन्धयनीति भावप्रमशः। एमपि मलाशयवर्णनमानम् । पदाइ-इति भाव इति । सिद्धान्तलपपत्र द्रष्टम्पति मायः। उपा. दिलमिलि जगत मितिनी मलामियादिज्योति भावः। माभ्योकवचनत्रयसमदाय सामन्यसामान्यपच्या समामेनाह मूने-शब्दान्तरेति । घमोपी म्यपिना 'तुदति' इतिसमुच्चयः । यव्यकोति । प्रतिः शस्त्रस्य कार्यस्य घेति शेषः । सा च तस्या स्तः परस्यारतत्र परतो वेति भावः । स "यदागमा" स्यादिवदेक्योधकरयासराव पर परस्प- सीयादौ दन्यैव म्यक्कियते । अत एव तत्समु पायकोऽपिठे। अत एव तुमि या निः "शि" इरपत्रस्यमाध्यमहविश । एवम याने विरोध मात्रपदानवयं च परिधरति-व्यक्ति विपेति । प्रसिद्धमितीति । स.यावदनादी व्यवसादी गुणालियादेश के विशेषः, विसर. जानुपूर्या मिन्नामि भावः। भने मितीये नित्यावेनानिमारय प्रसारमात्र तदम्पसार प्रयोगक, गम सितमनुगत परिमापारूपमिति मारामान सरकार मूले-यचिदिति। 'पा. दारिदः। भरतामाकरपामावफल्पनारेश्या सामायसव तपर गमुनिति निलय . पार पीमिति मार: 17 मारव नित्यायन, पूविरतियने रमि। तपाचक Horrface नियोहारणमा भार-पृथ्वोस्पैसि ! अग्र स्थानमा साहग भोपाल: सप. - “मागे पसमधम्मात्रामामारम्परियल"१६.५१५. unta: Neeru Ran.

·परिमापाप्रकरणम् । यथा-उभये देवमनुष्याः । इह "प्रथमचरम' (पा० सू० १११।३३) इति परमपि विकल्पं बाधित्वा "सर्वादीनि" (पा० सू० १।६।२७) इति सर्वनामसझा विभ. - शब्दरसम् । वृदयादीनां तन महगात् । नित्यत्वेनैव सिद्धे वाचनिकपूर्वविप्रतिषेधाश्रयणे फलामावाचेति दिम्। भैरवी। - लक्ष्यसाधनावसरे। तृन्वद्रावपद तत्र वार्तिके "निया" इत्येतद्व्यतिरिक्तपरम् , तेन न दे साहचर्यभङ्गः । ननु साहचर्यस्यानित्यत्वेन वार्तिफेन रन्धयतीत्यस्य सिद्धावत्र नित्य- त्याश्रयणवैयर्यमत आह-नित्यत्वेनैवेति । दिगिति। दिगर्थस्तु विप्रतिषेधसूत्रस्यपरसदस्य. भावप्रकाशः। येण । तेन नादिशम्यय॑म् । निमित्तत्वं च स्थानिदया परतया वा बोध्यम् । तत्र वातिक मत्रीसहेतुक एव तुज्यद्भावो गृयते, तर नुमोऽप्राप्तः। तेन न साहचर्यमा इति बोध्यम्। ननु साहचर्यानित्यवादव तेनेव निर्वाहः, विश्व युद्धः फाप्योरवादिवत् तन्निमित्तकत्वामावेनैतदिपयामावापत्या तदाश्रयणस्याशस्य. स्वादत आह-नित्यत्वेनेति । उत्तरीत्येति भावः । वात्तिककृदुतवादाचनिकत्वम् । आश्रयणे स्प. यतीत्यादी। दिगिति।कविदिष्टानुरोधेन पूर्वशास्त्रे स्वस्तित्वप्रविश्या स्वरितेनाधिकं कार्यमित्यर्थाशीकारेण परश. म्दस्येष्टवाचितया वा सफलनिगि पूर्वेण तेनैव प्रोऽनित्यत्वेऽपीटसिद्धिरिति न तदस्योदाहरणम्, किन्तु 'तुदति' इत्यायेवेति, तदपोत्याधग्रिममूलकृदुक्तिस्वारस्यात् । अत एव च वक्ष्यति तत्र व रीकाकृत्--पूर्वा. खिति । युकं चैतद, भन्यथा तस्य 'नानानन्तर्ये' इति निपिद्धतया अयजे इन्द्रमित्यायसिध्यापन चेयं विप्रतिषेधसूत्रमाश्ये प्रत्याख्यातेति वाच्यम् , लोकन्यायसिद्धायाः प्रत्याख्यातुमशक्यत्वाद, 'नागान. न्तय' इति न्यायवोपकमान्यविरोधेन तदाभ्यस्यैकदेश्युक्तिवाच । भत्र शपकमपि 'मोमाडोश्च' स्याड्म. हणम् । तद्धि 'खट्वा भा कदः' इत्यादी परमपि सवर्णदोष वाधित्वा धातूपसर्गकार्यपेनान्तरगत्वाद् गुणे कृते वृद्धिप्राप्तो पररूपं यथा स्यादिति क्रियते इति स्पष्टं “सम्प्रसारणाच"इति सूत्रभाष्ये । श्य सिचि परतो नेति स्पष्टम् "इको गुण" इत्यत्र माश्य। शोनोपस्थितिश्चात्र बलवत्से वीजम् । मत एव माध्ये तन सत्रोल्लेसः। एवञ्च तयोर्युगपरप्राप्तावेवास्याः प्रवृचिरिति मूलकृत्सरणिः । नन्वेवमपि प्रकृते युगर. प्राप्स्यभावात्कथमेतत्प्राप्तिः। तथाहि, किं कार्यकाले इदमुच्यने यथोद्देशे वा ? नाचः, "सर्वादीनि" इत्यस्यापि "जसःशी" इत्येकवाक्यतया विभक्तिसापेक्षत्वेनातत्त्वात् । नान्त्यः, तदाहिविभक्त्युत्पत्तेःप्रागेर भविष्यति । किञ्चिदनया कार्यमित्यमिसन्धिमावेण तत्प्रवृत्ती सतो विभक्त्युत्पत्ती विकल्पप्राप्तः। न च तत्र "जसःशी" इति विषयसप्तमीति वाच्यम्, माकडारीयान्यसंधानामबाध्यबाधाभावेन नित्यसर्वनामप्राति. पदिकसंशयोयुगपत्मवृत्युतरमेव जस्विपयत्वेन तावताऽप्यनिर्वाहाद , परिभाषाबा मानाभावाचेति चेत् । अत्र केचित्तदनुयायिनः, पूर्वप्रवृचमध्यन्तर पश्चात्प्रवर्तमानवहिरङ्गादलीयः, तस्य निवत्तकमित्यपि परिभाषार्थः । एवञ्चान्तरङ्गशस्त्रप्रवृत्त्युत्तरं बहिरङ्गशास्त्रप्राप्तावपीयं प्रवत इति ययोदेशाभिप्रायकोऽय अन्य इति तदाकूतमाहुः। भन्ये तु पदावधिकऽन्वाख्याने 'उभय जस्' इत्यत्र तयोस्तस्याः पादयेऽपि सवेन परिमायाप्रवृत्त्या तथाऽर्थफल्मने मानामावः, मूलशैथिल्यात् । तथाहि, कार्यकाले "जसःशी" इत्यादौ दयोरुपस्थितावार पदार्थशानाय प्रासंशशासबोधस्तो विधिशाखस्येति वाक्यवारयवयाऽन्वयेऽपि नित्ये तस्मिन्तदभावा. दन्तरवत्वं, दिकसे तु जसि' इति साक्षाच्छुतत्वादिरहसमिति न ससक्तदोषावकाराः। द्वितीयेऽपि सयोस्तरयाः स्पष्टत्वेन न तत्पक्षोक्तः स इत्याहुः । सदेतदपरे न क्षमन्ते, सथादि, सत्र केविन्मो दोष उक्त एव, वसवेऽपि पदावधिफेन्वाख्याने निर्वा हेऽपि पक्षान्तरेऽनिर्वाद इति दोषः। द्वितीय स्थानिवदतिदेशप्राप्तिाया निवाससम् । अपि च प्रत्यय स्थानिवद्भावस्थानुमानिक्या-नया वाधायोगः। पवशास्यातिरिक्तपि नायं विषयः। -- ·मैरवी। - - १२० सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- क्तिनिरपेक्षत्वेनान्तरङ्गत्वात् । अपवादोऽपि यद्यन्यत्र चरितार्थस्तन्तरगण शब्दरतम्। अन्तरङ्गत्वादिति । भाष्ये त्वयच् प्रत्ययान्तरं न तु तयबादेशः, 'उभयो इत्यत्र डीप्तु मानजिति प्रत्याहाराश्रयणेन साधित. । एवं चोमयशब्दे विकल्पस्य प्राप्तिरेव नेति तिम् । अन्ताङ्गल्य बलवत्वे ज्ञापकमन्यन्न प्रपञ्चितम् । एवाचकत्वमाश्रित्य सर्वपां पूर्वविप्रतिपेधसाधकाचनानां संग्रह इति यदि, तदा "स्वरिते. नाधिकार" इत्यस्य स्वरित्वयुक्तेनाधिकङ्कायमित्यर्थाश्रयणेन नुमागमस्य व्यक्तिविशेष चिन्तयानित्यत्वेऽपि स्वरितत्वनेव प्रवृत्तिभविष्यतीति न नित्यस्य बलवत्वोराहरणं तत्, किन्तु तुदतीत्येवेति । मोलम्-'अन्तरणत्वात्' इति तु "तयप स्थाने ऽयजादेश" इति मतेना- न्तरजन्य हिरङ्गयोरन्तरङ्गम्बलीय इति परिभाषान्तरमिति पक्षे च बोध्यम् । वस्तुतस्तु भाष्य कारोयसिद्धान्तरीत्या न तस्य प्राप्तिरित्याशयेनाह-माध्ये स्वयमिति। शपकमिति । युगपत्या. विविषयकस्यान्तरङ्गबहिरङ्गयोरन्तरङ्गम्बलीय इति वचनान्य बोधमित्यर्थः । प्रपत्रितमिति । भावप्रकाश । वस्तुतस्तु नातिरिक्तोऽय गौरवात् । यद्यपि तस्या न्यायमूलपत्वम् "मचः परस्मिन्" इत्पत्र भाष्ये उक्त, तथापि तेन न्यायेन युगपत्प्राप्तिविपयौव स्यात् । शापकेन तु सर्वविषयता बोध्यत इति "वाह उठ" स्ते योक्त्या तस्या भन्तरङ्गे कर्तव्ये जातं तत्कालप्राप्तिकं च पहिरङ्गमसिद्धमित्याहोकारेगेष्टसिद्धेश्व । तामात्रिस्य विप्रतिषेधसूते भाष्येऽस्या प्रत्याख्यानाच्च । "नाजानन्वर्य" इत्यस्य धर्मियाहकमानेन "प्रोमा बोश्च" इत्यानणेन बहिरङ्गकार्यप्रवृत्तः प्राग्यवान्तरणकार्यप्रवृस्ययोग्यता तत्रैव प्रवृत्तिरिति 'मयजे इन्द्रम्' इत्यादावदोषाच । मतएव तन्यायबोधकमान्यविरोधोऽपि न तेन भाष्येग । तत्रैव प्रायुकेतस्या नित्यत्वस्यैव वा शापनादिति योध्यम् । नचैवमसिद्धपरिमापाप्रवृत्तिरेव देहलोदीपकन्यायेन मूलाभिमा, निषेधसत्वेन प्रागुकदोषापत्तेः । किबोल्महणाशापयादन्तर नर्तव्ये जातबहिरवस्यासिनत्वेऽपि सात- स्युचर महिरप्रवृत्तेस्तया वारयितुमशायरवाद् नित्योतरमपि विकल्पप्रवृत्त्या पूर्वादिष्विव परे तदभाववि. शिष्टे साधुरवबोधनस्य शस्यत्वात् । जसीति विषयसप्तमीपक्षेऽप्यनिर्वाह. मागुत पवेति। परिमापास्तु यं तमागादेन शम्दरूपनिमित्तस्यैव ग्रहणेनाक्षरमर्यादया परस्सरापेक्षया म्याप्यनिमित्तकमन्तरणग, व्यापकनिमित्त यहिरणम्, मल्पनिमित्तक बहुनिमित्तक घेति यावदित्युत्सर्गः। तत्रायस्य बलबाने यौम तम तस्यासिद्धत्व । सदोधिका परिभाषा । भन्तरङ्गशारनवमस्या लिगर। फचिरपूर्योपस्थितनि मिच करवरूपान्तःकार्यस्वरूपमन्तरणम्, सदिरद बहिरङ्गमित्यादि स्पष्ट परिमापेन्दुशेसी । एका युगपत्रा मौ तरया प्रवृचावप्पन प्रागुक्तरीत्या तदविषय एव। मत एव तयादेश उभयप्रतिस्था। तयो प्रणव जसिविमापा प्राप्नोति" इति स्थानिवासूपर वातिवमयप्रत्ययान्तरमितिमाशयमदर्शना भगपता प्रत्यारयातर, नवन्तरण यापलेन, तदेतद् घनयनाद-भाष्ये विति । उकमित्यमान्वयः । सेन पारणे मायादीनां निर्दलश्वापतिमवन्मते । "प्रमाणे" इति सूत्रस्थमाप्रशम्दस्यापय प्रकारेति । भारत्यनुत्या प 'कति' इत्यादी नातिप्रसङ्ग । यत्तु यत्तदेवस्तिमादिभ्यो बीयपपिरिति । तर, सात यंग प्रत्ययानामेव वा यहणार । वयमदण तु ऽपयुत्यानुवादः । शिशिभरिकापजन्नस गस, चौविश्य पुस्येव वाऽनमिधानम् । नव गदिको स्यैव चस्य समुशायामनारयानाराम शिकार्यमिति याच्या, वस्यस्पमिपान्तासम्" स्यादितमासस्य विशेषोऽपि तातो पारे मानामावादिति माप । परितमार-एक्योति। भयरमिश प्रापयामा पर्न । एकाप परिमाया--अन्तरगति । विविधस्येति मार । जापरुम् । उम्म। पापले गेयर्थ । गम्या परिमापेन्दुशेगी। प्रपभिवम् । क्या सार मादिति गरे पारगम् । शामिसि। मामेश" पाप - सरग। .

·" परिभाषाप्रकरणम् । १२१ याध्यत एव । तद्यथा-अयजे इन्द्र,मामे इद्द, सर्वे इत्यम् । अत्रान्तरङ्गेश गुणेन सवर्णदीर्घो घाध्यते । स च यद्यपि यण्गुणयोरपवादस्तयाऽपि समानाप्रये चरितार्यः । तथा च वार्तिकम्-"इण्डिशीनामाद्गुणः सवर्णदीर्घत्वात्" इति ।। मसिद्धमिति । तेन पचावेदमित्यादावेत ऐत्वं न । अमतव्यूहा इति । यद्यपि "कृतमपि कार्य निवर्त्तयन्ति" इति परिमापान्तरं पठ्यते, फलं च तुल्यम् . तथाऽपि "अकृत-" इत्येव लघु । "प्रक्षालनाद्धि पक्षस्य दूरादस्पर्शनं वरम्।। शब्दरसम्। भैरवी। . वाध्यत एवेति । निरवकाशत्वरूपस्य पलवचीजम्याभावात् । तेनेति । पूर्वा तु अन्तरङ्गबहिरङ्गयोर्युगपत्प्रासानेति भावः । लौकिकोऽयं दृशन्तः-"मनुष्योऽयं प्रातस्त्याय शरीरकायांणि फरोति, ततः सुहृदां, ततः सम्बन्धिनाम्" इति प्रत्यासन्नवनित्वस्य लोके दृष्टत्वात्तन्मुलकमेवेदं वचनमिति । एतस्य वचनान्तरत्वं मूलकृतोऽप्यभिमतम् । अत एवासिद्धमिति प्रतीकमुपादाय पारेपमित्यस्य साधनं सनच्छते । सापवादत्वनिरपवादत्वाभ्यां द्वयोः परिमापयोमैदः । अन्ययाऽन्तरङ्गत्वे. मायने इन्द्रमित्यस्य साधनन्न स्यात्, नाजानन्तर्यपरिभाषाविषयत्वादिति योध्यम् ॥ तेनेतीति । अन्तरले कर्तव्ये जातमपि बहिरङ्गमसिद्धमित्यर्थकारिभापान्तराश्रपगेन । अत एवाह-पूर्वा विति । अन्तरङ्गशास्त्रत्वमस्या लिङ्गम् । अत एव कार्यकालको त्रिपाद्यामप्येपा प्रवर्तते इति वृद्धाः । पक्षद्वये तत्र न प्रवर्तते इति तु भाप्यतत्त्वविदः । "वाह ऊ' इति सूत्र.. स्थमूट इति ज्ञापकमिति सुफुटीभविष्यति । नच सा विप्रतिषेधसूने भाप्ये प्रत्याख्यातेति याच्यम्, तस्य भाप्यस्य प्रौदिवादत्वात् । नानानन्तर्यपरिभापायां "पत्यतुकोरसिद्धः” इति सूत्रस्य सुरग्रहणं ज्ञापकम् । तद्वि 'अधीत्य' 'प्रेत्य' इत्यादी।समासोत्तरं ल्यर प्रत्त्या पूर्व समासे जाते तत्र संहिताया नित्यत्वादेकादेशे ल्यपि तुगपेक्षया पदद्वयसम्बन्विवर्गद्वयापेक्षा- कादेशस्य बहिरङ्गत्वेनासिद्धतया तुरुः सिद्धौ तत्सूत्रस्थं तुरग्रहणं व्यर्थम् । नानानन्तर्यपरि- मापासत्त्वे तु तुकि अजानन्तर्यस्य निमित्तत्वेनाश्रयगान बहिरङ्गपरिमापाया निपेये तुकः प्र- वृत्त्यय तत्र सूबे तुग्रहणमावश्यकमेव । परिमापार्थस्तु अचोरानन्तर्यमिति द्विवचनान्तेन स- मासमाधित्य वाध्यासिद्धपरिभापायामुमयोपादानादधिकरणाकासायास्ताभ्यान्निरासेना- नामिति भावः । नन्वपवादस्य वचनप्रामाण्यासावश्येन कथं परोत्यमा माद-निरममावेति। हितो. यान्तरङ्गरवस्यायं विषयः । इदं चाद्यान्तरङ्गत्वापेक्षया दुईठमिनि स्पष्टमन्यत्र । मूलानुरोधेनाह-पूर्वा त्विति । उभये इत्यत्र मूलोकेत्यर्थः । युगपदिति । भत्र बोनं त्वाविष्कृतम- धस्ताद । वस्तुतो नास्त्येव साऽविरिकत्याइ-इति भाव इति । युगपत्प्राप्तावेवेति। इयन्तु जातस्य बहिरङ्गस्यानरगष्टर प्रसिद्धत्वबोधि का इविशेषः । तेन बालबहिरङ्गस्यासिद्धत्वेन । मूले एत्वं नेति । पदयसम्बन्धिवर्णदयापेशवेन गुणस्यासिद्धत्वादिति भावः। मस्या च "वाह कम्" सूत्रस्थमूठ ग्रहणं शापकम् । एतेन युगमरप्रातिविषय पहिरजाइन्वर बोयः इति, जातबहिरङ्गासिद्धवदोधकम् 'मसिद्ध बहिरणमन्तरले" इति च परिमापादयमिति प्राचः। भतएव ". सिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्गे इत्युक्त्वा नानानन्तर्य इति वक्ष्यामि" इत्युक्तिः सहच्छते। जानवहिरकासिद्भावमार- निषेधकत्वात तस्याः परिभाषाया इति । भावप्रकाशः। सरला। - ·१२२ • सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- इति न्यायादिति भावः । न कुर्वन्तीति । यथा “निषेदुषीम्" इत्यादौ कसो- रिटमन्तरङ्गतात्प्राप्तमपि भाविना संप्रसारणेन वलादित्वं नड्ड्यतीत्यालोच्य न कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ इति परिभापाप्रकरणम । । ५ भैरवी। - शब्दरतम् । न कुर्वन्तीत्यर्थ इति । यदि तु सेदुपः इत्यादौ पदावधिकेऽन्वाख्याने सेदू वस् न्तरङ्गे बहिरङ्गे वा यत्कार्ये ऽजानन्तर्यमाश्रीयते तत्र बहिरङ्गपरिभापान प्रवतंत इति हरद. तेन प्रतिपादितः, स तु न युक्तः, पचावेदमित्यवासिद्धपरिमापया "एत ऐ" इति सूत्रप्रवृत्ति. वारणपराऽऽकरविरोधात् । किन्त्वचोऽन्यानन्तर्यनिमित्केऽन्तरड़े कर्तव्ये जावल्य बहिरहस्य यहिष्ट्वप्रक्लप्तिनेति । अन्न जातस्येति निवेशादेव "ओमाडोश्च" इत्यत्राड्महणचरितार्धम् । सद्धि खट्वा आ जढा इति स्थिते परमपि सवर्णदीर्घम्वाधित्वा धातूपसर्गकार्यत्वेनान्तरङ्ग स्वादु गुणे वृद्धिप्राप्तौ नदाधनार्थ क्रियते । युगपत्प्राप्तस्याप्यन्तरङ्गस्य बलवत्त्वाभापश्येत्य- रिमापावोत्यः स्यात्तदा ऽनया बाधादन्तरङ्गपरिभापाया अप्रवृत्ती परत्यात्सवर्णदीधै ततो गुणे रूपसिद्धावाग्रहणययं स्पष्टमेति दीक्षिवाशयः । वस्तुतस्तु न परिभाषाद्वयम्, कि न्त्वन्तरङ्गे कर्तव्ये जातं तत्कालप्राप्तिकच बहिरङ्गमसिद्धमित्येतदपिश परिभाषा एव । य. नाजानन्तर्यपरिभापायां पत्यतुकोरसिद्ध इति सूत्रस्थं तुगमहर्ण ज्ञापकं तदसिद्धमिति परिभा- पाया अनित्यत्व एव ज्ञापकमिति सर्वेष्टसिद्धिः। भसिद्धपरिभापाया अपवाद वामन्यामपि परिभाषां पठन्ति प्राज:--मस्तन्यूहा त्यादि। विशिष्ट ऊहो येषु तानि व्यूहानि शास्त्राणि । ऊहस्तकः, स च यहिरङ्गेगान्तरङ्गानिमितविना शरूपः । तद्वन्ति शास्त्राणि अकृतानि यरित्यर्थः । भाविनिमित्तविना इत्यध्याहारः । एपञ्चान्तरङ्गशाखनिमित्तस्य यहिरङ्गशास्त्रेण विनाशसम्भावनायामन्तरङ्गशास्त्राणां प्रति लक्ष्ये न कुर्वन्ति पाणिनिप्रोकशास्त्राध्येतार इति फलितम् । अत्याच "समर्थानाम्" इति सूत्रस्थं समर्थमहर्ण ज्ञापकम् । तद्धि मृतसवर्णदीर्घात्सूत्यिशदादिन यथा स्यादित्येवमर्थ क्रियते । तच्चैतत्परिभाषाभावेऽन्तरले सवर्गदी कृत एव भविष्यतीति व्यय सदस्या शाप कम् । अकृतन्यूक्ष्परिभाषासत्त्वे तु भाविन्या आदियुद्धया दीर्घनिमित्तस्य सवर्णाचत्वस्य विनाशः संभावित इत्यरतदीर्यात्सउत्यितशब्दादिण प्रत्ययः स्यात्, तथा च सात्यिति. रितिरूप स्यादिति निवृत्यर्थमिति तेपामाशयः । ननु प्राचीनसम्मताया अमृतेतिपरिभापाया लक्ष्यसाधकस्येनावश्यकतया भाप्यतया युतो नोपेत्यारावायां तदभिप्रायमाह-पदि खिति । प्रमेणान्याश्यानेशनेसिपरिभाषा पिना नन्यहने यस्य सारे किम माध्ये पापि नोलेसः। नभसिम्बदनामाव" मम पटोरुप फास्येन निया,तरय तत्रैवोपोवे राष्टितवाद माद-यदि त्यिति । ममेगावास्याने of बिनामनि. घोदादाद-पदेति । पचपि वानवकारसे सावरतायोममिति प्रकने मामयि, नगर परिष. पावधि न्यापान इति । मन्यास्थान नामशरः तलावास्यान पदारपिका गाण्यानपारपाशिवाण्यानोति त्रिविधम् । प्रयोगरयोगारणामानुगेगसमाचार नम् । पपग मासि सरपाप्प : संसाररूहितीपम् । पारपर्य : माय सापाप्य ता. सरशाररूप जीपार । मान्सयोति माविमा ETI HER: रयामा भएगर यामानानि Blatest A लागुना भावप्रकाराः। सरश ·परिभाषाप्रकरणम्। १२३ भैरवो। शब्दरसम् । अस् इति स्थिते इसप्रमारगयोः प्राप्ती प्रतिपदविधित्वेन शीघ्रोपस्थितिकत्वात्पूर्व संप्र. सारणे परादित्याभावादिटः प्राप्तिरेय न, लक्ष्यानुरोधाचान पदावधिमेवान्याख्यानमिति तत्सिद्धिरित्युच्यो, तपा परिमापा निष्फोति योद्धयम् । अत एर एपा भाष्ये न न निर्वाह इति । पदेति । एवम नि से वस् ई अम् इति स्थितिङ्कल्पयित्वा यस इदमम्प्र- सारणयोः प्राप्तौ प्रतिपदविधित्वात्सम्प्रमारणे ने पलादित्वामावादिटः प्रातिरेव नेति निपेदुपोमित्यादिसिद्धिरित्येपा निष्फलेति नर्गनाः । "समर्यानाम्" इति सूत्रस्थसमर्थग्राइणं तु 'निपुग.' इत्यत्रासिन्परपि प्रत्ययदर्शनेनेह सत्यितादावपि तयाऽकृतसन्धे. 'वार्णादाङ्गम्। इति परिभाषया प्रत्ययो माभूदित्येवमय क्रियते । अस्याः परिभापाया असत्त्वादेव "चो प्रत्यङ्गस्य प्रतिपेध" इति ववन वार्तिककृताऽऽरध भाप्यता च न प्रत्याख्यातम् । प्रत्य. हुम्-अन्तरङ्गम् । अस्यां परिभापायां सत्यांत 'प्रतीच. इत्यादिरुपाणामनयैव सिद्धस्तद्वैय. ये स्पष्टमेर । अत एव "च्छ्यो.” इति सूने "अवश्यमन तुगभावार्यो यत्नः कर्तव्योऽन्तरा त्वादि तुम प्राप्नोति" इति माप्ये उकम् । परिभापायाः सत्वे तु 'विश्न.' 'प्रश्न.' इत्यादौ सुगमावस्य परिभापयेच सिद्धरावश्यफत्वकयनयर्थ्य' स्पष्टमेव । भव व-मस्या परिमापा. या असत्वादेव । ननु प्रतिपदविधित्वमनकारात्ये सत्येव बाधकले प्रयोजकम् । तचान नास्ति, लुलपश्चिच्युप इत्यादावस्य चारितार्थ्यात् । अन हि-वस्वेकाजात्" इति निय- मादिमावस्य सिद्धेरिति कथमेतदिति चेत् ? न, तथात्वाभावेऽपि शीघ्रोपस्थितिफत्वप्रयोज्य प्रतिपदविधित्वं पूर्वप्रवृत्तो प्रयोजक भरत्येवेत्याशयात्। अत एव "प्रत्ययोत्तरपदयोश्च" इति सूनव्याख्यानासो 'परनित्यान्तरङ्गप्रतिपदविधयो विरोधिसन्निपाते तेपाम्मिय. प्रसार परय भावप्रकाशः। विरपि पूर्वप्रवृत्ती नियामिकेत्या बाधकामावस्तदाह-पूर्वमिति । इदमपि परनित्यादिसमवधाने एव । परनित्यान्तरङ्गप्रतिपदविधयो विरोधिसन्निपाते तेषां मिथ. प्रसङ्गे परवलोयस्वमिति "प्रत्ययोचरपदयोश्च" इति सूत्रे कैयटे पाठाद । अत एव 'रमे' इत्यादौ प्रतिपदोक्त्वापूर्वमेवे आकारप्रश्लेपारडयादिलोपोन प्राप्नोतीत्याशय "एहस्वाद" इतिलोपेन समाहितम् । एतेन निखकाशवरूपप्रतिपदोक्तस्वस्थैव प्रा बल्ये प्रयोजकत्वाञ्चिन्त्यमिदम् । अत एव पररवादीनामेव तरचे प्रयोजकता परिगणिवा वृद्धः। भवतीत्या स्यातिरिकाचे तदमङ्गतिः स्पष्टेव । किवं स्वाम्पि' इत्यस्यापि साधुस्वापत्तिः । नहि व्याख्याभेदन साधुत्वासाधुत्वे उचित इस्यपास्तम् , बाधप्रयोजकाना परिगणनेऽपि तस्य वयानोकारे बाधकामावात् । 'स्वाम्पि' इत्यस्यैव साधुत्वाङ्गीकारेण भ्याख्याभेदस्यैवासत्वाचत्यन्यत्र विस्तः । अत्र यथा याय' इत्यादौ न दोषस्तथा स्पष्ट मत्कृतपरिमापेन्दुशेखरख्यारयाने। नन्वेवमपि पक्षान्तरे दोष एवात माह- लश्येति । अत्र सेदुष इत्यादौ । नन्वेतरफलान्यथामिद्धावपि फलान्तरसत्त्वादनेकशापासवाच्च कथ समत माह-अत एवेति । एवं रीत्या फलान्तराणामप्यन्यथासिध्या निष्फलवादेवेत्यर्थः । शापकानां लक्ष्यानुरोधाद पदावधिकमैवान्याख्यान स्वीक्रियते । ततश्च सद् वस् भम् इति प्रकृतिप्रत्ययसस्थापना तर श्रुतवर्णनमेग संस्कारे क्रियमाणे वतुप्रत्ययस्य लिट्यानिकत्वेन पाशदिवे अभ्यासकार्य च रोर्नस् मस् इति स्थिते भार्धधातुकस्येवलादेरिति इडागमे वसोः सम्प्रसारणम् इति सम्प्रसारणे च प्राप्ते वसु. शब्दमुच्चार्यविहितत्वेन प्रतिपदोक्ततया शीयोपस्थिविकत्वात् पूर्व सम्प्रसारणे बलादिस्वाभावेन स्टोप्राप्त्या सेदुपात्यस्य सिद्धौ परिभाषेय निष्फलैति । न च वसो. सम्प्रसारणवत् इटोऽपि "वस्वेशाजाघमाम्" इत्य. नव विधानेन प्रतिपदोतवं वसुशन्दमुच्चार्यविहिनत्वात् नियमशास्त्राणाञ्च विधिमुखेन प्रवृत्तिाधात् । एवञ्च परत्वाद पूवमिट एव प्रवृतिरस्यादिति परिभाषा तन्निवारणाय सालेति वाच्यम् , सद् वस् मस् पनि स्थिते द्विवप्रवृत्तिसमगारमेव सम्प्रसारणस्य प्राप्ती तदानी कृतदिवचनेकाम्वाभावेन वस्खेकाजाद - - सरला।

·१२४ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- .. इको यणचि(पासू०६७) ॥ प्रत्याहारग्रहणेपु वद्वाच्यवाच्ये निरूढा ल. शब्दरतम्। कापि व्यवहतेत्यन्यत्र विस्तरेण निरूपितम् ।। इति परिमापाप्रकरणम् ॥ ननु व्यचिपक्षे इस्पदोपस्थाप्योकारादिभिर्दीर्घादिग्रहणं न स्यात् "उच्चारित एव . भैखो। . लीयस्त्वम् इति कैयट आह । अत एव 'रमे इत्यादौ प्रतिपदोक्तत्वेन पूर्व "सम्बन्धौ च" इत्येत्ये आकारप्रश्लेपाचल्ड्यादिलोपो न प्राप्नोतीत्याशयैहस्वादिति लोपेन समाहितम् । भन्यत्र-परिभापेन्दुशेखरादौ ॥ इति परिमापाप्रकरणविवरणम् ॥ को यणचि । पदानां वाच्या व्यतिरित्येकः पक्षः, आनयनादिकायांन्वयस्य व्यक्तिबंध दर्शनात् । ननु व्यक्तरानन्त्यात्सर्वासु व्यक्तिपु शक्तिग्रहासम्भवः, यत्किञ्चिद्वयफो शकिटाह- छस्यक्त्यन्तरस्य शक्तिकाहाविपयतया शाब्दबोधविषयत्वं न स्यादिति चेत् ? न, जात्यादि- भावप्रकाशः। सन्दरणपरिभाषानित्यत्वशापकतैवेति निर्मूलत्वमेवेति मावस्तदाह-अन्यनेति । परिमापेन्दुशेखर इत्यर्थः । इति परिभाषाप्रकरणम्॥ व्यक्तिपक्षेऽणुदिसून, न जानिपक्षे इति प्राचामुघोपः। तस्यायग्भावः, यदा सर्वत्र बायावेव शक्ति प्रहेण उदारव, व्यचि लामसवाक्षेपादिनेति न तत्रापि तस्यल्पनाऽन्यलम्यवाद , तदापि यदि "मा. उम्" इत्यादौ व्यापकजातिपरनिर्देशः, तत्र कार्यवाधार तदात्रययावयचिपु तसिद्धिः, जाते: साशाचा. पणासम्मलेन यत्किशिदपवयुद्धारणमिति तस्सा विनिगमकवाभावात् । सदा वत्स्वेऽग्रहण न । प्रत्यय दति निषेधसत्वरय तु वक्ष्यमाणरवेन "त्यदादीनाम" इत्यादौन दोपः। एसपने एव गुरुपवारपर्य सरला। इति प्रतिपदोक्तरयेटश्चाप्राप्तो नित्यापेक्षया प्रतिपदविधिवेन शीघोपस्थितिक्रवार पूर्व सरप्रसारण तो दिव क्लादिस्वाभावादिटोप्राप्त्या परिभाषाया निफरत्वाद । वस्तुतरतु पदावधिकान्वाख्याने.पि पश्सेदुषोः श्येतस्सिमय परिमापाऽवश्यमानयमोया। क्या हि पटश सद् वस्सु मोसू इति पदपर्यन्तं प्रतिप्रत्ययसरथापने मोसनिमिउमापरप समाससंशामवृत्तिका सविशिष्टे सत्वेग वसन्तेऽभावाय सप्रसारणाप्राप्तौ पूर्वमिटि सतः समासे गुम्नुकि ततः सम्ममारनेऽपि इटो. निवृतिप्रसनः। परिमापासले मन्तरङ्गशमप्रवृत्यभावसग्मावनाप्रयोज्या या परिण मन्तरनिः मिचपिनाशसम्मायना सा पूर्वमन्तरङ्गशाल न प्रपत्तो व्यर्षेन पटसेदुपोरित्यय यदि पूर्वमन्नार निशान न प्रवत्र नदि समासप्रायनन्तर परिसम्सार नान्नर शामानिमितवटादिरवन इति सम्मा. बगापारसलेन पूर्वमिदागमरयाप्रसिरिनि पटनुपोः इति सिमीन दिक। বিমাথামল। पवाया जातिरिति,म्पतिवचा पदयाथ मारपम् नापम्मा मानना लि पाने गौरपाद्वापारपरला नागपा । गामानदेयात पक्षिIII ग १ पनामा रमेशपायाम्पतियारन्तरको गायनपुर गौरी नायगा पोस्सिीयरे पास एगी.मी गणे ·अच्सन्धिप्रकरणम्। १२५ औरगे। रूपानुगमकधर्मागां सत्यतावच्छेदकत्वस्वीकारेण समानप्रकारकत्वेन शफिज्ञानपदार्थोप- स्थित्योः कार्यकारणभावान्युपगमानानुपपचिरिति तेपामाशयात । नचानक्यत्न कयं श. क्यतावच्छंदसरपमिति वाच्यम्, अलक्ष्यत्वेऽपि लक्ष्यतावच्छेदपत्यपदास्यत्वेऽपि शक्यता. यच्छेदात्वसम्स्यात् । जातार पदानां चिरिति पक्षान्तरम् । व्यधिरामस्वाक्षेपात् । सानयनादिषार्यान्वय आदिहव्यतिद्वात्य । जातरेकत्वालापवमग्र पक्षे । अत एव "सवणे ऽण् ग्रहणमपरिभाप्यमातिमहगार" इति भाप्ये उतम्। तवाघपक्षाभिप्रायेगाशते-नन्विति। सकारादिमिरिति । इकारयिपये तु शहा न कृता तस्योचारित्त्येन वाणदित्सूनप्रत्तिसम्म- भावप्रकाशा ते पाम् । अत एव मन्यपक्षचतुष्टये तदावश्यकता बोया । म एव व्यक्तिपक्षे इति दिकप्रदर्शनं सत्र । तेच पक्षा पर्व-व्यतादेव शक्तिः, जातिविशिष्टम्यक्ती वा, व्यतिविशिष्टजाती वा, सत्पक्षेऽपि तत्र व्याप्यजातिपर. निर्देशो वेति । एषा यथासम्भवमुपपचिरेषु तदावश्ययावं चान्यत्र रपटमिति । एवं सत्यापपक्षे माध्यामिमते सदर क्षणायनावदियका, सदन्यपक्षचतुष्टये तु सत्सत्वेऽपि तदाश्रयणमावश्यकर्मिति घोध्यम् । तदेतद् ध्वयितुं सद्रीत्येवारहते-ननु व्यतिपक्षे इति । मर्थः प्राग्वत् । प्रसिद्धरवादि प्योतिः। एरचा. रणन सन सत्रचारिताम्यमिसिद्धिात भाइ-प्योकारेति । दीर्घादीति । भादिना प्लुतानामुदा- चादीनां च सहकात एव "विमर्पमिदमुच्यते सदाचादीनामपि ग्रहणं यथा स्याव" इति भाष्यं सह. परते। दीयोदि' त्यतिर दायवाच्य' इत्यग्रिममूसानुरोधेन, तंत्र व्याप्यजातिपरनिर्दशे तेषां सव. सरला। ग्यवत्यन्तरेण रवसमवेत्समदायित्वं सादग्धः, रवं वाच्या व्यक्ति, समवेता सदवृत्तिर्जातिस्तत्समवायित्व म्यारयन्तरे, नातौ शचि रवीकारे तु स्वाध्यायमेव सग्दन्धः, स्वं वाच्या जातिस्तदाययत्वं व्यकाविति। पवन रक्षणायां सम्दन्यै लापवगौरवयोः सत्वेन जातादेव शक्तिकल्पनरय लाघवेनौचित्यम् । किन व्यचौति रवीवारेऽपि नादवांच्यत्वमावश्यक्मेव, न्यकीनामानन्स्याद् व्यभिचाराच तत्र शक्तिमहा- नुपपत्तेः। एवञ्चावश्यक्त्वाप्रथमोपस्थितत्वामागृहीतविशेषणबुद्धितिशयमवगाइते इति न्यायाच जातादेव शक्तिभ्यक्तिबोधो टक्षणयेति पर्यवस्यति । तदुक्तं भट्ट:- अन्वयव्यतिरेकाभ्यामेररूपप्रतीतिः । आकृतेः प्रथमशानात्सरया पवाभिधेयता ॥ इति । द्वितीये तु सामानय' शयादिवाश्यश्रवणसमनन्तरं प्यस्यानयनव्यवहारस्यानादिसिद्धतया व्यवहारेण शचिमाहकशिरोमणिना व्यचावेव पदस्य शक्ति बने । न च लाक्षणिकः स इति, अनुपपत्तिज्ञानमन्तव व्यवहारप्रात्तदर्शनेनानुपपत्ति विना रक्षणाया वक्तुमशक्यत्वात् । नचानन्त्यं व्यभिचारो वा, शक्यताव छेदकामातेरस्यात् । तदुक्तम्- मानन्त्येऽपि हि भावनामेकं कृत्वोपक्षणम्। .. रामदः सुकरसम्बन्धो नच व्यमिचरिष्यति इति। नवं नागृहोन्यायेन जानी वाच्यत्वमावश्यकमिति वाच्यम् , अझारणे दण्डवाझे कारगतावच्छे. दवरवरय, मलइये औरत्यादौ रक्ष्यतावच्छेदयावरद स्वीकारेण जातेरवाच्यत्वेपि शक्यतावच्छेदकरवस्ती- 'कारे वाधकामावात् । अतएवापु दिसूत्ररथमणग्रहणमेव शेपारम्भश्च सहच्छेते । जातेच्यावे तयर्य सष्टमेवेति । तस्माद् व्यक्तिपक्षी जातिपक्षश्वोभावपि शास्वसिद्धाविति। तत्र व्यतिपक्षे भाराने- नन्वित्यादिना । उकारादिभिरिति । नन्विमत्याहारे इकारस्य प्राथम्येन सेनापि दीर्घादीनामग्रहणे कारादिमि- रिति वचस्य वारादिभिरिति क्यमुक्तं शब्दरत्नाता नच "उच्चारित एव शम्दः प्रत्यायको नानुचारि- "इति भगुदित्सूत्रमाप्योक्त्या विषयतासम्बन्धेन शाम्दबोधे उच्चार्यमाणपदनिष्ठवृत्तिशानाधीनोपस्थितः कारणत्रया इपदे वारस्याप्युच्चार्यमागत्वेन अगदित्सूत्रगृहीतानिष्ठतिशनाधीनोपस्थिवेदधिकारा. - ·सटोकटिप्पणशन्दरत्नप्रौढमनोरमायां- ~~~~~~ ~~~ शब्दरत्नम्। शब्दः प्रत्यायको नानुच्चारित." इति अदित्ते भाप्योक्तः । न चोच्चारितस्यैव प्रत्या- यकत्वे रहसि पुस्तकमीक्षमाणस्य बोधानापत्तिरिति वाच्यम्, तत्रापि पुस्तरुद्रष्टुः स्वीयसू भरवी। . वात्। दीर्घादीत्यादिना प्लुतानुदात्तादीनां सङ्ग्रहः । उतारित.-उच्चारितत्वेन गृहीत । प्रत्या पक-स्यार्थबोधनसमर्थः । तत्रापि-पुस्तकेक्षणस्यलेऽपि सूत्मेति । जपमन्त्राणां स्वर्गण ज्ञानस्यावश्यकतया स्वर्यस्य वाल्यादूयर्ध्वदेशाधिकरणकोचरितत्वरूपतया तन सूक्ष्मो- चारणमावश्य, तहसि पुस्तरेक्षणस्थरेऽपि योध्यम् । एतेन उच्चारित एवं प्रत्या- भावप्रकाशः। इसरवेन वा । अत एव व्यतिपक्षे युपलक्षणमिति स्वयमेव ध्वनितम् । एतदर्थमेव तयोक्तिरिति तखन् । यत्तु वणसमाम्नाय एकशुन्या पाठादभेदकस्वादा गुगानां तद्माणसिद्धया मुख्यत्वादीदोसुकमिति । ar, प्राये उदात्तादिसट्देऽप्यनुनासिकासमतादवरथ्यात् । भत्र पऽण्यहणावेदयत्वस्यैव सत्वाति दिक्। उच्चारित तत्त्वेन गृहीतः । अन्यथा पाणिन्युधारणस्यैदानौमसत्वेन सदसङ्गति. स्पष्टेव । एवममे. ऽपि । एवोऽत्रान्वेति-भाष्योरिति । "प्रत्याहारे सवर्णा ग्रहणमनुपदेशात्" इत्यादिनेति शेष । मत एव 'ऋ'इत्युक्त तास्यवशादिशिष्टसनिवेशया "अग्निमीळ" इत्यादिकापास्ततो योऽपि तमो नार्थप्रत्य. य. । अत एव च 'गामानयइत्याह', इरयादावनुकरगेनानुकार्यप्रतीसावपि न ततोऽदोष इत्यनुभव इत्याय न्यत्र विस्तरः । जगतायोक्ति खण्डयति-न चेति । योधानापचिरिति । भनुच्चारणेन तसेनाम. हात् । एवञ्च वाचकशानसामान्यस्यैव बोधे तन्यत्वेन भाष्यापयुकमिति भावः। सूक्ष्मोच्चेति । एम- सरला। दाना सत्वेन तेपो ग्रहणे बाधकामावेन दीओंकारादीनामेवाग्रहणप्रसाश्या तयोक्तिरिति वाच्यम् । भाप वारसमुदायाच या पृथकपृयगर्योपस्थितिस्तत्राऽवयवास्थैव बोधे समुदायोचारणस्य देवयंमूलरेन भवयवनिष्ठ चिनिरूपकाविषयकशाम्म्युद्धिवावच्छिन्न प्रति समुदायनिष्ठशक्तिनिरूपाविषयमा स्पर्यशान प्रतिवयामिति प्रतिवन्ध्यप्रतिबन्धझमावेन प्रकृते इ इति समुदापनिष्ठराकिनिरूपक रकार आर कमार कारपतुष्टयरूपाविषयफतारपर्यशनेनावयवभूत-कारनिष्ठशक्तिनिरूपाार्थदशेकाररूपा- विश्य शाबोधस्य प्रतिबन्धेन दीर्वकारादीनामप्यग्रहणप्रसक्त । मत्र कारोतर कराचारणेनेर समुदायादेवार्थबोधो भवतु इति पाणिनेस्तापर्यावधारणात् । नच "मादिरनयेन सना" इति एथै नारमर्यादया भादिवर्णस्येव संशात्वयोधनेन शकावच्छेदकवे लापवेन च शर र पतुष्टयवधा. पपारादयतु 'सारादयः प्रत्याहारयपरथा एव' इति प्रत्यगितामायोपयोगिनो नापरवरूप पनि । मत प्यादिरग्धरय. प्रयाहाराणामायापु धारितायंप्रदर्शनपर. सदरनमाय: गन्ने । एप परपटके.कारे एव चतुष्टया निरूपितराके मष्टादशानिरूपिरतेश सान भापयसाय. शक्रिविषययोरप्रतियप्रतिमावस्याविषयवयाऽधदशानिरूपिगारनिराशाया सराणापुर रिपस्या देषां गमयोपियरे पापामात इति तयोचिरिति वाध्यन् , "सारित माप "ইনুন মনিষার্থবিরক্রিয়ায় সবকিনিকাংখি স্বাস্পয়ান সানিত্রি সঠিকাৰন যমুযোং'ৰবাৰাবান মাখা शाम्रोधस्य पाइप मोबनप्रसारमानप"इएको छापा. करायाधन र पः, प्रारत पर धारक, तापि यरोपान पार पायपारन दिपपाटाइपिपासापाय पति-दलिग, 17 भागापामा दीपाराना स्पधिपरामरेप दोबारादरीना समाप। CERIEETपरित्रावर का पिर मारा feature गायत पाल नपान महानAREERIT सदसिर ।

·अच्सन्धिप्रकरणम्। .१७ पाष्टरनम्। मोधारणसत्यादित्यत गाह-प्रत्याहारग्रहणेविति । एतेन दीर्घकारादेहिकशास्त्रय- टेन इकारादिभियाँधे ऽपि तेपामिश्पदवृत्त्याऽनुपस्थितत्वेन तदुत्तरप्रत्ययार्थानन्ययापति. भैरवी। कर्मणिय. - यकः' इत्यसङ्गत, लिपिस्मृतादादर्थयोधानापचेरिति परास्तम् , प्रापि सूक्ष्मोगरणस- वात् । यत्र नोच्चारणं तय नार्थप्रत्ययः । यथा ऋगित्युले विशिष्टसग्निवेशा म प्रतीयते, नतु तस्या उभारणामति यदा, तदा नार्थप्रत्ययः, अनुसणवत् । मुरे-समाच्यवाच्येति । प्रत्याहारवाच्याक्षरसमाप्नायपश्यमानाच्या इत्यर्थः । अक्षरस- माम्नायवाच्यत्वप्राहकवाणुदित्सूत्रमेव । रत्नाकराटुफिटण्डपति-पतेनेति । सदस्या- इक्सशक्त्या । भनन्वयापत्तिरिति । प्रत्ययानां प्रत्यान्वितस्मार्थयोधकत्यमिति सिद्धा. न्तात् । अत एर "सार्वधातुके यस्" इति सूने पच्यमान इत्यादौ कर्तरि शानच, गिति पो प्रकृतिप्रत्ययाविति नियमेन कर्मार्थविशेप्यायोधानापत्तिः, कर्तुरेव प्रयमतो जात- प्रत्ययार्थत्वादित्युक्तम् । मास्तम् । लक्षणायां दीर्घादाविपदस्य लक्षणारूपा या वृत्तिस्तदा. भावप्रकाराः। तरेत्यर्थः । मत एव तत्र स्वीयस्वम् । तय स्वमात्राम्यस्वम् । भयम्भावः, जपे मन्त्रागा स्वयंनियमेन वतरम्याने पूञ्चादिदेशोपलभ्यमानत्वरूपोदात्तवादैर्माणाकालिकत्वादिरूपहस्वत्वादेश्च विनोच्चारणमनमि. व्यक्त्या मानसजपस्थले इवात्रापि सूक्ष्मतरतास्वादिग्मापारेण तादृशं तदस्त्येव। एतेन लिपिरमृतशब्दा. दर्थवोधानापतिः, अनुच्चारणादित्यपास्तमिति । एतेन नन्दित्यादि सिद्धमिति माव इत्यन्तमनूप लिप्या . प्रतीतशम्दाय तत्त्वे वाधकामावदोषमुक्त्वा उत्कमाध्यं वृत्त्या प्रतोतशब्दस्य तसामावबोधकम् । अन्यथा रफोटस्य वदप्रत्यायफत्वं स्यादितिमन्दोकमपास्तम् , उपयुके: शब्दमर्यादया माष्यातयाप्रितीवेश, स्फोट भारोपितसकल सस्वेन बाधकामावाच्च, तत्रापि व्यङ्गयत्वसत्त्वेन स्वन्मोऽप्यगतेश्चेति दिक् । "मझ- लो.प्रतिषेधे" इत्यादिशकारसावर्ण्यनिषेधशासमाधानपरमाध्यकैयटादिकं तु वार्तिकरीत्येति न सद्विरोष इत्यायन विस्तरः। रत्नाकरायुक्तमाशयं संण्डयति-एतेनेति । उक्तरीत्या तैस्तदसणेनेत्ययः। प्रत्य- यानन्वयेति । सप्तमीसमासः, तेषामितिस्वारस्यात् । तत्रेत्यध्याहारे तु षष्ठीसमासः। भयम्भावः, प्र त्ययानां प्रवृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्वमिति व्युत्पतिः साभ्यो मिथः सम्बद्धार्थस्यैव बोधो न केवलस्येति बोधयति । तस्याश्च प्रकृतेरत्रार्थे प्रत्ययो भवतीत्युक्त्या प्रत्यासत्त्या मिथः सम्बद्धार्यबोध एव तत्तन्छास्त्रेण तयोः साधुत्वोधनमेव मूलमा भा एव "सार्वधातुके यक्" इत्यत्र माध्ये 'पच्यमानः' इत्यत्र कर्तरि शानच्, कर्मणि यगरिस्वत्याशङ्मय प्रकृतिप्रत्ययौ सहाथै भून इत्युक्तम् । तस्यापि शासवासनया तत्तच्छक्यलेन प्रतीयमानमर्थ वो सहब्रूतो नतुभेदेनेयुक्त एवार्थः। तथा च प्रकृतिवृत्त्यर्थवोधे तदुत्तरप्रत्ययवृत्यर्थोपस्थिति:: कारणमिति व्युत्पत्तिशरीरम्। सा च विशेष्यतया विशेषणतया वा, प्रतीत्यनुरोधात् । विशिष्यकार्यकारण. भावास्तुह्याः । अत एव 'गुडं पदय' इत्यतो माधुर्यवोधेऽपि प्रत्ययार्थानन्वयः। एवञ्चात्रापि तत्र तय शक्त्यमावालक्षणानगीराच्च तथोपस्थितानामपि तेषां स्थानिता न स्यादित्यम्युपेत्याप्याइ-वृत्तिप्रयो ज्येति । प्रकृतिवृतिप्रयोज्येत्यर्थः । इदन प्रस्तामिप्राय न तु व्युत्पत्ती तथा निवेशः, 'घरमानय' स्या घसङ्ग्रहापत्तेः । किन्तु जन्यत्वं तत्र साक्षात्परम्परासाधारणं निविष्टम् । एवं च सूत्रेण निर्वाह नियमाम- ड्रेन वन्मतेऽपि लक्षगा न स्यादिति तथाशयवर्णनमयुक्तमेवेति भावः। शुद्धा रूढिमतीति या व्यवडियते सगँस्तस्या एवायं भेदः, मुख्यार्यवाधतासम्बन्धरूढिरूपकारगत्रय- . सरला. प्रत्याहारग्रहणेप्वितीति । प्रत्याहारदोषकपदैश्वित्यर्थः । इस्पदवृत्त्येति । उच्चायमागेकादनि- एवृत्त्येत्यर्थः । यद्यप्यादित्स्त्रेणारारादौ दीर्घादिनिरूपितवृत्तिरुयाद्यते इति दी दोनामपि बरसे. वोपस्थितिरतथाऽप्यत्र दीर्षादीनामुच्चार्यमाणपदनिवृत्या नोपरियतिरिति भावः। वृत्तिप्रयोज्येति । , ·सटीकाटिप्पणशब्दरत्नमौढमनोरमायाँ- शब्दरतम् । रित्यपास्तम् , वृशिप्रयोज्योपस्थितिसत्वेनादोपाच्च । ननु अणुदित्सूत्रं व्यर्थम्न च प्रत्यहाराणामाद्यवर्णेषु चरितार्थम् , अन्यसवर्णानामित्र तत्सवर्णानामपि. लक्षणयैव ग्रहण. सिद्धेः । न च "अस्य च्चौ" (पासू०७४।३२) इत्यादौ चारितार्यम् , व्यक्तिपोऽस्य भैरवी। श्रयत्वानिरस्तमित्यर्थः । तिप्रयोज्येति । प्रकृतिवृत्तिप्रयोज्येत्यर्थः । प्रयोज्यत्वं तु जन्यजन्य- त्यम् । नवं सति घमानयेत्यत्र घटोपस्थितिविषयघटे विभक्त्यानन्द्रयापत्तिटस्य योप- स्थितिः सा घटपदजन्यैव, न तु घपदजन्यजन्येति वाच्यम् , अस्य ग्रन्थस्य प्रताभिप्रायक- त्यात, सामान्यतः क्रतस्तु नियमः प्रकृतिजन्यत्वटित एव, जन्यत्यजन्यजन्यत्वान्यतरयः स्वमेव प्रयोज्यत्वमित्यस्य सामान्यतो नियमे प्रवेश इत्यभिप्रायाद्वा। प्रत्याहारग्रहणे यदि लक्षणा तई दित्सुनस्याण्ग्रहणं विनापि निर्वाहात्तद्वैयर्थ्यम् । नच यत्र न प्रत्याहारग्रहणद्विन्त्वेस्वर्णमानयोधक शब्दोपादानन्तदर्थ तदस्त्यिति वाच्यम्, तत्रापि वक्ष्यमाणरीत्या रक्षणाया आवश्यकत्वादित्याशयेन शर्ते-नन्विति । मदिरसूत्रमिति । उदि. तः सूत्रमुदित्सूममविशिष्टमुदित्सूत्रमणुदित्सूत्रमित्यर्थः । एवञ्चोदिमणस्यावश्यपत्येऽपि "सविशेषणे विधिनिषेधौ विशेषणमुपसकामतः सति विशेष्ये वाधे" इति न्यायेन "स्वगी ध्वस्तः शिखी विनष्टः' इत्यादिस्थल इव विशेषणे पर्यवसान योध्यम् । आपवर्णविति । तमा. नुबन्धसमभिव्याहारेणाक्षरसमाम्नायिक एवायमिति प्रत्यभिज्ञायाः सम्भवनापश्योन्यत्रस्य सम्मदिति भावः । अन्यसवर्णानामिव द्वितीयादिसवर्णानगमिव । सत्सवर्णानाम्-आदिसब नाम् । प्रत्याहारवाच्यत्वस्यादिपर्णेऽपि सत्त्वादिति भावः । "भरप चौ" इत्यादाविति । आदिपदेन "एर" इत्यादिसङ्ग्रहः । एतेषु प्रत्याहारमहणाभावादित्याशयः । अत एव शु. होमवतीतिवन्मारीभवतीत्यस्य सिद्धिः । राक्षागुरोधेनाह-व्यविपक्ष इति । अस्य-"अस्य सौस्यात् । यथा स्वगादिशम्दाना - स्वचा छातम्' इत्यादौ खगिन्द्रिये । स्वशस्यसम्बन्धस्य "मान" यादौ सयमावेन मुख्यार्थबापस्यानादितात्पर्यस्य च सदनाविशिष्टस्यात् । मत एक अप्सति प्रयोगने शक्यापासिसन्धानपूर्वक सरसम्यस्यपराधीधे निस्दपक्षणा' इति ध्यवहारः, मन्यया दिशारिर. वेति सिद्धान्तोलसारिक्वैयाकरणयोः । इयमेव द्विपादौ मीमांसकजरचाविवक्षिणायन एव दियते । पयसम्बन्ध पत्र साक्षासम्परासाभरणसम्बन्धनिवेशद। नम्यनैयायिकम तस्मा भनिरिक- खेतु भत्रापि तवालाम। मने तत्र साधारमम्पपस्येव निवेशः । शितेन दोभिवेन स्वर्ण पखा. मिति म्युरपस्या कमेणेयोपरियो.सनियमे तमामयावनिवेशभावश्यक इतिहेचित् । यस्तुमर सि. फारी स्वितिरेय, एसगा; बापप्रतिसन्धान विनव बोधार । मन एव मस्तरापर्याशेषः फोपु भ. गरपोय पाठय सङ्गने पति रपटमन्यथ । प्रहले मरीत्या निस्ताप ! एन शारिरमो नि. दरपणा वारित । मस्ति, सरिया.सिमावेन हयावादयशानसासमानार्थमेव "T. दिव" पूसमिति नियो विरक्षा निस्टपद प्या, सोपेर पर दस मन्कम, सच युवतिमिमामलेटरवानरय गलेगापि वल मगमपराध निरूपदरपोकरीचा सार- तिरिक्त नवजानिश पर परिच्छेऽपि एमिरोपमा पापसानिरिचारनार-मना. मिमिति सिट एरिया गातातगाएपरिमन पाक ! सस्य पालन करदातारमन मानस ETAITRI 'मी. भात यासिसिदिमासानुगार-uniforme, Er at रियाणा भावप्रकाशा । सर्पसरणमारारूप बिग मिनिमशिन्द्र ·" भैरवी । "स्त्विति । तत्र, 120 सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- क्षणा, “दीर्घाज्जसि च "(पासू०६१।१०५)इति ज्ञापकात् "ल्वादिभ्यः" (पा० शब्दरनम्। तद्वाच्यवाच्येति च, "अस्य च्वौ (पासू०७।४।३२) इत्यादावपि स्वसदृशान्येपु ल. क्षणावश्यकत्वात् । अणुदित्सूत्रगृहीतलक्ष्यतावच्छेदकिका लक्षणा विधीयमानातिरिक्तविषये एव, "अप्रत्यय" इत्युक्तः । अत एव "त्यदादीनामः" (पासू०७२।१०२) इत्या न स्वसटशराच्येपुलक्षणा! "नाज्झलोग(पा००१०१०१०) "अणुदित" (पासू०१३१६९) इत्यत्र तु नलक्षगा, तदयोधकाले लक्ष्यतावच्छेदकाग्रहादिति भावातप्रमाणमाह-दीर्घादिति। ति सामान्यत उपादानेनावर्णविपयेऽपि लक्षगरीव निर्वाह तत्र शक्त्या योधनस्यानावश्यक त्व ध्वनितम् । यत्तु युगपत्तियकल्पनाया विरोधेन सर्वेषां लक्षणयैव योधनमनुचितम्, किन्तु “दीर्घाजसि घ" इति ज्ञापकादिक्पदस्य दीकारेऽस्तु लक्षणा, हस्योकारादीनान्नु श. क्त्यैव बोधनम्मविष्यतीति तत्र यणादेशासिद्धिः । "ल्यादिभ्या" इत्यादिनिर्देशस्य दीयो. कारादिप्वपि लक्षणया बोध्यत्वसाधकत्वे त्वनेकज्ञापफाल्पनापेक्षया जातिपक्ष एव ज्ञापम- सति तात्पर्गे युगपवृत्तिद्वयस्य "गङ्गायां भीनवोपौ स्तः' इत्यादिपु दर्श- 'ने तयोविरोधल्याभावात् । इति चेति । उपलक्षगमिति शेपः । आवश्यकस्वादिति । अन्ययोक्ता रीत्यानुपपत्तिपरिहाराभावादिति शेपः । ननूकार्ययोलक्षणाल्वीकारे "अस्य यौ" इत्यने. बोकारादिप्रत्ययविपयेऽपि लक्षणायाः सम्भवादोष एवेत्यत आह-मशुदित्सूत्रेति। भव एव-- विधीयमानातिरिक्तविपगति स्वीकारादेव । नन्वेचं मान्झली" इत्यौदावनुवादस्यले दोप एवेत्यत आह-नाम्हालाविसि । अग्रहादिति । वाक्यापरिसमाहिन्यायेन नाझलोग इत्यादि. घटकप्रत्याहारस्य स्वशक्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नयोधकत्वस्टोव सम्मवादिति भावः । सत्र-लक्षणायाम् । ननु "प्रथमयो." इति सूत्रेऽनुत्तं यदगिति पदं तनाकारस्योचारणेन तस्यात्यासना दित्स्यस्य प्रवृत्त्या 'विधपाः' इत्यादौ मासस्य पूर्वसवर्गदीनस्य ग्यावृत्यर्थ "दोर्यान्यास भूले न्यूनवा परिहना, प्रकृवामिप्रायेण सयोक्तेश्च । गोमयोपरत्ययमा-मस्येति । भापि स्यसा. दृश्यस्य प्रत्यक्षमावेन समोचरीत्या साध्यवहेण वादशलक्ष्यसावरछेदकवानसम्मव इति माः । "यदादीनाम:" स्यादी दोषमुदरवि-अणुदिदिति । इत्युक्तरिति । तथा च सरन्यरमैन स्वादिपदा. धोयेन वापर वशदुतसमाप्रवृत्याय न पावटेदकपातति मापः । लक्षणेति । तथा चहा वन विषय प्रति मायः। इदमुपलक्षणम् "को यचि" इत्यादी यगादीनामपि । मनुवापसनोकाय. कामावातरोत्या यारणागायेन तदेवण्यपूरझरतुदः । भण्हादिति। सीपलागूप पपयोजन पिना यथा तोरे न लगा, तथापि याक्यापरिसमातिन्यारेन बाम्पारस्मारक गारयस्य वा स्वायतम्बापस्यामानवसस्यायाम हा दुसमत एव "भारियन". सूत्रमत्रापि समिति मायः । इदा प्रास् प्रतिपादितम् । समयाग । य या RENTका. যখন মণীশীকায়াবিমান যায়, মায়ার বায়া’ শফি গুদে বীর্যবানাৰামৰমার ব্যথা, শঙ্কা আধা ধা afe पमिलाप, दीपाशियालिरापाटापारिकारादिसमगTIrrister. - भावप्रकाशः। 4 ·तेन- + भैरवो। - अच्सन्धिप्रकरणम् । सू०८।२।४४) इति निर्देशाच । तेनेक्शब्देन षट्पटिशन्ते, यणशब्देन सप्त। भाव्यमानत्वेन सवर्णाग्राहकत्वेऽपि गुगानामभेदकत्वेनानुनासिकानामपि यवलाना शब्दरतम् । अक्पदीयाकारेण स्वसंवर्णग्रहणेऽपि तन "नादिचि" इत्येव सिद्धमिति भावः । रक्षगानीकारेण । भाव्यमानत्वेनेति । विधीयमानविपये लक्षणाऽभावस्यानुपदमुक्तत्वा. दिति भावः । अभेदकत्वेनेति । शास्त्रे उच्चारितगुणानां भेदकत्वामानेऽपि स्वरूपात घ" इति सूतमस्त्यिति कयन्तस्य ज्ञापकत्वेनोपन्यास इत्यत आह-मापदीयेति । ननु दीर्घा कारविषये नादिचीत्येव सिद्धमिति कयनं नोपपद्यते "अस्य च्यौ” इत्यकार इवास्याप्यकार- स्यानाक्षरसमाम्नायिकत्वेनातवाणुदिातसूनाप्रवृत्तेरिति चेत् ? न, "अमि पूर्व"इति सूत्रेऽनु. ताक्पदस्य "नादिचित्र इत्यनापि सम्बन्धस्तस्य च विशेष्यत्वमिति प्रत्याहाराबवणे नादि. चीत्यस्य प्रवृत्तिरित्याशयात् । यदि निराकासत्वात्तन तस्यासम्बन्ध इति वे तदा "लवा- दिभ्य " इति निर्देशस्यैव ज्ञापकत्वमस्त्वित्याशयेन मूले तदुक्ति सङ्गच्छते। ननु यथासङ्ख्यामावोपपादनाय गुगाभेदकत्वप्रदर्शनमनुचित, यविषयेऽप्युक्तरीत्या ल क्षगमा निर्वाहादत आहे--विधीयमानेति । ननु यद्यभेदस्तदा भेदनिबन्धन महत्वपट्सयाविरोध इत्यत आह--शास्त्र इति । एतेन लोके भेद एव, यदभेदकत्वेन ज्ञापकम् "अस्यिदधि" इतिसूत्रे उदात्त इति कथन, वच्छास्त्र एव तया कल्पनेत्यत्र ज्ञापकमिति ध्वनितम् । भेदकवाभावेऽपोति । एतेन गुणकृतो.भेद शास्त्रप्रवृत्तिप्रतिबन्धको नेति ध्वनितम् । स्वरूपम्नेति । तत्तद्धर्मवैशि- प्यस्य भेदसाधकतया सप्तत्वसंख्यामा उपपत्तिरिति भाव । अणुदिदित्यनाजुदिदित्येन सा. मञ्जस्येनाप्रहणं भिन्नानां यणां सङ्ग्रहार्थमेवेति यण्विपये भेदकत्यपक्ष एवोचित इत्याशये, भावप्रकाश । सनमित्याहोकारादिति समाहितम् । तथाच हस्येषु "मादिरस्येन" इत्यानुशासनिको शक्तिस्तस्सवणे "मणुदित्" सूत्रमिति विवेक । मतएव निरूढ प्रसिद्ध लगनशुदित्यस्या इत्यर्थन मूलमपि सङ्गतमिति मन्द । तन्न, इपदस्यानण्त्वात् । अनुचारितोकारादीनां प्रत्याहारान्तर्गनलामावाच, अपूर्ववचन कल्पनापेक्षया फ्लप्सलक्षणालीमारे साघवाच्च, वैषम्योको दीजामावाचेति दिक् । ननु "प्रथमयो" इत्य. त्रानुपृचाकोऽकारे उत्तरीत्या सूत्रप्रवृत्त्या सवर्णग्रहणे 'विश्वौ' इत्यादिवारणार्थ वेन साफल्ये दीर्घादित्यस्य कथ शापकत्वमत आइ--अस्पदीयेति । तत्र तद्विषये । विश्वपावित्यादावित्यर्थ । नादिचीति । यत्तु "मस्य च्ची" इत्यादाविवान स्वापाप्या लक्षणात पूर्व सिधमावेन तस्य प्रमाणलासम्भव इति चिन्त्य मेतदिति । तन्न, "अमि पूर्व." इत्यावश्यकानुवृत्तिकास्पदस्यात्रापि सम्बन्धन तस्याकारविशेषणकत्वेऽपि प्रत्याहारावर्णेषु तरप्रवृत्तेनिमयूहत्वमिति मूलाशयार । यदि तु निराशाइवया सत्र सम्बन्यो नेल्यु च्यते, तहिं तत एव "ल्लादिभ्यः" इति द्वितीय वइत्त मुले । तत्रेकारांशेऽनुक्ति. प्रागुत्तरीत्पाणुदित्सूत्रण सिद्धेरिति बोध्यम् । तद्ध्वनयमाह-इति भाव इति । यत्तु वैनत्यनेन न लक्षणापरामर्श, मिनरल खात् । अव्यवहितनिर्देशस्य न ग्रहे हेतुत्वम् , मान मावा असम्भवाच्च । ययासडरयामा हेतुरत रयुक्तमिति न तत्राप्यस्योपयोगोऽतस्तेनैति व्यथमेवेति तन्न, इति घ्वनयन् व्याचष्टे-लक्षणाङ्गोकारे- णेति । सूत्राभिप्रायमपि मूल प्रागुत्तसिद्धावाविरोधाय लक्षणापरतया योजयति-विधायेति । एक रीत्या सत्र लक्ष्यतावच्छेदकामहस्योत्तवादिति भाव,। नवभेदकावे सोत्ययुच्चम् , तस्वस्य भेदनिद धन- स्वात् , अत आह-शास्त्र इति । नतु लोके, "मनहुदात्त" इति सापकेन तत्रैव तसिखः । स्पष्टं पर वृद्धिसशास्त्र माथ्ये । उच्चारितेति । नतदानादिसंशब्दनविदितानामिति माव । अमापीति । वेन कार्यप्रवृत्त्यादौ न तस्य विघ्नस्वमिति माव । स्वरूपेति वास्तस्तवदर्भवशिष्ट्यादिना सत्पत्तिभेदरय प्रत्यक्षसिद्धस्य ब्रह्मणाऽपि दुनिवारवादिति मव । सानुनासिरेफामावरतु प्रत्याहारादि के माध्ये स्पष्ट । M . . .

·सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- ग्रहणात् । अतो नास्ति यथासख्यम् । न च लक्ष्यार्यवीघात्पूर्वभाविनं शक्यार्ययो- धमादाय यथासंख्यमस्त्विति वाच्यम् । एवमपि तृतीयचतुर्थाभ्याम् ऋकारटकारा- भ्यां प्रत्येकं त्रिंशदुपस्थितौ लवर्णानां रेफादेशस्य ऋवर्णानां लादेशस्य च प्रसना- 44 शब्दरत्नम्। भेदमादाय सप्तत्वसंख्या न विरुध्यते । यदि तु अशुदित्सूत्रेऽग्रहणाद्यपिये गुगानां भेद- कतैवोचितेति विभाव्यते, तदाऽपि चत्गरो यण इति यथासंख्यमसङ्गतमेव । तद् ध्वनय- नाह-अतो नास्तीति । तत्खण्डने एवाग्रहो न तु सप्तत्वसंख्यायामिति भावः । श. फ्यार्थबोधमादायेति । "ल्वादिभ्यः" (पासू०४।२।४४) इत्यादिनिशोहिततात्प र्यानुपपत्तिमहस्य तत्सत्त्व एव सम्भनेन स बोध आवश्यकः तत्र च यथासंख्यसहायेन चाक्याथें निष्पन्न "ल्वादिभ्य" इत्यादिनिर्देशाल्लक्षणया जायमाने पुनर्वाक्यार्यबोधे लक्षि- । म भैरवी । - नाह-यदि खिति । चत्वार इति । निरनुनासिकानामेव यादीनां यशब्दबोध्यत्वात् । तरखण्डन रति । यथासहयखण्डन इत्यर्थः ननु शक्यार्थबोधमादायेत्यसङ्गतमुक्तरीत्या सनि लक्षगया योधकत्वस्येटत्यादत.आह-स्वादिभ्य इत्यादीति । "ल्यादिभ्यः" इति निर्देशनोहितः कल्पितो, यस्तात्पर्यानुपपत्तिमहस्तस्य शक्यार्थयोधसत्त्वे एव सम्भव इति शपयार्थबोध मावश्यक, रक्षणाया शक्यायोपस्थितिमुलकत्वादिति भावः । उत्तरीत्या "दीर्घाज्जसि" इत्यस्य चा- रितादिन "ल्यादिभ्यः” इत्येवोकम् । तत्र चेति । शक्यार्थयोधानन्तरम्जायमाने वाक्या- र्थवोधे इत्यर्थः। शत्यार्थीपस्थितिमूलकवाक्यार्थयोधेऽपि "स्वादिम्य" इत्यादिनिशानुस. भावप्रकाशा अंग्हणादिति । तद्धि शुद्धयादिग्रहणेनान्येषामपि ग्रहणं यथारयादित्येवमर्थम् । यदि च तत्रापि वप स्यक्षे तदाश्रयणं तहीसिद्धिरेवेस्यज्यहममेव कुर्यादिति भावः। यधप्युकशापनाविषये तदनाप्रपण- सिदिस्तथापि प्रताशयेगह-यणिति । उचितेति । सूत्रमते इतिशेषः। माध्यमो जातिपणे वय वा संवाद । एक्श सप्तत्वोक्तिरभेदकस्वेनेशायुक्तिश्वासातैवेति भावः । विमाव्यत इति । भनेन सानमि. मंतख ध्वनितम् । योगविमागेनाप्रत्यय इति मान्यमानेनेति वा गुगामेदावमाप्रय निरन तापने सूखमवेऽपि फलागावादिति दोयम् । तथापि टेष्टार्थाहानिरित्याइ-पदापीति । भेदरवेऽपीत्ययः। चत्वार इति । शुद्धानामेय वेषामुच्चारितत्वार । भतएव न कौस्तुमपिरोपो मूरयेवि गावः। यथा- यमिति । प्रक्रियाहवा तत्स्व सरिरयोक्कमिनि मावः। तद् घनयन्-प्रदेव प्रनयनियर्थः। ना पलान्तरमस्ति, येन सस्य सार्पस्य मवेदिति भावः। अतः उत्तरीत्या पक्षस्येऽसि पम्पाद। तार- वादने इति । प्राचाहीतयथामाल्यसने ययः । मन्यथा मोनास्ती यादि वाय निफा स्यात् । एलेन गुणानामभेदकरवे का ससानुनामिध्यवरमन हेतुरिति राना कमरास्वनिति भाव. प्रादुकं वदाशय सदयविमूले- - पलक्ष्यायति । ननु गये सोधरपोफ. वन शपायोधरौवामापः, भासदारामह-स्यादिम्य इत्यादि । दोषांग्स" यस्योसरीरया पारितार्याद त्याग: एगानीTREATणादिनिशा परिस्पशिस्मिारय, उत्पूर्वक वागमनपसीनस्य यस्यारोमा सम्मत्यर्थः । भरमार, बायो गरियो पिपरान्यपबोरे जावे दारिमन्वर तात्पर्याविषपानामामाया पलमलपंपरेप सपा पर पाप समय दो गिनात सिपामामामार मारवास. Marria पेति । मायापारमारियो पारपार्थे। वापारयुपरस्म पारिकार र निATRI पुनरसिं । गणपदीपसिना या परितः। बोधे saantea दोष'.

·. भैरवी। । भावप्रकाशः. अच्सन्धिप्रकरणम् । त् । तस्मादिह "स्थानेऽन्तरतम" (पा०सू०१११३५०) सूत्रेणवेष्टसिद्धिरित्यभिप्रेत्या- ह-स्थानत भान्तर्यादिति । तदीपांदीनां स्ववाचकान्वयिन्येयान्वय इति भावः । स्थानेऽन्तरतमसूत्रेणैवेति । व्य. विपक्षे व्यक्तीनामानन्त्येन संख्याज्ञानाभावाद्ययासंख्यासम्भवालभ्यासिदेवेति भावः । परे तु व्यक्तिपक्षे झज्ञादिप्रत्याहारसूत्रेषु सर्वझकारादीनां ग्रहणं दुरुपपादम् । न हि तिरस्त्येवेत्यत आह-स्यादिभ्य इत्यादीति। स्ववायवेति । दीयाचमहस्वान्वयिनीत्यर्थः । स्थानन्तरतमसूत्रेणैवेति मूलस्थैवकारेण यथासंख्यसूत्रं व्यवच्छिन्नमिरयाह-व्यतिपक्ष इति । एवं व्यतिपक्षे दोषमुहाव्य तस्मिन्पक्ष एव "स्थानेऽन्तरतमा" इति सूत्रस्य प्रवृत्तिरिति न, किन्तु जोतिरक्षेऽपीत्याह-लदयासिद्धेश्चेति । निरनुनासिकवकारघटितानां घादीनामित्यादि. लक्ष्याणामसिबेरित्यर्थः । यदि यथासपपरिभापाप्रवृत्तिस्तदाऽनुनासिकोऽपि यकारः कदा. चित्स्यात् भाव्यमानेन सवर्णानामहणन्नेत्यतिरिका तु परिभाषा गुणाभेदकत्वात्प्राप्तस्य सवर्णग्रहणस्य न बाधिका, किन्त्वणुदित्सूत्रप्रायसवर्णग्रहणस्यैवास्तीत्याशयेनाह-माव इति । मूलकाराशय इत्यर्थः । नन्वय सति ययासद्वयसूत्रे भाप्ये-"फिमुदाहरणम्" "इको यणचित 'दध्यत्र 'मध्वत्र' इत्युक्तं, तद्विरोध इति चेत् ? न, तस्य भाप्यस्य प्राथमिकोपस्थितिकवा. भिप्रायनत्वात्। अथ मूलकाराशयमुपवर्ण्य भाष्यकारीपसिद्धान्तानुसारेणाह-परे विति। प्रत्याहारसूत्रेषु दावन्वयः, सतिसप्तमी वा। स्वेति । स्वस्य दीर्घादेवाचको यस्तनत्य इकारादिईस्वस्तस्योत्तरोत्या कलमान्वयवति यकारादावित्यर्थः। विमात्यर्थद्वारेति शेषः। उपस्थितं परित्यज्येति न्यायादिति भावः। एपञ्च मूले एवमपीति । अस्य मक्षितेऽपीति न्यापसूचकापिना एकदेशे निर्वाहेऽपीत्यर्थ इति सूचितमिति बोध्यम् । उभयत्र मान्योक्तिरतु प्राचामनुरोधेनेति स्पष्टं सिद्धान्तविदाम् । एक्कारमूचितदेवन्तरमाह-व्यक्तीति । आनन्त्येनेति । देशकालोच्चारयितुभेदात् सङ्ख्यायन्यखेनेत्यर्थः । अस्पष्टादशानामित्यादेस्तु तज्जा. सीयानामिरयाघर्षः । एवं पट्पटिरित्यादैरपि। या यमीति यथासङ्ख्यमित्यादिग्रन्थास्तु जातिपशामि. प्राया पवेति भावः। ननु जात्या सकलव्यक्त्यनुगमेन नानन्त्यं दुष्टम् , भत आह-लक्ष्येति। अनुनासि. कवकारपटितस्वीजसिरयादिलक्ष्यासिद्धरित्यर्थः। एपश्चानुनासिराननुनासिकव्यवस्थार्थमावदियफया स्थाने. न्तरतिपरिभाषयैव निर्वाहे तत्प्रवृत्तिनिष्फला । मत एव यथासङ्ख्यसूत्ररथमा यसङ्गतिः । तत्सूनस्थोऽपिः रथानेन्तरेतिसूत्रमाप्यं च द्योः सिद्धान्तपक्षे समालवबोधकमिति न तद्विरोधः । एतेनैवकारो युक्तमान्यवि. रद्धाति मन्दोकम् । यथासङ्ख्यानहीकारे उत्तमाध्यविरोधः, किञ्च भनुनासिकांशे तद्व्यापारेणान्तरत.. मपरिभाषाप्रवृत्तावम्युक्तरीत्याऽन्यांशे प्राप्तामपिता परत्वादायित्वा प्राप्त खां को निवारयेदिति जगनायो. कमविरोधात्मायमिकबोधे एव परिमापादयस्यायुपस्थितिरिति रानाकरोक्तं पापास्तम् । यत्त "तस्थस्थ" इत्यादावण्यानन्त्येन वदसम्मवात्सूत्र निर्विपय स्यात् । विश्व स्थानेन्तोत्यस्य प्रवृत्ती तमाइणा चतु. मुंखादावनुनासिकस्येव स्थानप्रमागोमयान्तरतमै इस्ले चरितार्थरय यगो दीपेऽप्रवृत्तिः स्यात् , स्वादी. स्यादिनिर्देशाश्रयणे तु गौरवमिति मन्दः । तन, उत्तोचरवार । जातिपक्षे सूत्रचारितार्थ्यांच्च सतम्यन्त पाठस्य माये सण्डितत्वाच्चैति दिक् । नन्वेवमध्यमुदित्सूनमाध्यविरोधोऽत्र पक्षे झगादिश्वनिश्चि । भव एव जातिसयामाम्यमादाय स. ख्यातानुदेशो मा यकृतामभिप्रेतः । निरूटलक्षणाऽप्येवंतति नाडीकव्येति जगनायोचिरपि सङ्गन्छ। भाभार-रेपित्याचाहुरित्यन्तेन । परे भायानुयायिनः । तुः उत्कवैलझण्माय । दालादिप्रत्या- हारेति बहुव्रीहिः शोशलि" इत्यादिस्वेग्विाय:1 यदा झधादिप्रत्याशरफलशमन् इत्यादिस्टेधित त्यर्थः । सर्वकारेति पाठः । यावदिष्टसकारादीना मरयर्थः । एतेन प्रपञ्चवर्तिमालयसमाधिना पान प्रहमासम्गव इत्यपालम् । दुरगदमिति। एव्यक्तेन पागाइ। तमाचाम् इत्यारोवार ·भैरवी। हा एवम्च- - मरमगर यया हाती टारमाय परषिद्धमाका दारापमा वापाराशना परिपुरगा माता सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शब्दरत्नम्। तत्र लक्षणा वातुं शस्या, लक्ष्यतावच्छेदकाग्रहात्। एवं च तत्र प्रत्याहारसूत्रेषु जातिनि. शेनैव निर्वाहो नान्यथा । एवं च "अइउण" (मा.सू०१) इत्यादावपि जातिनिर्देश ए. योचितः, अर्द्वजातीयस्यानौचित्यात् । अत एव "अशुदित्-"(पा०स०१।१।६१)सूने भाष्ये प्रत्याहारेपु "मस्य च्चौ" (पासू०१४।३२) इत्यादौ च उक्तामनुपात्तिप्राशर जात्यानयणमेव कृतम् । यथासंख्यसुग्रं च व्यक्तिसाम्य इव धर्मसाम्येऽपि प्रवर्तते । “त्य. प्रत्याहारघटितेषु "झलो झलि” इत्यादिपु सूत्रेषु । अग्रहादिति । झलामग्भिन्नत्वादिति शेषः । तर-तेषु । प्रत्याहारसूत्रेषु-प्रत्याहारवटितेपु सूत्रेषु । इदमुपलक्षगम् “अस्य चौ” इत्यादेः । जाविनिर्देशेन एव तरज्जातरवोद्देश्यत्वनिमिस्त्वतात्पर्यकत्वादेव । यद्यपि साक्षाजातौ त- दसम्भवस्तथापि व्यक्तिद्वारा बोध्य इत्युक्तमेव । निर्वाह:--अवातामित्यादिलक्ष्याणान्नि -जातिपक्षावश्यकत्याच । उचित इति । प्रत्याहारनिदेशम्पले तत्त.प्रत्याहारेगोहे. श्यबोधनायेत्यादि । भन एव-जातिपक्षाश्रयणवात्पर्यकत्वादेव । उतामिति। व्यतिपक्ष इ. त्यादिः । तत्र हि-"प्रत्याहारनिर्देशे सवर्णाग्रहणमनग्त्वात् । तनानुत्तिनिईशे सवर्णाग्रहणम- नपत्वात्" इत्यनेनोफामित्यर्थः । एव कृतमिति । एवकारेण लक्षणाव्यवच्छेदः । लक्षगावादि मतेऽण्विपये प्रतिपक्षाश्रयणमभिन्नप्रत्याहारग्रहणस्थले जातिपक्षाश्रपणमिति यद्वैरूप्यं, त. दस्मन्मते नास्ति । एवञ्च ययोत्तरम्मुनीनाम्प्रामाण्यमिति लक्षणाध्यगमप्रामाणिकमिति भावः । जातिपक्षाश्रयणस्यामिप्रेतत्वादेव "स्थानेऽन्तरतमः" इति सूत्रभाष्ये-"किमुदाहर- णम् ? इको यणचि 'दव्यग्रा 'मध्वग्न' । यथासहख्येनाप्येतत्सिद्धम्" इत्युक्तम् । यत्तु यथास ख्यसो दुध्यत्र मध्मोत्यस्य स्थानेतरतमसुमोदाहरगत्यप्राशनपरम्भाप्य, तत् "इको याचि" इत्यादौ सूत्रे तदुदाहरणे चोभयपके फलांशे वैलक्षण्मामावतात्रयकमित्याशपेनाद- • यथासपसूवति । यथेति । यदि व्यकिसाम्यस्य विवक्षा स्यात्तदा टशब्देन लड्टोर्योधनेन भावप्रकाशः। ततस्तामि सिंचि "स:सि" इति सखे "झले शलि"इति सलोपो न स्यात् । तस्य स्वभित्या त्यादिरवकाश इति भावः । अपहादिति। मादिरसूधाप्रवृत्तेरिति मावः। एवञ्चेति । क्षगाया दुचले चैत्यर्थः। वय झममित्यादिपुा जातीति । जातिगपकनिर्देशेनेत्यर्थः। मन्वयमुक्या व्यतिरेक सचयितुमेवन्यावस्यमाह- मान्यथेति । मातिक्षानाग्रयणे व्यर्थः। एवाति । समाश्रयणावश्यक चेत्यर्थ. जातोति । म्यार. कजातीस्पर्धः। एवममेऽपि । व्यक्तिपक्षे व ताश नाविपक्षणापि मानिर्वाहादिति भावः । उचित इति । लणाभाव जलावादिति भावः। देवानरमा अति। भगवे लाणा, संशेजानित सवरूपस्यार्थ. सम्भवत्ये करूप्ये धरूपरवान्याम्यवादिति भावः। नन्नम्मदणामामाभिवरोको न दोषः, मामा- अत परेनि। मजरतीयानोबियादेवल्प मामिति। "प्ररणहार सवांप्रममावा বিগানালদিলা সাবি। মন টােন বীর मुनीनां प्रामाभ्यासदममागमिति गमः। समिति । "माविमापारिमाप परत दरमा यादिनेति मारः। गनु ममापि न कर पाने आप्र: RT पपापरल्यापन पत्र परिव, पकिमाम्ये एव वापरः। 7 मार-पचासंध्येति । सतपासारा एसतावदसान्दादिशि । T WARRERHITभारमाYि ARE TRADकास्य Marपाप नाराntr sufever RITEta -- सराय।

·मन्सन्धिप्रकरणम् । अनचिच (पासू०१४१५७) द्वेवेति। "यरोऽनुनासिक" (पासू०८।४।४५) इति सूत्राद्वाग्रहणमनुवर्तते इति "नाज्मलौ” (पासू०१।१।१०) इति सूत्रे कैय- शब्दरत्नम्। । तासी लुटो:" (पा०सू०३।१।३३) इत्यादौ यथा । नाप्यन्त्र पक्षे कारादौ रकाराद्याप. त्तिः । त्वादिजाते कारादावभावात् । न च जातिपक्षे अणुदित्सूत्रेऽग्रहणप्रत्याख्याने "उपसगांति-" (पासू०६।११९१) इत्यादौ नकारेण लकारग्रहणाय सावर्ण्यवचनस्या ने लवर्णस्य स्वदतिदेशाद् लकारे रेफापत्तिरितिवाच्यम् , क्लृप्तशिखार्थ तस्यातिदेशस्या. भैरवी । . . तत्र यथासयसम्बन्धो न स्यात् । न चेको यगचीत्यत्र स्थानसाम्यमपि नियाममिति यदि फलाभेदोय पल्पसि तदा कारस्य वकारोऽपि स्यादिति वाच्यम्, "स्यानेऽन्तरतम." इत्यत्र तमम्हणे नान्यूनानतिरिक्तस्थानकादेशस्य ग्रहणात । यथासहख्यसूत्र येको यणची. त्यत्र प्रवृत्तिस्वीकारपक्षे मूरोक्दोपापत्ति परिहरति-नाप्योति । प्रतिदेशादिति । समानजा. भावप्रकाशः पाति भावः । वन प्रामाण्याय दृष्टान्त्रमाइ-स्यतेति । अन्यथा तत्र सामान्यग्रहणेऽपि भाव्यर्थकरिल्लुर साहचाद् ढेव गृह्यतेति भाव.। एतेन मूगेतप्रथमशेषष्टीकोतव्यक्त्यानन्यप्रयुक्तदोषश्च उद्धृतः। एवञ्च प्राचीनमन्धसौष्ठवे मूलमेवायुक्तमिति मावः । तदेव वनयितु सदुक्तदोषान्तरमप्युद्धरनि-नापीति । नवमी'त मूलच दोषो व्यक्तिपक्ष इति ध्वनितम् । तच्चोपपादित प्रक्। कारानिपाठः । अभा- चादिति । नवोमयरमयवाच्यत्वे जातिप्यविशिष्टव सर्वव्यक्तिमत्वादिति वाच्यम् , सावर्ण्यवशास. स्वारोपेग तथाव्यवहारोपपत्तेः । मत एव पृथक् लकारोपदेशः सार्थक इति भावः। एवं मूलामिमतसर्वदोपो. द्धारेऽपि प्रकारातरेगाऽऽशकते-नचेति । प्रत्याख्याने इति । "सवर्णेऽग्रहणमपरिमा यमाकृतिप्राणा. " इत्यादिनेति भावः । यत्वेव वार्तिकरयाप्यमूलत्वादसत्वेन त्रिंशदनुरस्थिस्यैव न दोप: । नचैव शेतुल. कारः' इत्यादौ "कः सवणे" "श्यक.' स्यनयोरप्र.त्यापत्तिः इति "कोऽसवर्ण इत्यरयापत्तिश्च, "उपसर्गादति" इत्यादौ दोपवेति वाच्यम्, "रक् ' सूत्रे मा ये तदोषाणामन्ययोद्धावात् । नन सहि नचेत्यादिग्रन्यासद्गतिरे। ति वाच्यम्, गम्लसत्य इत्यादितृकारानुशरणे दोषान्यथासिद्धरमावादिति । सन, वसूचस्थमा यसिद्धान्ताशनाद । तथाहि, तत्र दि समारोपदेशरय स्वोक्तम्लायरय वाकिस्ता सटितवेऽपि मा यकृताऽशक्तिबानुवरणावं व्यवस्थापिटन्। तथाच 'कुमाररतक इस्याह' इत्यादी यणा. दिसिरिता नचैवमपि "होत हतकः' 'प्रकृतकोयति' इत्यादौ दोष इति वाग्यम, व्यक्ति सावण्यांगमह. पलक्षणाभि तिपक्षे सावर्ण्यग्रहणान्या सावयेन समानजातिवातिदेशेनेव वा निर्वाद'त । न तदुप- शव्यर्थः, कैयटमते वातित्रोक्तमावर्गामनाप्रित्योपदेशरणाद। मूलमने वातिक दृष्ट्वा तदप्रवृत्तेः । तद. नित्यमापनेन चारिताबाच्च । न पक्ष प्तसिद्धिः। साइर्यामावो लुदिनु ऋदिकार्यामावश्च । वस्तु. तस्तत्रानुपदेशेऽप्रामाण्याश्या सवर्णसमापि तयोर्वमशायति वातिकासङ्गतिरेव स्यादिति तदुपदेशः सा. बारा फलमपि तस्य स्थटय एवेति तत्रैव वातिरकृतस्तदुतिः। वय वदविदेश एव फलितोऽतःस योचिता, लापवाद । अन्यथा अति ल वा""पुपादि' इत्यादावदोपाय वचनदयपगनुयधारणादिसाम- प्रियणेगौरव स्पष्टमेव ! मारव साइर्यमपि नेति। तदपनपनाह-उपसगांदिति। भादिना प्रत्यक 4"उर पर:"इयादितमा प्रवरसन्धिप्रकरणे पवातिदेशपाटपातिकौस्तुभोत निरस्तमा दाना प्लुतसिदावपि पदये उरगिरयादावनिर्वाहा। तद् धनबाद-ययनस्याने इति । मुयारपदाप्रति निपिावनेत्यर्थः । शम्देन्दुशेत्रविरोपरतु न, रवानादो महसेरिति भावः । स्कारे इति । प. लो योग्यस्योमानेन सदन बैंकरप सुटलयरय प्रौन रसवारयोयंपासख्य प्रवृत्रिन स्या पारस्वरय परिपक्षेऽपि धर्मणापमादाय प्रवृत्तिरवश्यमग्यपणन्नत्यति माशयः। अति दशादिति । "योमियः साम्य बाप्यम्" इति अपने सायदैन सागारयस्य विशिवार N सरा।

·सटीकाटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- शब्दरत्नम् । नित्यत्वावश्यकत्वात् । तत्पक्षेऽप्रहणप्रत्याख्याने ऽपि "अप्रत्ययः (पा०सू०१।१२६९) इत्यशो चाक्यभेदेन विधीयमाने जातिमहगप्राप्तपवर्णग्रहणनिधास्तपरसूरवदिति "त्यदा- भैरवी। तित्वातिदेशादित्यर्थः । वस्तुतो मत्वजातिलकारे नास्ति पृथशाठस्याक्षरसमाम्नाये कृत त्वात् । अनित्यस्वेति । मलासूने पृथम्पाठस्य धातुपाठे ऋकारटुकारयोः पृथक्करणस्य चात्र ज्ञापकत्वसम्भवादिति गेपः। ननुश्यांश इव विधेयांशेऽपि जातिनिर्देश एव वाच्यस्तथा च 'त्यदादीनाम" इत्यादौ दीर्घापत्तिरत आह-सरपक्ष इति । जातिपक्ष इत्यर्थः । प्रत्याख्यान इति । "सवर्णेऽणग्रहणमपरि. माप्यमाकृतिग्रहणात्" इत्यनेन भाष्यकृता प्रत्याख्यान इत्यर्थः । वास्यभेदेन-योगविभा. गेन । "चो कु" इत्यादौ विधेयविषये उदित्करणमामात्सपर्णग्रहणस्यावश्कतमा तदेक वाक्यत्वस्यानावश्यकत्वेन योगविभाग आवश्यक इति भाव । नबोचारणार्थ एमोकार इति शड्यम् ? उद्देश्येऽपि तयात्वापत्तः । उदिराहणमामादिति चेत् ? विनिगमनाविरहेणो. भाभ्यां सवर्णग्रहणं दुरिमेव । निषेधक इति । एतेनाधुना प्रसज्यप्रतिपेधार्थको नमिति योधि भावप्रकाशः। रीत्यं तु नैवान पझे इति मावः। ननु वत्र तदतिदेशाङ्गीकारे तत्र रेफापत्तिए पुननिषेधापतिः, ऋति मन्ना"दस्यत्र स्प्राणापत्तिथ, बदित्सु ऋदिस्कार्यापत्तिश्च, वचनदयं तु भकारे "लति लया"इत्यरया प्रवृत्त्या चरितार्थम् । एवं पृथगनुबन्धकरणमपि ऋदिसु लदिकायांप्रवृरपति वे ? न, मति देशानित्यत्वेन कापि दोपाभायात् । तथाहि व्यतिपक्षे समान नातिवातिदेशप च प्राप्त मापदः सापये ऋग्राणाही. कारपक्षे साकाँमावेऽपि प्लु सहस्वनिषेधयोरापत्तेश्च । मूलमते लमारोपरेशेन साप निस्यारापनेन पारणवत् । वौव नव्यमवे पृथगनुबन्धारणेन फचिम्मियोऽग्राहकापरस ऋदिल्लरिकार्यासाइर्यस्य च शापनेन वारणवरचाय पक्षे पल्लप्यमानायसिद्धिदोपस्य ग्रहगाग्रहणभेरेन प्रकारान्तरेण पारगेऽपि वशि. सादौ पूर्वस्वेन वरयानसिद्धरपेऽपि एकदेशेनिन्यायेन यातिकका सण्डितरपारि जुत्यादिफलस्य सेपेरयादिभाष्येण महामासमाध्यमल्पालं यथा न गुकमेवमरवतोहस्वस्येति गुस्न्यासरूपसत्रभेदेन का. रप्रत्याख्यानमोरयाशयकैन व्यवस्थापनेन तदर्थ सदुपदेशेऽन्यसिध्या सिस्वलिसिमावपि प्रागुफरीया पावरमानेगानिर्वाधारसावचिन्यामरय पदादयेऽप्यावश्यकरवेन भनृत' इतिनिधापरया पूजेऽपि ता. देशे मुतासिदिरवेति सफल सावादरनिरयस्य विना दुपटमिति । तेन तदपिशाप्यत इयविवरया. निरपवरयावश्यरश्यम् एकदेशेतिन्यायस्येव । माय प्रवृतिः। मायथा तदनियरवेऽपि निषेधा तिरतदवरथैवेति दिक् । तसर्व हदि नियायाह-क्लौति । भत्र प्नुमसिम्पमित्यर्थः गम्- रवादी सिद्धे यवन परियय इत्यपि न पापम्। 'प्रईसमापिशुना पोपादादियादित शाविवशाम्या "मरप यो" यदादीनाम." इत्यादाविष्टमिशाति कौस्तुमार ON, रो. रीरयदर्शन्न तयोरमारयारय दुष्फरत्या ताहारने धर्मशालेच तयोभिवतिय रसाय. पापपूर्व प्रशिधापन । पनाताह-सत्पथे इति । य च यथातथरीरया सगुगपरारू 'पागा निपेपरय निष्पाकाद्शाया तदिपनग पायोप्पा । पास्यभेदेनेवि। प्रत्यया यो: युः" या विधये रशियानापापविनाश योगविना वापत तिर । परेनानन्दति यापैन तस्य निरपो ना शेषरय । नयन, तरपोदारा मम्मान, उ, ज्येचारनाSARRADE Rsपा पर। विधीपमाने एशिरिद निषेधक इगिलेग प्रसारियो पनि ग्याला सरमामान पाभर मेतिरम्। भासपाहिति। Vyad कालापागलपपो न हो. गरम पापाप पाEिRI प्रायोति । "IrMETARIHARAMr. I साविक सररा।

·- १३७ टः । एवं च "सर्वन शाकल्यस्य" (पा०सू०८।४।५१) इति सूत्रं तत्प्रपञ्चभूतं पूर्वो. शब्दरतम्। दीनामः" [पासू०७१२११०२] इत्यादौ न दोषः । एवञ्चान यापदेन जात्याश्रयणेनापि न सवर्णयोधनमिति 'स्वौजस्-" (पा०सू०४।१।२) इत्यादी अनुनासिकस्थानेऽपि निर. नुनासिक एव । अत एर स्थानेऽन्तरसमसूत्रे भाष्येऽस्य तदुदाहरणत्वमाशय यथारख्य. म्॥ (पासू०१३।१०) इत्यनेनापि सिद्धमित्युक्तम् । तेनान तयोः फलाविशेष उक्तः । - भैरवी । 1 तम् । अन्येनैकवास्यतायां हि पर्युदासस्य प्रसक्तिः । सर्वनिषेधकस्ये दृष्टान्तमाह-तपरसूत्र वदिति । यथाऽत्र पक्षे तपरसूचस्य तद्वच्च तपरकरणमित्यहडपसूत्रमाप्योक्त्या सूत्रस्य सार्थ- क्याय च सर्वनिषेधकत्वं, तथा ऽप्रत्यय इत्यत्रापि कर ग्नेति भावः । नच जातिपक्षे ऽप्रत्यय इत्यंशोऽपि प्रत्याख्येय इति अमितव्यम् , "सवणेऽग्रहणमपरिभाष्यमाकृतिमहणात्" इत्य- नेनाण्ग्रहणप्रत्याख्यानस्यैव भाष्यकृदभिमतत्वनिर्णयात् । तपरसूत्रस्य सवर्णपदानुवृत्त्या निय. मार्यत्वरक्षेपि फलितनिषेधमादाय दृष्टान्ततयोपन्यास इति बोध्यम् । यत्तु "त्यदादीनाम." इत्यादौ "पयिमयि" इत्यत्रेव प्रश्लेपेण निर्वाह इति तन, पथिमथोत्यनाप्यप्रत्यय इत्यनेन निवेधात्पश्लेपानुपयोगात् । प्रश्लेपे ऽनेकालत्वेन सर्वादेशत्वापत्तेश्च । पवन-अप्रत्यय इत्य- नेन निषेधे च। अपिना गुणाभेदकत्वस्य परिप्रहः । निरनुनासिक एवेति । यत्र यत्र विधेयता त सर्वत्रानेन निषेधादेव मतोर्मस्य निरनुनासिक एव चकारः । अत एव तदानासामुपधा- नसूननिर्देशतिः । अन्यथा प्रत्यये भापायामित्यनेन दस्य स्याने ऽनुनासिकापत्तिरित्येव- कारेण ध्वनितम् । एवं "यवलपरे यवला वा" इत्यनेनापि निरनुनासिक एव । अत एव-जातिपक्षस्याभिप्रेतत्वादेक। उकमिति । भवन्मते प्रागुक्तरीत्या यथासहया. सम्भवेन तदुक्त्यसङ्गतिः स्पष्टैव । देन-उक्तभाष्येण । भत्र-इको यणित्यत्र । तयोः-द्वयोः भावप्रकाशः। दासस्यासम्मवादिति भावः। ननु मशास्त्रीयस्य शास्त्रेण कथं निशेधः । भव भार-परेति । तद्वच्च तपरकरणमिति "माउण्"सूत्रभाष्योतया यया तस्स तन्निषेधकरवं तददित्यर्थः। तुल्यायायादिदमपि तेनैव बोधितम् । वनितं वेद "ज्यादादीयसः" तिसूत्रमाध्ये इति स्पष्ट तत्रैवोद्योते । अत एव सवर्णेऽणग्रहण. मित्येवाक्त माध्ये । एतेन कौस्तुभयोल्योन्यविरोषो धनितः। भर पछे गुणाभेदक वपक्षे च माथ्यसंमते सवर्णपदानुकृत्या नियमार्थत्वमेव उपरसूत्रस्यैत्यन्यत्र विस्तरः । त्यदादीनामिवि । यत्वत्र प्रश्पेण निर्वाह पथिमयि" इत्योवेति मन्दस्तन, ततोऽत्र मेदस्य स्पष्टत्वात् , सपन्थस्य प्राचगमनुरोपित्वेन मन्मते नापि तदमावास, मतिप्रसङ्गापत्तश्च, सूत्रमतेऽपि स्वद्रोया वैयोपत्तेश्च । लत्यासिद्धिदोषम पोटापल्या निराचष्टे-एवञ्चेति । प्रत्यय इत्यङ्गोमारे वेत्यर्थः । मन्त्र को यम्" इति। मपिगुंगामेदक. स्वपशादिसमुदायक! अव एव घटवदिस्यादौ मतोमस्य नानुनासिको वकारः । तथा सति "रदाना, इत्यादी नित्यानुनासिकापत्या तनिर्देशास त्यापतिः। विसंवादिसौरवकलने च न मानम् । पर ". वलपरे" इत्यत्रापि दोध्यम् । एजेन तर सानुनासिका न स्युरिति मन्दोकमपास्वम् , भादिनानुकरणत. उपहः । सन्मते भाप्यविरोध स्वयम् स्वमते तरसम्मतितार-मत एवेति । सानुनासिकस्थानेऽपि तद. न्याहीकारेगोकरोत्या यथासयसम्मवावेत्यर्थः । अस्य इकोयगिस्यस्य । तदुदाहरणस्वम् , "स्थाने न्तर" इति पुनविषयत्वम् । भपिस्तस्यैव समुच्चायकः । मान्मते इटोशेकदोषयेन तदसरया दिरोषा. पति: स्पष्टेवेति भावः। एडेन लक्ष्यसिध्यर्थमावश्यक्रेन स्थानेन्तरेत्यनेनर निवार"मनियम नियमका. सरला प्राप्तेति समुपलक्षणं गुणाभेदवास्वप्रातस्य, 'भप्रायया स्यनेन विधीयमानः सवर्गस्य मारो नेति सामान्यरूपेण निषेधरय करणेन येन येन प्राप्त सवर्णग्रहण प सांस्यापि निपटाभाव । जात्या.

·- भैरवी। सटोकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमाया- त्तरसूत्रद्वयं च नारम्भणीयमिति भार.1 यत्तु "दीर्घादाचार्याणाम्"(पासू०८।४,५२) शब्दालम् । "उभ." (पा.सू०१२१७) इति सूने नव्यानां प्रमाद एव । न च झलादिषु झकारादिमी रूपसादृश्येन सर्वक्षकारादिमतीतिरिति वाच्यम् , भगादिम्वपि किञ्चित्सादृश्यमानित्य दीर्घादीनामपि ग्रहणोपपत्तौ "अणुदित्-" (पासू०१।११६९) सूमस्य, तद्वाच्येत्यस्य च वैयथ्यांपत्तेः । "स्वादिभ्य." (पासू०८।२१४१) इति निशानामीपत्सादृश्येनापि ग्रह- मित्यर्थज्ञापकताया युक्तत्वात् । तदप्युक्तम् अह उपसूत्रे भाष्ये "पसामान्याद्वा सिद्धम्।" परिभाषयो । उक्त इति । जातिपक्षयोधनद्वारेति शेष । ननु "उन्न " इति सूत्रोदाहरणसमये 'किम्विति इति प्रयोगेऽनुनासिकवकारस्य प्रर्दशनरदीक्षितादिन्यस्य कथमुपपत्तिात माह-उन इति सूत्र इति । नव्यानाम्-दीक्षितप्रभृतीनाम् । जातिपक्षानामगणेऽपि शग दिप्रत्याहारमहणस्थळे निर्गहमाशय निरावटे-नवेति । रूपसादृश्येन-स्वरूपस्य सदृश खेन । यथाऽल्पत्वमहत्त्वकृतभेदापरामर्शनाल्पत्यमहत्त्वन्यूर वकृशत्वविशिष्टास्वपि व्यक्ति 'घट गौ' इति प्रत्ययो भवति तथा 'अयात्ताम्' इत्यत्र द्वयोरपि तकारयोहलपदयोध्यत्व भविष्यतीति भाव । किश्चित्सादृश्यमिति । तुल्यध्वनिव्ययत्वकृतमधुना सादृश्यम् , हटाने तु समानावयवसंख्यानकृतम् , नतु जातिकृतम्, जातिपक्षपरित्यागस्य कृतस्यात् । महणेति । हस्वादिभिरिति शेष । उक्ताथै मुनिसम्मतिमपि दर्शयति-वादिम्म इति । पदिति । एतेन दोर्याभिव्यञ्जकचनेराधिक्येऽपि न क्षतिरिति सूचितम् । युक्तवादिति । लक्षगाज्ञापकापेक्ष • योक्तार्थज्ञापकताया लाघवादिति शेप | स्वोकायें भाष्यकारस्यापि सम्मतिमाह-पद-युक मिति । तदपि-रूपसादृश्येन सिद्धमित्यपि । अपिन जातिपक्षसमुच्चय । नचान पडे नकारेग भावप्रकाश.. रिणी" इति भाष्यादावुक्तत्वाद, मायाक्षिाविधानस्य ज्यायसवाच्च यथामइस्पायप्रवृत्तियोधकमाभ्यादि. ग्रन्था भयुक्ता एवेति मान्योक्ति प्राचामनुरोधेनेति ध्वनितम् । तेन उक्तमायेण । अन्न कोयगिस्यत्र । एवच जातिपक्षस्तास्थाने निरनुनासिकश्च तरसम्मत इति भाव । नन्वेवमपि 'उन' इत्यत्र सानुनासिर लक्ष्यस्य मूले कण्ठत उक्तत्वेन तद्विरोध । मतमाह-उम इतीति । नव्यानाम् मूलाममृतीनाम् । सत्र हि विति इतिप्तानुनासिकवकार रूप तैरुतम् । तथोक्तमालमाभ्याविन थानभानप्रयुक्त, रीम विष्यति चैतत्तत्रैव। एवेन तत्रत्यमनोरमादिसकमन्यविरोध इति माकपास्तम् , या दृढ इति न्यायादिति भावः । मन पक्षे हेतुतयोक्तप्रथमयुक्ति खण्डयति-न चेत्यादि । स्पसाश्येन व्यक्तिति देशेऽपि मेदापरामर्शनासाहरस्यूलकृशस्वीपंगोषादिषु गोपग्इत्यादिन्यासारवत् रूपमादृश्यनिय धनत्यमिशताभेदम्यवहारेणेत्यर्थ । एमपि मूलकौरनुमाययुकपाशयेन समाप-भगादि प्यिति । सादृश्यं चात्र समानमनिम्बम् । एवन व्यकायगातिरको कारोऽरियर्थ एन । मनाती तिपस्यमिशाम्यवहाराणा सादृश्येने लोकाष्ठानेऽपि सिद्धावादिति येयम् । लोरसिद्ध लगा पकानां साकल्यवोधगय शासमपि प्राणयति-स्वादाति । युक्तपारिति । लगातारेउपा सापवादिति भाव । पत्र मने भाष्यानुकरवशां निराट-नदीति । मरिगातिरससमुचाया। रूपसामान्यादिति । रूपं स्वरूपमषयवसरपानमिति यावत् । तसादृश्यनिरामप्रत्यभिशादिकार प्यवहारादित्यर्थ । वागदरतूकरज्ञापैश्या विस्ताय नपान पक्षे त्रशारण यर्थ लकारमागग माया संस्थानस्य मिनरवादिति वाच्यम्, किषिरसाग्यमाशय तनुपरचारपार । साम्यादिपत्र गमा मिति म कोऽपि दोष नवमहन दुर्वतः स्यानो ने पवनयमिट मुदोशप्तहतियार I मार- श्रपणेनापोति । भपिना गुगामेदाप । णाविप इति । स्याम्पसमा । - - सरहा।

·अच्सन्धिप्रकरणम् । १३६ इति सूत्रे आचार्यभइणं पूजार्थमित्यभिप्रेत्य वाक्वाक्क् इति भाग्योदाइते विकल्ये उपपत्तिचिन्तार्थ क्लिश्यन्ते, वन्मुधैव; पूजार्यवायाः प्रामाणिकैरनुक्तः । “त्रिप्रभृति- शब्दरतम्। इति । अणुदित्सूत्रेऽग्रहणं तु प्रत्याहारायवर्षे पु णकारादिमिश्चिन्हैः प्रत्याहारसूत्रस्योऽय. मिति प्रत्यभिज्ञासरवादुपायान्तरपरम् ; "आचार्याः कृत्वा न निवर्तन्ते" इति न्यायात् । इदमेवाभिप्रेत्य तत्रत्यमण्ग्रहणं प्रत्याख्यातं भाष्ये इत्याहुरिति दिक। क्लिश्यन्त इति । "अनचि" इत्यनुवर्त्य पर्युदासपरतया हलि पर एव नित्यनिषेधः भैरवी। - लकारग्रहणानापचिरिति वाच्यम्, तत्रापीपत्सदृशध्वनिव्यङ्गयत्वस्य सत्तायाः सत्त्वात् । अण्ग्रहणप्रत्याख्यानपरमाप्यमत्र मानम् । अन्यथा फलभेदेन प्रत्याख्यानासङ्गतिः स्पष्टैव । ननु पक्षमयमपि सूत्रशरस्याण्ग्रहणकरणेन नाभिप्रेतमत आह-मशुदिरसूत्र इति । भयम्- क्षणादिप्रत्याहारघटको शारादिः । उपायान्तरपरमिति । तत्रैवोरायान्तरमित्यर्थः। एते. नास्य च्यावित्यत्र ताशचितामावेन तस्य सूत्रस्य दीर्घऽपि प्रत्यर्थमुपायान्तरस्याव. श्यकत्वेन सूत्रस्तो न्यूनतेति ध्वनितम् । इदमेव-न्यूनतारूपं दोषोवेत्यर्थः । भाष्य इति । ययोचरम्मुनीनाम्प्रामाण्याज्जातिपक्षाश्रयणमेव वरं नतु लक्ष गायगमित्येतेन ध्वनितम् । या हस्वस्य" इति सूत्राद्धस्यग्रहणस्य, दीर्घादिविसूयादीर्घग्रहणस्य चानुवृत्त्या दो दिति पञ्चम्याः "सेनासुराच्छाया" इति ज्ञापत्रात्पष्टयर्थकत्वस्य क्लसतया हस्बदीर्घयो यणादेशेनेष्टसिद्धाविको यगचीतिसूत्रे हरग्रहणं त्याज्यम् , रामेश्वरो, रमेश, दैत्यारिः, श्रीश, इत्यादौ गुणेन सवर्णदीधैग वाधादेरेष्टसिद्धः। तयोधिकने मानन्तु निरस्काशवादपवाद त्वमेवेति । तन्न, 'यया३ इत्याह' 'करमोरु३ इत्याह' इत्यादौ "मनुनादुरस्बिरे" इति सूत्रेणाप्लुतपदाचे कृते यगादेशानापत्तेः । न च जुतस्य स्थाने जुतादेश एवास्थिति वाच्यम् . अग्नी३ इवीत्पत्र प्रगृह्माश्रये प्रतिभावे लुतस्य श्रवगानापते । न च यगादेश ध्या प्लुतस्यासिद्धतया न दोष इति वाच्यम् ,"सिद्ध प्लुतः स्वरसन्धियु"इति सिद्वान्तात्॥ अनुवति । "दीर्घादाचार्यागाम्" इत्यनेत्यादिः। पर्युदासेति । शम्दाधिकारेण प्रानो पर्युदास इत्यर्थः । तेन पूर्वसूत्रे प्रसज्यप्रतिपेध एव । अन्यया "दीयांदाचार्याणाम्" इति नि- पेवस्य प्राप्त्यभावो यद्यपि पर्युदासेनोपपादितस्तथापि द्वित्वल्याप्राप्त्या भाग्योदाहरणस्या अणुविदिति । स्वरथोऽयमिति पाठः । वत्स्य एवायमिति तदर्थ । सदाइ-प्रत्यभिज्ञेति । नन्वे कुतो न स्यकं पागिनिना । ममार-आचार्या इति । वृद्धिसूत्रमाश्योक्तरीत्या वर्गस्याप्यान न, मुि वक्तश्यं तत्समूहस्य, मन्यथा वदीयवास्यानामनामाग्यापरयाऽश्रद्धेपनापत्तिरिति न्याय शरीरम् । नन्वेव कथं तत्प्रत्याख्यानम् । मतमाह-इदमेवेति । फनन्तरामावादिति मायः। माध्ये इति । वावमात्रेण सत्रानिर्वाहात् । गयन्तराश्रयगावश्यारवान् । तथा च य पोस! मुनीनां प्रामाण्यात दनुरोधेन पागिनेरप्यपमेवाशयो न मूलोक इति, तथासूत्र कुतो नेदभिटमिति दुर्वनर । उसोपोऽपि समान भायरोस्पेति तदसातिरपि न दोपायति अध्यन् । सदाइ-दिगिति । क्लिश्यन्त इतीति । प्रकाशात इस्यर्थः । तत्र हेतुमाइ-मनीत्यनुप्रत्येति । दोदित्यय मण्डूकम्नुरयेति माः। पर्युदासति । तदायोदाहरणारकेवप्रतिषेधार्थकोऽग्रेऽननु वने च शाप यथासंख्यसूत्रेणापि सिद्धिरित्यर्थः । एवम मूसे रसानेवरतनवेगेवेष्टसिसिरिस्परम एवशमोऽस्यों बोम्य इति दिक्॥ भावप्रकाशः। सरला।

·भैरवी। - - १४० सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमाया- पु-"(पा०सू०८।४।५०) इति सूने शाकटायनग्रहणस्यापि तथात्वापत्तेः । न चेष्टाप- त्तिः, संस्कर्तेति त्रिसकारपरकैयटहरदत्तादिप्रन्थविरोधात् स्वग्रन्थविरोधाच्च । अव एव प्रातिशास्यभाष्येऽपि "आ ला रथम्" इति मन्त्रे तकारस्य द्वित्वविकल्प उ. दाहृतः । माधवेन चास्ते इत्यत्र सकारस्य द्वित्वविकल्प उक्तः । एवं च घात्रंश इत्यत्र तकारस्य द्वित्वमसदित्युक्तिरेवासतीति दिक् ।। शब्दरतम्। इति व्याख्यानेनेति भावः । विकल्प उक्त इति । एवं च "सर्वत्र शाकल्यस्य" (पा० सू०८।४।११) इतिवदिदमपि प्रपञ्चार्थमिति भावः । असतीति । यत्तु मादिनी-" (पा०सू०१४।४८) इत्यादौवृत्तौ "अनवि-" इति प्राप्तिमुभाव्य "त्रिप्रभृतिषु-" (पा० सङ्गविरति शहाया नावकाशः । पर पवेति । अत्रैवकारेणावसानव्यावृत्तिः। नित्येति । तन्मते आचार्यग्रहणल्य पूजार्थतया निषेधस्य निस्यत्वमिति भावः। व्याख्यानेनेति । सन्मते व्या- ख्यानेन । एतेग हलीति वकन्येऽनवीत्युक्ति प्रसज्यप्रतिपेधायैवेति ध्वनितम् । मनु "सर्वन" इतिसूने शाकल्यपदस्य विकल्पार्थकत्येन "आ स्वा' इत्यादिप्रयोगस्य निर्वाहेऽत एवेत्यादि उक्त इत्यन्तग्रन्थस्य प्रकृतेऽनुपयोग इत्यत आह-वति । माधवाछुतविकरपाङ्गीकारे चेत्यर्थः । इतिवदिति । 'अनवि" इति सूत्रे विकल्पानुवृत्तेः सर्वसम्मतत्वेन तेनैव सर्वेटसिद्धौ "सर्वत्र" इतिसूत्रस्य वैयर्थ्य यथा भवन्मते, तथा दोघांदाचा इतिसूत्रस्याप्याचार्यपद- टितत्वे विकल्पार्थकताऽस्यापि प्रपवरूपत्वमेषेति क्ययं दुारमिति भावः । इदम्-'दी. त्" इति सूत्रम् । भपिना "सर्वन" इत्यस्य समहः । प्रमियान्याख्यानपरतत्पौनोक्तिम. नुवाति-यत्रिवति । वृत्ताविति । उकामिति दोपः । उद्भाव्य-उप पत्तिपूर्वक व्याख्याय । तेन स मानकर्तृत्वस्योपपत्तिः । एवास्थन हाशिकापदमार्योनादिन्ये तिसूत्रे प्राधिविवारस्य चित्पु. स्तके उपलम्भाभिप्रायेण । पदमार्यामेव प्राप्त्युल्लेसे तु वृत्तावित्यस्य व्याख्यानभूते पर. मारीमन्ये इत्यर्थः । एवं पौत्रोपरयमाशय.-पूजार्थताया। प्रामाणिकैरनुरित्ययुक्तम् , मु. नित्रयस्यौदासोन्येनाचार्यग्रहणस्य पूजार्थत्वलाभात् माधवोक्तिस्त्वयुका उक्तस्य 'चाक्क इत्यादिप्रयोगस्योक्तरीत्योपपत्तेः । पर्वच यथा "नादिनी" इति नित्यो निषेध इति तत्र ". नचि" इत्यस्य प्राप्त्युदावन तथा "दीर्घात" इत्यपि नित्यमित्यत्रापि प्राप्त्युद्धावनमावश्य. नाचीत्येव वाच्पे गुरुभूततयोकयङ्गोमपाणिन्यमिमतावाच । शम्दाधिकाराश्रयणाचेति भावः। पर एवेति। वेनावाने वन नेति भावः। नित्येति । भावार्यमणस्य पूजार्थत्वात् । तथाच मद्रीत्यैव माध्यापपपत्या मूबाशुदेवक्ष्यमागत पा च तथान्याख्यानस्य शब्दमर्यादया लामेऽपि क्लेशजनकावमिति तात्पर्य मूळस्येति भावः। मूले अतएवेति । भाचार्यग्रहगस्य पूमार्थवाभावादेदेत्यर्थः । अन्यथा सर्वत्रेति प्राप्तविकल्पस्य परवान्नित्यनिषेवेन तदसति सवा तालिजमाह-एवं चेति । माधवायुक्तविवल्पत्येष्टत्वे चेत्यर्थ । 'मनधि' सादी वा अनुवृत्या सर्वेष्टसिध्या " इति युवस्य वैययन तरमपञ्चाश्वम् । एवं दीर्वादिस्वस्यापि तत्प्रपञ्चास्वम् । स मूले तत्पश्चभूतेत्युक्तमिति भावः । तदाद-सर्वप्रेति । भापना कैपटादोष्टवाकपिवित्रसमुच्चयः । अपचार्थमिति । स्वस्वमतमध्यविदोषाभावार्थमित्यर्थः । खण्डनकारोक्ति खाडयति-परिवत्यादिना । तस्यायमाशयः, पूजार्थतायाः प्रामाणिकरतुक्तरित्ययुका। मुनियपस्यात्रौदामोऽपि विप्र" तर पायाया विकसव साजीकृतप्रामाण्यापूर्वतनच. सत्ताधुरत्या भाचा ग्रहणस्य पूमावस्यैर लामाद । माधवस्वयुक्त एव । प्रातिशाल्पभाये "भावा. रथन्" पत्र दियविकारोकिाछन्दसन निर्वामा । 'पाक्क्' यादिसिदिस्तूलरीत्योवेति। नादिनाति । मासेनार न दोषः। प्रादिना "" इत्यत्रावार प्रातिषामदः । पृती भावप्रकाशा ·अच्सन्धिप्रकरणम् । १४१ :-निषेधविकल्प प्राप्त्यु- शब्दरत्नम् । सू०८१४९०) "सर्वत्र-" इत्यनयोः प्राप्तिमनुदाव्य पुनः "दीर्घात्" (पासू०१४।६२) इत्यत्र "अनचि-" इति प्राप्तिरदाविता हरदत्तेना तस्यायमाशयः- दावन नावश्यकम् , तद्विकल्पे विधिविकल्पस्य फलितत्वेन विधरेव अप्राप्तविपयविकल्प. सम्भवाद; नित्यनिये तु तदुद्भावनमावश्यामिति। तन्न, विकल्पेऽपि निषेधप्रकरणाचल्लेख. स्यावश्यकत्येन प्राप्त्युद्भावनस्यावश्यकत्वात मध्ये नमोऽसम्न्यो मण्डूकानुत्तिरपे इत्यत्र भैरवी। " कमेव । "त्रिप्रभृतिपु” इति सर्वत्र" इति च वैकल्पिकम् शाकटायनग्रहणशाकल्यग्रहणयोवि. कल्पार्थत्वादिति । फलितत्वेनेति । अभावाभावस्य प्रतियोगिरूपत्वान्निषेधस्य प्रवृत्तिको वि. धेरप्राप्त्या फलितत्वेनेत्यर्थः । तथाऽत्र प्राप्त्युद्भावनन्नावश्यकमिति भावः। नित्यनिषेधे विति । 'नादिनी' 'शरोऽचि' दीघांत' इतिसूत्रत्रये इत्यर्थः । अमावस्य प्रातिपूर्वकत्वादिति शेषः । एवञ्च राष्ट्रादिसिद्धये "निप्र” इति सूत्रमावश्यकमेव । "सर्वत्र" इत्यस्य तु तत्र वापदस्य स. म्बन्धेन विकल्पस्य सिद्धत्वादनावश्यकत्वमेति सूचितम् । विकरपेोति। सूत्रद्वये प्रावि- पयविधिविकरपाङ्गीकारेऽप्रीत्यर्थः। अपिना निषेधविकल्परक्षसमुच्चय । प्रकरणादिति । "मादिनी इति सूत्रानन्तरमन्य पारेन निषेधार्थकनमः सर्वत्र सम्बन्धादिति भावः। अावश्यकत्वादिति । एतेन तत्र प्राप्त्यकयनेन तस्य प्रन्यस्य न्यूनतेति बोधितम् । ननु तयोः सूत्रयोर्नमोऽसम्बन्धेन न प्रकरणराम इस्यत आह मध्य इति । विश्वमातेति । अन मानपदास्न्य, तेन "अचो रहा. भावप्रकाश वाशिफायाम् । उतामिति शेषः । उद्भाव्य भनूप । अत एव ल्यपः पुनःपदरय च नासङ्गतिः । उदा. विता स्वयमेवोठा । वावापि कथमिष्टलामोऽत माह-तप्येति । निषेधेति । निषेधविकल्पविधायक " विस" इति सूपदये इत्यर्थः । निषेधप्रकरगार वार्षकपदोपादानायोमयलाम इति भावः। लाघवादाह-विधरेवेति । एवेन नयो निवृत्तिः सूचिता । तथा च तान्या पक्षे दिवमेव विधीयते । 'राष्टम्यादौ दोर्पादिति नित्यनिषेधप्रारया "मनवि" इत्यस्यापाप्नेः वयासम्मायनाया बायका. भावाच्च । तदाह-अप्राप्तेति । निस्येति । "नादिनी" "शरोऽवि"दीपात्" इति सत्रयाय. या ममावशानस्य प्रतियोगिशनपूर्वकस्वार । एका "त्रिप्र" इति एवं राष्ट्रादिसिदय मावश्यकम् । अन्यथा दीर्घादिति निषेधः स्यात् । सर्वत्रेति सूत्र वापदाननुतिपक्षे विरल्गार्थमावश्यफन् । भतरवाया. पेस्तु "सत्र शल्पस्य" इति पाक्षिकनिषेधेनापि फलसिद्धति नानुवतितमिति प्रकाशचिः सङ्गाने । तनुतौ तु नेति । विप्र" "दीप" इति सूत्रदय कश्मेति मावः । पिसेमीति । स्त्रद्रये लपवनाप्राप्तविषयविधिविकलाङ्गीकारेऽपीत्यर्थः । मपिना निषेधविक्साशसमुच्चयः । प्रमणादिति। नादिनीत्यप्रे पाठः मन्यया "मनवि" यो एव पठिानि सुरिति भावः। उल्लेखस्येति। एक मक्तालिनसम्भावितयोथे तदमावेऽपि प्राथमिश्शामरयागे मानामावन तर नमसन प्यामाहापा: सावेन वापस शादी द्वारा निन्यायात् तदाह-प्रात्यगास्यार्थघटकानामिति। नप प्रकरणाव हुने: प्राडल्यैन भौताविरहादिपरिवारमा जाने निराराहरवेन क्या प्राप्तस्यापित मोऽनन्यय इति पाप्यम्, भयो यो हेरवि पाना वास्यापटाना प्रारमेरमापरवेन त पिना पदासा. शाशापमान नसारपसम्मादिति मा ननु पनि विना वायाापूरितस्य प्रारमैन पूपि न नमसम्पन्धः भन्यत्र सप्तमरुनस्याश्यगादतो न होरि दोपः। मार-मने इशिरकर प्रयायः । मने दीपादितियः । ननु मानतो रिकरिव मानमिषन माना सरग। फलिवमेति ममारामारय प्रतियोगिता ।

·૨ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शश्दरतम् । मानाभावाच, "सर्वना" इति सूत्रेऽस्य द्वित्वमाननिषेधकनेति बोधयितुं तदनुल्लेखाच्च, "निप्रभृतिपु-" इत्येतद्विपये "नकारपकारयोर्विचनाभावः" इति मिश्रमन्थन प्राप्त्युल्ले. खस्य पृतप्रायत्याच्च, वृतिहरदत्तयोः "नाविन्या- "शरोऽचि” ( पा०सू०१४।४९) इत्यनयोरपि प्राप्त्युल्लेखस्य हुपु पुस्तकेप्यनुपलम्भाच्चेति दिम् । भैरवी। म्याम्" इत्यस्यापि सध्याहः । नकारपकारयोः-इन्द्रः राष्ट्रमित्युदाहरणघटकयोरिति शेष । रसायति । विचनादेन प्रथमोच्चारितेन प्राप्तेल मादिति भावः । अनुपलामादिति । एतेन भवदीया कल्पना असद वैविध्वन्तिम्। दिगिति । दिगर्थस्तु आचार्यग्रहणस्य पूजार्थस्ये रा. प्ट्रमित्यादौ विकल्पार्थं "त्रिप्रभृति इत्यस्य प्रवृत्तिरवश्यमेव वक्तव्येत्याशयेन "त्रिप्रभृति" इत्यस्य सूत्रस्य राष्ट्रमित्युदाहरण प्रदर्शनपरवृत्तिप्राथव्याख्यानावसरे "दीर्घात्" इत्यस्यासिद्ध- (वात् "त्रिप्रभृति इत्ययमेव प्रतिपेधो भविष्यतीति मन्यत इति मिनोचिक्रोिध, वाक् चाक्क इति भाष्योदाहरणविरोधश्च । नच "अनचि॥ इत्यस्यानुवृत्त्या तस्य पर्युदासपरतया व्याख्यानान्न तदुदाहरणासङ्गतिरिति वाच्यम, मण्डूकानुचिकल्पनायां मानाभावात् । तथा कल्पनायामपि शब्दाधिकारवल्पनायां साधकामायनोकालाभाच ॥ भावग्रकाराः। रापेक्षा, तरयाश्चेष्टानुरोधेनायीकरः अन्यथाऽत्र तदुच्छेद एव स्यात् । उ आइ-सर्वनेतीति । अरयानुरुदेखेऽन्वयः। अस्य सर्वत्रेतिसूत्रस्य । द्वित्वमानेति। अनन्तराननन्तरसूत्रवातिकदुक्तद्वित्वे स्यर्थः । मन तरस्येतिन्याय प्रवृत्त्यीकारादिति भावः । तदनुरेखादिति । विशिष्यविधिप्रापयनुल्लेखा दित्यर्थः । एवं चतो न भवदुलाशयकल्पनावसर शति भावः। एवं "सर्वत्र" इति सूत्रे तदनुल्लेखस्य तदा रायवत्व निररय 'निप्र' इति सूत्र मूलशैथिल्य करोति-निप्रेति । इतित्र इत्यर्थ.। एनद्विपये "त्रिप्र" प्रतिलक्ष्ये इन्द्रइत्यादौ । मिति । हरदत्तेत्यर्थः । तथाच मूलाधा न तथाशयकल्पनेति भावः । ननु समोल्लेखरय फलितत्वेऽपि "नादिनी" इत्यादाविव "प्रनचि" इत्यादिप्राक्षिः प्रतिषिध्यते । इतिशब्दानु 'बत्या इष्टार्थसिद्धिरेव । किञ्च सर्वत्र इत्यत्र तदनुल्लेखस्योक्तालरदे दीर्थादिस्यत्रापि तयोचितम्, अब तत्र वातियोतद्वित्वनिषेध इति सूचयितुं तथा। तत्रापि त्यति न वैलक्षण्यमत माह-वृत्तीति । "नादिन्या" इति निवितपाठः। अपि: "सर्वत्र' इत्यादिसमुञ्चायकः। बहुम्विति । तेन विदुपलग्भे ऽपि "बहूनामनुरोधो न्याय्य" इति न्यायेन तत्राप्रामाण्य ग्रहः। तथा च मूलाधा न भवदिष्टार्थसाधन. मिति भाव. गन्ययुत्त मेवद, पत्तापाययोदयोरेव मित्रमन्थे दीपदिश्यत्रैव तदुल्लेहस्य बदुपु वेपुरलम्भेन खण्डन. कृता तथैवानूदितत्वेन स्वदुक्का नुवादरय चरमदोषस्य चसम्बद्धावात । एवञ्च तथाशयकल्पना युक्केवात आइ-दिगिति । तदर्थरचाशयेनाचार्यग्रहणस्य पूजार्थवे 'भ्राष्ट्रम्' इत्यादौ वा "प्रि" इत्यस्या. वश्यकतया ३स्य तल्लादयस्वपरवृतिग्रन्थस्य यथाशुतत्वेनैवोपाची "दीर्घाव" हायस्यासिदत्वात् "विप्रा भृतिपु" मयमेव प्रतिषको भवतीति मन्यत इति भक्त्वा व्यारयानं मित्रोक्त विरुध्येत । विश्व मापदा. दिविरोधेन दृश्पादीनामसमादरपम् । किश्न 'भावारयम्' इत्यत्र छान्दसावेन निरिऽपि साइशलक्ष्य रय मामाम्यस्य निर्विवादतया तदनुरोधन तस्य विवल्पाकरवस्यवाहीकारः । अन्यथा माथ्योदाहरणस्या प्पापरवाग्निर्वाहे स्वदिष्टक्लेशानयस्यापत्तिः । किश 'वाम् इति भाभ्योराणवरोधः । नचोक्त- रीला नियार, मण्ड्मनुश्यादेमामाग्यिवाद । मनाचावपित्यार्थासम्मवाच । शम्माधिकारस्य पिना. गमयमनामयणाय । यत्त "मनचि" इति गुरुनि कुर्वन् पाणिनिरत्र मानम् । भमेननुनी प्रसभ्यप्र टिपेषमात्रावाने पनाचिरस्यैव वदेव । एवं इसमयसमातो न ये ननन कार्य इति माल्यापर मिति प्रकारकर । , मात्रालापवस्य मायोकान्यस्यसैऽनाश्रयगेन पदालापदेन समला। युन नकारे स्वरिवरवटियरनमयुकसानगौरवापर वदमावे पगारवाशनपारवेध। दरा ·अच्सन्धिप्रकरणम् । स्थानिवदादेशः (पा० सू० १२०५६) धात्वछत्तद्धिताव्ययसुप्तिहादादेशा इति प्रायोक्तम् । तत् परिगणनमुदाहरणमात्रं वा? नायः सिच्क्सचहडादीनांश्ना- शब्दरवम् । चङङादीनामिति । आदिना चि । न केवलं च्ल्यादेशानामेवासमह इत्याह- श्नादेशस्येति । तदभाषे ह्यवादिषातामित्यवेड् न स्यात् । क्सादेः कादीनामित्व न स्यात् । शानः शस्य च तन स्याद । मा हि दर्शदित्यादौ अहि गुणो न भैरवी । नन्वादिशब्दोपादानमसङ्गतच्ल्यादेशानां सर्जेपामुपादानादत आह-मादिनति। तदभारे स्थानिवद्भावाभाव इत्यर्थः । यदि विकरणादेशस्य स्थानियव्यवहाराविषयत्वं तदा तेपामादे. सानामार्द्धधातुकत्वेन प्रत्ययत्वेनाङ्गज्ञानिमित्तत्वेन च ग्रहणं न स्यात् , इष्टापत्तो क्रमेण दू. पगान्याह-प्रवादिषातामिति । अत्रावाधिपावामिति युक्तः पाठः । इड् न स्यादिति । आर्दधातु. क्वाभावादिति शेषः केचित्त्ववादिपावामित्यनात्मनेपदसमधनाय कर्मव्यविहारे विशिति वदन्ति । प्रत्ययत्वस्य फलमाह-सादेरिति । आदिना चशदेशस्य परिमहः । बहुवचनं प्रयोग. बाहुल्यामिप्रायेण । उन्न स्यादिवि । प्रत्ययत्वस्याभारेन लशक्तिीत्संज्ञा शस्य न स्यात् । त. तीयस्य फलमाह- मा हीति । "मयोऽडि" इत्रस्याङ्गाधिकारे पाठादिति भावः । प्रत्यया. भावप्रकाश दूलस्येव वादेऽनचीत्युक्ति: प्रसज्यप्रतिषेधार्थैव । मत श्वावसाने द्वित्वसिद्धिः। एतेनात्र पक्षे विशेष निषेधादिधिरनमेयः स्याव , प्रति प्रविपत्तिगौरवेण मूलाश्रितः पयुंदास एवोचित इति हरदत्तोक्कमपा रतम् । विध्यर्थकरवोपादानेन विधैरन शादत्वस्यैव सत्वात् । वनितं चेदं "इयवस्ट" "एमोड" सूत्रे माध्ये । एतेनायं निषेपोऽनन्तरस्येत्यनेनात्रै वानुमितद्वित्वस्य, न तु "मनधि" इत्यस्येति रत्नाकरोतमा पारतम् । त्रिसपी तु विकल्पस्यैव मतभेदमातव्यवस्थापोधनाचत्यममिति नन्दादिपद व्यर्थम् , च्ल्यादेशानां कण्ठन पवोके। नचान्यतङ्ग्रहार्यम् , स्यापि दैराश्येनोः । न च 'भग्रहीद' इतीर: सध्यार्य चस्य वैयोपः। प्लेनादिना वीये ग्रहगमिति मान्योक्तिः प्राचा. मनुरोधेनेति सूचितम्। मत माह- -आदिनेति । साझाव चिणुको तु साहचर्या कर्तृलुसरचित एव ग्रहणमिति प्रमः स्यादत मादिपदम् । एतेन चतुर्णा कण्ठन उक्तिः, चिगवादिनति वेवग्ये न दोन- मिति मन्दोक्तमपास्तम् । मारवादिचशम्दयोविपरीतसयाकरवशाऽपि निरस्तेति मारः । यसादिना विण शान मादीनामपि लाम इति दैराश्येन तदुतिर्था । किच नादेशस्येति व्यर्थम् । नव दहापादेशनिवृत्यर्थम् , तस्यापि तत्त्वस्येष्टग्यात् इविखण्डनदानाकरादयस्वन्नेति ध्वनयन्नाह-न केवलमिति । तेषामेवामप्रहः केवल नेस्यन्वयः । किन्तु मन्यविकागादेशस्यापीति केवलादतात्पाः । जनवकेवलशम्दयोरन्यारवेयर्यमित्यपातम् । इत्याहेति । इति धनयन्लाई यर्थः । भारत चतुर्णा मुपादानम् । एतेन सिजादोनामित्येव वक्तव्यमिति मन्दोळपास्तम् । एवञ्चै दर्थ तयोक्किनंतु यौनान्त गावं विश्रयस्थले सिमादावर दोपही प्रमनिहत्तये इनादेशस्यरयुक्तमिति भावः। स्टापति पण्यति-तदमावे होति । स्थानिवत्थामावे हीरयर्थः । प्रत्ययासादिक तथा प्रति न स्यादिति माव। तत्रानिष्टमाह-आवादीति । प्रत्ययवाभावेनानावानुमवादिति मावः । केवल्पाययवाला- पसादेरिति । भादिम्यां चादिचयोः समः। बहुाचन प्रयोगामिप्रायम् । भावकसम्भवेन Greह-शाम इति। तन्नेति । इस नैयर्थः। भरपयस्वादिति मा। भारदारा तस्माद- माहीति। "दृशोऽहि इत्यस्याहाधिकारस्थावार पदयमागरोत्या चारिजाप्न सामयोऽपति भावः। सरहा। इन स्यादिति । सिचः स्पानिवत्वाभातापंधानुकवाभावादिति शेषः। नन्वत्र वदभाव: परमदितवा मामनेपदाप्राप्तायुक्तरूपस्येवासम्मवः । न प फर्मम्पतिहरे "तर कर्मण्यतिरे" त्या ·१४४ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शब्दरत्नम् । स्यादिति भावः । ननु सिजादीनां प्रत्ययाधिकारे पागत् नम्वत् प्रत्ययत्मस्तीति न स्थानियत्वोपयोगः । न च तेषां प्रत्ययत्वे ब्लिविधान व्यर्थम् । मन्ने घस-"(पपासू- भैरवी। धिकारे पागत्प्रत्ययत्वे फलमाह-इनम्वदिति । यद्यप्यस्य मिरवसामथ्यावागमत्वं तथापि प्र. • त्ययत् प्रत्ययाधिकारे पाठात् । रात एन शस्येत्त्वसिद्धिः । स्थानिवस्वोपयोग इति । कोपदेशि. काईधातुरुत्वे प्रत्ययत्वमादापेष्टसिद्धरिति भावः । एतन्मते आदेशस्येपि प्रत्यय दायितुं राहते-नवेति । व्यर्थमिति । च्ले छाप्युचारमामारेन सिलुशीति वाच्यम्, दादयात्यपवादा इति भावः । शड्डाम्परिहरति-मन्त्र इति । "मन्त्रे" इति सूने हमवन्मते लिविधानस्यामान भावप्रकाश एतेन सिजादिपु तकलकपनमध्ये शानचि तदुक्तिरयुक्तत्यपास्तम् । पाठादिति । एतेन न चाधिकार सिद्धिरचोत्तरत्वादिति मान्योक्तिः माचामनुरोधेनेति वनितम् । मत एव दृष्टान्तमाह-नम्वदिसि । या तस्य मित्त्वयलादागम्वेऽपि कार्याथै सतः प्रत्ययस्वमेव स्थाननिर्दशसामोल्लाघवाच्चादेशवेरि सम्वमिति भावः । सेनादेशवप्रत्ययस्खयोविरोधारक तत्वम् ? किन दृष्टान्ते मिलस्य तद्गमास्य सरवेऽप्यनादेशस्वगमकामाव इति मन्दोक्तमपास्तम् । न स्थानिसत्त्वेति । डागलोरिवेत्पयोषानुपूर्वी स्पेक्षिवेवेति भावः । उतार्थ द्रढयितुं शङ्कवेनचेति । व्यर्थमिति । भगवगेनोचारणावस्याप्य. भावाद । तथा च सिजुरसगस्तइपवारः पशादिरिति भावः । एतेन चलिरसर्गः सिजावयस्तापपाश इति मन्दोकमास्तम् , उकयुके। स्वाक्षराननुगुण्याच । माये तस्य सण्डितरवाधेनि दिक् । “मन्ये" इति सूये प्रयाणामपि चसिचा लिमहणेन लुग्यया स्यादिति फल चलिकरणस्येत्याशयेन समापसे- मन्नं इति । अयम्मावः, च्छेरमावे तिच इत्यनुस्या चडादौ दोप इनि पग्छोश्चेति पाठ येन सियो. नुतिः। यदा सटा लापवाय च तिच् वकम्यः, न तु चः सर्वथा प्रत्यपत्रयमहगमावश्परुम् । मन्यपान्तरणानपीति न्यायस्यानित्यतया प्रवृत्या तेषां स्थानियलेन हिरवेन महणान्मन्ये मान्' :'. सरला। मिनेन्द भविष्यतीति वाच्यम्, पावताऽपि .सत्र सिपः परस्मैपदारफरवामावेन "दाग" परमार पूरपा रूपासिदितावसम्पाद, इति । न, वान वारः, मावे पम्। तस भाचारविसगारकर्मणि कि तसि भातामादेशे सिथि दागमेरो पापसिदः। न प "स्पसियसीयुर" पति यो भागावर पदानुपरमावेन सिचः स्थानिवासामावेऽपि विपदिय सिद्धिरिति दाम्पम् , सरय विमानता. माप ताशरूपासिद्धस्तादवरम्याद। तेन यादयातोराचारविशन्तस्योपदेशमााधियदिट्न प्रर. तते रति समापानरप "वरतुवस्तु स्पसिनित्सरप जानामियन्या. माप्तिः, पदेशेयोऽप दन्तानानित्यर्थ 'मारिवा' पारी नियवादगारपरले परिमा. पासिदि, किरा 'मादिपाताम्' इत्यत्रालि भोपदेशिक पभोऽचमाराय विमायनेग सिमिः । এই নােমিথেষীয়াৰৱালী বিনা প্রতি। মােৰসে বিবাৰী दुरि परालम् । वरिषु पदभातोचि सायरी : फर्मनि दिया कि पा' इक्षि रूपमागुः । अन्ये व प्रदिपाताम्' इस्पेय पाठा माधिम्' । सलिगुग इति । गन्यत्र गाय भनिमितमाया पसरप पाप रा. शिसन रक्षानिरमागरेका, विरान, भाभियानिनिपिनमा " दो "स्यस्पनर से भाग गोऽप्रयय रान PREMATRE नियमापार मा पर "लामो प्रगान" संगी। हरण """पर गाATEHENEFT .. FEATURING HARITRitution REET परममिति र विग, RAMARIAniler समाय ·अंच्सन्धिप्रकरणम् । १४५ शब्दरत्नम् । २४१८०) इति सूत्रे घडसिचामिति प्रयाणां ग्रहणे गौरवापनः। सिचो लुकि तद्विपये "आदिः सिच-1 (पा.सू०६३१२१८७) इति स्वरापनेश्चेति भाष्यकैयटयोः स्पष्टमित्यरु. भैरवी। - 4. भावप्रकाशः। लेरित्यस्य वक्तुमशक्यत्वादिति भावः। त्रयाणामिति । ग्रहणमिति शेपः । धयतेराकारान्तात्प. रयोश्च सिचो गर्थमेतयोम्हणं, घसर्थमो ऽन्यायं सिब इति विवेकः । सिचो लुकि दोपान्त.. रमाह-सिचो लुकीति । इदचं यत्र सिजपवादप्रत्ययस्याप्राप्तिस्तद्विपयें दोध्यम् । तेन घसणा- गम्धातोः सिचोऽसत्त्वेऽपि न ग्रन्थासङ्गतिः । स्वरापचेरिति । प्रत्ययलक्षणेन "मादिः सिच" इति सूनेग सिजन्तस्यादात इत्यर्थकेनायुदात्तत्वापत्तिरित्यर्थः । जुच "न लुमवा" इत्यस्य प्राप्त्या न दोप इति वाच्यम्, लुमता लुप्ते प्रत्यये यदहं तदुद्देश्य कार्ये एप निषेध इति सि द्धान्तात् । अत एव 'पञ्चभिः क्रोष्टीभिः फ्रीतं कुलं पञ्चकोट्ट' इत्यत्र सृज्यत्त्वम्मति। अङ्गम्य कोप्टुस्तृज्यत्त्वमित्यर्थन "तदितार्थ" इति समासे टक "अव्य" इति लुकि "लुक् तद्धित" इति स्त्रोप्रत्ययस्यापि लुकि "स्यमोनपुंसकात" इति सोलुंकि हतेऽपि प्रत्ययलक्षणेनाङ्गत्वस्य 'सत्त्वात् । नचैवं सति "वृषण्वस्वश्वयो" इत्यनेन वृपण्यसुरित्यत्र भसंज्ञायामलोपोज्न इति मन्त्रेणानन्तस्य भसंज्ञकालस्यानोकारस्येत्यर्थफेनालोपापत्तिरिति वाच्यम् , प्रत्यासत्याग संज्ञामसंज्ञयोर्यौफनिमित्तकत्वं तत्रैव प्रवृत्तरङ्गीकारा। नचैपमपि ममृष्टः इत्या मृद्धि- दुरा, भवद्रोत्या मुजेरङ्गत्वात् । नलुमता" इतिनिषेधल्याद्गसंज्ञायामप्रवृत्तेमवतैवोपपा- दनादिति याव्यम् ; "डिति च" इति सूत्रेण हिनिमित्तप्रतिपेधल्य प्राप्तेस्तवाङ्गसंज्ञाया अनपेक्षणेन "नलमता" इतिनिषेधेन न "विति"इत्यस्य प्राप्तिरित्यस्य वक्तुमास्यत्वात् । "धातोः कार्यमुच्यमानन्वत्प्रत्यये' इति निषेधाच । 'मनु "आदि सिचः" इत्यस्य वैकल्पिक्तया छन्दस्यापाद्यमानरूपस्य वस्तुमशम्यत्येन . युमयसिद्धिरिष्टाऽत्र पझे न स्यात् । एतेन चङ्ग्रवण व्ययम्, घयतावेव हि तदुपयोगः । तत्र सिचो लुकेर सिद्धमित्यपास्वम्, 'मधान्त्यसिध्यापः धियतेरादन्तरवातदर्थ चसिचार्यहणन्, अन्त्यस्य धावन्तार्थ मपि घसनगम्यर्धममइणमिति । तदाइ-प्रयाणामिति । यथाकयश्चित् ग्रहणे इति शेषः। यदि तुदीपजन" इति चिणो मन्त्र लुक दृश्यते, उदा तुर्यस्यापि ग्रहणमिति बोध्यम् । अत एवावरतस्त्र याणा ग्रहण कर्तव्यं स्यादिति माध्ये भवरत इत्युक्तिः सहन्छो । एकच गौरवं स्पष्टमेव । अत एव प्रयागामित्येव साकाइ मुक्तमिति भावः । ननु किं मात्रागौरव पदगोरवं शनगौरव वा मापापते ? नायः, सस्याकिशिकरवाद । वस्य नियतवृत्तित्वाय । सस्य वन्म एव सत्त्वाच । न मध्यः, पक्ष- येऽपि पाणयकरणेन समत्वात् । मन एव नेऽपि सौ तान्येव श्रीगि प्रहमानीति माय सङ्गच्छते। मिलते एव दरसस्वाद मन्मते तु पदद्वयमेक वा। नान्यः, स्यान्यादेशमावायल्पनप्रयुक्त पवाद । एव मन्" इति सूत्रे गौरवमिया लिर्न कार्यः, उरमर्गापवादमावेन निर्माशात् । हिश सिचा साचादेशः । प्लेरिस्यस्य स्याने सिच रवि कार्यम्, "मन्त्रे" इति सूखे किमपिन कार्यम् ,'सिचाइरस नुत्यैवेष्टसिरिति न कोऽपि दोषो टापवं च ; इत्यत माइ-सियालुकोति । एरदेशस्य चानुस्टस्प योत्सर्गस्यातरजानपीति न्यायस्याप्रयणेनानादिष्टस्याश्रयगेनादिरस्य या तविषये स्वतन्त्रस्यवेत्यर्थः । तद्विषये इति । पस्नगम्मिन्ने सर्वध वेत्यर्थः । मन एव सामान्यग पार्थकोन चोतिः। मन्ययोमयो. तिरेवमुत्तिश्चात्तेति स्पष्मेवेति भावः । फेचित्तु ग्यमिति, fram सिंचनादीनामुनगोपाः माग रयान्यादेशमावेन दार नाय इत्यार-मन्त्रे इति, नारय स्यार-सिनो लुोति- सन वरप्रस्यावश्यकवाद । प्रयाणामिति । चतु नियुपथगन् । मिचो लुकीति । टि. पर विचमेव विधाप दास्थाने सापादेशविधानमिति, "मन्त्र पस" इत्यादिना च रिस्पर वियो न सरा .

·रक्ष सटीकाटिप्पणशब्दनप्रौढमनोरमायां- देशस्य शानचश्वासमहापत्तेः । नान्त्यः । अव्ययस्याङ्गपदाभ्यां पृथग्भहणवयात् । शब्दरतम् । चेराह-चेति । तेनाग्रहीदित्यादाविडादेशस्य ईटोऽसङ्ग्रह इत्यर्थः । इदमुपलक्षणम् अ. व्ययस्य पदात्पृथग्रहणवैयर्यमपि दोष इति बोध्यम् । अव्ययस्येति । अत्र त्वस्यैव । भैरवी। १ . - स्वरापत्तिरूपदाप इत्यत आह-चेतीति । तेन सिच एव स्थाने सायादेशविधानमिति पत्रेऽपु. पन्नित्यत्र जुसापतेलौकिके ताशप्रयोगे स्वरापत्तेश्च परिग्रह । यदि तु ब्लिहत्सर्गः क्सादयो। ऽपवादा इत्याश्रीयते तदा न दोप इत्यवधेयम् । परिगणने तु दोष एवेत्याह-नेनेति । परिग प्पनेनेत्यर्थ । नचात्र स्थानीत्संज्ञकटकारोपलक्षितो नत्वादेश इतीट इत्यसङ्गतमिति वाच्यम् । स्यानिनिष्ठस्येत्संज्ञफटकारोपलक्षितत्वस्यारोपामिप्रायेणैवमभिधानात् । इदम् अपहीदित्या- पसिद्धिरूपदूपणम् । मव्ययस्येति । अस्य पृयग्ग्रहणेत्यनान्यः । भा-अन्त्यपक्षे दोषत्वमिति। ब्राह्मणवासिन्यायानाश्रयण इत्यादि । अत एवाह-रवि मा भावप्रकाशः। चल्यु.।स्वरापत्तेरिति । सिजन्तस्यादिरुदात्त इत्यर्थकेन तेनायुदातरवापत्चिरित्यर्थः । एषमते भास्य लुमता लसप्रत्ययहेतुककार्यामावादातिकमते तस्मिन्निति न्यासात् गन लुमता" इत्यस्याप्राप्तिः। लुमति प्रतिषेधे पकपदस्वरस्योपसख्यानमिति तु सर्वामन्त्रिासिज्लुक्स्वरवर्जमिति प्रविषिद्धमिति प्रत्ययलक्षण युक्त. भेवेति भावः । ननु नाय दोषः मादिः सिच इत्यस्य वैकल्पिकतया छन्दसि सर्वविकल्पाना व्यवस्थित. वेनापाथमानरूपाभावात् । एवञ्च ग्लिव्यर्थ एवेत्यत मार, चेति । वन स्थान्यादेशभावपळे लेके सातशे तरचयपत्ते. 'भपुपन्' इत्यादौसापचेच सहमदः । नन्वेषमस्तु स्थान्यादेशमावपश्य दूर स्वम् । उत्सर्गापवादमावपक्षस्तु युक्त एवेति लियर्थ एव । मत एव माध्यकता पसावदुध्यते इत्यादिना तस्लमो मायाख्यात कपटेन चानूदितमिति चेत् | सत्यम्, तथापि प्रकृवार्थसिदिरेवेवि ध्वनयबार- इत्यरुपेरिति । स्वत. प्रत्ययखेन तदनुपयोगरूपास्वरसादित्यः। भव तात्पर्य न सिमर्थने। मत एव माध्यकैपटयोः स्पष्टमित्युक्तिः, तयोश्च पूर्वत्र यथासस्पेनान्वयः। तथा च तत्पपूर्वपशकपनेन त्रस्यसिदान्तः मागुको ध्वनित एवेति भावः । ननु चस्प समुचायकावेऽपि न तेनान्स्यपशोकदोषसग. वस्पागतिकगतिप्रापरवात् । वामगदसिष्ठन्यायेन तस्यादोपत्वाचा प्रयोगासिदिफ गासश्मासम्म प्युचरन बादशममुच्चयस्यैवौचित्याचा प्लेन चेन तपस्यैव समोऽस्तु। अयमेवोपलक्ष्य , अनुप स्थितत्वादिस्यपास्तम् । भव भारतेनेति । नेत्यर्थः । म च वि तात्यार्थ पर्पत्य यमे रागृथत पप्यावरियायामन्वयः। पातेन च पठनेगलप इत्यस ऐटितात्पर्याय इत्य. । सानि निष्ठामासशकोपवित्वमादेशे मारोप्य टिइति निर्देश । एतेन स्यानिनि तरवेऽपि भास दीपावन ट्र दुचमितीट इस्पयुफमित्पपारसन् । असम इति । तथाच "ट ईटि" इति न स्यादिति भावः । मन परेनयपोकदोपा नेति ममवारणायार-दमुपेति । 'मनोद' पतिविरूपमित्पर्य । दोरा. म्वरस्पेवि ., -अन्ययस्यसि । मम्पयसागङ्गलस्यानुदमर परपमानवादा-पदादिति । भपिस्तस्यैव समुपायक इति स एव मुस्पोप इति मार निन् करीस्याऽस दोपसापुफान दोगत. रोहित्यिक मार-अप स्पति। मनपरशे विस्य। दोपल दन्यापानासोबत मार । सदाययीनदोषान्वामार्ग शो निधन व प्रक्रियाप्रकारेपि र पाल्पाम् । था ९५ मूस न कोस्मविरोषन गारधीपदम्पापेग कौरभ समाहिमामू: चियमित - धम', - रोप लास्यति। सकारेशातरी निगमानाAHATula ।

·अच्सन्धिप्रकरणम् । प्रस्तुत्येति वृत्तिकारोक्तं तदुदाहरणमपि मन्दम् । क्वामात्रस्यानव्यत्वात् , कृत्त्वेन शब्दरतम्। दोपत्वमिति भावः । नन्दव्ययस्याङ्गते फलामादेन प्रत्ययस्य लुका लुप्सत्वेन च तदप्रा. मैरवी। व इति । एतेनायम्पक्षो निर्दुष्ट इति ध्वनितम् । "मव्ययादाप्सुप.५ इति यस्मिन्काले प्रवर्तते तस्मिन्काले आकडारीयसंज्ञाविषये ययोदेशपक्षाश्रयणेनाङ्गसंज्ञाप्रवृत्तौ प्रत्ययलेोपेऽपि प्रत्य- यलक्षणेन सत्मवृचौ बाधकामाव इत्याशयेनाइ-मङ्गख इति । उक्तरीत्या पञ्चत्यत्र पदसंज्ञा यया प्रवर्तते भाविफलसत्त्वात्तथा फलं नास्तोति मावः। ननु फलामावेऽपि पर्जन्यन्याये- नागर्सना भविष्यति, लुक्प्रवृत्तिसमकालमेव संज्ञायाः प्राप्तः सत्त्वात्। यद्येकस्मिन्काले स्थानिस्वनिमित्तत्वयाविरोधेन लुग्विधेः सर्वतो वलबत्त्वेन च तस्यैवादी प्रवृत्तिमविष्यतीति यूपे तयस्त्वादौ लुक्, तथापि प्रत्ययलक्षणेन लुगुत्तरमपि सा भविष्यतीत्यत माह-तुका लुप्तेति । अयम्भाव-"न लुमतानस्य" इति सूग्ने 'न लुमता तस्मिन्' इति न्यासो वार्तिक- कृता 'लुमति प्रतिपेथे तन्निमित्तग्रहणम्। इत्यनेन वोधितः, लुमता लुतो यः प्रत्ययस्तस्मिन्पर यत्पूर्वन्तदुद्देश्यक यत्कार्यन्तन कर्तव्ये प्रत्ययलक्षणं नेति तदर्थः । एवञ्च तवार्तिकैकवाक्यत. या सूत्रकारमतेऽपि फलभेदामावाय लुमता लुप्ते प्रत्यये परे यदङ्गं यत्पूर्वन्तस्य यत्कार्यमान- मनानं वा तस्मिन्कर्तव्ये निषेध इत्येवार्थो, नतु लब्घागसंजकत्वस्यापि निवेश इति निषेध- भावप्रकाशः। ऋदुक्तिः परास्ता, न्यायलासत्ताच । तदाह-इति भाव इति । नन्वम्ययस्याङ्गत्वमस्यैव । माक- दारसंशानु ययोदेशत्वस्यैव भाष्ये सिद्धान्तितत्वेन प्रत्ययसभासमकालं विध्येकवाक्यतया वदानी कार्या- मावेपि तत्प्रवृत्तेः, 'पञ्च' इत्यादी पदसंशावद । भत माह-फलाभावेनेति । दृष्टान्त माविफलसत्त्वेन तत्वेऽप्यन्त्र तदमावेनेत्यर्थः । भस्य तदप्रापयेत्यत्रान्वयः । यत्तु मान्याः, न च "न तुमता" इति निषेधेनासशवस्य दुलमेवि वाभ्यम् , तसा भानिमित्त- कार्यत्वामावन निपेषाप्राप्तेः । अत एव पञ्चभिः 'क्रोष्ट्रीमि.' 'क्रोत कुलम्' इति तद्धिता समासे ठको मध्य इति लुकि "लुक्कदित" इति डीपो लकि सोलंकि च तुम्वरवयुक्त पक्रोष्ट' इति प्रयोगसिद्धिः। मन्यथाङ्गेन प्रत्ययाक्षेपे "उरद" इत्यत्रेवावृत्या कोष्टशम्दा प्रत्ययेऽजसंशो मवति, तस्य च स्पर्थकप्रत्यये तृवद्भाव इत्यर्थेनाइसशदि न स्यात् । स्त्रीप्रत्ययस्तु गौरादिरवादत एव विधानादा । स्पष्टश्चेदं "युवोर. नाको" "तुज्वनोष्ट." इत्यादिसूनेषु माध्यकयटपदमार्यादावित्याहुः। तत् कैयटहरदत्तापनुरोधेनेकि स्पष्टमेव । "न लुमता तस्मिन्" इति न्यासान्तरानुरोधेनाइसंशाया भपि निषेधौचिस्याए । लुमता सुप्तप्र. स्ययनिमित्ते तत्प्रकृतिसम्बन्धि यत्कायमिरपयों हि तदा। एवञ्च सूत्रमतेऽपि लुप्तप्रत्यये परवस्तपरयु - . श्यकमालमनाग वा यकायमित्यर्थः, नतु तत्र लग्घागसंशकवनिवेश. 1 मारव पक्षयोःसमफलकावा. स्याख्यानसतिश्च । स्पष्टश्चेदं सरोवेवोद्घोते। "नलुमता" इति सूत्रस्योद्योतशम्देन्दुशेग्वरादिग्रन्यास्तु मान्यानुयायिन इवि न तद्विरोषः । वस्तुतः शेखरतात्पर्यमन्यत्र प्रतिपादितमिति तदविरोध श्वेति वो ध्यम् । महसंशाया ययोदेशस्वादुकप्रयोगोपपत्तिः । कायकालपशेऽपि कोष्टुशब्दः प्रत्ययेऽगसंगे मवति, भरसंशकस्य च तृवद्भाव इत्यर्यात्तृवस्वमनैमित्तिकमेव । "उन्" इत्याशे तु भासंशासारा परनिमित्त कत्वमादाय स्थानिवलप्रतिकान लुम" इत्यस्य चानित्यत्रादहसंशयामप्राप्ति. तेन 'प्रियविस' इतिवदुपरत्तिरिति सदाभ्याशयः। वरपकैयटादिमन्यास्तु चिनया एव । श्नावंगस्नसावित्यत्रस्पदण्डयु कि परास्तेति दिक्। र वनयन् 'तुभ्यतु दुर्जन' न्यायेन कार्यकालपशायणेप्याइ-लुकेति। पन-सूत्रमते तथा निवेशेन निषेधाप्राप्ठेराइ-फलेति , 'वार्तिकम वदनिवेशेन निषेपप्राप्ति:श्याह- नुसतीति व्याख्यान-परास्तम् , मवभेदस्वाभावादिति मावः । तदप्राप्त्या-मातापाया। मनु पदस परिगणनपशेऽप्यस्याऽश्ययाददाग्रहगवेयर्यरूपस्य दोषात घनिमिति अध्यम् । फलामाले - सरडा।

·२४८ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- सिद्धत्त्वाच्चेत्याशयेनाह-भादेश इति । अनल्विधाविति किम् ? तेन, तस्मात् , शब्दरतम्। 'प्त्या कथं तेनाव्ययसङ्ग्रहोऽत आह-पदेति । तत्वं च ततः परस्य निघातार्थमावश्यक, प्रत्ययलक्षणेन सुबन्तत्वाञ्च तत्त्वमिति भावः । सिद्धत्वाच्चेति । सत एवान तुझ् । न च "सवें सर्वपदादेशो" इति न्यायेन प्रस्तुत्या' इत्यस्य स्थाने प्रस्तुत्य इत्यादेशे तस्या- व्ययत्वमिद्धिरिति वृत्याशय इति वाच्यम् । अर्थवत्येव स्थानियत्वमिति तात्पर्येण क्त्वो- भैरवी । । स्याङ्गसंज्ञायामपि प्रवृत्तिमविष्यतीति । नच 'पञ्चभिः क्रोष्ट्रीमिः क्रीतलं पञ्चक्रोष्ट' इत्यस्य सिद्धये लब्धाङ्गसंज्ञकत्वनिषेश आवश्यकोऽङ्गस्य क्रोष्टस्तृज्यत्त्वमिति सुतार्यात् । तत्र हि- तद्धितार्थति समासे ठकोलकि "लुकद्धित" इति स्रोप्रत्ययस्य डीपो लुकि सोलुंकि नेप तृज्वगावस्य सिद्धिः । स्पष्टश्चेदं "युवोरनाको” इत्यत्र भाप्ययटयोरिति वाच्यम् , तस्य अन्यस्य "न लुमता" इत्यस्यानित्यत्वाभिप्रायकत्वात् । अत एव प्रियतिस् कुलमिति प्रयो गोपपत्तिः । तदप्राप्स्या-अगलज्ञाया अप्राप्त्या । तेन-अङ्गशब्देन । ननु सुपो लुकि पदसंज्ञा पि कथमत आह-तत्त्वश्चेति । पदत्वचेत्यर्थः । निपातार्थमिति । प्रातर्भवति, प्रस्तुत्य भरती त्यादौ "तितिक इति निघातार्थमित्यर्गः। एतेन फरसत्त्वमुक्तम् । सुबन्तवाचेति ।। एतेन "न लुमता" इतिनिपेधाप्रवृत्तिं सूचयति, पदसंज्ञाया लुप्तप्रत्यये या पूर्वस्तन्मागो. हेश्यक्त्वाभावात् । चस्त्वयें। तस्वम्--पदत्वम् । कृत्वस्यावश्यकतां ध्वनयति-पत एवेति । कृत्वल्यावश्यकत्वादेवेत्यर्थ । पत्र-प्रस्त- त्येत्या । ननु क्त्यामात्रस्यानव्ययत्वेऽपि तदन्तस्याव्ययत्पन तदादेशस्य समुदायल्याव्यय. स्वेनाव्ययोदाहरणम्मूलोकं सम्यगेवेत्यर्थ सोपपत्तिकमनूय दूपयति-नचेति । भगवन-मा- भावप्रकाशः। शाया भयुक्तरीत्याऽमावे कथ तेन सरसः । मत मा-तत्यति । पदस चैत्यर्थः । एवममेऽपि । तत, मव्ययात्, प्रातस्त्रोत्यादौ "विझविड" इति निपालसवातदभावो नेति भावः। न मुमते त्यपि न, पदत्त्वस्य विशिष्ट कार्यस्वात् । तदाह -सुगन्तत्वादिति । पदय व फरवस्यापपरामा- भत एवेति । एषा भौतस्यान्यादेशमाव भावश्यक इति मावः । यतु यसः कसेन वादेशक तत्वेऽपि सन्मानस्यानभ्ययरनेऽपि समुदायस्य सत्वेन सदादेशस्य सातसिदिहरोमति तय मौट गुष्ठ्येदेखि परदचादयस्तस्यण्डयितुं सोपपत्तिकमनुवदति-नचेति । न्यायेनेति । सर्वे सर्वपदादेशा दाशीपुत्रस्य पागिनेः । परदेशविकारे हि नित्यस्व नोपपद्यते॥ इति माग्योचन्यायेनेत्यर्थः बहास्पार्थायां वृत्तौ क्योऽनकरवादिति मारः । प्रस्तुतिः । रत्याशय इति । वन सद्ग्रन्यमौ मममेयायुक्तमिति भावः। यो गम्यते योजनेत परम्, ननु यतिबन्तमिरयायेनाद-अर्थवत्येवेति । एवेन निरमध्यवासात्यग, रकमा सरण। नेति । ततः परस्या मित: "मम्पयास." इति मन जानिमिटरय हसविणारा प्ररित्यर्थः। मूह सदुदाहरणम् पम्पयमागेदारगन् । इति म्यानेति । स साल माशिपुनरय पारिनेः । एकारिकारे र निया नोपर। इति मापारम् । नाम निपा রই অন্তৰা' যে 'সত্য'হবার ‘বি মদী মনে पार। न लया प्रयोगमास्तिर नियEि | गर्माये . नित्यमिसि। सोमवार शामा मारतमा ममि पूर्व" पूर्णरूपमा पूर्ण मामासपने three. - ·अच्सन्धिप्रकरणम्। २४ तस्य, तस्मिंश्च विधौ मा भूत् । तत्र अला विधौ यथा-व्यूढोरस्केन । अत्र सकारस्य स्थानिवत्त्वेन विसर्गवत्वमाश्रित्य "अब्यवाये” (पासू०८।४।२) इति णत्वं शब्दरत्नम् । ऽप्यर्थवत्वेन ताशस्थान्यादेशभावकल्पने मानाभावादिति दिक् । अनल्विधाविति किमिति । विधिग्रहणविशिष्टं किमर्थमिति प्रश्नः । णत्वं प्राप्तमिति । न च सकारे भैरवी। - . भावप्रकाशः। + वार्थाभिधायकत्वेनास्य तत्त्वम् । 'सर्वे सर्वपदादेशाः' इत्यन्न पदशब्दो यर्थवत्पर इत्याशयः। क्त्वादीनां कचिदनर्थकत्वेन व्यवहारस्तु प्रकृत्यातिरिकार्थामावेन योध्यः । तादृशेति। समु- दायेत्यर्थः । मानामावादिति । श्रौतस्य स्थान्यादेशमावस्य यत्र स्थानिन आनर्थस्यन्ता समु. दायस्य स्यानित्वमिति मानर्थक्यमेव वाहक्कल्पनायां मानं, तच्चाऽत्र नास्तीति भावः । ननु जहत्त्वार्थावृत्तिरिति पक्षे समुदायादेशत्वकल्पनमेव युक्तमत आह-दिगिति। रूढेरभावेन जहत्स्वार्थायास्तस्या अङ्गीकाराभावः, प्रक्रियादशायान्तदनगीकारश्यावश्यकः । अत एव 'सु. पन्थाः' इत्यादावात्वस्य प्रकृतप्रयोगे तुकच सिद्धिरिति । नन्वनल्विधाविति 'द्युकाम इत्यादिप्रयोगसिद्धयर्थमावश्यकमेवेतिप्रश्नानुपपत्तिरत मा- ह-विधिग्रहणविशिष्टमिति । युकाम इत्यादिसियमनरीत्येव वाच्यमित्याशयः । उत्तराशयस्तु षष्ठीसमासेनालाश्रये विधौ नेत्ययन सफलमूलोकप्रयोजनसिद्धयर्थ तस्यावश्यकत्वमिति । ननु तृतीयान्तार्थामानेऽपि 'व्यूढोरस्केन' इत्यस्य नासिद्धि.? "रपाभ्याम् । इति पञ्चमी- निदेशेन तस्मात' इतिपरिभाषायाः प्रवृत्चिसम्भवात् । अत एव 'आदर्शन' इत्यत्र न ण- त्वम् । नच सौत्रव्यवायपदविरोध इति वाच्यम् , अदादिमिन्नव्यवधाने नेत्यर्थात् । अत एव ध्योचन्यायतात्पर्येणेत्यर्थः । इदश्चान्यन स्पष्टम् । भपिना समुदायसमुच्चयः । अजहत्स्वार्थायां पृचाविति शेषः । मानाभावादिति । श्रौतस्यानर्यक्यं च तद्गमक तवान नेति मावः । नन्वेवमपि महास्वार्यायो वृत्ती सुयोज एव वृत्तिप्रन्यः । मत पाइ-दिगिति । तदर्थस्तु रूदेयंत्रविरोधित्वं तत्रैव तदशीकारः, प्रक्रियादशायां तदनङ्गीकारश्च । मत एव 'मुपन्थाः' इत्यादिसिद्धि, प्रते तुसिद्धिश्चेति । ननु भनल् इत्यस्यालि धारणायावश्यकावेन तथोत्तरे वाच्ये तेनेत्यायुत्तरासातिः, मत भाइ- विधीति । तथा च 'शिखी ध्वस्त.' इविवदिशेपणे प्रश्नोपसक्रमादिधिग्रहणप्रश्ने तयोचर युक्तमेवेति भावः । किमर्थमिति । तदर्थमन(लि) इत्येवास्तु । विधावित्यध्यापारलभ्यमियादीति भावः। मूले तेनेत्यादि। अयम्मावः, माध्ये एतफलस्य खण्डिनत्वेप्युचरपदलोषिसमासद्वारा सकलाविधिपरिम हार्यविधिशम्देन प्रधानन्यायदाधाङ्गीकारेण यथास्यचिदाभयपस्येवास्यापि लाम इति । इदमेव वनयितुं वक्ष्यति-मायण चेत्यादि । मत एव न कौस्तुमविरोधः । पतेनैताल, संख्यण्ट्योत्तरार्थ विधिमणमिनि मायोक्तिविरोधापत्तिरिति मन्दोकमास्वन, उत्तरार्थरवस्य समानुचलाथ । उत्तरप विधिग्रहणमरवेन फलामावाधेति दिक् । ननु वार्तिकमते ययावत "मटकुपु" इतिविधिमत्रस्य 'भादर्शन' इत्यादीवातप्रस समझाय "पाम्बाम्" इति पञ्चम्योपस्यापितनिर्दिष्टपदस्थ व्यवाय इत्यनेनाविरोधायाायन्याव्यवहितपर. ताया भङ्गीसरानाध्यमते रापवाद् ऋवन्नस्यस्यस्य प्रत्याख्यानाय व्यवाय गतिविधेटकृषितिनियमस्य च योगविमागेनामीकारा पाप्राप्तिरेव दुवचेत्याशयेन शो-नवेति। संत.सत्वेन रूपैग सस्याटि निपचिरतस्तदरवमभ्युपगन्तव्य सदस्येति तात्रयम् । एवन प्रौतस्थानिपटितावच्छम्दस्य स्थाने मौतस्यान्यघटित: प्रोतादेशपटित. प्रौतस्यानिसममिन्याइतपावपटिशः प्रौतस्थानिसममिम्यादायाव. दर्णेतरवर्गापटितवार्यवानादेशो मवति फलितम्। भयमेवानुमानिकस्थान्यादेशमाव उम्पते। इति प्रश्न इति । 'भनलि' इत्येव दकये मनलिभाविति ग्रहन किममिति वदर्थः । चतुर्विध. विभक्त्यधरय लामाप विधिमणविशिष्टमनसिपाविति उत्तरम् । विधिप्रहगे मा विपिरलिपिरिति सरला।

·१५० सटोकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- प्राप्तम् । अलः परस्य-चौः, पन्थाः । हल्ङयादिलोपो न । अलो विधौ भैरवी। - शब्दरतम्। स्वतोऽस्मिन्नत्यसत्त्वादमिन्नव्ययाये नेति निवेधात्कथं णत्वप्रातिरिति वाच्यम् । अति. क्षुम्नादिपु क्षुम्नशब्दपाठस्य चारितार्थ्यम् । भाष्यकारमतेऽपि योगविमागेनोकार्थलामाघ । तचाभिन्नत्वं स्वतोऽस्त्येवेत्यायिकामाशहानिराकरोति-नचेति । निषेधादिति । नियमशा खाणाग्निषेधमुखेन प्रवृत्तिरिति पधे निषेधः स्पष्ट एवं विधिरूपेण प्रवृत्तिः, सामान्यशास्त्रता. भावप्रकाशः। भागदविदिष्टस्योपदिष्टाद् दुर्दललादिति भावः। एवञ्च निषेधाश्च वलीयांसः" इति न्यायाचिरित्याह-- अमिन्नेति । इदशोक्तमतदयेऽपि समानम् । तत्रापि द्वितीये नियमशालाणां निधमुखेन तिरिति पर्छ । विधिमुखेनैव प्रवृत्तिरिति सिद्धान्तंमतेऽपि प्राप्तस्य पुनर्विधिसामन सामान्यशालस्य तदन्यपर. स्वरूपसोचाङ्गीकारेण, मन्यत्र तदमावस्यार्थतः सिध्या भाषिक निपेषमादाय तेषु निषेपास्वव्यवहा राव । भन्यनिवृत्तिफलकसिद्धविषयकविधित्वमेव हि नियमविधिसमित्यन्यत्र विस्तरः । एलेन विधिमुखे. नैव प्रचिरिति सिद्धान्तविरोध इति नियमपरित्ययोरेक्येन निषेषस्य शाम्दावेन विवरैयासस्वाद फरया. कृतीयासमासरय, भलो विधिरिति पञ्चमीषष्ठीसमासयोः, पलि विधिरिति सप्तमीसमासस्य प सम्भवेन विनिगमनाविरक्षायामप्यर्थलाभ इति भावः । मू विसर्गवदिति । विसर्गवृत्पद्यमित्यर्थः । षष्ठपर्ये मनुष्माययः । निधादिति । "अटकुप्वाद यरव नियामकलेन नियमशासागा निषेधमुखेन प्रा. सिवादे रखतो निषेधाद् विधिमुखेन प्रतिवाद च सशेषमूलकफतिनिषेषादिरयः। तयार "मटर प्वाल" इति सूत्रे योगविभाग: कर्तव्यः "व्यवायेऽपि इति विध्यर्थः । "मटकुप्वाइनुग्" इति नियमा इति। छान्दसो मिसो लुक । 1 सरला।

·अच्सन्धिप्रकरणम् । भैरवी। ध्यम्, - झुकाम । वलि लोपो न । अलि विधौ-यजेः क्तः, क इष्टः । "हशि च" शब्दरत्नम्। दिश्यमानधर्मविरुद्धस्याश्रयधर्मप्रयुक्तकार्याभावस्यातिदेशस्वभावसिद्धत्वात् ।, इदं चासिद्ध- वत्सूत्रे कैयटे स्पष्टन् । युकाम इति । यद्यपि वत्वं हलत्वाद्यपेक्षया विशेषधर्मस्तथाप्ये. त्पर्यसकोच इति पक्षेऽपि फलितनिषेधमादायेत्यमभिधानम् । भतिदिश्यमानो यो धर्मस्तद्वि- रद्धोया स्वाश्रयधर्मस्तत्प्रयुक्तकार्याभाव इत्यर्थः । स्वाश्रयः-आदेशनिष्टः । कार्यवि कार्यातिदे- शस्य प्राधान्यामिप्रायेण । शास्त्रातिदेशोऽपि कायांतिदेशादभिन्न एव फलत इत्यमिप्रायेण- रवमावेति । यया सिद्धत्वासिद्धत्वयोर्विरोधेन जहीत्यत्र "असिद्धवदन" इत्यनेनासिद्धत्वाति. तिदेशेऽपि स्वाश्रयो हेर्लुक्न भवति । असिदवत्सूत्रं तु शाघीत्यत्र स्थानिप्रयुक्तस्य धिभाव- स्य झलन्तत्यस्य बुद्धया प्रवृत्तिसम्पादनेन चरितार्थम् । इदम्-स्वमावसिद्धपूर्वोत्तम् । नच 'ब्राह्मणवदस्मिन्क्षग्निये वतितव्यम्' इत्यत्राविदिश्यमानो धर्मो ब्राह्मण्यं तत्प्रयुक्तकार्यवि- रुद्धस्याध्यापनप्रतिग्रहनिवृत्तिरूपस्य क्षत्रिये दर्शनेन भवदुक्तः स्वभावो व्यमिचरित इति घा. तत्रापि न मारण्यातिदेशः, किन्तु मम्युत्यानसत्कारादिरूपस्य, तांद्वरदन्यूगत्वयु- दिप्रयोज्याभ्युत्थानाभावाप्रवृचिसम्पादनेनातिदेशस्य चारितार्यात् । 'सामान्यातिदेशे विशेपानतिदेशः' इति हि परिमापा लोकप्रसिद्धा । यथा 'ब्राह्मणव- दस्मिन्क्षत्रिये यतिवव्यम्' इत्यनेनापासनातिदेशो दृश्यते, नतु माठरकौण्डिन्यसम्बन्धिप- रिपेपणादिधर्मस्य । एवञ्च वत्वस्य वल्त्वस्य वा हल्त्वापेक्षया विशेषधर्मत्वेन वदतिदेशो न भविष्यति, किन्तु हलत्वस्यैव । तथा च क्यमतिदेशेन 'टु कामः' इत्यत्र वलि ककारे लोपस्य प्राप्तिरित्याशयेन शङ्कते-यपपीति । हलत्यादीत्यादिना वरत्वपरिमहः। भावप्रकाशः। तिदेश इति मूठं चिन्त्यमिति, तयोमेंऐन नियमाभिप्राया मूठोक्किरिति च मन्दोकमपास्तम्, उत्तरीत्या सिद्धान्तविरोधामावादाक्यदयसत्त्वाच । भत एव "स्थानिवदादेश नाल्विधो" इति नात्रि, निषेधवैय- यांपत्तेश्च । विरद्धेति । इद च धर्मे कार्ये पान्वेति । स्वाधयति । भादेशनिष्ठेत्यर्थः। कार्यत्यनेन प्रापान्यात्कार्यातिदेशोऽयमिति ध्वनितमित्यन्यत्र विस्तरः स्वमावेति । अत एव 'जहि' इत्यादी ना. देशस्यासिद्धवरवे स्वामयो हि लुक्न, सिद्धवत्त्वासिझवत्त्वयोविरोधाद । मसिद्धवरसूर्य तु 'शाषि' स्या- दो स्थानिप्रयुक्तधिभावकरणेन सफलमिति भावः । वदाइ-इदति । तादृशकार्यामावेऽतिदेशस्व. भावसिद्धत्व चेत्यर्थः । मत एव ब्राह्मणवत्' इत्यादौ माझयविरुद्धाऽब्राह्मण्यप्रयुक्तबामण्यविरुद्धमपपा. नादेनिवृत्तिर्न तु युद्धादेः । एतेन तत्र प्रामण्यप्रयुक्तयाजनादिविरुद्धक्षत्रियवादिप्रयुक्ततदमावरूपकार्यद. निन तादृशनियमे न मानमिति मन्दोचमपास्तम् , उच्युतः, तयोरविरोधाय, विश्वामित्रे समावेशद. शनात् , उक्तरीत्या तरयापि निवृत्तेश्चेति दिक् । स्पष्टमिति । स्पष्टतरमित्यर्थः । मन एव कैयोछेखः । पक्षियोदीर्घात्" इत्यत्र माध्येऽपि स्पष्टत्वात् । ननु पग्निमित्तवैकल्यमयुछोपदेशाप्रतावनिदेशप्रवृत्तिस्तस्य कार्यवच्छालीयस्यैव प्रत्यासत्या ग्रहणेन यत्तस्य "स्व रूपम्" इत्यनेन तस्वेऽपि वायपेक्षया विशेष. भोवन सामान्यातिदै" इति न्यायेनानविदेशातरय लोपामाप्तिरिति मूलमयुक्तम् । म पव माग. बदित्यनेन मानण्यप्रयुकामासनादीन्यतिदिश्यन्ते, न माठरत्वादिविशेषकार्याणीत्याशयेनाशहते-यद्य पीति । आदिना वस्वादिसमः। अतिदिश्यमानधर्मविरुदेशि । भर विरुदत्वन पदचादि प्रति बदमाववत्तानिश्चयमुद्रया प्रार्थ नतु तदभावग्याप्यवचानिश्चयमुद्रया। प्रकृते च विरोधोऽदवसादि प्रत्यतिदेशशासवाइभेदामावरू. पाट्यप्रकारकनिधयस्य प्रतिबन्धकारवाद्, भेदामादस्य भेदप्रतियोगितादच्छेदकरवरूपत्यनियमाव। सद. भावपास्यवसानिमयमुद्रपा विरोधमहे तु 'पुः लादो "विमाषा प्राट" इति मुगमविदिश्यमान. सरला।

·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शब्दरतम् । तवाक्योपप्लुते वकारखदुकार इति वाक्ये उपारधर्मापेक्षया न तस्य तत्त्वम् । सूनक्सप्त स्थान्यादेशमाघमादायैवैवत्कृतवाक्योपप्लवादिति भावः । भैरवो। न च वत्वस्य विशेषधर्मत्वेऽपि न तद्वत्वेन निमित्त किन्तु() पल्ल्वेनैवेति वत्वातिदे- शापेक्षाया एवाभाव इति तस्य विशेषधर्मत्वोपपादनपूर्विका कयमियमाशति वाच्यम्, "दिव उत्" इत्यत्र दिव इति पष्टोनिशादलोन्त्यपरिभाषाया उपस्थित्या दिवोऽन्त्यस्य वस्येत्यर्थस्य प्रासौ वत्वस्य रथानितावच्छेदकत्वेन तस्योपस्थिती तयापकं पलत्यमभ्युप स्थित भविष्यतीत्याशयात् । परिमापाघटकसामान्यविशेषशब्देन यस्यस्यचिद्ग्रहणे प्रमे. यत्वादिकेवलान्वयिधर्मापेक्षया विशेषधर्मत्वं सर्वस्यापि धर्मस्पास्तीति स्याप्यतिदेशोग स्यात्, अतः समाहकवास्यादुपप्लुतलक्ष्यसंस्कारकवाक्यघटकाशब्दापात्तधर्मापेक्षया विशे पधर्म एव विशेषशन्देन ग्रासः । “माशंसायां भूतबा इत्यन्न भूतत्वापेक्षयाऽनयतनत्यवि. शिष्टभूतत्व यथा । एवञ्च प्रकृते स्थानिमहादेश इति यदतिदेशसूचक वाक्य तत्र परस्थानिप. दन्तदुपातधर्मस्येवातिदेशो न तु तद्वयापकस्येत्या पाच्य स त्वनुपयुक्तः स्थानित्वादेशस्य निष्फस्टत्वात् । किन्तु तस्मादुपप्लुतं यद्वकारवटुकार इत्याकारक वाक्यन्तखटकशब्दोपात्त- त्यापेक्षया विशेषधर्मत्यमेव वाच्यन्तच्च चलते नास्तीत्याशयेन समाध-सभापीति। पता- शवाम्योपप्लो मानमाह-सूत्रेति । अलोन्त्यपरिभापैकवाक्यतया सूनस्टोत्यर्थः । भावप्रकाशः। पत्र मान्यादयः, उतन्यायस्योपस्थितसामान्यधर्मेस्तदाक्षिप्तव्यापफयमच विध्याकाशापूरणे सति वदन्यग्रहणे मानामाव इति वर्कमूलकतया दृष्टान्ते तयासम्मवेऽप्यत्र स्थानित्वधनोपस्थिरया सनिमित्तकायां. भावेनातिदेशसामर्थ्यादन्येपी प्रदणावश्यकरवे विनिगमकामावास्सर्वेषां मणमिति तयोमादेपम्यमिति स. मादधुः, सरमायामनुरोधेन । स्थानिवदादेश इत्यस्य समादकवाश्यत्वेन लक्ष्यासस्कारयस्यात्तधर्मस्योर स्थितस्यापि निकलरवेन एरवैयापत्या तरसंस्काररूपाक्यान्टरकल्पनावश्यवसाद । मत एप सदमे एव तपोक सेः, सपनयन् तथैव समाधवे-तथाप्येतदिति । उपप्लुते, कल्पिते भाविभूत वा। पास्ये इति । जन्य सप्तम्यर्थः । उपादान मानम् । वाक्यजन्यधीविषयत्वापेक्ष्या ववस्य नविन पर्मसमिति समुदायाः। पत्रव्य वारये इत्यस्योपादाने इत्यान्वयो न समायण । तपास अन्यत्रोपारधर्मापेक्षया वरयस्य तस्येन तदमावस्य वस्तुमाशययत्वात् । मत व समरदीपोतपास वि। नन्वेवमपि सपा वास्योपप्लवे व गमावः । थातुवदधिरिस्पादिवशल्पकार स्यादीनां पर मिराशयापान । तया च विशेषधर्मस्पेन इन्वादशेनानिव बसस्यातियो म सात माह-सूप्रेति । भादेशविषिरभेगु येन रूपेग मसस्थान्यादेशमारस्तमाशयस्यर्थः । तथा पपन्न एक "स्प स्य" इति सहा दिवस" ले यधेनैव वस्य स्थानिलमिति तय वाग्योपप्तामाप । मभि भरपन एप्पारावलो पानुपद मिशिद। सय उम्मवामिमायग। परतुरे विमान नस्पतिविदियान निपातितोऽसीति तस्वगननु रयानिवनारेऽपि कपट सारा. पामार याप्पावापारलरपरय वायुषः "." इति तुम्न स्यानिशी सिदापारिति । कार परिवारोबारेशरपालिकाले वायो,ग,सिद्धरासिमाबपोरोभार समय : सपा स्पानिमयपरिमारपाइनन परिजम् । पिपभमंसि । मावि store mataयापन मिशिपिपास-ताशा पासमान arlotra मा पसेसि । भाग:-पाnिitesh सायरनिhिrillstonाय देणारी meanin सपनाहरRRAITRESENTamisfreeream ·मात- असन्धिप्रकरणम् । १५३ स्थान, पान्यययवान्यतरालमात्रवृतिधर्म निमित्त कार्ये कर्तव्ये स्थानिचट्टायो न (पा० सू०६।१२११४) इत्युत्वं न । अल् चेह स्थान्यवयव एव गृह्यते। शब्दरत्नम्। क इष्ट इति । यद्यपी रूपमुत्वे गुणेऽवादेशे च पाक्षिकलोपेन सिध्यति, तथापि पक्षे कविष्ट इति ल्याव कयिष्ट इति चेष्यते इति भावः । स्थान्यवयव एवेति । उप- भैरवी । भावप्रकाशः। स्थानिवदावाङ्गीकारेऽपि लक्ष्यस्य सिद्धिरित्याशयेन शङ्कते-यद्यपीति । पछे-लोपाभाव- पक्षे । यत्तु "हलि सर्वेषाम्" इति नित्यलोपन्य वैकल्पिकलोपापवादतया क इत्येव स्यादि. ति, तन, "हलि" इति सूने वकारस्यायनुत्तिरिति स्वीकारेशपि 'वृक्ष करोति' इत्यत्र नित्यलोपस्य चरितार्थतयाऽपवादवासम्भवात् । नित्यलोपविधायकेऽग्रहणानुवृत्त्याऽशुरू- पहल्येव प्रवृत्तिरिति स्वीकारेऽपि 'वृक्ष' इत्यत्र विज्निमित्तकवलोपस्य प्राप्त्या वृक्षवादेरन- भिधानाच्च । न च "लोपोव्यो" इति वलोपे "अव परस्मिन्" इति टिलोपस्य स्थानिवद्भाव इति वाच्यम् , "न पदान्ताः पtsसन्ति, ननु चायमस्ति कर्तृ हत" इति भाप्यावृक्षपा. देरनभिधानेन नित्यलापविधायके वाहानुवृत्तेनिफलत्वात् । अत एव "भोभगो" इति सूत्रस्यम् "अपहरामनर्थकमन्यत्रामावाद" इति भाप्यं सङ्गच्छने । मूले-स्यान्यवयव एवेति। अत्र एवकारो मिनकामः स्यानिन्दोत्तरन्द्रष्टव्यः । अत एवादेशावयवाश्रयणेऽपि न निषेध इत्येतदर्शयति-नेनेति । सिद्धिरिति नैततवामित्याशयेन शो-पयरीतिाउले स्थानिवद्वेने पादिः । यत्तु "इलिसर्वपाम्" इति निस्थलोपे वतिद्वारि रूपान्तरसिद्धिरिवि रत्नाकरदण्डिप्रभृतयः। तत्र, निस्यलोपासिद्धतया पाक्षिकलोपस्यैव न्याय्यबाद । 'इश करोति' इत्यादी विकल्प्राप्या नित्यलोपस्य प्राप्स्याऽनपवादवाच्च प्रशूरूपे इलीति व्याख्यानेऽपवादस्वसम्भावनायामपि वक्ष्यमाणरीत्या वृक्षवादेरनभिधानेन तन वस्या नुवृत्तेनिफलत्वत्य सिद्वान्तिउलेनात्र तत्प्रासेरेवामावाच । स्वयमपि ताननुवृत्तरेवोत्करवेन तदिरो. पापत्तेश्च । अत एव मोमगो" इत्यत्राश्मणखण्डनपरमाभ्यसङ्गतिरित्यन्यत्र विसः। तद्घनयन् भाइ-पाक्षिकेति । "लोपः शाकल्यस्य" इत्यनेनैत्यर्थः। चस्स्वर्थे । स्थान्यवयव एवेतीति । एवो मिनक्रमः, स्थानिन एवावयव इत्यर्थः। अत एव सद्व्यावर्यं यश्चादेशावयव इवोकम् । अन्यथा तेन "भामगो" इत्यनारायण सफल माति, विसर्गस्थानिरेफवृतिस्त्वं, सच स्थानिरूप इत्युक्त स्यात् । भय समुदायोत्तरमेवो या तद्यावृत्तिपोष्टेति । सगुक्तमिति चेत्तइदमपि वस्तुमुचितमिति । तथा च न पूरणे तदतिरिक्तविशेषग्रइगे मानाभाव.' इति न्यायमूलकस्य सामान्यातिदेशे' इति न्यायस्य सादृश्यप्रति. योगितावच्छेदकधर्मव्यापकधर्मस्यैवातिदेशो नतु तदन्यापरमस्य इत्यर्थेन प्रकृत हल्वस्य वल्ल्वस्य यासा. दृश्यप्रतियोगितावच्छेदकत्वामावादावस्यैव तस्वेन तव्यापकतया वत्वातिदेशस्य सुसम्पादस्वमिति।स्या- न्याय एपेतीति । तथा च स्थानिसम्बन्धलवृत्तिधर्मनिमिनके कार्ये स्थानिवत्व न मातोति तय तेन यम्त्वस्य मादेशावयवयकाररूपा चित्त नतु स्थानिममध्यल् एकारस्तवृत्तिवमिति 'माय' त्यत्र न निषेधप्रातिरिति । नवमरि 'रामाय' इत्यत्र दोपस्तश्वस्य एष, स्थानी एकारस्तत्सम्बन्धी योऽन व्यपदेशिवदावेन स एष, वत्तियों धर्मः मुवं तन्निमितकवाद् दोष का ये स्थानिस्तनिषेप. प्रत्तेरिति वाच्यम्, प्रवृत्तिधर्मेऽत्वंन्याप्यत्वस्य विशेषगेनादोगा। मुश्वस्यात्तिवेऽपि भ्यानादावपि सावनालयव्याप्यस्थामावाद । नवमपि प्रय' इत्यादी दशादिश्वस्यातिदेशापतिः, पल्वे स्थानिस मध्यसचिवस्य मधम्याप्यरवस्य च सावेऽपि श्ये वयादिस्वनिमित्तकरवेन वल्वनिमित्तकस्वामान, निषेधाप्राप्तेः, इति वाम्पन्, स्थानिसम्बन्धी योऽल वत्तियोऽन्यथ्याप्यो पर्मस्तष्टितधर्मनिमित्तके कार्य कर्दम्य स्थानिवन्नेले सदस्योकारेगावशेषात् । नचेवमपि भविष' स्यादाविनारत्तिः, स्थानी बस् सरला।

·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शब्दरत्नम्। लक्षणमेतत्स्थानिरूपोऽपीति बोद्धयम् । अत एव 'आदेशिन्यल्याश्रीयमाणे प्रतिषेध इति मैरवी। । ननु स्थान्यवयवालो ग्रहणे स्यान्यवयवाल्वृत्तिधर्मावच्छिन्नस्याश्रयणे निषेध इत्यर्थला- भेन प्रपश्येत्यस्य व्यावय॑स्य सिद्धावपि विधिग्रहणविशिष्टस्यानल्विधावित्यस्य यद्ययावयै मुले दर्शितं तदनुपात्तः, प्रकृतसून मोमगोगहतिसूनस्यभाष्यविरोधापत्तिशा-हत्यत माह- उपलक्षणेति । अत एव स्थानिरूपस्याप्याश्रयणादेव । प्रादेशिन्यलि-स्यानिन्यलि । आदेशि- न्यलीत्यत्र समानाधिकरणे सक्षम्यौ, मादेशिनीत्यत्र सम्बन्धिन साधारस्वविवक्षया सप्तमी । सम्बन्धश्चेतरसम्बन्धानवच्छिन्नविशेषणविशेष्यभावोऽवयवावयविभावश्च । तेनोमयोलामः । अन प्रपश्येत्यायुदाहरणप्रदर्शनपराऽऽकर एव मानम्। मतः स्थानिस्थान्यवयवान्यवरालो ग्रह भावप्रकाशः। तथेष्ट मूलतः । एतदनुक्त्या स्थानिरूपालस्तदवयवत्वं तु व्यपदेशिवद्भावेन योग्यमिति न सदसंग्रह प्रति केचित् । वदन्ये न क्षमन्ते । क्या दि, तथा व्याख्यानेऽपि सर्व वायमिति न्यायेन स्थानिन पदावयव एव गृह्यत इत्यर्यापत्तिः। भन्यथा स्थानिन एवेत्येव वदेव । सम्बन्धसामान्य. पछया भेदाभेदोभयपरिग्रहादभेदेऽपि षष्ठोदर्शनादिष्टार्थसिद्धिस्तत्रापि। एवञ्च 'प्रपठ्य' इत्यादिसिद्धावपि स्थानिरूपेत्याधमावेन प्रकान्वलक्ष्यासिया विधिपदानक्यापत्तिः। स्वपूर्वग्रन्थविरोधापत्तिश्च, भने दे. त्पादिकौमुदीविरोधापत्तिश्च, प्रकृतस्त्र "मोमयो" इति स्त्रभाष्यविरोधापत्तिश्च भव माह--उपलक्षण मिति । मर्यान्तरस्यैवि शेषः। तदाह-स्थानीति । यात्रुतेऽनन्वयापत्तिः स्पष्टैव । एवञ्च मूले एको न्यर्थ इति भावः । अत एव "तन्वन्ति" इत्यादाविप नेति प्रपञ्चयिभ्यतेऽनुपदमेव । तत्र मानमा:-अत एवेति । तादृश्शार्थस्याप्यहीकारा देवेत्यर्थः । अन्यया स्पष्टार्यमेव पष्ठयन्ताम्यां निर्दिशदितिमावः । ननु भाष्यात स्थानिरूपेत्याचलाभेऽपि द्वितीयार्थालामात् । 'प्रपत्र्यास्यायसिद्धिरिति चेत्र, तस्यापि सत एर लाभाव । तथा हि, आदेशोऽस्यातीति भादेशी स्थानी, इदं चालीत्यनेन व्यधिकरणम् । सम्बन्धिन एवाधिकरणस्वविवक्षया सप्तमी । भल: स्थानित्वे तु व्यपदेशिवदायेन तस्वम् । मत एव भाष्ये पूर्वापर विरोषो न, प्रत्यासचिन्यायस्य कष्टायेति शापकस्य चाश्रयणे भाष्यतात्पर्यम् । न चैव किमपराद्ध' केचि. न्मतेनेति वाम्यम् , यथाश्ठत एवेन तयावृत्तिप्रवीत्या समसवेन च ताब्याख्यानासम्भवना कदापग. गापः । अन्यथा यश्चादेशावयव इस्यनतिप्रयोजनक स्यात् । एवञ्जेदमुपेत्यादिग्रन्थस्यैव कारखण्डने सरला। वरसम्बन्धी मल वफारस्तवृत्तिधमों वावं तटितो धमों पलादिवं तन्निमितक इनिति स्थानिवत्वनिषेभे. नाऽधातुकरवस्यातिदेष्टुमशक्यत्वात् । इति वाम्यम् , मल्लवन्याप्यधर्मघटितधर्मे 'प्रतिदिदिक्षिन' इति विशेषणदानेन भतिदेष्टश्यार्पधातुकरवे भल्त्वम्याध्यधर्मपटितत्वामावेन पलादित्वे चातिदेष्टव्यत्वामानेन स्थानिवनिषेधाप्रवृतेरदोपात् । प्रतिदिदिक्षितनिवेशे प्रादेशावयववृत्तिधर्मस्यानतिदेष्टम्यावेन 'रामाय' । त्यादौ यतमादाय दोपाप्रसोरलि स्थानिसम्बन्धी' इति विशेषगदान विफलमिति न तनिवेशोऽन पर्छ रत्यययम् । केचित्तु 'पभूविव' इत्यादौ दोषवारणाय 'मादेशावयवापरवृत्तिः' इति धर्मे विशेषणम् । कत्र चादिग्रहणेन 'बभूवतुः' इत्यत्र वस्वस्य भादेशः मतुस् दवयवाकारतिवेऽपि तदादिवति त्वामान वळादिवस्य स्थानिवत्वनिषेधादविदेशस्य कर्तुमशक्यावान दोष इत्याहुः। वन, 'क' इत्यादी स्थानिवदेन हलन्तवाद हल्ल्याम्न्यः" इति गुलोपापः। सस्य पादेशादिभूवालारणतिरवेन निषेपापः। गन्वेवमस्तीकारेऽपि भिन्बन्धिइस्योगममासि, अनिदेष्टन्यस्य भाभातुकलस्य भस्मासि स्वाभावेन का निधामाया मापातुकप्रत्ययस्यानिरुपणो वकारस्य स्थानियमावेन भागातुमाए म्पपदेशिवदान बलादिपायत माह १-उपलक्षगमेतदिति । स्थानिरूप योऽन तालिममनिमि पके पाकाम्यै पानिवन्नपर्वः तयार निन्दन्ति यत्र पारादेशस्य स्पानी घरासस ..

·भन्सन्धिप्रकरणम् ।. तेन रामायेत्यादौ "सुपि च ( पासू०७३।१०२) इति दीर्घः सिद्धः । तद्विधौ हि यनादित्वमाभितं, यञ्चादेशावयवो न तु स्थान्यवयव इति । त. शब्दरत्नम् । भाष्ये उक्तम् । न तु स्थान्यवयव इति । अतः प्रत्ययत्व स्थानिवत्येन भवत्येति भरवी। णात् । प्रत्ययसमिति । प्रत्ययत्वस्य सुप्त्वव्यापकतया व्यापकासत्तायां व्याप्यासस्वमप्यवश्य भावप्रकाश वारपर्यन तूपलक्षणत्व एवेति दिक् । न तु स्थान्यवयव इतीति । पत्तु तथा च निषेधाप्राप्त्या स्थानि. वत्वेन सुप्वम् । ययीइ तद् 'ए'इत्यलि वर्तते, तथापि न तदलोऽसाधारणं म्यामादो समुदाये विमान्तः। स्था च यनिमित्तामावकृतशास्त्राप्राप्तावतिदेशप्रवृत्तिस्तस्य स्थान्यल्साधारणधर्मत्वे निषेधोऽन्यत्र स्था- निवद्भाव इति कौस्तुमकृदादयः । तत्र, तथासति वन्वन्तीत्यादानुवृत्त्यार्थधातुकरवस्यापि तन्यादिसमुदायवि. मान्या तत्वामावेन निषेधाप्राप्त्या तत्त्वेनेडापतेः। न चापरविधावितिन्यासे स्वविधावपि स्थानिवत्त्वाद. ब्रेड नेति वाच्यम् , मस्यैकदेश्युकित्वात् । प्रसिद्धवस्सूत्रेण सिद्धस्यायनासन्नित्यादेस्तत्फलस्वेनो। मस्यापि पचमीसमासेन सिद्ध कैयटैनोकत्वाच। न च तहि तेनैव निर्वाहः। अत एव तथा कौस्तुम उत्तमेवेति वाच्यम् , तदनीकर्तृमूलमते दोषधोव्यात् एतदङ्गीकारे 'यूष्णः' इत्यत्रत्यमूलविरोधापतेः, कथन्तहिं सन्वन्ति इति पञ्चमीसमासस्य लक्ष्य प्राक् दत्तमिति चेत् ? हरदत्तमतेनेत्यवहीति कौस्तुभसिद्धा. न्तविरोधापत्तेश्च । तदङ्गीकर्तुमतेऽपि भनित्यतया 'पीपचन्' इत्यादिलक्ष्यविशेषमात्रपरत्वादाऽत्रानिवा हाच । नचात एव बहिस्तस्य यगोऽसिद्धारवानिर्वाहः कौस्तुमादावुक एवेति वाच्यम् । महात्परस्य महापापातुकस्येडित्यर्थेनास्यापि तत्त्वात् । पूर्वपूर्वमित्यस्यासार्वत्रिकत्वाच्च । तस्मात्कौस्तुमाधुकालू साधारणस्वनिवेशोऽयुक्तः । मथायं पर्युदासः प्रसज्यप्रतिषेधो वा ! भाये स्थान्यल्मिशालाप्रयविधावि- त्यर्थे 'व्यूढोरस्केन' 'तन्वन्ति' इत्यापसिद्धिः। स्थान्यलानितविध्यन्यविधाविस्पर्षे तु बमुविव' इत्याथ- सिद्धिः । अन्त्ये दोषः प्रसिद्ध एवेति चेत् १ न, इष्टानुरोधनान्त्यदोषस्यान्यत्रेवानेष्टत्वेनादोपावरान चैवमपि स्थान्यासयविधी नेत्यर्थेन वभूविवेत्यायसिद्धिरेव, विविधनिमितवत्य तत्र सत्वादिति वाच्यम् , यवि. मित्तवैकल्यप्रयुक्तोपदेशाप्राप्तावतिदेशप्राप्तिस्तन्निमित्तस्य स्थान्यल्पमस्व एव निषेधप्रवृत्तेः । उपदेशाम. वर्तकामावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छित्रसूत्रोपात्तस्थानितावच्छेदकावच्छिन्नस्थान्यल् रूपनिमित्ताश्रयविधी नेवि यावत् । एवध वन्वन्ति' 'भ्यूदोरस्कैन' 'प्रदीन्य' इत्यादौ निषेधस्य 'वभूविव' इत्यादौ विधेश्च सिद्धिः। सूत्रेत्यादिना 'रामाय' इत्यादितिः, हेयः' इत्यादिना कारोपलक्षिते स्थानितावोधनेन तधि प्रसुप्तप्रत्ययत्वादेरल् धर्मस्वामावेन निषेधाप्रवृत्तेः । एवं सति पर्युदास पवोचितः, लाघवात् । यन्निमित्त. वल्यप्रयुक्तपदेशामातातिदेशो मृग्यते सौवस्यान्यनिष्ठानिमित्कविधिभिन्न विधावियनोकदोषामा. वाच । एतेन प्रसज्यप्रतिषेध एवापमिति एनाकरोक्तिः प्रत्युक्ता। माथ्यादिग्रन्यास्वनोदासोनाः, पयंदा- सेऽध्यापिकनिषेधमादाय प्रतिषेधव्यवहारङ्गीकारान् । शम्देन्दुशेखरादिमन्यास्तु कौस्तुमानुयायिन रति न तद्विरोधो न वा वत्र पूर्वापरविरोध इति दिक्। तत्सर्वं हृदि निधापार-मत इति । रामाय'. स्यादावुत्तरीत्येव निषेधाप्रवृत्तिरिति बुद्धिस्यादेतोरित्यर्थः । ध्वनिता चेयं रीति: "विशिष्टं धोऽनळमात्र य" इति माध्येणेति स्पटमुदपोते। मत एव "मोमगो" इति सूक्षे माष्ये रेफस्यानिशविसर्गस्य स्थान्या परिधर्मरत्वाप्रयं कार्य न अस्विपिस्वादियुलम् । यत्तु मन इत्यने स्थानियत्त्वेन मुन्सात् "भूपि च" इति दोष युधिमिति । वन, कायिनिहायस्य चतः प्रागुपस्थित्या तहेतुतावच्छेदकमत्ययस्वावश्यक- सेन तदुल्टेखोचिस्यावामन प्रत्ययाडेप तस्यापि सम्पद निमितवाच । विना प्रत्ययत्व स्थानिवसेना. इस्खाविदेशो दुलंमः, तस्य स्थानिधर्मलामावाद । एतेन मनो यमः स्यान्यनवयवत्वार । पाप प्ररय. बस मुस्यादेशलगमिति तात्पर्यम् । अन्यथा दोपविधी प्रत्ययस्य वत्वेनानायगादेवमुक्तिनिवाना। भत्र सूत्र मान्याकातिदेशेन मुम्परावस्म मुलमत्वं देवि व्याख्यानम्, सरिथतमुखेनैव तदुपल. - ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शब्दरतम्। भावः । अग्रहीदित्यादौ ग्रहोलिटि" (पा. सू. ७।२१३७ ) इत्यनेनेट एवं दीर्घविधा- भैरवी। M y , स्थास्यतीति तदभावसूचनायेत्यममिाहतम् । तेन 'रामाय' इत्यस्य सिद्धिः । अन्यथाऽप्रत्य- यान्ततया समुदायस्य प्रातिपदिकत्वापत्तौ सुप्त्वादिदेशालोपापत्तिरपि दारिता। भाष्ये आश्रीयमाणपदोपादानेन स्थानियोधकशब्दजन्यप्राथमिकोपस्थितिविषयता यत्राल्त्वावच्छि ना तन निषेध इति ध्वनितमित्याशयेनाह-अग्रहीदित्यादाविति । नचैवं सति "क इष्ट." इ स्यन "वचिस्वषि" इतिसम्प्रसारणम् , तत्र वाक्यार्थः संज्ञीति पक्षे वच्यादीनां यण इक सं. प्रसारणाभिन्न इत्यर्थो भविष्यति । एवञ्च स्थानियोधक शब्दो यण् इति, तज्जन्योपस्थिति विषयता यणत्वावच्छिन्ना नतु अल्त्वावच्छिन्नेति कथमलि विधावित्यल्य तदुदाहरणमिति वाच्यम् : अल्त्वावच्छिन्नेत्यस्यालपर्याप्तधर्मावच्छिन्नेत्यर्थात्। तथाच यणशब्दजन्योपस्थि विविषयता 'यद्यपावच्छिन्नस्य यज्ञा तत्तद्रूपावच्छिन्नेति यत्वरूपस्तादृशो धर्म स.चा. ल्पाक्ष एवेति तदुदाहरणं युक्तमेव । एवमेव प्रत्याहारनिशे सर्वन बोध्यम् । "दिव औत्" इत्यादौ चालोन्त्यपरिभाकवाक्यतयाऽल्पातालत्वावच्छिन्नैव सेति तनापि निषेधस्य प्रकृति। यत्तु यनिमित्तवेकल्यप्रयुक्तोपदेशाप्रवृत्तातिदेशो मृग्यते तस्य निमित्तस्य स्थान्यल्सा. धारणधर्मत्वे निषेध इत्यर्थ आश्रयणीयस्तथा च सुप्त्यस्य भ्यामादौ समुदायेऽपि सत्याना साधारण्यमितिन तत्र निपेघ इति, तर, तन्वन्ति' इत्यत्रोकारवृत्त्यार्द्धधातुकत्वस्यतव्यादि. समुदायेऽपि सत्त्वेन नाल्साधारण्यमिति तस्यातिदेशेनेट् स्यात् । न च "अपरविधौ" इति क. रणेन "अच परस्मिन्" इतिसूत्रेण स्थानिवदायेनेट् तम भाप्यतैव पारित इति वाच्यम्, भावप्रकाशः। क्ष्यमस्तु, किमेवमुक्त्येति वत्खण्डन चापारतम्, प्राभान्याकार्यातिदेश इत्युक्त सुप्त्वागत्वयो मुलमत्व मित्यनेन विरुद्धत्वाच्च । तदा दीर्घस्यैवातिदेशात् । कार्यशब्देन निमित्तस्यैव ग्रहेप्युक्तरीत्यावरण दुभत्वाच्चेति दिक् । सदाइ-प्रत्ययत्वमिति । भत्रेति शेषः । इद मुप्तादेरप्युपलक्षणम् । न विनिगमकामावे वैपरीत्यापत्त्या यत्तुमतप्रवेश प्रति वाच्यम् , सुप्वास्यादिरनयेनत्यनेन विशिष्टनिष्ठ रवाहाभेऽपि प्रत्ययत्वमेकारवृत्तीतिभ्रमनिवृत्तये सादेशरेफादेशविसर्गवृत्तिप्रत्ययत्वस्य स्थान्यत्वृत्तित्वेना. नतिदशात् “इदुपधा" इतिस्त्रे गूले वक्षामाणम् 'अग्नि: करोति इति अप्रत्ययस्येत्यस्य प्रत्युदाहरणमयु उमिति गूढाशयेन ध्वनयितुं च तथोक्तेः । अत एव सतो वैल्क्षप्यसूचकैयोक्तिः "भोमगो" इत्यत्र "दए पपस्य" यत्र चैतत् प्रपञ्चयिष्यते । प्रत्ययवादैरन विशिष्वृत्ति दृष्टान्तेन साधयन् "भोमो" राय प्रत्य मूलप्रन्थासङ्गति ध्वनयश्च सूनोपाति विशेषणावश्यक्तामाइ-3 -अप्रहीदिति । एवजारम्यात्ति। सरला । सद्वृत्तिधर्म भाधातुक्वं सनिमित्तके इडागमे वर्तन्ये स्थानिवस्वनिधन वकारे माभारत्तस्यातिएम शक्यत्वान दोपः। नचैव 'रामाय' इत्यादौ स्थानिभूतो योऽल पकारः सद्मृत्ति यत् सुपर तरिमितरत्वेन दो कर्वन्येऽनल्वियाविति निषेध: स्यादिति वाच्यम् , स्थानिसदस्य समन्धिशदरनाशेषादादेशलाभे सिद्ध भादेशपदोपादान स्यानितायामलवव्याप्यधर्मावच्छिनावागायमिरयदोपाम् । तथा च मन्स याय धर्मावरिउमस्थानिमासमानाधिकरणधर्मनिमित्त पायें कर्तव्ये न स्थानिवदिया पर्यवति ।' स्यादौ स्थानितावच्छेदक व तच नाल्यव्याम्पमिनि रामायत्यादौ न दोप. लदेवाभित्यामेर. पश्यति मन्यकृर-'अयदीदिश्यादमियोऽलिशियादिना । तस्य स्थानापामस्याप्यभागरिकत स्वविपणदाने तात्पर्यन् । नन्वेवमपि वास्यसंस्कारशाम एभत्र' इत्यत्र भल्वयाप्यो धर्म र परिवरयानिवासमानाधिकरणो धर्मः सुततिमिछको पिरियोदय इति पुनरप्यनसिपाविति निपेय रवि राग, मलपथ्याप्यधर्मापछिस्पानिशानिरूपिमादेशमामयभिमापनसरीमधर्भनिनिय श्या - ·१५७ अच्सन्धिप्रकरणम् । शब्दरतम् । नानारत्वेन तस्य स्थानितेति तद्वृत्तीट्त्वाश्रयस्य सिचो लोपस्य सिद्धिरिति योध्यम् । भैरवी। -तस्य भाष्यस्यैकदेश्युक्तित्वात् । तस्यैकदेश्युक्तित्वसाधकञ्चायनासन्निति तदाहरणप्रदर्शन मेव, तस्योदाहरणस्यासिद्धवत्सूत्रेण सिद्धः। नच "कृन्मेजन्त"सूत्रभाष्ये आधये चिकीर्ष इत्यकारोकारवृत्तिकृत्त्वस्याल्पर्याप्ततया निषेधयोग्यतायाःसत्त्वेन कथमव्ययसंज्ञाप्राप्तिरुक्ते. वि वाच्यम् , तत्र स्थानिबोधकस्य पिशब्दस्य प्रथमतः समुदायोपस्थापरतया स्थानियोधक- शब्दजन्यप्राथमिकोपस्थितिविषयता नालपर्याप्तधर्मावच्छिन्नेत्यदोषात् । नच तथापि "कुम्भ- कारेभ्यः" इत्यत्र "बहुवचने झल्येत्" इत्येत्ये कृते स्थानिवद्भावेन कृतमाश्रित्याव्ययत्य- प्रातिशया कृता, सा कथं गच्छताम् ? स्थानियोधकादत इति शब्दादल एंव प्रथममुपस्थि. तिसत्त्वादिति याच्यम् । तत्रापि प्रथमतोऽत्वेनोपस्थितिनं त्वत्त्वेन, अत्यन्तु समुदायपर्याः समिति न निषेधविषयतेत्यदोषात् । इत्यमेवान्यत्रापि योध्यम् । अल्याङ्कल्पनायां "विशिष्ट भावप्रकाशः। फलामावास् "भचश्च"इत्यस्यानुपस्थितेः । अन्यथा सिचो लोपो न स्यात् । एवञ्च इड्वदीर्घ इति वाक्य. कल्पनेव देवध इति वाक्यकल्पना । स्थानितावच्छेदकं च शास्त्रोपात्तरूपमेवेति न दोष इति भावः । तदा. सरला। निवन्नेत्यर्थेन एरवावच्छिन्नस्थानितानिरूपितादेशताश्रयत्वस्य यादेशेऽमावेनादोपात् । नन्वेवं हला- थावितिसूत्रविरोधः, "त्याग्रहणेऽदोघः" इति वार्तिकविरोधः, हल्झ्यादिसूत्रीयदोधग्रहणप्रत्याख्यानपर- माध्यविरोधश्च । तथाहि-मतिखट्वो निष्कौशाम्पिरित्यादी गोत्रियोः" इति सूत्रे "अच:" पति परिमा. पोपस्थित्या महत्वव्याप्यात्वावच्छिन्नस्थानितानिरूपितादेशतानयमिको य भारोपः हस्यः प्राप्तवान् कोत्ववानित्याकारकस्तप्रकारीभूतापवधीत्वनिमितकरवाड्यादिलोपस्य तत्र कन्ये .स्थानिवन- निषेधस्य सिद्धत्वाहीग्रहणस्य "झ्याग्रहणेऽदीप:' इति वार्तिकस्य ही मा माविति प्रश्लेषस्य चोपयोगामावादिति चेत् ? मैवम्, भल्वव्याप्यधर्मावच्छिन्न स्थानितानिरूपितादेशानयर्धामकारोपप्रका. रीभूतधर्मेण साक्षादवच्छिन्ना योदश्यता सादृशोदेश्यता के कार्ये कर्तव्ये स्थानिकनेत्यर्थेन हल्ल्यादिलोपे मा. स्वतीस्वयोरुदेश्यतायाः साक्षादवच्छेदकस्वाभावेनादोषात् । मत्र सूत्रे द्वितीयास्वीकारे प्रमाण तु "मोम. गो" सूत्रस्थं भाष्यमेव । तत्र हि "मशि किम् ? 'छन्दःसु पयःसु' । किंपुनः कारण मुपरवोदाहियते न पुनरय 'वृक्षस्तत्र' प्रक्षस्तत्र' इति । मस्त्यत्रविशेषः । विसर्जनीये कृते न भविष्यति । हापि तहि विसर्जनीये ते न भविष्यति छन्द.मु पयःस्विति । स्थानिवद्भावात्मामोति । ननु चेहापि स्थानिवद्रावा. रमानोति वृक्षस्तत्र प्लास्तत्रेति । मनस्विधौ स्थानिवद्भावो भविष्यक्तिम् । द्वितीया स्वीकारे 'छ. न्दा म स्यादौ यया यरवस्यानिस्तया पूर्व विमर्गप्रवृत्तौ तस्य स्थानिवत्वेन रुपमा यत्वप्रवृस्याप. विस्तपा वृक्षस्तत्र' इत्यादावपि विसर्गप्रयची तस्य स्थानिवत्तेन रुवबुमा यसारः सवेन मायोक्त विशेषकपनासत्यापतिः। द्वितीयाय स्वीकारे तु 'शस्लम' इत्यादी विसर्ग को विसर्गस्य "परवसान. यो" इति सूत्रविहितस्य रेफरवावन्छिनोद्देश्यताकरवेनास्वव्याप्यपविच्छिन्नस्थानितासमानाधिकरण. या सवस्य तानिमित्ताने विधौ यस्वे कर्तव्ये 'अनलियो इत्यस्य प्रवृत्तिः, 'छन्दः सु' इत्यादौ तु : मुपि" इत्यनेन विसर्गस्य विहिताया तस्य च सवाग्मिन्नस्थानितावनाल्दन्याप्यधर्मावविवा- भावाद न "अनलिभो" इत्यस्य प्रवृत्तिरिति विशेषकपनमादितिरस्नु भन्दुशेश्वरदो केरमर गुरु द्रष्टव्यः । आदेशिन्यलोति । पत्र प्रादेशिन इति विशेषगरिमकेरमेदापों पाकर सतायों वैति बोध्यम् । तथाच प्रथमाझे स्थानिरूपेऽलि, द्वितीये स्थानिपटने तवयवेऽलि इस्पयो सभ्येतो. न निर्देशः । एवधारमादाभ्यादध्ययय लम्यते । प्रत्ययश्चमिति । शमन, गुस्समरि स्थानि. वरखेन मवस्येदेखि मुपिव" इति 'माय' इस्पर दोपः समयोति मारसियोसोपस्य सिद्धिरिति।

·१५८ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- देतत्सकलमभिप्रेत्याह-न तु स्थान्यलाश्रय इति । आश्रयणं चेह यथाकथंचिन्न तु प्राधान्येनैवेत्याग्रहः । तेन प्रपठ्येत्यत्र वलादिलक्षण इणू न । तनिषेधा- दिति । स्थानिवत्त्वनिषेधादित्यर्थः॥ अचः ( पा०सू०२५५७) । अल्विध्यर्थमिति । तेन वत्रधेत्यत्र वस्य संप्र. सारणं न । उरदत्वस्य स्थानिवत्वेन संप्रसारणतया "न संप्रसारण-" (पा० सूक ६।२३७ ) इति निषेधात् । न चोरदत्वं परनिमित्तं नेति वाच्यम् । अगाक्षि प्र. शब्दरत्नम्। यथा कथं चिदिति । व्याख्यानादिति भावः । भैरवो। ोपोऽनलमाप्रयते इटनाम" इति भाष्यमेव मानम् , "कृन्मेजन्त" सूत्रस्थं भाष्यच साधक मिति दिक् । अयानलिवघावित्यन्न प्रसज्यप्रतिषेध एव । न चासमर्थसमासापत्तिः, बहुपु स्थरेषु त- स्य दर्शनात् । पर्युदासे हि स्थान्यभिन्नाश्रयके विधौ स इत्यर्थे 'व्यूढोरस्नेन' इत्यत्रण त्वापत्तेर्दुरित्वात् । स्यानिपदस्य स्थानिस्थान्यवयमान्यतरपरतया स्थानिस्थान्यवयपाला. श्रितविधिभिन्न विधाविति व्याख्यानेन 'व्यूढोरस्केन इत्यस्य निहिपि 'बभूविन' इत्यस्या- निर्वाह इत्यसमर्थसमासाश्रयणेन प्रसज्यप्रतिपेध एवाश्रितः । न चान्यतरालयत्तिधर्मस्य वल्त्वस्याश्रयणादेवमपि बमुविवेत्यस्यासिद्धिरिति वाच्यम्, यद्धर्मकल्यप्रयुक्तोपदेशाप्रट तिस्तस्य धर्मस्यान्यतरानिष्ठस्यातिदेशे कर्तव्ये निषेधस्य प्रवृत्त्यहीकारात् । यदि तु "य." इत्यादौ डकाराचारणेन कारोपलक्षिते स्थानित्वस्य योधनेनापहीदित्योट इच सर्वन सुत्रोपाचसमुदाये स्थानित्वमिति शब्दनि सुप्त्ये प्रत्ययत्यन्नाल्यम इति पनि मित्तवैकल्यप्रयुक्तोपदशाप्रवृत्तावतिदेशो मृग्यते सौत्रस्थान्यनिष्ठधम पनि छन्ननिमित्तकवि- विभिन्न विधौ स्यानिनादित्यर्थ आश्रीयते तदाऽस्तु पर्युदास । एवं सति लापरमपि मरति । पर्युदासेऽप्याथिकनिषेधमादाय निषेधपरत्वेन व्याख्यानृपन्या नेयाः । पर्युदामपरक्या व्याख्यान "विशिष्टं होपोऽनलमाश्रयते इटन्नाम" इति वदता भाप्यता ध्वनितम् । समाहकवाक्यालक्ष्यसाधकं वाक्यम् 'इव्वदीर्घ.' इति वत् य इति रोत्या कल्पनीय स्थानितावच्छेदकशास्त्रोपात्तमेन रूपम् । म्याख्यानादिति । अनलिति शब्दमस्कारार्थ प्रथमोपादेयासलक्ष्योपपत्यर्थः विधिशदा. ध्याहारेण समासचतुष्टयफलानामुपपतिश्च कर्तव्येतिरोत्येष्टसिद्धौ विधिशब्दोपादानस्लादपि फायनादित्ययः । परममूले-निषेधो न शड्यो ऽनल्विधायिति रिपेधात् ॥ इति प्रन्यस्य तच्छदेन निषेधपरामर्शतातिरत माह मो-स्यानिवरसेति ॥ (मुरे-) तेन-अस्विध्यर्थमन्य सूत्रस्थारम्भेण । "उरत्" इति सूने उरित्यनेनार न्य म्यानित्योधनादिति तात्पर्यम् , "अचः परस्मिन्" इति स्थापितहां पारपशि- भावप्रकामाः। ६-नालायेनेति । व्याख्यानादिति । मनलिति रखतोश्या विधिपदाध्यापारगावयायोग्य स्वाधियश्या प्रदिपपराभेशारारिमापण्याहारेन ममासघनुष्यबामसपा मा. साम्भ्याशियः। 7 । उपादित व 'मनायो' यस्य दिलीपार्यनिरूपारे । प्यारशनादिति , शान्ता गति, यो पा विमतिमापितु सो मासा मिसिमपान"PRATri- मोरया "मगर "डि विपिसागरापापियानादि ।

·मच्सन्धिप्रकरणम् । १५९ त्यये परे तद्विधानात् 'प्रागभ्यासविकारेभ्योऽङ्गाधिकारः' इति पक्षं दूपयित्वा 'आ- सप्तमसमाप्तेः' इति पक्षस्यैव आकरे सिद्धान्तितत्वात् । किं च पूर्वसूत्रेण स्थानिप्र. युक्तमतिदिश्यते नत्वादेशप्रयुक्त वार्यते, 'नायकः' 'पावकः' इत्यादौ "एचोऽयवा- यावः" (पा० सू० ६११७८) इत्यादीनामप्रवृत्तिप्रसङ्गात् । अनेन तु वायते, श- ब्दाधिकारमाश्रित्य भावाभावयोरुभयोरप्यतिदेशोऽयमिति स्वीकारात् । “न पदान्त" शब्दरत्नम् । दूपयित्वेति । "अङ्गस्य" (पा०सू० ६।४।१) इति सूग्ने भाष्ये इति शेषः । एत. दसिध्द्यैव दूपयित्वेत्यर्थः । विस्तरस्त्वन्यत्र द्रष्टव्यः । अनेन तु वार्यत इति । स्था- निनि सति यद्वति तदादेशेऽपि भवति, तत्र सति यन्न भवति तदादेशेऽपि न भवतीत्य. थांद । मजादेशोऽकार्य लमते, न लमते चेति वाच्योऽर्थः । तत्रोपपत्तिमाह-शब्देति । । भैरवी। - चोरदस्वमिति । दूषयित्वति। सामान्यत उपादानेन प्रकृतसून इति भ्रमोऽपि स्यादिति वन्निवारणाय-पतस्येतोति । अत्र दूपणे हेतोरनुक्त प्रसिद्धस्य हेतोरनुपलम्भाचाह-एतदि. नि। 'वयश्च' इत्याद्यसिद्धयेत्यया । यदा 'न सम्प्रसारणे” इति निषेधारम्भादन्त्यस्य यणः प्रथमतः सम्प्रसारणं, पूर्वस्य तु तन्निमित्त प्रतिपेध इति स्वीक्रियते, तदा वनश्चेत्याचसिद्धि- रूपो दोपः । "प्रागभ्यासविकारेभ्योङ्गाधिकारा" इति पक्षे यदा तु न सम्प्रसारणे" इति सूत्रस्थसम्प्रसारणशब्दस्य सम्णपारणमाविनि रक्षणाऽऽश्रीयते सम्प्रसारणप्रवृत्तिप्राकाल एव प्रतिपेधो निषेधसामांध कृते परस्य सम्प्रसारगे पूर्वस्य सम्प्रसारणाप्रवृत्तिरित्याश्रीयते तदा नेदं प्रयोजनमच. परस्मिनिति सूत्रारम्भस्य इत्याशयेनाह-मूले किश्चेति । न फेदलम- 'लिवध्यर्थमिदं सूत्रमित्येव, किन्त्वपरोऽपि विशेष इति भावः । अत एवाह-विस्तरस्त्विति । कैपटादिअन्य इत्यर्थः । ननु मूले तु वार्यते इत्येवोतं हेतुस्तु नोक इति न्यूनतेति तल्लाभायाह-स्थानिनीत्यादि। उक्तार्थस्य वक्ष्यमाणज्ञापकेन लाभे सति यथा लक्ष्यसिद्धिसम्पादकवचन निष्पत्तिस्तथाह- अनादेश इति । प्रयोगीयाच एवादेश इत्ययः । न त्वनापि सूत्रे पूर्वसूत्रमत्सौग्रस्यान्यादेशमा. वम्य ग्रहणं, तेन गिलोपल्यानेन स्थानिवद्भावसिद्धिः । शवधारणफलन्तु मरतमाचष्टे मारय भावप्रकाशः। प्रकृतसूत्राप्रमायाह-अगस्येतीति । ननु दोष हेत्वनुळे, प्रसिद्ध हेत्वनुपलामाच्च न निराका. स्वमत माई-एतदिति । "सन्वछधुनि" इत्यत्रोकस्य "प्रशान्यवादा सिद्धम्" इति परिक्षारस्यासन विरूपदीप एव व्यावत्यः। तस्य तत्रैव दूषितस्वाद । इदमपि यदा निषेधसामादादौ परस्य सम्प्रसारणे पूर्वस्य प्राप्तिः प्रविविध्यते तदा, यदा तु सम्प्रसारणभाविनि पूर्वस्य सम्प्रसारण नेत्यर्थः । निषेधसामन्यां दत सस्मिन्पूर्वस्य सम्प्रमारण नेत्याश्रीयते तदा नेदं फलमस्प । मतःएव किश्चेत्यादिना फलान्तरं वक्ष्यति मूला। स्पष्ट चेदं भाष्यकैयटादी । सत्तु पूर्वमतकवाक्यतयाऽत्राप्यावश्पकम् । तदाह-विस्तर स्त्वि. ति। ननु यथेष्टं वास्यशेशध्याहारेण स्यानिसम्बन्धिमावामावोमयातिदेशाङ्गोकारेऽपि तस्यादेशप्रयुक्त पारणे हेतुस्वासम्मवान्मलमपुक्तम्। मतः शेषपूणेन अन्यसातिमाह--स्थानिनीति । ननूचारय सवाइकवायोयत्वेन यासंस्कारकावाग्छन्दमर्यादया स्थाप्रवीत्यमावेनावाव्यवाच कयं तेन वारण. मन पार-अजादेश इति । प्रयोगीयाच पवादेश इत्यर्थः । पूर्वस्त्रवत् सौत्रस्यान्यादेशमादरया. ग्राणे मानामावाद । तेन गिोपादेरनेन स्थानिवत्तम् 'मचोकमत''याज्यते' 'पाप्यारयादी महतमा. इत्यादिति । स्यादेवव । देवयोः किपि 'दयू' इत्यादौ स्थानिनि वकारे सति अमवोऽयाद. सररा ·मटीकाटिप्पणशब्दरतामौढमनोरमायां- (पा० सू० ११५८ ) इति सूत्रे यलोपदीर्घादिग्रहणं चेह लिङ्गम् । अत एव 'गण- शब्दरतम् । पूर्वसूत्रे स्थानिवत्पदस्य तद्वत्कायं लभत इत्येतन्मानार्थकस्येहोभयार्थकत्वानदाश्रयमिति भावः । यलोपदीर्घादोति । यलोपदीर्घावादी येषामित्यर्थः । यलोपादयो दीर्घादयश्चेति यावत् । तेन स्वरादीनामपि सङ्ग्रहः । यलोपादीत्येव मिद्धे एवमुक्तिचित्र्याय । नहि. भैरवी। . - तीत्यादिसिद्धिः । ननु सर्वत्र शब्दस्यैवाधिकारो दृष्ट इति शब्दाधिकार इत्यनर्थकम् , क्लः पार्थस्यत्यागेन शब्दमानल्यात्र सूत्रे सम्बन्ये च किम्मानमत आह-पूर्वस्मेति । इत्येवमा वेति । तेन नायकादिसिद्धिः। उमयार्थकत्वेति। भावाभावोमयार्थकत्वेत्यर्थः । क्लसार्यपरि. त्यागेन शब्दमानल्य सम्बन्धो यन्न तन शब्दाधिकार इति व्यवहार, यन तु क्लायस. म्बद्धशब्दस्यान्यत्र सम्बन्धस्तत्राधिकार इति । यद्यपि दीर्घशब्दस्याल्पान्त्वं तथापि सूने प्रागुपादानादिह यलोपदीर्घावादी इत्युक्तम् । द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणमिति न्यायेनाह-पदेपादय इति । वैचित्र्यायेति। अल्पशब्दोपादानेन लभ्योऽप्यर्थ क्वचिस्पष्टप्रतिपत्तयेऽधिकशब्दोग. दानेन बोध्यते, तथापि नाधिकोपादानप्रयुक्तं दुएत्वमित्येतद्वैचित्र्यध्वननायेत्यर्थः । लिङ्ग स्वमुपपादयति-नहीत्यादिना । मनु यलोपादीत्युक्तौ न्यूनता, यया यलोपादिग्रहणस्प ज्ञाप- कता त्या द्विवंचनपहणल्यापि ज्ञापत्त्यसम्भवादिति चेद ? न, 'वार-वा" इति भा. प्यायोदाहरणस्योपपत्त्यर्थम् "अनचि" इतिसूग्रेऽनचोत्या प्रसज्यप्रतिपधल्य सघरीत. तया स्थानिनि सति भवतो निषेधस्यादेशेऽतिदेशप्रसक्त्याऽभावातिदेशमन्तरेणापि तस्य चारिवाथ्यसम्भवात् । अभावातिदेशस्य फलमाह मूले-मत एवेति । अमावातिदेशाद- वेत्यर्थः । ननु गणयतीत्यादौ "अचो मिति" हात शाखाद् "अतो लोप" इत्यल्लोपवि- भावप्रकाशः चष्टे मारयति' इत्यादौ च टिलोपादेतदमावध सिध्यति । स परकायै लभते न लमते वतामयता दृश नतु सद्विरुद्धमित्यर्थः । मच्कार्य लमते स्वार्य नेति तु कलितोऽर्थः। नन्दाधिकारः सदस्य- स्तीति तयोकिरयुक्ता किश्च क्लप्ता:यागेन शब्दमानानुचो कि योजम्। एवं यातापानुपपरित भाई- पूर्वति । एतन्मायेति । भन्यया हि नायकापसिद्धिप्रसङ्ग इति भावः । उमयेति । मया लिप पादिमहणागक्यापत्तिरिति भावः। तदाध्यणमिति । निरर्थकशम्माविकामपमित्यय । सापंछ. नरची स्वाधिकारव्यवहारः । तदर्थ सपोक्ति.। सथावोमयातिदेशाजीकारागुतासितिरिति मायः । पलोपैति । सूत्रे प्रागुरिया प्रागुपस्थिस्याऽभ्यस्तित्वेन सौपक्रमग या पूर्वनिपात इति मा । . पस्य इन्द्वान्तेयूयमागस्य प्रत्येक सम्बन्धादाह-पलापादय इति । इन्द्रायागेन तपास्यास्पानरपापादि- शम्बारा फलमाद-तेनेति । नन्वेवं दीपदाति व्यर्थमेवेश्या मार-पालोपामि । विम्या येति । स्त्रमा यमतभेदस्बनायेत्यर्थः । पदा, माम्पमते पम्पकोटी दीपाययविष- नायित्यर्थः । नित्यमुरादयति-नीति। ननु वृद्धलारो मंगेयानितिमा भने पनि सरला शप मेऽप्यमानातिः। नर मादेश स्थानिएरियमरीमारनायो पर मतिर मात, घरी तमत्पन न दोषः। मा इस महापरय पारितिकिदुगनिः। मलि प्रयोग ito. दाय ने मविपतिमाभ्यं संगोमायर, दो गारोबार मस्सर "सपशे." पनि मुस्पेपारत: गमासे पधर्ममामानामा भरिणाप गदराय मग मापात परामेन, स्थानीगनिहर, सामान पर मरिमपरमाननाशेगर । - - परा ·अन्सन्धिप्रकरणम्। -यति' इत्यादौ न वृद्धिः । स्यानिनि सत्यभवन्त्यास्तस्या आदेशेऽप्यभारातिदेशात् । उक्तञ्च "काममतिदिश्यतां वा सञ्चासच्चापि नेह भारोऽस्ति" इति । स्यादेतत् । पूर्व- त्वस्य सावधित्वेन सन्निहितस्यैव अवधित्वमुचितम् । सन्निहित चेह त्रयम् स्थानी, आदेशो, निमित्तं च । तत्र न तावत् स्थानी अवधिस्तस्यादेशनापहारात् । नाप्या- देशनिमित्ते, 'वैयाकरणः इत्यत्र ऐकारस्यायादेशापत्तरित्याशङ्कयाह-अचः पूर्वस्वेन शन्दरतम् । यलोपादिविपये भावातिदेशप्रसक्तिरिति भावः । न वृद्धिरिति । "अत उपधाया," (पा. सू०७२।११६) इति वृद्धिनेत्यर्थः । किलुगुपधात्व-" (वा.) इति निषेधस्तूप- धात्वनिमित्तकप्रत्ययविधापेव नान्यत्रेति भाप्ये स्पष्टम् । आयादेशापरिति । यण. स्थानिवत्त्वेनाच्त्वादिति भावः । पूर्वत्वं चात्र व्यरहिताव्यवहितसाधारगम् , स्वरे निपे- . भैरवी । धायकशास्त्रस्य बलवत्त्वादकारस्य लोप एव भविष्यतीति न वृद्धिरित्यसकतमत आह- मत उपेति। ननु तस्य प्रवृत्तिरभावातिदेशेऽपि दुरा, "स्विलुम्" इति वार्तिकेन स्यानियत्त्वनिपे- धादत आह--किलुगिति। प्रत्ययेति । यया पारिखीय ' इत्यत्र परिसाशब्दाचातुर्थिकऽणि तदन्तावृद्धाच्छस्य बाधको "जनपदतदवघ्यो " इति वुश प्राप्तस्तम्बाधित्वा "वृद्धादकेका- न्तखोपधात्" इति छो नरति । एवकारस्य विलुगिति वार्तिके चटपरनिसिग्रहणान्नाप. कालुब्धस्य व्यावय॑माह-नान्यत्रेति । तेन कथयतीत्यारे मिदिः । ननु 'धेयाकरण: इत्यत्र निमित्तापेक्षया पूर्वत्वाप्रयणपशेऽप्यायादेशापत्तिहता, सा न सङ्गच्छते, निमित्तादेकार- -स्याव्यवहितपूर्वस्वाभावादत माह-पूर्ववशात्रेति। स्वरे निषेधादिति । तस्य हि 'विकीपैक.' भावप्रकाश ति" इत्यस्यादावप्राप्तिः । स्वविधावस्थानिवत्वादनन्तरमपि नेस्यत भाह-अत इति। लघूपधत्वसि.. द्विद्वारा लापदेनुकत्व तस्या बोध्यम् । नन्वेमपि "बिउगुपधात्व" इति निषेशतत्वं दुममेवात माह- क्विलुगिति । "वृद्धादकैकान्तखोपधात्" इत्यस्य पारिसीयः' इति लक्ष्ये इत्यर्थः । एवब्यावयमाह- नान्यति । उपधासशयां तहेतुककार्यान्तरे चेत्यर्थः । मतपत्र चपरनिदासग्रहणं तत्र चरितार्थमिति मावः । नाचवादिविपाठः 'नाचत्वादिति भावः' इत्यपाठः । नन्वादेशापेक्षयाऽव्यवहितपूर्वस्वसत्वेऽपि त विमिनापेक्षयायवालयं तत्पशेऽप्येतदोषोक्तिरत भार -पूर्वत्वं चेति । अत्र पूर्वविधाविन्यत्र । स्वरे सररा। परेतु मादेशे स्थानिवृत्तिपर्मसम्माननायो यद् भवति सद् भवति, यन्न भवति वन भवतीत्येनार्यः । अत एव परस्मिन्निति किं युवनानिः" इत्येतत्कलसग्डनपर माप्यं सङ्गच्छते । नच एषो गमयति श्या. दौ मुख्ोपापत्तिरिति वाच्यम्, इष्टवाद । मत एव 'एष यूनः पश्य' इत्यादौ "न सम्प्रसारणे" इति सूत्र सत्ले "सम्प्रसारणासप्रमारणे" इति कले च न फलभेद इत्याहुः। न वृद्विरितीति । प्रकारे सनि गकाराकारस्योपधारवामावेनामवन्या प्रदेरकारपेऽपि ममातिदेशेन "भव उपधाया." इति दिन भवति। पवनपणयति' इति फलमभागविदेशस्य । मावाविदेशफलं तु निगाल्यने मित्र णिचि सति सव माति सहा भीति । भाष्ये स्पष्टमिति । "विव-ग-उपपारस-चपरमिडास- कुत्तेपूपसंख्यानम्" इति नरवानसूत्रे स्थानिवदावनिपेपर्क बाविक पठितम् । तत्र सपथावपदेन टपथा. सनिमितकतर्वार्याा प्रहने वापरे पो उपशाइस्वस्यापि उपचास्वनिमित्तादन सत्र स्थानिवद्रावस्य अनेर निपेपसिदेशपरनिहासग्रहणस्य वैयन उधास्तपदेन उपभास्वनिमित्तक प्रत्ययविधेष महन पत्र प्रापयविधित्वामारेन न निषेधातिरिति स्पष्टमिस्पः । दुई भाष्पे-"विशेष कन्यं, को प्रत्ययविधीमा भूत-प्टपति स्पयविति। 1 ·" , सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- दृष्टस्येति । पूर्वस्वमुपलक्षण न तु विशेषणमिति भावः । एतेन "अच पूर्वत्ववि ज्ञानदैचोः सिद्धम्" इति वार्तिक व्याख्यातम् ॥ "न पदान्त" (पा० सू० ११११५८)। पदस्य चरमावयव इति । वृक्ष वे- तीति वृक्षवी, वातीति वृक्षवा', तमाचष्टे वृक्षव, विच् । इह "लोपो व्यो.---" शब्दरत्नम्। धात् । अतो यनिमित्ताकारापेक्षयाऽप्यै कारस्य पूर्वत्वमस्तीति तत्पक्षे ऽन्य दोप इति भाव । आदेशेनापहारात कय स्थानिनोऽवधित्वमित्यत आह-उपलक्षणमिति । भन्तशब्दस्य चरमावयववारित्व विधिशब्दो मावसाधत कर्मपन्यासमान पदचर मावयो कर्तव्ये इत्येवं व्याख्याने पलमाह ह-वृक्षमिति । विजिति । किपि सट् स्या भैरवा। इत्यायुदाहरणम् । तन रेफपकाराभ्यां व्यवधानेन स्थानिवदावाप्रा स निधोऽव्यवति सपूर्वत्याश्रयणे व्यर्थ स्यात् । मत -व्यवदितस्यापि पूर्वशब्देन ग्रहणात् । अपिशव्दा भ्यामादेशापेक्षया पूर्वत्वस्य ग्रहणपक्षे दोष सुचित । नवान्तरङ्गपरिमापया एजागमस्यासि द्धत्वानोमयपक्षे 'वैयाकरण' इत्यत्रायादेशापति, "किरतौ लयने" इति ज्ञापफादतिदेशवि पयेऽपि तस्याः प्रवृत्तिस्वीकारादिति वाच्यम् , ज्ञापकमूलकपचनकल्पनापेक्षया स्यान्यपेक्षपा पूर्वस्वाश्रयणे लाघवात् ।। मुले-"चोः सिद्धम्" इत्यग्नैचो. इत्यस्य श्रवणमिति शेष । परममूले-"न पदान्त" इति सूत्रस्यविधिशब्दस्य भावसाघनत्वाभिप्रायेण व्याख्यान हतं, ननु तस्य फर्ममाधन त्वम् तस्य पलं मूले आह-वृक्ष वेतीत्यादिना । एतदेवोपपादयति-शम्दस्पेति । यतु भावप्रकाशः। इति । अन्यथा सम रेफपकाराभ्या व्यवायेन सदप्राप्त्या तदुक्तिनिषेधे व्यर्थी स्यादिति भाव (सत, यादृशपूर्ववाहणात् । भपिभ्यामादेशरत्यक्षयो समुचय । यत्तु अन्तरपरिभाषया ऐषोरसिद्धावान्मूल टोके चिन्त्ये "नाजानन्तर्य इति स्वनिया नास्त्येव वा एवं च प्रयाणामपि पशापामटरसम, निमि चापेक्षया पूर्वत्वपक्षे लवनमित्यादापवावभावापचिस्तु "किरतो सवने" इत्यादिशापकानेति न्यासानुपा यिमन्द, वन, प्रातिदेशिक कार्येऽन्तररवस्य दुरुपपादावाद वयथ्यांपतेश्व, मापात्रय गौरपाय, म तरसमायवार्तिकविरोधाच । मन एव अयान्यासकारोशिखण्डनपरकौस्तुमसतिरिति दिक । एपश्य रखे शुन यात्तस्यैवावधिवमित्याह- स्थानिन इति । प्रतीक मृत्ला तयोको सहतिमाद-अन्तेति । यत्तु विधिशद कर्मसापन , पूर्वण पपरपा समासे दिवंचनापसनदेऽपि कर्मधारये न दोष इति स्नाकर तब, तस्य पूर्वनिाश । कर्ममाभनस्प बहाशावाच । एतेन विधिशष्ट कर्मसापन स्थानपायाच समास इस्यपाररान, वचनादिशु विधिश मानन्वयापतेय,तय कर्मधारये वैरूप्यारत्तेच, एकेन विधिशमन युगपासमायानुराग, सो यर सति' इत्यापसिध्यापचेश्व। इयमेवारुचि, तुनदयाल्याने बोषिता एसेन तयामासदाने खीर • मन्द "मस्येवा पल्मस्य" इति न्यायेन पावसाता-विधीति । इत्पेयमिति । इत्येव पटि. सस्पशेऽपोति । निमित्तनागपीयर्थ | उपक्षणमितीति । प्रवास म्यागमुस्त क्षारम्परा 'शाकान्तो देवदत्तरय गृम 'पत्र देवगृहे सदा बस्यानिरिहार सवादर्शना माफ उरगर । विगं तु विधमान सर म्याया। यश गरा रूपम् । मूळे स्वास्मानित पूर्णत्वस्योरगया पारिवासियत पूर्वधरय प्रान पर परम सौमिइत्या रयानिम्ताजहिरिसामान साहारको मासिमपनर मामय Pos-int maduriप्रिय पाये - सरला ·अच्सन्धिप्रकरणम् । भैरवी। (पा० सू० ६श६६) इति वलोपो न, स्थानिवत्त्वात् । न च "न पदान्त-"(पा० सू० २०५८) इति निषेधः, इह विधेयस्य लोपस्य पदानवयवत्वात् । पदान्तस्य स्थाने विधौ नेति व्याख्याने तु नेदं सिव्येत् । “सुबन्ताणिच्" इति हरदत्तादिम- तेऽन्तर्वतिसुपा पदत्वात् । न च "इष्टवत्" इत्यतिदिष्टेन णिचि भत्वेन पदत्ववाधः; शब्दरत्नम्। दिति भावः । स्थानिवत्वादिति णिलोपस्य टिलोपस्य वा स्यानिवस्वादित्यर्थः नन्व- स्य पदत्याभावात्कुतोऽसिद्धिरत माह-सुबन्तादिति। अन्तर्वतिसुनिमित्तकपदत्यस्यैकदे कैयौन "वृक्षं वृश्चति" इति क्विपि तत आख्याने णिचि विजुक्तम्तयाव्याख्यानफलनिरूप- णावसरे, स तु प्रकारो न युक्तः, उपधावृद्धेर्दुरित्वात् । अतोऽयमेव साधनप्रकार आहतः । ऊ स्यादिति । तस्य बलापापपादत्वादिति भावः। भस्य-वृक्षवशब्दस्य । पदत्वामावादिति । प्रातिपदिकाणिजुत्पत्तेः स्वीकारादिति भावः । भूले-हरदत्वादिमत इति। "तत्कगति सदा- चष्टे" इति वचनस्य "द्वितीयान्तात्" इति तेन व्याख्यातत्वादिति भावः । नच "प्रातिप. दिकाद्धात्वर्थे। इत्यत्र प्रातिपदिकादित्यस्य दर्शनेन सुबन्तादित्यसङ्गतमिति वाच्यम् , "तेनातिकामति" इत्यत्र तेनेत्यल्य तृतीयान्तादिति व्याख्यानदर्शनेन तत्सादृश्यात्प्राति. पदिकादित्यस्य प्रातिपदिकप्रकृतिकात् सुबन्तादित्यर्थ इति तद्भावात् । अन्तर्वतिसुपा पद. त्वमाकाराद्यन्ते न तु वान्त इत्याशङ्कायामाह-अन्तर्वतीति । एकदेशेति । तस्य न्यायस्य लौकिकत्वादिति भावः । मुले-न चेष्ठवदिति । इदमपि परत्वात्सुप्तिअन्तमित्यस्य भावप्रकाशः। तव्याख्यान इत्यर्थः। शादं तु पदचरमावयवकर्मकविधाविति वेध्यम् । यत्त कैयटेन 'वृक्षवन्तमावष्टे इति मिचि टिसोपे विचि रूपमिति मतं मतुवलुकष्टिलोपापवादत्वात्सन्दूष्य ''वृक्षं दृश्चति इति किपि तमाचष्ट इति णिचि टिलोपे विजित्युक्तम् । प्रकाशेऽप्येवम् । सन्न, "मत उपधाया" इति वृद्धटुंवारत्वात् । मतो मूले वेतीत्यादि । तूठिति । वलोपापवादत्वादिति भावः। हेटोः साकाइत्वादाइ-णिलोपस्येति । तयाच वल्परत्वामाव इति भावः। द्धिवारणायाइ-टिलोपस्येवेति । अस्य-वृक्षशम्दस्य । पद- त्वामावादिति । प्रातिपदिका गिजुसत्तेः। नचवं मूलेऽपदत्वादिस्येव सिद्धेऽवयवोक्तिव्यथेति वाच्यम् , भन्तशब्दस्य समीपवाचकत्वमिति सुदन्त्राणिजिति मतेऽपि सिद्धिरिति च ध्वनयितुं तथोक्तः । प्लेन गिवि वक्ष्यमाणरीरयापदस्वस्यैवामावेन तदनदयत्वादिति मूलोतिविन्येति रानाकरोक्तमपास्तम् , तद्रीत: खण्डयिष्यमाणस्वाञ्चेति मावः । कुतोऽसिद्धिरिति । तयाच शक्यतेरप्रत्ययः 'पृथक् करोति' इत्याष्टमि. कमाध्यविरोध इति भावः । विज्वदिभूतसुद्हेतुकपदसंशाहेतुकनिषेधेन विजुत्पत्यव्यवहितवेलायां वलोप- प्रतिवन्धकप्राप्तातिदेशबाधो वक्तुमशस्य इति ध्वनयनाह-अन्तर्वतीति । एकदेति । तयाच लौकि. कन्यायविषयोऽयं नतु शास्त्रीयस्थानिवद्भावादैः। तेनान्तर्विसुन्निमिचपदसंशयां बाह्मणिच्हेतुकटि. कर्मणि च तेन विधानाद्श्योरप्यर्थयोः सम्भवति । तया च मावे यदा स विधीयते तदा कर्मणोऽनुतनया पदान्तस्येति कर्मणि षष्टया विधिशग्दैन समासः, सतश्च पदचरमावयवकर्मके विधाने इस्य यस्य विधान तस्य सत्र पदयरमावयवतमावश्यकमिति लोपस्यामावरूपतया तस्यावयवत्वासम्मवेन लोपविधाने नास्प प्रवृतिः। कर्मणि यदा कि: प्रत्ययस्तदा कर्मग उकतया सम्बन्धमात्रे शेषष्ठया पदान्तशम्दस्य विधिश. देन समास इति पदचामावयवसम्बन्धिविधाने इत्यर्षे पया अनिर्धारितसम्बन्धविशेषतया "पी रयाने. योगा" इत्यस्य प्रवृत्ती पददरमावयवस्थानिके विधाने इत्यर्थे यस्य विधानं तस्य तत्र पदचरमाइयवस्था. निकत्वमावस्यापेक्षितत्वेन पदचरमावयवत्तस्य तदनवयवत्वस्य वा सत्वेऽपि प्रवृत्या सोपरि मध्ये पदान्तविधी' इत्यस्य निरेयस्य प्रवृत्तिरिति भव' इत्यत्र दोपारतेष रक्षे मानसाधन एव एज्य इति ·१६५ सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनारमाया- गेलुप्तत्वात् ; न च प्रत्ययलक्षणम् , वर्णाश्रयत्वादिति भावः । द्विवचनादों चेति । यलोपादय आदिशन्दग्राह्या. । 'वरे' इति तु वरे योऽजादेशः सन म्यानिदिति व्याख्येयम् । सहविवक्षाऽभावेऽपि निपातनाद् द्वन्द्वः सप्तम्यलुक् च । - शब्दरत्नम् । शविकृतन्यायेन धान्तेऽपि सस्वमिति भावः । प्रत्ययलक्षणमिति । स्थानिव- स्पेन प्रत्ययनिमित्त कार्यमित्यर्थः । वर्णाश्रयत्वादिति । "णाविष्टयद्-" इत्यनेन "यचि मम्" इति शास्त्रस्यैवातिदेशस्तच वर्णाश्रयम् , एवञ्च स्थानिस्वस्थाप्रसक्तिः । कार्यातिदेशेऽपि यन्निमित्तवैकल्यप्रयुक्तोपदेशाप्रवृत्तिस्तनिमित्तातिरिक्तसर्वनिमित्तकत्वमति. भैरवी। वाधकमिति भावः । ननु प्रत्ययलक्षणमित्या शङ्का कृता सान सङ्गच्छते, तस्य सू. त्रस्य नियमार्थत्वसिद्धान्तादत आह-स्थानिवश्वेनेति । एवञ्च स्थानिवत्सूनस्येव प्रसक्तिश- मिति भावः । अल्यिधित्वात्तस्याप्राधिमुपपादयति--णाविष्ठदित्यादिना। वर्णानयमिति । यजादीत्यल्प स्वादीत्येतद्विशेषणत्वेऽपि प्रपश्येत्यनेवाप्राधान्येनालाश्रयणेऽपि निषेधस्य प्रवृत्ते: स्वीकारा- दिति भावः । ननु स्थानिस्सूत्रेण प्राधान्यात्कार्यातिदेश एव क्रियते इति कथमतिदेशाप्रवृ- तिरत आह-कार्यातिदेशेऽपोति । मङ्गीकारादिति । अत एव सर्वस्मिन्' इत्यत्र दी| न, अति. दिष्टकार्यस्यापि यज्ञादित्वनिमित्तकत्वात् । ननु वर्णाश्रयेऽपि प्रत्ययनिमिचककार्थम्प्र. भावप्रकाश:1 लोपस्यासिद्धत्वात् "अनः पर" इति स्थानिवदावादरदत्तमताजीकारेऽपि प्राचोक्तव्याख्याने न दोष इति मन्दोक्तमपास्तम्, भसिद्धमित्यत्र प्रत्यासत्याऽन्तरङ्गादिपदैन शास्त्रस्यैव ग्रहणेनामाप्राप्तः। तन्यायस्य लौकिकरवाद । अतएव तळम्यपदत्वस्याशास्त्रीयत्वेनान्स्यपक्षोऽप्ययुक्तः । वक्ष्यमाणरीत्या "न पदान्त' इति निषेधाच । तदाह-वान्तेपीवि । भपिना इकारान्तादिसमुच्चयः । यत्तु पदान्तस्य स्थाने इत्यादि वर्णाश्रयत्पादित्यन्तमनूप 'अतृणेट्' इत्यादिसिद्धये निषेधरय वर्णप्राधान्य एव प्रवृत्तेराकरोतत्वात् कौरखमे "अचः पर" इति सूत्रे 'पटयति' इत्यन जश्त्ववारणाय तादृशमवेन पदत्ववापस्याभ्युपगमाचेति दूषित वान् रत्नाकरस्तदसदिति ध्वनयितुमाह-स्थानोति । शेषपूरणमेतत् । उपस्थितावात् प्रत्ययस्यापक्ष गर्थः । उमयत्र बहुव्रीहिरिति भावः । नन्वेवं व्याख्याने उत्तरासगतिः अन्त्यप्रत्ययग्रहणात वर्ण यया स्यात् वर्णलक्षण माभूद-गोहितम्' इत्यादिभाष्येण वर्णाश्रये वस्यामावोर्न स्थानिवत्वस्येत्यत पाह-णाविति । भयश्च रित्यत्रोक णाविष्ठवप्रातिपदिकस्य" इति वातिकैकदेशानुवादः। एतेन "प्रातिपदिकात्" इत्यादिगणसूत्राणामप्रामाण्यम्, "हेतुमति च" इत्यत्र 'तत्करोति' इति वार्तिकोळे, एकत्र प्रातिपदिकादेव णिजुत्पत्तिलाम इति सिद्धान्तो ध्वनितः । यद्यपि मसंग माध्ये न दृश्यते तथापि "उदा हरणमेत परिगणनम्" इति माथ्यावस्या भपि ग्रहणम् , तेन 'सनयति' इत्यादी मुस्खामाव:: 'सा' इत्यादी सत्स च सिध्यति, तदाह-यचि भमिति । वर्णाधयमिति । वर्ग:भाल आश्रयो देतुयंत्र तदि- त्ययः । वर्णाप्रयवादिति मूलस्याम्ययमैवार्थः। एवञ्चाविधिवादिति फलितम्, सदाइ-एवम्वेति । अस्विपिाले चेत्यर्थः । एवा नेदं सविषधपरम, किन्तु स्थानिवस्त्राप्रवृत्तिगेधक 'मुध्युपास्यः' इत्यत्रा नेत्यादि कौमुदीग्रन्यवदिति। प्रागुतरानाकरोवियुका पक्ष्यति' इत्यत्र गिन्सलेन प्रत्ययणः मारया दितीयहेतोरसम्पदावाशति मावः। नन्वेवमपि प्राधान्याकार्यातिदेशपतिदेशस्त्रस्यावाने दुरचमन माह-कार्यातिदेशेऽपीति । मसरूपस्य सनिमितरूपस्य वा कायस्यातिदेशेऽपीयर्थ । मति सररा। तदाण्यानिमित्तेति । पस्य निमित्तस्पामावप्रयोपा उपदेशस्य प्रभानवासस्थानानिदिक्षित - ·असन्धिप्रकरणम् । शब्दरत्नम्। देशस्यापीत्यतीकाराद्वर्णाश्रयत्वाक्षतिः । प्रत्ययलक्षणसूत्र तु भाष्यकृता प्रत्ययस्य यत्रा. साधारण रूपमाश्रोयते तत्रैव प्रत्ययलक्षणमिति नियमार्थत्वेन स्थापितं न त्वप्राधान्येना- भैरवी। - त्ययलक्षणसूत्रमस्त्वित्यत आह-प्रत्ययेति । स्थापितमिति । नच 'मतृणेट्' इत्यत्र कय. मिमागमस्तस्य हलादौ पिति सार्वधातुके प्रवृत्तिस्वीकारादिति वाच्यम् , हलोत्यस्य तत्र भावप्रकाशः। देशस्यापीत्यपिरुपदेशसमुच्चायकः । यथाश्रुतमूलस्य मंडवा व्याख्याने वीजमाइ-प्रत्ययेति । प्रत्यय. हेतुकार्यदोधकसूत्रमित्यर्थः । साधारणमिति । सन्मात्रवृत्तीत्यर्थः । एवञ्च 'मुदृपामासादः' इत्यादौ दीप: स्वमिवात्र मत्वमतिदेष्टमशक्यम् , "वृषण्वस्वश्वयोः" इत्यनेनान्यत्रापि विधानात् । एवेन वार्तिकमो यह प्युत्तराविषयतया तव्याप्तिरेव, तथापि भाष्यामिप्रायेणेत्यमुक्तमिति मान्योक्तिः प्राचामनुरोधेनेति धनि. तम्। नियमशास्त्राणां विधिमुखेनैव प्रवृत्त्या यथा श्रुतमूलसौष्ठवे महावा व्याख्यानमयुक्तमित्यपास्त च, तत्पशे उक्तरीत्या तदप्रापया वर्णाश्रयत्वादियुत्तरासङ्गः। प्रशनेन शहायामपि नियमार्थत्वादि युत्तरौचित्याच, यथाश्रुतमूलासगते रुकवाधेवि दिक् । लक्षणमिति नियमेति । एतेन नियमशास्त्राणा विषिरूपेणैव प्रवृत्तिः सूचिता। अन्यथा यत्र वदमावस्ततदमाव इति नियमेति भूयात् । नत्विति । सुदृषदिरयादौ दीर्घापत्तेः । तथाच वात्तिकमतमेवायुक्तम् । मतृणैट इत्यादिसिद्धिस्तु "नाभ्यस्सस्य" इत्यतोऽचि नेत्यनुवयं वाक्यमैदैन व्याख्यानैनेति स्पष्ट माध्यादौ । तथाच मूलकतोऽपि स्थानिवत्स्व. सरला । सारिकानि यानि पानि तत्र निमित्तानि सन्निमित्रत्वमतिदेशशास्रस्यापीत्यर्थः। वर्णाश्रयत्वाक्षति- रिति । ननु 'वृक्षव' इत्यत्र णिलाप स्वादिस्वाजादित्वोमयामावप्रयुक्ता "यचि मम्" इति शास्त्रस्याप्र. पृत्तिरिति तदतिरिक्तनिमित्तकत्वेनाजादिवनिमिचकरवामावेन का वर्णाश्रयत्वमविदेशस्येति चेत् । न, यसिनित्तवैकल्येत्या निमितादेन सादृश्यप्रतियोगितावच्छेदकधर्मभ्यापकधर्मस्य ग्रहणेनादोषात् । तयादि, गिः वद्भवति इत्यतिदेशीयसादृश्यप्रतियोगितावच्छेदकीभूतो य इयत्वरूपो धर्मस्तव्या- पकीमूतो धर्मः स्वादिस्वरूपः न खनादित्वलो भूयिष्ठः' इरादो व्यभिचारादिति . यनिमितपरेन स्वादिरवस्यैव ग्रहणेनामादित्वस्य तदतिरिक्ततयाऽतिदेशस्य तदपेक्षणेन व प्रयरवमक्षमिति न दोपः। न वापि यचि भम्" यत्र यचीविन्दनिर्देशेन मसंशयां यकारादित्यानादिरखान्यतरवेन निमिः सस्वादन्यतरवे सादृश्यप्रतियोगितावच्छेदकेशवव्यापकत्वमस्त्येवेति पुनरपि तदोषतादयस्थ्यमेवेति वाग्यम्, यचीत्या 'म्' इति लुप्तसप्तम्यन्त पृथक् पदमिति स्वीकारेणादोषात् । मन एव "न्दाचुदपहान्सासमाहारे" इति टच् समासान्तो न प्रमज्यते । अथवा यनिमित्तवैकल्ये. स्यत्र निमितपदेन सादृश्यानुयोगितावच्छेदकधर्म यापकीनामावप्रतियोगिधर्मस्यैव ग्रहणमिति नकोऽपि दोषः। गि: इटवद्वतीत्यत्र सादृश्यानुयोगिगावच्छेदक णित्वं तदव्यापकीमतामावप्रतियोगि रवादि- त्वमेव न स्वजादित्वयादिस्वतदन्यतरद, जो भजादिश्वस्य सत्वादिति दिक् । स्यापिमिति । यानि वसनैव सिद्ध "प्रत्ययोपे प्रत्ययलक्षणम्" इति सूत्र नियमार्थमिति भाष्यकृतः । तथाच प्रत्ययलोपे प्रत्ययशक्षणमेव नतु रथानिवद्भावः । तेन स्थानिवरसूत्रस्थादेशपदा प्रत्ययटोपाहिरिसस्पेन सोच इति 'सुदपद प्रासाद' इत्यादी स्थानिवद्भावेनासन्तरवमादाय न "भवसन्तस्य"इति दीपः । नच मिनी 'मतपेट्' इत्यादी "शाप्त इदो" "तगह इम्" इत्यादि न स्यात् । प्रापयलोस्वस्य स्थानिवासू जनियामास्वसिम नियम्यस्यानिवासमात्रविषयकत्वावश्यकतयाऽय सूझे मनल्विधी इत्यस्यानाः सवेन हलादिवरय मल्लस्याप्यधर्मपरितस्वात्प्रत्ययसमातेरिति वाभ्यम् , "शास दियो.ति स्ते रितिन नियते, "शाम " "" इति योगो विमज्यो भगदो चेदरूपेवेति नियमेन, "तुमा इम्" पत्र हसीविपदमननुवार्य "नाम्पादरय" इति स्वाद 'न' निभरिति चानुवर्य- - -- ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनारमायां- गेलुप्तत्वात् । न च प्रत्ययलक्षणम् : वर्णाश्रयत्वादिति भावः । द्विचनादौ चेति । यलोपादय आदिशब्दप्रायाः । 'वरे' इति तु वरे योऽजादेशःसन ग्यानिदिति व्यारयेयम् । सहविवक्षाऽभावेऽपि निपावनाद् द्वन्द्वः सप्तम्यलुक् च । शब्दरतम्। शविकृतन्यायेन वान्तेऽपि सत्त्वमिति भावः । प्रत्ययलक्षणमिति । स्थानिन- स्पेन प्रत्ययनिमित्त कार्यमित्यर्थः । वर्णाश्रयत्वादिति । णाविष्ठयद्-" इत्यनेन "यचि भम्" इति शास्यस्यैवातिदेशस्तय वर्णाश्रयम् , एवञ्च स्थानियत्वस्याप्रसकिः । कार्यातिदेशेऽपि यन्निमित्तवैकल्यप्रयुक्तोपदेशाप्रवृत्तिस्तन्निमित्तातिरिक्तसर्वनिमित्तकत्वमति- भैरवी । । वाधकमिति भावः । ननु प्रत्ययलक्षणमित्या शा कृता सा न सङ्गच्छते, तस्य सू. नस्य नियमार्यत्वसिद्धान्तादत माह-स्थानिवत्वेनेति । एवञ्च स्यानिवत्सूत्रस्येव प्रसतिश- मिति भावः । अल्बिधित्वात्तस्याप्राप्तिमुपपादयति--णाविष्ठदित्यादिना। वर्णाश्रयमिति । यजादीत्यस्य स्यादीत्येतद्विशेषणत्वेऽपि प्रपठ्येत्यनेवाप्राधान्येनालाश्रयणेऽपि निषेधस्य प्रवृत्तः स्वीकारा- दिति भावः । ननु स्थानिवस्सूत्रेण प्राधान्यात्कार्यातिदेश एवं क्रियते इति कथमतिदेशाप्रवृ- तिरत आह-कार्यातिदेशेऽपीति । भगीकारादिति । मत एव 'सर्वस्मिन्' इत्यत्र दीर्घो न, भति- दिष्टकार्यस्यापि यज्ञादित्वनिमित्तकत्वात् । ननु वर्णाश्रयेऽपि प्रत्ययनिमित्तककार्यार्यम्प्र. भावप्रकाशः। लोपस्यासिद्धत्वात् "मचः पर" इति स्थानिवतावादरदत्तमतानीकारेऽपि माचोक्तव्याख्याने न दोष इति मन्दोक्तमपास्तम्, भसिद्धमित्यत्र प्रत्यासत्याऽन्तरतादिपदेन शस्त्रस्यैव ग्रहणेनानाप्राप्तः। तन्न्यायस्य लौकिकरवार । भाएव तलभ्यपदस्वस्याशास्त्रीयत्वनान्स्यपशोऽध्ययुक्तः। वक्ष्यमाणरीत्या "न पदान्त इति निषेधाच । तदाह-वान्तेपीति । भपिना इकारान्तादिसमुच्चयः । यत्तु पदान्तस्य स्याने त्यादि वर्णाश्रयस्वादित्यन्तमनूप 'अतृणैट्' इत्यादिसिद्धये निषेधस्य वर्णप्राधान्ये एक प्रवृत्तेराकरोळत्वात् कौरतमे "अयः पर" इति सूत्रे 'पटयति' इत्यत्र जश्त्ववारणाय तादृशमत्वेन पदलवावस्यान्युपगमाञ्चेति दूषित धान् रत्नाकरस्तदसदिति ध्वनयितुमाइ-स्यानोति । शेषपूरणभेतत् । उपस्थितस्वात् प्रत्ययेत्याचक्ष- रार्थः । उभयत्र बहुव्रीहिरिति भावः । नन्वेवं व्याख्याने उत्तरासङ्गतिः "अन्त्यप्रत्ययग्रहणाद सलक्षणं यथा स्यात् वर्णलक्षण माभूत् -'गोहितम्' इत्यादिमाष्येण वर्णायये वस्यामावोर्न स्थानिवत्त्वस्येत्यत आर-णाविति । भयञ्च रेरित्यत्रोक्त णाविष्ठवप्रातिपदिकस्य" इति वातिकैकदेशानुवादः। एवेन "प्रातिपदिकात्" इत्यादिगणसूत्राणामप्रामाण्यम्, "हेतुमति च" इत्यत्र 'तरकरोति' इति दार्तिकोले; वध प्रातिपदिकादेव गिजुत्पत्तिलाम इति सिद्धान्तो ध्वनितः । यद्यपि मसंश माध्ये न दृश्यते तथापि "उदा. इरणमेत परिगणनम्" इति माण्याचस्या भपि ग्रहणम् , तेन जयति' इत्यादी कुवाभावः, 'प्रक' इत्यादी तत्त्वं च सिध्यति, तदाह-यचि ममिति । वर्गाश्रयमिति । वर्ण: मल आयो हेतुयंत्र सदि- त्यर्थः । वर्णाश्रयवादिति मूलस्याप्ययमेवार्थः । एवञ्चाल्विधित्वादिति फलिाम्, सदाद-एवञ्चेति । प्रविधित्वे चेत्यर्थः । एक्श्श नेदं तनिषेधपरम्, किन्तु स्थानिवासूत्राप्रवृत्तिबोधक 'सुध्युपास्यः' इत्यना नेने इत्यादि कौमुदीग्रन्यवदिति। प्रागुतरानाकरोक्तियुक्ता पश्यति' इत्यत्र णिच्सत्वेन प्रत्ययवाणः प्राप्रया द्वितीयहेतोरसम्बद्धवाचति भावः । नन्वेवमपि प्राधान्याकार्यातिदेशपक्षेऽतिदेशस्त्ररयातस्येनेद दुवचमन भाइ-कार्यातिदेशेऽपीति । मत्वरूपस्य तविमितरूपस्य वा कायस्यातिदेशेऽपीयर्थः । पदि - - सरला। सदाशयः। यनिमितेति । यस्य निमितस्यामावप्रयोज्या उपदेशस्य प्रधानशासपातितनिमित ·असन्धिप्रकरणम् । शब्दरलम् । देशस्यापोत्यङ्गीकाराद्वर्णाश्रयत्वाक्षतिः । प्रत्ययलक्षणसूत्रं तु भाष्यकृता प्रत्ययस्य यत्रा. साधारण रूपमाश्रीयते तत्रैव प्रत्ययलक्षमिति नियमार्थत्वेन स्थापितं न त्वाधान्येना- भैरवी। त्ययलक्षणसूत्रमस्त्वित्यत आह-प्रत्ययेति । स्थापितमिति। नच 'मतृणे' इत्यत्र कय. मिमागमस्तम्य हलादौ पिति सार्चधातुके प्रवृत्तिस्वीकारादिति वाच्यम् , हलोत्यस्य तत्र भावप्रकाशः। देशस्यापीत्यपिरुपदेशसमुदायकः । यथाश्रुतमूलस्य मंश्वा ब्याख्याने वीजमाइ-प्रत्ययेति । प्रत्यय. हेतुकार्यदोषकसूत्रमित्यर्थः । साधारणमिति । सन्मात्रवृत्तीत्यर्थः । एवञ्च 'सुषमासादः' इत्यादौ दी. समिवात्र मत्वमतिदेष्टमशक्यम् , "वृषण्वस्वश्वयोः" इत्यनेनान्यत्रापि विधानात् । एजेन वार्तिकमो यह प्युत्तराविषयतया तत्प्राप्तिरेव, तथापि भाष्यामिप्रायेणैत्यमुक्तमिति मान्योक्तिः प्राचामनुरोधेनेति पनि. तम् । नियमशास्त्राणां विधिमुखेनैव प्रवृत्त्या यथा श्रुतमूलसौष्ठवे मावा ब्याख्यानमयु कमित्यपास्त च, तत्पशे उक्तरीत्या तदप्रापया वर्णाश्रयस्वादियुत्तरासगते । अज्ञानेन शड्डायामपि नियमार्थत्वादि युत्तरौचित्याच, यथाश्रुतमूलासङ्गरक्तस्वाचेति दिक। लक्षणमिति नियमेति । एतेन नियमशाखाणां विषिरूपेणैव प्रवृत्तिः सूचिता। अन्यथा यत्र सदमावस्तवदमाव इति नियमेति ब्रूयात् । नत्विति । सुदृषदिरयादौ दीर्घापत्तेः । तथाच वात्तिकमतमेवायुक्तम् । भतृणैट इत्यादिसिद्धिस्तु "नाम्यस्तस्य" स्यतोऽचि नेत्यनुवयं वाक्यमेदेन व्याख्यानेनेति स्पष्ट मायादो। तयाच मूलकतोऽपि स्थानिवरसूत्र. सरला । पारिक्तानि यानि यानि तब निमित्तानि सन्निमित्तकत्वमतिदेशशास्त्रस्यापीत्यर्थः। वर्गाश्रयत्वाक्षति- रिति । ननु 'वृक्षव्' इत्यत्र णिलाप स्वादिखाजादिवोमयामावप्रयुक्ता “यचि मम्" इति शमस्याप्र. वृत्तिरिति तदतिरिक्तनिमित्तकस्वेनाजादिस्वनिमित्तकरवामावेन कथं वर्गाप्रयस्यमतिदेशस्येति चेत् । न, यन्निमित्तवैकल्येत्या निमित्तादेन सादृश्यप्रतियोगितावच्छेदकधर्मव्यापकधर्मस्य ग्रहणेनादोषात । तयादि, गि: इयवद्भवति इत्यतिदेशीयसादृश्यप्रतियोगितावच्छेदकीभूतो य इष्ठत्वरूपो धर्मस्तल्या. पकीमतो धर्मः स्वादित्वरूप: न स्वजादिवरूपो 'भूयिष्ठः' इत्यादी व्यभिचारादिति यनिमित्तपन स्वादिखस्यैव ग्राणेनाजादिखस्य तदतिरिक्ततयाऽतिदेशस्य तदपेक्षणेन वयस्वमशन मिति न दोषः । न चैवमपि "यचि मम्" इत्यत्र यचीति दन्दनिर्देशेन मसंज्ञायां यकारादिवानादिरखान्यतरवेन निमि. चखादन्यवरस्वे सादृश्यप्रतियोगितावच्छेदकेष्ठत्वव्यापकत्वमस्स्यैवेति पुनरपि तदोपवादवाध्यमेवेति वाग्यम्, पचीत्यत्र 'यू' इति लुप्तसप्तम्यन्तं पृथक् पदमिति स्वीकारेगादोषाद । मत एव "दन्द्राचुदवहान्तारसमाहारे" इति टच समासान्तो न प्रमज्यते । मथवा यनिमित्तवैकल्ये. पत्र निमित्चपदेन सादृश्यानुयोगितावच्छेदकधर्म यापकीभूनामावप्रतियोगिधर्मस्यैव ग्रहणमिति न कोऽपि दोषः। गि: वववीत्यत्र सादृश्यानुयोगितावच्छेदक णित्वं तद्व्यापकीभूताभावप्रतियोगि रवादि- वमेव नवजादित्वयादिस्वतदन्यतरद, गौ मजादिस्वस्य सत्वादिति दिक्। स्थापितमिति । स्थानि. यसूत्रेणैव सिद्ध "प्रत्ययलोपे प्रत्ययटक्षणम्" इति सूत्र नियमार्थमिति मान्यकृतः । वयाच प्रत्ययलोपे प्रत्ययणक्षणमेव नतु स्थानिवद्भावः । तेन स्थानिवरसूत्रस्थादेशपदार्थे प्रत्ययलोपातिरिकत्वेन संकोच इति सुपर प्रासादः' इत्यादी स्थानिवद्भावेनासन्तस्वमादाय न "मत्वसन्तस्य इति दीर्घः। नच मित्रशी महणे इत्यादी "शास इदहा"टगह रम्" इत्यादि न स्यात् । प्रत्ययनोपस्मस्य स्थानिवरसूः नियामावसिय नियम्यस्यानिवासत्रमानविषयकलावस्यकतयाऽत्र सूने अनलिधौ इत्यस्यानुत्तेः मन दलादिश्वरय अल्वन्याम्पधर्मपटिदलाप्रत्ययलक्षणाप्रवृत्तेरिति वाच्यम् , "शास इदहलोः" इति सूत्र इलितिन प्रियते, "शास " "मडि" इति च योगो विमज्यते मजादी चेदख्थेवेति नियमेन, तृणहरम्" हायक हरीविपदमननुवर्य "नाम्यादन्य" इति सूत्राद 'न' इति भति' इति चानुवर्य - ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शब्दरतमा लाश्रयणे विध्यर्थमिति भाव. । नच "अचः परस्मिन्" (पा० सू० ११२५७) इति जिलोपस्य स्थानिवदेन भत्वं सुरममिति वाच्यम् , णिलोपस्येव टिलोपस्यापि स्थानि वयापत्तौ वान्ते भत्वस्य दुर्लभत्वेन तन्न पदत्यानिवृत्तः, "प्रकल्प्य पापवादविपयम्" इतिन्यायेन निपेधविपये तत्प्रतिबन्धाय रथानियल्याप्रवृत्तश्च । हरदत्तादिमते इत्यनेनारविह्वधिता । तबीज त्वयं पक्षो न सूत्रवार्तिकमाष्यसम्मत इति प्रातिपदिकात्तदुत्पत्तौ पदत्वाभाव इति । चरमावयरे कार्य इति व्याख्याने फलं तु भैरवो। सम्बन्धमकृत्वाऽचि नेत्यस्य सम्बन्धात् । भनिवृत्तेरिति । अभ्युपेत्य पादोऽयम् , वस्तुतः "अ. चः पररिसन्" इत्यस्य प्रवृत्तिरेव न सम्भवतीत्याह-प्रकल्प्येति । भयपक्ष -सुबन्ताणिजि ति पक्ष । सम्मत इति प्रातिपदिकादिति । "तत्करोति" इत्यादि च "टेः" इति सूनस्थस्य "णा. विष्टवत्प्रातिपदिकस्य" इत्यस्यानुवादः। तत्र वार्तिके प्रातिपदिकादित्यस्य प्रातिपादिका कृतिकसुबन्तादित्यर्थकरणे प्रातिपदिकपदोपादानस्य व्यर्थत्वापत्तिरिति भाव । मूलोक्तस्य भावसाधनविधिशब्दस्याश्रयणे,तहि प्रयोजनं किम् ? अत माह-चरमावयव भावप्रकाश। व्यापारोऽवेष्टो न प्रत्ययलक्षणसूत्रस्य। तदाह-इति भाव इति । भत्वमिति । तथाच समानावधि. करवाठौकिकन्यायप्राप्तपदत्वस्य तेन बान निषेधापाप्या टिलोपस्य स्थानिवस्वेनावल्परत्वात् प्राचोक्तम तेऽपि लोप: सुवार इविमावः अपिः सम्भावनायाम् । स्यापत्ताविति । तत्समकालमिति शेष । लक्ष्यभे दात् । तथाच जायमाना भतशा इकारान्तादो स्यादिति मिन्नावधिकवया सदायो वकुमशम्य इति भाव । सदाह-पान्त इति । पदत्वेति । उक्तन्यायप्राप्तेति भावः। नव टिटोपस्थानिवत्वस्य वान्ते पदाय स्थापकत्वेन निषेधप्राप्तिद्वारा पदान्तस्थानिकवलोपमापकत्वेन निषेध इति वाच्यम्, गिलोपस्थानिवस्व- स्यापि निषेधप्रतिवन्धद्वारा सादृशवलोपप्रतिबन्धकत्वेन निषेधात् । विनिगमकामावेन साक्षात्परम्परया या सिद्धान्तेऽपि पदचरमावयवादिसाधकस्यैव तत्प्रतिवन्धकस्यापि निषेधानीकाराव । मतएव भसंशापि पदका यमित्यत्र सूत्र भाष्ये रक्तमिति दिक्। उतार्थमेव द्रदयितु वाच, क्रमवृत्तितयोमयोः समकालस्वाभावेऽपि निर्वाह इति सूचयितु च दोषान्तरमाह-प्रकलप्य वेति । परित्यज्य वेत्यर्थः । पूर्व छपवादा"इत्यपे क्षया विकल्प. । भपवादशग्दो माधकपरः । तत्प्रतीति । भस्वेन तदुपजीव्यपदरवबाधेन "नपदान्त" इति निषेधतियन्धायेत्यर्थः । त्वाप्रवृत्तेचेति । भन्यथा न्यायासङ्गतिरपवादशालनिविषयता चेति भावः । नसूनेति । सुप इत्यस्याप्रकृतवाद । सुप इत्येव सिद्ध गणसूत्रस्थप्रातिपदिकपदासहतेध, "गावि परमात्तिपदिवस" इति वातिकोतवेति माव. 1 पदत्वाभाव इति । भतएव 'पटयति' 'मत्यरराजव' इत्यादी जइत्वकुरवे न । बहिरङ्गपरिभाषया तु न निर्वाह, कायकालपोऽपि त्रिपाचा तदप्रवृत्तेश्यमार वात् । एतेन मात्र निर्वाहा, भन्यथा सिद्धान्तव्याख्यानेऽपि पटित. इत्यादी पदुकरीत्या टान्ते भत्वदोलभ्येन पदत्वाजस्वापत्ते. । 'प्रत्यरराजत्' इत्यादापज्झलादेशवेन सदमाश्या कुस्वाभावायोकस मारावश्यक्त्वाच । नच तन पव तदप्राप्त तुल्यावधिकमावेन सदा 1 तात-पायेन वैपरीस्यापरिति मन्दोकमपास्तम् । तस्माद् वृक्षवित्यस दिविधम्याख्याने सिद्धिरेवेति । सन, नवं व्याख्यानस्येदं फछन्। सरला। मजादौ न भवताति निषेधेन च दादेशेमागमयोरनैमिचिकाया तत्र प्रत्यपक्षणानावश्यकत्येन दोषामा पात् । अधिवमस्मद्गुरुकाश देन्दुशेखाटिप्पणतोऽवगन्तव्यम् । विध्यर्य मिति । वाशिकारमत विति शेपः। स हि भविधावपि प्रत्यपलक्षणार्थमिद सूत्र स्वीकरोति । अत एव मित्रो' 'भागे इत्यादी न दोष इनि पल च यदति। तत्प्रतियन्धायेति । निषेधाप्रापे इत्य, सर्पभाव:-अयः परस्मिनिति गायगानीयोदेश्य - ·, भैरवी। - अच्सन्धिप्रकरणम् । १६७ अथोदाहरणानि, पदान्ते कानि सन्ति, को स्तः । द्विवचने-सुद्ध्युपास्यः । वरे- यायावरः । “यश्च यङः" इति वरच , अतो लोपः । स च "आतो लोप इटि च" शब्दरतम्। 'एपो यन् हसति' इत्यादौ यगः स्थानियत्वाद् "एतत्तदो:" (पा० सू० ६।१।१३२) इति सुलोपामावः । इणः शतरि यन्निति रूपम् । उत्ते च न स्थानिवद् , मनेन निषेधा- दिति तत्त्वम् । कानि सन्तीति । वाक्यसंस्कारपक्ष एतत् । तत्र पक्षे पूर्वोपस्थितनिमि. तमत्वरूपान्तरङ्गत्वमादायान्तरङ्गाणं पूर्व प्रवृत्तेरिकारादेः स्थानिमृतादचः पूर्वत्वं द्रष्ट. व्यम् । एतन्मूलकमेव वाक्यसंस्कारपक्षे श्रुतवर्गक्रमेणैव लक्ष्यसंस्कार इति वदन्ति । न इति । ननु । 'एपो यन्' इत्यत्र तांत्वमपि न स्यादत आह-वे चेति । तस्य भावरूप. त्वेन पदचरमावयवत्वसम्भवात् । 'कानि सन्ति' इत्यादौ स्थानिवद्भावप्रवृत्तिनिमित्तमूतम- नादिष्टादचः पूर्वत्वमुपपादयति-वाक्येति । तत्र पक्षे । वाक्यसंस्कारपर्छ। एतन्मूलकमेव-ताह. शान्तरङ्गत्वमूलकमेव ! एतेन तस्यापूर्ववचनत्वं निराकृतम् । श्रुतवर्णक्रमेण । यस्य प्रथमतः श्रवर्ण तन्निमिचकार्यस्यान्तरङ्गत्वात्तस्यपूर्वम्प्रवृतिरिति क्रमेण । ननु जातिपक्षमुपादां. याग्रहणस्य प्रत्याख्यानवत्पदसंस्कारपक्षाश्रयणं कृत्वा पदान्तग्रहणम्प्रत्याख्यायतामिति चेत? न, 'अददीचः' इत्याद्यर्थन्तल्यावश्यकत्वात् । पदान्तमहणाभावे तत्र "अच" इत्यलोपस्य स्थानिवत्त्वाद्यण् स्यात् । न चाद्यादेशस्योमयाश्रितत्वम् "अचः" इत्यस्य तु न तदानितत्वमिति अच" इत्यन्तरङ्गमिति तस्यादौ प्रवृत्तिस्ततोऽदेशस्येति नेकार स्थानादिष्टादवः पूर्वत्वमिति वाच्यम् , मसंज्ञानिमित्तविभक्त्युत्पत्तिपर्यन्तं तस्यादेशल्य किन्तहिं सदितिचेत् १ अत्र रत्नाकरः 'वृक्षवभ्याम्' इति प्रत्युदाहा र्यम् स्वादिष्विति पदत्वस्य सन सत्त्वा. दिति । तन्न, "नैवं विज्ञायते पदस्यानः पदान्वः, किं तर्हि ? पदे भन्तः पदान्तः" इति माध्येण प्रत्यासत्या पदवरमावयवे कर्तव्ये परपदस्थाबादेश एव न स्थानिवदिस्याशयकेन "न पदान्ता: पोऽणः सन्ति" इति लसूत्रस्यमाष्येण च दृशवादेरनभिधानात । तध्वनयन्नाह- ह-चरमेति । भादिना 'एपो वशः राजा- नो यन्ती' इत्यादिपरिमः । पदचरमावयवप्रतिबन्धकस्थानिवद्भावनिषेधोदाहरणमाह-उस्वै चेति । यत्तु मनरले सुरोपे कर्तव्ये बागडेसपेक्षयणोऽसिद्धस्वम् । उत्वे तु नास्याः प्रवृत्तिः, "नानानन्त' इति निषेषादिति । तन्न, सुलोपस्यैव वस्तुतः पदद्वयाश्रितत्वेन पहिरकत्वात् , सिद्धान्तरीत्या चतुर्विधान्तरणल- स्वाभावाच। तत्साधकतन्निघोदाहरणमाह-कानीति । नचादिष्टादचः पूर्वत्वामावादेव न स्थानिवदि. वाच्यम्, वास्यादपोद्घृत्य पदानि संस्क्रियन्ते" इनिपक्षे तत्वसत्वात् । नहि पदान्तरनिरपेक्षमेव पद. मिशने संस्क्रियते इति नियमः, "युष्मयुपपदे" इत्यायसङ्गत्यापत्तेस्तदाह-वाक्येति । नन्वेवमपि श्योपविध्योयुगपत् प्रवृत्त्या तदौम्यमेन । नच परवानिर्वाहः, विप्रतिषेधामावात् । नित्यत्वं तमयोः समम् । नच वावः क्रमवृत्तिनया योगपद्यमपि नेति वाच्यम् , तथापि वैरीस्यापत्तेत पार-तत्र पो. इति । पूर्वापति । उपपादितमेतत् । एनन्मूलम्मेवेति । सादृशान्तरङ्गसमूलरमेवेन्यर्थःसेनापूर्व. वचनवनिरामः । वदनक्रियाविशेषणमैतम् । घुतेति । उत्तरोत्या परवायसम्मवेन यैन झमेग वर्गाना. मुचारणम्, सस्क्रमत्यागे वीजामावेन च तादृशान्तरजस्वमादाय तत्कनेग मस्कारोचिस्यादितिमाः। यनु न्यक्तिो कृताणपदस्य जातिपक्षे खण्डनवदाक्यसंस्कारपडे मृतपदान्तग्रागस पदसंस्कार सचिन मिति मन्दः, सन्न, 'भद्रीचः' इत्यादौ पदसंवारशेऽपि ":" इत्योपस म्यानित्याय सदायर स्वाद । यदपि पदयाभितस्वेन शिमोऽपादेश: मोशेचर प्रदव शति तत्तमति सः विपिन, तावरसावरियो नपदान्तशाजरय निषेधाश्च वलं.यासः इति दस्यत्वेन बाधमाशारदीयोदेश्यनावाटे. मावप्रकाशः। वि सरटा।

·सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- (पा० सू० ६।४।६४ ) इत्यालोपे कर्तव्ये न स्थानिवत् । यलोपे-यातिः। यातेर्य- डन्तात् क्तिच् , अतो लोपः, यलोपः, अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वादातो लोपः, यलो. Avani शब्दरनमू। स्थानिवदिति । तेन आतो लोपो नेति भावः । न च पूर्वमलोपस्ततो वलि लोप इति क्रमसत्वादकारेणार्द्धधातुकत्वाद्यलाभात्कथमतिदेशेन तल्लामः १ सम्भावनामाप्रेणापि त. लाभल्य बरेग्रहणेन ज्ञापनात् । अस्ति चात्रापि यदि पूर्व यलोपः स्यात्तदाऽकारेण प्रत्य. यत्वं लब्ध स्यादिति सम्भावना । फळं तु 'याति. इत्यादिसिद्धिरिति दिक् । क्तिजिति । । भैरवी। प्रवृत्तिप्रतिबन्ध मानाभानेगालोपात्प्राक् प्रवृत्तेः। "शुप्रागपागुदम्प्रतीयो यत्" इति सूत्रे "प्रतीच.' इत्यत्र यणादेशस्याकरणेन "अच" इत्यल्लोपस्य पूर्वस्य कार्य कर्तव्ये न स्थानिवत्त्व. मित्यर्थंकरपनायां तु ज्ञानगोरवस्याप्यनुचितत्वमित्यर्थसाधकमेव पदान्तग्रहणमस्त्वित्याश• येन भाप्यता तस्य प्रत्याख्यानन कृतमिति । तेन--'यायावर.' इत्यत्र यावयवाकारलोपस्य स्थानिवजावाभावेन । तल्लाम:-आर्द्धधातुम्त्वलामः । यद्यकारस्याद्धधातुकत्वं स्यात्तदाता देशस्य लोपल्यातिदेशेनार्धधातुकर' स्यातदेव तु न सम्भवतीति भावः । ननु सम्माव- नामादाय वरेपहणस्य चारितायेऽपि नापूवम्फलाइचिनिःपनमत आह-फलन्विति । मनु मूले यसलापविधि प्रति न स्थानिवदित्यस्य 'यायावर' इत्युदाहरणमेव कुतो नोक- मिति चेत् ? न, 'याति' इत्याद्यर्थं यलोपग्रहणल्यावश्यकतया तेनैवात्रापि सिद्ध इति न तो उदाहरणत्वमित्याशयात् । इत्यादितिविरिति । यदि सम्भावितमार्दधातुकत्यमाकारलोप- निमित्तं न स्यात्तदा 'यातिः' इत्यन यान्तात् क्तिचि कृतेऽकारयकारयोः क्रमेण लोपेऽकारस्या- 'धातुक्त्वाभावेनाकारस्य लोपो न स्यादतः सम्मावितमप्याद्धधातुकत्वमाकारलोपल्प नि- मित्तमित्याश्रयणीयम् । अवादिना लोलुप पोपुर इत्यस्य साहः । अग्रान्प्रत्ययवि पपे यध्वयवाकारस्य "न धातु"इति सूनस्य प्रत्याख्यानपचे "यस्य" इति योगविभागे. नादौ लोपे "योऽपि च इति यरोपेलोपस्य स्थानित्यनान्प्रत्ययानिमित्तको गुगो यथा न भाति तयोबहादेशोऽपि न तर तनिमित्तक, किन्तु यच्चयवाकारनिमित्तक एव याच्या, स यदि सम्माविसम्प्रत्ययत्वनाथीयेत कार्यप्रयोजकत्वेन, तदा न स्यात् । ननु भो 'याति' इत्यस्य साधनावमरे न च पुनरालोप. शमः, चिगो लुइन्यायेना- भावप्रकाशः। उभयायितत्वेऽपि पदद्धयानायिवस्वाद । मसालोपविमायुरपतिमतीशायां मानामावाण, पूर्वपित निमिरा पायेन तरथैवान्तरहवया प्राक् प्रपरेशानी' 'प्राचा' 'प्रतीरोय'इत्यादिमापन पदान्तमपन्नत भाटियस्य तवैव यसमिति दिक्पो नेतीति । भाभोयासिव तु न माध्यतादिति भावः । एपममेऽपि । सारलामादिवि पाठः, समासदौठम्यात् । सलाम इति । भापातु ममारिलाम पथः । परति माव । समयोरप्रयोगानिपमाप्रारया "कर्मण्य इति पध्मान समामातुतिः । एवम मेऽपि। ज्ञापनादिति । म्यानिवासप्रसिधारेति भावः । अस्तिपेति। सम्मावनायामन्वयः। ननु पारिस:रिपामार सासङ्गतिमा भाद-फष्ठनित्यति । मन एव योऽमायो म मा निशुमार सर पर पारयो मापो. सिमा पटोरमानदेयम् प्रासे परमागप रेशा 'राणानिसमाह-यातिरिनि । भादिना गन" तिमारपाने साक्सिर। पाNिEARENन परनिमिw ARE पर,पणनेपाल परमम. रघमिरिन संभार समाधिरियावारिप निमिप्राम ·अच्सन्धिप्रकरणम् ।- १६६ पः । न च पुनरालोपः शक्यः, चिणोलुइन्यायेनाऽऽतोलोपस्यासिद्धत्वात्स्थानिव- दावाच । स्वरे-चिकीर्पकः । सनोऽतो लोपो "लिति" (पा० सू०.६।१।१९३) इति शब्दालम। "तिक्तौ च संज्ञायाम्" (पासू० ३।३।१७४ ) इत्यनेन । चिन तु न, "अप्रत्य- भैरवी। तो लोपस्यासिद्धत्वात्स्थानिवद्भावाञ्च' इत्युक्तम् । तत्र लक्ष्यभेदेन लक्षणभेदकल्पनयाऽसिद्ध. त्वमाकारलोपविधायकशास्त्रस्येत्यस्तु, स्थानिवद्भावादिति तु न युक्तम्, "अभ्यासस्यासव. ण" इत्यनेनाभ्यासकायें तदुत्तरखण्डादेशस्याभ्यासकार्यप्रतिबन्धकीभूतस्यानिरत्त्वोति ज्ञा- पनेन यथा 'आरति' इत्यस्य सिद्धिर्भवति त्या प्रकृतेऽपि स्थानिवद्रावस्य निषेध स्यादिति चेन्न, सम्यासत्यपर्याप्त्यधिकरणस्य स्थाने कायें कर्तव्ये तदुत्तरखण्डादेशस्य तत्प्रतिरन्धकी. भूतमित्यर्यस्य तेन जापनात् । नचैवं सति परिमापेन्दुशेखरविरोधः, तम हि 'अरियियात्' प्रत्यत्र स्थानिवत्त्वेनेयङ् भवत्येव, तस्य स्थानिवत्त्वस्याभ्यासकार्यप्रतिबन्धकत्वामावादि- त्युक्तम् । अभ्यासत्वपर्याप्त्यधिकरणत्वस्य प्रदेशे तु तस्येयोऽभ्यासत्वपर्याप्त्यधिकरणस्या- नित्वं तन नेति निषेधाप्राप्तः प्रतिबन्धकीमतेत्यस्य तत्र प्रयोजनकथनासङ्गतेरिति वाच्यम् , तस्य ग्रन्यस्य वस्तुतोऽभ्याससम्बन्धिकार्य इत्याभिप्रायफत्वात् । अभ्यासावयवादेशस्या- प्यभ्याससम्बन्धित्वमित्याशयात । वस्तुतस्तत्र प्रतिबन्धात्वनिवेशो न कार्योऽभ्यासत्वप- याप्त्यधिकरणत्वनिवेश एव कार्यो लाघवायेति दिक्'। भावप्रकाश मीपस्य शपनात् । यदा, तस्वेऽपि विपयतामात्रेणापि तन्निमित्तकत्वस्यवहारस्य तेन शापनाद । प्रसव गणयति' इत्यादौ न पृद्धिः । न चैवमपि 'भारति' इत्यत्र शम्देन्दुशेखो उकाभ्यासकायें तद. सरला 'शव' इत्यत्र णिलोपस्य वत्र कुठे एव वलोपरय प्राप्तः पदरमावयवविधिविषयत्वात् यत्र न स्थानिवत्व पदृचिरिति । यग स्थानिवत्वादिति । भत्र इगो यगादेशस्य स्थानिवत्वं साशास्पदवरमावयवोत्व. प्रतिबन्धकम् । वाक्यसरकारप एतस्कठम्, पदसत्कारपक्षे तु तत्र स्थानिभूतादव:पूर्वविन दृष्टत्वामावान स्थानिवत्वप्राप्तिरिति । तत्पशे फलं तु शन्देन्दुशेसरटिप्पणे गुरुवे स्पष्टं तन एवावगन्तव्यम् । पयाग्दो. पपदकण्यन्तेग्धातोः कर्मण्यणि इणो गमादेशे जायमानपयोगमशब्दसिद्धिः फल तु न सम्यक्, तत्र ग. मादेशस्य स्थानिवत्वेऽपि गकारस्य भादेशवाभावेन सन्मात्रवृत्ति हलवमादायोलसिया सग्निधानाव. इयकत्वात् । पदचरमावयवे कार्य इति व्याख्यान तु कर्मसाधनविधिशम्दस्वीकारेऽपि तस्य पदान्तशम्देन कर्मधारयसमासे पदचरमावयवरूपै विधेये कर्तव्ये इस्यर्थेन भवतीति गुरुचरणाः। युक्तं चैवद दिवचनादि. शम्दः कर्मधारयेन पदान्तशम्देनापि कर्मधारयसमासस्यैव युक्तावात् । भवेदं तत्वम्-साक्षा पदवरमाश्यवसाधकः परम्परया पदचरमावयवसाधकः साशायदचरमावयव. प्रतिपकः परमरया परचरमावयवसिन्धाश्चेति धनुर्विधः स्थानिवद्भावः। तत्र द्वितीय वरिवा विविधस्यापि निषेधोऽनेन क्रियते, दितीयस्य तु ने, वेवस्तानित्यत्र रूपशद्वारमाध्यामाग्यादित प्रपत्रित गम्देन्दुरोखरटिप्पगे। एतदुदाहरणान्या व सरमुक्तानि तापवावातम्यानि विस्तरमया. नाबहिलस्यन्ते। वाक्यसस्यारपक्षे इति । संस्कारपडे 'प्रतीवः' युदाहरणम् । तर हि "मच." स्पोरस्य स्पानिपावन प्राप्त "इको पर्चि" इति यगादेशः पदचामावरमया सत्र विधौ स्थानिवद्भावनिषेधात्र भवति। झापनादिति । सम्माविषमस्यापि स्थानिवद्भावनातिदेसी मवनोविज्ञापनादिस्यः पल स्थि ति । पूर्वोकमानस्य फळ विस्व. सिद्धिरिति । पातेवाइ किवि भोप यसो उत्तरीत्या सम्माविवधर्मस्पायोपरय स्यानिवभावेन लामादागोपे यहोरे 'पाति.' इस्पस्य सिसिरिति माया १५ ·१७० सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- ककारेकारस्य उदात्तत्वे कर्तव्ये न स्थानिवत् । सवर्णानुस्वारयोः-शिंण्डि । दी-प्रति- दीना । जशि-सग्धिश्च मे अदनं ग्धिः। अदेः क्तिनि "बहुलं छन्दसि"(पासू०२।४। ३९) इति घस्लादेशः, "घसिमसोई लि-" (पासू०६४।१००).इत्युपधालोपः, "झलो झलि" (पासू०८।२।२६) इति सलोपः, घत्वम् , घस्य जशत्वम् । “सह- शब्दरतम् । यात्" (पा० सू० ३।३।१०२) इत्यनेन बाधात् । न स्थानिवदिति । स्थानितत्त्व हि स्वराप्रवृत्तिरेव स्यात् । अकारस्य तु न, स्वविधौ स्थानिवत्त्वनिषेधात् । लित्वं तु 'कारकः' इत्यादौ सावकाशमिति भावः । शिण्ढीति । नन्वत्रानुस्वारस्यादिष्टादवः पूर्व- स्वेन स्थानियत्वाप्रवृत्तिः । न चास्मादेव ज्ञापकात्तस्याशास्त्रीयत्वेऽपि स्थानिवत्वेन तत्व- भैरवी। अप्रवृत्तिरेवेति । 'चिकीर्षक.' इतीकारस्येति शेषः। मूले सवर्णानुस्वारग्रहणस्य शिण्डि' दत्युदाहरणम् , तत्र शिप.टि तस्य हेधिः, नम्, अल्लोपे अनुस्वारे टुत्वजश्त्यपरसवर्णपु, "झरो शरि" इति वा ढकारलोपः, इति प्रक्रिया। तय डकारलोपे पञ्चमीसमासेनस्यानियत्पन्न, आदिपादचा पूर्णत्वात्पूर्वत्रासिद्धीयत्वाच। तत्र शिफ्टि' इत्युदाहरणं सण्डयितुमाशाते-- नन्विरयादिना। मप्रवृत्तिरिति । अल्लोपस्य परसपणे कर्तव्ये स्थानि त्वाप्रवृत्तिरित्ययः । नकार.' निष्ठमणादिष्टादच: पूर्वत्य "स्थानिवदादेश." इत्यनेनानुस्वारेऽतिदिष्टमस्तु, यद्यप्यनादिया. दर पूर्वत्यमशास्त्रीय तथापि सवर्णग्रहणाज्ज्ञापकात्तदतिदेशो भविष्यति । एवञ्चातिदिष्टन्त- देवादाय परसवर्ण कर्तव्ये "अचः परस्मिन्" इति स्थानिवनायः स्यादित्या निराध- हे-नचेति । भावप्रकाशः! नवयवधास्ववयवादेशस्य सप्रतिवन्धकस्यानिवावं नेत्यर्थस्य "अभ्यासस्यासवर्णे" इस्यनेन चापि वस्वमितिरीत्या प्याति:' इत्यत्राप्यालोपरूपाभ्यासकार्य तत्प्रतिबन्धकतादृशदिनीयाकारलोपसानिवास 'निषेपापल्या भाछोपयलोपयोरियानित्यादिवचिरिति प्रत्ययमाप्रश्नवणापत्तिरिति याच्यम् , परततोऽग्यास सम्बन्धिमार्यमा फतम्येऽभ्यासस्यानवयवधातुसम्बन्धितादशावयवस्याचोम्यासानयययकथाशेर्पोयमायक घरसम्मध्यभ्यासादयवहितपरायपस्तस्य या य मादेशवस्याम्पसकार्यपरिकाधकीभूत स्थानिया नेति मदनादोषाद , पारवयवस्यस्य सामानाधिकरण्येनादेशविशेषणवेनादोपाय। चातुरसमस स्वेति प्वनपितु वदनवयवेति विशेषणम् । मा सान्यासकार्य तदुचरसडादेशस्यत्यायेद परिमापेन्दु । शेखरे एकम् । तस्याप्यन्त्य स्वार्थः । यथाचासावश्यकरय तपासष्टमन्यत्र । परतुतो याति प्रत्येव फ. सा, नतु टोलवादीनिस्पष्ट माध्यप्रदीपोयोतम्पास्याने मह इति बोय, तार-दिगिसि। पा. धादिति । ऐन कण्होः किनि मण्इतिः इति परिकारोकमुशारणमयुकमिति अनिम्म् । प्रा. तिरेयेति । विशनीकारस्येति शेपः। तेन परिमादिति भावः। सम्पावरमार-कारस्येति । साँगुरपारपो:-शिदिशिपति इति मुहे पाठः । शिलाये हेषिः ततोऽशोरानुस्वारसमा. पासपा: मोणकोस तरिनिया रोप विप्ररिसा । नयारकोपरय पानीप्समासर • निसान रस: परसामागटनोपो न स्वादिति पापम्, मारियादयः पूरन तमा. पूजा सोपे ना नि निषध, रोसामिझापामारः। मन्पा पाशय भारत परदो-गम्पित्पादित स्यातिरिति । प्रोपरवि व्याप सामरता अनुमारितिवन्नाले-मामादिसति । प्रायः पER येत सरग। वाणिोपनियामाजिनियरवनिपारित ARTम TA पर" ति माnिtoपम् । मानिधार त्यति । निरन - - ·अच्सन्धिप्रकरणम। भैरवी । .. स्य सः-" (पासू०६।३।७८) इति सूत्रात् स इत्यनुवर्तमाने "समानस्य च्छन्द शब्दरत्नम् । म् , फलामावात् , तद्घटितसन्निवेशापेक्षस्य ततः पूत्वम्यातिदेशसहस्रेणाप्यतिदेष्टुमश फलामावादिति । पूर्व सूत्रेण स्थानिवत्त्वस्य फलाभावादित्यर्थः । उत्तरसूत्रस्य प्रवृत्त्यर्थ - म्पूर्वसूत्रस्य प्रवृत्तिकल्पनं कृत्वा सवर्णपरग्रहणकरणापेक्षया "प्रक्षालनाद्धि" इति न्यायेन पूर्व- भावप्रकाशा टमेव । नच सवर्णदीपांदिसताय तद, फलाभावात् "मनुस्वारादिसाहचर्येण पादिकस्यैव ग्रहणाच्च । तदनाप्रये दीर्घग्रहणेनैव सिद्धरेतद्वैयापाताच । यलोपादिसाहचर्येण सवर्णे कर्तव्ये इत्यर्थस्यैवौचित्या चेति भावः। तस्य-अनादिष्टादचः पूर्वत्वस्य । स्थानिवत्वेन । पूर्वस्त्रेण तत्त्वमिति । भनादि ष्टादचः पूर्वस्वमित्यर्थ । भनुस्वारस्यैति शेषः । एवञ्च प्राप्तद्वितीयस्थानिवद्भावामावायतरसफलमिति मावः। नन्वेवं 'कण्डूतिः' इति न स्यात् । कण्डूयतेयंगन्तात् वय इन्तावा तिच्यल्लोपयलोपयोराधस्य- स्थानिवत्वेनोपछि यणिवोत्तरीत्या "अचः पर" इतिस्थानिवस्वादकारेण व्यवायावलोपयोरपास्या "इ. लि च" इति दी 'कण्डवृति.' 'कण्ड्वविः' इति वाऽनिष्टरूपापत्तेरितिचेत् १ न, मन सूत्रे 'कण्डूति.' इति- मायोशाहरणाशापकातस्य स्थानिद्वारकत्वानित्यत्वकल्पनात् । एवञ्च वोपापवादोठोमययापि रूपसि. दि। अतएव तितउमाचष्टे तितापयति' इति हरदत्तायुक्तिः सङ्गच्छते । म यथा तत्राप्युक्तरीत्या स्थानि वत्वेन पुक् न स्यात् । वस्तुतस्तदनित्यत्वेऽपि तत्र नेष्यते इत्यत्र मानामावाद तदुक्तिरयुक्तैवेति 'तिमा. यति' इत्येवरूपमिति बोध्यम् । यपपि सवर्णग्रहणेनैवानुस्वाराक्षेपः सुमम , अन्यथैतद्वैयापत्तेस्तथापि वन्मात्रविषयकरवशावारणाय तद्ग्रहणम् । मत एव सवर्णोविषये सफलता ध्वनयितु शिंपन्ति' इत्युके मूळे । बहिरङ्गासिद्धत्व तु न, उतोत्तरत्वात् । एतेन सवर्णस्थान्यनुस्वारे एव कर्तव्ये स्थानिवत्वामावो न केवलानुस्वारे इति नियमायें सवर्णग्रहणमित्यपास्तमिति मूलकौस्तुमनिष्कर्षः। पत्र मान्योरया तावरस माषते-फलामावादिति । यस्मिन् शोपित यस्य स्वस्मिन् चारितार्थ्यमन्यत्र फल तत्तेन शाप्यमिति सिद्धान्तेनामान्यन फलामावादित्यर्थः । नच समावस्यादिसिद्धि फलम् । तत्राहि मदर य इति स्थित आपल्लोपी" इति पूर्वविप्रतिषेधेनोपधारा पूर्व जिलोपै वृद्धौ एकदेशविकृतन्यायेन प्रासजग्ध्याघादेशा. भावाय णिलोपस्य स्थानिवत्वमुपेयम् । तचोकायागीकार विना न सम्भवति कृतयुद्धरादित्यस्यानादि- टादचः पूर्वस्वाभावादिति वाच्यम् । "ण्यरोपो" इत्यस्य गिस्थानिकल्यादेवधिकत्वेनानामत्या वृदः परावेनादी सुवचत्वात् । पूर्वोपस्थितनिमित्तस्वादिरूपान्तरङ्गखेन वृद्धरादौ दुरत्वाच्च । स्थानि- भूतारच.पूर्वखेन इथे परतत्तिधर्मावच्छिन्नोद्देश्यकविषाविस्यस्य "कृतिङ्" सूत्रे माध्येम्वनितर नाश्तेश्च । एतेन नच फलामावः, समावस्यादिसिद्धः फल्यादितिमन्दोक्तिरपास्ता। नव बालुवादिसिद्धि फलम्-नच "पुन." इति "संशापूर्वे" इति च निर्वाह: कौस्तुभे उक्त एवेति वाच्यम्, भाषाया लक्ष्यासाधक्तया निफलरवेनानीकाराद, मत्याया ममरवाच इतिवाच्यम्, नपातुटोपसूत्रसवात् । वातिकोतपरयाख्यानं तु न भाष्यामिमतम् । पवन सवर्णमहण भ्यर्यमेव । भतएव पूर्वप्रसिद्ध व्यवष्ट भ्य रेपसोपस्वरदीबदिवंचनादीनि न कार्यागीति भाष्यसाविः । मायया तस्थाप्यावश्यक या तसातिः स्पष्टव । मारव च 'कति.' इति ययातभाष्योदाहरणसनविन नाइएक सवर्णग्राण से कृपमा भन्यपानर्थक्य स्पष्टमेव कौस्तुमादावुत्तमिति मन्दोक्तिहरिसमावटे इनिधि विधि धरिल्लना शिवस्यादौ वोटिं" इति काम्ये प्राप्तस्थानिवद्रावामादाय सवर्णमहर्ग, पूर्वत्रासिदीये इति तु न तस्य दोष इति निरोधादिति खण्डनकारोकिश्वापास्ता, एकदेतो , परनिपातयोग्यस्य पूर्वनिगडकरणेन सम येन तस्साचण प्रतिपदोकलावस्यैव तत्र प्राणादिति मायाश्याचेति मान्यमानिष्कर्षः भन्युपैरयेदन। भय गुरुचरणा-अनुवादितिलिफ मस्येव । "नपातु" इतियारयानरय माध्य. खिदान स्वेनामिमतावाद । मन्दया प्रत्याख्याने मरीज' पादो मृरजादो सनम रति विवरमाप्त सविरेषस्य धानुक्रया वस्पेष्टवानुमानेन माथ्योचान्यम्यवस्थितविमागाणानप्रामादेन च पिल.

·१७२ सीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- नेवा। सूमाप्रतिरेवोचितेति माय । किञ्च यत्र ज्ञाप्यार्थस्यान्यन फलन्तदेव लापरम्मरति, तपात्र वक्तुमशक्यम् । नच 'समाध' इत्यस्य सिद्धिरेव फलम् , अत्र 'सम्-अद्-इय' इति स्थिते पूर्व विप्रतिपेधेनोपधावृद्ध पूर्व णिलोपेततस्तस्य स्थानिवत्त्वेन णित्त्वयुद्वद्या वृद्धोकृतायामेकदेश विकृतन्यायेनाद्ग्रहगेन ग्रहणाजाध्यादेशस्य प्राप्तौ "अच परिस्मिन्" इति स्यानिस्त्वमि प्यते स चानादिष्टादच पूर्वत्वस्यातिदेश एवं घटत इति वाच्यम् , गिलोपादन्तरङ्गत्वेनोपया पृढे प्रवृत्तेरनादिष्टादव पूर्वत्वप्य सुलभत्वात् । "सन्यल्लघुनि" इतिसूत्रे प्रत्याहारमहणेन "वृद्धलीपो थलीयान् । इति तु यत्रेकस्थानिकत्व वृद्धिलोपयोस्तद्विपयम् । नच 'लोलय' इत्यत्रोवहि "पुगन्त" इति प्रासस्यानिमित्तकगुणप्य न धातुरोप" सूत्रप्रत्याख्यानपक्षे प्रतिबन्ध एव फलमस्त्विति वाच्यम्, "न धातुलोप" इति सूत्रप्रत्याख्यानपचे फलसत्त्वेऽपि भावप्रकाश स्यात् । भादाविति तु परिमापारग्धोऽर्थः । अतएव "अचि कहिति" इति भाष्योक्तिः । तेनादि ग्रहणसामात् मुख्याजादावेव प्रवृत्तिरिति हरदत्तोक्तमपास्तम्। एवञ्च सूत्रमतेऽपि तरकल्पनावश्यकत्व मितिगौरवम् । अन्यथा फलभेदः स्पष्टएव । नच-उबकि अनादिष्टादर पूर्वत्वामावेऽपि तत. पूर्ववेन पृष्ट लोलशग्दात परस्य गुणे वर्तव्ये तत्प्रविदन्यायाल्लोपस्य पञ्चमीसमासेन प्राप्तस्थानिवद्रावसोडभ्येन नोपपागुण , निमित्त्येनाभिवापूर्वरमादिति कैयटायुक्तार्थे तु न मानम्, 'गौरि हत्यापतिप्रसास्य पशमीसमासानित्यावेनैव वारणात् । भाष्यानुकत्या तदनित्यत्वामावेऽपि पूर्वस्मारपरस्याव्यवरितस्यैव प्रा णात् ।मच. पूर्वरवाशे स्वामहणाझाष्यप्रामाण्याचाव्यवधानशिवाऽप्यनतमा मानाभावाए । सत्कार्य स्य शब्दमर्यादया लाभाचे युद्योतोकरीत्या निर्वाह इति वाच्यम्, पक्षे दोषध्रौव्याव, तस्य एट्यविशेष परवाच । यत्तु ईदृशरीत्या पश्चमीसमान तत्वस्य माये कायनामयणादुपोचिस्य पनि । तर, अत्राप्यकारलोपे कृते तरय रथानिवद्भावाद् गुणपूद्धी न भविष्यत इति निभातुरोप" इति एषमाश्ये स्वाश्रयणाव। नचैवमप्युयोतविरोधः तस्य पञ्चमीसमासस्य स्प्यतामायपरस्वामिमायकरमार । नय तरपझे वैयाकरण ' स्यादौ मनादिष्टादच इकारात्पूर्वस्वेन दृष्टवकारादरम्ययविवपरस्कारादेरकरीत्या मा यादेशाधापतिः। यत्तु (भूयारताम् । स्यादावार्धधातुक्त्वस्येवानविशिष्टेपवादेश "पदागमा" इति न्यायेन, सथाच न तेन तदापनिरिति । तन, सन्याये तत्महणशब्दैन समावदारय शाोगतलेय ग्रहणादायमा पतिप्रसादापत्ते । किच ऐनागमरवेऽपि भवयवर मानामावार मनुनासिकार" इति विहितानुरवारवर । न च परादिशदेन विधानादेय सावम् , रस सस्पेन योपटमापतित्व यादीनामपि तापवेश्च । भत पवादेशनिमित्रापेक्षया पूर्ववपक्षे याकरण' स्यादो दोपमारस "भव पूस्वविधानादेचो सिद्धा" इति समादिकम् "मय परस्मि" नम्वाभ्याम्" इति रामद यो । म यथा रसाया पानुदयाररानतरसादयेऽपि स्यद्रीया पोरपि पश्योरमा हनुमका पशारामयनैव सिदान्तरपनस्यामहरयार । एलेन पूर्वी पूर्यावययो, प्रमको EिRY सगरमागासो न स्याद, प्राविदिकरपात्रत्वादिति राम, उमापविशेष पसे । मेयारपि पापित सो कास सामोगा नधार वितरमा विराटनको मिति मिति माCT, विधि মাযহলা গৰাখিমী মাষ্টমীদামি'বাংগামামা। पल पूरे दृश्य सारस्व प्राय मायबोलीसियापा- सागरापालिका पहिरनमायमरी TRANO "विपारसमनिापम् । नियमिrainitarin निवासिरिता पि मा । Enter: RArratement amah संप : पूर्व Affairi Itter: .

·वादात्नम् । इयत्या, "मोमगो" (पा० सू० ८।३।१०) इति यूयम्भमाध्यरीत्या रास्य स्था. निभूतातिधर्मत्वन "अनलिया" इति निघाप, विशेषगायायामपगार । भरवी। - - - सूयहारमने फलाभायात् । मत एय "पूर्वग्रासिदे न स्यानिपत" इत्ययभ्य सरंगादगा प्रत्याफ्यानपरमाप्यस्य सङ्गतिः । अन्ययोमाजापरुतर्यय सार्णमहणल्यावश्यकतया "बरे पलोपस्यरवन्द्विचनादीनि न यक्तव्यानि" इति माप्य न साप्त । वरिति । भकारयुक्तो नकार इत्येन्मानुरगावटिनेत्यर्थः। प्रापयादिति। नगाविद्य- मानस्येव धर्मस्यातिदेशो मस्तीति तस्यातिदेशो भविष्यतीति वाच्यम् , सम्पानुसार. तया कार्यातिदेशस्यायसूत्रेण करणेऽपि रूपानतिदेशात् । स्थानिमालवीति । नकारत्तीत्या भी। नन्यसाधारण्यनिशियोंदिमूलन्मते नायमनिधर्मात माह-निवि । अरू. भावप्रकाशः। 'सुपौः स्यादावपि, मन्ये ततोऽभ्यरहिवरस्वामावति बोध्यम् । शनैविधेहतरवसाफल्येन तसाम. पांचसिदिरयुक्त्यपास्तम् । किन "मागदीना " "वादेरिनि" युभयविषये साफल्येऽपि "न. याभ्याम्" इत्यादि सूत्रपतुष्टपविषयेश्चनवगेन पर्यमेवेश्याशयाव । भूपसा व्यपदेश."इति न्यायाः । अतएवोद्घोतादो भापहेतुरेवोतः । 'पू' इत्यत्रोतरीया दस्य सायकस्वामावेन सतो व्यवस्तिस्य कायांमावेन च स्थानिवद्रावस्येवाप्रवृत्या न दोषः। कण्डतिरित्यत्रापि न दोषः। ततः पूर्वस्वेन दृष्टावस्य शान्ते सोऽपि वकारस्योकारेण व्यवहितत्वातदमाप्तेः । पूर्वस्येव परस्यापि मनुपदोकरीरया साकस्यैव महणेन यणादेशपऽपि न दोषः। सेन पदयेऽपि तस्योपासिद्धिः । वत्वेन दृष्टादुकारान्तादलवाना पराग्यवरितवरयोठि तदापत्तेरिस्यपास्तम्, उक्तहेतोः। मतिदेशदृष्टया दीपस्यासिदावेन इस्वोकारान्तरवे. ऽपि तस्य ततः पूर्वस्वामावाच । तस्माद्योतोकपोऽपि सम्यगेवेति न तविरोध: किश्च प्राचामनुरोधन नयोकरवाद । एव प्रत्याख्यानस्य पुकरवे लोलुवादिसिदिः फलमिति युक्तमित्यादुः । सम पूर्वहतोर युक्तावादाद-तद्धटिनेति । भकारयुत न इत्येवमानुपूर्वीसापेशस्येयः। भतिदेति । शानिदेश त्यः परय कार्यातिदेशवेन रूपानविदेशात् । तस्यानुपूर्व रूपरसाद, तस्याः खरूपरूपवार समुदाय स्यास्थानिस्वाच । एतेन वचनाद किं किं न मवतीत्यतिदेशसइनेगेत्ययुक्तमित्यपास्तम् । भपिः कैमुतिक. न्यायसूचकः । ननु मारत वदतिदेशः, उपयुक्तः किन्तु तदुपजीव्यकाच: परेति स्थानिवद्भावे कार्य पूर्वम् अप्रवृतिः "मचः पर' इति स्थानिवद्भावस्तेनातिदिश्यते इति फलिगोऽर्थः । एवश्वाशाखीयवशवापि न, यया तासौ नित्यानितादीनामप्यविदेशापत्तिः स्यात् । स्पष्टुं चेदं कौस्तुभादौ-इति चेत् १ न, दृश कार्यातिदेशस्य माण्यासम्मतवाद । निमितरूपकार्यस्यैव तत्र ग्रहणात् । मत एव "स्थान्यविधिप्रतिषेधे कुरुक्षपिदा प्रतिधो वक्तव्यः" इत्येतदुपपादनावसरे "स्थानिवद्भावादङ्गसंज्ञा, स्वाश्रयं च लघूपधत्वादि, सत्र लघूपधगुणादिः प्राप्नोति" इति भाग्यं सङ्गन्छ । विश्वानया रीत्या पातौ निस्यानिटलापेशेऽनिषेधे ऽप्यतिदेशप्रवृत्या घट्टकुरीप्रमातन्यायापत्तेः। पतेन यत्त 'शिढि' इति इत्यादिविस्तरः' इत्यन्तमनूयोक्त पा कौस्तुमोक्तक्किका पर्व सलिलण्य पतेन तद्घटितस्याद्यशक्यत्वादिस्यन्तमध्यपास्तम्, स्थानिवदिति कार्यातिदेशात, अन्यथा तदानर्थक्यमेवेति मन्दोक्तिरपास्ता । नन्वचः पूर्वस्वं नामानवधिका विशिष्ट पूर्वस्वम्, नत्वविशिष्ट तत्त्वम् । मत एव तन्नानुपूर्वारूप किन्तु अतिरितो धर्मस्तस्य चातिदेश सुलभ वयत माह-भोभगो इति । रीत्येति । साच प्रागुता, वक्ष्यते च । तस्य-तादृशपूर्ववस्य । अतीति । नकारवृत्तीत्यर्थः । एवेनान्यपरमरया कौस्तुमोक्तरोत्या साधारणस्वनिवेशेन दूषयन्मन्दः प्रत्युक्तः, माध्यरीतेरशानात् । ननु मूलकृन्मते नायमल्लिधिरत माह-विशेषणेति । अत्रूपस्यालो विशे. स्पर्धः। भाप्यरीत्येति । तरसूत्रस्यमाभ्यरीत्या अश्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नस्यानितासमानाधिकरणधर्मनिनि के कार्य कर्तव्ये स्थानिवद्भावो न भवतीत्यनल्विधावियस्यार्थेन लोपरयात्वव्याप्यावावच्छिन्नस्था निवाकरवेन तन्निषेधादिस्य निवामो निरूपितम्। विशेपणतयेति । स्थानिसम्ब । . सरा। .

·२७४ सटोकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शब्दरलम् । भाष्ये "पूर्वनासिद्ध" इत्यवष्टभ्य वरे-यलोप-स्वर-भिन्नानां द्विवंचनादीनां महणस्यान प्रत्याख्यानेन तस्य च णत्वे प्रतिप्रसवेनात्र स्थानिवत्त्वेन परसवर्णामावस्यैव लामादि. दमुदाहरणं चिन्त्यम् । गत्वग्रहणे च प्रतिप्रसववार्तिके रक्षणप्रतिपदोकपरिभाषा नेत्युप- पादयिप्यते । किं च "दीर्धादाचार्याणाम्" (पासू००१४।१२) इत्युत्तरम् "अनुस्वारस्य ययि (पासू० ८४५०) या पदान्तस्य" (पा०२०८०४।१९) "तोलि" (पा० सू० ८।४।६०) "उदस्था" (पा० सू० ८४६१) "झयो हो-"(पा० स० ८४६२) 'छोऽटि" (पा० सू० ८५४६३) इति पदसूतीपाठोत्तरं "झलां जश् भैरवी। भावप्रकाश.। . - पस्यालो विशेषणत्वादिति भावः। पूर्वोक्कं सर्वमन सवर्णादेशपक्षे। वस्तुतोऽत्र तस्यामान पकारोऽयुक्त इत्याशयेनाह-माप्य इति । प्रतिप्रसवेनेति । "तस्य दोप" इति वचनेनेति शेष । स्थानिवत्वेनेति । स्थानिद्वारकमनादिधादचः पूर्वत्वमाधित्य भवत्सम्मतस्यानिवत्त्येनेत्यर्थ । ननु प्रतिपदोक्तणत्वस्य प्रतिप्रसवसूचकवार्तिके ग्रहणमत आह-पत्वमण इति। उपपादयि. भ्यत इति । अष्टनशब्द इति शेषः । णग्रहणस्य "अपदान्तस्य मुर्धन्यः" इति सूत्रान्मूर्द्धस्यपदा- नुवृत्ति फुत्वा प्रत्याख्यानेन प्रतिपदोकस्य णत्वस्याभावेन लक्षणप्रतिपदोम्परिमापाया मप्रवृत्तिरेव । एवञ्च शिण्डि' इति न सवर्गानुस्वारयोरुदाहरणम्, किन्तु अनुस्वारग्रहगस्यैव । आपसूत्रेणाभ्युपेत्यानादिष्टादच पूर्णत्वं शिण्ढोत्येतत्परसवणग्रहणोदाहरणं न, एतत्साधपति. किच्चेति । इदम्पाटव्यत्यासप्रदर्शन जश्त्वस्यासिद्धत्यप्रदर्शनाय, तु लोपस्यासिद्धत्वप्रदर्शनगय, व्यत्यासामावेऽपि रोपल्यासिद्धत्वसम्भवाद। पाठज्यत्यासपके शिण्डीत्या प्रक्रिया त्यि पणवेनामयणाचेत्यर्थः तथाच पूर्वसूत्रापापया तस्वाभावेन "भवः पर" इत्यस्यामाप्रपा समान व्यमिति युतमेवेति भाव.। इदनान सवर्णादेशममित्य । परततोऽत्र वस्यैवामावेन परय पाठोऽयुक, विनयनुस्वारस्यैवेति नैतहरयामिमाया सूत्रकृत सवर्णपदोक्तिरित्याह-माप्य इति । प्रत्याख्यानेने ति । भवाग्मोऽत्र स्वीकारः । स्वरेति । मूलरीत्येदम् । सिद्धान्ते तु दीपोऽप्युपायावेनाव बोय.। मन्त्र-सूटे। तेनैव सिसिरिति शहामपाकरोति-तस्य चेति । वसई। प्रतिप्रसव इति । "वरय दोष.सयोगादि" इति वचनेनेरयर्थः । नान-शिदिइयत्र स्यानिरत्त्येति । कौस्तुमायुक्तरोया मत पूर्वस्माधियरमारण्यवहितपरस्य व्यपचिवडावेन साच्यत्वमित्युद्योतोकरीस्या वा तस्य परस वणे स्थानिवत्वेन व्यवधानादिस्य । एलेन सवर्णग्रहणसामर्यादलविभावरि स्पानिरमाय स्परसम्। ननु पातिक प्रतिपदातणावग्रहणेनात्र निषेप ष, भव भार-नत्येति । यसर्थ शिशु साऽरत्येवेखुकम्पा स्वतदुक्तिः सकलेवि भाव । उपपादेति । मटरवि . । पदातरप मूर्धन्य." इत्यनुपा पा सन्डनेन सर्वस्य लाशिकायमेव । समस्त मासात कोरममाऽन्तरपरिमापया दमाय इति भावः । प्लेन परागपपाशानेन परत प्रया गरिवि रूपसिसिरिति मन्दोकमगतम्। ननु कौरखमापुक्तरीयोः सम्मिान Hri. स्यैव जामोऽत मार-शिति । दीयादिति । स अातिसार, माया मचा दरवार गिर दिशा परवारवानि मागुफानि । मे मेरो गपारि - मानसिम मt, REET रिगलाय. पप, HAfri रवि तेन निरंपारितिमाए । उपपादपियो इति। रम्य विRamster "नि "माय मूर्षय रामपुर मार्ग पर मापापादपारग्मतिनिािरमापा मासिक सराय।

·अच्सन्धिप्रकरणम् । शन्दनम् । झाशि (पा०२०८१४।६३ ) "अभ्यासे चणे (पा० सू० १८१४९४) "सरि " (पा० सू० ८१४११) "धा ऽयसाने" (पा० सू० ८१४९६ ) "अणोऽप्रगृह्यस्य" (पा० सू०८।११९७ ) इति पञ्चसूत्र्याः पाठ इति भाष्यसम्मताष्टाध्यायीपाठपक्षे पर. सवर्णदृष्ट्या "झलां जश् शशि" । (पा० सू० ८१४९३) इत्यस्य "झरो झरि" (पा० स० ८१४६५) इत्यस्य चासिद्धत्वेन ययपरत्वाभायात्तदप्राप्तरिति चेत् ? सत्यम् , पादयतेः विपि पाद्धसति' इत्यादौ "यो ह-" इति पूर्वसवणे पञ्चमीसमासेन प्राप्त स्थानिवद्भाववारणार्थत्वात् । हरितशब्दादाचक्षाणण्यन्तात् किपि हरिद्वसतीत्यादौ उक्त. रीत्या प्राप्तस्य तस्य वारणार्थत्वाच । समालोपस्यापि क्याम्त्या क्वौ लुप्तमित्यस्य विषय एव न । इरिन्नमतीत्यादी अनुनासिके तव्यावृत्यर्थत्वाञ्च । "हयपरट" सूत्र. भैरवी । त्यम्बाध्या-शिनए धि इत्यपालोपानुस्वारष्टुत्वानि, अस्यामवस्थायामनुस्वारस्य ययपर- त्वाभावादप्राति. परसवर्णत्यस्य, एवं लोपस्थापि सवर्णपरत्वाभावादप्राप्तिः, किन्तु जश्त्वम् तस्य जरवस्यासिद्धत्वात्परसवर्णाप्रातिरिति भावः । सवर्ण इति । कर्तव्ये इति शेषः । प्राप्तस्थानिवदावेति । "को लुसन्न स्थानिवत्" इति तु छाचिकमित्याः। ननु "को लुसम्" इत्यस्यासानिकत्रेऽपि तेन निषेधेनास्यरूपल्य सिद्धनेतदसाधारण सवर्णग्रहणोदाहरणमत आह-दस्तिति । 'हरिद्धसति' इत्यन्न । ननु 'हरिद्ध- सति इत्यपि पञ्चमीसमासस्यानाश्रयणपक्षे सुवचमत आह-हरिनमतीति । भाष्य. भावप्रकाशः। प्रापया जशत्वम् । सतरतस्यासिद्धत्वात् परसवर्णाप्राप्तिरिति भावः । ननु डोपे सिद्धभूयमागदं मत्वा तामिरवात माह~झर इति । न चैव ई माया स्यादिति वाच्यम् , उत्तोचरत्वादिति भावः । यत्तु "प्रत्ययः परश्च" इति शाएकात् "न मुने" इति योगविभागाद्वा परसवर्णग्रहणादा "पूर्वत्रासिद्धम्। इत्यस्यानित्यत्वेन ययपरवमिति मन्दः।वन, शापकस्य विशेषापेक्षावाद , योगविभागस्याप्रामाणिकवाद, परसवर्णमहणाभावात् , सूत्रमः सवर्णपदरय वक्ष्यमाणरीत्या चारितायांचेति दिक्। विपीति । "वी लुप्तम्" इति तु क्वाचिकमिति भावः । सवर्ण इति । कर्तव्ये इति शेषः पवमग्रेऽपि । ननु तस्य कावि. त्वेsपि येन विधिः" इति सूत्रमाध्ये पादयते: पाद् पद इति छज्यस्योरया तद्विषयावस्य वायरवेन तेनात्र सिद्धिरत माह-हरितति । भाये ऽरुचि सूसपनाइ-अत्रेति । प्रविणिलोपसमुचायकः । ननु पञ्चमीसमासस्य प्रत्याख्याने नियतविषयत्वे वा नैतत्फलं तस्य । किन सवर्णस्यैव सूने तेन ग्रहणन पूर्व. सवादरत भाइ -हरिन्नमतीति । प्रक्रिया तु सैव । तद्वयावृत्त्यर्थत्वादिति । षष्ठीसमान प्राप्त . 1 । सरलात समिति रोध्यम् । परमोसमासेनेति । मलोपाय स्थानिभूवादचो हुनाकापूवेन पृष्टस्याकारात्परस्य हकारस्य पूर्वसवणे धकारादेशे कर्तव्ये प्राप्तस्य स्थानिवद्भावस्य निषेधार्थ सवर्णग्रहणस्यावश्यकरवमित्यर्थः। पकी लुप्त न स्थानिवत्" इति वार्तिकेनैव तत्सिद्धिरित्यावेगह-हरितशब्दादिति । विषयएव नेति । ननु को तुप्तम्" इत्यस्य विषयखामावेऽपि इरित-स' इति स्थिते पूर्वसवर्णस्याऽसिर- स्वारपूर्व "झला अशेऽन्ते" इत्यनेन जश्वेन दकारे मुस्प स्थानिस्तादचः पूर्ववेन इटावाभावास्थानिक स्वाप्राप्स्या नेदं सवर्णग्रहणस्य पल मवितुमस्तीति चेत् १ माचक्षाणण्यन्तारिकपि निष्पन्नस्य हरिशम्दाप शम्देन समा हरिदशादारपुनगिधि ततः विपि गिलोपालोपयो: 'हरिद-इसति' इत्यस्योपलक्षणीयला- ६। वस्तुतस्तु सदपि नौदाहरण पञ्चमीसमासस्यानित्यवेनैव स्थानिवद्भाववारणसम्भवात् । भव एवारुचे राइ-हरिममतीत्यादाविति ! नन्विदमपि उदाहरण सवर्गप्रइस्प मायान्मने एव सम्मवति नतु सूत्र. + ·१७६ सटीफटिप्पणशब्दरत् प्रौढमनोरमायां- स्यमूर्द्धप्रभृत्युदपु" इति सूत्रेण सः । चरि-जक्षतुः ।। संयोगान्तस्य (पा०सू०८।२।२३)। तदन्तस्येति । अलोऽन्त्यपरिभाषयेति राश्दरतम्। भाष्यरीत्या तग्न सवर्णग्रहणापकण तस्यापि सवर्णविधित्वादित्यन्यत्र विस्तरः । सूत्रेण स इति । "सग्धिः स्वीसहभोजनम्" इत्यमरात्सहस्य सादेश इति प्रतीयते । "झलो शलि" (पा०सू०८।२।२६) इति सिघ एव लोप इति पक्षे छान्दसो घणलोपो बोध्य । स्पष्टञ्चेदं "धि का (पासू०८।२।२५) इति सूत्रे भाष्ये । लोके तु सग्धिरित्यसाध्ये पेति बोध्यम् । भैरवी । . रोस्येति । स हि-'स्वर्नयति 'प्रातयति' इत्यादी "यरोऽनुनासिके” इति रेफस्य स्थाने नुनासिकादेशवारणाय वार्तिकता रेफल्यानुनासिकपरसवर्णद्विवचनप्रतिषेधो वक्तव्यः" इति कथितं तत्प्रत्याख्यानाय "यरोऽनुनासिके इति सूने "अनुस्वारस्य ययि" इति सूतात्सवर्ण- ग्रहणस्यापकों दर्शित । नच 'हरिनमति' इत्येतदपि पदान्तविधिम्प्रति न स्थानिवदित्य- नेनसिद्धमिति वाच्यम् , पदचरमावयचे कर्तव्ये परपदस्थाजादेशो न स्थानिनदिति सिद्धान्ते तस्याप्रवृत्तेः । भन्यत्र-'चतुर्मुख' इत्यस्य साधनावसरे । स्वीति । इद-पूर्वान्वयि । न सति मूलासङ्गतिरिति वाच्यम् वृत्त्यनुरोधेनैव कथनात् । वस्तुतस्तु समाना जन्धि सन्धि- रित्या सहशब्दस्यैव सादेश । समानशब्दस्य विग्रहवाक्ये प्रयोगस्तु सहार्थस्य सम्प्रत्यय प्रदर्शनाय । रुठचार्य शब्द इति "सहस्य स. संज्ञायाम्" इति सादेश. । छान्दस इति । नव सत्यमरमन्थे कथमस्य प्रयोग इति वाच्यम्, अस्य छान्दसानुकरणत्वात् ॥ भावप्रकाशः। स्थानिवद्भावव्यावृत्यर्थत्वादिस्यर्थ. पदसंशया स्थानिवद्भावस्तु न, भपूर्वविधित्वात् । सावपि पदमिति पक्षे "नपदान्त" इतिनिषेधात् । भनुनासिके पदान्तविधी नेति निषेधो न, सिद्धान्ते तदप्रवृत्तः । श्वेन- पूर्वजासिद्धीयेनेत्यनेन वेतस्वान्' इत्यायसिद्धयापत्तेरिणाय स्वीकृतसप्तमोसमासपरमाध्यप्रामाण्येन तत्र पदान्तविध्यन्यविधग्रंदणवत् पदान्तान्यमशो जश्पदेन ग्रहणवच पदान्तान्यसवर्णस्यैव सवर्णपदे ग्रहणमिति 'पाद्धसति' इत्येवरस्य सत्यभिधाने । तदभावे तु चिस्यफल सवर्णग्रहणमित्युक्ति, त्रिपाचा मसिद्धपेन स्थानिवत्वाप्रवृत्या निषेधायोगेन पाद्धसतीत्यादि लक्ष्यासङ्गतिरन्यथासिद्धति मोक्तिवापास्ता, उक्तयुके , सदा निषेधतत्त्वाच, 'शिण्ढि' इत्यस्याप्यसङ्गस्यापत्तेश्च । सवर्णग्रहणेन पूर्वत्रासिमोनेस्यस्यानित्यत्वेन निर्वाहस्तु ममापि सम इति दिक् । ननु भनुनासिकविधैः कथ सवर्णवि पित्वमत माह-हयेति । इय रीविरनुपदमेव स्फुटीमविष्यति । तत्र-"यरोऽनु" इति सूत्रे । सवर्णेति । "अनुस्वारस्य मयि" इत्युत्तरसूयादेवदेशेत्यादि । तफल चतुर्मुखादिव्यावृत्ति. । सप्तम्यन्तपाठस्तु माध्यै दूषित एक, तदाह-अन्यग्नेति । उद्योतादावित्यर्थः । स्त्रीति पूर्वान्वयि । प्रतीयते इति । वैदभाष्योऽप्येवम् । एव सहस्पस." इति स । सशचेय सम्मिल्य मोननस । मूल तु वृत्यानुसार भावः । इदश्चानुकरणम् । मतोऽत्र कथमस्य प्रयोग इति न शक्यम् । छान्दस इति । अव एव "बहुल सरा। कारमते तन्मते "यरोऽनुनासिके" इति सूत्रे सवर्गग्रहणामावाद सवर्णग्रहगापकर्षस्य च भाध्यक्तयोक्तरवा दिति चेद पत्रकारमते तादशहरिशपात लुनाति शम्दे परे हरिद लनाति इत्यत्र तोलि" इति प्राप्तसत्र नस्य निषेपाय सवर्णप्राणस्य फलसम्मवादिति । असाध्येवेतीति । भमरप्रयोगस्तु छान्दसपयोगानुकरणमिति न तदिरोध. । वस्तुतस्तु सिप हिंसा. याम्' इत्यस्माव क्तिनि 'सन्धि.' इति रोकेऽपि प्रयोगसिद्धिरिति "धिव" इति सूने मान्य सम् । धान नामनेकार्यवाहासा तिरिति बोध्यम्।

·अच्सन्धिप्रकरणम् । १७७ भावः । यद्यपि विशेषणेन तदन्तविधिलाभात् संयोगस्येत्येव सूत्रयितुमुचितं तथा. ऽपि प्रत्येक संयोगसझेति पक्षे पत्करोतीत्यादौ लोपं वारयितुं संयोगावन्तो यस्ये- ति द्विवचनान्तेन समासलाभार्थमन्तग्रहणम्। वृत्तौ हि उपसर्जनानामेकत्वसंख्यौत्स- शब्दरत्नम्। विशेषणेन । पदस्येत्यधिकारप्राप्तविशेषणेन संयोगस्येत्यनेन । एकत्वसंख्येति । अभेद. भैरवी। क प्राप्तविशेषणेनेति। प्राप्तस्य विशेषणेनेत्ययः। नन्वेकत्यसह त्यस्य द्विवचनान्तेनापि समासे एकत्वमेव भासत इत्यर्थः, उत एकवचनान्तेनैव समासः, सहया तु सैव भासत इति; अथवा हुम्फडादिभ्य इवात्सर्गिकैम्वचनान्तेन साधुत्यार्थ मुत्पन्नैकवचनान्तेनव समास इत्यर्थ इति ? नाद्यः, "द्वयकयोविचनैकवचने" इति सूत्रेण द्वित्वविवक्षायामेव द्विवचनस्य विधानेन तस्य. विवक्षाऽपि तस्य तु न मानमिति न सम्भवति, वदतो व्याघातात, गौणी मुख्या वोत्तरा सहया पूर्वसंख्याम्याधत इति सिद्धान्तविरोधापत्तेश्च । अत एवेक एवाकार इति पक्षे घटि- क इत्यत्र द्वराजलक्षणष्टन्न स्यादिति शङ्कायामावृत्तिः पृता द्वयव्यपदेशदिति भाष्यकृतोक्तम् । न द्वितीयः, "ईदूदेदू" इति सूत्रभाष्ये कुमार्योरगारमिति विगृह्य कुमार्यगारमिति समासप्र. दर्शनविरोधापत्तेः । अत एव न तृतीयः, उदक्षरत्यारत्तेश्व, इत्यत माह-भमेदैकवेति । अभेद- पक्षणा एकत्यसंख्येति तदर्थः । अभेदो-भेदाभावः । उपसर्जनपदार्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्र- तियोगिताकाभावः । एतेन यन भेदभानन्तत्रापेक्षाबुद्धिसत्पेन तत्समानाधिकरणद्वित्वादि- भानम् , वृत्तौ तु तस्यामानेन द्वित्वादेर्न मानम्, एकत्वमपि प्रसिद्ध न भासते, समुदायस्यै- का भावविवक्षया सांधुत्वस्य समासविधायकशास्र्योधनेन तत्रोपसर्जनपदार्यतावच्छेदकरूपे. भावप्रकाशः। छन्दसि" इति मूले उक्तम् । मन्यथा स्वतन्त्रधातुना सिया सत्कथनासङ्गतिः । उपधादिलोपार्थ तस्या. वश्यकत्वमिति तत्त्वम्। वर्णपदैनान्याय तस्यावश्यकस्वमिति ध्वनितम्। नन्वमरप्रामाण्यारस्वतन्त्रधातोरेक बाहुल्कात् क्तिनि पृषोदरादिस्वात्सलोपे लोकेऽपि साधुरिति चेन, तत्पशे 'सन्धिः' इत्यत्यासिद्धिमाशङ्कम नैतत् पसे रूपं किन्तु सधेरिति समाधाय छान्दसो वर्गलोपो वेत्यन्यसमाध्युक्तिपरमाध्यमामाण्येन लोकेऽ. नमिधानप्रतीतः । तदाह-स्पष्टमिति । मत एवाद-लोकेविति । प्रासेति । प्राप्तस्य विशेषणेनेत्यर्थः । नन्वेकत्वप्तवयेत्यादिवचनाद्यन्तेनापि समासे प्राय एकरव. सस्यैव भासत इत्यर्थः उत एकवचनान्तेनैव समासात् सैव प्रायो मासते इत्यर्थः उताव्ययादिवदोत्स. गिकैकवचनान्तेनैव समासेन सङ्ख्यानवगम इत्यर्य: । नान्यः, उदक्षरत्वाद द्विवादिकमिति वाक्यशेष. विरोधापत्तेश्च । न मध्यमः, 'कुमायोरगारम्'इत्यादि दूदैत्मप्रस्थमाध्यविरोधापत्तः। तथा सति क्वचित कारवाया न मासते इत्यस्यैव फलिततयाऽग्रे वक्तव्यस्वेनोत्तरग्रन्थासगतेश्च । नापः, द्विवादी दिवचनादि तत्र चैकत्वस्य मानमित्यत्यन्तविरुद्धवाद , गौगोमुख्या वैति सिद्धान्तविरोधापत्तेश्च । मत एवेको गामिति माध्यं सगच्छते । प्रत माइ-अभेदैकत्वप्तस्येति । यत्तुकैयटाइयः-वृत्तावमेदैकत्वसङ्ख्योपड़नेपुमासते विशेषमाने तापर्यवाहकासत्वे इति प्रानः । सस्यायमर्थ.-अभेदेनाविभागेनसङ्ख्यावसामान्येनेति यावर एपलसङ्ख्या तदादिसङ्ख्या एकरवपदं सर्व- सड्योपलशकं वा सर्वसायाविशेषागां संसर्गरूपेण सामान्यसाधारूपेण मानमिति यावत् । सत्वभूतत्वात् स. स्यायोगावश्यत्वेन का भावबलाव कारणीभूतपृथगुपस्यापकपदशानामावाविशेषसङ्ख्यामानामावेन र अभेदेकत्वसंख्येति । संख्याविशेषागामविमागेन सस्वमित्यर्थः । इदु वास्यपदीये- यथोपधिरसा: सर्व मधुन्याहितरातयः। भविमागन वर्तन्ते तो संत्याशी विदुः ॥रति ॥ . सरला ।

·१७ सटीकरिप्पणशब्दरलप्रौढमनोरमायां- गिकी द्वित्वादिकं तु प्रयन्नलभ्यमिति भाष्ये स्थितम् ।। "यण-"इति वाचनिकम् । यद्वा वाच्यो व्याख्येयः । व्यारया च द्वेधा--भा शब्दरत्नम् । रत्वसंख्येति तदर्थः । संरयासामान्याभाव इति यावत् । विग्रहे एकवचन औत्सर्गिक सयन्तत्वसम्पत्तिमामफलकमिति समर्थसूने भाष्ये स्पष्टम् । भाष्ये स्थित. मिति । संयोगसक्षासूत्रस्थे इत्यर्थः । एव च प्रत्येक संयोगसज्ञापक्षस्यानन्तरा इति . भैरवी। - सधैव भानम्, - गांपसर्जनपदार्थस्यभानम् । राजपुरुषादिशब्देम्यो राजसम्बन्धी पुरुष इस्याद्याकारक एव बा. धो भवति । तत्र तात्पर्यग्राहकसत्त्ये तेनरूपणैकानेकव्यक्तिमानम् । 'तावकीन.' 'योमाकीण.' इत्यादौ यथा । यत्र न तत्सता तत्र तादृशधर्मावच्छिन्नप्रकारताक एव बोधः । अत एवोकै संख्यासामान्यामाव इति । अयशेपसजमपदार्थ यत्र संख्याविशेषयोधकशब्दाभावस्तव, यत्र । तत्सत्ता तत्र भवत्येव, 'निपुत्र ' इत्यादिपु यया । समर्थसूत्र इत्यस्य प्राक्कथनादाप्ये स्थित. मित्यत्रापि भाष्यं समर्थसूत्रस्थमेव विवक्षितमिति भ्रमः स्यादत आह-सयोगेति । यवृत्ती दिइत्यादिनाभाष्ये स्थिवमित्यन्तेनाभिहितं, तत्तु सम्यगेव । यत्तु यद्यपिइत्यादिना लाभाथ- मन्तग्रहणमित्यन्तेन मन्येनर्सयोगसंज्ञासूत्रस्थभाष्यसवादेन बोधितमन्तपक्षणस्य प्रयोजन, तनु तस्य भाष्यस्यैकदेश्युक्तितया समञ्जसनेत्याह-एवनेति । अन्तपदस्योक्तफलकत्वस्योक्तभाप्या. भावप्रकाशः। मधुनिसबरसानां रसस्वन भानवद। यहा परित्यक्तविशेषसङ्ख्यासामान्यमभेदकरवसका स्था भन्न पक्षे समयावेन सामान्य भासते, नतु विशेषा इति पूर्व विशेषः। सङ्ख्यायद्वाजसम्बन्धीति पक्षदर्य बोधः । भत एव वत्र राशो राज्ञा वेति जिज्ञासा, विशेषभिशासायाः सामान्यशनपूर्वकावनियमा. विस्याहुः । तन्न, तथा बोधाननुभवात् , द्रव्यस्य सख्याव्यमिचारेण तद्ज्ञानसम्भवात् , विशेष जिज्ञासा पाः स्वारसिकरवाभावेन स्वासनाकल्पितस्वाच्च । मन एव माध्येऽभेदकत्वसङ्ख्येति व्यवहारो भासस इति च नास्ति । तेन रूपेण सङ्ख्यामानस्यान्यवादृष्टत्वाच्च । मत भाइ-सङ्ख्येति । सामान्यरूपेण सामान्यस्य विशेषाणां चामानमित्यर्थः । एतेन वृत्ती सच्याविशेषो न भवतीत्यस्यैव समर्थनमाध्ये सद्योतमजूषयोश्चोक्त्या तद्विरोध इत्यपास्तम् । तथाच विशेषाचनवगतिरभेदकत्वसम्ख्यापदेनोच्यते । मैदसहचरितद्रित्वादेरेकरवस्य सामान्यस्य चाभानमिति तदर्थः । राजसम्बन्धी पुरुष इस्यैव बोधः, रोम. खेन च राजा एकोऽनेको वा । इद चोपसर्जना सदल्यायोधकशम्दामावे। सरसखे तु भवत्येव । तेन दिपु. पादौ न दोषः। एवं मासजाना.' 'युष्मपुत्र.' इत्यादी शब्दशक्तिस्वामाग्येन मासस्वादिना वस्तुप्त एक. स्वादिविशिष्टव्यक्तिबोधः । अत एव द्विवादिकमिति मूलसगतिरित्यन्यत्र विस्तरः । सदाह-विग्रह इत्यादि । समस्रामाध्ये यथावतमूलोकानपूर्व्यर्थयोरमावेप्युक्ततदर्थस्य तब सस्वातत्रैवान्वयनमवार- नाया-संयोगेति । इदमेव ध्वनयितुं समर्थ सूत्रे भाये सष्टमिति प्रागुक्तिः। भन्यथेष्टायसिसमावः। तथाच हि यतः वृत्ताविस्थादि लभ्यमित्यन्तमतः प्रत्येकमित्यादि ग्रहणमित्यन्तमिति माध्ये स्थितमिति योजनया दंश सवादोऽयं न तु वृत्ती होत्याचशे इति योध्यम् । पर तस्य मा यस्यैकदेश्युकिरवेनासा. धकलादिदमयुक्तम् । तद् पनयन् तकलित मूल कृदिष्टमाह-एवं घेति । मन्वपदस्योतफरकल्पस्य आशमायारूढरवे घेत्यर्थः । यस्तन्यर्थसाविरोधाद् दुष्टोऽयं पक्ष शति कयटादयः। सन्न, तथा सदि पर. मोसंयुज्यते यत्र' इत्यादौ सयोगानुयोगिनः प्रतियोग्यन्यस्यैव प्रीतव्युत्पन्नव्या पदवाक्यरूपसमूहस्प संशापत्तेः । तस्मान्महासंशकरणं प्राचामनुरोधेन। अत एव गर्गदण्डनन्यायेन समर्ण प्रयाख्या माध्ये न तु तथा तपनपन्नाह स्यानन्तरा इतोति । सुनीहिगा तस्य बहुवचनान्तस्याने. संण्यासामान्यामाव इति । सामान्यरूपेण सामान्यस्य विशेषागा घामानमिति if ·अच्सन्धिप्रकरणम् । १७६ -- ras . 1 शब्दरलम्। स्वाक्षरस्यारस्यविरोधेन फलाभाषेन चासरतत्वमिति तय माप्ये ध्वनिततयाऽनत्यमन्सप्र. हणं व्यर्थमेव, न तु फलान्तरेऽभिनिवेशः कार्य इति भावः। यत्तु संयोगेति लुप्तपष्टीकम् , पदस्येति चान्तविशेषणम्, संयोगान्तस्य सतः पदान्तस्येत्यर्थमन्तग्रहणमिति, तन, ताह. भैरवी। रूढत्वे च । सूत्राक्षरेति । न विद्यतेऽन्तरं येषान्तेऽनन्तराः इत्यर्थेन समुदायस्य प्रतीतिः । ध्वनि- ततयेति । समुदायसंयोगसंज्ञासिद्धये सहाणं कतव्यमिति प्रथममभिधाय गर्गदण्डन्यायेन समु- दायस्य तस्सिद्धौ सहाहणन्न कार्यमित्येवोकन्नत्येकस्य संयोगसंज्ञायाः किञ्चिदसाधारणम्प्रया. जनममिहितं, तेन ध्वनितमित्यर्थः । फलान्तरे इति । अन्तग्रहणस्येत्यादिः । ममोति । "अस्ति सिचः" इति सूत्रे सिच्छब्दात्प्राक्सकारस्य प्रश्लेयेऽपि तस्य सकारस्य संयोगान्तलापन निवृत्तिरित्येतत्फलस्याभिनिवेशः । अन्नान्तपदोपादानेनैकम्प्रागुक्त द्विवचनान्तेन समासला. भरूपं यद्यपि सम्भाव्यते तथापि प्रत्येकच्योगसंज्ञापक्षस्यैवासत्त्वेन तंत्रास्ति । "अस्तिसिची- ऽपृक्त" इत्यत्र विद्यमानास्तिसिच' इत्यर्थस्य लाभस्तु सिच्च मस् च इति द्वन्द्वघटिना. ' . स्तिपदाद्यवयसकर्मधारयेन सिद्धः । तथाच तदपि फलं नास्तीति भावः। प्रक्रियाप्रकाशोक्ति खण्डयितुंतामनुवदति-परिवति । अस्यार्थस्य फलन्तु सरूपसंज्ञा. सूयमाप्ये पृथग्विभक्तिपराणामेकशेप इति पक्षे 'वृक्षस्स्' इति प्राप्नोतीत्यभिधाय संयोगा. तलोपासिमिति भाष्यकारोक्तिसङ्गमनम् । तादृशलक्ष्यति। पूर्वोक्तार्याकरणे यादृशलक्ष्यन्न हविशेषणत्वं प्रतीयते । प्रत्येकसंशावादिना तूपलक्षणत्वं तस्य वाच्यम् । तच्च न, तत्वे सम्मवति तत्व. स्याग्याय्यरवादिति भावः । एतेन सिद्धान्ते वावाप्यनन्तरा इस्यस्य हेतुत्वेन वदविरोध इति मन्दोकमा पाससम् । नन्वेवं गर्गदण्डनन्यायाश्रयणस्य भाष्ये निजत्वापत्तिः, मन उपलक्षणत्वमेवेष्टम् । किन्च । विशेषणात्वमेवास्तु भनेकपा तत्वस्य प्रत्येकवरवे तत्वानो काराविशेषगफलन्तु व्यवदितहल्ल्यावतिः। 9 भार-फलामायेन चेति । तत्रैव-संयोगसंशास्त्र एव । ध्वनिततयेति । समाणामावे प्रत्येकापत्ती निर्यायादित्यादिदोषमात्राधायकमन्थेनेत्यर्थः । यदि तत्क्षस्य फलं स्यात्तदा वदयु. के स्यात् , तस्माचदभाव एवेति मावः । यचन्वपदस्य फलान्तरं स्याहिं सरसामध्यनकायोंकिरयुक्ता स्यात्तस्य, तदार-अन्तेति । एवम्यावार्यमाह-नस्विति । फलान्तर इति । अन्तमाणस्येति शेषः। तस्प यत् फलान्तर सतिपयकोऽमिनिवेश भामर स्त्यर्थः । एतेनोकमाष्यं सयोगपद लुप्तपाठीदिववना. न्तमित्यर्थमात्रपरम् , दसर्वतः स्यातोऽपि इदमेरेष्टम् । फलन्तु . मस्तिसिचः' इत्यत्र सकारनिवृत्तिः । मूलोक तु न युक्तम् । मुख्यान्तरपरयोमपत्रामावादिति मान्य कानुयायिमन्दोक्तिरपास्ता । नैवमित्यादि. माना विमास्य परिनिछितरूपप्रदर्शनस्य चाणत्यापत्तेः । योत्तर मुनीनां प्रामाध्येनाफलान्तरतया. ऽगत्या एकरयान्वपदस्य गोगलागीकाराय मस्तिसिचः" इति दिसकारको निर्देश ति मायादरो. पापश्चा भाव तद्भाव्यस्यान्यापरवाच लोपश्चेत्यत्रातिप्रसत्या भाग्यविरोधातश्चेति दिक् । प्रनियाप्रकाशोमयोक्ति सदयितुं इनान्तरसम्मापना र बोधयन्ननुवदति-यत्त्विति । संयोगसंशय रभाष्य कदेश्युतिः सरूपसूत्रमाव्यविरोधादिति हावः। तदिति । अन्यथा यध्ये स्पटमेव । तामिसिदान्तासितदर्थाक्रान्तदपामावादित्यर्थः । यपि सरूपमूचे 'पृथक् सर्वम्या विभता. भावप्रकाशः। - - सरा स्तररतु भूपगसारभरटाया इष्टयः । विरोधेनेति !! स्वावधियेदरवमामानाधिकरण्य-रचावपिकार्य- सामानाधिकरण्यमेवमयसमयेन यत्किञ्चित्वदायविशिष्दिवाश्रयातरूपव्यालिस्प दिनिष्टन 'मोगादिश्योगोभी विशेशपतिनुः नि न्यायेन 'मरानीयवान् इत्यवेव म्यवसिभित्रोदावर गृयते इतिश्योरेब योगसंश, न प्रत्येकमिति विरोषनेयः ।

·. भैरवी । *" १६० सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- लो झलि" (पा०सू०८/२।२६) इत्यतो झल्महणमपकृष्य झल एव लोपो विधीय- ते इति, अन्तरङ्ग लोपे कर्तव्ये बहिरङ्गस्य यणोऽसिद्धत्वमिति वा ।न व पाठी अ. शब्दरत्नम्। शलक्ष्याभावात् । अत एव "ध्वसोः" (पा० सू०.६।४।११९ ) इति सूने "द्विश कारको निर्देशः" इति भाष्ये उक्तम् । त्वदीत्या संयोगान्तलोपस्य दुवारत्वेन शकारद्वया भावात्तदसङ्गतिः स्पष्टैच ॥ अपकृष्येति । तच्च पष्ट्या विपरिणम्य वाक्यभेदेन सम्बध्यते । तेन पूर्ववाक्यस्य धचिदशल्यपि प्रवृत्तिः । उत्तरवाक्येन च तस्य क्याचित्कत्वं ज्ञाप्यते । तेन “च नातिप्र. सिध्यति ताशलक्ष्यस्य सम्प्रतिपन्नस्यामावादित्यर्थः । सरूपसूत्रस्थं तदाप्यन्तु तादृशायः करणेनेकपकारस्य निवृत्तावपि 'वृक्षस्' इत्यस्य प्राप्त्यैकदेश्युक्तिरेखेति तादृशार्थकरणं - थेमेव । अत एव कैयटेन ताशार्थस्य लक्ष्यासाधकतथा वस्तुत संयोगान्तस्य.लोपातहला. यादिलोपादिति व्याख्या कृता । मत एप-ताशार्थाभावादेव। माध्ये उक्तमिति। यदि ता. शोऽर्थोऽभिप्रेतः स्यात्तदा लुप्तनिर्दिष्टः शकार इति वदेदिति भावः . अपकृष्येति । मुनिसम्मत एवायमरकर्षः। यथा-पूनसूनकरणकाले स्मृतप्रयोजनकपदोपा. दानेऽपि लक्ष्यानुरोधेनोत्तरत सम्बन्धो भवति तथा पूर्वसूत्रकरणकाले विपयान्तरसंसकमन. सा प्रयोजनास्मरणेनाकृतस्य शब्दस्योत्तरसूत्ररंगकाले स्मृतप्रयोजनकल्य पूर्वन सम्बन्धोऽ पि। स च चिद्योगविभागेन भाव्यता प्रदश्यते चित्त्यन्यथा । यथा-"रायो हलि" 'इत्यत्र "हलोत्युभयोः शेषः" इत्युक्तम् । मन तु "संयोगान्तस्य लोपे यण. प्रतिपेधा, न वा, मलो लोपात्, यहिरङ्गलक्षणत्वाद्वा" इति वार्तिककृतोक्तम् । पठ्येति । उत्सरन पधम्पन्वस्य सल्य सत्त्वात् । यास्यभेदेनेति। 'संयोगान्तस्य लोपः इत्येक वाक्पम् । एतदर्य प्रसिद्ध एव । 'झल.' इति द्वितीयम् । तत्र संयोगान्तस्य लोप इत्यनुवर्तते संयोगान्तस्यालो लोप इत्यर्थः। एवञ्च पूर्ववाक्येनैव सिद्धावस्य चैयर्यमतः पूर्वपाक्यस्य क्याचिकत्वज्ञापनमेव पलम् । पूर्व वाफ्यस्य झलि प्रवृत्तिल्वीकारादेव " प्रयमयोरम्" इति सूने मकारान्तरप्रश्रपेऽपि तस्य निगृत्तिसिद्धिा । नातिप्रसार इति । 'सुध्युपास्प' इत्यादौ यफारादिनिरयापत्तिरूपोऽतिप्रसको भावप्रकाशः। वेकशेष.' इति परययोनितो इस सम्पति प्रसज्येतेयाशमय संयोगातशेपेन सिथमिनि. भाये रपष्ट लक्ष्य मुक्तम् । कैयटस्तु वि•स्य एव । पट घेई प्रकारे, वयाप्येकदेश्युक्तिवेन पामलक्ष्यरस मिति पनि गा| अस पवेति । मन्तशप्पस्योकानवापरयः । उसमितिम.. भा निर्दिष्टःसार इति वदेदिति भावः । परमेशीति । पप सूमसम्मनोऽपि, "संयोगान्त"नियोकिकारगृया पूर्वत्र पठिनोत. बोकारवचरम पठिन पूर्वप्राण्युपकार इति सूचनाप वास्यभेोपनाय च पूर्वारगेन र करगे नाशेपार । भा एव गौरवस्पादोषरशः । भर एक सालि हाल.' इति नागरि। तया सवि सप्तम्पन्न प्पा पूर्वधानन्ययापरिति भावः, तदार-तति । पठति । उत्तरप सम्पयादिति भावः। महिपापस्य यस्य सनुयायाधिक मानमार-सति। मातोति । यी सरा। सण्यपि प्रचिरिति संयोगान्तस्य शेर संयोगा यान्तस्य सोचे भरतपरमे मापन, "पाणिनि मामालनागपथ पता किरणम्प पशासपो. सन वरपरोरे गरमीयम वापरायमार सरोसिमाीि. परमपन पूरपानिपापम् । सपा पेटस्यने रिकामानिसिप ·. भैरवी। - - यरितपरं च निमित्य मकार्य अन्तरूपरिभान तर? सिद्धपरिभाषा त्रिपादीस्थत्वेनासिद्धमन्वरङ्ग लोपं न पश्यतीति वाच्यम् । कार्यका- पक्षाभ्युपगमात् । न च "नाजानन्तये,बहिष्ट्वप्रक्लृप्तिः" इति निषेधः । तस्यानि यत्वात् , उत्तरकालप्रवृत्ते लोपे अजानन्तर्याभावाच । तथा च वार्तिकम्-"संयोगा- न्तस्य लोपे यणःप्रतिषेधः", "नवा मलो लोपाद", "वहिरङ्गलक्षणत्वाद्वा" इति । : शब्दरत्नम्। सगः । ध्वनितं चेदम् "अमो मा (पा.सू.११४०) इत्पन्न भाष्ये । तत्र हि मद- यात्मकमादेशं विधाय शित्वं प्रत्याख्यातम् । एकस्य मय संयोगान्तलोप इति च कैयटेन व्याख्यातम् । अनित्यत्वादिति। तत्र च ज्ञापक "केऽण:" (पा०सू०७४।१३) इति निर्देशः । क इ मग इति स्थिते लक्ष्यगतपरत्वमाश्रित्य प्राप्त ईकारस्य यम् असिद्ध- परिमापया तपन घ्यावयते । "अन्तरङ्गं बलीयः इति परिमापान्तरं नास्त्येति भावः । नेत्यर्थः । ध्वनितश्चेदमिति । अपकर्षकरगादिकमित्यर्थः । पूर्ववाक्यस्य सचिझलि प्रतः फलान्तरमाह-सत्र होत्यादिना । हरदत्तसम्मतार्थाभिप्रायेण ।, . नाजानन्तर्यपरिभाषायाः प्राति पारयति मूले नचेति । तत्र च-मनित्यत्वे च । ननु पदसंस्कारपक्षमादाय "केऽणः' इति निर्देशस्योपपचिर्भविष्यतीति कथं वस्योपरिमापाया भावप्रकाश भायटेनेति । एतेन "हलन्त्यम्" इति लोपायक भाष्यमिति न तद्धनिवस्वमिति मन्दोकमा स्तम्, कैयटविरोषार । उपदेशे इरसंशागोबारेऽनेकालवामावेनेष्टासिद्ध्या तयध्यांपत्याऽऽद वद भावेन सर्वादशवेऽपि स्थानिवश्वेन "न विमती" इति निषेपाच । मनियारपीटस्थलेऽप्रवृत्ती स्त्रान: यापत्तेश्च नानुबन्धकृतमनेकालवंम् इति - निषेधापत्तेश्चेतिदिक्। कौस्तुमापुश्त्यसागरयं धनयितुं . तद्रीस्याऽऽदौ मूलाशयमाह-तत्र चेति । मनिस्यत्वे इत्यर्थः । तदुपपादयति- इति । वाक्यसंस्कार- सेति भावः । ननु पाठकवरत्वेन यण बाधिरवा गुणेनेष्टसिभिवाद माह-लश्येति । एवम्चोभयो- रतुल्यस्वेन मियः प्रतिदन्यापपदमाचे पाशिको यण स्यादिति भावः । यदृष्टानुरोयेन दगतपरत्वमेवा. औयते न वदिति सर्वथा सस्यादिति भाषः तदाह-पाठ इति । असिद्धेति। मन्तरमापरिभाषयेत्यर्थः । ध्यावन्त इति । याचान्तरद्गत्वार गुरु: यदि सा निरया, बस्तिया गुगाप्रवृत्यांमागुंकरोयोक- निदेशासनविरिति मावः । नन्वत्र परिमापारविषयावं निषेधरतु पाच्या रति कर्ष वेन तानित्यवति हिमाभार-अन्तरमिति । भरवासिमपरिभाषयति माळि: । उरादिवमेत । नन्वेवमरि लग. पनिगयो भाष्यादिवो नेय इति "यन प्रतिवभो वायः" इति कालिकानुरोधेन अतिरिको यति. रिक पो हल्दनः तरन्टेस्पाप न गिरिवेट इत्यवारम्भस्यास्यानयोः कश्मेामन्यया मारमा Her: शिपि प्रयरूपयने संयोगान्तड पे गिरिव पति, प्रायास्पानसे संयोगस्य मन सन्तामारामाश्या 'गिरिदेन्' इति इति फवारपार । नन्वेषमरिस्पयो म विप्यर" ति साहिताठे सपोगान्तोन का परिचय मोरवाऽनुजस्य "इमरहम गाइदिए দামাম বা হীবি মাঘ যাহা বিবধি অনু? সায়নানামবাং ধনি रिहान वापरप एवं पारा । बारम्भोम्पर्य सहोर भास्क पर वापिस पाररातिरिसे या सदनिरिमे यो सिरियल बदनो यः सदागर यार यो माययों मारिसमास्यस्येति न शिरोषो मारि फटभेद इति सम्मानित भूभनान सामावादिति । अभियदानन्धर्यनिमिरवणे ये बात दिन वार बन्यो सोगान्धवानन्दनिमिटर मास्टीपरप न प्रसहितम् । नारे - . मा - सरला। .९ ·१८२ सटीकटिप्पणशब्दरत्नमौढमनोरमायां- इह यथोद्देशपचे आद्यं वार्तिकद्वयम् , तृतीयं तु कार्यकालपक्षे इति विवेकः। यत्त्वाः- वार्तिककृतो वचनं, प्रत्याख्यानप्रकारद्वयं तु भाष्यकृत इति । तन्निर्मूलम् , मतभेदे प्रमाणाभावात् । यदप्याहुः-काव्यं, कलनं, शाल्वं चाचताणः काव्, कलत् , शा. - 4 N शब्दरत्नम् । वस्तुत "ओमाढोध" (पा०सू०९।१।९९) इत्यामहणादनित्यमिदम् । तद्धि शिव का इहीति स्थिते परमपि सवर्णदीर्घ वाधित्वा धातूपसर्गकार्यत्पेनान्तरङ्गत्वादाद्गुणे विवा- धनार्थम् । अस्या उदाहरणं तु अक्षयूरिति । अन्यथा अन्तरले यग्यूठसिद्धः स्यात् । मतभेद इति । न पेति वाशब्दस्वारस्येन धचनारम्मवादिन एव प्रत्याख्यानप्रकारो मा- प्यकृत्तु "तत्तर्हि वक्तव्यं न वक्तव्यम्" इत्यादिशब्दैरव प्रत्याच इति सर्व वातिल एवेति भावः । कायित्यादि । संयोगान्तलोपादिति भावः । ननु पूर्वपूर्वस्यानिकमन्त. भैरवी। मनित्यत्वे ज्ञापकतेत्याशयेनाह-वस्तुत इति । परमपि-सवणेत्यनेन लक्ष्यगतपरत्वानाश्रयणे- नाधुना सौकर्यमपीति ध्वनितम् । वृद्धिाधना मिति । अन्न नाजानन्तर्यपरिभापाया यग्रान्त- रहे शाखेजानन्तर्याश्रयणन्तत्र यहिष्ट्वस्य प्रस्तुति तिपक्षेऽपि प्रवृत्तिः प्राता । वस्तुतोऽयमे. वार्थ:-"असिद्धयहिरङ्गमन्तरट्ने" इत्युक्त्वा "नाजानन्तर्य-इति पक्ष्यामि" इत्युक्त्या पूर्वपरिभापास्यस्यान्तरङ्ग इत्यस्य तत्रानुवृत्तिसूचनात् । यदि नाजानन्तर्यपरिभाषा नित्या स्यासदाऽनयाऽन्तरगल्य गुगस्याप्रवृत्तिसम्पादने कृते परत्वात्सवर्णदोघे गुणेन लक्ष्यस्य सिद्धा. वाग्रहणवैयर्थ्य स्पष्टमेवेति । अस्याः-नाजानन्तर्यपरिमापायाः । एवञ्चोक्तज्ञापन सर्वया नाजानन्तर्यपरिमापा नास्तीति न शकुनीयमिति ध्वनितम् । परोपपादितो मतभेदोऽक्षरस्वा. रस्यविरुद्ध इत्येतदुपपादयति-गवतीयादिना । सर्वमिति ) आरम्भप्रत्याख्यानरूपम् । भावप्रकाशः तपस्वस्य विप्रतिषेधंसूऽग्रहणमित्यरय "प्रचः पर" इति सूत्रे माम्मे प्वनितवया तस्यानियामक पेन शास्त्रीयाशास्त्रीययोरावस्य प्रावश्येन च पाठकृतपरत्वेन गुणे निर्देशोपपचिरत माह-पस्तुत इति । परिमापातर मारत्येव । एवञ्च तथा कौस्तुमादिग्रन्थाविवरया पवेति भावः । इदम् । मामानन्तर्य- प्रतिवचनम् । तद्धीति । भाउमाणीयः । अन्तरगत्वादिति । क्रियायाः माध्यतया प्रतीत्या सातः प्राक् सापनाकाहानीयस्येन वदोधरुपाययोत्पश्यनन्तरंमार स्वार्थयोतकरवेन साकादया पावर:- सायोगे सतः शिवशदस्य समुदायेन योगाद गुणस्यान्ताहत्यमिति "सप्रसारणाच" इति समायो- परया धातूपसार्यस्यापि पूर्योपस्थिानिमितकरवेनेवालागारादित्यर्थः । एतेन पथमान्तरगत्वस्यागा- बने चिनयमित्यपारवम् । नाकम्"विन्यायेनारय हक यासिकाशापराऽप्यविरमा भन्य. सदानवयमेव । पप जावरणविषय तस्याः फलितमिति युगर प्रती नियाविषयस्यन् , मन वनपन्ना-अस्पा इति । "नानानन्तये" इत्यस्या रस्यर्थः । एमोक्तशापन सामावग्रहा न मायति मापः। यदि उचारनारगपरिमापाया भनित्यायमेव शाम्पडे देपा निसले पर मन्यत्र याशति । एकोपले श विकत्याहोकारादिति भावः। प्रकार इति । अन्यथा मुरसानक सिरपीति मायः । उकार्यमेव ददयति-मायेति । भादिना यणायच्या हयादिसामाः। चेति । "मसिद्ध गरिरहमन्तर"इति परिमाया त मन्तर पातम्ये जात समानामा परिणाम सिरियस्वीकारणातक सिमी पापरिमापातिरिकासमानयामासान्दाहरण्यायोपिरापरिमापाय. रसीया मानना इति निरितिनिरपरीनंद 27"ति निर्देश सम्पति. शासन निश्शासतिरिस्परपेयर-यानुन ति। अनार पोति । सपा- - सरा।

·मच्सन्धिप्रकरणम् । न्यू; अद्भयतेरधव इति, तदपि न, पक्षत्रयेऽपि संयोगान्तलोपस्य दुर्लभत्वात् ।,आ- अपक्षद्वयैकरूयार्थ पूर्व पूर्वमन्तरङ्गं परं परं बहिरंङ्गमित्यल्लोपणिलोपयोरसिद्धत्वस्य सुवचत्वात् । अत एव कातन्त्रपरिशिष्टे शुक्लयतेः क्विपि शुक्ल इत्युदाहृतम् । वान्तयोः क्विपि ऊठो दुर्वारत्वात् । न च स्थानिवत्वम् , क्वौ विधि प्रति तन्निपे. भैरवी । । : शब्दरतम् । रङ्गमित्ययों न भाष्यसम्मतः, किं तु पूर्वपूर्वनिमित्तकमित्येव । किं च प्रांतिपदिकाद् णिजुत्पत्तरैव भाष्यसंमततया वहिर्भूतग्निमित्तकसंयोगान्तलोपोऽपि बहिरा इत्यरुचेरा- ह-वान्तयोरिति । काव्ये यलोपे स्थानिवत्त्वनिषेधात् "लोपो व्योः" (पा०सू०६।१। वक्ष्यमाणदूपणसङ्गमनायाह-संयोगान्तेति । न माध्यसम्मत इति । अत एर "प्रकृत्यैकाच् इति सूत्रस्य प्रयोजनखण्डनावसरे 'सजिष्टः' इत्यन स्वग्विनूशब्दादिष्टनि कृते "विन्मतोलक्" इति विनो लुकि प्राप्तस्य टिलोपस्य वाधनार्थ "प्रकृत्यैका इस्यल्यारम्भ इति वाच्यम्, जातिपक्षाश्रयणेन टिलोपत्वाच्छिन्नस्य लोपो विन्मतोलुंग्विषयेऽवश्यं प्राप्त इति विन्मतो. लुंगपनाद इति तद्विपये टिलोपल्याप्रवृत्तिरिति भाष्यकृता प्रतिपादितम् । यदि पूर्वस्यानिक- स्यान्तरङ्गत्वमपि भाप्यफारसम्मतं स्यात्तदोत्तरकालप्राप्तटिलोसापेक्षया विनोलुको बहिरङ्ग- त्यनासिद्धतया प्रजिष्ठ' इत्यस्य सिद्धौ जातिपक्षाश्रयणप्रयासस्य नैष्फल्यापत्तिरिति । परो- तमभ्युपत्याह-किछेति । बहिरङ्ग इति । एवञ्च यदुहं मूलेऽल्लोपणिलोपयोरसिद्धत्वस्य इति, सयुक्तमिति भावः । वान्तयोरिति द्विवचनस्य सद्गमनायाह-काव्ये इति । इति कृत इति । भावप्रकाशः। इतिईती। सर्वम् । भारम्मप्ररयाख्यानरूपम् । वक्ष्यमागदूषणसहगत्यै प्राचामाशयमाह -संयोगान्ते- ति। तस्यैव सर्वसम्मवादिति भावः । न भायेति । 'सनिष्ठः' इत्यादौ विलुरुष्टिलोपापवादत्वेन भवृश्या ततः प्राप्तटिलोपस्य जातिपक्षाश्रयणेन वारणप्रयासस्य "प्रकृत्येकाच्" इति सूत्रप्रयोजनखण्डनावसरे भाष्यकृतारीकृतस्य वैफल्यापत्तेः । अन्यथा विन्लको वहिरासिद्धतयाऽनायासतस्तद्वारणमग्मवाद । ईट्ट. शरीरया तत्वस्य माध्ये क्वाप्यनाश्रयणाच । तपाइशदस्य निमित्तपरत्वाञ्चेति दिक् ।मन्युपेत्याध्याह- किञ्चेति। एव: प्रातिपदिकादित्यो योज्यः । तेन सुदन्तम्यावृत्तिः ।सम्मततयेति । प्रतिपादितं चैत पदान्त" सूत्र। भपिरलोपादिसमुच्चायकः । यहिरा इति । तया च तदृष्टया तयारनसिद्धत्वेना. नत्यपक्षे स दुरि इति पश्त्रयेऽनीत्यादिरुदाहृतमित्यन्ना मूलाकिरयुक्तेति भावः। एतेनेवं सति व्याख्येयमूल. अन्यविरोध इति मन्दाक्कमपास्वम्, तद्धेतुं पण्डयितुमेव प्रवृत्तवाद । पक्षत्रयेऽपोत्यायुदाहृतमित्यन्तमन्य. स्यतयाण्येयवाभावाच । शान्श्योरित्यादिदीपान्तरदातुर्मूलकृतोऽपि तथेटलाचा मतएवेत्यरुवेरियुक्तम् । ननुलोपे वान्तवस्य शारदे बाधः, तदमावे तु पाग्ये इति वान्तयारिययुक्तमत मार-काव्यइत्यादि। .. सरला मन्तयंनिमित इति सत्रकाव्येऽसिदावनिषेधैनाक्षरित्यस्य सिद्धिरिति तत्वम् । संयोगान्तलोपादिती- तिया किल' शाल''म' इत्यत्र सपागातलोरेन नत्त पसिद्धरेषा सयोगान्तलोपोदारणाव. माहुरियशरायः । न माझ्यसम्मत इति । "प्रत्येकाच्" इतिमत्रस्थमाध्यविरुद्ध इत्यर्थः। तत्र सूत्रे माध्ये वस्त्रप्रपोजनखण्डनाय समीयान्' इयत्र अग्विन् शम्पादोयमनि टियपविन्लोः प्राप्तावपवाद. स्वादिनो तुक ततः पुनष्टिरोपरय प्राप्तस्य पटीयानियादी सावकारानया निरवकान उस जातिपक्ष. मानिय तान्यापन पाप आयुकन् । साम्प्रतिको भाविनी च हिलोपातिरिति नातिरक्षा प्रयगेनानपेक्षित विषयभरमाणिस्य मायावन् । तथाच पूर्वपूर्व स्थानिकरयान्तरणचे विनो लुकः परस्यानिकवेन बहिरङ्ग उपाऽसिद्धामायुनोस्य प्रापयमावेनैव तस्मिनो जातिशाश्रयगं पृपा स्यादिति प्रामायेन पूर्वपूर्वनिमित्तस्त्वमन्दरहवं परमानिमित्तया बहिरङ्गायमिति स्वीकरनीयमिति भाः।

·। भैरखी। १८४ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- धात् ; विचि "लोपो व्योः-"(पा०सू०६।१०६६ ) इति लोपस्य प्रसङ्गाच 1 गिरि- वेश्मयतेस्तु विपि यणःप्रतिषेधार्थ वचनारम्भपक्षे गिरिवेडित्युचितम् । प्रत्याख्या- नपक्षे तु मान्तमेवेति दिक् । शब्दरत्नम्। ६६) इति कृते वान्तत्वमिति ऊ दुर्वारोऽन्त्यै च स्वत एवेति तत्र बलोपं बाधित्वोट दुर्वार इत्यर्थः । विचीति । काव्यशब्दे इति शेषः । यलोपे स्थानिवत्त्वनिषेधात् । एवं च प्राचीनोक्तं संयोगान्तलोपादाहरणत्वमयुक्तमिति भावः । शाल्वे तु अल्लोपादेः स्थानि- वत्वान्न तत्प्रसक्तिरिति बोध्यम् । मान्तमेवेति । अस्य प्राप्नोतीति शेषः । तस्मात्तत्प- क्षेऽपि पाक्यभेदेन व्याख्याय गिरिवेडित्येव । अन्यथा जम्मप्रत्याख्यानयोः फलभेदः स्यादिति मावः । दिगिति । दिगर्थस्तु संयोगान्तलोपसंयोगादिलोपविषयकतया रब्ध संयोगान्तलोपल्यासिद्धत्वादित्यादिः । अन्त्ये-शाल्वे । दुार इति । एवञ्च त्वदुक्तरूपासिद्धि- रिवि शेषः। ननु शाल्षेऽलोपल्य विपक्षे स्थानिवत्त्वेन नवलोपल्य प्राप्तिरत आह-काम्यशब्द इति। नन्वेवं मदुक्तं 'काय' इतिरूपं दुरिमेवेत्यत आह-एक्श्चेति । ननु मूलोक 'गिरिवेद' इ. त्युचितम्, प्रत्याख्यागपशे तु मान्तमेवेति, तदनुवितम्। आरम्मप्रत्याख्यानयोः फलभेदस्य क्वाप्यदर्शनादत माह-मस्येति । तत्पक्ष इति । झल्ग्रहणापकर्षपक्ष इत्यर्थः। अन्यथा -शेषपूरणेन व्याख्यानाभाने । दिग:-दिक्शब्दोचारणेन सूचितार्थः ।. संयोगादिलोपविषयकतयेति । भावप्रकाशः। फते इति । संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वादिति भावः । अन्त्य हति । शाले इत्यर्थः । वान्तत्वमित्यस्यानु. पः । वलोपमिति । संयोगान्तलोपस्यासिद्धवारपासवलनिमित्तकोपमित्यर्थः । दुार इति । तथाच तेन स्वदुक्करूपासतिरिति भावः। ननुशाल्वेऽलोपादेः स्थानिवदेन विपक्षे दोषामावेन पान्तयारित्य. स्यानुषष्गोऽसम्मवीरयत माह-काव्येति । एतेन कापशम्देऽसम्भवेपि शालवश सम्म ति खग्ड. नकारोक्कमपास्तम् । नन्वेवमपि मदुचारूपसिद्धिरेयात भाद-एवायेति । योपप्रसझे घेरपर्यः । उदाह- रणत्वमिति । काव इति शेषः। अन्यन्न वर्षाचयापशिचुतीयपशे तउत्यसमस्विति भारः। प्तेन काव्यशम्दे संपोगान्तलोपं वदतां प्राा मते ऊडापत्तिायुक्ता। तस्यासिदत्वेनोठोऽप्राप्तरिति रानाकरोत. मपास्तम् । मूलोळचोऽनमिधानसमुचायकः । तेन "पूर्वप्रासिद्धम्" इत्यस्य जागकरवेन "पको विधिम्" इत्यस्यावश्यकरवेन पान्तरवारसयोगान्तलो चासमति "बौलाम्" इत्यनयोरूडनापत्ति पवदन्मन्दस्तु समन्द पवेति भावः । तत्-"लोपो ध्योः" इत्येतत् । यत्तु मान्या:-सळपापण प्रत्याख्यानानुनि पा. टिके यणपदमशास्परम् । एवञ्च पात्रये संयोगान्तलोपोन। एवेन पूचितोऽयमः। "गिरिखे युधि तमिति परसन्तोषमात्रम् । उत्तरमन्यस्य तापमईनार्थमेव प्रवृत्तवान् । एक्यापकों मुख्यपशस्तनुः रोनापारवयोम्यवस्था नगरपानुरोधन पूर्वयोव्यवस्था । भन्ताहरवादीनामनै कम । तेन पर. मोचवायरमशस्येव मारल्यमिरपपास्वम् । गानान्तरसिमसाल्यकस्यैव प्रापधरमोपन्यास: । छापवेन त्रिमुनिसम्मत्या च मत्र मध्याशस्य पाल्पासिदिः । यथा स्पेष्टा तयो प्राक् । एषयाने काशानुरोपा. न्मान्तमा सेनोनपुस्सा सामेवोचित वाइपे परिणामिति रीत्या म पसोलम्यादित्यास्तम्, युक्ति त्यात् । मध्यपरियोकरीत्या प्रादल्यैन तश्याय पूर्वपूर्वमिरयामयणाच । म एव "न या झ:" सत्र पूर्ववचनामावबोधन शुरु सो नोपरत्याहुः । तत्प्राधामनुग्थेन, सपिपदारयारस्सार: "ममो मा त्यत्रस्यमाययाविरोपापच । ६ वनयाह-अस्येति । भस्पा करो याम गुरुम पवेति मोबपरत पाह-इत्यैरेति । अन्यथेति । शेरणेनाग्याएयाने सपः । तेन मूली त्या फटोरमारामयोचरमुनिममागमेदवाश्याहीसावात दोष रिबारसेस, बाल कि गरये पेति ।गाल्द इस्य प इति माय इति । प्राय तर पूर्वमेयोहम् । - सरहा।

·अच्सन्धिप्रकरणम्। १६॥ इति पक्ष इति । पक्षद्वयस्यापि भाष्ये स्थितत्वादिति भावः । चत्वारि रूपा- शब्दरत्नम् । स्य "यणः प्रतिषेधः" इति वचनस्य संयोगान्तलोपविषयकस्य "झलो लोपात्" इति प्रत्या- ख्यानम् । अत एव तत्र "संयोगान्तलोपो झलो लोप" इति माप्ये व्याख्या कृता । "वहिरहालक्षणत्वाद्वा" इत्यस्य तु बहिरङ्गो यणादेशोऽन्तरङ्गो लोप इति व्याख्यानेन चार्तिकस्वारस्येन चेदृशानां लक्ष्याणामनभिधानमेव । वस्तुतस्तृतीय वार्ति विसर्जनीय- भैरवी। . "स्को इतिसूने यण्ग्रहणसम्बन्धेन यणन्तसंयोगायोः सफारककारयोर्लोपो नेति तदर्थः । तेन 'वाक्यर्थ 'वास्यर्थम्' इत्यत्र कसयोर्लोपो न । यद्यप्यनयोः कसयोलोपे कर्तव्ये "अच परस्मिन्। इति स्थानिवद्भावोऽपि वक्तुं शक्यः, "पूर्वत्रासिद्धे न स्यानिवत्" इति तु "तस्य दोप." इत्यनेन निपिद्ध', तथापि स्थानिवद्भावानाश्रयणेनोपायान्तरमतदिति योध्यम् । एवञ्च प्रकुने एवड्यनं "यणः प्रतिपेघ." इति संयोगान्तलोपल्यैव निषेध इति या कस्यचिदुतिस्तत्व- ण्डनतात्पर्यकमिति ध्येयम् । मत एव-तस्यैव प्रत्याख्यानादेव । पत्र-तत्र तत्र । अतएवात्र मूले संयोगान्तलोपे यणः प्रतिपेघ इति व्याख्या कृता । प्रकृतमाह-दहिरोति । स्वारस्येनेति । अन्यथाऽन्तरङ्गो लोपः,अन्तरङ्गलक्षणत्वाद्वेत्येव वदेत् । दिशानाम्-अकृत्रिमयणघटितानाम् । मनमिधानमेवेत। अन्त्यरक्षरोत्या लोपप्राप्त्या आद्यपक्षे तल्याप्राप्त्या फलभेदापत्तेस्वाह- शानामनमिधानमेवेत्यर्थः । तृतीयसमाधानं त्रिपायामप्यसिद्धत्वस्य प्रवृत्तिरिति मतेन । वस्तुतस्तु त्रिपाद्याम्बहिरङ्गपरिभाषाया वक्ष्यमाणरीत्या अप्रवृत्तिरेवेति बहिरङ्गपरिभाषया प्र. मृते लक्ष्यस्य साधनं न युर, तत्समर्थनाय पूर्वपूर्वस्यानिकमन्तरङ्गमित्यस्य स्वीकारस्लेश- भावप्रकाशः। सखमिति चिन्त्यमेतदिति प्रकाशोकं गिरिवेडित्यत्र स्वय फलभेदाङ्गोकारेण पक्षागां नैकरूप्यमिति पूर्वम्मू- वमिति कळेशानयणं निर्मूलमिति खण्डनकारोक्त चापास्वमिति भावः। दिगथ इति । रीत्यर्थकदिक- शम्दसूचिवार्य इत्यर्थः । आदिलोपेति । लोपदयविषयकतयेत्यर्थः । यद्यपि तस्य दोष इत्युः स्थानिक भावेन संयोगादिलोपः सपरिसर इति न दत्रास्योपयोगस्तथापि तदनाश्रयणेऽस्योपयोग एवं। यगन्तसयोगा. दिभूतयोः स्को लोपो नेति तदर्थः। एवंच सयोगान्तलोपस्यैवाय निषेध इत्यमियुत्तोसोपो माध्यविरुद इति बोध्यम् । विषयकस्येति । सर्व वाक्यमिति न्यायेन तस्यैवेत्यर्थः । अतएवेति । तस्यैव प्रत्याख्या. नादेवेत्यर्थः । वन-सूत्रे । इदमेवामिप्रेक्ष्य मूठे संयोगान्तलोपे पणः प्रतिषेध इत्युक्तम् । एतेन तयारम्पस वस्य प्रत्येक यथोदेशकार्यकालपक्षभेदेन प्रत्याख्यानप्रकारदयं वाटिकामिमामिति कैयटायुतमास्तम्। एवमादिपविषयस्याप्रत्याख्यानमुमयविषयतयाऽस्यारम्यत्वम् भस्याथस्य मूरध्वनितत्वं च धन- यितुं तदुक्ति प्रमाणयितुं च कृतेश्यन्वेनान्य प्रकृठमाइ-पहिरति । पूर्वतोऽत्र वैटक्षण्याय तत् । स्वदं प्रत्यास्यानमुमयविषयकमिति भावः । स्वारस्येन चेति । अन्यथा "भन्सरको लोप: मला. गष्क्षणस्वादाइत्येव वाम्यामुळं स्यादिवि मावः। ईशानामिति । बोपदयविषयाकृत्रिमयप्युठाना. मित्यर्थः । एवञ्च तथाऽरथस्य तस्य यथासम्स्येन प्रत्याख्यानप्रतीरया भाषपशाये तदप्राप्तादपि सृतीय. पाराशया वयाप्या उत्पावसम्भावना न कार्या। तेपामुक्तरीत्या प्रमियरवेनानमिधानस्यैवाचित्यार। इंशाना लक्ष्याणामिति गरिबलानामयसयोगान्तोपविषययणपरिवानामित्यर्थः दृषिमिति । स्त्र व माध्ये प्रतिद्धन्दिमाविनावेतो पशो सत्यन्तर यदि पति प पहिरन्तरम्' इत्युक्तम् । तेन पहिसावप्रकारकबहिरा विशेष्यभानवदाएपान्तरणस्वप्रकारकान्तरणविशेष्यकशानवर मिसिमिति मनिस्परिमापा: पाच कार्यकारचे मतिरूपरिमापानियाची प्रवृत्तापिपरिक शरस्य त्रिपारीय शास मशयाऽन्तमिति दानासमरेन तया परिमापया विषादीरथान्तरणयान सरला ।

·। भैरवी। १६६ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- णोति । यत्तु वदन्ति-धकारयकारोभयद्वित्वे उभयोः पुनर्द्वित्वे लोपविकल्पेऽन्य. तरद्वित्वे च नव रूपाणि । तथा हि--एक विधा-एकयं द्वियं त्रियं च । एवं द्विध निधं च विधेति । न चान्तरङ्गे द्वित्वे बहिरङ्गस्य यणोऽसिद्धत्वम् , त्रैपादिकेऽन्तरङ्ग शब्दरत्नम्। सूत्र भाष्ये कार्यकालपक्षमुपगम्य "अयुक्तोऽयं परिहारो नवा बहिरङ्गलक्षणत्वाद्वा" इत्य- नेन दूपितमित्यलम् । उभयद्वित्वेति । द्विधं द्वियमेकम् [१] । पुनद्वित्वे निधं श्रियम् [२] । अन्यत. रेति । एक्यं द्वियं प्रियं च [३, ४} | एकयं द्विध निध' च [१,६) द्वयोरपि द्वित्वे साम्पतरस्य पुनद्वित्वे द्विधं त्रियम् [७], विधं द्वियं च [८] । अनुभयद्वित्वे एकमेक- यम् [९] । लोपविकल्पान्यतरद्वित्वयोः समफलता, सम्भवमात्रेण तु तदुक्तिः । श्वायुक्त इत्याह-वस्तुत इति । विसजनीयसूत्रे-"विसजनीयस्य सः" इति सूत्रे । दूषितमिति । ए. सद स्फुटीभविष्यति ॥ ननु यदि लोपल्य वैकल्पिकत्वेन तत्कृतोन विशेषस्तहि तस्योपन्यासो व्यर्थ एवेत्यत- माह-सम्मवमानेगति । वदुक्ति:-लोपविकल्पोक्तिः। यत्तु "एकः पूर्वपरयोः" इति सूत्र यथा माधानादिसंस्कारागां सदेवानुष्ठान, तया गणादीनामपि सहदेव स्यात, ज्याच प्रतिपुरुष- मेक एवं गुणघटितः साधुः स्यादन्येऽपशब्दा स्युरित्याशय ज्योतिष्टोमादिशास्त्रदृष्टान्तेन प्र. भावप्रकाशः। एवेनानिमयणो लोपामायामाचम् , मध्यानुपात। तृतीयं तु दध्यत्र' इत्यादिविषयमिति प्रकाशो. क्तिचिन्त्येति भावः । वस्तुतस्तु तृतीयपक्षे तामाप्तिरिति कयैवायुका । मभ्युपेत्य । प्राक् पारणं दर्शित मिति ध्वनयमाह-वस्तुत इति। विसर्जनीयेति । खरवसानयोरिति सूत्रेयर्थः। दूपिठमिति । दूषितप्रायमित्यर्थः । युक्तितस्येन तपस्यात्रापि सम्मवादिति भावः। स्फुटीमविष्यति तिदमे। एवं च तदय प्राची मूलकृतश्च को विफल एवेति दयोरेवोस उचितः, तार-अलमिति । धेयध्ये परिहरति-सम्भवेति । तदुक्तिरिति । लोपविकल्यक्तिरित्यर्थः । यच समदिरवे इत्यादि सदुक्तिरित्पनामनूच तन, माशयानववोधात् । तथापि, उमपनिरपे एकद दियम् एस द्विसंच २ पुनदिय दिदं दियकसं सिंच ४ मन्यतरतिरवे एक रियमक दिस च ६ दिमेकय मेकर्म दिस चअनु. भयदि एकपमेकय द्विसमिति नवममिति दिलप्रक्रियामादाय नवरूपाणि तेहकानि। एवरेकरमेकय. मेकसमित्यस्याविषयेऽन्यदोषः । एकस्याप्यक्षरस्य दिखामावाद । एवन मूटोका द्विरवानामानन्स्यापत्तिर. युक्तेति मन्द नोकम् । तन, मन्यस्यैवान्चलमस्येति न्यायापितस्थापत्तेः। पुनरिव रिदमितिकनियमित्यो. विरयाय । भन्यपोमयोः पुनरिब इति ध्याश्यैयमन्पविरोपापवेश्च । सेप तथाशयामावाय । तपादि, एवमुक्तप्रक्रियया सिद्ध दशमध्यदशेपयुग्मुदाहरनि-सुध्युपति । प्रा लोपामावपशे पयुतहिदकारक. मपि। पदास" इति सर्वत्र दिखनिषेधस्तदेयमारकमिति संहितायो पौगि रूपाणीत्युसया या "यणो मय" इति यस "इलो यमाम्" इति अरश्च वा मवासना पकायेमयेयादिसणीarat मूषानुपूर्वी साहित्य तथया एकभमैकय १ एक दियं २ कप विय दिपक चिनिय ५ चिनियंविधोक्यं मिदिय विष पियमिति प्रकाशोका । एवं प फर स्यात्यारा- शयो यनियरवदुरपतिरपि स्वादशेनेव का Nि सविसमाव गवरोपादने सिदिखा- माराम्यामशरपरिरिस्यावतार यतु "एक: पूर्वपरयो" पापानादीना यथा सानुमान या गुमादीनामे करिमन् प्रयोगऽनुशा. नरपार पाच मनिपुरुषमक व मुरारपार, भन्सारस्पारमय ज्योरिमारिय. RATAN TRIPामानमधि- ·अच्सन्धिप्रकरणम् । बहिरङ्गपरिभाषा न प्रवर्तत इति विसर्जनीयसूत्रे भाष्यकैयटयोर्व्यवस्थापितत्वादिति। अत्रेदं वक्तव्यम्-पुनद्वित्वमशुद्धम् , एकस्यां व्यत्तौ एक लक्षणं सकृदेव प्रवर्त्तते इति "एक: पूर्वपरयोः" (पा०सू०६।११८४) इति सूत्रे भाप्ये सिद्धान्तित- शब्दरत्नम् । एकः पूर्वपरयोरिति । तत्र हि यया अनयोः पूलयोः कट कुरु' इत्यादौ एक- वाक्यतयैव बोधादेकत्वविपक्षणेनोमयसम्बन्ध्येककटकरणप्रतीतिस्तथा 'आदचि पूर्वपरयो. गुणः' इत्यादावपि द्वन्द्वनिशाद्विधेयगतसंख्याविवक्षणाचोमयोः स्थाने एक एकादेश भविष्यतीत्येकग्रहणं प्रत्याख्याय शतितम्-शास्त्राधिकारिणः पुरुपान्प्रति प्रवृत्तं संस्का. रक तत्तच्छाचं प्रतिपुरुषमेकवाक्यतया सहदेवार्थबोध, यथाऽधानेनामीन्संस्कुयाँदित्य- धक "वसन्ते ब्राह्मणोऽमीनादधीत" इति वाक्यं प्रतिमाह्मणं सकृदेवार्थयोधक सहदेव स्ववि. पये प्रवर्तकं च । अत एव पुन पुननाघानादिसंस्कार', तथा व्याकरणशास्त्रस्य "मवर्णा. दचि पूर्वपरयोगुंगो भवति, गुणवान् शब्दश्च. साधुर्मपति, स च प्रयोक्तव्यः" इत्येतावत्प. यन्त व्यापारात्तसंस्कृतस्यैकस्य खट्वेन्द्रस्य प्रयोगेण शास्त्रार्थस्य करणान्मालेन्द्रादिप्र. भैरवी। तिप्रयोगगुणादिविधायकशास्त्राणाम्प्रवृत्तिर्मविष्यतीत्याद्युक्त्या "लक्ष्ये लक्षणस्य" इति न्यायस्याविषयोऽयमितिप्राचीनोमिखण्डनपर: 'पुनर्वित्वम्' इत्यादि ग्रन्थो न युक्त इति के- चित्, तन्न, भाप्याशयानवयोधादिति ध्वयितुम्भाष्याशयम्प्रकटयति-वर होत्यादिना । तत्र-"एकः पूर्वपरयो" इति सूत्रमाप्ये । बोधादिति। पूलयोरिति द्विवचनम्बारस्यनैकवाक्य- ताया उचिततयेत्यादि । एतेन प्रहं सम्मादि इत्यत्रोद्देश्ययोधकपदोत्तरैकवचनल्य ययाविष. क्षया अनेकप्रहाणां सम्मार्गस्तथाऽनयो पूलयोरित्यत्रापि सम्भाव्यते, तथापि सम्भवत्येकवा- स्यत्वे वाक्यभेदोन न्याय्य इति न्यायस्य समारो ध्वनितः । एकत्वविवक्षणेन कटमित्य- स्य विधेययोधकतया तकत्वस्य विपक्षणेन । इन्दनिर्देशात् इतरेतरयोगे तस्य द्वन्द्वस्य विधा. नेनोमूतावयवसमुदायस्यान्ययान्वयात् । शहिसमिति। अत्यावश्यकमित्ययान्वयः । टा. नवप्रदर्शनेन शहा योजयति यति । स्वविषय-आघानाख्यसंस्कारे। व्यापारादिति । प्रतिपुरुष. भावप्रकाशन बिन्त्येविसण्डनडिप्रभृतयः, दाम्याशाननिर पनमिति पनपत्रा-तन हीति । एकपूर्वेति रस भाये यवत्यर्थः । एवेति । एकपनिदेशदे३ति मावः । योधादिति । सम्मावि तयारवे यायमेद. सान्याय्पवाद । 'पटम्पस वाफ्यभेदेऽपि प्रायकावयामिपायेगोपपति । एवध विषयविशेषण स्वादरियायोगाससाथै कर विवश्चिम् । परमप्रेपोति मा तदार-एफलेति । मषिः सम्भावना. पाम् । द्वन्द्वति । इतरेतर सरिलयोपोरवयवयवभेदरममूहस्य वा बोधेन विशिष्टम्यानिने मारः। साये देवस्य, तेन न समुपायकवासात त्यापैकवाक्यतयैवान्वय पार-उमयोरि. सि। एक एपेति । नसु "मायाम्" "मौसाम्माम"इतिवाने । तर गमकस्स म्यानिगेदसूप- कस सोऽप्यत्र वरमापार | "मीरोमा पाम्" स्यादिन्दोचरचनुम्यो पण्टेि एकापयनिरूपितका देवनापरेपनयन इन्दोरया एकविरेपनिरूपितनिरिटनिट कम्पानियोयनेनावादेशस्यामा भाव तिमिति । स्वामिरपननान्यद--सामा मोखमप विरिभ्य सायान्तं योजयनि- प्रतिस्पेविषय-मानरकारे । अत एय-मा सरमायादव । पारारादिति । समय rverARAR साडिवानिमा शेर्नु मसतियारिमिस एण्याविषयगेनि । - - ·१८ सटीकटिप्पणशब्दरत्न प्रौढमनारमायां- त्वात् । अन्यथा द्वित्वानामानन्त्यापत्तः । न च "मरोझरि" (पा०सू०८।४।६५) शब्दरतम्। योगो न स्यात् । अतउत्तलभ्यविषयवास्योपालरेन वाक्यभेदोवार्य वाच्यः । तद्वत्पूर्वप- रविषयेऽपि स्यादिति तनौकाहगमावश्यामिति । तत्र गुणो मातीत्याचं लक्ष्यसं. स्कारफलक एव यथाऽऽधानमनिसंस्कारक, शास्त्रतात्पर्यविषयप्रयोगविधिश्च पुरसंस्कारक एवेति तदाशयः । ततः सिद्वान्वितम्- --यया नित्यनैमित्तिककाम्यविधीनां तदकरणज. भैरवी। मेकवाक्यतया बोधकवादिति षः। वास्यभेदोनश्पमिति । पुरुषैक्येऽगति शेषः । तत्र-पूर्वो. पर्णितवाक्यावयमध्ये । पुरुषसंस्कारकः पुरुषस्य धर्मजनकक्रिप्रवृत्ति सम्पादकः, "एक शब्दा सुप्रवृत्तः शास्त्रान्वितः स्वर्गलोके कामधुग्भवति" इति भाष्याद । नित्यलम्-यस्याकरणे प्रत्यवायस्ततम् । "अहरहा सन्ध्यामुपासीत" इति यया । निषे. धविधिरवि नित्यः "न ब्राह्मणं हन्यात्" इति । नैमित्तिकम् , निमितसदावे स्वयोध्यायें भाव दयकप्रवृत्तिसम्पादकम्-प्रथा "पूर्ववया ब्रामगः प्रत्युत्थेयः" इति । काम्यं-तत्फलेच्छाधीनत. द्विपयप्रवृत्तिसम्पादकशाब्दबोधजनकम् , यया ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेता इत्यादि। तत्र नित्यविधिस्यले शुचितत्कालजीनित्वस्याधिकारसम्पादकतया यावनी तपसदावे स्ववोध्यक्रियाप्रवृत्तिसम्पादकत्येन तस्याकरणे प्रत्यवाया करण्यो । नमित्तिकस्य ऽपि निमि. सप्राप्त क्रियाप्रतिसम्पादकतया यदा तदा तस्य प्राप्तिस्तदा तदा प्रवृत्तिः अन्यया त्वनिष्ट स्यात्।यया वृद्ध समागते तस्याद्वम्प्राणा व्युत्क्रामन्ति । प्रत्युत्यानाभिवादाभ्याम्पुनस्तान्प्रतिपद्यते । इति दोपप्रतिपादरुवाक्यात्तथा कल्पनात् । एवं "राहूमागे स्नायात्" इत्यादापि यो- ध्यम् । एवं काम्येपु कामानामानन्त्यात्तत्सदावे ज्योविटोमादौ प्रैवर्णिकानामप्यधिकारात्म- वृत्तिः । सा च यदा यदा तदेति न सकदेवानुष्ठानम् । तत्रापरा विशेष:-नित्यात्यानुष्ठाने प्रत्यवायानुत्रत्तिरेव फलम् , क्षमिकमस्याफलत्वम् । नेमित्तिके दोपपरिहारः, काम्य फल भावप्रकाशन प्रतिपुरसमकवाक्यतया सकदेव बोधवाकवाभविशेषः । तदाह-तत्संस्कृतेति । पाच्य इति । पुरुपयेऽपीति मायः स्यादिति सम्भावनायो, लौम्येऽपि सम्माविको पास्यमेवाति माता- वाक्यामध्ये मादिना दितीयपरिमा। यसमर्थे । सिद्धान्तिवमिति । प्रस्य प्रयोग सपनेना. न्वयः। स्वामा पापजन नित्यम् । यथा मक्षगाहिंदादिः, मोष न मार्ग इन्पा" इत्यादि माभगादिगारविश्यम् । नमिति बागनने प्रयुरयानम् । सदोषक "पूवषया मागः प्रत्येपर" इति वाक्यम् । काम्यं ज्योतिष्टोमादि प्रतिमम् । तर निस्पानी पावनोद तस्पियाधिकारसमकर प्र. त्यवायाधापति:। नैमित्तिकानामपि निमिचायगमाननपार सरला। "पशुना पजेत" इत्यादाविव विषयगतवेनेयादिः । निस्पमितिककाम्पविधीनामिति । मर्म वासव निविषम-नियमितिकमाग्यमेवार नियमविधायक नित्यविधिव, नैमितिकामविलाप नमितिकविपित्य, काग्यकर्मविपापकरवं प शाम्यविधिषम् । नित्यकर्मधारणे प्रत्यायमन ति करणे दुरिणनितिमात्रफलपम् । पथा-"यायग्नीवमग्निहोत्र जुरो" Mer जोडि" मा. विगत जीवता पुरशेण सामावाल्योनियमेन काम्यायामनिचादिक निरयन् । नामिनिक- फर्मवमारणे प्रापवायमगर सति करणे फविशेषयनवम्। पपा मानये पवितले पुणेशमा नितिनसंपगासाविसमिनिमिवारिपारित मितिम पर्मा- . - ·अस्सन्धिप्रकरणम् । १८६ भैरवी। मावप्रकाश शदानम् । न्यप्रत्यवायपरिहाराय फलाय च वास्यभेदेन तत्तद्विषयकशास्रोपलवाद पुनः प्रवर्तकत्वम् । क्या ममाप्यसाधुप्रयोगे प्रत्यवायनवगानित्यसमत्व प्रयोगविधेः । "एकः शब्दः सम्यम् ज्ञातः शास्त्रान्दितः सुष्टु प्रयुक्तः स्वगें के च कामधुग्मति" इत्यनेन काम्यत्व घेति ससद्धिपयानन्तवाक्योपपलम भवत्येर मालेन्द्रादिप्रयोग इति । एवं प्रयोगविपशप नित्यकाम्यस्वव्यवस्थापनेन गुणविज्यंशस्य शुसंस्कारार्थत्वमेरोक्तम् । एवं घ सस्पाधा- नादिवदेवाग्मिस्थानीयलक्ष्येषु सर्वेषु प्रवृत्तायपि एकामाविबैरुलक्ष्ये नातिरिति पूर्वपरयोना- भवति । काम्यस्थले कामनाविषयसिद्धिरेवेति । तत्चदिपयति-तत्तक्रियाविपयकेत्यर्थः । प्रत्यवायसवणादिति । "तेऽसुरा हेलयो हेलय इति कुर्वन्तः परामभूवुः, तस्माद् मामगेन न म्लेच्छित नापमापित" इति श्रुत्या दोषश्रवणादित्ययः । निस्यसमावमिति । शास्त्रसंस्कार- विरुद्धोचारणे प्रत्यवायश्रवणेन नित्यत्वमर्थबोधनार्थम्प्रवृत्तेर्यस्य योघो भवतीति फलसम्ब. न्धेन काम्यत्वमपि । अतः समशब्दस्य प्रयोगः । यया काम्ये दर्शादियागे पुन पन प्रवृत्तिस्त- थानापि तत्तत्सुखरूपस्वर्गकामनया खट्नेन्द्रमालेन्द्ररमेशादिसाधनाय तेषां सुप्रयुक्तत्वशा. सान्वितत्वसम्पत्तये पुनःपुनः प्रवृत्तिः। एवम्-उक्तप्रकारेण। एवम्च-शुद्धसंस्कारार्यत्वे च । सर्व प्राणा व्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर भायति । प्रत्युस्थानामिदादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते ॥ इति दोषापलम्माचावृत्तिः । काम्यैष्वपि कामानामानन्याचदा त्रैवर्णिकानामग्निविधायुक्तानामाव- स्वा पुनः पुनः प्रवृत्तिः । सदेसद् हदि निधायाह-यथा नित्येत्यादि । नित्ये प्रत्यवायपरिधारः, काम्ये फल, नैमित्तिके तूमयमिति भावः । सत्तद्विपयकेति । यावद् आक्षण-पूर्ववयस्क-वसन्तविषय केत्यर्थः । प्रत्यवायेति । अर्थवोधाय प्राप्त शब्दप्रयोगे "नापमापितः। इतिश्रुत्या स्वाभावे तदर्थकासाधुशम्दभयो. पापोधनादिति भावः। निस्यसमत्वमिति । नतु तत्वं तद्बोधकामावादिति भावः। नैमित्तिकरवं स्वर्षदापनार्थतया स्पष्टमेवेति तदुपेक्ष्य काम्यत्वमाइ-एक इति । मनेन प्रयुक्तिलाघवादर्थबोपाय सर्वश. ब्दस्य प्राप्त पत्र प्रयोगे शास्त्रेण नियमिते फलसम्बन्धबोधनं दर्शपूर्णमासयोरिव । एलेनैकस्यैव पुनः प्रयो. गेणानेककामनाफलसिद्धिरित्युक्तमाध्यतात्पर्पमित्यपास्तम् । सम्यक् शात एकोऽभ्यर्थबोधाय शिवायक्तमागण प्रयुक्तक्षेत कामधुग मति, किं वक्तव्यं सर्वेऽपीति फलसम्बन्धबोधने तात्पर्येण सर्वेषां सथाप्रयोगः कार्य इति बोधनात् । पवन व्यवहार प्रयुक्तानां सुशम्दानां सर्वेषां शास्त्रविषयवा सूचिता। शास्त्रान्वित हत्य नेन तस्मरणपूर्वकप्रयोगे धर्मः सूचितः। एवं च नित्यादिस्यले तथा दृष्टत्वेन प्रयोगविधेखितयरूपत्वेनेष्टा सिदिः। तदाइ-तत्तदिति । एवमिति । उसप्रकारेणेत्यर्थः । एवं चेति पाठे उक्तसिद्धान्ते चेत्यर्थः । नामितिकाव स्वार्यसमाजनस्तमिति पृथक नोक्छन् । गुणविष्यंशेति। तत्छच्यविषयोपप्लुतवाक्ये इस्या- दिशाएवं प्रागपि । संस्कारार्थत्वमिति । भाधानादिवत् फलावणाद । रवश्यावृत्ती मानाभाव rfa भावः । विकरितमाह-एवञ्चेति । गुणविध्यंशस्य शुद्धलक्ष्यसंस्कारक्वे चैत्यर्थः । नावृत्तिरिति, करणे प्रत्यवायाजनकरवे सति करणे फठविशेषजनकत्वम् । यथा "कारीयो अष्टिकामो यजेन" इति वृष्टि. कामनयाऽनुष्ठीयमान कारीरीप्ट्यादिकं काम्यम् । तत्र नित्यनैमित्तिकयोरकरणे प्रत्यवाय एत, करणे दुरिवनिचिः फलम् । नित्यनैमितिकैरेव कुर्वाणो दुरितक्षयम् । रस्यादिवास्यात् । तत्रापि नित्ये दुरितानुत्पत्तिनैमित्तिके दुरितनिवृत्तिरिति विवेकः । प्रत्यवायश्रवणादिति । ऽमुरा हेडयो हेलय इति कुर्वन्तः पराबभूवुः तस्माद् भागेन न - सरला।

·सटाकाटपणशब्दत्तप्रढिमनारमाया- शब्दरतम्। देशद्वयप्रसक्तिरिति तत्तात्पर्यम् । एवं च स्पष्टमेव पूर्वपक्षसिद्धान्तयारय न्यायः सस्कारक विधिविषये सिद्धान्तित इति भावः । "सम्प्रसारणाचा (पा० सू०६।१।१०८) इति भैरवी। उक्ताथै माध्यान्तरमपि साधकमित्याह-सम्प्रसारणाचेतीति । तत्र हि-शकह्वर्थमित्यत्र सम्प्रसारणपूर्वत्वमाशय वाक्यस्य सम्प्रसारणसंज्ञापक्षमादाय पूर्वरूपनिष्पन्नस्य न सम्प्रसा. रणत्वमिति समाधानोत्तरं समाधानान्तरं कृम् "कार्यकृतत्वाद्वा" इति । शास्त्रस्यास्मिन्वि पये प्रवृत्तिर्न भविष्यतीति तदर्थ । तत्र दृष्टान्तवयेत्थम्माष्यकृताऽमिहितम्-तद्यथा-"वसन्ते गाह्मणोऽनीनादधीत इति सकदाधाय कृतः शास्त्रार्थ इति कृत्वा पन प्रवृत्तिनं मनति, विषम भावप्रकाशः। - पूर्वपरभेदजेति भाव. । अतएवैकलक्ष्ये शास्त्रस्य पुनः पुनर्न प्रवृत्ति। एतन्मूलकमेव पच्यते-लश्ये लक्षणस्य सकृदेव प्रवृत्ति." इति "सद्वादकवाक्याच्यसस्कारकवाक्योपप्लव." इति च, दाह-एवञ्चे. ति । पूर्वपक्षसिद्धान्तयोरक्ततत्तत्तात्पर्यकत्वे चेत्यर्थः । स्पष्टमेवेति । एकपदविषयकपूर्वपक्षसिद्धान्नावस रेऽय न्यायः संस्कारकविधिविषये सिद्धान्तितो न तु त्रितयविध्य इति स्पष्टमेवेत्यर्थः । एवञ्च खण्डनक दाधुफिरयुवेवि भावः। वदयुक्तरवे दीनान्तरमप्पाइ-सम्प्रसारणाच्चेति सावतापि पाक्षिकैप्टसि सरला। मलेक्छित नापमापित" इति महामाध्यगमस्येति प्रस्य मादिः। अनया श्रुत्याऽपमापणस्य निषेधेन । विहितस्य ननुष्ठानान्निन्दितस्य च सेवनात् । भनिग्रहाचेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति ॥ इति स्मृत्याऽसाधुशम्दाना मापणे प्रत्यवायोधनादित्यर्थः । अयं न्याय "लो लक्षण सकदेव प्रवति" इति न्यायः। ननु "लो लक्षण सहदेव प्रवर्तवे" इत्येव न्यायस्वरूप चेत् कचिस्सइये छ गस्य कस्यचित्मानौ तस्य दयान्तरे पुनः प्रवृत्तिन रयार , एवं तस्मिन् लक्ष्यै छक्षणान्त रस्य पुनः प्रवृत्तिर्न स्यादिति चेत् । न, "तल्लदये तलक्षण सकदेव प्रयतते" रति न्यायशरो रालोकारात् । तथा च उछपे सलागस्य समाचावपि न लक्ष्यान्तरे सलधगस्य ताठरपे लक्षणान्तरस्य च प्रवृत्तिव्याघात । नन्वेवमपि "सुप्युपास्य.' त्यस्य लक्ष्य करवेन सलक्ष्यत्वा तत्र धकारद्वित्वार्थ प्रवृत्तस्य "मनचि च" रवि शास्त्रस्य सकारे मात्तिन्नं स्यात् इति येत् । न, प्रथममवृत्तावृदेश्ययेनामीयमाणो यः शाइसमुदायस्तरघाको यस्तापटितवं सहदयरयमिति स्वीकारेण "मनचि ची शाप्लोयम्पमचायुदेश्यरवेनाभीयमाणो यः शम्दसमुदायो व्यपदेशि वद्भावेन धकारस्तम्घटरी य सकारस्पटितस्याद् 'पास्य' इत्यस्य सदघटितामावेन सइयावामावा (सकारे प्रतिनिधिनादीपाश् । मन्देवमपि 'पप.' इत्या पूर्वमिन्दस्य लोपार्थ प्रवृत्तस्यापिमस्य टेलोप" इति शकरप पुन: प्रयापति तणखीयप्रथमप्रचावृदेश्यावेनाऽऽधीयमाणो यः शम समुदायः पन्' इति तस्यैव टित्त्वाद वोदेश्यामाग्य, तदघाने या मा रवि तद्पटिशवेनैव "पए त्यस्य वदपटितवामावेन तउत्यागामावाद शनि । , प्रथमावृत्तावरेस्यावेन उदेस्यतावाद करवेन वाऽमीयमागे य. सदसमुदायस्वदपटा यस्तदपशिख सउपरवमिति सोरेग 'म' हायस्यौदेश्यान माथप गमावेऽपि उदेश्यापच्छेदारनाथयणार 'पम्' इत्यस्य तदपटकापटिवावेन तयारस्व सस्पेनाशेजा। भोदश्याव-उदेश्यतावाटेरसवोमयसमहाप परेन स्पष- परूपै उपयोगित्तनिवेश बोयः । तथाच प्रमाणावपयोगित्वेनामयमानसमुदायापट सापरिमा वरयावमितिफलियर।"मरय टोप." इयस्प पप्पास्मस्प देर रपारिस्पन वरीपषम प्राणी पदिए म ति सपोरयोगिलेन पर मुरासीनरति वरपरकमेव पर ·मन्सन्धिप्रकरणम् । २६१ इति "हलो यमाम्-"(पा-सू०८।४।६४) इति च लोपेन निर्वाहः, लोपस्य वैक. ल्पिकत्वात् । कथमन्यथा विधं त्रियं चेति भवदुक्तिः सङ्गच्छेत । किं च सति शब्दरतम्। सूत्र भाष्ये ऽपि स्फुटोऽयम् । चैकल्पिफरयादिति । एवं च परे द्वित्यानामानन्त्या. पत्या परिनिस्तित्वामावापत्तिः । मच त्वदुक्तरीत्याऽऽनन्स्पोपसिप्रयुक्तमपरिनिहितत्वमस. कृत्प्रवृत्तौ याकमिति लम्पते, तघ नान, द्वित्वस्य वैकल्पिकत्वेन याइच्छक्तिद्वित्वसहि. सप्रयोगस्य परनिष्टितत्वसम्भवाव , अप्रतनित्यविध्युदेश्यतावच्छेदकानाहान्नत्य दि भैरवी। . उपन्यासः, उक्तं यत्तस्यैव पुन प्रवृत्तिर्न मातिए । तय कैपट:-'पराङ्गमान्याधानम् यज्ञमुग्य. प्रतिपत्त्यर्थमिति पुनःक्रियमाणम्फलभेदामावानानुष्ठीयते' इति । ततः 'यत्त तदाश्रयम्प्रा. प्नोति न तच्छश्यम्याधितुं तद्यथा 'वसन्ते माह्मणोऽग्निष्टोमादिमिः मतुभिर्यजेत' इति भ. ग्न्याधाननिमित वसन्ते इज्यते' इत्यमिहितम् । यतु तदाध्यमिति यस्मात्फलावाप्तिस्त. त्फलभेदादिद्यमानमसदनुष्टीयत इति कैयटः एव कार्यकृतस्यादित्यपरिहार इति तेनोपसं. द्वतम्। अस्ति चात्र फलं शास्त्रीयप्रक्रियापूर्वकप्रयोगादर्मोत्पत्ते, शास्त्रान्यित इत्यनेन योधनात शकतर्थमित्यादौ "सम्प्रसारणाय" इति सूत्रस्य पुनः समुदायोचारणात्मा स्मरणेऽधिकस्य धर्मल्य लाभ एवेति भावः । एवम्प्रतिपादनेन लक्ष्यभेदेन पुन प्रवृत्तिर्भवति । यातुन तथा लक्ष्यभेदस्तत्राप्रवृत्तिरेयेति न्यायो ध्वनितः । लोपल्य वैकल्पिकत्वेन जातेऽपि द्वित्वे भावका- र्यानुष्ठानात्पुनः प्रवृत्तावपीष्टापत्तिरिति मा शद्दिष्टा इत्याह-एवञ्चेति । लोपस्प चेकल्पिक वेत्यर्थः । परोक्तिदूपयितुंतक्तिमनुवदति-यदु त्यादिना । नचैति। मस्य घाच्यमिति परेणान्व- न्वयः । त्वदुक्तरीत्या-लोपस्य वैकल्पिकत्वरूपोक्तरीत्या । सम्मवादिति । एतापतेव शास्त्रज्य कृतार्थत्वादिति शेषः । परिनिप्रितत्वस्य स्वरूपंप्रतियोगिज्ञानसम्पादनायाह-मप्रवृत्तेत्यादि । भावप्रकाशः। प्या इष्टापत्ति खण्डयति-एवञ्चेति । लोपस्य वैकल्पिकरवे चैत्यर्थः । शास्त्राप्राप्तिविषयत्वं च परिनिष्ठित त्वमिति भावः। खण्डनदायुक्तदोष खण्डयितुमनुवदति -न च त्वदुति । लोपस्य वैकल्पिकस्वरूपो. तरीत्यत्यर्थः । लभ्यत इत्यत्रास्यान्वयः। मनन्तकार्ययुतप्रयोगस्याशक्यत्वात्तच्छास्त्रसाध्यपरिनिष्ठितप्रयो. गामावाचस्याननुष्ठापकत्वापत्या सा दोषः । न च सा प्रकृते इस्याइ-तच्चेति । च एवार्थः । 'सुध्यु. पास्यः' इत्यत्रापरिनिष्ठितवमेव नेत्यर्थः । सम्भवादिति । जावतैव शास्त्रस्य कृतार्थत्वादिति भावः। ननूकरूपन्न परिनिष्ठितावमत माइ-अप्रवृत्तेति । हितो । नित्यखादिविषये 'दधि' इत्यादी वा याप्रवृत्तति । प्रवृत्तत्व च जातत्वमिति भावः । वैकल्पिकेडादिविषये सेद्धेत्यादौ तदधै नित्यति । हरी एतौ' एहिकृष्ण ३ अन'चको भत्र' इत्यादी तत्वाय बाधकालावितेत्यपि विशेषण बोध्यम् । प्रकृते प्रतिलक्ष्य सरला तलक्ष्यखान्न तत्र तत्सूत्रत्य पुनःप्रवृत्तिः। 'सुध्धुपास्यः' इत्यत्र तु "मनचि च" इति शास्त्रस्य 'भचः परस्य यो द्विश्व न स्वचि' इत्यर्थेन तत्प्रथममवृत्तौ 'उध्' इति समुदायस्योपयोगितया 'आस्' इत्यस्य वदघटकसकारादिघटितत्वमेव न तु तदघटकापतित्वमिति तल्लक्ष्यावामावेन तत्र "मनचि "ति शालस्य पुनः प्रवृत्तिमवति । एतादृशतललक्ष्यस्वस्वीकारे "पथा विभाषा" इस्यादिनिर्देशाः प्रमाणम् । अधिकमग्रे। मप्रवृत्तेति । मप्रवृत्तो यो नित्यविधिस्तदीयोदेश्यतावच्छेदकानाक्रान्तस्वमित्यर्थः। वैकल्पिकैडा.

·१६२ सटीकटिप्पणशन्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शब्दरलम् । परिनिष्ठितत्वमिति वाच्यम् , मानन्त्यापत्ते रित्यस्य चतुष्पञ्चादिधकारयकाराणासापल्या विधमित्यादित्वदुक्तमर्यादामापत्तरित्यर्थात् । तद् धनयन्वक्ष्यति-नवत्वोकिरस इतैवेति । आमन्त्यापत्तिरेव तन्न्यायवीजमिति तु न युक्तम् , उदवोडामित्यादौ ठद् अवाम तामित्यवस्थायां सिज्लोपादेरसिद्धत्वारिसचि वृद्धाकारे "लक्ष्ये लक्षणस्य ' इति न्या येन पुनद्धिति "सिचि वृद्धि:-" (पा०सू० १२॥१) इति सूत्रस्यमाध्यविरोधार । माननस्यापत्तेस्तनाभावात् । एतद्भाष्यप्रामाण्येन विकारकृतभेदेन न लक्ष्यभेदाभयणम् । भैरवी। . हिहतौ । अस्ति दृशम्परिनिष्ठितत्वं यगादेशप्रत्युत्तरं 'सध्युपास्य ' इत्यादौ, मत्र पणा. देशविधायकशास्त्रस्य प्रत्तत्वेनाप्रवृत्तो नित्यविधि "एचोऽयवायाव" इति, तदुश्यतावच्छे. दकानाक्रान्तत्वतस्पेति रीत्या सर्वोहनीयम् । न च 'अग्नी इति' इत्यादावप्रवृत्तो नित्य विधिः सवर्णदीर्घस्तदुद्देश्यतावच्छेदकाकान्तत्वसत्वेनापरिनिष्ठितत्वापत्तिरिति वाच्यम् , एषु प्रगृहात्वप्रयुकप्रकृतिमावस्य प्रवृत्त्या प्लुतप्रगृभिन्नत्वविशिष्टमवर्गाचरत्वविशिष्टाक्त्व- स्योद्देश्यतावच्छेदकतया तदनाक्रान्तत्वस्य सत्वात् । प्रवृत्तत्य-प्रातत्वं जातत्व वा। वेक. ल्पिकेढादिविषये सेद्धादौ परिनिष्ठितत्वसिद्धये-नित्येति । तद्रीत्यासमाधत्ते-पानन्यापतेरिति । पञ्चादीति । आदिना यावच्छक्तिद्वित्वपरिग्रहः । विधमिरयादीति।भगादिना नियमित्यल्य परिग्रह । मसातैवेधीवियद्यप्युक्तरीत्या परिनिष्ठित 'त्वस्योपपत्तिर्भवति तथापि नवत्योकेरसङ्गतिरेव दूपगमिति भाव । खग्डनकादिम दूषय यति-भानरयापचिरेवेति । इति न्यायेनेति । "लक्ष्ये लक्षणं सकृदेव प्रवर्तते" इति न्यायेनेत्यर्थः । सा च वृद्धिराकाररूपा जाता । मोकारे-"सहिवहोरोदवर्णस्य" इत्योकार जाते इति शेष । पुनदिन-ओकारस्य पुनदिन । विकारकामेदेनेति । विकार जो यो किरहनेनेत्यर्थ । भावप्रकाशा रक्षणमेदेनाप्रवृतरवे तत्वेऽपि निस्यवं नेति मात्र । सद्रीय समायते -मानन्स्येति । मादिना यार भक्तिमयोगविषयविखपरिप्रा.। भने भादिना नियमिापस्य समा। अमरतीति । या परिनिहितस्वोपपवावपि इदमेव दूषर्ग सारमिति भाव । यत्तु खण्डनकादि -पानन्यारतिरेव न्या. याची बीजम् । न च सा उकरोरपान सोति मया मूछ पिनयमिति, सहयो-मान येति । न ये सतिस योजमिति । न्यायाची बोअमिय । यथात युकमिति समेति बोध्यम् । मादिना टसाविसमा । सिचिदाविति । सिचे पो "व" Ta प्रयापोत्यात्परत्याजातायामित्यर्थ ।मोकार इति । वपदसामन माडे इत्यर्थ । मनासापुर तिविपयसप्तमीवि माध्यसिमान्तादितिम व मायेति। परस्पाप्पुरम ममिदम् । एवमऽपि प्रामा. ज्येनेति रामनाथप हेतु । एवमेनेवि। शिकारेगा यो व्यकिभेसबम्यो यो तापदाय । प्टेन भ्य मावादानस्यापतिरित्यापाय गमिश्या नियमितिमाशंकपरास्तम्। पपरसाम प्यादिना पाखुसरोवेनेसिरि सम्पादयता पुनरिमनापादयता मापामनिवस्य परेन ? सरटा तिरपये से पादौ परिनिधिमासिदये नियमा। 'सुगस्य ' या पावत्यादि नित्पस्य बस्यविषयताइपोकामावश्या र परिनिसियसि। विसरस्वभेनेति । समापमामा पाप क ापर रिहारिका ·अन्तन्धिप्रकरणम् । । साला। विशेषगं निवेशनीयम् । तयाच प्रमाणपयोगिवेनानीयमागो यः शमसमुहापसारको यो विकारातिरिकस्तरघटिताव वरपालमिति फसिपम् । सेन 'मगोप्सोर' पत्र 'प्रगुप्स्' इति स्थिती नापमानाया वनज" इति वृद्धः प्रथमप्रवचावपयोगित्वेनामीयमाणो यावान् समसमायः "मगुप्स्इति, पदपट य मौकारः स विकार र नतु तदतिरिक इति पदपटको विकारातिरिक उदासीनस्तरपटितरवेन वरदपरवान्न पुनदिमसङ्गः । नन्वेवं 'का' इस्पत्र "इस्त्रो नपुस के प्राति. पदिकस्य" इति शास्त्रीयप्रापमिकामाबुपयोगिनायोयमागो पारान् शपसमुदायः काण्ड' इति उदघटकवाय एकारे सरसेऽपि विकारातिरिकावामावेन काण्डे' यस्य तदघाविकारातिरिकापटितरवेन सत्यवादनेनैव म्यायन उववारणसम्मवे गुरुभूतोपापान्तरामयणस्य माभ्योऽसतिरिति चेत् ।न, विकारस्य स्वघटकमात्रोद्देश्यकावविशेषणेनादोपात् । तथाहि, स्वप्राचावृपयोगित्वेनाऽमीयमाणो यः ममुदायः 'काण्ड' इति, तदयटकस्वमेकारे, तघटकमात्रोद्देश्यविकारातिरिकरवमपि तत्परतारविमकि '' कारोद्देश्यकावेन तदुपटकमात्रोद्देश्यवस्थामावादिति तद्पटिशव का?' इत्यत्र न तु तरपटितस्व. मिति उलट्यत्वामावादनेन न्यायेन पुनईखवारणामावेन तदर्थमुपायान्तरायगस्याश्यकतया दोपा. भावात् । नचैतनिवेशे 'या' 'या' इत्यादी पदादीनाम." इत्यस्य पुनः प्रयापतिः, तदीयमपममा. त्तावुपयोगित्वेनाश्रीयमाणः समुदायः 'यद् सु' म पति उदघटकरवं टापा सहकाशिभूत माकारे स्वपटकमात्रोद्देश्यकविकारातिरिकासमपि स्वघटताटाध्यानि हरवाव, पाच सदटिरवमेव 'या' सा' स्यादेनंतु तदघटितत्वमिति तल्लदयस्वाभावेनैवन्यायापारिति वाच्यम् , "न जुमानस्य" इति प्रत्ययलक्षणनिषेधेन 'या' 'सा' इति स्थिते तस्य विमकिपरक वामावेन "यदादीनाम." स्पस्याप्राप्तः । लुकः पूर्व तु न तदापत्ति"भन्तरङ्गानपि विधीन" इति लुछो बलवस्तात् । स्वपटकमात्रोदेश्यकापनिवेशे मानं तु हरवो नपुसके" इति स्वस्थ 'काण्हें इस्यत्र इस्ववारणपरं माध्यमेव । नन्वेवमपि 'सर्वेषाम्' 'रामाणाम्' इत्यादौ 'मामि सर्वनाम्नः मुट्" "हस्वनपापो नुट्इति शास्त्रीयप्राथमिकप्रवृत्तानुपयोगिरवेनामीयमाणो यः शम्दसमुदाय: 'सर्व माम् 'राम भाम्' इति, तर. घटको यः सुट्सकारो नुट्नकारश्च सच स्वघटकमात्रोद्देश्यकविकारातिरिकोऽपि, पटितखेन वल्लदय- वामावाद् 'यदागमा' इति सामो नामश्चाऽऽस्वेन पुनः सुट्नयेरापतिरिति चेत् १ न, सदघटके भागमावि. रिक्तत्वेन विशेषणदानेनादोषाद । तथाहि, मुगुटोः प्राथमिकप्रचावुपयोगित्वेनानीयमाणो यः समु. दाय: सर्व आम्' 'म भाम्' इति तदघटकश्वस्य स्वघटकमानोद्देश्यकविकारातिरिकत्वस्य च मुद- सकारनुटू नकारयोः सत्त्वेऽपि भागमातिरिक्तवामावेन सदृशोज्य एवेति तदघटितवेन तल्लय स्वादनेन न्यायेन न पुनः प्रवृत्तिमवतीति । भव एव "इलि सर्वेषाम्" यथासंसपमनुदेशा समा. नाम्" इत्यादिनिर्देशसङ्गतिः । नन्वेवमपि राजपुरुषः' इत्यादी 'राजन् स् पुरुष सु' इति स्थिते समासे जाते प्रातिपदिकसायां "सुपो धातु" इति शास्त्रेण कसो लुकि पुरुषपदोचरसुलोपो न स्यात् , ताले प्रातिपदिकस्योद्देश्यतावच्छेदकत्वेनानितत्वात्प्रथमप्रवृत्तानुपयोगित्वेनाश्रीयमाणत्वं 'रामन् स् पुरुष सु' इति समुदायस्य तदघटकाघटितत्वस्य तत्र सत्त्वेन तल्लंचयत्वादिति चेत् ! न, शासविशि तल्लल्यावमिति स्वीकारेणादोषाद । वैशिष्टयं च स्वोयप्राथमिकप्रवृत्तावुपयोगिवेनायोयमाणशब्दसमुदाय- विशिष्टायटितस्वम् , स्वीयप्राथमिकप्रवृत्तिसमानकालिकप्राप्तिविषयापटितापम् , एतदुमयसम्बन्धेन । समु. दायवैशिष्टयन स्वाषटकारवम् , स्वघटकमात्रोद्देश्यकविकारागमातिरिकावम् , एतदुमयसम्बन्धेन । उपाच राजपुरुषः' इत्यत्र शास्त्रवैशिष्ट्यपटकप्रथमसम्पन्धस्य सत्वेऽपिस्ठकः प्रवृत्तिसमये एक सुलु. कोऽपि प्राप्तिसत्त्वेन "सुपो धातु इति शास्त्रीयप्राथमिकप्रकृतिसमानकाठिकप्राप्तिविषयत्वमेव पुरुषपदोत्त. रसुप्रत्यये न तु तदविषयस्वमिति द्वितीयसम्बन्धस्यासत्त्वेन तल्लक्ष्यत्वामावेन सुप्रत्ययक्तिविक विपोट भदेव भूयात्' इत्यादौ दितीयसम्बन्धस्यासत्वेन तहलक्ष्यस्वाभावात् पावसओपयाः पुनः प्र. तिमवति । द्वितीयसम्बन्धनिवेशे प्रमाणन्तु "न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम्" इति सूत्रमेव । एतादयानि . . . १७ ·२६४ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- । शब्दरत्नम्। "समः सटिग (पा० सू० ८।३।५) इति सूत्रं चास्यां मानम् । अन्यथा "समो घा शेपम्-" इत्यनेनान्त्यलोपे पुनर्वित्वेन ग्रिसकारख्यापि सिद्धौ तवयं स्पष्टमेव । "इस्यो रे (पा० सू०६४।७६) इति सूत्रे इत्योरिति द्विवचनं तु स्वविधेषस्य स्वस्मि. भैरवी तस्य न्यायस्य समूलतामाह-समः सुोत्यादिना। मस्याम्-उक्तन्यायरूपपरिभापायाम् । भन्यथा -तन्न्यायानगीकारे । सिद्धाविति। लोपस्य रुप्रकरणस्यत्वेनेष्टसिद्वावित्यर्थः । तद्वैयथ्यं. मिति । "समः सुटि" इतिसूत्रं त्रिसकारकरूपसिध्यर्थ, तयाधुनाऽपि सिद्धमिति भावः । लोप पाणिनिसम्मतो नेति तु न शकुनीयम्, "अप्रतिषिद्धमनुमतम्भवति" इति न्यायेन तस्य पाणिनिसम्मतत्वात् । शास्त्रान्तरप्रसिद्धानामिहाश्रयणस्य भाष्यकारसम्मतत्वमपि । अतएव 'मृजन्ति 'मार्जन्ति' 'ममजतु 'ममाजंतुः इत्यादिरूपाणाम् "इहान्ये वैयाकरणा मृजेरजादौ सक्रमे विभाषा वृद्धिमारमन्त" इति भाप्यतोक्तम् । अन्योकं तन्न्यायनीज खण्डयति- योरितीति । तद्वि सूत्रं "प्रथम दंध्र आपः' इत्यस्य साधनायारब्धम् । तत्र धानो लिटि तस्य भावप्रकाशः। मुक्तवाद । अन्यथा भाष्यासङ्गतिः स्पष्टैवेति भावः । न्यायस्य निर्मूलता निराकरोति-सम इति । चास्याम्-तन्यायरूपपरिभाषायाम् । अन्यथा न्यायानझोकारे। समो वेति। एतेनानुनासिकयुवरू- पार्थ सूत्रमित्यपास्तम् । लोपस्य रुपकरणस्थरवेनैव सिद्धः। एकस कारकरूपार्थ तस्यावश्यकरवात् । नच तत्पाणिन्यसम्मतमिति वाच्यम् । मप्रतिषिद्धमनुमतमिति न्यायविरोपाव वातिकादीष्टायांना सूत्राशरैस्तत्र तम ध्वनितस्वस्योकत्वाच, भन्यवचनानामत्राश्रयणस्य "मोमाहोच" इत्यादिसूत्रमा यादो स्पष्टममिपा- नाच । पोनान्यवचनमादाय पाणिनेरन्याथें सारस्य न क्यापि दृष्टमित्यास्तमिति भावः। मपिना सकृद्- नित्वेन दिसकारस्म सङ्ग्रहः । एतेन तदर्थमेवेश्यशस्वम् । सति फले तानीविया विभाषाद्वितीयेवि न वक्तव्यं भवतीतिवत् समः मुटोति न वक्तव्यं भवतीति भाग्यकताऽनुक्तस्वान्वेति दिक्। 'प्रथम दः' इति उदयके छन्दसि रेल्यस्य बहुल रेमवतीत्यर्थ "रयो रे" इति सूते स्टा धातू-- नामिरचिरे मादेशे को तस्येटि पुना रेभावार्थ कृतं दिवचनम् । तम्यायामाने पुन पुनः प्रवृस्येष्ट. सिमाम्यर्थ सत्य शापकमिति खण्डनपुर । तरखण्डयति-हरेति । मप्रापयत्यने पुन:प्रायनापचिरस इति शेप मत्र चित् । "कार" इत्यत्र संशाधिकारपक्षे म्पत्ययेन प्रपमार्थे सप्तम्यां संचिना भुषादीना सामा- सरला। २) 'युयन् भस्' इत्यत्र वकारस्य सम्प्रसारणाय 'गुवन् मम्' इति समुदायरयोपयोगित्यनारयणाय तदिशिष्टापटितरवस्य तत्र सरपेनानेनेव म्यायेन पुन: प्रसारगवारणे तयप्यं सष्टमेव । नवमपि लि. रायपन लिष्ट ए गति स्पिती पकारस्य पाप्राधिपये कारस्य चार्वाप्रापया लीयसम्दान्ध. सासन सरि" यत्र "पदस्य" स्पषिकारेण सामानाधिकरण्येनान्वयासम्मवादयधिकरण्येनान्वये पायवे रिझर्ग घरवमित्यपन प्रपमप्रतनिगु' यस्याश्रवणेन तरिशिष्टापरिवायरूपप्रपनस. समस्यापि सस्पेन पडदयायाऽनेन न्यायेन पुनशन करस्य न स्यादिति वाच्यम् , द्वितीयमान्य स्थाने स्वयमापनिमारपनुपरका नामानिविायापटरमिति विवधानादोग। अनुरालिमा विध मानशालिकमामि• पूर्व भाकियामिनि Pिita यत्र घुम् पूछः पूर्व सहारप परप्राप्पा सीपपायमिरमारपनुपस्किरातिविश्याक रपसावनि पापामारेन हास्य पनिfell. पिro.' स्यविरेशन BREALED पिया, 3 ममराराम पर रय मुगापार |" इत्येतामानामा सम्तः इरपस्थपोपोगन रे - स सासन हरपरनवामान वर DHRI 1 ·भन्सान्धप्रकरणम् शन्दरतम् । नुदेश्यन्वाप्राप्त्या तत्प्राप्तये इति न तदस्यां मानम् । न च तत्र "सहिवहोरात्-" (पा० सू०६।३।११२) इति तपरत्वसामर्याद् न वृद्धिरिति वाव्यम् , मशाब्दत्वात् , . भैरवी। झादेशे "लिटस्तनयो.” इतिसूत्रेणेरैजादेशे तस्यानेन रेआदेशे कृते तस्येडागमे पुनरनेनरेभावो भवति । रेभावविधानसामध्येन तस्येडागमो नेवि तु न वाच्यम् , 'चक्रे इत्यादाविट्मति. पेधविपये तस्य चरितार्थत्वात् । स्वविधेयस्य रेभावस्येवागमेऽपि "यदागमाः" इति न्यायेन रेशदत्वात्पुनस्तस्योद्देश्यत्वाप्राप्त्या रेभावो न स्यादिति द्विवचनं सफलमिति भावः । 'उदवोदाम्' इत्यत्र सहिवहोरोत्" इतिसूत्रे तकारोच्चारणेन पुनद्धयप्राप्तिरिति कस्यचिदु- कि खण्डयति-नच तत्रेति । प्रशान्दत्वादिति आदित्यत्र तपरकरणेन वृदयप्राप्तः शब्दमर्यादयाऽ- भावप्रकाशः। न्यतः सत्त्वेऽपि विशिष्टसंधी निर्देशय इत्यारश्य करोतीति कारकमित्यन्वर्थसशाबलासशिविशेषलाम इत्युक्त भगवता । महासंशाकरणानुमीयते-नून विशिष्टा ध्रुवादयः सशिवेन निर्दिष्टाः । तथाच यद कियायाः साधकं ध्रुवादि तरकारकस भवतीति न्यारयात चोपाध्यायैः। नन्वन्वर्यत्व नाम योगरूढत्वम् । एवञ्च कथ यौगिकार्थमुद्दिश्य सञ्चाविधानम् १ मत माह-महतोत्यवतार्य महासझोपस्थितक्रियानिक - स्वविशिष्टानां ध्रुवादीनां सति परिष्कृत चाभियुक्तैः । तद्रीत्या यत्रोदेश्यविधेयतावच्छेदकयोमदस्तन तस्यापि तत्समस्त्येवेति प्रतीयते। तथा चारापि रेवेरेस्क्योविधेयोद्देश्यतावच्छेदकपोर्मेदस्य स्पष्टत्वा. रस्वविधयत्योदेश्यखप्राप्तिक्षतैवेति प्राचोकं सम्यगेव । नचैवमपि रयादेशे इटि च तस्य लाक्षणिकवा. बेति वाच्यम् , सदनित्यत्वस्यापि धापनात् । यावता विना अनुपत्तिस्वरस शाप्यमिति सिद्वान्तात् । पवन स्वविधयस्पेस्यादिचिन्त्यमित्याहुः । तन, दृष्टान्तवैषम्यात् । तथापि, नाकमा यादितस्तइवच्छेद. फमेदेऽपि स्वविधेयस्य स्खोदेश्यख लभ्यते, नवा सशासशिभावस्थले लोके तस्य वसतीनि कस्यापि सम्मा यो इष्टान्नसङ्गतिः स्यात् । किश्चाभेदे उद्देश्यत्वविधेयत्वयोधिस्य जगत्प्रसिदत्वेन भे? एक तयोः सामवेन सदवच्छेदकयोमदस्यार्थादेव सिद्धरवेन सशासशिभावस्थले तथासवेन च "कार" इति सूत्रोक्तरीत्या किमपूर्वमुक्तम् । नहि गुरुचरणैस्तदवच्छेदक्योरमेदे उद्देश्यत्वविधेयत्वे उक्ते, किन्तु नहे. पर विधेयस्व च मियो विरुद्ध, भेदे वाग्मवादिरयुक्तम् । एवञ्च सामान्यविशेषधर्मभेदेन वस्तुदो मिन्ने तरसम्भवेन विशेषामावेऽपि कौण्डिन्यन्यापेन सामान्यरेत्वरूपेणोदेश्यतावच्छेदकेन प्राप्तस्योद्देश्य. खस्य विशेषरेवरूपेण विधेयतावच्छेदकेन प्राप्तविधयश्वेन बाधः। सागमे दायित्यत्र यदागमा.' इति न्यायेन रेवतत्त्वेऽपोरेचि तदसवेन रेवस्य विशेषत्वस्य दयोरिरयोः स्वतो रयादेश स्थानिवद्भावेन सत्वादिरेवस्य सामान्यस्वरुप निर्वाधरवाद । सदैवरसमभिप्रेत्य स्वविधेयस्य स्वोदेश्यत्वापापयेत्येवो- चमिति दिक् । शनिकस्वारसागमेन स्यादतो दिवचनमुपशीणमित्यज्ञापकमिति मान्या.। कैयटीयन्यायसधारं विनापि माय मुयोजमिति नोकार्थसिद्धिरित्याशयेनाराहते-नयेति । साम- भ्यादिति । वर्णग्रहणेनाप्रेऽप्यनुपयोगादिति माव ! न तिरिति । न पुनवृद्धिरित्यर्थः । अशाद- त्यादिति । वर्णाविषयमाणार्थकसने पृद्धिसत्ताया एव सापयितुं युकरवा३ । वपरसूत्रस्य सिमाने निप सरला। मानमिति । "रयो२" इयत्र दिवचननिर्देशामा "प्रथमं दम मार." इति छन्दोपा '' इत्यत्र पालो मिटि झाले तस्य शेजादेशे च तस्यानेन रेमादेश भाषेधातुकरवेनेगमे तस्य रेषेन पुनारेमादेशपरपा मिसाद दभे रवस्य सिमा पर्थ दिवा स गर यत्र मान, पाव मादयस्पेशागमेन हरेलेऽपि वस्य सोयपापमिकमातारयोगिनायोपमागा पः समुदायः रेशति पदपटकावस्यागमे सारे साऽपि वागमावस्यैव सत्वेन तदपट यः सपामापोरे. - ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शब्दरतम्। असत्कालव्यावृत्तरेव तेन शब्दमर्यादया लाभात । एतेन सुद्ध्युपास्ये पूर्व धस्य द्वित्वे जाले लक्ष्यभेदात्पुनद्वित्वमित्यपास्तम् । पूर्वमकारस्येदानीमोकारस्येति लक्ष्यभेदस्योदषोढामित्या दावपि सत्वेनोक्तभाष्यविरोधात । विकारान्यानुष्यैक्येन लक्ष्यैक्यं तु ममाप्यस्त्येवेसि भैरवी। लाभादित्यर्थः । तदुपपादयति-एतेन-वक्ष्यमाणदूपणेन । ननु 'सुध्युपास्य' इत्यत्र जश्त्व. रुपविकारातिरिक्तवर्णकृतानुपूर्वीकृतलक्ष्यैक्यसत्त्वात्पुनस्विं न भविष्यतीत्याशडां वारयति- विकारेति । ममापि-'उदवोढाम्' इत्यत्र लक्ष्येक्यवादिनो ममापि। एक्श तपरत्वसामादिति त्वदुतिर्व्यथेति भावः। भावप्रकाशः। माविन तेन सवर्णातरकालव्यावृत्तावपि सरकालासवर्गव्यावृत्ती मानाभावाच । सदाह-अतत्काले- ति । लाभादिति । सपरसूत्रप्रवृतिदारेति भावः। एतेनातत्काळग्यावृत्तेरिवासवर्णव्यावृत्तेरपि शाग्दष मेव, एवन न वृद्धिः, अन्यथा मस्येशिवदेव वर्णपदं च न कार्यमिति लाघवमिति मन्दोक्तमपास्तम्, उक्त- युक्तः, भसवर्णग्रहणप्राप्तेरेव खपुपायमाणत्वाच, तपरसूत्रे पञ्चमीसमासशापनार्थ पृध्युत्तरमोरयाय च तदा वश्यकत्वस्य माध्यादौ स्पष्टत्वाचेति दिक् । यत्तु धस्य दिवे जशि "पूर्वप्रासिद्धीयम्" इत्यनसिद्धरवेन ध्यकश्यन्तरवादस्य द्वित्वमिति न्यायासञ्चार एवेति सण्डनद्रानाकरदण्डिम-दाः, तरखण्डयति-एते. नेति । पूर्वमिति । तदानीं जयाप्राप्नेरिति मारः। पुनद्वित्वमिति । उक्तरीत्या जश्वानसिद्धावेन दस्य पश्चाद् दिरवमित्यर्थः । एतेनेत्यस्यार्थमाइ-पूर्वमिति। "माध्यानुपलाम" इति मन्दोक्तिस्तु चि मवेत्युक्तं प्राक। एतेन रूपचतुष्टयोक्त्या "पूर्वत्रासिकोयम्" इति मास्विति दीक्षिताशय इति रत्नाकरो किरक्तरीत्या एकपकारकदिदकारकरूपसामवेन चतु पनादिषयापत्तिरयुकेति मन्दोफियापास्तात पिका- रति। विकारशम्दः कर्मघनन्तः। विकारान्ययोविकृताविकतयोरानुपूोमिय ऐक्येने यः। भवः परस्य सरला। मारिकोऽन्य एव तदपटितत्वस्य सवेन डागमविशिष्टस्य पुनारेमादेशो न स्यादिति पुन: प्रपर्थ रहे द्विवचनस्य स्वाशे पारिवायमिति । तदेव न, स्वविषयस्य स्वोदेश्यस्लामावनियमाव । पाच रमादेशस्य इलागमानन्तरमपि "यदागमा" इति न्यायेन रेवस्य विषयत्वस्य सरसेन तदुरेशेन पुनरुकनियमेनेवार शपापया तयादेशसिप्पय द्विवचनस्य चारितार्यात् । नवैषम् 'म' शम्मादाचारकिरमा गिविमो लोधात पुन: प्रेपणविवझायो पुनर्णिचन स्यादुकनियमेन हेतुमति च" रविशास्त्रविषयस्य तदुरेश्यरवासम्मवादिति वाच्यम्, सविधेयवावच्छेदक स्वोपोदेश्यवावग्छेरक न मनीति नियमा कारपोरणात्र '' पालोनिधि पातरवेनवोदेश्यतया स्वविश्यतावच्छेदकगिनोदेस्सलामावे- मोनियमाप्रपचेरोपाव। मा एष 'पये पर.' पनि प्रयोग.। नन्वेवं प्रवेऽपि रेसस्य विषय. वावदकरदेन हरेषस्योद्देश्यकावासकलेन चोकनियमाप्रादिवयनस्प वयमिति पे । मनोयडे-यविषयवारच्छेदपटिस स्वोदेश्यतापरक न मरतीति नियमाकारस्वीकारा । मस्ति पायोदेस्यतापकस्य राषस्य विषेपावरफरेख-मरियमिति नियमहरया दिवचनस्य पारि माध्यमिति। मन पीजन्तु सस्पं सिर विपनसपूर्वमिति। भाईयोप्यालरूपविश्रयातस्य सिमल- प्रथमावगरम-रूपोदेरावाठामा इति । किश नियमाछारे घटिनिवेशेन विश्वाऽपिकावणार पानस्य प्रामागिरोऽपि घरपश्ऽिपियमवणारिनरप न प्रामापिसमिति पविग। येन मारूपये पराधिन प्रयोगः । प्राचीनारनु पस्यस्प प्रथमावदेन तस्याप्यसरूविरयाराग्मोन रि अपापोरयागादिगपरेपो न सम्मरीवि विरेपनि विकावगानिस्याति प्रामाशिम. लिपये नीटपरमप्रयोगः। विरशुलसिपाररिपोरय:। अपाम्वमिति । - ·{"सर्वस्य द्वे" (पा०स०८।१।१ ) इति द्वित्वमपि पुनः पुनः प्रवर्तेत । अत एव शब्दानम्। दिक् । इति द्वित्वमपोति । पतेनाएमिकवर्णद्विस्वं स्थान द्वित्वमिति सदाभेदो. भैरवी। दिगिति-दिगर्थस्तु स्वविधेयस्य स्वस्मिद्देश्यत्वासम्मवे चीजमुद्देश्यत्वं सिद्धस्य, स्ववि- घेयस्य स्वसिद्धतया तस्योद्देश्यत्वासंम्भव इति । तथा "धरयो रे इतिसूत्रपाध्ये 'दधे इति प्रयोगे नास्ति । रेभारे कृते तस्येदागमे ने कालविलम्बे मोद्देश्यस्य सिद्धतया द्विवचननि- शामावेऽपि रेभावस्य पुनर्विघानचरितार्थमिति द्विवचन निर्देशस्य लक्ष्ये लक्षणस्येति न्यायबी. जत्यमेव, यत्रोद्देश्यतावच्छेदकविधेयतावच्छेदकधर्मस्य तन विधेयस्योद्देश्यत्वासम्भवो, यया घटो घट इत्यादौ । अवच्छेदकभेदेन तत्सम्मवस्तु घटो नील इत्यादी प्रसिद्ध इति केचिदू युः, योरेश्यविधेययोः सामान्यविशेपमावस्तनोद्देश्यविधेयमाव इति नियम । घटो. घट.' इत्यादौ च तपास्वाभावेन तस्याभावः। घटो नोल' इत्यादौ तु घटः सामान्य नीलो विशेष इति विवशास्तीति सम्भवत्युद्देश्यविधेयमावः । एवच प्रकृते रेमाने कृते इडागमे तस्परेत्वप्रकारकज्ञानविशेष्यत्वेऽपि सामान्यविशेषमावाभानेन तस्यासम्भव इत्याशयात् । यदि चेहागमविशिष्टस्य रेशश्देन ग्रहणम् , यमुद्दिश्यागमो विहितस्तद्वोधकेन शब्देनाग- मविशिष्टस्य ग्रहणमिति तदर्थात् । तयाच रेवेरेस्वयोः सामान्यविशेषमावसत्त्वेन ताभ्यां धर्माम्यामाध्ययोहद्देश्यविधेयभावसम्मव इति भूपे वर्हि कृतेश्पीडागमे तस्यादेशो न प्रा. प्नातीति इरेत्वल्यैव स्थानितावच्छेदकत्वेन शाख्घटकशब्देनोपस्थितत्वात् । एवञ्चेडागमे कृत यो धर्मः स्थानितावच्छेदकत्वेनाभितस्तत्प्रकारिका प्रतीतिरस्त्येवेति भवति शास्त्रस्य प्रवृत्तिरिति वक्तव्यं, क्या रेल्वेन विधेयस्यैवोद्देश्यत्वं वक्तव्यं, तवं न सम्भवतीत्यारायः । यदपिरेमावोत्तरमिडागमेऽपि तस्यरेशन्दस्य लाक्षणिकत्वादादेशो न स्यादतो द्विवचन निर्देश इति तदपि न, कृतेऽपि द्विवचननिचे प्रकृते लाक्षणिकत्वनापगठमिति लक्षणप्रविपदोकपरि- मापाया भनित्यत्वज्ञापनेनैव तस्य चारितार्यस्य वक्तव्यत्वादिति ।। ननु द्विधमित्यादिना धकारस्य द्वित्वमादाय यामूळे चतुष्पमुक्त, उन युक्त, दकारस्य द्वि- स्वमादाय रूपाधिक्यस्य सम्मवादिति चेत् । न, द्वित्वे क्तव्ये जश्त्वस्यासिद्धस्यात् । नच 'पूर्वग्रासिद्धीयमाहित्ये' इत्यसिद्धत्वस्य प्रतिपेधो भविष्यतीति वाच्यम् , तस्याः परिभाषा- वैन सिद्धत्वयोः फले विशेषो यत्र तत्रैव प्रवृत्तः । लक्ष्यभेदसम्पादनाय खण्डनकारोक्तामन्यां युक्ति खण्डयति-रतेनेति । यक्ष्यमाणप्रकारे- भावप्रकाशः। थरो लक्ष्यावेनानुपूर्वानिवेशः। तत्र विकृतत्वादि चावयवदारकम् । यदा विचारेणादेशेनान्या याऽनुपूर्दा यस्याः पूर्वनामपल्या सोस्यनेत्यर्थः। नव विकारान्यानपायेद पति गुण" इति सूत्रस्यो. पोतविरोध इति वापयम्, विकारशमस्यामापजन्तरलेन वरदानुसूयोऽन्यागमाविका याऽनु. पूर्वा तस्यास्पदरितानुपूर्वी दो भेद इति वददि । "सिवि वृद्धिः" इति स्वस्थमाध्येण विकाररथले वामे. दलमादिविदिक । दिगिति । ददस्तु “पूर्वजासिदीयम्" इत्यस्याबासधारः। यत्रासिदावे धियो: फले विशेषस्तथैव परिमापारन वरप्रवृत्तेः । श्वश्च तस्यासितया सत्यस्यमेवेति सर्वपाक्तिले. बेकिन पतिवमानराय मुले चतुमुलम्, ददि तु मधिकान्यपीति सनारोक्तिपाता। सत्यमेदाप पुण्डनकारापुळे युक्त्यन्दर सहयात-एनेनेति । दिवमोति-पोति । न्या. - , ·सटीकटिप्पणशब्दरतामोढमनोरमायां- "लिटि धातो:-"(पासू०६१।८) इति सूत्रेऽनभ्याममहणं भाष्ये प्रत्यारया. शन्दरतम् । स्वीसि परास्तम् । पददित्यस्याप्यायच्यापरी । यस्तस्तपाद्वित्ववन्न स्याने द्विवचनमि. त्यन्यत्र निरूपितम् । प्रत्यारयातमिति । अनम्यासप्रविषयोऽमर्थकाउन्दसि यावधमात भैरवी। ण । तमेव दर्शयति-पशि तथाच मियासममिहारे'लुनाह लुनोहीत्येवायं लुनाति'इस्या- दो पुनहित्यापति 1 प्रियासमभिहारे द्विस्वयद्वीप्सायामपि पुनहित्वापत्तेश्च । क्रियासम- भिल्याहारयत्तस्या अप्पनेकव्यापत्यसम्मयादिति भावः । परोफमभ्युपेत्य प्रतियन्युत्तरमि. दम् । यस्तुत पुनर्वित्यम्य प्रतो मानाभाव इत्याशयेनाह-वस्तुत इति । तर–आप्टमिकव. नद्वित्यम् । अयं माय-पाठद्वित्वस्यले 'एकाय.' इतिपष्ठी स्थानपदार्थनिरूपितसम्यन्धा. यिका, ' इति शब्दस्वरूपात्मकसहयपरमिति त्याने द्विवचनस्य लाम. । यदा तूचारणे इत्यस्याध्याहारे उच्चारणक्रियायाः कर्मसाकाङ्गत्वादुपस्थितस्य 'वे' इत्यस्यैव कमसमर्पकत्वं तदा 'दि प्रयोगो द्विर्यचनम्' इति पक्षस्य छाभः । वन कारकविभाव्यत्वादू द्वितीयपक्ष एव युक्त । अधिकमन्यत्रोक्तम् । यसु पाहाटमिस्पद्वित्वयोनित्यतया क्वचित्तस्य विधामोऽवश्य वाच्यः, एवञ्च लाधरेन प्रथमप्रवृत्तावेव विश्रामः करप्यते, अन्यथा रूपानन्त्यापत्तिरिति तन्न, उक्तरीत्या आनन्त्या. पत्तैरभावात् ,सत्प्रवृत्यैव घोप्सादिद्योतनसम्भवाच । अन्यया "परेवर्जने" इति हित्वस्य वैकल्पिक्तया तस्य पुनः प्रवृत्त्यापत्तेः । फेचित्तु "लिटि धातो." इतिसूत्रेऽनभ्यासग्रहणाल. क्ष्ये रक्षणस्येतिन्यायोऽनित्य इति पुनदित्यस्य प्रवृत्तिसम्भन इति पदन्ति । सन्म, भाष्ययि. रोधात् । तमेवाह-अनभ्याति। मनर्थक इत्यस्य लक्षणस्य सत्प्रवृतरिति शेष । तयाच भावप्रकाश.. यानजीकारे लुनीहि लुनीहोत्यादौ क्रियासममिधारस्येव पचति पचतीत्यादौ पोसादरप्यनेकपोत्यवं स्यादिति भावः । इदश्च तस्य तत्वमभ्युपेत्य प्रतिबन्धा पुन:पुनरप्रवृत्तिरित्याशयेनोक्तम् । वातुतस्तदेव न, मानामावादिश्याह-वस्तुत इति । तत् वर्णद्वित्वम्। साधम्य दृष्टान्त. । भयम्भावः, "एकाचोदे प्रत्यादौ दे इत्यस्य सङ्ख्येयविशेषापेक्षायों शम्दानुशासनप्रस्तावाग्छन्दरूपे प्रत्याश्या "स्थानन्तर" इति परिभाषया स्थानिसमानाकारे यदा गृह्येते तदा एकाच इति स्थानपष्टीति स्थाने दिवचनपक्षः । यदा तु शब्दस्यस्योचारणसाध्यादेन तद्बुध्यारोहावश्यकत्वेन तदध्याहारेण हे उभारणे इत्यर्थस्तदा तक्रिया याः कर्मापेक्षायां सा धर्मणि पोति द्वि.प्रयोगपक्षः। तत्र कारकविमक्तेयास्यत्वेनादोषेण चान्त्य एक सिद्धान्तः । एवं वर्णदिवेऽपि । पदद्विरखे सक्तयुक्त्या तस्येव वाक्यादरदिवाय पदस्थेस्यस्यावश्यकापकर्षण सिद्धे सर्वस्येति सामथ्योत्स्थानेद्विवंचनपक्षस्यापि प्राप्स्या दोषाभावेन चैच्छिको विकरुपः । युक्तन्तु स्थाने द्विवचनावम् । तत्र पुनः प्रवृत्तिस्तु न, द्वितीयपक्षानुरोधात् । तेनैवामीदण्यादिबोधनाच्चेति, तदाह- अन्योति । शम्देन्दुशेखरादाक्त्यिर्थः । यत्तु “लिटि धातो: सर्वस्य दे" स्यादिद्विस्वाना नित्यतया सरला। परे विकारातिरिकरवनिवेशादिति भावः। अन्यत्र निरूपितमिति । दिरकप्रक्रियायां "सर्वस्य दे" शति सूत्रव्याण्याने स्यर्थः । तत्र हि देशयस्य संख्यापैशाया शम्मरूपे गृह्यते शब्दानुशासनप्रस्तावात, सर्वस्येति स्थानपठी सोऽयं स्थाने द्विवचनपक्षः। यदितु स्चारणमेव सख्येयं तदा स्थान्यादेशमावो नास्ति ·यन्सन्धिप्रकरणम् । २88 तम् । सन्नन्ताद्यडन्ताद्वा णिचि चडि द्विरवाभावार्थ तदिति तु कैयटादिमिरुतम् । तस्मादिह त्यज वा पश्चमादीनि रूपाणि स्वीकुरु वा रूपानन्त्यमिति नवत्वोक्ति- रसंगतैव । सफारद्वित्वेनाप्टौ, विसर्गद्वित्वेन षोडशेति लन्यदेतत् । शब्दरतम्। नोनूयते!नावेत्यादौ न दोप” इति भाष्यम् । 'एकस्यैकाचो द्वित्ये कृने एकाम्यपदेशे हेतोरचो द्विरुक्कत्वाद, अनेन न्यायेनाचः पुनः पुनर्दित्वाप्राप्तौ अवयवान्तरस्यान्त्वामा. येन तदप्रवृत्तौ तद व्यर्थम्। इति च तदाशयः कैयटेनोक्तः । कैयटादिभिरिति । मन्त्रा. सचिवीज तु भाष्यप्रामाण्येन तेपामनमिधानम् , "स्तौतियो: (पासू०८।३।६१) इति सूत्रस्यः 'सोपुप्यतेः सन् , सापुरिपतेः इति भाष्यप्रयोगोऽपि छान्स इत्याहुः । रूपानन्त्यमिति । रूपाधिक्यमित्यर्थः । तदाह-नवत्वोक्तिरसङ्गतैवेति । सकार- - भैरवी। तन्न्यायमाश्रित्याभ्यासप्रतिषेधो बभूवेत्यादौ पुनद्वित्ववारको न कार्य इति कल्पनेन लाघव. स्य सम्म तन्न्यायानित्यत्वेऽभ्यासप्रतिपेधस्य ज्ञापकत्वकल्पनम्माप्यविरुद्धमिति भावः । ननु नोनावेत्यत्र "सन्यहो." इति द्वित्वोत्तरं "लिटि" इतिद्वित्वापचिरतोऽनभ्यासप्रतिपेय आवश्यकोऽत माह-इन्दनीति । न दोप:-न पुनर्वित्यापत्तिः। पुनर्द्वित्वाप्रवृत्तौ कैयटोक्ति. म्प्रमाणयति--एकरयैकाच इति । एतेन 'जुगुप्सिपते' इत्यादौ पुत्यिवारणायोत्तरार्थमनभ्या. सस्येति कथितमिति परास्तम्, उक्तरीतेः। भरुचिदीजम्-कैयटादिभिरित्युक्त्या सूचितन्तदी. जमित्यर्थः । भाष्यप्रामाण्येन-"अभ्यासप्रतिषेधोऽनर्थक." इति भाष्यप्रामाण्येन । पाम्- सन्नन्तादित्यादिना मूळे प्रदर्शितानाम् । मनभिधानमिति । लोक इति शेषः । अत एवाह-स्तो- सीत्यादि । इत्याहुरिति । भाष्यानुसारिण इति शेषः । रूपानन्त्यस्य खण्डितत्वादाह-रूपाधि- क्यमिति । ननु सुध्युपास्य इत्यस्य लक्ष्यस्यैकत्वात्सफारस्यापि तेन शास्त्रेण द्वित्व न स्यादत भावप्रकाशः। ऽऽनस्यापत्तः कचिदिपान्ती करुयायां लापवारप्रयमप्रवृत्तावेव विश्रान्त्या पुनःपुनरप्रवृतिः । भनपवा. नापासपदं प्रत्यारयामिति खण्डनकारादि, तन, उत्तरीत्याऽऽनन्त्यापरमावाश् । माश्योपप्रत्या. ख्यानस्वसहायापत्तन्छ । सकृष्यवृत्तेन विनवामीण्यादिवोधनाच । भरख "परेवने" इति वैक- पिकदित्वस्यापि न पुनः पुनः प्रवृत्तिः। एवधानभ्यासग्रहण कुर्वतः सूरको नार्य न्याय र इति मन्द- प्रतारणमा वेदितव्यम् । तदेववनयन्वयमाणकैयरासङ्गतिं च प्रतिपादयनाइ-मनभ्यासेति । न दोप इति । न पुननिस्वापत्तिरिस्पर्यः । देशहोरिति पाठः । फचिद् व्यस्तपाठोऽपि । नाच -तस्यैव । अवयवान्तरेति । हल इत्यर्थः । यद्यपि ग्यायेन्यस्यापि धारण सम्भवति तयापि माप्तिरेव नयाr- स्येकाच्त्वेतिमरवामावेन मुतरी पदमाव इत्यर्थः । बारव तयपदेशहेतुबमस्सानियतम् । चोवसाने योग्यः। नोसइति । 'जगुप्मिपने इस्पादायुकन्यायेन पुनरप्रवृत्तादुत्तरार्पोऽसि विभो मास्थिति मन्नति भावः। योजन्त्यिति । कैयादिभिरियुाला एचित्रमिति भावः। समऽपि । माध्यति । सकमा परयः । तेपाम्-सन्नन्तादिप्रातिकगिन्तादिप्रकृतिस्नुपान्तानाम् । अनमिधानमिति । का इति शेकापवाह-स्तोतीति । मरिरस्यसमुपायः । आहुरिति । मायानुसारिण य. का भानस्यस्य सन्टिस्वादाह-स्पाधिक्यमिति । पारमादिषय युवमित्यर्थः। ननु मयुग ·२०० सटीफटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- यदप्युक्तं पादिकेऽन्तरङ्ग इत्यादि, तदपि न, 'नार्कुट: नार्पत्यः' इत्यत्र वि- सर्गवारणाय वृद्धरसिद्धत्वस्य तत्रैव भाष्ये स्पष्टत्वात् । "संयोगान्तलोपे यणः प्रति- पेध." इत्यस्य बहिरङ्गलेन प्रत्याख्यातत्वात् । स्वयमपितथैवानूदिवत्वाच । तस्मादि. शब्दरतम्। द्वित्वे इति । पच्परयत्वांवच्छिन्न हास्य लक्ष्यम् , सौकस्मिन् धकारे प्रवृत्तावपि वारशे सकारे पक्ष्यभेदात्पुनः प्रवृत्तिभरत्येति भावः । एवं संप्रसारणादिविधौ यात्वावच्छिनमु वियमिति लक्ष्यभेदाधायदुष्प पुन प्रवृत्तिर्भवत्येवेति न न सम्प्रसारणे" (पा०० ६।१३७ ) इत्यादेयर्यमिति घोभ्यम् । तदपि नेति । ययोदेशपक्षे इत्यनुक्त्वा सामान्येन यदुवं तदपि नेत्यर्थः । तस्मादिहेति । "यणो मय" इत्यनेत्यर्थः । विसर्ज नीयसूत्रमाध्यात्तु कार्यकालपक्षेऽपि त्रिपायां तदप्रवृत्तिरिति लभ्यते, मल सुयटानुसारे णेति परे । भैरवी । आह-अपरेति । ननूतन्यायाङ्गोकारे "नसम्प्रसारणे सम्प्रसारणम्" इतिसूत्रस्य वैयपि. तिरत आह-एयमिति । अन्न 'सुध्युपास्य ' इत्यादौ "धाहरगलक्षणत्वाद्वा" इत्यनेन संयो- गान्तलोपाप्रत्तिसम्पादनमसङ्गतम्, पादिकेऽन्तरङ्गे त्रिपाया असिद्धेस्सनाप्रवृत्तेाय्य- त्वादिति तदपिन इत्यादिनोक्तमसङ्गतमतो मूलाशयमाह-यथोद्देश इत्यादिना। मूले तस्मा- दित्यन यदिहति, तदर्थमाह-यणो मय इति । भाष्यकारोछसिद्धान्तमाह-विसर्जनीयसि । तन्त्र हि- कु । नापत्य इत्यादौ रेफल्य विसर्गवारणाय "विसजनीयोऽनुत्तरपदे" इति चार्ति- कवतोक्त, तत्प्रत्याख्यानपरान्तरङ्गपरिभाषाप्रवृत्तिस्तु न युक्ता, "पूर्वनासिद्धमिति प्रत्यक्ष- सिद्धम्" इत्येतद्विरोधात् । अत एवोक्तं तत्र "नवा बहिरङ्गलक्षणत्वात्" इति । तेनोमयपक्षेऽपि त्रिपाद्याम्बहिरङ्गपरिभाषाया अप्रवृत्तिरेव । नन्येवं सति मूलविरोधोऽत आह--मूल लिति । परे-भाष्यतत्त्वविद । भावप्रकाश। स्य.' इति लक्ष्यैक्यात सकारदिवेनेत्यादिमूलासगतिरत भाइ-अच्परेति । नतु पद नापि सदिशेष- रूपमिति माव । हि-यत । मत इति शेष. । तन-मपरयत्वविग्छिग्ने। पवमग्रऽपि । प्रसङ्गादाए- एवमिति । वेयध्यमिति। स्फुटीमविष्यति बैठदनुपदमेव । यत्तु पादिक इत्यादिप्रकाशनन्यस्य "पूत्रासिद्धमसिद्धमित्यनयोमिथः प्रविनधादप्राप्स्याऽनुत्तरपदे इति वचनेन विसर्गवारणपक्षाशयतया याचिकपरतया च नाकुटादिसिदिवातिकप्रत्याख्यानयो, सुवचावेन मूल चिस्यमिति खण्डनकदादयस्त रखण्डयति-यथोद्देश इति। बरवाप्रत्ययेन तस्य पूर्वकालेऽवश्यवक्तव्यवं सूचितम् । BAE मूळे- तस्मादिहेति । सयोगान्तरोपे प्रवृत्तेरिटत्वादाह-यणोमय इति । सिद्धान्तमतमाह-विसर्जनीये ति । तनिधिसूत्रस्थात् "मसिद बहिरङ्गम्" "पूर्वत्रासिद्धम्" इत्यनयोमिथउपमोपमई कत्वप्रतिपादकाव "कुसो न खलु इत्यादि "मतोऽयुक्त परिहारो नवा वहिलक्षणत्वादिति" इत्यन्तमाभ्यात्प्रत्यक्षेणा नुमानिया याच इति सिद्धान्ताशयवादिस्यर्थ । स्पष्ट वेदमुयोते । अपिर्ययोदेशमुचायक । मूला सहति परिहरति-मूलन्त्विति । पसेन तदनुयायिरत्नाकरादिग्रन्याश्चिन्या एवेति धनितम् । ययावं 'महिमान्' इत्यादिसिद्धिस्तथा सष्टमम्पत्र । स्फुटीमविष्यति चोपरिष्टाद । सरला। नितिधर्मा हि स्थानिनः सर्वच निवृत्त किमुच्चार्येत भत. सर्वस्येतिमध्याहृतोच्चारणशम्दापेक्षया "कर्तृकर्मणो इति इति कर्मणि पछी सबै विरुधारयेदिति फलितोऽयं । सोऽयदि प्रयोगो दिवंधनमिति पक्ष इत्युतम्।

·अच्सन्धिप्रकरणम् । २०१ 4578 ह यथोद्देशपक्षो प्राह्यो बहिरङ्गपरिभाषाया अप्रवृत्तये । तथा च भाष्ये मयः परस्य यणो द्वित्वे 'दध्यत्र' इत्युदाहृतम् । न चैवमपि "इकोऽसवणे-" (पा०सू०६१ ।१२७ ) इति शाकलेन रूपान्तरमस्त्विति वाच्यम् । समासे तनिषेधात् । न च नि- त्यसमास एव तनिषेध इति वाच्यम् । भाष्ये नित्यग्रहणस्य प्रत्याख्यातत्वात् । यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यात् । नन्विह यणेव दुर्लभः, सुधीशब्दस्य ध्यायतेः सम्प्रसारणेन निष्पन्नत्वेन "स- म्प्रसारणाच" (पा० सू० ६।१।१०८) इति पूर्वरूपापत्तः, इति चेत् ? न, "सम्प्र- सारणपूर्ववे समानाङ्गमहणम्" इति वातिकोक्तः, सम्प्रसारणस्थानिकस्यातथात्वा- , शब्दरत्नम्। सम्प्रसारणस्थानिकस्येति । व्याने जातस्येति शेपः । साक्षात्सम्प्रसारणल्या. भैरवो। मूले-समानाङ्गग्रहणमितीति। अत्र समानपदमेकपरम् । एवञ्च यत्र सम्प्रसारणस्याचा- कागावयवत्वन्तर पूर्वरूपमित्यर्याश्रयगे 'सुध्युपास्यः' इत्यत्र पूर्वापत्तिारैव, समासो. त्तरोत्पन्नसुनिमित्तानसंज्ञायाः समुदायनिष्ठतया सम्प्रसारणाचोरेकालावयवत्वस्य सत्त्वात् । यदितु सम्प्रसारगनिमित्तप्रत्ययनिमित्तैकाङ्गसंज्ञाविशिष्टावयवत्वमित्यर्थस्तदा .कारीपगन्धी. पुत्र इत्यासिदिः । तत्र सम्प्रसारणस्य प्रत्ययनिमित्तकत्वाभावात् , अतोऽङ्गशब्दस्य सम्प्र. सारणनिमित्ताव्यवहितपूर्ववर्तिसमुदायपरत्वमेव वक्तव्यम् । नन्वेवमपि 'हूतः जोनः' इत्या- दौ पूर्वोत्तरं दीर्घो न भविष्यति, सम्प्रसारणत्वस्य स्थान्यलधर्मतया तदादेशे पूर्वरूपनि. पन्नेऽतिदेशेन वस्तुमशक्यत्वादिति वाच्यम् , "हलः" इति सूत्रारम्मसामर्थ्यात्तत्रान- ल्विधाविति निषेधणप्रवृत्तेः। न चैवमपि शकद्दर्यम्' इत्यादी पुनः पूर्वरूपापत्तिवारणाय समा. नागाहणमिति वार्तिकबैयर्यमेव । पूर्वरूपनिप्पन्ननिष्टस्यातिदेशलन्यसम्प्रसारणत्वस्याल्ध- मंतया तदादेशे दी अतिदेशेन तस्य वक्तुमशस्यत्वादिति वाच्यम् , अनयैव रीत्या वार्ति- कानारम्भस्य भाष्यकाराभिप्रेतत्वादत आह-सम्प्रसारणस्थानिकस्येति। सम्प्रमारणस्यानिक स्य तत्त्वं "हलः इति सूत्रेग ज्ञापितमेवेत्यत आह-रथाने जातस्येति । ननु "हल." इति सू. भावप्रकाशः। ननु समानाङ्गग्राण प्रत्याख्यानमतमा मूले-सम्प्रसारणेति । प्रत्याश्यानरीतिरवेयमिति भावः। तेनात्र पूर्वरूपाप्रवृत्तिरुकवातिकायतैवेति मन्शेकापास्वम् । ननु चिन्त्यमिदम् । तादृशस्य पूर्वरूपस्य "ल" इति सूत्रसामध्यदिल्विपिलेऽपि तवाझोकारात् । नवोपदेशातिदेशाभ्यां सम्प्रसारणदेविष्यलाभेन पूवरूपनिष्पन्नातिदेशिकमरप्रसारणक्षवत एवात्र सम्प्रसारणाइन प्राणेन वरस्थानिकदीर्घस्यातयारवमिति मान्योकरीया यथामतमूलसामजस्यमिति वाच्यम् । वात्सर्यमादकमातिदेशिकस्यादिपर्द च विना स्वरसतो झनिति तमामोत्यमावेन यथाश्रवमूलासरत भाई-स्थान इति । तस्यानिकपूर्वरूपस्पाने बारप Mosति दोस्पेत्यर्थः । ननु 'इछ' इविसामान्यापेशशरकन सोऽपि पूर्वरूपस्येव दीर्घस्यापि तसस. सरला उपपदविभक्त काररुविभक्तिर्वीयसीतिन्यापानुरोपेन दितीयपक्षस्यैवौचित्यमिविवदाशयामतपय 'वृक्षान् मसान्' इत्यत्र प्रत्येक पदस्वेन पदान्तस्येविगत्वनिष:सिमति प्रश्नोताश्नीम' इत्यत्र भोगुगे पररूपा. भाव सियति । मधिकं तत पवावगन्तव्यम् । इति परे इति । भवत्यंतर पूर्वमेवोक्तम् ।मूळे-समा. नाहमहमिति । भय समानपइस्य एकाबिर सम्प्रसारणस्य भरच यर एकस्मिन्नर म विद्यमान सय पूर्वरूपमिति तदर्थः । सपटिन-मापटम्पसमधन सम्प्रसारमविशिष्टेऽवि पूर्वरूपमिति पनि 2178 ·२०२ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- ज । न चैवमपि "न भूसुधियोः” (पा० सू० ६।४।८५) इति यनिषेधः शङ्कया, आङ्गत्वेन प्रत्यये परत एव तस्य प्रवृत्तः, अनन्तरस्येवि न्यायेन "एरनेकाच:-" शब्दरलम् । निकपूर्वरूपादेः "हला" (पासू०६।४।२) इत्यारम्भसामयादविधा स्थानिवत्वानी भैरवी। - त्रस्य सम्प्रसारणस्वस्याल्धर्मत्वेऽपि तदतिदेशे कर्तव्ये ऽनलिवधानिति निषेधो न प्रवर्तत इत्यर्थज्ञापकत्वमेवास्त्वित्यत आह-साक्षादिति। महिपाविति। दोघे इत्यर्थः । कर्तव्य इति शेपः । एतावतैव "हल" इति सूबल्य चारितार्य मिति भावः । नन्वेवं सति "सुत्र्युपास्यः इत्यादौ सुधि आ इतिस्थितेऽपवादत्वात् "हल." इति दी| पूर्वरूपं न स्यात्, "हल." इति सूत्रस्य कृतार्थतयाऽल्विधावपि स्थानिवद्भापेन सम्प्रसारणादेशस्य सम्प्रसारणत्वमित्यर्थज्ञा. पकत्वासम्भवात्, "सम्प्रसारणाच्च" इत्यस्य 'विव्याध' इत्यत्र चारितार्यादितिवेन, नि. भावप्रकाशः। म्भवोऽत भाइ-साक्षादित्यादि । रूपादेरिति । तद्रूपस्य प्रथमो जातस्येत्यर्थः । एवेनादिव्यर्थ इत्यपा. स्तम् । आरम्भेति । अन्यथा सम्प्रसारण तदाश्रय चैति पूर्वरूप तस्यातरवादयध्य स्पष्टमेवेति भावः । अल्विधौ। दीर्प सावतैव तस्य चरितायो । पञ्च शापरवस्यैवाफलस्वादमावेन सामान्यापेशत्वं सुतरी नेति भावः। एतेन 'यूनः' इत्यादिसिद्धये हल इति सामान्यापे शाप संप्रसारणाश्रिी कार्य. इनल्विधाविति निषेधो नेत्यत्रार्थ इति मन्दोकमपास्तम् , उक्तयुक्त, वस्यान्यथासिद्धवक्ष्यमाणत्वाच्च, ख. द्रीत्या 'वनश्च' इत्यादिसिद्धया तदर्थमासप्तमसमाप्तेरवाधिकार इति भाष्यविशेषापत्तेश्चेति दिक् । ननु 'सुधि मा' इत्यादी परवान्नित्यत्वादागलादपवादत्वाचादी दोघेणोक्तीया पूर्वरूपाप्रा याऽनिष्टरूपापत्तिः । "सम्प्रसारणाच" ति तु 'यून.' इत्यादी चरितार्थम् । नव तत्र विशेषविधिवादलोपादादी सम्प्रसारणे सवर्णदीतः परपूर्वरूपात परमछोपमन्तःकार्यत्वरूपान्तरणस्वाभाधित्वाऽऽदो जातसवर्णदोषेणोकरीत्या सरला । तोऽर्थः। एवमुक्तावपि सुध्युपास्य इत्यत्र समामोत्तरसुप्रत्ययनिमित्तानसशाया: सुधी उपास्यसि विशिष्टे सत्वेन सम्प्रसारणाचोरेकाघरकत्वस्य सत्वेन पुनरपि दोषस्तदवस्थए । यदि तु सम्प्रसारणवि. शिटेऽवि पूर्वरूप वैशिष्ट्यश्च स्वनिमित्तप्रत्ययनिमित्तानसशवदकत्वमिति । तथा चाङ्गसशानिमित्तस्य मु प्रत्ययस्य सम्प्रसारणनिमित्तवाभावेन प्रकने न दोष इति इत्युच्यते। तहिं कारीगमपुत्र इत्यत्र पूर्वरूपा नापः। तत्र सम्प्रसारणस्य पुत्रनिमित्तकत्वेन प्रत्ययनिमित्तकत्वाभावादिति । न च स्वपरितापट करव- स्वाघटिताजापट करव-पतदुमयसम्बन्धन सम्प्रसारणवैशिष्टयमिति प्रकृते न दोष इति वाच्यम् । मुधियोः पुत्र स्यादावलुक् समासे मोस् प्रत्ययावयव भोकारे अनुक्समासोत्तरजायमानमुप्रत्ययनिमित्तकासशामादाय, स्वपटितानपरकत्वस्य स्वाघटित पुत्ररत्येतदनाषटकावस्य च सरसेन सम्प्रसारणवैशिष्टयापूर्वरूपापत्तिरिति वाच्यम् । स्वाव्यवहितोत्तरत्व स्वस्था निवेनामिमताव्यवहितोत्तरत्वेन दृष्टस्य एतदुमयसम्बन्धेन सम्प्रसासार. पवैशिष्टयस्य विवक्षणीयत्वात् । भोकारे च द्वितोयसम्बन्धामावान दोप। मुधियावित्सादावपि एवमेव पूर्व- रूप धारणीयमिति दिक।सम्प्रसारणस्थानिकस्येतीति । इदं तदातिकमरयाख्यानपक्षामिप्रायेण । वया. च माध्यम्-"शकव्हर्थमित्यादौ पूर्वरूपामावाय समानारयणं कार्यम्, न कार्यम्, मतप्रसारणलाद । भन्योऽय सम्प्रसारणासप्रसारणयोः स्थाने एक मादिश्यते । यदि नेदं सम्प्रसारणं पहलः" इति दीवंत न प्राप्नोति, यवनप्रामाण्या भविष्यतीति तयाच "हल:" इत्येवरसूत्रारम्मसामध्यांत साशासम्प्रसारणस्था. निकपूर्वरूपे पर्तव्य सम्प्रसारणत्यस्य मनस्विधाविति निषेधप्रवृत्त्यमावापनेन स्थानिवद्भावनातिदेश नि, ना तरस्थानिकस्य,परम्परपाठदायणे मानामावादिवितदाशयता-साक्षात्सम्प्रशारगेति।

·अन्सन्धिप्रकरणम् । २०३ (पा० सू० ६४८२) इति "ओरसुपि" (पा० सू० ६।४।८३) इति च सूत्रद्वयेन प्राप्तस्यैव निषेधाच । धात्रंश इति । अत्र रेफस्य द्वित्वं न द्वित्वप्रकरणे रहाभ्यामिति शब्दरतम्। कारेऽपि पूर्वरूपोत्तरं प्रवृत्तस्य "हल" (पासू०६।४।१ ) इति दीर्घस्य स्थानिवद्भावेन सम्प्रसारणत्ये मानामाव इति भावः । द्वित्वं नेति । "यणो मया इति प्राप्त नेत्यर्थः । द्वित्वप्रकरणे इति । तथा भैरवी। - . : . रत' 'दुस्तम्' इस्यस्य 'सुप्तम्' इत्यादेश्व सिद्धयेऽङ्गस्येत्यस्यावृत्त्या-'अशावयवादलः पर यत्सम्प्रसारणन्तदन्तस्याङ्गस्य दीर्घः' इत्यर्थल्याश्रयेण दीर्घस्य पूर्वरूपात्माक्प्रवृत्त्यापम्मवात् । ननु धात्रंशः' इत्यत्र रेफस्य "अनचि” इति सूत्रेण द्वित्वाप्राप्त्या द्वित्वन्नेत्यसतमत आह-यणो मय इतीति । 'मय इति पञ्चमीति पझे' इति शेषः । नन्वेवमपि यत्र रेफस्य द्वित्व. निमित्तत्यप्रसक्तिः 'हर्यनुभव. इत्यादौ यथा, तनास्तु स्थानित्वबाधः, 'धात्रंश' इत्यादी च न तथेति कथम्बाध इत्यत माह-थावेति । अस्मिन्प्रकरणे स्थानित्वयाधे च। माध्यमिति- भावप्रकाशः। पूर्वरूपाप्राप्याऽलोपेन च रूपसिद्धावपि तदचारितार्यम् । "नाजानन्तर्ये' इति निषेधाचदनित्यत्वाच्च पूर्वरूपविधिसामर्थ्याच्च सम्प्रसारणस्य सवर्णदीपदावमिद्धत्व न । तथा सति तयोरप्राप्त्याऽल्लोपे 'यु उनः' इति रूपापश्येष्टरूपासिद्धिरचारिताध्यै च । न च "वार्णादागम्" इत्यनेन ते बाधित्वाऽछापे सवर्णीषे. नैवेष्टसिद्धिरिति वाच्यम् , एवमपि 'शुनः' इत्यादरावादाचरवानापत्तेः, सदात्तनिवृत्तिस्वरापत्तेः, लोप. रय द्वितीयस्थानिवस्वेन यणापत्तेश्च, बहुश्वेश्यादावनउपधैति वा डोदापत्तेश्च । तस्मादादाङ्गमित्य. स्यानित्यतया पूर्वरूपविषप्रवृत्तिः । अत एव 'शुनपति' 'शुशुवतुः' इत्यादिसिद्धिः। अन्यमा दयोरोप. देशिकसम्प्रसारणे तेन न्यायेनाये टिलोपेऽन्त्ये "परनेकाच:" इति यण्यसिद्धिः सप्टेवोभयेषां प्राणवैयच्या. पत्त्या सम्प्रसारणं तदाश्रय चेति वचनातु भाष्ये प्रत्याख्यातमिति वाच्यम्, एवमपि 'उवाच' इत्यादौ तमा रितार्यात् । किञ्च 'मा' इत्यादौ "नाबानानये” इति यगि भनित्यत्वेन वलोपे कठो न सिद्धसमिति विप्रतिषेधसूत्रभाष्योक्तरीत्या दोर्पाठोपो परवान्तरगयाम्यां बाधित्वा पूर्वरूपे सच्चारितार्थ्यात् । नई 'यूनः' इयत्र सवर्णदीपोचरमुकरीत्या निषेधामाश्या परादिवत्वेनानन्तत्वाधस्य सम्प्रसारणापचिरिति वाग्यम् , "मचः पर" इति स्थानिवत्वेन तत्परतया निषेधप्राप्तेः । निषेधस्य व्यध्यादौ चारितार्थेन ते बोकारव्यवायेऽपि "व्यथो लिटि" इत्यत्र यग्रहगेनैव सिद्धयाऽनुवृत्यैव निषेध्यप्तमर्पके लाये दररयानिषेधः मात्रफलकसरप्रसारणग्रहणयुतनिषेपसामयिवहितेऽपि प्रवृत्तेः, युनस्तिरिति निर्देशाच । एतेन प्रवीकादि भाव हरपन्तं ग्रन्थमन्य तन 'यून.' इस्मदो सवर्गदोपोंत्तरमुकरोत्या निषेपामाया यस्य सप्रसारणापत्तरिति मन्दोचमपास्तमिति चेत्र, निरुतमित्यादि वारणयाइस्त्यावहावयवादलः पर परसमसारन तदन्तस्याङ्गस्यैत्यर्थन पूवरूपात्माक 'इल:' इति दीप्रिाप्तेः । भवस्य सम्प्रसारणविशेष्य तयैव तदारणे प्रावृत्तियथत्यन्यदेवद । तदेतद् हदि निधायाइ-पूर्वरूपोचरमिति । मादिपदमप्येत मोघमेव । द्विद्ध सुवर्द्ध भवतीति न्यायात् ।मानामाव इति । एवं च न तदारचिरिति माह मनु र मानचि" इत्यारिमायाऽथ रेफस्य दिवं नेपादिम्मातिरत माह-गोमय इति । मप इति पचम यग इति षष्ठोति पझेति भावः। नन्वेवमपि यत्र निमित्तय तेन ता. कादिस्यमाधोऽस्तु 'महद' यादि यया, प्रकरमे राधे तु मानामावः। मतएव यनुभवः' या मनवि" परिवायायाधिकार भामिता कौस्तुभे प्रशाशे चेति मूसासरिवार मार-तथालि।

·२०४ सटीकटिपपणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- साक्षाच्छ्रुतेन निमित्तभावेन रेफस्य कायित्वाधात् । सुध्युपास्य इत्यादौ तु स्था नित्वेन निमित्तत्वमिकः "तस्मादित्युत्तरस्य" (पा० सू० १२१६६७) इत्यादिनि दाब्दरत्नम्। भाष्यम्-"फस्यानुनासिकपरसवर्णद्विवचन प्रतिपेधो वक्तव्यः । स्वर्नयति । कुण्ड रथेन । मद्रहदा, भद्रहदः । न वक्तव्यः । २फोष्मणा सवर्णा न सन्ति । नेमौ रहौ कायिगो, कि तर्हि, निमित्तं द्विवचनस्येति । अन्यया वचनारम्भे द्विवचनमात्रस्य मिपेधेन फलभेदे प्रत्याख्या- नानापत्तेः । साक्षाच्छतेन-विशेषशब्दबोधितेन । यत्र यत्र द्वित्वनिमित्तत्वं तत्र सर्वत्र भैरवो। हयपरट्सूनस्यमित्यादिः । शायदोषवारणायाह-रेफोष्मणामिति । एतेन "यरोऽनुनासिके" इति सूत्रे "अनुस्वारस्य ययि" इति सूत्रात्सवर्णपदापों ध्वनित.। तथाच सवर्णोऽनुना- सिको नास्तीत्यर्थः । यथावते रेफस्य रफ एव सवर्ण इति रेफल्य सवर्णो नास्तीत्यसयतमेव स्यात् । अत एव 'महिप्मान्' इत्यत्र पस्य नानुनासिकः । एतेन "मनुस्वारस्य ययि" इति सूने "यरोऽनुनासिक" इति सूत्रात् 'अनुनासिक' इत्यस्य सम्बन्धश्च ध्वनित । मत एवं द्वितीयातिप्रसङ्गवारणप्रकारो विशिष्यान नोपपादितः । तृतीयातिप्रसनवारणायाह-नेमा विति । रहावित्यन हकारोपादानं दृष्टान्तत्व प्रदर्शनाय, यथा हस्य कार्यित्वन्न तथा रेफल्यापि कायित्वन्नेति तात्पर्यम् । अन्यथा--एतत्प्रकरणस्थवचनसामान्यप्रासद्विवचनस्य बाधानडी- भावप्रकाश प्रकरणे सद्बाधार कारे चेत्यर्थः । भाष्य "इयवरट" सूत्रस्थ सान्छते इति शेष , सदाइ-फस्येति । पयवट् इति यथान्यासे इत्यादिः । इयच सम्बन्धसामान्ये षष्ठो। सव स्थानिय निमित्त्व चेति नान्य यानुपपतिः। वक्तव्य इति । अन्यथा माघे णः स्यात् । मध्यमे रेफ. स्यात् । मनुना सनव तेन मा. व्यगिपत्र गमकामावाद । अन्त्ये दहाभ्यां पायोस्तयोर्यगोमयोऽचोरेति द्वित्वापत्तिरिति मावः । तत्रापबुद्ध- रति-२फोप्मेति । भयग्माव:-"यरोऽनुना" इत्यत्रानुस्वारस्येत्यत: सवर्णपदस्य मण्डकप्लत्याऽपक. पेण सवर्णोऽनुनासिको भवतीति सूत्रार्थ । सवर्णा नेत्यस्य विजातीया नेत्यर्थ. अनुनासिकोऽनुस्वारान्तरत मश्च सवर्णों नास्तीति यावत् । एवञ्च न तयोरापत्तिः। मप्रकोष्मणां तदभावोक्तिस्तु भएकांवश्यकता ध्ययितुम् । मतपव 'महिष्मान्' इत्यादौ सूत्ररीत्योमयान्तरसमककारसम्मवेऽपि नानुनासिकः सः नागालो" इति निषेधादिनाऽमवर्णत्वादिति । एतेन सप्तम्यन्तपाठाशयकमिदं माध्यमिति कैयटायुक्ति. निरस्ता, उकरीत्योपपचेः । तपाठस्य भाष्ये दूषितवान्वेति स्पष्ट मुद्धाते । तनोयमुद्धरति-नेमाविति । स्यायवांपपा कायित्वं न, तथा रस्य सरवेऽपि तेन वापात्तख नेत्यर्थः। एवम्च होक्तिदृष्टान्ता । पतेन सदुक्तियत्यपास्तम् । अन्यथा-प्रकरणे झापानीकारे । वचनेति । रेफस्यैत्यादिवचनेत्यर्थः। मात्रशदः कारस्य, उदोयरेफे प्रचोरति मद्रादीये तु यण इति प्राप्तस्येत्यर्थः । उदासीन "हयवस्ट" सूऽस्य पाठात् । भाएद मद्रापतिः सकला। दस्याच परत्वं तु नभुल्लेखेनैव सिद्धम् । "इलो यमाम" इत्यस्य वैकलिस्वेऽसि "रोरि" इति लोपेन शलवायुवेति तु न, सदृष्ट्या दिवस्यासिद्वस्वादिति मावः । नापरिति । तपातिदायबलात्तपाहोक्रियेत इति मावः । ननु साक्षाच्छुसत्यमविशिष्टमत माह- विशेपेति । फलिमाइ-यग्रेत्यादि । "मनषि" त्यस्य निपेपरसवेनाचोरेस्यैकवाक्यतया न विधा सरला सपा न सन्तीतिान वस्य यतीत्यन मनुनासिकापतेरनिस्वारः "यरोऽनुनातिनुनासि हो वा ह स्यत्र "मनुस्वारस्य याय परमवण." इति स्वारसरगनागमभ्य सवर्णोऽनुनासिकामपोपनेन ·२०५ अच्सन्धिप्रकरणम् । देशाज्ञापकान्न बाध्यत इति फैयटः । तकारस्य तु भवत्येवेत्युक्तम् , तच्च वा; भैरवी। । शब्दरत्नम्। चाक्याग्तरेण "अनधि (पासू०८।४।४७) इत्यनेन कापिरवप्रसघरनक्काशेन तेन भाष्यप्रामाण्यात्सामान्यत एवं द्वित्वकायित्वं वाध्यते इति भावः । न चाध्यत इति । इदं च व्यतिपक्षेप्यापकम् । अन्यथा "भकः सवर्णे-" (पासू०६।१११०१) कारे । ननु कार्यित्वमपि यण्यर्शब्दाभ्यां साक्षात् श्रुतमेत्यत आह-विशेषेति । भनचीत्यनेन- "अनधि च” इति सूत्रेण । एतेन "अनचि" इत्यस्य निषेधयोधकतया 'अनचि'इत्यसगतमिति परास्तम् । मनवकाशेनेति। अनेन निमित्तत्वस्यापवादत्वात्कायित्वापकता बोधिता। नय "अनचि" इत्यस्य "मचोरहा" इत्येतद् दृष्टया सिद्धत्वात्कथम्बाधकनेति वाच्यम्, तावतापि सदप्राप्तियोग्य विषयेऽचारितार्थ्यस्यापवादत्वपीजस्यानपायात् "मनचि" इत्यस्य वैकल्पिकत- या द्वित्वामावपक्षे चारिताथ्योत्कथं कायित्वस्य निमित्तत्वेन बाध इति शङ्काया नावकाशः । '-, इदम्-ज्ञापफाश्रयणम् । व्यक्तिपशेऽपावश्यकमिति । अपिना जातिपक्षसमुच्चयः । अय. भावप्रकाशः। यकस्वमिति भ्रमं व्युइस्यताह-वाक्यान्तेति । पृथगुलेश्वकाराच वस्वम् । ध्वनित चेदं "इयवरट्" सूत्रे भाध्ये "मनधि " इत्यन "द्विवचने यणो मय." इतिवदतावातिककृता । वदपायात्रा मगवतापीद घ. मितम् । यणोमय इत्यादरप्राप्तेराइ-अनचीति । नवाचोरेति दृश्याऽनचीन्यस्यासिद्धरवाननाप्राप्य. मावः बावसाने" इत्यादौ तु वैपरीत्यमिति तदक्षतिरिति वाच्यम् । तथापि स्वाभावे तदवश्य प्राप्या पवादत्वस्य निरावाधावार, ददापवादकरवमेकशेषस्येव । "प्रकरणे प्रकरणमसिद्धम्" इति पक्षस्त्वाकरे दूषित एवेति केचिद। वस्तुतस्तु "पूर्वप्रासिदोयम्" इत्यनेन तस्यानसिद्धत्वमेवेति बोध्यम्। प्रसक्त. रिति । एतेन "मनदि" इत्यस्य वैकश्पिकतया पके निमित्तवं चरितार्थमिति मन्दोक्कमपास्तम्, यो स्तत्वेऽपि मावपक्षे सत्रापि सदशोकारात् कानाप्राप्तस्मात्रेमापवादवाक्षत, उकमाष्यविरोपाश्चेश्च । प्लेन गांकृतिः' त्यादौ "यणोमय." इति हिरवे तस्य तवं चरितार्थमित्यपि तदुक्कमपास्त्रम्, उक्तमाध्य. विरोषन तदनभिधानाद । रवेनानिमित्तत्वाच्चेति दिक् । मायेति । उत्तरीत्या प्रत्याएयामपरोकमा. ध्येयः। मन्यथाऽचोरेत्यत्र वास्यमेदाद्युतवाक्येनात्र विश्वप्राप्तावपि तत्र रायतेनिमिचलाप्राप्योक्तन्या. याप्रश्रया तस्यासङ्गतिरेव स्यादिति माव: सामान्यत एव-उद्यत्वावछिन्ने प्रकरणप्राप्तमेव । एवेन स्वविषये सूचविशेषप्राप्तव्यवच्छेदः। क्या च बाध्यसामान्यचिन्तापक्षस्थल स्वात्र सर्वदाधः। तत्र स्व. विषये सर्वप्रसा, मात्र तु तत्राप्रसकस्यापि वाध रहि भेदः । पचपि तत्र व्यकिभेदेनोमयसम्मवस्तयापि तककौण्डिन्यन्यायेन बाधः । एवञ्च तपाकोस्लुमोक्तिःशयनुरोधिन्येष, स तु चिन्त्य एव । एलेन न्या. ययोमेंदन समाधिस्य कुर्वन् प्रकाशक-परास्त इति भावः । पत्तु मान्या:-व्यक्तिपशाकाराश्योऽयं देयटः। हिप्रतिलदयमसकरलगमात्तिः। यदा प्रविलय मिनाना स लगाना हन्त्रेगोचारणम् "इकोयगाव" इति । ततश्चेकामपि वारपर्यो निमि- तत्वोधनाददोषः। 'प्रीशः स्यादौ या तु न, य पझे विशेष परमेवेति नियमान वदिषयकपूर्व शाखामावकल्पना । एवमपवादाविपपेऽपि परिणाय वेति न्यायार । बातिव्यक्तिपशी च स्यान. शेयेन म्यवस्पिाविति, तराधामनुरोधन, व्यक्तिपशे सर्वस शाख ग्याप्नोति म आतिर हायत्र मानामावाद । प्रत्यु "म बामगम्" इत्यादी समेर जाविपशापगस्य माये दर्शनाए । व्यतिपक्षेपविरुदये चारिताप्येनेदं उदय विधारस्वविषयाव न भासयतोति मुवचत्वार । तर पनयनार-हाति । पापड पेयः मरिविपश्समुन्वायः । अन्यया-उमपत्र पान - सररा। रफरव सामावेनादेशयम सापदम् "पाट"सरे माध्यव्यचिपरेमोति प्रपिना जाति ·२०० सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शश्दरतम्। इत्येतत्पर्यालोचमया 'श्रोश इत्यादिविषयकयकशास्त्रामावकल्पनवसंग्राहकवाक्ये इक स्थानित्वधयणात्तद्विपयक्क्षणामावस्यैव करपन स्यादिति स्पष्टम् "हको यणवि" (पा० सू०६।११७७ ) इत्यत्र वैयौ । फैयट इति । अनारुचिपोज अन स्थानित्वस्य ना. भैरवो। म्भावः-व्यक्तिपने प्रतिलक्ष्य लक्षणानांभेदेन यणादिकार्यविधायकशास्त्रस्थले सर्वलक्ष्यसग्रहा. य तन्त्रेणोच्चारणमित्यावश्यकम् । एवल 'श्रीश इत्यादिविषयकमपि यविधायकशास्त्र स्या दित्यनिष्टापत्तिः, मतो यत्रापवादशास्त्रविषयता तहिपयस्याध्यशास्त्रस्याकल्पनमेति यथा, तथा यगादेशस्यानित्वमिको विशेषतः श्रुतमिति तस्य निमित्तस्वाकल्पनमपि स्यात् , तयाच स्या' इत्यादिलक्ष्याणामसिद्ध्यापत्तिः, अत इकामपि निमित्तत्व यणादशेऽस्तीत्यन "तस्मादित्युत्तरल्य" इत्यादीनां ज्ञापकतैव, तथा जातिपक्षेऽपि लक्षणस्य सर्वविपयकत्वम् । अत एव भाष्यकृता "न माहाणं हन्यात्" इत्यत्र सर्ववाहाणविषयकत्वसिद्धये जातिपक्षाश्रय. णमेव दर्शितम् । एवं श्रीशविपरकत्वं यगादेशविधायकशास्त्रे नास्तीति कल्पनीयम् । अन्य- था तत्र विकल्पापत्तिः । एवमिका निमित्तत्वाकल्पनर्मपि स्यादतो ज्ञापकत्वमावश्यामिति । एतदेव दर्शयति-मन्यथेति। अन्यथा-जापकानाश्रयणे । तद्विषयति । इको निमित्तत्वविषय- भावप्रकाशः। झोकारे । यत इत्यादि । तद्विषयकेति । इग्निमित्तकस्वविषयवेत्यर्थः । कुत्रेयं रीतिष्टित्यत भाइ-इति स्पष्टमिति । एतादृश पत्र साष्टमित्यर्थः । इपदस्यायादोनामनवकाशवेऽपि व्यक्तिपक्षे प्रतिव्यक्ति लक्षः गप्रवृत्त्या पर्यायेण यगयायोः प्रवृत्तिरिति चयनमित्यादि निवृत्तिः फलमित्युक्त्या, पयादयो बाधका इति समायुक्तिपरमाध्ये द्रव्येऽपि पदार्थ सरसर्गापवादभाव.। सन्दिग्धासन्दिग्धत्वाप्रयोऽस्त्येवेति के टनोक्तं, तस्यायं माव:--मपवादः स्वविषये नि. सन्देह तात्पर्यवान् । वत्सर्गस्तु तदन्यविषयस्सदिष योऽपि वेति सन्दिग्ध इत्यसन्दिग्धेन तेन स्वविषयान्यविषयः कलप्यते । तथाच सर्वत्रापवादविषयव्यस्य सरला पक्षसङ्गमः। व्यक्तिपक्षे प्रनिलक्ष्य लक्षणोपालवेन तत्तलक्ष्यस स्कारायोपप्लुत शास्त्रस्य बाधफेन मापने मामा ण्यापरया भारम्भसामयाद बायकविषयेऽपि तत्प्रवृत्ती विकल्पापत्तिभिया बायकशास्त्रीयोदेश्यतावच्छेदका वच्छिन्नतिरिक्तखेन बाध्यशास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्ने सङ्कोच स्त्रीकृत्य वायकविषयपरिधारणेष चरक गंशास्त्रस्य उलव इति सिद्धानात् श्रीश इत्यत्र या "कोय गचि" इत्यस्य नोपलवः । एवमेव 'इकोय पचि" इत्यत्र इकः स्थानित्वेन श्रवणात् मनिष्ठापा निमित्तनाया वा रक्त्वावच्छिन्नातिरिकत्वेन प्रचत्वा वच्छिन्ने सोच गतिरिक्तऽपि का यण भवतीत्यर्थेन सुध्युपास्य इत्यत्र यगशास्त्रस्य उपग्लव एव न । स्यात् । भाः सापकमाश्रित्य भन माध्यापकमावानेति तदाशयः । अचिधीजमिति । रेफनिष्ठ कार्यिता याः साक्षाछुतविश्वनिमित्ततया बाध. तक्रन्यायनेति नेमी रहौ" इति माध्यतालंयम् । तक-यायश्च मन- बकाशविषये विधेयविषये च प्रवर्तते इति मध्वत्र इत्यनक. स्थानियस्य चारितार्थ्यनतन्याया- श्या सुप्युपास्य इत्यादिलस्यागामेवमेव सामजस्ये तदर्थ नशारकस्योपयोग इति भागः। वस्तुतस्तु चिस्य. मिदम् । नमी रहो' इति माध्यस्य टकन्यायेन बाधे तात्पर्यवर्णनाऽमम्मवाद । तथाहि-तकन्यायेन सौवया- थो भवितुमति पत्र पाप्यत्वेनामिभतशास्त्रीविषयतायाः व्यापक कापावेनाभिमनशास्त्रीपविषयता- याश्च व्यायव स्यात् । एवं तकन्यायेन यत्र वाय. तत्र व्याप्यविषयतामयातिरिकत्वेन बाध्य शास्त्रीय म्यापकविषयताप्रये सोचोमवति,नतु उददेश्यदलप्रविष्टविषयवावच्छेदकधर्मयोयंत्र म्याध्यन्यापक्रमावःत्र बाधः, नापि व्याप्यविषयावच्छेदक/विच्छिन्नातिरिकत्वेन व्यापाविषयतावच्छेदकामावच्छिने सहो- चः। भन्यया विषयावच्छेदकधर्मयायाप्यध्यापक्रमावमादाय एतन्यायप्रतिस्वीकारे "तद्धिनेषवामा. "ति स्वरयं प्राविरेन्त्योश्यावृद्धिसयसले अनुसतिहादिलणे पुपरसन्छम्दपाठसामयानुसरण ·भन्सन्धिप्रकरणम् । २०७ शब्दरत्नम्। नवकाशत्वं, मध्वयेत्या निमित्तत्वाप्राप्त्या तत्र स्थानित्वस्य चारितार्याव। तक्रकौण्डि. न्यन्यायोऽप्यनवकाशविषय एव इति स्पष्ट "तद्धितेप्वचाम्-"( पासू०७२।११७) इति - भैरवी। केत्यर्थः । मन-यविषये । तत्र--इकि । चारितार्यादिति । एतेनेग्विषये येननाप्रासिन्यायवि. पयताया अभावेनेका निमित्तत्वबाधाप्रसरत्या पक्षद्वयेऽपिज्ञापकानुपयोग एति ध्वनितम् । नन्वत्र येन नाप्राप्तिन्यायस्य सञ्चारो मया न क्रियते किन्तु तकौण्डिन्यन्यायविषयतायाः सत्वेन तेन न्यायेन वाध उच्यत इस्यत गह-तक्रेति । स्पष्टमिति । तत्राहि-कोष्ट्र" 'नामतः इत्यादावन्त्योपधावृद्ध्योनिपेधमुत्कोकन्यायेन तयोर्वाधमाशय सौश्रुतः' इत्यत्रादिपश्चिा- रिताध्यनन्यायेन तयोरादिवृद्ध्या बाधस्याप्राप्तिमुपन्यस्यानुशतिकादिगणे पुष्करसच्छन्दपा.. भावप्रकाशः। न्यव्यक्तिविषयलमगोपउव इति । अत्र, यविषये। तन, इकि। चारितार्थ्यादिति । ततश्च तदप्रा. प्तियोग्येऽचरितार्थविषयस्य "येन न" इति न्यायस्यामाश्या कस्तत्वयोः सिद्धा शापकोपन्यास: पक्षदयेs. प्यनावश्यकः । पवधापवादस्थले तदिषयविषयकोरसगंवाक्याल्पनेन "इकोयम्" इत्यत्रत्यकैयटस्य युक्त स्वेऽप्यत्र तदमावन 'हयवाट" स्वस्थकैयोक्तिरयुक्ता । नेउलक्ष्यविषयोपप्लुतवाक्यस्थाचारिता. यादव सिद्धिरिति मन्दोकमपास्तम् । उक्तयुक्तः सिद्धान्ते सधैवेष्टसिद्धेश्चेति भावः । ननु सन्न्यायाप्राप्ता- वपि उनकोण्डिन्यन्यायो मयोक इत्यतपाइ-तक्रेति । अपिः, न्यायसमुच्चये। पवन इयोस्तुल्या थफलकावेनैश्यमेवैति स्पष्टमन्यत्र । यत्तु भवेत्यादि विषय एयन्तमनूच नन्न, स्वीस्या कौण्डिन्याख्ये शूदे तक्रदानस्य चारितार्येन न्यायोच्छेदापत्तरिति दोषमाइ-मन्दः। तन, दृष्टान्तदान्तिकयोवपश्यात् । सत्र माह्मणस्यैव कौण्डिन्यस्यामिमतवाद । अन्यथा तवापि न्यायोच्छेदापत्तेः, "मिदचोऽस्यात्" इति स्त्र. स्थमाव्यविरोधापत्तेश्व, माक्षणासिन्यायायुच्छेदापश्च, वस्तुतस्वित्यादि स्वदुत्तरमन्यविरोधापत्तति दिक् । स्पष्टमिति । स हि "क्रोष्ट्र: 'जागत." इत्यादावनयोपथावृयोनिषेधवचनमुक्रवाकन्यायेन स. सरला। माष्यकृतो व्यर्थ स्यात् । भादिवृद्धिशास्त्रीयविश्यतावच्छेदकधर्मस्य नियणिस्तद्विवस्वस्य भन्योपधावृद्धि- शास्रीयविषयगावच्छेदकनिणितप्रत्ययावयाप्यत्वेन मकन्यायेनैव बाघसिद्धः। विषयतयोव्यायव्याप. कभावमादाय सपती तु मादिखावच्छिन्नविषयतायाः भन्स्यख उपधास्वावच्छिन्नविषयायाश्च सामाना. धिकरण्यस्येवामावेन म्याम्यन्यापकमावासम्मवात् तकन्यायापाची पुझरसंध्यापाठसामध्यांनुसरण. मावश्यकमेवेति । एवं पूर्वोकमशेचस्वीकारे 'भाट' इति सिध्यति । मन्पषा व्याप्यविषयतावच्छेदकधर्माव. छिनातिरिक्तस्वेन ध्यापकविषयतावच्छेदपावच्छिन्ने सोचस्वीकारे "लिटि धागेरनभ्यामस्य" तस्येवच्छालीय-उद्देश्यदलप्रविष्टव्यापकविषयावश्छेदकपातुस्वधर्मावच्छिन्ने "भजातीयस्य" इत्येवमहालीय-उदेश्यदलप्रविष्व्याप्यविषयावच्छेदकप्रजादिधातुस्वधर्मावछिन्नातिरिकावेन सशे. वापसी भट् पावो मजादिश्वन लिटिधातोदिस्याप्रवृत्या दितीयस्यैकाचोऽमावेन गमना- सीयस्य" इत्यस्य चाप्रपाया भारवि रूपस्यासिदिः। प्याप्पविश्यवासयातिरिकत्वेन म्यापकविषयमा भये सघोषवीकारे तु यत्र प्रभाविधालयवस्विीयशा सम्मवति र उमयशास्त्रीयविषयतासन पाप्यस्यारकमावरसंभवति, नाकापाताविति स्वामयाव्यवहितपूर्वत्तिय सम्मधेन मारित सापतिीयेकाचाराजिनविश्पतामयातिरिकस्य पादपवप्रपामागस्य शिवमित भारनम्मासस्य" इतिषस्यान भट्मायः प्रयकामागस्य स्वाश्रयायवरितपूर्वव. अन वीरकाचवायनिमविषयटामयातिरिकापा र विस्य निराधार । त्याच प्रहले रख. पापमयोः म्याप्यम्पाकमावसारेऽपि वान्यायेन पाधस्वीकरे याप्पविरपामयाविरिकरनेव म्यार पाये सहोरप पूर्वोकरोया सिमातिन "चोदाम्या दे" शण्टासीय परम्यवरित वाशिम्पतिरसविशिष्टकाटिविश्यामपाहिरिन "मनधि व या - ·२०- सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- शब्दरतम् । सूत्रे भाष्ये । तदप्राप्सियोग्यविषयामावरूप घानवकाशत्वमेतद्विपये । न च तमकोण्डिन्य न्यायो विधेयविषय एव, विशेषविहितेन सामान्यविहित बाध्यते इति मभियुकव्यवहारा- भैरखी। । उल्यादिवृद्धिविपये तयोरप्रवृत्तौ ज्ञापकतोका । एतेन तन ययोकन्यायेन नास्ति बाधस्तथे हाश्वेश्वयोः सामान्यविशेषभावसत्त्वेऽपि निमित्तत्वस्यानित्वयोरुकन्यायेन बाध्यबाधक- भावाभाव इति भावः । एतविषये-तक्रकौण्डिन्यन्यायविषये । तथाच तफ्रकौण्डिन्यन्यायमूलक एव येननाप्राधिन्याय इति सूचितम् । सर्वथा निरवकाशत्वप्रयुक्तन्तु बाधकस्वमन्यत् । परोक्तमुपन्यस्य खण्डयति-नचेति । विधेयविषय एवेति । तथा चोभयोरविधेयत्वान तक्रको ण्डिन्यन्यायसञ्चारः । व्यवहारादिति । "तद्धितेप्वचामादे" इति भाष्यमूलकादित्यादि। भावप्रकाशा योरादिवृद्ध्या बाघमाराक्ष्य दृष्टान्तेनाप्राप्तिसत्वेऽपीर सौत.' स्यादौ सयोस्प्रापया दमाव इति मा. प्योको सामान्यविशेषभावो बाघहेतुः। स चेह नास्तीति फैर्योक्तिः । निमिचा तरसत्त्वेऽपि कार्याशे तदमाव इति तदाकृतम् । एवञ्च यथा तत्र न न्यायसञ्चारस्तथेदान्त्वेकखयोस्तस्सवेऽपि निमित्तावस्थानि- स्वयोरक्तरीत्या वदमावेन तदप्राप्ति । पठेन स्पष्टमिति ग्रन्थमन्प हेतुमनुलिप्योक्तमाष्यकैपटौ संहि- खन् दूषयन्मन्दः प्रत्युका ननु प्रागनन्तरं वा तहानस्य चारितायंमत पाह-तदप्रासीति । तस्य प्रा प्तियोग्यत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकमेदवान् यो विषयस्तदमावरूपमित्यर्थः । तेन व्यक्तिमेदमादाय न दोषो देयः । तत्प्राप्तियोग्यत्व च तद्देश्यतावच्छेदकाकान्तव, न सदस्खम्। मतएव मतुपं विवाय योग्याव. निवेशः। भन्यथा कालभेदेन तदप्रातियोग्यविषयत्वस्यैव सत्त्वेनाप्सङ्गतिः स्पष्टदेति भावः। एतदिति । उक्त यायेत्यर्थः । अन्यथा "येन नामा" इत्युक्तेस्तन्न्यायोक्तेश्च वैयापत्तिः । एवम्वद्भिन्ने सर्वथाऽन. वकाशत्वमेवापक्षिमिति । तत एव बाधेनानयो. प्रवृत्तिरिति भाव. । व्यवहारादिति । तद्विष्वचा सरला । लोय अजव्यवहितोचरस्वविशिष्टयसविच्छिन्नविषयताश्ये सोचसम्गवेऽपि बनुभवः इत्यादी रेफस्य विश्ववारणसम्भवेऽपि महेनत्पादौ रेफस्य यरव्यवहितपूवत्वामावेन द्विरवापत्तेः । एवं 'यणो मय' इत्यत्रा- पि मयव्यवस्तिमत्तरत्वविशिष्टयणत्वावच्छिन्नविषयताश्रये ताइशरेफ'वावच्छिन्नविषयतानयातिरिकावेने सोचस्य करणीयतया मदः' इत्यत्र पूवरेफस्य यरव्यवहितपूर्वताभावेन 'यणो मप' इति द्विवारत्त. कादवमध्येन नेमो सौ" रति माध्यमसात स्यात् । सरमादत्र तक्रकौण्डिन्यन्यायातिरिक्तनमाठरपरिवेष ण यायेनैव बाध गति दाण्याशयः। सर्व ब्राह्मणाः भोज्य-at माठरकोण्डिन्यौ परिवेविष्टामितिच मा. रकौण्डिन्यन्यायस्वरूपम्। भनेनन्यापेन च एकविधेयतानिरूपित उद्देश्यदलप्रविष्टधर्मयोर्यत्र याप्यव्या पकमावस्तन वाय. क्रियते । एवं मनेन यत्र बाथः तत्र एकविनियोगोद्देश्येन प्रयुक्तवाक्यकदमपटक- व्यापकपमावछिन्नदोषकपदार्थतावच्छेदकावच्छिन्ने सद्वाक्यकदम्बधरक व्यायधर्मावच्छिन्ननोधकपदार्थ तावपछेदकावच्छिन्नातिरिकावेन संकोचः। तथाच विश्वविनियोगोद्देश्येन प्रयुक्तो य: "मनचि च" 'यणो मयो वे वाच्ये "मचो रहाभ्यां " इतिवाक्य कदभ्यः सद्घटकव्यापकधर्मावग्छिन्नबोधक यरपद यपद यणपदय तदर्यतावश्छेदकावच्छिन्ने व्याप्यधर्मावच्छिन्नबोधक यत् रपद सदनावच्छेदकावच्छि. नातिरिक्तत्वेन सफोचकरणेन 'मग मद्रहृद.' इग्यादौ रेफस्य दिखवारणेन "नेमी रो" इति भाष्यसंग. ति दयनुगव.' यत्रापि रेफस्य न दिसम् । तान्यायस्य अनवकाराविषयरवेऽपि मस्य न्यायस्य तदि पयले मानामावेन "इकोयणवि" इत्यादावपि इकल भावधर्मयोाष्यम्यापकमावापन्नतया सल्ल्यायन स्वावठिनातिरिकत्वेन मचवावनिठग्ने सकोचे सुध्युपास्य इत्यादिलक्ष्यासिशिप्रसनवारणाय "स्मा दियुत्तरस्य" इति निर्देशो शापक वेन प्रवश्यमाश्रयगीय इति पूर्वोक्तयटोऽपि समीचीन एव । विस्तास्तु यननाप्राप्तपरिभाषाम्याख्याने परिमापेन्दु टिप्पणे द्रष्टव्यः । व्यवहारादिति । सवार 'मचोरक्षाम्या दे" इत्यनेन दिवस्यैव वियतया रेस्प निमियरवेगाकि ·अन्सन्धिप्रकरणम्। २०६ शब्दरलम् । दिति वाच्यम् , अपूर्वबोध्यत्वेन निमित्तत्वादेरपि विधेयत्वाद। नहि निमित्तवत्तत्व अपूर्वबोध्यत्वेन-अज्ञातज्ञाप्पत्वेन ! अपिना कार्यित्वस्य सङ्ग्रहः । तत्वम्-निमित्तत्ववार्यि- भैरवी। . भावप्रकाशः। मादेः" स्यादिस्वस्थमाध्यमूलकादिति भावः। एवम सुतर स्थानित्वेन निमित्तस्वागधेनेष्टसिद्धावपि निमित्तरवेन कायित्वाबा रस्य द्विवापत्तिरिति भावः । अपूर्वेति । मशातशाप्यखेनेत्यर्थः । मात्र केचित् , "तिबुद्धि" इति सूत्रे मूलटीकयो: 'राजपूजितः' इत्यादी भूतकान्तेन तृतीयासमाप्त इत्यत्र तयोर्मेदं हृदि निधाय लोकन्यायेन मत्यादिक्तवर्तमानकालस्य भूतकालबाघकतामाशय के नेत्य. धिकारे 'उपञ्चाते' इति निशेन मूलोकन्यायसहोचकृद् विधेयविषय एव स न्यायइति सामान्यतो ज्ञाप्यत इत्येवं व्याख्याय सोचस्य निर्मूलत्वाकळे हृदि निधाय परे वाह:-तेन न्यापेन वाध इति वमप्यश क्यम् , यतस्तयोस्तुल्यविषयता । एवञ्च दृष्टान्ते तथा सत्वेऽपि यथा 'सोश्रुतः' इत्यादावन्त्योपधावृद्ध्योरप्रा. क्या वदिषये नाप्राप्त्यमावः, तथा काठयोयुगपद्विवक्षाया अप्सम्मवात्तदमावः । यदोदन स्यादर्तमाने लट्स्यादिति तस्यैवापवादो न्याय इवोरयुक्तम् । तदनेन विरुद्धम् , तत्रापि मयादिसम्बन्धित्वेन काल. स्थापूर्ववोध्यत्वेन तथा शापितऽपि दोषताइवस्थ्यात् । तथाहि, यावद्धातुसम्बन्धित्वेन भूते के नाप्राप्त वि. शेषविदितमरयादिसम्बन्धिवर्तमानको दाधकः । तत्त्वं च प्राप्ताप्राप्तविवेकन्यायेन विशेषणे विधेये वर्तमान. काले फलनीति न्यायप्रातिरेव । एतदमावे सर्वधातुसम्बन्धित्वेन भूतकान्तस्यैव साधुत्वं स्यात् । एकत्र यदीत्यादि चिन्त्यमित्याहुः । सन्न, भाशयानवबोधात् । तथाहि, यतस्तयोस्तुल्यविषयवमतो विधयानक. शाविषयमावश्यक वर्तवे च तत्वं तकदाने रेफगतनिमित्तत्वे च टोकोकरोत्या। तत्र तु नैवम् , काला. ना प्रत्यय दोत्यतयाऽनुवायखेन तस्यैव विषयवाद । नच को "निष्ठा" इति सिद्धः, भूते सिद्धावपि सत्रासिद्धः। एतेन विशिष्टविधिरित्यपास्तम् । नच तर कवकालस्यापूर्वबोध्यत्वेन तत्वम् । तस्य सामा. पतो विशेषतच लोकसिदत्वस्य "कालोपसर्जनै च" इत्यनेन प्रतिपादितस्वात् । मन्त्रान्तरेऽत्र चान्यत्र प्रतिपादितत्वाच । नव सत्र सम्बन्धिरवमसिद्धमनेन विधीयरे, सस्य "मीतः कः" इत्यनेन सिद्धत्वात् । नच मरयादिवाच्ये सत्र त्वमसिद्धम् , तावताप्यक्षतः। प्रत्युत मत्यादिभ्यो लहाधनापत्तेश्च । नव म. पादिसम्बन्धित्वमेवासिद्धम्, प्यापकीभूतकाछसिद्ध्यैव तसिद्धः। नच विशिष्टपसिद्धम् . वस्यार्यसमाज ग्रस्तत्वात् । तावताप्पक्षतेश्वेति मूभरायः। नाप्राप्त्यभावादेव न्यायाप्रापया विधेयरवपर्यन्तगमनं निष्फ. कम् । योयुगपदविवक्षया सामान्यविशेषमावाभावात् । एतेन यावद्वास्वित्याधुफिदमावे श्याधुक्ति. थापास्ता, नाप्राप्स्यमावात् , तदमावेऽपि वर्तमाने प्रापया तदप्राप्तेश्च । मत एव द्वन्द्वकशेषयोरिवापि तन्ना विध्वमपि दुराग्रहेण तयारीकारे कवतु प्रत्ययस्यापि दाधापत्तो 'शातवान्' रत्याधुन्दापरिति टीकाशयः। मत एव यदीदमिति सदुक्तिः मुष्ठवेद। किश्श तइविवज्ञायां चारितार्थेनानवकारसामा. यात् । अत एव नित्य कौटिल्ये" "भागा च" इति सूत्रस्यकैयटमूलादिकं चिनपमिति स्पष्टमन्यति दिक। मादिना स्थानिस्वसः। एव तस्य पत्तेऽपि प्रागुक्तरीत्यैव न्यायाप्रवृत्तिरत्र । न तु वैपाय स्परमेव । भविदित्वादिसमुच्चय । तत्त्वमिति । यथा निमित्तं रादि लोकशास्त्रबोधित तथा नस्य निमिः ताव नत्यः। यतु न हि कापी निन्यायसभारः कैपोष्ट इति सापकमावश्पकमिटि सरनाकरः। तत्र, म. सनिना बदनुभवक्त पर वरसेनानाययगमिति वदन तहमा मत पत्र पठ्यते "कायमनुमान्हि सरला। परवाचशिपये करमस्य न्यायस्प प्रातिरिति शेर:निमिञ्चयत्तत्यमपीति । निमित्तमताना रफादीनां सनुभव पादौ मोत्रेन्द्रियरूपप्रमाणेन शान,न तथा रेफादिनिधापा विलनिमिचवाया "प्रचोरसाम्याम्' स्वताहानिरिक्तप्रमागेन पानं भवितुमईति । किन "भयोरहाबाम्" इत्यनेनविरफरप भविषद खेऽपि ननिनिमितताया भनेनेशापूर्वोपनेन विधेयविषयमा न्यायासिनविति वाण्यः।

·भैरवी। २१० सटीकटिप्पणशब्दरतमोढमनोरमायां- इत्यतोऽत्र रूपद्वयम । लाकृतिरिति वेकमेव सदरत्नम् । मपि मानान्तरसिद्धमिति दिक् । एकमेवेति । यतत्पाग्यतियरोद्वित्यप्रयुक्तरूपभेदा मावादिति भावः । पकारस्तु गान । अन्यूनानतिरिकस्थानकादेशलाभेनाधिकल्या मकस्याप्रवृत्तः । लसूत्रस्थमाप्यविरोधेनेहशानामनमिधानमिति नत्यम् । अत्र केचित्-एवं "मतिबुद्धि" इति सूत्रे 'राजपूजितः-इत्यत्र भूते कान्तेन तृती- यान्तस्य समास' इत्युक्तम् , सा घोतिर्भूतवर्तमानकालयो दं ददि निधाय, तन मत्यादि योधकधातुरिहितत द्योत्यवर्तमानकालस्य विशेषत उक्तत्वेन सामान्य उक्तस्प भूतकालय याधं सम्भाव्य कनेत्यधिकार 'उपनात' इति निदोन कालयोर्याध्यापकमावाभाव इत्युक्तं, तस्य तेन निर्देशेन विधेयविपय एक विशेपत उक्तस्य सामान्यतोयोधितयाधतेति लैकि कन्यायस्य सञ्चार इति सामान्यतो नाप्यत इति तात्पर्यम् । तय परेत्याहु.-लौकिकेन तेन न्यायेन बाध इति वक्तुमप्यशश्यम्, युगपद्विपयतायां लो. किकन्यायसञ्चार । सा पेह विरुद्धस्वानास्ति । यथा 'द्वन्द्वापवाद एकशेप इति व्यवहारो'- यदीदं न स्यात्ता "चा इति सूत्रम्प्रवर्ततेति रीत्या साध्यते, तथा कालयोर्वक्तुमशक्पमि- त्युक्तं, तोतेन योध्यते । तत्रापि मत्यादिसम्बन्धित्येन धर्तमानकालण्यापूर्वबोध्य येन तत्त्वस्य सत्त्वेन तस्य बाधकत्वसम्भवादिति, तन्न, कालानाम्प्रत्ययद्योत्यतयाविधेयत्वात् । नच तत्र तप्रत्यययत्कालल्याप्यपूर्वयोध्यत्वेन तत्त्वम् । तस्य सामान्यतो विशेषतश्व लोकसिद्धत्वस्य "कालोपसजने च तुल्यम्" इत्यनेन प्रतिपादितत्यात् कालयोर्युगपद्विवक्षायाः कर्तुमशस्यत्वेन बाध्यबाधकमावाप्राप्तेश्चेत्याह-दिगिति । ननु विसर्गस्य द्वित्वेनाधिक्यात् 'लाकृतिः' इति त्वेकमेवेति मूलासङ्गतिरत भाह -यणि त्यादि । तथा च-यथा 'सुभ्युपास्यः' इत्यादौ यण-तत्प्राग्वतियरोद्वित्वकृताधिस्य तथाऽत्र ना. स्तीति प्रतिपादने तात्पर्यमिति बोध्यम् । वकारस्य दन्त्योष्ट्यत्वात्स्यानकृतसादृश्यमादाय तत्मासिशहांधारयति-वकारस्विति । तमप उपादानेनातिशयितमान्तयं यत्र तस्य प्रतिभा वतीति तात्पर्यम् । एवं "स्यानेऽन्तरतम " इति सूत्रभाष्ये "किमुदाहरणम् ? "इको याचि", 'दध्यत्र' 'मध्वत्र', यथासंख्येनाप्येतरिसद्धम्" इति उक्तम् । तेनाप्यर वकारामावो बोध्या। दृशानाम्-लस्थानिकलादेशयुतानामनायप्रयोगाणाम् । तत्र माध्ये "न पदान्ता परेऽणः स. कायो" इत्यादि । स्पष्टं चेदमन्यत्र । तदाह-इति दिगिति। ननु विसर्गदिश्वेन भेदा क्यानुपपत्तिरत भाइ-यणिति । समारः। तस्यागिति पञ्चमीसमासः। तस्यैव प्रागुपक्रान्तस्यात् । एवञ्च तथाधि. क्येऽपि न क्षतिरिति भावः । नान-लाकृतिरित्यत्र । स्थाप्रवृत्तरिति । यथासङ्ख्येन तदप्रस्तश्चेत्यपि बोध्यम् । नन्वयमेव सिद्धान्त. कुतो नोकोन मार-लणिति । तत्र हि "वरण" त्यत्र पूर्वग परेण वेति सन्दिय परामावात् पूर्वेणैवेत्युक्त्वा कर्थमित्यादौ यणो रपरस्यापत्ती रेफदयश्चति शरि" इतिलो पेन निरस्यैव तहिं सामयात् पूर्वेण न परेण । यदि तथा स्यादनिरयेव वदेदिति भाष्यकृतोक्तम् । 'लाकृतिः' इति सम्वत्र सवयश्रवणापत्या सामर्थ्यवर्णनासति: 1 मान्यस्य मौढिवादस्वामिनि मान्योक्तिस्तु प्राचा मनुसारेणेति भावः । नेदृशानाम् । स्थानिकलादेशयुतानार्षप्रयोगाणाम् । तत्त्वम् , वास्तव समा अन्यूनानतिरिकेति । स्वत्तिस्व-स्वदलमिनदलोयवृत्तिय-स्वदलमिन्नदलीयादेशवामिमतेतर यावदत्तित्व-एतस्त्रितयसम्बन्धेन स्थानिविशिष्टधर्मवत एव ' स्थानेऽन्तरतम"सूत्रे तमप्माणसामध्यन मा देशसानियमनाद । वकारे लकाररूपस्थानिवृत्तिदन्मस्थान बन्यवधर्मस्य सरऽपि तस्य धर्मस्य स्थानिद- लमिनदीयादेशवेनामिमतो यो वकारः सदितरो लकार. तवृतित्वसया स्थानिवैशिष्टयाभावेन उत्सत्रिय. सम्बन्धेन लकारविशिष्टदन्तमात्रस्थानमन्यस्वरूपधर्मवतः सकारत्येक मादेशतालामादित्यर्थः । अनभिधा- भावप्रकाशः। सरला। - ·अच्सन्धिप्रकरणम् । २११ भैरवी। - हलो यमाम् (पासू०।४।६४)। लोपः स्यादेति । "झयो ह:-11 (पासू०८।४।६२) इत्यतोऽन्यतरस्यामित्यनुवृत्तः। एतच्च लणसूत्रे भाप्ये स्पष्ट- म् । माहात्म्यमिति । अत्र मलोपो नेत्यर्थः । "हलो यरां यरि सवर्णे लोपः” इति तुन सूत्रितम् । आोत्, मून, शाङ्गम् , आर्नी, इत्यादौ रेफात्परस्य लोपापत्तः॥ वान्तो यि (पासू०६१।६९) यकारादाविति । विशेपणमात्मान्तस्य सज्ञा स्यादित्येतदर्थकस्य “येन विधि:-" (पा०सू०१।१२७३) इति सूत्रस्यापवादभूतेन "यस्मिन्विधिस्तदादावल्यहणे" इति वार्तिकेनायमों लभ्यते । ओदौतारिति । पूर्वसूत्रे तयोरेव वान्तौ प्रति स्थानित्वेन निर्णीतत्वादित्यर्थः । ननु गव्यूतिरित्यत्र शब्दरत्नम्। आ इति । आइपूर्वादत्ताहुलकानिप्रत्ययः । धनुपः काटी उब्येते । मातिः पीडाधनुष्कोट्योः" इत्यमरे नकाररहितः पाठो दृश्यते । अतिरिति पाठान्तरम् । वातिकेत्यनेन तस्य पाचनिकत्वं सूचितम् । पूर्वसूत्रे इति । वान्तज्ञानाय तत्पयों- निa" इत्युक्तम् । आर्यप्रयोगमादाय "इको यणचि" इति सूने यथासंख्यनिर्वाहः ॥ भाना इति । प्रयोगे 'मानी इमे दोघे इति वैदिकप्रयोगानुकरणम् । तत्र निप्रत्ययो वा. हुलकात्तदन्तात् "कृदिकारात्" इति डोप, द्विवचनम्, छान्दसत्यात्पूर्वसवर्णदीत्वम् । च्यते इति-तद्भाप्ये तथा व्याख्यानात् । लौकिकप्रयोगे त्वाह-मातिरिति । वाचनिक्वम्-वासिकता वचनरूपेण पठितम् । यत्तु "येन विधिः" इतिसूत्रे "मादिर- भावप्रकाशः पानम् । मूलादि तु प्रक्रियानुसारेण । तथा च न प्रागुते निर्भरः, "यक्षानुरूपो दलि." इति न्यायाद । मपंप्रयोगे तु तत एवं सिद्धिरिति भावः। मारनाति छान्दसं द्विवचनान्स प्रगृह्यम् । आङ् पूर्वादिति । भवप्रास्वाज्यमित्यादाविधासम्प्रदा- या नेति भावः । वेदमाध्ये तु "भारनी' इमे" इति मन्त्रे धनुष्कोग्यो. स्तुतिरियुवरवा ते धनुष्कोव्यो सम. नेव समनस्केव योषा पतिसमीप न यजति तददाचरन्जी भमितश्चल्यो सपरथे उपस्थाने मानेव पुत्र यथा मातापुत्रधारयति तददिभुता राजानं धारयेताम् । किश्च मे धनुष्कोट्यौ सविदाने समानाने विसं. वादरहित । भातो गन्छन्स्यो। ऋगताविस्यतो धातो: "चुर्यगिभ्या नि," इति बाहुल कानिमत्ययो पातो रातभावश्च, "कृविकारार" इति छोपि दिवचनस्य पूर्वसवर्णः । अस्य राशः भमित्रान् विस्फुरन्तो विदि. सन्स्यौ शशापविष्याताम् । तथार यार: " माचरन्ती समनाविध योपे मावेव पुत्रं निभृतामुपस्थे उत्स्याने मपविध्यता सविदाने मायाविम विश्नन्त्यावमित्रानिति भानो' पातन्यो वारण्यो वा पिण्यो वा तयोरेपा भवतीति" त्युक्तम् । निरके-मानी रत्पत्र भारना धनुः प्रान्ते ते कुमः। मते धातोगत्यर्थस्य गमयतरते स्पूनरप्यो वारणाही पिण्यो वा हन्थ्यो वा तयोरेपा मवतीति तद्राध्यकता वाचनिम्त्वमिति । तेन "येनविधिः" इत्यत्र "मादिरस्येन" हरयत इदादिपदयोस्तरिमविनी- रयस्य चानुवृत्या विमतिविपरिणामपदैनालो लपवेनवालामः । या यान्तप्रायपासम्मवेन प्रथमा तिक्रमे कारणामावामुक्त एवायः एषश परिमापाया इदमेव शापनित्यपास्तम्, प्रकाशशरश्या व नमिति । वस्सुवस्तु "न पदान्या: परेऽग: सन्ति" विमाध्यस्य पदान्तावप्रयुक्तकार्यमानः परे कारा दोडत नसतीत्यकारेण तिरिस्पाप लहारे कस्यापि पदान्तसमयुक्तायस्य प्राश्यमापन र नमिधाने नमानम्। मरिति । ऋोरिति पाठः। "ऋोगियरप" इति निरकमाश्यार । भरिdि awraft त्यपे पाओरत मादेशादियोध्यन् । सरला।

·२१२ सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- भैरवी । "हलि सर्वेपाम् " (पासू०८।३।२२) इति, "लोपः शाकल्यस्य" (पासू०८॥३॥ १९) इति वा लोपः स्यादित्याशङ्कयाह-बान्त इति । लव्यमिति । लुनातेरचो यत् । "सार्वधातुकार्धधातुकयोः (पा०सू०७३१८४ ) इति गुणः । अवश्यलाव्य. मिति । "ओरावश्यके" (पासू०३।११२५) इति ण्यत् ।। क्षय्यमिति । "शकि लिड् च" (पासू०३।३।१७२) इति चात्कृत्याः । क्षेयमिति । “अहे कृत्यतृचश्च" (पा.सू०३।३।१६९) इति यत् । हर पहीति । इह "ओमाडोश्च" (पा०सू०६१२९५) इति पररूप प्राप्तम् ॥ उरण रपरः (पा०सू०१२११५७ ) | आन्तरतम्यादिति । रेफशिरस्तस्यार. इत्यस्य रेफद्वारा ऋकारेण स्थानसाम्यादित्यर्थः । पक्ष द्वित्वमिति । ऋधेधस्येति भावः॥ शब्दरतम्। लोचनत्यावश्यकत्वादिति भावः । ऋधेधेस्येति । न च द्वित्वमिन्ने पूर्व कर्तव्ये परम नगेन" इति सूत्रात् 'आदि' इत्यस्य 'इता' इत्यस्य चानुवृत्तिः । इत्पदञ्चालि लाक्षणिक, सक्षम्यन्तत्वेन तस्य विपरिणामः, एवं 'येन' इत्यस्यापि सप्तम्या विपरिणाम , वाक्यभेदश्चा- श्रयणीयः विधि इत्यस्यावृत्तिश्चेति 'यस्मिन्नलि विधिस्तदादिविधिर्नाध्य ' इत्यस्य लाभ इति, तन्न, भाप्यानुक्तत्वात् । किञ्च क्लेशेन ताशार्थकल्पनापेक्षया वाचनिकत्वकल्पने लाघ. वमिति भाव । इति भाव इति । प्राचीनानुसारिणो मूलकारस्येत्यादि । एतेन 'पूर्वसूनपर्यालोच नल्यावश्यकत्वेऽपि तज्जन्यवाक्यार्थयोधस्य तेनोपप्लुतस्य लक्ष्यसंस्कारकवाक्यान्तरस्य पर्या- लोन नावश्यामिति "मोदौतोरिति वक्तव्यम्" इति वार्तिकमूलकाद्वयाख्यानादेताशार्थ- लाभ इति अन्धेनास्य विरोध' इति परास्तम ।। भावप्रकाशः। नस्यैव युक्तस्वाद लक्षणायां मानाभावाच । मसम्म एव तत्प्रवृत्तौ "तस्मान्नुडचि" इत्यादावप्रवृत्त्या पत्तेश्च । प्रथमातिकम इत्यस्यानानाश्रयणाच । शापितेऽप्यनिष्टामावेन तथाऽचारितार्थ्याचति दिक् । तथा. च वातिककुदुक्तेयमपूर्वा परिभाषेति भाव. । तदिति । पूर्वसूत्रवाक्याफेयर्थः । पूर्वसूत्रे स्थान प्रान्त योत तथा निणयेनात्रापि तथेति मावः । एतेन सप्तम्यन्तपाठाशयकमिदमित्यपारतम् , तरोत्यैवोपपत्तेः। इति भाव इति । प्रकाशानुयायिमूलस्यैतिशेष. । तथाच तदनुरोधेनेदम् । वस्तुतश्चिनस्यमिदमिति स्पष्ट मन्यत्रेति भावः । यत् वर्णदिवे न पूर्वत्रासिद्धीयमित्यस्य प्रवृत्तिः । दिरवे परसवर्णत्वं सिद्ध वाच्यम् । 'सय्या' इत्या दो नियकारस्वाथमिति वार्तिकोक्त । मतएव गाव दिसमिति कौमुदौसातिरिति । तन, वाक्क वागिति मा ध्योक्तलक्ष्यारियापत्तेः । तथाति, तथासति कुरवे नवे चार्वा सिद्ध्या गस्य निरवेऽन्त्यस्य च तत पवा सपरत्वेन च मावे पूर्वत्र गश्रुत्यापत्तिः। न चापवादावसानचत्वं विषयवाजश्वमेव न । तथा चोकरीत्या कुस्बजकस्यैव द्विश्वेनेटसिद्धिरिति वाच्यम् , अपवादप्रतिप्रतिबन्धकदिश्वविषयावेन सदविषयत्वात् । मी इत्यादी वृद्धः परपूर्वसवर्णदीर्घप्रवृत्तिप्रतिकपकनिषेधविषयत्वेन दोर्चाविषयत्ववत् । अतएव वा दृक्शम्दस्पकौमुदीसङ्गतिः । अन्यथोक्तरोत्या 'जश्त्वेन ह'इत्यसरव स्यात् । नच तत्र तत्पश्चावपि गकार स्य तनाव सिद्धेन चान विश्वासरस्वात् ककारे तस्य हिरवेऽपि "झ मश्" इति दृष्टया चर्वस्या सिद्धतया गकाररूपे शशि पूर्वस्य तस्य अपने एकरीत्येवाचा गारतिपाय । किन "पूर्वप्रातिरम दिर" स्यस्या हिरवे कार्य पूर्व प्रति परमसिद्ध नेत्यर्थेन कुरवजश्स्वाम्या परदिस्वासरावाच पस्य दिर जवापाचवस्येव द्विवस्याप्यसिद्धतया भापश्य कुरवे तत एव तस्य भवेन्नरपस्य चर्वेऽपि 'वार' रवि स्यात् । पवन अस्वापवादकापि चप मध्येोवि वाध्यम्, तस्यास्तपा पाठेन सपा पाठामा- ·अच्सन्धिप्रकरणम् । २१३ भैरवी। - शब्दरत्नम्। सिद्धमित्यर्यकम पूर्वनासिद्धमद्वित्वे" इत्यनेन धातुधकारस्य जश्त्वे दस्येति वामुचितमि. ति वाच्यम्, फले विशेषामावेन तदनादरणाद। न झन जश्त्वात्पूर्वमनन्तरं वा द्वित्ये रूपे विशेषोऽस्ति, तदनन्तरं जश्त्वप्रवृत्तः सत्वात् । यत्र पूर्वत्रासिद्धप्रवृत्ती वनिपेधे वा फळे विशेषस्तत्रैवास्याः परिमापात्वेन प्रवृत्तरित्यन्यत्र विस्तरः । यता यस्य तत्स्थानिक- स्येत्यर्थ इति दिक् ॥ भस्या:-'पूर्वत्रासिद्धीयमद्विस्वे' इत्यस्याः। यत्तु "द्वित्वे परसवर्णत्वं सिद्धं वक्तव्यम्, भावप्रकाशः। वेन वक्ष्यमाणार्याशीकारेण विधिसामान्ये "न मुने" इतिवत् द्विरखान्यत्र द्विवे कृतेऽपि प्रत्यासत्या दिवा- अयकार्यान्यज्ञायें च पूर्ववेदमसिद्धमित्यर्थस्योकभाष्योयलक्ष्यदलेनाझोकारात् । एवञ्चोकतत्प्रयोगसिद्धये नत्रोकायतात्पर्य स्तष्पवृत्तिरावशिवका। मवश्यंशम्शदावे दुम् मनोशादेराकृतिगणवादावश्यक इति नि. पातनादावोऽदिशातिगणवादच टापू इत्वम् । स्पष्टं चेदं मतुम्ने कैयटे। एवञ्चाविशेषात्सर्वदिरव तत्र गृयते । तया तत्राङ्गिीकारादेवीडिढदिस्यस्प सिद्धिः । भन्ययाऽम्यासे चुत्वापत्तिः, वातिक तु तदव युत्यानुवादः मित्रापि गत्वं द्विस्वमिति ग्रन्या अतिरेवेति दिक्। तदेतद् धनयनाशने-नवेति । इत्यर्थंकेनेति । इति विध्यर्थनात्पर्यकेनेरपर्थः । दिवे पूर्वत्र परमसिद्ध नेत्यर्थस्तु न, समर्थसमासाचा. पत्तेः, निषेधविधौ गौरवाच । स्पष्टंचेदं परिमापेन्दुशेखरे । शन्देन्दुशेखरस्वापिकार्थपरतया नेयः । एतेन वाक्यसंस्कारपक्षे 'कृष्ण मतिः' इत्यत्र घरवासिध्या गुणेन भावि ऋनाशेन द्विवाप्रापया च गुणे दिवे कार्यऽसिदत्व नेत्ययंतात्पर्यकपूर्वत्रासिद्धमिरयनेन परत्वादश्यमाणरीत्या "आगन्तनामन्ते निवेशः" इति. न्यायेन दिलशास्त्रविधेयस्याने पवोसपा झपानन्तर्यविघातेनाकृतस्यनेन घरवाप्राप्त्या जश्वाप्रवृत्तश्च दिले सति धस्येत्युक्तिचिदेवेति मान्योक्तिः प्राचामनुरोधेनेति ध्वनितम् , माध्यविरोधापत्तेः। प्रकृत्य. स्यासत्वाचेति मावः । पूर्वत्रासिद्धीयमिति । गदादित्वाच्छ। तदधिकारमवशास्त्रखमस्या लिङ्गम् । यत्र तत्वं सत्रादिवि रत्युपतिष्ठते इत्यर्थः । तत्र "पूर्वप्रासिद्धम्" इत्यधिकारमाप्तम् । "सम्माति सामानाधिक रण्ये" इनिन्यायेनाहिस्ते इति पूर्वत्रेयवान्वेति । तेन परस्य निस्वस्याप्यसिद्धावं भवतीतिमावः । इत्यने. न-वात्तिकेन । यत्तु अश्वोचरं द्वित्वे तस्य सकरप्रवृतिः भन्यथा वावृत्तिरिति लाघवगौरयविशेषात्परि. मापासडोचे मानामावानन्यायेन द्वितीय नस्त्वाप्रमुत्तेश्च चिन्त्यमिदमिति मन्दः । सन्न, "नोकस्या- नेकस्य वाति भाष्यविरोधापत्तेः, प्रागुक्तरीत्या दिवोचरं जश्वेऽपि दियामाप्रयाऽनावृत्तेश्व, परिमाषा. खस्यैव सकोचेमानत्वाच, तथा लक्ष्यभेदस्य सत्वाच। तदेतद्ध्वनायितुमनादरे हेतुमाह-योति । पर्जन्य वक्षणप्रवृत्तिरित्यस्पासाराया-परीति। यपपि वार्तिकदुकमिदं, तथापि परिभाषावृत्तिद्धिरस्प तत्त्वमुक्तमिति तदुपरिभाषेति न दोषः। नियामश्वमेव हि सत्वम् । नियमश्च फळविशेषायैवेति तद. भावस्थले न मपत्तिः । मत एव "मोहीनवइति" इत्यादी दृष्टफलविशेषान्नियमजन्यादष्ट कसपन्ति वायविदा तदाह-मन्योति । प्लेन "मलानम्" इति जशोऽप्रतिहतमसरवादुकन्यायेन मशः सिवाच मूलं विनयमिति पण्डनकारोक्तिः, यत्तु कस्येति भाव इति दोशिताःतर, नशते दस्यत्यौचित्यार । सिमलं तूतपरिमाषया नेति रमाकरोतिश्चापास्ता, उकयुले। साला। पूर्वप्रासिमझिये इति ! दिवभिन्ने पूर्वत्रकर्तव्ये परमसिमिति तदर्थः । ए च विविधाय. कमनचिय" मावास्या "मर शशि" इस्यस्य प्रसिदरयामावेन परवार शाम जश" त्यस्य प्रतिरिति मावः। यत्तु दिले काध्ये गैपादिक शस मासिद्धमिति म्यास्पान, वन, पुण्याभिपस्या. सिपः। दिवम्यामित्यत्र हिरवे को "दिव भौत" इति रामनया "अनवि का इतिशा. स्यासिायनिवेरेन परवारकारस्य दिले पवादयस्प उऽपि वनिमुः। रिवर ana.

·२१४ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- लोपा घेति । "झयो होऽन्यतरस्याम्" (पा०सू०८।४।६२) इति सूत्राद्विक. रूपानुवृत्तेः । एतच्च "नामलो" (पासू०१।१।१०) इति सूत्रे भाष्यकैयटयोः स. टम् । प्राचातु विकल्पानुवृत्तेरनुक्तेन्यूनता। यदपि व्याख्यामिः "शरोऽचि" (पा०सू०८।४।१९) इति ज्ञापकमभिप्रेत्य तत्संवादार्थ भाष्यमुपन्यस्तम्-"अनु. वर्तते विभाषा शरोऽचि यद्वारयत्ययं द्वित्वम्" इति, तन्न, तदुत्तरभाष्ये एव उक्त ज्ञापकस्य दूपितत्वात् । लोपस्य हि नित्यत्वे "अचो रहाभ्याम् (पासू०८॥४॥ ४६) इति द्वित्वं लोपापवादः स्यात् । तथा च "शरोऽचि" इत्यस्य सार्थक्य स्पष्टमेव । तम्माद्विकल्पानुवृत्तौ ज्ञापकान्तरमनुसतव्यम् , भाष्यकारादिव्याख्यानमेव शब्दरत्नम्। नाझ लाविति सूत्रे इति । "हयवर" सूत्रशेपे घेत्यपि योध्यम् । अनुक्तेरिति । "हलो यमा" (पासू०८।४।६४) इत्यत्र "झरो झरि, (पासू२०१४।६५) इत्यत्र चेति भावः । ज्ञापकमिति । उभयत्रापि विकारानुवृत्ताविति मावा । लोपस्य हीति । लोपमात्रस्येत्यर्थः । लोपापवाद इति | आरम्मसामयादिति भावः । शापकान्तर- भैरवी । संय्यन्तेत्यादौ प्रियकारकत्वार्यम्" इति भाग्यवार्तिकमामाण्येन वर्णद्वित्येऽप्याः प्रवृत्तिन। अतएव 'णत्वं द्वित्वं चतुर्णाम्' इति परममूलसतिरिति, तन, 'वाक्, 'चाव' इति भाष्यीय. प्रयोगासनतेः । अन चस्य फुत्वे जश्त्वे द्वित्वधर्वयोः प्राप्तौ चर्वस्यासिद्धत्वेन द्वित्वे परस्य गस्य चर्वे तस्यासिद्धत्वेन खर्परत्वाभावेन पूर्वगकारस्य चोप्रासौ गस्यैव श्रवणापत्ते । नचावसाने चर्वस्य जश्त्वापनादतपा कस्यैव द्वित्वमिति पाच्यम् , अपवादप्रवृत्तिबाधकद्वि. त्वविषयतासत्त्वेन चोप्रवृत्तः। रामावित्यादौ वृद्धधपवादपूर्वसवर्णदीर्घविषयतायाः सत्त्वेन निषेधात्प्राग्वृद्धेरप्रवृत्तिवत् । 'पूर्वबासिद्धीयमद्वित्वे' इति परिभाषाया उपस्थितौ लिङ्गन्तु त दधिकारमशास्यत्वम् । यत्र तदधिकारमवशासत्वन्तन अद्वित्ये' इत्युपतिष्ठन इति तस्या अर्थः । एवं तदधिकारीयशाखे 'अद्वित्व' इत्यस्योपस्थितौ 'सम्मति सामानाधिकरण्ये इति न्यायेन द्वित्वमिन्ने पूर्व कर्तव्ये इदमसिद्धमित्यर्यो भरति । एतेनैनाम्परिमापामाश्रित्यक्ष लाज" इति जश्त्वस्य प्राक् प्राप्त्या द्विधमिति परममूलमधेर्धस्येति मूलबासनातमिति खण्डनकारोक्तिः परास्ता हयबरदसूत्रल्थभाष्यस्योमविषयक्तया प्रवृतरुभयन्न विकल्पानुवृत्तिः सप्रमाणेति प्रद शनायाह-यवरहिति । मूले-शापकमभिप्रेत्येति । ज्ञापकमुपन्यस्येत्यर्थः । तत्रज्ञापातायाम्- संवादा सम्मत्यर्थम् । लोपमात्रस्यति मन मात्रपई कात्स्न्ये । लोपापवाद इतीति । अत्रापवादश ब्दो याधकपर. । अपवाद इवापवाद इत्यर्थः । अपवादो ययोत्सर्गस्य प्राप्तिम्प्रतिबध्नाति सदमपि लोपयोः प्राप्ति वारयेत् । नत्यपवादत्वमेव सम्भवति, यत्रोत्सगें प्रवृत्तेऽप्यपवादवेना भिमतस्य प्राप्तिस्तत्रापवादत्वव्यवहारस्प मुख्यत्वात् । द्वित्वस्य लोपमात्रबाधकत्वे साध. भावप्रकाशः। व्याख्यातृमन्यसभरपर्थ तन्न तदुत्तर' इत्यादि दोपसरपथं चाह-यवरडिति। ताव तद्भाध्य. स्योभयविषयकतया मूत्राप्युभयत्र विकल्प प्रतिपायते । यपपि तत्रोक पव तथापि वृद्ध करणाय स्मा- यते । मत एवामेऽपि ययातमूल तत्ताप्रतीकं घावोमयपरतया व्याख्यासम् । यथाधुने एव योगने वदनु- सरला। नियम नियमकारिणी परिभाषा । भत्र पूर्वत्रासिद्धरयस्प प्रवृणवप्रवृत्ती या भनियमोनास्तीति तत्र तत्याड . 1 ·अच्सन्धिप्रकरणम् । -- वा शरणम् । द्विस्वलोपयोरिति । यत्तु द्वित्वविधानसामर्थ्याद् द्वावेव शिष्येते इति, तन्न, लोपस्य वैकल्पिकत्वेन द्वित्वस्य पक्षे चरितार्थत्वात् । त्रिमिति । "यणो म य" लक्षणान्तरेण पुनदित्वे त चतुर्धमपि बोध्यम ।। शब्दरत्नम्। मिति । "मणुदिए (पा०सू०१।११६९) सूत्रस्थमण्महणं हलः परस्य यो लोपो वै कल्पिक इति सामान्यापेक्षमाश्रयणीयमिति मावः । तस्य "हलो यमाम्-"(पासू० ८४६४) इति विशेषापेक्षत्वे आह-व्यारयानमेव वेति । यदि "हलो यमाम्-" इत्यत्र विकल्प सिद्धं कृत्वा द्वित्वस्य तद्विपपे चारितार्थेन "झरो हरि" इत्यत्र तदनुवृत्ती "शरोऽनित (पा.सू०८।४।४९) इति ज्ञापकमुपन्यस्यते न्दा सम्यगेच, परन्तु प्रार्चा भाष्यसमतिलेखः प्रामादिकः । तदायल्योभयविषयकतया प्रवृत्तेः। रवी। कमाह-भारम्मेति । मण्माणमिति । एतद्धि 'सय्यन्ता' इत्यादावनुनासिकयकारादेदित्वार्थ,यदि लोपो नित्यः स्यात्तदा कृतेऽपि द्वित्ये तस्य लोपेन निवृत्तौ यकारादिद्वयस्यैव श्रवणमिति त ब्रान्ग्रहणेन सिद्धावक्लसस्य परणकारसाध्यप्रत्याहारान्तराश्रयणस्य व्यर्थत्वमिति भावः । सस्य-उक्तसूत्रस्थाणग्रहणस्य । सिद्धमिति । अण्ग्रहणादित्यादिः । तद्विषये-'हलोयमाम्" इति लापविपये 'हर्यनुभव' इत्यादौ । "शरोऽचि" इति शामिति । एतद्धि 'चतु'' इत्यादौ द्वित्वस्य निषेधाय । यदि तु "झरो शरि" इतिलोपो नित्यस्तदा जातेऽपि तस्य हिस्ये लोपेन निवृत्ताविष्टस्य सिद्धया निपेधो व्यर्थः स्यादिति भावः । प्राचाम्-प्रकाशकृताम् । तद्भाश्यस्य- "अनुवर्तते" इति भाप्यस्य । उमपविषयकश्येति । तेन ज्ञापन "झरो झरि" इत्यत्रानुवृत्तौ मध्यस्थत्येन "हलो यमाम्" इत्यत्रापि तत्सम्बन्ध इत्युभपविषयकता तस्येति भाव । भावप्रकाशः। पपत्तिः स्पष्टवेवि मावः । मात्र शादः कारन्ये । प्रहणमिति । तधि 'सय्यन्ता' इत्यादावनुनासिकपर. सवर्णस्य यवन प्रहणात् "मनचि' इति हिरवे त्रियकार त्यर्थम् । "इलो यमाम्" इत्यस्य नित्यसे तु म्य यमेव तत् । "नो केनकम्" इति न्यायेन मेदकपक्षस्यापीदमेव शापमुक्तरीत्या । विशेषापेशवे "हल.. त्यस्यैव तत्व स्यादत भाइ-सामान्येति । इदश्च स्वरोस्या। भारतदीरवारविमाह-तम्येति । सापकस्यैत्यर्थः । तावदेव चारितार्थेन सामान्यापेशवे मानामावादिति भावः । एवोक्या माध्यमले समस्या ख्यानेनास्यावश्यहा धनयति मूलक । एतेनो व्यर्थ इति मन्दोकमपास्तम्। पत्तु सग्इनकद । देवदत्त' इत्यादावोत्यादिपूर्वसदद्ग्रन्थे दर्शनादत्र व्याख्याता दयाकृतासान दोपः । किन हारकमुपश्यस्येत्यनुत्तोपारम्मः | "झयोहः" इत्यतस्तदनुवृत्त्या विकरमेनाय लोप इशिका शिकादो स्थितन् । तपाच माध्यम् "मनुवतः" इत्यादि । “नान्झली" इत्यत्र यटोऽपि यो वेत्या तान्या । एवश वैकलितत्वे एव माथ्यकयरसंवादो, न शपरत्वे, नाक्यं पर विशिष्टमित्याय देतदिति । तर, ति काशिनास स्थितमिायुश्या तस्य स्थानिष्टरवचननेन न्यूनतावादस्प्यात्। अमि. स्येति मूळ पाठससेनोपन्यस्येश्यनुकोपालाभ इत्यस्यैव तयााए । माध्यस्पोमयविषयतया प्रवृतेश्च । तर पनपन्नन्यथा त संयोग्य खण्यति-यदि त्वित्यादि । सिद्धमिति । भग्मदणादिति भारः। ज्ञापफमिति । इस्पमित्य तत्र तापं तत्परमाध्यमुपयरत रियुच्या शयर्थ.। सम्मगेयेति । मुसो सोगमावाव । एवम्ब मूडमयुक्षमेवेति भावः। ययायप्रिन्मूलाशयमानेन र पापा- पान्त्यिति । प्राचाम् । प्रकाशनाम् । वदाप्येति । अनुवत: इत्यादिमा यस्यत्ययः । शरित प्रारिपारि विसर इस्पर्षः । अप्राणमिति । तरि संपनपत्र या पदावस्य" इतिपरसवर्गर देऽनुनासिपकारस्य "मनविप" इति मिलायं पाप्राणेन प्रहगायकोप नियाले दिEatee सरा ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- एत्येधस्यूस (पासू०६।६।८९)। अत्र एचीत्यनुवर्चते । तच्च एतेरेव वि. शेषणं नत्वेधतेः, अन्यभिचारात् । नाप्यूठः, असम्भवादिति प्राश्चः । अत्र कैयदः- शब्दरदाम् । असम्भवादिति । नवा अवतीति और्जमस्य मौर्जनौ' इत्यादावः काठ्या दगुणे परादिवरपेनोठत्वात्सम्मयोऽस्ति । न च "तिरेचिश (पासू०६।१।८८) इति सिद्धिः "गोमाटोan (पा.सू०६३११९९) । इत्यनेन बाधाद, अनेन तु सामथ्र्योत्तदू याध्यत इति वाच्यम् , तस्यानभिधानादित्याशयात । किं च "ओमाडी:-॥ (पा०० ६।११९६ ) इत्येतद्याधकल्पनापेक्षया सामध्येन लक्ष्यानुरोधेन च 'एचिः इत्यस्यासम्बन्ध भैरवी। 4 रलाकरोक्ति खण्डयितुं तम्मतमनुपदन्नाह-नवैति । मौरिति । "गोतो णित्" इति सि. द्धस्य रूपस्याय रेखः । प्रातिपदिकस्वरूपन्तु 'ओ' इति । गुणे इति । तदा एचपरत्वामा- येन वृद्धरप्राप्. । सरायवे-"ओमाहोवा हवि पररूपम्याध्यत इति भावः । मनमिधानादिति । "सिपि वृद्धिः" इतिसूत्रस्थझैपटोतिरन मानम् । अनमिधाने भाष्यसम्मत्यभावादाह-कि वेति । सामर्थेन-एचोत्यस्य उडशेऽपि सम्बन्धेनेजादावूठि वृद्धिरिति वाक्यार्थसामध्येंन । लक्ष्यानुरोधेनेति। ऊडेशेऽप्येचोत्यस्य सम्बन्धेनैजादावोठि वृद्धिस्वीकारे येन नाप्राप्तिन्यायेन "ओमानेश्व" इत्येतद्वानानव स्यानतु 'विद्यौहः इत्यादा विति ताशलक्ष्यसिद्धयनुरोधे. भावप्रकाशः। प्रत्यवानुवृत्ती मध्यस्थतया "लो यमाम्" इत्यत्रापि तस्वसिद्धिः। अत एव खण्डनपानिममाध्यसाति स्तथाच न सापकखण्डने मूटतात्पर्य किन्तु भाष्यसम्मतिलेखखण्डने। अत पय तदभिप्राय ल्यबन्तेनो लिस्य मुख्य खण्डय तत्रेत्यादिनोष यस्त मूळकृता 1 एका पक्षप्रयेऽपि व्याख्यातमन्यासतिरेवेति भाव । रत्नाकरोक्ति खण्डयितुमनुवदति । नधेति । औरिति । पूर्वपक्षे "गोतो गित" इति सिद्धरूपोल्लेख । शब्दस्तु मो इति; तदाह-अवेरिति । गुणे इति । एचीति विशेषणाद् पद्धरप्राप्ते रिति भावः। परादि- त्वेनोठत्वादिति । व्यपदेशिवदिस्यतिदिष्टेनेत्यर्थः । इटाववठवं समुदायवृत्तीति भावः । बाधा- दिति । पूर्ववत्पूर्वान्तवश्वेनाववादिति भावः । सामर्थ्यादिति । एचीति विशेषणेनान्यत्र मचारितार्या. दिति भावः । अनमिधानादिति । इद दुर्वपमिति शेषः । पृद्धिसूत्रस्यकैयटोकरिति भावः। नन्वत्र मानामाप.। न च दिसूत्रस्थमाय मानमिति वाच्यम् , तस्यान्याशयकावार । भव एवं तनत्यः केय रविनय एवं । स्पष्टं चेदमुधोते । एव चासम्मयोऽसम्मवी। पत एवाशयादिस्युफमत माह-किचोमे- ति। एतेनागतिकगत्यनमिधानानपणानौचित्यम् । स्रोतोऽपि चिस्या, भाष्यादिक चरपदावे चेति निषेधामिप्रायम् । किन्वेत्यादिमन्थस्तु मसम्मवादिनि व्याख्येयग्रन्थविरुखः। उस्माइष्ठित्यनोकारपश्ये ण निर्वाह इति मन्दोकमपास्तम् । करोत्या सदनात्रयेणोदयोवस्यापि युक्तवाद, उत्तरपदावे चेत्यस्सा शानाध, व्याख्येयमन्थोपमदार्थमेव कित्यादि प्रातेश्च । मन पथ प्रश्लेषवेयध्याति दिक् । उत्तरी. स्पा सामयाभावादाइ-लक्ष्येति । यद्येचो विशेष्येस तदा कुन नैसि न्यायेनावोमागेरिति बाधित्वा सरला विलोपन निती कारपस्यैव श्रवणमिति ध्यर्षभन्भरणेनेव सिंह। अनभिधानादिति । भत्रसूत्र प्रत्येपरयोरिति योग विमस्य एचीत्यस्य व विशेषणपरमाभ्यमन्त्र मानम् । वस्तुतस्तु विशौह इत्यादी इमर्थम् भावता नीति पत्येपरयोरेव विशेषणमित्युसतया चत स्यामिधाने न मानमिति रोध्यम् ।

·अन्सन्धिप्रकरणम् । - एधतेरपि विशेषणम् । मा भवान्प्रेधिदित्यत्र व्यभिचारात् । यद्यपीदं फैयटपुस्तकेषु प्रायेण न दृश्यते, तथाऽपि कचिद् दृश्यत एवान च “णौ चहि-"(पासू०७४। ११) इति हस्वे कृते नायमेधतिरिति वाच्यम् । एकदेश विकृतस्यानन्यत्वात् । न चैवमपि "अजादेद्वितीयस्य" (पा०सू०६२२) इति धिशब्दस्थाने विधिशब्दादेशे सति वस्नसोरिव प्रकृतिप्रत्ययविभागसम्मोह इति वाच्यम् । द्विःप्रयोगो द्विवचनं पाष्ट-.. मिति पाप्ठभाष्ये सिद्धान्तितत्वात् । अन्यथेहैव णिलोपो न स्यात् । जिघासतीत्यादौ शब्दरत्नम्। कल्पनैपोचिता । ह्रस्वे कृते इति । वृद्धः पूर्वमित्यादिः । वार्णपरिमापयति मावः । अनन्यत्वादिति । न च "अचः परस्मिन्" ( पा०२०१।११५७) इति स्यानिवस्नै- जादित्व सुलमम् , पूर्वपरविधित्वाय । पूर्वस्यैव विधौ हि सा । मध्ये ऽपवादमायेनाऽऽदू गुणं याधित्वा इहैव स्यात, उपैधते' इत्यादौ तु परत्वात्पररूपमेव स्यादिति भावः । संमोह इति । एघतेरादेशामावेन न स्थानिवस्येन तत्वम् । न स्यादिति । न च "णेर मिटि" (पा.सू०६।४।९१) इत्यस्य ण्यन्तस्यास्य लोप हत्यर्थः, स चालोन्त्यपरिमा. . भैरवी । . नेत्यर्थः । ममम्वन्धेति । 'ऊडशे इत्यादि । वार्गेति । वाक्यसंस्कारपक्षे इदम् । मूले-एकदेशवि. कास्यति । एकदेशेन विकृतस्येत्यर्थः । भनन्यस्वादिति । स्थानिवदानेनेत्यादि । नत्वन "एकदे- शविकृतमनन्यवत्" इति परिमापाया. समार, अाधिकविकारसत्त्वात् ।। एजादित्वन्तु न स्थानिवद्भान, अलिवधित्वादिति भाव ।एषोत्यस्यैधत्य सम्बन्धेऽपि स्थानिवद्भावन 'मा भवान्प्रेदिधत्' इत्यत्र वृद्धिवारणासम्मव इत्याशा वारयति-नवेत्यादिना । पररूपमेवेति । तथा चेष्टानिष्टव्यवस्याया असिद्धिरिति भावः। ननु दृष्टान्ते प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्यादेशो दार्टी न्तिके तु न तथेति वेपन्यम् । फिञ्च स्थानिवदायेनैतित्वमपि वक्तु शक्यमत आह-एधतेरि. वितत्त्वम्-एर्धातत्वम् । दृष्टान्त प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्यादेश, इह तु प्रकृत्यायवधकारप्रत्य- - भावप्रकारा.. - - 1 स्यादिति विश्वाह: इत्यादि न स्यादिति "वाह ऊ" सूत्रमा याभिमतेष्टानिष्टलक्ष्यानुरोधेनेत्यर्थः। प्राप्त म्बन्धति । दश इति भाव.। म एवेणीकारादाविति प्रकृतस्वस्थवाटिकादिसङ्गगतिस्तदाह-योचि तेति । पाणेति । वाक्यसंस्कारपक्ष इति भावः। पचीति विशेषणेऽभ्यवारणमित्या- नति। पर मते वदमा फस्तिमाइ-मध्ये इति । बाध्यविशेषचिनाजीसा इति भाव. । पररूपमेवेति । तथा शानिष्टम्यवस्या न स्यादतिकादिविरोधश्च स्यादिति भावः। ननु दृष्टान्ते प्रकृतिप्रत्यययसमूहादेशेऽप्यत्र न तापम्पम् । किरा एकदेशेति लौकिकन्यायस्पार्धन्यूनाविक रेणाप्राप्तावपि स्थानिकानेष्टसिद्धिरत माह-एधतेरिति ।। तत्पम् , एषतिस्वा। तयाच सम्मोहमानेऽयं दृष्टान्त रवि माव.। स्याङ्गस्ये. विगतदपिकारस्पतादिति मात्र । ननु प्रत्ययमहापरिमापया पोतिस्यानिन एवाग्यन्तम्यानङ्गाया च मोपवम् । एकाच इत्युतः विलमिचोऽमाहितीयस्पेयुके प्रतिप्रत्ययसमूहस्यादेशदोलम्या सरा। पूर्वस्येव विधायिति । तेन भारतरित्यादी "काम" ३ गुणस्य सवर्णदोषं न स्यानि पसमिति सरे निरूपितम्। मू-एजायोरितीति । एयशे एक विशेषाय पल मेदिषर इति ययेऊम् ।जीकारादरी प्रतिष विदानिकस्य मध्यकारवचनुवर्य मे या द्धिवारोन प्रयासपातमा वाघिससे प्रदिप पत्र पर प्रारया एपीयस्य समान प्रयासाने वृदेरमा थानानमिधानासोति पायरे सम्माम पर सपा विसर मिले। वस्तुवातु यासर मुनीना प्रामाध्यमितपरिमापया जरा विवादित एव? रघुरागम् । बाकिानुसारेग ·२१८ सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- सनः सकारेण विशिष्टस्य द्वित्वे कृते कुत्वं च न स्यात् । न चान्तरङ्गत्वात् प्रथम "चङि" (पा०सू०६१।११) इति द्वित्वे कृते ह्रस्वो न भवत्येवेति वाच्यम् । ओणे- ऋदित्करणेन बहिरङ्गस्यापि "णौ चंडि" (पासू०७४.१) इति हस्वस्य प्रथम प्रवृत्तिरिति ज्ञापितत्वात् । । । । शब्दरतम् । पयाऽन्त्यस्य, एवं च प्रकृते न देोपः । "सधैं सर्वपदादेशा" इति न्यायेनेधीत्यस्येधिधि:- त्यादेशसत्त्वेन स्थामिनो ण्यन्ततया आदेशेऽपि स्थानिवदायेन यन्तत्वस्य मुलभत्वादि- ति वाच्यम् । मलेोऽन्त्यपरिमापया निर्दिश्यमानगरिमापया च "जेरनिटिंग (पा०सू० ६।४।५१) इत्यस्य ण्यन्तस्यास्यान्त्यो यो,निर्दिश्यमान गिस्तस्य लोप इत्ययेन दोषा. । अन्ते गैरसत्वात् । सूत्रं त आधादित्यादौ चरितार्थमिति भावः । कुत्वं च न स्या. दिति । हन्त्यवयवहकाराभावात् । सन्सम्बन्धिसकारवैशिटयामा तु स्थानिवरषेन कुत्वं स्पादपीति भावः । अन्तरङ्गत्वादिति । चपरणिनिमित्तहस्वापेक्षया घमात्र निमि- तत्वेनाल्पपदार्थापेक्षत्वादित्यर्थः । माध्मे त नित्यत्वमात्रमेवाद्वित्वस्योक्तम् । शापितत्वा भैरवी । यटितसमुदायल्यादेश इति वैषम्यं यद्यप्यस्ति तथापि सम्मोहे दृष्टान्तोऽयम् । सव सर्वपदादे. शा इतीति । एधीत्यस्य समुदायल्यार्यवत्त्वेनास्ति 'स' इति न्यायसवारः । श्रोतस्तु धीत्य. स्यैव, “मजादेद्वितीयस्या' इत्युक्तः । परिभाषया चेति । द्वयोः परिभाषयोर्वाध्यबाधकभावाभा. वादेकवाक्यतयेत्थं व्याख्यातम्। “पादस्य लोपः" इत्यादौ यया । दोषादिति । णिलोपल्य प्रा. त्यभावरूपदोपात् । अंतत्त्वादिति । सम्मोहेन गिबुद्धरसत्त्वादित्यर्थः । सूधन्तु माद्यादिति । भ. ब्रणिति प्रत्यये परतो वृद्धविधानेन गिबुद्धरविघाताद्भवति णित्रुद्धिरिति भावः । मूले-उनः सकारगति । “सन्यो" इत्यस्य पष्ठयन्ततया सकारविशिष्टस्य 'नटभाविद्वयानानि भवन्तिा इति न्यायेनकाच्पदेन ग्रहणादिति भावः । स्यादपाति । अपिलोक्ताभावस्य समुचाया तथा च मूलोक्तम्मुख्यन्दूषणमिति ध्वनितम् । शङ्काभिप्रेतमन्तरङ्गत्वमुपपादयवि-चम्परेति । माप्ये सिति। एतेन नित्यत्वेनैव निर्वा हेऽन्तरापर्यन्तानुसरणं व्यर्थमिति भावः। मूलोक्तस्वो- चात पाह-सवे इति । एवं चार्थवत्येवेति सिद्धान्तबोध्यवाधितो भवतीति भावः । ण्यन्सत्वेति । भरवस्येस्यपि मोध्यम् । "पूर्वोऽभ्यास:" इत्यादिवैयापत्या प्रक्रियादशायामुकन्यायानामयणमिवित न, मत्र पसेपामध्यान्तरकल्पनात् । श्रोते एव स्यान्यादेशमावे तधिनानुमानिके पपि न, तत्रा. देशपदानक्यापते: द्वनयवाह-अलोन्त्येति । तत्राविरोधेन द्वयोध्यबाधकमावाभावानुपस्थितेः । वासस्त्योरित्यादीतु न दोपः,सस्यैश्यत: सोतिवास इत्यनुत्तापवश निर्दिश्यमानस्येति विषयेऽलोन्त्यस्येति प्रस्तावपि प्रदिपये "समः सुटि" इत्यादौ न तत्प्रवृत्तिः, तस्य वैयापत्तः । वन वदन्तविधियंदागमा इत्युमयविषयस्तादिषय स्पष्टं चेदं परिमायेन्दुशेखर इति भावः । 'सन:' इत्यादि कृते इत्पन्वोक्तिस्वारस्य. मार--सनिति । निनौ सवार एकाच इति मायोकरिति भावः । स्यादपीति । अपिलोक्तामागसमु. चायकः । पाव पाक्षिोऽयं दोष इति प्रागुतमेव मुख्य दूषणम् नस्विदमिति मूळे निधः पाठः सवितोs नेन । मत एव प्रतीक तथा धृतमिति भावः । नारपेति । भरपदार्थ निमिचकवादियः । माये- रियति । ना एवेन च सूषितम्-तावरोव निहि तनुरोपमुरमुग्य रहत्वपर्यन्तपावन प्रकाशानु सरला। पपत्य एनीत्युपरजकमिति कपनाया मायानुसारेग वासिक पणतया पाण्यानस्वैर स्पाय. सवात् । पाच दिवत् स्परयानमिषाने न मानमिति दिक । • भावप्रकाशः।

·मच्सन्धिप्रकरणम् । / २१६ . अत्र माधवः-मा भवान् प्रेदिधदित्यत्र नातिप्रसङ्गः। ण्यन्तस्य शब्दान्तरला- देघतिग्रहणेनाग्रह्णात् । अत एव हि "न भाभूपूकमिगमि-१ (पासू०८।४।३४ ) इत्यत्र "ण्यन्तानां च भादीनामुपसंख्यानम्" इत्युक्तम् । तत्रैव शब्दान्तरत्वादमा- सावुपसंख्यानमिति कैयटन्यासकारहरदचादिभिः सवैरेवोक्तम् । किं च ण्यधिकस्या. पि ग्रहणे "उपसर्गात्सुनोति-(पासू० ६।१२९१) इत्यत्राभिपावयतीत्युदाहृत्य ण्यन्तेनामेर्योगात्सुनोति प्रत्यनुपसर्गत्वात्कथं पत्वमित्याशङ्कयाभेः प्रकृत्यर्थविशेषक- वेन समाधान भाष्यकाराद्युक्तमसङ्गतं स्यात् । न च "हेरचडि" (पासू०७३। ५६) इति लिङ्गात् "प्रकृतिग्रहणे ण्यधिकस्यापि ग्रहणम्" इति भ्रमितव्यम् । ज्ञाप- कस्य कुत्वमात्रविषयकत्वात् । तथा च वार्तिकम्-"हेश्चडि प्रतिषेधानर्थक्यमझान्य- त्वात् । ज्ञापकं तु चढोऽन्यत्र ण्यन्ते ऽपि कुत्वभावस्य" इति । तस्माद्युक्तिविरोधा- भाष्यवार्तिकवृत्तिन्यासादिप्रन्यैः पूर्वापरस्वमन्थेन च विरोघादुपेक्ष्योऽय कैयट इति । अत्रेदं वक्तव्यम् । अस्तु विशिष्टस्य शब्दान्तरत्व तावता ऽपि प्रकृतिभागस्यै- धूपत्व केनापगतमित्यवधार्यताम् । न ह्युपैधत इत्यादौ तिङन्तस्यैधूपता नास्तीति प्रक- त्यशे सा हीयते । तथा च "उपसर्गात्सुनोति-" इति सूत्रे वात्तिक "सिद्धं त्ववय- वानन्यत्वात्" इति । यत्त्वभिपावयतीत्यत्रत्यभाष्यविरोधोद्भावनं, तद्विपरीतम् । यतः प्रकृतेः सुनोतिरूपानपायात् कैयटमते सिद्धा यथोक्तव्यवस्था । वन्मते तु रूपा. न्तरत्वेन ण्यधिकस्याप्रहणादसङ्गतैव प्रागुक्तव्यवस्था स्यात् । को ह्येषयतिसावयत्यो- शब्दरत्नम्। दिति । इदं च "णौ चहि-" (पा० सू० ॥४।१) इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । असङ्गतं स्यादिति । सनोविग्रहणेन सावयतेरपि ग्रहणेन शङ्काया एवामावादिति भावः । अवयवानन्यत्वादिति । ण्यन्तावयवस्य सनोते. सनोतिभिन्नत्वाभावादिति. तदर्थः । सुनोतिरूपानपायादिति । "हनोतित्वानपायादित्यर्थः । असङ्गनेवेति । ज्यन्तेमाभेयोगादिति पाका प्रकृत्यर्थविशेषकत्वेन समाधानरूपा च व्यवस्थाऽसगतेद स्यात् । त्वदुफरीत्या प्रयधिके पत्याप्रारित्यर्थः । तदेवाह-को होति । भैरवो। . भायप्रकाश कयो. सप्रमाणत्वसूचनायाह-दमिति । इदम्-यहिरङ्गस्यापि पूर्वम्प्रवृत्तिरित्येतत् । शया एवेति । शशाया अमारे समाधानमप्यसङ्गमित्येवकारेण ध्वनितम् । सुनोति- पेस्पन "रूपशब्दोय " इति "स्वं रूपमा इत्यग्र पपि प्रतिपादित तयापि पाठपर्या. ज्ययायाह-सुनोतिश्वेति स्वदुत्तरीत्या-यन्तस्य शब्दान्तरत्यमित्युक्तरीत्या। मूले-मा- स्वेति । मन एवकारेण प्रतिमागस्य शब्दान्तरत्ये 'उधपते प्रादधिपते इत्यादी प्रत्य रोषन मूलको म्यर्थ ठत्र दुक्तिबीज तु प्रथमोपस्थितत्वमिति । मोक्तेः स्वोळे समलव पनपति- इदमिति। पाया पोति । ठयानोमयसमिति भावः । भवपवान्यतामावारियर्थनिरापापा-ज्यन्ते. विस्यान्वयमार-मुनोतीति । पराशे धर्मपर इति भावः । शनिपेत्यर्थः । त्यति । ज्यन्तस्य राम्दान्तरतरूपोकरीत्यर्थः । वा न कथमप्यप्रयोमयामहविरिति भावः। मूले प्रसङ्गत एत मारवाश्य दिपिइपास किमीमागस्यपादारविषोत्या- ·तु वृद्धिर्न स्यात् , अन्तरङ्गेण गुणेन वाधात् । अपवादभूताया अपि वृद्धरुहिनी- शब्देन विप्रहे चरितार्थत्वात् । यथोक्तं प्राक-"इण-डि-शीनामाद्गुणः- सवर्णदीर्घत्वात्" इति ॥ स्वादीरेरिणोः । इरेरिण्योरिति काचित्कोऽपपाठः । स्वैरीति णिन्यन्तस्यास्त्रि- - . शब्दरत्नम्। इनिठनो" (पासू०९।२।११५ ) इति विहित इत्यर्थः । अन्तरङ्गेणेति । प्रथमप्रवृत्ति केनेत्यर्थः । समर्थग्रहणेन कृतसन्धिकार्यादेव तद्धितोत्पत्या तद्विषयेऽकृतम्यूहपरिभाषाया अप्रवृत्तेस्तस्या असत्याच्चेति भावः । चरितार्थत्वादिति । तदघटकोधिनीशब्दस्य फरिपतार्थनाप्यर्थवत्त्वाभावेन ततासूत्रप्रवृत्तश्चेत्यपि बोध्यम् ॥ भरवी। प्रथमेति । समासे संहिवाया नित्यत्वेन इन्प्रत्ययोत्पत्तिपर्यन्तं विलम्बासम्भवादिति भावः। नन्वकृतव्यहपरिभाषया प्रथमतो गुणो न भविष्यतीत्यत आह-समर्थग्रहणेनेति । इदमस्त. व्यूहपरिभाषायाः सत्वयादिमतेन । वस्तुतः सा नास्तीत्याशयेनाह-तस्या इति । तटरेति । प्राचोपपादितो यः समुदायस्तघटकेत्यर्थः । कपितार्थेनापोति । समासे समुदायस्यैवार्थव- त्वम् , अवयवस्य कल्पितं तत्त्वम् , तच्चात्र नास्तीत्यर्थः । इन्प्रत्ययस्य समासादुत्पत्त- रिति भावः । एतस्यूत्रेति । नच "अक्षादूहिन्याम्" इति वार्तिकं न तु सूत्रमित्येतत्सून मित्या सङ्गतमिति वाच्यम् , तद्वितप्रकरणारम्भे शब्दरत्ने एवोपपादयिष्यमाणत्वात् ।। भावप्रकाशः। ध्वनितावाद, बाधादित्यादिग्रन्यासनतेश्चात माह-प्रथमेति । पूर्वोपस्थितनिमित्तकस्वरूपान्तरणत्वेन रोकन्यायसिद्धेनेत्यर्थः । इद युगपरप्राप्ती पूर्वप्रवृत्तिमात्र नियामकमेव । बहिरङ्गासिद्धत्वमपि पूर्व तदप्र वृत्तिरूप यथा 'पद्व्या' इत्यादी पदस्य विभज्यान्वाख्याने । कमेगावाल्याने तु पूर्वप्रवृत्तिकत्वमेवातर. करवं बहिरङ्गासिद्धत्वमपि निमिचामावादप्राप्तिरूपम् । एवमत्रापि । बाधादित्यस्याप्ययमेवार्थः । तत्रान्तर- त्वं तु माविबौद्धवहिरणनिरूपितमक्षतम् । "नागानन्तर्य" ति तु न, उक्तोत्तरवादिति भावः । नन्वेव. मपि "प्रकृत"इति दुरा, निमित्तविनाशप्तग्मावनाऽपि हि प्रवृत्तिनिमित्तम्। मत एव 'केणः' इति निदेशेन तस्या भनित्यवं सतुक्कनिर्देशवययं च ग्रुवन् "भव:पर"इति सूत्रस्थकौस्तुमो गोमस्रिया. दिश्योपपद्यते । अन्तरङ्गानपीरपाचस्या एत्र प्रपश्यः। तम्शापर्क चास्या एवेस्यत मार-समयति । इद च मूलरीत्या । तद्विपये, तद्धिप्सविषये। सिद्धान्तरीत्या माह-तस्या इति । ननु "उपसानिध्य" इति म्यायेन दृदिरेव स्यादत भाइ-मूले-मपवादेति । चरितार्थत्वादितीति । तयाचापवादो यपन्य. श्रेति न्यायस्य विषयो, न तस्य। मत एव यथोकमित्यादिना दृष्टान्टोक्तिः। एव विधानसामर्याद गुणवाधकरवं नेति भावः । ननु युगपदन्वास्याने विनिगमनाविरहेण वैपरीरयं कुतो नेस्यत माह-त. दिति । यदा सामात्र प्रवृतिमभ्युपेत्य मूछोक दूपगम् । वस्तुत: शैव नरयाह-तदिति । सम रतप्रतिकेनन्तपटवस्वर्थः । इनो विशिष्टप्रकृतिकत्वेन तन्मात्राकृतिकवार । भपिवास्तवार्या भावसमु चायकः । तत्रैवदिति । प्रायोक्तप्रक्रियाके सत्र हाये"मशहि"इति वातिकप्रहत्तेरित्यर्थः। तथाच तत्र प्रक्रियाया वत्र इस्निीव स्यादिति मावः । 'उपजनिष्यमाग रदिन्यायसवारे मार-सदपटदेति' इति - सरला। , . - मूले-उक्त प्रागिति । अयम इन्द्रम् , प्रामे , सर्व स्थम्, भवान्तरण गुणेम सवर्णदोषों माध्यत इति । एतत्सूति । तस्यादिस्वरये विद्यालय कास्वान्तापल्लादेरिका स्मृतः इनि पातिक पार्टिकसूत्रिकः' इविमा योदाहरणार . स्त्रायकोपधार" इतिस्थमाध्ये संख्यामा रितिव कम्पम्" इत्यस्य मागवार्षिक:' इति प्रदाहरणार "वरितो वाऽनुदातेपदादो" इसिम्पमा में ·२२२ सटीकटिप्पणशब्दरत्नमौढमनोरमायां- यां युद्धयभावप्रसङ्गात् । वैरिणीत्यत्र तु डीप: प्राग्भागमादाय वृद्धिाच्या । यतु व्याचख्यु:-लिङ्गविशिष्टपरिभापयति, तनिष्फलम् ।। प्रादहोढोढयष्येषु । अबोदशब्दः कैश्चित्प्रक्षिप्तो भाष्यादौ तु न दृश्यत इति प्राध्वः । इदानीन्तनपुस्तकेषु तु भाष्यवार्तिकयोरुहशब्दो दृश्यत एव । नानर्थक स्येति । उपस्थितस्यार्थस्य शब्द प्रति विशेषणत्वसंभवे त्यागायोगादिति भावः । सीरदेवरत्वाह-"श्च- (पा० सू० ८।२।३६) इतिसूत्रे राजेः पृथग भ्राजिप्रह 'णमिह ज्ञापकमिति । नन्वेतदयुक्तम् , फणादिना राजिना साहचर्यात् तयाभूतायैर "पत्वार्थतया भ्राजिप्रहणस्योपक्षीणत्वादिति चेत् ? 'विभ्राट् विभ्राक्' इति रूपद्वयं हि सायं, तच ब्रश्चादिसूत्रे 'राज' इति पठित्वाऽपि सुसाधम् । एकस्य भ्राजतेऋकारस्य प्रागपि दातुं शक्यत्वात-ऋधाज इति, "भ्राजमास-"(पा० सु० जा३) इति विकल्पस्य वाचनिकतया ऋकारस्य आत्मनेपदमात्रफलकताया . भाव शब्दरत्नम् । ज्ञापकमितीति । प्राजौ राजेरपि सत्वेन रानिपहणेनैव सिद्धस्तद् व्यर्थ सज्ज्ञा पकमिति भावः । तथाभूतस्यौवेति । फगादेरेवेत्यर्थः । राज़ इति पठित्येति । न चैवमनुबन्धनिर्देशादाराष्टोत्यादौ यङ्लुकि पत्वं न स्यादिति वाच्यम् , यङ्लुकरमान्दः भैरवी। भाजी राजेरपीति । अन्न अपिशब्दो भ्राजावित्यस्यानन्तर द्रष्टव्यः ।। परोक्त दूपणमुद्ध । माह-नचैवमिति । छान्दसत्वादिति । एतेन "तिपाशपा" इति परिभाषासत्त्वे छन्दसि सर्ववि- भावप्रकाशः। व्यास्थानमयुक्तम् । अपवादवयों एव ततः । यथा दधोत्पादो। कादिनिरेव नेी तत्प्रवृत्तिर. वेष्यपि न, तत्रय मानामावाद । मूले-निष्फलमिति । हेस्वैरोस्ति स्वैरप्रियः सरशाने स्वैरपटाविश्यादौ वृद्धिरिष्टेव । 'दन्त्योष्ठयः कम्पलवसनाणं त्यादि च सा । एतेनोक्तमयोगेष्वदय उत्तरपदयारीररिगोरित्यर्थः समासग्रहणामावेऽपि वस्तुतस्समासे एव देधिस्वास्वीकार्यः, समर्थपरिमाषोपस्थानेनानन्विवार्यकत्वा. दुद्वारेऽपि रपटोत्यादिदोषानुसारादिति प्रकाशाशयेन मूल चिन्पमिति नगवापरनारोक्तमपा. स्खम, वन वस्या इष्टस्यात् । सिद्धान्तरीत्या तया तस्याप्युबाराच । साक्षारपदरवेन मुवन्तलेन बोस. खामावाचस्प्रवृत्तेक्षा प्रवृत्ती मानामावाञ्चेति दिक् । एवेन समर्पपरिमापोतरपक्षाक्षेपास्यामेव नि. वहिऽयवस्परिभाषा निष्फलेति मूलादि चिन्त्यम् । भन्यया 'प्रोदधौ स्यादावनि। बहरया 1 यामगतिश्चेति प्रादूशेट:" पत्र सदुकमध्यपास्तम्, उपयुके, प्रकाशानुयाविलाय मला, प्रक्रियावशाया नहत्त्वार्यानहोकारस्योकावाच । गोगमुख्यन्यायेनार्यवासरिमामूलकेन सशामूठेय. दिशम् तु दिर्नेति भावः। मले-प्राय-प्रकाशकृतः। भाजी राजेरपीति । भपिः पूर्वान्वयो। या, यथावत एव भाजित. मुशायकः । व्यपदेशिवावस्तूमयत्रापि तुल्य: 1 राजरपोत्याचपाठ, पातुनिर्देश विधानादतर्गतस्य चधातुवाए । रानाकरापनूदित खण्डनार्कदोषमुर्तुमाह-चैवमिति। तथापा स्प:। सि. सरला। नवेदानीमाचार्याः सूत्राणि वा निवर्तयने" इति माभ्याश वासिंवेऽपि सूत्रन्याहारदानेन "मा. हिन्याम्" इति वातिकस्य सूत्रपदेन प्रोऽपि नासाति: । स्पष्ट वे शहराने तस्तिपमणे । - ·अच्सन्धिप्रकरणम् । २२३ वक्ष्यमाणत्वेन तत्स्थाने ऽकारस्य सुपठत्वाच । तस्मात् सोरदेवोक्तं ज्ञापकमपि सम्यगेव । प्रैग्य इति । एपसाहचर्यादेष्योऽपि अनव्ययं गृह्यते । तेन गयन्तादिपेः स्को ल्यपि पररूपमेव, न तु वृद्धिः । प्रेष्य गतः॥ शब्दरत्नम्। सत्वाव "रितपा शपा" इत्पल्यानित्यत्वाच, माष्ये तस्यानुकत्वाच । एतेन फणादि. त्येन ग्रहणे गणेन ग्रहणाघलुकि न स्यादित्यपास्तम् , गणेन निर्देशाभावाच । राट् , विभ्राट् , इत्यादौ राजत्वं तु भूतपूर्वगत्या। राशब्दपूर्वकजुधातोः क्विपि निष्प. नराशब्दे नपुंसके न पत्वं सूत्रे राजू इत्यनुनासिकस्य पागत् । सुपठस्वाञ्चेति । एकच "भ्राजमास" इतिसून्ने प्राजिग्रहण न कार्यमिति बोध्यम् । सीरदेवोक्तमिति । अनारचिपोज तु प्रशादिसाहचर्योण घातुसज्ञकराजेर्पहर्ण स्थादिति भ्राजिमहणल्यावश्य. भैरवी। - धोना वैकल्पिकत्वेन तदप्रवृत्तिरिति ध्वनितम् । भनित्यत्वात्-"गुणो यलुकोः" इति सूत्रेण यहलुकि गुणविधानेनानित्यत्वात् । सिद्धान्तरीत्याह-भाभ्येति । एतेन-तस्या असत्वेन । यालुकि-राराष्टोत्यादौ । निईशामावादिति । यत्र गणयोधकशब्दस्य साक्षादुधारणं तत्रेव गणेन निर्दिष्टमिति व्यवहारादित्याशयः । अत्र हि-फणादित्वमाझतायच्छेदफनतु ग्राह. कतावच्छेदकम् । तच राजत्वमेव । भूतपूर्वगत्येति । अनुबन्धसहितस्य निर्देशे सर्वत्र भूतपूर्व- स्य गतिरेव सुप्रसिद्धति भावः । साम्प्रतिकस्य सत्त्वे भूतपूर्वगत्याश्रयणमशक्यमित्याशयेग पाहामन्यकृतां वारयति-राशदपूर्वकेति। रातीति राः, तज्जृणातीत्यर्थः । विवपीति । अन्न किपादः विविवाचरतीत्यर्थपरत्वेन विपरः, तेनेत्त्वतकौ न । तुकि पहिरङ्गस्य हरवल्या. सिद्धत्वमपि योध्यम् । पागादिति । लाक्षणिकत्वाच्चेत्यपि योध्यम् । आवश्यकश्यानुनासिक. पाठ। अन्यथा राइतिस्त्रे पाठसामोदिहैव लाक्षणिकत्येऽपि स्यात् नतु राडित्यादौ, राइतिस्वरूपानुपलम्भात् । मा-सीरदेवोक्तमिति विशेषोपादानस्यले । आवश्यक त्वमिति भावप्रकाशः। द्धान्तमांनाह-यालुक इति । मूलमतेनाह-शितपेति । भन्यया मूहयोमिपो विरोध: स्पष्ट एवेति मावः । सिदान्तमतेन तपाप्यार-माप्ये इति । तस्य-निपाशपेरयस्य । एतेनेति । उत्तदोषनायेगे. स्पः फणादित्येनेति । इदं च प्राध्यतावच्छेदकम् । ग्राहकवावच्छेदकं तु रात्वं सामान्यरूपमेवेति मापःएकदेश"इति न्यापेन स्वरूपाताभादार-भूतपूर्वगत्येति । "तनुबन्धक" इत्यस्य तु प्रा. वि नेति भावः । ननु साम्प्रतिकसत्वे भूतपूर्वगत्यामयणमयुकमत भाइ-राशयति । रातोतियत बृणातीत्यर्थः। छिपीति । हावत को तुम, बहिरणस्वाद । जाणिवाच । "वागावाङ्गम् इति स्वनि- मिति मावः । मनुनासिकस्येत्पमापबन्तम् । पाठादिति । अन्यथोक्तरीत्या जाणिसावेऽन्यत्र स्यात रागदाविति भावः । तदुक्तदोपापमुझरति--मनेति । साहचर्येणेति । एवन निम्याम्। भ्राजिहण न कार्यमिति । ऋकारानुपरस्य नालोपोडि निषोऽकारानुदवस प निगमायो पपालसिद्धिरिति दिलरूपस्य फडितत्वादिति शेषा। ननु विभा' 'पिम्राक्' इति रूपदपसिरी सूत्रे 'राज' इति पाठन्याने जबारराहिलेनैव दीप्त्यर्थप्रतीत: हारविशिस्य क्रियावावरात्यामारेन तत्र सार चपरिमान नियामिका भवितुमईति। एवं स विमान पुनरपि ध्यमिति पैदित पवारसा- शिति । मन्ये तु मकारानुपन्दस्य प्राण्याचा तुमठे फलादेशतिः कलिवस्य मोहन्यासस्य पाने प्रामावि विन्यस्य तस्य शान्तरलेन परिभादवि भार' पास मुलेन विभाग प्रति रूपाल संसाध्य पा समर्थयन्ति दूरयन्ति व विप्रारदारापागम्यम्वास्वरि लिपि सो एकनिया- सरहा। , ·२२४ सटीफटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमाया- प्रवत्सतरेति । अन्न कालापानुसारिणो वत्सरशब्दमपि पठित्वा वत्सरे देय- मृणं वत्सरार्णमित्युदाहरन्ति, अपरे तु वत्सशब्दमपि पठन्ति, तत्सर्वं भाष्यादि- विरुद्धम् ॥ अन्तादिवच्च ( पा० सू० ६११६) इहैक: पूर्वपरयोरित्यनुवर्तते यथासख्यं चेत्यभिप्रेत्याह-पूर्वस्यान्तयदिति । स्थानिवत्सूत्रेणैव गतार्थमिद सूत्रम् । न चा- भैरवी। । शब्दरत्नम्। कत्वम् । किञ्च भ्राजन्तर्गतराजे ऋकारानुबन्धत्वं तस्य समुदायानुवन्धत्वादिति । भाष्यादिविरुद्धमिति । तदनुक्तत्वादिति भाव. । गतार्थमिदमिति । पूर्वपरयोरिति द्विवचननिदेशेमोभयोरपि प्रत्येक स्थानित्या दिति भावः । एवं च 'प्रार्छति' इत्यादौ विसर्गवारणाय ज्ञापकाश्रयणमपि न कागे, यतस्तन्त्र स्थानिवदेन रेफान्ते पदत्वं दुर्लभ, तस्य तत्स्थानिधर्मत्याभावात् । आनुमा भ्राजन्तर्गतराजेरधातुत्वात्तस्य ग्रहणासम्भवादिति मावः । न प्रकारानुबभत्वमिति । तेन राज- ग्रहणेम तद्ग्रहणासम्मव इति शेष । यन्त्र भाष्यकारपठितवधनविरुवार्थस्य प्रसक्तिस्तव माध्यविन्द मिति ध्यवहारस्वथा त्वत्र नास्तीत्याशयेनाह-तदनुक्तेति ॥ ननु "आद्गुण" इत्यादौ स्थानपष्ट्यनिद्रेशारकयङ्गतार्थतेत्यत माह-पूर्वपरयोरिति । अपिशब्दा प्रत्येकपदोत्तरं योजनीयः । समुदायस्यैव स्थानित्वाभिमतत्वे समाहारद्वन्द्वेनैव निदिशेदिति भावः । अत एव 'कृष्ण' इत्यादौ रपरत्यसिद्धिः। उमयो-पूर्वपरयो । प्रति भाव इति । मूलकारस्येति शेष । एवञ्च-स्थानिवद्रावाभयणे च । शापकायणमिति । "उभयथy" इति निदेशस्य ज्ञापकत्वाश्रयणप्रकाशकारादिकृतन्न कार्यमित्यर्थ । वरस्थानि धर्मस्वाभावात्-एकादेशस्यानिधमत्वाभात् । समुदायस्य प्रत्येकच स्यानित्य, नहि तन पद त्थमस्तीति भावः । नन्वानुमानिकवचनकरूपनया भविष्यतीत्यत माह-मानुमानिति । भावप्रकाशः। हत्यापसामुरेव । तेषां प्रमितरवे तन्मात्रांश सदनित्यवं वेति भावः । राजेन प्रकारेति । बहुप्रीमिरयम् । भोट पुरुषः । तस्य, कारस्य । भाष्यादीति । मादिना प्रकाशदीनां ग्रहणम् । ननु "माद्गुण"इत्यादौ स्थानषष्ठयनिर्देशारकर्य गतार्थत्वम् । किश्च कश्चित्समुदायनिधर्मस्प तेन लामेऽम्पवयवधर्मलामार्थमावश्यकमिदम् । भन भाइ-पूर्वति । भपि प्रत्येकपदोचर योग्यः। स र समुदायसमुचायक । प्रत्येफमिति । भन्यया समाहारदन्देनैव वदेव। मनएप 'कृष्णबिरयादी परत्वादिसिद्धिरिति भावः। इति भाव इति । मूलस्येति भावः । एतरसूचिताचि दिगपाऽपि सूर चपितुमादौ तदुपपादयति-एवम्वेत्यादियोध्यमित्यन्तेन । एवश्श, तेन गताथवे । माश्रयणमपी. ति । प्रकाशादिकृतमित्यर्थः । भपि. सूत्रसमुच्चये । एवम्चापर लापवमिति भावः । तस्यानिधमत्वा. बेन स्थानियस्वेन वा भाजत्वारोपेण विमट' इत्यत्र परमार्थतया भाजिग्रहणस्य सार्थयात् । समुदा. यानुपपत्वादिति । यदुपदेशप्रयुत्ता पस्येसंशा सदुपकारका तस्पेरपन्यत्रो। तत्स्यानिधर्मत्वाभावादिति । पइस्वरय म इत्येतस्टकारपाकारमासिस्वामावरिया। मानुमानिफेति । मौतस्यानिटिवार्थवसमुदायस्य स्थाने मोगदेशपटितावरसमुदायमादेश भवती वि भानुमानिकरपान्यादेशमावस्य शम्दानिस्परसवारणाय वया कल्पनयेति तदर्थः । दुरुंमत्यादिति । चिन्त्यमिदम् , मौतस्थानिघटिगायबरसमुदायस्य स्थाने मोतादेशपरिवरिमविश्यवरसमुदायादगार समापे श्रोतादेशपटितविशेषगवत् यौतस्यायपरिदेवियोवस्पानिसममियायाम - - सरला।

·सरला। अच्सन्धिप्रकरणम् । २२५ ल्विध्यमिदमिति भ्रमितव्यम् , अस्याप्यल्विधावनिष्टत्वात् । अन्यथा अयजे इन्द्र. मित्यत्र सवर्णदीर्घापत्तेः तथा च वार्तिकम्-"न वा अताप्यातिदेशात्" शब्दरत्नम्। निकवचमकल्पनया प्रमच्छ इत्यस्य प्रार्छ आदेशे त समुदाये प्रशब्दधर्माणां स्थानि. वत्त्येन लाभेऽपि प्रारित्यत्र सदलाभेनरेफेपदान्तत्वस्य दुईमत्वादिति बोध्यम् । न वेति । भावप्रकाशः। भावादिति । समुदायनिएस्वेऽपीत्यादिः । तदन्तावं तु तेन न वर्णइतिवादिति मावः । ऋच्छिति। अर्थवत्त्वस्य सरकल्पनामूलावेन तावन्मात्रेऽपि तस्सवेन न तिइन्तोक्तिः। यथा तेस्तुरिस्थादो। मत एवेका निर्देश इति भावः । भपिरनास्थायां सम्भावनायां वा । एवञ्च तत्र नामह इति बोध्यम् । पूर्वन्तु नैवम् । मतपवैतद्वैलक्षण्यसूचास्तुः। भन्यतुल्यमेवेस्याह-प्रारिति । तस्यानादेशत्वादिति भावः। पटितेति श्रौतस्थानिसममिन्याहृतयावदणेतरवघटिति विशेषणत्रयस्य स्थानेन्तरतमपरिमाचावलेना. वश्यं वक्तव्यतया प्रकृते श्रौतस्थानिघटितार्थदरसमुदायस्य प्र इत्यस्य तादृशविशेषणविशिष्टोऽर्थवान समुदा यः प्रार् इति भादेशो भवतीतिमानुमानिकस्थान्यादेशभावयोधकवचनकल्पनावश्यकत्वेन 'प्रवृतिपदस्वस्थ पार इत्यत्र लाभेन तुल्यवित्तिवेद्यन्यायेन रेफे पदाम्वत्वस्य सुलमत्वात् । एवम् स्थानिवस्त्रेणास्य सूत्रस्य गतार्थत्वाङ्गीकारेऽपि 'प्रार्छति' इत्यत्र रेफस्य विसर्गवारणाय शापकमाश्रयणीयमेवेति । यमप्यत्र पूर्वपरयो. रिति,स्थानिताश्रवणेन तद्धटितस्वस्य ' प्रच्छ,' इति समुदाय एष तथापि द्विवचनबलेन प्रत्येकमपि स्थानि. तापर्याप्तः सत्वेन ' प्रच्छ्' इत्यस्येव प्र इत्यस्य 'ऋग्छ' त्यस्य च यौतस्थानिघटितस्वमस्त्येवेति तदनु रोन 'प्रार' इत्यस्य 'भाई' इत्यस्य च 'प्रान्छः इत्यस्यैव श्रोतादेशपटितवमरत्येवेति बोध्यम् । प्रत्येक स्थानितापर्याप्तः स्वीकारेण 'कृष्णदिः' इत्यत्र रपावं, समुदाये च तस्वस्वीकारेग सुत्रमण्योम्' इत्य त्रोभयगुणकस्वरितादेशश्च सिद्धयति । एतादृशानुमानिकस्यान्यादेशभावकल्पनेन पचतु' इत्यत्र मौतस्था. निघटितावासमुदायस्य 'ति' इत्यस्य “परु." इति सूत्रेण 'तु' इत्येवाशे नतु तिउ' इति, नवा 'उ' रवि नापि अधिक 'तुम्' इत्यादिरिति। नचान्तादिवत्सूत्रामावे 'क्षीरपेण' इत्यादौ प वृत्ति एकानुत्तरपदत्वस्य पै इयत्रातिदेशो न स्यादनलिबधाविति निषेधात्तस्य भस्मात्रवृत्ति 'अश्व' धर्मघटितत्वादिति वाक्यम्, . कारवस्य स्वतः सिमरवेनोतरपदस्वमात्रस्यैवातिदिदिक्षितस्वेन तस्य चानविधिरवेनानस्विभाविति निषे. पाप्रवृत्तः । नचैवमपि मिय इत्यादाविया न स्याद् धातुत्वस्य 'मोई' इति समुदायकदेश 'भी' इत्येतत्त. विवेन तस्य स्थानिधर्मस्वामावेन स्यानिवासूलेगातिदेष्टुमशक्यवादः इति वाच्यम्, 'प्रान्छसिया. दावित्रापि समुदाये प्रत्येक चावत्या स्थानिवापर्याप्तः सत्वेन भी इत्यस्य मी इत्यादेशाल स्या इत्यादेशः, भोई इत्यस्य च मी इस्यादेश इति त्रयाणामानुमानिकस्थान्यादेशना कल्पनेन भोति. पावसस्य मी इत्यादेशेऽतिष्ट शक्यत्वात् । स्वाश्वयम् तु नैव स्वशम्दावमतिदिश्य तस्मादोरिन्शमे परे "स्वादोरेरिणो." इति मिः शथा, 'स्व' इत्येतन्निएस्थानितानिरूपितादेशताया. स्वाश सोऽपि स्वावशब्देऽमावेन तत्र स्वयम्दावस्यातिदेष्टुमशक्यवाद । नचैवम् 'ममी' इत्यादावीस्वं न स्याहुवचनस्वस्य स्थान्येक देशवृत्रिवेन तस्य स्थानिवासूत्रेणा- विदेष्टुमशक्यस्वादिति वाग्यम् , त्रापि पुणेकरोत्या भद इत्यस्य मदे मादेशः भद शपस्य पदे इत्यादेशः इत्यस्य प इत्यादेश इति स्यान्यादेशमावत्रयकल्पनेन कारवृत्तिबहुवचनस्वस्य एकारे सुरू भावाद । नव मनविपाविति मत्वम्याप्यधर्मावन्निस्थानितासमानाधिकरणधर्मनिमित्ताने कार्य न रपानिवदित्यर्यकनिषेः शश्यः, इस्य मल्लवम्याभ्यधावच्छिनास्पानिशानिरूपिनदेशाप्रमिकापमा कारोभूतधर्मग साझाश्वछिन्ना या पता तादृशोदेश्याने कार्य कर्तव्ये स्पानिवन्नेत्ययस्य स्थानिक रसूत्रभ्याख्याने सष्टमुक्तावाऽत्रापि भारोग्प्रकारीभूत बहुवचनवधर्मेण साशावच्छिन्नरसस्य " दुरचने" इति सूत्रीयोदेश्यतापामसत्वेन दमः। नमन्तादिवासूनामावे मठमयत मामयगे नान्दाशिवर" शपस्थासङ्गतिः । न र सानिमसर ·२२६ सटीफटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- इति । न विसर्ग इति । एतन सुखात इत्यादावपि तुल्यम् । अत्र च कार्यकालप- RArwArmy nvvvvvv 1 शब्दरत्नम्। "antथपे विधायन्वादिवनावप्रतिषेधो वाच्यः" इत्यस्य प्रत्याख्यानमेतत् । न वाधक य, वाप्यस्य वर्णमात्रवृत्तिधर्मल्यानेनातिशामावादिति तदर्थः । पूर्वस्य परस्य र समुदायस्यान्ताविम्यां पर्णाम्यां पृथगवस्थिताम्यां ये व्यवहाराः प्रातिपदिकत्व-सुबन्त स्व-प्रत्ययत्वादयस्ते सैकादेवस्यापि भवन्तीत्ययात् । अत एव तुस्यसिद्धवचनं चरिता र्थम् । अन्यथा 'अधीत्य' इत्यादी हस्वत्वप्रयुक्त सिद्धरसिद्धवचनपणे हाटमेव । मत एव 'पट्यामि इत्यौस नेति दिक् । अत्र चेति । 'मुखार्सः' इत्यत्र 'प्रान्छति' भैरवी। मूले "अन्तादिवश इत्यनेन वर्णमात्रवृत्तिधर्मस्यातिदेशो नास्तीत्यर्थे वार्तिक "नवा अता- प्यातिदेशात्" इत्युफ, तद्विवृणोति- भय सत्यादिना । वर्णमानासधर्मानविदेशे साध फमाह-प्रत एवेति। वर्णमात्रवृत्तिधानतिदेशादेव । अत एवेति । उक्तोऽर्थः । एतत्फलम् पुक्यसिखवचनेन ज्ञापकेनाम्तादिशब्दौ सौवायुपस्थितकादेशस्थानिपरौ, पूर्वपरयोरित्यस्य वानुवृत्तिातौ च तटितसमुदायपरौ यथासंग्यश्च तेनोक्तार्यलाम । दिगिति। दिगर्थस्तु भावप्रकाश विकरपोपपत्य प्रकृसमस्यर्थ चाह-वर्णोति । इत्यस्येति । वचनस्येत्यर्थः। मत एव न वा वक्त. म्पम्"यनिमोक्ति: सच्छते । सूत्रादेव तथाऽर्थमग ति नेदमप्यपूर्व वचनमिति बनयितुम् , म. नया पुरया मुलासासिं चनपितु च तदर्थमा-नवेति । वर्णमाति । मन्तादोत्यादिः। माषपदेन पद्घटितसमशयत्तिधर्मव्यावृत्तिः । तदेतुककार्य स्तदविदेशेष्टत्वस्य वक्ष्यमाणस्वादिति मायः । देशा. भावादिति । भनेनातादध्येति वासिके छेद प्रदर्शिनः । ननु वारकथमिद' लम्धमत भाइ-पूर्वस्ये. ति । तदक्ययरवेन बोधकसमुदायाशेषकान्तादिशब्दानुपस्थिरीकादेशस्थानिपरी एकः पूर्वपरयो।" इत्यनुवर्तते, ती र सदूषटितसमुदायपरी यथासएप चेति भावस्तदाह-समुदायेति । तृतीयान्ताद तिरित्याश-अन्तादिन्मारमति । पार्थक्याभावे स्वस्यवामावासादृश्यानुपपत्तिरत भाr-पृथगिति। मदितायामिति भावः। एक इस्येकादेशविशिष्टपरमित्याशयेनाइ-ौकेति । पूर्वस्य परस्य च स. मुदायस्यत्ययः । अपिलस्यैव समुच्चये। एवम्च विशिष्टे तनिष्ठधर्मस्मैवातिदेशो न वर्णमात्रवृस्यत्वहस्व. वातिदेशा, एकादेशमाधविशिष्टं च वर्णयुक्तमयुक्त देति । अन्तादियुक्तपूर्वपरावयवितुल्यः रोकादेश शति पर्यवसितम् । मत्रार्थ मानमाइ-अत एवेति । उताङ्गीकारादेवेत्यर्थः। सुक्यसिद्धति । तत्र का वस्थातिरोधक वमन, तुम्ग्राणमित्यर्थः । एवमग्रेऽपि । अन्यथेति। मन्तादिवदितिपदस्वा. स्पेन पूर्वपरान्सादितुल्य पकादेश इत्पाङ्गीकारे इत्यर्थः । हस्वेति । मादिवरवेनेत्यादिः। एवं या इतोकस्य फरमाइ-अतएवेति । उत्तोऽर्थः। ऐस्नेतीति । पूर्वान्तवावेनाऽरवनिबन्यन इति माप.! "W. यो इन्त्रम् यायो सवर्णदीमावस्याप्युरलक्षामिदम् । दिगिति । तदर्यस्तु तेन गताय न । क्षी. स निषेधः "मचः परस्मिन्" इत्यस्यापि निषेधापश्या 'प्लायते' यादौ लखानापत्ते, इति चेत् । न, मनपर मामपणे न स्थानिवत्" इति स्थानिवासूत्रस्यैव निदेष इति खोकारेणादशेषाद । तदर्थ इति । मन्ताविवर्णपिवर्णमालातिधर्मपटितपस्य मन्तादिवञ्च" इति सूत्रेणातिदेशे न भवतीति तदर्थ रवि बोप्पम् । पयात तन सम्यक् "घत्वको सिमः" यत्र तुग्मरणस्य देवव्याप. खादवम्याद मदीय' इत्यौकादे कारे स्वसस्य वर्णमाविषमस्यातिदेशामावेऽपि सा- न्ततदादित्यस्य वर्णमानचिलामावेनाविदेशेनैव तुसि। तस्मात्तम्प्रणेन वर्षमात्राविषमपटिय. मेस्थापि प्रतिरोन भरतीविशाम्पते । एवञ्च प्राधान्यनाथप्रयणे प्राधान्ये नालाप्रयणे वैवस्त्रामा स्थानिवासूत्रणेद गवार्थमिति तस्वम् । विस्तर शन्दुशेसरटिप्परमगुरुविरचित यः। HIR-- सोनसस्य पशष्यस्य एकादेश पूर्वस्वानिनिष्ठामाषय:- - - सरला । - ·नति hि Tरत मर्ने । २२७ . अच्सन्धिप्रकरणम् । Puuutta n n mantri नाम amrica पिराcिianuncial क्षे वहिरङ्गत्वादसिद्धत्वमपि बोध्यम् । न च "नाजानन्तर्ये” इति निषेधः यत्रान्त- भैरवो। यन्मुलेऽमिहितं स्थानिवदायेन गतार्थमिति तदभिप्रायवर्णनमेवैतत्। तथाहि-स्थानिव. सूत्रमप्राधान्येनालाश्रयणेऽपि न प्रवर्तते प्रपश्यैत्यादौ यथा। इदच एवम्प्राधान्येनाला- यणे "पत्वतुकोरसिद्धः" इति सूने तुग्महणाज्ञापकात् यद्यपि न प्रवर्तते तथापि यत्रामाधा- येनालाध्यगन्तन्त्र प्रवर्तत एव । अत एव "झोरपेण" इत्यादौ पे' इत्यस्यैकान्त्वविशिष्टोत्तर. पदत्वातिदेशाण्णत्वस्य प्रवृत्तिः। स्यानिवत्सूत्रेण तु तस्प नातिदेशोऽप्राधान्येनालाश्रय. गात्। किञ्च तेन ल्यानिनिष्ठधर्मस्यौवातिदेशो भवतीति 'भोई, भियः' इत्यादौ वर्णयोरेव स्थानिवत्वेन 'मी' इतिसमुदाये धातुत्वानापत्तिरितीयङ् न स्यात् । आनुमानिकस्यान्या- देशभारे 'मोई' इति समुदायस्य 'मी इत्यादेशे स्यानिनि समुदाये धातुत्वस्यासत्येन 'भी' इत्यस्य धातुत्वमलम्यम् । आनुमानिकस्थान्यादेशमावकल्पनेऽवि 'भीई इत्येतत् घटस्योः प्रत्येक स्थानित्वमित्यत्र मानामावः। प्रत्येकमपि स्थानित्वकल्पने तु स्वशब्दाभवशब्दयो- रेकादेशे स्वाचशब्दे स्वत्वस्यातिदेशोऽपि स्यादिति तत ईरिन् मान्दे 'स्वाश्री' इत्यत्र वृद्धापत्तिः । अस्य सूत्रस्याप्रधान्येनालाश्रयणेऽपिाप्रवृत्यर्यमावश्यकत्वादेव भाष्यकृताम- प्रत्याख्यानमिति । भावप्रकाशः। रपेणाइत्यादावेकारविशिष्टे एकाजुत्तरपदत्वस्याप्राधान्येनालाश्रयणेन स्थानिवश्वेनालभ्यत्वाप । किम्ग. कादेवणयोरेव प्रौतस्थानिस्वेन 'भोई मियः' इत्पादावेकादेशविशिष्टे धातु स्थापनापतेः, तस्य सत्त स्पान्यधर्मस्वात् । भानुमानिकादेशप्रगै विशिष्टस्यावतः स्थानिरवेऽपि प्रत्येक तयोः समुदाययोः स्थानिले मानाभावाच्च । तयारवे च 'स्वाश्व'शदस्य स्थानिवश्वेन स्वशम्मतया पत रिनशम्दे पूदया. पत्तेः । मत पव प्राछ,'इत्याशे पवनवादि न । किग्वेदम् 'उमयत मात्रयणे" इत्यस्य लोकन्याय. सिदस्यासस्यारतावमोयादिश्याथसिद्धः। स्थानिवश्वस्य तमयत मात्रयविषये उक्तरीत्याप्राप्तिः। वस्मात्प्राधान्येन तन्मात्रवृत्तिधर्माश्रये "मन्तादिवच" इत्यस्याप्रवृत्तिरिति कठो वैलक्षण्येनास्यावश्यक खम् । मतएव माध्ये न प्रत्याश्यातम् । पञ्च परममूलस्य प्रकाशानुयायिनो यु तत्वेऽपि मूठमयुक्त मैवेति। सरला। समुदापे लक्षणा, परशम्दस्य च एकादेशपरस्पानिनिष्ठावावयवकसमुदाये छागा। तथाच एकादेशः एकादेश पानिचामावयवकसमुदायस्पान्तवन, एवमेकादेशः एकादेशपरस्यान्यायावयवकसमुदायस्या- शिवदिति सूत्राः । एवष एकादेशनिश्चरमावयवतानिरूपकसमुदाये एकादेशपूर्वस्यानिनिष्ठचरमावयवता. निरूपकसमुदायवृत्यर्थवपर्याप्ताः प्रातिपदिकत्वमुरन्तत्वप्रत्ययावादयो धम्मा मतिदिश्यन्ते, एवमेकादेशनि. पायावयवतानिरूपसमुदाये एकादेशपरस्पानिनिष्ठाचाइयवतानिरूपकसमुदायवरपर्थवत्पर्याप्ताः प्राविप दिकवादयो धर्मा प्रतिदिश्यन्ते इतियावर । "तच" इति न्यासेनैव 'पूर्वपरयोः' जत्यस्यानुसत्या पूर्व स्थानिदविधर्माविदेशसिमी "भन्टादिवब" इति समुदायाचे नित्यसाकारशान्तादिशमपटिसूत्रकरण पूर्वपरशब्दयोरकार्य लगाया तात्पर्यमारकम् । तथाच नाशसमुदायत्तिधर्माणामवश्यांसानामेवा. विदेश इति मन्यते । तया प वर्गमावतिधर्माणामस्वहस्सावादोनो तटिपागामहन्तवादीनां नाय. वात्पर्याप्तस्वामान नाविशपसा इति सूत्रेणेवाशरमदिया तासिदो "वर्णामये विभावन्तादिवाव प्रतियो पापः" इति धाति न करणीयम्। अन्यथा "न वा मादृप्यातिदेशा" मन्तादिवति- वर्णमातिभिमानतियारियर्थकस्प वाटिकरप स्वतन्त्राचनले तेन "वर्गाप्रावि बाविक प्रत्यापानमसाई स्पार पचनस्य वचनान्तरेण प्रापास्मानारोगादित ·। २२८ सटीफटिप्पणशन्दरमप्रौढमनोरमायां- रङ्ग बाहिरङ्ग वा अचोरानन्तयं तत्रेति हरदत्तपक्षे त प्राप्तावपि यत्र पश्चात्मवर्तमा- नेऽजानन्तर्यमिति कैयटमते निषेधाप्राप्तः । यह वपेक्षवेन बहिरङ्गायां वृद्धावजानन्त- येसत्त्वेऽपि पश्चात्प्रवर्तमाने तदभावात् ॥ शब्दातमा इत्यत्र येत्यर्थः । माचे विशिष्य ऋतशब्दस्य तृतीयासमाससापेक्षत्वेनान्त्ये उपसर्गत्वधा वस्थाविसापेक्षत्येन वृद्धवहिरगत्वादिति भावः । अचोरानन्तर्यमिति | मनोमानन्द निमित्तमित्यर्थः । पात्प्रवर्तमाने इति । अन्तरले इत्यर्थः । मन्त्र च "पुरवतुको"-- (पासू०६।११८६) इति सूत्रस्थं तुरग्रहणं ज्ञापकम् अस्ययाऽधीत्येत्यादौ स्यप्रवृत्तये पूर्व समासे जाते तन्न संहिताया नित्यत्वात् ल्यबुत्पतिपर्यन्तमप्यसंहितयाऽवस्थाना भैरवी! सन्निहितसंपातशब्दमानविषयकत्वं तस्य नेत्याशयेनाह-मुखेति । पातुरवादोति 1 मा. दिना भवर्णान्तस्वस्य परिग्रहः । हरदत्तसम्मतपरिभाषायपोग्जद्वयल्यान्यानन्तर्यमिति, उत मन्तरले पहिरवा इत्यत्रं वाशब्दस्य चार्थकत्वेनान्तरले बहिरङ्गे चाचोरायणमि. स्पर्धा वाभिमतः ? नाय, अक्षयः' इत्यत्र पणादेशे कर्तव्ये पहिल्य को सिद्धत्वनिषे धानापरया हटप्रयोजनासिद्धः । नान्त्यः, वाशब्दोपादानस्वारस्याविरोधात् अक्षयूरित्यल्या. सिद्धेश्व, इत्यत आह-मधो ऽजानन्तर्यमिति । मूले हरदत्तपक्ष इत्यनेनागचिः सूचिता । सदी जन्तु पवायेदमित्यवान्यसिद्धमिति परिभाषाया निषेधापत्येष्टासिद्धिः। तुक्यसिखस्व. विधायकवचनस्यावश्यकतया ज्ञापकत्वस्योपपत्तावपि माध्ये-'असिद्धम्बहिरङ्गमन्तरङ्गे' इत्युत्वचा, नानानन्तयमिति वक्ष्यामीत्युक्त्या 'अन्तरङ्गे इत्यस्थानुत्तिसूचकाक्षरास्वार स्यामिति । एतच 'पश्चात्यवर्तमाने' इत्युक्त्या मूलकारेणापि ध्वनितम् , अत्र व-परिमापा. याच । सपथ्र्यम्-सुग्रहणवैयर्यम् । पत्वपक्षणन्तु न शापकम्, कोसिदित्यन्त्रण भावप्रकाशः। सन्निहितवारसुखार्तमानविषयावभ्रम भ्युदस्यनाश-सुखेति । एवम्च सिंहावलोकनापापाअयण. सूचनाप मूलना स्त्र नोक्तमिति भावः। एतेन पूर्ववानुफ्यासे पक्षान्तरोपन्यासव्याजेन बीजमाह- मन्त्र नेतीविमान्योक्तव्याख्यान प्राचामनुरोधेनेति धनितम् । तस्यापि ल्यवाद । देव दनयाद- आधे इति । उपसगंधात्वादीति । भादिनाऽवर्णान्तस्वादिसामाः। इति मात्र इति सूचितावित स्तूप । ननु हरदत्तमतेऽन्तर बहिर बाऽदयस्पान्यानन्तर्यमित्यर्थः, सत स्वगतनिमित्तवेवरनि मिलामा प्रत्यर्थः, बतास्थान्यन्यपरनिमित्तकावै परयः, उत चार्थे वा स्वीकृत्योभयत्राबोरामयणमि. त्यर्थ: १ नाया, मध्य प्रक्षयः इत्यादीष्टासिध्या निविषयतापत्तः, धर्मिपादकमानविरोधाश्च । न द्वितीय. हनीयो, पचावेदम्'त्याशवापत्तेः । नान्यः, स्वायदे शादप्रयोगे चास्मोनियाRAEARनि . पंमार-चोऽजानन्तमिति । तत्रवत्र वा यत्रायोऽनानन्तयं निमित्तावेनानिमित्यर्थः। द्विस्व विवक्षितमिति मावः । भबोरानन्तमिति पाठे तु तयोरेव मिथ मानन्त तत्वेनानिमित्यर्थः । मूले परद संपनेनायिः परिता सोमं तु न पातुखोप"त्यादिनस्यभाष्यादिविरोध; 'पवावेदयानिधि थानानु धर्मियापकमानविरोधास्कैपटमनमप्ययुक्तमन मार-अन चेति । उत्तार्यकपरिमापाया येयः । पत्तु कैयादयः, पचमहर्ग सापक, कोऽसिरकोऽस्येत्यादौ पददयसम्बन्धिवर्णदयारेशवेन विरह कादेशमासिद्धरवेन पावाप्रकृत्या तस्य वैयवि। यद्यपि तपाण तर पणेय, तथापि तेष्वचामप्यन्त. गोरायैव । नवमध्येकादेशे सिचदिस्यस्य देशविन्यायेन पदले सस्य तदादिस्वाद "सादापो." इति निषेचनेव सिद्ध तदेयम्मेवेति वाग्यम्, होण्यायायायाय शमस्येनगाधिवापरादिवरेन म सिवत्" श्यप धावेन तदमावादिस्यातबइण: पूर्वपदीपरवेन परपस्यामि नाशवेनोमयो रतुल्य या पादिरेन्तरण प्रवृत्त:मागुवाहात भार-गुरप्रहामिति । भन्यपा-परिमारानमोगरे। ---स्यति । स पूर्व प्राविति माग-समाते । भपि कति । - - - ·अच्सन्धिप्रकरणम् । २२६ शब्दरत्नम् । सम्भवेन एकादेशे क्ष्यपि नगपेक्षया पदद्वयसम्बन्धिवर्णद्वयापेक्षकादेशस्य बहिरङ्गतयाऽसि. दत्वेन तद्वैयध्य स्पष्टमेव 1 तत्र पश्चात्प्रवर्तमाने तुक्यचोन्यानन्तर्यनिमित्तककार्यत्वान. दोषः । अजानन्तर्यमिति । अचोऽन्यानन्तर्यमित्यर्थः ॥ भैरवी। पूर्वपदसम्बन्धित्वेन पत्वस्याप्युभयापेक्षत्वेनोभयोः समत्वादित्यन्यन्त्र स्पष्टम् । अजानन्त- मित्यन्न न द्विवचनान्तेनाच्छन्देन समासः, किन्त्वेकवचनान्तेनैवेत्याशयेनाह-वोऽन्या. नन्तर्यमिनि ॥ भावप्रकाशः। सुगपेशेति । स्पष्ट शरीरया बहिरङ्गत्वं "न धातु" इति सूत्रमायादौ । तदपिनातिरित किन्तू कान्तर्भू समिति भावः । सार्थक्य प्रतिपादयंस्तदविरोधमेवाह-तोति । अधीरयेरपादाविस्यर्थः । दिवमविवाशिम्, गौरवात् फलामावाद्वमिंग्राइकमानविरोधाच । माएव विकलोऽपि नेवि भावः । तध्वनपन्नाइ-मजा. नन्तर्यमितीति । एकवचनान्तेन समासः, तथैव प्रतिपादितस्वात् । कचित्तु अवमानन्तर्यमित्येव पाठः । मान्यास्तु पचावेदम्' इत्यादविवस्याचस्थानिक वेऽभ्यच माननयस्य तत्र निमित्त व नेति तरिमदिता पतेन तुगग्रहणं मानमित्ययपास्तमित्याहुस्तरकैयटायनुरोधेन, उलयुक्त । मास्तरिसद्धये धमिकग्राहक मानन्धमान्तरमाह-अचोन्यानन्तर्यमिति। ऐश्वस्य न्यानन्तर्यानिमित्त कारवाचसिद्धिः । एव चाचो. ऽन्यानन्तर्यनिमित्तरेन्तरले कार्ये फने च तस्मिन्यदन्तरङ्गप्राप्तिस्तत्र च कार्य बहिरहस्य जातस्य नासिद्धख. मिति एतदर्थों ओघ्यः। अत एव 'मायः' इत्यत्र वलि लोपो न । भन्योत्रा तदन्यो वा । यदिखस्य एवं गृह्येत मिग्राहकमानातहि माघः' इत्यासिद्धिः । वस्तुतोऽशरमा श्योकापालाभेन 'नमुने' इति यदाहीकारे मानामावेन वनिोपामातायान्यार्य चा३श्यकेन तदनित्यत्वेन तलदिरतायं पर्थव । किन सवेऽपि द्वितीयार्यानुपयोगः । मावश्यकशमीसमासेन "भव: पर" इति स्यानिवरसेन तदारणादि- स्यादिस्सष्टमन्यत्रेति बोध्यम् । यतु खानागनापास्नाकरादयः । उपगेलोतिरती का यक्रियादिहेतूक्तिरपुका । नपा नियायोग इति यथायुमत्रा देव तापमम्मवेन उपमर्गसंशायाः क्रियायोगनिमित्तवादिति याच्ये विशेषोक्ताफलावादिश्याः तन, भाशयानवयोधात् । तथापि, ननु 'प्रगत करमः प्रमः' इत्यादी काराविधावियोगेऽप्यात तक्रियायोगेनोपसर्गरवसावेन तत्रानतिमाय स्करोया सामान्यता पेऽपि प्रगत कन्धकः प्रच्छकः' स्यादि वारणफलकेटपातुविशेरलामाप च तस्यावश्यकवमिति कर्ष - सरला। भत एयति । वाये विधावन्तादिवद्भावाप्रवृधरेवेरपर्यः । वैयर्य रूपटमेति । नव अभि. पूर्वका "ट कट कटी गौ" यत्र प्रतिसाद पायपि सवर्गदोघे 'मोय इस्पत्र पूर्वान्चवदावे. नापीकारवृत्तिहस्यवादाय प्राप्त नुस्वारगाय तचारिताध्यमिति वाच्यम् , मन्तरङ्गे कि काय पर यमाविदयानिसत्वेन परिणय सवर्गदोपस्यानतरणपरिमापाऽसिदनादावाद । मोनानन्तर्यनिमितमित्पर्य इति । अग्निहानिरूपिम्पपानामावनिमित्त कार्य काय गाजिश नासिदमित्यर्थः । हादसेति मावि सुविधा । साप पसरावेदम्' इयरपाति. मापतिः, गुणस्य भयोऽबानतर्यनिमियानानियामारे "२१ २" रथस्य प्रास्ताप से तय स्पष्टमेति । नय येमभातो स्विपि प्रतिग्यावयि" ति समारगे पूर्वरूप प को 'उभ्याम् SEX पारगाय मुग्माण चरितार्थम् , पूर्वरूपस्य पादयसादिवर्ग:यान शान मरिममावत: Taम्पम, सारमाध्यमामाग्येन पूर्यदा-समयदर वेनामिनस्वीकार पूर्वरूपरप बारीका सामान मात्र दुक बाप सिम्पराः। २० ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रांढमनारमाया- उपसर्गेणेति । यत्क्रियायुक्ताः प्रादयस्त प्रत्येव गत्युपसर्गसब्ज्ञा इत्युक्त्त्वा दिति भावः । प्रापभीयतीति । "शरोऽचि" (पा० सू० ८१४|४९) इति द्वित्वनि- पेधः । प्रेजत इति । एज दीप्तौ । कम्पनार्थस्तु परस्मैपदी । एजते कम्पते इति तु प्राचां व्याख्यान प्रामादिकमेव । एड्येडित्येव सिद्धे. परग्रहणमुत्तरार्थम् । रूप । शब्दरसम्। यत्क्रियेति । यदर्थक्रियायुक्ता इत्यर्थः । इत्युक्तत्वादिति । भाष्यकारादिमिरिति शेषः । उत्तरार्थमिति । तेन 'मघश्या', 'भिन्धु', 'श्चन्ति', इत्यादिसिदिः । मैरवी। - "यक्रियायुक्ता" इति वचने 'यस्य क्रिया' इतिसमास इत्याशयेन व्यावटे-पदति । अस्यार्थस्य सप्रमाणत्वमाह-माष्यकारादिमिरिति । क्रियायोगे एवोपसर्गसंज्ञाया गतिसंज्ञा याश्च विधानेन प्रत्यासत्याऽस्याथल्य लाभः । तेन-'प्रभूत रद्ध -प्रर्द्ध। इत्या वृद्धि । तेन-उत्तरार्थस्य परग्रहणस्य करणेन । मपश्यादिति। अद्य आ मश्यादिति छेद । मागे योगात्पञ्चमी। वैकल्पिकत्वात् 'आर मर्यादामिवियो" इत्यसमास । पश्यो-मृग । "मोमाटोच" इति पररूपम् , ततो गुण । 'भिन्यु ' इत्यत्र "उस्यपदान्ता" इछि, 'पच. भावप्रकाश योगविमागोव माह मूळे-यत्क्रियेति । अयम्माव , an क्रियायामिति याच्ये योगमाणसामध्यia यदर्थनियायां प्रादीनामन्वयस्त प्रत्येव तखम् । भत्र च ककारादिनिरूपितमेव , प्रत्याप्त मात्र 'प्रभूत ऋद्ध पद्धं 'इत्यादौ न । एक्श तत्र पारणेन सत्य सहजासापकमिति र ऐक्तिनतु तारे इति । ननु कमधारये मित्पनुपप न शद मस्यतरवेन वृद्धप्रसाशान मारपदति । पत्र था गतिकारकोप" इति सूत्रस्य दुशेवरविरोधो न आया तव परेलियादिना स्पष्टन् । नम्बरस पहप माणत्वेन भूतोक्तिरयुक्तात मार-मायेति । नवमप्यनुयय शिवेदि' त्यानिसिमित भा- तेगाधेति । पाख्याग पत्रामी, वैरपिस्वादसमास । गाणगस्पोहिताश्चमरोमृग । इत्यमर.. - एन युरङ्गमो रिश्य मारपक्षाश्चन । रवि पुरुषोत्तमकोय । मसाविमन्वय मामा" सत्र माय भनिन। परमाणु पाठ वदमान सम्मायने म, पथरि बोरयन कस्मेि गादिस्त्रपातुपु कगिता . पारनी मरितुस्योरय" ta पापान प वारि भारापनाविया । बास करपयाँ नयापार मायादिमि, समपरीया प्रभाव मिटि सरहा। इत्युसत्यादितोति । योपविषयोगतप्रियाक्सिविपरमाRitalewafa हरितोपनगर पाnि प्रगा का प्रपा गमपानुपपरियो प्रासन प्रशप मनिहार रसग I feliARATHदन • ·भच्सन्धिप्रकरणम् । ग्रहणं तु चिन्त्यप्रयोजनम् "एहि परः" इत्येव सिद्धः। यथा "अमि पूर्वः" (पा० सू० ६।११०७) इति । नियागोऽवधारणमिति । यदाहुः- नावक्लुप्तौ यदा घटः पररूपत्त्य गोचरः । एवस्तु विषयो वृद्धेनियमेऽयं यदा भवेत् ॥ इति ।। एतेन नियोजनं नियोगो व्यापार इति व्याख्यानं परास्तम् । “यदैव पूर्व स्व- लने शरीरम्" "ममैव जन्मान्तरपातकानाम्" इत्यादिप्रयोगविरोधात् , उदाहृतवृ. , . शब्दरत्नम्। ""अतो गुण इत्युत्तरार्थम्" इति क्वाचिरफोऽपपाठः । चिन्त्यप्रयोजनमिति नच 'शिवाय' इत्यत्र "अणोऽप्रगृह्यस्य" (पा.सू.८१४१५७) इत्यनुनासिकत्वे तदनुकरणे सता परम्'ओम्' इत्यस्य "ओमाटगेश्व" (पासू०६।१।९५) इति पररूपेऽनुनासिकामा. चार्थ परस्य यादृशं.रूपं तादृशं यथा स्पादिति रूपग्रहणम्, स्पष्टं चेदम् "ऐमौ" इत्यत्र भाष्ये कैयौ चेति वाच्यम्, "तृज्वरकोप्टु." (पा००७।१।९५) इति सूत्रमाप्योकरी. न्या गुणस्य पादत्यादिवद्रूपत्वाभायेग रूपपणेनाव्यावृत्तः । रूपशब्देन च श्रावणज्ञान- विषयोऽवयवसंख्यानवान् । अत एव तृश्यत्सूत्रे न हि स्वरो रूपवान्' इत्युक्तम् । वर्णरू पाचयवसंस्थानोव शब्दस्य रूपं, तद्वत्यैव शब्दस्य रूपमिति व्यवहारस, स्वरस्तु न वद्वा- भैरवी न्ति' इत्यत्र "अतो गुणे" इति पररूपम् । पपाठ इति। उक्तप्रयोगाणामसिद्धेरिति शेषः । परोक्तदूपणमुपन्यस्य दूपयति-नचेति। पररूप इति । प्राप्त इति शेपः। अनुनासिकामावामि ति। पूर्वसादृश्यात्प्राप्तस्यानुनासिकम्याभावार्थमित्यर्थः । कैय?-"इको गुण" इति सूत्रस्थ इति शेष.। माथ्योक्तरीत्येति । तय यथा स्वरस्य रूपत्वन्नेत्युक्त, तथाऽनुनासिकत्वस्यापीति, भावः । गुणस्य-आनुनासिक्यहस्वत्यादेः। ननु पृथिव्यादिव्यनिष्टगुणानां शन्देऽसम्भव एव, यदि तु जातिसंज्ञानियामिन्नधर्ममात्रमिह रूपपदार्थस्तदेदमपि स्यादेपेत्यत आह-रूप- नेति । भवयवेति । वर्णरुपेत्यादिः । न चावयवसंस्थानवान्समुदायो नत्वस्यवा इति कथ- मायानां रूपत्वमिति वाच्यम् , धर्मर्मिगोरभेदात् । एतदेव प्रकटयति-वर्णरूपेत्यादिना । भावप्रकाशः। मन्यत्र । एव "उपसा वि" इत्यस्याप्रापया पररूपविषयति भावः । क्वारिक इति । प्रकाशा. नुयायोति शेषः। प्रथमोपस्थितस्यागे बीनामावादिति भावः । खण्डनकारापुक्त दोषमुझरति-नचेति । अनुरणे इति। कृते इति शेषः । उभयत्रान्वयाऽन पत समुच्यः। भवएव 'अकृत' इत्यस्सासमारोऽसिद्ध स्वाभावश्च । "प्रतिवदनुकरणम्" इति स्खनित्यमिति भावः । ततः पामिति । तदनन्तरमो स्पर्षः। इत्यति । प्रयोगे इति शेषः । पररूपे, प्राप्ते इति शेषः। केयटेचेति । रोगुणेत्यत्रेत्यादि । पेन स्वाप कोस्तुमसमुच्चयः । एवापनुपदं मूठे एव यक्ष्य३ । गुणस्येति । भानुनासिक्यहस्वत्वा . स्वादिवत् सन्दरूपत्वामावेनेत्यर्थः । नाम्यायत्तः, गुमिन प्रति रोषः। एवनानुनासिकः स्यादेवति तय विमावः। ननु रूपदेन थिम्यादिनिष्ठ गुगमणे मम्मनः। मन्यात गुणेऽपि सामा. तीत्यवस्तदुपपादपनाइ-रूपंति । "पहिररूपम्" त्यति भावः । मयपति। वर्णरूपोयापि धार्मिणोरमदाद । वायसरवेऽभ्यन्याभावाचनाम्यातिरिति मावः । पत्र मान कथयन् दीNिE- मत एपेति । तेन तस्य मानावर पोहम्पाल्पानायुकाव बनयभार-वरूपति । उपव. सहकार मर्यादति मिति । यितीत भारादेशसम्मर: स्पष्ट २५ । अपपाठ, - - सरस्टा ·२३२ सटीकटिप्पणशब्दरत्नमौढमनोरमायां- तिस्थश्लोकविरोधात् , "लड: शाकटायनस्यैव (पा०सू०३।४।१११) "तपस्वपः- कर्मफस्यैव" (पा०सू०३।१८८) इत्यादिसौत्रप्रयोगविरोधाच्च । यत्तु श्लोकवाविक- शब्दरत्नम् । निति शब्दत्वादिवत स शब्दस्य रूपमिति तदर्थः । तत्र सूत्रे रूपातिदेशे स्वरातिदेशो न स्यादित्युपमान्येदमुक्तम् । पर: किंगुणको भवतीत्याकालायां स्थानिगुणक इति लभ्यते । तत्रोमयगुणकरूयासम्भवादेकस्थान्यन्तरतमत्वात्तद्गुणकस्यैवोपस्थित्या च तस्यैव सिद्धेश परशब्देन प्रयोगस्यस्योपस्थितस्य ग्रहणम् । प्रयोगे च गुणो भेदक एव । शाळेपरमुचारितो गुणोऽभेदको नतु प्रयोगे इतिपरशब्देनोपस्थिताननुमासिकस्यैवैकल्यान्यन्तरतमत्वाविधि। यत्र तुल्यानियगुणकसम्भवस्तास एय। अत एव स्वरितान्त सम्रह्मण्या सदस्य निपातत्या. दुदात्तेन ओशब्देन "ओमाडो" (पा०सू०६।१।९९) इत्येकादेशः 'सुब्रह्मण्योम्' इति स्वरित इति "तल्यादित" (पा०सू०१।२।३२) इति सूत्रे भाष्यकैयटयोरुकम् । "ऐऔज" इति समान्-भययवसंस्थानयात् । शम्दवादीति। यथा शब्दत्वर शब्दरूप रूपन्तया स्वरोऽपी. त्यर्थः । वन सङ्गति दर्शयति-तम पत्र इति । एतेन रूपशब्देनानुनासिक्यस्य व्याचिन सम्भ- वतीति दर्शितम् । एवं तर्युक्तप्रयोगेऽनुनासिक स्यादेयेत्यम आह-पर: किंगुणक इति । लभ्य- त इति। अन्तरवमपरिमाययेति शेपः। -पूर्वोक्तलक्ष्ये । सद्गुणकरय-शुद्धस्येति शेपः परशब्देन वल्योपस्थिती मानमा-परशदेनेति । भेदक विभिन्नव्यवहारसम्पादकः । ममेदक:-अस्मिदर्धातिसूमे उदात्तग्रहणाजापादभेदक । सासम्भादित्युक्तः फसमाह- यत्र स्विति । स एव-सात सम्भारे उभयगुणकस्य स्वीकारादे।। रवरिशान्त "सार." इति यदन्तस्वात्स्वरितः सुब्रह्मण्यशम्दान्तः, ततधार, स्यरितानुदात्तयोरेकादेशोऽपि आन्त. रतम्यास्वरित एव । स्वरित शति । स्वरितस्य समाहाररूपतपोमयगुणकत्यासम्भोऽस्तालि भायः । इति सूते मान्य इति । एतेनेतदाप्यप्रामाण्यात् "एरादेश उदानोदास " इति सूड. सुदात्तस्येत्यनुवर्तत इति ध्वनितम् । भाध्यान्तरविरोधपरिक्षारापाह-पोतियामि । भैरवी। भावप्रकाशः। हार इति । तदेव वशम्पस रूपमिया वि भावः BAR, पर्णकापसाRRIE स्थादीति । पयासमा सदस्य रूपमेव परति मावः । स तयोको समति प्रयत-म इति । यथा पिप तेनाभ्याक्तिरूपदोष समपमुसया निवेसिnिnaron रमाइ-पर इति । स्थाने जापमान हरयादि। स्थानीसि RTOगरिमापयोगपरमानगुण सन, पूर्वोक्त सहये। एक्स्यामीति । परनिरनुनातिरेप: । मर। शगुगकति। गुटगुमरापः | १ माः। तस्येय, शुसरयैव । वेगानुनासिकम्पाइतिः। गनु परिप. सायन मानमन भाद-परेति। परमित्येगा। अमामवारियु: प-यस्थितिस्परि वान्तति । महानि साभुरिति १६ तिरवरितम्"। रासोकाः सरितारापोantale इति मायः स्यरित इगोविन गुमम पापाम्" पनेनोनयन भाषा मापार "साशा पत्रानुदास्पस्पनर मिया रोमारिपनि पामे। AIRRON - इति । न्यूनताए । सहरणरस्पैति । परस्पानि उपस्पिस्या पनि म पररमानिनग्रो का स्थिति पर रा प । पपरपानिगरगामी सपना रारादेव।

·अच्सन्धिप्रकरणम्। मिदमित्याहुस्तद्रभसात् । शकवादिष्विति । शकन्वादिविषये तत्सिद्व्यनुगुणं पररूपं वाच्यमि- शब्दरत्नम्। सूत्र एकादेशे "माद् गुगः" (पा०स०६।११८७) इत्यादौ दोधपहणं कर्तव्यं विमानच. मांना आदेशा माभूवन्निति वार्तिककृतोके "अकः सवर्ग" (पा०सू०६।१३१७१) इत्यं. अ योगविभागेन "एकः पूर्वपरयोः" (पासू०६।१।८४) इति यो निर्दिष्टः स दीर्घ इति व्याख्याने 'पचन्ति' इत्यत्र दोपमाशङ्ग्यैकदेशिनोक्त-रूपाहणात् परस्य यादृशं रूपमिः स्यादि भाष्ये, तत्तु हस्वत्वस्य रूपत्वाभिमानेन । सिद्धान्ते तु स्पष्टार्थमेव रूपग्रहणमिति तत्रैव माध्ये सूचितम् । "इको गुण" (पा.सु.१३१॥३) इति सूत्रस्यकैपटस्तु चिन्त्य एव । तत्राहि--इक्परिमापामापे जनेर्गुणोऽनुनासिकः स्यादिति शहिकते पररूपेण शुद्धो भविष्यतीति माप्ये उक्तम् । तस्य मदुक्तरीत्या उपपत्तेः । “ऐमौज्" इतिसूत्रस्थकैयट- स्तु पूर्वपक्षोपपादकत्वान्न स्वार्थे साधक इति दिक् ] नावालुसौ यदेति पाठे न च्छन्दोम. शः । तमसोदिति । वृत्तौ भवमिति व्याख्याने वात्तिकशब्दस्य पूर्वनिपातापत्ति. रित्याहुः। विषय इति ॥ 'शकन्ध्वादिषु' इति विषयससमीति भावः । अतएवाहेति । भैरवो। एकदेशिनेति। आद्गुण' इत्यादौ तात्परत्वात् द्विमानस्य संज्ञा, न तु त्रिमात्रचतुर्मात्राणामिति शाया एवामानेन तादृशशङ्कायां योगविभागादिप्रदर्शनमेकदेश्युक्तिरिति भावः । अत एवाह-भमिमानेनेति । सिद्धान्त इति। संज्ञासूत्रस्थे 'तपरे गुणवृद्धी' इति सिद्धान्ते इत्यर्थः । तत्रैव-"ऐऔ" इति सूत्र एव । एवन्तर्हि कैयटविरोध इत्यत माह-को गुणेतीति । चिन्त्य एवेति । रूपशब्देनोक्तरीत्या तल्याव्यावृत्तेरिति शेषः । स्वमते तत्रत्यभाप्यविरोधप. रिहारायाह-उत्र होति। खण्डनकारोकिसण्डयति-वृचाविति । आहुरित्यस्वरसबीजन्तु पूर्वनिपातप्रकरणस्यानित्य- स्वेन तथा व्याख्यानमपि युक्तमेवेति ॥ भावप्रकाशः। परिहरति-ऐमौजितीति । एकादेशे इति । तदिधाविश्यर्थः । इति य इति । इत्यधिकारे य इत्यर्थः । एकदेशिनेति । उपरत्वात्तेषां संशया एवामावारपूर्वपक्षस्यैवासरत पवार-अभिमानेनेति । तस्व- मेव विशदयति-सिद्धान्ते विति । सशस्त्रस्थसिद्धान्ते स्वित्यर्थः। तत्रैवेति । "मोच्" इत्यवे. स्यर्थः । पशानुरूप इति न्यायेन तयोक्त्येति भावः । "बा दृढे" इति न्यायेन केयरविरोधं परिहरति- क इति । कौस्तुमस्याप्युपक्षणम् । नन्वेव तदाभ्यासतिरेवात भार-तत्रहीति । उपपत्तेरि- नौति । पराभव तसिरिति मायः। दिगिति । तदर्थस्तु प्रकृवे इति विनानुकरणवानमिश्यकस्या सरप्रयोगच । भन्यथा बहुक्तरीत्या एहोत्यनुकरणे प्रकृतिवदनुकरणमित्य तिदिष्टारवाद 'शिवाहि- दत्यादौ पारिवानान्तरणपहिरङ्गयो रिस्पस्योनाजोरित्यागशापकारमाभ्यासवेश्च । न च तयोगवि- भागेन परपदानुस्त्या वाहिकायसदाहमिति वाच्यम् , कान्तभ्य इत्यादिनिशस्तासह दादिति । खण्ड- नयुक्ति सायनि-गृत्ताविति । माहुरिति । महानुपायिनो मान्या इस्यपः । तस्य यौगिकवादिति मावः । तरप्रकरणस्यानित्यावप्रन्यास्यानाम्या मुसायमेवेदमित्यत्रारबिरेनरमूञ्चिता रेया। विपति । अन्यथा पररूपमित्यर्थे वाये वदनुपपरिति भावः । ननु तदेवाचितम् ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमाया- इत्यनुवर्त्य शब्दाधिकाराश्रयणात्सिद्धमिति प्रश्नः । यदा जश्त्ववशाहान्तत्वं तदा- ऽपि स्यात्पुनरग्रहणे तु श्रौतवान्तत्वस्य विवक्षणात्युत्तरमिति । वचिन्त्यम् । जश्त्वशास्त्रस्यासिद्धत्वेन पररूपस्यैव प्रवृत्तः, "नाम्रोडितत्य-" (पासू०६१।९९) इति निषेधे पटपटदितीत्युदाहरणत्यासंबद्धत्वापत्तेश्च । वत्र हि भवदुक्तरीत्या माप्ति- - शब्दरतम् । तद्भिवव्यावृत्यर्थमित्यर्थस्य बालेरपि सुज्ञेयत्वेनातः किमिति प्रश्नम्य दान्ते मा भूत, पटर, मरुस, इत्यन्न च मा भूदिति उत्तरस्य च निरालम्बनत्वमित्यर्थः । शब्दाधिकारेति । तदाध्यणाचाच्छन्दस्येत्यर्थो भविष्यतीति भावः । तदाऽपि स्यादिति । एकदेशवि. कृतन्यायेनाच्छन्दत्वादिति भावः जश्त्वशास्त्रस्येति । अनुकार्यानुकरणयोमदै पदान्त- तया जश्त्वे ऽपीत्यादिः । तदसिद्वत्वेनात एव सत्पादिति भावः । ननु पुनामहणाजूज स्वासिद्धत्वमपि बाध्यतामत आह-नानेडितेति। उदाहरणस्य-वृत्यादिस्यस्य । अनुकार्यानुकरणयोरिति । सर्वत्र जश्त्वप्राप्त्योदाहरणासम्मपाशङ्कायो दुवं तान्तानुकरणमेव, न तु दान्तानुकरणमित्यभिप्राय इति मौलनिःसारमित्येव नि सारमित प्रागनुपायुक्ति प्रत्युक्ता । पालानामपि भवदुक्तान्त्यस्य तुषेति शापयशामहणममिन- व्यावृत्त्यर्थमिति ज्ञानम्भविष्यतीत्याशगेनाह--तदिन्नति । अतो गुणेइति सूने त हत्य स्य हस्थाकारयोधकतया ऽनुवर्तमानस्याच्छन्दस्य तन्मात्रयोधकता स्यादत माह-रादा विकारति । ननु जश्त्वविधायकशास्त्रस्पानुकायांनुकरणयोरभेदे पदान्तत्यान प्रारित मार- अनुकायेंसि । ननु प्रक्रियायाम्पटपटेति पररूपोदाहरणम्पटापटदिति सदभाषस्योदाहरणमुक्त, . नत्वव्यक्त तिसूत्रप्राप्तियोग्यस्य तन्न कयनमितिन भादुडूपणावसर इस्यत आइ-स्या दीति । प्रकृते ऽनुकायेंत्यादि तदुक्त्याशयं प्रकटयति सर्वत्र ति । मूले पर इतीति पाठः । एतथि पूर्वसूमल्य प्राप्तियोग्यम्प्रक्रियावाक्यम् । भैरवी।

·अच्सन्धिप्रकरणम् । २३७ ख नास्ति, दान्तत्वात् । एतेनानुकार्यानुकरणयोरभेदविवक्षया विभक्त्यभावेन गवित्ययमाहेतिवदपदत्वात् पटन् इतीत्यत्र जश्त्वं नेति प्रन्योऽपि प्रत्युक्तः । उत्तरप्र. न्यविरोधात् , जश्त्वस्यासिद्धत्या पररूपेण बाधाच । ननु तदपि नित्य तथा च कथ पररूपविरहेण प्रयोग इतिचेन्न । अलौकिक प्रक्रियावास्यमिदमिति स्वयमेव व्याख्यातत्वात् सहिताया अविवक्षायां तत्सम्भवाचेति दिक् ॥ शब्दरत्नम्। वैरिति योध्यम् । उत्तरप्रन्येति । मानेदितस्येत्यस्य पटत्पददितीत्युदाहरणपरम्पयेत्य. यः । ननुस मन्यो जश्त्वासिद्वत्वेन योज्य इति चेत्तवाह-जश्त्वेति । तस्यामिद्धतया पररूपेणैव भवितव्यमिति जावल्याप्रवृत्तिलागो बाधः । एवं च यदा जश्त्ववशाहारतत्व. मिति ग्रन्यासगविरिति सेयमुमयतः पाशा रग्जुरिति मावः । दिगिति । दिगर्थस्तु- अपदान्तादित्यनुवृत्त्यैव जत्त्वविषये व्यावृत्तिसिद्धः पुनरग्रहण व्यर्थमेव । एतेन पुनरा. हणं धोततान्तत्वविवक्षाद्वारा जश्त्वाविपये ऽभेदविवक्षायामेव यथा स्यान तु भेदविवक्षायां जश्त्वविषय इत्यर्थकमित्यपास्तम्।ममाद्ग्रहणं तु शब्दाधिकारानित्यत्वज्ञापनार्थमितिदिक ।। भैरवो। ननु समकसयोध्यबाधकभावो भवति प्रकृते तु जश्त्वशास्त्रस्यासिद्धतया बाधादित्य. नुपपन्नमत आह-तस्यासिद्धतयेति । साशेति । स्पश्धातोबांधनार्यादडि स्त्रियामेतद्रुपम् । एण्ड. नकारोक्तिनिरासायाइ-दिगतिवति । नन्वग्रहण तद्भिन्नेत्यादि पूर्वोक्तरीत्या व्यर्थमेवेति भवता कयन्तदुपपत्तिः क्रियते ऽa आह-प्रमाद्यइणमिति । दिगर्थमध्ये दिगर्थस्तु मया यया शब्दाधिकारानित्यत्वज्ञापनार्थमित्युक्तन्तया भवतापि वक्तुं शक्यं यद्यपि, तथापि प्रकाश. कारादिकता कल्पना व्यर्थवेति ॥ भावप्रकाशः। पदविंचने एव तरसश्या तत्र भेदाक्षायणावश्यकरवात् । सेनापदान्तादित्यायनुवृस्या ऽभेदपशे पद प्रवृत्तिरिति सण्डनकृदुक्तमपास्तम् । एवञ्च पक्षदयेऽपि प्रवृत्तिसकोचे मानामावादिति ध्येयम् । तदेव मनयनाइ-श्वेतीति मान्या व्यावख्यु , तत्प्राचामनुरोधेन उत्तरग्रन्थेति शब्दस्वारस्यात् । सूत्रेत्येव वदेत् । बाहुलहदिवे वीप्साया श्व पदरवस्याप्यनपेक्षगाच्च । सद्वनयन्नाइ-नाडितेति । एवञ्च प्रागुक्त एवाय दोशे न तु ततोऽन्यः । पोज्य इतीति । सदसिद्धवेन सान्तअविवक्षायामप्यत एव सत्तेन विधिप्राप्त्या निषेधसङ्गतिरिति भावः । तमाहेति । तथा योजनायो पूर्वमन्यविरोधमाहेत्यर्थः । मत एवात माहेति नोकम् । पररूपेणैवेति । एवश्वापदस्वादितिहेतूक्तिस्तदोपायुक्तेति भाव । एतेन पीनारय मूले । यपास्तम् । इष्टापत्ति निराचष्टे-एवञ्चेति । जइ वावृत्ती चेत्यर्थः। स्पाशेति। स्पशवाधनस्रशनयोरिस्यस्य रूप खियामछि। तददियं युक्तिरमयता धर्तुमशक्येत्यर्थः। खण्डनकुदुक्तदो- पमुमति-दिगितीत्यादि । मनुसृत्यैवेति । ।"उस्यपदान्तात्" इत्यत. । व्ययमेवेति । वन्मते रति शेषः । एतेन समुदायनिर्देशेऽपि प्रतिपत्तिापवापाद इत्येवास्तु लक्ष्ये जशव रुत्वन्यानामसिद्ध स्वेन सिक्षमिति प्रश्नाशय । दान्तानुकरणसम्भवेन तन स्वोऽनसिदावन चारितार्य तत्र न स्यादिरयु राशय इति प्रकाशक्तिः परास्ता, तपरस्त्रे दप्रश्लेषेण तत्रापि हत्वाकारत्वसम्भवेन निवृत्तये उक्त- युक्तरावश्यकतेन प्रतिपत्तिलाघवामावाद । मत एव दान्ततान्तयोरविशेषाच सा-तानुकरणे भप्रापयापत्ते- विदिक । जश्त्वाविपये इति । अयम्भाव, उग्रन्थे दान्तत्वमित्यस्य सम्मान्यत इति शेष. । वान्तवस्य विवक्षणादित्यस्य अश्वाविषयावस्य विवक्षणादिस्यर्थः भन्यथा दानवे जमवासियवोक्त। पुनरत्प्राणामावेऽपि तान्तरवविवशासम्मवारपुनरियादेश्वासापरवापत्ति । वन नोचरग्रन्यविरोध इति। नवयं दापरतुत्यस्तवाप्यत भाइ-ममेति । दया पावास्तवमते सरसोऽपि ममेद फलं हामिति नदोषः । पटलातु नोक इति । इति दिगिति । तदर्यस्तु क्वाप्येवमुक्को यत्तुमन्यस्य प्रकाशप्रश्ना. यस्य व सामजस्येऽपि प्रयोरासति परिवरि । - ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमाया- त्यर्थः । अत एवाह-तय टेरिति । यदि तु "आत्" इत्यधिकारादकारस्यैवेष्यते तर्हि मनीपा, इति न सिद्ध्येत् । केचित्त मन पतच्छन्दयोः पृपोदरादित्वादन्त्यलो ऽकारस्यैव पररूपमाहुः । शकानां देशविशेषाणामन्धुः कूपः शकन्धुः । कर्काणा राज्ञामन्धुः । बदरीवाची तु कर्कन्धूशब्दो दीर्घान्त “अन्धूटम्भू-"इत्यादिना उणादिपु वक्ष्यते । अटतीत्यदा पवायच् । कुलस्य अटा कुलटा। ईप उन्छे, ईष गत्यादिपु । आभ्या "गुरोध हलः" (पासू० ३।३।१०३) इत्यप्रत्यये ईपा, मनस ईषा मनीषा । हलस्य ईपा हलीपा लागलदण्ड. । मूद्धन्योपध । यस्तु प्रभुशङ्करयोरीशः खिया लागलदण्डके ॥ इति रभसकोशात् तालव्योपधस्तस्मिन् परे "आद् गुण." (पा०सू०६.११ ८५) इत्येव भवति । हलेशा । पतन्नजलियस्मिन् नमस्कार्यस्त्रादिति पतश्चलिः । मार्तण्ड इति । केचिदत्र सवर्णदीर्घमाहुः । परा मार्ताण्डमास्थत, पुनर्मार्ताण्ड- । शब्दरतम्। ईशव्याख्यानता लब्धमाहेत्यर्थ. " पाहुरिति । अवारयियोजं च यचनद्वयष्यापार व्यर्थ, । पृषोदरादित्याहिपेनैव सिद्धरिति । देशविशेषाणामिति । देशविशेषराव्य. स्य यौगिकत्येन जातिवाचकत्याभावात् "विशेषणानां घाजाते. (पा.सू.१।०५२ ) इति न निषेध इति योऽयम् । कुलस्यारेति । फर्मण शेपत्यविशाय पी। न्य या कर्मण्यणि कुलाटीति स्यादिति माप । भैरयो। ननु सकदेशस्यैकत्वादेशविशेषाणामिरया पहुवचनासगतिरत भाइ-ति । भावका ।

·अच्सन्धिप्रकरणम्। मामरत् , विश्वो मार्ताण्डोऽवजदित्यादिवैदिकप्रयोगास्तेपामनुकूलाः ।। मोत्वोष्टयोरिति । अकारस्य ओत्वोष्ठयोश्चैकत्र समासे स्थितौ सत्यामिदं प्रवर्तते । तेनेह न, वृपलसुतौष्ठवणरते इति ॥ अव्यक्तशब्द व्याचष्टे-ध्वनेरिति । अनुकरणस्येति । परिस्फुटाकारादिवर्ण- स्येति भावः । तस्य चानुकरणत्वं किञ्चित्साम्येन बोध्यम् । यत्तु प्राचोक्तम्-अतः किम् ? दकारान्ते मा भूदिति, यच्च व्याख्यातं दकारान्त इति रूपान्तरोपलक्षणं वटक् , मरुत् , इत्यादेरपीति । तन्निःसारम् । प्रश्नस्य दान्त इत्युत्तरस्य च निराल. म्घनत्वात् । 'यत्तु व्याचख्युः-"अतो गुणे" (पा०सू०६।१।९७) इत्यतोऽत . शब्दरतम्। किं चित्साम्येनेति । तदमारे हि मापदन्तायुच्चारिताव्यकशब्दे एव स्यादब्यक्त. त्वं चार्ययोधाजनकत्येनापि वक्ते शक्यमित्याहुः। निरालम्बनत्वादिति । अग्रहर्ण भैरवी। - नामेडि.' मुले --एकत्र समास इति । समास इत्येकत्वस्य विवक्षयास्यास्य लामः । विवित्साम्यनेति । ध्वन्यन्तरव्यवच्छेदकत्वेन । तदमावे-अनुकरणस्येस्यस्याभावे । व्यक्तशदे-अव्यक्तशब्दानुकरणे । तत्राव्यक्तत्वङ्कथमत आह-व्याकरवञ्चति । चस्त्वयें । एतेनानुकाल्याच्दाभायेनानुकरणस्य लाभे ऽनुकरणस्येति चिन्त्यप्रयोजनमिति कस्यचि. दुक्तिः प्रत्युत्ता। निरालम्बनत्वमुपपादयति-भद्मणमिति । एतेन अदितिप्रश्नस्य "अतो मिस ऐस" इत्यत्रेव हस्वाकारयोधकता वाच्या तयातदुपादानं व्यर्थम् "अतो गुणे" इस्यतस्तदनु. त्यैव सिद्धरित्यभिप्रायः। दान्ते माभूदित्युत्तरस्य त्वदिति न हस्वाकारयोधकम् , तेति सूत्रे ऽन्त्यस्य तु वेत्युपादानसामर्यात् किन्तु समुदायानुकरणमेव वाच्यम्, तथा च भव्यक्तत्यादि । तपाचाव्यक्त राम्देनाविद्यमानकस्वादिवशादिध्वनिग्राणं तस्य- चाचस्यानुकरणे वारी सम्भवेनानुकरणस्यैरयुक्त सूत्र । ननु तस्यास्यन्तमायामावाचावमेवानुचितमत माह-किधिदि- ति। शदवादीस्पः, तावताभ्यनुकरणवाविधावाद । वर्णप्रोतावपि धनिसादृश्यस्योक्तधर्मेण सवा दिति भावः। अनुकरणसमसामयंकाय कायम इति व्यतिकमुखेन प्रतिपादयति-तदभाव इति । मनुकरणस्देश्यस्याभावे इत्यर्थः । हियनिरूपायनासम्मवाद। शदे एवेति । परेन पम्पनुकरणम्यावृत्तिः । तत्र सम्भवति तदसाण मानामावादिति भावः । ननु कषमुक्तरूमश्यक्ताव तस्पेत्य भाइ-अध्यक्तमिसिसाय नानुरायस्याच्यासमवेनाधिप मामेऽनुकरणस्येति नियमपास मायामिीनं तु यदि सोऽनुकार्यका सादस्वनिवासम्मयोऽमाधुत्व चयनिय सोऽनुरTERT RArभवेऽयसा सम भावप्रकाश रुपमेवाविरोधावाने तसा प्रागुका RELAYAN PRA Sm. निर्देशः, अनुपालामा भयका | SagEM सोनिया. तापनुकरणम्पापूरपा प्रमोसयो: सा प्रहाका मार-अदिति। मत्पम्या. स्म Anाह-तमिन्नति। न प्रने मिशनरोपापसमुच ताप गून प्रपतते इति । भोलिसमा पूर्वपरयो परमादेशमा पार । १ मा uोगिnिfa स एपरसेपर। पारितोति । REETIN: सरहा।

·२३८ सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- अकः सवर्णे (पासू०६।२१०१) । मचि पर इति । यदा तूष्मणामोय वृतत्वमाश्रित्य "नाझली" (पा००१२०१०) इति सूत्रं प्रत्यारयायते तदा इ. चीति नानुवर्तनीयम् । अकोऽकि दोघ इति सुवचम् । वर्णद्वयं द्विमामिति यत्तु प्राचा व्याख्यातं दीपें प्राप्ते हस्व ऋकार लकारश्च विधीयत इति तद्भाष्यकैयद दिविरोधादुपेक्ष्यम् । पडः पदान्तात् (पा०सू०६।१।१०९)। "डसिङसोच"(पा०सू०६।१।११ इत्यस्यारम्भादस्य पदान्तविषयत्वे लब्धे उत्तरार्थ पदान्तादिति स्पष्टार्थमिदन कृतम् शब्दरत्नम्। सुपचमिति । जातिपक्षाश्रपणे यथासंख्येनेष्टसिद्धरिति भावः । एवं रीत्या पपास ख्यम् "हको यचि" (पा०स०६।११७७) इत्यत्रापि योध्यमिति सूक्तिम् । तद्भाग्येति "aल्याल्या (पा.सू.११११९) सूत्रस्थमाध्येत्यर्थः । तहि "ः सवर्णे (पा००६ ११।१०१) । इति सूनेगैनहार्तिकान्ययासिविरदायिता । आरम्मादिति क्षिपदान्ता 'रुचेन् डसिन्सारपैति नियमादिति भावः । उत्तरार्थमिति ।"इकोऽमवणे" (पासू०६ । १.१२७) इत्यापर्धम् । स्पष्टार्थमिति । विमको चेन्ह सिसोरेयेति नियमा भरवी। व्यक्तिपक्षे यायद्वयक्तीनान्तत्तद्वयक्तित्वेन मानासम्भवात्सल्यानमपि न सम्भरतो. त्याशयेनाह-जातिपक्षति। सचितमिति । एतेन यदि सुरचमिति मलकारोफिजातिपदाभि- प्राया तापाममूले स्पानत आन्तयाँदितीको यणचीतिसूत्रे या पृतोधिःसा व्यया यथास हो येसिरिति परास्तम् । तस्य अन्यस्य व्यक्तिपक्षाभिप्रायकत्यान् । यस्तुतस्तु गाति. पक्ष एपेति । तदाप्येत्यस्य "मति श्या" इत्येतद्वाप्येत्यर्थ प्रतीयते स तु न थुक्क तस्य विशिप्याव्याख्यानादत आह-तुल्यास्येति । भन्यथासिदिति । मार्तिस्साध्यफलान्यया. सिद्धिरित्यर्थः । उदाविवति । यदि विजातीयादेशार्थ पार्तिरारम्भस्तशाग्नयोविधानमा स्यानत्वकार्यमित्यनयोरच्स्यमवश्यं धाच्य, स्थासति दीर्घसंसाऽनयोभविष्यतीति "गक' सव" इत्पने सिद्धांतिकवेयध्यमिति रीत्योझावितश्पर्य । "पटः पहाताव" इसिसूत्र पदान्तादित्यस्यामारेऽपि पदान्तविपयकत्यायमत आह-मारावारिति विमो । भावप्रकाशः ·अच्सन्धिप्रकरणम् । २३६ सर्वत्र विभाषा गोः (पा०सू०६।११२२)।यद्यपि छन्दसीति न प्रकृतं तथा- ऽपि "यजुष्युरः" (पा०सू०६।१।११७) इत्यादिप्रक्रमाच्छन्दस्येवेदमिति सम्भाव्येत, अतः सर्वत्रेत्युक्तम् । तद्याचष्टे-लोके वेदे चेति । इह "एङ" इत्यनुवत्यैडन्तस्य गोरिति व्याख्येयम् । तेनेह न-चित्रग्वामिति । प्रतिपदोक्तस्य एडो ग्रहणान्नेह- शब्दातम्। वारणार्थमिति भावः । इत्यनुवत्यति । षष्ट्या विपरिणमय्येत्यपि बोध्यम् । प्रतिपदोक्तस्येति । एम- भैरवी । - - हरय इत्यादि विभक्ताविति नियमव्यावय॑म्भविष्यतीति भावः ।, ननु तत्र 'एछ' इति पञ्चम्यन्तम आह-षष्ठयेति । गोरिति षष्ठयन्तमिति तेन सामाना. धिकरण्यार्थमित्यादिः। वर्णमहणे लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषाया अप्रतिवादिमताभिप्राये- भावप्रकाशः। पोति । सामानाधिकरण्येनान्वयार्थमिति मायः।। यत्तु खण्डनकृत् , 'चित्रगो भग्रम्' इत्यादाववप्रकृतिभावामावायावश्यकस्थानिवत्वनिषेधेनैव चि. ऋग्वयम्' इत्यादिव्याचावेद इत्यनुचिनिष्फला । नघ तदनुवृत्या लाक्षणिकत्वात्तद्यावृत्ती वनिषेधो नावश्यक इति वाच्यम् , उपदेशपदेन वर्णग्रहणे तदप्रवृत्तेापनात् । अन्यथा चक्रेऽहम्' इत्यादावेव "एक: पदान्तात्" इत्यादि प्रवर्तत न तु हरेऽवेत्यादी। तव पूर्वापरयन्यविरोधश्चेति । वन, उक्तरीत्यैव निवाद वचन न कार्यमित्याशयात् । प्रतिपदीकरवस्यान्यथालामेन दोपलेशामावाच्च । सध्यनयत्रार-एग्रहणावृत्त्येतीति । लक्ष्यानुरोधादिति भावः । एतेन नान्त: इति पाठेऽनन्त. रखापूर्वरूपस्यैव निषेधेन चित्रग्वामित्यादी यणो निर्विघ्नत्वेनग्नुत्तिसामथ्पत्तिछामः। यता, प्रकृत्येति पाठे गोरिति षष्टयन्वयायान्तपदमनुवत्यै सामथ्र्यलम्यं वा, चौपदेशिकान्तपरम् । एतेनोत्तरार्थ षष्ठीनि: देशसवेनात्र प्रथमया विपरिणाम इस्यपास्तम् , प्रपमान्तस्योत्तर पाठया विपरिणामस्य युक्तस्वात् । एव वैष्माणानुवृत्तिसामदिन्तपदानुचिसामथ्यांदोपदेशिकान्वनामदारा वा तछाम इति मान्योक्तिः प्राचामनुरोपनेति प्वनितन्। पापा 'चित्रगो अमम्' परयादौ पोऽवादेशपत्तेः। अत एव "वाच्छन्दक्षि" इत्यनेन दोधा. जसि" इति निषेपशे निपिदे "मास्सीवान:" "वाराही उपानहौ" इत्यादौ पूर्वमवर्गीपप्रवृत्तिः। मथ दाप्यसामान्यचिन्ताकारता येव निषेधाप्रवृत्तये नुत्तिः सफलेति सामयामायः । द्वितीये समस्तवेिन विभिन्न विमक्तिवावेन मध्यवाचावेन चाननुत्तेः तदारणेन साफल्यै भोपदे शिकान्तपरत्वे मानामावाच । मा एवाचारयज्ञोऽप्ययुक्तः । किश्नोतलो यगो वारसायावश्यानुत्तर परप प्रपया विपरिणामेन्ययसामाग्यार तथापि तस्यावश्यकावादिति दिक। प्रकाशनुयायिमूलभ्याख्यान विमा' इति सूचितामावि स्पष्टयन् माध्यमितान्तरीयाsst- परमादाय दीपशासिया "मक सवर्ग" इति सूत्रेणेव कारमयस्य स्थाने रेफ्यवसारूपगुणका स्वयंन कदाविपदपपरितवातिकविषयस्य, विषुवृत्तान्तण कदाचिदिस्य, विनिगमनाशिक्षण रयान बन्यत्वविशिरेयवरमस्य भूभयानरम्य विशिष्टविसस्य पादेशानियामन मिया, . सकारे पहावसान्तयन कदाचिदिलकारस्य विश्वा-तयण रेफवतासापेन च कदाचिदिरय भारस्य विनिगमनाविरहेग दनस्यानजन्यायविशिष्ट कारपसाप पिपुरवस्य वा सानियाम पवन सिध्यावासिया-पयामिप्रतिस्पर्द.। पिपरिगमप्येति । पूर्वम् ए.' इस्पE THEASE मा। सरला।

·1 २४० सटोकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमाया- हे चित्रगोऽप्रम् । प्रकृतिभाव इति । "प्रकृयाऽन्तः पादम्" [पा० सू० ६ाश शब्दरतमा हणारयेति भाषा, प्रतिपदोकपरिमापया वा । वर्णमहणे तदप्रवृत्तिज्ञापाल्य तदनित्य सामात्रज्ञापकत्वम् । ध्यनितं घेदम् "भोग (पा० सू० १११।१५) सूत्रे भाष्ये। "एड. पदान्ता (पा०सू०६।१।१९) इत्यत्र तु "हलो ऽनन्तरा "(पासू०११) इत्यादिनिर्देशान्न प्रतिपदोक्तग्रहणम् । मन च स्थानिवत्सूत्रस्थं भाप्यं मानमित्यन्यन्न भैरवो। भावप्रकाश णाह-मावस्येति । "ओत्" इविसूत्रस्प "अदोमवत्" इत्यन प्रवृत्तिवारणपरभाष्यावर्णग्रह णेऽपि सा प्रवर्तत इत्याशयेनाह-प्रतिपदोक्तेति । भनित्यतेति । तेन वर्णग्रहणेऽपि चेत्प्रतिपदो. फपरिभाषाप्रवृत्तिस्तदा चक्रे ऽनेत्यादापेव "ए" इति सूत्रं प्रवतेत, नतु हरेऽव इत्यादा विति शङ्काया नावकाशः। वर्णमहणेऽपि प्रतिपदोकपरिभाषायाः प्रवृत्ति सप्रमाणेत्याह- ध्वनितोदमिति । इदम्-तम तत्प्रवर्तनम् । तत्र हि-अनः भद समभवदोभवदित्यन प्रकृति भाववारगायारब्धस्य "ओतश्विप्रतिपेध" इति वार्तिकस्यान्यथासिदिरनया परिमा. पया कृता, तेनेदं ध्वनितमित्यर्थः। नन्वेवमर्याधिकारानुरोधात् "एङ" इति सूत्रऽपि प्रति. पदोक्तस्यैवेडो ग्रहणं स्यादिति 'शाब्दोर्थ इत्यादौ तस्य प्रवृत्तिन स्याइत आह-एक इति । मन्त्र च-प्रतसूत्र प्रतिपदोक्तपरिभाषाप्रवृत्तौ च । स्थानिवदित्यादि । तत्र हि-गोः पूर्व णित्वा त्वस्वरप्यित्यारब्धस्य प्रतिषेधस्यौनामनित्य प्रत्याश्यानरभाष्येत्यर्थः। ननु विमतौचेदिति विपरीतनियमो न भविष्यति "भवतेर इत्यन शपि पूवरूपादर्शनादिति तेन सामान्यापेक्षेन प्रतिपदोवेति । एवञ्च तमाध्यविरोधस्यान्यथा दुष्परिहरणीयतया नाविरोधेनैव सर्व योज्यमिति न कोऽपि दोषस्तदाह-वर्णति । शापकस्य । कवाधकाविधायकशावामश्च" इत्यादेरित्यर्थ । मात्रटेन वर्णग्रहणे एव सर्वत्र तइप्रवृत्तिनिरास । एतेन वर्णमाधान्ये तदप्रवृत्तेपदेशग्रहणेन शापायध्यमागवेन दोष इति रत्नाकरोक्तमपास्तम् , धर्मिमाहापानविरोधात् । वर्गमगाशे विशेषात्तस्य समस्य व माणस्वाग्च । तध्वनयनाद-ध्वनितमिति । बोतविधप्रतिषेधो वाच्य । मनद प्रदा सममददोड भवत् । न वाग्या। लगप्रतिपद कयोरिरये न भविष्यति इति अथेनेति भाव । पचात्रस्यजस्य सुलतवैतद्विरदान्यमूलगन्याऽयुक्ताया घ खण्डनकृतस्तद्विरोधोदावन मण्डनहास्तदेकायमानम्पादन चायुक्तमेवेति माव । एव सति प्राप्त माध्यम दाप परिहरति-ए इति । न प्रतिपदालेति । सेन "मवर." इत्यादिनिर्देशारसामान्यापेशापकाविपरीतनियमामावेन सिमोश्च" तोष्टनियमेन सिद्ध पदान्तमाणसामचित्र प्रतिपदोकमाणम् उत्तरार्थवेऽपोह करणस्य समाविष्यात एव चापाकार इति मूलाशय यपारतम् , सतयुक्तः । तदा-इत्यन्यति । उद्योतादावित्यर्थ.। मागुतोषा सरला। ८ तदप्रवृत्तिज्ञापकस्येति । 'मादेच उपदेशेऽशिति" इति सूत्रस्योपदेशग्रहणस्येत्यर्थः। तत्र से "लिटि धातो." इति सूत्राद् घावोरित्यनुवर्य गोम्यो, नौम्याम्" इत्यादै एजन्तस्य धातोरियन व्या दृस्या षोत् , मस्तीपत्' इत्यादावारववारणार्थमुपदेशमहण, तत्र लक्षणप्रतिपदोक्तरिमापयामबार गेन व्यर्थं सदुका आपकमिति भावः । तस्य सर्वथा वर्णनाणे तपरिमापापा भप्रवृत्तिापक "मौत" सूत्रस्थमाभ्यासति । तत्र हि 'भदोऽमवर' इरपत्र "मोत्" इत्येतरप्राप्तप्रगृहावारणापार वार्तिकस्य "मोतश्विप्रतिपेप." इत्यस्य तत्र सूखे सक्षमप्रतिपदोळपरिमापासधारण प्रत्याख्यावसात सदसति स्पटेव। भनित्यषशापने तु परिमापासधारेऽपि न विरोधः । वस्तुतस्तु परशमार्ग त. नित्यस्वे न सापकम् अनुबन्यविनिमुकस्यव धातुसशकवेन "दाचा मार" यादो से पातत्या भावेन 'मेह इस्यवस्थायामास्वानापत्ते. 'देथे पिर' इत्यादावेगिरेचोस्तु धातुमाणासमऽपि मशिवि' ।

·अच्सन्धिप्रकरणम् । भैरवी। २१५] इति सूत्रात्प्रकृत्येत्यनुत्ते । यद्यपि भाष्ये "इको गुणद्धी" [ पा० सू० शश३] इति सूने "नान्त.पादम्” इति पाठः स्थितः । पाठभाष्येऽप्येवम् । तया- पिशाकलसूत्रे "हत्वश्व इति चकारेण प्रकृत्या इत्यनुष्यते" इति भाष्यदर्श नात् "प्रकृत्यान्तः पादम्" इति पाठोऽपि साधुरेव । "न" इति पाठे तु "सर्वत्र इति सूत्रेण पूर्वरूपमेव विकल्प्येतेत्यवधेयम् । अब स्फोटारानस्य (पासू०६।१।१२३) ॥ अत्राप्येडन्तस्य गोरिति व्याः शब्दरत्नम्। विस्तर । पूर्वरूपमेवेति । पूर्वरूपमपीत्यर्थः । गोशब्दस्य यद्यत्प्राप्तं तन्नेति व्याख्यानेन नान्तः पादमित्यनेनैव पूर्वत्वादिकं विकल्पेन निपिध्येतेत्यर्थः । तेनावादेशोऽपि न । पङत्तस्य गोरिति । प्रतिपदोकस्यैड इत्यपि बोध्यम् । ननु' गोरग्ववनं स्वर. ज्ञापनापदान्ताच्वेदित्युक्तनियमस्यैव लाभादेव इति सूत्रो पदान्तादिति व्यर्थ मिति तत्सा- मध्यत्तित्र प्रतिपदोकस्टोव प्रहमित्यस्तु, इति चेन्न । स्यानियत्सूत्रस्थभाष्ये हे चित्रगो ऽग्रामित्या पूर्वरूपप्रदर्शनपरमाप्यविरोधादित्याशयेनाह-मन्यत्रेति । उद्योतादौ । यद्येव इति मूत्रे प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणन्तदा "हलोऽनन्तरा. संयोगः" "मुखनासिकाबचनोऽनुनासिक." इत्यादिप्रयोगासनेतिरिति प्रतिपदोकपरिमापाया इहाप्रवृत्तिः, तशाच साधारण्येन प्रवृत्ती सिसोंचइत्यस्यापदान्ताच्वेदिति प्रथमोचनियमबोधकठया सार्यक्यमेव वाच्यम् , अत एव "भवतेरः" इति निर्देशस्योपपत्तिरिति पदान्तादित्युत्तरार्यमेव । पूर्वसूत्रे करगन्तु विपरीतनियमशदावारणायैषेति तत्त्वम् । गोशब्दस्य नान्तः इति पाठपक्षे पूर्वरूपस्यव विक- स्पन निषेधपक्षे ऽबादेशापत्तिरत बाह-पूर्वरूपम्पीति। अप्यर्यको नौवकार । अपिनाया. देशम्य सङ्ग्रहः । तलामोगयमाह-गोशस्य यादिना । एवञ्च "निपेयविकाने विधिविकरमः फाति" इति न्यायेन पक्षेवादेशाधकम्य पूर्वरूपम्य प्रवृत्तिः, तदमावेस्वरूोगावस्यानमिति गोअपमित्यस्यावादे गामित्यस्य सिद्धिः। अवहिति सूत्रेऽपि प्रतिपदोक्तस्यैवेशे ग्रहगमिन्येतदाझ्यापाराले-नन्विति । हारसिद्धयर्ष मिति । गपादयः पशव आगता इति वास्ये गवादय इति शब्दे गाममिति सदे च यमी. -पूर्वेति । एवोऽप्यय इति मावः । तउ मे गयमाह-गोगदेति । ताशस्यस्पः। तेन तर पणो निवृत्तिरिति मावः । नान्त इति । पाठान्तरे कास्यवाय "मनन्तरस्य" सिन्यापानलोकारेग 'मुभा पवन" इत्यादी वाध्यमामान्यचिन्ताकारात्तेन तयोनियनिषेषवदिति भावः । इत्यय इति । इति शमोऽय इत्यर्थः । वया च निषेपविकल्प विधिविकर: फठिन इस्पायेन व वियत तिमूले कमिति भावः। मपि , पूर्वरूपसमुच्चये। नन्वत्र सूत्रे उपसमये मानामावेन यानुसमस्यैव सामनासनि सारायेन ते-नन्वित्यादि । स्वरेति । 'गवाप्रम्' इति गुमोदी रटरसरेयः । भावप्रकाश सरडा। प्रितम्यनिधन शिखरयोग्यरीवादविगनेन शिवालयोग्यरगमा नारनितिमा. मागममयरय प्राजनामावाग्र "भादेव घ0" इति सूत्रे धातुमानानुात: कर्मुमशापवार किन्तु गुणप्रतिवदोकपरिमागया वर्गमाऽनि 'सारामश" विसं बोपम् । सानु परिमायेन्दुटिमोदरम्यः। -प्रत्येत्पनातेरिति । पुस्पा ' इत्याहा समापनास प्रया समानावरितिरिति तयः न न पूर्वल, नाप्ययादय इति मार।

·૨૨ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शब्दरतम्। सिद्धधमन्यथाऽवङ् कदाचिदन्तोदात्तोऽपि स्याद्" इत्येतत्सूत्रस्थमान्यप्रामाण्याच्चिन- ग्वामित्यत्रावभावोऽस्तु तत्रागवडो रूपे विशेषस्य रूपष्टत्वात् । चित्रगोऽप्रमित्यत्राव. हमायकल्पने किं मानमिति चेन्न । उपदेश मायुदात्तत्वनिपाउनेनावन्यासस्थापनपरमा. व्यस्य म्गनत्वात् । चित्रगोशब्द मामन्त्रितायुदात्तत्वेनान्तानुदारास्ताकि तस्यागमानु दात्तत्वे उभयोरनुदात्तयोरेव श्रवणं स्याव, आधुदात्तत्वनिपातने तु गकाराकारस्योदात्तस्येति विशेष: स्पष्टः । न च गवाक्ष इत्यादाववा भायुदात्तस्प श्रवणं मा भूदिति तस्योपदे भैरवो। हिसंज्ञके स्वरसिद्धयर्थमित्यर्थः । अन्नहि पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण गोशब्दस्य यो व्यपदेशस्तस्यै- वावस्थानम्बोध्यते । गोशब्दश्योणादीनां व्युत्पत्तिपक्षे आधुदात्तः प्रत्ययस्वरेण, अव्युत्पत्ति. पक्षे तु फिट्स्वरेणान्तोदाचो व्यपदिश्यते । यधवठादेशस्तदा माादात इति व्यपदेशपथे आन्तरतम्यादवहादेशोऽध्यायुदात्तो व्यपदिश्यतेति गवादय इत्यादावादातत्वव्यवहारस्यो. पपत्तावपि उणादयो ऽव्युत्पन्नानीति सिद्धान्तपक्षे ऽवडादेशो ऽन्तोदात्तः स्यादिति पाशदा- कारस्य "एकादेश उदात्तेन" इत्युदात्तस्य श्रवणापत्तिः । मगागमे त्यागमा अनुदासा इस्य नुदात्तस्यैचैकादेश इत्यनुदात्तस्यैव अवसिद्धिरिति भावः । गयानमित्यस्य तत्पुरुपये समासस्वरेणान्तोदात्तत्यमेव स्यादिति स्वरे न विशेषः । एतारस्वरथेति । स्वरभेद- प्रतिपादकैतत्सूत्रस्थभाप्येत्यर्थः । स्त्विति । अनावणदेशे चिनावाप्रमिति रूपम् , अगागमे तु चित्रग्यामितिरूपभेदापत्तिरिति रूपाभेदसिद्धये एड्महणानुवृत्तिस्त्यिति मायः । किम्मानमिति । सस्य गवामल्यतया रूपे विशेषाभाव इति मावा। निपाने. नेति। एकश्रुत्या पाठे कर्तव्ये आधुदाचस्यावशब्दस्योचारणेनेत्यर्थः । पूर्ववार्तिक स्वरसि- द्वयर्थमित्युपादानात्स्वराभेदसिद्धावेव वार्तिकतात्पर्यन्तच्चायुदात्तनिपातनेनापि नियंहति । यदि हेचिनगो ऽयमित्यत्र पक्षे ऽवहादेशोऽपिस्यात्तदा निपातनपक्षे स्वरे भेदः स्यातदेवोपरा. यति-चित्रमोशम्द इत्यादिना । रपट रवि । अतः प्रतिपदोक्तस्त्यावश्यकमिति पेपा । न्यता स्वराभेदशहामनूप दूपति-नति । आयादावितित्रादिना गयामिरपस्य तत्पुरपल्य सहप्रहः । सरय-निपासनेन साधितल्याणुदासत्यस्य । मामूदिति कथनेन सतिशिष्टस्यात्तस्य कदाचिदिति यायेणैत्यर्थः। म्युदयम्युलिपमेनेति भावः । अन्तोदासोपीति । प्रतिमा समुदायका । परतुन मादिवाघमावेऽपि ग्यपशियदिति छायांतिपन कार्यरय करतीकारस्यासिा. दिव्यपदेशामान निषवापदाणदिग्यपदेशस्य सुबराममायेन वा गराउदमाया गौगम्यार भाग्युपगमे तरयोभयविधायापि हावादाविप यायमसति मायः। एरारसूति । "रो" प्रतिस्त्रायरवरदप्रतिपादकमायोयर्थः । किमानमिति । तस्य गवामस्परमति मा निश. सनेनेति । पचाया सूत्रपाठे याये प्रति प्राप्त रयो पारगी या पानापुरापारास सापकमिति मायः। तदुपपादपति-पित्यादिमा । अन्तेति । परिशेपादियादि। सप्रेति । से. चित्रगोगायनाकि सतीय मराशे च सरपरि शेयम् । उमयो गवारापोन निगवन रियति । एमीरिक, पुरोऽपि । यमाय इति । उनि मायापति। हरीतिमावा । उदारस्तीति । मनिपावे। विपापप्पा. स्थानमरानमामि देशयुमीत पामारे: िent घर-पैसि । सस्येति । नियािपक्षालयाच्या पान धन्टमुशाय - सरला। भावप्रकाश:1 १ - - - ·+ भैरवी। अंच्सन्धिप्रकरणम् । કરે ख्येयम् । अगिति सूत्रयितुमुचितम् । विभाषानुवृत्तः स्फोटायनप्राणं पूजार्थम् । गवीति । यत्तु प्राचा गवे इति प्रत्युदाहृतम् । तन्न । सत्यप्यवङि-अतो गुणे" (पासू०६।२७७) इति-पररूपेण रूपसिद्धः। न च सत्यवति र्यादेशः स्यान, शब्दरत्नम्। शिवद्भावो वाच्य इति समासान्तोदानादिवामन्त्रितायुदात्तादपि प्रागवङ्वरप्रवृत्तौ पश्चा. दामन्त्रितस्वरे स्वरभेदाभाव इति वाच्यम् । गवाक्ष इत्यादौ समानकालप्रवृत्तिकस्य परत्वेन प्रथम प्राप्तस्य समासस्वरस्य प्रागप्रवृत्तौ उपदेशिवदाववचनवारिताध्येमागसज्ञा. मापेक्षवहिरङ्गगुगापेक्षया sन्ताङ्गत्वात्पूर्व मेवामन्त्रितस्वरप्राप्त्या तदप्रवृत्तिसंपादनेऽत्य सा. साभावात् । तद् ध्वनयवाह -अगितीत्यादि । यथान्यासे त्वायुदात्तनिपातनोपदेशि. यद्भावयोः करणे गौरवादस्यौचित्यमिति मावः । स्थानिवत्सूत्रे माप्येऽप्युकं "गोः पूर्व- व स्थानिवत्त्वप्रतिषेधो वक्तव्यः । चिनग्वयं "सर्वत्र विमापा गो" [पासू०६।१।१२२] इति पूर्वत्व प्राप्नोति । नैष दोषः, "ए" इति वने, तत्र "अनलिवो" इति प्रतिपेयो भविष्यति । एवन्तर्हि चित्रगोऽप्रमित्यत्र प्राप्नोति इति । अन पूर्वत्वशब्देव तदपवाद- कृतिभाषावहौ विनिगमनाविरहाद । "सर्वत्र-" [पा०पू०६।१।१२२] इति "अवश्-" श्रणापतिरदायिता । वेति । स एवादी प्रवर्तते इति कल्पनयेति शेषः । परवेनेति । कयमन विरोध इति चेत? इत्यम् गो भाम् मक्षि सु इति स्थिते ऽलौकिक प्रक्रियावास्ये समासान्ते "अणोध्दर्शनात्" इत्यचि वदितान्तत्वात्प्रातिपदिकसंज्ञायाः पूर्वमागस्य समाससंज्ञायाध युगपत्प्रवृत्तौ सुलुकि वायुदात्तत्वयुक्तावः समासान्तोदात्तत्वस्य युगपदसम्भव इति । मासंगासापेक्षेति । अङ्गेति संज्ञा पस्मिन्प्रत्यये तत्सापेक्षेत्यर्थः । एतेन संज्ञाकृतस्य पहिरन स्वस्य सिद्धान्तविरुद्धस्वाहापा नावकाशः । मन्तरगरवादिति। प्रातिमानापेक्षसेनेत्यादि। भस्य-उपदेशिवदायस्य । आचित्यमुपपादयति-यपान्यास इति । मस्य-अगागमस्य । उकार्य भाप्यकारोक्तिरपि साधिकेत्याह-स्थानिपरस्त्र ति । पूर्वस्व इति । कर्तव्य इति शेपः। पाकि- कदेशोऽयम् । अन पूर्वव इत्युपादानेन सर्वोत्यम्यावरदेशस्य च कर्य लाम इत्यत माह-म- आमन्त्रितेति । परत्वेनेति । गो माम् मक्षि म' इत्यत्राचि दिवान्तरमामातिपदिकरवस्य बरपूर्वमागे समाससशायाध युगपरप्राजो मुय् कि मापुसत्तावयुकासमासान्तोशचश्योगपप्राप्तो युगपदव- स्थित्यसम्मवरूपविरोधेन त परत्वेन बाधिरका प्रथम प्राप्तस्येत्यर्थः । संज्ञापेमेति । पाश यस्मिन् प्रत्याशेयर्षः । अन्तरात्वादिति । प्रकृतिमात्रापेनेति भावः। आमन्निनेति । एहनाला भावनावारसदानीमाप्तः । एभिन्न काममाप्तिकस्वमिति भारस्तदा-सदप्रतीति। मामन्त्रिास्त. रासीत्यर्थः। अस्य-उपदेशिवाचनस्य । औचित्यमिति । सरस्थापन रमाय तु सावानासन सूत्रामिप्रायेग प्रहसमिति मापः । ननु माविधी वदाम्यास्पानस्य सम्मऽपि न पूर्वमयीयस्य तो. रयत समयसाधारण मानमार-स्थानियदित्यादि । पूर्वस्व इति । पूर्वको कम दावः कोऽयम् । नन्वत्र पूर्वको ऐन रुप का माना कई व सर्ववेकित मार-मति : मा मायया यापाविति । सादेव न स्वार्थः सविस्युपोषिया । नाप्यायुधारयो. न करने म्यून गरोध मोपलेन गुरनुलिप सानो पनातिमानतः यम् । मन्पमति प्रातिमावस्ये प्राममान कार प्रन्यास भार-विनिमति "विस्मान्तोशनपा मालाम्पादोपारस्थानिहोरयाशी । भावप्रकाशः। - - सरस्टा।

·२४४ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- खियां तु टाप्स्यादिति वाच्यम् । सन्निपातपरिभाषया यादेशटापोः सुसमाधान त्वात् । नच साऽनित्येति वाच्यम् । तावताप्योत्सर्गिकतत्प्रवृत्त्येष्टसिद्धेः । गवाक्षः इति । गवामतीवेति विप्रहः 1 "अक्षणोऽदर्शनात्" इत्यच् समासान्तः । वातायने रूढोऽयम् । पुंस्त्वं लोकात् ॥ शब्दरत्नम्। [पा००६।१।१२३) इत्यस्याप्युपलक्षणम् । अत एव प्रकृतिमा इति त्यक्त्वा पर्वत्ये इत्युक्तं वासिके भाष्ये च । चित्रगोशब्दस्य लाक्षणिकत्वे ऽपि स्यानिवस्यात्माको सरम. तिषेधः कृतः । एडः प्रतिपदोक्तत्वाधयणे व तन्न कार्यमिति लाघवमिति दिक । टास्या दिति । डोष उपलक्षणमिदम् । इएसिद्धेरिति । गवोत्यस्य त्याने गये इति स्यादिति समन्यन्याख्यानमपि न समञ्जसम् । भैरवी। - श्रेति । अत एव-उभयबोधनस्येत्त्वादेव । स्यानिवत्ताप्रासाविति । भतिदेशविषये सामन्यांत- क्षणप्रतिपदोक्तपरिमापाया अप्रतिरिति माव । सन कार्यम्-गो. पूर्वेति यचनन कार्यम् । दिगर्थस्तु यथा सूत्रत्रयस्य माप्यस्य वैश्वाक्यता भवति तथैव कल्पनमुचितमित्येमहगा. नुवृत्तिा, प्रतिपदोक्तस्य च तस्य ग्रहणमित्युचितमिति । ननु जातिलक्षणीयः प्रस्ते प्रासिसयन टास्यारित्यनुचितमत माह- वि. कारोक्किखण्डयत्ति-गवोत्यस्येति । न समझसमिति । उदक्षरत्यादिति शेषः। भावप्रकाश मनु सर्वत्रीयुक्तिरेव तयायत भार-सर्वप्रेतीति । गनु वय किं मानमत भार-भरा एति । तमायरयापी वादेवेत्यर्थः । वातिकस्य साधारणावामद भाष्ये घेति । सेन सत्रएकया तस्य प्रकृतिमानपरत्वं नावहपरवमिति खण्डन लक्ति परास्ता । वायादिमाप्पारायं एपितुमा- चित्रगविति । लाक्षणिकरवेणीति । तेन : प्रतिमारामालापत्यर्थः । प्रासाविति । देशस्य निविषयवापत्या, श्यं तु तथा दुनिवारेति मावः । चोपान्तमायर समर्थपनीसागरिको " सत्रमाध्येकवाक्यतया माशयमाह-ए इति । सन्नेति । गोः पूरि यमनगि पनि गुणनिम्पत्वेनाप लागिपाप हईशे स्थानिस्तानमेनारियविषये सा मेति मा मिति । मूलोकमतापेक्षमापीति भावः। दिगिति । सरपंत मन्मने स्त्रपमायकवायन भयन्मते विपरमादेनुपायोफरीत्या प्रतियोमाणमा । पत्र प्राशुकाट विधारमा प्रत्यादी रयानिवारा नियनेय तपारमापिरिति माघरोटिशापुडेमा रापपारितोति। प्रकासपोयसिमापनुवार माझे प्रातिपुगिड, Barry स हि पापम् , मयासयो." सामन्यापेमारसेन तमामा पापनि र E-दीप इति । सनराई पनि-शेतीशिवमवि। पा R) मा समिति । नारमदिया प्रामानिमित्यर्थ. (43. INTENTRI REALI मेर" रवि गोरमस्य मानेन "म:, भा" याAMRITARATI शाप्पाराग्यादादासमहासमिति Ratt methun realोसाय मिना पुरा 1 रस गरिमा पया गया देवायोगारपि.। नियमतिमाशa . - ।

·मन्सन्धिप्रकरणम्। २४५ "इन्द्रे च" (पा०सू०६।१११२४)। आरम्भसामर्थ्यानित्यमिदम् । इन्द्रे च नित्यम्" इति पाठस्तु भाप्यासंमतत्वादुपेक्षितः ॥ एहि कृष्णेति । "दूराद्भूते च (पा०सू०८।२२८४) इति प्लुतः । यत्तु कृष्णा ३ एहोति प्राचोक्तं, तन्न । “दूराद्भूते च" (पासू०८।२।८४ ) इत्यादौ "वाक्यस्य टे:-" (पा०स०८।२१८२) इत्यधिकारात् । चक्रयति । इह "को:-" (पा.. सू०दारा२९) इति कलोपो न। यणः कार्यकालपक्षे बहिरङ्गपरिभाषयाऽसिद्धत्वात्, स्थानिवद्वावाच । "पूर्वत्रासिद्धीये न-" इति तु नास्ति, "तस्य दोषः संयोगादिलो- प-" इत्यायुक्तः॥ दूराते च (पासू०८।२।८४) । हूतमाह्वानं तच्च सम्बोधनमात्रोपलत. णमित्यभिप्रत्याह-दूरात्सम्बोधन इति । उपलक्षणतया व्याख्यानस्य फलमुदाह- रवि-सक्तून पिवेत्यादि । गुरोरनृतः (पासू०८।२।८६) ॥ अपिशब्दो गुरोरगुरोश्च टे: प्लुतार्थः । शब्दरत्नम्। भाष्यासंमतत्वादिति। "इन्द्रे इति सामानित्यम्" इति तदुरिति भावः । प्लुत इति । प्रकृतिमावयचनसामर्यादेव प्लुतस्य तत्र नासिद्धत्वमिति भावः । उपल. क्षणेति । एवं चासत्यप्याराने भवतीति भावः । ननु प्रकृतिभावविधायकवचनदृष्टया प्नत्यासिद्धत्वात्कयंप्लुतस्य प्रकृतिमारविधानमत आह-प्रकृतिमावेति । उपलक्षगल्य फलमाइ-एक्वेति । अपिना तत्सत्ता समुच्चीयते । पदसमूहो वाक्यमिति परमतम् , स्वमते तु एकति वाक्यमिति शास्त्रीयप्रक्रियामाश्रा- इन्द्रे इतीति । एतेन मूठोक्तः स च पाठोऽप्युपेक्ष्य इति सूचितम् । 'माये तथापाठ सूत्र करे- शानुवादो' इति मान्योकिस्तु प्रक्रियाप्रकाशानुपायिनी, यतः तैश्चानुकपमुच्चयार्पाद् गवाश युकम् । सर्वयाऽनुपपन्नालसर तथोक्तिचिता, तरऊलस्य तु पूर्वस्वेगव साधिनस्वाद । भा पव व्यवस्थितवि. भाषासु पावाक्षः' इत्युकिाध्ये इति भावः । तदुरिति । भाष्योक्तरित्यर्थः । ननु प्लुते कापि प्रकृतिमादो न भसिद्धबादत माह-प्रकृनोति । तति । प्रतिमा काम पणफलमाह-एवम्येति । उपलगत्वे चेत्यर्पः । मनितातासमुदायकः । बोपननावश्य- कम् । मनयोस्तु नामा इति सक्तम् पित्र' स्यादावपि मरनीति भावः । ननु देवदत्त' इत्यस्यापि परसमूहरवेन वाक्यरसाछेोऽयुकः । किन तिकतर कुः शेोऽन इति शो" इति सूत्रे माग्यो। म्यास्थितविमापाव विमाशास्त्रोपोसाक- यापकमावामान्यतरविधायकत्वम् । मासिद्धत्वमिति । प्रकृतिभावोरेस्यावेन नुवस्यामयमादित्यर्थः। इति भार इति। मोद बोध्यम्-न्द्र घ" इति सूत्रे प्राचीनालिनिपपागस्य प्रामादिका दोषयितुं वरमदितो तर मेरोपन्यासः । तेने रसूतीपप्लुतराप्रमादाशनाय ३. पूर्व संशयानुयाय में न्यूनतेति । भैरवी। भावप्रकाशः। रियर्थः। सरला।

·२४६ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमाया- देवदति । अस्यैहीत्यादिः । एवमग्रेऽपि । सर्वः प्लुत इति । तथा च "अग्नी. प्रेषणे परस्य चति सूने माध्यम् "सर्वः प्लुतः साहसमनिच्छता ऽपि विभाषा कर्तव्यः' इति । साहस शास्त्रत्यागः, तदनिच्छताऽपि-शास्त्रमनुरुन्धानेनापीत्यर्थ इति हरदत्तः । वैकल्पिकेष्वनुष्ठानलेश धर्माधिक्यफलकमप्यशक्तत्वादनिश्छतेत्यर्थ इत्यन्ये । एतेन "द्वैपायनो विरहकातराजुहाव पुत्रेति" भागवतं व्याख्यातम् । प्लुतस्य वैकल्पिकत्वात् । किं चेह पुत्रशब्दस्य वाक्यान्तत्वं नास्तीत्यपि सुवचम् , आख्यातमाग्वतिनो ऽप्यनुकरणसम्भवात् । अपि च अस्तु प्लुतः, प्रकृतिभावस्तु शब्दरतम्। पहीत्यादिरिति । "वाक्यस्य टे" [पा०स०८।२।८२] इत्युक्तरिति भाव.। हरदत्त इति । कैयोऽध्येवम् । अन्न पक्षे "विभाषा पृष्ट-" इत्यत्र विमापायहणमवयु त्यानुवादः । "अविद्वांस. प्रत्यभिवादे--" इत्यादि पस्पशास्य भाष्यमपि वैकल्पि मावानुधानौचित्येन शास्त्राज्ञाननिन्दापरं योध्यम् । आख्यातप्रागिति । पुत्र पहीति भैरवी। यत इत्याशयेनाह-वाक्यस्येति । कैयटोऽपीति । एतेनायमेवारों युक्त इति ध्वनितम् । परममूले 'सर्व. प्लुत' इति कथनेन प्राचामित्यस्य सर्वप्ररणास्वं ध्वनितम् मायकृता तु 'विमाया' इति योगविभागेन सदस्य प्लुतस्य वैकल्पिकत्वमुक्तम् । तत्र पक्षे प्राचामिति पूजार्थम् । यदा तु प्राचामित्यनेनैव सर्वस्य प्लुतस्य चेकरिपकत्वं साध्यते, तदा विमाषा ट" इत्यत्र विभाषाहणं किमर्थमित्यापायामाह-मत्र पक्ष इति । प्राचामिति योगविमा गेन सर्वस्य प्लुतस्य गैकल्पिकत्वसाधन इत्यर्थ । विभापा पृष्" इत्या विभापामाण मुपलक्षणम् । पार्तिकपठितवाशब्दोऽप्येवम् । अवयुत्यानुवाद इत्यभाययुत्येति स्यन्तम् । पृथक्त्येत्या अवयुत्येति तृतीया बा, तदा युत्येत्यल्य पृपारणेनेत्पर्य । नयम. विद्वांस इत्यनेन माध्यताप्लुतयुक्तस्य प्रत्यमियादवाययस्य कर्तव्यता सूचिता, साप्यस्य नित्याच वोपपत्ते, यदि सदस्य प्लुतस्य यैकलिपरत्वं तदा प्लुताकरणेऽपि दोपामापेन सानोपपचत इत्याशय नाह-विस त । शाषाज्ञानेन या निन्दा सत्परमित्यर्थः । भावप्रकाश भार-पाक्यस्येति । शासपनियायाम् “एकतिक पारयम्" युकति माय: । सिमान्तst त विनायितुमार-पटोऽप्येयामति । त्र मायारय-प्रारमिति विमर्क, प्ररपमिनार पारस्प "ग" शाप का "Yug" पन्तनाग्नोतिश्पन्न या माध्य, परिवार, ফা, গীয়াস' বঙ্গ বনঘাষ,“মাখা ধাষ্টে। শিখাময়ী SEारस्युरयाविशेषनन माध्यमारति, प्राधामनुरोरेन। परमगूठे माध्ये प प्रोपरमारमा । पर, "विमाषा " डायन मायविभाषेवियोगदिमागेन अनुप सिमानाव सप्पना-अपक्ष इति भनेर माथ्योऽप्यसssी स्ति। परापारिक जाय रवदिशा का उपाय योगायोपिन कोशागी सकर मालपपोपियति मावः । रिपियो परिधि-विभाति । बाyि Torn पदेवदेवमयरत्याशा माब नरमयसिम माप, सो मियाजदर सिHIRIJलदेव प्रापभिरपाडा- firfuRI"नानो नतिमिरेतोपपदार" AA माम् । मायास प्रागिसि । बानोनि-पुर पीगि Tem 1 ·अच्सन्धिप्रकरणम् । २४७ वैकल्पिकत्वान्मास्तु । तथा च "ई चाक्रवर्मणस्य"इति सूत्रे भाष्यम्-"ईग्रहणेन नार्थः वशा इयं वशेयमिति" । प्लुतप्रकृतिभावः सर्वोपि चाक्रवर्मणमते नास्तीति भावः। अपि च इह प्रकृतिभावोऽपि दुर्लभ एव, “अप्लुतवदुपस्थिते" इति सूत्रात् । उपस्थितं नामावैदिक इतिशब्दस्तस्मिन्परे प्लुतोऽप्लुतवत्स्यादिति हि तस्यार्थः एवं चतुर्धापि निर्वाहे स्पष्टे आपः प्रयोग इति श्रीधरोक्तिर्नादर्तव्या ॥ शब्दरत्नम्। वाक्यस्यस्येत्यर्थः । अनुकरणे दूरात्संबोधकत्वामावाच्चेत्यपि बोध्यम् । नैकल्पिकत्वा. दिति । अस्य अप्लुतवद्रावस्येत्यादिः। अस्य सप्लुतवद्धावस्य बैकल्पिकत्वेन तत्पक्षे- ऽस्यामावेन तत्वमित्यर्थः । प्लुतप्रकृतिभाव इति । तस्य मते सप्लुतवद्रायोक्तेरिति भावः । एतेन चाकर्मणस्याचार्यस्याप्लुतवदित्येव भाष्योक्तेरिदं सर्वे चिन्त्यमित्यपा. स्तम् । प्रकारान्तरेणाप्यप्लुतवद्भावोऽनेत्याह-अपि चेति । मवैदिक इति। अस्य पुराणस्यत्वेनावैदिकत्व स्पष्टमेव ॥ भैरवी दूरादोषति । एतेन "दूराद्धते च” इति सूत्रे दूराद्धतपदं दूराद्वोधनोपलक्षणमितिसप्रमाणमिति सूचितम् । अत एवाकडारसूत्रे गुरुनदीसंज्ञयोः समावेशे गागी बन्धु 'वात्सी पन्धुः' इत्यत्र "पुरो" हात प्लुतः, "नदीबन्धुनि" इति पूर्वपदान्तोदात्तत्वञ्च फलमित्युक्तन्तत्सगच्छन् । ननु भूलोक्तम्प्रकृतिमावस्य वैकल्पिकत्वमयुकं, किन्तु तस्य नित्यत्वमेवेष्टमत माह-मस्येति । उत्पक्षे-अप्लुतवद्धावपक्षे । मस्यामावेन-प्रकृतिमवस्याभावेन । तत्त्वम्-वैकल्पिकत्वम् ।स. ण्डनकारोक्तिम्परिहतमाह -तस्य मते इति । तस्य चाक्रवर्मणस्य, तथाच मूलोकं फलितार्यपर. मेति भावः। तेन फलितार्यकथनपरत्वस्यनेन । प्रवैदिकावमिति । उपस्थितशब्दस्य प्रकृतसूत्रे भावप्रकाशः। इति भावः । इदं समाधिद्वयमभ्युपत्योक्तम् , पस्तुतस्तदेव नेस्यार--अनुकरणे इति । योधकस्येति । भयम्भावः, दूरादाहानं दूराद्दोधनस्योपलक्षणं न तु सम्बोधनविमक्तिनियामकस्यामिमुखोकरयदोधनस्यैव, भागातु भवान् देवदत्त.' इत्येवमाशानस्यापि सम्मवाद । मारवाकटारसूत्रे गुरुनदीसंज्योः समावेसे 'वासीबन्धुः' इत्यत्र "गुरोः" इति प्लुतो "नदी बन्धुनि" इति पूर्वपदान्नोदासत्वं च फलमुकं भाष्ये । अन्यथा तत्र वाशसम्योधनामावेन "गुरोः इत्यस्यामाश्या सदसङ्गतिः स्पष्टेवेति । एतेन वाच सदो. भने सम्बोधने च" इति शास्त्रम्युटादितमेवेति मान्योक्तिः प्राचामनुरोधिनी, सम्बोधनोपलक्षमित्येव प्रकाशादिरत्नाकरान्तोकित्वयुक्छेवेति सूचितम् । ननु प्रकृतिमावरय निरयत्वेन पयोतिरयुक्ता । भप्तुतवद्भावस्येति शेष इति मान्योकप्याश्या तु हेतुसाम्ययोयधिकरण्यापयाऽसम्बशाऽद्ध मार- अस्येति । चाम" इति विधेयस्येत्यर्थः । क्षेऽस्येति । प्रकृतिमावस्यैरयर्थः । वत्वमिति । फलिन वकसिकरवमित्ययः । सण्डनरीकि रादयितुमाह-तस्येति । चाकवर्मगस्येत्यर्थः । तयाच फdिs. को मूले एक इति भावः। एतेनेति । फलितार्थयनेनेत्यर्थः । इदं स चिन्त्यमिति । वैकल्पिकला दिल्यादि नास्तीत्यन्तमित्यपः। प्रतिमावाकस्सिालार , मनुवारस्थैव प्रकृतिमावामावप्रयोजक वैन तर स्पिकरयोग्नुपयोगाग्वैति हापः । मूले सोऽनति । इतिशम्परोऽमितिसम्पादयेत्यर्थः । नन्वेवं माल्यानेऽप्रिमदोषा वेगाप्यप्नुवनावश्यक प्रतिसादनेन पौनसायादव मार-प्रका. रात्सम्योपस्त्यामायादिति । भनुकरणस्य अनुरागतरूपरेपडादादिति भावः। मुझे मादसध्यति । रेरितु मासा बास्रना 'पुत्रा.' इति स्वप्रय विमेन सर सम्राट समयले सरला।

·सटीकटिप्पणशब्दरतमोढमनोरमायां- द्विवचन मिति । "सुप्तिडन्तम्” (पासूशठा१४) इति अन्तमहणेन "सज्ञाविधौ प्रत्ययमहणे तदन्तग्रहणं नास्ति" इति ज्ञापितत्वादिति भावः । तेनेह न । कुमार्योर्वध्वोश्चागारं कुमार्यगारं वध्वगारमिति । स्पष्ट चेदं भाष्यादौ । द्विवव. नान्तं प्रगृह्यस्यादिति तु प्राचः प्रमाद एव । हरी एताविति । इह शाकलं न। प्लुतप्रगृह्या-" (पा०सू०६१।१२५) इत्यत्र नित्यग्रहणादित्युक्तम् । अन वृत्तिका. र:-"मणीवादिनां प्रतिषेधो वक्तव्यः' इति पठित्वा भणीव, रोदसीव, दम्पतीक, जम्पतीवेत्युदाजहार । सच्च मुनित्रगानुक्तत्वादप्रमाणमिति कैयटहरवत्तादयः । एवं स्थिते- "मणीवोष्ट्रस्य लम्बेते प्रियो वत्सतरौ मम ।। इति भारतप्रयोग समर्थयते-वार्थ इति । वशन्द इति । "वं प्रचेतसि जानीयादिवार्थे च तव्ययम्" इति मेदिनी ॥ "व वा यथा तथैवैव साम्ये" इत्यमरमन्यव्याख्यावसरे "शान व पपुर्यशः" - शब्दादम्। कुमार्योरिति । अत्र हि प्रत्ययलक्षणेन द्विवचनान्तर शुक्षा चेदतत्वमस्तीति भावः । प्रर्द व द्विवचनान्तमौदन्तमित्यण। ईदरत यद् द्विवचन बदन्तमित्यर्षे तदन्तवि. व्यसम्भव एवं दोपो योध्यः । इत्युक्तमिति । मले हति शेषः । शात्र वेति । चाभ. भैरवी। वैदिकैतिशब्दपरत्यमित्यर किम्मानमिति घेद १ "उपस्थित इत्युच्यते, किमुपस्थितमाम ! अनार्य इतिकरण इति भाप्यमिति गृहाण । दति । कुमार्यगारमित्यनातिप्रसप्तकयनं घेत्यर्थः । मानव एव । समाविधायिति निषेधादिति शेप । एक्कारेण प्रगृह्मसंज्ञाप्रातिनिरास । इत्युक्तमिति कपममाण मूलो. सस्यैव टीकायाम्पुन कथने पौनरफ्त्यमिति या पाडा वस्या निरासो न जातो sa भाद- मूल पति शेष. पाच पुन: स पयार्थो नोच्यते, किन्तु मूलोक्तार्थस्यावादाय स्मागं क्रियते भायप्रकाशा रान्तरेणेति । वयाचौपायमिदो नयाशे, प्रा पव'चा युक्मितिरिति माय मागोजरय तया व्याख्याने दोष स्पष्टपति-अग्राहीवि। घेदवायमिति। यह . 4.। यमपेरिस मामोफस्येदापरत पर विपन समिडिपारपाने परोपस्पोमारेगमायोसाय गेवेति दुरिनिरासापार-इति । शररूपविशेश्य से कपोवम्पापीमपोर-जय दिगा। इत्यय इति । प्राचौतरयति माय । सम्भयएवेति । सानिमार। रेनोबसेनिस: । पा वायमेव दोष, पूर्वप्रायमतिम्यातिशा न दिपचना-पदीमिरपरि पो निरस्त विमान दिन भर यस्य यति मनाहियान न दुकिमि jिa নিবাধিশাধানাবা- এঘাৰ এক বাসায় যাব मस्पमिति मार | मितिमदिनीम्पापामो पापा मार लासिस सरणा इस्प इति । त्राहिमपामोदताय प्रशासन शानिया me निरूपिया या पयोमरपयरेईपर निश्शायामपसमिरिना शाशसिदिURE विपासासभा रामयोगायन तनिषारया सरन्यापार सामः । - ·असन्धिप्रकरणम् । २४ इति कालिदासप्रयोगस्याभियुक्तरुदाहृतत्वात् । “कादम्यखण्डितदलानि व पङ्कजानि" इत्यादिदर्शनाच्चेति भावः । यत्तु पाठान्तरं "वद्वा यथा तया" इत्यादि तयुक्तम् , नामलिङ्गानुशासनप्रक्रमे तद्धितवतेरननुगुणत्वात् अपत्यसमूहादिपर्यायमध्ये ऽण- फिब्युबादीनामनुक्तेश्च ।। मदसो मात (पासू०१।०१२) ॥ इह एकारो नानुवर्तते असम्भवात् । इत्यभिप्रेत्याह-ईदुताविति । ननु उकारानुवृत्तिा । त्रियो फले वा अमू आ- सावे इत्यत्र पूर्वेणैव सिद्धेः, मुत्वस्यासिद्धत्वे ऽप्येकारान्तत्वादत आह-रामकृष्णा- विति । पुंसि पूर्गेण न सिध्यति, औकारान्तत्वादिति भावः । "अदसो मात" (पा० सू०२२१२) इति सूत्रं प्रति तु मूत्वमीत्वे नासिद्धे, आरम्भसामति । एकारोऽपोति । तथा च एकाराननुवृत्तितात्पर्यप्रहणफलकं माद्ग्रहणमिति भावः । अत्रेदं चिन्त्यम् । ईदूत्सप्तम्यर्थे प्रगृह्यम् , अदसः, एच द्विवचनमित्येव कुतो न शब्दरलम। सं यश इत्यर्थः । वरेत्यादिकोशप्रदर्शनेन वशद हर पर्यायः स्वतन्त्र एव म तु सत्या मामादिवत एकदेश इति सूचयति । "विनापि प्रत्यये पूर्वोत्तरपदयोलोंपो पाच्यः" इति वचनेन वाशस्यले तयाकरपने उपखण्डे पदे तथा मानामावाद । भारम्भसामर्थ्यादिति । ननु कार्यकालपक्षे ऽनुनासिकप्रतिषेधेन चारितार्य, तपक्षेहि संज्ञाशास्त्रस्य न पृथग योधफवं, "पूर्ववासिद्धम्" (पासू०८।२।१) इति भैरवी। ऽतो न पौनरुच्यम् । “वम्प्रचेतसि" इति मेदिनीकोशव्याख्यानावसरे 'सत्या' 'मामा' इति- वदिवायें वशब्दप्रयोग इति तद्वयाख्यात्रोळं तन्न युफमित्याशयेनाह-ववेत्यादीति । कोशा- न्तरमाण निर्णयामावादाह-विनापोति । तादृशस्थते-सखण्डस्थले । तयारल्पने-लोपल्य ल्पने। मूलोक्तमारम्भसामय्यांदित्यनुपपन्नमित्याशयेनाशतेनन्विति । न पृथग्योधकत्तमिति । लक्ष्यसंस्कारकपृथग्योधजनकत्वन्नास्तोत्यर्थः। मित्र मानन्तु "भयादिभ्यः परव प्रगृथसंज्ञा" इति भाग्यमेवेति । भय "अदसो मात्" इति सूत्ररूपमाष्ये संज्ञापदोपादानेन संज्ञाविषये भावप्रकाशः। इति म्यास्यामिति मान्योक्तिस्तदनुरोधेनैरेति वनपन्नाइ-वयेत्यादीति । कोशस्यानियकावा. दाह-विनापीति । तादृशेति । सखदेवः । वयात्वे । कार्यकालाक्षेऽपि प्रकृतिभावसम्पादनाचारिताशर-अनुनासिकेति । तदुपपाइयति-तदि. त्यादि । हि-यतः । सम्झेति । भनेन परिभाषागो तयाऽस्तोति सूचित्रमन्यत्र स्पष्टं च। योधमत्व. सरसा। उखास्तु "संशविधौ इति परिमापा फराभावात्र स्वीक्रियते इति प्रको नाशार्थस्य सम्मा. एव याच 'कुमारंगारम्' सादो इकारान्तदिवदनामावेन न दोषः। न च पदार्थः पानी वैति न तु पदाकदेशेन" इति म्युत्पतिविरोधेन दिवचनान्तको विवचनमात्रे दान्त नान्ये तुमईतीति वाच्यम्, 'सामोराया नया पोष.' पश्यत्रेव दिवरनपदस्पैव दान्तं यद् द्विवचनं वदन्द्र वादिपरकन संद' इस्पस्य च नामाकरण स्वीकारेणादोपादित वइनि मूले इति । नुप्रगृह्मा मचि नियन्" इति सूत्रे इति शेषः।

·+ भैरवी। २५० सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- सूत्रितम् । एवं हि पूर्वसूत्रस्थमीदूद्महणं प्रकृतसूत्रे माद्मणं च मास्तु । एकदे. शानुवृत्तिक्लेशोऽपि नेति ॥ शब्दरत्नम् । चाविदेशः कार्यार्थः, कार्यज्ञानं च वाक्यार्थबोधोत्तरमिति यद्देशे वाक्यार्थयोधस्तदेशस्यत्वमेव तस्य । किं च अधिकारः सः । एवं च मुत्वदृष्टया अनुनासिक विवेरसिद्धत्वेन वदेकवाक्य. सापनसंज्ञाया अपि तदृष्टया ऽसिद्धतया मुत्वशास्त्रे ऽनुवृत्तपूर्वनासिद्धमित्यनत्यपूर्वशब्देन तदेकवाक्यतापत्रस्य "मदतो मात्" (पासू०१।११ १२) इत्यस्य महीतमशस्यत्वम् । एतेन कार्यकालपक्षेऽपि पाठकृतपूर्वत्वस्यानपगमेनन संज्ञा प्रत्यसिद्धत्वं दुरमित्यास्त. मिति चेतन, अप्रगृहादस इति न्यासेनैव सिद्धौ सामान्यज्ञासूत्रकरणसामध्ये "प्लु. तरक्षा" (पासू०६।१।१२५) इत्यत्राप्युपस्यित्या तत्सामध्येना सिद्धत्वाधार । है. ऽएकाऽसक इत्यादौ व्यवस्थितविमाषाथयणात्तयोरनमिधानाद्वा सूत्रमते ऽपि मानुनासिक इत्याशयाव । स्पष्टं चेदं माये ॥ प्रदेशीयपरत्वेनैव व्यवस्थेति दर्शितम् । वस्य-प्रगृह्यसंशाविधायकशास्त्रस्य । नन्विदम्भवदुष्ट कार्यासिद्धत्वपक्षे, तनु न युक्तम् शाखासिद्धत्वस्यैव प्राग्व्यवस्थापनादतस्तत्पऽध्याह-किशा धोति । संशया भपीति । कार्यकालत्वादिति शेषा । भशस्यत्वमिति । किन्तु सिदस्यैव पूर्वशब्देन बोधन युक्तमिति शेषः । एतेन-अष्टाध्यायीपाठकृतपूर्वत्वस्य पूर्यत्रासिद्धमिति शासप्रसाद नियामकत्वेन । एतावता ग्रन्थेन सामोदित्यनुपपन्नमित्युपपाय समाधत्ते-प्रगृयेति । नन्विदमप्रगृहादस इति कयनं ययान्यासपक्षे ययाफलसिद्धिस्तपेय घेत् युक्तं, तथा धुनान मिध्यति हेऽसुका ३ असुफ इत्येतयोरपि प्रतिषेध. प्रामोतोत्पत माह-रेऽसति । अस्मिन्. पो वाक्यभेदेनाप्रगृह्यस्यादसोऽनुनासिको नेति स्थार्यादप्रामाप्तिरिति भावः । ननु व्यव. स्थितविमापा परिगणितस्थल एवेत्यत आह-मनमिधानेति । माभ्ये इति-प्रतिस्प्रस्थे । भावप्रकाश मिति । पसंस्कारकमित्यर्थः । किन्तु प्रदेशवाश्येन सोवेति गायः। सेनानिष्परित्यवाय स्वमन्य. विरद्धमित्यपास्तग। मत एवायादिभ्यः कार्यकाठपक्षे परेव प्रापसजस्येवपरितन "भदस माव" इसियू. धमाप्यं सहाछ । ननु किन्वावतेत्यत मा- -पूर्वग्रेति । चो, हेतो । कार्यार्थ इति । एप . नोचरमेव साप्रवृत्तिचितति भावः । तदार-कार्येति । यो प्रदेशदेशे। सत्य समाचारप। पास तस्यवासिद्धरवेन पूर्वपदनामरणात् पूर्वरेत्याचा मृत्वादोना सावन प्रगृह्य पादनुनाविकनिषन साक यमिति मायः। ननु शाखासिनत्वस्य सिमाविरवानेव वक्तुं शरणम् । मा एक शाम सदि. बपति व्यापायामत मार-किशेति । स इति । पूर्वपशि पर्यः । तागुका। योति । अधिकार अस्प:। मास्यत्यमिति । सिणवस्य न प्रागा II छान सामध्यमयुक्तमेति भावः। एतेनेति । पफमायामिनामागुतमारपाने संशस्य कवि शिक्षा नापारि पाकापूरवस्य पूर्वोत्यादिमायावनिपाम करवर ननस्यः । अश्यिय समुपाया यपास्ति एमापीवि मावः। न कमिवियापारम्भन समापसे-भप्रोति । "ATTA सोनुनासिकः" इति म्यासनेल्पः। य: संशावनिरामाप । सासामपन-परिमिक असिखस्यति । मूषारिति मारः। ननु पपान्या समूहार परानुनामिधमायो माया पा. म्यासेगुक पासपरिवारविक प्रमादसोवियर कर वन्यास्न सिरित मार-मुरेति । परमास यावा मरिपो दरप स्पाने से रा दस पनागनासिने मादेशिका, भारची मानामावाद मा पस्योति । टा. प्रामापिका-सपोरिति । सपनामासन्यत्र पवमानसासि EARTOIL. मानेन मानमिति मारामाये इवित्र । - - ·4. भैरवी। मन्सन्धिप्रकरणम् । ૨૫૬ शे (पासू०।०१३) ॥ छान्दसमपीदं संदर्भशुद्धयर्थमुक्तम् । वस्तुतस्त्व- नुकरणार्यतया लोकार्थमपि सम्भवत्येव त्वे रायो मे राय इत्यादौ त्वे इति, मे इति, इत्यनुकरण प्रयोजनलामात् । मस्मे इति-अस्मभ्यमित्यर्थः। भ्यस: "सुपां सुलु. ” (पा.सू०११।३९) इति शे मादेशः।"शेपे लोपः (पा०सू०७।२।९०)॥ "निपात" (पासू०१।०१४) अनाडिति पर्युदासादेवारूपनिमाते लब्धे नि पातप्रहणमुत्तरार्थ स्पष्टार्थमिहैव कृतम् । मा एवमिति । पूर्व प्रक्रान्तस्य वाक्या- यस्यान्यथात्वद्य तकोऽयमाकारः। पूर्वमित्यं नामस्या इदानीं त्वेवं मन्यसे इत्यर्थः । आ एवं किलेति । स्मरणद्योतकोऽयमाकारः। वाक्येत्यादि । तथा च भाष्यम्- ईपदर्थे क्रियायोगे मर्यादाविधौ च यः । एतमातं हितं विद्याद्वाक्यस्मरणयोरडिन् ॥ १॥ इति । शब्दरतम् । छान्दसमिति । शे आदेशस्य च्छान्दसत्वादिति मावः । मे इतीत्यनुकरण इति । प्रकृतिवदनुकरणमित्यतिदेशेन पदत्वात्पदान्तत्वप्रयुक्तः प्रकृतिमावस्तत्र । तेनाति. देशेन प्रगृहत्त्वं तु न, त्वे राय इत्यादावन कायें फलाभावेन प्रगृह्यत्वाप्रवृत्त्या वानुकरणे तिदेशेनासिद्धयोपदेशप्रवृत्तिरेव वाच्येति भावः ॥ मन्यथात्वेति । अनमिमतत्वेत्यर्थः । तदाह-नामंस्था इति। स्मरणेति । तन हि-तत्रैवायम्पादणोऽप्रगृहस्यानुनासिकः सदसो ना इत्युक्तम् । यत् तदाप्यस्य "मदम" इत्यावत्यं न दस्य सो यस्येत्पर्थेनोक्तप्रयोगयोग लिपेधस्य प्रातिरिति, तन्न । मावृत्तिकल्पने, तत्र व्यधिकरणबहुवाहिकल्पने, च, गौरवात् । " इति सूते 'उन्दसि' इत्युपादानाभावाच्छान्दसमपीदमित्यनुपपनमत माह-शे मादेशस्यति । नन्वपदत्वादनुकरणे कयम्फलमत आह-प्रकृतीति । नन्वतिदेधेन प्रगृहा त्वस्यापि सिद्धौ सूत्रस्य तहि वैयर्य्यम आह-तेनातिदेशेनेति । फलामावेनेति । अच्परत्वस्यामानेन प्रकृतिभावो म फलम् । एवमवसानामानानुनासिकाप्राप्त्या तनिषेधोऽपि न फलम् ॥ भनु वाक्यार्थस्य भेदाभानान्यथात्वेत्यसलवमत आइ-मनमीति । ननु "एपडिल ननु छदसौत्यरयाप्रतरवाद कथं तत्त्वम भाइ-शे इति । अनुकरगरवममिपा सन्धिकार्या करणम् । ननु भपवादवारकपमनुकरणे फलमिति देयप्यमेवार माह-प्रस्तोति । कार्यातिदशेन. त्यः अभेदविवझायामर्थवत्थामावादिष मैदविवशायर्या तेनाविदेशेन पदाववर मापपान्तरवस्यापि लामे नाप्रातिपदिकावेन सुग्नुपरिवि मावः । तेनेति । एवश लोक थै नेदं समिति भावः । तुनेति । दुवंचत्वादिति शेष:। तदेवोपपादयनि-ले राय इति । फलामविनेति । सर्वथा फामावनेत्यर्थः । पवनात्र परममूठे वैदिकमात्रोदाहरणदानमनवपानादिति सम्बनकक्तिः परास्ता, व्याख्याने तस्यामि इतः पवेनानिदेशप्रतिनिगतः। ननु वास्यास्प तस्यैव सालेन नान्ययात्वमा मार-मनमोति । एवं फिल नदिवि स्मृतानि. 'पदान्तस्यप्रयुक्तः प्रातिमाय इति । एमनुपदमेव मुझे ददयो वि तत पावगन्दम्यम् । महे स्पटामिति । "निपात एकाना" सूबे निराकमानामा "मामिन्न मामशेय पहात्य भागमाइस्रय स्वाचिदरोनापि प्रोपकारावारापत्र गश्यपस्याबसाधार पावाप प्रशस्वारपा प्रतिभावातिः रयार । तुन्दमा निनात्र सायं गृ पििसमटीत भार । मावप्रकासा। सरसा। 4 ·ર सदीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमाया- अत्र अडिलक्षण एव तात्पर्य लाघवात् । अन्यस्य डिव त्वर्थसिद्धम् । ईपद- थेत्यादिस्तु अवयुत्यानुवग्दः । एव च अभ्र आँ अप इत्यत्र सप्तम्यर्थत्तरप्याकार- स्य हित्त्वात् "आडोऽनुनासिकश्छन्दसि" (पासू०६।११२६) इति प्रवर्तत इति भावः ॥ "मोत्" (पा०सू०२०१५)॥ निपात: किम् ? देवोऽसि । वायवायाहि । संधुद्धो (पासू०शश१६)। ऋपिर्नेदः तदुक्तमृपिणा" इत्यादौ तथा दर्शनादित्यभिप्रेत्याह-अवैदिक इति । सम्बुद्धौ किम् ? अहो इति । अत्र परवा- शब्दरतम्। विस्मृतस्य स्मरणविषयवाद्योतक इत्यर्थः । मर्यादामिविधावित्यत्र मध्यमपदलोपी समास । तत्सहिते ऽभिविधावित्यर्थ । सप्तम्यति । तवृतित्व च खल्य मिरक्त स्पष्टम् । अव्ययीभावामावश्च श्रुतो छान्दपत्वाद बोध्य । मन परत्वादिति । न चैतदमाये नित्यविधिर्दुवार । इविशदातिरिके "ओ" (पा.सू.१।१।१५) इत्यल्य, निपातातिरिक्त "सम्बुद्धौ-" (पा०यू०१।१।१६) इस्यस्य चारितार्थेन सामाभावात् , एवं च फठे ऽविशेष इति वाच्यम् । परत्न विकल्पप्रय तावमावपर्यन्तमप्यस्य व्यापारेण सदसिन्यायेन "मोद" (पासू२१३०१९) इत्यस्य तदमाये ऽप्रवृत्तः । अत एव न यदि" (पा०९०३।२।११३) "विमापा साकाो" भैरवी। त" इत्यनेन स्मृतोऽयों निहिश्यने, न तु स्मरगं धोत्यने त माह-विस्मृतस्पति । "मर्या दामिविधौ" इत्गेकव वनस्योपपत्तये माह-अध्यनेति । तद्दति सम्पत्तिम्यम् । निरके इति । प्राहि-"भने आं अप, अपोऽऽधि" इत्युक्तम् । विभक्ता विहिवाम्यपीभावस्य नित्यस्य प्राप्तिशायामाह-मव्ययोति ॥ मुले परत्यादित्यस्य "मोत्" इति सूत्रापेक्षपेत्यादि । पात्वरूप शास्त्र परिसायं एप प्रवृत्तिनियामकत्वमित्याशपेन तदर्शयति-इतिशुदानिरिक इति । एवम विकरपन संशाविधा. यशाखसामर्थ्यनास्तीति "सम्युद्धी" इत्यस्य दैयर्यमित्याशय । मा एस-किरपामारे भावमफाश. शादार-विस्मृतेति । इदमयंटम्पम् । मन्यमपदेति । न्ययेवरेतरद्वन्दे दिवबनारसि, समाहरे नुमापनि। गतिसम्म लिङ्गम्याययापनादिक नोचिमिति मार.। शारय भागमायाम निरप वानुमभाव इति पदमागपुकमास्तम् । तस्यापारिति दोयम् । निरके इति । "मी मा भए भोप्रापित वितत्रोकम् । अध्ययोमारेति । विमळोति विहितस्यादि । परत्वादितीति । मोमयत्र विमागवारचि, लाविमापास िमा । "साशापय. ति" इति राममायरीत्या शत-नतदमारे इति । कारयेति पूषामारियर्थ । पशra यावत् । म पाशिकमाविधायकरिशानदेयाश्यास नेपः पार-ताति । बोरिपरदे प न्वा दृष्टान्टोलि माविति सिकायोति । एय घेति । तस्य न दुसरेयम् । तामा ससयोस्तु युऊपर व फहिनामानिमारमेर कहिामि RAIतिनिटे समुधियान म्यरमेवेति माव । पुन निशानन रोपापासाहितिवाशप रिमा विमा समपर विशेष प्रतिवादपति-परस्पनेवि । बामगरिमाणारिप बी. रणवरेसहासमुपापरू । अस्य विसर पारेग साम बना। मामा मात तमा माया समस्या हल स्मारसिता दमारे साईसा मर-पशि। भास समुभिमान समयम् । नायव परिषपदाति मा मत पनि सार।

·अच्सन्धिप्रकरणम् । . भैरवी। 1 द्विकल्पो मा भूत् । यत्तु "ओत्" इत्यत्र निपातानुवृत्तरिह च संबुद्धिग्रहणस्य प्रत्यु- दाहरणं वृत्त्यादावुक्तं गवित्ययमाहेति । वन्न, तत्र प्रगृह्यसज्ञासत्त्वेऽपि प्रकृतिमा- शब्दरत्नम्। (पा.सू.३।२।११४) इति सूत्रे निषेधीयोमयत्रविमापेवि सङ्गच्छते । अन्यथा परत्वादे. तत्प्रवृत्तावप्यनेन निषेधामा पूर्वसूत्रस्य दुर्यारत्वेन सा दुर्लमा स्यात् । न च "माफ डा" (पा०६०२४१) सूप्रेणान्यन्त्र संज्ञानां वाध्यबाधकमावामावस्य ज्ञापितत्वात्पर. स्वाद्विकल्प इत्यसंगतमिति वाच्यम् । संज्ञाया एकत्यात, ज्ञापकस्य च विशेषापेक्षस्वेता संज्ञाभेदविषयत्वादिति भाव इति केचित। परे तु "ओ" (पासू०१।१।१५) हत्य नित्यस्याप्रवृत्तरेव । भन्यथा -जैकल्पिकमात्रामा नित्यस्य प्रवृत्तिस्वीकारे । निधीयेत्य- नेन निषेधस्य प्राप्तिपूर्वकत्वेनैतदभावे "न यदि" इति पूर्वस्य प्राधिसत्त्वेनोमयत्रविमा- पात्वमस्य दुर्लभं स्यादित्युक्तम् । प्रगृह्मसंज्ञाया माकडारीयत्ताभावेन परत्वादित्यसङ्गमि. त्याशयेन शहानिरस्यति-नचेत्यादिना । अन्यत्र-तदधिकाराभावस्थले । केचिदिति । मूलका. रानुयायिनः अनेनारुचिर्बोधिता । तथाहि-तज्ञापक संज्ञाया भेदविषयकत्वएवेति यदि घूपे तदा "साक्षात्प्रभृति" इतिसूत्रस्यमाप्यविरोधः । तत्र हि-"व्यन्तस्य प्रतिपेधो वाच्या, लवणीकृत्य, नवा पूर्वेण कृतत्वाइस्त्वनेन,विमापा पूर्वेग नित्यो भविष्यति" इत्युक्तम्भाष्य. तत्र कैयर:-मन्त्र परत्वादनेन विभाषा प्राप्नोति नित्या च गतिसंज्ञा इप्यता इति । सा च पुनःप्रसङ्गविज्ञानात्कल्पनीया । एकसंज्ञाविपये ऽभावपर्यन्त व्यापारेण विकल्पामा भावप्रकाशः। निषेधीयत्वसम्पत्ये भाइ-न यदीति । तदने पठ्यमानमित्यर्थः। निषेधीयेवि । निषेषसम्वन्धिनी तत्प्राप्स्यप्राप्तिपरित्यर्थः । "नवा" इतिसूत्रे भाष्यकैपटादिमिस्तत्वेन द्वितीयकक्ष्यस्वेनोळेति भावः । प्रागुतहकोरिति त्यागस्तु प्रतिपत्तिगौरवेणेति बोध्यम् । निषेधेति । विमापेत्यनेन पाशिकनिषेधविधान मिति मावः। पूर्वपत्रेति। नयदीत्यस्येत्यर्थः । दुर्लभेति । भप्राप्तविभाषात्वस्यैव बलादिति भावः । णान्यत्र-तदधिकारबहिभूते । परवये । केचिदिति । मूलानुयायिनो मान्या इत्यर्थः । 'मत्रारचियो तु साक्षारप्रभृति" इति सूत्रस्थमाध्यविरोधः। क्याहि, "ज्यन्तस्य प्रतिषेधो वाच्यः। लवणीकृष्य । न वा पूर्वण .तस्वादरवनेन विभाषा, पूर्वेण नित्यो भविष्यति" इति भाग्यम् । "लवणीकृत्येति । मन हि पर. स्वादनेन विभाषा प्राप्नोति नित्या च गतिसशेष्यते । पूर्वेणेति । पुनःप्रसङ्गविशनादिति भावः' इति कैपटच । "पुन.प्रसङ्गति पररवादिकापेऽपि तदभावे नित्यविधिप्राप्त्या न दोष इति भावः । नच मा.विमा. पाविषये वैकल्पिकामावे निरपाङ्गीकारे विकल्पशास्त्रवैयापतिः, मण्यन्त चारितार्थ्याव" इत्युद्योतश्च। नवाइयेतिसूत्रभाष्यकैयटविरोधः, तत्र हि यत्र पूर्वविधैः परप्रवृत्तिविफलवत्वं न त पुन.मसतिप्रवृत्ति रित्युतमिति वाग्यम् । माभ्यस्यान्यथापि सुयोजत्वाव, एकद्राध्यकयटविरोधाद् च द्विवचने" इत्यस्य मायादिविरोधाच तालकेयरस्य चिस्यत्वाच। स्पटम्चेदं मत्कृतपरिमापेन्दुशेखरव्याख्याने । एन. बथान वातिक प्रत्याख्यायते तयेह सम्बुद्धिपदमपि स्याज्यम् । भस्थानुरोधे तदपि कार्यम् प्राप्तविमा. पाया तस्यैवामावेऽपि प्राप्त विभाषायां विकल्पानक्यापरया यया स न, एवमुभयत्रविमापात्योच्छेदापल्या पाक्षिकमावामावतात्पर्य के स नेति दृष्टान्त माम्योचानहीकारतदहीकारयोरपि सिदान्जयोप्राप्त मागवेन तुस्यत्वाद । "सिदस्य गतिश्चिन्तनीया" इति ग्यापन वैषम्य । न, परेवियादिना गवंशय समावपर्यन्तमपोति । "संयुसौ शकल्पस्येतावना" श्यस्य माप्तविमापावैनात्र प्रया " मोनेक सिनतया वस्या भयोग्यत्वासावेन तरसामानाधिकरण्येन उदमावरपैय विषय यंदसानाद । परमेव सर्वत्र प्राप्तविभाषा भासमानापिकरणोऽभावो विधीयते इति गोप्यम्। २२ सरहा।

·चाप्रसक्तः । "इकोऽसवर्ण" (पा०सू०६।१।१२७) इत्यत्र हि पदान्तग्रहणमनुवर्तत इत्याकरे स्पष्टम् । एवं च "प्लुतप्रगृह्या" (पा०सू०६।१।१२५) इति सूत्रे तत्सम्बन्ध शब्दरत्नम्। स्येतिशब्दनिरपेक्षत्वेमान्तरणत्वमिति परत्यं न युकं "सम्बुद्धौ" (पा.सू.१.१।१६) इति तु निपातपदाननुवृत्तये । अन्पयौदन्तनिपातस्यैतौ विकल्पापत्तिः । नित्यविकल्पविध्यो। युगपत्प्रवृत्तावपि विरोधाभावेन परत्वादित्यस्यासनते।एवं च परत्वादित्यस्योत्कृष्टत्वास. यादत्वादित्यर्थः । ओग्रहणानुवृत्त्यैव सिद्ध पुनरोद्ग्रहणेनापि तन्निवृत्तिसिद्धौ वैचिश्यामेव . भैरवी। , भावप्रकाशः। नित्यस्याप्रातिरिति यदि स्वीकारस्तदा तत्रत्यवार्तिकस्यावश्यकतया तत्प्रत्याख्यानविरोधः स्पष्ट एव- वहि कथम्मूलस्य सङ्गमनमत आह-परेविति। ननु सम्बुद्धाविति तहि व्यय स्या.' दत आह-सम्युद्धाविति स्विति । अन्यथा-निपातपदानुवृत्तिस्वीकारे । तथा च निरवकाशवा- त्प्राप्तविभाषैव स्यादित्यत्र तात्पर्यम् । अभावपर्यन्तमपि व्यापार इति कल्पनायाम्मानामाव इति भावः । उत्कृष्टत्वादिति । निरवकाशत्वेनेति भावः । ननु यदि निशतपक्षाननुकृतितात्पर्य सम्बुद्धिग्रहणं, तदा तन्न कार्याम् सम्बुद्धिपदन्त्यक्त्या प्रकृतसुधेऽप्योदमहणाय, सत्साम. यदेिव निपातपदाननुवृत्तिः सिध्यतीत्यत माह-भोरमदेति। वैविध्यार्पमिति वैचित्र्यायेत्यर्थः। स्वार्थस्य विवक्षया सम्बुद्धिनिमित्तकस्यौकारस्य ग्रहणेन तादृशस्यले प्रसकाव्यातिनिरा. सार्थम् , अन्यथा निपातपदसम्यन्धा स्यात्तथा चाव्याति स्यात् । निगतपदासम्पन्थे । स्वरादिपठिते मियोशब्दे ऽव्यये ऽतिप्रसङ्गस्यापि निरासो भवतीत्येतद्वैचित्र्यायमित्या । मागस्वाद । चारिवाध्यमुमयोश्मयत्र तुल्यम् । मन एव "मोदित्यस्य" इस्पन्दोलिसाफल्यमिति पूर्वपक्षी ऽयुक्त एवेति । सदेतद् प्वनयन् प्रकारान्तरेण मूलं योजयितुमाइ-परे त्यिति । संशोपित पति भावः। ननु सम्युरिग्रहणसामोदन्तरणन्यायाप्रतिरत भाइ-सम्युद्धाविति । मन्यया- सम्वद्धाविषयस्यामा तथा प निरवकाशलाप्राप्तविमापैव स्यादिति मायः। नवमपि विनिगमनाविर. हात्तथैवारख । ननुचिस्तु म्याण्यानात । एवञ्च परवं युक्रमेयार मार-गिन्येति धामापनेति । उक्तभाष्यरीत्या पक्षे संवाविधानमात्र, तेन भभावपर्यन्तम्यापार मानामावादिति माः । एपश्चेति । सर्वथा पररावासको प्रत्ययः । उत्कृष्टत्यादिति। निरवकाशवेनेति भावः । पपत्र र स्पारिविवार यम् । ननु स्वार्यावियश्या तदननुचिमात्रफलकमेव सम्युदिमहणम् , मन्पया दर विकलारति। एवन भोमावास्यास सामान्यावेन परावस वेचिद्रीया सवेऽपि तत्रोळत्यान्तरमादिति रिति पेशा प्यमेव स्प्राणम्। अन्यपापि सफलसि किश इमारे सपनाचाम्पातिसम्मरेन तापरवाऽविम्यातिान निमम माइ-ओवाहणेति । पुनरोदिति । भव वाल्परवि डा. सनेत्यर्थः । मात्र प्रतिपत्तिापनेति भावः। सिरिमाणसमुचायत सवितोसि । निराकर दाननाचोरयः । एष नाग्याप्तिरिति न वदारन नारि पनिासिस्सस्स मुरुप फामिति मापः। वैचिनियाधमेति । मनाएँ इनि निरेषानुरोरेन यादिवशमा भानुप्रियाप्तिनिरासायपिंकार तिम्यासितदनुमिनिरामदारा मियो सीयारो मुस्पादिम्यासिनिरामा मिपो इसस मरहा माविमा विरोगन-मालसमानाधिको मायो रिपोपो, म माtasी R. सम् । मा "स्यामा ' नापामावरणाविषपातेन "सानुनाजिर." m. नुनासिह, अनुनासिकातरोऽनुस्वारः" पनुस्वार, मन्या dreal नगर (१) सदादिवलमिपन्या पाटोन निरसके । - ·आवश्यकः । गविति च न पदम् । अनुकार्यानुकरणयोरभेदविवक्ष्या अर्थवत्त्वाभा- वेन विभक्तरेनुत्पादात् ॥ शब्दातम्। सम्बुद्धिग्रहणमित्याहुः । आवश्यक इति । अन्यया "इकोऽसवर्गे (पा० सू० हा॥१२७ ) इत्यत्र मण्डकानुवृत्यापत्तिः । सा च सम्बन्धतदमावोमयकल्पनापरया न्या. . य्येति भावः । अनुत्पादादिति ! अत एव तस्याः श्रवणं ।। अभेदविवक्षापदार्थनार्थ- वत्स्ने निरूपयिष्यते । न च लिङ्गसर्वनामनपुंसकताभ्युपगमेनोल्पनाया विभलुंक् । ह. स्वापत्तेः । न च सुप्सपेति समासेन निर्वाहः, इविशदस्य शब्दस्वरूपपरतावात्पर्यग्राहकत्वेन तेनैका भावरूपसामर्थ्यस्य दुरुपपादत्वात् । न च गोभ्यां गोक्षीरमित्याद्य कदेशगोशब्दा. नुकरणे "झलक" सूत्रमाप्योक्तेन "प्रकृतिवदनुकरणम्" इत्यतिदेशेन पदत्वं सुलभमिति , भैरवी। । मावप्रकाशन मुले-अनुवर्तत इति । "एE: पदान्तात्" इति सूत्रादित्यादि । भन्यथा-"प्लुनप्रगृह्या" इति सूत्रे तदसम्बन्धे । अत एव "अदसो मात्" इति सूत्रमाप्ये "पदान्तप्रनणे प्रकृतिमाव" इति भाप्यं सङ्गच्छते । मत एष-विमरत्यनुत्पत्तरेव । लिङ्गसर्वनामेति । सर्वनाम इव सर्वनाम लिङ्गानां सर्वनाम लिङ्गसर्वनाम, तस्य नपुंसकतापदेन कर्मधारयः । सर्शनामसादृश्य-सर्वत्र स्थितिः सत्वादिगुणानामस्तीति तन्मानविवक्षया सर्वत्र प्रवृत्तिसत्त्वेन । अत एव सन्दिग्धे ऽप्यधै नपुंसकरिङ्गस्य शब्दस्य प्रयोगः । स्वरूपपता-गोशब्दस्य स्वरूपपरता। तेन-इति. शादेन । यत्र हि लौकिकविषहे व्यपेक्षालक्षणे सामर्थ्यमस्ति तत्र कल्पिते ऽलोकिकविहे एकार्थीमावारोपात्समासो भवति । प्रकृते च इतिशब्दस्य स्वातन्त्र्येगार्थयोधनाय प्रयागा- चादिप्येव पाठो न स्वरादिपु इति, मोत्येतत्तुल्यदेव उत्रेति तु न, माधुदात्तावापत्तः, मोसूत्रमाष्प. विरोषापत्तश्च । सरादिष्वेव गगपाठारूढपाठेऽपि मियो तीस्यत्र तत्वे धापत्तिरेवत्यपि न, पाणिन्यसान सत्वेन फमेदै माथ्यानुरूप्रत्यारपानासङ्गनेः। पूर्वसूत्रे पो स्यादेरेकनिपातस्वप लशीति सञ्चारेग प्रतिपदोकस्य प्रणेनाप्रापि निपातपदसमझोरमणानुवृत्यैव प्रतिपदोकामे पुनरोदमहणमामयेन निपातीयान्यलााणिको कारमात्रग्रहणार सर्वेष्टसिद्धो तपमवेत्यर्थ इत्यो इत्यादेरेकनिपातरवाशयकोऽयं प्रायः। वैधो धोत्यादीनामनभिधानमांसगरिस्यपि न, मोस्चमाध्यविरोधापत्तरिति भावः। या वदनुवृत्येव भवदिष्टार्थलामे पुनस्सयान्यासेनौद्महणेनाप्यना इति निषेधानुरोधेन विमकिनिमित्तको कामात्रस्यैव महणेनाप्यारयुमपातिव्यातिनिरासवर तन्नित्तरप्पद सिद्धो पदलावरस्यैव सार्वत्रिकरक न मात्रालाघवस्येति स्पष्टश्या वोधनार्थमेव सहिमाणामियः। बा ३ वैचित्रपार्थमिपुक्कमिठिन कोऽपि दोष इति तलम् । जगशयोकि खण्डपनावश्यकस्वमुपादयति-मन्यक इति । तस्य तत्रा सम्बन्ध स्वः। अन्याय्येतीति । मन एव पानप्रकरणे प्रकृतिमाव इत्यदमो मादिशि स्वमार्य HRI समासेनेति । कत्यादविवेति भावः । खण्डनदानाकरापुति अग्न्यति-नय गो स्पत्र सामावस्य स्पारणीयविधेयावमाश्रित्य समस्यापतिः। प्रा एव च "मुधोऽकर्मकस्य गुणो पायरयामाप मुमश वरस: स्वपमेवा इत्यत्र "मत्र शेऽम्यासस्प" त्यभ्यासस्य न प्रा. सिरिति माहुरिति । भारबिस्तु 'मियो' इत्यस्य परादिपणाठिटस्य पादिगणरठिनावामादेन नि पालामावास्य इति शम्दे परे प्रगपशाचिकश्तवारणाय संक्षिपदपकरयन् । एक सरदेश गणवेन संगृहीरप महो' पस्य रवि परे प्राविसबारगाय संदिमागाय सरा। - ·सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- "उनः" (पा०सू०२१४१७) ॥ "निपात एकाज्-" (पा.सू०१।१।१४) इति प्राप्त विमापेयम् ॥ "ॐ (पा०सू०१।१।१८) ॥ अनुनासिक इति । तेनास्मिन्परे "यरोऽनुना- सिक-" (पासू०८।४।४५) इति विकल्पः । यदेतनूँ इति पठसि, यदेतद् इति वा तद्दीर्घमित्यादि । एतदर्थमेव वत्रानुनासिकग्रहणम् । अन्यथा यरो ममि बन्धेत्ये. “वावक्ष्यत् ॥ मय उजो वो वा (पासू०८१३६३३)॥मयः परस्येति । परादिति तु प्रायः 'प्रमादः । “पष्ठीनिर्दिष्टस्य हि आदेशा उच्यन्ते' इति भाष्यात् आदेशविधौ स्या. शब्दरतम् । वाच्यम् । "क्षियो दीर्घात (पा० सू०८१३१४६) इति सूत्रमाप्योक्न वदतिदेशानि- त्पत्वेन वदप्रवृत्तिमानित्यापि ससाधत्वेनासाधारणप्रयोजनस्वाभावादिति भावः ॥ पतदर्थमेवेति । एतदर्थमपीत्यर्थः। अमितेः विपि सम्बुद्धावान् चिनोपोत्या "नायित (पा० सू०१७) इसि रत्वे मित्रानुनासिक (पासू०८३२) वि पूर्वस्या. नुमापिके यदेतनाशिनोपि कम, गाँधिनोपोत्यत्रापि फलसत्वाव । अवक्ष्यदिति । म चै म्यासे यथासंख्यापतिः। तस्यासार्वत्रिकत्वात् । "मान्महत:- (पा०२०६१३१४६) भैरवी। भावेन नैकार्थीमाव इति भावः । खानकारोक्ति स्वरदयति-नवेति । भनित्याना । अन्यया धातुपयुदासात्प्रातिपदिकत्वानापत्तो "क्षियः" इति निर्देशानुपपत्ति मसापरवै नेति । गमिति प्रयोगल्य सुसापत्येन। मन्येतदमेवेत्यौवकारस्य वैयाम् , अन्यनापि प्रयोजनसत्वादत माह-एमपी। एपञ्च निपातानामनेकार्यतया एवकारो ऽन्यर्षक इति भावः। शयन फलमाह-निवर. स्यादिना । भासिरिति । "हलो यमाम्" इत्यनेय ययासहयापतिः । तस्य-ययासायल्प । मनु तल्यासानिकले नमानमव माह-मान्मइव इति। ननु मूलोकम्पले सूपस्य प्रारमय परो भायप्रकाशः। भ्यामिति । क्षिय इति । सरणेन परसालस्पेर विमारयुसत्या सानियतस्यापि नोपना मावः। भन्यत्रापि फलसवेन वोयुक्त विनमुकि सहायितुमार-एतमरीति । निराशना- मनेकार्थतोऽप्यति मावः। देवार-भनिनेरिति । चिनोपीति। मे कमर पाठः, विनोदीति पाठस्तु खपमादार । भरिएकमुपापा एनटरानाकरदण्यापू els- न न्यास इति ।मानामावाद-माग्महत इति। भादिना सन्मारिवादि । नाप सरला मिति सदतिदेवामित्यस्पेनेति । पापियो दीपात" इति निर्देशनपाण्यानुरामा IN नुस्रणम्" इति पायो, व तक विमान्यपानुसापामानिरपरसमरिकाप्यो पान. वाणिशालाभित्र पशन "अपना" पापा मारिया मरेन विपरमपारा निवासमविरलिमिति पापविन्दः या Rो निen. अपनवलपोगनमममितिमाः। ससार्यविफस्पादिति । पहिरियो मिnिt - ·अच्सन्धिप्रकरणम्। २५. निनः पष्ठग एव न्याय्यत्वाच । मसिद्धत्वादिति । अत एवेदं वत्वं त्रिपायां विधी- यते । प्रकृतिभावमात्रवाधनार्थत्वे हि "इको यण-" (पा-सू०६।११७७) इत्यनन्तरं मय उबो वेत्येवावक्ष्यत् । यणं चान्ववर्तयिष्यत् । इह मय उत्र इतौ परे अष्टाविं. शतिरूपाणि । वथा हि "उनः" इति प्रगृह्यत्वे-'किमु इति' । वत्वपक्ष-किम्विति' । ऊँआदेशे-'किम इति । आदेशस्य स्थानिवत्त्वेन "मय उन-" (पा.सू०८।३।३३). इति प्रकृतिभावापवादभूते आन्तरतम्यादनुनासिके वकारे-'किम्विति' । अनुनासि- काननुनासिकयोर्वकारयोः "मयो यण" इति द्वित्वस्य मकारस्य "अनधि च" (पासू०८।४।८७) इति द्वित्वस्य च विकल्पेन वत्वपक्षे रूपाष्टकम् । तदभावे द्वय- शब्दरत्नम्। मैरवी। इत्यादिनिर्देशाच्चेति भावः । पूर्वांके कमलांचिनोपीत्यत्र लक्ष्य नकारापत्तिवारणाय विधेय कोटावनुनासिक इति । विधेयकोटौ यकारमारम्य प्रत्याहारे तु विधेयविषये सवर्णमहणा- मापन के निरनुनासिकलस्त्यैदापत्तिरिति यथान्यासमेव साधु । इत्येवायच्यदिति । न पात्रापि म्यासे सन्निपातपरिभाषयाऽनुस्वाराप्राप्तिरिति वाच्यम् । त्रिपाद्यान्तया पाटेन समिपातपरिमापाऽनित्यत्वस्यापि ज्ञापनादिति भावः । मनुनासिके धकारे इति । इदं कैपटानुरोधेन । "मय उन:-" (पा०२०१३।३३) इत्यत्र विधीयमानस्य सवर्णमहकत्वाभाषेनानेन सानुनासिकविधानामारेन कथमत्र सः । अनुनासिके" इति सूत्रे निमित्तस्याऽनुनासिकशब्देनोपादानमस्तु विधेयसमर्पकस्यानुनासि कपदस्य तपादानष्ठिमर्थमत माह-पोत इति । नकारापचीति । "यरो ऽनुनासिक यम्" इत्यु. पादाने स्थानत भान्तर्यानकारापत्तिरित्यर्थः । प्रायाहारे विति। तदा यम्पदेन लकारस्याप्यु- पस्थितीस एव भविष्यतीति मायः। कस्यैवेति । आन्तरतम्यादिति भावः । इदम्मूलकाररी. त्या। पस्तुतस्तु कमलादेरनमिधानमेव । अनुनासिकेति संशाया वर्गमा तारसग लाया. भाव इत्येव दूपगमन योन्यम् । अत एवाह-पयान्यासमवेति। मूले-मन एवेति 'किम्पिति' इत्यवानुम्बारामावस्येष्टत्वादेयेत्यर्थः । सन्नियतपरिभाषयेति । मयः परस्यमुपजीव्य सस्य फरणादित्यादिः । यापाठेन-"मय वमो यो या" इति पाठेन । स गावित यूनामपका परनुवस्तु यगेनुनासिके ममत्येव सूर्व युसमिति दम्पङ सन्दपरि-पूर्वोक्त इति । तथापरयायुका पत्लादिडि मा तमुर्ति पनि-विधेयेति । पूर्वोक्त- कमधिनोपोत्यादौ । ननु कमलादेरनमिषानेन विषयोटो तरिवोल वेति पेग्मूलरीत्येवमुचन् । परखवस्तु परापामावनिपचिगौरवापारकवायकेति बोध्यम् । तपनयनार-पपान्यासमेय सामिति । सम्पतिष्ठिरविवि समे। पप्रातिरिति । पम्प पर पाठविभाषः। विपापामरितमारनुरपारस्यासिन समिपातपिपानामावलि समारयुता पनयिनुमा-निगपामिति । तपापांडेनेति । म पाने बानिन्यत्र फस्टयति माः। मूल पति-पोति । महानुनपरियोज्यम् । मप इति पामित्र- पकारमारम्पति पारमारिनोपि मोमिनो दाश पयसापोरनुनासिया FAN।सेन मनोपि मारमार RKITTERTन Yि अममिपरम् । महाविमतिरूपानोति । म FRREAR AM नियमन रोड भावप्रकाराः। - 1 सररा।

·२५ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- मिति दशकम् । प्रगृह्यसनाविरहपक्षे 'मय उन-" (पासू०८।३।३३) इति वत्व- स्यासिद्धत्वात् "इको यण्-" (पासू०६।११७७) इति यणेव, तस्य सिद्धत्वान्मोऽ- नुस्वारे "वा पदान्तस्य" (पासू०८४५९) इति परसवर्णपक्षे अनुनासिकाननुना- सिक्वकारद्वयोपेतमेकादर्श रूपम् । अनुनासिकस्य द्वित्वे "हलो यमाम्" (पा०पू० ८४६४) इति लोपस्य वैकल्पिकत्वादकरणे विवकार द्वादशं रूपम् । परसवर्णा- भावपक्षे अनुस्वारस्य यत्वात्साक्षिके द्वित्वे द्वे । संकलनया चतुर्दश । इतिशब्देकार- स्य "अपोऽप्रगृह्यस्य-" (पासू०८४/५७) इस्पनुनासिकविकलादृष्टाविंशतिरिति ।। ॥ इत्यच्सन्धिः॥ शब्दरत्नम्। अन्यथैदमो मल्यानुनासिकोऽकार स्यात् । अत एवेशे विषये गुणानामभेदकत्यपानास यणमिति चिन्त्यम् । इति स्वरसन्धिः। भैरयो। इति । अनुनासिको चकार इत्यर्थ । भन्यथा-विधेयेऽपि सवर्णमाहात्याट्वीकारे। मार- अनुनासिकाकारापत्तरेव । असन्धिरित्यत्र "मोऽनु" इत्यनेव कुत्वापत्तिवारगायाह-ति स्वरसन्धिरितिसन्धि. 'यमित्यर्थ । द्वित्वन प्रकृतिमावमादाय । मत्त एवं "सिद्ध, प्लुत स्वरसन्धिषु हति माये अभिहितम् । तत एव पञ्चसन्धिरित्यस्योपपतिरति ॥ सोमच्छदानप्रकाशिहायाप सन्धि समाप्तम् । भावप्रकाश सहये । अन्यथा विधेये सवर्णग्राहकलाहीकारे । स्यादिति । दिवचनादाविति भावः। भवपुरेशा इति । तत्र शाकासपचरेव विषेपविषये इस्पर्थ । प्रतिपादित वर "को यणपि" पत्र वो स्वित्पादाविव कुत्वादेन्याम्यत्वेनारसन्धिरित्ययुक्तमिति अनपनाह इति स्यरेति। त्य निभाय समाप्तम् । - । सरला -रूपासिदितियाप्पम् , पत्र संख्यापटेन सल्यावस्याप्यधर्मकारस्पाविधप्पलगोपालनका पदि. दशान्तसस्येपवारसास्व गुमन्त शशिकलानेनाशेषा मामिलायोग पा मानमिविधि। श्पतन्धिान ·हल्सन्धिप्रकरणम् । ૨૫= अथं हल्सन्धिप्रकरणम् । "स्तोः श्चुना" (पा०सू०८।४।४०) । स्वोरिवि समाहारद्वन्द्वः । सौत्रं पुंस्त्वम् । श्चुनेति । "सह युक्त-" इति सूत्रे विनापि तद्योगं तृतीयेति वक्ष्यते । योगइत्येतद- याहारलभ्यम् । अत्र स्थान्यादेशयोर्यथासंख्यम् । निमित्तकार्यिणोस्तु न, "शात" शब्दरत्नम्। विनापि तद्योगमिति । साहित्यं च योगक्रियायाम् । एतदिति । संयोग इति सदः । सत्या मामेतिवनिर्देश संयोगवाव्यवहितयोरेवेति 'चितं, 'कटु' वैलम्' इत्यादौ न दोपः । यथासंख्यमिति । तथदधनेत्यादेरप्यनादिखया तमादाय "परस्मैपदानां गल" (पा.सू. ३।४४८४ ) इत्यादौ सूत्रान्तरस्यक्रमेणेव यथासंख्यमिति भावः । च्यादिश. . . भैरवी। । तयोगमितीति । चुना योगमित्यर्थः । क्रियादावन्वये सति साहित्यल्या दर्शनादाह-सादिस्य. प्रति। चितमित्यादावतिप्रसङ्गवारणायाह-संयोगपति। यथासहरोपपत्तये आह-तयेति । भना- दितयेति । किमत्र प्रमाणमिति चेत् ? अनन्स्यश्च भवेत्पूर्वो अन्त्यश्च परतो यदि । भावप्रकाशः। - मूळे-सौग्रामिति । तृतीयादिष्विति सूत्रकृतमित्यर्थः । लुप्तविभक्तिकं पद सर्वत्र मिमित्यपरे । साहित्य तुल्ययोगः। स प यदि श्चुक क्रमवनक्रिया सहि वयोः पुत्रत्येवार्यसम्बन्धपत्तावार्यस्यानिः स्वापरया निवृत्यापतिरत भाइ-साहित्यमिति । "तस्माच्छसो नः" इत्यादिनिर्देशात् 'पुत्रेण सह. स्थूलो दृश्यते' इत्यादाविवार्थप्रधानक्रियान्वयित्व स्यज्यत इति मावः। योगक्रियायामिति । वदाम्ययो जनरूपक्रियायामित्यर्थः नचदै तत्र करणलेन हेतुस्वेन वाऽन्वयोऽस्विति वाच्यम, धनेन च स्त्रीपुरुषयोयोग • इत्यादाविव निरूपकस्वादिनाऽन्यस्यान्वयापतेः। यदि त स्त्रिया सह पुरुषस्य योग इत्यादाविव तस्यैः मार्थतरतरख हरि सायुक्ळे" यस्पैव विषय इति भावः। योगस्य व्यवहितेऽपि सलादाह-संयोगे इति । अत्र बोबमाह-सत्यामाम इतिवनिर्देश इति । सखण्डत्वेन "विनाऽपि प्रत्ययम्" इत्यस्य मरति भावः। याव्यवहितेति। समित्यस्पोरिति भावः । उत्तरसूत्रव्यमा कट्विति । अनातियेति । भनन्स्यश्च भवेयुवों धन्यश परतो पदि। , तत्र मपे यमस्तिप्रसवर्गः पूर्ववर्णयोः । इति नारदीपशिक्षादिपर्यापनपेति भावः । इष्टान्तमाह-परेति । तददित्यर्थः । क्रमेणैवोपवीति । । सरला। मू-सौनं पुंस्त्वमिति । नरेतरद्वन्दस्वीकारेण सौत्रलादेकवचनमैव रसीकायमिति वाच्यम् , पवनागपेक्षया जिगारकपने सापवाद । " लिजमशिय रोग्रामपत्याशिस्य युस्या निस्य लियोधनेन वपनमा स्वरापापचौ गौरवाद पखवस्तु स् विलुप्तरिमपन्त पृथक् परम् । पुस्त्वस्य सचित्तानेऽपि साविवशाया प्रमादेन दानुपपतेः "पन्दो टकि" रपव ययास.. स्पस्वरान प्रथमतः साहिल्यावछिन्ने साहित्यापरियान्वयन सहविवशोपादन वकितिकमिति बोप्या संयोग इति य इति । मन से गा शामिकोऽपरिवारको गुरते, न तु नमः सतियायिक विकासन्दरमा-सत्या मामेतीति । 'ति, नन्। निपानि वास्यमेव ·सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- (पासू०८।४।४४) इति ज्ञोपकात् । “अल्पान्तरम्" (पासू०२।२।३४) इत्यादौ तु सौत्रत्वात् श्चुत्वं न । तज्ज्ञानमित्यादौ तु भवत्येव । "स्तोः श्वौ श्चुः” इति सुवचम् । न च "तस्मिन्निति निर्दिष्टे-" (पासू०१११२६३) इति परिभाषोपस्थानेन 'यज्ञः' 'याच्या' इत्यादि न सिध्येत् । “शात्" (पासू०८।४।४४) इति लिङ्गन तस्या इहानुपस्थानात् ॥ 'टुना (पासू०८।४।४१) ॥ इहापि कार्यिनिमित्तयोयथासंख्यं न । "तोधि" (पा०सू०८।४।४३) इति ज्ञापकात् । टौ टुरिति सुवचम् । ईट्ट, ईटे, इत्यादौ "न पदान्तात्-: (पासू०८।४।४२) इति ज्ञापकान दोपः। शब्दरत्नम् । देवानादिसिबलोकप्रसिद्धक्रमेणैवोपस्थितिरिति तात्पर्यम् । ननु तज्ज्ञानमित्यादौ चु. योगाभावान स्यादत आह-तज्ज्ञानमिति । जनयोगे तथोच्चारणमान, न विदं वर्णा न्तरमिति भावः । अनुपस्थानेति । पूर्वांशानुपस्थानेत्यर्थः । तेन चितमित्यादौ न दोपः ।। भैरवी। - . सन मध्ये यमस्तिष्ठेत्सवणः पूर्ववर्णयोः ।। इति नारदीयशिक्षेव । नन्विति । क्षेत्यस्य वर्णान्तरत्वाभिप्रायेणेयमाशङ्का । यद्वा वर्गस्य पञ्चमे परे पूर्वस्य स्थाने यमसंज्ञकादेश' इति पक्षे 'तज्ज्ञान' मित्यत्र दकारस्य चुत्वन्न स्यात, यमयोगस्यात्र सत्त्वान्नतु चुयोगस्येत्याशदा योध्या। उत्तराशयस्तु यमो नादेशः, किन्तु पञ्चमे परे ऽनन्त्यात्परत्र यमो नाम पूर्वसहशो वर्णान्तरों भवति, नत्वनन्त्यस्य यमो नामादेश, सत्प क्षल्यान्यन निराकृतत्वादिति । नर्नु "शात्" इति लिनेन "तस्मिन्" इति परिभाषांया हा नुपस्थाने 'चितम्' इत्यादौ चुत्वापत्तिरत आह-पूर्वस्वाशेति । एतेनाव्यवधानांशस्य योधिका परिभाषा इहोपतिष्ठत एव, ता "शात्" इत्यस्य ज्ञापकत्वासम्भवादित्याशय ॥ भावप्रकाश । उपस्थितक्रमस्यागे मानामावादिति भावः ।. योगाभावादिति । पर्मान्तरस्योमयोः स्थाने 'अगोई.. इत्यनेन विधानात् । स्थानिवत्त्वं तु न, भविषिखादिति भावः । नत्विदमिति । शिक्षोक्तपरिगणना- सत्यापत्तेरव एव 'जशौ' इत्यादिसिविरिति भावः । ननु तस्या इस्पनेन पूर्वोतपरिमापापरामर्शन सदनु- पस्थिती चितमित्यादौ दोषः, पूर्वस्वश्रुतेरियर्थस्तु न युकिसहोडन माह 1-पूर्वत्वांशेति । तथाचोकार्य कस्य तस्या इत्यस्यावयवषयन्तावेनावयवाकाझायामस्य लक्षणयैतदर्थलाभः । स च शकारटवर्गाश एवेति नामहः, शापकस्यायोगापेक्षवात् । अव्यवधानांशपस्थितिस्वस्स्यैव तदाधकरपने मानामावाद । तत्फलमाह-तेनेति । यथा ते तु मूले भनुपपत्तिः स्पटव । तेन पूर्वसूत्रामची चितम्' इत्यादी सरला। मू-ज्ञापकादिति । न च विश्नशम्दा गिजन्तादापारकिरन्यादा वारि लिपि मल्लोपे तत 'दुशम्दे इति धातोधि एकवचने मुडुवे इति पदै परे प्राप्तस्य श्चुरवस्प निषेधेन "शाद" इति सूत्रस्य चारितायन शापकत्वासंगतिरिति वाच्यम्, पापकपरमाध्यप्रामाण्येन विदन्' इत्यादीनामन मिधानाद, संयोगान्तलोपेन साशरूपामावादा। श्चुयोगोग्गवादिति ।' वर्णस्य वर्णान्तरस्वामि मानेनेदम् । पूर्वस्वांशानुपस्यानेत्यर्थ इति । "तरिमन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य" इति परिमायाश्त्रय मुपस्याप्यते पूर्वस्वमव्यवस्विस्वं विषयान्वयिषष्ठययश्चेति । तत्र "ग" इति सूत्रेण पूर्वस्वमा बाध्य ऽशान्तरदय तूपस्याप्यते एव । तत्र षष्ठयाः सूने उपाशनेन पध्ययर्या शस्य सिदयाऽन्यवालिया एवात्रोपस्थाप्यते । तेन 'चित कटु सैटम् इत्यकारेण व्यवधानात तकारस्प चुसम् । खश परिभाषय: मानवयित्वाशेषांश उपस्थाप्यते इति भावः।

·भैरवी। हल्सन्धिप्रकरणम् । २६१ सर्पिष्टममिति । "हस्वात्तादौ-" (पा०सू०८।३।१०१) इति षत्वम् । प्रत्यये भाषायामिति । यत्तु प्राचा मयटि नित्यमिति पठितम् , यच हलन्त. भकरणे पण्णां, पगामित्युदाहृतम् , यञ्च "यरोऽनुनासिक-" (पा०सू०८।४।४५) इति वाऽनुनासिक इति तन्न व्याख्यातं, तत्सर्व भाष्यविरोधादुपेक्ष्यम् । यवादिगण इति । "यचि भं तसौ मत्वर्थे। इति संहितया पाठे तसाविति तात्पूर्व दकार अश्लिष्य भत्वेनाप्येतत्समाधातुं शक्यम् ।। शब्दरतम्। पत्वमिति । न च पस्य पदान्ते जात्वं भविष्यतीति तद्व्यर्थमिति वाच्यम् । षत्व. स्यासिद्धत्वेनास्य जश्त्वामावात् । भाग्येति । प्रत्यय हत्येव तत्र पाठादिति भावः । दकारमिति । चत्वेनेति भावः। मृच्छन्दस्य यपादिगणे पाटे न मानमिति व "सयः" (पा०स०२।१०) इति वत्वे मृतानित्येवेति तात्पर्यम् । इति के चित्तन्न सन्मानित्पस्यासिध्यापत्तरिति हाचित्कोऽपां. प्रदायिकः पाठः। पदपर्यमिति । पकाररूपस्य त्र्यावर्त्यख्यामागेन यो रिति व्यथमित्यर्थ । मस्य-पस्य। नचैवमपि स्यानी यः सकारस्वबुध्या स्यादेव जश्त्वमिति वाच्यम्, देवदत्तहन्तहतन्यायेन सद्- बुद्धरितासम्मवादित्याशयात् । दकारस्य प्रश्लेपे तस्य 'अवगापतिं वारयति-चनेतीति । लोपस्तु वैकल्पिकत्वान्न कृत । त्र-तत्प्रकृतिकमतुपि । तात्पर्यमिति । दकारस्य चत्वेन प्रश्लेषं कृत्वा समाधानकर्तुरिति शेपः । अत्र मौलं यच्छस्पमिति, तदने-इति केचित्तन्न मृन्मानित्यादावतिप्रसङ्गादिति पाठा. भिप्रायेण तमन्य, तन "शया" इति घत्वेन तपस्यैवासम्मवादिति खण्डनकारेणोकम् , तत् खण्डयति-तीत्यादिना॥ दोषः । सावदेशबाधे शकाररवर्गाश पद बाधापत्तौ ' यट' इस्यादौ श्चुत्वापनापत्तिरितिजगनायो, 'या' इत्यादादतिप्रसङ्गापस्या मूल चिन्स्यमिति रखाकरोक्तं, विशेष्यभूतपूर्वस्येत्यशामावेन विशेषण. सदशस्याप्यनुरस्थितिरिति मन्दोळ चापास्तम्, रक्तदेवाः, विमित्रविमहिकावेन विशेषणविशेष्यमा पत्वमितीति । अत्वापदादरस्वापवादस्वादिति भावः । तद्वयर्थमिति । परूपन्यावामान शेरिति व्यमित्यर्थः । एसेन टोः किमिति प्रश्नस्य परममूलस्यस्याशयो वर्णितः। उत्तराशयमार-पसेति। नास्य-पस्य नवमपि स्यानिवृद्ाया स्यादिति वाच्यम्, देवदत्ताहन्तहतन्यायेन तदभावादिति भावा। पागदिति । प्रकाशोऽप्येवम् । तालवणाननुमवादाइ-चावेनेति । येषस्तु धैकल्पिकस्याप्रति भावः । तत्र-तरप्रकृतिकमपि । तात्पर्यम्, दाश्लेषेप समाधातुः । स एव शक्यमित्यमे इति केचिद, सा, 'सृन्मान्' इत्यारावविप्रसादिवि पाठममियान्य वन 'प." इतिवरलेन सदूपस्यैमासिक खण्डनयुक्ति खण्डपति-इतीति ।- मूटेन दोप इति । "न पदान्दाहोरनाम्" इति स्लेग स्मिमिति निदिए पूर्वस्य" इति परि. भाषायाःपूर्वस्वांशस्यानुपरियतिधापनादिति । पूर्वमुखता एवावगन्दम्पम् । जात्यामावादिति। सविस्तमम् इति स्थिडे पहर बाभित्ताभादमापुर विष्ठ सारे पावे च विसर्गसरकरवानाममित खेन मयाभावादिस्यः । वाया घावं तु न, साया वस्यासिसावाद । - भावप्रकाशः। बामावाच। सरा ·- सटीकाटिप्पणशब्दरत्नमाढमनारमाया- उदः स्था (पासू०८४६१) ॥ "अनुस्वारस्य ययि-" (पा०सू०८।४।५८) इत्यत्र समस्तमपि सवर्णग्रहणमिह निष्कृय सम्बध्यते । एकदेशे स्वरितत्वप्रतिज्ञा नादित्याशयेनाह-पूर्वसवर्णः स्यादिति । अघोपस्येत्यादि । एतेन सत्य तकार इति प्राचां प्रन्थाः प्रत्युक्ताः । यदपीह "चयो द्वितीयाः शरि" इत्यस्योपन्यसन, तद- तिरभसात् ॥ तच्छिच इति । यत्तु प्राचा तत् शिव इत्यत्र जश्त्वे कृते "सरि च" (पासू०. ८४५५) इत्युक्तम् । तन्न, तदो दान्तत्वेन जश्त्वोपन्यासवैयो। यत्त तत्पौने- पादानम् । मनु सवर्णपदमधिकं पासवर्ण.' इत्यग्नैका मावापनल्यान्यन सम्बन्धो वक्तुमशक्य । मच पूर्णस्येत्पत्य सम्बन्ध्याकाक्षायां पत्किक्षित्सम्पन्धिकल्पनापेक्षया पूर्वोपस्थितार्थवा. वकपदाध्याहारीचित्यातलामः । "चुटा (पा००१॥३॥७) इत्यादावादेरप्येवमेव सम्म न्धोपपत्तीत वस्तित्वप्रतिज्ञाया वैयोपत्तेः । न च स्वरितत्वप्रतिज्ञासामध्यर्यादिक । देशानुवृत्तिः । “तोलिं" (पा०८।१।६० ) इत्यत्र समुदायानुवृत्या वल्याचारिताया दित्यत आह-अनुस्वारस्येत्यादि । एकदेशे इति च । पकारमाने स्वरिवत्यप्रतिज्ञ. थैव "तो" (पाए०८।४।६०) स्यादावनुवृत्तिसिद्धौ पुन. सकाराशे सत्प्रतिज्ञया तातोऽयशस्य उत्तरत्रानुवृत्तिरिति भावः । तदतिरभसादिति । यो ऽमावात "दी " भैरवी। 1 भधिकमिति । सूत्रे तदभावादिति शेषः । ननु अनुस्वारस्य" इति सूत्रस्थस्य सवर्णपदस्य सम्बन्धो भविष्यतीत्यत आह-परसवर्णेति । प्रकारान्तरेण तस्य लाभोऽन्येनोक्तस्तन्मतमय दूपति-नचेत्यादिना । एवमेव-भवदुक्तप्रकारेणैच । स्वरितरवेति । सवर्णपद इत्यादि । “तोलि" इत्यग्न समुदायस्य सम्बन्धसूचकतया स्वरितत्वस्य चारिताथ्यमुकं ययपि, तथाको स्व रितत्वप्रतिज्ञासामध्योदेव सम्बन्ध इत्येतदुपपादयति-पकारमात्र प्रत्यादिना। अतिरमसमुपपा दयति-चयोऽभावादिति । ननु "उदा स्था" इति सूत्रनिष्पन्नस्य थस्य स्थाने ,पत्वेन तफार भावप्रकाशः। परेति। यस स्यादितलाम इति । तथा च तनातीयपदकल्पना न तु तदनुचिरिति भाव। एवमेवेति । एकरीत्या "उपस्थित परिस्पज्या" इति न्यायेनेति भावः । अंशस्योत्तरेति । पूर्वलमा रदितस्येति शेषः । अत एव पूर्वस्येत्पस्यान्वयः। अन्यथा तब सा व्ययवेति मावः। परति कत्र लाप- सन्त पृथक् पदमेवमपि तदयसायमिति तस्वं योध्यम् । ननु सस्य पूर्वसरत, तस्य NAT शरिगतिलोपे एकत, सदमाचे नितम्, "अनधि" इति विष नितम् । "उस्कन्दोरोग" इति माध्यादाहरणा त्पूर्वसवर्णनियामकरवस्य महामागत्वपटिवान्तर्यस्यानहीबारात् । भ-पैतु शाक विशेषाशामिति मूलोक रीत्या सस्य यः स्यासिद्धत्वाचा नेति दिय रूपमाहुः । नादप्रामाणिकम, पयोद्वितीया इति पौष सुतेरवज्यत्वारिति माषवारदप्रकाशकापुरूरवन करमतिरामत्यम् । मतररय सामान्यस्यायेन त्रितयसाधारण कत्र हेतुमाइ-चयोमावादिति । भापश्च मदीया तस्यैवाभावादतिस्त्वाच तदमावा दित्ययः । मन्यस्विति पक्षे यस्यैव सत्वादसिद्धरवेऽपि सस्य सावाच पदमावादित्यः पश्येदव- स्पासिदादेन बदमावादिापः । माद पर पदोदितीया हायस्प भाष्ये समादिनी प्रत्यत्र पाठन तपस्या सिद्धारवादिति वा मान्याना हेतुतिः सपछते । यरसे तु वदमाव. सट एवेति, नहर कोशिका माकूतम् । भाष्यमले पर पार्वन पयः सलाद तदाशयोऽयं अन्य हवि भ्रम निराकर्नु भादराया रस्पानसिमलेन पलं मवस्येवार एवोकमाण्यपयोगसाति: । मूलादि तु भाषामनुरोकनेति मिना ·हल्सन्धिप्रकरणम् । गोक्तं तदो "वाऽवसाने" (पासू०८।४।५६) इति चत्वं कृते पश्चाच्छिव इत्यनेन . सम्बन्धे "झलां जशोऽन्ते" (पा०सू०८।२।३९) इति जश्त्वे "खरि च" (पा०सू०८ ४५४) इति पत्वमिति, तदतिस्थवीयः । जश्त्वं प्रति अवसाने चर्खस्यापवाद- त्वात् । जश्त्वे शिवशब्दानपेक्षणाच्च । भाविन्यवसानभङ्गे "वाऽवसाने" (पासू० ८४५६) इत्यस्य पूर्वमप्रवृत्तेश्च । प्रवृत्तस्य वा निवृत्तिसम्भवात् । उक्तं च "अक- . शब्दानम्। चोदाचार्योणाम्" (पासू०८।४।१२) इत्युचरम् "अनुस्वारस्य ययि" (पा०२०८।४। ५८) "वा पदान्तस्य" ( पा०स०८।४।५९) "तोलि" (पा०सू०८।४।६०) "उदः स्था" (पासू०८।४।६१) "झगो हो" (पा०सू०८।४।६२) "शोऽटि" (पा. मू०८।४।६३) इति पटसूत्रीपाठोत्तरं "झलां जश् शशि" (पा.सू०८।४।५३ ) "म. म्यासे चर्च" (पा०सू०८।४।१४) "खरि घ" (पा०सू०८।४।५९) "वा ऽवसाने" (पा.सू० ८।४।१६ ) "अणोऽप्रगृह्यस्य" (पासू०८।४।६७ ) इति पञ्चसूत्र्याः पाठे माध्यसम्मते यस्य चत्वेऽपि तस्यासिदत्वाच्छपरत्वामावाच्चेति भावः । चर्वमिति । ततः श्चुत्वे "शालोऽटि" (पासू० ८।४।६३) इति प्रक्रियेति भावः । चत्वस्यापवादत्वादिति । एवं च तत्र कृते, जश्त्वाप्रवृत्तिरिति भावः । भैरवा। • तस्य द्वितीयादेश इति तेषाममिप्राय इत्याशवायामाह-दोदिति सम्प्रति श्रूयमाणाटाध्या. यीपाटपक्षे "खरि " इत्येतदृष्ट्या "उदास्यास्तम्भोः पूर्वस्य" इत्यस्यासिद्धत्वात्कथं पस्य स्थाने चत्वेन तकार इत्याशङ्कानुत्थानायाह-इस्युचरमिति 1 एवञ्च "खरि च इत्यस्य परत्वान्न दृष्ट्या पूर्वसवर्गनिष्पन्नयकारस्यासिद्धत्वशवेति भावः । भाष्यसमा इति । "उत्क. शे रोगः इति भाग्योदाहरणादाप्यसम्मत इत्यर्थः । नचंतदाष्योदाहरणपटेन महाप्राण. स्वपटितान्तरतम्यापूर्वसवर्णस्य प्रवृचौ न नियामकमित्येव करप्यतान्तावतापि तकारल्य राभेन चयो लाभ एवेति वाच्यम् महाप्रागत्वन्न नियाममिति यदि पे तदा माष्पकारावा. नारपनन्तदपेक्षयाश्टाध्याय्याम्पाठव्यत्यासस्य कल्पनमेवोचितमित्यभिप्रायात् । तस्य- चर्वनिष्पन्नवकावस्य । एतत्सर्वञ्चयो द्वितीया इत्यस्य चा सत्तायाम्प्रवृतिस्तदमारे तु नेत्यभिप्रायेण । वस्तुतो निमित्तामावादिह तस्य प्राप्तिरेव नेत्याशयेनाह-शपरत्वामावेति ।। अथ तनोतीत्यादिना वक्ष्यमाणपक्षे मूलोकदोषोपपत्त्ययमिह प्रक्रियाम्परयति- इति । एवन-अवसाने चर्वस्य जश्त्वापदादत्वे च । पत्र को-चस्वं कृते । दापवादे प्रवृत्ते पुनद- सर्गाप्रवृत्त सिदान्तिसम्मतत्वात् निरवकाशो विधिरपादो भवति, नवेह निरवकाशत्व भावप्रकाश। - भादवीययोश्चयोऽमावे हेतुं च सूचयितुं चार-दोघांदिति । एतेन वत्र पूर्वसवर्णवकारस्थासितवं शरस्वाभावो वा रेवः। स चायुकः दस्तकारस्य य, पूर्ववर्णनकारस्य "मरो झरि" रवि टोपी दिख रूपमिति तदाशयात् इनिखदनझुक्तिः परास्ता, उच्युः। योगविमागस्याप्रमादानानसि. स्वमित्यादिशक्तिल चिन्यैव । माष्यसम्मते इति । एलेन तत्र ज्या पामे ठेवकपमादादिति मन्दः प्रत्युवामा एकापरिधीयरपोतदतिशये हेतुमार-दारिति । वोरपपरावादिति भावः। पति पझे मूळदोपोरव्ये तदुप्रक्रिया पूरपति-तत इति । जात्वाप्रवृत्तिरिति । एवं प सदुपन्यासः प्रसादस्य निकल इति भावः । न माल प्रति घाासिया दस्पषत, ·. . सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- तव्यूहाः पाणिनीयाः" इति, "कृतमपि शास्त्रं निवतयन्ति" इति च । अन्यथा हरिरयमित्यत्रापि त्वदुक्तरीत्या प्रवृत्तो विसर्गः केन वार्यतामा । अथ तनोतीवि तदि. शब्दरत्नम् । न च जश्त्वे कृते चर्वस्य चारिताध्यन सस्यासिद्धत्वादपवादत्वे न मानमिति वाच्यम् । तत्कालेऽवपर्य प्रासत्वेन येन माप्रासिन्यायेनापवादत्वस्य सुलभतयोकरीतेरसम्मवाव । एत. देवामित्य मिदचोऽन्त्याव" (पासू०११।४) सूत्रेमाष्ये उकम्-सत्यपि सम्म पाधनं भवतीति । अन्यथा कौण्डिन्याय तक्रमित्यनेन प्रामणेभ्यो दधोति प्राप्तदधिदान स्यापि पाधो न स्यात् । महानोत्तरं वत्पूर्व वा तहानस्य चारतार्यात् । अत एव "मजा- देद्वितीयस्या (पा.सू०६।०२) इति सूत्रे प्रथमद्विर्षचनोत्तरमस्य चारिताम्येन प्रथमद्विर्य घनस्यानेन बाधो न स्यादित्याशङ्कय सत्यपि सम्भवे इति भ्यायेन बाधकस्यमुर्क भाष्ये । एवं च यते दिगि-" (पासू०१४१) इति सूत्रस्थकैययादिप्रन्या भसम्म एव या कतेति बातिकानुसारेण प्रवृत्ता अयुक्ता एपेति योध्यमिति मावा । केन पार्यतामिति । एवं घेशे विषये वाक्यसंस्कारपक्षेणैव साधुत्वान्याख्यानमिति स्वीकृत्याकृतव्यूहपरिमाया त्याज्येति चेदिष्टापत्तिरिति बोध्यम् । अन्ये च पदसंस्कारे हरि प्रस्तीवि सविसर्गमक भैरवी मित्याशयिकामुक्तिनिरस्यति-नवेति । उक्तरीते -अवसाने चत्य हते जश्त्वमिति रीते । तवासियोग्ये विपयेऽवारितार्यमपवादत्वयोजन्तदिहात्त्येति भाव । एतदेव-उत्पीज. मेव । मत प-ताप्राप्तियोग्य विषयेऽचारितार्यस्यापवादत्वप्रयोजकत्वादेव। केपटाविमन्या- द्वित्वोत्तरं दिग्यादेशस्य चारिसायनावाध इत्येवरूपा इत्ययं । पातिकति । एवम्य माध्यता वन्मतस्य खण्डितत्वान लक्ष्यसंस्कारकतेत्या तात्पर्यम् । एवति । विसग्गपित घेत्यर्थ । द विषय-पदान्तरसम्बन्धासम्पन्धाभ्यां विलक्षणरूपप्राष्ठिविपये। साचिरिति। परत व्यहपरिमापया साध्य तद्वाक्यसंस्कारेणेव साधनीयम्, पदसंस्कारस्वत स्याज्य' । रायाच प्रा चोनोर यायमान इति चत्वे ते इत्यादिना पत्तदसतमेयेति भावः। पदसंस्कारपक्षमयल म्यादौ विसर्ग कृत्वा पवात्तिपन्तसम्बन्ध कार्य , हत्यभिप्रायेण सविसर्गरूपमपि साधु इति. फेना प्युक्तावन्मतमाह-प्रन्येविषयादिना । नायटतम्यूहपरिमापया सपा न भविष्यती त्यात मायप्रकाशा दिति प्रकाशीपणमपास्तम, उदयुते । पनपन से~मति।मानमिति विका सलरूपीवाभावा । एवमाशिमादिति महासवर पाध्येऽपवादापिगुम् । १० मा. परतवरत स्वासिमपा बहलोप पास एष प्रास्युह परवपदरीत्या विम्यासाd, मार तदेवानुसतमिति भावः। येगनेति। वाप्नियोग्देऽचारिणम्यापकापासपोधारा । शरिरकरणनेन महाशेरावान् विशेषोऽन्यायाधिसविर मोहnि. स्योरमादेगा-परदेति । वाटावरमाप्तिपूर्वमुपर मेरेय । लिमपाया । परनोतरमिति । स पूोस्थितनिभिसकनारमापिति मा प्रन्या इति । taries दिग्यादेशस्य बारिशयन लेगारूपा : सन्मय एपेखि । रिदेल Bior वादित मा. पारिति। भाप इरिलपान सम्मतरप सपणियोfrNA मा । মাতামাবিখাৰ প্ৰতিবিমাখা মুখ খােলেনি। ত্ব rakute परमपासमाया विजापान RMATICter इसापसिरिति । वरिप्रापीनोPRIMARCH RRAimmigan मगपनि भाग मरिमरोषमतामुपापर। Rat - ·२६५ हल्सन्धिप्रकरणम् । ति विवन्तं जपे एवमपि जश्त्वेन दकारोऽस्तु । चलें कृते श्चुत्वमिति तु न न्याय्यम् । श्चुत्वं प्रति चत्वरयासिद्धत्वात् । यत्तु "न मु ने" (पा० सू०८।३।३) इत्यत्र 'न' इति योग विभज्यासिद्धत्वमिह नेत्याहुः । तदपि न, असिद्धत्वेऽपि रूपसिद्धौ नि - धायां योगविभागस्यागतिक्गविभूतस्येहाश्रयणे प्रमाणाभावात् ॥ आक्रस्यत इति । "आङ उद्गमने" (पासू०१॥३॥४०) इति तङ् । "लुक्र- मो:-" (पासू०७२।३६) इति नेट् ॥ समसम्बन्धीविधिरिति । समकर्मकं विधानमिति तु नोक्तम् । अनुवागयो- रपि यथासंरयस्येष्ठत्वात् । “समूलाकृवजीवेपु हामहः" (पा.सू०३।४।३६) इणः-(पासू०८।३।२८) ॥ कुक्टुकोः पूर्वान्तत्वात्प्राहक्साये इत्यत्र "सात्पदायोः" इति पत्वं न ।सुगण्ट्साये-इत्यत्र "न पदान्तात्" (पा०सू०८।४।४२) इति प्टुत्व न। शब्दरत्नम्। साध्वेव सत्यमिधाने, परिभाषाया भाष्येऽदर्शनादित्याहुः । प्रमाणाभावादिति । यो गविभागस्य भाष्येऽदर्शनेमाप्रामाणिकत्वाच्चेत्यपि योध्यम् । यथासंस्यस्येति । ख्यान्तैकदेशेन सूत्रम्य ग्रहणं योध्यम् ॥ इत्यत्र यथा॥ 'भैरवी। . आह-परिभाषाया इति । भाइरित्यास्वरमयीजन्सेवाशरूपानमिधानमेवेति ॥ "यथासङ्घयम्" इति सूने यत्प्रथमान्तं यथासहयमिति पदं तदनुकरणम्मान्तमेव भ- विष्यतीति यथासङ्ख्यस्येत्यसङ्गतमत माह-स्यान्तै देति । एवञ्च ययासह येत्येकदेशयुक्तसूत्र प्रवृत्तेरिटत्वादिति मूलार्थः॥ भावप्रकाश। प्रयोगानमिधाने व तदनामयोचिस्यामिति । नन्वर्थपरत्वे ययातल्यमित्युचितम्, शम्दपरावे स्विष्टासिशिरत माइ- -प्यान्तैकदेशेनेति । यो भेदविवक्षायां वदनुकरणेनेस्यय 1 तया च तयुक्तसूत्रप्रवृत्तेरिति मूलाय.। सररा। मनु संस्यामनविक्रम्य यथारख्यम्' इति यथारख्यशम्दस्याम्ययीमावस्याऽध्यपत्वात्तत. परमा गतायाः पया लुक भौचियेन यथासंस्यस्य इति प्रयोगानुपपचिरत माह- -एयान्तैकदेशेनेति। "यथासंहयमनुदेशः समानाम्" इति सूत्रकदेशनुकरणम्, ततोऽनुकरणानुकार्ययोर्मेदविवशापझेसिमान्त भूते पछीति तदाशय इति न पूर्वोच्दोषावकाराः। योध्यमिति। भय माव -सुने अनुदेशग्दः कूर्मसाधन., समानाम् इति च शेपपठो। तयाच समझन्धी विधिरित्यों भवति। मावसाचनानुदेश शब्दरसमानामियाय कर्मपठन्तरवे समकमको विपिरित्यर्थ: स्यात् । तयाच समूहाकृत" इति म विश्रय गमुख समस्यावामावेनैव पदाधि: स्यात् । यानुरोपाचाच एव पक्षः स्वीनियते इति भावः। मद तस्वम्, इदं स्त्र पसाभ्ये व प्रवर्त। ननु पढिसाम्ये , यकीनामानन्स्येन तरसाम्यस्य दुरुपपादावाद । मत ९व "संहयावानुदेशेनाप्येपर सिमम्" इति स्थानन्तररामः" इति सूत्रस्य माध्य संगरया यण सप्तसंस्थावान एकाच पक्षष्टेः सत्वेन साम्पामावायरसंगति. सटेवा धर्म साये परसूत्रप्रतिस्वीकारे तुम दोषः, पळीना संख्यासाम्यामारेऽपि स्वयवादीना पांगो साम्पाय सत्वादिष्यन्यत्र विस्वरः। २३३ ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमयां- पुष्करे तीर्थविशेपे सीदतीति पुष्करसत् ,तस्यापत्यं पौष्करसादिराचार्यः। वाह्वा- दित्वादिब् । अनुशतिकादित्वादुभयपदवृद्धिः।। डासि धुद (पासू०८।३।२९) ॥ "उभयनिर्देशे पञ्चमोनिर्देशो बलीयान्" परत्वात् , इत्यभिप्रेत्याह-सस्येति । सीति सप्तमीनिर्देशस्तु लाघवार्थः । पट्त्स. न्त इति । धुटश्चत्वेन तकारः । यत्वाहुः-"चयो द्वितीया" इति पते तस्य थ इति । भैरवी। भावप्रकाशः। शब्दरतम्। परत्वादिति । "तस्मिन् (पा० सू०१।०६६ ) इति सूत्रापेक्षया "तस्माव-" (पा० सू०१३श६७ ) इत्यस्य परत्वादित्यर्थः । डकारात्सकारे धुडित्यर्थे "तस्मिन्"- (पा० सू० २०६६ ) इत्यस्य प्रवृत्तावपस्थितडकारस्यागमित्वं "वस्मात्-" इत्यस्य प्रवृत्तानुपस्थितसस्य तत्त्वमित्यसम्भवरूपविरोधे परत्येन व्यवस्येति सध्यागमित्वनिर्णय इति भावः । स्पष्टं चे "तस्मिन्" (पा००१११४६६) इति सूत्रे भाष्ये । लाघवार्थः ननु न "ड: सि" इतिसूत्रे पञ्चमोनिशस्य परत्वं, किन्तु सप्तमीनिर्देशस्यैवेति 'पचमी. निर्देशो बलीयानित्यपङ्गत परत्वस्य तन हेतुत्वेने प्रतिपादनातच परत्वमा नास्तीत्यत मा. ह-सरिममितीति । परिभापाविपये कार्यकालपक्षेऽपि पाठकृतमेव परत्वनियामकन्नतु संज्ञाशास्त्र. यत्प्रदेशीय, साधकामावात् । किञ्च माध्यता-"अधिकारो नामविप्रकारः कश्चिदेकदेशल्यः -सर्व शास्त्रमभिज्वलयति" इत्यभिहितम् । कश्चित्परिमापारूपा' इति घ्याख्या च फेयटेम कृता। तेनाष्टाध्यायीपाठ एव तद्विपये नियामक इत्यभिहितम् ।ननु विरोधे सति परत्वेन व्यवस्था, स एप तु कथमत माह- कारादिति । सत्वम्-आगमित्यम् । मसम्भवः-कार्यित्यनिमित्तत्व योयुगपदसम्भवः । निर्णय इति। परत्याचस्मादिश्यस्य प्रवृत्तौ निर्णयः फलित इत्यर्थ। ननु ननु न पशमीनिर्देशस्य परस्वम, परीस्यात् । पानीमा मिस्वामय योपाययोमध्ये ट हरयः सीत्यरय पररव स्वकिनिक परीत्सापादक प भागमसन्निहिवत्यादिस्पर्षे तु न दुझिस्वारस्यमा मार- तस्मिनितीति । परिभाषाणां कार्यकालपक्षेऽपि पाठात परस्वमस्तीति विप्रतिषसत्रमसिन मायः। तथा च पररवादिति न परिभाषान्तर्गतं किंतु प्रामिप्रायमिति गोप्यम्। स्पटम्रेदमन्यत्र । अन्यत्र पारिवाप्प स्पष्टमुपेत्य विशेष दोषगुपपादपति-दकारादिति । अर्थ इति । सीमि:, इतरयात सामग्रीसरवाच । एतेन दाद परः से परे पूर्वपदराशि वाक्या मयानुपापस पादिर, सस्यस्यादितु फलिता दरपपास्ता, विधेयस्याविषमानलेन तदिशेषणाबायोगा।परस्यापार पायत स्मैव कर्मण परिमापायामुपस्थाने क्यान्ययासमवाय । मसम्मरेति । कापिलनिमिवयोगपर मम्मवेत्यर्थः । पर्यापस्तन, भावत्याप। लेन मसरस्य से पूस्सिापर्षे 'पस पिम्म. ५पार विरोधामादेन तेन म्यवस्थेवपासम्, बहरील्या तस्यापार । परस्यतीति । पर. प्रस्ता पूर्णप्रातिरिति मायः । एष तरमागममलिस्वित्वम् । भन्यपा पा सोधिप । सन् सूमपत्रापि तस्य इति बोध्यम् । निगय इति । समस्या कति रवि भाषः । शेन पयोमानिय दूपितवार मिमित्तारतम् । मा बोरियतायुगमपत्र । लपवास्थित्या यि पारस्य सिममिति शेष्यन् । तया परावामय बी पनपिनुमाइ-स्पदमिति । मृतक म-सस्थापत्यमिति। पुपासमा मारिप गालासिनिमिय: पोलारमा रिति । अनुगनियादीना"युमपाकि। मू-कार इति । कर मार न माने, परिवार। सरा।

·भैरवी। हल्सन्धिप्रकरणम् । २६ तन्न, पर्वस्यासिद्धत्वात् । अत एव धुडमावे 'पट् सन्त' इत्यत्र टस्य ठो न । टका- रनकारविसर्गाणां द्वित्वविकल्पात् षोडश! "खयः शर" इति सकारद्वित्वे द्वात्रिंशत् । नच तत्र चर्वस्यासिद्धत्वं शङ्कया, "पूर्वत्रासिद्धीयमद्वित्वे" इत्युक्तः। न च "शरो- ऽचि" (पा०सू०८।४।४९) इति द्वित्वनिषेधः शङ्कयः, तस्य सौत्रद्वित्वमात्रविषयत्वात् । अत एव "शर खयः इति वार्तिकस्य वत्सः, अप्सराः, इत्युदाहरणं भाप्ये स्थित. म् । धुटः परादित्वं "न पदान्तात्-" (पा०सू०८।४।४२) इति ष्टुत्वनिषेधार्थम् । अत एव वक्ष्यमाणस्तुगिहैव न कृतः । यत्त्वाहुः-एवमपि प्रक्रियालाघवाथ तुडेव शब्दरतम् । इति । पष्ठयाः प्रयोग एवं कर्त्तव्ये इत्यर्थः । चत्वस्यासिद्धत्वादिति । अत एव इडिति नोकम् । अत पव-चर्वस्यासिद्धत्वादेव । ननु "धुफ् डा लि" इत्पस्तु, सप्तमीच पथाश्रु. तैव, इति च षष्ठयन्तं, परमार्थतो वाक्यशक्त्यङ्गीकारेण पूर्वान्तले परादिले या न शक्त. तावच्छेदकभेदोऽत आह-धुटः परादित्वमिति । यदि न पष्ठीनिर्देशस्तर्हि प्रकृतिमात्रस्य प्रयोग एव न स्यादत आह-पठया इति । म एव-चत्वस्यासिया तकारस्य थकाराभावादेव । मात कर्थकसार्वधातुके शप् भवतोत्ययेनोमयोमध्येऽनवयवः शप् भवति यया, तथा : सि धुड् भवतीत्यये ऽनवयवो धुट् स्यादिति तु शङ्का न भवति । आगमलिनाटका- रोचारणवेयर्थ्यापत्तः । अतस्तल्यागमत्वमेव । एवञ्चागमित्वं डकारस्य सकारस्य वेति सन्दे "उभयनिर्देशे” इत्यादिना सस्यागमित्वनिर्णयः कृतः । तत्र 'ड' इत्यस्य पञ्चम्यन्तत्व पूर्वोक्तः सन्देहो भवति, यदि 'ड' इति पष्टयन्तन्तदा न सन्देहा, परन्तु धुडागम एव चेन क्रियते तदा डकारात्पूर्वः स स्यादितीटरूपासिद्धिरित्याशयेन 'धुगिति' कृत्वा डकारस्याग- मित्वनिर्णयाय सूत्रानुपूर्वाव्यत्यासङ्घत्वा शङ्कते-भन्विति । 'धुक् ढः सि' इति म्यासे स- कारात्पूर्व डकारस्योपादानेन विधेयानन्तरोपादानेन च डकारस्यागमित्वनिर्गयो भविष्यती- त्याशयेनानुपूर्वीव्यत्यासो दर्शितः । नन्वेवमपि शक्ततावच्छेदकानुपूर्वीभेदात्सहयाया वोघा- नापत्तिरत आह-परमार्यत इति । एतेन पदानुपूर्वीभेदादिष्टार्थाप्रतीतिः स्यादिति शदान का. यति दर्शितम् । न शक्ततावच्छेदकमेदाति। वाक्यानुपूर्वीभेदामावादिति शेषः । मू-एवेति । त्यर्थः। अत एव सूत्रपाठापेक्षया परवस्य म्यवस्थापनस्वमिति दत्र केयरः । ननु सप्तमोनिर्देशमावे प्रयोगापतिरत मा-पट्या इति । न्यावेन तथापाहीकारे स्पटामित्याशित इत्यर्थ इति । इति तालार्थ इत्यर्थः । न तु स विदशिनायवेन षडीगाधनार्थ इति भावः । अत एसेति । वदतिया तस्य थामावादेवपधः। साथ्यपरामशेऽन्वयासम्मवादाइ-चस्वेति । तेन योगविमागादननिस्वेन पटे द्वितीयोऽपि । एतेन धुडमावपशे टस्य ठानापतिः प्रकाशस्मिद्धान्ति तुपक्षे यापत्तिच मनोरमोक्का- पास्तेति हरदचप्रकाशाशयवर्णकखण्डनकुटुक्तिः परास्ताः, उदास्यत्पत्र दोषोके । धुक् द इति । एवष्ट विषयस्य प्रायुक्त्या सानिध्याच ढस्यैवामित्वम् । एसेन ":सियुक्त रवि दण्ड्युक्तमगस्तमिति मावः । सदा-सहमीति । ननु तावापि न्यायपाप्तिः कुतो नरया मा-द इतीति । चळहेतोः प्रथमो. पासवेऽपि तस्यागम ति भावः । नन्देवमपि शकतावश्छेदकानुपूर्तमेदारसम्स्यारोपानापचिल मा-परमेति । एतेन पुरुषभेदायुपतिवैचिम्य तवाथ्यावश्यकमिति न दोषोऽत्रेवि समापिरयुक्तता वष्यन्तमिति । सकारे परे डस्य धुगागमा भवतीत्यर्थः। नने भुगागमे 'सन्तः इरपानुपाः आतावच्छेदबाव, भुटागमा तु रसन्तः इत्यस्या रवि मेदः स्यादित्या मार--परमार्थत इति । भावप्रकाशः। - सररा।

·सटाकाटपणशब्दरत्तप्रदिमनारमाया- भैरवी। धुट इत्यादिः । मत एव-टुत्वप्रतिषेधस्येष्टत्वादेव । ननु तुगागमे "चयो द्वितीया इति य. कारस्यापत्तिरपि दोष । नचात्य पदान्तत्वान्न द्वितीयादेशापतिरिति वाच्यम् , हलम्ते वक्ष्य माणरीत्या पदान्तेऽपिक्वचित्प्रवृत्तरिति चेन्न, नुकि कने द्वितीयष्टुत्वयोः प्रसक्तौ टुत्वदृष्ट्या द्वितीयादेशल्यासिद्धतया टुत्वस्यापतिरेवेत्याशयेनात एवेत्यवधारणस्य करणात् । तुडागमे द्वितीयापत्तिरिति त्वन्पत् । केचित्तु-चयो द्वितीया" इत्यस्य- भावप्रकाशः। साहिएतस्नानुपयोगादिति सूचितम् । अपदेऽपि दशनारसंहितामावेन वत्र धुढापमावाच नावग्रहे दार इति भावः । मूडेप्टुत्वेति । धुट इत्यादिः । अत एवेति । ष्टत्वप्रतिषेपस्येष्टत्वादेवेश्यपः। मन मान्या:-धयो द्वितीया" यस्य प्रातिशाख्यानुरोधेन वेदेऽपदान्ते एक प्रवृत्तिरिति हलके स्फुटम् । एवन लोकवेदयोरक्याथै छोकेऽपि व्यवस्थितविमाश्या पदावे दितीयादेशो नेति वादिना मो नेदम्। प्रथमासिकमे कारणामावाचदपेक्षयैव द्वितीयत्वस्य सरवाच हितोपपदेनेवाक्षेपात प्रपमस्य स्थानिस्वे लब्ध प्रथमपदमन्यस्थानिकायमध्यावश्यर्थमिति सदयाख्याता। न तुडितिम्यासे धापाद. कपरमन्यविरोध प्रत्यपारतमिति । एवम प्रातिशाख्यकवाक्यता। मत एव द्वितीयस्थापि प्रसमाग्ने सन कृत प्रति दण्डयुक्ति, सस्यापि पक्ष प्रसङ्गाचिरय मूलमिति रत्नाकरोक्तिश्च चिनयेवि योप्पम् । भत्रारचि भाग्योकान्यासाप्रामाण्यमेकवापनौचिम चेति महमयुक्तमेवेति पादिना गनेने यनेन एशिया अन्ये तुकः पूर्वान्तस्वेन सरस्थानिकष्टुत्वनिषेधामात्या टुत्वे पूर्वस्य चर्वे रदयं यः । तस्य परनु -न, टुत्वदृष्टया भसिरवाद। न च ष्टुरघोसर ठापतिः। भव एव परमन्यसाविरिति वाच्यम् , उम्मोदय मिति प्रातिशाख्य कवाक्यतयाऽपदान्ते एव वास्या परोस्प्रेशिवयो. पदान्तवापदान्तस्वकृयप्रवृतिप्रतिभ्यां सदापतितसङ्गस्योरमावाद । तस्य भाष्ये वृत्तौ च "शशः एपुर प्रयास्वममु यग् शमतःसाद विरशी गोमतीति, क्लामभ्या विराट सम्राट तासवितुगीमहे अश्वग्ने" इति चोदाहरणार. णान्युक्तानि । न च "प्रत्यख स्वमसुं यन्" इति समाप्योदाहरणासनि, माल पक्ष इस्पासिदिसत्र तदुरुखासा विश्चेति वाच्यम्, मापदान्नमाजमित्यस्याचवमाजमियोपलशकवेनादोरा चियो द्वितीया" विदृष्या घरांसिसवलम्यानुवाद पति यावत् । पदान् प्रायो पश्वभरपा बिना पाय चयोऽलामा । मात्र तु वे न पश्वमस्यासिनस्वाद , पार्व स्वेतामामदेिव न। म प्राप इत्यादौ दिसोयो युक्त एक। मुगादीनां अश्वं प्रत्यसिमावेन तदप्राप्तिकर पायस्प वाटियाSसिद्ध रवेशामाताए। नवमपि "वथुसा मत्सर" इति मा पोछवारिक दयाप्तातिर्मतस्येऽदि । "मपूम रसिद सयुगावावुकलेन पायोधर्वनिम्पनत्वादिति वाच्यम् । मायामाम्यानमूद सा तोरतिरमलोपश्च पो.समादेवं विम्युल्लसरिधवाद । तत्रा पर निशके मायेागादमा. यविरसय पाच पलम्भेऽप्यप्रामाणिकवाय । वस्तु पागिनिसग्मायुरतिपस्यर मापामिमा. नादोषाय। एव प्रापिशास्यकलाश्यताया न दोपलेश मा स्वारिमूलं तु भरावमाप्रम. स्थस्य मोरपाचवाकयास्यतायेनेयाः। मम तु मनिमावि नारय करपा पुटा, घमासा. बलेन तस्प वान्दोमात्रविश्यमार, पश्य साधारणावाद । हरिवरपादौ त पाहिमा प्रातिर न । बा व उपायुपसावपि "मपसरा पति मायापतिः। पर सानोदेवमास्य पदान्तेऽपवाने पापिरिधान मा तिरीपमाविशाहपम् AIR II सोय प्रथम पER: स्वगीय नियमापः इति सिभिन्नुशाप, उRRE , प्रयासोमो मति मायूप्तविक दाक्षिासम्म विशम्पासविता । पान्तरपारवान्दरप पदो परमायो । प्रथमपदिममान्य सोपरे" इति ·हल्सन्धिप्रकरणम् । २६६. भैरवो। ऊष्मोदयम्प्रथम स्पर्शमेके द्वितीयमाहुरपदान्माजम् । इति प्रातिशास्यादपदान्त एव वेदे प्रवृत्त्या तदेकवाक्यतया लोकेऽपि व्यवस्थितविभा- पाया आश्रयणेनापदान्त एव प्रवृत्तिरित्यभिप्रायेणात एपेत्यवधारणमित्याहुः । मपरे सूष्मोद. यं स्पन्द्रितीयमाहुरित्येव द्वितीयेत्यस्य प्रथमसापेक्षतया द्वितीयस्योपादानेन प्रयमला- मावप्रकाश "अमोधरे द्वितीयः स्यादादेशःप्रयमस्य तु"। इति च । शे परसोऽपदान्तस्यैव तस्य द्वितीयो भवतीत्यर्थः। मत पवाधेिनन्तम्छंयोरित्यादौ। "हकारः प्रथमादूच सरस्थानं च चतुर्थकम् । स्पर्शपूर्वः शकाररछ लन्तश्चाप्नोति लोत्तर ॥ इति स्योपच्छयोविधानाचदन्य ऊम्माऊम्मोचरे इत्यत्रगृशते इति तद्भाध्ये व्याल्पातम् । शिष्टं स्पष्ट-- म् । तरस्थानम् , प्रथमसमानस्थानकम् । स्पर्शपूर्व इति बहुव्रीहिः। एवं सोत्तर इत्यपि, लन्तश्चेत्यस्प लपरकस्तकारो छकारमेति चेत्यर्थः । यद्योरितं वद्रजतम् । तत्र स्प शपरस्योदाहरणमुकमेव, सपपरस्य पदान्तस्यापि तस्य। मपदान्तस्य तु इदमरायस्मेति । मपः स्पु, नुदवामित्यादि योध्यम् । पकवाक्यत्वे तु विरशिन्नपः अधमिल्यायन्येषां प्रागुताना वादिनासियापत्तिः। पदान्तत्वादिना लक्ष्यतावच्छेदका. नाकान्तत्वात् । श्यपत्तिस्तु उक्तरीत्या कर्तुमशक्या। एवञ्च मतदयमप्युक्तम् । तस्य सवितुरिस्यादौ तु दस्य ते तस्य देन थे च को "द्वितीयचतुर्थयोस्तु व्यजनोचरयोः पूर्वः" इति प्रातिशास्येन विस्थापवादेन म्यानपरयोद्वितीयचतुर्थयोः स्पर्शयोः परतः स्पर्शसमानवीयः पूर्वः प्रथमस्तृतीयो वा यथाक्रममागमो भवति इत्यर्थकेन थात् पूर्व तो बोष्यः । भव पद । "स्वरपूव श्याद दिख ध्यानं व्यजनोत्तरे"। इत्यादि विषप्रकरणं सटिस्य- "व्यजन यक्षिमित्तेन दिवर्णमिति वणितम् । द्वितीयतुर्ययोरसेन भवेत् पूर्वागमस्विह" ॥ इति ध्यासशिक्षा सङ्गच्छते। द्वितीयेति सप्तम्यन्तम्। इदं रूपं वेदे इव लोकेऽपि वर्णद्वित्वस्य दिप्रयो. गवस्वेन लोक्येन दस्य द्विवेऽन्त्यस्य चर्वेऽभ्याधस्याचस्वमिति घटितरूपम्। मादी पार्वे तु द्वितं रूप मिति फलविशेषेण पूर्वत्रासिद्धीयमिति प्राप्त्या दस्य पावें तस्य शिवेन दितसिौ द्वितीयस्य चयोदितीया इति दुरित्वात् । न च तत्र तस्यासिद्धत्वम्, प्रागुक्तरीत्या द्विस्वाश्रय कार्यान्यकार्य पूर्वत्रेत्यपि तदर्णाली- कारेण तव भव व "सर्वथा वेलण्यस्थळे वैत्तिरीयके नस्य मो भवेद काठन चेत्" इनि व्यासशिक्षा शिक्षासमुच्चयोक्तिः, "शपूर्वस्य नकारस्य मकारस्तैत्तिरीयो" इति सर्वसम्मशिक्षोक्तिश्च समन्यते । अन्यथा तैत्तिरीयक सस्य वैयध्ये स्पष्टमेव । एवो. दरेण शिक्षा प्राश्भोयामोठा हुस प्राइसामीप्यार पगारी प्राइमन्ति इत्यादौ शनयोगे "शाद" इति सूधबाधन चुपयम एव सायुः । 'विश्नः' 'प्रश्न.' इत्यादी लोके ब्रह्मचारिणे प्रश्नान्मोग्य कि प्रथमा रात्रिमानाति सालं माम" इत्यादो काठके च न तासि न । पवश साहि. दिकवर्णक्रमवोधन तेन क्रियत इयत्रापि वरिसदिनिभायोचिता । पासिया न द्वितीय हरयादि मन्यास्त्वदिवप्रयोगाशयका: स्पटा वेति न दिरोषः। एवम्चैठपकरणस्था हलन्तरमा चादिव प्रयोगाशयिका रेकवास्यावापिका व जीकिएकोदेखि मूलं सम्यगेवावस्यम्। मनिममपि मूलं युक्त विक्रमेग प्रथमा ज्येन परिमापाप्रपत्तेः सुपादावाद पदित प्रशान्याऽपि विष्ठः सनिवप्रयोगाश पेन योग्य हरयुष्य वस्तु तपा, मूडे तु सर्वथा सबै विश्मयुसमेत। एतेन परसवासिया TECE ·२७० सटीकटिप्पणशन्दरत्नप्रौढमनोरमायां- कर्तुमुचित इति । तन्न, "चयो द्वितीया" इति पक्षे थकारापत्तः ॥ "श्चुलं धुटि सिद्धं वाच्यम्" अटतीत्य श्योतति, इह घुड्न । शि तुक् (पासू०८।३।३१) ॥ शीति सप्तमी पूर्वत्र कृतार्थायाः "न" इति पञ्चम्याः षष्ठी कल्पयतीत्याह-नस्येति । ननु प्रकृतो धुडेवास्तु किं तुका? मैवम्, शब्दरतम्। श्चोततिक्ष्पदेशे सादिया श्चुत्वस्य धुरि सिद्धत्वेऽपि तुक्यसिद्धत्वात सन् श्चोततीत्यत्र “तुम्नति बोध्यम् । पाठी कल्पयतीति। न च "शि" इति ससमीनिर्देशो बावार्थ:। पोरघरि- भैरवी। प्रातिशाख्ये प्रथमपदमन्यस्थानिकप्रथमलामार्थमिति नात्र द्वितीयादेशल्य प्रसक्तिरित्याशये. नावधारणमित्याहुः । तुदेव कर्तुमुचित इति । : सस्य तुद' इति न्यास कार्य इत्यारायः । अष्ट्योवतीत्यत्र जगममासिः सकारसमा पेस्याशपेनाह-योततीति । सादिक । मो. रजेत्याधभियुक्तोरिति शेप । श्चुत्यं धुटिश इति पार्तिके धुटीत्युपादानस्य फलमाह- चुत्वस्येति । लाघवार्थ इति । "ट: स" इतिसूत्र इत्यादि । न्यथा-ठभयोरचारिताप्यांमारे। भावप्रकाश:। प्रति सद्विस्वन दानिशद । तस्य रिसाकरणाव पूर्वभासियोयमिति न, रिखमाग्य तपरिवाद । श्वेन सत्य शालय इति द्विले दानिशदिति मूहमपास्तम्, चावासिमा सया पराामावार पर स्तरङ्गपरिमापया निवार सा व्यवति स्पष्ट केयर यवधान लगनुस्वारयोसिपसर्गयो:सतो. रिटसिया तदुक्तिधेय तस्मासदिल सममेव, धादिरवयो: पदयाप्रिसस्पेन समारसिरपरि 'मिस्यस्याप्राप्या पूर्वत्रासि नित्यसिसवरप चाप निर्वाधावार । म सिया समानापार दोग्या' स्यादिसिमिया सत्रातमिति रानाहऐकम्पा, युके गरिमाम. पदस्थापयासाययस्य माप्योळे: परिमापाशनान्वेति दिए । नन्वेषमप्या येस्पानिमानित पवरथ पवेति वेणु ! मत पसरयानोति म्यास्यानेनापमानोरसथापन नोमय. रोषः। यदा पानिमाशयवर्मने सूत्ररीत्यैव दोपसम्भवेन वरव दोषस्य मागुपरिपतन RE माधुरमेश, भने त्यस्यासमवेन पयोषम् । एवमानाय मूलं गिरनपत्रापwron रपदरमायुकरस्पानुपापी। मार मारे "पपत्र वितमिलेमा সংবা মুনাওঁক। পাশব্দ হয়। ধানি মুনে योगस्यवदास कविता परतुर १ः परासिमिसारम्य परिपा:RARIनुगमः। नीरीत्यायन स्वागाकारयोः सोऽपि सलारिया या प्रारमिmTERAT. पा ममे पटप १ मा म फोऽपि दोष रविकोप्पम् । सामान्य MASTERधार-प्रोतिttes साBिAIRTEER मायोध्यमिति। परमा, भारीपा महयोगनै दरयापन्निा भुER मोबने दिदमरिबाशिसिरमेशपरमारयमविरोमा . प्रेमाप पासो निमत एक पसरपालि। पछामिति पयो देशकोपा भपरिवार ITURNA ·हल्सन्धिप्रकरणम् । २७१ अतः "शश्छोऽटि" (पासू०८।४।६३) इत्यस्य हि पदान्ताज्झयः परस्य शस्य छ इत्यर्थ आकरे स्थितः । एवं च धुटः परादित्वात् सन्च्छम्मुरित्यन च्छो न स्यात् । विपूर्वा. द्रपेरोणादिके शप्रत्यये "मध्वश्चोतन्त्यभितो विरशम्" इत्यादौ यथा । पूर्वान्तस्तुक् कृतः । नन्वेवं कुर्वन्शेते इत्यत्र "पदान्तस्य” (पा०सू०८।४।३७) इति णत्वनिषेधो न स्यादिति चेन्न । कार्यकालपक्षे बहिरङ्गत्वेन तुकोऽसिद्धत्वात् । यथा- देशपक्षे "स्तोः श्चुना"इति योगो विभज्यते । 'न' इति वर्तते णः' इति च । स्तोः श्चुना योगे णत्वं न स्यात् । नकारार्थमिदम् । सकारप्रहणं वर्गप्रहणं चोत्त. रार्थम् । ततः श्चुः' इति । पूर्वमनुवर्तते । एवं "नश्च"(पा०सू०८।३।३०) इति सूत्रे कुर्वन्त्सोदतीत्यत्र "पदान्तस्य" (पा० सू० ८।४।३७) इति णत्वप्रतिषेधो धुट:- परादित्वे प्रयोजनमिति प्राचां प्रन्थोऽपि यथोद्देशपक्षे वाध्यः । शब्दरत्नम्। तार्थत्ये लाघरेनान्यविभक्त्युच्चारण युक्त, न त्वन्यथैत्याशयाव । धुडेवास्त्विति । शीवि च पष्ठय इति भावः । विरप्शमिति । छान्दसार्थमपि बहुशः सूत्रकृतो यन. मादिति भावः । णत्वं न स्यादिति । एतदृष्टया श्चुत्वस्यासिद्धत्वं तु न, वचनसाम. स्यादिति भावः । त्रिपार्या सर्वथा परिमाषाऽप्रवृत्तौ पक्षद्वयेऽपीदमेव समाधानम् । यथोदेशपक्षे इति । कार्यकाले तु असिद्धत्वान्न दोपः पूर्वान्तत्वेऽपोति भावः । चेति । सप्तमीति शेषः । ननु छान्दसत्वादेव 'विरप्शम् इति भविष्यतीत्याशङ्कायामाह- छान्दसार्थमपीति । प्रसिद्धत्वन्तु नेति । सम्प्रति प्राप्तमसिद्धत्वन्नेत्यर्थः । पदये-ययोदेशकार्य. कालभेदेन पक्षद्वये । इदमेवेति । भवकारेण यत्तु वदन्तीत्यादिना यदभिहितन्तन्न युक्तमित्य. भिहितम् । भमिद्धत्वादिति। "असिद्धम् इत्यनेनासिद्धत्वादित्यर्थः । इति भाव इति । अत्रारुचि. योजन्तूतमेव । यत्तु परममूले मछौ मचा इति पद्यन्तत्पदचन्द्रिकास्थमनूदितमिति बोध्यम् । एतेन यो द्वितीया इति छादेशविकल्पेन रूपयाधिक्याञ्चिन्त्यमिति खण्डन दुक्तिः प्रत्युक्ता, भरवी। भावप्रकाशः। प्राप्तिरिति भावः । पष्टपणे इति । सप्तमीति कोषः। प्रचारिणम्येऽपि यया प्रदेशकामाय योग्यतयेति भावः । एवम सौतिवदय निर्देशः, पकन्यायो वाचनिकरवारप्रवर्तते इति तात्पर्यमिति केचित् । वस्तुतः शीनि च पश्यय, षष्ठयर्थबोधक कार्य । हरयेव कार्यमित्यर्थः। द्वितीयादेशजवेक्षण्यमिति तु पावर योध्यम् । ननु छान्दसत्वादेव तत्र सिद्ध तदर्थमत भार-छान्दसार्थमपीति । उमयापंचायाकरण. स्यास्येति भावः। एवञ्च तपाशयेन तयोक्तं न तु कौके सहयप्रपोगसूचनायेति वापि फलसवात्तदः धमत्यावश्यक सदिति तात्पर्यम् । यहुश इति । छन्द भाविपदघटिततवस्त्रकरणादित्यर्थः । दमेवेति । पवन यत्तु वदन्तीत्यादिना प्रकाशकृत्मिदान्तानुवादस्सत्पाक्षिकमित्यादि दोषादिविधायुक्त पति पाशि कपरतया तद्अन्य व्यभित् योभयन् खण्डनकृजगवायादिः सुतरामयुक्त इति भावः। भसिदत्वा- दिति । मसिद्ध पहिरङ्गमित्यनेनैति मावः । ति माव इति । भत्रारचिोर्ज तूकमिनि यथाशुपयश. सरला इति भाव इति । वस्तुतस्तु चक्षिबातोलिटि चाची पाशे इत्यादिकोरिकप्रयोगेष्वपि हवं मा भूदिति शरछोटि" इति सूत्रे पदान्तसम्बन्ध स्थावरपासमिति बोध्यम् । मू-बहिरमात्यनेति । एकपदापेश "पदान्तस्य" तिवापेक्षया पाट्यसम्बन्विवपापेशवेन ओदिशावमित्यर्थः।

·२७२१ सटीकाटिप्पणशब्दरनप्रौढमनोरमायां- यत्तु वदन्ति-इदं प्रयोजनं बहिरङ्गपरिभाषया गतार्थत्वात् प्रत्युक्तमिति । तत्पाशिकम् , निपादीस्थे ऽन्तरङ्ग बहिरङ्गपरिभाषेयं न प्रवर्तते इति सुद्ध्युपास्य इत्युदाहरणे स्वोक्त्या सह विरुद्धं चेत्यास्तां तावत् । सञ्च्छम्भुरिति । इह श्चुत्व. तुकोरसिद्धतामाश्रित्य "नश्छवि" (पा० सु०८।३।७) इति रुत्वं न शक्यम् । छत्व. स्यासिद्धत्वात् । डमा हस्वात् (पासू०८।३।३२) ॥ उम् प्रत्याहारः। सब्ज्ञायां च कृतं टित्त्व सामर्थ्यात् संज्ञिभिःसम्बद्धयते । तेन यथासंख्यं कुट्-गुद-नुटः प्रवर्तन्ते । नित्यम. हणं विस्पष्टार्थम् । "हे मपरे-" (पा०सू०८।३।२६) इति "मय उयो वो वा" (पासू०८३३३३) इति च विकल्पद्वयस्य मद्धये पाठादेव नित्यत्वलाभात् । सुग. मैरवी। पाब्दरत्नम्। सम्झायाम्-हमिति प्रत्याहाररूपायाम् । विकल्पवयस्य मद्धये इति ।"विमा. पामध्ये च ये विधयस्ते नित्याति पूछः क्त्वा " (पा० सू०१२॥२३) इति सूने माष्योरिति भावः । न च तन्मध्ये पाठेम नित्यत्वकल्पने तन्मध्यपतिताना नपरे तुगादिविकल्पमानामिप्रायकत्वाद्वा। ननु मूले सम्प्रत्याहारइत्यस्यानन्तरं संज्ञायामिति कपनम्प्रामकन्ता घेत्येतावमात्रेण प्रस्तुतार्थनिर्वाहादत आह-पमिति प्रत्यासाररूपायामिति । मनु 'मुदाइत्यत्र रिश्वरयते सतो. कारान्तस्य टित्त्वनतुसंज्ञाया इति संज्ञायामिति मूलमसङ्गतमिति चेत्र, उकारस्योधारणापत्या ए। एतेनोकारान्तस्य टिव साचन संज्ञेति संज्ञायामित्यसङ्गतमिति कस्यचिदुनिःप्रत्युक्ता। रतारापक्ति खण्डयति-नचेति । अस्य नित्यत्यापत्तिरित्यवान्यय । 'विमापामध्याहत्यपूर्ण वचनमिति शङ्काभिप्राय । माप्यकारोफग्नापूर्ववचनकिन्न पापसिमित्याशपेगासमारो- भावप्रकाश । ग्रन्यो युक्त पवेति मूर मेवायुक्तमिति भावः । तदेतद्स्यनयनार-मास्तामिति से । परमो माया विति पचं गुरुवपददिकास्यम् । एतेन चयो द्वितीया ति विकल्पैन पदयास्पियापित्यनिति सण्डनक्तिः परासातदनुवाद पयोछविकापासपकरवाया। ननु त ति पाये संमायामिति आमयमनविवादक बात मार-मिशीति। पर उपचारमाय इति भावः। यत्तु जगमाय:-"द चिन्त्यम्, वरपासवान नदिन Kun प्रससोऽशम्दसति निषाद । मुरिति पशायन्त वा शप्पस्योरशन पुरुषो बमोरियामा सामोरे तापमावास्ये सयमरणादिष्टसिपा मादेविवरण ARTARATI fry संचारवं अमिन भाटि, यूनापासः, तस्य नसेनाप्रतिभावाम। हित इलमारप, AM स्प विधयत्वं स्थान तपाः, नारि देशामो सयामगोया-शिम, म्पपिकनारे, सामोमावाय, आमचारगेनोरेशननयापारिसमानारद दिन् । मध्ये ति। हो. गप्प इत्यपापश्याषेतीति । भो पापागारिनपा योगियाfer परवामानायोचराभव सापश्मनारप "य" बिहार या मादामी पालन मापस्याम्पसमिति मोतियान बाबासनाने रिदरियमिति मन्बोटमा । परनामनगडि --मति। " माय. मारपदमा Trust TriramITI TI Amपिपलपारपरमा मिनारायाsuranttri ·हल्सन्धिप्रकरणम् । ૨૭૩ पणीश इति । ण्यल्लोपो न स्थानिवत् , पूर्वत्रासिद्धे तन्निषेधात् । मुटः परादित्वं 1 शब्दरत्नम्। न" (पा. सू० ८।३।२७) इत्यादीनामपि निस्यत्वापत्तिः । स्वस्तित्वबलाइन वृत्तस्य 'पुनर्वाग्रहणानिवृत्तौ कलप्यमानायां स्वानन्तर एव तत्कल्पनेनोपपत्तावन्यन्न पत्कल्पने मानामावात् । तस्मादुत्तरत्र वामहणसामर्थात्पूर्वस्त्रे एव वाग्रहणस्प निवृत्तिरिति भावः । तन्निषेधादिति । "तस्य दोष" इत्याग त न प्राप्तिः । लत्वसाहचर्येणादेशागत्वस्यव ग्रहणाव । पक्षमीसमासस्यानित्यत्वाचेत्यपि बोध्यम् । परादित्वमिति । ततः पर- स्थाच इति व्याख्यानेनेत्यर्पः । म इत्यस्य पष्ठयन्तत्वमाश्रित्य हमन्तपदावयवस्य हरूवा. भैरवी। स्वरितस्वेत्यादिना । उतार्थमेव स्पष्टयति-तस्मादिति । पूर्वेति । अव्यवहितेत्यादिः। यत्तु 'सुग- ण्णीश' इत्यत्र मुटः परविधिस्वेन स्थानिवद्भावशवासङ्गतेति, तन्न "प्रत्यैपिषन्" इत्यर्थ- म्पञ्चमीसमासस्यावश्यकत्वात् । भनित्यत्वादिति । प्रविगणय्येति भाप्योदाहरणादस्यानि- स्वादित्यर्थः । यत्तु प्राचेत्यादिना जादेः पदस्येति व्याख्यानस्य स्वयन्दूपयिष्यमाणत्वाक मुटः परादित्वमिति कयनं विरुध्यत इत्यत आह-तत इति । हम इति पञ्चमी, पदस्येत्यनुवृत्त सामानाधिकरण्येन सम्बन्धाय पञ्चम्या विपरिणम्यते, सा चानवकाशा, अचीति सप्तमी वृत्त- रन चरितार्थेति सान षष्ठ्यर्थ इवि कल्प्यते । एवञ्च हस्वात्परो यो छम् तदन्तं यत्पदं त. स्मात्परस्याच इत्यर्थ इत्याशयात् । मूले गत्वप्रतिषेधार्थमिति । "पदान्तस्य इति णत्वप्रति पेवस्य सिद्ध्यर्थमित्यर्थः । मयस्येति । अस्यान्यथेत्यादिः । षष्ठयातत्वमिति । अस्मिन्पो प. दस्येत्या विमतिविपरिणामो न कार्य इति लायवम् । एवमचीति सुप्तम्यपि चरितार्था । स्वा. परस्य हमः पदावयवल्याचि पर इति तु नोळं, 'दण्डिना' इत्यादी दोपाप। अस्मिन्पथे पदे इत्यनुत्तं तद्विशेषणमचीति, तेन तदादिविधिः । यदि तु पदावयवस्य हस्वात्परस्य मो. भावप्रकाश शाशयः । न्यायसिद्धारवान्न तयेति समाधते-स्वरितेति । स्वानन्तर इति । यत्रानुस्याऽमिमवापद ध्यय सतः प्रागव्यवहितसूते एवेत्यर्थः । उकार्यमेव स्पष्टयति-वस्मादिति । "विमाषोपयमन" इति विमापापस्यात पवारवरितादादननुचिः । एतेन "म्पस्थितिझायाम्" इत्यस्य निस्यरवेऽपि "स्पायोः" हत्यादीनान स्पारिति मन्दोक्तमपास्तम् । पूर्वेति । भव्यवहिनेत्यादिः। यत्तु जगन्नाथ मुरः पर. विधिरवेन तदारया सहाया एव नोस्पितिः, पञ्चमीसमासस्य तु स्वयैव पाशिकरवाहीकारेण राहुलझारीना. मिवानिष्टायमपत्तेः । मन्यया काविरकरवं निकलमेर स्यात् , दयादिपाय तवाप्यत्र तस्वमेव शरण तस्यात्रिपादास्पस्वाद । संयोगान्तलोपेन निर्वाह विगफ्य्येत्यत्रायादेशानापतिरकरीत्येति मूल. कृोपीष्टमेव । तद वनयन मूछे देखन्दरं पूरपति-पचमीति । नन्वज़ादेः पदस्थेवि प्राचोकल्याएको नस्य दूषयिभ्यमागत्वेन कथं तस्य तत्वमव भाइ-तत इति । सूत्रे हम इति पञ्चमी पदस्यत्यनुत्त सामानाधिकरण्यान्वयाय पप्रभ्यन्वतया विपरिणम्यवे। तस्या भनवकारस्वादेवोत्तरत्र चरितार्थाचीति पष्ठवर्षे सप्तमी । तयाच इस्वात्परो यो कम् तदन्त यापदं स्मारस्याच इचों निष्पायूमो मुख्यन्यादन्यथा पूर्वान्त एव कम्यो धुग्वदिति प्रतीपते, म । माष्परूपस्यामेदेन सादेव मेन तयार । वमपन् तयैव विपशमलाशयमाह-हम इत्यादिमार इस्यन्तेन । भन्यथेरपादिः । हस्वारस्य मा पारपरस्य मुस्थीवितु नोट, दग्मिनेत्यादो दोपापरिवि योग्यम् । भवन परममूरेऽपि हस्तातररमापदावराम. परस्याचो मुडिवि मोठम् । नेति । स प प्रस्पापा मापापा भाकगन संस्कारका संस्कायस्वातिदायरामावारिमाया "पदान्तरप" दावारहरपा सिमावामारेन परिमापदाचार प्रति तु पहावरोषने न पारसमिति। सरला।

·२७४ सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- कुर्वन्नास्ते इत्यत्र णत्वप्रतिषेधार्थम् । अत एव'खमा हस्वादचि द्वे' इति नात्रि । पर णत्वं प्रति पूर्वस्य सिद्धतयाणत्वापत्प्रेरिति प्राञ्चः। यत्त्वाहुः-बहिरङ्गपरिभाषया गतार्थत्वादुभयमप्यसङ्गत्तमिति । तदपि पाक्षिकम् । राज्ञ इत्यनेव यथोद्देशेनैपादि- के ऽन्तरङ्गपरिभाषाविरहस्योक्तत्वेन प्राचां अन्यस्य सौष्ठवात् । कथमन्यथा द्वियं त्रिय च स्वयमेवोक्तमिति दिक् । शब्दरत्नम्। स्परस्य डमो मुडजादौ पदे इत्यर्थेन पूर्वादित्वमेव कुवो न कृतम् । "पदस्य" (पा सू० ८।१।१६) इति च "मादुपधाया" (पा० ० ८।२।९) हत्यादाविवावयव- पाटी। अजादौ पदे इत्युम्नी मम्यासे इत्यतः शरि मननित्यादावनन्त्यस्य नेति भावः। घहिरनपरिभाषयेति । नुटो बहिरङ्गखया ऽसिद्धत्वादित्यर्थः । उभयम्- मुटः परादित्वं, वे इति सूत्राकरणं च । पाक्षिकम्-कार्यकालसम्बन्धि । दिगिति । दिगर्थस्तु तत्परिभाषायाषिपाधामभाव एव । किं च यदि यदागमा इति स्पायेनाग भरवी। कर्मधारय, . ऽजादौ पद इत्यर्थ आधीयते तदा दण्डिनेत्यत्र दोपा परिह शस्य एष । ननु नन्दनानमित्यत्र सर्वथा दोप एव, नन्दनशब्दो ल्युडन्त , अनन्शब्दस्त्वन्प्रष्ठतिकशान्त , तेन नन्दनशब्दस्य मन्तम्पदन्नन्दनिति रादवयवस्यान्त्यनकारस्य परादिवदायेनाजादिपदमानमिति तस्मिन्परे मुटु स्यादिति चेत् १न । परममूणेफल्याफ्यानेऽप्यस्य दोपस्य सत्यार । पदि सूक्तदोपधारणाय पदस्येत्येतत्पदपदार्थ मन्ते पदे इत्येतत्पदपदार्थनिमित्तकपरत्यय दोषिवि बक्षित इत्युच्यते, तदा । न कोऽपि दोष इत्यवधेयम् । मूहे -मा एवेडि। णत्याभावा मेवेत्यर्थः । कार्यकाळेति । पररीत्यैवेदम्। एतस्य पाक्षिकमित्यस्य वैकल्पिकमित्यर्थ इति प्रम. स्तु न कार्यो, विकल्पल्याप्रमान्तत्वात् । ममाव एवेति । स्पष्टशेदमन्यः । यमुश्यिय भागमा विहित समागमीयधर्मवैशिष्टयेन गृयते-वदर्मवैशिष्टयेन गृयरो-स भागमोपेन शब्देन गृहाते, तेन पाम्देमागमविशिष्टस्य ग्रहणमिति पार्थ । मागमीयधर्मवैशिष्टयेन गगते आगमो. ऽपि तेन धर्मण गृह्यते इत्यय किम्मानमिति घेव ? प्रहवयस्थमाप्यान्य एपेति गृाग । भायप्रकाशा तदवयव पवेति भावः। टिनाशिष्ट प्रपासल्या हा कधि सहामाया मार-म इति । जजादौ पदे इति । चीति यपाउमेग, पर समस्या वादिविति। न्या पर मम्माऽपि न स्यादिति मावः। पूपादिस्यमेपेति। एरेन पराविषम्यापित पमिति मा. मनु नन्दनानन् बनोदर पारो मन पर सदित सपो हारम् पूर्व पदान्तनकारस्तस्य परादिवरनामाविपरपरस्पाचारतिभानुभास पाहिन या रया, अनपे गुमानि चम्यन्तेन समास इति पत्र। मिदनी दोपियन समुरार प्रपासहिन्यापामपणेने सिदेवेति मार.। मनम्त्यम्येति वरनामपगेनन् । मुरवि । Im रयापुरतर्ग, निमिट कारस्प सवानिधि मारः। परादिमिति । उपरोया पूर्व बाल्पमिति मारापोरवाहाबरेवानगीघर मानावं शिमचामि। पाशिकमियलामिप्रमगारापा-काभिमाय पति महार सारा। पदीति। मनेनाधि विकासमा "परमार मरपापमयोति प्रतिशतमः साम्पमाप"१मा. Hinा पारितास उप प्राrjra ·२७ हल्सन्धिप्रकरणम् । ननु परमदण्डिनावित्यादौ अन्तर्वतिविभव या पदत्वान्नुट् स्यादिति चेन्न । शब्दरत्नम् । मानामागमिधर्मवैशिष्टयमपि बोध्यते इति तेन नकाराद्यवयवनस्यापि पदान्तत्वापणन्द. निपेसिद्धिरित्युच्यते तहिं हस्वात्परस्य हमन्तपदत्याचि परे अमुडित्येवास्तथा सनि स्यान्न प्रागुक्तः, स्थाच्चातिमहदनिष्टमिति । स्पष्टं चेदं सर्व भाष्ये । भैरवी। भावप्रकाशः। सत्र हि-'दण्डिना' 'शकटिना' इत्यत्र डमुवारणाय "पदादिग्रहणं तव्यम्" इति वार्तिक. स्य पदादित्यस्यानुवृत्तिम्प्रदश्यं, "एवमपि परमदण्डिमा परमच्छत्रिणेन्यत्र प्राप्नोति" इत्याश- कायाम् "उत्तरपदत्वे चापदादिविधौ प्रतिषेधः" इति वचनेन दोपम्परिहृत्य "एवमपि पदादि. स्यपूर्वकर्तव्यं, यदि तत्प्रकृतं प्राक्सुपि कुत्सनादित्येवन्तत" इति कथनानन्तरम् "एवन्तर्हि हम एवायं मुट् क्रियते, कथम् ? पदस्येति वर्तते, हम इति च नेपा पञ्चमी, का तर्हिी? सम्ब. ग्धपष्ठी, पदान्तस्य डमो मुट् भवतीति हस्वादुरिस्य अचीति, यदि कम एव मुद् निय. ते कुर्वन्नास्ते "रपाम्याचोण. समानपदे" इति णत्वम्प्राप्नोति, पदान्तस्येति प्रविपेघो मवि. प्यति, पदान्तस्येत्युच्यते, नैप पदान्तः, पदान्तभक्तः पदान्तमहणेन पाहिष्यते" इत्युफ म् । णत्वम्प्राप्नोतीति। मागमस्येत्यादिः । अत्र पदान्तभक इत्यादिना उक्त परिमापार्थी ध्वनितः । अनुत्तस्य पदस्येत्यस्य विशेष्यत्वाभिप्रायेण मूले व्याख्या कृता । तया सति हस्वादिति प्राधान्यात्पदस्य विशेपणं स्यादेव, हम इति पष्ठयन्तमपि तस्य विशेषण स्यात् । एवं सति याश. सूत्राथै सम्पन्नस्तमाह-हिं इस्वारपरस्य पदस्येति । मन्तस्येति शेपः । ज्या सति-पदस्य विशेष्यत्वाङ्गोकारे सति।नप्रागुतः । शङ्कककृतः।महदनिटमिति । अस्तिपरा- हात्मा, देवदत्त ! रामानिति वद' इत्यादावविव्याप्तिः, कुर्गनास्ते सन्नच्युत इत्यादावव्याति , स्थादित्यर्थः। तयाच लक्ष्यानुरोधान्मूलोक्त एवार्यः कार्यः। सर्वमिति। शवासमाधानावपरोक्तम् । यः । एवेनापमात्रालाघवेन शानगौरवसानानौचित्यमतो "देऽचिहस्वान्मः" इति न्यासे मात्रामपE तात्पर्य प्रकाशकृत रवि खण्डनकृष्प्रयासो निष्फल इवि सूचितम्। यीत्यस्योच्यतइत्पत्रान्वयो नतु मोयन. इत्यत्र । एवं च नात्रा सिद्धान्तत्वभ्रमा कार्य इति बोध्यम् । मपिः प्रसिद्धार्थसमुच्चायकालयमाव:-मागी येन येन धर्मेण गृधते वद्गुणीभूवागमानामपि तेन ग्रहण, स येन गृह्यते तेन विशिष्टस्य ग्राणमिति च सदः । प्रकृतसूत्रमाप्यमेवाचाथै मानमिति । इतितो चिदेतत्स्थाने वेनेति पाठः। नकाराति । तस्याघवयवेत्यर्थः। नस्यापीति । भागमनस्यापीत्यर्पः सादृश्यपर्यवसितेन वाचनिकावयवालेन वर्गस्या. न्यवर्ण: कयमवयव इति न राहयम् । इयं च मुम्बिघिसामयांदनित्या । तेन पहारेत्पादोन दोषः। तो यर्गप्रणे एवाप्रनिरिति तु न, प्रकृठसूत्रे मानेमुक् स्ये ५ माध्ये तत्र संचारितवादिस्यन्यत्र स्पष्टम् । सेनानेन न्यायेन समुदास्य पदान्तवेऽपि केवधगमनस्य वस्सामावः, नवं तु वस्याप्यस्स्येवेश्यपारम् । भनुपूतस्य पदस्यस्पस्य मूगमिमतविभ्यत्वामिप्रायेणार-तहाँति। उत्तरीत्या पूर्वादिस्वस्वीकारे होत दोषाभाषे सतीत्यर्थः। स्वादिति पदस्प विशेष प्राधान्यान, एवं कम इति पटवन्तमपि । भारती परे इत्यनुपूतीच मानामाव रवि मावः । तपासतादि । तस्य विशेष्यावानीकारे सतोत्यर्थः। सेन सानि. याद हस्वादिति म एक विशेषणमिति सियादि चिन्समिस्यपास्तम् । प्रागुफ इति । मूख्य वर्णने बोल सपः। महदनिष्टमिति । मस्ति प्रत्याणरमा, मुमुगणोश पासवेवानिष्ट रयादिष्ट रले नव स्थादित्यव्यापयश्म्यिाप्तिरूपमियर्थः । एवं प मूकमारयमहीकार्य मिति मा.! समिति । रासमाधानारसयेशमित्पः। "मारेशप्रत्यययो: रवि पायापारपारः। अन्तस्य परमान सरपि प्रमोन्नपति मे. इस्यपदोगदानमामादसमुरापती वसप समवेन प्रामसत्यये पदान्टापस मुखमवार । सरदा ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- अत्रानुनासिक [पा० सु० ८३RI] ॥ श्रयमधिकारो विधिति द्वैतम् । आये ऽत्रग्रहणमनर्थकम, अधिकारादेव रुप्रकरणलाभात् । तुशब्दस्त्वधिकारपते परस्मात्कार्यिणो विशेषद्योतनाथ:-परस्य नित्यं रुत्व, पूर्वस्य तु वाऽनुनासिक इति; विधिपक्षे व्यर्थः । वाग्रहणं स्पष्टार्थम् । "अनुनासिकात्पर-" (पा० सू० ८।३।४) - भैरवी। शब्दरतम्। मन चेदमेव ज्ञापकं बोध्यम् ॥ अनर्थकमिति । इदमुफ्लक्षणं प्रतिसूत्रमावृत्तौ गौरव चेत्यपि बोद्धयम् । स्पष्टार्थमिति । अनेन तुग्रहणमधिकारपक्षेऽपि परस्य रस्ततः पूर्वस्यानुनासिक हत्य- यस्य स्पष्टं बोधनार्थ वाशब्दवदिति सूचितम् । विधिपक्षेऽनग्रहणं तु एतदुप्रकरणे इत्यर्थना भार्थम् । पस्तुतोऽनाधिकारत्वमेवोचितम् । "मतुवसो द" (पा०पू०८३३१) इति सूने चाच्यम्, मध्यमपदशब्देन तत्समासीयचरमपदपूर्व(त्वानामान्त)स्य ग्रहणात् "अतरित".. स्यस्य प्रत्याख्यानाय पदच्यवाय इत्यस्य पदे व्ययाय इत्यर्थस्य फरणेन मापकुम्मवापनेत्यन वापशब्दस्य पदत्वसिद्धयर्थ कायित्वनिवेशल्यावश्यकत्याच । नच पदपदस्य पदत्वयोगपपरत्वं शायम्, स्वशास्त्रसङ्केतितपदपदलक्षणापेक्षया शालान्तरसतितोत्ताण्डलक्षणाया उचितस्य मित्याशयात्।। ननु सूत्रे ऽहणसत्त्वे स्पकरण एवं सम्बन्धो मतु "दो दे लोप" इत्यति सम्यो इत्यनर्थकमित्यसङ्गतगत आह-दमिति । उपलक्षणम् दोपान्तरस्थापीविशेष । तदाह-अनी. सिरियस्येति । सूत्रोपातविधेयसम्बन्धे सति निराकाहपतिपत्तिर्भविन्यसीति माय। यि धिपक्षे मूलानुफमत्रग्रहणस्य प्रयोजन स्वयमाइ-विषिपत हति। गम मे पित् "पायुमपत्र. पाणिनितात्पर्यमिति लभ्यते, तथापि विधित्यमेगेचिनम्, सविधेययोधकशास्त्र व्यापारे। गाकाहाशान्त्या राघवादिति" तत्याद-वस्तृत इति । परममूहे रोरिस्यस्पैतलारवि. न्यत्र मुटपरस्य मरयामायादिति वाच्यम् । पइसापामापार , मावालपपरपासाविलाप। मास्य पदस्य शबरूपस्य वा मस्यैव वा टि प्रत्याहारे : स्यादिस्पर्धापती याम् प्रशमी BIHAR वापत्तेति दिक। নৱ মৰমী ইং” হাখি গায়া যদি সৎ হবাও - दमिति । दोपान्तरस्यापोति शेष । -प्रतीति । भपिना BABYषपः । इत्यस्यति । रखमोगविषयसगन मेराकारमान्यमान पारिBि मागः। पागणादिति । मोम मूत्र प. अधिठ सूचितमिति । इवेन पूर्वविमिमियातम् । नाalarere वापाचा मूले ग्युना परिहरति-विपोसि। एरममपम गरिसमा मूलशे टन्धम् । वन प्रक्रियामरामाउसपर नार.-'REER IS BRAINER - भावप्रकाश।

·हल्सन्धिप्रकरणम् । २७६ इति ज्ञापकादेव सिद्धेः । न हि विकल्पं विना ऽनुनासिकामावपक्ष इति सम्भवति । इदमेव ध्वनयितुं वृत्तौ तु वेति शब्दो नोक्तो । अनुनासिकात (पासू०.८३३४) ॥ ल्यब्लोपे पञ्चमोत्याह-अनुनासिक विहायेति । एवं च संसर्गवद् विप्रयोगस्यापि विशेषावगतिहेतुत्वादवत्सोऽऽनीय- शब्दरतम् । कृवयोः "चन उपसंख्यान" "विमाषा भवत-" इत्यनयोरुदाहरणे भाष्ये ऽनुनासिकाद्यनु- पारणात । विधित्वे तु तत्र प्रवृत्तिारैव। अधिकारहवे तृत्तरत्रैव प्रवृत्तिः । स्पष्टं चेद वृत्ताविति तत्त्वम् ॥ ल्यब्लोपे इति । दिग्योगलक्षणा तु न, अनानुस्वारपरानुनासिकः पूर्वस्य तु पेति न्या- भैरवी। यस्यानिन इत्पर्यः । तेन लोपस्यापि सम्प्रहः । इति सूत्रकृतयोरिति । एतेन यदुक्तमत्रप्रहणस्य विधित्वपक्षे प्रयोजमन्तथाकल्पनेऽपि दोष एव । यद्यपि "वन उपसंख्यानम्" इति छान्दसा तथापि विमापेति लौकिकमपाति तत्र दोष एवेत्याशय । उत्तरत्रैवेति। अत एवास्य सूत्रस्य 'मतुवसोः" इत्यनन्तरम्पाठः कृतः ।। परशब्दस्य श्रवणेन दिग्योगलक्षगा पञ्चमीति प्रान्तिवारणायाह-दिग्योगेति । इति न्या. सेनेति । नवन्यासे "आतोऽटि नित्यम्" इत्यत्राप्युमयसम्बन्धापत्तिः । नचेष्टापत्तिः, महां भावप्रकाशः। काहाशारया लाघवाद । भन्ययोत्तरोत्यातिगौरवम्" इति, तन्नेति ध्वनयना-वस्तुत इति । एवेनो-- भयम्यावृत्तिः। रोरिस्मस्यैतप्रकरणविधेयस्यानिन इत्यर्थः। एतेनैवं व्याख्याने लोपादिपशेऽनुनातिका- दिकरणं तव चिन्स्यमिति खण्डनकृतिः परास्ता। सूत्रस्योदाहरणदानादाह-कृतयोरिति । छान्दस- प्रयोगसिययमपि सूत्रादिप्रवृतरिति भावः । ननु तरसूत्रे पाठात् वनश्यान्दसवाचायवातिकस्य छन्द. स्यैव प्रवृत्तिरतस्तत्र छान्दसत्वेनापि निर्वाह मुकर इति न सर्वथा तद्विरोध., मत माह-विमापेति । अस्य पाठेऽपि न छान्दसत्व तपयोगस्योमपत्रेष्टत्वादिति भावः । दुर्वा स्वति । एतदुप्रकरणात्यर्थ कायमाणादिति मात्रः । उत्तरप्रीति । तत्वस्येव वरदायवाद । भन्यथा पूर्वमेव पठेद । न च विधि. पऽपि पूर्वव पाध्येऽग्रेपाठसामोत्तत्रावृत्तिरिति वाच्यम्, ततो लाघवेन तपस्यैव युकवाद । इदमेव वनयितुमुचितमिनि प्रागुकम्, एवं चागस्योकगौरवाहीकार इति भावः। सूतदये माध्यामावा. दाह-वृताविति। इति न्यासेनेति । न चैवम् "भावोटि" इत्यत्रापि तथैवानुवृत्याऽनिष्टापत्तिः । इष्टापतिस्तु कर्तुः सरला। हरिवो मेदिनवा मो भगो भो' यादो। मूले विशेपावगतिहेतुत्वादिति । संयोगो विप्रयोगश्च सापचय विरोधिना। अर्थ: प्रकरन जिवंशम्दायान्यस्य सविधिः॥ सामप्पमोचिती देशकामो म्यक्ति स्वरादयः । शुदायस्यानवम् विशेषस्मृतिहेतवः ।। इत्यत्र विशेषानिय विप्रयोगस्यापि गणनेन तस्यापि तस्तार । मनरन्छ। सन्देहे इति तदा समसा मानीपताम्' इत्यत्र बरसम्पन्यस्य धनावेव सावन यथा वरसमयोगेन नुरित्ययोऽजग. भ्यते तर "मवरमा' परस्य विप्रयोगेन धेनुरषोंऽवगम्यो पनि प्रकृतेऽपि तवैव दोध्यम् । .

·२७८ सटाकाटपएशन्दरलमाढमनारमा , अत्रानुनासिकः [ पा० सु० ८।३।२१] ॥ श्रयमधिकारो विधिवि द्वैतम् । आये ऽनग्रहणमनर्थकम, अधिकारादेव रुप्रकरणलाभात् । तुशब्दस्त्वधिकारपक्ष परस्मात्कार्यिणो विशेषद्योतनाथः-परस्य नित्यं रुत्व, पूर्वस्य तु वाऽनुनासिक इति, विधिपक्षे व्यर्थः । वाग्रहण स्पष्टार्थम् । "अनुनासिकात्पर-" (पा० सूफ ८।३।४ ) शब्दरतम्। अत्र चेदमेव ज्ञापकं बोध्यम् ॥ अनर्थ कमिति । इदमुपलक्षणं प्रतिसूत्रमावृत्तौ गौरव चेत्यपि घोद्धयम् । स्पष्टार्थमिति । अनेन तुमहणमधिकारपक्षेऽपि परस्य रस्तत. पूर्वस्यानुनासिक हत्य- यस्य स्पष्टं बोधनार्थ वाशब्दवदिवि सूचितम् । विधिपशेऽनमहर्ण तु एतदुपकरणे इत्यर्थला आर्थम् । वस्तुतोऽत्राधिकारत्वमेोचितम् । "मतुपसो ३ " (पा०२०८।३।१) इति सूत्रे भैरवी। भावप्रकाश । वाच्यम्, मध्यमपदशब्देन तत्समासीयचरमपदपूर्व(त्वानाक्रान्त )स्य ग्रहणात् "अतदित". स्यस्य प्रत्याख्यानाय पदव्यवाय इत्यस्य परे व्यवाय इत्यर्थस्य करणेन मापकुम्भवापेनेत्यान चापशब्दस्य पदत्वसिद्धयर्थ कार्यित्वनिवेशस्यावश्यकत्वाय । नच पदपदस्य पदत्ययोग्यपरत्व शयम, स्वशास्त्रसङ्केतितपदपदलक्षणापेक्षया शालान्तरसतितोत्तरपदलक्षणापा उचितत्य- मित्याशयात्॥ ननु सूने पदणसत्त्वे रुप्रकरण एव सम्मन्धो नतु "टो दे लोपा इत्योति लम्पते इत्यनर्थकमित्यसङ्गतमत आह-दमिति। उपलक्षणम् दोपान्तरस्यापीति शेष । तदाह-प्रती. वि। इत्यर्थस्येति । सूत्रोपातविधेयसम्यन्धे सति निराकालप्रतिपत्तिर्भविष्यतीति भाव । वि. विपक्षे मूलानुफमत्रग्रहणस्य प्रयोजनं स्वयमाह-विधिपक्ष इति । अत्र फेवित् "ययम्युमपत्र. पाणिनितात्पर्यमिति लभ्यते, तथापि विधित्वमेयोचितम्, सद्विधेययोधकशास्त्रस्य व्यापारे. णाकाहाशान्त्या राघवादिति" तन्नेत्याह-वस्तुत इति । परममूळे रोरिस्पस्येतत्प्रा. न्यत्र मुट्परस्य मरयाभावादिति वाच्यम् । पदलापवामाबाद , मावालापवस्या सार्वत्रिकत्वाय। मान्तस्य पदस्य शब्दरूपस्य वामस्यैव वा मटि प्रत्याहारे इ. स्पादिपर्यापतो गम् प्रामो प्रधाम या शवपित्तवेति दिक। ननु प्रकरणोदन "दोहो" इरपादावनति स्पष्टतया बोधयितु व परस्पात माह- इदमिति । दोपान्तरस्यापोति शेष । दाह-प्रतीति । अपिना विपिसगुपयः । इत्यस्येति । रखसोपातविश्यसमधन नैराकादायगान्यत्रागावपादिति मायः। यारादिति । मोमपाल मूले तत्र शेषः पचित । सूचितमिति । तेन पूर्वविरमिदमिरमास्तम् । पाशापार तस्याप्प. प्रदायाचा मूले न्यूनवा परिधरति-विधीति। यमुभयन गमकमावागिनेरपरममिममिति मूलयो हम्धम् । मन प्रक्रियामानुपापिएनाकर.-"RFREE पुढ BAHERITr सरा सिमा कापिंखनिषा विफल इति वाम्यम्, मटारपट्, परमधाताप च परमात्मापाsram विपि वितुर" इसीनिये 'परमादति' स्यान्नुपनिभाय कापिसानिदेशरयावा. सवन्यादरम्प.. मू-मितिदायामित दो वरदे वाषिरसमजाविसमा मिर पिरस्पायनसिप सादा पूर्वस्पेसि । LETE - विषपापयहिटपूरपान “ वादियोरि माविमनुसनIIT- - ·प्रयोजनान्याकरे स्थितानि एवं च यत्वस्यासिद्धतयाऽम्परत्वाभावात् "पुमः खयि" (पा० सू० ८।३।६) इति रुत्वं नेत्यर्थः। (ख्यानमिति ।, चविडो ल्युट् । ख्यानादेशः। नन्वादेश इह दुर्लमः । “वर्जने प्रतिषेधः" "असनयोश्च" इति चार्तिकादिति चेत् ? सत्यम् । “बहुलं तण्यन्नवधकगात्रविचक्षणाजिराधर्थम" इति वार्तिके बहुलग्रहणात्समाधेयम । तथा च शादित्वप्रयोजनगणनवार्तिकम् रविधिः-मुख्यानमिति, एवं-पर्याख्यानमिति, निष्ठानत्वमाख्यातम् इति च । शकारेण व्यवधानात् "कृत्यचः" (पा० सू० ८।४।२९) इति एवं न, तथा आख्यातमित्यत्र "संयोगादेरात-" (पा० सू० ८।२।४३ ) इति नत्वं न, यत्वस्या- सिद्ध्या यण्वत्ताविरहात् । एवं च "न ध्याख्या"-(पा० सू० ८।२।५७ ) इति सूत्रे ख्याप्रहणं न कर्तव्यमिति भावः । न च ख्या प्रकथने, इत्येतदर्थं तदिति चाच्यम् । तस्य सार्वधातुकमात्रविषयत्वात् । अत्र च "सस्थानत्वं नमः ख्यात्रे" इत्युत्तरवार्तिकं प्रमाणम् । सस्थान इति जिह्वामूलीयस्य प्राचां सब्ज्ञा । स इह न । . - शब्दरत्नम्। " (पा.सू०४।१।३) इति सूत्रभाष्यकैयटोतव्युत्पत्तिस्तदा सस्य लोपे मस्यैव प्रत्ययः त्वमिति व्याख्यादर्शो कसामानाधिकरण्येऽपि पत्वाप्रातिरेव । पाते?म्सनिति व्युत्पत्ति मादाय तु मूलमिति दिक॥ शकारणेति । यत्वासिद्धत्वादिवि भायः । न कर्तव्यमिति । यत्वासिद्धया पण्व. ताविरहेण नत्वाप्राप्तेरिति भावः । अत्र चेति । ख्यातेः सार्धधातुकमात्रविषयत्ये इत्यर्थः । सझेति। एवं च तदुत्तरमावप्रत्ययेन सस्थानशब्द उच्यते । तेन स्वयाच्यो जिवाम. भैरवी। पोजयति-पातेरिति। ख्यामादेशे नेति नापूर्व वचन किन्त्वर्थसिद्धमिति प्रतिपादयति-मुले-मादेश होत्यादिना । बहुलन्तण्याने त्यादि । तणिति संज्ञाछन्दसोः संज्ञा। बहुलग्रहणस्य प्रयोजनमाह-मधेस्यादि। सनादेः के जग्ध्यादेशाभावः । वधकेत्यत्र "हन्तेण्वुल्" अनेन वधादेशः । गात्रेत्यत्रेणो गादेशः । विचक्षणे स्यानादेशाभावः। अजिरे व्यादेशामावो योध्यः । यत्वस्यासिद्धयति । तद्विधायकशास्त्रस्यासिद्धयेत्यर्थः । एवन-सस्थानशब्दस्य संज्ञारूपत्वे च । उच्यते इति । भावप्रकाशः। रिति मावः। तथापि मूल योजयति-पातेरिति । दिगिति । तदर्थस्तूकमान्यविरोधात्तदनापमप्रमा. पम् । म एव तुः प्रयुक्तः । एवं च मूकमयुक्तमेवेति। यत्वासिद्धति । तद्विधायकशालासिद्धेत्यर्थः। एवमऽरि। मुख्यत्वारसाध्यपरामर्शसवेराह-ख्या. तेरिति । ननु तस्य तरसंशारवेऽपि भावप्रत्ययो खेनतदनमः, मत मार-एवं चेति । संशस्वेचोयर्थः । उच्यतइति । संशशमस्थले शब्दस्यैव प्रातिनिमित्तावादिति मावः । तेन रवान्तेन तदाबकेन । स्वाय इति । लक्षणामूलसम्बन्धप्रदर्शनमिदन् । एवन स्वं सस्थानमा तया च वान्ताभ्यस. स्थानशम्याग्य इत्यर्थः । मन्वयापनुपपत्तेरिति मावः । एवं दृधपि दोध्यम् । ननु स्यादीति वाध्ये - सरला। सस्थानशब्द इति । संदेतसम्बन्धेन सस्थानशम्दवव सस्यानादशस्यनावच्छेदकम् । वेन रूपेण ·नुग्माणस्य नुम्विसनीयेति सूरे विसर्जनीयमाणस्वैव प्रत्यास्यांना सापरासररयामावाप मापात वाचास्यानित्यत्वमप्रमाणमाम्या चर्चेत्यादि सारचर्यादपदाने पर तपातिरपीकाराम मा एवमादिशब्दोम्य वैश्यरुचिरनेन सूचितामा एश्य आवस्य पुन.TORम्पावड. नयन् वरनयोयुगपर कमेण वा प्राचौ एकस्यैर विधानापत्तिस्यस्यसस्येवरान समस्याको धारणसाध्यालेन तस्य पुनपारोबारश्यकत्येन पर वापिटपा. झारसमिहिरप म्पाम्यान चोचारणे इत्यस्याहारमोचारणस्यस्पैव विवादिविरनिरासापा-एकम्येति। पूनानियोपोर शालयोः कमेकासि माव.. पारगादेन त्रदिप्रयोगश-विध। एम-'मोसा. स्यामायनेन । पूर्वसनिलीयमिति,पणाविशेषाम् । अपरस्प-मित्र पूरवर पा. ध्वनितिशासायमाणत्यापि परममूहमाया-प्रत्यपेति। तपास्पार'. रिवति। विरोसितेरिठि . सचमरे पुषाम्' नारिहरपम् । एतता स्वाभाव प. मूख्योमनपसरवि पनपनार-या- सू० सा४।४६) इति कृतेऽपि "यणो मय." इति भवत्येवेति भावः ।। पुमः खयि (पा० सू० ८३६)॥ पुंस. संयोगान्तलोपे कृते ऽवशिष्टमाग- स्येदमनुकरणम् । पर्युदासादिति । "इदुदुपधस्य-" (पा० सू० ८।३।४१) इति पत्वविधायके सूत्रे इति भावः । अप्रत्ययस्य यो विसर्ग इति वैयधिकरण्येन व्याचक्षाणानां प्राचां मतेनेदम् । वक्ष्यमाणरीत्या सामानाधिकरण्येनान्वये तु पत्वप्राप्ताविति बोध्यम् ॥ ख्यामादेश इति । आदेशो हि उपदेशे शादि । असिद्धप्रकरणे णत्वानन्तरं ख्शानः शस्य यत्वं विक्लप्यते । तेन सुप्रख्येन निवृत्त सौप्रख्यं तत्र भवः सौम- ख्यीयः । यत्वस्यासिद्वत्वात् “धन्वयोपधात्-(पा० सू० ८।२११२१) इति वुन्नेत्यादि शब्दरतम्। बोदयम्" इति कश्चित। भवत्येवेति । एकस्य द्वितीयोच्चारणस्यैकेन साधुत्वोधन तयोर्मध्येऽपरस्य द्वितीयोञ्चारणस्यान्येन साधुत्वबोधन मितिमावः । वक्ष्यमाणरीत्यति । प्रत्ययरूपो यो विसर्ग इति व्याख्पादरीत्येत्यर्थ. पस्तुतस्त. दसङ्गतम् । कविमिः कृतमित्यादौ दोषापत्तेः । एतच्च "मदये ॥ इति तना शनि. योधन सूचितम् । यदा तु सूतेः सत्य पकारोऽन्त्यस्य हस्वो म्हः प्रत्यय इति "प्रिया. इति शिक्षोकरीत्या तालव्यत्वेन जोर स्यात् । कविदिति । भनेमारुचि पुचिता । तया. हि-भटकुप्वाडितिसूत्रस्थनुम्ग्रहणस्य प्रत्यारन्यानेन ज्ञापकान्तराभाषेन चानित्यत्वे न मा. नम् , भात्यानुक्तं चानित्यत्वम् "मलाक्षश्" इति जश्त्वापत्तिस्तु "अभ्यासे घरतिसूत्र- सानिध्येनानन्त्यझल एवं ग्रहणेन वारयितु शक्येति । एकस्मिन् लक्ष्ये एकस्य शाखस्य पुन प्रवृत्ती मध्ये रक्षणमिति न्यायविरोध इलाह-एकस्यति । एलेन-"मघो रहा" इत्यनेन । अन्येन "यणो मय" इत्यनेन ।। तत्-व्यारयादर्शोक्तिसामानाधिकरण्यम् । एतश--असारस्य । सिद्धान्तरोत्या - यदेति । सूवे सप्रसर पुमान्" इति तग्रोक्तम्। सूते सस्य इति तदर्थ । मूलकारो भावप्रकाश। ति शिक्षाक्या तालव्यत्वेन जकारापचिरिति मान.। फनिदिति । कौस्तुभदिश्य। पत्र भैरवी। . सम्येन-वगोमय"पनेन। गो ·हल्सन्धिप्रकरणम् । २८३ , प्रयोजनान्याकरे स्थितानि । एवं च यत्वस्यासिद्धतयाऽम्परत्वाभावात् "पुमः खयि" (पा० सू० ८।३।६) इति रुत्वं नेत्यर्थः। पुंख्यानमिति । चरिडो ल्युट् । ख्यामादेशः । नन्वादेश इह दुर्लमः । “वर्जने प्रतिषेधः" "असनयोश्च" इति वार्तिकादिति चेत् ? सत्यम् । “बहुलं तण्यन्नवधकगात्रविचक्षणाजिराधर्थम्" इति वार्तिके बहुलप्रहणात्समाधेयम । तथा च शादित्वप्रयोजनगणनवार्तिकम् विधिः-पुख्यानमिति, णत्वं-पर्याख्यानमिति, निष्ठानत्वमाख्यातम् इति च । शकारेण व्यवधानात् "कृत्यचः" (पा० सू० ८।४।२९) इति एवं न, तथा आख्यातमित्यत्र "संयोगादेरात-" (पा० सू० ८।२।४३) इवि नत्वं न, यत्वस्या- सिद्ध्या यण्वत्ताविरहात् । एवं च "न ध्याख्या"-(पा० सू० ८।२।५७ ) इति सूत्रे ख्याप्रहणं न कर्तव्यमिति भावः । न च ख्या प्रकथने, इत्येतदर्थं तदिति वाच्यम् । तस्य सार्वधातुकमात्रविषयत्वात् । अत्र च "सस्थानत्वं नमः ख्यात्रे" इत्युत्तरवार्तिकं प्रमाणम् । सस्थान इति जिह्वामूलीयस्य प्राचां सक्षा । स इह न । शब्दरत्नम्। " (पा.सू०४।१।३) इति सूत्रमाप्यकैयटोकव्युत्पत्तिस्तदा सस्य लोपे मस्यैव प्रत्यय त्वमिति व्याख्यादर्शोकसामानाधिकरण्येऽपि पत्वाप्राप्तिरेद । पातेईम्सन्निति व्युत्पत्ति मादाय तु मलमिति दिका शकारेणेति । यत्वासिद्धत्वादिति भावः । न कर्तव्यमिति । यत्वासिद्धया यग्य. ताविरहेण नत्वाप्राप्तेरिति भावः । अत्र चेति । ख्यातेः सार्वधातुकमाविषयत्ये इत्यर्थः । सझेति । प च तदुत्तरभावप्रत्ययेन सस्थानशब्द उच्यते । तेन स्ववाच्यो जिद्वाम. भैरवी। पोजयति-पारिति। ख्यानादेशे नेति नापूर्व वचन किन्त्वर्थसिद्धमिति प्रतिपादयति-मुले-मादेशे होत्यादिना । बहुलवण्यन्नेत्यादि । तणिति संज्ञाहन्दसोः संज्ञा। बहुलप्रहणस्य प्रयोजनमाह-मश्रेत्यादि । मनादेः के जग्ध्यादेशाभावः । वधकेत्यत्र "हन्तेण्वुल्" अनेन वधादेशः । गानेत्यत्रेणो गादेशः। विचक्षणे ख्यामादेशामायः । अजिरे व्यादेशाभावो बोध्य । यस्सस्यामिद्धयेति । तविधायकशास्त्रस्यासिद्धयेत्यर्थः । एवध-सस्थानशब्दस्य संज्ञारूपत्वे च । उच्यते इति । मावप्रकाशन - रिति भावः। तथापि मूलं योजयति-पातेरिति । दिगिति । तदर्थस्तूतमाष्पविरोधातदनामप्रमा. गम् । मत एव तुः प्रयुक्तः । एवं च मूखमयुक्तमेवेति। यत्वासिद्धति । दिपायकशास्त्रासिद्धेत्यर्थः। एवमप्रेऽपि । मुख्यत्वात्साध्यपरामर्शसावेगह-ज्या- तेरिति । ननु तस्य तरसारवेऽपि भावप्रत्ययोडेखेनवदगमः, मन भाइ-एवंघेति । संशापेवेन्यः। उच्यतइति । संभागमस्थले सदस्यैव प्रातिनिमित्तत्वादिति मावः । तेन-खानतेन तदानकेन । स्ववाग्य इति । इमामूलसम्बन्धप्रदर्शनमिदम् । एवा स्व संस्थानसम्म, तया च स्वान्तायस. स्थानवादपाय इस्पर्षः । भन्दवापनुपपत्तेरिति मावः। एवं इटापि बोध्यम् । ननु स्शादोतिपाये सरसा। सस्थानान्द इति । संदेवसम्बन्धन प्रस्थान भन्दा सस्थानावशक्यतारच्छेदकम् । वेन रूपैम ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमाया- तामित्यत्रेव सम्भावितानुनासिक्यगुणक एत्र उपस्थितत्वादाकाङ्क्षिवत्वाचावधि- खेन सम्बध्यत इत्यभिप्रेत्याह-रो. पूर्वस्मादिति । अनुस्वारागम इति । आगमत्व च परशब्देनैव लभ्यते "पूर्वी तु वाभ्यामैच-" (पा० सू० ७।३।३) इत्यत्र पूर्वशब्देनैचोरिवेति भाव ॥ विसर्जनीयस्य ( पा० सू० ८।३।३४)॥ खरीति । एतच्च मण्डूकप्लुत्या "खरवसानयोः" (पा० सू० ८।३।१५) इति सूनादनुवर्तते । नन्वनुस्वारस्यान च्वात्ततः परस्य द्वित्व न स्यादेवेत्यत आह-अनुस्वारविसर्गत्यादि । मकारो परीति । यदि विकारोपरि पठ्यरन तर्हि पय सु, यश सु, इत्यादौ इण' पर. शब्दरत्नम्। सेन सिद्धौ "अनुनासिकात्पर-" ( पा०सू०८।३।४) इत्यस्य वैयपित्तेरिति भावः । परशब्देनैवेति । प्रसिद्धावेवकार । मण्डूकेति । एकदेशे स्वरितत्वप्रतिज्ञयेत्यपि बोद्धयम् । अत एावसाने न स । भैरवी। इन्द्र ' इत्यस्मिन् तदुदाहरणेऽनुस्वारानुपलम्भादिति वाच्यम्, एकदेशे स्वरितत्यप्रतिगयेष्टपि हे अवधारणपरत्वे भागमलिङ्गस्य रित्त्वकित्त्वादेरभाव परशब्द एवागमलिङ्गमिति सभ्य ते, तचासम्भवि, पुयशब्दस्याप्यागमलिङ्गस्य दशनादत आह-प्रतियादेवेति। नन्ये कयोगनिर्दिष्टानामिति न्यायेनावसानपदसम्बन्धोऽपि स्यादत माह-एक इति। भावप्रकाश। -मन , तद्वैयापचे. 1 मादरसादो दोदिटीविरत्वेऽनेनैव तयो सिस्वा परवापायमानता भावारपाक्षिकदोपामावादिति वाच्यम् । छन्दस्यापापमानरूपामान प्रयोगनैयत्न पंपमापासयितुम शक्यवाद । मनानुस्वारपरोनुनासिक इति यासोकेश, समस्तोकावपि समाउरो AART अतिश्यष्टसिद्धेश । कचिच्छाणायामनुस्वारपाठरत मादसवारपश्यपेन बोप शिक्षा पिकल्पस्यैवावरिया तासूत्रमेव त्याज्यम् । एवं घन व्यत्ययकारनेति लापपमिति नपाए । पठेन वामाणमावश्यकम्, अन्यथाऽनुनासिकारररोऽनुसार स्यार क्यामेरा मामानप परपद म्प पूर्व इत्येतनियपत्वेन पारिता । "वस्मारिएपरस्प" स्पाप त म मासियदे. विभावेव तसरत एव परवति सार्थकम् । पिपश्य पोपरियायानिटार । स्थिती तु न गमकम् । एव च यामाण सामिति मुलं कि पति रानाकरोडपासम् । माघार বিব মেধাত্রিশাৰবোৰঘৰ আমবিবিসি। ननु मतकातस्यावसानेऽपिस्सा । मायोरा मार- पग विnar मात पति ननुपियदेव मात्र, मानसपासहिमाया गरम सरण। परशरतीति। पादयोऽनुएगो मोहन पाTिARI उरयागमय हाय मारः। स "प्रयापESTANTR मायामामागम प्रति Real or: सपा "मोमगो" पर निम RATEIN सप परेन पाम यायेन मारेन दुसरा परस्परिश। सानो " या EिR" . वारमसापचारमानासागर AREERNm ·भैरवी। स्वाचासम्दन्धित्वालामः । हेशानेरयादौ वैषम्यमिति न दोषः। एवं चोमपत्रापि यणेव। पूर्वसवर्गस्यादि ग्यामित्यादिमान्यररनाराथुक्तिन्तु न युक्तेति भावः । "झलाजशोऽने" इत्येतदृष्टया तस्यासिद्धावा हल्सन्धिप्रकरणम्। २६ स्येति पत्वं स्यादिति भावः । प्रचत्वादिति । न चैवं हरिः कर्ता, हरि स्मरेदि. त्यादौ यणादिप्रसङ्गः । त्रिपादीत्यत्वेन विसर्गादीनामसिद्धत्वात् । मनुस्वारस्यापि द्वित्व इति । अपिशब्दारककारस्य । वचनान्तरेणेति । "अचो रहास्याम्" (पा० शब्दरत्नम्। पूर्वेग सग्निकर्परूपा संहिता त्ववसानेऽप्यस्त्येव । अत एव संहिताधिकारेऽवसानकार्यपाठः सङ्गच्छते। परवं स्यादिति । अत एप पुस्यित्यादायकारं निमित्तीकृत्यानुस्वारघ्यर धाने पत्वमानस्य मुम्स्यानिकानुस्वारस्यैय "नुम्यिमर्जनीय" (पासू०८१३।५८) इति सूत्रे महणाग्नेतिमाप्यं सनच्छते । इकाराद्युत्तर पाठे हि अनुम्बारमिणं गृहीत्वा पत्यं दुर स्यादिति भायः । यणादीति । पूर्वसवर्ष दीर्घ मादिशब्दार्थः । अयं पाठोऽनित्यः । "अटकुपु" (पा०सू०८।४।२ ) इति सूने ऽनुम्बारोपलक्षगनुम्म्ह. गात । मत एय हरि जयतीत्यादौ "झलां जश् शशि" (पा०सू०८१४१५३) पति नेतिः ननु संहिताधिकारादेव तत्र न भविष्यतीत्यत आह-पूर्वेगेति। नत्याकडारीयत्याद्वाध्यवा. धक्भाव. । संज्ञिभेदात् । एतेन पूर्वमादाय सन्निकर्षसत्त्वध्वनितम् । भन एव-उक्तरीत्या तयोः समावेशस्येष्टत्वादेव । सङ्गच्छत इति । मन्यया "तोलि" इत्यादौ पुनस्तस्य सम्यन्थे मण्डू कप्लुत्यापतिरिति भावः। भा एव-अयोगवाहानामकारोपरि पाठादेव । दुरिमिति । नों सति नुम्ग्रहणवैयर्यमिति वाच्यम्, 'सुहिन्सा इत्पन्नानिष्टसम्पादकतया तस्य चारितार्यस- म्मवाद । मादिशब्दार्थ इति । एतेनानिष्टापत्तौ तात्पर्यमिति मावः । अत्र पूर्वसवर्णदीर्घस्य प्राशि, द्वितीयेत्वच्त्वेऽपि द्वितीयान्तत्वविरहेणं न दीर्घस्य प्राप्तिः । वस्तुतस्तु प्रथमेऽपि य णादेपास्यैव प्राप्ति तु दीर्घस्य, अल्विधित्वेन स्थानिवद्भावामावाद । अत एव अनित्यत्वा देव । झन झसीति । "झलराजशोऽन्ते" इत्येतदृष्ट्याऽनुस्वारस्यासिद्धत्वात्तत्याग। यदि जश्त्वं स्यात्तदा- मयोगवाहा विज्ञेया आश्रयस्यानभागिनः । भावप्रकाशः1 बासरूया पूर्वपरयोः सन्निकर्षे पव तरसत्त्वाचात भाइ-पूर्वेणेति । तमादाय तयोः सन्निकर्षस्य सस्वात् म. मिदैन बाध्यबाधकमावायोगाचेति मावः । अत एवेति । उक्तरीत्या तत्र तयोः समावेशस्येष्टस्वादेवेत्यर्थः । पाठ इति । मन्यथाऽसग्मददुक्तिकतापतिः स्पष्टव । न च तेषु न तदधिकार, तोलीत्यादौ मण्डूकप्लुत्या. पत्तेः, स्पष्टं वेदमत्र भाष्ये । घरवाभावे मानमाह-अत एवेति। रण उत्तरमपाठादेवेत्यर्थः । ग्रहणादिति । मुपदेनेति भावः। नीरयस्य समाधानपरेति शेषः । दुर्वारमिति । नुम्ग्रहणं तु मुदिन्न' इत्यादात्र निष्टसम्पादनेन सफल व्यर्थमेव वा स्यात् । तत्सामथ्र्यादमिमतान्तिरकसनापेक्षया खिदमेवोचितमिनि भावः । मादिशब्दार्थ इति । तथाचाघे यण बाधिस्वाऽयं स्यात् । मत्ये तुन, भगन्तात्प्रातिपदिकाद जाघोः प्रथमाद्वितीययोरित्यागी कारेणोमयत मात्रयणात् । किं चाचवेन म्यपदेशिवद्भावेन सदादिविकि द्वितीयावाभावात् मल्विपित्वाच्च । एव च तत्र यगिति केचित् । अन्ये तु विसर्गानुस्वारयोरच्वेऽपिन ग्य पदेशिवद्भावेन उदादिवेऽविधिरवादिना प्रथमात्वापमावः परममूलोकसिद्धान्तम्याख्यानेप्यशास्त्रीय. अन्योपि कश्चिदित्यन्तैकदेशिग्रन्थान्तर्गत हरयाहुः । अतएवेति । अस्यानित्यत्वावेत्यर्थः। स्थानमा दाह-लजिश झशीतीति । अन्यथा 'मयोगवारा विशेया प्राययस्थानमागिन, ·२८४ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रोढमनोरमायां- "शपरे विसर्जनीयः (पा० सू० ८३३३३५) इत्यस्य प्रवृत्तरिवि भारः ! यदि स्व- तन्त्रोऽपि धातुरार्द्धधातुके इष्यत तदा जिह्वामूलीयस्य दुरितयेदं वार्तिकमसङ्गत स्यात् । यत्तु हरदत्तमाधवादिभिरुक्तं ख्याधातरपि खशादिर्यत्वविधिरप्युभयसाधा- रण इति । तच्चिन्त्यम् । भाष्ये चविड एवोपक्रमात्सार्वधातुकेऽपि शादिप्रयोगा- पत्तश्च । न चेष्टापत्तिः । माधवेनार्द्धधातुकेष्वेवार्य रुशादिरित्युक्त्त्यान, सार्वधातु केऽनभिधानस्यैव शरणीकर्तव्यत्वापत्त्या गौरवप्रस्तत्वाञ्चत्यास्तां तावत् । स्यादेवत् । बहवः पुमांसोऽस्मिन् कुले बहुपुम् ख्यातीत्यत्र सत्वं स्यात् । उर प्रभृतिषु पुमशब्दस्यैकवचनान्तस्यैव पाठान्नेहकप् । सार्वधातुके च ख्यातेः प्रयोगो निर्वाध एवेति चेत् । इष्टापत्तेः । संहिताया अविवक्षायां तु रुत्वं नेति स्पष्टमेव । यत्तु प्राचा "ख्याधातो नेति केचित्" इत्युक्तं, तत्र यदि ख्यानादेशे इत्यर्यस्तहि के विदित्यनुचितम् । स्वतन्त्रे घातौ चेत्तहि सार्वधातुकविषयेऽपि निषेधः स्यात् । न चेष्टापत्तिः । निर्मूलत्वात् । शब्दरतम्। लीपो वार्तिके लक्ष्यते, कुत्वं कस्मान्न भवतीत्यप्रेति भावः । क्शादीति । प्रयोगे चर्वप्रसिरिति भावः । इत्युक्तत्वादिति । पूर्व माधवो नेधापत्ति कमई इत्यर्थः । अनभिधानस्यैवेति । रुशादेरनमिधामस्यैवेत्यर्थः । गौरवेति । एादित्वं स्योत्या. ममिधानस्वीकारापेक्षया तदस्यीत्यैव ख्यातेरार्धधारयेनमिवानस्पैव स्वीकारे सायमि- ति मायः । सत्वं स्यात्-रत्वमित्युपलक्षणं जिह्वामूलीयस्य परवस्य प । मम स्याति नि.ख्यावीत्यादी। भैरवी। संज्ञाशब्दस्यले शब्दस्वरूपस्यैव प्रतिनिमित्वादिति भारः । यश-सपा माधयोफार ख्यातेः स्वतन्त्रस्येति शेषः । भावप्रकाः। शादीत्ययुक्तमत -प्रयोगेशति । पार्शनियाठे प्रयोग एपराठः । पत्यति । नव যায় ঘর বিধিঃ যাত্রা। গণ এবং আয় বৈষময় ছবি দেন মিয়া। न च नादिन्या हत्यमे यापविपिरतु मादेशो युक वास्तु पयो दिनीया दराने वीपाय. गोलि कि खाशिनेशियाम्पम् । प्रक्रियाधापवाय तपेरिधि मायः। पूर्व पेशि । माघil घेत्यर्थः । न प हरदयस्येष्टापचारप्यापरोपो पुरखर पशि मारः। मायमनार-अनाति । प्रयोगाप्रमाया-पतादेरिति । योपरविराति भाः। ५ सय न्यायेनारयान्वयः । एम्पमितीति । बहुपन यापन एमीप मा राम सत्र चपापनमः। मादिगा ममागीयमयोगमावोगा- মানিন্ত। सरला घfr गारस्य बोर: । रमानामिको मारे । मारम RAME र माप शनातन सामन। र पिनासन -shtr. या। - - ·શ૮૫ , हल्सन्धिप्रकरणम् । चक्रिस्नायस्वेति । यत्तु प्राचा त्राहीत्युक्तं, तत्र परस्मैपदमयुक्तम् । वायतेर्डि स्वात् । वायत इति त्राः स इवाचरेत्यर्थे कर्तरि कियन्तादाचारकिपि वा बोद्धयम् । प्रशानिति । अपूर्वाच्छाम्यतेः किम् । “अनुनासिकस्य कि"-(पा० सू०६४।१५) इति दीर्घः । "मो नो धातोः" (पा० सू० ८।२१६४) इति नः। तस्यासिद्धत्वा- लोपो न। नन्पे ( पा० सू० ८।३।१० ) ॥ पकारोपर्यकार उच्चारणार्थः । वेन नः पुनाती. त्यादि सिद्धम् । “उभयथक्षु -" इत्यत "उभयया" इत्यनुवृत्तेर्विकल्पः फलित इत्याशयेनाह-हास्यादेति। कुप्योः (पा० सू० ८।३।३७) ॥ सूत्रे सर्परत्वाद्विसर्ग: जिह्वामूलीयस्य ख- वा॑त् । "खपरे शरि" इति विसर्गस्य लोपः, जिह्वामूलीयस्य शर्वात् । "वा शरि" शब्दरत्नम् । त्रायतेडिवादिति । अत्र त्रायतेरित्युच्या सत्यपि परस्मैपदे नायेत्यस्य प्रात: ब्राहीत्यस्यासिद्धिः सूचिता । आचारकिपि चेति । नामधासौ मूलधास्वादेछित्त्वाचा. पित्य "अनुदात्तडित" ( पा०सू०१२३३१) इत्यादेः प्रवृत्तिनेंस्यमिमानः । अव एप त्राहि मां पुण्डरीकाक्ष" इति सङ्गच्छते इति भावः । मापं तत्र तदित्यन्ये । शाम्यते. रिति । न तु शाम तेजने इत्यतः, वस्य पदान्ते नलोपेन नान्तत्वासम्मपादिति भावः । न च "अप्रशान्" इति पर्युदासेन मान्ताहणेन सिद्ध "न" इति व्यमिति वाच्यम् । अस्य लक्षणवशसंपन्ननान्तत्वेन पर्युदासेनापि लक्षणशसम्पन्न नकारान्तानामेवापत्तः ॥ मनु "कुशेः" (पासू०८।३।३७ ) इत्यत्र जिद्वामूलीयस्य खवाद्विसमें तस्य सत्वे सश्रवणापतिरत आइ-सूत्रे इत्यादिशादिश्यन्तेन । विसर्गोपच सत्वापवादः। एवं च सूत्रे निविसर्गपाठ इति भावः । सविसर्गपाटेऽप्याह-"या शरि"( पा०सू०९।३। प्रादेस्यस्य प्रातरिति । एवम मूले परस्मैपदपहणमात्वल्याप्युपलक्षणम् । भमिमान इति । उपदेशे यो जिवदन्तत्वानपायेनात्मनेपदस्य दुरत्वाद । मत एव-उक्ताशयादेव । कयन्ताह ग्राहि मामित्यस्य सिदिरत आह-मामिति । नकारान्यानामपि । भूतपूर्वेत्यादि। शेपवेति । यो भय । वन-विसर्गस्य लोपे च । अयोगवाहानां वर्णसमाम्नाये पाठेऽयमेव निर्देशो ज्ञापक इति योध्यम् । नच जिह्वामूलीयस्यैव पारो ज्ञापफइति याच्यम्, एकदेशा. नायेत्यस्येति । एवं च मूले परस्मैपदमाणमाबादेरप्युपलगणमिति मावः। अमिमान इति । उपदेशे यो बिसन्तत्वानपायेन तदत्तात्वादिति भावः। मत स्वास्वरसादार-आमिति । वं च प्रायोक्तमयुटमेवेति सानप्रयासो निष्फल वेति मायः । देवारिकनिर्देशनोमयथ्यावर मार-त्यिति । नारान्तानामिति । स्वास्यादिः यापत्तरिति । प्राप्त रिस्पः। एवं पापत्र न स्वादिति भावः। सोपश्येत्यादि । चौरी । पप्रे घरव । भोगवागनां वर्णसमाग्नाये पाठेऽपमैव निदश एक देशानुमविमारा शापक इति शेष्यम् । पाठेभोति । तेन विसगामारे सत्वमिति रानाकरोडमास्तम्, नान्तस्यासम्भवादिति । सूखे नान्तनिर्देशासम्भारिययः, गन् बाटो मर्यबास्तियपि निष्पन्न मान्दासो नरस्य दुर्गास्वाद । सेन प्रवियोलापारमूने शानपानिपत्रस्यैव प्रा भैरवो। . भावप्रकाशः। 1 । सरटा ·- सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- [पा० सू० ८।३१३६] । इति विसर्ग एव वा। आदेशयोः कपावुशारणार्यो। चाविसर्ग इति । यत्तु प्राचा चाद्विकल्प इत्युक्तम् । तन्न; कपाभ्यां मुक्त विसर्गस्य सत्वप्रसङ्गात् ॥ कानाडिते [पा० सू० ८।३।१२] । कान् कानिति वाच्ये आमेडितग्रहणं यत्र द्विरुक्तिस्तत्रैव यथा स्यादिह मा भूत् । कान् कान् पश्यसि । अत्रैकः किंशब्दः प्रश्ने, द्वितीयः क्षेपे । कान कुत्सितान् पश्यसीत्यर्थः । कस्कादिपु च [पा० सू० ८।३।४८] । अत्र प्राचा विसर्जनीयस्यक पो नेत्युक्तम् । नासो सुत्रायः, पयोरस्वरितस्वात, नाश्चाप्रकृवत्वात् । किं स्वार्थिकार्थकथनं तदिति ध्वनयन्नाह-कपयोरिति । कौतस्कुत इति । कुन: शब्दरत्नम्। ३६ इति । स च सत्वापवादः । "सर" इति चे वैकल्पिकमिति भावः । उच्चारणा- विति । तयोरुच्चारणस्य तो विना असम्भवेन नान्तरीयकतया तयोरुवारण न तु तयोविधेयत्वम्। किन्तु सन्माने तयोर्लक्षणा व्याख्यानादिति भावः । चाद्विकल्प इति । निपातानामनेकार्थत्वाच्चशब्यो विकल्पार्थ इसि तदाशयः । सत्यप्रसङ्गादिति । धानु कृष्टविसर्गस्तु सत्वापवाद इति नास्माकं दोप इति भावः । भैरवी। - नुमस्या सर्वेषान्सथावे ज्ञापकत्वसम्मवात । तयो:-जिद्वामुलीयोपध्मानीययो बिना- कवर्गपवर्गो विगा । मसंभवेन नान्तरीयतयेति । अन्तरा भवमन्तरीयम् अन्तरीयमेयान्तरीयम्, नित्यसमस्तम् अन्तरा तदभावपति भवं वर्तमाननमा पदमिन्नो योध्या इति, तदभाववड्यू. तिभित्रत्वरूपन्याठिलाम इति भावः। सयो:-कुम्वोः। गात्रे-जिहामूलीयोपध्मानीय. माने। यो:-समुदितयोः । ननु समुदायाद्विधेयसमर्पकविभकिसत्त्वेन समुदायस्व विधेय. त्वं कुतो नेत्यत आह-म्याख्यानादिति । लक्ष्यदर्शनमूलकादिति शेषः । प्राची पाण्याने बीजमाह-निपाणनामिति । स्वमते क्षेपम्परिहरति-धानुकृष्टेति। मुले-कान् कानिति । आचं किम्शवप्रकृतिकद्वितीयान्तम्, द्वितीयन् कुरिसताकरता ब्दप्रकृतिकदितीयान्तम् ॥ भावप्रकाशः। पाठश्यस्यैव सत्पाद । वयोजितामूलोयोपध्मानीययोः। तो को। मोनेति । मसम्माविमाया ननु समुदितयोविधेयत्वमेवास्तामिविनोकामनावसरोडा मार-नस्थिति । तर, परिसंश- दिति वरसंश दुर्लभेति भावः । नन्वेवं मूलमते निवारऽपि हिन्दगापतिra ar- किन्त्यिति । सन्माने-मायोः, सामान्ये एकावनम् । सपोः समुस्तियोः । ननु अघिी पर: मा सिन्यायविरोधोऽस हार-व्याख्यानादिति । परनमस्कानिनु परयानु. पर्वका सम्पः स्वस्तिवादेवानुत्तिसित मार-निपातानामिति । प:-प्रक्रियामा सविसर्गसमय इति नानुदवे उन्म), भन्या वरपाविमनुप्रापारापोभयपिसार परे समान भाषः। मन्मते तु स समुशाया स्या-पानुष्टेति । भरवरिवस्व माननादिर मा। पाषागायाधरय महोगा शप्प । लेन साबिसमिनिरपपासमितिमात्माकमिति।. नववा फलितविरासन मन्योभने सोऽपि निहुँ पोखिमुसि ।सेन सोडमनुE प्रति नादिः पाप्रकाशदेवरपा स्पोरिदिए। सरख्या मारामारिका सम्बोधने ननिरन मान्तसम्म सिमलमापनामा ।

·२८७ हल्सन्धिप्रकरणम् । चुतः आगत इत्यर्थे ऽव्ययात्यपि प्राप्ते गणपाठसामोदण् । सपिाकुण्डिकेति । "नित्यं समासे” (पा० सू० ८१३१४५) इत्येव सिद्धे इह पाठस्य प्रयोजनं तु क्त्रैव वक्ष्यते । "सेनासुरा-ति । यदि हि च्छस्य तुक् स्यात् तर्हि च्छस्य चत्वे सति चद्वयं स्याता सन्निपातपरिभाषया चर्काप्रवृत्तौ तु छकारीपरि चकारः श्रूयेतेविभावः ।। इति हल्सन्धिः॥ शब्दरत्नम्। गणपाठसामर्थ्यादिति । एतेन पञ्चम्यन्तात्स्वार्थ तसिविधानेनाव्ययादुत्सर्गतः प्रथमैक्ववनोत्पादेन पञ्चम्यन्तत्वामावात् "तत आगतः" (पा०सू०४।३।७४) इत्य| कथमणित्यपास्तम् । "अव्ययानाम्हति टिलोप । सन्निपातेति । असिद्धविषये ऽपि सा प्रवर्तते । यद्वा पूर्वन कर्तव्ये ऽसिद्धत्वेऽपि तत्र कृते उत्तास्यामिद्धत्वे मानाभाव इति नासिद्धत्वेन सन्निपातपरिमापाप्रवृत्तिप्रतिवन्धः शड्डय इति भावः । वैकल्पिकेष्वपि भावा- नुहास्यवौचित्य फलाधिक्यायेति तात्पर्यम् । इति हल्सन्धिः ॥ भैरवी। - मूले-गगणठेवि । अत एव निपातानामव्ययत्वेऽपि त्यत्र न । एन-समुदायस्य गणे पाटेन । ननु चर्वशास्त्रम्यासिद्धतया कथमत्र सन्निपातपरिभाषाप्रवृत्तिरत आह-मसिद्धविषये. पनि प्रवर्तत इति । उपजीव्यविरोधस्यान्याय्यत्वमिति लोकन्यायसिद्धत्वन्तल्या इत्यसिद्ध. स्वविषये प्रचौ वाधकाभाव इति भावः । इदञ्च चर्वस्यासिद्धत्वात्कथं सन्निपातपरिमापा. प्रवृत्तिरिति शङ्कामानेण । वस्तुतस्त्वस्यात्र न प्रातिरित्याह-यदेति । ननु "पदान्ताद्वा" इति विकल्पविषयतासत्त्वेन तुगमावेन सौत्रनिदेशस्योपपत्तौ कथं ज्ञापकतेत्यत आह-कल्पिकेवपोति। इति श्रीमद्ररत्नप्रकाशिकाय हल्सन्धिविवरणम् । भावप्रकाशः। गणपाठेति । प्रत एव निपातनात् स्यद् नैति बोध्यम् । नन्वेवमपि तेभ्यः ता.विमतयः सर्वविम. कीनामेकवचनमित्यन्यतरपशेगेटसिद्धिीवात माह-अव्ययादिति । भस्येव मिशान्तिावादिवि मावः । मत मागत इस्यय इति। सूत्रस्य पञ्चन्यन्तादाद इत्यर्थं सतीत्यर्थः । नतु पञ्चम्यन्तार्थवृत्तरित्यर्थः । तत्र भवः स्यादिना कुत्र स्वरयादितोप्यणापत्तेः।त्यपो बाधकरव तूमयत्राप्यविशिष्टमिति भाव. । यदा त:- कुतः कुतः शम्दात् । प्रवर्तत इति । तस्या उपजोन्यविरोषस्यायुतत्वमिति लोकन्यायमूलकत्वादिति भावः । इदं च सन्निपातलक्षणश्चुवाटया सदिषातचत्वस्यासिदत्वमूरीकृस्य । वस्तुवस्तदेव नेत्या:- यद्वति। नुस्खे कर्तव्ये पावस्यासिरखेऽपि वा कृत नासिबल मानामावाद । परिमापाप्रतिस्तु भन• तरमेव, एवं व पूर्वत्रासिझोपेऽपि कार्य तमतिरविन्नेति भावः । मसिद्धत्वेन । मापूर्वण । ननु वैक- लिपकवाचारमावे न कोपि दोषोऽत मार-वैकल्पिरेविति ।। हात हरसन्धिः। सरला। नब सूत्रे समोधनाम्बरपानुकरण सम्माति नभममामानुरोवेन वस्यावश्यहरवेन वदमाग। इतिहल्पन्धिप्रकरणम्। ।

·२८ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- अथ विसर्गसन्धिः। शर्परे (पा० सू० ८।३।३५) ॥ सत्यादेरयमपवादः । यदि तु शपरे ने वोच्येत तर्हि प्रकृते सत्रे निषिद्धेऽपि कुप्वोः कपो स्याताम् । वास' सोमन अद्भिः सातमिति । विसर्जनीयवचनात्तु विकारमानं बाध्यते इत्याशयेनाह- शब्दरतमा अथ विसर्गसन्धिः॥ नेत्येवोच्यतेति । "कुप्यो" (पा.१०८१३३७) इत्यत्रापि चेन सत्वं नेत्येवानुक एव्यतिति मावः । स्यातामिति । सत्वनिषेधे "खावसानयोः" (पासू०८।३।१९ ॥ इतिविहितवितर्गस्य सत्वादिति भावः विकारमात्रमिति । तस्सामन्यांच्चानेन वस्यै. व प्रत्यापत्तायपि नताविति भावः । एतेनैतद्विहिनस्य स्थानेऽपि तो स्याताम् । किंवा स्वतस्या "खरवसानयोः इति विहितस्य त्वेतयोरसिद्धत्वात "विसर्जनीयस्या भैरवी। अथ विसर्गसन्धिः। ननु "शरण इति सूत्रे विसर्जनीयपदामा "कुप्पो." इति सूने चाद्विसर्जनीय इत्यस्य कथं लाभः १ इत्यत आह-कुप्वोरिति । चकारेण नेत्यस्यानुषपः । तत्रामावस्य प्रतियोगिसा. काहात्वात्पूर्वसूत्रे यो निपेभप्रवियोगित्वेन क्लसस्तस्यैवाग्रापि प्रतियोगित्वम् । एव स्थानिनो विसर्गस्यैवावस्थानमिति माय । ननु नेत्यनेन विसर्जनीयस्य स्याने प्रास विकार- मात्रम्माध्यतामत आह-सत्वनिषेध इति । येन नामासिन्यायेनास्य सत्वमाननिषेधकता स्या. दिति भावः । विहितति। एतेन "विसर्जनीयस्य स" इति सूत्रप्राशियोग्यता पिता । तामा मध्यात्-विसर्गस्य विसर्गविधानसामध्यांत् । यो पार्थे । भनेन-"सर" इति सूगारवेष- सररसानयोरिति सूत्रविहितविसर्जनीयस्येच । प्रायापत्ताकपीति । प्रायस्य विमरम्प निरसन वरस्यस्वरूपावस्थानेपीत्या सदनदुप दोष परिहरति-नेनेति । उपन्यास्याने पर। पतनिहितस्य । शर इति सूत्रविहितस्य ।ती-जिद्वामूलीयोपध्मानीयो। यो उसपी। भावप्रकाश।

·विसर्गसन्धिप्रकरणम्। २८४ त्वन्यदिति । तदेव स्फुटयति-इहेगि। arww शब्दरलम। (पा०म० ८१६।३४) इति संत्वमेव स्थादित्यपास्तम् । अर्थाधिकारेण खरवसानयोः (पा० सू० ८।३।१५) इति विहितविसर्गस्यैषादेशाच्च । "विपर्जनीयस्य सोश इति तु न सूत्रं कृतम् "या शरि" (पा० सू० ८।३।३६ ) इत्यनेन सत्वविकल्पेन सिद्धावपि "कुप्वोः (पा० सू० ८१३१३७ ) इत्यत्राशरे इत्यनुवृत्त्या तयोः शपरे ऽप्र. वृत्तावपि "कुप्वोः--(पा० सू० १३३७) इति सूने चाद्विसर्गलाभानापत्तः ॥ भैरवी। - स्यादिति । "शर्परे" इति सूत्रविहितस्य तु न सत्वप्राप्तिरस्यासिद्धत्वादिति मायः । अपास्त मिति । अनेन नापूर्व आदेशः क्रियते, किन्तु "सरवसानयोः" इति विहितस्यैवावस्यानम्बोध्यते एवञ्च "कुप्वोः" इत्यस्य "विसर्जनीयस्य स " इत्यस्य च "सरवसानयो " इति विहितविम गांदेशत्वमेवेति तदुक्तम्परास्तमित्यर्थ । मयाधिकारेगेति । प्रकृते शब्दाधिकारे मानाभाव इति भाव पादेशाचेति । "दुप्वोः" इति सूत्रेणेति शेषः । एवञ्च "कुप्यो." इति सूत्रं सत्यापवाद इति यद्यपि, तथापि "शपर" इत्यस्य सूत्रस्य कुप्योरित्यग्नानुवृत्ति कृत्वा वाम्यभेदेन शपरया. कुप्योविसर्जनीयस्य विसर्जनीय इति .व्याख्येयमिति न कोपि दोप. । लाघयानुरोधिनीमन्य त्तिा शानिरस्यति-वितर्जनीयस्येति । सरवविकरुपेनेति । स इत्यस्यैव विधेयसमर्षकस्य पूर्वत्र सत्त्वादिति भाव. 1 सिद्धावति । 'हरि शेते' 'हरिश्ते' इत्यादेरिल्यादिः । भनुवृत्येति । अशर्प- रयोः कुम्वोरिति ध्यारयानेनेति शेषः । मनापोरिति । विधेयरोघकविसर्जनीयपदामावादिति पानच "कुप्यो." इति सूने चकारो न पाठ्यः, 'विसर्जनीय' इत्येव पठनीयन्तावतापि राघवमेवेति वाच्यम्, अशर इत्यन्न प्रसज्यप्रतिपेथे वाक्यभेदस्यापत्ति , पर्युदासे तु हल्प. या कुप्योरित्यर्पस्यापत्तिरित्यनिष्टापत्तेः। एवं मध्यपटितस्य वा शरीत्यस्यापि हल्परश- य्येव प्रयापत्तावनिष्टापत्तिरिति ययाभ्रुतस्येवोचितत्वात । माचप्रकाशः । सत्वदृष्टयेति भावः 1 तहाइ-पत्वमेवेति । मेदै दोषान्तरमाइ-अति । भस्य मुख्यत्वात् । शम्दा. विकारस्य तु मानाधीनत्वेन प्रकृत च मानाभावात्तदमाव इति भावः। आदेशाच्चेति । "कुप्पोः" इति सूत्रेण । एव च सरय"विसर्जनीयस्यस." इस्यपवादस्वेपि सरसामात् "शपरे पति सूत्र "प्वोः" इत्यत्रानुवर्य शरयो. कुम्वोस्तयोरपवादो विसर्गस्य विसर्ग इति वाक्यमेन प्यास्येयमिति न कोपि दोषः। यदाऽनन्तरवेन "येनना" इति न्यायेन" कुम्वोः" इत्यस्यासिदत्वेन च तस्य सरवापबादरपीटा. पत्तिः । भधिकारेण त मात्रविहितस्यैव वेन विधानाद मनापि तदेव गमछन् । मस्य तु करमरिया- दिश्वकाश इति मोध्यम् । जगशयाक न्यास खण्डयनि-विसर्जनीयम्येति । पदलाघवामानपि । मात्रामवस्य धानापवस्य च सत्वादिति भावः । अनुत्येति । न चैवं वाशरीस्यत्रापि तदापत्तिः, टापर: मण्डूकप्नुपहीकारावेति मावः ।रापरे । उपरयोः कुपोः। गनापत्तेरिति । पदि वसन्याने "कुपो." यत्र "कुप्वोः को विसजनीय" इति म्यासेप्युक्तलापत्रमेवेत्युच्यते तदा प्रायति प्रमिददोषो मूोतदोषश्च । पयुंदासे तु इस्पातयेव प्रवृत्यापतिः। सिंच यासः क्षोममित्यादी क्षत तयोगादिशदेपु परो दश्ववितर्गयोरसिदवारहस्य स्प्रेरिति लोपापचिः। न च पर इत्यने निस्वकारावादाप. शुदरेफप्रकृतिकविसगे सस्य चारिमापार । न च सीयुक्या न दोष इति वाय, भापया तस्य प्रत्यारपानाद । पदितु प्रत्याल्यानयुक्तिः, सकादि वयमेव । किंवा त्यस्य तत्रासम्बन्ध एव, झोति तु हानदिपश्ययपरमिति न यातिरिस्युच्यते, वा प्रायो दिक् । - ·२४० सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमाया- सोऽपदादौ [पा० सू० ८।३।३८ ] ॥ अपदाद्योरिति । सूत्रे तु व्यत्यये- नैकवचनम् । यदि तु खर विशेष्यतेऽपदादौ खरीति, बदा यथाश्रुतं साधु । किंतु 'खरि' इति मण्डूकप्लुत्या ऽनुवर्त्यमिति क्लेशः । न चानुवृत्तेरुत्तरत्राप्यावश्यकता, खरं विना विसर्गस्य दुर्लभत्वेन तदनुवृत्तनिष्फलत्वात् । पाशकल्पककाम्येष्विति वृत्तिः । सम्भवप्रदर्शनमेतन्न तु परिगणनम्, अन्यस्यासम्भवात् । प्रातःकरूपमिति । शब्दरत्नम्। व्यत्ययेनेति । सौत्रत्वादिति भावः । इति क्लेश इति । किं च पुस्तोत्यायो पत्वादिवारणाय "कुप्वोः" ( पासू०८।३।३७) इत्यनुवयं तदन्तर्गते खरीति व्याख्याने सुतरां क्लेश इत्यपि बोध्यम् । मन्यस्थासम्भवादिति । अयं भाव:--अपदे इत्येव "कुवो" (पा० सू० ८१३३७) इत्यनुवत्यं "यस्मिन्विधिः इति परिमापपा कर. वर्गादौ सपदे इत्यर्थेन सिद्धे आदिग्रहणमपदस्यवादिरित्यर्थलामार्थम् । तेगोरः काळीति ननु खरीत्यल्यानुवृत्तिपक्षे क्लेशमात्राभिधानम्मूलकारतमसातम् पूस्तरेत्यग्र दोषस्य स्फुटत्वादत माह-किञ्चति । भादिना यशः पठतीत्यादे. सग्रहः । मतसमिति । मण्डूकन्तुतिः प्रयुक्त तुक्त एव, कुप्वोरिति सूत्रे श्रूयमाणा ससमी औपश्लेपिकाधिकारेऽस्ति, "सो पदादो" इति सूत्रे तु सा निधारणे इति कल्पनाप्योरित्यल्यानुवृरया च सुतरामित्यर्थ, । मूरे- भन्यस्यति । प्रत्ययान्यस्येत्यर्थः । ननु सुउत्परः प्राक्समासे 'उरकेण इस्यग्रान्यस्यापि सम्म वोऽस्तीतीदमसमत माह-अयम्माद इति । मन्वादिग्रहणमपदायोः फुप्योरित्ययस्य पES. तिपत्त्यर्थमस्त्वित्यत आह-तसम्येति । सामयलब्धेत्यर्थः । "उपेण" इत्येतवपपयाफारस्प भैरवी। - भायप्रकाश ·विसर्गसन्धिप्रकरणम् । २९१ अधिकरणशक्तिप्रधानस्यापि प्रातः शब्दस्यह वृत्तिविषये शक्तिमत्परत्वम् । दोषा. भूतमह, दिवाभूता रानिरितिवत् । गीः काम्यतीति । इह “इणः पः" (पा० सू० ८।३।३९) इति पत्वं न, तत्रापि "काम्ये रोरेव" इत्यस्यानुवृत्तः । यदि तु तत्रैवेदं पठयेत तहि पत्वमात्रप्रतिषेधेऽपि पूर्वेण सत्वं स्यात् ।। "इणः प" ( पा० सू० ८।३।३९) ॥ पूर्वस्यापवादः । इदं सूत्रं 'सः' इति च द्वयमपि उत्तरत्रानुवर्तते । यथा सम्भवमिणः परस्य पोऽन्यस्य स इति विवेकः । शब्दरतम्। विग्रहे सखुत्पत्तेः पूर्व समासे ऽप्युर:केणेत्यादौ न सत्वम् । आदिग्रहणसामध्येन वलया. बधारणेन च पदत्वयोग्यप्रातिपदिकानवयवस्यैव ग्रहणादिति । शक्तिमापरत्वमिति । अव्ययत्वं तु भूतपूर्वगत्या बोद्धयमिति भावः। प्रत्यंनेति । सत्वं नेत्यपि बोध्यम् । तत्रापि-पत्वविधायपि । एवं चान्न पाठातत्रानुवृत्तेश्योमयमपि नेति बोध्यम् । भैरवी। - - तु यदि सुबुत्पत्त्यनन्तरं समासः स्यात्तदा पदावयपत्वं स्यादिति सम्भावनया न तत्त्वमिति भावः। नव पाशबादीनामपि तद्धितान्तप्रातिपदिकावयवत्वमस्त्येवेति तेपामसट्महापत्ति- रिति वाच्यम्, एवं सति वैयर्यमिति तदारम्मसामध्येन तद्धितान्तप्रातिपदिकभिन्न यत्प दत्वयोग्यम्प्रातिपदिकं तदनवयवस्य ग्रहणमित्याशयात । नन्वीपदसमाप्त्याद्यन्वयाय यदि शक्तिमत्पात्वङ्कल्प्यते तदा कथमव्ययत्वमत आह-भव्ययत्वमिति । ननु रोरेवेति नियमेन पत्ववत्सत्वव्यावृत्तिरपीटेति तन्मानोपादाने न्यूनतेत्यत आह-सात्वमिति । भावप्रकाश धर्म इति वैषम्यमिति वदन्मन्दस्तु समन्द एवेति बोध्यम् । उरः केणेत्यादाविति । भाष्यप्रयोगे हति गावः । उतार्य स्पष्टयति--आदोति । ननु न ततोऽशरमर्यादयोकार्पलामः, किं चानुवृत्तस्य तस्य वि शेयतादोधनेन सद सफलमत माइ-तल्लब्धेति । तरसामध्यंलग्धेत्यर्थः । अन्यथा ऽपदे विधमानयोः कुप्वीरित्येव सिद्धमन्यचीनिवदिति भावः । एतेन चासङ्गतिं वदन्मन्दः प्रत्युक्तः । पदत्वयोग्येति । म न्यथा तफश्यं स्पष्टमेव । तस्यानित्यत्वात्सुदन्तेन समासे तरसम्मवादुरत्यादी पक्षान्तरे वस्वं यथा एव पयस्याशादौ सर्वथा न । किं च योग्यत्व तन्निमिनीभूतप्रातिपदिकत्वाधाकान्तस्वम् । तस्य तयोः सरवा. सवै निधि एवेति भावः । ग्रहणादिति । कुप्वोरित्यनेन वाशसपिणेत्याधमिधाने वृत्तरत्र शम्दा. विकार इति भावः । एतेनेदं दृश्याशयदोपकारदत्तानुवादमात्रम्, न स्वामिमतम् । प्रागुतरीया अन्य. स्यापि सम्मवाद । अत एव वृत्तिरित्यस्वरसोदावन परममूळे । उरकेणेत्यादौ तु धनक्रीतिवत्समासेन निर्वाह इति मान्योक्तिः प्राचामनुरोधेनेति सूचितम् । शक्तिमदिति । पदसमाप्तयायन्वयायेनि मावः। नदेव सत्सवाचिरवादनभ्ययस्वेन कथं निषेधः, मत भाइ-अव्यय विति । निषेधसामध्यांचल्या. यादिति भावः। ननु षत्व नेत्यादि ग्रन्थस्य यद्यत्र पवामावेऽपि वा:काम्यतीत्यादो सवामावायात्र पाति तात्पर्य तार उपस्थितरवातदेवोदाक्षायं परममूले, प्रयात्रव सावामावाय पाठ इति तात्पर्य तदि सत्वमपि नेति म्यास्यातुमुचित मत मार-सत्वं नेत्यपीति । प्रधानपरामर्शेऽनन्ववादाइ-पत्येति । तथा चोपवणव्योमयनिषेधपर मुलमितिमावस्वाह-एवं घेति । क्या तत्परत्ववेत्यर्थः । गौशाम्य alla विसामाभ्योदारणमत्र प्रमाणमिति भावः। अनुत्तरिति। पत्र देचिर माधयनियने भारमनश्चत्यो न वानिकान्तर्गत. तु पृषक सूत्रम् । पन्ययाप्रेतदल'मापत्ति: परस्य च स्य. पर्यापतिश्चेति तत्रत्यग्रन्याविरोध: । वाचिकरयोचरवासम्बन्धस्य ततो सामादिति। माहुः। उक्त भाग्योदाहरगा यथानुपस्यानुवृत्पनीकारास प्रन्यो युक्त वेति । वस्तुनो यथा न विरोधाऽनेन मा. प्येण च तस्य तथा व स्फुरीमविष्यति।

·२६२. सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- पुरः प्रवेष्टव्या इति । पृ पालनपूरणयोः "भ्राजभास-" (पा० सू० ३।२।१७७) इत्यादिना किम् । तदन्ताजस् । जसन्ततां स्फुटीकर्तुं पू: पुरावित्युपन्यस्तम् ॥ "इदुदुपधस्य" (पा० सू० ८।३।४१) ॥ इदुतो उपधे 'यस्य समुदायस्य तस्यावयवो यो विसर्जनीय इति वैयधिकरण्येन सम्बन्धः। 'अप्रत्ययस्य' इति तु अप्रत्ययो यो विसर्ग इति सम्बद्धयते । सम्भवति सामानाधिकरण्ये वैय्यधिक रण्यस्यान्याय्यत्वात् । न च विसर्गस्य प्रत्ययत्वमप्रसिद्धमिति वाच्यम् , अग्नि. करोतीत्यादौ स्थानिवद्भावेन तत्प्रसिद्धः। न चातिदेशं प्रति त्रिपाया असिद्धत्वं शङ्कयम् , "अप्रत्ययस्य" इति निषेधेनैव सिद्धत्वज्ञापनात् । अत एवाग्निरित्यादी रोविसर्गः सिद्धयति । अन्यथा उपदान्तत्वान्न स्यात् । विसर्गविधिस्तु पुनरित्यादौ शब्दरत्नम्। समुदायस्येति । “अलोऽन्त्यात्-, (पास. १३१६६५) इति सूत्रे अपययवा: चकान्त्यशब्देन समुदायस्याक्षेपेण उपधात्वस्य समुदायनिरूपितत्यादिति भावः । इदुदु पघस्य विसर्गान्तस्य पदस्येति सामानाधिकरण्येनान्वयः । पत्वं तु "लोऽन्त्या" (पा० सू०१०१२ ) इत्यनेन विसर्गल्येत्यन्ये । व्याख्याद धरीत्याsr-अप्राय. यो य इति । तत्प्रसिद्धरिति । विसर्गस्य प्रत्ययत्वप्रसिद्धरित्यर्थः । न स्यामिति । भैरवी। 'ननु "इदुदुपध” इति बहुप्रीहिसमासे ऽन्यपदार्थयेग, विसर्गस्योपस्थितत्वात्क्यं समुदा. दायस्य लाभाऽत माह-मोऽन्यादितीति । एक्श विसर्गापेक्षया समुदायस्य शीघ्रोपस्थि- विकत्वेन पदार्थोपस्थितिकाले तस्यैवान्यपदार्थत्वं कल्पनीयमिति भावः । लाघयादाह--- दुपघस्येति । अन्य इत्यरुचिस्तु पदाधिकारस्य विशेषणत्वमित्यर्थप्रतिपादकभाष्यविरोध इति। लक्षणामकृत्या सामानाधिकरण्येन सम्बन्धे वक्ष्यमाणदोपापत्तिरत माह-म्यापाशंकता भावप्रकाशः। ननु यवोहावपि पूर्वपरस्पषसम्पन्न वितर्गस्यैवान्यपदार्थतया लाभेन फर्य समुपलामोडी भाह-मलोगस्यादियोति । उपधात्वस्य-तासंशया: । निरुपितत्वादिति । एप विसर्गोऽपि समुश यस्य प्रागुपस्थिति: पदाधिकाले इति तयोचितमिति भाषः। एलेन सम्मोतियायेन सामानाधि परण्यवान्दयो न्याय्यः, सपरियविसर्गस्यायपारवे मवापनुस्थितममुशापरय सासामवादिति रनाकरोकमपास्तम् । तथापि मूलसति धनायितुं विना लेशमा साम नापिकरण्यमा-गपति । मन्ये इति सूचितानि तु पदाधिकारस्य विशेषणपमिशफमाप्यविरोधः या सामानाधिकरणले विद्यापत्तिः। श्यविपरण्यावयाश्या पदागाया युकावार । पनि चेद ॥३.शित" माय पति'। वक्ष्यमागदोपादाह-व्याण्यादति । ननु तनायरामाsन्याय-RST माद-विसर्गस्येति । विशिष्टपरामशंकः स निमाव । मुझे मनरातिय पनि भापति । रवपटव-यपट प्रागमायाधिश परम्-Aman सगुतापविशिष्यस्यास्याच्या स्प यमुश नियमान मारापरपा HT दापविशिष्टयम् साम् । ३० प सपरा, सपासमा कति st: पपशोपचारपरि गुहार नियमित वाम्पमा माप मगर इति शाशयः गन्ये वेदविहरया-पवासरे घरोधममुदाय पाय Ratinette गस्य पारियर्षे पयोषार गायोRITER MERO Aman-दरम्पति। मिनीविना TRUECRERER . सररा।

·विसर्गसन्धिप्रकरणम् । । . भैरवी। - । चरितार्थः। तापकं च विशेषापेक्षम । तेन "अचः परस्मिन्-"(पा० सू० १११ शब्दरत्नम्। रोहप्त्वेन पदत्वाप्रवृत्तरिति भावः । चरितार्थ इति । ननु वनापि पुनर स् इत्यवस्था. यो जानपदत्वस्यातिदेशेनैव सुलोपे कृते आनयनमिति को विशेषः । न वैकदेशविकृतन्या. यन सिद्धिः। ममिरित्यत्रापि समत्वात । न चाग्निरित्यत्रादेशस्यातिदेशलभ्यकार्यस्य चामिद्धत्वमन्त्र तल्लम्यकार्यस्यैसि विशेष इति वाच्यम् । सर्वथा भतिदेशापे- क्षणेन तस्याकिञ्चित्करत्वात् ।,किं च रुत्वासिद्धत्वेनाग्निरित्यत्र पदत्वं सुलभम् । रोरसुप्वेनेति । अतिदेशाप्रवृत्तावित्यादिः । खण्डनकाराशुक्तिवण्डयितुं शकते-नन्विति । भनि. देशेन-प्रत्ययलक्षणेन । एवञ्चैतदृष्ट्या सरवमानयोरित्यस्यासिद्धतया तिदेशस्य प्रवृत्तिन स्यादिति शव । लौकिकेन न्यायेन सिद्धया शड्डान्निराचष्टे-नचेति। समस्वादिति । स्त्वस्य सिद्धययम्प्रवृत्तं यत्पदत्वन्तस्य तेन न्यायेन रेफान्तेऽपि लाभस्य तुल्यत्वादित्यर्थः । एवञ्च ज्ञापकानुपयोग इति तात्पर्यम् । “अणुरपि विशेषोऽध्यवसायकर " इत्यायिकामाशा. निराचष्टे-नचाग्निरिति। आदेशस्य-रत्वस्य । अतिदेशलभ्येति । परम्परयेत्यादिः। कार्यस्य- विसर्गस्य । प्रतिनिकरत्वादिति । यचतिदेशस्यापेक्षा न भवेत्तदा ज्ञापकानुसरणाभावो न्या- य्यः स्यात्तथा तु नास्ताति भावः । मासिद्धरवेनेति । पदसंज्ञाप्रयोजनाष्ट्यत्यादि। भावप्रकाशः। ग्रन्थस्यासङ्गतिमक्येनैव प्रतिपादयितुमेतत्पतोकं धृत्वा 'सूचीप्रवेशे निन्यायेन मलच्छेद कतुं च शङ्क से-जन्वित्यादिना । जानपदत्वेति । यथोदे शपने भविष्यति किंचिदित्यमिसन्धिमात्रेण प्रवृत्त. रिति भावः । अतिदेशेनैवेति । प्रत्ययलक्षणेनैवेत्यर्थ. । अन्यथा सकारे सति विसर्गाप्रापया तल्लुकि तत्र कर्तव्ये सान्तनिष्तत्वस्य तद्ध्या तस्य सिद्धरवेन रान्ते दौम्यमिति मावः। सुलोपे इति । नल्नु कोत्यर्थः । एकदेशेति । लौकिकेनेत्यथ । तत्रानसिदत्वादिति भावः। समत्वादिति । पग्निरित्यत्र प्रवृत्तस्य तेन न्यायेन तस्वस्य तत्र सोलभ्यात् । तथा च शापकानुपयोग इति भारः । लभ्येति । पर. परयेति भावः। तत्र स्थान्यादेशयो सविधगयोरसिद्धवमत्र अन्त्यस्यैव सपा चाणुरपोति न्यायेन सिद्धस्थानिके कार्य तेन साचारितामासिद्ध स्थानिक नावामावादप्रवृतिः। एवं च सामान. मृत्तिरयुक्तेति मावः। तस्येति । तविशेषस्येत्यर्थः । तयण चोभयत्रापि मोपयोग: सामाना प्रवृत्तिरिति वैषम्यमयुक्तमिति भावः । ननु पुनरित्यादी तेनैव तत्वेऽप्यग्निरिस्पादौ स विनाऽन्ययापि ममिति वैषम्यमिति चेताह परीत्यमेव वक्तुं युक्तमित्याह-किं च रुत्वासिद्धत्वनेति । पूर्वप्रासिद्ध- मिश्यस्यातिदेशवेपि यया दृष्टया नामिदस्वमग्रिगाणा तान्यत्र स्पष्टम् । तथा प न निरनतम्रमायु का प्रवृत्तिः शुकि न गोचरयतीति न्यायेन मायमानपदश्वस्य रान्ते एव पर्यवसिद्धरवेन रावस्य विसर्गशा. सदृष्टया सिद्धस्वेन रसौलभ्यं तत्र तु सुक. मिदम्प मति मावः। नबिद कार्यकाळे पादेशे वा। नाय । स्त्रसंशाया विसर्गदेशस्यत्वेन स्वदृष्टयव प्रत्युपसिझरवेन तवागत"पूर्वत्र"(तिसूत्रस्थपूर्वग्रहगेनाग्रा पेन स्वान सदस्वाव, तत्र तदनलोकाराचा नारयः बासिदावेऽपि सरप्रायैव कार्यनिविरितिसिदा सरला। वरदेनान्वय , सम्मति सामानाधिकरण्येनान्वये वैयधिकरण्येनान्दयस्पान्य्याम्पत्वादिवि मावः। किचिकात्वादिति । मनि' पत्र पुनः' इत्यत्र चोमपत्रापि स्थानिवदावापेशयास्तुरूप. खेऽपि पूर्वाशाने स्थानियत्रोदेश्यस्य स्वरूपादेशस्वासिदतथा उपश्यतावच्छेदकाकान्निव नारित पनि स्वस्य प्रकृतिरेव न समति पुन: हायर तु मोऽभ्ययासिरिसेन "मदयादानुप" इत्यनेन मुकि उम्पादेशस्य सिदश्योद्देश्यवावरदराकान्तिरस्तीति तस्यस्य प्रवृत्तिमम्मद इति नातिदेशा पक्षणमात्रेमाविशिराव दक्तुं अपने इसराइ-किश स्त्यासिद्धेति । मुटममिति । अग्निम् - ·विसर्गसन्धिप्रकरणम् । २९५ - शब्दरत्नम्। स्यात् । किं चैवं "नित्यं समासे-" (पा०सू०६।३।४५) इति सूने "अनुत्तरपदस्थस्य इत्यस्य वैयर्यम् । परमसपिःकुण्डिकेत्यादावनेन पत्वस्य दुरत्वात् । किं चैव नित्यं समासे-" (पासू०८।३।४५) इति सूत्रस्यमाष्यासङ्गतिः । तथा हि, मथा. व्युत्पन्नं प्रातिपदिक सपिरादि ततो नित्ये प्राप्ते "इससोःसामध्ये ( पा०स०८।३।४४) इति विमापा मारभ्यत इति हि तत्रोकम् । प्रत्ययत्वपर्याप्त्यधिकरणभिन्नस्येत्यय तु व्युत्पत्तिपो ऽपि नित्यपत्वप्राप्तरयाव्युत्पन्नमित्याँदेरसङ्गतिः स्पष्टैव । अन्न माध्येऽस्ति या । तेन सर्पिपा यजुपेत्यादौ पत्वसिद्धये व्युत्पत्तिपक्ष एव न त्वसाविति सूचितम् । भैरवो। 1 - - म्पूजयतीति वाक्यप्रयागे कृते प्रकरणेन देवत्वेन देवविशेषयोधकता यया देवशब्दस्य तथाव. त्यप्रत्ययपदस्यापि भविष्यतोत्यत आह-किन्वैवं नित्यमिति । एवम्-उक्तरीत्या सामानाधि. करण्याङ्गीकारे । भनेन षत्वस्येति । व्युत्पत्तिपत्रेऽपि विसर्गस्य प्रत्ययभिन्नत्वसत्त्वात् ।। एवम्-उक्तो ऽर्थः। एतेन नित्यं समास इति सूत्रस्थमनुत्तरपदस्यस्येत्युत्तरार्थमिति कल्प नायामपि भाष्यविरोधः स्फुट एवेति दशितम् । तेन-यद्यर्थकस्यायशब्दस्योपादानेन । अस्य सूचितमित्ययान्वयः । षत्वसिद्धये-"आदेशप्रत्यययोः" इति सूत्रविहितस्य पत्वस्य सिद्धये । नवसाविति । अव्युत्पत्तिपक्ष इत्यर्थः । एवञ्चेसुसन्ते नित्यपत्वाप्राधिरेव फलिता, सा त्वद्रो- त्यायुक्ता स्यादिति भावः। इदम्पररीत्या । अव्युत्पत्तिपक्ष एति पक्षे तु बाहुलकत्येन पत्वस्य भावप्रकाश: कृत नीरिष्कृतमित्यादौ परवसिद्धये तदावश्यकम् । न च 'प्रत्ययाप्रत्यय'इविपरिभाषया तत्रापि निवा: वर्णप्राणे तदप्रवृत्तेरहस्येत्यत्र केयटे स्पष्टस्वात्तस्या लक्ष्यासाधकालाच्च । मन भाइ-किं चैवमिति । TOसामानाधिकरण्याङ्गीकारे इत्यर्थः । एवमग्रेऽपि । षत्वस्येति । व्युत्पत्तिपशेऽपि स्वदीया विसर्गस्या पवार निरयग्रहण कुर्वतः सूत्रकारस्य सन्निषेधार्थकतया सार्थक्यस्यानभिमतरतादिति भावः । ननु न सन्मात्रस्य वैयय॑म् , उत्तरार्थवाव । मत एव सत्रवैयर्थ्यमित्याशयोऽपि न । नचैवमपि योगविमागो भ्यर्थ स्याशयः, तहिं स्वद्रीत्या पडदयेऽपि पावस्यानेनैव सिध्या नित्यप्राणस्य स्पष्टायपोत्तरपदे तस्यैव निषेधायकमयाऽनेन तस्या दुरवात्तस्य साफल्याइत माह-किं चैवमिति । नित्ये इति । भनेनेति मावः । निश्चये । कैयासहति सूचयितुं तदीया म्याचष्टे-अत्रेति । तेन-तदर्थन देन। सूचित. मिरपत्रान्वयोऽस्य । पत्येति । "मादेशप्रत्यययोः" इत्यनेनेति भावः । इसाघंश इत्यादिना उसूस. प्रातात्वसावीति । भव्युत्पत्तिपश,इत्यर्थः । एव चेसुसन्ते नित्यपरवाप्राप्तिरेव तमन्याद फलिया सा स्वदीत्या ऽयुक्ता स्यादिति भावः । मनत्यं तस्य तु अन्योऽनुमन्यम् । सिदान्त मुवन् उपसदरवि- सरला। मित्रादामावेन तत्र पस्ववारगायतया प्रत्ययग्रहगस्य न वैयर्यप्रसङ्ग इत्यति माह-किश्चैव नित्यः मिति । दुर्वारत्वादिति । सपिरादिशम्देषु विसर्गस्य प्रत्ययरूपत्वाभावादिति भावः । वस्तुवस्तु पाम. पूर्वकमदस्यपदस्य पश्यन्नस्य किन्तार देन समाझे “षष्ठया भाकोशे" स्पनेन पश्या भलुकि 'परमामुभ्याट' इति जाते तो मिचि टियोपै किपि च सो मुझेप सा. कुण्दिकाशम्देन समासे परमामः कुण्डिका' इत्यत्र पस्वस्यासिद्धत्वानुस्खे विसर्गे च विसर्गस्य प्रत्ययरूपयन बास्याप्रास्या स्ववारणार्थ मनुतरपदप्राणस्य सार्थक्यादित्यरचार-किन्वैवं नित्यं ममासे इति सूत्रम्यमा यामातिरिति । यदि तु मुसोः सामर्थे "नित्य समामे" यत्र प्रतिशेळयोरेस सुमो: "शगतिपदोकपोः प्रति. पदोसत्व ग्रहणम्" इति परिमारारटेन प्राणमिति न 'परमामः कुन्डिका पत्र रखवारणायानुचर ·२६४ सटीकटिप्पणशन्दनप्रादमनौरमायां- शब्दरतम् । किं च विसर्गस्थान्यरूपरेफवृत्तिप्रत्ययत्वल्य स्थान्यल्धर्मत्वेन तदतिदेशाप्रवृत्तिरिति प्रत्ययरूपो विसो दुर्लमः । स्पष्टा चेयं रोति: 'मोमगो--(पा०५० ८।३।१७) इति सूत्रे भाष्ये । किं चैध सामानाधिकरण्ये "असो." इति वक्तव्ये प्रत्ययग्रहणं व्यर्थ भैरवी । । - . एवञ्च ज्ञापवर्णनपरमन्यासयतिरिति मूलकारोकिमपि खण्डयति-किचति। सूत्रे माथ्य इति । स्फुटीभविष्यति तत्रैवैतत् । एवं सामानाधिकरण्ये व्याख्यादर्शोफसामानाधिकरण्ये । न. चासोरिति न्यासेऽपि पदलाघवामांव इति वाच्यम् , सूत्रोपात्तस्य प्रत्यय सदस्य प्रत्ययप दावच्छिन्ने शक्तस्य सुमानपरत्वे लक्षणायां ज्ञानगौरवम्, असोरिति न्यासे तुम लक्षणेति लाघवल्य सत्त्वात् । ननु न मया लक्षणाऽऽश्रीयते किन्तु शिवमानस्य पूजनकाले चैनो देव. भावप्रकाश न्तात् तदतिदेश विना तदलाभात् । प्रत्युत विसर्गदृष्टया रत्वस्यैवासिद्धरवेनेटसिद्धयमावे यातिदेशेन पदरवे कार्यकालपक्षागीकारणासिद्धत्वामावेन तरसालभ्याच। एव च विशेषवपरीत्यामावयोः सत्वेन युतमेव मलमत माह -किच विसर्गति। एतेन मूलरीत्या रामायेस्यादी सुपवस्वात्र प्रत्ययस्वरुप सोलभ्यमुकरवा टोकारीत्या वैषम्यमाशय वस्य "पित्यवानामयणेनाकिनिस्करस्वादन्या sो. वापदरवेन विसर्गानापत्तिरिति मन्दोक्तमपास्तम् , पदावस्यान्ययोक्तेश्वति भावः। स्पीति । स्फुटोमषि ध्यति वैतत्तत्रैव । एतेन तद्भाष्याचयालाभेनेद चिन्यमिति मन्दोक्तमपास्तम् । मनु मूलमनेऽसाधारगार निदेशेन नाव दोषोन पाद-किवं सामानाधिकरण्ये इति । म्याख्यादोंक्तरीत्या सामानाधि करण्ये इत्यर्थः । रयमाणरीत्या सामानाधिकरण्ये तुन दोष इति भावः। सोरितीति। मात्रालापर स्यासार्वत्रिकावेऽपि पदलाघवामावेपि सामान्यस्य विशेषपरत्वे गौरवैग तो जानलाघवान पिठी कृतमित्यादावस्यासिद्धत्वाद् वोरिति दीपं एवेति भावः । मनु मोरि मुनाति मोरिसर माघ मलिन सरला। स्यवस्थाया रत्वे जातेऽपि "सुतिबन्तं पदम्" इति पदसशदृष्टया रुखस्यासिदलेन सदर सात. मदते: मुलभतया पदरव मुखममिति भावः । वस्तुतस्त संशाया. कार्यकर विभिशासनान विपिशाखस्य "खरवसानयोक्सिजनीय" शयस्य पाखामा परदेन वरपर पासवान दृष्टया रतस्यासिय न सम्भवति, योदेशप तु मविपनि किधिनेन प्रयोनरियEिANमा पदसंमाया मिराठिशयामेव प्रवृत्या सवे तेऽपिशापेशायाः सर्वथा पेशनोसारसम्म यस्चे--किस विसाति। "मोमगो" इति सूत्रपमाष्पोत्तरोया मरयम्पापपरिया. नितासमानाधिकरणमंनिमित्त कार्य न स्थानियति मनस्कियौ' इस्यस्पायसीकारतप्रमिय रेफरूपाल्माप्रस्थानिकादेवया परयच्या या यमः रत्वं तदपिटमा स्थानिया र समानापिर धर्मः प्राययय सनिमितपत्वपक्षात परम्ये निरन रामिवावासिनि तदारापरतु नलियौ इस्पस्य मनवम्पाप्या परिमानिसमानास्पिन साPिOमा पारे খা বা আর্য এই খানিবাব বাণিমিমানায় जोकारवस्य स्थानिवागूपयारयानायमरे उन प्रही पसरय माधोins सामान निषेधापतित स्थानियन रेकNिER सिने क्षमा माहामा शायरा-शिन्दे सामानाधिरग्पेशति। यभित्रोको दिमागमा दहावयप। पमिति । तप विमरस नि FREE 'प्रतो.'एयुफोर पारलेन सामान्य प्ररपोटमा:ITrariant- समामिपि हिलार रिमोगमाघरे कान पाया Met. बऐतिहरे को हासिमपyir carrier. - ·विसर्गसन्धिप्रकरणम् । - शब्दरत्नम्। स्यात् । किं चैव "नित्यं समासे-" (पासू०४।३।४५) इति सूत्र "अनुत्तरपदस्थस्य इत्यस्य वैयर्यम् । परमसपिःकुण्डिकेत्यादावनेन पत्वस्य दुरत्वात् । कि चैत्र "नित्यं समासे-" (पा०९०८।३।४५) इति सूत्रस्थभाष्यासङ्गतिः । तथा हि, अथा. व्युत्पन्न प्रातिपदिकं सपिरादि ततो नित्ये प्राप्ते "इसृसोःसामध्ये ( पा०सू०८।३।४४) इति विमापा आरम्यत इति हि तत्रोकम् । प्रत्ययत्वपर्याप्त्यधिकरणभिन्नस्यत्यय तु व्युत्पत्तिपक्षे ऽपि नित्यपत्वप्राप्तरपाव्युत्पन्न मित्यांदेरसङ्गनिः स्पष्टैव । अत्र भाष्येऽति यद्य । तेन सर्पिपा यजुपेत्यादौ पत्वसिद्धये व्युत्पत्तिपक्ष एव न त्वसाविति सूचितम् । भैरवो। म्पूजयतीति वाक्यप्रयागे कृते प्रकरणेन देवत्वेन देवविशेषयोधकता यया देवशब्दस्य वयात्र. त्यप्रत्ययपदस्यापि भविष्यतोत्यत आह-किल्वैवं नियमिति । एवम्-उक्तरीत्या सामानाधि. करण्याङ्गीकारे। भनेन घरवस्येति । व्युत्पत्तिपोऽपि विसर्गस्य प्रत्ययभिन्नत्वसत्त्वात् ।। एवम्-उक्तो ऽर्थः। एतेन नित्यं समास इति सूत्रस्थमनुत्तरपदस्थस्येत्युत्तरार्थमिति कल्प भायामपि भाप्यावरोधः स्फुट एवेति दर्शितम् । तेन यद्यर्थकस्यायशब्दस्योपादानेन ! अस्य सूचितमित्ययान्वयः । पत्वसिद्धये-"आदेशप्रत्यययोः” इति सूत्रविहितस्य पत्वस्य सिद्धये । नवसाविति । अव्युत्पत्तिपक्ष इत्यर्थः । एवञ्चेसुसन्ते नित्यपत्वाप्राप्तिरेव फलिता, सा त्वद्री- त्याऽयुक्ता स्यादिति भावः। इदम्पररीत्या । मव्युत्पत्तिपक्ष एवेति पक्षे तु बाहुलकत्वेन पत्वस्य भावप्रकाश:1 कृत नीरिष्कृतमित्यादौ परवसिद्धये तदावश्यकम् । न च 'प्रत्ययाप्रत्यय'इविपरिभाषया त्रापि निवास वर्णग्रहणे तदप्रवृत्तेरहस्येत्या कैयरे स्पष्टत्वात्तस्या लक्ष्यासाधावाच । ११ भाइ-किं चैवमिति । उकसामानाधिकरण्याङ्गीकारे इत्यर्थः । एवमग्रेऽपि । पत्वस्यति । व्युत्पत्तिपशेऽपि स्वदीया विसर्गस्या तस्वाद नित्यग्रहणं कुर्वतः सूत्रकारस्य सनिषेधार्थकतया सार्थक्यस्यानभिमतत्वादिति मावः । ननु न सन्मात्रस्य वैयथ्यम् , उत्तरार्थवाव । अत एव सत्रवैयद्यमित्याशयोऽपि न । नचैवमपि योगविभागो व्यर्थ इत्याशयः, सहि स्वद्रीत्या पसन्येऽपि पावस्यानेनैव सिया नित्यग्रहणस्य स्पष्टार्थतयोचरपदे तस्यैव निषेधाक्तयाऽनेन तस्या दुवारगतस्य साफल्यादत भाइ-किं चैवमिति । नित्ये इति । भनेनेति मावः। शिनिश्वये । केपटामगति सूचयितुं तद्रीत्या ज्याचष्टे-अग्रेति । तेन-तदर्थरेन तेन । सूचित. मित्यत्रान्वयोऽस्य । पत्येति ! "मादेशप्रत्यययोः" इत्यनेनेति भावः । इसाप पश्यादिना उसस. माः। त्वसाचीति । भव्युत्पत्तिपा,इत्यर्थः । एव चेनुसन्त नित्यषत्वामाप्तिोष तान्याव फलिता सा स्वीत्या ऽयुक्ता स्यादिति भावः । पत्रस्य वस्व तु भन्योऽनुमन्यम्। सिदान्तं ब्रुवन् उपसदरवि- सरला। मिनामावेन तत्र परववारणार्यतया प्रत्ययसागस्य न वैवध्यप्रसङ्ग परितमाह- -विञ्चैव नित्य मिति । दुर्वारत्यादिति । सपिराविशम्देषु विसर्गस्य प्रत्ययरूपरवामागदिति भावः । वस्तुतस्तु परम. पूर्वकमदस्मदस्य पठयन्नस्य किन्वादश देन समासे “पठया भाकोश' त्यनेन पश्या भकि परमामुभ्याट्' इदि आते तो गिचि टिकोरे लिपि च सौ सुन्धे तताइन्टिकारमेन समासे परमान: कुन्डिको हत्या परवस्यासिदत्वानुवे विसर्गच विसर्गस्य प्रत्ययापन दत्रास्याप्रापया पत्तयारणा मनुत्तरपदग्राणस्य सायादित्यस्या-किञ्च नित्यममासे इति सूत्रम्यमाभ्यासतिरिति । यदि मुसोः सामध्ये" "नित्यं समासे" स्यत्र प्रविषयोउयोग सुसो: "डिपोको पात पदोकस्यैव प्राणम्" इति परिमापावन प्राणमिति न परमामुदिका पत्र पलवारमायानुसर' - ·सटाकाटप्पणशब्दरत्नप्राढमनारमायां- शब्दरतम्। तस्मादन प्रत्ययपद तत्सम्बन्धिपर प्रत्ययसम्बन्धिभिन्नस्य वितर्गस्येत्यर्थं उचितः । अत एप कविमिः कृतमित्यादौ न दोपः । "नित्यं समासे-" (पा० सू० ८।३।४९) इति सूत्रस्थानुत्तरपदस्थस्येत्यस्य, कस्कादियु सपिष्कुण्डिकाशब्दपाठस्य चैतदर्थज्ञापकतैयाचितेति चेत सत्यम् । व्याख्यादानुसारेणैतद्ग्रन्यसत्त्वात् । तदू ध्वनयन्वक्ष्यति-नातीवादर्तव्यमिति भैरवी। सिद्धिरित्यन्यतोऽनुसन्धेयम् । तस्माव-उक्तमायाक्षरस्वारस्यात् । प्रत्ययसम्बन्धीति । प्रत्य. यावयवभिन्नस्येत्यर्थः । एतेन "अग्निः करोति" इत्यत्र प्रत्ययसम्बन्धिप्रकृतिप्रत्ययसमुदाय भदस्य विसागे सत्त्वादापोऽस्त्येवेति परास्तम् । श्रत एवं--प्रत्ययावयवभिनस्येत्यांशोकारादेव । न दोष इति । न पाधापत्तिरूपो दोष इत्यर्थः । अन्यथा प्रत्ययत्वपर्याप्त्यधिकरणसमुदायभेदस्य विसर सत्वादोपः स्यादेवि भाव । आदिना । 'पेचु. का." इत्यस्य सङ्ग्रहः । उक्तमेवार्यन्दाढ्याय पुनराह-नित्य समास इसीति । अनुत्तरपदस्थस्येत्यस्यात्तरायत्यमुक्तमेवात ओह-कस्कादिष्विति । मनु यस्का- दिपु सपिप्युण्डिकानन्दपाठस्यापि व्यपेक्षायानित्यातया रितार्यमस्त्येत्यत माह-- चेति। एतेनोकमाप्यपरिग्रहः । एतवन-पति। मौलान्थेत्यर्थः । तयाच प्रत्ययपदस्य प्रत्यपाव. यवलक्षणया सामानाधिकरण्येनान्वय एवोचित इति सिद्धम् । वस्तुतस्तु प्रत्ययायस्यस्य नेति प्रसज्यप्रतिषेध एवोचितः । अत एव 'अमिः करोति इत्या प्रतिबंधात्मकाये सावपळाठा.

·विसासन्धिप्रकरणम् । २२७ भरवी। 1 ५७ ) इति निगद्यां न प्रवर्तते । एवं च "पूर्वबासिद्ध न स्थानिवत्" इति सिद्धान्त दादरसम्। प्रवर्तत इति । अत एव तिरश्चेत्यादौ सस्प श्चुत्वसिदिः । एतच्चेष्टानुरोधेन संयो. फर्तव्ये स्थानिवद्भावस्य प्रवृत्तिरपि सूपदा । भव ए३-"अचः परस्मिन्" इत्यस्य निपाया. मप्रवृत्तरेव । श्चुत्वसिद्धिरिति । अन्यया ऽलोपस्य स्थानिम्त्वात्तन्न स्यात् । ननु "न पदान्त" इति निषेधेन सिद्धिः निपेघविधायरमूत्रदृष्ट्या त्रिपाद्या असिद्धत्व. न्तु वामशस्यम् , द्विचनादिग्रहणात् । अत एर "न पदान्त" सूत्रमाप्ये बेतस्वानित्यत्र रत्वप्राप्तिमाशय 'पदेऽन्तः' इति सप्तमीसमासेन समाहितम् । नच सुनुत्पत्तः प्राक्ममासे पर. स्य पदत्वाभावेन कयमन निषेधस्य प्राप्तिः । धनकीतत्याद्यर्थक्षारकां गतिकारकानामिति वचनस्य क्वचिदप्रवृत्तिस्वीकारात् । अत एव 'गोचा' इत्यादाववादेशो न । गोचेत्यादिसि. धर्य पद इत्यस्य पदत्वयोग्यपरताया आवश्यम्त्वाच्चेत्यत आह-प्रादाविति। तेन "ny इत्यादिसङ्ग्रहः । एतच्चेति । "अयः परस्मिन्" इत्यम्य ग्रिपाद्यामप्रवृत्तिरित्येतच्चेत्यर्थः । भावप्रकाशः। रण्यमेव हरदत्तोकं युकम्, न मलोकं सामानाधिकरण्यम्, सपिंकरोतीत्यत्र वैकलिकपरवेऽपि ति. पवित्यायुतपयुदारणेऽनेन नित्यपस्वापत्तेः। मधुपचाविष्धपतिस्तु न, पक्षान्तरे दोषात् । किं च इमुसोरिस्यस्य सपिंकरोतीप्युदाहरणेन तस्यैवानेष्टरवानुमानात् । भन्यथा पक्षभेदेन विकल्पसिया तदसङ्गतिः स्पष्टेंव । किं च तत्रानेन पचरयेटरवे कस्कादिपु सपिंकुण्डिकेत्यादि त्वदुक्तिविरोधः । ग:प इत्यस्य सपिंपाशमित्युदाइग्णाप्ततित्नेनैव वसिद्धरिति खण्डनकृदण्डयाद्युक्तम् , झ्या. मप्रत्ययस्यस्येव सिद्ध उपधाग्रहणं नित्यं य इदुपधस्तल्लामाय तेन कविमिरित्यादौ २ दोषः, समैरि. स्यादौ तदमावादिति मूलोक सिदत्वज्ञापक वैयधिकरण्येनान्वयेऽसरतं स्पादियाशय न मुने इति योगविभागाततिधिरिति च दण्ड्युक्त च,-'सामानाधिकरण्य वाचनिक न्यायसिद्ध वा. नायः, तयावच. नस्य माभ्यादावमावाद । नान्यः। उक्तलक्ष्यविरोधेन लाघवमलकस्यापि तस्य बाध्यत्वात् । अन्यथा प्रमज्यप्रतिषेधो दापत्तेः । न च पुसो नेति माध्यविरोधः। अन्युत्पत्तिपत्रे दोषार । पक्षान्वरे स्वाधिक निषेधानुवादः । कस्कादिषु मातुपुत्रग्रहणं च विध्यर्थ तजशापकापरमाध्यं तु काका योज्यम् । यदा यधिकरण्यमेव शापयति न विषेषम् । अत एव परमपि.कुण्डिकेत्यादि सङ्गग्छ। इति वैय्यधिकरण्य मे रमणोयन्'-इति रत्नाकरोतच, मूलोक्त सामानाधिकरण्यमेव युक्तमिति साधयितुं "मुसमस्ति" इति न्यायेन थस्किद्धिन्मन्दोकं चापास्तम् । माघे टोकोत्तरीत्या दोषामावाद । द्वितीयेऽग्निरियादौ परवाप्राप्तः राम इत्यादावकारोपधस्वात् प्रियचदा त्यादी तत्वेन चतुकपाल इस्यादौ तदनापत्तेश्च । इयवस्ट्सत्रे ग्राणस्य खण्डितरवाच्च । योगविमागस्याप्रामाणिकत्वाव। तथान्वयेपि म सवपदा" इतिन्या येन शपकमङ्गश्च । तृतीयेप्युक्तांचरत्वात् । तुर्येऽनुवादस्यैव मिथोविरुद्धस्वेन कत्तुंमशक्यत्वादिदमेव ध्वनयितु वदयति 'मलमिनि'दति बोध्यम् । तिरश्चेति । ननु नपदान्तति निषेनैव सिद्धिः। न च विधिदृष्टया सिद्धाधेप्येतद्दृष्ट्याऽसिद्धाश्वमेवेति वाच्यम् , दिवचनादिसाहचर्येण तथैवाहोकारा३ । मत एव वेतवानियन रत्वप्राप्तिमाशश्वय सप्तमीसमासेन समादित माथ्ये । नचैवं तदप्राप्तिरेव परपदस्यांजादेय खामावाद, सोपपदादञ्चः विपि गतिकारश्यादिना प्राक् सुबुत्पत्तेः समातादिति वाच्यम्, तस्यानित्य- लेन सुबन्त समासे सत्प्राप्तः। भत एव मोत्यादिमिद्धिः। भन्यथा भवछापत्ति. सव । उत्तरपद चेत्यस्य तु प्रागुक्तरीत्या प्राप्तिः। भय तदनित्यावे मानामावः, कि तु बहुलग्राणाकारांश क्वचित् सुबन्तेनापि समामः यथा साहितस्य धनक तेस्यादाविति पे तथापि गोचेस्यायथ 'पदेस्यस्य पदवियोग्य परताया मावश्यक्रवेनात्र तरप्राप्तिनिष्प्रत्यूदि ।न पदान्त स्वमाध्यमप्यत्र मानमत भाइ-आदाविति । तेम राज इत्यादिमंग्रहः ननु शापरस्य नुम्योः परत तिपिशेषापेशवेपितस्यावाचनिक वे तस्य दोष इति कस्य निषेधात माह-एतच्चेति ! भयं च मूळायपश्विपदचितोऽर्थः । वस्तुतःस उलयुक्य ·२१८ सटोकटिप्पणशब्दरतप्राढमनारमाया- उक्तयुक्तिमूलको न तु वाचनिक इति अपश्चित शब्दकौस्तुभेऽस्माभि.। नन्वेव मातु. कार्यमित्यादौ पत्वं स्यादिति चेत् ? न, कस्कादिपु भ्रातुष्पुनशब्दस्य पाठेन शब्दरतमा गादिलोपलवणत्वातिरिक्तविषय, तेन तत्र स्थानिवस्वं भवत्येवेति "तस्य दोष-" इत्रा धपि न वाचनिकमिति मावः | मातुः कार्यमिति । सिद्धान्वव्याख्यानेऽन्यत्र दोष । तथा हि, सकारसन्निधावकारो नैव प्रत्यय समुदायनिवेशितत्यात्प्रत्ययत्वस्येति तदादेश स्योर. प्रत्ययत्वाभान विसर्गस्य तत्सम्बन्धित्वामावात् । यस्तूत्वे कृतेऽवशिष्ट. सकार "प्रत्ययसनका, स लुस एव । न च "मन्तादिव (पा० २०६।११८५) इत्याप पूर्वस्य परस्य समुदायस्थान्तादिभ्यो वर्णाभ्यां पृथगवस्थिताभ्यां ये व्यवहार प्रत्यरत्या दरस्ते एकादेशविशिष्टस्यापीत्ययोंदुर्मित्यन्त्र प्रत्ययत्वस्य समस्या एकदेशविस्तन्यानो. भैरवी। - अयज्ञ प्रपतिपदानुवाद । वस्तुतो"न पदान्त" सूने द्विवचनादिग्रहणेन वतिघटितान्योतिदे गानान्निपायाम्पवृत्तिभवत्येव । अत पर अमीक्षीरेपण इत्यादिसिद्धिरितिस्फुरोमवि पति । द्विवचनादिग्रहणन्तु न्यायसिद्धानुवाद । "तस्य दोप" इति तु वाचनिमिति योध्यम् । मूले-नन्वेवमिति । एवम्-प्रत्यभिन्नस्येति रीत्या सामानाधिकरण्येन पाल्याने । बस्य स्यादिति विसर्गस्य प्रत्ययमिन्नत्यादिति भाव । अत्रैवमित्युपादानेन प्रत्ययपदस्य प्रत्ययम म्पन्धिनि लक्षणाप नायन्दोष इति भान्ति स्यातनिवारणायाद-सिद्धान्नेति। - असोऽवयवाकार। समुदायनिवेशितत्वाव--समिति समुदापण्यासत्यात् । तदादेशस्य-कारा देशस्य । अस्याकारादेशमेऽपि "न्योः पठोनिस्टियोn इति न्यायेन यदिशस्यमति रपरत्वस्य सिद्धि। "सर्वसर्वपदादेशा." इति न्यायानुसारिंगमारागिरानचा वाद । भायप्रकाशा न्यायसिमानुवाशविदेशान्तराणा पतियुक्ताना त्रिपापा सहरियोपनाय मात्र बिपनाराम बत् । तत्फल खमी धीररियादिनानुपरमेष रपुटरामविपति। गाने | feeg मान्य न पश्यते । म एव सिबाट बाकि "मार " नि गर्ष प गुप मारिए कौस्तुमानुसारिणी। स तु विनय २३ति योयम् तापमा-विमार दरिया मिट्युषितामिति दिक।

·विसर्गसन्धिप्रकरणम् । २६६ डसिडसोरत उकारात्परस्य पत्वं नेति ज्ञापनात् । पवं च 'अप्रत्ययस्य' इत्येतदपि, शब्दरत्नम् । रित्यस्य प्रत्ययतया न दोष इति वाच्यम् । त्रिपाद्या असिद्धत्येन सत्रान्ववस्वाप्रवृत्तेः । स्थानिवत्वेन तु न निर्वाहः । उपात्तस्य स्थानिनो ऽकारस्य प्रत्ययत्वाभावात् । प्रत्यय. सम्बन्धित्वं न स्थानिवत्त्वलम्यमशास्त्रीयत्वात् । "सवें सर्वपदादेवा" इति न्यायेन मातृ असित्यत्य स्थानित्वेऽप्यसित्यस्य स्थानित्वालाभेनोसित्या प्रत्ययत्वमलभ्य. मिति । एतदेवामिप्रेत्य प्रकृतसूने "उरण स्पर" (पा. सू० ११११११) इति सूत्रे भाष्ये उक्तम् "इह कल्मान भवति पितुः करोति, "अप्रत्ययस्या" इति पत्वं प्राप्नोति; सप्रत्ययविसर्जनीयस्येत्युच्यते, प्रत्ययविसर्जनीयश्चायं, लुप्यतेऽत्र प्रत्ययविसर्जनीयो "रात्सस्य" (पा० सू० ८।२।०४) इति" । लुप्यतेऽनेत्यादेश्यमर्थ:-प्रत्ययविसर्ज. मीयत्वेन यस्तवाभिमतः स लुप्यते म दृश्यते स्थानिनः प्रत्ययस्यैव लोपादिति पो. द्वयम् । शापनादिति । त्रिपाद्यामध्यन्तवत्वप्रवृत्तिज्ञापनद्वारेति मावः । मत एव 'अमी, भैरवो। - तदवयवसस्य प्रत्ययावयवतया तदादेशस्य विसर्गस्य तत्त्वसत्येनेति शेपः । ननु स्थानिन- सूत्रस्य प्रवृत्तिरुपपादितेति तेनोसित्यस्य प्रत्ययत्वम्मविष्यतीत्यत माह-स्थानिवदेनेति । ननुपात्तस्य स्थानिको कारस्याप्रत्ययस्वेऽपि सकारनिष्टम्प्रत्ययसम्बन्धित्वमतिदेशेन विस. गोऽस्त्वित्यत आह-प्रत्ययसम्माधिसमिति । मातृ मसित्यस्येति । अस्मिन्पो समसिति समु. दायो नार्यबोधक इति स परित्यक्तः । एतदेव-उपपादितपदार्थसत्वमेव । अन्वकारेण कैप. टेन "लुप्यते ऽन्न प्रत्ययः" इति प्रतीकमुपादाय ससन्निधावकारेण प्रत्ययत्वन्न लब्धं समुदाय. निष्ठत्वात्तस्येति कुतस्तदादेशे तत्, उत्वे कृते ऽवशिष्टस्सस्तु प्रत्ययसंज्ञोऽपि लुप्त इति मावा इति यदुक्तरतन युकमिति ध्वनितम् । सकारसन्निधावकार यद्यपि न प्रत्ययत्वं तथापि तस्मिन् लुप्तेऽवशिष्टेकारे प्रत्ययत्वस्यानयात् । मनु रासस्य" इत्यनेन सकारस्य लोपा विधीयते, नतु विसर्जनीयस्येति "लुप्यतेऽत्र प्रत्ययविसर्जनीयो रात्सस्य" इति भाप्यस्य क्यं योजनेस्यत आह-मुभ्यतेऽस्पारिति । या-विसर्जनीयः । प्रत्ययस्यैव-सस्यैव । शानदारेति । एवा मुख्यं ज्ञाप्यमिदमेव, पत्वनेवि तुफलताकयमिति ध्वनितम् । भा एव-निपाधामन्तादिवदायस्य प्रवृत्तिस्वीकारादेव । मावण्फाशः। सोपे सवाति शेषः। न दोप इति । वितर्गस्य प्रत्ययावयवावा पगपतिरित्यर्थः। तमान्तेति । कम्ये इति शेषः। सूत्राप्रवृतरित्यर्थः वान्तादिवाप्रवरितिपाठस्तु सुगम एव । सद्भुतमेव यति- स्थानीति । मस्य तत्रापि प्रवृत्तरिति भावः । अपात्तस्यैत्युकिालमार-सवेंसवेति । इपस्येपेक. बचनेन समुदायस्य स्थानिशा सूचिता । तदार-असिस्यस्येति । इतिदोरमविपाकमन्यसमाप्तौ। एसदेपेति । भन्यथोकरीत्या वदसाति: पटेर। स्येतीति । भर्षे तारायं न स्यानामिति भावः । मन्ववदाम्पस्योकायस्वेदि 'प्रत्ययविधीयो सस्पेति' इस्पन दवयवस्सपो वेत्ययस्य सम्मवेपि भूपमागविसनीयरपोजरोया उदनयवाहोरामातेश्च मुप्तस्वादिसनीयताच माध्यम. संगतमैवाय माह-लुप्यते इति । प्रस्पपविसननीयस्येनेति । तथानिसनीपायनेत्यः । पानिकोनेति यावर । पा-सिनोदः । प्रत्ययस्यैव-सत्य । प्राण पत्र प्रत्ययो राम स्वाति पातामा मोति मावःोति बाध्यमिति:शारनेति । तेन मुस्प सानिममेर, पावामावरताविकत होतानादिस्परयापिनादिस्य सवितःस शामिदप प्रायपत्रमा समरसत्तेन दामादेवाय परामाव: सस्मिन् पारितम्य पादुटदेवि माव: पाया - - ·२४८ सटोकटिप्पणशब्दरजप्रादमनारमायां- उक्तयुक्तिमूलको न तु वाचनिक इति प्रपञ्चितं शब्दकौस्तुभेऽस्माभिः । नन्वे मातुः कार्यमित्यादी पत्वं स्यादिति चेत् ? न, कस्कादिषु धातुपुत्रशब्दस्य पाठेन शब्दवम्। गादिलोपलवणत्वातिरिक्तविषय, तेन तर स्थानिवत्वं भवत्येवेति "तस्य दोप-" इत्या. धपि न वाचनिकमिति मावः । मातुः कार्यमिति । सिद्धान्वव्याख्यानेऽस्यत्र दोषः । क्या हि, सकारसन्निधावकारो नैव प्रत्ययः समुदायनिवेशितत्वात्प्रत्ययत्वस्येति तदादेश स्योः प्रत्ययत्वामान विसर्गस्य तत्सम्बन्धित्वाभावात् । यस्तूने तेऽवशिष्टः सकारः 'प्रत्ययसज्ञकः, स लुप्त एव । न च "मन्तादिवञ्च" (पा. १०६।११.५) इत्यस्य पूर्वस्य पाल्य समुदायल्यान्तादिभ्यो वर्णाभ्यां पृथगवस्यिताभ्यां ये व्यवहारा प्रत्ययत्वा दयस्ते एकादेशविशिष्टस्यापीत्ययांदुसित्यत्र प्रत्ययत्वस्य सुलमसया एकदेशविकतन्यायेनो. भैरवी। अयन प्रपतिपदानुवादः । वस्तुतो"न पदान्त" सूने द्विपंचनादिमहणेन यतिघटितान्योतिदे. शानान्निपाधाम्प्रवृत्तिभवत्येव। अत ए'अमी क्षीरेपण' इत्यादिसिद्धिरिति स्फुटोभविष्यति । द्विवचनादिग्रहणन्तु न्यायसिद्धानुवादः । "तस्य दोष" इति तु यायनिकमिति योध्यम् । मूले-नन्वेवमिति । एवम्-प्रत्यमिन्नस्येति रीत्या सामानाधिकरण्येन व्याख्याने । पत्य स्याविति । विसर्गस्य प्रत्ययभिन्नत्वादिति भाव । अत्रैवमित्युपादानेन प्रत्ययपदस्य प्रत्ययस. स्थन्धिनि लक्षणार नायन्दोप इति भ्रान्तिः स्यात्तनिधारणायाह-सिमातेति । प्रकार:- सोऽवयाकारः । समुदापनिवेशिलवार-मसिति समुदायपर्याप्सत्पात् । तदेशस्य-अकारा देशस्य । अस्याकारादेशत्वेऽपि "द्वयोः षष्ठोनिर्दिष्टयो" इति न्यायेन अपदिशत्यमरीति रपरत्वस्य सिदि। सर्वसर्वपदादेशाः" इति न्यायानुसारिंगमारावाग्निराचा नपान्तादोवि। प्रत्ययस्येति । भावप्रकाशा - ·विसर्गसन्धिप्रकरणम् । ३०१ as78 विसर्ग प्रति परम्परया प्रयोजकम् । आकरे तु "एकादेशशास्त्रनिमित्तात्" इति प्रचुरः पाठः । तत्र एकादेशशास्त्रं निमित्तं यस्य उकारस्य तस्मादित्यर्थः ।। । . शब्दरत्न घेत्यसङ्गतमेव स्यादिति । अनेनाकव्याख्याया एव स्वामिमतत्वं सूचितवानित्यलम् । परम्परयेति । एकादेशशास्त्रसम्पन्नरेफल्यानिकत्वेन विसर्गस्यैकादेशशास्त्रनिमित्तक- स्वमिति भावः । प्रचुरः पाठ इति । ओपधीस्कृषीत्यादौ शसैकादेशे "काकरत्करति. कृधि-" (पा० सू० ०१३।१०) इति पत्वनिवृत्तिश्च तत्फलमुकम् । मले उ तस्य फलस्य छान्दसत्वात "छन्दसि वा प्र-" (पा० स० ८३३४९) इत्यतः "इणः प:" (पा० सू० ८।३।३९) इत्यस्य निवृत्त्या ऽदोपाच्च पष्ठयन्वमेव पटियमिति दिक् ॥ भैरवी। मिरित्यत्र दोपावारणम्चेति तदादराभाव इति भावः । भनेन-अतीवेति कथनेन । मलमिति । उक्तदोपगणापत्या स्वीयव्याख्यवोचितेति सूचितम् । एकादेशशास्त्रमुकारादेचे निमित्तं न तु विसगे इत्येकादेशशास्त्रनिमित्तकस्येत्यनुपपन्नमत माह-एकादेश्शेति । प्रचुर इति। "इदुदुपध" इतिसूत्र-"उरण पर "सूत्रयोरेवन्दर्शनम्माप्ये अस्तीत्यस्य प्रधुरत्वम् । तादृशपाठसाध्यफलन्त्वन्ययासिद्धमित्याह-पोषधीस्कृधोत्यादाविति । ओपधिशब्दासि पूर्वसवर्णदीधे शसः सकारस्य दत्वविसर्गयोः "का करत्" इत्यस्य प्राति इति षत्वेति । इति सूत्रप्रासपत्वेत्यर्थः । वन "इगः प: 'स.' इति च सम्ब- ध्यते । क.प्रभृतिषु परेषु अदितिशब्दसम्बन्धिमिन्नस्य विसर्गस्येणः परस्य पो ऽन्यस्य तुस इति स्कादिषु चा इति सूत्रस्येव तदर्थात्प्राप्तिः पत्वस्य । अन्यथा परममूले तस्य सूत्र- स्य सकारविधायकत्येन व्याख्यातत्वादसङ्गतिः स्यात् । तत्फलम्-पञ्चम्यन्तपाठफलम् । चो 'ऽप्यथें । मूले-परममूले। तस्य फलस्य छान्दसत्वादिति । सकारपटितस्य पकारामावदर्शनवि- पयप्रयोगस्य छान्दसरवादित्यर्थः । छन्दसाति। एवञ्चेग इत्यस्य "कस्कादिषु च" इत्येतत्प. यन्तमेव सम्बन्धो भवतीति तेन सूत्रेण सकार एव विधीयत इति भावः । दिपिति । दिगर्थस्तु तुमरीत्या वाक्यभेदापापश्या वयादरो निषेद युग्यत इति भावः। मसनतमेव स्यादिति । तथाचोक व तस्याशय इति भावः । म इति माव इति पाठः । इष्टापत्ति खण्डपवि-अनेनोति । पोवेति क्यनेन लक्षणया सामानाधिकरण्यस्यैवेत्यर्थः । सूचितवानिति । यद्यपि ध्वनितापेक्षयोक्तं प्रबळ वयापि स्वरूपम्याक्रियेव पराक्रियति न्यायेनान्यदीयं लिखित्वा शङ्कान्तरेण विच्छिप वयोक्त्या स्वोय मत पनि दवानिय मन्यथोक्तदोषगणापत्तिस्वदाइ-अलमिति । अस्यार्यस्तुत एव । प्रचुर इति । उकसूपदयादिमाध्यादावसकृत्योछेखातत्वमिति भावः । इति पत्रेति । इतिमात. पवेत्यर्थः । क:प्रभृतिषु पनम् परतोऽदितिशम्दसम्बन्धिमिवस्य विसांस्येण उत्तरस्य पोऽन्यस्य तु से इति तदर्थः । कस्कादिपुवैत्यस्येवेति भावः। तत्फलमुक्तमिति । पञ्चम्यन्तपाठफलमप्युक्तमित्यर्थः । चोऽप्पयोंत्र सम्मन्यते षत्वतुकोरिति सूत्रमाध्ये इति शेष इति भावः । मूले स्विति । कोमुयां विस्यर्थः । तस्य फलस्येति । तत्र परवामावरूपफलस्येत्यर्थः । छान्दसत्वादिति । त्यस्य सघटितस्य छान्दस. सादित्यर्थः । सिदत्वादिति शेषः । १६ चेण: ए इत्यस्यानुवृत्तिमभिप्राय । वस्तुतस्सैव न "कस्कादिषु परस्यन्त दनुवाकप्यप्रेऽनुवृत्ती मानामावादिस्याह-छन्दसीति । अदोपाचेति । पत्रिवरया न सत्वमात्रविधानेनेष्टसिखापावापत्त्यमावायत्ययः । तया च नशापकोपयोग पति भावः । दिगिति । यस्त पप्राणस्य सापश्यमित्युपत्रे वयाऽपि सपिरादिशदस्यसकारस्थानिकविसर्गस्य म्युस्पचिपक्षेऽव्युतत्ति. मावप्रकाश सरला । Aur ·३०० सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- व्यधिकरणमेवेति हरदत्तेनोक्तं नातीवादर्तव्यम् । मातुरिति । अत्र हि "ऋत उत्" (पा० सू० ८।११११) इत्येकादेशशा शब्दरत्नम्। क्षीरपणा इत्यादौ मीत्वगत्व सिदयतः। अत्रैकारस्यास्सम्बन्धित्वं ने इत्यत्यकाजुत्तर पदत्वं चान्तवनावाधीनमिति वोयम् । व्यधिकरणमेवेति । प्रत्यपत्य सम्बन्धी य विसर्गस्तस्य नेत्यर्थ इति तनावः । अगत्या ३ वाक्यभेदाऽसमर्थसमासवैयधिकरण्यावय रूपोपत्रयसहनमिति तदमिमानः । नातीयेति । वैयधिककरण्यान्वयफलस्य कविभिः कृतमित्यादेः प्रत्ययसम्बन्धिमित्रस्य विसर्गस्येत्येवं लक्षणया मामानाधिकरण्येनापि सं. हसम्मादिति भावः । व्याख्यादर्शोफसामानाधिकरण्ये तु लेशापि तदादरामायादती. भैरवी। एञ्चोर्सित्यस्य पादिवदावेन प्रत्ययतया सकारे गतेऽप्युरित्यस्य स्यानिवद्भावेन प्रत्ययतया तदादेशस्य विसर्गान्तस्योरित्यस्यापि प्रत्ययत्वमिति विसरों प्रत्ययावयरत्यमदेव लय. मिति तदानयनार्थन्नातिदेशापेक्षेति भावः। एकाजुत्तरपंदत्वमिति कर्मधारयः । मानमिति। मनु स्थानिवद्वारेन, अशास्त्रीयत्वात् । एतेनान्तादिवत्सून स्थानिवद्धावेन गतामिति प्राची. क्तमपास्तमिति सूचितम् । 'पे इत्यस्यकापत्वं याप स्वतः सिद्धन्तथाप्युत्तरपदत्वस्यामा सायटन तलामादिस्यमुरुम् ! हरवत्ताभिमतं यधिकरण्यमुपपाश्यति-भरपयस्येत्यादिना । मगत्या- कविभिः कृतम्' इत्यादी गत्यन्तराभावेन । पभिमान इति । प्रत्ययस्य लक्षगया प्रत्ययसम्बन्धियोधकत्वं तद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदवतोऽभेदेग विसर्गविशेषगत्वम् । एतेन सर्वेष्टसिद्धौ क्लेशानुसरणं व्यर्थमिति भावः । लेशमोऽपोति । त्यस्य तस्य प मते प्रत्परः । पदम्प्रत्ययसम्बन्धिपरम् । एतापानेय यिोपः, स्वमते सामानाधिकरण्येन सम्पन्ना सन्मने चयधिकरण्येन। फल तुल्यम् । ध्यास्यादर्शाक्तमने तु प्रत्ययपदस्य न लगा, फपि. मायप्रकाशा ·३०१ विसर्गसन्धिप्रकरणम् । as 76 विसर्ग प्रति परम्परया प्रयोजकम् । श्राकरे तु "एकादेशशास्त्रनिमित्तात्" इति प्रचुरः पाठः । तत्र एकादेशशास्त्रं निमित्त यस्य उकारस्य तस्मादित्यर्थः ।। शब्दरत्त भैरवी। घेत्यसङ्गवमेव स्यादिति । मनेनाकव्याख्याया एव स्वामिमतत्वं सक्तिवानित्यलम् । परम्परयेति । एकादेशशास्त्रसम्पनरेफल्यानिकत्वेन विसर्गस्यैकादेशशास्त्रनिमित्तक- त्वमिति भावः । प्रचुरः पाठ इति । भोपधीस्कृधीत्यादौ शसैकादेशे "क.करत्करति. कृधि-" (पा. सू० ८।३।९०) इति पत्वनिवृत्तिश्च तत्फलमुकम् । मले तु तस्य फलस्य छान्दसत्वाव "छन्दसि वा प्र-" (पा० सू० ८१३१४९) इत्यतः "इणः प" (पा० सू० ८।३।३९) इत्यस्य निवृत्त्या दोषाच्च पष्टयन्तमेव पटियमिति दिक् ।। मिरित्यत्र दोपावारणञ्चेति तदादरामाव इति भावः । भनेन-अतीवेति कयनेन । मलमिति । उक्तदोपगणापत्त्या स्वीयव्याख्येवोचितेति सूचितम् । एकादेशशास्त्रमुकारादेशे निमित्तं न तु विसर्ग इत्येकादेशशास्त्रनिमित्तकस्येत्यनुपपन्नमत आह-एकादेश्चेति । प्रचुर इति । "इदुदुपध" इतिसूत्र-"उरण रपर सूत्रयोरेवन्दशनम्माष्ये ऽस्तीत्यस्य प्ररत्वम् । वादृशपाठसाध्यफलन्त्वन्ययासिद्धमित्याह-मोषधीस्कृधीत्यादाविति । ओपधिशब्दाच्छसि पूर्वसवर्णदीधे शसः सकारख्य रत्वविसर्गयोः "का करत्" इत्यस्य प्राप्ति इति धरवेति । इति सूनप्राप्तपत्वेत्यर्थः । तन "इणः प." 'स' इति च सम्य- ध्यते । क प्रभृतिषु परेषु अदितिशब्दसम्बन्धिभिन्नस्य विसर्गस्येणः परस्य पो ऽन्यस्य तु स 'इति "स्कादिपु च" इति सूत्रस्येव तदर्थात्प्रासिः पत्वल्य । अन्यथा परममुळे तस्य सून. स्य सकारविधायकत्येन व्याख्यातत्वादसतात. स्यात् । पक्कलम्-पञ्चम्यन्तपाठफलम् । चो प्य) । मुले-परममूले। वस्य फलस्य छान्दसत्वादिति । सकारघटितस्य पकारामावदर्शनवि. पयप्रयोगस्य छान्दसत्यादित्यर्थः । छन्दसीति । एवञ्चेण इत्यस्य "कल्कादिपु चा इत्येतत्प- चन्तमेव सम्बन्धो भवतीति तेन सूत्रेण सकार एव विधीयत इति भावः । दिगिति । दिगर्थस्तु सूक्तरीत्या वाक्यमेदापापश्या त्यादरो निषेप युज्यत इति भावः । असगतमेव स्यादिति । तयाचोक एक तस्याशय इति भावः । मम इति माव इति पाठः । इष्टापचि खण्डयवि-अनेनोति । पतीति क्यनेन क्षणया सामानाधिकरण्यस्यैवेत्यर्थः । सूचितवानिति । यपपि ध्वनिशापेक्षयोर्क प्रलं तथापि स्वरूपम्याक्रियैव पराकियेत न्यायेनान्यदीयं लिखित्वा शड्वान्तरेण विन्छिप न्योक्त्या स्वोय मत पनि. तवानित्यर्थः । अन्यथोक्तदोषगणापतिस्तदाह-अलमिति । अस्यार्पस्तूल एव । प्रचुर इति । उक्तस्त्रदयादिमाभ्यादावसकृत्योछेखातत्त्वमिति भावः । इति पत्वेति । इतिप्रात. पावत्यर्थः। म.प्रमूटिषु पञ्चसु परतोऽदितिशम्दसम्बन्धिमिवस्य विसर्गरयेण उत्तरस्य पोऽन्यस्य तुस TE:। कस्कादिषुवेत्यस्येवेति भावः। तत्फलमुफमिति । पदम्यन्तपाठफलमप्युक्तमित्यर्थः । चोऽप्यो समायते वस्वतुकोरिवि सूत्रमा ये विशेष प्रति मावः। मूठे स्विति । कौमुदा स्वित्यः । तस्य परस्येति । तर पावाभावरूपफलस्यत्यर्थः । छान्दसत्वादिति । त्यस्य सघटितस्य सान्दस. खादित्यः । सिस्वादिति शेषः । ५ गः प इत्यस्यानुभूत्तिमभिप्राय । वस्तुतस्सैव न "करकादिषु पात्यन्त सहनुपूचावप्पमेऽनुत्ती मानामावादिश्यार-दमोति । मदोपाति । वियान सत्वमावविधानेनेटसिपात्तापत्यमावायत्यर्थः । तया घनशापोपयोग रति मावः । दिगिति । तयस्त এদুয়ায় বাহবনিম্বই বােসর বিষদিয়হংধঃরায়ােনিবিষয় ভিত্তি मावप्रकाश - सरला ।

·३०२ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- मुहुकामेति । इह “कुप्वोः कपो(पा० सू० ८।३।३७) इति प्रवर्तते । वृत्तौ मुहुस्कामेति सकारः क्वचित् पठ्यते, तत्प्रामादिकमिति हरदत्तः । द्विस्त्रिश्चतुरिति (पा० सू० ८।३।४३ )। इह द्वित्रिभ्यां सुजन्ताभ्यां साह चर्यात् चतुःशब्दोऽपि सुजन्त एव प्रहीष्यते। कृत्वोऽर्थग्रहणं ज्ञापकम्-साहचर्य न सर्वत्र व्यवस्थापकमिति । तेन "दीधीवेवीटाम्" (पा० सू० शश६) इत्यत्र धातुसाहचर्येऽपि भागमस्येटो प्रहणम् । उभयत्र विभाषा चेयम् । चतुरित्यस्य "इदुदुपधस्य-" (पा० सू० ८।३।४१) इति प्राप्ते, इतरयोस्त्वप्राप्ते । न च तयोरपि "इसुसोः सामयें" (पा० सू० ८।३।४४) इत्यनेन सिद्धिः शङ्कया। शब्दरत्नम् प्रामादिकमिति । पदादित्वेन "सोऽपदादौ” (पा० स० ८।३।३८) इत्यस्या. प्राप्तरिति भावः ॥ साहचर्यमिति । न च रामलक्ष्मणावित्यादौ दृष्टसाहचर्यसम्बन्धल्याभिधानियाम- भैरवी। पञ्चम्यन्तपाठो माष्यसम्मत एवोचितः । अत एव "मपदान्तस्य मूर्द्धन्यः" इति सूत्रे-प्रकृत 'पग्रहणमनुवर्तते तेनैव सिद्ध मूर्द्धन्यपदधिमर्थमिति विचारे "क्व प्रकृतमिणः प" इति भाज्य सङ्गच्छत इति पग्रहणस्य कःकरदिति सूत्रे सम्बन्धो भवत्येति । परममूले तु "ककर' इति सूत्रस्य सकारादेशमानविधायकत्वेन व्याख्यानं वृत्त्यनुप्तारण । अत एव वृचौ अदितिः फर• दित्या सकारादेश इत्युक्तम् । हरदतेन तु पूर्वोक्त-"अपदान्तस्य" इति सूत्रस्थमाप्यदर्शनेन "सकारादेश" इति प्रतीकमुपादाय पत्वस्याप्युपलक्षगमेतदिति व्याख्यातम् । दृष्टसाहवयेति । लोकादावित्यादिः । साहचर्यसम्बन्धस्य-एकत्मिकायें परस्परसापेक्षत्पा. पसम्पन्धस्य । नियामकस्यमिति । युगपदेवोभयोः प्रसिद्धार्ययोधकत्वमित्यर्थः। योगा वि. प्रयोगश्च' इत्यादिना हरिणा ऽयमर्यः सहगृहीतः । तदर्थस्तदुदाहरणानि पान्यत्र स्पष्टानि । भायप्रकाश पक्षम्यन्तमेवोचितम् । मत एवापदान्तस्येत्पत्र "क प्रभम् । गापः" इति माय संगी।" रोत्"इति सरेसकारादेश इति प्रतीकमुपादाप पपस्याप्युरहानमेवर त्याचादिमिविरतिरो. ऽपि । किं भवन्मतेऽप्यस्यासितमः प इति प्राप्तवारलाय तस्यावश्यकत्वम् । मत्र सस्प स्वस. सोनेकादेशानिमितहवामावाद पसतपई वारन दुफरमिक भल्याप्राप्तरिति । हरदसोळेनुपादोऽयम् । टेति । अकादाविति मावः। साहरपंसम्यग्यस्येति । एफरिमन प्रतिमाशय. रूपसम्मपस्पत्ययः। नियामकस्वमिति । युगपदेवोमयोस। तेन मान्यम्पामय : मारा। सदु हरिणा-सवोगो वियोगश साप विरोधिश। भः प्रसादिस्यान्यस्य विति। सामग्रमौषित्री देहायड: सरायः॥ उमाईस्थान विशेषानिs:" इति। ले संयोगादयो नानापु सम्मास्पिान सपा शिपोनि. খব। বানানগালমােনিয় নাগৰিষ্যময় मरय परेवा प्ररपमिहान सानन सा रमाएका पनि महान Enterts परिशिकि।

·विसर्गसन्धिप्रकरणम् । ३०३ इसः प्रत्ययस्य अर्थवतश्च तत्र प्रहणात् । चतुष्कपाल इति । 'इदुदुपस्य" शब्दरत्नम्। कत्वं दृष्टम्, न चैषां कापि साहचर्यसम्बन्धो गृहीत इति कथमेतदिति वाच्यम् । "पन्न. म्यपाइपरिभिः" (पासू० २१३१०) इत्यनेन लक्षणादिद्योतकारियोगे पञ्चमीक्षा "यद्यप्ययं परिष्टापचारोव ने चावर्जने घ, मयं खस्यपशवोऽदृष्टापचारो वर्जनार्थ एवं कर्मप्रवचनीयस्तस्य कः सहायो भवितुमईति अन्यो वर्जनायव । यथा स्य गोः सहाये. नार्य इति गौरवानीयते नाश्वो न गर्दमः" इति "कर्मप्रवचनीययुक्त" (पा० सू० २१३१८) इति सूत्रस्यमाप्येण सदृशानामेव प्रयोगे सहायत्वमित्ययस्य प्रसिपादनेना. झतेः । परिमापायर्या सहचरितशब्देन सदृशस्वैप ग्रहणम् । सहचरस्य भावः साहचर्यम्, सहचरणं च साशयोरेवेति साहपशब्देन साक्यमुच्यते । सदृशयोरेव सहविवक्षा वयो। रेव च सहप्रयोगः । रामलक्ष्मणावित्यादावपि सायमेव नियामकमिति दिक् । अर्थ- भैरवी। नवैति-नहीत्यर्थः । एषाम्-सुजन्तद्विरादीनाम् । भयम्परि:-अनियतार्थकः कर्मप्रवचनीयः परिः। दृष्टापचार:-दृष्टव्यमिगरः। व्यभिचारमेवाह-वर्जने वावर्जने इति । अवर्जने-रक्षणा. दो अपशब्द इति । अपेति शब्द इत्यर्थः । सहायेनार्थ इति । सहायेन प्रयोजनमित्यर्थः । ममते. रिति । प्रकृतसूत्रे द्वयोः सुजन्तयोः प्रयोगेण चतुःशब्दस्य सुजन्तस्य तयोः सदृशत्वेन तस्यैव ग्रहणम्भविष्यतोति मूलासङ्गविरूपा क्षतिर्नास्तीत्यर्थः । ननु हरितात्पर्यमन्यदेवास्ति भवता स्वन्यथैव व्याख्यायत इत्यत आह-परिभाषायामिति । सहचरितासहचरितयोरिति परिमा. पायामित्यर्थः । सदृश्योरेवेति । अत एव 'समानशीलव्यसनेषु सरयम्' इति लोके प्रसिद्धिर- स्तीति भावः सदृशयोरेव-सदृशार्यकशब्दयोरेव । सहविवक्षेति।धवखदिरावित्यादौ छेदनयोग्यत्वेन साहश्यस्य सत्त्वात्सा। एवमन्यत्र यथायथमूहनीयम् । तयोरेव-सदृशयोरेव । चो-हेतो। दिगिति। दिगर्थस्तु हरिकारिकाव्याख्यानावसरे पम्यपापरिभि." इति सूत्रं साहचर्य उ- दाहृतं हेलाराजादिभिः, वर्जनार्थापशब्दसाहचर्यातदपकस्यैव परेः कर्मप्रवचनीयस्य ग्रहणमिति चोक्कमिति तद्ग्रन्यानुसारि मूलमिति । भावप्रकाश:1 एत इति भावः । एतेषामा लक्ष्याणि चान्यत्र स्पष्टानि । नचैपामिति । न तु सुजन्तनिरादीना मित्यर्थः । दृष्टापचार इति । भनियतार्थ कर्मप्रवचनीय इत्यर्थः । तदाह-वर्जने इति । चावर्जनेचेति । लक्षगादावित्यर्थः। मनकस्यापि तस्य सत्वाद् दितीयकोटिप्रदर्शनायैवमुकम् । भस्य च कर्मप्रवचनीय इत्यत्रान्वयः । अपशब्द इति । अपेति शब्द इत्यर्थः। नार्थ-प्रयोजनम् । दृष्टान्तेन सजातीयानां सहायत्वलामेऽप्येक शेषेणात्र बाधादाह-सदृशानानेवेति । दृष्टान्तोऽपि सात एवैवं सतीति भावः। नन्वेवमप्यन्यद्भुक्तभन्यदान्तमिति न्यायापचिरत भाइ-परिमापायामिति । ग्रहणमिति । सदृशयोरेव प्रायेण सहचरणदर्शनादिति भावः । नन्वेवमपिमू साहचर्यपदोश्लेखन सदसतिरेव तस्योकसम्बन्धार्थ कलादत भाइ-सहेति । नन्वेव रामलक्ष्मणविरयादौ साहचर्यसत्त्वेपि सादृश्यामावादमिधानियमन न स्वादत भाह-सदृशयोरवेति । तयोरेवेति । साशय- योः शब्दोरेवेत्यर्थः । चो हेतौ । यतस्तयोस्तयेति दन्देन सइप्रयोग इत्युगोंड सोऽत्रापि तदेव सन्नियामकमित्यर्थः । दिगिति । तदर्भस्तु मत एवोतकारिकाव्याल्यावसरे पञ्चम्यपाए रिमिरिति साहचर्य उदाहृत हेलाराजादिमिः। पर्जनार्यापमाइचात्तदर्थस्यैव परेः कर्मप्रवचनीयस्य में सरला। वाव निर्षियते इति तात्पर्यावधारणेन 'परमपि.कुतिका' इत्यत्रैव पत्वनिषेधार्य तस्यावश्यरस्वमित्या ·३०४, भैरवो। सटीकटिप्पणशब्दरतमोढमनोरमायां- (पा० सू० ८।३।४१ ) इति नित्यं प । व्यपेक्षाविरहेऽपीति। तिष्ठतु सर्पिष्कुण्डिकामानयेत्यादावित्यर्थः। व्यपेक्षा- यामिति । इद् सर्पिकुण्डिकाया इत्यनेत्यर्थ । यत्तु पारायणिका पाहुः- 'कस्कादिषु सर्पिष्कुण्डिकादीनां पाठ उत्तरपदस्थत्वेऽपि पत्वार्थः' इति । तद्भाष्य- विराधादुपेक्ष्यम् । शब्दरतम। वतश्चेति । प्रतिपदोक्तस्य चेत्यपि योध्यम् । नित्यं प इति । भाष्यप्रामाण्येनाग्राव्यु- त्पत्तिपक्षस्यैवाङ्गीकारेण व्युत्पत्तिपक्षे प्रत्ययसम्बन्धित्वात्कयं पत्यमिति न श यम् । अत एव "चतुष्पादयो ढ" (पा० सू० ४।१।१३६ ) इत्यादिनिर्देशसतिः । इत्यर्थ इति । अन्नत्यन्ता, पूर्व सचितम् । तद्भाप्येति "अनुत्तरपदस्याय" इति किम् , परमपि कुण्डिका" इति "नित्यं समासे-" (पा० सू० ८१३१४१) इति सूत्रस्थभाष्येत्यः । ननु "इसुसाः" इति सूने इसे प्रत्ययस्यार्थवतश्च ग्रहणमित्येतदुगादयो म्युत्पन्नानीति पक्षे सम्भवदुक्तिकन्नत्वव्युत्पत्तिपक्षे ऽत आह-प्रतिपदोक्तस्येति । द्विग्निस्शब्दस्यायपवश उत्पन्नत्वेनैतयोरिस्शब्दो लाक्षणिक इति भाव । माष्यप्रामाण्येनेति। प्रतिस्य "आयनेयो" इतिसूत्रमाप्यप्रामाण्येनेत्यर्थः । भत्र-चतु शब्दे । यस्तुतस्तु 'शाखे' इत्यर्थः । अत्र मानव "अत कमि" इति सूने सग्रहणम् । मत एव-अव्युत्पत्तिपक्षाथयणादेव । मादिना-पा. पञ्चाशदित्यस्य प्रयोगस्य सङ्गहा। तत्त्वमिति । "इदुदुपधल्या इति सूने ऽप्रत्ययपदस्य प्रत्ययमिप्रार्थश्वेन ग्याप्यातृव्या. ख्यादर्शाकरीत्या व्यपेक्षायानित्यं पत्यन्तेनेव सिद्धम् । प्रत्ययपदस्य रक्षणया प्रत्ययसम्य- धिपरत्वमिति सिद्धान्तिमते तु न नित्यपत्वाप्राप्त्या विकरुपएप । असमास व्यपेक्षावि- रहेऽपीति तूभयमतेऽपीति तत्त्यमित्यर्थ । परमपि कण्डिकेतीति। मन पत्यादर्शने सक्ति माध्यविरद्धति स्पष्टमेषेति भाव । मरे-ऽय सहितति प्रतीकरित्या मस्वयसो पिकार इत्युक्तन्तग्रन्यादयस्कुशेत्या न तया विमा, शिन्स्यय सहितेस्पेरेति प्रतीयो. मातम युत्ता, फुशापदस्य टायन्यस्येवोमययाऽसमस्तत्वेन "जानरम" इति टोप्प्रसादिति रिसा- भावप्रकाश रणमिति चोकम् । संयोपजनानुकरणम्पातिर गोगमुख्य डि न्यायमूट मिष्यथा' इति न्यायेन व बोध्येति । ननु म्युलसिप मुटोकरेलो. सम्मरि सिमान्दाप्युलरिम मुधोरिष स्य मामि अवचाऽत मार-प्रतिपदोळेति । भर स: पृपगुनानारये सानिध्याक्षिी मा. व । मायेति । प्रवरात्र "कायनेयो" इतिषमाप्यापर्य । गावाप्पुस्पतासि । पार घरपा पर सपा समिति माव । कारणेविसस्यमिया तुरपम् । सामानार प्प विशिष्य सामाद-हाय पति। मारिना पाशे गमिपा परिमामय र पतुष्पवादिपरय सिदि.लेन मोह नित्यति रिस । चिसमिति-परशा परमटोळपयोगे परगर । लक्ष्य परिकल्पानीकारापना बायरामा दण्प्पुमपास्तम्। स्पीति विनिमयशाला निवास पर मा. नुसारेगामो परेशाय न सि.सिम्पागवाने वाRinterest सोपा मार-स्पमिति । पारURATIMERIT । सदुपये स्टोसमे नम्बर सnि मा Eिnford mmmmसन द्वारा RARE.. - ·विसर्गसन्धिप्रकरणम्। श्रयासहितेति । न त्वयसो विकारः, "जानपद-"(पा० सू०४३११४२) इति डीप्रसङ्गात् । अयस्कर्णीति । श्रय इव कर्णो यस्याः। "नासिकोदरोष्ट-" (पा० सू० ४।११५५) इत्यादिना डीम् । अधःशिरसी (पा० सू० ८१३।४७)। एतयोरिति । सूने तु पष्ठ्याः स्थाने प्रथमा योद्धया। अधस्पदमिति । मयूरव्यंसकादित्वात्समासः । शिरस्पदमिति । षष्ठीसमासः ॥ इति विसर्गसन्धिः । भैरवी। ॥ अथ स्वादिसन्धिः॥ ससजुषो रुः (पासू०८।२।६६ ) ॥ पदस्येत्यनुत्वं ससजूभ्यो विशेष्यते, विशेषणेन तदन्तविधिः । न च सजू:शब्दांशे "ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्ववि- भिर्नास्ति" इति निषेधः शङ्कयः । तस्य प्रत्ययविधिविषयत्वात् । सान्तं सजुष्श. ब्दान्तं च यत्पदं तस्य रुः स्यात्,स चालोऽन्त्यस्य । एवं स्थिते फलितमाह-पदा. न्तस्येति । सजुष्शब्दस्येति । तदन्तस्य पदस्येत्यर्थः, तेन सजुप इत्यादौ नाविप्र- शब्दरत्नम्। गायन्तप्रयोगचितम स्फुटप्रतिपत्तये आह-नत्वयस इत्यादि । इति विसर्गसन्धिः। तस्य प्रत्ययविधीति । अत एव "येन विधि:-" (पा.स.११११७२ )इति सूत्रे भाष्ये प्रत्ययविधिमिन्ने "मातृन्" (पा० सू• ३।४।११) इत्यादौ गृह्यमाणप्रा. तिरत आह-आयन्तेति । आदन्तं यत्सूत्रे 'अतः इमि" इत्यत्र कुशेति तदनुवादः परमूले कुशेति कृतो विशेष्यबोधनाय न त्ययसो विकार इत्यर्थः । कुशशब्दार्थस्य च विशेष्यत्वम् जानपद" इति छोष्प्रसङ्गादित्यत्र तात्पपम् । एवञ्च विशेषणप्रतीकधारणं विशेष्य विशेषणवोधनतात्पर्यकमेवेति भावः। इति श्रीमद्रत्नप्रकाशिकायां विसर्गसन्धिप्रकरणम् ।। अव एव-प्रहणवतेति वचनस्य प्रत्ययविधिविषयत्यादेव। समग्छो इति। यदि सर्वत्र सल्य भावप्रकाशः। प्रसङ्गादिति रत्नाकरोतमपास्तमन माइ-आयन्तेति । परमम कुशेति विशेष्यकोषकमायानुदितावन. प्रयोगैत्यर्थः । कुशशब्दाचयाविवशायां तेन विधेरिति भावः । एवं च विशेषगप्रतीक पुत्वा विशेष्य. प्रतिपादन कामिति फलितम् । कुवा तथा वक्तव्ये एवमुक्किरत एवोजविप्रासातिरिति घनयि. तुमिति दोध्यम्। स्फुटेवि ।खेन व्ययोय ग्रन्थ इत्यपास्तम् । इति विसर्गसन्धिः। मपिस्सरन्यसमुपायकः । सहच्छत इति । अन्यथा पत्रापि निपेथापत्या सदसन्ततिः स्पष्टवक न प्रवर्तते इतीति । भप्राययप्रहणेन स्थानिवदादेशस्त्रदृष्टया विपापा नासिरसमिति विशेषापे. समापनेन मनः परस्मिन्" इत्येष्टया विपापा मसिदायसवादिति भावः इति विसर्गसन्धिप्रकरणम् । - सरला।

·भैरवी। ३०६ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमाया- सङ्गः। न च सजरित्यत्राव्याप्तिः "व्यपदेशिवज्ञावोऽमातिपदिकेन" इति निषेधा- दिति वाच्यम् । “येन विधिः" इति सूने शब्दकौस्तुभेऽस्य प्रत्याख्यातत्वात । शब्दरत्नम्। विपदिकेनापि तदन्तविधिप्रतिपादन स्वसा परमस्वसेत्युदाहृतं च सहच्छते । मस्य "स• मासप्रत्ययविधौ-" 1-" इति निषेधानुवादकताया एव युक्तस्वाच्च । यत्वस्य ज्ञापर्क "सः च्चि" (पासू०४।२।०७) इति सूत्रम् । अन्यथा "पूर्वादिनिः" (पा०स०४।२।८६) इत्यत्र तदन्तविधिनैव सिद्ध किं तेनत? "प्रत्ययविधी प्रतिषेधः इत्यस्यैवज्ञापकमिति यक्षु शक्यम् । अत एव तदन्तविधिसूनमाष्ये "समास-"इत्यादिनिपेषवदाप न कपनमिति बोद्धयम्। प्रत्याख्यातत्वादिति। अस्याः फलामावाद। "सूत्रान्वा" "दशान्तादा" (पा०२०९।२।४५ ) इत्यादावन्तग्रहणसामर्थन व्यपदेशिवनावाप्रवृत्तरिति भावः । ननु"एकगोपूर्वाद-" (पासू०९।२।११) इत्यस्य केवलैकशश्वगोशब्दयोरप्रवृत्यर्थ सा ऽऽवश्यको "मान्ताव-" (पासू०१।२।४४) "दशान्ता" (पा०२०९।२०४९) इत्यर्थे घा तनावग्रहणं तु प्रत्ययविधोवदन्तग्रहणनिषेधासदन्ते प्रत्यर्थमायकमिति न सत्साम- योधपदेशिवदायाप्रवृत्तिर्वक्तुं शक्यानचभयाख्यादाविव "सूत्रान्ताद-" इत्यादौ विशे वचनस्य प्रवृत्ति. स्यात्तदा " परमस्वसा" इत्युदाहरणविरोधः स्पष्ट एव । भस्य-प्रहगरतेति वचनस्य । भनुवादका-तहार्तिकस्थनिषेधानुवादकतेत्यर्थ: । अकस्वादिति । क्लधार्ययोधमा त्वकल्पने लाघवस्य सम्मन युक्तस्वादित्यर्थः । नन्वस्मिन्यचने ज्ञारकवर्णन तो स्तमित्या ख्यातिरिक्तत्वमेव युक्तमतमाह-पस्वस्येति । सापकमिति । उपक्रमे उत्कमिति शेपा । वस्तुत. स्तु सस्य यातिकस्य जागरूकत्याज्ज्ञापकमेव तत्सूत्रन्नेति योध्यम् । इत्यस्यैवति । एतेन शाप. फत्वासम्भव एव भ्यनितः । स्थकल्पनायान्मानमाह-मा एवेति । सनतिरिकत्यादेवत्पर्य भस्याः-व्यपदेशिवमायो प्रातिपदिकेनेति परिमापाया। प्रत्यायपानन्तय स्परपति- फलामावादिविशननु केवलसूत्रादिशब्दागादियारणमेय फलम स्त्पित्यत आह-एलान्यास माय इति ।कौस्तुम इत्युक्त्यनन्ताम्प्रत्यारयासत्यारिवि कपास्य मायः। एतेमाइपिळनिता। सामेवाह-नन्देहत्यादिना । पूर्वोक्तमन्त राहणताय सदस-ARभावपमिला एतेन पारिताप्न्दर्शितम् । मयापाराविवति। "पेन विधिस्यवस्प" इति सूत्र पर्व या मावप्रराशा. भावः। तरया विरिकापमायुपैरय मूळे सरेरा बरसव न गवार मानामामा. रयाशयन रेस्वर पवार-सस्पेति । प्राणी नियसोराइविनि. तिवासियमत्या नशिपः। पुरत्यायेति भाTHORITE सपना wr पदोपरेिस नेवि मारः। ननु फत्रामारदारपि मनरागार भाr-परियति । शपसमिति। रास्किारानिरिकनितिः। पार-माये स्यानिफिन्तेनेत्यन्तन । सम्पया-मानसरे। पयरेवि। माग निभायरपारपान BITTPातिक पारित या सामानापा मुमार-प्रत गसि । वरपरदननिरिसागप: । प्रवासाने प्रालय निमारसे पर फर्षियोनारसNिI RE राम गुण sernRT-TI. मापाविति । गपूरिन creamRT-नागासिविwith राशिमा-गम्पियामि tarikीयसमा पनि पायापति पर CRITI भरार - ।

·स्वादिसन्धिप्रकरणम् । ३०७ "व्यपदेशिवसावोऽप्रातिपदिकेन" इति, "प्रहणववा-" इति च परिमापाद्वयमपि पादासम्। पणविशेष्यमावन्यत्यासेम सिद्ध ऽन्तग्रहणसामध्ये सूपपादमिति कौस्तमोफरीत्या निवाह: "समासप्रत्ययविधौ-" स्यादीनां सूमशन्दादेविशेष्यस्वे वात्पर्यबाहकत्वस्य सरपेन विप. रीतस्य तस्य वस्तुमशक्यत्वात् । न चास्यां मामाभाषः । "पूर्यास्तपूर्वादिनिः" (पा.सू.. ५३३१८६) इत्येकयोगेन सिद्ध पृथग्योगकरणस्य मानत्वात् । न च "इष्टादिम्पा" (पा० २०६।३।१८) इत्यत्रानुस्यय सया पाठः, मत एवानिष्टीत्यादिसिविरिति पाध्य. सापळपरभाष्यप्रामाण्येनानिष्टीत्यादिप्रयोगाणामनिष्टत्वात् । पकयोगेऽपि भैरवी। - विकम्माप्ये तस्य सूयस्य प्रयोजनप्रदर्शनपरमस्ति तन मयज्ञादयादयश्चेति समासः । एतेन शेमादिषु नेति सिद्धम् । तेषु तथा कयनेन विशेष्यत्वमेव स्वीक्रियते इति यया, तथेह कल्प- नया ऽन्ताहणसामर्थ्य सूपपादम् । तद्यया-"कर्मण्यण। सूत्रात्कमणीत्यनुवर्तते, तच्च मे पति" इति सूत्रे सम्यव्यमानमेघादिघटितवाक्ये विशेषणयोधकमेव, मयशब्दघटिते तु विशे. प्यबोधः तेन भयङ्करः' 'अभयारः' इति भवति, एवमान्यरर्ण स्वान्य कुरणमिति भवति । एवं सुमगादिपु योध्यम्। तेनानुत्तस्य विशेषणत्वमुपाचस्प विशेष्यत्वमित्युत्सर्गः । प्रत्यय विधाविति । निषेधस्त्वेतन्मात्रतात्पर्यप्राहको नतु स्वार्यतात्पर्यप्राहक इति कलप्यते । एवञ्च सू. प्रान्तादिति सूत्रे ऽन्तशब्दामावेऽप्यनुवृत्तस्य प्रादिपदिकादित्यस्य तत्र विशेष्ययोधकत्यस्वी. कारेण सूमान्तात्प्रत्यये सिदे ऽन्त महणन्तन्त्र व्यपदेशिवदावाप्रवृत्तौ ज्ञापकम्मविष्यतीति मावः समाधानमाह-समासेरयादिना । आदिपदेन ग्रहणवता" इत्यस्य सम्पहः। विशेष्यत शति । एवञ्च तत्रान्ताहणाभावे सूत्रशब्दान्तान्न स्यादित्यन्तशब्दोणदानमावश्यकमेवेति मा. वा विपरीतस्प-उपात्तस्य तत्र विशेषगत्वमित्येवंरूपल्य । तस्य-विशेषणविशेष्यमावस्य । । नचेति। अस्य मानाभाव इत्ययान्वयः । मस्याम्-व्यपदेशिवदावोऽप्रातिपदिकनेति परिमापायाम् । परोक्तन्दोपमुदाति-नचेष्टादिभ्य इत्यादिना। भा एव-सपूर्वादित्यस्या- नुवृत्तरेव । अापकपरेति अस्य "येन विधि इति सूत्रस्थेत्यादिः । एकयोगनिर्दि- विति । कादिपदबहुव्रीहिणा तेन मयशदस्य समाहारदन्दः । "तृतीयादिव" इति पाक्षिक पुंवत्वं तेन भयेषु कृष" "भादवसमग" इति सूत्रोकस्य मपशम्दस्याहयादेश्वोपपदस्य ग्रहणम् । तत्रोपात्तयोविंशे. षणस्वमनुवृत्त कर्मगोविशेष्यत्वमिति मयङ्करः, अभयङ्करः, भादपहरणम् स्वाट्याहरणमित्यादिसिद्धिः। मप्रियमद्रेऽण च' इत्यत्र तु परीत्यमिति भावः । विशेषणेति । मनुवृत्तत्य विशेषगत्वमुपावरप- विशेष्यत्वमित्युसर्गः । मत्र दृष्टान्तदाष्टान्तिकयोन्य॑त्यासः प्रत्ययविधाविति निषेधायैतन्मात्रतात्पर्यकर्व न स्वाय इति भावः । सूपामिति । तया च सा नेतदयति मावः। विधापित्यादेरिति पाठः। तात्पर्य ग्राहकस्येत्यत्राभेदेनान्वेति इति केचित् । वस्तुतस्तु इत्यादीनामिति पाठेपि वेदाः प्रमाणमितिबदमेदान्वय भवान क्षतिरिति बोध्यम् । तात्पर्यग्राहकरवस्येति पाठे तु नोकशारीति बोध्यम् ।प्राथपाठ एव युक्तः। मत एव बहुवचनासाविरपि नैति तत्त्वम् । मादिना मूोळ्याणवतेश्यस्य संग्राः। विशेष्यत्वे इति। तस्यैच्छिकरवेन ध्यस्यासस्यापि सिद्धत्वादितिमावः। एतेन विशेभ्यविशेषणमावयोयथेष्टत्वादेव सिद्धी जा पकानपेशवेन त्वदुक्तिनय्यर्य "सपूर्वाञ्च" इति सूत्रं मा स्विति लाघवं चेति मन्दोक्तमपस्तम् । तस्य तापर्यग्राहकत्वात् सूत्राशयवर्णने मास्वियुयुतत्वाच। तस्य-विशेष्यविशेषगमावस्य। एतावता स. फलस्वमुपपाप समूवमुपपादयति-नवास्यामित्यादिना । 'व्यपदेशिवदावोऽप्रातिपदिकेन त्यो स्वः मान्योक्तं दोषमुहरति-नचेति । तया पाल-प्रपाठः । ज्ञापफपरेति । "येन विधि भावप्रकाशन - ·ខ្ញុំ៖ सटाकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनारमायां- प्रत्ययविधिविषयकमिति दिवउत्सूने कैयटहरदत्ताभ्यामुक्तत्वाञ्च । एवं च परम- शब्दरत्नम्। तत्रैव स्वरितत्वबलेन तावत एवोत्तरशानुवृत्तौ बाधकामावाच्च । व्यपदेशिवदावल्य प्राति. पदिके निषेधस्वीकारादेव "मान्तादसंख्यादेः- (पासू०१।२।४९) इति चरितार्थम् । अन्यथा पञ्चम इत्यादावपि व्यपदेशिवदायेन संख्यादित्वात्तद्वैयर्थे स्पष्टमेवेत्यरुचेराह- व्यपदेशिद्भाव इत्यादि । विवउत्सूनं योति बहुमीहिणा सत्सूत्रघटिते पादे इत्यर्थः । एवं च "दिव उत्" (पासू०६।१३१३१) इति सूत्रे हरदत्तेन "इन्द्रेच" (पासू०६।- १२१३४) इति स्ने कैयटेनोकमिति मावः । "येन विधि-" (पा०स०१।११०२) इति सूने कैयटेन नोपात्तान्तादिशब्दविषयताऽस्येति पदता स्पष्टमेव प्रत्ययविधिविषत. तोका । "असमासे निष्कादिम्यः" (पासू०९।१।२०) इति सूत्रे भाप्ये कैयटे ध - भैरवी। - प्टानां कचिदेकदेवोऽप्यनुवर्तते इति परिभाषामाश्रित्याह-एकयोगेऽपीति। तस्य परिमापायों ज्ञापकान्तरमपि सुवचमित्याशयेनाह-व्यपदेशीति। तदैययम्-सूत्रवैयथ्यम् । एवञ्च सूत्र. सार्थक्यन्तत्फलमिति भावः । सण्डनकारोफन्दोषमुपरति-दिवउत्सूत्रमिति । मन्तादिशग्देति । यौपामुपादानन्तन्नैव व्यपदेशियदायाप्रवृत्तिरित्यर्थः कैयटस्यापि सम्मत इति मूलो सप्रमा. भावप्रकाशः। पति सूत्रस्योक्तप्तमानाकारमाप्येत्यर्थः । पर्व चाफलवाचनानुपिनति भावः । इदं च "एकयोगनिर्दिक टानाम्" इति न्यायावलम्वेनोकम् । 'एकयोगनिर्दिष्टानामेकदेशोपि' इति न्यायामयणेन तेपामिटरवे. प्याह-एफेति । तय-सपूर्वादिस्यशे एव । एकदेशेन्वयोऽस्य प्राचामनुरोपनेव । शापकान्तरं सूचपन्न. काय द्रदयति-व्यपदेशिवदिति । निषेधस्वीकारादिति । तदर्यकपरिमारास्वीयारादेवेश्यामपिः समुदितसमुचापकः । तद्वैयर्यमिति । सूषवेयध्यमित्यर्थः । एतेनासंस्थादेरिति विशेषणसामध्यांत्र प्रतापत्यसिद्धावफलत्वेन सा नेस्यपास्तम् । सूधवेयध्यस्यैव सस्वाद । उत्तरीया मूलफलपो: सरवेना. पश्यत्वाच । एवं पकौस्तुमादिविनय पति मावः । सानदार दोपं खण्डपति-दियउदिति । घराव। इतिमावाति सूनितामाचि पनयितुं मूलं पोषयति-नेति । तादोति । "पुत्रान्ता?" "क्यान्ताः" इत्यादिश्वरत्ययः । भादिना पूर्वादिशम्मपरिमार, रापस्य मनातीपापेशवाद । अन्यत्र सर्वन तस्य त्यादिनव सिरिति भावः । वास्येतीति। व्यपोशिवदिति निषेपाययः । स्पष्टमेवेति । प्रत्ययविष्यन्यत्र पाममावादिति मारः। नन्वेवं पञ्चम.'यादावपि प्रागुक्तरीत्या निषे. पापस्या देपर्याप तिरसरतस्पियवाप्पस्य याच्या । मखान्तादोत्पपान्तशादवमाविशदोरिन प्रयु. का पर्व प स न प्रभापथः । पूर्वाधिदस्य दपलामवन प्राणं बोप्पम् । एवं पापरात्तयान म्य इवीदमगुफमा पवाय परः, परिमापेन्दुसरे सम्मनिरवन न लिखिोजमाद-समास दति शानयोः-मूहकपरिमापयो । भममारामदगम्योपनकपनावसरे मादिगोपु" पर दक्षिी पारमगे पुष्टिसमिरपत्र उमाविषेपाम् फमिसता तरस के विधौ प्रतिषः प्रविरेपचापनि मा. पी एटा मनिका पापट गुफा सेन यो सामान्यविषयसरप तीरदेवनायम. उसनोमानभिप्राया प्रति मूठ चिरपति एनदाएछमपारठम् । खप भू.. पारदनि गारविरोधम् । एनाबाचियी पारमगोपुगिक गोपियनियापित्यपाना. पनि भागोपुरवस्यपदासपा प्रापयनिपिपिसम्पषिमामि trana एफुटप गौमितिको माया पाषामनु पनिगमायादिरियारपत्रमा पापापा पपा सपभिर मान प्रतिदिन स रोमानिसमा सन प्रापिरिमारिरिमाण, नोगिपत्र मदोनिमा मागेर ·स्वादिसन्धिप्रकरणम् । ३०२ सजामित्यायपि निर्वाघम् । एवं स्थिते इह सजुष्शब्देन वदन्तविधिनति प्राचा. मुक्तिरापातत इत्यवधेयम् । भाभगो (पासू०८।३.१७ ) ॥ असन्धिः सौत्र इति । भगोअघोशब्दयोरो- फारस्याकारस्य च पूर्वरूपं सौत्रत्वान्नेत्यर्थः । यदि तु मोस्, भगोस् , अघोस्, इति सान्तं रान्तं वाऽनुकृत्य भो इत्यादीनां त्रयाणामलोऽन्त्यस्य यः स्यादपूर्वस्य रोश्चेति व्याख्यायते, तर्हि असन्धिाय्य एव । युक्तं चैतत् । अन्यया विमोरिदं, सुप्रमा गौर्यम्य स सुप्रभगुस्तस्य सुप्रभगोरिदं, रघोरिदमित्यत्रापि यत्वापत्तः। भवति यं भौशब्दादिपूर्वो रुः । न चात्र भोशब्दादेर्लाक्षणिकत्वादग्रहणम् । “विभाषा भवन- गवदघवतामोधावस्य" इति वार्तिकेन निष्पन्नानां भवदादिप्रकृतिकानां भौशब्दादी. पाब्दरत्नम्। स्पष्टमनयोः प्रत्ययविधिविषयतोक्तेवि दिछ । इतत्याद्यपी । आदिना सजूम्यामिति । ननु सान्तानुकरणे "विमापा मवय-" इति यातिकनिष्पन्नानां ग्रहणं न ल्यादत आह- रान्तं वेति । पृतरत्यानुकरणमित्यर्थः । मलोऽन्त्यस्येति । न च भो राजसे इत्यादी भैरवी। णमैपेति भावः । मनयो:-मूलोकपरिभाषयोः। तत्र भाष्ये ऽसमासमहणप्रयोजननिरूपणावसरे "आहदिगोपुन्छ" इत्यत्र तदन्तविधौ पारमगोपुच्छिकमित्यत्र ठक्प्रतिषेधाट्ठम् सिद्धो भाति, ततस्तदन्तविधिप्रतिपेधसम्भावनायां विधौ प्रतिषेधः प्रतिपेधधायमित्युकम् । तेनो. का प्रत्ययविधिविषयता ध्वनिता कैयटेन च स्पष्टीहता । दिगिति । दिगर्थस्तु यदगोपुच्छे. त्यस्य पदासपरतया व्याख्यानेन प्रत्ययविधित्वपम्पादनं, तन्न युक्तम् उक्तभाप्यविराधा. पत्तरिविनयपिशब्देनव निर्वाह आदिपदेोपादानमनर्थकमत माह-मादिनेति । तथाचापि शब्दः परमसरित्यस्य समुच्चायक। स्यादिति । उत्तरमन्यानुरोधेनोमयोरपि त्योहणमिति भावः । कृतरुवेति । तन्प्रेण भावप्रकाशः। सगित्त्वस्य प्रत्ययादिसाधारणत्वामाविपदिकादित्यस्यानुचावपि सत्रे तस्य स्वरूपेणानुच्चारणावि ता. वः। यत्प्रत्ययविधीरयस्य प्रत्ययकर्मकविधोत्यवत्प्रत्ययसम्बन्धिमावरूपविधीत्यर्थः। अत एव विधी प्रतिषेधः, प्रविषेधश्वायम्' इत्येवोक्त माध्ये, नतु प्रत्ययैरपपि प्रा एव च "येन विधिः" इस्यत्र वया. कैयटेनोक्तमिति । तर, एवमम्युगित इत्यतो नान्तादित्यत्रावलक्षण्येनोक्तसिद्धान्ते तदचत्र प्रवृत्तेदुर्वच स्वात् । अत एव पूर्वमनयोरप्रवृत्या तयोगौरवमिति वदन्तो मान्या: प्राचामनुरोगिन इत्यपैनावतरणमध्य ता एवं चनान्तादसल्यादेः" इत्यादी 'पसंख्यादेः इति विशेषणवैयध्याद स्त्रयांदा व्यप. शिवावाप्रवृत्तिरिति ध्वनितम् , उत्कभाष्यादिविरोधापचेरिति बोध्यम् तदार-दिगिति । नवपः समादियोऽत भाद-आदिनेति । गृह्यत इति शेषः। एवं च मनयोरप्रवृत्या वयोदयोः फल यमुक्तम् । प्रपिस्तु परमसरित्यादिप्समुच्चायक इति भावः । नस्यादिति । इष्टापदिस्तु न। उत्तरप्रन्याविरोधापत्तेरिति भावः । ननु सन्तानुकरणपशे पन्तल. स्य प्रतिपदोवतरवेन शोप्रोपस्थितरवाशातिसतानामेव प्रइणं स्यान्नान्येषाम् । इष्टापत्तिस्तु प्राग्वन्न, किन्न नुकार्यापसिद्धिरत माइ-कृतस्त्वेति । तन्त्रेण कृवश्वाना तेषां दिविधानामनुकरणमित्यर्थः । एवं कुरुत्वावस्थान्येषणे लाक्षणिकरवाविशेषात् दयोहणं शस्त्राभ्यां सामान्यविशेषोल्लेलेन विधान वकरणोत्तर वावन्मात्रान्वेषगेन शास्त्रान्वेषगाभावेन परिमापानवारा ; वाशद एवार्य इति मा - ·सटोफटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमाया- नामपि लाक्षणिकत्वाविशेषात् । अनर्थकत्वमप्युभयन तुल्यम् । रुविशिष्टानामेवा. र्थवत्वात् । ननु रोरुकारस्यानुवन्धत्वाद्रेफमात्रं विसर्गस्य स्थानि, तथाच "अन- विधौ" इति स्थानिवद्भावो न स्यादित्याशङ्कचाह-न ह्ययमिति । यथाऽग्रहोदि. त्यित्र "अहोऽलिटि" (पा०सू०७१२।३७ ) इति दीर्घस्य स्थानिवद्भावेनेट्वात् "इट ईटि" (पा-सू०७१२।२८) इवि प्रवर्तते, एवमिहापि विसर्गस्य रुत्वायत्वं प्रवते. तेति भावः । तथा च स्थानिवत्सूत्रे भाष्यम् "विशिष्टं ह्येपोऽनलमाश्रयते इटं नाम" शब्दरत्नम् । "रो रित इति लोपे कृते एकदेशविकृतन्यायेन भोःशब्दत्वादन्त्यल्यौकारस्य यत्वापत्तिरिति चाच्यम् । तेपाममिधाने एपां रोरपूर्वस्य च रोरिति व्याख्यानेनादोषो योग्यः । अन्न पक्षे ऽघोशब्दान्तद्वन्द्वे पाठया: सौत्रो लुक् योद्धयः । भैरवी। वार्तिकेन कृतस्त्वस्याप्यनुकरणमित्यर्थः, तथाचोमयोरपि संपहः । लोपे इति । यत्वासिध्धेति शेषः । भभिषान इति । स्वीक्रियमाण इति शेषः । एतेनानभिधानकल्पनयाऽत्र समाधानेऽपि "मो राजन्" इत्यस्य दर्शनेनानमिधानकल्पनायाम्मानामाव इति दर्शितम् । पूर्वस्येति । पूर्वो यस्येत्यर्थः । एवञ्च "रो. सुपि” इति सूत्रस्थं रोरित्युभयन सम्बध्यत इति सिद्धम् भत्र पझे-कृतरुत्वानुकरणपक्षे । अन्यथाऽपूर्वान्तद्वन्द्वात्पष्टीकल्पने क्वविद्वैयधिकरण्येन क्वचित्तामानाधिकरण्येनान्वयो दुर्घट: स्यादितिमाव. । अन्न पक्ष इति कयनेनायम्पक्षो न युक्त इति ध्वनितम् । एवं सति वाक्यभेदस्य पष्ठयाः सौबलुकश्च कल्पनायाङ्गौरवस्य स्फुटत्वात् । परममूलोकपक्षे तु अशब्दान्तद्वन्द्वस्य पूर्वशब्देन बहुप्रोहिरिति न दोपद्वय मिति भावः। भावप्रकाशः॥ लक्षणवशसंपन्नरान्तानुकरणमिति परमा:एतेनाये टीकाकदववरणोक्तदोषाऽरये तदवतरणकतयारमा. नावतरणोक्तदोष इति युक्तं चैवदित्यादिना पदयसमर्थन चिनयमिति खण्डनकदरनाकरोत, तुल्यायोस्तु विकल्पेरनिति सूत्रविरोध इतिमन्दोकं पापास्वम् । लोपे इति । यत्वासिध्येति भावः। एफेति । कौकिकेनेत्यर्थः। मोशब्दत्वादिति। सूत्रे तस्य निमित्तावेनोखादिति भावः । पतेन तस्य तस्वेपि सा. तानुकृतमोशम्दामायेन तदनापरया यथा तमूलसंगत्या मध्वस्वाध्याश्यानानौचित्यमिति मन्दोक्तमपा. स्तम्, उक्तयुक्त सान्तरवस्य लक्ष्ये क्वाप्यमावाच । सान्तस्वस्य सूत्रेनिमित्तवाच । तेपामिति । यत रस्यादिः । अभिधाने इति।मावश्यकस्वारस्वीक्रियमाणे इति शेषः। सस्यानमिधानेऽपि भोराजन इत्या. दीनामुपलभ्यमानरवादोषावस्थ्येन तदनमियाने मानाभावादिति भावः । अपूर्वस्यचरोरिति ।मश म्दपूर्व शम्दयोदहुनीद: समानाधिकरण विशेषण तापूर्वस्प रोश्चेत्यः । एवं च मूले रोरियस्य प्रागपि संबन्धःसूचितः । एतेनालोन्त्यपरिमापयास्यस्येवि वदन्तो रत्नाकरदण्डिप्रभृतयश्चित्या एरेति सुनितम् । मतपस्यस्याछ इति तस्वरूपकथन न तु परिमापासवार इति भावः । मन प मूलोक्तवाश्यमेदगौर. वार गौरवातरमा-अन पक्षे इति। कामयानुकरणपक्षे इत्यर्थः। पष्ठया इति। ततः परस्या हरवादिः। भन्यथा भपूर्वान्तरन्दे एकपष्ठया क्वचिसापानाधिकरण्येन सचिरैयधिकरण्येनान्वयो न सम्यतेति भावः। प्या प पदचतुष्टय फरियम् । सोयाति । वस सौत्रावरयदत्यपि माइयभेदोऽतिरिच्यताति मावः। परममोकाशे प्रदान्तन ददं पूर्वशम्देन बमोतिरिति ने दोषयमिति गोप्यम् । यया. - - ·इति । इतोऽपि हेवा_त्वद्गीत्यादिपरिगणनमशुद्धमित्यवधेयम् । निपाता इति । "भीमगो-" (पा०स०८।३।१७ ) इति सूत्र निर्दिष्टाश्चादेराकृतिगणत्वात्तत्र बोध्या: । क्या च "विभाषा भवद्गवत्-" इति वार्तिकं नाश्रयणीयम् । अन्यथा शब्दरनम्। अबूधेयमिति । यदि "अहोऽलिटि" (पा००८।२।१८) इवि सने इटः स्थानि स्पेन निशि इति तत्रानलाश्रय प्रकृते न विसमें रेफस्यैव स्थानित्वाद्वैषम्यम् , विवधी "इत्यस्य ल्यान्यरवृत्तिधर्माधये स्थामिपम्वन्ध्यावृत्तिधर्माश्रये च नेत्यर्थस्तत्र स्यान्यरेफचिरत्वं स्यानिवत्वेन दुर्लभमस्विधित्वाव ; स्पष्टं चेदं प्रकृतस्ने भाष्ये इ. अन. .. भैरवी। . . अवमिति कयनेन ध्वनितमर्थ स्पष्टयति-यदीत्यादिना । तत्र-"इट ईटिश इति सूत्रे । प्रश्ते-"मोमगो" इत्यत्र । वैषम्यम्-अलाययगम् । पथा प्रकृते ऽलाधयणन्तयो- पपादयति-मनस्विति । तत्र-"देवाः सन्ति" इत्यत्र । दुलममिति । एवज्ञ सिग्लोपविधायक यद् "इट इंटिश इति ततोऽस्य वैपम्य स्पष्टम् । नचैव हे रामेत्यादावपि स्थानिसकारवृत्तिसुत्वस्यादेशे लोपे आगमनन्दुर्लममिति क्य. । म्पदत्वमिति वाच्यम् , सान्तनिष्ठपदत्वस्यैकदेशविकृतन्यायेन 'सान्तस्य समुदायस्याका- न्तादेश' इति "सर्वे सर्वपदादेशा" इति रीत्या समुदायादेशत्वकल्पनेन स्यानिवडावेन पद- त्वस्य सुलमत्वाद । मावश्यकच समुदायादेशत्वकल्पनम् । अन्यया भादेशस्य लोपल्या- भावरूपतया ऽर्थबोधकत्वासम्मवेन स्थान्यामिधानसमर्थस्यादेशत्वमिति प्रशदव्याकोपः स्यात् । नचैवमपि दोर्याहो निदाघ' इत्यत्रादेचे सुप्त्वामानासुपोति निषेधाप्रवृत्ती रेफाए- तिरिति वाच्यम् , सावपि पदम्भवतीति पक्षाश्रयणेन हल्झ्यादिलोपात्प्राक् तेन निषेधेन रत्वामारेर, ततो शब्दान्तस्याकारान्तादेश इति कल्पनया साधुत्वस्य सम्भवात् । यत्र ह्यभावरूपादेशस्तत्र होवं कल्पना,यन्न तु मावरूपादेशस्तत्र तु श्रौतस्थान्यादेशभावमादायाल विधिस्वम् । मत एवानल्विधाविति चरितार्थम् । अन्यया 'व्यूढोरस्कैना द्यौः पन्या इ. त्यादापि समुदायादेशत्वकल्पनेनाल्विधित्वन्न स्यात्, 'यौः पन्था.' इत्यादी हलन्तत्वस्या. शास्त्रीयत्वातस्यातिदेशासम्भवाच विशेषणतया ऽलाश्रयणस्य तावतापि सम्मवाच्च । नचैव. भावप्रकाशः। युतमूलायसगति ध्वयितमवधेयपदसूचितमर्थ पूरयति-यदोत्यादि। तन इट ईटीस्पत्राप्रकृते-विति । मोभगोइत्यत्र विस्यर्थः । वैषम्यम् । अलाप्रवणम् । नन्वनविधाविवि सामान्योक्या कपमिदं वैषम्य मत माह-अनलिति । मलशे स्यानिसंपन्धस्योक्तार्यदयस्य च ययावश्यक तया तत्रैव प्रतिपादितम् । मनु सिल्लोपे विशिष्टानयणवचत्वेऽपि तथेत्येतदो दृष्टान्तेन वैषम्यामावोऽत्र माह-तत्रेति । देवाः सन्तो. त्यवेत्यर्थः । पवचेत्यादि । दुर्लममिति । तथा च तरसादृश्यमबिचाकरमिति भावः । महन् हैरामेस्यादी पदावतु एकदेशविन्यायेन सर्वेसर्वपदा तिन्यानेन वा । स्थानिनवादेशस्याप्यर्थवत्तमिति सन्याय तात्पर्यम् । अत एव स्थान्यामिधानसमर्थस्यैवादेशतेति दपिमधिस्यादितस्तदर्थबोध इत्यनागमकानां सागमा मादेशा इति सिद्धान्ठस्तेस्तुरित्यादौ तु कल्पन च सगच्छन्ने। मन्यथा परित्येव सिद्धना एवं च सत्र स्थानिनोऽभवत्वेपि होपस्यामावरूपलादनयंकरवेन तस्कलपन युटमेव । मत एव दोर्षाशे निदापै. त्यादी हल्ल्यादिनोपन रेफः। न च तयोस्तितालसुबन्तस्वयोस्तप्रयुक्तपदासस्य वा तत्र पक्षे नामयप्पे ध्यढोरस्कन चौः पन्या इत्यादि ममिषिततइत्येषप्येवं विसर्गान्तनिष्ठाडन्तमाईतपयुकगत्वादेवोऽ विदेशसमवेनाविधिरवोच्छेद इति वाच्यम् । मत्र भावरूपादेशेन तो वैठण्यात् । मापेटिन्तरवस्य तत्र सरवेऽपि तस्वेनानिमित्तलेनोपजीम्यत्वाच्यौवस्यान्यादेशमावात्यागेनादवातिदेशेन पस्वभाप्तयावरप्रसिद्धः, मन्यत्र तु स्यानिनामर्थवतामुल्टेखेनैव निर्वाह तथा स्थान्यादेशमावकसने मानामावेन राशः कयादा - ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- पुंल्लिङ्गकवचनमाने भी हरे इत्यादिसिद्धायपि भी हरिहरी, भो विद्वद्वृन्द, भो गङ्गे, इत्यादि न सिध्द्येदिति भावः। एतच वृत्तिहरदत्तादिमतेनोक्तम् । भाष्यस्वरस. रीत्या तु "विभापा-" इत्यादि वार्तिकमारब्धव्यमेव । किं तु निपातोऽपि भोः भैरवी। मपि 'अतिखट्या निष्कौशावित इत्यत्र हने ाप्त्वादेरतिदेशोऽस्विधित्वान्न सम्भवतीति "हल्ड्यादि सूत्रे दीर्घमहणवैयर्थ्यमिति वाच्यम्, सानुबन्धकनिष्ठस्य श्रीप्रत्ययत्वस्य परा- दिवद्धावेन सवर्णदीर्घनिष्ठस्य हस्ये ऽविदेशसम्भवात् । स्त्रीशब्दाभेन रूपेण "गोत्रियो" इति सूत्रजन्यबोधे भानन्तस्य समुदायनिष्ठत्वात्तत्रानल्विधाविति निषेधासम्भवाच । अत एवं तत्र सूत्रे गोटां ग्रहणडुर्तव्यमिति वार्विककारोक्तिः, स्त्रियामित्यधिकृत्य ये विहितास्तेपाय- छणमिति भाष्यज्ञ सगच्छते । नचैवमप्यतिखट्वायेत्यन्न स्थानिवद्भावेनाप्त्वस्य सुपि चेति दोघे विदेशोऽस्विधित्वान सम्भवतीति वाच्यम् , "अचं परस्मिन्" इत्यनेन सम्भवात् । स्पष्ट चेदमिति । तत्र हि-"अप्रहणमनर्थकमन्यन्नाभापार । ननु चायमस्ति छन्द सु पयः- सु । किम्पुन: कारणं सुपर एवोदाहियते, न पुनरयं-वृक्षस्तन, प्लक्षस्तत्रेति ? अस्त्यत्र विशेष.- विसर्जनीये कृते न भविष्यति । इहापि विसजेनीये कृते न भविष्यति छन्द.सु पयस्वित्यादौ । ननु चेहापि स्थानिवद्भावात्प्राप्नोति वृक्षस्तत्रेति। अनल्विधौ स्थानिवद्भावः। अथायमल्वि. धि: स्यात् शक्यमश्ग्रहणमवचम् । बादं शक्यम् । अल्विधिस्वहि भविष्यति । कथम् ? इद- भावप्रकाशः। विव तत्प्रसिद्धः। कार्यशब्देन निमितरूपकायस्यैव महणाच्च, मशास्त्रविधेयस्वेन हलन्तत्यादरनविदेशाच, सर्वत्र वावसापि विशेषणतयाऽलाश्रयणावस्य निर्वाचस्वाच्च, लिहे दुहे इत्यादावपि लोकन्यायेन निर्वाह सौत्रस्य टित्त्वस्य स्थानितावच्छेदकरवाच्च । यत्तु मन्दः पचन्तीत्यादौ स्थान्यलकारवृत्तिात्यपस्वस्य तद्वदी. लम्यापरया झोऽन्त इति न स्यात् । मण्डयन्त इत्यादी झच्प्रत्ययेतच्चारितार्यात् । स्थानिवत्वेन रुवार- स्वापतेरिति व्याख्येयमनोरमादिसकलग्रन्थविरोधश्चेति । सन्न , तदधिकारपाठेनैव प्रत्ययस्वसिद्धया तद. नुपयोगाव, तथा मूलग्रन्थानुपलम्माञ्च तरखण्डनायैवास्योपयोगाच्चेति दिक । शास्त्रीयन्यायादेवापीप. चालुवनियादाघुपदेशिवदचनेनान्तावादनतादेशे स्थानिवस्वेन परस्मैपदस्वादियोलोपै एकदेशविन्या. येन उत्तरीत्या वा झिस्वादनाङ्गत्वेन ब्याप्यनिमितकरवेनान्तरणस्वादतोलोपात्प्राक् प्राप्तो जुस्'पञ्चमीस. मासाश्रयणाद्धात्वधिकाराग्च नैति माध्यादिसंगति । तत्रत्यकैयटस्तु चिन्य एवेति स्पष्टमयोते । सौत्र. स्यैव स्थानिस्तावच्छेदकस्वमित्यप्रायवेन श्रौतस्थले तन्यूनव्यावृत्तिनं तु ततोऽधिकस्येति न तद्विरोधः। मत एव माथिविक इत्यादावपि ठत्वाचादेशे मुल्ममिति न माध्यविरोधः । न चैवमपि हल्ल्यादिसूने दीर्घादिस्यस्प ज्यामहणेऽशोध इति वात्तिकस्य च वैयर्य गङ्गीरित्यायनमिधानपरोद्योतासगतिरतान्य विरामश्चेति वाच्यम् । स्रोप्रत्ययवस्थ सानुबन्धकनिष्ठत्वेन परादिवरवेन सवर्णदीघनिष्ठस्यापवस्य हरपे सौलम्याद। मत एव गोराग्रहणमिविवात्तिकोतिः स्त्रियामिति प्रकृत्यविदितानां प्राणमिति भाष्योतिश्च संगच्छने । नचैवमध्यतिखट्वायत्यत्र स्वाश्रयमाकारत्वं स्थानिवद्भावेनावं घेत्यादिमाघ्या. दिविरोध इति वाच्यम् । 'मचः पर' इतिस्थानिवद्रावाशयकरवेनादोषादिति सर्वमनवधम् । स्पर्ट चेदमिति । सत्रहि" प्रश्पदं व्यर्थमन्यत्रामावात्। ननु चायमस्ति छन्दः पयः । किं पुन: कारण मुस्ः पर पवोदाहियते, न पुनरय पक्षस्तत्र शास्तत्रेति ? भसयत्र विशेष:-विसर्मनी कृत्रे न भविष्यति । वापि सविसर्जनीये कृते न भविष्यति छ-मस्तिस्यादौ । स्थानियमावात्प्राप्नोति । ननु चेदापि स्था. निवनावाप्राप्नोति पक्षस्वति । अनषिधौ स्थानिवदाः । मपायमलविधिः स्याव शस्यमशमहणमतः तुम् । पार्ट शक्यम् । अलविषिस्तरि मविपति। कथम् ।।दमस्ति "गरि" इति at: "परवसानयोकि सम्बनी।"रत्येव तो मुपि" विसनीयः रयेव । उत्तराय गरियं हडितपान भशिलि यया स्याद, समाभूत-पक्षवयवरप्राययः प्रसव करोति" इत्युक्तम् । यहित यापों .

·स्वादिसन्धिप्रकरणम् । शब्दोऽस्ति, तेन द्विवचनादौ सोनपुंसकयोश्च न देोपः । युक्कतरं चैतन्। हे मव- शब्दरत्नम् । स्युच्यते तदा पयःस्वित्यत्र पत्यवारगापाशीति । हिरोः सृषि" (पा०पू० ८।३।१६) इति विसर्ग नियमशास्त्राणां च विधिमुपेनैव प्रतिरिति सन विशिष्टः स्यानीति तयू. भैरवी मस्ति रोरि" इति । ततः 'सामानयोविसर्जनीयः' र इत्येव, रोः सुपि-विसर्जनीयः रोः इति प्रतिपादितम् । एतेन माप्यप्रघट्टफेन स्यानितावच्छेदकत्वनामितस्यातिदेशेन प्रा. सत्य यमालसमर्पकस्यानियोधकाम्दयोध्यतित्यन्तवानलिवधाविति निषेधः प्रवर्तते नान्य- प्रेति स्पष्टमेव लभ्यते । उफमाप्यरीत्या समाधत्ते-सदा पयःस्वित्यति। देवाः सन्तीत्यतो. म्य लक्षग्यमस्वीत्याह-तीति । नन्वस्य सूत्रस्य नियामकलेनेति विसर्ग इत्यसल- तमत आह-नियमशास्त्राणामिति । विभिमुखेनैवेति । इदमन्यन स्पष्टम् । उत्तरार्थमिति । अत एवो. फमाप्यानन्ताम् "उत्तरार्थन्तर्हि तत्कर्तव्यम् "हलि सर्वेपाम्" मशि हलि यथा स्यादित भावप्रकाशः। नेष्टर यावविशे विशिष्टरूपाश्रयणेनाविशेराग्छन्दःस्वित्यसोवृक्षस्तत्रेत्या सविस्तर विशेषप्रतिपादनं माथ्योकमसगा स्यात् । न पोचरा वहीत्यादिमाभ्यस्यैकदेश्युक्तिवारसर्व वयेवास्तामिति वाच्यम् । पर विरुद्धमा यान्तरोपर मेन तावताप्यनियहिग च तापदंशे तयारवकल्पनेऽपि सर्वत्र तत्वकल्पने मानामा. यात् । एतेन "उक्ता मानामाः । न चोकमाष्य मान, तस्यान्याशयकवादियुक्तबोकमाध्यं संलिया. स्मादनविधाविश्वस्य स्थान्य लाग्निवादेशेन स्थानिवदिश्योंमिमतः । एव च विशेषोपपत्तिः । यदित वयारि र हत्यनुवर्तते तदा साम्य, परंवत्रार्थ पचन्तीत्यादौ दोषस द्रावतीत्यनेनारुचिः सचिता। एवं चानविधाविति मूलोक्त सामान्यमेव साधु । एवचारपदमिदार्थमपि, किं चान्तरङ्गपरिमाषया यावं स्यार, दोनोमस्यापरनिमित्तकत्वात् । मनन्तराः सयोग इत्यादिनिर्देशादारणे तु उत्तरार्यमव द्रव । एवं पायकपनमालम्" इति मन्दोकमास्तम् । मियोविरुदत्वाच, विशेषस्य मयुक्तरीत्येवोळेश्य, स्थान्यपदाम्यामादेशपदासम्बन्धेन स्वदुतार्थस्यालाभाच, स्वदुकशेपामावस्योकत्वेनारुच्यमाच्च, सामान्योक्तमनोरमायामेव सन्नित्वाच्च, त्रैपादिके तदप्रवृत्तेश्च, भयंदयसाफल्यस्य प्रागुतत्वाच्चेति कि।मायरोस्यैव समाधत्ते-तदेवि । देवाः सन्तीत्यवो वैलक्षण्यमाह-तत्र होति । ननु वस्य नियामः कावेन निवृत्तिमात्रतारपर्यकत्वमत मार-नियमेति । चस्वय। एवेन पशान्तरल्यावृत्तिः । खण्डनदायुक्त पयास्वित्यत्रेति । वस्तुतस्तु स्थान्यतातिधर्माश्रये नेयाघार्थस्य 'मनविधी' इत्यत्र स्वीकारो व्यर्थ एव । म च 'पिन्वन्ति' श्ययं स मावश्यक इति वाच्यम् , पञ्चमोसमासेन स्थानिवत्त्वाद्वकारस्या. भववत्वेन यणः पानिमित्त स्वेन बहिरङ्गतया वेडागमस्याप्राप्तः। नचैव प्रकृतसूत्रस्थमाम्यविरोध इनि वाम्यम्, इल्ल्यासूत्रस्पातिकमाध्यविरोधन कन्मेजन्तसूत्रस्थवाटिकविरोधेन चैतस्यैकदेश्युक्तिना दोषात् । न च स्थानितायामलवयाप्यधर्मावच्छिन्नरवस्य उद्देश्यवाया प्रकारोमूत्रधर्मेण साक्षादवग्छिन्न वस्य च निवेशवोकवाविकभाष्यविरोध इति वाच्यम् , माघमर्थ स्वीकृत्यं तदुमयनिवेशापेक्षया प्र. तस्वस्थमाष्यस्यैकदेश्युक्तित्वकल्पनत्यवोचितरवाद । निरूपित चैतरस्थानिवरसूत्रे त्धुश देन्दुशेखरटिपणे इति ततोऽवगन्तव्यम् । विधिमुग्येनैव प्रवृत्तिरिति । नियमद्यासागा निषेधमुखेन विधिमुखेन वा प्रवृत्तिर्मवति । सत्र क निषेधमुखेन प्रवृत्तिः, कुन व विधिमुखेनेति विचारे स्वाहानिः, पराधकल्पना, प्राप्तवापश्चेतिदोषपद पितावेन निषेधमुखन प्रवृत्तिस्तत्रैव स्वीक्रियते, यत्र विधिमुखेन प्रतिनं सग्मवति । यथा 'हन्तरस्पू बस्य" इत्यत्र "मापूर्वस्य" इति नियमस्य । सत्र हि नियम्यशात्रीयोदेश्यतावच्छेदकव्याप्य नियामक शास्त्रीयोदेश्यतावच्छेदकव्यापकं च यापं तद्रपावच्छिमातिरिक्षरदेन नियम्यशास्त्रीयोदेश्यावच्छेदका.. - सरला.

·स्वादिसन्धिप्रकरणम् । नितिवत् हे भो इति प्रयोगस्यापीष्टत्वात् , तस्य घ वातिकारम्भ एव सिद्धेः । "स्युः प्याट्पादन हेमाः" इत्यमरोक्तानां सम्योधनार्थानां निपातानां सहप्रयोगायोगात् । कि चान मवान हरिस्तत्रभवान् इतिवत् तत्र भो इत्याद्यपि वानिके सत्येव सि. शब्दरतम्। भो गङ्ग इति । विमको लिगविशिष्टामहगाव डोपा व्यवधानावत: सम्युदिपर. त्वामानेनेति मायः । स्युःप्याडिति । अस्य निपातमानाङ्गीकारे इत्यादिः। ननु निपा. तोऽव्ययं भवच्छब्दसमानार्थ एवेति हे मो इत्यस्य नासङ्गतिः । अत एव माष्यकैपटयोवा. तिकसिद्धविभयन्तप्रतिरूपकमव्ययमित्युकं , गिमात्यन्तप्रतिरूपत्वं च शदतोऽर्थतश्च इत्यन्यत्र स्पष्टम् । किं च व्यतिलुनीते इत्यादिवदेवयोरपि सहप्रयोगसम्भय इत्यचे. मरची। लिङ्गसर्ववचनविषयनिपातानामित्यर्थः । विभक्काविति । गङ्गाशब्दसामानाधिकरण्येन तस्य खोलिङ्गत्वात्तत्र होप्स्यादिति भावः । हे भो इति प्रयोगानुपपत्तिनिपातमात्राङ्गीकारे सूचिता वां स्पष्टयति-रयुः प्यादित्यस्येति । भयम्-मोः शब्दः । अत एव-तस्य निपातस्य भवच्छ- ब्दसमानार्थकत्वादेव । ननु शब्दत एव विभक्तिप्रतिरूपस्त्वमस्तु तावतापि माप्योपपत्तिर्भ- विष्यतीत्यत आह-विभक्त्यन्तेति। अर्थतश्चेति । विनिगमनाविरहादुभयं विवक्षितमिति भावः । भन्यत्रस्पष्टमिति । मतुप्सूनस्यभाष्यकैयटयोः स्पष्टमित्यर्थः । वन हि-अस्तिमानि- स्यादौ सत्ताक्र्तृत्वेन धनबोधादस्ति कयचिदर्थतः साम्यमित्यस्तीत्यस्याव्ययेप्वप्नामाणिक भावप्रकाशः। म्भवादसिद्धिः स्पटैवेति तदुपैयाह-भो विद्वदिति । विभक्काविति । तथा च वाचिके यन्ताग्रहणाद्ग- शासामानाधिकरण्यात् धन्ते सत्र तदप्रवृत्तिरिति मावः । ननु तथापि स्वैरिगीत्यादिवन्डोपः प्राग्मागमा दाय सिद्धिरत माह-डीपति 1 ननु सम्बुद्धा वित्यस्यावविशेषणत्वेन यथैकवर्णव्यवधाने जायते तथा वर्णः यव्यवधानेऽपि स्यादत भार-भवत इति। प्रत्ययस्य प्रकृत्यंश उत्थिताकोझत्वेन तद्विशेषणवस्वोचि. त्यात् । अत एव येननेतिसमाधिरत्र नादत इति भावः। मावेन चैति पाठः । तदभावेनेष्टत्वाचदग्रहणेपि सकारप्रवणापतेश्चेत्यपि बोध्यम् । एवव्यवच्छेचं मूले भाइ-स्युः प्याडिति। इतोपि इदुदुपधेत्यत्राय मूलमसतमिति बोध्यम् । भस्यान्यथेत्यादिरित्युचितम् । भन्यथोमयागीकारे वात्तिकोतमात्राझोकारे च अन्यासरित्याशयेनाइ-निपातेति । अयम्-भोःशम्दः । तत्र प्रमाणमा-अत एवेति । भस्य तत्तुल्यार्थकत्वादैवेत्यर्थः । ननु शब्दत एव विभक्तयन्तप्रतिरूपकरवेन माध्याद्युपपत्त्या कथमितः समानार्यः खलामोऽत माह-विभक्त्यन्तेति । अर्थतश्चेति । विनिगमनाविरहादिति भावः । मत एवास्तिमा. नित्यादौ सचाकर्तृवेनैव धनबोधादस्ति कथञ्चिदर्थतः साम्यमित्यस्तीत्यस्य स्वरादिध्वप्रामाणिकः पाठः रति मतुःसूत्रमाष्यकैयटादिकं सङ्गन्छते । तदाह-अन्यनेति । ननु तथापि पाकिसिद्धेति तदुक्या तद. मावेतदसतिरेवात माइ-किंच व्यतीति । समुच्चित्ययोतकतापक्षे इति मावः । अरुचेरिति पलादि. प्राप्तणत्ववारणान्नान्यरिकमपोति स्नुषाश्वभून्यायावराधः । तथाचोमययाऽपि संकोचासम्भवेन विधिमुखेन प्रवृत्तिसम्मको नास्ति, भवस्तत्रागल्या निषेधमुखेन प्रवृत्तिः। तत्र च "प्रत्पूर्वस्य" इत्यस्य मत्पूर्वमिन्न न्धारखवयवनस्य णत्वं नेत्यर्थ इति 'प्रध्नन्ति' इति सिद्ध, 'प्रदण्यात्' इत्यत्र तु "" इत्यनेन परवमिति उमयोोंगयोः सार्थक्यम् । यत्र तु विधिमुखेन प्रवृत्तिः संमवति तत्र न निषेपमुखेन प्रवृत्तिः स्वीकायो दोषत्रयापतेः, किन्तु विधिमुखेनैवेति । एवञ्च प्रकृते "रो: सुपिणहत्यत्र सप्तमीवहुवचनान्यव. हितपूर्वस्वविशिष्टरेफातिरिक्तत्वेन "उरवसानयोः" शयन संकोचेन विधिमुखेन प्रवृत्तिः संभवतीति : मुपि" इत्यस्य विधिमुखेनैव प्रवृत्तिः स्वीकार्येति तदाशयः। सार्यत इति । "उपसर्गविमक्तिस्वरप्रतिरूपाश्च" इरपत्र स्वरांशेऽयंतः प्रतिरूपकावं न संभवतीति . सरला ·३१४ सटीकटिप्पणशन्दरतप्रौढमनोरमायां- 'भैरवी। शब्दरत्नम्। त्तिरत्वस्य स्थानिवत्त्येन लामा सुकरा । यदि तु "रोः सपि"(पा०सू०८।३।१६) इत्यत्रा पि इत्यनुवयं रोः रेफस्यैष तेन विसर्गस्तदा श्महणमुत्तरार्थे सरस्पष्टार्थमिहेव कृत. मित्यवधेयम् । तत्रेति । चादिमित्यर्थः ।वात्तिक नाश्रयणीयमिति । भो इत्या. दिप्रयोगाणां निपातरेव सिद्धः। निपाता नामपि सम्योधनान्तभवदासिमानार्थक स्वात्सम्बोधनविभपतनामन्त्रितत्वमस्ति । "म वदादि" इत्यत्र भो शब्दस्याप्या. दिना ग्रहणात्तन भो इत्यादिसिद्धिरिति मावः । मन्यथा-साधारणानामभावे । मा विन्देति । नपुसके सोलका टुसत्येन वासिंकाप्रवृत्तरिति भाव । माभूत वृक्षवयतेरप्रत्ययः वृक्षव करोति" इत्युक्तम् । परोकन्दोपमुद्धरति-यदि स्विति । उत्तरा र्थम्-हलि सर्वेषामिति सूनार्थम् । मवधेयमिति । मूलोक्तार्थावधेयपदार्थ एतावानित्यवधेय. मित्यर्थः । मूले-भन्यथेति । वार्तिकस्यैव स्वीकारे। इत्यादिसिद्धावपीति । "मतुवसो" इति सूने पठितस्य तस्य वार्तिकस्यैपान्त्रयाणामन्त्यस्य रुः स्यात्सम्बुद्धौ अवस्य धौदित्यर्थः । तत्र मानर्थक इति परिभाषाया अस्वीकारपक्षे । अलोन्त्यपरिभाषा तु न प्रवर्तते वस्येतिवाच्ये यस्येत्युपादानसामर्थ्यात् । एवञ्च पुलिस हरयादिलोपेन प्रत्ययलक्षणस्य प्रवृत्तिरिति सि. द्धावपोत्यर्थः । मो हरिहरावित्यादि । आधे सम्बुद्धिपरत्वाभावात् अन्त्ये सम्बुद्धेलकाऽपहा. रात् रूपन्न सिध्द्येदित्यर्थः । वार्तिकाभावेऽपि लक्ष्याणां सिद्धिमाह-मोइत्यादोत्यादिना। ननु निपातमानस्यीकारे आमन्त्रितकार्यसिद्धि कथमत आह-निपातानामपीति । सम्बोधनविभक्त्यन्तस्वेन-सम्बोधन- विभक्त्येकवचनान्तत्वेन । प्रलादिसिद्धिमप्याह-भवदादीति । भवदादीत्यत्र-भवदादियोग एवेष्यत इत्यन्न । सत्र मोइत्यादीति । मादिना ततो मो इत्यादिसमहः। साधारणानाम्-सर्व. - भावप्रकाशः। - - दोषमुद्धामग्रिममाध्यरीतिमाह-यदि स्विति । उत्तरार्थमिति । इलिसर्वेषामित्यैतदर्यमित्यर्थः। अवधे. थमिति । मूठोक्तावधेयपदसूचितमेतावदवधेयमित्यर्थः । मनेन सूषितसिद्धान्तरूपवतन्यांशस्वनुपदमेव स्फुटीभविष्यति । स्वभ्रमव्युदासायाद-चादोति । ननु मतुवसोरित्यत्रस्यस्य एषां त्रयाणामन्तस्य रुः सम्बुदो नानक इसि निषेधावस्येति वाध्ये ऽवस्येति वचनारच निर्दिश्यमान इति न्यायेनावस्यौद, प्रत्यर्थकस्य वात्तिकस्यामा कयन्तस्कार्यतच्छन्दसिद्धिस्तत्र उच्च वस्येति तु नोकं वदसिद्धया गुणाप्रापया रूपासिदेत भार-भोइत्यादीति । ननु तथाप्यामन्त्रित कार्यासिद्धिरत भाइ-निपातानामपीति । सम्बोधनेति । सम्बोधनविभक्त्येकवचनान्तवनायर्थः । एवं व नासत्यवोक्तिविरोध इति भावः । ननु क्यापि लापवसिद्धिरत माह-मवदादोति । भवदादियोगे इयत्रेत्यर्थः। तेषामपरिगणनादिति मावः । भादिना सतो मो इत्यादिसमः | साधारणानामिति । सर्वलिङ्गसर्ववचनविषयनिपातानामित्यर्थः । पातिकोतानामेवाहीकारे ति भावः। हरिहरावित्यस्य द्विवचनान्तसया भवच्छ देनातथास्यादन्ययास- सरला। वच्छिन्ने सोच इति नियमस्थलीयनियमानुसारेण हतेः" इविशास्त्रीयोदेश्यतावच्छेदकव्याप्य नि. पामक "मत्पूर्वस्य" येण्डारीयोदेश्यतावच्छेदकव्यापकं घ रूपं इन्धात्ववयवन हमारयवयवा. कारपूर्वकनार का तापधर्मावपिनाहिरितावेन संकाचे "न्ते." इति शास्त्रस्य लइयमेव किमपिन स्यादिति तदेयम्पपिसि विीयमावनिमातिरिक्वेन संकोचे तु हिण्या' त्यादौ "इन्ते." यस्य माति वारपिस्ता समापूर्वस्य" इस्पनेत गाव, नतु 'प्रश्नति' इत्यति " इति ·सम्वृद्धिपर- . स्थादिसन्धिप्रकरणम् । त्रितिवत् हे भो इति प्रयोगस्यापीष्टत्वात् , तस्य च वार्विकारम्भ एव सिद्धः । "स्युः प्याटपाउन भोः" इत्यमरोकानां सम्बोधनार्थानां निपावानां सहप्रयोगायोगात् । tक चात्र भवान् हरिस्तत्रभवान् इतिवत् तत्र भो इत्याद्यपि वार्तिके सत्येव सि- शब्दरतम्। भो गङ्ग इति । विमको लिङ्गविशिष्टाप्रहगाव कोपा व्यवधानाद्भवतः त्वामानेनेति मावः । स्युः प्याडिति । अस्य निपातमात्राङ्गीकारे इत्यादिः । ननु निपा. तोऽव्ययं भवच्छइसमानार्थ एवेति हे मो इत्यस्य नासङ्गतिः । अत एव भाष्यकैयटयोवा- तिकसिद्धविमक्तयन्तप्रतिरूपकमव्ययमित्युक्तं , विमात्यन्तप्रतिरूपकत्वं च शब्दतोऽयता इत्यन्यत्र स्पष्टम् । किं च व्यतिलुनीते इत्यादिवदेतयोरपि सहप्रयोगसम्भव इत्याचे. भरवी। लिङ्गसर्ववचनविषयनिपातानामित्यर्थः । विभक्काविति । गङ्गाशब्दसामानाधिकरण्येन तस्य घोलिगत्यात्तत्र छोप्स्यादिति भावः । हे भो इति प्रयोगानुपरत्तिनिपातमानाङ्गीकारे सूचिता a स्पष्टयति-रयुः प्याडिरयस्येति । भयम्-मोः शब्दः । मत एप-तस्य निपातस्य भवच्छ- ब्दसमानार्थकत्वादेव । ननु शब्दत एव विभक्तिप्रतिरूपत्वमस्तु तावतापि भाष्योपपत्ति- विष्यतीत्यत आह-विभक्त्यन्तेति। भयंतश्चेति। विनिगमनाविरहादुभयं विवक्षितमिति भावः । मन्यत्रस्पष्टमिति । मतुप्सूत्रस्थभाष्यकैयटयोः स्पष्टमित्यर्थः। तत्र हि--अस्तिमानि- त्यादौ सत्ताकर्तृत्वेन धनबोधादस्ति कश्चिदर्थतः साम्यमित्यस्तील्यस्याव्ययेष्वप्रामाणिक भावप्रकाशः। ग्मवादसिद्धिः स्पष्टेवेति तदुपैयाह-भो विद्वदिति । विभक्काविति । तथा च वाटिके ड्यन्ताग्रहणाद्ग- झासामानाधिकरण्यात् ब्यन्ते तत्र सदप्रत्तिरिति मावः । ननु तथापि स्वैरिणीत्यादिवन्हीपः प्राग्भागमा- दाय सिद्धिरत माह-डोपेति । ननु सम्बुद्धावित्यस्यावविशेषणत्वेन यथैकवर्णव्यवधान जायते तथा वर्ण. दयव्यवपानेऽपिस्यादत मार-मवत इति। प्रत्ययस्य प्रकृत्यंश नस्थिताकोडक्षत्वेन दिशेषणस्वस्यैवौदि. त्यात् । अत एव येननैतिसमाधिरत्र नादत इति भावः । भावेन चेति पाठः । वदभावेनेष्टत्वाचदहणेपि सकारवगापतेश्चेत्यपि बोध्यम् । एवष्यवच्छेयं मूले माह-स्युः प्याडिति। इतोपि इदुदुपधेत्यत्रस्य मूलमसलतमिति बोध्यम् । भस्यान्यथेत्यादिरियुचितम् । मन्यथोमयागीकारे वाचिकोकमावाङ्गोकारे च ग्रन्थासङ्गतेरित्याशयेनाइ-निपातेति । अयम्-भोः शब्दः । पत्र प्रमाणमार-अत एवेति । मस्य तत्तुल्यार्थकत्वादेवेत्यर्थः । ननु शब्दा एव विभक्तयन्तप्रतिरूपकरवेन माध्याद्युपपरया कथमितः समानार्य. स्खलामोऽत भाइ-विभक्त्यन्तेति । अर्थतश्चेति । विनिगमनाविरहादिति भावः । मत एवास्तिमा- नित्यादौ सत्ताकर्तृत्वेनैव धनबोधादस्ति कथञ्चिदर्थतः साम्यमित्यस्तीत्यस्य स्वरादिषप्रामाणिकः पाठः इति मनुप्सूसमाभ्यकैयादिक सङ्गच्छते । उदाइ-अन्यत्रेति । ननु तथापि वार्विकसिद्धेति तदुच्या तद. मावे सदसझतिरेवात माह-किच व्यतीति।समुच्चित्यद्योतकतापक्षे इति भावः । अरुचेरिति । बलादि. प्राप्तणत्ववारणान्नान्यत्किमपोति स्नुषाश्चन्यायावराधः । वयाचोमययाऽपि संकोचासम्मवेन विधिमुसेन प्रवृतिसम्मवो नास्ति, मनस्तत्रागत्या निषेधमुखेन प्रतिः। तत्र च "भापूर्वस्य" इत्यस्य प्रत्पूर्वमिन्न इन्धाखवयवनस्य णत्वं नेत्यय इति अध्नन्ति' इति सिद्ध, 'प्राण्यात्' इत्यत्र तु ":" इत्यनेन गत्वमिति उमयोयोगयोः सार्थक्यम् । यत्र तु विधिमुखेन प्रवृत्तिः संभवति पत्र न निषेधमुखेन प्रवृत्ति स्वीकायां दोषत्रयापतेः, किन्तु विधिमुखेनैवेति । एवध प्रकृत गणे: सुपि" इत्यत्र सप्तमीबहुरानाव्यव. हितपूर्वत्वविशिष्टरेफातिरिकत्वेन "सरवसानयोः" त्या संकोचेन विधिमुखेन प्रवृत्तिः समवतीति सुपि" स्वस्य विधिमुखेनैव प्रवृतिः स्वीकार्येति तदाशयः। मर्थत इति । उपसर्गविमक्तिस्वरप्रतिरूपकाश्च" पत्र स्वरोऽयतः प्रविरूपकावं न संमतीति सरला। - ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमा- द्धयति । "इतराभ्योऽपि दृश्यन्ते" (पा०सू०५।३।१४) इति सर्वविभयन्तात्रता- भवदादियोग एवेष्टत्वात्। किं चामन्त्रितत्वे पदापरस्याष्टगिकनिघातः, "आमन्त्रित पूर्वम्-" ( पा०सू०८।१।७२ ) इत्यविद्यमानवशावः "श्रामएकान्तरम-" (पासू०८।१।५५) इति विधिः, "वाक्यादेरामन्त्रितस्य-" (पा०सू०८।१८) शब्दरत्नम्। राह-किं चेति । पदात्परस्येति । इदं च न भोः शन्दे फलमुमयोरपि मोःशब्दयो। सम्बोधनप्रथमान्तत्वेनामन्त्रितत्वात् । किं तु तिष्ठसि भगाः, तिष्ठसि अघोर इत्यादी भावन्, मघवन् तिठसीत्यर्थक "आमन्त्रितस्य-" इति निवातसिद्धिः। निपात. योस्तु तयोः सम्बोधने शक्तौ मानाभावेन सम्बोधनप्रथमान्तत्वामानामन्नितत्वाभावाचा भगो तिछमीत्यादौ अविद्यमानत्वम् , मां भगो देवदत्तेत्यादौ एकान्तरता, मगो आगच्छ . भैरवी। . पाठ इत्युक्तम्। सहप्रयोगस्याप्युपपत्तिमाइ-किन व्यतीति। समुच्चित्याचातकत्वस्य सम्भवादिति भावः। बयरुवेरिवि। यद्यद्वातिकारम्भस्य फलमुक्तन्तदन्यथासिद्धिरुव, नलादिसिद्धिरपि भवदादी- त्यत्रादिशब्दोपादानेन साधितेवेत्यरुपेरित्यर्थ. : किश्तोति । किन्चामन्त्रितत्व इत्यादीत्य- र्थः । मूले-'पदात्परस्य' इत्यादिना वार्तिझारम्मस्य 'तत्र भो' इति 'तिराति भो' इत्या या आमन्त्रितस्य घेत्याएमिकसूटोण निधातसिद्धिः फलमित्युक्तम् , तदपि निपातस्य सम्योधन. विभक्त्यन्मत्वाधीकारप्रदर्शनेन साधितमेवेति मूलोक्तनिपातसिद्धिरूपम्प्रयोजनम्भगो-अघो:. बाग इल्याह-दश्वेत्यादिना भावादित्यन्तेन । सम्बोधनप्रयमान्तरवेनेति । सा च प्रातिपदिका. थति सूग सम्बोधने चेत्यनेन येति सामन्प्रितमिति स्ने व्य की भविष्यतीति भावः । सिदि. रितिफल मित्यस्यानुपरः । मानाभावेनेति । 'भगो हरिहरी' इत्यतो भगवत्त्वप्रकारेण '. यो देवदत्त" इत्यतोऽभवत्यप्रकारेण योपल्यानुभासिदतया सम्योधनयिमत्यन्तस्ये माना. भावनेत्यर्थः । निपातयोर्भगोमयोःशम्दयोनं पूर्वोत्तमेव फलं किन्यन्यदपीत्याशयेनगाह- गोरिस तान्यादाविति । भाम् मणो देवदत्तेपासविति। मामित्यहीकारे । ममाम देवदरा भगो इति पाठः । अन भगोसदस्यामन्त्रितस्य घेत्यनेन प्राप्तम्प गिघातस्य "आम एकान्तर. मामन्तिमनन्तिके" इत्यनेन प्रतिपेसिद्धिः फलम् । नय देयदोत्यम्याविधमानहान कान्तरता प्राप्नोतीति वाच्यम् , "नामन्निने समानाधिकर" इति सूप्रेणाविद्यमानमा. पस्य प्रतिपधात् । कारतरत्यसिदिमागम्फलान्त्यिन्यपीस्याह-गो भागति । इद भावप्रकाशात বিলুসি আৰ। ব্যাধি ঘষম খাতিরোধী: নি তাই तसितम्मुलका सिमपादापाका इन्यपूर्वदोगेदारमावेग हतोपदोपरापारनस दोपो पिना प्रयास मध्ये १५ गत falम् नायदोषः प्रागुरोड माइ-इदं पेसि । सम्यो। धनत्रयमेति । प्रातिपदिकवि गवेग सामोपने वेपनेन वेति मायः साममितिले सटर सिदिति । पमिपापानुदानावर यापैधिमारा मिगतपोरितिगमगोरिपाप मारपोरिति गाना गरियो नरम पोवनुमेररिस्पतिमागामारनेति। माभिधारेने दोधारित मापोनं वासना सिम्पदम्यप्रिम र पो. सम्मानार-मग स्पादित माहिसा पप्पा मोर unt दिति भाममापि FAIRनिपात "STREA" ने निगे न मानो गति HIT Bावि विभारिपमान,PATY मा an-पान्तरगति। - ·स्वादिसन्धिप्रकरणम्। इति द्विर्भावः, "सुवामन्त्रिव- (पा००।२२) इति परागवद्भावश्चेत्यादि सर्व सिद्धयति, न त्वन्यथेति दिक् । भगो, अघो इति निपातावपि यदि प्रामाणिको तर्हि स्ता नाम । आमन्त्रितकार्यसिद्धिस्तु पार्तिकायत्तैवेति सुधीभिराकलनीयम् । यत्तु वदन्ति-सकारान्तानेवैवान् निपातानास्याय रुत्वोवे भाप्ये प्रत्याख्याते इति, तद. विरमसात् । स्यादेतत् । निपातानामभ्युपगमे यत्वविधौ त एव गृोरन् प्रतिदोक्त खात, न तु सम्युध्यन्ताःलाक्षणिकत्वात् , इति चेत् ? मैवम, "स्वरिवेनाधिकारः" (पासू०१।३।११) इत्यत्राधिकः कारोऽधिकार इति व्याख्यानमाश्रित्य लक्ष्यानुरो- धेन स्वरितत्वमाश्रित्योमयप्रहणात, "मुवश्च महाव्याहतेः" (पा०सू०८।२।७१) इति सूत्रे महाव्याहृतिमहणं लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषाया अनित्यत्वज्ञापनार्थमिति हरद - शब्दरतम्। इत्यादौ द्विर्मावः, घनेन भगा इत्यादौ पराङ्गत्वमिति भावः । यदि प्रामाणिकावि. ति । यदीत्यनेनेदं सूचित-तौ न प्रामाणिको । अत एव भाष्ये "विमापा भवत्-इति व्यारयाय मोः प्राह्मणीत्यस्यैवासिद्धिमाशङ्कयाध्ययमैप भाः शब्दो विमतिप्रतिरूपरत्वा- दित्येवोकम् । एवं चमगोहरिहरावित्यायसाध्येव । तदतिरमलादिति । "मोमगो-11 (पा० ०८३१) "मतुवसो" (पा०स०१३।१) इति सूत्रयोरस्यास्य भाष्येs- स्मृत्वादिति मायः । उभयग्रहणादिति । वार्तिकबोधितसाधुत्वानामपि "कुलटाया वा" इत्यादी कार्यान्तरबोधनाय सूत्रताऽनुवादस्य करणादिति मावः। हरदत्तेति । भैरवी। द्विविप्रवृत्तियोग्यमुदाहरणम् , मगो मगो आगच्छेति तदा भविष्यति । धनेन भगा इति । धनेन भगवन् ऐश्वर्यवन्नित्यर्थ । भव मत्वर्थसत्तायान्धनस्य करणत्वेनान्वयादामन्त्रित प्रति कारकत्वमस्तीति पराभवद्भावस्य प्राप्तिः । न प्रामाणिकाविति । मोःशब्दस्येव तयोः कोशे ऽनुपादानादिति शेषः । मन एव-'भगोस् 'अघोस्' इति निपातयोरप्रामाणिकत्वादेव। मसिद्धिमिति । एपा प्रागुपपादिता । इत्येवोक्का मिति । 'नत्वध्ययान्येते' इति तत्रोक्तमिति तयोरप्रामाणिकत्वस्य सिद्धिः । इत्यादीति । मा. दिना 'भगो गङ्गे' इत्यस्य सङ्ग्रहः। मदिति । प्रकाशटुक्तमित्यर्थः । मूले-उमयग्रहणादिति । निपातवार्तिकनिष्पन्नयोग्रहणादित्यर्थः । ननु सूत्रकारस्य सूत्रकरणसमये वातिकासत्त्येतदो. धितसाधुत्वकानामनुकरणासम्भषेनोमय ग्रहणादित्यसङ्गवमत आह-वाविकेति । अत्र वाति भावप्रकाशः। तथाच निघातनिषेधाति मावः। धनेन भगो इति । सत्करणकैश्वर्यवानित्यर्थः। मत्वर्यसत्तायां धनस्य कर. णवेनान्वयति मावः सूचितमिति । भस्य साध्वेदेवीस्यत्रान्वयः।वी-निपाती। न प्रामाणिकाविति। भोशम्दस्यैव तयोः कोशेऽनुक्तावादिति भावः । एतेन तथा प्रकाश सिद्धान्तोक्तिरयुक्तति सूचितम् । भन मुख्यं मानमाइ-मत एपेति । तखादवेत्यर्थः । अस्यति । मोःशब्दघटितानेश्मागुरूपयोग. स्पेत्यर्थः । एवेन तद्पटितव्यावृत्तिः । इत्येवोक्तमिति । नवव्यय न्येते शब्दा प्रयुक्तमिति भावः । भादिना मगो गझे इत्यादिसंमः । तदिति । प्रकाशोकमित्यर्थः । स्पृटत्वादिति । एवं कान प्राध्यातया लम्यते इति प्रकाशो युक्त श्वेति खण्डनदायुक्तमयुक्तमिति भावः। ननु सत्रकरणसमये वादिदायसनोमयानुवादस्यैवासम्माविवस्वेनाशासमाधिश्वायुळे मत प्रार-पातिकेति ।

·सटीकटिप्पणशब्दरनप्रौढमनोरमायां- त्तायुक्तेश्च । न चैवमपि प्रभोरित्यादावतिव्याप्तिः । परस्परसाहचर्येण निपा- तानां वार्तिकोक्तानां च ग्रहणेऽप्यन्येषामग्रहणात् । - शब्दरत्नम् एवं चानित्यत्वात्तदप्रवृत्ती उभयोग्रहणसिद्धिरिति भावः । "विमापा मवत्-"इति वा- तिके भो ब्राह्मणा भो ब्राह्मणी इत्यसिद्धयाशायामव्ययमेप भोःशब्द इति सिद्धान्तेनोम. योरन ग्रहणलाभादिति बोध्यम् । परस्परसाहचर्येणेति । तेन चार्थवतामेव ग्रहणमिति भावः । अर्थवत्परिभापयेत्यपि बोद्वयम् । अन्येषाम्--अनर्थकानाम् । सान्तरान्तान्यता: नुकरणमिति पक्षे प्रसिद्धया मोइत्यादिपूर्वकरेफान्तानामेवार्थवता ग्रहणस्य न्याय्यतया भो भैरवी "शाध्वादिपु पररूपं वाच्यम्" इति बोध्यम् । एवञ्चैकदेशानुमत्या तद्वार्तिकन्यापूर्वत्वा- भावबोधनद्वारा तत्साध्यरूपाणां साधुत्वं सुनतेव ध्वनितमिति भावः । मूले-मदाव्याहृतिमा गमिति । "भुवः" इति सूत्रे भुव इत्यनेनान्तरिक्षवाचकस्य भुवरिति गन्तस्य महाव्याते. राणम् उत विवन्तपृथ्वीवाचकभूप्रकृतिकपष्ठ्यन्तस्य ग्रहणमिति सन्देहस्य लक्षणप्रतिपदोकप. 'रिभाषया निवृत्तौ।महाव्याहृतिमहणम्परिभापाया अनित्यत्वे ज्ञापकमिति भावः । प्रतिसूत्रे उभयोहणे भाप्यमपि साधकमित्याह-विभाषामवदितीति । मूले नचैमिति । स्वम्-लक्षणप्रतिपदोकपरिभाषाया अप्रवृत्तिस्वीकारे । तेन-साहचर्येण । न पेवलं साहचर्य- मा साधकाडिन्तु परिभाषापीत्याह-मर्थवदिति । ननु मूलता साहचर्यपरिभापा सजारिता नत्यर्थयत्परिभाषा इत्यन्न किम्बोजमत आह–सान्तेति । मोशदादीनामेवेति । एयकारेण प्र. भोरित्यारे देशव्यावृत्तिः । तथाचौकारान्तानुवरणमिति पक्षाभिप्रायको ऽयं प्रन्य इति भावप्रकाशन वादिरवारकुलटाशम्पस्य सिद्धः। तया चैकदेशानुमाया पातिकानामपूर्वाभावबोधनद्वारा तत्साध्यप्र योगागा साधुरव सूत्रकृतक शापितमिति माव । यपरि महान्यायविप्राणामाये प्राप्तरप विस्तावोवार यभूपतिरूपठयन्तस्य मणमुन "मुवरित्य-तारिशम्"ति शुरयुकरा-वमराम्यायोरिति सन्देस्य व्यानि वृत्तौ ताप सचदनित्यत्वं गमयति तथापि तायता प्रफ किगत भार-एवंचानित्यवादति । तथा घरदसोक्ती येत्पर्यः । ननु तस्य समूल्वे प्रकारदयाथपर्ग, तदेव नेत्या माह-विमापेति । पाति. के प्रति । तपास्यानावसरे इत्यर्थः । मसिद्धयति । इण्यापसिस्येत्यर्थः । शायामिति । भगादुफे. मेति शेषः। यतु साधन-अर्थप्राणपरिमापपाविम्या: सब समादितन नवमिति वाया पवानुष्यानम् , म पम सारोपयमपि निपल, माचरामाधने सनविप्रमहामार राना EARNanaपिनपितु ध्याचष्टे-तेन पेति । साहचर्यगारपर्य. भरत पदयोरेपारायन उयोपिक विमा ३ तमिमारियनिकटेग्य मार-मध्यदिति । प्रा एस पाप?. जनफागामिति । नवयं मूफा र फो नाकेय शिनियुकात भार-सामेति । प्रायाम नुरोडम् । प्रसिद्धणेति । गौणमुरपन्यायेति भावः । मोरादादीनामेति । खेर प्रमोरिया. पातिक या चौकारामानुप्रयोऽद प्राप जि सारपपाकिBRE. सरस। म.मनि मृमोकामारपायरि सम्मत पर प्रतिस्पतिम बाप्पा, सापरयुगाडर गुर्ग मी' पर तापा नि माया सन मानिननरसियरपोपापन समEिRRITTree - - ·सटाकटिप्पणशब्दरतप्रढिमनारमाया- तु वकारप्रश्लेषान्न वलोप इत्युक्तम् । ननु देवा नम्या इत्यादौ "लोपो व्या --- (पासू०६११७६) इत्येव सिद्धम् | मैवम , त प्रति यत्वस्यासिद्वत्वात् ; देवा चान्तीत्यत्र वल्परत्वाभावाच । महोराध इति । "रात्राहाहा:-"(पा०सू०२।४।२९) इति पुस्त्वम् । महरादीनामिति । उभयत्राप्यादिशब्द. प्रकारे । तेन "स्वचक्षो रथिनः सत्यशुष्म."। विप्रः कवि काव्येन स्वचंना इत्यादि प्राह्यम् । तृढा वृढ इति । उदित्त्वेन वेटकत्वात् “यस्य विभाषा" (पासू०७।१।१५) इति निष्ठायां नेट् । ढवधत्वदत्वढलोपा. । यत्तु प्राचा प्रत्युदाहृत दृढ इति तन्न । तत्र ढलोपस्यैवाभावात् । तथा हि, "दृढ स्थूलबलयो" (पासू०७२।२०) इति सूत्रेण दृहेर्न कारहकारयोलोप , कारस्य ढत्वं च निपात्यते न त्वसिद्धकाण्ड. स्थतत्वस्येह प्रवृत्ति "दादेर्घातो.-" (पासू०८।२।३२) इति घल्वेन बाधात् । न च इडभावो ढत्वं च निपात्यता धत्वष्टुत्वढलोपास्तु भविष्यन्त्येवेति वाच्यम् । तथा सति परिद्रढव्येत्यत्र "ल्यपि लघुपूर्वात" (पासू०६४/५६) इति ऐरयादेशो न स्यात, परिढी कन्यत्यत्र "अणिनो-(पा०सू ४११७८) इति व्यङ् च स्यात, ढलोपस्यासिद्धत्वेन गुरूपोत्तमत्वादिति भाष्ये स्थितम् । यत्तु प्राचा व्याख्यातं शब्दरतम्। पारलोपे ततस्तदर्थानवगतेरित्यर्थः । ए च करोत्यादिपरेऽपि तत एव लोपो न भविष्य तीत्यशा हो विशेषणं व्यर्थमिति सूचितम् । माध्यमपि तदेक्देश्युक्तिरेय । "न पदान्ताः पण: सन्ति" इति लणसूत्रस्यमाप्यविरोधाय । इडभावो ढत्वं तेति । चेन मलापसमह. । ढलोपा इति। "दोहे लोप" (पा. सू०८०३।१३) इत्येतद्दष्ट्या पुत्वं तु मासिद सामर्यादिति माय माप्ये स्थितमिति । भैरवी। लोप इत्यादिना । भनयगतेरिति । पदानुगनल्यार्योपस्थितिकारणत्यस्य परहस्यादिति भाप । न घ शायस्य प्राधि पधं पारणीयेति याध्यम् , शाखस्यानिष्टाम्प्रहारदर्श. मात् । एवंच-उक्तरीत्या रोपागायस्प सिद्धौ च । सम -गर्थानगतेरेय। उधमाप्यपि रोधम्परिहरति-माध्यमपीति । वृक्षय फोगीरयन्न प्राठिप्रदाममाप्यमपीत्यर्थ । एकस्यु. तिरिति । सदानवगतेरित्युत्तरीत्येश्युतिरिस्वर्ग । भाप्यान्तरसम्वादादपि तस्यैकदेन्यु- मित्वमित्याह पदान्ता रेण रशियाने दम्योध्यम्, योग सूत्रेण सध्यस्यायोलॉप मियते यदिहलीति प्रयास नोध्येत सदा 'देपा इह' इत्याएधारणस्प पाय रोप स्यारत्याशयेन परममूऐ-हलि रिम्-देवायिह इत्युतम् । लोप पाएपायेसि सूचना देवा इस्यत्र एधारणस्य यस्याएपविधापरत्या परिताम्। एसपिये कारस्य याकरिपोोस्तरादिषयमाखाम्माशित्यो पो हाणामावि in इति । एतेन येररिपोपविषये नित्योपस्वीसारे विश्पत्य येवारितिरिति पराया । उपनयनामिपानादिति रयंमार-पानिपगरिति । भानपाय सिविषया वामन पोचा पाप को शादिया। SERIERATE साहितिमाप । पूर्वमा परिरोप परिहरति--पूर्व शिक्षा मारे दसरा - मनपामापविरोध नियटे-माप्यमातिाद RRRRR | राम नमानसार-गाक्षान्ता शिप्रविदिशाNIRafRANE भावप्रकाश ·३२१ स्वादिसन्धिप्रकरणम् । होरेवेदं निपावनं, रह पृक्षाविति तु प्रत्यन्वरम् , तस्य निष्ठायामागमशाख. स्यानित्यत्वादिडमारे "वा द्रुह-" (पासू०८।२।३३) इत्यत्र "या" इति योग- विभागात् पक्षे घत्वाभावे ढलापे च प्रत्युदाहरणमिदं द्रष्टव्यमिति । धन्न । उम- योरपि निपातनाभ्युपगमात् । तदाह वामनः-अथ घहिः प्रकृत्यन्तरमस्ति तस्या- प्येतन्निपातनं नलोपवजमिति । युक्तं चैतत् । अन्यथा हि अस्माद् णेरय् न स्यान, यह च स्यात् । उत्वमेवेति । सिद्धासिद्धयोरतुल्यनलवेन "विप्रविषेये परम्-" (पासू २४।२) इत्यस्याप्रवृत्ती निष्प्रतिपक्षस्यादुत्वमेव भवतीत्यर्थः । तदुक्तम्- "पूर्व- बासिद्ध नास्ति विप्रतिषेधोऽभागदुत्तरस्य” इति । एतेन 'विभक्तिकार्य प्राक् पश्चादुखमत्वे' इत्यादि व्याख्यातम् । वाग्दानम्। "दः स्यूड-" (पा०ए०१२।२०) इति सूत्रोपे । एव्यमितीति । यहि परया. मारे चेष्टापतिरिति भावः । उभयोरपोति । त्वदवलम्बमृतेन मृत्तिकनेति शेपः । सदाह. घामन इति । अधारविधीजं तु हेर्नकारदकारलोपार्थम्' इति भाष्यविरोधः, 'अनिदितो हेतु रहितमित्येव्यते इति केयरविरोधयति । किं च प्रसादोक्तरीत्या हेरपि इदमाव- दस्वयोः सिद्धाविनिषेधप्रकरणे दृढ इति निपातनस्य व्यर्थत्यमित्यलम् । ममावादुत्तरस्येति । माहामावारोपादित्यर्थः । । . भैरवी। भाप्ये स्थिवमित्यग्र भाष्य "दलोपे" इति सूत्रस्यइमाद्यमिति भ्रमानुत्पत्तये आह- घटस्यूलेतीति । द्रष्टव्यमिति योक्तिः सा दृढ इति प्रतियोक्तप्रत्युदाहरणस्योपपादनाय प्रसाद. स्य, तस्माद्दशब्दागो ततो व्यपि "ल्यपि त्यपूर्ण इति स्मन्नैव प्रवति इति द. मितमित्याह-तस्येति। मते इति शेषः। एतेनेयमुक्तिरपसिद्धान्त इति ध्वनितम् । मत एमाह -स्वदवलग्येति । अवारचीति । वामनोकावरुचियोजस्वित्यथः । माष्यविरोध इति । नका. रहमारलोपार्थमित्युपादाने ऽनिदितो न निपातनमिति स्पटमेयेति माध्यविरोध इत्यर्थः । वामनेम उमयोरपाति यद्यप्युक्तं, तथापि प्रक्रियाकृता तथा नाकम् , भतः स्वस्योभयोर- पीति नेष्टमिति प्रसादानुयायिशदां वारयति-किश्वेति । अलमिति । योगविमागस्यागमा खानित्यत्वस्य चाप्रमाणत्वम् , सर्वावलम्बभूत 'दृढ स्यूल' इति माष्यविरोधश्चेत्यस्याः। ननूतरस्याभावादित्यसङ्गतमाटाध्याय्यान्तत्सत्त्वोपलम्भादत आह-मादायेति । "पूर्वप्रा. भावप्रकाशः। भावः । मनातरसूत्रदयभ्रमनिवृत्तये भाद-दृढ इति । द्रष्टव्यमितीतीति । प्रक्रियोक्त दृढ इति सा. यितुं प्रसादोकिरियम् । उमयोरपीत्यादिप्रकायोक्त्यनुवादस्यासिद्धान्तता वनयितुमाह-त्वदवलमे. ति। एवं माध्यविरोधे इष्टाप चावायुपत्रीव्यविरोधस्तव दुष्परिहर इति मावः । ननु वामनेन वयोमा वपि प्रक्रियाकृदनुकत्वेन मम नेमतः प्रसादोपरि दोषान्दरमाह-किं चेति । अलमिति । तदर्थस्तु सर्वावलम्बगतेन पुढः स्थूल' इति सूवभाध्यैग विशेधः, योगविभागस्यागमशास्त्रानित्यत्वस्य पापा माण्य चेति। ननूतरशास्त्रस्य सत्त्वेन कथममावोन भाइ-आहायामाचेति । शास्त्रमामाण्यादितिभावः। बाघकालिच्छाजन्यत्वात्तस्याहार्यवम् लक्ष्यण्येयुक्त तारेवावेष्टसिद्धयङ्गीकारामनारयसिदि ·. ३२२ सटोकटिप्पणशब्दरतमोढमनोरमायां- सूत्रे सु इति पृथक्पदं लुप्रषष्ठीकमित्याह-एतत्चदार्यः सुरति । एतत्तद्- गतसंख्याभिधायी यः सुस्तस्येत्यर्थः । एतत्तदोविहित इति व्याख्याने तु परमस ददाति, परमैप ददातीत्यादौ न स्यात् । अर्थद्वारकसम्बन्धाश्रयणे लिङ्गं तु 'अनन्समासे' इति बोध्यम् | अकोकिमिति । साकच्कयोः शब्दान्तरत्वाद प्रसङ्ग इति प्रश्नः । एपक इति । 'अकोः' इति प्रतिषेध एव "वन्मध्यपति- तस्तद्ग्रहणेन गृह्यते” इति परिभाषां ज्ञापयतीति भावः । बहुलग्रहणेति । अत एव लोपं विना पादपूरणेऽपि कचिद्भवति-सारमा भैरवी । शब्दरलम्। लिङ्गमिति । विहितविशेषणे तद्वैययें स्पष्टमेवेति भावः । सास्मा अरमिति । सोस्मा मरमिति सन्धावपि पादपः । न च "प्रकृत्यान्ता पादम्-" (पासू०६१।१९५) इति पूर्वरूपस्यामादेन न पादपूर्तिः । "सोऽयमा- सिद्धम्" इति शास्त्रप्रामाण्यादिति शेपा । वस्तुतो विद्यमानेऽपिशास्त्रे इच्छया प्रतियो. गितासम्बन्धेनाभाव सारोप्यत इति तस्याभावज्ञानस्याहार्यत्वम् । यथ्यम्-अनसमासमहणवैयर्यम् । तद्धि 'मसः शिवः' इत्यादौ लोपाभावार्थक- तम् । यधन विहितविशेषणं स्यात्तदा सास्तच्छन्दाद्विधानामावेन रोपाप्रात्या वयम्य. स्पष्टमेव । वस्तुतस्तु विहितपदाध्याहारेण तद्योगे पचमीकल्पनायामालप्साल्पनापेक्षया ऽन. तपाध्याहारेण तनिरूपितसम्बन्धे पडीत्येवाचितम् । अत एवान इति भाव' इत्युक्तम् । इदमेवानसमासमहणम् 'नमसमास उत्तरपदार्थप्रधान' इत्यत्र ज्ञापकम् । अन्यथा मामा. वस्थ विशेष्यत्वेन उत्तरपदस्योपसर्जनलेन त्यदायत्वाप्राप्त्या हलहुयादिलोपस्य दुरितया रायर्यमेव स्यात् । पूर्वरूपस्येति । अवादेशल्य घेत्यपि योध्यम् । इत्याविवति। अत्र यथा भावप्रकाशः। इतिमाव इति । वस्तु विशिम्दयोगे पञ्चम्या युक्तस्येन इवेन च वायुका । एवं पांगर इत्यध्यात्म म्यारनन्तर इति व्याख्यानमेवेचितम् । पपा पाम नातिप्रसशस्त्रास्टमस्पिमालापाग। गोगे तु सापतिः । तत्र स्यदायसामावेन इलयादिवारस्य दुरियार । मा वारवियोपर सुक्ष्पगुक्त मूले । म एव च इति भावः एक टोकायामिति बोप्यम् । पादमितीति । प्राविशेषः। पूर्णरूपस्येति । भवादेशस्यस्यपि योप्यम् । न पादेति । तया पार वेत्यादिमूहासविRA मारा सोध्यमिति । भन्मथा शारामयमितियर "प्रध्यादयचा" पनेन प्रतिमायाचिरितिमा - सरला । सयर्यमिति । मसः पत्र भयमकापगोसामादितावागावामदारकमान्याप्रयोग मुमत्यपायपरस्य चम्दागवत्येन तत्र समापसारनाय 'मनासमाज साहन् । Res. उदागासल्यामियायिनः सार इति सूत्रापः। रिति पो मासिक गम्यम्, नप अनन्तरपाप्यारेज निरूपिराशि परिपाम्पस, कपास SIR. तरस्य सोलॉनि स्थान परम: स ददाति इति का परमालपाप सरप मानन्तरयाद । नवदारकमायावती का पETErget ttt. रपामिपारिसन सदरपामिनदारान्तम्मानन्तरस्पानि नाप डिपामग, पापामगध्याहारर दिया साना, मनन्तरसमाप्यारे सासद पप्पामा पनि परमार, रम दामने पूरसारिनार :- १२, it.

·३२३ स्वादिसन्धिप्रकरणम् । अरम् । सः अस्मै इति च्छेदः । इति स्वादिसन्धिः ॥ इति पञ्चसन्धिप्रकरणम् ।। शब्दसाम् । गावास्यादाविवात्रापि प्राविशाख्येन सिद्धः । एपश्यावधारगपरतया म घ्याख्येयम् , "सोऽहमाजन्म-" इत्यादी यलमहणेन क्यचिद्रप्रवृत्या ऽपि सिद्धेरिति तात्पर्यम् ॥ इति महोजिदीक्षितपोवहरिदीक्षितकृते ममोरमाव्याख्याने लघुशन्दरस्ने पञ्चसन्धिप्रकरणम् ॥ भैरवी। ॥ । - भावप्रकाशः। "अव्यादवद्यादवामुरबतायमेवस्युपु च इति सूत्रप्राप्तस्य प्रकृतिभावस्यामाववदित्यर्थः । पाच "सोऽहमाजन्म" इत्यादिसिध्यर्थमवधारणपरतया व्यारयाने "सास्मार" मित्यात सुलोपानापत्तिः। यदि बहुलग्रहणानुवृत्त्येव तत्साध्यते, तदा तेनैव 'सोहमाजन्म' इत्यादेरपि सिद्धाववधारणपरतया व्याख्यानस्य वैययमित्याहुः । वन्न। छन्दस्यमावदर्शनेन लोरिक प्रयोगे शाखाप्रवृत्तिकल्पनमन्याय्यमित्याशयात् । किञ्च लोके लोपे सत्येव पादपूरणे लोपो भवति नान्येवेत्ययस्य स्पटप्रतिपयर्यमत्रावधारणपरतया घ्याख्या प्राचामनुरोधेन पृतम् । वस्तुतो पहलमहणेनैव सर्वेष्टसिद्धाववधारणपरतया व्याख्यानन्न कार्यमित्याह-एवम्चेति । हुलपहणेनोकप्रयोगसाधने घेत्यर्थः । अस्य तात्पर्यमित्यत्राग्वयः । सिद्धेरिति । लोपाभावस्य सोऽहमाजन्मेत्यादौ सिद्धेरित्यर्थः । तात्पर्यमिति । अत एवेति वदतो मुलत इति शेषः । प्रातिशाख्येनेति । न च सैयमागादित्यस्य तत्र पाठेप्यस्यापाठारसूत्रामावाश्च कथमेतदिति वाच्यम् । तथाभीटरवे प्रातिशाख्योतिशब्देनास्य संग्रहात पठनोयस्वादा न दोष इत्याशयात् । मत एव प्राति. शाण्यानुरोधेनास्यात्राप्रवृत्तिरिति मूले उत्तरत्र स्पष्टवादिति मान्योक्तिः संगच्छते । यत्तु यत्तुपण्डन. कृदण्ड्यादयः सामाजन्मेस्यादिसिद्ध्यर्थमवधारणपरतया व्याख्याने सारमामरमित्यादी सुपानापतिः बहुलप्रगानुवृत्त्या तदुपपादने तु सामाजन्मेत्यायेव तयापपाया किमवधारणेनेति। वन,छन्दस्यमावदर्श नेन मशणाना काचिकत्वकल्पनायाः काम्पदृष्टस्यातू । के लोपे सत्यैव पादपूरणे लोपो नान्यत्रस्येवनिय. तशास्त्रार्थनियमस्यावश्यकरवाचेति मान्यास्तत्माचामनुरोधेन। चतुर्विषं बाहुलकमित्यभियुक्तोक्रया बाहुल कस्थठे तपार्योजीकारात् पादस्य विविधस्याप्यत्र ग्रहणेनाविशेषाच्च, नियतशास्त्रार्यत्वस्यापि मन्मते सिने. व्य । सवनयन्नाह-एवचेति । बहुटग्रहणेनोकप्रयोगसाधने चेत्यर्थः। तात्पर्यमित्यत्रान्वयः । पिरतधारण समुच्चायकः । यदा सज-मत्यादाविस्यस्यामयाज्यः। सिद्धेरिति । नेपामावसिद्धेरिरयर्थ । तात्पर्य वच्छिन्नमितानिरूपितसंख्यानिष्ठप्रकारताप्रयोजकालोप इस्ययस्य षिक्षणेन परमपदाचरसुप्रत्ययार्यक. स्वनिधप्रकारवानिरूपितधर्मिताया दम्दार्यतावच्छेदक-बुद्धिविशेषविषयावावच्छिवास्वामावेनादीपात्। नचैवमपि तरकल्पम्' इत्यत्र कल्पगन्धोतरसुप्रत्ययस्य वच्छदाताच्छेदकबुद्धिविशेषविषयमावच्छि थर्मितानिरूपित करवसंख्याप्रयोजकावेन सुलेोपापत्तिरिति वाच्यम् , स्वार्थदावच्छेदकाच्छिनधर्मितानि. - सरला।

·३२४ सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमाया- भैरवो। एवञ्च परममूलम्प्राचामनुरोधेनेतदेव ध्वयितुं तर सत्येवेत्यवधारणन्त्विति तु' शब्दोऽर- चिक्योधउपात्त इति योध्यम् । इति श्रीमद्गस्त्यफुलवशावतससर्वपण्डितसार्वभौमभवदेव. मिश्रात्मजभैरवमिश्रकल्पितायां रत्नप्रकाशिकाया पञ्चसन्धिविवरण समाप्तम् ।। २ मावप्रकाश मिति । मत एवेत्यादिवता मूलकृत इतिमाव । एव च तथा परममूलं प्राचामनुसारेण । अत पवार- चिसूचकस्तु प्रयुक्तो ऽवधारण स्वितीति वात्पर्यम् । इति स्वादिसन्धि । इति श्रीमपायगुंडोपारयमहादेवसुतयेणोगभजवैधनाथकृते भावप्रकाशे लघुशब्द रत्नव्याख्याने पञ्चसन्धिप्रकरण परिपूर्णम् । सरका . रूपितसख्यानिष्ठप्रकारताप्रयोजक्रम, "स्वाच्यवस्तिवमेतदुमयसम्म पैन पतत्तविशिष्टतालोप इत्यथस्य विवक्षणेन 'तकल्पम्' इत्यत्र प्रथमतसम्म धसत्वेऽपि रितीयसम्बन्धस्याभावेनोलदोषामावादिति दिव । इति स्वादिसन्धिप्रकरणम् । सर्वविधपुस्तकप्राप्तिस्थानम्- जयकृष्णदास हरिदास गुप्त चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस, विद्याविलास प्रेस, बनारस सिटी।

·भैरवी भावप्रकाशा यजन्नपुंलिङ्गप्रकरणम् । अचाजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । मईपदधातुः ॥ प्रययं प्रययान्त नेति । सूत्रे सन्त्रादिना उभयं विपति- गमिति भाषः । सथा दि, प्रत्ययस्यैव पर्युदासे "कृतदिन" इति सूत्रेण तखिता. न्तस्य मंशाविधान व्यय गन् । न च तनापि तदन्तं न मा मिति धान्यम् । मान्दरयम् । अथाजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् ॥ प्प स्यादिति । न घपल्यापस्यम्-:' इत्यादी प्रत्ययत्ययुगनिधयाधनेन अथाजन्तलिङ्गप्रकरणम् । से त्यति मास्ति नमो नेरार्थपरो या तन सन्येति व्यवहार । इयर-- प्रत्ययपदम्प्रत्ययपर प्रत्ययान्तपरमि पराभयम् । मशिनरी ग्रहणन्नु सिमित्यादी धातुमसुंगामात्यापिदिरमहामिदये भावत्या मिनि भाय । नगग्रापि लिद चियिन्याया- यां जाया माया परंशयिनन्यायेन सिह इत्या मौलभ्यमिति यान्यम्, परमारन नदानीमप्रवृत्त । परत्यानित्यत्यादन्तरात्याघाटमलापम्य प्रार प्राप्तेश्च । यानुन इन्तदि- तपदगमा निपमायें. पदगन्न प्रतिपिदार्थम्नि लिदित्यन निषेधप्य प्रमादिति कर नाम 'दिपहन नियमायमदतिभाग याग्यायमर इति तदनुरोधेन याददेशपायो न हणमपि तदन्तप्रतिपय मापस्मेर । स्यारापिति। आदिना अधुनेत्यप्य सङ्ग्रह । अम- धीशाय न । मूल तद्धितान्तयेति। रमहा तु मिनदाक्थत रनि नियाभ्यर्थम् । न च लिए किमित्या प्रवृत्तमाया प्रति न्यायेन तय मोलभ्यमिनि याच्यम् । पनामावेन तवाप्रवृत्त , परम्यादन्नालागित्याचमापरय पार प्रवृतदर व "त्तदितग्रहण नियमर्थन्" इनि माय माहितग्रह मप्र नियम ग्रहणं तु प्रनिपिनाथ मिशिदिति अत्र राधातुरिति नियस प पट इति मान्या । परे तु मूनमुपलक्षणं, यथोशे लदुत्तरीत्येष्टसिद्ध्या तत्यापि व्यर्थतवाद । ८सानियाः पादये मिशन मिझावप्या मते सन्मयानुराधन तनेवासापि यथोदेशस्य वात्रयणाद । प्लेन यायपल दोष इत्यपास्तन् , तद्धिनारे पि तथात्वापत्तेश्च । भारोपितप्रशस्नात्य तु किलोपेच समम् । परत्वादिकमपि दुर्वचन । अधातुग्रहणप्रयाग्यानेन योगपद्यामग्भवाभावान्, निष्वपि तदसम्भवस्यैव चीनत्वात्, मशानुल्य निमित्तात्वेन नम्यानन्तरगत्त्वाच,सशाया अपि यस्य च लक्षणातरण निमित्त विह न्यते नतदनित्यमिति न्यायेन धातुग्रहणप्रत्यारयानेन वा नित्यत्वाच, प्रायडाराधिकारायवाभावेन येत्यादि- ममप्रवृत्ती तदप्रवृत्तश्च । अत एव "अप्रत्यय रति मुत्यजम् । इह परमान भवति वाण्डे बुधे इनि? कृत्त निग्रहण नियमार्थ भविष्यति" इति माय सहच्छते। धातो प्रत्ययान्त्य चेत् कृत्तद्धितान्तस्यैवति निय मनाप्रत्ययपद प्रत्याचशाणेनाधानुग्रहणप्रत्यार यानमपि ध्वनितम्। तद्धितस्य बाधाद्धात्वंशऽमन्बन्ध , HAमयोति न वोऽपि दोप इति तदातम् । एव च प्रायुक्तात्रत्यायश्चिन्त्य एव । चि ऋग्रहणस्य विध्यर्थत्वे मध्येऽपवाद यायेनापासोरित्यस्यैव प्रतिप्रसव स्यात्, न 'प्रत्ययान्तस्य चेत्तदिनान्तस्यैव' इनि नियमस्य, तथा च पाचकनारयादी तत्वानापत्ति । अथ 'अनन्तर' इति 'यैनना' इति च न्याययो प्रसरम्नहि वपरीत्यापत्त्या त्वदुक्तार्थक्षतिरेव । न च परत्वात्तस्यापि बाध । निषेधाश्च बनायास इति न्यायविरोधा पत्ते । अथ वाध्यमामान्यचिन्ताश्रयण नहिं समासनियमस्यापि बाधापत्या मूलकेनोपदशमित्यादापनि पनि स्पष्टेव । सिद्धान्ने वात्प्रत्ययपदाभावेन कृत्तद्धितेति सम्पूर्णस्वस्य नियमार्थत्वेऽपि परत्वात्ममाम नियमेन तत्र वारणमितिमूले एव स्पष्टमित्याहु । तद् धनयितु ऋदशमुपेक्ष्य मूल गुढयति-नचायेति । मूले न ग्राह्यमिति । एवञ्च वैवलतद्धितप्रत्ययस्य 'अप्रथय ' इति पर्युदासेना पूर्वमूत्रस्याप्रवृत्त्या - - " २८ ·३२६ सटीकटिप्पणशन्दरतप्रौढमनोरमायां- 'अथवत्' इत्यनुवृत्तिसामर्थ्यात्तदन्तग्रहणात् । प्रशंसायां हि मतुप् । एकार्थी- शब्दरतम् । तचरितार्थम् । अ अस् इ इत्यवस्थायां प्रवृत्तसज्ञाया एकदेशविकृतन्यायेन मुलभत्वात् । एकार्थाभावेनेति । न चैतत्प्रत्ययमाग्रस्य, तन्माने एकार्थाभावाभावादिति भाव । भैरवी। A हायतया व्यपदेशिनदानास्य तद्धितान्तत्वम् , कृत्तद्धितेति तु साजात्यालन्धम् । इत्यास्था यामिति । तदातादृशसमुदायम्य प्रत्ययभिनतया तद्धिताहणं विनापीष्टसिद्धे । वस्तुतोऽत्र सूत्रे ऽधातुग्रहणमप्रत्ययग्रहणञ्च न कार्यम्, कृत्तद्धितग्रहणन्तु धातो प्रत्ययान्तस्य चेत्कृतद्धितान्त स्थति नियमार्थन्तेनेष्टसिद्धरिति । एक्देशविनन्यायेनेति । शास्त्रीयेन स्थानिवदायेनेत्यर्थ । नचति । नहीत्यर्थ । एतत्-प्रशस्तार्थवत्त्वम् । प्रत्ययमात्रस्य-वर कृत्तद्धितमानम्य । एतच तत्र तदन्तविधिलाभार्थमुपात्तम् । नियमार्यन्तयोरपादानमिति कल्पनायान्तु न प्रशस्तार्थयद्वि पयको नियम , किन्तु वृत्त्याऽर्थबोधकत्वमर्थपत्यमेव पूर्वसूत्रधातुप्रत्ययपर्युदासाद्विवक्षितं वाह- शार्थवद्विषयक एव । अत एव भाष्ये-"अप्रत्यय इति किम् १ काण्टे कुडये, अप्रत्यय इति शक्य भरतम्, कस्मान भवति काण्डे बुडये इति? फुत्तद्धितग्रहणं नियमार्थम्भविष्यति कृत्तद्धितान्त स्यैव प्रत्ययान्तस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति नान्यस्य" इति नियमप्रदर्शनेनाप्रत्ययग्रहणप्रत्या ख्यान सङ्गच्छते । त माने-प्रत्ययमाने। भावाभावादिति । अर्थवद्वितीयाभावादिति शेप । यत्तु 'वाग्दृपदप्रिय' इत्यादौ तद्धितान्तस्य प्रातिपदिकत्वापत्तिमुद्राव्य सुप्प्राग्वतितद्धितान्तमा- तस्याप्रयोगेण प्रशस्तार्थवत्याभावान्न दोप इति समाधान, तत् तु न युक्तम् । सुष्प्रकृतिमात्र- भावप्रकाश। - आदिना अधुनेत्यादिसमह ।चरितार्थमिति।अमहायतया व्यपदेशिवद्भावेन तद्धितान्तत्वात् , तदन्ताप युदासेऽफनत्वेनातदन्तविधावपि केवलस्यारोपितार्थवत्त्वादति भाव ।कार्यकाले चेदम् । पक्षान्तरैरपीति न्या येन यथोद्दशे समाधत्ते-अयसीति । प्रत्तेति । सुब्लगर्थमिति भाव, । एक्देशेति । स्थानिवद्भावो पनक्षणमेतत् , अर्धन्यूनाविकारेण तदप्रवृत्त । नचेतदिति । नहिप्रशस्तार्थवत्त्वमित्यर्थ । प्रत्ययमान- स्य । केवलप्रत्ययस्य । एवमग्रेऽपि । यद्यप्येकार्थीभावेनेत्याद्युक्तमर्थवत्त्व मूलकृत उत्तरसूत्रेऽभिमत पूर्वोत्त रम यस-दर्भानुरोधात्, कौस्तुभेन तथा स्पष्टमुक्तेश्च । अत्र तु पर्युदासबललभ्य तत्सर्वमिष्टम् । धातुप्रत्य ययोरहन् व्यतिसेऽधाते यावक इत्यादौ द्विविधार्थवत्त्वस्य दशनात् । श्रा एवार्थवत्सूत्रेऽयवत्व सर्वं गृह्यते इनि कौस्तुभे पितामहचरणा इति मान्योक्ति मगच्छने । ए च प्रत्ययपर्युदासोपपत्तावपि नचैतत्कृत्तद्धि तमानत्य इत्याधुतिरयुक्ता तथापि कृदादिदृष्टान्तेनान्यप्रत्ययेष्वपि तथास्तीति वैषम्येण प्रवृत्तमूलस्य सा न्येन प्रवृत्तिचितेति प्रत्ययपर्युदासाङ्गीकारस्ते वृधैवेति धनयितु तथोक्ति । स्फुटीभविष्यति चैतद्वस्तुत स्त्वित्यादिना। भावाभावादिति । अर्थवद्वितीयाभावादिति भाव ! अन मान्या -'मुपप्राग्यतितद्धितान्त मात्रस्याप्रयोगेण प्रशस्तार्थवत्त्वाभावाद्वाकदृषदप्रिय इत्यादौ तद्धितान्तत्वात्प्रातिपदिक्त्व न' इति । सप्रा सरा। प्राप्तनरसञ्चाविधानमावश्यपमिति तदाशय । अनुवृत्तिमामादिति । केवलप्रत्ययस्य 'प्रत्यय' इति- महासश्या सर्वत्र शास्त्रीयार्थववरयव सत्त्वेन कृत्तद्धितसूत्रेऽर्थवत्पदानुवृत्तियति तमामथ्यात् तदन्तत्रि पिरिनि । एवळावानुवृत्तमर्यवत्पद विशेश्य कृत्तद्धितपद च विशेषण, तथाच तदन्तविधि । "संशविधी प्रत्ययप्रणे न तदन्तग्रहणम्" इति परिभाषायास्तु न प्रवृत्ति संशानिष्ठविधेयतानिरूपितसामान्य नाप्रयोजक-प्रत्ययमानवृत्तिविषयताप्रयोतक-पदं तदादिविशेध्यक्तदन्तविधिप्रयोजय नेयर्थकतयाऽत्र वृत्तद्धितपदस्य साक्षादुद्देश्यनाप्रयोतकवाभावेन तदप्राप्तेरिति भाव । प्रवृत्तसज्ञाया इति । सः प्रत्ययभिनवसत्तेन "अर्थवद्" इति सूोणति शेष । एकदेशविकृतन्यापेनेति । भानुमानिरस्था ·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ३२७ भावेन लौफिके प्रयोगे प्रसिद्धत्वं च प्रशंसामूलम् । न च 'अर्थवत्' इत्यस्य शब्दरमम् । एका भावध-यय प्रातिपदिकमंताधिकोर्पिता तन्मात्रवृत्तिरेय माह्य । तेन 'पञ्चनाय. प्रिय । इति समामपटकपचनापत्यम्य तद्वितान्तत्वसमासत्वयोरपि न प्रातिपदिकत्वम् । भैरवी । . भावप्रकाश स्य कृत्तद्वितान्तम्य शापि प्रयोगस्यादर्शनेनामम्भापत्ते । यदि त्यर्थयोधकवृत्तिप्रकृतिम्सुर- न्तममुदायघटकत्यमित्यर्थस्तदा 'वाग्मुपदप्रिय ' इत्यादावप्यम्त्येव तदित्यतिप्रमझ्यारणा- मम्भर कृत्तद्धितमाग्रेऽपि भवदुक्तम्यायाधरवृत्तिप्रतिस्मान्तसमुदायघटकत्वम्य सत्त्व- नेताहशार्यकरगेपि तदन्तग्रहणालभश्च स्यात् । वाग्दृपदमिति ममाहारे टजन्तम्य प्रयोग- दर्शनाय । काल्पनिकम्य तम्यारिशिष्टत्याच्चति । सन्माप्रवृत्तिरवेति । प्राशस्त्यार्थक्मनु प्रत्य- यादतल्लभ्यते । तदितान्तवेति । समामान्तानामौकिकविपहवाफ्यावयवत्वसिद्धान्तेन टज- न्तम्य तद्वितान्तत्यप्य समाममहान्युत्तरपदनिमित्तिास्तीति समासत्यस्य च सत्त्वमिति भाव । पतंन समासग्रहणकृतनियमेनाव्यावृत्ति सूचिता । नमा भागऽर्थयद्वितीयसत्त्व एव, प्ररते तु टचो निरर्थक्तया कयन्तदन्ते एकार्थी- भावम्य सत्त्वमिति वाच्यम्, तस्यानर्थक्त्येऽपि तत्प्रकृतेरर्थयत्त्वेन तमा भारस्य सत्त्वेन टचस्तादृशममुदायावयवत्यात्तनाप्येकार्थीभावस्य सत्त्वमित्याशयात् । अत एव बहुगोम- लेत्यादावपि कयन्ते एका भावव्यहार । नवार्थवद्वितीयमत्त्व एव चंदेकार्थीभावव्याहा रस्तदात्यन्तम्याथिकान्ते कथमेका भावव्यवहार इति वाच्यम्, तस्यार्यवत्तद्धितान्ततु- त्यतया आरोपेण तन्माग्नेऽप्यसर्थीभावस्य व्यवहारात् । न प्रातिपदिकत्वमिति । अतस्तादृशटज- न्तान टाप । यदि तु यस्य समुदायस्य टिदन्तत्वन्तदर्थम्प्रत्युपसर्जनत्य एपष्टीपोऽप्रवृत्तिरित्या- श्रीयते तदा होगपत्तिरपि दोष । एतेन 'अधातुरतिप्प्रातिपदिक्म् ' तिथिति सुप पफारेण चामनुरोधेन, ईदृशाधवत्वस्य मुप्प्रकृतौ तद्धितान्ते काप्यमम्भवेनानिष्टापत्तं , कृदादीनामर्थवत्त्वाव्यभिचारा तविशेषणमामादन्यस्यासम्भवेन कृदादिप्रत्ययापिक्षया तदन्तबोध्यस्य प्रशस्तपारमार्थिक्वात्यार्थप्रत्या सुन्नत्वेन प्राशस्त्येन ग्रहणेऽप्यन तत्तुल्यत्वसम्भवाच्च वागदपदमिनि समाहार प्रयोगसत्वेन तस्योपगवादि. तुल्यत्वाच्च, काल्पनिकस्य तस्याविशिष्टत्वाच्च । तदेतद्ध्वनयितुमन्यथा व्याचष्ट-एकार्थीभावश्चेति । तन्मानतिरेवेति । प्राशरत्यार्थकमतुबलादिति भाव । तद्धितान्तत्वेति । समासान्तानामलो फिक्मक्रियावास्यावयवत्वमिति सिद्धान्तेन विशिष्टस्य तद्धितान्तत्व तद्वाक्यस्य समाससञ्चया तद्ग्रहणेन तदवयवटनन्तस्य ग्रहणात्ममासत्व च । अत एव पञ्चत्यस्य नावित्यस्य वा पूर्वभागत्वेप्यग्रे तादृशप्रत्यया भावेऽपि न समामनियमव्यावय॑ता पञ्चनावित्यस्य तत्वे त्वग्र तत्मत्वाव्यावर्त्य कुक्षिप्रवेश एव न । म च टचो निरर्थक्तया कथमथवदुभयहेतुक्तत्सशापत्तिरिति वाच्यम् । तरयानर्थक्येऽपि तत्मतेस्तत्वेन समास वात्तस्य तादृशाधवदवयवत्वेन तदन्तस्यापि तत्वेन ग्रहणात् , लोके तद्धित विनाऽप्रयोगेण तन्मात्रात्तद प्रितात्या वाक्यनिष्ठस्य तस्य ततारोपावश्यकत्वाच्च । अत एव बहुगोमत्केरयादावत्यन्तस्वार्थिककान्ते च प्रातिपदिकत्वम् । अत्यन्तस्वार्थिकाना समासान्ताना चारोपितप्रकृत्यर्थेनार्थवत्त्व भाष्येप्युक्तम् । अत एव च तर एकार्थीभावव्यवहार , नतु समर्थपरिभाषालभ्यरतेपा वस्तुतोऽनर्थक्तया तद्विधी 'सुबन्ताचद्वितहत न्यायोनेति सिद्धान्तेनापदविधित्वात् । एव यावक इत्यादावपि तत्तद्धाभ्यप्रामाण्यात् प्रकृतिप्रत्ययार्थयोरन्यो न्यमानान्वयित्वेन तद्वयवहारो न तु तयेति दिछ। न प्रातीति । नन्विष्टापत्ति टन तस्योपमनितया वि न्यादेशभावमादाय 'अ अम् इ' इत्या प्रवृत्ताया प्रातिपदिकसशाया स्थानिवद्भावेन 'इ' प्रत्ययमाने. ऽतिदेशादिति । लौकिकन्यायस्य तु नात्र प्रवृत्तिराधियविकारादित्यर्थ । न प्रातिपदिकत्वमिति । . . सररा।

·३२८ सीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- पूर्वसूत्रे चरितार्थता । धातुप्रत्ययपर्युदासेनैव तल्लाभात् । तस्मात्प्रत्ययान्तं च बजेयित्वेत्युचितमेव । भैरवी प्रत्याहारः, तन्त्रेग तिपन्तिबन्तञ्च वर्जयित्वेत्यर्थः समासश्चेति द्वितीयं सूत्रम्, यहा 'अविभक्ति प्रातिपदिकम् , समासव' इत्येवास्त्विति परास्तम् । उक्तदोषापत्तः । किञ्च तिम्प्रत्याहार आ- द्यन्यासे प्रत्यासत्या सिपः पफारेण गृह्यतेति थसाद्यन्तेऽतिव्याप्तिः । व्यासिन्यायश्चेद्विवक्षित. स्तदा क्पः पकारेण तदापत्तिः। एवञ्च टावादिकवन्तानाम्प्रातिपदिकत्वाय तद्वितस्त्रीप्रत्ययग्रह- णकार्यम् । टापटाराब्दमारभ्य का पकारेण प्रत्याहारेण दादग्रहणं वा कार्यमिति गौरवम् । चक्ष्यमागरीत्या दश दाडिमानीत्यादिसमुदायस्य व्यावृत्तये ऽर्थवद्ग्रहणस्यावश्यकत्याच । किञ्चाहन्नित्यस्य वक्ष्यमागरीत्याऽतिबन्तत्वेन तत्रनलोपापत्तिवारणायाधातुग्रहणमप्यावश्यकम्। केचित्तु "वृत्तिमदर्थवत् प्रातिपदिकम् इत्येव लक्षणं कार्यम् । एवञ्च सूत्रद्वयाझरणेन लाय. वम् । अर्थवदित्यन्त्र भवदुक्तम्प्रशस्तार्थवत्त्व विवक्षितमतो न 'पञ्चनावप्रियः' इत्यादी दोपः । नचाव्युत्पन्नानां प्रातिपदिकसंज्ञा न स्यादिति वाच्यम्, सर्वत्र प्रकृत्यादिकल्पनेन व्युत्पन्न त्यस्यैव कल्पनरत् । यद्यपि पचतकोत्यादिभ्य एवं सति सुबुत्पत्तिः प्राप्नोति तथाप्येतादृशानां नपुंसकत्वाभ्युपगमेन सुपा लुका सिद्धम् । नचैवमेधतके इत्यादौ नपुंसमवस्यापत्तिरिति वाच्यम् , 'सप्तम्यधिकरणे च' इति ज्ञापकेन विभक्त्यन्तप्रातिपदिकस्य हस्चत्वाभावनाप- नात् । "सुपो धातु” इति सूत्रे प्रातिपदिकपदोपादानमात्रेण सिद्ध धातुग्रहणेन धात्वर्थविशे- प्यकत्तौ प्रातिपदिकत्वाभावस्य ज्ञापनाद्वा । न चैवम्पचतिकल्पमित्यादौ प्रातिपदिकसंज्ञा न स्यादिति वाच्यम्, धात्वधिकारीयप्रत्ययान्तवृत्तौ प्रातिपदिकत्वाभावस्य ज्ञापनात् । “भोक्तुं पाक.' इत्यादी धात्वधिकारीयप्रत्ययसत्त्वेऽपि धात्वर्थविशेष्यबोधाजनकतया न गोरित्यप्राप्ते: वृत्तावसख्याभानेन सुवप्राप्नेश्च चित्वादन्तोदात्तत्वसिद्ध्या फिट्वराप्रवृत्तेश्च। प्रकृतिप्रत्ययवि. भागशून्येवेव तत्प्रवृत्तेश्चेति चेत् न, अजाद्यत इति टाप्रसङ्गात् । हस्वस्तु यथा न तथा मूले एक स्पष्टम् । एतेन "अधातुरतिप् प्रातिपदिक कृत्तमासदच" इत्येव कार्य तिपस्तिशब्दादारभ्य सुपः पकारेण प्रत्याहारः, तन्त्रादिना तिप तिवन्त च विहायेत्यर्थः, यहा 'अतिप्प्रातिपदिकं समासश्न' इत्येव कार्यम्, यदा 'प्रवि- भत्तिरधातुःप्रातिपदिक कृत्ममासश्च' इत्येवास्तु, यद्वा 'अविभक्ति प्रातिपदिक समासश्च' इत्येवारित्वत्य- पास्तम् । किञ्चाद्ययोः प्रत्यासत्तिन्यायेन सिप.पकारेण तदापश्च। एम च टाचादिकान्तान्ताना समाप्त्या- सद्धितस्त्रीप्रत्यययोर्ग्रहण कार्यम् , टापष्टाशब्दादारभ्य कप: पकारेण प्रत्याहारेण टापग्रहण वा कार्यमिनि गौरवम् । न च लिङ्गविशिष्टपरिभाषया मिद्धे न स्रोप्रत्ययोपयोग इति वाच्यम् । राजसट्वा राजकुमा- रीत्याच तरयावश्यकत्वात् । स्पष्ट चेदमग्रे टोयायाम् । यदि तु टीकोक्तरीत्या ममुदायस्यातिवन्तत्वात प्रातिपदिवत्यसिद्धिरित्युच्यते तर्हि तद्धितग्रहणमेव कार्यं न स्त्रीप्रत्ययमहणमिति बोध्यम् । एतेन 'श्रयद निपप्रातिपदिक समामश्च' इत्येवास्त्वित्यपास्तम् । तदन्ययोः मयत इत्यादौ प्राग्दिशीयविमनत्यन्तेऽव्या. स्यापत्तेश्च, सर्वपक्षेऽन्यार्धमविद्ग्रहणावश्यक्तया तदनुरत्या न्यूनतापाताच्च। यद्यपि भवद्ग्रहणेन न्यूनतादोपामावेन तद्धितग्रहणेन सर्वत इत्यादावदोषेण चान्त्यपक्षो निर्दष्टो लपुभूतश्च तथाप्यपाणिनीय- स्वमिति दिक् । यत्तु "वृदादिपारिभाषिकरत्तिमायमर्थवत्त्वम् । अर्थवत्प्रातिपदिकमित्येव कार्यम् , अन्यत्मवै मुत्यजमिति महल्लाघवम् । नच पानावप्रिय इत्यादी पञ्चनावत्यत्र यत्तिमायामापत्तिः । प्राशरत्यार्थपमतुपा एका भावानन्तर्गतवृत्तेरेव तन ग्रहणात् । अन्यथा यथान्यामेऽपि तस्या दुरितात्, तम तदशस्य मृत्तिमचैनार्थवत्वात् । पचतकरीत्यादौ तद्धितवृत्तिमत्वामशया गुड समावपि तथाहि मनि पशनारराष्दाहावापत्तिः। पुरद्वापरतु न 'प्रप्रियादिपु' इति निपार । गर दिनमान ओयापत्तिरितिवाच्यम्, पदार्थानरनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारताप्रयोजक मनुसनयमिति मनुमान भावप्रकाश। , - सरा।

·३२६ अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । भैरवी। सतिः। मन व्युत्पत्तिपक्षप्ययागोरारंण "निपातम्यानर्थरम्याइति वार्तिकमपिन स्वीकार्य- मिन्याहुः । तन, मृत्रिपदस्य पदन्तादियोधरतया तद्वत्त्यस्य तत्र यत्तुमराम्यत्यात् । किन्यको दौ यहय इत्यादाविधानन्वितारविभत्तियरपनापेक्षया ऽनुपादकविभक्तेन्यान्यतया पचतकः पचन्तीत्यादिभ्यो द्विवचनबटुवचनयरियोत्पत्या लुका तयोरपहारासम्भनेन प्रयणापत्तेः । किय विभक्त्यर्थप्रधानम्य लिगसंख्याभ्यां योगो नास्तीत्यम्य भाष्यसम्मतत्येन पचतसरीन्या- दिभ्यः परम्य मालसापहारस्य यत्तुमशस्यत्वाच। रिश सप्तम्यधिरणे चेति निर्देशन सामा- भावनराशा रखमोरिनि मुका न क्षतिः निरमेधत के इत्यादी "स्वो नपुंसके इति रखापत्तिः । "मप्तम्यधिकरणे " इत्यनेन तदभावस्य सापनात् । यश गुपोधादित्यवान्त्यग्रहणेनेंर सिद्धे धातुग्रहणेन धात्वर्थविशेष्यावृत्ता तदभावशापनात् । नच पचतिफल पमित्यादौ मशानापत्तिः । सापकस्य सजातायतया धारयधिकारी- यप्रत्ययान्ने भावविशेष्यफयत्तावेव तदभावस्य विवक्षितत्वात् । कल्पवादिस्तु न धावधिकारीय इति न तवास्याप्तिः । ननु भोपतुं पाक इत्यत्र धात्वधिकारीयप्रत्ययोऽरतीति चेत्-किं ततः, प्रत्ययाविशेष्यत्वेग धात्वर्थविशेभ्यत्वाभावात, अव्ययवादा। नन्वेव वृत्तिरहित निपानादीना मशा न स्यादिति चन। व्युत्पचिपक्षे तत्रापि प्रत्यादिपल्सनया वृत्तिमत्तात् । एव चान्युत्पत्तिपक्षो न स्वीकार्यः । जातिव्यक्तिपक्ष- वलक्ष्यानुरोधास्पयरथा वाऽप्रयगोया। नन्वेव गवित्ययमाइत्यादावपि वृत्तिमरवात्मशापचिरिति चेन। पनि पदममभिव्याहार वृत्तिपयुक्तता भावबोधनात् । भाप्यायनुक्तत्वेनामाप्रामाण्य तु न, 'उपेयप्रतिपत्य- थमुपायाः' इनि न्यायेन लापवमूलकस्यैव प्रमाणत्वाद् इति मन्दोक्तम् , तन्न । तर वृत्तिशम्दस्य 7द- नादिशब्दयोधात्वेन तद्वत्तमर्थवत्त्वमित्यस्य दुर्वचत्वात् । अत एव कृदादिरूपाः पञ्च वृत्तय इत्यभियुक्ताना वचनोक्तिः । कार्यकाले राजपुरषो राजीयतीत्यादौ समासस्यजन्नैकार्थीभावान्तर्गतराजनरूपद्धत्तिमत्त्वात्मा निपदिकत्वानापत्ती ननोपानापत्तेश्व,वाच्यतीत्यादावरत्वार्थकापदत्वार्थकतयान:क्ये इत्यस्य चारितार्थ्यात्। यथोद्देशेऽपि 'अात' परिभाषया 'उपजनिष्य' इति न्यायेन चादावेवतदमावेनोक्तदोपाचामिद्धाले गतिस्तु मूले एव रपटा । पचेरकन्नित्यादावृत्तवैपरीत्यापत्तेश्च, अमलहितेतस्य चारितार्थ्यात् । ऐनक ऐधिष्टकेत्यादी लुगपपादतयाऽमो दुर्वारत्वाच । एक्त्वादीनामुक्ततया स्वाधनुत्पत्त्या पचतीत्यादावदोषाच । श्रौत्मनिक- कवचनस्यापि गमके सत्येव जायमानलाच । अत एव ड्याप्मनभाष्यसगतिरिति टीकायामेव स्पष्टम् । नकला' इति निषेधस्य गमक्तया साधुत्वार्थमीत्सगिकैकवचनस्य एकत्वादीनामुक्तत्वेप्येक इत्यादिवत् मर्मविभक्तीनां चोत्पत्तेस्तन्निषेधस्य निदादी गपित्याचनुकरणे च व्यभिचरितत्वात्साधुत्वस्य स्वत एव सध्याच दुर्वचत्वाञ्च । किञ्च तदर्थमपि जायमानस्य विरुद्धार्थकविभक्तयपेक्षया न्याय्यस्यानुवादरस्य पचेनके पचन्तके इत्यादौ द्वौ बहव इत्यादिवद् द्विवचनादेरेव सत्त्वेन त्वद्रीत्या लुकोऽप्राप्त्याऽनिष्टापत्तः। . किन सत्वप्रधानस्यैव हस्वार्थ प्रातिपदिकग्रहण तेन रमते ब्राह्मणकुलमित्यादी हस्वो नेति भाष्याद्धस्या- नापत्तः । किञ्च विभक्त्यर्थप्रधानक्रियाप्रधानयोन लिङ्गसंख्याभ्या योगोऽस्तीति भाष्येण पचनिकल्प शाय- तव्य हतशायिकाः शय्यन्ने इत्यादौ सत्त्वेऽपि विचित्रत्वात्पदार्थशक्तीनामन्यत्र नारतीत्याशयकेनेदृशार्थाना नपुसकत्वस्य दौर्लभ्यलाभात् । अपि च सप्तम्यधिकरणेचेत्यनेनातिदिष्टे प्रातिपदिक्त्वे हस्वाभावो शाप्यते उतोपदिष्टे ? नाद्यः, एधतके इत्यादौ हम्वापत्ते. । नान्यः काण्डे इत्यादौ हस्वापत्तेः । एवं सति निर्देशोपपत्त्यभावेन ज्ञापस्त्वामम्भवाच्च । शापकस्य सामान्यापेक्षत्वे तु तथा सामान्यापेक्षत्वस्यापि सुब- चत्वेन मुबुत्पत्तेरपि तत एव वारणमम्भवेन सप्तभ्येत्यादि तदभावस्य ज्ञापनादिति च पूर्वोत्तरग्रन्थविरोधा पत्तश्च, तच्छब्देन प्रक्रान्तहस्वपरामर्शात् । किञ्चसुदुत्पत्तौ निर्देशासङ्गत्यभावेन तत्सामर्थ्यानिमित्ताशे एक सामान्यापेक्षत्व न झप्याशे इत्यस्य प्ररोत्यादौ हस्वानापत्त्या सूत्रवैयापत्त्या च दुर्वचत्वात् । अपि च तेन तुल्यमिति लक्ष्ये 'ब्राह्मणवत्' इत्यादौ "धनः सास्याम्" इनि लो च 'तैलपाता' इत्यादी गोगाख्यायाम्" इत्यत्रत्य “धात्वर्थनिर्देश ण्वुल्” इति वानिकलयै चासिका शायिकेत्यादौ क्त्वा तुमुन्- र्थान्यपदार्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारताप्रयोजकवेन पञ्चनावेत्यस्योपसर्जनतया 'अनुपसर्जनात्' इति निषेधात् । विस्तरस्त्वन्यत्र द्रष्टव्यः। 1 - - ·३३० सटीकाटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- न च क्विवन्ते भैरवी। शब्दरतम्। प्रियशदान्त एत्र तत्रैकार्थीभावो नतु तन्मान इत्यदोपात् । न्यतो विभक्त्यन्तप्रातिपदिकस्य हस्वत्वन्नेति कल्पनेऽन्तरङ्गानपीतिन्यायेन प्ररि कुरमित्यादी पूर्व सुपो लुकि हस्वत्वानापत्ति । किञ्च 'पुत्रीयति' इत्यादौ क्यजन्तस्य धातुसज्ञया सुपो लुग्भवति तस्य धात्वधिकारीयप्रत्ययान्तत्वन्तु नास्तीति धातुग्रहणस्य चारिताथ्येन ज्ञाप कत्वासम्भव । यदि च वृत्तिमदित्यन व्यपदेशिवदायेन वृत्तेर्वृत्तिमत्त्वम्मतुपस्त्यागेन वृत्तिरि त्येवाश्रीयते तदा प्राथमिकदोपोद्धारेऽपि टिघुभादिशब्दस्याव्युत्पनत्वेनेपाम्प्रातिपदिकसज्ञा नापत्तिरिति दिक् ॥ तेनेत्यनेनोक्तमर्थ स्पष्टप्रतिपत्तये आह--प्रियशब्दा त एवेति । ता पञ्चनायप्रिय इत्यादौ । अयम्प्रियशब्दान्तनिष्ठैकार्थीभाव एवोत्तरपदनिमित्तकद्विगुप्रयोजको, नतु नोशब्दान्ते अन्य स्यका भावस्य स्वीकार । वृत्तिधर्माणामेकार्थीभावफलानाम्प्रियशब्दान्तनिष्टेन तेनैवोप पत्तेरिति भाव । प्रियशब्दान्ते इत्यस्य प्रियशब्दप्रकृतिकसुबन्ते इत्यर्थ । अदोपादिति । भावप्रकाश णमुनादन्ते च धात्वविशेष्यकवृत्तित्वेन प्रातिपदिक्त्वानापत्या धातुग्रहणेन तत्र तदमावस्य झापनादि त्यस्य दुर्ववत्वात्, पचतिकल्पमित्यादौ सज्ञानापत्तेश्च विचक्यनादौ सुबतप्रकृतिकत्वेनाधात्वधिकारीयम त्ययत्वाद्शापकात्तथार्थालाभात्माजात्येनेत्यादिना नियमाणकल्पबावन्तसिद्धरसम्बद्धत्वात् धातुग्रहणस्या चारितार्थेन शापकत्वासम्भवाच तदानर्थक्यापत्तश्च। विश्व तयो सामानाधिकरण्यमिष्टमुन पैयधिकरण्यम्। अन्त्येऽपि धात्यधिकारायेत्यस्य प्रागुशख पश्चाद्वा १ नाय , ममन तरापिचेत्यायुक्तासिकेत्यादिदोषगणाप त । न मध्य , पुप्रायति पचतकीत्यादौ पचतिकल्पमित्यादौ चेष्टमिद्धावनिष्टाभावेऽपि चासिकेत्यादौ व्य पदेशिवद्भावेन दोपतादवस्थ्यात् । नात्य , पचतिकल्लमित्यादौ दोपतादवस्थ्यात् पुनीयतीत्यादौ तिडमा दाय तदन्तत्वस्य क्यजादिमादाय तादृशवृत्ति यस्योपपादनवदनापि तिडमादाय तदन्तत्वस्य कल्पवादि मादाय तत्त्वस्य सुवचत्वात् । वस्तुत पुप्रीयतीत्यादी क्यजन्तावस्थाया धातुसज्ञाप्रवृत्या तन धात्वधिवा रायप्रत्ययान्तत्वस्य क्थमपि पस्मिन्नपि मते दुवचत्वादिति दिन । अथ धात्वधिकारीयेत्यस्यायमयों न किन्तु अधियारोऽधिक कार्य धातुमशारूप छप्रत्ययार्थी निमित्त निमित्तिभावसम्बन्ध तथाच ज्ञापन सानात्याद्धातुसशानिमित्तभूतप्रययान्ते इत्यर्थताभेन फ्ल्पवादेरतथा रवन तन नाण्याप्तिरिति पे । तहिं तथैव स्पष्ट वाच्ये एवमुक्तिनिवीन धातुसज्ञायामाधिक्यं दुनिरूप च, नच भोक्तुपाक इत्युत्तरप्रथविरोधश्च धातुसशानिमित्तप्रत्यया तत्वाभावात् । अतएव पचरि एथत इत्यादिमिद्धयभावेनैतत्प्रयासवैय्यध्येचा तदथम योपायाश्रयणेऽस्यानुपयोगश्च धातुसशानिमित्तफप्रत्ययान्ते इत्यथस्तु धावधिकारीयप्रत्ययान्ते इत्येतत्तुल्यतया तदोपगणदृपित एवेति यत्विचिदेतत्। अपिच "अव्यय कृतो भावे" इत्युक्त्या पार इत्यादाविव तुमुनाद्यर्थे वैलक्षण्याननुभवेन च धात्यानुवादक्तया तेयाममत्त्व. भूतो भाव एवार्य इति प्रत्यर्थान्यप्रत्ययार्थामावेन त्वहितविवक्षयो सत्वेन प्रातिपदिकत्वाप्राप्ती तत्सा धनाय प्रत्ययार्थविशेष्यत्वेन धात्वयाविशेष्यत्वादित्युक्तेरसहतत्वात् । उद्देश्यतारूपतादर्य समानयत्रत्वा दिवं च ससर्गलभ्यमिति स्पष्टमन्यन अपिच, अव्ययत्वेनाव्ययादामुप इति शापयात्सुयुत्पत्तावपि प्राति पदिय वालामेन तहाभायाव्ययत्वादेल्युक्तेयुक्तत्वात् । विज्ञ तत्त्वामावे भोक्तुमित्याला नियाविरिति स्वरानापत्ते , चारिपु व्युत्पत्तिपक्षेऽमतावयवार्थेन व्युत्पादनादन्तस्वेपि पराथाभिधा त्यामम्मवाश। सम थपरिभापालभ्यत्व सस्येति सिद्धान्ताद। पाचादौ तु यथा तत्त्व तथा प्रागुतम् प्रचो त्यादिटि यविभमा दिरन्त्येन तपरस्नदित्यादिसूत्रवोध्यस गाना ताशयत्तरभावात्तत्त्वानापत्तेश्च निमूलनया पटदिसीत्यागावि निसमभिव्याहारे सत्त्वस्य दृष्टतया च सरत्वेन चेतिशम्दममभात्याधुरतेरसागरयाथ । त्वदन्यबोधरामायेन बोधनादित्यस्यायुतत्वाचेत्यल भातप्रनपितमन्नामिििवशेन । त्यनेन मूचितमय स्पष्टार्थमा प्रियेति । तत्र-नरिमन्गुबने । स्पष्टार्थमय व्यावत्यमाह-नत्विति । अदीपादिति । प्रसरतावस्या - - ·३३१ अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम्। सन्दरतम् । टोप ! तन धातारय विशिष्टयोधकरेन अर्थपद्वितीयामानेन पृथगानामेकोपस्थितिज. नरत्यस्पेकार्थीभावाभायादिति याच्यम् । अलौकिके याक्ये फरिपतैकार्थीभावम्य तत्रा प्यारोपेणादोपात् । भरवी। प्रशम्नार्थवत्यापत्तिस्पदोपाभादित्यर्थ । दोष इति । प्रातिपदिग्मनाया अप्राप्तिरूप- गोप इत्यर्थ । दोपमुपादयति-पयेत्यादिना । धातोरेवैति । “य शिष्यते” इतिन्यायेनापशि- प धूयमागो लिंद इत्यादिशब्द एव लेहनकांदियोधक इति भाव । भौकिके वाक्ये-रिह घियित्यत्र । अन्य यास्यत्यय शब्दसमुदायत्वरूपम् । तम्यार्थयोधनाय प्रयोगामानेन नै वोपस्थितिननम्त्वम्य सद्भावोऽत आह-कल्पित इति । तत्र-लुतविरन्ते । प्रदोषादिति । वास्त- निरम्य विशिष्टार्थयोधस्त्वम्य तपाभारेन प्रातिपदिरत्वाभावापत्तिरूपदोपाभारादित्यर्थ । एनेन यदेकार्थीभाषेनेत्यादिमूलोक्तमन्द्य तन्न, ओपगवो वृक्ष इत्यादी सुविशिष्टस्यव तथात्वेनाव्याप्त्यापत्ते । किच समासग्रहणे व्यर्थम्, वाक्ये एका भावविरहेण तस्य नियमा धृत्यायोगात् । किन भोक्तु 'भुस्या' 'तुम्तर ' 'पाचकतम' इत्यादावव्याप्ति , तुमुन्नन्तादे प्रत्ययान्ततया ऽस्य सूतम्याप्रशम्तार्थयत्त्वेनाप्रिमसूनस्य चाप्राप्ते । एकार्थीभाव स्वार्थि- क्षु नेति हरदत्तप्रन्ये स्पष्टम् । तस्मात्सूनद्वयमाधारण यदन्ययव्यतिरेकाभ्या प्रत्ययभिन्नत्वे सति भर्थप्रत्यायनयोग्यत्वम्प्रशस्तार्थवत्त्वमिति रत्नाक्रोक्तन्तदपास्तम् । प्रशस्तममीपत्यनारोपितप्रशस्तार्थवत्त्वस्य ओपगवादी सुवहिते सत्त्वात् , समासग्रहण स्य नियमार्यत्यमप्येवमेवोपपादनीयम् । भनेन-व्यर्थ स्यादित्यन्तग्रन्येन । सातेरपादानेनापूर्व- पचनाल्पनापेक्षया क्लुप्ताप्रत्ययपदम्यावृत्ताव तस्य तात्पर्यग्राहकत्वं युक्तमिति भाव । पचिरूपदोपाभायादित्यथ । दोप इति । तदभावेन सशनापत्तिरित्यर्थ । तदभावे हेतुमाह-सति शिष्यमाण लुप्यमानेति न्यायादितिभाव ।तत्रापि-गुप्तरिष्यपि । एतेनैकाथीभावेत्यादि मूलमित्यन्त मूल मनूय तन्न, श्रीपगवो वृक्ष इत्यादी सुविशिष्टस्यैव तथात्वेनाव्याप्यापत्ते । किञ्चैव समासग्रहण व्यर्थं वाक्ये माधाभाव विरहेण तस्य नियमाथत्वायोगात् । किञ्च भोस्तु भुक्त्वा शुक्लतर पाचक्तम इत्यादी सशा- नापत्ते अप्रत्यय इयुक्त्याऽस्याप्राप्त अप्रशस्तार्थवत्त्वेनाग्रिमस्याप्राप्तेश्च । एकार्थीमाव स्वाधिकेषु नैति हरदत्तग्रन्थे स्पष्टामति, स्वनतद्धितस्य तादृगथवत्त्व न सम्भवतीत्यनुद्य तत्रास्यापत्यम् । इयान् अधुना इत्यादाना तथाविधाना सत्त्वात् 1 अथ अअम् इति प्रनियावाक्ये तादृगधवच नास्ताति घूम इति चेन्न। भवान्नरुक्तमाशस्त्यस्य वाप्यसम्भवनासम्बद्धत्वापत्तराित च रत्नाक्रोक्तमपास्तम् । प्रशस्तसमीपत्वेनारो पितप्रशस्ताथवत्त्वस्योपगवादी सुहिने सत्त्वात् । अस्यार्थवत्त्वस्योत्तरसूतीयत्वेनात्र सामान्यतस्तत्वस्य ग्रहणेन वृक्ष इत्यादावदोषाच । अत एव समासग्रहणस्य नियमार्थत्वोपपत्तश्च इरित्यादीनामुक्तरीत्या सिद्धश्च । एव रीत्या तत्त्वस्य मर्वत्र सम्भवेनासम्बद्धत्वाभावाचति दिक् । एकार्थीभावाभावादितीति । 'ससृष्टार्थ समर्थम्” इति भाष्योक्तस्य विशेष्यविशेषणभावावगा पयुपस्थितिजनकत्वरूपस्य एकार्थीभावस्य येवलप्रत्ययेऽभावादित्यर्थ । विशेष्यविशेषणभावावगाद्युपस्थि जिनकाय च पदसमुदायस्यैवेति पृथगाना पदाना समुदायनिष्ठैकशक्तयकोपस्थितिजनकत्वमेका भाव इति फनितोऽर्थ । अलोकि वाक्ये-लिङ् विप्' इत्यादौ । कल्पितेति । पाथीभावश्चालौकिक विग्रहवाक्य एव यल्प्यते यथा शत्रादौ ‘पचन्त चैत्र पश्य' इत्यादिस्थले द्वितीयासामानाधिकरण्य दृष्ट्या लकारेऽपि तत्कल्पनेनाप्रथमासामानाधिकरण्याच्छनादेशस्तथा 'अन्यपदार्थे 'समर्थ ' 'चार्थे' इत्यनुवादवला देशा मावस्याऽनौकिकविग्रहवाक्ये कल्पनेति समाससञ्चादिप्रवृत्तिरिति । विस्तरम्त्वन्या द्रष्टव्य । भावप्रकाशा सरला। - ·सटीकटिप्पणशब्दरत्प्रौढमनोरमायां- यदि तु प्रत्ययो न पर्यु दस्येत वर्हि "सात्पदाद्यो" इति सूने सातिग्रहण व्यर्थ स्यात् । 'अर्थवत्' इति किम् ? धनं, वनमित्यादौ प्रतिवण संज्ञा मा भूत् । तस्यां च सत्या स्वादय. स्यु । ननु संख्याकर्मादेरभावात् न भविष्यन्तीति चेत्। न, एकवचनमुत्सर्गतः करिष्यते इति सिद्धान्तात् । हुंफडादिभ्य इव सोर्दु - रत्वात् । न च अर्थवग्रहणपरिभापायाऽनर्थके न स्यादिति वाच्यम् । तस्या ~ शब्दरतम् । व्यर्थ स्यादिति । अनेन प्रत्ययपर्युदासे मानमुक्तम् । साते प्रातिपदिकल्पे हि तत औत्सर्गिकैकवचने तस्यापि सुरन्तत्वेन पदत्वे पदादित्वादेव निषेधसिद्धेस्तद् व्यर्थमिति भाव । सोर्दुारत्यादिति । तस्य च समुदायप्रातिपदिकत्वेन तदवयवत्वाल्लुक् ।समु दायसज्ञा चान्तरङ्गत्वादवयवेभ्य प्रातिपदिकत्वात्सुपि सति प्रवर्तते इति तस्य तदवय भैरवी। श्रौत्सर्गिकेति । सद्धयाकर्मादेरभावादित्यमुक्तम्। तस्यापीति-सातेरपीत्यर्थ । अपि प्र. तिसमुचायक । नवम्प्रकृतिप्रत्यययो समासापत्ति बहुचश्चित्त्वसामथ्यन प्रकृतिप्रत्यययो समासाभावस्य कल्पनात् । इति भाव इति । मूलकारस्येति शेप । एवमभिधानेनारचियनिता, सा वस्तुतस्त्वित्यादिनाऽग्रेस्फुटा।तस्य च-सोश्च । न केवला" इति निषेधविपयताया सत्त्वेन सोरत्पत्तिरुचितैवेति भाव । प्रातिपदिकावयवत्वन्तस्योपपादयति--समुदायेत्यादिना । एतेन प्रत्येक सोत्पत्तौ तच्छ्रवणापत्तिरिति दूपणम्परिहृतम् । नन्वेवन्तन लुक्प्रवृत्तावपि धात्व- भावप्रकाश अनेन-अथेन । तत्मामयेनानुमानिक्वचनक्ल्पनापेक्षया ऽरैव तत्वल्पन युक्तमित्याह-प्रत्ययेति । एतेन तदङ्गीकारे मानाभाव इत्युक्तम् । एतेन प्रत्ययप्युदाम सातिग्रहण लिङ्गमित्यपि परारतम् । अतएवा मत्यय किं हरियु क्रोपीत्यत्र सुप्सिपोमाभूदिति प्रयुदाहरणमपि प्रत्युक्तम् प्रत्ययमात्र उक्तरीत्यानति प्रसनादिति रत्नाकरोक्त चापास्तम् । सौरसातिग्रहणस्यैव मानत्वात् अत्र सूत्रे तादृशाभवत्त्वग्रहणेन प्रत्ययस्य तत्वस्योक्तरयाच । एतेन भाष्यादिमानाभावो भनित । स चानुपदमेव स्फुटोभविष्यति । तत्त्वमुपपादयति-सातेरिति । सरयाफ्र्माधभावाताह--भोत्सर्गियेति । अपि प्रथ यादिसमुचा थक । नचैव प्रकृतिपरत्ययो समायापन्ति । बहुचश्चित्ववैयापत्त. ( तध्वनय उपह-निषेधति । पत्वेत्यादि । अत्र इति भाव इति सूचितारुचिस्तु वस्तुतरिवत्यादिना रपुटीभविष्यति । सोदुरित्या दितीति । न केवटेति निषधात्तत्सदासामर्थ्याच्चति भाव । तच्छ्वणापत्तिदोपो न मूलाभिप्रत इत्याह- तस्य चेति । लुगिति । एतेन हड्यादिलोपेन श्रवण न, धातुपाठे धनवनेत्युच्चारणमामयेन चला पधनरत्वे च नेति यद्यपि न क्षतिस्तथाप्यकारात्सोरत्पत्तौ रत्वापत्तिरिति दण्डयुक्तमपारतम् । अन्तरझानपाति न्यायेन लोपाप्राप्त , धनादिभ्यो ल्यपि तुगतोलोपाभावार्थतया नकारोच्चारणसाफ्ल्याच्च । ननु समुग यावयवयो ममकाल सशाया तस्य तदवयवत्व दुर्घटमत आह-अन्तरङ्गत्वादिति । प्रथमोपस्थितत्वा सररा। व्यर्थमितीति । प्रत्ययपर्युदासाभावे साते प्रत्ययस्य पदादित्वादव पत्वनिषेधसिध्या सर्व सानिमहणं व्यर्थ सत् 'अर्थवत् सूदप्रत्ययपदत्यावृत्ति बोधयन ययपर्युदामापकमिति भाव । वस्तुतस्तु 'अय वदिति वर्तते । इति भाप्ये कृत्तद्धितसूतर्थवत्पदस्यानुवृत्तियोधनाद् 'अन्यायश्चानेवार्थत्वम्' इति न्या येनोमयोरपि सूपयोरेकविधस्यैवार्थवत्सग्य ग्रहणावश्यक्तयोत्तरम् शास्त्रायायवत्तग्रहणस्यावत्पदानु घुत्तिवैययनासन्यतया लौकिकार्थवत्तस्यैव ग्रहण 1 वत्सऽपि सादरयवार्यवत्वस्य ग्रहालोशिावरच स्य च प्रत्ययमानेऽमम्भवार प्रत्ययपयुदासीयारापदययता, पापि सानिग्रहणवैयध्य ची निरू निकिताने निरूपयिष्यते। --- ·श्रजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । शब्दरलम् । वत्वमक्षतम् । पचति, ध्वनतीत्यादौ नावयवानां सा । धातुप्रत्ययान्तपदयोस्तदवयवपरत्वेन तत्र तनिषेधात् । तस्मादव्युत्पन्नप्रातिपदिकावयषेभ्यस्तदुत्पत्तिरापाद्या । धनशब्दस्य भैरवी। - वयवादुत्पन्नस्य श्रवणापत्तिरत आह-पचतीति। तनिषेधादिति । प्रातिपदिकसज्ञाप्रातिनि- पेधादित्यर्थः । अत्र धात्ववादुत्पन्नस्यापि लुकाऽपहारस्तु नोक्तः, अधातुरितिपर्युदासात् । प्रत्ययावयवस्याप्येवं श्रवगापत्तिः। समुदायस्य प्रातिपदिकावयवत्वन्तु न, अप्रत्यय इति पर्युदासात् । न च यदि धातुप्रत्ययपदयोस्तद्वयरे लक्षणा तदा तयोरेय निषेधो न स्यादिति वाच्यम् , प्रागुक्तकृत्तद्धितग्रहणकृतनियमेन तयोवारणात् । तस्मात्-व्युत्पन्ने उक्तरीत्या दोप- वारणात् । आपाया-आपादनाहीं । एतेन भाप्योक्तं धनं यनमिति प्रत्युदाहरणमेतयोरव्युत्प- भावप्रकाशा दित्यर्थः । अत एव "यावद् गकारे वाक् न तावदोकारे" इति भाष्य मङ्गच्छते । एतेन समकालं संशेति हयपरट्मूलस्थकैयटश्चिन्त्य इति ध्वनितम् । एकाद्विवचनन्यायस्य तु नान प्रवृत्तिः । ममुदायकार्येणा- वयवानामननुग्रहात् । यत्तु युगपत् समुदायोपरिधत्यभावान्न्यायाविषयता, वौद्धममुदायसत्वेऽपि उच्चारणे वाचिकमाभिव्यक्तस्यैव शब्दस्यात्र शास्त्रे वलवत्त्वमिति, तन्न तथा काप्यभावेन न्यायोच्छेदापत्तः । द्वित्वस्थले एव तथाऽमम्भवेन मूलोच्छेदापत्तश्च ।सुपि सतीति । न केवलेतिनिषेधात् । तत्संज्ञासामर्थ्याचा- विशेषेण स्वादिविधिना सशाया एकवाक्यताङ्गीकाराञ्च उत्पनस्यापि लुगादिनेव निवृत्तिरित्युत्पन्नेष्वर्ध. नियमस्य सन्निहितप्रकृतार्थापेक्षया प्रत्ययनियमस्य वाऽव्ययानुरोधेनाङ्गीकारादितिभावः । अत एव मुपीयु- क्तं नतु मूलकृदरमाविति । अक्षतमिति । एतेनाजुत्तरन्तच्छ्वणापत्तिरित्यपास्तम् । तथाच धनादावदोपा. दर्थवाइण व्यर्थमिनिभावः । यत्तु चिकीर्षति विद्म इत्यादी रदयो पदान्तत्वाद "खरव""यरोनुना इति विसर्गानुनासिकापत्तिरिति दण्डी; तन्न, तन ,सुपनवणापत्तिमम्भवेन विसर्गादिपर्यन्तधावने वीजाभावात् । वक्ष्यमाणयुक्तेश्च । तध्वनयितुं तत्रैव दोष दृढयितु च मध्ये प्रामजिकमाह-पचतीति । सा-प्राति पदिकमा । तथा मति क्वचिजश्त्वाद्यापत्तिः क्वचित्तच्छ्वणापत्तिः तत्र समुदायस्य तत्वेन पर्युदासेना- संशया लुगप्राप्ते रिति भावः। तदवययेति । नचैवं समुदाययोरापत्तिः, प्रागुक्तकृत्तद्धितग्रहणकृतनियमेन वारणात् व्यपदेशिवगावेन तयोरपि तत्वाञ्च । नचैवमप्युक्तनियमेन तत्प्रत्याख्यानपरभाध्यविरोधः तस्यार्थयत्पदसत्त्वाशयकत्वात् । तदभावे च तयोरेव सार्थक्ये सत्येतदर्शकल्पनयोक्तरीत्या प्रत्याख्यान- ननुचितम् । व्युत्पन्नशम्दं विहायाव्युत्पन्ने धनादौ नलोपापादनपरमाभ्यासगत्यापत्तेः सानिग्रहणाल्के- बलप्रत्ययस्यापि सा नेति भाव. । तस्मादिति । व्युत्पने प्रोक्तरीत्या दोषाभावादित्यर्थः। आपाया। आपादनाहा। मा च भाष्ये मूले चोक्नैव धनादिकमव्युत्पन्न मिति भावः । व्युत्पत्तीति । यास्कोति भावः । वनादीति । स वव्युत्पनः, तर तेन तदनुरिति भावः । मा एव मुख्यतया वनमित्या- चुक्त्वा ननोपापत्तिमात्रदोषो भाष्येऽभिहितः । तत्र सूत्र मूले चेत पवारच्या वनमित्यने उक्तम् । यदाऽनेन भाष्येधनं वनमित्येव पाठ इति भूचितम्।अत एव हयवरटमयमायकवाक्यता तन नोंपादीनीसुत्तिरव. व लोपोव्योरिनि लोपाभिप्राया।धकारे जडत्वमादिपदार्थ इतितत्रोद्योनोक्तिस्तु मिश्रान्तयभिप्रायेति न वि. रोमति भावः । ननु तत्पक्षे तत्रापि सदवयवार्थव्युत्पत्तिमम्भवः वनषण सन्भत्ता वित्यनुमारादत पाह- -- सरला। अक्षतमिति । तथा च न तत्र मुफ्यवपापत्तिरिति भावः तदेव वरते-सरमामलोपेति । तदव- यपरत्येनेति । अर्थवद्महणाभाव दलस्य सरितान्तरय चानेनैव संशामिझो तान्नयमार्थ मरिष्यति प्रत्ययान्तस्य प्रत्ययम्य वा प्रतिपदिक्मश चे पदन्ननदिनान्तयोः उदितयोरेव पैति । तथाच समुदा- यस्य तप तेनैव व्यावृत्तिसिदो भानुप्रत्ययपदे तदवयवपरे इति दात्पर्यम् ।

·सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- शब्दरत्नम् । घिनोतेर्धनमिति व्युत्पत्तिपक्षे तु वनायुदाहरणं बोध्यम् । ध्वनितं वेद भाष्यकैयटयोः तस्मान्नलोपाद्यापत्तिोपः । इदमव्ययेभ्य इव तेभ्योऽपि सुप एकवचनान्युपगमेन । वस्तु तस्तु तदुत्पत्तिः सत्येव गमके यथाऽव्ययेभ्य उत्पत्तौ "अव्ययादाप्सुए." हात गमकम् 'एकवचनम् ति महासंज्ञाकरणात् । प्रकृते तु न तथा गमकम् । अत 'ह्याप्-" इति सूने प्रातिपदिकाधिकाराभाये तिइन्तेभ्यस्तदुत्पत्तिमा- शङ्ककत्वादीनामुक्तत्यान्नेति समाहित त्वद्रीत्यौत्सर्गिक्मेकवचन नान्यत्र एवं भाप्ये । भैरवी । । नत्वाभिप्रायेणेति ध्वनितम् । व्युत्पत्तिपक्ष इति । अन्न हो व्युत्पत्तिर्यास्केनोक्ता वनशब्दे तु.नोक्ता । अत एव वनशब्द एय दोपस्य मुख्यतया भाष्ये प्रथमतस्तल्लेसः। ध्वनितमिति । एतस्यैवोदाहरणत्वप्रदर्शनेन ध्वनितमित्यर्थः । इदम् अव्युत्पन्ने एव दूपणमित्येतत् । नलोपाद्यापत्तिरिति । अत्रादिपदेन धनशब्दे वकारस्य "लोपो व्योः" इति लोपापत्तिर्धन- शब्दावयवधकारस्य जरत्वापत्तिश्च दोपः । इदम्-प्रतिवर्ण प्रातिपदिकसंज्ञापत्तौ सुबुत्प. त्यापत्तिरूपं दूपणम् । अभ्युपगमेनेत्युक्तिसूचितमर्थ स्पष्टप्रतिपत्तये आह-वरतुतरिवति। अत्र यदीति कचित्पाठः । तदुत्पत्तिः-सुनेकवचनोत्पत्तिः । अन सुविति क्यनेन सप्ता- नामपि विभक्तीनामेकवचनानीति पक्षः सूचितः । इदमुपलक्षणम् औत्सर्गिकैकवचनस्यापि । अन्यत्रानुत्पत्तौ हेतुमाह-एकवचन मिति महासंज्ञाकरणसन्वर्थत्वाय । यदि गमकाभावेऽपि तदुत्पत्तिः स्यात्तदा महासंज्ञाकरणमनर्थक स्यादिति भायः । एवमर्थनियमादिप्रकारवयं वक्ष्यमाणमपि सत्येव गमके इति च बोध्यम् । प्रकृते-धन बनमित्यादौ । अतएव-गमर्क विना,तदनुत्पत्तैरेवा त्वद्रीत्या-साधकाभावेऽप्यौत्सर्गिकैकवचनोत्पत्तिरितिप्रकारेण। अत एव प्रकृ. तसूत्रेभाज्ये-"निपातस्यानर्थकस्य प्रातिपदिकसंज्ञा वक्तव्या, खाति निखाति, लम्बते प्रलम्बते। किम्पुनरत्र प्रातिपदिकसंज्ञया प्रार्थ्यते ? प्रातिपदिकादिति स्वाद्युत्पत्तिः, सुबन्तमिति पदसञ्जा, भावप्रकाशा - - - द्युदेति । तेन टित्यादिसङ्ग्रहः तत्र च तादृशव्युत्पत्त्यसम्भवः । तत्र दृश्यमानतुल्यस्य तनापाठात् । तथा च मूलं भाष्य चोपलक्षणमिति भावः । तुनाऽरुचियोंधिता । यारकेन तथोक्तावपि तन्मतानुसारिशापटा- पनस्यैव व्युत्पत्तिपक्षसम्मतिर्न पाणिनेरिति यथाश्रुत मूल भाष्य च सुवैवेति । स्वोक्तोभयन सम्मत्यर्थ. माह-ध्वनितमिति । धनादावेव सुपश्रवणमनापादयता नलोपापत्तिमापादयता भाष्यकृता तथैवा. नुवदता कैयटेन च तत्र लुक्प्रवृत्त्या सुबनवण व्युत्पन्ने तद्दोपाभावश्चेति द्वय ध्वनितमित्यर्थः, हयव- स्टसूत्रे अन सूत्रे चेति भावः । अतएवाह-तस्मादिति । उक्तदोगाभावादित्यर्थः । सूत्रपाठे नलोपस्य प्राथम्यादाह--नलोपादीति । आदिना अश्त्वादिसनहः । एतेन मूले धन वनमिति पाठेन धस्य प्राथ- म्याजदत्वं प्राग वक्तुमुचितमित्यपास्तम् । तथा च नलोपः प्रसज्येतेति भाष्यमुपलक्षणं तन तस्यवोक्तिस्तु वन धनमिति पाठाशया उक्ताशया वेति योध्यम् । एतेन वलोपः प्राक् वक्तुमुचित इत्यपास्तम् । तथा पाठ- स्यैवाभावात् जश्त्वे धोपदेशवैयध्ये तु न शक्यमव्युत्पन्नत्वादितिभावः । मूलं दूपयितुमुपक्रमते--इद- मिति । नलोपाद्यापादनमित्यर्थः । तेभ्योऽपि-अव्युत्पन्नप्रातिपदिकावयवेभ्योऽपि। सुपएक्यचनेति । सर्वसुप्सवैकवचनानीकारेणेत्यर्थः । तथाच प्रौडिवादोऽयमितिभावः । तत्त्वमेवाह-वस्तुत इत्यादिदिगि- त्यन्तेन । तदुत्पत्तिः सर्वसुप्सवैकवचनयोस्त्पत्तिरित्यर्थः । इदमुपलक्षणमौत्सर्गिकेकवचनस्यापि । अस्य च नान्यत्रेत्यनाप्यन्वयः। अन्यनानुत्पत्ती हेतुमाह-एसेति । महासंक्षेति। अन्वर्थलयोधनं हि तस्याः फलम् । यदि गमकामत्वे एकत्वाधर्थाभावेऽपि तदुत्पत्तिः स्यात्तहि महासंशावरणमनर्थक स्यात् । अत एवार्थनियमादिप्रकारनयमपि तत्रैव; न सर्वत्र, व्यवच्छेयत्वामावादिति भावः । तु स्पष्टार्थः। पारममा- दार्यक्रम पनि न्यायेनात्र ग्रन्थयोजना योध्या । अत एव-गम विना तदनुत्पतेरेव । औत्सर्गिपति ।

·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां-- शब्दरतम् । सग्रहणकृतनियमस्तु अर्थवत्समुदायविषयक इति भाष्ये स्पष्टमिति न तेनास्यव्यावृत्तिरिति दिन भैरवी । तिहन्तादभेदानगते , क्लीवत्वच स्वभावादिति समाधाय पचत इत्यादौ द्विवचनानुपपत्ति माशय साधनापेक्षत्वेन समाधाय कल्पनायन्तात्सुत्रुत्पत्त्यभावमाशङ्का “एक्वयनमुत्सर्गत करिष्यते तस्य द्विवह्वोरर्थयोर्द्विवचनबहुवचने अपादौ भविष्यत" इति तत्रोक्तम् । अय म्भाय । तिइन्ताद् भेदानपगमेऽपि शब्दशक्तिस्वभावात्स्वगतेक्त्वमादाय कल्पवाद्यन्तादौ सर्गिकमेकवचनम्भवति, तेषामभावे तु साधनापेक्षन्द्विवचनाटि भाति व्यादिभ्यस्तु नोत्स गिकैकवचनम्, किन्तु न केवलेति समयपरिपारनायानुवादकविभक्तिर्भवति । अत एव बहुपु द्वयोरेकस्य निजां त्रयाणामित्यादिनिर्देशा सङ्गच्छन्ते । अन्यत्र त्यौत्सर्गिकवचनमेति । ननु 'दश दाडिमानि पडपूपा' इत्यादिसमुदायस्य समासग्रहणकृतनियमेन वारणम्भविष्यती त्यत आह-ममासेति । अर्थवत्समुदायेत्यादि । ननु पूर्वसूने पर्युदासबलादर्थवत्वलाभादर्थवत्प दाभारे ऽग्रिमसूने तदसम्बन्धादनको यो ऽसूर्यादिसमासस्तस्य प्रातिपदिक्सज्ञार्थञ्च समास ग्रहणमिति कथमर्थवत्समुदायविपयकत्वन्तस्येति चेत् ? न, असूर्यमित्यादे समाससज्ञासिद्धये ज्ञापकाश्रयणमावश्यकम्, तत एव प्रातिपदिकसज्ञाया अप्यनुमानम्भविष्यतीति तन समासन हणमर्थवत्समुदायविषयकमित्याशयात् । तत्लाभच नियमस्य सजातीयापेक्षतेन भवति । दिगिति । दिगर्थस्तु वस्तुतस्त्वित्यादिनोत्त एव । नन्वधातुरितिपर्युदासादर्थवत्त्वेन सादृश्यलाभ इति कुत ? असत्त्वार्थकलेनापि सादृश्यस भावप्रकाश। माव । यथाकाशे स्वतो भेदाभावेन द्वित्वायभावेऽपि स्वगतैकत्वसत्तामादायाकाश इति प्रयोगलथा भवद्भिरास्यते इत्यादी भावप्रत्यये द्विवचनाद्यदर्शनादेकवचनदर्शनाच शब्दशक्तिस्वाभाष्यात्तिडन्तात्स्वनो भेदानवभासेन तदभावेपि नियागतेक्त्वसत्तामादायैकवचनान्तस्यैव कल्पायन्तस्य प्रयोग । साधना- पेक्षवेनेत्यस्य साधनगतसरयारोपापेक्षत्वेनेत्यर्थ इति । न चैवमपि द्ववादिभ्योप्यौत्सर्गिकवचनेनैव समय पालनाद् द्विवचनाद्यनापत्ति अनुवादकविभक्ताच्यत्व त्रापि तुल्यमिति पचत कल्पमित्याद्ययुफमिनि वाच्यम् । द्वयोरेक्स्यबहुपुनिजा प्रयाणामित्यादिनिर्देशै प्रातिपदिकार्थसोमवृत्तिनिमित्तभूतसंख्याबोधकव चनशब्देन च संरयाप्रवृत्तिनिमित्तयेषु न केवलेति समयस्यानुवादरविमयय॑व पालनेऽपि लक्ष्यानुमारादु तभाष्यप्रामाण्यादन्यत्रीमगिकैकवचनेनैव तत्पालनाङ्गीकारेणादोपात्। अत एव पचतिकापमिति विहाय पर त कल्पमित्युक्तम् । एव च भावे स्वगर्नेकत्वेनैवैक्वचन पचन इत्यादौ तु न तथा गोणीमुरया वेत्यइउणमत्र भाध्योक्ते । पचतो भवत इत्यादि तु न। आरोपितस्यान्यनारोपादर्शनात् तस्यारोपे मानाभावाच्च । एव च तत्र गमावशात्तयाङ्गीकारेप्यन तदभावान तदापत्ति । अत एव तद्भाष्य सङ्गतमवेति बोध्यम् । ननु सगासनियमेन व्यावृत्या न तदर्भ तदन पाह- समासेति । नचार्थवत्पदागावेऽऽनवृत्त्या समासत्वस्य निरर्थकासमयसमापि सखेनानेन द्रयो समासयोरिख वाक्ययोरपि समाप्तिरिनि ते व्यावृत्तिमम्भवास्कयं तस्य तद्विषयपत्वमिति वाच्यम् । श्रममसमासे समासार्यशापास्यावश्यकत्ये तेनैव तस्या अपि सिद्धया न कृत्तद्धितसूक्षव्यापार इनि पारिशेष्यातनावरसमासस्यैव प्रशासनातीया। नियमस्यौचित्येन तद्विपयरमादिति भाय । दिगिति। तदर्थरतु सिद्धाने वित्यादिना प्रागुक्त प। सरसा अर्थवत्समुदायेति । "अर्थवत्ममुदायाना समासग्रहणं नियमार्थ" इति भाश्यम् । सा अधार य समुदाय अर्थवतामर्थवतश्च य. समुदाय तयोरुभयोरपि सो प्रणामी भर्षवदभिगा येऽर्थात समुदायालेश येत् समासस्यैवेति नियमार इति वक्ष्यते।

·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । विशिष्टरूपोपादानविषयत्वात् । 'अयातुः' इत्यादिपर्युदासबलेन यद्यप्यर्थवत्त्वं लभ्यते, तथाऽपि उत्तरार्थ तदित्युक्तम् । एतच "सुप्तिडन्तम्" इतिसूत्रे भाष्ये ध्वनितम् । यत्त्वाहुः-पर्युदासो नार्थवत्त्वं गमयति । अनर्थकयोरपि धातुप्रत्य- ययोर्दर्शनात्-अघोते, यावक इति । अधिपूर्वस्यैवेङः प्रयोगात् विशिष्ट- एव अर्थवान, न तु केवलः । 'इङ् अध्ययने' इत्याद्यनिर्देशस्तु अवयवे . M शब्दरत्नम्। यद्यप्यर्थवत्त्वमिति । व्याख्यानादर्थवत्तेनैव सादृश्यं गृह्यत इति भावः । उक्तमिति । पनेनेदमुक्तमेव पुनदांम्यायोच्यत इति सूचितम् । भाप्ये इति । एवं हि तत्र भाष्यम्- "अर्थवदिति वर्तते कृत्तद्धितान्तं चैवार्यवत् , न केवलाः कृतस्तद्धिता वेति कृत्तद्धित-इति सूत्रेऽन्तग्रहणं न कार्यम्" इति । "अर्थवाहणानुवृत्तिसामदेिव चेदृशार्यलाभ” इति भैरवी। म्भवादत आह-व्याख्यानादिति । बहुलक्ष्यसंस्कारमूलकाद्व्याख्यानादित्यर्थः । यतो ऽवार्थव- त्वेन सादृश्य विवक्षितमत: "मुप्तिदन्तं पदम्" इति सूत्रस्थमाप्यमपि सङ्गच्छते । तस्मिन् सूत्रे ऽन्तग्रहणेन संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्ताहणन्नेति ज्ञापनोत्तर-"कृत्तद्धितसमासाचा, इत्यन्तग्रहणदर्तव्यम्, न कर्तव्यम्, अर्थवदिति वर्तते, न केवलाः पृतम्तद्धिता वा इति माप्ये उक्तम् । तत्रान्वयव्यतिरेकगम्यार्थवत्ता केवलानामपि कृत्तद्धितानामस्तीति न केवला इत्यमलतमित्याशड्डायाम् 'अर्थवद्ग्रहणानुवृत्तिसामर्थ्याल्लौकिकार्थप्रत्यासन्नोऽभिव्यक्तरो यो प्रत्ययान्तेपु लक्ष्यते स आधीयते' इति कैयटेनोक्तम् । तत्र सामर्थ्यवर्णनमनुवृत्त्य- भावेऽपि तस्य लाभश्चेद्भवति तदा धातुपदासात्तस्य राभो भविष्यतीति तदभिप्रायम- पति । इत्युक्तमित्येतावन्मानकथनेऽपि पौनरुक्त्यभावो न लभ्यत इत्यत आह-तेनेति । भावप्रकाशा व्याख्यानादितिः । बहुलक्ष्यसस्कारानुरोधमूलकात् । यदा, अनेकार्थसम्भवेऽभियुक्तव्याख्यानस्यैव प्रामाध्यमिति लणस्त्रमाभ्योक्त्या मुप्तिङन्तमिति सूत्रन्थार्थवत्पदानुवृत्तिमामर्थ्यवर्णनपरमाध्यमूलकादिनि भावः । एतेनासत्त्वार्थकत्वादिनिरासः । एतेन तेनापि सादृश्यसंभवादयादी सश न स्यादिति तद्ग्रहण मिति, अर्थवत्वेनेव सादृश्यम् नान्यधर्मंगेत्यत्र मानामाव इति च, यत्तु यत्नाटुरित्यादिना हरदत्तानु- यायिप्रकाशग्रन्थमंशेनानयात्रेदं वक्तव्यमित्यादि दूषणं तदेतदस्वरमप्रवृचैन न च ज्ञायते केन धर्मेण मा. दृश्यमिति हरदत्तादिग्रन्यनामसायकलवरूपेग सादृश्यं स्यादिवितात्पर्यवेग तैरेव निराकृतमित्यनादेय- मिनि, एवंचोत्तरार्थतमित्युक्तिः कस्य चिदयुक्तेति च सष्टनदूतमपास्तन् । मानुवादसत्वेनाशे- नानुवादाभावाच हरदन तथोक्तावपिप्रकाराता तथानुत्त्वाचेनि दिक् । परेन-उक्तमित्यनेन । अन्यथा तदाधिक्यं स्पष्टमेव । दात्यायेति। निर्वदं मुम्भवतीतिन्यायात् । तेन पौनरक्त्यं नेति भावः । वर्तते-अनुवत्त । अर्थवत्-अर्थवत्पदगृहोतार्थवइ । ग्रहणानुवृत्तीति पाठः कैयटपुस्तके तयोपनन्मात् । इंशेति । एकार्थीभावेनेत्यादिमूनोक्तेत्यर्थः । तथानमिन्नत्वे तु मामर्थ्यवर्णनं मायायुक्तमनन स्या- दितिमा वस्तुतो रमादेव भाष्यकैयटग्रन्यास्पदये तुल्यार्यवत्त्वनाम इत्यन्यन स्फुटमिति नाय मन- - 1 - सरला। पृथक प्रातिपदिकमंशाविधा- व्याख्यानादिति । "निपातस्यानकस्य" इति अनर्थक निपातानां यकस्य वार्तिकस्य करगेन तन्मूलादित्यर्थः। गृह्यते इति । तपार मूत्रे 'असंवत्'पदं पुनरपि विफल्मेवेति शवारायः । २.

·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- समुदायारोपात् । एवं कन्नप्यनर्थकः । यावशब्दादपि तदर्थप्रतीतेः। "ओषधेश्व विभक्तावप्रथमायाम् अकर्तरि च कारके-" इति विभक्तिकारकग्रहणाभ्यां नबिवयुक्तन्यायस्यानित्यत्वकल्पनाच्चेति / अत्रेदंवक्तव्यम्।धातुरनथक इति तावन्द्याहतम। क्रियावाचकत्वं विनाधातुत्वायो. गात्। आरोपितं तदिति चेत्? सत्यम् , तावतैवेष्टसिद्धेः। प्रकृतिप्रत्ययविभागरतत्तदर्थ- शब्दरतम् । कैयट.। समुदायारोपादिति । तेन तन्मात्रस्य क्रियावाचित्वनिबन्धनधातुत्वसिद्धि- रिति भावः। तत् क्रियावाचकत्वम् । तत्तदर्थविभागश्चेति । तस्य तस्येति कृतद्वियं- चनेन पष्ठीसमासे, स सोऽर्थविमाग इति कर्मधारये वा विभतिलुकि इदं साधु। एतेनान्या- न्यप्रादुर्भावादिति "अपादाने पञ्चमी" इति बस्यमाप्यप्रयोगोऽपि व्याल्यात. । सुरन्त भैरवी। वेन-आरोपेण । तन्मानस्य-इड्मात्रस्या ननु तथेत्येव वाच्यं तावतेच प्रमान्तयो. प्रकृतिप्रत्य- ययोर्वाधसम्मोन तत्तदयति न वाच्यम् , न च स्पष्टप्रकृतिप्रत्यययोर्योधनाय द्वन्द्वनिर्देशो ऽयमिति यांच्यम्, एक्रोपप्रसङ्गादत आह-तस्येति । कृतद्विवंचनेन चीप्सायामित्यादिः । पष्ठीसमासे-अर्थविमागशब्दस्यार्थशब्दस्य वेति शेप. । एकदेशान्वयापत्तिभिंया आह-स स इति । अनापि स स इति वीप्सायामेव द्विवचनम् । इदम्-तसदर्थविभाग इति पदम् । उक्त रीत्या साधुत्वे उपष्टम्भक सूचयन्नाह-एतेनेति । उक्तप्रकारेणेत्यर्थः । ननु प्रत्ययग्रहणपरिभापया पृतद्विर्यचनस्य पष्टयन्तत्वग्न्तत्वयोरभायात्कय पष्ठीसमा- सम्य कर्मधारयस्य वा प्रसतिरत आह-मुवन्तत्वमपोति । अपिनापप्यन्तत्वपदत्ययो. परिमः। भावप्रराशा ·शब्दरनम् । त्वमपि द्विःप्रयोगपक्ष इव स्थानेद्विवचनपक्षेऽप्याद्यान्यशब्दे प्रकृतित्वयुध्द्याऽन्त्यस्यशब्दे प्रत्ययत्ववुध्द्या सूपपादम् । भैरवी। दिप्रयोगपक्ष इवेति । यद्यपि समासग्रहणकृतनियमेन समुदायस्याप्रातिपदिस्त्वन्तथापि कम्का- दिगणे कौतम्बत इत्यस्य पान तद्धितोत्पत्तिर्भवतीति ज्ञापनवदाद्योच्चारणविपये यम्मादि- हितस्तत्त्वबुद्धिरन्त्यस्यशब्दादौ सुन्त्वपष्टीत्वबुद्धिरित्यपि कल्पनीयम् उक्तापादाने पञ्चमी इतिसूत्रम्थभाष्यप्रयोगादिति ययेत्यर्थः । वस्तुत उक्तप्रयोगाभ्यां स्थानेद्विवचनपक्ष एव ज्ञाप्यतामित्याशयेनाह-स्थाने द्विवचन पक्षे ऽपीति । अस्योपमानत्वेन निर्देशो युक्तत्वस्य सूचना य। यद्यप्यस्मिन् पक्षे स्थानिवदायेन सुरन्तत्वं सूपपाई तथापि त्वदुक्तरीत्यैव निर्वाह इत्याशयेनाह-आयेति । अनाद्यशब्द सुलभत्यध्वननाया नन्यस्मिन्पने समुदाये स्थानिवदा- वेनोक्तरीत्या या सुबन्तत्वबुद्धिर्भवतु तथापि तवयो सुप्त्वबुद्धिर्न स्यात् , वस्नमादिपु प्रकृ- तिप्रत्ययविभागसम्मोहो यथा । अत एव 'आटिटत्' इत्यत्र स्थानेद्विवचनपक्षे णिलोपाना- पत्तिरूपन्दूपणमभिहितम् । तथाच-“सुपो धातु” इत्यस्य कथं प्रवृत्तिरिति चेन्न, उक्तभाप्य- प्रयोगेणानस्तमितादेशत्वस्य समुदाय कल्पनेनादोपात् । एवञ्चाकृते द्विर्यचने स्थानिनि समु- दायावय वा या या बुद्धिः सा साधुनापीति सुलुकः सिद्धिः। अत एव 'अग्रे ऽग्रे' 'वृक्षान् वृक्षान्' 'अपचन्नपचन्' इत्यादौ पूर्वरूपगत्वप्रतिषेध मुडागमादीनां सिद्धिः । अत एवास्मि- न्पचे तारेव सुप्सिटौ, यो ततः परौ, सैत्र प्रकृतिराद्या समुद्रायपदत्वमेतेनेति पाटे "एकाच" इति सूत्रे भाष्यकृतोत्तम् । भावप्रराश. - - - - पदत्यम्। द्वित्प्रयोगति । कस्कादिषु कौतस्कृत शब्दपाठेन रताष्टमिकद्वित्वात्ममामनियमनोमयमते प्रातिपदिक्त्वेपि तद्धितोत्पत्तिचापनेन पौन.पुन्य पौनापुनिक इत्यादावदोषणाष्टमिके पददिले तत्पक्षस्या- प्यदुष्टत्वादिति भावः।पाठद्वित्वधरनया दृष्टान्तयोजनतुतनामुवन्तत्वेनाक्षरस्वारस्याननुगुणमिति बोध्यम्। वस्तुतस्तेन स्थानेद्विर्वचनमेव शापयितुमुचितमित्याह-स्थानेति । अत एव तस्योपमानत्वेन निर्देशः, स च तस्यान्यदीयत्वमस्य स्वीयत्व ध्वनयति। यदपि स्थानिवत्त्वेनान पक्षे तत्व मुलभम् । तथापि त्वद. भीकृतयुक्त्यैव निर्वाह इति सूचयितु तदनुलेर । एतदतिमानभ्ययोतनायैवापिः, यदा बुद्ध्येत्यग्रेस योज्य , तेन स्थानिवत्तममुञ्चयः । नन्वेवमपि तत्पशे एवेद सन्भवति नात्र पर्छ । स्थानिवत्सेन ममुदि नस्य मुमन्तवादिना समासेऽपि वमादाविव मम्मोहाद । एवं च लुगपि न म्यात् । अत एव पाठे तदन.. गोकारः । आटिटदित्यादी गिनोपायनापत्तरिनि चेन्न। तत्र उत्तचापकेन सर्वस्येत्यनेन च रथाने द्विवंचने व निति निरावृत्तस्थानिमशनन्दरूपमादेश इत्यर्षके दिरिति वाच्ये देइति दिवचनवलेनानम्नमिता- वयवभेदोपस्थितपदसमूहात्मवादेशस्य विधानेन प्रत्येकमपि मुवन्तत्वादेरशीवारणादोगाद । अण्वाने ऽवृक्षान्वृक्षान् अपचन्नपचन्नित्यादी पूर्वरूप त्वनिश्पमुदादिमिहिरहनावादनीनेत्यादाकपरूमवंच मि. मानेने समित्यादौ यहुन हिवदावेपि तदवयवयोः मुप्त्वे मानाभावात्नुगनापत्तिरित्यपास्तन् । एवं प्रकारे पाठे निवहिऽपि यथा शिप्रयोगत्वं तथा प्रा प्रतिपादितम् । तथा च प्रत्येकमपि मपन्नताहि। महत्यापि तद् धनयनाद-आधान्येति यय च तावेव मुप्तिग यो सन: परी सरच प्रनिराधा मादित प्रहणे च कृतं समुदायपदल मेतेन' इति काच." इति सूत्ररथमाय मागन् । सनशानदेन यः पररमारम पूर्वरमादपि मवनीति समूहस्य तस मलममा लयभेाहिता प्राक् प्रवृत्तरे पि लत्येलझनेति न्याया. विषय इति भारः । स्यराटे प्रत्यपत्येति । तथाच विशेष विशमायां सविधिना विशेषमुहानरया- पि ममानि भाव. । सष्टा पेय रीतिरमपविशनिवप्रयभरे।

·३४० सटीकाटिप्पणशन्दरतम्रोढमनोरमायां- विभागश्च सर्वः कल्पित एव । परमार्थतस्तु स्फोट एवार्थवानिति सिद्धान्तात् । शब्दरसम् । सर्व इति । धातूपसर्गविभागो वृत्तिध्येकार्थीभावश्चैवमेवेति भाव ।स्फोट एवेति। पदरूपो वाक्यरूपो पेत्यर्थः । लोकानां तमेव शक्तिग्रहेण बोधादिति भाव । अत एव तस्य परमाधत्वं लोफे योधजनकत्वात् । शास्त्रेण प्रकृतिप्रत्ययविभागव्युत्पादनेन विशिष्टप दस्येव तत्तदर्थबोधनद्वारा विशिष्टे पदे विशिष्टार्थयोधकत्वमेव बोध्यते । उपालना इत्यम्य भैरवी। । भारप्रकाश। सर्वपदार्थमाह-धातूपसर्गेति । एवमेव-कल्पित एव । स्फोट स्फुरत्यर्थी ऽस्मादिति स्फोट वाचक शब्द स च हृदयप्रदेणे,ऽभिव्यक्त वर्णपिधाने सूमतरवाय्वभिधातेन स्वमानश्रव्य प्रणवापरपर्यायनादशटयोध्य आन्तरो व्यञ्जकतत्तद्वर्णप्रतिविम्वयुक्तोऽभिधीयते । अधिक- मन्यन स्फुटम् । यद्यप्यष्टौ स्फोटा अन्यत्रोक्तास्तथापि निष्क वाक्यस्फोटस्यैवावस्थानमि त्यनान्ते ऐख । तस्य परमार्थत्वे साधकमाह-लोयानामिति । व्युत्पित्सूनामित्यर्थ । प्रयोज्य प्रयोजकवृद्धव्यवहारेणावग्रहस्य तत्रैवोत्पत्ते । नन्येर शास्त्रेण तस्याप्रतिपादनेन शास्त्रानर्थ क्यम्प्राप्नोतीत्यत आह-शास्त्रेणेति। पाणिनीयेनेति शेप । पदस्येवेति तद्वारा वाक्यस्य चेत्यपि बोध्यम्। प्रतिवाक्यं सङ्केतग्रहासम्भवाल्लघुभूत उपाय शास्त्रेणबोध्यते शाखाचन्द्रन्यायेन । एपञ्च तत्तवयवस्य तत्तदर्थानाञ्च प्रदर्शन वाचकस्य समुदायस्य विशिष्टार्थस्य च योधनता त्पर्यकमेति भाव । स च समुदायो बौद्ध एव परम्परया बोध्यते, अर्थोऽपि बौद्ध एव । अत एव वन्ध्यासुत इत्यादेरुपपत्ति । क्रियापदरहितस्य बोधकत्वाभावादाह-भवन्तीति । उपनालना । वञ्चनस्थानापन्ना मिथ्याभूता इत्यर्थ । सर्वपदार्थमाह-धातपेति । अन्यथा तदानर्थक्य स्पष्टमेव । एवमेवेति । बल्पित एवेत्यथ । तत्त्व चात्मवोधकपञ्चकोशादिकल्पितत्ववत् । एतेन प्रकृतिप्रत्ययविभागादौ कल्पितत्वे शशविषाणक्ल्य नया नित्यस्फोटात्मकशानासम्भव इत्यपारत, रेखागवयन्यायेन शापकत्वसम्भवाच । स्फोट एवेतीति । स्फुटत्यो ऽस्मादिति स्फोटो वाचक आकाशवृत्तिर्हृदयदेशे ऽभियक्त कर्णपिधाने सूक्ष्मतरवारबभिधाते नोपाशुशब्दप्रयोगे च स्वमाननाय प्रणवापरपर्यायनादाश प्रान्तरो व्याक्तत्तद्वर्णप्रतिविम्बयुतो मध्य मवागवस्थ शब्द इति यावत् । यद्यपि वर्णस्फोटार योऽष्टौ पक्षा प्राकरे उक्तास्तथाप्य येषामवास्तवत्व ध्यनमायाह-पदेति । अस्यापि तत्लादाह-वाक्येति । अत एव वाक्यादपोद्धृत्य पदायवाख्यायते। नन्वन्येपा कुतो ऽवास्तयत्वमा पाह-लोकानामिति । युत्पित्सूनो यालानामियर्थ । एवमग्रऽपि । तत्रैव-वाक्यसोटे एव । शक्तियाहाशिरोमणिवृद्धव्यवहारस्य पूर्व तेनैव जायमानत्वादिति भाव । तदाह-शक्तीति । अत एवेत्यस्यार्थं स्पष्टार्थमाह--लोके इति । न त्वात्मन इव तत्त्वमिति भार । नये शास्त्रानर्थक्य तेन तदप्रतिपादनादत याह-शास्त्रेणेति । पाणिनीयेनेत्यर्थ । पदस्येति । तद् घरा वास्यस्य चेत्यपि बोध्यम् । एवमग्रेऽपि । तत्तदर्थवोधेति । प्राग्वत् । अय भाव, प्रतिवाक्य सकेतग्रहस्यानन्त्यादसम्भवात्तदन्वारयानस्य लपायेनाशक्यत्वाच्च वाक्ये पदानि क्ल्पनया प्रविभज्य तय प्रत्यादिभागान् तयैव प्रविभज्य शास्त्रकल्पिनान्वयव्यतिरेयवल्पिततत्तदयविभाग शासमात्रव्यवहा रोपयोगीति तत्तदवयवतत्तदर्थयोधनेन समूहरय तदर्थस्य च दोधने तात्पर्यम् । एव च शास्त्रण बौद्ध एव स रेखागवयन्यायेनान्वारयायते तद्शानमेव च धर्मजनकामिति नोध्यते तच्छपयोऽर्थोऽपि बौद्ध व नोद्ध न्य इति शशशृङ्गादौ न दोप पति । अदयाथै पूर्वोत्तराद्धयो सगयर्थं चाह-भवन्तीति । तथा च ता सररा। ध्यैण बहुनम्" इत्यनेन समासे तस्मिद्धिरिति भाव । पदरूप इति । याक्ये वाक्यैकदेशप्रयोग पदमारे जैव लोकाना बोधदर्शनात् । यया 'द्वारम्' इत्यत्र । वास्यरूप इति । स्पष्टोऽर्थ । परमार्थस्वमिति।

·३४१ अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । उक्तं च हरिणा- उपायाः शिक्षमाणानां बालानामुपलालनाः । असत्ये वर्मनि स्थित्वा ततः सत्यं समीहते ।। इति । कथमन्यथा इडो द्विवचनमडादयश्च स्युः । तथा च प्रत्याहाराह्निके अर्थ- वन्तो वर्ण इति प्रघट्टके अध्येति अधीत इत्यत्रेकारोऽर्थवानिति भाष्ये स्पष्टमेवो- तम् ।एवं कन्प्रत्ययोऽप्यर्थवानेव, स्वार्थिकानां प्रकृत्यर्थेनैवार्थवत्त्वात् । कल्पनामा. अमिदमिति चेत्, न । उक्त त्तरत्वात् । नैपा कल्पना शास्त्रकृत्संमतेति चेत्, न । "द्वितीयतृतीयचतुर्थतुर्याणि-"इति सूने पूरणात्स्वार्थेऽन्प्रत्ययस्य पूरणार्थताया भाप्यकारैरेवोक्तत्वात् । प्रत्यय इति महासंज्ञा कुवेतः सूत्रकृतोऽपि संमतमेवेदम् । यदपि “ोपधेश्च-"इत्यादि । तदपिन।अनित्यत्वेऽप्यौत्सगिंकप्रवृत्त्या इष्टसिद्धेः, शब्दरत्नम्। भवन्तीति शेष, न तु वास्तवा इति भावस्ताह-असत्ये इति। आरोपिते इत्यर्थः । लोकानान्ततच्छन्दजन्यबोधानुपयोगित्यात्तत्त्वम् । सत्यं-विशिष्टदशम्त्यायोधक पदादीत्य- थः । स्युरिति । अधिजगे ध्यगाप्टेत्यादौ । अर्थवत्त्वादिति । आरोपितार्थव- वादित्यर्थः । शास्त्रकृत्--भाष्यदादि । सम्मतेति । तद्धितविपये इति शेपः । , भैरवी । , पर्यसितार्थमाह--नविति। तम्यारोपितत्वमुपपादयति-जोयानामिति। मुख्यार्थवत्याभा- वादाह-प्रारोपितेति । गौतमादिभ्रमापगमायाह-भाष्यकृदादि.। त्रिपु प्राधान्यानाप्यस्त एवा- बादावुल्लेस । अन निर्विमापाठो युक्त , शास्त्रकृच्छन्दस्य मूरे समस्तत्वात् । ननु प्रत्याहा- राहिक इत्यादिना स्पष्टमित्यन्तेन भाप्यारमतस्य दर्शितत्यान्नेपेति शङ्काया अनुत्थितिरत- आह-तद्धितविपय इति । तथाच तद्धितविपये प्रत्याहाराहिले नोक्तमिति शङ्काया उत्थिति- भावप्रराश। शाना तेषामुपाया उपनालना वचनस्थानापन्ना मिथ्याभूता इति यावदित्यर्थः । तत्फन्नितमाह-नत्यि- ति। आरोपित-कल्पिते तत्तदवयवेत्तत्तदवयवार्थे चेति यावद।तत्त्वम्-अमत्यत्वम् । पदस्यापि तत्त्वा- दाह-आदीति। तेन वाक्यतदर्थसग्रह.ननु मूले इडो द्वित्वे साडादयश्चेत्यत्रान्वयोऽस्ति उत न ? नायः, तस्यानादितया तदप्राप्त । नान्त्य , पूर्वसन्दर्भविरोवापत्ते, उदक्षरत्वाच्च। एलेनाध्यगीष्ट प्रातिष्ठनेत्या- दाविति मान्योत प्राचामनुरोधैनैति धनितम् । नचान पवाडादयश्चेति पाठ तत्पाठस्याप्युपपची तथा पागलपने मानाभावात् । एतेन वारिमते आटोऽभावात्तथोक्तमित्यपास्तम् । तस्याप्युपपत्त्या वात्तिक- मनपर्यन्तधापने वीजाभावादिति चेन्न वदयमारीत्योपपत्तेरायपशाङ्गापारात् । तद् ध्वनयमाह-अधीति । विशेषविहितवादादौ गाडादेश । द्वित्वेऽप्यादेशदारव सम्बन्धस्य वाच्यत्वेनायापि तथा सम्भव पति- भाव. । अयादिना तस्य लड्पसग्रह. । वन चमूनोकादिनाऽऽटप्राप्तिरिति माहात्मम्बन्धोऽपि मुवच इनि भाव. । मुख्पार्थवत्त्वाभावादाह-आरोपितेति।गौनमापभ्रमायाह-भाप्येति । आदिना सत्रासंग्रहः। अत एव वक्ष्यति मूलकृत्-प्रत्यय तात्यादि । तथाचोत्तरम्नानुरोधाचयोचर मुनीना प्रामाण्याच्चैवमे. योक्तम् । एतेन सूत्रहादिरिति यत्तुमुचितमित्यपास्तम् । ननु प्रत्याहारान्हिके भाष्यों तथा स्पष्टमित्यु. रया नैपेत्यादिशाशानुथितिरेवातमाह-तद्धितेति । तथा च तत्रानुन या शङ्कोस्पिनियुके वेनि मावः। वास्तविकवाचावं ध्वनिव्यापस्फोटस्येव तथाऽपि सस्य पदादिरूपेनैव प्रत्यक्षविपयनया पदादीनामपि वाचावय्यवहार इति बोध्यन् । - पररा।

·૨૨ सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- इष्टस्यले ऽप्यप्रवृत्तौ न्यायाय निर्विषयत्वापाताच, अनित्यत्वज्ञापनस्य कश्चिदा- वश्यकत्वे ऽर्थनग्रहणस्येवं ज्ञापफत्वसंभवाच , उत्तरार्थस्यापि इह किञ्चित्रको इति न्यायेन इह करणस्य समयोचित्यात् । "आप" इत्यादी विभक्ति कारकमहणयारेवेत्थं सति प्रत्याख्यानसम्भवाच्चेति दिक् । शब्दरलम् । औत्सर्गिकप्रवृत्ती हेतुमाह-इष्टस्थ पीति। चः पञ्चम्यर्थ हेतुत्वानुवादकः । कथंचिरिति। अनेन तदनावश्यकत्वमेति धनपति । ननूनरन चरितार्थस्य कथं ज्ञापकत्वमत शाह- उत्तरार्थ त्यापीति । "इकोचि-"इति सूत्रेऽन्याहणत्यात्तरार्थतामुक्त्या माध्ये उक्त मिह किंचिन्नगे इति । “न लुमता" इति निपेधानित्यत्वज्ञापनद्वारा प्रपो इत्यग्न गुण: फलमिति तदर्थः । इत्थं सतीति । लघुना ऽनेनैवानित्यत्वज्ञापनमाश्रित्य न्यायानुसरणेन तयोः अत्याख्यानसम्भन इति भावः । भैरवी। रिति भावः। वचनस्यौत्सर्गिकी प्रवृत्तिर्गमकसा क्षेति प्रकृते गमकाभावात्कथम्प्रवृत्तिरत आह-औत्मा केति । अत्र गमझान्तरानुक्तेश्वफारस्य प्रयोग ऽनुपपन्न इत्यत आह-च. पञ्चम्य- थेति । पातादिति पञ्चम्यथेत्यर्थः । एवञ्च चारो व्यर्थ एवेति तात्पर्यम् । अनेन-कथञ्चिदिति- परेन । एतेन तज्ज्ञापनस्यभान्यसम्मतन्हवतरम्फलनास्तीति ध्वनितम् । "इह किञ्चित् नपो" इति न्याप्रसत्ता प्रदर्शयत्ति-कोचोत्यादिना । यद्यप्युत्तरार्थन्तथाऽप्युत्तरार्थस्योत्तरत्रैव करण- मुचितमिह करमझिविफलसा कम् , तत्किम् ? पो इतीति तदर्थः। अनित्यत्वेति । एतेन तस्य निषेधस्य पाक्षिकी प्रवृत्तिरिति प्रदर्शितम् । तत्फलन्तु “एछ हस्यात् इतिसूत्रत्यभाष्ये 'नपु' इति प्रयोग एव। इत्थं सतीति । अर्थवग्रहणल्यैव ज्ञापफत्वसम्भने सतीत्यर्थः । लधुनेति । स्यास्प फलद्वयसाधकत्यसम्भरे ऽनित्यत्वज्ञापनमात्रफलकं यत्सद द्वयं तन्द्यर्थमिति तात्पर्यम् । ननु धातोः प्रातिपदिकसंज्ञायान्ततःसुबुत्पत्यापत्तिर्वक्तव्या, द्वयोः संज्ञयोराकडारीयान्य- त्वेन समारोप परत्वात्सुविधायकसाबस्य तत्प्रवृत्तेन्याय्यत्वा । लादयः पुत्रीयती- त्यादी सावकाशाः "भूवाइय” इतिधातुसंज्ञापि श्रियौ' इत्यादावियडादिसम्पादकत्वेन एक- भावप्रकाश। श्रौत्सर्गिकप्रवृत्तर्गमकाधीनतयाऽन गमकान्तराभावादाह-औत्सर्गिकेति । पञ्चम्यति । पातादिति पञ्चम्यथैत्यर्थः। तथाच व्यर्थ एवस न हेतुसमुच्चायक इति भावः । अनेन कथचिदिति पदेन । तज्यापने भाष्यसम्मतदृढतरफनाभावादिति मावः । न्यायसवे मानमाह-इकोऽचीति। उत्तरार्थतां-पुवदावा- अर्थताम् । उत्तरार्थवे तव कार्यमिह करणं व्यर्थमतस्तस्यापि किं चित्फलं वाच्यं, तत्किम् ? प्रपो इतीत्यक्षरार्थः। तावताऽपि तदसिद्धराह-नलुमतेति । अनित्यत्वेऽपि वैकल्पिकत्वेत्यर्थः। तथा च पाक्षिकी प्रवृत्तिरस्त्येव । अत एवेड्हस्वादित्यत्र पुति माध्यप्रयोगः । तदर्थः तत्कलितार्थः। इत्य. सति-तस्य तज्शापकत्वसम्मवे सति । लघुनेति । एकेगोभयोपकारात्तत्त्वं, तर श्वेक एवोपकार । - इति भावः। ननु धावनिहनित्यादावाकडारीयान्यत्वेन संशाद्वयसमावेशे परवार गुप्रयान । लामयस्तु श्येनायत इत्यादी सफलाः । भवादय इति धातुसंशऽपि श्रियाविरयादावियहाद्युत्पत्त्या गफमा स्याद- ·भैरवी। अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । "अधातुः" इति किम् ? अहन् । नलोपो माभूत् । न च कार्यकालपक्षे प्रत्यया. न्तत्वेन पयु दासोऽस्त्यिति वाच्यम् । प्रत्ययलक्षणेनाक्तपयु दासाप्रवृत्तेः “न डिस: शब्दरबम् । नलोप इति । सुनुत्पत्तिस्तु नोक्ता । "भूवादयो"-इत्यस्य लविधौ तिवादिविधौ चोपस्थिनिरवकाशतया अपवादैस्तिबादिभियांधात् । कार्यकालपते इति। न च य- चरितार्थति, नलोपमानस्य फलत्वेन प्रदर्शनमफलमत आह-सुबुत्पत्तिरिति । निरवकाशतयेति । अस्य 'सत्या' इत्यादि। एतेन पूर्व लडादीनामुत्पत्तिरिति ध्वनितम् । एतेनापवाइविपये वा- ध्यप्रातिपदिकसंज्ञायाः कयम्प्रवृत्तिरिति शहाया नावकाश इति ध्वनितम् । अपवादशब्दोऽन्न बाधकपरः । ति दिभिरिति । आदिशब्देन तत्स्थानिलडादरपि सङ्ग्रहः । येननाप्रासिन्यायस्य नान विषयता, सम्प्रति प्रातिपदिकसंज्ञाया अप्राप्तिविषये चारिताथ्य भावात् । गमामा- वादौत्सर्गिवचनोत्पत्तिरपि नोक्ता । ननु नरोपवारणस्य योदेशपक्षेऽपि सम्भोन विशि- प्यान कार्यकालपक्षल्यवोपादानमफलमित्याशकां वारयितुमुपरमते-नचेत्यादिना । अत एवं माप्ये प्रत्यय इत्यत्र पर्युदासप्रसज्यप्रतिपेधयोराशङ्काकृत्वा अन्त्ये राजा तक्षेत्यादौ प्रत्य- भावप्रकाशा मुबुन्पत्तिरिति । निरवकारातयेति । मधेत्यादिः। तथा च तया पूर्व तेषा प्रवृत्तिरिति भाव. । तदाह- अपवादरिति । वाधकैरित्यर्थः । तियादिभिरिति। तिप आदिः स्थानी लट् स आदियेषा तैरित्यर्थः । लडादिभिरितियावत्। या गड्-माजातत्वादानतु येननेति न्यायविषयः तदाप्तियोग्येचारितार्थ्यादित मावः । और गियरचनाघमावस्तु प्राग्वत् । प्रत्यया तपर्युदासन ननोपधारणस्य यथोद्देशेऽपि सम्भवेन कायकल,क्षे शनिव्यर्थ मूले व्यावभावात्। अत एवाप्रत्यय इत्या पर्युदासप्रतिषेधावाशङ्कयन्त्ये सुब्नो च प्रत्ययलक्षणेन निषेध प्राप्नोति राजा तक्षेति, नकातिरापकान्न दोष इति च साधारणमाथ्योक्तिः सगच्छते इत्याशयकज गन्नाथोक्ति खण्डयति-नच यथोद्देशेऽपीति । नचैव तस्य निरववाशतापत्तिः। भूयमाणः नलोप इतीति । अत्र के चित्-"नलोपोऽनिट." इति न्यासेन 'अहन्' इत्यस्य तिद्वन्ततया नलोपाप्राप्त प्रातिपदिकत्वेऽपि न दोप.। न च तन्न्यासे एघेरन् पचेरन् इति यस्मिन् व्यापार स एधेरन्पचेरा व्यापार इत्या समुदायस्य "एडीडादयोऽन्यपदार्थे" इति समामत्वेन प्रातिपदिकत्वेऽपि तिजन्तावयवत्वादतिङ इति पर्युदासे नलोपानापत्तिरिति वाच्यम् , तिङन्ततदादिभिन्नावयवनकारस्य लोप इत्यर्थस्वकारेण समुदायस्य तिङन्ततदादिभिन्नतया ननोपसिद्धः। अभइन् इति यस्मिन् स 'माहा' व्यापार इत्यत्र परादिवद्भावेन निङन्ततदादित्वस्य सत्त्वेन तर नलोपानापत्तिरतु नापादनीया, समासग्रहणनियमपरभा येग तस्यानभिधानात् । अन्यथा परादिवद्भावेन प्रत्ययान्ततदादित्तस्थापि सारखेन । अर्थवत्" सूत्रस्य 'अप्रत्ययः' इत्युक्त्याऽप्राप्तो तत्र प्रातिपदिवस गाविधानाय समास- ग्रहणस्यारश्यकत्वेन नियमार्यत्वायोगात् । नचैव 'मरिमन्' इत्यत्र नलोपापत्तिस्तस्यातिङन्तलादिति वाच्यम् । उच्चारणसामर्थ्येन तन नलोपाप्रवृत्तः । न च नकारोच्चारणस्य 'देसर्वरिमाय' इत्यामलो. पेऽपि तस्यासिद्धत्वेन संयोगसंशाप्रवृत्त्या "गुरोरनृत" इति प्नुनसंपादनेन चारितार्थ्यमिति वाच्यम् , "न- लोप सुपूवर" इति सूत्रे भाष्ये साया. 'दण्डिदत्तौ' 'दत्तदण्डिनी' इति स्टमाध्यपनदानेन तय सूत्रे संशापदेन पिमंशया व ग्रहणेन संयोगसंशयां नलोपासिदत्वाप्रवृत्ते । "नतोप: मुद् यतः" इति न्याभेन 'सवस्मिन्' इत्यत्र दोषाभावाच्च । तथाच 'मधातु ' त्यस्य सूत्रेऽमावेऽपि न दातिरित्या. निरवगतयेति । भयम्माव: 'भुवो स्यादाबुबडप्रवृत्तये "भूवादयो धानव." इत्यस्य चारिता येऽपि कार्यगरपक्षे प्रनिमत्र सहाशाखस्योपस्थित्या सदेपत्यायनेति मिझानाम् "अचिरनु" स्त्र सदु- परियतेशारिसायेऽपि "वर्तनाने लट" इत्यादिसूवेषु तदुपस्थितेर्निरवकाशरवमेवेति तिगादीनां मुर. मापरवमिति । तियादिभिरिति । बरमुगरनु प्रपपस्थितन्वा सडादिमिरियुचितम् । यता, निर. सरला.

·३४४ सटीकटिप्पणशब्दरतप्रोढमनोरमायां- wivon मान्दरतम् । थोद्देशेऽपि प्रत्ययान्तत्वस्य भावित्वेनास्तव्यूहपरिभाषया फलाभावेन च सनाया अप्रवृ तिरितिवाच्यम् । अकृतव्यूहपरिभाषाया अनित्यत्वादसत्त्वाच । भविष्यति किं चित्फल मित्यभिसन्धिमागतम्रपक्षे साया प्रहत्ते प्रगृयसनाप्रकरणे कैयरेनोक्तत्वाच । यथाद्देशप क्षेग पर्युदासे लक्ष्यसिद्ध शासमाधाने अत्र निहले । न हि यवस्थितयो पक्षयोरन्यतरेण लक्ष्ये सिद्ध पक्षान्तरेण शहाऽप्युचितेत्यर्थस्य प्रगृह्यसज्ञाप्रकरणे भाष्ये ध्वनितत्वादिति भैरवी। भावप्रकाश।. यलक्षणेन प्रतिषेध प्राप्नोतीति शक्षायां न डि" इतिज्ञापमान दोप इति साधारण्येनोक्ति सङ्गच्छत इति भाव । फलामावनेति । तस्मिन्कार इत्यादि । अप्रवृत्तिरिति । तदानीमिति शेप । मूल्स्योक्तमाप्यस्य च तात्पर्यन्दर्शयितुमादौ कैवटादिरीत्याह--अकृतेति । अनित्य स्वादिति । प्रकृतिप्रत्यापत्तिवचनेनानित्यत्वादित्यर्थ । स्वसिद्धान्तरीत्याह-असत्त्वेति । पूर्वा कन्द्वितीयहेतुन्निराचप्टे-भविष्यतीति । तर पशे-यथोद्देशपक्षे । यथाश्रुतभाप्यस्य प्रकारा न्तरेण सगमने मूलकारोक्तरीत्या तद्योजनमुचितमित्याशयेनाह-यथोद्दशेति । पर्युदासे-लाघ पादधातुरिति पर्युदासे । लक्ष्यसिद्ध-अहनित्यस्य राजेत्यस्य च लक्ष्यस्य सिद्धे । शहासमा धाने–नच कार्यकालपक्षे इत्यादिना शङ्कासमाधाने । निर्दले-नि सारे । शङ्कति-दोपस्य त्यादि । अत एव भाष्यकृता पर्युदासपक्षे राजा तक्षेत्यत्र दोपशङ्का न कृतेति बोध्यम् । तर- अहमिल्यन तिटुत्पत्ते प्राक् प्रातिपदिकसज्ञाया व्यावर्तकतया धातुपर्युदासस्य सा र्थक्यम् । राजेत्यस्य तु प्रारप्रवृत्तप्रातिपदिकसंजया सुबुत्पत्त्या नलोपस्य प्रवृत्त्या च सिद्धि । पर्युदासत्युपादानन्तु यदि प्रसज्यप्रतिपेध रयात्तदा "निपधाश्च वरीयास" इति न्यायेन प्रत्ययोत्पत्ते प्रागपि निपेपिये वाध्यप्रातिपदिकसंज्ञाया प्रवृत्तिर्न स्यादित्यारा येन । एतेन कैयटोक्तिरपिं पर्युदासपने नडीत्यस्य ज्ञापकत्वोपपादनपरा निस्सारैति दर्शितम् । नहोति । अन हिशब्दो यत इत्यर्थे वर्तते । पक्षयो,–कार्यकारययोद्देशपक्षयो । भाष्ये ध्वनितत्वादिति । तत्र हि-'अग्नी इत्याह' इत्यन्न प्राक् प्रगृह्यसनायान्तस्य त्ययस्थले सावकाशत्वादितिभाव । भावेन चेति। तत्प्रवृत्तिाले प्रतिभाव । वृत्तिरिति । तदानीमितिमाव । ततश्चानन्तर कार्या, सा च मूलरीत्या, नेति शेष । मूलसौष्ठव यथावतभाष्यासा घवं च ध्वनयितुमादौ कैयटादिरी याऽऽह-अकृतेति। सिद्धान्तरीत्याऽऽह-असत्त्वाञ्चति । द्वितीय हेतु निराचष्टे-भविष्यतीति । साधपदेन दानां तत्मत्वादिनिरास । इदमेव तत्पक्षस्वरूपम् । तथाच तत्पक्षे तदाऽफल वैऽपि सज्ञा जाता नापगता चेति नलोपाभायायापातुरित्यस्य साफ्ल्येऽपि पक्षान्तरेण श झासमाध्योरवसर एवेति तत्पक्षनिरामाय तद्विशेषणमिति मूल युक्तम् । अत एव राजेति प्रतीके ऽप्राप्य तरगत्यात्मागेव प्रवृत्ता संभा बहिरङ्गण निषेधेनन शक्यते दुराक मिति परिहारोऽरताति वैयर मङ्गच्छते। एव च मूलरीत्या भाष्य योजनोयम् । एतेन एतेन कायकाले इति नाति ज्ञापनविषयम् । तत्रैव तस्य वैय दि । यथोडशे तु पाक्प्रवृत्तसंशयर निषेधमाफल्येन सापकत्वानुपपत्तरिनि प्रत्युक्तम् , तथापि मशाया अमरुत्तरलेन पक्षद्वयेऽपि शापकत्वस्याक्षते -इति नगन्नाथोक्तमपास्तमिति माय । वस्तुतो यथावतमाभ्य मोधव कैयटामौष्ठव च ध्वनयितु मूल सण्डयति-ययोद्देशेत्यादि । पर्युदास इति । लाघवादधातुरित्यादि पर्युदासे इत्यर्थ । एतेन मूलरथपर्युदामपद निषेधपरममिप्रत्य तदापि 'उपजनिष्यमाणाति न्यायेन तप. क्षेऽपि प्रागप्रवृत्या तद्विशेषणवैयध्यमिति मूलमयुक्तमवेति जगन्नाथोक्तमपास्तम् । मूल शैथिल्याद । भाष्य तु प्रसज्यप्रतिषधे प्रवृत्तमिति न तद्विरोध इति भाव । रक्ष्येति । अहर राजेत्यादीत्यर्थ । शहासमा याने-नचकार्यकाले इति प्रत्ययलक्षणेनेति चेत्यर्थ । अत्र-विषये। निर्द-निस्सारे। अनेन केपटोपि सथति सूचितम् । लक्ष्यसिद्ध हेतुलोपपच्ये आह-नहीति। यत सदयानुमाराधरस्थितयोर्ययोद्दा पार्यकानपक्षयोरित्यर्थ । शापीति। दोपेत्यादि । अपि पायाम् । स एवाप्यनुमिता वित । - ·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । बुद्धयोः" इति निघेन ज्ञापितत्वात् । कथमन्यथा राजेत्यादौ नलोप: स्यात् ।अप्र- शब्दरतम् । कश्चित् । कथमन्यथेति । न च राजेत्यादौ फूदन्तत्वात्प्रवृत्तिः । तत्रापि 'अप्रत्ययः- । भैरसी। ना। स्थाने "गुरोरनृत” इति प्लुते "ईदूदेत्” इति तपरकरणात्पुनः प्रगृह्यसंज्ञा प्रकृतिभावफलिका न प्राप्नोति प्लुतसंज्ञाकृतस्य प्रकृतिभावस्य त्वप्रत्ति: "अप्लुतवदुपस्थिते" इत्यप्लुतवदा- वस्य विधानात् प्रगृह्यसंज्ञाविधायकसूत्रदृष्ट्या प्लुतस्यासिद्धत्वन्तु न भवति, कार्यकारपो प्रगृह्यसंज्ञाया: "प्लुतप्रगृह्या इत्येतदेकवाक्यतया स्वरसन्धिस्थत्वसम्पत्या "सिद्ध प्लुतः स्व- रसन्धिपु” इत्यनेन सिद्धत्वस्य वोधनादित्याशङ्कर यथोद्देशपक्षाश्रयणेन समाहितं, तेनाल्य ध्वनितत्वादित्यर्थः । कश्चिदिति । अंबारचित्रीजन्तु यथोद्देशपक्षे यद्यप्युक्तरीत्या निर्वाहस्तथापि पक्षान्तरे सम्बुद्धिपदस्योक्तार्थज्ञापनपरत्वम्भाष्यदुतमनुपपन्नमेनेति । वस्तुतस्तु पर्यंदासाश्रयणेपि कार्यकालपशे ज्ञापनमावश्यकमेव । नच स्वाध्याप्रत्यया- न्तत्वेन तसिद्धिः ? अतिदिश्यमानधर्मविरद्धस्वाश्रयधर्मप्रयुक्तकार्याभावस्यातिदेशस्वभाव- सिद्धत्वात् अत एव रामानित्यादौ न स्वाश्रयाप्रत्ययान्तत्वनिमित्तकप्रातिपटिकत्वेन नलोपः। एवञ्च शङ्कासमाधाने निर्दल इत्युकिरसङ्गतैवेति ॥ मुले-क्थमन्यथेति । अन्यथा-प्रत्ययरक्षणेन पर्युदासस्य प्रवृत्तौ कथं स्यादिति योज- राजेत्यादेरत्तरसूत्रेण सिद्धः कथमन्यथेत्यनुपपन्नमित्याशङ्कान्निराचटेनचेत्यादिना, भावप्रकाश। तदापादनमनुचितमिति वाच्यम्, तत्तु सुतरामनुचितमित्यर्थः । अत एव पर्युदासपक्षे न स दोपः शद्वितो भाष्ये । एव च यथाश्रुतभाष्यसौएवमधातुरित्यस्य साफल्य चेति मूलकैयटौ चिन्त्यावेवेति भावः। ननु कथं भाप्यसौम्वमिति चेच्छृणु। पक्षद्वये नलोपो न स्यादिति शङ्का । न च यथोद्देशे कैयटरीत्या तस्मि- दिः। लगादिनेव निषेधेनापि जातनिवृत्तिरिति तदाशयात् । भुक्तवन्तमित्यस्य तु लुगादाविवावापि त्याग.। किञ्चान शास्त्र तदनानयणमेव ।, अन्यथा नियमादिशास्त्रानर्थक्यापत्तेः । ततः सिद्धान्ती शाप क्माह-नडीति । प्रागुपननिष्यमाणेति न्यायेन तदभावाद्विभक्तिमम्पत्त्या जाताया नष्टत्वाच सत्वेवा तबुद्घनिषेधाश्चेति न्यायेन निरस्तत्वाञ्च तत एव निषेधैन पुनरप्राप्तेश्च पक्षद्वये तत्र लोपाप्राप्त्या मम्बुद्धिग्रहण शापकमिति तदाशयः । एवं च नान्यवरपक्षणान तमिद्धिरिति न तद्भाध्यविरोधः । एतेन तद्भाप्यरीत्या मूलकैयटयोरमागत्येपि पक्षान्तरे सम्वृद्धिपदसार्थक्येन तद्द्वापपपरभाध्यमङ्गतिरनुपृतैवे. त्यरचिसूचनाय कश्चिदित्यपास्तम् । नन्वेय मूलमपि भाष्यरीत्या सुयोज समाधैः साधारण्येन रवायां कार्यकाले इत्युपलक्षण यथोदेशस्यापि, प्राधान्यासु तदुल्लेसस्तथा च वामेनागेतिवनिर्देश । पर्युदामशम्दो निधारा एव तद्भाप्यविरोधोपि न, सकैयटस्तु चिन्त्य एवात आह-पश्चिदिति । तथा चारचिरेवेय तत्वण्टन इति भाव । वेचित्तु शापकेन यदि जातानिवृत्तिरेवान्वाख्यायते लुगादिना ऽनुयतिरिव । - वयवलोपशास्त्रैरपि तत्तदवयवशून्यस्यैव तद्विपये प्रत्ययत्वादि बोध्यते इत्युच्यते । तदा मूलभाष्यकैयटा युत्ता एव । प्रागुक्तरीत्या विना शापर्क लक्ष्यामिद्धः। अतस्तदायविरोधोऽपि नेत्यरचिम्चाः कधिदि. या । वस्तुतस्तु पर्युदासशम्दो यथानुतः । तत्र पशेऽपि पार्यकाले विना शापक नेष्टमिद्धिरिति तदाव. दयान । नच स्वाश्याप्रत्ययान्तत्वास्मितिः। भतिदिश्यमानधर्मविरुद्धस्वाश्रयकायांमावस्यातिदेशस्व. भावमिद्धत्वात् । मत एव तण्डुलानित्यादेनं प्रातिपदियत्वमिति न नलोपस्तौति स्पष्टमसिद्धवत्स्यमाप्य. कैयटयोः । एतेनाधातुरित्यादि स्यादित्यन्त मूनमनातच प्रमज्यप्रनिषेधै नोक्त पदामे हारत्यायोगा. दिति रत्नानोक्तमसास्तमिति शाशयः, शापवेन यथोद्देश एवाङ्गीक्रियते इति सिद्धान्ताशय.। एवं च मूलासान शङ्काममाधिम्या पयुंदामे यथोदेशेन लक्ष्यसिद्धिरेव दीक्रियत इति न ततः प्रागन्यूनरेगा लक्ष्यसिद्धिनिर्णयः । मन एव न तदायविरोध इत्येवमचिमूचा राग्टने कश्चिटम इति बोध्यम् । समापि-कृतदिनारियर्थ । सिद्धाने ममामाशे न पलमिति सटावोद्योते । स च निष:

·सटीकाटिप्पणशब्दरजप्रौढमनोरमायां- शन्दरतम् । इत्यस्य सम्यन्धात । अत एव दाक्षी, दिसू इत्यादौ परादिवद्भावेन न उपो लुक् । न च सुब्लोपविषयमेव ज्ञापकम् । असति याध प्रमाणानां सामान्ये पक्षपात इत्यर्थस्यापिज्ञाप. ३ भैरची। अत एव-उत्तरसूत्रेऽप्यप्रत्यय इत्यस्य सम्बन्धादेव न सुपो रीति । एतयोस्तद्धितान्तकृदन्तत्वे पूर्वान्तवदायेनैरदेशविकृतन्यायेन च योध्ये । ज्ञापकम्-न डिसम्वुध्द्यो" इति ज्ञापकम् । ज्ञापनादिति । अधातुमहणेनेति शेप । अयथा- डि" इतिसूत्रस्य विपापेक्षतापकत्ये। यत्तु दाक्षी' 'विशू' इत्यत्र "उभयत आश्रयणे नान्तादिवत् इति निषेधाहोपाभारेन नोत्त रसूत्रोऽप्रत्यय इत्यस्य सम्बन्ध इति। तत् तुच्छम् , पूपान्तवनान प्रातिपदिकत्वस्य परादि- बदायेन सुप्त्वस्य बुध्द्या लोपस्य प्रवृत्तिरित्येकत्रोभयोनाश्रयणमिति भनदुक्तन्यायविषयताया भापप्रकाश। पर्युदासो वा तथा च कृत्तद्धितेत्यस्य प्रतिप्रसवत्वेन तदुपस्थितकृत्तद्धितरूपप्रत्यय हेतुक्तदन्तत्वप्रयुक्त साप्राप्तनिषेधवाधवरलेऽप्य यप्रत्ययान्तत्वप्रयुक्तानियेधेनास्यापि बाध तत्सम्बन्धमामात् । अन्यथा तदानर्थक्य स्पष्ट वेति भाव । यत् यचपि न्यु पत्तिपक्षे कृदन्तवादन तरवेन प्राप्तनलोपाभायाय नात्यरम सार्थस्येनाशापकतयाऽधातुग्रहण कार्यकाले व्यय तथाप्यव्युत्पतिपक्षे शापक एवेति कायकालेऽपि तत्स्वी यायमिति दण्ड्युक्तम् । तन्न, भव्युत्पत्तिपक्षस्यैव भाष्यसिद्धा तत्वात् । अप्रत्यय इति सम्बध विना दाक्षी इत्यादीनामसिद्धया तस्यावश्यकत्वाञ्च । तदेतसिद्धान्ते समासाशेऽफलत्व च ध्वनयितु कृदशे एव सम्बन्धो न तद्धिताशे इति श्रम युदस्तु चाह-यत एवेति । तत्मम्द धादेवेत्यथ 1परादिवद्भाव सुप्त्वे हेतु । अयभाव , तदसम्बधे पूर्वान्तवत्वेनैरदेशेतिन्यायेन वा लब्धपदनादित्वलन्धप्रातिपदिक्वल ब्धतदवयवत्वस्य परादिवत्वेन सुप्तस्य चोकारादौ सवेन 'सुपो धातु इति उगापत्ति । एतेनोमयत आश्रये तनिषेधादिद चिन्त्यगित्यपास्तम् । एकन तदभावात् । तत्सम्व घे तु निषेधातदन्तायहेतु कसज्ञेव नेति तदनवयवत्वात्तन सुप्त्वेऽपि न लुक् । न चैवमपि पिमा कृदादिप्रत्ययहेतुक एव निषेध उत तदन्यप्रत्ययहेतुक १ नाय , कृत्तद्धितग्रहणानर्थक्यापत्ते । नान्त्य , उभयत श्राश्रये तनिधन परादिवत्वेन तदन्यप्रत्ययान्तत्वस्य दुर्वचत्वात् । कि चादिवत्त्वेन ई इत्यादे प्रत्ययत्वेऽपि यतो विहित स्तदादित्वामावेन निषेधाप्रवृत्ते । पूवान्तवत्वेन तदादित्व तु दुर्रम तनिषेधादिति वाच्यम् । क्षान्तादो समुदाय दृष्टा इति न्यायेनैरदेशेति न्यायेन च सुप्रकृतित्यारोपाकृन्तत्वेन चाक्षते । एतेन न चाधिक रणे चेत्यादिनिर्देशेन सुबेकादेशस्यान्तवत्त्वनिषेधादपूर्वा तत्वेनाकृदन्ततया प्रातिपदिकत्वानोक्तदोप इति वाच्य, समासाशेऽप्रत्यय इत्यस्यावश्यकत्येन कृत्तद्विताशेऽपि तस्य न्याय्यत्वे तेनापि वारणसम्भवात् । नवनवैकवारणीयमिति नियमोऽ स्ति, हेमुरापनित्यादौ समासप्रातिपदिक्त्यप्राप्तनलोपनिषेधैन नडीत्यस्म साफल्ये तशापपरभाष्येण मुराजेत्यादी कार्याले नलोपार्थ विध्यय वे सम्भवति समासग्रहण नियमार्थ मिति भाष्येण च समासांशे तदावश्यफरव ध्वनिन कोयटे च स्पष्टमित्यपास्तम् । तथाप्येवदेश यायेन त चानपायात् । निर्देशानसङ्गतर्वक्ष्यमाणत्वाच्च। नचैव तदन्तपयुदासो न कार्य इत्युत्तरमन्थविरोध इति चाच्यम् । अस्य प्रथस्य कैयदाद्यनुरोधित्वात्तग्रयस्य तत्प्रत्याख्यानपरभाष्यसिद्धान्तानुरोधित्वेनादो पात । तदा हि वक्ष्यमाणरीत्या दाक्षी इत्यादौ न लुक् । नडीति शपपरभाष्यप्रामाण्येन प्रागुक्तरीत्या यथोद्देशस्यैवाश्रयणेन सिद्धान्ते न समासग्रहणनियमार्थतानुपपत्ति । एव च समासऽप्यप्रत्यय इति वर्तत इति कैयटस्तदनुयापिरत्नाकरश्चामङ्गत एवेति स्पष्टमुद्घोते इति । यच प्रत्ययान्तपर्युदासे कार्य मुनोप निमित्तप्रत्ययलक्षण नेत्यवेद मान विशेषापेक्षवाद एवंचाहनित्यम तिङ्नोपनिमित्तप्रत्ययलक्षणस्य तत्र कायें दुरित्वेनाधातुरिति न कायमिति सम्पनर, वरपण्डयति-नचेति । शापशमिति । तथा बाधा तुपद व्यर्थमिति भाव ।असतीति। अत एव "यो पुयने 'इत्यादिशापक्रय ग सामान्यापेशत्वमिति भाव । प्रमाणानाम्-वापरानाम् । सामान्ये व्यापकधर्मे । व्याप्योपस्थिती प्यापरधर्मोपस्थिने - ·'अजन्तपुलिङ्गप्रकरणम् । २ शन्दरतम्। नात् । अन्यथा ' सूनोपस्थितडिसम्बुद्धिमात्रविषयता स्यादिति राजपुरुषासिद्धिः । 'भैरवी। अभावात् । अप्रत्यय इत्यस्य सम्बन्धे तु तत्र प्रत्ययपद्धृत्तद्धितातिरिक्तप्रत्ययपरम् । एवञ्च कृत्तद्धितातिरिक्तप्रत्ययान्तभिन्नस्य प्रातिपदिकसं त्यस्य फलिततया ऽस्य तत्त्यनुया सा नेति भावः । नचान ई इत्यादेः परादिवदावेन कृत्तद्धितातिरिक्तप्रत्ययत्वयुद्धावपि स यस्माद्विहितस्तदादित्वम्पूर्वान्तवदायेन वाच्यमित्युभयत आश्रयणमेकदैवेति निधः स्या- दिति वाच्यम् ।' रामावित्यांदारिकदेशविकृतन्यायेन क्षान्ते यस्माद्विहितस्तत्त्वम्य बुन्या परादिवदायेन ईकारादौ तदन्यप्रत्ययत्वबुध्या निषेधस्य प्रवृत्तेः । नन्वत एवेत्यायुक्तमसङ्गतम् 'सतम्यधिकरणे च' इति निर्देशेन विभक्त्येकादेशम्यान्तव- स्वाभावम्य ज्ञापनादित्यम्य वक्ष्यमाणतया पूर्वान्तपदावेन कृत्तद्धितान्तत्वस्य वक्तुमशक्य- त्यादिति चेत् ? न, उपायस्योपायान्तरादूपत्वमिति न्यायेन वक्ष्यमाणज्ञापकम्परित्यज्या- आप्रत्यय इत्यस्य झटितिस्मृतत्वेन तेनेव वारणस्य सुक्रत्वप्रदर्शनायेत्यमभिधानात् । पूर्वो- करीत्या क्षान्ने यस्माद्विहितस्तत्त्वम्परादिवदायेन द्विवचनत्वम् । अत एव "ईदूदेत्इति प्रगृयसत्यवश्य वाच्यमिति यथा, तथंय तदतिरिक्तप्रेत्ययबुद्धिरपि' भविष्यतीत्यस्य स्पष्टप्रतिपत्यर्थमेवमभिधानाच । आवश्यकश्योत्तासूत्रेऽप्रत्यय इत्यस्य सम्यन्धः। अन्यथा प्रकृतसूरभाष्ये राजा तओत्यन प्रत्ययलक्षणेन प्रत्ययान्तत्वात्प्रातिपदिकसंज्ञाया कार्यकालप- क्षे प्रतिपेपमा नसिम्सुम्यो " इत्यस्य प्रत्ययलक्षणेनाप्रत्यय इति पर्युदासाप्रवृत्तौ ज्ञाप- कत्यप्रदर्शनकृतन्तद्विरोध: स्यात् । सम्बुद्धौ प्रतिपेधस्य "हे सुराजन्” इत्यत्र समासत्वात्या- समातिपदिकसनाया कार्यकाल्पोऽपि सत्त्वेन नलोपनिषेधायावश्यकत्यात् । अतस्तदाप्य- सामनायोत्तरसूत्रे समासांशे प्रत्यय इत्यस्य सम्बन्धेन समासानवयवप्रत्ययान्तभिनसमा सस्य ग्रहणमित्यर्थी यथा तथा कृदायशेपीत्याशयः कल्प्यः । अत एव समासग्रहणस्य निय- मार्थत्यवर्गनपरभाष्यग्रन्थोऽपि साच्यते । अन्यथा 'सुराजा' 'सुतक्षा' इत्यत कार्यकालपटे नोगय समासत्वात्प्रातिपदिकसंज्ञाविधायान्चेन समासमहणस्य चरितार्थतया वसङ्गतिः स्पाटोति । सामान्ये पक्षपात इति । अस्य यया न्यगोपस्थितसामान्यधर्माकान्ते ।कार्यसिद्धिः, स्वविपये इष्टस्य च सिद्धिस्तादृशाज्ञाएकत्यमित्यर्थः । भन्यथा-स्यविपये यथा चारिता न्तन्मानज्ञापकतापि स्यादिति राजरपादिपदे पूर्वपदस्य प्रत्ययान्ततया प्रातिपदिकत्वा- रावश्यक्त्वादिति भावः । ज्ञापनादिति । अधातुपदेनेति शेष । भपिनलोपवारणममुञ्चायके शापनादि त्यग्रे योज्यः । तथा शापन विना तनिवारकत्वासम्भवात् । यावता विनानुपपत्तिस्तेन तत्सर्व जापनीय मिति सिद्धान्तात् । अत एव तत्र तत्र' परस्थले स्वातिरिक्ने फनमितिरिति सेवास्य पर स्वस्मिन्साफ- ल्य तु स्पष्टमेव। यहा, विशेषे पक्षपात इति स्वाभाविवार्थसमुच्चायो यथावुन ग्याअत एव "अव्ययादा. सा" इत्यार्षिशेषापेक्षयम् । यदाऽपिरेवार्थे सामान्ये इत्यग्रे योज्यो यथाचतो वा। "अव्ययादाप्नुपः" इत्यादौ तु बाधरतिआधुत्पत्यादिवशात्त्येति भावः अन्यथा-तन्मताजीयारे। उपस्थितेति। नहीतिसूत्रो- पस्थितेत्यर्थः । तगाचोपस्थितमिनिन्यायेन ततोऽसि विशेषापेशवापत्त्यामुब्लोपविषयापिन रयात् । न वमन्ययाफावात्तत्वामहति. तपाऽयस्य'धातुादेनोसामान दिनाऽसिद्ध राजपुरुषेपनक्षण राजेत्या- देसोति केचिद वस्तुतस्तु करिमन्यत्रानयातयाविशेषापेशवाहामारेऽप्यय तन्मने पलसत्त्वात्यवाही- क्रियते इति उपरित्यापयुक्त, राजेन विहाय रा-पुरुषपर्यन्तं गमनं च निजिमिनि चैत्रयाय भावः, सूपस्थितेति सयुद्धिसमा इत्युमरसूयर्थ भन्यथा तदाधिस्य स्पष्टमेव । हिरूपविशेषमादाय पाप पता स्यादिशीमाः, पदाद-टिमंदीति।सद्धिवमुपमानतुविशेषाम् तथाच हिनुमाप्रविषयक्ता स्वादिस्यर्थः फनिन । अा व रात्वादिमितिः फसमावस्यन्यत्र फलमपि स्वागविश्यवेति दो . - भावप्राश।

·सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- त्ययः किम् ? हरिपु, करोपि । अत्र सुप्सिपोर्मा भूत् । अप्रत्ययान्तः किम् ? भैरवी। . - शब्दरतम् । स्पष्टा चेयं रीति: “सार्वधातुकमपित्" इत्यत्र भाष्ये। प्रकृतसूत्रभाष्ये चेदं स्पष्टम् । अत्र सुप्सिपोरिति । तयोः प्रातिपदिकत्वे तंत्सामर्थ्यादौत्सर्गिकैकवचने तच्छवगाप. तिः। विभक्त्यर्थस्य लिङ्गं प्रति स्वरूपायोग्यत्वेन न नपुंसकत्वाश्रयो विभकिलुक् । नापत्तो नलोपानापत्तिरित्यर्थः । नच ताहाविरोपापेक्षत्वे राजा तक्षेत्यस्याप्यसिद्धर्जागरूक- त्वादाजपुरपपर्यन्तानुधावनमफलमिति वाच्यम् , सूत्रोपस्थितेति विशेषणस्य विशेषत- . उपादानेन सम्बुद्धिसंज्ञाविधायकं यत् "एकवचनं संवृद्धि." इति सूत्रन्तस्यापि क्रोटीकारे- गैकवचनविपयतायान्तात्पर्यन्नतुसम्बुद्धिसंज्ञकमात्रविपयकतायामित्यभिप्रायात् । एवञ्च डिसु- विपयकता स्यादित्यस्य फलितत्वेन राजा तक्षेत्यस्य सिद्धिर्भविष्यतीति पष्टयन्ते दोपोपपादन युक्तमेव । तथाच ज्ञापकसामान्यस्य यः स्वभार स्वातिरिक्त. फलनिप्पादकत्वरूपः सोऽपि यथा "न टि" इत्यस्य निर्वहति तथैव ज्ञापन युक्तमिति भावः । एवम्प्रकारस्य ज्ञापकविपये ऽन्यत्र प्रक्लप्सत्यप्रदर्शनायाह-स्पष्टा चेयमिति । इयं रीति- ज्ञापकानां सजातीयापेक्षत्वमङ्गीकृत्य स्वविपये चारितार्थ्यमिति रीतिः । इत्यत्र भाष्य इति । तन्त्र हि-सार्वधातुकपदस्य प्रयोजननिरूपणावसरे तदभाव 'फर्ता ,हत' इत्यादा तृजादेरपिं विप्राप्तिकाया आर्द्धधातुकेषु चबटादिपु टिकरणरूपज्ञापकेन निरासष्टत्वा सजावया- पेक्षत्वेन धातुभ्यो विहिता ये प्रत्ययास्तद्विपयकत्यराक्षां सार्वधातुके अव्याप्त्यापत्त्याऽऽर्द्ध- धातुकत्वेन साजात्यमादाय नियमकरणेन निरस्य यद्येवकल्प्यते तदा चडडौ लुविकरणानां ज्ञापफौ, नजिड वर्तमानकालानामथडौणादियानां नडशब्दो घनर्थानां ज्ञापको भविष्यति । तथाव तृजादेर्डित्त्वापत्तिरिति सार्वधातुकग्रहणकर्तव्यमित्यभिहितम् । एवञ्च यथा बाधकस- .त्वातन्न न सामान्यापेक्षत्वं किन्तु विशेषापेक्षत्येन चारितार्थ्यमित्युक्त, तथा अपि वाध- कसत्त्वे विशेषापेक्षत्वं तदभावे तु सामान्यापेक्षत्वम्भविष्यतीति तात्पर्यम् । भाष्ये चेदमिति । अन्न वस्त्वथें । इदम्-प्रत्ययलक्षणेन प्रतिषेधाभावे नङीतिसूत्रस्य नापफत्वम् । स्पष्टम् कण्ठर- नेणोक्तम् । ननु सुप्सिपोः प्रातिपदिकत्वे पढ़त्वापत्नौ पत्वानापत्तिरूपो दोपः सुत्रुत्पत्तायेव वाच्य सतन सम्भवति गमकाभावेन सुबुत्पत्तिरेव न सम्भवतीत्यत आह-तयोरिति । तत्सामोदिति । प्रातिपदिकसंज्ञासामर्थ्यादित्यर्थः । तथाचेदमेव गमकमिति भावः । अन्येन तूक्तन्तयोल कापहारसण्डयति-विमात्यर्थस्येति । अत एव “हस्वो नपुंसके इतिसूत्रभाष्ये काण्डे। 'रमते. भावप्रकाश। ध्यम् । तद् ध्वनयन्ना- ह-राजपुरपेति । तर डिस्वोरमावादिति भावः । स्वाभाविक्त्वमेव ध्वनयितुम् एवं प्रकारसत्त्वे दृष्टान्तमाह-स्पष्टा चेति । सार्वधातुकपदायावे पाद्धधातुकेऽतिव्याति चादितित्वशापोन निरस्य धातुप्रत्ययसामान्यविपये शपके सार्वधातुके ऽव्याहिं तुल्यजातीयत्वेन निरस्य यद्येव घडडी शु. गिपरणानां शापको नजिङ वर्तमानकालानामपशब्द श्रोणादियाना नझम्दो पनाना तथा प हजादातिव्याप्तिरिति तत्वार्यमिति तत्रोत्तम् । एवं च सामान्यापेक्षत्वं तद्वत्स्वाभाविकमिति न तदर्थम पातुग्रहणम् । तथा च मायुक्त सूत्ररीत्या, न तु माप्यरीत्या । अत एव वस्तुतरित्वति तत्त्वमुक्तम् । एवेन तस्यैवं सार्थवये सत्प्रत्याख्यानपरमाप्यविरोध इत्यपास्तम् । चेदमिति । चरत्व । शापन तत्र नलोपु. सपनमित्यर्थः। तत्सामादिति। तथा च तदेवान गरमिति भावः। लिई प्रतीति। मत एव काण्टे सरला। मादिः सहादिरिति विग्रहण सत्संग्रह पनि स्वरूपायोग्यत्वेनेति। लिङ्गनिष्टप्रास्तानिरूपितविशेष्य.

·- -- अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । तत्रैव विभक्तिविशिष्टयोर्मा भूत् । न चान्तवद्भावेन काण्डे, कुड्ये, इत्यादौ प्रा- तिपदिकत्वं स्यादेव । तथा च "हस्वो न सके-" इति ह्रस्वत्वं सोरुत्पत्तिश्च स्या- दिति वाच्यम् । कार्यकालपक्षेणेष्टसिद्धेः । यथोद्देशेऽपि विभक्त्येकादेशो नान्त- शब्दरत्नम् । तत्सत्त्वे तु पदादित्वेन पत्वनिषेधापत्तिहीप इतिभावः। तत्रैवेति। अत्राप्यौत्सगिकैकवचना पत्तिः "सुपो धातु-" इति लुगापत्तिश्च, पचरनित्यादो नलोपापत्तिश्चेति भावः । स्यादेवे- ति। पूर्व विभक्त्युत्पत्तये जातस्यातिदेशेन विभक्त्यन्ते बुद्धिरिति भाव.ायथोद्देशेऽपीति। भैरवी। इत्यनयोरर्थयोः सुनर्थक्रियारूपयोर्लिङ्गसंख्याभ्यां योगो नास्ति विचित्रत्वात्पदार्थशक्तीना- मित्यभिहितम् । तत्मत्त्वे विति । नपुंसकत्वमच्च वित्यर्थः । अन तुना प्रामुक्तभाष्यविरोधाप- त्तिरूपारविनिता । मुले-नवेनि । हरिपु करोपीत्यत्रैवेत्यर्थः । नन्वत्र नात्सर्गिकपच- नापत्तिर्गमकामापात् । नव पूर्ववत् प्रातिपदिकसंज्ञासामर्थ्यमिति शङ्करम्, फिटस्वरप्रवृत्त्या साफस्यात् सुविति पकारस्य प्रत्याहारनिष्पादकतया सिवादेः पित्त्वस्याडित्त्वसम्पादकतया चारितार्यसम्भवात् । नच समासस्येत्यन्तोदात्तविधानसामर्थ्यात्ससग्देषु फिटस्वराप्रवृत्ति- रिति वाच्यम् पदसंज्ञापूर्वोत्तरभागफसमुदायविपये ऽप्रवृत्तिज्ञानेन तस्य साफल्यादत आह- मुर इति । तिइन्ते दोपमाह-पचेरनिति । आदिना सर्वस्मिन्नित्यस्य सङ्ग्रहः । मूले-इष्टसिरिति । प्रत्ययान्तपर्युदासेनेष्टसिद्धरित्यर्थः । अतिदेशेन-अन्तमत्त्वातिदेशेन । एतेन लक्ष्य लक्षणं सदेव प्रवर्तत इति न्यायाविषयत्वं ध्वनितम् । अत्रातिदशेनेतिस्थनेनी- रमते इत्याद्यर्थयोः सुबर्थक्रियारूपयोलिगमख्याभ्या योगो न प्रायेगास्ति विचिनरवादपदार्थशक्तीनामिनि "हस्वो नपुंसके" इत्यत्र माध्यकैयटादिक सङ्गन्छने । एतेनाप्रत्ययः किम् ? व्यतिमे। नपुसकहस्वो माभू दिति रत्नाकरोक्कमपान, मूलद्वयशैथिल्यात् । तत्सत्वे त्विति । नपुमकमरत्वे वित्यर्थः । तुनाऽ रचि बोधिता प्रागुक्तभाष्यादिविरोधरूपा । नदुक्तिफल यथाकथञ्चिन्मूनाशयप्रदर्शनद्वारा भाप्यानिष्ट वसूच नम् । तदाह-इति भाव इति। ननु न औत्माकमेकवचनं, गमकामापात्। नव प्राग्वत्तत्सामर्थ्य गमा, फिटस्वरप्रवृत्या साफ्ल्यात सिपादेः पित्त्व त्वडिरवाय स्यात्। नच समाभस्येत्यन्तोदात्तविधानात्मखण्डेषु तदप्रवृत्ति, मुप्तिडन्तमितिपदसशकपूर्वभागकसमुदायेऽप्रवृत्तिापनेनापि तत्य साफ्ल्यात् । नचैवमपि "अनुदात्ती मुम्पिती" इत्याद्यानर्थक्यापत्त्या वर तदप्रवृत्त्या तत्सामय गमकमेवेति वाच्यम् । नुक्न लोपानिष्प्रापणेनापि साफ्ल्यात् । एतन प्रागप्येव वक्तु शक्यमिति तत्र तस्मामात्तदापत्तियुक्नेय. पास्तम् , तत्र मुगाचप्राप्तेरत आह-सुप इति । तिङन्ने माह-परनिति । श्रादिना 'सर्वस्मिन् । इत्यादिसंग्रह। अवाप्योत्मगिकैकवचनापत्तिरिति । भाव इत्याभ्या सूचिवारचिरंतु स्फुटीभविष्यति । उत्पत्तये इति । अनेन पश्ये पूर्व तस्यावश्यक्त्व सूचितम् । अतिदोन-अन्तवत्वन । एतेन “लो. लक्षणस्य" इति न्यायेन पुनरप्रवृत्तिरित्यपास्तन, लक्षणभेदात् लक्ष्यभेदाच । अन्यथाऽतिदेशशास्त्राणा क्योपनिरिति भावः । नन्वेव कार्यकालपक्षेगेल्युचरासगतिः उपदेशप्रत्तनुत्त्वात् । तथा दिसति परादिवत्वनैकादेशस्य प्रत्ययलाचदन्तवमार्थसमाजमरतमरतीति सधा वस्तुं युज्येत । अन प्रवानिदि श्यमानेनि न्यायाविरोधः। एतेन काण्डे इत्यादावन्नवत्वेन तस्स दुवारमिन्यत्रामथय इत्यस्य सापाव दामादेनास्थानिवस्वादप्रत्ययानबानपायादितिर नारदंक्तिमारता । मानवावपटिसमाध्येय नया शामधे प्रातिपदिकजन्योपरिथत कारणोन विमस्यर्थम्य निज प्रति कारगाम वैन निङ्गने धमयाभावादित्यर्थः। तत्सत् स्विति विरोधकाम विम्यर्थ । भावप्रकाशा -- - मरता - ·ANAMAAL ३५० सटीकटिप्पणशब्दरत्तप्रोढमनोरमायां- वत् , "सप्तम्यधिकरणे च" इत्यादिनिर्देशात् । "हस्वो नपुंसके-" इति सूत्रे प्रा. तिपदिकग्रहणं वा उक्तार्थे सामान्यापेक्षं ज्ञापकमस्तु । शब्दरतम्। अपिना कार्यकालपक्षेपि। न हि तन पक्षे उपदेशेनैवैस्याक्यता न अतिदेशेनेत्यानमानमस्ति, अतिदेशेकवाक्यतयैव हस्वप्राप्तःसुवक्त्वाताप्रातिपदिकग्रहणं वेति । नपुंसमवृत्तित्वस्य पातपदिकधर्मत्वानपुंसके वर्तमानस्येत्यर्थ व प्रातिपदिकलामे सिद्ध तस्य व्यर्थत्वादिति भाव.। उकार्थे-विभच्येकादेशल्यान्तवत्वामावे सामान्यापेक्षमिति । अन्यथा हस्व एव न स्यात्स्वाद्युत्पत्तिस्तु स्यादेवेति भावः । यद्यपीद प्रातिपदिकग्रहणं सत्त्वप्रधा. भरवी । - भावप्रकाश पदेशिकप्रातिपदिकन्वस्याप्रत्तिः सूचिता । परादिवत्त्येनेकारे प्रत्ययत्वस्यैकदेशविकृतन्यायेन हान्ते तत्त्यम्य सत्येन प्रत्ययान्तत्वयार्थसमाजप्रस्तत्वेन तनिषेधात् । ननु "हस्वो नपुंसके" इति सूत्रस्थपूर्वोक्तमायादलिङ्गत्वेन निर्देशस्योपपत्त्या नतस्य ज्ञापकत्वमिति चेत् ? न,अभ्यु- 'पत्यबादेन मूलकृता तथाभिधानात् । प्रातिपदिकग्रहणस्य ज्ञापकत्वमुपपादयति-नपुंसकेति। नपुंसमवृत्तित्वे वाच्याचकभायसम्बन्धेन । लामे सिद्ध लाभे जाते। अन्यथा--सामान्यापे- क्षज्ञापरत्वानङ्गीकारे । अप्रत्ययः किमित्यारभ्यास्त्वित्यन्तो मौलग्रन्थो ऽयुक्त एवेति ध्वन यितुमाह--यद्यपीत्यादि । सत्त्वप्रधानेति । कल्पितसत्त्वप्रधानवेत्यर्थः । एयज्ञ यदथे शास्ग्ने नपुं- यातत्वस्थानपेक्षगेन मिथोविरुदत्वाच्च तनिमित्तवैरल्ये एकातिदेशप्रवृत्तेरङ्गीकाराच्च । अन्यथाऽनिदेशान क्यापत्त.। एनेन तस्य पर्युदासत्यात्तत्पशष्टमिद्धिरिनि नभ्योक्तमयुक्तमिति तदुत्तमपास्तम् । तत्पयुंदास स्वस्यात्तरीत्येष्टमिद्धावयाधपत्यात्तत्पक्षे जातस्य नष्टत्यादिश्याशयाच । मन्मते तु सत्र दृष्टन्यवहारातिदेशेन दोपतादवस्थ्यमत पाह-अपिनेत्यादि । एतनापि यर्थ इति भ्रान्तोत्तमपास्तम् । अवापिना यथोदेशमगु ञ्चयः। कार्यकालपक्षणेत्यस्योपलक्षणत्वचमायापि. आवृत्या तत्रापि योजनाय पा । उक्तवार्थमाह-नही ति । तत्र पक्षे-चार्यकानपक्षे । अतिदेगेन-अन्तववेन । एवेनोपदेशैकवाक्यतानिरामः, मस्याप्राः। म्वताऽप्रत्ययान्तत्येऽपिपरादिवश्वेने सादेशम्य प्रत्ययत्वेनतदन्नत्वस्यासमाउनसत्वेनानिविश्यमानेतिन्या यविरोयादिति भावः । सुनचत्वादिति । तथा चोभयन्न शापाययणमावश्यक, तचापिना पायपानपो जात्यर्थेन यथोशेपोरयादिना तदुपपादनेन च मनाता सूचितमिनि भाव । गन्तभाष्यावनिरपेन निशमस्या कार्य तस्य शापपरवमत आह मूले-हम्बोनिपुमिति । पृतित्वम्येति । पारयवाचता. मम्बन्धनति भावः । राभे सिद्ध इति । लाभे मलायें व मिद्धे स्यर्थः । नेन मिः त्यरियमिायपा. मामय लामोऽर्थवरगमस्थत पदानुवृत्या अशेपारयन्यदेता । माधारण्यं गुचयितुं चाप्यांशे यथो देशमनियारपाया--विभीति । "मूचीप्रवेश" इति न्यायेन मूलच्छेदार। मनश्ययान्न पिमित्यादि मातु इत्यन्त ग्रन्थोऽयुत प्वेति धनयितुमाह-यद्यपीस्यादि। मत्त्वप्रधानति । पहिल. - ·३५१ अजन्तपुलिङ्गप्रकरणम् । यत्तु वदन्ति-प्रत्ययपयुदासो न कर्तव्य., प्रत्ययान्वपर्युदासेनेन गतार्थ- त्वात , व्यपदेशिवद्भावेन तस्यापि प्रत्ययान्तत्वादिति । तन्न । प्रत्ययग्रहणे यस्मा. भैरवी। शश्दरतम्। नप्रातिपदिकमहणार्य तनाव न हस्व । मूलोत्तायें शापित चारितायें दुनिरूपं च । सख्या कमांद्ययोगात्स्यायुरपसिपि न । औत्सगिकमेकाचनमपि न, गमक विना तदनुत्पत्ते । "सुपो धातु-" इति लुगपि न, धातुसाहचर्येण सुप्तिडितरसमभिव्याहतस्यैव तेन लुम्विधा. सागुण प्रसिद्धस्तादृशम्य प्रातिपदिकम्य तादृशेऽय वर्तमानम्य हस्व इति सूत्रार्थ । 'ननु मूलानमुपायान्तरमस्त्वित्यत आह-मूनोक्तार्थ इति । दुनिरूपयति । तथाष ज्ञापकतयायुक्तति भाव । प्रागुतदीपान क्रमणोद्धरति-मायति । गमा विना--साधक वि । यथा ऽव्ययेभ्य स्वाद्युत्पतो "अव्ययादामुप” इति गमन्तथाऽत्र नास्तीति भाव । प्रत्ययान्तपर्युदासम्य 'हरिपुः करोपि' इत्यादी समुदायप्रातिपदिकत्वापत्तो लुगापत्तिरिति प्रयोजनन्निरस्यति- धानुमाहचर्येगेति । धात्ववयपम्य यादृशस्य सुपा लुग्भपति तादृशस्यन प्रातिपदिमावयवस्य तस्य लुग्भविष्यति, साहचर्यात् । ननु साहचर्य सादृश्य, तच साधारणधर्मप्रयाज्यमेवान्या स्पष्ट प्रकृत नु तादृशो धर्म 4 ? इत्याकाड्ढायामाह-मुवित्यादि । समभिन्याहृतम्येत्यनन्तर 'सुप' इति शेप । व्यधिकरणे पष्टयो प्रथमपष्टरन्तार्य मुप इत्यत्र या पष्ठी तत्प्रत्यर्थस्य विशेषणम् । स चार्थस्तत्प्रकृतिकत्वमेव । एरच सुप्तिस्तिरसमभिव्याहृतप्रातिपदिकप्रकृतिको य सुप् तस्य लुगिति फलितम् । अस्ति चायन्धम पुत्रीयतीत्यादौ तिदितर क्यच् तत्सम- मिव्याहतम्यातिपटिक पुत्रशब्दस्त प्रकृतिमत्वन्धात्ववयमस्येति लुक प्रवृत्ति । तथा राज पुस्पइत्यादारप्यस्ति मुप्तिडित्तरेत्यत्र सुपस्तत्तव्यक्तित्वेन निशात् । मुतिपदञ्च तदन्तपरम् । चाल्नीन्यायो ऽत्र बोध्य । एवज राजनूशब्दप्रकृतिकसुबन्तभिन्न पुरपशब्दस्तत्समभित्र्याह तम्प्रातिपदिक राजनिति तत्प्रतिकत्ल इसो यथा तथा स्वन्तभिन्न राजन्दाब्दसमभिव्याह- सत्त्वप्रधानताकेत्यर्थ । अन्यथोत्तर त्या वैयथ्य स्पष्टमव । तथाच यदधस्य शारत्रे नपुसक गुण प्रसिद्धरतस्य नपुसकलिगवदर्थे विशेष्यतया वत्तमानस्य हस्व इति मूत्रार्थ इति भाव । स्पष्ट चेदमन सूत्रे "हस्वो नपुमके' इत्यत्र च भाष्ये । ननूपायस्योपायान्तरादृषकत्वा मोनोप्युपाय माधुरवात आह-मूलोक्तेति । नया च शापानवायुक्तेति भाव । प्रायुक्तदोषान् क्रमेणोद्धरति--सख्येति । ननु नाय प्रागुतोऽत माह---औत्सर्गिकमिति । अयमपि प्राशुद्धृतप्रायोऽन पाह--सुपो धात्विति । मुसिडितरेति । मुबन्नतिङन्तप्रतियोगिभदवत्किश्चित्ममभिव्याहृनस्य सुप त्यथ । घनीभूतयत्कि चित्प्रकृतिभिन्नत्वे सति तादृशसुपतिभिन यत्तटक तत्ममभिव्याहृनस्य धातुप्रातिपदिकान्यनरावयवस्य मानस्य, प्रधानपदेन च संसगविशेष्योभयवृत्ति निरवच्छिन्नविशेषणताश्रयावृत्तिविशेष्यतासमर्गताव्याप कीभूत प्रकारतानिरूपितत्वास्यो य स्वरूपमम्बन्धविशेष तदाश्रयस्य विवक्षितत्वात् । 'काण्ड, इत्यादौ साम्यसंसर्गनिष्ठप्रधानतानिरूपितापूधानत्वसामानाधिपरण्यमव लिङ्गान्वयितावच्छदककाण्टवरूप'व' च्छिन्नप्रधानतायामिति तेनार न हस्व इति भाव । सुसिडितरसमभिव्याहतस्येति । मुतिडौ च इतरश्चे न दन्दो न तु पञ्चमात पुरुष मुनिङ भ्यामितराविति। तथा सति दरिषु' इत्यत्रैव मुप्तिडिनरप्रकृतिममभिव्याहततया लुगापत्त । द्वन्दस्या श्रयणे तु अन्यश्च सुप्तिसाहचर्यात्मत्यय एव । तथाच मुप्तिङन्यतातद्भिवस्त्ययनमभित्र्याहूनम्य सुपो लुगिति तत्सूत्रार्थ । तेन पुत्र यति राजपुरुष इत्यादौ मुबलक, हरिपु इयत्र च न मदनि । कण्ड इत्यत्रापि एकस्यैव मुप सत्वेन तत्र सुपनदिन्नप्रत्ययस्यामत्त्वान्न दोष इनि माव । भावप्रकाश सरला ·રૂપર सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शब्दरतम्। नात । एवं च प्रत्ययान्तपर्युदासो न कर्तव्य इति सूत्रोपे भाष्य ध्वनितम् । पचेरन् , सर्वस्मिन्नित्यादौ नकारोच्चारणसामध्यन ननलोपः; तथाप्येतावरिकष्टकल्पनापेक्षया लाय. भैरवी। तम्प्रातिपदिकम्पुरुषेति तत्प्रकृतिकत्वं सोरित्युभयोलकः सिद्धिः । अत्र सुतिडित्तरसमभिव्या- हृतत्त्वन्न तेन पूर्वोत्तरभावरूपम् पुरपाभ्यामित्यादौ सुन्भिन्नो भकारस्तत्समभिव्याहारस्य पूर्ववृत्तित्वरूपस्य पुरपशब्दे सत्त्वेन तत्प्रकृतिकस्य भ्याम एव लुगापत्तेः । नापि तदर्धान्वित- म्वार्थबोधकत्यं समभित्र्याहारः, अत्यन्तस्वार्धिकतद्धितान्तावयवस्य सुपो लुगनापतेः । "राजपुरुषः सुन्दर.' इति वाक्यावयवस्य राजपुरपशब्दप्रकृतिकसुपो लुगापत्तेश्च । किन्तु मुति- डितरसमभिव्याहृतत्वन्तघटितप्रकृतवृत्तिघटितत्वरूपं विवक्षितम् । एवञ्च मुसिडित्तरपटित- वृत्तिघटकप्रातिपदिकप्रकृतिकसुपो लागति सूत्रार्थः । नचवमपि 'राजपुरपः' इत्यत्र समुदायन- कृतिकसुवन्तभिन्नो राजनशब्दः पुरपशब्दो या तद्धटिता वृत्तिः समुदायरूपा राजपुरप इति तटकत्वस्य तदविषयकप्रतीत्यविपयत्वस्य तत्रै सत्त्वेन तत्प्रकृतिकमुपो लुगापसिरिति वाच्यम्, वृत्तियटकस्वन्न म्वाविषयप्रतीत्यविषयत्वमानम्, किन्तु स्वाविषयकप्रतीत्यविप- यत्तिको सतिं वृत्यविषयकप्रतीतिविपयत्वरूपमिति न कश्चिद्दोपः । अन तिहोऽभिधान तिहन्तावयवक्यच्समभिव्याहृतस्य सुपः पुत्रीयतीत्यादौ लुकः प्रसिद्धत्वसूचनाय । वस्तुतः मुबितरेत्येवास्तु, एपञ्च हरिषु करोपीत्यादी लुगमासिः स्फुटेपेति भावः । सूत्रशेषे-प्रकृतसूप्रशेपे । ध्वनितमिति । तत्र हि-अप्रत्यय इत्पन्न “किम्पुनरयन्पर्युदास- यदन्यत्प्रत्ययादिति, आहोस्वित्प्रसज्याऽयम्प्रतिपेधः-प्रत्ययो नेति, कश्यान विशेषः?अप्रत्यय इति चेतिरेकादेशे प्रतिषेधो ऽन्तरत्वात्कारहे कुइरे । अस्तु सहि प्रसज्यप्रतिषेधः-प्रत्ययो नेति । न प्रत्यय इति चेदृहेकादेगे प्रतिषेध आदिवत्त्वात्" इत्युक्तम् । परम्य पायें प्रतिपेधे कर्तव्ये परादिवद्रायः स्यात्तथाच प्रतिपधापत्तिरिति भावः। एषा पहायधरिति न सिध्यति। इत्यम्पक्षद्वय दोपमभिधाय द्वितीयपक्षे "भावार्यप्रगृत्तिपिपति-उत्पधन्ते उघन्तारम्याश्य इति,पदय "नोधारयोः" इति विभक्तिम्बरस्य प्रतिपेध शास्ति'इत्यनेन दोपोद्धार पृटमा " यया पुनरस्तु पर्युदामः। ननु धोक्तमप्रत्यय इति पेसिवफादेगेप्रतिपंधोऽन्तयत्यादिति ?प्रमाय. प्रतिपयऽप्येप दोपः। वहान प्रातिपदिकमझे अवययस्यापि ममुदायम्यापि। गृपते प्रातिप- दिकाप्रातिपदिकयोरेकादेशः प्रातिपदिकमहणेन सम्मानुभाभ्यामपि यमाय स्यादम्यो नसो. यत्तस्यति । किस नईमफे। नसर्फ नाम गुपः प्रातिपदिकम्य इत्युमन्तेन ध्यानिमित्यर्थः । सयर: यत्सम्येति विभक्त्यन्त शमिमंद्याप्रधानम् । नच सपोरियोगः, नवान्स. यमापनार्यः शापयोऽसिदधुमिति न भयति इम्य इति । नयमपि पपरभिस्याही दोष एयेत्यत माह-परनिति । मापवार-भाननापयात् । यलम्यातयास्यादिति मूलमसातम्' यम्मारिदिरा इत्येतदटिसपरिमापापा अधिषपाहणा. भायप्रकाशा ·? भरवी। अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ३५३ इस विहितस्तदादेग्रहणात्। केवलस्य च अतथात्वात् । अन्यथा त्वदुक्तरीत्या सुप्तिडोरपि तदन्तत्वात् पदत्वं स्यात् । तथा च हरिपु, करोपि, इत्यादौ पत्वं न स्यात् "सात्पदाद्योः" इति निषेधात् । अधातुप्रत्ययाविति सिद्धे नद्धयोपादानं स्पष्टार्थम् । महासंज्ञाकरणं श्रुत्यनुरोधात् । तथा चावणे पठ्यते-"को धातुः शब्दरलम् । वात्मत्ययान्तपर्युदास एवोचित इति भावः । अतथात्वादिति । य माविहितस्तदादित्व. स्याशास्त्रीयत्वेन व्यपदेशिवदावालभ्यत्वादिति भावः । निषेधादिति । यद्यपि व्यप. देशिवदावनैकाच्त्वादेरिबास्याप्यशास्त्रीयायातिदेशेन लाभसम्भवोऽत एव भवतीत्यादी भवतेः शनिरूपिताङ्गत्वसिद्धिः , व्यतिसे इत्यादौ से इत्यस्य पदत्वसिद्धिश्च, इस्त्यिादौ कार्यकालपक्षे तद्धितान्तत्वनिबन्धनप्रातिपदिकत्वसिद्धिश्च, युवापत्य तत इमन्तत्वन्वि- न्धनफक्सिदिश्च ; तथाप्यसहाय एव व्यपदेशिवद्रावो न तु ससहाये, तेनेतरावया तद- प्रवृत्तिः । स्पष्टा चेयं रीतिः "आदेच उपदेशे" इत्यन्न कैयौ । अत एव सभासनयने व्यपदे. शिवदानेनाकारस्य नादित्वं, दरिद्राधाताविकारस्य मान्तत्वं, तथा सति वृद्धत्वप्रयुक्तश्छः, भाव एव प्रयोजनमतु व्यपदेशिवगावस्य तया बाप.' इति केनचिदुक्तन्तदसगतमिति सूचय- नाह-यस्माद्विहित इति । किञ्चैताहगे विषये मन्द्रपुसवेंपामित्यादौ पत्वनिषेधाकरणेन व्यप- देशिवद्भावी नेत्यपि बोध्यम् । उक्तज्ञापकाननुसन्धानेन शकते-यद्यपीति । अत एव अशास्त्री. यस्याप्यतिदेशादेव । व्यतिसे इत्यादाविति । आदिना 'व्यतिध्ये' इत्यस्य संग्रहः । फगिति "य- नियोश्च" इत्यनेनेति शेषः । सामान्येनोक्तस्यापि स्पष्टप्रतिपत्यर्थम्प्रवृते आह-सेनेति। इयं रीतिरिति । ताहि-दौकितत्यादौ नान्तरीयत्वादुपदेशसत्त्वेऽपि न व्यपदेशिवनारनैजन्तत्य- मित सेनोक्तम् । अन एव--असहाय एव व्यपदेशिवगावल्य प्रवृत्तिस्वीगारादेव । तथामति- अशास्त्रीयत्वेनेति । एलेनोक्तन्यायस्याधिग्रहणाभावे एव तात्पर्यमस्तु न तु व्यपदेशिवद्भावबाधे, माना- भावादयुक्त्वाच्चेति भ्रान्तोक्तमपास्तम् । अत्र शास्त्रीयत्वं च शासबोध्यत्वन् । अस्ति चैनत्तदन्तत्वे, येन विधिरित्यनेन बोधनात् ; नैत्र यरमादिहिनतदादित्वे इति भावः। निषेधादितीति । सातिमहणेनापूर्व- वचनकलनापेक्षया निषेध एवोचिनः । एतेन तपाई कारेण मूल दूषयन् खण्डनकारः प्रत्युत्तः । ग्यपदेशि. वदित्येव परिभाषेत्याशङ्कते--यद्यपीति । एकात्यादेरिति । अन्यथा श्यायेत्यादौ तन्निबन्धनद्वित्वामि. द्विरिति भावः। अत एवेति । प्रशास्त्रेऽपि तत्प्रवृत्त्यङ्गीकारादेवेत्यर्थः । ६ मिद्विचतुष्टयेऽन्वेति । शबनिरूपितति । भनेनासहायता सूचिता । अत्रादिभिः क्रमेण कवति व्यमिध्ये इयानित्यादिसंग्रहः । व्यतिसे इत्यादि छान्दसम् । कार्यकालेति । यथोद्देशे मिदिरतु प्रागेवोक्ता व्याख्याता च । ततः-- फगिति। "यभिभोदय" इत्यनेन । अन्यथा यरमादिहिनतदादित्वामावाद् सबै न स्यादिनि भाव महाये इत्यर्थरमकस्मिनित्यपि परिभाषामित्याश्येन समाधत्ते-तथापीन्यादि । मामान्यनो. कमपि दृष्टान्तबलशण्याय प्रवाभिप्रायेगाह--तेनेति । मोति शेषः । रीतिरिति । दौरितत्यादी नान्तरीयफवेनीकारोपदेशमत्वेऽपि न व्यपदेशिपदावनतत्वमिति नत्र ते नोक्तम् । वृद्धत्यति । यस्या सरटा। असहाये एरेति । ममहायत्वं च मुम्यधर्मवदयटिको मनि मुम्थधर्मवदयटकावे मति मुग्यधर्म. बदममभिव्पादनत्वम् । मत्र प्रथममरयन्तदानेन सम सनयनरावृत्तस्य, दद्धिापनाविवर्णन्नतस्य च नानिदेशः। दिनीयमरयतदानेन भामनयने प्रातिपदिकम्य रत्यय भानुलस्य व नानिदेशः । नृतीय. दलेन च भागार समामनयननिरूपिनादिलस्य इसरे दरिमनिरूपितान्नतस्य च नातिदेश इति बोध्यम् । - भावप्रकाशा - - 1 ·३५४ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- भैरवी। कि प्रातिपदिकं ? कः प्रत्ययः" ? इति । डित्यादीन्यव्युत्पन्नानीहोदाहरणम् । अव्युत्पत्तिपक्षस्य चेदमेव ज्ञापकमिति प्राञ्चः । यत्तु व्युत्पत्तिपक्षेऽपि निपातार्थ- शब्दरतम् । इवर्णान्तत्वप्रयुक्तोऽप्रत्ययश्च स्यात् । ततोऽत्र न किंचिद्वैपम्यम् । लोकेऽपि बहुपुत्रसत्त्वं नेकस्मिन ज्येष्ठकनिष्ठादिव्यवहारो विजातीयकन्यादिसचे वैकस्मिन्नपि तथा व्यवहारो भवत्येवेति बोध्यम् । अत एव हरिवित्यादौ सोः पदत्वं न । “निजौ चत्वार एकाच" इति भाष्यं त्वेकस्मिन्नित्यस्यापर्यालोचनयैकदेश्युक्तिरिति तात्पर्यम् । वस्तुतस्तु पर्युदास- नैवार्थवत्त्वे लब्धे अर्थवद्ग्रहणादन सूत्रेऽपि विभक्तीतरानपेक्षया ऽर्थयोधकत्वमर्थवत्वं ममहायेऽप्यनयोळपदेशिवगावस्य प्रवृत्तिस्वीकारे ।। साच परिभाषा लोकन्यायसिद्धति लोके यादृशो व्यवस्था तादृश्येवान शास्ने तत्परिभाषाविषये इत्याह-नोति । अत एवं ससहाये तदप्रवृत्तेरव । नन्वेवं सति निन्धात्ववयरेकारमाने व्यपदेशिवदायः ससहायत्वान स्यादिति "निजी चत्वार एकाच" इति भाप्यमनुपपन्नमत आह-- निजी पत्कार इसीति । ता पर्य मिति । प्रत्ययपर्युदासाङ्गीतमलकृत इति शेपः । एतेनारचिर्ध्वनिता, तामुद्घाटयति-व. स्तुतस्वित्यादिना । अब सूत्रेऽपीनि। अपिनोत्तरसूत्रसंग्रहः । तेनैकरूपता द्वयार्भवति, मूल- रीत्या तु धैरूप्यं स्फुटमेव । ननु भवदुक्तार्थवत्त्वमलौकिया विग्रहवाक्यस्य नास्तीति तस्यैपान भानप्रकाश। चा मध्ये वर्तमानो वृद्धिरादिश्च म वृद्धसय इति सूत्रार्थ इति भाव । ननु नाय दोषः आदिग्रहणमाम श्येन मुख्यादेरव तन ग्रहणात् , अत आह-इवर्णान्तति । तत इति । हरिवित्यादितः । यत इत्या. दि। अत्र-दरिद्रादौ । तस्या लोग्न्यायमिद्धत्व ध्वनायितु लो किरदृष्टान्तमाह-रोकेऽपीति । अपिराच •तबदिति शास्त्रसमुच्चायरः। इद चोभयनान्वेति-अद्विति । अनेरपुनम या ज्येशदीत्येव. मिस कनियादीत्युक्तिवैचि यार्था । आदिना मध्यममग्रहः, किरवेरपुत्रमत्वे ज्वेति शेषः। अमहायत्व च सनानीयराहित्य, न तु यथाकथञ्चिदित्यपि लोकन्यायसिद्धमित्याह--विजातीयेति । मादिना यहीय. भग्रहः । मपि: क्न्यादिसमुचायकः । तथाच वेवले व्यवहारवरसन्यादिमादायापि मम्यवहार इति भावः। नन्ध निनी चन्वार एयाच." इति भाध्यामहनि:, : समहायावेन तरप्रवृत्या पालानुपपरत भाद-निजाविति। तात्पर्यमिति । प्रत्ययपर्युदासाहीकत मूलत इति भाव. । अनेन तत्रारचिः सूचिना । मामेवाह-वस्तुतस्त्यिति । पर्युदासनेति । यतत्तथोत्रन पार । अपिपसरलूपमा चापरः । स्थाचोभयत्र तुल्यार्थयत्य मूलमते तु यरूप्यं ददाधिरारम्ब यस्य प्रातिर दिवस्यादिविरक्षा च माययप सुंदासरसापारचा वैयध्यप्रति गौरव भाष्यरवारम्य च ददि निधायाह-विभीति । नशामा. सरग। . ।

·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् ३५५ मनुकरणार्थ चेदमिति हरदत्तेनोक्तम् । तश्चिन्त्यम् । तत्रापि प्रकृत्यादिफल्पन. सम्भवात् । वस्तुतस्तु व्युत्पत्तिपक्षेऽपि बहुपटव इत्याद्यर्थ सूत्रम् । न चैव शब्दरतम्। गृह्यने । एकार्थीमावन लौकिके प्रयोगे प्रसिद्धत्वमिदमप्पलोक्केि आरोपितमस्तीति दक्ष अस् इ इत्यवस्थायां प्रातिपदिकत्वाक्षतिः । तदा प्रत्ययम्य प्राप्तिरेव नेति पंवलप्रत्ययपर्युदासो व्यर्थः ध्वनितं चेदं प्रत्ययपदासानुस्त्या भाप्ये । भैरवी! स्यादत आह-एवेति । उनपर्युदापलभ्या विभनिपदमेतत्साध्यप्रत्ययोपलक्षणन्तेन टाबादि- प्रकृतिसंग्रहः । स्वोक्तार्थस्य भाप्याराभिमतत्वसूचनायाह-ध्वनितमिति । सुप्तिइन्तमिति सूरभाष्ये "कृतद्वित" इति सूत्रेऽन्त इत्यस्यार्थवद्ग्रहणानुवृत्त्या लाभप्रतिपादनपरमाप्यम्यो- त्तरसूने एकार्थीमायेन लौकिके प्रयोगे प्रसिद्धत्वतात्पर्यकत्वं यन्मूलकारसम्मतन्तदपि नेत्याह भादप्रकाश। ध्यविभक्तीत्यर्थः । अन्यथा धातुप्रत्ययान्तपर्युदासानर्थक्यापत्तिः। स्त्रीप्रत्ययप्रस्तो तत्व तु टाबादेरपि विभक्तिमाधमत्वेनैनत्सवासाध्यवित्ति कुक्षिप्रविष्टत्वेन तदनिवरत्वात्सुलभम् । स्रोप्रत्ययान्तानां त्वातिदे- शिक तत्त्वम्। एतेन विभक्तिस्त्रीप्रत्ययेतरानपेक्षेति रत्नापरोक्तमपास्तमिति भावः। रोके दृष्टमिति शेषः नन्विदमलौकिक बाधितमितीष्टासिद्धिरुत्तरसूत्रेणात आह-एकार्थीति । केवलेति । तद “यरमर्व कर्तभ्यमिति भावः । इदमपि सूखमते । भाष्यमते तु नियमात्तावपि त्याज्यावित्युक्त प्राक् । स्वमने भाष्यादिस्वारस्यमाह-ध्वनितं चेति । कौम्भकारेय इत्यत्र कारशदात्यातिपदिकत्वेन लापि कुम्भबारेयोऽपि स्यादिति “अनुपसर्जनात्" इति सूत्रमिति चतुर्थस्थभाध्ययदादिक सरला। 1 - नपेक्षयाऽर्थवोधननयत्वमर्थवत्त्वमिति स्वीकारेण ज्यामित्यस्यार्थवत्त्वं पञ्चनाचेत्यस्य तदभावश्च सिद्धयतीति वाच्यम्, 'मूलकेनोपदंशम्' इत्यादी स्ववृत्त्येकाथाभावाभाववत्पदेतरमूलकेनेत्येतत्समभिव्याहारेणैवोपदश मित्यस्य लोकेऽर्थबोधननयत्वेनार्थवत्त्वानापत्तः। नच प्रत्यय-स्ववृत्तिप्रातिपदिकत्वाभाववत्पदैतदन्यतरे त्यादिलक्षणस्वीकारेण न वाऽपि क्षतिरिति वाच्यम् , अर्थवत्परिप्वारे प्रातिपदिक्त्वप्रवेशेऽन्योन्याश्रया पत्तः इति चेत् ? मैवम् , प्रत्यय-रत्रवृत्तिममामत्वामाववत्पदैतदन्यतरेतरममभिव्याहारानपेक्षया लोकेऽर्थ- बोधननवत्वमिति परिष्कारस्वीकारेणादोषान् । तथाहि, 'धाशक' इत्यादौ 'चक्र' इति स्ववृत्तिसमास. त्वामाववत्पद, तदितरममभिव्याहारानपेक्षया एधामित्यस्यार्थबोधकत्वादर्थवत्त्वम् । पञ्चनावप्रिय इत्यादी प्रियपदे स्ववृत्तिममासत्वस्यैव सत्त्वेन तादृशममानत्वाभाववदुदामानपदेतरप्रियपदममभिव्याहारेणैव पचनावेत्यस्यार्थबोधकत्वेन न नितार्थवत्त्वम् । 'मूल्येनोपदशम्' इत्यादौ मलयेनेत्यग्रोपदशवृत्त्यैया. थीभावमत्त्वेऽपि तवृत्तिममामत्वाभावस्य मत्वात्तदितरममभिव्याहारानपेक्षयाऽर्थयोधपत्वानार्थवत्त्वनिः । प्रय निमः' 'कुम्भवार.'इत्यादी निमारादीना पद्धनावत्यस्येवोक्तरीत्याऽर्थवत्त्व न स्यात् , न च पूर्वपदेनरत्वस्यापि लक्षणे निवेशेन नोक्तदोषः । अत एव एघामासतु. कल्पम्' इत्यादी आमतुः कल्पमि यादरयंवत्त्व मिद्ध्यतीति वाच्यन्, 'हरिपु' इत्यादी मोरपि निरत्तार्थवत्वापत्या प्रत्ययपर्युदामकर्तव्यना. पत्त। न च पूर्वपदशपदेन समामावयवस्यैव ग्रहणान्न दोष इति वाच्यम् , पडनावप्रियपुत्रः इत्यादी प्रियत्यय ममासघटकपूर्वपदेतरत्वस्यामावेन पद्धनावेत्यस्यार्थवत्त्वापत्तेः । न च नियतपूर्वस्ववसुबन्तमेव लक्षणपटयपूर्वपदनाम्देन विवक्षिनमिति नोत्तदोष इति वाच्यम् , पन्नुबन्नाचमाशम्दानुपि चियामु' इत्यादी मोरयंवत्त्वापत्या प्रत्ययपदामकर्तव्यनापतेरिति चेत् ? न, प्रत्यय-स्ववृत्तिसमामत्वाभावय. पद, स्वादिष्वितिपदवानाभयनियतपूर्वत्ववासुबन्नेतदन्यतमतरमममिव्याहारानपेक्षया लोके बोधप. स्वमर्थवत्त्वमिति परिष्कारेणादोधात् । स्वादिष्वितिपदत्यानाश्रयेत्युपपाचचामु' इत्यादौ न दोपः। निय. तेलुरत्या पानावप्रिया.'त्यादौ न दोष इत्यन्यत्र विस्तरः।

·३५६ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- बहुच्पूर्व इत्येव सून्यतामिति वाच्यम्। 'मूलकेनोपदंशम्' इत्यादौ कृदन्तत्वेनाति- प्रसङ्गात् । न च समासग्रहणं नियमार्थमिति निस्तारः । अर्थवत्सूनारम्भ विना समासग्रहणस्य नियमार्थत्वायोगादिति दिक् । कृत्तद्धितसमासाश्च । 'अर्थवत्' इत्यनुवतेते, तत्सामर्थ्यात्तदन्तविधि. । न हि जहत्त्वार्थायां वृत्तौ कृता तद्धितानां चार्थोऽस्ति । भूतपूवगतिलभ्यस्तु न प्रशस्त । अजहत्स्वार्थायामपि न प्रत्ययमात्रेणार्थपर्यवसानमित्यभिप्रेत्याह- कृत्तद्धितान्ताविति । लिट् , धुक् , इत्यादौ "अधातुः" इति, कर्तेत्यादौ अन शब्दरतम्। "सुप्तिइन्तम्" इति सूत्रस्थभाष्यकैटयोरप्यत्रैव तात्पर्यमिति बोध्यम् । इत्यायमि ति। अन्यथा विभक्त्यन्तस्योदात्तता स्यात् । प्रातिपदिकत्वे तु पूर्व विभक्तिलकि टकारो कारस्योदात्तत्व पुनर्जसि टकाराकारोदात्तत्वसिदिरिति भाव । कृदन्तत्वेनेति । न च समासविकल्पविधानस्य वैयर्थ्यम् । समासे एकस्वरश्रवण समासाभावे प्रातिपदिकत्थे तु पूर्वोत्तरपदयोभित्रस्वरश्रवणमिति विशेषान् । 'दधिउपदेश' इत्यादौ पक्षे प्रकृतिभाव प्रवृत्तेरपि फलस्य वक्तु शस्यत्वाच । तत्सामादिति। अन्पया संज्ञाविधित्वान्न स्यात्। न प्रत्ययमात्रेणेति। प्रकृते. रपेक्षणादिति भाव ।अधातुरिति। कर्तृरूपार्थस्याधिस्य भानेऽपि क्रियावाचकत्याक्षत्या भैरवी। गुडन्नमिति । अत्रैव-उभारप्यर्थवत्वमेकरूपमेरेत्यय । अधिकमन्यत्र स्पष्टम्। अयथा-बहु पटव इति समुदायस्य प्रातिपदिकसंज्ञाया अस्वीकार । स्यादिति । 'चित " इति सूने 'समर- ते । इति वार्तिकादिति शेप । समासेनि । "तृतीयाप्रभृति" इत्यने नेत्यादि । एरस्वरश्रवणमिमी। "समासम्य" इत्यनेनेकस्यान्तोदात्तत्वस्य श्रवणमित्यर्थ "पिप " इत्यम्य तुसखण्डेऽप्रवृत्तिरिति भाव । रौकिकप्रयोग स्वरस्य दुर्लक्ष्यत्वादाह-दधीति। पशे-समासाभावप)। प्रकृतिमावेति। "न समासे" इति निपंधस्प तदाऽप्रासेरिति भाव । नव 'दधिउपदशम्। इत्यग्र दधिशब्दात तीयासत्येन तदन्तम्य भुजिक्रियाया सम्बन्धात्कथमय णमुरितिवाच्यम्, खरायां "द्वितीय याय" इति णमुरोऽय सत्वात् । अत एव कृठहणे इतिपरिभाषाया कृत्प्रत्यर्थनिरपितकार कम्य ग्रहणेऽपि विशिष्टस्य कृदन्तत्यनिह । प्रकृतेरपेक्षगति प्तेन विमाफीवरानक्षत्गभाव सूचित ननु लि गित्याभ्यां जायमानशा ब्दयोय कर्तु प्राधान्यन भानान्न प्रधानीभूतप्रियावारकत्यमिति कयमत्र धातत्यमत शाह-11 भारप्रकाश - यथार पझे सदन तथा प्रत्यये व्यस्मविष्यति । अनमैति । सूत्रस्यमाधार माना . स्य । पर्वत शन्दुसरे। समासति ।। नृतायाप्रति" स्यनेनेति भाव । विपादिति। फिटवरस्य मत एप सपरिनि मात्र । सौरिसस्य सचिरय दुमंथपाह-वीति । मा पदपदण पत्र प्रस्यामरया परमारयनिरूपितयारकप महान भुनिक्रियानिलगिरमा अमन समय विविधस्य नाम रिमागतीमान्तोपरागुन दुलम १ मा सनद याद्वारेय भुजिशियायामय । दशरिरमध्याहार । उप सभारित पदगुगर, गाय मा লমশিগবিসামাধার নবান্তাবিখাশিষ । মানুষ ? दीपान गरानुलिपपरेलला पनन मरिम सीमा भारी छापेदार, ममनाभावार नग-3" पारिधिभार । प्ररितिभागारमा एमशन ATTRA निति । . - 1 1 ·३५७ अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । त्ययान्तमिति पर्युदासे प्राप्ते कृदन्ते विधिरयम् । नियमामिति । न च प्रत्य. यान्तत्वेन पर्युदासे प्राप्ते विध्यर्थमस्त्यिति शवयम् । वास्यस्याप्रत्ययान्तत्वान् , प्रत्ययप्रणे यस्मास विहितस्तदादेरेव ग्रहणात् । ननु स्त्रीप्रत्यये तदादिनियमो निपिद्धः, एवं च राजकुमारीत्यादौ विध्यर्थमस्त्विति चेत्? मैवम् , अन्तरङ्गस्यापि हल्ड यादिलोपस्य लुग्यिपयेऽप्रवृत्या श्रूयमाण एव सुपि समासप्रवृत्तेः। तत्र चा प्रत्ययान्तस्येन प्रवृत्तायाः संज्ञाया एकदेशविकृतन्यायेन विमक्तिलुक्यपि मुलभ. स्वात् । अत एव गोमत्प्रिय इत्यादी नुमादयो न । लुकः प्रागन्तरङ्गप्रवृत्तौ तु स्युः सादरयम् । धातुत्वाक्षतेरिति भावः । स्त्रीप्रत्यये इति । अनुपसर्जनस्रोप्रत्यय इत्यर्थः । तस्य येन केनापि रूपेण ग्रहणे तनिषेध इत्यभिमानः शशिनुः । राजकुमारीति । नन्यत्र प्रातिपदिकत्यस्य न फल लिगविशिष्टपरिमापयेव तत्कार्यसिद्धेरिवि घेत? न, प्राति. पदिकस्यताप्यधर्माणां लिकप्रत्ययरहिते दृष्टानां तद्विशिष्टेऽनयाऽतिदेगेन तस्या अग्राप्रवृत्तः । न हि डोब्रहिते राजमारेत्यादौ तदस्ति, यावाहणे त्वन्यामिति वक्ष्यते । शक्तिभिमानानुसारेणैवोत्तरयति-अन्तरङ्गस्यापीति । मुलभत्यादिति । ययोशे इदम् । यदि त्वस्य निषेधस्य प्रत्ययग्रहणारिमापाशेपत्वम् , एवं च यया सा प्रत्ययमहणे एव न तु प्रत्ययानत्मयग्रहणे इति "उगितश्च' इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टं, तथाऽय भैरवी। रूपेनि । अक्षोरिनि । क्रियामात्रेत्यम्य प्राधान्येनेत्यस्य वा धातुसंज्ञाविधावनिदेशाद्धातुत्वा- सतेः । अत एव "अत्वमन्त" इति सूत्रे धातुपर्युदासम्य सार्थक्यम् । 'स्त्रीप्रत्यये' इति परि. भापाया न तावन्मात्रत्वमिति न्यूनताभगायाह-अनुपम नेति । तस्य-स्त्रीप्रत्ययस्या तनिधः- तदादिनियमनिषेधः । अभिमान इति । परिभाषायाः स्त्रीप्रत्ययमात्रग्रहणे प्रवृत्तिरिति कल्पना- यान्न प्रमाणमिति तदावः । तत्कार्येति । प्रातिपदिकत्वकायेत्यर्थः। तद्विशिष्टे-स्त्रीप्रत्ययवि. शिष्टे । म्रीप्रत्ययमानस्य ग्रहगमत्र नास्तीत्येव वक्तव्येऽन्तरङ्गस्यापोत्याद्युक्तिविफरेत्यत आह-शविति। शेषत्वमिति। एनेनास्यामपि परिभापायां ग्रहणपदसम्बन्ध इति सूचितम् । फलितार्थमाह-एवञ्चेति । मा--प्रत्ययग्रहणपरिभाषा । एव । अत एव गोमतो निष्क्रान्ता 'निगमती' इत्यत्र 'उगितश्च' इति डीसिद्धिः । भावप्रकाश त्रवाचकत्व विशेष्यतया तवाचकत्व वा न निविष्टम् "अवमन्न" इत्यत्राधानुपर्युवामानर्थक्यापत्तरिति भाव। उपर्जनस्त्रीप्रत्यये तन्नियमेन यथाश्रुतासगतेराह-अनुपेति । तस्य-स्त्रीप्रत्ययस्य । तनिषेधः । तदादिनियमनिषेधः । शतितुरिति । न च तत्मामान्यस्य तद्विशेषस्य वा ग्रहणे नत्प्रवृत्तिर्न चात्र सति वाच्यम् । वचनर्मकोचकल्पने मानामावाद कृग्रहणे इत्यत्रेव ग्रहणपदामावाच्चेतिमावः । तद्विशिष्ट तयति। तत्ममभिव्याहारे पूर्वोक्तया तद्विशिष्टेऽपीत्यर्थः "वहुबोहेरूपमः" इत्यत्रत्यमाध्यानुरोधेनास्या- स्यावश्यकत्वमिति भावः । अनयेतिपाठे प्रक्रानया परिमापयेत्यर्थः । कुमारेत्यादाविति पाठः । कुमा. रीत्यादाविति पाठे तत्र डोहिते राजकुमारेत्यादावित्यर्थ इति न दोषः । नन्वेमपि तरकमस्य ड्याग्रहणेन सिद्धिरत आह-याविति । अन्यार्थम्-परममूनोक्तफनार्थम् । उमयग्राभिमानपदसूचितामरुचि- माह-यदि त्विति । शेषत्वमिति । तथाचात्रापि ग्रहणेपदसम्बन्ध इति भावः । तथा मनि फलितमाह- एवंचेति । प्रत्ययेति । मामान्यविशेषान्यतररूपेग ग्रहणे एवेत्यर्थः । तेन गोमतो निष्क्रान्तेत्य- के निगोमतीत्यादी उपसिद्धिः । अन्ययोगितस्य प्रत्ययाप्रत्ययमाधारणत्वेऽपि तत्र तयवृत्या गोमच्छ.. - प्रत्ययग्रहण एव-प्रत्ययमानग्रहण - - 4 ·३५८ सटोकाटप्पणशब्दरत्नप्रोढमनोरमायां- रेव । नन्वेवमपि असमर्थसमासे दशदाडिमादिवदनके विध्यर्थमस्विति चेत ? न, 'अर्थवत्' इत्यस्यानुवृत्तेरुक्तत्वात् । कयं तर्हि असमर्थसमासे संज्ञेति चेद्धर्मि- ग्राहकमानादेवेति गृहा। । "असूर्यललाटयो:-"इत्यनेन हि असूर्यशब्दे उपपदे सश् विधीयते। उपोचारितं पदं चोपपदम् , पदं च सुप्तिडन्तमिति । निय. शब्दरतम्। निधोऽपि वीप्रत्ययमात्रग्रहणे न तु वीप्रत्ययात्रीप्रत्ययग्रहणे इत्युच्यते; तदा न दोप, समुदायस्य प्रत्ययान्तत्वाभावादिति दिक् । असमर्थसमासे इात । 'असूर्यम्पश्या.' इत्यादावित्यर्थः । धर्मिग्राहकेति । प्रातिपदिकसंज्ञा धर्मः, तद्धी असमर्थसमास , ग्राहक मान खरिरधायकम् । अन्यथा परस्परमसम्बन्धेनैकार्थीभावाभावात्समासो दुर्लम स्यात् । असूर्यशब्द इति । तत्प्रकृतिके सुबन्त इत्यर्थः, सुपरीत्यधिकारात् उपपदमिति महासंज्ञाकरणाच। तदेतदाह-पदं चेत्यादि । शशशृङ्गादिपदानां च बौदे तस्मिन् भैरवी इन्युच्यते इति । अत एव 'पुरपास्त त युवत' हात समुदायस्य तिप्रत्ययरुपतद्धितान्तत्वात प्रातिपदिकसंज्ञा न। यदि समासग्रहणकृतनियमेनैतव्यावृत्तिरित्युच्यते तदा भरल्या परम- गति.' इत्यत्र “कर्तकरणे कृता यहुलम्" इति समासामावरूपम्फलम्बोध्यम् । न दोष इति । न प्रातिपदिकत्वासिद्धिरूपी राजकुमारीत्या दोष इत्यर्थः । ध्वनितश्चेदमर्थनत्समुदायानां समासग्रहणनियमार्थमित्युक्ता भाष्यकृता । अत एवाह-दिगिनि । इत्यादाविति । अत्र नमो दृश्यर्थ सम्यन्धादसामर्थ्यन्द्रष्टव्यम् । सश्विधायासूत्रस्य मान- त्वमुफ्पादयति--अन्यथेति । समास इति । असूयेंत्यादावित्यादि । ननूपपदं विभक्त्यन्तन्नत्य. सूर्यशब्द एनत्यत आह-तत्प्रकृतिक इति। सुप् चान द्वितायन, प्रत्यर्थस्य कर्मसाझाहत्वाल्ल- लाटसाहचर्याच । तस्मिन्निति । शशादिशौं । एतरत्यन्तासतो यादसत्ताविशिष्टप्यास्य योध. नात् । स्वप्नायनुरोधेन यौद्धस्यार्थस्य स्वीकारात् । अधिस्मन्य स्पष्टम् । येषां रमन्तरादि- शब्दानामध्यरा अत्यन्तनिरर्थकास्तेपामप्यन्यन दृछायारोपेण प्रातिपदिकत्यात्युत्पत्या माधुत्वान्वाख्यानम्बोध्यम् । ननु यदि समासपहणेन मौलो नियमो योध्यते तदा पूर्वसूत्रस्य- म्यार्थवत्पदस्य दादाडिमानीत्यादिसमुदायव्यात्तिप्रदर्शनपरमाव्यविरोध इत्यत आह-- भावप्रराशा दस्यवोगिदनात्वेन विशिष्टान्छो न स्यादिति भावः । निषेध इति । तस्या इति भावः । मप्ररयर मामान्यनो विशेषतो वेति मा भनित चेदमात्र भाष्ये इति गूदाकाम् । न स्यीति । पार भिशाभिक्षाभिशापान अगिरयादायकोगनापत्तिपरमरूपगभाज्य मगधने । भन्यथा भनुपमा प्रत्यये पानुपम नेन" इत्यनेन समुदायस्यारन्तान पश्ययान्नसनिधनामोशात:। न दोष इति । न प्रातिपदियवासिद्धिरित्यर्थः । परशराममाधान पायुक्तमेव । रिच तथा तम्यूष्यहीकार मा. भावः। प्लेन मूनानुपादिरलापरदरियभूतयभिनयासदाह-दिगिति । प्राहसिनरस्परमान प्रत्ययपरिमारमियर्थ. नितमाह-रशिति । तपाइसमुदयनि-भन्यति । ममाम इति । अगस्थासरिस्म । मुमन्ते इति । निर प्लाटमादनांक्षित भावः। पहिलो मान्योसिस्नु मायामनुरोधेनेति पर विदाम् । सम्मिमिति । साप । निगपvिre যােদশী বিধিনিষেধ নধনা। ধন ব শীঘৰখােশ पारपरीति मजा वितरः । प्रतिरसिम्पानामपननिरपर दृष्टापाका प्रशिकलासरयादिगा AutoमाITARAI पम् । । - - ·३५६ भजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । मशरीरमाह-यत्र संघाते इत्यादि । पूर्वो भाग इत्युपलक्षणम्-उत्तरन्तु प्रत्ययो नेत्यपि योध्यमा अन्यथा जन्मयानित्यादी संज्ञा न स्यात्तद्धितग्रहणस्य श्रीपगवादी कृतार्यत्यान । पूर्यो भागः पदमिति किम् ? बहुविशिष्टस्य प्रातिपदिकसंज्ञा यथा शब्दरयम्। शातिरिति न तदर्थमपि समासग्रहणमिति वाध्यम् । यत्र संघाते इनीति । अर्थरतीति गेपः , मातोयापेक्षनियमम्पौचित्यादिति योद्यम् । प्रत्ययो नेस्यस्य पूर्वमागप्रकृतिक प्रत्ययों नेत्यर्थः । तेन राजा इयान्' इत्यादी न दोपः । जन्मवानित्यादायिति । तय पूर्वमागस्य पदत्यादिति भावः । ननु तद्धितग्रहणसामध्य, तग्राह-तद्धितेति । तन पूर्व भागम्य भत्यारो भाग. पदमित्या व पदशदेन पदसंज्ञग्रहणमिति भावः । मन्वय पशे गविस्ययमाहेत्या दोपः, गो इत्यादीनां सुबन्तत्यामाग्न पदत्यामायाव; प. . भैरवी। - . भावप्रकाश अधरनीति । तत्र मायामाह-मनासायति । उत्तरसूप्रेऽप्यर्धवत्पदानुत्तेः । 'पचनावप्रियः' इत्या- दौ पचनात्यादेस्तदभारम्य प्रयोजनन्यमन्यगाभिहितमैन । खण्डनकारोयन्दीपमुद्धरति- प्रत्ययो ने यस्येति । इदं साजात्यप्रदर्शनाय । न दोषः-न समुदायस्य प्रातिपदिकत्वापत्तिरूपी दोषः । ना-जन्मयानित्यादिसमुदाये। तत्र-औपगवादी। कृत्रिमावृत्रिमन्यायेन हि पदमित्यः नि । एतेन शनाम्यान्यमते पदत्यम्य सुप्रसिद्धत्येऽपि न क्षतिः । अन पशे-परममूलोक्तनिय- मागरपो । दोष:-समुदायम्य प्रातिपदिक्त्वापत्तिरूपो दोपः । वस्तुतः साजात्यप्रद- वनिमुक्तरूपण न सम्भवतीत्याह-वृषण्वस्वित्यादिना । ननु यद्वेति मूलोक्तद्वितीयनियमम्वीकारे हित्याचव्युत्पन्नानां मज्ञानापत्तिः, अर्थवत्सूत्रन्तु 'यहुपटच ' इत्यादौ चारितार्थम्। नच प्रक- तिप्रत्ययभावानापनपदमहातविषयो नियमोऽस्त्विति वाच्यम् । 'गवित्ययमाह' इत्यत्र मजातीति । कृत्तद्धित"इत्यत्रार्थवत्पदानुवृत्ते. । अत एव 'पञ्चनावप्रिय.'इत्यादौ पञ्चनवेत्यादेन विभाव अनेनान्यथव दुर्वचमिनि ध्वनितम् । सण्डनकारोक्त दोषमुनि-पूर्वेति । एतेन तथा रत्नाकरो तिरपास्ता नेन यरच्छदार्थयोरननु ातत्वाच्छन्दानुगमस्याकिञ्चित्करत्वेन व्यवच्छेद्याननुगमेऽपि क्षत्य • भावाच यसपातेइत्यादि व्यर्थमिति सण्डनढुक्तमपात, साजात्यदर्शनाय तथोक्नेरिति भावः । तत्र- छकायान् । तत्र-औपगवादौ । ननु पदशब्देन शक्तग्रहणे वैयथ्यतदवस्थमेवात बाह-पदमितीति । कृतिमाकृत्रिमेनि न्यायादिति भाव । इति भाव इति । मूलकृत इति शेषः । एतेन पदशब्देन तादृशम हणे भाष्यपरममूनयोरक्य धनितम् ।दोपइति। ममूहस्य संशापत्तिरित्यर्थः। गो इत्यादीति । अस्व रूपबोधनाया न कृत. सहिताऽविवक्षया वा । वस्तुनो मूले एव कुठार इत्याह-पणिति।भत्र पदशग्दे. नोत्तरमागोईइयकभिन्नोत्तरखण्डार्यान्वयी गृह्यते । तेनानुकरणे समुदायस्यासुबन्त्वेऽपि न स । नास्तिक इत्या निपातसमूहात्प्रत्यय इति पक्षे नमानस्य पूर्वखण्डेऽम्युत्तरखण्डार्यान्वयित्वाभावेन न दोषः । एवेशार्थनाभासम्भव इत्यपि निरसमिति मान्योक्तिः प्राचामनुरोधेन। द्वितीयनियमात्तथा विवक्षा या गौरवेण सन्नियमस्यैवौचित्याद, यदेत्यादिग्रहणस्यासहत्यापत्तश्चेति भावः । ननु द्वितीयनिय में डित्यादौ सशश न स्यात् तत्र तदनापन्नवर्णसवातत्वस्य मत्वात् । अर्थवत्सून तु 'बहुपटव' इत्यादौ चरि. तार्थम् । समुदायादेकविभत्ताविति पक्षस्यामम्भवदुतिकतापत्तिश्च "इदमोऽन्वादेशे” इयत्र शमावे प्रदलेषे समुदायाद्विभक्तिरर्थवत्वादिति भाष्याचमङ्गतिश्च । अथ तदनापन्नपदसघातो विवक्षितस्तहिं गौर. व भाध्यविरोधष्टोकोक्तदोषद्धय च । एतेन वस्तुतस्तु अर्थवत्पदसधातस्य चेनमासस्यैवेत्येव मुवच, लाप वान्, उम्मकारः कारजसमित्यादौ कृदन्तेन धातुना च समामे सत्यर्थवत्सूत्रेणेष्टमिटेरिति प्रकाशानुया यिरत्नाक्रोक्तमपास्तम् । यत्तु पदशब्देन पदत्वयोग्य प्राद्य पदत्वस्य सर्वत्रामावेऽपि तद्योग्यतायाः सदन ·३६० सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- स्यात् । तेन बहुपटव इत्यत्र प्रथमजसो लुकि बहुपटुशब्दस्य चित्वरे पुनर्जसि शब्दरत्नम् । वरित्यादिसमासे पूर्वभागस्य भत्वेन तत्साजात्येन पूर्वी भागः पदमित्यर्थलाभासम्भ भैरवी । । वृषण्यम्' इत्यत्र च यो दोप उक्तस्तस्य तदरस्थत्वात् । किंञ्च लामवादर्थवत्समुदायस्य चेत्समापल्यैन्येवास्तु गवित्ययमाहेत्यादावनुकरणम्यानुकार्यणाथनार्थवत्त्वाव्द्यावृत्ति , तथा 'राजा' इयान' इत्यादेश्च नियमेन सा न | नियमस्यार्थवत्समुदायविषयकत्वस्वीरारादेव 'जन्मवान्' 'बहुपस्व.' इत्यादीनां सइग्रहः । नचैवं सरूपसूत्रस्थभाष्ये 'समुदायादेकविभक्तावेकशेष इति पक्षे भिक्षा भिक्षा भिक्षाआम् इति स्थितिरक्ता तद्विरोध इतिवाच्यम्, तस्य भाष्यस्यैकदेश्युक्तित्वात् । किज्ञ परममूलोक्त- धर्मेण न सर्वसमाससाजात्यम् अलुक्समासे पूर्वभागस्याप्रकृतित्वात् । विभक्तिपूर्वभागे तत्र- भावप्रकाश। तत्माजात्येन तथैवौचित्यात् । न-वस्यानुसरणे पूर्वभागस्य वृषण्वसुरित्यादी भत्वेऽपि सत्त्वावपटर इत्यादौ च बहुचो ऽसवार दोपः। एव सर्वन प्रइलेथे घटाययवधकारादिवर्णरत्तेषामनर्थकत्वेन तदयो. ग्यत्वेन नियमाव्यावृत्त्या न दोषः । मरूपस नभाय लेकदेश्युक्ति । एवं जन्मवानीपगव इत्यादौ निय मेन व्यावृत्तावपि निरवकाशत्वेन तद्वितान्तत्वात्मशेति । उत्तरस्तु प्रत्ययो नेति न कल्प्यमिति लाघवम् । अत एव 'राजा इयान्'इत्यादेरपि यत्नान्नर नास्थैयमित्यपर लायवम् । न च भविषये तयोग्यता नेति वाच्यम् । गोचेत्यादी तथा स्वाकृत वात् ! "उत्तरपदत्वे च"इत्यस्य प्रत्याख्याने गतिकारयेत्यस्यानित्य स्वेन मुबन्तेन ममामे मत्वस्य निधित्वात् । अन्यथा भाष्योक्तनियमाझीकारे जन्मवा-बहुपटर इत्यादेरिव कुम्भकारादेरपि नियमाम्यावर्त्यतया अर्थवत्सग मशाया साया समासत्वात्प्रातिपदिपरवमिति सिमान्त विरोध. । किं च म अस् ३ त्यादयुत्तरभागे तादृशावत्वस्य सत्यात्तद्धितनिबन्धना मा न स्यात् । यथा अनुकरणे इतिममभिव्याहारे तदसत्त्वेपि तदममभिन्याहारे तत्सत्त्वम् । किं चानुकरगे दापतादवस्थ्यम् , यत्किञ्चित्ममभिव्याहारणेत्यर्थावामेन त विना प्रयोगेपि फिशिसममियाहार विना प्रयोगग नियमेना- व्यावृत्ते. किं चानुकरणे ऽपरिनिधितत्वात्कल्पितार्थवत्त्वेनार्थवत्ताया अनिश्चयाचासाधुवापि स्यार। मत एव मरूपसूत्रीय सत्यक्षोक्तिसम्भवस्तन्मने विभक्तिमानापेक्षत्वेनेनत्पूर्वभागस्यापरिनिष्ठितवेन स्वात व्येण प्रयोगानईत्वात् वैषम्य मानाभावादिति । एव च परममनमेव रमणीयम् । मूल व्याख्याने च पर मुप्तिक-तमितियथाश्रुनव्यारयात्माचामनुसारेणेति, तन, तथा नियमपरभा यविरोधापत्तः। नियममाजा त्येन तद्धर्ममार्शनद्वारा न्याययस्वरूपप्रदर्शनपरत या परममूलस्थपदशमस्यैवामान सपा वियशाया दु. चवाय । न च तदभावेऽपि वृषण्वमुपणार इत्यादौ पूर्वमागे तत्वस्य दृष्टत्वात्तनै साजारपप्रदर्शनारवं तरय ग्रन्थस्य न दोष इति पाध्यम् । मामान्यसमामशम्दरय महोवेन विशेषपररवे मानाभावार। सम पूर्वभागफ्ममूहस्य तेन वारणेऽपि राज पुरुषः गुस्नो घर इत्यादिरास्यस्य तरवापत्तश्च । न चनमा पूर्वभागस्य सर्वच तयोग्यरयमेव न त सदि विमस्त्यातस्य तत्र परसो वा न हि तत्र विभकिरिति । एवं च पदरम्मम्पादकप्रकृतितावानर फनिन यथा नपदानगपादौ तरवमपिरमप्रायम्, तेन सर सलत्यप्तमद इति सोचो वाग्यमामान्यचारण च मिमिति वाच्यम् । तप विमरपारगेऽपि प्रापयन पामगनससावेन तपोग्यलम्यवधारस्य बाधितया कि च प्राली तस्वीकार रिमविषये पदत्खयोग्यतानीकारा । उत्तरपस्वचापरय प्रत्याख्यानधारस्पायुसरगार । भरण्यम्पदम्य स्वरः সুষ্যবিতায় মােৰ । যে ধানির দি সানামস wঃ माये । अन्यथा पठ'ममामऽपि तपा निरिग बदमङ्गति. स्परमिप मम मम पूirara निग्याभागर, भाममा पभिराएर य प रिमरिमरास्पद मानिसमाचार परव। कप तापविम पूर्वमा नियमति , Traft ·तरपटिनत्वेन तद्भिन्नत्वमिति समामेतरस्य 'गामानय' इत्यादेव्यावृत्ति। नन्वेव नि यार्थाभावन अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । पोत्तमोदात्तत्वं सिद्ध्यति । यद्वा प्रकृतिप्रत्ययभावानापन्नसंघातविषयको निय. वश्त्यत भाह- - -यति । प्रकृतसूत्रे भाष्ये तु अर्थवत्समुदायानां समामग्रहणं नियमार्थ. मित्युक्तम् । अन्न तन्ग्रेग पष्टीतत्पुरुषः कर्मधारपश्च, तन पठीसमासे अर्थवदित्यम्य भैरनी। तिन्यमस्तीनि चन्; उत्तरम्नु प्रत्ययो नेत्येतद्विरोधादिति चेत्तथैवाह-प्रलमूत्र इति । अत्र भाष्यकारीयवाश्य तन्त्रेण सदुचरितम्याप्यर्थयत्समुदायपटम्यार्थवतां यः समुदाय , स्वयम- वांश्च, तत्परम्वविक्षया पष्टीतन्पुरपम्य फरमव्युत्पन्न डित्यादिमडग्रह., एवमर्थवत. प्रति प्रन्ययममुदायम्य च म. । कर्मधारयफलन्तु समामग्रहणम्य नियमार्थत्वोपपत्ति । अन्यथा वतामनको य समुदायो।ऽनर्थकसमामो ऽश्रावभाजी प्राह्मणो ऽरवणभोजी चंत्यादिस्तेषा. प्रातिपदिकमज्ञानिष्पादकत्येन ममासग्रहगवारिताभ्यन नियमत्यानुपपत्तिरव । किश कर्मः धारयाम पञ्चगवधनायकदशम्यार्यवत्ममुद्रायरूपसमासत्वात्तनापि स्यादिति तद्वगति- रपि । एनम्य कर्मधारणम्य लाभप्नु नियमम्य समातीयापेक्षत्वमित्यनेन । नन्वेपम्यहुपट. - भावप्रकाश - सरला. वैशि च नमवानियादी मा न स्यात् । तद्धिनग्रहगस्योपणवादी नार्थत्वात् । उत्तरस्तु तादृशः प्रत्ययो नैनि विवक्षगे तु गोरख मूनोक्तादविशेषश्च । अथ शुद्ध प्रकृतित्व विवक्षितमित्युच्येत । तावतापि पदशब्दघटित-- परममूनामहनिस्तदवस्थैव । ततोवर भाष्योक्तपक्षादर इत्याशयेनाइ-प्रकृतेति । अत्रेति । उक्तवाक्ये इत्य- थ: । षष्ठीति । तेन डित्यादी न दोषो न वा टोकोक्तान्त्यदोषापत्तिः, तत्पशासम्भवदुक्तिकत्वापरयुद्धारस्तु टाकायामेव रपुरीभविष्यति । तद्भाध्यायमगतिरपि ना ममुदायस्यैव तत्रार्थवत्वात् हित्यादिवदिति भावः। मनातीयापेक्षनियमौचित्यादाह--कर्मधारयश्चेति । अर्थवत्पदस्य तत्रानुवृत्त । अन्यथा ऽनर्थकममाम ऽर्थवना ममूहत्वम्य मत्वेऽपि ममूहम्यानर्थक्यात्तत्रैव विध्यर्थत्व स्यादिति नियमानुपपत्या वाक्ये तदापति- रेख । किं च पक्षमावप्रिय इत्यादाकदेशे स्यादिति भाव. । नन्वेवमपि बहुपटव इत्यादौ दोषनादवस्थ्य यवतीति । प्रकृतिप्रत्ययभावानापन्नसातस्य चेत्प्रातिपदिकसभा तहिं समासस्यैवेति नियमाकारो- ऽवगन्तव्य. । 'वृषण्वसु.' इत्यादीनामपि तादृशसधातत्वमस्त्येवेति तस्य न ममामत्वव्यापकत्वहानिरिति । 'बहुपटवः' इत्यस्य तादृशमधातवासवान्न नियमेन न्यावृत्तिरिति तत्र पूर्वमत्रेण प्रातिपदिकमंशा सिद्धयति । प्रत्ययविशिष्टत्व प्रकृतिप्रत्ययमावापनत्वम् । तदिन्नत्व प्रकृतिप्रत्ययभावानापनत्वमिति यावत् । व स्वस्तिवम् स्वनिष्ठविधेयतानिरूपितोद्देश्यताश्रयघटितत्वम् , स्वविशिष्टाघटितत्वम्, नविनय. मबन्धेन । स्ववैशिष्टयञ्च स्वेतरत्वम्, स्वनिष्ठविधैयतानिरूपितोदेश्यताश्रयेतरत्वम् , तदुभयमम्बन्ध नेति । 'जन्मवान्' इत्यत्र मतुष्प्रत्ययपतित्व तन्निष्ठविधेयतानिरूपितोदेश्यताश्रयजन्मघनित्व वैनि लक्षणसमन्वयः । एव 'बहुपटव.' इत्यत्रापि बोध्यम् । 'गामानय' 'राजपुरुष' इत्यादिममुदायाना तदि तस्तिोत्पत्ती यकृत्सिद्धान्ति तया परमाार्यघटागार्यशब्दादेव फक्प्रत्ययो न तु विशिष्ट दिति परममा ग्यायण.' इत्यत्र फक्प्रत्ययघटितस्य फरप्रत्ययनिष्ठविधेयतानिलपिनोद्देश्यताश्रयगायघटिनस्य नदितर. रमघटितत्वेन तद्भिन्नत्वात्ममासग्रहणनियमेर व्यावृत्तो प्रातिपदिकमा न स्यादिति चेत् न, स्व शिष्टये स्वनिष्ठ विधेयतानिरूपितोद्देश्यतावच्छेदकाभूत का भावाश्रयेनरत्वम् एतत्मन्बन्धस्याधिकन्य नि. शेन परमाय एकाधीभावाप्रयत्वेन तदितराघटितत्वस्यैव मत्वेनादोषात् । विसरम्वन्यर द्रष्टव्यः । कर्मधारयति । तथाच अर्थवता ये समुदायास्नेऽर्थवन्नोऽप्यपेशिन'. । तेषामेव नियमेन व्यावृत्ति , न तु दश दाडिमानि इत्यादीनामनर्थरुममुदायानाम् । दहुवचन र प्रयोगभेशाभिमायेग । - ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रोढमनोरमायां- M शब्दरत्नम् । मातन्त्रयेणापि प्रयोगार्थिवदित्यर्थ । गरित्ययमित्यादानुकरणस्यानितिपरस्यापि प्र योगसत्वेन तामस्त्येव । प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्य तु न व्यावृत्ति, प्रत्ययस्य स्वात न्येण प्रयोगार्थिवत्त्वाभावात् । सरूपसूत्र भाष्ये सुबन्तानामित्यनेनेदमेनोपरश्यते इति भैरवी वादो दोप एवेत्यत आह-नौति । अर्थद्वयविवक्षायाम् । स्वातन् येणापीति । अनापि पारत न्यसमुन्चायक । स्वातन्त्र्यञ्च तावन्मात्रस्याप्यर्थबोधनाय पृथक्प्रयोगयोग्यत्वम् । प्रयोगा हार्थवदित्यस्य प्रयोगाईमर्थादित्यर्थ । ननु गवित्ययमित्यादेरधुना व्यावृत्तिन स्पादू गो इत्या रितिशममभिव्याहारेणव प्रयोगादत आह-वित्ययमिति: तत्वमिति । तारन्मानस्म पृथ प्रयोगाईत्वम् । खाकृत्य इत्यादो यथा । 'बहुपटर 'पुरकाम्या इत्यादे सग्रहमाह-प्रकृती ति । अभावादिनि । निरक्तस्वातन्त्र्याभावस्य सत्त्वेन विशेपणाभारप्रयोज्यविशिष्वाभावस्य तन भावप्रकाश। मत आह-तति । तयोर्मध्ये त्यथ । अपि पारतन् यसमुश्च यक । प्रयोगाहथिति । प्रयोगाईप्रति पादना) योऽर्थस्तद्वदित्यर्थ । व विवक्षाया फरे वक्तुं योग्येऽपि सर्वलक्ष्यसिद्धिप्रतिपादनायादावाह- गवीति । तत्त्व-जामन्मात्रस्य पृयप्रयोगार्हत्यम् । एतेन रित्रित्ममभिव्याहारावश्यकत्वेनानुकरणे दोपतादवस्थ्यमियपारतम् । केवलस्यापि प्रयोगस्य लोरे शास्त्र च बहुशो दृष्टत्वात् । एतेनासा धुत्पशवाऽपि निरस्ता । ततस्तत्पलमाह-प्रकृतीति । बहुपटा पुत्रकाम्येत्यादै । एवच कुम्भकारादा 1 - अर्थवदित्यर्थ इति । स्वात--येण प्रयोगाधिवत्पूर्वावयमक स्वात येण प्रयोगार्थिवयुत्तरावयवाश्च यो धवान् ममुदायस्तस्य चेत्तहिं समासरयवति नियमा कार । अा एव पूवस्त्रेऽधवदित्यस्य दश नाडिमानि' इत्याद्यनथपदसमुदायल्यावृत्तिस्तत्फनमुक्त भाष्ये । अ यथा ममामग्रणतनियमेनैव तद्यावृत्तौ तद महति स्पष्टेव । उत्तरावयरम्यापि स्वात येण प्रयोगार्हार्थ तो ग्रहणेन 'पुश्काम्या' इत्यस्य न व्यावृत्ति , उत्तरभागस्य 'काम्य' इत्यस्य पुनसमभिव्याहारेणैव प्रयोगेग बात येण प्रयोगाविस्वाभावात् । स्वात येण प्रयोगार्थिवरखे च पूर्वसनीयपरिष्कृतार्थवत्वमेव । तच एतत्मशाफ्लीभूतप्रत्ययेतरसमभि याक्षरान पक्षयाऽर्थविषयकवोधजनकत्वम् । न वेव 'पउनावप्रिय ' त्यादौ पचनावेत्यस्य तादृशार्थवत्वस्यामान निरत्तरूपे स्नात येण प्रयोगात्र पूर्वावयपर इत्याधुत्त नियामशास्त्रायोदश्यतावच्छेदकममामत्वव्या पयत्व न स्यात्, तम ममामत्वस्य मत्त्वेऽपि बात येण प्रयोगार्थिवत्पूर्वावयव वम्याभावात् । किन "श पुरुषो क्यादौ पुरुषेयस्य चियितमातिपदिक्मशाप नभूतप्रत्ययेनर 'श्री' ममभिव्याहारणेव लोऽयविषयक्योधजनकत्वेन राज पुरुष इति मगुहाये स्थान येण प्रयोगाधिवदुत्तरावययफत्याभावेन ममामग्रहणातनियमेन तद्यावृत्तिन स्यात् इति चेत् ? मैवम् , प्रातिपदिक्मंशाफ्लभूतप्रत्यय-पद- नदयतरतरममभिव्याहारानपेक्षयाऽथविषयकबोधननयत्व स्वान येण प्रयोगाधिवत्वमिनि परिकारे जादोपात् । 'राज्ञ पुरुषो' यादो भोपिमानरपि प्रातिपनिक्मशफलभूतत्वेन सदितरममभिव्याहारान पक्षया लोकेऽर्थविषयकवोधननवत्वेन तम ममामग्रहणतनियमेन व्यावृत्ति मिद्धपति । ' पनायमिय' 'ननिभ' दुमकार ' धात्रवे' यामामतु कल्पम्' 'मूलकेनोपदशम्' इत्यादी प्रिय तत् नु म धान् मूनयेन यादिषु प्रातिपदिश्मशाफलभनप्रत्ययेतरत्वस्य मत्वेऽपि पदेतरखरयाभावात् प्रातिपदिकमंशश फनभूनप्रत्यय-पद-मटन्यतस्तरममभिम्याहारानपेक्षया पचनार निभ रार प्याम् भासतु कलम उप दशन इत्यादीना बोधकरवेन स्थान या प्रयोगाहार्थव निनाथ। न य चयामहरिपु इत्यादी मा निस्तम्वानन्यप्रयोगवित्वापत्तिरित व च्यम्, इष्टापत ,मा निस्तावसमावेऽपि पूभाग प्रहनेस्तदभावाच । म्यमेवोत्तरभागरयापि ग्यात या प्रयोगावाल परिवरयमिनिश्क् ि। . - , ·- मजन्तपुंलिङ्गमकरणम् । मोऽस्तु । न चारापक्षे राजपुरुषायित्यादौ पुरुषावित्यादेः मंज्ञा स्यादिति वाच्यम् , अर्धयत्त्वेनैव वारणा । प्रत्ययायों हि विशिष्ट एवान्वेति, न तूत्तरपदार्थमात्रे येन पुगपावित्ययार्थवत्वं म्यान । नियमफलमाह-तेनेत्यादि । नन्वेवमपि शब्दरणम्। स्पष्टमेश कैपटेनोक्त मिति योदयम् । पुरुषावित्यादगिति । तत्पूर्वभागस्य "उत्तरपदत्य च-" इति निधनापदत्यात , परस्य तत्प्रकृतिकप्रत्ययत्वाभावादिति भावः । अर्थय. भैरपी। मत्यमिति भावः । नयाँ कुम्भमरायुपपदममामासंग्रह, उपपदासग्निधाननोत्तरपदम्याप्रयो- गादिति याच्यम्: पदव्यासापायरम्य व्याय इत्यम्य प्रयोगदर्शननारण्यकदण्डमत्स्यरूपयो- ग्यन्यरूपयोग्यताया अनपायात्। पाम्प्रातिपदिकमज्ञानु पूर्वसूत्रेण कृदन्तस्येन वारा वाता- धन्य मप्रमाणत्यध्यननायाह-भाध्य इति । सरूपमूग्रे इति पारः पाचित्तः । अर्यवत्स्यभाष्य एव मुयन्तानामिति प्रतीसमुपादायतच्चापरक्षणमित्यादिना भेदसमर्गद्वारपतिशब्देन तेन क्थनात् । इदमेष-स्वातन्त्र्येणापि प्रयोगाहार्यवनामित्येव । पदार्थयोनिभागेनापि प्रयोग श्ते सतीतरसंसर्गाकाडा भेदसमर्गः म द्वारभूतो यस्य विशिष्टार्थमत्त्वम्य तयुक्तानामिति ननु मूर पुरपावित्याः सज्ञाप्रातिरदायिता, सा न सङ्गच्छतः समुदायम्य प्रत्ययान्तपर्यु- दामन व्यावृत्तिः स्यादत आह-परस्येति । औ इत्यम्येत्यर्थः । प्रत्ययान्तपर्युदासबोधकशब्द- ऽपि प्रत्ययपदेन यम्माद्विहितम्तदादेरित्यम्योपस्थितिरस्त्येति भावः । अत एव भाष्ये दशदाडिमानीत्यादिवाक्यम्यानर्थरम्यार्थवत्पदव्यावर्त्यत्वोक्ति. सङ्गच्छते। यत्तु परस्येत्यनेन नियमायाद्ययाप्रतिजन्यते तस्मिन्नुत्तरस्नु प्रत्ययो नेत्यस्य निवेशेऽपि परम्य तत्प्रकृतिक प्रत्ययान्तत्याभावादिति व्याख्यान, तत्तु स्वीयसिद्धान्तविरुद्धम् । यत्र संघात पो भाग पदमित्यनेनैव नियमाप्रत्तिराभाव । नत्र 'उत्तरपदले च" इति निधन पुरपत्यम्य पदत्त नास्तीति वाच्यम्, उत्तरपदस्य कार्यित्वे एव तस्य निषेवस्य प्रत्यगोलारात् । कृदन्तत्व वाक्यप्य परिभापयोपपादितं, तच न सगच्छते, यत्नियायुना इति न्यानस्थल इव प्रत्याम- तद्वारयार्थ. भावप्रकाशा - वर्धवत्सप्रेण कृदन्तत्वादा प्रातिपदिकत्वं ममासत्वात्तत्त्रमिति सिद्धान्तस्य सपुष्पायमाणत्वात् । भाष्ये- इति । एतत्सूत्रभाष्ये इत्यर्थः । मरूपसून श्त्यपाठः । इदमेति । स्वातन्यपापि प्रयोगार्थिवतामित्ये वेत्यर्थः, सुबन्तानामिति प्रन के--तच्चोपनक्षण, भेदसमर्गद्वारमार्थवत्वयुक्तानाम्' इति तेनोक्ने । वाक्ये पदार्थयोविभागेनापि प्रयोगमतीनरममाइक्षा भेदससर्ग स द्वारभूतो यस्य विशिष्टार्थवत्त्वस्य तद्युक्ता- नामिति तदर्थः । समामेऽपि वाक्यायेनैव तेन विशिष्टार्थवचम् । न हि प्रकृतिप्रत्यययोविभागः परश्चेनि वचनादिति तद्भाव. एनेन 'प्रभम् इ'इत्यत्र नद्धितनिरन्धनापि मान स्यादित्यपास्तम् । एव सरूपमूनभाष्य- कैयदेश्प्यत्रैव तात्पर्यम् । अत एवाड्मशास्त्र भाष्ये प्रत्ययग्रहण इति परिभाषाया. फलक्थनावमरे देवदत्तो गाये' इति समुदायस्य यनन्नत्वेनप्राप्तप्रातिपदिकत्वाभाव फलत्वेनोक्त. 1 मूलमते तु नियमेनेव ताप्राप्तया भाच्यासङ्गति. स्पष्टवेत्यनम् । पुरपावितीति । अत्र मान्या --उत्तरपदवे चेति प्रत्यय लक्षणनिषेधाभाष्ये 'अ सर्वनामस्थाने यचि' इति पदवमानस्य निश्वाच्च जहत्वार्थाया वृत्तावानर्धक्याच दोषशकेति प्राहु । तत्प्राचामनुरोधेन, उत्तरपदम्य कार्यित्व'भावन नदप्राप्ने, प्रत्याख्यानमारस्यायुक्त साच्च, प्रक्रियादशाया जहत्त्वार्थवृतरनाकाराच्च, ममर्धस्वभाष्योत्तरीत्या पूर्वपदे ण्व जहत्स्वार्था नोत्त- रपदे इत्यङ्गीकाराच्च । एव च मूलम् 'उत्तरस्तु प्रत्ययो न' इति यथाश्रुननिवेशाभिप्रायमगत्या गुरभूतप्रत्या ख्यानर त्या भत्वाभिप्राय वा । इतोऽपि हैतो. पदलयोग्यत्वनिवेश. प्रतिवमाननिवेशो वा दुयर इनि बोध्यम् । तद् ध्वनयनाह--परम्येति । तथा चार्थवत्म प्रमशाहेतुभूतात्प्र ययान्तत्वमग्नीति भवः । कृद- - ·सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमाया- मृलकेनोपदशमित्यादी वाम्यस्त्र सझा दुसरा , झग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणात् , इति चेत् ? मैवम् , समामग्रहण कतनियमेन परत्वाद् बाधात् । एव शन्दरतम्। नैवेति । उत्तरपदस्य कार्यित्वाभावेन तनिषेधाप्रवृत्तश्चेत्यपि योद्धयम् । वाक्य स्येति । कृदन्तस्वादिति भाव , तदाह-कृदिति । न चास्य भुजौ करणत्वेनोपर्दश प्रति न कारकत्वम् । मूलफस्योपदो कर्मत्वेनाप्यन्वयो विभक्तिस्तु प्रधानानुरोधिकरणत्वकृता तृतीयेति त प्रत्यपि कारकत्वमित्याशयात } परत्वाद् बाधादिति । नियमल्यार्थतो निपेधेऽपि तात्पर्यगार्थवत्सूत्रास्वादल्यास्य परत्वेन कृदन्तत्वप्रयुक्तस्यापि निपेये तात्पर्या भैरवी। या कारस्स्यापि तद्धात्वथनियासम्बन्धिन ण्व ग्रहणेनास्य भुनिम्प्रत्यर कारकत्वादित्या शङ्कारिवारयति-नचे यादिना । समाधान सूचयति--मूलति। अपिमुनिनापि सम्बन्ध व्यनक्ति । अन्नय । शान्द इति शेष । प्रधाने त । तिडन्ताधक्रियाया समुदायजन्यशाब्बोधे विशेग्यतया भानादस्या प्राधान्यम् । प्रधानानुरोधीनि । प्रधानेतरयोर्यन द्रव्यस्य निययो पृथक । शक्तिर्गुणाश्रया तत्र प्रधानमनुरध्यते ॥ इति न्यायात् । त प्रयपीति-उपदशम्प्रतीत्यर्थ । ननु नियमशास्त्रम्य निषेपमुखेने प्रवृत्तिरिति पक्षे निवाहेऽपि विधिमुसेन प्रवृत्तिरिति सिद्धान्ति ने पक्षे कथनिर्वाहोऽत आह-नियमस्येति । अथन -- प्रयोजनत । निपेधेऽपि ता रपय "उमयप्रासो कर्मणि पष्टया प्रतिपेयेकाविनयोगेऽप्रतिषेध" इति वार्तिक सङ्गच्छते । भावप्रकाश। न्तत्वादिति। तथाच' तुपो थ तु इति लुगापत्ति । विकल्पेन नमामविधि स्वरार्थ ग्युक्तमव । नाक्येक शप्रयागऽन्कममासे चाङ्गाधिकारस्यप्र ययहेतुकरायाणा सुबादेशाना च साफल्य मिनि भाव । अस्य- मूलक्रय । न कारस्त्वमिति । तथाच तत्परिभाषायां प्रत्यामच्या प्रत्ययनिरूपितमारवस्यैव ग्रहणे नान तदप्राप्ति । तृतीयान्तेन शान्वये एत्र यहि प्रत्ययन्तर्हि करणे येव वाच्ये तृतीयायामिनि यर्थ तस्माद्वचनसामर्थ्याचाथिका वयमानाय प्र ययममामाद्युपपत्तावप्युक्तरीत्या समूहस्याथवत्त्वाभाव रचेति मृनमयुक्तम् । एनेन ? शनैम्पदश मुडयने त्यानी वरन सफनमित्यपास्तमिति माय । समाधत्ते- नूलकम्यति । शपिरतसमुच्चायक. । अन्यय इति । शाम्दा पय इत्यथ । यत्तु अर्थान्वय इति मूल पृशामितम् । तन गमाम कम इस्तूभयमिति स म उस्थमा यविरोधादिनि भाव । न वेव परत्वा रकममय स्यात् । न च मायोमियोऽविरोध । तथापि यायद्वारा तमत्त्वात् । भनितश्चायमध मिति चति सून भाष्यवैयटयारत आह-विभक्निस्स्यिति । निड ताथप्रियाया प्राधा येन प्रधानाप्रमानसनिधी प्रधानानुरोधा याय्य इति यायनेमि भाव । यायद्वारा परत्वाश्रयणावश्यक्त्वे तत एव तनोयाया उत्सवाच्चैत्यपि बोध्यम् । एवं चोपपदहतुकतया ममयपरिभाषोपस्थानेन सामध्ये णमुनादय इति भाष्य स्तिान्तविरोधोऽपिन । पनेन तृतीयायामिति सामथ्यात् "मुलादिव परिभाषाप्रवृत्ति । आदिनाद तेनोप नश मुख्यने इत्यारे परिग्रह । अत्र शाम्दतत्र करण वम् । वस्तुन ' उपदशस्तृतीयायाम् । इत्यादिप्रामा प्यायमणि तृतीयेयमिति मा याति प्राचामनुमारेणानि सूचितम् । तद् धनयन्नाह--इत्याशयादिति । तु तदुक्ताशय इति भाव । नतु नियमशामा निषधमुसेन प्रवृत्तिरिति पक्ष निबाहेऽपि मुख्यपक्षे विधिमुग्येन प्रवृत्तावविरोधेने मयुक्तमत आह-नियमभ्येति । तस्यार्थनासमापि मात्पर्यशाधवरम्बापवा टस्यात्य नियमस्य परवेन तस्याप निषेध सापयानिनि योनना । तात्म्यमुमयम दे । भाव उभयप्राप्ती वमणि पष्ठमा प्रतिषधे यादिप्रयोग प्रतिषय ' इति वालियामरम्बारम्ब मन 1 7 बय मपि परत्वमयुतम् , दयोलम्बाकाव्योयुपाममवस्थितयोरमामव : प्रवृत्या पापकृत यथा रामेश्य ·भावप्रकाशा अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ३६५ च "कृत्तद्धित-"इति सूने कृग्रहणपरिभाषा नोपतिष्ठत एवं निष्फलत्वादिति शब्दस्यम्। दिति भाव । निधानां यत्यत्वात्यपि योयम् । निष्फलत्यादिति । स्पष्टं चेदं भरगी। इति भार इति । परत्यादिति वरती भाप इत्यर्थ । वस्नुतो निषय तात्पय 'निषेधाश्च वलीयास' इति “कमेनिः" इति सूत्रपरितार्तिकरीत्या वरयत्यमाभो परत्यादित्येतन्न युक्तमित्याश. येनाह-निपानामिति । ग्यपनि । अपिना विधिमु रेन प्रवृत्तिरिति पो नियमम्य यत्र प्रवृत्ति स्तत्र सामान्यज्ञानम्य तात्पर्यमद्धार नियत इत्यपि पक्षाऽस्तीति प्रस्ने बाध्यसामान्यति न्तयाऽर्थरन्पदण्यार्थबापटपमहान्यपरत्वदशम्पार्धरत्पदसमूहान्यदन्तपरत्वमित्यपि स म्भरतीति निषेधम्य यत्फलन्तम्यार्थता गभस्तथाच न प्रकृतेऽतिप्रसङ्ग इति बोध्यम् । म्योत्तार्थ सिद्धान्तमम्मत एति ध्वनयिनुमाह-पष्टचदनिति । तत्र हि-"गतिकारकोपर दाना पनि मह समासरवनम्धार सयु पत्ते " इति परिभाषाया प्रयोजनम्प्रथमत 'सांक टिनम्' 'व्यामोशी' इत्येतदभिहितम् । भग्राये "भभिविधौ भान इनुग्” इतीनुणप्रत्यय "अणिनुग" इत्यणप्रत्ययाय सुपश्च प्रम) अग्प्रत्ययस्य स्मार्थिकत्वेन मुम्पत्ते प्रागन्तरङ्ग त्यादुत्पत्तिपति यदि तदा टिग्नित्यम्यवादिद्धि स्यात् । मुमुपत्ते प्राक समासे तु अन्त रहत्त्वात्पू ममाम । अग्प्रत्ययस्त्यिनुगन्तत्वमापक्षत्वाद्वहिरन इति विशिष्टादेवाणप्रत्यय । यदि समासे मुनुत्पत्रपेक्षा तदा सुनुत्पत्ते प्राक् समासाप्राप्त्या सुपश्च प्रार पूर्वोत्तरीत्या ऽणप्रत्यये रूपासिद्धि स्फुट य । द्वितीये तु "कर्मव्यतिहारे णच स्त्रियाम्" इति नि ममासो "त्यादावेतर्दयो प्राप्तयो परवा त्वमत आह-निषेधानामिति । अनिषधाश्च बनीयाम इति वणिड । इति मूत्रमा यपठिनपरिभापायानुवाद इति केचित् । परे तु सा परिभाषा शान्दनिश्च विषयिण्येव । अत व परमवागित्यन "अमवनामस्थान-इति निषेध प्राप्नोति । अस्तु स्वादी पदमि त्यस्य । सुबन्न पदमिति तु भविष्यति । सति प्रत्यये एवन् । नात्र मोऽस्ति। अस्ति तन प्रययनोन सम्परतेनि निषेधाश बनीयाम इनि निषेध प्राप्नोति । नाप्रनिषधात् । किं तहि पयुदामोऽय मवनाम स्थानेऽव्यापार 1 यदि केनचित्प्राप्नोति तेन भविष्यति" इति ननमतेति सूत्रभाष्य मनछ। अन्यथा पयुदामाप्यर्थनो निषेधसत्त्वन तदमङ्गति स्पष्टैव । धनितश्चायमय "सुन्नपुमक" इति मूने भाष्यकैय प्योरित्याहु । वस्तुतस्तु द्धि कार्ये पुनर्विधिमामयन सामान्यशास्त्रस्य सङ्के च । यथाऽत्पूर्वस्ये त्यनेन सन्निहितासनहिनशास्त्रसकोचोऽत्पूवा-यपरत्वरूप । एवमा ममासमहणकृतनियमेन बाध्य मामान्यचिन्तयाऽर्थवत्सूत्रस्यायवरपदसमूहायपरव दशस्य कृदननादृशममूहा यपरत्वम् । एव मक्कोचे चान्यत्र नदभावस्याप्यथत मिध्याऽर्थमिद्ध तमादाय नियमशास्त्रेषु प्रतिषेधत्व यवहार इत्याशयेनाह- निषेधानामिति । येन वाक्यस्य मूलकेनोपदशमित्यादेश्चोटेश्य पानावा नत्वादुभयोरप्राप्निरिनि तत्वम् । तस्य सिद्धान्तना ध्वनयितुमाह-म्पमिति । प्रकाशन यानुवादन्यूनता निराचध- सरला। निषेधानामिति । ननु नियमशास्त्रागा निषेधमुखेन प्रवृत्ति विधिमुखन वी मतदयन् । नत्रा ऽऽयमले उक्तरात्या निर्वाहेऽपि विपिमुसेन प्रवृत्तिरिति पझे कर निवाह इनि चन् ? उच्यते, तर पक्ष नियामकशाम्पायोद्दश्यतावच्छेदकव्यापक नियम्यशास्त्रायोद्देश्यता छाव्याप्य यदृप तदान प्रातिरिकत्वेन नियम्यशास्त्रायोद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्न सकोच इति मिद्धान्तात् स्वात-न्ये प्रयोगाहार्थवत्पूवावयवकम्बान- ये प्रयोगाहावदुत्तरावयवरार्थवत्ममुदायानिरिक्तमर्थवच्छन्दम्वरूप प्रा तिपदिकमशकमिति पूर्वसूत्रस्याथ । नादृशमकुचिताथ बोधम्मेवार्थवन्पद कृतद्धितसूत्रनुक्तते । तथा स्वातन्येणे यादि-अर्थवानमुदायानिरिक्न यदर्थवादन नदिनान्त वा नमातिपदिकमवानिति कृत द्वितम्प्रस्यायन 'मूलकेनोपदशम्' इत्यस्य तादृशममदायरूपतया न दोष इति । - ·- । सटीकटिप्पणशब्दरत्न प्रौढमनोरमायां- तत्वम् । यत्तु वदन्ति-समासग्रहणं न नियमार्थ किन्तु विध्यर्थमेव । अर्थ. वत्त्वं हि वृत्तिमत्वम् । वृत्तिश्च द्विधा-राक्तिलक्षणा च । न च सा समासेऽ. स्तीति । अत्रेदं वक्तव्यम् । सिद्धान्ते तावदेकार्थीभावाभ्युपगमा वृत्तिर्नास्तीति चाधितमेव । मीमांसकमतेऽपि लक्षणाऽस्त्येव । यदाहुः- सर्वत्रैव हि वाक्यार्थो लक्ष्य एवेति च स्थितम् ।। इति । अथ नैयायिकरीत्योच्येत ? तदपि न, बहुपटव इत्याद्यसिद्धेः। तद्धितग्रहणं तद्विशिष्टपरमिति चेत् ? न, पचतकोत्यादावतिघ्याप्तः किं चैवंद्रहणपरिभाषया शब्दरत्नम् । "योगात्-" इति सून्न भाष्यकैयटयोः । न च सासमासे इति । नापि वाक्ये इति योध्यम् । एकार्थीभावेति । एकोपस्थितिनियामिका ममुदायशक्तिरेयात्रैका भाव इति भावः । एवं समासे वृतिः सिद्धा । वाक्येऽपि शक्तिरस्ति, विशेषणविष्यमा. चांशे तच्छक्तरर्थवत्सूप्रभाप्यादावुक्त्वात । लक्षणेति । वृत्तौ वाक्ये चेति भावः । असिद्धेरिति । । समासे इव तद्धितऽपि शक्तिलक्ष्णयोरभावादिति भावः । पचतकी- त्यादाविति । न च पूर्ववतित्वोत्तावर्तित्वाभ्यामेव वैशिष्टय निवेशनीयम् । विनिगम- A भैरवी । तर "णच स्त्रियाम" इति विशिष्टादनि रूपसिद्धि । अन्यथाऽस्यापि पूर्ववसिद्धि. स्या- त् । तसः सत्यामन्येतस्याम्परिभापायां प्रत्ययग्रहणपरिभाषया ऽवयवादुत्पत्ति प्राप्नोतीत्या- सवाया 'कृद्धग्रहणे गतिकारसपूर्वस्यापि ग्रहणम्' इति परिभापया निराकरणे कृने गतिकारको- पपदानामिति परिभापाया. 'सांटिनम् इत्यादिप्रयोजनन्तर्हि न म्यादकृत एवं समासे कृद्ग्रहणे परिभापया सहातात्तद्धितोत्पत्तिरित्याशयेन-"नेतदम्या. परिभाषाया प्रयोजनम्भवति, एत- येव सिद्धम्" इति भाप्यतोक्तम् । अस्याः-गतिकारकोपपदानामिति परिभाषायाः। एतया- कृग्रहणपरिभापया । ततो "न मिध्यति, किङ्कारणमप्रातिपदिक्त्वान्" इत्याशङ्कर फूटन्त. स्वात्प्रातिपदिक्संज्ञा भविष्यतीतिसमाचाने परेण कृते सति, कृग्रहणपरिभाषा प्रातिपदिकस. ज्ञायां नोपतिएते, "मूलफेनोपदशम्भुक्त" इति वाक्येऽपि लुक् प्रसज्यतेत्युक्तम् । तत्रा. प्रातिपदिक्त्वादिति प्रतीकमुपादाय 'प्रत्ययग्रहणे यस्मादिति परिभाषासत्त्वान कृदन्तत्वात्सा, अर्थवत्सूत्रेणापि न समायग्रहणकृतनियमेन संघातस्यप्रातिपटिकसंज्ञानिषेधात् इति कैयटेनो. सम् । लुगिति । समासग्रहणकृतनियमेन दन्तत्यप्रयुक्तसंज्ञाया अपि यानोऽवश्य वाच्या, एवञ्च फलाभावान्नैतत्परिभाषापस्थितिस्तत्रेति भावः । अत्र समासग्रहणकृतनियमेन बाधस्य प्रकारम्स्तूपपादित एव । एतेन प्रवट्टकेन स्वाक्तार्थः सिद्धान्तपम्मत इति स्पष्टमय । अन मरे--यत्त्वित्यादिना नैयायिक्मतानुवादे न्यूनतापरिहारायाह--नापि वास्य इति । वृत्ति मिद्धा-शक्तिरूपा वृत्ति सिद्धा । न्यूनतान्निरावष्टे-वाक्येऽानि । अत एवार--हत्ती वाक्ये चैतीति । ममास इवेनि । तद्रीत्यत्यादिः। तद्धितेऽपि-तद्धितविशिष्टेऽपि । मूरऽतिच्या- रिति । तस्यापि सद्धितविशिष्टत्वात्प्रातिपदिक्मज्ञाया आपत्तरित्यर्थः । इष्टापत्तिस्तु कर्तु। माझ्या पचतकि भवतीत्यादौ "विछतिह" इति निघातापत्तरित्यभिमान. । प्रातिपदिक- मनायाम्पिटम्बरापत्तिरिति तु न चित. मप्रकृतहणेनान्तोदात्तत्वस्यत्वात् । तद्वितशि. नापीनि । मत पाए-वृत्ती वाक्ये घेति । पारिवाया वायदादः समस्लाममरमपसमूहपर इति नमः । ममास इति। हत्येत्यादिः। तद्वितपि-तदिनविशिष्टेऽपि । मनव तदिना-नापीलि नोचन। विपक्षे बाधर सून मेव पचतीतीति । इष्टापत्तिस्तु न, पच्तकि मवगीरयातो "निesfer" ति निषा- । भावप्रकाश - ·भैरवी। अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम । मूलकेनोपदंशमित्यादावतिव्याप्तिर्दुवारवेत्यास्तां तावत् । चकाराऽनुक्तस- मुच्चयार्थः । तेन "निपातस्यानर्थकस्य प्रातिपदिकसंज्ञा वक्तव्या" इति गतार्थम् । येषां द्योत्योऽस्यों नास्ति तदर्थमिदम् । अवद्यति । अनुकरणेषु तु अनुकार्येण सहाभेदविवक्षायामर्थवत्त्वाभावादेव न प्रातिपदिकत्वम् । शब्दरतम् । नाविरहेण मध्यवर्तित्वस्यापि ग्रहणापत्तेरित्याशयात् । किं च बहुपटवस्तिष्ठन्तीति वाक्यस्या पि संजापत्तिः। एवं-समायग्रहणस्य नियमार्थत्वामावे। नचार्थवत्त्वाभावाद्वारणं, न्यायनये उत्तरसूत्रे तदसम्बन्धाता कृतीयाप्रमृतोनि-"इति तु स्वरे विशेपार्थम् । अभेदविव- प्यम्-अन्यतरसम्बन्धन तद्वितविशिष्टप्रकृतिपटितसमुदायत्वम् । मध्यवर्तित्वम्-स्वनि- । टावयस्त्वनिरूपितावयवित्वम् । एवोक्तातिन्यासिदैव । नन्वत्र लक्ष्यानुरोध एवं विनि- गमकोऽस्त्यित्यत आह-रिवेति । संशापत्तिरिति । तथाच मुब्लुक् स्यात् । ननु प्रत्ययग्रहणपरिभापया यथा भवन्मते प्रकृत्यादिप्रत्ययान्तस्य ग्रहणं भवति तथा नया प्रत्ययादिप्रकृत्यन्तम्यापि ग्रहणमिति कल्प्यत इति न भवदुक्तो दोष इत्यत आह मूर-किचामिति । अन्न यदवमिति, तद्विशिष्टपरमिति चेदित्यर्थकमिति भ्रमवारणायाह- म्मामग्रहणम्येति । अर्थववाभावादिनि । तन्नये विशिष्टे शक्तिलक्षणयोरभागदिति भावः । उत्तर- सन-"कृनद्वित" इति सूत्रे कृदन्तादिष्वपि तन्नये वृत्यसत्त्वादिति भावः। ननु यदि मूलकनोपशमिति वाक्येऽपि प्रातिपदिकसंज्ञायां सुब्लुक् तहि "तृतीयाप्रमृतीनि" इति समाससंज्ञाविधानहिममत आह--नृतीयेति । स्वरे विशेषार्थमिति । उदात्तादिस्वरकृतो यो विगेपस्तदर्थम् । एव म्वाऽचि यो विशेष: दधि उपदंशमित्यादौ "न समासे” इत्येतत्प्र- निकृता यो विशेपम्तदर्थमित्यप्यर्थः । यदि तु "ज्ञापरसिद्धन सत्र" इति परिभाषामानित्य ग्रहणपरिभापाया भनित्यत्वादिष्टसिद्धिरित्युच्यते, तदा क्लेश इति बोध्यम् । ननु विर- इधर्मवत्त्वाइनुकार्यानुकरणयोरभेदः कयमत आह-मादृदयमूलकेति । वृत्त्याऽनुपस्थितस्य तह जायापत्तरिनि भावः । ग्रहणापत्तरिति । तथा च रेनापि वैशिष्टयग्रहणेनातिव्याहि वेति भावः । ननु लक्ष्यानुरोध एव विनिमयमन भाह-किंचति । तस्य तत्पूर्वत्वात् । न हि प्रत्ययान्तत्वातिप्रसनवारणाय "प्रत्ययवहणे" इतिवदन किञ्चित्तादृश वचननस्तीति भावः । प्लेन बहुपूर्व इत्येव मूत्र्यवामित्यपास्तम्, नित्यापमहापत्तैश्च गौरवाच । ननु प्रत्ययाहा इत्यम्य प्रकृत्यादिप्रत्ययान्नस्य ग्रहपमित्यर्थवत्प्रत्य. पादिप्रकृय-तस्य महणमित्यर्थस्याप्यहापारेण न वाक्ये सापत्तिः, उत्तरस्या न पचनको यादावनिव्या सवा बदुपटव इत्यापमिडिरत आइ मुले-किं चैवमिति । स्वमित्यरय सद्धिनमायस्य तदिति पर इत्यामवारणायाह--समासति । अभावादिति । वृत्तेरभावादिति भावः । उत्तरति । अभवत्यापेक्षयोत्तरसूत्र इत्यर्ध. । सामने पाचर इत्यादावपि वृत्तेरनई कारेण तथाराभावात् । तथा नि-यातिनिरामाय नमबन्धे स्वरयाप्तिः पाचरादौ । निहायो चरितार्यन मामय नेति मावः। स्वर विशेषामिति । अत्तादिस्वरनिमित्तयो यो विदोषम्तदर्थ स्वरचि परतो यो विशेष प्रतिभाक. मादाय वेत्यर्थः। अभेदेति । यत्तु मनुगरण प्रोत्रा न मस्यामनिवानुकायें प्युस्पतिवादन्वयन नियोगित्वेन दोधयतस्यर्थ इति । सन , यारलवादस्य महानिरिक्ने बकायमस्वेन प्रापि दुर्वच सात मनवाद दरवसुननाभेदपक्षी वाचनिय बयारे इनि मान्योनि.is. सरल्या मंशामिरिति । बग्नुभनुम्बाशिक-निष्टविस्तानि मोरेश्ययान्न नदुमयवस्वम्, मानव-म्यनिष्टविपिनानिरूपित्रोदसणामयादिवम् दुभवाचन, सदयनरमान सरसव. भारप्रराशा ·३६८ सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- भैरवी। 'भू' मत्तायाम् इति यथा। भेदविवक्षायांतु संज्ञा स्यादेव।"भुवो बुक-"इति यथा। शब्दरतम् । क्षायामिति । सादृश्यमूलाभेदविवक्षायामित्यर्थ अनुकरण ध स्वसाश्ये नानुकार्यमुपस्थापयति, तथोपस्थितस्य शाब्देऽन्वयप्रतियोगित्व व्युत्पत्तिवैचित्र्यात । एवं च वृत्त्याऽर्थयोधकत्वरूपार्थ प्रत्याभाव इति भावः । अत एव "भू सत्तायाम् इत्या दिनिर्दशा सङ्गच्छन्ते । तदाह-भू इति । अपद न प्रयुञ्जीतेत्यायापरिनिष्टितमित्यर्थ । अन्य चास्मादेव लिङ्गात्परिनिष्ठितत्वम् । भेदविवक्षायामिति । अर्थवच्छन्दोऽपि वृत्तिविषय एतत्पक्षे इति भाव । अय पक्षो मतो छ सूक्त-"इति सूत्रे भाये । अन योश्च रक्ष्यानुरोधाद् व्यस्येति दिक् । शान्दोधविषयत्वयमत आह-त्योपेति । शाब्देऽ उयप्रतियोगित्वम्-शाब्दविषयसमग प्रतियोगित्वम् । व्युत्पत्तिवैचि यात्--कार्यकारणभाने वैचित्र्यात् । अनुकार्यविषयकशाब्दबू द्वित्वावच्छिन्नम्प्रत्यनुकरणजन्यार्थीपस्थितित्नेन कारणताया रवीकारात् । एकत्र--उक्त रीत्या निवाहे च । अत एव--उक्तरीत्याऽनुकरणस्य प्रातिपटिक्त्वाभायादेव । एवञ्च भू सत्तायामित्यादिनिर्देश एलाभे विवक्षाशापफ इति भाव । ननु "अनुसरणञ्चानितिपरम् इति गतिसजायान्निपातत्वादव्ययसज्ञाया लुका रूपसिद्धिरिति चेन्न, कृतो योग एव तत्त वृत्तरङ्गीकारात् । नन्वपदम्य कथम्प्रयोगोऽत माह--अपदमिति । एतत्पः इति । भेदविवक्षापक्ष इत्यर्थ । यथाऽर्थो वृत्तिविपयस्तथा शब्दोऽपीत्यर्थ । अनुकरणन्दिविधम्--व्यत्त शब्दसमा नानुपूर्वीकम् , अव्यत्तशब्दमश च । एतदुभयसाधारणतत्त्व स्वसदृशशब्दमानतात्पर्यको धारणविषयत्वम् । व्यक्तशब्दानुकरणस्थोऽनुकार्यस्योपस्थितरयार्थापन्थापकतास्ति । अव्यक्तानुकरणात्तुपस्थितस्य सा नास्ताति विशेष । एवञ्चार्थरिशिष्टशनमातारपर्यकत्व ध्वनितात्पर्यकत्ये अनुकरणयोरनुकाये तुभयधर्माभाव इति विरद्वधमाभ्यामनुकरणमनुकाया दिन्नमिति भेदविरक्षाबीजम् । एवोभाभ्या शाब्दयोधो वृत्त्या भवतीति वृत्याऽर्थवत्यम स्रयेति भनत्यव प्रातिपदिकसज्ञा । "भुवो युग" इति निदशस्त्वा ज्ञापक । भावप्रकाशा त आह-सादृश्येति । चर वथें । तथोपस्थितस्येति। खसादृश्यमम्बधनोपस्थितानुकार्यशब्दस्य शा दोधविषयवमित्यथ । ननु ममायादिनापस्थिताकाशादलित्वचारणाय धृत्त्युपस्थितस्यदत्तमत आह- व्युत्पत्तीति । अनुकरणाद यत्र तथा नियमोऽन तु भिन्न एव कार्यकारणभाव इति भाव । एवं चेति । उक्तरीत्या निर्वाहे चेत्यर्थ । सासूने तादृशमवत्व निविष्टमिति भाव । भृसत्तायामिति । ननु गेदपशेऽप्यनुकरणमिति गनित्वे निपातत्वे चाव्ययत्वे रूपमिद्विरवेति चेत् ? न, "भुवो बुक" इत्यादावपि तथालापत्ते , इनिममभिव्याहारे दोपाध्याये गएव त प्रवृत्तेरिष्ठत्वाचे ति भाव तदाह-आरीति । तेन नवेनास्याक्सिमद । तथा च मूलमुपलक्षणमिति भाव । परिनिष्ठितत्वमिति । तादृशा वसाभावेनाप वृत्तनित्यविध्युश्यतावच्छदवानामा नसादिति भाव । अर्थदिति । यथाऽयों वृत्तिविषय एव शम्दो पत्य । दिगिति । तदर्थस्तु स्त्रमदृशशम्दमानतात्पर्यकोचारणविषयत्वमनुकरणत्वम्। तच मा इयेन वृत्त्या या। तन शब्दोऽपि धनिवणान्यतररूप । अत एव पटदित्याहत्या पच्चशास्रग धनन दैनन् । धनिमात्रानुकरणे वर्णाच्चारण त्यानुपतिकर । अत वाव्यतानुपरणस्येत्यादि माच्छन पनि । सरला। शिष्ट प्रानिपदिकमशक भवनाति मन्त्रार्थस्वाकारण 'बहुपन्च इत्यग्य पूर्वमा धमत्तात्मातिपदिकमा मिद्धिरिनि 'बहुपरबस्तिष्ठन्ति' इति वान्यस्य अन्यतरसम्बन्धन तरैशिष्टशामावाम नदापत्तिरिति न करे दोष ल्यवधेयम्।

·इति तदर्थः । आइति। व्युत्क्रमेगाहेत्यर्थः। ननु हाप प्राग्भा आमादायवेष्टमिद्विग्न माह-उत्तरपदेवि ३६६ अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । लिङ्गविशिष्टस्येति । लिङ्गबोधकप्रत्ययविशिष्टस्यापीत्यर्थः । परिभाषायाः प्रयोजनन्तु-अयस्कुम्भी "अत: कृकमि-"इति सत्वम् । तद्धि कंसादिपत्तरपदेपु विधीयते । किं च , कुमारीमाचष्टे कुमारयति । "णाविष्ठवत्" इति टिलोपः। Vo शब्दरतम् । विशिष्टस्यापीत्यर्थ इति । प्रातिपदिकत्वतस्याप्यधर्मागां लिङ्गप्रत्ययविशिष्टे अतिदेशादिति भावः । स्पष्टं चेदं “बहुव्रीहेरूधस"-इत्यत्र भाष्ये। इय च प्रातिपदिक सामान्यग्रहणे तद्विशेषग्रहणे च, तद् ध्वनयन्नाह-अयस्कुम्भीति । किं चेत्यादि च । उत्तरपदेविति । अत्र च ड्यन्तमुत्तरपदमिति भावः । टिलोप इति । इदमुपलक्षणं पुचत्त्वस्य गिचश्च । सामान्यग्रहणेऽपि प्रवृत्तेरेवानया परिभाषया ध्याग्रहगवैयध्य भाष्ये भैरवी। 'प्रातिपदिक्ग्रहणे' इति परिभाषायां लिङ्गविशिष्टस्यापीत्यम्य-लिङ्गयोधक्प्रत्ययविशिष्ट- न्यापीत्यर्थः नन्न तद्विशिष्टस्य ग्रहणे मानमाह-प्रातिपदिश्वेत्यादिना । स्पष्ट मिति । तत्र हि- 'कुण्टोनी' इत्यत्र नद्यन्ताहहुव्रीहेरित्यर्थो "नवृतश्व" इति सूत्रस्येत्यांभिप्रायेण क्यापा- 'दितः । यदि नयन्तं बहुग्राहित्यम्य प्रातिपदिकत्वयाप्यम्यातिदेशः परिभापया क्रियते, तदा तहापादनमतिरिति नद्यन्तप्रकृतिकसुबन्तोत्तरपदकाइबीहरित्यधन परिहार इति त्वन्यन् । ननु 'अयम्कुम्भी' इत्यत्र प्रतिभागमादाय अत• कृमि” इत्यस्य प्रवृत्तिवि- प्याति न परिभाषापयोगोऽत आह मूरे-तद्वीति । उत्तरपदम्यत्यम्य लाभम्नु "नित्यं समासे” इति सूत्रा-समास इत्यस्यानुत्तरपदस्थस्येत्यस्य वाऽनुवृत्त्या विसगान्तस्य पूर्व- परत्वलाभ उत्तरपदस्याभेषेण प्रत्यासत्या क्सादिस्पन्तद् गृह्यत इति परिभाषाया उनार्थ- कन्वमावश्यामिति भावः । एतादृशार्थम्बोरारं विना न अयम्कुम्भी' इत्यत्र भत."इति मूत्रम्य प्रवृत्तिरित्येतदुपपादयति-अत्र चेति । पुंवदारस्य टिलोपबाधकत्वाभिप्रायेणाह-दमिति ननु प्रकृते कुमारीशब्द औषधिजातिवाची इति भापित'स्कत्वाभावान्न पुंवद्धावस्य प्राप्तिरत आह--णिचश्चति । एवमोपलक्षणत्यावश्यरत्येन वयोविशेषविशिष्टवाचरत्वेऽपि तस्य प्रकृत भावप्रकाश ननु रिडविशिष्टस्य ग्रहोऽपि प्रत्ययानवेनाप्रातिपदिकममेवात माह-मूले प्रत्ययेति । नयाचष्टे. प्रातीति स्पष्टमिति। तत्र हि कुण्डोना'इत्या "नवृतश्च इति यापादितो नपन्नबहु हेरित्यर्थात् यन. स्थावट्ठीहित्वात्तदानि. नद्यन्तारा यः समाप्त इत्यर्धन परिहत. निय-तप्रतिवमुत्रन्नोत्तरपदवःममास तीति । ममाम इत्यस्यानुत्तरपदस्वस्येत्यस्य वाऽनुवृत्त्या दिमान्तिस्य पूर्वपदत्वबोधनेनोत्तरपदस्याक्षेपण प्रत्या त्या कमादिरूपायैवोत्तरपदस्य ग्रहणादिति भाव.। तत्क्रनितमाह-अनचेति । पुषत्वस्य बाधक वादाह-इदमिति। ननु नाय कुमारीशग्दो वयोयुक्तस्त्रावाची किन्तु भीषधिजातिवाची नित्यत्राङ्गिति न पुवत्वमत पाह-णिचश्चेति । तथा चोपरक्षगतावदयारवे वयोवायकत्वेऽपि न दायकम्। प्लेन पुत्र स्वमुत्तरीत्यान, मिच तु तत्करोतीत्यनेन । तदितिहि द्वितीयान्तोपनक्षणम् इति मा-यातिहरदत्तानुरोधेनैनि ध्वनितम् । तदित्यनेन वर्मसमर्पक प्रातिपदिकमुच्यते पूर्वस्यैवार्य प्रपञ्च इति मिदानात् । चेन तत: मोऽपि प्रत्ययविशिष्टे इति। वैशिष्टय य अघटितत्व, स्वनिविधेयनानिमपितदेयत अपघटितत्वम् , म्वविशिष्टापरवत्यन्, प्नत्रितयम बन्धेन । स्ववैशिष्टयन वनरक, कनिष्टविधेयनानिरूपितोदेश्यता ययेनस्सन् एतदुमयसम्पन्धेन । दिलायसम्बन्धनिवेशेन हाई पदी त्याऽनया परिमापमान रवृत्तिमातिपदिश्वमरोप्य र प्रत्यय. । नृर यमायनाभिर प्यावृत्तिरिति बोध्यम् । सररा।

·- सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमाया- एवं यामिनयन्त्यहानि इत्यत्र प्राचारे किवपि फलम् । डयाम्भ्यां प्रागिति । तेन शब्दरतम्। शक्षितम् । न च दृष्टा माला' 'दृष्टा गौरी इति समुदायान्यानुपसर्जननीप्रत्यये तदादिनि यमाभावात हयावन्तत्वेन तत सुत्रुत्पत्त्यर्थ तदस्तु । लिङ्गविशिष्टपरिभाषया तु नात्र सिद्धि यारहितस्य दृष्टा माल इत्यादे. समुदायस्य प्रातिपदिकत्वाभावेन तदतिदेशाप्रवृत्ते । एवं चाम् दृष्टया माला देवदत्तत्यादायकपदान्तरित वनेकान्तरतापत्तिरिति वाच्यम् । एत- जाप्यप्रामाण्येन प्रातिपदिकसाहयेण च पृथगर्थोपाधापविभक्त्यन्तानवयनकडयाव- न्तस्यैव ग्रहणेनादोपात् । प्रत्येकमपि पदत्वसस्पेनकान्तरस्वाभावाच उत्तरसङ्घयाया पूर्वसंख्यावाधात्वात् । नियमार्थ नु न, त्यूडन्त दोपापने । कुत्साद्यर्थस्वार्थिकाना भैरवी नाही नानुपपत्ति । परिभाषाया नापकस्य "मार श्रमणादिभि" इति निशम्य विगेपविषय त्याद्विशेषग्रहण एवेति श्रमवारणायाऽऽह--माम न्येति। मूरे 'इत्येरसिद्ध इति यत्तदसगतमि त्यभिप्रायिकामागां निराचष्टे-नरेत्यादिना । तदस्तु-डाव्ग्रहणमस्तु । नवस्तु दृष्टा मालेति समुदायात्सुस्तथापि हड शादिलोपेन सिद्धमत आह-एव यति । समुदायात्सुबुत्पत्या एकपदत्वे चैत्यर्थ । एकान्तरतायत्ति -"साम एकान्तरम्" इति सूत्रेण कपदान्तरितत्वप्रयुक्तस्य निघातनिपेधस्यापत्ति । एतद्भाण्यात । इयान्ग्रहणस्योक्त नियमार्थत्व प्रतिपादनपरभाष्येत्यर्थ । पृथगितिपृथगर्थोपस्थापको विभक्त्यन्तोऽनवयवो यस्य समुदायम्य तस्य ग्रहणमित्यर्थ (समासघटकस्य चित्रगीत्यादिसमुदायस्थस्य व्यावृत्तये आह-पृथगिति। अजेत्यादिसनहाय-विभक्त्यन्तेति। पूर्वोत्त यत् "आम 'इत्यस्य प्रवृत्तिरूपम्फरन्तद्विघटयति- प्रत्येकमपीति । वाधकत्वादिति । गौणी मुख्या वा उत्तरसख्या पूर्वसख्याया बाधिकेति “अइउण सूतीयभायसिद्धान्तादिति भाव । नवयम् 'आमतिसुन्दरपुरप' इत्यत्र तस्य सूरस्य प्रवृत्तिने रयादिति वाच्यम् , एकान्तरमिति पदै स्वस्तित्वकल्पनेनाधिक कायमिति स्यरितेनाधि- कार" इति सूनार्थात्प्रकृतेस्पदेन समासात्मपरस्यापि ग्रहणमित्यथनाटोपात् । ननु प्रक तसूत्रस्थ इवाग्रहण स्त्रीप्रत्ययान्तावन्यन्तादेवेति नियमार्थमस्त्वित्याशङ्का निराचष्टे লী। পদভে বিষাদ্বিয় সই মুমূরিযিনি মহানায়বিৎষৰি মুৰয়াঃ- सामान्येति । एतदर्थमेव पूर्व सामान्यग्रहणे इत्युक्तम् । सद्धितमिति। एतस्या च मत्या नार्थो डयान हणेनेत्यनेनेति भाव । परमम्लोपरि शकते नवेति । तत -ममुदायान् । मुत्पत्यथमितिाना वाक्यात सुयुत्पत्ती समागमहणन्यावालाभ , अनीप्रत्ययान्तवाश्यस्य तत्वमाभवात् । तिन मशाव्यावृत्तावपि मुयुत्पत्तावक्षते । नवमपि सरकारमादरक्तत्वात्प्रत्येक न विशिक्षन नुवापत्तिरिति वाच्यम् । बौद्धसत्ता या क्त्तृत्वेन प्रत्येक्मुक्तत्वेऽपि विशिष्टनिष्ठस्यानुत्तस्वात्तदापत्त । पिच ड्याद्ग्रहणमामोत्तदापत्त मुवचत्वादिति भाव । तत्-ध्यादग्रहणम् । आदिना दृष्टागौर इत्यस्य परिग्रह । फनाभावं निराच:- एक्चति । सुक्ष्पत्या एकपदत्वे चत्यर्थ , "आम एकान्तरम्" इत्यनेनेति भाव । एतदायति। प्रकन सूपस्यनदेययंशवायरोक्तभाभ्येत्यर्थ । मूतत एव मथा न लभ्यते इति मान्यप्रामाण्याअयशमझलमित्या शयेनाइ-प्रातीति । पृथगर्थोपस्थापका विमत्त यन्नान अवयवा यस्य समूहस्य नस्य उपाय नस्ययर्थ । चित्रगीत्यादिसग्रहाय पृधगयापस्थापनि । अजेयादिसंग्रहाय विभक्त्यन्नति । तथा च सामत्यय 1 परिभाषा न प्रपत्तने फ्लाभावादिति भाव । फल विधयति-प्रत्येकमिति। वाधारयादिति । प्रापदितिकत्वाभायनेति । निद्बोधकप्रत्ययविशिष्टस्वाभावनेत्यपि संध्यम , ममुशायरय म मिशिलामावार। - - भावप्रकाश। । सरा। - ·भेरी। स्वप्रतिश्या ताव मात्रस्यापि ग्रहणादित्यन्यत्र विस्तर । नियमार्थमिति । स्त्रीप्रत्यया ताश्चत रचाय अजन्तपुलिङ्गप्रकरणम् । ३७१ लोहिनिका आर्यका च सिद्ध्यति । तथा हि, स्वार्थिकत्वेनान्तरङ्गः परश्च "लोहि. तामणो" इति कन् डोपं वाघेत । ततो लोहितिकेन्येव स्यात् ; इष्यते तूभयम् । डीव्ग्रहणसामर्थ्यात्तु ड्यन्तात्कनि रूपद्वयं सिद्धम् , “वर्णादनुदात्तात-" इत्यस्य वैकल्पिकत्वात् । आर्यशब्दात्तु "न सामिवचने' इत्यत्र ज्ञापयिष्यमाणोऽत्यन्त- स्वार्थिकोऽपि कन् आग्रहणसामर्यात् पूर्व न प्रवर्तते । तेन "उदीचामात. स्थाने यकपूर्वाया.' इति इत्वविकल्प सिद्ध्यति । शब्दरवम् । "कुत्सिते” इति सूग्रस्थमाप्योक्तरीत्या पावन्नादुत्पत्त सिद्धत्वादत्यन्तस्वार्थिक माह-तथा होत्यादिना। स्वार्थिकत्येन-अत्यन्तस्वायिकत्वेन । परश्चेति अभ्युच्चय । एव , "लोहितालिगबाधन वा” इति न वक्तव्यमिति भाव विकल्पः सिद्धयतीति । अन्यथाऽऽयंशब्दात्कनि समुदायोत्तरटापैव रिङ्गसम्बन्धोध- नियमानि यति । त्यूडन्न इनि । तिप्रत्ययान्ते उदन्ते चत्यर्थ । युति च इत्यादिमनहाय नियमाता तस्य नाना । नन्वेतया मुत्रुत्पत्तो किम्मानमिति चन्न, युवता पश्य' 'युवतिका युतितरा' इति ना यायोगस्य श्वशुर सञ्चा' इति सोयनिशस्य च मानत्वात् । एवमूहन्ताद्विभक्त्युत्पत्तो “नो धात्वो” इति सूत्रमपि आपरम् । नच डगमन्तात्तद्वितो- त्पत्तिबीसरे न्यूनीति' इतिम्यादिति वान्यम् , सन्द्रितपदग्य तिप्रत्ययान्यतद्धितपरत्वात् । मायोत्तरात्यति । इय रीतिर स्फुग । परमिति । यपाकुत्पाद्यर्थद्योतकत्वेन स्वापिक्ता तषु “कुत्सित ' इति भा योनरीत्या फ्लाभावेऽपि एतदायोक्तन्यायाविषयाप्तेपु परभि स्य "कुत्सित" इति सूत्रभाष्योनन्यायाविषयतासूचनायाह-त्र यन्तेति अन्तरङ्गस्य बग्य त्यादहिरहशाम्रमतुत्यपरमिति "परश्च" इत्यनुपपन्नमत आह-अ युच्चय पनि । विप्रतिपेधाभा म्वीकृत्य वाट इत्यर्थ । एवञ्च-झ्याग्रहणम्य परममूलनार्थसाधत्वनावश्यकतया चत्यर्थः। नन्यस्तूनरीत्या कन पूर्वमुत्पत्तिस्तथापि कन्प्रकृत्यार्यशब्दान्मध्ये टावुत्पत्त्येष्टसिद्विभविष्य तात्याह--अन्यथेति । उननियमाभाव इत्यर्थ । नयात्रैमाद्विवचनन्यायोपन्यसननिपल. गोगा मुरया चोत्तरा मरया पूर्वा सरया बापत इत्याउण्मूथभाप्यान रिति माव । नरेवमामनिमुदर देवदत्तत्यादायपि तन्त्र स्यादिति वाच्यम् । इष्टापत्त । आम अन्नतिमि येवैवष्यवधाने पारितायनान्य प्राप्रवृत्या पुनरकग्रहणादामन्तरित पदत्वयोग्यताशन्यस्यैव ग्रहगात् । यश मत्यभिधान परे सरिस नादवेनि तदापार । त्यूहन्त इति । युवति त्रप्रियादावित्यथ । तथाच श्वशुर श्ववा"इत्यादि मप्रिनिदेशस्य युवनी परय जुनिरा युवतितर ब्रह्मानन्धूतरति मायापुदान यूहन्नमठियमप्तदिन यायामात्यापत्तिरिति माय । मिदान शादेशम्य पूर्वान्न वेन कचिनिशय तदनन्नवाच लिहाव शिरिभाषया र मुश्पत्तिनिवाऽरि डायग्रहणस्य स्त्राप्रत्ययम प्रोपलशपावन तनम्नमिद्धिति पोयम् । नम्वद यूनानिरिति स्यात् । सद्धिनत्वादिति चन्न । नदितपदम्य तिप्रत्ययान्य रसादित Verm। रीत्यति। पुरामविष्यनि ममनन्तरमेव । परमिति । "इमिरे ' त्यादिपरय THANTYA येषां स्वारिका सहिषय:पि नरभावन मथा निरपकानां येषां न तदपयन सार प्र पनमिन भार । जनस्व रपटा मरिष्यति परम्नादिति प्रतीके । उतोरव ६-अत्यन्तति। पचति । म याथै स्पस्यापरवे नम्५ । तवालस्य नेनेव निदारिधि माय । ननु पूर्व पयपि पुरभाग र सिरियान मार-मन्यति । - - भारप्रकाश। 1 पदमा एप । रमित ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- स्यादेतत् । एवं सति बहुगोमत्केति न सिद्ध्येत् कप: प्रागुगिल्लक्षणडीप्प सङ्गात ; इति चेत् ? मैवम् । अकृत एव समासेऽलौकिकप्रक्रियावास्ये एव उत्त- रपदस्यावयवीभूय समासान्तः प्रवर्तते इति वक्ष्यमाणत्वात् । म च विभक्के शब्दरतम्। नसम्भवादेकाद्विवचनन्यायेन समुदायादव यापि कन पूर्व टायभारे आत स्थानिक-बा. भावादिकल्पामिदिरिति भाव । डोप्रसन्नादिति । अन्यपदार्थस्य स्त्रीत्वादिति भाव । अकृत पवेति । इद गोत्रियो -"इति सूझे भाज्ये स्पष्टम् । समासान्ता इत्यत्र "ताइय्यांताच्छयम् इति हि तत्रभाष्यम् । अरौकिक प्रक्रियावाक्ये एव' इत्यस्य प्रवर्तते इत्यनेनान्वय । के प्रवर्तत ? तयाह-उत्तरपदस्येति । अनन्तरमिति शेष । अवयवीभूयेत्यम्य प्रक्रियावास्या त्यादिः । एतस्वल्पकथनम् । अवयवत्य प्रमाणमाह-समासान्त इति । तच्छन्दवा । भेरपी। त्साद्यर्थनेकार्थीभावापनस्याऽऽर्यशब्दस्य निष्कृय तस्य स्त्रीत्वेन योगासम्भोनव ततष्टानभा बस्योपपादयितु शक्तत्वादिति याच्यम् अन्य कनोऽत्यातम्याथिरुतया ताशयुक्तरभानान् । इदम-अकृते एवेत्यादिना यदुत्त तत् । एवञ्च यम्य स्त्रीत्वेन यागोऽन्यपानाधकन्तत्त- स्योगिदन्तत्वाभावान डीप प्राप्तिरिति भार । आवश्यकथायमर्थोऽन्यथा 'बहुकुमाराक' इत्यादौ कबुत्पते प्रागुपसर्जनद्वस्वत्वस्य प्रवृत्ति स्यात् । अलौकिकप्रक्रियावाक्य समाया न्तप्रवृत्तौ तु अन्यपदार्थविशेषणतापनार्थप्रातिपदिकान्तस्य स्त्रीप्रत्ययान्तत्वाभावान्न हस्व- ख्य प्राप्ति । उत्तरपदस्येत्यादिकथनस्य प्रकृतानुपयुक्तत्वशां वारयति-तत्स्वरूपनि । तर ब्देति । चरमावयववाव्यत्वादित्यर्थ । यद्यस्य चरमावग्रबन्ध रिक्षितगभविष्यत्तदा समा- भावप्रकाश अन्तरङ्गस्यादिति भाव.। यत्तु फुत्मायेवाभावापन्नस्यायशदत्य निकाय स्त्रवेन मन्ब ५ स्य दुर्वचनान्मध्ये टावभाव इति । तन्न, अत्यन्तस्त्रायिकत्वेन वथा युक्त वस्त्रात् । तदव नयनार- समुदायविति । एतेनोक्तरात्या लोहितिका लोहिनिकैन्यनयोरपि मिद्धिरित्यपास्तम् । यत्तु अस्तव त्यादि सिद्धान्त इत्यन्तग्रन्थमनू ध तत्र पक्षातर दोषानुद्धारा मरूपमूवस्थभाष्यादुत्तरपदस्यान्ना हर समासे एवेत्यस्य लाभेन तद्विरोधापत्तश्च, बहुचर्मिके यत्र प्रत्ययस्यादिति इत्वानपत्तेश्च पुरस्तादिति पद सुप इति निषेधापत्त । न चेष्टायत्ति, तरैव भाष्यस्तव तस्योदाइनत्वात् । मिस ममामाना स्त्र ममासतत्पुरुषादिपदाना लक्षणाया मानाभाव । ण्यन ने एव ममाम सुन्नकि च ममाम्योत्तरपदस्य वाऽवयवा ममामाना प्रति मिदन । व 7 डोविशिष्टस्यासममत्वात्तन प्रागेर क्प । दया मतारसतोवा यसद्धित प्राप्तस्तद्विषयर एवामौ नियमो नत्वतादृममामान्तविषयक इति तास्वारस्यार । नच लिङ्गविशिष्टत्यनया सोऽपि प्राप्नोत्येवेति वाच्यम् । प्रतिपक्षी इत्येय मिद्ध प्रातिपदिकमहोन सशान्तरेण तदुपस्थिती सा नोपतिधन इति शापनात् । अन्यथा गहुगोमनान्यपि पो स्यात् । तदनि खेन ममाधान खगतिकगतिरम् । “अन्न " इति सत्र “प्रिभ्या पाहम्मुर्खनु"इति सूत्रं च ममाम स्यैवावयव इति मायादिपयानोचनया रभ्यते । गोम्नियोरिनि सूप्रभा'य खेरदश्युक्ति , उकविरोध । प्रियपध- प्रियगय स्यादावालवृद्धयो प्रमहाचेनि लादुक्त नभनि घायन प्रत व्याप इदमित्यादि । हि-त । बनमारा रयादी का प्रागनिरोपमगर स्वप्रातिनिरामा योऽन्नर. व समानेनुमेवमुक्कम, तम । प्लेन लक्षाया मानाभाव इत्पपारलन् । च य सम्यकारयुक्ति Far माव इति भाव ! दयावग्रहोते. फुले चाम्यारश्यरन धनयितुमेवारस्य पदाने मूले । म व्यवहितान्वयथेषपूराभ्या व्यापत्रे-भलौकित इति। तदुक्ति पश्यनि-नदिशी तमंति ·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ३७३ पुरस्तादित्येके । परस्तादिति पक्षे तु तद्धितान्तत्वात सुब्लुकि पुनः सुपि चाकृते शब्दरत्नम् । च्यत्वादिति भावः । समासस्यैवायमन्तावयव इति "अन्तः" इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । इत्येके इति। अन्नारुविधीजं तुसमासार्थवाक्यस्यान्त इति "गोस्त्रियो:-' इति सूत्रस्थ. माप्यस्य च वाच्यार्थविरोधः । न हि सुरहितं समासाथै किन्तु तद्विशिष्टमेव। कि तत: पूर्व कपि ततः समाससज्ञायां सुब्लुकि टापि बहुचमिकेत्यादावापः सुम्परत्वादित्याना- पत्तिः । तत्र विभक्त्यन्ते ऽन्यपदार्थबोधकत्वारोपेण स्त्रीत्वस्य तदन्तेऽसत्त्वात्मुलुकः पूर्व कयन्ताहापिति वक्तुमशक्यमिति । परस्तादिति पने विति । न च विशिष्टस्य सुबन्तत्वाभावेन सुबन्तात्तद्धित इति सिद्धान्तविरोधः । तेपामतिरिक्तार्थामावेन परिपूर्ण- म्पदमिति न्यायाविषयतया तस्य सिद्धान्तस्य समासान्तविपये ऽभावात् । एवं समा- भैरवी। । भावप्रकाश सादित्येवावक्ष्यत् । समासस्यैव-समासार्थवाक्यस्यैव । एवकारेणोत्तरपदावयपत्वमतनिरासो ध्वनितः । नचास्योत्तरपदानवयवत्ये 'द्विपुरी'इत्यत्र समुदायम्य कथं त्रीत्वमिति वाच्यम् , लिङ्गस्य लोकाश्रयत्वेन खट्वादिशब्दवत्समुदायस्य स्त्रीवाचकत्वस्वीकारात्। इति सूत्र इति । स्वरनिधायक इति शेषः । अत्र-पुरस्तादिति परे । सूत्रस्थमाध्येति । “ तार्थ्यात्ताच्छब्द्यम्"इ- त्युक्तभाष्येत्यर्थः । नहिं सुपः पुरस्तादिति पक्षस्वीकारे भाष्यकारीयवाक्यवाच्याविरोधमा- अमेव दोषः, किन्तु लक्ष्यासिद्धिरपीत्याह--किञ्चेति । ततः पूर्वम्-सुपः पूर्वम्। ननु मुलुकः पूर्वमेव क्यन्तादापि कृते लुकः प्रवृत्या न टाप. सुपः परत्वमत आह-तति । तदन्ते-- कबन्ते । असत्त्वादिति । तन्मते कबन्ते स्त्रीबोधकत्वस्य वक्तुमशक्यत्वादित्यर्थः । आरोपित- स्यान्यनारोपे मानाभावादिति भावः । परस्तादिति पक्षे विति। तुना न पूर्वोक्तभाप्यवाच्या- योपपत्तिरेव फल, किन्तु विशेपान्तरमपीत्याह-पुनः सुपि चाकृत इति । तथाच 'बहुचमिका' इत्यस्य सिद्धिः स्पष्टैव । विशिष्टस्य-वाक्यस्य । समाधत्ते-तेषामिति। समासान्तानां यद्यपि प्रत्ययेतिमहासंज्ञाहरणेन प्रकृत्यर्थनार्थवत्त्वमस्ति, तथापि तदतिरिक्तोऽर्थो नास्ति। अत एवा- त्यन्तस्वार्थिकत्वव्यवहारस्तेपाम् । एवन-उक्तन्यायस्य समासान्तविपये अभाव च । तद्धि- चरमावयववाभ्यन्तशब्देत्यर्थः । अन्यथा समासादित्येव सिद्धेतदुपादान व्यर्थमिति भावः । समासम्यो. ति। उक्तमाप्येकवाक्यतया तदर्थकवाक्यस्यैवेत्यर्थः । एतेन मूलयटापभिमनोचरपदावयवत्वनिरामः; द्विपुरीत्यादितहकलानामन्यथासिद्धः । एतेन पक्षान्तरे दोषानुद्धारादित्यपालम् । अन्त इति सूत्र इति । स्वरविधायक इत्यर्थः। एतेन तत्सर्यालोचनया तथाऽनाम इत्यपास्तम् । तदुक्तं बहुचमिफेति दोषमुदति- अनेत्यादि । एतेन पुरस्लादिति पक्षः कैश्चिदुपन्यस्तः स उक्तदोपापत्त्या सपैदय इति सण्डनदुक्कमपा. सम्। संज्ञायां-प्रातिपदियरवेनेति शेषः। ननु तत्र कप्यपि समाममाममझालं तद्धितान्तवाव्यातिप. दिकरवे समासप्रातिपदिक्संशाममकालं टापि सः मुनुक्यायमुप इति नियामावेनेष्टमिदित आह- तति । बहुचमिकेत्यादावित्यर्थः । तत्र तेन यत्रोधकत्व नस्य तदन्ते कयन्ते प्रमत्वात् । भारोपित. स्यान्यधारोपे मानामावाददर्शनाचेत्यन्वयार्थ एवं चास्रोस्वादेव प्राक् न टाविति भावः । मत्लादिनिच्छदैन व्याख्यान त्वध्याहारप्रसगानोचितम् । विशिष्टस्य-वास्यस्य । तेषां-ममामान्तानाम् ।म चा भावे. नेत्येव मिद ऽनिरिकत्यधिसमिति वाच्यम् । प्रत्यय इति महामशानुपपत्तेः। प्रत्यर्थापक्षया ऽतिरित्तः परवाच्यो चोत्यो वा नारतीत्यन्यदेत । सावित्यादिवध मान्यतरवैयर्यम् । इयमेवात्पन्नवाधिक वारि गतिः। मत एव च स्वारिक इति तत्र व्यवहार ! मायनर नु कुत्मापरवेशेनेति भावः । न्यायति । सन्मूलभूनेत्यादिः। एपमिति । यथोकरीत्या तमिदानामावतत्र तथेत्यर्थः एवं चेत्यपाठः इत्यस्या- - 1 ·गाहावादिमिरनाकरोत, हन् पश्यनि-अत्यन्तति। तस्य-समारप्रहगय । यतिमा । स्यादिविषयबापाउदात्वमिति भावः। परितमाह-प्रबंधेति । योचमूलन्यायेनेदसिसी मेत्यर्थः । अनुवाद एवति। तेन सूत्रभाध्ययोन विशेष इति भाव. । यत्तु बरनुतरित्वत्यापश्यमिश्यन्नमनूपगम, तत्प्रत्यारयानस्य पानस्तत्वात्ममामान्तानामपि चन्तादुत्पतिप्रमहाव बहुगोमतपेवापसी बहुगोमा सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- वस्तुतस्तु ड्यापोर्ग्रहणं मास्तु। सुबन्तात्तद्धितोत्पत्तिरिति निष्कर्षः। सुपः प्रा. गेव च व्यापी प्रवर्तते, स्वार्थादिप्रयुक्तकार्याणां क्रमिकत्वस्वीकारादित्यवधेयम् । शब्दरत्नम् । सुबन्तात्तद्धितोत्पत्ती, प्रागेव ड्यापोः प्रवृत्तौ च बीजमाह-स्वार्थादीति । स्यार्थ- द्रव्यलिङ्गसंख्याकारकेत्यर्थः । स्वार्थः प्रवृत्तिनिमित्तम् । विशिष्टबुद्धौ विशेषगज्ञानस्य कारणत्वात्पूर्व जात्यादिज्ञान, ततो धर्मित्वेन प्रधानत्वाल्लिङ्गादिभिरप्याकासिमत्वात्तदा. श्रयज्ञानं, ततः स्वमात्रापेक्षत्वाल्लिङ्गस्य ज्ञान, ततो विजातीयक्रियाकारकापेक्षया सजा. तीयपदार्थापेक्षसंख्यायाः प्रथममुपस्थित्या तज्ज्ञान, ततः कारकरूपविभत्यकाला, त. निवृत्तौ हि वहितकुत्सादियोग इति "कुत्सिते” इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । एवं च हा. नक्रमानुरोधेनैव तत्तत्प्रयुक्तकार्यप्रवृत्तरौचित्येन मिकत्वं स्पष्टमेव । यद्यपि लोकानां बोधो न क्रमेण तथाऽपि शास्त्रप्रक्रियायां शास्वत्कल्पितोऽयं क्रम । अर्थवदुहेशेन प्रातिपदिक- स्वविधानात् । प्रातिपदिकोद्देशेन लिङ्गादौ डीबादिविधानादिति योध्द्यम् । अत एव "ध- कालतनेषु-" इति चरितार्थम् । स्पष्टं चेदम्--"अच परस्मिन्-" इत्यत्र भाष्यकैय- टयोः । एवं चैतन्न्यायसिद्धार्थानुवाद एव च्याग्रहणम् । अत्यन्तस्वार्थिकानारम्य तस्य स्वार्थ इत्यादिना । जात्यादीति। आदिना गुणक्रिययो. परिग्रहः । स्वमात्रेति । सड्सगाकारक- योस्तु भिन्नपदार्थापेक्षत्वमिति तयोरुपस्थितेरादौ न सम्भव इति भाव । तज्ज्ञानमिति । पूर्वः माकासितत्वेनेत्यादि. । आकाक्षेति इतरान्वयार्थमिति शेप. । लिजादौ लीगदीनि उभयता. दिना व्यावन्तात्स्वादेः परिग्रहः । अत एव-परिपूर्णस्यैवान्यगन्वयादेव । करितार्थमाह- एवञ्चेति । उक्तन्यायेनेष्टसिद्धौ चत्यर्थः । अनुवाद एवेति। एतेन सूनभान्ययोरविरोध इत्येतद- भिहितम् । यत्तु ड्याग्रहणसामर्थ्यलब्धनियमाकारे यत्तद्धितपदन्तस्य तद्धितसामान्यपरत्व- मिति बुध्वा मौलग्रन्थोपरि यट्रेवन्तर्हि बहुगोमतीका इति स्यादिति दूपणाभिधान, तन्न युक्तं, तत्रत्यतन्द्रितपदस्य सार्थकवदितपरत्वादित्येतद् ध्यनयन्नाह-अत्यन्तेति । तस्य- तद्धिते तथा सुवचत्वेऽपि अत्यन्तस्वार्थिकतद्धितानामन्तरङ्गत्वात्प्रातिपदिकादरपत्तायावेन डयाग्रहणाव. श्यक्त्वमित्याशङ्कय निष्कर्षे "घकालतन" इत्यनेन सुबन्तात्तद्धितोत्पत्तशापनादिति हेतुनौंध्या, पाक तयोः प्रवृत्ती स्वार्थादीति हेतुरिति व्याचख्य , तदफल, न्यायेनैव निर्वाहात् ऐकरूप्ये मम्भवति वरूप्यस्यान्या व्यवाद; तद् ध्वनयन्नाइ-सुबन्तादित्यादि। एतेन मान्यरीत्यावदन् दण्डी परारत। अत एव मूले एक- हेतुमाध्यद्यसमुयायकश्च प्रयुक्त । तद्गुणसंविशानरहयोद्यर्थमाए-स्वायत्यादि। भादिना गुमा दिपरिग्रह स्वमा ति। संख्याकारकयोस्तु भिन्नपदार्थापेशत्वमिति भावः। मान-पूर्वमाकाशितत्वेने यदि । अथांकाक्षेति । तरान्वयार्थमिति भावः। तप्रिताविति । विमलयाकाभानिवृत्तारि. प. हि-यत.। परिपूर्णत्वात् न तु तत. प्रागिति भाव. । मादिना उगन्तापुरेशेन स्लादिविधानाशी एकरूप्यार्थमेवाइ--अत एवेति । परिपूर्णस्यैवान्यप्रान्वयादेवेत्यर्थः । तत्त्वं च निवृत्तनिङ्गस भैरवी। - भावप्रकाश। - सानापत्तव्य । नन तत्रारत स्वेत्यापुजी वतिरिति वाय, पाया महापगस्य माम ·मजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ३७७ सुङस्योरिति । सोरुकार: "अवर्णनसौ-" इत्यत्र विशेषणार्थः । असीत्युक्ते ह्यसकारादावित्यर्थः स्यात्। तथा च 'वाजमवत्सु पय उस्रियासु' इति न सिद्धयेत् । डसेरिकारो "युष्मदस्मद्भयां ङसोऽश्" इत्यत्र अस्य ग्रहणं माभूदिति । यदि तु "एकवचनस्य च" इत्यत्र 'पञ्चम्या'इत्यनुत्तेः परिशेषादन्यस्य डसोऽत्र प्रणं भविष्यतीत्युच्यते तर्हि "टाडसिङसाम-" इत्येतदर्थः । जश्शसोर्जकारश- शब्दरतम् । निवृत्तेतन्यायविषयाभावाच समासान्तेषु न दोषः । अत्यन्तस्यार्थिक कन्यायिकेत्येव यद्यभिधानमस्ति । लोहिनिकेत्येवत्सिद्यर्थ च "लोहिताल्लिङ्गबाधनं वाइति कार्यमे. येति भावः । स्पष्टं चेदं सूत्रशेपे भाष्ये इत्यन्यत्र विस्तरः । पञ्चम्या इत्यनुवृत्तेरिति । तृतीयाच्यावृत्तये इति भावः । टाङसीति । तने. भैरवी । - ट्याग्रहणस्य । निवृत्तौ हेतुमाह-उक्तन्यायेति । तेपामाभागेनोक्तन्यायविषयताया अभावादि- त्यर्थः । इत्येवेति । एतेन आर्यका'इत्यस्य सिध्द्यर्थन्तत्रापि ड्याग्रहणसम्बन्ध इति निम्तम् । कार्यभेवेति । अत एव भाप्ये सामान्यतो नियमाभिप्रायेण समासान्तेषु दोपः। यहुगोमती- केति स्यादिति परेण दोपोदावने कृते "न दोपः, तेऽपि स्वार्थिकाः" ततः “परत्यात्समासा- न्ता" इत्युक्तम् । ततः "कथं हरिणिकेति ? प्रकृत्यन्तरं सः । कथं लोहिनिकेति ? पक्ष्यत्येतत् लोहितालिङ्गबाधन वा" इति प्रतिपादितम् । एवञ्च पनिका' आर्यका' इत्यनयोरभाव एवं- त्याशययानाह-स्पष्टोदमिति । अत्यन्तस्वार्थिकतरयादेरपि घ्यायन्तादनभिधानमेव । तृतीयेति । एतेन तदनुवृत्तिरवश्यकर्तव्येति सूचितम् । सत्र-टाइसीतिसूत्रे । टरयति । भावप्रकाश ममासान्तातिरिक्तपर इति भावः । निवृत्ती हेतुमाइ-उक्तति । अयोमावादिति भावः । अस्तीति। एतेन तनायकत्यस्यापि सिध्यमेतदित्यपास्तम् । कार्यमेरेति। तथाच पतिका इत्येव सूत्रमनेऽपि, ता यपमिल धानमरित । अत एव भाष्ये ड्यावग्रहणस्य तदर्थवे ' समासान्तेषु दोष:-यहुगोमतीकेनि स्यात्।न दोषः। तेऽपि स्वाधिकाः, तत्र परत्वात्ममामान्ता." इति प्रत्याख्यानेनेहमुत्तरम् अत्यनस्वायिकानारभ्य सूत्रमताप तभिवृत्तिरित्याशयेन वा "कर्थ कालिकति? कालाचेति स्वार्थेकन् प्रत्ययरथादिनोत्वम्। कथं हरिणिकति प्रकृ. त्यन्तरसः कथं लोदिनिकेनि१ वक्ष्यत्येतद् लोहिनाहिजवाधनं वा" इत्युक्तम्। एव चादनिका,मायका इत्यादै. स्तन पनि अमावः स्पष्ट एव, वचनामावाद, पतस्याभ्यन्तरस्यामानाच, ज्यामदायसवामपन्याथ। अन्यथा र कालिपत्यादिप्रन्यानुस्थानापत्तिः। ताराप्रयोगमायकं माध्यान्तरं तु नोपलभ्यते । लोहितादिति वचनमेव तत्र तदमम्बन्धे शापकन् । अत्यन्तस्वारिकारमादेरपिस्याबापन्नादनभिधानमेव । प्वच ध्याय ग्रहण व्यर्थमेव । तदाह-स्पष्टमिति, इत्यन्यग्रेति च । ग्रेति । प्रातमत्यर्थः । तेन मुगन्ना. ततिति मिझन्न: गुपश्च प्रागतरत्यारतीमरपय इनि प्रायमिदेव रयापोः प्रवृत्तिरियनूप दान गुर. नास्ति इति मिदानी दिन्यायमूगः । तथा हि, गुदर्ष संख्यादिमम्बन्धन दिनाथमादन्याशयान. रको, सिममय र मुरर्थमम्मम्भाशया, तथा च मुपेशया मीनाययस्य गरिमापेशया गुपे. परेति न्यायः म प नापन्नम्माधिक इति स्यामानमावश्याम् । प्रातिपदिका गुस्पेश्या परसादारणत्वाप तातो पारामावाद । ततो भाष्य मंनिस्पात व सामरदयाशया बार- मुस्त्या वयं कालियादिमाप्पस्यारपन्नावास्किन मायस्यान्तर मानन्यायः SAGAR दसोप्पेरे बागमोपारामास्वादिलो गनिरिनिनामगरलन् । ध्यापति । भनेनार तस्दा निन् । एम्पति । पर मौवनामारे पनि - ·३७४ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- समास इति सिद्धान्तः । तस्मादन्तरङ्गादपि तद्धितात्प्राड्डयापोः प्रवृत्त्यर्थ डया. ग्रहणमिति स्थितम । शब्दरतम् । सान्तेपुडया प्रातिपदिकात्" इत्यस्यासम्बन्ध एन । तस्यामपन्थायां वाक्यस्य प्रातिप दिकत्वामावादिति भावः | तद्धितान्तत्वादिति । प्रातिपदिकत्येनेति शेपः । पुनः सुपि चाहते इति। प्रत्ययलक्षणेन सुबन्तत्वात्समाससज्ञा ! कपस्तद्वाक्यावयवत्येतद्ग्रह- णेन तदन्तस्य ग्रहणम् । सुपि च कृते इति काचिक पाट. प्रामादिकः । यद्यपि तत्र पाठे भलौकिकविग्रहवाक्ये ऽपि अन्यपदार्थान्तविणे एका भावारोपात् खीवत्वेन पूर्व टापि ततः सुपि माप. सुः पात्वामावाद् बहुचमिकेत्यत्रेत्वसिद्धिरस्ति, तथापि तदुत्पत्तिपर्यन्तं समाससंज्ञाया अप्रवृत्तौ मानाभावात् । न च सुबन्तत्वाभावः । अनेन सुपा समुदायस्य मुबन्तत्वेऽपि उत्तरपदमात्रस्य तत्त्वाभावात् । पूर्वपदस्य सुबन्तायाः प्रत्ययलक्षणेनेवोपपा- द्यत्वात् । एव च पूर्व तत्करणे फलाभावः । यहि तसंख्याकारकसापेक्षसुस्तल्यामवस्थायां तदननिव्यस्याऽप्रवृत्तेश्च । वस्तुतस्तु तद्धितान्तत्वनिमित्तप्रातिपदिकसज्ञासमकालमेव वि- रोधाभावेन तत्पूर्वभागस्य समाससंज्ञेति बोध्यम् । योगपदासम्भवे एव शाखागां क्रमप्र- भैरवी। - तान्तत्वस्य सुब्लुगप्रयोजकत्वादाह-प्रातिपदिक्त्व इति । ननु यदि. पुनर्न सुप्तदा समाससंज्ञय क्थमत आह-प्रत्ययेति । ननु यदि प्रत्ययलक्षणेन समाससज्ञा स्वीकरोपि तदा समासान्तम्परित्यज्य सास्यादिति क्थं समासान्तस्य समा- सग्रहणेन ग्रहणमत आह--सा चेति। समुदायस्य-सुबन्तसमुदायस्य । तद्ग्रहणेन-समास- महणेन । तदन्तेति । समासान्तप्रत्ययान्तेत्यर्थ. अन्न क्वचित्कपस्तद्वाक्येत्यादिपाठः । उता. र्थमेव शकासमाधानाभ्यान्द्रव्यति--ननेत्यादिना। उत्तरपदत्वेचेति प्रत्ययरक्षणस्य प्रतिपे- धादुत्तरपदस्य सुबन्तत्वसिद्धये सुत्रुत्पत्तिरवश्याभ्युपेयेति तद्भाव । अनेन समुदायोत्तर- आयमानेन । तत्वामावादिति । सुयन्सत्वाभावादित्यर्थः । नच 'उत्तरपदत्रे' इति निषेधोड. स्त्येति वाच्यम्, उत्तरपदस्य यत्र कायित्वन्तत्रैव तत्प्रवृत्तेरझोकारात् । विज्ञ-प्रत्ययल- क्षणेनोपपत्तौ च । पूर्यमिति । समाससंज्ञात. पूर्वमित्यर्थः । तस्यामवस्थायाम्--समाससंज्ञाप्रवृ. सिप्रास्कालिकावस्थायाम् । तदनभिव्यक्तथा--सख्याकारकानभिव्यक्त पा । पूर्वोक्त. शास्त्रप्रवृ- त्तिकमोऽभ्युपगमवादेनेत्याशयेनाह-वस्तुतरिस्वति । प्यसम्बधएवेति पाठः । तद्धितान्नत्वस्य सुब्लकि अहेतुत्वादाह-प्रातीति । संज्ञेति । कप पूर्वभागस्येति भावः। यहिं तदन्तस्य तत्वमत पाह-कप इति । प्रामादिये ति। एतेन कौरभेऽपि तथा दृश्यमानस्तथेति सूचितम् । उक्तमपि द्रदायित्तु शाइने-नचेति । उत्तरपदस्येति शेषः । तत्रोत्तरपाले बेतिप्रत्ययलक्षणप्रतिषेधात् । अतस्तत. प्राक् तदुत्पत्तिरावश्यकीति भावः । अनेन-समुदायोत्तर जादमा. नेन । तत्त्वाभानात-पार्थिवाभावात्। तथाच "उत्तरसदावेच यस्यामासिरितिभावः । प्रत्यय नक्षणेने वेनि पाट तत्कलितमाह-एवंति। प्रत्ययरमणेनोपपत्ती चेत्यर्थ.। पूर्व-ममरसमजात। तस्यामिति । समामसंशाप्रागवस्थायामित्यर्थ.। तदनौति । तादृशमख्यावारकानमीत्यर्थ. 1 मईया तथा पाठासारस्प मरा। पन्तद्वाझ्यापयत्वेनेति । अन 'मा च मनुहायस्य तदमोन'शी भैसमिनातुमरी पचिपाट। भावप्रकाश - 1 1 ·लोहिताडिहवाधनं वेतिवक्ष्यनि"इति माध्ये उक्तम्। एवच एतिका, एनिका' इति सिध्द्यर्थ बचनान्तरारम्भे स्वायमेव तदिति तदाह-डीग्रहणमिति। लोहिनिकेति । उपलक्षणमेनिक्त्यादेरशिअसाधनेनेति । सुतरागौरव, ततोवरंडीग्रहणमेवोक्तार्थकम्। एवच माध्यमुपन्नक्षणम् । एवमापोऽग्रहणे शङ्कासमाध्योरेवास- भाष्यस्य यथायुतत्वे डीग्रहणमपि व्यर्थम् । उपलक्षणत्वेऽस्यापि तत्वे अर्द्धमरतीयानौचित्यादिति भावः । वस्तुतस्तु कुस्मितम्नमाष्यपर्यालोचनयोपलक्षणत्वमर्धजरतीयत्वं च नायाति । एवं च वक्ष्यमाणन्यायमि- दार्थानुवादकत्वात् व्यावग्रहणस्यात्यन्तस्वाधिके सम्बन्धन लोहिनिकेति रूपस्य भगवता वचनेनैव सा. धिनत्वेननिकेत्यादिप्रयोगाश्रमाधव एव। इदमेव ध्वनयितुं डीग्रहण तु लोहिनिकेत्यर्थमित्येवोक्त न त्वादि. परितमिति । तद् ध्वनयन् मूलकृदाह-वस्तुतस्त्विति । अत्र मान्या:-नियर्षस्य न्यायमूलकत्वेऽयवति अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम्। vvvurvwnew यत्याहुः-आग्रहणं स्पष्टार्थमिति, तदनेन प्रत्युतम् । सन्दरत्नम्। वृत्त्यङ्गीकारादिति दिक् । यत्त्वाहुरिति । डीग्रह गन्तु लोहिनिकैत्यर्थमिति तगावः । अनेनेति । आर्यके. त्यस्यासाधनेनेत्यर्थः । भैरवी। - दिगिति : दिगर्धस्तु-यत्तु सरूपसूत्रम्यभायात्समासान्तानामुत्तरपदावयवत्वमिति लभ्य- ते। तत्र हि-"कृतद्वन्द्वानामकपःइति पक्षे ऋक्च रक्च ऋचावित्यत्र "मक्पू:” इति स. मासान्त कृतसारूप्यादेकशेपो न स्यादिति दूषणमुक्तं तस्यावसरः समासान्तानामुत्तरपदाव. यवत्वपक्षे इति मूलोक्तः समुदायावयवत्वपक्षोऽयुक्त एवेति तन्न, समासान्तानामलौकिक प्र- कियावास्ये प्रवृत्तिस्वीकारेऽपि वृतद्वन्द्वानाञ्चंदकशेप, तदा 'काभ्याम्' इत्यनायकारप्रत्य- यस्य पूर्वम्प्रवृत्तिः स्यादिति रूपासिद्धः स्फुटत्वात् । नचैवमपि "ऋक्च प्रक्च ऋचौ समासा. न्ते कृत असारूप्याटकोपीन प्राप्नोति" इति भाप्याक्षराम्बारस्यमिति वाच्यम् , कृतद्वन्द्वा- नामकोपपशे तस्य भाप्यस्य प्रवृत्तत्वादिति तस्य द्वन्द्वे कृते लुमि च समासान्तप्राग्भागस्य विभनिपरत्वाभावस्तद्विशिष्टस्य न सारूप्यमित्याशयात् । किञ्च यदि प्राग्भागस्य सारूप्य- मादायकगेपम्य प्रवृत्तिस्तदा ऋचा इति स्याट्टापः प्रसङ्गादिति । मचावित्यस्यासिद्धिप्रति- पादने तात्पर्यात् । यदि समासपदस्य "तादथ्योत्ताच्छन्द्यम्” इति न्यायेन समासालौकिक- वाक्ये लक्षणाकल्पनायागौरपमिति तदपि न, उत्तरपदावयवत्ववादिमतेऽपि समामतत्पुरपा- दिपदस्य समासतत्पुरपादिसम्यन्ध्युत्तरपद लक्षणाक्ल्पनाया अविशेषादिति । यदप्यतेति सिद्धान्तग्रन्थमनूद्य बहुचमिकेत्यत्र सुपः प्राक् समासान्तप्रवृत्तावसुप इति प्रतिपधादित्वा- नापत्तिरिति दूपणाभिधानम् । तत्स्थवीयः, सुपः प्रागिति पक्षस्य गर्भस्रायेणेव गतत्वात् । यञ्च 'प्रियपया प्रियगवः' इत्यत्रालौक्कि प्रक्रियावाक्ये समासान्तानाम्प्रवृत्तावात्वद्धयोः प्रवृत्त्यापत्तिरिति, तदपि न, "मुपो धानु" इति लुग्विपये विभक्तिनिमित्तक्कार्याप्रवृत्तेः सुप्र- यन्मूले आग्रहणस्यत्र स्पष्टार्थत्वमुक्तन्तत्र बोजमाह--डीग्रहण स्विति । ध्यापोषिपये व्यवस्थायाः समत्वादाह मूलकारो वस्तुत इत्यादि । क्रमेण बोधे वीजमाह- वनयितुमाह-वस्तुतस्त्विति । दिगिति । तदर्थस्तु 'प्रियपथः' इत्यादावकृतेत्यनेन दोषाभाव: समा- मान्नविधी तदप्रवृत्त्या बहुगोमती केल्यापनापत्तिश्च । अत एव मशान्तरेणेत्यादिकल्पनाने फल्य च । तर कल्पनाया "बहुब हे:"इत्यत्यमाध्यविरोधचा सरूपसूनभाष्यमपि मम सुयोजमिति न तद्विरोध:1 "द्वित्रि. यत्वाहुरितीति। हरदत्तानुवाद प्रकाशकृतः कुर्युरित्यर्थः। अयं भावः, "ड्यग्रहणे कथ लोहिनिकेति? सिद्धेरिति । भावप्रकाशा भ्याम्" इति सूतमाध्य वेकदेश्युक्तिरिति ।

·३७८ सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- कारौ "जसः शी" "तस्माच्छसोनः" इत्यनयोपियविभागार्थो । अन्यतरस्य नि. रनुनन्धकत्वमेवास्तु इति चेन्न । जसो जकाराभावे औ इत्यस्याऽऽवू स्यात् । तत- श्व प्रत्ययस्य वकारान्ततापि सम्भाव्येत । एवं शस. शफाराभाव औटो डित्त्वं स. म्भाब्येत । अतोऽसन्देहाथ तकरणौचित्यात् । औटष्टकार सुडिति प्रत्याहा- रार्थ. । टाटकारस्तु "टाडसि"इति विशेषणार्थ. । डेप्रभृतीनां डकारो "घेर्डिति" शब्दरत्नम् । कारानुच्चारणे इष्टस्य यथासंख्यस्यानापत्तिरिति भाव । डिस्वमिति । ततश्च टिलोप स्यादिति भावः । विशेषणार्थ इति । तत्फ्लन्तु "सुपा उलुक्” इति सूनेणाऽऽकारादेशे इनादेशाभाव । घेडितीति । न च 'घे सुपि गुण" इत्येवास्तु "जसि च" इति निय- मानु नाडिति प्रवृत्तिरिति वाच्यम् । 'पतये' इत्यर्थ 'जसिच" इत्यस्यावश्यकत्वात् । भेरवी । - सौनत्वादेकशेपरयामानेऽपीत्यादि । यदि त्वर विधिसूत्रस्थाहममादाय प्रवृत्तिरित्युच्यते तदा “इसियो स्मास्मिनौ” इति सूत्रे इसित्युच्चारणे पष्ठ्येकवचनस्य ग्रहणापत्तिोपो बोध्य । मूरे-विभागार्थाविति । उभयोरनुच्चारणे इष्टस्य विषयविभागस्यालाभ स्यात् । न नेकस्योचारणमस्तु तावतापि ताम्पियविभागो भविष्यतीत्याशयेनाह--अन्यतरस्येति । सम्भाव्यतेति । यदि तु "नान्सलौ इति सूननिर्देशान्न यकारान्तत्वन्तदा प्रतिपत्तिगौरवमिति भाव । तत -डित्त्वसम्भावनायाम् । दिलोप शनि । डित्त्वसामर्थ्यादभत्तेऽपि हिलोपो रिहावि त्यादो स्यादित्यर्थ । आकारादेश इति । "या सुरथा रथीतमा" इत्यादिमन्ने यौ सुस्थाविति प्राप्ते "सुपाम्" इति सूत्रेण प्रशेपेणाकारादेशोऽपि विधीयत इति भाव । इत्येवास्त्विति । घेरित्येवास्त्वित्या तात्पर्यम् । इतराशस्यानुत्त्या लाभात् । नियमादिति सुपि चेन्जस्ये वेति नियमादित्यथ । इत्यथमिति । अत्र हि "पति समास एव" इति नियमाद धित्वामानेन घेरित्यस्याप्राप्तरिति भाव । नच "हस्वस्यगुण ' इति सूत्रस्य नियमाथत्वकल्पनेनान्यत्र गुणो भावप्रकाश शेष । यदि त्व त्यपक्षे विधिसून स्थक्रममादायेष्टसिद्धिरित्युच्येत तहिं इमिडयोरित्येतदों कोय । टिलरोप इति । दुहावित्यादी अदेश श्वाभावेऽपि तत्मामादिति भाव । आकारादेशे इति । 'या मु रथा रथीतमा" इत्यादिमन्त्र यो मुरथौ स्थीतमाविति प्राप्त तेन सूत्रेण प्रश्लोणाकारस्यापि विधानादिति भाव । परित्येर सूत्रम् , अन्यदनुवृत्त्या लग्धम् । एवेन डिनीयस्य व्यावृत्तिरतथा सनि वाक्यार्थमाह- घेरिति । आवश्यकन्वादिति । तथा च तस्यानियामकत्वेनाडित्यतिव्याप्ति । यत्तु "स्वस्य गुण इति नियमानाति याप्तिरिति, तन्न, मखे इत्यर्थं तस्यावश्यकत्वात् । एलन तत्स्थाने "नमि च इत्यत प्रार घगुण इति सूत्र कार्य सुपीत्येवावत्यमिति शाशय इयपास्तम् । "प्राण नद्या " इत्यादौ निीत्यनुवृत्ते सरला नियमात्त्विति । अनुनासिकापटितगुणायेकवचनेतरस्मिन् मुपि गुणश्चनरयेवेति नियमादित्य : अनुनासिरु घटिनगुणापेक्वचनमुधिभक्तयश्च मिडम इति तिस एव तत्र कारसरणाभाव । अमो ज्यावृत्तये अनुनामिकाघटितेति । शमव्यावृत्तये एसयौनि । तथाच नस्मिग्लानुनासिकार टनगुणाधन चनेरसुविभक्ती गुगो न भवतानि फनितन् । यद्यपि सप्तम्येकाचन मिदिम तैरपि तादृशानि तत्रापि गुणो न प्रवनेन तहिं तव तदप्रवृत्ति, निदान्नेऽपि 'अच्च "स्यनेन बापात्तदत्तरिति । अडिति चेजस्येवेति नियमस्तु न सम्भवति, डे प्रभूतनामपि उकारकरणामावडिवेन सल्यवृत्या पत्तरिति । -- ·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम । इति विशेपणार्थः। पकारन्तु प्रत्याहारार्थः । एवं च सर्वेषांसफलत्वेऽपि संज्ञा इति प्राचो ग्रन्थोऽसङ्गा एव । सम्यग् ज्ञानं संज्ञा, तदर्थाः विशेपणार्या इति यावत् इति मङ्क्त्वा व्याख्यानेऽपि क्लिष्टत्वमेवेत्युपेक्षितम् 'सुपः ॥ "तिडस्रोणित्रीणि" इति सूत्रात त्रीणित्रोणि इति पदं "तान्येकय. चन-"इत्यादि सूत्रं च सम्पूर्णमनुवर्तत इति व्याचष्टे-सुपत्रीण घीणोत्यादिना । एकश इति । एकैकमित्यर्थः । “सकैयकवचनाच" इति वीप्सायां प्रथमान्तात् शस् । यत्तु प्राचा एकैकश इत्युक्तम् । तद्युक्तम, शसैव वीप्साया उक्तत्वेन द्विर्य- चनायोगात । येननाप्राप्तिन्यायेन द्विवचनापवादः शस् इति सिद्धान्तात् । यत्त्वाहुः "सर्वस्य द्वे" इत्यत्र एकैकशो ददातोति भाष्यप्रयोगात् "तान्येक-" इति सूत्रे एकश इति सूत्रकारनिर्देशाच्चोभयं साध्विति । तन्न, उदाहृवमाप्यस्या- न्यविषयत्वात । “यत्र तद्धितेनानुक्ता वीप्सा भवति तत्र द्विवचनम्" इत्युपक्रम्य हि "तद्यथा एकैकशो ददाति" इति भाष्ये उदाहृतम्। व्याख्यातं च कैयटेन-अल्पा. थोऽप्येकशब्दो ऽस्ति तस्य वोप्सायां द्विर्वचने “बह्वल्पार्थात्-" इति शस्प्रत्यय इति । न चैपोऽर्थः प्रकृते सम्भवतीत्यास्तां तावत् । राम इति । सझाशब्दोऽय. मव्युत्पन्न इति पक्षे ऽयंवत्सूत्रेण प्रातिपदिकसज्ञा, "करणाधिकरणयोश्च" इत्य. शब्दरतम्। तान्येकेति । तत्रानुत्ततानीत्यस्य लब्धव्याकरणान्तरोक्तप्रथमादिसन्मानीत्यर्थः । चीप्सायां द्विर्यचने इति । शपः कारकाद्विधानेन मङ्गलामङ्गलरूपार्थापेक्षणेन च . भैरवी। - - न भविष्यतीति वाच्यम् , हे सखे इत्यर्थन्तस्यावश्यकत्वात् । “माण नद्या " इति सूत्रे डि. तीत्यस्य सम्बन्धार्थ डितीत्यावश्यकमिति डकार आवश्यक इति.भावः । मूल-प्राच इति । प्रक्रियाकृत इत्यर्थ. । व्याख्यानेऽपीति । तट्टीकाकारत इति शेपः । तन-"सुप” इति सूत्रे । एवञ्च व्याकरणान्तरोक्तार्थम्य क्रोडीकार पर तानीत्युपादानस्य फलमिति ध्वनितम् । एतेन तानि' पदवटितसम्पूर्णसूत्रानुत्तिप्रदर्शनमन्नासङ्गतं, तानीत्यस्य प्रकृतेऽनुपयोगादिति यत्तदेवासदिति सूचितम् । नच तासां संज्ञानामप्रक्रान्तत्यास्कयन्तच्छ. ब्देन तासां लाभ इति वाच्यम् , तच्छब्दस्य बुद्धिस्थपरामर्शकत्वात् । प्रथमादीति। आदिना द्वितीयादिसंबहः । ताश्च संज्ञा स्त्रीलिङ्गाः । "प्रथमायाश्च द्विवचने” इत्यादिनिर्देशात् । मूठे-उभयमिति । शसि परे वा द्विचन मिति वचनस्य ज्ञापनादिति शेषः । अर्थापक्षणेनेति। एतत्याचामनुरोधेनोक्तम्, 'अधिकापेक्षं यहिरङ्गमित्यस्य स्यमतेऽ भागात् । रावश्यक्त्वाच्चेति भावः । मूले-प्राच इति । प्रत्रियाकृत इत्यर्थः । व्याख्याने पोति । प्रकाशकृते इत्यर्थः । यत्तु तानीत्यादि कृत्स्न सूत्रमनुवर्तते' इति मूलमन्य तन्न तानीत्यनुवृत्तौ प्रयोजन चिन्त्यमिति खण्डनकृतोक्त तानीत्यस्याननुवृत्या कृत्स्न सूत्रमित्यमगतेरिनि रत्नाकरकृतोक्त च, तदमदिति नय. नाइ-तत्रेति । सुप इत्यनेत्यर्थः। तत्फल तु व्याकरणान्तरोत्तार्थक्रोडीफारसूचनमेव । एतेन तदिहाया नुवर्तन इति दण्डी परास्तः। तच्छन्दम्य बुद्धिस्थपरामर्शकलादाह-लज्येति । मादिना द्वितीयादिमप्त म्यन्तानी संग्रहः । ताः सीनिंगा दोध्याः । अत्र भान्योक्तिस्तु न मूलपरममूलाक्षरम्वाररयावहेत्युपेक्षिता । मूले प्राचा प्रक्रियाता। यत्त्वाहुरिति गमान इत्यर्थः । निर्देशाचेति। “शमि वा दिर्दचनन"इति शाप भावप्रसाशा - - .

·३८० सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- पाब्दरलम् । यहिरङ्गतया विर्वचने कृते शस् इति भाव । यद्यपि कचिदुक्कार्थानामपि प्रयोगो भनि तथाऽपि यत्र तद्धितेनानुक्ता वीसा भवति तत्र द्विर्वचनम् , यथैकैकशो ददाति" इत्या दिभाष्योच्या "अल्पाकैशदाद्वीप्सायां द्विवचने "बल्पार्थात्-" इति शस" इति कैयटोत्या च प्रश्ते तद्वत्तमशक्यम् । न चैवम् 'मपिसहसमेका कपिलामेकैकश सहस्र- कृत्वो दया तया ते सधै सहस्रदक्षिणा सम्रना" इति "अहउण" सूत्रस्थभाष्ये एकैकस इति प्रयोगासङ्गतिरिति वाच्यम्। 'एकाइति प्रधानार्थकसम्बोधनसत्त्वेनैकश इत्यस्य प्रत्ये- कमित्यर्थकत्येनादोपात् । एतद्भाष्यप्रामाण्येन स्वार्थिकद्विवचनकल्पनापेक्षया मदुक्तस्यैव भैरवी। यदुक्तम्मूरे 'शसैव वीप्साया उक्तत्वेनाइत्यादि तदेवायुक्तमुक्तानामपि 'दो व्यतिलुनीते' इति प्रयोगदर्शनादिति खण्डनकारोक्तिखण्डयति-यघमात्यादिना ! वक्तुमशश्यमिति । तद्धि- तेनेव वीप्सोक्तिसम्भवादिति भाव । एवम्-उक्तरीत्या एकका इति प्रयोगस्या- साधने । ऋषिसहस्रमिति । अत्र कर्मधारयसमास , सहस्रमृपय इत्यर्थ । एतद्वाक्य वित्तेन क्री- त्वा पुनर्दत्त्वेति रीस्याऽन्यत्र व्याख्यातम् । सहस्रदक्षिणा इति । अस्य सहस्रन्दक्षिणा गोरूपा येपान्दातृणामित्यर्थ । एतेन सहस्रगोदानफल राभस्तेपामिति सूचितम् । असङ्गतिरिति । केयटोक्तरीत्या असङ्गति रित्यर्थ । अत एव तदाप्यप्रयोगादत्यन्तस्वार्थिकोऽपि शसस्तीत्य- नुमीयते । अत एव 'प्रायश इत्यस्यापि सिद्धिरिति स्वार्थिकशसन्तस्य द्विवचन मिति तदा- च । उक्तस्य भाज्यप्रयोगस्यान्यथोपपत्तिमाह-एकेतीति । नच त्यदादीना सम्बोधनाभावा- स्कथमेतदिति वाच्यम् , 'हे स' इति भाप्यीयप्रयोगदर्शनेन तस्य निषेधवचनस्योन्सर्गिक त्वात् । ननु स्वार्थिकमन द्वित्वमित्येव कल्पनाऽनास्त्वित्यत आह-एतद्भाष्येति । परोक्त भावप्रकाश। नादिति शेष । स इति । शसोऽपीत्यर्थ । तथाचोभयोवहिरगयो परस्वाद् द्वित्वं, तदाह-कृते इति । खण्डनकारोक्तं समाधि निराचष्टे-यद्यपीति । कचिदिति । 'द्रौ व्यतिलुनीते' इत्यादावित्यर्थ । तथाचात्र योधीप्साबोधयत्वे न क्षतिरिति भाव । अशक्यमिति । तद्धितेनैव सदुक्तिसभवादिति भाव । एतेनो. क्तमाष्यप्रयोगादत्यन्तस्वाधिकोऽपि शसस्तीति शाप्यते। रेन प्रायश इत्यादिसिद्धि । एव चानापि स्वाधिक शासं कृत्वा वीपसाया द्वित्वमित्यदोष इति प्रकाशकृत पक्षातरत्वेनोत्तलमाधिरपि निरस्त । खण्डनकार- रत्नाकरोक्तममाथि निराचष्टे-नचैवमिति । सर्वस्येत्यनत्यप्रयोगस्य कैयटायगीवारे इत्यर्थ । पिसह- समिति कमधारय , सहस्रम् अषय इत्यर्थ । ननु स्वस्याप्रतिग्रहीतृत्वेनेर यूनता, न च पुनर्दान दचाया अन्यरवत्लाक्रान्ततया तदसंभवादिति चेन्न। वित्तन क्रीत्वा कावा प्रत्येक दत्त्वा दत्वा पुनर्दत्ता सहस्रदक्षिणा ऋश्य सपना इति तदर्थात् । महस्र दक्षिणा गोरूपा येषां दातृणा ते इत्यर्थ । तथा च गो सहस्रदानफला एव ते न स्वेकगोदशनमात्रफला इति भाव । असंगतिरिति । वैयटोक्तरीत्या तभ द्वित्व शसोविपयभेदस्यार्थासगत्या दुर्वचत्वात् । अत एव तत्र शसन्तस्य प्रत्येर मिति कैयटनार्थी वर्णित । तथा च तत श्व शसि वा द्वित्व स्वाधिरशस् चानुमीयते । तयाच प्रकाशो न्यारयान । अन्यविषयस्वादिति मूलरेसो निररतश्च । त केचिदादुरल्पार्योऽपि इत्यादिवयटोत्तथा तस्याप्यत्रैव तात्पर्यात् । भन्यमापश्य रतया व्याख्यानेन निर्वाह क्लिष्टच्याख्यानस्यामान्याय्यत्वान्माषवादीनामप्यत्रैवानुकूलत्वाञ्चति भाव । ननु स्यदादीना सम्बोधनाभावेन तयोक्तिरयुत्ता पितु स्वार्थे द्वित्वमेव कलप्यते भास्थिषय, तपश रति सूपनिर्देशादेवल्पिय मिति न दोषोज भाइ-पुतदिति। तदुचत स्याधिशमयल्पनं तु मर्वथा नोति । स्वाद्वित्वविमत्तिलोपकल्पनेनापिभाष्योपपत्तो तत्वल्पनेमानाभावादाविच तस्यान्तरणत्लेन दिखाया प्रवृत्त्या शस तस्य द्वित्वापत्तो प्रयोगासिद्धिताइवरध्यात् तव धनयनाइ-रयाधिपद्विवचनति . - ·मूले-उपलक्षणमिति । अविद्यमान सदपि व्यावर्तकमुपरक्षण, विशेषण तु विद्यमानमेव ब्यावर्तक- ३१ अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । धिकारे घापवादेन "हलश्च' इति घमा रमन्ते ऽस्मिन्निति व्युत्पादने तु "कृत्त. द्वित-" इति सूत्रेणेति विवेकः । "सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ ॥ एकविभक्ती यानोति । विभक्तिः सारूप्ये उपलक्षणं न त्वेकशेपे निमित्तम् । एवं चानैमित्तिकत्वेनान्तरङ्गोऽयमेक- शेपः सुवुत्पत्तेः प्रागेय प्रवत्तते। यद्येतन्नारभ्येत तर्हि प्रत्येकं विभक्तिः स्यात, द्वन्द्वश्च प्रवर्तेत । आरव्ये त्वेकशेपे ऽनेकसुवन्तविरहाद् द्वन्द्वस्याप्राप्तिरेव फलिता भवतीतिभावः । सरूपाण्येवेति । एतचोत्तरसूत्रस्थैवकारस्येहानुकर्पणाल्लभ्यते । शब्दरतम् । न्याय्यत्वात । कि च नायं भाष्यप्रयोगः, किं तु गौण्यप्युत्तरा संख्या पूर्वो संख्या वाधते इत्यत्र श्रीतो या स्माता या ऽयं व्यवहारो दृष्टान्तत्वेनोक्तो भगवतेति तत्र च्छान्दसत्वा- न दोपः । “एकैकशः पितृसंयुक्तान्" इत्यादिवदिति दिक् । रमन्तेऽस्मिन्निति । योगिन इति शेपः। इति भाव इति । एतावतैव द्वन्द्वापवाद एकशेप इति व्यवहार इति भावः । भैरवी। - - यत्स्वाधिः शसिति, तत्तु सर्वथा नोचितम् , तथा कल्पने तस्य शसोऽन्तरङ्गत्वेनादौ प्रत्या ततो द्विवचनेऽनिष्टरूपापत्ते. । वस्तुतस्तु यदुपष्टम्भागवतामेतादृशी कल्पना तदेव शिथिल मित्याह-किञ्चेति । गोण्यपीति । उत्तरा-मुख्या यथा पूर्वसङ्ख्याया वाधिका तथा गौण्यपी- त्यर्थः । तत्र-एकैकश इति प्रयोगे । दिगिति । दिगर्यस्तु लोके यत्र तद्वितमात्रेण वीप्साया अ- नभिधानन्तत्रोभयोस्तत्त्वं, नतु फेवलशसो यथैकैकश इत्यत्र । मापश इत्यादौ तु तावन्मात्रे णापि वीप्साऽभिधानान्न द्वित्वमिति भाष्याशय इति ! योगिन इति । एतेनागस्तिसंहितोक्ता- "रमन्ते योगिनो यस्मिन्नित्यानन्दे चिदात्मनि । इति रामपदेनासौ परम्ब्रह्माभिधीयते" ॥ इति व्युत्पत्तिर्दर्शिता। एतावता-पूर्वोक्तरीत्या द्वन्द्वाप्राप्त्युपपादनेन । अनुकर्षणशब्दस्यानुवृत्तिपरत्वमन्यत्र दृष्ट- न्याय्यत्वादिति। हे स इति भाष्यप्रयोगात् त्यदादेरिति सिद्धान्तस्य प्रायिकत्वात् । तथाचापूर्वकल्पनातः क्लृप्तकल्पनैवोचितेति भावः । वस्तुतो मूलमेव शिथिलमित्याह-किचेति। अपिमुख्यार्थसग्राइकः । एवं तत्र यटोक्तरीत्यैवोभयसिद्धिः। किंच कैयटरीत्याप्ययमपि भाष्यप्रयोगः सुयोज. : अल्यायाल्पायेत्यर्थः माह्मणेष्वल्पत्व तु गोविक्रयणागोपालनाशक्तेश्च बोध्यम् । वस्तुतस्तु योरपि द्योतकत्वेन तत्समुच्चयस्य बहुशी दृष्टत्वेन तयोर्योगपयम् । 'यथाजातीयक: गायिणी' इत्यादी । द्वित्वसूत्रस्थभाध्यस्यात्वयमाशयः- या तद्वितमात्रेण लोके वोप्सानभिधान तत्र द्वित्वमापे। यकैकश इति । माषा इत्यादी तु सर्वत्र तावत वीपसाभिधानं तत्र न कदापि तयोः समुच्चय इति बोध्यम, तदाह-दिगिति। संयुक्तानि इति पाठः, गृह्यसूत्रे पाविशेषणत्वेनोत्तत्वात् । अन्येषामसमवादाइ-योगिन इति । एतेन. भावप्रकाश। - - सरला। - मिति तयो दः। यथा 'काकवन्तो देवदत्तस्य गृहाः' इत्यत्र इदानी गृहे काकाभावेऽपि कदाचित्तस्य दृष्टत्वेन देवदत्तेतरगृहव्यावृत्तिस्तेन भवतीति भावः। द्वन्द्वापबाद इति । अपवाद वापवाद इत्यर्थः । Lथा अपवादविषये सामान्यशास्त्रस्य न प्रवृत्तिस्तथैवात्राप्येक्शेषविषये इन्द्रस्य न प्रवृत्तिरिति वा ·३२ सटोकाटेप्पणशब्दरतप्रोढ मनोरमाया- भैरवी। तेन मातृशब्दयोजननीवाचिपरिच्छेत्तृवाचिनोकशेषः। मातृभ्यामित्यादौ सारूप्ये शब्दरत्नम् । एतेनैकशेणरम्भारमपि निरूपितं द्वन्द्वनिवृत्तिरूपम् । उत्तरसूत्रस्थस्येति। "मृद्धो यूना-" इतीत्यर्थः । अनुकर्षणादिति । अनु पश्चात्कर्षगादाकर्षगादित्यर्थः । कचिदप- कर्पणादित्यपि पाठः । नेकशेष इति । भ्यामादावपीत्यर्थः । भ्यामि स्त्रीपुंसयोस्ताभ्या- मित्यनुप्रयोगस्य समत्वात् । एतेनानुप्रयोगविरोधादन नैकशेप इत्यपास्तम् । "पुमान्स्त्रि. या" इत्येकशेषोऽपि न । तनाप्येऊविभक्तौ सरूपाण्येवेत्यनुवृत्तः । अत एवं "प्रातिपदिकै. मित्याशयेना:--अन्विति । एतेन यौगिकोऽयं शब्द इति सूचितम् । यत्तु यत्र द्विवचनादौ वैलक्षण्यन्तत्र मा देकशेषः, भ्यामादौ तु भवत्येवेति मत, तर युक्तमित्याशयेनाह-भ्यामादा- पीति । अपिना औजसादिसमुख्यः । परोक्तडण्डयति-भ्यागीति । अनुप्रयोगविरोधादिति । औ- जसादिप्यनुप्रयोगविरोधादित्यर्थः । तावित्युक्त पुमर्थस्यैवाभिव्यक्ति, ते इत्यनेन तु स्त्रिया एवेति शिष्यमागपदप्रतिपाद्ययोरर्थयोः समभिव्याहतपदप्रतिपाधार्याभेदान्वयाभावेन नैकशेप इति परोकडण्डितम् । ननु 'मातृमातारौ' इत्यादाकशेपवारणायवकारापको व्यर्थः ? प्रह तसूत्रप्रवृत्तेस्तेन वारणे ऽप्युत्तरसूत्रप्रवृत्तवारत्वादत आह-पुमानिनि । अनुवृत्तरिति । अपष्टै- वकारसहितस्य “एकविभक्तौ सरूपाणि इत्यस्यानुत्तेरित्यर्थः । अत एव मरूपाण्येनेत्यनु- वृत्तरित्युक्तम् । तादृशम्यानुवृत्ती मानमाह-अन एवेति । एवसहितस्यातस्यानुत्तेरव । वार्ति. भावप्रकाशा रमने योगिनो यरिमनित्यानन्दे चिदात्मनि । इनि रामपदेनामी पर प्रसाभिधीयते ॥ इति तदर्थों ध्वनितः । तथा च न पूर्वोत्तरीत्या गन्धर्वः शरभो राम. समरो गययः शाशः। इत्यादयो मृगेन्द्रायाः पशुजातय इत्यमरोक्त्या पशुभिशेषग्रहण बोध्यम् । एवन येननेति न्यायव्यवच्छेदः। एतेन-यदीत्यादिग्रन्थेन । भनुरपंगशदस्यानु वृत्ती सदर. ग्रामागत्यादाह-अन्विति । योगियोऽयं न रूढ इति भावः । यत्तु रत्नावरकर एवापरष्टया मामातारा- वित्यत्र न सः, स्यामादौ तु भवत्येव यस्यमागयुरिति, सम, युपते पण्डयिष्यमाणवाव । सध्याय- माह-भ्यामादायीति। आदिना प्रोस् गतु भिमादयः । भपिना भोजमादिमगुपय.। यपि areयु. बननपर्यस्य ताभित्युिके पुमर्थ रयानवगमाचिन्त्यमिदमिनियममादप्रयासपुनमयुक्त प्रकरणादिना मनोनितमनाचभामिनिष्टरपने दोपह-भ्यामीति । तमोरयपि रोयम् । तथा च नानुप्रयोगविरोध शी भावः । अयामि। सधाचौजमादौ वद्रीया तथा मत्येप्यत्र सामान माधार नमनाये स्यदुनिखक्नेति भावः । परवेवाको नि फन. उत्तरगग तरय दुरित्यार । नच तपार्षमामप्यात. नापिनेति वाच्यम् , अनियमाम्यावृत्त्या तरय चारिताध्यात इति, मी धनयाद-पुमानिति । अ. नुत्तेरिति । भारतामदिनदनुसरित्यर्थ। भानुयो. प्रमाण र पदमार-रत एपेति । - 1 । माग।

·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ३३ wwerwwwmv - । - शब्दरलम् । कशेपे मातृमात्र प्रतिषेधो वक्तव्यः" इति वार्तिककृतोकम् । ननु वार्तिके प्रातिपदिकैक- ग्रेप इत्ययुक्तम् । विभक्त्यन्तानामेकशेपे ऽपि जननोमातृधान्यमानर्थके मातृभ्यां देहि मातृभ्यां चेत्या प्रतिपेध आवश्यकः । न च तत्पक्षे इष्टापत्तिः "किमुच्यते प्रातिपदिका- नामेकशेप इति न पुनर्यस्यापि विभत्स्यन्तानामेकशेपस्तेनापि प्रतिषेधो वक्तव्यस्तस्यापि होतानि क्वचिद्विभक्त्यन्तानि सरूपाणि मातृभ्यां चेति । अथ मतमेतद्विभक्तवन्तानां सारू- प्ये भवितव्यमेकशेपेण" इति भाप्योक्तेरिति वाच्यम् । सूत्रव्याख्यानपक्षभेदेनैकलक्ष्यस्य साधुत्वासाधुत्वयोरनौचित्यात । अत एवाथ मतमेतदिति प्रतीकमुपादाय अभ्युपगमवादेन वेतदुच्यते' इति कैयटादिभियाख्यातमिति चेत् ? न, ईदृशविरुद्धमभ्युपेत्यैव वार्तिके तदु. भरवीत कम्तोक्तमिति । तथाच स्वोक्तार्थ वार्तिककृदुक्तिस्तात्पर्यग्राहिका । स्वोक्तार्थन्द्रढयितुं शङ्कते- नन्विनि । मानर्थक इति । वाक्ये इति शेपः । अत्रेत्यस्य सम्बन्धों वा । चेन देहीत्यस्य सम्य- न्धः । तेन समानविभक्तिकत्वमेति ध्वनितम् । नचेति । वाच्यमिति परेणान्वयः । तत्पशे-वि- भक्त्यन्तानामेकशेष इति पो । इष्टापत्तिरिति ! प्रातिपदिकैकशेप इत्यस्य विशिष्योपादानेन त- स्पो सूत्रस्य प्रवृत्तिरिष्टनेति भावः । इष्टापत्तौ भाष्यकाराक्तिम्प्रमाणयति-किमुच्यत इत्यादिना । न पुनरिति वाक्यालबारे, न निषेधे । तस्यापि एवं रीत्या सूत्रव्याख्यातृमतेऽपि। लक्ष्यस्य-प्र- कृते नु लक्ष्य वाक्यमेव । एतदथे भाष्य साधकमाह-अत एवेति । लक्ष्यभेदानौचित्यादेव। एतेन प्रातिपदिकेति वि- शेषणोपादानमयुक्तमिति सिद्धम् । ईदृशविरुद्धमिति। एकलक्ष्यस्य व्याख्याभेदेन साधुत्वासा- धुत्वरूपविरद्धमित्यर्थः, तथाचाभ्युपगमवादोऽयमिति भावः । वस्तुतस्तथा व्याख्यात्रापि भावप्रकाशा अपकर्षानुवृत्तियुतसूत्राभ्या भ्याम्यपि तदभावादेवेत्यर्थः । तथा च तयोस्त सर्यग्राहकमिदम् । अन्यथा तदसंगतिरानर्थक्य च स्पष्टमेवेति भावः। पूर्वोक्तं दयितु सण्डनत्तदनुयायिरत्नाकरायुक्तिं च खण्ड यितुं शकते-नन्वित्यादिना । मानर्थक इति।अस्य वाक्ये इयर्थकात्ययान्वयः । चेनदेहीति सम्बन्ध. बोधनद्वारा समानविभनत्यन्तत्वं सूचितम् । आवश्यक इति । सूत्रप्राप्तैरिति भावः । इष्टापत्तिरिति । निषेधसाधकभाष्यवात्तिकाद्यनुपरन्धेः। अनुप्रयोगविरोधरतु नेत्युक्तमेव, प्रत्युत साधकमाध्यमुपलभ्यते । तदाह-विमुच्यते इत्यादिना । न वाक्यालकारे, न निषेधे। ईदृशम् नव्याख्याकृतो मतेऽपीत्यर्थः । भाध्यविरोधं परिहरन्नुक्तार्थे माधकमाह-अत एनेति। लक्ष्यभेदानौचित्यादेवेत्यर्थः। श्रादिना जीर्ण विवरणमग्रहः । एतेन रिमुच्यते इत्यादि भ्या चेतीत्यन्त निद्धान्तमाष्यमिति चितन् । अस्यापि तत्वे विरूपाणामनेकशेष इत्यादीतः प्राक्तनमाध्यविरोध: स्पष्ट एव । तथा च प्रातिपदिकैक्शेषे इति विशेषणम युक्तमिति भावः। विरुद्धमिति । एकनक्ष्यस्य व्याख्याभेदेन साधुलासाधुत्वरूपविरुद्धमझी कृत्येत्यर्थः । तथा चाथ मतमिति भाप्यवदिदमप्यभ्युपगमवाद श्वेतिभावः । तदुक्तरिति । प्रातिपदिकाशे इत्युक्त रित्यर्थः । वस्तुतो विभत्यन्तानामेशेऽपि प्रतिषेधो बत्तन्य इति माग्यस्य गूढनात्पर्य, तद् ध्वनयन्नाह परला। पोप्रत्ययमातवरूप्यत्त्वे एव "पुमान् स्त्रिया" इत्यस्य प्रवृत्तवेत्यर्थः । यातितोक्तमिति। तत्र मातरी मातारी इति प्रत्ययेतरतरूप्यतालेन "पुमान् किया" इत्यस्य न प्रवृत्तिः। भन्यथा सरू- पाणामियस्य वानिकन निषेऽपि "पुमान् रिया" रत्येकोषप्रवृत्तौ वार्तिकं व्यर्थमेव स्यादिति तदा - - ·३४ सटीकदिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- - शब्दरसम् । क्ते । अत एवं नंदुत्तरम् एवं च कृत्वा चोद्यते इत्युक्त भाप्ये । अस्य प्रातिपदिकानामेकशेप इत्यादीति शेष । अनेन चास्य पूर्वपक्षवार्तिकत्व स्फुटमेवोक्तम् । तत्र मातृमहणं विभक्तो विरूपाणामुपलक्षणम् । अयं च पूर्वपक्ष प्रातिपदिकैकशेपस्य "एफविमतौ" इति पदामारे एवोपपत्ति मत्वा कृत । तदभावे हि यानि सरूपाणि तेपामेक्शेप एवेत्यर्थ एवं प्राप्नोति। प्रयोगमायावच्छेदेन सारूप्यस्य हरिणहरितप्रकृतिकहरिणीशब्दादौ तद्धिने वेरूप्येणासम्म . भैरवी । - प्रतिपेयो याज्य एवेत्या तात्पर्यम् । तद् ध्वनयन्नाह-अत एवेति । वार्तिकारस्याभ्युपगमवा- दत्वादेवेत्यर्थ । तदुत्तरम्-भवतीत्युत्तरम् । चोद्यते इत्यस्य किं कर्मेत्याकालायामाह-अस्येति । एतेन 'किमुच्यते' इत्यादि चोद्यान्तर नेति ध्वनितम् । अनेन-एव कृत्वेत्यनेन भाग्येण । म स्य-प्रातिपदितिशब्दघटितवार्तिकस्य । ननु तस्मिन्वार्तिके मातृशब्दस्यवोपादान न्यूनम् । यातशब्दघटिते यातृभ्या यातृभ्याच देहीति वाक्ये ऽप्युक्तरीत्या दोपम्य सत्यादत बार- सत्र मातृग्रहणमिति । उत्तरीत्योपरक्षणत्वावश्यकत्ये प्रातिपदिककोप इत्यपि विभक्त सन्ताना. मेकोषपक्षस्याप्युपरक्षणमिति निगूढाशय । अयश्च पूर्वपक्ष ---प्रातिपतिकैमरोप इत्यारभ्य पृत पूर्वपक्ष । ननु विभक्कापिति पनामा प्रयोगमानायच्छदेन सारूप्यम्य विवक्षा कुतो नेत्याशवाया.

·; 'अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ३१ शब्दरसम्। वात्प्रयोगसामानाधिकरण्येनैव सारूप्यस्य ग्राह्यतया तस्यात्रापि सत्त्वात्प्रासल्य स निषेध । अत एवाये विभक्तेः सारूप्ये उलगत्वमाश्रित्य तत्पक्षस्थापनेन तरूण्डनं कृतमित्येय. भैरवो। । माह-प्रयोगनि । प्रयोगसामानाधिरण्येन चित्प्रयोग इत्यर्थमेतत् । ग्राह्यतयेति । तेन 'हरिण्यो' 'हरिण्य ' इत्यस्य सिद्धि. पुवदारकृतन्तद्धिते वैरुप्यन्द्रष्टव्यम् । तस्य-सामाना- धिमण्येन सारूप्यम्य । अत्रापि-मातृमानादावपि । प्राप्तस्य एकशेपस्येति शेप । अत एव- तदभारे एव तदुपपत्तिम्मत्वा पूर्वपक्षम्य सत्त्वादेव । अग्रे-अथानेन पक्षेणार्थः स्यादित्यादि. स्थले । विभवतेरिति । अपदानुपादानेनैकपदोपादानं स्पार्थमिति ध्वनितम् एकस्यामपि विभक्तो यानि विरूपाणि न तेषामेकप इत्यस्य स्पष्टतया राभार्थम् । वस्तुतस्तु विभक्तों यानि सरूपाण्येयेत्युक्तो 'स्वसारौ' 'स्वपार.' इत्यकोपो न स्यात्, स्वसरि च स्वस्रोश्वे- त्यत्र वैरूप्यदर्शनात् : 'कमलौ' 'कमल' इत्यादायेव स्यात्, कृते त्वेस्पदे एकसंख्यावाचवि. भक्तावित्यर्थलाभाद्भिन्नार्यविभक्तौ रूप्येऽपि भवत्येव स । त पक्षस्थापनेन-प्रातिपदिकाना. मेकशेष इति पक्षस्थापनेन । तत्खण्डनम्--"मातृमानो प्रतिपेधा वक्तव्य " इत्येतद्वातिकस भावप्रकाशा 'ऽस्यान्वयः । तत्र हेतु.-तद्धिते वैरूप्येणेति । 'हॉरिति.' 'हारिणि ' इत्यादौ तद्धिता-तादिप्रयोग पुव द्भावेन वैरूप्येणेत्यर्थः । एतेनैवकारापकर्षे एकविभक्ताविति व्यर्थमिति तत्मामद्विभक्तित्वावच्छेदन मारूप्यविवक्षणान्न दोष इति चापास्तम् । अगापि-मातृमात्रादावपि । प्रासम्येति । एक्शेषस्ये यर्थ । नन्वेव वात्तिकै तद्भाष्यप्रामाण्याद्विभक्त्यन्तैकशेरे भ्यामादौ तत्सत्चानुरोधेनात्र पक्षेऽपि तदनपकर्ष एव । नैकशेप इत्यस्यीज नादावित्येवाओं न तु भ्यामादावपीति ।। न च विनिगमनाविरहाविपरीतमेव, .कुनो नेति वाच्यम्। तत्रोक्तप्रमाणापनम्भादत्र तदनुपनम्मात् । एवं च विरुद्धाभ्युपगमो न । किंच प्रातिपदिकमशेषे इति विशेषण वाधकमुश्नभ्यते इति चेन्न । द्विवचनायनुत्पत्त्या तत्पक्षस्यैवायुक्तत्वस्थ भाष्ये स्पष्टत्वात् । तद् ध्वनयन्नाइ-अत एपेति । तदभ वे एव तदुपपत्त्या तत्र पूर्वपक्षवादेवेत्यर्थ.. अग्र इति । अनेन पक्षणार्थ स्यादिस्यादावित्यर्थः । विभक्तरिति । एकाद सत्यज्यैव वदता भगवता एकपद स्पष्ट र्थम् एकरयामपि विमक्ती यानि विरूपाणि नेत्यर्थ बोधयितुमिति ध्वनितम्। अत एव पृथक मषा विभक्तप-तानामिति पक्षेऽपि "नवाऽर्थ विप्रनिषेधात्" इति तत्पत्याख्यानमेव । एतेन निमित्तत्वपके समुदायादेवैकविभक्ती सः, न प्रत्येक विभक्तावित्यर्थं तदिति प्रकाशकृत् । वस्तुनस्तुल्यार्थ. म. तथा चैकसख्याकविभक्तौ वैरूप्ये गोश्च धेनु गावौ च पृथिव्याविति विवक्षायामेकशेपो भवत्येवान्यथा तन स्यादिति रत्नाकरोक्तम् , एकग्रहणाभावे स्वसा च स्वमारी च, स्वमरि च स्वस्रोश्चे यादौ पूर्वभाग. योरूप्यदर्शनास्वसार इत्यादौ मन स्यात् स्तुि कमली कमन इत्यादावेव स्यात् । स कृते तु नाय दोषः, एकविमलौ . परतः पूर्वव तदभावात् । यदेकवं विवक्ष्यते सहि स्पष्टार्थ मवेति बेचित् , एकैविभक्तावित्यलाभार्थं तत् । तथा च सकनविभक्तावित्युर्थनामादेवानपकर्षेणैवेष्टसिद्धिरित्यन्ये इति दण्डयुक्त चापास्तम् । तत्पशेति । प्रातिपदिकशेषपत्यर्थः। तत्सण्डन-प्रतिषेध वात्तिकखण्डनम् । पूर्वपक्ष -प्रातिपदियेक शेष मातृमात्रो. प्रतिषेधो वक्तव्य रति निषेधः । भाप्ये ध्वनित इति । तथाच विभक्तो परत मारूप्यमेव ये तेषामेक शिभ्यते इति सूत्राः ।एक प्रथम., नतु एकत्वमस्या विशिष्ट तथा सति सरूपाणामिति निर्धारगषष्ठीति प्रत्यर्थस्य सघटकत्व-स्वघटकनिर्यिमागसमिमवेतरा तिविधयवस्वन-प्तदुभयसम्बन्धन निर्धायमाणेऽन्ययस्य 'नृणां दिन, येष्ठ ' त्यादी दृष्टतया पहने निर्धारणमटयथ-सारूप्यवत्ममुदायघटकनिर्यमाण वाभिमने करवसंग्याविशिष्टेतरस्यापमिन्वयानुराम स्या समाधाप्रसा, एक्त्वस्य केवलान्वयित्वात् । प्रथमाचास्य एकसदस्य प्रतुदित. रतियादीना प्रमिध्यान्वयमग्भवेन न दोष इति । पष्टशेदं "यश्व निर्धात" इति ग्याय - - 1 सररा। २३ ·३६ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- भैरखी। शब्दरत्नम् । कारापको भाष्ये ध्वनित. । तं विना तावनमात्रेण तत्खण्डनायोगात् । एतेन "एकवि. भक्तौ" इत्यावत्येक विभक्ती सरूपाणामेकविभक्तौ विवक्षितायामेरंगेप इत्यर्थे यस्यां विभ. ण्डनम् । त विना--एवकारापकर्ष विना। तावन्माण-विभक्तेः सारूप्योपरक्षणत्वमात्रेण । नरसण्डनेनि । मातृशम्दयोभ्यांमादी सारूभ्यसनापादिति भावः । एतेनेति। प्रत्याख्यानपरभा• प्यप्रामाण्यादपकर्षस्यावश्यकत्येनावृत्तेरफलत्वेनेत्यर्थः । ननु 'वृक्षी, वृक्षाः इत्यादानेकशेपाना- भावप्रकाशा तंचिनेति । एतेनैवापकों व्यर्थ. विभक्तितावच्छेदेनेति व्याख्यानेन मात्रादिव्यावृत्तिसिद्धरिति मन्दोक्त मपास्तम् । तदभावे एकशम्दवाररयेनविभक्तिमामानाधिकरण्येनेत्यर्थस्यैवापत्ते । एतेन भाष्यानुयायि- प्रमादोयुक्त एवेति प्रकाशादिग्रन्याश्चिन्त्या एवेति भाव । एतेनेति । प्रत्याख्यानगरभाष्यप्रामाण्येना पर्यावश्यकतयाऽऽवृत्तरफ नत्वेन तदोकारे यविरोधेनेत्यर्थ । आरत्येति । अत्र मातमा सरला। च्याख्याने दीपके इति।

·३७ मजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ऽपि औजसादिपु वैरूप्यात् । एक एवेति । एतच्च सहविवक्षायामेव प्रवर्तते। शब्दरत्नम्। कावेकशेषस्तस्यां विभक्तौ सरूपागामित्यर्थस्य प्रत्यासत्या लाभेन भ्यामादावेकशेपो नौ. जसादाविति वाति व्यर्थमिति तदाशय इत्यपास्तम् । वार्तिकमते भ्यामादावपि तदभा. वस्य प्राप्तत्वाच्चेति दिका पतन्वेति । एकशेषविधायकं चेत्यर्थः । ध्वनितं चेदं पृथक् सर्वेषां विभक्तिपराणामेकगेप इति पक्षे विभत्यन्तानामेकशेप इति पक्षे च "द्वन्द्वप्रतिपेयो भैरवी। - पत्तिः ? वृक्षौ च वृक्षाश्चेत्यत्र प्रथमायामेव वैरूप्यदर्शनादत आह-विवक्षिनायामिति । विभक्ता- विति पदं विशेपणत्वमावतात्पर्यफन्नतूपलक्षणत्वतात्पर्यकमित्याशयेनाह-यस्यामित्यादि। प्रत्यासत्त्येति । अस्मिन्नथे तात्पर्यग्राहकमेकपदमिति तदावः। तदाशय इति । राम राम औ इति स्थितिप्रदर्शनकृदाशय इत्यर्थः । यदुक्तं भ्यामादावेकशेप इति तत्पण्डयति-वार्तिकमत इति । प्राप्तत्वादिति । विभक्तिविशेषयोधकशब्दमनुपादाय मातृमानोरित्येव यतो वार्तिककृतोक्तन्ततः प्राप्तत्वादित्यर्थः । एकशेपशब्दस्य पुंस्त्वादकोपपरामय यदेतञ्चेति नपुंसकोपादानन्तदसङ्गातमित्याशये- नाह-एक्शेषेति । इदम्--सहविवक्षायामेव प्रवर्तत इत्येतत् । सहविरक्षापदार्थस्तु विशेष्य- भावप्रकाशा बोरितिवातिकमेव मानम् । एव च मानाभावादिनि नव्योक्तिरयुक्त ति रत्नाकररत् । विवक्षिता. यामिति । अन्यथा परत्वान्नित्यत्वाच्चैकादेशे एव विभक्तावसारूप्यादेकशेषो न स्यात् इति प्रकाशकृत् । विशेषणत्वमिष्टमित्याह-यस्यामिति । प्रत्यासत्येति । अनन्याकग्रहणेन चेत्यपि बोध्यमिति सण्ड. नकृत् । तथा चैकशेषहेतुमारूप्यविशेषणविभक्त्योरेकत्व लम्भमिति भावः । तदाशय इति । राम रामो इति स्थिते इनि प्रक्रियाशयप्रदर्शकप्रकाशाशयः, "किमुच्यते” इत्याच क्तभाष्याशयश्चेत्यर्थ । अत एव तदोल्लेख इति भावः । प्राप्तत्वाच्चेति। तथाचारम्भप्रत्याख्यानयो फलभेदापत्तिरिति भावः । किंचावृत्तं. र्भाध्यानारूढत्वात् गौरवाच्च वात्तिकस्य सण्डिनत्वेन मूलौधिल्याच एकग्रहणस्य सण्टिनत्वाच्च विभक्ती सारूप्ये उपलक्षणत्वमिनि भाष्यविरोधापत्तेश्च आवृत्ति विना एकशेपहेतुत्वाश्रयणेनैव त्वदिष्टमिश्चेति सररा। दिगिति । दिगर्भस्तु एवकारापकर्षे न मानम् । अत एव 'प्रातिपदिकानामेकशेप मातृमायोः प्रति. पेथो वक्तव्यः, माता जनयिना, माता च परिच्छेत्ता, तयोरपि क्वचित्तारूप्यं दृश्यते' इति प्रातिपदिक्क- शेषे एव शङ्का कृता नतु विभक्त्यन्तैकशेषादिकले भाष्ये । अन्यथाऽस्मिन्यल्प इव तेष्वपि कल्पेपु "मातृ- मानोः प्रतिषेधो वक्तव्यः" इति वचनमारब्धव्य स्यात् । मन व "विमुच्यन प्रातिपदिकानामेक्शे मातृमात्रोः प्रतिषेधो वक्तव्य इति, न पुनर्यस्यापि विभक्त्यन्तामेकशेप: नेनापि मातृमात्रोः प्रतिरेयो वक्त ज्य: स्यात् । तस्यापि हि एतानि यचिद् विभक्त्यन्तानि सरूपाणि मातृभ्या च मातृभ्या चेति । भय मतमेत विभक्त्यन्ताना सारूप्ये भवितव्यमेवैवशेषोति प्रातिपदिकानामरगये दायो भवति" इति भाग्य सङ्गन्छ । अन्यथा एकस्य सूत्रस्य व्यारयाभेदेन एकग्यैव लक्ष्यस्य साधुस्खममाधुर्च च स्यात् । मा. ध्यकवाक्यतया मातृमानोः प्रतिषेधो वक्तव्यः" इनि सामान्यत मारधमपि वार्तिक सर्वनामधानवि. भक्तिपरस्तविपर्य बोध्यम् । अन्यथा विभवत्यनारोपवादिमते मातृभ्याम्' इण्यादावशेषो भवति, प्रानि. पदिकरदोषगदिमते न स्यादिति फरः स्यार। तथार जननीपरिच्छतवावग्योभ्यामि सारूप्यम. स्वात्मातिपदिकैकशेषवादिमनेऽप्येकोपो मवस्येव । केवल सनामरयाने व न भवति, वय वरूप्यार । मामात्रोः प्रतिषेधः" इति वारिक पोशारोबाराकोऽनीति गम्यते, अन्यथा मोमिन नीपरिच्छेत्यागिनोः मारूप्यमत्वेन "मात्रोः प्रतिषेधे वनध्यः" इग्येव बाध्य ग्यादिनि वाध्यम् , मनुकरणस्वरूपमा भिय कोपाकरगेनादोगदिति ·Anand ३८८ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- इतरेतरयोगद्वन्द्वस्य विपये इति यावत् । यत्र ह्यने कस्यार्थस्य मिलितत्येतरान्वयः शब्दरतम्। वक्तव्य" इत्याशङ्कय "अनवकाश एकशेपो द्वन्द्वं बाधिष्यते" इति ग्रन्थेन भाये । इतरे. "एकवचास्यान्यतरस्याम्" इत्यनेनैकशेषविषयपदानां समाहारेऽवृत्तिबोध. नादिति भावः । इतरान्वय इति । एकरूपेणेकरूपावच्छिन्ने इतरत्रान्वय इत्यर्थः । तरेति । भरवी। विशेषणभावानापन्नानेकस्य युगपदेकपदार्थसम्बन्धयोधनेच्छा ।। यद्यसहविवक्षायामप्येकशेषः स्यात्तदा तन्त्र द्वन्दाप्रसक्त्याऽनवकाशत्वप्रदर्शनमसङ्गत स्यादिति भावः । इतरेतरेति यन्मूले भिहितन्तत्समाहारस्य व्यावृत्तये तत्र साधम्माह-एकवदित्यादिना । समाहारे प्रवृत्तिबोधना- दिति । यदि समाहारेप्येकशेषः स्यात्तदा तदिदं वस्त्रमित्यस्य समाहारविवक्षायान्तानीमानि चम्नोणीत्यस्येतरेतरयोगविवक्षायां सिद्धौ विकल्पेनैरुवावस्य विधानं व्यर्थ स्यादिति भावः। एतेन समाहारद्वन्दविपयेऽप्येऊोपो भवति। अन्यथा घटघदमित्यादिसमाहारविवक्षायां म्यात्। अनभिधानेनतद्वारणन्तु न चमत्कृतिकारि । अन्यथा घटघावित्यस्याप्यनभिधानेनो- पपत्ताकशेपारम्भोऽनर्यक: स्यात् । नच घटयटमित्यतो यथा समाहारस्याप्रतीतिस्तथा घटमित्यस्मान्नेति कथन्तत्रैकशेप इति वाच्यम् ? प्रपरणादिना तत्प्रतीतिसम्भवात् । अत एव व्यक्तिपक्षेऽपि "न ब्राह्मणं हन्यात्" इत्यस्य चास्यस्य सर्ववाह्मणपियफत्वसिद्धिरिति परास्तम् । व्यक्तिपक्षे याचिद्व्राह्मणमहत्वाऽन्य कृती स्यादित्यनेन दोपमभिधाय जातिप- क्षमवलम्ब्य समाधानपरभाष्यविरोधापत्तेश्च । घट्यटमित्यस्य वारणं त्यभिधानेनैव "दिक्षु समाहारो नास्त्यनभिधानात्" इति यथा । मूले अनेकार्थस्य मिलितस्येतरान्वयो यत्र स अन्दस्य विषय इत्युक्तं, तायाधुतन्न युक्तम् राजपुरपमित्यत्रातिप्रसङ्गारतो मिलितस्ये. त्यम्य परस्परविशेषणवियोप्यभावानापन्नत्ने सति किसिनिष्टविषयतानिरूपितविपयताश्र. यानेकस्येत्यर्थः । अत एवाह-एकरूपेगेनि । यथा 'धयखदिरी चिन्धि' इत्यादौ धयखदिरयोः दिक । सदाह-दिगिति । "क्शेषशब्दस्य पुरस्यादाह-एफगपेति। अन्यनेति। अन्यथा विशेष्यविशेष. णभावानापन्नस्यानेकस्य युपीकपदार्थमम्बन्धबोधनेच्यारूपसदविवक्षाविषयान्दान्य विषये तस्य सा यकाशवात्तगत स्यादिति भावः। यत्तु समाहारविषयेऽपि प्रवृश्योचिन्य संकोगे मानामायाव, अन्यथा पटपटमिरयस्य माधुतापत्तः। अनभिधाने च नमान, सूयानर्धक्यापचिश्व, परपटाविस्यस्यापि तत एच বা। না ঘz যে সমূসায়া যাকহাথ? সকশিবাজী মাখামা। मन व न प्राण न्यादिरयादी व्यतिपक्षे ऽनेमामगहननादावपि प्रत्यवायः नामिष्टः समू. हस्य प्रापान्या सवयन ननान्ययस्तु व्यक्तित्वय तत्र बाधात् इति पनाकरवानेनि जनयितुमार- यच्चति । "गपुससमनपुसकेन"रत्येय समाधारेतरेरामा विश रखतानीमानि पखापरयादि. सिपापयादिति भावः । विश पनिप यं कपि मारमहरवा मी स्यादिति दोष दसा गानिपगार निदि इत्युतिपरमाप्यविरोधापः । असीति । नेनोलापशास्तिरमारिपये दि. पानेऽपि ममापारविषये ऽपवादामा परपटमितिमासिकाच विधु समाधारस्येवानाममिभाना. सामानिमाच्यम् । समाप वापदन तदमावादित्यागरायपकरंग सामिष परिमांन्यगि म्याग्यानेन तपाधिमिसिरिति मन्दोगनपानम., पाको पनि समय विरागारल्यम्प प्रागुनमाण औन:पुन्या पोन:पुनिए 'पासा: मनमा ani HITमायोपानी नदिकपिमावा नेह-एम. भावप्रकाश। - - गनियापनादिति। मरममयम रयोग ५frimary मिनिमममम मम्, IT' retrict.

·- ३६० सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- स्यादेतत् । द्वन्द्वे कृते सतीत्यर्थोऽस्तु । मैवम्, 'पन्थानौ' 'पन्थानः' इत्यादी समासान्तापत्तेः। 'करौ' 'करा'इत्यादौ एकवद्भावापत्तेः। 'सर्वे सर्वेपाम्'इत्यादौ "द्वन्द्वे च" "विभापा जसि" इत्यनयोरापत्तेश्चेतिदिक् । यत्तु प्राचा- राम-रामः शब्दरलम् । विभक्त्युत्पत्तौ सत्यां तत्प्रसक्तिर्वाद्धया। एकवद्भावापचेरिति । एवं चेतरेतरयोगविपयाभावेनैकशेपानापत्तिरिति भावः । इत्यनयोरिति । "जसः शी' इत्यत्र 'चा' इति वक्तव्ये "विभाषा जसिगइति तद्भः तावयवभेदविवक्षया बहुवचने एकशेषद्वन्द्वयोरभावात्तन विकल्पवारणायोत्तरार्थ चेति भैरवी। प्रसङ्ग इत्यत आह-विभक्युत्पत्ताविति । एवञ्च-समाहारस्य विषयतायाः सत्त्वेकशेषप्रतिबन्धकसत्त्वे च । नन्वस्मिन्पक्षे "जसः शी" इतिसूत्रे एव चाग्रहणं कार्यन्तेन सर्वत्र विकल्पो भविष्यति तावतन सिद्वौ विभाषा जसि"इति पृथकसूत्रकरणमेकशेपे कृते समासनिमित्तककार्यन्नेत्यये ज्ञापस्मस्तु । तथाच-'सर्व' इत्यादौ न मूलोक्तदोपापत्तिः "हलिसपाम्" इत्यत्र सुट् चोक्तार्थस्य ज्ञापको भविष्यतीत्य. त आह-जसः शीरयोति । उदभूतावयवभेदविवक्षया--उद्भुत प्रकटोऽवयवानाम्भेदो यस्य समूहस्य तादृशसमूहस्य सादिशब्दवाच्यत्वविवक्षया ।नि । ताशसमूहवाचकमादिश ब्दघटिते जसपरकलक्ष्ये इत्यर्थः । विकल्पवारणायेति । भवत्सम्मतवाशब्दघटितन्यासन विक्रूप- वारणायेत्यर्थः । उत्तरार्धम्--"प्रथमचरम" इत्यादिसूनेषु "विभाषा जसि'इत्यस्यानुवृत्तय इ- भापप्रकाश। वमप्ये विभक्तावित्यस्योपलक्षणवेनेदानी तदनुपपत्या तदप्रसङ्गेन सूमार्थवाधापत्तिरत आइ-विम तीति । तथा च द्वन्दप्रमनस्याप्युपलक्षणत्वेनेदानी तदभावप्यनैमित्तिकत्येन माहित्यादिरूपकारणव. शात्प्रवृत्तिः सुल्भेति भावः । यत्तु "जमः शी" इत्यत्रैव वेनियाच्ये "विभाषा जसि, इनि पृथक्क सूर्णकशेपे ममामपायर्याभावः मामान्येन वाप्यत इति सर्वेटसिद्धिः । अत एव सर्वधामित्यत्र बन्दै चेति निषेधापादनमप्ययुक्तम् , इलि मर्वेषामिति “निशारिभादेवोपविषये निषेधात्तेपनाच्ची जगमायोक्त, तत्खण्यति--जस शोति । पूर्वादिभ्य इत्यनो वेत्यनुवर्तनीये रस्युचित तस्य पतुन् । प्रय स्वनुवादत्वान्न दोपः । एकपदन्द्रयोरिति । अग्राभ्यहितत्वात्तस्य पूर्वनिपातः । तन-माशे लक्ष्ये । तथा च वाग्रहण सदनुत्तिया दुष्परेतिरह किनिनो' इति न्यायाप्राप्ति: मचिता । मन प्यार- उत्तरार्थमिति । प्रथमचरम या चेत्यर्थः । मकामिरपरप मौनत्यादुपरनन शापना किस सद. । परा. - भाउनुपपत्या एकोपविषयपाना मगादार वृत्तिर्नेति कपनाया प्योचितवार । एमयति । म्यवसाये मनि ममाहारन्दविषयस्ये चोयर्थः । भनेति । रशिष्टधातो नुगरणाय स्वामी २ च इनि कर्मधारयममामस्वीकारेगैरमार. दलामार्नुम भयो त्यस्य नावश्ययतया:भेदान्वय पनि मायः । उद्भुनायपरभदायिक्षपेति । भारोरिकावयवगामन्याविरमयेत्यर्थः । या िनयाय. नि। पलनन्यायेनेत्यर्थः । यथा कार्य प्रगनित मस्य पृरय न प्रयन, 2 Bafet गरपामायना प्रमनमिति गशस्य पालन मिले नावयवस्येति, मसमोर याय rit भागः । प्रपोगानस्वादिति । रानु पिमिदम् , sufferiaryापन-- पालाममियामासनमा रिपपरोपनर पारग योगापि पूरमु मगर समरप प शेषनासन मप्र नम मा: TREATREER पोलि।

·चनन्यायस्य तु नार्य विषयः लभेदादिति प्रमादो युक्त इनि प्रकाशोतमपारतम्। दुन्दरपटेपि २. अजन्तपुलिङ्गप्रकरणम औ' इति स्थिते इत्युक्तम , एकविभक्तो परत इति च। तत्थमुक्तिसंभवः-राम. राम इत्यत्र अवयवयोरिव समुदायम्यापि प्रातिपदिकसंज्ञाऽस्ति मिलितेनार्थव. स्वात् । नपार्थवत्त्वेऽपि सम सग्रहणम्ये नियमार्थत्वान्नैवांमति वाच्यम् । यत्र समुदाये पूर्वो भागः पदं तद्विपयको नियम इत्युक्त्यात, यहुपटव इत्याद्यनुरो. घेन नियमस्य सजातीयविपयताया औचित्याच । तथा चैकाद्विचनन्यायेन समुदायप्रातिपदिकादेव द्विवचनाद्युत्पत्तिः। तावताप्यवयवार्थानां संख्यान्वये. नानुप्रहसंभवात् । नन्वेवं रामकृष्णावित्यादिष्वपि द्वन्द्वं विनैव समुदायाद्विभ- क्ति: स्यादिति चेत्?मैवम् । द्वन्द्वविधावनेक सुबन्तमित्यस्यानुस्त्या एकाद्विवंच- नन्यायस्य वाधादितिदिक् । इत्थमुक्तिसंभवे सत्यपि समुदायादेकविभक्ती परत इति पक्षः किमर्थमुपेक्षित इति चेत् ? शृणु , अस्मिन्पक्षे मातृमातारौ इत्यादा- वप्येकशेपास्यात् । नन्वेकविभक्तावित्यावर्त्य एवकारं चानुकृष्य एकविभक्तौ । शब्दरतम् । भावः । सजातीयेति । स्वातन्त्र्येण प्रयोगार्हत्वेन साजात्येऽपि न दोपः । एतत्पूर्व भागस्य विभक्त्युत्पत्तिमनपेक्ष्य स्वातन्त्र्येग प्रयोगानहत्वात् । अनुग्रहसम्भवादिति । अत एवं न प्रत्येकं तदुत्पचिवाधादिति । अन्यथा द्वन्द्वोच्छेदो नलापासिनिश्चति भैरगी। त्यर्थः। यक्षोक्तं-मुटु चोक्तार्थज्ञापक इति, तदपि न, तेन निर्देशन द्वन्द्वे प्रसक्ते सतीति व्याख्या- नमेव ज्ञाप्यतामपूर्वस्य ज्ञापरसिद्धस्य वचनस्य कल्पनापेक्षया ज्ञाप्यार्थस्यास्मत्सम्मतव्या- ग्यानेन सिद्धौ लाघवात् उद्भूतावयवभेदसमूहवाचकसर्यशब्दादामि सुटः प्रवृत्त्यातम्य निर्देश- योपपत्रवाच मूले-प्राचेति। प्रक्रियाकृतेत्यर्थः। सम्भव इति। अस्य प्रसादतोक्त इति शेप.। अवयवयोरिवेति । नचावयवयोः प्रातिपदिकत्वस्यीगरेऽन्तरङ्गत्वात्प्रत्येक सुवुत्पत्तिरपि भवि- प्यति, तथाच नियमविषयतायाः सत्त्वात्समुदायम्य प्रातिपदिक्संज्ञा न भविष्यतीति वाच्य- म् , समुदायोत्तरोत्पन्नसुपा स्वार्थसङ्घयान्वयसमर्पणे प्रत्येकं सुत्रुत्पत्तरप्रवृत्तिरित्याशयात । अर्थवत्वादिति। अर्थस्य प्रकाशनादित्यर्थः। सजातीयेति। पदसंशकपूर्वभागघटितत्वेन साजात्य- स्य विवक्षणादिति भावः । सिद्धान्तभूतायपि प्रक्रियोक्तस्योपपत्तिमाह-स्वातन्-येणेति । अनु ग्रहेनि। प्रत्येकार्थस्यापि समुदायघटयतया सङ्ख्यान्वयित्वस्य सम्भवरूपानुग्रहेत्यर्थः । मन एव-तादृशानुग्रहादेव। अन्यथा एकादिर्दचनन्यायवाधारल्पने । द्वन्द्वोच्छेद इति। तथाच द्वन्द्र विधानसामथ्यात्तन तस्य वाधस्य कल्पनेति भावः । ननु द्वन्द्वविधानसामध्येन "चाय, इति सूत्रे सुविति निवृत्तमित्येव कल्प्यतान्तावतापि तस्य सार्थक्यम्भविष्यतीत्यत शाह- मलोपानिद्धिरिति । राजसैनिरावित्यादावित्यादिः । आदिना वास्त्वचमित्यादौ कृत्वादेः स. वक्षया तथा व्याख्यानशाप्यत्वमेवोचितम् । वाक्यान्तरकल्पनेन लाघवाद उद्भतावयवभेदविवक्षया बहु. वचन निर्देशापपत्तश्च । एतेन पूर्वपरेत्यादित्रिस्यारम्मादन्येषा जस्यविकल्पः सुटो निविषयत्वापत्त्या तेन निर्देशन निरोधसकोचस्य सुवचत्वं चेति मूलमयुक्तमिति रत्नाकरोक्कमपास्तम् । मूले प्राचा-प्रक्रिया कृता । सम्भव इति । प्रसादकृतोक्त इति भावः । न प्रत्येकमिति । एतेनावयवानामपि पृथक् प्राति पदिय विना-तरगत्वासनः प्रवृत्तविभत्या पदत्वसत्वेन तथा नियमेनापि व्यावृत्तिः स्यात् । एकादिवं. मामाल दित्यस्य निवृत्या नोच्छेदोऽत माह-नरोपादीति । "राजपुरुषो" इत्यादाविनि मा WE वचन इत्यादी इत्यादि । श्रावृत्तिमुक्त्वा सावन्मायोको न्यूनताऽनुवादात मा- भावप्रकाश। - ·३६२ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- यानि सरूपाण्यवत्ति व्यारयेयमिति चेन्न। आवृत्तौ मानाभावात् । विभक्तरेकशेप- स्य विशेषणत्वे फलाभावाच । न च पयः पयो जरयतीत्यादिव्यावृत्तिः फ्लम् सहविवक्षायामित्यस्यावश्यकत्वात्, अन्यथा पयः पयो नयतीत्यत्र गौणमुख्य- शब्दरत्नम्। भावः । यानि सरूपाण्येवेति । तेपामेकविभक्तो परत एकशेष इति शेषः । माना- भावादिति । भाष्ये अनुक्तत्वादिति भावः । किं चावृत्तौ प्रत्यासत्तिन्यायेन यस्यां वि. भक्तावेक्टोपस्तस्यां विभक्तौ यानि सरूपाण्येव तेषामित्यर्थापत्त्या भ्यामादावशेषा पत्तिः । "प्रातिपदिकैकशेपे मातृमात्रोः प्रतिषेधो वक्तव्यः" इति वार्तिकेन भ्यामादावपि तदभावस्यैवेटत्वानुमानात्। फलमिति ! समुदायादेकविभक्तरभावाद्विभक्ते कालुप्तत्वा' चेति भावः । सहविषक्षायामिति । सा च समुदायस्थैकार्थनिरूपितककारकावेश एवं भवतीति भावः । गौणमुख्यकर्मणोरिति । उभयोरपि कर्मत्वेन तन्न समुदायादेकवि- भक्तेः कर्तुं शस्यत्वेन विभक्तिपदेन व्यावासम्भोन सहविरक्षायामित्यावश्यकमिति , 1 भैरवी। - भारप्रकाशा ड्ग्रह । भावृत्त्योक्तव्याख्यानेपि चास्यापरिसमाप्त्या न्यूनतापत्तिरत आह--नेपामिति । ननु यद्यपि कण्ठरयेण भाष्यकृता आवृत्ति!त्ता तथापि मातृमात्रोः प्रतिषेध इत्यनेन ध्वनितेति क्ल्पयाम इत्यत आह-किनावृत्ताविति । इत्यर्यापत्त्येति । न चास्मिन्पो एवकाराप. कर्पवेयर्थ्यम्, मातृमातारावित्यस्यैरकारापर्यव्यावर्त्यस्य सम्भात् । भ्याम्येकगेपस्य प्रवृ. ताविष्टापत्ति निरस्यति-मातीति। तदभावस्य-एकशेपाभावम्य । आवृत्तौ एकविभक्तौ या. नि सरूपाण्येव तेषामेकविभत्तारेकोप इत्यर्थी भविष्यति । तत्राद्यनाक्यार्थग्य पयः पयां जरयति इत्यासत्त्वमुपपादयति-ममुदायादिति । द्वितीयासत्त्वमाह-विभक्तरिति । सहविवक्षाया अभावम्प्रस्टयति-साचेत्यादिना । एकानि । छेदनादास्यर्थः । करारकावेशे-एककारशक्ति- वैशिष्टये । शक्तिश्च कर्तृत्यादिरूपा विरक्षिता । एतेन प्रशोऽसम्भयो ध्यानित । एव भवतीनि । नियान्वयित्वं यत्र तत्रैवम्बिधैव सहायिवक्षा याच्येति भार । मूग-अन्यथति । अंशद्वपसहाय एवैकोपस्य प्रसङ्ग इति नियमस्वीकार इत्यर्थः । कर्तुं शक्यत्वेगेति । मूलोतरीत्या समुदायम्य प्रातिपदिकत्यादिति भावः । रोपामिति । रसु मायानुतsपि मालमोरिति बारियर मासायनि मूहमयुलमन पयापत्तिदाद काप्योऽत्र परन: प्रतिविधेयं दोषपु'इति तन ता मा योरि: । व चन्मयानुपपाया त्तिरेव याप्यते । २५ च भात्यानुनस्यहेतुस्मानाभावो २, द्विवचनादो दोच न नि रस्नापरार तन्नेनि ध्यायतु दुपणान्तरमाइ-रिचेति । प्रत्यासतीति । भनन्याय ग्रहन गरि योध्यम्। एकोषापपिरिति । प्रत्यागरपाघनई बार तु प्रागुरुमगदुनिस्रोिधासिरिति बोध्यम् । इष्टा पास परिधरति-प्रासीति । तथा पर सन्दिामोरपरम्पवध इति यायेन मायामध्याइयाय या. इंदरत्यमिति मूविरोधापया सा नेटगाधिरा । न प्ररयामसिन्यायकोला म मरिदिन एरेरपशिवार मापन या न मियानिनि भान अमावादिति । पिसारा भरपिग :गुदायासमारपसाशित भाषामनु समुदायाविधाने पिन:परसराम- गिम रिमितपरिधाग्यामाह-पपातिमिनिरि: AMRITE- पारंपति परासिन्नितिमिरमानुस स्वादपर ARE | भ Pal Ferदियाभाव प्रदान माम् । रणनेगि । गत मागेपपिरिनिया पागा पति - ·पमेन एक्सराबग्छिनाम्य एकरूपावच्छिन्ने कर्ममर्गगमय इत्यस्येति बोध्यम् । अमहविवक्षा- २लय - अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । कर्मणोरेकशेपापत्तेः । देवदेव इत्यादावतिप्रसगाच । प्रत्युत आवृत्त्या उभय विरो. पणत्वे भिक्षाणां समूहो भैक्षमिति न सिद्ध्येत् । तथा हि, भिता भिता भिक्षा आम् अ इति स्थिते "अन्तरङ्गानपि विधोन बहिरङ्गः" इति लुकि कृते विभ- शब्दरत्नम् । भावः । नन्वनापि लुकि विभकिपरत्याभाव इत्यस्वेराह- देवदेव इति । असहविय- क्षायामध्येकशेपे तत्पुरुषादिविषयेऽपि तदापत्तिरिति भावः । तत्रापि समुदायादेकवि: भक्तः सस्मात् । नन्वनेकोधकैकभिक्षाशब्दादगि भैक्षसिद्धिरस्तीत्या आह-तथा हो.. भैरवी। नचान योकशेपम्तहा द्वयोगीणमुग्थ्यकर्मगोरेकद्वितीयया कथमभिधानमिति वाच्यम्, त- न्त्रेण तस्योपपत्तेः । आवश्यकमिति । तस्य लाभस्तु "तिप्य" इतिसूत्राद्वन्द्वइत्यस्यानुसत्या भविष्यति। एवञ्यावृत्तिwधति निकर्ष । अत्र-पत्र.पयो नपतीत्यत्र । लुरीति । उभपोर्नपुस- कत्वादित्यादिः। नलुमतेत्यस्यानित्यत्वेनाप्रवृत्तिस्तु प्रामाणिकप्रयोगस्थल एवेति तात्पर्यम् । नन्यत्रापीत्यादि वदता द्वन्हे इति नानुवर्तनोग्रमिति ध्वनितमिति तद्रीत्यैवातिप्रसङ्गो देवदेव इत्यत्रेत्याह-अपहेति । तत्पुरुषादीनि । देवस्य देवो देवदेव इत्ययकतत्पुरुषादीत्यर्थः । आदिना इदिती नुमिति बहुबोहेः सद्प्रहः । तत्रापि-तमुरुषादिवटितवाक्येऽपि । खण्डनकदुक्तिवण्ड. यितुं तदुक्ति मनुवाति-नन्वने यादि। नवानपैव रीत्या सर्वत्र निगह एकशेषारम्भस्य तन्मने चयर्यमिति वाच्यम्, सर्वत्रैकशब्देनैवाने कार्यो बोधनीय इति नियमाभावा ।। घटघटावि- रीत्या समूहस्य प्रातिपदिश्वादिति भावः । नन्वत्रैकशेरे विरुद्धयोगणिमुख्यकर्मणा: समुदायादुत्पन्न- द्वितीयया कथ प्रतीतिरिति चेन्न । तन्त्रेणोपपत्तः । आवश्यकमिति । यथा तल्लाभस्तयोक्तम् । एते. नात्र पक्षे एविभक्तावित्येवास्य सहविवक्षाया प्रवृत्तिरित्यतात्पर्यग्राहकमिति भ्रान्ताकत पयः पयो नय- नात्यादौ विरुद्धत्वाद्विभक्तिभेदावश्यभावेनै कविमक्तिपरत्वामावेनानिप्रसगनिरासे महविवक्षायाः फना. भावेन पयः पयो जस्यतीत्यादावनिप्रसाभगाय तस्य तदेशेवगायक त्रम् । भा एवैकग्रहणमनि मार्थकम् । अन्यथा विमक्तावित्येव भूयात् । ६कग्रहणादेव च सइविवक्षायामित्यप्थयों लभ्यते। अन्यथा सापकान्तरमनुसतव्य स्यादिति रत्नाकरोक्तमपारतम् । तथा चोक्तानद्वयस्य तथैव सिद्ध तद्वयर्थमेव । अत एव सारूप्ये उपनक्षा वमेव भगवता ममाश्रितम् । एकग्रहण तु व्यर्थमेवेत्युक्त प्राक ! तथा चैनपक्ष म्योतिसमवाभाव इति परमनिष्कर्ष । लुकीति। "न लुमना" इत्यस्यानित्यत्व तु काचिक प्रामाणिकम् , न तु सर्वत्रेति भाव. । अभाव इति । एव चावत्यैव निर्वाहे साऽनावश्यकीति भावः । तदाह--अस. हेति । आदिना "इदितो नुम्" इत्यत्र बहुमोहिपरिग्रहः । सवादिति । अग्रे 'इति मावः' इति पाठ.। सदापत्तिरित्यग्रे तु ले चकममादात् । सण्डनदुकयुक्ति साहयितुमनुवाति--जन्वति । यह तदास्तम् । एवमङ्गोकारे एक्शेषशास्त्रानक्यं तु न, केनगने के बोधनीया इत्यनियमात्याक्षिपट्या वित्याधापत्तिनिवृत्त्यर्थत्वात् । नचैव रीत्या अणि अनिष्टमस्त्येवेति वाच्यम् । अनभियानादयविकन्याये- नैनद्विषयेऽणाधनुत्पत्तेः स्वीकारान् । अनमियाने चाक्त नन्यगनेरेव बीजवादिनि। पदस्य विमज्यान्वा. ख्याने इदम् । भावन्तममूदस्य चाप्रत्ययानत्वात्प्रातिपदिकत्वम् । "खोप्रत्यये चानुप"इति तु तत्तन त. याप्यधर्मंग वा स्त्रीप्रत्ययग्रहणे इति बोध्यम् । नन्वेवमपि अन्रयापि प्रत्ययसबुध्याऽऽपभिशायदे प्रक नित्वबुध्या "स्त्रोप्रत्ययेच"इति निषेधैन वा समूहस्य तदादितदन्तवादावन्नावादेव स्वापुत्पत्तिरस्तु कि प्रातिपदिकत्वेन ? नचनिङ्गविशिष्टपरिमापया निवर्वाद, भन्ययापप्राग्वनिक्षानममूहे तत्तस्यादृष्टवाद शनि चैत्र । ५वे टापअहणावदयकरचे तत्परिमापयामिद्धे उपमहगान्यार्थरवपरमाप्यविरोधापरोरिति दिक। भावप्रकाश - सरला।

·३६४ सटोकटिप्पणशब्दनप्रढिमनोरमाया- क्तिपरत्वाभावादेकशेपो न स्यात् । लुप्से प्रत्ययलक्षणाभावात् ।। कि च रामावि- त्यादौ परत्वान्नित्यत्वाच "वृद्धिरेचि" इत्येकादेशे कृते विभक्तिपरत्वाभावादेक- शब्दरत्नम् । त्यादि । एकशेपारम्भे एकशेष विना तादृशस्य ज्ञानासम्भव इति भावः । विभक्तिप- रत्वाभावादिति । पात्वान्नित्यत्वाचादिवृद्धौ सारूप्याभावाच्चेत्यपि बोध्यम् । अवि. रविकन्यायेन समाधानं तु लक्षणैकवक्षुष्कर्दुज्ञेयम्। न च समर्थग्रहणेन परिनिष्ठितप्रातिपदि- कात्तद्धितोत्पत्तैः पूर्वमेकशेपे पश्चात्तद्धित इति वाच्यम् प्रातिपदिकाधिकाराकि तत्स. मर्थ कृतवर्णानुपूर्वीकम् इति भाष्यात्प्रातिपदिकसम्बन्धिवर्णमानाश्रयतासम्बन्धिवर्णनिमि. भैरवी। त्यादिपाक्षिकप्राप्तिविषयानिष्टवारणाय तदारम्भात् । तदुक्ति सण्डयति--एकशेपारम्भ इति । नवानेकभिक्षाशब्दस्य "नीप्रत्यये चानुपसर्जनेम" इति परिभापया प्रत्ययान्तत्वेन कथं समु. दायादामिति वाच्यम्, स्त्रीप्रत्ययमानग्रहणे तस्या. परिभाषायाः प्रवृत्तेरक्तत्वात् । सादृशस्य- अनेकयोधरस्यैकम्य । परोक्त खण्डयति--नचेति । समर्थग्रहणं हि परिनिष्टितपरम् । तचाप- वृत्तनित्यविध्युद्देश्यतावच्छेदकानाक्रान्तत्वरूपम् । इदश यथा सन्धिकार्यात्माइनास्ति तथैकोपविधायकशास्त्रस्य प्रवृत्तेः प्रागपि नाम्तीति तद्भावः । कृतसन्धियार्यत्वमेवार परिनिष्ठितत्वम्भाव्यकारसम्मतमित्याशपेनाह-प्रातिपदिकाधि कारेत्यादिना । प्रातिपदिकेन्यादि फर्मधारय कार्यस्य विशेषणम्, एतादृशात्परिनिष्टितात तद्धितोत्पत्तिच सूत्यितिक्षमाणिरित्यादी प्रसिदैव । वर्णमानाध्येत्यनेन निमित्तकार्पिणी- रभयोरपि प्रातिपदिकसम्बन्धित्वम्याधितम् । "विष्यगित्युत्तरपदरापश्चातसन्धे "इति या. भावप्रसाशा ताशस्य-अनेश्योधकामिक्षाशम्दस्य। भन्यथैवशेषप्रररणवै यापत्ति. भव्यविन्यायेन ममाधान तु लक्षण मधुप्यायम् । किंचानभिधानाङ्गीकारे सूझानर्थक्यापत्तिरिति भावः । रत्नापरोक पनवड यति गति । अयं भायः, सदिनविधी ममर्थानामित्यापपिधारेण समातिपदिय प्रकृतिक सुन्सा. तदिन इत्यर्थः । तत्र मामयं च न गतमन्भिपाययमात्र रितु लोरिपयोगप्रयोगकीभूतकालम् । तथा च येक्षमाणिरित्यादी तमन्स्तमितादेवशेष विना तामारया कपमत्र पसे मशासिदिः । मायस्यैव सादगाप्यभूतानाहान त्यस्यापि ममपदेन बाध्यतीचिस्यात् । नरमीपगवापसिदि । सामय प्रालि पदिकाय विशेष नमु मुवन्त श्यस्यभ्युपगमात् । नचातिमानिति निदशन सुप्रभाविभक्तिनिर्मित मानामेष: अन्यथा 'किमीय' 'गुप्महीयम्'रयादी मयुगापाशा यारयम । प्रत्ययोपरापास्य पदेन ताम्मिकिप्रयुगमावरूपादेशामायदानात् । भय सदनि मायागर शिदनानिमायमान समास्याय, प्रातिपदिरादेव तिमिति को सायम रयाप तय तामानिनिय ताग मिलि गृति । अधिगरा प्यार पाठ समातिर - - 1 ·३६५. भैरवी। अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । शेपो न स्यात् । उभयत आश्रयणे ऽन्तादिवद्भावाभावादिति दिक् । यत्तु प्राचा व्याख्यात्रा पक्षान्तरमुपन्यरतं-सविभक्तिकानामेकशेप इति । तन्न । निवर्तमानानां विभक्त्या सहैव निवृत्तावपि शिष्यमाणे एकवचनश्रव- णप्रसङ्गात् । शब्दरलम् । नकायण परिनिष्ठितत्वस्येवाश्रयणात् । मत एव "अश्विमानण् इति सङ्गच्छते । अन्यथा प्रकृत्यगे दीर्घश्रवणं स्यात् ) उभयत इति । विभक्ती परतो यतः प्रत्ययविधिस्तस्पैक तिकेऽकृतसन्धेरित्यत एवं चरितार्थम् । अत एव-निमित्तकार्यिणोरभयोरपि प्रातिपदिक्स- म्बन्धित्वाश्रयणादेव । दीर्घश्रवणमिति । नान्तलक्षणदीर्घश्रवणमित्यर्थः। प्रकृतो दीर्घस्तु न प्रा- तिपदिकसम्बन्धिवर्णनिमित्तकः, किन्तु सर्वनामस्थाननिमित्तकः । एतेन विभक्तिनिमित्तकै- क्गेपस्य भवत्सम्मतल्याप्रवृत्तावपि न परिनिष्टितत्वहानिरिति ध्वनितम् । अत एवं विचौह आगतं विश्वबाप्यम्' इति भाष्यप्रयोगस्याप्युपपत्तिः। मूले न स्यादिति । एकादेगे कृते परादिवावमात्रायणे सारूप्यादेकगेषाप्रवृत्तिरित्यपि बोध्यम् । उभयत आश्रयणं प्रकटय- ति-विभक्ताविति । ननु न वयम् "अन्तादिवञ्च इति सूत्रस्य प्रवृत्ति स्वीकुर्मः, किन्तु "अचः भावप्रकाशा दिकम्। कृतबहुवाहिणाऽऽश्रयान्तेन निमित्तान्तेन च कार्यशब्दस्य कर्मधारयः। मात्रपदेन निमित्तवाणिो रत्र प्रातिपदिकमबन्धित्वसूचनद्वारा तदन्यव्यावृत्तिः । अस्ति च सूचितवीक्षमाणादी तत्संबन्धिवर्णाश्रयस्त्वं तत्सम्बन्धिवर्णनिमित्तकस्वं च मवर्णदीर्यादौ । “विश्वम् इति वात्तिके ऽमृतसन्धेरित्यप्यत्र गमकं बोध्यम् । एवेनातादृशैकशेषव्यावृत्तिः । अतएवेति । कार्थिनिमित्तयोः प्रातिपदिकमम्बन्धित्वविवक्षणादेव । अश्वि मच्छन्दादुपधानो मन्त्र प्रासामिष्टकानामित्यर्थे ऽण स्यान्मतालुक् च । यस्मिन्मन्त्रे अश्विन्दान्दोऽस्ति नेनोपधेयास्विष्टकास्विति यावत्। "इनण्य"इति प्रतिमावेादिवृद्धोडीपि आश्विनीरपदधानीति लक्ष्यम् । तन नान्तलक्षणदीपस्य प्रातिपदिकमम्बन्ध्युपधारूपवर्णाश्रयत्वेऽपि तत्सम्बन्धिवर्णानिमित्तकत्वात विनाs मामर्थ्याभावेऽपि मतुपि निर्देशसंगतिरन्यथा वद्रीत्या त विनाऽसमर्थादविन्दम्दान्मतोरनुत्पत्त्या नद. मङ्गतिस्तदाह-अन्यथेति । मद्रीत्यनङ्गीकारे। तस्मात्ममर्थग्रहणेन विमक्तिनिमित्तककार्यस्य पूर्व प्रवृत्तिरित त्ययुक्तम् । अत एव विश्वौह आगतःविश्ववायमित्यादिः "विभाषा पूर्वाहा"इतिसूत्ररथमाध्यप्रयोगः मगच्छते । एवं च भैक्षसिद्धयर्थ तथार्थ कृत्वाऽन्यत्र दोषनिरामाय तनिर्देशस्य विशेषापेक्षशापरतायुक्तो तभाध्यादेवेति भावः । मूले परत्वाभावादिति । पररवानित्यत्वाचादिवृद्धी सारूप्याभावाच्चेरयपि बोध्य. म्। प्रकाशदुक्त परिष्कृत दूषणमाइ-किंचेति । मूले परत्वामावादिति। असारूप्याच्चेत्यपि बोध्यम् । ननु विभक्त रामयणेऽपि प्रकृतेरनारायणालयनुभयन आश्रयणमत आइ- -विभत्ताविति । - सरला। 1 वात् 'भस्यवामीयम्' इत्यत्र पठीनुगमाववम् । अभ्यरिकन्यायेनेति पाठस्तु मुवचः। दीर्घधवर्ण स्या- दिति । "ममांना प्रथमा।" इति सूत्रे समर्थग्रहणेन परिनिहितमुच्यते । तच्च प्रातिपदिकमम्बन्धित मंमात्ररथानिक प्रातिपदिकमम्बन्धिवर्षमात्रनिमित्तकं च यत्कार्य तादृशकार्येणेव मृतकार्ययस्यम् । 'अश्चिमान्' रपत्र मदिवन्दादात्मनुप्रत्ययचिकीर्षायां प्रपमैफरवनमुपाययनिमित्ताम्य 'मनाम स्थाने चासमुदौ" इति दीर्घस्य पूर्वमप्रवृत्तिस्तम्य तरसम्बन्मिवर्गमानिमित्तस्यामापार । वनुत्ती तु दीर्घत्यापि प्रातिपदिकसम्मभिवर्णमात्ररथानिसपेन पूर्व प्रवृत्तौ तस्य प्रयोग सगापतिः । नय "अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरमो मुक मारत" इति परिमाश्या मनस्तारवयम्यगावमन्भावनाप्रयोज्या यत्र बहिरहेप कानानिमित्तविनारामम्भावना र पूर्वमन्नरशास्त्र न. प्रबने परियामा नामग्यानरयन्टा बिनासमानावनया पूर्व दीपांप्रवृत्तिरिति भाग्यन् , मनप्रदगेन 'मोरिपति ·३६६ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शब्दरलम् । शेष इत्यर्थात्तदाश्रयणमिति भावः । "अचः परस्मिन् इति स्थानिवत्त्वं तु न । लोकसि द्वतन्त्रानुशदत्वादस्य शास्त्रज्यानुवादसामदेिव द्वन्द्वनिवर्तकस्य शास्त्रीयविधित्वा- भावात् । अनया अपि रीत्याऽन्तवनावाप्रतिरित्यन्यत् । यदि त्वेकदेशविकृतन्याये "प्राग्दीव्यतोऽ" इविसूत्रस्थभाष्यप्रामाण्यातत्यानपाठपयोधितविकारस्यापि ग्रहणम भैरवी। परस्मिन् इति सूत्रस्य प्रवृत्तिं वदाम. इत्यत आह-अचः परस्मिन्नितीति। अस्य शास्त्रस्य-एक- पशास्त्रस्य । विधिवाभावादिति । अपूर्वविधित्वाभावादित्यर्थः । अनयापि रीत्या शास्त्रीयविधि स्वाभावात्मकयुक्त्याऽपि । अपिना. मूलोत्तरीतिसइग्रहः । मूलोक्तदिक्पदसूचितमर्थम्प्र कटयति-यदि नित्यादिना । सूत्रस्थभाष्येति । तत्र हि दीन्यत इति दीव्यतिशब्बैकदेशदीव्य- च्छन्दानुकरणमित्युत्क्वा "किमर्थ विकृतनिर्देशः क्रियते ? एतदेव ज्ञापयत्याचार्यों भरत्येपा- परिभाषा एकदेशविकृतमनन्यवत् इत्युक्तम्। भाष्यप्रामाण्याव-भाप्यसंवादाताप्रशास्त्रीयस्य चेनि भावप्रकाशा प्रत्ययेन प्रकृतेराक्षेपण प्रत्ययग्रहणपरिभाषया चैतदर्थलाम इति भावः। एतेन किंचेत्यादि मूलमनूप तन्त्र, अस्तव्यूहे त्यनेन सध्यप्रवृत्तः, एकादेशस्य परादिषत्वेन ग्रहणाद्विभक्तिपरत्वानपायाच्च । नोकरी पप्रवृत्तिवेलायामपि मारूप्य स-प्रम् , फलाभावात् । माइमातारावित्यत्रातिप्रसङ्गस्य वाक्यान्तरेणैव वार णात् । नच विभक्तो परत. प्रातिपदिकत्वसम्पत्तये पूर्वान्तवत्वमप्यावश्यकमित्युभयन आयोऽस्त्येवेति वाच्यम् । प्रातिपदिवस्येहाप्रकृतत्वात् । न च "वो नासके" इत्यतस्तत्प्रतमिति वाच्यम् । बहुभि. सूत्रविच्छिन्नत्वात् । किं च हरितशम्दस्य "वर्णादनुदात्ता"इति डीग्नकारयोहरिणी, हरिणशब्दार काध्य पिरिण त्येव भवति, तयोः सहोत्तौ हरिप्याविति न स्यात् , अप्रातिपदिक्त्वात् ब्यन्तयो सारूप्येऽपि मातिपदिक्त्वावस्थायामसारूप्यास । नच लिहविशिष्टपरिभाषया निरतार । विभतो लिगविशिष्टामह- गाद । अतः प्रातिपदिकानुत्तिर्दा दुर्लभाचेति रत्नारोक्तमपास्तम् । मातृगातारादित्य पचगान्त रामीकारे गौरवाच । अत्युलेसरय भ्रान्तिमूलकत्त्वाच्चेति दिक्। यत्तु सनकृत प्रकाशरय "मय. पर इति रथ निवस्वमा विभत्तिपरावारप्रातिपदिवाना विशोत्यादिवोपरयाप्यसम्भयः एव शेपोहीतरनिति पूर्वकमवरधानम्। सत्रावस्थानरय सिद्धत्वादिसरनिवृत्तविधेयरवादेवशेषविधः पूर्वविधिस्याग्न एक्षित पदोपदव इति । तत् सप्ठयति--अच. परस्मिनितीति । अस्य शास्त्रस्य-सरूपसूत्रस्य । विधि त्वमायादिति । अविधेयकरयामवादिस्य अनयाऽपि रीत्येति । शासीयविरिवाभावयुतगार त्ययः । अपिमूलो युतिमाथायरः । मन्तवत्वरपानियस्वाभ्यां चारसायकार्यादतिशत भाव. 1 दिय पार विगाह--पदिरियस्यादि। तोरने यदेति शेष न्याये-मादशपदसोधिन । भाज्येति । तत्र हि दी यति देताम्यादानुपरणम्पिमिश्युररमा "गि निशानिर्देश । प्रदेष सापयत्याचार्यों में बायपा परिमापापविमनन्यवदिति" इयुसम्। स्यापीति । प्रशारगयविकारस्यापाग्य । ।

·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ३६७ भावप्रकाश। शब्दरसम् । शाखोयस्य च तेनातिदेशस्तदा मान्तस्य तेन न्यायेन तत्प्रकृतितया औ इत्यस्य च प्रत्य. यत्वेनादोपः । अत एव तस्य पदत्वसिदिः । अत एव पायपावित्यत्रैकादेशे कृते नुममा. शहरा "अचः परस्मिन्" इति स्थानिवत्त्वेन परिहतं भाष्ये इत्युच्यते तहि वैरूप्यादेको- पो न स्यात् । विरूपाणाम्" इत्यनेन तत्साधने तु न दोष इत्यलम् । भरपी। चाव्ठात्रीयपरिग्रहः । भोप इति । मूक्तकियेत्यायुक्तोपाभावः । अत एव-उक्तन्यायग्न्या- शास्त्रीयविकारेऽपिप्रवृत्तिम्वीकारादेव । तस्य-रामावित्यादः । पदरवेति । कार्यकालपक्षेऽपीत्या- दि। अन्यथा "सुप्तिइन्तम्पदम् इति सूत्रेऽपि यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादीत्ययानुत्त्योभयत आध्रयणस्य सत्येन पदत्वन्न स्यादिति भावः । अत एवेति। उक्तोऽर्थः । श्रायमाविति । श्रेयसूश- ब्दादपत्यऽणि "देविकसिंगपा" इति सूत्रेणादेराकारेऽण्णन्तात् द्विवचने परादिवद्भावात्सर्वना- मस्थानपरत्वम् । भाशयति। यद्यशास्त्रीयविकारे तस्य न्यायस्य प्रवृत्तिर्न स्यात्तदाऽवाऽऽत्वस्य शास्त्रबोध्यत्वेऽपि स्थानिन एकारस्य या निवृत्तिस्तस्याः शास्त्रनोध्यत्वाभावात्सर्वनामस्था- नस्य यतो विधानन्तत्त्वस्यामान नुमः प्राप्तेरेवाभावेन शङ्काया एनासम्भः स्यादिति भावः। न स्यादिति । रामावित्यादावित्यादिः, परस्य हलन्तत्वादिति शेपः । न दोष इनि। किञ्चेत्युक्त- दोपो नेत्यर्थः। नच "विरूपाणामपि"इति वचनम्य समानार्थविषयकत्वम्प्रकृते तु तदभाव इति अपिना शास्त्रीयविकारस्य चार शास्त्रीयकार्वस्य। एतेनायं न्यायः शास्त्रीयकार्ये एव शास्त्रीयविकार एवेत्यपासम् । अदोप इति । किंचेत्याधुक्तदोषाभाव इत्यर्थः । अत एवेति । न्यायस्य तथाऽर्थकत्वा. देवेत्यर्थः । एवमग्रेऽपि । तस्य-रामावित्यादेः। पदत्येति । कार्यकालपक्षेऽपीतिशेषः । अन्यथा "सुप्तिड न्तम् इत्यत्रवाक्यसंशावारणाय यस्मात्मत्ययविधिरित्यनुवृत्तेरुतत्वेन परादिवत्वेन सुप्ववत् पूर्वान्तवत्वेन तत्प्रकृतित्वानयने उभयत आश्रयणात्पदत्व न स्यादिति भाव. । विकतरविशिष्टे प्रत्ययान्तत्वस्यैव प्रत्य- भिज्ञानेन तत्पूर्वभागे प्रकृतित्वप्रत्यभिशासम्भवादिति तात्पर्यम् । भाष्ये इति । अन्ययोक्तरीत्या सुप्वत प्रकृतित्वयोरेवाभावेन नुम एवाप्राप्त्या तच्छङ्कासमाधानयोनिदलत्वापत्तिरिति भावः । न स्यादिति । रामावित्यत्रैवेति शेष.। एकस्य हलन्तत्वादिति भावः। तत्साधने विति । तत्रैकशेषसाधने वित्यर्थः। ननु समानार्थत्वाभावात्कथ तेन सिद्धिरिति चेदयं भावः, विरूपाणामिति योगो विभज्यते, सरूपाणामिति सर्वमनुवत्तते, सर्वसारूप्ये मति किनिरूप्यकतामेकविमत्कौ एकशेष इत्यर्थः । अपिः सर्वोपाधिव्यभिचा. रार्थः । भाष्ये "एकार्थानामपि विरूपाणाम्" इति पाठात् । यद्वा समानार्थांना समानप्रतिनिमिचकानाम् । स्पष्टं चेदमत्रैद कैयटादाविति केचित् । वस्तुतस्तु तुना त्रारुचिर्ध्वनिता, तदभावात्तप्राप्तिरूपा । नम् कायाम् । तथा च तदा न दोषइति न अपि तु स दोष एवेति योध्यम् । तेन नाव्याप्त्यतिव्याप्ती इति । दोप इति । किंचेत्यादिदोषो नेत्यर्थः । भैशासिद्धिर्देवदेव इत्यादर्थ सइविवक्षाया अावश्यकत्वेन पयः पय इत्यादिव्यावृत्त्या मातृमातारावित्याद्यर्थ वचनारम्भे आवृत्तौ वा गौरवं चेति तु दोपदयमरत्ये।। प्रा. तिपक्षे दोषान्तरमपि प्रागुक्तम् । किश्चायवेन्य. सुपो दुरित्वेनैतत्पशासम्भवः समुदायाद्विमक्तयाऽवय. वाना समुदायघटकतया संख्यान्वयरूपानुग्रहसम्भवेऽपि विभक्तिसहिनप्रयोगरूपानुग्रहस्यावयवाना पदत्वादिरूपोपकारस्य चामम्पादनेनैकाद्विवचनन्यायाप्रवृत्तः । किंव विशेष्यविमक्तया विशेषणीय स्यादीनामुक्तावपि विशेषणायथा साधुलाय विभक्तिस्तथाऽत्रापि सुवचत्वात् । तदाह-अलमिति कृतनिर्देशशापितनया एकदेशविकृनन्यायस्य शापकसाजात्याञ्च स्थानपष्ठयोधितविकारेऽपि तस्य न्यायस्य प्रवृत्तिर्भवत्येवेति भावः । अशास्त्रीयस्येति । तस्य न्यायस्य छिन्नपुच्छे शुनि यथव्यवहारेण लोक सिद्धत्वादिति शेषः । तत्साधने विति। तुनाऽरुचि: सूचिना "विरूपाणामपि" इति सूत्रे समान मित्युतस्तस्यात्राप्रवृत्तः। - । - सररा। ३४ ·३६८ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- अथोच्येत युगपदधिकरणवचनतायां द्विवचनबहुवचनान्तानामेकशेपः । द्वन्द्वोऽप्येवम । तथाहि, अजहत्स्वार्थायां वृत्तौ एकैकमनेकार्थाभिधायि पर- स्परसमभिव्याहारात् । तथा च अलौकिके द्वन्द्वैकशेषयोः प्रक्रियावास्ये द्विव- शब्दरत्नम्। युगपदधिकरणेति । युगपदधिकरणानां द्रव्याणां वचन यैः पदैस्तदाब इत्यर्थ- स्तदाह-एकैकमित्यादि । अलौकिके इति । तत्रैव द्वन्द्वादिप्रवृत्तिसत्त्वात् तत्रापि तत्कल्पनादिति मावः । रामकृष्णावित्यादौ "विरूपाणामपि इत्येकशेपस्तु न । द्वन्द्व. विधानसामथ्येन तत्प्राकालिकस्यैव समानार्थत्वल्य तत्र निमित्तत्वात । एव चैकल्य भैरवी। . कथन्तस्य प्रवृत्तिरिति वाच्यम् , तस्मिन्नचनेऽपि सर्वोपाधिव्यभिचारार्थस्तथा चानुपूर्वीभे- देऽप्येकार्थले यथाप्रतिस्तथाऽसारूप्ये विशेष्यार्थभेदेऽपि प्रवृत्तिनिमित्तस्येकत्वेऽपि प्रवृत्ति, अस्ति चात्र योगिकर्तृकध्यानकर्मत्वम्प्रवृत्तिनिमित्तमेकमित्याशयात् । वस्तुतस्तु तुनाऽरुचि- वनिता, साच सर्वथा यत्र समानार्थत्वन्तत्रैव तस्य वचनस्य प्रवृत्तिरिति प्रकृते तदप्राप्तिरेवे- ति। नच घटश्च कम्बुग्रीवावांश्चेति सहविवक्षायामकोपो न स्यात्, प्रवृत्तिनिमित्तभेदात्कम्बु- श्रीवाया अवयवसंस्थानविशेषरूपत्वादितिवाच्यम् । कृतकशेपाद्यत्र लुप्यमानार्थाभिधानन्तर प्रवृत्तरङ्गीकारेण प्रकृते तदप्रवृत्तेरिष्टत्वात् , उक्तसहविवक्षाया असम्भवेन द्वन्दल्याप्रसक्तेश्च । अनमिति । अनेनावयभ्य सुत्रुत्पत्तेर्दुरित्वेन समुदायस्य प्रातिपदिकसंज्ञाया अप्राप्त्या तत मुपोऽसम्भो तस्य पक्षस्य सम्भव एव नोपपद्यते । नव समुदायोत्पन्न विभक्त्या अवयवानां स. मुदायपटकराया सलमान्वयसम्भवरूपानुपहेणाययभ्य सुवुत्पत्तिर्न भविष्यतीति वाच्यम् । अवयवानाम्पदसज्ञारूपस्य ।तत्तदपादानकोत्पत्तिकविभक्तिप्रयोज्यस्योपकारस्य समुदायोत्तरा त्पन्नमुपाऽसम्भवेन प्रत्येकं सुउत्पत्ते सम्भवात् । अपिच नील घदम्पश्येति वाक्ये घटशब्दादु. त्पन्नसुपा नीरपदार्थगतसहयाकर्मत्वम्प्रतिपाद्यते यद्यपि, तथापि साधुत्वार्थ नीतिप्रातिपदि. कादपि सुप् भवति तथानापि स्यादितिध्वनितम् । मूरे प्रावा व्याख्यानेति । प्रसादकृतेत्यर्थ । द्रव्याणामिति । पतिपदार्थरूपाणामित्यर्थ । अजहत्स्वार्थायामिति। यत एकेरस्य स्या- र्थप्रतिपादकता समभिव्याहतप्रातिपदिकान्तरार्यप्रतिपादकता चास्तीत्यत अजहस्वार्थत्यः व्यवहार । एवञ्च द्वित्यादिविशिष्टार्याभिधायकद्विवचनाद्युत्पत्तिनिर्याधयेति भाव । सक ल्पनादिति । प्रत्येकमनेकार्थाभिधायकत्यस्य यरपनादित्यर्थ । एतत्पशे प्रसत्तातिप्रसङ्ग पार. यति-मष्णाविरयादायिति । इन्द्र विधानसामर्येनेति । इदमुपरक्षण समानार्थानामिति वि. दोपणसामध्यांदित्यपि योध्यम् । तमामालियरय-युगपदधिकरणत्परचनत्वात्प्राधारिफम्य । स-यातिकप्रवृत्ती। निमित्तवादिता निमित्तत्वेनाश्रयगादित्यर्थ । जहत्स्यायर्यायामिति । मूले प्राया म्यारपात्रा-प्रसादाला । अमेप्ययमेव का। द्रव्याणां-वसिपायांनो युगपरप्रत्येक सदमिधाने पति यावत् । तत्कर पनादिसि । प्रत्येकम- नाभिधायियरल्पनारियर्थ । यथा शमादी दिलीयादिसामानाधिकरण्यं दृष्ट्वालबारे सत्यल्पना सद दिति भाव । तपा मनि रामकृणाविम्यादी पया दरमवशेषोऽपि स्यादा माद-रामति । सामध्ये नेति ! समानार्थानामिनि विपतमामन गोपनियोध्या। तत्प्रागिति । युगपदपिकालार मागिय । सम-वाधिननिमिरात्यात- TINCTE | ननस्यामा विश्वातीनामेप मोन मरस्य। सतार दति। गायो युगमपिना, तश्यामि । साति पररमममियार पनि । तपार विकस्पाविशिष्टयपराये दिवस gird ETENT पासेयो रसायन मार । गरियति । पारसमEिAR भावप्रकाशा - ·मजन्तपुलिङ्गप्रकरणम् चनबहुवचनयोरेव प्रवेशाद् विभक्त्यन्तानामेकशेष इति पक्षो निर्वाध एवेति । तदपि न, जहत्स्वार्थायां वृत्तौ तदयोगात् । पक्षानगरेऽपि प्रथमप्रवृत्तस्यैकवचन- स्य त्यागायोगात । अन्यथा पष्ठीतत्पुरुपायुच्छेदापत्तेः । तत्रापि पूर्वपदस्य उत्तरप- दार्थे उपसंक्रमेण पष्टयाद्ययोगात् । तथाच भाष्यम् "सेयं युगपदधिकरणवच- नता दुःखा च दुरुपपादा च" इति । - भैरवी। । विभक्त्यन्तस्प निवृत्तावपरम्य तद्विशिष्टस्य श्रवणमिति भावः । पक्षान्तरेऽपीति । अय भायः-अलौरिके तत्कल्पनेऽपि प्रत्येक मवुत्पत्त्यनन्तरमेव तत्कल्पना, तदनन्तरमेव न. स्कल्पकद्वन्द्वैकशेपयोः प्रवृत्तेः । एवं चान्तरङ्गत्वादुत्पनैकवचनत्यागेन द्विवचनाद्युत्पत्ती मा. नामाव इति । उत्तरपदार्थ उपसंक्रमेणेति । उपसंक्रमश्च तदालिङ्गितस्यैव स्वार्थस्योप- स्थितिः। सा च विभक्त्यर्थ सम्बन्धाद्यन्त येणैवेति तस्योक्ततया तदनापत्तौ तदुच्छेद इति भायः । दुःखा चेति । वृद्धव्यवहारस्य शब्दार्थनिश्चयहेतुत्वम् । न च प्लक्षशब्दस्य न्यग्रोधाभिधायित्वं वृद्धव्यवहारे दृश्यते । न्यग्रोधशब्देन तल्लाभाच्च न लक्षणाऽपि । प्रक्षन्यग्रोधावित्यादौ बोधावृत्त्यननुभवाच्च । दुरुपपादा चेति । न च द्विवचनाद्यनु- पपत्तिस्तदुपपादिका । समासस्योद्भुतावयवभेदसमुदायाभिधानशक्तिमत्त्वाद् द्विवचनादि- अस्मिन्पक्षेऽवयवानामनर्थकतया प्रत्येकन्द्विवचनाद्युत्पत्यसम्भवः । पक्षान्तरेऽपीति। अजहत्स्वा- र्थावृत्तिपक्षेऽपीत्यर्थः । प्रथममेकवचनस्य प्रवृत्तौ साधस्माह-अयम्भाव इत्यादिना । तत्कल्पनेऽपि- अनेकार्थाभिधायित्वकल्पनेऽपीत्यर्थः । अनन्तरम्-सुबुत्पत्त्यनन्तरम् । तत्कल्पकेति । युगपदधि- करणताकल्पकेत्यर्थः। एवञ्च-सुबुत्पत्तिकाले तयोरप्रवृत्त्या कल्पकाभायेन तदभानेच अन्तरङ्गत्वम्- स्वार्थमात्रसापेक्षत्वादन्तरङ्गत्वम् । तदिति । उत्तरपदार्थः । स्वार्थस्य-पूर्वदार्थस्य । तस्य-सम्ब- न्धस्य । तदनेति । पष्टयाद्यनेत्यर्थः। तदुच्छेद-पष्ठीतत्पुरपोच्छेदः । दुःखा-दुःखप्रदा झरिति प्रतीतायनुपारोहाद्दोपाक्रान्तत्वाञ्च । एतदेवाह-वृद्धव्यवहारेति । अस्य व्याकरणादिभ्योऽपि प्र. थमप्रवृत्त्या प्राधान्यम् । नच-नहि । ननु शक्त्यभावेऽपिरक्षणाऽस्तु? इत्यत आह-न्यग्रोधशदे- नेति । यदि भवत्सम्मतयुगपदधिकरणवचनता स्यात्तदा वोधावृत्तिः स्यात्सापि नास्तीत्याह- प्यक्षन्यग्रोधाविति । दुरुपपादेति । अस्य-दुष्टः नि सारःउपपाद उपपादनं यस्याःसेत्यर्थः । तस्या- म्प्रमाणाशकां निरस्यति-नचेति । द्विवचनेति। द्वन्द्वोत्तरद्विवचनेत्यर्थः । अभिधानशक्तिमत्वाद- पक्षान्तरेऽपीत्ययुक्तमत आह-अयं भाव इति । तत्कल्पनेति । अनेकार्थाभिधायित्वकल्पनेत्यर्थः । तत्र हेतुमाह-तदनन्तरमिति । सुबुत्पत्त्यनन्तरमित्यर्थः । तत्करपकेति। युगपदधिकरणवचनताकल्पकत्य- थः । एवंचेति । सुदुत्पत्तिकाले तयोरप्रवृत्त्या कल्पकाभावेन तदभावे चेत्यर्थः । स्वार्थमात्रसापेक्षवेन प्रथमोपस्थितत्वादन्तरङ्गत्वम् । सः उत्तरपदार्थः । स्वार्थ--पूर्वपदार्थः । एतेन लक्षणयोग्छेद माथयन् रत्नाकरः परास्त:, सिद्धान्ते तदभावात् । तस्य-मम्बन्धस्य । तदनेति । षष्ठ्याचप्राप्तावित्यर्थः । दुःख- स्व च प्रतीतावनुपारोहाघोषाकान्तत्वाञ्च । तदाह-वृद्धेति । तस्य व्याकरणादित प्राधान्यादिति भावः। नचेति । न हीत्यर्थः । 'लाभान्न लक्षणापि' इतिपाठ । चपाठे त्वयं सः। प्लक्षशब्दस्येति भावः। अपिः यक्तिसमुच्चायकः । दुरुपादेति । दुष्ट नि:मारमुपपादनं यस्याः सा निप्रमाणेत्यर्थः । तत्र प्रमाणा न्याशय खण्डयति-नचेत्यादिना । उद्भूतेति । उद्भूतावयवभेदकसमूहस्याभिषाने प्रतिपादने साम उभयोरप्युभयार्थयोधपत्वेन समानार्थकतया तत्प्राप्तिरिति भावः । उक्ततयेति । राज्ञः पुरषो राजपुरुष भावप्रकाश। सरला।

·४०० सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- 20 यदपि व्याचख्युः व्यक्तिपक्षे यावद्व्यक्ति तत्तच्छब्दप्रयोगे प्राप्ते एकस्यैव प्रयोगो यथा स्यादितिसूत्रम्। आकृतिपक्षे तु एकेनैवाकृत्यविनाभूतानेकव्यचिला- भादनर्थकमिति । तन्न, व्यक्तिपक्षेऽपि न ब्राह्मणं हन्यात" इत्यत्र ब्राह्मणशब्दे- शब्दरत्नम् । सिच्या तदनुपपत्तेस्तदुपपादकत्वाभावात् । समुच्चयान्वाययोः समासस्यासामध्येनैव वारयिष्यमाणतया न तदापत्तिरेतदुपपादिका । न चान्यत्रोपपादयितुमशक्यम्वेऽपि एकशेपे कस्य शेप इत्यन्न विनिगमकाभावात्सर्वेषां सर्वार्थत्वमावश्यकम् । तथा सत्येकशेपस्यैव चैयापत्तेः । तस्मादेकशेषज्ञानोत्तरं शास्त्रवासनावता तच्छक्तिज्ञान न तु ततः प्रागपीति न दोपः। आकृत्यविनाभूतेति । नियमेनाकृतिसम्बद्धत्यर्थः । ब्राह्मणशब्देनैतिभावः । नहि भैरवी। अभिधानसामर्थ्यवत्त्वादिस्यर्थः । ननु समुच्चयान्याचययोर्द्वन्द्वापत्तिरेयोपपादिका भविष्यती. त्यत आह-समुच्चयेति । नचेति । आवश्यफमित्यत्रास्यान्वयः। अन्यन-दुन्हे, "यः शिप्यत" इति न्यायेन कस्यचित्सर्वार्थप्रतिपादनसामर्थ्यवत्वं वक्तव्यन्तत्र विनिगमनाविरहात् सर्वे. पामेव तथात्वं वक्तव्यमिति भावः । तथासनीति । यधैकशेषविपये तत्स्वीकारस्तदा एफेनाने- कार्थबोधस्यैकशेष विनापि सिद्धतया तद्वैयर्थ्यमिति भावः । तस्मादिति । एकोपयांपत्तरि. त्यर्थः । तच्छक्तीति । अनेकार्थाभिधानशक्तीत्यर्थः । ततः--एकोषात् । न दोषः। नेऊरोप. यापत्तिरूपदोपः। एतेन प्रागेकवचनम्योत्पत्तिरिति प्रतिपादितम् । मूले यदपि व्यायख्युरिति । प्रसादकृत इति शेपः । एक्कारासङ्गतिमुपपादयताह-मानो. भावप्रकाशा यवत्वादित्यर्थः । तदनुपपत्तेस्तदुपैति पाठः। विशेपणाभारप्रयुक्तोऽत्र विशिष्टाभारः । एवमऽपि । एत. दिति । पूर्वोक्तयुगपदधिकरणाचनतेत्यर्थः । अन्यत्र-दन्दरपले । यिनिगमकाभावादिति । तथाटा- बोधन तदनुपपत्तिः सूत्रानर्थक्य चेनि भावः। तथासतीति । एकशेपविपये तस्वीकारे एकवाने रा. घोधेसम्पन्नेऽनेकसरूपाणां सहप्रयोगाभावात्तदयध्यमिति भावःानन्येवमेकपोतरममयोधे इष्टरूपासिदि. रत आह-तस्मादिति । सदैयापत्ते रित्यर्थः। तच्छतीति । मनेराशरिय:। ततः-एकशेपार न दोपः। न सयापतिः। एवं च ततः प्रागेकवचनोरपरिवारति स्पष्ट "पायें" इत्यत्र भाप पटयो. रिति सपशोऽयुक्त एव । किंच भैक्षासिस्तदवरथसात् । यपपि भिक्षा माग् भिक्षा माम शिक्षा मा. मिति समुदायस्य प्रातिपदिकत्वपर्यायधिकरण प्रकृतिय सुगन्तवपर्याएपधिकरणलाभावा तो . सिरिति कैपटस्तथापि तदवयवादेकरमाचरय दुरित्वेन सत्र को परत्वादशादियो यरूप्यानपावसाने। विरूपाणामस्यनेन तसिदावपि विनिगमनाविरहाटायरमुपसायापये पदाधियोनि मक्षमित्यादेरप्यापत्या नियतमेशामिलदयरथयार सप्रयोगस्योरीयोनिमामा पानी कादिरिद पुनःकम् ।सेन मद्रीया रकरगनानानानेको नि पो मिक्षिरिशिष्टे वृधिATTA निदिवर मुपोपासिनि सोरे दोभाव का नम्रप रियमपि मार दिनाना मिति सोऽपि प्रापा निराध समापारमारिमनिमम । मा. स्यस्यार्थयरमये उपसाच । भाये दूषितान रोशरति दिक। मूले यदार म्याररिति । RITY : SAIRरिमुग पनि गीति । पदा पुनिमार राना मन ए wrt. नामयोगःम्दापार साना: - 1 ·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ४०१ 9578 नवैकेनापि अनकस्य तन्त्रेण सुपचत्वात् । अन्यथा जातिपक्षे ऽपि “वासेन सम्य. शब्दरत्नम् । तत्रैकशेषः, तावद्याह्मणशब्दज्ञानासम्भयात् । तस्मासन जातिपक्षेण तन्नेग या यया निहस्तथाऽन्यमापीति मायः । न प्रागमित्येकवचनं त्वार्थम् । तन्त्रेण सुवचत्वा. दिति । अयं माय:-माप्ये ऽयांवों प्रति यदानान्प्रति च यत्तदपि प्रत्यर्थमेयेति,उक्तम्। एवं च एकेनानेकार्थयोधनमपि प्रत्यर्थमेति एफेनैव माह्मणपदनानेकार्थयोधनं तय । अन्य. थाऽविधमानायाः शक्तरेकशेपशाखसहनेगापि उपपादयितुमशक्यतगा योपानुपपत्तिरेव स्पाव । तन्न पामार्थतन्त्रम् । एकत्रैव शब्देऽनेकार्थानां सरयात् । शब्दस्य पर्यायपरिवृ. तिसहतया अर्थतन्त्रमेवैतत् । अक्षा इत्यादौ तु तदसहतया शब्दतन्त्रमेव । अन्यथा- - भैरवी। - नि । मन्यत्रापि-रामावित्यादावपि । नन्वैवंसति बह्वर्थस्य तन्त्रग तन प्रतिपत्तिसत्त्वादहुव- चनापत्तिरत आह-न माझगमिति । नन्वक्शेपं विना कथमनेकाभिधायकत्वम्, अन्यया प्रत्यर्थे शब्दनिवेशानफेनानेकाांभिधानमिति भाग्यविरोध इत्यत आह-अयम्भाव इति तय-"न ब्राह्मण हन्यात्" इति दृष्टान्तस्थले । अन्यथा-अर्यावयां वित्याद्यनङ्गाकार । बोधति । अनेकार्थयोधेत्यर्थः । सूत्रारम्भात्स्प्रेणकशेषेऽपीष्टार्थानां योधानुपपत्तिरिति भावः । तन्त्रस्य द्वी भेदौ शास्त्रप्रसिद्धौ अर्थतन्त्र शब्दतन्त्रञ्चेति । तत्राधमाह-अवार्थतन्त्रमिति । अन्नबाह्मण हन्यादित्यादिघटकबाह्मणादिशब्दे । सदुचरितस्यानेकार्थपरत्वं यत्र तन्न तन्त्रव्यवहार यत्रा- र्थानाम्भेदेऽपि शन्दैक्यन्तन ताल्वोष्टपुटा दिव्यापारप्रकाशितेकशब्देनैकवृन्तगतानेकपुष्पफल. न्यायेनानेकार्थसम्वन्धेनेकशब्देनानेकार्थवोधादर्थतन्ममिति व्यवहारः। एतदेवाह-एकवेति । अस्य लक्षणमाह-शब्दस्येति। पर्यायपरिवृत्तीति। पर्यायेण पयार्यवाचन परिवृत्तिरनेकार्थस्य प्रका. शनन्तत्सहत्यमित्यर्थः । स्वप्रयोगाभावेपिस्वयोध्ययावदर्थयोधकम्बपर्यायकत्वमर्थतन्त्रत्वम् । अस्ति चेदम्बाह्मणादिशब्दे, ब्राह्मणशब्दस्य प्रयोगामारेऽपि तद्बोध्यानाम्बोधनाय विप्रशब्द- म्य प्रयोगदर्शनात् । द्वितीयमाह-अक्षा इत्यादाविति । अत्राक्षशब्दो देवनाक्षरथाक्षविभीतका. भावप्रकाश इति भावः । तावदिति । यावत्यो व्यक्तयस्तावदित्यर्थः । अन्यत्रापि-रामावित्यादावपि । नन्वत्रार्थत. त्रलार्थानां चानेकत्वादहुवचन न्याय्यमत आह-आमिति । तुनाचावारुचिः सूचिता भाष्यविरो- धरूपा । तत्र व्यक्तिपत्रे य कच्चिद् ब्राझणमहत्वा कृती स्यादिति दोष दत्त्वा अत्र जातिपक्षेणैव निर्वाह इत्युक्तम् । नन्वेकशेष विना कथमनेकार्थत्वम् अन्यथा प्रत्यय शब्दाभिनिवेश इति भाष्यविरोधोऽत पाद-- अयं भाव इति । अपिनैकेनैकार्थबोधनममुच्चयः । तत्रन साह्मणं हन्यादिति दृष्टान्नस्थले । अन्य- आप्येवमिति भावः । अन्यथा-एकशेष विनोक्तार्थानङ्गीकारे । शास्त्रसहस्रेणापीतिपाठः बोधेति । इष्ट- बोधेत्यर्थः । सूत्रेणैकशेषेऽपीनि मावः । एवैन सूत्रानर्थस्यव्यवच्छेदः । स्यादितीति पाठः । अत्र-ब्राह्म- गादी । एकत्रैवेति । अर्थभेदेऽपि शम्दैक्यमिति नये ताल्लोष्ठपुटव्यापार प्रकाशित कशम्देनैकवृन्तगतानेक- फलन्यायनानेकार्थसम्बद्धनानेकार्थवोधादिति भावः। नन्वक्षादिस्यले उपपत्त्या शब्दभेदेऽपि न लोकाना भेदप्रतीति: पटादिधूपपत्यापि न भेदः अर्थभेदाभावात् बोधृमिरनेकशम्दताननुभवाच्चेति तथा सदुपप. तिर्न युवतेत्यत पाह-वस्तुत इति । एतद्रहितो ऽपाठ: 1 पर्यायपरिवृत्तीति । पर्यायेण परिवृत्तिरस्या- थस्य प्रतिपादन तत्सहसे इत्यर्थः । तन्त्रमेवेति । एव च तन्नं द्विति सूचितम् । तयोरवान्तरभेदा मपि तन्त्रैणेति । अर्थतन्त्रेणेत्यर्थः । तथाच तत्रं द्विविधं शुदतन्त्रमनन्त्रम्चेति तत्र प्रकृतेऽन्त्यमिति भावः । पर्यायपरिवृत्तिसहतयेति । पर्यायस्य या परिवृत्तिः स्वप्रयोगाभावेऽरि स्वोध्ययावत्सु प्रवृत्तिरतत्सहतयेत्यर्थः । यस्य शब्दस्य तन्त्रेण निर्देश: करणीयलत्पर्यायशम्दान्तरसम्भवेऽर्थतन्त्रम् । तदसहत्तयेति । यस्य शब्दस्य तन्त्रेण निर्देशः वरणीयस्तत्सर्यायशब्दान्तरासम्भवे शन्दतन्त्रमित्यर्थः । 1 सरला।

·४०२ सटीकृटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- पक्षमयोत्र तस्मिन्" इत्यादिनानार्थानुरोधेन सूत्रं विनाऽनिर्वाहात्। तस्माजाति- व्यक्तिपक्षयोरुभयोरपितन्त्रेण प्रयोगान्निबाहेऽपि सर्वत्र तन्त्रेणैव वोधनीयमिति नियामकाभावात्पाक्षिको द्वन्द्वः सूत्रं विना दुर्वारः । घटोऽयं घटोऽयमितिनानाश- ब्दप्रयोगदर्शनात , तद्वद् घटघटाविति द्वन्द्वस्य न्यायप्रातत्वात् । न चैवमपि घट- कलशाविति द्वन्द्वापत्तिः। विरूपाणामपि समानार्थानाम्" इति पार्तिकात । रु. . । शब्दरलम्। तन्त्रानङ्गीकारे । क्षमाशब्दः क्षान्तिभूभ्योवाच । नानार्थानुरोधेनेति । सूत्रमावश्यक तत्रेति शेष: । न्यायप्राप्तस्यादिति । अनभिधा-माश्रित्य तु भाप्ये पक्षहयेऽपि सून प्रत्याख्यातमित्यन्यत् । अनेरघटादिपदानां चार्थ वृत्तिरेव नानभिधानादिति द्वन्द्वाप्राप्ति भैरवी।। क्षानाम्प्रतिपादकतावतामन्येनाप्रतिपादनादिति भार । प्रातिपदिकनन्नादयोऽन्य तन्त्रा अनयोरेवान्यन प्रतिपादिताः। तर क्षमयोरित्यत्र उमयवृत्त्येकजातेरनाभायेन तन्नानी कारे जातिप्रकारकानेकार्थविशेप्याप्रतीतिरन्न न सम्भवतीति योध्यम् । उत्तरीत्या सूनका. राशयमुपवयं भाप्यविरोधम्परिहरति-अनभिधानमिति : पक्षद्वयेऽपीति । जातिपक्षे व्यक्तिपोवं. त्यर्थ,। व्यक्तच्यत्वमतेऽप्यांवोवित्याश्रयणेनेझम्यानेशार्थत्वमप्यभिधानाभाथ्यादिति तद्रायः। नच प्रत्येकव्यक्ते. शब्दप्रतिपायत्वविवक्षायान्द्वन्द्वापत्तिगरगाय सूग्रमस्त्यिति याच्य. म्, “चाय" इत्यस्य सूत्रस्य येपाचाये वृत्तिस्तपांसंजाविधायकत्वयार्थ समूह, साभिमाना. मेव भेदश्च धचित्पदार्थानां स्वतः सिद्ध एव, धचित्तु पदार्यतायच्छेदकात इति घटशदनाने प्रतिपादनन्नतु पदार्थानाम्भेदात्साहित्यस्य प्रतीतिरित्याशयात् । पुतदेवाह-भने। नन्ग- मामा.

·भैरवी। अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम। ४०३ प्यते योध्यते इति व्युत्पत्त्या रूपशब्दस्य अर्थपरत्वमाश्रित्य वार्तिकार्यस्यापि सूत्रे. 'गैव क्रोडीकारावा तस्माद् घटघटौ घंटकलशावित्यादिपाक्षिकानिष्टवारणाय पक्ष. द्वये ऽपि सूत्रमावश्यकमित्यधेयम् । एवं स्थिते सूत्रवैयर्थ्यमेव हृदि निघाय यदिह व्याचख्युः-नानेनेकशेपो विधीयते इत्यादि। यध समुदायादेकस्यां विभक्काविति पदं प्रत्याख्याय पुन- राहुः-राम राम औ इति स्थिते इति । अलौकिकमेतत्प्रक्रियावाक्यमूह्यते न तु लौकिकम् । अलौकिके च विभक्त्येकादेशादिकार्य न प्रवर्तते। प्रयुक्तानामेवा- न्वाख्यानादित्यादि । तत्सर्व सन्दर्भविरुद्धं न्यायविरुद्धं च । प्रयुक्तानेव ह्यन्वा. सदरत्नम्। रेवेति तदाशयः । आवश्यकमिति । अनभिधानाताने इति शेपः । नानेनेकशेपो विधीयते इति । किं तु न्यायसिद्ध एवान्यते' इति एतच्छे. पस्तद्गन्ध । प्रयुक्तानामिति । अयं भावः-वृदयादिप्रवृत्तावकोपशास्त्राप्रवृत्त्या नित्य.. विध्युद्देश्यतावच्छेदकानामान्तत्वेन तावदेव परिनिष्टितं स्यात्तथ न लोके प्रयुज्यते प्रयुक्तानां चेदमन्वाख्यानमिति न तत्प्रक्रियावाक्ये वृद्धयादिप्रातिरिति । सन्दर्भविरुद्ध रीत्या चार्थगृत्तित्वाभावेनैव पाक्षिकानिष्टवारणे सिद्धे आवश्यकमित्यनुपपन्नमत आह-अनभि- धानाज्ञान इति । मूले सूत्रवैयर्यमेव हदि निधायेति । अयम्भावः, यद्येकार्थाभिनिवेशित्वमेव शब्दानान्तर्हि कृतेऽप्येकशेपे नानेकाभिधान, शिष्यमाणेनैकेन वचनेनासत्याः शक्तर्वक्तुमशक्य- त्वात् ।यदि स्वभावादनेकार्थाभिधायकत्व सिद्धमेव तदासूत्रम्मास्तु एकेनानेकव्यक्तिप्रतिपाद. नसम्भादिति। इत्यादीति एतावन्मात्रमधिकसाकासमत'आह-किन्विति । एतचार्थत उपनि- बद्धम्, तदीयग्रन्थानुपूर्वी तु 'किन्तु वृत्तिविषये एकस्याप्यनेकार्यानिधानशक्तिरस्तीति ज्ञाप्यते' इति । आहुरिति मूले । प्रसादकृत इति शेपः। नतु लौकिकमिति । एक्शेषस्य नित्यतया ता. हशप्रयोगासम्मयादिति भावः । शास्त्राप्रवृत्त्येति । वैरूप्यादित्यादिः। तावदेव-रामरामावित्येता- चित्पदार्यतावच्छेदयकृत इत्यन्यत्र विस्तरः । तदाशय:-भाष्याशयः। एतदेवाह-अनभीति । एतेन शेष भाष्यादितोऽवगन्तव्यमित्युत्तरप्रकाशमन्थेनैतदुक्तमायमिति यपीत्यादिमूलं चिन्त्यमिति सण्डनः कृटुक्तिः परास्ता । वैरूप्योक्तेनिजलस्यैवमप्यनुद्धारात् । मूळे निधायेति । अय भावः-ययेकैकार्थनिवेशिनः शब्दास्तत्कथमितरनिवृत्तौ शिष्यमाणादेकरमात्तद्, द्वयादिप्रतीति.? किं चैकस्यानेकार्थत्वं सूत्रतः स्वभावतो वा ? नाथः, न हिस्वतोऽसती शक्तिवंचनशनेना- प्युत्पादयितु शक्या । अन्त्य त्वेकस्यैवानेकार्थोपस्थानसमर्थत्वान्नानेकप्रयोगप्रसङ्ग इति किमेकशेषारम्भे गति । आदिपदग्राह्यमाह-किन्विति । यद्यपि किं तु वृत्तिविषये एकस्याप्यनेकार्थाभिधानशतिरस्तीति शाप्यते इति शेषस्तद्ग्रन्थे दृश्यते, तथापि तुल्यार्थत्वेन लाघवादेवमेवोक्तम् । मूले पक्षमिति । प्रसाद. कृतोक्तमित्यर्थः। न तु लौकिकमिति । एकशेषवृत्तेनित्यत्वादितिमावः। ननु सर्वत्र कार्यस्यालौकिके एव प्रवृत्यहीकारादिदमयुक्तमत आइ-अयं भाव इति । प्रकाशकृत इति भावः । अप्रवृत्त्येति । तदपर- खादैरूप्याचेति भावः । तावदेव-रामरामावित्येव । तच्च नेति । उचितस्तु तस्य प्रयोग इति भावः। तत्प्रक्रियेति । एकशेषप्रक्रियेत्यर्थः ।। व्युरक्रमेण प्रकाशानुवादोऽयं मूले । तत्क्रमेण सन्दर्भविरोधमाद- सम्प्रदानत्वविशिष्टब्राह्मणदयस्य च प्रतीतिरिति ब्राह्मणचतुष्टयप्रतीतिवत् 'मातृभ्याम्' इति तृतीयादि. वचनेनापि मातृचतुष्टयस्य प्रतीत्यापत्त्या फलभेदाद । एकशेरे तु मातृदयस्यैव प्रनीतिरित्यपारतम् । भावप्रकाश। । । सरला।

·४०४ सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- ख्यातुमलौकिकमुत्प्रेक्ष्यते । शास्त्रोयकाय च सर्वमलौकिकेचैत्र प्रवर्तते । तु प. रिनिष्ठिते । "प्रथमयो पूर्वसवर्ण" इत्यादीनां प्रवृत्ति विना परिनिष्ठितरूपाला भात् । परिनिष्ठिते तत्प्रवृत्तेर्दुरुपपादत्वाच्चेत्यारतान्तावत । भैरवी। शब्दरतम् । मिति । एकस्यैव प्रयोगो यथा स्यादिति सूत्रमिति, समुदायादेकविभक्ताविति पक्ष प्रत्याख्यात इति च सन्दर्भ इत्यर्थ । न्यायविरोधमाह-प्रयुक्तानेवेति । न च यद्यादृश शाखीयकार्यप्रवृत्त्या परिनिष्ठित सल्लोके प्रयोगार्ह कल्पिते तदीपालौकिो तच्छास्त्रप्रवृत्ता वपि अन वृद्ध्यादिप्रवृत्ति विता वेपम्यादिति वाच्यम् । कृतद्वन्दानामेकशेप इति पक्षे नावौ अनड्वाहावित्यादौ परत्यादिना आवादौ कृते एकशेपानापत्तेरिति दूषणदानपर. भाष्यवार्तिकासङ्गत्यापत्तेरित्यलम् । चदेव । तत्प्रक्रियावाक्ये-एकशेपस्य प्रक्रियावाक्ये । सन्दर्भविरोधमुपपादयति--परयैवेति । एतेन समुदायादेकविभक्तिम्प्रदर्य सूत्रस्य स्थापनम्प्रदर्शितन्तत प्रत्याख्यानप्रकार समुदा यादित्यादिर्दर्शित , इदं स्वभावतो विरुद्धम् , यदि प्रत्याख्यानप्रकारल्यव स्याभिमतत्वन्तदा समुदायादेकविभक्तिप्रदर्शनासङ्गतिस्तस्या एव युक्तत्ये प्रत्याख्यात इत्ययुक्तमिति भाग । अत्र प्रयुक्तानेयेत्यादिना यन्न्यायविरुद्धत्वस्य मूल प्रदर्शनन्तदेव विरुद्धम् । परिनिष्टित हि द्विविधम्-प्रमियावाक्यरूपम् रोक्किन्वेति । तत्र प्रक्रियावाक्पे सन्धिकार्यन प्रवर्तते । साय न्मानस्येव प्रयोगार्हता स्यादिति रत्नाकरोक्तिएरण्डपति-नयेत्यादिना । वैषम्य दिति । अन वृद्धिप्रस्तावावधातरीत्या परिनिष्ठित चेत्स्याजशनरो प्रयुज्यत इति भाव । भाष्यवानिक ति। यद्यपि भाप्ये 'नायो अनड्याही इतिषण्टरनेण नोक रिन्तु "नस्य मायामाची समासान्त कृते असारूप्यादेकशेषोन प्राप्नोति इत्येवाभिहितम् , तथापि तदुत्तरमन्ये "भाध्ये चको पवचनम्" इति वार्तिकव्याख्यानावसरे केयरेनेत्यमभिहितम् । महाश्रयकार्यशभाष्ये दर्शित- स्वसाच स्यसारौच स्पसार इत्यनेन । तन केयर-अाश्येति । घरदारनाध्येऽपिपया नौश्च नावाचेति प्राए । परत्यादिनेत्यादिनाअन्तरगत्येन मथायित्यत्र समासान्तस्य प्रवृदि- शिता । असमस्यापत्तरिति । अरौस्पेिनियावाक्ये शास्त्रीयापरिनिएितत्यायोजक शासन प्रवर्तत इति भवन्मतन्तच्चोतभाष्यवार्तिराभ्याइयटीयव्याख्याने विस्वमिति भाय। भलमिति । एतेन ययाऽनेकव्यक्तिप्रतिपादनापानेकप्रातिपदिकम्य प्रयोग प्राप्त कन्यथा । भायप्रकाशा ·४०५ अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । "अमि पूर्वः । अम्यचीति । अमि योऽच् तस्मिन् । अमोऽवयवेऽचीति यावत् । तेन मकारसहितस्य न पूर्वरूपम् । एवम् अक्षादहिन्यामित्यादावपि ऊ. हिन्यां योऽच् तस्मिन्नित्यादि बोध्यम् । “इको यणचि" इत्यग्रहणस्यानुवृत्तेनि. विवादत्वात् । "पदास्वैरिवाह्या-"इत्यादिनिर्देशाश्वेह लिङ्गम् । शब्दरतम् । अमि योऽजिति । अवयविन आधारत्वविवक्षायां वृक्षे शासेतिवत्सप्तमी; तदाह- अमो ऽवयवे ऽचीति । 'पूर्वपरयो.' इत्यधिकृतपरशब्देन विशेष्यत्वादजेव गृह्यते इति बोध्यम् । निर्विवादत्वादिति । उत्तरत्रानुवृत्तः सत्त्वादिति भावः । लिगमिति । भैरवी। स्यादित्येवमर्थमस्य सूत्रस्यारम्भ इति प्रातिपदिफेषु सूत्रस्य प्रवृत्तिर्भवति, तथा धातुपु न भवति एनिष्टानामनेकन्यापाराणामिवानेकनिष्टानामपि व्यापाराणामेकधातुत एव निवृत्त- भेदानाम्प्रतीत्याऽनेकधातुप्रयोगस्याप्रसक्तः। तदुक्तम्भाप्ये-"न तिङन्तान्येकशेषारम्भम्प्रयो- जयन्ति । यथाजातीयकानान्द्वितीयस्य पदस्य प्रयोगे सामर्थ्यमस्ति, तथाजातीयकानामेरु; शेपः । नच तिइन्तानान्द्वितीयस्य पदस्य प्रयोगे सामर्थ्यमस्ति । किङ्कारणम् ? एका हि क्रिया एफेनोक्तत्वात्तस्यार्थस्य द्वितीयस्य प्रयोगेण न भवितव्यमुक्तार्थानामप्रयोग इति । अनकैयद.- 'यथाजातीयकानाम्-सत्यवाचिनाम् । एका होति। आख्यातनाच्या क्रिया सव निवृत्तभेदाप्र- तीयते' इति । एकश्च एकश्च द्वौ च द्वौ चैत्यनानभिधानान्नैकशेप.। विंशतिश्च विंशतिश्चेत्येवं सहविवक्षायां विंशतो इति त्विष्टमेव। तदुक्तम्भाप्ये "इह कस्मान्न भवति एकश्च एकश्च द्वौ च द्वौ चेति । एवमाशङ्कय "सद्धयाया अर्थासम्प्रत्ययादन्यपदार्थत्वाच्च नैकशेपः, न होकावि. त्यनेनार्थो गम्यत । अन्यपदार्थत्वाच्च संख्याया एकशेपो न भविष्यति । एकच एकश्येत्यस्य द्वावित्यर्थः । द्वौ च द्वौ चेत्यस्य चत्वार इत्यर्थ " । वाचकशब्दान्तरसत्ताविशिष्टार्थासम्प्रत्य- यनकादि आदशानामेकशेपो न, विंशत्यादीनान्तु भवत्येति तात्पर्यार्थः । अर्थासम्प्रत्यया. दित्यस्य यनक. शब्दोऽनेकमर्थमभिधातुं शक्नोति तत्रैकशेपो नान्यत्र, प्रयुक्तानामन्याख्या- नारम्भात , एकावित्युक्त असहायादिरों गम्यते नतु द्वावित्यत्र तात्पर्यम् । ततोऽसिंप्र- त्ययेऽपि गायश्च गाग्र्यायणश्च गाग्र्याविति, अक्षश्च अक्षश्च अक्षौ इत्यनकोपो दृश्यत इत्यभिप्रायेण पूर्वोक्तौ पृथक् परिहारी नोपपद्यते इत्याशयेन शड्डाकृत्वा "एवन्तहि नमो परिहारौ, एकपरिहारोऽयं संख्याया अर्थासम्प्रत्ययादन्यपदार्यत्वाच्यति" । यर ह्यांस भ्प्रत्यय एव वा अन्यपदार्थतव वा भवति तत्रैकशेप । गार्यो विंशती इति यथेति भाष्यी यप्रघहकार्थो ध्वनित.। नन्दचोऽमवयवत्वादमि योऽजित्यनुपपन्नमत आह-अवयविन इति । उत्तरत्र-"सम्प्रसार भावप्रकाशा आधारत्नेति । तत्वेन विवक्षायामित्यर्थः । तत्स चाजनिष्ठमधारोष्यते, विद्यमाने इति क्रियाध्या. हारेण वा । तदादेति । सत्फलिनमाहेत्यर्थः । शाग्दस्तु सदाधारकेचीति बोध्यः । विशेष्यत्वादिति । सर्वनाम्ना प्रधानपरामर्शित्वादिति मात्र। उत्तरति। "सम्प्रसारणाच" "माइस्फोटायनस्य" इत्यनयो वृक्षे शासतिवत्सप्तमीति । पटकत्व सप्तम्यर्थ इति तदाशयः। नन्वेवमपि यासुदेववाचक 'म' सदस्य रितीय कवचने परे 'राम-मम्' इत्याशे पूर्वरूपापत्तिरिति चे १ न, गले मम्मणैन "या गुप्यापिकालेइत्यतः मुरीत्यनुवृत्तः मुम्पत्ययस्यैव ग्रहणेन तदाररित्युपस्थिस्या मम्प्रत्ययो यरमादिहि. तस्तदादेरकोऽम्पटकेऽचि परे पूर्वपरयोः पूर्वरूपमेशादेश इत्यर्थेन राम इत्यरय तदादिलाभावेनादोशत्। मूले काल्यो योऽनितिन अगदाहिन'घटरोऽपि परे पूर्वपरयो रिकाश इत्यर्थः। तत्र पूर्व- सरला ·४०६ सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रढिमनोरमाया- "तस्माच्छसः" । तच्छब्देन सन्निहितः पूर्वसवर्णदोघः परामृश्यते । शस शब्दरखम् । अनुचावनुवृत्तस्य विशेष्यत्वे चेत्यर्थः। स्पष्टं चेदम् "औतोऽमोः” इत्युपत्रम्य प्रत्य. यलक्षणसूत्रे भाष्ये। भैरवो। णा""अवस्फोटायनस्य"इत्यनयोः। अनुवृत्ती-अन्न प्रकरणेऽनुत्तौ। नन्वग्रेऽनुत्तिरस्तीति। चेन्मध्येऽपि सम्बन्धी भविष्यत्येव, पुनस्तान ज्ञापकोपन्यासवैयर्यमत आह-अनुवृत्स्यति । भाष्ये इति । तत्र गामिच्छति गव्यतीत्यत्र प्रत्ययलक्षणेन "औतोऽशसो." इत्यात्वमाशङ्ख्या- नल्विधाविति ववनान्न भवतीत्युक्तम् । अज्ग्रहणानुसत्यमारे "अनल्विधौ” इति निषेधा- प्राप्त्या तदसङ्गतिः स्पष्टैव । प्रथमयोरित्यत. पूर्वसवर्णग्रहणानुवृत्त्यैव सिद्धे पूर्वग्रहण राममि. त्यादौ द्विमानादेशव्यावृत्तये। यत्तु पूर्वग्रहणानुकृत्येव सिद्ध पूर्वग्रहणमेकादेशे ने राममित्यत्र सुपि चेति दीर्घो माभूदिति । तन्न । पूर्वान्तपनानाकरान्ते सुप् यस्माद्विधीयतेइत्यस्य सद्भावेऽपि मकारमात्रे सुप्त्वाभावात् । एकदेशविकृतन्यायस्याधिकविकारेऽप्रत्तेः । नाप स्थानिवदानानुमानिकादेशकल्पनया तत्त्वम् । अम. स्थानित्वाभावात् । अ अमित्यम्य स्थानित्वकल्पने तु सुप्त्वस्य स्थान्यत्तित्वं स्पष्टमेव । भा प्रकाशा रित्यर्थः।भा एव दुधूपतात्यादावप्रवृत्तिरिति भावः । अनुत्ताविति । प्रत्र प्रमाणे अनुत्ताविस्ययः। न. न्वयेऽनुवृत्यामध्ये पिसम्बन्धसिध्यान तन शापकापेक्षाऽत आह-अनुवृत्तस्येति। अन्यथा परशदेन वि शेष्यत्वादीरस्यैव ग्रहणेन निर्देशापतिरिति माव.। एतेनान्यवानुवृत्तस्य विशेषणत्वमेवासति सारपर्यमारके प्रति ध्वनितम् । ननु "मादे:परस्य" इत्यस्य प्रवृत्त्येसियाऽचीति नानुवढंगाअत एवमाशिरायां नानु. वत्तिन, दण्डिना मन्देन चानूदितं च । नच पावोपकर देन परविधाने एव प्रवृत्तियत् पर एव पर फेवल. पूर्वनिरूपितमाहित्यनिरपेक्ष इत्यांचा परस्यैव विधान तव सत्प्रवृत्तेरिति वाच्यम् । पदारफेरीत्यादि शापकात्तथानिङ्गीकारेणेष्टसिरिति चेदन मान्याः। यदेव सदोत्तरार्थमनुश्चरय तस्योपरणयतयापन्य- यसम्भवे सर्वथा त्यागे मानामावेन मण्डूकानुनो गौरवायाजादायमाति व्याख्यानेऽपितया सिमे दोषागार इति । सरमायामनुरोधेन । गव्यतोत्या प्रत्यय नागेनावापरः। सद् प्वनयनाद-स्पष्टमिसि । तत्र गव्यतीत्यादौ "प्रीतोऽम्" इत्यात प्रत्ययलक्षणेन न,वर्णप्राधान्ये तदभावादिस्यु सम्पपशापरयो चित्य नेकरूयाय सर्वत्र तवोचितमिति द्वापारयाशीपारो नोपित , पिन्तु मदुग एवेतितराधिय. स्यायुमयति मर्वथा काशिकादिप्रन्याश्चि त्या ९येति भावः । पूर्वसपर रायन यत्येव सिम पूर्वाह राममित्यादी निमावादियारणायेति तिर रास्यः । या रनार कसरयर सरितसेनामारपेष्ट मिदी पूर्वप्र राममियादायका तरय पू ितवायन प्रागामिरे परत. "गुमि पनिा. यो सुपरिमित्यापर्य रयाय नेनोसरीरया मिस पूर्वप्रशायरसुमित प्रमाणम् । घरगुन "ष्टि पारूपम्" स्यको रूपमारयापपुराफदोपामारामाशितल,मरप ধনু অখাৱাগৈৰি যাযাব,যােনানিবনমৰিাখিনামা" मन मय परामर्दो गापूरय तर रमाने पम्पानि पर मानाला मार सिपाप म्याः सीरत : Nery मादिगार समारानि परवि पर Tree মাৰে এমপি। मूले परम विदतार पूरंगरपोक E Kira FIRaiय उमपरायो माम, पूगा IRI Erre पूमर गरेन रिपिता TITNERI A Mentari ·४०७ - अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् ।' इत्यवयवपष्ठी। स चावयवः परत्वेन विशेष्यते-पूर्वसवर्णदीर्घात् परस्य शसो ऽवयवस्येति । तदेतदाह-परो यः शसः सकार इति । परो यः शस् इति तु नोक्तम्, असंभवात् । न हि कृते पूर्वसवर्णदीचे परः शस् संभवति । "अटकुप्वाः ॥ रपाभ्यामिति पञ्चमोनिर्देशाद्वयवहितस्याप्राप्तौ वचन- मिदम् ।। अन्न सबैय॑वायोऽसंभवी, एकैकमात्रव्यवाय इत्यपि नार्थः । शुभ्ना. दिपु क्षुभ्नशब्दपाठसामर्थ्यात, "सरूपाणाम्" इत्यादिनिर्देशाच्चेत्यभिप्रेत्याह- व्यस्तैर्यथासम्भवं मिलितैश्चेति । नन्वेवम् 'आदर्शन' इत्यादौ अतिप्रसङ्गः।न च अडादिभिरेव व्यवधाने इति नियमः । अप्राप्ते विधिरयमित्युक्तत्वात । सत्यम, योगविभागोऽत्र बोध्यः-व्यवाये ऽपि"इत्येको योगो विध्यर्थः । “अकुप्वा- ड्नुम्" इत्यन्यो नियमार्थः । छान्दसो भिसो लुक् । निषेधं बाधितुमिति । । भैरवो। शब्दरत्नम्। अवयवपष्ठीति । अवयवावयविभावसम्बन्धबोधिका पष्ठीत्यर्थः । निर्देशाञ्चेति । नुम्ग्रहणाच्चेत्यपियोद्यम् । नियमार्थ इति । स च साजात्यादा. अवयवपष्टीत्यम्यावयवत्वरूपसम्बन्धाथिका पष्ठीत्यर्थी वाच्यः । स च न सम्भवति । सम्बन्धस्योभयनिष्ठत्वस्वभावतयाऽवयवत्वस्यैकमात्र सम्बन्धित्येन सम्यन्धत्वस्य वक्तुमश. क्यत्वात् । यद्यप्यवयविन्यपि निरूपकत्वात्मकस्तदीयः सम्बन्धोऽस्ति, तथापि स वृत्त्यनि- यामक इत्याशयेनाह--अवयवाऽत्रयविभावेति । अवयवत्वावपवित्वसमूहः सम्बन्ध इत्यर्थः । एवमेव स्वस्वामिभावादिस्थलेऽपि बोध्यम् । प्रकृतसूने नुम्ग्रहणं तद्व्यवधानेऽपि णत्वार्थ कृतं यद्येकव्यवधान इत्यर्थः स्यात्तदा यन्त्र भावप्रकाश। निवद्भावस्याप्रवृत्तश्च , रूपग्रहणस्य सण्डितलाच्च । एतेन समस्तस्यैकदेशस्य वानुवृत्तिः, दिमावस्तु न पूर्वसवर्णदीपेग मिद्धावमीश्यस्य व्यर्थतापतेः । न च कुमारीमित्यादौ विमानप्लुतसम्पादनसाफ्ल्ये. नासामध्ये पूर्वग्रहणं प्लुतव्यावृत्त्यर्थं सार्थक यद्वाऽमीत्येकादेशोचर मुपिचेत्यनेन प्राप्तदीर्घघ्यावृत्यर्थः मिति वाच्यम् । प्रगृह्यमित्यादिनिर्देशेनोमयोरप्यमावबोधनात् । अजनुवृत्तिरपि मातु । फलामावाद । विशिष्टस्य पूर्वत्वं तु न । अचि नित्यमिति निर्देशेनैव सिद्धरिति मन्दीकमपास्त्रम् उत्तयुक्तः, दीर्षादि- व्यावृत्यर्थ सार्थकमिति वस्तुमनुचितत्वाच, निर्देशेन प्रत्याख्याने ऽतिप्रसहापत्तेच, अचीत्यनु वृत्तेराव. श्यकलस्योक्तत्वाचेति दिक्। ननु सम्बन्धस्य विनिष्ठत्वात्स्व स्वामिभावः सम्बन्ध इत्यादिव्यवहाराचायुक्तमिदम् । न चावयवत्वा- दिकमध्येकवाभियतयाऽपरत्र निरूपकतयाऽरत्येवेति वाच्यम् । निरूपकलस्य वृत्यनियामकलेन उभयत्र सम्बन्धपरवप्रतीत्यनापत्रे.! स्पष्टं चेदं हरिप्रन्भे इश्यन्यत्र विस्तरोऽत आह-अवयवावयवीति । वाक्ये. कदेशन्यायेन मुझे तथोक्तिरिति लिष्ट प्रकारान्तरमनुचितम् । एतेन भावप्रधानो निर्देशः भवयवावे षष्ठीत्यर्थः । अत एव पटस्य सन्तुरित्यादाववयवत्वं तन्तोः पट इत्यादी स्ववयविस्वं पश्यर्थः । इदमेवाभि. सन्धायावयवावयविभावसम्बन्यः षष्ठपर्थ युद्घोषः। विभात्यर्थस्याधारतासम्बन्धेन सकारादापत्रयः । यदा, भवयवात् षष्ठीनि पामीममासः शम्दस्य तदवयवे लगा । पष्ठयस्तु स्थानमन्बन्ध प्या- वयवश्चात्र सकार एव । यद्वाऽवयवनिष्ठ सम्बन्धयोधिरा पटीत्यर्थ इति म-योतिः प्राचामनुरोधेनेशिया रत्लाररातिचिन्त्यैनि च सूचितम् । नियमार्थ इतीति । परेवारिसमाग्नायिफम्यवाये नान्यैरिति निदमार्थ पर्यः । तेन प्रदर्शनी सरा ·Was सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमाया- तेन पर्याणद्धमित्यत्र "उपसर्गादसमासे ऽपि" इति णत्वं'सिध्यतीति भाव । शब्दरत्नम् । क्षरसमाम्नायिकविषयक । अतो 'नृगाम् इत्यादावुत्तराभागेन व्यवधानेऽपि णत्वसिद्धया भैरवी। M नुमा व्यवधान तत्रैकमाजव्यवायाभावेन तस्य वैयर्थ्यापत्तिरतस्तस्येव ज्ञापकत्वसम्भने निद- शपर्यन्तानुधावनमफलमत आह-नुमिति । एवञ्च मूठे प्राचामनुराधेन तथोक्त मिति भाव । नच नुम्ग्रहणल्यानावश्यकतया तस्य ज्ञापकत्वन्न सम्भवतीति वाच्यम् । सूनार्थनिर्णयावसरे तत्प्रत्याख्यानानवसरात् । सच-नियमश्वेत्यर्थ । उत्तराज्मागेनेति। एतच्चान्भागमानोपलक्षणम् , सर्वतोज्भागस्य सत्त्वादत एव प्रातर्मतमित्यन रोरीति लोपोन। णत्वसिद्धया--नकारावयव भावप्रकाश मूलकृता प्रकाशानुरोधेन तथोक्तावपि ममीपत्यागेन तत्पर्य-तगमने निधीजवादाह-नुमिति । एकैकमात्रव्यवाये इत्यर्थे तु तस्योक्तिसम्भव एव न । एतेन तस्य प्रत्याख्यातत्वात शापकासगतिरित्यपा स्तम् । सूत्रार्थनिर्णयावसरे त प्रत्याख्यानाभावादिति भाव । उत्तरेति । सर्वत सत्वेन तत्रापि सत्वात् । अत एव 'प्रतमतम्' इत्यादौ "रोरि" इत्यादि ना व चोत्तरत्वमसम्बन्धिमागेऽन्वेति नत्वये भागे इति भाव । प्रत्येति । "रषाभ्याम्" इत्यत्र पृथग्रेफस्येव ऋकारैकदेशस्यापि ग्रहणेन ग्रहणादिति भाव । तदा सररा इत्यत्राडायतिरिक्तशकारज्यवधाना न णत्वमिति। वस्तुतस्तु चित्यमिदम् , नियमस्थले हि नियामक शास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकव्यापक नियम्यशास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकव्याप्य च यद्रूप तद्रूपावच्छिन्ना तिरिक्तत्वेन नियम्यशारत्रे सङ्कोच कृत्वा नियमशास्त्राणा विपिमुखेन प्रवृत्तिरित्येक क्ल्प । निरुक्तरूपा वच्छिन्ने नियामकशास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नातिरिक्तत्वेन संकोच कृत्वा ननमध्याह्वस्य नियम शास्त्राणा निषेधमुखेन प्रवृत्तिरित्यपर । तथाच प्रकृते प्राधकल्पे व्यवायेऽपि इत्यत्र नियम्यशास्त्रीयोदे श्यतावच्छेदकव्याप्य-अटकुबाहितिनियामकशास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकव्यापका परसमाम्नायिकरवाव च्छिन्नातिरिक्तत्वेन सङ्कोचं कृत्वा 'अकुप्वाद" इत्यस्य विधायकत्वे 'आदर्शन' इत्यादी अादि व्यवधानसत्वात "अटकुप्वा" इत्यनेन, "अनुमा" इत्यत्र वाऽडादिकर्तृकन्यवधानवद्धि नो य श्राक्षरसमा नायिकवार्तृकाव्यवधानवान् तरय नरय गाव नेति निषेपमुखेन प्रवृत्ती व्यवायेऽपि त्यनेन घा 'श्रादर्शन' इत्यादौ णवस्य दुरित्वाद। अत एव "रपाभ्याम्" इतिश्रमाष्ये 'मातृणाम्' इस्या यर्थ गत्वे कारग्रहण कर्तव्यम्" इति वार्तिकमुस्त्वा 'अटकुप्पा । इतियोगविमागेनं नियम च स्वीकृत्य तद् वार्तिक प्रत्यारयाय 'भटकुप्वाङ । इति सूत्र मादर्शन' इत्यादी प्रत्यारणाप "भग व्यवाये णत्वे अयव्यवाये प्रतिषेधो वक्तव्य " इति वार्तिकमुक्तम् । अन्यथा पूर्वसूचे एव प्रादर्शन' शत्यादी नियमेनैव णत्ववारणादेतहार्तिकानुापान स्याव । भाष्यकारेण चोक्तम्-'म्यवायेऽपीति योगी विमज्यते भट कुप्पात इति नियमाधम्' इत्यादि । भये च " मौव व्यवधाने माति । कि रक्तव्यमे सत् ? नहि । कथमनुच्यमानं गस्यते १ अहमहासामा । यदि हि भटा चान्येन च म्यवाये स्वार अड्महणमनवा स्यात् । ययाये नो णो भवतीत्येव न याद । भस्ति चा पदग्रहणस्य प्रयोजाम् । किम् ? योऽनिर्दिष व्यवापस्तत्र मा भूत्-मारनम्, गुरना इति । रपे प्रयोजन रयार शम्ययाये नेत्यैव भूयात्" इति समाहितम् । परमार 'सव्यवाये ग' इत्येव सिझे "मर मुप्याय" रति गुरुग्यासकरणाद् भद् प्वाइनुग्मिरेव व्यवाये पर्व भवतीनि सूत्रार्थ इति 'भादनिया नमवतीति। न च शम्यंकाये ना पनि न्यासकही 'माप्नोर' याही गाय रयार, पथामा पाने चाहादिष्यवधानामावागावं न स्यादित परभेद शनि वाम्यम्, 'तुसर्याये नाइदेय मिटे प्रद पुप्यार इति गुल्यासररणेन निश्चास्य सामाव । भाथ्ये 'शब्दशाये गा वि 'बामप स्योपलवानमिति दिक। - ·भैरवी। 1 अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ४० नुम्ग्रहणमिति । तस्थानिकस्य स्वामाविकस्य चानुस्वारमात्रस्योपलक्षणमित्य- थेः । तेन 'वृहि वृद्धौ' इदित्त्वान्नुम् । तस्यानुस्वारः। 'हू हिंसायां' स्वाभा. विकोऽत्रानुस्वारः । हणम्, हणम् । उभयत्रापि णत्वं सिद्धम् । 'इवि प्रीण. शब्दरतम्। "वर्णान्नस्य" इति वचनं न कार्यमिति भावः । इदं प्रत्याहाराहिफे प्रकृतसूत्रे च भाष्ये स्पष्टम् । यद्यपि "स्पाभ्याम्” इति पञ्चम्योपस्थितनिर्दिष्टपदस्य "व्यवाये" इत्यनेनावि. रोधायाडाद्यतिरिक्ताव्यवहितपरतया 'मादर्शन' इत्यादौ णत्वं सशकवारणम् । ध्वनितं चेर्दै प्रकृतसूत्रे वार्तिकता, तथाऽपि तत्र नृणामित्यर्य वचनारम्भे गौरवमितीदमेवान मूलता । स्वाभाविकस्येति । तद्भिवल्यानिकस्य पागिन्युच्यारितस्येत्यर्थः । हू इत्यादेरपि "नकारजावनुस्वार" इति वृद्धोक्तर्नस्थानिकस्यात् । अत एव तुंहू इत्यस्य न. लोपे तृदः' इत्यस्य सिद्धिः । इविप्रीणने इति । हिविदिवोतिदण्डकररितस्येदं निकृष्य रेफात्परत्वेन णत्वम्यासिया । अत-एवाह-इदमिति । आदर्श नेत्यादौ णत्वाप्रवृत्तियोंग- विभागामानेऽपि भविष्यतीत्याशयेनाशतेयद्यपीत्यादिना । ध्वनिामिति । णत्वेऽन्यव्यवाये प्रतिपधी वक्तव्यः नवाऽन्येन व्यतत्वादिति ग्रन्थेन ध्वनितमित्यर्थः। तर-रपाभ्यामिति सूत्र । दमेन-योगविभागेन नियमत्वमेव यथोत्तरम्मुनीनां प्रामाण्यात्तत्खण्डनाय प्रवृत्तंच उक्तनियम विनोक्तसादृश्यस्यालामः स्यात् । ननु स्वाभाविकोऽनुस्वारो दुर्लभः, "नकार- जावनुस्वारपञ्चमी” इति वृद्धोक्तरत--आह तद्भिन्नस्थानिकेति । नन्वेवमपि स्वाभाविकत्व- मनुपपन्नमेव नुम्मिन्नस्थानिकस्यापि लक्षणवशसम्पन्नलादत आह-पाणिनीति । एतेन स्यस्य पाणिनेराभावः उच्चारणं स यत्रास्तीति व्युत्पत्तिर्ध्वनिता। एतादृशव्याख्याने चीजमाह- तृहइत्यादेरिति । वृद्धोक्तरावश्यक्त्यमाह-अत एवेति । नकारस्थानिकत्वादेव । इवि प्रोणने इत्येव- पाठाभावादाह-हिवीति । पठितस्येति ।माधवादिभिरिति शेषः । एतेन स्वमते इवि च्याप्ताविति ह-इमिति । एओऔचसूत्रे इत्यर्थः । ध्वनितमिति । "णत्वेऽन्यव्यवाये प्रतिषेधो वक्तव्यो न वा. न्येन व्यवेतत्वात्" इति ग्रन्थैनेनि मावः । तत्र-पाभ्यामिति सूत्रे । इदमेवेति । योगविभागेन नियम. त्वमेवेत्यर्थः, लाघवाद , यथोत्तर मुनीना प्रामाण्याच, तत्खण्टनाय तत्प्रवृत्तेचा एतेनोक्तरीत्या योगविभाग विनापि निर्वाहः सुकर इति दण्डयुक्तमपास्तम् । ननु स्वाभाविकोऽनुस्वारो दुलंमः नकारजावितिवृ. सोनेरिति चेदन मान्या:-अनुम्नकारस्थानिकस्येत्यर्थ इति। तत्प्राचामनुरोधेन, मापकुम्भवापेनेत्यत्र समास. भेदेन गत्वद्वयशद्वापरमाध्यविरोधापत्तः,तत्र तस्य मस्थानिकत्वात् तद्धनयन्नाइ-तदिन्नस्थानिकस्यति। अत एव पुत्रकंयुणेति समूर्धन्यः साधुः । नन्वेवमपि स्वामाविवत्वं लेशतोऽपि नानुस्तमन आह-पाणि नोतिअनेन स्वस्य पाणिनेरामाव उच्चारणं स यस्यास्तीति न्युत्पत्ति: सूचिना तथा व्याख्याने बाजमाह- तृहू इतीति । वृद्धोक्त्यहीकारावश्यकत्वमाह-अत एपेति । नस्थानिकत्वादेवेत्यर्थः । एतेन स्वाभावि. कस्यैनि वदन्तो रनाररादयः परास्ताः । एवं पाठामावादाह-हिवीति । पटितस्येति । माधवादिमि- मुशक्यारणमिति । चिनयमिदम्, "अटकुवाङ" इति सूत्र अव्यवहितत्वाशस्य नापाव तनिकनाशस्योपस्थित्या महादीतरत्वेनाव्यवहितपदार्थ सङ्कोचरय कर्तुमदास्यत्वात् । तर, "तरमादिति" इति परिभाषे दियोऽशो बाधितः सिद्धो वा समर्श परित्यज्य अन्यांशविशिष् प तिते इति सिद्धान्तात् । यथा प्रत्ययविधौ परश्चंत्यधिकारेण उत्तराशस्य सिरत्यार तदंशरहिता "तरमा- द्विति" परिभाषोपनियते । यथा च "प्रत्ययस्यात्" इति सूट पूर्वस्येत्युक्त्योत्तरांशस्य बाधितत्वाचदं दारहिलोपनिष्ठते। "व व्यवायेऽपि त्युक्त्या ऽव्यवहितवादास्य बाधित्वाचदनुपस्थिती सत्र कपमादी सरस्वेन सङ्कोच इति विभाव्यताम् । तयाच 'भादशेन' इत्यादौ णत्वं दुरिमेवेवि दोध्यम् । भावप्रकाशन सरा ·सदुपरपाप्यनस्पानिशानुस्वारे नि मावः। माध्ये इति ।रपास्यामिनियति माय । ४१० - सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- ने' प्रेन्वनम् । इह "कृत्यचः" "इजादेः सनुमः" इति णत्वं न । यथा "नक्षत्रं दृष्ट्वा वाचं विसृजेत" इति विधौ नक्षत्रदर्शनम्य कालविशेषोपलक्षणत्वात्सत्यपि दिवा नक्षत्रदर्शने वाङ् न विसृज्यते,, उपलक्षितस्य कालविशेषस्याभावान् । रात्रौ असत्यपि नक्षत्रदर्शने विसृज्यते, तस्य सत्त्वात; तथेहापि बोध्यम् । नन्वे- वं नुम्पदणं, व्यर्थम्, अनुस्वारस्याट्वेनैव संग्रहात् । उर:केणेत्यादौ विसर्गजि- ह्वामूलीयादिव्यवधाने ह्येषैव गतिरिति चेत्सत्यमित्याह-तच्चेति । स्यादेतत् । उक्तरीत्या "नुम्विसर्जनीय" इति सूत्रेऽपि नुम्प्रहणं त्याज्यं स्यात् । तत्राप्यनुः स्वारस्य लक्षणीयत्वात् । अन्यथा संभवात् । न हि पत्यप्रवृत्तिवेलायां 'सी- पि' इत्यादौ नुम् लभ्यते । पत्वस्यासिद्धत्वेन ततः प्रागेवानुस्वारप्रवृत्तेः । यद्यपि 'सुहिन्सु' इत्यत्र संभवत्येव, तथाऽपि तत्रैवातिव्याप्ति वारयितुं लक्ष्यानुरोवान्नु. मस्थानिकेऽनुस्वारे लक्षणा ऽऽश्रयणीयैव, व्याख्यानात् । तस्य च शान तद्वय- वाये पत्वस्य सिद्धत्वादिति चेत् ? मैवम् , उक्तरीत्या तत्रत्यविसर्गग्रहणस्य प्रत्या- ख्यानसंभवेऽपि नियमार्थ नुन्ग्रहणम् । तथा हि, अनुस्वारेण व्यवधाने चेत् पत्वं तहिं नुम्स्थानिकेनैवेति नियम्यते । तेन पुंस्वित्यादौ पत्वं नेति दिक् । "यस्मात्प्रत्ययविधिः । अत्रप्राचोक्तम्-यस्माद्धातोःप्रातिपदिकाद्वेति । तन्न, तिङन्तादीनामपि तरबादिकं प्रत्यङ्गत्वात् । सङ्कोचस्य निर्मूलत्वात् । आमुष्यायण इत्यादी वृद्धयभावापत्तेश्च । न हि प्रातिपदिकादयं तद्धितः किन्तु सुबन्तादिति दिक् । "अतो भिस ऐस" ॥ नन्वेस् इत्येवास्तु । न च "अतो गुणे" इति पररू. , । शब्दरत्नम् । ग्रहणम् । प्रेन्वनमित्यादौ नुमो नस्य क्षुम्नादित्वाण्णत्याभावः । इति दिगिति । तद्वदन्न तु न वक्तुं शक्य, तुंहू इत्यस्य तुंहणमित्यसिद्धेः स्पष्टं चेदं भाष्ये । अगत्वादिति । तदनङ्गीकारे ह्यपाचितरामित्यादौचिणो लुगापादनादिपरभाष्य विरोधः । चिण. परस्याङ्गसंज्ञानिमित्तस्य प्रत्ययस्य लुगित्यर्थात् । दिगिति । दिगर्थस्तु भैरवी पाठेऽपि न क्षतिः। दिगर्यमाह-ददिति। "नुम् वसनीय इतिसूत्रस्थनुम्प्रहणवदेतत्सूत्रस्था मित्यर्थः । भसिद्धेरिति । यदि नुम्स्थानिके लक्षणा स्याचदा तुंहणमित्यत्र नम्स्थानिकानु- स्वारामावाण्णत्वन्न ल्यादतः काकेभ्यो दधि रक्ष्यताम्' इति वाक्यस्यकाकपदस्य दध्युप- घातकसामान्ये यया.लक्षवा तदापि नुम्शब्दस्यानुस्वारमाये लक्षणा स्योकायति मावा । तिन्तस्य तरनिरूपिताइसजायाः फरमाह-तदनमोकार इत्यादिना मापादनादौति । अग्रा- भानप्रकाशन रिति शेषः। तथा च स्याऽय प्राय:, सिद्धान्ते तु विभ्याताविति बोध्यम् । उमययापि गायनिवारण. सम्मवान्मएटीकयो: सिद्धान्तानादरः। दिगर्थमाइ-तद्वदिति । तमुस्यनुम्बदेसमावस्यनुमीत्यर्थः । असिरिति । एवं च यथा काकेभ्यो दधीत्याो दायुपपात स्थगा यात्राप्यनुस्वारमारे लगा ननु मुझे प्रायोक्तमिति । प्रसाद याख्यातमित्यर्थः । विगोलागसि । तपसशस्यति मायः । न सष्यते । भासिरामियादी हल पनि दीपं. सामसारमाया पायविधाण T ·'अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ४११ पापत्तिः । एकारोच्चारणवैयापत्तेः । अन्यथा इसमेव विदध्यादिति चेत् ? सत्यम, एदेतोढिमात्र वाविशेषेण गौरवाभावादेस् कृतः । एवं च पररूपशवेव नास्तीति महल्लाघवम् । यत्त्वाहुः-ऐस्करणं निर्जरसैरित्यैकारनवणार्थमिति । तद्भाष्यविरुद्धम् । सन्निपातपरिभाषया जासादेशाप्रवृत्तेर्निर्जरैरित्येव भाष्ये सिद्धान्तितत्वात् । "नामि" ॥ परिभाषाविरोधादिति । एतच "रुधादिभ्यः श्नम" इति सूत्रे शब्दरत्नम्। याथाकथाचमित्यादौ "यथाकथाचहस्ताभ्यां गयती" इत्यनेन वचनसामध्येन निपात. समुदायात्प्रत्ययेऽङ्गत्वानापतौ वृदयनापत्तेरित्यलम् । ऐस्कृत इति । नवैरित्यादिसिद्धये उत्तरार्य तदित्यन्ये । भैरवी। भावप्रकाश। - दिना तत्समाधानपरमाप्यसह ग्रहः । एवमदुहितामित्यनेटः सम्प्रसारणसंज्ञायां "हल" इति दीर्घः प्रातः स यथासंख्यविज्ञानानेति ग्रन्यस्य च न तस्य मते विरोधः । निपातममुदायादिति । एतन प्रातिपदिकत्वामावो ध्वनितः । अलमिति । अलमस्तु यदि णप्रत्ययम्य गित्त्वसाम- ध्याण्णित्वनिमित्तिका वृद्धिर्भविष्यतीत्याधीयते तदा नेदम्प्रयोजनम् । किन्तु औपगवादी वृद्धिर्न स्यात् । सुबन्तात्प्रत्ययस्य विधानेनाग्प्रत्ययनिरूपिताङ्गत्वल्य भवन्मतेऽप्राप्तेरिति बोध्यम् । यदि त्वनापि प्रातिपदिकाधिकारात्प्रातिपदिकादेव विधानमगादेः “कुत्सित" इति सुत्रस्थभाप्यरीत्या तु सुबन्ताद्भवतीत्युच्यते तदापाचिठरामित्यत्र लुगापादनपरभाष्यवि रोध एव मुख्यन्दूषणमिति । उत्तरार्थमिति । "बहुलन्छन्दसि"इत्युत्तरसूत्रार्थमित्यर्थः । मूले पटीविषयभेदाद्भिद्यत इति। एतेन तन्त्रेणषष्ठोद्वयोचारणन्तनास्तीति दर्शितम्। एतदे- नेत्याकरविरोधोऽप्यनुसन्धयः । भादिति । तया च तेनैव वारणे तत्र पूर्वपशममाधानयोयोरपि निर्द. लत्वापत्तिरिति मावः। नन्वामुष्यायण इत्यादावलुमिव वृद्धिरपि वात्तिकेनैव सियतीरयत माइ-दिग. स्विति । सामध्येनेति । अन्यथा प्रातिपदिका विकारातरवस्य प्रत्येकपर्याप्तस्वेन तस्मात्र स्यादिति भावः । इतीत्यलमिति पाठः। नन्वत्रापि णिकरणसामध्येन सा भविष्यतीत्यत माह-अलमिति । सदर्थस्तु चौपगवावसिदिः । न च षष्टयर्यसमर्पकप्रातिपदिकादेव तद्धित इति वाच्यम् । सर्वक सथावा- पत्तो लगनुशासनवैयपित्तेः पदविपित्तामारे समयपरिभाषाया अप्राप्स्यापत्तेश्चेति मान्याः। वरता लुगापादनादिपरमा यविरोध एव मुख्यदोष इति तत्तम्। उपायस्योपायान्तरादूषकत्वात् । काशिकाकारण बहुल छन्दसत्यत्रोकमर्थमाह-नयुरिति । उत्तरार्थमिति । बहुलं छन्दसोत्यत्रानु. वृत्यर्थमित्या एलेन निरसैरिस्वकारप्रवणतः फलामेति प्रकाशोकिस्तु वृत्तिकदुकमवान्नानुसारिणीति खण्डनकुक्ति, परास्ता बहुलं छन्दसायत्रपतग्रन्थस्य युसरवेऽपि दाढे इति न्यायन सग्निपातररि. भाषाऽनियमानामित इस्पत्र तया काशिराहरदगाएतरपि तदुरिख सण्डपस्वादिति मारः। सरटा। दिगस्त्विति । 'मामुध्यायगः' इत्यादौ पट्टया मग या नियतनातथा निपाउनादेश पद्धपि साधयितु शक्यस्वातत्र दोषामाव इत्याचिरक योद्धया। वृद्धयनापरिति । यस्तुतरपत्रापि निकरण. सामध्येन वामावेऽपि परिमंदिष्यति । अलमिति । तदपस्नु भोपगर यत्र दृस्नि स्यात् सुरवादप्रत्ययस्य विदितवाद। उत्सरार्थमिति । पलं छन्दसि" इति सूत्रेऽनुपर्थमित्यर्थः।

·४१२ सटीकटिप्पणशब्दरतप्रोढमनोरमायां- "श्नान्नलोपः” इति सूत्रे च भाष्यकैयटयोः स्पष्टम् । आरम्भसामर्थ्यादिति । "सुपि च" इत्यस्य तु न सामर्थ्यम् । रामाभ्यामित्यादौ सावकाशत्वादिति भावः। एवं च रामशब्दे "नामि" इत्यस्योपन्यासो लेखकप्रमादादिति यदूचुस्तचिन्त्यम् । "आदेशप्रत्यययो" ॥ एकाऽपि पष्ठी विषयभेदाद्भिद्यते इत्याशयेन व्या. शब्दरतम् । स्पष्टमिति । "सुपि च" इत्यपेक्षया "नामि" इति नित्यमित्यपि तत्र ध्वनितम् । विषयभेदादिति । तन्द्रेण पष्ठीयोच्चारणा आदेशरूपयस्य स्थाने प्रत्ययावयव. सस्य स्थाने च पो भवतीत्येवंरूपः पष्टीभेद इत्यर्थः । ओस्सम्बन्धद्वयार्थक इत्यभिमानः । भैरवी । - वाह आदेशेत्यादिना। षष्ठोभेद इति। अप्रतिमाल्य भेटान्सद्वयोचारणडार्यन्तच्च समुदायान सम्भवतीति सूत्रे तन गौररूपस्य सकृदुचारणेन निर्देशः कृतः । तत्तद्विपयस्य संस्कारकाले तुःप्रत्येक डसन्तस्योचारणेन वाक्यस्य कल्पना कार्येति । श्येवरूप इति । इत्येवंव्याख्येयवा. क्पार्थ इत्यर्थ. षष्ठीभेदः-वाचिकायाः पप्या भेदः । न च डसैकस्य सम्बन्धस्य योधनवदोसा सम्बन्धयोर्बोधनम्भविष्यति, किन्तन्त्र स्वीकारेणेति वाच्यम् ? प्रतियोगिन एकत्वे उसः प्रयो गस्तयोद्वित्वादावोसादेरिति कल्पना तन्त्रेणत्याशयात् । ननु यत्र शब्दस्य सारूप्यन्तत्र सन्णोचारणमिति मवति प्रश्ते तु तन्नास्तीति कयन्तन्त्रेणाधारणम् ? किञ्च प्रत्ययमाने त. न्णोधारणं लोके न दृष्टमत आह-मोस्सम्बन्धेति। तथाचैकस्यौसो यतः सम्बन्धद्वयार्थत्वमत एवान तन्त्रव्यवहार इत्याशयः । ममिमान इति । प्रकाशमन्धानुवादक रिति शेषः । ननु यदि भावप्रकाश। । तन्त्रेण पष्ठीद्वयोञ्चारणादिति । भोसा तन्त्रेण षष्ठीदयस्य तदेकवचनद्वयस्य उच्चारणाद् बोधना. दित्यर्थः । अस्य च षष्ठीभेदेऽन्वयः । भयं भाव:-विषयमेदार्थमेदात् रुस्दयोचारणे प्राप्त समुदायात्तद. सम्मवेन सत्रे सन्त्रेणीरूपसकृदुच्चारणेन निर्देशः ततस्तत्तहत्यविषयकवाक्याजिशासायां प्रत्येक क्स- न्तोचारणमिति; तदाइ-आदेशेति । इत्येवंरूप इति । इत्येवमवश्यग्याख्येयवाक्याथरूम इत्यर्थः । पष्टीभेद इति । वाचकशब्दभेद इत्यर्थः । वाग्यवावकयोरमेदाचानुपपत्तिः । यया विंचनेवीस्यत्र सवे णोच्चारितारपदात् पदद्वयोपस्सिविस्तयेति भावः । न च इस एकसम्बन्धस्येवोस: सम्बन्धदयस्य मानोपपत्र: कि सन्णेति वाग्यम् । प्रतियोग्येकर उसः प्रयोगस्तद्विरवादावोसादेरिति तत्र सन् विनाऽनिवांशात् । नन्देवमपि शब्दसारूप्यस्य तत्र वीजावात्प्रकृते तदभावरफथ तन्त्र, किं च सन्ने स्वघटितरस्य प्रतीतिनांत सथा। पतेन वक्रदण्डावित्यादाविवार्थसारूप्यमादाय सदुपसिरित्यपास्तम्। किं च प्रत्यये तन्य लोकन कचिदष्ट बाधित चात माद--ओसिति । तया च न तन्त्र किंखिष्टानुरोधेनावागाया ताशप्रकृतिसममि. प्याहारसम्बन्धवेनैव सम्पन्धद्यमानकरूपनमिति भावः। अमिमान इति । प्रकाशमग्यानुवारकमूल. स्पष्टमितीति । तत्र भाष्ये "श्नमः शिस्करनाभावे यशाना, यानानाम्' इत्यत्र परमारोप स्या दतः शिकरणम्" इत्युक्तम् । कैयौ च "यत्तु "पि च" पति दीर्घ तत्सनियातपरिमापावलान मारि" रस्युकम् । षष्टाय कमगे" इति निर्देशन तस्याश्वतध्यकवचनेऽनित्यमामयोऽपि सर्वशानियस्वायगे मानामा इति ताशयः। नित्यमित्यपोति। ताप्रसङ्गपादिति शेषः। नर विशेषाभावेन लाभावास ने वाप्तिरित वाच्यम्, विशेषाभावेऽसि पर्जन्यन्यायेन तस्माते: साव । स्पष्ट कम "इको शल" इति ये भाष्ये। पष्टीभेद इति । पादेशस्य सदन प्राययस्य च तत्रावयारनाम्य परिवाया दृष्टवनारयाः पमा उमया त्यामावास्याः माघमामन्यापारमादित्य सिरधिन: प्रत्यवसम्मभिनय सस्थति सामान्यतो पारमा पशारिशेपजिलातायाम् भादेशामिनस्य प्रत्याश्यबस्प Aaftaar सरला। ।

·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । चष्टे-आदेशः प्रत्ययावयवश्वेति । यदि तु आदेशावयवो गृह्येत तर्हि तिसृणा- मित्यादौ दोषः। यदि च प्रत्ययो यः सकार इति तर्हि रामेष्वित्यादौ न स्यात् । यद्यप्येवं वैरूप्येण व्याख्याने सहविवक्षाविरहाद् द्वन्द्वो न युज्यते, तथाऽपि सौत्रत्वाद् बोद्धयः । विवृताधोपस्येति । यत्तु वदन्ति-सकारस्य सोमणो भैरवी। शब्दरतम् । तिसृणामिति। तिम्रादेशे सकारोच्चारणन्तु तिस्र इत्यत्र "नरपर इति पत्वनिषेधे चरितार्थ विस्णामित्यत्र पकारस्यापत्तिस्तदा सकारोच्चारणश्ययमत माह-तिलादेश इति । चरितार्थमिति। एतेन तिन इत्यत्रव पत्वापादने कायें तिसृणामित्येतत्पर्यन्तानुधावनमफलमिति यत्केनचि. दुफन्तदपास्तम् । निषेधाविषयल्य प्रदर्शनाय तावत्पर्यन्तानुधावनात् । ननु सकारस्य सा. मणोऽघोषस्य तादृश एव पफार इति परोधानुवादकृत्वा सकारेऽतिप्रसङ्गादिति यन्मु. भावप्रकाश मृत इत्यर्थः । स च हरयाशपेन' 'स्यास्याने त्याभ्यामूलकृतैव ध्वनितः। न च इन्दसाधुरवायादेशप्रत्य. यसम्बन्धितस्य स्थाने प इति प्राथमिकबोचे समन्ववेनैव षष्ठया ननिते पश्चातचलक्ष्यविषयकलक्षणकल्प- नायां तत्तदुर मिना मित्रा षष्ठो तेन तेन रूपेण सम्बन्धं टीकोकरूपं दोधयिष्यतीति किं सौत्रवेनेति सौत्रधादियुक्त्यापि स ध्वनित इति वाच्यम् । एवं रीत्या द्वन्दस्य साधुत्वे मानामावाद । भत्रैवाथे साप- दापोरिति तास्पयंमाइकम् । सक्षणा तु सतो न, तस्या जघन्यवृत्तिवादिति तदाकूतम् । यदि तूतापकेन लक्षणैव प्रत्ययपदस्य तदवयवे सदा सौत्रस्वमोस उमयार्यकत्वं च नेति बोध्यम् । एतेन लक्षणाया दम साम्राज्ये मूलं चिरयमिति रत्नाकरकृहण्डिमन्दाघुळमपास्तम् । भोस्सम्यन्यदयायंक इति तयाख्यातपन्थ. श्चिन्त्य इति मन्दोक्तिस्तु प्रति भभिमानः शयपर्यालोचनमूलिका अन्धस्वसूचिकेति ध्येयम् । यत्तु रत्नाकर. कण्विभ्यां तिन स्यादौ परवापादन कृतम् । यच्च जगवायरत्नाकरदण्डिमिः तिस्रः तिसृणामित्यादौ प्रक्रियालाघवाय पवस्यादेशे कत्तव्ये स्कारोच्चारणसामध्यर्यात् न परवमेवं च पठीवरूप्यकल्पनमपि निष्फलमे. वेत्युक्तम् । यदपि जगन्नायरानाकरकृयाम्-तिन भाचक्षागस्तीरिरपेत३ण्यन्तरकृतिककिरन्तरूपसिध्यय सकारोच्चारणमित्युक्त, दण्डिनाऽपि तथाऽपि विसं विषमित्यादौ षव दुरिमित्यु तत्सवमयुक्तमिति धनय. भाइ-तिनादेशे इति । निषेधेनापोळेश्यारिताथ्येन द्वितीयोकेस्तत्रैव चारितार्थेन तावस्पर्यन्तगमना. नाचियेन तृतीयोक्तरयुतत्वम् । एतेन प्रागुपस्थितविन्न इयस्य स्यागो निर्वाज इति मानोकमपारतम् । न च सोश दहियाऽसिद्धः। ययोरेशेऽपि तदप्रातः विधिविश्णः परावस्याक्षेपण नानानन्तयति निषेधाचेति भावः। यत्तु कश्चिद-ठकारे सोमवस्यात्रानुम्लं चिनस्य, किं न प्रातिशास्पमिनि समास्या. बलात्तस्य तरछाखाविषयावे सति सर्वशाखासाधारणग्याकरणे भायणमयुक्तमिति तरसम्पादस्यास्यन्नानु. चितावात् इत्याह । यञ्च खण्डनकृत-सोध्मग इति प्रकाशोतस्योमवाप्रयोमग इत्यर्थः, नतु यग वर्ग चति प्रातिशास्योत्तरय सोपण । भनेन विधमूष्मणामिति वचनोक्त दिवूनत्वं मुच्यते; या तन्मात्रम. कारेऽतिप्रसक्तमिति तम्यावृत्तयेऽपोषस्यति प्रकाशे उक्तम् । सेन ठरेऽतिप्रसहादिद म्यूनमिति मनाक्ति- सयसस्तारकवाक्ये पष्ठीभेद इति भावः । वस्तुतस्तु उभयोरपि मभेदेनवान्वयः, प्रत्ययपदं च प्रत्यया. वयवपरति मात्र सीमेदामयगम् । "लोपे प्रत्ययस्यणम्" इत्येव सिरे प्रत्ययप्रणेन प्रत्ययपदस्य प्रत्ययावयपरत्वबोधनात् । मा एक कविभिः कृतम्' इस्याले प्रत्यरूले यो विसर्गसस्य पान भवतीति सामानाधिकरव्येनान्वयेऽरि दुदुपयस्य" व पक्ष न भवति । मच प्रत्यपदस्प प्रत्ययावा. पारे अस्नुि" सूत्रे ऽसपे प्रक्ष्ये इयत्वको मन इस्पर्षे नियो, भ्रषो इस्यौपाव स्यावा, नतु श्रियः, ममः स्यानो ति भाप्पविरोधः बसवयवाहारस्यापि मम प्रत्ययपदेन सदनादिति वामपन्, पर्मिमारमानेन पख्यमययपदस्दैव प्रत्ययार पापापना । - - सरला।

·४१४ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- sघोपस्यान्तरतमः प एव मूर्धन्य इति । तन्न्यूनम् , उकारेऽतिप्रसङ्गात शब्दरतम् । । ठकारोतिप्रसङ्गादिति । "सोप्मग; सोमाग इति द्वितीया" इति "स्थाने तरतम- स्थभाष्येण तस्यापि सोप्मन्यबोधनात् । सोमण इत्य- मिति भावः भैरवी । नाथ, लकृताभिहितन्तदयुक्तं टकारस्य सोप्मत्वानुरत आह-सोमण इति । तस्यापि-द्वितोय. स्थापि। ननुप्मशब्दस्य शेपसहा उष्माण इत्यत्र धमिपचनत्वस्य दृष्टतया सोप्मण इत्यनुप पनमत आह-सोष्मण इश्येति । भावप्रधानोप्मशदेन सोष्माणावित्यत्र समास इति भावः । नचैवंसति विकृतमूष्मणामित्यन्न रितीयस्यापि ग्रहणापत्तिरिति वाच्यम् ? शपसहागामेव तत्र प्रहणात् । अन्यथा नाज्झलाविति सौत्रनिदेशस्यानुपपत्ति स्यात्पूर्वस्य सोष्मलामावात् । हकारस्य तु साप्मत्वेन विवृतत्वेन प्रयत्नभेदरय जागरूकत्वात्। एतदेव ध्वनयति-अनार्थ पति । मध्यन्तरेति । माश्वलायनप्रातिशास्यत इत्यर्थः । ननु गतिकारकेतिवचनस्य कथ दधिसेचावित्यन्न प्रसक्तिर्यायता कैयटेन सोपपदाद्विजना. भावप्रकाश रपारतेति । यच्च रत्नाकरकृत्-वर्ग वर्ग चेस्यतः प्राक्तनेन "तत उत्तरेऽष्टाध्माण." इत्यनेन सूत्रेणान्तस्थाम्य उत्तरेषां शलामनुस्वारविसर्गजिहामनीयोपध्मानीयाना चैतेषामष्टानामध्मसंशा विहितः । उमा वायुस्तरम. थाना वा ऊमाण यर्थः । पश्चाधुग्मौ सोमाणाविश्यनेन वर्ग वर्ग व द्वितीयचतुथयोः सोमसंशा तत्रैव प्रदेशेषु तत्तत्सशिनामेव नियमेन वचसशयोपस्थितिः । सज्ञादयस्य फलं यथा-वमेवोमाणभूमणीत्या. पस्य, सोष्मा तु पूर्वण सोग्यते सरस्वेनेत्यन्तस्येति व्याख्यात समाये वृत्तौ च । ययात्र गुणवृद्धिश- म्दाभ्यामेव स्थित सशयोदमझीकृत्य ठकारेऽतिरसा उमाध्यते उनाभेदम् ? ऊष्मसंशकस्य सका. रस्य सोमसशकत्वामावेन सोमणः सकारस्येत्यस्यैवायुकतया ठकारेऽतिप्रसङ्गापादनस्य दूरतो निरस्त खाद । नान्यः, प्रातिशाख्यध्याकोपात् स्वमतेप्युक्तातिप्रसजस्य दुर्वारस्वाय विवृतमूमणानियस्या- विशेषात् इति नव्योत्तमयुक्तमेवेति । तरसमापात: माध्यापनवबोधमूलकरवाद । भनेन विवृतरवसूचने तदनुलेखे वीजामावाच तथापि प्रकाशम थासङ्गस्तदवस्थत्वाच्च । तद्न्वनयन्नाइ-सोष्मण इति । इति हती। यतो द्वितीयाः साप्माण: अतस्तस्यते स्युरित्यर्थ.। वायरिरित्यत्र "झयो ह." स्यनेन तमग्रहणामा इति भावः। तस्यापि- स्थापि। सामवेस्यस्याथै ध्वनयन् स्थान्यर्षमाइ-सोष्मण इवीति । सह. शब्दप्रयोगोपपत्ये ऊष्मशम्मो धमपर इति भावः । एव च सोमण इत्यस्यापि स एवार्यः। तपदा. पादनं भाष्ये सातम् । तथा च न सशादय, किंतु सस्य कचिदमपरव कचिद्धर्मिपरस्वमिरये कैव समा भगवतोऽभिमता । अत एव प्रातिशास्यमा ये सोमाण इत्यस्य पूर्वोकार्थ सलिएयात्रान्वसशेयम् ऊम्मा वायुस्तेन सह वर्तन्त इति सोमाण इति व्याख्यातम् । मे तु एवमुक्तिरसा स्यात् । अत एव च शादय माण: सस्थानेन द्वितीया हकारेण चतुर्थी ति शिक्षकवाक्यता मवति । इह त्रीणि वाक्यानि । शषसा ऊष्माण इति प्रथमवाक्पाःसस्थानेनेति मप्रधानो निर्देशः, हेतो तृतीया, यतः शादिसस्थान द्वितीयानामो दितीया भपि ऊमाण इति दितीयवाक्यार्थ, पकारेण सह स्थाना दिसीयशोमा वर्ग. चतुश्चेवि तृतीय वाक्यार्य इति तस्याख्यातार इति गुरुचरणाः। दीक्षितमान्यास्तु शपसा उभाग इति पूवाश्यार्य , अमरानो धमिपर, स्थानेनेति हामृतस्य तृतीया सइयुक्त इति वा । रापमा कमेण द्वितीयानां सस्थाना. यथा हादप ऊमाणलश पादयोऽपत्यर्थ फारस्य तु या मापान क्रमा नास्ति तथापि विशिष्यवीमय बोध्यम् । इकारेणेति । यथा हकार मा तथा dsपीस्पति पाल्पा तार स्याः। नन्वेव विवृतमध्मणामित्यत्र दितीयानामपि ग्रहणातिरिति चेत्र। शपमानामेव तत्र ग्रहणार, म ये स्पृष्ट प्रपन स्पर्शनानियत्र प्रणारा अन्यथा कन्यादोनो सावण्यांमारती ना सलाविरयादिनिदेशासतिः। प्रा व प्रापिशायादो विशदेन विवादया न प्याकिया। समापन शादय एक, छोम्मपदैन व शिया व गृह्यते । म व पत्र रामस्य ससम् । प्रया 1 1 ·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणमा ४१५ तथा चप्रातिशाख्यम्-"वर्गेवर्गे च प्रथमावघोषौ युग्मौ सोष्माणावनुनासिकोऽन्त्यः" इति । ननु दधिसेच इत्यादौ प्राक् सुबुत्पत्तेः समासे पत्वंवारयितुं पदादादिःपदादिरि- ति पञ्चमीसमासो भाष्ये उक्तः। ततश्चेहापि"सात्पदाद्योः" इति निषेधः स्यादिति शब्दरत्नम्। स्योन्मत्वसहितस्येत्यर्थः । अत्राथें अध्यन्तरसम्वादमप्याह-तथा चेति । प्राक सुबु. त्पत्तेरितिासोपपदात्सिर्विजिति भावः । केवलासिविचि दध्न सेचाविति समासे तु "उत्तरपदत्वे च" इत्यस्य "अपदादिविधौ” इति निषेधेन प्रत्ययलक्षणेन पदत्वसत्त्वा. त्पदस्यादिरिति पक्षेऽपि सिद्धिरिति भावः । यद्यपि कैयटेन सोपपदात्सिचेविलेव नान- भिधानादित्युक्तं, तथाऽपि "यचि भम्" इत्यत्र "सुपूतिडन्तम्" इत्यतः 'सुए' इत्यनुवत्ये. भैरवी। । भावप्रकाश स्न्तीत्यभिहितमत आह-सोपपदादिति । सुपीत्यनुवर्तमानेऽ"अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते" इत्यनेनाग्र विज इति भावः । विचौति । सतिसप्तमीयम् । 'दृश्यन्ते' इति दृशिग्रहणादुपपदस्यापि व्यमि चारोऽम्र दष्टव्यः । अत एव वनिपा शर्वरीत्युदाहरणस्य सिद्धिरिति भावः । प्रत्ययलक्षणप्रति. धवचनस्याप्राप्ठिमुद्घाटयति-उत्तरपदस्ख इति । "उत्तरपदले पदादिविधौ" इति वचनेनेह निषेधः प्रत्ययलक्षणस्य न भवति पदादिविधित्वादित्याह-उत्तरेति । लुप्तविमतिकम् । उत्तर- शब्दसमासघरमावयो रूढः वाक्ये प्रयुज्यमाने वास्येकदेशप्य प्रयोग इति न्यायेन पदत्वशः ब्द पदत्वव्यपदेशपरः । कर्तव्य इत्यल्याध्याहारः । नन्यन कंपटायरोत्या फेवलादेव विजिति पूर्वोक्तमसङ्गतमत आह-यथोति । तथापीति । अस्यानांमधाने न मानमिति परेणान्ययः । उ. तरपदत्येति वार्तिकप्रत्याख्यानप्रकारमाह-यचिममित्यादिना। तेन-मध्यवतिसुपो मसंज्ञाविया नेन । नन्येव "यचि भम्" इति सूत्रस्य व्याख्याने वाचेत्यत्र मसंज्ञान स्यान्मध्यवतिसुबन्त. एकत्रैव सर्वपाठेन निर्वाह सदसाति: स्पष्टैव । तद् प्वनयवाह-मत्राथें इति । भाश्वलायनप्रातिशा. ख्य दुक्तमिति भावः । वक्ष्यमाण मनसि निघायाइ-सोपपदादिति । मुपोत्यनुवत्माने "मन्यम्योऽपि दृश्यन्ते" इत्यनेन । छन्दसीति तु तत्र निवृत्त, तथा चोपपदसमास इति भावः । विवीति शेप इति पाठः। दृशिमहणादुपपदस्थापि व्यभिचारः । अत एव वनिपः शर्वरी युवाहतम् । ताशयेनाइ-केवलादिति । यष्येवमपि दध्न: फाप्रयत्वेन फळसिद्धिमोपकारकरवेन वा तदिमक्तिचिता पाटोरप्युमयाका. वृक्षासत्त्वार , तथाच गतिकारकेश्यस्य प्रवृत्तिनिवारव, सयापि तयोः सम्बन्धिस्वविवशायां पड़ी तस्याश्चा. कारकत्वादतिकारकत्यस्यास्या तया मुबन्तेन समाप्त इति भावस्तदा-दना सेवाविति । उत. रति लुप्तपष्ठीकमुत्तरपदपर, तच समासचरमावयवे रुटम् । वेन लोहित चौति वाक्ये नस्पसिदिः। मन पद बहुपूर्वस्येति वचनमर्थवविवि मावः। मपिः पञ्चमोसमाससंग्राहकः। स च मूसोळाशे कर्मपश्यन्तेन करणतीयान्तेन वा समासे वा भावश्यक इति भावः। अनमिति । तस्य मन्दसावाद । अन्यथा तत्र पक्षे पलं दुवारम् । न यापत्तिः, पदादादिरिति पशे दौम्यादिति वदाम्यः परपदावे चेयस्य प्रत्याएपानशेतिमाह-यचि ममित्यादि । अनुक्त्येति । यस्मात्प्रापयविधिस्तादोत्पनुवारपपि सरन्या अनभिधानादिति । "न तुमतास्य" इति सूत्रे "मासादिविधाविति किमर्थम् ? दबिघौ, दपिसेमा सादापारिक प्रतिवधो यथा स्याद" इतिमाथस्थापिसवानिति प्रवीके पन्न: सेवावित पठीसमामः । उपरदसमामे तु प्रामुखतः समासविधानात्सेशनस्य परसाया ममावादाशिव सारस्य न स्पार। मनमिधानाय सोपपसबिमावार सहिंसेची स्यादिश्यागामाता मन वैयटेनोळादित्यर्थः। । - ·सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- शब्दरत्नम् । यजादौ असर्वनामाने तत्प्रकृति संज्ञा भवति, यजायसर्वनामस्थानपर सुबन्तं यद्यस्ति तदपि भसंज, तेन सुवाचेत्यादौ न कुत्वम् । अत्र तत्प्रकृतेः संज्ञा प्रधानशिष्टा अवयव. सुबन्तस्य स्वन्वाचयशिष्टा । एवं "स्वादिपु" इति योग विभज्य स्वादिषु पूर्वस्य पदत्वं विधाय "असर्वनामस्थाने, इत्यत्र सुपन्तमित्यनुवर्त्य 'पचि' इत्यपकृष्य प्रसज्यः प्रतिषेधमाश्रित्य यजादौ सर्वनामस्थाने परत: पूर्व पदन, तत्पर यदि सुबन्तमस्ति तदपि पर्द नेत्यर्थः । सुबन्तं च यजादिप्रत्ययाव्यवहितमेवातो राजपुरुपादौ पूर्वपदे नलो- पादिसिद्धिः । तत्र समुदायस्य "स्वादिपु" इति प्राप्ता, अवयवस्य सुबन्तमिति प्रामा, श्रू. यमाणे सौ पूर्वपदस्य संज्ञेप्टैव, तेन सुवाचा वित्यादिसिद्धिरित्येवम् "उत्तरपदत्वे घ" इत्य. स्य प्रत्याख्याने दन्नः सेवाविवि पष्ठीतत्पुरुपेऽपि पत्यनिषेधाय पञ्चमीसमास आवश्यक इत्यनभिधाने न मानमिति तात्पर्यम् । प्रत्याख्याने पञ्चमीसमासे बहुसेवावित्याद्ययं भैरवी। - विरहादत माह-अति । नन्येवमसर्वनामस्थानपरत्वं यन वन मर्मज्ञये सिद्धावपि यत्र सर्व. नामस्थानपरत्वं सुगावित्यादौ तर प्रत्ययलक्षणेन परत्वं दुर्वारमेवेत्यत माह-एमिति । विमायेत्यादि । ल्यान्तानां नेत्यर्थ इत्यस्य शेषभूतं यत्कार्य इति पदन्तद्धटफधात्वर्थकरणांकया. यामन्वयात प्रथमल्ययन्तस्य विधायेत्यवान्वय।। प्रसज्यप्रतिपेधमाधिस्यति। असमर्थसमासो ऽसनामस्थान इति १६ इत्याथित्यत्यपियोध्यम् । तत्परम्-यजा दिसनामख्यानपरामत्यः। राजपुरपादिशब्दघटकराजा दिपदे निपेधातिप्रसङ्ग वारयति-सुबन्तनोति । त-सुवाचा. दिरयादिशब्दे । र योगविमागसामथ्यात् "अनन्तरस्य" इति न्यायस्य याधी योध्यः । यचीत्यस्यापफणायम्प्रतिपेघ उक्तम्तस्य फलमाह-अयमाण तिन-पसमानिधेन । परवमिति । यचिमित्यारम्योक्ताकारद्वयरूपे इत्यर्थः । मापश्यति सन्यथा पोतरीत्या सेच्छब्दस्य पदत्वनिषेधात् "सात्पदा." इत्यस्य प्रवृत्तिर्म स्यादिति भावः । एपबामिया ने साधकालामः पयोत्तरम्मुनीनाम्यामाण्यादाप्यकारोक्त्वंय प्यवस्था । वायमिति सथा पदतो मूलगत इति शेषः। उत्तरपद इति वासियारम्मप्रत्याफ्यानपक्षयोस्तुपयत्यमाह- मरपारयान इति । पप्रमोसमासे-पदादादिरिति पयमासमासे । सतीविशेषः । सेवापिति राम भावप्रसारा। पागमति । सदिकरयः । तेन-मसंभाविधानेनरयर्थः । पदावामायादिति भावः। सम्प्र. होरिति । समुदायस्यादपः । प्रधानेति । ग्यायोरेपश्यादिति मायः। मग्यापय इति । भानुः Mit: । स्याप्योरेपरवादिति माय: । समितिलेऽसिलि: स्यादिति । समपि। नयमपि मुबाया विस्तापसिरिस पा-एमिति। मनुष्योहापरिय: । पत्य नाप त्यत्राग्यपः । इरपदसि । योगरिमागमामप्यानमारस्येवि पाय पिा नाका. स्य निरेप इति भावः । समपसागरगममार-मपन्तं पति । मम्मि पाया मुखातिर पात्तस्पर विज्ञान-राति । गुमागविपासातपोमयागादिया सोति योगविमानेने मार: मुपगतमिdिi frendr" ' मावस्य पुरागर फमा- समाइति । तेन-पासमानिन । रामसि । पापमपास्पोटर परपुरमीति ARARAN रसीद: KACHreng पाराभायपानि नापीमा सामानाANTARRAIMERोल मोरे मामा Imagilfereमि भार: BRf Amiri. मिति Home नाममा RAISIRRRRRR Musteen-JIRA पत्त ET-पाण्याने तिferents mart - - - - ·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । शब्दरलम् । बहुपूर्दस्य पत्वं नेति वचनं कार्य, वार्तिकारम्भे तत्रैव कुत्ववारणाय 'बहुपूर्वस्य चापदा- दिविधौ न" इतिवत् । इदमपि योग विभागस्येप्टसिद्धर्थतया यनोत्तरपदस्य कार्यित्वं त. भैरवी। - बहुचः प्रत्ययतया पदत्यामानेन "आदेश" इत्यनेन प्रायस्य पत्वस्याप्रवृत्तये "सात्पदाया" इति सूत्रानन्त "बहुपूर्वस्य चाहति पठनीयांमति तात्पर्यम् । अस्मिन् पक्षे समासवरमावय- वन्य कचिद्योगविभागलब्धनिषेधेन वा पदत्वाभावः । श्रूयमाणे सौ पदसंज्ञा त्विष्टैव । तनैव-बहुसेवावित्यत्रैव । समासामान "उत्तरपदत्ये” इति क्लसस्य वचनस्य तत्राप्राप्ति रिति । पदस्यादिरिति पष्टीसमासेनैव पत्वम्य वारणादाह-कुरवेति । बहुपूर्वस्य चेति । पदादि. विधिमिन्ने पदान्तस्य बहुपूर्वस्य कार्यकर्तव्ये प्रत्ययलक्षगन्नेति तदर्थः। दघिसे चावित्यादि. समासे तु क्लृप्तवचने-य पत्वकुत्वयोरप्रवृत्तिः। अस्मिन्पो समासचरमावयवस्य पदत्वं कार्य. विशेष एव, नतु सर्वत्रेति विकल्पः। शूयमाणे सौ पदर नेति निष्कर्षः । एवमारम्मप्रत्या. ख्यानयोः साम्यन्दर्शितम्। इदमपीति। उक्तप्रकारेण मसंज्ञादिकमरीत्यर्थः । एतेन दधिसेवावि. त्या कुत्वाभावाय पदत्वनिषेधल्यावश्यक्तया पदस्यादिरिति पष्टीसमासे पत्वनिषेधाना- पत्तिः। वातिकसत्वे त्वपदादिविधावित्युक्तेदापाभाव इति निरस्तम् । केचिनु वातिकारम्मपक्षे लाययमस्ति । तथाहि, प्रत्याख्यानपक्षे स्वादिग्विति योगवि भागः कार्य:, असर्वनामस्थाने इति सूत्रे यचीत्यस्यापकर्षो ऽसमर्थसमासश्च स्वीकार्यः, 'भद्रह करोपि गो' इत्यत्र 'एचो प्रगृह्यस्य'इत्यस्याप्रवृत्तिसिद्धये वाक्यान्तः सन् यः पदान्तस्तस्येति व्याख्यानञ्च कार्यम् , बहुपूर्वस्य चेति सात्पदाद्योरिति सूत्रानन्तरं पठनीयम् । याविकार म्भे तु तस्यारम्भएकः । "सात्पदाद्योः" इतिसूत्रे सातेः पदादिति योगविभागेनपठनीयम्। भत्र पदशब्दः शकस्य पदसंज्ञकस्य च वोधकः। नव शकम्पदमिति नाव शा प्रसिद्धमिति अमितव्यम् "नेविंश" इति सूत्रे "निरपि पदं विशिरपि पदम् इति" माये "ससपिदा. देशा" इत्यत्र च तस्य प्रसिद्धत्वात् । एवज बहुचः प्रत्ययस्य कुत्साद्ययें शतिः स्वीकार्यति बहुसेगापित्यादेः सिद्वौ बहुम्पूर्वल्य चेति वचनं न कार्यम् । नचामिस्गदित्यादौ पदादित्येक सिद्ध सातिहणस्यापि एवं सति वैयर्यमिति वाच्यम् , "स्वादिपु" इति यस्य पदसजेति वक्ष्यमाणार्थज्ञापनाय तस्यावश्यकत्वात् । वस्तुतस्तु सातिग्रहणं विध्यर्थ कार्यम् । "इलि सर्वेपाम्" इति निदेशेन प्रत्युत्तरप्रत्ययावयवस्य पचमिति ज्ञापनात् । अत एन 'बुभुपति' राजपुरपेषु' इत्यादेः सिद्धिः । ध्वनितश्चेदन्तात्पर्यमित्यधिसूचकशब्दोपादानेन । एकच मूलोकशाप पिनैव रामेषु इत्यादिसिद्धौ लाघवमिति । नवं सति बहुसेचावित्यत्रापि पत्वा- पत्तिरिति वाच्यम् ? सादिति लुप्तपप्ठ्यन्तं मिलम्पदम् पदाद्योरित्यत्र तु पदश माविश्थति द्वन्द्वात्पञ्चमी(?आदिशब्दश्चादित्वविशिष्टयोधकशब्दपर इति बहुगे लाम इत्याहुः । बोलि शेप । पत्वं नेतीति । तत्र पूर्वस्यापदागदादेश प्रति प्राप्तषत्वामावाय नमरहित बहु प्रवस्य च इत्येतावन्मात्र सापदाचारित्यत्र कम्यामिति भावः । भत्र पझे समासचरमभागस्य यजादौ पद. सका कापि नास्ति कचियागदिमागेन निषेधाव कविर मावेन वाधात् । भूयमागे साविष्टदेवि निफरः । वति। बहुमेचाविश्यवस्यर्थः । असमासेनोत्तरपदस्थामादेन निषेधाप्राण्या प्रत्ययलागेन पावसन बालीनापुरषेणैव पस्तनिषेधसाम्राज्येऽपि कुरुवावारणादाइ-कुत्येनि: चो वारिकोटसमुदायकः । बहुम. वस्य व पदादिविधिभिन्न पदान्तविधी प्रयय लशग नेत्यर्थः । धिमेचाविण्यादिसमाने सरपदावे चैन्य. नेनामय सिद्धम् । म प समाप्तवरमागस्य यमाहानि कार्यविशेषपुरस्कारेण पदसंशतिनाम विकल्पः थ्यमागेऽमो नैवेतिनिझपः। इदमरीति । प्रत्यास्यानप्रशसमसादिकमीत्यर्थः। इष्टेति । पाच तस्य काचिरफास्तमिति भावः। -योति । तेन अमुदादिविषो जवादिविधी चाप्रपतिः मारप्राश।

·४१८ टाकाटप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- चेत ? मैवम् , स्वादिग्विति या पदसंज्ञा तामाश्रित्योक्तनिषेधो न प्रवर्तते इति शब्दरत्नम् । द्विपय एय पदान्तत्वप्रयुफकार्य एव च वोद्यमित्यन्यन्न विस्तरः । या पदसंज्ञेति । न च राजपुरुषेप्वित्यत्र दोपः, अन्तर्वतिविभक्त्या सुबन्तमिति पदत्वमाश्रित्य निषेधापत्ते. रिति वाच्यम् । सातिग्रहणेन "स्वादिषु” इति यस्य पदसंज्ञा तदुत्तरस्य पत्वनिषेधो नेति ज्ञाप्यते इति तात्पर्यात् । प्रत्याख्यानरीत्या तस्यापि "स्वादिपुगइति पदत्वाच्च । सर्व चेदं लुमता-" -" इति सूत्रे भाप्ये स्पष्टम् । व्यतिसे इति । यद्यपि व्यतिहारस्याने. भैरवी। पदावमाधियति । नवोत्तरपदत्य इति वातिन निषेधः स्यादिति वाच्यम् ? उत्तरपदम्य कार्यित्यामानेनतस्याप्राप्तः। ननुसोः समुदायाद्विधानेन राजपुरुषेवित्यत्र कथमेतावता निर्वाह इत्यत आह-प्रत्यारमानरीत्येति । अत्र प्रत्याख्यानरीत्येतिकथनेन वातिकारम्मपक्षस्य युक्तत्वं सूचितम् । अत एवं भाष्ये उक्तरीत्या प्रत्याख्यानम्प्रदर्य पुनअघटितस्य तस्य वचनस्य पाठेन रास्य सत्वन्ध्वनितम् । तस्यापि-उत्तरपदस्यापि भयम्माय:-प्रत्याख्यानं स्वादिग्विति योगविभागेन मियते । एवञ्चासवनामस्थाने यचीत्यत्र सुमित्यस्य चेत् अनुवृत्तिस्तदा स्वादि- विस्यत्रापि तस्य सम्बन्धः कार्य: । अन्यथा मण्डूकप्लुत्यापत्तिरिति मध्यवर्ति सुबन्तस्यानि तेन पदत्वम्भवतीति । एवजदं समाधानमपि प्रत्याख्यानानुरोधोति स्पष्ट लभ्यते । स्वादिपर• स्वेन यस्य पदसति ज्ञाप्यतामित्येतच सात्प्रतिपेधा ज्ञापः, स्वादिपरत्वेन येपाम्पदसंज्ञा न तेपाम्प्रतिषेधः" इति कथनेन भाप्यतासूचितमेव । फेचित्तु सातिमहणेन नोक्तार्यो ज्ञाप्य. ते किन्तु पदादेरिति प्रतिषेधः प्रत्ययस्य पत्ते फत्तव्ये न प्रयतेत इत्येव ज्ञाप्यते इतिवन्ति । तन्मतन्दूपर्यात-मूले यत्त्वाहुरित्यादिना ! आहुरित्यस्य प्रकाशात इति शेषः । भनेक फत केति । अयं भावः-कतरिकतिसूत्रे कर्मशब्दः क्रियापरः, व्यतीहार परिवर्तनरूपः । मत एव "उदीचाम्माटो व्यतीहारे" इति एनस्य अपमित्य याचते' इत्युदाहरणण्यापयाना- यसरे याचित्वा वस्त्राणि परिवर्तयतीति कैयटेनोकम् । एवं स्वीयं यस्तु दत्त्या परकीयस्य वस्तुनो ग्रहणमपि व्यतीहार, प्रणिदानं व्यतीहार इत्यनर्यान्तामिति घशास्त्रस्यकैयटात। सम्प्रहरन्ते राजानः' इत्यग्रेयानेकपायनसाध्यक्रियास्थल एवं व्यवाहारसम्मय इति यन भावप्रकाशा ·४१६ भरवी। अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । सातिमहणेन शापितत्वात् । यत्त्याहुः-प्रत्ययविषये नायं निषेध इति ज्ञाप्यत इति । तन्न, व्यतिसे इत्यादौ पत्वापत्तेः । ननु पदम्यादिरिति पक्षे 'व्यतिसे सदरमम्। फरतकक्रियाविषयत्वादेकवचनस्य तपासम्भरस्तथाऽपि विश्वामित्राप्रमे मारीच प्रति कि. तभेदस्तत्रैव करिकर्मति सूत्रस्य प्रवृत्तियुछेति भावः । अत एवैतादृशस्यले यहुवचनान्त. प्रयोग एव प्रायेण दृश्यते । हवित् व्यतिर नोत इति यत्, तयुक्तम् । एवम्महिप्रयोगो ऽप्ययुक्त एव "या हः" इति न्यायात् । नच सवि "तासस्स्योः" इति सूत्रस्य यद्वयसिस इति वृत्तिकारापमुदाहरणन्तत्कथं सगच्छतामिति वाच्यम् ? तस्य छान्दसत्वात् । एवञ्च क्वचनान्तप्रयोगा बोकेऽमाधुरेति, तथापि "स्वरूपव्याक्रियेव पराक्रिया" इति न्यायेन समाधर-पापीरपादिना फलोत्यन्तैन । प्रणिहन्मि येनेत्यस्याने "राजन्यमन्धुवकार्मुकेपुः। भावप्रकाशा तु प्रतिमानि । सातः पदादिति स्वयं कार्यम् । भत्र श मुदन्तं च पदं गृह्यते । बहुसेवाविरयादावाय, दषिसेवावियादावरयम् । "नेविंश" इत्यत्र निरपि पद विशिरपि पदं सर्व सर्वपदैत्यादावन्स्यस्य माध्यस- ग्मतसम् । एव चात्तरपदवेचैत्यत्रापदादिविधाविदिबहुभूर्वस्येति च सानिग्रहण च न कार्य मिति लाघवम् । नव युवतीम्यादी निषेधापति। 'मन्त्रेषु सर्वधाम्' इत्यादिनिदेशेन प्रकृत्युत्तरप्रत्ययस्यानिशेधयोधनाद । एवं च राजपुरुषेवित्पादावपि न दोषः । अन्यथा टीकोरोत्या त्या । नच शापकामयले गौरवम् । ख. दीया रामप्रित्यादिसिध्ययै उदावश्यकरवायामाध्ये तु वाचिकं प्रत्याख्यातम्" इति मन्दमन्पश्चापारवः। भामूखवत् शासमाधानयोग्युत्तरवाद । भन्स्य मुत्रस्य कार्यमित्युक्त्वा साविग्रहण न कायमित्युक्तेविरु. सवात् । प्रत्युत्तरमा५यस्यानिषेधबोधने सातिमहणावश्यकरवायाकिं च शापक विनैव रामविस्यादिसिध्या शापकानामयणेन वन्मते तदाश्रयणेन गौरवाद । वाटिकस्य सिदान्ते सत्वाच। भपदादिविधावित्यस्या- भावे पदान्तावप्रयुक्त कार्य इत्यालामापतेश्च । बहुपूर्वस्येत्यस्य माध्ये कण्ठत उक्तखाच्च । मन्त्रेनियादी स्वादिविठि पदखेन शकपदत्वस्याहेतुतया सन्निर्देशेन वुभूषवीरयापतिदेश। शक्कादस्य निमित्तान माध्यादौ क्वाप्पनामयणाच्च। सर्व सर्वपदत्यादो पदशम्दस्य सार्थवावाच । यदि लापवमेवाद्रियते तही व्याख्येयम्-साते: पदादिति स्वदयेन सिद्ध मादिग्रहणात् सारपदापारिस्यत्र समाशाददगमों ददा सम्बन्धसामान्ये च षठो भादिपदेन सदर्थकपुरस्ताविहितबहुच गृह्यते। बुहुमूर्वस्येति तु तरफ. लितार्थकथनमिति न कोऽपि दोष इत्याहुः। मूले यरवारिति । प्रकाशकृतः। एव यत्र बहुवचनान्तेनाने इनुवादरतत्र प्रकाशक्तिबहुधैतिध्येयम् । असम्भव इति । भयं माव: "कर्तरि कर्म" इत्यत्र कर्म किया। अन्तरङ्गखापरिवत्तनरूपोम्योहारो यद्यपि साध्यस्थमावक्रियाणामसम्मवी। स्ववस्तुदानपूर्वक परवस्वहो. कारो हि परिवर्चनम् । प्रणिदान व्यतोहार इत्येकोऽर्थ इति घुसंशास्त्रे कैयोक्तः, उदीचा मा इति लक्ष्यस्यापमित्य याचते इत्यस्य याचिखा वस्त्राणि परिवत्यतात्पर्य इति कैयाञ्च । मत एक "कर्मव्यति. इति वाचिके कर्मव्यविहारः क्रियाविनिमय इस्यमियुक्ताख्यानम् । अत एव जयमाला युक्ता। तेनान्यक्रियाया अन्येन करणं स इत्यपास्तम् । तथापि तत्तत्साध्यतेन शातकियाणा साध्यसाधनमावण्य. स्यासो मियःकरण च सः यथा साइरन्ते राजानस्तत्र वर्तमानादातोः कर्तर्यात्यनेपदमित्यय विनिगमना विरहात्तत्कमात्र प्रत्ययौचित्येन दिवचनाद्यन्तान्येव तस्योदाहरणानि । मत एव माध्ये छाप्येकवचना न्तानि नोदानानि। एवं च व्यतिलुनत इत्यस्यान्योऽन्यन्यायासेन उनन्तीत्यर्थः । सेन देवदत्तेन सह चैत्रो व्यतिलुनीत इत्येकवचनान्तप्रयोगसम्भव इत्यपारतम् । मत एव मट्टिकाव्यस्थप्रयोगोऽभ्ययुक्तः, बाधे दृढे इति न्यायात् । किं च यतो घातोरात्मनेपद प्रत्यासत्या तदर्थक्रियायो तरकत्रोंव्यस्यासे एवात्मनेपदी विश्यात् तासस्योरियादिस्वपृत्युदाहृतं म्यतिसे इत्यादितु छान्दसमिति नागदनाम् । तत्र च व्यत्ययेन निर्वाः, रिचेति सूत्रे लिब्युदाहृव्यतिरे इतिवम् । एव च लोके एकवचनान्तमसाध्वेवेति स्वरूपन्याकि. थैव पराक्रियेति न्यायेन समाधते-तयापीत्यादि फलतीत्यन्तेन । राजन्य इन्धुर्धतकामुकेषुरिति चतुर्य: - ·लाला सरास- ર૦ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- इत्यत्र पत्वं दुर्वारम। न च व्यपदेशिवद्भावेन से इ यस्यापि तिडन्तत्वात्पदत्य शङ्कयमा प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेरेव ग्रहणात्। अन्यथा रामेपु' इत्या- शब्दरत्नम् । मर्थ ब्रह्मवधं क्रोपोति पृष्टे ममायं धर्म इति तेनोत्तरिते "धर्मोऽस्ति सत्यं तव राक्षसाय. मन्यो व्यतिस्ते तु ममापि धर्म. । हि गितमा ब्रह्माद्विपस्ते प्रणिहन्मि येन- #mahrefungi इवि भट्टिकाव्यस्यरामवाक्ये तव धर्मग ममान्यो धर्मस्तपोल्पो व्यत्यासेन भवति येन धर्मेण त्वत्सम्बन्धिनो निहन्मीत्यर्थ के एकवचनदर्शनान्न दोप. । अद्यारभ्य त्वद्धर्मः मौर्य मयि भवति, मद्धर्मोऽक्रौर्य चत्वयि । वर्तमानसामीप्ये लट् । रामबाणपातेन समु. इसमीपे पतितो मारीचस्तपश्चचारेति रामायणे प्रसिद्धम् । अन्यसम्बन्धिक्रियामितरः क्रोति, इतरसम्बन्धिनीमन्य इति कर्मव्यतिहारसम्भवादिति जयमङ्गला । व्यतिसे इत्य स्य हे चैत्र मैत्रेण सह व्यत्यस्तो मासीत्यथः । यद्देशे मेनसत्ता तहशे चनस्य सा, यद्देशे चैनस्य सा तद्देशे मैत्रस्य सेति फलति । यद्यपि व्यपदेशिवद्भावनैकान्त्वादेरिवाल्याप्यशा- स्त्रीयस्यातिदेशो वक्तुं शक्यः । समेधित्यादौ त्वसहायत्वाभावान्न तत्प्रवृत्तिस्तथापि - भैरवी। इति चतुर्थ पादः। तय धर्मेण-देयवाक्षणद्वेपरूपेण । येन धर्मेणेति । युक्तानिति शेषः । स्वरसम्ब- धिन इति । वह द्विपस्त्वत्सम्बन्धिनो निहन्मोति योजना । तात्पर्याथमाह-भधारभ्येति । ननु कौयाँक्रौर्ययो वित्वात्कयमन लडित्यत आह-वर्तमानसामीप्य इति । इति कमव्यतोहारेति । इत्येवंरूपो यः कर्मपतीहारः तस्य सम्मवादित्यर्थः । फलदीति। तथाचात्र यन्मूले अमिहितं तद्भयनुरोधेनेति बोध्यम् । थस्याप्यशास्त्रीयस्य-यस्माद्विहितस्तदादित्वस्या. शास्रीयस्यापि। रामप्वित्यादौ । प्रत्ययमाने तु भवदुक्तः प्रकारा नेत्याह-राम इत्यादीना. मसहायस्वेति-सूधे एकस्मिन्नित्यस्योपादानेन लोके सजातीयसहायसदा व्यपदेशिवना, भावप्रकाशा पायाधणेति । देवत्रामणदेषरूपैगेत्यर्थः । येनधमण-युक्तानितिशेषः। स्वत्सम्बन्धिन:-ब्रह्मादिष प्रत्यर्थः। सास्पर्यायमाह-अटेति । दिनपर्यायोऽव्ययम्। कौयाकीयायोर्माविरवाडयुक्तोऽत माइ-वर्तमा. नेति । वाणवातेनेति । बाण एव वास', मन्यत्र नयनहेतुत्वात् । बागपातेनेति पाठ माणसंयोगेनेस्य । फलिनाथमाइ-अन्येति । इति कर्मति । इत्येवं यः कर्मण्यतिहारपदार्थस्तस्य सम्भावनामात्रसत्या रिस्वर्थः । प्रकले त योजयति-व्यतिसे इति । इत्यर्थ इति । शामाऽयं इत्यर्थः। तदेशे मैत्रस्येति पाठः । फलतीति । तथा च मट्टयनुराधन म्ले तयोत वा मूलकता दापति प्रकाशक्तियुक्त वेति भावः । अस्याप्यशास्त्रीयल्यातीति पाठः । यस्मादिदितस्तदादिश्वस्यापोत्यर्थः, पाहायस्वादिति भावः । तत्प्रवृत्तिरिति । न व्यपदेशिवद्रावप्रवृत्तिरित्यर्थः । तथा च न पस्मादिहिनादादित्वं प्रति येनेति भट्टीति । भत्र चतुर्थश्चरणात 'राजन्यबन्धधृतकामुकेयुः' इति वर्तते । फरतोति। पस्तुतस्तु उत्तरसाध्यत्वेन भातक्रियाणां साध्यसायन मावण्यत्यासः कर्मयविहार सम्भार्यः परस्परकरण या, पथा 'सरहरन्ते राजान.' इति । तर समानाक्षातोरारमनेर करोप विनिगमनाविरहाचाकमाने प्रत्ययौविश्न क्रियायतोहार दिवपनबटुवचनामानारे प्रयोग रति यतिस्येकावनानममाश्व । मा त माभ्ये नकारनामा दाइल दृश्यो। निति Ant सरेण शदेसुरेखो इति वावगतम्यम् । - सरला।

·४२२ अंजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । दावपि पत्वनिषेधापत्तिरिति चेत्सत्यम् । न वयं प्रत्ययमात्रस्य तदन्ततां घूमः, कि तु प्रकृतिप्रत्ययसमुदाये प्रवृत्तां पदसंज्ञामेकदेशविकृतन्यायेन लुप्तप्रकृतिके प्र. त्ययेऽप्यानयामः । 'रामौ' 'रामाः' इत्यादावपि हि एकदेशविकृतन्यायेनैव पद- त्वम् । एकादेशात्प्रागेव पदसंज्ञाप्रवृत्तेः । न त्वेकादेशे कृते "सुप्तिडन्तम्" इत्य. स्य प्राप्तिरस्ति । उभयत आश्रयणे नान्तादिवदिति सिद्धान्तात् । यत्तु घदन्ति-प्रकृतिसन्निघाने प्रत्ययस्य पदत्वं नास्ति 'मन्त्रेषु' 'सर्वे. पाम्' इत्यादिनिर्देशादिति , तन्मन्दम् , उक्तरीत्या पदत्वाभावे न्यायसिद्ध ज्ञा- पनस्यासम्भवादनुपयोगाच्च । शब्दरत्नम्। पूर्वपक्ष्युक्तमभ्युपेत्यापि समाधातुमुपक्रमते-न वयमित्यादिना सिद्धान्तादिति। "- तिन्वम्" इत्या "यस्मात्प्रत्ययविधि." इत्यनुवृत्तेरिति भावः । अन्न कृते ऽप्येकादेशे एकदेशविकृतन्यायेनोक्तरोत्या मान्तस्य प्रकृतित्वात् औइत्यस्य परादिवद्भाषेन सुप्त्वात्तद. तित्वेन पदत्वसिद्धिरिति सिद्धान्तान्तरमपि सूचितम् । इदं च अन्तादिवत्सत्रे भाष्ये स्पष्टम् । तत्र हि वृक्षे इत्यादौ परादिवगायन एक्स्य सुप्त्वमाश्रित्य पदत्वं साधितम् । अनुपयोगाच्चेति । चेन ससहाये व्यपदेशिवदायाप्रवृत्त्या तत्संनिधाने तेषां पद- भैरवी। चादर्शनेनासहाय एव तत्प्रवृत्तिरिति भावः।पूर्वपश्युक्तमिति । व्यतिसे इतिप्रयोगस्यैव लोकेऽम स्वमिति मावः। भन्युपेत्येतिअनेन अस्मदुक्तरीत्या समाधानस्यौचित्य व्यनितम्।सिद्धान्तः पदोपादानेन सिद्धान्तान्तरस्य स्मरणसम्भवादाह-अत्रेति। रामावित्यादिलक्ष्य इत्यर्थः । एतेन यथोद्देशपक्षे निर्ग हेऽपि कार्यकालपक्षे कथन्निर्वाहः "उभयत आश्रयणे नान्तादिवत्।' इति निषेधेनान्तादिवच्येति सूत्रेण निर्वाहो वक्तुशमक्या इति शङ्काया नावकाश इति ध्व- नितम् । उक्तरीत्या-पदत्वानयनकालोक्तरीत्या। एवं सिद्धान्तान्तरकथनेन भाप्यवाझ्यता- पिसिध्यतीति दर्शयति-इदश्चेति । मूले नास्तीति । नास्त्येपेत्यर्थः । तत्सन्निधाने-प्रकृतिसन्नि- धाने । तेषाम्-प्रत्ययानाम् । चकारो दोपान्तरसमुयायफ इत्याशयेनाह-चेनेति । एवञ्च मन्त्र- दृष्टान्तवैषम्येम शाऽयुक्तेति भावः । पूर्वपश्युक्तमिति । पतिसे इतिप्रयोगस्थैव लोके सवादित मावः। एतेन व्यपदेशिवद्भावेन रामविरयादो षश्वनिषेधः कुछ नेत्याशय प्रत्यय ग्रहणपरिभाषया स माधाय पञ्चमीसमासपशेगाशश्य मूलोकरीत्या समाधाय ज्ञापकस्य विशेषापेवायतिसे इत्यत्र "सुप्तिक. न्तम् इति पदरवास्तत्वनिषेधो भवत्येव । न च प्रत्ययविषये व्यपदेशिवद्भावाप्रवृत्ती कथमत्र पदाव मसू से इत्यवस्थायां प्रवृत्तसज्ञाया "एकदेशपति न्यायेन सत्र सौरभ्यादिति रत्नाकरोजमपासम्, मूले कुठारात् रामश्वित्यादौ सदराप्तश्वेति दिक । उपक्रमते इति । नतु समाधचे इत्यर्थः । यक्षानुरूपो वलिरिति भ्यायादिति भावः । ननु पदसशाया नामयत आश्रयणमत माइ-सुप्तिलिति । यथोद्देशे मूलोक्तरीत्या निवाऽपि अन्यमते कार्यकाळे ऽनिर्वाहा, भन्नादिवरसून माज्यविरोधश्च मूलस्यात भाइ-अनेति । रा. माविस्यादावित्यर्थः । उक्तरीत्येति । पदस्वानयनवदित्यर्थः । वदन्तत्वेन-आर्यसमाजमसेन । सिद्धा. न्तान्तरमपीति । पूर्वपदाढर्थजनकमूलोकविद्धान्तादन्यदित्यर्थः । सिद्धान्जादिश्युक्त्या यथा पूर्वपक्षो दीकियत एवमिदमपि सच्यन इत्यपेरयः । नानादिवदिस्युक्तरित्युक्त्यैव सिद्धे सिद्धान्तादित्युक्तिरन्यथा ऽधिकेति स्पष्टमेवेति भावः । तस्य फल माध्यैकवाक्यताभार-इदं चेति । वदाइ-तत्र हीति । सध माध्ये होत्यर्थः । क्षान्ते प्रकृतिवं तकन्यायेनेति मावः। ननु व्यपदेशिवदादेनेशाच्चादेरिक यस्मादितिस्तदादिरवस्याप्यतिदेशेन सरतनिधावपि प्रत्ययमा स्य पदले सिद्धे उत्तरीत्येत्यादिदोपासविल भार-चेनेति । दोषानरसमुचायकः स इति भावः। - भावप्रकाश - ·४२२ सटीकटिप्पणशब्दरलप्रोढमनोरमायां- "सर्यादीनि सर्वनामानि ॥ सर्वादीनि इति तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः । "हलि सर्वेपाम्" इति निर्देशात् । द्वन्द्वे चेतीति । स हि समुदायस्य निषेधो, न शब्दरत्नम्। त्वं नास्तीति सूचितम् । "आघन्तवत्-"सूत्रस्थमाप्योक कामादिदृष्टान्तरलेन तथैव लाभादिति दिक। तद्गुणसंविधान इति । तस्य अन्यपदार्थस्य गुणा विशेषणानि संविज्ञायन्ते भैरवी। भावप्रकाश वित्यादिहेतूक्तिमात्रोपादानन्तेपामयुक्तमिति भावः । दिगिति । दिगर्थस्तु व्यतिसे इति प्र- योगस्य लौकिकस्याभावे मूलोक्तं सर्वमापातरमणीयम् । एकस्मिन्नस्य सूत्रे उपादानेनासहाय एव न्यायप्रवृत्तरिष्टत्वमिति। विशेषणानि चर्तिपदार्थरूपाणीति गेपः । सविज्ञायन्त इति । एतेन संविपूर्वकाज्ज्ञा- धातोः कर्मणि ल्युडिति ध्वनितम् । तेन तद्गुणाः संविज्ञानं यत्रेति समानाधिकरणपद- कोपि बहुव्रीहिः सम्भवतीति बोध्यम् । नचातद्गुणसंविज्ञानवहुबाहौ सर्वशब्दायवयव- कसमुदाय उद्भूतावयवभेदो अन्यपदार्थ इति लभ्यते । तथाच तस्य लक्ष्ये प्रयोगाभावा- संज्ञाविधानवैयर्थ्यमिति वाच्यम्, अजादिसंज्ञावत्प्रत्येक्न्तद्विश्रान्तेः स्वीकारादत्रैव मानं द- शयितुं मुले "हलि सर्वेषाम् इति निर्देशादित्युक्तम् । एवंविधयान्वयिस्वघटकावयवार्थको बहु- बीहिस्तद्गुणसंविज्ञानः, यस्त्वेवन्न सोऽतद्गुणसंविज्ञान! तस्य लोके प्रवृत्युदाहरणमाह-प्राय इत्यादिना । 'लोहितोप्णीपा मन्विजः प्रचरन्ति लम्बर्णमानयाश्त्युदाहरणे। रम्बार्णम्भोज- नास्तीति । नारयेवेत्यर्थः । एवं च तत्र तदप्रवृत्या तत्सन्निधौ तेषां तस्वस्याभावाचेति हेतुरन्नेयः । एव च प्रकाशकृत! मन्त्रेति रेतूक्तिमात्रमयुक्तमिति भावः । तत्रामावे हेतुमाइ-आद्यन्तेति । प्रतिमेत. दधस्ताद । दिगर्थस्तु व्यतिरी इत्यायनुपयोगाच्चैत्यन्तमन्थोऽयुक इत्युकमेव तत्प्रयोगसवाद , असहाय एवं न्यायप्रवृत्तेश्चेनि बोध्यः। विशेषणानीनि। वतिपदार्यरूपाणीत्यर्थ.। रूविज्ञायन्ते इति । कर्मणि ल्युट्। तेन तद्गुणाः सवि. जनायोति कौकिकविग्रहवाक्यसूचनेन कौस्तुभदण्डयुक्तव्यधिकरणविग्रहश्चियः फलिताकपनपरतयावा नेय इति सूनितम् । मादिशब्दश्यावयववाविवेन सर्वशन्दघटिताद्भूतावयवमेदसमूहस्यान्यपदायरवेऽपि न तन, युगपरप्रयोगाभावात् पृथक्प्रयोगसत्वाच्च वैयदिवचननिर्देशाञ्च सर्वार्थवाचकावाभावाचा स. स्याः कार्यायवाचावयवेपु प्रवमानाऽविशेषारसर्वशम्ऽपि प्रवर्तते। मत एव"मदः सर्वेषाम्" इतिनिर्देश. सङ्गतिः। एतदभिप्रेयिव मूले लिङ्गमुक्तमिति गायः। अत्र कैयटकौस्तुमदण्डधादयः कायित्व कार्यान्वयित्व मात्रमाः। तथा च विषयावपिस्वपटकावयवावरवं तद्गुणसविधानाव, तइनन्वयिठदर्थकरव तमिपाव फलितम् । एव च लम्बकर्णमानयेत्यादौ तस्वेऽपि त भोजयेत्यादी तत्वामापतिः । मोटापतिः परिग्रपति सरला। विशेषणानोति । पचिघटस्प 1 इत्यर्थ इति। एकक्रियान्वयित्वेन पचिपटकपदार्थ. विशिष्टान्यपदार्थवाचकावं तदए .1 पया हमकर्णमानय' पत्रान्यपदार्थस्य आनयनाकिर उघर्ट सस्थामशेऽनुभवसिद्धति लारण इति सद्गुण रूपक्रियार्या सर्वच पटकानामेव मारप ब्दस्यान्वयर पन्यदेवत्। मन्ना - प्रयुवतिषटक. ५ ·४२३ । भैरवी। भावप्रकाशा भजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । त्व चयवानामिति वक्ष्यते । न च तदन्तविधि विना समुदाये संज्ञाप्रसक्तिरस्तीति सावः । ननु तदन्तसञ्ज्ञायाः किं फलम् । नच परमसर्वस्मायित्यादौ स्मायादयः शब्दरसम् । कायित्यादिना यत्रेत्यर्थः । प्रायः संयोगसमवायान्यतरसम्बन्धेन सम्बन्धी ययान्यपदार्थ. तिम तद्गुणन्वम् । तदतिरिक्तस्वस्यामिभावादिसम्बन्धेन सम्बन्धिनस्तत्वेऽतद्गुणत्वम् । नागयज्ञोपवीती भोज्यतामित्यादौ यज्ञोपनीनस्य कार्यित्वाभावेऽपि तत्सनिहितत्वमस्त्ये. येत्यत्र तथान्वयादर्शनादाह-प्राय इति। एतेनोक्तनियम औत्सर्गिकइति सूचितम् । इदम्भेदद्वय- मनेकेतिसूनविहितयहुबोदः । नन्येषनागयज्ञापरीतीभोज्यताम् , शुलवासमम्भोन्यता(?)मा- गर्मोत्तरच्छदमित्यादी विधेयान्वयस्य विशेषणेऽदर्शनादतद्गुणत्वमेव स्यात् । नचेष्टापत्तिः, विशेपोपादानम्य व्यर्थत्वापत्तेरत आह-नागति । तथाचतेषु विशेषधर्मविशिष्टबोधकशन्देनोपा. रोधापत्तेरस पाइ-आदिनेति । तेन कार्यसविदितस्वसः। तथा च न प्रागुळं तहलथग, किंतु विषयक्रियान्वयितमालसन्निहितान्यतरस्वघटकावयवार्यकत्वमाघ व शिवस्वमन्यस्वमिति । तया च का- पिंख-तरसगिरितवान्यतरधर्मेणेति फलितमिति मावः । एव योगार्थमुक्त्वा कैयप्रकाशकौस्तुमरनाकरद- ण्टयाधुक्तं पारिभादिकं तल्लक्षणमाइ-संयोगेति । दण्डी विषागी चानीयतामिति लये बोध्ये मस्या- पिदण्डी विषाणी च मोज्यतामियादी म्यमिचरितवादयुकाव धनायतु पूरयति-प्राय इति । तथा चौरसागकोऽय नियम इति भावः । इद च मेदद्वयम् “भनेक"इति विहिवदहुबोहः । तेषां भास्यमेव ध्वनयितुमादिपदस्य फलाइ-नागेति । 'एकदेशिना' इति सूत्रप्रयोगवद् 'मसुम्वतः' इति माध्यम योगवञ्चाय साधुः । त एव दानधर्म- शुलध्वजमनाधृष्य शुक्लयोपोनिनम् । इति, व शिवस्तुती- भूधरी नाम मौसी च नागकुण्डल कुण्डलो। नागपशापयोती च नागचर्मोत्तरच्छदः । इति, परिवशे वाणयुद्ध- ज्यालयज्ञोपवीताश्च वेचित्तत्र महालयाः। इति च, नागयज्ञोपवीत चति बौधायनव्यासोक च सहन्छन् । एतेन स्पष्टमित्यन्तमनूप किं यावद्दानीही मेदद्वयमुन षष्ठयथबहुनीहावेवर नाधः, प्राप्तोदकः, उढरयः, पदनपशुः, उपदशाः, मासनविंशाः इत्यादा. वसदगुणवेऽपि स्वस्वामिमावसम्बन्धेन सम्बन्धिनस्तत्वाभावात् । नान्यः, तद्गुगषध्यर्थे बहुव्रीही सयोग. समवायातिरिक्तसम्बन्धस्याप्रसिद्धावेन प्रायःपदस्य व्यर्थत्वात्। भवन्मत सयोगस्यासम्बन्धवेन पूर्वापरविणे. पाच, "न कमधारयान्मस्वीय" इति निषेधन नागयोपवीनोत्यस्यायाधुवाच। यदि तु कृष्णसवानि. प्रायः संयोगेति । सयोगसमवायान्यतरसम्बन्धन वृत्तिघटकपदार्थविशिष्टान्यपदार्थवाचक व तद्गुणस. विधानबहुव्रीहिरवम् । 'नागयज्ञोपवीतम्' इत्यत्र च यज्ञोपवीतस्य सयोगसम्बन्धेनान्यपदार्थ पुरुशेऽन्वयेन तत्वमक्षतम् । 'लम्वकामानय' इत्यत्रापि कर्णपदार्थस्य सरपदार्थे समवायसम्बन्धेनान्वयोऽस्त्येव । 'दृष्टसागरमानया इत्यादी प्रयोगकालेऽन्यपदार्थस्य सागरस्य च कदाचित् संयागसम्बन्धमवेऽपि तत्र तद गुणववारणाय वाचकत्वनिवेशः! तया च सयोगसम्बन्धेन सागरविशिष्टान्यपदार्यस्य बाबीहिसमासा. वाच्यत्वान्न दोषः। प्रकृतेऽपि सर्वशम्दस्य समुदायेऽवयवावयविनो: समवायात् समवायसम्बन्धनान्वय इति । अतद्गुणत्वमिति । यया 'दृष्टसागरमानय' इत्यादी। तब हि वृत्तिघटकपदार्थस्य सागरस्या. ज्यपदार्थान्वयिन्यामानयनक्रियायां नान्वयः सम्मवति, नापि भन्यपदार्थे पुरुष संयोगसमवायान्य. सम्बन्धेनान्वय इस्युभययापि मतद्गुणसविज्ञानबहुबोहिस्वमित्यर्थः । नागयज्ञोपयोतीति । उपक्ष- गमेतत् 'नागयज्ञोपवीत मोजय' इत्यस्या या, "भनेकमन्यपदार्थ" इति स्वभाष्ये मत्वर्थे यो बहुमोदि. रिति वक्तव्यम्। इति वचनेन मत्वर्थीयप्रत्ययस्य बमोडिसनावोधनेन तत्रापि बहुमोहिलस्पाक्षतस्वम् । सरला।

·भैरवी। ४२४ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रोढमनोरमायां- फलम् , अगाधिकारे तदन्तविधिनैव तत्सिद्धरित्यत आह-तेनेति । न चेहापि शब्दरलम् । वेति तद्गुणत्वमेवेति हरिप्रन्ये स्पष्टम् । तत्सिद्देति । न च सर्वनाम्नो विहितत्वा- भावः । तदन्तसंज्ञाऽमावे "द्वन्द्वे च" इत्यादीनामनवसंज्ञानिषेधकत्वेन विहितविशेषणे दानसामाद्विगेपस्य क्रियायामन्यपदार्यान्वयरेलायां सन्निधिमाने तद्गुणत्वव्यवहार । एवरीत्या तद्गुणत्वे मानन्तु हरिवंशीयो-'व्याल्यज्ञोपवीताश्च केचित्तत्र महासुरा ' इति बा. णयुद्धप्रसङ्गसमयकालिकर्णनपरप्रयोग एनेति । अत्र न कर्मधारयादिति निषेधस्तु असुब्बत भाष्यप्रयोग इवान न । अय भाव पूर्वोत्तद्गुणसपिज्ञानशब्दार्थनिरूपणावसरे कार्यित्यादि- नेत्यनादिपदमुपात्तन्तेन विधेयसमानकालिकत्वस्यापि ग्रहणमिति ध्वनितम् । तथाच विधेय. क्रियान्वयित्वतत्काल वृश्चित्वान्यतरवत्स्वघटकावयवार्थकत्वन्तद्गुणसविज्ञानत्वमिति लक्षण. निष्पत्ति कायति । एवम्मत्वथें बहुबीहिरिति वार्तिकान्मत्वर्थकल्पनाप्येवमेव कार्या । तेन दण्डी विपाणी चानीयतामित्यस्य साधुत्वस्य वोधनात् । न च दण्डिनं भोजयेत्पादेर्दण्डस्वा. मिनमित्यर्थाऽपि सम्भवतीति कथमनेन तद्गुणत्वराम इति वाच्यम् ? तदस्यास्त्यस्मिन्नि ति सूत्रेऽस्मिन्नित्युपादानेनाधारतावच्छेदको यो वृत्तिनियामक सम्बन्ध सोऽपि विवक्षि त । सच न स्वस्वामिभाव किन्तु विरक्षणो दण्डवानिति प्रतीतिनियामक इति दण्डसयुक्त- स्येव कार्यान्वयित्नमिति तद्गुणत्यलामात् । भोजनकारिकत्वस्य संयुक्तत्वेऽनान्चय । प्रा य पदस्य तु तद्गुणत्वमित्यमान्वय । एवमतद्गुणसवितानो बहुमीहिर्मत्वर्थीयश्चिनगुमानय गोमिनमानयेत्यादौ । अनापि प्राय पदम्बोध्यम् । तेनाहिताग्निगृहिणज्ञ भोजयेत्यस्य तद्गुण त्वेऽपि न क्षति । तसिद्धेरिति मूलस्य स्मायादेशस्य समुदायस्य सज्ञा विनापि तदन्तविधि- नासिद्धरित्यर्थ कार्य । स च न सम्भवति, डिवचनस्य समुदायाद्विधानेनाधुना भान्मते सर्व नाम्नो विधानाभावात्तस्य सिद्धरप्रसङ्ग इत्यायिकामाशङ्कान्निराचष्टे-नचेति । अवयवसशानि पेयकत्वेनेति । सामर्थ्यादित्यादि । अवयवात्परत्वमादायातिप्रसङ्गनिवारणरूपफलाभावादित्य तिवव षष्ठीममासेन वा साधुत्व स्थापि बहुव्रीहिप्रकरणे तदुक्तियां । शुक्लवाससं भोजयेति दाहायम् । यदि तु मत्वर्थेऽपि भेदद्वय स्वीक्रियते तहि दण्डिन भोजयेत्यादी स्वीस्या सयोगस्याप्तम्बन्धवेनापश्य. यस्वात् स्वरवामिभावसम्बन् एव प्रत्यय स्यात, तया च दण्डस्वामिके एक भोजनं नतु दण्डसंयुक्त। मद्रीत्या तु दण्डसंयुक्त इति तद्गुणत्वम् । म भोजनकाले तासयोगेऽपि दण्डिनं पश्येत्यादी दण्डस्य कार्यान्वयित्वेन तद्गुणत्वसम्भवात् । न हि सर्वन कार्यित्वे एवं तद्गुणवमिति नियम कचिदर्शनेनापि तत्सम्मवादिति मदोक्तमपास्तम् , आद्ययोस्तद्गुणत्वात् तृतीये तेन सम्बधेन तत्वेनातद्गुणत्वाच, अन्त्ययोरललेखस्य प्रमादमूलत्वाच्च, प्राय पदस्य तद्गुणत्वादावन्वयेन सयोगादाव-वयेन मार्थक्याच, वैवटादिरीत्यैतद्ग्रन्थसत्वेन पूर्वापरविरोधामावाच्च, तन्मतेऽपि मन्पोक्तरोत्या निर्वाहाच सयोगस्येव ममवायस्यापि तन्मते ऽमम्बन्धत्वेन विशिष्य त्योक्तेनिवीनत्वाच, नागयशोपनीतीत्यस्य साधुरवस्योत्त. स्वाञ्च, बहुव्रीहिप्रकरणे दण्डी विषाणोति वैयटेनोदाइतत्वाच, मत्वर्थेऽपि भेददय प्रदर्शयितुं यादिमि सयोक्तेश्व, दण्डिनमित्यादी मप्तम्यर्थे तद्धिनादेर्भाध्ये स्पायवाच, गोमन्त विकतारं पश्येत्यादी तदर्शनेन चित्रगुमिन्यादावपि तद्गुणवायत्तश्चेति दिए । निषेधकलेनेति। सामध्यादिति भाव । स्पष्टमेपेति । केचित्तु विशेषगोपलक्षणाम्या सद्गगारदगुगवे बहुमोदिस्यले वदति। या चित्रगु' वि। मायपदार्यस्प या कार्या-बविस्वविवज्ञाय गोस्वामिवावस्तदा सतगुणसविना मोहि । पदा प तदानी गोस्वामिरवामावेऽपि कदाचिद् गर्वा दरानेन सस्मिन् चित्रगुप्रयोगमा सोमण संविधानो बोलिरिलि। लपकर्णनामयशेपोतयारत विशिष्टय क्रिपाऽन्वयकाले कपचापकोतपोइत समाम्यो समाविषशन सत्र उद्गुणसंविधान एव बहुमोतिरिति दाभ्यम् । भावप्रकाशा सररा।

·सर्वनामप्रकृतिकेति। "कुस्मिते" इति स्वस्थमाभ्योत्तर त्या संख्यापारकाम्या पूर्ण स्वार्थम्ये- तरान्वय इति सिद्धान्तात्सुबन्नादेव तद्धितोत्पत्त्या प्रत्यासत्या सर्वनामप्रकृतिकमतन्याचन्ताचदर्थगनकु. यस्य सर्वनामसशया अमावेसप्तमीपञ्चम्योः समुदायप्रकृतिश्या सर्वनामप्रकृतिकवाभावादित्यर्थः । ४२५ अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । 'प्रातिपदिकात्' इत्यनुवृत्तेः सवनाम्नां तद्विशेषणे तदन्तविधिर्भवतीति वाच्यम , "समासप्रत्ययविधी प्रतिपेध" इत्युक्तेरिति भावः । अकञ्चेति । चकारात्परम- सर्वत इत्यत्र तसिल्। "जसा शो ॥ अनेकाल्वादिति । न तु शित्त्वादिति भावः । अवर्णान्तादिति । अवर्णान्तादगापरस्येत्यर्थः। अतो येषां केषां तेपामि- भैरवी। - भावप्रकाशा शन्दरत्नम् । फलाभावादिति भावः । तसिलिति । अवयवमर्यनामत्वेन तु न निर्वाहः, सर्वनामप्रकृति. कससम्याधन्तत्वाभावादिति भावः । र्थः। ननु तदन्तविधिफलमवयवात्परत्वमाश्रित्य सिद्धमित्येतन्नास्तीत्याह-अवयवेति । "प्रयो- जन सर्वनामाऽव्ययसंज्ञायाम् इति तदन्तविधिसूत्रस्थमाप्यवार्तिकप्रामाण्येनाङ्गाधिकारीय- कार्य तदन्तविधिः । "किंसर्वनामबहुभ्यः इत्यस्य तु नाङ्गाधिकारीयत्वमिति, सर्वनामप्रकृ- तिम्मतम्यन्तात्पञ्चम्यन्ताद्वा व्रतसिलाविति स्वीकारात्। एवम् "अव्ययसर्वनाम्नाम् इति सूयस्यान्ययसर्वनामप्रकृतिकसुरन्तारकुत्साद्यर्थविवक्षायां सर्वनामाव्ययावयवदेः प्रागकजि. त्यर्थः । एतेन परमसर्वत्रेति वल परमभवशनित्यनारुय तयोरङ्गाधिकारीयत्वाभावेऽपि प्रा. तिपदिकाधिशरीयत्येन तदन्तविधिना भविष्यतीति कस्यचिदुक्तिः परास्ता, समासप्रत्यय- विधौ प्रतिपेध इति तदन्तविधेः प्रतिषेधाच्च । फराभावादिति । अवयवात्परत्वमादायातिप्रसङ्गनिवारणरूपफनाभावादित्यर्थः । यत्तु जगन्नाथपण्डन- कृयामुक्तम्-अर्थद्वारकविभक्तिविशेषणस्वस्य सशोपमर्जनेति वात्तिकप्रत्याख्यानायावश्यकत्वस्य भाष्ये स्परत्वेनाविव बलादिविधावपि तथागीकारेणेष्टसिद्धथा तदन्तविधिनिष्फल इति कौमुदीमनोरमाको. स्तुभाश्चिन्त्या इति । तन्न, प्रयोजन सर्वनामाव्ययसंशायामिति तदन्तविधिस्वस्थवार्तिकमाध्यविरोधाप- तः, "किंसर्वनामबहुभ्यः"इत्यादेः पञ्चम्य-तत्वेनाङ्गवैषम्येण तथार्थासम्भवाच,तद्राध्यस्यैकदेश्युक्तित्वाच्च । अन एव पक्षान्तरोक्तिस्तत्र । तद् ध्वनयन्नाह-अवयवेति । प्रकृतीति । सप्तम्या इत्यादिना प्रकृत्याक्षे पात् प्रत्यासत्तिन्यायेनोक्तार्थलामः । आदिना सर्वनामप्रकृतिकमुवन्तात्तदर्थगनकुलाविवक्षाया सर्वनामा- वयवः प्रागकजित्यर्थस्य तादृशपञ्चम्यन्तत्वस्य चाभावः सगृह्यते । एतेन परमसर्वस्मै इत्यादी स्मायाद्य. भावरूपफलमेव वक्तुं शत्यमिति फलाभावादित्ययुक्तन् तस्मात्तदन्तसंशायाः परमसर्वस्मै इति न फलम् । एवमकचायपि न फल, सर्वनाम्ना प्रातिपदिकविशेषणे सर्वान्तपातिपदिकात्ततो यत्सप्तम्यादि तदन्तादित्यर्थसम्भवात् । समासप्रत्ययेति निषेधोऽनित्यत्वान्न ! एवं च सर्वनामसाया वदन्तविधे, फल चिन्त्यमिति मन्दोक्तमपास्तम् । उक्तवात्तिकमाष्यविरोधापतः । किं च तर स्मायादानामिष्टत्वेन तदमा. वस्यानापाथत्वात् , एवं फलकल्पने अतिप्रसङ्गापत्तेश्व, तत्य साफ-लाभावस्य मूनमते सत्वेन तस्मा. दिति ग्रन्थासङ्गतेश्च, तस्यानित्यत्वेनाप्रवृत्तौ मानाभावाचेति दिक। मूले ऽवर्णान्तादशादिति । एतेन यथाग्नुतपरममूले तेषामित्यादावव्याप्तिः। न च दक्षिणोत्तरपूर्वाणा- मित्यादावतिप्रसज्ञाय सर्वनाम्नो विहितस्यावर्णान्तात्परस्येति व्याख्यानान दाप इति वाच्यम् । तथा सत्यादित्यनुवृत्तस्य सर्वनामाविशेषणलेनावर्णान्तादिति व्याख्यानामङ्गनेः, भङ्गविशेषणत्वे फलामा - सरला। - ·, भरवी। ४२६ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- त्यादौ नान्याप्तिः । सर्वनाम्ना विहितस्याम इति । सवनाम्नः परस्येति तु नो- क्तम, दक्षिणोत्तरपूर्वाणामित्यन्न सुट्नसगात् । "द्वन्द्वे च" इति निषेयो हि समु. दायस्य न त्वषयवस्य । न च तस्मादयमाम् विहितः, किं तु समुदायादेवेति न सुट् । विहितविशेषणत्वस्याश्यणे प्रमाणं तु "दक्षिणोत्तरपूर्वाणाम्" इति भाष्यप्रयोग एव । पञ्चविंशदिति । पञ्च च त्रिंशच्चेति द्वन्द्वः । पञ्चाधिकाधिशदिति तत्पुरुषो वा। यत्तु प्रत्याहारा एकचत्वारिशदिति प्राचो ग्रन्थं व्याचक्षाणैरक्तम्-नायं मध्यमपदलोपी तत्पुरुषः । तथा सति “राजन्यबहुवचनद्वन्द्वेऽन्धकवृष्णिपु" शब्दरलम् । भाप्यप्रयोग इति । "दिट्नामान्यन्तराले" "दक्षिणोत्तराभ्याम्" इति सूत्रस्थ इति शेपः। भाष्यप्रयोगस्याप्रसिद्धत्यशकां वारयति-दिङ्नामेति । नच विहितविपणत्वं विहित- स्येत्यस्याध्याहारेण कार्यन्तथाच कथं सर्वनाम्नो विहितस्येत्या पञ्चमीति वाच्यम् , यो यतो विहितस्स ततो नि सृत इत्येवं प्रतीत्या बौद्धापादानत्वस्य तत्र सत्त्वात् । नचैवम् "उपपद- विभक्ते इति न्यायेन दिग्योगे विहिता पञ्चम्यनुपपन्नेति वाच्यम् , "तस्मादित्युत्तरस्य" इत्यनेन तस्यापि शास्त्रे स्वीकारस्य बोधनात् । एवं सशी" "सनाम्नः स्यै "हसि ज्यो. इत्यत्रापि विहितविशेषणमेव । अशोकवनिकान्यायेन त्वेकरोति । पाठवैयर्थ्यशको- भावप्रकाश। च्चेति सण्डनदुक्तमपास्तम् । उत्तयुक्त: उत्तरार्थवावश्यकत्वेनात्र त्यागानौचित्याच्च । सर्वनाम्न इत्यस्य तु नाङ्ग विशेष्यमावृची मानाभावात् । न च विहितयोगे पञ्चम्यविधानात्परस्येत्येव युक्तमिति याच्यम् । यो यस्माद्विहितः स तस्माद्विनि सृत इति बौद्धापादानत्वस्य तन सत्त्वात् । न चैवमुपएदेति न्यायेन दिग्यागलक्षणपञ्चम्युच्छेदः शाने स्यादिति वाच्यम् । "तस्मादित्युत्तरस्य" इत्यनेन तस्या अपि शास्त्रे बोधनात् । लक्ष्यानुरोधाइयवस्थेति भावः । एव “जस शी" "सर्वनाग्नः स्मै" "डसिडयो." इत्यादावपि व्याख्यान योध्यम् । तत्रानुक्तिस्तु चरमे तथोक्तधा सर्वन तथा सूचनेन लाघवात् । सेन सूत्रत्रयमुलध्यान तथोक्ताविद बीजम्तन विहितविशेषणस्य न फलम् , इतरेतरद्वन्द्व एकवचनाभा- वाद समाहारद्व-द्वे माहित्यस्य विशेष्यत्वेन पसर्जनलादेवाप्राप्ते । एतेन पूर्वापरायाधरोत्तरायत्यत्रानिप्र- सङ्ग इति निरस्तमिति जगन्नाथोक्तमपारत, मासपूर्वायत्यादी तयावृत्यर्थे तत्वावश्यकत्वात् । अनाज प्रलादिव्यावृत्या स्त्रवारितार्थ्यात् । अत एव "सनाम्नः स्मै" इत्यादिवृचौ परस्येति नोक परममूले । स्पष्ट चेद कौस्तुभे । तदेतद् हृदि निधायाह-दिड्नामेति । इदमुपलक्षण "विभाषा दिकसमासे" इति सूनस्यापि । पवमित्यस्य द्वयोर्दिवचनस्यैच न्याय्यत्वे इत्यर्थ प्रनोयते सोऽयुक्तः । तावता तयोरन्यवचनव्या. सरा। भाष्यप्रयोग इतीति । वस्तुतस्तु 'श्रामि' इति सप्तम्या: 'लय,” इति सूत्रे चारितार्थेन 'भार' इति पञ्चभ्याश्च "आज्जमेरमुक्" इत्यादी चारितार्थेन तुल्यबलविरोधे पञ्चमीनिदेशस्य परस्था प्रबनत्वेन "तरमादियुत्तरस्य" इति परिभाषा पयशमहितोपछि, "तरिमन्निविनिर्दिष्ट पूर्वय" इनि- परिभाषा च बाधिनत्वा पठशविकडेति 'मामव्यवहितपूर्वसविशिष्ट यत् सर्वनामाभिन्नमदन्तमङ्ग तदादि वा तदव्यवहितोत्तरत्वविशिष्टस्य मुनिति सूत्रार्थेन 'दक्षिणोतापूर्वागम्' स्यत्रामोऽप्राप्पा. भावेन विहितविशेषाप्रयगमयुचम्, "तस्मादिति" इति परिमापायां जागरूकायां विहितपदायादारस्य रतुमशक्यस्वास्चेति पध्यम्। ।

·ननु प्रायमहगादसर्वनाम्नःप्रथमाहितीयेन ततिकैरटापुरतस्याला दोर एरिने।न,लेना. श्रजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम । ४२७ "संख्या" इति विधीयमानः पूर्वपदप्रकृतिस्वरो न स्यात् । तस्मात्समाहारद्वन्द्व एवायम् । एकविंशतिरित्यादौ नपुसकत्वं तु न भवति लोकाश्रयत्वालिङ्गस्ये- ति । तच्चिन्त्यम् , समासभेदेन स्वरभेदे इष्टापत्तेः । तथा च "बहुव्रीही संख्ये. ये" इति सूत्रे "संख्यायास्तत्पुरुषस्योपसंख्यानं निखिंशाधर्थमन्यत्राधिकलोपात" इति वार्तिकं व्याचक्षाणो भाष्यकार आह-एकाधिका विशतिरेकविशतिः, द्वा. विंशतिरिति । अत एवेति । द्वयोर्द्विवचनस्यैव न्याय्यत्वादिति भावः । नन्वेवं सर्वादिपु पाठो व्यर्थः, सर्वनामकार्याणां स्मायादीनां द्विवचने ऽभावात् । न च उभाभ्या हेतुभ्यामुमयोहत्वोरित्यत्र "सर्वनाम्नस्तृतीया च" इति पाक्षिकतृतीया तत्फल. मिति युक्तम् "निमित्तकारणहेतुपु सर्वासां प्रायदर्शनम्” इति वार्तिकेन गता. र्थत्वात् । न च वृत्तिकृता "सर्वनाम्नस्तृतीया च" इति सूने पठितत्वादिदं वा. तिक सर्वनामसंज्ञासापेक्षमिति वाच्यम् भाष्ये "हेतौ" इति सूने तस्य पठित- त्वात् । अत एवान्नेन कारणेन वसति, अन्नस्य कारणस्येत्युदाहृतं हरदत्तेनेत्या- शङ्कयाह-तस्येह पाठस्त्विति । अयप्रसङ्गादिति । अयं भावः-"उभा- दुदात्तो नित्यम्" इत्यत्र "उमाद्दात्तः” इति योगो विभज्यते । अवयववृत्तेः संख्यावाचिन उभशब्दादवयविन्यर्थेऽयच् स्यात् । उभयोः मणिः । ततो नित्य- शन्दरलम्। एवं-नित्यद्विवचनान्तत्वे । "स्वाङ्गशिटाम्" इत्यायुदात्तत्वं च न फलम्, उभे भद्रे इत्यादावन्तोदात्तपाठेन गणेऽन्तोदात्तनिपातनात् वृपादित्वेन तत्सिद्धेश्चेति भावः । प्रायदर्शन मिति । प्रायग्रहणादुभातिरिक्तासर्वनाम्नः प्रथमा द्वितीये न त इत्यर्यक- ल्पनसम्भवानासर्वनामत्वे स दोपः । अयच् स्यादिति । अत्रापि स्थानिवत्सवस्यमा- दयायैवमिति व्याचप्टे-नित्यदिवचनेति । स्वरस्य सिद्धेः संज्ञाफलत्वग्निराचष्टे-स्वाहेति । तसि- रिनि । आधुदात्तत्वस्य सिद्धेरित्यर्थः । ननु कयानिमित्त"इतियातिन सिद्धिर्यायता तत्र प्रायपदस्य विभक्तिध्येय सम्बन्ध हत्यत आह-प्रायदर्शनमिति मायग्रहणादिति। नन्वयच स्यादित्येय क्यन विरुद्धम्प्रतिभाति यावता "द्विग्रिभ्याम् इति सूत्रात्तयम्येत्यस्य प्रशान्तत्वादतआह-अयापीति विमनायसूत्रेऽपीत्यर्थः अपिनकसूनसत्त्वसमुद्ययः । द्वितीयसूमस्यादेशविधायफत्यन्नु नैव सम्भाति तम्य स्या का तावपि पाठवैयध्यशानुदयाइत भाइ-न्त्येिति । स चावधारणाः द्विवचनान्तरले परयर्थः । तेन सजातीयव्यवच्छेदाहाबादिक भवत्येवेति भावः । भादिना उमा र नूनम्' 'उमाम्या देव "उमयानुमग यो इत्यादिसंग्रहः। ननु निशात नरय बाधकवेन प्यादातवं न स्पादन भाद-पति । यस्य प्रकारार्थवादापुदात्तत्रमिद्धिरिति भावः। न्यायस्यापिकल्पयितु शायरवेनेसामानामावालानुपाणथंडानेनु उम्मन्दाविनमान देशमियानार-प्रायति। सेन सर्वनागरगोपाचे पनापतिप्रक्रिया प्रयुनाSATH सार माध्यतिरोपादाह-अनापीति । विमापत्यर्थः पिरेडमूत्रमनुसयातिपाल भैरगी। भावप्रकाशा ·। ४२८ सटीकाटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- म" । उभशब्दाद् वृत्तिविपये नित्यमयच्स्यात् स्वाथें । तेनोभयपक्षविनीतनिद्रा इत्यादौ अयज् यथा नित्य एवं कप्रत्ययेऽपि स्यादिति । नन्वेवमकचि कृते. ऽपि अयज् दुर्वार इति चेन्मैवम् । योगविभागस्येष्टसिद्धचर्थतया "उमौ सा- भ्यासस्य" इति निर्देशेन च यत्र द्विवचनं न श्रूयते तत्रैवायमिति व्याख्यानात । तथा च वार्तिकम् --"अन्याभावो द्विवचनटाविपयत्वात्" इति । अकचि हि सति तन्मध्यपतितस्तद्ग्रहणेन गृह्यते" इति न्यायेनोभशब्दस्य द्विवचनविपयत्वं शब्दरत्नम् । प्यरीत्या प्रत्ययान्तरत्वमिति भावः । निर्देशेन चेति । वृत्तिविपये इत्यनुक्त्वा इदमेव धक्तव्यमिति भावः । अन्याभाव इति । अन्येषां सर्वनामकार्याणामभाव इत्यर्थः । भैरवी। यविधायक्तया तयप स्वार्थेऽप्रवृत्तेः । सोऽप्युदात्त एव । स्थानिवत्सूत्र इति । तत्र हि "तयादेशे उभयप्रतिपेध । स्थानिवद्भावेन तयपो ग्रहणेन ग्रहणाद्विभापा प्राप्नोति"इत्यभिधायायच्प्रत्य. यान्तरमिति प्रतिपादितम् । प्रत्ययान्तरत्वमिति । अयम्भाव-"उभादुदात्त.”इति सूत्रस्य वि- भाषाधिकारीयत्वेन तत्सम्बन्धस्यावश्यकतया नित्यग्रहण योगविभागार्थमेव । एवञ्च "उमा- दुदात्त' इत्यतास्वरितत्वात अयज्येत्यतो वाग्रहणसम्बन्धाभावेऽपि महाविभापासम्बन्धो भवत्येवेति । तेनावयववृत्ते. संख्यावाचिन उभयशब्दादवयविन्यर्थेऽयच् स्यात् इत्यर्थकेन, पदोऽयच् पोवाक्यं भवति । "नित्यम् इति सूने तु वाच्यार्थविरोधान्न विभापापदसम्बन्ध । तस्य नित्यमयच्स्यादित्येवार्थ इति तत्रार्यविशेपानुपादानात्तस्य स्वार्थिकस्यमिति । तन कैय- टेन वृत्तिविषय इत्युक्तम् , तद्वयर्थमुभाभ्यामित्यनेनैव व्यावृत्तिसिद्धरित्याशयेनाह-वृत्तिवि- पय इति । श्दमेव-उभशब्दावन द्विवचनन्न भूयते इदमेव । तेनोभयोर्वास इत्यत्र वृत्तिसत्त्वेऽपि "शयवास"इत्यलुम्विधानेन द्विवचनस्य श्रवणादयजभावस्य सिद्धिः। श्रूयते इत्युपादानात उ• यपक्षविनीतनिद्रा इत्यादौ प्रत्ययलक्षणेन द्विवचनपरत्वेऽप्ययसिद्धि । "न लुमता" इति निषेधस्तु नात लुप्तप्रत्ययनिमित्तककार्य एव कर्तव्ये तेन निषेधात् । अन्येषामिति । भाष्ये ऽयच. प्रक्रमात्प्रकृते ऽन्यत्वप्रतियोग्याकासायास्तेनैव शान्त्या ऽयचो ऽन्येपामित्यर्थः । प्रभाव इति । त्वमसम्भावितमेव स्वार्थे तयपोप्राप्तेः । सोऽप्याद्यदात्त एवं उदात्तग्रहणानुवृत्तेरिति भावः । प्रत्ययान्त. रत्वमिति । अत एव महाविमापासम्बन्धस्यावश्यक्त्वेन नित्यग्रहणं योगविभागार्थम् । एव चास्वरित. स्वादयज्वेत्यतो वेत्यस्याननुवृत्तावपि महाविभाषानुवृत्या पूर्वसूत्रेण वाक्यसिद्धिः। नित्यमित्यत्र तु वाच्याविरोधान तदनुवृत्तिरिति भावः। वृत्तिविषये इति कैयटोक्तवदिदमपि वाच्यमिति मूलार्थभ्रमनि. रासायाह-वृत्तीति । तथा च कैयटोक्तमयुक्तम् । उमाभ्यामित्यादावनेनैव व्यावृत्त्या तस्याफलत्वादिति भावः । इदमेवेति । यत्र द्विवचन न धूयते इत्येवैत्यर्थः । अत। एवोमयोर्वास इत्यादौ "शयवास" इत्य- लुकि नेति भावः। एतेनोक्तशापकादिना द्विवचनपरत्वयोग्यस्वार्थिकप्रत्ययान्यवृत्तावयजिति शाम्यते । योग्यान्तन प्रादिनिरास. वृत्ताविस्यनेनोभाभ्यामित्यादिनिरासः । उभपाठप्रत्याख्यातुर्माध्यकृतोऽयमेवा. शयः। एवञ्च मूलटीकाग्रन्थ. सर्वोऽपि चिन्त्य एवेति मन्दोकमपास्त्तम् । योग्यत्वस्य प्रत्ययविशेषणवे. कच्यतिन्याप्ते:, वृत्तिविशेषणत्वेऽनुक्समासेप्यापत्ते. उभोमावित्यत्रातिप्रसङ्गाच । एतेन द्विवचनपरत्वेऽयम् नेति पाप्यते इति रत्नाक्रोक्तमपास्तम् , उभोमाविश्यादावतिप्रसङ्गतादवरध्यात् । प्रत्ययलक्षणेन दिवचनपरत्व तु न "न लुमता"इति निषेधात् , उभयपक्षेत्यादिलक्ष्यामम्भवापत्तेश्च । यत्तु दिय चनान्तो यत्रोभशम्दरततोऽन्यत्रायमिति राप्यते इति । तन्न, उमाभ्यामित्यादौ दोपापत्तः कि प्रयजनापतेश्च द्विवचनान्तवं सत्समोपरत्वमित्युक्तावपि उमे भावियादौ पूर्वपदे दोष एवेति दिक् । अन्येपामिति । माध्येऽकचः प्रक्रमानोऽन्येषामित्यर्थः । तेपामेश्यहोविंधानादिति मायः । भावप्रकाश। - ·1 अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम। ૪ર न विहन्यते, कप्रत्यये तु विहन्येतैव । तदुकमिति । वार्तिककृतेति शपः । यद्यपि पूर्ववार्तिके टावयुक्तस्तथाऽपि नासौ विवक्षितः, टाविपयत्वमपि द्वि- वचनपरत्व एव बोद्धव्यमिति कैयटादिभिर्यास्यातत्वादित्याशयेन व्याचष्टे- द्विवचनपरत्वाभावे इति । टावेकादेशस्यापि पूर्वान्तत्वेन ग्रहणाद् द्विवच- नपरत्यमस्तीति भावः । यद्यप्युभावित्यादौ द्विवचनपरत्वं दुरुपपादमु- भयत आश्रयणेऽन्तादियद्भावविरहात तथाप्युभ राब्दादुत्पन्न द्विवचनं लुका सन्दरतम् । पूर्वपक्षिगान्तबद्भावविरहादिति बदतैकदेशविकृतन्यायो ऽशास्त्रीयविकारविषयोऽपीति नाम्यु- पतमिति तदनुसारेणैव समाधि वक्तुमुपक्रमते-तथापीत्यादि । उभशन्दादिति । अत्यन्तम्बाधिकानां मुनुसत्तेः पूर्वमेवान्तरङ्गत्वादुत्पत्तेरुमघटिताच्छदादुभयशब्दादित्यर्थः। भैरवी। तेपामेकवचनबहुवचनयोर्विधानादिति भावः । भाष्यसिद्धान्तरीत्या शवासमाधानयोरबान. वसर इत्याशपेनाह-पूर्वपशिगेति । अत्र अनभ्युपतमिति कथनेनाभ्युपगमवादेनैतदुक्तमिति सूचितम् । एकदेशविकतन्यायेन भान्तस्योभशब्दत्वन्ततः परादिवदायेन द्विवचनत्वन्तम्य चप्रगनिति तस्य सिद्धिरिति भावः । ननु "उभौ साभ्यामम्य" इति निर्देशेन उभयत आश्रयणेऽप्यतिशो भवत्येवाति कल्पनया सामञ्जस्ये नश्वयघटना व्यथेति: चेन्न, 'उमय- पक्षविनीतनिद्रा' इत्यत्र लुमेऽपि अङ्गार्यत्वामान निषेधाप्रवृत्त्या द्विवचनपरत्वं सुस्थमि- त्ययजनापत्तिरित्याशयेन नार्थद्वयाभिधानात् । उपन्तेरिति । एवञ्चोभशब्दादुत्पन्नमित्ययु- तमिति भावः । उमघटितादिति । उभशब्दादित्यस्योभ. शब्दो यत्रेति बहुप्रीहिणा प्रकरणा- दुभयशब्दस्यान्यपदार्थत्यैन उभवटितादित्यर्थकत्वम् । एवज्ञ तग्रोभयशब्दादुत्पन्न द्विवचनस्य लुकापहारविषयतायाः सत्त्वाल्लुस्तापहारसम्भायनामावपदन्यत्वन्तत्रास्तीति पूर्वमयच् भाध्यमिद्धान्तरीत्या शङ्काममाध्योरयुक्तत्वादाह-पूर्वेति । अन्तादिवगावेति । तत्र तदहीकारे तु इमा परिभाषा न पठेदिति भावः । नाम्युपेतमिति । तथा चाभ्युपगमवादेनैतदुक्तमिनि शङ्का समायोः सिद्धान्तेऽयुक्तत्वमेकदेशेति न्यायादिना सिद्धेरिति मावः । उत्पत्तेरिति । तथाचोमशदादुत्पन द्विवचनमित्ययुक्तमिति भावः । उभयटिनादिति । एतेन मूले उमशम्दादित्यत्र बहुवीहिः सूचितः। तर चान्यपदार्थ. प्रकरणादुमयशन्द एव । तदाइ-उभयेति । एवं चायविशिष्टस्योभयशब्दस्य सर्व इत्यर्थ इति । अयप्रदृत्तिसम्भावनाप्रयोज्या यत्रोमयशम्दस्य द्विवच नपरत्वसम्भावना तनोऽन्य. त्रायजित्यर्थः । यद्युमशहादयच् स्यात्त मयशब्दस्य द्विवचनपरत्वं स्यादिति यत्र सम्भाव्यते तो म्यवायच माधुरिति यावत् । नचैवमपि 'उभे भई' इति न स्यात्, यामशदादयच् स्यात् तहि तद- न्तात् "टिइदा' इनि डोपि तेन व्यवधानादुमयशदस्य द्विवचनपरकत्व नास्तीति ततोऽन्यत्रेति नात. होम्यपि तदन्ने लिङ्गविशिष्टपरिमाषया उमयशम्दत्वस्य सत्वेन उभयश- मिति अयजापत्तेरिति वाच्यम्, सदस्य द्विवचनपरकत्वस्यैव सत्त्वात् । न च "विभक्तो निहरिशिष्टाग्रहगम्" इति डयन्ते लिहविशिष्ट परिभाषया उमयशदव नायास्यनीति वाच्यम्, विमक्तिनिमित्तककार्ये वर्तव्ये एव तत्परिभाषायाः प्रधृत्याऽयचो द्विवचनपरकत्वाभावनिमित्वकत्वेन विभक्तिनिमित्रकलाभावाच्दप्रवृत्तः। यत्तु अयच. प्रवृत्त्यभावसम्मावनाप्रयोज्या यत्रोमशन्दाय द्विवचनपरत्वसम्भावना तताऽन्यत्रायच्, यद्यमशदादय- च् न स्यात्त मशम्दस्य द्विवचनपरत्व स्यात्ततोऽन्यत्रायजित्यर्थः इत्यर्थस्यापि विवक्षोन में भी स्यदोष इति केचित, तन्न, 'उभयत्र' इत्यत्रापि अयनवृत्यमावमम्भावनाप्रयोज्या उमशम्दस्य गणे पाठ इत्यत्र पूर्वोत्तरोत्याऽत्या. मम्भावनायाः सत्वेन पूर्वाक्तमम्भावनाया असत्त्वेऽपि ततोऽन्यत्र न TATA नपत्या द्विवचनपरत्वसम्भावना बढते इति सनोन्यत्रज तत्वामावेन तदमि भावप्रकाश। - सरला।

·४३० सटाकाटप्पणशब्दत्तप्रौढमनोरमायां- नापट्टतंयत्रततोऽन्यत्रायच् इतीह विवक्षितोऽर्थः । यद्यपि भाष्ये कप्रत्ययस्यापि शब्दरतम्। यत्र लुकाऽपहृतं तत्रायजिति तु नोक्तं, प्रातिपदिकप्रकृतिकाचारविचन्ते यययजिष्यते तदा तस्यानापत्तेस्तनोत्पत्तेरभायेन विशिष्टाभावाक्षतेः । लुका नापहतमिति । लुकृताप- हारसम्भावनाभाववदित्यर्थः । एतेनोमशब्दस्य पागभावे ऽसर्वनामत्वेन ततस्तसिलादिवि. यक्षायाः कर्तुमशम्यत्वेन द्विवचनस्य लुकाऽनपहारस्येव सत्त्वेन ततोऽयजनापत्ताबुमयनेत्यसि. द्विरित्यपास्तम्। यद्ययच् स्यात्तदा बलादिः स्यात्तस्मिश्चलुगपि स्यादिति लुकाऽपहारस. म्भावनासत्येन लुकृतापहारसम्भावनाभाववतोऽन्यत्वात् । यद्यपि भापये इति । भैरवी। । प्रवर्तते । तस्मिन् कृते उभयशब्दम्य मादिगणे पाठय्य सत्त्वेन तत उत्पन्नपञ्चमीसतम्या: सर्वनामप्रकृतिकोनोमयतः उभयत्रेत्यस्य सिद्धिः । नमर्थद्वयघटनायाः प्रयोजनमाह- यत्र लुकापहृतमिनि। प्रातिपदिकेति । उभाविवाचरत्युभयतीत्यर्थं उभशदादावारधिपि उभय- तीति भवति, भवन्मते तन्त्र द्विवचनस्योभशब्दादुत्पत्तैरेवाभानेगोभशब्दादुत्पन्नं द्विवचन लु- काऽपहृतमिति नास्तीत्ययचो ऽसाधुत्यापत्तिरिति । यदीप्यतेत्यनेन अनभिधानान्नेप्यत इति ध्वनितम् । नरद्वयघटितवाक्यार्थस्य तत्र सत्त्वमस्तीत्याह-मनोत्पत्तरिति । विशिष्टाभावेति । लुक- कृतापहारसम्भावनाविषयत्वाभावचदुभयशब्दोपादानकोत्पत्तिमर्तृत्वविशिष्टद्विवचनामावस्या- क्षतेरित्यर्थः । एतेनोभाभ्यामित्युभयन उभयोरित्युभयत्र इति रीत्या विग्रहकाले उभशब्द- स्य सर्वादौ पाठ-किमर्थ इति शङ्ककमते-नास्तीति सर्वनामप्रकृतिकपञ्चम्याद्यन्तत्यस्य प्रकृते विरहात्तसिलायनुत्पत्या 'उभयत उभयन्न इत्यादाविव इति दृष्टान्तासङ्गतिरिति शङ्कापि निर• स्ता । तन्मतेऽपि यथा न दृष्टान्तासिद्धिस्तस्य प्रकारस्य निश्चयाय लुका नापहतमिति मूल व्याचष्टे-जुलतेत्यादिना । अयजनापत्तो-अयचो प्राप्तौ । त्यसिद्धिरिति । इत्यायसिद्धिरित्यर्थः । सम्भावनाघटितार्थसद्भाव प्रकटयति-यद्ययजित्यादिना । एतेन "उभौ सान्यासस्य" इति निद्दे. शेन "उभयो ऽन्यत्र इति वार्तिकस्वारस्येन च यन्त्र द्विवचनविषयत्वसम्भावना तटोभशब्दस्य प्रयोगः । यत्र तुन तथा, तनोभयशब्दस्य सः, यन्त्र तुभयपक्षेत्यादौ लुग्भरति तत्र लुका त- द्विपयत्वस्यापहार इति नासाधुता । उभावित्यत्रैकादेशात्प्रागपि तद्विपयत्यानायच् । एवमेव 'उभयत. 'उभयत्र' इत्यस्य सिद्धिरित्येतदू ध्वनयितुं विषयपदमुपातमिति भाष्यस्त सिद्धा. भावप्रकाश नामत्वात्मर्वनामप्रकृतिकसप्तम्याचन्तत्वेन बलाधुत्पत्तिमिन्यूटेति भावः। लुफाऽपहृतमिति । लुक्कृता. परमम्भावनावदित्यर्थः । प्रातीति । उभाविवाचरतीत्यर्थे उभशम्दादाचारविपि धातुत्वे उभयती- त्यस्यानापत्तेरित्यर्थः । यदीष्यते इत्यनेन वस्तुतोऽनभिधानान्नेभ्यत एवेति तय वक्तु युक्तमिति सूचितम् । अत्र मान्या:, दिवचनस्य लुगभावोऽनापत्ती हेतुरिति तत्माचामनुरोधेन, लुक्शम्दस्यादर्शनमा. भनमानपरत्वेनाप्युपपत्तेः। मूले कुठारेण तावत्पर्यन्तगमने बाजाभावाच्च । तद् ध्वनय-माह--तमोत्प. तेरिति । अत्र मान्या:--अन्तरङ्गस्वादयचि कृत यत्रायजुत्तरद्विवचनस्य लुकानपहारसनोऽन्यत्रोभश- दादयजिति तत्प्राचामनुरोधेन । तारताऽप्यनिर्वाहात् । अन्तरङ्गलादयनि ततो द्विवचनेऽपि तदानी साव. न्माणापहाराभावेनानपारसत्वेन तनोऽन्यस्वाभावेनायजनापत्तेश्यसाधनायैतदुपायाश्रयणेनादावयच एवाभावाच । अत पाद--लुम्लेति । मण्डनमुक्ति पण्डयनि-एतेनेति । मम्भावनानिवेशो- यचः पूर्व मुत्पत्तिरित्युमया कारेगेयर्थः । ज्वेन ततोऽन्यत्वव्यावृत्तिः। अयजनापत्ताविति । तामाता- वित्यर्थः । इत्यसिद्धिरिति । इत्याचसिद्धिरित्यर्थः । सम्भावनास्वरूपप्रदर्शनपूर्वकं विषये सदुक्ति योज यितुभेनेनेयुक्त हेतुमाह-यदीति । ग्रलादिरिति । तस्य पाठेन तस्मात्तत्प्रतिममातम्यापनादिति भावः । इतीति । इत्येवं यातुश्तापहारमन्मावनेत्यर्थः । एतेनोपशापकादिना दिवचनाविषयसमम्भाष. । - 1 ·भैरवी। पाटो व्यर्थः साहचर्याच मंशादिव्यावृत्तिरिति । ननु पूर्व शेरेगापि प्रकृत्यर्थापेक्षयाधिकबोधरवस्यवो. अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ४३२ स्वार्थिकन्वेनोमशब्दान परस्य द्विवचनत्वमस्तोत्याश्रित्योभशब्दपाठःप्रत्याख्यातः, तथा ऽपि प्रौढिवादमात्रं तत् । कृत्रिमस्यैव द्विवचनस्येह ग्रहीतुमुचितत्वात् । अन्यथा तसिलादावतिप्रसक्तत्वात् । ननु कारकविभक्त्यन्ताद्विहितौ तसिलो स्वार्थिकत्वे ऽपि द्वित्वमानं नाभिधत्त इति चेद् न, कप्रत्ययस्याप्यज्ञाताद्यर्थयो- धकत्वान पश्चकपझेऽधिकयोधकत्वध्रौव्याच्चेति दिक् । शब्दरत्नम् । स्वार्थिकदनोभशब्दात्परस्य कप्रत्ययस्यापि द्विवचनत्यमन्तीत्यन्वयः। अधिकेति। संख्या. पेक्षयाऽधिकरिङ्गकाररेत्यर्थः । दिगिति । दिगर्धस्तु भाष्यम्याप्रौढिपादत्वमपि समर्थ. न्तो ध्वनितः । स्वाधिकत्वेनेति । एतेन द्विवचनशब्दोऽत्र द्वित्वविशिष्टार्थयोधकपरो योगेन, ननु द्विवचनशब्दपर इति सूचितम् । तेनोभयारभावुभोभावित्यस्यापि सिद्धिः । कात्ययस्या. पोनि पाठः । अपिनोभशब्दद्विवचनयोः सङ्ग्रहः । द्वयोर्वचनन्द्विवचन मिति योगेन द्वित्वसंख्या- प्रकारकसलयविशेष्यस्वोधविषयार्थानुवोधकत्वरूपन्द्विवचनशब्देनोच्यते । बलादेस्तु वि. भक्त्यन्तस्य स्वायें विधानात्तत्तत्कारमशक्तिप्रधानत्वमिति नोक्तन्द्विवचनत्यम् । अत उभयत उभयत्रेत्येतयोः सिद्धिरिति भानः । फेरित्तु यशुभकावित्यत्रासिद्धिरेवायजभावाय सर्वादावुभशब्दपाठस्य फलं तदा अन्विधाव "उभाव्ययसर्वनाम्नाम्" इति पठनीयन्तावतपेष्टम्य सिद्धेरभशब्दम्य सांदी पाठो न कार्यः। सर्वनामसाहचयात्संज्ञादिव्यावृत्तिरपि भविष्यतीत्याहुः । तन्न, एवं सतिपाठ म्य वित्सिद्धिरेव जातेति सूत्रे गणे वा पाठ इत्यत्र फलतो विरोपाभारेन लाघवाभावात् । प्रत्युत साहचर्याश्रयणे गौरवमिति स्फुटमेव । नच यदि "अन्याभावो द्विवचनटाब्धिपयत्वात्" इति वाति द्विवचनशब्दो यौगिस्तहि तरवादिष्वप्ययञ् न स्यादिति वाच्यम् , तरवा. दीनाम्प्रवृत्तिनिमित्तगते तत्समानाधिकरणगुणगते वा प्रकर्षादौ विधानेन प्रकारद्वयस्याप्य- त्राभानोभशब्दात्तरबादीनामुत्पत्तैरेवाभावात् । यद्यप्येका यूपीतिवदेकस्य पुरपस्योभयमम- बलत्वप्रतिपादनायास्मात्तर प्राप्नोति । तथाप्यनभिधानात्तन तरबादिकन्न । तत्सत्त्व अन्य यज्मेति वातिकाशयः। ननु मूलेऽज्ञाताद्यर्थबोधकत्येनाधिकयोधकतया इत्येव क्थन युकमि- ति पचति क्यनमफलमत आह-मश्यति । नावामुभशब्दप्रयोगस्तदभावसम्भावनायां तस्य प्रयोग:उभयपक्षेत्यादी लुग्विषये लुरा विषयत्वस्यैवापदा- रान दोपः । उभावित्यादावेशदेशेऽपि ततः प्राक् तादृशविषयवसत्वानदोषः। सम्भावनादिनोमयत इत्या. दिमिद्धिः। सा चोक्तैव । इदमेव ध्वनयितु विषयपदमुपात्त वात्तिके इति भाष्यसिद्धान्तोवनित. एक मूलमनेयाऽत्र युक्तमिति गूढाकूतम् । अनामन्नत्वेन स्वाधिनत्वद्विवचनत्वयोर्वेयधिकरण्यभ्रमवारणायाह- स्वार्थिवेति । अपिनोभशब्दद्विवचनयोः सग्रह । अत एवोभावित्यत्र न। इत्थ हि भाष्यातून प्रत्यय स्याशातायर्थविशिष्टोभार्थे विधानेन द्वित्वसख्याप्रकारकमस्येयविशेष्यफबोधविषयायानुवादकत्वरूपदिष- चनत्वेन वात्तिके द्विवचनशब्देन तस्यापि ग्रहण लादेनु विभत्यन्तस्य स्वार्थे विधानात्तत्तवारकश. तिप्रधानत्वमेवेति न तस्योक्तद्विवचनत्वम् । एतेनोमवाविति भाश्यप्रयोगात्स्स्यापि वात्तिक नामान तदन्यतरत्व निवेश्यमित जानाथरसण्डनकृदुक्तमरास्तन् । क पायने तु नायम् । तत्रोभयो मनिरित्या शवप्रवृत्तयेऽस्य "निट्यभ्यासस्योमयेषाम्" इनि निर्देशन तस्वेष्टसिध्धर्थत्वेन चानित्यत्वावश्यकलेन च ममाप्यदोषाव कल्पादेम्पोऽनभिधनमव वा! किं च कज़मानावे उमाव्ययेनि पाठेन सिन . । भावप्रराश। - ·भैरवी। - भावप्रकाशा ४३२ सटीकटिप्पणशब्दतप्रौढमनोरमाया- नास्तोति । अनभिधानादिति भाव । तथा चोभयशब्दस्य द्विवचनानुत्पा दादसर्ववित्तिकत्वेनाव्ययत्वे प्राप्ते "तद्धितश्चासर्वविभक्ति" इति सूने "कृत्त- द्धिताना ग्रहण च पाठे"इति भाष्य कैयटेनावतारितम् । अस्तीति । पचतिकल्प शहरतम्। यितु शक्ममिति । तथा हि , कप्रत्ययस्य स्वार्थिकत्वेन ब्यथामिधानसमर्थत्व वार्तिके द्विवचनशब्देन तस्यापि ग्रहणम् । द्विवचनत्वं द्वित्वसंख्याप्रकारकसवयविशेष्यकबोधविष यार्थानुवादकत्वम् । तसिलौ तु विभक्त्यन्तस्य स्यार्थे विहितो इति तत्तकारकशक्ति प्रधानावेवातो न तयोरुक्त द्विवचनत्वम् । कस्य तु अज्ञाताद्यर्थविशिष्टोमाथें विधानेन तत्त्वमक्षतमेषेति भाष्याशय । कल्पाद्यन्ते ऽयज्नेव भवति । तत्रोभयो मणिरित्यादौ अप्रवृत्तये अस्य "लिट्यभ्यासस्योभयेपाम्" इति निर्देशेनानित्यत्वावश्यकत्वात् । कल्प यादेस्तस्मादनभिधानमेवेत्यलम् । कैयटेनावतारितमिति । "उभयोऽन्यन" इति वार्तिके 'उभयो मणि, उभये देवमनुष्या' इति माष्यकृतोदाहरणात् स्वाथिकोपक्रमेण तत्प्रवृत्तेश्चोभयोरपि ग्रहगमिति वार्तिकेशति । अस्योभयोरपि ग्रहणमित्यत्रान्वय । उभयो -अवयव्यर्थकायजन्तस्वार्थिकाय- तत्वेन पञ्चके याचफलमत आह-सत्येति । वार्तिके इति । अस्योमयोरपि ग्रहणमित्यत्रा वय । उदाहरणात्-तदुदाहरणदानादित्यर्थ । उभयोरपीति । अवयव्ययकायजन्तस्य स्वाधिकायननस्य सरला बोधविपयाथानुवादकत्वमिति । बोधजनस्त्वं तदथ । तेन "उभयोरुभौ उभोमो' इत्यादी ना यच्' इति शेखरसङ्गति । अयथा उभशब्दस्यानुवादकवाभावात्तनोभशब्दस्य द्विवचनवाभावेन तत्स रकपूर्वशब्दादयजापत्ति स्पष्टैव । त दृशवोधजनरल काययस्याप्यस्ति उभशब्दवत् । तदुक्त भाष्य केऽप्यन्तरेण वचन द्विवचनपरो भविष्यति । कथम् ? स्वार्थिका प्रत्यया प्रकृतितोऽविशिष्टा भव ता ति प्रकृतिग्रहणेन स्वाथिकानामपि ग्रहण भवति" इति । यत स्वाथिका प्रकृतितोऽविशिष्टा अन्यावि शेष्यकबोधाजनका इति इतो प्रकृतिगृह्यतेऽनेनेति प्रकृतिग्रहण तेन प्रतिभूतोभश"ग्राहकेश द्विवच नशब्देन तत्प्रकृतिकानां स्वाथिकाना कादीनामपि ग्रहणमिति तदर्थ इति । स्यादेतत्, यदि द्वित्वसरया प्रकारकसरयेयविशेष्यकबोधजनकव द्विवचनव तहि पम्पदादपि द्वित्वसरयाप्रकारकसरयेयविशे प्याबोधजननात्तस्यापि द्विवचनत्यापत्तौ उभयोधी 'उभयपटी' इत्यादाक्यच न स्यात् , उभय दस्य उभयशम्दस्य वा द्विवचनपरकत्वत्यैव सत्त्वात् । नच द्वित्वसरयाप्रकारकसरयेयविशेष्यकोपस्थितिजन कर द्विवचनवमिति नाक्तदोष इति वाच्यम् , प्रतसिलादेरपि दिखसरयाप्रकारक्सरयेयविशे-यकोप स्थितिजनकत्वेन तस्यापि निरुक्तदिवचनत्वापत्तौ नतसिनादेविवचनल नास्तीत्यर्थकानिमम विरोधाद , 'उमी' इत्यादौ औविभक्तदिवसरयाप्रकारफसरयेयविशेष्यकोपस्थितिननकावस्याभावेन स्तिनिव चनत्यस्यानापत्तश्चेति चेत् ? मैवम्, यस्य द्विवचनद वक्तव्यं सत्प्रयोज्यप्रधानतानिरूपितामधारावा ऽसमानाधिकरणा या द्विलसत्यानिधप्रकारतानिरूपितमख्येयनिष्ठा प्रधानता तादृशाधानताप्रयो नकद द्विवचनत्वमिति परिष्कारेणादोपात् । तथाहि, प्रधानता नाम ससाताविशेष्यनासाधारणो विषयताविश ५ । तथाच 'उभयत्र' यादो सप्तम्याप तात्वनाघुसत्या परपदप्रयो याचाराधेयभावसमगनिष्ठप्रधान तानिरूपिताप्रधानत्वसमानाधिररणय द्वित्वसख्यानिष्ठप्रकारतानिरूपितमत्येष्ठिा प्रधाना पानि तसिसानोंकदिवचनलम् । कम ययस्य प्रातिपदिकादेयोत्सत्या समर्मनिटप्रधानतारया विषयता न क" दप्रयोज्येति कपत्ययस्य नोक्तद्विवचनवभर इति । सदेतरमर्व व माह-तत्तत्कारक्रातिप्रथा नावति । - ·। भैरवी। - सरला। स्तनाप्यस्त्येव । सा चाऽमगतिः प्रत्ययेऽपि प्रत्ययव्यवहितत्वेऽपि द्विवचनपरोमयशम्दः साधुरित्यर्थक "द्विवचनपरता वक्तव्या" इति वचन विनाऽन्यरीत्या तत्र अयच्चारण भवितुमहतीत्यर्थस्यव स्वीशरेग परिहरणीयति । तच्चोमयोरपि सममिति । किञ्च स्वार्धिकाना प्रकृत्यर्थे विधानेऽपि "वशरक' गर्गक' इत्यादीनां "प्रकृतितोऽविशिष्टा" इति भाध्याझरस्वारस्य कथ न भज्यते इनि विचारणीयन् । परतुमने वचनस्य सङ्गत्यर्थ तस्यावश्यमपूर्वार्थविधायकत्वे मार्गक श्वशुरक' इत्यादिभ्यस्तत्तत्तदि-प्रत्ययानाम- तीज तूतमिति । अभिमानाज तु 'उमयोऽन्यत्र' इति वार्तिकेऽत्यन्तस्त्रार्थिकस्य अवयवार्थ- अजन्तपुंलिगप्रकरणम् । पचतिरूपमित्यादिधारणेन पाठस्योपक्षणत्वादनभिधाने प्रमाणं नारतीति भावः। तय प्रत्ययान्ततयेति । उभयशब्दरयेति भावः । नित्यैवेति । 'परेऽवर उभया शब्दरत्नम्। सस्य द्विवधनाभावोऽनभिधानादावश्यक इति सदाकः । इति भाव इति । इत्यभिमान इत्यर्थः । सदीजन्ततम् । जन्तयोः। सरय-उभशब्दस्य । तावः कैयहाशयः । मूले इति भाव इति कथनमरचियो. धनायेत्याशयेनाह-त्पीति । तदीजन्नूक्तमिति । कैयटेनेति प्रतीकमुपादायोक्तभाप्यविरोधरू- पमुक्तमित्यर्थः। भावप्रकाश चेत्यर्थः । अपिनियः म्मुच्चायकः इतिहेतुलमनभिधाने बोधयति । तस्य-माघस्या सम्बन्ध- सामान्ये पष्ठी। प्वं चावयवदयारम्भमगिद्ध यविवक्षयोद्भूतावयवभेदविवक्षया वा द्विवचनमरयासाध्वे- वेति भावः । तमायकयटारायः। इति भाव इति प्रतीकमुभयसाधारणन् । तनोमयनारचि. सूचनायाह-इत्यभीति । तवीजन्तूकमिति । कमेग कैयटेनेत्यादिप्रतीकोक्तमाध्यविरोधी परेतु "स्वार्थिकाः प्रत्ययाः प्रकृतितोऽविशिष्टा भवन्ति" इत्यस्य यदागमररिभाषावदेव स्वार्थिवप्र- स्ययप्रकृतिपयांप्तधर्माःस्वार्थिकप्रत्ययान्ने तदादावनिदिश्यन्ते इत्यर्थः। प्रतिग्रहणेन स्वार्थिकपत्ययविशि- हस्य ग्रहणमिति यावद । वैशिष्टय च स्वघटितत्व, खनिष्ठविधेयनानिरूपिनोदेश्यनाश्रयघटितत्वं, स्ववि- शिष्टापटितत्वमेतत्रिनयसम्बन्धेन । सम्बन्धघटकस्ववैशिष्टय व स्खेतरत्य, स्वीयविधेयनानिरूपितोदेश्यता- ध्येतरत्वोभयसम्बन्धेन । तथाच उभशब्दग्रहणेनोभकशब्दस्यापि ग्रहणात् केऽप्युभशब्दस्य द्विवचन परत्वमेवेति सर्वादिगणे उभशम्दपाठो व्यर्थः । अत एव 'प्रकृतितोऽमिन्ना.' इत्यर्थक 'प्रकृतितोऽविशिष्टाः इनिभायं सङ्गच्छते । अराश दात प्रत्यये जरसादेशस्तु निर्दिश्यमानत्वाभावान। स्वशुरकशम्दा "राजश्वशुराद् यत्" इति यदादरतिप्रसगस्त्वनभिधानादारणीय इत्याहुः । स्वार्थिव प्रत्ययाना प्रत्यर्थे विधानेन "उभयोऽन्यत्र' इति वार्तिके पूर्वोक्तार्थकद्विवचनस्य ग्रहणेन 'उभी इत्यत्र द्विवचनपरतयाऽयचोप्राप्त्या न्यायमिद्धार्थैव "स्वार्थिकाः प्रत्ययाः प्रकृतितोऽविशिष्टा भवति इति भाष्योतिः। प्रत्ययान्ततदादौ प्रकृतिपर्याप्तधर्मारोपमोधरत्वे तु अपूर्ववचनत्वमेवास्य स्यादिति "केऽप्यन्तरेण वचन द्विवचरपरो भविष्यति" इति भाष्योक्तिरसङ्गतैव स्यात् । किञ्च प्रकृति- पर्याप्तधर्मस्य तगारोपे 'उभको' इत्यत्रायवारणातिरिक्तफलाभावेन सामान्यत: "प्रकृतितोऽविशिष्टा भव. ति" इति मायाक्षरस्वारस्यमापत्तिः । किञ्च गगंक इत्यादिशतशः प्रातिपदिकाव स्वार्थिकपत्ययाना. प्राप्ततद्धितप्रत्ययानामनभिधानझल्पनेऽतिगौरवमिति धर्मारोपकल्पनं चिन्त्यमित्यन्ये । वस्तुतस्तु "अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्ति" इति "मुपिस्थः" इनि 'सूत्रस्थमाध्योक्तपरिभा- पावचनेनैव स्वार्थिकाना प्रकृत्यर्थे विधानस्य माधनीयतया केऽप्यनरेण वचनम्" इति भाष्यासशनि- तु पूर्वोकव्याख्यानानुरोधेनोमकमात्रविषयत्वमिष्टमेव ! स्पष्टञ्चेदं तत्रैव विवरणे ति। एदश्च तस्य नभिधानेनैव वारणस्यागतिकगतिकतया तृतीयेप्टापत्तिरेवेति दिद। - ।

·४३४ सटीकटिप्पणराब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- अमित्राः' इति तु च्छान्दसत्वाद् बोद्धयम् । अव्युत्पन्नाविति । एतच्च पस्पशायां कैयटे सष्टम! एके-काशिकाकाराः । एतन्त्वं मन्ये' इत्युदात्तस्य 'उत त्वः पश्यन्' इत्य. नुदात्तस्य च दर्शनादिति भावः । एका-प्रथमः । संहितया पाठे तान्नत्वस्यास्फु- टत्वेऽपि तान्तरछेत्तव्योऽन्यथा एकश्रुत्या सहदेव पठेत् । न च तान्ते विपति- पत्तव्यम् “त्वत्त्वसमसिमेत्यनुच्चानि" इति फिट मूत्रात् । तथा च ऋड्मन्त्रः- "स्तरीरु त्वद्भवति सूत उ त्वत्" इति । वेदभाष्यकाराश्चेत्थं व्याचख्युः-वदिति सर्वनामसु पठितोऽनुदात्तोऽयमन्यपर्याय इति । जयदेवोऽपि प्रायुक्त-"सद- धरमधुरमधूनि पिवन्तम" इति । त्वत्तोऽन्यस्या अधर इति विमहः, न तु तवा- धर इति । “पश्यति दिशि दिशि रहसि भवन्तम्” इति पूर्ववाक्येन सहानन्व- यापत्तेः । नेम इति । श्रूयते च-"प्र नेमस्मिन् ददृशे सोम" इति । सम इति। तथा च श्रूयते "नभन्तामन्यके समे" । 'मानो वृकाय वृस्ये समस्मै"। "उरु. शब्दरजम् । अनन्वयापत्तेरिति । तेन हि वाक्यशेपेग कृष्णस्य संबोद्धयत्वावगत्या संयोदयस्य च युप्मदर्यत्वेनानन्वयः । पियन्तं भवन्तमिति धानन्धित भिति पोयम् । अग्न पक्षे त्व Tणस्यैनि कृष्णम्प्रति सरसीवाश्यमेतत् । अतो भवन्तमित्यनेन कृष्ण एवं प्रतिपाद्यत्येन विवक्षितः । अत एव तवास्यात्पूर्वपटितेन "अय तागन्तुमराताशिरमनुरक्तां रतागृहे दृष्ट्वा । सच्चरित गोविन्दे मनसिजमन्दे सखी प्राह ।। इति वास्ये कवाक्य भाति । युनदर्थत इति। सगर इत्योति नेपः । अनन्वितरिति । यदि युष्मदर्थ एवार विवक्षितः स्यातदा भान्तमित्यत्र यो भान्छन्दम्तत्प्रतिपाचोऽपि कृष्ण एपेति स्वीयाधरपान स्वर बाधितम् इत्यनन्यय इति भावः । मा पक्ष इति। एरम्य ता. परिमापापकरणोतमाप्यपिरोपरून चेत्यर्थः । तेन सपा रानावरदण्मयादिप्रन्या परारताः । भार. चिनचिया विपु मान्योतिस्तु प्राचामनुरोपनि योध्यम् । सम्योध्यतेजित भैरवी। भावप्रराशा ·अजन्तपुलिमप्रकरणम ४३५ भैरवी। प्यारो अघायतः समस्मात्"। "उतो समरिमन्ना" इत्यादि। "सिमः कृस्ने च शके च स्यान्मर्यादावबद्धयोः" । श्रूयते घ- "आद्रात्रो वासरतनुते सिमामै"। "उच्छुकमत्कमजते सिम- स्मात् । उभयत्रापि सिमशब्दः सर्वपर्याय इति वेदभाष्यम् । गणसूत्र इति । यद्यपि भाप्ये अष्टाध्यायीस्थे सूत्रे "अपुरि इति वक्तव्यम्" इति वात्तिक पठितं तथापि तद्गणसूत्रस्य शेपः, नतु जसि विभाषाविधायकस्य । अत' इत्यधिकृत्य जसः शीविधानात् ट वन्ताप्राप्त्यभावात् । अन्तरायामिति । प्राकाराद्वाह्यायां तदन्तर्वतिन्यां वेत्यर्थः । लिङ्गविशिष्टपरिभाषया एकादेशस्य पूर्वान्तत्वेन ग्रहणाद्वा प्राप्तियोद्धया । त्यद्, तद्, एतौ उक्तपरामर्शको। तत्राद्य. श्छान्दस इति गणरत्नकारः। तन्न "स्यश्छन्दसि बहुलम्" इति सूत्रे छन्दोग्रह- गवैयापत्तेः। एकोऽन्यार्थे प्रधाने च प्रथमे केवले तथा। साधारणे समानेऽल्पे संख्यायां च प्रयुज्यते ।। शब्दरत्नम्। इत्येवत्योदात्तानुदात्तयोनिदेश इति वोयम् । प्राप्त्यभावादिति । पू दाब्देन ग्रीत्वविशिष्टस्यैव बोधनेन तादृशार्थल्य विशेष्यत्वे एवं तत्प्रवृत्तेः । अत एव भाप्ये 'अन्तरायाम्' इति खियां सप्तम्यामेवोदाटतमिति न्तत्वमिति पक्षमित्यर्थः । न्र्देिश इति । तेन एतन्त्वमिति मूलरोक्यावेंदवाश्ययोरपप. तिरिति भार। पदार्थस्य विगेप्यत्व संज्ञा नेति यातिसर्थ इत्याशयकाह-पू:शब्देनेति । एतेन गण- सूत्रशेपत्त प्रमाणत्वमुक्तम् । अत एव-नीरूपम्य पुरोरूपार्थस्य विशेष्यत्वादेव । उदाहृतमिनि । यघटाध्यायीस्थसूत्रम्य शेष स्यात्तदा जस्परकप्रयोगमेव कुर्यात् । सप्तम्यामेति अष्टाध्या- योस्थसूत्रशेषत्वेऽप्यपुर इति वक्तव्येऽपुरीतिसमुदायोपादानेन सप्तम्युपादानेन चान्तरस्याः वेदे विचार्यम् । अत एवावश्यक इति मन्यैरतम् । अत्र पक्षे इत्यनेनारुचिः सूचिता । तान्तस्यान्यार्थस्य प्रयोगेऽपि तस्य स्वनामत्वे मानाभावो बहुसमतत्व च । अमच तु प्रागुरीत्या नेष्ट एवेति। प्राप्त्यभावादितीति । प्रररणापेक्षया लिङ्गस्य बलवत्वादिति भावः । पू.शब्दार्थस्य विशेष्यत्वे सशा नैति वाटिकार्थः स च खियामेव । तेन तद्विशिष्टस्यैव बोधनेन तत्यागे मानाभावाद । तदाह- स्त्रीत्येति । गणसूतशेषत्वे प्रमाण धनयितु स्वोक्तार्थे मानमाह-अत एवेति । तादृशार्थस्य विशेष्य- वाङ्गीकारादेवेत्यर्थः । यदि तु तदर्थमात्र विशेष्यतेष्टा स्यात्तर्हि तथा नोदाहृन स्यादिति भावः । सप्त. म्यामेति । एतेन सत्यभिधानेऽन्तरस्याः पुर श्रागत इत्यादि मवत्यैवेनि ध्वनितम् । एव च यदि ताशार्थस्य विशेष्यत्वे एवेति । पू पदप्रयोज्या या स्त्रीखावा उन्ना धर्मिता तादृशमितानि- रुपितप्रकारताप्रयोजकान्तराराम्दे एव निषेधप्रवृत्तरित्यर्थः। स्रीवलिङ्गावच्छिन्नपू पदप्रयोग्यधर्मितानि. रूपितप्रकारताप्रयोन्कैनरस्यैव अन्तरशब्दस्य "अन्तरं बहियोगोपच्यानयो.” इति गगसूत्रे ग्रहणमिति भावः । वस्तुनरंतु 'अपुरि' इत्यस्य पू:शब्दार्थस्य विशेष्यत्वे नेति व्याख्यानमि ते स्त्रीत्वविशिष्टपू.- मार्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारताप्रयोजतिर 'अन्नर' शब्दस्य गगसूत्रे म्हणमिति अन्तरायां नग- याम्' इत्यस्य सिद्धिरिति बोध्यम् । - भावप्रकाशा - - - सरला।

·४३६ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- स्वाभिधेयेति । स्वस्य पूर्वादिशब्दस्याभिधेयेनापेक्ष्यमाणस्यावधेनियम इत्यर्थः । 'दिशः सपत्नी भव दक्षिणस्या' इत्यादावपि व्यवस्थाऽस्त्येव; सन्दरतम् । भावः । केवल इति । असहाय इत्यर्थः । स्वाभिधेयापेक्षावधीति समस्तपाठं व्याचटे-स्वस्येत्यादि । अपेक्षेति कर्मणि घन् । व्यवस्था ऽस्त्येवेति । पूर्वादिशब्दैरैकस्या एवं दिश उपाधिकृतभेदस्य प्रतिपादनम् । भैरवी। पुर आगत इति भवत्येति तात्पर्यम् । अनहाय इति । एतदर्थक एकशब्द “एकाकिभि. क्षुद्र- कैर्जितम्" इत्यत्र प्रसिद्धः । समस्तपाठमिति । क्वचित्तु स्वाभियेयापेक्षोऽवधिनियम इत्यसमस्तपाठः । तनापेक्षशब्द कर्मघमन्तो अधिशब्दार्थविशेषणं यदि विवक्षितं, तदा सापेक्षत्वेन समासानुपपत्तिः । निय. मशब्दार्थस्य विशेष्यत्वे त्वनन्वय इति दूपणम्पविहृतम् । अपेक्षशब्दापधिशब्दयो. कर्मधार- योत्तरनियमपदेन पष्ठीतत्पुरप इति भावः । कर्मणोति । "अकर्तरि च कारके" इति सूत्रेणेत्या. दि। ननु व्यवस्थायामित्यसङ्गतम् । व्यवस्थाप्रवृत्तिनिमित्तकत्वं हि दिवशदत्वमित्यर्थः स्यात् स त्वयुक्त, तस्या. प्रतिनिमित्तत्वाभावात् । दिग्वाचकशब्दत्वस्यव दिक्शदत्वेन सुप्रसिद्धत्वात्। अत एव "दिङ्नामान्यन्तराले" इति सूत्र सङ्गच्छत इत्यत आह--पूर्वादिश. दैरिति । एक्स्या एवेति । सा च आकाशवदेकरेति तर्कशास्त्रे प्रसिद्धम् । भेदस्येति । कल्पि- भावप्रराशा गगसूत्रशेपरवमिष्टं न स्यात्तीपुर इत्युक्त्यैव सल्लाभेन शीभावादिष्यावृत्निसिद्धावपुरीत्युक्तिस्तथोदा- हरण च युक्त स्यादिति गूढाकृतम् । असहाये इति । एकाविभि क्षुद्रजितमिरयादी तथा प्रयोगा- दिति भावः । एतेन केवल शम्दस्यानेकार्थवादन्यात्वमपि स्यादित्यपास्तम् । स्पष्टं चे "गान्ता पट" शयन भाष्ये। समस्तेति। तेन समपेक्षते तेन वाऽपेदयते स स्वामियापेक्ष नियमे हिशेषणमपिधारा अधिशम्दस्य नित्यमापेक्षत्वान्न समासानु पपत्तिरिति व्यस्त: पाठ इति , या स चासाववपिनियम- ३२ति समस्त. पाठ उपपत्तिरतरीत्येवेति प्रवाशक्तिश्चापेक्ष्यमाणोऽवधैर्नियम इति स्नायरोतिश्चापास्ता। अवषिविशेपगत्वेन समातत्वे दोपरेशामावाद । मा वावधीरयन्तमुपाचम् । नियमेनावधिसापेक्षेमें वर्तमानाना पूर्वादीनामित्या ग्यवस्थायामित्यस्येति भावः । कर्मगीति। 'भकर्तरि त्यनेनति मारः। ननु व्यवरथाप्रतिनिमित्तरत्व व्यवस्थासदत्वम्। नेवं दिशि वर्तमानेषु। तथासनि “दिवशम्देभ्यः सप्त मी परमीत्यादौ दिवशम्दावेन व्यवहारानुपपः। दिग्वायम्भमनिनिमिचकरव दिदिक्शासम्। न च विशेभ्यतया दिश्योपयस्वमेव तत्वम् । रमणीया दिगियावावप्पलात्यापतः। दिग्भ्य इत्येव सिमें शप्रणानश्यापत्तेचैत्यमातिप्रारणे फेयटहरदगापरते. । दिग्नामानीत्यत्र "दशिगोपत्र पुष. मावोन प्राप्नोति समानायामारतायभाषितस्वरमा माश्यन्नरे चैनौ या दक्षिण पूर्वेति दिन भी, दक्षिण पूर्व इतिम्यवस्थाशम्मी सदिमबनान्न पनि पुपारः" इति भाप्यसन्दम्यवस्था निमियो यो न भवति स्वमाया एत्र यो निति यावे यरूपम्पतितितिनिमितनिरपशो यो दिशो बापर पूारिशदास दिसा: इरपामपणाच। पंच दिशि वर्तमानाः पूदियो निमिपतर निरपेशा, देशापयोस्तु प्यवरणारेशमाणिनिमिता इति मनमपुरमा मार-पादीति । प्रायसमिति शेषः । झा व भेदरलेपनम् । परम्पा एपेति । साहिति मारः। पगि पनिति । पायनियमावरिमा मनोदशेनानिलिममा । Rite TREसार यसपानि Ratrior. .

·श्रजन्तपुलिगप्रकरणम । शब्दरतम् । उपाधिश्च पृथ्वीमध्य, तत्प्रान्तयत्तिनश्यत्यास पर्वताचा रामायणे किष्किन्धायां सुपीवण मध्यदे. भैरवी। तस्येति शेप. । ननु पृथिवीमध्यम्यारधित्यमप्रसिद्धम् हरिवंशादी पर्वतानामेव चतुर्णामर- धित्वम्य प्रसिद्धत्वादत आह-रामायण इति । मध्यदेशावधिकस्यैवेति । विन्ध्यहिमाचलयोमध्य- भावप्रकाशा पताश्चेति । तथा च हरिवशे वाराहे- मध्ये पृथिव्याः सौवर्णमक्येन्मेरुपर्वतम् । शनयोजनविस्तार सइव च समुच्छयात् ।। प्राची दिशमयो गत्वा चकरोदयपर्वते । शतयोननविस्तार तावत्तिगुणमायतम् ।। वृत्ता पाच विभाग तु दक्षिणायामयो दिशि । चकार पर्वतं दिव्य सर्वशञ्चनराजनम् ।। एक त सूर्यसकारामेक्तः शशिमनिमम् । स निमच्छुशुभेजीव द्वौ वर्गों पर्वतोत्तमः ।। तेजमा युगपदयाप्त सूर्याचन्द्रममोरिव । दिर याम्या प्रतिष्ठाप्य प्रतीची दिशमागमत् ।। अकरोता शैलेन्द्र शनयोजनमुच्छितम् । प्रतीच्या स विधिः कृत्वा पर्वतान् ज्वलनाउज्वलान् ।। गुणोत्तरानुत्तरस्या स न्यवेशयदग्रतः। ततः सौम्यगिरि सौम्यमन्तरिक्षपमागतः।। रवमधातुप्रतिच्छामरोद्भास्वरोपमम् । इति । मनूदयावनादिसनिहितदिशा पूर्वादित्वमित्येवान्यत्र प्रसिद्धमिति मध्यग्रहणे न मानमत अाह- रामायणे इति । भय मावः-माल्यवति पवते स्थित्वा सुत्र वेग श्रीरामचन्द्रादिसनिधी सीतान्वेषणाय प्रेग्यमाणान् स्वसैनिकान्वितनीनसुषेणशतवल्ल्यादीन्वानरयूथपालप्रति पूर्वादिदिक्चतुष्टयस्वरूपसूचन पूर्वक तत्र तत्रान्वेषण क र्यमित्युक्तम् । तथाहि- अधिगच्छ दिश पूर्वा सशैलवनकाननाम् । तर सीता च वैदेही निलयं रावणस्य च ॥ मार्ग गिरिदुर्गपु वनेषु च नदीपु च । नदी भागीरथी रम्या सरयू कौशिकी तथा । कालिन्दो यमुना रम्या यामुनं च महागिरिम् । सरस्वती च सिन्धु च शोग मगिनिमोदकम् ।। मही काल नदी चापि शैलकाननशोभिताम् । ब्रह्ममालाविदेहाश्च मालवानकाशिकोसलान् ॥ मागधाश्च महापामान् पुण्डारत्वशास्तथैव च । भूमिं च कोशकराणां भूमि च रजनाफरमाइति। 1 । तथा- दक्षिणा प्रेषयामास वानरानभिनक्षिनान् । सहसशिरस विन्ध्यं नानाद्रुमलतायुतम् ।। नर्मदा च नदी रम्या महोरगनिषेविताम् । ततो गोदावरी रम्या कृष्णवेणी महानदीम् ॥ मेखलानुकनाश्चैव दशार्गनगराण्यपि । श्राबवनीमवन्ती च सर्वमेवानुपश्यत ।। विदर्भानुष्टिकाश्चैव रम्यान्महिपकानपि । तथा मत्स्यकनिङ्गाश्च कौशिकाश्च समन्तनः ।। अन्वीक्ष्य दण्डकारण्य मपर्वतनदीगुहम् । नदी गोदावरी चैद सर्वमेवानुपश्यन ॥ इति । तथा-- ऋषिपुत्राश्च तासर्वान्प्रतीचीमादिशदिशम् । सौराष्ट्रान्सहवाल्होकाश्चन्द्रचिवास्तथैव च ॥ स्फसाजनपदान् रम्यान्विपुलानि पुराणि च । पुन्नागगहन कुशिवकुलोद्दालकाकुलम्॥ तथा तरसण्डाश्च मार्गध्व हरिपुवा. ॥ इति । तथा- दिश युदीची विक्रान्तहिमशैगवनसिकाम् । सर्वत परिमार्गध रामपरना यशस्विनीम् ॥ तब म्हच्छान्पुनिन्दाश्च शूरसेनास्तथैव च । प्रस्थगन् भरतांश्चैत्र दुरुश्च मह मद्रकैः ।। काम्बोजयवनाश्चेव शशनां पत्तनानि च ॥ इति । अत्र तीर्थादयः । ननु मेरोः पूर्वदिगवस्थितोदयाचलपर्यन्तमन्वेष्टु प्रेषितान् वानरान्प्रति मरोदक्षि णदिगवस्थितभागीरप्यादिनदीपवत पन्वेषणविधान कथमुपरधने इति वे ? विन्ध्यहिमाचलमध्य देशवार्यावविश्या प्राध्यादिविभागोत्र विवक्षितो नतु मेपेक्षया स्वावस्थितमाल्यादपेक्षया वेति न..

·%3D ४३ सटीकाटेप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां-- प्रसिद्धत्वात्तु नावधिवाची शब्दः प्रयुज्यते । न च संज्ञात्यान्निषेधः आधुनिक शब्दरत्नम् शावधिकस्यैव दिग्विभागस्योक्तः । पृथ्वीमध्यं च मध्याहस्र्यसंयोगिदेशः । एवं च तन्मध्यभागावधिकोदयाचलादिपर्यन्तदेशरूपोपाधिविशिष्टदिशि पूर्वादिशब्दानां वत्तच्छब्दं प्रवृत्तिनिमित्तीकृत्य प्रवृत्तिरित्युपाध्यन्तर्गततया व्यवस्थाऽस्त्येव । उदयाचलपर्यन्तरूपो. पास्तदभिधेयस्य तदाकाहत्वं चास्त्येव ! मध्याहसूर्यसंयोगिदेशात्तत्सम्मुखदेश उदछ । तत्पृष्ठस्थदेशश्च दक्षिणा । मध्याह्ने सूर्यस्योदङ्मुखत्वात् । स्पष्टं चेदं हेलारानीये । व्यव. स्थायामिति च विषयसप्तमोति भावः, तदाह-प्रसिद्धत्वादिति । देशमृत्तीनां तत्सदव. धिकोदयाचलसंनिहितत्यादि प्रवृत्तिनिमिसमित्यादि बोध्यम् । आधुनिकसंकेतो हीति। असंज्ञापनसामर्थ्यात् ; अन्यथा सादीनां केवलरूढत्वेनेन्द्रादिपदानामिव रूढत्वरूपस. भरवी। देश आर्यावर्तेति, तदपेक्षया स्वावस्थित्यधिकरणमाल्यवदपेक्षया वेत्यर्थः । यत्र यस्यावस्थि- विस्तदपेक्षया मध्यत्यव्यवहारो हि लौकिकन्यवहार एवं अत आह-पृथिवीमध्यञ्चेति । एवन-सुप्रीवकृतभेदप्रतिपादने च । तन्मध्यमागेति । स्वावस्थिती मध्यान्हसूर्यसंयोगिदेशभिग्नो मध्यदेशरूपो भाग इत्यर्थः । उदयाचलादोति। आदिना अस्ताचलपरिग्रह । पूर्वादिधम्दानामिति । दिग्याचानामिति शेषः । व्यवस्थापक्षणपटनायाह-उदयाचलेति । तदाकाशवश्चेति । चो देती यतस्तदाकाहत्यमतो व्यवस्थाऽम्त्येत्यन्वयः । तहसम्मुसेति । तत्कालिरसूर्यसम्मुसे- त्यर्थः । शहत्तीनामिति । पूर्वादिशब्दानामिति शेषः। ननु रूम्या ये शदेरा प्रतिपाद्यन्ते ते संज्ञाशब्दा योन्द्रादिशन्दा । एतेपात्र सदापेक्षया प्रतिनिमितमन्यदेव वाच्यम्, अन्य- था शब्दरूपप्रवृत्तिनिर्मितभेदादिन्द्रशादिशन्दानाम्पर्यायवाचकतानुरपत्ति । एकस्य धर्मस्य प्रतिनिमित्तत्ये हि तदिति पूर्वादिशब्दभिन्न किम्प्रतिनिमित्त तेषाम् इत्यामासायामाह- देशवृत्तीनामिति । वितरवेनेति । अत्र फेवरेत्यनेन योगरुडत्यादिव्याच्छेद । इन्द्रादिपदाना. भायप्रकाश। दोप इति । तमेव मध्यन्हे सूर्यसयोग इत्याr-पृथ्वीति । एपेति । तरतरत्नभेदप्रनिगदने चेत्यर्थः। तदिति । मध्यान्दसूयंस योगिरूप इत्यर्थः। भादिना अस्ताचनसदेशानां परिपःशम्दानामिति । दिगाचानामित्यर्थः । नन्वेवमरि रासगासम्मय इति कथं सान हि तदरपितापयनशम्य पुनरवध्य. तराप दास्तीत्यत माद-उदयेति । सावन्मावस्येत्यर्थः । आमहत्त्वचेति । यो देती यतस्तदारसत्य. ममः सेति तानुरश्चिापि नेति भावः । या, गततया व्याम्यति । तया मयांया भपि भनेन ध्यवरथाविषयस्यामाऽस्येवेत्यर्थः । नन्वेवमपि मूनोज पक्षानुपातिरत भाद-उदयेति । तथा Far नुपातिमिति मायः । संपुरोति । सामालियमूर्य समुपेत्यर्थः । नन्दतारका पस्योपपदक सामधिनिनिसन म्यवस्थाप्रधिनिमित्तामापरतदयस्य वा माह-व्ययम्पति । पृमीना. मिति । पूर्वादोन पि.सनिहितत्वादीति ।म दिनामिनि भाष्परिरोधी निरः । मनुपायोपा मश, भा पवारगर दादीनां महागुपन्। गोनेपुरा प्रतिनिधि, नयादीना पायतानापट, मिममम निनियार । माघ मुमम युग्मन मार--सीति । तया पान्या सागरा तगामध्यदिन सामयामिति मयः हार-अन्ययेति । नरेलादेन योगकारतो सार अनभिवृक्षसे पानोरमा विगिरिपिनी विमा नियमावि AREATREATM पार । प्रर. विनिमिछमियादीसि । मासे पर- मम पिानाम् "AAPE प्रामु का विमुस्"ि नाममा पारIREET दशERam सम्म ·४३६ अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । संकेतो हि संज्ञा । नच दिक्षु सा ऽस्ति इति अस्तातिप्रकरणे कैयटहरदत्ता- दयः । अत्र दिक्षु चिरंतनः, कुरुपु तु आधुनिकः सङ्केत इत्यत्र व्याख्यातृवचः नमेव प्रमाणम् । एतेन 'विश्वेषां देवानाम्' इति व्याख्यातम् । वेदप्रति- दत्वात् । देवगणविशेषे विश्वशन्दस्याधुनि सङ्केवाभावात । दक्षिगा गाथका इति । इहामुकरमात कुशला इति अवध्यन्वयसम्भवेऽपि तन्नियमो नास्तीति भावः । अघरे ताम्बू ठरागः, उत्तरे प्रत्युत्तरे च शक इत्यपि प्रत्युदाहतेव्यम् । कथं वर्हि "तथा परेषां युधि च" इति कालिदासः, "अपरे प्रत्यवतिष्ठन्ते" इत्यादि च? अत्राहुः-देशवाचितया व्यवस्थाविषययारेव परापाशब्दयोरुपचा. रान्छत्री प्रतिवादिनि च प्रयोगः । न चैवमुपसर्जनता । न हि लाक्षणिकत्वमुप- सर्जनत्वम् , किं तु स्वार्थविशिष्टायान्तरसंक्रमः । स च समासादिवृत्तावेव । अत शब्दरत्नम्। जात्यस्प सत्र सत्यात्तासङ्गतिः स्पष्टैवेति भावः । व्याख्यारिति । कैयटादीत्ययः । माधुनिकसंकेताभावादिति । किं स्वैश्वर एपेति भावः । यदि तमोत्कर्षस्यावधिमापे. क्षत्वाद् व्यवस्थाऽस्तोत्याग्रहस्तदा प्रत्युदाहरगान्तरमाह-अधरे इत्यादि । अवापि से ज्ञात्वं मत्याह -उत्तरे इत्यादि । उपचारादिति । तत्वारोपादिति भावः अर्थान्तरसंक्रम इति । स्वार्थविशिष्टान्तिरयोध सत्यमित्यर्थः । इदं च नितश्व भैरपी। - भावप्रकाशा मिति । अनेन शब्दस्वरूपातिरिक्त प्रवृत्तिनिमित्तमिति ध्वनितम् । आधुनिकपड़ेनम्यो तु शब्दम्वरूपमेव प्रवृत्तिनिमित्तमिति भावः । नन्याधुनिकसंकेवाभावेऽप चिरन्तनसङ्केता- भावात्स्यमेतदत माह-किन्वैश्वरेति। तत्र-दक्षिणा गाथका इत्यत्र । भाग्रह इति । अनेन नियमा- भावो दर्शितः । ननूपचारो हि लक्षणा, सा च शस्यतावच्छेदकारोपरूोति कथम्प्रकृते सा इत्यत आह-नवेति । देशानष्टपूर्वोक्तशस्यतावच्छेदकारोगदित्यर्थः । मूले--स्वार्थविशिष्टान्ति. रेत्यादि । स्वार्थविशिष्टं यदर्थान्तरन्तद्विशेष्यप्रतीतिजनकत्वमेवोपसर्जनत्वन्नतु लाक्षणिकत्व- आइ-कैयटादीति।अादिनाहरदत्तमग्रह । ननु आधुनिकसकेताभावेऽपि चिन्तनसंकेताभावान्न स्यात् , सूत्र सशायामिति पर्युदासादत पाह-किन्त्विति । तति । दक्षिणा गाधका इत्यत्रेत्यर्थः । यदि 'आ- ग्रहः' इत्याभ्यामिद सूचित-जन्नियमाभावेन तस्य प्रत्युदाहरणत्व युक्तमेवेति। मत्वेति । अनेन द्वितीयमपि नवेति सूचितम् । तत्वारोपादिति । देशनिष्ठपूर्वोक्त शस्यतावच्छेदकारोपादित्यर्थः । इयमेव च सरला। पाश्चात्याना "दक्षिणाभिमुखः सन् श्राद्धादिविषि कुर्यात् ' 'इत्यादिविधीना क्रोमशक्यत्वमेव स्यादिति दिग्वाचकपूर्वादिपदानां यत् प्रवृत्तिनिमितमुक मूले तद् देशगचिना बोध्यम्, देशवाचक दिशब्दानां यदुक्तं तद् दिग्वाविना बोद्धव्यमिति । मयाइसूर्यसंयोगिदेशावधिकोदयाचनसन्निहितादिदेवोपा यवछिन्नलस्य दिग्धमत्वेन तत्तदवधिकोदयाचनसन्निहितवादेशधर्मत्वेन यथानुनमेव विदेशवाचिना पूर्वादिशब्दाना प्रवृत्तिनिमित्चमुचितम् । 'प्रयागार काशी पूर्वा' इत्यादौ पूर्वादिशब्दा देशवाचका तत्तवधिकोदयाचलसन्निहितत्वादिधर्मविशिष्टदेशस्यैव बोध्यमानत्वात् । मध्याहस्य देशमैदेन भेदाद् तात्कालिकसूर्यसयोगिदेशभेदस्य आवश्यरवेन तदवधिकोदयाचनसन्निहितादिदेशरूपोपाधेर्मदाद् सदवच्छिन्नप्राच्यादिदिशा भेदेन न दाक्षिणात्यादीना पूर्वोक्तविध्यनुष्ठानाशयमिति । मोखरदोपके द्रष्टव्यः। नि- ·सटाकाटप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- एव भूवादिसूत्र "एतान्यपीति-एतत्प्रतिपाद्यानि वस्तूनीत्यर्थ" इति कैयटोक्तिः सङ्गच्छते । वस्तुतस्तु परापरशब्दयोर्देशान्तरनिष्टत्वादिकमेवार्थः, शत्रुत्वादिक तु आथिकोऽथः । मसंज्ञायां किम् ? उत्तराः कुरवः । सुमेरुमवधिमपेक्ष्य कुरु. - शब्दरत्नम् । तत्प्रत्ययात्" इति सूत्रे भाष्ये ध्वनितम् । मेवार्थ इति । देशवदयमपि तच्छक्य इ. त्यर्थः । तुल्यन्यायादेतच्छन्दस्यापि कैयटोक्तार्थः शक्य इति ध्वनितम् । सुमेरुमिति । भैरवी। भाव. मिति । अन्न भाष्यीयप्रयोग एव प्रमाणमित्याह-एतान्यपीतीति। अत्रैतच्छन्दस्यैतत्प्रतिपा- धवस्तुनि रक्षणायामपि त्यदाद्यत्वस्य दर्शनेन लाक्षणिकत्वमुपसर्जनत्वव्यवहारनियामपन्नेति । स्वार्थविशिष्टेत्यस्योपसर्जनपदार्थत्वमाप भाष्यकारसम्मतमिति सूचयन्ताह--- इदन्चेति। तत्र हि निधो विकारावयवार्थक. प्रत्ययम्तस्माद्विकारावयवार्थको मिदेव यथा स्या. दित्यर्थ सूत्रम् इति प्रयोजन तस्य सूत्रस्य उक्त्वा "समुदाये दृष्टा. शब्दा अवयवेऽपि वर्तन्ते" इति न्यायेन विकारविकारेऽपि प्राथमिकप्रत्ययान्तस्य प्रकृतिर्भविष्यति इति सूनन्नि-प्रयो. जनमित्यभिधाय प्रकृतिवाचकस्य शब्दस्य यापि प्रथमविकारे प्रवृत्तिरस्ति, तथापि प्रकृति- प्रकृतिकप्रत्ययान्तस्यापि प्रवृत्तिरस्तीति ततो विकारे प्रत्ययः प्राप्नोति इत्याशयानभिधाना- ततो न भविष्यतीति । अभिधाने हि सत्यन्यतोऽपि मयट् न प्राप्नोति-वल्मस्य विकार इति । यद्यनमिधानन्नानीयते, तदा "जितश्च तत्प्रत्ययात्" इति सूत्रमपनीय बत्वमयादिनि- वृत्यर्थन्तत्प्रत्ययान्ताल्लुग्भवतीत्युक्त्वा यदि लुरु क्रियते पालाशी समिदिति न सिध्यति । पत्र पराशशब्दात् 'पराशादिभ्यो वा इत्यम्, तदन्ताद्विकारे मर्याट तस्य लुकि अनुपस- जनरक्षण इकारो न प्राप्नोतीति दूपणाभिधाय मा देवमन योऽशुपमर्जनमित्येय गृहमाण- विशेषणमनुपसर्जनादित्येतदिति पूर्वपक्षिणोत्तम् । इह तर्हि दोप स्यात्काशस्निना प्रोता मीमांसा कामकृत्स्नी, तामधीते बाराहरस्ना ग्रामणी। अग्राणन्तादितीकारः स्यारास्मा. दस्तु अनभिधानादित्येवेति भाप्ये उत्तम् । अनेन भाप्यमन्यन स्वार्य विशिष्टार्थान्तरयोधक त्वमुपसर्जनत्वमिति ध्यनितमित्यर्थः । अयमपीनि। पूर्यादिशब्दागान्दिशि दिगच्छिन्ने । स्वभावतो त्या देशो यथा शस्यस्तथा देशान्तीनिष्टत्वविशिष्टत्वविशिष्टस्यापि विगर. तिया सोऽपि शक्य एवत्यर्थः । तुल्यन्यायादिति । यथा परदिगलिनदेने वर्तमानाना सणां दिगच्छिन्नरपेन परसदस्य मुख्या यक्ति शक्तिरेय, तथा सरनाम एतच्छन्दम्य बुद्धिस्यततया तत्र केपटोक्ताय शक्तिरेयास्तु न रक्षणाया अयमर इति भाव । सक्षणेत्यन्यत्र सम् । योधकरयमिति । तयोपपादित माया । लेग लागि सर्वनाममायामिति प्रसार स्वारस्यामूिल चियमिति रनायरोतमपारतम् । क्षयमपीति । बाम मोपत नाहि. प्यारापारम्याधिनतु सम्पातिरतिमाः। प्यनितमिति : गटासानिदिw. रियायधपियस्याय, शिक्षा सतावासमारपोरयपय मा तिर gfternपारि मनापामावादमट पिरियन स्थायिनियन्तिायोपरत्यमिति। पानरूलिपरि FANAREE RetraRITE प्रापोर histrit str. ris HARATनियम कर refrairaftine REMRTMEN AREE' Ar इति। भावप्रकाशा - ·उकम् । आश्वनायनमाझगे ऽष्टमपश्चिमायामर्थन प्राच्या दिशि वसवो देवा इति चतुर्दशे सण्डे इत्यर्थः। उदीच्या अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । पूत्तरशब्दो वर्त्तते इत्यस्तीह व्यवस्था। किं तु आधुनिकसङ्केतोऽयमित्याहुः । "स्वमशातिधनारयायाम्" । श्रात्मात्मीयज्ञातिधनवाची स्वशब्दः, तत्र झाविधनयोः पर्यंदासातआत्माआत्मीयौ परिशिष्टावित्याशयेनव्याचष्टे-आत्मीया इत्यर्थः, आत्मान इति वेति । यत्त्वाहुः-आत्मनि स्वशब्दो नपुंसकः, तेन स्वे स्वा इत्युदाहरणं तत्र न सम्भवतीति । तचिन्त्यम् । आत्मन्यपि स्वशब्दस्य पुंस्त्वान् । विभापा जसि” इति प्रकरणे "स्वमात्मीये" इत्येव वक्तव्ये गुरुनिर्देशं कुर्वतः सूत्रमारस्यैवात्र प्रमाणत्वात् । यदपि स्वोक्तेऽर्थे उपष्टम्भार्थ- स्वो ज्ञातावात्मनि म्वं त्रिष्वात्मीये स्वोऽस्त्रियां धने। इति अमरसिंहोक्तिमाहुः । तदपि चिन्त्यम । कोशे हि आत्मनीति पूर्वा- न्वयि । स्वमिति तु उत्तरान्वयि । तथा च हेमचन्द्रः- शब्दरत्नम् । हिमवानाधिरिति तु "ये केचन परेण हिमवन्तं जनपदा उत्तरकुरव उत्तरमदा" इति ऐत. रेयमाहाणे श्रूयते । उत्तरा इत्यस्य तन्नामान इत्यर्थस्तदाह-आधुनिकेति। "उत्त- राः कुरवो दक्षिगान् कुरूनपेक्ष्योत्तरा उच्यन्ते' इति तु कपिञ्जलाधिकरणे शावरमाध्ये हेमचन्द्र इति । कोशयोरविरोधे सम्भवति विरोधो न न्याय्य इति भावः । यदि हिमवानवपिरिति । अस्य श्रूयत इत्यत्रान्वय । छ श्रूयत इत्याकालायामाह-येकेचनेति । ऐतरेयवाह्मणमाश्वलायनानाम् । तत्र परेणेति एनबन्तम, उदीच्यादिशि हिमवन्तम्परेण हि. मवत्परमागे जनपदा मामविशेषा उत्तरकुरुनामकाः उत्तरमद्रनामका इत्यर्थः । आधुनिकसंके- तत्वं व्यवस्थाविषयत्वञ्च स्पष्टयति-उत्तरा इत्यादिना। सम्भवतीति । शमन्तात्सप्ठमी, अमर इति शेषः । एतेन तत्र भिन्नार्थत्वकल्पनमन्याय्यमिति बोधनेऽपि न क्षतिरित्यपास्तम् । तत्पक्षे तथैवान पक्षे एवमेवेति साम्येन दृष्टान्तसङ्गतेरिति भावः रिति । अस्य श्रूयते इत्यत्रान्वयः । क्वेत्याशङ्कायामाइ-येकेवन परेणहिमवन्तमिति । ऐतरेयेति । दिशि हिमवन्तं परेण हिमवत्पर्वतपरभागे जनपदा ग्रामविशेषा उत्तरकुरुनामकाः उत्तरमद्रनाम काः सन्ति त्या राजानो विराशिशम्देन व्यवहियन्ते इति विद्यारण्यस्वामिनः । तुशब्द एतावदैलक्षण्यसूचन. द्वाराबशिष्टसाम्यसूचकः । तथा हि तत्रैवार्थ नमस्याधुवाया प्रतिष्ठाया दिशि साध्याश्चेत्यायुक्त्वा तरमा. दस्या ध्रुवाया मध्यमाया प्रतिष्ठाया दिशि ये के चैत्युक्तम् । मध्यमादिस मध्यदेशः स प्राध्यादिभिः सर्वाभिरपेक्षत्वेन ध्रुवो भवति तदपेश्यैव पूर्वा पश्चिमेत्यादिन्यवहारः, स च देशः सर्वेषा वैदिकानामाश्रय इति स्वामिनः। अत एव सण्डमिन्द्रस्य प्रजापतित्राभिषेकादूर्ध्व दिग्भेदेन देवविशेषैरभिरेकः कृतस्तत्र प्राच्या दिश्यभिषेक दर्शयतीत्यवतारितमिति भावः। इति विति । एकादशे प्रथमपादे "बहुवचनेन मर्वप्राप्तर्विकल्प: स्यात् इति सूत्रे बहुवचनस्यैकस्य व्यादिसंख्यावाचकत्वे भनेकार्थनापत्तिमुक्त्वा बहुत्वेन तत्र उच्यन्ते न तत्तद्रूपेणेत्यैव निरस्य "नवापेक्षिमेतद् बधिकमिति। यदेव हि बहुतदेवान्यदपैयाऽबहु भवति । सत्यमेव, यत्तु यदपेक्ष्य बहु न तदेवान्यदपेक्ष्याबहु । तद्यथाउत्तराः कुरवो दक्षिगान् कुरूनपेक्ष्योत्तरा न च ततोऽन्ये उत्तरा देशा न सन्ति । अथ च नियतापेशवादुत्तरत्व न जहति । एव त्रिप्र. भृतयो द्वित्वमपेक्ष्य बहुत्वं लभन्ते । न च ते कदाचिदवइवः"- इत्युक्त तत्रेति भावः। समस्तीति । अमरे इति शेषः । तथा च मिन्न पाल्पनं तत्रा याय्यमिति भावः। सनष्टापत्तेराह- भैरवी । भावप्रकाश T अव. - इत्युच्यने ·४४२ सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- द्यौः स्वर्गनभसोः यो ज्ञात्यात्मनोः स्वं निजे धने ।। इति । मेदिनीकारोऽपि- स्वः स्यात्स्यात्मनि ज्ञातौ त्रिष्वात्मीयेऽस्त्रियां धने ॥ इति । तामात स्वे स्वा इत्यस्यात्मान इति विवरणं सम्यगेवेति स्थितम् ।। शातिधनवाचिनस्त्विति । ताच्छील्ये णिनिना ज्ञातिधनयोरपि आत्मीयत्वं पुरस्कृत्य प्रवृत्तौ सर्वनामता ऽस्त्येवेति ध्वनयति। एतदर्थमेव हि सूत्रे आख्या- शब्दरतम्। तु एवमन्वये- स्वी ज्ञातावात्मनि धने त्वस्वी आत्मीयके त्रिषु । इति पाटेनैव सिद्ध त्रिः स्वाहा वैयपित्तः । बन्धुक्यन्धूभवदेतदस्या मुखे दुनाऽनेन सहोजिहाना । रागधिया शक्यौवनीयां स्वमाह सन्ध्यामधरोष्ठलेखा ॥ १।। इति श्रीहरिलोके आत्मानमित्यर्थकम्वमित्यस्य बन्धकान्धूमवदिति विशेषणेन च नपुंसकत्वमस्तीत्युच्यते तहस्त, मेदिन्यादिप्रामाण्यात्पुरिएशोऽप्यस्त्येधेति स्व त्या इत्यु- दाहरणं न सम्भवतीति प्राचीनोक्तिरसरतैवेति धनयवाह-विचरणं सम्यगेवेति । पतदर्थमेवेति । एतदर्थमपीत्यर्थः । धनत्वेगात्मीयस्य बोधो माभूदित्यर्थ चेत्यपि भरवी। ध्वनितम् । आपत्ते रिति । अस्य अत कात्मनि स्थमित्यन्ययो नेति शेपः । भरया:-दमयन्त्या, मुखेन्दुना-मुसचन्द्रेण सहैव, उज्जिदाना-उदयम्प्रासा, अधरोष्टलेसा रेसाकारोऽधरोष्ठ, रागशिप'- स्वनिएरतिमशोभया, बन्धूक मध्यान्हविरसितम्पुष्पं, तम्य बन्धु, समभवत् । अतिमायेन तत्समारतमिति यावत् । स्पमात्मान गोदापयौवनस्य सम्बन्धिी सन्ध्याम् अहमेव सन्ध्येति योधयति । पाल्पस्यान्ते तारण्यादी अधरोटेऽधिया रतिमा भवतीति प्रसिद्धम् । मान्यामहणम्य प्रयोजनान्तरसम्भादेतदर्थमेपेत्येवसरोऽनुपपन इत्याशयादाह-En- पीमि । पर्युदाससमय वास्योपादानेन तदर्थयोधनापेक्षया साक्षादोध्यार्यवायदोपादा. भावप्रराशा ·भैरवी। अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ग्रहणं कृतम् । "अन्तरं यहि गोषसंव्यानयो" । पहिरित्यनाटो देशो याचं चोच्यते । तन्नाद्यमर्थ गृहीत्वा ऽऽह-याह्या इत्यर्थ इति । द्वितीये तु आभ्यन्तरा इत्यर्थो यो. द्धचः। यायेन हि आभ्यतरस्य योगोऽस्ति । अथद्वयमप्याकरे स्थितम् । उप. संव्यानशब्दोऽपि करणव्युत्पत्त्योत्तरोयपरः, कर्मव्युत्पत्त्या त्वन्तरोयपरः । "पृर्धादिभ्यो नवभ्यो वा"। अत्रेदमवधेयम् । एतत्सूत्रं "जस: शो" इत्य- त्रानुवय वास्यभेदेन व्याख्येयम् “वा च्छन्दसि" इत्येतत् "अमि पूर्वः” इत्य. अ यया। एवं चाष्टाध्याय्यां "पूर्वपर-" इत्यादित्रिसूत्रो गनार्थेवि महल्लाघवम् । शब्दरराम्। योध्यम् । आत्मात्मीयाख्यायामिति तु नोक्तं लाघवाभावात् । बाह्यं चेति । उक्तवादिदेशस्यनित्यर्थः । उपसंध्यानशब्दोऽसीति । एवं च वग्रहणं बहियोगस्य गृहेष्वेव प्रसिद्धिमाश्रित्य सूत्रे कृतमिति भावः । महल्लायवमिति । निसूया जमाधारे शोभावे एव विकलाविधानात् । 'व्यव. स्थायाम्' इत्यादि गणे एप पाउविशेषणमिति भावः । नमुचितमिति फम्यचिदुषिद् सण्डयति-प्रामेति । लाघामावादिति। यथास्थितसूत्रापेक्षया आत्मेत्यादुयक्तौ मानाधिक्येन लाघवाभागादित्यर्थ । पदलाप यद्यपि सम्भाति तथापि शातित्वेन धनत्येनाख्यायाम्माभूदित्येरमर्थमनायाख्याग्रहणम्यावश्यकतया लाघवन्ना- स्तीति भारः। उक्तबहिर्देशस्थमिति । प्राकारपरिखायातदेशाद्वहिर्देशस्थमित्यर्थः । ननूपसंव्यानशब्दो यदिव्युत्पत्तिभ्यामुभयपरस्तहितदुपादानमेव व्यर्थम्बाहोंगेन गतार्यत्वादत आह-वचेति। तस्योमपपरत्वे चेत्यर्थः । प्रसिद्धिमाश्रित्येते । पागिने. सर्वत्रत्वस्यानुपपत्तिः स्यादिति भावः । आश्रित्येत्यनेन गतार्थत्वम्भाप्योक्तध्वनितम् । ननु निसूनीसत्येऽकस्बरयोरपि विकल्पयो. सिद्धिर्भवति, मवसंमतव्याख्याने तु कथ- मत आह-निसूयेति । जनाधार एव इन्यनेकजादि नित्यमेति सूचितम् । अव्यवस्थायां रुपयापत्ति वारयति-ज्यवस्थैति । पाठविशेषणमिति । निप्वपि सूत्रेषु योगविभागं कृत्वा पाठ- मिति । एतेनान पक्षे आख्याग्रहण नापेक्षिमिति लाघामियपास्तम्। अत एवाह-लायमानावा. दिति । एकमात्रा विक्येन पदलाघवामावाञ्चेत्यर्थः । यद्यपि शान नाधवं सम्भवति तथाप्युक्तकलाय तस्या- अन्तरप्रमनिरासायाह-उक्तबहिरिति । प्राकारपरिख यातनामावहिर्देशस्थ बस्वित्यर्थः । ननु उपसव्यानशब्दस्योभयपरत्वे सत्पदानर्थक्य बहियोगेना गत र्थतादत अह-एवं चेति । तस्योभयफ रखे चेत्यर्थः । आश्रित्य सूत्र इति । अन्यथा पागिनेः प्रमादापत्ति । एतेन भाष्ये तन एवं गतार्थवा- प्रत्यारूप तमिति सचितम् । मनु त्रिसूत्रीमत्त्वे शीवदकचस्तरावपि वैकल्लिकाविष्टावर मो न स्यातामा आइ-त्रिमयति । प्राधिकारानुरोधात् । तेनाकज युदात्तत्वादिक नित्यमिति मावः । नन्वेवमव्यवस्थादावपि रूपदयो पत्तिः। न च गगे विशेषणान्नैवमिति वाच्यम् । तेन तेश संज्ञावारणेऽप्यत्र ग्रहगावारणादत अाह- व्यवस्थेति। अयं भावः। विषु य गविमाग कृत्वा शास्त्रे ये एते ते तत्रैव बोध्या: । तिडागोतादानी- त्यत्रेवे ते । इदमुररक्षण-वसः शत्यव पूर्वादिभ्य इत्यत्रापि सर्वनाम्न इनि सम्बन्ध गगेऽयंनिर्देशस्य संशानिमित्त्वेऽपि न दोष इनि बोध्यम् । भावप्रकाश त्रानादर इति भावः। 1 ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां-- एकशब्दस्याष्टावर्था उत्तारतत्र विशेषमाह- संख्यायामिति । अन्येषु सप्तसुतु वचनान्तरमपि स्यादेव, एके, एकेपामिति यथेति भावः। "न बहुव्रीहौ” । कृते बहुव्रीही निषेधो व्यर्थः 'उपसर्जनीभूता न सर्वा- दय' इति वक्ष्यमाणत्वादत आह-चिकोर्पिते इति । समासामागेवेति च । प्रकियोत । अलौकिके विग्रहवास्ये इत्यथः। नन्वस्तु तन्नाकज अत आह-स चेति । न च निमित्तस्यानुपसर्जनत्वस्य विनाशोन्मुसत्वात्प्रागेव.संज्ञा न भवि- - -- : शब्दरतम् L धक्ष्यमाणत्वादिति । एकहा इति बमोहेरभिधानेऽपि तकद्व्यन्यतरा इत्या- दुपसर्जनत्वमेव, समासान्ते फूते विशिष्टस्य सर्वावन्तत्वामावाच । समासान्तानामुत्तर- पदावयवत्वन्तु नेन्युक्तम् । चिकीर्पित इतीति । अध्याहारलभ्यमेतत् । एतदर्थमेव न बहुव्रीहिरिति वक्तव्ये, बहुव्रीहौ' इति गुरुनिर्देश इति भावः। विनाशोन्मुसत्वादिति । भैरवी। 44 ५ विशेषणत्वं सम्पादनीय तिडो गोनादोनोत्यत्रेवेति भाव । यदि "जस शी" इत्यनेन पूर्वा- दिभ्य" इति सूत्रेऽपि 'सर्वनाम्नः इत्यस्य सम्बन्ध इति स्वीक्रियते बदा गणे योगविभागो मास्तु, अर्थनिर्देशस्य संज्ञाप्रवृत्तावेव निमित्त्यमस्तु, तथाच ततोऽपि रावमित्यपि योध्यम् । 'ननु "संख्ययाम्पया" इति सूत्रविहितम्हीही निरोपसर्जनत्याभावेन नग्न निषेधार्थ स्यमस्त्वित्यत आह-एक्वेति । अत एव तस्य सूत्रस्य विपये प्रथमसूत्रेणव यहुयीहिसंक्षा- माश्रित्य तत्प्रत्याख्यानं भाप्यमन्सम्मत सङ्गच्छते । सुत्रकारमतेऽप्याह-समामान्त इति । "य. हुबोहौ संख्येये डर" इति समासान्ते कृत इत्यर्थ । तेपो समासायालौक्तिविग्रहवाफ्याव- यवत्पेन समुदायापपरत्वस्य सत्यादिति भार । उक्तमिति । अर्थपदधातु " इति सूने एति शेषः । एतदर्थमेर-अध्याहारार्थ मेव । एव बहुचोहिपर वाच्यार्थपरमेषेति भाय । अकृतब्यू. हपरिभापर्यवेष्टसिद्धौ "न यहुयीहौ" इति सूत्र 'चिकीर्पित' इति व्याख्यान व्यमित्या शहां निराचष्टे मूरे नवेति । अलौकिरे प्रक्रियावाक्ये समासप्रयोगरेकार्थीभायारोपम्य स. - भावपळाटा ·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ४४५ प्यतीति वाच्यम् । अकृतव्यूहपरिभाषाया अनित्यत्वात् । तर चैत सूत्रस्यैव ज्ञापकत्वान् । अतिभवकानिति । एतदेन ज्ञापनफलमिति भाव. । इष्टापति कृ भैरवी। सदरम्।। यद्यप्यलौकिक एकार्थीभावस्यारोपोऽस्ति, तथाऽपि तत्रस्वार्थविशिशर्थान्तरोधकत्वरूपो. पसर्जनयामायादेवमुनम्। अनित्यत्वादिति । अत एवातिभवकानि यादिसिद्धि वस्तुतः सा जनप्रसिद्धत्यादेव निषेधस्प सिद्धी सूत्रस्य वैयर्थ्यमेव, एमञ्च त वानुपसर्जनत्वम्य नष्टत्वाद्वि- नाशोन्मुखत्वादित्यसङ्गतम् इत्याशङ्कर समाधत्ते-ययपात्यादिना । आरोप -आहार्यारोप । स्वार्थविशिष्टति । स्वम्प्रधानीभूतोऽथ समासात्मा स्थित स एवाधुना अर्थान्तरम्प्रति विशे- पणम्भवति । अत एव भाष्ये 'सज्ञोपसर्जने च विशेपेऽवतिष्टेते' इत्युक्तम् । उपस नवा भवादिति । यद्यप्यारोपोऽस्ति, तयापि तस्यार्थबोधनाय न कस्यापि प्रयोग इति वस्तुगत्या तन्नास्तीति भाव । अत एव-अनित्यत्वादेव । सा-यतव्यहपरिभापा । "न बहु- मीही” इति सूत्रसत्त्वे तदकृतेति परिभाषाया अनित्य ने ज्ञापर्क, तम्य सूत्रम्येष्टापत्त्या प्रत्याएयाने तु किन्तम्या अनित्यत्ये ज्ञापकमिन्याकासाया सतुनिर्देशस्य ज्ञापकता मू भावप्रकाश। वातिकोत्तोपम ननिषेषवद् भाष्यकृदूहिनान्वर्धत्ववदिद सूत्रता आरम्यम् । अत एव वृत्तिदुक्त प्रति-- 'यावाक्ये समूहे निषेय “त्यों भाष्यस्ता बहुवाहिपदस्य तदर्थवाक्यस्थपदलक्षणया साथिन । अयथा मूलोक्तरीत्या सिद्ध तादृशनशाप्रयामो व्यर्थ स्यादिति । नन्वनौकिके विग्रहवाक्ये ममामादिप्रवृत्त्यै का- थोमावस्यापि तत्रैव कल्पनादुपसर्जनवादेत निषेधसिद्धिरिति सूत्रवैयध्यम् । अन एर तत्रैव नष्टवादि नाशो मुखत्वादित्यसगत्या शङ्कासमाययुक्तरसमि याशयेनाह-यद्यपाति । आरोप इति । आझार्यारोप इत्यर्थ । एतेन नहाते बहुव्रीही सर्वादरपमर्जनत्वमस्ति येन निषेधवैयय स्यादिति रत्नारोक्तिर्मूलानु वादिदण्ड्युक्तिश्चापाता। स्वायति । स्त्र विशेष्य सर्वनाम्ना प्रधनपरामर्शित्वात् , तथा च प्रधानार्थ विशिष्ट पदार्थान्तर विशेषणार्थलद्बोधकत्वमित्यर्थ , पदा तरार्थविशेषणवेनाथोंपस्थापालमिति यावत् । भत एव 'सोपसनने च विशेषेऽप्रतिष्ठेने" इति भाष्य सगच्छने । अयं भाव –एकोपस्थितिनियामरममु दायशक्तिरूपे काथाभावस्य तगारोपेऽपि ततो दोधस्य कस्याप्यमावेन तादृशे पतनि यस्यान विवक्षित स्याभाव । अत एवाहायारोप इत्युक्तमिति । इमेवाभिनत्य स्वार्थविशिष्टार्थान्तरबोधकत्वमिति प्राग् म्यारयातम् । एवमुक्तमिति । विनाशोन्मुख वादियुक्तम् । एव च न सूत्रवैयर्थं न या शब्बाद्ययुक्त मिति भार । मायास्तु अनौतिकविग्रहव क्ये एवैकाथाभावादिकल्पनात्पूर्व निषेध इत्यत्र तात्पर्यान्न दोष इत्याहु । एव तु रत्नाकरादिग्रन्योऽान युक्त एव। एतदेव ज्ञापनकलमिति मूले। इदमेव शापनकल ना यदिनि भ्रम निरसितुमाह-अत एवेति । आदिना तदायलौकिकवाक्यसग्रह । अनन प्रागुक्तम्य लौकिकवाश्यस्य समामस्य च दृष्टान्तद्वयमुच्यते । अत्र मते भश्थविरोधादाद-चम्तुत इति । एवं च न चेत्यादिमूलम् अविभवकानिति सिद्धये तदनित्यत्वाय सूत्रमावश्यकमिति रत्नावरदण्ड्यादयश्च चिन्त्या सरला। स्वार्शविशिष्टार्थान्तरोधकत्वस्पोपसर्जनत्वाभावादिति । पदान्तरधनिष्ठविशेष्यता निरपिनोपस्थि तीयप्रकारताप्रयोना स्पोपमनत्वस्य पूर्वोक्तम्य अलौक्किविग्रहवाक्ये 'युष्मद् सु' इत्यनाभाव दित्य थं । अतिविश्यमानधर्मम्मनियतधर्मनिमित्तककार्यामावस्यातिदेशस्त्रमावमिद्धत्वेन समामसशाऽर्थमनी किविग्रहास्ये एसा भावस्यारोपेऽपि तत्समनियतोपसननत्वनिमित्तकमर्वनामसानिषेषस्य वक्नुम शक्यत्तत् । इत्यादिसिद्धिरिति । प्रने भवत् अम्' इत्यनीकि विनइव'क्येऽकमिद्धिरित्यर्थ । नास्त्यति । वस्तुतस्तु भत्या भाष्ये कुत्राप्यनुक्तत्वऽपि 'ग्मयो' इत्यस्य सिध्ययमियमवत्यमाम - - ·४४६ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- त्येति । "च्छ्वोः शु” इति सतुकपणं, प्रकृतिप्रत्यापत्तिवचनं वा अनित्यर शब्दरतम् । भाष्यानुक्तत्यान्नास्त्येवेति बोध्यम् । सतुक्कग्रहणमिति । "च्छ्वोः शूद्ध' इति सूत्रे प्रष्टेत्यादावन्तरङ्गत्वाज्जातस्य तुको निवृत्तये तरिक्रयते । सतुस्कनिर्देश सामर्थ्याच्च नान्त्यस्य शः । वान्छादिप्रकृतिरुकिचन्तादेस्तु अप्रयुक्तत्वेन लक्षणविषयतैया नेत्यादि भाष्ये स्पष्टम् । तत्परिभापासत्त्वे हि शादेशे निमित्तविनाशेन पूर्व तदप्रवृत्तिरे- वेति स व्यर्थ एव स्यादिति भावः । प्रकृतिप्रत्यापचीति । कसं घातयतीत्यादौ पल्लकि भैरवी। उका। तामुपपादयति-"छ्वोः शूड इत्यादिना । सतुकेति रूपे विद्यमानार्थक्रमहशब्देन बहुवीहिसमासे कप। तुकोऽन्तरङ्गत्वम्प्रकृतिसम्पन्धिवर्णमायापेक्षत्वेन बोध्यम् । तत्-- सतुक्कग्रहणम्। अलोऽन्त्यपरिभाषाप्रवृत्तिशहां वारयति-वान्छादीति । न च सतुनिशे "रा- लोपः" इति सूत्रेऽपि सतुकल्यैवानुत्ति: स्यातथा चहू: हुरावित्यादि न सिध्यतीति वाच्यम् ? "मूर्ती घन." "द्रवमूर्तिस्पर्शयो." इति निर्देशेन "नध्यो इतिनिधारम्भेग च "रालोप "इति सूने तुग्रहितस्यानुवृत्तिसम्भवात् । भाष्ये स्पष्ट मिति-तत्र हि "उत्पुच्छयतेरप्रत्यय , उत्पुडिति प्राप्नोति, उत्पुदिति चेप्यते, तथा यान्तेरप्रत्ययः, वान वांशी यांश इति न सिध्यति, यान् चान्छौ याच इति प्राप्नोति, यथालक्षणमप्रयुक्त" इत्युक्तम् । “उत्पुच्छयतेरप्रत्यय " इत्य. भावप्रकाशा रति भावः। सतुस्मेति। विद्यमानार्थकमहशम्देन तुको बहुबोहो कपिरूपम् । जातस्येति । "छे च"इत्यने. नेति भावः । नन्वेवमप्यारयस्य स्यात् । न च नानके"इति निषेधः, तस्याः प्रत्याख्यानाद। मन माह- सम्वति । चत्वर्थे । एतेन तया निर्वाह इति मान्योक्ति प्राचामनुरोधेनेति घनितम् । एलेन प्रसीमा दि मात्र इत्यन्तमनूध तन। तयेवान्त्यव्यावृत्तिसिद्धी सतुनिर्देशन वाम्छादिव्यावृत्तिमिझारनभिधानाय. पस्य व्यर्थस्वादिति मन्दोक्तमपारतम्, तरयाः प्रत्याख्यानात् । अनभिधानस्य मायादी स्पष्टर राय । गन्वेव "राल्नोप." इत्यनेन हःहुराविरयादो लोपोनस्यात् । न चानुवृत्तिमामध्ये,क्यारानुवृत्तिमात्रेणापि साया. दिति चेत् न, "न ध्याख्या"इति नत्यनिषेधानिगात्"भूती धनः" इत्यादिनिर्देशाच येवलस्यैवामपादन हि मूर्च इत्या गेप विना नवप्राप्तिरिति भावः। ननु याप्यते: शिपि सुप्रहिले शीमावाय राजपति- देशश्चरितामोज भाह-पान्यादीति । तादेस्त्विति । मदिना उटित्यस्य संमः। अप्रयुक्तरले नेति । प्रयुक्तानामेवान्यारपानमिति भावः । भादिना सतुपनिर्देशसामप्यांदिस्यत्य संग्रहा। भान्ये इति । "वघेवमुरपुरध्यनरमाययः उत्पुतिति प्राप्नोति उत्युदिनि येष्यते, तथा माशोपरपया, माम् काशी यांश तिर मिष्यति, यान् पन्छौ याम्छ इति प्राप्नोति यथानागमति घोल्पापुत प्यार तीन पृषोदरादिनिप्पन्ने प्रातिको शवमनये गुरे पति परः । न रिनभ्य समा पारदराबाद पामिरपादोऽपि शय प्रविष्य यथासंस्ममिया शो गरा. पोगान, मारपटविरोपाइ । मान्योतिरिनुसारिदेव । 1. पतन'. । साये होति । मोन परri: परिमाप मारले पनि मन - - ·४३७ शब्दरत्नम्। तनिमित्तकादेशनिवृत्तये क्रियमाणम् "आख्यानारकृतस्तदाचष्टेकल्लुक प्रकृतिप्रत्यापत्तिश्वत इति वचनमित्यर्थः । अचिन्त्यम् । लुक्यपि प्रत्ययलक्षणसत्वाद्राजा, ऐनेय इत्यादाविवाकृतपरिमापाया अत्राप्राप्तिः। "न लुमता" इति निषेधस्तु प्रत्यये परतोजायमानपूर्वकार्य एवेति स्पष्टमेव । तस्मात्पुष्ययोग जानाति पुष्येण योजयतीत्येतत्साधके "पुष्ययोगे शि" इति वचने भाष्य भैरवी। भावप्रकाश। नेन पुतम्छादयतीति विप्रहे पृषोदरादित्वात्पुतशब्दान्तलोप छदधातोर्डप्रत्यये निष्पन्नो यः पुच्छशम्दस्तस्मादाख्याने णिजिति दर्शितम् । तनिमित्तकादेशेति । "हनश्च वधः” इत्यनेनाप्स. नियोगेन वधादेशस्य विधानात्सन्नियोगशिष्टत्वमानेण वधादेशस्य कृनिमित्तत्वम् । इदं चिनयमिति । वक्ष्यमाणं चिन्तनीयम्-दृष्टान्त हल्ल्यादिलोप यम्येति लोपे जातेऽपि प्रत्ययरक्षणेन यथा निमित्ताविनाशबुद्धिस्तथा कल्लुक्यपि सन्नियोगाविनाशबुया "अकृत" इति,परिभाषायाः प्रवृत्तिर्न भविष्यतीत्यभिहितम् । पूर्वकार्य एवेति । लुप्तप्रत्ययपरतो यः पूर्वम्तत्प्रतिभृतो लब्धाङ्गसंज्ञकम्तदुद्देश्यक कार्यमाङ्गमनाङ्गं या तस्मिन्कर्तव्ये तेन प्रत्यय- लक्षणस्य प्रतिपेधादिति भावः। यद्यप्यन्त्र जायमानइ कार्यम्पूर्वस्यैव,तथाऽपि प्रत्ययसन्नियो. गेन तद्विधानन्न तु तस्मिन्परत. पूर्वस्येति तत्रोक्तमिति तस्य निपेपस्यायमविषय । तस्मात्- मूलोक्तज्ञापासम्भवात् । पुष्ययोगे ज्ञीति । अत्र ज्ञीति सम्पदादिक्विन्तादावाभिधायकात् डोल्पम् । यद्यपि "नक्षतयोगे शि" इति वार्तिके पाठः, तथाऽपि तत्साहकवास्यमिनि तस्मालक्ष्यसंस्कारक्वाक्यमेतादृशङ्कल्पनीयमित्याशयेनैवमुक्तम् । नक्षनाचिशब्दपूर्वपदक वनितम् । आदेशेति । "हनश्च वध." इत्यपसनियोगेन वधादेशेत्यर्थ । चो लुपममुच्चायकोऽन्त्योऽत्र योजितः। अन्यथा तयवादेशनिवृत्तौ किं तयेति भावः । अपिविरोधाभासे । दृष्टान्ते हल्ल्यादिलोपे 'यस्येति च" इति लोपेऽपि दीर्घादेनस्य च श्रवण यथा त- थानापि निमित्तस्यैव सत्त्वेन निमित्तविनाशाभावात्तहमाप्तिरित्यर्थः । परत इति । लुप्तप्रत्यये परनो यः पूर्वस्तत्प्रकृतिभूतो लब्धाङ्गसशकस्तदुद्देश्यक यत्कार्यमाङ्गमनाङ्गं वेति तदर्थः। तस्मिन्निति परिभाषावा मानाभावः।यद्यप्यत्र जायमानकाय प्रत्यये परत, पूर्वस्यैव, तथाऽपिसंनियोगशिष्टत्वात्सूत्रे परत्वेनानुल्लेख इति भावः। एतेन प्रतीकादि तीत्यन्तमनूच तन्न । वधादेशस्य कृग्निमिचकावेन नलुमतेत्यस्य प्रवृत्या निमि तस्य विनाशोन्मुखत्वात्तया वधादेशाप्राप्तौ प्रत्यापत्तेभ्यर्थत्वेन तदनित्यत्वशापनसमवात् । किं च प्रत्ययल. क्षणप्रवृत्तेः स्वीकार उन न ? नाय.। कृदनिमित्तत्वे प्रत्ययानिमित्तत्व, तन्निमित्तत्वे न लुमति प्रवृत्तिरित्यु- भयथाऽपि प्रत्यलक्षणाप्रवृत्तः। नान्त्यः, प्रत्ययलक्षणसत्तादिति भवदुक्तिव्याघातादिति मन्दोक्तमपास्तम् । तत्र लक्षण शब्दस्य निमित्तायक्वेतप्राप्तावप्युक्तरीत्या तदप्राप्तः। एव प्रत्यापत्तेरशापकत्वेन मूलासारत्येऽपि यथाकथचित्मूल योजनीयमिति ध्वनयितुमाह-तस्मादिति । पुष्पयोगे शीति । यद्यपि नक्षत्रयोगे शीति वात्तिकपाठस्तथाऽपि सग्रहवाक्यानक्ष्यसरकारकाणि वाक्या-युपप्लवन्त इत्याशयेनैवमुक्तम् । शानि सपदादिभावकिान्ता हौ रूपम् । नक्षत्रविशेषवाचिपूर्वपदकयोगशदान्ताकृदनानानाय णिच स्यात् सरला। इति अन्धेन स्पष्टमित्यर्थः । पूर्वार्य एवेति स्पष्टमेरेति । तथा च "इनश्च वध." इति वधादेशस्य अप्रत्ययसंनियोगशिष्टत्वेऽपि परत्वेन तस्य वधादेशे निमित्तत्वाभावेन "न लुमताऽङ्गस्य" इति प्रत्यय- लक्षणनिषेधाप्रवृत्त्या प्रत्ययलक्षणेन निमित्तमत्त्वात् परिमाषया वधादेशाप्रकृत्तिर्न स्यादिति प्रकृति त्यापत्तिवचनस्य उपत्यस्य वादेशनिवृत्तये आवश्यकत्वमिति न तत्तदनित्यत्वे शापकमिति तदाशयः। तदेवाह-तस्मादिति । भाष्यत्कृतेति । "हेतुमति च" इति सूत्रे "नशत्रयोगे। मतिकार्थप्रद ·सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- ज्ञापकम् , लक्ष्यानुरोधाद्वयवस्थेति भावः । यथोत्तरमिति । तथा चाद्यत्वे भाष्य कारोक्त्यैव व्यवस्थेति भावः । यत्त प्राचोक्तम्-बहुव्रीहौ सर्वादेः सर्वनामता न स्यात् । प्रियसर्वाय । सूत्र कारमते बहुव्रीही न सर्चनामता । भाग्यफारमते गौणत्वमात्रे। त्वत्कपितृको' 'मत्कपितृक' इत्यत्र समासावयवयोर्युष्मदस्मदोः सर्वनामत्वादन कार्यत्वेना कच् स्यात् स मा भून्, कप्रत्यय एव स्यादित्येतदर्थमिदं सूत्रमिति न्यासकृन्मतwww. शब्दरत्नम् । वृत्कृतप्रत्यापत्त्यनुवृत्तिापिका । तत्र हि "चजो." इति घिति परसः कृत्वमितिबोव्यम् । भाष्यकारोक्त्येति । "अकस्वरौ तु कर्तव्यो प्रत्यक्षं मुक्तसंशयी।" इति च तदुक्तिः । एतदेवाभिप्रेत्य "धिन्धिकृण्व्योर च" इति सून्ने किमर्थमत्वं वि. धीयते घलोप एवास्त्वित्याशयात्वेऽल्लोपे तस्य स्थानित्रत्त्येन गुणाभावाय तत् । न च चलोपेऽपि "न धातु-"इति गुणनिषेधः सिद्ध इति वाच्यम् । तत्प्रत्याख्यानरक्षे गुग- प्रारित्युक्तम् । अनेन सूत्रमतास् प्रत्याख्यानवादिमत प्रपलमिति प्रत्याख्यानवादिसमत. भैरवी। योगशदान्तात्प्रातिपदिकामानात्य| णिच् पृल्लु प्रतिप्रत्यापत्तिः प्रष्टविनय कारपमिति तदर्थः । अत्र कुत्वनिमित्तस्य दिनाशोन्मुसत्यात्कृत्वं न स्यात् । एतदेवाह-ता हीनि । अन्य पिति परे पुत्यस्य विधानमिति"न लुमता"इति निषेधम्य प्रातिरस्तीति भान । प्रत्यामिति । प्रत्यययमित्यर्थः । स्वर -"स्याङ्कशिटाम्" इति विहितः । मुनसंशयमिति रियाविशेषण घटितपासन्तरम् । तटुक्ति:-भाष्यकारोक्ति । स्मृतिद्वयप्रामाण्याद्विकरपस्तु नेत्याशयेनाह- एनदेवेति । यथोत्तरम्मुनीनाम्प्रामाण्यमेय । तदिति । उक्तमत्वविधानमित्यर्थः । ख्याने-न धात्विति सूत्रस्य प्रत्याख्याने । अनेन-उमरीत्यात्यविधानप्रयोजनम्यनेन । तस्मत्या भावप्रसाशा ·. अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम ।। . ४४६ मिति । अत्रेदं वक्तव्यम् । किं बहुत्रीही संज्ञा नेवि विवक्षितम् उत तक्यवा- नां सर्वादोनामिति ? नायः। समासावयवयोयुष्मदस्मदोरित्युत्तरपन्यविरो- धात, समुदाये प्राप्तिविरहाच । न च तदन्तविधिना प्राप्तिः। बहुग्रीहवयवाना- मुपसर्जनतया सर्वादिवहिर्भावेन तदन्ते प्राप्त रापास्तत्वात् । अत एव न द्विती- 'योऽपि । न चोपसर्जनानां पाठात् पर्युदासो वातिककृतोक्तो न तु सूत्रारूढ इति शब्दरतम् । लक्ष्यमेन कथंचिसूत्रमतेऽपि साध्य, न तु विपरीतं सति सम्मरे । अन्यया सूत्रमप्रमाण- मेववि घ, प्रत्यारयानं सूनसमतमिति च ध्वनितम् । सूत्रकृत्सण्डितप्राचीननपिचक्या- नामप्रामाण्यवत्सूत्रकारवच सण्डनप्रवृत्तभाप्ययात्तिकवचनैस्तदंशे सूत्रकारवचसोऽन्यप्रामा ज्यल्पनेवोचितेति दिक् । किमिति । वहुबोही नेत्यस्य द्वेधा व्याख्यानसम्भवादिति भावः । उत्तरमन्थेति । न्यासकारस्यापि सुग्गलभ्यार्थप्रतिपादने एव तात्पयादिति भावः । प्राप्तेरिति । प्राप्तेर- भारे निषेधो व्यर्थ एवेति भावः । अत एवेति । अवयमानामुपसर्जनत्नेन सर्वादिबहिर्भा. भैरवी। भावप्रकाश । कल्पनैवेति। एतेन विकल्पकल्पनानिरासः। दृष्टार्थत्वं तस्य । अदृष्टार्थत्वन्त्वस्तु न तत्र विना- दः। अत एव तत्र तत्रापाणिनीयन्तु भवतीति भाष्यकारोक्ति. सनच्छते। एवञ्च "न बहुवीही" इति सूत्रमुपसर्जनप्रतिपेधानुवादकमेत्याशयेनाह-दिगिति । वेति । "न बहुव्रीहो" इति सूत्रे सादीनीत्यनुवृत्त्या बहुवीही यानि सादीनि तेपा. मिति, तेपामन्येपाञ्च यो बहुप्रीहिस्तस्य वा सर्वनामसंज्ञा नेत्ये द्वेधेत्यर्थः । ननूत्तरपन्यस्य मतान्तराभिप्रायकत्वात्तद्विरोधा न क्षतिकरोऽत-आह-न्यासकारस्यापीति । प्रतिपादने एवेति । स्वन्मत इति शेपः। भवन्मतेऽवयवस्यैव निपेथे तात्पर्यम् । न्यासकृतः समासावयवयोर्युप्म. दस्मदोरिति दर्शनादिति वक्तव्यम् । एवञ्चाद्यपक्षे तद्विरोधः स्पष्ट एव । तस्यार्थ इत्यस्यान- अन्यथेति । प्रात्तदसभवे इत्यर्थः । नन्वस्य ग्रन्थस्यावग्रहणस्य च भाष्यानुरोधित्वेऽपि कयमनेन चतु- ध्यध्वननमेव चोक्तरीत्या विस्पतादवस्थ्यमा पाइ-सूत्रकृदिति । तदशिष्यम्" इत्यादिनेति भावः । तदेशे इति । अन्यथा वृद्धिसूत्रभाष्यविरोध इति भाव.। अप्रामाण्येति । दृष्टार्यसाधने इति दोषः । अदृ- टार्थप्रामाण्य वस्त्येव । अत एव तत्र तनापाणिनीय तु भवतीति भाभ्याक्तिः सगच्छने । एतेन नेदमु दासा. नायाः श्रुतेः (मृतेर्वा वाश्य येन प्रमाणमिति शङ्का प्रत्युक्ता। किञ्च भाष्यस्यासंदिग्धत्वेन सदिग्धार्थस्य सूत्रस्यान्यथा व्याख्येवोचिता। किञ्चेतिहासपुराणाचैवदार्यवर्णनवद्वात्तिकभाष्यादिग्रन्य: स्वार्थवर्णनमु- चितम् । तस्मात्तयोः प्रवृत्त्या सर्व व्यथमेव । तदाह-दिगिति। मूले प्राचोक्त-प्रक्रियादुत्तम्। बहुबोही नेति सूतार्यानुवादः। दे॒वेति । सर्वादीनात्यनु. त्या तर यानि तानि तेषा यो बहुनाहिसन ने येवमित्यर्थः । ननूत्तरनन्थस्य मता-नरत्वेन तद्विरोधो न दोपावहोत आह-न्यासति । स चावयानिषेधपर: स्पष्टः । अन्यथा निर्मूलत्वेनाप्रामाण्या- पत्तिरिति भावः । एनेति । अस्य त्वन्मते इनि शेषः । मम तु स विद्धान्त एवेति भावः । हेतो विशेष्यपरा. सरला। "म तुमतास्य" इत्यस्य प्रवृत्तिः स्पष्टैवेति प्रत्ययलक्षगाभावेन निमित्तविनाशमत्वा परिभाश्यवाप्रकृति- प्रत्यापत्तेः सिद्धौ तद्वैयध्य स्पष्टमिति तस्यतत्पदानुवृत्तिस्वदनित्यत्व शापिकेति भावः। दिगिति। दिगर्थस्तु महधाणामेव सति मर्वज्ञत्वमङ्गापत्तिरताऽस्मिन् शास्त्रे उत्तरमुनितात्पर्यानु मारेणैव पूर्वमुनेसा- स्पयमवधारणीयमिति बोध्यः।

·४५० सटीकाटेप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- वाच्यम् । अन्वर्थसंज्ञावलेन सूत्राक्षरैरेव तल्लाभात । एतेन सूत्रकारमते बहु. ब्रीही न सर्वनामतेत्यपि परास्तम् । बहुव्रीहावेवेति तस्यार्थः । भाष्यकारमते इत्याद्यपि न । विशेषोपादानेन हि सूत्रकारवार्तिककारयोर्मतमन्यादृशमिति प्रती- यते । देवदत्तो वामेनाक्ष्णा पश्यतीत्युक्ते दक्षिणेन न पश्यतीतिवत् । तच्च न । सू. वार्तिकमतेऽपि गौणपर्यंदासस्येष्टत्वात् । यत्तु त्वत्कपितृक इत्यादि । तदित्थं प्रा. चा व्याख्यातम्-वं पिता यस्य, अहं पिता यस्येति विगृह्य बहुव्रीहिसमासे कृते समासावयवयोः समासान्तःपातिनोर्युष्मदस्मदोः सर्वार्थवाचकत्वेन सर्वनामसं. ज्ञकवादज्ञाताद्यर्थविवक्षायाम् "अव्ययसर्वनाम्नाम्” इत्यकच् प्रसज्येत । तस्य स्मैमभृतीनामिवानाधिकारविहितत्वाभावेनाङ्गसंज्ञानपेक्षत्वात् । ततश्च त्वकलि. तृक इत्याद्यनिष्टं प्रसज्येतेति। न्यासकृताऽपि अन्वर्थसंज्ञावलादेव संज्ञानिरासे कृतेऽकज न भविष्यतीत्याशङ्कय समुदायो हि विशेषे वर्तते, पूर्वपदन्तु सर्वार्थ- ताया अनपेतमेवे युक्तम् । तदेतत्सर्व प्रामादिकमेव । तथा हि-जहत्स्वार्थायां शन्दरलम् । वादेवेत्यर्थः । अन्वति । सर्वेषां नामेत्येवंरूपेत्यर्थः । तस्यार्थ इति । सोऽनुचिता, अ. न्वर्थसज्ञया गौणमाने तदप्रवृत्तस्तत्संमतत्वादिसि शेषः । सूत्रेत्यादि । तन्मतेऽन्वर्थत्वेन, पातिकमते तु वचनेनेत्यर्थः । स्वीकार्य न्यासम्बन्धसंवादमाह-न्यासरुताऽगीति । अनपेतमेवेति । समुदाये एकार्थीभावाङ्गीकारेण समुदायस्याग्यपदार्थोपसर्जनत्वेऽन्यत्र न्तरं हेत्वनुपादानानाकासाशान्तिरत आह-मोऽनुचित इत्यादि । सरसम्मतत्वात्-सूत्रकार• सम्मतस्यात् । ननु "संज्ञोपपर्जनप्रतिपेध" इति वार्तिकतोक्तन तु सूयतेति सूयवार्तिके. त्यनुपपन्नमत आह-तन्गत इति । सूगरुन्मत इत्यर्थः। न्यासहताऽपीत्यादिमूरोक्तोऽन्यदीयो ग्रन्थ इति भ्रमनिवारणायाह-रमोक्नेति । अत्र स्वरादार्थो व्याख्याता प्रसादकार । । भैरवी।

·मजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ४५१ वृत्तीसमासावयययोरथ एव नारित । अजहत्वार्थायामपिस्वार्थविशिष्टान्यपदार्य- वृत्तित्वेनोपसर्जनत्वं स्पष्टमेव । एवं च समासान्तःपातिनोयुष्मदस्मदोः सर्वार्थवाच. क.वेनेत्यादिप्रन्थः, समुदायोहीत्यादिन्यासमन्थश्व पक्षद्वयेऽपि ध्याहतः। किं चैवम् अतिसयेत्यत्र स्मायादेशो दुर्वारः, अङ्गाधिकारे तदन्तमहणात् । त्वदुक्तरीत्या स- शन्दस्य सर्वार्थवानपायात् । न हि पूर्वपदे सर्वार्थता उत्तरपदे तुनेति युक्तिमत्। शब्दरलम् । यवम्य मत्व मानाभाव इत्यभिमानः । व्याहत इति । अजहत्स्वायायामपि अवयवा. स्यान्यादार्थविशेपणतयैवोपस्थित्योपसर्जनत्याक्षरितरार्थविशेषगत्वेनोपस्थितिविपयत्व- म्येवोपमर्जनत्यपदार्थत्वादितिभायः । सर्यशब्दस्येति । उत्तरपदभूतस्यापीत्यर्थः । युक्तिः मदिति । न चोत्तरपदे लक्षगा, पूर्वपद तात्पर्यप्राहकमिति मते ताक्तिमदिति वाच्यम् । तत्र मते हि पूर्वपद निरर्थक स्वार्थप्रतिपादक या ? नाय.। नैरर्थक्येन सर्वार्थकत्वाभावादेवा- प्राप्तः । नान्यः । पूर्वपदायें विशेषणान्वयापत्तेः, विनिगमनाविरहेण पदयेऽपि लक्षगौ. भैरवी। - तत्वे--उपसर्जनत्ये । अभिमान इति । एतबीजमग्रे स्फुटम् । यदुक्तम्प्रागभिमान इति तद्वीज- म्प्रकटयन्व्यायातमुपपादयति-प्रमादित्यादिना । विशेषणतयैवेतिपरायाऽभिधानं वृत्तिरिति सि. द्धान्तादिति भाव.। पूर्वोक्तमुपसर्जनत्य यहुनीहाति सामा यत उपसर्जनत्वस्य स्वरूपमाह- राति । नन्ववर्णान्तादगात्परस्य सर्वनाम्नो विहितम्प के स्मै इत्यांङ्गीकारान्न विच्चे- त्यादिनोक्तदोप इत्यत आह मूरे-न हीति । तया च तदीयमन्ये पूर्वपदग्रहणं व्यर्थम् । विनि- गममामायेनोभयपदयोस्तुल्यत्वादिति भावः। खण्डनदुक्त विनिगमर्फ खण्डयति-न चैत्या. दिना। विशेषणेति । सुन्दरादिविशेषणान्वयापत्तरित्यर्थः । पक्षद्वयसाधारणन्दोपमाह-विनीति । ननु प्रत्ययानां सग्निहितपदार्थगतम्बार्ययोधकत्वमिति व्युत्पत्तिरत्तरपदस्य लक्षणासाधि- भावप्रकाशा शानुवादः। सर्व मूल यथाश्रुत व्याख्यानं न्यासग्रन्थानुवादश्चेयर्थः । मूले स्वाति । न तावन्मात्रामि. धानेन पूर्वपदपर्यवसानम् । परार्थाभिधान वृत्तिरिति सिद्धान्तादिति भावः । नविदमयुक्तम् अन्यपदा. र्थस्य प्रधानपदसमुदाय शक्यस्वात् । तस्य प्राधान्य चावयवाबोध्यप्रधानभूतान्यपदार्थबोधकरवात् । मन एव वृत्तिलक्षणसद्गतिरेकार्थीमावव्यवहारश्चात माह-अजहदिति । उपसर्जनत्वपदायति । तथाच तदपि वाक्यं भक्त्वैवं योऽयमिति मावः । इदं चोपसर्जनत्वमौवेत्युक्त प्राक् । पूर्वपदे तु तेनागोकारा- दाइ-उत्तरेति । अपिस्तत्समुञ्चायकः। नन्ववर्णान्तादात्परस्य सर्वनाम्नो विहितस्य के स्मै इत्या- झोकारान्नाय दोषोऽन आइ मूलेन हीति । न चैत्यर्थः । तथा च तद्ग्रन्थे पूर्वपदग्रहणं व्यर्थं विनिगम कामावेन पूर्वोत्तरपदयोस्तुत्यत्वादिति भावः । विनिगमक्सत्तायास्तुत्यत्व नास्तीति खण्डनकृन्मत खण्डयति-न चेति । विशेषणेति । सुन्दरादिविशेषणेत्यर्थः । पक्षद्वयसाधारणं दोषमाह-विनीति । ननु प्रत्ययाना सनिहितपूर्वपदार्थगतस्वार्थबोधकत्वव्युत्पत्तिस्तत्र तत्करणनियामिकेति नव्यन्यायमते पदद्वयेऽपि लक्षणौचित्याच्चेति । उत्तरपदस्य लक्षणा पूर्वपदं तात्पर्यग्राहकम् इति यथा तथैव पूर्वपदस्य लक्षणा उत्तरपद तात्पर्य ग्राहकमित्यपि वक्तुं शक्यमिति समस्याओं न तु पदयात्मकममुदाये लक्षणेत्यर्थाऽस्य समुदाये शक्तिमनहीकृत्यैव लक्षणाचर्चाया युक्तत्वेन तर पदइये शर्वक्तुमशक्यतया तत्र लक्षणाया वक्तुमशक्यत्वात् । वस्तुतस्तु प्रत्ययाना सन्निहितपदार्थगतरतार्थनोधकवमिति व्युत्पत्ति स्तनोत्तरपदलक्षणायां विनिगमिमा, किञ्च पूर्वपदलक्षगाया समुदायोचरविमक्ते: पूर्वपदप्रकृतिशखामावेन । सरला ·ઉપર सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौदमनोरमायां- अपिचैवं गौणत्वे सर्वादीनां सर्वार्थवाचकत्वं नास्तीति स्वोक्त्या सह. विरोधः स्यादिति यत्किचिदेतत्। यदपि व्याचल्युः-वं पिता यस्येत्यादौ विग्रहवाक्ये प्राप्ता संज्ञा निषिध्द्यते इति । तदपि न । विग्रहवाक्यं हि लौकिकमलोकिक वा विवक्षितम् ? नाद्यः । प्रक्रियावाक्येऽयं निषेधो न तु लौकिक इति फैयटग्रन्थविरोधात् , प्रकृतसन्दर्भ- गतपूर्वापरस्त्रमन्थविरोधाच । न द्वितीयः । तस्य युष्मद् सु पितृ सु इत्याकारक- त्वेन त्वं पितेत्याकारकत्वायोगात । यदपि व्याचख्युः-नन्वतिलर्वादौ संज्ञान प्रवर्तते त्वत्कपितृकादौ तु संज्ञा अवतत इत्यत्र कि विनिगमकन्तत्राह-अनङ्ग कार्यत्वेनेति। अङ्गशब्दः समुदायपरः। तेनातिसर्व इत्यत्राङ्गस्य संज्ञाऽपेक्षिता सर्वनाम्नोऽ ऽङ्गात् स्मायादिविधानादवयव. मात्रस्य सत्यपि सर्वनामत्वे दोपाभावात् । समुदाये च समुदायार्थ प्रति सर्वादे- रुपसर्जनत्वात् तदन्तस्य संज्ञा न भवतीति युक्तम् । इह तु अवयवमानस्य साचि- कीर्पिता न समुदायस्य, अवयवश्च स्वार्थमात्रप्रधान इति स्यात् प्रसङ्ग इति वैप. शब्दरतम्। चिन्याच, एकार्थीभाववादिभिस्तथा वक्तुमशक्यत्वाच्च । एवं च तद्बटकावयवानांसर्वना. मत्वाभाव एवोचित इति दिक् । स्वोत्येति । एतत्प्रकरणस्थयेत्यर्थः । स्थमन्येति । तैरप्यलौकिक एव निपेधल्योक्तरिति भावः । भैरवा। काऽस्तीत्यत आह-कार्थी भावेति । तन्मते समुदायेन शक्त्यैव भवत्सम्मतलक्ष्यार्थस्य प्रतिपा- दनादिति भावः । तपट केति । बहुमोहिघटकेत्यर्थः । उचित इति । तथा च यहवीहाविति व्यर्थमेवेत्याह-दिगिति । स्योफिर्न प्रकरणान्तरस्थेति विस्मृतिमाऽपि न कायेंत्याह-- एनत्प्रकरणेति । पुनः प्रसाददुक्तिछ सण्डयति मूले-पदपीति । तरध्येति । प्रभातनिरपीत्यर्थः । नार्य दीपोत आह-एकार्थीमाति । तन्मने समुदायशक्तैरेवसोनावयवानामत स्वादिति भाषः। एवं घेति । पाममधिकारे बायर्थः । तदुघटकेति । बोरिघटयर्थः । उचित इति । एवं चन बहुमोदाविति व्यर्थमेव । तपाइ-दिगिति । प्रकरणातरस्थरवे मिनरलया विरोधाभावासह-एत. दिति । नन्विदं प्रगाशयोक्तमिति चिमपूर्वमः माह-यदर्प नि । मुले । प्रकाशोचिरियम् । बन. दिसलादात छादमिनि माप्योरगा-फियापपर इति सीकृतं . । भनव RT समामावयषयोरिति समासप्रनमरि समासाधारपोपना, यावत्यमारम्भरस मियारपग- भावप्रकाशा - 1 1 Ramnavran ·પર . । - अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम्। म्यमस्तीत्याशय इति । तदपि न । अङ्गाधिकारे तदन्तविधेः सर्वसंमतत्वेनावयव. मात्रे सत्यपि सर्वनामत्वे दोषो नास्तोत्युक्तेहितामात् । अगाधिकारपरिमाप. या स्मै स्यादिवि स्वप्रन्यविरोधाच्च । अयायमाशयः-प्राक् प्रत्ताऽपि संज्ञा अर्थान्तरोपसंझमे सति गतेति । तर्हि अरुजपि गच्छतु । ननु कार्यकालपो स्मायाद्यर्थ पुनः संज्ञाऽपेक्षिता, सा च दुर्लभेत्याशप इति चेत् ? अस्त्वेवम्। न त्वसौ प्रकृतप्रन्यार्थः । न्यासप्रन्थविसंवादेन 'इति न्यास कन्मतम्' इति वास्य- शेपविरोधात न्यासग्रन्थस्त्वनुपदमेवोदाहरिष्यते । यदपि व्याचख्युः-अङ्गमप्रधान बाध्यं तद्विरुद्धमनगं बाधकमित्यर्थः। तथा च कप्रत्ययापवादत्वादकच् स्यादित्यर्थ इति । तदपि क्लिष्टं व्यर्थ च , न्यासग्रन्या. संमतं च । तथा हि, त्यत्कपितृको मत्कपितृक इति वृत्तिप्रन्थं व्याख्याय न्यास. वान्दरलम् । अर्थान्तरोपसंक्रमे सति गतेति । तेनातिसर्वायेत्यादौ न दोप. । पुनः संज्ञा तु दुर्लभा, संज्ञोपसर्जनानां निषेधात् । पाठात्पर्युदासेन तदन्तग्रहणेनापि न संज्ञा । अर्था- नारसंक्रमात्पूर्वन्तु स्मै भावस्य न प्रवृत्तिः । अप्रतिस्तु ततः प्रागम्त्येति तग्निवृत्तये इदं सूत्रमित्यभिमान. । गच्छत्यिति । निमित्तापायपरिभाषयेति भावः । दुर्लभेति । उपमर्जननिषेधादिति भावः । इत्यर्थ इति । अनहकार्यत्वेनेत्यस्यार्थ इति भावः । लिष्टमिति । तत्त्वं तु स्पष्ट मेव । न्यासपन्यासंमतिमुपपादयान कार्यत्वेनेत्यन्य वैवर्यमुपपादयति-तथा हीति। पुनरिति । समाससंशोत्तरकालमित्यर्थः । न सोति। न संज्ञाकार्यमित्यर्थः । समुदायघटकस्य तदन्तस्य चेति शेप न प्रवृत्तिरिति । लुग्विपयताया. सत्त्वादिति शेप ।अभिमानपदोपादानसू- चितामचिम्प्रकटयति-निमित्तापायेति । एतेन यत्सूनारम्भस्य फलं त्वत्कपितृक.' इत्यादिरूपः सिद्धिरिति, सा अधुनाऽपि जातेति सूत्रपैयर्थ्यमेति भावः। प्राक् प्रवृत्ता संज्ञा गतेति न घूमो येन भवटुक्ता प्रतिबन्दिः स्यादित्याशयेन शङ्कते मूलेन्ननु कार्यकालेति । दुर्लमेति । असिसा येत्यादाविति शेष.! मूले-विरोधादिति । अनङ्गकार्यत्वेनेति हेतुक्त्याऽऽनर्धक्यापत्तेश्चत्यपि बोध्यम् । तत्त्वम्-क्लिष्टत्वम् । भवत्येव प्रकाशोक्तिन्तु तथा युक्त वात पाह-यदपात्यादि । तदुक्तिरेवेयन् । मूले विरेधाच्चेति चेनाङ्गश- भदस्य समुदाये निबाजलक्षणाश्रयणदोषसमुच्चयः । मूले प्रागिति । अर्थान्तरसक्रमादिति शेषः । पुनरिति। तत्र स्मायाधथमिति भावः । न संज्ञेति । समुदायस्य तदन्नस्येति मावः । न प्रवृत्तिरिति । नव प्र. त्तिरित्यर्थः, द्वितीयान्तत्वादिति भावः। ततः प्राक्-अर्थान्तरोपसनभात्प्राक् । अभिमानपदसूचितारचि. माइ-निमित्तेति । तथा च त्वत्तपितृक इत्यादिसिद्धया सूत्रमेव व्यर्थम् । तदनित्यत्व तु ज्ञापकान्तरे णापि सुमाधमिति भावः । दुर्लभेतीति । अतिसर्वायत्यादाविति भावः । मूले विरोधादिति । किं चाना. कार्यत्वेनेति हेतूक्त्यानर्थक्यापत्तः। नन्वेवं नाय दोषः । तत्पुरुषवाक्यगतसर्वाधभिप्रायेणावयवमात्रे सप्त. मीत्यादिग्रन्थः । एव च अङ्गाधिकार तदनविधवपि व्याघानाभावः स्पष्टः । अस्य समासस्योत्तरीत्या सर्वनामान्तलामावाद । अनाधिकारपरिमाषया स्मै स्यादित्यादिग्रन्थस्तु बहुव्रीह्यन्त.पातिनामपि सर्वाः दीना सर्वनामसशानिवृत्तये सूत्रमिति वदना प्राचा मत दूषयितु तद्रीत्याऽतिसर्वायत्यादापतिप्रमदानाय प्रवृत्तोऽस्य सर्वनामान्तत्वात्समञ्जस इति तद्विरोषस्याप्यभाव इत्येवं तत्तापर्यस्य खण्टनरनैवोतवादत आह भूले-यदपीति । तदुक्तिरेवेयम् ।मूले-बापकमित्यर्थ इति । तथा चादृश कार्यमकचतदाह-तया चेति। इत्यर्य इति । द्वितीयप्रतीकन् । स्पष्टमेवेति । अत्र शास्ने तदप्रसिद्धेरिति भावः। वैययमिति । तथा भैरती। भादप्रकाशा - - -- ·છપર सटीकटिप्पणशब्दरतमौढमनोरमायां- कार उज्जग्राह-ननु च अन्वर्थसंज्ञाकरणादेवात्र संज्ञानिरासे कृतेऽकज् न भ. विष्यति । न ह्या सर्वार्थता संभवति विशेषविषयत्वात् । नैतदस्ति । समुदायो हि विशेषे वर्तते पूर्वपदं तु सर्वार्थताया अनपेतमेव । भवतु तर्हि अनयोरनन्तरयो. रेतत्सूत्रविषयता । प्रियविश्वायेत्यादेस्तु नोपपद्यते । न हि प्रियविश्वादयः सर्वेषां नामानि । नापितदययवभूतानां विश्वादिशब्दानां किञ्चित्सर्वनामकार्यमुपपद्यते । स्मैप्रभृतीनामङ्गकार्यत्वात । विश्वादिशब्दानामनगत्वात्। एवं मन्यते त्वत्कपितृ. को मस्कपितृक इत्यत्राकमा भूद् इत्येतदर्थ तावदेतदारब्धव्यम् । प्रियविश्वाये- त्यादावपि विस्पष्टार्थ भविष्यतीति । अनेन हि न्यासप्रन्थेनाङ्गसंज्ञाऽनपेक्षत्वमे- वार्थो लभ्यते, स च स्वोत्प्रेनितव्याख्यायां दृरोत्सारित एव । यदपि व्याचख्युः-यद्यपि सूत्रवात्तिककृतोरप्येतन्मतं तथाऽपि न्यासमता विवृतत्वाद् न्यासकृन्मतमित्युक्तमिति । तदपि स्थवीयः, वार्तिककृता अम्यार्थ- स्यास्पृष्टत्वात् । न्यासकृतासमासे कृते सतीत्यादिवदता त्वदुक्तार्थस्य दुरत्यक्तत्वेन तद्विवृतत्वाभावाच । यदयाहु.-न्यासकृच्छब्देन सूत्रकार एव विवक्षित इत्यादि । तदपिन ।सू कारमते बहुव्रीहावित्यादिपूर्वग्रन्थेन सह विरोधात् । भाष्यकारमते विनि ग्रन्थे. शब्दरतम्। विशेषविषयत्वादिति । अन्यपदार्थविशेषणत्वादित्यर्थ । समुदायो हीति । तस्व तद्विशेपणत्यमित्यभिमाग । अनन्तरयोरिति । त्वत्कपितृस्मकपितृकयोरित्यर्थ । असंहाउनपेक्षत्वमेवार्थ इति । एवं चानुपदोक्त यदपीति पक्षे कप्रत्यपापयादत्यस्या कवि प्रसिद्धत्वादेवोक्तरीत्या तदुक्तियति बोध्यम् । इत्यादि वदतेति । वृत्तिग्रन्यव्याख्याध्यसरे इति शेषः । - भैरवी विशेषविषयत्यमुपपादयति-मन्यपदाति । सस्यैव-समुदायस्यव । मृत्तिमन्येति । पूर्वोत. रीत्या सूत्रम्यार्थद्वयमुक्त्या प्रियविश्यायेत्यादुरदाढत्य 'त्यत्कपिको' 'मत्कपिटक' इत्यना- कग्न भवतीति वृत्तिग्रन्थेत्यर्थ । मनु यत्किचित्पदोपादानेन तृतीयेत्यायुधारणेन विहितत्वम्प्रतिपदोसत्यदर्तकरण इत्य भावप्रकाशा मध्य एतस्यापि तस्वरय पनिमत्यादिति भाव । विशेषणत्यादिति । साबनवोपरिधत रियर्थ । तस्यैवस्यनेन पूर्वपदण्यापूति । ममिमानपदसूचितारचिरतु मागुपद । स्वत्लेति । मात्र समस्या. दितिपय प्यास्यायेगुसम् । मू या पदत्यामुक्तिदयमनूप सारा वाति यतोऽप्यस्यारयाप्रतिकि. मनस्यार, गोनदी यस्मादेवि समन प्रागुदाहनवारयावयबसर्वनामत्वनिषस्य सूत्रारिक नुमने: रसवाय, याममन्यातसमासदस्य तापतिवायाभवन म्यास्पामियोपासनी. हा विकृतवसम्ममाप, पूर्व पन्थावरमप्रपमतमय दोस्शामाया रिलायोरपुरम्हलाये- ROCATIतदमदापारिक ये तानुको न्यूनमापाता | गुनापाठाप सगासारण तर पि एस राई स्थायरानमा पूर्णम भारचिप्रावरि मूलोफदोषानुमारा। रम नपार-गृत्तिपन्यति। सूत्ररथाच सनिल्य विपरित्सायरपापुदाद्वापार वापिको मा पिन माई गुपि एणम् । मनु ? भित्तोमर नदिपुलेसन मावि पिचरपारि पुर:

·मजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम्। ४५५ न तस्य विच्छिन्नत्वाथ । तस्मादिह प्राचः प्रक्रियाग्रन्थास्तद्वयाख्यातृप्रन्थाश्चापात- रमणीया एवेत्यास्तां तावत् । यदि तु प्रक्रियाप्रन्थोऽपि कथंचिदाण्याविरोधेन व्याख्येय इत्याग्रहस्तीत्यं व्याख्यायताम्-ननु प्रियविश्वायेति गौणतया गतार्थम् । अतो निष्कर्षमाह- सूत्रकारमत इति । बहुव्रीहाविति । चिकोपिते सतीति शेषः । गौणत्वमात्र इति । मात्रशब्दोऽवधारणे, गौणत्वे एत्र न तु ततः प्राक् । तथा च सूत्रं प्रत्याख्यातमिति भावः । न्यासन्मतस्य तु अतिफल्गुत्वात् स्वरूपव्याक्रियैव पराक्रियेत्याशये- नाह-वत्क्रपितृक इत्यादि । एतच प्राचीनतत्तद्ग्रन्थपरिशीलनशालिभिर्वि- भावनीयम् । प्रकृतमनुसरामः । संशाकार्यमिति । सर्वनामसंज्ञाप्रयुक्तं स्माया- दिकमित्यर्थः । अन्तर्गणकार्यमिति । "अड्डतरादिभ्यः" "त्यदादीनामः" "तदोः सरसौ” इत्यादिकमित्यर्थः । तृतीयासमासायति । इह "पूर्वसहश" इति विहितः समासो गृह्यते प्रतिप- शब्दरत्नम् । प्रतिपदोक्तत्वादिति । यदन्तत्वमादाय सर्वमामत्वप्राप्तिस्तमुच्चार्य विहितत्वाद् वाक्यमपि तत्सम्बन्ध्येव प्रत्यासत्तेरिति भायः । तेन करोतिद्वारा सामध्ये मासेन कृत्वाय पुर्दस्मै मासपूर्वस्मै इति समासे तत्सम्बन्धिनि वाक्ये च न । तत्र याक्यस्य प्रतिपदोक्त. भैरवी। स्यापि दुर्वारमत आह-यदन्तत्वमिति । तेन त्वयकासदृशस्त्वकत्सदृश इत्यत्र निषेधो न । अनेनाय निषेधोऽपि समुदायस्येति भाप्यीयसिद्धान्तार्या ध्वनित: "तृतीयासमासे"इति सूने। "विभाषादिक् इति सूत्रात्समास इत्यनुवृत्त्यैव सिद्धे पुनस्तत्र समास इत्यस्योपादानमसमास इति पदच्छेदाय । तेन समासमिन्नस्य समाससदृशस्य लौकिकविग्रहवाक्यस्य लाभ इत्याश- येनाह-वाक्यमपीति । उभयोावृत्तावाह-तेनेति । इति समास इति । "तृतीया तत्कृत"इति सूत्र- विहितसमास इत्यर्थः । नत्वत्र "पूर्वसदृश इत्यस्य प्रवृत्तिः, तस्य यत्र हेतौ तृतीया तन्त्र चरि- भावप्रकाश रमत माह यदन्तत्वेति । तेन त्वयका सदृशस्त्वक्त्मदृशः सर्वकैग सदृशः सर्वकमदृश इत्यादौ न । अनेन समुदायस्यैवाय निषेधो नावयवानामिति भाष्यसिद्धान्तः सूचितः । एतेन चिन्यमिदमनवधानात् । तथा हि, "विभाषा दिक्" इति सूत्रात् समास इत्यनुवृत्त्येष्टसिद्ध पुनः समाप्तग्रहगात्ममासार्थवाक्येऽपी. त्यर्यलामेऽपि तादृशवाक्यमत्र लौकिकमेव नानौकिक निषेधयापत्तः। तच्च प्रतिपदोक्तसमासग्रहे सत्येव सम्भवति । अन्यथा न खत्कृतमित्यादि कर्तकरणतृतीयासमासप्रकृतिभूनालौकिके वाक्ये भाज- भावाय सशानिषेधसम्भवात् । एव च यावत्प्रतिपदोक्तममासग्रहण न सिद्ध तावदलौकिकवाक्यस्यैव तादयन ग्रहण स्यादिति त्वयाकृतमिति लौकिकवाक्योदाहरणमनुषपन्नमिति सण्डनकुदुक्मगारतम् । तेन हेतुना तमिद्धः अनुवृत्त्यैव सिद्धः पुनः समासग्रहणादसम से इति च्छे न तदिन्नतत्सदृशनौकिकवा. क्यस्यैव ग्रहाच्च । अत एवाह-वास्यमपीति । उभयोावत्यै आइ-तेनेति । समासस्य वाक्यस्य सादृशस्य विवक्षणेनेत्यर्थः। पूर्वस्मा इति । परनिष्ठितविभक्तिसमासाभिप्रायमिदम् । समासे इति । "तृतीया तन" इत्यनेन। कृतमहगमामाकरोतिद्वारासामर्थे तत्ववृत्तः । पूर्वसदृरोति सूत्र तु हेतु खादितृतीयायां मिथोऽन्वये चारितार्येन करोतिद्वारा सामर्थे न प्रवर्तन इति भावः । तत्र-मूत्र तयामध्ये ·४५६ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- पदोक्तत्वात , न तु "कर्तृकरणे कृता" इति । तेन स्वयका कृतमित्यत्र निषेधो न । समुदायस्येति । तत्रैव द्वन्द्वशब्दस्य मुख्यस्वान्न तु द्वन्द्वे यानि सर्वादीनीति- सम्बन्धःकारका क्रिययैवान्वयात् । न च द्वन्द्व विद्यमानानि यानीतिसम्बन्धः। विद्यतिक्रियाऽध्याहारेगौरवात्।निपेद्ध्यायाम वतिक्रियाया एवप्राधान्येन तदन्य- यस्यैव न्याय्यत्वाच । किं च त्यदादीनां द्वन्द्वो नास्तिएकरोपेण बाधितत्वात् । ततः शब्दरलम्। समाससम्बन्धिन एव ग्रहणे फलान्तरमप्याह-त्ययकेति ।तृतीयासमासमात्रस्य ग्रहणे हि तदर्थे वाक्ये यन्त्र क्वापि स्थितस्य सर्गदेः संज्ञा नेत्यर्थेऽनापि स्यादिति भावः । न्याय्यत्वाच्चेति । किं चावयवमानिधे "प्रयोजनं सर्वनामाव्ययसंज्ञायाम् इति "येन विधिः" इति सूत्रस्थभाप्यप्रामाण्येन तदन्तस्य संज्ञायांवधिमेलराणामिति भाप्यायो गानुपपत्तिः। न ह्यान सर्वार्थवाचकत्व नास्तीति यस्तुं शक्य, मानाभावात लोकव्युत्पत्तिसिद्ध. स्या तस्यानेन निपेधुमशक्यत्वात नापि तस्य सर्वादिपाठी निपिध्यत इति युक्तम् । तस्या. तार्थतया करोतिद्वारा सामर्थ्य न प्रवृत्तिरिति भाव. तन-सूत्रे, तयोमध्य इत्यों वा । तद- समासाथै । मूले यदुक्तन्याय्यत्वारिति तलस्पाययानिषेधे फलाभावस्य किश्वेत्यादिनोप- पादनेऽपि यत्फलादिति तस्यानुपपादनान्न्यूनचापरिहारायाह-विश्चास्यति । नत्यनेन निपे. धात्सर्थवाचकत्वं नास्तीति यूम इत्यत आह-न खोलि । मानाभावादिति । संज्ञानिधेऽपि स्वीयसार्थवाचकप्तादित्यानपायादिति भावः । ननु तस्यैव निषेधः किन्न स्यादत आह-गोरे. नि । तस्य-सार्थवाचकत्यम्य । तस्य-द्वन्द्वान्तर्गततरताब्दस्य । तस्य-पाठन्य। यद्यपीत्यादिना भावप्रकाश वा । फलान्तरमपीति । लेन प्रतिपदोक्तः समासो गृखन इति प्रतिशत न स्वयका मिरपय बाये नियों नेनि फलोकिरनेकथाऽसम्बदेति परास्तम् । यद्यपि प्रकाशानुवादतया मूलफना नदोषसथाऽपि परमकारगिस्ता तमरि प्रन्य योगयितु मूलशन निरसितु च साशयमारतीयति । म बार दियर्थे । नम्वेय त्वमित्यादी दोष इति । समुदायनियरय माध्यमोऽभिमान सदगीरया समीयामरातति समाग पूोदादोऽतिप्रसन्ने मानतिरमहाद। भरपदनामावा या निधरतस्यवरमेव स चेदानी प्रत्याभस्यमावेन मर्षत्र, तदाह--या पापोति । ग मूलानुपादित रतुभरत्नावरदण्पादयः पराससः। भैरवी। - - ·४५७ मजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । प्राचीनारत्वदन्तात्र काकचोर्न विशेषः । न च दक्षिणोत्तरपूर्वाणामित्यनेष्टमपि 'घुवंगावं निपे मिदं किं न स्यादिति वाच्यम् । "सर्वनाम्नो वृत्तिमात्र" इति मात्रग्रहणं हि कचित्सर्वनामत्वेन दृष्टानों सम्प्रति संज्ञाऽभावेऽपि पुंवद्भावार्थम । अत एवं दक्षिणपूर्वोये इत्यत्र संज्ञाऽभावेऽपि पुंवद्रावः । 'तस्माद न्यायपलाद् फलमलाच्च समुदायग्रहणमेवोचितम् । यद्यपि त्वच्छब्दस्तान्त इति पक्षेऽवयं वनिपेघेऽपि फलं सुवचम , तथाऽपि शास्त्रस्याल्पविषयता स्याद् न्यायश्च विरु: ध्येतेति भावः । सुदप्रसङ्ग इति । वर्णाश्रमेतराणामित्यादाविति भावः । न च, शब्दरतम् । . प्रफ्रान्तत्वादविधेयत्वाच्च । नत्र निषेधवैयर्यम् । अवयवात्सायोधकाकव्यावृत्त्या चारिताध्ययत् । तदेव ध्वनयन्नाह-फलबलाच्चेति। फलं सुबचमिति ! तथा दक्षिणो "तरपूर्वकागामित्यादावश्यवनिषेधेन कप्रत्यये समुदायसंज्ञाभावाऽपि फलम् । द्वन्द्वावयवमाने मुन्दरादिविशेषणान्वयाभाववत् कुत्सादिविषक्षाया अभावः, समुदाय तद्विवक्षायान्तु समुदा- योत्तरप्रत्ययेने तंदुनावययात्तदुत्पत्तिरिति चिन्त्यमेतत्।समुदायनिषेधे तुइन्द्रस्य संजिनोऽधि- भैरवी मूलोक्तम्प्रयोजनकुण्डयति-द्वन्दावयवेत्यादिना। मानपदं कात्स्न्ये । तेन समाहारतरतरयों- गयोः संग्रहः । अभाव इति । उभयत्र समूहस्य विशेष्यतयाऽवयवस्य तद्विरोपणत्वेन पायक- देशत्वान्न तत्र विशेषणान्वय इति भावः । तद्विवक्षायाम्-कुत्साद्यर्थान्वयविवक्षायाम् । तदुक्त- रिति । अवयवगतकुत्सादेरप्युक्तरित्यर्थः । एवञ्च 'उक्तार्थानामप्रयोगः' इति न्यायेनावयभ्य- स्तदुत्पत्ति ति भावाल्यग्रयम्प्रकारो भवता नाद्रियते, तदा भवन्मते प्रत्येकफप्रत्ययोऽपि स्यात् । चिन्त्यमेतदिति । शास्त्रस्याल्पविषयता स्यादिति कयनेन परोकफलस्य स्वीकरणमिति यतचिन्त्यमित्यर्थः । त्वच्छन्दस्योक्तरीत्या तान्तस्य सत्त्वमस्तु, तथाऽपि तस्य सर्गदी पाठे प्रमाणाभावः । बहूनामसम्मतश्च सः । एवञ्चावयवनिषेधे फलाभाव इत्यपियोध्यम् । ननु यद्यय: इन्द्वात्मकममुदायस्यैव सर्वनामसंज्ञानिपेधस्तहि द्वन्द्व' इति सप्तम्यनुपपन्नेत्यत आहे-समुंदा- भावप्रकाश। न्तर्गततरादिशब्दस्येत्यर्थः । तदेवेति । मान्यप्रयोगोपपादनरूपफनमेवेत्यर्थः । द्वन्द्वावयवमा। इति । अनेन समाहार इवेतरेतरयोगेऽपि साहित्यस्य विशेष्यता सूचिता । अभाव इति । एका माववशादिनि भावः । तत्-कुत्सादि । तदुक्तरिति । अवयवगतकुत्सादेरभ्युक्नेरित्यर्थः । तथा चौकार्थत्वात्तेभ्यः पृथक तदनुत्पत्तिः । अन्यथा तत्र प्रत्येक कप्रत्ययोत्पत्त्यापत्तिः । तथा चाशवायुक्ताअत एव पूर्व वैलक्षण्य सूचकस्तुः प्रयुक्त इति भावः। चिन्त्यमेतदिति । किन खच्छन्दस्य तादृगर्थकस्य सस्वेऽपि तस्य तत्त्वे मानाभावाद्, बहसम्मतत्त्वाच्च । एव चावयवनिषेधे फलाभाव । एतेन न बहनीहारितिद् द्वन्द चि कोषित इति अस्याप्यर्थ इति कस्यचिदुक्तिस्तदनुयायिमन्दोक्तिश्च, एतेनालौकिकप्रक्रियावलिये एकाथाभाव.' कल्पनात: पूर्वमनुपमर्जनत्वादेः सत्वेन प्रथमोपस्थितान्तरङ्गस्वपदार्थमानापेक्षवादन्तरणत्वाकुस्मादिविवक्षा. याः कर्तुं शक्यत्वेन प्राप्ताकग्वारणायावयवस्यैव निषेध इति सप्तमीनिर्देशश्चरितार्थ इतिश्रुतमेव सम्यगि- तिचिन्त्यमेतदिति विन्यमित्युक्तिश्चापास्ता फलाभावाव, अन्य मूलोक्तदोषापत्तश्च नरमासमुदायस्यैव. निधः । अत एव विमेषा जसीत्यन मॉप्ये उक्तम्-अफ हिने भवतीति। समुदायनिष्टक साबोधक समेति तदर्यः। यताकचा समासे उत्तरीत्या विकल्प एवं समुदायकुरसाविवशाया के तु न विकल्पः, इन्दस्य सचिन्तस्वाभावात् । परस्चेत्यनेन तस्यापिन्द्रावयवत्वबोधनादिति दिक् ! नन्वैवं सप्तम्यनु परतिरत भाह-समुदायेति । सहिन इति । तथा च पृष्ठी उचितेति भावः । अधिकरण येति । सर्व- . - ·४५८ सटोकटिप्पणशब्दरतप्रौदमनोरमायां- - . भैरवी । " शब्दरतम् । फरणत्वविवक्षया सप्तमी योध्या । यद्वा, इयं ससमी प्रथमार्थे "अकस्वरौ तु कर्तव्यौ प्रत्यय मुक्कसंशयौ ।" इति भाष्योत्तैतत्प्रकरणविषयस्मृत्यन्तरेण तद्विषये "न बहुबोहौ" इत्येतस्सा. हचर्येण वा एत प्रकरणस्थसप्तमीनिर्देशानां तदर्थकत्वौचित्यात् । किं च "विभाषा जसि" इत्यनेन फलामावादवयवनिषेधामारेन तत्साहचणार्थाधिकारानुरोधेनच द्वन्द्वे च' यनिषेधे विति । तद्विषयेति । भाप्योक्तिविषयेत्यर्थः । तदर्थकेति । प्रथमार्थकत्वेत्यर्थः। 'द्वन्द्वे घ' इत्यस्य समुदायस्य संज्ञाव्यावर्त्तकत्वम्प्रकारान्तरेण साधयति-किश्चेति। फलाभावादिति। शी- भावे कर्तव्य एव तेन विकल्पविधान, शोभावय॑च सर्वनाम्नो विहितस्य जसः स्थाने प्रातिरि- ति समुदायस्य तेन विकल्पेनसंज्ञाविधानम्। निषेधल्य विकल्प विधिविकल्पस्य फलितत्वेन परममूले उक्तसंज्ञावास्यादित्युक्तम्। अतएवान निषेधाभाषेनेत्युक्तिसङ्गतिरिति भावः । तासा- भावप्रकाशा नामसंशा बनी तदाराऽभावप्रतियोगिसचायामन्वय इति भावः । रापबारमामूलमनमाड-यति । प्रक- रणेति । भविशेषादिति भावः । ननु यत्र पाउस्तव शुत्या विनियोगेन कथं प्रकरणविषयवमत आइ-- तद्विपये इतिाभन्यमा जातस्य गुक्तान्तमिति न्यायेन निवारणासम्भवात् तस्य यथा धैयर्यमुक्तम् एक- मस्यापि तत्वापत्तिः । एवं च भागुदाहृतमाग्योदाहरणमातिरतःप्रयमा सप्तम्येवोचिता, न तु वा पति. भावः । भावश्यकत्वमस्याह-किशेति । फलामावादिति । जसाधारे एव शोभावे विकल्पविभानाद सरला। इयं सप्तमी प्रथमायें इति । "छन्दोवरसूत्राणि भवन्ति" इत्यमियुक्तोक्ने सूत्राणी छन्दोवला. तरच व्यत्ययो बगुलम्" इत्यनेन प्रथमायें सप्तमीविधानादिति भावः। परसुतस्तु "भाकाशे विवि नाक: स्यादी साम्या वापराविरूपार्यकत्वदर्शनानापि वाचक सप्तभ्यर्थं स्वीकृत्य वाचास- म्पन्धन द्वन्दनम से सर्वनामपदं पाणिनिस सम्पन्न न तिष्ठरसीकारेण मामजस्ये प्रथमा सामी. स्वीकारो नि । शिव प्रथमा सप्तमोस्वीकारे दन्दसमास सर्वनामरदामिन्गो नेपः । संसारको सा. प्रापि समायोसादरम्यागीकारेग वाध्यवाचरुयोरभेदारयो मवति । एव पृदिरादे":" रामेति पर नाम मानमाः पिनाकिनः । . .

·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम। ४५8 भैरवी। - शब्दरसम् । इत्यस्याप्यवयव निषेधकत्याभावः । एतेन सप्तमानिदेशपामयाद् यहुलक्ष्यसंस्कारानुरो- धाय विधमानानीत्यध्याहारेण समुदायल्यावययानां चाय निषेधः । वन समुदायस्य च्य- पदेशिवदायेन निषेधः । भाधाराधेपभायेऽपि व्यपोशिवनावस्य "अनघतने लइ "तुल या- स्या "प्रत्ययस्थात्" इत्यादिस्वस्थमाप्यादौ स्पयत्वात् । तत्फलं च वर्णा- रचर्येनेति । "विमापा जसिइत्युत्तरसूनसाहचर्यणेत्यर्थः। सूत्रान्तरसाहचर्यन व्यवस्थानियाम- कमित्याशयेनाह-अधिकारेति । सण्डनदुतिहण्डयति-एतेनेति । "अकस्वरौ तु कर्त- न्या इत्युक्त किन्धेत्यायुक्तप्रकारद्वयेनेत्यर्थः । सामादिनि । यदि समुदायल्यैव संशानिषेधो- ऽभिप्रेतः स्यात्तदा द्वन्द्वश्चाइत्येव वदेदिति भावः। विद्यमानानीति। अत्र बहुवचन समूहावयवा- भिप्रायम् । ननु द्वन्द्व द्वन्द्वल्य वर्तमानत्वं कथम् अभेदे आधारांधेयभावविरहादत आह-वेति । तयोर्मध्ये इत्यर्थः । ननु भभायादौ व्यपदेशिवगावल्यावयवावयविमावस्याश्रयणस्थल एवं प्रसिद्धिरत आह-माधाराधेयेति । भनपतन इत्यादि। आये "अद्य योऽभुक्ष्महीत्यत्र व्यामिधेलुके- प यया स्यादित्येवमर्थमनद्यतन इत्यग्न यहुप्रीहिनिर्देश. कर्तव्यः । अविद्यमानाद्यतनेऽनद्याने।" इत्यभिधाय, "ययेवमद्यतनेऽपि ला प्राप्नोति,न ह्यद्यतनेऽधवनो विद्यत इति पूर्वपक्षे मद्यतनेs- प्यद्यतनो वर्तते । कथम् व्यपिदेशिवदायेन इत्युक्तम् । द्वितीये आस्यशदस्यमुखमानपरत्वो. पक्रमे "किमास्योपादाने प्रयोजनम् इति पूर्वपक्ष। सिद्धन्त्वास्ये तुल्यदेशप्रयत्ने सवर्णम् इ- ति न्यास.पक्षे कृतः। ततः "प्रयतविशेपणमास्योपादानम्। सन्ति हिआस्यावासाः प्रयत्नास्ते हापिता भवन्ति इति समाधाने "एवमपिव्यपदेशो न प्रकल्पते।मास्ये येषां तुल्यो देश इति। व्यपदेशिवदायेन व्यपदेशोभविष्यति" इत्युक्तम् । तृतीये कादित्यन सङ्घावग्रहणं वर्णमहर्ण वेति विचारे सद्वातग्रहणमिति पक्षे एतिकेति न सिध्यतीति पूर्वपक्षे वचनसामर्थ्याद्भविष्यती- ति परेणोक्त भास्त वचने प्रयोजनम्, किम् ? कारिकेति। अत्राप्येकादेशे व्यपवर्गाभावान्न प्रा- प्नोति, अन्तादिवदायेन व्यपवर्ग इत्युक्तम्। ताफल मिति । तादृशव्याख्यानफलमित्यथः। अपि-- स्विषयताया दन्दोत्तरमेव सत्वेन जसीति विषयसप्तम्या वक्तुमशक्यत्वात् । एतेन जसि विवक्षित बन्दै चेत्यनेन प्राप्तो निषेधो वा स्यात् । निषेधाभावे शीवदकजिष्ट एव समुदायनिषेधमते इव । एतेन किञ्च विभाषेत्यादिशब्दरत्नश्चिन्स्यः, खन्मने यरफल शीरूपं नस्यैव मयाऽपि वक्तु शक्यवाद । न हि जसः शीतिविहिनविशेषणमिति प्रागेवोक्तमिति मन्दोक्तमपारतम् । विहितविशेषणत्वस्य प्राक् समर्थितत्वाच्चेनि भावः । खण्डनकारोक्ति सण्डयति-एतेनेति। अकच्किनेत्यादिहेतुद्रयेनेत्यर्थः। सामर्थ्यादिति । समूहनिषेधैष्टत्वे द्वन्द्रश्चेत्येव वदेदिति भावः । नन्वायपक्षरीत्या तन्निर्देशचारितार्थ्यमत आह-बद्विति । विद्यमानानीति । बहुवचन समूहाभिप्रायम् । एव च सर्वादीनीत्यस्य गौरवादनन्वयान्निष्फलवाच्च नानुवृत्तिरिति भावः । तदाह-समुदेति । तत्र-तयोमध्ये । नन्ववयवावयविभावस्थले एव भष्मावा दिविधौ तत्प्रवृत्तिः प्रसिद्धा, गत माह-आधारेति । भास्य तुल्यदेशप्रयत्न सवर्णमिति न्यासे एवमपि ध्यपदेशो न प्रकल्पते । आस्ये येषां तुल्यो देश इति व्यवदेशिवद्भावेन व्यपदेशो भविष्यतीत्युक्त मध्यस् वे, एवमप्यवर्णस्य नप्राप्नोति बाह्य यास्यात्स्थानमवर्णस्य सर्वमुखस्थानमवर्णमेके इच्छन्तीत्युपक्रम्य एव- माचन्तयोरपि बोध्यम् । 'फलामा निराचष्टे-तत्फलं चेति । भपिः समूहतत्प्रयुक्ततत्परामर्शकः । सरा बोधयति । भन्यथा गर्गादिभ्यो यम्" इत्यादौ प्रातिपदिकाद् इत्यस्य विशेषणत्ववद् मास्य पदस्य न कदाचिद्विशेषत्वं स्यात् । ततश्च 'अतिजरसौ' इत्यादी जराशदस्याजादिविभत्तिनिरूपिताणलामावा. जरसादेशानापत्तिः। एतेन एतापरिभाषावत् "तरिमन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य" इत्यादिपरिमायालयाई- मादाय 'अव्यवहितपूर्वस्य कार्याणि भवन्ति' इत्यादिपरिभाषा. सिद्धयेयुरित्यपास्तम्। भावप्रकाशा - - ·४६० सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- निषेधसामर्थ्यम् । अनागस्य व्रतसिलादेावृत्त्या चरितार्थत्वात् । जसाधारमिति । यद्यपि शीभावेन जस् अपहियते, तथाऽपि औपचारिक- माधारत्वं बोद्धयम् । यद्वा, जसः इ: जसिः, तस्मिन् । सौत्रः सप्तम्या लुक् । इत्यर्थतो व्याचष्टे-जसाधारमिति । "जराया जरसन्यतरस्याम्" विभक्काविति। एतच्च "अष्टन आविभक्तौ” इत्यतोऽनुवर्तते । तेन जराया इदं जारमित्यादौ नातिव्याप्तिरिति भावः । पदेति। पदमङ्गं च विशेष्यम्, विशेषणेन च तदन्तविधिरिति भावः। तदनुसारिभिरिति । इनातो: पूर्वविप्रतिषेध एकसूत्रोपात्तत्वात स्यादेशोऽपि ग्रहीतुमुचित इति तेपामा- दाब्दरत्नम्। श्रमेतरागामित्यादायवयवासर्वनामत्वप्रयुकोऽपि नाकजित्यपास्तम् । इतरकशब्देन समासेऽतिभवकानित्यादाविव तच्छवणस्य दुरत्येन तनिषेधे फलाभावाच्चेति दिक् । व्यावृत्त्येति । समुदायात्प्राप्तस्येति शेषः । यद्यपीति । जसीत्याधारसप्तमीति भावः । जस इरिति । इकारेण ईकारमहर्ण योध्यम् । भैरवी । समुदायप्रयुक्तत्वपरामर्शय । अवयवस्य सर्वनामसंज्ञानिपेधो थाहशरूपन्यावृत्तये भवता स्थी. नियते, ताशरूपन्ताहशव्याख्यानेऽपि दुर्वारमिति भवदीयन्ताशव्याख्याननिष्फलमित्या. ह-तरकशम्द इति । एतेनावयवस्य संज्ञानिधे प्रमागाभावमाशय "भकशिनभाति" इति भाष्योतिरेय तन मानमिति कथन पराम्तम् । तस्य नाप्यस्य समुदायस्य संज्ञानिषेधे फल. प्रदर्शनपरत्वात् । दिगर्थरतु "न बमोहो" इतिसूत्रवद् "वन्द्वे च” इति सूत्रमभ्युपसर्जनप्रति- पेधानुवादकमेव । इतरेतरयोगद्वन्देऽप्युद्भुतावयवभेदसमूहरूप विजेयत्वसिद्धान्तादिति। मगुदायांदिति । ज्ञापिताद्वाचनिकाद्वा तदन्त विधेरित्यादि। प्राध रसप्तमीति । आधारयाचकमतमीत्यर्थ । तथा च विद्यमानयोरेय पदार्ययोराधाराधेय. भावम्य प्रसिद्धतया जमाधारमित्यनुपपन्न मिति भाप । उस्कारात्मरमानामराम्यान. सिराह-वारेनेलि।

·अजन्तलिङ्गप्रकरणम। ४६९ शयः। अव एवं- वीतजन्मजरसः परं शुचि ब्रह्मणः पदमुपैतुमिच्छताम । इति भारविप्रयोगमसमञ्जसं मत्वा वीतजन्मरजस इति पठनीयमिति तरुक्तम् । एतच्चेति । भाष्यकृता हि "टाइसि" इति सूत्रे इनातौ प्रत्याख्याय नादेशमदादेशं च विधाय नादेशे परे एत्वं योगविभागेन साधितम् । “बहुवचने झल्येत्" "ओसि च" । तत "आडि" आङि च परेऽत एत्वं स्यात् । रामेण । तत "आपः संयुद्धौ च एकारः स्यात् संधुद्धौ आडि ओसि च । न चैवमनेने- त्यत्र हाल लोपः स्यादिति वाच्यम् । अनादेशस्य नकारे परे विशिष्य विधानात् । तथा हि, "अ नापि", नकारे आपि च परेऽन स्यादित्यर्थः। सूत्रे अ इति नान्तस्य नपुंसकनिर्देशः । न च डसेरदादेशे कृते पररूपं स्यादिति वाच्यम् । अकारोच्चारणसामर्यादीर्घसम्भवादिति । तथा च "जराया जरसन्यतरस्याम्" इति सूने उक्तम् 'गोनर्दीयस्स्वाह-अतिजरैरिति भवितव्यं सन्निपातपरिभाषया' इति । एवं च पूर्वविप्रतिपेयेनेत्यादि सर्व भाष्यविरुद्धमित्यर्थः । "पद्दन्नो” । अत्र शस्त्रभृतयो निमित्ततयोपाचाः । ते च पदाद्यादेशानुरूपान् . शब्दरत्नम्। प्रत्याख्यायेति । प्रत्याख्यानेन चेदं ध्वन्यते-वक्ष्यमाणक्लेशपरिहारार्थ एवेकारी, न तु फलान्तरेऽभिनिवेष्टव्यमिति, अदादेशे त्वदिति च्छेद एव सूत्रतात्पर्यमिति ।:: ते चेति । ये निमित्ततयोपात्तास्ते शस्प्रभृतय इत्यर्थः । अनुरूपानिति । स्वार्थबो. भैरवी। भावप्रकाश। ननु भाष्यकृतेकारस्य प्रत्याख्यानमपि सूत्रकारीत्या वृत्त्युक्तरूपमस्त्वित्यत आह-- प्रत्याख्यानेनेति । वक्ष्यमाण:-योगविभागादिरूपः । एतेन यथोत्तरम्मुनीनाम्प्रामाण्यामाप्य.. कारसम्मतलक्ष्यातिरिक्तस्य रूपस्यांसाधुत्वमिति ध्वनितम् । मूले-अत्र शस्प्रभृशतय इत्यादिना स्थानिलाभोपाय उक्तस्तत्र वाक्यभेदेन ते चेत्यादिना. स्थानिलाभप्रदर्शनमधिकमेकवाक्यतयाऽप्युपपादनस्य कर्तुं शक्यत्वादेवन्चैवं कथनं यत्तदोनित्य- सम्बन्धप्रदर्शनार्थमेवेत्याशयेनाह-ये निमित्तेति।आनुरूप्यप्रयोजकधर्मन्दर्शयति-स्वार्थेत्यादिना । ननु भगवता प्रत्याख्यानेऽपि सूत्ररीत्या वृत्तिग्रन्थो युक्त एवात पाह-प्रत्येति । यथोत्तरं मुनीना प्रामाण्ये तत्मम्मतल्यस्यैव सूत्रमतेऽपि कथंचिदपि साधनीयत्वस्यानुपदमेवोक्तत्वादितिभावः।क्लेशेति। योगविभागादीत्यर्थः । चोऽन्त्येत्यग्रे योज्य:) तेन द्वयोः समुच्चयलाभः । ननु 'अत्र शस्' इत्यादिना पाददन्तेत्यवतारितम् । तत्र तेच निमिचतयोपात्ता इत्यधिकम् । न च प्रकाशानुरोधेनान्त्यमुक्तम् । तत्रा- पि दोषसत्त्वादिति चेत् । अत्र मान्या:-शरप्रमृतिश्चिति नादेशविशेषणं, शास्त्रप्रवृत्तिकाले तपामभावन पौर्वापर्यामावात् । स्थानिनस्तु नैवोपात्ताः । एवंच तेन स्थानिन एवोपात्ता:सप्तमीतु"शेपे लोपः"इतिव दितिभ्रम निराचष्टे-अप्रेति । अत एव परत्र पाठः । स्थानिलाभे उपायमाह-ते चेतीत्याहुः । तन निमित्तत. येत्युक्तिस्वारस्यस्य युक्तरवेऽपि वाक्यभेदेन ने चेत्याधुपपादनमयुक्त, सम्भवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदस्या.. न्याय्यत्वात् । तद् ध्वनयन् व्याचष्टे-ये निमित्तैति । तो यच्छन्दाकात्तात् । मूले चो हेतौ । अन्य चयतो हेतोः पूर्वोक्ताये शसादयो निमित्तयोपाचास्ते इत्यर्थ इति भावः । एतेन तया, रत्नाकरादिग्रन्थाः .प्रत्युक्ताः। स्वरूपमित्यत्र रूपग्रहणादर्थविशिष्टशन्दस्यात्र शासे कारिवादिना भाश्रयणादुपस्थितोभयान आनुरूप्यमत्र विवक्षितमित्याह-स्वाति । तेन चरणादीनामन्यवाचकपादादीनां न नैति मा 1 ·४६२ टाकाटप्पणशब्दरत्तप्रोढमनोरमायां- प्रकृतिविशेषानाक्षिपन्नीत्याह-पाददन्तेति । यद्यपि "शीर्षश्छन्दसि" इत्यतो- ऽन्न 'छन्दसि' इत्यनुवतते, तथाऽपि भापायामपि कचिद्भवति "मासश्छन्दसि" इति वातिके छन्दोग्रहणाद् ज्ञापकाद् इति वक्ष्यते । प्रामादिकमिति । स्था हि, "आस्नो घृकस्य पतिकामभीके" इति मन्ने मुखादित्यर्थः औचित्यात् । “वृकश्य चिद्वतिकामन्त। स्यात्" इति मन्त्रान्तरसंवादाच्च । एवं "हव्या जुह्वान आसनि" "आसन्यं प्राणमूचु "इत्यादावपि । व्याख्यातं च तथैव वेदभाष्ये । अत एव हरदत्तेनापि काशिकाया. प्रामादिकत्वमाविष्कृतमिति ध्येयम् । शब्दरलम् । धनसमनिस्वसदृशवर्णवतभेत्यर्थ. । वस्तुतो "या शोकष्यम्" इतिवद् व्यवस्थार्थमेति योध्यम् । अनुवर्तते इति। अस्य इति प्राञ्च.' इति शेप । शापकादिति । तनिट भैरवी। - भविशिष्टस्य शब्दस्यान शास्ने कार्यित्वेनाश्रयणादनार्थोपादानम् । चरणादिशब्दव्यावृत्तये- स्वसदृशेति । अनेकधर्मस्य सादृश्यप्रयोजकत्वस्य सम्भवे तत्त्यागोऽनुचित इति भाव । नच पदाधादेशानां वैकल्पिकतया चरणशब्दस्य पदादेशेऽपि पक्षे चरणशब्दस्य प्रासादौ प्रयोग सिद्ध एवेति स्वसहावर्णेवत इति व्यर्थमिति वाच्यम् । पदधिचरणोऽस्नियाम्' इति कोशाचर- पशब्दस्य नपुंसकत्वमप्यस्तीति, यप्रयम्पदादेशश्चरणशब्दस्यापि स्यारादा 'तानि पन्दि पूज य इति प्रयोगल्याप्यापातारतिस्पसहोत्यस्यावश्यकत्यात् । किचोदकाम्दस्येवापशब्दस्या- प्युदन्नादेशे खोलिंगत्यस्यापि सम्भवेनास्मानान्तरक्षणीयापत्तिरपि स्यात् । मनु स्वमते उन्दसीत्यस्यानुवृत्तिास्तीत्यनुवर्तत इत्यनुपपन्नमत माह-मस्तीति । अग्न स्यान्तम्या भावप्रकाश स्वसहमोति । भूयमा व्यपदेश इति न्यायात सादृश्यस्य भेदाधिष्ठानस्वाञ्च यूनानक्यापतेव किंचि दसादृश्येऽपि न स व्यवहार किं स्वयमिति माव । ननु एन्दसीत्यनुपूतौ "ये च तस्तेि" मावावर तदापति । न च विकल्पानुवृत्यर्थमावश्यर मण्डूकप्रया निर्वाह इति याच्यम्। मालामावाद, सदामय वरितपयल्पने गौरवाच्च । विकल्पानुषतेरप्यनिष्टवाचन यत तदनुवाविष्टापलि., परदा यटापमम्मनत्वाद, ये त्यत्रापि पदसि येतिवारिफासलत्यापदच मा विश्व पद. सीत्यावर्तयन्ति । भपरे पुनरपिशेषणमिच्छन्ति । व्यायामजगारय पद्भ्यामतिरय प। म्यायो नोपमति ननेय सोरगा ॥ इति काशिकारयोकम् रामाय पण्डनामा 'युक्त वत्यादिनरमपना तबाररियाका मिति रिय मूलमन मार-अस्यसीति । तनिरोरिति पति। सरल ·मनन्तलिङ्गप्रकरणम् । ४६३ "भल्लोपोऽना | अन प्रातः-अन्नन्तस्य भस्थास्याफारस्य लोपः स्यादिति। तथा सति तरुणा' इत्यादी सकाराकारस्यापि लोप: स्यात् । मस्यागस्यानोऽकारस्य इति व्याख्याने तु 'अनसा, मनसा इत्यादी स्यात् । तन्त्रात्त्यादिनाऽनन्तस्य म- स्थानोऽफारस्येवि व्याख्यानेऽपि अनस्तक्ष्णा इत्यादी अतिव्याप्तिरेवातो व्याचष्टे- मनाययय इत्यादि । मस्येत्यनेनातिप्तः प्रत्ययविरोपोऽ* चेति द्वयमनो विशे. शब्दरपम् । सेरिति भावः । अत पय माप्ये सनुपसिनोका। तथा सतीति । प्राचीनर्ममतव्याख्यादरे इत्यर्थः । मस्येत्यनेनेति । मरम्पत्येत- स्साहितेनेत्यर्थः । एतेन भत्यस्य पृपगोऽप्रत्यपरत्वश्वरादयोरपि विधानात्तेन न प्रत्यया- क्षेप इस्पपास्तम् । महं चेति । अधिकारसम्धमिति भावः । ननु मत्वरूप सत्सूत्रे "य- स्मात्प्रत्यपविधिः" इत्यनुत्याइनिएस्वेन तेनानिष्ठपजादिपरत्वाक्षेपेण तदवयवस्य भैरवी। - भावप्रकाशन पदम् । मा एव-इन्दोपहणवैयर्यापत्तिदोपादेव । मूले-अन्न प्राय इति । काशिकादादयः। तथा सतीति । एतादृशव्याख्याने सतीत्यर्थक यदु- सन्तस्य येयध्यन्दोपोपपादनमानस्योचितत्वादत आह-प्राचीनेति । एतेन यद्यपि मया तस्यादरः कृतस्तथापि तदुष्टमिति ध्वनितम् । एतेन-अङ्गस्येत्येतत्साहित्यकथनेन। अत एव मुले अनचेतीत्यभिहितम् अगस्येत्यस्याप्रमान्तत्वशानिरासायाह-अधिकारेति । एवं सति पणप इत्यनाडोपामावोऽपि द्रष्टव्यः। अन्नाङ्गस्येत्यस्याधिकारलब्धत्वकथनेन मस्येत्यस्यापि तथैव लाम इति ध्वनितम् । नम्वग्राहस्य भस्येत्यस्य च यद्यप्यधिकाराल्लामस्तयाऽप्यनस्य भम्यान इत्येवार्यः स्यान तु प्रत्ययविशेषस्य ततो लामः । आक्षेपेणेति चेत्कोसावाक्षेपः, मनु- मान या मसंज्ञासूत्रेणैकवाक्यता पा ? तग्रायः पक्षो न युक्त इत्याशयेनाशकते-नन्विति । अनुमानमत्र प्रत्ययविध्युपादानम् असर्वनामस्यानप्रजादिस्वादिपरं भाङ्गपदोद्देश्यत्वादित्ये.. वहार्यम् । तदवयवस्य तस्सालाम इति । तस्य पक्षतावच्छेदकत्वन्न तु पक्षत्वमिति भावः । किञ्च पदभेदेनोद्देश्यताभेदान्न पदयोत्येिन हेतुतावच्छेदकत्वमिति भत्वादिनैव तत्त्वं वक्तव्यम् । मान इति । कैपटवृत्यादय इत्यर्थः । तथा चात्रोपन्यासोऽस्य नोचित इति मावः । मुख्य बीज . नयितुमाह-अत एवेति । छन्दोग्रहणवैयदेिवेत्यर्थः । भाप्ये इति । एतेन माध्ये तु छान्दसमेत दिति स्थितमिति हरदत्तोक्ति., ततस्तदनुवृतेश्चान्दसमेतदिति माध्यमिति प्रकाशक्तिर्मूनानुयायिरत्नाक- रदण्ड्य घुक्तिरपास्ता। मुले प्राञ्च इति । काशिकाप्रक्रियाकृत इत्यर्थः । अत एव बहुतोक्तिः। ननु तत्र तत्र लोपापते. रिति वाच्ये तथा सतीत्यधिकमत माह-प्राचीनेति । तथा च तदादरे दोषेण तस्य दुष्टत्व फलितमिति भावः। एतेनेति । तत्माहित्यनिवेशेनेत्यर्थः । एतेनाडगेनापि प्रत्ययाक्षेपादुक्तार्थलाम इति मान्योक्तिः प्राचामनुरोधेन तावता प्रत्ययसामान्यलाभेऽपि विशेषालामाद् शानगोरखाच्चेनि धनितम् । एतेन भाष्य रीत्या कार्यकाले तदुपस्थितेरेवाक्षेपपदार्थत्वेन शङ्कासमाध्योरयुक्तत्वमिति मन्दोक्तमपास्तम् । तथास्य. तच्चत्यनेन वक्ष्यमाणतयाऽत्र प्रसिद्धतरत्वेनानुमानादेख ग्रहणेनान्त्योक्तेरयुक्तत्वात् । मतल नन्वित्यादितदवतरणसङ्गतिरिति दिक् । विधानादिति । तथा च मत्वसत्वेन व्यभिचारान्नाक्षेपमम्भवः । एतेन तथा रत्नाकरदण्च्यादिग्रन्थाः परास्ता इति भावः लब्धमिति । एतेन मस्येत्यपि तथेति सूचितम् । नन्वाक्षेपोऽत्रानुमानादि मसंज्ञास्येणेकवाक्यता नाय इत्याह-ननु भत्वस्येति । तत्सूत्रे इति । यचि भमित्यत्रेत्यर्थः । भन्येऽपि यथोरेशः कार्यानो तादृशप्रत्ययपरलामाववति ।

·४६४ सटोकटिप्पणशब्दरत्नप्रोढमनोरमाया- पणम् । अन् तु अकारस्य, अतो नोक्तदोष इति भावः । एतच्च "यडः संप्रसा. रणम्" इति सूने भाष्ये स्पष्टम् । शब्दरलम्। तत्त्वालाभः । किं चानो विशेषणेऽपि विधौ परिमापोपतिष्ठते नानुवादे' इति निर्दिष्टप. रिभाषाऽनुपस्थितेरनस्तक्ष्णेत्यादौ दोपो दुरि इति चेत्तत्राह-एतच्चेति । तया च भाष्यम्-"एव तहि कार्यकालं संज्ञापरिभा यत्र कार्य तनोपस्थितमिदं दृष्टव्य "भस्य" इत्युपस्थित मिद् भवति "यवि भम्" इति, तत्र यजादिपरतयाऽन्कार विशेषयिष्याम:, अना चाकारम् । यजादिस्वादिपरस्यानोऽकारस्य इति । तस्यायं माव:- कार्यकालपक्ष "भस्य' इति श्रुते भपदाजिशासायां "यचि भम्" इत्युपस्थितेन शकिप्रद्दे भैरवी। - एवञ्च वृपण्वस्वश्वयोरित्यनेन ययोर्भसंज्ञा तयोरपि भत्वावच्छिन्नोद्देश्यत्वसत्वेन तत्र निरत्त- साध्याभावेन व्यभिचारः । एवं पदशश्दोद्देश्यत्वस्य राजम्यामित्यय व्यभिचार.। न द्वितीय, यथोद्देशपक्षे संज्ञाशास्त्रस्य पृथगेव वाक्यार्थयोधेनैकवाक्यताया अलाभात् । कार्यकालपोऽपि वाक्यैकवाक्यता न पदैकवाक्यतेति निरुक्तार्यालाभाच प्रत्ययस्याङ्गांशे उत्थिताकालतया त. द्विशेपणताया न्याय्यत्वाचेति। परोक्मविशेषणत्वमभ्युपगम्याप्पाह-किशेति । दोप:-अति- व्याप्ति.। भाष्यमिति । एतश भाप्यन्तस्मिन् सूने "अनन्त्यविकारेऽन्त्यसदेशस्य"इति परिभा. पाया प्रयोजनखण्डनावसरे प्रवृत्तम्। ननु प्रत्ययस्याजसाकासत्यमेव "अगस्य इति सूरभाष्ये "परस्परम्प्रत्य प्रत्ययसंज्ञाऽभावात् इत्यनेन दर्शितमित्यन्विशेषणत्वयमग्रोपमत आह- तरयायम्गाव इति । थुते-अधिकारतो लब्धे । जिज्ञासायामिति । एतेन भपदस्य श्रयणमाग पृति माकृत्रिमन्यायेन यस्येयं संज्ञा कृता तल्यार्थस्योपस्थितिसत्त्यात्पुनस्यार्पयोधस्य नापेक्षेति निरस्तम् । कार्यकालपक्षेण कारयते स्वसन्निधिम्प्राप्यते इति व्युत्पत्त्या कार्यविधायनशास्त्र घटस्संज्ञाशब्दघटितं यत्संज्ञामज्ञिभारसम्बन्धयोधक शास्त्र तस्यविज्ञासा जनपित्योपस्थिति कार्यते इत्येव "भस्येत्युपस्थिमिदम्भवति यचि भम्" इति भाष्येण एभ्यते । सच्छानोप- स्थितिमा ग्रेण विधायशासनाक्यार्थयोधासम्भव इति पुनम्ता संज्ञासूण पृतिमही भय- भावपसाश।

·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ४६५ शब्दरसम्। वृत्ते एतद्वाक्यार्थयोधकाले एक्ष्यानुरोधेन सन्मादिन्यायाश्रयगाद् योग्यस्यान्यिशेपणता. ऽपि । विधौ परिभापति न्यायस्तु "इको गुणदी" "अ" इति व्यतिरिक्त नास्त्येव, "उदासस्वरितयाणस्वादादातम्यरितस्यानिकयग इत्ययंत्येष्टत्वादिति । एतय ग्रीप्रत्यये इत्वप्रकरणे निरूपयिष्यामः । यदि तु भमुतिस्पर्षमनन्स्यविकार इति परिमापाऽऽस्यकी, सयैव अनस्तक्ष्ोत्यादी श्यावृत्तिः । अन्न सान्तमहस इत्यादौ चानेकक्लिएक्ल्पनापेक्षया परिमापास्वीकार एवो. चितः। भाप्यन्तु पार्तिकोसफगना भन्यथासिद्धिप्रदशनमावपरम् । अत एव यान्येतस्याः परिमापायाः प्रयोजनामि तदर्थमेपा परिमापा कर्तव्येति भाप्ये उपसंहतम् । यतु "म सम्प्रसारणे" इति सूत्रे "नेतल्याः परिभाषाः सन्ति प्रयोजनानि" इति माय, तत्तु "न मम्प्रसारणे" इत्यादरेव पापात्प्रयोजनारपत्वसूचकमित्युच्यते, तदाऽस्तु अनविशेषणमेव सदिस्याहुः । भैरवी। ति। म च प्रकृतोपयोग्येव । शाखान्तरे पुनस्तथा जिज्ञासायाम्पुनरप्येवमेव कल्पनेति । एनदा. क्यार्थबोधकाले--विधायकशास्त्रार्थबोधकाले । अन्विशेषणताऽीति अपिनाऽङ्गविगेपणतायाः समुशय । एक्शोभयविशेषणत्वं सदुपस्थितिमात्रेण न सम्भवत्यतस्तन्त्रादिन्यायाश्रय- णम् । अत एव भम्यागस्यानोऽकारस्यासर्वनामस्थानपरस्येति व्याख्यानल्योपपत्ति. । यदु- सम्प्राविधावित्यादि, तन्नेत्याह-विधाविति। एतच्च-तस्याः परिभाषायाः सार्वनिकत्वन्नास्ती- त्येतच । तत्र विधीयत इत्यस्याध्याहारेण तद्विपयताया उचितत्वादिति भाव । भदन्तत्वम्- तस्यायम्भाव इत्यत्र तच्छन्दोपादानेन "प्य सम्प्रसारणम्” इति सूत्रस्थम्भाप्यमेकदे- युक्ति, प्रत्ययस्याङ्गांचे उत्थिताकासवेन तद्विशेषणत्वस्यैव न्याय्यत्वात , आकडाराधि- कारीयभपदसज्ञाविपये यथोद्देशपक्षम्येव सिद्वान्तितत्वाच । तथा च प्रकृतरिपये दोपाभावो ऽनन्त्यविकार इति परिमापयव सम्पादनीय इति । भावप्रकाश। ति । अन्यथा श्रवणमात्रेणोपस्थितिर्न स्यादिति भावः । वृत्ते इति । प्रकृतविषयके इति भावः । यची. त्यस्येति । उपस्थितस्वादिति भाव.। अपिः भिन्नवाक्यीयाइविशेषत्वममुच्चायक 1एतेन मूलमन्य प्राचा ग्रन्थे हि भस्येत्यतो विशेषणम् । तदर्थश्च कार्यकाल संशापरिभाषमिति यजाधसर्वनामस्थान. परस्येति । तत्परत्व च येन नेति न्यायेन मात्राव्यवहितस्यातो गृह्यते तेनोक्तदोषाभावात् । एवं व्याख्याने. इन इत्यस्यानेन सामानाधिकरण्यान्वयोऽनुकूलः । अहावयवस्येति व्याख्याने तु वैयधिकरण्यान्वयाप- त्तिरिति खण्डनकृदुक्तम् । भाष्यकृता परिभाषा विनाऽपि मिद्धिरुक्नेति स एव पक्षः सर्वैरुक्तः । वृत्तिता तु सामाश्रित्य यथोद्देशेऽपि तथा व्याख्यातम् । एव च प्राचां व्याख्यायाः पशद्वयेऽपिसम्मवात् कौमुधुक्त. ज्याख्यायास्तु काय काले एव सम्भवादेताग्निस्य नव्योक्त तरखण्डनमनुचितमिति मन्दोक्त चापास्तम् । इको गुणेति। तत्र विय येते इत्यध्याहारेण तन्मूलयस्वादिति माव । नास्त्येति । फलाभावादिनिशे देवसिद्धिं निराचष्टे-उदात्तैति । नन्वेवमुदीचामात इत्यत्र स्थानग्रहणानर्थक्य, तद्धि वजशापकत्वे सा र्थकमिति चेद् १ व्यर्थमेव तत् । स्थानसम्बन्धोऽन्तरङ्गत्वलभ्यो न परिभाषालम्य इत्यस्य षष्ठीस्थाने इत्या माष्ये स्पष्टमुक्तत्वेन पावासम्भवश्च । मन एवान् विशेषणवेऽप्यन्यवधानलाभादुक्तमाध्यसङ्गतिस्तदा. ह-एतच्चेति । तस्याय भाव हायव तस्येत्यनेनारचिः सूचिता । एकदेश्युक्तिरियमझाने प्रत्ययस्यो स्थिताकाइवेन तथाऽर्थस्यैवौविस्यात् ,'आकडारासशामु कार्यकालपक्षामावस्य सिद्धान्तिनवाच्चति । ९५ च तयैवावश्यिकयाऽत्र निर्वाह इति प्राचोक्न न्यारयानमेव युक्तमिति दिन ।

·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- "रषाभ्याम् । पदे इतीयतैत्र सामादेकपदत्वे लब्धेऽपि समानप्रहणं थत्समानमेव, अखण्डमिति यावत् । तत्र यथा स्यात्तेन समासे न भवति । शब्दरलम् । सामर्थ्यादिति। निमित्तनिमित्तिनोरपदस्थयोरसम्भवादिति भावः। अखण्डमि ति।तत्त्वं च.निमित्तानधिकरणनिमित्तिमत्पदाघटितत्वम् । तेन 'मातृभोगीण, इत्यन्न णत्व. सिदिः । फेवलभोगीनेत्यस्य प्रत्ययमानस्य वा तत्वामावात् । अत एव "आत्मविश्व. । भैरवी। मूले सामर्थ्यादित्यस्य पदपदोपादानेत्यादिः । अत एवाह-निमित्तेत्यादि । तेन विभिन्नपद- स्थानाम्मातुर्नमनमित्यादौ णत्वाभावः सिद्धानन्वेकपदस्थत्व या निमित्त निमित्तिनोस्तत्रण. त्वमित्येतल्लन्धन्तावता रामनामेत्यत्रातिप्रसङ्गवारणासम्भव इत्यत आह-नत्तश्चेति। न च नि. मित्तिमत्त्व विधीयमानस्य णकारस्य, न तु नकारस्येति कथन्निमित्तस्थानिगारेकपदस्थत्वस्य -लाभ इति वाच्यम् । स्वप्रयोज्यकार्योद्देश्यत्वस्यपष्व्यर्थत्वमाश्रित्येनि प्रत्ययस्य स्वीकाराव । निमित्तानधिकरणानमिचिमत्पघटितं यत्तद्भिन्नं यत्पदन्तदवयवत्वंयन्त्र द्वयोस्तत्रणवमित्यर्थ । तेन-निमित्तिमतिपदत्वविशेषणेना तसाभावादिति पदत्वाभावादित्यर्थ. "आत्मविश्व हत्या नेन सप्रत्ययस्यमातृमोगशब्दाद्विधानेन तदर्थविशिष्टस्वार्थवोधकत्वमेव तस्य, न सुभोगशब्द- मात्रार्थविशिष्टस्वार्थबोधक्त्वमिति वक्ष्यमाणपदाघाभावः स्पष्ट एव । अत एव-उत्तस्य समान- भावप्रकाश असम्भवादिति । तथा च तरसामर्थ्यावरचे लम्धे एकपदवृत्तिनिमित्तनिमित्तिनोः सतोणों भवती- त्यर्थलाभेन मातुर्नमनमित्यादिवाक्यवारणेऽपि रामनामेस्यादिवारणाय समानेति, तच्च एकपरमिति भावः। यत्तु दण्डी-निमित्तवपदमितपदत्वाभाववश्व समानपदत्वमिति । तर, रामेण यूष्णः मातृभोगीण स्या- दिसिद्धावपि रामनामेस्यादातरपदत्वे चेति प्रत्याख्यानरीत्याऽतिव्याप्तेः । सुपुत्पत्तेः प्राक् समासे गन्ध. बगानमित्यादावतिव्याश्च । एतेन न बहुव्रीहिः, किंतु कर्माधारय इत्यायपास्तम् । माये समुदायप्रकृति. मादायापि दोपापत्तेश्च । पदत्यस्य शतोऽप्यनादराच्च सुपर्वणस्यादावण्याप्यापते । यत्तु रानाकरपूर- निमित्तस्यानिमित्तिमस्पदस्थत्वमेव समानपदरभत्वमिति। तन, रामनाम गन्धर्वगानमित्यादावतिष्याप्तः। अन्यथा मातृभोगीण इत्यादाम्या ।भत्र मान्या-मसण्ड चान रेफपवारोनपिपरणसममिम्यादन. पदावृत्रियमित्या, त्याचामनुरोधेन । तस्य गकारनिष्ठत्वेऽपि पदानिष्टत्वादसण्टरव पनि विशेयविरो पापतः । तदेतस्मर्व ध्वनयनताह-तत्त्वं चेति । मखन्टा चेत्यर्थः। तदनविकरण निमितिमा पदविशेषणमिमि भावः । तया विवक्षायो पदावनिवेशपममाइ-तेनेति । इत्यग्रेति । स्यावारि. रयः। मानवल रात्री स्पert । सत्त्वाभावात्-पदस्थामावाद । निदेशनात्र नवराज माह-अत एपेति । नन्वापविशेषणामा रामेगैत्यादौ न दोपः, निमित्तिमतोऽसदस्यानिमितिमारू- सरा।

·अजन्तपुोलगप्रकरणम् । ४६७ MAHA दादरणम्। जन" इति सूत्रस्यम् "माणार्यादणत्यं घ" इति परिताम् । सुपर्वणेत्यदिसिद्धये निमि. सानाधिकरणेति । पदं पान लोके विमतोतरानपेक्षयाऽर्थयोधमत्येन दृष्टम् । तेन गन्धर्व. गानमित्यादी सुस्पतेः प्राक् समासेऽपि णत्वं न । शुभ्नादिषु नृनमनशब्दस्गु संहाभूतो. ऽखण्ड इति तस्य मयात्परस्य नतो ज्ञापरवा भाप्योक्ता मासगतेत्याहुः । भैरवी। - पदत्वाश्रयणादेया चरितार्थमिति । तावन्माणातिप्रसङ्गवारणासम्भवादणत्वमित्यावश्यकामति माया रस्यादिसिद्धये-गत्वपटितप्रयोगस्य सिद्धये। नन्वन पदत्वम्पारिमापिकमुतार्थवत्त्वमानम्। माधः, गन्धर्वगान रामनमनमित्यादौ सुवुत्पत्तेः प्राक् समासेनोत्तरपदस्य पारिमापिकपदत्वा- मावाण्णत्वापतः। नापि द्वितीयम्, रामेणेस्यादायेय णत्वासिद्धरत आह-पदं चाति। मत्र-उत्तर- समानपदवलक्षणे। मनोधकत्वम्-अर्थयोधजनकसमुदायघटकरवम्। तथाविभक्तिसहकारेण यस्य बोधकता सदटके खप्रत्ययेऽप्यस्तीतिमातृभोगीण इत्या गत्वाप्राप्तिोऽभावद्वयनियेशः । तेन-. उक्तरूपस्य पदत्यस्य लक्षणघटकत्येन। निमित्तानधिकरणत्वन्निमित्तानवयवकत्वम् , तच मातृ- मोगीणहत्या भोगशम्देऽस्तीति तदनवयवकत्वरूपन्तदघटितत्व समुदायस्य नास्तीन्यत्र णत्व. मस्यादतो-निमित्तिमदिति । ननु वर्ग कदेशा वर्णग्रहणेन गृह्यन्त इति पक्षे ककारात्परस्य णत्वे शुभ्नादिगणे नूनमनशब्दपाठस्य ज्ञापकता भाष्ये उका, सा निरक्तस्याखण्डपदत्वस्याश्रयणे कर्यसाच्छेातममवत्सम्मताखण्डपदत्वस्यामाषनणत्वप्राप्त्यभावादत आह-शुम्नादिष्विति। संशाभूत ऽखण्ड इति । अनेन पूर्वोत्तरसमुदायस्य संज्ञात्वसूचनेन "पूर्वपदात्संज्ञायामगः इति सू. अस्य प्रवृत्तिर्ध्वनिता । "उन्दस्यदवप्रहात्यइत्यस्यतुन प्राप्तिरत्रावरहस्यादर्शनात् । भाष्यो. भावप्रकाश। पत्वाच । अत एव मातृभोगीण इत्यादौ न दोषोऽत आह-सुपर्वेति । तदनधिकरणस्वं च तदनवयवक- स्वम् । तत्र मातृमोगोग इत्यादौ तदनधिकरणसुमोगरूपपदपटितवारिसद्धय-निमित्तिमदिति । ननु कि पारिभाषिक पदत्वमुतार्यवत्त्वम् । नायः, रामनमनमित्यादी सुवुत्पत्तेः प्राक् समासे णत्वापत्तः । इष्टा- पति तुन, पक्षान्तरे तदप्राप्तेः। एतेन प्राक् सुवुरत्तेः समासे णत्व, सुबन्तेन समासे तु नेति विवेक इति मान्योक्तिः प्राचामनुरोधेनेति ध्वनितम् । नारयः, रामेण मातृमोगीण इत्यादौ णत्वा सिद्धरत आह-पर्द चेति । लक्षणेति भावः । अन्नेति । अनेनान्यव्यावृत्तिः । अनपेक्षयेति । ममावदयनिवेशफलमर्थव सूत्रोक्तरीत्या बोध्यम् । प्रत्ययस्य भोगानेत्यस्य चातत्त्वान प्रागुक्तदोष इति भावः । अपिरतदुत्तरसमा. ससमुच्चायकः । नन्वेवं भुम्नादौ नूनमनशम्दपाठो व्यों योगिकरवादत माह-शुम्नेति । न च तन छन्दस्यदवेति प्राप्तिः, ईदृशे विषयेऽवग्रहामावाद । तद् धनयन्नाइ-तस्येति । वर्णैकदेशानां वर्णमहणे. नाग्रहणमिति पक्षे इति भावः । आहुरिति । अवारची तु तस्य तत्त्वे तदसाङ्गत्येऽपि तत्र संशाल. - सरला । रामलटकस्य परमघटकस्य वा रेफस्य ग्रहगै तदुत्तरत्वं नरयटके आग्नी पटके वा नकारे गवते,एवं तटित पद नर इति भानीभ इति या तटकत्वमपि तत्र न करे इति निमितविशिष्टो निमित्तो नर मानी पटकन कारस्तद्वत्पदं नर इति प्राप्नीध्र इति वा तदस्तित्वमेव रामनर परमानीभ इत्यस्य, न तु तदपार तसमिति नाखण्डपदत्वम् । यत्तु निमित्तानविकरणनिमित्तिमत्पदापटितत्त्वरूपे प्रखण्डपदत्वपरिकारे दोष मुद्भाव्य निमित्त विशिष्टस्य नस्य णत्वम्, वैशिष्ट्या-वोचाव, स्वाघटितपदाघटकरवमेतदुभयसम्बन्धे. नेति णत्वविधायकसूत्रस्पार्थविवक्षणेन राम-परमघटकरेफमादाय द्वितीयसम्बन्धामावाद् नर भाग्न प्रशमा वयवरेफस्य ग्रहणे तु पूर्वसम्बन्धाभावाचनिराकरणमिति, तञ्चिन्यम्, प्रकारान्तरेण दोषवारणेऽप्यखण्डप दखस्यानिर्वचनादिति।

·सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- रामनाम । यूष्ण इति । यूपो मण्डः । मुद्दामलकयूपस्तु भेदी दीपनपाचनः । इति दर्शनात् । इति पक्षे विति । एतेन पञ्चमीसमासस्य पाक्षिकतां ध्वन. यति। तथा हि,भाष्ये-वेभिदिता, माथितिकः, अपीपचन्नितिप्रयोजनत्रयमुक्तम् । तच्चान्यथा सिद्धम। "एकाच उपदेशे इत्यत्र विहितविशेषणादेव वेभिदितेत्यत्र शब्दरत्नम् । ।' मण्ड इति । तद्विशेप इत्यर्थः । वेभिदितेति । वेभिद्यतेर्यहन्तात्तुचि अल्लोपयलो. भैरवी। फतेति । 'एओड सूत्रे इत्यादि । वस्तुतस्तु यदीयमखण्डा नशब्दान्तसज्ञा तदा संक्षात्व भङ्गापत्या सत्र णत्वाभावस्य सिद्धौ गणे तस्यपाठो व्यर्थ एव स्यादिति तस्य यौगिकत्वमे- वास्ति, न तु संज्ञात्वम् । न चैवं सतिापाठस्य वैयर्थ्यमाशङ्कनीयम् तेन निरुक्तस्यारसण्डपदत्व. स्य "रपाभ्याम् इति सूत्रो सत्ताऽस्तीति बोधनद्वारा विध्यप्राप्तिरेव बोध्यते। अत एवाह-इ- तिभावइति । नन्वेतादृशाखण्डपदत्यमेवयदिगत्वप्रवृत्तिसम्पादक,सदा सर्वनाथरघुणेत्यन्त्र नि. मित्तानधिकरणनिमित्तमन्नाथपघटितत्त्वस्य समुदाय सत्त्वापणावं न स्यादिति चेत् ?न, पदे निरुक्ताखण्डत्वन्निरुच्य नकारे तास्थावनिवेशापेक्षया लापपानकार एव निमित्तानधिकरणनि- मित्तिमापदावयवावविशेषणविवक्षासत्त्वेनादोपात् । नचामपि रघुनरणेत्यन नरशदाययरस्य नस्य णम्वन्दुरमिति वाच्यम् । निमित्तिमत्यमित्यन्त्र निमित्तिमत्वन्नकार नियिन्तिय स्वी तरत्वसम्बन्धेन रेफपकारान्यतरस्यरूपमेव । एवञ्च यम्य स्वपदनोपादानन्तन तस्यैव प्रयास स्या निमित्तानधिकरणेत्या निमित्तपदेन ग्रासतया नरशब्दाचनकारस्य परेग रेपेण निमि- तत्यव्यवहार एव नेति यद्रेफव्यतिमाशय निमित्तस्यव्यवहारस्तम्य नकारस्य तव्यम्स्यग- धिकरणत्वस्य नस्सन्द सत्येनादोपात् । ननु मण्डशब्दस्य तण्डुलनिर्मिते द्रो प्रसिद्रामर कपूपस्त्पिति। परयास्यविरोधो यूपी मण्ड इति व्याख्याने प्राप्नोतीत्यत आह-तदिशेप इति। एया यथा राणालगानिर्मित यूप म्यरहारम्तथा मुग होऽपि यूपन्यपहारस्यायुर्वेशणय सुप्रसिद्धतया न परवारयविरोध इति भाय । मू-पाक्षिकतामिति । तस्यानित्यत्वादनाध्यणेऽपि तत्साधनीयरायम्य प्रकारा. न्तरेण सिद्धतामित्यर्थ । तामेयाह-सया होत्यादिना । तम्यानित्यस्य प्रमाणातु "निष्टायां सेटिग इति सूत्रे इटि ते एक गिरोपो, न तु सत प्रागिति कारावधारणार्थस्मरणमिति भावप्रया।

·YEE भैरवी। - मजन्तपुंलिङ्गप्रकरणाम। इनिपेयो न । मथितं पण्यमस्येति विप्रहे ठकि ठस्येकादेशे “यस्येति घ" इत्य. ताब्दरसम् । पयोः "एकाच उपासे” इति निषेधादिण् म स्यात् । पसमोसमास स्परलोपस्य स्यानि. यस्यानिषेधातिरिति भावः । पुयमितरयोः कादेशनुमोरमायो योध्यः । विहितविशे- पणेति । एवं च स्यानित्त्व दिनाऽपि तदप्रसिः सिद्धति भावः। विहितयिोपणत्वं चास्य "एकाचो दे" इत्यत्र भाष्ये व्यनितम् । सत्र हि यसोपे मिदितस्पत्र यहन्ता. सृचि इप्रतिपेधमाशयकायोऽङ्गादिति व्याख्यानेन परिहतम् । तदाप्यम्य यथाभुतत्वे विमित्सतीत्यादी दोपारगायोपदेशमहणल्यकाजसेऽपि सम्बन्धे पेमिदितस्यादावपि परि. कारासम्मान तस्य विहितविशेषणत्वे तात्पर्यमावश्यकम् । प्रत्ययविधानावधैरव प्रायेगा. इत्यादादित्यनेनेदं सूचितम् । विहितविशेषणे च पिभिस्मतीस्यादावदोपणैकाजी उप. घश्यते । स्पष्टञ्चेवदन्ते मूल निवादिति।भिदरेय दिःप्रयोगसत्वेन तस्योपदेशे एकाचवा. दिति भावः । पञ्चमीसमामे "अच परस्मिन्पूर्वविधौ”इति सूत्रे पूर्वविधिशब्दे पूर्वस्मा- द्विधिरिति पशमीसमासे । इतरयो-माथितिकः अपीपचन्नित्यनयोः । तदप्रवृत्तिरिति । इ- निपेधाप्रवृत्तिरित्यर्थः । यत्तु पशमीसमास आवश्यक इति तेनैवेष्टसिद्धौ विहि. तविशेपणानयणे प्रमाणाभाव इति । तन्न, विभित्सतीत्यस्य सिद्धयर्यन्तस्यावश्यकत्यात, माप्यकारसम्मतत्वाच, इत्याशयेनाह-विहिःविशेषगवति । परिहतमिति । अन्न यावृत्त्या द्वयकमशन लेकानिति निषेधाप्रवृत्तिरिति भावः । यथाश्रुतत्वे-एकाचोऽङ्गात्परस्य वलादे- रार्द्धधातुकस्येइ नस्यादित्यर्थकत्वे । दोपवारणाय-इग्निपेधानापत्तिरूपदोपवारणायेत्यर्थः । सम्बन्ध इति । तथा सति य उपदेशे एकाच तत परस्याङ्गसंज्ञानिमित्तस्ये न स्यादित्यर्थः। अभिदितत्यादावपीति।सौलभ्यार्थकैवकारार्थकोऽयापिशब्दः। तस्य-एकाचोङ्गादिति भाप्यरय । आवश्यकमिति । तस्य भाष्यस्य दोपवारणाय प्रवृत्तत्वेन यथा दोपपरिहारो भवति तदर्थकत्व न्तस्यावश्यकमिति भावः । नन्वङ्गादित्येतावन्मात्रेण कयन्तस्य लाभोऽत आह-प्रत्ययविधे- ति। यस्मात्प्रत्ययविधानन्तदादेरित्यर्थः, अङ्गसंज्ञाविधायकसूत्रे तथोपादानादिति । प्रत्यय- विधानावधेरेकाचः परस्येति व्याख्येयमिति तात्पर्यम्। यस्मात्प्रत्ययविधानन्तन्निन्नस्य तदा- देरप्यङ्गत्वं भवामीत्यादौ दृष्टमतः-प्रायेणेति । इदमिति । विहितविशेषणमित्यर्थ: प्रदोषेणेति । इत्प्रतिषेधानापत्तिरूपदोपाभावेनेत्यर्थः। न च वि हतविशेषणपरतया तस्य भाष्यस्य योजने गोधुक्शन्दादाचारविबन्तादिप्रतिषेधो न स्यादिति वाच्यम् ? तत्र दुहित्यम्याङ्गत्वाभावेन लादिति भावः । सर्वविधिभ्य विधिरिति तु नास्त्येवेति भावः । निषेधादिति । भिदेरेव द्वि.प्रयोगा दुपदेशे एकाचत्वाञ्चेति भावः। पञ्चमीति । “अच.पर" इत्यत्र पूर्वविधावित्यस्यावृत्येति भावः । एव मितरयोरिति । 'माथितिक: "अपीपचन्' इत्यनयोरठोपस्य णिलोपचङन्त्यकारैकादेशयोश्च स्थानिवता. दित्यर्थः । तदप्रवृत्तिरिति । इनिषेधाप्रवृत्तिरित्यर्थः । यत्तु आवश्यक पञ्चमीसमासेन सिद्ध विहित पण व्यर्थ, "निष्ठाया सेटि"इति सेटमणविरुद्ध चेति रत्नाकरकृत् । तन्न, भाष्यविरोधाव, विभिरउतीत्या. यसिद्धश्च, तस्य चिन्यप्रयोजनवाच । तद् ध्वनयन्नाह-विहितेति । बेभिदितेरयल यङन्तात्धि यक्लोपे अल्लोपयलोपयोरिट्यन्वयार्थी । एकाचोऽङ्गादितीति । उपदेशपदैनानुदात्त एव विशेष्यते न त्वेकाजिति भावः। आवृत्तिसंख्यया च बजगमिदं नैकाजिति कैयटः। श्रुतत्वे इति दोषेणान्वेति । प्रत्ययः विधानावधेरैकाचः परस्येति व्याख्याने इत्यर्थः । अन्तरङ्गरवारसन्नन्ते दिवे को तावेव तिमवियुक्तः सत्या समुदायस्यै वाइवेनैवाचोभादपररवेनेटो दुरित्वमिति भावः । आदावपोति । अपिरवार । भावप्रकाशा - ४० ·सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- ल्लोपे "इसुसुक्तान्ताकः" इति कादेशातु न भविष्यति । ठत्याभावात्।। न स्थानिवद्भावेन ठत्वमल्बिधित्वात् । "ठायेकः" इत्यत्र हि स्थान्यादेशमशेरका शब्दरसम्। देशमहणासम्बन्ध इति तदाशयः न भविष्यतीति । स्थानिवत्वं बिनाऽपीति शेषः अल्विधित्वादिति । “त्येक " इत्यत्र स्थानिनि प्रत्ययेषु च सर्वनाकारो न विवक्षितः आदेश एव तु विवक्षितः । अन्यथा निपादक'शब्दाद् "ओदेशेइति ठणि व्यञ्जनमा प्रय व्यानरूपकादेशे कशब्दप्य लाक्षगिकत्वात् 'केऽग:"इतिहस्वाना तिरिति भावः स्थान्यादेशयोरिति । इकादेशस्यानिभूतप्रत्यये आदेशविधायके सूत्रे चेत्यर्थः । स्प भैरवी। यथाश्रुतेऽपि निपेशाप्राप्तः, इलन्तेभ्य भाचारविपोऽनभिधानाच । स्थानिवत्वमिति । "अच परस्मिन्" इति स्थानिवत्वमित्यर्थः । "टस्येक." इत्यत्राकारान्तस्य ठेत्यस्य स्थानित्वेनाश्रयणमिति कथमल्चिधित्वमत आह. उस्येक इत्यत्रेति । प्रत्ययेषु-उकारादिप्रत्ययेषु । एतेन उचो व्यावृत्तिः । अन्यथेति । मूलोक्तरीत्या स्थान्यादेशयोरेव तस्याविवक्षायाम् । लादाणिकत्वारिति । स्थानिबोधक यहस्येति, तन्त्र म्यानमानस्य विवक्षितत्वे तस्य स्थाने ककाररूपव्यञ्जनादेशे पूर्वकालस्थिताकारान्तस्य कशब्दस्य लक्षणद्वयानुसन्धानप्रयोज्यप्रतिपत्तिकस्वरूपत्वादित्यर्थः । अत्र इस्वत्वस्य प्रवृत्ती "अव्ययात्यप्"सूत्रस्थम्भाष्यमेव मानम् । तत्र हि निपादकāनाम देशः नैपादकर्षक , दाक्षि. कर्पक इत्युक्तं, दाक्षिकर्पुनाम वाहीकाम ,"तत्र भव" इति ठन् "इसुमुक्तान्तात् क.""केण" इति हस्व । उक्तकल्पनायामपि मूलं नासमञ्जसमित्याह-मादेशस्थानिभूतेति । स्पष्टमिनि । सनहि ठस्येस्यत्र वर्णस्य ग्रहणं सहातस्य वेति विचारे प्रथमपक्षे धात्वन्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः पठति, पटितम् । अस्तु तर्हि सातमहणम्। सातमहणजेदुणादिमाथितिकानाम्प्र. तिषेधो वक्तव्यः । उगादीनान्तावत्-कण्ठ, शण्ठ इति । इह घ मथितम्पपयमस्य माथि- भावप्रकाशा सविकरणादौ विशिष्टस्याहवादाह-प्रायेणेति । वस्वर्थे । स्थानियत्त्वमिति । अल्लोपस्यैतिभावः। वक्ष्यमाणयथा तम्नासातेराह-उल्येक इति । लापन यासनिकमाइ-प्रत्ययेषु च सर्वति । प्रत्यय. विनायक'लाइन' स्यादिष्वित्यर्थः । एतेनादेशेऽप्य कारोऽविवक्षित इत्यपातम् ।बहुपु प्रयोगेषु तत्व फलानापेक्षयाऽऽदेशयोरेन सत्त्वकल्पने लापवाद , तदाह-आदेश इति । जातावेकवचन, तयोरिरयः। तेनोत्तरमन्यसगति.। एतेन यदा कादेशेऽकारो विवक्षितः, तेन व्यजनमाषस्य कादेशे ठाकारेग सह "मतो गुणे" इति पररूपमित्यादि मान्योक्तिः मावामनुरोधेने ते ध्वनितम् । यत्तु प्रत्ययेऽधिवक्षायो "ठस्ये- कर इत्यसापि सा मिद्धवेति चासङ्गतिः पुनरुक्तिश्चै समग्रेऽनीति मन्: तन्न, तसावेऽपि सूत्रेऽन्यग्रहण निरासाय तथोक्तेरित दिक् । अन्यया-नापयमनाइय मनोकरीत्यङ्गीकारे । यत्तु मन्दः-वेऽण." रस्पत्राप्यस्योञ्चारणाध मति । तन, राका पाक हरयादातिप्रसलापत्त वर्णपक्षेऽस्यायनेन वारयितुम्- शायवात स्वाया कमेग लक्षणया मूळे योजयति-इकेति । जातावकश्चनम्। मत्रा मानमार-स्पष्ट- मिति । एतेन देशे ठम्सुमुक्तानमारम:"इत्यादौ मझारे फनामावाद टोकोकरीतिनं तु "स्येकः" लादी कण्ठादिश्यापत्तये सरितासंगापं साफल्यादिति मन्दोकमास्तए । भाष्यादिविरोधात देशाम- - - ·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । उच्चारणार्थः । अपीपचन्नित्यपि णिलोपत्य पहन्त्यकारयोरेकादेशाय च स्थानि- पद्भाव विनाऽपि सिद्धम्। विदिसाहचर्योदभ्यस्तादपि ला एव मेर्जुविधानात् । न च सिया साहचर्याद लुड ए किं न स्यादिति वाच्यम् । पूर्वसाहचर्यात्परसा. हचर्यस्य बलीयस्वादिति दिक् । पादरमम् । चेदं "ठयेक." इत्यत्र माध्ययटयोः । इदमुपलक्षणम् । सनिपातपरिभापयाऽपि कादेश- वारण योध्यम् । स्पर्ट घेद "सोब" इति वार्तिकमाप्ये । यलीयस्त्वादिति । एत. घ "यस्य विमापा वित्तो भोग-"इति सूत्रस्यकैपटे स्पष्टम् । एतत्सर्वम् "अपरवि. भैरवी। - 1 तिक इति, अकारलोपे कृते तान्तादिति कादेशः प्राप्नोति । वर्णग्रहणे पुनः सति अलिवधिर. यम्भवति । तस्माद्विशिष्टग्रहणम् । तस्माद्विशिटस्य ठकारस्य ग्रहणवत्र्यम् । तस्माद्विशि. एस्येति तद्वितस्य ठादेरिति कर्तव्यम् । एव टादेरिति वचनादरिवधित्वात्स्यानिवदावा- भावात्कादेशप्रसङ्गः । अस्तु तावपूर्णग्रहणम् । ननु चोक्तण्ठादेशे वर्णग्रहणश्चेद्वात्वन्तप्रतिषेध इति । नेप दोपः। अङ्गादिति वर्तते। अर्थवशाद्विभक्तिविपरिणाम इति कैयः । एतेन वर्णमा- प्रस्य स्यानित्यमिति प्रतिपादितम् । दमिति । अलिवधित्वेन समाधानमित्यर्थः । सनिपा. तेति । अजादिसन्निपातेन जातस्य तान्तत्वल्य तद्विघातकादेशम्प्रत्यनिमित्तत्वमिति भावः । एतच्च-परसाहचर्यस्य वलीयस्त्वच । कयटे रपट मति । तन्नत्यभाष्ये भगवता-"यहव इमे विदयः पठ्यन्ते, तत्र न ज्ञायते कस्य नित्यन्नत्वम् , फस्य विभापा, कस्य इट्” इति प्रश्ने- "वेत्तेस्तु विदितो निष्ठा विद्यते विन्न इष्यते। विन्तेविनश्च वित्तश्च वित्तो भोगेपु विन्दतेः॥" इत्युक्तम् । एतेन 'विद सत्तायाम्' इत्यस्मानत्वम् , 'विद विचारणे' इति धातोनिष्ठायानत्वविक- ल्पः, उन्दिना परेण साहचर्यात् । यद्यपि "नुनविद् इति सूत्रे नुद्धातुस्तौदादिक आदौ पठि. तस्तथापि शब्दपरविप्रतिषेधादुन्दिरत्र व्यवस्थाहेतुर्न तु नुदिरिति कैयटः। "विल लाइ. त्यस्मात्तु प्रतिषेधो भोगप्रत्यययोः, 'विद ज्ञाने' इत्यस्मात्तु इटा व्यवधानानत्वाभावः। यस्तु तुदादौ पठ्यते तस्माद् "विभापा गमहनविदविशाम्" इति कसुप्रत्यये इविकल्पाद् “यस्य विभाषा"इतीनिषेधः, विभापति सूत्रे हनसाहचर्यादादादिकस्य तु न ग्रहणम्पूर्वसाहचर्यास्प- साहचर्यस्य बलवत्त्वादिति भावः । ननु "विप्रतिषेधे परकार्यम्" इति सूत्र कार्यशब्दोपादा- मेनाप्राप्तस्यापूर्वस्य विधेयस्य ग्रहणमिति परसाहचर्यस्य बलवत्त्वाश्रयणमशक्यमत आह-एत- व्युत्पन्नवाच्च । स्वदुक्तरीत्या ठस्योयत्रापि विवक्षापत्या मूलानुदाराचेति दिक् । ननु तत्र माष्ये संघात. ग्रहणपक्षोऽपि वपंग्रहणपक्षवदति। भविधिस्वेनेव पञ्चमोसमासेन सिद्धरियुक्तस्तस्कयं प्रत्याख्यानमत आह-इदमुपैति । अनादिसनिपातेन जाततान्तता कथमजादिविघातं कुर्यादिति भावः । “कृन्मजन्तः" इत्यत्रोक्तफलानामुदाहरणस्वात्कथमत्र प्राप्तिरिति शङ्कानिरासायाह-स्पष्टं चेदमिति। उक्तपक्षभेदेनोकसमा. विद्यमित्यर्थः। तत्र हि के कृते "भस्यादे" इस्येव सिद्धे ठक्न कार्य इत्याशक्य माथितिकादिवत् कादेशो न स्यादित्युक्तम् । वर्णपक्षेऽल्लिविवादस्थानिवत्वाद, संघातपक्षे सन्निपातपरिभाषया नेति कैया मथितमाचष्टे मथित् तत्पण्यमस्येति प्रान्तोक्त, मथितयतेः किपि मथित् तेन चरतीत्यर्थे उकि सदूपासिद्धिरित ति रानाकरोक्त चापास्तम् । मथितं पण्यमस्य माथितिक श्यकारलोपे कृते तान्तादिति कादेशो नेति माभ्यः दयविरोधापत्तः, भकारलोपे इत्यस्य वैयपित्तश्च । मन्मने हरुप्रवृत्तिकाले काप्राप्तिसावनोत्मगंप्रवृत्तिर- विनति बोधार्थ तदुक्तिः। शास्त्रप्रवृत्तिमात्रकथनतात्पर्य कावे गिलोपादीनां स्थागे बोजानापत्तेच, समुदाय- ग्रहण दोषो न वर्णग्रहणे इति तत तद्माव्यविरोधापत्तश्चेति दिक् । एतच्चेति । परसाहवर्यदलीय भावप्रकाश।

·सटीकाटिप्पणशध्दरलप्रौढमनोरमायां- 1 भैरवी । शब्दरतम् । धाविति तु वक्तव्यम्" इति वात्तिकस्यकैयटानुरोधेन । दिगिति । दिगर्यस्तु एतदर्थ पञ्चमोसमासस्यावश्यकत्वम् । तथा हि परसाहचर्यल्य बलवत्त्वे मानाभावः । विप्रतिपे- धसूने कार्यशब्देन शास्त्रीयम्यैव ग्रहीतुमौचित्येनात्र तदप्राप्तः । "नित्यः परयणादेशः परबासौ व्यवस्थया । युगपत्सम्भवो नास्ति बहिरङ्गेण सिध्यति ॥" इति “अस; परस्मिन्" इति सूत्रस्थभाप्योकरोत्या पूर्वसाहचर्यस्यान्तरङ्गत्वेन तस्यव ग्रहीतुमौचित्याच । "विभाषा गमहनविदविशाम्" इत्यत्र लुम्विकरणपरिभापाs. सर्वमिति । अनुरोधेनेति । अयम्माव--तेन हि पूर्वविधाविति न्यासपक्षे य आयन्धिन्वन्ती- त्यादिप्रयोगस्तस्यानिर्वाह इति मनसि निधाय यद्वार्तिकम्प्रवृत्तम् "अपरविधाविति तु" इति, तस्य युक्तत्वमित्याशयेन तादृशन्यासान्तरे निमित्तापेक्षया परत्वाश्रयेण मिदिते. त्यादिसिद्विरुक्ता, न तु पूर्वविधाविति न्यासेनैव तेषां सिद्धिरित्यभिहितन्तद्रीत्येति । वास्तु तस्तु पूर्वविधाविति न्यासेनैव सर्वेष्टसिद्धिर्भवति, पञ्चमीसमासस्य वक्ष्यमाणप्रयोजनानुरो- धेनावश्यकत्वात् । यद्यप्यस्मिन् पक्षे हे गौरित्यत्र स्थानियमावेन “एहस्थात्" इति लोप प्राप्नोति, तथा- ऽपि पञ्चमीसमासमाश्रित्य य स्थानिवद्रावस्तस्यानित्यत्वेन "एहस्वात" इति सूने एड्न हुणसामर्यादा तत्र स्थानिवत्त्वाप्राप्त्या दोष परिहर्तुं शस्य इत्याशयेन दिगर्थमाह-दिगर्भ रिवति । एतदर्थम्-अपीपचन्नितिरूपसिद्ध्यर्थम् । शास्त्रीयस्यैव-शास्त्रविधेयस्यैव । अत्र-साहच. यविपये। तदप्राप्तरिति । विप्रतिपेधशास्त्राप्राप्तरित्यर्थः । सामान्यत परत्वाश्रयणेऽपि न विप्र- तिषेधशास्त्रस्य प्राप्तिरित्याशयेनाह-नित्य परेत्यादि । भाष्योक्तरीत्येति । पच्या मृदयेत्यादे "अच परस्मिन्" इति सूनारम्भाभावेऽपि सिद्धिर्यथोक्ता तद्रीत्येत्यर्थ । अन्तरगत्व पूर्वोप- स्थितत्वरूपमानान्तरङ्गत्वम् । नन्वेचं सति "विमापा गम"इतिसूमविपये परसाहचर्याश्रयण. परभाष्यविरोध इत्यत आह-विभाषेति। तथा च लुग्धिकरणपरिभाषाऽनुरोध एव तम परसाह- चर्याश्रयणबीजं न तु तस्य बलीयस्त्वेनेति भाव । ननु यदि पूर्वसाहचर्यस्यान्तरङ्गत्वन्तदा भावप्रकाशा बेयर्थ । विभाषागमन"दस्यत्र हन्तिसाहचर्यादेत्तेनं ग्रहण फितुतौदादिकविशिसाहनर्यात्तस्यैव लाभार्य. स्य उक्ततोरिया, "नुदाविदोन्दयत्र तौदादिकनुदिना साहवर्य न, किंतु रोषादिकोन्दिनोक्तायुननेरि स्वन्त्ये उक्तमित्यर्थ. अवारुचिमूचनेन सिद्धान्त वक्तुमाह-एतत्सर्वमिति । पञ्चमीसमासखाइनप्रकाररूप सर्वमित्यर्थः । नन्वपरविधावियुक्त स्थान्यादेशान्यतरापेक्षयाऽपररवे कथं बेमिदितेस्यादिसंग्रह.१ उच्यते, यस्य स्थानिवस्य सनिमित्तापेशयाऽपरावविज्ञानान्न दोष इति कैयदः । पशमीसमाससस्वा न वदेदिति भाषः। एतदर्थम्-मपीपचनिस्येतदर्थम् । तथा होनि पाठ. । अन्तरङ्गलेनेति । एतेन परमासावितिमाप्य विरोधाच्चिनयमिदमिति मन्दोक्तमपातम् । तस्य पूवरशस्ताव त शम्दपरविप्रतिश्पऽपि परसाहवर्या- ---- नन्वेमप्युक्तमूत्रद्रयकोयटविरोधोऽनाह-विमापेत्यादि मानायलादिविच्छे । सन्मूलकेन - सरस ·४७३ - भैरवी। रत्नाकरोक्त फलाभावात्पञ्चमीसमासोमाऽस्वितिमन्दोक्त चापास्तम् । नन्वेवमपरविधावित्यादिमाध्यासहतिः भजन्तलिङ्गप्रकरणम् । शब्दरमम् । नुग्रहाय परसाहपर्याधणे "नुदपिदोनता" इत्यप्राप्यन्तापरिमापानित्यत्वायाख्यानेन परमाहनियामिति योध्यम् । प्रत्यविपमित्यादी E "उभे अभ्यस्तम्" इति सूत्रः स्यमाप्यसंमते एयमपि दोपाय । पूर्गेतरसाहवयेंग मायरूपादेशानपदायिकरणकाम्य, स्तस्यस्यैव महमिययतिलि, सतो यरं पठमीममास एवं । "अपर विधायिसि तु वक्तव्यम्" इति न्यासान्तरेऽपि पसमोसमासो यस्तु शयः। न्यासान्तरन्तु स्वविवापि "मुदायिद इतिसूयविषये कयम्भवन्मते लक्ष्यसिद्धिरत आह-नुदेति । परिमापा पूर्वोपस्थि. तविपये प्रवर्तते या यहिरङ्गान्तरङ्गयोरन्तरतम्यलीयः इत्येपा परिभाषा सा । भनित्यत्वादिति । "ओमाध" इतिसूत्रस्थायहणादित्यादिः । व्याख्यानेन-पूर्वोक्ताकरसम्मतव्याख्यानेन । प्रत्ये पिपग्निति । अत्र प्रतिपूर्वाद प्रश्लिष्टकारात्मका धातोः सन् तद्न्ताछन । एवमपि-पर- साहचर्यस्य यलबत्त्याप्रयणेऽपि । ननु परसाहचर्यस्य पलयवानाध्यणेऽपि प्रत्यैपिपन्निता पञ्चमीसमासानाश्रयणेनापि विलक्षणार्धग्रहणेन सिद्धिर्भविष्यतीत्यत माह-पूर्वोचरेति । भन- पहनविकरणकति । अन हि पररूपेण विकरणस्य चडोऽपहारसत्त्वात्स्यविहितस्य जुम्भावस्य प्रवृत्तिर्न भविष्यतीति भावः । प्रतिक्लिष्टमिति । उभयसाहचर्यस्याश्रयणापूर्णाश्रयणप्रयुक्त गौररोणातिक्लेशकरमित्यर्थः । यत्तु मूले परसाहपर्याश्रयणस्य मलबत्त्वमाश्रित्यापोपयनित्य, स्य सियालयणं न्यून, यत उक्तरीत्या जुस्वारणेऽपि “अदभ्यस्तात्" इत्यनावस्यायार- णादिति । तन, झत्याभावेन तदप्राप्तः । स्थानिवदानेन तु तदलम्यमल्बिधित्वात् । सुसारे। शविषयेत्येव धातुमशक्यत्वम् , रिति समुदायाधयणात् । ननु यदाऽपरविधाविति न्यासा- न्तरन्तदा परस्य विधौ स्थानिवद्वारस्य निषेधो भविष्यतीति तदाऽपीपचनित्यस्य परसाह. चर्यस्य बलवत्त्वाश्रयैव सिद्धिर्भयताऽपि चकव्ययेत्यत आह-अपरविधावित ति। परस्माद्विधि-, रिति पञ्चमीसमासस्तदाऽपि वक्तुं शक्य इत्यर्थः । न्यासान्तरम्-अपरविधाविति न्यासा- न्तरम् । स्वविधैरपाति । तेन आयनासन्नित्यस्य सिद्धिः । वस्तुतस्तु फ्टमानुपूर्वीक्न “अचः परिस्मन्" इति सूत्रेणेव सर्वेष्टसिद्धौ न्यासान्तरायणन्न कार्यमिति तुशब्दापादानेन ध्वनि- तम् । ननु यदि न न्यासान्तरन्तदा कथमायन्नासन्नित्यनयोर्धिन्वन्तीत्यादेश्च सिद्धिरिति चेन्न । असिद्धवत्सूत्रेण लावस्थायामडागमेन वाऽऽद्ययोः “भचः परस्मिन्" इत्यनाभावातिदे.. शेनान्तस्य सिद्धः। ननु यदि पञ्चमोसमास आश्रीयते तदा विगणय्येत्यादावतिप्रसङ्ग इत्यत व्याख्यानेन व्याख्यानत इति परिभाषयेत्यर्थः । एतेन तयोस्तत्स्वीकारादिद चिन्यमिति मन्दोक्कमपारतम् । ननु व्याख्यानादिना तत्रेवेहापि तदानयणमस्त्वत आह-प्रत्यैपीति । इणः सनि रूपम् । भाष्येति । "सहग्रहण कार्यम् । न कार्यम् । उभेपद तदर्थकम् । संचिनिदशो दे इत्यनुवृत्या सिद्धः दि फल दयोः श्रवणे एव सझा । इह माभूद-पर्सन् , ऐप्सन् । अन्यधैकादेशे कृते शवन्त्यकारयोरभ्यस्तात्परत्वाज्ज स्स्यात्। एवं तहि स्थानिवद्भावाद् व्यवधानम् । पूर्वस्य विधौ सः नायं तथा। पूर्वस्मादपि विधि पूर्वविधिरि. त्युभेपद व्यर्थ सत्तदर्थम्"इति तत्रोक्तम्।तेनोभे यत्र येते इत्यर्थेन तारणेऽपि प्रत्येषिषनिति सिद्धये प्रा. श्यकन पञ्चमीसमासेन तत्सिद्धावुभेपद सहार्थमिति तद्भावः। एवमपीति। परसाहचर्याश्रयणेतीत्यर्थः। अत , एव लडीत्येवोपात्तम्। नन्वपीपचन् प्रत्यैपिपन्नित्यादौ च तदभावेऽपि न दोषो वक्ष्यमाणयुक्तेरत पाह-ए- र्वोत्तरेति । क्लिष्टमिति । दुरूहत्वादिति भावः । तत -उक्तविवशातः । एतेन तादृशसाहचर्यस्य दुयित्वं ततलदाश्रयणे गौरवाभावश्चेति सूचितम् । एतेन ‘ऐसन् 'ऐप्सन्'इतिमाष्योदाहरणासङ्गमूल चिन्त्यामात अभिदितत्यादीनामत्र न्यासेऽसिद्धरत उत्तविवक्षादयान्यवरामीकारोऽव भाइ-अपरेति । शक्य इति । एवं च तसंग्रह इति भावः। नन्वेव न्यासान्तरप्रवृत्तिनिवजात आह-न्यासान्तेति । वशम्देन स्याना भावप्रकाश। - 1 - ·सटीकटिप्पणशब्दरत्न प्रौढमनोरमायां- पूर्वत्रासिद्ध नेति । एतच्च न्यायसिद्धमित्यवोचाम । त्रिपाद्या असिद्धत्वेन तत्रत्ये कार्य कर्तव्ये "अच: परस्मिन्" इत्यतिदेशस्याप्रवृत्तेः । तस्येति । तस्य- 'पूर्वबासिद्धे'इत्यस्य । तथा च स्थलनये स्थानिवद्भावो वक्तव्य इत्यर्थः । संयोगा- दिलोपे चक्रयत्र । लत्वे निगाल्यते। रणत्वे माषपनी । इह "यस्येति च" इति अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वेन नकारस्य प्रातिपदिकान्तत्वाभावाद् णत्वं न । यत्त्वाहुः कथंचित्स्थानिवत्त्वाभावेऽपि यूष्ण इत्यादी "रपाभ्याम् शब्दरतम् । सङ्ग्रहायेति स्पष्टमेव । अतिप्रसङ्गस्त्यनित्यत्वेन परिहरणीय इति । चक्रयति । तक्षिरक्षिभ्यां ण्यन्ताभ्यां विपि लोपामावोऽपि फलम् । निगाल्यते भैरवी। - । आह-प्रतिप्रसङ्ग इति। चस्यग्नेयस्य यणन्तसंयोगायोः स्कोलोपो नेत्यर्थी "यण प्रतिषेधो वाच्यः" इति वार्तिकस्य क्रियते घेत्सिद्धिर्भविष्यतीत्यत: असाधारणप्रयोजनमाह-तक्षीति । निगाल्यत भावप्रकाश। आदेशश्च । अपिना पूर्वपरयोः समुच्चयः । भवत्यप्रागुक्तकैयटस्त्वयुक्त एव । एतन्न्यासखण्डनायाने भग- वता निमित्तस्यावधिताया वक्ष्यमाणतया तश्नाययेणेतद्भाष्यप्रवृत्तः । अत्र तुभ्यामरुचि. सूचिता। एकदे- श्युक्तिरियम्। प्रसिद्धवत्सूत्राविसिद्धानामायन'दीनां फलत्वेनोक्तरिति स्पष्टमुद्योते। एतेनायनादौ स्ववि. पावाडापर्थमपरेति वात्तिके पशमीसमासासम्भवाद्भाध्यविरोध न्यासान्तरेऽपीति नित्यम्। न हि यथान्यास संस्थाप्य द्वितीय तत्कायमित्युक्त भगवतेति मन्दोक्तमपास्तम् । नन्वेवमपि प्रगणय्येत्यादावल्लोपस्य स्था विवस्वादर न स्यात् । वचनसामयात्तथा व्यवशाने प्रवृत्तिरिति तु न, प्रशमयेत्यादौ साफल्यावर किंच हे गोरिल्ला युद्धः स्थानिवत्त्वासावुद्धिलोपापत्तिः । पूर्वस्मानिमित्तत्वेनाधितादिति कैयटोक्तव्याख्याने तु न मानमित्युक्त प्राक् , उद्योते स्पष्ट चात आइ-अतिप्रेति। अनित्यावे शापक तु"निछाया रोटि"इति सेटवदर्ण प्रगणय्येति भाष्योढाइण वेति स्फुटीभविष्यति टीकायाम्। एतेन-एतेन फरन्ते विगणयेत्यत्राथवा पश्चमी समामस्त्यज्यवामित्यादिमूलोकमपास्तम्। तस्मात्तस्य पाक्षिावासम्भवान्मदुक्तव मूनयोजना सम्यक् नव सदनित्यस्वाभिप्रायेण मूल सुयोजम् । अनित्यत्वोत्रतरत्रानुफ्योगाट्टीकाग्रन्यासाश्चेति रत्नाकरोक्त प्रगण टेस्यादौ दीपात्स माऽस्त्विति मन्दोक्त चापास्तमिति दिक्। ननु झल्पदानुवृत्त्या शनन्तसंयोगस्यैव मा. जान चक्रपत्रेत्यत्र दोषोडत आह-सक्षीति । कौस्तुमरीत्येदम्। अपिरनास्थायाम् । तदीर्ज तु झनो लोप- संयोगान्सलोप इति भाष्येण उत्सम्बन्धबोधनमिति। मदिरशासिद्धव तु वश्यमाणरीत्या नेति माव: गिलो- सरण) अतिप्रसङ्ग इति । 'प्रविगणय इत्यत्रातिप्रसङ्ग इत्यर्थः। तथा हि, प्रविपूर्वक 'गण संस्नाने पतो. णिचि "भतो लोप." इत्यलोपे तन: क्वाप्रत्यये ल्यबादेशे च "ल्यपि लघुपूर्वात" इति सूत्रेण त्यादेश तसिध्यति । पञ्चमीसमासस्य नित्यत्वे सत्रालापस्य स्थानिभूताइकारात्वत्वेन दृष्टाण्गकारात्यरस्य श्या. देशे कर्तव्ये स्थानिवद्धावप्रवृत्तौ प्रयादेशामाप्त्या तदसिद्धिप्रसग इति । पशमीसमासस्यानित्यवे प्रमाणे तु प्रविगणय्य' इति माप्योदाहरणमेव । तेन 'हे गो.' इत्यत्र इथे स्थानिवस्वान सम्बुदिनोप । अनि त्यवाभावे तु र स्थानिभूतादोकारात्पूर्ववेन दृष्टाद् गमारासरस्याः सम्मुझे "एड. पानादति" इति लोप: स्यादिति पल बोध्यम् । चित्तु पूर्वस्मादव्यवहिमपरस्यैव कार्ये स्थानिकस, हे गौ' इत्यत्र च भौकारण्यवधानान दोप इति न फलं, 'प्रविगणय्य' स्यादौ तु स्थानिवद्भावसभावारस्यैव ग्यपशि बमावेन लघुपूर्वत्वमादाय न दोष इति नापि मानमित्यातुः । यतुतस्तु म्यपदेशिवदारस्य एकस्मिर" रघुमस्या मसहाये एव प्रवृत्तिस्वीकारेण प्रविगणय्य' यत्र व्यपदेशिवद्रावामती भलोपरथ पूर्वोक रीत्या स्थानियमाने घेण्यादेशानापरया माथ्योक्ताय 'प्रविगणय्या इदि रूपस्यासिया तानित्यत्वे प्रमाणमेवेति बोध्यम्। - - ·४३५ इत्यस्य नोपयोगः, प्दुत्वेन मिः । तथा च पादणमुतरार्थमिति आफरे स्थि- दादरत्नम् । इति । न पात्र मिलोपात्पूर्व लश्यम् । सादसतायोन्यकार्यस्य प्रतियोग्यसपा सदपतनस्यामिवश्यमस्पिधित्वात् । प्रत्ययलाग मुनियमामिति मायः । सत्र हिरडासिदस्य न नागानन्स इति सप्रिपेचात निपायर्या तारेव विसर्जनीयसूत्र. स्थमायसम्मतस्यायन्यत्र प्राधिम् । एवं कापत इत्यव्ययतावित्यस्योपपर्गविशेषण. ये पलम् । मापचपनोनि । टोयुपते: प्राक् समासे टोपि मल्लोपे समासरूपप्रा. तिपदिकान्तत्याण्गत्यं प्राप्तम् । पदाक्षिप्तपमासरूरप्रातिपदिकान्तस्य तेन गत्यविधा. नात्तस्यापि परोमयसापेक्षस्न समासत्यज्ञानसापेक्षस्वेन च समत्वात् विपादोज्यत्वा- घ पहिरकासिदत्याशा नामेति योध्यम् । भैरवी। ३ इत्यस्यान्तरवाणिलोपात्प्राग्लकारादेशेन सिदिर्भविष्यतीत्याराहानिराचष्टे-न यादिना। प्रवृत्तियोग्यतयेति । सपासप्ताध्यायी कार्यप्रवृत्तियोग्य विषये स्पादिकशास्त्रन्न प्रवर्तते इत्ययातस्थावित्यादिसियर्यमवश्य पाच्योऽन्यया टुत्वस्य पूर्वम्प्रवृत्ती ततो दिर्वचने- अभ्यासे टकारस्य श्रवणापत्तिः, एपमन्यत्रापि योध्यम् । स्थानिवसमिति । प्रथमसूत्रेण स्थानि- यत्त्वमिन्यर्थः । विशेषणत्वे इति । एतय प्लायत इत्यस्य सिद्धयमावश्यकम् । नचादेशविकृ- सन्यायेनोपसर्गस्वम्परादिवदावेन चाकारादावयतित्यमिति स्थानिवद्भाव विनाऽपि लत्वम्म- विप्यतीति वाच्यम् ? भर्द्धविकारस्य सत्वादुपसर्गविल्याक्तपरिमाण निष्ठत्वात् । ननु मापव- पनीत्यत्र माषाणां चपनीति समासे समासरूपं यत् प्रातिपदिकन्तदन्तो न नकार इति णत्वल्य प्राप्तिरेव नेति कथम्मापवपनीति णत्वोदाहरणमत आह-रहेति । प्राक्समास इति । करणल्यु- सन्तवपनशब्दस्येत्यादिः। गतिकारकोपपदानाइ कृद्भिः सह समापस्य सुउत्पत्ते: कीप्रत्य- योत्पत्तश्च प्राक् प्रतेरिति भावः । नन्वन्तरङ्गणत्वापेक्षया यहिमूतप्रत्ययापेक्षालोपस्यासि- द्धतया णत्वन्न भविष्यतीत्यत आह~~नस्यापीति । णत्वस्यापीत्यर्थः । शानसापेक्षत्वेन चेति ।.. प्राचामनुरोधेनेदम् । स्वसिद्धान्तरोत्याऽऽह-त्रिपदीस्थत्वेति । मूले-कथचिदिति । पूर्वस्माद्वि- धौ स्थानिवद्भावस्यानित्यत्वादप्नवृत्तिस्वीकारादिति भावः । - भारप्रकाश। - पादिति । तल्लोपजनकाधगादेरित्यर्थः । तदानीं तस्यैवोपस्थितनिमित्ततया प्राप्वेरिति भावः । कार्यस्थ प्रवृत्तीति । तत्रापि "पूर्वत्रासिद्धम् इति प्राप्तेरिति भावः। स्थानिवत्त्वमिति । "स्थानिवदादेशः" त्यस्य प्रवृत्तिरित्यर्थः। नियमार्थमिति । भाष्यसिद्धान्तरीत्येदं, वात्तिकमतेऽपि विशेषणतयाऽनाग्रयणे एव विध्यर्थत्वेनादोषाव । अग्रेति । लत्वे कार्ये गिलोपस्येति भावः । मूलरीत्या आह-नाजेति । भाष्यरी या-त्रिपाद्यामिति । अन्यन्न-उद्योतादौ । प्रतिपादितञ्चैतत्मन्धिप्रकरणे। ननु युगपदयोः प्राप्त पूर्वत्रासिद्धम्" इत्यस्य नियामक्त्वेऽपि तयोग्यताया तत्त्वामावोऽन आह-वमिति । इत्यपीति । त्याधाप फलमित्यर्थः । मूलमते उभयत आश्रयणे-नवद्भावाभावादिति भावः । उपसर्गेति । श्रुतत्वाद् रेफविशेषणरवे तु प्लायते निलयते इत्यादौ श्रुतिकृताव्यवधाने एव स्यादिति पत्न्ययत इत्यादी न स्यात् । तपक्षे परादिवत्वेनायतिपरत्वादे फस्य मिद्विरिति सूचनायेदमित्यपास्तम् । ननु स्थानिवत्तनिषेऽपि माषशब्दस्य वपनीशम्देन समासे तदन्तो नो नेति गाव न स्यादत आह-इहेति । "गतिकारको वचनादिति भावः। डीबुत्पत्तरित्यस्यापि प्रयिष्यमाणत्वादिति भावः। यत्तु गत्वपदं व्यथै बहिरङ्गतयाऽलो- पस्यासिद्धत्वादिति, तत् खण्डयति मूलरत्या पूर्वेति । समत्वादिस्यन्त एको हेतुः। समासरूपतिात. जोत्तरपदं यत्प्रातिपदिकं तदन्तस्येति कैयटकौस्तुमरनाकरदण्डयागुतमपास्तम् । भाग्यरीत्या मार-प्रिपा - ·सटाकाटपएशन्दरतम तमनारमाया तम् । ततश्च रभसवादेनेतंदुपन्यस्तमिति । स एवार्य रभसवादः। तथा हि, उ- त्तरार्थतयाऽपीह पाहणं स्थितम् । ततश्च यूष्ण: पुष्णाति इत्यादौ "रपाभ्याम्" इति णत्वस्य प्रवृत्तिः केन वार्यताम् ? ष्टुत्वेनेति चेन्न । तस्यासिद्धत्वात । न च वचनप्रामाण्यात् सिद्धत्वम् । पुधिरित्यादौ चरितार्थत्वात् । तस्य पयोगे ण इत्यशोऽचरितार्थ इति चेन्न । तस्य पृथगनुक्तेः । इह पासरस्येत्युक्तिरचरिता. थेत्यस्यापि तुल्यत्वाच्य । आरे हि इह पाहणं विना लक्ष्यासिद्धिनास्ति इत्ये- वाभिप्रेतं, न तु पुष्णातीत्यादी "रपाभ्याम्" इत्यस्यावृत्तिरिति दिक् । "नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य" । लुप्तपष्टीक इति । सौत्रत्वान्न तु पष्टीत- पुरुपयोः पूर्वपदे, सापेतत्वेन समासासम्भवात् प्रातिपदिकस्य पदविशेषण- त्वाच्चेति भावः । तदन्तस्येति । पष्ठीतत्पुरुषः। तस्यान्तो यो नकारस्तस्येत्यर्थः । उस्तं च हरदत्तेन-'विशेष्यमन्तस्येत्यस्य नेत्येतदविभक्तिकम् , तथैव प्राति- पदिकेत्येतत्पदविशेषणम्' इति । यत्तु प्राचोक्तम्-मातिपदिकान्तस्य पदान्तस्य न- स्येति । यच्च व्याख्यातम्-अन्तस्येत्युभाभ्यां संवध्यते इति। तद्गौरवग्रस्तम् ।। अन्तस्ये त्यस्यावृत्तिप्रसङ्गाद् व्यधिकरणपष्ठीद्वयापत्तेश्च । यदि तु अभेदेनैव सम्ब न्धेन प्रातिपदिकेनेव नेत्यनेनापि पदं विशेष्यते, तदा विशेषणेन तदन्तविधौ सौ- त्रमन्तग्रहणं शक्यमकर्तुम् । शब्दरत्नम् । अप्रवृत्तिरिति । अभिप्रेतेति शेषः । सापेक्षत्वेनेति । 'मलोप इत्येतद्विषयमिदम् । अन्त्ये आह-पदविशेषणत्वा. च्चेति । व्याधकरणषष्ठीति । प्रातिपदिकस्य पदस्येत्यनयोः परस्परानन्वितयोरन्ते नान्वयादिति भाव । अभेदेनैवेति । सम्बन्धान्तरासत्त्वेऽपि विशेष्यविशेषणभावसम्ब न्धेनेत्यर्थः । शक्यमकर्तुमिति । पदस्येत्यस्य क्वचिद्वैयधिकरण्येनान्वयेऽस्य तात्पर्यमा एतार-रपा यामिति णत्वमित्येतत् । प्रागुक्तस्याभिप्रेतशब्दस्य नपुंसकत्वादाह--अमि प्रेतेति । 'अनन्य इति । प्रतिपरिकान्तस्येत्यन यत्प्रातिपदिकपदन्तनेत्यर्थः । एतेनैकार्थीभावा- भाव सूचित.। व्यधिकरणपष्टीत्वमुपपादयति-प्रात ति । यद्यप्युभयोरपि पप्ठ्योरवयया- वयविभावार्थकत्वस्तथाऽपि व्यधिकरगप्रातिपदिकप्रकृतिकत्वेन व्यधिकरणत्वन्द्रष्टव्यम् , एतदेवाह-परस्परेति । अभेदस्य सम्बन्धत्वमन्यत्र निरस्तमत आह-सम्बन्धान्तरेति । भावप्रकाशा दीति । तत्र तदप्रवृत्तरसफक्तत्वादिति भावः । न स्वित्यस्य पूर्वसाकाइलादाह--अभीति । एतेनाय सत्तेऽपि प्रयोजनामावार सम्बन्धः । किं समे एवेति चिन्त्य मूलमिति खण्डनकदु. कमपास्तम् । द्वन्दासम्भवेन निदेशास तेरिति भावः । मूले नदन्तस्येति पाडीति । एतेन सौरमन्तप्रदण न व्यर्थ गति सवितम् । अनन्वितयोरिति । एतेन विरुद्धविमत्यनवरद्धा नामदयस्याभवान्वयन्युतिमा ति प्ररायोकोषस्य शम्दान्तरेग मोटीवारे प्रसादसण्डरलय- न्यानुवादपूर्णता सुचिता। मभेदस्य तत्वस्य सदयिष्यमाणवादाह-सम्यन्धान्तरेति । भवपवावयवि भावादीत्यर्थ. येन विधि "त्यस्यानित्यवशापनायानपदं तेन समाप्तप्रायवेत्यादिमिद्धमिति शिक्षिति मान्यास्तरमाचामनुरोधन, माध्यविरोध छ । प्लेन पदस्थेत्यरयावयषष्ठमन्तरयमेव ग पानपपसमिति । भैरवी । - M ·- फादशाब्दस्येति । कदर पहचानयोः समाहारापा, ममाहारस्य "म नामकम्" दति नमकावम्, ततः कनुरोः का. अयारेकमरे विचने 'एपनीविरूपमिप्या भाष्य अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । "विभाषा डिश्यो.। शीति नपुंसकाच्च" इति विहितो न तु जश्शसोः शि:, तस्मिन् भत्वासम्भवात । "भस्य" इत्यनेनासर्वनामस्थानस्यैव यजा- देराक्षेपात्तदेतदाह-असर्वनामस्थानेति । अत एवेति। दोपणी इति प्रयोगात् । यद्यपि समाहारद्वन्द्वस्य एकशेपे, कृतेऽपि भाष्यं सुयोज, तथाऽपि ककुदित्यस्य पृथक्पदत्वं न्याय्यम् । अन्यथा ककुद एकत्वं वाहोद्वित्वं च न लभ्ये- त इति भावः। शब्दरत्नम्। हक्त्वं भाष्ये उक्तम्, तत्तु लक्ष्यानुपारिव्याख्यानादेव ज्ञापक विनाऽपि सिमित्यभिमान. । भत्यासम्भवादिति । सर्वनामस्थानत्वेनेति भावः । समाहारद्वन्द्रस्येति । प्राण्यङ्गत्वात्कृतसमाहारद्वन्द्वस्य ककुटो.शब्दस्येत्यर्थ । मुयोर्जम्-दो शब्दस्य पुंस्त्वेऽपि मुनिर्वाहम् । न्याय्यम् । अस्पान्तरत्वेन दो शब्दस्य द्वन्द्वे पूर्वनिपातापत्तेः । किंच तदन्ते आदेशो दुर्लभः, विशेष्यासन्निधानादिति भावः । ककुद एकत्वमिति। प्रकर- भैरवी। विशेष्यविशेपणभावनियामकसम्पन्धान्तरेत्यर्थ । माध्ये उक्तमिति। एवज सौनमन्तग्रहण शस्यमर्तुमित्यसङ्गतम् । नराभ्यामित्यादौ नसोपच्यापर्त्यक्त्वेनान्तपदस्य चरितार्थत्वात् । न चान्तपदाभावेऽपि नेत्यनेन प्रातिपदिकं विशेष्यताम्, पदस्येति तु व्यधिकरणमस्तु, पदावयवस्य नान्तप्रातिपदिकस्य लोप इत्यर्थोऽस्तु, तावताऽपि नराभ्यामित्यस्य व्यावृत्ति- भविष्यतीति वाच्यम ? लोमनियाभ्यामित्यादौ नरोपस्य वारणाय तस्यावश्यात्वात् । सौगान्तपदस्य सत्त्वे तु चरमावयवाचकान्तपदम्यावयविसागवतया प्रत्यासत्या पदस्ये- त्यस्य सम्बन्धेन पदावयवस्य नान्तप्रातिपदिकस्य पदान्तस्य रोप इत्यर्थेनेष्टसिद्धे। विति। वेयधिारण्येन सम्बन्धकल्पनन्त्वित्यर्थ. । मूले द्विवचनोपपत्तये आह-समाहारेति । न्याय्यत्वमुपपादयति-अस्पैति । पूर्व निपातप्रकरणस्यानित्यत्वादाह-विवेति । असन्नि- ज्ञापनाथमेव तदिति रत्नाकरोक्तमप्यपास्तम्। तद् धनयताइ-पदस्यति । तेन वृक्षव-तावित्यादी "मादु- प"हतिवत्तसिद्धिरन्यथा मत्वन्तपदस्य मानुपाया परस्य मस्य व इत्यर्थेन वृक्षत्रानित्यौव स्याद् न तुतला मम तु पदावयवस्य मतुप इत्यादिव्याख्यानान दोष इति भावः । अभिमान इति । भवाचिनी । तादृशन्याख्यानस्य दुयत्व सवर्णकवाधताया दापितत्वमनिप्रसङ्गग्रस्तत्वं चेति भाप्योत्तमेव सात संसापरदन्द्रशम्दा-ततत्पुरुषस्याग्रेऽनन्वयाद बीहि सूचयितुमाह-प्राण्यहेति । न्याय्यत्वे देखना राह-अल्पाजिति । बन्द सतीत्यर्थः । प्रकरणस्यानियतवादाइ-कि पैति । तदन्त इति । अस्य यत इत्यादि । विशेष्येति । एतेना मादेद भाष्यातदन्तेऽपि भवति विहिनविशेषणामावादित गम्यते । तथा च प्रयोग:-अशिथिनमुजबन्धम्यापूत के दो गोरिति प्रकाशोळन्, योदवा ति पयन च तदन्तविध्यमावे कथमिदमिति वाच्यम् । "यः सम्प्रसारणम्" इति सूत्रस्यपूर्वपशन्या- येन सिद्ध स्ववयवानन्यस्वाद" इस्याष्टमिकमाध्यवाकिन्यायेन वाऽवयवस्य मार्यलाभाद न्या दानिशम्याउपपीत्यादावग: इति शौस्तुभोक्त चारास्मुक्तोः । विशाय सम्पूर्णस्यादेशाप: भा- निनाव लाभेन निर्दिश्यमानस्य कस्याप्यभादार । तेन बरोपणो येक पदमन्ययोक्ता महानिरत रत्नाकरोत्तमपारतम् । अपि चान्ये भापयुक्तः पूर्वपश्यादेवानादेयता, HINE मुयोमिनि भाव । T भावप्रकाश - - सरला। 44 ·४७. सटीकटिप्पणशब्दरतप्रोढमनोरमायां- “तमुपाद्रवदुद्यम्य दक्षिणं दोनिशाचरः।" इति रघुः । तत्र दक्षिणं दोरिति उद्यम्येत्यनेन कर्मतया सम्बध्यते । दो तस्येति । "दोपं तस्य तथाविधस्य भजतश्चापस्य गृहन् गुणम् ।" इति श्रीहर्षप्रयोगः । तत्र दोषं हस्तं दूपणं च भजतश्चापस्य गुणं मौर्वीम- तिशयं च गृहन इति सम्बन्धः । अमरख्याख्यातारस्तु-दोषशब्दं स्त्रियामपि स्वी- कृत्य भागुरिमतेन टापि दोपेत्युक्त्वा- "दोर्दोषाच भुजो बाहुः पाणिहस्तः करस्तथा।" इति धनजयनिघण्टुमुदाजहुः । द्वयोरहोर्भव इति । तद्धितार्थ" इति समासः, कालाढुन् । "द्विगोलग- नपत्ये" इति लुक् । “राजाहःसखिभ्यः" इति टच । "अहोऽह एतेभ्यः" इत्य. हादेशः । महः साय इति । स्यतेपनि अवसानवचनः सायशब्दः । "संख्यावि- साय-" इति ज्ञापकादेकदेशिसमासः । हाहानिति । गन्धर्वविशेषवाचकमव्युत्पन्न प्रातिपदिकमिदम् । कौमारा- स्तु-जहातीति हाहा' इति क्रियाशब्दं वदन्तो विश्वपावद्रूपमाहुः । तन्मते णात् श्रुतौ तथार्यकमेवेदमिति भावः । दक्षिणं तमुद्यम्य दोनामा निशाचर इत्यन्वयनम- वारगायाह-तत्रेति। एकदेशिसमास इति । तत्प्रत्याख्याने तु कर्मधारय इति बोध्यम् । जहातीति । हा इति शोकव्याकशब्दमित्यादिः । शब्दरजम् । भैरवी । . धानादिति । शब्दस्वरूप विशेष्यमादाय तदन्तविधिस्तु सत्येव गमकइति शेष. । सत्पत्याख्याने- एकदेशिसमासस्य प्रत्याख्याने। दिनाक्योऽपि तदवयवसद्भावमानेणाप्यहरस्तीति लौकि- कन्यपहारदर्शनाददाशब्दस्य प्रवृत्त्याऽत्र कर्मधारयः । मूले जहातीति । हाशब्दे उपपदे विच, न तु क्लिप , इत्यस्य प्रसङ्गात् । भावप्रकाश प्रायेण विशेषणवस्य सत्र सिद्धान्तितत्वाच, दृष्टान्ठे एकाक्षेपः पत्र तु योरिति वैषम्याच, तत्र माना- भावाच, रासादिश्वियुक्तया तप्रकृतिभूतानामेयादेशौचित्येनान्त्ययुक्तेरव्ययुक्तस्वाच्च, उत्तप्रयोगाणा प्रकृस्यन्तरत्वेन सिद्धेश्च सूत्राणां व्यवस्थापोधकत्वस्य मूले एव वक्ष्यमाणत्वाच्च । मत एव ककुदिति विहाय दोषणी याचते महादेवः' इति प्रतीक कैयौन धृतमिति दिक्। तद् ध्वनयन्नाह-प्रकरणाता. विति । उचिसायामिति शेषः । तैत्तिरीयामागे तृतीयाष्टके पठनपाठो परमेऽनुपा शेकत कापि गुपे तु "शमा बाहूशला दोषणी' इत्येव भूयते । बाहु प्रशसा प्रकृष्टच्छेदनी कुस्त दोषगी प्रवेटो शमा शलाकाकार निर्मासो कुरुत । कालोपरछान्दम इति माधवाचायः । लौकिकोऽयं प्रयोगः शिवमानस्य अपस्यैवस्वासकुद रख पाहोस्विमेव न्याय्यम् । यद्यपि तदुत्पचिसिर, तथाऽपि वानसम का. दादिक याप्यते । तेनावस्याविशेषो मनित इति तु मान्या: । एलेन बाहोदित्वस्य तथाऽपि लाभेन तरी मूल चिनयमिति सूचितम् । भाष्यरीत्या मूसासनेह-सत्प्रत्येति । "ममुदाये दृष्टाः शमाः" इति न्यायेनेति भावः। शुपतिमान रूपासिलियन सिमावपि कर्माकासासापानीतिपारिरिस्प। शोपेति भवनमारा तस्य सम्पादनम्। मा ९ प्यारणम् । पर पापमो सह-अमि ।

·प्रत्युदाहरणं तु 'अकारो वासुदेवः स्यात् तेन सह वन्त इति साः,' तान सान इति बोध्यम् । भैरवी । -- इत्यादन्ताः। "भाडो नाऽस्त्रियाम् पुंसोरितु नोक्तम् । अमुना कुलेनेत्यत्रः यथा स्यात् । न च नुमा रूपसिद्धिः । मुत्वस्यासिद्धत्वात "इकोऽचि"इति नुमोऽप्राप्तः ।, नादेशे तु नासिद्धत्वं न मु ने" इति निषेधात् । न चा"न मु ने” इति निपेयो नुम्येवास्तु, ने इत्यकारस्योच्चारणार्थत्वादिति वाच्यम् । अमुष्मै फुला- येत्याद्यसिद्ध्यापत्तेः। "अच्च घे"। "इदुद्भयाम्” इति"डे०:"इति"औत्” इति च सदत्रयमनुवर्तते, इत्याशयेन व्याचष्टे-इदुद्भयामुत्तरस्य इत्यादिना । घेरुत्तरस्येति तु नोक्तम् । शब्दरतम् । नुम्यप्यस्त्विति । अयं भावः-तम्रोण नामाषे नकारे च कायें तं प्रति अन्य प्रति व, कृते च कार्यान्तरं प्रति मुभावो नासिद इति तदर्थः । एतेन मुत्वस्यासिद्धत्वेनेनादेश गुणे नुमादेरप्राप्तिरिति परास्तम् । नुम्येवास्त्विति पाठे एवकारोऽप्यर्थः । उच्चारणार्थ- स्यादिति । तन्त्रेणोचारित द्वितीयनेशब्दे इत्यर्थः । अमुष्मै इति। "न मु ने" इति सूत्रविषये पूर्व विभक्तिनिमित्तकार्याप्रवृत्तौ मुस्खे तस्य नकारविपये कमपि प्रत्यसिद्धत्वा- अमुना ब्राह्मणेनेत्यत्र नाभावे कर्तव्येऽप्यसिद्धत्वस्य निषेधाय नुम्यप्यस्त्वित्यत्रापि- शब्दः । एवञ्च नेत्यनेन कयमुभयस्मिन्कर्तव्ये निषेधलाम 'इत्यत आह-प्रयम्भ प इति । तत्प्र. तीति । नामावनकारोभयम्प्रतीत्यर्थः । मन्यामतीति । विभकिसम्वन्धिकार्यान्तरम्प्रतीत्यर्थः । "सुपि चाइतिदीर्वव्यावृत्तये आह-कृते चैति । एतेन-अन्यम्प्रतीति व्याख्यानेन। नमादे- रिति । पुंसि नाभावस्य संग्रहायानादिपदम् । नन्वकारस्योचारणार्यत्वे नामानस्यैव संग्रहीन स्यादत आह-तन्त्र इति । वक्ष्यमागपोरमू कुठे, अच्योरित्यनयोः संग्रहायाह-विमतिनाम तेति । न चै त्यहाद्यत्वस्यान्यप्रवृत्तिः स्यादिति वाच्यम् ? तस्याप्रमृत्तौ "नमुने त सूत्रविषयत्वस्यामानोपजीव्याविरोधार्य तदिनस्यैव ग्रहणात् । एवम्पररूपल्यापि पूर्वम्प्र. वृत्तियोध्या, तस्यापि नाभावसम्पादकचात् । अत एवाह-कमपीति । नुमः प्रक्रान्तत्येन हाहान् , ऽपि तथा हाद, हाहाः निम्तोः, ओसोदिौः, को तु आहे, दायां पाए। भन्य. दुक्तवद् इति। नुम्येवेति पाठे नामावस्यासंग्रहादाद-नुम्यप्येति । ननु सक्दुचरितारकथमिष्टापदयलाभः कर चा सारूप्यमत मार-अयं मावः तन्नेगेति । उचारगााकारमादाय सारूप्यमिति मारः। प्रति- नामाव नकार च प्रति । अन्य प्रति चेति । इनापारे प्रत्यर्थः । अन्यथा नियययमान भावः। कृते घ कार्यान्तरं प्रतीति। च: प्रत त्यो याभ्यः, "सपिच"पति दीप प्रति चेत्यर्थः भन्ययास स्यादिति भावः । इदं च नामावाशे बोध्यम् । म इति समाहारबन्दः । मन्य प्रतीत्यस्य फल सण्डन दुक्तिनिरामरूपमाह-एतेनेति । इनादेशे इति । तदानी नाभावापनाप्रति माकः। उकरीस्या- भप्ययं इति । पूर्वरूपमेव निषिप्यते इत्याशे यति माः। भव एवाइ-तन्ोगोधारित इति। तन्त्रेण कम्प्यमानानुस्योचारित स्प: "स्यत्याव" स्यात्रवेति भावः । विभक्तिनिमित्तवि। विमती तस्याश्य प्रवर्धमानविमहाप्रवर्तमान कार्यमित्यर्थः। अन्यथा वानस्यमुक्कमेति भाव सतराशनार-नकारविषपे इति । एरे ने ही विषयसमावि मावा उठापार-कमोतिप भावप्रकाश ·४८०. सटीकाटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- । भैरवी। - . सूत्रे "घे". इत्यस्य पष्ठयन्तत्वात् । तन्त्रावृत्त्यादौ च प्रमाणाभावात् "औन्" इतिपूर्वसूने इदुद्भयामुत्तरस्य डेरिति क्लृप्तसम्बन्धस्य त्यागायोगाच्च । औत्स्या दिति । अत्र व्याचख्यु -औतस्तित्त्वं स्वरितार्थम् | "न विभक्ती" इतीत्त्वनिपे- 'धन्तु न भवति, अनित्यत्वात् । अनित्यत्व च "इदमस्थमु "इति थमो मकारस्ये- शब्दरतम् । भावेन विभक्त्यादेश प्रत्यसिद्धत्वेऽपि वाऽस्य स्मैभावात्परत्येन नुमापत्ते । आदिना अमू कुले, अमुयोरिति । तयोरेत्वस्याप्रवृत्तौ मुत्वे नुमि चानिट स्पष्टमेव । "न मुटादेश" इति वार्तिकस्वारस्येन नादेश इत्येव तदर्थ उचित इत्यपि योध्यम् । झटित्युपस्थितत्वादाह-विभक्त्यादेशमिति । अन वाशब्दोऽनास्थायाम्। एतेनेतादृशार्थक- ल्पनेनादेशासंग्रहापत्त्या नुम्यप्यस्त्विति पूर्वग्रन्थासङ्गतिरित्यपास्तम् । एत्वाप्रवृत्ताविति । अमू इत्यत्र "नपुंसकाच" इति शीभाये सति "आद् गुण" इत्येकादेशसम्पाद्यस्य एत्वस्यामुयोरि त्यात "ओसि चइत्येत्वस्य चाप्रवृत्त्येत्यर्थ । न्यूनतापरिहारायाह-नमुगदेश इति । एतन्न वार्तिक "न मुने" इति सूनस्य नादेशे कृते यत्कार्यम्प्राप्नोति तस्मिन्कर्तव्ये मुत्वन्नासिद्ध मित्येवार्थ इत्यभिप्रायेण प्रवृत्तम् । टादेश इत्यस्य राया आदेशष्टायाम्बा य आदेश इत्यर्थ भावप्रकाश। स्मायादिक प्रत्यपात्यर्थ । तथा चानदन्तरवात्स्मैभावाप्राप्या नुमापत्तिनिर्विघ्नैवेति भाव । ननु तत्स् भारम्भात् पूर्व विभक्तिकार्योप्रवृत्तिरित्येवाङ्गाक्रियते, न व य प्रत ति व्यारयानम्, भमुनेत्यस्य तावतेव सिद्धरिति कमपि प्रनीत्यस्य खपुष्पायमाणत्वेनादन्तत्वात्स्मभावे नुमोऽप्राप्त्या भमुष्मै इति सिद्धमत आइ-- विभक्तयादेशमिति । यत्तु नुम्यवेत्यवधारणगभपाठे आदिना पुसि अमुनत्यसिद्धिरूपदोषसग्रह इति । तन्न, उपक्रमविरोधात् पाठान्तरे तदसम्भवाच्च । अत पाह-आदिनेति। उक्तरीत्यैपाह-तयोरित्यादि। एतेन न च नुम्यपीति पाठे अनेकान्तरले गुमि नस्य कथचिद्विधेयत्वेऽपि नादेशे तस्य तवासम्भव इति वाच्यम् । "आङो नुट् पुति" इति न्यासेऽदोपार । नुम्येवेति पाठे 'नमाडि पुति" इत्येव पठेन सात नुमेवास्त्वित्यर्थे । न होवृशे विषय प्रकृयशस्य पदे तदभावे वा विशेषोऽस्ति । अत एवेनादेशप्रत्या रेयान भाष्योत सङ्गच्छते रति मान्योक्तम् नुम्यवेतिपाठघटितमनूध तन्न , तब पुसि अमुनेस्यसि iचा शङ्काया निर्दल त्वादुत्तरे एतदनुक्ते यूनवाच ! किं च मुंत्वस्यासिद्धत्वेन तत भार स्मायादावा जादिपरत्वानुमोऽमाप्त्या कथममुष्मा इत्यसिद्धि ? न च नेत्युक्तया नादेशोऽपि प्राया, विशिष्टविधिना नमात्रस्याविधेरिति सण्डनकृदुक्तम् न च अमुनेत्यापसिध्यापत्तरित्यनूय तन्न, अमुना श्रेणेश्या याप्ते नामावे नमानस्य विधेरसिद्धरवानिपेयात् । पाडि नुम्पुसि"इति या सेऽप्यतिप्रमतादवरध्यमेव । न चासिद्धनिषेधो नुभ्येव, न रम यादाविति तेषु सरम न नुम प्राप्ति १ पलाद "कोऽचि 'इतिनुमो दुरित्वात् । युगपरसवभ्रमानमो यो पुसोरिवकरयबादस सत्तच्या प्रत्युदन्तस्यादन्तले भपि स्तस्यतिप्रसङ्ग एव । अन्यथा भमुनस्यपि न स्यात् । मुस्वामि ध्येनस्य दुरात् । एनाहो नुडलियामित्यपि निरस्तमिति स्नाकरोक्तम् , भगुना घनेत्याय सियापत्ते रिति दण्डयुक्तम् । आओऽलियां नमिति नगिति वा मुवचं पुंसायेर सि पनीर मन पर्षे क्रियमाणालियांग्रहणसामा मुखरय नातिमत्वम् । अथवा प्रत्यय याशिलदार पूर्वप्रासिद्धा" इत्यरयानित्यानावाप्रवृत्या "नमुने श्रयस्यामावेऽपि रूपासद्धि , गम' atti स्याऽलियामित्येव । श्वेन मूल समारयान सर्वमपासम् । किं च यथापनेऽपि त बाचित गोरका दितिम दोष चापसम् । तदेतोषारसूचनशरा भयमाह-मुगदा इति । यथार पाया प्रदेश पयर्थ , मजादिगापामहापिति। मा २३ काशिवनावि नोक्न साप मूलमप्यात मेवेति भाव । तत्र ।

·भैरवी। स्पष्टमुक्तत्वादिति । "तस्य लोपः" इति सूत्रे भाये-'सर्वोदेशे च दोषो भवति दिव श्रीन् औत्मदेिश, प्राप्नोनि"इत्यनुबन्धा एकाना इति पक्षे उक्तम् । यदि औतस्तकारस्योचारणार्थवेनेसंश डिवाभावे कतर अद् इति स्थिनो "प्रथमयोः पूर्वमवर्ण." इति पूर्वसवर्णदीर्घमाशङ्कय "मिद्धन्यनुना. सिकोपपत्वाव" इति समाहितम् । इरसंशा विनैवोच्चारणार्थानां वर्गाना निवृत्ती तु "उच्चारणार्थत्वात" अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम्। ४१ संज्ञापरित्राणादित्करणाल्लभ्यत इति तत्रैवोक्तमिति । तच्चिन्त्यम्। "न विभक्तौ" इति सूत्रे डेरौतस्तकार उच्चारणार्थो नेत्संज्ञ इति स्वयमेयोक्तवेन पूर्वापरविरोधात् । युक्तं चोच्चारणार्थत्वं न तु स्वरितार्थत्वम् । "तीर्णे यहिपि समिधाने अनौ” इत्यादौ स्वरितत्वादर्शनात् । 'अत्' इति तपरत्वं तु बुद्धावित्या. सन्दरसम् । नेसंश इति । इयमपि तदुक्तिचिस्या "तस्य छोप."इति सूत्रमाप्ये उच्चारणार्या. नामपीत्संज्ञात्वस्य स्पष्टमुक्तत्वात् । स्वरितत्यादर्शनादिति । नन्वौतः स्वरित टाशब्दस्याऽजादिगणे पाठाप । स्वारस्यैन-भादेशपदोपादानस्वारस्येन । एउम्पुमोति न्यासे-गौणेऽपि "पद्मिवतुर्म्य" इत्यस्य प्रवृत्तिरिति मते, प्रियनिगा कुठेनेत्यय नामाव- स्याप्रमृत्या तस्य स्वरस्याप्रत्तिः स्यादित्यपि योऽयम् । एतय मतं हलन्तप्रकरणेऽटना. ब्दम्य निरूपणावसरे स्फुटम् । सदुक्ति:--"न विभक्ती" इतिसूत्रे प्राचामुक्तिः । इत्संशकत्वस्येति । यद्यचारणार्थानां विने. येत्संज्ञां निवृत्तिः स्यात्तदा येपाकायार्थमुपादानन्तेपामपीष्टतत्तत्कार्यसम्पादकत्वेन चरिता थांनां स्वभावतः एवोचारणार्थकस्येव निवृत्तिसम्भवेन "तस्य लोपः" इति सूत्रस्य वैयध्याप त्तिरिति भावः। स्पष्टमुक्तत्वात स्पष्टन्ध्वनितत्यादित्यर्थः । अग्नावित्यत्र स्वरितीकारादर्शन तात्पर्यवेण स्वरितत्वादित्यनेनौतस्तकारः उच्चारणमात्रफलकः। स्वरितत्वप्रयोजकत्वमा वादित्यनुमानन्ध्वनितम् । "किमोऽत्" इति सूत्रविधेयाच्छन्दघटकतकारो व्यतिरेके इति तत्र स्वरितत्वादर्शनस्योपायान्तरेणोपपत्तावुच्चारणमात्रफलफत्वकल्पनमन्यायमित्या शयन शहनदिति । अग्निशब्दान्त्यावयोझारस्यानुदात्ततया नात्र "एकादेश उदान- इयमपीति । नेत्सव इत्येतन्मानापीत्यर्थः । अपिलानूदितनदुछिदयसमुच्चायकः । तदुक्ति:-- प्रकाशक्तिः । संज्ञकत्वस्येति । भन्यथा कार्यार्थिनामपि तथैवापगमेन "तस्य लोपः' इत्यस्य वैय. यापत्तिः स्वमाववादस्योभयत्रापि समत्वादिति भावः। स्पष्टमुक्त्वादिति । स्पष्ट ध्वनितावादित्ययः । पद सर्वमुद्द्योतादौ। एतेन तादृशभाष्यानुपलभ इति मन्दोक्तमपास्तस्। अन सण्डनछुटुकप्रकाश योजना तु न युक्तियुक्तेति नानूच दूषितेति बोध्यम् । पण्डनकृदुक्तदूषण खण्डयति-नन्चौत इति । सरला। यासह अनेकाल्वात्मदेिशवशाऽमङ्गता स्यात् । एवञ्चोच्चारणाधानामपोत्सव्यव निवृत्तिरित भावप्रकाश। - इत्येव वदेदिति। अनुनामियोपपत्लादित्यस्य प्रादेशे उपधाभूतोऽकारोऽनुनामिकः पठ्यो, नस्य चम शालोपाभ्यां निवृत्तौ न पूर्वसवर्णदीपित्तिरित्यर्थः । वस्तुतस्तु अग्रे शब्दरत्ने एव "उच्चारणार्थ इत्यस्य च वर्गा-नयेचारो मुस्य क्लेशवारगायों न खन्यफलार्थ पर्थ" इति वक्ष्यमाणवेन तस्य लोपस्वस्थमाथस्य ‘दिन और स्वस्थतकारस्थाने स्वारा सदिश्वसम्पादयतया “अडारादिभ्यः” इति सूत्रस्थमा यस्य चाकारस्य पूर्वमवर्गदी- सम्पादकीया सच्चारगमानार्थवाभावेन सुमगननयोच्चारगार्थानामिसंशया विनैव निवृत्त न ·५८२ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- दायत्वे कृते त्रियां टाव् मा भूदु इत्येतदर्थमित्याहु । तदपि सन्दरसम्। नामावित्या त्वरितश्रवणमग्निशब्दस्यान्तोदात्तत्वेन "एकादेश उदात्तेन" इत्यनेनं दिति चेन्न । वृत्त "अनुदात्तस्य" इत्यस्य तत्रानुवर्तितत्वात् । शेपनिघातेनी भैरवी। । इत्यस्य प्राप्ति, फिश्य "एकादेश उदात्तेन" इति सूत्रे "उदात्तस्वरितयो" इति सूत्रा स्येत्यस्यानुवृत्तिदर्शनेन न तस्य सूत्रस्य प्रातिरित्याशयेन तदुक्तिन्दूपयति-वृत्ताविर भनवृत्तावित्युतिरुपरक्षणम् , "तस्यादित उदात्तम हस्यम्" इति सूनस्यभाष्यम णम् । तत्र हि सुब्रह्मण्योमित्या सुब्रह्मणि साधु सुब्रह्मण्या इति स्वरितान्त सुब्रह्म "तनसाउ"इति यतिसुनान्ान्दप्रकृतिकयदन्त सुब्रह्मण्यशन्दस्तस्य रापोऽनुदात्तर देशान्तरतम्यात्स्वरित ॐशग्दो निपातत्वादायुदात्तस्तस्यैकादेशोऽप्युक्तरीत्या स्व तस्यस्थाने "न सुब्रह्मण्यायाम्" इत्यनेनोदात इत्युक्तम् । योकादेदोति सूने अनुदार स्थानुत्तिर्न स्यात्तदाभवदुक्तरीत्या सुब्रह्मण्योमितिप्रयोगधरकस्योकारस्योदात्ततयार सङ्गति स्पष्टैव । एवं सति वृत्ताविति नारुविककिन्तु प्रामाण्यार्थमेवेति बोध्यम् । यदुक्त शब्दस्यानुदात्तत्यन्तदुपपादयति-शेपनिघात इति । ननु भयदुपरीत्याऽग्निशब्देकारर भावप्रकाशा वृत्ताविति । "तस्यादित "इति सूत्रभाष्यादिस्वरसोऽप्येवम् । तत्र दि गुब्रह्माणि साधुरिति यति तिर तेन सहानुदात्तटाप एकादेशे भान्तरतम्यास्वरित ऐन सइनिपात वादाद्युदात्तौम्शब्दस्यकादेश पर स्वरित एव, तस्य न सुब्रह्मण्यायामित्यनुदात्तत्वमित्युक्तम् । इद च तदनुवृत्तावेव सङ्गच्छते। था तव तेनैवोदात्तसिद्धिरिति तदसङ्गति स्पष्टैव । तानि नरा जुजुषाणोयम् । द्रो हिमवत्स्य शत यथेम शरदो न यातीद्र । कावर मरुन अद्यूत्येवं से" इत्यादौ तु च्छा दसव शरणम् । दि, कावरमित्यत्र तित्वरितस्य शिट वादादयुदात्तावरशम्देनैकादेश । एव सर्वत्र प्रक्रिया बोध्या।। "उदात्तवत्येकीमावे उदात्त सध्यमवरम् । अनुदात्तोदये पुन स्वरित स्वरितोपधे"। इत्यनेनोदाच । यत्र पूर्वमुत्तर वोदासम्, अयस्तु उदात्तानुदातस्वरितप्रचितानामन्यतमरता नेकीभावे पदात्तपदाद्यो सधौ तत्र भवं स ध्यमवरमुदात्त शयम् । स्वरितोपऽनुदातोदये सध्द क्षर स्वरित ज्ञेयम् । क्षीर समिधूदकम् । 'कवे यथकदासि' इत्युत्तराधरय लक्ष्यमिति सद्भाष्यवृत्तिम 'अनानुदात्तोदये इत्यस्य पूर्वान्वयभ्रममारणाय पुन शब्द । शौनकीयप्रातिशाख्येऽपि स्वराष्टकमुपकर पवादिष्टमुदात्तेन त तमेव नयेत्स्वरम् । इत्युक्तम् । उदाते नै कादिष्ट तम अट मान्यतमं स्वर तमेवोदात्तमेव नयेत् । उदात्तावमेव प्रापयशिश तझाष्यकृत् । लोके तु यावर मिश्यादौ न भवत्येवोदात्त किं तु लोकिकसुरमण्योमितियस्तरित रस रतन निष्फलत्वात् नक्ष्यविरोपाच नानुक्तते तदिति मूलकौस्तुभाविप्रथा परास्ता । सकरलोक वेदसाधारणस्यास्य तदेकवाक्यताया अयुक्तत्वात् । एवं च वृचाविति नारुचियोधक, कितु प्रामाण्यार्य मिति बोध्यम् । रूपाहणेन मुनमण्योमित्यस्य यथा न सिद्धिस्तथा सन्धिपकरणे निरूतिम् । यया अयोध्योऽप्यतिरात्र याज्य वैनमेतयाम्याययती यादवयमपिशम्दयोनिपानवादापुदातयोमध्य भापरय यता स्वरिता तोक्यशादैनैकादेश आ तरतम्पादनुदान समतर स्वरितस्यवादेशदृष्टया महिरवेना नुशतदयस्थानियवाद । एवमग्रबैक देशस्यापि स्वरितार्व प्राप्तम् । तथा पयदायापाशुपत्य खरिता तत्वामहिनष्टस्य भार उदासवादेवस्य चा तोदात्तत्वामाग्मत्स्वरिल प्रमिति तापायापश्प ·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम। शब्दरत्नम्। तत्वमादायामिशब्दस्य सर्वानुदात्तत्वाच । स्वरितस्य तु नोदात्तपदेन ग्रहणम् "उदात्तस्वरि तयोः" इत्यादौ स्वरितग्रहणात् ।उच्चारणार्थानामित्संज्ञकत्येऽपि 'प्रत्ययाप्रत्यययो' इत्येव सिद्ध पुनः "तिति प्रत्ययग्रहणं कर्तव्यम् इति धार्तिकेनौपदेशिकप्रत्ययत्ववत्येव तत्प्रवृत्त्या नान स्वरितत्वप्रगृत्तिरिति तत्त्वम् । आदेशेषु दकारस्थानिकचर्वनिप्पन्नतकारस्य सत्त्वेन दित्वात्तदप्राप्तः । उच्चारणार्थ इत्यस्य च वर्गान्तरोच्चारणे मुखय क्लेशवारणार्थों नत्व. न्यफलार्थ इत्यर्थः । अत एव भाष्ये औकार डितमानित्यादिति प्रत्याख्यातम् । भैरवी दात्तत्वेऽपिस्वरित उदात्तभागस्यापिसत्त्वेन "एकादेश उदात्तेन" इत्यनेनाग्नावित्यत्रोदात्तत्वं भविष्यतीति स्वरितत्वादर्शनादित्यसङ्गतमत आह-स्वरितस्य विति। ननूचारणार्थानामपी- संज्ञास्वीकारे भवन्मतेऽप्यग्नावित्यत्र स्वरितत्वापत्तिरस्त्येव, औतस्तकारस्येत्त्वादित्यत आह-उच्चारणार्थानामिति । एतेनौतस्तकार उच्चारणार्यो नेत्संज्ञक इति ग्रन्थ. स्वरितत्वापत्ति परिहाराभिप्रायकोऽसङ्गत एव स्वरितत्वस्य तत्र प्राप्तैरेवाभावादिति सूचितम् । अत एव भाष्ये "दिव उत्" इत्यादौ दित्त्वमाश्रित्य "तिति प्रत्ययग्रहणम् इति वार्तिकम्प्रत्याख्या- तम् । स्वरितत्वस्य यन्त्र यत्रानिष्टत्वं तत्र दित्त्वस्यव स्वीकारात् । न चैवं "तिति प्रत्ययाह- णम्" इति वार्तिकसद्भावेऽग्नावित्यन्न स्वरितत्वन्प्राप्नोति दित्त्वपक्षेतु नेति फलभेदे प्रत्या. ख्यानासङ्गतिरिति वाच्यम् ? विधानकालिकप्रत्ययत्ववतो ग्रहणमित्यन्न वार्तिकस्य तात्पर्यात् । मनु याच्चारणार्थस्वर्णविषयेऽपोत्संज्ञा तदा तत्र शास्त्रस्य व्यापारो जात एवेति तादृशक- थनासङ्गति, उच्चारणमेव फलं,नतु तत्र शास्त्रस्य प्रवृत्तिरिति तदर्थादत आह-उच्चारणेति । वर्णा- न्तरति । औकारादीत्यर्थः । न सन्यफनार्थ:-प्रयोगसम्बन्धिफलान्तरन्तस्य नेत्यर्थः । इत्संज्ञा- लोपश्चेत्येतीतुन प्रयोगसम्बन्धिनाविति तयोर्न व्यावृत्तिरिति भाव.। "इयुद्धौ पत्यावैश्व- भावप्रकाश। चक्षुः वसन्तीन्द्रो हि मैत्रावरणीत्याहि" इतिलक्ष्यकेन "उदात्तमुदात्तवति" इत्यनेन सुब्रह्मण्योमित्यस्य सिद्धिरिति 'स्वरितस्य तूदात्त.' इति निम्फल, "न सुब्रह्मण्यायाम्" इत्येव कार्यमेकश्रुतिनिधाय, तथापि इन्द्रागच्छ हरिवोऽत्रागच्छ मेधातीर्थे मेषवृषगश्वस्य मेने" इत्यादिनिगदे एकादेशामावेन प्राविशाख्या. प्रवृत्त्याऽगादिवर्णेदात्तार्थ तस्यावश्यक्त्वम् । अा एव तत्र न स्वरूपं गृह्यते किं तु निगद इत्यन्यत्र विस्तरः । इदमेव घनयितु वक्ष्यति-दिगिति । स्वरितार्थवादिशङ्ककरीत्या मूलमते दोषमाह-दोपेति । एव चोदात्ताभावेन "एकादेश" इत्यस्याप्रापया स्वरितप्रवणापतिः । एतेन बावरमित्यादिवत्प्रातिशाख्येन सिद्धिरित्यपारसमिति भावः एलेन क्कावरमित्याधर्थमननुवृत्तेस्तै. खोकत्वेन पूर्वापरविरोध इति यथाश्रुतस्वरितार्थलमपि नातीव दुष्यतीति खण्डनकदुक्कमपास्तम् प्रासादवासिन्यायेन शहने स्वरितस्येति । दकारेति । तिति प्रत्ययग्रहणस्य प्रत्याख्यानाये- दमाश्रित भाष्यादौ । अत एव प्रत्ययग्रहणमित्यस्य विधानमानिकपत्ययस्ववग्रहणमित्यर्थः। अन्यथा फलभेदापतिः। "प्रत्ययाप्रत्यययोरिति तु न लक्ष्यसिध्युपयोगिनी, छान्दसत्वातत्र स्वरितो न" इत्युद् योतोक्तिस्तूपायान्तरपरेति भावः । नन्वेवमुच्चारणार्थस्वभाः । तन्मात्रमेव फलं न शाखमात्रप्राप्तिरिति तांदत माह-उच्चेति । वर्णान्तति । मौकारादीत्यर्थः । वारणार्थ इति । तदेव प्रयोजनमित्यर्थः । नत्वन्येति । कार्यान्त प्रयोगीयं श्रवणं च नेत्यर्थः । मत एव तत्वप्रतिपयद "न विमती" तत्राप्रवृत्तिः। एवं चेसंशलोपयोन च्यावृत्तिः। भन एव "इद् वृद्धौ" "पत्यावैश्वर्य” इत्यादिनिर्देशन अतिरिति भावः । मत एव-उच्चारणावादेव । "भय वा हिदो करिष्यते प्रौद्ध घे: इति अन्ये. । । त्यस्प ·सटी कटि-पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- तपरग्रहणाद्धि टापा सह दी| मा भूत् । टाप् तु स्यादेव, लक्षण ययाधे मानाभावात् । अत एव "कृन्मेजन्त" इति सूत्रभाष्यवार्तिकयोविवरणे च सन्निपातपरिभापया टाव् नेत्युक्तम् । टापा व्यवधाने हि आनन्तर्यविघात शब्दरत्नम् । न हि तदा तित्वमस्ति । न च डिस्ये विंशतो तिलोपापत्ति । भाष्यप्रामाण्येन तस्य सतम्यामनभिधानादिति दिक। अदिति । अस्य यदपीत्यादि । दी? मा भूदिति । भिन्नकालमा मृत्यर्थत्वात्तपरत्वस्येति भाव । न च "ज्ञोऽविदर्थस्या इति प्रकरणेन समा समाध इवानेन टापोऽपि वाध इति वाच्यम् । 'प्रतिपदविधाना पष्टी न समस्यते" इति भैरवी। या इत्यादिनिर्देशा अत एव सङ्गच्छन्ते। नन्वौतस्तकारस्योचारणार्थत्व एवोक्ता कल्पना स- म्भवति, तत्रैव तु किम्मानमत आह-अत एव माध्य इति । तदा-डित्त्वपक्षे। विंशताविति । अर्थ- परे विशतावितिशब्द इत्यर्थ ।माप्यप्रामाण्येन--प्रत्याख्यानपरभाष्यप्रामाण्येन । न च "नस्त- द्धिते" इति सूत्रस्थस्यतद्धित इत्यस्य मण्डूकप्लुत्या विंशतेरित्यत्रानुवृत्त्या लोपामायेनोपप सावनभिधानरल्पनमन्याय्यमिति वाच्यम् ? मण्डूकप्लुते सम्बन्धतदभावकल्पनाभ्यागुल- स्वादिति भाव । परग्रोपा तस्य तदपीत्यस्य साकाहत्वादाह-अस्येति । ननु तपरोच्चारणेऽणु दिसूनादिप्राप्तसवर्णग्रहणल्य व्यावृत्तिरेवान्यन दृष्टेति टापा सह दीर्घा माभूदित्यसङ्गतमत आह-भिनेति । “भाव्यमानेन सवर्णाना ग्रहणन्न" इत्यनेनेच सिद्धे प्रकृत तकारोच्चारणमे- तादृशार्यतात्पर्यकमिति भाव । मूठे-दाप्तु स्यादेवेति । तपरस्याकारस्य विधानेन यथा तस्य श्ररणम्भवति तथैव कल्प्यता न तु तत्स्वरूपाश्रवणप्रयोजनकार्यबाध इति भाव । परो. 'कडण्डयति-न चेति । प्रकरणेन-~-अष्टसूत्या । अनेन टापोऽसीति। अनापिशब्दो भिन्नक्रम अनेनेत्युत्तर योज्य , यथा तन पटव यथा स्यान तु तन्निवृत्तिप्रयोजक समास इति कल्प. 'ना, तथानाप्यारनिवृत्तिप्रयोजस्ष्टान्न भवतीति कल्पना भविष्यतीति भाव । न चानापि भावप्रकाश। नेति भाव । तित्वमिति । तयासप्रदर्शकभाध्ये तकारानुच्चारणादिति भाव ॥रतेनौत हिरकरिष्यते पनि मदोत्तमपास्तम् । विशताविति । शितावितिशम्दे इत्यर्थ । तस्य-अर्थपरविंशतिशम्दस्येत्यर्थ । अभिव्यक्तेति न्यायेन तत्रैव त प्रवृत्ति । एतेनानभिधानोक्तया विंशतावित्युल्लेखो विरद्ध इत्यपास्तम् । या पूर्वपक्षेऽभिधानमस्ति रिझाते तदत्या तदुक्ति । एतेन न च विंशतो तिलोपापत्ति तो परदा रादिभ्य "तिनिर्देशन तिलोपामावसिझेरिति म दप्रसादोक्कमपास्तमिति दिय । तदपीत्यस्य साकाइया दाइ-अस्य यदपीति । भिन्नेति । यधप्यणुदिरस्यादिप्राप्तदीयर्यादिन्यावतकाव तस्य मतो गुणे' मत खातो यादौ दृष्ट न तु स्वोरस्यन तरपाप्तदीपच्यावत्तस्त्वम्, 'इतोऽत्मव" इयनेनादेश । तरयेष्टत्वात, कि चात्र विधेयत्वेन भिमरालाग्रहणप्रमगस्तथाऽपि परस्वरय साफल्ये इष्ट सरस्थाने लक्ष्ये लक्षणातरातोsपि स म्यावर्तते । "दिव उत्" इत्यादाविय शम्दतरतथैव लाभाव । सुका लगेच बायसेन तु समास , एवं सीप एव न स्यात् राप तु स्याटेव वाच्यत्या समावरय दुरनुपपास्यादिति भार । प्रकरणेन तदारभ्याटस्मारम।। अनेन टापोपीति । मोनारि सप सरा सप्तम्यामनभिधानादिति । यरतुनरा 'तिविरिति" रपत्र च्यामाविद यहि, तरिमा हिनति कमरयममाममाधिस्य रामशरारादरी प्रापये विशने तिसदस्य लोपविती' स्यम मौकारादेवस्म टिपि तस्मात्याऽनमिधाममामागि। यह Profen' "नस्तारित इति सूत्रयस्थाने enोसहित"T"टिया वितिसम्मय हिति तदिते एव सोपप्रवृत्या निविलेनdomater. एवं च यथाड . ।

·लिङ्गप्रकरणम्। ४ . स्यादिति । तस्माद् श्रौत इव अतोऽपि तपरकरणमुच्चारणार्थमेवेत्यवधेयम् । "अन सौ" | "सो " इत्येव सिद्धे अनड्विधानमन्यतोऽपि स्यादिति ज्ञापनार्थम् । तेन उशनसः सम्बुद्धौ अनड् सिध्यतीति प्राश्चः । तचिन्त्यम् । सोढ़ें- त्युक्ते हि "ऋदुशनस्” इयुत्तरसूत्रेणापि डा स्यात् । ततश्च उशनेत्यत्र "सर्व. नामस्थाने चासम्बुद्धौ” इति दीर्घः स्यात् । पुरुदंसेत्यत्र “सान्तमहत"इति दीर्घः स्यात् । यद्वा, 'संज्ञापूर्वको विधिरनित्य' इति वा अङ्गवृत्तपरिभाषया वा समा. धानं बोध्यम् । "हल्याभ्यो । दीर्घादित्येतन् डयापोरेव विशेषणम् , न तु हलोऽसम्भ• वात् इत्याह-दीर्घाविति । परमिति । न विदं विहितविशेषणं या, सा, का इत्यादावव्याप्तेः। न च तत्र हलन्ताद्विहितत्वेन निर्वाहः । यः, स इत्यादावति. शब्दरत्नम्। वार्तिकानुरोधेन तन्न तथा कल्पनेऽपीह तथा कल्पने मानाभावात् । अन सिध्यतीति। वैकल्पिकत्वमानं तु वाचनिकमिति तदा संज्ञापूर्वक इत्य. स्य भाज्यास्पृष्टत्वादाह-अचेति । इयमगतिकगतिः । सोति न्यासे लाघवाभा- वश्व डित्त्वमामाहिलोपकल्पने गौरवं च । तमादुशनसोऽनङ् तद्वैकल्पिकन्वं च चिन्त्य मेव भाष्यानुक्कत्वादिति प्रामाणिकाः । भैरवी। "पत्यावैश्चयें" इत्यादिनिर्देशो मानमिति वाच्यम् ? सन्निपातपरिभाषयाऽपि तस्योपपत्ति- सम्भवात्। प्रकाशकारोचिट्ठण्डयितुमुपक्रमते-सोत्येवेति । तद्भावः-प्रकाशकारस्य भानः । नन्व. गतिकगसित्येऽपि धचित्तदाश्रयणमस्त्येत्यत आहे-सोतीति । लाघवाभाव:--पदलाघवा. भावः। सोरिति रेफमादाय मागालाघवाभाव इत्यपि योध्यम् । प्रत्युत कल्पनागौरवमि. त्याह-डित्तेति । एवञ्च क्लप्सां रीति परित्यज्याक्लप्सकलपनार्या ज्ञानगौरवं स्पष्टमेव । ननु "हल्ड्याभ्य"इत्या विहितविशेषणत्वाभ्युपगमेऽपि न मूलोक्ताव्याप्त्यतिव्याप्त्योर- वसर.? 'त्यदादीनाम." इति सूत्रे विभक्तावित्यस्य विषयसप्तमीत्वाभ्युपगमेन विभक्त्युत्पत्तेः प्रागेव तस्य प्रवृत्त्याऽव्यातेः परिहारसम्भवाव । एक्य हलन्ताद्विधानाभायेन यः स इत्या- दावतिव्यासिरपि परिहर्तुं शक्या। एवमनविधावपि सौ इत्यत्र विपयसप्तमीत्यमेगस्त्विति भावप्रकाश इत्यर्थः ।मानाभावादिति । न च सम्युदो शाकश्यस्य" इति निर्देशोऽत्रापि मानमरायेवेति वाच्यम् । सन्निपातपरिभाषयैव तस्मिनो तरयामानत्वात् । एतेन तन्मानस्यावापि सत्समिति मन्दोक्तमास्तम् । तद्भाव इति । प्रकाशाशय इत्यर्थः । एतेन तेनान वा नलोपन या, देठशननिति वक्ष्यमाण. मुपपन्नमिति प्रकाशौक्तिरपि तथा योजनीयति सूचितम् । नन्वगतिकगतिरवेऽपि तत साश्रयगमा भाइ- सोडेतीति । रायति । मात्रापदलापवेत्यर्थः । मनु प्रक्रियालाघवमरतीस्थत भार-हित्येति । एवं पक्टुप्तप्रक्रियानोऽतप्रक्रियाप्रयुत्तशनगौरवमेवेति भावः । चिन्त्यमेरेति । तेन प्रकाशो मुख्यदनु- यायिरानाकरदण्ड्यादिग्रन्या भपि चिरया एवेति सूचितम् । सग्दनापि पत्र प्रागपुक्तापक. मात्रमिषितवानिनि वृत्तिमायादिग्रन्या भपि चिनया वेति बोध्यन् । ननु "पदादीनाम." स्त्र बिमजावित्यस्यानाविधी साविस्यस्य च विश्यसतमीलाभ्युपगमे मूनोत्तदोभावोऽs मा- ।

·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- व्याप्तेः 'कर्ता'इत्यादावव्याप्तेश्चेति भावः । हलिति । तस्य च सुतिसीत्येवंरूपत्व- मेकदेशविकृतन्यायेन बोध्यम् । लुप्यत इति । यद्यपीह "लोपो व्योः" इत्यतो लोप इत्यनुवर्तते । तच्च तत्र भावसाधनं तथाऽपीह कर्मसाधनं हलिति प्रथमान्तेन सामानाधिकरण्यादिति भावः । दीर्घग्रहणं किम् ? अतिखट्वः, निष्कौशाम्पिः । ननु इह समस्तस्य ड्यावन्तत्वं नास्ति । न च स्त्रीप्रत्यये तदादिनियमो नास्ति' इति वाच्यम् । अनुपसर्जने हि तथा । इह तूपसर्जनत्वात् तदादिनियमोऽस्त्येव। भैरवी। शब्दरत्नम् । चेतीति । "तस्मादित्युत्तरस्य" इति जाप्रति विहितविशेषणासम्मवश्वशब्दार्थः । एकदेशविकृतन्यायेनेति । स्थानिवरवल्योपलक्षगमिदम् । अधिकविकारेण प्रत्यभि. ज्ञाभावाच्छिमपुच्छश्वदृष्टान्तमूलकन्यायस्यानाप्रातिरिति बोध्यम् । प्रथमान्तेनेति । यद्यपि "तस्मादित्युत्तरस्य" इत्युक्तः पष्ठयन्तताऽपि सम्भववि तथाऽपि बहुषु पदेषु विभ. तिविपरिणामकल्पनाऽपेक्षयाऽगन्तुकलोपशन्दे एवार्थान्तरकल्पनमुवितमिति भावः । ननु सुतिसीति प्रत्ययैः 'यस्मात्स विहितस्तदादेः' इत्युरस्थित्या तस्य हल्ड्याब्भ्य इति विशेषणमिति हल्ल्यावन्तात्तदादेः परस्येत्यर्थन प्रकृत्याक्षेपादुपसर्जनस्त्रीप्रत्यये तदादिनियः कर्जेत्यत्राव्यातिरपि परिहर्तुं शक्येत्यत आह-चेतीति । वक्ष्यमाणरीत्याऽनैकदेशविकृतन्याय. स्यामासिसत्येन तस्य च इत्याधुक्तमूलासङ्गतिम्पर्शलोच्याह-स्थानिवस्वेति । सर्वाधिकेति । अ- र्द्धश्चाधिकश्चार्वाधिकौतयोर्विकार इति समासः। एवञ्च वर्णगणनायामर्द्धस्य मात्राया गणने तु तदर्द्धस्य विकारसत्त्वेन जातिव्यक्षकभूयोऽवयवसंस्थानाभावेन नानकदेशविस्तन्यायस्य प्र. चिरिति भावः । षष्ट्यन्ततापीति । हलित्यस्येति शेषः । बहुष्विति । सुतिसि अप्टक्त हलित्यत्र चेत्यर्थः । नात्र दोष इति । अतिखट्व, निष्कौशाम्पिरित्यन्न । सोविधानं यस्माचदादेरावन्त- वड्यन्तत्वयोरभावेन दोपाभाव इत्यर्थः । स च दोषः सोर्लोपल्य प्राप्तिरूपः । एवञ्च दीर्ण- मायप्रकाश तस्मादिति । एतेन तेन सिद्ध नाव्याप्यतिव्याप्तीति तन्निईष्टमिति मन्दोक्तमपारतम् । स्थानिवस्वेति । "सर्वे सर्वपदा" इति न्यायेन स्वादिस्थाने जातस्य सादेः मुत्वादिबुद्धिरिति भावः । अधेति । अश्वाधिकश्चापीधिको तयोविकारणेत्यर्थः । वर्णरीत्यार्थविकारो मात्रारीत्याधिकवि- पारस्तथा च तजातिव्यजकभूयोऽवयवदर्शनाभाव इति भावः। एतेन तथा रत्नाकरदण्ड्यादिग्रन्थाः 'परास्ताः । पष्ठरन्ततापीति । इलिस्यस्येति शेपः । षष्ठीप्रातृप्तिपक्षे इति भावः । यहुपु- सुतिसि अशक्त हलित्येष्पित्यर्थः । एतेन लापवं द्विविधं सूचितम । तत्पक्षस्य दूषितसादाह-उचित- मिति । यद्यपि सपावशे प्रत्ययग्रहणपरिभाषया सिद्ध तथाऽपि हलं शसाधारण्यापार-सुतीति । सदन्तान्तस्य तु पाधान सा मत एवात्र पञ्चम्यन्तता; तदाह-तदादेः परस्येति । उपसर्जनेति। मत एव-प्रतिकारीगरध्यापुत्रः' इत्यादी संप्रसारण नेतिभावः। ध्यायन्तत्वाभारन मात्र दोप इति । 'प्रतिखटवः स्यादौ सदाहविन्तत्वामावेन नातिव्याप्तिरियर्थः । एव च दोघपद व्यम्, प्रत्यभिज्ञामावादिति । वस्तुतरतु एकदेशविनन्यायरय छिमपुच्छे शुनि सम्यवहारमून- क्सया पुछनारोऽपि वावप्रत्यभिशासवेन तापवहारवद् यत्र यत्र तत्वप्रनिशात सर्वत्र भाई- विकार तदपिकविधारेऽपि वा तल्यायस्य प्रवृत्तनिर्विवादतया तिश्योर्विषये कारलोपेऽपि तरारमकार- मात्रेऽपि तत्समयभिधायाः सत्येन सत्र सन्यायप्रवृत्ती न शिशिर दाएकमिति बोध्यम् । उक्त विशेप्या ·भैरवी। अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम्। ४८७ सत्यम् । तथाऽपि उत्तरपदस्य ड्याबन्तत्वेन सोस्ततः परत्वानपायात् । न हीदं विहितविशेषणमित्यवोचाम । अत एव 'बहुश्रेयसी' इत्यत्र सुलोपः । शब्दरत्नम्। मसरवात च प्रकृतेड्यावन्तत्वाभावेन नात्र दोष इत्यत आह-अत एवेति । एतत्सि- द्धयर्थं येन विधिः" इति परिनापया शब्दरूपं विशेष्यमादाय तदन्तविधी ततः प्रत्यय. ग्रहणपरिमापयोक्तं विशेष्यमादाय पुनस्तदन्तविधौ "टिड्ढाण" इति सूत्रेऽणन्तान्तादि. तिवद् ड्यावन्तान्तादित्यर्थख्यावश्यकत्वेनान दोपः । मालेत्यादौ तु व्यपदेशिवदायेन ग्रहणल्य कथमेतद्वयावर्त्यमिति भावः । एतसिद्धयर्थमिति । यहुश्रेयसीत्यस्य सिद्धयर्थमित्यर्थः । अस्य आवश्यकत्वेनेत्यत्रान्वयः । नच मूलविरोधः तत्रात एपेत्यस्योत्तरपदस्य यावन्तत्येन ततः परत्वात्प्राप्तस्य सुलोपस्य व्यावृत्त्यर्थमत एवेत्युक्तमित्यर्थः प्रतीयत इति वाच्यम् ? त. त्यस्यात एवेत्यस्य बुद्धिस्थहेतोरित्यर्यात् । अत्र प्रत्ययग्रहणपरिभाषयोक्तं विशेष्यमादाय तदन्तविधौ पुन: "येन विधिः" इति परिभाषया शब्दस्वरूपं विशेष्यमादाय तदन्तविधिरिति योजना बोध्या । कचित्त्येवमेव पाठः । उक्नमिति । अस्य तदादेरित्येतदित्यर्थः। अत्र दोष:-अ. तिखट्वा निष्कौशाम्बिरित्युनसुलोपस्य प्राप्तिरूपोदोपः। सच दीर्घप्रहणेन परिहर्तव्य इति शेषः। नन्वेवं सति मालेत्यादौ तदन्तविधिद्वयलभ्यार्थीमान सुलोपानापत्तिरत आह-मालेल्या. दाविति । तस्येति तु व्यपदेशिवगावानाश्रयणपक्ष इति भावः । न च "व्यपदेशिवगावोऽप्रावि- पदिकेन” इति निषेधो भविष्यतीति वाच्यम् ? तस्य प्रत्ययविधिविषयत्वात् । एतच "ड्या. यग्रहणेऽदीर्घः” इति स्थानिवत्सूत्रीयवार्तिकव्याख्यानावसरे निष्कौशाम्बरतिखट्य इत्यत्र सुलोपापत्तिवारणं तस्य वार्तस्य फलमित्यभिधाय ननु दीर्घादित्युच्यते, तन्न वक्तव्यम्" इत्युक्तम्भाष्यकृता, तदभिप्रायेण व्याख्यातम् । तदन्तविधिद्वयामानेऽपि दीर्घग्रहणमावश्यक भावप्रसाशा उत्तरपदस्येत्यादिमूलोवतं तथा हरदत्तरत्नाकरदण्ड्यायुक्त चायुक्त चेति भावः। एतदिति । 'यहु- यसी' इत्यादिसलोपरूपसिध्यर्थमित्यर्थः । आवश्यक्त्वेनेत्यत्रान्वयः । एतेनात एवैत्यस्य बौद्धविवक्षात वेत्यर्थो न तक्तदेतोरेवेतीति सूचितम् । 'प्रत्ययग्रहणपरिमापयोक' विशेभ्यमादाय तदन्तविधी ततो "येन विधिः" इतिपरिभाषया तमादाय पुनस्तदन्तविधी टिंढेति' इति पाठः। उक्तमिति । तदादी- त्यर्थः । च्यापो: प्रत्ययत्वेन तदादीत्युपस्थितः । एवञ्च सम्पूर्गा "प्रत्ययग्रहणे" इति परिमापा प्रवृत्तेति भावः । प्यमादायेति । शझोक्तरीत्योपस्थिततदादरीतिविशेष्यमादायेत्यर्थः । मत्र शोक्तरीतिटव्या। हामन्तान्तादिति । हलशे तु उसोकरीतिरेवेति भावः । अग्र दोप इति । 'अनिसट्वः' इत्यादा. वतियाग्निरित्ययः । एतेन क्वचिदुपसर्जनेऽपि तदादिनियमो नेस्यत्र दीर्घग्रह शामिति गोलियो." "यसश्च' इत्यत्र केयटोक्तिः, सर्वादिसूत्रे कौस्तुभोक्तिश्चात्र सूत्रे हरदत्तोतिश्चापास्ता। 'वृक्षसस् स् इति प्रसज्येत । मस्तु । संयोगान्तलोपन सिद्धम्" इतिमाप्य सरूपमूत्ररथ यथा मुयोर्च तयोदपोते स्पष्टम् । तत्र कैयटस्य प्रमाद एवेति भावः। व्यति । 'भप्रातिपदिकेन' लिनिषेषस्तु प्रत्ययविषि- विषय इति भावः । ननु 'बटुप्रेयसी' इत्यत्र लोपो न, मूहोकरीत्या तदभावपशम्यापि यसव" पत्र कयटोतरवेन सन्देहात् विहितविशेषगरवाभ्युपामेऽपाप्नेश्च । कत्यादी गतिसूरत। एतेन मिति । मुतिसिभिस्तदादिरिति धनी उपस्थापनीयो म्याग्भ्यां वा तदादिरिति भी उसस्थानीय इत्यत्र नियामाग्भावादिनिगमनाविरदेशोभाभ्यामपि तदुपस्थिती मुतिस स्पेनदुपरपापित तदा विशेष मादाय पुनस्तदन्तविरिः। तथा च ध्यादन्त यसदादि सदन यादि तस्मारपरीभूत गतिमीस्तर हल सुप्यते इति स्वार्थ: फरितः । तराह-व्यायन्तान्तादित्यस्येति । - 1 - - सरा।

·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- स्यादेतत् । गगीयतेः किप | गडीः। इहेकारस्य स्थानिवद्भावेनाप्त्याहीर्घत्वा- चातिव्याप्तिरिति चेन्? सत्यम्, डी ई, आ आप्, इति प्रश्लिष्य दीर्घग्रहणस्य प्रत्या- ख्यानान्न कश्चिदोषः। सुतिसीति किम् ? भेत्ता। तासेस्तकारस्य लोपो मा भूत् । न चैवमपि 'अभैत्सीत्' इत्यादौ सिचो लोपापत्तिः । सुतिभ्यां साहचर्येण विभ- क्रेत्र ग्रहणात् । अपृक्तं किम् ? भिनत्ति, छिनत्तीति प्रत्युदाहरन्ति । तच्चिन्त्यम् , विशिष्टस्याहलत्वात । सुतिसीनां हलिति लिष्ट व्याख्यायातिप्रसङ्गापादनस्यानु. शब्दरत्नम् । सिद्धिरिति भावः । श्रविधासु जातः प्रविध इत्यादौ तद्धितलुकि स्रोप्रत्ययलुकि च प्रत्य- यलक्षणेन टायन्तत्वादतिव्याप्तिवारणार्थ दीर्घग्रहणमित्यपि बोध्यम् । अतिव्याप्तिरिति । सस्य स्त्री ई, देवदत्तस्य ई देवदत्तेरित्यादावपिसेति बोध्यम् । प्रत्याख्यानादिति । दीर्घग्रहणेनोपस्थितत्यादीकाररूपस्यैव दीर्घस्य ग्रहणात्यपि भैरवी । मित्याशयेनाह-अविष्ठास्थिति। श्रविष्टा-ज्येष्ठा । तद्धितलुकि "श्रविष्टाफल्गुनी" इविसूत्रवि हिते लुकि स्त्रीप्रत्ययस्य लुक "लुक् तद्धितलुकि" इत्यनेन । प्रत्ययलक्षणेन-स्थानिवद्वारेन । दीर्धग्रहणे तु न स्थानिवत्त्वम्, अल्बिधित्यात । प्रत्ययलक्षणसूत्रन्तु नियमार्थम् । मूले गहीयते: किरिति। न च पञ्चमीसमासपक्षेऽल्लोपस्य स्थानिवद्भावेन कथमत्रातिव्या- प्त्यभिधानमिति वाच्यम्? तस्यानित्यत्वेन तदप्रत्तिरित्याशयेन तदभिधानात्। देवदत्तरिति । अत्र देवदत्ते इत्येकारान्तस्य दीर्घड्यन्तत्वम्पूर्वान्तवदायेन बोध्यम् । मुले ही ई मा आबि- ति। हीरूपो य ईकारः आपो य आकारस्तदन्तादित्यर्थ इति भावः । ननु सूत्रकारमते दोष एव, न चेष्टापत्तिः, फलभेदे प्रत्याख्यानासम्भवादत आह-दीर्घग्रहण इति । उपस्थितत्वादिति । ध्यापदेनोपस्थितत्वादित्यर्थः । एक्श व्याप्पदेन यस्येकारस्याकारस्य च प्रथममुपस्थिति- स्वादशोय ईकार आकारो या तस्यैय प्रत्यासत्या ग्रहणमिति देवदत्तेरित्यग्न तादृशल्याभा- पेन न सूत्रकारमतेऽपि दोष इति भावः । एतेन कल्य स्त्री की, तस्मादाचार घिन्तामिचि गुणे के इत्यादौ सूत्रकारमते लोपो दुरिः। एवमतिखट्वस्य अः अतिखट्वा, निष्कौशाम्बेः ई निष्कौशाम्बीः इत्यत्रापि दीर्घस्य सत्त्वारोपःस्यादित्यपास्तम् । यस्य प्रथममुपस्थितिस्त- भावप्रकाश। बहुभयसीरयथ विहितविशेषणं नैति रत्नाकरदण्ड्याधुक्तमपास्तम् । मा माह-धविटेति । ज्येष्ठेश्यर्थः । "विशफल्गुनी" इत्यनेनापो शुक् । प्रत्ययलुकि चैति पाठ: "लुक्तद्धितलुकि" इत्यनेन । सर्वथा दीर्घ परमावश्यकमिति त पर्यम् । एवं च सा कैयटोक्तिरयुक्तेव । विहितविशेषणावं स्वसम्भावितमिरयुक्तमे. येति भावः। ननु को सप्तम्" इत्यस्यासार्वनिमत्वेनाल्गोपस्य स्थानिवस्वाद्गशीरित्यादौन दोपोत माद अस्य खोति। ननु राममते दोष एव । न चेष्टापत्तिः, फाभेदेन उपयोः प्रत्याख्यानासम्मपादन भाद-दी. घेति । उपति । पापदोपस्थितत्वादिस्यर्थः । प्रत्याससति भावः। एतेन फरय सी की, सरमाराचार- किस्तानिचि कैरिस्यादौ सूत्रमते लोपो दुरि श्यपारलम् । न चैवमपि भतिखटवाय मः प्रतिपटवार, निधोशः ६.निष्कौशाम्बी यादी पादयेऽपि दोष एवेति वाच्यम् । पाहणेऽदी:ति वासि फानुरोधनोतम पानिमिधानस्य पश्यमानस्वाद । दीपांरपाक मानामावाद फरामावाय स्थानिमायामा संथ, साक्षनिकाय प्लेन निपोशम्मीयते: विरि रिपोयाम्पी इति भवत्येव। भा एवोकातिर प्रश्लेग प्रसास्यामिरयादिरानाकरदण्यापुकमास्तम्। मध्ये हस्यादेशेन तस्य विनायक - - ।

·- - चितत्वात् । यदप्याहुः--सुरां सुनोतीति सुरासुत्, तमाचष्टे सुरासयति, ततः किप् , सुराः, सुरासौ, सुरासः । इह सुनोतेरवयवस्य सस्य लोपं व्यावर्तयितुं अपृक्त- ग्रहणमिति । तदपि न, परस्परसाहचर्येण सुतिसीनां विभक्तोनामेव ग्रहणात् । अन्यथा सिचो लोपापत्तेरुतत्वात् । प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्ययस्यैव ग्रहणाच । हल् किम् ? विभेद । ननु प्रथमहल्महणं व्यर्थम् । हलन्तात्रेयां संयोगान्तलोपसम्भवात् । शब्दरतम् । योध्यम् । सुरासयतीति । न च णौ चडि" इति सूत्रस्थभाष्यप्रामाण्येन इदुदुपधेभ्यो णिज्नास्तीति सिद्धान्तात्कयमत्र णिजिति वाच्यम् ? तद्भाष्यस्य तेषां लुटि प्रयोगा. भावकल्पनेनोपपत्ते: मर्वथा तदभावकल्पनमप्रामाणिकमित्यभिमानात् । ग्रहणाच्चेति । सावनुनासिकोकारपाठाच्चेत्यपि बोध्यम् । एवं चामुक्तप्रहगं विन्त्यप्रयोजनम् । वस्तुतो भैरवी। स्येहाभावात् । सूत्रस्थभाष्येति । तत्र हि "णेणिच्युपसङ्ख्यानम्” इति वार्तिकमवश्य वाच्यम् । अन्यथा वादितवन्तम्प्रयोजितवानित्यर्थ केऽवीवददित्यत्र णिजन्ताग्गिचि लुडि ब्लिस्तस्य स्थाने चहि द्वितीयणिलोपस्य चट्परनिहासे कर्तव्ये स्थानिवद्भावस्य निषेधे ऽपि तेनैव जिलोपेनाग्लोपित्वात् "नाग्लोपि" इति निपेधः स्यात् । एवमुक्त परत्वाद् वृद्धौ सत्यां णिलोप इति नेहाग्लोप्यगामिति पूर्वपक्षिणा शहिते "वृद्धोपो बलीया" अन्ययाऽपपटदिति न सिष्यतीति नाग्लोपीतिसूत्रे प्रत्याहारनिर्देशेन ज्ञापकेनोक्तम् । यद्यप्यरराजदित्यत्र हस्वत्ववा- रणायाकारस्यावश्यकत्यं तथाऽपि प्रत्याहारनिर्देशो ज्ञापफ एव । एतच्च ज्ञापफमिदुदुप- धेभ्यो णिज नास्तीति कल्पनायामेव सङ्गच्छते । अन्यथास्यामिनमाख्यत् असस्वामत्, गो- दुहमाख्यन् अजुगोदुहदित्यत्र प्रत्याहार निर्देशस्य चारिताथ्येन तस्यासङ्गतिः स्यात्। उक्तन्च तत्रानभिधानकैयटेन । अा-सुरासयतीत्यत्र । तद्भाष्यस्य-प्रत्याहारनिद्देशस्य ज्ञापनत्वप्रद- र्शनपरमाप्यस्येत्यर्थः । अप्रामाणिकमिति । एवञ्चानभियानरुपनपरः कैयटश्चिन्त्य इति भावः । प्रत्ययाप्रत्यययोः" इति परिभापाया लक्ष्यसाधकत्येन भाष्यकृताऽनाश्रयणादाह-सावन- नासिति । एवञ्च-साहचर्येण लोपाभावस्य सिद्धौ च । पूर्वोक्तानभिधानपदसूचितामरचि ध्व. नयति-वस्तुत इति । चिन्त्यमिति । यदि तेपामभिधानं स्यात्तदा "डयाग्रहणेऽदीर्घः" निष्कौशाम्पिरियादी स्थानिवद्भावो निषिध्यत इत्युपपादनग्रन्थविरोधाच्चेनि दिक्। सूप्रेति । हिपेनिचीत्यवश्य कार्यम् । अन्यथा स्यानिवत्वनिषेधेनाव्यवधानेऽप्यग्लोपित्वान्निषेधापत्तिः । न च पर. स्वावृद्धिः । तत एव सापकेन वृद्धोपस्य दयत्त्ववोधनात् । अकारस्यात्यरराजदिरयादी साफल्येऽपि प्रत्याहारस्य तवं युक्तमेवेस्युक्तम् । अन्यथा स्वामिनमाख्यदसस्वामदित्यादौ पुषप्रसझाल्नोपो हरख- निधाय स्यादिति शापासङ्गतिस्तस्मादनभिधानमिति कैयरः । अप्रामागीति । एवश्व कैयश्चिन्य इति भावः । अभिमानात्-प्रसादकृतस्तदनुयायिना चेति भावः । तस्याः लक्ष्यमिध्वरेवेन भाष्येऽना- प्रयणादाह-सावनुनेति । यथा तदनामयण तथा स्पष्टमन्यत्र । मा एक हरदन तस्या नामारि ना. ग्राहि । एतेन तां समर्थयन् रत्नाकरदण्ड्यादिः परास्तः। ननु यत्वादुरित्यादिमूल चिन्यम् । प्रमाद. प्रकाशयोस्तथाऽनुपरमात् । "क्त एकाल" इस्पन "प्रत्यय इनि किम् । अयम्" इत्यादिप्रमादप्रन्य. मन्च हि मूलोक्तरीत्या प्रकाशमा खण्डितः । एव च रसाकर दण्ड्याधुक्तिरप्ययुक्त वेति चेत् ? मत्रादुः । सद्मन्ये धातुसस्य लोपो मा भूदियुक्त्या सदमा संचाऽतिप्रसङ्गेऽत्र तमोऽपि लोपातिप्रसादानेनाल स्याप्युक्तमेव फलं तत्तात्पर्यविषयोभूनमित्यायेनतयोतमिति । तदननयन् मूलनामाइ-प्रयम्चेति। सारचर्यादिना सोपामावे चेयः। चिन्त्येति । तेन न प्राययपदं संचारमय तरि मसिनो भावप्रकाशा ·४० सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- अन्नाहुः- संयोगान्तस्य लोपे हि नलोपादिन सिध्यति । रात्तु तेनैव लोप: स्याद्धलस्तस्माद्विधीयते ॥ तथा हि, सखेत्यत्र नलोपो न स्यात , संयोगान्तलोपस्यासिद्ध-बात । स्यादे- तत् । संयोगान्तलोपो नासिद्ध: "म डिप्सम्युभ्योः" इति सूत्रे सम्युद्धिाहणाज्ज्ञाप- कात् । न चैवं गोमानित्यादावपि नलोपापत्तिः । ज्ञापकस्य विशेषविषयत्वात् । यत्र हि नकारविभक्त्योरानन्तर्यन्तत्रैव सिद्धत्वम् , व्याख्यानात् । यत्त्वाहुः- हे ब्रह्मन्निति नपुंसकार्थत्वाद् नैतज्ञापकमिति । तन्न, लुकालुप्से प्रत्ययलक्षणाभावेन "सम्बुद्धौ वा नपुंसकानाम्-" इत्यस्यावश्यकतया च सम्बुद्धिग्रहणस्य नपुंसक- . भैरवी । शब्दरत्नम्। गगी: 'राः' इत्यादेरभिधाने दृढे मान चिन्त्यम् । विभक्त्योरानन्तर्यमिति । एवं च विभक्तिसंयोगान्तलोपस्य सिद्धत्वं ज्ञाप्यत इति तात्पर्यम् । गोमानित्यादौ लक्ष्यभेदाद्वारं वारं संयोगान्तलोपः । नपुंसफार्थत्वा. दिति । "स्यमो." इति हि तत्र लगिति तन नलोपनिषेधायावश्यकत्वादिति भावः । लुका लुप्ते इति । "सिम्बुद्वयोः" इति सप्तमीति भावः। मावश्यफतया चेति । इति वार्तिकविरोधः स्पष्ट एवेति भायः । मूले-भग्रारिति । वार्तिककृत इति अस्य गेपः। नकारविभक्त्योरिति विनोपोपादानसू. चितमर्थम्प्रस्टयति-वति। नकारविमरस्योरानन्तये सित्पस्य ज्ञापने घेत्यर्थः । अय विभक्तिपदोपादानेन विभक्तर्यग्र संयोगान्तत्वहेतुको लोपस्तस्यैव सिद्धत्यलोमानित्यन सलो. पस्यासिद्धत्यन्तु भवत्येयेति भायः । गनु गौमानित्या संयोगान्तलोपस्य प्रत्तत्यारपुनः संयोगान्तलोपो "लक्ष्ये लक्षणस्या इति न्यायेगन भविप्यतीत्येवममिधानमफलामत माह-गोमानिति । संयोगान्तपदत्याय. निस्योद्देश्ययात् । एपसोदेश्यतायच्छेदपाश्रयभेदामयत्येय तस्य प्रतिरित्याशयात । मुले-यमानुरिति । प्रत इति शेषः । त-हे महमित्य । समिति। मनेन संयोगान्तली. पस्यामानासिद्धत्वशाया अभायः सूपितः। हिमम्बुभ्योरिति गुपटोति तदार । सप्त. जीनि। अपमेय पक्षी युषः । यतोऽस्मिन् पो निधनामध्यात् "गलुमता" इतिनिधम्य पपरिपरम्य प्रवृत्तिरिति "या नपुंसकानाम्" इत्यस्यापर्यत्यागाप. सिध्यतीति पम्भ. भायप्रकारा। firमानलिपि पादितुमार-पम्गत इति । मा त पाdstion : वा. निमायाको मुल वेरिम्हदयविनयादीमयः माTER: । रमानरियारि मायानुवादिEASमर- पंपैति । तपोरान मिलाने का दिमतीति । मिस योगा परेरणे. नरोसिनोमानियाश गोपो ने मनु परिपामरे Tu tो. गानोगे तुम:" "ग्य पाIRE-गोमानिति ।MARATSAEE. दिप पEE मा पkिetrina HINI RITTENE TAMRENDER मिमितिRateER TRPhoriममा ·मजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ४६१ विषयत्वासम्भवेनोक्तज्ञा पकस्य सुस्थत्वात् । तस्मान्नलोपो न प्रयोजनमिति चेत् ? इह तर्हि अभिनोऽनेत्यत्र रोरुत्वं न स्यात् । तदिदमुक्तं नलोपादिरिति । तथा 'अविमर्भवान्' इत्यत्र तिलोपो न स्यात् "रात्सस्य" इति नियमात् । शब्दरत्नम् । "डिसम्बुद्धयोः" इत्यस्य पश्यन्तत्वपक्षेऽपि विकल्पार्थमावश्यकतया चेत्यर्थः । यद्यपि 'वा नपुंसकानाम्' इत्येवं भाष्ये पठित, सम्बृद्धिग्रहणं च सूत्रादेव सम्बध्यत इति तदर्थे तच्चरितार्थे, तथाऽप्यन्त्र पाठेनोकार्थज्ञापकताऽपि । सम्वुद्धिग्रहणे भाष्ये प्रत्याख्यातमिति: तु न नमितव्यम् । सूत्रस्यडिग्रहणस्य "सिम्बुद्वयोरनुत्तर" इतिवार्तिकस्थसम्बुद्धिन. हणस्य च प्रत्याख्यानेऽपि सूत्रस्यस्याप्रत्याख्यानादिति भावः । भैरवी वति । अत एव पष्ठयन्तत्वपक्षेऽपीत्यपिशब्द उपात्तः। यन्मूले आवश्यकतयेत्यभिहितन्तत्तु पष्ठीपक्ष एवेत्याशयेनाह-छिसम्बुद्धयोरिति । अस्मिन्पक्षे निषेधसामर्थ्यकल्पनन्न कार्यमित्ये- तल्लाघवं यद्यपि भवति, तथापि वचनान्तरानारम्भकृत लाघवं सतमीपक्षेऽस्तीति भावः । पष्ठीपक्षे शरते-यद्यपीति । सम्बुद्धिग्रहणश्चेति । अत्र हिपदस्यानुपादानं भाष्यकारीयतत्प्रत्या- ख्यानाभिप्रायेण । अत एव "वा नपुंसकानाम्" इत्येतद्वचनोदाहरणप्रदर्शनसमये दि चर्म इति सम्बुद्धापेवोदाहृतम् । एकदेशे स्वरितत्वप्रतिज्ञया च तावन्मानस्य तत्र सम्बन्धः । तदर्थम्-- तन्न सम्बन्धार्थम् । अत्र पाठेन-नीतिसूत्रे पाठेन । अन्यथा वार्तिक एव तथा पठितं स्या- दिति । ज्ञापस्ता च "इह किशिपो" इति न्यायेन। एवञ्चान्यफलसिध्द्यर्थमावश्यक सम्बु. दिग्रहणमिति हे राजन्' इत्यस्य सिद्धिः। सम्बुद्धिपदमपि प्रत्याख्यातमिति परोक्तं खग्डयति- सम्बुद्धिग्रहणमित्यादिना । स्वस्थग्रिहणस्येति। की मसंज्ञासत्वादेव न नलोपः। अल्लोपस्तु न, उभयसंज्ञान्यपीतिवचनात् । वार्तिकस्थेति । हे राजन्सुन्दरोऽसीत्यग्नासामर्थ्यात्समासाप्राप्तः । अत एव "हाबुत्तरपदे प्रतिषेध." इत्येव वाच्यमिति भाष्ये स्पटम् । मूले तस्मादिति । उक्त- ज्ञापस्य सुस्थत्वादित्यर्थः । न प्रयोजनमिति । हल्ट्यावितिस्त्रारम्भस्येति शेपः । इह तहीत्यत्र यदिहेति तदर्थ स्पष्टप्रतिपत्तये आह-प्रभिन इति । भावप्रकाशा सिद्धरिति लापवादेवग्न प्रकाशो युक्त पनि गूढाक्न स्फुटीभविष्यति चाग्रे । नरीत्या भाइ-हिसमिति । निषेधसामानुसरणलेशाकरणप्रयुक्तनापत्रस्यात्र पक्षे सरसादिति भावः। पक्षे वीति पाठः । तेन च तस्यासिद्धान्तत्व धनितं वक्ष्यते च । पष्ठीपशे शङ्कने-यद्यपीति । सम्नध्यत इति । विपदस्य प्रत्या ख्यानात हे चर्मन् है चमेलिमाबुदावेवोदाइ उवाच सन्मानविषयवात्तस्यैकदेशे स्वरितस्वाभ्युपगमे. नेति भावः । चरितार्यमिति । एन च प्राचे सर्वथा चुक्तमिति भावः। अन पाउनेति । नहोस सूत्रपाटेनेत्यर्थः । " किंभित्रयो" इति न्यायेन । अन्यथा धार्तिक एर पाठय स्यात् । भपिरनु. तिसमुच्चायकः । न च नहि वात्तिक दृष्ट्वा स्वतः प्रातिरिविन्यायेनायमों वरनुमशय इति अप्रत्याख्यानादिति। "न सिवुष्योः" इति सूत्रमाध्ये "मगत से प्रतिवधानर्थस्यम्" इत्यने. न परमे म्योमन्' 'पार्दै चर्मन् लोहिले पमंन्' म्यादी जिनुकि प्रत्ययनमनालांतिविमक्षया गुर भावारपदरवेन प्राऽपि ननोप: 'उमयसमान्यपि छन्दांसि दृश्पने" शुरूपा मसात मनीति यथा सूपरहिमन प्रत्यारपान , व चर्मनि तिना मस्य चर्मदिनः राइन् वृन्दारक-राजान्दारक इत्यादी समासे सिन्दुम्मोकि मवेग नगोपनिषो मा भूदिति नलिम्पोनुवरदेवि यातिरनुलास. बुध्यन्तानां न समासः" इति पाकिर समुदिसलंचया मयास्पाउन्न तथा सूपस्यमभुमिमा फलस्य र रामम्' इत्यारेल्पयासिदिनदर्शनन्, नापि तमदास्तानमा परेका मापेर ति भारत सरला।

·४१२ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रोढमनोरमा- अत्रेदमवधेयम् । डया ग्रहणं सोरेव विशेषणं न तु तिस्योः, व्याख्यानात् । अस्मिन्नेव सूत्रे 'दिहलपृक्तग्रहणं तिस्योश्च ग्रहणं न कत्र्तव्यं भवति' इति भाप्यं चेह प्रमाणम् । यदि हि ड्याग्रहणं तिस्योरपि विशेषणं स्यात् तर्हि कथं तिस्यो- ग्रहणस्याकर्तव्यतां ब्रूयात् । यत्तु ड याभ्यां तित्योरसम्भव एवेति । तत्र जय- न्तादसम्भव इति सत्यम् । आवन्तात्तु आचारविचन्ताल्लङः तिप्सिपो स्त एव । भगगात, अगङ्गाः इति यथा । न च शपा व्यवधानम् , एकादेशस्य पूर्वान्तत्वेन शब्दरत्नम्। भाप्यमिति । यदि पुनरयमपृक्त लोपः संयोगान्तलोपो विज्ञायेत' इत्युपक्रम्य तदा ध्य प्रवृत्तम् । पूर्वान्तत्वेनेति । न चैवं बुद्धावित्यादौ सन्निपातपरिभाषया यानेति . भाप्यविरोध इति वाच्यम् । दीर्घप्रवृत्युत्तरमन्तादिपावप्रवृत्तावपि टावुत्पत्तिकालिका- नन्तर्यविधातस्य तेन धारयितुमशक्यत्वात् अशास्त्रीयत्वात्सनिपातल्यान्तवनायेनातिदे- भैरवी। व्याख्यानादिति । भाप्योक्तिदर्शनमूलकव्याख्यानादित्यर्थः । तदेव व्याख्यानमूलमाह- परिमन्नेवेति । इह-यावाहणं सोरेव विशेषणमित्यन्न । ननु तस्मानाप्यात्कथम्भवदुक्तार्थ. लाभ इत्यत आह यदीत्यादि । तद्रायमिति । तयाच संयोगान्तलोपल्य च्यावन्तविषयेऽस- म्भपेन ध्याग्रहण सोरेव विशेपणमिति स्पष्टमेव । संयोगान्तलोपोपक्रमेण भाप्यकारीयोकि. चिन्तात्तिस्योरनभिधानाभिप्रायिकेति बोध्यम् । अत्र इत्युपक्रम्येतिकयनेनोपक्रमोके: पूर्वपश्युक्तित्वेनापसिद्धान्तयेन तदाप्यमूलकस्यानायनिष्कर्ष इति पन्यस्याप्यपसिद्धान्त्यु- क्तित्व ध्वनितम् । प्रसादकारोक्तिद् खण्दयितुमुपक्षमते-यस्वित्यादि । तत्र तप्रेत्यादि । तदु. पत्यनुनादः । असम्भव इति । शपा व्यवधामादित्यादिः । एवईतत्साहचर्यादापोऽपि सोरेय लोपः । पत्रम्-पूर्वान्तयदायेनाव्यवधानोपपादने । माप्येति । झन्मेजन्तसूत्रस्यस्यादितियापि दापि सत्येकादेशे पूर्वान्तवदायेन सनिपाताविवातादिति भावः । सेग-पूर्यान्स. यद्वान । गतच सन्निपातविघातायापि पूर्वान्तपहायस्य प्रवृत्तिमभ्युपेत्योक्तम् । पस्तुतस्तु तन्न कर्तव्ये "अन्तादिवध" इति शासन प्रवर्तत इत्पाह-मशारीय- भावप्रकाशा पाच्यम् । सस्य सक्षम भन्याय विश्पर वैन नः सोलिसिद्धः। स एव यथान्यामे रामलित्या- विसिदिः तस्य , यमानविपयायेतु सपिलपः स्यात् । एतेन गनुमतेयस्यानियतया प्रत्ययल. शणाम भयेन केन च वारिबानावश्ययतया संयुम्पिदस्य छीवविषयवसम्मवान्मूल नित्यमिति पान- Manापर कयादी समपास्तमिति भारः। समुसिमहनस्य पनि पठ: चन बाकिय. दिमदनसमुपपः । था- - ·भैरवी । अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ४९३ प्रहणात् । न च स्थानिवद्भावः, अपूर्वविधित्वात । शब्दरतम् । .टुमशक्यत्वाच्च । अत्रावन्तात्विति तुनाऽरचि धिता। पञ्चमी समासाश्रयणे स्थानित. भावोऽस्ति । अस्याभिधाने च न हद मानम् । आवन्तेभ्य आचारकिोर नास्ति, "आतो धातोः" इति सूत्रस्थभाष्यप्रामाण्यात् । तत्र वार्तिकृता 'आतोऽनाप.' इत्युक्तमिति -तबीजम् । आचारकिबन्ताद्यङलुक्तु नास्त्येव । तेन कस्य सी की कीशब्दादिभ्य आचा- स्वादिति । एतेन लोपस्य शास्त्रीयत्वात्तस्मिन्कर्तव्ये पूर्वान्तवनावस्य प्रवृत्तिः स्यादे- येति ध्वनितम् । एतावता ग्रन्थेन प्राचीनोक्त्यनुवादमुपपाद्य पूर्वाचारिततुशब्दसूचिताम- रचि प्रकटयति-अप्रेत्यादिना । स्थानिवद्भावोऽस्तीति । तथा चाबन्तादप्यसम्भव एव । एनेन पञ्चमीसमासानावश्यकत्वाभिप्रायकप्राचीनोक्त्यनुवाद एव मूलकृता कृतो न तु तत्रैव तात्पर्य मिति यत्पञ्चमीसमासावश्यस्त्वेन मूलासङ्गत्यभिधानं दण्डयुक्तं तन्निरस्तमिति सूचितम् । ननु पञ्चमीसमासस्यानित्यत्वेन तदप्रवृत्ती निर्माहोऽत आह–अत्यति । अस्य अगङ्गादित्या- देः। एतेनानभिधान ध्वनितम् , तन्त्र वीजमाह-आदन्तेभ्य इति । सूत्रस्थभाष्यप्रामाण्यादिति यदुक्तं तदुपपादयति-वार्तिकतेति । इत्युक्तमिति। रक्क श्नः इत्यादिरूपसिद्धय इत्यादि । एव- चाबन्तेभ्य आचारे विप्सत्त्ये "आतो" धातोः इति न्यासे लोपो भविष्यति । पातिककारी- यन्यासे तु नेति फलभेदस्य स्पष्टतया सदभिधानमेव नास्तीति दर्शितम् । तद्वीजमिति । अन- भिधाननीजमित्यर्थः । तदुक्तं दोपान्तरं नास्तीत्याह-आचारेति । नास्येवेति । यालगन्तस्य छान्दसचेन छन्दसि हटानुविधानस्य सत्त्वेन तादृशरूपस्य छन्दसि सत्त्वे अन्दसत्येनैक निर्वाहः । तस्यासने तु अनभिधान स्पटमेव । किञ्च तस्यामिधानेऽसिद्धवत्सूत्रस्यभाष्य- विरोधोऽपि भवति । तया हि, जहीत्यत्रासिद्धवत्सूत्रस्य प्रयोजनमतो हारति लुग्वारणरूप- मुक्त्वा "उतच प्रत्ययात्" इत्यतः प्रत्ययादित्यस्य सम्बन्ध कृत्वाऽकारान्तात्प्रत्ययात्परस्य हेलुंगित्यर्थेन जहीति प्रयोजनान्ययासिदिरदाविता । यद्याचारशिवन्ताबद्दलुम् स्यासदा कशब्दादाचारविचन्ताद्यलुकि लोटि तस्य ह्यादेशे सूत्रसत्त्वे लुक प्रातिरत इत्यत्र प्रत्यया- दिस्यस्य सम्बन्धे तु नेति फलभेदस्य स्पष्टतयाऽन्ययासिद्धयुद्भावनासतिः स्पष्टव । तेन-आ- चारधिनन्तायङ्लुङ् नास्तीविकयनेन । कस्येति । प्राण इत्यर्थः । शम्दादिभ्य इति । अनादि- देशोचरमिति शेषः। मत्र तु तेन लोपप्रवृत्तिरिति स्पष्ट एव ततो विशेष इति भावः। एतेनाम सत्रिपा सपरिमोधाऽविषयस्वाचिन्स्यमिदमित्यपारतम् । न हि तद्रतरत्राहकारः, किन्तु एतद्रोवेसन दोरामा- धाद । रसाकरायुक्तोपानरारत्तुमाइ-भनेति । उपतेऽर्थे रस्यर्थः। तामेवाह-पचमीत्यादि मावाध्ये. त्यन्तेन । प्तेन पञ्चमीममासावश्ययस्सोक्तया वरूप्ये बीमाभावान्मूल विन्समिति रन परदण्यापु:- कमरासन् । ननु तदनिस्यत्वेन निर्वाहोन मह-मस्येति । भगनारियादेः सदसरय प्रमितले. नियसमावि मगच, सदेव नेति भावः । तत्र रेनुमाए-आयनोभ्य इति । या इस्यादिसय हेतुमाह- सात इति । तदुपपादयनि-तयेति । "मान" इति सूत्रे इत्यर्थः । इति तीनमिति । इति यदुन पदोन रियर्थ । भन्यथा सानारामापनि एत्रमते लोरो वार्तिरमते सुनेवि परभेदादिति मावः । माउ दोपानरम मार-आचारति । नास्त्येति । मा एव"मो दे."रपत्र माया सम्मन्नादनप्रत्ययातरस्य हेपित्याग्नही यग्रोपे मिस्ववियू मारिस्पतिवसमाजल भन्यथा तारापानुक्ति हेतुंगनास्पा पनभेदार यः । प्लेनरपदादा पाकि प्रजाप सरितसिपेवाय पिरयोग वापरानाननिधाने मानाभ वार मूर्ख पिरयन् । नपटियादिप्रगुकमा मान, तप पूसायनिमकर मा TH राम र । उदनानिष्टये विग्यरित्यागुरसहार नै । मन्त्री पूर्णशप एपरि. भावप्रकाश - - - ·४६४ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- अत्रायं निष्कर्पः । डयापः सोरित्येव सूत्रमुचितम् । न च सुराः सुरासो इत्यादौ धातोः सकारेऽतिप्रसङ्गः। डन्याभ्यां साहचर्यात, 'प्रत्ययाप्रत्यययोः' इति परिभापया च प्रत्ययस्यैव सोर्ग्रहणात् । राजेत्यादौ नलोपस्तु "न डिसम्बुद्धचोः" इति ज्ञापन साधित एव । किं चाभिनोऽनेति उत्वमपि सूपपादम् । 'संयोगा- न्तलोपो रोरुत्वे' इति सिद्धकाण्डे पाठात् । हरिवो मेदिनं त्वेति यथा । अविभ- भवान इत्यत्रापि न दोषः । "रात्सत्य" इत्यत्र तकारस्यापि प्रश्लेषेण त्सस्येनि शब्दरतम्। रवियन्तेभ्यो यड्लुकि लहि 'अचेकेद' इत्यादौ ड्यन्तादपि सम्भव इत्यपास्तम् , ईकार- रूपत्वाभावाच्च। उत्वमपीति । अपिना पूर्वरूपम् । रोरुत्वे इति । कर्तव्ये कृते चेति शेपः । "न मु ने" इतिवत् । हरिय इति। हरिशब्दान्मतुपि "च्छन्दसीः" इति वत्वे नुमि संयोगा- न्तलोपे "मतुयसो." इति रुत्वे उत्वे गुणः । छेदादिति। कीर्तयतेः किठिवचाषेवन स्ता, भैरवी। पद स्वादिशब्दसमुचायकम् । अभ्युपेत्यवादेनाप्याह-ईकाररूपत्वेति । एतेन तस्याभिधाने दीर्घग्रहणप्रत्याख्यानपरभाष्यविरोधोऽपि सूचित्तो दीर्धग्रहणसत्त्वे दीर्घध्यन्तत्यस्य सत्वात् । मूले द्विहलपृक्तमहणन्तिस्योश्च ग्रहणन्न कर्तव्यमिति पक्षमाश्रित्याह-मायमिति । एतेन पूर्वपत्युक्त्यनुवादोऽयमिति लब्धम् । ख्याभ्यो साहचर्यादिति । यद्यपि यापी प्रकृतिघटको लोपस्तु प्रत्ययस्य चिकीर्पित इति भेदस्तथाप्येकसूत्रोपात्तत्यसत्त्वादित्यमुक्तम् । पूर्वोक्तभे- दस्य स्फुटत्वादाह--प्रत्ययेति । "संयोगान्तस्य लोपे हि नलोपादिर्न सिध्यति" इति पूर्वी. फानुपपत्तिमपि परिहर्तुमाह-राजेत्यादाविति । पूर्वरूपमिति । एतेन "रोरत्ये" इत्यनेन र सिद्धेऽपि पूर्वरूपे कर्तव्ये ऽसिद्धत्व स्यादेवेति मूलासङ्गत्यभिधाननिरस्तम् । रोरत्य इत्येय तमोत्तमिति पूर्वरूपे कर्तव्य इत्यस्य कर्य साम इत्यत आह--गृले पेति इति । परब इति । हवर्णान्तादेपान्तारपरस्य मतोर्मस्य यः स्यादित्यर्थकादित्यर्थ । हरियान् गीयर्यानित्युदाहरणे "रान तेनैव सोप स्यात्" इत्युकन्दोपमुद्धरति, मूग-मरिमरिदिन सकारस्य प्रोपपये सम्भावित दोपम्परिहरति-कीर्तयतेरिति । ननु संयोगान्तलोपविधायशाखदृष्टग संयोगादि. पविधायकशास्त्रम्पासिद्धस्पेन ननूसासदित्याचसातमिति घेत् १ न, पदान्तऽनरकान संयोगादिपेनासिद्धत्यामायम्य ज्ञापनादिति भावः । नव यदुसम्ममता पालुग्यिपये ग स्त इत्यादि तेन नामधातुम्पपरमन पिरोध इति वाच्यम् ? यस्य माधयमतानुमारित्यार। भावप्रराशा ·भैरवी। - अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ४६५ च्छेदात् । ननु उखात्रदित्यादौ संयोगादिलोपः म्यादिति चेत् ?'न, दत्वे कृते त- दप्राप्तः। असिद्धं दत्वमिति चेत् ? न, सिद्धकाण्डे 'चस्वादियु दत्वम्' इति पाठात् । नन्वपदान्तत्वाद्दत्वं न स्यादिति चेत् ? न ।सावपि पदभवतीति पक्षाश्रयणात । तद्वीजन्तु "असर्वनामस्थाने यचि" हाते च्छित्वा यजादौ सर्वनामस्थाने पदं ने. ति व्याख्यानम् । न चैवं राजेत्यादौ नलोपे कृते सो रुत्वविसर्गों स्यातामिति वाच्यम् । "इतोऽ त" इति सिद्धे "पथिमथि" इत्याकारविधानेन प्रथम सुलोपस्य ज्ञापनात । ननु नैतज्ज्ञापक, संवुद्धौ चरितार्थत्वात् । हे-पन्थाः, मन्थाः, ऋभुक्षाः। तत्र हि दीर्घः "असंबुद्धौ” इति पयुदस्तः. नलोपश्च निषिद्ध इति चेत् ? एवं तर्हि नलोपात् शब्दरतम् । वृतेर्यलुकि लडि ईडमा तिप्सिपोः प्रयोग एवं नास्ति । 'यथाऽलक्षणमप्रयुक्तेः' इत्यत्रैव भाप्योती । अप्रयुक्त लक्षगप्रवृत्त्यभावल्यैव योग्यतेत्यर्थः । प्रयुक्तानामिदमन्वाख्यानमि. तिसिद्धान्तात् । नेति व्याख्यानमिति । उपपादितं चेदं रामशब्दान्ते । नलोपे कृते इति । संयोगान्तलोपल्यासिद्धत्वादिति भावः । नलोपात्प्रागिति । यति । अन्न यथाशब्दो योग्यतार्थकः । अलक्षणमिति च्छेदः । तेन यादृशार्थलाभस्तमाह- अप्रयुक्त इति । तत्रैव हेतुमाह-प्रयुक्तानामिति । एतेनानभिधानन्तस्य ध्वनितम् । ननु नलोपात्प्राक् संयोगान्तलोपसिद्धत्वस्योक्तज्ञापकेन कल्पनेनादौ तस्य प्रवृत्तौ राजा भावप्रकाशा "अभिव भावामुमतिर्नवीयसी"इति तु छान्दसमिति भावः । नास्तीति । यलुगन्ते कौमुद्यां तदुक्ति. स्तु माधवाचनुरोधनेति मावः । उभयत्र हेतुमाह-यथेति । अत्रैनैति । प्रकृतसूत्रे एवेत्यर्थः । भाष्यवृ. स्यादेरेतादृशस्याप्युपनक्षणमिति भावः । नन्वप्रयुक्ते शास्त्रमनतिक्रम्य कर्तव्यमिति तदर्थात्कथमनभिधान- सिद्धिरत आइ-अप्रयुक्त इति । यथाशम्दो योग्यतार्थकः । भलक्षणमिति च्छेद इति भावः। नन्वना एव कि विनिगमकमत माह-प्रयुक्तानामिति । अत एवाप्रयुक्ते इति सफलम् । यथेयमेव व्याख्या युक्ता न सा तथा स्पष्टमन्यत्र । एतेन तप्रश्लेपो न युक्तः । कीर्स इत्यपातिव्याप्तः । नचेष्टापत्तिः । उता दिकप्रयोगविरोधाद छान्दसावस्यागतिकगतित्वात् । भव त्यादिम्ललक्षयासहतेश्च । एवा चिन्त्य मूलमिति रत्नाकरोक्त की, श्यम फलभेदापचिरिति हरदत्तोवतं चापास्तम् । इत्यर्थ इति । यद्यप्यन्यत्र कैयटेन “यथालक्षणमप्रयुत्ते" इति भाष्य देधा व्याख्यातम्-"यस्य विशिष्टः प्रयोगो न रमयंते, नापि प्रयोगनिषेधरमृतिः ४ यथालगमनुगनव्यम्" इति, "नेव वा लक्षणमप्रयुबते प्रवतते, प्रयुकानामेव पक्षणेनान्वाख्यानाद" इति च, स्याप्यत्र एने "यथाला. नम्" इति भाष्यप्रतीकमादाय "लोके प्रयुचानामिदमन्वाख्यानमिति भप्रयुक्त लक्षगानामा. तिक्षणं लक्षणमित्यर्थः। तत्रारय प्रयोगामावान्न दोषो न प्रयोजनमित्युवतं भवति" स्यनयन्या. ख्याया एव कैयौनोत्तरवासव तत्समोति गम्यते । भप्रयुक्ने लगाभावश्यैव योग्यता मनु लागते. रित्यर्थसंगतः। मापण्याख्यायाम् भायुक्त इति वाक्यशेषासङ्गोश्च प्रयुक्तेऽी सगानतिळमादिति । विस्तरस्तु शब्देन्दुशेखरे प्रियारनाम्दे द्रष्टव्यः । मोदमवयम् पयालगमित्यत्राकारमइलेषः, शाशदेन सा तस्य भाँमावेऽश्ययीभावः, सक्षमस्य ममावोऽलगम् । ततो यथारामस्य तेन पयार्भेयीभावः, मश्गस्य गमावस्य योग्यता पथाऽनशामिति - - सरला। - ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- प्राक् संयोगान्तलोप इत्यर्थे "न डिसंयुद्धयोः" इति सूत्रमेव ज्ञापनमस्तु । तथा हि-ङिसम्बुद्ध्योः' इति पष्टी न तु सप्तमी, डेलुका लुमतया प्रत्ययलक्षणा. शब्दरतम्। विभक्तिसंयोगान्तलोपस्य नलोपविषयेऽसिदत्वाभावज्ञापनद्वारेति शेषः । एतेन राजैधते चयन राजाच्छन्नमित्यादौ वृद्धियन्तुगादिक न स्यात्संयोगान्तकोप-यासिद्धत्वात् । किं च कन्यत्यादारेकमेव यशास्त्रं पूर्वपरविषमभेदागिन्न मिति शब्दपरविप्रतिपघात्परय- गादेश इति “अचः परस्मिन्" इत्यत्र भाष्यकैयटयोः स्पष्टम् । विषयगतपौर्वापर्यस्य लक्षणे आरोप इति ताशयः । तेन धोमानियादी सुविषयसंयोगान्तलोपशावल्य तलोपविषये तत्र पूर्वस्मिन्नसिद्धत्वेन तलोपो न स्यादित्यपास्तम् । सावपि पदमिति पक्षे ऽन्त्येऽदोपा- च्च । आरोपे मानाभावाच्च । पष्टीति । अत एव डौनलोपनिषेधः सार्थकस्तदा- रेरिति । न च "7 लुमता" इति निपेधानित्यत्वान्न दोपः तदपेक्षया पाठपन्तसया भैरवी। इत्यस्य निर्विसर्गस्य सिद्धावपि राजैवत इत्यादिप्रयोगासतिरेय, वृद्धौ संयोगान्तलोए. स्यासिद्धत्वादत आह-नलोपविषय इति । एतेन यन्न लोपस्य प्रातिस्तत्र तस्मिन्कर्तव्ये कृते च तस्मिन्नन्यसाखरष्ट्याऽप्यसिद्धत्वन्नेतिफलितम् । एतेनेति । उक्तार्थकल्पनेनेत्यर्यः । रयादा- विति । आदिना राजाश्चः राजा इत्यादेः परिग्रहः । प्रथमे सवर्णदीर्घस्य, द्वितीये नलोपस्य च सिद्धिः। एतेषु कर्तव्येषु नलोपस्यासिद्धत्वन्तु न भवति । "नलोपः सुप्" इतिनियमात् । विपयत्यनिपेशस्य फलान्तरमायाह-किच्चेति। तत्र पूर्वस्मिनिति । पूर्वस्यानिफे संयोगान्तलोप- विधायकेशाचे कर्तव्ये इत्यर्थः । अन्ये इति । धीमानित्यादावित्यर्थः । भदोपादिति । सुविषय. फसंयोगान्तलोपल्यासिद्धत्ते परस्मिन्सा तान्तस्य पंदत्वमिति संपोगान्तलोपस्य सिद्धोपा. भावादित्यर्थः । नचैवं सौ पदत्यमाश्रित्य नलोपोऽपि स्यादिति वाच्यम् ? सस्मिन्कर्तव्ये त. लोपस्यासिद्धत्वात् । एवं पूर्वपरस्यानिभेदेनेकस्य शाखस्य भेदकल्पनमपसिद्धान्त इस्यत आह-भारोप इति । "अचः परस्मिन्" इति समविषये पूर्वपक्षिणा विपपगरापी पयारोपंग रायोक्तायपि विप्रतिपेपसूयस्य प्रवृत्तावन्यग्राष्टाध्यायोपाटकृतं परत्वमेव यास्तव नियामयमि. ति स्वीकारादिति भावः। भाव-पटीस्वीगारादेव । सार्थक हत पतन ही निषेध प्रयोगाय सामान्यापेक्षमापक इत्यत्र तात्पर्यम् । नदोष इति । नवी निधीयस्पोप त्यः । तर पक्षया-निपेघस्यानित्यत्येन मटने शाखाप्रतिकस्यनापेक्षया। स्थितम्य परस्य पन्यान्त. भाचप्रमा ·४६ भावात, डरन्तस्य च प्रातिपदिकस्येति सामानाधिकरण्येनान्वयः। न च प्रथम संयोगान्तलोपं विना सम्बुद्ध्यन्तप्रातिपदिकं लभ्यते । तस्मान डयापः सोरिति न्यासे न किचिद् वाधकम् । यदि तु 'वस्वादिपु दत्वम्' इति वातिक प्रत्याख्याय- ते । अधातुग्रहणेनेवोसाम्रदित्यादी दीर्घाभावसिधैः । तर्हि हल्ड याप: सोरिति भैरवी। शब्दरसम् । व्याख्यानस्यय लघुत्वात् । सम्युद्धयन्तेति । सम्बुद्धयन्तप्रातिपदिकान्तनस्य लोपो नेत्या दः । इति सूत्रमस्थिति । अत एव सुपीरित्यादिसिद्धिः । अन्यथा पदान्ते संयोगादि. रोपस्य संयोगान्त पारयादत्वात्तत्प्रवृत्ती "घो:" इति दीघों न स्यात् । "तिप्यनस्ते." "सिपि धातोः" इति सूत्राभ्यां धातुसम्बन्धिपदान्तमस्य दत्वस्त्वविधायकाभ्यां क्सा. हचगच प्रतिप्रत्ययसम्यन्धिवर्णसंयोगमाभिस्य सत्य पदान्ते संयोगादिलोपाप्रवृत्तिक्रप. ने तुन किचिल्लाघयम् । किं च न हिसम्बुद्धयोः" इति सप्तम्येय युक्ता । डिग्रहणाच्च स्वेन ब्याख्याने लापयमिति भावः । मूलोक्तव्याख्याने न्यूनतां परिह व्याचष्टे-सम्बुप्यन्तेति । भत एव-हल्पदर्घाटतस्य सूत्रस्य फरणादेव । मन्यथा-हल्पदमकृत्या संयोगान्तरोपस्यैव स्वी- कारे। न स्यादिति । सुस्थानिक्स्य रेफ्म्य धात्वनवयवत्वान स्यादित्यर्थः । ज्ञापकाम्यानि हिशङ्कानिरस्यति-तिप्यनस्तेरित्यादिना । अत्र धातोरित्यस्य रामस्तु अनस्तेरिति पर्युदासात् स्तिपा आक्षेपेण वा भवति । नचैवं सति सिपिाधातो." इति सूत्रे धातोरिति व्यर्थमिति पाच्यम् ? दश्वेत्युत्तरार्थत्वात् । संयोगान्तलोपापवादस्य संयोगादिलोपस्य प्रवृत्तौ सूत्रद्वय वैयर्थं स्पष्टमेव । ननु पदान्तसंयोगादिलोपस्य तदपवादत्ववद्दत्वरत्वयोरप्यपवादत्वमस्वि. त्यत माह-कसाहचर्येण चेति । न किञ्चिलाघवमिति । एवङ्कल्पनायां ज्ञानरुतगौरवस्यानुमानि. कवचनकल्पनाप्रयुक्तगौरवल्य च स्फुटत्वादिति भावः । न हिसम्बुध्द्योरित्यस्य पष्टयन्तत्व. मवलम्ब्य कृत व्याख्यानमभ्युपेत्य न्यास समर्थयति-किञ्चेत्यादिना। इति वातिवमिति । एतेन निराचष्टे-सम्बुद्ध्यन्तेति । ड्यन्ताशेप्येव बोध्यम्। अत एवेति । हल्पदघटितसूत्राङ्गीकारादेवेत्यर्थः । आदिना मुतरित्यादिसंग्रहः । न स्यादिति । सुरथानिक्रेफस्य धात्वनवयवश्वादिति भावः। एतेनो. करीत्या सुपीरित्याद्यसिघ्या ननुखानदित्यादिमूल चित्यमिति खण्डनकृदनाकरमन्दायुक्तम पारतम् । धात्विति । अनस्तेरिति पर्युदासेन तिपाद्याक्षेपेण च धातोरित्यस्य लाभः। धातोरिति - इयत्याद्युत्तरार्थम् । तदपवादसंयोगादिलोपप्रवृत्तौ तु व्यर्थमेव स्त्रद्रय स्यादिति भावः। ननु चकामा- दिधातोगिंचि विचि आचारक्निपि लडि प्रकारार्थकप्रमृतिग्रहणसामर्थ्यातिपसिप: शबलुकि णिचः स्था निवत्वेन सयोगादिलोपाप्राप्तौ सूत्रद्वयसाफल्य स्पष्टमेव । किञ्च पदान्तसयोगादिलोपस्य तदपवादत्वरय तयोः स्वीकारान्न तयोर्वैयर्यमेवात पाह-कसाहचर्येण चेति । ननु हलपदसले साहचर्यसम्मवेऽपि तद- भावे कथं तत् ? शक्नोते. शीकसैवने इत्यादेश्च किर्ववियोः सौ च तप्राप्तः । किञ्च यङ्लुकि लाड तिपसिपोरडुढौर प्रशाशगित्यादावपि तत्प्राप्तेरिति चेन्न । काठशकस्थातरयत्र झल्परसंयोगा- दिलोपमाशडक्य तद्वारणाय सहीति वाच्यमित्युक्त्वा काष्ठशगेव नालि कुत. कायशकथातेति तरख. नपरेण "परेच घ"ति सूशभाष्येणानभिधानाकान्तात्तयोरभाववोधनाव, लोके कान्ते यङलुगमा घरय "कस्य च दः" इत्यत्र हरदत्तेन ध्वनितत्वाच्च, लोके यड्नुको शपकसिद्धत्वेनासार्वत्रिक एवन सुपीः मुपया इत्यादि प्रयोगपत्तेपि माहचर्य स्पपादमिति भावः। कल्पने इति । युक्त चैतव । अन्यथा मुपिस्स्थाता सुपयसरथावत्यादौ दोषस्य दुवरिखन होत्यस्त्यावश्ययवेन खण्टनासङ्गतः। सनः सकारमारभ्य महिलो डकारेण प्रत्याहारः । न किमि भावप्रकाशा स्वाच्च।

·४४८ सटीकाटिप्पणशन्दरतप्रौढमनोरमायां- शब्दरलम् । सन लुमवा" इत्यस्यैतद्विपयेऽनित्यत्वम् । एतन्मूलकमेव वा नपुंसकानाम्" इति पा- तिकम् । एवं च ब्रह्मन्नाद्यर्थ सम्बुद्धिग्रहणल्यावश्यकत्वेन ज्ञापफासम्भवः । अपूर्ववचन- करणेन सिद्धप्रत्याख्यानन्तु न युक्तम् । इदमेवाभिप्रेत्य सूत्रशेपे भाष्ये "तस्मादशस्यो ह- लपृक्तलोपः संयोगान्तलोपो विज्ञातुम् । न चेद्विज्ञायते विहलपकग्रहणं तिस्योश्च ग्रहण कर्तव्यम्" इत्युक्तम् । इति सूत्रमित्युपलक्षणम् , हल्डयापः सुतिसि हरिति सूनमस्वि. भैरवी। तस्यापूर्वत्वाल्लायवमिति ध्वनितम् । एवञ्च-उक्तवार्तिकस्योक्तरीत्या पूर्वस्वाभाये । म ववचनकरणेनेति । "वा नपुसकानाम्" इति वचनस्यापूर्वस्य करणेनेत्यर्थ । इदमेव-नलोपदीर्घा चसाधनमेव । मूलसम्मतन्याले न्यूनतापरिहाराय व्याचष्टे-इति सूत्रमित्यादिना । अन एव- अपृक्तपदावटितस्य सर्वस्य कृतत्वादेव । अधिमा राज्यमिति। तिप्सिपो रूपम् । दीसिद्धिरिति । अन्यथा तस्मिन्कर्तव्ये संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वाही? न स्यात् । एतेनाबिनाराज्यमि- त्याद्यसिध्या।मौलान्त्यनिष्कर्पोऽयुक्त इति परोक्तमपास्तम् । ननु "ठूलोप" इति सूत्रव्या- ख्यानावसरे शब्देन्दुशेखरे 'अजः' इत्यादौ "सिपि धातो वा" इति रुत्वस्य 'लीड.' इत्यादौ ढत्वादीनां पितू राज्यमित्यादौ संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वात्कथन्दीर्घ इत्यारालय प्रकृतसूत्रे ढग्रहणेन लणसूत्रभाष्ये 'अनर्घाः' इति भाप्योदाहरणेन च तत्तच्छास्नैकवाक्यता. पन्नपूर्वबासिद्धमितिसूत्रस्थपूर्वग्रहणेनैतत्सूत्राग्रहणयोधनादित्युक्तम्, तेनैव समाधानेनायि. भाराज्यमित्यस्य सिद्धाविहतस्य सिध्द्यर्थ यदिति सूनमित्यादिनोक्तन्तनिष्फलमिति घेन, भावप्रकाश दिति । प्रत्युतात्र पक्षे शपनकृतस्यानुमानिकवचनक्ल्पनाकृतस्य च गौरवस्य स्फुटलादिति भाषः । सविस्स्थरतेत्यादी हु झालादौ प्रायये शनि दोषः। वस्तुनः सहोत्सव यूक्तम् । प्रत्याख्यानमेरुदेश्यु- तिरिति गूढाकूतम् । एतेन नच "तिप्यनो" इति लिगाम थातुसकयोलोपः। शापशन्तरामयणे न किंविदाधकमिरयसङ्गतः । किं चैवं हलहयाप: सोरिति निष्करों व्यर्थः । इल्पदामावेऽपि उखासादिया संयोगादिलोपामावस्योक्तलिङ्गनैवोपपत्तः शीनिस्पामियापाताय भशाशगिश्यादावनिष्टापाताय। नदि कान्तारिकथिव यलुगपि नास्तीत्या किंचिन्मानमस्ति । एलेन इलायाप: मोरिति ग्यासोऽपि प्रत्युतः । उक्तयागन्तरूपासिद्धति रत्नाकरोक्तमपालम् । किंचामित्यादितदुक्तः सर्वथा साझरय पयितुं गौरवमभ्युपेत्यापि तथान्यास समर्थयनि--किंति । ननु ठेठका सप्तरवेन प्रत्ययला. प्रारया कथं सा युक्ताऽन माह-हिग्रहणाचेति । चोध। एतद्विपयेवमाप्तिविषये। नन्वेय. } मध्येमदपेक्षया पठपन्तव्याख्याने लभुत्वम्यैव प्रागुतरवेन कथं युकायमत पार--परादिति । प्लेन तर पक्षेऽपूर्ववचनपनापरया गौरव गचितम् । नन्वतायताऽपि प्राते विमायातमा मार-एपेति । पातिकस्यानपूरये चेत्यर्थः। असम्भव इति । सापकस्य सम्मुरिमाणस्यासम्मए परयः । ती स्वरम. इतिवरमयो।। या पापो निशः। एव च सखैत्यादी नलोपापचिरिति हरदमायापक मिति भावः। नन्वेवमपि यासिकाइस्य सदमेव पन्या तर विनिगमप्रमाणात मा--. पूर्वेति । मत्रा मुख्य प्रमाणे पनयितुमाइ-इदति । नमोपदीपापसाधनमेवेरपर्यः । नन्वयमपि मुलासायि । तिरयोरपि पारस पसंम्परस्य माध्ये उत्तरपन व तदनुस्मा दिरोपार । का माह-इति सूतमिति । तीमूलोलारामकः नाकारयोग उसे निप रियोरपि प्रदा सत्रात सपा मुहं गुरमेवात मार-मापति । मायरय सरप यादेवपाविमा इति । लिप्सिर:रूपम् । लेगरिमा राम्पर पानिमा माय निकोत रवि मशेत पिता कार्यमा स कमिष दात rest पारिभरपननानाइयेनिसीन पूना रममा मालामनगर ।

·मजन्तपुलिझमकरणमा ४६६ सूत्रमस्तु । यत्तु यथाश्रुतं सूत्रं प्राया व्याख्यातम-डयन्तादायन्ताद् दीर्घाच्चेति । तन्न, डयापी हि दोघी, न तदन्तमपि। न च दीर्घाद् इयन्तादित्यादे| यो डी तदन्तादित्यादिरों लभ्यते । दीर्घात् इति पञ्चम्या अनन्वयात् । समासे उ- पसर्जनयोडापोर्विशेषणायोगान् । उक्तं हि भाष्ये-"सविशेषणानां पृत्तिन" "वृत्तस्य वा विशेषणयोगो न" इति । एतेन अनदीसंझं हस्यम् इउवर्णान्तमित्य- पि प्राचो वृत्तिः प्रत्युक्ता। "सख्युरसम्युद्धौ” ॥ इह "इतोऽत्सर्वनामस्थाने" इत्यतः "सर्वनामस्थाने" इत्यनुवर्तते । तत् "असम्बुद्धौ" इत्यनेन विशेष्यते । "गोतो णित्" इति सूत्राद् "णित' इत्यनुवृत्तं तत्सामानाधिकरण्येन सप्तम्याः प्रथमा कल्प्यत इत्याह--स- म्युद्धिवर्जे सर्वनामस्थानमिति । सख्युरसम्युद्धिरित्येय तु सूत्रं युक्तम् । "एयत्यात्परस्य" । कृतयणादेशयोः सिसोशब्दयोरनुकरणं ख्य इति । एवं तितीशब्दयोः त्य इति । उभयत्राप्यकार उच्चारणार्थो न तु मुख्यापत्यादिशब्देक- भैरयो। शब्दरतम् । स्याशयात् । अत एवाविमा राज्यमित्यौ "ठूलोप" इति दीर्थसिद्धिरिति दिक् । दीर्घा- च्चेति । हलन्तादित्येतदपेक्षवकार इति तद्व्याख्यातारः । न तु तदन्तमपीति । तल्यान्शल्समुदायरूपत्वादिवि भावः । प्रत्युक्तेति । इठवर्णान्तस्य हस्वत्वासंभवादिउ. वर्णयोरेकदेशत्वेन तद्विशेषणासम्मवाच्चेति भावः । युक्तमिति । "अनड् सौ" इत्यत्र विभक्तिविपरिगामः कार्यः। “सर्वनामस्थाने" प्रकृतसूत्रभाष्ये उखासत् पर्गध्वदित्यस्य प्रकृतसूत्रपिञ्चम्यन्तहल्पहणासत्त्वे संयोगान्तलोपा- पादसंयोगादिलोपे कृते ऽसिद्धिरित्याशङ्कय संयोगादिलोपात्प्राक् दत्वस्य 'सावपि पदम्' इति पक्षमाश्रित्य वस्वादिषु दत्वं सिद्धमिति वार्तिकोपष्टम्भेन च प्रवृत्तिरित्युत्क्वा यदि सावपि पदम्भवति राजा तथेत्यत्र संयोगान्तलोपल्यासिद्धत्वान्नलोपे कृते सिद्धिविभक्तेः श्रवणात्प्राप्नोतीत्यभिधाय सूत्रशेपे तस्मादशस्यो हलमुक्तलोपः संयोगान्तलोपो विज्ञातुम्, नचे द्विज्ञायते द्विहलपृक्तग्रहणन्तिस्योच ग्रहणड, कर्तव्यमित्युक्तं तदभिप्रायेणेह भाष्यकारो- तिम्मनसि निधाय पाणिनीयन्यासेनैवाविभाराज्यमित्यस्य सिद्धिरित्युपलक्षणमित्यादिना दर्शिता । वस्तुतस्तु कृतेऽपि विहल्याहणे तिस्योग ग्रहणे पितूराज्यमित्यादेः संयोगान्तो- पल्यासिद्धत्वादसिद्धिरेयेत्याशयेनाजर्षेतिभाष्यकारीयप्रयोगोपष्टम्भेन "लोप" इति सूत्रस्या- ग्रहणं तत्र तत्तत्सूत्रैकवाक्यतापूर्वग्रहणेन प्रतिपादितम् । एतदेवाह--इति दिगिति । प्राचोक्त- व्याख्याने न्यूनताम्परिहर्तुमाह-हलन्तादित्येतदिति। मूले सविशेषणानामिति । एतच्च प्राचा. मनुरोधेनोक्तम् । एतेनास्य वचनस्यैकार्थीभावलक्षणसामर्थ्यानाश्रयणपक्ष एव सत्त्येनैतद्वचनेन माचाक्तव्याख्यानासङ्गतिप्रदर्शनमनुचितमित्यपास्तम् । बोध्यम् । तदाउनयन्नाह-दिगिति । मुले प्राचा-प्रक्रियाकृता । वृत्तिग्रन्थोऽप्येवम् । व्याख्यातार:- प्रकारातः । हलन्तात्पर सुतिनीत्येतदाक्त हजुप्यते दीर्थाच ड्यन्तादाबन्नात्परं न इत्येतस्नुप्यने प्रति त्तियोजनेन तस्य तदपेशत्व तदभिमतम् । एवञ्च व्यन्तादौ तदन्वयस्तदभिमत इति भावः। नेत्य- स्योक्तहेतुयसजातीयहेतुद्वयपरता नाव्यवहितमानपरतेति ध्वनयितुमाइ-उयेति । तद्विशेपणेति । तयोरिउवर्षयोविशेषणस्य हस्वस्यासम्भवाञ्चेत्यर्थः । शारक्रमम्मव इत्युक्तवप्रयोग। भावप्रकाशा - ·५०० सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- . देशानुकरणमिदम् । "सख्युर्यः, "पत्युनः" "संख्यायाः संवत्सरसंख्यस्य च" "आपत्यस्य च तद्धिते" इत्यादिनिर्देशात ; इत्यभिप्रेत्याह-सितिशब्दाभ्या. मित्यादि । परस्येतिग्रहणम् “एकः पूर्वपरयोः" इत्यधिकारनिवृत्त्यर्थम् । "औत्" । एतच्च नदीसंज्ञकेपु "इदुद्भ्याम्" इति पूर्वसूत्रेण वाध्यते, घि. संज्ञकेषु "अच्च घेः" इत्युत्तरसूत्रेण । तस्मात् संज्ञाद्वयशुन्योऽस्य विषयः । न च तादृश उकारोऽस्ति, अत आह-उकारेति । यत्तु प्राचा घिनदीसंज्ञावर्जिताभ्या. मिदुद्भ्यां परस्येत्युक्तम् । तन्न, तारशोकारस्याप्रसिद्धः । समुदायस्येति । न च पर्युदासेऽपि पयुदस्यमानसमर्पके सखिशब्दे तदन्तग्राहकत्वं शङ्कयम् , विशेष्या- सन्निधानात् । यत्त्विह "ग्रहणवता" इत्याग्रुपन्यस्तं हरदत्तेन, यच्च ख्यत्यात्सूत्रे । शब्दरतम्। इत्यस्य गोतो णित" इत्यत्र प्रथमान्ततायाः क्लप्सत्वान्न तनिवृत्तिरित्यभिमानः । विशेष्यासन्निधानाविति । शब्दस्वरूपं विशेष्य त्वव्यावर्तकम् । किं च सत्यपि विशेष्ये सखिशब्दभिन्नान्तस्येत्येव स्यान्नतु सख्यन्तभिन्नस्येति, नशैकार्थीभावापतस्यान्य- भैरवी। कार्य इति । सावित्यनेन सामानाधिकरण्यसिद्धय इत्यादिः। क्लप्तत्वादिति । यथा इतोदिति सूत्रस्थसर्वनामस्यानशब्दात् या ससमो सा पूर्वत्र परितार्था, तस्य विपरिणामेन "गोतो णित" इतिसूत्रे णिदित्यनेन सामानाधिकरण्याय प्रयमा कल्प्यते, तथेहासम्बुद्धिरिति प्रथमायाः कृतार्थाया उत्तरबान सावित्यत्र सप्तम्या विपरिणामः कार्य इति भावः । न तन्निवृत्ति-नसर्वनामस्थान इत्यस्य निवृत्तिः । भभिमान इति । अत्रारचिवीजन्तु यद्यसम्बुद्धि- रिति पश्येत तदा भिन्नविभकिकत्वादू "णलुत्तमो वा" इत्यनेन विच्छेदाच्च सर्वनामस्थान इत्यस्य निवृत्तिः स्यादिति यथान्यासमेवोचितमिति । मूले पर्युदस्यमानेति । सज्ञिविशेषणभेदप्रतियोगियोधकेत्यर्थः । यदि तदन्तविधिस्तदा सखिशब्दान्तभिन्नमित्यर्थः, इति तु सपिशदल्य घिसंज्ञा न भविष्यतीति भावः । ननु शब्दस्वरूपस्य विशेष्यत्वमस्त्वित्यत आह-शम्दस्वरूपमिति । भव्यावर्तकम्-सार्वत्रिकम् । ननु कार्यकारपसे घिसंज्ञाशास्त्रस्य विधिप्रदेशे उपस्थितापस्येति विधेययोधकम्मयिष्यती- যত কারি বালি, মহেয়াদিতি। নিষিয়ে নিয়ে কে तया एवमेव स्थादित्यर्थः । मापनस्येति । सखिराठदस्येति नेपः। अन्यत्र-मथे । एवान्च यदि सखिभिनान्तस्याङ्गस्येत्यर्थस्तदा पेचले सखिशब्देऽतिप्रसङ्गोऽस्त्येर ससिभिन्नेकारान्तत्वा- भावप्रकाश कार्य इति । माविस्यनेन सामानाधिकरण्यादिति भावः। क्लप्तत्यादिति । पूर्व मतास्य सनगिदित्यनेन सामानापिरण्याइतरत्र प्रमार्थाया प्रमानुसाविति सप्तम्याः प्रने नि मायः । अभिमान इति । मनाचियोज तु भिरविमविकस्वार परागोवेनि विशय सर्वनामस्थाने रस्य नितिरेव स्यादित यथान्यासमेवोचितमिहिन भा एवासानुसावितिसुशसस्तनापेन मध्ये विधि. अमपि वदिवायत पनि प्रकाशक्तिः साने। साध्यापकमिति । स रिकरियर्थः। प्लेन समारसिदः शम्भो विशेष्य एपगलम् । पतु पायंकरेज विशेष्यमरयेवेवि, तरखडयनि-फिन्चेति । विशेष्ये-मरूपं सपः। सरता ससिदभिप्रान्तस्यैति । ना ससिविल सीति वारपारप विर्षे सति स्वर पिसमा दुरिति याम्यम्, सविभिन्न स्वातिसदिसतपय मिसिन - ·भैरवी। हरणम् ! अनिसखेरागच्छति । यपत्र लोपो न स्यात्तदा नदीघस्य पूर्वान्तवनावेन सखिशम्दत्वादति- वयवे लक्षणया सख्यवयवभिन्नयोरिडतोर्षिसति सख्यवयवमिन्नेवयन्तं घिस मवतीति वा वर्णसंश- पक्षतदन्तसशपक्षयोरयन सुनखिशम्दे नैव विसशप्रवृत्तिरिति सिद्धान्त इत्याहुः। विस्तरस्तु शम्देन्दु अजन्तपुंलिमप्रकरणम् । ५०१ कैयटेन, तन्न, तस्य प्रत्ययविधिविपयत्वान् । 4578 गौणत्वेऽपीति । अस्थ्याधनष्ठ वदिति भावः। तथाच "येन विधिः" इति शब्दरमम्। ग्रान्वयायोगाविति भावः । तस्य प्रत्ययविधीति । एवं व हरदगानुरोधेनेदं समिति दिति पर्युदासस्य वैयर्यमेर स्यादिति भावः । भाच्याविरोधाय मूलस्य तात्पर्यार्थमाह- एवम्चेति। मूलोक्तहेतुना तदभिमतार्थस्य साधने चेत्यर्थः । इदं सर्वमिति । समुदायस्येत्यादिना परममूलोक्तनचेत्यादिना मूगोक्तमित्यर्थः । वस्तुतस्तु सखिशब्दस्य तदवयवलक्षणया सखिश- दावयवभिन्नयोरिदुतोरित्येवार्थः, यथाऽत्यसन्तस्येतिसूत्रे धातुशब्दस्य तदवयये लक्षणा भवति । अत एव 'पिण्डपः' इत्यन्न न दीर्घः । एवञ्च सुससिशब्दावयस्यापि न घिसंज्ञा मसिशब्दस्य तदवययलक्षणायाम्मानन्तु यस्येतिचेतिसूत्रस्थभाप्यमेव । तन हि "इयर्णस्य रति स्मुिद्दाहरणम् ? अतिससेरागच्छति"इत्युक्तम् । अत्र सख्यशिधीति स्त्रीप्रत्यये सखिश. ब्दान्त्यस्य लोपेन निवृत्तौ श्रूयमाण इकारो न सखिशब्दावयव इति घिसंज्ञायाधेल्तिी- तिगुणः सिद्धो भवति । लोपामावे तु सवर्णदी. ऽन्तवदारेनार्य ससिंशब्दावयव पुरेति घिसंज्ञा न स्यादिति तात्पर्यम् । यदि परममूलसम्मत एवार्थ: स्यात्तदाऽतिसखिशब्दभिन्नतया सवर्णदो ऽप्यतिसखेरित्यस्य सिद्धौ भाप्योक्तलोपोदाहरगप्रदर्शनासङ्गतिः स्यात् । नच लोपेऽपि लिगविशिष्टपरिभापया दोपः, तस्या अनित्यत्वात् । ननु "द्वितीया" इति- भायप्रकाश। आपनस्येति । सखिशम्दस्यत्यर्थः। तं विनेति शेषः। अन्यन्न-प्रङ्गे । विशेषणत्वेनेति भावः। मूले हर दत्तेनेति । प्रकाशोऽप्येवम् । भाष्याविरोधाय गूढ मूलनात्पर्यमाह-एवम्वेति । सस्य तत्वस्य ताभ्या- मेव दिवउत्पूत्रादिपूक्तत्वेन पूर्वापरविरोधेन तदीयहेतोरयुकत्वेऽपि मूनोकहेतुना तदमिमतसाध्यसाधने. चेत्यर्थः । सर्वमिति । समुदायस्येत्यादि परममूलं नचेत्यादि मूलं शम्मरूपमित्यादिन्याख्यान चेत्यर्थः । वस्तुतस्तु "यस्येतिच" इति सूत्रमाध्यात्सतिशब्दस्य तद्वयवे लक्षणया सख्पवयवमिन्नेदुतोरित्यर्थः । यथा "अग्वसन्तस्य" इत्यत्र धालवयवमिन्नासनस्येत्यर्थों लक्षगया 'पिग्डम'इत्यादिसिद्ध्यर्थम् । एवं च सुसखिशब्दादी नैव घिसंश। तदन्तसंशापशेऽपि असखीति धेरैत विशेषणमुक्तरीत्या ततस्तदन्तवि. थि: "उतश्च प्रत्ययात्" इत्यत्रेव सख्यवयवान्येवर्णाद्यन्तमित्यर्थः। तदन्तविधिश्च शेषपदार्थ विशेषणत. येति प्रतीयते। तर हि भाष्ये "इवणंस्य ईति किमुद्दाहरणम् ? अविस्खैरागच्छति"। यद्यत्र लोपोन स्यात् तदा कृतदीर्घस्य पूर्वा-तत्त्वेन सखिश दत्वात् अतिदेशविषये प्रतिपदोकन्यायाप्रवृत्योपसर्जन- इस्यत्वे कृतेऽपि तत्वादसखीति विसंधा न स्यात् । लोपे तु तन्न्यायेन न दोपरत्युक्तम् । भवद्रोत्या तु विशिष्टस्य तद्भिन्नत्वेन घिसंक्षा निधैिवेति तदसङ्गतिः स्पष्टैव । नचे कारनोपेऽपि लिङ्गविशिष्टपरिमापया दोषः, तस्यानित्यत्वादिति तदाशयः। यत्यारसूत्रे "किमर्थं विकृतनिर्देश: ? न सखिपतिभ्यामित्येवो- च्येत । अतिमखेरित्यन माभूत"इति भाष्येऽपि धनप्रकृतिक एक्षयम् । विहिततिशेषणानाश्रयणेनेव प्रतिपदोक्तन्यायान'अयणेनैव माश्यं प्रवृत्तमिति न तद्विरोध इति बोध्यम् । रत्नाकरोप्येवम् । तत्रत्य. सखिमात्रस्य प्रातिपदिकवाभावेनाऽदोषात् । हरदत्तानुरोधेनेति । नवीनास्तु "वर्णस्य इति किमुदा. विषये प्रतिपदोक्तपरिभाषाया अप्रवृत्त्योपसर्जनहस्सत्वे कृतेऽपि घिसंश न स्यात् । लोपे तु लक्षण. प्रतिपदोक्तपरिमाषया न दोषः" इति “यस्येति च " इति स्वस्थमायामाण्येन सखिशम्दस्य संख्या - - सरला। - - शेखरे तट्टिपण्यां च द्रष्टव्यः।

·५०२ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- सूने "परमसखायाविति बहुव्रीहिः, तत्पुरुषे हि टचा भाव्यम्" इति कैयटः। तथा "द्वितीया प्रित" इति सूत्रे सोमसखेति प्रतीकमुपादाय बहुव्रीहित्वान्न समासान्त इति कैयटः । “मिदचोऽन्त्यात्" इति सूत्रे "तृवत्क्रोष्टुः" "स्त्रियां च" इति सूने च भाष्यकैयटयोः ख्याधातौ माधवग्रन्थे च स्फुटमेतत् । 'अनुद्युक्षो वरुण इन्द्र- सखा' 'आग्नेया हि मरुत्सखा' 'तीवं सोमं पिबति गोसखायम्' इत्यादिप्रयोगा श्चैवमेव सङ्गच्छन्ते । तत्र बहुव्रीहिप्रयुक्तस्य पूर्वपदप्रकृतिस्वरस्य दर्शनेन गौण. स्वात् । एतेन घिसंज्ञासूत्रे शोभनः सखा यस्य सुसखिरित्युदाहरन्तौ हरहत्तन्या. सकारौ तदनुगामिनश्चान्ये उपेक्ष्याः। "पतिः समास एव" । एवकार इष्टतोऽवधारणार्थः । अन्यथा हि समासे पतिरेवेति सम्भाव्येत । "धात्वादेः” इत्यादिज्ञापकानुसरणे च प्रतिपत्तिगौरवं स्यात् । अथ कथं-सोतायाः पतये नमः ? पराशरश्च- "नष्टे मृते प्रव्रजिते क्लीवे च पतिते पतौ" इति ? उच्यते, पतिरित्याख्यातः पतिः णौ टिलोपे "श्रच इ." इत्यौणादिक इः। अयं पतिशब्दः "पतिः समास एव" इत्यत्र न गृह्यते, लाक्षणिकत्वात् । एतेन 'कृष्णस्य सखिरर्जुनः' इति भारतं 'सखिना वानरेन्द्रेण' इति रामायणं च व्याख्यातमा "बहुगण" । बहुगणौ प्रातिपदिके संख्यावाचके गृह्येते, न तु संघवैपुल्य. शब्दरतम्। भावः । तथा द्वितीयेति । तत्पुरपविषये यहुमोहिनति उपक्रम्प "उभयं सत्यपीप्यते सोमससा गयां ससः इति भाप्यम् । अन्त्ये "पष्टया आकोशे' इत्यलुक् । संख्यावाचके इति । प्रधादिसंख्याध्यापकधर्मविशेपवायके इत्यर्थो न तु यहुत्वं सूग्रस्यप्रयोगे सोमेति सम्बोधनान्तम्यम् पदमिति भ्रमः स्यादत आह--तरपुरुषेति । उभय- मिति। तत्पुरषो यदुवीडिश्रेत्येतदुभयमित्यर्थः । सोममनि यहुयीहिः । प्रत्ययस्तु येक. लिपस्त्यान कृतः। नये-सत्पुरपे । ननु संध्यात्वस्य नियतविषयपरिच्छेदस्त्यरूपतया पहुगणयोस्तथात्यविरहेण संख्यावा- ध इत्यनुपपनमत आह-यादीनि । प्रयादिसंख्या व्याख्या यस्य धर्मस्य तद्वाचक इत्यर्थः । भायपराश। यस्य तु प्रमादयन्यत्र विरताः। सोमव मे सपेस्यकमममममेव भाष्ये इति आम निरस्यनि- साहार पति। ययानोनिगायविरति पनयितुं दीया म्याचष्टे-म्यादीत्यादिना प्यादिसएका पादी. पादिना म्याप्या पस्य बरपाएपधर्मविपररय: 1 पापविमाठातु गुमरा 1 उमेगा प्यतिर. गुरोन पनि-मस्यिति । भा र एरे बगानमाणम् ।लेन नियमा योपंदन, न भूपातीमा सरला पादिरल्यापापक इति । पुम्दे दिशादिया पाय गती मिरमर याप्रकारसमसामन्यनितिकपानि पिरतिपEAR विषामा नाम महाहि पापा मानिसादिक सान्नुि विपरिकमेव ममपि १ मा पा पासिनो नियतमा यतमानम् । नियमविपरि. भैरवी। 1 .

·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ५०३ वाचके अपि : संख्यायते अनयेति अन्वर्थसंज्ञाविधानात् । अत एव डतिरपि तद्धित एव गृह्यते, वतुना साहचर्याच ; न तु पातेर्डतिः । 'पड्भ्यो लुक्" । पड़भ्यः परयोरिति । वहुवचननिर्देशोऽर्थप्राधान्यसू- शब्दरतम्। संख्या, नियतविपयपरिच्छेदहेतुत्वरूपसंख्यात्वस्य तत्राभावात् । अत एव भाष्ये यद- यमसंख्या संख्येत्याह' इत्युक्तम् । संख्यायते ऽनयेति । साक्षाद् व्याप्यसंख्याद्वारा वेत्यर्थः । अत एव-बहुगणसाइचयेंग संख्यासम्बन्ध्यर्थप्रतिपादकस्य ग्रहणादेव । बहुवचनेति । अन्यया पप इत्येव वदेत् । अर्थप्राधान्येति । पशब्देन पट्- भैरवी। नियतेति । अस्य नियत इतरव्यावृत्तो यो विषयपरिच्छेदस्तस्य हेतुत्वेत्यर्थः । अतएव-बहुत्वस्य निरक्तसंख्यात्वविरहादेव । ननु यदि यहुगणो न तथा तर्हि वक्ष्यमाणान्वर्थसंज्ञाप्रदर्शनविरोधो ऽत आह-साक्षादिति। साक्षानियतविषयपरिच्छेदहेतुत्वमेकादिशब्दानां प्रसिद्धमेव । ननु कतिशब्दस्य संख्यानझरणीभूतार्थविषयकप्रश्नार्थकतया न साक्षात्परम्परया वा तथात्वमि. त्यत एवेत्यनुपपन्नमत आह-बहुगणेति । ननु पटशब्दस्य नित्यम्बहुवचनान्ततया पहुवचननिर्देश इत्याधनुपपन्नमत आह-अन्यथेति। अर्थपरस्य बहुवचनान्तत्येऽपि स्वस्वरूपपरस्यैकवचनान्तत्वमपि सर्वनाम्न इतिवत्सम्भाव्यतेइति भावः । अर्थप्राधान्येति मूलाबहुवचननिर्देशसामादिह नार्यविशिष्टः शब्दः संज्ञा, किन्तु श. ब्दविशिष्टार्थ इत्यर्थःप्रतीयते,स चायुक्तः 'पञ्चकाः' इत्यत्र लुगापत्तेरत आह-पटानेत्यादि। अयम्भायः, सूने पड्म्य इत्यत्र तन्नण निदेशः एकः पशब्द शब्दयुक्तार्थपरः अपरोऽर्ययुफ- भावप्रकारा। कौस्तुममान्यरत्नाकरदण्ड्युक्तमपास्तम् । नियतः इतरल्यावृत्तो यो विषयपरिग्छेदसद्धेतुत्वेत्यर्थः । विप. यपरिच्छेद हेतुत्वेऽपि तत्र नियतस्वाभावादिति भावः । तदेव भाष्यमाह-अत एरेति । तस्याः संख्यावा. पथः । उद्देश्यविशेषणस्वेन वानिकककृतमख्याग्रहणसण्डनायोक्तपक्षचतुष्टयमध्ये ऽतिदेवार्थमेतत्पून न संशावरणमिति पक्षोऽन्यथानुपपन्न इति भावः। उक्तहेतोरेवाह-साक्षादिति । एकादीनां साक्षाद महादीनां स्वव्यापारिवादिद्वारेत्यर्थः । मत एवातिदेशपक्षान्वयंसहापश्योरेकफ नता। व मियामाद. चर्यात्ताशयोरेव तयोग्रहण न सहवैपुल्यवाचस्योरिति भावः। ननु कतिशम्दस्य संरयानारणीभूतार्थ. विषयमानातिया साधारसंख्यानाकरणत्ववरपरंपरयाऽप्यतत्वारमधान एवेत्यादि चिन्त्यमन माद-- यद्विति । दृष्टान्ते मादिसरयाव्यापर बहुवादिधर्मरूपात्यर्थः । दार्शम्फेि शरीरया तस्लम्वन्ध्यर्थ. प्रतिपादकरयमिति मायः । तेन यथाने मूलानुयायिकौरदमररनारदप्ट्यादयः परास्तः । पप इति। "सर्वनाम्नः स्मै"इत्यादिवदिति भावः । ननु भयंप्राधान्येश्यस्य पत्र सये तदर्थः प्रधान तर मवधिविफलकवानुवचनेन "वं रूपम्" इनिवपनेना विशिष्टादशामावयत्र विशि. हास्य मातमित्यर्थः प्रतीयते । सदापत्तिः। स चायुक्तः, दिवा:, पत्रकाः गानय स्यादी Eगपत माह-पादनेति। तथाच न प्रागुतरतस्याय: रिनतर्यप्राधान्यस्यापीरय: । मारना प्राधान्यममुपयाभियं मार:-पूने सन्मादिना ने हायस्वादोधायापरिस्लपा चोपयुक्त. सम्परो सदबुतार इति शम्दादांच परवं विधिनम् । मानिनिधसमुश्वापस न यानिमिता । भान दिवाः परस्पादिनिराः। मनरेन प्रियपणान. एयादिगोम्याधि- सोनपेति । यसमंकरस निश्पोजर गरमाया प्रमिला ये साहिरिण पावा प्रसारसमश्यमामा नोमिमांवटियाचा निरः। 1 - ·५०४ सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- - - भैरवी। - चनार्थः । पडर्थगतसंख्याभिधायिनोरिति फलितोऽर्थः । शब्दरतम् । संज्ञक शब्दस्तदर्थसंख्याश्रयश्चेत्युभयमपि विवक्षितम्, तेपां बहुत्वादिदं बहुवचनम् । तना त्परत्वं स्वगतसंख्यानुवादकत्वरूपं गौणम्। तदाह-पडथैति। तेन गौणे न । इदं प्राचा मगुरोधेन । पड्भ्य' इति बहुवचनं तिसभ्य इतिवत्, पटसंज्ञकानां बहुत्वाच्चान हि सर्व जातिनिश एवोचितः, आचार्यशैली वा; पपूशब्दस्य बहुवचनान्तस्यैव संज्ञात्वाच । तम्मा शब्दपरश्चेति शब्दादांच परत्वं विवक्षितम् । उभयमपीति । अपिशब्देन समुदायस्य निमि- सत्वमिह विवक्षितन्नतु प्रत्येकम् । पञ्चका इत्यस्यान्त्येन, प्रियपञ्चान इत्यादेराद्येन निरासः । तन्त्र निर्देशेऽपि न द्विवचननिदेश इत्यत्र बीजमाह-तेषामिति । ननु प्रत्ययस्यार्थात्परत्वं कथमत आह-तत्रार्थादिति । तेन-आयेन। प्राचा-प्रकाशक्ताम् । नैहि।यत्र पसंज्ञकानामर्थ.प्रधान, तत्र पडर्थगतसंख्याभिधायिनोर्जसशसोलुंगित्युक्तम् । यदुक्तम्प्राचामिति तद्धीजमाह-पष्टभ्य इति।। तिसभ्य इति वदिति । तन्न यथा प्रयोगभेदेन शब्दवाहुल्यावहुवचनं तद्वदित्यर्थः । अर्थगर्न बहुत्वं शब्दे आरोप्य बहुवचनन्तिसभ्य इति तु मनोरमायामुक्तम् । षट्सशकानामिति। एवञ्च वचनं युः क्तमेति भावः । ननु सर्वनाम्न इतिवजातिनिर्देश एवास्त्वित्यत आह-नहीति। विनिगमका- भावात् । यदि सर्वत्र जातिनिर्देश एव तदा"उदात्तादनुदात्तस्य"इत्यादावपि तथात्वस्य सत्ये अनुदात्तसामान्यस्य स्वरितापत्तिः स्यात् । संज्ञास्वरूपनिर्देशे एकवचनेनैव निर्देश इत्यपि न गाचार्यशैलीत्याह-प्राचार्येति । सर्वनामानीत्यत्र व्यभिचारात् । ननु दिधुभादिवदेकवचना- न्तस्य संज्ञात्वेन विनियोगे कर्तव्ये बहुवचनान्तस्य करणमर्थविशेपस्य साधकम्भविष्यतीत्यत आह--पपशब्दस्येति । अन्न पप इति पृथक शब्देनाऽसमस्तम् अनुकार्यानुकरणयोरभेदवित्र- क्षया निर्दिष्टमतो जश्त्वन्न । अत्र चारोऽनुत्तस्यापि समुच्चयार्थः-परशब्दस्य भवदुक्तार्थ- कत्ले प्रमाणाभावात् पटसंज्ञकस्य स्वार्थगतसंख्याभिधायित्वसम्बन्धन विभक्तावन्धयस्य दुरपपपादत्वाचेति । कथन्तर्हि गौणव्यावृत्तिरत आह-नरमादिति । परमपञ्चेत्यनान्याति भावप्रकाश रिति । अत एवाइ-उभयमपीति । तदर्थसंख्येत्यस्य पदसशकपञ्चमादिशब्दस्याः प्रवृत्तिनिमित्त या संख्या तदारयः संख्येय इत्यर्थः । यदा, तदर्भश्वासी संख्यामयश्चेत्यर्थः। नन्वेव द्विवचनापत्तिरत मार-तेपामिति । भोगामित्यर्थः । नतु पटाम्दस्य बहुवचनान्तत्वेन तस्यैव संशावान्नापि स्वगत. मिनि मावः। तन-शम्दायोमध्ये । माधारपरत्व प्रसिद्धमुपेक्ष्याह-अर्यादिति। स्वगतेति । संख्येयनि- ठेत्यर्थः । तेन-प्रत्यार्थेन । प्राचां-प्रकाशकृताम् । वहुवचनेत्याधुक्खा तेन यन्न षटुसंशानामर्थः प्रधान सत्र पट्यगतसशाभिधायिनोरशमोर्तुगिरयों भवनीति तेरतपादिति भावः । तम हेतुमाद-पभ्य इति। यत इत्यादिः तिसभ्य इति । सन बहुवचन प्रयोगभेदेन शादबाहुल्याद "ग्नेभ्यः" इतिगम् एवममापि तदुपरचिरिति गायः । ननु तथाप्यय विनियमामाचात्तथैवारस्वत भाद-पटसंतेति । नाववतुसारिति भावः । ननु सर्वनाम्गशयादिवजातिनिर्देश भनोविनोऽन्यथा समापि बहुवचनापत्तिरत माद-नहीति । विनिगमरामावाचारप्रव्यवहारोच्छेदापत्तश्चेति भावः । मनु मीमांसकरपा नदोष. दयात भार-आचार्येति । सर्वादीनारयादौ यदुवचन निर्देश दिति भावः। भर विनिगमगमावा. दार-पपिति । पपिति समारयेत्यर्थः । मसनस्तम् भनुकार्यानुरणयोरमेदविवशया जर न । लोकगिसपासमारपैवान संशिविरे नियमनसमवेत तस्यागे मानागाव इति भावः। न नदिपु. भाविन्य कानाल: सहारियन भार-पति | सेग दयनरममुच्चयः । तथाहि, उतार्थस्य पारामा मनामायाच पराम्पनरय यदुवमान्यन विमास्यन्वयम्य दुरसादसाप, मावृधी मारामाणिगौ गादियाचिरत भार-तस्मादिति । इटनुरोधेन "तरमाद" इरपस्पा- - ·भैरवी। બcy "प्रत्ययलोपेणस्थानिवत्सूत्रेण सिद्धे नियमार्यमिदम्। प्रत्ययस्यासाधारण यत्र शब्दालम् । दिदं विहितविशेषणम् । परमपञ्चादीनामपि संख्याप्रकारकसंख्येयविशेष्यकयोध. जनकत्वेन संरयावाचितया पट्यमस्त्येव । लोके गणनायां प्रसिद्धानामेव ग्रहणमित्या न मानम् । उपसर्जने तु अतिक्रान्ताधर्यप्राधान्यं न तु संख्याया इति न दोपः । स्पष्टं चेर्द "सर्वादीनि" इति सूने भाष्ये इति तत्त्वम् । -सिद्ध इति । "तृगह" इति सूत्रे 'अचि' 'न' इत्यनुत्या तृणहानीत्यादिव्या- वारयति-परमेश्यादिना । अपिः केवल समुच्चायक । जनकरवेनेति । तृतीया तु यदि बोधजन- कत्वमेव शक्तिरिति मतन्तदाऽभेदे, यदि शक्तिस्ततो भिन्ना तदा हेतौ । ननु लोके ऽस्य गणनायामप्रसिद्धत्वात्कयं ग्रहणमत आह-नोक इति । पञ्चका इत्यादौ तु पट्त्वम्यैपामार । स्पष्टश्चेदमिति । तन हि उपसर्जनाप्रतिषेधखण्डनाय अङ्गाधिकारे यदुच्यते गृह्यमागविभक्ते. "स्तद्भवति । यद्येवम्परमपञ्चेत्यत्र लुइन प्राप्नोति ? नैप दोप, पप्रधान एष समास" इत्यु- तम् । अस्मादाप्यान्मदुक्तार्थस्य लाम. स्पष्ट इत्याशयेनाह-नत्रमिति । नन्वतृणेडित्यनेमागमस्य हलादौ विधानेनाल्विधित्वात्कथं सिद्धिरत आह-तृणहती- तिप्रचि नेत्युनुवृत्या-नाभ्यस्तस्याचीतिसूनादचीत्यस्य नेत्यस्य चानुवृत्त्या। आशीरित्यस्या- भावप्रकाशा प्रवृत्तरिति भाव. । नन्वेव कथमिष्ट तदन्तेऽत आह-परमेति । अपिः केवलसमुच्चायक. । जनकत्वेनेति । अभेदे तृतीया वार्तिकेन । वस्तुतस्तयोद एवेति मञ्जूषाया स्पष्टम् । ननु तेषां लोके तत्वेनाप्रसिद्धया -लोके इति । यत इत्यादिः। ग्रहणमिति । भस्य पट्सशाविषये इति शेषः । 'दिवा. 'पञ्चका.'इत्यादौ षट्सचाया अभावादेव न दोष इत्यभिप्रेत्य गौणे व्यतिरेकमाह-उपसर्जनेति। आदिनाऽन्यपदार्थादिसग्रहः। संख्याया-पत्प्रकारकसख्येयस्येस्यर्थः । स्पष्टमिति । उपसर्जनप्रतिषेधे खण्डनाय 'अथवाऽझाधिकारे यदुच्यते गृनमाणविमक्तेस्तद्भवति । ययेव परमपञ्च षड्भ्य इति लुड्न प्रा- प्नोति । नैप दोषः, षटप्रधान एष ममासः' इति तत्रोक्तम् । निरूपित चेदमुद्योते। कैयटस्तु मूलगुरुश्चि- न्त्य एव, तदनुसारिरत्नाक्रादयोपि तथा, तद् ध्वनयन्नाह तत्त्वमिति । नन्विमादीनामल्विधित्वाकय तेन सिद्धिरत आह-तृणेति । "नाभ्यस्तस्याचि" "इत्यतस्तद्बोध्ये। सरला। विहितविशेषणमिति । षट्सशकविशिष्टयोश्वासोलुंगिति "अड्भ्यो लुक्" इति सूत्रस्यार्थः । वैशिष्टयन स्वनिष्ठोदेश्यनानिरूपितविधेयताश्रयत्वसम्बन्धेन । तेन 'पञ्च प्रक्षगा.' 'षटकल्पा.' इत्यादी न दोप.। ब्राह्मगपदोत्तरजसि कल्पबन्तप्रकृतिकजति च घटसंशकनिष्ठोद्देश्यतानिरूपित विधेयताश्रयत्व स्थामावाद । बोधजनकत्वेनेति । यस्य सख्यावाचकत्वं वक्तव्यं तदन्तपर्याप्तप्रयोनकतानिरूपित प्रयोज्यतावनी या विशेष्यता तादृशविशेष्यतानिरूपितप्रकारवासमानाधिकरणा या संरयानिष्ठप्रकारता- निरूपितसरयेयनिष्ठविशेष्यता त दृश्शविशेष्यताप्रयोजकतापर्यापयधिकरणत्व" संख्यावाचकत्वं विवक्षित- मिति परमपञ्चन्शदघटकपञ्चशम्दे तादृशसख्यावाचस्वस्य सत्त्वेन “षड्भ्यो लुक्" इत्यादावुद्देश्य- ताया अपर्याप्ताया भपि विवक्षणात् 'परमपञ्च' इत्यत्र लुसिद्धिः। षट्वमस्त्येवेत्यस्य एक्देशे पटवस्य सत्वेन तन्निमित्तक्कार्यस्य विशिष्टेऽपि सिद्धिरित्यर्थः । तेन दण्डिन इव त्रय इत्यर्थ विदण्डिनः स्या सख्येयनिष्ठ विशेष्यताप्रयोजस्तापर्याप्तिः त्रिइत्येतन्मात्रस्य नतु निदन्डिनित्यस्येति न तत्र पट्, सहा नापि तत्साशाप्रयुक्तो लुक् त्रिशम्दमुद्दिश्य जरशसोविधानाभावाद । 'प्रियपश्चान.' इत्यादी पद्धन्- शम्दार्थसख्येयनिष्ठ विशेष्यताया बहुव्रीयर्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपिनप्रकारतासमानाधिकरणत्वमेव नव- सामानाधिपरण्यमिति तत्रापि न दोष इत्यन्यत्र विस्तर.। सिद्धे इतीति । शनिवारसूत्रेणेव सिद्ध "प्रत्ययलोप प्रत्ययलक्षणम्" इति सूत नियमाम् प्रत्य- ४३-४४ कथग्रहणमत प्राइ- - - ·५०६ सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- रूपं प्रयोजकं, तदेव कार्य प्रत्ययलोपे सति भवति न तु प्रत्ययाप्रत्ययसाधारण- मिति । तेन शोभना हपदोऽस्य सुदृपत् प्रासाद इत्यन्न “अत्वसन्तस्य” इति शब्दरतम् वृत्तौ ‘हलि' इत्यननुवृत्या अतृणेडित्यस्य सिद्धिः। 'शास इतु 'अहि।। अजादौ विति 'दइयेति नियमेनालादिव्यावृत्तौ तन हल्ाहणाकरणेन मित्रशीरित्यस्य सिद्धिः, एवमन्य. बापीति भावः । प्रत्ययस्यासाधारणमिति । इदं द्वितीयप्रत्ययग्रहणेन सम्मते । . 'भैरवी। भावप्रकाशा - शासाविति वचनेन सिद्धिम्मनसि निधायाह-शास इदिति । इदं सामान्यसूत्रम्, "अ- 'डिइति तु नियमार्थमित्याह-मनादाविति । अजादिव्यावृत्ती-आशासात'इत्यादिव्यावृत्तौ । अन्यत्रापीति । आई चर्मनित्या स्थानिवदायेन डिपरत्वानडीति नलोपाभावस्य सिद्धिरित्य- थः । "प्रत्ययलोप" इति सूत्रस्य नियमार्थत्वेऽपि नियमस्यैवरूपत्वे मानमाह-इदमिति । प्रथमं प्रत्ययग्रहणं तु प्रत्ययपर्याप्त्यधिकरणलोपे यथा स्यादवयवलोपे माभूदित्यर्थम् । तेना. च्यावृती-सस्यामिति ः। एमनेऽपि । आशीरियरय "आशासः पो" इति वास्केिल सिद्धिः स्पटवेति । तदुपैयाह-शास इति । सामान्यस्यमिदम् । ततः "मति" इति नियमार्थम् । उक्तवा- तिर्फ तु पारमैपदविहितासाहचर्याचा शासोरेय ग्रहणे वर्षम् , अन्यथा नियमार्थमिति 'माशास्ते' इत्यादौ न दोप इति भावः। अजादीति । 'भाशासाते' इत्यादेरिति भावः । अन्यमापीति । "न लि. संयुप्पो." इति सूत्रेगचर्मनिरयादी को नलोपाभावसिद्धिरित्ययः । ननु नियमावेऽपि तस्यैवरूपाये कि बीजमत भाइ-इमिति । द्वितीयेति । भायं तु 'रनलोपे यथा स्यादवयवलोपे मा भूव त्य- र्यम्। तेनाप्नावस्यादौ नानुनासिर लोपः। पूर्वसूत्ररथप्रत्ययपदेगतसिनी लन्यटक्यमा मिति माध्ये रपटम् । स एपावययेऽपि प्रत्ययत्वमार्यम् । तेन "मादेशप्रत्यययो." "दुपध" शयनयाने लक्षणति स्पष्टम यत्र । प्रत्ययेति । भन्यमा स्वामित्येव यदेव । परणमापनः सः । एवममेऽपि । प्रत्यासरया च 1 सरला ·. भैरवी। .. अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम।" ५०७ दी? न । यद्वा यत्र प्रत्ययः प्राधान्ये नाश्रीयते तत्राविधित्वेऽपि विद्धयर्थमिः शब्दरतम्। यत्रप्रत्ययस्य विशेष्यत्वं तत्रैवेति नियमस्तु न, राजेत्यादौ पदत्वानारत्तेः । दीर्घो नेति । असो लुकः स्थानिरत्त्वेनासन्तत्वेऽपीति शेषः । न चातुसाहचर्याध्यमाणासन्त एव दीर्घ इति वाच्यम् । तदनित्यत्वस्याप्यनेन ज्ञापनात् । प्राधान्येनेति । तत्वं च वर्णाविशे. नीतेत्यत्र नानुनासिकलोप.। यदि पूर्वसूत्रस्थप्रत्ययपदस्यानुवृत्त्या तस्य लाभ इत्युच्यते, तदा तन्न कर्तव्यमिति भाष्ये स्पष्टम् । इदमेव ।प्रत्ययपदमवयोऽपि प्रत्ययव्यवहारे ज्ञापकम् । तेनादेशप्रत्यययोरित्यत्र न पष्ठीभेदकल्पना कार्या । द्वितीयप्रत्ययपदाभावे तु, लक्षणमित्येव वाच्यम् । करणसाधनेनानेन प्रत्यासत्त्या प्रत्ययनिमित्तककार्यस्य प्राप्तिर्भविष्यतीति भावः । स्थानिवत्पदानुवृत्त्यैव सिद्ध इति तु नोक्त तादृशकल्पनायां द्वितीयस्य प्रत्ययपदस्य चैयर्थ्य- मेवेत्यस्य ध्वननायेति बोध्यम् । प्रत्ययस्यासाधारणमित्यम्य प्रत्ययमात्रगृत्तीत्यर्थः । प्रत्य- यत्वतदूव्याप्यान्यतरधर्मपुरस्कारेण यत्र प्रत्ययस्याश्रयणं तत्रेति स्पष्टोऽर्थः । अन्योक्तनियम स्वरूपनिरस्यति-यत्र प्रत्ययस्येति । पदत्वानापरिति । अत्र पदसंज्ञारूपकार्य तदन्तस्येति स्पष्टमेव । स्थानिवत्त्वेनासन्तत्वे ऽपीति । अग्र स्थानिवदायेन लुको ऽस्त्वमेवातिदिश्यते । तस्य स्वरूपमितिशास्त्राच्छास्त्रीयस्यात् । तदन्तत्वं त्वर्थसमाजप्रस्तमिति घोध्यम् । तदनित्यत्वस्य- साहचर्यपरिभाषाया अनित्यत्वस्येत्यर्थः । अपिः पर्युदासानित्यत्वस्य समुच्चायकः । अनन- सूत्रेणा एतेन सोर्मनसी अलोमोपसीत्यत्र पर्युदासेन श्रूयमाणासन्तस्यैव ग्रहणमिति न सुप मासाद इत्यन स्वरस्य प्रासिरिति नियमो व्यर्थ एवेति निरस्तम् । एतावता प्रबन्धन भा. प्यसम्मतनियमार्थत्वपक्षं समर्थ्य वार्तिककारसम्मतं प्रत्ययलक्षणसूत्रस्य विध्यर्थत्वपक्षमुप- पादयति-मूले यद्वेति । नर्ने यन्त्र प्रत्ययस्य निमित्तत्वनाश्रयणं तर कार्यिविशेषणत्वं तस्मि- मिति परिभाषया स्पष्टमेति "तृणहः" इति सूत्रे प्रत्ययस्य कथम्प्राधान्यमत आह-तत्व- प्रति । प्राधान्यञ्चेत्यर्थः । वर्णाविशेषगस्वम्-वर्णनिष्ठविशेष्यतानिरूपितविशेषणत्वाभाव सनिमित्तकमित्यर्थलाभः। यदा, तदपि मास्तु स्थानिवदित्यनुवृत्या सिद्धः। तदनुल्लेखस्तु प्रत्ययवदिति- न्यासेन सिद्ध सिद्धान्ते तदानर्धक्यमेवेति धनयितुमिति भावः । प्रत्ययस्वतव्याप्यान्यनरधर्मपुरस्कारेग क्रियमाण कार्यमिति फलितोऽर्थः । तेतिके प्रति किं निपात्यते । तङ् । नैतदस्ति। "अनुदात्तडितः" इत्येत सिद्धम् । नियमाथै तहिं भविष्यति अत्रैव यालगन्तस्य, नान्यत्र देभिद्रोति दाधीतिसूत्रभाष्यानुरोधेना- शङ्कते–योति । मनोक्तफरस्येतोऽपि सिद्धेरिति भावः। पदसशातदन्तकार्यमिति तदमावेऽनिष्ट प. टमेव । भूयमागेत्युपलक्षण विभक्तिवानाकान्तस्यैवासो ग्राणमित्यपि योध्यम् । तदम्य तुवात्तिकसमत. विधिपक्षानुसारीति न तद्विरोध इति भावः । स्थानियत्वेनेति । "वरूपम्" इत्यनेन शास्त्रीयामवा. दार्थसमाजमरते इति शेषः। तदनित्यत्वस्येति । साहचर्यानित्यत्तस्यैत्यर्थः । भपिलघुभूतपयुदासा- नित्यवसमुञ्चायकः। भनेन-गामन्यथाऽनोमोषसीति पर्युदासेन भूयमाणासन्तस्यैव ग्रहणमिति नि यमेऽपि व्ययं एवेति तरप्रतिपादकमाण्यासंगतिरिति भावः। नन्विमादौ प्रत्ययस्य विशेष गवाका तत्त्व. मत मार-तत्त्व घेति । प्राधान्यं चेत्यर्थः । वर्णनिष्ठविशेष्यतानिरूपितविशेषणवामावपत्तमिति सद. sीति 'मानीय स्त्र सीयुटः सकारस्य सोपेऽपि प्राययपर्याप्त स्थानितालोपभावेन प्रत्यय प्रणा- प्रवृस्या "मनुदात्तोपदेश' इत्यनेन नानुनासिकलोप पति बोध्यम् । इदमे मस्ययमा प्रत्ययावयवेऽपि मापयत्वम्यवहार सापयति । तेन "मादेशमत्पययोः' इत्यत्र उभयोरपि सगरेऽमेदेनेवान्वयमसेन विवक्षोपपरा निर्देशसतिः । मन्यया भादेशपदार्थस्य प्रभेदेन प्रत्ययस्य च भायवावयविमावेनानिय रति साविशाया ममानुपातिः स्थापित। सामध्यामिति । प्रत्ययसम्पाप्पधायक उन्ननिमित्तवाद कार्य प्रत्ययन गमागमाम- - भावप्रकाश। 1 सरला। - ·1 सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- दम् । तेन अतृणेडित्यत्र हलादौ पिति सार्वधातुके विहित इम् लुप्तेऽपि तस्मिन् भवति । 'वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम्' इति तु वर्णप्राधान्यविषयकम् । तेन गवैहितं गोहितमित्यत्र अव न। अस्मदिति। अत्र प्राचा अव्ययेत्यपि पठितं शब्दरलम्। पणत्वरूपम् । एतच्च 'स्थानिवत्' इत्यनुवृत्यैव सिद्ध प्रत्ययलक्षणमित्येतत्सामर्थ्यालब्धम् । इमिति । मित्रशीरित्यादौ हलादौ विडति विधीयमानमित्वं च सिध्यतीत्यपि बोध्यम् । वर्णप्राधान्येति । वर्णस्य तत्त्वं च प्रत्ययनिरूपितविशेष्यत्वमितराविशेषणत्वं च । अण् योऽकार इत्याग्रर्थके "टिड्ढाण" इत्यादौ "इको यणचिः' इत्यादौ चः। तत्रान्त्यमुद्रा हरवि-तेनेति । माद्योदाहरणं तु चित्रायां जाता चित्रेत्यादावण योऽकारस्तदन्तादिति भैरवी इत्यर्थः । एतल्लामसाधनमाह-एतच्चेति । नच द्वितीय प्रत्ययग्रहणविमर्थमित्येव भाष्य- कृतोक्तचतु प्रत्ययलक्षणग्रहणकिमर्थमित्युक्तमिति भवदुक्तकल्पनायाः कथम्भाष्याल्लाभ इति वाच्यम् ? बहुप्रीहिसमासेनोक्तार्थलाभात् । पातिककारमते फलान्तरमप्याह-मित्रशीरिति । शव मिति । "शास इद् इत्यनेनेत्यर्थः । ननु यत्र वर्णस्यान्यनिष्ठविशेप्यतानिरूपितविशेषण- स्वाभावरूपप्राधान्यं तत्रैव चेत्प्रत्ययलक्षणस्य प्रतिषेधस्तदा चित्रायााता चित्रेत्यत्राण योऽकारस्तदन्तादिति व्याख्यानेनाकारस्य प्रातिपदिकविशेषणतया न निरक्त प्राधान्यमिति प्रत्ययरक्षणप्रतिपेधो न स्यादत आह-वर्णस्य तत्त्वं चेति । क्रमेण द्विविधप्राधान्यस्योदाहरण- माह-मण य इत्यादिना । इत्यादौ चेति । अस्तीति शेषः । तत्र-तयोर्मध्ये । ननु इको यणचीत्यस्य गहितमिति नोदाहरणमिति तेनेत्यनुपपन्नमिति चेन्न तस्योपल. क्षणत्वात् । तेन हरिहितमित्यादिस्थले यणादि नेति योध्यम् । चित्रायातेति । नक्षत्रेण युक्तः फालः" इत्यणो "लुयविशेपे” इति लुपि युक्तवद्रावात्स्त्रीत्वं, ततो जातायें "सन्धिवेला" इति भावप्रकाश। यः। नन्वविधी विध्यर्थ वेऽपि कथमेतल्लाभोऽत माह-एतति । लक्षणमिति । एतेन द्वितीय प्रत्ययग्रहण किमर्थ मिति भाष्यस्य प्रत्ययलक्षणमिति किमर्थमित्यर्थः सूचितः । तलक्षण मत्येवास्तु प्रत्य. यपद तिममिति वैयरप्याख्या तु चिनया। प्रकृते तश्छम्दप्रत्ययशम्दयो: पर्यायवेन तद्विचारस्यायुक्त- स्वार । एतेन तथा कौस्तुभरत्नाकरदण्ड्याधुक्तमपारतम् । उक्तालामरित्वत्यम्--सक्षगपदसामाषष्ठी. सरपुरुषो म, तो लक्षण दर्शन मादुर्भावः किं तु बद्रीहिः । तथा च प्राधान्येन प्रत्ययस्वतथाप्या- न्यतरधर्माय छिलक्षण कार्यमित्यर्थ इति । वात्तिकमत दयितुं फलान्तरमाह-मिति । रितीति प्रशामिप्रायम् । अनुचिरतु "भनिदिताम्' इत्यतः फहितीस्यस्येति योध्यम् । इस्वमिति । "शासः" त्यनेनेति भावः । ननु पर्णप्राधान्यनामान्यनिष्ठ विशेष्यता निरूपितप्रकारस्वामावयव, तच बाधितमेवो. करण्यात भार-वर्णस्यति । म्यूनना निराचष्टे--प्रत्ययेति । प्रत्ययनिठारतानिरूपिनत्यर्थः । दतरेति । तापसिमितग्निविशेष्यतानिरूपितविशेषणत्वाभाववत्वमित्यर्थः । यथा ते जरीयाऽसं. गनिरुभयोः स्पष्टय । विवशिमामिति शेषः । ममेग तयोरधिकरणमाह-अणिति । इत्यादी पति । भरपारमीनिशेपः। सत्र-तयोमध्ये। सेनेतीति प्रतीकधारणेन कतरि तिमिरम्प्युदाहरन मुवित्रम् । पप गुपक्षणम्। यमप्रेऽपि। भोपाचागुम्। चित्रापामिति। "नग युप: त्यसो "en"तिम । युरुवदासानी तो जातेय सश्वेिलादि" इस्पयो पवित्रावती" इतिवा. फिन एक् न याना रि"मुरलक्षित"ति पो सुफि पुनष्टाप् दुरमो लक्षारय" इनिन्या. सरण मानवियन "पोऽसाया" स्पेनिमिठायां प्रापपरसम्पाप्यपानिमामा. चनमा मापदम्ममिति मारः। - - ।

·भजन्तपुर शब्दरतम् । विहितो को नेति बोध्यम् । न च गाहतमित्यत्र "न लुमता" इति निषेधः । लुप्तप्रत्य- यनिमित्तकाङ्गाद्देश्यककायें एव तेन निषेधात् । अत एवोत्क्रामेत्यादौ "क्रमः परस्मैप- देषु इति दार्थसिद्धिः, परस्मैपदपरशिन्निरूपितानस्य तेन दीर्घविधानात् । "तस्मिन्।" इति न्यासेऽपिलुक्स्थानिभूतप्रत्ययाव्यवहितप्रकृत्युद्देश्यककार्य एवं प्रवृत्तिरिति बोध्यम् । भरवी । सूत्रेणाण, तस्य "चित्रारेवतीइति वार्तिकेन लुक् "लुक् तद्धितलुकि"इति टापो लुक् । नच जाताकप्रत्ययान्तात्पुनष्टाप् प्रत्ययो "लये लागत्य इति न्यायेना दुर्लभ इति वाच्यम् ? पूर्वकालजातस्य टापो नक्षत्रगतस्त्रीत्वद्योतकत्वेऽपि जातार्थगतस्त्रीत्वायोतकतया पुनस्तदु- स्पत्तौ बाधकामावात् । तत्रान्त्यविवक्षाया वैयर्यमाशङ्कर निरावष्टे-नवेति। निषेध इति । तथाच यणादेः प्रातिर्न भविष्यतीति भावः । समाधत्ते-जुप्तेति । निमित्तान्तो बहुव्रीहिः । अङ्गत्वस्य विशेपणमेतत् । तथाचाङ्गशब्दो ऽत्र संज्ञास्वरूपयोधकशब्दप्रकृतिक माद्यजन्तो योध्यः । अत एव-उक्तार्थकल्पनादेव । यगादेव!द्देश्यकत्वं नत्वगोद्देश्यकत्वमिति स्पष्टमेव । "क्रमः परस्मैपदेपु" इत्यस्याङ्गाधिकारीयत्वेऽपि यथा दीर्घस्य न लुप्तप्रत्ययनिमित्तागोद्देश्य. कत्वं तथोपपादयति-परस्मैपदेति । "टिबुक्लमु”इत्यतः शिताति तत्र वर्तते। अत एव निश्व- ममतुनिश्चक्रमुरित्यन्न न दीर्घः । वार्तिकमते ऽप्याह-नस्मिन्नितीति । प्रकृत्युदेश्यकेति । प्रत्यये- नाक्षेपः प्रकृतेर्भवतीत्यभिप्रायेण । ननु भाष्यकारेण विधिपक्षं दूषयित्वा नियमार्थत्वं स्थापि- तमिति मूलकारस्यापि तदुपपादनमेवादो कर्तुमुचितंतया तु न कृतं किन्तु घेपरीत्येन कृतमि- स्यन्न किम्बोजमिति चेत् ? न, भाष्यकृता प्रयोजनान्यथासिद्धिम्प्रदा विधिपक्षो दूपितो नतु दोपेणेति नियमाद्विधेलघुत्वं ध्वनयितुम्मूले वैपरीत्येनाभिधानात्। वस्तुतस्तु “ययोत्तरम्मु- भावप्रकाशा यादिति वाच्यम् । जातगतस्त्रीत्वबोधनरूपफलस्यासिद्धतथा तत्प्रवृत्तेरिति भावः। निषेध इति । तथा च नावादेः प्राप्तिरिति र सा विवक्षा कार्येति भावः । निमित्तान्तो बहुव्रीहिरङ्गविशेषणम् । तत्र वोन लक्ष्यसिद्धिरूप धनयितुमाह-अत एवेति । भत्र चावापादेशो वर्णमात्रोद्देश्यको नाङ्गोद्देश्यक इति भावः । वात्तिकमतेम्याह-तस्मिन्निति । लुक्यानिभूतत्ययाव्यवहितपयुद्देश्यका इति पाठः। प्रत्ययेन प्रत्याक्षेपः। "तस्मिन्" इति परिभाषयाऽव्यवहितत्वलाभः उपस्थितप्रत्ययाक्षिप्तप्रकृत्युद्देश्य ककार्य इति स्वपाठः, गोहितमित्यादिसिद्धावपि उत्क्रामेस्याद्यसिद्धेरिति बोध्यम् । ननु माध्ये विधिपती संदूष्य नियमाक्ष उक्त इति कर्य मूले सदुकिः कां चोत्तरपस्वेन तदुपन्यास इति चेत् १ न, नियमतो विधिपक्षे लापवस्य सुप्रसिद्धत्वात् । फलान्यथासिया पितत्वेऽपि दोषेगाषितत्वाध विधायकम्यस्य वाचिलवात्साहचर्यप्युंदासाभ्यां वा सरदीर्घयोस्तत्र पक्षेदोषाच । मन एव वात्तिकपक्षे स्वरदीच्या- - सरला। हीनेति योध्यमिति । भयं भाव:--"प्रत्ययनोपे तल्लगम्" इति न्यासे प्रत्यासरया प्रत्ययरस म्याध्येति पूर्वोक्तारामसभवे प्रत्ययग्रहणं प्राधान्येन यत्र प्रत्ययस्य निमित्वेनाश्रयणं तत्रय प्रश्ययन- धागमिति रवावयवनिष्ठविशेष्यनानिरूपितरवारवाममानाधिकरणा या प्राययत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नविष. यता साइविषयनारे कार्य पद परययनमामिरवर्षस्य फनिततया "टिनागम्इति सूत्रे मा इस्वस्या- नुपस्या समापदस्य विशेषतया प्रत्ययस्याप्राधान्येनाश्यगाद प्रन्ययलग प्रवृत्या न हीवितिस- म्मूनवमेव "वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययनशगम्" "वर्गप्राधान्यविषयमेतत्" इति च पठयो। मनेन तर- रिभाषायामिदमेव सापकमिति लभ्यते इति परिभाषेन्दुटिप्पण्या विस्तरः।

·सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- भैरवी। शब्दरतम्। यद्वेत्यादिनोक्तो वार्तिकत्सम्मतः पक्षस्तत्फलानामन्यथासिद्धया मायकृता दूपयित्वा नियमार्थत्वपक्ष उक्त इति दिक् । नीनाम्प्रामाण्यम्” इति नियमपक्ष एवोचित इत्याशयेनाह-यद्वेश्यादीति । यदुक्तम्प्रायेणेति तस्य प्रयोजनमाह-विभक्तीति । कस्याश्चित् कस्यचित् किञ्चित् रात्री सायम् वामित्यादेरित्यर्थः । एवञ्च परममूलं लिङ्गप्रययोगेऽपि सारूप्यप्रतिपादनपरन्नतु लि- शाभावप्रदर्शनपरम् । तथासत्यलिट्रा इत्येव वदेत् । वक्ष्यमाणरीत्या युष्मदस्मच्छब्दयोलि- बोधकत्वमेव । “न पट्स्वनादिम्य" इति ज्ञापकाच्च पदसज्ञकानामपि तत्त्वमस्त्येव । त्रिपु सारूप्यञ्च लिङ्गबोधकप्रत्ययानुत्पत्त्या । “अलिङ्गे युष्मदस्मदी" इति भाप्यस्य त्वय- मर्थ.-पदान्तरसमभिव्याहार विना तन्मामालिनविशेषस्य न प्रतीतिरिति । अन्ययन्त्वे ताश न, तस्य लिङ्गप्रतिपादकत्वसाधकानुपलम्मात् । नव "अव्ययादाप्सुप." इति ज्ञा- पकल्य सूत्रस्य "सदृशं त्रिषु लिङ्गेपु" इत्यस्य चाव्ययानामपि लिङ्गप्रतिपादकत्वसाधकत्वं भावप्रकाश वृत्तये उपायान्तरमन्वेषणीयमिति कौस्तुभोक्तिस्तदेतदभिप्रेत्याह-यद्वेत्यादीति । तदिति । उक्तप- क्षमित्यर्थः । फलानाम्-मादीनाम् । अन्यथासिध्द्या-न तु सुदृषदित्यादौ दोषेणेति भावः । एव व तत्र पक्षे तदनित्यत्वानुमानसाइचर्यायानयण वा तदाकृतमिति तात्पर्यम् । नन्वेव मूलसौष्ठवे भाष्या- सगतिरेवेति चेन्न, तरपक्षे उत्तरीत्या दीर्घवारणेऽपि पर्युदासेन प्रत्ययासन्तस्यैव ग्रहणापत्ती सुवरित्यादी स्वरानापश्या तदनहीकारेग स्वरसिद्धये नियमपक्षावश्यक्त्वेन भाष्यसोध्वे मूलस्यैव चिन्यत्वात् । सविस्त. किपि अधातोरित्युक्तेरदा रूपम् । एवं च उक्तभाध्येण काचित्कत्वानुमानमिति योगवि- भागेनोमयार्थरवं यधुक्तरीत्या न विधौ फल तहिं उक्तरीत्येव नियमेऽपि न फलम्। किं च यथान्यास वि. धित्वे श्त्वरूप फल दुरिम् । किं चेम्विधावचि नेत्यनुवृत्तावपि वाक्यभेदे मानाभावेन पित्यचि इम्नेत्य. पति । तथा च फलमुखगौरवस्यादोवत्वेन विधायकवाक्यकरूपनापत्तावच्यैव विकल्पापत्ति । समा- न्यवास्यकल्पने तु विक्षो नेत्यन्यदेतदिति च मान्योक्ति प्राचामनुरोधेनेति ध्वनितम् । एतेन लोप प्रत्येक सून कार्य प्रत्ययपद स्थानिवदिति चानुवर्तते सच्च विशेषधर्माश्रितपर शब्दाधिकाराद । निय. मार्थ वेद, तेन स्वरदीपों न । भय मान तु लोपे इत्येव सूत्रम् । अन्यथा वैयध्यै स्पष्टमेव । वस्तुत- स्तदपि मारतु मरदीर्घयोहतरीत्या मारणादिति मन्दोकमपास्तम् । तदाह-दिगिति । भाल कैपद- कौस्तुभयोयदुक्तम् मनेनैव न्यायेन "न धातुलोप त्यत्रापि धातुलोप इति बटुनीदिर्गय सिद्ध मा. भातुकाइणसामन्यादाथानुकत्वपर्यायधिकरणापच्छेदकधर्मवेन निमित्तता लभ्यते । एतेन पग्लु- भयचोऽचवेन हेतुस्पेऽपि तत्वनाहेतुवालोलायसिद्धिरित्यपारतम् । तेन विविन्योर्नुमि विचि वरः निमितं वसोपे डाक्लोपे विचस्सयाधधातुपरवादिनाऽनिमिचरवानपारिवस्यप्राप्तपा पुगन्तेति गुणे मुना समासे सो दलल्यादिलोपालोपयो. गुपे मुधेनौ उधेन: गुरु मुरगी मुबर्ण इत्यादि सिद्धम् । गुगनि. सररा। दूपयित्येति । मुपए प्रासाद यादौ दीपिया दूषविवेत्यर्थः । वस्तुतस्तु तत्रापि "भनिन· रमन्" इति परिभाषया भर पर्णरम्याप्यावरयानिदेशमानसिपाविति स्थानियमावस्य प्रययनमगरव चनियमेव दोपचाररमिति यानिकारमामपि राम्यगरेति बोध्यम्। लतप्रत्ययनिमितवाहोपरगार्य एयेति । समस्ययाम्यवदितपूर्वाग साझादयन्टिना प्रत्यनिमियरासंशयापर्याधर्मग सारया वादागिना का योदयहा बोग- ৫ লাখ সংগী ন নাৰি “ললুমপায়"সি খায্য ধd শাব। ইস সখা THAT पनि पायो पारिश न मानेमाशा समस्ययाम्पसहितसंस्थानानि- चार 'उस्मान' पादौन दोर वि-म पति।

·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । भैरवी । तत्तु अव्ययानां प्रायेण निर्लिङ्गत्वाद् अव्ययीभावस्य लोबत्वेऽपि लिङ्गान्तराभा- शब्दरत्नम् । प्रायेणेति । विभक्तिप्रतिरूपकाणां लिङ्गयोगेऽपि निपु सारूप्याभाव इत्याशयः । दृश्यत एवेति वाच्यम्, "अव्ययादाप्सुप" इति सूत्रस्थाप्पहणस्य प्रत्याख्यानात् सहश. भावप्रकाशा धे तु भाये "सौ च"इति दी] तल्लोपयोः सुधी सुधिनी मुधिन इति, अन्त्यै दीर्घ "उपधाया" इतीत्वे रपरत्वे तल्लोपयोवोरिति दी मुक्कीः मुकीणों मुकीम् इति च स्यात् । पठन्ति च- सुधे सुधैवारिवधात्सुराणां मुकारणे लापवतश्च रामः। विशेषौ द्वै य इहादिकत्तु वैदेदधीती स हि कैयटीये ॥ इति । अरिवाएगा मुधेवामृतमिव सुधे सुन्छु प्रीतिजनकः रणे लाघवतः स्वल्पोपायेनार्थादरीणां मुकश्च मुष्ठ हिंसकश्च रामो दाशरथिविजयते इति पूर्वार्धार्थः । यदा, सुषु धीयतेऽस्मिन्निति मुधिः अधिकरणे कि: हेसुधे हेविष्णोल यत: भरिवधारसुराणां सुधे मुष्ठ प्रीतिजनकः सुकः सुषु शत्रुनाशको वा भवति । मा विमलपे समुच्चये वा, अतो वय भवन्तमाश्रित्य रणे लावत. अनायासेन च गच्छामो रामो मक्षयामो वार्थाच्छनित्यर्थः । इह पूर्वार्द्ध आदिकः रामादे विशेषणे कर्म हीतिनिश्चयेन स कथयेत् यः कैयटीये कैटसम्बन्धिमाष्यव्याख्यानग्रन्थेऽभीती । भावक्तान्ताद् "इष्टादिभ्यश्च" इति कर्तरि इनो "क्तस्येन्धिपय"इति कर्मणि सप्तम्यां तदध्ययनकर्ता नान्य इत्युत्तरार्धार्थः । यद्वा हि यतः तत्राधीती अतः स एव वदेदित्यर्थ-1 सहकैयटीय इति पाठे कैयटीये विद्यमाने एवार्थाद्भाष्येऽधीतीत्यर्थः । यदा कैयटोयेन सह सहिते भाष्ये इत्यर्य इति । तचिन्त्यम् । अत्र प्रत्ययग्रहणसामर्थ्यात्तथार्थलाभेऽप्यापा- तुक इत्यस्य कैयटरीत्या तोतोनात्यादिव्यावृत्त्या चारितार्थेन तत्र तथार्थग्रहे मानाभावात् "पूर्वसूत्रे आर्धधातु ग्रहणमनवकाशम् इति ‘क्लितिच"इतिसूत्रभाष्यविरोधाच । भावृत्त्यादिना तथार्थकल्पने तु न मानम् । किञ्च तथार्थकल्पने "यडनुक्क्यवलोपे” इतिवात्तिकस्य तदुदाहरणपरस्य 'जीरदानु-पति तत्सूत्रमा यस्य वाऽसगत्यापत्तेश्च । उक्तपद्य तु अन्यथाऽपि सुयोज्यम् । तथाहि, हेसुधे उक्तव्युत्पत्या हेविष्णो खमरिवधात्सुराणा सुधैव अमृतमिव सुकाः मतीति कातिप्रापणयोः, विच, सुकस्य अ सुकाः खमरिधारसुराणां सुधैव सुकाः विष्णो सुषुमुखप्रापकः अनो भवन्तमाश्रित्येत्यादि प्राग्वत् । हीति का. काम् । अपितु केवलमाष्याध्ययनवानपि वदेत् । उक्तरीत्या कैयटस्य चासङ्गतत्वान्न तथा रूपे इमे किंतूक्तरीत्या यथाकथचिन्निमिचत्वादेव लोलुवादिसिद्धिरतीति तात्पर्य मिरयाकलनीय सूक्ष्मद्गमि. । प्रायेणैत्यस्य कृत्यमाह-विभक्तीति । स्याश्चित् कस्यचित् किंचित रात्रौ सायमित्यादीनामि- स्यर्थः । विषु सारूप्येति । एतेन परममूल लिङ्गप्रययोगेऽपि सारूप्यप्रतिपादक न लिङ्गनयामावप्रति. पादकम् । तथासरयलिङ्गा यस्यैवौचित्यात् । अव्ययमकरणसमीपश्व युष्मदादीनां प्रतिपादनौचित्याच प्रथमयो." "स्वमोनंपुसकात्" इति सूत्रमाध्यवाटिकाभ्यां "न पट"इतिसूत्राच तेषां निहसता. बोधनाच्च । तथाच सारूप्यं लिङ्गबोधकप्रत्ययानुत्पत्या रूपाविशेषरूपम् । "मलिङ्गे युध्मदस्मदी"इति माप्यस्य पदान्तरसनिधान विना तन्मात्रातद्विशेषाप्रतीतिरित्यर्थ इति न विरोध. 1 मैनादृशमव्ययं तस्य लिङ्गामावात् । तदप्रतिपादकत्रायनुपनः तदभावप्रतिपादकमाध्यवात्र्तिकाधुपलाधेश्चेति सूचितम् । एतेन प्रमादप्रकाशउमयसमर्थिताव्ययेति प्रक्रियोक्तियुक्तव । "मव्ययादाप सुर." इत्यनेन "सदृश त्रिपु लिङ्गेपु"इत्यनेन चाव्ययस्यापि लिङ्गयोगबोधनात् । एव च तत्यागः परममूलकृतश्चिन्त्यः, वित्यादि. हेतुरपि चिन्त्य. । सरूपा इत्यस्योक्तार्थक्त्वेननिझामावाप्रतिपादकत्वादिति खण्डनकृदुकं "सरू इत्युत्तार्थम् । शम्दान्तरवाच्येऽर्थलिइविशेषयोगेऽपि युष्मदादिना शमशक्तिस्वामाव्यादनिहाय प्रति. 'पादनात । एतच्चान्ययानामप्यपनक्षणं, युक्तितोत्साद । एतेनात्र प्राचेत्यादिमूल प्रत्युक्तम् । अध्यया. दाप"इनिभूत्रेण सलिइयोधनाच"इति रत्नाक्रोकं चापास्तम् । आप्पदस्य प्रत्याख्यातार सत्यमि स्यादेनिहाभावपरत्वाय हेतोः सारूप्यामावाश्यकत्वमिति दिक् । आशय इति । भनेन वस्तुतस्रा. 1 - ·५१२ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- वाद्योपेक्षितम् । वस्तुतस्त्विति । अर्थप्राधान्यबोधकस्य बहुवचनस्याभावात् गौणत्वेऽपि त्रयादेशो न्याय्यः अस्ध्याद्यनड्वदिति भावः । अकारो वक्तव्य इति । तथा च बहुत्वाभावे औडुलोमिशब्द इकारान्तः । बहुत्वे तु अकारान्त उडुलोमशब्दोऽन्य एव । तस्य च इकारान्तेषु व्युत्पादन प्रासङ्गिकमिति भावः । तथा चौडुलोमिशब्दस्य इदन्तस्य बहुत्वे अदन्तत्वमिति शब्दरत्नम्। अर्थप्राधान्यवोधकस्येति । अर्थप्राधान्य एवं प्रवृत्तियोधकस्येत्यर्थः । बहुवचनल्येत्युप- लक्षणम् । तद्बोधकामावादित्यत्र तात्पर्यम् । गौणमुख्यन्यायस्तु पदकार्य एव न प्रातिप- दिककायें । किं चाप्रसिद्धत्वरूपस्य वा गौणलाक्षणिक्त्वस्य वा गौणत्वस्य तन्न ग्रहणम् । न चाय तथा । इतरविशेषणत्वेन उपसर्जनत्वं तु म गौणत्वम् । अत एव प्रियतिसेत्यादी तिस्रादयो भाष्यवृतोदाहृताः । गौणत्वेऽपीति । उपसर्जनत्वेऽपीत्यर्थः । भैरवी। मित्यादेरपि लिड्गसङ्घयाकारकाभावपरत्वस्य वक्ष्यमाणत्वाच । ननु बहुवचनस्यार्थप्राधान्य- बोधकत्वं प्राइ निरस्तम इति तेन विरोधोऽत आह-~बहुवचनस्येति । तद्वोधकाभावात्-तयो. धकस्य विहितविशेषणस्याभावात् । ननु गौणमुख्यन्यायेनैव तस्य गौणत्येऽप्रवृत्तिरित्यस्य लाभो भविष्यतीत्यत आह-गौणमुख्येति । इदश न्यायस्य प्राप्तिमभ्युपेत्य । वस्तुतस्तु सैक नेत्याह-किञ्चेति । वाशब्दः समुचये। तथा-गौणलाक्षणिकः । ताशस्यैव गौणत्वस्य परि- भापावटकत्वादेवोपसर्जनप्रतिपेधो वार्तिककृता कृतः । अत एव-ताशस्यैव गौणत्वस्य परि- भापाघटकत्वादेव । नन्वेवं सति गौणत्वेऽपीति मूलविरोधोऽत आह-उपसर्जनेति । भवप्रकाश - मप्यलिङ्गत्वमेवेतिमायेणेतिव्यर्थमेवेति सूचितम् । बहुववनस्यार्थप्राधान्यावोधकावादाह-अयति । "पस्य"इत्यत्रमूलोक्तरीत्येति भावः। एतेन तथा रत्नाकरदण्ड्याद्युक्तमपास्तम् । ननु बहुवचनस्य सदयोध- कावस्य प्रागुक्तरवेन विरोधोऽत माह-वद्विति । विहितविशेपणादेरिति भावः । एव बहुवचनपद भ्यर्थमेव, दाद-बोधकेति । प्रेरित्यस्य पञ्चम्यन्तरवे तथा स्याव, सदेव न, "निना प्रयाणाम्"पति निर्देशाद । भा एव न तान्त आदेशः किन्तु पछीति न सलमर्क, साइचय ससार्वत्रिक, सूत्रान्तरस्थत. दारयणे दृढतरमानाभावश्चेति भावः। नन्वेवमपि गौग्मुख्यन्यायेनान न स्यादत मार-गोणेति। रपटं चेदं सर्वमन्यत्र । इदं च न्यायप्राप्तिमम्युपेरस । वस्तुतस्लदेव नेस्याह-किन्चेति । मा रोपा. जनानां सर्वनामवं नेति वानिकोक्तिः । मन्यविशेषणतामानेणोपमर्जनश्वे तु तदसमतिः रपटेव । शुर- लक्षणानिरासाय गौणेति । वायदः सगुच्चये, "बा स्यादिकल्प पमयो." इति कोशात् । १. सदशलागिकाग्निमोमरक्ष्यो-३ त्राममाविस्यक छ नेवपाये। नधेति । नदीत्यर्थ.। भय तषेति । मन्यपाविशेषणत्वेनोपमनीभूतोऽपि विशो न निरुतोभयविषगौर हाय।। निव- संख्यारूपमुख्याधप्रतिपादकरयेवर विशेषणतादिति भावः । ननुपसर्जनस्यसमनियतमेव गौसम,मा. रतु पातमानिक, लापवाव, मत माइ-गत एपेति गोगवाई करावेरपर्यः । एतेन सम्म भिन्यामीतिविजानामि प्रकासोन्युत्रिपाता ।मत्रापि तपार्थापया मायासहरयारतः । यरम्य मोममिति भावःनिरुगोसामानासार-उपेति । लेन या प्रकारमपरदण्यापुरमरा- तम् । पातु मम्परानुरायनान्नमान्वेधनुस्रा तय निस्पषपचनान्तोऽयमियनुसायन पर- पराप एपेशिहा यानिमिटर सनि भरिम्पनिमाम् ।

·अजन्तपुालगप्रकरणम् । ५१३ न भ्रमितव्यम्। इति इदन्ताः। किदिति । तेन "आतो लोप इटि च" इत्यालोप इति भावः। ययीपप्या. दय इति । यत्तु प्राचोक्तम्-एवं देवयज्यतिलक्ष्म्यादय इति । तन्न, देवान यज. त इति विग्रहे "इन्" इत्यौणादिकसूत्रेण हस्वान्तस्यैव देवयजिशब्दस्योज्वल- दत्तादिभिः साधितत्वात् । “अद्मो द्विजान्देवयजीन्निहन्म" इति भट्टिप्रयोगस्य हस्वविपयकतयैव व्याख्यातत्वात । न च यजेर्दीर्घ ईप्रत्ययः प्रतिपदोक्तोऽस्ति । बहुलग्रहणात्कल्प्यत इति चेद् ? भवेदेवं, यद्यनन्यथासिद्धं कल्पकमुपलभ्येत । वेदेऽपि ह्रस्व एव प्रयुज्यते--"आयजिं त्वा मनवे जातवेदसे” इति । अतिल. क्ष्मीशब्दस्य तु नदीत्वाद् ह्रस्वे आडागमे नुटि आमि च कृते महदेव लक्षण्य- मिति न वातप्रमीसाम्यम् । एतच मूले एव स्पष्टीभविष्यति । कियन्तेति । एतच 'माङ् माने शब्दे च 'इति धातौ माधवग्रन्थे स्पष्टम् । बहुश्रेयसीति । "ईयसश्च" शब्दरतम् । न भ्रमितव्यमिति । एतदूधमनिवृत्त्यर्थमेवाग्रारूप व्युत्पादनमिति भावः । हस्वविषयकतयैवेति । जयमङ्गलायामिति शेषः । माङ् माने इति । "घुमा- स्था" इतोत्वविधायकसूत्रस्थम् 'अवकारादौ' इति पार्विक भाष्ये प्रत्याख्यातमिति ईत्वं भैरवी। मूले भन्य एवेति । इम्प्रत्ययान्ताकारप्रत्ययान्तयोभेदस्य स्पष्टत्वादिति भावः। भ्रमनि- वृत्त्यमिति । प्रत्ययविशेषोत्पत्यभिधानेन विशेषदर्शनस्य प्रतिपादनातादृशभ्रमनिवृत्त्यर्थ- मित्यर्थः। ननु माधातोः किपि ईत्यमवकारादा" इति वातिकादात्वं दुर्लभम् , छित्साहचर्यात्कि- दपि भूयमाण एव निमित्तत्वेन गृह्यतेऽत पुत्र शंस्था इत्यत्रेत्वन्नेति पेचित् । तन्न युक्तमि- त्याशयेनाह मूले-एतच्चेति । ईत्वमवकारादावितिवार्तिकविरोधम्परिहरति-घुमेनि । वस्तु- वस्तुस्विमवकारादौ” इति वार्तिकस्य पावान् इत्यादेर्चनिपा साधनेन तन्प्रत्याख्यानपर- भावप्रकाशा दुक्त. तदनवधानात इति खण्डनकर तरखण्डयति-एतदिति। अन्यथा रामहरिशम्दाघुपन्यासैनादिद- तान्यकृतद्धितान्तवदयमप्युपन्यरतप्राय इति विशिष्यास्योपन्यासोऽयुक्त एव स्यादिति तदर्थमेव खान बधानेनेति भावः । जयेति । एतेन बालकादौणादिक इप्रत्ययः, सेनेयह ना उज्वलदत्तेन तु दस्त उक्तः भट्टिप्रयोगरतु साधारण इति प्रवाशेचमपारतम् । यत्तु मापातो. विपि व दुलमम् भवपारा दाविरयुफो. प्रत्यय क्षणसूत्रस्य नियमार्थलाय, स्थानिवस्तस्यानल विधावितिनिषाद, हिसाइपयेग यूयमाणे एव रिति इस प्रवृत्तिरित्ययस्य माध्यादिसंमतसाच । मन एव संस्थारा नेवमित्यरुचिसूच- नाय मार-पतयेत्यादि । 'म माने' इत्यतः किपि न दोष इति घनयितुं धातुविशेषोसिरिति मा. सरला प्रत्याखातमिति । 'वा वसापावानः पिरतु' 'घृतं पृतावानः निः' इत्यादिपु पादान:' दायादीनां पनिपा सिदिमाधिरय प्रत्यास्यामिति तच 'बावनी.' दस्यससि विरिति भावः। - ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- इति न कप् । नाप्युपसर्जनहरवः, 'ईयसो बहुव्रीहेर्न' इति निषेधात् । " शब्दरतम्। मुलभम् । शस्थाशब्दे तु भाप्यप्रयोगादेवत्वाभावः । ततो विवेत्यन्ये । म च तेने त्वेऽपि तस्यासिद्धत्वात्कथं यणिति वाच्यम् । को ईत्वं, विभक्तौ यणादेश इति व्यानयत्वादिति बोध्यम् । न कविति । समासान्तविधौ लिङ्गविशिष्टपरिभाषाभावस्य "डया प्रातिपदि. कात्" इति सूने भाष्ये उक्तावप्यस्य तन्निपेधकत्वेनान प्रवृत्तिरस्त्येव । "गोस्त्रियो भैरवी। भाप्यस्य च फलैन्याय पादिधातुभ्यः विपोऽनभिधानमेव युक्तमित्याह--नत इति । पादिम्य इत्यर्थः। ननु "असिद्धववाभात्" इति यणादेशे कर्तव्ये ईत्वस्यासिद्धत्व प्राप्नोतीत्यतः आह-नचेति । न्याश्रयत्वादिति । ननूभयोरप्यङ्गसम्बन्धित्यमिति कधं घ्याध्यत्वमिति चेन, प्रत्यासत्त्यैकनिमित्तानसन्मासम्बन्धित्वमेवोभयोस्तन व्याश्रयत्वाभावः, इह तु न तथेत्या- शयात् । अत एव विगणय्येत्यादावयादेशे कर्तव्येऽतो लोपो नासिद्ध इति भाप्य सङ्गच्छते। मनु समासान्तविधौ लिङ्गविशिष्टपरिभाषाया अप्रवृत्त्या 'बहुधेयसी'इत्यत्र ईयसन्तोत्तरपद- कत्वाभानेन कथं तेन न कवित्युक्तमत आह-समासान्तेति । अस्य-"ईयस इत्यस्य । तन्नि- भावप्रकाश। न्यारतरखण्डयति-घुमेति । सुलभमिति । वार्णादागन्यायेनाएकनोपारमागिति शेष. । एवं च मान्यो- दोपत्रयानवकाशः। मन एवाद-प्रयोगादिति । इद च हरदचादिरीत्या । उक्तवचनपाठे 'पावा' इत्यादि न स्यात् । तस्मानाध्यप्रयोग समिति "रय: क घ"इत्यत्र तेनोक्तः । एवं च मी इस मागे- ऽपि रूपं निर्वाधमिति सिद्धान्तप्तमतिकोधकमैव मूल न सूचरुमिति भावः । पस्तुत उक्तवातिकरय पावान स्यादेवं निपा सिद्धिरिति सरप्रस्याख्यानमा यस्य च फलैक्याय दयादितः फिपोऽनभिधानमा- पदयामित्याशयेनाह-तत इति । स्थाधातोरित्यर्थः । एवेन चात् कि विति "स्थः क च"स्यप्रत्यकौमु. दीचिन्त्येति धनितम् । एवं च न मास्तपमिरयरुचिसूचकमेव मूलमिति माधास्वभिप्राय परममूलमि- तिमाः । ननु पूर्वमतेऽपि "एरने काच" इयि या दुर्लमः तत्रेयस्यामीयासिदत्यादिति मान्यारतखण्ड- यति सिंहावलोपनन्यायेन नचेति । असिद्धत्वात्-भाभीयासिमवाय। ध्यायत्यादिति। माएर "विगणस्य' इत्यादी "मनो लोपो नासिदो भयादेशे" इति मार्च सारते । सेन विस्तवातेति परलमुरय ईप्रत्ययान्तवासमीशदादाचाशीयबन्ताधरि वितरप तस्यर्थ., तन याचिकेन निपेयाकपमीरव मिति नाराएपमिति रशाररतबिन्दापुक्कमपारतम् । उपरीया माग मापा नियाद तावत्पर्यन्तगमने योगाभावात् । विधाविति । समासान्तसम्बन्धि विधावियर्थ. | "समासान्तेपुष" इति माभ्यस्य सम्परविरपर्यः । वं यात्रापि तदमस्या यम. गोरपामावास निषेप इति मारः। समासान्तसमकविधाविति तदर्थः । उसमाभ्यस्य पुरि. धीयमानविय । पाए TAE, मराना, मराजयुशन भगवनेत्यायन समाभ- स्थति पस" यस्रयः । परमऽपि न समश्यानि निभा पति भूमा शुचिता प्रत्ययमा परिमायापसलमान बर्म रिमातिपदिकादानुपाप सामन्या- * সাকিবীমার ঘাম পায়ের বিয়ে साममिपमन्यव किरिनिगमग उरोलमायरोपन्समावेनापि योगमायो माया 1 पा.

·भैरवी। । 1 अजन्तपुलिङ्गप्रकरणम्। "यूस्त्राण्योग। ईदूदन्ताविति। इह वर्णयोरेव संज्ञेत्यपि पक्षोऽस्ति "आ- च्छीनद्योः' इति सूत्रस्वरसात् । तयोस्त्याख्यत्वं तु यादिपु स्वतः कचित्स्रीवा. चकवर्णसमुदायघटकरवेन प्रवेशात् । शक्तिपर्याप्त्यधिकरणत्वस्याविवक्षितत्वात्। शब्दरत्नम् । इति सूत्रे बहुश्रेयसीति भाप्योदाहरणाद् 'अनन्तरस्य' इति न्यायं बाधित्वा "नवृतश्च" इत्यस्याप्ययं निषेध इति भावः । यादिविति । बहुवचनं प्रयोगभेदाभिप्रायेण । शक्तीति । स्त्रीत्वनिरूपितशक्ती- त्यर्थः । तेन लक्ष्म्यादिशब्दसङ्ग्रहः । तदन्तसंज्ञापक्षे तु 'शीनद्योः" इत्यादौ नदीशब्द- पेपरवेन-समासान्तनिषेधकत्वेन । एवञ्च समासान्तकर्मकविधितात्पर्यकत्व एव भाष्यस्य प्रवृत्तिरिति तात्पर्यम् । "ईयसचइत्यत्र पहुव्रीहिपदानुवृत्त्या ईयसन्तोत्तरपदकस्य लाभे लिङ्गविशिष्टपरिभाषया ईयस्ग्रहणेनेयसीशब्दस्यापि ग्रहणेन निषेधस्य प्रातिः । यस इत्यस्योभयनिषेधकत्वे साधकमाह-गोस्त्रियोरितीति । यूस्त्र्याख्यायित्यनेन ईदूदन्तयोर्नदीसज्ञा भवतीत्याशयेन सूत्रम्परममूले व्याख्यातम्- ईदूदन्ताविति । वर्णयोरेव सञ्ज्ञेति पक्षाभिप्रायेणाह मूले-इह वर्णयोरेवेति । तयो:-दूतोः। सन्याख्यपदस्य खियमाचक्षाते स्त्र्याख्यो, त्योः स्त्रीत्वद्योतकत्वमोऽपि सिद्धान्तिसम्मते द्योतनया स्त्र्याख्यत्व बोध्यम् । स्वत इति । "स्त्रियाम्"इत्यधिकृत्य विधानात् । क्वचित्- श्रीभ्रूशब्दादौ । शक्तीति । स्त्रीत्वनिरूपिता या शक्तिस्तत्पर्याप्त्यधिकरणत्वस्येत्यर्थः । तेन-- पर्याप्त्यधिकरणत्वानिवेशेन । नच होवादेर्योतकत्वमते तत्र शक्तिर्नास्त्येति शक्तीत्यसङ्गतं. मिति वाच्यम् ? बोधजनकत्वस्यैव शक्तिरूपतया लक्षणाव्यञ्जनयोरप्यत्रैवान्तर्भावात् । तदन्तसम्शापक्षे- ईदूदन्तयोर्नदीसन्तापक्षे। नचायम्पक्षो निर्मूल इति शङ्कयम् ? उत्तरसूनेs- भगिन्यायेन हेतुमाह-गोस्त्रियोरिति । नवृतश्चेति । न च बहुमीनियन्तत्वाभावात्तदप्राप्तिरेवेति वा- ध्यम्--"प्रत्ययग्रहणे" इत्यस्याः प्रत्ययमातग्रहणे प्रवृत्त्या "उगितश्च" इत्यत्रेवावाप्रवृत्त्याक्षते: बहवो दण्डिनो यस्यामित्यायके 'बहुदण्डिनी' इत्यादौ कापत्चिवारणाय नघन्तप्रकृतिकमुदन्तोत्तरपदकत्यस्य सिद्धान्तिटस्वाच्च । न च तन नद्यन्तस्य बहुव्रीहित्वम् लिंगविशिष्टपरिभाषया सत्त्वात् । स्पष्ट घेई. हुनीरूपसः' इत्यत्र भाष्ये । एवं चोक्नभाष्योदाहरणाचस्यापि निषेध मावश्यकः । अन्यथा नित्य कापत्तिदुरिवेति भावः । "न संज्ञेयसो:"ायेव वाच्ये योगविभागसामात्तस्यापि निषेध इत्यपि बोध्यम् । वीवादिष्विति ब्यादाविति वा वाच्ये ख्यादिष्वित्युक्ती मदुक्तप्रकारेणैव बहुखोपपत्तिनं मूलो- प्रकारेणेति सूचयितुमाह-यद्विति । एतेन तथा रत्नाकरदण्ड्यायुमास्तम् । शक्तीत्यस्य साका. इत्वादाह-बीत्येति । स्त्रीवावच्छिन्ननिष्ठवाच्यतानिरूपितवाचकतापरपर्यायादिशक्तीत्यर्थः । तेन- क्वचिदित्यादिमूलोक्वार्थेन । नन्वयुक्तमेतत्, ज्यादावपि पोतक्तापक्षस्य सिद्धान्तिरवेनान्त्यरीत्येव तत्त्वात्पूर्वापरविरोधाच । न च तवारत रस्यास्यादित्यस्य लक्षणापत्तेः । एवेन "तन्तपक्षेऽपि पर्णस्य संज्ञा लियामित्यधिकारे भीवादेविधानाद् व्यपदेशिवभावेनेकारान्तत्वाच्च । एतेन 'वर्णयोरे- वेत्येवकारोभ्यर्थः' इति मान्तोक्तमपास्तम् । न च मुख्यकारान्तवमादाय लियां लोके प्रयोगाचद- नस्यापि स्यादिति वाच्यम् । भनन्यथासिदफनामाव.तदप्रवृ। भरमार्क तु "माच्छोनयोः, इति सूत्रोधितमसाधारण फलमस्ति। भपिस्तु सदनपसरहितवर्गसंसापशमनुचायकः" इति मान्योक्तिः प्राचामनुरोधेनेति ध्वनिनन् । समहापावेन व्यपदेशिवदावाप्रपश्चात भाइ-तदन्तेति । परममूलोको इत्यर्थः । न चार्य निर्मूल: उत्तरसूत्रे स्त्रिया इति वाच्येऽस्योतिप्रथमान्तनिर्देशस्यैव मूलवाद। लक्षणा चरमममत्रापि; वार-शीनचोरिति । किशाइत्यात्तदन्तविधी नघन्तादिश्यादिन्यवहारे किंवाकन । भावप्रकाश ·सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- भैरवी। तेन नद्यन्तादित्यादिव्यवहारो न विरुध्यते । एवं घिसंज्ञायामपि इउवण तदन्तं वा घिसंज्ञि इति पक्षद्वयं बोध्यम् । वर्णसंज्ञापक्षे 'असखि' इत्यस्य ससिभिन्न- स्यावयव इत्यर्थो न तु सखिशब्दावयवं वर्जयित्वेति । तेन 'अतिसखिना'इत्या. 'दि निर्बाधमित्यवधेयम् । पूर्वमिति । वृत्तेः प्रागित्यर्थः । वक्तव्यमिति । संज्ञाया यथोद्देशप्रवृत्तौ न्यायसिद्धमिदं, कार्यकालत्वे तु वाचनिकम् । शब्दरतम् । स्य तत्वया लक्षणा । नयन्तादित्याचप्यतिलम्याद्यर्थमावश्यक. लक्ष्मीशब्दे व्यपदेशि. वज्ञान तत्त्वं बोध्यम् । इउवाविति । अत एव 'घ्यन्तादजा पदन्त विप्रतिषेधेन' इति. सङ्गच्छते । न त्वित्यादि। हरदत्तानुरोधेन । न्यायसिद्धमिति । अन्तरङ्गत्वा- त्पूर्व प्रवृत्तनयन्ततयैव समुदाये तत्संज्ञत्वात्कायसिद्धिरिति भावः । वाचनिकमिति । स्त्रीत्वविशिष्टार्थमानगोधकप्यैव सत्यभिमानेनेदम् । जहत्स्वार्थावृत्तित्वाभिमानेन वा । भाष्यता त्वजहत्स्वार्थायामश्यवल्य नित्यत्रीत्वविशिष्टार्थबोधजनकत्वेन तस्य संज्ञायां 'कुमार्य प्रालगाया 'खरकुटयै प्रालगाय' इत्यादौ फिलुब्बिपये आनुपूक्येन भेदाग्रहा. समासे नयन्तत्वात्कार्यसिदिमाश्रित्य प्रत्याख्यातमिदम्-'अवयवत्रीविषयत्वात्सि- स्त्रीतिसामानाधिकरण्येन निर्देशस्यव मूलत्वात् । नन्वस्मिन्पक्षे "हस्वनद्याप” इति सूत्रव्या- ख्यानावसरे यदुतनद्यन्तादिति तद्विरोध इत्यत आह–नयन्तेति । तस्वम्-नयन्तत्वम् ।। इउवर्णयोर्घिसन्शायां सम्मतिमाह-भत एवेति । वर्णयोर्षिसञ्ज्ञास्वीकारादेव । इदम्-नत्वि. त्यादिकथनम् । एतयाख्यानबीजम्प्राक् प्रतिपादितम् । पूर्व प्रवृत्तेति । अर्थान्तरसक्रमा. हमा प्रवृत्तेत्यर्थः । इत्यभिमानेनेति । अस्य तु समुदायघटकतया पुम्बोधकताऽयोति म तन्मा- नबोधकत्वमित्याशयः । जहदिति-पदद्वयेपीऽत्यादिः । अभिमानोक्तिबीजम्प्रकटयति-भाग्य- कृतेति । यत्र रूदिविरोधिनी तत्रैव जहत्स्वाति तेपाम्भावः । अवयवस्य-कुमारीशेयसीशब्द- यो। कुमायें इति । अत्र कुमारीमिच्छन्कुमारीवाऽऽचरन्याह्मण. कुमारी क्यजन्तादाचारकि- बन्ताद्वा कर्तरि किप् । खरकुटय इति । खरकुटोवेत्पथें इवाथे "संज्ञायाम् इति कनो "लुम्मनु- इति लुप् । अत्र शास्त्रीयोपसर्जनत्वाभावान्न "गोखियो." इति हस्वत्वम् । पञ्चम्यन्त- यस्य कार्यसिद्धावन्वयः । समामे-बहुश्रेयसीत्यादिसमासे । यथा प्रत्याख्यातं तम्प्रकारमाह- अवयवेति । एतस्य व्याख्याऽवयवोऽत्र स्त्रीविषयस्तदाश्रया नदीसंज्ञा भविष्यतीति भगवता तत्र फनाभाव निराचष्टे-नयन्तादिति । यत्तु नयन्तादित्यादिमूलस्य नयन्तादियुवा दत्तानि कुमारीणामित्याधुदाहरणानि न विरुध्यन्ते प्रत्यर्थ इति मान्यास्तदपि नेत्याह- लक्ष्मीति । तत्त्वम् - नधन्तावम् । वर्षसशापक्षे बीजध्वननेन युक्तत्वमा ध्वनयति-अत एवेति । इदमिति । प्रतिपादित- मपस्तात् । पूर्वेति । मर्यान्तरसंक्रमात्माग्विद्यमानं नित्यस्त्रीत्वमादाय प्रवृत्तस्य।। अकृतेति तु भनि. त्या नास्त्येवेति भावः । जहदिति । पददये इति भावः। एव चार्थवत्ताभावेन घ्याख्यत्वस्य सुतराम भावात्सूयाप्राप्ताविदमिति भावः । उभयन भभिमानपदचितामरुचिमाह-भाष्येति । अवयव- स्येति । कुमारी श्रेयसीशदादेरित्यर्थरतस्य तदा नियस्मीवाचरत्वेन वृत्तावपि विशेषणतयेति शेपः । सुमाय इत्यादि । कुमारीमिच्छन् वाऽचरनित्यर्थे क्यवि भाचारविवपि वा कर्तरि क्विम् । सरकुटीवैति स्वा "सायाम्" इति कनो "लुम्मनुष्ये" इति सु । "पोस्त्रियो." इति तु न ! पारिमाविवस्ववो. पमनस्यता ग्रहणात् । समासे-पहुयस त्यादिसमासे वित्यर्थः । पन्नम्यन्तयं कार्य सिद्धाव. मेति । इदम्-प्रथमेतिरातिम् । तदेवाह-अवयोति। एपश्चोभयथाऽपि वाति मास्तु । भी एक भावप्रकाश।

·भजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ५१७ "अचि नु" ॥ इह य्वोरिति धातोरेव विशेषणं न तु नुभ्रुवोरव्यभिचा. राद् इत्याह-इवर्णोधान्तधातोरिति । अनुप्रभृतीनामिवर्णोवणयोरिति व्या- ख्याने तु इयदुयद्योडि त्वं व्यर्थ वैयधिकरण्यं च दोपः। क्षिपति अद्युतत् दिदि. शब्दरतम् । खम्। इति । तन्मानयोधमत्वनिशे न मानम् । यौगिफेपूत्तरपदे जहत्स्वार्थत्वाभावश्चे. ति तदाशयः । अवयवादनान वृत्तिप्रकृतिभूतरादग्रहणम् । अत एव क्यजायन्ते न दोपः । तापीच्चादिविशेषगतया कुमारीशदादेनित्यस्त्रीलिङ्गार्योधकत्वात् । इनुप्रभृतीनामिति । तदन्ताङ्गानामित्यर्थः । दोष इति । सामानाधिकरण्ये वि- शेपगविशेष्यभावमानम् । वैयधिकाण्ये तु भेदसम्बन्धः सचेति गौरवं दोप इत्यर्थः । भैरवी। । - कृता । अग्र भविष्यतीति कयनेन कार्यकालेऽपि सा भविष्यतीति ध्वनितम् । यदि यथोद्देश- पक्ष एवाभिमतः स्यात्तदाऽवयवोऽ नदीसंशोस्तीत्येव वदेत् । एवं व्याख्यानेनोत्तरपदे ज. हत्स्वार्थत्वाभाव. स्पष्ट एव । नन्ववयवत्वस्य समुदायसापेक्षत्वेन समासावयवसमहेऽपि कुमाय इत्यादेः कथं समहो ऽत आह-अवयवशुदेनेति । शग्दग्रहणमिति । शब्दसामान्यस्य ग्रहणमित्यर्थ । क्यजायन्ते-प्रागुक्त कुमार्य इत्यादौ । इच्छादीति। मादिपदेनाचारपरिग्रहः । एतेन कुमाय खरकुट्य ब्राह्मणायेत्यादावरयवम्य नित्यस्त्रीलिङ्गस्यानुपलम्मान्न सूत्रेण नदी. संज्ञाप्राति', कार्यकारपक्ष इति यथोद्देशपक्षाभिप्रायक एवायं ग्रन्थ इत्यपास्तम् । तदन्ताहानामिति । एतेन प्रक्रान्तस्याङ्गस्येत्यस्य विशेष्यता सूचिता । तेन सुभ्रवावित्या. दिसिद्धिः। मूले वेयधिररण्यन्दोष इत्येवाभिहिवन्नत्वन साधकमभिहितमिति निर्माजाभि- धानमयुक्तमित्याराकावारणायाह-सामानेति । मात्रमिति । एतेन विग्रेप्यविशेषगमावनियाम- कसम्बन्धान्तरस्य व्यवच्छेदः कृतः । भेदसम्बन्ध --विशेषणविशेष्यभावनियामकः कश्चन सम्बन्धः। सच-विशेषणविशेप्यभावश्च। एवंचावयवावयविभावाचनपेक्षत्वेन सामानाधिकरण्ये- नार्थबोधकसामप्रयास्तसंसर्गप्रशारत्वघटिततात्पर्यज्ञानानपेक्षत्वेन भिन्नविषयकप्रत्यक्षप्रति- बन्धकतायां लाघवमिति ध्वनितम् । ननु तात्पर्यज्ञानस्य नानार्थस्थल एवापेक्षा नतु सर्वत्र. भावप्रकाश। अवयवोन स्त्रीविषयस्तदाश्रया नदीसा मविष्यतीति व्याख्यात भगवता । कार्यवेलायामपि भवि. ध्यतीति तदर्थः । एतेन यथोद्देशेन इदमिति कैयटरीतिश्चिन्त्या। तथा सति नदीसंशाऽस्तीति वदेव इति भावः । तन्मात्रेति। इदमुपलक्षण प्राधान्येन तद्बोधकत्वनिवेशामावस्यापि । उत्तरपदेति । मत एव तत्र पक्षे राजपुरुषमानयेयुक्ते पुरुषमात्रस्यानयन प्राप्नोतीनि समर्थसूत्रभाष्य सङ्गच्छते। नन्वेव. मपि क्विवन्तकुमारीशम्दे कार्यकालपक्षे नदीकार्यप्रवृत्तिसमये नित्यस्त्रीलिङ्गरूपाययवस्य पृथक्तयाऽनुपन- भ्यमानान सूनेग नदीसंशा दुर्लभेनि वाचनिकत्वमेव युक्तमिति मान्यास्तत्रण्डयति--अवेति । शब्देति । शब्दमात्रेत्यर्थः । तेनावयवत्वव्यवच्छेदः । क्यजाद्यन्ते-प्रागुक्ते कुमाय इत्यादौ । इच्छा- दीति । आदिना आचारादिपरिग्रहः । सुभ्रुवावित्यादिसिध्यर्थत्वादशाधिकारस्थस्वाच्चाह-तदन्ताङ्गेति । एतेन तथा रत्नाकरायुक्तम. पारतम्। ननु न वैयधिकरण्यस्य दोषत्वे, दूषकतादीजाभावात् समानाधिकरण्यतोऽत्र गौरवाभावात् , तत्वेन दुष्टत्वे उच्छेदापत्तेश्च । सम्भवतीतिन्यायसंचारामिप्रायक्वे तु दोषपदमधिकमत आइ-सामा. नेति । विशेषणविशेष्येति । मात्रपदेनाभेदव्यवच्छेदः, तस्य सम्बन्धत्वादिति भावः । भेदेति । अव. यवावयविमाव इत्यर्थः । सचेति । विशेष्यविशेषणमावसम्वन्धश्चेत्यर्थः । इति गौरवमिति । इत्यो- मुमयक्ल्पनया गौरव ततोऽत्र पक्षे दोष इत्यर्थः । एवञ्च न तसेन दोषत्वम्, न वा तन्न्यायसवारोऽ 1 - ·भैरवी। ५१८ सटीकटिपणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- वतुः ऊयतुः इत्यादौ चातिव्याप्तिः । तद्वारणाय इवोवर्णयोरच्परत्वेन विशेषणे तु क्लिष्टतेति भावः । आन्तरतम्यादिति । स्थानत इति भावः । 'एरनेकाच॥ 1 "अचि नुधातु" इति सूत्रे द्वन्द्वनिर्देशेऽपि धातुरेवेह संब. ध्यते नतु नुध्रुवौ, तपोरिवर्णासम्भवात् । धातुग्रहणं चाहत्या उभयोर्विशेष- णं संयोगस्य चाङ्गस्य चेति व्याचष्टे-धात्ववयवसंयोगेत्यादि । तत्र धातुना संयोगस्य विशेषणादिह यण-उन्न्यौ, उन्न्यः । अङ्गविशेषणन्तु 'हरिम् , हरी, हरीन्' इत्यादिसिद्धये । । यदि हि धातुनाऽङ्गं न विशेष्येत तर्हि इहापि 'पद्धचं, शब्दरतम् । दिदिवतुरिति । अन्न यणापतिस्तत्रापि तद्रीत्या चैयधिकरण्यात् । यदि यविधौ सा. मानाधिकरण्यमेव तदेयह एवापत्तिः । न चैपु लोपेन निर्वाहः । प्रत्ययनिर्मित्यहादेरसि- सत्वात् । अनित्यत्वाचदभाषेऽप्याह-ऊयतुरिति । क्लिष्टतेति । अजादिप्रत्ययस्या- शांशे उत्थिताकासत्वादिति भावः । उभयोर्विशेषणमिति । व्याख्यानालक्ष्यानुरोधाच्चैकदेशान्वयेऽपि सौत्रत्वाद् वृ- त्तिरिति भावः । उन्न्याविति । अत एव स्वेरपूर्वा पदपूर्वा चोपधा यस्येवर्णस्य तस्य यणित्यर्थ 'स्वरपदपूर्वोपधल्या इति वात्तिक सङ्गच्छते । उक्तीपायेन प्रत्याख्यातमित्य- त्यतस्तथाऽन्वये दोषमप्याह-क्षिपतीत्यादिना । अत्र यणापत्तिरिति । एतेन पूर्वलक्ष्ययोरिय- डापत्तिर्ध्वनिता । ननु यण्विधाविवर्णान्तस्याङ्गस्येत्येव व्याख्यास्तीत्यत आह-तत्रापीति । "सम्भवति सामानाधिकरण्ये” इति न्यायानुसारेणाह-यदीति । लोपेन निर्वाह इति । जाते- ऽपीयादेशे "लोपो व्योर्वलि" इति लोपेन निर्वाह इत्यर्थः । प्रसिद्धत्वादिति । यहिभूतनिमि- तापेक्षत्वेनेयडादेशस्य लोपापेक्षया बहिरङ्गत्यमित्यसिद्धपरिभाषयाऽसिद्धत्वादित्यर्थः । तदभावेऽपीति । तस्याः परिभाषायाः प्रवृत्त्यभावेऽपीत्यर्थः । यतुरितीति । अन्न वलपरत्वस्या- भावेन लोपसम्भावनापि नास्तीति भावः । क्लेशमुपपादयति-अजादीति । तथाच क्लसाका. हक्षा विहायाक्लुप्तकल्पनायाम्मनोव्यापारगौरवं स्पष्टमेवेति भावः । व्याख्यानादिति । "स्वरसदपूच"इति वक्ष्यमाणातिकानुसारिख्याख्यानादित्यर्थः । पृत्ति- "रिति । असंयोगपूर्वस्येत्यत्र वृत्तिरित्यर्थः । अत एव-उक्तव्याख्यानेन उन्न्यावित्यादी यणा- देशस्येष्टत्वादेव। निन्यतुरित्यस्य सिद्धये-स्वरपूर्वेति । पदपूर्वेति। तथाचान्न्यावित्यादिसिद्धिः। उत्तोपायेन-धातुना संयोगविशेषणेन । तथा वृत्यादौ भाष्यकारोक्तिरपि प्रमाणमिति भावः । भावप्रकाशा भिमत इति भावः । अत्रेति । एतेनेतः पूर्वलक्ष्ययोरियाधापत्तिर्ध्वनिता (न्वादीनामस्य च स्थान- पष्टय निर्देशाद संयोगपूर्वस्वाच्चेति भावः । नन्वयुक्तमेतत् , इयडापत्तरेवानापि सत्वात् । वर्णा- न्ताङ्गस्योयेवादितभाह-तनापीति । करण्यात्-तदापत्तः । एकोनसहस्राधिकरणन्यायेनाइ-- यदीति । करण्यमेवेति । सम्भवतीतिन्यायादित इति भावः । एष-दिदिवतुरितिव्यतिरिक्तेषु तत्स. दित वेत्यर्थः । लोपेन-"लोपो व्योः" इत्यनेन । असिद्धत्वात् । बहिरङ्ग परिभाषया । वदमायेs- वि-परिभाषाप्रवृत्त्यमावेऽपीत्यर्थः । अयनुरितीति । भवत्परत्वादिति भावः । कास्वादिति । तथा च वलसाकाक्षा विहा दक्षान्वययोः कल्पने कलेश स्फुट इति भावः। संयोगविशेषणत्वेनार-च्या यानादिति। "पदार्थः पदान"इति न्यायानगीकार इसी भावः । घृत्तिरिति । भसंयोगपूर्वस्योत्पति भाषः । नमून्यावित्यादी यगमा इष्टापत्या संयोगविशेषणत्वम- फलमतमार--अत एवेति । तदोत्या सत्र यग एखादेवेरयः। निन्यतुल्ल्यावियादिलाये । उक्तो- । - ·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ५१8 प्रद्धयः' इत्यादाविव पूर्वरूपं पूर्वसवर्णदीर्घ च वाधित्वा यण स्यात् । धात्ववयः वसंयोगपूर्वको न भवति य इवर्णस्तदन्तत्वादङ्गस्य । वृश्चिकशब्दस्येति। भाष्य कृता हि बुद्धिपरिकल्पितमपायमाश्रित्य "भीत्रार्थानाम्" इति सूत्रं प्रत्याख्यातम, शब्दरतम् । न्यत् । तदन्तत्वादिति । न च धात्ववयवसयोगपूर्वत्वस्य धात्ववयकार एव सम्भवेन संयोगवद्विप्रयोगस्यापि विशेपावगतिहेतुत्वेन तद्भिन्नस्यापि धात्ववयवस्यैव ग्रहणान्न दोप इति वाच्यम् । तन्त्रीरित्यादौ धात्ववयवर्सयोगपूर्वस्याधात्यवयवस्यापि सम्भवात् । "प. रिमाणाख्यायाम्" इति सूने भाष्ये 'अजपावपि संज्ञायामेव यथाजातीयक उत्सर्गस्तजा. तीयकैनापवादेनापि भवितव्यम्। इत्युक्तं तन्मूखकेन 'उत्सर्गसमानदेशा अपवादाःइति न्यायेन तु न निर्वाहः । अङ्गां तदसम्बन्धे हरिमित्यादावपि तत्प्राप्त्या तेन ननाप्रा- प्त्यभाषेन तदपवादत्वस्यैवाभावात् । यद्यपि प्रत्यासत्या "को गुणवृद्धी' इति निर्देशोप- भैरवी। भावप्रकाशा नचोन्नीशम्दादिभ्यः क्यजन्तेभ्यः विपि द्विवचने वार्तिकारम्भपने यण प्राप्नोति, प्रत्याख्या- नरीत्या तु नेति फलभेदस्य स्पष्टतया कथम्प्रत्याख्यानमिति वाच्यम् ? प्रत्याख्यानपरभाष्य- प्रामाण्येन तेभ्यः क्यजन्तेभ्यः क्विवादेरनभिधानमित्याशयात् । खण्डनकारोक्तिमनूद्य खण्ड- यति-नचेत्यादिना । न दोष इति । हरिमित्यादौ न दोष इत्यर्थः । भवदुक्तः संयोग एवात्र नास्तीत्याशयेनाह-नबीरिस्यादाविति । तदुक्तम्प्रकारान्तरमपि दूपयति-परिमाणेति । सूत्रे भाष्य इति । तत्र हि सर्वेभ्य इत्यत्र सर्वग्रहणस्यैकस्तण्डुलनिश्चायः, द्वौ शूर्पनिष्पावावि. त्यत्र घन्सिद्धिः प्रयोजनमित्यभिधाय "अकर्तरि च कारके” इत्यनेन सिद्धौ तन्न कार्यम्, न सिद्धयति । संज्ञायामिति हि तत्रास्ति, नचैपा सन्क्षा । तत्प्रत्याख्यायते। अथापि क्रियते, तथापि न दोपः । अजपावपि सज्ञायामेवेत्याद्युक्तम् । यद्यप्ययं न्यायः श्नमादौ व्यभिचरित. स्तथाप्यत्र त्यागे न प्रमाणमत आह- महारा इयोदि । तत्प्राप्त्या-यणादेशस्य प्राप्त्या। तेन- "एरनेकाचः" इत्य । प्रकारान्तरेण दोपाभावशङ्कानिरस्यति-यद्यपीत्यादिना । निर्देशोपति । पायेन-धातुना संयोगविशेषणेन । उन्नीशम्दादिभ्यः क्यजन्तेभ्यः कर्तृ किप तु नानमिधानाद । तेन न फलभेदः । केचित्तु भाष्यानुरोधेन वात्तिके पदशम्देन धात्ववयक्त्वानधिकरणं पदमेवेति नाभिधा- नेऽपि फलभेद उभयमतेऽपि यणभावादित्याहुः । खण्डनकारायुक्त दोषमुद्धरति--नवेति । पूर्वत्वस्य- पूर्वकत्वस्य । एवमग्रेऽपि । संयोगवदित्यादि । प्रतिपादितमिदमयस्तात् । न दोप इति । हरी इत्या. दाविति भावः । सम्भवादिति । एव च सयोगाभावे विप्रयोगाभावः सुतरामिति भावः । तदुक्तं दोषा- न्तरमुद्धरति--परीति । अजपोरपि विषये एकस्तण्डुलनिश्चायः द्वौ शूर्पनिमावाविरयत्र घसिद्धये सर्व. ग्रहण कार्य, न कार्य, परिमाणेत्येव सिद्धवाद । नचैक: पाक इत्याद्यर्थं वचनं, पूणाकर्तरिचत्यनेन तत्र सिद्धः। न सिध्यति, संशयामिति हि पूर्वयोगे । नचैषा संशा, तत्प्रत्याख्यायते । प्रथापि क्रियते, तथापि नदोष इत्युपक्रम्याजेत्यादि तत्रोक्तम् । तन्मूलकेनेति । उपलक्षणम्-मसिद्धवत्सूत्रमाष्यसमतत्वस्य युधमाकायादेशविधानरूपशापसिद्धत्वस्य प्रत्ययोत्तरेति सूरस्थमपर्यन्तानुवृत्तिापकतापरमाष्यमानक- त्वस्य च। भस्य फलं तु 'एघि इति बोध्यम् । तुना ऽरुचिः सूचिता-तरसत्वे मानाभावः फलाभाव- श्चेति । यत्तु तस्य इनमादौ व्यभिचारानात्र प्राप्तिरिति । तन्न, तत्र मित्त्वादिना तत्सेप्यत्र तत्यागे मा. नामावाद। आभार-अङ्गांशे इति । तदसम्बन्धे-धातुपदासम्बन्धे । तत्प्राप्त्या-"एरनेकाच." इत्यस्य प्राफ्या। निर्देशोपैति । तत्प्रमाणिकयेत्यर्थः। भन्यथा 'गुणवृद्धी इत्यत्रापि यगापत्तिरिति भावः । यत्तु रानाकरमन्दादयः-अनेकाचोऽसयोगादित्येव कार्य, यवोरित्यनुवर्तते । "मोमुपि" इति. ।

·५२० सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- ततश्च सम्बन्धमात्रविवक्षायां पठेयवेति भावः। सूत्रमतेऽप्याह-वृश्चिकसम्ब. धिनीति। गल्लोपयलोपाविति । न च परत्वात् "वेरपृक्तय" इति स्यादिति वाच्य. शब्दरत्नम् । एब्धया धात्ववयवसयोगपूर्वमिन्नत्य धात्ववयवस्यैव ग्रहगमिति हरिमित्यादी न दोपन्त. थाऽपि स्पष्टप्रतिपत्तये भावृत्तिरेवाधितेति दिक् । सूत्रमतेऽपीति । "भीग्रा" इति सूत्र पष्ठीबाधनार्थमिति वैतण्डिकतया ये वदन्ति तत्सिद्वसूत्रमतेऽपीत्यर्थः । वस्तुतो भयहेतु- रित्युक्त्याऽस्य तृतीयायाधकत्वं योध्यम् । न च परत्वादिति । एवं व यलोपो दुर्लभ भैरवी। - अन्यथा अन्नापि पूर्वसवर्णदीर्घबाधको यणादेशः स्यादिति भावः। आश्रितेति । आवृत्तौ पद- जन्यपदार्थोपस्थितिघटितशाब्दयोधसामग्रयाः सिद्धिरस्तीति विवक्षितविशेषणविशेष्यावगा- हिविशिष्टार्थबोधो भवति । आवृत्तिमकृत्वा तन्निर्देशरूपानुमानेन धास्यवयपसंयोगपूर्व- भिन्नस्य धात्ववयवपणमित्यर्थस्य कल्पनेऽनुमितेः परामर्शादिघटिता सामग्री स्वीकार्या। ततोऽनुमितेस्ततः पादयोधस्य विलक्षणस्य कल्पनेऽतिगौरवमिति भावः । दिगिति । दिगर्थस्तु धात्वययघसंयोगपूर्व भिन्नस्य धात्ववयवस्यानुमानेन . कल्पनायामपि 'उदियो' इत्यादौ यणापत्तिर्दुारैच। यदि चानुमानेन धात्ववयवसंयोगपूर्वभिन्नस्य धात्ववयवपूर्व स्य ग्रहणमित्युच्यते, तथापि 'लिडियौ' इत्यादौ दोप एव । मम तु आवृत्तधातुपदाभ्यां तदर्थस्योपस्थितौ प्रत्यासत्त्या तद्धात्ववयवसंयोगपूवभिन्नस्य तन्द्वात्ववयवपूर्वस्य ग्रहण. मिति तत्र नातिप्रसङ्गः । यद्यनुमितिरपि तद्धातुघटितार्थस्य कल्प्यते तदा तत्पदं प्रत्येकान्य बोधकमिति । यदि नीधातुघटितार्थविषयकानुमितिस्तदा चिच्यतुरित्यादावव्याशिरस्त्ये- वेति । तण्डिकतयेति । स्वपक्षस्थापनाहरहितः परपक्षखण्डनतस्परो वैतण्डिकस्तस्य भाषेन तादृशाम्हणेत्यर्थः । तत्सिद्धेति । तदुक्तिसिद्धेत्यर्थः । यद्वैतण्डिकतया पष्टीयाधनार्थमित्युक्तं तदेव विरुद्ध मित्याह--वस्तुत इति । यत्तु विभक्तिप्रकरण एवाकररातिसूत्रानन्तरम्भीत्रार्या नाम्भयस्येति सून कार्ये, हेतावित्यस्य पञ्चमीत्यस्य चानुवृत्त्येष्टसिद्धिर्भविष्यतीति तन, कारकत्वप्रयुक्तकार्यानापत्तेः । मूले परवादिति । "लोपो व्योः” इत्येतदपेक्षया परत्वादित्यर्थः। निमित्तत्वस्यानित्वयोरेकस्मिन्कालेऽसम्भवरूप एवान विरोधो बोध्य. । मूले यादृशानुपू- भावप्रकाश नियमालुवतुरित्यादौ न दोषः। विपरीतस्तु सन, सुधीश निषेधारम्भादिति, तन्न, यवझियावि. स्यादाववि धात्ववयवसयोगमिन्नरेफात्परत्वेनातिप्रसङ्गापत्तेः । सिद्धान्ते तु धात्ववयवसयोगपूर्वभिन्न. स्येत्याल दोषः। यदि संयोगादितिसामाद्धात्ववयवसंयोगात्परस्य नेत्यर्थस्तटुंदियावित्यादी दो- पः । मम तु पूर्वग्रहणसामर्थेन पर्युदासवृत्या च तद्भिन्नस्य धात्ववयवपूर्वस्यैव ग्रहमान्न दोषः। वा. विकऽपि साहवर्यादेवमेवेति न फलभेदः। अस्तु वा तथा सिद्धे पूर्वपद व्यर्थ तत्नामापर्युदातेन त- दिन्नस्य तदवयवस्यैव तदपटकस्यैव ग्रहणात् । एरिति स्वावश्यकमेव । अन्यथा यबोरजस्य चानुयस्ते- स्तुल्यस्वारमान्याचाविशेषणावमेव तस्य स्यात्तथा च यवक्रियाविश्यादावतिप्रसङ्ग एव । तदार-- दिगिति । स्वपक्षस्थापनहीनः परपक्षदूपणमात्रतापयको वैतण्डिकः । तत्सिदेति । सदुक्तिसिद्धसूत्र. मतेऽपीयर्षः। एवं च समूल मूढ़ चिनयमिति भावः । अत्रव्याख्याने बीजमाह-वस्तुत इति । अस्य- भोत्रेतिम्र्वस्य । विमतिप्रकरणे तु न कृतम्। कारावदतुमसार्यानापले: । एतेन तथा रत्नाकरदण्ट्या.

·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ५२१ म्, 'वेरपृक्तलोपाद्वलि लोपः पूर्वविपतिषेधेन' इति वात्तिककारोक्तः। को लुप्त- मिति । नपुंसके भावे क्तः । को लोप इत्यर्थः । इदं सर्व कुमारीमिच्छन् कुमा- रीत्यत्रापि बोध्यम् । अनन्यतयेति । गौणत्वेऽपि अनङ्गित्वयोः प्रवृत्तेरुक्तवा- च्चेति घोध्यम् । दीर्घस्यापीति । एतदर्थ कृतयणदेशनिर्देश इति भावः । नन्व. तिससेः भूपतेः इति गुणविपये व्यावर्तयितुं यणा निर्देश इति चेत ? अस्त्वेवम्, तथाऽपि दीर्घ प्रवृत्तेर्दुरित्वात् । न हि ह्रस्वेषु भाव्यं न दीर्घेष्वित्यत्र प्रमाण- मस्ति । सौत्रस्य विकृतनिर्देशस्याव्याप्त्यतिव्याप्त्युभयवारकत्वेन तत्सारवत्वला- भेन तथैवौचित्याद् भाष्यारूढत्वाच्च । यत्तु प्रावा वेति के चित् इत्युक्त्वा सख्युः इत्याद्युक्तम् । यच्च तव्याख्यातृभिरुभयमप्येतद्भाप्ये स्थितमित्युक्तम् । यचात्रोपष्टम्भार्थ प्रसादकृता-- सख्युः पत्युः प्रसिद्ध्यै यत् ख्यत्यादित्याह पाणिनिः । शब्दरलम्। इति भावः । वार्तिककारोरिति । "लोपो व्योः" इति सूत्रे 'क्वावुपसंख्यानम्। इति वार्तिकम् । तस्यापूर्वत्वापेक्षया क्वौ यथा लोपसिद्धिर्भवति तथा वक्तव्यमित्यर्थः । सा च पूर्वविप्रतिपेधेनेत्याशयेनेग्मुक्तमिति योध्यम् । गौणत्वेऽपीति । इच्छाक्र्तृरूपायें प्र. त्युपसर्जनत्वेऽपीत्यर्थः । कृतयणेति । अन्यथा सितेः परस्येत्येव वदेदिति भावः । गु- णविषये इति । प्रकृतिप्रत्ययापेक्षगुणापेक्षया तदवयवमात्रापेक्षस्यान्तरङ्गत्वेन ततः पूर्वे प्रवृत्तिः स्यादिति भावः । दुरत्वादिति । तदर्ध कृतस्यान्यसमाइकत्वेऽपि बाध. काभावादिति भावः । विकृतनिर्देशस्येति । यकारान्तानुकरणनिर्देशस्येत्यर्थः । अ. भैरवी। - युक्ता वार्तिकस्य सा नोपलभ्यते इत्यत आह--लोपो ब्योरितीति । इत्यर्थ इति । लाघवादु- चित इति शेषः । सा च-लोपसिद्धिश्च । एवमुक्तमिति । वेरपृक्तलोपालि लोपो विप्रतिषेधेने- त्येवमुक्तमित्यर्थः । गाणलाक्षणिकत्वरूपगौणत्वस्य प्रकृतेऽभावादाह-इच्छेति । अन्यथा-दीर्घ स्यापि सङ्ग्रहामावस्येष्टत्वे । प्रकृतीति । अन्यथेत्यादिः। तदर्थमिति । गुणविपयव्यावृत्त्यर्थ- मित्यर्थः । मुले विकृतनिर्देशस्येति । अस्य विकृतस्य निर्देश इत्यर्थः। सचानुकरणशब्दोच्चा- भावप्रकाश। चुक्तमपास्तमितिभावः । मूलोकानुपूर्वोक्वाचिंकामावादाह-लोपो व्योरिति । इत्यर्थ इति । अस्य लाधवादुचित इति शेषः । साच-गोपसिद्धिश्च । एवमुक्तमिति । वानिकार्थकोडीकारातयोक्तम्, न तु सर्वथा निर्मूलम् । क्यजन्ताद्विच् तु नानभिधानादिति भावः । इत्याशयेनेत्यनेनारुचिर्भाभ्यासम्मत- वरूपा ध्वनिता पूर्वविप्रतिषेधे । भाष्ये हि लोपो योलि। ततो वे: । पूर्वस्त्रमनुवत्तते, व्यनस्य न्यो- लोपो भवति वलि । धल च प्रत्यासत्या वेरेव तत्सामारपूर्व' वलि लोपः प्रत्ययलक्षणं वा। ततोऽ. कस्य, वेलोप इत्येव । व्योवलीति निवृत्तमिति योगविभागेन वार्तिकं प्रत्याख्यानम् । अत एव वात्तिके ककारोऽविवक्षित इति मान्याः। विचोऽत्यस्पविषयताघ्वननाय स इत्यन्ये । निरुतगौगवामावादाह- इच्छेति । इच्छारर्तृरूपोभयार्थ प्रतीत्यर्थः । अन्यया-दीचे ऽप्रवृत्तौ । प्रकृतीति । भस्यान्यथे. त्यादिः। ननु विकृतनिर्देशस्यत्यस्येकारान्तानुक्रणेन सूत्रे विकार इत्यर्थः स चायुक्तः, अन्यतरानुकर- रोऽन्यतरासंग्रहापते दीर्घसग्रहेण निर्देशस्य चारितायन वाक्यार्थानन्वयित्वे मानाभावेन 'यविषये ·૫૨૨ सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- साधारणं तन्मन्वानाः सुख्युः सुत्युः सुनीः सुतीः।। सुखीयतिसुतीयत्योयौं कियन्ती तयोर्विदुः। निष्ठादेशस्य पूर्वत्रासिद्धत्वाल्लून्युरादिकम् ॥ सुख्य इत्यादि साध्वेतदुभयं भाष्यगौरवात । इति विचारचिन्तामणिस्थश्लोकोपन्यसनं कृतं, तदेतत्सकलं भाष्यकैयटाप- र्यालोचनमूलकमिति कृतयुद्धय एव विदांकुर्वन्तु । शुफिय इति । यत्तु शुष्क्युः, पक्व्यु, शुष्क्यः, पक्व्यः, इत्युदाजहरुः ; भाष्ये स्थितमिति चोपसंजहरुः तदतिरभसात् ।। इति ईदन्ताः। "तृज्यत् क्रोष्टुः ॥ क्रुश आह्वाने। अस्मात् 'सितनि' इति तुन्प्रत्यये क्रो- टुशब्दः, तृचि तु क्रोष्टशब्दः। द्वावपि शृगालवाचिनौ। तत्राविशेषेण द्वयोःप्रयोगे प्राप्ते सवनामस्थाने स्त्रियां च तृजात एव, तृतीयादावच्युभयम, अन्यत्र तु तुन्नन्त , + शब्दरतम् । कारस्तच्चारणार्थ इति भावः । साधारणमिति । हस्वदीर्घसाधारणमित्यर्थः । विदा. कुर्वन्त्विति । भाष्येऽस्यार्थस्यास्पृष्टत्वादिति भावः । अतिरभसादिति । संयोगपूर्व- कत्वेन यणो दुर्लभत्वादिति भावः । इयड्यतो लोपस्याभीयासिद्धत्व तु न, व्यानयत्वात् । इतीदन्ता. । भैरवी। . रणरूप एवेत्याशयेनाह-यकारान्तानुकरणेति । भकार ति । एतेनायं यणादेशार्थमागन्तुको निर्दिष्ट इति यत्र यणादेशस्तनवास्य प्रसक्तिरिति कस्यचिदुक्ति प्रत्युक्ता। तथा सत्यागन्तुकाका- रात्प्रागुच्चारितयो>दि हस्वान्तत्वं तदास्य दीघे, दीर्घान्तस्ये हस्वान्ते सखिशब्दे पतिशब्दे वाप्रवृत्त्यापत्ति , मम तु यणादेशानुकरणादुभयसङ्ग्रह इति भाव । मूले इत्यादति । अपिल दुरित्यग्नान्वय । हस्वमाननिर्देशवादिन इति शेष । एतदुभयमपि भाष्यगौरवात्साध्वित्यर्थ । अतिरमसादिति । यणादेशस्य रणेनेत्यादि । एतदेवाह- सयोगेति । विकल्पस्य निर्मूल्तेन रभस्त्वं यणादेशक्रणेन च तस्यात्यन्तिक्रवमिति भाव । परममूले शुष्कीयते लिपि शुष्की. पीरिति दीर्घान्तं व्युत्पाद्य इयड् शुष्कियौ शुप्क्यि इति यदुक्तं तदसङ्गतमियडादेशे कर्त्त- व्येऽल्रोपस्यासिद्धत्वादिति यत्केनचिदुक्तं, तत्खण्डयति-इयत्यत इति । ननु तुन्नन्तस्तृजन्तश्चेति द्वावपि स्तां शृगारवचनौ, तथापि यस्तुन्नन्तस्तस्य सर्वनाम- भावप्रकाश। चरख, न गुणविषये प्रत्यासिद्धश्चातभाह-यति । तथा च मूले षष्ठीतत्पुरष इति भाव । उधार- णार्थ इति । न तु यण । तेनोभयं सिद्धमिति भाव । तेन सूत्रे भाग तुनाकारेण यणादेश इति प्रवाशावत, पथ्यतिथिवसतिस्थपतेरितिनिर्देशन पतिशम्दस्याप्राप्ती सत्साहचर्येण सतिशध्देऽप्यप्रवृत्ति रिति खण्डनकृदुक्त चापारतन् । भाये आनुमानिकवचनवल्पनेगौरवापत्तेरिति दिक। भाप्ये इति । एतेन खण्डनवृत्त सत्समर्णनमयुक्तमिति सचितम् । वियत्पनिमलबस्योक्त्वादाह-संयोगेति। सप पर्युदासो लाघवाद । तेन प्रसज्यप्रतिषेप स । तथा च पञ्चमीसमान स्थानिवत्त्वेन रमायेन तरयासयोगपूर्ववेनाप्रतिषेध यगुरवयोधिकाभाव इश्यारायिका प्रायोतिरिति सण्डनदुक्कमपास्तम्। असिस्यमिति तथा सति वागन्तपातोरमावारम नरयादिति माव । मनु प्रयोगदपमातापि सर्वनामरथानादौ तुन्नन्ते तृम्वद्रावस्य कथमप्यप्राप्तस्वास नियमायर. - 1 ·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ५२३ एवेति, नियमार्थ त्रिसूत्री आरभ्यते। क्रोष्टुरिति तुन्नन्तात् प्रथमा। तृवदिति तृतीयान्ताद्वतिः । निमित्तव्यपदेशादात्म्यशास्त्र कार्यरूपविषयकत्वेनातिदेशस्य शब्दरतम् । नियमार्थमिति । फलतः प्रयोगनियमार्थमित्यर्थः । तृतीयान्तादिति । तृजन्तेन तुल्यं रूपं लमत इत्यर्थः । निमित्तेत्यादि । "पूर्णमत्सन." "माधन्तवत्" "सुवामन्त्रिते परागवतू" इत्याद्यत्रयस्योदाहरगम् । तत्र तृजन्तत्वरूपनिमित्तस्य तद्व्यवहारप्यवाऽतिदेशे साहत्य तृष्पादं समुच्चार्य विहितकार्यस्यैवापत्तौ जसि गुणावादेशयोस्तृजन्ताद्देश्यक: भैरवी। । स्याने तृवद्भाव सूत्रामाचे न प्राप्त इति नियमार्थमित्यसङ्गातमित्याशङ्कायामाह-फलत इति । एतेन नियमार्थत्वं शान्दीयन्यायेन नेति ध्वनितम् । रूपमिति । एतय वक्ष्यमाणसिद्धा- न्तरीत्योक्तम् । निमित्तेतीति । येन निमित्तेन सनः प्रकृतिभूतादातोरात्मनेपदम्भवति तन्नि- मित्तै सन्नन्तेऽतिदिश्यते "पूर्ववत्सनः" इत्यनेन । यथा 'चिकीर्पति' 'चिकीर्पतः' इत्यत्र सन्न- न्ते नित्त्वस्यातिदेशः । यदि स्वातन्त्र्येणात्मनेपदस्य विधायकं तत्सूत्रं स्यात्तदा क्रियाफल. स्य परगामित्वविवक्षायामप्यात्मनेपदं स्यात्पूर्ववदिति तु परस्मैपदप्रकृतित्वयोग्यप्रकृतिक- सन्नन्तान्माभूदित्येतत्प्रतिपादकतया चरितार्थम् । कार्य्यसामान्यातिदेशस्तु न, 'प्रचिकंसते. इत्यादाविट्प्रसङ्गात् । आत्मनेपदप्रकरणविरोधापत्तेश्च । नचात्मनेपदस्यैवातिदेशोऽस्त्विति पाच्यम् । क्र्तृगामित्वविवक्षायामेव तस्य प्रवृत्तिरिति विशेषालामः स्यादित्याशयात् । व्यपदेशातिदेशोदाहरणमाद्यन्तवदिति। व्यपदेशस्यादित्वान्तत्वव्यवहारस्यातिदेशः। तेन यथा कर्तव्यमित्यादौ तव्यप्रत्यये आदित्वव्यवहारस्य मुख्यस्यसत्त्वादाधुदात्तत्वम्भवत्येवम् 'औपगवः' इत्यादावण्प्रत्ययेऽप्यायुदात्तत्वं भवति, तयाऽन्तत्वाऽतिदेशेन आभ्यामित्यादौ दीर्घस्य सिद्धिः । कचित्त्येकस्मिन्नुभयधम्मातिदेशस्तेन 'एधते' इत्यादौ टिसम्भासिद्धिः । तादात्म्यातिदेशोदाहरणं मुबामन्त्रित इति । तेन परशुना वृश्चन्नित्यत्र परशुनेत्यस्य वृश्चन्शग्दा- शत्त्वातिदेशेन पकाराकारल्यामन्त्रितायुदात्तत्वं भवति । तृज्वदित्यस्यापि निमित्तव्यपदेशा- तिदेशविधायकत्वशङ्कां वारयति-तत्रेति । माइत्येति। अस्य व्याख्यानंतच्शग्दमिति । अन्यथा चदित्येव चूयात् । आपत्ताविति । आपादने प्राप्तइत्यर्थः । गुणावादेशयोरिति । प्रवृत्त्यनन्सरमिति माह मत-फलत. प्रयोगेति । न शादोनापि तृण्वद्रावोय इति भावः । एतेन प्रत्येकवैयर्थ्यशङ्काया- मुक्तरीत्या विघ्यावेऽपि त्रिसूत्रीति समाहारनिर्देशात्तस्या युगपद्वैयर्यमाशय नियमार्थत्वं वर्णनीय- मिति मान्योक्ति प्राचामनुरोधेनेति ध्वनितम्। यथाश्रुनेनेष्टासिद्धराह-तृजन्तेनेति । वक्ष्यमाणसिद्धा. न्तरीत्या आह--रूपमिति । पूर्ववदिति । 'चिकीर्घति' चिकीर्घते' इत्यादौ सन्ननस्य तेन भित्ताति- देशे कमिप्राये तसिद्धिः। कार्यातिदेशस्तु नाय, तथासति चिक्रसते' 'प्रचिनसते' इत्यादाविट्प्रसङ्गात् आत्मनेपदप्रकरणपाठासगात्तेश्च । नाप्यात्मनेपदमात्रातिदेशोऽतिप्रसंगापत्तेः, पूर्ववदित्यस्य धैयर्थ्यापत्तेश्च। विशिष्टातिदेशे गौरव स्पष्टमेव । एतेन कार्यातिदेशेन गतार्थ यद्यपि, तथापि निमित्तप्रतिसन्धानपूर्वक स्वातस्येति भिन्न- स उक्त इति ररनाकरोक्तमपास्तम् । आद्यन्तेति । कत्र्तव्यमित्यादौ सावकाशप्रत्यया. चुदात्तत्वफलक भादित्वव्यपदेश भोपगवादावतिदिश्यते । तथा आभ्यामित्यत्रान्तत्वव्यपदेशः। मुविति। "द्रवत्पाणी शुमस्पती' इत्यत्र शुभरशम्दस्य पराङ्गवरले सति विशिष्टस्य पाठान्त्रितायुदात्तत्वसिद्धिः । तत्र-तेषु मध्ये। ननु निमित्तातिदेशे दुर्वच , न हि माह्मणस्य यादभोजनादौ निमित्त ब्राह्मण्य वचनसहनेणापि क्षत्रियेऽतिदेष्टुं शक्यते इति चेत् । न, भाहार्यारोपेगापि शास्त्रप्रवृत्तेस्तस्य मु. वचत्पात् । ब्राह्मण्यं स्वनागेपिनमेव सत्र निमित्तमिति लोके न दोष इत्याशयेनाह-तृजन्तत्येति । आहाययस्य न्याख्यान-तृच्छन्दमिति । तृजादित्युक्तेरन्यया भवदित्येव वदेत् । न चैवमपि सा - भावप्रकाशा ·५२४ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शब्दरतम् । "अप्नन्" इति दीर्घ एव स्यात् सौ औजसादिषु चानगुगै न स्याताम् । न चोत्तरसूत्रद्वयन सामर्थ्यात् "अप्तृन्" इत्यत्र क्रोप्टुग्रहणेनैव सिद्धावायेनापि सामर्थात्कार्यमात्रप्रवृत्तिरिति वाच्यम्, तत्सामर्थेन रूपातिदेशस्यैव ज्ञापयितुं युक्तत्वात् । तादात्म्यातिदेशस्त्वसम्भवो, सहप्रयोगाभावात । शास्त्रकार्यातिदेशावपि न, तुन्नन्तस्यायुदात्ततया तृन्वदावेनाकार- स्य रेफरूपयणादेशे ऽपि तस्योदात्तस्थानिकपणेोऽभावेन "उदात्तयणो हलपूर्वात इति स्वरानापत्तेः । अर्थातिदेशस्त्वसम्भवी, वयोरेक्यस्य स्वत एव सत्त्वाच्च । भैरवी। शेपः । न स्यातामिति। एतयोस्तृशब्दमुच्चार्य विधानाभावादिति शेपः । कार्यसामान्यातिदे- शशङ्कानिरस्यति-नचेति। सामादिति । स्त्रियान्तृतीयादावचि च तृच्शब्दमुच्चार्य कार्यवि. शेषस्य विधानन्नास्तीति अतिदेशसामर्थ्यादित्यर्थः । प्रथमसूत्रविषयेऽप्याह-मन्निस्यति। सामादिति । दीर्घप्रवृत्तिमात्रस्य फलत्वं प्रागुपपादितरीत्याऽस्ति, तच्चाधुनाऽपि सिद्धमिति मावः । कार्यमालेति । अत्र मात्रपद कात्स्न्यं । "गोतो णित्" इति सूने गकारवदन चका- रोऽपिसामर्थ्यादविवक्षितो भविष्यतीति भावः । तरसामध्येन-सूत्रनयसामध्यन। युकावादि- नि । सूत्रत्रयसामादुचारितस्य चकारस्याविषक्षायाः कल्पनापेक्षया रूपातिदेशे न कस्य- चिद्वेयर्थ्यशङ्केति भाव । सहप्रयोगामावादिति । उभयोरेकार्थयोधकतया सहप्रयोगाभावादि- त्यर्थ. शाखातिदेशोदाहरणं "कालेभ्यो भववत्" इति । अनेन भवायें यच्चारखं "ता भर" इत्यधिकारविहित "काला" इति "प्राप एण्य" इति च, तस्यातिदेशः क्रियते । तेन मासो देवतास्य मासिपम्, प्राइदेवता ऽस्य प्रावृपेग्यमित्येव भवति । यदि तन कार्या- तिदेश एव स्यात्तदा प्रकृतिप्रत्ययानां साहुउपत्या मासादादप्येण्यः स्यात् । कार्याति. देशस्तु स्यानिवद्भावस्थले प्रसिद्ध एव । मापदात्तनयेति । निदन्तत्वेनाद्युदासतयेत्यर्थः । एते. नान्त्यस्योकारल्यानुदात्तत्वं सूचितम् । स्वरानापत्तेरिति । क्रोष्ट्र त्यादायित्यादिः । भसम्भवी- ति । सर्वनासम्भन्येवेत्यर्थः, शब्दार्थसम्पन्धस्य नित्यत्वादिति भारः। अभ्युपेत्यवादेन प्रश्वाभिप्रायेणाह-नयोरिति । यद्वा यथा स्त्रोपुंधच्चेतिसूत्रेणार्यातिदेश. क्रियते तयास्त्वि. माम्यानिदेव इत्यनेन तथैव स्यादिति वाच्यम् । उपस्थिरतामाग्यातिदेशप्तम्भवे जिवां। नी मादाणवदित्यनेन मनुष्यववर्णवधर्मा मतिदिश्यते, न मादायथाः; किं तु सामाग्यसामान्यधर्मातियो ग माठरवादीनामिति यथा, एवं प्रकृतेऽपीति भावः । मापसा-मापादने, प्रापगे नि यावर । ननु फोटुशी उपधायामोऽभावेन दीर्यापायाऽतिदेवियर्यमा भाइ-जति गुणेति । तथा चानिष्ट- पापतिस्तप्रति भावः। मत एवाह-सौ मोजसादिषु घेति । तथा पेष्टरूपासिदिगिनि गा. कि यसमुत्तरसूत्रत्ययम्योपरि । किरा मनिपत्र मोटुमानेर सिसापरयापि श्यापतिः । न पारय मोष्टपादो जराम्याम्" रवि पठीसमामनिरपेऽपि ,फमिति नानयरीत्या अपम्प मिति वाच्यम्, भरय गगाला रून कमपट्या असम्भवान कहतपन कपष्टया मध्यमाभ. मायाशयन ने-न पैति । एमदिति सकार गो। इति गावदिति मारः। उत्साम- ध्यन-प्रमामध्यनेपः । युस्यादिति । तर तपा। गोपनि विवश सापारहामा दृष्टो म्यम् । एवं पता नामापONARTH म्यागिदिशामाता या मनोमापिनेर कायाचिम्पा मा. RI ARRIतिलिप न मानिसमापेम्परा पारिरिनारयाद सम्पति। ailet Enाना परत पा र मामा १६१ बाप सानिमा १erania भार 1 पाम- भावप्रकाशा ·- । भैरवी। अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । પુર पविधत्वेऽपि प्राधान्यादिह रूपमेवातिदिश्यते । तच्च नपचादेर्यस्य कस्यचित् किंतु कुरोरेव, उपस्थितत्वादर्थत आन्तर्याच्चेत्यभिप्रेत्य फलितमाह-कोष्ट शब्दस्थाने इति । नियमार्थमिति । अन्येषां संज्ञाशब्दानांमाभूदित्येतदर्थमित्यर्थः। क्रोष्टेनि। शब्दरत्नम्। पविधत्वेऽपीति । अर्थातिदेशासम्भवं मत्वेदम् । युक्त्यन्तरमाह-प्राधान्यादिति। रूपमिति । तच्च 'तृवत्' इत्यत्र ऋकारस्योपस्थित्या सद्विशिटं मोष्ट इति । उच्च तृज्वदिति चकारोच्चारणसामर्थ्यादन्तोदात्तस्वरविशिष्टमिति ऋकारस्योदाचत्वात् 'उदा. तयण' इत्यादिस्वरसिद्धिरिति बोध्यम् । संज्ञाशब्दानामिति । उणादिव्युत्पन्नानामिति शेषः । अतो घातृशब्दस्य दीर्घा भवत्येव । परत्यादिति । इदमग्रिम च कार्यक्येऽसम्भवाभाषे च विप्रतिपेध इत्यभिमा- स्यताह-तयोरिति । मत्वेदमिति। अन्न मंत्वेतिकथनेन स्त्रीपुच्चच्चेत्यस्य सत्येनारचिनिता। तथाच सप्तविधत्वेऽपीत्युचितमिति भावः । ननु पूर्वोत्तरीत्या स-पां रूपातिरिक्तानां वारणे सिद्ध प्राधान्यादिति हेतूपादानस्य चैयर्थ्यमत माह-युक्त्यन्तरमिति । प्राधान्यं चास्य सचे- एसम्पादकत्वेन बोध्यम् । रूपातिदेशेऽपि प्रयोगसमवायिनः कस्य रूपस्यातिदेश इत्याशङ्का- यामाह-तच्चेति । रूपञ्चेत्यर्थ, तृजन्तस्यान्येपणार्थ शास्त्रान्तरपालोचनापेक्षयोपस्थित- त्वात्तदेव शास्त्रमधिकरणत्वेन कल्प्यत इति भावः । स्वरासिद्धिमपि वारयति-तच्चेति । उणदीति । नियमस्य सजातीयापेक्षत्वम्प्रसिद्धमेवेत्यस्य लाभः । अतः-एतच्छेपात्। भवत्ये. वेति । उणादिव्युत्पन्न भिन्नत्यादिति भावः । नन्वतृग्नित्यस्य सर्वनामस्थानेचेत्यस्य चैकका- येविधायकत्येन विरोधाभावात्परत्वादित्यसङ्गतमत आह-दमिति। परत्वादप्तृन्नित्यग्नोक्त- मित्यर्थः । ग्रिमं चेति । हेरमे इत्यत्र हल्हयादिलोपात्परत्वात्सम्वृद्धिलोप इत्यत्रोक्तमि. त्यर्थः । विप्रतिषेधः । अनयोरपि विप्रतिषेधो वाभ्याधरभाव इत्यर्थ. । अमिमानेनेति । भाष्य- चोति । सर्वत्रामम्भव्येवेत्यर्थः, शब्दार्थयोनिस्यसम्बन्धात् , भतिदेशवाक्ये वस्प्रत्ययनिष्टथर्माणामति- देशस्य सामगवदिति लोके स्थानिवदादेश इति शास्त्रे च दृष्टावेनातिदेशस्योक्तिसम्मवाभावाच । जात्याख्यायामित्यादावपि कार्याविदेश एवेति भावः । ननु "स्खीपुच्च" इत्यादावर्षातिदेश विनाऽगति- रिति न सर्वथाऽसम्मविश्वमतः प्रश्तेऽसम्भवमाइ-तयोरिति । मत्येति । भनेनोक्तरूपारुचिः सूचि सा। तथाच सप्तविधा वक्तुमुचितम् । मत एक- कार्यरूपनिमित्ताय शारनतादात्म्यशदिगः । व्यपदेशश्च सनवानतिदेशान् प्रचक्षते ॥ इत्यभियुत्तोक्ति. सगहने। नन्वैव सर्ववारने देवमनिरल माह-युक्त्यन्तति । साधारण- युक्तिमित्यर्थः । तेन नापि वैयष्यम् । प्राधान्य चात्र सर्वप्रयोगनिष्पादकवादेव । ननु प्रयोगसमवायि. कोष्टारित्यादिरूपातिदेशो दुर्वचः, भनेर यात उत्तरीत्या "उदात्तपण." इति स्वरानापश्चात भाइ- सच्चेति । रूपं घेत्यर्थः । एषमप्रेऽपि । तरतूस भगमिति मावः। सृजनवबोधार्थ शास्त्रान्वेषगावश्य- या स्वोपरिपतवारप्रायासन्नतावस्यपि बोध्यम् । नन्वमपि वरानि विस्तार माह- अन्त इति । तस्य पालनरवेऽपि परजादिवगरूदिरवीकारे पापामावाशिमा स्यिय न मारिग्रहणमिति तु तस्वम् । समिति । परवान्' इत्यत्रस्य समित्यर्थः । अपिमं घेति। हमें इस्या हलापहिलोपतः परसेन सम्वृदिलोर.' इत्यत्रापाराव घेण्यर्थःमारे चेति। मनयोरपि विप्रतिष रुपयः। अभीति । यो कार्ययोरन्यत्र सारधारयुंगररामयोगपद - भावप्रकाश। । । - ·२६ सटाकाटप्पपशब्दरत्नप्रादमनारमाया- अनड् । हल्डयादिलोपात्परत्वादुपधादीर्घः । स च "सर्वनामस्थाने च" इत्य- नेन यद्यपि लभ्यते तथापि परत्वात् "अप्तम्" इत्येव न्याय्यः । कृतेऽप्यनडि एकदेशविकृतस्यानन्यत्वेन तृच्वात् । अन्यथा गुणे कृतेऽपि दी? न स्यादिति मावः। "रात्सस्य ॥ इह तकारोऽपि प्रश्लिप्यत इति पक्षान्तरम् । तेन हल्डया. दिसूत्रस्थाने डयाप: सोरिति निष्फ अबिभर्भवानित्यादि सिद्ध्यति । अजप इत्यत्र तु चत्वस्यासिद्धत्वात तलोपो ना ननु कीर्तयतेः किपि कीत इह स्यादिति चेत् ? न “यथालक्षणमप्रयुक्ते” इति भाष्यम् । एतेनाव इति व्याख्यातम् । परत्वादिति । न च नुनित्य इति वाच्यम्, तृवद्भावे कृते सन्निपातपरिभापया नुटो दुर्लभत्वादिति भावः । नुमचिरेति । ननु रेण स्वविपये प्राप्तं सर्व वाध्यम, बाध्यसामान्यचिन्ताश्रयणात् । तथा च वक्ष्यते-'गुणदीर्घोत्वानामपवाद' इति । शब्दरत्रम्। नैन । यद्वा परत्वादुत्कृष्टत्वात् विशेषविहितत्वेन शीघ्रोपस्थितिकत्वादित्यर्थः । निफर्प इति । माष्यस्थपूर्वपक्षिण इति शेप । यथालक्षणमिति । अप्रयुक्ते एक्ष णाभायस्य योग्यतेत्यर्थः । बाध्यसामान्यचिन्तेति । सा च तृन्वत्सूने भाष्ये स्पष्टा । एवं च 'मचि र इति सूत्रस्थम् 'मचि संदेशे जस्युपसंख्यानं गुणपरस्यात्' इति वार्तिके धाध्यविशेषचिन्तामिमानेन प्रवृत्तमितिमाय । एतेन तद्वारिकाजसोऽन्यत्र प्रियतिसर. भैरवी। सम्मतम्य विप्रतिपेधपदार्यस्याभायेन विप्रतिपेध इति क्थनमभिमानेनेत्यर्थ । नाहि दयो पाल्पयोरन्यन रब्धापकासयोर्यगपत्प्राप्तयोर्युगपदसम्मरे विप्रतिषेधल्य प्रतिषा- दनमेवास्ति । विशेवितिन-प्रतिपदोक्तयन निरवकाशत्यामायेऽपि पूर्वप्रतिप्रयोजक- त्यमस्याम्स्येव । ननु साहनिष्कर्षस्य पितत्यादिति निष्कर्ष इत्यनुचितमत शाह-मप्यरथेति । मरे नुम्निय इति । एतानप्रमाहित्येन तम्य नित्यत्वमिति भाय । तप नाफा पहित्य दूषित सम् । सन्निपातत्यादिना रादेशम्य पाध्यसामान्यचिन्ता मप्रमागा इत्याद-मा धेशियम याध्यसामान्यचिन्तावा भाष्यसम्मतस्यै पामगिमाने प्रवृमिति। यदि सहिपये याप्यपि गेपयिन्त समाणादा पुरस्तादपपादन्यापेन रावस्प जसि यो गुणस्तापत्यमेव भायप्रपारा ·“भजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ५२७ एवं चाविरोपाद् नुडप्यनेन वाध्यः । तत्कथं विप्रतिषेधः । उत्सर्गापवादयोस्तद- योगादिति चेत् ? सत्यम्, अत एव तदंशे विप्रतिषेधं दूषयित्वा "न तिसृचतमृ" इति शापकाद् नुडिति भाष्यकृतोक्तमिति सन्तोष्टव्यम् । इत्युदन्ताः॥ हुरिति । अव्युत्पन्ना संज्ञेयम् । अतिचमुशब्दे विति । 'प्रथमलिङ्गग्रहणं च' इत्युक्तेः। तथा च एवमतिचम्यादय इति प्राचो ग्रन्थो भाप्यविरुद्ध इति भावः। • "वर्षान्वश्व" । वर्षामूशब्दस्य नित्यस्त्रीत्वात स्त्रीलिङ्गप्रकरण एव एतत्सूत्रं वक्तुं युक्तम् । पुंल्लिङ्गे तु क्रियाशब्दाभिप्रायेण कथं चिद्योज्यमिति व्याख्युः, तद्रभसात् । दुर्दुरे हि पुंल्लिङ्गोऽयम्- भेके मण्डूकवर्षाभूशालूरप्लवदर्दुराः । इत्यमरोक्तेः । भिङ्गालिङ्गानां न द्वन्द्व इति तेन परिभापितत्वात, शब्दरत्नम्। मित्यादौ गुणं कल्पग्रन्तः परास्ताः। तृवत्सूत्रस्थमाष्यविरोधात "मपर्यन्तस्य" इति सूत्रस्यप्रियतिस्रावित्यादिमाप्यविरोधाच्च । अनेन-रेण । विप्रतिषेध इति । अचि रेणेत्यर्थः । दूपयित्येति । यद्यपि "न तिस" इति ज्ञापकेन तदपवादत्वाभावकल्प नया विप्रतिषेध उपपद्यते, तथापि ज्ञापकानुसरणस्यावश्यकत्वेनैव तं संसाध्य से दूपयि. वैत्यर्थः । इदं च तृवत्सूत्रे भाष्ये। सन्तोटव्यमिति । अतिक्षोदस्तदेशे वार्तिके न कार्य इति भावः । स्यान्नतु सर्वनामस्थाने यो गुणस्तद्वाधकत्वम् । एनेन-वक्ष्यमाणदूपणेन । गुणम्-मतोही. तिगुणम् । तद्दूपणमेवाह-व्रज्वदिति । तत्र हि "नुमचिर" इति वार्तिकव्याख्यानावसरे नुरे. फ्योर्विप्रतिषेधो न वाच्यः । किन्तर्हि नुड्विपये रादेशस्य प्रतिषेध एव वफव्यः । इतरथाहिं सांपवादो रः स यथैव गुणं पूर्वसवर्णव बाधते। एवन्नुटमपि बाधेतेत्युक्तम् । भाया- न्तरविरोधमप्याह-मपश्यन्तस्येतीति । मचिरेणेति । नुडागमस्येति शेप । अथ "न तिसरा इति सूभं रेफादेशस्य नुडपवादत्वाभावे एव ज्ञापकत्वमस्तु । एवञ्च विप्रतिषेधस्योपपत्ति प्यतोत्याशङ्कते-यपपीति । तेनैव-ज्ञापकेनैव । तम् - नुटम् । तदूषयित्ता-विप्रतिपेध दूप- यित्वा । तृवत्सत्रभाष्य इति । उक्तभाष्यानन्तरन्तत्र "तस्मान्नु विपये रप्रतिषेधो वाच्यः, न वाच्या, आचार्य्यप्रवृत्तिापयति-न रादेशो नुटम्बाधत इति । यद्यन्न तिमिति नामिदीर्घ- स्वस्य प्रतिषेधं शास्ति' इत्युक्तम् । भतिशोद -अतिविचारः । तदंशे-रांगे । मूले नुमागमोऽनु- स्वारश्चेति । परसवर्णार्थमिति दोपः। भावप्रकाश। सूचिता समूलावदियकया तयैव सिद्ध मानिक नावश्यामिति तदायकस्युतिरिति । गुणमिति । शब्दपरवेन रादे शाप्रप्तिके चतसरीतिवात्तिके श्वेति भावः । एतेनेष्यस्यार्थमाह-तृन्यदिति । उको अभ्युपस्यापि सेनानिहिमाह-मपर्यन्तेति । मौनविप्रतिषेधशदस्य न सामान्यपरवमियाह-अवी- ति । एतेन भाष्येऽप्येवमेवेति सूचितम् । तदपेति । नुदपवादात्यर्थः । त्येनत्यादि। दापन संमाय विप्रति दूधयित्वस्यर्थः । इदं चेति । उभाभ्यादमे तत्र "रमान्नु-विषये प्रतियो वाया। नवाच्या भावार्यप्रवृत्तिापयति न रादेशे नट बाथवे इति यदय नतिनिनि नामिदीप समनिषेध शास्ति' युक्तम् । दोश रिचारः । तदंश-रांगे। भैरवी। - - 2 - ·५२८ सटोकाटप्पणशब्दरत्नप्रादमनारमाया- भेक्यां पुनर्नवायां स्त्री वर्षाभूर्द१रे पुमान् ॥ इति यादवकोशाच । दुर्दुरे पणीति पाठान्तरम् । पणीति पुंल्लिङ्गस्य प्राचा सज्ञा । दुभतीति । भी ग्रन्थे तुदादिः । व्युत्पादित इति। यद्यप्युज्ज्वलदत्तेन हम्फूरिति पवर्गद्वितीयं पठित्वा हम्फेर्नलोपाभावो निपाप्यते इति व्याख्यातं, तथा ऽपि वृत्त्यन्तरेषु भी ग्रन्थे इत्यस्मात् प्रत्यये नुमागमो निपात्यते इत्युक्तम् । ए. तच्च माधवग्रन्थे स्पष्टम् । दशपादीवृत्तौ तु दर्भणं दृम्भूः । नुमागमोऽनुस्वारश्च निपात्यते इत्युक्तम् । अयमूकारो न धातोरित्युवडोऽप्रसङ्गात् "इको यणचि" इति यण् । स च "अमि पूर्वः" "प्रथमयोः पूर्वसवर्णः" इत्याभ्यां वाध्यत इत्या. शयेनोदाहरति-म्भूमित्यादि । न चेह 'इन्कर' इति यण शङ्कयः। तत्र अर्थ- वत एव ग्रहणात् । अस्य तु इन्शब्दस्य भूशब्दस्य च अनर्थकत्वादिति भावः । एवं चायं हूहूवदिति फलितम् । श्रीपतिमतेनाह-दृन्निति । माधवस्तु-'अन्दूहम्भू इत्यादिसूत्रेण दृढशब्दे उपपदे कूप्रत्ययः, उपपदस्य दृन्नादेशश्च निपात्यत इत्या- ह-द्वन्भूरिति तरुः सर्पजातिभेद इति केचित् । कपिस्त्यिन्ये । द्वन्करेति । अत्र दृन्निति नान्तपाठो मुख्यः । मान्तपाठोऽपि केपांचित् । वक्तव्य इति । "क- पश्विश्च" इति चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । अनुक्तं च भाष्यवात्तिकबलान्निर्णय- मिति भावः। तथा च वर्षाभूपुनर्वश्चेति वार्तिकं व्याख्याय भाष्यकार आह- अत्यल्पमिदमुच्यते, वान्कारपुनःपूर्वस्य भुव इति वक्तव्यमिति । वामनेन तु हनशब्दो न पठित एव । एवं स्थिते यत्नाचा हक्कारेति पठितं, यच्च तत्पी- त्रेण महाभाष्यकारवचनमर्थतोऽनुवदति इत्युक्तम् । यच्चान्यैर्वात्र्तिकेन पूरित- शब्दरत्नम्। दशपादीति । अग्राचिनीज तु नुग्निपातन व्यर्थम् । न च परसवर्णाभायार्थमुभय. निपातनम् । नुम्येयं निपात्येऽनुस्वारनिपातनसामध्यनेय तदभाषसिरिति । एवं चायमू- फारो न धातोरित्युयोऽप्रसनाचगा माव्यमिति 'घरपूर्वकभू प्रष्टतिकहभूशन्देन सहन रूपे विशेषः इति माधयश्चिन्त्यः । निपात्यतेइति । एकादेशस्य पून्तित्वेन भूत्यमिति भावः । याचिकमिति । एतेन माप्ये पूर्वग्रहण प्याटितेऽपि प्रत्यर्थमिति पर्पोरि. मन-दरापादीति विशेषत कयने । उगयेति । नुमनुयारेत्यर्थ । मनुस्वारेनि । जनु- स्यारमात्पर्य । वा-उभययायप्योकारस्योगादित्य । पिस इति । तोपना- देशम्य प्रयोरन । पदमायापति रूपे विगेपल्य स्पटत्यादिति शेष । RAM भय इति क्षेप, तत एमांग इति । सारेशरप-प्रत्ययोकारेणगशम्य । पनाम परे भूराष्दम्य साहणिकत्याग्न पासिन पगित्यपाराम् । तिमिपये भरप्रति पोतपरिभाषाया तान्योपादनान् । भामे पूर्णमिति। "हिन्यासापों भैरयो। भावपाता।

·मजन्तपुलिगम मर्थमुदाहरतीत्यवतारित, तत्सर्व रभसकृतमेव । न च भाष्येऽपि इंगित्येव पाठ 'इति भ्रमितव्यम् । अन्दृहन्भू इति निपातित इति माघवमन्थेन कैयटादिप न्यैश्च विरोधापत्तेरिति यतकिंचिदेतत् । दीर्घराठे इति । अयं च भाष्यवृत्त्या. दिबहुपन्थसंमतः पाठः । अनुस्मृतौ तु हस्वः पश्यते । यत्तु तद्विवृतावुक्तम्-एक देशविकृतस्यानन्यत्वात कारपूर्वस्यापि सिद्धमिति । तन्न, तथाप्यण्प्रत्ययविशिष्ट- स्यान्यत्वात । न ह्यण्प्रत्ययोऽपि विकारः । तस्माद्धस्वपाठे कारपूर्वकस्य उवव, तथा दीर्घपाठे करपूर्वस्य उवडिति विवेकः । स्वयम्भूवदिति। प्राचा तु हम्मू- काराभूशब्दी वर्षाभूशब्दवदुदाहृतौ । तन्निर्मूलत्वादुपेक्ष्यमिति भावः । इत्यूदन्ताः॥ "नृ च । इह "छन्दस्युभयथा" इति सूत्रात् 'उभयथा' इत्यनुवर्तते । छ- न्दसि' इति तु निवृत्तम् । तेन 'चिन्ताजर्जरचेतसां वत नृणां का नाम शान्ते. क्या' 'नृणामेको गम्यस्त्वमसि' इत्यादिप्रयोगाः सङ्गच्छन्ते । केचित्तु 'छन्दसि' इत्यनुवर्तयन्ति । तद्युक्तम् , पूर्वसूत्रेणैव सिद्धे ' च' इति सूत्रस्य वैयनि- शब्दरत्नम्। त्यादावपि णिति परास्तम् । सूत्रवार्तिकानुरोधेन पूर्वप्रहणप्य परिमापाप्रासार्थानुवाद. त्वौचित्यात् । उपेक्ष्यमिति । काराभूरित्यन्न काराशब्दः करोतेय॑न्तादिदाति निष्पन्नो पन्धनगृहवाचकस्तस्य टापा सहकादेशस्य पुन्तित्वेऽपि वार्तिके ग्रहणं न, प्रसिद्धत्वेन हस्वपाटकवाक्यतया च हस्तवाचक्रप्यैव ग्रहणादिति भावः । भुवः" इत्येव पाठे इष्टसिद्धेः । एतेनेत्येतव्याचप्टे-सूत्रेति । वर्षाभ्यश्चेति सूत्रस्य वर्षाभूपुन- श्रेति वार्तिकस्यानुरोधेनेत्यर्थः । यन्मूले तन्निमूलत्वाघिन्त्यमित्येव वक्तव्ये उपेक्ष्यमित्यु कन्तस्य वीजान्तरमप्याह-वाराभूरिस्यत्रेति । महोति । टापिं चेति शेपः । एवञ्च काराशब्दो दुष्टाधरणकृतां यत्र स्थाने निमहो राजकर्तृकस्तद्वाचकः । यत्र तु कारागृहमिति प्रयोगस्तत्र "सकीचकर्मास्तपूर्णरन्” इतिवत्प्रयोगः । तत्र यथा 'कीचका घेणवस्ते स्युयें स्वनन्त्यनिलोद्धता"। इति कोशात्कीचकपदस्य मारुतपूर्णरन्धविशिष्ट शक्तिमत्त्वेऽपि पुनमारतपूर्णरन्धैरित्येत- दुपपादनाद्वेणुमात्रपरत्वं तथाऽत्र काराशब्दो बन्धनमात्रपरः । प्रसिद्धत्वमुभयत्र तुल्यमित्या- शयेनाह-हस्वेति । मुवा" हायेव पाठे परिभाष यष्टसिद्धिरिति भावः। एतेने यस्यामाह-सूत्रंति । "वर्षाभश्व इति सूत्रं, "वर्षाभूपुनम्वंय" इति गत्तिकम्। तथा च तरय वाचनिकावं न। अन्यथा तयोतेन विरोधाप- तिरिति भावः । मूले प्राचा-प्रक्रियाना। पौग्रेग-प्रसादकृता । अन्यैः- प्रकाशद्भिः । एवमा बोध्यम् । मूले उदाहती-वर्षाभूशब्द सत्र सलिख्य दृम्भूशन्द सत्यापाठपहिनानिक सनिस्या याराभूरित्युक्तेरितिभवः । यत्तु खण्डनकृत्--दीर्घटेऽगन्तस्यैव टास्तिस्यापि कात्तिक ग्रहण पूर्वाना- स्पेनेति मूलं चिन्स्यमिनि; तस्खण्टयति--चारैति । अहीति । टाबादी चैत्यपि योग्यम् । यधनेति । हारा बन्धने इति तत्र पासात् । अत एव 'बाग बन्धनस्थानम् । कारागृहमिनि दवा नि प्रता ध्यास्पातम् । सच नित्यस्त्रीलिङ्गः । कारागामिनि प्रयोगस्तु सपीयर्मारनपूरमरियादिवदिति भावः । पिगिविशिष्टपरिमाणसमय यरः। प्रसिद्धारस्य तुल्याबाराह-वति । सम्भवत्येक वाश्यावे वाक्यभेदस्यान्यामाता । 'दुवकारेयनारः पाठ.इति प्रक्रिया दुरिमामक शाला: एतेन म्प्रण प्रक्रिया मुखोजेनि कस्य चिचिरपारलेति भावः। भैरवी। भावप्रकाश । ४५-४६ ·५३० सटीकटिप्पणशन्दरत्नप्रौढमनोरमायां- त्तेः । यदपि पूर्वसूत्रे तिसृचत' इत्यनुवर्तयन्ति; तदप्ययुक्तम् , अविशेषेण विकल्पदर्शनात् । तथा च "धाता धातृणाम्" इति मन्त्रे तैत्तिरीय स्वः पठ्यते, बहपृचैस्तु दीर्घ इति दिक्। इत्युदन्ताः ॥ श्रोतो णिदिति वाच्यमिति । गोत इत्यपहाय श्रोत इति वाच्यमित्यर्थः । तथा च गामित्यत्र परत्वावृद्धौ सत्यामोत्वं न स्यादित्याशङ्कय निरवकाशनग आ वेन वृद्धिर्बाध्यत इति "ौतोऽशसोः" इति सूत्रे भाष्यकृतोक्तम् । कैयटाऽपि तत्रेत्यमाह-ओत इति सूत्रे पाठ्यम् । गोत इत्योकारोपलक्षणतया वा व्यख्ये. यमिति । वृत्त्यादिग्रन्थेष्वप्येवमेव स्थितम् । स्मृतौरिति । यत्त्वाहः-गोशब्देन औणादिकेन सादृश्याद् द्योशब्द एव लक्ष्यते न त्वोकारान्तमात्रम् । तेन स्मृतोः स्मृतवौ स्मृतव इत्येवं भवतीति, तद्भाष्यविरुद्धम् । गोद्योभ्यामेव परस्य णि- त्त्वाभ्युपगमे हि 'औतोऽम्शसोः' इत्या वस्य स्मृतामित्यादिरवकाशः स्यात् । तथा च गामित्यत्र परत्वादुरितया उदाहृतभाष्योक्तमात्वस्य वाधकरवं निरवकाशत्वं च न सङ्गच्छेतेति दिक् ।। इत्योदन्ताः॥ शब्दरतम् । इत्यपहायेति । एतदवयवगफारमहायेत्यर्थः । इत्योकारोपलक्षणतयेति । तपरकरणेन गस्याविवक्षितत्वलाभादिति भावः । निरवकाशत्व चेति । भैरवी। गोत इत्यपहायेति मूलोत्तरीत्या समुदायस्य त्यागोन चमत्कारकारीत्यतस्तव्याचष्टे- एनदवयवेति । एतन्मूल कफक्किायां गोत इत्यवयवावयविभावापिका पाठीति भावः । कैयटो- क्तम्प्रकारान्तरम्मूलकार आह-गोत इत्योकार इति । एवञ्च पूर्वकारो यद्यपि पाणिनिनोशा स्तिस्तथापि "आचार्ष्याः कृत्या न निवर्तन्ते” इति न्यायेन तस्य न त्यागः कृत इत्याशयः । पेचित्तु गकारोचारणम्मशालार्थम् । ओत इति तु विवक्षितमत एर चिनगुरिस्यत्र न दोप, गकारस्य विवक्षितत्वे स्थानिवदानेन गुशव्दम्य गोशब्दतया डाधिगरे तदन्तविधिसस्थेन गोशब्दान्तत्पेन दोष स्यादेय । मम त्यल्विपित्यान्न सूत्रस्य प्रवृत्ति । पस्तुतस्तु प्रकृतसूत्रे भाष्ये तपरत्वं प्रत्यारुपातम्। चित्रगुरित्ययातिप्रसङ्गस्य तु गोः पूत्याणित्यत्यनेन स्थानि. हास्य प्रसिधादेव निरास ! प्रोश सप्रनामस्थाने णित याव्यम् । मनु मूलोक्तम्मा- धकत्यनिरयकाशत्वं घेत्ययुक्त यारोपादान, निरपरागत्यामायेऽपि याधस्त्वस्य प्रतीतेरत भावप्रकाशा ·भैरवी । अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । "राया हलिए । 'अर्थ रेविभवा अपि' इत्यमरात्पुस्त्वम् , 'सं राया भूयसा सृजा' इत्यादिप्रयोगाच । 'रायिः छान्दसः' इति भाष्यम् । तब क्यजन्तस्य रैशब्दस्य छान्दसत्वपरं न तु क्वलस्यापीति "वान्तोयि" इति सूत्रे कैयटः । के. वलोऽपि च्छान्दस इति पक्षान्तरं स एवाह । इत्यैदन्ताः। ग्लोमगाङ्क: कलानिधिः' इत्यमरः । एवं जनानवतीति जनोः । स्वरत्वरण इत्यू । “एत्येधति" इति वृद्धिः । जनावौ जनाव इत्यादि । ॥ इत्यजन्ताः पुंल्लिङ्गाः॥ शब्दरतम्। चो देती ।यतो निरवकाशत्वमतो बाधात्वमित्युक्तं न सङ्गच्छेतेत्यर्थः । अमरात्पुस्वमिति । भिन्नलिङ्गानां न द्वन्द्व इति तेन परिभाषणादिति भावः। भाप्यामिति । स्थानेऽन्तरतमसूत्रे इति भावः । क्यजन्तस्येति । राशब्दो यि यका. रादिप्रत्ययान्त छान्दस इति भाष्याक्षरार्थः। यकारेण यकारादिः प्रत्ययो लक्ष्यते । इकार उच्चारणार्थः । प्रायेण विसर्गरहित एवं पाठः । तदा यादी प्रत्यय इत्यर्थ इति भावः । न त्वति । अत एव रायमिच्छतीति विग्रहप्रदर्शनपरभाष्य सङ्गच्छते । न हि विग्रहश्छन्दः । अत एव रायि भाशा रायबाशा इति "अचः परस्मिन्" इत्यत्र भाष्ये प्रयुक्तमिति भावः । पक्षान्तरमिति ! अनारुचिबीजं स्पष्टमेव ॥ इत्यजन्ताः पुंलिङ्गाः ॥ आह-चो देताविति। मूले संराया भूयसेति । यद्ययं स्त्रीलिङ्गः स्यात्तदा भ्यख्या इति स्यादिति भावः । ननु स्थानिवत्सूत्रस्थभाप्यादैशम्दस्य च्छान्दसत्वप्रतीत्या वैदिकेन्यस्य प्रतिपादन युक्तमितीह तस्य कथनमयुक्तमित्याशङ्कामिवारणायाह-मूले रायिरित्यादि । उक्तमाय व्याचष्टे-सरेशम्द इति । उच्चारणार्थ इत्यन्तो अन्यः । वस्तुतस्विकारः सप्तम्येकवचनरूप एवेत्याशयेनाह- प्रायेनेति । मत एव-केवलस्याच्छान्दसत्वादेव । मत एव-उक्तोऽर्थः । मूले स एवेति। कैयट एवेत्यर्थः । स्पष्टमेवेति । यद्ययं केवलोऽपि ज्यान्दसः स्यात्तदा यिशब्दोच्चारणवैयापत्तिः, उक्तभाप्योक्तप्रयोगद्वयविरोधश्च स्पष्टगवेत्यर्थः ॥ इत्यजन्तपुंलिङ्गविवरणम् । रियर्थाभाववोधनामुमयोरल्लेख इति मान्यासन्न सार्वत्रिकं, किन्तु प्रतामिप्रायमिति सूचयांनाइ इ-चो हेताविति । यतः शास्त्रान्तरेण विषयस्य व्याप्तत्वात् । क्यजन्तस्येतीति । उपक्रममाध्यात्तथैव लामादिति भावः । प्रक्षरतोऽपि तथैव सभ्यते इत्याइ- राइति । यकारादिरिति । स चोपक्रमानुरोधेन क्यजे । एवमग्रेऽपि । एलेन राव्या शामित्यादौ यणि ज्यपदेशिवदावेन यादिप्रत्ययान्तवस्य यादिप्रत्ययपरत्वस्य च सत्ताच्चान्दमात्रापचिरुमययापीत्यपास्त. मिति भावः । पाठ इति । भाष्ये इति भावः। एतेन रायिरित्ययुक्तम् । क्यजन्तरेशम्दादिक्यप्धावस्य दौलम्याद इलादिविमास्यपरखाव, रेशम्दासिक् दुर्लम इत्यपारतम् । विप्रहेति । लौकिकृषिमहत्यर्थः । विग्रहस्य छन्दसवमन्यु परयाप्याइ-अत एनेति । केवलरयाच्छादसाबादेवेश्यपः प्रागप्येव बोध्यम् । यो स्पष्टमयति । कोशविरोधः। नहित वैदिकानामन्याख्यानम् । मित्र यजनोपक्रममाश्यवि. रोष भाष्येऽपीरयस्य वैयष्यात्तिश्च, कमाभ्यद्यस्थप्रयोगामतिश्चेति मा इस्य जन्ताः पुहिम भजन्ता इति । भत्र इत्वेन भगन्ता पनि प्रयोगो न्याय्य इति केचित् । वस्तुतस्तु “मलाच. तरम्" इति निर्देशन "भादिनस्येन सहेता" इति पुरसो धेउमेश मुलका नेति बोधनेन प्रह न कुसमिति बोध्यम्। - - भावप्रकाश - - 1 सरटा।

·થરૂર सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- अथ अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । रमेति । लिङ्गविशिष्परिभाषया प्रातिपदिकत्वात् म्वादयः । यत्तु आबन्न. स्वादिति, यच व्याचख्युः-प्रत्ययान्तत्वादप्रातिपदिक्त्वेऽपि पृथक् ड यापार्मह- णात् इत्यर्थ इति; तन्न, ड यायग्रहणस्यान्यार्थतायाः प्रागेवोक्त वात् । एड्हस्वा. दिति । परत्वा प्रतिपदोक्तत्वाच "सम्बुद्धौ च" इत्येत्वे कृते हल्ड यादिलोपो न प्राप्नोति, स्थानिवद्भावादाप्त्वेऽप्याकाररूपत्वाभावात् । आआवि-याकारं प्रश्लिष्य , भावप्रकाशा शब्दरत्नम्। लिङ्गविशिष्टेति । तया परिभापया प्रातिपदिकत्वतव्याप्यधर्माणा विशिष्टे बोध- नेन तया प्रातिपदिकत्वादित्यर्थः । ध्वनितं चेद "बहुव्रीहेल्धस." इत्यत्र भाष्ये'। पर- त्यादिति । असम्बद्धौ हल्ड्यादिलोपश्चरितार्थ । फुते लोपे एत्वं सावकाशमित्यभि- मानः । ननु 'सत्यपि सम्भये बाधनम्' इति न्यायविरोधोऽत आह-प्रतिपदोक्तत्या- भैरवी। अथ अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । यत्तु लिङ्गविशिष्परिभाषया प्रातिपदिकत्वादिति , तन्न युक्तम् परिभापया तद्विशि- घस्य ग्रहणमेव योध्यते इति, तन्नेत्याशयेनाह-ज्येति । विशिष्ट-लिङ्गबोधकप्रत्ययविशिष्टे । बोधनन अतिदेशेन वनितमिति । नद्यन्ताबहुप्रीहे कवित्ययें 'कुण्डोध्नी'इत्यत्र कयापादनपर- भाष्येण ध्वनितमित्यर्थ । यदुत प्रागनिम ति, तदिह दर्शयति-प्रसम्मुद्धावित्यादिना सा- यत्तु खण्डनकृत्-परिभाषया प्रातिपदियवारस्वादय इति चिस्यम् । तया तस्याभावात् । नच तमा रवादय इत्यन्वयः, प्रातिपदिवस्वादिस्यरयानन्वयात् । पूर्वा तवत्याशयेन तत्तोको तु परिमापोरया क्या । उभयो तुरयोक्तौ तु समुच्चयार्थरचानुकोन्यूनता। नचापातिपदिकरवाच्या ते इत्ययः, अप्रत्यय इति पर्युदासानीकारेण पूर्वान्तववेन च सरसाद । निषेधेऽपि त एव तस्य सरसादेव चामातिए दिकत्यरूपईतु. स्यरूपामिद्ध. । प्रातिपदिकमहणे स्त्रीप्रत्ययविशिष्टस्य प्राणमिनि परिमाया नात्र सेना मतस्यापि ग्रहगातस्या प्रचावस्यादन्नतादिति हेतुरुचिन इति, तरखण्डयति-तरेति । विशिष्ट- लिइनोधाप्रत्ययविशिष्ट योधनेन-मतिदेशेन । ध्यनितमिति । ग्यास्पातयामातिपदिकादि स्यत्र । तेन-तया ते इति दण्यभुवन, 'पूर्वा नवीन प्रातिपदिसाच्या या ते' इति तारोक, या ते युमाया मूले तसा शायुनस तापम् । यास्यापि चिनत्या, तम्याप्पधर्मागामिति गुमाया पलामावाव सरयां यथा पवित्प्रातिपदिक्षपाणे प्रमागाभानार तयम्पांनुसारामान व मनीर. रिश्त्राय माय मानम् । ततस्यास्यासस्पर्श समामा-पु तदा वृदय 1 मूनयो बनायो । तरमाचे से सितारले बनाइरि मान्तीपर्यः इति सदोष सारसम् । दुगीय पति परमसेन स्तनप्रतिस्ता मा गदयाभूपनिकता का पायो हेतुर्गमा वीरपापापेन, चोदो मापान । तेनोमयोप गुमने नोति पारतम् । मनम् तु पराशर तीपतया Rites पापागापेन । प्रन्यो सरपैय पनि हिटमाम्पोजिनियति गा Infirmeप सिवाण्या परसोनि माग-भी.स ! विरोप इति । प्रालिसियाशिपति पद "रिपEिPA RELAni दिर माहिर पम्पमा AITE RRENireो मनमा - Turmeru, ·अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । दार्घग्रहणप्रत्याख्यानात् । यथाश्रुतेऽपि "एड्हस्यात्" इति लोपस्यैव परत्वेन न्याय्यत्वादिति भावः। "याडापः । यद्यपि यडित्येवोचितम् । न च "अतो गुणे” इति पररूपा- पत्तिः, अकारोच्चारणसामर्थेनैव तद्वाधात, तथाऽप्युचारणार्थोऽकार इति सम्मा- व्येत । अतः स्पष्टार्थ याट् कृितः । वृद्धिरेचीति । यत्तु प्राचा "आदश्च" इत्यु- " शब्दरतम् चेति । अपवादत्वाचेत्यर्थः । यथाश्रुतेऽपोति । आकारप्रश्लेपामारेऽपीत्यर्थः । पर- त्वेनेति । योगपद्यसम्भवेऽपि विप्रतिपेध इत्यभिमानेनेदम् । भाटश्चेत्युदाहृतमिति । समुदायावयवयोः सन्निधानेऽनुबन्ध उभयोपकारक । । भैरवी। । . काशमिति । प्रत्ययलक्षणेनेति शेप.। अपवादवात्-निरवकाशत्वेनापरादत्वात् । अभिमानेनेति । एतेन पूर्वोक्तार्थ. स्मारित.। भावप्रकाश। तेन न्यायेनेदृशस्थलेऽपवादरसादावस्यैव प्रतिपादनादिति भार । निरक्काशवे सत्येव तस्य बाधक-- गदाइ-अपेति । अस्य परवस्यासाङ्गस्ययोजने प्रागुक्ते इति स्मारयितु शम्दान्तरेण किश्चिदाह- चौगेति । अत एव तत एव हेतो. स न्याय्य इति प्रकाश सङ्गच्छते। अवयवमात्रोपकारसव पनाशयमेव, यादादीनामिष्टदेशानापत्ते वृद्धस्न्यथासिया फलामा- वाच्च, अत भाइ-समुदायेति । फनामावे गौरवेऽपि चेष्टानुरोधेन तथाीकारादिति भावः । समाध्या- सरा। 'अयरकुम्भी' इत्यादौ कुम्भवातिदेशेन "मत. कृमि" इत्यादिसूत्रेग सत्व च सिध्यति । माये "ड्यांप्रातिपदिकात्" इति सूत्रे भाष्ये अनया परिभाषया प्रातिपदिक्खमारोप्य ब्यान्ग्रहणवैयर्यश- द्वापर भाष्य प्रमाणम् , अन्ये च 'न घृतश्च" इत्यस्य नद्यन्तबहुबोहेरित्यर्थे 'कुण्डोनी' इत्यत्र कबा पादनपर भाष्यम् । अन्यथा ड्यन्ते बहुब्रोहियाभावात्तदसङ्गतिः स्पष्टैवेति । नन्वेव कुमारत्वस्य 'कुमार क्रीडायाम्' इति धातावपि सत्वेन कुमारत्वस्य प्रातिपदिकरवल्याप्यत्वाभावेन शपकामगनिरिति, नच समर्थकुमारत्व प्रातिपदिकरवव्याप्यमिति तस्यैवातिदेशेनादोष इति वाच्यम् , अदन्तप्रातिपदिकत्वस्यापि प्रातिपदिकत्वन्यायस्वेन खट्वाशन्दे तदतिदेशे "अस इन्इति इमापत्ते 'मत इनिठनो" इति इनिप्र- त्ययापत्तेश्चेति चेत् १ न, तया परिभाषया प्रातिपदिकमात्रवृत्तिविषयताप्रयोनकपदप्रतिपायतावच्छेदक- धर्मस्यातिदेशारणा कागत् । विघयतायां प्रातिपदिकमात्रवृत्तिव च प्रातिपदिकवृरित्वे सति प्रातिप- दिनरावृत्तित्वम्। तत्र प्रातिपदिक्तरवृत्तित्वामावश्च प्रभेदान्वयाप्रयोज्योऽभ्युपेयते इति। खटूवा शाया भदन्तत्वे प्रातिपदिवेनरवृत्तिवाभावस्य अभेदान्वयप्रयोग्यत्वेन न दोषः। कुमारपद च समर्थकुमार- प्रकृतिकै लामणिकमिति तत्र समर्थत्वे भातिपदिशेतरावृतित्व नाभेदान्वयप्रयोज्यमिति तत्र समर्थ कुमार स्यातिदेशे न किश्चिनाधमिति । विस्तरस्तु परिमापेन्दुटिप्पणे द्रष्टव्यः । वस्तुतस्तु निविशिष्टपरि- भाषाप्रवृत्ती स्रोधावच्छिन्नबोधप्रत्ययविशिष्टरवशानायान्तबास्त्रप्रवृत्तेवश्यं करणीयतया तेनैव स्वा. गुप्ततः सिध्या नात्र परिभाष प्रवृशेरावश्यकता, किन्तु 'वाचा' 'मनही बहुदामा' इत्यादी साथ- स्पत: परिभाषाधीनतया तदर्थं परिभाषाप्रवृत्तियावधियोति बोध्यम् । अपवादत्वात्वेत्यर्थ इति। तदप्राप्तियोग्येऽचारितार्यरूपताधवी नस्यात्र सत्यादिति भावः। एलइयमेवैतर धबोजस्वीकारः । वस्तुतस्तु एतदाधवीगावोगरेऽपि इत्यादिलोपे प्रत्ययलक्षणेन "सम्बुनी च" इत्येसिदिररत्येवेति परिमायेन्दुटिपणे निरूपितम् । ।

·યુવક सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- भरवी। दाहृतम, तन्न, याट्स्याटोप्टकारस्य समुदायानुबन्धत्वेनेह आटोऽभावात् । "सर्वनाम्नः स्थाड्दस्वश्च" । दीर्घोच्चारणं प्राग्वत् । अत्र वान्ति-सर्व नाम्नोऽसुइ चेत्येव सूत्र्यताम् । एवं च याटि परे डित्त्वादन्त्यादेशे असुलि सर्वस्या इत्यादि सिद्धम् । स्याटकरणे ह्रस्वविधाने च प्रयोजनं चिन्त्यमिति । अत्रेयं चिन्ता-असुङ् चे युक्तेऽमुष्य इत्यादि न शिध्येदिति । वस्तुतस्तु श्रामि शब्दरत्नम्। न चायमनकः, आयोऽध्यतः काप्यभावादिति तदाशयः । इहाटेोऽभावादिति । अयं भावः, सानुबन्धकनिर्देशेषु प्रायोगिकरूपासम्भवादोपदेशिकरूंपग्रहणमिति घसंज्ञादिसते भाष्ये स्पष्टम् । उपदेशे च तेषामित्संज्ञकत्वादुपस्थिततद्गुणवतामेव प्रदेशेषु भानमिति टकारेत्संज्ञकाकारस्येत्यादिक्रमेणार्यः । "क्तक्तवतु निष्ठा" इति सूत्रे भाप्ये स्फुटमेतत् । पाणिनेश्च तत्र तत्र विशिष्टोपदेशे तात्पर्येण तत्प्रयुक्तेलंज्ञकेन तस्यैव टित्त्वादिव्यवहारो नावयवस्य, तदुपदेशे तात्पोमावात । एतेनौपदेशिकल्याच्यरत्वाभावेन न वृद्धिप्रातिः, नेप्यते च तत्र वृद्धिः । प्रयोगे तु नाडिति "आटश्चइत्यसङ्गमित्यपास्तमिति । याटि परे इति । अन्तरङ्गत्वापूर्व याडिति भावः । न सिद्धयदिति । प्राचामाशयमाह---पमुदायेति । भाष्ये स्पष्टमिति । तत्र "सयेंषु सानुबन्धकनिर्देशेषु रूपमा. श्रीयते यत्रास्यैतद्रूपमिति, रूपनिर्गहथ नान्तरेण लौकिमा प्रयोगस्तस्मिश्च लौकिक प्रयोगे सानुबन्धकानाम्प्रयोगो नास्तीति द्वितीयः प्रयोग उपास्यते को इसायुपदेशो नाम" इत्यु. तम् । तेषाम्-अनुबन्धत्वेनाभिप्रेतानाम् । प्रकृताभिप्रायेणाह-टाररसंघकेति । एतेन यदुप- देशप्रयुक्ता यस्येत्सन्क्षा तस्यैव तदनुयन्धकत्यवहार इति निदर्शितम् , प्रकृतस्य टकारस्य तु यादुपदेशप्रयुक्तयेत्सझेति नाटश्चेत्यस्य प्राप्तिरिति भावः । यथा टकारस्य नाइवयवत्यं तथाऽन्यत्राप्यनुबन्धविपये द्रष्टव्यम् । अत एव महिनिति एकारस्समुदायस्यवावयव इति वधिमहे इत्यत्र सम्प्रसारणन्न । एतेन-टगरेत्सरेति व्याख्यानेन । नन्याडजादीनाम: त्यनाच्परत्वमस्त्येवेत्यत आह-नेष्यत इति अ.तरकरवादिति । याटः सर्वनामसम्ज्ञानपेक्षत्वनान्तरङ्गत्वममुडस्तु कार्यकालपक्षमानित्य तत्प्रवृत्तिसापेक्षत्वेन यहिरङ्गत्वमिति भावः । मूले-इत्यादि न सिध्येदिति । सर्यनाम्नोऽसुश- भास निराचष्टे-नयेति । धापीति । विशिष्टस्यैवार्थ वाया न्याम्यवात् माध्ये स्पध्मुक्तस्वाञ्चति भायः । तदाशय-प्रयाशयः, प्राशायुक्तवत्सः । मनु मूले समुदायानुरूपवनस्पस्य तन्मात्राम. भावनेत्यया । तथासति नार्य दोषः उत्कोत्या तेनः मतस्यवानगीकारादिनि गथामुम्नानुपपतिगुदर सदाशय इति सूचितामाचि तत्र प्रकटयगा-सपमिति । यपि माग्ये सध्येय सानुभप्रदधि. एयुषस तथापि तामाभिप्रायम् , सम्ममात्रमाणेऽपि "वं रूपम्" स्योन रूपामयगादिश्वाशयेनगाह नियिति । मदिना निवासासंमारः। तावनाऽपि तदिमिदेश-पति। मपति समपुरकासे यः । अन्तरताति भावः । तेपणाम्-- मनुस्मानाम् । तद्नाणेति बमोरिता पेसि । संस्कटोपपस्तिस्यर्थः । -भाटापा । सानापि स्वेटासिह-पाणिपति । तत्र तत्र-पाया। पेनेति । मध्य रानिति प:। प्राधाग्यादिति मा सदुपति । मास्पिरावादीमागे समापन सम्ममारणमिति मायः फस्य-मामा" 1 भावप्रकाश ! - मायापा आतेनिनामानिन । यसपानिपरप पेनानुपासतम्या रिममिविपरमपि ।

·अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । ५३५ सर्वनाम्नः सुद् याटो ह्रस्वश्चेति सूत्रयितुं युक्तम् । न चैवं याट एव हस्वापत्तिः, शब्दरलम् । इत्यायेव न सिद्धयेदित्यर्थः । पुर्वमसुडि असान्तत्वाभावेन मुत्यानापत्तिः। पूर्व मुत्थे त्वसिद्धिः स्पष्टैव । एवं चामुमुयडित्यादिवद् व्याख्याभेदेन रूपद्वयमिहापि स्यात् । मुत्वपक्षे आप्स्थानिक्षेनासुः प्रत्ययतया तदवयवत्वेन पत्वसिद्धिः । एवं च तनाला. न्तस्येत्यर्थ इत्यन्न स्याङ्ग्रहणमपि झापामिति भावः । परे तु संज्ञाकृतबहिरङ्गत्वस्यानाश्रयणेन नित्यत्वादसहि रूपासिद्धिः । न च चेन यादपि विधेयोऽसुश्चेति न्यासे इति वाच्यम् । "विभाषा द्वितीया" इति सूत्रेण विनि. भैरवी। - देशे सफारस्य प्रत्ययावयवत्वाभावेन पत्वाप्राप्त्या न सिव्येदित्यर्थः । ननु परादिवद्भावेना. कारस्य प्रत्ययतया तदादेशस्थासुङ, प्रत्ययतया तदवयवस्य पत्यम्भविष्यति ? नव सर्वना. मत्वम्पूर्वान्तवद्भावेन वाच्यमित्युभयत आश्रयणे नान्तादिवदिति निषेधो भविष्यतीति वा- च्यम् , विभिन्नकार्यसम्पादकशास्त्रयोः प्रवृत्तये उभयाश्रयणेऽपि तन्न्यायविषयत्वाभावाद्य- त्रैककार्यार्थमुभयाश्रयणन्तत्रैव तस्य प्रवृत्तेः अत आह-इत्यायेवेति । पूर्वममुखीति । मुत्वस्या- सिद्धत्वेन पूर्वमसुडीत्यर्थ ।। "नमुने" इति सूत्रे नेति योगविभागाभिप्रायेणाह-पूर्वन्नुव इति । तथाव तृतीयव्याख्यापक्षे अः सेरित्यस्य वाक्यस्य प्रवृत्त्याऽमुमुछिति यया भवति तथा यद्यप्यमुडादेशस्य पूर्वम्प्रवृत्तिपक्षे मुत्वम्भविष्यति तथान्यायव्याख्यायान्न सिद्धोदिति भावः। एवेति । अमुष्य इत्यस्यैवेष्टत्वे च । तत्र-“अदसो ऽसे. इति सूत्रे । स्याटग्रहणमीति । अपि- नाऽमुमुयडिति लक्ष्यस्य संग्रहः । सम्मातेति । "नलोपः सुप्" इतिसूत्रे कृतितुग्रहणात्तदनाश्रयणं बोध्यम् । इति न्यासे इति । अन्न चकारस्य विधेयबोधकपदोत्तरमुपादानन विधेयान्तरस्य समुच्चयो भविष्यतीति भावप्रकाश। न सन्नियोगशिष्टत्वम् । एतेन तदनुवयं सप्तम्या विपरिणमय्य तत्र परतस्तानियोगेनासुधिति खण्डन. कृस्कृतप्रकाशाशयवर्णनमपास्तमिति भावः । यत्तु सण्डनकृत्--मूलं चियं परादिवत्वेन कादेशत्य प्रस्य- यत्वाचदादेशस्यामुलस्तत्वेन तदवयवत्वात् पवेन रूपसिद्धः। न च सर्वनामवं पूर्वान्तवत्वेनेयुभयत आग्नयणम् । लिगविशिष्टपरिभाषया तत्वार्यसम्भवात् एकत्र तदनगश्रयणाच्च । न चैवमप्यसेरिति सान्तनिषेधादुत्वमेव न । मान्या अप्येवम् । मत ज्वामुमुयडिस्यादिसिद्धिरिति वाच्यम् । तृतीयव्या. ख्याश्रयणात । एवञ्च प्रकाशो युक्त इति, खण्डयितुमाह--इत्यायेत्यादिना । सामुपादयति- पूर्वमित्यादिना । मुत्वरयासिद्धलाद । तथा चादस्य इत्येव स्यादिति मा:1 कार्यासिद्धायमो नमुने इति योगम्भिागमते वा माह-पूर्वमिति । तथाच सुळेव न स्यादसर्वनामस्वादारूपामावायेति भावः। तुनाइरुचिः सूचिता-दयोगपि मतयोरमिदान्तवरूपा। परपोत्यार्थमाइ-एवञ्चेति । एवघटितम्या. स्याने घेत्यर्थः । स्पद्वयम्-अदस्य भमुष्य इत्येवम् । दादिदयामावात्तृतीयरूपस्याप्रसङ्ग एव । य. हिरपरिभाषा सर्वथा त्रिपा न प्रवर्तनइति मुवे ऽमुऽमिदवेनेटस्यैवोमयथाऽसिद्धिरिति दुर्वचन. मिति भावः। म.सैर्यस्येति व्याख्याने घरोपपत्तिमाह-मुत्येति । स्थानिन्याएवञ्च परादिवसेन, सस्थानिकाकारवरख तु शत्रुप प्राकालिकमिति भावः । पवेति । सस्येत्यादि । एवं चेति । भमुभ्य इति सिद्धौ चेत्यर्थः । तत्र-मदसोरिति स्त्र। ग्रहणमपीति मपिरमुमु यनियादिलदानुरोधादिममु. चायकः । एवं प हस्वमाणमप्यावश्यामिति बोध्यम् । एतेनान्त्यपोपटरभेन लादण्यामागोकारामूल- मयुक्तमिति रत्नाकरोतमपासम् । संज्ञाहतेति । तिनुग्माणादिति भावः । नित्यत्वादिति । पाटस्तु समान्दमाप्तवादप्राप्त- ·सटीकाटिप्पणशब्दरनप्रौढमनोरमायां- शब्दरतम् । गमकाभावादुभयोरपि विकल्पे द्वितीयायै' इत्यासिध्धापत्तेः । किं चासुडो याडपया. दत्वेन तद्विपये या दुर्लभः । "अविरादेशानुट् पूर्वविप्रतिषेधेनेत्यसङ्गतम् , रादेशस्य बाध्यसामान्यचिन्तया सर्वापवादत्वेन नुडपवादत्वात्" इत्याशङ्कय न विस्वतए' इति दीर्घत्वनिषेधादादेशो नुटं न बाध" इति भाष्ये उक्तं तृज्यसो। तस्माद्विपयभेदे ऽपि येन नाप्राप्तिन्यायेन बाधकत्वमिप्यत एव । यद्यप्यस्यडादेशेन सिध्यति तथाप्यवसूत्र. स्थभाष्यरीत्याऽऽन्तरतम्येन कदाचिदन्तस्योदात्तत्वे "एकादेश उदात्तेन" इत्यनेन , भैरवी। -- भावः । उभयोरणीति । असुदो याडामगस्य चेत्यर्थ. । एवञ्चास्य याडाप इति सूत्रयोध्ययाडा- गमस्यापि (विकल्पबोधकत्वेन) पक्षे स्पासिद्धिः स्फुटैष । इत्यायेति । आदिपदेनामुष्यै हु- त्यस्य संग्रहः । नच "द्वितीयायाञ्च" इति निर्देशरूपज्ञापकान तस्य सूत्रस्योभयविकल्पबो- धकतेति वाच्यम् ? ज्ञापमानयणेन प्रतिपत्तिगौरवस्य स्फुटत्वात् । दूपणान्तरमप्याह-कि- चेति । ननु विपयभेदात्कथमपपादत्वमत आह-अचिरेति । "सर्वनाम्न." इति सूत्रम्य याड- पवादत्वेप अस्यहादशेनेष्टसिद्धिर्भविष्यतीत्याशहां निराचष्टे-पचपीत्यादिना । हस्वश्चेति नवाच्यमिति पूर्यपक्ष्यभिप्रायः । अवसूत्रस्थभाष्यरीत्येति । गोरग्ववनं स्वरसिद्धयर्थमिति या. तिकस्य व्याख्यानावमरे उक्ता या रोतिस्तयेत्यर्थः । एवञ्च तस्य इत्यत्र ताशब्दम्यान्तोदा- तत्वयुद्धया तस्य स्थाने आन्तरतम्यादन्तोदातेऽस्यहादेशेऽयन्दोपो योध्यः। यदा स्थानिन आयुदात्तत्यउन्धिस्तदा यद्यपि सिद्धिस्तथाप्यन्तोदासत्वबुद्धिरपि कदाचित्स्यादिति तात्त यम् । अमुष्य इत्यत्र सस्य प्रकृत्येकदेशत्व एव दूपणम् । यदि तु याट एच सुट् तदा सकारः प्रत्ययावयय इति मुत्वे पृते पत्यम्भविष्यतीत्यभिप्रायेणाह मूले-वस्तुतस्त्विति । युक्तम्- मामीतिसूत्रानन्तरमेवं परितु युक्तम् । सर्वनाम्न इत्यस्य तयानुवृत्त्या सर्वनाम्नः परस्य याः सुद् स्वश्चति तदर्थः । एवं सति सरनाम्न इत्यस्य पञ्चम्यन्ततया स्थानि चासम्भरेन याट इति पष्टी यथाऽयययावयविभाषार्थिका तथा स्थानपदार्थनिरूपितसम्यन्धाथिकाऽपि भविष्यतीत्यभिप्रायिकामाशां निराचष्टे-नचेति । दोति । याट इत्या दीर्घ इत्यर्थः । यहागर्म कर्तव्य इत्यादि । नन्वेवं यशब्दावययो अकारोऽपदान्त इत्यतो गुण इति पररूपा. पंत्तिरित्यत आह-स्योच्चारण इति । युभगमे पर्तव्ये विवक्षिताकाररिशिष्टयडागमविधान. सामथ्यादित्यर्थः । याटो नि पत्तिगयन्तादेयेति आप इत्यस्य प्रस्तस्याभावेऽप्यस्य सूत्र- स्यायन्त एव प्रवृत्तिः। आमीत्यस्यास्मिन्सूने न सम्यन्धः । नन्येवंतति युहायागमे यथो. भावप्रराशा सादा नसत्यमिति भावः । नघेति । विषयानुकृत्यर्थः स इति भावः । उभयोरिति । धानुकृष्ट नो. परत मनिस्य "लुटि च पर." इत्यत्रत्येन सर्वानहरपाचप्रत्यास्थानपरमाप्पेण युलिना. पोच" इत्यवत्यभायण च विरद चेनि मारः। भपिः सूनेयमे योग्यः। मिय: समुशायको या सिमान्तममुपायको यान्नु विगार दितीया" इति स्व-स्यारवाने लिपाय' इति सिस्मेवार मार-मादीतिगमय त प्रागुरोपसमाःतथाचोमपविधानमायमिति भावः। ननु सरि साभर निन्यायविधान तामन भा-विष्यति । ननु विश्यमेन येननेतियायानव. ARREARमन 16--अविति । प्रतिगादितमनुमम्मि सर्वम। सस्मात्-मा-पाण्याद । वन नि पिडादरमामात्र एस योग्य सतुन रिमालुस टिनोपमारय बाभ मा भयः। सरति पति-पचनोति । न ये !ि यामम:, पनि. वापरले मापार मारेन नाममा हसननि गापानि मायः। री. रन । AIMERपसा सम्सम्योरासय इति । स नामानिनो ·५३७ भैरवी। अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम्। दीर्घोच्चारणसामर्थ्यात् । हस्वोच्चारणेऽप्यकारसामादेवातो गुणस्य वारयितुं शक्यत्वादित्यवधेयम् । "विभाषा" ! गौणत्वादप्राप्ते विभाषेयम् । यत्त्वाहु:-"न बहुव्रीहौ” इति निपेवे प्राप्ते इति; तदापाततः, तस्यालौकिकप्रक्रियावाक्यान्तर्गततर्वादिविषय. स्वात , अस्य च समासविषयत्वात् । योत्तरेति । यत्त्वाहुः-या पूर्वा सोत्तराऽ. स्या उत्तरपूर्वेति; तद्रभसात् , पूर्वनिपातवैपरोत्यापत्तेः। तीयस्येति । इदं हि शब्दरत्नम्। विभक्तरुदात्तत्वापत्तिरित्याहुः । सामर्थ्यादेवति । उच्चारणार्थत्वं तु न, व्याख्यानादिति भावः । "स्त्रय" इत्यत्र 'आमि इत्यस्य मण्डूकानुवृत्तिरिति बोध्यम् । वैपरीत्यापचेरिति । अयं भावः-वाक्ये यत्तच्छन्दाभ्यामुद्देश्यविधेयत्वं प्रतीयते, कार उच्चारणार्थी भवति तथा यहागमेऽप्यकारस्तथास्त्वित्याशङ्कान्निराचष्टे-उच्चेति। व्याख्यानादिति । "सेनाया चा" इतिसूत्रनिदेशदर्शनमूलकव्याख्यानादित्यर्थः । यद्यकार उच्चा. रणार्थः स्यात्तदानिर्देशासङ्गतिः स्पव । ननु प्रस्तसूत्रवत्रेरित्यावावप्यामोत्यस्य तहि स. म्बन्धो न स्यादत आह-त्रय इति । मण्डूकानुवृत्तौ मानन्त्वनैव प्रेरिति निर्देशस्त्रेः सम्प्र- सारणञ्चेति निर्देशश्चेति गृहाण । बहुपु सौत्रत्वकल्पनापेक्षया मण्ड्वकानुत्तिरेव ज्यायसी। मूले अधेयमित्यनेनान्यदपि सूचितम् । तथाहि, यदि मण्डुकप्लुतिर्मध्ये सम्बन्धाभावोऽग्रेय सम्बन्ध इति कल्पनाभ्यागुरुभूतेत्याग्रहस्तहि "सर्वनाम्नो याटः सुट् हस्वश्व" आमि, स्त्रयः" इति सूत्रत्रयमस्तु । आमीत्यन्न आमसेरिति सूत्रादादित्यस्य सम्बन्धो भविष्यति। "विभापा द्वितीयातृतीयाभ्याम्" इति सूत्रमप्यमेव पाट्यम् । तत्राविशेपादुभयोरपि विधे. ययोविभापेत्यस्य सम्बन्धः । एवञ्च "अर-क्षीर" इतिसूत्रानन्तरं यदामीति सूत्रन्तवत्यं सर्वनाम्न इति पदन्तदस्तु, “याहाप." इतिसूत्रानन्तरं यत्सर्वनाम्नः स्यादिति सूत्रन्तन्न कार्यमिति । एवञ्च या मण्डूकानुत्तिरक्ता सा आमीति पृथरसूत्रापरणपक्षे इति दिन । "सप्तमी विशेषणे" इति सूत्रेण विशेषणवाचकस्य पूर्वनिपातो विधीयते पूर्वादिशब्दयो- दिग्वापक्तया द्रव्याथांभिधायकत्वेन गुणत्वाभावात्कथम्पूर्वनिपातवैपरीत्यापत्तिरत आह- अयमाव इति । वाक्य इति । समासार्थप्रदर्शक्लौकिकविग्रहवाक्य इत्यर्थः । प्रीयत इति । भावप्रकाशा जायमानस्यास्या अन्तरतम्यानुभयत्रोदाचत्वप्राप्तावायेकपटे वचन विनोदाचदयाभावाच्छानिधा. सेनान्यतरस्योदात्तत्वे विनिगमनापिरहात्कदाविदायुदात्तत्वेनेटसिद्धावप्यन्तोदात्तवे ऽनिष्टमित्यर्थः ।. विभक्तो-तदादेशस्य, एकादेशरय । उच्चारणाणे ऽकार इत्यादि पूर्वप्रन्विरोध निराचष्टे-उच्चति । अत एव सम्भ. येत हायुवतं नतु निश्चीयेतेति। एव तयाश्रुतसूत्राशयवर्णनमात्रं नतु क्षोदक्षममिति भावः । यत्तु रत्नाकर कृत्-भत्र पक्षे यामटनीति या, स्त ममि याटामित्यवातिव्याप्तिः, अवतरित आपया तस्यैव ग्रहणौचित्यश्च । किचामोत्यस्योत्तरार्धस्य प्रकरणात भाग्येव मुट् स्यान्न के प्रमृतिषु । अन्यथा “खया" इत्यादौ तदलाभ इनि एनक्तिरिति सन्न, युक्तिमिद्धार्थव परिभाशपेक्षया शापोपटपस्य प्रतिपदोक्तन्यायस्य कृत्रिमा कृत्रिमन्यायस्य च प्राचल्येनापशेषामावाद । एतेन विपरीत- सकिरपि परारता । अनयोपमुद्धरति-प्रेग्नय इति । सेनामीति र उपस्चेत्यन्त मूत्रानन्तर बोध्यम् , मानुषामतात्पर्याद । एवं च मप्डूक्नुनिमि मान्योतिलाशगननुगुणेति सचिनम्। ननुपूतसादयोदिंगादिरिदेन ट्रम्य वाचयाविशेषारपूर्वानपानानियमेन वैपरीयातिरयुक्ता- समार-अब भाव इति । तत्राने सिदान्तमार-धारये इति । भरय पपरमादिता तथा पारे परमार्थप्राधान्येन विधेयरय पूर्गावरप विशेषणत्वासू सदस्य पूर्वनिपानापतिः । न च समाधि 1 ·५३६ सटाकाटप्पणशदरनप्रढिमनारमाया- पुनपुंपकयोरावश्यकम् । अनेनैव सिद्धौ "विभाषा द्वितीयावृतीया" इति सूत्रं न शब्दरलम्। योत्तरात्वप्रकारक्ज्ञानविशेष्या सा प्रसिद्धपूर्वा यस्या इत्यर्थात् । तत्रोत्तरापदस्य ज्ञान. विशेष्यपर्यन्तलक्षकसया गुणवाचकत्येन पूर्वनिपातः । उत्तरस्यां पूर्वात्यप्रकारकज्ञानविशे. प्यत्वं तु न विधेयम् , पूर्वापदस्य पूर्वनिपातापत्ते: "न विधौ परः शब्दार्थः इति विधेय. भैरवी यच्छब्दयोगः प्राथम्यमित्यायुद्देश्यलक्षणम् । तच्छन्द एवकारश्च स्यादुपादेयलक्षणम् ।। इत्यभियुक्तोक्ते । न च यन यच्छब्दयोगः प्राथम्यं वा तस्यैवोद्देश्यबोधकत्वमिति निय- मो न सम्भवति , "लोहितोष्णीवा ऋत्विजः प्रचरन्ति त्र्यङ्ग स्विष्टकृतं यजति" इत्यादौ व्यभिचारादिति वाच्यम् , तत्रापि विशिष्टस्य विधेयता आदौ प्रतीयते, तात्पर्यन्तु गुणवि. विधाने इति कल्पनाया सम्भवात् । यद्वा, पूर्वोक्ताभियुक्तवाक्ये आदिपदमुपातं तेन प्रासा. प्राप्त विवेकन्यायस्यापि संग्रहः कार्यः । उद्दश्यविधेयत्वमिति द्वन्द्वोत्तरन्त्वप्रत्ययः । इत्यर्थाः दिति । अन्यथा द्वयोः पदयोः सामानाधिकरण्याभावेन "अनेकमन्यपदार्थ" इति समासानु- पपत्तिः स्यादिति शेपः। ननु या पूर्वा सा उनरेत्येव विग्रहोऽस्तु उत्तरापदमेव लाक्षणिकमस्तु तथापि बहुव्रीहि- भविष्यतीत्याशङ्कान्निराचष्टे--न विधाविति । जैमिनिशास्त्रप्रसिद्धोऽयन्न्यायः। उपक्रमोप- संहाराभ्यां यदर्थे तात्पर्यग्रहस्तत्रैवैकस्योद्देश्यत्वमपरस्य विधायकत्वम् । यदि विधायकस्या- भावप्रकाश। तत्प्रतीत्योद्देश्यस्य प्रायम्येन विनिगमनाविरहस्तदवस्थ इति वाच्यम् । सप्तदशारनिनोंहितोष्णीषा इत्यादी व्यभिचारात् । अत एवोद्देश्यलक्षणे आदिपदोल्लेखः । इद च प्राप्तस्वादेव गमकम् । अत एव तस्या भ्रमाधिनत्वेन पूर्वप्रयोगस्य युक्तत्वमिति मान्योक्तिरप्ययुक्तेति भावः । विधेयत्वमिति । दन्दो. तान्त्वप्रत्ययः, यथासख्येनान्वयः । अन्यतरस्य लक्षणां विना सामानाधिकरण्याभावात् बहुव्रीहनु- पपत्तेराह-योत्तरात्येति । विशेष्यशब्दो विशेष्यनिधनः न तु विशेषणप्रधानादिवदनहल्लिहः। प्रत एव राना विशेषणं पुरुषो विशेष्यः' इति “षष्ठी शेरे" इति स्ने 'कश्च नेविशिविशेष्यः' इति शदे: शितः" इत्यत्र च भाष्यम् । नीदारावैर्य दिशेध्यं यादृशः प्रस्तुतं पदैः। इत्यमरश्च समच्छो । विशेष्यं धात्वर्थ इति प्रयोगस्तु शक्य क्षुदुपहन्तुमितिवत् । तत्रेति । भस्य तथापीत्यादिः । समासे इत्यर्थः । अन्यथा तदनु पत्तिलनेति भावः । गुणेति । गुणोपसर्जनद्रव्यवा- चस्वेत्यर्थः । शानस्य विशेषणत्वात् ; एवं च विशेषणत्वात् "सप्तमीविशेषणे" इत्यस्य प्राप्तिः । तत्र हि सप्तायनान्योत्तरपदार्थविशेषणस्य विषयताविशेषरूपविशेषणस्वविशिष्टस्य ग्रहणमिति भावः । विनिगम- कामावादाह-उत्तरस्यामिति । प्रसिद्धोत्तरस्यामित्यर्थः। विशेष्यत्वन्विति । एकैकवर्णवत्तित्वा- वाचः इति "परः सनिकः" इति भाष्यप्रयोगवत्साधुरयं प्रयोगः। एवं विशेष्यपर्यनमित्यपि प्रयोगः । पूर्वनीति । विशेष्यतासमानाधिकरण विधेयतेति नियमस्तूतरीत्या नेति भावः। पतेन रजतशुक्तिक इस्यैव प्रयोग इति विपरीतमान्योक्तिरयुक्तेति सूचितम् । न विधाविति । जैमिनीयन्यायोऽयम् । उपक्रमोपसंहाराभ्यां यदनुरोधेन यदर्थे त स्पयंग्रहस्तत्रैवान्यार्थत्वकल्पने प्रकरणविचारातिविधायकत्व. माश्च सन्मूलम् । यदा, ययपि समासेऽपि तत्प्रतीतिरस्पेव तथापि स्फुटनरत्वादाह-वाक्य इति । भत पूर्वनिपातापत्तेरिति । "सप्तमीविशेषणे बहुनीता" इति सूत्रेणेवादिः । सरला।

·मजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । ५३६ कर्तव्यमिति भावः। अम्बार्थनद्योः ॥ अत्र वात्तिकम्-'मातुर्मातच पुत्रार्थमर्हते' इति । मातृश- शब्दरतम् । बोधके लक्षणानौचित्याच । त्वदुक्तविग्रहे तु पूर्णपदस्य यच्छन्दसमभिन्याहारेणोद्देश्यस. मकनया तस्यैव लाक्षणिकत्वेन गुणवचनतया पूर्वनिपातापत्तिरिति । न कतव्यमिति । स्पष्टं चेदं भाष्ये । तृतीयाशब्दसाहचर्येण सहायकाचिद्वितीयाशब्दस्य न ग्रहणम् । भागार्थ विधीयमानस्यानो भक्त विशेष्यत्येन न स्त्रीत्वमनमिधानात् । एतेन तन लाक्षणि. कत्वाद्वात्तिकाप्रवृत्ताविदमावश्यकम् । अत्र सूत्रे न सा परिमापा प्रवर्तते प्रतिपदोक्त. स्यामावात् । न च महाविभापयाऽनभाये वार्तिकप्रवृत्त्या रूपद्वयं सिद्धम् , अनो नित्य- स्वाङ्गीकारात् । आद्युदात्तस्य तथापि रूपयासिद्धेश्चति परास्तमिति भावः । भैरवी। पिलाक्षणिकत्वन्तदा रक्षणाया अनुपपत्यादिप्रहसापेक्षत्वेन गुरतया स्पष्टप्रतिपत्तये विव. क्षितार्थबोधकस्य वाचकशब्दस्यैव प्रयोग. कर्तुमुचित इति भावः । गुणवचनतयेति । गुणोप- सर्जनद्रव्यवाचकतयेत्यर्थः । भाष्ये इति । "अन्तरम्बहियोग" इति सनभाष्य इत्यर्थः। ख- ण्डनकदुक्तन्निरसितम्भूमिकामारचयति-तृतीयाशब्देति । साहचर्यगेति । सदृशयोरेव सहाय- स्वस्य लोके विपराभ्यान्जे " इत्यादिसूत्रभाष्यादौ च स्पष्टत्वादिति भावः । ननु द्वितीया विभत्तिद्वितीयेत्यस्तु पूरणादाग इत्यन्प्रत्ययान्तो ऽयं शब्दोऽस्तु, एवञ्चान्नन्तस्य तीयप्रत्य. यान्तत्वाभानेन वार्तिकाप्रवृत्ताविदमावश्यपमित्याशङ्कानुत्थानायाह--भागार्थ इति । अनभि- भानादिति । अन्न मानन्तु सूनप्रत्याख्यानपरम्भाष्यमेव । एतेन-अनभिधानादत्रीत्वेन । तर- अन्नन्ते । भमावादिति । अनोऽभावेऽपि टाकादेशेन सर्वल्य लाक्षणिकत्वादिति भावः। प्रका- रान्तरेण सूत्रसार्थक्यशङ्का वारयति-नचेति । अझोकारादिति । अत एव "प्राग्दिश.” इति सूत्रात्प्राक् तदधिकार इति वृद्धाः । सिद्धान्तिमतेनाह-पापुदात्तस्येति । मातुमांत" इति वातिके सम्बुद्वानित्यधिकाराभावादनुपादानाच तस्य सम्बुद्धावेव भावप्रकाश। एवाह--योत्तरेति । इत्यर्थादित्यन्त व्याख्यानं प्राग्वत् । तत्र-तत्प्रतीतो सत्याम् । यच्छन्देति । वाक्ये इति शेषः। भाप्ये इति । "अन्तरं बहियोगोप” इति सूत्रे रति भावः। एतेन सूत्रासिद्धस्योप. संख्यानेन पूरणेऽपि वेन तत्खण्डनमयुक्त, तस्य पाश्चात्यत्वादिनि प्रकाशोकमपास्लम् । साहचर्यमग्रहणे हेतुः । सहायेति । "विपराभ्यां जे." इत्यत्र 'भस्य गोदितीयेनार्थः' इत्यत्र "मुखनासिका” इति सूत्रे मुखदितीया वा नासिका' इत्यत्र च "अनेकमन्यपदार्थे। इति सूत्र 'मसिद्धितीयोऽनुससार पाण्डवम्।। 'सङ्कर्षणद्वितीयस्य बलं कृष्णस्य वर्धत्ताम्।। इत्यत्रेयोगे कौरवान्प्रति दूतकृष्णवाक्ये। मद्वितीय पुनः पार्थ का प्रार्थयितुमर्हति इत्यादौ च प्रसिद्धःस तथेति भावः। विशेष्यत्वं स्त्रीवे हेतु: । अनभिधानादिति । अत्र प्रत्या. ख्यानपरमाष्य मानम् । मन एव स्पष्ट चेदमित्युक्त प्राक् । एतेन-प्रनभिधानादलीत्वेन । तत्र- अन्नने। प्रती त । मनोऽमावेपि टारेकादेशेन सर्वत्र लक्षणिकवादिति भाव. । रूपदपमिति । मन्त- दभावाभ्यामिति भावः । नित्यत्वेति । मुनमते "माग्दिश:" इत्यतः प्राक्तदधिकारादिति मातम सेनाह--मायुदेति । मनन्तस्येत्यर्थः ।

·५४०) सटीकटिपणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- • ब्दस्य सम्बुद्धौ मातजादेशो भवति मात्रा पुत्रस्य माध्यत्वे द्योत्ये। गार्गी माती- ऽस्य गार्गीमातृकः । तस्य सम्बोधनं हे गार्गीमात । "नघनश्व" इति समासान्त. स्यापवादोऽयम् । यत्र तु श्लाघ्यत्वं न द्योत्यं कि तु स्व-पफथनमात्र तत्र कवेव- - भैरवी। शब्दरत्नम्। अत्रोपसंख्यानादाह-सम्बुद्धाविति । अर्हन्त ,पुत्रममिधातुं यो मातृशब्दः प्रयु. ज्यते तस्येत्यर्थः । सापेक्षत्वेऽप्यत एव निपातनात्समासः । अर्हत्त्वं च पुत्रस्य मातृद्वारक. मेव, तदाह-मात्रा पुत्रस्येति । अपवाद इति । यदीदं न स्यात्तदा प्राप्नोतीति प्रवृत्तिरिति कुत इत्यत आह-त्रोपति । 'पुत्रार्थम्' इत्यस्य पुत्रायेत्यर्थः । 'अर्हते' इति पुत्रा- येत्यस्य विशेषणम् । तादध्ये चतुर्थी । 'ब्राह्मणाय पायसम्' इत्यत्रेयोपकार्योपकारकभाव जहनीयः । अम्बाथेति सूत्रात्सम्बुद्धावित्यस्य सम्बन्धः । यद्वा मातुरित्यस्य प्रयुज्यमानस्ये. त्यादि। अभिधातुमिति तुमुन्नन्तमप्रयुज्यमानमिति "क्रियार्थोपपदस्य” इति चतुर्थी । तत्फ. लितार्थमाह-महन्तमिति । नन्येवमहत इति पुनायेत्यस्य विशेपणमिति सापेक्षत्वात्कथम- र्थशब्देन समास इत्यत आह--सापेक्षरऽयत एवेति । य. पुत्र उत्कृष्टगुणयोगादुत्तमकुलसम्भू- तत्वाच्य कुलीनायाम्मातरि अयक्षात इंति व्यपदेशयोग्यो भवति स एंव यदा गार्गीमाते- त्यादियहुव्रीहिसमासेनाभिधीयते तदाऽयम्मातजादेश इप्यते । अन मातृपदार्थप्रशंसया पु- वस्य प्रशंसा विवक्षिता । अर्हत इत्यन्न "अहः प्रशंसायाम् इति शता मातृगतप्रशंसामूलक- पुत्रप्रशंसाया गम्यमानत्व एवास्य प्रवृत्तेरिष्टत्वात् । अत एव भाग्ये-मातृणाम्मातच पुन्नार्थ- 'मर्हते" इति वार्तिके मातृणामिति बहुवचनमुपात्तम् । गागीमातेत्यादौ "जातेश्च" इति पुंवद्धावस्य प्रतिषेधः । समास इति । अर्थशब्देन समास इत्यर्थः । माताऽत्र जनन्येव नत्वपर- माता, जनन्याः प्रत्यासत्योपस्थितेः । मातृद्वारकप्रशंसा पुत्रस्य समासात्मकंसमुदायेन प्रयुः ज्यमानेन गम्यते । समासान्तस्य त्वलौकिके प्रक्रियावाक्ये प्रवृत्तिरिति नान येन नाप्राप्ति- न्यायेनापवादत्वमत आह-यदीदमिति । तथा च "उपजनिन्यमाण' इति न्यायेन कपोऽयम्बा- भावप्रकाश अन्न-अम्बार्थेति सूत्रे । अर्हते पुत्राय या माता तस्या मातुरिति शाग्दोऽर्थः। तादध्ये चतुथी। यदा प्रयुज्यमानस्येति शेषपूरणेन क्रियापिपैदेति चतुर्या अहंन्त पुत्रमभिधातु प्रयुज्यमानस्य मातुरिति शान्दोऽर्थः । तत्फलितमाह-अर्हन्तमिति । तदभिधान चं बहुवीहावेव सम्भवति । यः पुषः इलाध्यगुणवत्वात्कुलसम्भूतयां मात्रा व्यपदेशमईतीति यावत् । अत एव "अहः प्रशसायाम्" इति विहितशता सिद्धमहते इति सफनम् । प्रत व पितुरचाने मात्रा •यपदेशे सतिन। भाष्ये बहुव- चनमर्धगत पूज चोत कमिति तात्पर्यम्। समासः-अर्थसग । अर्हत्त्वञ्चेति । शननात् वः । मेवेति । प्रत्यासत्तेः। अत एवं जननीवाच्येवान स गृह्यते इति भावः । येननामाप्तिन्यायेनापवादतेति. कैपटप्रशाशादयुक्तमयुत्तम् , कप: प्रक्रियावाक्यावयवत्वेनान्तरगतया नाप्राप्ते तस्मिन्ननारम्मात् । तद्धव- नयनाह--यदीदमिति । यदि का स्याचाहिं वार्तिक व्यथमैव स्यात् । अत. सर्वथा अनवकाशत्वा- ता: 1 तत एवं व्यवधानेऽपि प्रवृत्तिस्तु न, लक्ष्यानुरोधादिति भाव । एतेनैकशेषवदपवादतेत्यपा- स्तम् , वैपरीत्यस्याय सत्त्वात । अत एव "विभाषा दिक्समासे" इति स्वस्थ प्रकाशखण्डकं मूल युक्त. मिति तदनुयायिरत्नाकरोक्तिरतसमर्थिका तस्यारोकिकवाक्यविषयावेऽपि समासे एवं फलवत्सादिति सण्डनदुक्तिश्च चिन्त्येति बोध्यम् । यत्तु खण्डनकृन्-'याडाप.” इत्यादावद्गाधिकारात्तस्य "प्रत्ययन- दणे" इति लम्भावन्तादित्येतदिशेषणवादसंशवादावन्तादित्यर्थे सति स्त्रीमत्यये तदादिनियमनिषेधात प्राप्तोऽपि याटन, लाक्षणिव खात्-गौणत्वात् । गुणभूतस्त्रीप्रत्यये तन्नियमाहीकारादिति गूलोकरीत्या प्रकाशक्तियोजनेन मूल चि.त्यमिति ! तन, गौणलाक्षणिवोपसर्जनपदाना भिन्नार्थव त्वरयोस्वात् । । .

·५४१. - , अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । गार्गीमा क । आवन्तं यदद्गमिति । यत्तु "याडॉप" इति सृन्नं व्याचक्षाणैरु. तम्-अतिसयायेत्यत्र लाक्षणिकत्वान्न याद, एवमतिसर्वायत्यत्र ने स्याडिति; तद्रभसात् । न ह्यतिदेशविपये लक्षणप्रतिपदोक्तंपरिभाषा प्रवर्तते, अतिदेशवैया पित्तेः । तेन याट् दुर्वार। स्याटस्तु प्रसङ्ग एव नास्ति । संज्ञोपसर्जनयोः पाठात् पर्युदासात । केचित्विति । परिशिष्टकारादयः । शब्दरतम् । भावः । वैयापचेरिति । नन्वाकारोऽयं लाक्षणिक इति तदाशयः । न च खवायै इत्यत्रापि याडनापत्तिः, सूत्रं तु निशाय इत्यत्र चरितार्थमिति वाच्यम् । यल्य रूपस्य लक्षणप्रवृत्ति विना न सम्मवस्तस्यैव लाक्षणिकस्य परिभाषाविषयत्वात् ; न चेह तथा, एकादेशतः प्रागपि तद्रूपसत्वात; इति चेत् ? न, वर्णग्रहणे तदप्रवृत्तेस्तैरप्युक्तत्वेन तद्विरो. धादित्यभिमानः । भैरवी। धकः । यत्तु परेरुक्तमतिखट्वायेत्यत्र लाक्षणिकत्वान्न याडिति, तन्मतमाश्रित्य शङ्कने-नन्वि. ति। ननु लाक्षणिकत्वं यदि याडप्रवृत्तिसाधर्म, तर्हि खवाय इत्यादायपि न स्यादित्याश. द्वान्निरावष्ट- —न चेति । है.-परैः प्रकाशकारादिभिः । अपिशब्द कैयटादिपरामर्शकः । अभिमान इति । एतेनारुविर्वनिता। तथाहि "ओत्" इतिसूत्रभाष्येऽदोऽभवदित्यत्रौदिति प्रगृह्यत्वप्रातिमाशय लक्षगप्रतिपदोक्तपरिभाषया समाधानड्कृत, यदि वर्णग्रहणे तस्याः ए. रिभापाया अप्रवृत्तिस्तदा भाप्यविरोधास्पष्ट एं। अत पुत्र स्थानिकत्सूनभाष्ये अतिन- ट्यायेत्यनाप प्रत्ययत्वात्तदन्तस्य लाभे तस्याङ्गविशेपणत्वेनायन्तान्तं यदङ्गमित्यर्थेनाति. खट्वाय इत्यत्र प्राप्तस्यापि याटो "डयाग्रहणेऽदी" इति वार्तिकेन समाधाने ऽपि श्रुता. कारस्मृतानुरन्धाभ्यामाप्त्वमाश्रित्य पुनरपि यार. शक्षाकृत्वा लाक्षणिकत्येन समाधाया- कारप्रश्लेषेण वार्तिकप्रत्याख्यानपने समाधानान्तरन्न कृतमिति लक्षणप्रतिपदोक्तपरिमागप्र. वृत्तिरेव समाधानमिति ध्वनितम् । नवाङ्गस्येन्यम्य विशेषणत्वेनागसता यदायन्तमि- त्यर्थ एवोचित इति वाच्यम् ? "पदाङ्गाधिकार" इति पंचनेन तस्य विशेष्यताया एवोक्त. भावप्रकाशा" त्वद्ग्रन्थे प्रकाशे परिभाषाया च या पाठाव । विश्च प्रत्ययग्रहो" इति परिमाप याऽऽनन्तग्रहे नाविशेषणादाबन्तान्तं यदङ्गमित्यया दोषतादवरध्यात् । भास्य विशेष्यतैव धनुपर्द वदयमाणा। तदप्यनयन्नन्यथा तदाशयमाह-मन्विति । तदाशय -प्रकाशाशयः। यस्य रूपस्येति । प्रनित पादित संशाप्रकरणे। इह-पटवाय इत्यादौ । तैरपीति । प्रकाशद्भिपस्यर्थः। अपिना मूएफ- संग्रहः। मूलोक्ताक्षरादुक्तार्थस्य कथमप्यलाभः । पूर्वकशा मूळे उत्साऽये जयमित्यर्थेप्यनौचित्य, सूचयितुमाह--अभिमान इति । भनेन रुचिः सूचिता। तयेवात न याद, वर्णग्रहणेऽपि तत्प्र. रिष्टवाद । भव एवारन्तान्त यदामियर्याशयेनानिपटवायेति सिट्ये प्रवृत्ते "डयाग्रहणेऽदीप" इति वात्तिके अनाकारस्मृतानुब धान्यामाप्त्वेनाशकों या किरवेन समाधायाकार लोग तत्प्र. स्याख्याने एतत्परिहारोपायान्तरावधन भाष्ये। किच, पानाधिकारे इति वारिफनाइस्य विशेष्यनाया सरल निशाय इत्यनेति । इदमुप बदामाय यस्य, याप्रातिपदिक" इति सूत्रेपानी पूर्वान्तवनावना सिद्ध भाद्महणस्य 'बहुदामा, बहुराबा' इत्यादिवानयोजनप्रदर्शनपरमाध्या एकादेशानपटापोऽमाभव.' प्रति माश्याच इतन्नेम्य भाचारदिनभिशनेन निशा परय निराधासोरिगुपये के गरि प्टवागमनुस्ययोगमित्वा । .

·५४२ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- "डिति हस्वश्च प्राप्तविभापेयम् , हस्वयोरप्राप्तावितरयोस्तु नियबङ् स्थानौ” इति निषेचे प्राप्ते प्रारम्भात् । इहेयडुबड्थानौ स्रोशब्दमिन्नौ नित्यत्री- लिङ्गाविति त्रीणि ईदूनोविशेषणानि, हस्खयोस्तु खियामित्येव नतु नित्यस्त्री- शब्दरत्नम्। हस्वयोरप्राताविति । अत एव "यू हव्याख्यौ” इति सूत्रे हस्वघटितवाक्ये 'नेति निवृत्तम इत्युक्तं भाष्ये । निषेधे प्राप्त इति । भावतात्पर्यफतालाधवानुरोधेना. प्रातविभापात्वमेवोचितमिति भावः । हस्वयोस्तु स्त्रियामित्येवेति । इप्यादि- ज्वप्राप्तिमाशङ्कय "डिति हस्वश्व" इत्यत्र "नित्यत्रीलिङ्गावित्येवंविधो नियमो. नाभीयते" इति कैयटोक्तिरुपंक्रमानुरोधाद्धाशमानविषया "यूस्ल्याख्योइति भरवो। त्वात् । अत एवार्द्धखट्वाङ्ग इत्यन्न यारः प्रवृत्तिः । एवञ्चासत्यम्परममूल मूलञ्च प्राचाम- नुरोधेनेति तत्त्वम् । अत एव-हस्वयोरप्राप्तरेव । नेति निवृत्तमिति । निषेधस्य प्राप्तिपूर्वकत्वेन "यू स्याख्यौ" इति सूने च दीर्घस्य ग्रहणेन विधेरप्राप्लेनेति निवृत्तमित्युचितमेवेति भावः । ननु हस्वघटित- थाक्यव्याख्यानावसरे तथाकथनेन दीर्घघटिते नेत्यस्य सम्बन्धोऽस्तोति गम्यते । तथाच तद्धटितवाक्यस्य वा न स्यादित्येव व्याख्यानमुचितमत आह-~मावेति । भावमात्रेत्यर्थः । उभप्रन तात्पर्यकल्पनापेक्षया प्राप्तभावस्यैकस्य कल्पने लाघवम्भवति । अत एव स्वघटि- तवाश्येनैकवाक्यताऽपि भवति । न च दीघटितवाश्येऽपि नेत्यस्य निवृत्त्या तदेशे उभयत्र विभापात्वमेवास्त्विति वाच्यम् । अक्लप्तकल्पनापेक्षया क्लतार्थस्य कल्पनायां लघवात् । ननु स्त्र्याख्यपदस्य प्रक्रान्तत्वात्नियामित्येवेत्ययुक्तमत आह-इष्वादिग्विति । उपक्रमानुरो- धाव-इवादिप्वप्राप्तिशङ्का या कृता सा आख्याग्रहणप्रयोजनप्रदर्शनोपक्रमानुरोधात् । तथा. हि भाये-आख्याग्रहणामर्थम् । नदीसम्ज्ञायामाख्याग्रहणं स्त्रीविषयार्थ । स्त्री वपयायेव यो नित्यं तयोरेव नदीसंज्ञा यथा स्यात् । इह मा भूत्-ग्रामण्ये-सेनान्ये-स्त्रिय इति । अन्न कैयट-आख्याग्रहणसामर्थ्यानियम आश्रीयते-स्त्रियमेव यावाचक्षाते नतु लिङ्गान्तरयुक्तमपी- त्यर्थः । आख्याग्रहणप्रयोजनप्रदर्शकेऽस्मिन्वार्तिके विपयशब्दोऽनन्यभावें सत्योतक एवकारो व्याख्यानपरंभाप्ये एवकारार्थ एवेति नित्यशब्देनाख्यात. । ग्रामण्ये इति ग्रामणीशब्दः कि. याविषयत्याधिलिङ्गत्वात्स्त्रीविषयो न भवतीति स्त्रियामपि वर्तमानो नदीसंज्ञो न भवति । एवम्भाप्यं व्याख्याय शक्तिं यद्येवमिष्वशनिप्रभृतीनामुभयलिङ्गानाम्पट्यादीनां गुणवचन- भावप्रकाश वीचित्यबोधनम् , अन्यथोकवात्तिकस्य तरप्रत्याख्यानायांकारप्रश्लेपरय च वैयपित्तिः। किश्चा. सट्वाय इत्यादौ याडनापत्तिः । एवं च प्राचा मर्वेपामुक्तिर्मूल परममूलं च चिनत्यमिति । ननु य ख्याख्यो" इयत्र हस्वग्रहणपक्षस्यापि भाष्ये उक्तत्वेनाप्राप्तिदुरुपपादेस्यत आइ-अत एवेति । तत्रैव पक्षे शेषपदमकृषा परत्वाव पितंशया बाध इत्यर्थस्याप्युक्तरवेन नदोष इत्यत्रान्वयः (१)। नेति उपलक्षणं तद्घटितस्वस्य । ननु दीवाक्ये इयडिरयादिनिवृत्त्या सदशे उभयविभाधारवमेवा. रावत पार-भावेति । सन्मात्रेस्वर्थ । उमयकल्पनात एकरल्यने लाघवं वाक्ययो. साम्यं चेति भावः। अक्लप्सरल्पनातः प्रतिप्रपवविधौ क्लुप्तकल्पनप्रयुक्तलाघवमपि बोध्यम्। एवेनोमयन विभाषावन्यव. पछेदः । यत्तु खण्डनकृत्-इहेरयादि पर्यन्नमित्यन्त मूल चित्यम् , पतिप्रिय नानण्य इति भाष्योदा- हरणास्पै पटोजनित्यस्त्रीवस्येदृतिशेषणस्वायोगात् । अत एव सामान्यकैयटोक्तिः। नृत्युक्तस्य तु तस्य हस्सयोरपि सम्भव प्रतिनि, सरखण्डयति-इप्वादीति । भादिना मगन्यादिपरिग्रहः। कैपटोक्तिः- सोविपया मिरयादिष्यारयावसरे इति भावः । उपप्रमेति । इप्वाचमाप्तिरूप इत्यर्थः । यद्यपि पूर्वोत्तर- - - ·भैरवी। अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणमः। ५४३ त्वपर्यन्तम् । अन्यथा इष्वशनिप्रभृतीनामुभयलिङ्गानां सर्वलिङ्गानां च स्त्रीत्वे- ऽपि नदोत्वं न स्यात् , कैयटरीत्या नित्यस्रोत्वाभावात् , हरदत्तमतेऽपि हस्वाशे शब्दरत्नम् । सूत्रेऽनत्येयडुवस्थानावित्यंशस्य निषेधारतया भाष्ये व्याख्यानेन निपेघस्य प्राप्तिपूर्वक- तया तत्र नित्यस्त्रीलिङ्गावित्यस्यावश्यकत्वाच्चेति भावः । तदाह-अन्यथेति । कैयः टरीत्येति । "स्त्रीविषयावेव यो नित्यम्" इति भाष्यस्वारस्येन लिङ्गान्तरविशिष्टायांन. भिधायकत्वरूपाम्य नित्यत्रीत्वस्य तेनोक्तरिति भावः । हरदत्तमतेऽपीति । पूर्वमाप्ये एवो भिन्नक्रमः, नित्यमेव यो स्त्रीविषयावित्यन्वयः, नित्यमेवेत्यस्य पदान्तरं विनापीत्यर्थ त्वात्सर्वलिङ्गानां स्त्रीविषयत्वाभास्त्रियां वृत्तौ पहिति हम्बश्व" इति नदीसंज्ञा न प्रा. प्नोति' इति । तत एवन्तर्हि "डिति ह स्वश्व" इत्यविधो नियमो नाश्रीयते इति समा. हितम् । क्रियाविषयत्वादित्यनेन प्रवृत्तिनिमित्तस्यं दर्शितम् । यत्र प्रवृत्तिनिमित्तभेदस्तय वाचकशब्दभेदः । विशेष्यभेदे रिङ्गभेदे च न, तन देऽपि शब्दभेदव्यवहाराभावात् । ततः रूपटप्रतिपत्त्यर्थ केवलस्य स्त्रीशब्दस्यानुवर्तनाददोपः इति चोक्तम् । तदुक्तेईस्वाशमानपरत्ने भाष्यमेव साधकमस्तीत्यत आह-यू च्याख्याविति । तदाहेति । हस्ववटितवाक्यस्य नित्य- स्त्रीलिङ्गभिन्नेऽपि प्रवृत्तिरित्येतदाहेत्यर्थः । एवञ्चोपक्रमभाप्यान्थस्यान दीर्घघटितवाक्येऽनु- वृत्तं यत्स्याख्यपदं तन्नित्यस्त्रीलिङ्गबोधकावित्यर्थकमिति 'कटपुरे ब्राह्मण्ये' इत्यत्र नदीसंज्ञा नेति भावः । वस्तुतस्तु।"दति इतिसूत्रेऽनुवृत्तं यत्स्त्रयाख्यपदन्तत्वीवाचक वित्येतन्माना. क शब्दाधिकारानुरोधात् । तच डिदा क्षिप्राङ्गाविशेषणमिति 'कटय़वे ब्राह्मण्यै" इत्यन्न वि. कल्पो भवत्येव । कितीत्यत्रैवंविधो नियमो नाधीयते इत्युक्तिरुभयसाधारणी । मूलन्तु प्रा- चामनुरोधेन। परममूलन्तुभयसाधारणम् । अत एव "डिति हस्वश्व इति प्रताकमुपादाय हस्व- घटितवाक्ये दीर्घघटितवाक्ये चदिति भाप्यप्रदीतोद्योते उक्तम् । लिङ्गान्तरविशिष्टेति । अन्न प्रवृत्तिनिमितैक्य इत्यस्याकथनेन यत्र प्रवृत्तिनिमित्तभेदस्तग्न शब्दस्य वाचकभेद एवास्ती. तिध्वनितम् । तेन-कैयटेन। हरदत्तसम्मतार्थस्य लाभोपायमाह-पूर्वभाष्य इति । स्नीवि. तन्त्रयोः प्राचीननित्र धेषु भगत्या विकरणे दृश्यते तथापि सर्वत्रोपक्रमपावल्यस्यैवोपक्रमपराक्रम दीक्षित न्यवस्थापितत्वादिति भावः । एतेन नित्यस्त्रीवाभावे डितीत्यस्य साफल्येन नित्यस्त्रीलिङ्ग हिरमु मन्तरङ्गत्वानिषेधापत्चिरित्यपास्तम् । नन्वनिष्टापत्या दीक्षितोक्तनियमादरो वैयाकरणैर्दुष्करोऽर माद- यूस्त्र्येति । उधक्रमे इति भावः। अनत्यति । अत्रानुवृत्तरेयर्थः । निधेति । तत्र हस्तग्रहणपक्षे निीति योगनिभागे डितिचेयवास्थानी स्न्याख्यो' यु भस्त्री वा नदीसंगै न भवत इति तदुक्तेश्चत्यपि बोध्यम् । एव च कावे ब्राह्मण्ये इत्यत्र विकल्पो न, लिङ्गान्तरविशिष्टार्थाभिधाययस्वेन तत्वामादिति भावः । तत्र-अनानुवृत्तदशे। इति भाव इत्याभ्यां चिताऽरुचिस्तु शम्देन्दुशेखरे स्पष्ट तत एव बोद्ध म्या । मन एव परममूल सङ्गच्छते। मूल तु प्रकाशानुरोधेन । तदाष्य लेकदेश्युक्तिः । कैयरस्तु साधी. रण, उपसंहारानुरोधात् । यावे इत्यादौ विकल्पो भवत्येव । स्त्रवाचकावित्येतन्मात्रार्थरच्याख्यावि. स्खेतदनानुवृत्त, शम्दाधिकारात् । तच्च डिदाक्षिप्तस्यास्योभयत्रापि विशेषणमिति बोध्यम् । यो नित्य- मिति । वात्तिके विषयशदऽनन्यभावे । तद्योतक एककारी माध्ये एवार्थ एव नित्यग्रहणेनान्वाख्या. यते इति भावः । इदं च सर्वमाख्याग्रहणसामोलभ्यते । ननु माध्यविरोधादवृत्तिमतमयुक्तमत माह- पूर्वति।भयं भावः-माध्ये 'माध्यै प्रध्ये स्त्रिया इत्यादातुमयत्रापि निषेधमाशा यत्र नदीकार्याप्रयेऽथे बाधकावाधिवेयहादिस्थितिः क्वचिदृष्टा तस्य तदवयवस्य च निषेध इत्यर्थन परिसनम् । वन न बहुवारि बापतेः किन्तु प्राष्ट घ्यायतीत्यर्थः । तथासति कैयटोक्तरीत्या नित्यस्त्रीकामावेन भाष्यासारितो भावप्रकाश। - ·। - भैरवी। - ५४४ सटीकाटप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- नित्यग्रहणव्यावालाभाच । अत एव आल्याग्रहणमपहाय त्रीशब्दमानं नि- कृष्य सम्बद्ध्यते; तदेतदाह-हस्वौ च इउवर्णी स्त्रियामिति । औत्वे प्राप्त इति । परत्वादिति भावः । यत्तु प्राचा "आत्" इति सूत्रे घिनदीसंज्ञावर्जिता- शब्दरतम् । इति वृत्याशय व्याचष्टे । इष्वादीनां च शब्दार्थ एव स्त्रीत्वमिति तेषां पदान्तरं विनापि स्त्रियां वर्तमानत्येन व्यावद्भाव इति भावः । आख्याग्रहणमपहायेति । नित्य- स्वार्थकमपहायेत्यर्थः । स्त्रीशब्दमात्रमिति | स्याख्यपदं स्त्रीबोधकावित्येतन्मानार्थक निष्ष्य पूर्वोक्तार्थमपहाय संबद्ध्यते इत्यर्थः । परत्वादिति । हेरामपेक्षयेत्यादिः । पयामेव यो नित्यमिति भाष्य इत्यर्थः । व्याचष्टे-प्रकाशयति । शब्दार्थ एव-शब्दवाच्य एव । एवञ्च केवलस्याप्शब्दस्य प्रयोगे यथा स्त्रीत्वस्य प्रतीतिस्तथेप्यादिमानप्रयोगे ऽपि भवतीति भावः । व्यावामाव इति । व्यावय॑त्वाभाव इत्यर्थः। तन्मते व्यावय॑न्तु अतिकौशामिन- रित्यादिरिति यद्यपि सम्भवति तथापि धार्तिकेन "प्रथमलिङ्ग हणञ्च" इत्यनेन तु दुर्वारमि- ति खलप्यादिकं व्यावह्याम्बोध्यम् । 'वृत्त्याशयम्' इत्यनेनावारुचि निता। उक्तभाष्या- ज्झटिति ताशार्थाप्रतीतिरिति स्वघटितवाक्येऽपि स्व्याख्यपदमेव सम्यध्यते, नतु स्त्री- त्येकदेश एव । अत एव "यू स्याख्या" इति सूत्रे हस्वयोहणमिति पक्षे शकटये इत्यत्र गुणो न प्राप्नोति । नदीसञ्जया घिसंज्ञाया बाधितत्वादिति शङ्का कृत्या "यू स्वगख्यौ नदी "नेयावस्थानावस्त्री" "वामि तत. "डिति डितियावस्थानौ यू वा अस्त्री नहीसंज्ञौ न भक्त । ततः तस्वीर हस्वी वाख्यो यू डिति नदीसंज्ञौ भवतः । इयवस्थानौ वा नेति निवृत्तम् । ततो 'घि घिसंज्ञौ भवत स्वपाख्यो यू हस्वी डिति इत्युक्तम् । एतत्पने घिनदी. सन्जयोरेकविषयत्वादेकसज्ञाधिकारात्पर्यायेण प्रवृत्तौ शकट्य शकटये इति भाति । एवं योगविभागेन समाधाय स्वदीर्घयोरविशेपेण नदीसज्ञां विधाय तस्या हस्वयोघिसंशा वा- धिका तस्मान्नित्यं प्रासायामियडिति विभापा आरभ्यते इति योगविभागाभावमाश्रित्यो. तम् । एतरि मन्भाप्यन्ये हस्यघटितवान्येऽपि स्याख्यपदस्यैव सम्बन्ध कृतो नत्वेकदेश- स्यति कैवलस्त्रीपदमानानुवृत्तिर्न युक्ता । एवंसति मूलासङ्गतिः प्राप्नोति तद्याजनायाह- निरयस्वार्थ मिति । परत्यादित्या विशेषाकासानिवृत्तये आह-डे रामेति । नच परत्वादौत्वेऽपि भावप्रकाश भिन्न कमतेति । व्याचष्टे इति । अस्य प्रकाशयतीत्यर्थः । स्वयमेव यो स्त्रियमावक्षाते इति फलितार्थः, सदाह-इप्यादीनामति । आदिना पटुममध्यादिसग्रह । शब्दार्थ एपेति । श्रम एव पटुरानीय सामित्युक्ते स्त्रियमानीय कृती भवति । व्यावाभाव इति । व्यावय॑त्वाभाव इत्यर्थः । न चास्या- व्यावायवेऽपि अतिकीशाच्यादेस्तत्वम् , प्रथमलिङ्गमिनि वारिन दुरित्वात् । एतेन तस्य तत्वस म्भव. । ग्रामण्यादेरपि अत्र मते नित्यस्त्रीत्वेन घ्यावय॑स्वाभावस्तदशेशोत्यखंजरतीयानौचित्यमिति खण्डनदुक्तमपारतम् । भाव इति । अनेनाचि सूचिता । सूत्रभाष्याक्षौरीशनित्यस्त्रीस्वालामः 1 मा. प्योदाहरणे च बहुप्रीहिरेप । वप्नुन, साइपउँग यस्य वृत्त। प्राश्नदीत तदुत्तरपदके एव तत्प्रवृत्तेः। धीशब्दस्य तु तन्न इयस्थानत्वेन निषेधात् । तत्रत्यकैयटस्तु चिन्त्य एवेति । एकदेशानुवृत्तेयुक्तसा- प्राध्ये हरववाक्ये भारताविति कण्ठत उक्त्वाच्चाइ-नित्यत्वेति । तथा चाख्याग्रहणमिति मूले बहु. मीरियपर इति भावः। एतेन बहुमाहित रुपाख्याविति समूहम । तेन विशिष्टनिवृत्या महासशया खीवमात्र लभ्यते नित्यम्त्रीस्वेन सादृश्यस्याग्रहादिति मान्योक्तियुक्तेति सूचितम् । उक्तरीत्या योग. यति-स्त्र्याश्यति । मूले बहुबाहिरिति मावः। निष्कृत्येति । अस्य व्याख्या-पूर्वोत्तेति । दिवं- समिति न्यायेनापीनरुत्त पमिति भावः। रामिति । एतेन परसादीलेऽपि पुनः प्रसहविधानेन है. । - ·५४५ , अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । भ्यामिति व्याख्यातं, नासावतरार्थः किं तु पूर्वोत्तरसूत्रद्वयलभ्यः । एवं च "इदुद्याम्" इति सूत्रानुपन्यसनं प्राचःप्रामादिकमेव । "अचि र ऋतः ॥ गुणदीर्घोत्वानामिति ! तिस्रतिष्ठन्तीत्यत्र "ऋतो. डि" इति गुणस्य, विस्रः पश्येत्यत्र "प्रथमयोः" इति पूर्वसवर्णदार्घस्य, प्रिय. तिस आगतः, प्रियतिस्रः स्वमित्यत्र "ऋत उत्" इत्युत्वस्य रखमपवाद इत्यर्थः, बाध्यसामान्यचिन्तायां स्वविपये प्राप्तस्य सर्वत्य बावादिति भावः। विशेषचि- न्तायां तु मध्येऽपवादा' इति न्यायेन दीर्घोत्वयोरेव चाधः स्यान्न तु गुणस्य । शब्दरत्नम् । तितस्तिष्ठन्तीति । इदं प्रियतिस्त्रावित्यादेः "मपर्यन्तम्या इतिमाप्योदाहृतस्योः पलक्षणम् । वायसामान्येति । इदं च "तृज्वरकोष्ट." इत्यत्र भाष्ये स्पष्टम् । बाध इति । अनन्तरस्येति न्यायालयणे उत्वस्येव बाधः स्यादिति बोध्यम् । ननु यत्रानेकवियि प्रति येननाप्राप्त्याऽपवादत्वं प्राप्तं तत्र व्यवस्थापका मध्येऽपवादा भैरवी पुनः प्रसङ्गविज्ञानन्यायेन “राम्" इत्यनेनैव सिद्धमिति "इदुद्भ्याम्" इति व्यर्थमिति वाच्यम् । पुनः प्रसङ्ग विज्ञानन्यायानित्यत्वज्ञापनार्यन्तस्य सत्त्वात् । तेन सकृद्रताविति ना. पूर्वमिति योध्यम्। ननु रादेशविषय विशेषचिन्तायामपि तिन इत्यस्य जसि र देशो वक्तव्यो रणस्य परत्वा. दित्यर्थकेन 'जसि रादेशो गुणपरत्वात्'इत्यनेन सिद्धिर्भविष्यतीत्याशयेनाह-दमिति । इदम्- लक्ष्यम् । आदिना प्रियचतस्रावित्यस्य संग्रहः । इदच्छेति । वायसामान्य चिन्ताध्रप्रणरेत्य. त्यर्थः । मुले विशेषचिन्तापले यो दीर्घोत्वयोर्वाध उक्तः स पेवलमध्येऽपादन्यायमात्राश्र- यणपक्षे, यदि त्वनन्तरस्येति न्यायस्यापि प्रवृत्तिचिन्तनं तदाप्याह-मननरस्येताति । अथ विशेपचिन्तायामपि रादेशविषयतान्यापफविपयताक वन कस्यान्यस्तीति येन नावासिन्यायविषयताया अभागात्सर्वशास्त्रस्य याधः सिद्ध एति याध्यसामान्य- चिन्ताश्रयणं व्यर्यमित्याशङ्कते-नन्विति । "येन नामास" इति परिमापायां येत्यास्य यद्धर्मारच्छिनकायेंणेत्यर्थः । एवञ्च पारूपत्वारच्छिन्नकार्यऽवश्यम्प्राप्ते आरम्यमाणया वृद्धया पररूपसामान्ययाधे प्राप्ते व्यवस्थापन्यायविशेषस्य समारो भाति यथा, तथाऽन भारप्रकाश। राम्" इत्येव सिद्ध "इदुद्भपाम्" इति सूत्रमनावश्यामिति प्राचा धनितावादनु पन्यामः प्रामादिक इति मूल चिन्त्यमिति खण्डनदुक्तमयुक्तम् । यत्र परस्मिन् ने पूर्वप्रवृत्ती परप्रवृत्तिवपल्यामावरत व तरप्रवृत्तः । स्पष्ट चेदम् "मवश्व" इत्यत्र माष्यकैपटोपोतेषु । मन श्वेयामिरयत्र वासिता पण्ड. कभाभ्यकोयटादिअन्याः साच्छन्न इति सूचितम् । यत्तु परिमापाची सीरदेवेन क्त-यत्र पूर्व प्रा. मानेन परस्य बापस्ता सद्गतिन्य यो यत्र विपरीत तत्र पुन: प्रसहनि केविन्मतमयुक्तम्, 'मशी इत्यत्र परवा च विचने" इतरत्वे ते नुमारिति; दन्न, तस्य छान्नमवादिस्यादुः । निगात चैरिभाषेन्दुशेयरकाशिशयाम् । न्नु विशेषचिनायामपि जमि देश इति वात्तिवन निस इत्यस्य सिदिस्त मार-इमिति सत्यमित्यर्थः । मूल तु प्रायानुरोधेनेति भावः । मादिना धियानाविस्यस्य संग्रहः। ई पति। शामा पनिनामय यः । माययगतिति पाठः। प्रसिमित सर्वमनुस्दमेह। नन्विति । मय. ग्मार.-विरचिताप येतेश्यस्य एमनेस्पयों या मित्रायमेन्यथा वा मापे यामहदेना.

·५४६ सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- सामान्यविशेपपक्षौ च जातिव्यक्तिपक्षवलक्ष्यानुरोधादु व्यवस्थितौ इति कैय- टादौ स्पष्टम् । यत्तु व्याचल्यु:-अपवादशब्दो वाधकत्वोपलक्षकः । पूर्वविप्रतिषेधेन गुण- मपि वाधते इत्याशय इति । तन्निर्मूलं हिष्टं च । यदपि प्रसादकृतोत्रम्-गुणस्य पूर्वविप्रतिषेधेनेतरयोः परविप्रतिषेधेन वाधक इत्यर्थ इति । तन्न, रविघेरचरि- तार्थत्वात् । न च टौसोश्वरितार्थता, यणा गतार्थत्वात् । त्रिचतुरोविशेषणादिति । श्रुतत्वाद्धि निचतुरोरित्यस्यैव 'त्रियाम्' इति शब्दरत्नम् । इत्यादिन्यायाः, प्रकृते च रमावस्य न फेनापि येननाप्राप्तिरिति चेत् १ न, किमिदं येनना- प्राप्तिन्यायेन पूर्वसवर्णदीर्घापवादतया प्रथमाद्वितीयामानविषयम, उत "मत उत्" हत्य. पवादतया पञ्चमीपष्ठीमात्रविषयम्, उत "तो oि" इति गुणापवादतया सर्वनामस्था- मटिमानविषयमिति संशये व्यवस्थाकाङ्क्षया तन्न्यायप्रवृत्तः सूपपादत्वात् । तन्निर्मूल- मिति। 'जसि रादेशो वक्तव्यो गुणपरत्वात्' इत्येतत्सूनम्थं वार्तिक मूलमिति न वाच्यम्, गाध्यसामान्यचिन्तामाश्रित्य तत्प्रत्याख्यानस्य तृवत्सूत्रे भाप्ये ध्वनितत्येन तस्य दृढमूल. त्वाभावात बाध्यसामान्यचिन्ताश्रयणे एव तस्य मूलत्वौचित्याच । तदाह--क्लिष्टचेति । भरवी। नास्ति कुत्रापि शास्छे स्वविषयताव्यापकविषयताकत्वसत्त्वस्याभावादिति भावः । समा- धत्ते-किमिवमिति । अयम्भाव, लक्ष्यानुरोधेन प्रकृते व्यक्तपक्ष आधीयते । तस्मिन्पक्षे लक्षणस्य भेदेनैकेकलक्षणेन येन नाप्राप्सिन्यायस्य निरूपण शक्यमिति । गुणपरावा- दिति । गुणस्य परत्वादित्यर्थः । प्राप्ताविति शेपः । वक्तव्य इत्यस्य पूर्वविप्रतिषेधेनेति शेप इति तदभिप्रायः । बाध्यसामान्यचिन्तेति । एतेन तस्य वार्तिकस्य बाध्यविशेष- चिन्तायामारम्भ कृत इति पूर्वविप्रतिपेघाभिप्रायकत्वन्तस्येति सूचितम् । किञ्च भाष्य- योरेक्चाक्यत्वोपपत्तये रादेश इत्यस्य बाध्यसामान्यचिन्तयेत्यादौ पूरणीयमित्येव युक्तमि- त्याह-बाध्यसामान्येति । क्लिष्टव्चेतीति। एफेन हेतुना सर्वबाधसिद्धावनेकहेतुना तस्य कल्पन क्रिएमित्यर्थः। . - भावप्रकाश। विषयेऽपि द्वितीय पररूपत्वावच्छिन्ने कार्य प्राप्ते प्रारभ्यमाणाया वृद्धस्तदायकत्वे निणीत किं शास्त्र. विहितस्येत्येव तविशेषचिन्तायां तरप्रसरोऽस्त्येवेति । चस्त्वर्थे । न केनेति । एतद्विषये सर्वत्र कस्याप्य- प्राप्लेरेव च वय मध्ये पवादन्यायसन्नार इति भावः । व्यक्तिपक्षाभिप्रायेण समाधत्ते-किमिदमित्यादि। अत्र समयोपने तारपर्यात पूर्वनिपातन्यायय उभयत्र बोध्यः । व्यवस्थेति । तस्य अवश्यापेक्षिततयेत्या यः उक्तवात्तिकस्य मूरत्वेन प्रकाशसोछये मूल चिन्त्यमिति खण्डनद्रत्नाकरायुक्तदोषमुद्धरति दिर्वद्ध मितिन्यायेन-जसीति । एतदिति । प्रवृतेश्यर्थः । शङ्कायाः निस्सारस्वादादी नानुल्लेखः । औचि. त्याच्चेति । अत एव भाभ्ययोरेकवाक्यता भवति । अन्यथा विरोधो दुष्परिहरः । किश्च तावताऽपि मियतिमाविस्यादेरनिवांडः। ततो विशेषचिन्ताङ्गीकारे जस्ग्रहणं हिसर्वनामस्थानोपलक्षणमिस्यन्ते क्लेशः । एवं चैवं सति विशेषचिन्तापक्षे उकक्लेशावश्यकवादुपलक्षणतेति खण्डनदानाकरापुक्कमपा. समिति भावः।

·अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । ५४७ विशेषणं नाङ्गस्येति भावः । प्रियतिरिति । अत्र व्याचक्षते-स्त्रिया अन्यपदा- र्थत्वेन बहुव्रीहिरूपमङ्गं तत्र वर्तते, त्रिशब्दन्तु पुन्नपुंसकयोरेवेति तिस्रादेशी नेत्यादि । अत्रेदं वक्तव्यम् । जहत्स्वार्थायां त्रिशब्दोऽनर्थकः । अजहत्वार्यायां तु स्त्रिया वर्तत एव । तत्कथं पुन्नपुंसकत्तिता सङ्गन्छतामिति । अत्रेदं तत्त्वम् । जहत्स्वार्थैव वृत्तिरिहामिमता, लक्ष्यानुराधात् । तेनाङ्गं स्त्रियामिति सम्यगेव । त्रिशब्दस्य पुन्नपुंसकवाचिता तु भूतपूर्वगत्या । उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुष इत्या. दिसिद्धान्तप्रवादस्यैवमेव निर्वाह्यत्वात । एवं प्रियतिसा पुमानित्यत्र स्त्रियां शब्दरत्नम्। नाङ्गस्येति । तस्याश्रुतत्वात् । स्त्रियां वर्त्तत एवेति। अजहत्स्वार्थायामन्यए- दार्थस्य विशब्देनाप्युक्ततया तस्य स्त्रियां वृत्तिः । न घेदं स्त्रीत्वं पदान्तरसापेक्षतया बहिरङ्गमिति वाच्यम् । त्रिशब्देन सर्वत्र स्त्रीरूपार्थप्रतिपादने तात्पर्यप्राहकम्यापेक्षततपा- ऽन्तरङ्गाभावादिति भावः । तत्कथमिति । स्त्रियाँ तर च वृत्तिरिति पुन्न पुसक्योरेवति भैरवी। अश्रुतत्वादिति । अङ्गल्याश्रुतत्वाचत्सम्बन्धस्य श्रुतत्रिचतुर्विोपणत्येन विशेष्याकाडा. निवृत्तरनाकास्त्वेनासम्भवादिति भावः । ननु स्त्रिया अन्यपदार्थत्वेन समुदायस्य स्त्रियां त्तिनत्ववयवयोनिचतु शब्दयारिति स्त्रियां वर्तत पुरेत्यसलातमतो भावं व्यनक्ति-मजह- विति । विशम्नाति । अपिनाऽङ्गस्य समुच्चय. । नव स्त्रीनिष्टसंख्यासमर्पकयोरित्यर्धनानयो. स्त्रियामित्येतद्विशेषणवैशिष्ट्यमिति वाच्यम् ? स्त्रियां वतमानयोरित्यर्थस्य तद्ग्रन्थे दर्शनेन तद्रीत्याऽम्य दोपस्याभिधानाद । अन्तरङ्ग यत्स्वगतं स्ववाच्यार्थगतं वा स्त्रीत्वन्तवादशी नतु पदान्तरसन्निधानजन्यप्रतीतिविषयमीत्ये इत्यायिकामाशान्निराच-टे-न चेति । बहिरमिति । एतेनान्तर यत्पुंस्त्वं नपुंसकत्वन्तदेव कार्यस्य प्रयोजकन्नत्वेतादृशम्यहिर- रङ्गम् । अत एव 'पञ्चाजी' इत्यत्र न टाविति सूचितम् । तात्पर्य ग्राहकान्तरानपेक्षप्रतीतिवि. पयत्वमन्तरगत्वन्तच स्त्रीत्वे नास्तीत्याशयेन तदुक्तिग्निरस्यति-विश नेत्यादिना । ननु कथम्पुनपुंसक्वृत्तिता सनच्यत्ममिति मूासङ्गति , यदि पुन्नपुंसकवृत्तित्वाभायस्यादेश घृत्ती निमित्तता स्यात्तदा पुन्नपुंसात्तित्वस्यादेशाभावप्रयोजकत्वं स्यात्तथा तु नास्तीत्यत आह-खियामिति । तत्र च-पुन्नपुंसकयोश्च । तथाच मूलमन्यस्य तदुत्तनियमखण्डन एव तात्पर्पमिति भाव । नच स्त्रियान्ता चेत्यसलगम् , विरिङ्गादयत्तित्वम्यासम्भवा. दिति वाच्यम् ? दारानित्येतस्मात्पुंस्त्वन यस्तुत स्त्यर्थस्य प्रतिपादनदर्शनेन रिहयोविरो भश्रुतत्वादिति । एतेनाव्यापयतिव्याप्तिप्रभङ्गाचेति स्नाकोत्र हेतुः परारतः । साप्यसिद्धः प्राक् तदनिर्णयादिति भाव । यपपि मूलमने फीनिष्ठसख्याया वचमानयोरित्ययस्तयारि प्रकाशे मे स्त्रिया वर्तमानयोस्त योरिति सद्रीत्यवाह-स्त्रियां वर्तत एरेतीति । तथैव च्याचटे-अजहादति । मपिरहादिसमुचायकः । यहिरङ्गमिति । एव चान्तरणस्वगतपुरवादिप्रयुक्त मेव कार्यमिति मा। मत एव पशाली स्यादापत्र पक्षे न यविति स्पष्ट कौस्तुभादोसध्य-म्माऽसमासे च । अन्तरङ्गेति । अन्तरस्य स्त्रीवस्य शाप्पभावादिस्यः । एवं च सामन्याचमवृत्तान्तरण गर्या मारः। स चारप्य विशिष्ट विनिगममावाद । 'पयामी' इयत्र तु नैवम् । सेन तद्यन्यविरदिश्यामिति मारा ननु (नपुंसोति मनमयुक्तम् । तदमावस्यादेशप्रचानिमित्तावादत मार-स्नियामिति। तच- वसिडीरे पेयः। तथा च तन्मात्रवृत्तिता प्रगसोका वर्ष सम्ममामि RAMA भावप्रकाशा ।

·48= सटीकाटिप्पणशब्दरतप्रौढमनारमायां- वृत्तिरपि भूतपूर्वगत्यैव। अजहत्स्वार्थापक्षे तु स्त्रीनिष्ठसंख्यासमर्पयोनिचतु- शब्दरतम्। त्वदुक्तं विन्दमिति भावः । अजहत्स्वार्थापक्षे विति । सुनोकार्थे रुचियनिता । तद्वीज तु रूढेरविरोधित्वे जहत्स्वार्थावृत्तेरभावः । किं चजहत्स्यार्थाऽजहस्वार्थाशब्दयो. वयवानां वास्यदृष्टस्वार्थत्यागतदभावावित्येवार्थस्तान्त्ये स्वार्थपुमादिवृत्तः कथमन्य. भरवी । धस्यवाभावात् । उक्ताय-अत्रेद वक्तव्यमित्यादिनन्थेनोक्तार्थ । रूढेरविरोधित्वे इति । जहत्स्वार्था तु तत्रैव यत्र रूढिविरोधिनी । हात वृद्धव्यवहारस्य सत्त्वादिति भावः। रूढिः समुदायशक्तिर्यप्राववामिनाs- वृत्तिस्तत्रय जहत्स्वार्था । यथा रयन्तरमण्डपादिपु, तथा विह नास्नि, समुदायशक्ते स्तद्विरुद्धत्वाभावात् । ननु वृद्धोक्तयनादरेण मूलप्रन्यस्य योजनं स्यादेत्यत आह- किश्चेति । इत्येवा इति । जहति पदानि स्थानि यं स जहत्स्वः, जहत्स्योऽर्थो यस्या सा जहत्स्वार्था । एवमजहत्स्यायेंत्यत्रापि । यहुवचन प्रयोगभेदेन । अयमन विवेकः, यत्र रूढिविरोधिनी तनावयवानां वाक्यदृष्टस्य स्वार्थस्य सर्व का त्याग एव, समुदायशम्त्यैवार्थ- विशेपस्य प्रतीतिः । यत्र तु न रूढिविरोधिनी राजपुरुष इत्यादौ यथा, तत्रापि राजदस्य राजत्वनिष्टप्रकारतानिरूपिता या मुख्यविशेष्यता तदवच्छिन्नोऽयस्तघटकस्य प्राधान्याशस्य त्यागो वृत्तातावतेव जहत्स्वार्यावृत्तिरिति व्यवहारः । सर्वधानर्थकत्वे ऽवयवशक्तिमहाभा- वेऽपि समुदायशक्तिग्रहाद्बोधापत्तिरिति । अत एवावयवशक्तिसहकृतसमुदायशक्तया विशि- प्टकोपस्थितिजनकत्वमेका भाव इति वदन्ति । भाष्येपीत्थं व्युत्पाद्य पक्षान्तरमुक्तमय. वाऽन्वयाद्विशेपणाभविष्यतीति । पुतत्पक्षे राजाहुपसर्जनपदे वृत्तौ स्वार्थस्य त्याग एव, पुरपादिपदमेव राजसम्बन्धविशिष्टपुरुषे शक्तमिति । यथा चम्पादिपुष्पागामभावेऽपि तदीयामोन्वयमानेण चम्पापुटमित्यादिव्यवहारस्तद्वन्पुरुषादिपदेन रजिसम्बन्धवत्पुरु- पादीनाम्प्रतिपादनेन राजत्वविशिष्टस्य तत्र भानादाजपदार्थ. पुरुषे विशेषगमि त व्या- हारः । एतत्पने जहति पदान्युपसर्जनीभूतानि स्वार्थ यस्यामिति जहत्स्वार्थत्यस्यार्थ। अजहत्त्वार्थापक्षे तु नैवम् । अजह स्वार्थापक्ष एव "व्यपेक्षा सामर्थ्यमेके इत्यनेनोक्ता अन्त्य भावप्रकाशा इत्यादौ पुरवेन स्त्रीत्वावच्छिन्नस्य मानान्न लिङ्गयोविरोध इति भावः । तुना-उक्तवैलक्षण्यसूचकेन । उताय-अत्रेदं बक्तव्यमित्यर्थे 1 अभाव इति । जास्वार्था तु तत्रैव यन रूढिविरोधिनी। रूढिः समुदायशक्तिर्यत्रावयवार्थविरोधिनी तथैव सा। रथन्तरशालपणी गौरखरादाविति तदर्थः । तन पदवयस्य नरर्यक्येऽपि रयकरणफतरणस्वादिस्स्याहार्यारोपेण प्रक्रियनिर्वाहा बोध्यः । मुनित्रया. सम्मतवादवृद्धोत्यनाश्रयणेन ग्रन्थसौष्ठवेऽपि रक्तव्यग्रन्यायुक्तस्वमेवेश्याह-किन्वेति । स्वाशिम्दयो- रिति पाठः । जहति स्वानि पानि यमिति जहास्यः सः भों यस्या सेत्यर्थः। एवं तपापि । बहुवचनं प्रयोगबहुलाभिप्रायम् । अयं भावः, पदाना तत्तद्विषयताविशिष्टे शक्तिरत एव दा विषयतानियमः । एवन राजपदस्य राजश्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वावच्छिन्न स्वार्थस्तर समासे विशेध्यावास्यागः, पतावता जहत्स्वार्थस्वम् । भत्र च बीम समुदायशक्तिः। एव चावयवशक्तिमहतममुनायशक्तया विशि- एकोपस्थितिरिति पक्षमुक्त्वा पक्षान्तर भाष्ये उक्तम्-अथवा अन्वयाविशेषण भविष्यतीति । तस्यायं भावः-सर्वधे पसर्जनपदे स्वार्थत्यागः, घृत्ती राजपदसम्बन्धमात्रेण पुरुषपदमेव राजसम्वन्धिपुरुषबोधरू, पुष्पामभावेऽपि मामोटान्वयमादाय चम्पकपुट इत्यादिव्यावदाजपदार्थः पुरुषे विशेषणमित्यादिव्य- वहार इति । एवं महापायावदस्य जहत्युपसर्जनपदानि स्वार्थ यस्यां मेत्यर्थ उक्तो हेलारामा दमिः। - ·५४६ - अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम। रोरिति विवक्षिनोऽर्थः । "प्रायोत्तरपद्योश्च" इत्येतत्सूत्रगतभाध्यप्रन्थ सन्द. भश्चेह प्रमाणम् । अनित्यत्वादिति । "इकोऽचि" इत्यज्ग्रहणं चेह लिङ्गम् । तद्धि सम्बुद्धौ नुमं धारयितुं कृतम् । भ्यामादिषु सत्यपि नुमि तल्लोपसम्भपात । सम्बुद्धिश्च लुका लुमति प्रत्ययलक्षणेन नुमः प्राप्तिर्वाच्या । प्रत्ययलक्षणं च "न लुमता" इात निषेधस्यानित्यतां विना दुर्लभमित्याकरे स्पष्टम् । न चेदमनित्यत्वं शब्दरत्नम् । पदार्थ स्त्रियां वृत्तिः । न चान्यपदार्थस्य समुदायशक्यत्वेऽपि समुदायघटकत्वनावयवस्या. पिस शक्य इत्याशयस्तहि जहत्स्वार्थत्वेऽपि तुल्य, वनाति पक्षेऽन्यपदार्थस्य समुदायश. क्यत्वात् । यदि स्त्रीवाचकतापर्याप्त्यधिकरगत्वविवक्षेत्युच्यते, तदा अनहत्स्वार्थत्वेऽपि तुल्यमिति । तल्लोपसम्भवादिति । पञ्चत्रपुम्य इत्यादौ समुदायभक्तो नुम् नावयवस्ये. गन्तत्वविघातक इतीगन्तोत्तरपदद्विगुत्वप्रयुक्तपूर्वपदप्रकृतिस्वरोऽन्तरङ्गत्वात नुमः भैरगी। इति । अजहत्स्वार्थापक्षे प्रागुक्तार्थके । स:-अन्यपदार्थः । इत्याशय इति । स्त्रियां चतनवादिन इत्यादिः । तुल्यमिति । तथा चाजहत्स्वार्थापक्षविगेपोपादानमफलमिति भावः । समुदायघट- कत्येन स्त्रियां यद्यपि पृत्तिस्तथापि त्रिशब्दमाने न पर्याप्तिसम्बन्धेन स्त्रीगावकत्वन् । प्रकृते च तादृशी विवक्षाऽभिप्रेतेत्याशयेन शकते-यदीति । तुल्यमिति। प्रिपत्रिरित्यादायुक्तयु- क्तिद्वयकृतभेदाभाव इत्यर्थः । एतेन ग्रन्थेन यत्त्वित्यादिना यत्प्रसादकारमनन्दर्शितन्तदेव नन्विकोयोति सूरज्महणाभारे भ्यामादौ नुम प्रवृत्तिस्वीकारे या इष्टापत्ति. सत्यपि नुमि तल्लोपसम्भवादित्यनेन दर्शिता, सा न युक्ता पञ्चनपुभ्यामित्यादौ परत्वान्नुमि तस्य लोपेऽपि स्वर विधौ नलोपस्यासिद्धत्वेनानिगन्तत्वादिगन्तकालेत्यादिसूत्रविहितस्वरानाप- परत आह-पञ्चेति । प्रकृतिस्वर इति । सिद्ध इति शेपः । अन्तरवादिति । नुमागमापेक्षयाs. युक्तन्नतु मूलांक्तमिति दर्शितम्। भावप्रकाश। - अत एवंच- जहास्वार्थविकल्प च सर्वार्थायागमिच्छना। बहुव्रीहिपदार्थस्य त्यागः सर्वत्र दर्शितः॥ इति इरिरिति तान्त्ये तयोः पश्योरन्त्यै पक्षे। वृत्तरिति । विशब्दस्येति शेषः। जावा- मानस्वार्थवशम्दयो. प्रागुक्तर'त्योपपत्तियोध्या। एवं तु जहा स्वार्था जास्वाशम्दयोरिस्यपि पाठः सुयोगः । आशयः-मूकृत । शस्यत्वादिति । एवं च वस्तुतोऽनर्थकत्वेऽप्युक्तरीत्या तदारतिरिति भावः । भन्न वारणोपायमाह-यदीति । तुल्यमिति। प्रियत्रिरित्यादावुकयुक्किद्वयकृतभेदाभाव प्रत्यर्थः वच प्रकाशमोठवे मूनमयुक्तमिति तात्पयम्। एतेन मुनित्रयानुक्तवादचनमप्रमाण पत्र वा रूदिन- क्षणाविषयं कुशनादिपदेष्विवेत्याचबीजाभावः। किश्त तत्रैव तदङ्गीशारे समर्थसूत्रमाभ्यविरोधः । किञ्च रथनाराठी केनापि रूपेगा नये जहरस्वार्थत्व, प्रकाररवेनान्यान्वयितेऽजहरस्वार्थसमिति भेदसत्येन सुल्यस्वाभाव इति मन्दोक्तमास्तम् , न्याख्यानरीत्या दोषलेशामावादिति दिक। ननु पत्रशुभ्यामित्यादौ परवान्नु मि तल्लोपस्य "नलोपः मुस्वर" इत्यसिद्धसेनानिान्तवाद गन्त" इति स्वरा न स्यादत आइ-पभ्येति स्वरइत्यन्तेन । पूर्वपद-संख्यारूपम् । तपाच ·५५० सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- सम्बुद्धिगुणमात्रविषयकमित्यभिनिवेष्टव्यम्, लक्ष्यानुरोधेनान्यत्रापि क्वचि. शब्दरत्नम्। पूमेव स्वरप्रवृत्तेश्च । अकृतव्यहपरिभाषा त्वनित्या । अतिराम्यामित्यत्रापि नुम बाधित्वा परत्वादात्व 'उदयौत्व' इत्यत्र वृद्धिशब्दविहितवृद्धरैव ग्रहणान्न पूर्वविप्रतिषेधेन नुमिति शङ्कयम् । प्रियतिसृभ्यामित्यादावपि नुम परत्वात्तिस्रादेश इव । एतेन निर्दि. मानत्रिशब्दस्य व्यवहितत्वादादेशो न स्यादित्यपास्तम् । शुशीनामित्यादी नुमचिर' इति पूर्वविप्रतिषेधेन सकृद्गतिन्यायेन नुमोऽप्राध्या तत्र "इन् हन्" इति नियमादी? नस्यादिति न शङ्कयम् । बहुभि. कुलै रित्यग्न नुमि पट्त्वेऽपि 'झल्युपोत्तमम्। इत्यस्य प्राप्त्या तदमाऽपि बहुशब्दस्यान्तोदात्ततया न स्वरे विशेपः । न चोत्तरार्थ, तत्रैव कर्तु ५ भैरवी। - न्तरङ्गत्वादित्यर्थः । नुम् विभक्तिसापेक्षत्वेन बहिरङ्ग इति भावः । एतच नुम इगन्तत्व- विघातकत्वमभ्युपेत्योक्तम् । नन्वकृतव्यूहपरिभाषया तर्हि पूर्व स्वरो न भविष्यतीत्याशङ्का- यामाह-प्रकृतेति । पानत्या। छवारितिसूत्रे सतुकप्रहणादिति शेषः । तथाचासिद्धमिति परिभाषया नुम पूर्व स्वरो भविष्यतीति माव । नन्वमप्यतिराभ्यामित्यादौ नुमः समुदाय. भक्ततयाऽवयवस्य शब्दस्य हलादिविभक्तिपरत्वाभावादात्वन्न स्यादत आह-प्रातराभ्यामित्य. वेति । नन्वाकारस्य वृद्धिसजकत्वेन पूर्वविप्रतिषेधेनादा नुमागम एव स्यादित्याशहां वार- यति-मृद्धयाविति। उत्तरीत्या प्रियतिसृभ्या मित्या तिस्रादेशप्रवृत्तिशङ्कां वारयति-प्रियेति। ग- न्येवमपि शुचीनामित्यादौ पूर्वविप्रतिपेभेन नुटि सति नुमागमे नलोपे तस्यासिद्धत्वादिनन्त. त्वेन दीर्घा न स्यादिति शङ्कां वारयति -शुचोति । तथाच लक्ष्यानुरोथेन सदतिन्यायस्यैव प्रवृत्त्या दोपपरिहारो भविष्यतीति भावः । बहुभिरित्यत्र नुमागमे नलोपेऽपि तस्यासिद्ध- तया नान्तसङ्ख्यावाचकत्येन घटत्वात् "पति" इति स्वरापत्तिरिति शङ्का वारयति- बहुभिरित्यादिना । षट्वेऽपि-नलोपस्यासिद्धत्वात्पत्वेऽपि । तदभावेऽपीति । अन्ग्रहणसत्त्वे तदभावेऽपीत्यर्थ. 1 मन्तादाचतयेति । फिट्त्येनेत्यादिः । उत्तरार्थम्-तृतीयादिष्विति सूत्रार्थम्। 1 भावप्रकाशा । तदुत्तरं रवर नित्यत्वं तूभयो: समम् । अत एव पञ्चत्रपुणेश्यादौ स्वरसिद्धिरिति भावः। उत्तरपदावय. वसमभ्युपेत्यार-अन्तरङ्गत्वात्पूर्णमेवषेति । वारहितत्वपाठ । पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वात् न्यूनत्वा. चैत्यर्थ । अन्तरङ्गत्वान्नुम पूर्वमेव स्वरप्रात्तश्चेति पाठस्तु सुयोज एव । अन्त्ययुक्ति द्रढयति-- अपतेति । तुना वस्तुतोऽसत्त्व सचितम् । नन्वेवमप्यतिराभ्यामि यादौ नुमा व्यवधानादाय आत्वानाप- तिरत माह-अतोति । एवं च पूर्वपक्षो निस्माः। नन्वाकारस्य वृद्धितया पद्धयोति विप्रतियो ममाक्तमत आह-वृध्धाविति । ग्रहणमशङ्कायो हेतुः। उक्तरीत्येवाशङ्कायामाह-प्रियेति । अथ वत्तिकशापि नेति शेष.। नन्वेवमपि शुचीनामित्यादी परवान्नुमि नुट्नुमोर्वा "इन्" इति निय- मादपों न स्यादत माह-शुचीति । विप्रतिषेधेनेति । नुटि तत इति शेषः। सतीति । यदि नुटि सति नुम् स्यात्तहिं नुट्पवृत्तिरफलैव स्य ननोपेनैग्नश्रवणात् । दीपस्तूक्तर्गत्या न, अनित्यत्वान्न क्षणपतिपदोनन्यायमधार रति भावः । अप्राप्तिरशताया हेतु । नम्वेवमपि नहुभि. कुलरिया नुमि नलोऽसि तस्यासिनत्वाना-नसंख्यावाचिावेन पटवार "पनि" इति स्वरापत्तिरत भार--बहुभि. रिति । मुमीति । तत्र सहोपे सदसिद्धत्वात् पटावेऽपीरयर्थः । तदमावेऽपीति। भम्प्राणसखे इति भायः । अन्तोदात्तेति । फिट्लादिति भावः। उत्तरार्थमिति । भज्ग्रहणमिति शेषः। तृतीयादि- - ·- भैरवी। तद्भ्युपगमे याधकाभावात् । तथा च प्रियतिस् प्रियत्रि इत रूपद्वयमपि उक्त- रीत्यैव कैयटेन समर्थितम् । पूर्वविप्रतिषेधेनेति । न चान प्रमाणाभावः, प्रियतिसृणि इत्यादिभाष्यो। दाहरणस्यैव तत्र प्रमाणत्वात् । द्वैरत्वे सन्याविति । विभक्तिसन्निपातकृतमपि त्यदायत्वं टापो निमित्तम् , सन्निपातपरिभापाया अनित्यत्वात् न यासयो:" इति ज्ञापकाच्चेति भावः। इयादेश इति । अजादौ य इयादेशो विहितः स उपस नवे पुंसि विद्य. मानस्य स्त्रीशब्दस्यौसादिषु चतुर्वेव न त्वन्यन, गुणनाभावादिभिः पूर्वोक्ता- धितत्वादित्यर्थः। "नेयबस्थानावस्खी" ॥ तिष्ठतो ययोरिति स्थानौ, अधिकरणे ल्युट । इयडुगडोः स्थानाविति पष्ठीसमास: । फलितार्थ गह-इशखाडोः स्थिति- शब्दरतम्। युक्तत्वादित्यन्यन्त्र विस्तरः । प्रियतिम इति । तथैव माध्ये उदाहृतटोनानडि "न लुमता" इति निषेधएषेति बोध्यम् । अनित्यत्वे प्रमाणमाह-नयासेति । चो हेतो। पष्टीसमास इति । इयडादिस्थित्यधिकरणत्वेन कचिदृष्टावित्यर्थः । तेन हे श्री. रित्यादौ निपेसिद्धिः। युक्तत्वात् । स्वरितत्वाकल्पनेन तत्रैव पाठस्य युक्तत्वादिति शेपः । अन्यत्र-माप्यादौ । मनु निषेधानित्यत्वेन प्रियतिसृ शब्दे यदि तिस्रादेशस्तदा तथैवानऽपि स्यारत आह -तथैवेति । सन्निपातपरिभापाया अनित्यत्ने प्रकृते ज्ञापमान्तरन्नोपन्यस्तमिति चकारासततिरत आह- चो हेताविति । स्थानग्रहणलभ्यार्थस्योपरक्षणत्वाभिप्रायेण व्यावष्टे-इयङादीनि । तेन-उपलक्षणत्वस्य सूचनेन । निषेधसिद्धिरिति । श्रियावित्यादावियः स्थितेः सत्त्वादिति भावः । उपलक्षणत्ये मानन्तु "यूस्त्र्याख्या" इति सूत्रस्थभाष्यमेव । तत्र हि आध्यै प्रध्ये इत्यादौ आसमन्ना द्धीर्यस्येत्यर्थक ऽवयवस्य स्त्रीविषयत्वादित्यर्थेऽवयवस्य स्त्रीविषयत्वात्सिद्धमिति चेदिया. स्थानस्य निषेधो यास्थानेऽपि स्यादवयवस्येयड्स्थानत्वादित्याशङ्कय सिद्धन्त्वहरूपग्रह णात् । यस्याङ्गस्य इयदुवदो भवतस्तस्येदङ्ग्रहणमिति, नचैतन्याङ्गस्येयडुबडी भवत इत्युक्तम् । वामि । अन्न फेचित्-'वाचि हस्वश्व' इत्येकयोग एवं कर्तव्ये "वामि" किति हस्वचा इति सूत्रद्वयकरणडिमर्थमिति चिन्तनीयमिति । अनाहुः, नियै श्रिया इत्यादावाट्सम्पाद- फतया नदीसज्ञायांश्चरितार्थायाः श्रीणामित्यत्र नुप्रयोजकत्वन्न स्यात्सन्निपातपारमाणा- विरोधादिति 'सुदत्याम्' इत्यादौ "नवृतश्च” इति क्यापत्तेश्चेति । परेतु स्त्रद्वयकरणमुभयो विति सूत्रार्थमित्यर्थः । युक्तत्यादिति । एवं हि स्वरितत्व न प्रतिशेयमिति राघवं भवति । अन्योति । भाध्यकैपटे द्योतादावित्यर्थः। नन्वनिस्यत्वेनानपि स्यादत माह-तथैति । अनस्किार्य इति शेः। शपकेनाप्यनित्यत्वस्यैव पर्यवसाना-मुच्चयामावादाह-अनित्यत्वे इति । के नत्तु "बहु. वचने शनि" इत्यत्र बहुवचनरूपचापकसमुच्चायः सः । रामस्येत्यवानये चैत्ववारणे व्यर्थ सरमामान्यतों इनित्यने वापफमिरयाहुः। तेन--उपनक्षगतासूचकेन । कचिदृष्टाविनि निवेशेन त्रियावियादौ स्थितिसत्तात् । मावप्रकाशा - - ·सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- ययारिति । यत्रयदुवडौ निप्पद्यते तत्रैवायं निषेधः। यत्र त्वपवादेन वाध्येत तत्र न निषेध इत्येतदर्थ स्थानग्रहणम । "वामि ॥ यद्यपि प्रकृतो निपेधोऽनेन विकल्प्यन इति प्राश्वः, तथाऽपि निषेधविकल्पे विधिविकल्प एव फ्लति । तथाच लाघवात स एव सुत्रार्थ उचित इत्याशयेनाह-वा नदीसंज्ञो स्त इति । "डिति ह्रस्वश्च" इतिसूत्रेऽप्येवमेव । कथं तहीति । उवस्थानत्वेन नदीत्वाभावात् हस्योऽनुपपन्न इत्याक्षेपः । चहध इति । केचित्तु “वामि" इत्यतो वाग्रहणमिहापकृष्य व्यवस्थितविभाषां शब्दरलम् । हस्वोऽनुपपन्न इति । "नेयह" इत्यनेयडादिनाङ्गाक्षेपात् यत्र नदीकार्याश्रयेऽङ्गे बाधकाबाधितयहादिसत्ता धचिप्रयोगे दृष्टा तस्य तदवयवस्य च निषेध इति भावः । भैरवी। सूत्रयोविभिन्न व्यवस्थासिद्धय इति क्ल्प्यते । वामीति सूत्रं वृत्तावनस्य स्त्रीत्वेऽस्त्रीत्वे च हितीति सूत्रन्तु यदा वृत्तौ प्रवर्तते तदा इयवस्थानिनोः हस्वस्य च तदन्ताङ्गस्य च स्त्रीत्व एव । नचैवंसति श्रीशब्दात्कनि लुपिच श्रियै ग्रोहाणाय श्रिये ब्राह्मणायेति न स्यात् , इयङ्स्थानिन. पुंस्त्वादिति वाच्यम् । "लुपि युक्तवत्" इत्यनेन प्रत्ययार्थनिष्ठलिङ्गप्रयुक्त कार्याभावस्यातिदेशात् । एवञ्च प्रत्ययार्थनिष्ठं यहंस्त्वं तत्प्रयुत्तस्याङ्गस्य स्त्रीत्व एपेति नियमप्रयोज्यस्य विकल्पाभावस्याभाव एव । यथा चञ्चा. पश्येत्यत्र प्रत्ययार्थनिरपुंस्त्वाभा- वातिदेशेन नत्वाभावो भवति, तद्वत् । नचैवञ्चञ्चा अभिरूप इति भाष्यीयप्रयोगस्याप्यस- इति । विशेषणाचाजाते." इत्यनेन विशेपणे पुंस्त्वाभावातिदेशस्य प्राप्ने रिति वाचम् "मनुष्यलुपि प्रतिषेध.” इत्यनेन प्रतिपेधात् । एवञ्च विशेष्यस्य न्यायप्राप्तं यत्पुंस्त्वन्तद- वच्छिन्नसामानाधिकरण्यादभिरूपपदस्य पुस्त्वम् । अत एव लुबन्ते शक्यैव्राह्मणायेत्यत्रापि विकल्पो भवत्येव । यथा दारादिशब्दानां शक्तिस्वाभाव्याच्छास्त्रीयोपचयरूपपुंस्त्वाभिधाय- कत्वन्तथा लुबन्तस्य लुपि युक्तवदित्यनेन प्रकृतिगतलिङ्गातिदेशाच्छास्त्रीयापचयरूपस्त्रीत्वा- भिधायक्त्वं स्वीक्रियते इति वदन्ति । ननु ‘डिति” इति सूत्रेऽनुवृत्तं या इति तद्विभक्ति विपरिणामेन ग्योर्हस्थावित्येतदर्थवजातमिति पुन! इत्यस्य विशेष्याय कथं लाभ इति चेत् ? न, हस्यश्चेति चकारस्य हस्व तिरिक्तस शिसमुच्चायकतया उपलप्तकल्पनापेक्षया प्रकर- गप्राप्तस्य यूइत्यस्य समुहये राघवात् । हेसुदृ' इत्यत्र “नेयडुवड्" इत्यस्य यथाप्राप्ति- स्तद्दर्शयति-इयडादीत्यादिना । अगाधिकारे ऽस्य सूत्रस्यापाठादाह-क्षेपादिति । बाधका- बाधितेति । तेन प्रकृष्टा धी. प्रधी प्रध्ये इत्यत्र न निषेधस्तत्र यगादेशेनेयडो बाधस्य सत्त्वा- दिति भावः । नचाक्षिक्षार्थस्य शाब्दबोधे भानाभावेनाइघटितवाक्यार्यबोध. कथमिति भावप्रकाशा अगाधिकारेऽपाठादाइ--आक्षेपादिति । बाधकेति। तेन प्रकृष्टा : प्रभा. प्रध्ये इत्यादी न दोष इति भावः। निषेध इति । अत एव "अवयवत्रीविषयावास्विमिति चेदियायाननिषेपो ययानेऽपि स्यात्, भवयवस्येयङ्थानत्वादाच्यै प्रध्यै । सिद्ध स्वरूपग्रहणाचस्याङ्गस्येयुवौ भवतरत- इति भाव इति । नच प्रधीरित्यादौ पीरूपेऽथे इयडसिद्धः धियो 'धिय.' इत्यादौ पृष्टतया नि. पंधापत्तिरिति वाच्यम् । अादिविमविपररावप्रकारखसम्भावनाप्रयोज्या यस्मिन्नने इयरुदन्प्रवृत्तिसग्मा- बना सरय सदवयवस्य च नदीसनिषेध इत्यर्थस्य विपक्षणात् । यदगावयवयोन सशनिश्चिकी. विसरतदुत्तरमनादिप्रत्यय सम्भाव्य यरिमन श्यवको सम्भाव्यते तव्य तवयवस्य च निषेध इति तात्पर्य मिति शेध्यम् । सरला।

·मजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । ५५३ 'चाश्रित्य समादधुः । तन्मन्दम् , तथा सतीह नब्ग्रहणस्य "वामि" इत्युत्तर- सूत्रस्य च वैयापत्तेः । अन्ये तु सामान्ये नपुंसकमिति कथंचित्समादधुः ।। "न पर ॥ स्त्रियां यदुक्तं तन्न भवतीति व्याख्यानाद् अनन्तरो डीविव व्यवहितष्टायपि निपिद्धयत इत्याशयेनाह-डोष्टापो नेति । राः पुंवदिति । शब्दरतम्। कथं चिदिति । अनेन सीताविरहिणो रामस्य वाक्ये सीताया एत्र विवक्षितत्वेने. दमप्यप्रयोजकमिति सूचितम् । नघटितमनित्यमिति तु भाष्यानुक्तत्वान्न लक्ष्यसंस्कारो-: पयोगि। इस्यजन्ताः स्त्रीलिङ्गाः। भैरवी। J वाच्यम्?"यूस्याख्यौ"इति सूत्रस्थभाष्यप्रामाण्येनाक्षिप्तस्याप्यस्य तत्र मानाङ्गीकारात् । तन हि विलुप्समासस्थले 'कुमा ब्राह्मणाय' 'खरसुध्यै बाह्मणाया 'अतितन्त्र्यैः अतिल -क्ष्म्यै" इत्यत्र च नदीसंशासिाध्यर्थ "प्रथमलिङ्गग्रहणञ्च” इति वार्तिककृतोक्कम । यः शब्द प्रथमं स्त्रीत्वविशिष्टार्थमाह, पश्चात्तु प्रकारान्तरेणार्थान्तरं लिङ्गान्तर्युक्तम्प्रतिपादयति तस्यापि नदीसज्ञा भवतीति तदर्थः। तत्तर्हि वक्तव्यं न वक्तव्यम् अवयवस्त्रीविषयत्वा. सिद्धम् । अवयवोऽन्न स्त्रीविषयस्तदाश्रया नदीसक्षा भरतीत्येवरीत्या सस्य वार्तिकस्य प्रत्याख्यानद्कृत्वा अवयास्त्रीविषयत्वात्सिद्धमिति चेदियउपस्थानप्रतिषेधे यणस्थान- प्रतिपेधप्रसङ्गोऽवयवस्येयवस्थानत्वात् 'आध्यै ब्राह्मण्य इत्याशक्य. सिद्वन्त्वहरू: पण्हणात् । यम्याङ्गस्येयड्डवडी भवतस्तस्येदडग्रहणन्नचैतस्याङ्गस्यैयदुवडी भवत इत्यु- तमिति प्रतिपादितम् । एवच प्रकृष्टा धीमस्या यस्य वा प्रधीरित्यत्रावयवस्य धोशब्दस्य नदीसन्ना ऽस्त्यति भावः । रामस्य वाक्ये इति । रावणकृतसीतापहारे रामबिलापोऽयम् । सीताया इति । हेसुन इत्यस्य हे सोते इत्यर्थे एव कवितात्पर्यम् । इदमपि-सामान्ये नपुंसकत्वमपि । फेचित्तु सुभ्र क्रिया- विशेषणमित्याहुः । तचिन्त्यम् , हे इत्यस्यानन्वयापत्तेः . धात्वर्थफलाभेदान्वयविवक्षायां क्रियाविशेपणानाकर्मत्वक्कीवत्वयोरङ्गीकाराच । वस्तुतस्तु हापित इति विधिना त्वयाऽ: हापितस्त्याजितः हेमु त्वा कासि इत्येवं बहु विललापत्यर्थः । एव या विरहपीडितत्वाद- नवधानतया तथोक्तौ विरहस्य पुष्टता गम्यत इति काव्यगुणत्वेन यत्परममूले प्रमाद एवाय मित्यनेनानयधानलक्षणः प्रमादो ऽभिहितः स एव समाधियुक्त इति योध्यम् । अत्र प्राची- नोक्तं समाधाननिरस्यति-नघटितमिति ।। इत्यजन्तस्त्रीलिङ्ग विवरणम् । भावप्रशः। स्येदं ग्रहण, न चैतस्याङ्गस्य ती भवतः" इति. माष्य सङ्गच्छते । एवं च प्रवृष्टां धीर्य स्या यस्य या अधीरित्यत्रावयवधीशदस्य नदीवमस्त्येवेति भावः। याक्ये इति । रावणकृतसीतापहारे रामविलापोऽयमिति भावः । सीताया एति । मुभ्र इत्यस्य सीतेत्यर्थं व तात्पर्यादिति भावः । इदमपि--सामान्ये नपुसक्मपि । एतेन तथाप्रकाशरत्नाकरदण्ड्या.. प्युक्तमरितम् । दिनाना समासेनानुदात्त पदमनेसमिति वाच्ये वर्जग्रहणेन शापनसम्भवादाद : इति तु भाष्येति । यत् सुभ्र इति क्रियाविशेषणमिति दन्न, हे इत्यस्यानन्धयात् भारवर्थफलेनामे. सरला मूले-हीप्टापी नेताति । 'न पटवनादिभ्यः' इत्यत्र "टावृषि" इस्यतयाप: "कन्नेम्यो स्यतश्च कोपोइनस्योभयनिष इति मारः।

·१५४ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रोढमनोरमायां- शब्दस्य स्त्रीलिङ्गतयां अपि स्मरणादिति भावः । तथाच क्षीरस्वामी-रात्येनं रा: खीत्येके इति । स्त्रियां नौस्तरणिस्तरिरित्यमरः । इत्यजन्ताः स्त्रीलिङ्गाः॥ प्रथाजन्ता नपुंसकलिङ्गाः। "अतोऽम् ॥ स्वमोरिति । अमोऽविधानं लुग्बाधनार्थम् । श्रम् स्या. दिति । एतच्च प्राचामनुरोधाद् व्याख्यातम् । संयोगान्तलोपो झल इत्यभिप्रायेण वा। वस्तुतस्तु म् इत्येव पदच्छेदो लाघवात् । तत्र सामें कृते ज्ञानमिति सिद्धम् । द्वितीयैकवचने तु "आदेः परस्य" इत्यकारस्य मकारे कृतेऽन्त्यस्य मस्य संयो. गान्तलोंपे सिद्धमिष्टम् । यत्तु.वदन्ति-एवं सति "सुपि च" इति दीर्घत्वं स्या. दिति । तन्न, सन्निपातपरिभाषाविरोधात् । यदपि दीर्घविधौ सा न प्रवर्वत शब्दरत्नम् । अधाजन्तनपुंसकलिङ्गाः । झल इत्यभिप्रायेणेति। एकवाक्यतया झल एव लोप इत्यभिप्रायेणेत्यर्थः । संयो. गान्तलोपे इति । झल्पहणस्य तत्रापकऽपि वाक्यभेदेन सम्बन्धः । तेन च पूर्ववाक्यस्य यणव्यतिरिक्त शल्यपि कपित्प्रवृत्तिरिति भावः । सन्निपातेति । स्वाकारसग्निपातेन भैरवी । , अथाजन्तनपुंसकलिङ्गाः । वक्ष्यमाणीत्या 'म्' इति च्छेदेऽपीष्टसिद्धिरित्यभिप्रायेणाह-एपेति। तेन प-संयोगान्तस्य सलो लोप इति वास्येन च । पूर्ववाक्परप-संयोगारतस्य लोप इति वाफ्यल्य । कचिदिति। भावप्रकाशन दाम्यययोग्याये दिवीयान्तरवस्तीरावामीराराच्च । भन्यथा दण्ड्यादीनामपि तदापत्ती सपिप्लय. रया । जयालायां तु अाम्दाद् "प्रागिजातेश्च"पूछि तदन्तेन समासे उपसर्जनहस्ते तेऽरि रवभावान्मनुष्यजातिवचनत्वेन पुन. "उत." एहि पून्तिवन मातिपदिकावे सति सम्सी परवसमूहमावे तु दीपं युक्तम् । इद सबै "विमानता मा पुन पितुगृहे" इति कुमारसम्भवेऽपि योध्या । यस्तो हा पित इति पितुः सम्बोधनम् । यदा विधिना वया हापितरस्यानितः स लक्ष्मणः गुण व पासीत्येवं ब दिनमास्यथः । श्या विरहपीटिनस्वादमययानतपा तमोत्तामपि तरया विस पोषयन पाम्यगुणवमिति परमभूमोफिरेव गुण। भनुपरसानासापुरतमिनियोध्यम् ॥ समगना. स्त्रीलिङ्गा." परमागरीरमा वारि न दोपोन भा-रेति) मूले सापयादिति । पद मियासे प नासिवर्ष.10 परस्पार"मामाप्पाहतानाध्यमागपमिति मान्पा वेग पालमा पोरापन पितये मनात मन्दोरमास्तम्। रातिमेरार-शालिसि । मायापिरिति भाषा वापराप कानि नतिपतिरिगं रवि। मम्पपा म:मति: विसपनेन परमेसि ·५५५ । भैरवी। अजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । इति । तदपि न, "रुधादिभ्यः श्नम्" "श्नान्नलोपः" इति सूत्रयोः "सुपि च इति दीर्घत्वे सन्निपातपरिभाषाप्रवृत्तेर्भाध्यकृतां ध्वनितत्वात कैयटेनोपपादित. त्वाच । यदप्याहु:-अतिजरसमिति न सिद्धयेदिति । तदपि न, द्वितीयैकवचने हि "अतोम्" इति बाधित्वा परत्वाजसि कृते सन्निपातपरिभाषया लुकोऽप्र- शब्दरत्नम्। जातस्य तद्विघातकत्वायोगादिति भावः । परत्याज्जरसीति । परे तु जराया इति, सूत्रोक्तेनाजरांसोत्यत्र नुम्जरसोः प्राप्तयोविप्रतिषेधेन जरस इति भाप्यतामाण्येन पूर्वविप्र- तिषेधात् पूर्व विभच्यादेशप्रवृत्तिरधिकविभक्त्य पेशंजरसादेशापेक्षया विभक्त्यादेशानामन्तर. गत्वाद्वा ऽवश्य वाच्या । अन्यथा शिभावात्पूर्वमेव जरस. प्रवृत्तौ नुमा तस्य विप्रतिपेध- विचारासङ्गतिः स्पष्टैव । अत एव "टाइसि" इति सूत्रे कैयदेनोक्त-भाष्यकारस्तु .सन्नि- पातपरिमापया जरसादेशमनम्युपयन्नतिज्ञरेणातिरादिति भाव्यं न त्वतिजासिन भतिज. रसादिति गौरवमुदायितवान्' इति । भवदीत्या परत्वात्पूर्व जरसादेशे इनाद्यप्राप्त्या तद. भावपक्षे तस्याप्राप्दया परिभाषया जरसादेशमनम्युपर्यनित्यस्यासङ्गतिः स्पष्टैवैत्युच्यते तदा- एतच "यणः प्रतिषेधो वाच्य इत्यनेन फलाभेदायोक्तम् सन्निपातपरिभाषांप्रवृत्तिमुपपा- दयति-हस्वाकारेति । जातस्येति । मादेशस्येत्यर्थः । मूले-भाष्यकता धनितत्वादिति। तन हि नमः शित्करणकिमर्थमिति विचारे शकाराभा नामलोप इत्यस्य यमानामित्यनाति- प्रसङ्गमाशय दोघे जाते नास्ति लोपल्य प्राप्तिरिति पूवपक्षिणा शङ्किते परत्वादीर्घम्बा- धित्वा नलोप: स्यादिति सिद्धान्तिनोक्तम् । तन कैयट. अमोनामित्यत्र दीर्यस्य हिनन्ती- त्यन्न नलोपस्य चरितार्थतया परत्वानलोपः स्यात् । यद्याप लोपात्परत्वात्सुपिचेति दी: सम्भवति तयापि सन्निपातपरिभाषया न भविष्यति । "नामिण इति दीधे तु सन्निपातपरि- भापा ने प्रवर्तते, आरम्भसामर्थ्यात् । यद्यपि "कष्टाय क्रमणे" इतिनिर्देशेन "सुपि च . इति दीघे ऽपि सन्निपातपरिभापाया अनित्यत्वादप्रचिरिति लभ्यते, तथाप्यन्यानित्यत्वे नमानमिति तात्पर्यम् । अत एर परिमापेन्दुशेखरे 'यादेश सुपिवेति दीर्घत्वस्य इत्युक्तम् । वस्तुतस्तु "एक स्यात्" इतिसूत्रे हेकुल' इत्यादे. साधनाय वैयधिकरण्येनान्वयरूपस्य प्र. यासस्य भाष्ये कृतत्वेनास्मिन्पो तस्य वैयर्यापत्त्याम् इति च्छेदो भाप्यविरद्ध इतियोध्यम्। मूलन्दूपपति-परेस्वित्यादिना । प्राप्तयोरिति । 'कुम्हानि' 'अतिजरस' इत्यत्र परितार्य- योरित्यादिः । पूर्वम्-जरसादेशात्पूर्वम् । पक्षान्तरमाई-अधिकैति । अधिका व्यापिका या विभत्तियस्मिन्निमित्तत्वेनस अधिकविमतिर्जरस् तदपेक्षयेत्यर्थ. । अन्तरङ्गता चेति पा. ठा अन्यथा-उतरीत्यनङ्गीकारे । मसतिरिति । तदा तस्यासर्वनामस्थानत्वेन नुमः प्राप्त्य- भान विप्रसिपेधविचारासङ्गति', मम तु जरसादेशात्मा शिमारे तस्य सर्वनामस्यानत्या- भावप्रकाशा भाव । जातल्य-मम इति शेषः। मलं दूषयति-परे म इति । भतिजरासीति पाठः। प्राप्तयो:-त्रासोः कुण्डाना त्याने सावकाशयोः । पूर्वति । भपूर्वाहाक्रियमाणादिति अदिः। पूर्व-जरमादेशतः । ला- पवावशान्तरमाह-अधिकेति । च्यापर्क यदिमकिवं सम्मानसापेशा यो जरसादेशस्तपेशयेत्यर्थः । भमि तु याप्यधर्मवानापेक्षेति मात्र । कवित्त अधिविभक्त्यपेक्षयेति पाठः । तत्राधिका थापिरा वि. मक्तिस्मिन्निमित्वेन सोऽधिकविमतिमाम् तदपेश्येत्यर्थः। रीति, पूर्ववत् । मनरहता वेति पा| एलेन विशेशापेक्षारमामान्यापेमन्तरणमित्यपासमिति स्पष्टं परिमाप दुशेसरे। अन्यया-मूलोकरी- .

·१५६ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- वृत्तौ रूपसिद्धिः स्पष्टैव, प्रथमैकवचने तु अतिजरमित्येवेष्यते, सन्निपातपरि- भापया जरसादेशस्याप्रवृत्तेः । अत' इति तकार उच्चारणार्थः । भसंज्ञायामिति । “सुडनपुंसकस्य" इति पर्युदासेनासवनामस्थानत्वादिति भावः। भैरवी । " शब्दरत्नम् । नाप्यन्तरङ्गत्वादतोऽमि तया जरसमाव एवोचितः । न च तत्र नाकारान्तसन्निगतलक्षगमे. वाजादित्वं किं तु तदभावेऽपि । एषा तु सन्निपातलक्षणविधिप्रवृत्ति विना न यस्य प्रवृत्ति योग्यता तत्रैवेति वाच्यम् । मानाभावात् "टाडसि" इति सूत्रस्थेनाति जरेणेत्येतद्विषयक कैयटेन विरोधाच । एव च जराशब्दविपर्य परत्यादिनादीन्याधित्वा जरसित्यादि मुलमन. त्यमनोरमा व प्राचामनुसारेणेति । तदाह-एकवचने विति । तापात्यर्थः । भत तत्सङ्गति । भनापि-द्वितीयकवघनेऽपि । अत इति तपरत्वस्य दीर्घव्यावृत्तिर्न फलम् , "हस्यो नपुंसके" इति हस्वस्यैय सत्वादत माह--प्रत इतीति । ननु अतोमिति सूने म् इति च्छेदे पूर्वाक्तरीत्या सन्निपातपरिभाषाप्रवृत्तिसम्पादन द्वारा तपरकरणचरितार्थमित्युचा- भावप्रकाशः। रपटैव । अत एव टासीतिक्त्रस्यकैयटमनतिरिति भावः । अग्रापि-द्वितीय कवचनेऽपीत्यर्थः । प्रतिषे. भादिनति पाठ । ममाय एवेति । एवं चेनादीन्याधिवेत्यादिपरममूलस्यात्रस्यमनस्य तदनुयायिरला- सरला। प्राचामनुपारेणेति । भरय 'भाई' इति शेषः । वस्तुतस्तु विभक्तिमम्यन्धिकार्यमाघात्मागेव ज- रस्। सय जरसादेशस्य परत्वं तत्र "विप्रतिषेधै परम्" इति जास्। यथा 'मति जरासि । यत्र याहा- दय. परा सत्रापि पूर्वविप्रतिषेधेन जरस । यथा 'जरसे' इति । अब पाट पापिया नरस् । मा पर रसोऽवकाश. जरसा जरसे" इति भाय संगच्छ । अन्यथा "या" इत्यनेन याटि अनादिविभ- तिपरसथामविन जरसोऽप्रापया तदसति स्पटव । मा एव "मयर लुक् करमान्न भवति भनिनरस पश्य इनि ? किं पुन कारण दितीयेयव वनगेवोदाहियते न पुनः प्रथमेकाचनमपि मजिस तिति इति १ भरत्या विशेष -नारमावे नरस्भाव. प्राप्नोति । किं कारणम् । भवत्युच्यते" इति माध्य प्रतियोग्ये चारिताभ्यामावविशिष्टा ते चारितार्याभावविशिष्टा या अपवादमाखमापन म्रोसगंशालप्रवृचिमग्मावनाप्रयोज्यापगदशामवेयध्यसम्भावना सादृशसम्भावनारूपाकरसी जाना "मतोऽम्" इति शास्त्रेण स्वमोनयुसरा" इति सूत्र स्वप्रवृत्तियोग्यातिरिक्तत्वेन स्यविधेयपरिताति- रिपन प सोचात् 'मति नरस नियति' इति प्रभमेश्वचने नरसादेशे को भग्पटिकातिरिसरसमोर भावेन मुडमाहिरिति रिलायकपरो एव सुफ या मवति चिता, मा प्रपक्वयने रवि विशेषमक सामरते । अन्यथा दितीयेकापनेऽपि भवद्रोस्यामादेशे सनिपातपरिगापया नापि रमोसपूतो रद माध्यमसङ्गत स्पार । मम परमात्राप्ति हनीयकयरने Bा फरमान्नति शश गुग्यो । मोऽपि "यदा जररमावत: तदा उन मरम्पनि सनिपातनो विपिरनिमि दि. মাগুণি” নসিসিনা যায়নি। দর বােম বুৰবয়নয়িনা বশিরমণি নয়- रपत्र समाप्नोति रिममितित मवितम्यम्" इति पाचनीयागुरुपयो: । । मिनिकालि मला "गोनीद मर-मेरेरमात मगरि मनमतिमा मविप्पा या परिभाषा मनिरासमो पिपरनि पारसी माध्यमुक्त रा। ইং বিধান নায়ী, সামান্য সবাই মুয়াখা को काम ·अजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । ५७ "यस्य” ॥इश्व अश्व यं तस्य । तदाह-इवर्णावर्णयोरिति । औङःश्या- शब्दरत्नम् । इतीति । न तु तपरसूत्रप्रवृत्त्यर्थ इत्यर्थः । नपुंसके हस्वावश्यम्भावाद व्यावाप्रसि- बेरिति भावः । ननु तकारस्योचारणार्थत्वे 'म्' इति च्छेदे सन्निपातपरिमापया दीर्घवारणं कथमिति चेत ? न, यादृशशब्दसन्निपातेन सोरादेशस्तस्य विनाशेनादोपात् । अत एव दाक्षिरित्यादौ अगसंज्ञा अकारान्तप्रकृतिप्रत्ययसन्निपातकृताऽनया परिमापया ऽल्लोपल्य निमित्त न स्यादित्याशङ्कय अनित्यत्वेन भाष्ये समाहितमतस्वस्य सन्निपातस्य शब्दोपा- तत्वाऽऽग्रहाभावात् । भाप्यकृता तु मादेशे सन्निपातपरिभापया सम्बुद्धिलोपाप्रातिभिया 'अम्' इत्येव च्छेदमङ्गीकृत्य. 'एड्स्वात् इत्यत्र . व्यधिकरणान्वयहल्पदानुवृत्तिरूपगौरवं • फलमुखत्वान्न दोपावहमित्यनुसृतम् । परिमापाऽनित्यत्वेन तु न समाहितम् , तस्याग- तिकगतित्वात् । किंच तस्यानित्यत्वे दीर्घापत्तिः । इदमपि तत्रैव भाष्ये ध्वनितमित्यलम् । भैरवी। अनिजर अस् रणार्थ इत्यसङ्गवमिति चेन्न तस्य ग्रन्यस्यामिति छेदाभिप्रायकत्वात् । एतेन स्वस्यामिति च्छेद एवाभिमत इति ध्वनितम् । पूर्वोक्तार्थे स्पष्टयति-नस्विति । भावप्रकाशः।. करदण्ड्यादेश्चायुक्तरवेऽपि प्रकाशः स धा ऽयुक्त एवेति भावः । एवञ्च मूले प्रथमैकवचने खिति तुरप्यर्थे । एवश्व भाष्यरीत्योमयैकवचनेऽतिजरसित्येव साध्विति तात्पर्यम् । ननूचारणार्थवे हुस्वाकारेत्यादिस्वत- न्मूलाम्या विरोधोऽन आइन त्विति । एवं चोचारणार्थ इत्यस्यायमर्थो न तु सर्वथा ऽविवक्षित इति । सरला। नच "नुमोऽनजरसी भवतो विप्रतिषेधन भतिजरामि नागकुलानि" इति भाष्यविरोधः। भव' दोश्या शिमावादेव परवाजांसि नुम्जरसोविप्रतिषेधविचारस्थासमस्यापत्तेरिति वाच्यम्, पति स्थिते परमपि जरसादेश बाविस्वा नित्यत्वाच्छिः कस्मान भवतीनि शङ्का मनसि निधाय श्यादेशे 'मृतेऽपि परमाग्नुम बाधित्वा जरसेव भविष्यतीति जरसादेशोऽपि नित्य इति घोषयितुं तदार्तिकप्रवृत्तः। मग्रिममाष्येण तथैव लामाद । एतेन यद्वा मम्मावे कृते मनपातपरिमापया न जरसिति पाठभेदेन विशे- घोसादनम्, एवं खियो जरसा देशे कृते "याडापः" इत्यादीनामाकारप्रश्लेषेण चारणं विफनमेव तेषा परवादिति कथन च परारतम् । पूर्वोक्तमान्यतामाण्येन पूर्वविप्रतिषेधेन नरसि याडादिवारणाय प्रश्ले. पस्यावश्यस्यात् । नच "टासिठसाम्"इति सूत्रस्थेनाति जरेणत्यतविषयकेग कैयटेन विरोध इति वाच्यम्, प्रतिजर मा इति स्थिते जरसमावपछेदनादी कुठे सदनन्तरं कुतो न अरसिति शङ्का मनसि निधाय मनिशतेरयादिग्रन्थस्य प्रवृत्त्या तरसतेः। रसादेशस्य स्थानिवश्वप्रलिपेधोऽपि 'स्याग्ग्रहने हस्स.' इति वक्तव्येऽदीप इत्युक्त्यैव तत्संग्रहेगारम्प एवेस्यन्ये । ननु तपरसूत्रप्रवृत्त्यर्थ इति । केचित्तु भवत्य तपरकरण नपुंसकलि "स्वो नपुंसके प्रातिप. दिवस्य' स्पस्य सर्वत्र प्रवृत्तीचिन्तामावेन तळ्यावयाभावाद् व्य) सद् 'भारनिमित्तम्मन्नरङ्गम्। इत्यत्र सापकम् । तेन मश्च माश्चेति समासादले मुम्लुकि सवर्णदीप दापिस्वाऽपरनिमित्तकवेनान- रहत्वासू हवप्रवृत्तौ ततो दी ये लगन्यायेन पुनह स्वाप्रवृत्ती 'मा' इवि रूपं सिद्धयति । मा एव "यालः" इति निर्देश सहने भन्यथा लाघवानुरोधेन समाहान्दैन 'उकालः' इत्येव वदेव । सरयामेतस्यां परिभाषायां तु भन्तरगरमाहोपात्पूर्व हवे ततो दीर्घ इति "काल:" स्पेव मवति ननु 'उकाल लिया। अनुसृतमिति ! यस्तुरनु 'मुपि "स्यत्र विधायकगास्ने 'कटाय' इति निदशेन" स्वदतिरित रखोपजीम्यविधातपस्वाभाववान् दीपों भवतीति संकोचे गुगारसपुरत्येक वस्तम्ये पर ·। ५५८ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- मिति । विभक्तित्वापेक्षया श्यामिति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः । . . शब्दरतम् । विभक्तित्वापेक्षयेति । तद्गतविभक्तित्वाश्रयणेन विभक्ताविति विशेष्यापेक्षयेत्यर्थः। भैरवी। ननु विभक्तित्वस्यापेक्षायामपि तस्य नपुंसकत्वेन स्त्रीत्वस्योपपादनासम्भव इत्यत आह-पगतेति । साहचर्यपरिभाषावनिरनुबन्धकपरिभाषाया अपि प्रवृत्तिः स्यादिति शहां वारयति- भावप्रकाशः। एवं च परिभाषासञ्चारो दुनिवारः। किन्च यादृशशब्दसन्निपातेन स्वमोरादेशस्तस्य विनाशेनादोषः । अत एव दाक्षिरित्यादौ प्रकृतिप्रत्ययसनिपातकृतानसशाऽनया श्लोपनिमित्तं न स्यादिरयाशङ्कयानित्य • खेन "जन्मेजन्त." इत्यत्र भाग्ये समाहितम् । मत पद कायस्य निमित्तं ययो: सनिपातस्तयोः सूये उ. पादानमपेक्षितमित्याग्रहामावः । एतेनोचारणार्थत्वस्य भवरोधोकावेन निमितस्याकारसन्निपातस्य दीर्षे सत्यविधातान्मूलं चिन्त्यमिति खण्डनकृदुक्तम् हस्ताकारेति तदारणमयुक्तं नस्वित्यादि ग्रन्थविरोधादिति मन्दोकं चापास्तम् । अत एवामितिच्छेदे माहात इतीति मान्योतितः प्राचीमनुसारिणीति बोध्यम् । वस्तु- तोऽमिति छेदो युक्तो न तु मिति, शानमित्यादी सुपि चेति दीर्घापत्तः। मन एव मत इति आन्म इति वा नासनि। विधेयस्य पूर्वनिपातादार्यन्यासोऽयुक्त एवेति मन्दोक्तिस्तु शास्त्राशनमचिका। अन्त्ये संशा. पूर्वक इति प्रावते इति वा ताकृततद्वारणमपि तथेति बोध्यम् । तया दीर्घवारणे तु हेशानेत्यादौ सम्यु. द्वितोपानापति, मनिमित्तप्रकृतिप्रत्ययसग्निपातस्य प्रत्ययलोपेन विनाशात् । स्थानिवदावेन तु न सग्निपातः सत्या शास्त्रीयत्वाव । अत एव स्यादिति सूने शानेत्यादौ मलोपाय क्तरदित्यादी लोपामा- याय- चाणाक्षेपन्यधिकरणान्वयहरूपदानुवृत्तयो गुरुभूता अपि फलमुखत्वाददुष्टा भास्ता भाष्ये, न तु स्वनिरपर हदि निधाय मिति लेन उक्तः, मनियरवस्यागतिकगतित्वात् दीपापत्तिनादवरध्याय। एवं च मिनि पसे मुपि वैति दीपस्तुं प्राप्नोति, तस्या अनित्यवादित प्रकाशे दोषांश युक्तो हेत्वशे ऽयु- का एलेन कशापति ककल्पिायाश्यं न यमात्रविषयमपि तु सुविचेत्येतद्विषयम् । भन्यथा मन्देहा. लापवाय मत रस्येवावक्ष्यत् । मन व इहरवादिया इल्पदानुवृत्तावादेः पारयेस्य नोपे अपि चेति दी पुण्यमिति स्यादिति भाग्य सद्गच्छते इति प्रकाशाशयप्रकाशकपण्डनदुक' या नाकरोतयापास्ता, उद्युक्तेः तमाभ्यस्य पूर्वपशवाय, यशम्दान्यस्थले तदनित्यावाश्रयणे फलागावाच्य। एवं घ मूल वदनुपापिदण्स्पादिश्च चिनया । प्रागुचमान्योतिरपि तथेनि बोध्यम् । पर्मस्य लिहायोगदनुपस्थितेवाइ-ततति । स्थानिवत्वेन शीगनेत्यर्थः । वस्तुत भोगत यदि भत्तिरच तस्यासयगेन श्याने भारोपेगाक्षिप्त यदिमकाविनि विशेष्य तदपेऽयेत्यर्थः । गौरादिपाठेन जाए। पई प्रयासोऽपि गुफ इति मावः । मपिना योरसमानता सम्परे । एतेन सपा तस्यैव यह पमिति रानाकरोक्त लोकशाम्पसि. सन माहवयंस्यैव प्रापयमिति मदोन पातम् । बीजानिए, प्रयुतानित्यायन परीरयाच्च, सरसा मान पमिारिकारपोपमोम्यविपातनामावान् सोरो गतीति र स्वार" पत्र प स प "म" दिनिरिक्सपोपबीयविपातकापामाववान् दीपो भर नहर मामान कानम् पारी समिर परिमापर दीपपात हायव पायब परि. मारियासिरिमिनिमयदर दोमो नापि मरदासपु" एपत्र परिकर. MATHEETreksirat शिरपतिमा निरस निस्पनराम् रम्। 1 ·अजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । ५५8. "जदशसो ॥ जसा साहचर्यात् शसपि सुवेव गृह्यते । तेनेह न, कुण्डशो ददाति । शि ॥ शीत्यविभक्तिको निर्देशः । महासंज्ञाकरणं पूर्वाचार्यानुरोधात् । अन्यतमस्य विनि। एवं च. 'सामान्यादिष्वन्यतमत्' इत्यादिप्रयोगाः प्रामादिका एवेति भावः । सोरमादेशे इति । यत्तु प्राचोक्तम्-रखमोरमादेशे वा जरसिति, तद्भाष्यविरुद्धम् । एव च अजरसं वर्तते इति, हे अजरसमिति चाप. शब्द एय। अजग्सं पश्येति तु प्रयोग: माधुः। किंतु अमादेशे कृते जास् इति प्राच उक्तिरेवासाध्वी, परत्वाजरसोन्याय्यत्वात् पूर्वावतिपेचे प्रमाणा- भागच। "सान्त महतः संयोगस्य" । सान्तेति पृथक् पदै लुमपष्ठीकं संयोगस्ये: शब्दरत्नम्। सुवेति । निग्नुवन्धकपरिमापया तद्धितशसोऽपि ग्रहणमिति न वाच्यम् । येना. नुबन्धेन सानुबन्धकत्वं तदनुच्चारण एव तत्प्रवृत्तः । अनुरोधादिति । तेन स्वशास्त्रस्य प्रामाण्यज्ञापनमिति भावः । तद्भाप्येति । सन्निपातपरिभापयां विभक्तयादेशे जग्समावस्य "जराया" इति सूत्र भाष्ये,स्पटमुक्तरिति भावः । पश्यति स्विति । तुनाऽप्रारंचिोधिता । तीज वृक्तम् । . भैरवी। - निरनुवन्धकेति । तदनुच्चारण एवेति । ज्ञापरसाजात्यादिति शेषः । तेन-प्राचीनोचसंज्ञाकरणेन । . सनिपातपरिभाषयेति । अस्य तृतीयान्तस्य जरसभाऽन्वयः। मूले सान्तेति पृथक्पदमिति । इदमन्त्र योध्यम् , पृक्पदच न बहुव्रीहिसंज्ञ; किन्तु समासात्मकलुसपष्टीकपदद्वयसमुदायरूप । अत एव हंस इत्यत्र न दीर्घः । सेति संयोगस्य समानाधिकरण विशेषणम् । तदन्तविधिना सान्तसंयोगस्य लाभः । अङ्गस्येति तु प्रकृत, तद- न्तपदायें परमावयवे, अन्तपदार्थश्च सान्तसंयोगस्य विशेषणमिति सम्बुद्धिमिन्नसर्वनामस्था- नपरकाङ्गन्चरमावयवाभिन्नतान्तसंयोगस्य यो नकारस्तदुपधाया इत्यर्थात् । ननु सर्वनाम- स्थानस्य सान्तसंयोगविशेषणत्वेन निर्दिष्टपरिभाषया हस इत्यादौ न दोष इतिचेन्न, प्रत्य- यस्याङ्गांशे उत्थिताकासत्वेन तद्विशेषणत्वस्य न्याय्यत्वात् । अत एव "अनन्त्यविकारे। इतिपरिमापया हंसशिरांसोत्यादि प्रयोजनान्युपपद्यन्ते । "यडः सम्प्रसारणम्" इति सूत्रमाष्ये निमित्तस्य कार्यिविशेषणत्वकल्पनेनोक्तपरिभाषायाः प्रयोजनान्यथासिद्धिप्रदर्श- नन्तु शिष्यबुद्धिवैशधार्थम् । अत एव परिभाषाया आवश्यकत्वाभिप्रायेण तत्सूत्रव्याख्यान- भावप्रकाशः। तस्या लौकिकरवाज्यापकसिद्धरवेन प्राबल्याच्च । तदनुच्चेति । धमिग्राहकमानाव। अत एव "तान्येक इत्यत्रैकश इति प्रयोगः । तानीत्युपक्रमाद छोवादेवशम्दात्तत्र शस्। एतेन विनष्टमान्योक्तिर्नादत्तव्येति सूचित, ययतोरित्यत्र यथा नैवमति भावः । मनुरोधफनमा.-तेनेति । यथाभूतमूलमयुक्त, परेविति सिद्धान्तरीत्या योजयितु हेतुमाह-सनिपातेति । जरसमावे हेतुः। विभक्तीति । पूर्वविप्रतिषेधादन्तरङ्गलाद्वैति मावः। एव च प्राचोक्तवरजरस पश्येत्यादि मूल तदनुया- घिरनाकरदण्ड्याधुवत सन्मूलप्रकाशोक्तं च चिनयमेव । तध्वनयनाद-जराया इति । एवञ्च मूले तुरुतारचिसूचक इति न दोष इति बोध्यम् ।

·५६० सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- त्यनेन समानाधिकरणमिति व्याचष्टे-सान्तसंयोगस्येति । उपधाया इति । उपधाग्रहणं पूर्वमात्रोपलक्षणं पारिभाषिकार्थस्येहासंभवात् । मासश्छन्दसीति । मा त्यस्य सकार: स्यात् भादौ प्रत्यये छन्दसीति वाक्यार्थः ।, 'माद्भिः शरद्भि- दुरोदर तंव' इत्युदाहरणम्। "हस्थो नपुसके" ॥ इह ह्रस्वश्रुत्या "अच:" इत्युपस्थितम् । तेन प्रातिपदि- कम्य विशेपणात तदन्तविधिरित्याह-अजन्नस्येति । प्रातिपदिकस्याच इति तु न व्याख्यातम् । सम्भवति सामानाधिकरण्ये वैयधिकरण्यस्यान्याय्यत्वात् सुवाग्ब्राह्मणकुलमित्यादौ अतिव्याप्तेश्च । सन्निपातेति । अवर्णमाश्रित्य कृतो यादेशः यथं तल्लोपे निमित्तं स्यात् । एतच्च “एओड" सूत्रे "इको गुणवृद्धी" इति सूत्रे च भाष्ये ध्वनितं कैयटेन प्रतिपादितं शब्दकौस्तुभे निष्कर्ष प्रापित- शब्दरतम्। अवर्णमिति । हस्वत्वविशिष्टमवर्णमित्यर्थः, यादेशेऽत इत्यनुवृतेः । तत्र यद्यपि 'कटाय' इति निर्देशप्रापितदीण हस्वत्वांशो,निवर्तितस्तथाप्यवर्णत्वमादेशेऽनुवर्तते, तदपि चेलोपेन निवत तहि परिभाषाविरोघ. रूपष्ट एवेति भावः । भाग्ये इति । गाधातोटे गुणेन अकारे आर्धधातुकोपदेशेऽदन्तत्वाभावादतो लोपाभावेऽपि पररूपेण सामगस्य सिद्धी गापोष्टकः फित्य रणालिङ्गादाफारस्य गुणो नेति व्यर्थ तग्ग्रहणमिति भाष्ये उक्तम् । कैय- टेनेति । सामगायेत्यत्रासति टकः किरवे एकादेशस्य पूर्वान्तत्वेन ग्रहणात् आकारस्य धा- त्ववयवत्येनातोप स्यात् , कित्त्वे तु 'आतो लोप इत्यालोपे धात्वनवयवत्वादप्रवृत्तिरि. त्याशस्य सन्निपातपरिभाषयाऽकिस्वेऽपि न आलो होप इति तेन प्रतिपादितम् । भैरवी। शेपे उदात्तनिर्देशारिसमित्युपसंहार. कृतो भगवता । तया परिभाषया हंसो व्यसक इत्या दोपपरिहारस्तु न सम्भवति, अन्त्यसदेशानन्त्यसदेशयोर्युगपत्प्राप्त्यभान तस्याः प्राप्त्यभायात् । नच हंस इत्येतत्सिद्धये या रीतिरक्ता तयैव सशिरांसीत्यन्न दोपाभारे सिद्धेऽनन्त्यविकार इति परिमापायास्तग्र समारो विफल इति वाच्यम् ? "सान्त" इति- सनस्य यथाश्रुतार्थपक्षाभिप्रायस्त्वात् । पारिभापिकार्यस्य अन्त्यारव्यवहितपूर्वस्य धोपापेस्यत्र सन्निपातपरिमापया दोपाभाव. प्रतिपादन यस्परमपूरे पृतन्तदुपपादनमवर्णमाश्रित्येत्यादिना मूठेकृतन्तन्नोपपयते, पादेशोप- जोपन्य रस्यामारस्य दीघेणेव निसनानस्यापत्येन "आतो धातो" इत्यनेन तदनिर्ति- नादती भावं व्यनति-स्वविशिष्टमित्यादिना वा-धीपायेत्या ! भवर्गस्यम्-अत्यजाति। नयतमे-अस्ति । मानादिनि। पूर्यान्तपदावरभ्यधात्वरयरपल्याच परम्मिन्नित्यनेनाका. रविवादिस्य । प्रयासपति। तपास्यापरितापट कित्त्य कथमारारम्य गुणो नेत्यय शापरम्मयिष्यतीति भावः। सभिपातपरिमापयति। एतरपरिभाषाप्रतिधोतरीत्यय । मदिरोड भायप्रकाश माय म म्यूनता पारदरति-रस्पति। तन-सीपारपत्र । • नुमति । भरत्येय. । येन पनि हार-गाधासोरिति । राम्हणमिति। मायास्यामानिमिया मीणा यो- नाम प्रणादिति । मर-परमप्रिति विनतस्वस्य हरिद निशादिति प्रातितिा पारस्पा परिता रियमितिमा यसका पागुमन्नति मा. - - ·भैरवी भावप्रकाश। अजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । ५६१ मिति तत एवावधार्यम्। एवं च याघाती शुभंयाशब्दस्य क्लीयस्य कयि शुभय इति यत माधवेनोदाहृतं, तन्नादर्तव्यमिति भावः। शब्दरत्नम्। शब्दकौस्तुभे इति । पूर्वोक्तभावश्च तत्रोक्तः । परे तु व्याप्याऽत्वजातियनादिसन्निपा- तनिमित्तो दीर्घा न स्वसन्निपातविघातक्लोपनिमित्तम् । सन्निपातपरिमापायाश्च सन्नि पातलक्षणविधिप्रवृतः प्राक् तन्निमित्तभूतो यः सन्निपातस्सद्विघातकस्य स्वातिरिक्तव्य स्वयमनिमित्तमित्यर्थ इत्याहुः । पीति । एतेन कित्त्वस्य ज्ञापकतोपपादिता । कौस्तुभोक्तरीत्योक्कों ज्ञापकताहण्डयति-परे वित्यादिना । व्याप्यात्वजातीति । व्याप्याऽत्वजातियस्मिन्नित्यर्थः । यादेशो लोपस्यानिमित्त- मित्यर्थः परिभापया न लभ्यते । जातिः पदार्थ इति पक्षे तपरसूत्रस्य जातिपक्षप्राससवर्णन. हणवारकत्वस्यैव मत्वेन यत्र यत्र तपरकरणन्तत्र सर्वत्र व्याप्यजातिनिर्देश एव योध्यते । एव प्रकृते "हेर्यः" इत्यस्य प्रत्तौ यादृशध्याप्यजातिविशिष्टसन्निगतो निमित्तन्तस्य दीजै निवर्तनांतद्विघातकस्वन्न लोरस्यास्तीति भावः । ननु परिमापायाः सन्निपातलक्षणो विधिःस्वनिमित्तसन्निपातस्य साक्षात्परम्परयायद्विघातकन्तस्मानिमित्तमित्यर्थोऽस्त्विति परि- भाषाप्रवृत्तिःस्यादेवेत्यतस्तत्परिभाषार्थमाह.-मन्निपातपरिमापायाश्चेति । परिभाषाघटकतत्प. दस्य यच्छन्दसाकाङ्गत्वेन यद्वयक्तिसनि पातनिमित्तककार्यमग्रिमझार्योपजीव्यम्प्रवृत्तन्तस्य वः। तेन–कैयटेन। पूर्वोक्तेति । भवर्णमिति प्रतीके हस्वत्वेत्यादिनोक्तोऽभिप्रायः कौस्तुभै उक्त इत्य- थः । चादन्यस्यापि तत्रत्यस्य समुच्चयः। तच्चत्यं--दीघाशे पर शापकात् सा बाध्यते, न चैवं लोपेऽपि तद्दाधोऽस्तु, तदबाधेप्युपपत्तेरिति । वस्तुतो यादेशो लोपस्यानिमित्तमित्यर्थोऽयुक्तः परिमापातोऽनाभात् । कि सिद्धान्ते जातिपक्षे तपरसत्रं व्याप्यजातिनिर्देशस्यैव बोधकंमिति यादेशनिमित्तभूतसन्निपातस्य दीर्वण निवत्तितत्वात्कस्याप्यनुवृत्तेरभावात्तदसचार एव स्यादिति भाष्यायुच्छेदोन माह-परेत्विति । लोपनिमित्तमिति पाठः । ननु परिभाषायासादृशो विधिस्तत्प्रवृत्युत्तर विद्यमानतत्सन्निपातस्य साक्षा- , परम्परया वा विघातकशास्त्रान्तरस्यानिमित्तमित्यर्थन मन्मतेऽपि प्रवृत्तिरस्येवात आह-प्रागिति । यः- यादशः अयभावः, यादृशसन्निपात हेतूकस्याग्रिमकार्योपजीव्यकार्य जातं तस्य किञ्चित्मन्निपातविधात- करवस्य सत्त्वे भसत्वे वापि साक्षात्सर्वनिपातविघातकशास्त्रान्तरानिमित्तत्वमित्यर्थस्तस्याः, यत्तदोनित्यस- म्बन्धात् प्रत्यासत्तेश्च । एवं च यादेशहेतुं तमादाय दीर्षे तद्वेतुन्तमादाय लोपे दरसञ्चारेऽपि न मूलोकरी- त्या सञ्चारः । यादेशदीर्घाभ्या सर्वथा तन्नाशेन लेशतोऽपि तस्यासत्वादिति। पतु अन्तरमानपीति न्याय: सुपो धातु" इति लुग्विषयः "प्रत्ययोत्तरपदयोश्च" इति धमिग्राहक- मानात् तथैव माथ्योदाहरणाञ्च तद्राजसत्रस्थकैयदाच्च । न च त्रपु जस्वित्यादौ सम्बोधने एड्हस्वादिति लोपे नित्यगुणापत्तेरभावाय तत्प्रवृत्तिरावदियकेति वाच्यम् । लुम्नोपयोस्प्रत्ययलक्षणतदमावकृतविरोधायो- गपचासम्भवेन.परत्वाल्लुकि हे वारीत्यादेः पंक्षे वारे त्यादेश्च सिद्धवादिति सर्व प्राश्वः तत्र अन्तरमान- पीति न्यायरथापिना परनित्ययोः समुच्चयेन लुकोऽपवादतुल्यतासूचनेन सर्वविधिभ्यो लुग्विथिवलवानि- सन्निपातपरिभाषयेति । सामोपपदकगाधातो: "गापोष्टक" इति सूत्रे ककाराभावपक्षे प्रत्यये इको गुणवृद्धी" इति सूत्रे इपइग्रहमामावे 'सार्वधातु कार्धधातुकयोः" इत्यनेन गुणे आकारस्य स्था- नेऽकारे कृते पररूपे ततो डेगिमक्तो यादेशे “ष्टाय नगे" इति निर्देशेन दोर्वे कर्तव्ये सन्निपातपरिमा. पाया भनित्यत्वेन तदप्रवृत्या दीर्घ जाते यदि भालोप: स्याची यादेशनिमित्तात्वनातिमदकारस्य • विधात: स्यादिति सग्निपातपरिभाषया न "भातो धातो;" इति माकारलोप इति तदाशयः। - । सरला ·५६२ सटीकाटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- "स्वमोनपुंसकात्॥ ॥ अयं लुक् पूर्वविप्रतिषेधेन त्यदायत्वस्य किमःकादे- शस्य च बाधकः । परत्वाद्धि त्यदाद्यत्वे ऽम्भावेन तं कुलमिति स्यात् । वृझ्यौत्वेति । 'अतिसखीनि कुलानि'इत्यत्र "सख्युरसम्बुद्धौ” इति णिद्वद्भा- वावृद्धिः प्राप्ता, 'वारिणि इत्यत्र तु "अच घे." इत्यौत्वम, प्रियकोष्टूनि'इत्यादी तृवद्भावः प्राप्तः । ननु नुम्नुटाः को विशेषस्तत्राह-नामीति । नुमस्तु अङ्गभ- तत्वात् तस्मिन् सति दी? न स्यादिति भावः । "तृतीयादिपु" ॥ पुंवदिति । अर्थान्नुमहस्वयोः प्रतिषेधोऽयम । प्रवृत्ति- शब्दरलम् पूर्व विप्रतिषेधेनेति । 'अन्तरङ्गानाप' इत्यस्योपलक्षणमिदम् । अनत्यवार्तिकानु. रोधेन स्पेतदुतम् । 'त्यंदादिभ्यश्चेति वक्तव्यम्' इति हि तन वार्तिकम् । तं कुलमिति स्यादिति । द्वितीयैकवचन इति शेपः। प्रथमैकवचने तु सं कुलमिति ख्यादिति बोध्यम् । तुम्हस्वयोरिति । पुंसि विहितस्य भावल्यातिदेश्यस्याभावात् हस्वनुमो- भैरवी। तस्य निमित्तस्य तादृशमनिमार्य विघातकन्नेत्यर्थ एव लभ्यते। एवञ्च न मूलोक्तरीतिमा- दाय परिभाषायाः सञ्चार, किन्तु यज्ञादिप्रत्ययत्वावच्छिन्नसन्निपातनिमित्तो दीर्घो लोपे निमित्तन्न भवतीत्येव परिमापायाः प्रवृत्तिर्भवतीत्याशयः । ननु लुक सर्वापेक्षया पलवत्त्वस्य सिद्धान्तसिद्धतयाऽतुल्यबलत्वेन पूर्वविप्रतिषेधेनेत्य- युक्तमत आह-अन्तर ति । मूलासगतिम्परिहरति-अत्रेति। तत्र-भाष्ये। अन्न तुना न्यायसचा- रेणैव समाधानमुचितवतु विप्रतिषेधशास्त्रेणेति ध्वनितम् । मूलासङ्गति दोपपूरणेन परिह- रति-द्वितीयेति। ननु पुंपदायेन सि यत्कार्य विहितन्तदू भाव एव लभ्यते गत्वभावातिदेशइत्यत आह-पु. भावप्रकाश'। - 1 स्यकस्य सर्वत्रान्तरङ्गस्वाधनपेक्षप्रवृत्तिकस्य विषयतया वासुदेवार्जुनाभ्यामिति शापितेन सर्वतोभ्यहित. पूर्वस्वस्य प्राबल्येन मूलपयोगासानिधनयितुमाह-पूर्वविप्रतिषेधेनेतीति । अत एव लोपलुकोढुंगवधा. रणादिति एउहत्वादिति सूत्र भाष्यवात्तिकप्रयोगः सङ्गञ्छते । सर्व सागमिस्वव्यापकत्वादिना यथाय बोध्यम् । धर्मादिव या क्रुप्यन्। विप्रतिषेधाविषयवाद । अत एवैशाहस्वान्नयासयोरित्यादि सूत्रस्थाकर- साति: । मापे त्रिपु इत्यादावनेन न्यायेन लोप याधिरवा गुग्मवतीरयुक्तम् । मन्त्येऽ तराश्च विधीन्स. घोपि मुग्वापते न मुवलुगैवेश्युक्तम् । तदपनपन्नार-अन्तरङ्गानपीति । एतेनोक्तरीत्या मूलं चिस्य मिति मन्दोक्तमपारतम् । मूलस्योकिमम्मवमाइ-अप्रत्येति । तत्र-भाष्ये। तुनाऽपिा सूचिता तद. शिनरूपा । तथाहि, तर काकु. न वक्तम्पमित्यर्थः । देतुरतु प्रसिद्ध एवानरकानपीति न्यायरूप इति तदाराया। एवं च मूल तानुयायिरस्नाकरदण्यादयश्च चिन्या इनि बोध्यम् । प्रकाशानुरोधन तु त. धोरम् । मुममिनि स्यादित्यन्त मुक्त्वा सर्वविधिभ्य इति तु रापो धाथितिविषय नरमारपूर्वरिप्रतिस्पन एरापाप्याति पक्तम्पगिति तस्वम् । स्यश्यस्यको एन शेषपुरगम् । यत्तु कुलरियादि योध्यनिरयनगनूप तत्र मार सोरमि पादेशे चोभयत मामयेऽन्तादिवसागावाथाभावे तस्य स्थानि. पसन याभावारमायामपरपमेश ताममिति बदशो मूमल भाशय इति मन्दः। तर, परमा- दाकोपोरिव सदापि प्रारूप्रपतेः। प्लेन प्रथमान्तरपागे बीजाभाव स्पपास्त प्रमाणानुरोधन मोहालेन तथा साम्रोममासम् । इसीति । न सप्तम्यनादतिः एपित, स्पानिपतावरदिपावरियाल मडि भारः । - . ।

·५६३ . अजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । निमित्तभेदादिति । पीलुशब्दस्य हि वृक्षत्वव्याप्यंजातिवृक्षे प्रवृत्तिनिमित्तम् , फले तु फलत्वव्याप्यजातिवृक्षविशेषप्रभवत्वं वा 1 उभयथाऽपि पुन्नपुंसकयानक प्रतिनिमित्तमिति भावः। "अस्थिदधि ॥ अतिदध्नेति । दधि अतिक्रान्तेनेत्यर्थः । यत्तु प्रियदघ्नेति उरःप्रभृतिषु 'दधिमधुशली'इति पाठात् नित्यः कप प्राप्तो भाष्यकारप्रयोगादेव प्रियदधिशब्दे न भवतीत्याहुः । तञ्चिन्त्यम् । भाष्ये तादृशपाठस्य बहुपु पुस्तके- वनुपलम्भात् । घियान्तु प्रियद्ध्या प्रियदन्य इति केचित् । तन्नं । सन्निपात. परिभाषया बहिरङ्गपरिभाषया च डीपोऽप्रवृत्तेः। तस्मात् पुंसीव स्त्रियामपि अतिध्नेत्यादिकमेव बोध्यम् । सुधिनी इति । परत्वानुमा इयड् बाध्यते । सुधियेति । पुवत्त्वपक्षे 'नुमो. शब्दरतम्। निषेधोऽतिदेशसामाद व्यासिन्यायाश्रयणाचेति भावः । 'नविपयस्य' इति स्वरस्य तुन निषेधो भिन्नकर्तृकत्वात् । विषयपदेन नपुंसकत्वाभाषे ऽपि सत्प्रवृत्यङ्गीकाराच्च । नुमोऽभावादिति । हस्वाभावेन नामावाभावाञ्चेयदिति भावः । उपसर्जन- 'भैरवी। । .भावप्रकाशः। सीति । अभावद्वयातिदेशे हेतुमाह-व्याप्तिन्यायादिति। स्वरामावस्याप्यतिदेशो भविष्यतीति शङ्कां वारयति-नबिति । मिन्नेति । पाणिनिभिन्नशान्तनवकर्तृकत्वादित्यर्थः । ननु पाणिनिना यथा "अयामन्त" इति सूत्रेणान्याचार्यविहितप्रत्ययानुवादेनायादेशविधानफूतन्तथानान्य- विहितस्वरामावस्याप्यतिदेशः स्यादत आह-विषयपदेनेति । हस्वान्तस्य स्त्रीविषयस्येत्यतो विपयपदानुवृत्त्यैव सिद्धे पुनर्विषयपदोपादानसामर्थेनातिदेशिकलिङ्गान्तरयोगाय तस्य प्रवृत्तिरित्यर्थो भविष्यतीति भावः । न्यूनता परिहर्तुमाह-हरवाभावेनेति । एतेन नुमोऽभावपि परत्वान्नाभावेनेयहादेशस्य निषेध इति। फलिन इत्यर्थः। क्लीबावयुक्तार्थबोधकस्य पुस्त्वयुक्तार्थबोधकरूपातिदेशे क्लीवखरूपायनिवृत्त स्तरप्रयुक्तसर्वकार्याप्रवृत्तेः । एतेन यथा पुशन्दे तयोरभावो दृष्टस्तदारा यरमादृश्यं तन्नपुसकेप्यतिदिश्यत इति प्रकाशोक्तमपास्तम् । ननु प्रकृतत्वान्नुम एव निषेधोऽन भाइ-भतिदेशेति । नेति वक्तव्ये पुंवदि. त्यतिदेशसामादित्यर्थः । लापवादाह-व्याप्तीति। प्रपशितमत्रत्यमवस्तात् । नन्वेवमतिप्रसङ्गोऽत- माह-नविषयेति । भिन्नेति । पाणिनिशान्तनवयोस्तत्वादिति भावः। मनु तत्वैपि पाणिनेरन्यत्र तदङ्गीकारवत्तत्खण्डनवच्चात्रापि निषेध. स्यादेवात आह-विषयेति । हस्वान्तस्य स्त्रीविषयस्येत्यतो विषयपदानुवृत्तौ सत्या पुनस्तरपदोपादानसामर्थेनातिदेशिकलिङ्गान्तरयोगेऽपितत्प्रवृत्त्यद्गीकाराम्चेत्यर्थः। यद्वा क्लीरत्व न विशेषण, तथाहि सति नप इत्येव वदेत् ; किन्तूपलक्षणं तत्र तात्पर्वग्राहक विषयपदम्। तथा च "सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे" इति तुल्यता, न तुस्त्रीविषयावेव यो नित्यमिति तुल्यता । अत एव मद्य- माक्षिकमकरन्दान्यतमवाचकस्योभयलिङ्गस्य मधुशब्दस्य माध्यसमतस्वरसिद्धिरिति भावः । स्पष्टं चेदमी. च द्विवचने हायन कैयटे ध्वनित च तत्रैव माध्ये। ननु नुमोऽमावेपि परवान्नामावेनेयडो वाध्यत्वापत्तिरेकात आइ-हस्वेति । मत एव प्रतिशातार्थसि- हस्वनुमोनिषेध इति । अभावातिदेश इत्यर्थः । व्याप्सिन्यायाश्रयणादिति । कीवत्स विशिष्टार्थ. वाचकस्य पुरावविशिष्टार्थवाचस्वातिदेशे कोबस्वरूपार्थस्य निवृत्तस्तत्प्रयुक्तसर्वकार्याप्रवृत्तिरिति मावः। - सरला।

·, ५६४ सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायाँ- ऽभावादियङ्। वह्वयः श्रेयस्यो यस्य तत् बहुश्रेयसी कुलम् । अत्र नपुंसकहख. त्वं न, 'ईयसो वहुव्रीहेर्न' इति हस्वमात्रस्य प्रतिषेधादिति श्रीपतिपुरुषोत्तमवि- श्वरूपादयः । अन्ये तु उपसर्जनहस्व एव निपिद्ध्यते, नपुंसकह्रस्वत्वं तु स्यादेव, शब्दरतम् । हस्वएवेति । 'ईयसो यहुप्रीहौ पुंवत्' इति हि भाष्ये पठिनम् । इयंसः परस्य स्वीप्रत्ययस्य बहुव्रीहौ विद्यमानस्य पुंवत् पुंविषयस्य ईकारम्य यथा न हस्वस्तथाऽस्यापीति तदर्थः । ईयसन्ताद्विहितो यः स्वीप्रत्ययस्तदन्तान्तयहुबोहौ पुत्रदिति तु नार्थः । बहुप्रीहेः पुंवत्त्वेऽपि उपसर्जनस्य श्रेयसीशब्दस्य स्त्रीप्रत्ययान्तत्यानपायेन उपसर्जनहस्वस्य दुरितापतेः । एवं च प्रत्यासत्त्या स्त्रीप्रत्ययत्वनिमित्तकगोस्त्रियोरित्यस्यैव तेनामावातिदेश इति भावः । तदेवार्थतोऽन्न पठितम् । न च नेत्येव सिदे पुत्रद्वचनं व्यर्थम् । वालिकेपु लाघवगौरयवि. चाराभावस्य तत्र तत्र भाष्ये ध्वनितत्वादिति बोधम् । बाधापत्तिरिति कस्यचिदुक्तिः प्रत्युक्ता । उपमर्जनहस्वस्यैव यथा बाधास्तथोपपादयति- ईयस इत्यादिना। प्रत्यासत्या-तत्र पाठात्तच्छेपत्वस्य झाटेति प्रतीतिरित्येवम्प्रत्यासत्या। सदेव-तद्वातिकमेव । एवञ्चानुपूर्वीव्यत्यास एवात्र नत्वर्थभेद इति "ईयसो बहुव्रीहेर्न" इति पचननिर्मूलमिति शङ्का न कार्यति सूचितम् । अन्योक्तसाधकनिरस्यति-नचेति । व्यर्थमिति । - एक्स नतीयादिग्विति सूत्रस्यवदिति पदे इवानापि तयास्त्विति भावः । वार्तिकेन्विति । एतद्विशेषोपादानेन सूत्रेषु लायवगौरवविचारार्थ यार्तिककारस्य भाष्यकारस्य च प्रवृत्या तन तथाकल्पनगुचितमिति घनितम् । M भैरवी। - भावप्रकाशः। । - ध्या न न्यूनता । न भूसृषियोरिति निषेधाजस्यपि योध्यम्। ननु व्याप्तिन्यायेन पूर्वमतमेव युक्तमन माह- ईयस इति । हि भाष्ये पटितमिति । गोत्रियोरिति सत्रे । कैयटोक तदर्थमाइ-ईयस इति । तत्र- वेदं स्तमन्यथा पुंवझावप्रकरणे एव वदेत । एतेन शिशीनुमोऽपि न । यद्यपि दीर्घवचनेन नेई लभ्यं . सथापि पुंवदचनेन लभ्यत एव । अत एव तेन समस्याख्यानम् । स्त्रीप्रत्ययनिवृत्तिरतु न, भाष्ये सधैवोदा. हतत्वात् । स्वो नेति कैयटोक्नेश्चेति रत्नाकरोक्तमपास्तम्। तथा सति सृतीयाँदिग्धिति पुवद्भावप्रकरणे एंव परितुमाधिस्यात् । स्त्रीप्रत्ययनियमावाय माध्योदाइतिकैपटोजत्यहीकारे सन एप तेयो सत्वस्यापि सिध्या पूर्वापरविरोधापत्तेधेति दिक। एतेन तथा प्रकाशोक्तमपास्तन्। विपरीतार्थसाधकमान्योकमय निराचष्टे-यसन्तादिवि । दुर्यारतेति । तथाच तत्र पाठानर्धक्यं चेति भावः । इत्यस्यैवैति । एलेन प्रिययरयापि निवृत्तिः स्यादतिदेशेनेत्यपारतम् । मन एक अनुशासनामागत वातप्रमीरित्यादावीका- रमन या तया तत्र स्त्रीप्रत्ययभतरयाप स्पेयं वचनन्यस्तरिति भावः। पटकमाइतिः। पतेन गोस्त्रि. योरिति प्राप्तो हावः यद्भावेन नियंतानि सत: प्राक्तनकैपटे गोस्त्रियोरिति तस्याप्युपक्षणमिति राना. फरोचमपास्सग, मूसविल्याश् । एवं प-प्रत्यासत्यति तत्र पाठेनोमयसाफल्याय तथापाशीकारे च । प्रारगाववरूपायासपरयः । तेन तन्यायादयासिन्यायमारस्पमित्यातम् । मनु बातिका भाग्नु तथा, गृतिहरदसक शानिनुम्यस्य परममूहोमस्या न्यायाऽनारम्याधीतरयोक्त पापोंडर मार-गपति। मानुनिशे नवभेद, निस्वादिति भावः। अग्र-मूना लेन गोरिद- पोरिपत्र नियोगप शेतमिति रमापान विर मध्ये सद्गगठाए । यिटेग पुरदिवे शीरमा रोजगातम् । पशमियनेन स्वीपम्यपानिपतये ची तब for | मरमारगपुलमा निरायष्टे-नयति । हनीपादितियRA मायः । पातिप्यति । मेषु तपस्चाराधीपोमपोः प्रसिरिति भारः । मा पता- * ·अजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । ५६५ बहुश्रयसि बहुश्रेयसिनी इत्याद्याहुः । स्नुः प्रस्थः सानुरस्त्रियामित्युभयलिङ्गः सानुशब्दः । तस्य नपुंसकत्वे रूप. माह-स्नुनि सानूनीति । पुंसि शम्भुवत् । प्रियक्रोष्ट्रनीति । यत्तु प्राचा प्रिय. क्रोष्ट्रणीत्युक्तम् । तत्पूर्वविप्रतिपेधपरभाष्यवार्तिकविरुद्धम् । यत्तु व्याचल्युः "विभापा तृतीयादिष्वचि" इत्येतद्विषयको विप्रतिषेधः । शब्दरतम्। इत्याहुरिति । अनारुचिदीजं तु "ईयसव” इति सूत्रे भाष्ये 'ईयस उपसर्जनस्वीप्र- त्ययस्य दाईत्वं वक्तव्यम् बहुश्रेयसी । पुंवद्वचनासिद्धम् इत्युक्तं, तेनास्य नपुंसकहत्व. निवृत्त्यर्थत्वं लभ्यते । अन्यथा वचनेन वचनप्रत्याख्यानासङ्गतिः'। मम तु मने नपुंसक. हस्वनिवृत्त्यर्थमावश्यकं तदिति युज्यते एव तेनास्य प्रत्याख्यानम् । दीर्घत्वं हि प्रत्यास. योपसर्जनहस्वत्वापवादः । सामान्यतो हस्वमानापवादत्वे हि प्रत्याख्यानासद्गति. रिति दिक् । पूर्वविप्रतिपेयपरभाष्येति । अङ्गाधिकारे तदन्तविधेः सत्त्वेन तदन्तपहणेन भैरवी। - । - अत्र-आहुरित्युपादानविषये । तदिति । पुंवद्वचनमिन्यर्थः । तेन तादृशभाष्येण। भस्य- उपक्रान्तदीर्घत्ववचनस्य । ननु दास्यविधायकवचनम्याप्युभयबोधकत्वमस्त्वित्यत आह- दीव होति । प्रत्यासत्या उपपर्जनपदोपादानरूपप्रत्यासत्तिनिमित्तेन प्रत्याख्यानपरभाष्य- प्रामाण्येन पुंवद्रावरोधकवचनस्थले न प्रत्यासत्तिर्विवक्षिता, अंत्र तु सा विवक्षितेति भावः। न चैवम्वदायेन हस्वमानराधात् “जश्शयो शि." इत्यादिवाधोऽपि स्यादिति पहुश्रेयसी. भी बहुश्रेयसीनीत्यादिस्पाणामसिद्ध्यापत्तिरिति वाच्यम् ? हस्वप्रकरणे पाठे तत्तदभावयो- धकत्वस्यैव कल्पनात् । अत एवाहु-दिगिति। मूले-पूर्व विप्रतिषेधेति । वृद्यौत्येति पूर्वविप्रतिषेधसूचकभाप्येत्यर्थः । ननु पूर्वविप्रति- पेधादस्तु नुमागमम्तथापि पुन प्रसङ्गविज्ञानन्यायेन निदिश्यमानपरिभाषया चोक्तरूप स्या- देवेति शहानिरासायाह-अन्नाधिकारेति । सूत्रे पलोनिर्देशाभावेनेति कपनेन वस्या. परिभाषाया अप्र विषयव नास्तीति सूचितम् । एतेन नुम्नित्यः ज्वगावस्तुं कृते नुमि तेन व्यवधा- नान प्राप्नोतीत्यनित्य इति नित्यानित्ययोरतुल्यबलत्वेन विप्रतिपेधासङ्गातिरिति कस्य- भावप्रकाशा मग्रारुचीति । तेन-ताशमाष्येण । अस्य-उपक्रान्तपुवदचनस्म । निवृत्यर्थमपीति पाठ 1 तत्-गो. स्त्रियोरित्यत्ररयं वचनम् । एवमग्रेऽपि । अस्य-यसश्चेत्यत्रस्यस्य। ननु दीपल विधेरपि हस्तविशेषमना- रम्याधीतत्वामामान्यस्वमत एव नारकृता तथैवाक्तम् । एवश वन्मनेपि तदसातिरेवान माह-दीर्णत्वं होति । उपसर्जनेत्युक्तिमामांदिति भावः । युक्त्यन्तरमाह-सामान्यत इति। विश्थाऽसंगनिपदो. परयोज्य. तयाच प्रत्याख्यानपरमीप्यमामाण्या पुंवदचने प्रत्यापतिनं । मत एव सत्तरवात्तिके नपु. सकहस्वतस्यापि निषेध इति भमव्यावृतये समानित्यमित्युक्तम् । मन एव च वा विप्रदेस इत्यादि म प्रयुक्त, शिशानुनुमादयस्तु भवन्त्येव, प्रकरणानुरोधेनोपस्थित स्वाभावस्यैर महगार माध्ययमा भ्यान्तथानामस्योत्तलाय। एव च छोरे बहुश्रेयसीनीरयादिरूपागोनि योध्यन् । सदाइ-दिगिति । व तदिरोप पनयितुं स्वोत रूपमनियामाह-मति । या ननु नुन निरयः मनमावस्तु नुमि को तेन व्यवधानाइमायाऽनित्य इति का एक नुमिप्या कि पूर्वविनिषेधैनात मार-अति। पदन्ताहणेन-मोटुशम्दान्तादेनेत्यर्थ । व महीयत्र कचनान्वेति। एवमप्यन्नेन प्राचोक - ·५६६ सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- भाष्ये प्रियकोष्टने अरण्यायेत्यस्यैवोदाहनत्वादिति ; तन्न, उदाहरणस्य सङ्कोच. करवे मानाभावात् । यदाहुः-न चोदाहरणमांदरणीयमिति । किं च पूर्वविप्र. तिषेधस्य वैकल्पिकतज्वद्भावमाविषयकावे तत्र तृवद्भावग्रहणं व्यर्थमेव स्यात् । प्रियकोष्टुनेत्यादेविप्रतिषेधं विनापि पक्षे सुसाधत्वात् । न च प्रियकोष्ट्र त्यादिनिवृत्तिस्तत्फलम् । पुंवद्भावपक्षे तस्य दुर्वारत्वात् स्वयमपि तादाहृत. 4 ३ - शब्दरत्नम् । यदागमा इति न्यायेन नुम्बिशिष्टस्य ग्रहणेऽपि सत्रे पछीनिर्देशाभावानिर्दिश्यमानस्य नुमा व्यवधानमित्यस्यामायेऽपि पूर्वविप्रतिपेधसामात्सद्गतिन्यायेनं पुनस्तृज्यवा- भावः । अग्नानयोयोगपद्यासम्भवेन विरोध इति भावः । इत्यस्यैवेति । अन्यथा प्रथमोपस्थितसर्वनामस्थानोदाहरणत्यागो निर्वाजः स्या- दिति भाषः। पक्षे तृज्वरवाभावपक्षे । उदाह नत्वाच्चेति । न च प्रियकोष्टणे इत्यादिव्यायरया चारिताथ्यम् । प्रियकोष्टु ए इत्यवस्थायां तुम्तृज्यत्वयोः प्रासयोः पर. भैरवी। चिदुक्तिः प्रत्युक्ता । अत्रानयोः वार्तिकबोध्यलक्ष्ये नुम्तृत्वत्त्वयोः । असम्भवेनेति । स्वस्व- निमित्तानन्तयविधातकत्वेनेत्यादिः । अन्यथा--"तृवत् क्रोष्टुः" इति सूत्रविहितपाधकत्वस्यापि कल्पने। मूले उदाहृतत्वा- चेत्यन्तेन भवदुक्त्या पूर्वधिप्रतिषेधपरवचनस्य चारिताथ्यन्न सम्भवतीति प्रतिपादित- भावप्रकाश.1 पसम्भावनोक्ता । तदुक्तममाधानाभासमाह -सूत्रे इति । तृवरकोष्टरित्यत्र । इदं च मध्यमणिन्याये- नोभयत्रान्वेति । अभावेऽपीति । 'अपिरनास्थायाम् । एतेन परमकाष्टुशन्दे विशिष्टस्य तृमत्वापत्या 'सूत्रे इत्याद्यप्यन्तं चिन्त्यमिति मन्दोक्तमपास्तम् । एव च प्राचीनरीत्यैवाय ग्रन्थः । वस्तुतस्तदेव मुख्य समाधानमिति नात्र पक्षे सामर्थ्याश्रयणमिति बोध्यम् । एवं च तदन्ते नुमि कृतेऽपि अगभक्तत्वात्तस्य तेन सद्विशिष्टग्रहणेन तत्र तृवत्वप्राप्या तस्यापि नित्यत्व समानमिति परत्वात्तत्प्राप्तौ तदावश्यकतेति भावः। नम्वेवमपि व्यर्थ एव सः उक्तरीत्यैव पुनस्तदापतरत पाह-पूर्वेति । अत्रानयोः-जाति के लक्ष्ये वा नुम्तृवत्त्वयोः । असम्भयेन-स्वस्वनिमित्तान तयविघातकृतेन । स्यादिति । युक्तं चैतत् । अत एव वृत्ती विभापति सूत्रे स्वैतद्वचनोदाहतिरिति खण्डनकृत् । मूले सर्वत्र चतुर्थ्यन्तपाठः, तृतीयान्ते नामावस्यैव प्रावल्यात् । ननु पक्षे इत्यस्य न पुवपक्षे इत्यों वाधाव , नापि तदभावपक्षे इत्यर्थः तत्र तृज्यत्व विनापीरपसंगतेरत आह-तुज्यत्वाभाति । पण्डन- सरला। इत्यस्याभाषेऽपोति । न च ज्वरकोष्ट." इत्यादौ निर्दिश्यमानपरिभाषाया अप्रवृत्तौ परमको- त्यादी परमझोष्टशब्दस्य स्थाने तृजन्ततदादिप क्रोष्ट' इत्येतदादेशापत्तिरिति वाच्यम्, अनुत्तरपद- स्थस्य इति शापकेन कचित्तदादिविधेरप्रवृत्या परमकोष्टु इत्यस्य स्थाने "स्थानेऽन्तरतमा" इति परिभा. पया 'परमकोष्ट्र' इति तुजन्तादेश इत्यदोपात्। यदा कोरिति पश्यन्तमेव, तुज्वदिति च मतुवन्तम् । तथाच कोष्टुशब्दस्य स्थाने तृवानादेशो भवतीत्यर्थ इति षष्ठया: सत्त्वेन निर्दिश्यमानंपरिभाषयव दोषवारणात् । अत एव मङ्गस्य क्रोष्टुस्तृवत' इति भाभ्यमपि संगच्छते । नच तुमन्तकोटुशम्दस्य सूत्रे कई 'कोष्टः' इति पश्यन्तं रूपं स्यादिति याध्यम्, "प्रकृतिवदनुकरणम्" इति परिमापया मनेने सुज्वनावे "मिति"इते गुणेन तदूपतिदेरिति ।

·अजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम । ५६७. त्वाच । न च समाहारद्विगौ पञ्चक्रोष्टुनेत्यादौ पुंवद्भावाभावात् तत्र तृवद्भाव- निवृत्तिः फलमिति वाच्यम् । एवर्माप भाष्योदाहरणासामञ्जस्यात् । उपलक्षणं तदिति चेत् , हन्तै प्रियक्रोष्ट्रनीत्येवोपलक्ष्यतां भाष्योदाहृतप्रातिपदिकांशानुमः हायेति दिक् । सुल्वेति । पुंवत्त्वपक्षे नुमभावाद्यण। सुलुनेति । "ओः सुपि” इति यणं बाधित्वा परत्वान्नुम् । यदिगन्तमिति । एतच्च री दाने इति धातौ अतिरि ब्राह्मणकुलमिति प्रक्रम्य' माधवेन स्पष्टीकृतम् । अन्ये तु सुद्योशब्दो भाषितपुरकः । स एवेदानीमिगन्तः, शब्दरत्नम् । घातृज्वत्त्वे समुद्गतिन्यायेन नुमभावसिद्धः। पुनः प्रसङ्ग विज्ञानाश्रयेण वचनारम्भापेक्षया सकृद्तीत्यानित्य वचनानारम्भस्यैव लघुत्वादिति भावः । पुंवद्भावाभावादिति । भापितपुंस्कत्वाभावादिति भाषः । इत्येवेति । इत्यपीत्यर्थः । प्रातिपदिकांशेति । प्रातिपदिकांशल्याप्यनुमहायेत्यर्थः । इति दिगिति । दिगर्थस्तु यद्यपि चतुर्थ्यन्तोदाहरणपरमाप्यप्रामाण्यात् पुंवत्वपक्षे. ऽनभिधानेन तृज्वत्त्वाभावकल्पना न्याय्या, भाष्यकृता हि सूत्रत्रयस्य प्रत्याख्यानाया. श्रितस्य शब्दानां नियतविषयकत्वस्य सूत्रारम्भेऽप्यविश्यकत्वद्योतनाय पूर्वविप्रतिपेधवार्तिके तदुदाहृतं, तथाऽपि न चोदाहरणमादरणीयमिति न्यायेन. सर्वनामस्थानविषयकताऽन्य. न्तत्रान्यकृतशहां वारयति-नवेति । वचनेति । पूर्वविप्रतिषेधपचनेत्यर्थ । भाषितेत्यादि। समाहारे द्विगौ तस्य "स नपुंसकम्" इति नपुंसकत्वविधानादिति भावः । प्रियक्रोष्टूनीत्ये- वेत्येवकारेण नित्यतृञ्चभाषविषयकत्यन्तस्येति लभ्यते । तच्चायुक्तम् , प्रागुस्तभायी- यप्रयोगविरोधात् । अत आह--इस्यपीति । प्रातिपदिकाशरयापीति । अपिना तदवयवस्य परि। ग्रहः। अत एव भाष्ये कृशक्रोष्टुने इत्यस्योपादानेपि मूले प्रियकोष्टुने इत्युदाहृतम् । एतच भूलप्रन्थसङ्गमनायोक्तम् । वस्तुतस्त्वेवङ्कल्पना नोचिता, भाष्यकृतोऽज्ञानकल्पनापत्तेरतो दिगर्थमाह--दिगर्थरिवति । प्रभावकरुपनेति । अमावस्यैव कल्पनेत्यर्थः । तदुदाहृतमिति । चतु- भावप्रकाश कृदुक्तसाफल्यं विफलयति-नचेति । तदुक्तयुक्तिमपि निराचष्टे-पुनरिति । प्रियतिसगामियादाविवेति भावः । वचनेति । पूर्वविप्रतिषेधवचनेत्यर्थः । नित्यवं तूमयोस्तुल्यमुक्तमेव । एतेन प्रियकोणे इति वारणाय पाक्षिकतृवत्तविषयक पूर्वविप्रतिषेध इत्यस्य मुवचत्वेन तस्या वैयध्यमन्यथा पुंवत्व व तदमा. वेऽपि पाक्षिकतन्वत्त्वेन तुर्य रूपं दुर्वारमिति रनाकरोक्तमपास्तम् । भापितेति । समाहारस्य नित्यची. बस्वादिति भावः । इत्येवेश्येवकारस्वारस्येन नित्यतृम्वत्तविषय एव लभ्यते, तदयुक्त, पूर्वत्र मात्रपदोक्तया सर्वविषयरवेष्टस्वानुमानात् । अन्यथा तदानक्यापत्तश्चात् आह-इत्यपीत्यादि । अंशस्येति । तदू पशिस्य तदवयवाशस्य चेत्यर्थः । म एव भाष्ये कृशकोष्टुने इत्यस्योकरवेपि मूले प्रियकोष्टने इत्यायेवो. क्तम् । एतेन प्रियकोष्टुने भरण्यायेति मा योदाइनस्वादिति रमसामिधानमिति ररनाकापेकमपास्तम्। वस्तुनो नेदं युक्तम् । तयोदाहरणे भगवनोमानस्यैव मूलस्वापत्तः। तचापरवे तदुक्तयैव निर्वा. हादयुक्तमा माह-दिगर्य इति । अभावकल्पनेति । ममाव इस्येव वल्सनैयर्थः। एवेनाशाननिरास.। भव एव वात्तिकसाफल्यम् । फराकोष्टन प्रति ध्यावृतिस्तु न फलम, उचलाघवेन तस्यैवाप्राप्तेः। सद्रः तीत्यरयान्यवेवात्रापि प्रवृत्या तदर्थमेव वात्तिकमित्यपि न, कृशकोष्टुन इति तु तवसामावपक्षे साविति भावः । दुपपादयति-माप्यता हीति । तत्-चतुर्यन्तम् । मयं मावः। नीरे प्रियकोटे इन भैरवी। . .

·1. । ५६८ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् ; अतः पुंवद्भावो भवतीत्याहुः । तथा च रूपमालादौ शब्दरत्नम् । स्येन्याय्या, उदाहृतातिरिक्तोदाहरणाभाव इत्यपरतया नादरणीयमिति तदर्थ इति योध्यम्। एकदेशविकृतस्येति । स च न्यायोऽशास्त्रीयस्याप्यतिदेशको शास्त्रीयविकारे चेति 'प्राग्दीव्यत' इति सूत्रस्थभाष्यसम्मतत्वादिति भावः । पुवद्भाव इति । तेन.सुन्दर. भार्य इत्यादौ जातनिवृत्तेरपि कृपत्वेनानापि तेन जांतहस्वनिवृत्तिः । ननुपजीव्यविरोधेन भैरवी य॑न्तमुदाढतमित्यर्थः । मस्य-उक्तवातिकस्य । न्याया-स्वार्थसिद्धयर्थमारब्धस्याहावस्य पान्थोपकारकत्वेऽधिकाभ्युदयवदेषां न्याच्या । न चोदाहरणेति ग्रन्थस्योदाहरणत्यागः कार्य इत्यर्थो यद्यप्यागतः, प्रतीयते तथापि तदुदाहरणप्रदर्शनान्यथानुपपत्या स नोचित इत्याशयेनाह-उदाहृतेति । ननु सुद्योशब्दनिष्ठस्य भापितपुंस्कृत्वस्य सुाशब्देऽतिदेश एकदेशविकृतन्यायेनेति वक्त- व्यन्तच्च नोचितम्भापित'स्क्त्वस्याशास्त्रीयत्वादत आह-चेति । विकारे चेतीति । चकारेण शास्त्रीयविकारसमुच्चयः । मायसम्मतवादिति । तंत्रहि "दीव्यतिशब्दैकदेशदी- च्यच्छन्दानुगमित्युक्त्वा किमर्थ विकृतनिदेशः क्रियते एतदेव ज्ञापयत्याचार्यो भवत्येपा परिभापा एकदेशविकृतमनन्यवदिति । 'अत पंव रामावित्यादौ मकाराद्यन्ते यस्मा- द्विहितस्तत्त्वस्यातिदेशेन पदत्वस्य सिद्धिःनिनु वदायेन जातस्य हस्वत्वस्य निवृत्तिरित्ये- तद्युक्तम् 'भुक्तयन्तम्' इति न्यायविरोधादित्यत आह जातनिवृत्प्रेरिति । जातस्य स्त्रीप्रत्य- यस्य निवृत्तरित्यर्थः। उपजीव्यविरोधन--पुंवद्धावस्य · प्रवृत्ताविहीं यदुपजीव्यमिगन्तत्वं तद्विरोधेन । ग्यावृत्तितिशफलं नान्यदिश्यनुपदमेवोक्तं, तच पुंवरपक्षे दुरिमेवेनि तरसामध्यां क्लीवे तस्यानिष्टत्व. यद पुवापोऽनभिधानासदभाव एव यात्तिकसूपसमत इति ध्वनयितुं तावत्पर्यन्तधावनम् , एवं प तद्पग: युक्तमेव मूलाधुक्तम् । सर्वनामस्थाने तु धुवरवापारया न तथाप्रसङ्गः। एवं च लोके नपुंसके बा नवा- भावोनभिधानादिति । अस्य-पाकिस्य ।न्याय्येति । मासदार्थमारोपितदीपरयरपोपकारकरावदिति । भावः। उदाहतेति । सामिप्रायमुदायलेरयः । इतीति । योध्यमिति पाठः1. सपन्याप इति । एतेनान्यत्र तया नेति सूचितम् । तेन यरवण्डनता रामायावषिष्ट समाचे. स्यादी अपवहन्तिरवानादिष्टादयः पूर्ववादीनामति शो ऽजएवेरयुक्त, सदपालम् । मय दोपामावस्य अपशिलवाद । एतेन तस्याशास्त्रीयस्वादतिको दुलंमः। मन एव वयेस्ताताविति संगच्छने इति मान्यो. बिपि तथेति सूचितम् । विकार पेशीति विकारे त्यस्येरवः। पटनायो मलाशानं धयितुमाह-प्रागितिमानेच भापितपुरकसम शास्त्रीयम् । ना बरसेपिन हस्तनिवृत्तिः, जातनिवृते: काप्यदृष्टवान् । पर एर " पावलोप" यत्रेमाननुत्ती नलोपे हो एप इत्यारावकारनिवृतिमारपान भनिसरप निवृधि: कियते गगनतु निचरति भाष्य संगालेस्वापूर तर दुसंगमनिग-तसाद भारतेनेति। बाग-प: सेन-"हरयो नमके" तिसूरेगा लोपारिवाकिया पासीक्रिया, रकमान्य छ रखामारिकरमिहिन तरोिपइति भावानाभावातिगतरीत्या वा मतिशासनिया मियने एप प्रमान जास्पति माम्पादन स्पष्ट वान्तरसिम्युतिमिर च। एप प्राप्तिकारी मानिए. समापि, निप्पासनन्तर समिकोडाफारविमान्यापुकनपुनासिमानारी निरंपपिपरपा पर पारिनाराषE अपुगसपापि ममरानरेल पत्ताग्नेगुल,सार-नन्विति। डीपस्य तेन पायेन मारिप प सारीपनायर नामासनिमित:विषारे भमातिमाशे मकान माति भारः निसवमापा मुममार-उपमोमेति। भावप्रकाशः।

·પકડ अजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । पुंवद्भाव उदाहृतः । तस्मादेजन्तेपु क्लीवेषु पुबद्भावो माघवमते नास्ति, मतान्तरे त्वस्ति । अतः प्रयवा प्रराया सुनावेत्यादि प्राचोदाहृतमपि नातीव दुष्यति ॥ इत्यजन्ता नपुंसकलिङ्गाः॥ शब्दरत्नम् । हस्वानिवृत्तिः । अत एव समासस्य इति सूत्रे भाष्ये 'यतोऽनाव इत्यनाव इति प्रति.. पेघो हिलस्वरप्राप्तौ व्यानर्मविद्यमानवत्' इत्यस्य ज्ञापक टुक्तः । नान्यमित्यादौ आदि- नकारो म स्वरयोग्यो यश्चाकारस्तोग्यो नासावादिरित्यनाव इति निषेधो ऽनर्थकः ।। चादिरेव नकार उदात्तगुणविशिष्टान्तरतमारूपोऽस्तु, यदन्तस्य द्वयकस्यादिरंदात्तगुणक. रूपो भवतीति च यतोऽनाव' इत्यस्यार्थ इति वाच्यम् । एवं हि निमित्तभूतद्वयकत्व. विनाशार्दुपजीव्यविरोधेनाद्यदाताप्राप्तिरिति तदाशय इति चेन्न । माधवाद्यनुरोधेनास्य ग्रन्थस्य सत्त्वाद इत्यजन्ता नपुंसकलिङ्काः। भैरवी अत एव-उपजीव्यविरोधस्यान्याय्यत्वादेव । अनाव इति प्रतिषेधस्य ज्ञापक्त्यमुपपा- दयति-नान्यमित्यादावित्यादिना। यंत्र यनोदात्तादिविधानन्तन रणविधानस्याशस्यत्वात्तत्त- दर्मविशिष्टधर्मिविधानमत्याशयेनाशङ्कय निराचष्टे-नचेति । मन्तरतमाजरूपः-स्थानतो ऽन्त.' रतमलकाररूपादेशनिवोस्तु । एवं हि-कारस्य स्थाने तादृशादेशकल्पने हि । निमित्त भूतेति । "यतोऽनावः" इति सूत्रप्रवृत्ति निमित्तभूतेत्यर्थः । तदाशयः-उत्सम्यानाव इति प्रति- पेधस्य ज्ञापनत्वप्रतिपादनाशय ! माधवायनुरोधेनेति । अयमाशयः-यदि नुटि कृतेऽप्यात्व. न्तदा सन्निपातपरिभाषा नुड्विपये न प्रवर्तते इति वक्तव्यम् । नचैवं सति गमाणामि- त्यादी सुपि चेत्येव दीघे नामीत्यस्योपन्यासो व्यर्थः स्यादिति वाच्यम् ? नित्यत्वेन तदुप- न्यासात् । एवञ्च यथाऽनित्यायास्तस्याः कार्यसम्पत्त्यर्थे प्रवृत्त्यप्रवृत्तिमध्ये मात्वायाप्रवृत्ति- कल्पना तथेहापि पुंवदायेन जातहस्वनिवृत्तये तस्या अप्रवृत्तिकल्पना स्यादिति ।।। इत्यजन्तनपुसकविवरणम् । भावप्रकाशः। मत एवं ग्रामणिकुलमित्यादौ न तु , प्रातिपदिकाजन्तावमुपजीव्य हस्वप्रवृत्तः। एनेन तस्या वैय्यय सत्र जातनिवृत्तेरावश्यकत्वं चेत्यपास्तम् । मंत्र साझादुपनीयस्यैव ग्रहण, तेन लिया: पुंवदित्यादीन झोप इति भावः । मत एवेस्यस्यार्थ कथयन् शापकोरपादनदारा ददाशयमाह-नाव्यमिति । अन्तरतमः स्थानुनासिकहरवाकारः, प्राथम्याद । तत्तं च प्रमाणतः। यदादीनाम इत्यादिना अन्त्यस्य हलो अभिवेति मावः। सूत्रात्तथा लाभमा-यदन्तेति । चो द्यर्थे । एवं हीति । हि-पतः। एवमुक्ताङ्गीकारे मती. स्यर्थः । माधवाद्यनुरोधेनेति । भयंमावः, भत्र सान, प्रादे। अन्यथा प्ररीणामित्यादी दीपों न स्यात् , नहेतुसनिपातस्य दीर्येण विनाशार । नामीति तु मुपिचेत्येत नित्यत्वादापने। स च यथा भारवं सन्मते भवत्येवं तदनुरोधिना केनतिरीरया पुंवद्रावोऽपि मुबच इति उत्तमिति । एव च पूर्वा परविरोधात्तस्य यदि तस्या मप्रतिरता पूर्वप्रन्यासगतिरिति उदंगीकारतहि भारवामगतिरिति संयमु. भयतस्पाशा रम्जुरिति सर्वथा तन्मामयु कमिति मारः। यजन्ता नपुंसकलिङ्गा ।

·५७० सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमाया- अंथ हलन्तपुंल्लिङ्गाः॥ लिडिति । लिह आस्वादने किप्। लिटसु लिप्तिस्वति । ढस्य जश्त्वेन डः, तस्य "खरि च" इति चर्वेन टः, तस्यासिद्धत्वात् "ड: सि" इति धुट, चवम् तकारः। "न पदान्ताटोः" इति टुत्वनिषेधः । 'चयो द्वितीया' इति तुं नेह प्रवतते , चत्वस्यासिद्धत्वात । एतेन ते च प्रत्याहारा एकचत्वारिंशदिति प्राचो मन्थं व्याचक्षाणैर्यदुक्तं लिट्सु लिस्विति टठाभ्यां रूपद्वयमिति, तत् प्रत्युक्तम् । तथा च प्रातिशाख्येऽपि "ऊष्मोदयं प्रथमं पशमेके द्वितीयमाहुरप. दान्तभाजम" इति श्लोकेऽपदान्तेत्यादिवशेषणं सगच्छते । शब्दरतम् अथ हलन्नपुंल्लिङ्गाः॥ धुडिति । "ड: सि" इतिसूत्रेऽनुवृत्त पदस्येति व्यधिकरणं, पदावयवस्य सस्येत्यर्थ इति भावः। एके द्वितीयमिनि । अन्नत्यवार्तिककारा इत्यर्थः । अपदान्तभांज- मिति । इदमचव माजमिस्यथैपिलक्षकम् । पदान्ते प्रायो जश्त्वप्राप्त्या चत्वं विना भैरवी। भावप्रकाशः। अथ हलन्तपुलिखगः॥ यत्तु "डासि धु" इति सूत्रे सप्तमीनिशसत्येन सादेः पदस्येत्यर्थकल्पनात्कयमन धुडि. ति कस्यचिदुक्ति, सा नोचता, विशेषणयोधकस्य सप्तम्यन्तस्य तदादियोधकत्वं सप्तम्यन्त- विशेष्ययोधकसनिधान एवेति सिद्धान्तादितीह पदस्येति व्यधिकरणमेयेत्याह-: सीतीति । एफे इत्येतदर्थस्यान्यत्वविशिष्टस्यामियुक्तत्वसूचनायाह-मत्रत्येति । अपदानमाजमि- त्यपदान्तशब्दस्य भावप्रधाननिर्देशेन पदान्तत्यपरतया पदान्तत्वरहितमित्यर्थः स्यात्तथा च सुगणपाठ इत्यस्यासिद्धिरतस्तदर्थमाह-इदमचार्वेति । न्नु घट् दुर्लभ । ८: सीत्यत्र पदस्येत्यनुपृश्या सीरयस्य तदिशेपणावेन सप्तमीनिर्दिष्टरवेन च यस्मि- विधिरिति प्रवत्या सादः पदस्यैव तनिधानादत माह-६. सीतीति । उमयोः सप्तम्यन्तस पव तरप्रवृत्तिः पलादेरियवादिग्रहणात् । सयाच व्यधिकरणान्वय ण्वोचित इति मादः। एकवाक्यता स्पष्ट. यति-अप्रत्येति । व्याकरणस्येत्यर्थः। यत्तु सनकृत-वासिध्या 'चयो दिसीया" इत्यप्रवृत्ति रसुता "दया" त्यत्रोकोनोरिति; तन, तव समाहितसाद । यदपि पातिरस्य साधारणरसाद प्रातिशास्यस्य चापदानमात्रविषयवाडोकाविषयत्वाध कपमुषष्टागरता । मन प मग पा इति भवदापुरसतिरिति; तस्सदयनि-इदमधयमाजमिति । पार्वमात्रसाध्यस्वरूपकमिसमिरयः। मा स्वाय तथा सदमाव: प्रतिपायो । मन्देऽपदाम्नमामिरपनयोस्तथाऽकरणे मानामावोनमार- सरटा। इस्यपापलक्षामिति । वा संस्कार्पः अपमान्यगम उदयः परो परमातादृशमपदानमा. * पाrd पर प्रपन वर्गादा करणापतमा रितीयं सपान्यतनमेने यानिकरारा नति माविमापा पनि पन्नभिन्नरप वर्गापरस्परपाने लियादेशो गति यानि परे पति पतिम् । तेन गगगा मा पाप मोऽसिरन नामापा पनि सकाररप सोनपान्तरी:रिदिपाशसिदिति। - ·हलन्तपुलिङ्गप्रकरणम्।। ५७. A "दादेर्धातोघः ॥ धातोरित्यावर्तते । तत्रैकमतिरिच्यमानमुपदेशकालं शब्दरतम् । चयोऽलामात् । तथा चेति वदता मूलकृता अभ्यार्थम्य सूचनात् । अत एव सुगण्ट्पष्ट इत्यादौ भवत्येव । टुगादीनां जश्त्वं प्रत्यासत्वेन तदप्राप्त्या च स्याप्यभावादिति भाव। धातारित्यायतते इति । इदं प्राचामनुरोधन ।दादेरित्यावर्तते इतियुक्तम् । घातो- रित्यनेन हि औपदेशिकस्य धातारित्यन दामलिहो व्यावृत्तावपि अधोगिति न संगृह्येत । दादेर्दादरित्यनेनौपदेशकालिक्दादेरित्यर्थकेनोभयं सिध्यति। 'उपदेशकालमित्यस्य तात्कालिक भैरवी। धातुपदस्य दादेरिति सूरे स्थितस्य धातुप्रकृतिककर्तृविनन्तदामलिहादिव्यावृत्त्या तस्य चारिताथ्येनोपदेश इत्यर्थलामप्रयोजकत्वन स्यादत आह-मुले थातोरित्यावर्तते इति । अयम्भाव, सौगन्धातोरिति पदमेकाच इत्युत्तरसूत्रम्य तद्वादशब्दावयववाह इत्यस्यै. काच. सत्येन दस्य धकारवारणायावश्यक मिति प्रकृतसूप्युपकारोऽस्तु तावताप्युपदेशकाल इत्यालाभ स्यादत आवृत्तियुति। प्राचाम् हरद्वत्तादीनाम्। प्राचामित्युक्तिबीजम्प्रमटयति- धातोरिति । न सगृह्येनेति । तथा चाव्याप्तिरस्स्येति भाव । कालमाने लक्षणायामपीटासि. द्धिरत आर-तात्कालिकमिति । एवञ्चोपदेशकालपदे यहुबीहिरिति स्वीकार्यम् । उपदेश- भावप्रकाश । तथाचेतीति । एतेन-प्रत्युक्तमिति 'प्राङ्पष्ट ' इत्यादिवद् रितीयादेशो लौकिकोदाहरणे वक्तु न शक्यते इति भाव । वैदिकोदाहरण साध्यते इत्यपि वक्तुमशल्यमित्याइ-तथाचेनीति मान्योक्तव्यारयान मपास्तम्, अक्षरमर्यादातोडलामात् सम्भवतीति न्यायाच्च । प्रा- पदकृश्यं वक्तुं पूर्वग्रन्यविरोधमुद्धरति-अत एवेति । इद सर्वं मूलाशयवर्णनमानम् । एतत्तत्वमधस्ता प्रतिपादितम् । तद्धनयन्नाइ-इति भाव इति । एतेन सवटीकामनूय तत्र स्वायत्ते शब्दप्रयोगे किमिश्यवावक प्रयुज्महे तिन्यायेन निजिनक्ष. णायां गौरवात् पर्जन्यवलक्षणप्रवृत्या चर्वमाकदार्च। तस्मादयमर्थ -एके पौष्करसायन्ये अपदान्नेति यथाश्रुतमेव । तन्मते टुगादीनां पदान्तान द्वितीय., पौष्करसादिमते तु साधारणत्वास भवस्येव । अत एवैके इत्यरुचिसूचकम् । तथा चेति मूले समतिस्तु चय शरि द्वितीये व नत्वपदान्नत्वे इति मन्दोक्तम. पास्तम् , उक्तयुक्ने पर्जन्यवलक्षणप्रवृत्तावपि प्रागुक्तरीत्या दोषाच्च, पौष्करमायन्ये इत्यर्थे मानामावाच, एके इस्यस्य विकल्पयोधकत्वेनारुच्यवोधकत्वाच , अपदान्तेत्यादीत्यादिमूलासगतेश्चेति दिक् । ननूपदेशे इति परममूले निर्मूलम् । न च धातुपदसामर्थ्यातलामा। धातुप्रकृतिककत किन्ता-त- दामलिडादिप्रातिपदिक्व्यावृत्त्या साफल्यादत आह-धातोरित्येति । प्राचाम्-हरदत्तप्रकाश- दादीनाम् । युक्तत्वे हेतुमाह-धातोरत्यादि सिध्यतीत्यन्तेन । हि-यतः। भस्य प्रेऽप्यनुवृ. ति । इत्यर्थेन-दस्पर्धकेन । पूर्वन विशेषणम् । एवमग्रेऽपि । न संगृोतेति । प्रयोगस्थया- सावौपदेशिकाव धातुपाठपठितसजातीयख , तच यायधोगित्यत्रस्यधानी धुगिस्यत्र चऽस्ति, क्यजन्तप्रकृतिकक्कि दन्ते दामलिदिश्यत्र नास्ति सथाप्यागमेन दादिस्वविघात.। तच्च विशेषणं नोप. लक्षणं मानाभावात् । नन्वधोगित्या वादृशो धातुर्युरिति भदुहिति वा ? भाये दादिखमप्यस्ति, अन्त्य भोपदेशिकधातुस्खवदौपदेशिस्नमस्तीति भूपे तहिं दादिस्वमपि तत एव सुवचमिति उपमेतदिति चेन । न, माघे तस्यामवस्थार्या सर्वसत्वेपि यत्वाप्राप्. । भनन्तरं तस्य तयोः सलेऽपि न दादि. स्वविधातात्तदप्राप्तेश्च मनर्थकत्वेनाक्रियावावकरवेन तदा तस्याधातुवाच । द्वितीये तयो सत्वेपि दादिधामावाद भनागनकाना सागमा इतिपशे स्थानियस्प्रेणारयागतावासमाधानासार. प्रामाण्यादल्विधावस्या भप्यते । भन्यया बहूपानवापतेश्चेति भाव. ! पाटोरिस्यावृत्तिमात्र दुष्ट नवनिममित्यपशिष्ट मुलं वक्ष्यमाणगौरवदोष निवारणाय स्वरोरया योजयति-उपदेशेति । । ।

·५७२ सटाकाटपणशद लक्षयतीत्वाशयेनाह-उपदेश इति । आवृत्तिफलं पृच्छति-उपदेशे किमिति। . - पी शब्दरत्नम् । लक्षयतीत्यर्थः । उपदेशे दादेरिति तु फलितोऽर्थः । वाच्यार्थत्वे पष्ठ्यन्तस्य सप्तम्या विप. रिणामोऽपि कर्तव्यः स्यादिति गौरवम् । धातोरित्यस्यैव लक्षणया तथार्यकस्य दारि- त्यनेनान्वयेऽपि न क्षतिरित्याशयेन तु मूले धातोरित्युक्तम् । अत एव माध्ये घत्वस्यासि. द्वत्वाधुगित्यन्त्र ढत्वं प्राप्नोतीत्याशङ्कयापवादत्वेन समाधायाथवा एवं वक्ष्यामि हो ढोऽदादेरिति ततो धातोरिति दादेरिति वर्तते नेति निवृत्तमित्युक्तम् । द्रुहेस्तु वा दुह' इत्यनेन ढत्वस्यापि विधानात् ध्रुडित्यादौ न दोपः इति तदाशयः । तत्र धातोरिति सूत्रे भाष्यकृत्कृतदादेरित्यनुत्तेः फलान्तराभावेन तदुपदेशवदादिलक्षक, सामर्थ्यात् । भैरवी ।. कालिकदादित्ववतो धातोरिति सूत्रार्थः । वाच्यार्थत्वे-मूलवास्यवाच्यार्थपरत्वे । सप्तम्या- तदन्तेन । अपिना आवृत्तिलक्षणयो समुच्चयः । मूलासड्गतिम्पारंहरन्नाह-पातोरिस्यस्यैवेति । श्रत एव-दादिपदस्यैवोपदेशिकदादित्ववत इत्यर्थकत्वादेव । एतेन स्वोक्तव्याख्या भाष्यका- 'रंसम्मतेति दर्शयति–अपवादवेनेति । दादेरिति विशेषत उपादानेन विधीयमानदुत्वन्निरव- काशत्वेन ठत्वबाधकमिति भावः । अथवेति। संहितया सूत्रपाठाभिप्रायेण होढोऽदादेरिति पृथक्करणम् । तथा च दुधातोर्दादित्वान्न ठत्यप्राप्सियोग्यतेति धुगित्यत्र घत्वमेव भविष्य.. ति । अस्मिन्पक्षे घत्वमुत्सर्गः, ढत्वमदादिधातोपिहितमपवाद इति घत्वमर्थादादिधातोरेव भविष्यतीति दादिपदं यथाश्रुतार्थकमनर्थकमिति भावः । ततो धातोरितीत्यस्य धातो इत्यर्थः । नन्वेयन्न्यासे दुधातोः "वा द्रुह" इतिसूत्रविहितवत्याभावपक्षे ढत्वन्न स्यादत आह-दुहेरिस्वति। तत्रोपात्तो वाशब्दस्समुथयार्थ इति व्याख्यास्यंत इति भावः । तदाशय:- भाप्याशयः । तत्र-अन्त्यपक्षे । फनान्तरामावेन-अदादिव्यावृत्तिरूपफलामायेन । असिद्धत्वे. भावप्रकाशः। भनेन बहुव्रीतिस्तत्र सूचितः । उपदेशकालिकदादिवतो धातोरिति वाच्या इति भावः । तथापति पर.. ममूलासंगति निराचटे-उपदेशे इति । एवं धृतिग्रन्योऽपि संगत एव । तुना वाच्यार्थत्यागे निजत्व- रूपोऽरुचियनिता । ननु मूलस्य यांधुतार्थत्वेन परमूनोको वाच्यार्थ एवारवन आर-पाच्या इति । सप्तम्या-तदन्न । अपिरावृत्तिलक्षंगयोः समुचायकः। नन्वेव परममूले धातोरित्यधिक उपदेशे इत्यनेनेव दामलिडादिव्यावृत्तिसिद्धरत आह-धातोरित्यति । एवेन दादिपदव्यावृत्तिः । मावृत्तस्येति भावः । तथार्थरस्य । भोपदेशिकस्तवदर्थकस्य, न तुमूलोक्तार्थस्योक्तदोपापत्तेरिति भावः । भपिलोक्त- प्रकारादिसायकः क्षतिः-अन्यतरापरिहाररूपा । मुले-कौमुद्याम् । तुनाऽचिः एचिता-सरय लक्ष. गाया मानामावः, मश्र सूरे उत्तरत्र या चारितादि । किञ्च तथा मत्यपि भोप शिरसस्य भाव पवा- वया यार उपसम्बन्धहस्य मुकरसाद, न दादिश्यनिष्ठगोपदेशिर शम्यसम्पन्धिरवेन प्रसिद्ध किया साधारसम्बन्धएर लशगानियामरा एव भानोरियाधिशे तथैवार्थ: स्यादिति सा न युक्त्युतमा भय सायानुपपरपा प्रमो तव स्वीक्रियते इति चेतहि दादिपरस्यैव लक्षणा युवा भाथ्यरिपोरि । एवं सति सदस्य माग्यमानिनावमाए-अत परेति । दादिपदलयोनार्थाशीयारादेवश्यर्थः । पतो धातोरिनीति । पातोप सोरयर्थः । नन्वर न्यासे दुहेरहानापत्तिः, यादुत्यनेन तु पुत्वस्यक विधानाव तया च माध्यमास भार-दस्त्यिति । मनग्ये । समुपयायवाशन दस्य सगुपया अस्निा परसममुपया। अनुरा पताम इन मारः सदाशय.-माभ्याशयः। सनि. आप मनयितुमनपशे.माद--तति । भारपा राय1 फरगन्तराभायनेति । म- पाप्पायरममावापर। फणन्तरामापेनेति । दाहिमिन्ने पातो पारयासिर- । . - - - ·हलन्तपुंलिद्गप्रकरणम। ५७३ - । भावप्रकाश । 4 . शब्दरत्नम् । अर्धाधिकारानुरोधाच्च पूर्वग्न निषेध्यममर्पकेऽप्येवम् । अत एव नामधातुविषये दामलिदि. त्यादौ उत्यप्रत्याभावो सिद्धौ। एवं च तदेकवाक्यतयाऽपपादत्यपशेऽपि दादिपदस्योपदेशका- लिकदादिलक्षकतोचिता । आवृत्त्याश्रयणं तु यालानां स्फुट तत्प्रतिपत्तय इति गोध्यम् । न चोपदेशे इत्येव कुनो नोक्तम्, गौरवापत्तेः। घातोरिति तु तद्वाढित्यादिव्यावृत्तये उत्त. भैरवी। नादादा तस्याप्रवृत्तिः सिति भावः। तत्-दादिपदम् । नन्वेवमुत्तरसूग्रंऽनुवृत्तिमामा- तल्लाक्षणिमस्तु पूर्वसूठो तु दादिव्यावर्तक पेन चरितार्थमिात दामलिडित्यादी ढत्वन्न प्राप्नोतीत्यत आह-माधिकारेति । चस्त्वर्थे । एवम्-औपदेशिकदादित्ववरलक्षकम् । भन एव-उतार्थलाक्षणिकत्वादेय । यययंन्यनोपदेशोदेशपदविपये सकीर्णता दर्शिता तथाप्यत्र दादिपदसामा दः कल्प्यत इति भावः । एवञ्च- उत्तरीत्येष्टसिद्धौ च । तदेकवाक्यतया- उत्तरपदैकवाक्यतया । उचितेति । द्वयो. पक्षयोः फलैक्यायौचित्यप्रयोजकत्वम् । नन्वेमार; त्तिकचनविरोधोऽत आह-आवृत्येति । स्फुटप्रतिपच्ये उपदेशे इत्येव वाच्यमिति कस्यचि. च्छयां निरम्यति-नचेति । गौरवेति पदगौरसेत्यर्थः। नन्ग्मुपदेशे दादियांतुरेवेशि धातो- रिति व्यर्थमत आह-धातोरिति विति । इत्यादिव्यावृत्तये-इत्याद्वौ भत्भावलक्ष्य वस्य व्याय- B.V.B दादिव्यावृत्तिरूपफलामावेनेत्यर्थः । प्रसिद्धवेन दादिभिन्नविषये ढवस्यैव प्रवृत्तसादिति भावः । तत्-अनुवृत्तदादेरिति पदम् । वृत्यायेकवाक्यतयेति भावः । नन्वत्र सामर्थ्याचथार्थसमवेपि पूर्वत्र न, दादिव्यावृत्या साफल्यादेवंच दामलिडित्यादौ वक्ष्यमागवैयधिकरण्यान्वयेऽपि घस्वाभाववत् ढवनपि न स्याहादेरिति निषेधादत आह-अयति । चस्वयं । एवं-पत्लशकम् । उमयत्र तथार्थफरगफल माह-अत एवेति । धातुत्वसपत्तये पाह-नामेति । नवैवमपि न दामलिहो व्यावृत्ति उदेशो- पदेशयोः समावेनौपदेशिकदादिखस्य धातुस्वस्य व सत्रात इति वाच्यम्। दादिपदानुवृत्तिसामदिन तयोर्मेदस्यैवाहीकारादिनि मावः। प्रकृतमाह-एवंचेति । तत्र तयोः सिद्वौ चेग्यर्थः । तदेकेति। तत्पवेत्यर्थः । उचितेति । अन्यथा फनभेदेन पझभेदस्मैवासाग यापत्तेरिति भावः । नन्वेव मौना- वृत्युक्तिरसगतान माह-आवृत्त्येति । इत्येोति । एवेनावृचिरक्षगाधनाप्रयगेन शाननाघा सूचि. त; दामलिडादेस्तूपदेशामावादेव नेति भावः । गौरनेति। पदगौरवेत्यर्थः । शानादिगोतापदगौरव- गरीयस्त्वस्य टासाति सत्रमा यादी ध्वनितरवादिति भावः। ननु एव धातुरई भ्यर्थमा आइ- धातोरिताति । ताडित्यादेर्मष्भावलक्ष्यत्वनिरासायेत्यर्थः । इत्यादौ व्यावृत्तये इति पाठे तु तत्र भए। भावव्यावृत्तये इस्पयं.। आदिना धु ित्यादिसग्रहः। दाहियादेरेकाचवझपन्नलाया तदवयववस्यदेस- वादिति भावः । एतेन दादिग्रहणावृत्त्योक्तार्थलाभे घातुपद मुत्यजमित्यपास्तम्। समासस्यैकदेशस्यावृत्त: स्वाद् ढत्वेन न तत्र घत्ववारणाय सेति भाव. । ननु दायर यवभिन्नस्य- हम दवविधानेन लेतीनि लिट् दामनो लिट् दामनिडिस्यत्र हस्य दाघवयवत्वेन ढवानासचिरिति चेह! न, मर्याधिकारानुरोधेनी- पदेशिकदादिधारखवयवभिन्नस्य हस्य दसमित्यर्थेनादोषात् । परंतु दारित्यस्यानु वृशेरवाधिकारानुरोषाहादिधातवयवभिन्नस्येत्यर्थसं गदनेन चारिताध्यता- दृशार्थकसने प्रमाणाभावः। नचैव क्यजन्तनिष्पन्नदामलिट्शन्दे दत्वानापतिरिति वाच्यम्, इटारसी मन एव माष्ये घोडादेरित्युच्यते कपमवोगिति" इति शङ्कायां धातोरइयत्रो यो दादिरिति वैयधिकर. ज्येनैव समाधानमुक्तम् । दामनिटशम्देषलवारणाय तस्यमवश्य ल मात्रा ने यत्र नि हे "घोऽदादेरित्युच्यते" इते शङ्काया वैयविकरण्येन समाधानस्य चासङ्गतिः, स्पष्टैर। तस्माचादृशा : लक्षणाप्रामाणिकी । अत एव सूत्रे धातोरिति चरितार्थम् । प्रन्ययौदेशिकदादित्ववनो धातुमिन्नस्या. . . सरला - ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- अव्याप्त्यतिव्याप्तिपरिहारः फलमित्याह-अधोगित्यादिना । "एकाचो यशो भवः । झलीति निवृत्तमिति । यत्तु प्राचोक्तम्-प्रातिप- . शब्दरतम्। नावश्यकम् । अव्याप्तीति । अधोगित्यादौ सा। ननु धातोरवयवो यो दादिरित्यर्थे इद सिद्ध, वैयधिकरण्यं च गर्दभयतेस्प्रत्यये गर्धवित्यादौ भष्भावायोत्तरसूत्रे आवश्यक, दोग्धेति व्यपदेशिवनावात्सिद्धम् । स्पष्टं चेदं भाष्येऽत आह-अतिव्याप्तीति । दाम लिडित्यादौ सा । न च प्रागुतभाष्योत्तरमधोसिद्धये वैयधिकरण्यान्वयपर्यन्तं भाष्य , तोऽनुधावन व्यर्थमिति वाच्यम्। दादेरितिवर्तते इत्यस्योक्तमाशयमजानत 'एवमपि घो! भैरवी। . तये । अधोगित्यादापपि नाव्याप्तिरित्याशङ्कते-नन्विति । यदि दादिपदमौपदेशिकदादित्वव. ल्लक्षकन्तदोत्तरभाष्यविरोध इति शङ्कान्निरस्यति-नचेति । प्रागुक्तभाष्येति। घत्वस्यासि- खुत्वादित्यादि निवृत्तमित्यन्तमाध्येत्यर्थः । न्यर्थमिति । आवश्यकदादिपदलक्षणयैवेष्टसिदया भावप्रकाशः। क्लिष्टत्वाच्च। एवच स्पष्टार्थ तदिहैव कृतम् । दामलिडादिप्रातिपदिकानां तूपदेशाभावादेव व्यावृत्ति । . श्रौपदेशिरमायोगिकयोरोपदेशिकस्य ग्रहणमिति परिभाषा तु तनतनोपदेशपदकृत्सूत्रविरोधेन "तरप्तमपौ घ" "अस्वसन्तस्य" इत्यादिसत्रस्थभाष्यविरोधेन चाप्रामाणिकीति स्पष्टमन्यत्र । इत्यर्थे इति । सत्सप्त- मी निमित्तावसचिका । इदम्-प्रधोगिरयादिरूपम् । ननु स एवार्थो दुर्वच. सभवतीति न्यायविरोधादत माह-वैयधीति । लक्ष्यानुरोधेन तन्न्यायाश्रयणस्य तत्रावश्यकत्वेनाधिकारानुरोधादिहापि तदा. वश्यकम् । अस्यास्य सिद्धान्तत्व अनयति-स्पष्टमिति । यत्तु खण्डनकृदनाकरकुदादयः-दामलि. मित्यैव रूपे तस्य आवृत्ती मानाभावात् दरदत्तादीनां भाष्यविरुद्धत्वेनानादरणीयवात् । अवयवषष्ठया ऽध्यातिपरिहारपरभाष्योच्छेदापत्तेश्च । ननुकवक्ष्यमाणभाष्ये उपस्थितत्वावस्यैवान्यपदार्थत्वस्योभयत्र लाभेन दारपरस्स हस्य धो भवतीत्यर्थलाभे येन नायवधानन्यायेन दोग्धेत्यादावेव घत्वमासिन दाम लिडादाविति तत्र भाष्यरीत्या ढवं निर्वायम् । न चादिपदं व्यर्थम् ? इष्टापत्तः । एवं च कत्यो माप्य. विरोध इति चेत् ? न, प्रदादेरियन बहुव्रीहिघटितनन्नापुरुषोऽयमसमर्थसमास इति कयटोक्त्या स मानाधिकरणबहुव्रीक्षा दपूर्वहकारस्येत्यर्थलाभेन निर्दिष्टपरिभाषानुपस्थिती सदपवादभूतयेननेति न्या- यस्य सुतरामप्राप्त । वस्तुतोऽनुवृत्तापेक्षया पातोरिति षष्ठ्यपस्थापितावयवस्यैवान्यपदार्थत्वं युक्तम् । भाष्योत्तान्त्यपक्षेऽप्याद्यसूने सामाद इत्यनेन हान्ताऽवयन्युपस्थाप्य , शुनरवेपि ह इत्यरय दादि वरय बाधातल्यायस्य निरस्तावाद । एव च पन्तस्य, दादेख न ताशरय धातोरवय यस्य धत्व मिति माया पर्यवसाने दामलिटिति दर परवागावो वा कथमिति निरीक्षपताम् । ततश्च भाग्यस्थापैकरूप्यायमाघपक्षेऽप्युक्तरीयाऽवयवरपैवान्यपदार्थत्वं निर्याधम् । एतेनादिपदै ज्यर्थ. मिरयपारसम् । कि च दास्परस्येति व्याख्याने उत्तरसूत्रस्योमयप्रविमाषावयाघुक्त म्याकुध्येत । किं च ददहिनोतीति ददरिद तमाचक्षाणे दारपरस्यापि हस्य सत्वेन दधगि- तीप्यते थमते दहिति स्यात् । मत र वृतिताऽन्यरित भाष्यपक्षमपन्यस्य जघन्याय विपक्ष उपयरत इति : R, पावृत्तमंन्दप्रयोजनकायस्य तवा माध्यमानस्यस्य च प्रागुक्तरवाय तमायाशयस्य यध्यमागरवन पदनुच्छेदाच , तथा कपटोक्सिस्यरयाप्यमावाद्य दस्य हानपयवान बहिणा तपास्य दुर्वचलाथा मन्यथा तप वस्तुस्थिति मतविरोधापतेश्च दरियरय दामलि. मायानानुपायसनीयत्वाच्च । तर प्यनमसार-नघ प्रागुतेति । पत्वस्यासिदत्वादिष्यादिनि- मिरपोरद।। ध्यमिति । भनिभ्याप्तिवारपायावश्यकवादिषदल धगयेर निर्वात । तयाच माया पारन समापि. मतगमयुमा इनि माव. मानत दायरय शायारियान्वय । नई .

·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ysy भैरवी। शब्दरलम् । दादेरित्युच्यते । तत्रायोक् न मियति' इति शङ्कायामुत्तरसूनार्थमपि प्रसङ्गानिणेतुं दा- दिपदलक्षगायामधोगित्यस्यासाधारणफलत्ताभाव दर्शयितुं च तथोक्तः । अत एवाने वैय. धिक्ररण्यस्योत्तरार्थमावश्यकन्योक्त्यहार्थमनावश्यकत्वं भाष्ये ध्वनितं सङ्गच्छत इत्यलम् । तद् व्यर्थमिति भावः । तथोक्तेरिति । वैयधिकरण्येनान्वयोक्तेरित्यर्थः । मत एव-पूर्वसूत्रे सा- मानाधिकरण्येनोक्तरीत्या ससम्बन्धेऽपीष्टसिद्धरेव । भावप्रकाशन शवायोजनेप्युत्तरे तदेव वाच्यमावश्यकत्वादत आह-उ -उत्तरेति । एकाचो पर प्रत्यर्थः । ननु लेश. तोप्येतदर्थकत्वामावे तन्निर्णय स्यात्रानुपयोगोऽप्यसङ्गतिश्च ग्रन्थयोरत माह- -दादिपदेति । लक्ष. णायाम्-अङ्गीक्रियमाणायामिति शेषः) दर्शयितु चेति पाठः । च दर्शयितुमिति पाठे चो मिन्नक्रमः । तथोक्तरिति । तदुपेदय वैयधिकरण्योक्तेरियर्थः । तथा च न भाष्यविरोष इति वेशामुक्तिरयुक्तैवेति भाव. । ननु तथोक्त्याऽयोगित्यत्र लक्षणासाधारणफरखामावे बोधितेऽपि तदने.दामलिडर्थ लक्षणाया भावश्यकत्वं त इति तथापीद सिध्यतीति दादेरिति वर्ततइति ग्रन्याशयस्तत्र तरसाधारणफलत्वं स्पष्टयितुं कुतो न प्रकाशितो यद्यभिमतो भवेदन माह-अत एपेति । साधारणफलत्वसत्त्वादेवेत्यर्थः । उकत्येस्यस्य ध्वनितमित्यत्रान्वयः । अनावश्येति । लक्षणयैव निर्वाहात । भन्यथाऽधोगित्यादौ घस्वप्रवृत्तिरूपकला. तरसिद्धयेऽत्रैव सूत्रे तस्यावश्यकरवेनोत्तरत्र तदावश्यकत्वप्रतिपादनस्य निर्वाजतापत्तिस्तथा च तेनापि दादेरित्यस्योक्ताकरव सूचितमिति तथाशयः प्रकाशितप्राय इति भावः । इत्यलमिति । तदर्थस्तु दादे- रिति वर्तत इति माध्यस्य नोक्ताशयः । मनिमग्रन्थानां दुर्योजत्वापत्तः। किन्तु इत्यम्-मसिद्धवेनाशवया. पवादत्वेन समाधायायवेत्यायुक्तं भाष्ये । तयोः पश्योरयं भेद:-पूर्वमसिद्धत्वमूरीकृत्यापवादत्वेन समा- हितं मूलभूतासिद्धत्वादेरभावः प्रतिपायते । मनेन दादेरिति वर्तत यादिव्यवच्छेदः । तथाहि-हो दो. दादेरित्युक्तिमात्रेण अपवादत्वान्यनिषेधप्रकारेण शकासमाधानेऽप्यसिद्धव निषेधद्वारा विपरीतमपवाद- कल्पकत्वं च पर्यवसित न निरस्तमिति स्वीकृतमेव नामधातुदामलिहाचर्यमाघमावस्यक चेति न पूक्तिसमाधितो वैलक्षण्यमत, उत्तासूत्रे दादेरित्यनुवृत्तिः कृता। तथा च भिन्नविषयत्वान्नास्वादत्वं न वा सस्कल्पकत्वं नाप्यसिद्धयमिति तनो वैनक्षण्यं स्फुटमे।। यदोक्तरवायास्तथोक्निमात्रेण समा- भानेऽप्यने यथान्यासीय एवार्थी नार्थान्तरभिदानीमिति स्पष्टं बोधनाय दादेरिति वसते नेति निवृचमित्यु- क्तम् । यद्वा पूर्वसूत्रेऽदादेरित्यत्र बहुमोहिरुत नज्ममासात् षष्ठी उन कर्मधारय उत नाममामापशमी ? मायेऽपि किं व्यधिकरणो बहुव्रीहिरत समानाधिकरण: १ तत्र नाप्याय: मकामावाद मादिपदस्यावयव. वाधिवेन प्रमिद्धत्वाच्च । भाधानये दादेरिति कस्य विशेषणं, न धातोस्तस्यामसान्न पदस्य झपटिन. वाक्ये तदसम्बन्धात् दुादेातोरनुकरणे प्रभेदविरक्षायां , धुड्भवतीरयापत्तेश्च, सकृच्छुतस्यानपदेन मलप्तमम्बन्धवाच भावृत्ती मानाभावाच । नापि हस्य, दस्य हानवयवत्वात् भादिपदस्यावयवबाचि. सात् । तथा च कर्मधारये मादिभूतदात्परस्य हस्य दर नेत्यर्थः पर्यवसितः । एवं हि दोग्या धुगित्या. दीष्टसिद्धावपि उक्नन्यायेन दन्दग्धि दन्धुगिस्यादीनामसिद्धिः मधोगियादी ढत्वापत्तिश्च। न चैवमादिपर्द व्यर्थ, दन्दन्धि भयोगित्यादावनिष्टकरणेन साफ्ल्यात् दधडित्यादीष्टमायनेन साफल्याच । अतो मग. वता पूर्वसूप्रेऽपि बहुव्रीहिणा धातारेव विशेषणमिद मिति सूचयितु तथोक्तम् । यहाभदादेरिति लापवा. पहुंदा मादिभूतदभिन्नासरसदृशात्परस्य हस्य दसमित्यर्ये दोग्रयादीनां सर्वेषामसिद्ध्यापतिः ।। चोचरस्थानस्य, तथाहि सति विकल्पापनिरतः प्रसज्यप्रतिषेधः सःन पर्युदास इति सूचयितुं तथो. सरला। प्रसिया सदेयध्ये स्पष्टमेवेश्याहुः । अमिति । मनमधस्नु "दादेवोतोपः" इशयनेन गकार एव जावा. प्रवृशिलापवानुरोधेन विधेय इति तु न शनीय, गवे झपन्तत्वामान मामावानापोरिति बोध्यः । . । . 1 ·सटाकाटप्पणशब्दरत्नप्रादमनीरमाया- - दिकसंज्ञस्य तु झलि परतः पदान्ते चेति । तत्प्रामादिकमेव,. अधोक् अधोग अजर्घा इत्याद्यसिद्ध्यापत्तेः प्रातिपदिकग्रहणस्याप्रकृतत्वाच, तत्र झलो निमि- शब्दरत्नम्। तत्प्रामादिकमिति । धुग्भ्यामित्यादेः पदान्तत्वादेव सिद्धेरिति भावः । भैरवी। यशवदीयव्याख्यानफलं तदन्यथासिद्धमित्याह-धुग्भ्यामिति । खग्डनकदुक्तिन्निरस्यति- भावप्रकाशः। कम् । तथाहि दादिना नमोऽसम्बन्धात्केवलस्यानुवृत्तिः सुलभेति तदाकूतम् । यद्वा प्रदादेरितिच्छेदे सस्यैवात्राग्रेऽनुवृत्या ढत्वधत्वयोस्तुल्यविषयकत्वेन विकल्पापत्तिरतो भगवता तथोक्तमिति । नचैवगेवा- शयकल्पने किं विनिगमकमिति वाच्यम् । अग्रे बहुषु ग्रन्थेषु दुर्योजनापेक्षयात्र एकत्रैव तयाशय. कल्पने लापवात् । एवञ्च भिन्नदिपयताविप्रतिपादकमिदमिति न तथा लक्षणया भाष्याभिमतः । तथा च दामलिडादिप्रातिपदिकानामनमिवानमेव भाष्याभिमतम् । अन्यथाऽऽद्यपक्षे नामधातुप्रातिप- दिकभेदेन दामलिक दामलिडिति रूपदयस्य ण्यन्ताण्यानभेदेन तक तडित्यादि रूपदयस्येव प्रा. । पयाऽन्त्यपक्षे नामधातोमिलिगितिवत् प्रातिपदिकस्यापि भदादेरिति निषेधाढत्वाभावात् ज. भरवेन तथैवेति फलभेदापत्तेः । एतदर्थमेवायदेतिपक्षोक्ति । किं चान्यत्रोत्तरार्थत्वस्यावश्यक- स्वोक्त्या सर्वथा तदावश्यकत्वस्य बहुषु स्थलेषु दृष्टश्वेनेहानावश्यकवकल्पनमयुक्तम्। किं च तथा. मिगतावे-यवेत्तथा भाष्यत् यतो नोक्तमतो नाभिमतम् । किं चायोक्मिद्धये वैयधिकरण्यमेवोक्त्वा तस्येहावश्यकता धनयितु न तस्ये हैवावश्यकरयमपि तूतरनापोरयाह । सा चावश्यमवयवयोगा पठी विशे. थोत्तरायति ।सा पष्ठी अवयपयोगाऽवश्यमुत्तरार्था च विशेयान चात् इहार्येत्यर्थः, तह फलस्यो कत्वात् । तना-कि प्रयोजनमिति उत्तरयति-एकाच इति । इहापि यथा स्यात्-विति । एवमु भयमावश्यकरवे उक्ते अत एव प्रते पुनः शकते-यदि तथा पष्ठी दोग्धेत्यादौ न प्रप्नोतीति । समाते-एषोपीति । ययुक्तमन्यात्तथाभिमतं भवेतहि यद्यवयवयोगेरयादि ग्रन्यासतिरेव स्यात् । शङ्काया अशानतो योजने- ऽपि सिद्धान्ने तयाशयस्य प्रकाश्यत्वे पोपीत्यायसतिरेव । तथाच भाष्यस्योक एवार्थो न भवदुक्त इति दादेरिस्ट नुवृत्तेस्तथाशयकल्पने वदसतिरेवेति मदुक्ताशयकल्पनैवोचिना । अत्राचे पातुपदमपि दिङ्गम् । अन्यया भवलक्षिनानेवायातव्यावृत्ति सिद्ध्या तदानक्यापत्तिः । उत्तरार्थत्वेऽपीहकिचित्रपो इति.न्यायेनेह करणस्य सफलबौविस्येनेह तदभावात् । एवं च मूलपरममूलवृत्तिहरदत्तप्रकाशखण्ड- मदनापरदण्ट्यादयश्च चिन्या एव । उद्योतशेखरादयातु प्रागनुरोधिमान्यानुरोधेन । एतेन यन्म देनोरन मूलोकायों भाप्पानुफ्तरवानिलः प्रयुत तदनभिमाश्य, उकामाध्यविरोधात् । न घ भाध्ये भाचे सिदानी भभ्याम्यविन्याप्तिसङ्का न ता द्वितीयेऽश्याप्तिमात्रमाशङ्कप सपा समाहितम् । एव चोभयत्रादपाय तदावश्यकमिति तस्य तदभिमतसमिति वाच्यम् । व्यधिकरणावेनैव सर्वसाग. रयाद । तपाहि-दामनिडादौ पत्तोरवयवो दादिम इति, न तदीयो द इति नातिव्याप्ति, भयोगि- स्या पावपयवो दोहिति सदीयो इति नाम्याप्तिरिष्येव महसमाप्ययोजने माघपशेऽपि तयोनिरासः । मयोनी तु न, मशानतः गति वैयविकरण्यरयोत्तरार्थत्वमेवेति च पसे शो नात्र मवे रति, सपालम् , वनारायस्योनागात् । दामनिटादौ वारणाप्रकारेण धुनियापि तदमावापश्च, तत्रापि यस्य मागाग्मयात् यपध्ये बीमामागच्च, अवपरिमापाया वर्णमहोऽप्रयतेच, एवमपि व्यपदेशिशमान दुरिताप, दारिति वसंत इति भाप्पत्यायोननेन गारनेत्यस्य सादमिकामाश , नम्योसो पदये. प्पदोपेग तपोरापप्रपोसाय , परमातो भागनश्याशयवर्णनारा दामरिहादीनामननिभानस्यो. बनायेन दोपहरयाप्पभावापनम् । निगमितीति । मतीर गठः । तमामादिशनिवारपराठः, मूलेन पौनसरपारयह मामा- दिक गुलपणमप्ये रमेश निपष्ट दुशामित पनयन् पार पहातवापास्यासम् । - - । -- ·५७७ हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । त्तत्वानुपयोगाथ । धुगभ्यां धुक्षु इत्यादी पदान्त इत्येव सिद्धः। यदपि तत्पौत्रेण व्याख्यातम्-झलि परे प्रातिपदिकसंज्ञस्यैवेत्यादि; तदपि निर्मूलं निष्फलं चे.यु. पेक्ष्यम् । भष्भाव इति । जश्त्वचत्वंयोरसिद्धत्वात्ताभ्यां प्रागेवेति भावः । पत्य- चत्वं इति । चत्वस्यासिद्धत्वात् पूर्व पत्व, ततश्चवमिति भावः । "वा द्रुह" । दुहेर्दादित्वात् नित्यं प्राप्तेऽन्येपामप्राप्ते उभयत्र विभाषेयम् । ननु छैहादयो दिवादिपु अनेनैव क्रमेण पठ्यन्ते, तत्र वा द्रुहादीनामित्येवास्तु, दिवाद्यन्तर्गणस्य पुपादेरन्तर्गणो रधादिः, तदन्तर्गणो द्रुहादिरस्तु । मैवम् । तथा हि सति यङ्लुकि न स्यात्, 'निर्दिष्टं यद्गणेन च' इति निषेधात् । दोधा, दोध्रुट। शब्दरत्नम् उपेक्ष्यमिति। एतेन 'एकाचो वश इति सुने'हल्यादगात्' इत्यतोऽशादित्यनुवर्तते, अनंच द्विविधं धातुरूपं प्रातिपदिकरूपं च । तन धातोः पदान्त एव, प्रातिपदिकस्य झलि पदान्ते घेति प्राचामाशय इत्यपास्तम् । स्वरितत्वकल्पनविभक्तिविपरिणामादीनां निर्मूलत्वा- निष्फलत्वाच्च, तद्वाट् वद्वाझ्यामित्यादावतिव्याप्तेश्चेति दिक् । निषेधादिति । भएभावस्तु एकाग्रहणेऽपि अजर्घा इति भाप्योदाहरणेन निषेधा नित्यत्वाद्भवतीति भावः । शितपाशपेति भाष्यानुक्तत्वादप्रमाणं, वैचित्र्याय तु तथा भैरवी। भावप्रकाश। . -रतेनेति । निष्फरस्वकथनेन । वस्तुत स्वरितत्वाभावादाह-कल्पनेति । ननु यदि रितपाशपत्याश्रीयते, तर्हि भ भावोऽपि न स्यादत आह-मभावस्त्विति । स्वसिद्धान्तरीत्याह--निपाशपेति । वैचित्र्यायनि । लघुना शब्देनेष्टार्थस्य लाभेऽपि क्वचित् मूले-तत्पौत्रेण-प्रक्रियाकृषोत्रेण प्रसादकृता । खण्डनदुक्तयुक्ति खण्डयति–एतेनेति । अनुवृत्त च षष्ठया विपरिगम्यते इत्यपि बोध्यम् । पदान्न एपेति । एवेन झनो निरामो न तु स्वोरिति बोध्यम् । सञ्चस्यविति पाठः। एतेनेत्यस्यार्थमाइ-स्वरितत्वेति । वस्तुतस्तस्यामावादाह-कल्प- नेति । श्रादिनाऽन्वयवैषम्यवाक्यभेदनियमपरिग्रहः । अत एव बहुवचनम् । नन्वेवमपि सम्भवमानं. यैतदुक्तमिति प्रकाशोक्तयुक्त्या सोऽपि ग्रन्थ सुयोज एवात आह--तद्वाडिति । धातोरित्यस्य तत्रा- सम्बन्धादिति भावः । अनेनात्र धात्वनुवृत्त्या वैयधिकरण्यान्वये न फल, श्रुतेनैव निर्वाहादिति भ्रान्तो- कमपास्तम्। दिगिति । तदर्थस्तु धातोस्तस्य भए स्यात् झलि सकारे घशम्भे पदाने च; प्रातिप दिकसशस्य तु तस्य धातो: यत्र प्रातिपदिकत्वे सति धातुरव तत्र पदान्ते । तुश्चार्थे । तेन पदान्ते प्राति- पदिक्सशस्य चशम्दार केवनस्यापि धातोः । झलोति तु पदान्त इत्यस्यानुवृत्त्यर्थं दर्शितम् । अन्यथा तत्सम्बद्धस्य तस्याप्यननुवृत्त्यापत्तिः । तदोपराक र वोविशेषण न स्वतन्त्रमिति । यद्यपि प्रकाशोतरीत्या नातिव्याप्तिस्तथापि निमूलत्वनिम्फलत्वे स्त एव। न च तद्वाडिति ग्रन्थावतरणेन तयोरयुद्धारः कृत एवेति वाच्यम् । भन्वयवैषम्यादेःप्राचोकस्य मूलानुदितस्य प्रकाशोतयुक्रया उद्धारेऽपि तदाशयप्रद- कखण्डनकृदुक्तस्य वस्तुतोऽमत्त्वेन क्ल्प्यस्वरितस्वादेरनुद्धार एवेति । नावेवं मध्भावोऽपि न स्यादत आह-भपिति । भाप्योदेति । "लण" सूत्रे इति भाव.। अनित्यत्वात्-तरफ्ल्पनात् । अनुक्तत्वादिति । तदधनिनसाचेत्यपि बोध्यम् । एतेनानु क्तत्वस्यो- भयत्र तुल्यत्वे दादेरित्यत्रोपदेशे इति स्वीकारः परिभाषायास्तु त्याग इत्यत्र वीजाभाव इति मन्दोक्तमपा- स्तम् । वस्तुतस्तस्याप्यनाश्रयणाच्या वैचित्र्याय-अदृष्टाय। तथा-"वानु हादीनाम् । इति सूत्रमित्या। इत्यादाविति । 'तदाट्' इत्यत्र माभावेन धत्वेऽपि पुनर्जश्वेन रूपसिद्धिरिति आदिग्रहणम् । तेन ४६-५० सरला।

·सटीकाटिप्पणशब्दरत्तप्रोढमनोरमायां- "इग्यणः ॥ यणः स्थाने इति । विधिप्रदेशेषु सूत्रशाटकवद्भाविसं. ज्ञाश्रयणमिति भावः। शब्दरत्नम्। नोक्तमित्यन्ये । सूत्रशाटकवदिति । अस्य सूत्रस्य शाटकं वयेत्यादौ 'यदि वातव्यो न शाटको यदि शाटका न वातव्यः' इति विरोधमाशङ्कय 'मन्ये स वातव्यो यस्योतस्य शाटक इत्येषा संज्ञा भवति' इति भाष्ये उक्तम् । तथा प्रकृतेऽपि यणः स्थाने स भवति यस्य सम्प्रसारणशब्देन जातस्य सम्प्रसारणसज्ञा भवतीत्यर्थ इति भावः । तेन दिव उतो न सम्प्रसारणत्वम् । 1 भरवी। स्पष्टप्रतिपत्तये गुरुभूतशब्दोच्चारणमपि साध्वित्येव वैचित्र्यमिति भावः। तथा मूलोक्तरीत्या। न्यायस्य स्वरूपन्दर्शयति-अस्येत्यादिना । तेन-सम्प्रसारणशब्देन जातस्येति भावप्रकाशः। - न्यायस्वरूप प्रदश्यांत्र योजयति-अस्येत्यादिना । भाष्ये-प्रकृतसूत्रे । तथा-नेन प्रका- रेण । प्रकृतेपि-"इग्यण." इति सशास्त्रेऽपि । अस्य चेत्यर्थ दस्यत्रान्वयः। वर्णसशापक्षे विधावदोषायेति शेषः । नन्वेवमदुहितरामित्यात लस्योत्तमैकवचनेटः सम्प्रसारणत्वापत्या "हल:" इति दीपित्ति ? या- पत्तिस्तु न, वाक्यार्थः सशीति भाष्योक्तपक्षान्तरे दौलम्यात् । न च यथासख्यसम्बन्धाददोषः, कलसूत्र तृकारोपदेशः किमर्थ इत्यादिभाष्यविरोपात्। किं चाक्षयश्चासावरुगश्चाक्षदघरुण इत्यादी पूर्वरूपापत्तिः । समानाहग्रहणं तु प्रत्याख्यातमेव भाष्य इति स्पष्टम यत्रात आइ-सम्प्रसारणशब्देन जातस्येति । श्य भावः, प्रदेशेषु यण गित्येव सिद्ध महाविधानसामध्यन तन्वापारयणेन तद्भाविपक्ष श्रयणम् । म- अपने पक्षान्तरेऽनुवादे "संप्रसारणस्य" इत्यादौ सम्प्रसारण जातस्य सम्प्रसारणग्रहणेन ग्राणमित्युक्त भाष्ये इति तदेकपास्यवोचिरयात् । अन एव पक्षयोः समफलता। पत्र प्रक्षे तत्र स्थले दोषपरिधारी च नोक्ती भाग्य इति । फलान्तरमाह-तेन दिव उत इति । तस्यापीत्यर्थः । तपारवे तु दीपः स्यात् । न च तप- रावसामध्यान दीर्घ इति कैयटप्रकाशकौस्तु मरताकरदण्ड्याधुक्त युक्तम् । तस्य 'भाग्यमानोऽप्युकार' इति परिमापाजापरावस्य "विस्वरितम्" इत्यत्र माध्ये उक्तवाद् दीपस्य बहिरङ्गापा तेनम्यावृत्रशक्यरवा- घात एव प्रकृत" इतितपरत्वेन सामथ्यांदसिद्धार्य बाधित्वा चिकीर्षतीत्याशे "इलि च"ति दीपस्य नन्यावृत्तिस्तनिमित्तदीपस्तुजुर्पतीत्यादौ सफलः'म्यूब ' इत्यादौ "चौ" इति दीपसिविश्वेति भावः। एतेन गुण" इत्यवाय तवायगे मानाभावः। सन्त्रापाश्रयणे गौरवात् तपरस्पेन दिवउतस्तत्त्वेऽदो. पाच, गाप्यविरोधाच । तथ हि पक्षादयेऽन्यत्र दोपपरिहार: कृतो न भवदुक्तमुक्तम् । भवता मे बीज तु पक्षान्तीयमागुफमाष्य, न हि विधायके येन भवदुछ सातेति मन्दोक्कमपास्तम्। प्रागुक्तदाय. यामहणेन तवैव भान्ततमस्वाद । सम्प्रसारणमारेगाफनितत्वेऽपि प्रकाशेत सदाह-सम्प्रेति । सरला पदारस्यरय संग्रहः पदुम् भदोतीति विमः । मात्र पदान्ते दफारस्पामावाभावोचर न अपमा सिरिति बोध्यम्। संप्रसारणम्देन जातस्येति । प्रयोज्यत्वं तृतीयाः। न विरिप्रदेशेषु "वमोः सम्प्रसारण. म्" सादिपु पाया योधारपूर्व सरप्रसारणशमनातस्यानामावापायाशन पौन सम्प्रसारण- मान, सम्मानभाते च सम्प्रसारगम् इति पदार्यान ततश्च पायाधानमिति मन्योन्या- जय तिवाया। संप्रमाणप्रयोग्यत्वस्योरलगन दो संपमारणपदप्रयोग यसपानि. माया तिरीपारेल विपरपस प्रसारगपक्षप्रयम्यसाय मोरोकरेगादो मस:सारणश्यमिति । तस्याम्पत्र न "१९." अपने दोपः। तथानुपास उमयो. पोसिय संसारजपमयोपासामावा विसापारिय 1 1 ·। हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ५७२. "वाह ऊ"॥ “वसोः सम्प्रसारणम" इत्यतोऽनुवृत्तं सम्प्रसारणमूठो विशे- पणम् । तेन "अलोऽन्त्यस्य" इति न । यत्तु प्राचा वाशब्दस्येत्युक्तम् । नासो .सूत्रार्थः , किन्तु कथंचित्फलितार्थकथनपरतया नेयम् । छन्दस्पेयेति । “छन्दसि सहः” “वहश्च" इति सूत्रे छन्दसीत्यनुवृत्तेरिति भावः । यत्तु उठि कृते सवणे. दोघः भूहः, भूहेत्यादि प्राचोक्तं, तद्भाष्यविरुद्धम् । तया हि । ऊठ्यहणं मास्तु । सम्प्रसारणमेव विधीयताम । तस्य लघूपधगुणे कृते "वृद्धिरेचि" इति वृद्धी सिद्धं विश्वौह इत्यादि । एवं स्थिते क्रियमाणं पहिरनपरिभापा ज्ञापयति । सत्यां हि तस्यां वहिरङ्गस्य सम्प्रसारणस्याऽसिद्धत्वादन्तरङ्गो गुणो न स्यादिति भाष्ये स्थितम् । नन्वनकारान्तेऽकारान्तोपसर्गे चोपपदे रूपे विशेष: स्यादिति चेत् ? मैवम् , भाष्यकारोक्तज्ञापकवलेनेव तादृशस्थले विप्रत्ययाभावस्यानुमानादिति फैयटहरदत्तादयः । एतेन वायूहः प्रौह इत्यादिप्रयोगा आ परास्ताः। अथवा उहतेः किप इत्यवधेयम् । धान्दरमम्। फलितार्थेति । सम्प्रसारणपूर्वत्याभ्यां फलितेत्यर्थः । ऊठि कृते इति । भूवा- दाब्दे इति शेपः । क्रियमाणमिति । उठ्महणमित्यर्थः । तादशस्थले इति । भ. स्वविषये इत्यर्थः । भूवाडित्यादि तु भात्येव । ऊहतेरिति । एतद्वार्यह हत्येतद्विपयम् । व्याख्यानेन। ननु परममूलोक्तोदाहरणे उठि कृते न सवर्णदीर्घस्य प्राप्सिरत आह-भूवाहिति । अनकारान्तोपपद इत्यर्थभ्रमवारणाय-भत्तेति । एतेन सर्वत्र तदभाव इति कस्यचि- दुक्तिः प्रत्युक्ता, यावता विना ऽनुपपत्तिस्तावत एव ज्ञाप्यत्यात् । मूले-अथवा कहतेरिति । एतच समाधान वायुंह इत्येतद्विपयम् । नच प्रौह इत्यत्राप्यस्त्विति वाच्यम् ? अस्याऽका-- रान्तस्योहशब्दस्याऽकृदन्तत्वात् 'प्रादूहोढो' इत्यत्रोढपाहचर्येण कृदन्तस्यैव ग्रहणात् । मर्थवत एव तम ग्रहणाच । अस्यानर्थश्यन्तु स्पष्टमेवात आह-रतदिति। ननु नंसुध्वंस्वोरपि विचि हल्ड्यादिलोपसंयोगान्तलोपयोः कृतयोः सफारान्तत्वामा- भावप्रकाशः। यद्यपि विश्वौह इत्यादौ दीर्घस्याऽविषय इति न तद्विषयोऽयं ग्रन्थः । भूह इत्यादेरने स्पष्टमुक- स्वाच्च । यद्यग्रिम ऊहतेस्तत्वूठि कृते इत्यस्यामङ्गतिरैवेति भूवाटशम्दविषयक एवायं ग्रन्थस्तथापि तत्राऽन्वयम्रमस्य स्पष्टं वारणायाइ-भूवाडिति । सम्प्रसारणाग्रहणायाह-हिति । अनकारान्तोपपदे इत्यर्थामावायाइ–भत्वेति । तस्य फनमाइ--भूवाडिति । अत एव प्रकाशकृता मुटि रूपाशि संलिख्य शसादौ दीर्घमुक्वा एतत्परमतेनोदाहृतमुक्तभाध्यकैयटहरदचादिविरोधात् । तथा च कातन्त्रदि- स्तरे 'बाहेर्दाशम्दस्य मौः श्रनवर्णाद् । एतेन वायूं: शाल्यूद श्याइयो व्याख्याता.' इत्युक्तम् । एलेन सर्वत्र तदभाव इति रत्नाक्रोक्तमपास्तम् । ननु अथवेति पक्षे प्रौह इत्यस्य न सिद्धिः वृद्धदुर्लभ. स्वात् । न च 'प्रादृह' इति सा। ऊढादिसाइचर्येण कृदन्तोदशब्दस्यैव तत्र ग्रहणात् । ऊत्यकारान्तस्या- ऽनर्धक्याच्वेत्यत आह-एतदिति । घातूनामनेगर्थस्वान्नार्थासङ्गतिः । एवं तु भूह इत्याधषि साध्वेव । परन्तु न वहतेरिति तत्वम् । अत्रत्यं तत्त्वमन्यतोऽनुसन्धेयम् । एवं च खण्डनकदुक्ने. नौवसरः। यत्तु रानाकरकृत् --कृतिप्रकाशमनोरमादयश्चित्याः। तयोविचि सुपि संयोगान्तलोपे व्यभिचार- सम्भवात्, तस्मादनुबन्धनिर्देशान्न तद्विशेषणम् । तेन दवे पर्णधत् पर्यध्वम्यामित्यायेव । भप- भैरवी।

·५८० सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- "वसुलंनु" । वसुः प्रत्ययः। तेन तदन्तं प्राह्यम् । "ससजुपो सः" इति सूत्रात् 'स' इत्यनुवर्तते । तच्च वसोरेव विशेषणम् , न तु स्रंसुध्वंस्वोः, अव्यभि. चारात् । नाप्यनडुहः, असम्भवादित्यभिप्रेत्याह-प्लान्तवस्वन्तस्येति । पदान्ते इति । झलीति तु प्राचः प्रमादः, स्रस्तमित्यादावतिव्याप्तः। "सहः साडः सः । सहेरिति किम् ? सह डेन वर्तत इति सडः । यस्य नाम्नि डशब्दोऽस्ति । यथा मृड इति । सडस्यापत्यं साडिः ।। हान्ताः॥ "दिव औत् । प्रातिपदिकस्येति । अव्युत्पन्नस्य, 'दिवेडिविः' इति न्या. शब्दरत्नम् । अव्यभिचारादिति । संसुध्चस्वोर्विच् तु नास्त्यनभिधानात् । अतः संयोगान्त. लोपे तन व्यभिचार इत्यपास्तम् । अत एव भाप्यमा सत्येत्यननुवृत्तौ पपिवान् इत्य. त्रैव दत्वशङ्का कृता, अनुवृत्तौ चानहुभ्यामित्यत्रैव दत्वाभावशङ्का कृतेति दिक् । न्यासोहितेति । न्यासहितेत्यर्थः । निरनुबन्धकेति । डिवेः प्रत्ययस्य सा. भैरवी। - याव्यभिचारसम्भयाव्यभिचारादित्यसङ्गतमत आह-संस्वित्यादि । मत एव-अनुवर्तमान- सग्रहणस्य यमुमानविशेषणत्वस्य सादृशस्थले विचोऽनमिधानस्याभिप्रेतत्वादेव । ननु 'नचोदाहरणमादरणीयमिति न्यायेन वस्यन्तोदाहरणमुपरक्षणमस्त्वित्यत आह-मनु- ताविति । यधुपरक्षणत्वमभिप्रेतं स्यात्तदा प्रथमम्परित्यज्याग्रिमकयन सन्दर्भविरुद्ध स्या- "दिति भाव। न्यासपदस्य ग्रन्थाभिधायक्त्वेन न्यासोहितेत्यसङ्गतमत आह-न्यासादिति । भावप्रकाशः। दान्ते तु पर्णध्वसौ पर्णध्वंस इत्यादि सनकारमपि साविति । सब खण्यति--सुध्वंयोरित्यादि। शेप पाही। तन--विजन्ते । अनभिभाने न मानमिति तदुक्तिसण्डनायाह-अत एवेति-भनमि- भानादेवस्ययः । अन्यथा विजन्तयोरपि तयोः शोषितेति भावः । एवमत्रापि । भननुवृत्ती तत्रैव कारणेपि न घोदादरणमादरणीयम्' इति न्यायेन तस्यामोचरस्वमिति सदुक्तिसग्डनायाह-अनुः तो पति । तथा च तन्न्यायविषयः, साभिप्राय सइयागा प्रथम विहायाग्रिमकथने सरसाराव । एव च ततः प्राथमिकसूत्रोपाचयोरनयोरत्यागे निमिवापत्चिरित्यनभिधानमेवाभिमनम् । न च तयोने- हवादेव न नि मानमिभानसिद्धिरिति याच्य, सिमान्ते तस्य तदविशेषणवेनानिवस्य दुनिश्चे मादिति भावः । पटोऽप्येवम् । मा एव मान्योत रीति नुसताऽत्रत कि चानुबन्धनिर्देशस्य विशे. पणत्यापति तदिशिष्टानां तहिलस्वरूपपोपवावा । कि ये पहिशेषगवायाभावापः। नपानुमभनिदेशामा निरगुपयकपरिमारया यगुपश्ययस्येव प्राणापतिः । सिमानोऽपि "कानुन परिमापया परसोरपणापापाण्याख्यान वमशास्येव उरणीकरणीयमात्राप्योगाए । मपितामा भानुरागादानुपाति: सिमाने या सभे' स्परपापागापोतराया पिन यादमभारापदय यनावाप्योरा व पसनसनि रूपापसाता येव । तार- दिगिरि । सेन पापिया मायोपोदारणस्पोरनामसानिमिषानेन विनियमितिविपन्दोमा । मामोरिलायर यमपये वायद, लीपापुरपे प्रत्यादिरूपन्यामरयोहने बारा- सा -पामदिति । ५ प पू समापन पासा पलो मामाभ्य, पापभम विमिति मारः। मनमा गुरासमार-टिगरिति ।

·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम। ५८१ सोहितसूत्रेण व्युत्पन्नस्य वा, न तु 'दिवु क्रीडादौ' इति धातोः, निरनुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्येति परिभापया। तेनातद्यरित्यादौ न भवति ।। औतस्तकार उच्चारणार्थः। सुद्युभ्यामिति । उकारस्य सम्प्रसारणत्वात् "हलः" इति दीर्घः प्राप्त 'उत्' शब्दरतम् । नुबन्धकत्वेऽपि तदन्तस्यातथात्वादिति भावः । इदं चात्र सूत्रे भूवादिसूत्रे च भाष्ये स्पष्टम् । उच्चारणार्थ इति । न तु स्वरितार्थः। उच्चारणार्थानामित्सज्ञायामपि तिति प्रत्ययग्रहणमिति वार्तिकेन तदप्रवृत्तिरिति भावः । भैरवी। । भतथात्वादिति । सानुबन्धमत्वाभावादित्यर्थः। डकारस्य प्रत्ययोपदेशमादायेन्सज्ञाप्रवृत्त्या तदनुबन्धत्वमेवेति । अन्न न्यासकृदित्यनेन तस्य व्युत्पन्नत्वन्तन्मते, स्वमते त्वव्युत्पन्नत्व- मेति ध्वनितम् । अक्षयूरित्यत्र निरनुबन्धकपरिभापाया दोपाभावप्रतिपादनमसङ्गत तत्रत्य सोदिप्रकृतिकत्वविरहादेवा प्राप्तेरिति तु न शकुनीयम्, अनाधिकारे तदन्तग्रहणस्य सम्भ- वात् । अत एव परमद्यौरित्यत्र भवति सूत्रप्रवृत्तिरत एवाह-इदश्चेति । एतेन सा परिभापा भाष्यप्रामाण्यादप्रत्ययग्रहणेऽपि प्रवर्तते इति ध्वनितम् । उच्चारणार्थ इति शब्द उच्चारण- मेवार्थ इत्येवकारगर्भबहुव्रीहिसन्जकस्तत्रयकारव्यवच्छेद्यं स्पष्टयति-नविति । तदप्रवृत्तिः- स्वराप्रवृत्तिः। भावप्रकाशः। नन्वक्षधरित्यादौ सोरदिवप्रकृतिकरयान्न दोष इति चेन्न । प्राधिकारे तदन्तविधेरदोषात् । अत एवं परमद्योरित्यादिसिद्धिस्तदाह--इदं चेति। तया धातोरग्रहणं चेत्यर्थः । एतेन परिभाषा प्रत्ययग्रहण- विपयिण्येवेति प्रतिपदोक्तवाद्धानोरेव ग्रहणमिति चापारत, भाष्यविरोधापत्तेः, पराभिमते लाक्षणिक- खेप्यायनत्वाच्च । अत एव तदुक्तिसाफल्यम् । यत्तु मूलानुयायिनः उच्चारणार्थ इत्यस्य न विरसंशक इति शेषः, फलामावाद वार्तिकवलास्वरितावाप्राप्तेरिति, तन्न, अनुवादे तथासम्भवेऽपि विधावपूर्ववि. भानेन तान्तस्यैव विधानापत्तेः । किं च दिनीयवर्णोच्चारणे सहायसम्पादनेन सफलेषु तत्र तत्र विशेष- गाष्विव प्राप्तहलन्त्यसूत्राप्रवृत्ती मानाभावात् । किं चाऽऽदेशेषु सर्वत्र तथावे वार्तिकाऽमहत्यापत्तेस्त-- स्माद्विधये इत्सवोचिता। ध्वनितं चेदम् “भद्ड्डतरादिभ्यः" "तस्यलोप." "तिरस्वरितम्" "वैरए तस्य"दितो नुम् धातो:" "गालिटि" इत्यादिसूत्रभाष्येषु । भनुवादे तु तत्सहितस्य तदहिते लक्षणा। विधौ तु सा न, 'न विधौ इति न्यायात "गौ गमिः" इत्यादौ तु का निर्देशस्तद् ध्वनयन्नाह- न तु स्वरितार्थ इति । तत्र हेतुमाह-उच्चेति । प्रतिपादितमिदमयस्तात् । प्रत्ययाऽप्रयययोरित्यस्या लक्ष्यसंस्कारकावेन भाष्ये क्वाप्यनाश्रयणादाह-तितीति । तदप्रवृत्तरिति पाठः। दिवमाश्रित्य पातिक प्रत्याख्यातमित्यन्यत् । एतेन त इदिति यथाश्रुतं साधु, प्रक्रियाग्रन्यमनूय इवे प्रयोजनाभावा- सरला। अतथात्वादिति । यदुपदेशप्रयुक्ता यस्येसंशा तस्य तदनुबन्धकरवमेवेति टकारानुवन्धक डिव एव नतु दिव् इति प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्येति भावः । नतु स्वरितार्य इति । उच्चारणार्थस्य वर्णस्य इत्संज्ञाया भस्वीकारेणादेशस्य तित्ताभावेन "ति. रस्वरितम्" इत्यस्याप्रवृत्तः। इत्संज्ञायामपोति । भनेन उच्चारणार्थानामपि इसशयव निवृचिरिति सूचितम् । तकारस्यरसंशया प्रमावे भादेशे तान्तरवापत्तिः स्यात् । किञ्च द्वितीय वर्णोधारणे साायसं. पादनेन चरितार्थेऽपि तकारे "हलन्त्यम्" इति सूत्रप्रवृत्ती न किशिधापकमिनि । विस्तरस्तु शम्देन्दुशे- खरे द्रष्टव्यः । नन्वेव तकारस्येत्ते स्वरितस्वरापत्तित मार-तिति प्रत्ययग्रहणमिति ।

·पूर 'सटाकटिप्पणशब्दरतप्रोढमनोरमायां- - इति तपरत्वसामर्थ्यान्न भवति । यत्तु प्राचोक्तप्-'दिवो वा आत्वममि' इति; तदुपेक्षितम् , मुनित्रयानुक्तेनिष्फलत्याच्च । द्यामिति रूपं तु द्योशब्दस्यैवेति बोध्यम् ॥ "पट्चतुर्थ्यश्च ॥ बहुवचननिर्देशादर्थप्राधान्यं विवक्षितम् । अर्थाचामः परत्वं शब्दद्वारकम् । तेन तदन्तविधौ सत्यपि परमचतुर्णामित्यादावेव भवति, चान्ताः ॥ भैरवी। शब्दरतम् । सम्प्रसारणत्वादिति । अतद्भावितस्यापि सम्झेति पो इदम् । शब्दद्वारकमिति । न चैवं तद्वाचकशब्दात्परत्वमेवार्थात्परत्वमित्यायातम् । सतश्च प्रियपञ्चन आमित्यत्रापि तवाचकपञ्चन्शब्दात्परत्वमस्त्येवेति दोपस्तदवस्थ इति वाच्यम् । एतत्सामन प्रधानीभूतपडर्थवाचकशब्दात्परत्वं विवक्षितमित्यभिमानात् । इदं प्राचामनुरोधेन । द्विवचननिर्देशे गौरवात्समाहारेण सर्वत्र सूत्रेषु निर्देशादर्शनाच पट्- सञ्ज्ञकानां बहुत्वाञ्च बहुवचनोपपत्तेः । किं च न पट्स्वसाविम्या" इत्यादौ शब्दयाहु- स्याभिप्रायेग बहुपचनवत् "तिसभ्यो जसः" इत्यादौ प्रयोगबाहुल्याभिप्रायेण तद्वोहापि ननु सुद्युभ्यामित्या दीर्घप्रवृत्तिसञ्चार एवासङ्गतः सम्प्रसारणशब्देन जातस्यय सम्प्र- सारणशब्देन ग्रहणादत आह-प्रतदिति । अत्र पक्षे इत्युपादानम्माप्यकारसिद्धान्तविरुद्धत्वेन सस्य पक्षस्य स्वानभिमतत्वसूचनाय । अथ प्रत्ययस्य शन्दादेव परत्वनत्वर्थादिति शब्दस्य द्वारत्यकलपना कृता । तथाच प्रियपचन् शब्दे दोप इत्याशय निरान-नचैवमित्यादिना । इदम् - बहुववननिर्देशेनार्थविशे- पस्य कल्पनम् । ननु द्विवचननिदेशे गौरवात्समाहारद्वन्द्वेनैकाचननिश एवास्त्वित्यत भाह-समाहारेगेति । ननु सर्वत्र तपानिदेशाभावेऽपि "स्तोः श्चुना श्चु" इतिसूत्रे तया निद. शो दृश्यत एवेत्यत आह–पटसशकानामिति । ननु संज्ञिनां यहुतेऽन्येकवचन "पृदियस्या- घामादिः" इत्यादौ दृश्यत एवेत्यत माह-किति। मनु यहुवचनस्योक्तरीत्योपपत्तावपि गौणस्य वारणन्न स्यादितिचेन्न । विहितविशेषणाश्रयणेन तस्यापि सम्भवात । सदच्चेति । भायप्रकाशः। सीमि इद उच्चारणार्य इति भ्याख्येयमिति प्रकाशोतं "तस्य लोप" इति सूत्रस्थमाध्यविरोधादुच्चारगा. यस्त शययुक्तमिति एण्डनपदुकं चापारतम् । पूर्व प्रन्याविरोधायाह-अतझायोति । पश्यनेनारचिः सचिसा भाग्यानभिमतस्वरूपैति प्रागु. सम्तेनार मूलेशका समाधान चायुक्तमिति नितम् । एवं चात्रस्यमान्योक्तिः मायामनुरोधनेति बोप्यम् । मूरे-पोशमस्येति । पृथिवी उन पौरिस्यारी पथ्यभानमन्नोदाचमप्यस्येति भावः। मत्र पररणे दृशमोऽदाहायः। पूर्वमा यतः परमापरय प्रावल्पेगाऽनभिधाने मानामावादिति । रमा- परोवारमगुरुमवेत्यादित प्राफ् । एपम्-प्रतिरपस्य तदारयवाही मषिः प्रधानसगुज्यापकः । इत्यत्रापि नायरचन सदासयम्' इति पाठः । पादिति । बयपन निर्देश इत्यर्थः । भभिमानपदविका पदबरन निक- समयमायरूपामपिमा इदमित्यादिना । मनोपरचितः। तमग हेनुप्रयमाह-द्विययो. स्यादिना । मात्रागौरपरासाnिear-समति । ननु सांब मारेर सोरियाती म I मार-पहिति। मनु मरिमेऽपि दियस्यस्पा दृष्टमा मार-कि पति। लेन या सनारमादिम-या पता नदेय परामनोनि गोग.

·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ५८३ न तु बहुव्रीहौ । तदेतद्वक्ष्यति-गौणत्वे तु नुट नेष्यते' इत्यादिना । द्वित्व. मिति । "अचो रहाभ्याम्" इत्यनेन । । . रान्ताः॥ शब्दरतम् । बहुवचनं वक्तुं युक्तम् । किं च "नामि” इति सूत्रे भाष्ये 'आमि' इत्येव स्त्रमस्तु । न च नित्यत्वात्पूर्व दोघे द्वस्वाश्रयो नुट् न स्यात् , हस्वान्तादू नुडित्येतत्सामथ्येन भूतपूर्व- गत्या हस्वान्तत्वमादाय तत्प्रवृत्तेः । न च नृगामित्यत्र चारितार्थ्यम् , नैस्मुदाहरणं योगारम्म प्रयोजयति-नृभद्याप इत्येव घूयात् । न च तिसृणामित्यत्र चारिताथ्यम् । पडित्यन्न श्रेरित्यनुवृत्त्या सिदःइत्युक्तम् । गौणेऽस्याप्रवृत्तौ प्रियचतसृणामित्यत्र चारिता- येन भाष्यासमतेः । 'मनद्यापः' इति न्यासे तु न भाष्यतात्पर्य निशब्दानुवृत्तिपरमा- प्यासङ्गतः, नैकमुदाहरणमित्यस्यासङ्गतेश्च, गौणे नुटोऽप्रवृत्तिसाधुकभाष्यान्तराभावाच । न चैवं पदां दतामित्यादौ भूतपूर्वगत्याश्रयणेऽतिप्रसङ्गः। हस्वत्वं नाम मात्राकालिका त्वम् । तन्त्र सामर्थ्या विशेषगभूतमात्राकालिकल्यांशे एव भूतपूर्वगत्याश्रयणं न तु विशेष्यभूतान्त्वांशेऽपीत्यदोषादिति दिक् । भैरवी। द्वयम्, बहुवचनवच्चेत्यर्थः। भावप्रकाशः। चारणामाव एवेति चेन्न । विहितविशेषणमित्याद्यर्थस्य "पडभ्यो लुक्" इत्यत्र प्रतिपादितस्वात् । एतेन गौणे नुडापत्तेश्चिनयमिदमिति मन्दोक्तमपास्तम् । सरला। भूतपूर्वगत्येति । पश्चमीसमासेन स्थानिवदावाद् हस्वान्तस्वातिदेशेनेति भावः । मैकमुदाहरण- मिति । सामान्यधर्मावच्छिन्नोद्देश्यतार्क शास्त्रमेयमुनाहरणं न प्रयोजयतीति तदर्थः । तेन "भग्नेक" इत्यादिकरणेऽपि न दोषः । इत्येव चूयादिति । ननु “हस्वनधाप” इति कल्पे 'नृ-आम्' इति स्थिते परत्वात् "नृ च" इति दीर्घ हस्तान्तत्वाभावान्टोऽप्राप्त्या यणि 'नाम्' दीर्घामावे 'नृणाम्' इति रूप- " नृनद्यापः" इतिस्त्रन्यासपक्षे तूभयत्र नुटि 'नृणाम्' 'नगाम्' इति रूपद्वयमिति फलभेद, एवं नृशग्दादाचारविबन्तात्वतरि विपि तुकि तस्मादामि नृत् भाम् इत्यत्र "हस्वनद्याप” इति कल्पे नुट न भवति, नृनद्याप इति न्यासे च भविष्यतीति फलभेदः, एवं नृशम्दस्य शम्देन समा सत भामि सूत्रपक्षे नुडमावो न्यासप च नुडिति फलभेद इति चेत् ? न, "नृनद्यापः" इति न्यासे तत्चात्पर्यावधा- रणात् । तथाच तपरकरणमामात् हस्वऋकारान्तस्यैव नृशब्दस्य ग्राणं नतु दीर्घान्तस्य तुगन्तस्य बेनि दोषः। तुगन्ने यदागमा इति परिभाषया हस्वान्ननृशम्हवं तु दुर्लम तस्या वर्णग्रहणेऽप्रवृत्त. रिति । विस्तरस्तु शेखरटिप्पणे "नामि" सूत्रे द्रष्टव्यः । सिद्धरित्युक्तमिति । नव "प्रामि" इति कल्ये स्वनपापः इति सूत्रे हस्वग्रहणमत्त्वे त्रिशदादामि यादेशे परवाहीधैं उस्तान्त'वामावान्नुइभावे प्रयामिति, हस्वग्रहणामावे "पट्चतुर्पश्च" इत्यत्र रित्यनु वृत्तिकरपे प्रयादेशे दीप स्थानिवद्भावन विशम्दस्वस्य सत्वान्नुटि त्रयाणामिति च रूपमिति फलभेद इति वाच्यम्, षट्चतुर्माहचर्येणानकारा- न्तत्रिशदस्यैव ग्रहणे त्रयादेशे नुटोऽप्रापया वयामित्येव रूपं भवतीति फनभेदामावाद । विनामित्या- दावपि साहचर्यादिना फलभेदो नेति। दिगिति । 'विज नामि' इत्यारभ्य 'दिक्' इत्यन्तो ग्रन्यः प्रक्षिप्त स्वाभाति भादर्शपुस्तके प्वदर्शनादस्य विषयस्य शेखरे उक्तत्वाच । मिन्धकीत्पत्र "प्रकचि कृते पित्वं न पाप्नोति" इति भाग्योक्नेरकविशिरस्य निर्दिश्यमानत्वा- भावोधनेन प्रकृतसूत्रे तपरिभाषाप्रवृत्ती सन्मध्यपद्वितन्यायेन विशिष्टस्य ग्रहणेऽपि निर्दिश्यमानता.

·५९४ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- भैरवी। कमला लक्ष्मीः॥ लान्ताः॥ "मो नो धातो.'' ॥ पदान्त इति । झलीति तु यद्यपि प्राचाऽनुवर्तितं, तथाऽपि काशिकादावभावात् निष्फलत्वाचोपेक्ष्यम् । "किमः का" ॥ ननु इम इत्येव सून्यताम् । त्यदादीनामिमोऽः स्याद् इति व्याख्यास्यते । फिशब्दश्च द्वे प्राक् पठिष्यते । 'नानथक' इति निषेधादारम्भसा. मर्थ्यांचालोऽन्त्यविधिन भविष्यति, तत कि कादेशेनेत्याशङ्कयाह-अकसहित. स्यापीति । टेरत्वे का इति स्यात् । “कु तिहो." इत्याद्यर्थं च किम इत्यवश्यं वक्तव्यमिति भावः । नन्वेवं गणकार्यत्वाभावादुपसर्जनत्वेऽपि स्यात् ? मैवम् , त्यदादीनामित्यनुवर्त्य वचनविपरिणामेन त्यदादेः किम इति व्याख्यानात् । शब्दरत्नम्। इम इति । अत्र 'त्यदादीनाम' इत्यनुवर्तते, तदाह-त्यदादीनामिति । अत एवं सिद्धान्ते उपसर्जने नेति भाव । प्रागिति । तेन द्विपर्यन्तानां त्यदादित्वेऽपि नदोपः । 'किसर्वनामबहुम्य" इत्यत्र किंग्रहण न कार्यमिति भाय । न घेमौ इत्यमा. प्यापत्ति । 'अङ्गकार्ये कृते' इति निषेधात । आरम्भसामर्थ्याच्चेति । "त्यदादी. नाम " इत्यनेनैवान्त्यादेशे सिद्धे हम इत्यारम्भसामादित्यर्थ । करु इति स्यादिति। मन-दम इति सूने । भनु वर्तत इति । अत एव घिसन्ततिमादारतिप्रसङ्गो न । नन्वनुत्ति. फल्पनाप्रयुक्तगौरवमत आह-प्रतएवेति। तदनुत्तिसत्त्वादेत्यर्थ । एवकल्पनाया लापमा प्यस्तीत्याशयेगाह-कि सर्वनामेति । ननु किम्शब्दस्य द्वे प्राक् पाठस्य करणकथनमसर- तम्, "त्यदादीनि च” इत्यत्र व्यभिचारादिति चेन्न । सर्वत्र ताशनियमाभावेऽपि "त्यदा- दीनाम" इति सूत्रे त्यदादिपरस्य द्विपर्यन्तरोधकत्वमेव भाष्यकारेप्ट्याऽस्तीत्यर्थाधिकारा- नुरोधादनापि तथा भविष्यतीत्यतस्तथा पाठकल्पनमुचितमित्याशयात् । माविति । विभ. ज्यासदकादेशेऽपि परादिवद्वारेन विभक्तिपरत्वमस्तीति भाव । माकार्येति । अङ्गकार्यमना त्वम्मत्यश पोध्यम् । नच "अच परस्मिन्" इत्येकादेशस्य स्थानिवदान न विभक्तिपरत्व. मिम् इत्यस्येति याच्यम् ? विभत्ता वित्यस्याङ्गविशेषणत्यात् । इदमुपरक्षणम्, रक्षणप्रति- पदोक्तपरिभाषयापि तग्रातिप्रसनवारणसम्भगत् । नानकपरिमापाया भाष्यकृता प्रत्या- भावप्रकाश । मोरयत प्रागिम इति प्रतीकाठ । मन एवात्रेयुक्किमहति । अनुवर्तत इति । सम्पूर्णथमनु वतन हस्य । तेन किन्ततिमादी नानिप्रसङ्ग इति भाव । न वयमेव दोपोज पचे जमाह-अत एपेति । प्रदेशावर्तनादेवश्यर्थ । सिद्धान्त-यथायुत यासे । रपुरमेन्मूले एव । एतेन सविधा- नाच हिम इति विधारयते इति प्रकाशोरममास्तम् । या रत्नाकरकर -मनुरिसामादिश्यापनुप दामिमम विरोधेन । प्रागिति चिरयमिति, तासण्यति-तेनेति । यति मात्र पारन स्यदादयो दिप- चन्तामति न नियम.,"यादीति च"रयादी म्यगियारा । तपापि प्य सूरे विपर्य-गाना महा- मीनियममालामा पिराराणुरोधादिशापितयोगितम् । मत एकामे सामप्याप्रय मूले। पिशी सर्ववारियमा गुल चिनयमिति सदन महत्तमरासमिति माय । इति भाव दतियाप इत्या इमायिसि । एकाशोध परादिवरवेन विमचिपसरपेदम सत्यातिविमाव । गोविमलायासस्य पासाधिकाररवार"मा पर"इस्यनेनवालविमादित्यस्य स्वादिति मेलोनियारिधिमा विपरिमायाऽपि वार दोप। 'नान पिरिमाया माये रामारा-मारम्भसि । तपादयनि-स्यदादीसि । नसा nिi ·हलन्तपुलिङ्गप्रकरणम् yey शब्दरलम्। मम तु 'तन्मध्यपतित' इति न्यायेन साकच्कस्य किशब्दत्वात्सिद्धम् । निर्दिश्यमान- स्येति परिमापा त्वत्र न प्रवर्तते, कादेश विधानसामर्थ्यात् । न च सुबन्तात्तद्धितोत्पत्या विभक्त्युत्पत्त्यनन्तरं परत्वात्कादेशे कृते ऽकचि का इत्येव स्यादिति वाच्यम् । प्राति- पदिकादित्येवाधिकारात्सुपः शब्देन निमित्तत्येनानाश्रयणादङ्गसंज्ञानिमित्तप्रत्ययानपेक्षगेन चाऽघोऽन्तरङ्गत्वादिति भावः। किम इत्यवश्यमिति । 'कु तिहो' 'काति' इत्या. देशे कद्वयश्रवणापत्तिः । उ तिहोरतीति न्यासे उकारस्यान्त्यादेशत्वापत्तिरेत- दर्थ 'नानर्थक' इत्यारम्भे गौरवम् । अङ्गवृत्तपरिभाषया क्षेत्यत्र गुणस्य वारणे भैरवी । ख्यानादाह-मूले आरम्भेति । मम तु-"किमः कः" इति न्यासकर्तुस्तु । ननु निर्दिश्यमान- परिभाषया किम्शब्दस्यैवादेशे का इति दुर्वारमत आह-निर्दिश्येति । अत्र-अकविपये न प्रवर्तते इति । कादेशविधानमामादिति। क इति समुदायरूपादेश विधानसामादित्यर्थः । अन किम्शब्दोपादानसामर्थ्यादिति तु नोक्तम्, तस्यो तरार्थत्वात् । ननु यदर्थमयम्प्रयास- स्तस्य प्रकारान्तरेण दुरितया प्रयासवैयर्थ्यमित्याशङ्कान्निराचष्टे-नचेति । सुदन्तादिति । "कुत्सिते” इति सूत्रस्थभायात्तथालाभादिति भावः । यद्यपि जायमानस्तद्धित उक्तरीत्या सुबन्ताद्भवति तयापि शब्दतस्तथा नोकमित्याशयेन समाधत्ते-प्रातिपदिकादिश्यादिना। अनामयणादिति । सुप इत्यर्थासम्भव इति शेपः। ननूक्तरीत्या तस्य लाभः स्यादेपेत्यत आह-अगसंशति । उत्तरार्थत्वमुपपादयति-कु तिहोरिति । उ तिहोरिति । अन्न उ इति लुप्त- प्रथमान्तम् । तादौ हादौ चेम उ: स्यादिति प्रथमस्य, अति चेम उः स्यादिति द्वितीय स्यार्थी भविष्यति, सच न युक्त इत्याह-उकारस्येति । गुणस्य-"ओर्गुण." इति गुणस्य । भावप्रकाशः। करायुक्तमपास्तम् । नन्वेवमपि निर्दिश्यमानस्येतिन्यायेन किम एर कादेशेन का एव भविष्यतीत्यत ह-निर्दिश्येति । अन-अकविषये । तथासत्यत्र नैव स्यात् , यो निर्दिश्यते स लाक्षणिकः, योऽलाक्षणिकः स न निर्दिश्यमान इति हेतोः । किम इत्यस्योत्तरार्थमावश्यकत्वादाइ-कादेशेति। सुबन्तादिति । प्रियकुत्सनादिपु ततः प्रवर्ततइति भाष्यादिति भावः । इत्येवेति । इत्यस्यैवेत्यर्थः । जायमानतद्धितस्य तदुत्तरमेवोक्तभाष्यात् प्रवृत्तावपि सूत्रे तत्त्वेनानाश्रयणादकचो निरपेशवेनाऽन्तरजवं युक्तमेव । तदाह-शब्देनेति । अनाश्रयणादकचो ऽन्तरगत्वादिति पाउः । अनाश्रयणमन्तरजावे हेतुः, अनामयणादनसशानिमित्तप्रत्ययानपेक्षणेन चाकच इति पाठ. । कक इत्येव स्वीकता मते उक्तफला- भावेन कादेशानवेक्षणरूपाच्याऽप्रेम तिन्यासेन क इति सिद्धावपि उत्तरत्र किम इत्यवश्य वाच्यमिति यसरतेन सशनपेक्षस्वेन तत्त्वं वाच्यमन्यथा पोनरक्त्यापत्तेस्तच्च नाभिमतम्भगवतः । यदा मूलमतेनाह- अङ्गेति । एवमिहावेिन परस्येक्षया सम्पूर्णस्य साफल्यमुक्तम् । तदुपपादयति-कुतीति । 'म:' इति न्यासे इत्यादि । तदारणायाह-उतीति । यातीति मान्योतन्यासे पदलापवाभावादाह-अतीति । म उ: स्याचादी हादौ चाति चेति सूत्रद्यार्थः। एतदर्थ:-रतनिवारणार्थम् । गौरवमिति । वि. रीतं गौरवमित्यर्थः । भाष्यकृता फनान्यथासिद्धया तत्प्रत्याख्यानादिति भावः । गुणस्य-"मोगुण:। भावेन साकच्चस्य न कादेशसिदिर्भवितुमईयत माह-निर्दिश्यमानस्येतीति । मन न प्रवर्तते इति । भकविशिष्टस्यादेशप्रवृत्तौ तस्याः परिभाषाया मप्रवृत्या तन्मध्यपतितम्यायेन किंशदस्य किंग्रहणेन ग्रहणादिशिष्ट कादेशसिद्धिरिति भावः। कादेश विधानसामर्थ्यादिति । अन्यथाऽग्निशिष्टस्यादेशमतिबन्धेन का इस्तस्यैदावश्य भावे तस्य मकारादेशमात्रेणव सिध्या किं कारशेनेति तरसामदिन सूवे तसरिमापाया - सरला।

·५६ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- अनुवृत्तिसामर्थ्याच्चेह सूत्रे द्विपर्यन्तानाम् इति नियमस्य त्यागात् । उत्सर्ग इति । तेन "तदोः स: सौ” इति सूत्रे ऽनन्त्ययोरिति किम् ? 'हे स' इति भाष्यं 'भो अच्युत भवन्नच्युत' इति च न विरुद्धयत इति भावः ।। नास्तीत्यत्र मूलं तु प्रचुरप्रयोगादर्शनमेव। यत्त्वाः- इदमन्तु सन्निकृष्टं समोपतरवांत चैतदो रूपम् । अदसस्तु विप्रकृष्टं तदिति परोक्षे विजानीयात् ॥१॥ इति वचनादेवंविधस्यार्थस्याभिमुखीकरणानह त्वादिति ; तदापाततः, सन्नि- कृष्टादिशब्दानामिव इदमादीनामपि सम्बोध्यसमकत्वे बाधकाभावात् । विप्र- कृष्टस्यापि बुद्ध्या सन्निधापितस्य बहुशः सम्बोधनदशनाच्च । तथा च भट्टिः- 'हापितः कासि हे सुभ्र बढेवं विललाप सः' इति । "मनाप्यका" ॥ प्रत्याहार इति । न तु टाप् , विभक्ताविति विशेषणा- दिति भावः। अनभ्यासविकार इति । तेन "भृवामि " "अर्तिपिपोश्च" इतीत्वे. शब्दरत्नम् । घरेश इति भावः । फिमो वेरनन्तरं पाठेऽपि दोपाभावमाह-अनुवृत्तीति । इति च न विरुद्ध्यत इति । यद्यप्ययं प्रयोगो निपातमादाय सिध्यति । तथापि विमापा भवताहति वात्तिक न विरुध्यत इति तात्पर्यम् । विप्रकृष्टस्यापीति । परोक्षस्य चेत्यपि दोध्यम् । पिपयोरिति । अयं निर्देश एवाल्यांशस्य ज्ञापक इत्याहुः । च क्लेश इति । अत्र यश्चकारस्तस्य क्लेशपदोत्तरं योजना कार्या। अङ्गत्तपरिभापाया भाज्य- इता लक्ष्यसिध्द्यर्थमनाश्रितत्वावता तस्या इहार्यल्पनायाड्क्लेश इति भावः । पूर्व- ग्रन्याविरोधायाह-किम इति । अयप्रयोगः-भोअच्युत इति प्रयोगः । वार्तिकमिति ।मस्य मतुवसोरितिसूत्रस्थमित्यादि। मूले इदमस्त्वित्यादि । अन विषयपदाध्याहारेण सचिपृष्टं चस्त्विदमो विषय इत्यर्थः । एवमदस इत्यस्यापि अभिमुखीकरणेत्यादि । सम्यक् ज्ञापन हि सम्योधनविभक्त्यन्तशब्द- प्रयोगस्य फलं तच दूरदेशस्थत्येऽपरोक्षत्ये पोचितमिति भावः । न्यूनताम्परिह माह-परो. धास्य पनि अस्यशिरय-अनभ्यासयिकार इत्यस्य। भावप्रकाशः! इति मातस्य च परेश इति । क्लेशश्चैत्यर्थः । तस्या लक्षसिद्धयरवेन माध्ये काप्यनारयणाय । मय पोवाच । नारिमन्यासेऽयमपि दोषो, मान्योरते तु स एवेति बोध्यम् । पूर्वमन्याविरोधायाह- रिमति। तेनानायमदोषिमालादि याससमधनपरापास्ता। शब्दपरत्वाद्दति प्रय गो नासाः | पातिम्-"मतुषसो:" इति सूत्रस्थम् । मुछे-सग्निवृष्टादीति। सम्यक् मापनस्यैव सम्मोधनपदा. घोरादिति भारः। मूले न्यूनः निराचष्टे - परोशेति । यति। मनाया जाय वाचावयम, मो.""वध यः सो" "मय मि" श्येक सररा रविय करेगे। हायेय रूप भवतीति विरतरातु परिमायेन्दुटिमोदष्टयः। नवनिया एपेसिnिferla fre: । स्यांसस्-'मनभ्याए यस भैरवी।

·५७ हलन्तपुलिङ्गप्रकरणम् उलोन्त्यविधिम्त्येव । विभर्ति, पिपति । ननु स्मायादेशात्परत्वादनादेशः स्यादित्याशङ्कयाह-नित्यत्वात् स्मै इति। कार्य विधातुमिति । अपूर्व बोधयितुमिय॑थः । 'ईपदर्थ क्रियायोगे' इति श्लोके तु ईपदर्थादयो न विधीयन्ते, किन्त्वनूयन्ते । तेन एनादेशो न । एतेन- नक्तं भीररयं त्वमेव तांदमं राधे गृहं प्रापय । इत्यपि व्याख्यातम् , भीरुत्वस्यानुवाद्यत्वेन विवक्षितत्वात् ।। मान्ताः॥ भैरवी। शब्दरत्नम्। अनादेशः स्यादिति । तत्र कृते सदतिन्यायेन पुनः स्मै स्यादिति भावः । नित्यत्वादिति । लक्ष्यानुरोधेन बाधकाबाधितप्रसङ्गल्यवान ग्रहणानाऽनादेशो नित्य इति भावः। मपूर्व बोधयितुमिति । अज्ञातज्ञापनमेवोमयप्रापि विधान, न तु प्रव. नाविषयत्वमित्यर्थः । न विधीयन्ते-नाज्ञाता बोध्यन्ते । अनुवाद्यत्वेनेति.। नन्वनादेशोत्तरम्भवतु स्मैभावस्ततो हलि लोपेनेष्टसिद्धिः स्यादत आह-नत्र कृते इति । ननु नित्यत्वमनित्यापेक्षया बलवत्त्वप्रयोजकमिह तु अनादेशस्य स्मैभाने कृतेऽपि प्राप्तिरि- त्युभयोनित्यत्वमिति नित्यत्यादित्यनुपपन्नमत आह-लक्ष्येति । प्रसङ्गस्य-कृताकृतप्रस- अस्य । अत्र-प्रकृतप्रयोगे। शापनमैवेति । एवकारेण इदमैव यत्र कथनन्तत्रेत्यस्यानादरो ध्वनितः । उभयत्रापि कार्य विधातुकार्यान्तरं विधातुमित्यनयोः । अत एवं 'वन्यद्विपेनोन्मथिता त्वगस्य' 'अथैन. मद्रेस्तनया शुशोच' इत्यस्योपपत्तिरिति भावः । ननु विधानल्या परित्यक्तत्वान्न विधी- , यन्त इत्यनुपपन्नमत माह-नाशातेति । यत्तु नन्दस्य निदेशत इात तस्य पद्यस्य व्याख्या- भावप्रकाशः। सिद्ग्रहणरूपशापकान्तरसिदार वा सूचित, प्राच इत्यर्थकेन माहुरित्यनेनारुविः सूचिता वस्तु- तरतदभावरूपात तत्र-मनादेशे। पुन:-पश्चात् । एतेन सस्य नित्यत्वं निरस्तम् । ननु पुनः प्रसाविज्ञानमिति पक्षे यथा स्मै नित्यस्तथाऽनपि कृताकृतप्रसङ्गित्वमात्रेण, एतेन हनि लोपेन बाधान सधैरयपास्तमत माह-लक्ष्येति । प्रसङ्गस्य-ताकृतप्रसङ्गस्य । अन-प्रकृतलक्ष्यविषये। ज्ञापनमेति । एवकारेण दमेवेश्याग्रहाऽनादरोऽपिधनित:। उभयत्रापि। कार्ये विधातु कार्या. न्तर विधातुमित्यनयोः । तथाच यम्पति वेदाध्ययनादिक बोध्यते तेन न फिनिपूर्व मुद्धमिति तत्रादेश. सिद्विरिति भावः। नत्विति । मत पवेमकाभ्यां गतिरपीता भयो भाभ्यामहरप्यधीतमित्युदाहरणस. अतिरिति भावः । यत्तु तट्टीयकृत् नन्दवाक्यमिदमिति, तन्न, क्यासति चिरकालिकरह के नीना तदता. स्पर्य विषयस्वेनाऽसमस्यापत्तेः। गृहप्रापणस्येव तात्पर्यविषयवेन भोरुतस्य विधेयत्वापत्तेश्चात भार- सरला। स्येत्यर्थः । 'नानकेनोऽनयविधिः' इत्यंशे तु शापर्क "नादितस्यान्यस्य तु वा" रतिसूयस्थमनयस्य ग्रहणम् । अन्यथा सत्र "मनोऽनयस्य" इत्यनेनेवारयस्यादेशसिदी तयध्य स्पष्टमेवेति भावः। याधकावाधितेति । वस्तुतस्तु उपसअनिष्यमागन्यायेनात्राऽनादेशस्य प्राप्तिरेव नेति निरपरागे यापकाबाधितवनिवेशो व्यर्थ रवि बोध्यम् । इति भाव इति । वस्तुतस्तु "भन्वादेशश्च कपिवानुक- यनमात्रम्" इति मा येणाऽभातमापनस्थछे एवान्वादेश इति न नियम इनि बोध्यम् ।

·भैरवी। सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- सुगाणिति ॥ "अनुनासिकस्य विझलोः” इति दीर्घः । न च तस्मिन् वर्तव्येऽल्लोपरिणलोपयोः स्थानिवद्भावः शङ्कयः । दीर्घविधौ तनिषेधात्, को विधि प्रति निषेधाचेति भावः। एतेन सुगण्णीश इति प्राचो ग्रन्थं गणयतेः किविति व्याचक्षाणा उपेक्ष्या इति ध्वनयति । तदीयो ग्रन्थोऽपि समर्थनीय इत्या आहे तु इत्थं समर्थ्यताम्-सर्वलोपित्वेन किषिवाचरतीति कि । किशब्दादा- चारविचन्तात् कर्तरि किप् , तेन विजित्यर्थः ।। णान्ताः ॥ उपधादीर्घ इति ॥ "सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ" इत्यनेन । डौ सम्बुद्धी चेति । प्राचामनुरोधेनेत्थं व्याख्यातम् । ड्यन्तस्य सम्बुद्धयन्तस्य च पदस्येति पष्ठ्यन्ततया व्याख्यानं तूचितम् । एवं हि प्रत्ययलक्षण सुलभमिति तदर्थ निषे- शब्दरत्नम्। सखीवास्यमिदम् । तत्र कृष्णे भारोपितभीरुत्वं माविकामिव्यवहारसङ्गोपनायानुवाद्यत्वे. नैव विवक्षितमिति भावः । नन्दनिदेशत इति-नन्दनीयनिदेशादित्यर्थक बोध्यम् । दीर्घविधाविति । न पदान्तसूत्रे सपादसप्ताध्यायीस्थदीर्घस्यापि ग्रहणमित्यर्थस्य "चिण्णमुलो." इति सूने भाष्ये ध्वनितत्वादिति भावः । उपेक्ष्या इति । दीर्घप्राप्ते- रिति भावः । व्याख्यानं त्विति । तुनाऽरुचिर्बोधिता। सप्तम्यन्तपाठेऽपि "न लुमता" इति मन्तदसगतम् , चिरकालिकरह.केलीनान्तात्पर्यविपयत्वानुपपत्तेरत आह-मखीवाक्यमिति । ननु पूर्वग्रासिद्धेनस्थानिवदित्याश्रयणेन दीर्घग्रहणस्यापि प्रत्याख्यानादीर्घविधावित्यनु- पपन्नमत आह-न पदान्तसूत्र इति । दीर्घस्यापीति। अपिना नेपादिकस्य परिमहराध्वनितलादिति । हिशमयतेः-'अशंशमि अशंशामि' 'शंशमम् शंशमम्"शामम् शंशामम्' इत्यत्र वि. फ्ल्पेन दीर्घसिध्द्यर्थ यइलोपे उपसंख्यानम्' इति वार्विकतोक्तम्।तदभिप्राय यश्चाग्र निधि प्रणमुल्परोन तस्मिन्नगम्' इत्युक्त्वा 'लोपेपते चिण्णमुल्परो भवति' इत्याशय स्थानिवद्धा- पान चिण्णमुर्परः । ननु च प्रतिषिध्यते स्थानिवद्भाव, दीर्घविधिम्प्रति न स्थानिवत्' इति समाहितम् । अत्र "न पदान्त" सूत्रस्योपन्यासेन सपासप्ताध्यायीस्थदीर्घस्यापि तेन दीर्घ- पदेन महणम्भवतीति ध्वनितत्वादित्यर्थः । “वरे यलोपस्वरवन्द्विर्वचनादीनि न वक्त- व्यानि" इत्यत्र यय॑फोटो दीर्घस्यापि तस्य वाक्यस्योपलक्षणतया संग्रह कार्यः । पाठेतीति । अस्य लाघवमस्तीत्यत्रान्वयः । तथाच पष्टयन्ततया व्याख्यानप निषेध- सस्त्रीवास्यमिदमिति । राधा सखीत्यर्थः। तन-मपीवाश्ये। वास्तवभीरुखस्य तत्रामावाद य. शोभीकार्य करणासापर्याय सम्पादनाच्चाह-आरोपितेति । पदेन सर्वथा तत्र मारपयंविषयावं एनितम् । अन्यथोर दोप पत्र । मत व स्वमेवेत्येवकारसङ्गतिः, अन्यथा स्वमपीति यदेव । भन एव वदिममियादिस्वारस्य रित्यादिनोद्दीपन विमावादियोधनसाहरयं चनि भक्षः। नन्वन्नन्दनिदेशा जयम स्यादत भाद-नन्दसि । मादिगुरतजनरलेन निदेशपाऽऽनन्दनीयसमिति मावः। फर्मान पननीयरी: मन्दनरात-वि पाठरसमुचित सान्तमांवितण्यान्नम्पादेल्युः गन्दना ससी दामात स्यर्थः । म्यापोरिति बालागार सा। पर ननु परयसोपस्वरवर्ग निधनादिन पापंमिति प्रत्यारयानयास्यतया दीपंपदेन पादिक एप गुमने पर राहोरिषिमिति मायाःतयाधामनुरोनेतिपनपन्ना-न पदान्तति । एवं प नारियोपनिमारः। उधारभूलिस उपाययोरायान्तरानुपरमार नानुपपत्रात तारयम् । भागीणोति । पप श चित ! सेन तथा मारल्यापुसमास्यम् । प्रतिदिन भावप्रकाशः।

·५८ हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । घसामानुसरणयलेशो न कर्तव्यः । पूर्वस्मादपि विधौ स्थानिवत्त्वमाश- याह-न चेति । पाष्टीमिति । “वाह ऊठ्' इत्यत्र ज्ञापितत्वेन तद्देशस्थत्वा- दिति भावः। इत्यसिद्धत्वादिति । नियमसूत्राणां विधिरूपेण प्रवृत्तिः सामान्यशा- । शब्दरत्नम्। निधानित्यत्वेन "वा नपुंसकानाम्" इत्यस्य सिद्धिरिति लाघवमस्तीति । औचित्य. मेव दर्शयति-एवं हीति । सामान्यशास्त्रेति । प्राप्तस्य पुनर्विधानसामध्येन सामान्यशास्त्रस्य संकोचस्त. दितरपरतारूप इत्यर्थः। संकोचश्व नलोपविधौ "पूर्वत्रासिद्धम्" इत्यस्यानुपस्थितिरूपः । अर्थवत्सूत्रे चार्थवत्पदेनार्थवरसमुदायाग्रहणरूपः । एवं चास्य विधित्वं स्पष्टम् । इदमेव च नियमस्य विध्यपेक्षया गुरत्वम् । निषेधवादिनोऽप्यस्यावश्यकत्वम् , अन्यथा विकल्पाप भैरवी। सामर्थ्य यद्यपि नाप्रणीयन्तथापि "वा नपुंसकानाम्" इति वचनारम्भः कार्य इति गौरवं, सप्तम्यन्ततया व्याख्याने तु निषेधवचनारम्भेण "नलमता" इत्यस्यानित्यत्वमात्रलप्य. न्तावतैव "न डिसम्बुद्ध्योः" इति वचनस्य प्रवृत्तिर्भविष्यति, "वा नपुंसकानाम्" इति नापू- मिति लाघवात्सप्तम्यन्ततया व्याख्यानमुचिततरमिति भावः । प्राप्तस्य-"नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य" इतिसूत्रेऽनुवर्तमान 'पूर्वत्रासिद्धम् इत्यनेन सुवा. दिविधौ प्राप्तस्यासिद्धत्वस्य : संकोचस्य स्वरूपमाह-नदितरपरतेति । तथाच पूर्वत्रासिद्ध- मिति नलोपातिरिक्तविपयामिति लब्धम् । एवञ्च यथाफलितन्तयाह-सकोचश्चेत्यादिना । दृष्टान्तप्रदर्शनेनोक्तार्थदार्यायान्यत्रापि सामान्यशास्त्रतात्पर्यसङ्कोचमाह-अर्थवत्स्ने चेते । एवञ्च-पूर्वनासिद्धमित्यस्य नलोपाविपयकस्वसिद्धौ च । मस्य-"नलोपः सुप्" इतिसूत्रस्य । इदमेव च–नियमशास्त्रस्य सामान्यशास्त्रतात्पर्यसोचकत्वरूपमेव च । न केवल नियमशा- खाणां विधायकत्ववादिमत एवैपा कल्पना किन्तु तेपानिपेधरूपेण प्रवृत्तिरिति वादिमतेऽ. पीत्याह-निषेधवादीति । अस्य-इतरसङ्कोचस्य । भन्यथा-सामान्यशास्त्रस्य निपेधविप- यविषयकत्वस्यापि कल्पने । विक्लापरिनि । पोडशिप्रहणाग्रहणयोरिव विकल्पापत्तरित्यर्थः । मनु यदि नियमशास्त्राणां विधिरूपेण प्रवृत्तिस्तदा "उभयप्राप्ती कर्मणि" इतिसूने 'पयाः प्रतिपधेकादिप्रयोगेऽप्रतिषेधः' इति वार्तिककारीयप्रतिपेपत्वायनासङ्गतिरत आह- भावप्रकाशः। तमिदमधरतात् । एतेन छन्दसि सग्युद्धः सुपानुनुगिति लुकः सत्त्वे तत्रापि निषेधाऽऽपत्या मूलं चिन्य. मिति सण्डनकृदुक्तमपास्तम् । भन्यदन्यतोऽनुसन्धेयम् । ननु विधिरूपेण प्रवृत्याऽरय वेयर्यम् । ननोपविधावनुवर्तमानपूर्वासिमियनेन सिमपादत माह-सामान्यशास्तीति। तदुपपादयति-प्रासस्येत्यादिना । तदितरति । नलोपः प्रानि. पदिवेनीनरेत्यर्थः । उक्तमेव विशदयति-सोचश्चेति । तादृशः सदोवश्यैत्यर्थः । प्रामनिकमाइ--- भर्थयदिति एवंशति । तत्र सरनुपस्थिती चेयर्थः। एवं मति सर्वयाऽभापयापरवरूपावरिल. सामान्तस्वान्नलोप: मुरिस्परय विधायकाव स्पष्टमित्यर्थः । इदमेव च-इसरसशोच करवमेव । भावश्यक वादिदमेव वामित्यार-निति । नलोपादि भन्येपु मसिद्धावं नेत्येव म्यागपातरपीरपर्यः । अस्य- इतरस रोचकत्वस्य । विकल्पति । उदिताऽनुदिनदोमवदिति मारः। नन्वेवम् "उभयप्राप्ती कनंगि रति । १ ·५४० सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- । शब्दरलम् । तेः। सामान्यशास्त्रसहोचे चान्या तदभावस्याप्यर्थतः सिद्धः। अर्थसिद्धं तमादाय नियमशासंपु प्रतिपेधत्वव्यवहारोऽपि । कृतदितेतिसूत्रस्थसमासपहनकृत नियमेन बा- ध्यसामान्यचिन्तया कृदंशस्यापि सङ्कोच इति मूलकेनोपदेशमित्यादौ न कृदन्तत्वप्रयुक्त प्रातिपदिकत्वम् ।'पञ्च पञ्चनखा भक्ष्याः इति शास्त्रेणापि प्रापकप्रमाणरागप्रासमक्ष. जस्य तदितराविषयत्वरूपसंकोचकल्पनम् । तेनान्येषां भक्षगाभावो गम्यते, तह- भैरवी। - सामान्य शास्त्रेत्यादि । अन्यत्र-कर्मातिरिक्त कर्तरि । तदमावस्य-पष्ध्यभावस्य । प्रकृतसूत्रविपये तु सुवादिचतुष्कादिभ्योऽन्यत्रेति कल्प्यम् । तम् -निषेधम् । एवञ्च तत्र तत्र प्रतिषेधत्वव्य- पहार फलितार्थकथनपरो नतु शब्दार्थपर इति भावः । नन्वेवे समासग्रहणकृतनियमेन सामा- न्यशास्त्रप्यार्थयत्सूत्रस्यैव सोचः स्यानतु महणस्येति मूलकेनोपदंशमित्यादौ "कृद्ग्रहणे गतिकारक" इति परिभापया दोपः स्यादेवेत्यत आह-कृत्तरितेतीति । पाध्येति । लक्ष्यानु- सारादित्यादिः । नायम्प्रकार पाणिनीयनियमशास्त्रविषय एव किन्तु स्मृतावपीत्याह-पञ्च पञ्चेति । प्रमाणरागेति । प्रमाणपदान्तस्य रामपदेन कर्मधारयः । तदितरेति । शशकादिपञ्चनखे- भावप्रकाशः। षष्ठयाः प्रतिषेधे कादियोगे प्रतिषेधः" इति वार्तिकादिव्यवहारासतिरत आह-पामान्येति । अन्यत्र-सुवादिचतुष्कापन्यत्र द्वयोरप्यप्राप्लेरिति भावः । हारोपीति । अस्य सुवच इति शेपः । एवं घ फलितार्थ स न तु शाद इति भावः । नन्वेवमपि मूलकेनोपदशमित्याने कृदन्तत्वेन प्रातिपदिकावा- ऽऽपत्ति, समासनियमेन येननाप्राप्ति-यायादर्थपरमूनस्यैव सोचकल्पनाद। निषेधमुखेन प्रवृत्तौ तु तथा सम्पादिनाऽपि सेन परत्वेन 'निपेषाश्च मनीयांस." इति न्यायैन वा सस्यापि वाधादिष्टसिद्धिरित्या. शाह स्वमते उक्ताशयेनैव समापते-कृत्तेति । यायेति । लक्ष्यानुसारेणेति भावः । प्रयुक्तमिति । प्रयुतमपीत्यर्थः । प्रतिपादितमिदमधस्ताद । नायं प्रकार: शास्त्रे एव किन्तु भन्यप्रापीत्याह-पञ्चेति । सरला। भक्षणामावो गम्यते इति । पानसामान्यायकस्य गमेरुपादानेन प्रतिषेधस्य (गक्षणामावस्य) भावित लभ्यते । अन्यथा भागाभाव उन्यो इति वक्तव्य रयादिति । इमामगृभगन् रशनामृतस्ये. स्पयमिधानीमादसे' या लिहस्य विलम्बितप्रतिवाद प्रपमम वृत्तवत्याऽश्वरशनादानेऽासमन्त्र. विनियोग गोषिते विनियोगाकामाया प्रमादेन लिहस्याप्रवृत्तेर्गमरशनादाने मन्त्रविनियोगो ने. माप्नोतीति भन्यनिवृत्तिराधिक्ये । एवं पच पचनसा भरया रयर शशक, शलक, गोधा, खलि धर्म रूपम्पनसमारय तदितरवानरादिपवनसमझास्य च रागतो नियमाप्तस्नाऽ पूर्वविधिद्वारका. न्यानिवृत्तिकस्यरय परिसम्याविष: 'इमामगृगन्' स्यामिनरयासम्मवेऽपि सामयादम्पनिवृत्तिफनो नियम परिरण्याविधिः पपस्याऽधारणाविषयरियादिवृसिपवासण्याविशिष्ट - पपापणीयः। भवधारणविपदयुदिरासादिवृत्तिपासण्यावन्तः प्रेरणाविषयगतमा गरिषया शोष.। भाधारणपस्यविषपसंख्यातिचिसस्यास्किरगामारपि सममिम्यादतारकारमा नरूपम् । 04 हिदितिमा स्थापिपारिकरणमानरापारिमसवामममि. म्यानमारक 'वानराधि भएसपन' पनि पान तसिपसरपाििशत भाइयो ranारय बामपनामा दिनानुरुपया रागर. सामान्य मारय माप In. REATORIनस पानिधि पाप्यो । नया शरमपण, परतुका पानराम. यशप मममियादाद मानसपानमिया माने शिवानरानो मायायामास्याप्रति सम्म पनि सो मारने तापापालि, मसनाने वापानिरसित पानी ·हलन्तपुलिङ्गप्रकरणम् । ५६१ शब्दरतम्। क्षणे प्रायश्चित्तं च गम्यते । "पतिः समास एव" इत्यादौ एवकारो घिसम्ज्ञाशा. खस्य समासाघटकपतिशम्चाविषयस्त्यरूपसकोवस्य स्फुर पोतनाय, पविघटितसमा. भैरवी। तरपञ्चनसकर्मक्त्वाभावरूप इत्यर्थःानन्येवं "पतिःसमास एव इति सूत्रे एवकार विनापीएसि. द्धावकारयय॑मत आह-पतिरिति । स्फुटमिति । समासपदोत्तरमेवकारोपादानेन यत्रैवकार- स्वतोऽन्यत्र नियम इति सामान्यतः क्लप्सो यो व्यवहारस्तद्विषयतायाः सत्त्वेनेष्टार्यसिद्धिः भावप्रकाश। प्रापक प्रमाण यो राग इत्यर्थः । अन्येपां-पञ्चमिन्नानां शाखान्तराविदिताना पचनसानामपञ्चनखाना च । नन्वेव पतिः समाम एवेश्यादावेवकारो पर्योऽन माह-पतिरिति । समासपटकेति पाठः । स्फुरखें च विपरीतार्धनिरासपूर्ववेष्टोक्तार्थविषयकवयोतनम् । तत्रानुक्त तन्निरासमाह-पतीति । इतिहतो, यत एतदर्थमम्मवोऽतस्तनिरासपूर्वकोतार्थस्य चोतनाय स इति भावः। नन्वेवमन्ययोगव्यवच्छेद एव- सरता यद्वा-प्रापप्रमाणस्य यत्र नियतत्वं वनावश्यानुष्ठेयत्वम् । यत्र तु तस्याऽनियतवनत्र नाss. वश्यक्त्वम् । अवधाते प्रापकं प्रमाण पुरोडाशादिविधिरूप, मन्नविनियोगे लिङ्गरूपं श्रुतिरूप वा निय. मेवेति तदनुष्ठारमावश्यकम् । शशकादिभक्षणप्रापक रागरूपन्त्वनियतम् । दोपदर्शनादिना रागस्य निवृत्तः। 'पश्च पञ्चनखा भक्ष्या." इति शास्त्रन्तु रागस्य नियमेन प्रवृत्तिप्रयोजकत्वात् शीघ्रप्रवृत्तिक- स्वाच्च पूर्वमेव नियमेन भक्षणप्राप्तो प्रापर्क न भवतीति किन्तु भन्यनिवृत्तिफलकमभ्यनुशामात्रक- रोति इति न प्रापकम् इति तद्विषयस्य भक्षणस्य नावश्यकत्वम् । अभ्यनुशाविधिविषयस्य च सर्वथा निवृत्तिप्रयोजक बलवदनिष्टसाधनत्वाभावमात्रप्रतीते:, इष्टसाधनस्वस्य विधिनाप्रतीते: रागत एव तत्र प्रवृत्तिरिति न तरय धर्मत्वमिति विरागिणान्तत्राप्रवृत्तावपि न तदननुष्ठानमूलकम्पापन्तेषामुद्भवति । मत एवं विवाहायऽननु छानेऽपि न तेषाम्प्रत्यवायः। रागनिवृत्त्या तित्राधिकारस्य तेषां निवृत्तत्वात् । नीपोभीरबपाया हुताय दीक्षितान्नमश्नीयात्" इति विहित'ऽशनस्यापि अभ्यनुशाविषयखमेवेति न तरय धर्मत्वम् , नाप्यधीव तस्य । वेदवोषिताऽनिष्टमाधनतावत्वाभावात् । व्याकरणशास्त्रेऽपि नियमद्वारिका परिसख्या निवृत्तिफलिकाऽऽश्रीयते न तु शाम्दीनिवृत्तिः । दोष- प्रयाऽऽपत्तः। अत एव सर्वत्र एवगर्भ एव वाक्याथ प्रदश्यते । यथा-'कर्मण्येव षष्ठी स्यात्' इत्यादि। प्रापप्रमाणस्य सामान्यशास्त्रस्य नियतत्वाच तत्तद्विधेयस्याऽऽवश्यकत्वमेवेति न पाक्षिरत्वाऽऽपत्ति- रपि । तस्मात् विधिमुखेन प्रवृत्तौ दोषाभावात् दोषत्रयविशिष्टा निषेधमुखेन मवृत्तिाहीकार्येति मा. एतेन "सर्वविधासमक्षणरय रागतः प्राप्तगत, इच्छायाश्च सङ्कोचासम्भवात् कचिनिषेधमुखेनापि प्रवृत्तिरजीकार्या । गमेनिार्थक्त्वेन शाम्दबोधविषय इत्यर्येनाविरोधात् । किञ्च "पच पञ्चनखा भक्ष्याः" इत्यस्य विधित्व 'अहरहः सन्ध्यामुपासीत' इत्यनेन सन्ध्याकरणाऽभावस्याऽनिष्ट जनात्ववो. धनवदभक्ष्यस्याप्यनिष्टजनकत्वबोधापत्तिः। प्रवृत्तिरेषा भूताना निवृत्तिस्तु महाफना। इत्येतद्विरोधापत्तिश्च । किच विधिमुखेन प्रवृत्तिस्वीकारे "तपस्तपः कर्मकस्यैव" इत्यत्र तप इति योग विभज्य सक्मका चेत्तप एवेति नियमेन सर्मकाणां प्रतिषेधो वक्तव्य.' इति वार्तिक प्रत्याच- क्षाणेन भगवतो योगविमागेऽन्यतरयोगस्य वैयापत्ति." इत्यपास्तम्। सर्वदोषाणा परिहृतत्वात् । "तपस्तपः कमरयव" इत्यत्र तप इति योगस्य तप धास्वतिरिक्ते सक्र्मकमात्रे कर्मवद्भावनिवृत्तिफल. करवेन वैयामावाच्चेति दिक् । पाया विस्तरः। - ·५२२ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- खतात्पर्यसङ्कोचकता चेति पक्षस्य "शुद्भयो लुखि” इति सूत्रे भाष्यकृता ध्वनि- तत्वादिति भावः। निषेधरूपेण प्रवृत्तिरिति पक्षे तु "पूर्वत्रासिद्धम्" इत्यनेनेति शब्दरतम् । सान्यपमासाविषयफत्वरूपसंकोचो मा भूदिति । अन्ययोगव्यवच्छेद एवकारार्थ इति तु सामान्यप्रमाणसङ्कोचफलितमर्थमादाय नेयम् । युद्भयो लुङीति । "शुद्भयो लुङि" इति सूत्रमुपक्रम्य "अनुपराभ्याम्" इति सूत्र इत्यर्थः। 'पञ्च पञ्चनखा भक्ष्याः' इत्यत्र भक्ष्यनियमे- ऽभक्ष्यप्रतिपेधो गम्यते' इति ग्रन्थेन पस्पशायां च भाष्ये स्पष्टमेतत् ।भक्ष्यनियमे प्राप्त- भक्ष्यस्य पुनर्विधाने इत्यर्थः । निषेधरूपेणेति । सुवादिपदस्य स्वव्यतिरिक्तविधौ लक्ष- गया, भवतीत्यस्य च न भवतीत्यर्थे लक्षणयेति भावः । निषेधश्च नलोपविधावनुवर्तमा- नपूर्वनासिद्धत्वल्य । अत एवान स्वार्थहानि प्राप्तबांध-परार्थकल्पनारूपदोपत्रय मीमांस- भैरवी। स्फुटेति भावः । तान्त्रिकव्यवहारस्याप्युपपत्तिमाह-प्रन्ययोगेति । अत्र तुना प्रकारान्तरेण तस्याऽयुक्तत्वमेवेति ध्वनितम् । “द्युदयो लुडि" इति सूत्रस्याव्याख्यानादाह-युद्भय पनि । तत्र हि "अनुपराभ्याम्" इति सूत्रस्य प्रयोजनकथनावसरे 'स्यरितनित ' इत्यनेन परस्मै. पदस्य प्रतिषेधात् पूजादिप्वनेन परस्मैपदं विधीयते' इत्युक्त्वा यद्यनेन परस्मैपदं विधीयते तहि आत्मनेपदस्य प्रतिपेधो वक्तव्य' इति पूर्वपक्षे 'नवा धुतादिभ्यो वावचनात्-यदयं धुतादिभ्यो वावचनकरोति तज्ज्ञापयत्याचार्यो न परस्मपदविपये आत्मनेपदम्भवति' इत्युक्त्वा यद्वा यया कभिप्राये क्रियाफले आत्मनेपदेन परस्मैपदं घाध्यते, एवम्परस्मैप- देनाप्यात्मनेपदम्याधिष्यत इति फूमादिभ्य भात्मनेपदस्य प्रतिपेयो न वाच्यः' इत्युक्तम् । यदि नियमशास्त्रस्य निषेधमुखेन प्रवृत्ति. स्यात्तदा निषेधस्य शान्दत्याद्वाध्यत इत्युक्तिरस. झावा स्यात् , नियमस्थले प्रतिपेधत्वव्यवहारो गम्यमानार्थमादाय नतु शब्दार्थमादायेत्यन्न भाप्यमपि प्रमाणमित्याह पञ्च पञ्चेति । न च पञ्च पञ्चेत्यस्य परिसड्ढयोदाहरणत्यात्कथन- यमत्वव्यवहार, परिसङ्घयातो नियमेऽस्ति विशेप', पाक्षिकाप्राप्तिकाशपरिपूरणफलो नियमा, परिसङ्घया तु अन्यनिवृत्तिफरेति वाच्यम् ? नियमेऽप्यप्राप्तांशपरिपूरणेनाधिकान्यनिवृत्तेः सत्येनाभेदमाश्रित्य परिसड्डयाविपयेऽप्यन शारद नियमत्यव्यवहारस्य कृतत्वात् । प्रकृते नियमशात्मनेपदादिविधायकादीनाम्योध्यः । निषेधरूपेण प्रवृत्तिप्रकारन्दर्शयति-सुबादीति । नन्यन निषेध्यामायादेतदयुक्तमत आह-निषेधश्चेति । मत एव-निषेधरूपेण प्रवृत्तौ रक्षणा- गीकारादेव । भनेति । अस्य मीमांसपैरच्यत इत्यग्रान्वय. ! अनेत्यस्य परिसड्वयायामि- फारार्थ इति तान्त्रिपमोच्छेदापतिरस मार-अन्येति । सामान्यप्रमाणेति । सामान्य शालेयर्थः । अत्र तुनाऽरचिोषिता । परसुवोऽन्यप्रकारेगाऽयुतमेवेतदिति । अत एव नेपमित्युक्तम् । स्पष्ट घेई मजूपायामेवफारवाई। पुयोलुहीति सूत्रस्य माथ्यारपृष्टरवादाह-युदय इति । तत्र हि 'भारमनेपदप्रतिषेधो पायो न वा तादिभ्यो यावचनात् आयुक्या 'यदा यथा कर्षभिमाये क्रियाफले भारमनदेन पररमपद पाध्यते प्वमन विपरीत भविष्यतीति स न वाम्य' युकम् । निगमुसेन प्राविधिपेपरय मा मादत स्युतिरमलेर स्यात् । भनिनस्वारस्पटवे विशेषादाह- पन्पेति । प्राति-पत्य सगेस्यादिः । निषेधमुरापाव नियमाये तसतिः सटेव । मन्दस्य परिसंस्थालार नियमावेन व्यवहार, मस्ति धानयोमेर: पाक्षिमाप्रातिशमाप्ताशपरिपूरणालो निपम , मन्यनिरिपाच परिसस्पेलि धेन। नियमेऽप्यमाता परिपूरणरूपमोषनाराय. निहत: सारेमभेदमारियोको प्रकोप परिमरूपाविषय, नियमसामनेरविचारादी गोष्यः । मोबमरिनिरमामापारयुसमेत मर-निषेधाति । मतपेति । तथा जो लीपारा- भावप्रकाश - ·५६३ हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । बोध्यम् । सुध्विधिमुदाहरति-आत्वमित्यादिना । स्वरविधौ तु-पञ्चामम् । "दिक्संख्ये संज्ञायाम्" इति समासे नलोपे कृते अवर्णान्तं पूर्वपदं जातमिति "अमें चावणं यच्च्यच्” इति पूर्वपदायुदात्तत्वं प्राप्तं नलोपस्यासिद्धत्वान्न भैरवी। शब्दरतम् । कैरच्यते, परिसंख्यापदेन चार्य व्यवहियते इति बोध्यम् । इति पक्षे विति । अनेना. रुचिर्वाधिता। तबीज तु रक्षणायां गौरवं फलाभावश्च, तदभारे रक्षणाया अनौचित्य चेति । इति समासे इति। इत्यनुवर्तमाने 'तद्धितार्थः इति समासे इत्यर्थः । 'स्वर विधौ व्यञ्जनमविद्यमानवत्' इति तु नात्र, तस्य स्वरोद्देश्यरविधायेव प्रवृत्तेः । "नोत्तर- पदेऽनुदासदायपृथिवीरुद्रपूपमन्थिपु” इति सूत्रे देवताद्वन्द्वे उत्तरपदप्रकृतिस्वरनिषेधः त्यर्थः । अयं-नियमः । यद्यपि मीमांसकमते भेदस्तथाप्युक्तभाप्यादस्मच्छास्त्रे नियमोऽपि ताश एरेति परिसङ्घयाविषयेऽपि नियमत्वव्यवहार । ननु निपेघरूपेण नियमशास्त्रम्य प्र. त्तिरिति पोऽस्तु तथा; विधिरूपेण प्रवृत्तिरिति पो तु क्यमुभयोरभेदलाम इति घेच्छूण, यथाश्रुतशब्दात्प्रतीयमानेऽये तात्पर्याभावाचात्पर्यतस्त्यागः, अन्या तात्पर्यस्त्पनेन तात्पर्यतः परार्थरपना, प्राप्तस्यार्थस्य पाधश्चेति । लक्षगायाम्-उभयग्र लक्षगायाम् । फला. मा:-विधिरूपेण प्रवृत्तिस्वीरेणोपपत्ती पक्षान्तर स्वीकृत्य लक्षणाकल्पने फलाभावः । सदभावे-फलस्याभाने, स्टान्यलक्षगायाः फलवत्यनियमादिति भावः । ननु लोपस्यासिद्ध. त्वेऽपि व्यञ्जनस्याविद्यमानवदानावणान्तत्वमम्त्यरेत्यत आह-स्वरविधाविति । स्वरोहे- याविधित्वञ्च स्वरविशेषानुवादेन विधित्वम् । तय मानमाह-गोचरपद इति । अनानुदा- सादाविति कयनेन स्वरोद्देश्यफविधित्यं स्पष्टमेव । व्यञ्जनम्याग्धिमानहावामारे धि- च्यादीनामनुदात्तादित्यामावादप्राप्ता त_ययें स्पष्टमेय । स्वरोद्देश्यफविधायेर तग्य प्रवृत्ती भावप्रश:

·५९४ सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- भैरवी। भवति । सञ्जाविधी-पश्चेत्यत्र नलोपे कृतेऽपि' इत्यादिना स्त्रीप्रत्ययेषु वक्ष्यति। कृति तुग्विधौ तु-वृत्रहभ्याम् । "हस्वस्य पिति" इति तुग् न । कृति किम् ? वृत्रहच्छत्रम् । “छे च" इति तुक् स्यादेव । प्रतिदिवेति । "कनिन्युवृषित. चिराजिधन्विद्युप्रतिदिवः" इति कनिन् । "हलि च” । यत्तु प्राचा "उपधायां च" इत्युपन्यस्तम् ; तन्न, दिवेर्वका- रस्थानुपधात्वात् । "इनहन्" ॥ उपधाया इति । उपधादीर्घत्यैवाय नियमः । तेन 'वृत्रहायते' शब्दरत्नम्। पृथिव्यादिपर्युदासरूपमिग्राहकस्य तथैव सत्वात् । अत एव "अचः कर्तृयकि, "शतुर• सुमो नयजादी" पादौ 'अच' इति 'अजादी' इत्यादि च चरितार्थम् । अत एव राजवतीत्यादौ नलोपस्या सिद्धत्वादन्वतीशब्दत्वादू "अन्तोऽवत्याः" इति स्वरो न । उदश्चित्वानित्यत्र "हस्वनुड्भ्याम्" इति मतुबुदात्तत्वं च नेत्याकरः । इदं "समासस्य इति सूत्रे भाप्ये स्पष्टम् । इदमेवाभिसन्धाय "यतोऽनावः" इत्येतन्निषेधमूलकं हलस्व- रप्राप्ती व्यञ्जनमवविद्यमानवत्' इति परिभाषान्तरं भाप्ये तष स्पष्टमुक्तम् । अनुपधात्वादिति । धातोपधाभूतरेफवकारयोर्हलपरयोरिति तदर्थादिति भावः । गमकान्तरमाह-अत एवेति । तत्रैव तत्प्रवृत्तवेत्यर्थः । "अचः" कर्तृयकि अजन्तानामि- त्यर्थः । स्वरकर्मकविधावप्यविद्यमानवदावेऽग्रहणवैयर्थ्य स्पष्टमेव । अत एव--उक्तोऽर्थः । समस्याऽऽकर इत्यत्रान्वयः । इदगिति । प्रागुकमित्यर्थः । इदमेव-स्वरविधाविति परिमापायाः स्वरोहेश्यकविधौ प्रवर्तनमेव । तत्रैव-समासस्येतिसूत्रभाष्य एव । परिभाषान्तरस्य प्रयोज- नन्तु राजपदित्यादि । ननु प्रतिदीन्व इत्यवानुपधात्वादिति कथनमसलतन्तस्योपधात्वस्य स्पटत्वादित्यत आह-धातोरिति । एतेन मूलेऽनुपधात्वादित्यस्य धातोरित्यादिः सूचितः । पन्द्र माघुदातो रनन्दाबाद , भग्निरन्तोदात्तः फिटस्वरेण, परणस्तूनवन्नन्तानामिरयाघुदात्तः। एवं चारये समाससामान्यस्वरः। धर्माति । तत्रैव प्रवृत्तिधर्मस्तद्धर्मा-उतपरिमापारूप: । ग्राहकस्येत्य- प्रेमानस्येति शेपः । भन्यथा पृथिव्यादीनामनुदातादिखाऽभावादप्राप्तो सबैयध्ये स्पष्टमेव 1 गमका- म्तरमप्यार--अत एवेति । तत्रैव सत्प्रवृत्ते रेवेश्यर्थः। उपदेशेऽजन्तानां कर्तृयकि मादिरदातोपा। लूयते केदारः स्वयमेव । भनुम् यः सा तदन्तादन्तोदात्तात् परा नदी मजादिः शसादिचोदाचा । मरधार प्रथमा मानतो कृण्वते । अजादी इति । विसन्धिः पाठः। स्वरमावविधौ तरप्रवृत्तौ सयंत्र तदन्तावतादिवसायात यर्यमेव । मादिभ्या "स्वपादिरिमाम्" याचीति, "arisaar. स्पत्र मतुच "हस्वनुभ्याम्" इत्यत्र नट्यसंगृहपते। एवं पूषाऽभिमतरवेऽपि नस्य माण्यापभिमान प्यनयनि-अत एवेति । उत्तोऽभः। भरय चाकर स्यान्वयः । भवतोशम्दस्यान्त उदाता। ये. यमीद माथ्यापनुरमयुकगयमिति बनयितुन्नदुतमाह-उदेति । मन एवारपदोल्लेख: नमूद योपादान च । गतदातर नेति निधः पाठः । वान्तामन्तोदाचान्नुस्च परो गनुदान योऽन्दिमा पदनि श्यनि । मशगवन्तः । भन्यथा तु स्थादेवस्यारराऽसद्गति. रपटे । इदं-पाक सर्वम् । तस्याः सपनिमल पोपयनि-इदमेयेति । तस्यारतय प्रवर्तनमेवेरययः । इत्येतदिति । पत्रस्याऽनाव स्पेसिपः। यदन्त पक्षमा पुदाछन् । युजनयस्य काम्या | तय--ममामस्पेति स एव । रामारियावारिध्यमिति शेरया: साविस तहीगरो धोति भाषः । पचापक मायासिर । मनु यस्पानुपपास ममापि दुवंचममा मार-धातोरिति । पाप मुले भावप्रकाशः।

·भेरवी। हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ५९५ इत्यत्र "अकृत्सार्वधातुकयोः” इति दीर्घो भवत्येव । तथा 'धृत्रहणी' इत्यत्र "अनु- नासिकस्य किझलोः" इति यो दीर्घः सोऽपि नियमेन व्यावय॑ते, उपधादीर्घमा- त्रापेक्षया नियमविज्ञानादिति भावः । "हन्तेरत्पूर्वस्य" इति सूत्रं योगविभागेन व्याचष्टे-"हन्तेः" । प्रसगाद- स्योदाहरणमाह-प्रहरयादिति । प्रकृतोपयुक्तमंशमाह-अत्पूर्वस्य ॥ एकाजुत्तरेति । न चाल्ल्लोपे कृते एकाच्वं नास्तीति वाच्यम् । पूर्वस्मादपि विधौ स्थानिवत्त्वात् । न च 'पूर्वत्रा- सिद्धे न स्थानियत्' इति वाच्यम् । 'तस्य दोपः संयोगादिलोपलवणत्वेपु' इत्यु. क्तेः। यत्तु-"अटकुप्वाङ्” इति सूत्रे 'वृत्रघ्नः, सुघ्नः' इति भाष्यमुपादाय कैयटेन शब्दरतम् । प्रतिदिवन्शब्दादाचारविष्यपि अनुनासिकस्येति दी इदं रूपं दुर्लभम् । वस्तुतो हलन्ते- भ्य आचारविपोऽनभिधानमन्यत्रोकम् । वति । योपागादास दोघांच्यावृत्तिस्तथा सनमित्स्यनिग्रहणाऽसम्बदो- पधापदानुवृत्तेरस्य व्यावृत्तिरित्यर्थः । यनु प्रतिदिघनशब्दादाचारविबन्तात्कर्तरि यन्न किए तत्पर एवायङ्मन्य इति कश्चित् । तन्ने. त्याह-प्रतिदिवनित्यादि । अन्यत्र-हस्वनद्यापः" इति सूनस्थे विवरणे, तत्र सूत्रे भाष्ये "कास्प्रत्ययात्" इति विहितस्यामो "हस्वनद्याप.” इति सून्ने ग्रहणमाशङ्कयाऽकारेणानुब. न्धेनास्यामः सानुवन्धरत्वात्समाधायाकारोऽनुबन्धो न कार्यः । नच तदभाने मस्येत्त्वा- पत्तिः ? फलाभावादित्सन्क्षा न भविष्यतीति कथिते मिदचोऽन्त्यात्परत्वम्प्रयोजनम्भवि. ज्यतीत्याशङ्कायां "प्रत्ययादयमाम् विधीयते तत्र नास्ति विशेषो मिदचोन्त्यात्परत्वे प्रत्य- यपरत्वे वा" इत्युक्तम् । यदि हलन्तेभ्य आचारे चिप्स्यात्तदा विशेपः स्पष्ट एवेति तथा कथनेनाऽनभिधानन्ध्वनितमिति भावः । दृष्टान्तदाष्टान्तिकयोरेकत्वाभावात्तथेत्यनुपपन्नमतस्तद्योजयति-यथोपधेति । एवञ्च वैप- म्येऽयन्दृष्टान्तः । नन्वं सति पथीनति मथीनतीत्यादावप्युपधादीों न स्यादिति नामधा- सुस्थपरममूलावरोध इति चेन्न । माधवानुरोधेन तस्य ग्रन्थस्य सत्वात् । अयं हि तदाशय:- नियमस्य सजातीयापेक्षत्वं सुप्रसिद्धमिति सर्वनामस्थाननिष्टसर्वनामस्थानत्वस्यवानपेक्षा नतु तद्गतसुप्त्वस्येति सुशनन्तर्य एव नियमफलनिषेधस्य प्रवृत्तिरिति । परे तु तेपामप्यु- करीत्याऽनभिधानमेवेत्याहुः । भावप्रकाशः। नुपथावादिस्यस्य धातोरियादिवोध्यः । खण्डनकृदुक्ति सण्डयनि-प्रतीति । विप्यपीति । तथा च तस्म तत्वारसूत्रप्रापया प्राचोक्तं युक्तमेवेति भावः। किप्यपीति पाठेऽपि सरमप्तमी निमित्तवफ. लिका । दीर्घ इति । तदापत्तावित्यर्थः । निमित्त्वफलिका सदसप्तमीऽयम् । एवं प्रयोगमी. कृत्य दोषमभिधाय वस्तुतः स एव नेत्याह--यस्तुत इति । अन्यत्र-"हस्वनद्याप"रस्यनस्यकैयटादी। सत्रत्यभाष्यप्रामाण्यात् । तत्र हि कास्प्रत्ययेस्यतरयामो हस्वनचाप इत्यादी ग्रहणमाशय निरनुबन्ध- कपरिभाषया निवार्य स एव मास्तु-शायर्यामावान्मस्य नेसंज्ञा, मिदचोऽन्स्यादिति तु न तरकार्य, यतः प्रत्ययान्तादय विधीयते तत्र नास्ति विशेषस्तेन परवे प्रत्ययपरत्वे वेत्युक्तम् । प्रकाशमन्यादषिक पतितं तथेति पद योजयति--यथेति । उपधाग्रहमात् उद्दीपस्यैव नियमाव। मूलरभोपधादीर्घमायाऽपेक्षयेस्पस्याऽयंसूचनाया-सवेति । एव च वैषम्ये दृष्टान्तः इसमपि परि.

·. । भैरवी। ५९४ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- भवति । सञ्जाविधौ-'पञ्चेत्यत्र नलोपे कृतेऽपि' इत्यादिना स्त्रीप्रत्ययेपु वक्ष्यति। कृति तुग्विधौ तु-वृत्रहभ्याम् | "हस्वस्य पिति" इति तुम् न । कृति किम् ? वृत्रहच्छत्रम् । "छे च" इति तुक् स्यादेव । प्रतिदिवेति । "कनिन्युपित. क्षिराजिधन्विद्युप्रतिदिवः” इति कनिन् । "हलि च"। यत्तु प्राचा "उपधायां च" इत्युपन्यस्तम् ; तन्न, दिवेर्वका- रस्यानुपधात्वात् । "इनहन्" ॥ उपधाया इति । उपधादीर्घत्यैवार्य नियमः । तेन 'वृत्रहायवे' शब्दरत्नम्। पृथिव्यादिपर्युदासरूपमिग्राहकस्य तथैव सत्त्वात् । अत एव "मचः कर्तृयकि, "शतुर. नुमो नद्यजादी" इत्यादौ 'अच) इति मजादी' इत्यादि च चरितार्थम् । अत एवं राजवतीत्यादौ नलोपल्या सिद्धत्वादन्वतीशब्दत्वाद् "अन्तोऽवत्या." इति स्वरो न । उदश्चित्वानित्यग्न "हस्वनुड्भ्याम्" इति मतुबुदात्तत्वं च नेत्याकरः । इद "समासल्य" इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । इदमेवामिसन्धाय "यतोऽनाव." इत्येतन्निषेधमूलकं हलस्व- रप्राप्ती व्यञ्जनमवविद्यमानवत्' इति परिभाषान्तरं भाष्ये तनैध स्पष्टमुकम् । अनुपधात्वादिति । धातोरुपधाभूतरेफवकारयोहलपरयोरिति तदर्थादिति भावः । गमकान्तरमाह-प्रत एवेति । तत्रैव तत्प्रवृत्तेरेयेत्यर्थः । "अचः" कर्तृयकि अजन्तानामि- त्यर्थः । स्परकर्मकविधावप्यविद्यमानवगावेऽग्रहणययं स्पष्टमेव । अत एव--उक्तोऽर्थः । अस्याऽऽकर इत्यत्रान्वयः । इदमिति । प्रागुक्तमित्यर्थः । इदमेव-स्वरविधाविति परिभाषायाः स्वरोदेश्यकविधौ प्रवर्तनमेव । तत्रैव-समासस्येतिसूत्रभाष्य एव । परिभाषान्तरस्य प्रयोज- नन्तु राजपदित्यादि । ननु प्रतिदीन्य इत्यत्रानुपधात्वादिति कथनमसगतन्तस्योपधात्वस्य स्पष्टत्वादित्यत आह-पासोरिति । एतेन मूलेऽनुपधात्वादित्यस्य धातोरित्यादि. रचितः। भावप्रकाशः। इन्द्र भापुदात्तो रनन्दस्वाद, भग्निरन्तोदातः फिटस्वरेण, वरुणम्तूनवन्नन्तानामियाघुदानः। एवं चारय समाससामान्यस्वरः। धर्माति । तत्रैव प्रवृत्तिपमरतद्धी-उरूपरिमापारूपः । ग्राहकस्यैर- में मानस्येति शेषः । अन्यथा पृधिव्यादीनामनुदात्तादित्वाऽभावादप्राप्ती तद्वैयथ्य स्पष्टमेव । गमका• म्वरमप्याह-अत एरोति । तत्रैव तत्प्रवृत्तवैश्यर्थः। उपदेशेऽजन्तानां कर्तृयकि मादिरदाचो वा। एयते केदारः स्वयमेव । भनुम् य श तदन्तादन्नोदात्तात् परा नदी मजादिः शसादिचोदात्ता। मछारय प्रथमा मानतो पृण्वते। अजादी इति । विसन्धि पाठः। स्वरमात्रविधी तपती सर्वत्र तदन्तयतदादिलसवारयध्यमेव । मादिभ्या "स्वपादिहिमाम्" इस्यमाऽचीति, काsaan. त्यत्र मनुन "स्यनुहम्याग्" इत्यत्र नट्यसंगृश्यते । एवं सूत्राऽभिमतत्वेऽपि नस्य भाभ्याऽपगिमनस्य प्यनयनि-मत प्येति । उचोऽ: भस्य चाऽऽकर इयत्राऽन्ययः । भवतोशदस्यान्त उदासः । ये. पती भाप्पाचनुतमयुकगयमिति वनयितुन्नदुरमाइ-उदेति । मत एवारपोल्लेस. नम्र- पोरदान पामतदातव नेति नियः पठ खानादलोदाचान्नुश्च परो मतुमुदात । योऽग्निमा एनिमा यमित । भन्या तुपादेरयाराऽसनि:पटेव । इद-प्राय सर्वम् । तस्याः तापनितलं पोषयति इदमेयेति। तस्यारतीय प्रवर्तनमेवेत्यर्थः। इत्येतदिति । स्यत्रस्याऽनाप नि: । पदात दपक्षमापुताम्। धनपरय साया तय-ममामयति थे । एमपरियादी साविध्यमिति ः। तस्या: साविहीपारो पोरिमारः।६प पार भापतिम् । मनु परपातुERAIपि दुघरमा मार--पासोरिति । तमा प मुले- - - - ·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ५९५ इत्यत्र "अकृत्सार्वधातुकयोः" इति दीर्घा भवत्येव । तथा वृत्रहणी' इत्यत्र "अनु- नासिकस्य किझलोः" इति यो दीर्घः सोऽपि नियमेन व्यावय॑ते, उपधादीर्घमा- त्रापेक्षया नियमविज्ञानादिति भावः । "हन्तेरत्पूर्वस्य" इवि सूत्रं योगविभागेन व्याचष्टे-"हन्तेः" । प्रसङ्गाद- स्योदाहरणमाह-प्रहरयादिति । प्रकृतोपयुक्तमंशमाह-अत्पूर्वस्य ॥ एकाजुत्तरेति । न चाल्ल्लोपे कृते एकाच्वं नास्तीति वाच्यम् । पूर्वस्मादपि विधौ स्थानिवत्त्वात् । न च 'पूर्वत्रा. सिद्धे न स्थानियत्' इति वाच्यम् । तस्य दोपः संयोगादिलोपलत्वणत्वेषु' इत्यु. क्तेः। यत्तु-"अटकुप्वाङ्” इति सूत्रे 'वृत्रघ्नः, सुघ्नः' इति भाष्यमुपादाय कैयटेन शब्दरत्नम् । प्रतिदिवनशब्दादाचारविम्यपि अनुनासिकस्येति दी इदं रूपं दुर्लमम् । वस्तुतो हलन्ते- भ्य आचारदिपोऽनभिधानमन्यत्रोकम् । तथेति । यथोपधाग्रहणादवदिति दीर्घाव्यावृत्तिस्तथा सर्वनामस्थानमहणाऽसम्बदो- पधापदानुवृत्तेरस्य व्यावृत्तिरित्यर्थः । यनु प्रतिदिधन्शदादाचारकिबन्तात्कर्तरि यत्र किए तत्पर एवायड्मन्थ इति कश्चित् । तन्ने- त्याह---प्रतिदिवन्नित्यादि । अन्यत्र-हस्वनद्यापः" इति सूत्रस्थे विवरणे, तत्र सूने भाष्ये "कास्प्रत्ययात्" इति विहितस्यामो "हस्वनद्यापः” इति सूत्रे ग्रहणमाशङ्कयाऽकारेणानुब- न्धेनास्यामः सानुबन्धक्त्वात्समाधायाकारोऽनुबन्धो न कार्यः । नच तदभाव मस्येत्त्वा- पत्तिः ? फलामावादित्सना न भविष्यतीति कथिते मिदचोऽन्त्यात्परत्वम्प्रयोजनम्भवि. प्यतीत्याशङ्कायां "प्रत्ययादयमाम् विधीयते तत्र नास्ति विशेपो मिदचोन्त्यात्परत्ये प्रत्य- यपरत्वे वा" इत्युक्तम् । यदि हलन्तेभ्य आचारे चिप्स्यात्तदा विशेषः स्पष्ट एवेति तथा कथनेनाऽनभिधानन्ध्यनितमिति भावः । दृष्टान्तदान्तिकयोरेकत्वाभावात्तथेत्यनुपपन्नमतस्तद्योजयति-यथोपधैति । एवञ्च वैप. म्येऽयन्दृष्टान्तः । नन्येवं सति पथीनति मथीनतीत्यादावप्युपधादीों न स्यादिति नामधा- तुस्थपरममूलविरोध इति चेन्न । माधवानुरोधेन तस्य ग्रन्थस्य सत्त्वात् । अयं हि तदाशयः- नियमस्य सजातीयापेक्षत्वं सुप्रसिद्धमिति सर्वनामस्थाननिष्टसर्वनामस्थानत्वस्यवानपेक्षा ननु तद्गतसुप्त्वस्येति सुशनन्तर्य एव नियमफलनिषेधस्य प्रवृत्तिरिति । परे तु तेषामप्यु- करीत्याऽनभिधानमेवेत्याहुः। भेरवी। - भावप्रकाशः। नुपधारमादित्यस्य धातोरिरयादिध्यः । खण्डनकृति सण्डयति-प्रतीति । विप्यपीति । तथा च तस्य तस्वात्सूत्रप्राप्या प्राचोक्तं युक्तमेवेति भावः। किप्यपीति पाठेऽपि सरसप्तमी निमिचला. लिका। दीर्घ इति । तदापत्तावित्यर्थः । निमित्तत्वफलिका सदमप्तमीऽयम् । एत्र प्रयोगमही. कृत्य दोषममियाय वस्तुत: स एव नेत्याह-वस्तुत इति । अन्यत्र-"हस्वनद्याप" इत्यत्रत्यकैयटादी। तत्रत्यभाष्यप्रामाण्यात् । तत्र हि कास्प्रत्ययेत्यत्ररयामो हस्वनद्याप इत्यादौ ग्रहणमाशय निरनुबन्ध. परिभाषया निवार्य स एव मास्तु-कार्यामावान्मस्य नेसशा, मिदचोऽन्त्यादिति तु न तत्कार्य, यतः प्रत्ययान्तादय विधीयते सत्र नास्ति विशेषस्तेन परवे प्रत्ययपररवे वेत्युक्तम् । प्रकाशमन्यादधिक पतित तथेति पदं योजयति--ययेति । उपधाग्रहणात् तदीर्घस्यैव नियमात् । मूलस्थोपपादीर्घमानाऽपेक्षयरयस्याऽर्थसूचनाशाह-सवेति । एव च वैपये दृष्टान्तः इयमपि परि.

·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रतिमनारमायां- व्याख्यातं-"प्रातिपदिकान्त" इति णत्वप्रसङ्ग इवि, तत् पञ्चमीसमासो मारिव- त्याशयेन, तस्य दोप इत्यत्र णत्वग्रहणं मारिस्वत्याशयेन वा बोध्यम । णत्व. ग्रहणप्रत्याख्यानं तु भाष्ये ध्वनितं कौस्तुभे प्रपश्चितम् । वस्तुतस्तु "कुमति च" इति नित्यं णत्वमिह न्याय्यम् । सर्वथाऽपि वैकल्पिक नित्यं वा प्राप्तं णत्वं नि- यमेन निवर्त्यत इति सिद्धम्। भाष्ये तु-'कुव्यवाये हादेशेषु प्रतिषेधो वक्तव्यः । किंप्रयोजनम् ? वृत्रघ्नः, सुघ्नः, प्राघानि । "हन्तरत्पू स्य" इति अत्पूर्वग्रहण न कर्तव्यं भवति' इत्युक्तम् । एतच्च वार्तिकाशयवर्णनमात्रं, न तु वस्तुस्थितिः । चार्तिकेन सूत्रावयवप्रत्याख्यानाऽपेक्षया योगविभागमाश्रित्य वार्तिकार्थोप. शब्दरत्नम्। पञ्चमीसमासो मास्त्विति । सार्वत्रिको मास्तु अनित्यत्वादित्यर्थः । तदनित्य- स्पेन स्थानिवत्त्वाभावे एकान्त्वामावादेव 'एकाजुत्तर' इति णत्वव्यावृत्ति. सिद्धेति भावः। णत्वग्रहणमिति । मापचपनीत्येतद्धि तत्प्रयोजनम् । तच बहिरङ्गतया "यस्येति च" इत्यलोपासिद्धत्वेनापि सिद्धमिति तन्मास्त्विति भावः । इदं निपाधां तत्परिमापा. प्रवृत्यभिमानेन । भाप्ये ध्वनितमिति । अन्यथासिद्धमापपवनीत्येतस्य तदुदाहरण. त्वोक्त्येत्यभिमानः । न्याय्यमिति । तस्य प्रातिपदिकान्तेत्यपधादत्वादिति भावः । भैरवी। मूले पञ्चमीसमासो मास्त्यिति । भिदिता' 'माथितिय' 'अपीपचन्' इत्येतदुदाहरणा- नामन्यथासिन्द्धः प्रदर्शनान्मास्त्वित्यर्थः । वस्तुतस्तु प्रत्यैपिपग्नित्यादेरक्तरीत्या तदुदाहर- णत्वसम्भयेन तस्यावश्यक्त्वेऽपि "निष्टायां सेरि” इतिसूने सेड्महणेन तस्याऽनित्यत्वं शापितमिति स सार्वत्रिको नेति मास्तु इत्यस्य इत्यादिः पूरणीय इत्याशयेनाह-सावं- त्रिक इति । तस्य दोप' इति वचनस्थणत्वग्रहणम्याभायेऽपि तदीयप्रयोजनान्यथासिद्धिमुप. पादयति-मापेत्यादिना । इदम्-यहिरङ्गत्येन "यस्येति च" इति रोपस्यासिद्धत्व प्रदर्शनम् । मन्ययामिति । उत्तरीत्याऽन्यथासिदेत्यर्थः । मभिमान इति । एतदीजन्तु निपायां सर्वथा यहिरङ्गपरिमापान प्रवर्तत इत्यसकृदायेदितमिति । न्याय्यत्वे साधमाह-तरयेति । भावप्रसाश.. संख्येवाएतेन नामभानुमझियायामुत्तानि पथीनतीरयायुदाहरणान्यपानानि पूर्वापरविरदानि च । नसरयाशनि यायानि । वातुतोऽनमिधानमेव तेषामिति सखम्। ननु मपीपचनियाप चीसमासरयायश्यक मलमयुर मन मार-सायति । एसेनो. स्या मुलं चित्यमिति रानाक रोलम पारतम् । भाप्पे घनितमिति । "भनिनेल्स." इति पूरे रति पनि FIR: प्रापामनुरोधन, तमाभ्यरय पचनीममासानिापासरायक्वात् । मा पवन पा. म्गापा या कौरभरिदिया। भा एवाभिमानादुरलस पनपनार-अन्यति । उता. ति भावः । सदुदाहरणेसि । नाराय-'तम्य दोप' यत्रत्यायोदशहरप । मो. पायर मारपनिता नामसमिरपाभिमानशम्या पवितम्। सपा विसापालामा एमालेन तारानारोस्मरणम् । ग्याम्पस रतुमार-सध्यति । मुमविपर। एपरिसरय, माडिदिकानुनमाने पुमति पनि नियमिनापको वा कानि मार, परत प्रारूमालमिति मारः। पत्तु रानासार of-भाविपदविणा गयायो पापारिपाया पति त राम । - ·५९७ हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम्। सड्महस्यैव न्याय्यत्वादिति दिक् । भैरवी। शब्दरलम्। न च सन्निपातपरिभापया तदप्राप्तिः । सर्वगत्वेषु कवर्गव्यवायाऽऽश्रयगेन तद्विपये तम्या अनित्यत्वाऽऽवश्यकत्वात् । हादेशेविति । हादेशकवर्गव्यवाये इत्यर्थः । आपत्वाद्वा. तिके समासः । वार्तिके हादेशेत्युक्तर्दुषण इत्यादौ पूर्वपदात्' इति णत्वं सिद्यति । तत्र हि हन्तेरप्प्रत्ययो धनादेशश्च । अत एव "अगारैकदेश" इति सूत्रे प्राप्रपाणयोः कृतणत्वयोस्चारणम् । तत्रापि हन्तेर्धनघानादेशविधानात् । न्याय्यत्वादिति । न च लाकरोक्तं खण्डयति-नचेति । सन्निपातपरिभाषया घत्वस्य नकारसन्निपातजन्यतयेति भा- च । तदप्राप्ति:-"कुमति चइत्यस्याऽप्राप्तिः। सर्वेति। अकुप्वाइनुम्ग्रहणात्य सर्वत्र सम्ब. न्धादिति भावः । तद्विषये-णत्वविषये । अनियवावश्यकस्वादिति । यदि तम्या अनित्यत्वाद- प्रातर्न स्वीक्रियत इति तदा णत्वमानस्य कवर्गनिमित्तानेन सन्निपातपरिमापाप्रवृत्तेई. चारत्वादत्पूर्वग्रहणस्य हादेगेतिवार्तिकस्य च वैयर्थ्यापत्तिरिति भावः । हादेशेष्वितीति । कुव्यवायनिमित्तके णत्ये हस्थानिकेषु मादेशे प्रत्यासत्या कवर्गरूपेषु सत्सु प्रतिपेधो वक्त- च्य इति यातिकार्थः। फलितार्थमाह-हादेशेत्यादिना। हादेशेत्युक्तेरिति । हकारविशिष्टादेशप- दोक्तरित्यर्थः । एवञ्च विशेषणाभिधानफलप्रदर्शनमेतदिति लब्धम् । घनादेशश्चेति। "करणेऽयो- विद्रुपु” इत्यनेन साधित इति शेप. । अत एवेति । तत्र तादृशोक्तरेवेत्यर्थः । सूत्रेण वार्तिककारोक्तस्यार्थस्य सम्भव एव चेत्तदा न्याय्यत्वमित्याशङ्कान्निराचष्टे-नचेत्यादिना। भावप्रकाशः। यति-नचेति--घस्य नकारहकारसम्बन्धजस्वादिति भावः। तदप्रातिरिति । कुमति चेत्यप्राप्तिरित त्यर्थः। एवं चोक्तोपायनेष्फल्यमिति भावः। सर्वेति । अटकुधाङिन्यस्य सर्वगत्वविधिष्वनु वृत्तरिति भावः । तद्विपये--णत्वविषये । आवश्यकत्वादिति । अन्यथा णखमात्रस्य कवर्गनिमित्तस्वादुकप- रिभाषाया दुरित्वेनात्पूर्वस्येत्यशस्योक्तवार्तिकस्य च वैयापत्तिरिति भावः। कुव्यवायनिमित्तके णत्वविधिमात्रे हस्य स्थाने आदेशेषु प्रत्यासत्त्या कवर्गरूपेषु सत्सु प्रतिषेधो वक्तव्य इति वातिकवाच्यार्यः, सर्वत्र वार्तिकरीतेरिरथमेव सत्त्वात् , पूर्वोत्तरसन्दर्भानुरोधाच्च । तदेतन्मनसि निधाय फलितमर्थमाइ- हादेशेति । इत्यर्थः-इति फलितार्थः। आर्पत्याद्वार्तिके समास इति-अपाठः उक्तयुक्तेः । हादेशेत्युक्तेरिति । इविशिष्टतदुक्तेरित्यर्थः । विशेषणे पर्यवसान तात्पर्यायः सिध्यतीति । अन्यथा "मटकुप्वाइ" इत्यत्राऽस्य पाठात्सर्वणत्वनिषेधकत्वस्येष्टत्वेन तन्न स्यादत एव भाष्ये स्रुघ्न इत्युदाहृतं, तत्र चाधिकरणे घमर्थे क इति भावः। हन्तेरिति । द्रावुपपदे इति शेषः । षष्ठीपञ्चम्योस्तन्त्रेण निर्देशः। स चादेशोन्तोदात्त इति बोध्यम् । वार्तिकार्यस्य सूत्रारूद ध्वनयितुं तदुनि.मन्दिग्धं फलमाह- अत एवेति । तत्र तदुक्तेरेवेत्यर्थः । कृतेति । पूर्वपदादिति सूत्रकृतेत्यर्थः । अत्पूर्वस्पति तु भत्र पर्छ नास्ति, मत एवोमयोल्लेखः, अन्यथा तस्याऽपि नित्यत्वापत्तिरिति मावः । ननु तत्र हादेश एवाज भाह--तमाऽपीति । भादिना पाक्षिकवृद्धिपरिप्रहः। यत्तु खण्डनकृद्ररनाकरदण्डिमन्दादयः मूलं चिन्त्यन्तरसामात् "कुमति च" इति व्यवहितव्यावृत्तावपि "प्रातिपदिकान्त" इत्यादिन्यावृत्ती मानामावात् । किं च मदिति तो विवक्षितो न वा ! भाचे बहुत्रहाणीस्यत्र पाबानापत्तः। नचेष्टा. पत्तिः, स्वपरमन्थविरोधाद्वृत्तिग्रन्थविरोधाच । द्वितीये प्रापानीस्यत्राऽपि तदापत्तेः। विच पक्षस्येऽपि वृत्रन स्यारी स्थानिवसेनापूर्वत्वाऽनशयार कर्य नियमेन न्यावृत्तिः। न च तामामांन्न स्थानि. वत्त्वं, बहुत्रहाणीत्यत्राऽनिष्टाऽऽपादकावेनैव साफल्यात् । यदि तु स विवक्षित इति प्राधानोश्यत्र न दोपः । न च दीर्थस्य बाहिरशामिलस्वात् स तददस्थ एव । यथोद्देशे तदप्रवृत्ते. । "एकाजुचर" सपनाऽधिकणग्रहणं नियमेन घ्यावतितस्याऽपि विधानार्थमिति बहुत्रहाणीत्यत्र पस्तम्। योगविमा. - - ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- माधवेनोक्तमिति । इत्थं हि तदीयो ग्रन्थः 'भसज्ञायामल्लोपे उत्तरपद- मनच्कं स्यात् । स्थानिवद्भावश्चाऽस्विधित्वान्नेति एकाजुत्तरपदत्वाऽभावात् "प्रातिपदिकान्तनुविभक्तिषु च" इति विकल्पो भवति-वृत्रघ्नो वृत्रण इति । तद्भाष्येति । किं चाऽस्विधित्वान्नेत्यसङ्गतम । अल्विध्यर्थमेव "अचः परस्मिन्" इत्यस्याऽऽरम्भात, तस्याऽप्रवृत्तौ युक्त्यन्तरस्यैव वाच्यत्वात् । विकल्प इत्यप्यसङ्गतम् , "कुमति च" इति सूत्रस्य दुर्वारत्वादित्यवधेयम् । शब्दरत्नम् । वार्तिकरीत्या बहुवृत्रहाणीति णत्वमायाति, सूत्रारम्भे तु नेति चार्तिकारम्भस्यैव ज्याय. स्त्वात्कथं न्याय्यत्वं, बहिरङ्गत्वेन दीर्घस्यासिद्धत्वे तु प्राधानीत्यत्र दोपः । तथा सूत्रा- रम्भे प्रधनाधन इत्यत्र णत्वं प्राप्नोति, धार्तिकरीत्या तु नेति वाच्यम् । अत्पूर्वस्य' इत्यनेन हस्थानिककवर्गाऽभाववद्धन्तेरेवोपलक्षणेनाऽदोपात् । प्रघणप्रधाणयोः तण- त्वयो। 'अगारैकदेशे' इति सूत्रे उच्चारणमप्रत्यात्पूर्वग्रहणस्योक्तार्थोपलक्षणत्वे मानम् । भैरवी। बहिरङ्गत्वेनेति । यथोद्देशपक्षे त्रिपाद्यान्तस्या अप्रवृत्तिः, कार्यकालपक्षे तु प्रवृत्तिरिति भावः । दोप.--गत्वापत्तिरूपो दोपः । उपरक्षणेनेति । अत्र मानन्तु अत इति पञ्चम्यैव निवाद पूर्व- ग्रहणम्भूमार्थकबहुव्रीहिलामार्थम्, अकारः पूर्वो यस्माद्धन्ति नकारादिति तेन लब्धन्तथा- चोपलक्षणत्वं स्फुटमिति भावः । मानान्तरमप्याह-प्रपणप्रपाणयोरिति । भावप्रकाशः। स्येष्टमानसिध्यत्वात् प्राधानीत्यत्र न दोषः। किन्य, लक्ष्याऽनुरोधेन कार्यकालपशस्यैवाही कारण बहिरङ्ग परिभाषया तसिद्धिः । पञ्चमीसमासाऽनित्यत्वेन पक्षद्वयसाधारणदोषोऽपि न । बाध्यतामान्य- चिन्तात्रयणादायदोषोऽपि नेति विभाव्यते तथाऽपि गग्रहण स्पष्टार्थमिति स्वग्रन्पविरोधाऽऽपति, र तत्फलाऽनुक्तेन्यूनता च "अनन्तरस्य" इति न्याय बाधिवेति वदद्भिाध्यविशेषचिन्ताया एवाश्रयण च । यपपि स मन्थो वानिकरीयेति नाऽऽपदोपः, किं च सदभिमनप्रकारान्तरेण ससिद्धेश्यमाणमा- सदर्थ गमनम्। मत एव न्यूनतापि न, विशेषचिन्तायामनन्तरस्येत्यादिन्यायसम्बारेण बाधिवेत्यु- परया सामान्यचिन्ताया एवानयगेन तृतीयदोपोक्तिसंप्रलपित३ति मुवच, तथाप्युपसर्गादिश्यस्याऽ. ऽनुवृत्याऽपूर्वस्येश्यमाऽपि सम्बन्धेन तदपेक्षनियमापनौ प्रश्न त्याचमितिः । न च योगविभागदैय- यम् । भनन्नरेति न्यायवान साफल्याए । नपैकयोगेऽप्यापूर्वग्रहणमामध्यांत प्रस्न इत्यादी दन्तेरि. स्यस्येय व्यवहितमायसिद्धिः। प्रानन्नीत्यादिव्यादृस्या तत् साफस्यात् । एवं च वातिकावश्यरत्वे योग- विभागो म्यर्थ एवेश्यातुः, सन्न। "माण" इति नियमेन प्रान इस्यादेरमावात् । वार्तिकस्यान्याशयक- स्वस्य वयमाणावाए । एलेन सरसम्बन्धे सनि गगन श्यादौ तदभावेऽपि त्रन स्यादौ तारमु. यातिकादासोनुपमर्गे क श्स्यत्रानुपसर्गप्राणस्य सामान्यापेशापरवात्तवप्रयोगसम्मव इति दरवक्त- मपारस, लियो यानिक पत्रानः मुम्न इति भाग्योदारणा तसंग्राहके योगविगागे सदसम्य. पादिति दिया । समानयनानिति । आयातीति । पादेशापमावादिति भावः । नेतीति। पाए । ज्यायस्यादिति । उस मुनिप्रणीतरादिति मारः। पत्र एवेयसुन्या तस्यैव सिमा- मनायबोधितोपत्रयामाषाया अपूर्वमानस्य तदुपसणारे मानागाधनि रवम्। दोपहाति। निधिम्यीकमो मायारयतिष्यातिपरिधाररूपम्यवरथामावातिरूपस्यः । मधमर- तीयानोगियाना मुनाविधिता प्रिपा सपा तात्तिक । भन्या दुपरिदर दोप- मार-समति। पारिति । "सिमग्यापयाम्यमय" हरप प पारगुतररया मामाोति समिनि मारः। न मानना--प्रधानति। पर मामा-दरपानि न पटान ·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ५९९ "मघवा बहुलम् ॥ "अर्वणनसावनमः" इति सूत्रात् तृ इत्यनुवर्तते । तदपेक्षया च मघवेति षष्ठ्यर्थे प्रथमा।तदाह-मघवनशब्दस्येति । अधातोरिति । अधातुभूतपूर्वस्याऽपीत्यर्थः । अञ्चतिग्रहणं हि नियमार्थम्- शब्दरतम् । णत्वनिपातनकल्पनाऽपेक्षयोक्ताऽर्थग्राहकत्वौचित्यादिति भावस्तदेतद् ध्वनयतोक्तम्- चार्तिकार्थोपसङ्ग्रहस्येति । भूतपूर्वपर्यन्तमधातुपदस्य रक्षणायां बीजमाह-अञ्चतिग्रहणं हीति । - ञ्चतेरिति । नलोपिनोऽञ्चतेरित्यर्थः । नलोपेन निर्देशात् । सामान्यापेक्षश्च नियम- भैरवी। . नलोपिन इति विशेषणविशिष्टाचतिपरमत्राचतिपदमित्यत्र साधकमाह-नलोपेनेति । एतेन “उगिदचाम्” इति सूत्रव्याख्यानाऽवसरे नलापिनोऽञ्चतेरिति यत्परममूले उक्तन्ते- नैकवाक्यता भवतीति ध्वन्यते । नचैवं सति नलोपिन एव यथा स्यान्न पूजार्थस्येत्यस्य लाभा- र्थमञ्चतिग्रहणञ्चरितार्थमिति कथम्मूलायुक्तनियमलाभ इति वाच्यम् ? भाष्यप्रामाण्येनाs- चामित्यस्याऽऽवृत्त्योभयार्थलाभ इत्याशयात् । तत्रैको नियमो मूले एव दर्शितो द्वितीयस्तु भावप्रकाशः। चा? नाथ: मूर्ती पन इति लक्ष्ये प्रधन इत्यत्र तदभावन णत्वापत्तेः, अनये दुषण इत्यादीत दनापत्तरिति; सन्न, तत्राप्रपन इत्यादेरेव प्रयुक्तस्वेन प्रधन इति प्रयोगाऽभावात् प्रस्योपसर्गवाभावाच । अन्यथा वार्तिकमतेऽपि त्वदभिमते दोषापत्तेश्च । एतेन प्राक् दुवण इत्यनेव तादृशे प्रधन इत्यनाऽपि तदाशय अषण इति कृतणत्वनिर्देशेनोपसर्गात् परस्य च नस्य गत्वाऽभावशापनादित्यपि तदुक्तमपात्तम् । एव. चाय एव पक्षे न किन्धिदाधकम् । ननु वा निपातनाण्णवमत आह--णत्वेति । यद्यपि सूचरीत्या प्रपणशम्दे वार्तिकरीत्योभयत्राऽपि सूत्रेणेव तसिद्धिरिति तन्निपातनं व्यर्थ तथापि आये प्रघाणस्य कृतणस्वस्योन्चारणेन न णत्वनिपातनाऽङ्गीकारः, किं तु तदर्थक्वमत्पूर्वग्रहगस्य वार्तिकस्वीकाराऽपेक्षया पदलक्षणाया लघुतात् , मत एवौचित्यम्। एवं च नक्षत्र दृष्ट्वैतिवदपूर्वस्वमपि विवक्षितमेवा एवं प्रधा- पप्रघणयोः कृतणावयोमध्ये प्रघाणस्योच्चारणमिति तदर्थों वोध्यः। तदेतत्सर्वं हृदि निघायाऽऽइ-ग्राहक- वौचित्यादिति । प्राहकत्वस्यैवौचित्यादित्यर्थः। वार्तिझार्थोपेति । भत्राऽर्थशमोऽमियप्रयोन. नोमयपरः । पनयतेयनेनारुचिः सूचिता, यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यादुपनक्षगवे मानामावादुक्त. दोषप्रयापचेश्च तस्करणयोगविभागोफ्लक्षणत्वज्ञापकत्वनियामकत्वापेक्षया वार्तिकमेव ज्याय इति । पर्यन्तमिति । भस्यार्थ दोयतु कृतायामितिशेषः । परममूलकवाक्यरवायार-नलोपिन इति । नवं नलोपिन एव तथा स्यान पूजार्थस्येत्येतदर्धमचामित्यस्य चारितार्यात् कथं मूलाघुक्तनियम इति वाच्यम् । माध्यप्रामाण्येनाचामित्यस्याऽऽवृत्त्या तस्याऽपिमुलमलाव। एक तु नियमशगेर मूलोक्तमेव । भश्चतेश्चेहि नोपिन एवेत्यपरमिति भावः। तत्र वीजमाह-नलोपेनेति। सूत्रे इति शेषः । न च किनन्ताऽनु करगेन स न्यायसिद्ध एवेति क्यं तस्य तद्वीजत्वमिति वाच्यं, अारोपरयापि न्यायप्रार- खेन तदकरणपूर्वकमेतेन निर्देशस्य विवक्षार्थवादित्यर्थः । एवं च पूजार्यस्य प्रात्रीत्यादयोऽपशम्दा एव । मत एव माशाविरयादौ नकाट्यप्रवगाशाऽपि नेत्यपरमनुकूनम् , एतेन प्राश्नीत्याची पदेशिकाक्ष्य विहाय प्राचीरयाघातिदेशिस्नमयदान माध्ये निदीनमिति प्रान्तोकमपास्तम् । गितश्चेत्याशतेरिति वारियाऽपि नलोपनोऽवतेरियर्थः । मन एकोनियमेन तत्प्रत्यारथानम्मा-ये। तेनोवभाष्यदयर. लादतिमाविषयनियम वेष्टः। एवं च ननोभ्यश्चतिग्रहगे नियमोऽपि तद्पटिन एप स्यादिति प्राध्यादौ दीरमावाति: मावृत्तावपिन मानमिति मूलं चिनयमिति खण्डनकुलुकम्पास्तम् । ननु भोपदेशिधातोश्चेचावतेवेति विपापेश एव नियमोऽस्तु, नियमस्य समानीयापेसरबौचित्याद, भवाम्वतिप्रागमपि मानन् । प्वं च गोमत्यतेः किपि गोमानित्यादिनामपानी नसिदिः, पर्मध्वः स्या. । - ·६०० सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- घातोश्चेद्भवति अञ्चतेरेवेति । एवं च गोमानिवाचरति गोमानित्यादौ सम्प्रति धातुत्वेऽपि विद्धयर्थमधातुग्रहणम् । एतच्च मूल एव स्फुटीभविष्यति । ननु कुर्चन इत्यादाविष संयोगान्तलोपत्याऽसिद्धत्वेन नान्तवाऽभावादीर्घत्वन स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-इहेति । यहुलग्रहणादिति । क्वचिदन्यदेवेत्यर्थकादि- त्यर्थः । निपातनादिति । महेहकारस्य घकारः अवुगागमः कनिप्रत्ययश्चेत्यस्य त्रितयस्य निपातनादित्यर्थः। प्रत्याख्यातमिति । तथा च "छन्दसीवनिपौ" इत्यत्र कैयटेनोक्तम्-"मघवा बहुलम्" इत्येतन्न कर्तव्यं श्वन्तुक्षन्निति निपात- नान्मघशब्दान्मतुपा च भापायामपि शब्दद्वयस्य सिद्धत्वादिति । यत्त्वत्र वार्तिककृतोक्तम्- अर्वणस्त मघोनश्च न शिप्यं छान्दसं हि तत् । - शब्दरत्नम्। स्तेन पर्णधव गोमत्यतेः किपि गोमानित्यादौ "उगितश्च" इति डीपि नेति दिए । स्पष्टं चेदमत्र भाष्ये, 'उगिताचा इति सूत्रे च । कैयटेनेति । अयं च कैयट: "केशा" इति सूत्रस्थः । अर्वणस्तू इत्यादि । अर्वणो मघोनश्च तु न शिष्यं यतस्तच्छान्दस । भैरवी। अञ्चतेश्चेनलोपिन एवेति बोध्य इति । तेन-नियमस्य सामान्यापेक्षलेन । एवञ्चाधिकलक्ष्य- साहस्योचितत्वात्सामान्याऽपेक्षनियम एवोचित इति भावः। डीपपीति । अपिना नुमः परिग्रहः । दिगिनि । दिगर्थस्तु प्रथमनियमेन पर्णवदित्यन्त्रेय गोमानित्यत्रापि ही न । किश प्रकृतसूत्रे झल्ग्रहणापकण नुम् झलस्तक्षण एव ग्राह्यः, तेन शमी शमिनावित्यादौ नाति- प्रसङ्ग इति बोध्यम् । अत्र भाग्य इति । तन्न मूलोकरीत्या स्पष्टम् । 'अन्त्ये धातोरुगितः प्रतिषेधः कार्य, अञ्चतेश्वोपसङ्ख्यानम्, प्राचीनोभयङ्कर्तव्यम्, उत्तनियमेन सिद्धिः' इत्यु- तम् । कैयटग्रन्थस्य ताशस्याप्रसिद्धत्वशङ्कां वारयति-अयश्चेति । तृइति । इदञ्च स्वरूप- परनपुंसकम् । ननु तृविधायकसूत्रयोश्छन्दसीत्यस्यानुत्तेवछान्दसमित्यसङ्गतमत आह-~ भावप्रकाशः। "दौ च । ननु उगिदचामिप्यत्राधातुपदं मास्तु न च धातोश्चेनुम् तहिं तस्य वेति विशेषाऽपेक्षत्व मेवा- स्तु, पर्णध्वदित्यादिव्यावृत्तिः फलम् , नामधात्वर्थमधातुपदमिति वाच्यं, लापवाचौवापदेशिकत्वं नि- वेश्याऽधातुपदश्यागस्यैवौचित्यात् , तथा सति स एवास्तु इति चेन्न । अधातुग्रहणेनाधावग्रहणं भूतपूर्वार्थ मिति माध्येण वक्ष्यमाणेनोगितश्चेत्यत्रत्यभाष्येण चौपदेशिक्वनुमुवानन्तर्भावेण सामान्यापेक्षनियम. शापनात् । अत एव स्पष्टमित्यादिग्रन्थे उभयोल्लेखः । सददिनिधायाह--सामान्येति । अपितुंम् समुच्चायकः । श्राद्यनियमे तु पर्णध्वदिश्यादाविव गोमानित्यादावरि लीग्नेति बोध्यम् । तदाह-दिगि- ति। मनापकर्षणादच्साहचर्याच्चोगिन्झलन्त एव । तेन शमी शमिनाविश्यादी नातिप्रसङ्ग इति स्पष्ट युवोरनामावियन भाष्ये । स्पष्टं चेदमिति । आधे मूलोक्तवत् स्पष्टम् , अन्त्ये तु "धानोरुपितः प्रति-- पेपः उसासद भवनेश्वोपसंख्यान प्राचीनोमयं कार्यम् । उक्तनियमेन सिद्धः इत्युक्तम् । एतेनौपदेशि- रघातीस्तद्विहितप्रत्ययस्य चेत्तसन्चरेव तेनोखासत् शमीमादौ नातिप्रसा इति भन्दोक्तमपारत मा- प्यविरोधात द्वितीय निर्मूलत्वाच, गोमानित्यादी जीवापत्तेश्च, विद्वान् जानिरयादी नुमनापत्तश्चेति दिए । सदयितु स्थलं निर्दिशति--अयं चेति । सुइमि स्वरूपार नपुंसकम् , मन्यथा ता इति वदेत् । अर्थमाह--यत इति । ननु मतदादिविधी । - ·६०१ हलन्तलिङ्गप्रकरणम् । मतुवन्योविधानाच छन्दस्युभयदर्शनात् ॥१॥ इति, शब्दरत्नम्। सामान्यतो बोधितानामपि केषांचिघृधात्वादिवनियतविषयत्वादित्यर्थः । एवं क 'छन्दसि दृष्टाऽनुविधिः' इति न तदर्थः शास्त्राऽऽरम्भ इति तात्पर्यम् । एवं हि छान्दसलक्ष्य साधफसर्वसूत्रप्रत्याख्यानं स्यादतः प्रकारान्तरेणापि सिद्धिमाह-मतुव्यन्योरिति । धातोविजन्तान्मघशब्दाच मतुवनिभ्यां रूपयसिद्धिरिति भावः। ननु सूत्रारम्भे नित्यस्तृ आदेशोऽर्वणः, प्रत्यारयाने तु पक्षे तदभावोऽपीत्यत आह-छन्दस्युभयेति । नादेशतदभावेत्यर्थः । तदुदाहरणमिमान्यर्वगः पदानीति । एतत्प्रत्याख्याने दी? धका. रोदात्तत्वं च लभ्यते । एतेनाऽस्य छान्दसत्वाच्छन्दसि प्रादेशपक्षे मघवन्नित्येव रूप, तच्च मत्वन्तस्य छान्दसत्वादी मारेन साध्यमिति प्रत्याख्यानाशयः । लोके तु मत्वन्ते दी? भैरवी। । सामान्यत इति । अत एव तृवत्सूत्रे भाग्यकृतोक्तम् 'अविशेपविहिता अपि शन्दा नियतविप- या दृश्यन्ते' इति, तथा च मतुप सामान्यतो विधानेऽपिअर्वन्मघवच्छन्दयोश्छन्दस्येव प्रयोगो भविष्यतीति भावः । एवं होति । उक्तसूत्रद्वयवद्धि । विजन्तादिति । मधातोर्यो विच् तदन्ता. दित्यर्थः । नित्य इति । विकल्पबोधकस्य पदस्य तत्रानुक्तेनित्य इत्यर्थः। तदभावोऽपीति । उक्त- रीत्येति भावः। उक्तरीत्या प्रत्याख्याने फलान्तरस्यापि सिद्धिमाह-एतदिति । दीर्घ:-"अत्वस. न्त" इति विहितः।दात्तस्वमिति। "हस्वनुड्भ्याम् इति प्राप्तस्य मतुप उदात्तत्वस्य "न गोधन" इति प्रतिपेधे तस्य पित्त्वादनुदात्तत्वे फिटस्वरस्यैवाऽवस्थानादिति भावः । एतेन-उक्तव्या. ख्यानेन । अस्य-मयनेतिसूत्रस्य । इत्येवेति । संयोगान्तलोपस्यासिद्वत्वात्तदा दीर्घाऽप्राप्तरि- । - - भावप्रकाशः। - छन्दसीत्यस्याप्रक्रान्तलात्कथं तत्त्वमत माह-सामान्यत इति।मत एव सृज्वरसूत्रे भाष्यम् 'अविशेष विहिता मपि शम्दा नियतविषया दृश्यन्ते' इति । तरेणापीति । तथा च प्रकारान्तरममुञ्चितछान्दसरवं तत्वे हेतु. नैवमन्यत्रेति भावः । विजन्तादिति । ऋधातोर्यो विच तदन्तादर्शग्दादित्यर्थः । मवशब्दात्-धना. कात् । प्रसिद्धतररवेनाभ्यहितत्वान्मतुपः पूर्वनिपातः । अत एव वातिकनिर्देशसङ्गतिः । अर्वण इति । मघवन्शम्दे तु नायं भेद इति भावः । पक्षे इति। उक्तरीत्येति भावः। प्रादेशतदमावरूपोमयदर्शना- दिति वाक्यस्यैकदेशानुकरणमभावान्तम् । उभयशदार्थमाह-प्रादेति । मघवच्छन्द रूपदयस्य सूत्र- कृतोऽपि सम्मतत्वाव तृविशिष्टावंशम्देऽविवादात्युपेक्ष्यान्तमुक्तम् । तल्लक्ष्यमाह-तदुदेति। एवं च सूपा- रमप्यत्र सदभावस्य छान्दसरवेनैव साधनावश्यकरवे ततो वर तदकरणमिति भावः। दीर्घ:-"अवस तस्यनेन । घफारोदात्तत्वं चेति । "स्वनुभ्याम्" इति प्राप्तमतुबुदाचत्वस्य "न गोश्वन्' इति निषेधेन पित्त्वादनुदानवे तस्योदात्तरवमित्यर्थः । एवं च त्रादेशपक्षेऽप्यन्तोदाचवं दीर्घवन्दुलग्रहणेन माथिला धकाराऽकारोदात्तत्वमप्यनीकार्यमन्यथा फलभेदे प्रत्याख्यानासम्मव इति बोध्यम्। भर कश्चित्- प्रत्याख्यानानुरोधन प्रादेशपशे प्रसादकृदूरीकृतदीर्घखण्डकप्रवाशक्तियस्वाहुर्मतुप्पोपीरयादिना या खण्टिमा मूले, साऽयुक्ता । मतुवन्तस्य छान्दसरवमिति तदनाशयाव । रथ दि तावत, प्रत्याख्या- नानुरोधन बादेशश्छन्दोमात्रविषयः, वनिवन्तस्यैवोदेश्यकोटी प्रवेशात् । तत्र च मघानिया रूपन् । तथा च मतुप्यपि छन्दसि "बल छन्दसि" इति दीप मावस्वरव्याययाभ्यां तममानस्वरूप मुमाया मिति बातिकापाशय इति प्रत्याख्यान युक्तमेव । लोके तु मनुदन्ने दीपों मवस्येवेतीति । तत् सण्यनि- पुतेनेति । अस्य-मयदेतिसूत्रस्य । छान्दसत्वात्--प्रत्यारवानानुरोधेन छन्दोविषयस्यमारसाय. पवाद । मत प्वाह-इन्दसीति । इत्येयेति । संयोगान्तलोपासिद्धवान दीपः। धान्दसर्व दीपामारे ૫૨-૫૨ ·सटीकटिप्पणशन्दरतम्रौढमनोरमाया- यच्च तद्वयाख्यावसरे कैयटेन भापायामसाधुतेत्युक्तं, तद्वनियन्तमद्धयोदात्त मघवन्शब्दविषयकम् । छन्दस्येव चनिविधानात् । अतो न कैयटस्य पूर्वाऽप- रविरोध इति ध्वनयन्नाऽह-छन्दसीत्यादि । अन्तोदात्तं त्विति । यद्यपि श्वन्मुक्षन्नित्यत्र कनिनन्ता एते इत्युज्ज्वलदत्तादिग्रन्थमहिम्ना आधुदात्तत्व लभ्यते, तथापि “उक्षा समुद्रो अरुणः सुपर्णः, पूपा त्वेतो नयतु, अग्निर्धा- भैरवी। - । । -- । शब्दरलम् । भवत्येवेति परास्तम् । वार्तिकाक्षरस्वारस्येन तथाऽप्रतीतेर्मघयान्जीपीत्यादौ वेदेऽपि दीर्घस्य पठामानत्वा । तदेतत्कैयटेनोक्तम्-भापायामसाधुतेति । "केशाह" इति सूत्रस्थ उक्तकैयदस्तु एतत्सूत्रस्थवार्तिकविरोधात्स्वान्यविरोधाच्च हेय एवेति ध्येयम् । यत्तु छान्दसा अपि कचिहापायामित्याश्रित्य भाषायां प्रयोग इति ; तन्न । तज्ज्ञा. पकल्य "वयस्यासु मूनों मतुप" इति सूत्रप्रयोगस्य छन्दोवत्सूत्राणि भवन्तीति भाष्यका. रेप्ट्याऽन्यथासिद्धत्वादिति तदाशयः । तद्वनियन्तेति । इदं चिन्त्यं न शिष्यं छान्दसं हि तत्' इति सामान्यप्रवृत्तवार्तिकस्य सङ्कोचे मानामावात । कविप्रयोगाणां बहुशः त्येत्यर्थः । तथाऽप्रतीतेरिति । मघनेति सूत्रस्य छान्दसत्वाऽप्रतीतेः। किन्तु तत्साध्यप्रयोग- स्यैव प्रतीते। नन्वेवम्पूर्वोक्तकैयटविरोध इत्यत आह–केशाद इत्तीति । अन्योक्तायटासद्गतिवण्ढयति-यविति । इत्याश्रित्येति । इति परिभापामाश्रित्येत्यर्थः । वयस्यास्विति । अत्र"तद्वानासाम्"इति मतुपो लुक् यत्प्रत्ययश्च तस्य सूत्रस्य छन्दस्येव प्रवृत्त्या छन्दोभिन्ने सूत्रे तपोचारणेन सा ज्ञाप्यत इति तद्भावः । इदश्चिात्यमिति। विशेषोपादानञ्चि- न्त्यमित्यर्थ । सोचे-बनियन्तविपयकत्वकल्पने । बहुश इति । बहूनामित्यर्थः। तम्पातयाम्प हेतुः। भवत्येवेति। तथाच न भट्टिप्रयोगादिविरोध इति भावः। एतेनेश्यस्यार्थमाह-वार्तिकेति।भा या. क्षरेत्यपि योध्यम् । यथा ततः प्रतीयते तथोक्तं वक्ष्यते च। उक्तार्थस्तु सूत्राक्षरबहुलग्रहणस्वारस्येन प्रतीयते। अन्यथा वेत्येव वदेदिति मावः । ननु तथा प्रतीतावपि फलाभेदायैवमेव वलप्यतेऽन पाह-मति। तदेतत् । हृदि निधायेति शेषः । यदा तत्तस्मादतो एतत् कर्म । तरपदार्थमाह-भापायामिति । उक्तैति । मूळे इति शेषः। वार्तिकेति । भस्योक्नेत्यादिः स्वमन्धेति । एतत्सूत्रस्थोक्तयटग्रन्थेत्यर्थः । हेय एवेति । तथा च भूलोकरीत्या तयोरविरोधसमर्थकखण्डनकृद्रत्नाकरदण्ड्यादयश्चित्या एवेति बोध्यम् । प्रत्यकैयटाऽसति फेनचिदुक्ता खण्डयति-यत्त्विति । इत्याश्रित्य-इति परिभाषामाश्रित्य । अयं भाषा, "वयस्यासु मन." इत्यत्र पयसास्विरयस्या शापकम् । अन्यथा "तद्वानासाम्" इति याप्रत्ययस्य छन्दस्यैवविधानात्तदनुपपत्तिः, तेन लोके परिपनियभि: पार्थिवैः सहसदृगर्वगर्व इत्यादिप्रयोगसिद्धिरिति । सज्ञापकस्य-मत्वेनाभिमतस्य । नैषेष्टिररित छन्दोवस्क्वयः कुर्वन्तीति "यू व्याख्यो" इत्यत्र भाष्यो. पतेराह-छन्दोवत्सूत्राणोति । तथाचावेशी नापरव प्रयोजक किं स्वत्वमेव तथेति भावः । भाप्य- कारेष्टयेति । सेनैव शापितयेति शेषः। एतेन विनिगमनाविरहो निरस्तः, तस्या भाज्यानारूढरवाद । अन्ययासिद्धत्वात-चारितार्यात् । तदाशय.- कैयटाशयः । तथा च भाष्यकारीयातिदेशात्सूत्रेषु छन्द.कार्यप्रदृश्या सौत्रप्रयोगागामिव तेषां साधुरख नाघमात्रागां, किं पुनर्वाच्य भानुपाणामिति तत्त्वम् । तद्पनयर वक्ष्यनि-पवि' इति, 'मत्र यत्' इति च। ननु कविप्रयोगाणामेव मानवमत माह- कोति।पहुश: पहनामसंख्यावाचित्वात् "संख्यकाचनाच्च इति शस्। एवं च तेषां सर्वथा भाषाया- । भावप्रकाश - - ·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम । ६०३ निर्मज्वानं न पर्वणो जभार, त्वमयमा भवसि यत्" इत्यादौ तत्सूत्रोपात्तानामु- क्षनादीनामन्तोदात्तत्वस्य निर्विवादतया कनिप्रत्यय एवोचित इति भावः । "मघवा बहुलम्" इति सूत्रे मघोन इति प्रतीकमुपादाय मघशब्दस्याऽकारस्य "यस्य" इति लोपमाशडक्य नैतदस्ति, अन्यदेव हीदमव्युत्पन्न प्रातिपदिकम् , तथा हि-भापायामप्यस्य प्रयोगो दृश्यते' इति वदन्न्यासकारोऽपि मघवनश. ब्दस्याऽन्तोदात्तत्वे भाषायामपि साधुत्वे चाऽनुकूलः । एवं स्थिते मतुपमाश्रित्य नादेशं प्रत्याचक्षाणौ भाष्यवातिककृतौ मघवानित्यत्र नादेशपक्षेऽपि दीर्घ स्वी. कुरुत एव । फलभेदे प्रत्याख्यानाऽसम्भवात् । अतो बहुलग्रहणान्नाऽसिद्धत्व- मिति यदुक्तं तद्भाष्यादिसम्मतमेव । यत्त्वाः, मतुप्पक्षेऽपि छान्दसत्वान्न दीर्घ इत्येव भाष्यम्याऽऽशय इति तन्न । मतुवन्तस्य छान्दसत्वे मानाऽभावात् । उदाहृतभट्टिकैयटविरोधाच्चेति दिक् । एतेन श्वन्नुक्षन्नित्यत्र निपातितस्य मघवन्नित्यस्य ब्रादेशे दीर्घाभावात मघवन्निति क्षीरस्वामिग्रन्थः प्रत्युक्तः । तथा च कातन्त्रसूत्रं 'सौ मघवान् मघवा च' इति । विचारचिन्तामणावपि 'मघवानेव मघवा' इत्युक्तम् । काशिकाया- मपि दीर्घ एव दृश्यत इत्यलं बहुना । "अवर्णस्तृ" ॥ ऋधातोर्विचि गुणे च अरिति रूपम् , तस्मान्मतुपि अर्य- न्तावित्यादि सेत्स्यति । 'छन्दसीवनिपौ' इति वनिपि वेदे अर्वेति । लोके तु ऋधातोरेव वनिपि सेत्स्यति । रूढिशब्दश्वायम् । 'वाजिवाहार्वगन्धर्वयसैन्धवसप्तयः । इत्यमरकोशात् । अतोऽर्थोऽपि न भिद्यते । तथापि नान्ततान्तयोः सर्वत्र प्रयोगे प्राप्त व्यवस्थार्थमिदं सूत्र, "तृज्यकोष्टुः" इति त्रिसूत्रीवत् । यत्तु हरदत्तेनोक्तम्-'अनमघयनशब्दयो. शब्दरत्नम्। प्रामादिकानां दर्शनेन तेपामाईवचनसङ्कोचे न मानत्वमिति दिक् । उचित इति भाव भैरवी। यममासेत्यादीनां यथा । भाषवचनेति । वार्तिककारीयवचनेत्यर्थः । दिगर्थस्तु-येषां छान्दसत्व. न्तेपाम्भापायां सर्वथाऽप्रयोग एव । कविना पिभिन्न प्रयोगे तु तस्य प्रयोगस्याऽमा- धुत्वमेव । यदि मघवन्शब्दो वनिबन्तस्तदामघोन इत्यादौ "यस्येति ॥” इति लोपाऽऽपति- रपि न, छान्दसत्वात् । अत एव मघोनामिति सूत्रनिदंशस्याप्युपपत्ति. । “यस्येति लोप आमीयासिद्धत्वन्तु न व्याश्रयत्यात् । नच तन्न लोपे कर्तव्ये बहिरङ्गस्य सम्प्रसारणस्यासिद्ध- त्यम् , 'असिद्धम्' इति परिभाषाया "याए उम्" इति सूत्रस्थोट्यहणेन ज्ञापितायास्तम्या अप्याभीयतया तत्प्रवृत्तिकाले आभीयस्याऽन्तरङ्गम्यासिद्धत्येन तस्या. परिभाषाया अ. वृत्तेः । समानाश्रयत्वन्स्वन्तरङ्गस्य शास्त्रस्य य क्षारयः स एव परिभाषाया भन्याश्रय इति मप्रयोगः किं चासिद्धषासूत्रापुक्तस्य प्युपिन्नप्रातिपदिकरूपस्याप्युक्तरीत्या तथा। मघोन इति तु भन्लो. दात्तस्य रूपन् । "एकादेश" इति स्वरप्रवृस्या न तातो विशेषः । छन्दस्यापाथमानरूपाभावानानिष्टया- दनम् । यदा मध्योदात्तरयाऽपि रूपम् । सम्प्रभारणे “यस्येति च"इति लोपरतु न, छान्दमत्वात मपोनामिति निदेशाम । तार- -दिगिति । उमादीनामम्युपत्रत्वस्य सूत्रमाप्यसम्मतरबार । सदंश भायप्रकाराः।

·६०४ सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- ईयोरपि भाषायामसाधुत्वमेव 'अर्वणस्तृ मघोनश्च' इत्यादि भाष्यादिति; तदा- 'पाततः । भाष्यस्य विशेषविषयतायाः प्रागेवोक्तनात् । तथा च श्रीहर्षेः 'बाहेरलुप्यत सहस्रहगर्वगर्वः । इति प्रायुक्त । ननु 'गुणा अभेदका' इति पक्षे सूत्रेऽननुनासिकोच्चारणेऽपि आन्तरतम्याद- - भैरवी । शब्दरलम् । इति । तथा च "चनो र च" इति सूने भाष्ये मघोनीत्पन्न प्रामोति, मपचनशब्दोऽव्यु. त्पन्न प्रातिपदिकमिति । प्रायुक्तेति । अत्र यद्वक्तव्यं तदुक्तम् । इति पक्षे इति । "अस्थिवधि" इत्यनोदात्तपाठेन सिद्धे उदात्ताहणेन शास्त्रे विना यत्न स्वरूपेणोच्चारितगुणस्याविवक्षयाऽभेदकत्वज्ञापनादिति भावः । कनिन्प्रत्यय एवोचित इति व्युत्पत्तिपक्षे । वस्तुतस्तूणादीनामव्युत्पन्नत्वस्व सिद्धान्तिसम्म ततया तर प्रत्ययकल्पना नोचिता! अभाप्यमपि साधकमित्याह-तथा चेति। प्राप्नोतीति। डीबादेशश्चेत्यादि । अत्र-कविप्रयोगविपये । एतेन कविप्रयोगदर्शनेनार्थविशेषस्य कल्पना प्रत्युक्ताः । ननु 'गुणाअभेदका 'इत्यस्योदात्तत्वादयो गुणा उच्चार्यमाणा अपि न विवक्षिता इत्यर्थ । एवञ्च प्रकृते निरनुनासिकम्ययोञ्चारणाद्विशेषस्याऽनुपादानात्कथमविवक्षेत्यत आह-अस्थि. दधीत्यादि । उदात्तपाठेन-उदात्तत्वगुणयुक्तस्याऽकारस्य पाठेन । तथाच गुणकृतभेदाभाव एव ज्ञाप्यते, न तु भवदुक्तोऽर्थ इति भाव । यलम्-उदात्तादिशब्दोचारणेन बोधनरूपम् । अविवक्षयाइभेदपरवेति । अन तृतीयाऽभेदे प्रकृत्यादित्वात् । तथा निर्गुणस्योचारणमशक्यमिति निरनुनासिक्त्वस्य भेदकत्वन्न स्यादिति नकारस्य स्थानेऽनुनासिक प्रामोतीति भावः । यद्वा-स्वरूपेण नान्तरीयकतया उच्चारितस्याऽपि गुणस्याऽविवक्षया व्यावर्तकत्वाविवक्षया, अभेदकत्य-स एवायमित्याकारा या प्रत्यभिज्ञा तद्विपयत्व ज्ञाप्यत इत्यर्थ । एवञ्चाविन- क्षयेत्यन्न तृतीया हेतौ। न चास्थ्यादीनामन्त्यानुदात्तत्वात्तदनुरूपेऽनुदात्त एयोचारयितव्ये उदासोचारण विवक्षार्थम्भविष्यतीति कयमुद्रात्त इति शब्दोच्चारणस्य ज्ञापत्वमिति वाच्या म् परमास्थ्यादिशब्दान्त्यस्योदात्ततया उदात्तत्वगुणकोद्यारणमपि स्थान्यनुरूपति उदा- तशब्दोच्चारणस्य ज्ञापकत्वसम्भवात् । ननु यत्रोदात्तादिशब्दोच्चारणत व भेदप्रतीतियंत्र तेपा शब्दानामनुच्चारणन्तग्न यत्नाभावादविवक्षेति चेत् "उन" इत्यत्र उदात्तादिशब्दो मूलासाहत्य ध्वनयितु फलाभेदेनोक्तार्ये भाग्य प्रमाणयति-तथा चेति । प्राप्नोतीति । वनिक. तस्परो छोपिति शेप । एवमप्तिद्धवरसूत्रेप्युक्तम्। सन-कवियोगविषये । एतेन प्रवाशानुयायिमूलानुयायिखण्डनकृदानाकरदण्डिमन्दादय प्रत्यु. पारति दिक। यत्तु मान्या -ननु गुणामभेदका इत्यस्योच्चार्यमाणो गुणोऽविवक्षित इत्येवार्थ । गुणशम्देन चोदा. तस्वायसार । प्रकृते च निरनुनासिकस्यैदोच्चारणापासम्मावनै नेति चेत् १ भत्राहु : "अना मात" इस्युगातहणेन गुणगृतभेदाभाव एव शाप्यते न तूतोऽर्थ , गौरवादिति, तत् प्राचामनुरोधेन । "मनुदाजदरम्यादौ दोषापत्त। रतुपु सरमामथ्र्यकल्पनाऽपाय कोकाशपन एव लाघवेनोवि. स्याग्न । मन एक तस्य सायम् । अन्यथा पुन सामयंकल्पनापत्ति । स्पट वेद वृद्धिसम्शस्त्रे माय मानपन्नाह-मायोति। यत्नम् उदात्तादिसशशम्देन बोध्यस्वरूपम्। अविवक्षयेति प्रक- भावप्रकाश।

·भैरवी। हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ६०५ नुनासिफः स्यादित्याशड्क्याह-आ भादिति । यत्त्वाहुः-इहानुनासिको न । अनपचेन सवर्णग्रहणाभावात । न च "तपरस्तकालस्य" इति अनणि विद्धयर्थ. मिति वाच्यम् । 'भाव्यमानः सवर्णान्न गृहाति' इति निषेधात । गुणानामभेदक. त्वेऽपि शुद्धैकव्यक्तेः सुन्ने निर्देशान्नातिप्रसङ्ग इति । अत्रेदं वक्तव्यम-अनरिण शब्दरत्नम् । "उमः ॐ इत्यत्र मासिकाव्यापारण क्लेशाधिक्येनोच्चारणादानुनासिस्य विवक्षित मिति सर्वेषां समानम् । भेदकत्वेऽपि तपरसूचस्याऽनगि विध्यर्थत्वादोपः । तत्राप्रत्ययमहणाs. धारणाभावादनुनासिकोचारणेऽपि निरनुनासिकः स्यादत आह-उमः इति । एतेन उदा. सादिशब्दोच्चारणमेव न यतः, किन्तु प्रयत्नाधिश्यमेव विरक्षितमिति । या प्रययाधिक्या- भावस्तवाविवक्षाऽन्यत्र तु विवक्षेत्येव ज्ञाप्यशरीरमित्यनुनासि ॐ इत्यस्योच्चारण. विवक्षार्थम्भवतीति भावः । अत एव चतसर्याधुदात्तनिपातनवरिष्यत इत्यादीनामुपपत्तिः । सर्वेपाम्-सर्वव्याख्यातृणाम् । ननु यदि निपातनम्थले विशेषोच्चारणमेव विवाहेतुम्तदा पच्यादीनामन्त्यस्यानुनासिकत्वात्तद्नुरूपेऽनुनासिक एवोच्चारयितव्ये निरनुनासिकोच्चार- णमेव विवक्षाया हेतुर्भविष्यतीति प्रश्लेपो व्यर्थ इत्यत आह-भेदयरवेऽपीति । दोष इति । स्यादिति शेषः। ननु तपरसूत्रेऽप्रत्ययप्रहणानुत्तिरस्तु तस्य च भाव्यमानभिन्नबोधकता- स्त्विति नानुनासिकस्य प्राप्तिरत आह-तत्रेनि। तत्र-तपरसूत्रे । तथा तपरसूत्रमनणीव विधीयमानेऽपि विध्यर्थमस्त्विति भावः । एवञ्च-तस्य तदानुवृत्त्यभावस्य भाष्यकारसम्म. भावप्रकाशः। स्यादित्वादभेदे तृतीया । न चाऽत्र स्वरूपेणोच्चारितस्य कस्यापि गुणस्याऽभावादयुक्तमेतदिति वाच्यम् : निरनुनासिकरवस्यैव गुणस्य तथा सत्वात् । यदास्वरूपेणोच्चारितस्यापीत्यर्थः। तथा च तत्र यथा प्रत्यभि- शया भेदकत्वमेवमनुचरिते सुतर तथेति मावः। वस्तुतस्तु अनुनासिकस्यात्रानुसारगपि उदाचवा. दियकिश्चिद्गुणस्योच्चारणमस्त्येव; निर्गुणस्योच्चारणाभावात् । सर्वत्र कश्रुत्या सूत्रपाठे मानाभावादत एव शापक्ता तस्य । एवं च "वृद्धिरादेच्"इत्यत्रेवानाऽपि गुणाऽभेदकरक्षोक्तिः सुवचैवेति बोध्यम् । भत्र पक्षद्वये अविवक्षयेति हेतावेव तृतीया । तया प्रत्यभिज्ञाप्रतिवन्धनिरासे, तया तेषां मिथो भेदकत्वशाप. नादित्यर्थः । नन्वेवम्"ॐ"इत्यत्राप्यविवक्षाऽऽपत्या मूलोक्तरीत्या शुद्धाऽऽपत्तिः, फिञ्च "अनुदात्तादे: इत्यादी स्वरूपेणेति विशेषणेन दोषनिरासे यत्न विनेत्यधिकमत माह-उन इति। क्लेशाधिक्येनेति। बहुव्रीहिव्यापारविशेषणम् । अन्यथा प्रतिपत्तिलाधवाय निरनुनासिकमेव वदेत् । तथा च न पूर्वोक्तो यरन: किन्तु प्रयत्नाधिक्यमात्रम् . अत एव निपातनस्थलेऽपिन दोषः। अत एव तत्सफलमपि । सवें- पाम्-मान्यादीनाम् । एतेन विपरीतरीत्याऽत्रापि तद्वभेदकत्वमेवेति तद्रोत्यापि मूलादिचिन्त्यमिति ध्वनि- तम् । ननु चतुर्णामेव गुणवस्याऽऽकरे स्पष्टवादाघपक्षो युक्तः। किन तदुत्तरपक्षद्वयाऽऽनयणमप्ययुक्तम् । तथा सति सिद्धान्ते जातिपक्षण प्राप्तस्येवाऽभेदकपक्षप्राप्तस्याऽपि "अप्रत्यय" इति निषेधेनादोषात् । स चा- जनसाधारण इति स्पष्टमन्यत्र । किं च सर्वपक्षे गुणानामभेदकावेऽपि शुद्धैकव्यकोरिति प्रकाशदूषकभवद्- ग्रन्थदूषितत्वस्याऽन सत्वेन पूर्वाऽपरग्रन्थविरोधेन च तुरगाऽऽरूढस्य तुरगविस्मरणायितत्वापत्तिरिति खण्डनकृदुक्तिप्रसरः । भेदपक्षे प्रश्लेषवैयादयं पक्ष एवावेष्टः। प्रश्लेषसामर्थ्यादत्रतस्य वाध इति मूना. वर्षः। न हि सर्वनामानीस्यत्र गत्वबाधेनाऽपरपक्षोत्थानम् । प्रकाशोक्तिस्तु नैव सुपेशा । अमेदकबा हेलनुक्तेरिति मान्योक्तिस्तु न युक्ता, शुद्धकव्यक्ते: सूत्रे प्रश्लेषेण निर्देशादिति प्रकाशार्थेन द्वयोः साम्यात् । अन्यथा वदतो व्याघात एव तस्य स्यात् ; मतो स्नाकररीत्योपलक्षणत्वेन मूळ योजयति- भेदकत्वेऽपोति । एतेन तथा दण्ड्याधुक्तं तस्योचारणार्थस्वात्तपरसूताऽप्रवृत्तिरिति मान्योक्तं चापा- स्तम् । नन्वेवमप्यप्राययपदानुवृत्या निषेधः स्यादत आह-तत्रेति । तथा चानणीव विधीयमानेऽपि. * ·६०६ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- विध्यर्थमिति शङ्कायां 'भाव्यमान' इत्यायुत्तरमसङ्गतम् । अन्यथा "चोः कु:" इत्यादावपि निषेधापत्तेः । तत्रोदिकरणसामर्थ्यान्न निषेध इति चेत् ? किमनेन बकबन्धनप्रयासेन । "तपरस्तत्कालस्य" इति सूत्रेऽप्रत्ययग्रहणस्य भाष्यकृताऽ- ननुवर्तितत्वाच्च । किश्च शुद्धैकव्यक्तरित्यसङ्गतम् । अभेदकत्वे दोपस्य दुरु- द्धरत्वात् । एका व्यक्तिर्गृह्यत इत्युक्त्या हि व्यक्त्यन्तरं न निर्दिष्टमित्यर्थः फलितः । स च गुणानां भेदकत्वे सत्येव सङ्गच्छते नान्यथेत्यास्तां तावत् । एतेन 'भाव्यमानोऽण सवर्णान गृह्णाति' इति निषेधादाकारो नानुनासिक इति प्र.. सादग्रन्थोऽपि प्रत्युक्तः । दीर्घस्यानण्त्वेन मूलशैथिल्यात् । "थो न्थः ॥ स्थान्यादेशौ द्वावप्यनच्को । थेर्थ इत्येव सिद्धे "इतोऽत" व. चनं शुक्षिन्नर्थम् । स्थादेश इति । केचित्तु अन्यादेशमाहुः । वत्राऽकारप्रश्लेपो व्यर्थः । यत्तु न्यासकृता प्राचा चोक्तमनेकाल्वेऽपि थकारमात्रस्यायमादेशो 'निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति' इति न्यायादिति ; तन्न । तद्विशिष्टस्याप्रसङ्गेनो. तपरिभापाया इह विपयाभावात् । प्रसङ्गादाह-स्त्रियामिति । सुपथीति । "इनः स्त्रियाम् इति तु कब् न कृतः; समासान्तविधेरनित्यत्वात , “युवोरनाको” इति सूत्रे सुपथीति भाष्याच । "न पूजनात्" इति निषेधस्य तु नायं विपयः। पचः प्राचीनेष्वेव स इति (१)व. शब्दरतम्. नुवृत्तौ मानाऽभावादित्यपि योध्यम् । अननुवर्तितत्वाच्चेति । एवं च तन सूत्रे तत्सम्बन्धे मानाभाय । एवं च भेदकत्वेऽपि तपरसूत्रस्याऽनणि विध्यर्थत्वादोप इति भावः । नान्यथेति । एवं च गुणानामभेदकत्वैपि इत्युपक्रम्य तादृश्युक्तिरसङ्ग तेति भावः । मूलशैथिल्यादिति । सवर्णग्रहणाऽप्राप्तेरिति भावः । तद्विशिष्टस्येति । थ इति स्थानिश्रवणात्तदन्तविध्यभावाच्चेति भावः । अयम्-"इन. स्त्रियाम्" इत्येपः। एवं च "प" इत्येप तेन निपेथेनाऽपि वारयितुं भरवी। तत्वे च । तरसम्बन्धे-अप्रत्ययग्रहणसम्बन्धे । भेदकत्वेऽपि-शुद्धैकव्यक्तरुच्चारणस्य भेदकत्वेऽ- पीत्यर्थः । तादृश्युक्ति:-सर्वेषां सङ्ग्रहप्रतिपादकशब्दानुच्चारणरूपा उक्तिः । निषेधादाकारो नानुनासिफ इत्यसङ्गतम् । निपेधस्य प्राप्तिपूर्वकत्वेन प्रकृने प्राप्तवामानेन तथाभिधान- मपातमित्याह-सवणेनि। मूले तद्विशिष्टस्येति । घटत्वसम्बन्धेन थकारविशिष्टसमुदायस्येत्यर्थः । विध्यमिति भावः । मूलमम्मतमेवेदमिति धनयितुमन्याशयकमपि मूले तयाशयस्तया व्यावष्टे-- एवं पेति । तस्य तदननुवर्तितत्वे चेत्यर्थः। तपरस्त्र प्रत्ययपदसम्बा मानामाव इत्यप्रिमाऽर्थः । एवं च-तरममन्च। मनगि विधीयमानेऽपीरयादिः । एवं च मेकाक्षे एक शङ्का तत्रैव प्रश्लेषण समा. पिरिति मूमनापर्यम् । भाव मूलपैपाय स्मथा प्रकाशासातिमाह--एवं चेति । तस्य तदविषयावे पेय. 1 गपिन लोचाप्रारममुपायरु.। एतेन मौनन्यूनता निरना। भावप्रकाश । 1 1 (१) बहुवीको समस्यामोः साहासच रसत. प्रागय निषेप. 'प्राग्यनीतिमाहणे कसम्यम्। रविवादियोवेरिति भावः।

·. हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम्। ६०७ क्ष्यमाणावात् । पथिमथोत्यावं थो न्यश्च लिङ्गविशिष्टपरिमापया प्राप्तं विभक्ती लिङ्गविशिष्टाग्रहणान्न भवति । शाविति । यत्तु प्राचा "इतोऽत्सर्वनामस्थाने" "यो न्यः" इति सूत्रद्वये सुटीति व्याख्यातं, तदसत् । निर्याजलक्षणाऽऽपत्तेः। सीवे ओरः श्यां सुपधी इत्यनाऽतिव्याप्तः । सुपन्थानि पश्येति शसि रूपस्याऽ. सिद्धिप्रसगाच्चेति भावः । अत्रेदमवधेयम् । पन्थानमात्मन इच्छति पथीयति । ततः किप्। अलोपः । यलोपः। एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात "पथिमथि"इत्यात्वम्। थो न्यः । पन्थाः । "इतोत्सर्वनामस्थाने" इत्यत्वं न भवति, इत इति तपरकर- 4 शब्दरत्नम्। शक्य इति भावः । थो न्यश्चेति । "यो न्यः" इति सूत्रमित्यर्थः । चाहिलोपः । प्रात: मि । तदन्तमहणादिति भावः । न भवतीति । न च टिलोपो न विभकिनिमित्तका- ऽन्यत्रापि तत्प्रवृत्तेरिति वाच्यम् । प्रकृतोदाहरणे विमक्तिनिमित्तत्वमात्रेण तत्प्रवृत्तः । अत एव "युवोरनाको" इति सूत्रभाष्ये श्वयुरेत्यादेः परिभाषाफलत्येनोपन्यासासङ्गच्छते । भैरवी। - अनयोस्तदन्तविधिना समुदायस्य प्राप्तिमाह-दन्तेति । विभक्ताविति परिभाषाया यस्मिन्कायें विभक्तिरेव निमित्तन्तनवप्रवृत्तिरित्याशङ्कान्निराचष्टे-न चेति । मन्यत्र-विमत्ति- भिन्ने, प्रातिपदिकप्रकृतिकणिचि। विभक्तिनिमित्तत्वमात्रेति । विभक्तनिमित्तत्वमात्रेत्यर्थः । मत एव-तावतैव परिभाषायाः प्रवृत्तिसत्त्वादेव । श्वयुवेरयादेरिति । श्वयुरेत्यादिशब्दनिमि• तस्य "न गोथन् इति निषेधस्यसम्प्रसारणस्य चेत्यर्थः। शुन्या इत्यादि प्रथमस्योदाहरणम् , युवतीः पश्येत्यादि द्वितीयोदाहरणम् । द्वितीयविधायकसूत्रेऽतिप्रसङ्गपरिहाराय "अल्लोपोन." इतिसूत्रादन इत्यस्यापकों नाश्रयणीयः । शुन्येत्यादौ निषेधस्य निवृत्त सा परिभाषाऽव- श्यमाश्रयणीया तयैव निर्वाहादिति भावः । अनोभयोरपि सूत्रयोविभक्तौ पातः प्रवृत्तिमा- ग्रेण परिभाषायाःप्रवृत्ति । मूले न्यः पन्था इति। न चास्य स्वीकारे “युवोरनाकौ” इति सूत्र- भाष्ये विभक्ताविति परिभापायाः प्रयोजनकथनावसरेपथीमयी इत्यत्रात्वन्नेत्युदाहरणत्वेनो- पन्यस्तम् । तत. परेण न केवलः पथिशब्दः त्रिपामस्ति' इत्युक्तन्तदस्य पथोशब्दस्य स्त्रियां सत्त्वसम्भवाद्विरुध्यत इति चेन्न । एतदजानता एकदेशिनातथोक्तत्वात् । ततो भगवता सुप- थीत्युदाहृतम् । केवलं स्त्रियां वृत्त्यभावेऽपि तदन्तस्य सम्भवति तत्र प्रयोग इत्याशयः । न च तदाचारक्विपाऽपि सम्भवतीति वाच्यम् ? हलन्तेभ्य आवारकिपोऽनभिधामात् । यता न केवलेत्यस्य स्त्रीबोधप्रत्ययान्तो नेत्याशयः कल्पतः। वस्तुतो झटिति प्रतीयमानतदर्थ- विरोधादेतदसङ्गतमिति अस्याप्यभिधाने न दृढम्मानमिति बोध्यम् । ननु समबलस्पले व्यवस्थापकत्वम्परत्वस्य, नित्यानित्ययोस्तु तथात्वविरहात्कथन्तत्र परत्वस्य नियामकल्व- प्राप्तमित्यत्राऽन्वयायाऽऽइ--योन्थ इतीति । न्यूनता निराचष्टे- चादिति । टिनोपविधिसूत्र चेत्यर्थः । तथा च नाय मिथः समुच्च यकः किन्त्वन्यस्याऽपीति भावः। तदन्तेति । तदनस्यापि ग्रह. णादिश्यर्थः । एतेन समुदायनिष्ठस्त्रीत्वस्य हेतुतया समुदायाल्लिगबोधकप्रत्ययविधानेन तस्य तद्विशि- टत्वेऽपि तदुद्देश्यककार्यामावान्न दोष इति । भ्रान्तोक्तमपास्तम् । चाट्टिनोप इत्याशङ्कने-न चेति । विभक्तीति । विभक्तेनिमित्तलमात्रेणेत्यर्थः । श्वयुवेत्यादेरिति । इत्येतन्निमिचकस्य "न गोश्वन्। इति निषेधस्य "श्वयुव" इति सम्प्रसारणस्य च यथाक्रम शुन्या युवतीरित्यादौ प्राप्तस्य निवृत्तरित्यर्थः । अयमेव बहुव्रीहिणा मादिपदार्थः। न हि तत्र सूत्रद्रये विमक्तित्वेन निमित्तत्वं येन तदुक्तिसाङ्गत्यं स्याव, तस्मादुक्तएवाशय इति भावः । विवेचितश्छेदमारम्भ। ननु सवनव्यवस्थापकत्वं परतस्य, न हि नित्यानि. भावप्रकाशः।

·सटोफटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शब्दरतम् । तितनिमित्तच्याप्यत्वामावात् "तदोः सः सौ" इति सूत्रेऽनन्त्ययोरित्युक्त्या तत्प्रत्या- ख्यानाय भाप्यताऽदस इति योगविभागकरणेन च तादृशान्तरङ्गत्वस्य सर्ववाना- भैरवी। तानिरूपितव्याप्यत्वाभावः सूचितः। विशेषापेक्षात्सामान्यापेक्षमन्तरङ्गमित्यस्य तू यत्र सामान्यापेक्षे विशेपापेक्षशास्त्रीयनिमित्तस्य ततोऽधिकस्य चापेक्षा तत्रैवोक्तव्यापकतानिरू- पितव्याप्यताया. सत्त्वात्प्रवृत्तिरित्यभिप्रायः। परिभापाया एतादृशार्थबोधिकाया. प्रवृत्ति- स्तु "स्वादिभ्यः सार्वधातुके" इत्यन्न स्फुटा । तत्र हि दादित्वं सार्वधातुकत्या निमित्तता. वच्छेदकम् । तत्र सार्वधातुकत्वज्ञानाय प्रकृतेर्धातुत्वज्ञानम्प्रत्ययस्य प्रत्ययत्वज्ञानञ्चावश्य- कमिति यासुदन्तरङ्गः। एतन्निमित्ततावच्छेदकधातुत्वप्रत्ययत्वरूपसामान्यधर्मनिष्टव्यापकता. निरूपितव्याप्यता रदादित्यसार्यधातुक्त्वयोरस्ति। पस्तुतस्तु तत्र नित्यत्वाद्यासुडित्येय मत्वन्तरङ्गत्वात् । विशेषस्य व्याप्यत्वेन तव्यापकम्याऽनुमानेनोपस्थितावपि तस्य निमि- तत्व मानाभावात् । अत एव भाप्यतैतादृशान्तरङ्गवहिरङ्गभावस्याऽसिद्धपरिभापाप्रवृत्तौ हेतुतानोता। न भान्यानुक्तत्वमानन्तादृशान्तरङ्गवहिरङ्गभावस्याऽनाश्रयणे बीजकिन्तु भा- प्यान्तरमपितत्रबीजमित्याह-तदोः सः सावितीति। तत्र हि विभक्तित्वरूपसामान्यधर्मावच्छि- ननिमित्तकत्वं, तदोरिति तु साविति विशेषापेक्षमिति। यथाश्रुतार्थिकया तया परिभा- पयायल्यान्तरणतया पूर्वम्प्रवृत्तावनन्त्यस्यैव भविष्यतीत्यनन्त्ययोरिति व्यर्थे स्यात् । एवं योगविभागेन गुरुभूतेन तत्प्रत्याख्यानमपि वृथा स्यात्, उक्तरीत्याऽनन्त्यस्यव सिद्ध रिति भावः । सर्वति । एवमुक्तिस्तु कैयटेन "अनुदात्तडित" इति सुन्ने लादेशानां पूर्वम्प्रवृत्तये एपोत त्यभिप्रायेण । यत्तु आत्वात्मके सुब्धिधौ नलोपस्यासिद्धत्व नस्याऽऽत्ये पन्थ्या इति मावप्रकाश ·हजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ६११ द्युदाजहुस्तश्चिन्त्यम् । सायात्वस्य दुर्यारत्वात् । यत्तु पथिमध्यभुतामिति नान्त- प्रकृत्यनुकरणमेतदिति ; तदप्यनर्थकम् । एकदेशविकृतन्यायस्य दुर्वारत्वान् । पन्थाः इत्यत्राऽपि नित्यत्वाद्विशेपविहितत्वाच पूर्वमावे कृतेऽनान्तत्वेन न्यादेशाप्रसगाच । यदप्याहुः-अल्लोपस्य स्थानियत्वान्नात्वादि । 'को लुप्तं न शब्दरत्नम् । श्रयणाच्चेति बोधनात् । सावात्वस्येति । न्यादेशयाप्युपलझगम् । यदि वैयात्यान्नानातिदेश इति वदेत्तत्राप्याह-पन्या इति । न्यादेशेति । अत्त्यस्याप्युपलक्ष- णम् । नात्वादीति । न च "न पदान्त इति निषेधः । अनान्ततया "नाक्ये" इति निय. मेन संज्ञाविधौ नलोपासिद्धत्वेन चेकारान्ते पदत्वाऽभावात् । तेन पदान्तत्वात "इकोऽस. भैरवी। - - रूपमिति तन्न । सुपि यो विधिर्नकारेण स्वसत्तया प्रतियध्यते, तस्यैव तत्र ग्रहणात्स्वरसाह- चयेंग तादृशस्य पूर्वमुपस्थितत्वात् । “योन्य" इत्यस्य प्रवृत्तिप्रतिबन्धकानुपलम्भेनात्वमा- त्राभिधाने न्यूनतेत्यत आह-न्यादेशस्येति । यात्यादिति । धाष्टो दित्यर्थः । नावातिदेश इति । अल्विधायकदेशविकृतन्यायप्रवृत्तिरप्यनिष्टेति तद्भावः । वस्तुतस्तु एतद्युक्तम् । नान्तप्रकृ- त्यनुकरणेऽपि नान्तानाम्पथ्यादीनामित्यथ मानाभावेन विकृतावयवनिबन्धनकार्याभावेन तेन न्यायेन पथिन्शब्दत्वातिदेशस्य दुरित्वात् । न्यूनतापरिहारायाह-मत्वस्येति । निपेय इति । पदस्यान्तः पदान्त इत्यर्थाभिप्रायेणेयमाराहा । मनान्ततयेति । सम्प्रतीत्यादिः । पद. स्वाभावादिति । कार्यकालपक्षाभिप्रायेणेदम् । न चाफडाराधिकारस्थभपदसन्जाविपये यथो. भावप्रकाशः1 सिद्धान्तितत्वेन दोपत्रयाभावात् । परम्परया ननोपस्याऽपि सुनिमित्तस्वाच्च । स्वादीनां पथ्यापङ्ग- विशेषणत्वस्यैवी चित्याच्च । स्थानेऽन्तरतमे इति सप्तम्यन्तपाठस्य भाष्ये क्षितत्वाच्च । विच तस्याऽस- द्विावेऽपि देवदत्तहन्तृहतन्यायेन तदभावात्तस्य तदप्राप्तेः । किञ्च न हि रजतभ्रमप्रयुक्ता प्रवृत्तिः शुक्ति न गोचरयतीति न्यायेन जायमानकार्यस्याऽऽदेशे एव स्थानिबुद्धा प्रवृत्त्यङ्गीकारेणात्रादेशस्यामावस्य कार्याधारताया बाधादित्यलम्। उपसहाराऽनुरोधेनाऽइ-न्यादेशेति । अल्विधावेकदेशविकृतन्या. याऽप्रवृत्तिः शास्त्रसिद्धत्यरुनेराह-पन्या इतीति मान्योक्तिः प्राचामनुरोधेन । न हि तेन नान्तत्वमा- नीयते तस्योभयथा ब्रह्मणाऽपि दुरुपपादत्वात् । छिन्नपुच्छे शुनि पुच्छवत्तस्येव, बलादित्वस्येव च। किन्तु पथिन् शब्दत्वं तत्र निर्वाधम्। एतेनोमयत्र तपरकरण सुखसुखार्थमित्युक्त्वा मूलोक्तरीत्या स्थानिनि तरसाफल्यमभिधाय एकदेशेति न्यायेनालमाशङ्कय सुपन्या ग्राम इत्याघसिध्या अर्थप्राधान्ये एव तदिति समाधि सन्ध्य, क्वौ लुप्तस्वात् स्थानिवत्त्वं निवार्य, दुर्गास्त नान्तानुकरणमस्माभिरप्यादरणीय, ततश्चा. ऽऽत्ववदत्वमपि न प्रसज्यत एवेति तन्मुखसुखार्थ श्वेति प्रकाशोक्त मूले यत्तित्यादिना संक्षिप्यानूदितः- मपास्तम् । तद्ध्वनयन्नाह--यदीति ! वैयात्यात्-प्रविनीतत्वात् । अतिदेश.-एकदेशेतिरूपः। तथोल्लेखस्तु वक्ष्यमाणरीत्या स्थानिवत्तमपि सुवचमिति सूचनाय । न्यूनतां निराचष्टे-सत्वेति । अकारप्रश्लेषातदप्रवृत्तिरिति मान्याः । आत्लावांशयो: शहते-न चेति । अनान्तेति । सम्प्रती. स्यादिः । इदं च हेतुद्वयं कार्यकाले पञ्चेत्यादि ग्रन्थवत् । ननु नलोपाऽसिद्धवेन नान्तस्त्र मेवात आह- संजेति । इदं च कार्यासिद्धत्वे । तेन च स्थानी भायातीति पशे इति केचित् । अन्ये तु-यथोद्देशे "न: क्ये"इति नान्तपदत्वस्येकारान्ते एकदेशेति न्यायेन लाभः। नाक्ये इति सामान्यापेक्षनियमेनैतत्प्राप्तस्यापि चारणात्तदाह-मनान्तेति। ननु न तेन न्यायेन सा मानीयते तत्र, किन्तु ननोपाऽसिद्धत्वेन, एवं च नियमेन न वारणमत माह-सन्चाविधाविति । अपूर्वसञ्चाविधावित्यर्थः, पूर्वोत्तरसाहचर्यात् । नचैवं सन्शेति सामान्योक्तियां, घिसम्शाग्रहणेन साफल्यात् । तथा च प्रकृतेऽभूविध्यमावेनाऽसि- 1 - ·सुनस्थभाव्यप्रामाण्यादेभ्यः भैरवी। ६०८ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- पात् । एरनेकाच" इति यणं बाधित्वा परत्वान्नित्यत्वाच "थो न्थः । संयोगपूर्वकत्वान्न यण् । पन्थियो, पन्थियः, पन्थियम् , पन्थियौ । भस्य टेर्लोपः। पथः, पथीभ्याम् , पथीभिः । इत्यादि । एतेन 'इतोऽत्सर्वनामस्थाने" शब्दरलम् । परत्वादिति अभ्युच्चयः । न चाऽभिव्यक्तपदार्था इति न्यायेन कथमन्त्राऽत्वादीनां प्रवृत्तिः । तस्य न्यायस्य पदकार्यविषयत्वेन तपरकरगादनित्यत्लेन चेहाऽप्रवृत्तेः । न च न केवल: पथिशब्दः स्त्रियामस्ति' इति "युवोरनाको” इति क्यजन्तेभ्यः किपोऽनभिधानमिति वाच्यम् । स्त्रीप्रत्ययाऽप्रवृत्त्या तदगीकारेऽप्यक्षतेः विभक्तौ लिङ्गविशिष्टाहणमित्येतत्प्रयोजनकनाऽवसरे हि भाष्ये तदुक्तम् । न यणिति । ननु तदमायेऽपीयङ् 'दुर्लभः । सुविधावन्तसिविभक्त्यायनलोपल्या सिद्धत्वेनेवर्णाs. न्ताङ्गाऽभावादिति वाच्यम् । सुस्त्वतयाप्यधर्मनिमित्तकसविधेरैव ग्रहणात् । अत एवं मत आह-अभ्युच्चय इति । अर्थवादवाक्यवत्प्रकर्षमात्रतात्पर्यकस्तथावादो न तु स्वार्थता- त्पर्यक इति भावः । अभिव्यक्तेति न्यायल्य सामान्यतः प्रवृत्त्यभिमानशङ्कानिरस्यति- न चेति । स्वीयसिद्धान्ताभिप्रायेणाह-तस्येति । प्राचीनरीत्याह-तपरकरणादिति । पूर्वोक्तार्थ- न्द्रदयितुं शक्षासमाधाने करोति-न चैत्यादिनास्त्रिीप्रत्ययामवृत्त्येति। एतेन स्त्रीप्रत्ययस्तत्प्रकृतिको नास्तीत्यर्थः सूचितः। तया च तादृशस्त्रोप्रत्ययान्तोनास्तीति फलितम्। मूले पन्थिया वित्यन न्यादेशलपने थैन्य इत्येवसिद्धेइतोऽवचनमभुक्षिनर्थमिति पूर्वग्रन्थविरोध इति तुनवाच्यम् । ऋभुक्षिनर्यमित्यस्यैतदुपलक्षणत्वात् । सुनिमित्तकविधावित्यर्थमात्राऽभिप्रायिकामाराका निरस्यति-नन्विस्यादिना । अत एव-नलोपः सुप्" इति सूत्रे सुप्त्यतयाप्यधर्मावच्छिन्नवि. यादा तयत मह--अभ्युचय इति । तस्योक्तार्थवादवत्तारतावको न तु स्वार्थ पर रति मायः । न्यायेन-गोगमुख्यन्यायमूलकेन । अत्र-पयजन्तात् क्वियन्ते । मनमते प्रातिपदिक कार्येपि प्रवृत्तेस्त- दीप याद-तपरति । "त" इति तपरेत्यर्थः। तस्य चैनया वृत्येव साफल्यादिति भावः । एभ्यः पथ्या: दिभ्यः। अन्यथा वर्तृस्त्रिया पिकपा तस्यापि लाभेन तदसतिः स्पष्टव । स्त्रीप्रत्ययेति-फरव्यर्थ- पवित्र भूपन्त्रीमत्ययेत्यर्थः । तदङ्गीकारे पोति । पुमादिककक्वियङ्गीकारेऽपीत्यर्थः । तत्र मानः मार-विमतापिति । हि-यतः । तथा चोपक्रमोपसदाराभ्यां तथैव गाण्यसामजस्येनापितकलनायो मानागार पति भावः। जगन्नाथोक्ति एण्डयनि-नम्विति । विषिरूपेग प्रवृत्तिरित्याशयेनाह-- एम्विधायिसि । पहेनुकेपविधावियर्थः । मन्नाति विशेष तायरूपोपानद्वारा तस्य पूर्वमा परम् । म तयासिस का भलोपरय"मयःपर"नि स्थानियस ; यंत्राऽसिदीये पनि निरा पाप्यधर्म-गुप्मास्मिन्निोदरपर विपररयः। गुमाएं पटाम् । भावप्रकाशा ·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ६०९ इत्यत्र स्थानिन्यादेशे च तपरकरणं मुखसुखार्थमिति हरदत्तप्रन्थः प्रत्युक्तः । यत्तु न्यामकारस्तदनुसारिणोऽन्ये च सुखीः, सुतीरितिवत् 'पथोः पथ्यौ, पथ्य इत्या. शब्दरत्नम्। दण्डिवित्यादौ पत्ये नलोपस्याऽसिद्धत्व न । नचन्यादेशेऽङ्गवृत्तपरिमापया नेय । तस्या अनित्यत्वात् । न चेयहि कृतेऽत्वं दुर्वारम् । संनिपातपरिभापया स्वातिरिकतद्विघातकस्य चाधेनादोपादिति भावः । न च प्रकृतिप्रत्ययविशेषापेक्षन्यादेशापेक्षयाऽन्तरगत्वाद्यमेव स्यादिति वाच्यम् । प्रातिपदिकल्याऽप्यन्त्र प्रकृतित्वेन हलादेरपि तनिमित्तत्वेन याप्रकृ. भैरवी। - धेरैव ग्रहणादेव । षत्व इति । कर्तव्य इति शेपः। प्रसिद्धवन्नति । सुविधावसिद्धत्वस्याऽपूर्ववि- धित्वन्नेत्यर्थः एतेन पत्वविधिः परो, नलोपशानन्तु पूर्वमिति कथं पत्वे कर्तव्ये, नलोपासि. द्धत्वस्य प्राप्तिरिति परास्तम् । अस्य ग्रन्यस्य स्वरादिविधौ यथा नियमत्वन्तथा सुविधा- चपि तदेकवाक्यतया नियमत्वमेवेत्याशयात् । तय नियमत्वं सुविधिशब्दस्य सुन्वतधा- प्यधर्मावच्छिन्ननिमित्तकविधावित्यर्थकत्व एव सङ्गच्छत इति तात्पर्यम् । तस्या:-अङ्गवृत्तपरि- भापायाः । अत्व दुर्वारमिति । एतदवयवस्य हस्नेझारस्य । सन्निपानपरिमापयेति। इयादेशे इत्वा- वच्छिन्नस्य सत्त्वं निमित्तन्तच्चेयहादेशेऽप्यनुवर्तते एव । यद्यस्येकारस्यात्वं स्यात्तदा तद्वि- घातः स्पष्ट एवेति भावः । मतान्तरकुण्डयति-न चेति । प्रकृतीत्यादेः पथ्यादिप्रकृतिपर्गना- मस्थानरूपप्रत्ययविशेषापेक्षेत्यर्थः । यविधौ चेवर्गान्तधात्वादिरूपमामान्यस्यानादिप्र- त्ययरूपसामान्यस्य चापेक्षेति यगन्तरग इति भावः। यत्र विशेषापेक्षशास्त्रनिमित्तत्वं साम- न्यापेक्षशास्त्रनिमित्तत्वस्य व्याप्यं तत्रैव समान्यापेक्षेऽधिकस्याप्यपेक्षासत्वेन बहिरङ्गत्वव्य- वहारः । प्रकृते तु तथा नेत्याशयेनाऽह-पातिपदिकेति। अन-"योन्य इत्यत्र । प्रकृतित्वेन- सर्वनामस्थानप्रकृतित्ववत्वेन । हलादेः-सोः। यणप्रकृतीति । यणादेशशास्त्रोक्तप्रकृतित्वतप्रत्य- निमित्तप्रत्ययत्वव्याप्यत्वामावावित्यर्थः । एतेन सामान्यापेक्षशास्त्रनिमित्तत्वनिष्ठव्यापक- भावप्रकाशः। मुविधिशम्देन ग्रहणादित्यर्थसूचक वा । पत्वे-कायें। मसिद्धत्वं नेति । तदपूर्वविधिर्नेत्यर्थः । तत्र प्रत्ययस्वेनाश्रयणेनाऽतत्त्वात्। स्वरादिसाहचर्यग पवस्यैतदृष्ट्याऽसिरत्वेन च नलोपशानात् पठिनशा- स्त्रेण विहितमुविधेरैव ग्रहणाच्च । एतेनात्र विधिसम्मवे नियमोऽयुक्त इस्यपातम् । वैरूप्याएवेश्च । खण्डनदुक्ति खण्डयनि-न चेति । रत्नाकरोकि खण्डयनि-न चेति । अत्वमिति । तदिकारस्येति शेषः । तथाच पन्धियो, पन्थिय इत्याधुचितम्। न च दुर्गाक्तरीत्या नान्तानुकरणान्न दोष इति प्रकाशो. वियुका ; तदनु करणे मानाभावात् , नलोपासिदत्वेन नान्तवान रायाच्च, मूलोक्तदोपत्यापत्तेश्वेति सद्मावः। उनपरिमाषाया भनित्यस्तस्योक्तुत्वादाह-सन्निपातेति ! स्वातीति । यहन्यसन्नि. पातनाशकत्वस्येत्यर्पः । प्रतिपादितमिदमस्तार । प्रकारदयेन मतान्तर खण्डयति- चेति । मन एवेति भाव इत्यननरमेतदुक्तिः । भयं भाव:-विशेषापेक्षारसामान्यापेशमन्तरङ्ग तच्च नतत्वमात्रेग किन्तु सत्र विशेषधर्मस्याऽधिकस्य निमित्त्वेन: "योन्य" इत्यत्र पथ्यादिसर्वनामस्थानापेशा। यविधी चानादि. प्रत्ययेवर्णान्नधावपेक्षा।मासानाय प्रकृतिस्वरत्ययत्वशन चावश्यकमिति यगन्तः। तथाचपन्याः पन्ध्यात्रियायेवरूपम्।तपरकरण तुस्पष्टार्थमेशारदित्युक्तो सनो लाघवाभावाचा अन्यथा विषयेऽपि तपरक- रगास्कुस्तइत्यादी गुगामावरसन्थानावित्यादौ दो ऽनापत्तिा हननेभ्यःआचारकि तु नास्येवेत्युक्तमा. का मर्यपूर्वक दीर्घलानुमानं पुंस्यपीति तदर्थ तपरकरगमादेशे तूच्चारणार्थमिति मिश्रोतिश्चिन्यति राना. कोकमपास्तमिति । अपिना नामधातुसंग्रहः । अत्र-थोन्य इत्यर। प्रकृतित्वेन-मर्वनामस्थानप्रकृति- सस्य विशिवत्वेन । यगप्रकृतीति । यणशास्त्रोकप्रकृति-नत्रस्ययनिमितोमयेत्यर्थः । HAI यत्र विशेशपेशस्य सामान्यापेशनिष्ठन्यापना तिक ·६१२ सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- भैरवी। स्थानिवत' इति नेहाश्रीयते इति । तदपि चिन्त्यम् । तथा सति यणप्रसङ्गात् । "ख्यत्यात इति सूत्रे सुखीः सुतीरित्यादिनिर्वाहाय को लु तं न स्थानिवत्' इत्यस्य कैयटादिभिराश्रितत्वात्। "इतोऽत्" इत्यत्र तपकरणं कुर्वतःसूत्रकृतोऽपि इहाऽनुकू. शब्दरतम् । वर्ण" इति हस्पेऽनावं दुर्वारमित्यपास्तमिति भावः । आश्रितत्वादिति । तत्प्रकृतिका सख्युरिति रूपे निमित्तो यण । क्यजकारनिमित्तकत्वे हि किनिमित्तकलोपाऽऽपत्तिः । हस्निमित्तकस्य तु बहिरङ्गत्वेनाऽसिद्धत्वान्न लोपः । स्थानिवत्वे हि व्यवधानानिमि. तकोऽपि न स्यात् । अनुकूलत्वाच्चेति । आत्वादिप्रवृत्तिप्रतिबन्धकन्यायानामनि- 'शपक्षस्यैव स्वसिद्धान्ते सत्त्वेनेदमसङ्गतमिति वाच्यम् ? यत्र तदधिकारीयसम्ज्ञाद्वयप्रसक्ति- स्तन यथोद्देशस्यैवाश्रयणमिहतुन तथेत्याशयात् । अत्र-उक्तरूपेषु । वस्तुतस्तु पदेऽन्तः पदा न्त इति भाष्यकारीयोक्त्या परपदस्थाजादेशस्यव स्थानिवत्वस्य तेन सूत्रेगनिषेधादेतत्सर्व- म्प्राचीनरीत्येति न कापि क्षतिः, इह तद्रीत्या ग्रन्थसङ्गमनमिति बोध्यम् । सखीयतेः सख्युः रिति भाष्यकारोक्त्यभिप्रायेणाह-तप्रकृतिकेति । यण-"एरनेकाच."इति यम् । अकारलोपस्य स्थानिवद्रावादाह-क्यंजेति । अधुना यण तु "इको यांच" इति बोध्यः । नचास्मिन्कर्त. व्ये मिनिमिर क्यरोपस्य बहिरङ्गाऽसिद्धत्व स्यादिति वाच्यम् ? यहिरङ्गपरिभाषाया अनि. त्यत्वात् । लोपाऽऽपत्ति.-"लोपो व्यो." इति लोपाऽऽपत्तिा न च स्थानिक्दाव. यलोपे तन्नि- पेधादपूर्वविधित्याच्च । निमित्तारय विति। यण इति शेषः । इदं 'कायुपसलयानम् इति वार्ति- काभिप्रायेण । अन्यथा हस्निमित्तस्य यत्परत्वन्नास्तीति लोपस्य प्राप्तेरेवाभावेनेदमनु- पपन्न स्यात् । वार्तिकप्रत्याख्याने तु "वेरपृक्तस्य" इति सूत्रे पेरिति योगं विभज्य तत्र व्यो- रित्यनुवर्त्य विप्रत्ययान्तयोयोरिति व्याख्यानेन लोपो योध्यः । स्थानिवत्वे होति । यजल्लो- पस्येत्यादिः । व्यवधानादिति । तेनैव व्यवधानादित्यर्थः । तनिमित्तकः-इस्निमित्त इत्यर्थः । तस्मादाप्यप्रामाण्यात्क्यजाद्यल्लोपे स्थानिरगावप्रवृत्तिरावश्यकोति भावः। भावादिति । मादिनात्वन्यादेशयो. समहः । न्यायानामिति । अभिव्यकेविन्यायस्येत्यर्थ: । न्यायाना. । भावप्रकाशः।

·. ६१३ हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । लत्वाच । तस्मादास्वं न्थादेशश्च न्याय्य एवेति स्थितम् । एतेन मथीः, मथ्यौ, मथ्यः इत्याद्यपि प्रत्युक्तम् । मन्थाः, मन्थियौ,मन्थियः इत्यादेरेव न्याय्यत्वात् । यदपि ऋभुक्षीः, ऋभुत्यौ, ऋमुक्ष्यः इत्यादि तत्र सावात्वं दुरिमित्युक्तमेव । औ• डादिपु यण तु दुर्लभःसंयोगपूर्वकत्वात् । तस्माद्दभुक्षाः, ऋभुक्षियौ, ऋभुक्षियः इत्यादि बोद्धयम्। "पणान्ता पट"। स्त्रीलिङ्गनिर्देशः संख्यां विशेपयितुम् । तत्सामर्थ्याच पूर्वत्र संशापरमपि संख्यामहणमिह संज्ञिपरं सम्पद्यत इत्याशयेनाह-संख्येति । यत्तु प्राचा उपदेशकाले पान्ता नान्ता चेत्युक्तम् । तत्पञ्चेत्यत्र नलोपे कृतेऽपी. त्यादिस्वग्रन्थविरुद्धम् । सम्प्रत्यनान्तत्वेऽपि उपदेशे नान्तत्वमासीदिति किम- शब्दरत्नम् । त्यत्येनैतद्विपयेऽप्रवृत्तिबोधकतयेति भावः । विशेषयितुमिति । विशेष्यसाकासत्वात्तस्येति भावः । तत्सामर्थ्याच्चेति । प्णान्तेत्यनेन विशेषणसामादित्यर्थः । संख्याशब्देन तदन्तत्वाऽसम्भवादिति भावः । इहेति । अनुवृत्तमिति शेपः । संशिपरमिति । यद्यपि संज्ञिपु बहुगगवतुडतिष्वपि तद- सम्भवस्तथापि लोके संख्याप्रकारकबोधजनकाः पञ्चादय इह तत्वेन विवक्षिता इति बोध्यम् । किमसिद्धत्वेनेति । नलोपे कृतेऽपीत्यादिपन्यप्रतिपादितेनेति भावः मिति बहुवचनं स्थानिवदायसंग्रहाय । 'एवं कौ लुप्तम्' इति न सार्वत्रिकम् । किन्तु 'को विधिम्प्रति' इत्येव तु तथेत्यपि बोध्यम् । मूले स्त्रीलिङ्गनिर्देश इति । बहुप्रीह्युत्तरस्त्रीलिङ्ग निर्देश इत्यर्थः । अत एवाह-विशेष्यति । सजिपरमित्यत्र यः सम्भाशब्दः स एतच्छास्त्रीयसन्जापरो भविष्यति, कृत्रिमाकृत्रिमन्या- यात् । तथा च न तद्वोध्यार्थस्य ष्णान्तत्वमित्याशङ्कते-यधपीति । तस्वेन-सन्नित्वेन । विव. क्षिता इतीति । 'उभयगतिरिह भवति' इति परिभापति शेपः। प्रतिपादितेनेति । स्त्रीप्रत्ययप्रक. भैरवी। भावप्रकाशः। । नत्वावादी उस भाष्य कैयटादिस्वारस्येन तस्य क्वाचिरकस्खप्रतीतः । यो विधिमित्यस्य वौत्मगिंकत्वात् । किञ्च मिश्नमते तस्योच्चारणार्थत्वमाचार क्विवन्तात् कर्तरि किपि पथीनित्यत्र तरसार्थक्यञ्च, एवं च मूलं चिन्त्यम् । तस्मात्पथीः पथ्यावित्याधेव न्यासप्रकाशायुक्तरूपं साधु । नलोपासिद्धरवेन इलयादिलो. पोप्यत एव न इति खण्डनरत्नाकरकृदाधुक्तमपास्तम् । अत्राऽऽअयणेऽपि काचित्करवाऽव्याघातात् एवं तस्य सार्थक्ये मित्रोक्तरेव चिन्स्यत्वाच्च तत आवारकिवभावाच्वेति दिक् । वस्तुतस्तु तेषामन. मिधानमेव, स उच्चारणार्थ एव । भन्यथा विधेये दोषापत्तिरित्यायन्यतस्तत्वमनुसन्धेयम् । पतेन केवल. पदोक्तथा सुपधीस्यादेरिवाऽस्याऽपि स्त्रियामपि वस्तुतोऽभिधानमेवेति मन्दोक्तमपास्तं वैषम्यात् । मामा हायव हि केवलत्वम् । तस्य-स्त्रीलिङ्गनिर्देशस्य, भन्यपदार्थबोधकत्वादिति भावः। स्त्रीलिङ्गनिर्देशस्याऽन्यव्यावरया साफ्ल्येन परामर्शसम्मवादाह--प्णान्तेति । तथा च विशेषयितुमित्युपाचविशेषगक्रिया परामृश्यत इति भावः । सामयमुपपादयति-संख्येति । तदन्तत्वैति । ष्णान्तवेत्यर्थः । इत्यस्याऽन्वयाया- अन्विति । कृत्रिमाकृत्रिमति न्यायेनाशक्ते--यद्यपीति । तदसम्भव.-णान्तत्वाऽसम्माः । एतेन तयाप्रकाशररनाकरदण्डयायुक्तमपास्तम् । तत्त्वेन-सन्नित्वेन । अनिशदन्तेति पर्यशामादुभयगवेरित शास्त्रेऽतीकारादिति भावः। यथाश्रुतप्रक्रियाखण्डकप्रकारानुवादन्यूननाममिमनासिदये निराचष्टे- नसोपे इति । स्त्रीप्रत्ययाकरणस्थेनेति भावः। मूठे तुल्य इति प्राप्युभयन प्रक्रियावदुक्तरिति भावः।

·. सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- सिद्धत्येन ? नन्वयं पूर्वापरविरोधः काशिकायामपि तुल्य इति चेत् किं ततः । "चाचे ढेऽन्यसाम्यात् कि दृढेऽन्यदपि बाध्यताम्" इति न्यायात् । " यत्तु व्याचल्यु:-उपदेशकाले .यौ पकारनकारी तदन्तेत्यर्थः । देवदत्तस्य गुरुकुलमितिवत् समुदायेन सम्वन्धानासमर्थसमास इति । तदा गतवः । अवय- वेन सम्बन्धं व्याख्याय समुदायेन सन्वन्धादित्युक्तेः परस्परव्याघातात् । किं च यत्रोंपसर्जनपदार्थः ससम्बन्धिकस्तत्र द्वयीविधा। सापेक्षोऽपि समस्यत इत्येका । प्रधानपदार्थस्यैव कुलादेर्मुर्यादिनेव देवदत्तादिनाऽपि सम्बन्धः । स च गुरुणा सह उत्पत्तिगर्भः। देवदत्तेन सह तु तदीयगुरूपाद्यत्वरूपो गुरुघटित इति द्वितीया विधा । उक्तं च हरिणा- सम्बन्धिशब्दः सापेक्षो नित्यं सर्वः समस्यते । वास्यवत् सा व्यपेक्षा हि वृत्तावपि न होयते ॥ इति । समुदायेन सम्बन्धो येषां गुरुकुलादिना । संस्पृश्यावयवारते तु युज्यन्ते तद्वता सह ।। इति च ।। शब्दरत्नम् । वाधे-दूपणे । अवयवेनेति । प्णान्तपदावयबेन पकारनकारेणेत्यर्थः । समुदायेन- प्णान्तपदेन । ससम्बन्धिका-नित्यं सम्बन्ध्यन्तरसापेक्षो यथा गुयादि । सापेक्षो. ऽपीति । सापेक्षल्याऽसमासे हि ततो बोधाभावो बीजम् । न च नित्यमापेक्षे तबीजम. स्तीति भावः । तदेवाह-वाक्यवदिति । व्यपेक्षा-आकाहा । अवयवान-गुर्वा- भैरवी। रणस्थेनेति शेप. । मूले, बाधे हद इति। अत्र बाधे दृढ इति छेद । तत्र तन्त्रान्तरीयप्रसिद्धि- विषयबाधस्याऽनुपयोगादाह-दूषण इति । ननु विशेषणस्य विशेष्यसम्बन्धित्वात सर्वत्र सस- म्बन्धिपत्यमत आह-नित्यमिति । नित्यसापेक्षस्थले समासस्य प्रवृत्तौ धीजन्दशयति- सापेक्षस्यति । तत.-वाक्यात् । पूर्वाञक्तेऽथें साधकमाह-तदेवाहेति । व्यपेक्षालक्षणसाम- यल्प वाक्य एव सम्भवादाह-आकाईति । तथा चतादृशस्थले बोधो भवत्येवेति न वृत्ति. प्रतियन्ध । गुर्वादीनिति । गुरुकुरेति समुदायावयवत्वगुरो समुदायजन्यशाब्दयोधीयविशे- प्यतानिरूपितविषयताश्रयत्वात् । एवञ्चतादृशस्थ चनादिपदार्थस्य धर्मिपारतन्त्र्येण कुठे- नाऽन्वयस्वीकारेण यद्यपि निर्वाह संस्पृश्येत्यक्षरस्वारस्यञ्चोपपद्यते तथापि स्पष्टप्रतिपत्तये भावप्रकाशन अदृढे इति रछेद । तन्त्रान्तरप्रसिद्धस्यात्र प्रसिद्धरय चासम्भवादाह--दूपणे इति । प्रक्रियायोजकाः वाशक्तिले खण्डयति यत्तु म्याचल्युरिति । एवमग्रेऽपि । बहुवचनान्तेनानुवादे तदुक्तिबोध्या। नन्ववयवत्वेन बोधका तपदेन सम्पन्धाऽव्याख्यानान्मूलमयुक्तमत भाइ-ष्णान्तपदेति । विशेष्यस म्बन्धन सम्बन्धिकत्वस्य सर्वत्र सत्त्वादाइ-नित्यमिति । ननु नित्यसापेक्षे समासाङ्गीकार निराका- छत्वाचतो बोधो न स्यादन्यत्रेयात आइ--सापेक्षेति । हि यतस्तस्य सदमा बोज ततो वाक्यानो- पामावन घन हि नियमापेक्षे तरीकारे तीजमत्तीरपाखण्डलार्थ । अत्र माने दर्शयितुमाह- तयेति । भन्यथा तदाधिक्यं स्पष्टमेवेति माव. । व्यपेशासामर्थ्यस्य वाक्ये एवाङ्गीकारादा--आका- क्षेति । तथा प ततो पोधो भवत्येवेति भावः । गुादीनिति। गुरुकुलादिसमुदायाऽवयवस्यादिति ·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ६१५ अत्र उपसर्जन न ससम्बन्धिकम् । येन द्वयी विधाऽवकाशमासादयेत् । नन्विहाप्यन्तशब्दः ससम्बन्धिकार्थोऽस्तीति चेत् ? उपदेशकाले यो पकारनका- राविति वदद्भिस्तदन्वयस्य त्यक्तत्वात् । अन्यथा हि उपदेशकालेऽन्तौ यस्येति वक्तव्यं स्यात् । वस्तुतस्तु तदपि न । अन्तशब्दो हि अवयविनि साकारो न तु यत्र कुत्र चित् । अन्यथा ऋद्धस्य राजपुरुप इति स्यात् । राज्ञोऽपि ईशितुरी- शितव्यं प्रति साकाड्तत्वात् । "राजा प्रभौ नृपे चन्द्रे यक्षे क्षत्रियशक्रयोः" इति कोशात् । यदि तु ऋद्धं प्रत्यनाकातेति ब्रूपे तर्हि समं प्रकृतेऽपि । संनिपातेति । तथा चोपदेशकाल इति व्याख्यानं निष्फलमपीति भावः। यत्त्वाहुः-परिभा. पाया अनित्यत्वाल्लुक् स्यादिति । तत् साहसमात्रम् । इष्टस्थलेऽप्यप्रवृत्तौ परि- भाषाया निष्फलत्वापत्तेः । किश्योपते इति निर्मूलमपि । यत्तु वदन्ति- ग्रहणसामर्थ्यादौपदेशिकत्वं लभ्यते इति । तदपि न । संख्येत्यस्याऽऽकर्षणेन संज्ञिपरत्वसम्पादनेन च सामोपक्षयात् । -अन्त. शब्दरलम्। दीन् । संस्पृश्य युज्यन्ते इत्यस्य तद्द्वारकसम्बन्धेन युज्यन्त इत्यर्थः । उपसर्जनम्- मापदम् । न ससम्बन्धिकम्-न सम्बन्ध्यंशे नित्यसाकासम् । साकाहः-नित्य. साकासः । ईशितव्यम्-प्रजाभूम्यादि । समं प्रकृतेऽपीति । अन्तशब्दस्य उपदेश- कालं प्रति न नित्यसाकाङ्क्षतेति भावः । संशिपरत्वेत्यादि । संख्यापदल्ये- त्यादिः । अन्तग्रहणं समाससम्पादनद्वाराऽन्यपदार्थबोधकत्वेन तरसम्पादकमिति भावः । भैरवी। आह-नवारकेत्यादि । गुरुद्वारकसम्बन्धश्च स्वीयगुरुत्पाद्यत्वरूपो बोध्यः । वस्तुतस्तु नित्य- साकासत्वमेव नैतादृशरीत्याऽन्वयेऽपि वृत्तिप्रयोजकिन्तु गमकत्वमेवेत्यन्यत्र निरूपितम् । इहोपसर्जनस्यान्तपदस्य तथात्वादाह-ष्णापदमिति । नित्यसाकासत्वमेवैतादृशस्थले समास- प्रयोजकमित्येतेन दशितम्। नित्यसाकासत्वञ्च सम्बन्धविषयकोत्थिताकासाप्रयोजकत्वम्। एतेन यादृशम्थले नोत्थिताकासा किन्तूल्याप्या तत्र न समास इति दर्शितम्भवति । राज्ञः पुरपस्य धनमित्यादौ यथा । मूले सद्धयेत्यम्येति । अन्तपदामाचे ष्णा इत्येव याच्यते तदा पदान्तरसन्निधामाभारेन बहुव्रीह्यर्थस्यालाभः स्यात् । ष्णापदोपादानसामर्थ्यादिदम्पद पका- रनकारान्तस्त्रीशब्दबोधकमिति यदि पे, तर्हि तादृशशब्दमावस्य ग्रहणापत्तिः । एवज्ञाति- पडादिशब्देऽतिप्रसङ्ग इत्यन्तपदं सूत्रे सार्थकम् । एतदेवाह-अन्तग्रहणमित्यादिना । सम्पा. दकम्-आकृष्टस्य संख्यापदस्य तदन्तत्वासम्भवेन तस्य तत्संझिपरत्वसम्पादकम् । ननु स्वरितत्वं संख्यापदस्य कल्प्यताम् शब्दाधिकारश्च कल्प्य इति प्रकृतसूत्रेऽन्तपदामावेऽपि. भावः। तद्वारकेति । गुरुद्वारकेण-तदीयगुरूपायरवरूपेयर्थः । एतेन गुर्वादीन्संस्पृश्येत्यस्य तान् मारीकृत्येत्यर्थः सूचितः । उपसर्जनस्यान्तपदस्य सविादाह-प्णेति । पूर्वरीत्याह-सममिति । सम्द ध्यतराशे इत्यर्थः । मत एवाह-नित्येति । तदयावत्य तु राशो देवदत्तस्य गृहमित्यादापुरयाप्याकाहा. याः सस्वेन देवदत्तस्य सम्बन्धिकावेऽपि समासाऽभावरूप बोध्यम् । मूले-संख्येत्यस्येति । अन्तरदा. भावे प्णान्तसम्ममात्रग्रहणापत्तिः। यथाकथं विद्यापि तदन्वयेवान्योपस्थापितनदन्तकोनिङ्गशम्दमात्रय हणाऽपत्तिरिति भावः । उकस्याऽपि स्पष्टायानु पङ्गमाह-संख्येति । योधकत्वेन-हेतुना । तथा तदन्तरवस्य संख्यापदेऽसम्भवात्पन्नादिपरत्वसम्पादकरवं तस्येति भावः। ननु सरितस्वादनुवृत्त। शमादित भावप्रकाशन ·सटोकटिप्पणशन्दरतप्रौढमनोरमायां- "नोपधाया। नेति लुप्तपष्ठीकमङ्गस्य विशेषणम् । गौणत्वे विति ।। बहुवचननिर्देशस्यार्थप्राधान्यार्थत्वादिति भावः । प्रियपच्यामिति । बकारद्वय- मध्ये चकारः। "अपन माग | हलामाविति ! "रायो हलि' इत्युत्तरसूत्राद्धलीत्यपकृष्यते, तच विभक्तविशेषणमिति भावः । तेनाऽष्टानामित्यत्र नुटः पश्चादेव सन्निपातप- रिभाषाया अनित्यत्वादात्य , न तु प्राक् । अन्यथा अधम् आमिति स्थिते शब्दरतम्। किं चान्तग्रहणस्य तदर्थत्वे तस्य विशेषगतया सप्तम्पन्नत्वेन च पूर्णनिपातापत्तिः । उणा- दीनामव्युत्पत्तिपक्षे प्रत्ययानां समुदायानां दोपदेशामायेन त्वदुतार्थासङ्गतिश्चेत्यपि बोध्यम् । 'उपदेशग्रहणं कर्तव्यम्। इति वार्तिकस्य तु स्वप्रकृतिकप्रत्ययोपदेशझाले ष्णान्तेत्यर्थः । त्वया तु समस्तान्तपदार्थभूतस्य उपदेशकालस्य तथान्वयो वस्तुमशक्य इति स्पष्टमेवेति दिक् ॥ हलीत्यपकृष्यत इति । 'हलीत्युभयोः शेप' शी भाप्योक्तेरिति भावः । संनि- पातेति । नान्तत्वप्रयुक्तपटसञ्जकसनिपातेन जातस्य नुस्तदविघातकत्वमिति तस्याः प्रासिः । अनित्यत्वादिति । न च नुटि "नोपधायाः" इति दीघे नलोपेनाऽष्टानामित्यस्य सिद्धेः किमनित्यत्वेन । न च नलोपस्याऽपि सनिपातपरिभापयाऽप्राप्तिः, नलोपल्याऽसि- भैरवी। - । भावप्रकाशः। तत्सम्पादनीयार्थलाभेऽन्तपदमुक्तार्थगमकम्भविष्यतीत्यत आह-किन्चेति । तदर्थत्वे---उपदे- शाकाले इत्यर्थकरने । पूर्वनिपातप्रकरणल्यानित्यत्येप्याह-उणादीनामिति । नन्वंसत्युपदे- शाहणकर्तव्यमिति वार्तिकासङ्गतिरत आह-उपेति। स्वप्रकृतिकेति । पफारनकारान्तप्रकृति- केत्यर्थः । ननु मयाप्येवं सुवचमत आह-खया खिति । हलीत्यस्यापक प्रमाणमाह-इन्दीत्युभयोरिति । नुटि कृते कय सन्निपातपरिभाषाप्रथ- त्तिरत आह-नान्तवेत्यादि । ननु सन्निपातपरिभाषाया अनित्यत्वादात्वमिति स्वीकारो व्यर्थः, इष्टस्याऽटानामित्यस्य प्रकारान्तरेण सिद्धरित्याशक्षान्निराचष्टे-न चेति । वाच्यमिति परेणान्वयः । सन्निपातपरिमाषयाऽपाप्तिरिति । नान्तसन्निपातेन पटसंज्ञायान्नुटि सति भसम्झा- कारात्मनिशपरत्वस्य च सिद्धमुलं चिन्त्यमिति रानाकरोक्तिरयुक्तायत माह-किम्वेति । तदर्थत्वे- सपदेशकाले इत्यर्धकरवे । मन्यपदार्थ विशेषणस्वस्य तुल्यवादाह-सप्तम्यन्तेति । ननु तदनित्यत्वेन नाऽयं दोषोऽत भाह--उणादीनामिति । पक्षे-माध्यादिसग्मते । यपपि प्रातिपदिकाना नोपदेश' त्यसङ्गतिरेव, तथापि प्रकृतिप्रत्ययादिविभागेन प्रतिपादनरूपं यद्गुणैः प्रापणं तस्याऽत्र प्रहणेन प्रकरपादिगिरुपदेशे प्रातिपदिकस्वरूपोषने या गाता संख्या निष्पन्ना सा पट् सम्शेत्ययसाहस्या- येदं परसम्शायामुपदेशनहगम्' इति माध्यवातिकायुक्तेपरेशे इति निर्मूलमपीति मूलं चिन्तयमिति समाकरोक्ति एण्डयितुमाह-उपदेशेति । स्येति । ष्णानसंख्यामकृतिकस्वादिप्रत्ययोपदेशेश्यापर्यः । रद शवानीत्यादिमिध्यर्थम् । मत पवाने भाष्ये समितपरिभाषादिना तदन्यषा संसाध्ये प्रत्या. ख्यातम् । भयमेव च दिगः । ननु मयाप्येवं मुश्वमत भार-त्वया विति । तस्मात्तथाऽन्वयास वयस्वे तुगम विशेषणम् । समस्तेति । तद्पटकान्तपदेपर्यः । 'शेप इति । योगविमागेति भावः । ननु एसशासनिपातस्यारवे सावन कई सरप्राप्तिरत मार- मारसत्येति । परमशकश भाग एतदुमयसग्निपातेनेत्यर्थ । मष्टानामित्यादि प्रागिरयन्त मूलमनू- पात्र नम्या हस्याण्टियुक्ति समयनि-न घेति । पोशामपि पटवीत्येव सिमिति भाषः । । - ·भैरवी। - - हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम्। ६१७ परत्वान्नित्यत्वाच प्रात्वे कृतेऽनान्तत्वे पटसंज्ञाभावान्नुट् न स्यात्। न च यथोडे- शब्दरत्नम्। खत्वेन तद्विपये तदप्राप्तैरिति वाच्यम् ? "न्मेमन्तः" इति सूत्रभाष्ये सनिपातपरिमापा दोपनिरूपणायपरे हे गौरीत्यादौ सम्वृद्धिलोपेऽपि तस्य स्थानिकोन इस्वनिमित्तनिपा. तविघाताभावात्तत्राऽतिव्याप्तिपरभाष्यासगतेः। सन्निपातस्याऽशास्त्रीयत्वान्नस्यानिवस्त्र मिति चेत्तमासिद्धत्वमपि फयमिति विभावय । कि पूर्व कर्तव्य तक्षसिद्धत्येऽपि तत्र ने तस्याऽसिद्धत्वे मानाभावः। अन्यथा-हलीत्यल्यायाऽसम्बन्धे । परत्यादि ते अभ्युशयः । नित्यत्वाच्चेति । कार्यकारपक्षे संज्ञायास्तत्तद्विध्येकवाक्यतया पट्त्वाऽ. प्रतियन्धेन पदसम्माप्रतिस्ततो नलोपस्य प्राप्तिरिति परम्परया नुद्विपये सन्निपातपरि- मापाप्राप्तिरिति भाव । मसिद्धलेनेति । सन्निपातपरिमापाया. “कृन्मेजन्तः" इति सूत्रमाप्ये पाठेनास्या. सपादसताध्यायीस्यत्यादिति तदृष्ट्या सन्निपातवियातकशास्त्रासिद्धलेने- त्यर्थः । सन्नासिद्धत्वकिम्परिभाषादृष्ट्या; उत सन्निपातनिमित्तकनुविधिदृप्या इति वितयं दूपणम्प्रथमपो दोपमाह-कृदिति । प्रत्ययलक्षणसूत्रस्य नियमार्थत्वपक्षाभिप्रायेणाह- स्थानीति । अभावादित्यन्तस्यासङ्गतो हेतुत्यम् । तत्र-गौरीत्यादौ । भाष्येति । नदीहस्त्वं सम्वुद्धिलोपस्येति भाष्येत्यर्थः । यदि दोपनिरूपणपरभाप्यसङ्गमनाय तत्राशास्त्रीयत्व स्था- निवदावरूपातिदेशस्याप्रवृत्ती हेतुस्तहीहापि नलोपल्यासिद्धत्वातिदेशः कयमिति परिभा- पादृष्ट्या सिद्धत्वमप्रयोजकमिति भावः । द्वितीये आह-किन्चेति । तत्र कृने-पूर्वस्मिन् कृते । एवज नुटप्रत्युत्तरकालिकप्राप्तिकर्तृकनलोपशास्त्रस्य नुटम्प्रत्यसिद्धत्वम्याप्राप्ति रेपेति सन्निपातपरिमापाया अनित्यत्वेनैव नलोपो वाच्य इति चेन्न । लोपस्यासिद्धत्तेन परिभापाया अनित्यत्वादात्वमिति युक्तमिति भावः। नन्येवं पट्स-ज्ञाया अपि कृताs. कृतप्रसङ्गित्वेन नित्यतया नित्यत्वादित्यसङ्गतमत आह-कार्यकालपक्ष इति । तथा च पट्- सज्ञाया नुडेकवाक्यतापन्नत्येन तत्कालप्रवृत्तिस्तया आत्वे कृते न पट्सन्नैकवास्य- तापन्ननुडप्राप्तिरिति कृताकृतप्रसङ्गित्वमधुना आत्वस्यति तस्यैव नित्यत्वम् । न च नि. त्यादप्यन्तरङ्गस्य बलवत्त्वमित्यपरनिमित्तकत्वेन पट्सम्ज्ञाऽन्तरगा आत्वात्मार भविष्य- भावप्रकाशः। असिद्धत्वेनेति । तस्याः "कृन्मेजन्तः" इति सूत्रस्थायाः सन्निपातलक्षणविधिः स्खेतरतद्विघातकस्याऽनि. मित्तमित्यर्थेनात्र स्वेतरतदिघातकस्य नलोपस्यासिद्धत्वेन व्यवच्छेचामावात्तद्विषये तदप्रवृत्तरित्यर्थः । नन्वसिद्धान कि परिमापादृष्टयोत सन्निपात नक्षणनुड्विधिदृष्टया; तत्राधे दोपमाह-कृदिति। प्रत्यय. लक्षणसूत्रस्य नियमार्थवादाह-स्थानीति । अभावादित्यन्तोऽमङ्गलो हेतुः। तत्र-गौरीत्यादौ । भाप्येति । नदीहरवत्व सम्बुद्धिलोपस्यानिमित्त स्यादिश्यर्थः । आतिदेशिकसन्निपातविघाताभावमालय तत्र तदप्रवृत्तावत्रापि तया स्यादिति तात्पर्यम् । तत्र सन्निपाते भानेये अस्य मध्यमणिन्यायेनोभयत्रा. न्वयः । अन्त्ये दोषमाह-किं चेति । यत इति शेषः। पूर्वन- नुटि । तदसिद्धत्येपि-ननोपासि. दुत्वेपि । तस्मानलोपस्यापि परिभाषाऽनित्यत्वेनैव साध्यतया तस्य तदृष्ट्याऽसिद्धत्वादास्यमेव युक्तम् । वदनित्यत्वेनेति गूढाकूतम् । एतेन पटसशामुपजीव्य जातस्य नुटस्तदविघातकत्वाचया आत्वं न, दीर्य तु नैवम् । न च नलोपै तद्विरोध एव नुटोऽनकारनिमित्तकत्वात् । षट्सशायास्तत्वेपि तत्र नलोपासि. सुरवेन सन्निपातविघाताभावाद । एतेनानियलेनाऽऽत्वाप्रतिपादकमूल तयाख्यान च विन्त्यमिति मन्दोक्तमणस्तम् । भन्यथैत्यस्य ततः प्रागावे इत्यर्थे पोनरुक्तयादाह-हलीति । नन्वन्तरङ्गलाद यथोदेशे षट्वे तत प्रामि नुटः प्राक् नित्यत्वादात्वेप्यस्य बहिरकासिद्धत्वेन पटवाऽनिवृत्तौ तरप्रयु. कनुटीष्टसिद्धिरत आह-कायेति । नन्वत्र पक्षे न तच्छास्त्रस्य पुनः प्राप्तिः, किन्तु तद्धर्मस्य कार्या.

·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शपक्षेऽन्तरगत्वात् प्रागेव कृता पदसंज्ञा एकदेशविकृतन्यायेन कृतात्वेऽपि सुल- भेति वाच्यम् । अल्विधौ उक्तन्यायाऽयोगादिति भावः । "अष्टाभ्य औश् ॥ कृताकारादिति । ननु हलीत्यपकृष्यत इत्युक्तम् , तत् कथं कृताकारतेत्यत आह-अष्टभ्य इति । कृतात्वस्येदमनुकरणं, न तु लक्ष- शब्दरत्नम् । ऽत्वयोर्बहिरङ्गत्वं समानमिति भावः । अल्विधाविति । पटसंज्ञाया अलिवधित्वेन तन्मूलककार्याणामप्यविधित्वमित्यभिमानः । यदि तु नान्तसंख्यावाचकत्वसमानाधिक. रणधर्मविशेषरूपस्य पट्त्वस्य स्थान्यल्धमत्वाऽभावेन तत्प्रयुक्तकार्यस्य नुदादेरपि नालिय- धित्वमिति स्थानिवदेनैकदेशविकृतन्यायेन च नुट् सुलमस्तहि मुख्य कार्यकालपक्षे तत्सि. दिहलीत्यनुवृत्त: फलमिति बोध्यम् ॥ भैरवी। तीति वाच्यम् । कार्यकालपक्षे पट्सझाया नुडेकवाक्यतया तस्य च प्रकृतिप्रत्ययोभय- सापेक्षतया आत्वसमलक्षतया पट्त्वमपि बहिरङ्गमित्याशयात्। ननु कार्यकालपक्षे लक्ष्या- सिद्धिश्चेतहि यथोशिपक्षे एवास्त्वित्याशङ्काग्निराचष्टे-मूले न चेति । सुलभेति । तथा च नुट भविष्यतीति शेपः। नुविधायकशास्त्रस्य नाल्बिधित्वमिति चेत्तत्राह- पट्सब्ज्ञाया इति । अल्विधित्वमिति । तथा चैतत्पशेऽपि हलोति प्रकृतसूत्रेऽपकृष्टव्यमिति भावः। अभिमानपदसूचितामरुचिम्प्रकटयति-यदि विति। अन्न रूपस्येत्यन्तम्परिचायक पदत्वस्य न तु विशेषणन्तेन स्थानिवद्रावस्य पटत्वबुद्धिसम्पादनायापेक्षा न तु तादृशवि- शेपणविशिष्टपट्त्वसम्पादनायेति विशेषणतयाऽलाश्रयणमस्त्योति न शवयम् । स्थानिवत्त्वे. नेति । 'सवें सर्वपदादेशाः' इति न्यायेनाऽऽदेशकल्पनया स्थानिवत्त्वेनेत्यर्थः । तदभावेप्याह- एकदेशेति । एतेन पट्त्वमानसन्निपातनिमित्तक इह नुन , स च न सनिपातपरिभापाया इह प्रवृत्तिसम्पादकः, आत्वनलोपयोः पट्त्वाविघातकत्वादिति मूलोक्तस्य सनिपातपरिंभापा- या अनित्यत्वस्य नोपयोग इति ध्वनितम् । सरिसद्धिरिति । अष्टानामित्यस्य सिद्धिरित्यर्थः । 'हलीत्युभयोः शेप' इति भाप्यमपि कार्यकालपक्षाभिप्रायक्रम् । अनुवृत्तेरिति । अनु-पश्चात् वृत्तेः-सम्मन्धस्येत्यर्थः। भावप्रकाशः। मितिदेशेनाऽऽनयनं, तच्चान नुहादि, तत्र च शब्दनो न स्थान्यत्वृत्तिधर्मवत आश्रयणमत माह- पदिति । एतेन पधिन्शब्दस्य स्वग्रन्यविरुद्धमिदमित्यपास्तम् । वैषम्यात् प्रतिपादितमिदं समेव । अभिमान इति। तथा चात्र पक्षे हलीति नुडादिसिध्यर्थमावश्यकमिति भावः । एतत्स्- चिताऽरचिमाह--यदि त्वित्यादि । प्रकृनामिप्रायेणाह-मान्तेति । नुडादेनीलविधिसमिति पारः । सर्वे सर्वपदेति पक्षे आह-स्थानीति । तदमावेप्याह-~एकदेशेति । विकृतावय- वाऽनिवन्धननुसादी पटवस्य तेन सौलम्यादिति मा वाह-नुडिति । एतेन परवमानसग्निपाननिमित्तको नु, न च तद्विघातकावाखनलोपाविति तस्या प्रमाप्तिरेवेति भनि. त्याच मूमोक्तमसहसमिति स्वमिदान्तः सूचितः । तेन पटाय नास्पर्म इति सरप्रवृत्तिः मुब। भन्यपा दोदेरा फास्याना धातुस्वानापति रति मूलं चिनयमिति रत्नाकरोतमपालम् । सपा कार्याशारत्र मुख्यत्वम् । तसिद्धिरिति । मष्टानामित्यत्र नसिद्धिरित्ययः । मन्परा मूनोक्तरीत्या न स्यात् । पोगयोःशेष पनि माध्यमपि कार्यशालाभिप्रायम् । तेन प्रियाटानावियापर्थमपि सेडिसनाकार- दच्यापुलमपातम् । तदननिभानरप ररुपमागत्वात् इति भावः। अनुहोरिति । मनु-पश्चार पत्ते:- एबापरवेत्यर्थः । परस्पति यावत् । भावः । ।

·। भैरवी। हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । णवशसम्पन्नमात्वम् । तथा हि सति वक्ष्यमाणज्ञापन तस्य चैकल्पिकतया लाघवार्थमष्टभ्य इत्येव ब्यादिति भावः । इदमिति । श्रुतमनुमित चेत्यर्थः । अपनो दीर्घादिति । दीर्घान्तादष्टनः परा असर्वनामस्थानविभक्तिदाता स्यात् । अष्टाभिः । दीर्घात् किम् ? अष्टभिः । मध्योदात्तमिदम् । “पहिचतुभ्यो हलादिः" इति बाधित्वा "झल्युपोत्तमम्" इत्यस्य प्रवृत्तेः। पतिचतुभ्यो या झलादिविभक्तिस्तदन्ते पदे उपोत्तममुदात्तं स्यादिति तस्यार्थः । एवं स्थिते हस्व. व्यावृत्त्यर्थ क्रियमाणं दीर्घग्रहणमात्वस्य नित्यत्वे व्यर्थे स्यादित्यर्थः । पूर्वस्मा. शब्दरत्नम्। श्रुतम्-हलादौ । अनुमितम्-जशसाः । हस्यव्यावृत्त्यर्थमिति । हस्वेऽन्तो. दात्तव्यावृत्यर्यमित्यर्थः । व्यर्थ स्यादिति । ननु ज्ञापितेऽपि व्यर्थमेव तत् ; अष्टाभिरि- त्यत्र सावकाशप्याप्टन इति सूत्रस्याप्टभिरित्यत्र परत्वात् "झज्युपोत्तमम्" इत्यनेन याधे, सवनतिन्यायेन पुनरप्रवृत्तेरिति चेन्न । दीर्घग्रहणेनव सतिन्यायाऽनित्यत्वस्यापि ज्ञाप. नात् । यद्वाऽत्र यथोद्देशपक्ष एव ज्ञाप्यते । तत्राऽऽत्वस्य बहिरङ्गतया प्राक् पट्ये जश्शसोरिति । तथा चेह ज्ञापर्क सामान्यापेक्ष, सामान्य प्रमाणानाम्पक्षपातादिति भावः। पर्यवसितार्थाभिप्रायेणाह-हस्वेऽन्तोदात्तेति । सावकाशस्येति । कार्यकालपमेऽनान्तत्वेन पट्स ज्ञाया अत्राऽप्राप्त्या "पनि” इत्यादेरप्राप्त्या सावकाशम्येत्यर्थः । पट्स्वरस्तु पञ्चभिरि. त्यादौ चरितार्थः । मप्रवृत्तेरिति । "अष्टन" इति सूत्रस्याप्रवृत्तरित्यर्थः । कार्यकालपक्षमभिप्रे- त्यैव समाधत्ते-दीर्घेति । न्यायानित्यत्तस्यापीति । एवञ्च तस्याऽनित्यतया तहप्रवृत्तौ पुनःप्रस- विज्ञानन्यायस्येह प्रवृत्तेरिति भावः । ननु पूर्वोपपादितरीत्याऽटभिरित्यस्य दीर्धग्रहणव्या. वर्त्यता सिद्धेति तद्वैकल्पिकत्वे ज्ञापकत्वकथमिति चेन्न । 'यावता विनाऽनुपपत्तिस्तस्य सर्वस्य ज्ञाप्यत्वम्' इति न्यायेनोभयत्र दीर्घग्रहणस्य ज्ञापफन्वात् । अत एवाह-पाति ।। अन्नदम्बोध्यम् । यद्युभयो॥प्यता स्वीक्रियते, तदा लाघवाभागत्कृताऽऽत्वस्य पट्सन्ज्ञा. सत्त्वे आत्वस्य वैकल्पिकत्वे च तज्ज्ञापकमस्तु एतावतापोष्टार्थसिद्धिर्भवतीति पूर्वोक्तरीत्या दीर्धग्रहणं वैकल्पिकत्वे ज्ञापर्क कार्यकालपटे । यदि विह ययोद्देशपक्ष एव ज्ञाप्यते । तदा हलीत्यस्याऽऽत्वविधायकसूत्रेऽपो न कार्यः। एवञ्च लाघवम्भवतीत्याशयेनाह-यति । अत्र-पट्सज्ञायाम् । पक्ष एवेति । एवकारेण सद्गतिन्यायाऽनित्यत्वस्य कृताऽऽत्वस्य पट- सज्ञा भवतीति कल्पनस्य च निरासः। अस्मिन्पो "अष्टनो दीर्घात्" इति दीर्घग्रहणस्याऽऽत्व. वैकल्पिकत्वमानांशे ज्ञापकताकल्प्या। दहिरगतया-विभक्त्युत्पत्त्युत्तरकालिकतया । प्रागिति। जश्शसोरिति । शापकस्य सामान्यापेक्षवादष्टन्सम्बन्ध्यात्वमनित्यमिति भावः सितार्थमाह-हस्ये इति । सावकाशेति । न घटाभिरित्या "शल्युपोत्तमम् इति प्राप्नोति कार्यकालेऽनान्तत्वेनाऽष्ट्वात् । अविधित्वेनाऽस्थानिवत्ताच्च । विकृतावयवस्वनिवन्धनत्वेन लौकि. कन्यायस्याप्यनवताराच्चेति भावः । तत्रैव पक्षे समाधत्ते-दीघेति । एवेन शपकान्तरनिराप्त । अनित्यत्येति । तदप्रवृत्तिपूर्वक्पुन.प्रसङ्गविज्ञानप्रवृत्तेरित्यर्थः । अपिना वैकल्पिकरवसमुच्चयः । यावता विनाऽनुपत्तिस्तस्सर्व शाप्यमिति सिद्धान्तादिति भावः । इदं च तदपकर्षे । तदभावे स्थाने कृताऽऽत्वषटवेति शायट्य वेति बोध्यम् । हलीत्यपक भावजलापवादाह-यद्वेति । अत्र- षटसंशायाम् । एवेन तदनित्यस्वकृतात्वपट्सश्योनिरासः। वैकलिरवं तु शप्यमेव । ज्ञाप्यते इत्यत्र दीर्घग्रहणेनैवेत्यस्यानुषः । उक्तार्थ चतुष्टयं सूचयितुं तत्र हेतुमाह-वनेत्यायपबादत्वादित्यन्तेन । तत्र-यथोडेशे । बहिरिति । विभक्तिसापेक्षवेनेति भावः । प्राक् । विभनेरिति शेषः । भावप्रकाश । पर्यव.

·६२० सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- दपीति । एवञ्च प्रियाष्ट्ण इति हरदत्तोदाहृतं ष्टुत्वं न संभवतीति भावः । न च . . शब्दरतम् । जाते नान्तसंख्यावाचकत्वसमानाधिकरणधर्मरूपस्य पट्त्वस्याऽधर्मत्वाभानेन स्वरादेर- रियधित्वामावात् स्थानिवदावेनैकदेशविकृतन्यायेन वाऽकारान्तस्यापि पट्त्वेन तथापि "झल्युपोत्तमम्" इत्यस्य प्राप्त्याऽटनस्वरस्य तदपवादत्वात् । तत्र पक्षे, भविष्यति किञ्चि दनेन प्रयोजनमित्यभिसन्धिमात्रेणैव संज्ञाप्रवृत्तः प्रगृह्यसंज्ञाप्रकरणे कैप्टेनोकत्वात् । स्पष्टं चेदं परसंज्ञासूनेऽष्टनो दीर्घादिति सूत्रे च भाष्यकैयटयोः । आकारान्तस्य पदत्वेऽप्यौर- विधिमामादष्टावित्यत्र लुग्न । नन्येवमष्टावित्याप्टनस्वरस्य चारितार्थ्यम्।हलादित्वामानेन पट्स्वरस्य तत्राप्रा । न चैका- विभरत्युत्पत्तेरिति शेपः । जात इति । ततो विभक्तिम्तत आत्यमिति प्रक्रियाऽन । एवज्ञाप्टाभिरित्यत्रापि "पनि" इति सूत्रस्य प्राप्त्या "अष्टन" इति सूत्रस्याऽचारितायें- नाऽपपादत्वेनाभिरित्ययाऽष्टभिरित्यत्रापि स्यादिति दीर्घग्रहणमिति भावः । स्वरादेरिति । "पति" इति "झल्युपोत्तमम्" इति या विहितस्वरादेरित्यर्थः । आदिनाष्टानामित्यत्र नुट. परिग्रहः । स्थानिवद्भावेनेति । 'सवें सर्वपदादेशा.' इति न्यायेन समुदायस्यादेशत्वकल्प- नया स्यानिादायेनेत्यर्थः । एकदेशाविकृतन्यायेन वेति । न हीदानीन्नान्तत्वस्यापेक्षा, किन्तु पत्यमानग्य । इत्यत्र विस्ताऽभययत्वस्य नागयनमित्येकदेशवितन्यायम्य प्रवृत्तिर्भवि. प्यतीति भावः । ननु विभक्त्युत्पत्तं प्राक् पट्त्वस्य न फलमत आह-तम पो । ननु फ़्ता- स्वेऽपि चेरपट्त्यन्तदाऽयाविनापि लुक्स्यादत आह-~ौराविधिसामयादिति । एकगिनि । औविधिसामदिष्टावित्यत्र लुगभाव इत्यर्थः । अष्टावियत्र-हितीयायहु- भरवी। भावप्रवाशा ·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ६२१ शब्दरवम् । देने व्यपवर्गाभावः । स्वरात् पूर्व सन्धिसर्याप्रवृत्तौहीत्यामाऽऽनिमितनिपातसिद्धये "यदि सु परम्" इति सूत्रे भाप्ये ध्यनितत्वादिति घेन । एतदाप्यप्रामाण्यादेवा. एन्शब्दस्य घृतादिपाठाद-नोदात्तस्पेन "एकादेश उदातेनोदात्त." इत्येय तग्रान्तो- सातत्यसिद्धः । ननु प्रियाष्टाभ्यामित्यादावष्टन्स्वरः सावकाशः । पट्स्वर विधायके विहितविपणाऽऽप्रपणेन समासे गोणे तदप्राप्तः । अत एव "चतुरः शसि" इति सूत्रे 'स्त्रियां प्रविषेधो वाच्यः पतस्रः पश्य, चतपर्यायुदात्तनिपातनातन सिदम् । तमि. भैरवी। यच्ने । व्यपवर्गामात इति । अन्तरङ्गत्वादेशादेशे पटसनकात्परत्वाभाव इत्यर्थः। अप्रवृत्त. रिति। अस्य ध्वनितत्वादित्यमान्वयः। एहीत्यति । तत्र भाप्ये रोहावहीति प्रयोगे रोहान एहीति स्थिते आछः परत्वमिहीत्यस्येति ."तिदतिइ." इति प्रासम्य निघातस्य "लोट् चागत्यर्थलोटा युक्त इति च निषेधमाशय छान्दसत्वेन समाहितम्। कैयटश्च तत्रानत्य- त्यादेकादेने निघाताप्रातिमाशय एवं विधभाव्यविचारारपूर्व सन्धिकार्याप्रतिरनुमोयत इत्याह । "नेन्द्रस्य परस्य" इति सामान्यापेक्ष ज्ञापकमिति तदाशयः। एतद्वाप्येति । दीर्घ- ग्रहणस्य झापकतापरभाष्येत्यर्थः । पाठादन्तोदात्तत्वमिति । अन्यथा 'न.सद्धगया.' इत्याधुदा. स्तत्वं स्यात् । तत्र-भष्टावित्यत्र । नन्विति । एमपीति शेपः । पटवरविधायक-पटपञ्ज्ञ. यात्परत्वमाश्रित्य प्राप्तस्वविधायकसूत्रद्वये । प्रत एव-विहितविशेपणाश्रयणादेव । वाच्य इति । अन्यथा शसि कृतान्तोदात्तत्वाचतुर्सदस्य स्थाने चतनादेशोऽप्यन्तोदात्त स्यात. था च "उदात्तयणो हलपूर्वात्" इति स्वरः स्यात्। यदि तु शब्दान्तरप्राप्त्योभयोरनित्यत्वेन स्थरविधायकशास्त्रात्परत्वात् "त्रिचतुरोः" इत्यस्य "अचिर मत" इत्यस्य च प्रार प्रवृत्ति स्तस्य स्थानिवत्त्वेन चतुशब्दत्वात् "चतुरः शसि" इत्यस्य प्रवृत्तौ वकाराकारस्योदात्तत्वं स्यातं । आधुदाचनिपातनादिति । समासत्वात्सूत्रेऽन्तोदात्तपाठे कर्तव्ये चतरशब्दावयवचका- रस्योदात्तस्य पाठादित्यर्थः । ननु वार्तिकारम्भे "चतुरः शसि" इत्यस्यवाऽप्रवृत्तिः, निपातने - भावप्रकाशः। दित्यन्वयः। परैवेग चैतैरेव नान्यरित्यर्थेन नाये स्वारोहावेहीत्यत्र रोहावस्यस्य "गत्यर्थ नोटा" "लो. ट्च"इति निघातनिषेधाभावेन "तिकतिङ."इति निघातसिद्धिफलकनियामकतया "यदि तु"इति स्त्र- साफल्यमभिधायाथ रोहावयुक्तवादेहीत्यनाऽऽनिमित्तेष्टनिघातस्य "लोट्च"इति निषेधः कुतो न नहि तत्र नियमेन वारण सम्भवतीत्याशय 'न रहिर्गत्यर्थ' इत्युक्तम् । तत्र उक्तरीत्या समाशक्याऽस्माना- ज्यादनमीयते प्रानिघातस्तत एकादेश इति कैयौन व्याख्यातं च । "नेन्द्रस्य परस्य"इति सामान्यापेवं शापकमिति तदाशय इति गुरुचरणाश्च । किञ्चकादेशे तेप्येकदेशेति न्यायेन टान्तेऽष्टन्शब्दवं पदि. वत्वेनौ इत्यस्य विभक्तित्व चेत्यदोषादित्यपि देयम् । एतद्भाप्येति। दीर्वग्रहणशापरत्वपरभाष्येत्यर्थः । पाठे हेतुरयम् । तत्र-तादृशेऽष्टावित्यत्र । तथा च ऽचारितार्थेनाऽपवादस्वात्तरसाफल्यमिति न तदा वश्यकस्वमिति भावः । नन्विति । एवमपीति शेषः । इति चेन्नेत्यत्रान्वयः । तथा चानुपदोक्तरीतिरेव स्यादिति भावः । विधायक-सूत्रद्वये। मुख्य समासे दृष्टवादाह--गौणे इति । तदप्राप्त.. घटस्वराऽप्राप्तः। तत्र मानमाह-अत एवेति। तदाश्रयणेन तत्राप्राप्तेरेवेत्यर्थः । सङ्गच्छने इत्यत्रान्वयः। चतम इति । स्थानिवत्वेन तकाराकारस्योदाचत्व स्यादिति भावः । ननु वानिकारम्भे "चतुरः शसि" घृतादिपालदिति । फिटस्वरेण तु नात्र सिदिः, "न: संख्यायाः' इत्यनेन फिस्पर बाधेनाऽऽयु. दात्तवापत्तेः। - सरला ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शब्दरजम् । पातनेऽपि चतसृणामिति विभक्तिस्वरः सिद्धः । "पति" इति सूत्रे हलादिग्रहणेन. निपातनस्वरस्य विभक्तिस्वरायाधत्वज्ञापनात् । आयुदात्तनिपातने हि हलादिग्रहणा. नर्धक्यम् , 'न हान्यद्धलादिग्रहणं प्रयोजयति, अन्यदतश्चतसशब्दादिति' भाष्योक्तं सन च्यते । अन्यथा प्रियाटान इत्यादेः सम्भवेन तदसङ्गतिः । अष्टौ परमाष्टावित्यादेरेकादेश. स्वरेण सिहः । न च बदष्टावित्यादि ज्यावय॑म् ; संख्याप्रकारकसंख्येयविशेष्यकबोधन भैरवी। तु तस्य सर्वबाधकतया "पनि" इत्यस्याऽपि बाधापत्तिरत आह-तनिपातनेऽसीति । अपिर्या- तिकारम्भसमुच्चायकः । विभक्तिस्वर:-विभक्तेदात्तत्वम् । निपातने होति। निपातनस्य सर्व- बाधकत्ये होत्यर्थः । नतम शब्दादिति । एतत्सम्बन्ध्यजादिविमक्तिवारकतयैव तस्य चारि- तार्थ्यमस्ति । यदि निपातनस्य सर्वबाधकत्वन्तदा तद्वयर्थमेव स्यादिति । अयम्भाव:- पनिचतुर्य एकवचन द्विवचने न भवत एव, पड्म्यो जस्शसोलगेच, अन्याः सर्वा हला. दिविभक्तय एर, त्रिचतुरोर्जसि तु न प्रयोजनम् । “अन्धेश्छन्दसि" इति सूत्रादसर्वनाम स्थानग्रहणस्य “पति" इति सूत्रेऽनुवर्तनात्। श्रीनित्यत्र शसितु "एकादेश उदात्तेन" इति सिद्धम् । तिस्र पश्येत्यत्र तु "उदात्तयण." इत्येव सिद्धम् । चतुरः पश्येत्यपि न व्यावर्त्यम् , "चतुरः शासि" इत्यस्याऽऽरम्भात् । तस्माचतस्त्रः पश्येत्येव व्यावहँमिति । यदि निपातनस्वरस्य सर्वबायकत्वन्तदा तद्वैयर्थ्य रूपष्टमेव । एतेन प्रकारेण निपातनस्वरस्य विभक्तिस्वरायाधत्व ज्ञापिते चतसृणामित्यत्र विभक्तिस्वरः सिद्ध इति । अन्यथा-विहि- तविशेपणानाश्रयणे । तदसङ्गतिः-न न्यदिति ग्रन्थासङ्गतिः । अष्टावित्याद्यपि न व्यावय- मित्याह-शावियादि। न चेति । याच्यमिति परेणान्धयः। कदष्टावित्यस्य प्रदर्शनम् भावप्रकाशः।

·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ६२३ । भैरवी। . सदरमम् । नकतयोत्तरपदार्थप्रधानपमासे समुदायस्याऽपि पट्ट्यात् । स्पष्टं पदं "सदीनि" इत्यत्र भाष्ये । ततो विहितत्वाञ्चेति वाच्यम् । एतद्भाष्यप्रामाण्येन सदनभिधानादिति घेन । एतज्ज्ञापपरभाष्यप्रामाण्यादष्टन इत्यस्यापि विहितविशेपगाश्रयणेन समासेऽप्रवृत्तेः । प्रियाष्टादीनामनभिधानस्य पट्सम्झामने भाप्ये स्पष्टत्याप । "तिराभ्यो नमः" इति सूत्र - सव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरस्यान प्रवृत्या एकादेशस्यरेणासिद्धिप्रदर्शनाय। तत:-पटीशकात् । पतझाष्यति । "चतुरः शसि" इत्यमोक्तमायेत्यर्थः। तदनभिधानम्-कदष्टावित्यायनमिधा- नम् । एतचापति । दीर्घप्रहणस्य झारफतापरभाष्येत्यर्थः । यस्तुत एतत्सर्वमभ्युपत्ययादेन। सिद्धान्ते त्वनभिधानमेरेत्याह-प्रियाष्टादीनामिति । तिसभ्य इनि । तर हि जम्महणझिमर्य- मिति प्रश्ने तिरफेति क्न्प्रत्ययान्तम्प्रत्युदाहरणमुक्त्वा जम्पहणमनर्यकमन्यत्राभायादि. त्युक्तम् । अस्य नित्यम्बहुवचनान्ततया तदन्ययोरभाव एव, शसि तु "उदात्तयणः" इत्ये सिद्धम् । अन्याः सा हलादयस्तन "पशिचतुर्म्य." इत्येव भविष्यति । तिसोत्यपिन प्रयोजनम् । मध्येऽपयादन्यायेन "तिसम्यः" इत्यस्य "अनुदात्तौ सुप्पिती" इत्येतद्वाधक- तया नित्स्वरेण "तिसभ्य" इत्यस्य माधो भविष्यतीत्युक्त्या 'उपसमस्तार्थमेफे जमो प्रह- मिच्छन्ति अतितिस्रो अतितिखः' इति जस्प्रहणस्य व्यावय॑न्दर्शितम् । यद्यपि यातिक कृता तत्सण्डितन्तथाप्याचार्यान्तरसम्वादेन जम्महणस्य प्रयोजनम्भाप्यकारोऽभिहितान् । संध प्रयोजन विहितविशेषणसत्त्वे तु नोपंपद्यत इति परत्वमेव नियाममिति जसग्रहणामाने विभक्तरदात्तत्वं स्यानस्प्रहणसत्त्वे तु तस्याऽप्रवृत्ती समामस्वरयाधमाऽव्ययपूर्वपदप्राति स्वरसाधन "अतेरकृत्पदे" इत्यनेनातेः परमकृदन्तम्पदशब्दश्चान्तोदात्त इत्यर्थनान्तो. भावप्रकाशः। रोके गणनायर्या प्रसिद्धानामेव पणान्ता" इत्यत्र ग्रहणे मानाभाव इति भावः । तदेव ध्वनयि. तुमाह-स्पष्टमिति । प्रतिपादितमधस्तारसर्वम्। वक्ष्यमाणरीत्याऽटनस्वरेणासिद्धराह-एतदाप्येति । "चतुरः शसि" इत्यत्रयोक्तभाष्येत्यर्थः । तदनभीति । कदष्टावित्यापनभिधानादित्यर्थः । एतेनोक्त रीत्या तत्राटस्वर: सावकाश इत्यपास्तम् । एतज्ञापकपरेति । दीर्घग्रहणमापकपरेत्यर्थः। विशेषणा श्रयणेन । तस्याप्रयणेन समासे गौणे इति शेषः। अप्रवृत्तः । भष्टन् स्वरस्यापीति शेषः । इद च तत्म. समभ्युपेत्य पत्य । वस्तुतस्तदभाव एवेत्याह-प्रियाप्टेसि । गौगानामिति भावः । इद चाऽनुपदमेव. स्फुटीभविष्यति । ननु कैयटोक्तमूलाऽनूदितप्रथमव्याख्यादरेऽनभिधानम् , आययुक्तिरपि भाष्यविरो. धादयुक्तेत्यत आइ-तिसभ्य इति । तत्र हि नित्यवहुवचनान्तरवाचदन्ययोरभाव एव शसि उदात. यण" इति भाव्यम् । भन्या इलादयः । तत्र "पत्रि""झलि"इति च सिद्धम् । तिसकेत्यत्रापि टापैकादे शस्यादिवत्त्वात पित्स्वरप्राप्त्या "अनुदात्ती" इत्यस्य येन नाप्राप्तिन्यायेन वाधेऽपि निरस्वरेण सह तदभावान्मध्येपवादन्यायादा परत्वात् निरस्वरेण माव्यमित्याशयेन वार्तिककृता तिसृभ्यो जस्महणा. नर्धक्यम यत्राभावात्' इति खण्डितमपि जस्ग्रहण भाष्यकृता चाऽर्थान्तरमवष्टभ्य स्थापितवान् । 'उपसमरतार्थमेके जसो ग्रहणमिच्छन्ति" । प्रतितिस्राविति समस्ततिसशम्दसमीपजन्यविभक्तिभ्यावृत्य "को: कत्तरपुरुषेऽचि" इति कोः कदादेशे तत्सिद्धम् । तत्र समासानोदात्ते ततो वृया एकादेशे औकारे तस्य "एकादेश उदात्तेन" इत्यन्तोदात्तत्वेन कथं तस्य व्यावत्यत्वम् अत्रोच्यते, कुशब्दस्य निपातत्वेन अनिपाता प्रायुदात्ताः" इत्याधुदात्ततया "पुरुष तुल्यार्थतनीयासप्तम्युपमानाव्यय” इत्यनेन पूर्वपद- प्रकृतिस्वरेण अष्टावित्यस्याचदात्तत्वात् । अत्र "अव्यये नम् कुनिपातानाम्" इति परिगणनेन पूर्वपदा- कृतिस्वरव्यावृत्तिस्तु न कर्तुं शक्यते स्थानिवत्वेन का इत्यस्य कुशम्दस्वाक्षतेः । - सरला। -- ·६२४ सटीकाटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- . 'पूत्रासिद्धीये न स्थानिवत्' इति निषेध , तस्य दोप इति सास्वादत्वात् । ननु “रपाभ्याम्" इति प्रतिपदोक्तं एत्वं तत्र ग्रहीष्यामः, न तु ष्टुत्व. शब्दरत्नम्। स्थेनोपसमस्तार्थमेक इति भाष्येण तुल्यन्यायात् पटस्वरस्याऽपि तदन्ते प्रवृत्तेरुत्तत्वाच । "चतुर शासि" इति सूत्रस्थन्तु वार्तिक 'जस्ग्रहणानर्थक्यमन्यवाभावात्' इति "तिसभ्य" इति सूत्रस्थवार्तिकदेव दूष्यम् । एके इति च मुख्यार्थकमिति दिक् । प्रतिपदोक्तमिति । भरवी। दात्तत्वे कृते उदात्तस्य ककारस्य यणादेशे "उदात्तस्परितयो" इति स्वरित औकारोऽकारश्च भवति । तुल्यन्यायादिति। यथा “तिसभ्यो जस" इति सूनस्य प्रवृत्तिविपये व्यवस्था तद्वत् । अपिना | अष्टनस्वरस्य परिग्रह । नन्वेवं विशेषणाश्रयणबोधकोक्तभाप्यस्य का गतिरत आह--चतुर इनि । बार्तिक-विम. तिस्वरभारश्न हरादिग्रहणादित्येतत् । दूष्यमिति । जस्महणस्योपसमस्तार्थत्वयत्तत्र सूत्रे हलादिग्रहणस्यापि समस्ते प्रियत्रीनित्यादौ प्रयोजनलाभाद्दूष्यम् । नन्वमेके इत्युक्त्या तस्य सिद्धान्त्युक्तित्वकथमत माह-एके इतीति । दिगिति । दिगर्थस्तु "चतुर शसि" इति सूनस्थ स्त्रिया-प्रतिषेधो वाच्या इति वार्तिकमपि न कार्यम् । चतस्त्र पश्येत्यन स्वर- रेफादेवायो प्राप्तौ परत्वादेफादेशे तस्य स्थानिवत्वेन प्रवधानासकाराकारस्य पराप्राप्त । नच रेफस्येव स्वरो भवत्विति वाच्यम् ? हलस्वरप्राप्तो व्यञ्जनस्याऽविद्यमानवद्रावात् । मच स्थानिवद्रावस्य स्वरे कर्तव्ये निषेधो भविष्यतीति वाच्यम् ? स्वरदीर्घयलोपेषु लोपा- जादेशस्येव स्यानिादावनिषेधात् । एवमायुदात्तयोस्त्रिचतुरोरन्तरतम्यादायुदात्त सिद्धे आयुदातनिपातनमपि न कार्यम् । हलीत्यस्यापर्पस्तु प्रतिपत्तिलाघवायेति । वर्णमहणे प्रतिपदोक्तपरिमापाया अप्रवृत्तिवादिमतेऽन्याह-सयोगादीति । तदेकवाक्यतया- प्रत्याख्यानकवास्यतया । प्रा-सूनेणग्रहणस्य सत्त्वपक्षे । यत्तु णग्रहण संज्ञापूर्वकविधेर- नित्यत्वयोधनाय, तेन दुर्भवानीत्यत्र णत्वन्न । एवं "पदान्तस्य" इति सूत्रमपि नभ्यटित भावप्रकाश तदिति सदर्थ । तस्मादिति सत्से विहितविशेषणाश्रयणमप्रमाणम् । एवनाsते परमकृदन्त पदशदया- दोदाच हायकेन प्रपदे शयनेनान्तोदात्तस्वरे ते "उदात्तस्वरितगतिमोगर स्वरित जस्मा गाभावे तु तेनोदात्त स्यादिति तदाशय । इमो रीतिमतिदिति-तुल्यन्यायादिति । परम्परस्य-द्विविधस्य । शापि-अष्टावरमगुच्चाया । तदन्ते । गौगेतीत्यर्थ । उक्तत्वाच्च- एतपायवाच्च । एतस्य तरपवादरवं निलमिति भाव । नन्वं तदाशयगोषकोतमाम्यविरो. घोडत भार-चतुर इति । वानिक विमक्तिस्वरभावश्च हलादिग्रहणादिश्यत । दूप्यमिति । अस्. पाणरय तय चारिलायंवद्धलादिग्रहणस्यापि तत्र चारितार्थेनाऽनर्धक्या बात । एव धापुरातनि. पातागुप शिवसावरगापरया दुष्टम् । एव शसि 'झिप प्रतिरोध पति पातिकमपि न मार्यम् । रबराद पार परमारनेऽव्यवहितरयोदायोग्यस्याभावात् । तर हास्य पूर्वविधौ रेपस्य स्थानि पापेन भगतम्यािवाच । तस्य च सविपावापानिवसाय तस्येवाप्रा । सो निषेधातु सोपनादेशस्यय या स्थानिय विनाशये गितमा फलमपि। रास्मात् गौ? "पवित Pr':"तुर मियादेश प्रवृचिसो सरसमिधाने ति माध्यमामामिति प्रिपत्रीनिरयादिया या माBिEE सार्थक मि१पेयम् । यो पाम तय मिदा तRT माइ-से इति । मारपY मियादीनामभिमनि एकोपारध युवा प्रतिपसिलाप गप पसार अपना 1-विमिति । सुगममिति चामे त । -- ·- . हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ६२५: विधिलंभ्यमिति चेत् । मेयम् । भाप्यमंते वयोगात् । तथा दि-गरपाभ्याम" इति सूत्रे "अपदान्तस्य मूर्धन्यः' इति सूत्रमनुवयं णप्रहण: "पदान्तस्य" इति निषेधसूत्र .प भाप्ये प्रत्याश्यातम् । न च मूतन्यशब्देन छुत्यशब्देन या निर्यः य॑माने कारे वैपाय सुवचम् ; ययोत्तर मुनीनां प्रामाण्यमिति स्थानिपसार पयोचितः । शब्दकोग्तुभ 'तस्य दोप' इत्यत्र णत्यमहणं मास्त्विति निष्पपः कृत- स्वद्रीत्याप्याई-कार्यकाल पक्ष इति । नप ययोरेशमाश्रित्य त्वमरिस्वति चाच्यम्। फ्लभेदे प्रत्याख्यानासम्भवेन कार्यकालपक्षस्येवेई न्याप्यत्वादिति भावः। अत एवं पशमीसमासस्य प्रत्याख्यानोपष्टम्भेनापि ष्टुत्व:प्रायाशान शब्दरसम्। संयोगादरोपमाहचर्यालत्यस्येति भायः। प्रत्याख्यातमिति । तदेयाश्यतयाऽग्रानि- स्यत्येन णत्वांश प्रतिपदोक्त परिमापासाहचर्यपरिमापयोरप्रवृत्तिरिति भावः । प्रत्याख्यानेन, चसयोरुपादानं पटायमेय, . 'न सु पन्तराऽमिनिवेश फार्य इति सूच्यते । प्रत्याख्यानाऽसम्मयेनेति । उत्तरीत्या भाष्यध्यनितणत्वग्रहणेरयादि, गग्रहणेतिपा। पञ्चमीममासेति । अपर विधाविति पाध्यम्' इति "अच परिस्मन्" इति सूत्र- स्थनातिकारयानावसरे कैयरम्यनितेत्याः । पस्तुतस्तद्युतमिति प्रानिरूपितम् । भैरवी। - - - मनित्यम्' इत्येतद्वोधनद्वारा सार्थक, तेन के, प्राणित्यस्य सिद्धिरित्याहुस्तन युक्तमित्यंत आह-प्रत्यार पानेन चेति। फुलान्तरेति । निरस्त्येत्यर्थ । णत्यमहणप्रत्याख्यानस्य भा. ध्यानारूढत्वादाह-णग्रहणेति । यटध्वनिति । प्रायुक्तरीत्या केयरध्यनितप्रत्याख्यानेत्यर्थः । 1. अन कैयटेत्युपादानमरुचिबोधनायात एवाह-वस्तुत इति । प्रागिति । यूप्ण इत्येतन्निरूपणा- भावप्रकाश । मनमते वर्णप्रहणे तदप्रवृत्तेराह-संयोगेति। रत्वस्यति । तथा च त्यांपरसवर्णादिनिष्प नस्य तस्याऽग्रहणमिति भावः । तात्रता सूत्रमते किमायातमत माह-वदेकेति। प्रत्याख्या नेत्यर्थः । भन सूत्रपक्षे अनित्यत्वे हेतुरयम् । अत्र-सूत्रपक्षे । अन्यया फल भेदेन प्रत्याख्यानासंगतिः । णत्वाशे इत्य नेन लत्वाशे तयो प्रवृत्तिरस्त्येवेति सूचितम् । भाष्यमते वर्णग्रहणेऽपि तत्प्रवृत्तेराह--प्रतीति । मूलभते नाह--साहेति । वस्तुतस्तु मूर्धन्यपदानुवृत्तिः पाणिनेरपीटा। अत एव तत्पदं सार्थकम् । तत्कलन्तु लाक्षणिकरवसम्मतिरेव । णग्रहणं तु 'सशापूर्वक' इत्यनित्यत्वार्थम् । अत एव "वं रूपम्। पति मन सार्थक, तेन दुर्मवानीत्यादि सिद्धम् । "पदातस्य" इति सूत्र तु 'नघटितमनित्यम्' इति बोधनार्थम् । अत एव प्राणित्यादौ णस्वसिद्धि 1 "प्रादेच उपदेश" इत्युपदेशग्रहणाद्वर्णग्रहणे लक्षणेप्रति- पदोक्तत्यप्रवृत्या सूत्रभाष्ययोनं विरोध इति तत्त्वमिति मान्योक्ति निराचष्टे-प्रत्येति । यत्तु मान्या.- णग्रहणतत्प्रत्याख्यानयोगवग्रहणतमत्यारयानयोश्च पञ्चमीसमासतमत्याख्यानयोश्च फलैक्यायेत्पर्य इति । तत्र तृतीयोक्तिरयुक्ता। मञ्चमीसमासमत्यारयानाऽभावस्य प्रागुक्तरवादत आर-णत्येति । त.. ख्यानस्यापि भाग्यानाढत्वस्य प्रागृतत्वादाह-गग्रहणेति वेति । मूलासागरस्य धनयति-अप रेतिध्वनितेति । ध्वनितप्रत्यारयाने यर्थ । तत्-तत्प्ररयाख्यानम्। प्राक्-यूष्ण इत्यत्र। यथा ध्वनितत्व यथा घायुक्तत्व तथा तत्रैव विवेचितं तत एव बोध्यम् । नन्वेवमत एवेत्यस्यार्थबोधकरय પુરૂ-૫ । G ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- कार्या । फलैक्याय कायेकालपक्षस्यैव न्याय्यत्वेनासिद्धत्वस्य दुर्वारत्वात् । "नि- ठायां सेटि" इति सेड्पहणाझीपकात् 'पूर्वस्माद्विधौ स्थानिवद्भावस्याऽनित्य- तया नेह प्रवृत्तिरिति तु सम्भवदुस्प्रेक्षा, यदि लक्ष्ये ष्टुत्वं प्रमितं स्यात् । लक्ष- णकचक्षुष्कतायां तु अनित्यत्वपुरस्कारोऽनुचित एवेत्यास्त तावत् । जश्शसो- रिति । औरत्वं हि लुग्नुटाविव गौणत्वे न भवति। अष्टाभ्य इति बहुवचन- निर्देशात् । अन्यथा हि कृताऽऽत्वानुकरणेऽपि. एकवचनेनैव निर्दिशेत्- अष्टा भौशिति, अष्ट इति वा । एतच्च "पणान्ता" इति सूत्रे भाष्यकैयटयोः शब्दरत्नम् । तत्प्रत्याख्यानमभ्युपेत्यापि समाधते-फलैक्यायेति । प्रत्याख्यानस्यायुक्तत्व ध्वन. यन् पञ्चमीसमासपक्षे लक्ष्यसिदि शकते-निष्ठायामिति । तत्र हि सेड्महणं नानिड्- . ध्यावृत्त्यर्थ गिजन्तात्तसम्भवात् । न च ज्ञपेः "सनीवन्त" इतीविकल्पासंज्ञपित इत्यादौ “यस्य विमापा" इतीनिषेधै तत्सम्भवतीति वाच्यम् ? “यस्य विमापा" इत्यत्रैकाच इत्यनुवृत्तः । अन्यथा दरिदातेरपि सनि विकल्पितेट्त्वेन रिद्रित इतीपन स्पात् । "या दान्त" इति सूत्रे ज्ञप्ता इति निपातनेनेडमावस्येव णिलोपस्यापि निपात. नाच्च । तस्मात्तद्योगविभागेन कालावधारणामिदि कृते एव मिलोपो न तु ततः . प्रागिति । अन्यथा कारितमित्यादौ परमपोर्ट बाधित्वा नित्यत्वाणिलोपे "एकाच" इतीनिषेध स्पापूर्वस्माद्विधौ स्थानियत्रे स्वप्रास एव निधो णिचा व्यवधानादिति भाव । यदि तु "एकाच उपदेशे' इत्यत्र विहितविशेषणपक्षे सेटीति चिन्त्यप्रयोजनमि. भैरवी। यसरे इत्यर्थः । प्रत्याख्यानेति । पञ्चमोसमासस्येत्यादि । सरसम्भवतीति । अनिट्त्व सम्भव तीत्यर्थः । विकल्पिनेवेन-तनिपतीति विकल्पितेदलेन । ननु वा दान्त" इति सूत्रेण विक- स्पेनेविधानासदभापे णिजन्तातत्सम्भवतीति तद्वयायच्यर्थ सेमहणमस्तु सत्सामर्थ्यात्पू. र्यसूत्रेणापि न णिरोप इत्यत आह-या दान्तेति । सिद्धान्तमाह-यदि स्विति । विहितविशेष- भावप्रकाश परियारयुचरमन्यस्याउमरिक भारमत्येति । अन्त्येत्ति जैन समालिनि भन्यो- रयवाद पति सचितम् । पलेक्यायेतीति । गमगंतत्रयात्यानपायोरित्यर्प । एवं चन वरपर्यन्तमेक. देश्युतिः। पपिमोक्ने: सिमान्तता वनयितुमाह-प्रत्याख्यानस्येति । पञ्चमीसमार्सेत्यादिः । सेम- मादितीनि प्रतीकान्तर, प्रागनुत्तवात् । भय वापर मुपादयति-तत्र दीत्यादिना । रिति । परस सन इनिरोपः। यम्येति । सम्बन्पस'मान्ये पष्ठी। तत्सम्मर इतीति । बनिनियासम्मक स्पः । तरसम्भवतीति पाठे तदिति सामान्ये नपुंसकम् । सनीति । पटवर्थस्यापिकरणाविवश मप्तमी। पिएपीति । तनिपति' इति वानिनेति भावः। ननु सप्तापत्र वा दान".सीगमवि. पल्लेन तस्मानि-TERBAR इति सदगार सेमण तासामन्यापूर्वगापिग सोडन मार- यादान्तति साइति । स्कशानुकरणम् । तथा पतमापल्याय निगेपोपि निपाय ।म. मपि तमिदापातरमशनि. तह-गिरोपविलियरमादित्यादि पिरादेव पर वन नि. गारदिन मागविप्रमहरमा गाडि मार. पाधानादिति। पापनसनिपाल मिमिति मार I Haramr--पतिविति। विहितति । HTीतिविरविधिमे मीनिमादरसायमेनारायः मारिए। REमोगरिमा fe. सपादनावरमा सोएटिक गान पर । - -- ·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । स्पष्टम् । वथा च औरत्वविधा कृतात्यनिर्देशयलेनानुमीयमानमात्वमपि प्राधान्ये एवोचितम् । तथा च जसि प्रियाष्टान इत्येव स्यान्न तुप्रियाष्टा इत्याशयोक्तंभाप्ये शग्दरसम् । त्युच्यते, सदा प्रविगणय्येति भाप्योदाहरणादेव तदनित्यत्वम् । अन्यथाऽलोपस्य स्या. निवत्त्वात् "ल्यपि रघुपूर्वा" इति णेरयादेशी न स्यात् । "त्यतिइति. सूनं प्रशम. य्येत्यादौ चरितार्थमिति दिक् । स्पष्टमिति । वस्तुतस्तु "पड्म्यो लुक्" इत्येतत्साह चांदस्य गौणे न प्रवृत्तिः । तस्य च विहितविशेपणागोगेऽप्रवृत्तिरिति सांदिसूये भाप्ये स्पष्टम् । गौणे भौगोऽप्रवृत्ती तज्ज्ञाप्याऽऽत्वमपि नेति योध्यम् । इत्येर स्यादिति । यद्यपि हलीत्यपकर्पपक्षे 'प्रियाप्टाविति न सिध्यति प्रियाप्टान इति प्राप्नोति' इति माप्ये उधम् । तथापि अपकर्षाभावेऽप्यात्वस्य वैकल्पिकतया प्रियाप्टान इत्यस्य दुरित्वेन यथाश्रुतभाप्यासङ्गतेरेयगर्भतया तद् व्याख्यातम् । प्रियाप्टा. इतीति । भैरवी। . भावप्रकाश। णपक्ष इति । एतच्च प्रानिरूपितम् । भाग्योदाहरणादिति । प्रगदय्य, प्रस्तनय्येत्यस्याप्युपल- क्षणम् । अल्लोपस्य स्थानिवदायेन तस्यैव रघुपूर्वत्वमाश्रित्य रयादेश इति तु न सत् । पूर्वत्वस्य सावधिकत्येनाकारस्य सम्प्रत्यश्रवणात्तादृशव्यवहारासम्भपात्। नापि स्थानिक- स्वेन पूर्वस्य परस्य वा विधौ स्यानित्यस्य प्रवृत्तिर्न तु स्वस्यैव व्यवहाराविशेष इति स्पष्ट- मेव । ननु बहुवचननिर्देशस्य साधकत्वमन्यत्र निराकृतमत आह-वस्तुत इति । इत्येतरमार. चर्यादिति । यथा तत्सूरहोणे न, तथेदमपि तत्र न प्रवर्तते । न च सूनान्तरसाहचर्यस्यानि. याममत्वसिद्धान्तादिदमसङ्गतमिति वाच्यम् ? पड्ग्रहणस्य ततोऽपकर्षट्कृत्वा तत्सूत्रस्थं पढ़ग्रहण वक्ष्यमाणरीत्या प्रधानीभूतार्यबोधमितीहापि-तादृशस्येव बोधनमुचितमित्य. भिप्रायात् । तस्य गौणेऽप्रवृत्ति स्पष्टयति-नस्य चैति । भाप्ये एवकारादर्शनेनैवकारपटित व्याख्यान भाज्यविरुद्धमित्याशवानिवृत्तये आह-यद्यपीत्यादि। अन्न न भवत्येति व्या- ख्या न युक्तति । यथार क्षणमित्यस्य रक्षणमनतिक्रम्येत्यर्थ प्रथमव्याख्यायाम् । द्वितीय- व्याख्यायान्तु यथेति पृथक्पदम् , अलक्षणमितिच्छेद, यथाशब्दो योग्यतार्थक-रक्षणा भावस्य योग्यतेत्यर्थ, । आद्यव्याख्यायां भाष्यकाराभिप्रेतत्वे इष्यते एवैतदिति घूयादिति 'प्रत्यारयानान्मूल चिन्त्यमित्यपास्तम् । प्रविगणय्येति । प्रगणय्य, प्रस्तनय्येत्यस्योपलक्षणम् । माधवो प्येवम् । ध्यानयत्वेनामायानमिद्धत्वादाइ--स्थानीति'। व्यवधानादिति शेष.। उभयत्राप्यव्यवहिन एव गृह्यते । अन्यथा प्रचिकीयेत्यादौ दोष इति भावः। आदिना प्रतमय्येत्यादे सङ्ग्रह.। दिगिति । तदर्थस्तु-रघुपूर्वादित्यस्य वर्णविशेषणत्वेन वर्णग्रहणे आतिग्रहणेनाऽनेकग्रहणेऽपि वर्णद्वयस्यैव ग्रहणेन प्रचिकीयेत्यादावदोषेऽपि विद्यमानस्यैव तद्यस्य ग्रहणेन स्वविधावस्थानिवत्वेन चाऽत्रानिर्वाह इति तदनित्यत्वमावश्यकम् । एतेन तथाकौस्तुमोक्त चित्यमितोति बोध्यम् । बहुवचननिर्देशस्योपपत्तेरसक- दुचत्वादाह-वस्तुत इति । अत्र तदङ्गीकारे भाष्यादिगमकामावादाह-साहचर्यादिति । उक्तमपि मन्दानुग्रहाय स्मारयति--तस्य चेति । विहितविशेषणात् । षटितत्वादिस्यर्थ । नाव मा भूत गौणे औश , प्रात्वन्तु स्यादेव न ह्यनेन तद्विधीयतेऽत माह-गौणे इति । तथा चात्रैव विधि कल्प्य- त इति भाव । इदमपि मूलरीत्या । यदि तु हलीत्यपकृष्यमाण वाक्यभेदेन पुनर्विधानार्थं तेनाऽष्टन इत्य- स्य क्वचिदक्ष्वपि प्रवृत्तिरित्युच्यते, तदा वक्ष्यमाणमनमिधानमेव शरणमिति बोध्यम् । भाष्ये एवकारामा वान्मूलाइसङ्गतिं निराचष्टे--यद्यपीति । हलोति । अष्टानामिति सिद्धये इति माव । तत्---माष्यम् । व्याख्यात व्याख्यातप्रायम् । साहचर्याचदाप्रयणेन मूलकृतेति शेष, । मूलमते प्रथमैकडचने तथा रूप सत्वेऽपि तस्य भाष्येऽनुल्लेख एव, सोईलादित्वाद। बहुवचने तु प्रियाष्टाविति प्रियाप्टान इति वा मा. . - ·। । भैरवी। भावप्रकाश। ६२८ । सटीकटिप्पणशब्दत्तप्रौढमनोरमायां- 'यथालक्षणमप्रयुक्ते' इति । न भवत्येवानात्वमित्यर्थ इति कैयटः । वामनोऽपि- सन्दरतम् । आवादेशे पारम्य "लोर शाकश्यस्य"इति लोपः । अन्न.गोगत्वेऽप्यौरवातौ हि भा. प्पमसङ्गतमेवेति भावः। फैयट इति । अत्राऽरुचिबीजं तु यथालक्षगम्' इत्यस्य तत्कृवा नैव या लक्षणमप्रयुक्त प्रयत्तंते प्रयुकानामेव लक्ष गेनाऽन्याख्यानादिति द्वितीयव्याख्यैव युका । आधव्याख्यायामप्रयुक्त इति वाक्यशेपासङ्गतिः । प्रयुक्तपि लक्षगानतिकास- च्वात् । प्रयुक्तानामिमन्याख्यानमित्यभियुक्तोक्तिविरोधाच्च । 'यथालागम्' इत्य. स्याऽप्रयुक्त लक्षणाभावल्यैव योग्यता न तु लगप्रवृत्तेरित्यक्षरार्थः । किं च भाष्यकार- स्य लक्ष्यचक्षुष्कतयै पैय व्याख्योषिता। एकस्यैव प्रपोगस्य भाष्यफक्किकाव्याख्यानभेदेन -साधुत्वाऽसाधुत्वयोरनौचित्याच्च । तस्मादनत्यं मूल टीका चैर्वव्याख्यातृकैयटाद्यनुरो. धेन । वस्तुतः प्रियाष्टादीनामनभिधानमेति दिक् । । भावः । प्रकारान्तरेण तस्य व्याख्यानस्यासाङ्गत्यमाह-मायेति । तादृशव्याख्यानमनुचि- तमपीत्याह-किम्चेति । मूलम् कौमुदीस्थो गाणत्वे वित्यारभ्य इतीत्यन्तो ग्रन्थः । टोका- मनोरमा, पूर्वस्मादित्यारभ्यप्रियाप्टन इतीत्यन्ता । सिद्धान्तभूतद्वितीयव्याख्यानुरोधेनाह- वस्तुत इति । दिगिति । दिगर्थस्तु बहुवचन निर्देशाद्गौणे नेत्येतद्वयाख्यानम् "अष्टाभ्य और ध्यमिति मूल चिन्त्यमत माह--आवादेशेति । एतेन तथा भाष्यमपि प्रत्याख्यातम् । साहचर्यातदा. अयणेन भौशोऽप्रवृत्तावात्वमपि गौणे नेत्यर्थे तथा चेत्यादिना मानमुक्त मूले, तदुपपादयति-गाग- त्पीति । तदवच्छिन्नेऽपीत्यर्थ । औरत्वेति । औशित्यर्थः । स्वप्रयोगस्तु अनुकरणादनुकार्यरूपे भावे इति बोध्यम् । असङ्गतमेवेति । अस्य स्यादिति शेषः । अयं भावः, यद्यपि भाष्ये द्विवचनान्त- मप्युपात तथापि गौणे औशभावे तज्शाप्याऽऽत्वामा चाऽनादावात्वाभावे च जसन्तमेव मानमिति तस्यैव -मूले उक्तिः । अत एवोपपादकमाये आत्वाऽनुल्लेखः । एवञ्च यदि अपकर्षेऽव्याप्तिमात्रदानम्भाष्याभिमतं भवेहि द्विवचनान्तमेवाच्येत न तु जसन्तम् । तत्र शापकसाध्यत्वोशोस्तथापि दुर्वारत्वेनानिष्टाभावेना. ऽपादनासहतेः । एवञ्च जसन्तोपादानान्यथानुपपत्त्या तद्भाष्यामिममिति । सिद्धान्तमाह-अत्रेत्या- दिना । तत्कृता-कैयटकृता । व्याख्यैव युक्तेति । मूलोकार्थे हि इभ्यत एवैतदित्येव ब्यादिति भावः । युक्त्यन्तरमाह-आयेति । अभियुक्त-भाष्यकृदादिः । तदर्थस्य ततो लाभमाह-यथेति। लक्षणस्याभावोऽलक्षण तस्य योग्यता यथालक्षणमित्यव्ययीभावः। फक्किकेति । अनेन वचनत्व निरस्तम्। एवञ्च तादृशप्रयोगोऽमाधुरिति भावः । तदाह-तस्मादित्यादिना । मूलम्-गौणले लियादिहली- त्यन्ता कौमुदी । टीका-पूर्वस्मादपीतीरयारभ्य प्रियाष्ट्रन रतीत्यन्ता मनोरमा । एवम्- आयप्रकारेण । सिद्धान्तभूतद्वितीयव्याख्यानुरोपनाह-वस्तुत इति । अत एव "मान्य भौश्" इति सूत्रे भाष्ये 'विभाषा भात्वं यदयमात्वभूतस्य ग्रहण करोति मष्टाम्य इति भन्यथाऽष्टन इत्येव यात्' इत्युक्तम् । कै. यटरीत्या गोगे प्रवृत्यमावाय बहुवचननिर्देशस्यावश्यकतथा तदसङ्गतिः स्पष्टैव । एवं च हादत्त दिरना. करान्तानामेतमयोगविचार. सर्वोऽपि निष्फन एवेति योध्यम् । दाह--दिगिति । दिगिति । दिगर्थस्तु “यथानक्षगमपयुक्त" इति भाष्यस्य 'नैर वा लक्षगमप्रयुके प्रवर्तते प्रयु. शानामेव रक्षणेनान्वाख्यानात्' इति कैपटव्याख्यान लगत्याभावाऽनझगम् म लक्षण योग्यं यया. लक्षणम् इत्यध्ययीमावसमासदयेन लक्षणशम्दस्य च लगप्रवृत्तिपयंत लक्षणाश्रयणेन भवितुम इति; सच्च न, मुख्यवृत्त्या कार्यसिद्धी जपन्यवृत्तिलनाया भनौविस्यात् । एवं चाशपण्याख्यय युति बोध्यम् । - . - सरला।

·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ६२६ "अष्टाभ्य औश्" इति सूत्रे तदन्तग्रहणात्परमाष्टावित्युक्त्वा प्रियाष्टान इत्यत्राऽऽ स्वस्याभावादौत्वं न भवतीत्याह। हरदत्तस्तु-तत्रैव प्रियाप्टान इत्यत्र' इति. वृत्तिमन्थमुपादाय यथा पुनर्गौणतायामात्वं न भवति तथा तद्विधावेव वक्ष्यत इति प्रतिज्ञाय "अष्टन आ विभक्तौ” इति सुने एकवचननिर्देशादुपसर्जनेऽप्या. त्वम् , भविपये आतो लोपः प्रियाप्टः पश्येत्यादि वदन् पूर्वप्रतिज्ञातार्थविपरीत भाष्यवृत्त्यादिविरुद्धं कथमभिहितवानिति स एव प्रष्टव्यः । हलादावेवेति । यद्यपि हलीत्यस्यापकर्षमकृत्वाऽपि व्याख्यानं भाष्ये प्रतीयते। तथाऽपि तस्याऽ परितोषग्रस्तत्वं प्रपञ्चितमन्यत्रेति भावः । प्रियाष्टा इति प्रथमैकवचनम् । उक्त संगृह्णाति प्रियाष्ट्न इति ॥ नान्ताः ॥ भुदिति । बुद्धयतेः किम् ॥ धान्ताः॥ "ऋत्विग्दधृक् ॥ किंचिदिति ॥ ऋतावुपपदे यजेः किन् । धृष्णोतेर्द्वि- वचनमन्तोदात्तत्वं च । सृजेः कर्मणि किन अमागमश्च । दिशेः कर्मणि । उत्पूर्वात निहेः किन् उपसर्गान्तलोपः पत्वम् । अञ्चेः सुप्युपपदे किन चेत्यर्थः । युजेरिति । कुञ्चेरप्येवम् । नलोपाभावस्त्वधिकः । कनाविति । शब्दरत्नम्। श्रावस्याभावादौश्वं नेति । अत्र वृत्तिकृता औशोऽमावादास्वं नेति वक्तुं. युक्तम् । प्रथमकवचन मिति । हडयादिलोपात् परत्वादात्वे सोर्लोपाप्राप्त्या रुत्व. विसौं । न च लोपोऽन्तरङ्गः प्रकृतिप्रत्ययोमयसापेक्षत्वेन समत्वादित्यभिमानः । नलोपाभावस्त्विति । अञ्चधातु पध इति संमताकारीयधातुवृत्यनुसारेणेद- म् । "परेश्वं” इति सूत्रभाष्यात्तु अय जोरध इति लभ्यते । तन हि ग्रुञ्चत्यत्र मैरवी। इति सूत्रस्थभाष्यविरुद्धमपि। तत्र हि 'विमापा आत्वं यदयमात्वभूतस्य ग्रहणङ्करोत्या- भ्य इति अन्यथा भष्टन इत्येव यात्' इत्युक्तम् । यदि कैयटोक्तरीत्या गौणेऽस्याप्रवृत्ति- रिष्टा स्यात्तदाटन इत्येव घूयादित्यसङ्गतं स्यादिति । "अष्टाभ्य" इति सूत्रस्य प्राधान्येनौशादेशविधायकत्वमेवाऽऽत्वन्त्वनुमीयत इत्याश- येनाह--भत्र वृत्तिकृतस्यादि। अन्नरम इति। अगाधिकारस्थभिन्नत्वादित्याशयः । समत्वा- दिति । अत एव भाष्यकृता तदुपन्यासो न कृत इति शेपः । अभिमान इति । एववयन- बीजन्तु ययालक्षणमप्रयुक्त इत्येतत्सूचिताऽनभिधानमेनेति प्रागुक्तम् । ननु "परेश्च घाइयो." इति सूत्रस्यवक्ष्यमाणभाष्यविरुद्धम्मूलोक्तन्नलोपाभावस्त्वधिक इति व्याख्यानमत आह-कुशधातुरिति । सम्मताकार:--अन्यकारविशेषः। नोपय इति । उप- देश इत्यादिः । अत एव 'कुञ्च्यात्' इत्यादौ नफारस्य श्रवणं सिध्यति, नोपधत्वे नलोप: तदुक्तार्थस्य सम्मतत्वादाह-अति । युक्तमिति । भौशः प्रधानशिष्टत्वात् अनुमीयमानाs स्वामावोपायेनैवीश्भावस्य सुवचत्वाच । इलीरयनपाग प्रधाने इवाऽऽस्वस्य दुरत्वाच्चेति दिक् । अन्तरग इति । भनाङ्गत्वादिति भावः । समत्वादिति। अत एवापकर्षाऽनपकर्षपश्योरतत्राविशेष इति तदनुपन्यासो भाष्ये । ममिमान इति सूचितारुचिरतूबतैव तदनमिधानरूपेत्यलम् । वदयमाणमाध्यविरोधादाह-कुश्चेति । सम्मताकास-ग्रन्थकारः। परेवेतीति । "परेश्व पादयोः" इति सूत्रेत्यर्थः। मोफ्ध इतीति । भोपदेशिकत्यादिः । प्रत एव च्यादित्यादौ पत्रक- भादप्रकाशः। - ।

·६३० सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- इकारस्तुचारणार्थ इति भावः । सन्निहिते इति । यत्तु प्राञ्चस्तृतीये धात्वधिकारे इति; तन्न, सन्विधौ धातुग्रहणस्य उत्तरत्रानुवृत्तेरभावेनाधिकारनयाभावात । "युजेरसमासे” ॥ सर्वेति । यत्तु प्राचोक्त-सुदोति; तन्न, सर्वनामस्थाने इत्यस्यैव प्रकृतत्वात, लक्षणायां बीजाभावात् , क्लोवे युजी इति द्विवचनेऽति. व्याप्तेश्च । यत्तु वदन्ति-नपुंसके शसि युञ्जीत्यत्र नुम् न स्यादिति; तन्न, "नपुं. शब्दरतम्। कुत्वमाशय क्रुशामिति मात्विगादिसूत्रस्थनिपातनासिद्धमित्युक्तम् । तस्य नकारजत्वे तु परसवर्णा सिद्धत्वात्कृत्वाऽप्राप्ती भाप्यामङ्गतिः। निर्देशेन च चोगे कुल्वाभावो निपात्यते इति क्रुडित्यादौ कुत्वं भवत्येव, तदा लोपल्य प्रातिरेव नेति तत्त्वम् । उच्चारणार्थ इति । न तु तदित्संज्ञाप्रयुक्त कार्यभागयमतो विशिष्य तस्य नोक्ता सा। उच्चारणे सहायसम्पादनेन वर्णोच्चारणस्य चारितायें विधेये सदगममात्रफलिका तु साs. स्त्येवेति न "तस्य लोप." इति सूत्रस्थभाप्यविरोध इति बोध्यम् । भरवी। स्यात् । ननु निपातनस्य बाधकतया यदि कुत्वाभायो निपात्यते तदा कुछ इत्यत्रापि कुत्वन्न स्यादत आहे--निर्देशेन चेति । च योग रति । तथा च शनिमित्तककुत्वयाभावो निपात्यत इति । "विन्प्रत्ययस्य" इति भवत्येवेति भाव । केचित्तु सामान्यतो अकारोच्चारणेन सत्सामाखुत्वामावोऽनुमीयत इत्याहु : तन्न, छुट् इत्यस्याऽसिद्धयापत्तेः । उच्चार- णार्थानामपि इत्सन्यैव निवृत्तिरिति सिद्धान्तेनाह--न तु तदिति। तस्य--इकारस्य । सा-इत्तज्ञा । भाष्यविरोध इति ।तर हि 'अनुबन्धलोपे भावाभायोविप्रतिपेधादप्रसिद्धिः, न ज्ञायते केनाभिप्रायेण प्रसन्यति, केन निवृत्तिकरोति' इत्याशय, 'भाने हि कार्यार्थोऽन- न्यार्थी लोपः कार्यकरिष्यामीत्यनुबन्ध आसज्यते, कार्यादन्यन्माभूदिति लोप' इत्युक्तम् । एतेन यस्योच्चारणार्थ उपदेशस्तस्योच्चारणे सहायकत्वात्प्रयोगे इसज्ञायाः सत्वेन नि- तेयाय्यत्वादश्रवणम्भवतीति सूचितम् । भावप्रकाशा णम् । नोपरत्वे हि नलोप: स्यात्। एतेन परसवर्णस्य श्चुत्वस्य वाऽसिद्धत्वानाध्योक्तं चिन्त्यमिति स्नाकरोक्तमपास्तम् । श्चुत्वस्य त्यस्य सर्वथाऽयुक्तवाच । कुत्वमिति । चो.कुनीति यस्य कुस्व- मित्यर्थः। सङीत्यकरणे इति भावः। यतु भकारोचारणसामदेिवाकुत्वसिद्धौ निपातनपर्यन्तधावने वैयथ्यांपत्या माध्यमयुक्तमेवेति मान्यास्तन्न, कुहिल्यादावपि कुल्वानापत्तेः। निपातनेन तु च योगे युवाभावनोधनान दोषः । तद्धनमन्नाह-निग्रेन च पयोग इति । चस्स्वर्थे । तदा-भाध्यमते । माध्यविरोधादन्याशयकमपि मूलमन्यथा योनयति-न लिति । अयम्-ऋखिगादिसूत्रस्थप्रति- भागः । नोक्ता सेति । एवञ्च न्यूनता निरता। परन्नूपरक्षणश्वेन सऽपि बोध्या। अन्यथा हि नि. तिरेव न स्यात्तदाह-उच्चारणे इति । विधेये इति अनुवाथनिरासाय । अस्त्येति । किन् प्रत्य- यस्यश्यत्र विशेषणार्थकनकारस्येव । अन्यथा गुणनिषेधार्थ नया कस्यैव स्यान तु तस्यापीति मावः । मत एव क रन पने इत इति प्रक्रियाग्रन्यतयाख्यातमन्यव सच्छिते इति दिक् । इदममवावे. दिस तत एव योध्यम् । सरहा। मूले सन्निहित इसीति । तरफलं तु णिमादीनां न संघा, तेन 'स्तुते' यादी माद' इति यंदासो नेति। - ·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । सकस्य झलचः" इति नुमः सम्भवात् । सुलोप इति । कुत्वस्याऽसिद्धत्वात परत्वादादी नुम् । ततो हड्यादिलोप इति भावः । "क्विन्प्रत्ययस्य कु." ॥ पदान्ते इति । यत्तु प्राचोक्कं झलीति; तन्न, झलीत्यस्याऽसन्निहितत्वात् निष्फलत्वाच । यत्तु तत्पौत्रेण व्याख्यातम्- "झलो झलि" इत्यतो मण्डूकप्लुत्या झलीत्यस्मिन्ननुवर्तमानेऽपि न कश्चिदोष इति; तन्न, स्पृष्ट इत्यादावविव्याप्तेः॥ शब्दरत्नम् । कुत्वस्यासिद्धत्वादिति । "चौः कुमइति कुत्वस्येत्यर्थः । इदं सर्वे न्यायसि. दार्थकथनमानम् । परत्यादिति । हयादिलोपादित्यर्थः । असंनिहितत्वादिति । सूध्वोर्ग्रहणसामध्येन "एकाचो बाहत्यतस्तनिवृत्तेनि. छादेशप्रकरणेन विच्छेदाच । एतेनात्रैध चोरिति वक्तव्यम् । तत्रैव घा किन्प्रत्ययस्येति वक्तव्यम् । एवं च कुग्रहणं व्यर्धमित्यपास्तम् । चोरित्यत्र तत्सम्बन्धादन तदसम्ब. न्धाच । निष्फलत्याच्चेति । सिद्धान्तिसम्मतफलाभावादित्यर्थस्तद् ध्वनयन्नाह- अतिव्याप्तेरिति । - भैरवी। दाह-इलिनि। कुस्वस्यासिद्धास्वादिति । सम्प्रति कुत्वं "किन्प्रत्यय" इति सूत्रेण न प्राप्नोतीत्याशयेनाह-- चो: कुरिताति । नन्वन्न प्रथमतः "चो.” इत्यस्य प्रवृत्तिर्भवतु ततः सुलोपप्रत्ययलक्षणयो. मि लोपकुत्वाभ्यां युमिति निर्वाधमत आह-दमिति । परत्यादित्यस्यावधिसाझासत्वा. ननु "झलो झलि" इति प्रक्रान्त सन्निहितमेति मूलेऽसन्निहितत्वादित्यनुपपन्नमत आह- रध्वोहणेति । ननु मण्डूक्प्लुत्या सम्बन्धोऽस्त्वित्यत आह-निछादेशेति। तथा च प्रकरण- व्यवधानेनानुवृत्तिः छापि न दृष्टा सा इह कयम्भविष्यतीति भावः । एतेन-वक्ष्यमाग- विशेपेण । प्रध-हिन्प्रत्ययस्येत्यत्रैव । तत्रैव-चोः कुरित्यग्नैव । कुग्रहणमिति । एकेनैव कुन- हणेन निवां दे द्वितीयं व्यर्थमित्यर्थः । तत्सम्बन्धाद-झलीत्यम्य सम्बन्धात् । अत एव पक्के. त्यादेः सिद्धिः । भत्र-धिन्प्रत्ययस्येत्यत । तदसम्बन्धादिति । अत्र तदसम्वन्धे हेतुः प्रागुक्तः । नन्वनिष्टफलसम्पादनार्थमेव तस्य सम्बन्धोऽस्त्वित्यत आह--सिद्धान्तिसम्मतेति । प्रत्युत तत्सम्यन्धोऽनिष्फलसम्पादक इत्याह भूले-स्पृष्ट इत्यादाविति । "स्पृशोऽनुदके चिन्" इत्यस्मरतिको विधानादस्यान प्राप्तिः। भावप्रकाशः। मूले-नुमः सम्मवादिति। तत्र तेन तथैव व्याख्यानात् इति भावः। एतेनात्र लक्षितस्यैवोत्तर- सत्रेऽप्यनुवृत्तिप्रसनोकपणस्यातिढावान्मूलं चिनयमिति स्नाकरोतमपास्तम् । इदानी "किन्प्रत्य. या स्पस्याप्राप्तेरा-चो कुरिति । मन्वादो "चो: कुः" इति दुरवे मुलौपे च ततः प्रत्ययलक्षणेन नुमि सोपस्वाभ्यां युहिति निर्वाधमन आद - इदमिति । मसिझरवपरस्त्रयोविरोधादाह-हलिति । ननु "हालो शनि" स्पस्य प्रधानालाकपममन्निहिवस्वम् । अन्यथा "स्को:" स्यादावपि तदस- मन्धापतिस माह-सुमोरिति । ननु तथाऽपि मण्डूकनुतिरस्थत भाइ-निष्टेति । तथा च सम्पराये तदङ्गीकारेऽपि प्रकरणप्याये न सा दृष्टवोति भावः। अनेर-"किन्प्रत्यय" स्यो। तय-"चो: कु" इस्यय । कुग्रहणमिति । द्वितीयमित्यादिः। तत्सम्यन्यात्-दानीति मन. म्भार । उत्होरवाह-अग्नेति । मनिष्टफलमपादनेन सफलरमानिकवादित्ययुकमत मार- सिद्धान्तीति । अतिव्याप्तेरितीति । भन्ययाऽरयाभिषय सष्टमेव । एवम प्रसादरोलियुक्तेति मावः।

·॥ - सटीकटिप्पणशब्दतप्रौढमनोरमायां- खन् इति । खञ्जतीति खन् । खजि गतिवैकल्ये। "परौ बजे। दीर्घ- श्चेति । यत्तु प्राचा व्याख्यातं विण् , णित्त्वादुपधावृद्धिरिति ; तन्न, पञ्चपाद्या दशपाद्याश्चानेन फिदीर्घयोरेव विधानात् । "स्को" ॥ संयोगेति लुप्तपष्टीक झलन्ताभ्यां विशेष्यते इति व्याचष्टे- पदान्त इत्यादिना । भृजतीति भृत् । किम् । सस्येति । जश्त्वस्यासिद्धत्वा- त्पूव श्चुत्वमित्यर्थः । एतेन प्राचो विपरीतोक्तिः प्रत्युक्ता । ऊर्गिति । ऊर्ज बल. प्राणनयोः। अस्माच्चुरादिण्यन्तात् "भ्राजभास" इत्यादिना किप् । णिलोपः । स च चोः कुवे न स्थानिवत् , पदान्तविधित्वात् पूर्वनासिद्धत्वाच । इह जान्ते- प्ववया इति नोदाहृतम् । मन्त्रे श्वेतवहोक्थेति प्रकृत्य "अवे यज" इति विहि- तस्य विनरतंदपवादस्य पदान्ते डसच छान्दसत्वात् । यत्तु-श्वेतवाडुक्थशा• . शब्दरत्नम्। .. लुप्तपष्टीकमिति । एतेनोपसर्जनस्य सविशेषणत्वात्समासानुपपत्तिरित्यपास्तम् । पदान्ते शलि च यौ स्कौ संयोगादी तयोर्लोप इति न सूत्रार्थः । संघोगादित्यस्य पदा- न्तत्वस्य चैकस्मिन्नसम्भवात् । तदपवादस्येति । सूत्रद्वयविहितग्विनपवादस्येत्यर्थः । तत्र "मन्त्रे" इति सूने उपपदानां धातूनां च पृथक् पाठे कर्तव्ये समुदायोचारणमलाक्ष. णिकानां निपातनार्थम् । तत्र श्वेतशब्दे कर्तृवाचिन्युपपदे वहेः कर्मणि प्रत्ययः । उक्थे भैरवी। एतेन-पृथक्पदत्वस्वीकारेण । उपतर्जनस्य-संयोगस्य। ननु नोपसर्जनविशेषणत्वमः .नाभिमतविन्तु विशेष्यस्यादिपदार्थस्यैवेत्यत आह-पदान्त इत्यादि। मूले प्राचो विपरी- तोकिरिति । सस्य दत्वं श्चुत्वमिति प्रसादोक्तिरित्यर्थः । यत्तु "नमुने" इति योगविभा. गान्न जश्त्वासिद्धत्वमिति तन्न । योगविभागस्याऽदर्शनात् । डसो न "अवे यज" इति सूत्र. विहितविन्प्रत्ययमानाऽपवादत्वमत आह--सूत्रद्वयेति । प्रसङ्गादाह-तत्रेति । तत्र-डस्वि- धायकवचनबाध्यसूत्रयोमध्ये । पृथगिति । कोटिद्वयेनेत्यर्थः । समुदायोचारणमिति। धातूपपद- समुदायोच्चारणमित्यर्थः । तर-प्रथमसूत्रे प्रतिपादितानान्त्रयाणाम्मध्ये । सूत्रे तरह- शब्देकार उच्चारणार्थः । कमणि प्रत्यक्ष शशि शेखत इत्यर्थः। उप इति । सामविशेष- भावप्रकाशः। उपसर्जनस्य-संयोगस्य । एतेन गुणभूतोऽपि संयोगो झन्ताभ्या विशेष्यत इति प्रकाशोक्तम- पास्तम् । लुप्तषष्ठीक विना केनचिदुक्तपक्षं खण्डयति-पदान्ते इति । मूले-प्रावो विपरीतोक्तिरिति । सरय दाव चुतमिति प्रक्रियाकृदुक्तिरित्यर्थः । यत्तु "नमुने" इति योगविभागादनसिद्धसमिति प्रसाद. प्रकाशकृती;न, तत्र मानाभावात् फलामावाच्च । यत्तु खण्डनकद , 'झनाश झशि" इति निर्देशन शरय जश्वम्। तथा न "मुजतीनाम्" इति निर्देशो योगविमागे लिङ्गमिति; सन्न, मूनाएकरीस्या- नयनिर्देशस्य निर्वाभस्वात् । भर-देहायाऽविकृतस्वरूपप्रतिपादने भावतारपर्येण तस्याशापकारवाच्चेति दिए । सन्मानानपयापरवेन यथाश्रुवमूलारागते राह-सूनेति । एवश्वायमपि चतुर्म एव 'श्वेतबहा. दीनां दस्पदस्य' इति तयोरेवोपसख्यानादिति भाषः । ननु स्वदयेन विन्मात्रविधानेऽधिकष्टकार्याः लामोऽत्र भारतति । स्त्रयोर्मध्ये इत्यर्थः । पृथगिति । कोटियेनेत्यर्थः । श्वेतोक्यपुरर मुवहि- सिदाशिभ्य इति यावत् । समुदायेति ! धातूपपदसमुदायस्पया मलाक्षणिकानामिति । कार्याणा मित्यर्थः। विन्तु विधेय इति न निपारयते इति भावः। कानि तानीरयत माह-तत्यादीतीत्यन्तेन । सायामध्ये इत्यर्थः । योरिति । सूखे प्रकार उच्चारणा रयते इति विना उपथ- ·: हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम! ६३३ स्पुरोडाशावयजां डसिति प्राचोक्तम्; वन्न । डस: प्रकृतिभूतयोहियज्योर्दीर्घामा- वात् । यदपि अवया इति प्रतीकमुपादायें विनिति प्राचा व्याख्यातम् । वन्न, अपवादस्य डसो विपये उत्सर्गस्य विनोऽप्रवृत्तेः । शब्दरतम् । कर्मणि करणे वोपपदे शंसेः प्रत्ययो नलोपश्च । अस्य नलोपेऽपि न वृद्धिः । 'उक्थशस्श- ब्दस्य सामान्येन रुः सिद्धो न तस्य निपातनं क्रियते' इति भाष्येण तत्र तदमावस्यापि निपातनात् । दाश दाने इत्यस्मात्पुरःपूर्वकात्प्रत्ययः कर्मणि, दाश आदेडत्वं चेति । वहियज्योरिति । शसेरप्युपलक्षगमिदम् । किं चोक्तमायादुक्थशासित्युञ्चारगमपि प्राधामसङ्गतम् । न च डस्न विधेयः "भवयाः श्वेतवाः पुरोडाश्च” इति पदान्तविपये रुत्ये. रूपसिद्धरिति वाच्यम् ? वृद्धौ अतः परत्वामावनोत्वानापत्तौ श्वेतवोम्यामित्याद्यसिद्धया- पत्तेः । अप्रवृत्तेरिति । ननु पदान्तविपये वासरूपन्यायेन विनप्यस्तु निपातनं चेदमु- भयोरत एव रप्रकरणे अवया इति सूत्रपाठः । अन्यथा डसन्ते "ससजुपो " इति स्पे सिद्धे दीर्घमानस्य निपातनात्तत्प्रकरणे एव कृतं स्यादिति चेन्न । 'डस् वक्तव्यः । किं प्रयो- जन ? यर्थम् । क्रियते वर्थे निपातनम् अवयाः श्वेतवा इति, तन्न वक्तव्यम् । अवश्य वर- क्तव्यम् । डसारम्भेऽपि सम्बुद्वौ दीर्वार्थम् । तर्हि डस्न वक्तव्यः । सपि वक्तव्यः । तयो- भैरवी। . - योधक इति शेपः । शसे: प्रत्यय इति । तरीति शेपः । अस्य-शंसेः । तस्य-रोः। एतेना- ऽन्येपानिपातनमिति ध्वनितम् । 'विशेषविधिनिषेधयोः शेपनिपेधाभ्यनुज्ञाफलमत्वम्। इति न्यायात् । दाश दान इति । पुरो दास्यत इति विग्रहः । उकमाध्यादिति । उस्थशस्तब्दस्ये. त्यादिभाप्यादित्यर्थः। परस्य शहान्निराचष्ट -न चेति । रव इति । हादीनामिति शेषः वृद्धिस्तु विन्प्रत्ययनिमित्तिका सिद्धैवेति भावः । पदान्त एव निपातनेनाऽपदान्ते तवा- हावित्यादौ दोपामावादाह-वृद्धाविति। प्रकाशकारोक्तिपमर्थनायाह-नन्विति । उभयो.. चिनन्तइसन्तयोः। भव एव-ण्विनः सत्त्वादुमयोनिपातनादेव । अन्यथा-विनोऽसत्ये । ताप्रकरणे-दीर्घप्रकरणे । वनिपातनमिति। हादीनामेन स्यविधानार्थमित्यर्थः । तन्नेति । बसव रूपस्य सिद्धत्वादवया इति निपातनन्न पर्तव्यमित्यर्थः । तद्वक्तव्यम्--निपातनं वक्तव्यमि- भावप्रकाशः। सामविशेपा । उस्थान्युक्या शंसनीति विग्रहः । पान कतरि स इति भावः । अस्य-से। एवन बहेभवत्येवेति भावः। न वृद्धिरिति । विन मरवा "मत उपधायाः" इति नेत्यर्थः । उपयश सशब्दस्य-तत्प्रकृतिकाय । सामान्येन-"समजुओ इत्यनेन। न तस्येति । स्वीत्यादिः अयशस्शदस्यत्ययः। "भवयाः" इति सूत्रे इति शेषः। तत्र-उपयशस् शयय । तदभायेति । नयमावेपर्थ । तत्र तथोक्रया स्वस्यापि निपातनेन सरमामाद। भन्यथोक्य शासिति वाम तयो.. कोरसमतिः रपटेवेति भावः । दाश दाने इति । पुरो दायित हति विप्राः। यत्तु मान्या.-शास् पात: प्रत्ययानुरोधनारपहियज्योरितीति, उक्कमाध्यविरोधाप मन मार-सिरपीति । तदेवपन. यितुमाह-किन्चेति । उधमाप्यादिति । उपयशससदस्येति मायादित्यर्थः । एव शान्येषां विन माना तया रूपस मदेप्यस्य सपा नेति भावः । इति । हादीनामिविशेषः। दीपस्तु विनि. गुस्यैव सिर शनि भावः । पन्ने प्य निपातनेन वेदवासविस्या दावदोषादार-दाविति । प्रसाद प्रशाशक्ति समयति कश्चित् जन्वित्यादिना । निपातनमिति । भवयाः इति निशन, 26 विनन्दयोरित्ययः। मा एक प्राची स्थापानमावि मत पवा मिनोऽपि सार उमयोनि. पातनङ्गीकारादेव । मन्यया-त्र भिनेऽमा। तत्पर -सीपंकरपेयमिति । वेन हादी. नाम समिति मारः। पन्नेति । स सितारयाति निदान नेप: हि स्नेवि 1 - ·६३४ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- "तो सः सावनन्त्ययो । अनन्त्ययोः किम् ? हे स। परत्वात् त्यदा. द्यत्वं बाधित्वा सत्वं स्यात् । ततो हल्ङ्यादिलोपे रुत्वविसौ स्थाताम् । कि च शब्दरलम् । भ्यामित्यर्थम्' इति भाप्यविरोधात् । अन्यथा विपक्षे सत्यार्थमपि तस्याऽऽवश्यकत्येन सम्बुद्धौ दीर्वार्थमिति भाष्यस्य निर्दरतापत्तिः। तस्मादन वार्तिकनये वासरूपाऽप्रवृत्तिः कादिग्विव व्यवस्थितविभापयानोरार्या । रुप्रकरणे सूत्रं तु सूत्रकृता ढसोऽकरणात कृतम् । ग्विनन्ते रत्वमानस्यैव वदिष्टत्वात् । क्षेतवोभ्यामिति प्रयोगन्तु सूत्रटन्न जाना- त्येति स्पष्टं भाप्यविदाम् । केवितु विन आदेशो डस् श्वेतवहादीनां डस्पदस्य' इति वार्तिकात । एतत्सम्बन्धिनो विनः प्रत्ययस्य टस् तदन्ते पदत्वस्य भावित्व इति तदर्थः। अंत एव वृत्तिकृता विनं प्रक्रम्य तवा इत्युदाहृतम् । एवं च पासरूपस्यान विषय एव नेत्याहुः। शध्यान्नयस्यं प्राप्नुवन्धिपिरनिया परत्वादिति । नित्यत्वं तु नाऽत्वस्य शब्दान्तरस्य प्राप्तः। सत्वं स्यादिति। . भैरवी। भावप्रकाशः। त्यर्थः । अन्यथा-पदान्ते वासरूपन्यायेन विनोऽपि सत्ये । तस्य-निपातनस्य । अत्र- डस्विषये । नन्वेवं सति रत्वस्य सिध्या दीर्घप्रकरण एव तत्सूत्रम्पठनीयमत आहप्रकरण इति । मानपदेन दीर्घनिरासः । तदित्वात्-सूत्रादिष्टत्वात् । नन्वेवमुक्तरीत्या शेतवोभ्या- मित्येतन स्यादत आह-श्वेतवे स्यामितीति । उक्तभाण्यानुसारिसिद्धान्तिमतमाह-केचित्वि- ति । श्वेतवहादीनामित्यनन्तरपदाध्याहारण तन्निरूपितसम्बन्धार्थिका पटी। अत एवाह- एतत्सम्बन्धिन इति । ननु सुत्पत्तिवेलायाम्पदत्वक्यमत आह-नदन्त इति । अंत एव-उसो विनादेशत्वादेव । एवञ्चेति । तस्य सूनस्यापवादविषय एवं प्रवृत्तेरिति भावः। मूरे हे स इति । न चासम्बुद्धः पुरः स्फूर्तिकत्वात्तदुपेक्षा नोचितेति वाच्यम् ? सत्य- प्यन्त्यस्य सत्वे हल्डयादिलोपरत्वविसर्गेरिष्टस्य रूपस्य सिद्धेः । न च "प्रवसन्तस्या" इति दीर्घापत्तिरिति वाच्यम् ? प्रतिपदोक्तस्यासन्तस्याऽतुसाहचर्येण ग्रहणात् । ननु नित्यान परस्य बलवत्त्वमत आह-निस्यत्वमिति । एकस्यैव सत्वमित्यत्र नियामकाभावादाह- हाशीनामेव रुत्वम् , दीर्घस्तु विनिवृत्त्यैव सिद्ध इति भावः । विरोधमुपपादयति-अन्यथेति । पदान्ते तन्न्यायन विनोऽपि सत्त्वे इत्यर्थः। तस्य-निपातनस्य। अब डमविषये। भाष्यमतस्य वक्ष्यमाणत्वादाह. वातिकेति । नन्वेवं रुत्वस्य तिध्या दीर्घप्रकरणे एव पाट्यमत माह-उप्रेति । मात्रपदेन दीर्घनि. रासः । प्रयोगस्तु वृद्ध्या सिद्ध इति भावः। तदिष्टत्वात्-सूत्रकृदिष्टत्वात्। नन्वेवं श्वेतवोभ्यामिः स्यायुत्तरीत्या न स्यादत आह-नेतेति । उक्तभाष्यप्रामाण्यादेव सिद्धान्तमतमाह-केचित्त्विति । भाष्यानुयायिन इत्यर्थः । वहादीनामित्यनन्तरयोग पठी, तदाह-एतत्सम्बन्धिन इति । ननु सु. त्पत्तिवलाया क पदहमत भाइ--तदन्ते इति । बसन्त इत्यर्थः। एन नेतीति । एव प्रकाशा पुक्तिरसर्वथाऽयुक्तव। यद्यपि स्थानिपरतया सा सुयोजाऽत्र मते तथापि "भत्र उपधायाः" इति वृद्धिारति विनपवादो डसिति च सदुक्तिरसातवेति भावः । वस्तुतस्तु उत्थशशब्दस्येति माण्याच्छसेनेलोपोफ. पादृरममावयोनिपासनाच्छासर्वोषधाहस्वनिपातनात् पृट्यभावे उपयशोम्यामित्यस्य सिद्धः शकि सम्बुदावुयशा इत्यस्यापि सिद्धेयमपि न कार्यम् । अत एव उक्थशासवरन्तीति छान्दसप्रयोग तिमापावरूप तु वेदे नास्त्येव । विविनोः सरेऽपि न विशेषः एकाचवात् । यदि दिनन्तस्य समासस्यायुदात्तस्वमिष्ट निखामोविशिष्टरय प्रकृतिरवेन निर्देशाच्च तहि-वृषादिवादिजन्तस्यापि सरप तर कहप्यम् । एतमादेश्पक्षेऽपि स्वराऽभेदो बोध्यः। सेनाऽश्या: स्यादिवदुयशा स्यविनि- पातन कामनमिधान यामयणीयमिति माध्यतात्पर्य मित्यभियुकोक्तिः परस्तेति बोध्यम् । - - ·हजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ६३५ त्रियां सेति न स्यात् । वस्तुतस्तु अनन्त्यप्रणं शक्यमकर्तुम् । न चोक्तदोपः,पुनः प्रसङ्गविज्ञाने त्यदाद्यत्वसम्भवात् । समृद्ताविति पक्षेऽपि "तदोः सः सौ" इत्य- स्यानन्वरमदस इति योगं विभज्याऽदस एव दस्य सत्वं नान्यस्य दस्येति व्याख्यातुं शस्यत्वात् । ननु यथान्यासे द्वीयतेः किपि स्व इति प्राप्नोति, नियमे तु द इति स्यादिति चेत् ? मैवम् । गौणे अवसत्वयोरसम्भवेन द्वीरित्यस्यैव न्याय्यत्वात् । "डे प्रथमयोरम्" । ( इति पृथक्पदं लुप्तपष्ठीकम् । प्रथमाशब्दः प्रथमा. द्वितीययोः समुदाये गौण इति व्याचष्टे-डे इत्यस्येत्यादिना । के सुटोरम् इति सुवचम्। भरवी। शब्दरत्नम् उमयोरपोति भावः । असो लाक्षणिकत्येन "अत्वसन्तस्य” इत्यस्य न प्रवृत्तिः। न च प्रत्ययविशेषापेक्षमत्वापेक्षयाऽन्तरङ्गत्वादत्वे रूपसिद्धयेदं व्यर्थम् । तादृशान्तरङ्गत्वस्य शास्त्रेऽनाश्रयणज्ञापनार्थत्वात् । अत एव भाष्ये ईदृशमन्तरगत्वं न क्याप्याश्रितम् । पुनः प्रसनेति । कृताकृतप्रसङ्गित्वमात्रेण नित्यतायां सापि सुवचा । शब्दान्तरप्राप्त्यानित्य- त्वमभ्युपेत्य प्रवृत्तं भाष्योत समाधिमाह-सदिति । अनन्त्ययोरित्येतदेव सकृद्वति. न्यायज्ञापकमिति तदाशयः । न्याय्यत्वादिति । वस्तुत एपामनभिधानमेव, एतदा. शङ्कय, यथालक्षणमप्रयुक्त' इति भाष्योक्तः । अस्यार्थश्चाप्टनशब्दे उक्तः । द्विवचनोपपत्तये आह-पृथक्पदमिति । अत्र गौरवं मत्वा प्रकारान्तरमाह-प्रथमाशब्द उभयोरपीति । सामान्यापेक्षस्यान्तरङ्गत्वाभिमानिन शानिरावष्टे -न चेति । तादृशान्तरङ्ग- (वस्य-सामान्यापेक्षान्तरङ्गत्वस्य। न्यूनताम्परिहर्तुमाह- कृताऽकृतेति । पूर्वोक्तरीत्या अनि- त्यत्वेऽप्याह-शम्दान्तरेति। अभ्युपेत्येत्यनेनोक्तस्य कृताकृतप्रसङ्गित्वल्याश्रयणे लापत्रमिति दर्शितम् । तदाशयः-भाष्याशयः । कैयटोक्तद्वितीयव्याख्यानुसारेणाह-वस्तुत इति । अत्र-पृथक्पदले । गौरवमिति । तदा शब्दादुत्पन्नपट्या लुक्कल्पना, एकस्य प्रथमा. शब्दस्य द्वितीयायां लक्षणाकृत्वा एकशेषस्य फ्ल्पना, ततो द्वन्द्वस्य कल्पनेति गौरवमि. त्यर्थः । मत्वेति । एतेन प्रथमपक्ष एव भाष्यसम्मत इति घनितम् । तत्र हि "प्रथमयोरित्यु- अनन्यस्येष्टस्वादाह-उभयोरितिीन चेति।इद विवेचित पथिन्शन्दे मूले । किञ्च "स्त्रियाम् इति भाष्येऽप्येवम् । न यासयो."इति निहाश्रयणे खनेकपनापत्तिरितिकैयट । एतेनोक्तलिङ्गानमिद्ध्यामूल चिन्त्यमिति प्रकाशानुयायिरत्नाकरायुक्तमपास्तम् । नन्वनन्यग्रहणसामोरमकृद्गतिन्यायस्यैवाश्रयणमन आह-कृताऽकृतेति । निस्यताया शास्त्रेऽङ्गीक्रियमाणायामिति शेष 1 साऽपि सुवचा-निरयताप्याव- प्रवृत्ती निमित्तत्वेन वक्तु शक्या । एवञ्च नित्यत्वेनादावत्वमिति भावः । नन्वेवं माध्याऽमङ्गतिरत माह- शब्दान्तरेति। अभ्युपेत्येत्यनेन लापवात्तस्यैवौचित्य ध्वनितम्। न्यायज्ञापरुम्-तन्मात्राश्रयण- सापकम् । तदाशय -भाष्याशयः । कैयटोक्तद्वितीयव्याख्यानानुरोधेनाइ-वस्तुत इति । एषाम्- स्ववादीत्येषाम् । एतत्-द्र इति प्राप्नोति स्व इति चेयते इत्येवम् । ननु कथमेतावताऽनमिधा- नमत भाह-अस्येति । एतेनोक्तरीत्या शयित्रा माध्यता कृत्रिमोपसर्जनानामव सर्वादिसनिस्पष. ननाद इत्येव न्याय्यमिति मत सम्यक् , न तु कैयटानुमारिभूलोकमिति रक्षाक्येक्तमासम् । पदमितीति । तथा चैकशेपेग द्विवचनमेकः प्रथमाशम्दो दितीयापर इति मावः । मूल पक्षान्वरख. वोधकापमावादार-अग्नेति । लुप्तषष्ठीयपदावे इत्ययः । मत्येति । मनेन तस्यैवोनित्यं पनि . भावप्रकाश।

·६३६ सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- अधिकरणत्वविवक्षयेति । यदि तु शेपे इति विमक्तिविशेषणं स्यात् तर्हि व्यर्थमेव तत् । आत्वयत्वाभ्यां विशेपविहिताभ्यां स्वविपये लोपस्य वाघसम्भ- वात् । न चैवमन्त्यलोप इति पक्षस्य निरालम्बनमापत्तिः । “साम आकम्" इति ससुटकनिदेशेन तस्यापि ज्ञापितत्वादिति भावः । युवं वस्त्राणीति । शेपे लोपः । यत्तु काशिकायामुक्तम्- पञ्चम्याश्च चतुर्थ्याश्च पष्ठीप्रथमयोरपि यान्यद्विवचनान्यन शेपे लोपो विधीयते ॥ इति, तद्भाषापेक्षया । छन्दसि तु प्रथमाद्विवचनमपि शेपे लोपस्य विषय एवेति बोध्यम् । मपर्यन्तस्य किमिति । अधिकारसूत्रं-किमर्थ अङ्गकार्य इति । एतेन 'अजवृत्ते पुनदृत्तावविधिः' इति परिभाषा अर्थत उपनिबद्धा । अङ्गे-अङ्गाधिकारे वृत्त-वर्तन यस्य तदङ्गवृत्तं-शास्त्रं, तस्मिनं कृते मिति प्रश्नः। शन्दरत्नम् । इति । एवं च तस्यैकत्वान्डेशब्देन समासे द्विवचनमिति भाव । तस्यापीति। तस्यैवेत्यर्थः । अन्त्यरोपस्यैवेत्यर्थ । मनेनायमेव पक्ष सूत्रसमत इति सूचितम् । कि च शेपस्य लोप इत्यर्थे फलाभाव । अन्त्यलोपेऽप्यस्य विभक्तिसन्निपातनिमित्तकत्वा. सन्निपातपरिभाषया युद्धावित्यत्रेव टापो निवृत्ते । शेपाहणन्तु भाष्ये प्रत्याख्यातमेव । - भैरवी। च्यते, कयो प्रथमयो : विभक्त्यो । वचनमोस्तु न ग्रहणम् "द्वियीयायाध' इति लिगात्" इति कथितम् । ननु तस्यापीत्यसङ्गतम् , एकस्मिन्काले पक्षद्वयागीकारस्यानुचितत्वादत माह-अत्यल पेति । अपिरेवार्थ इति भाव । ननु शेपाहुणेन बोधितत्वाहिलोपपक्षोऽपि -सूत्रकारसम्मत एवेत्यत आह-किनेति । ननु त्वमित्यादौ टावभाव एव फल्मत आह.--. मन्त्यलोप इति । भस्य-अन्त्यलोपस्य । बुद्धावियत्रेवेति । इदञ्च "कृन्मेजन्त" सूनभाष्ये स्पष्टम् । तत्राहि सन्निपातपरिभापाया प्रयोजनकथनायसरे "शकटौ पद्धती अवे कृते "अत" इति टाए प्राप्नोति, सन्निपातरक्षणो विधिरनिमित्तन्तद्विघातस्येति न दोपो भवति" इत्यु- तम् । एतेन न यासयो" इति लिङ्गाटाविषये सन्निपातपरिमापा न प्रवर्तत इति परा. स्तम् । तेन निदेशेनानित्यत्वम्परं ज्ञाप्यतान्तस्या सर्वथा प्रवृत्तिकथनमयुक्तमेव । नन्नकल्य भावप्रकाश तम् । मत एव नियमयोरियुष्यने कयों प्रथमोविमरयो , वचनयोस्तु न प्रर्ण "द्वितीयायाचा इति निमात्" इति भाष्य सहच्छो । एतेनोक्तशपकेन मलोक्तद्वितीयपक्षमुक्त्वा पृथक्पदरवे ईशो वचनग्रहण शहापि, एव मलमयुक्तमिति मदोकमपास्तम् । तस्य-समुदायस्य । समासे-दन्द्धे । यथा. श्रुतमूलासमस्याऽन्यथा व्याचष्टे-अन्त्येति । भपिरवार्थ इति मावः। तद्रीत्यैवाह-अनेनेति ननु शेषग्रहणशायरवातस्यापि सूत्रसम्मवावमत भाइ-किति । ननु खमित्यादौ टायमाव एव फलमत भार-अन्त्येति । अस्य-मयलोपरय। बुद्धाविति । स्पष्टं चेद "कृन्मेजन्तु " इत्यत्र भाष्ये । क्षेनन यासयोगति लिहाहापविषये न सेति परारतम् । नन्वेद शेपग्रहणानपश्यं मायादिना स. -विषये मापारिमक्तिविशेषणर फलामावाधान माह-दोपेति । ननु विनिगमनाविरहोऽन माह- ·भैरवी। हलन्तपुलिङ्गप्रकरणम् । सति-प्रवृत्ते सति पुनरन्यस्य प्रवृत्ती-प्राप्तायामयिधिरिवि हि वस्या अर्थ.। एपाच परिभापा "ज्यादादीयस" शाजनोर्जा' इति सूनदयेऽपि शापितेवि भाष्ये स्थितम् । अन्यथा हि ज्यादादिति आकार न घूयात् । “यहोर्लोप" इत्यतो लोप- मेवानुवर्तयेत् । "अकृत्सा" इति दीर्घ सिद्ध ज्यायानिति । ज्ञाजनोश्च ज विद- ध्यात् । “अतो दी| यषि" इति दीपों भविष्यतीति । न चैवं द्वाभ्यामित्यान शश्दरताम्। ससुटकनिर्देशप्रत्याख्यानापेक्षयाऽस्य प्रत्याख्यानमेव ज्यायः । "त्यदायीमाम" इति सूत्र माप्योकोऽप्यर्य पक्षस्तनवाहुरित्युक्त्या योधिताविक हत्यन्यत्र निरूपितम् । अन्यस्य-अङ्गवृत्तशास्त्रम्य । दी| भविष्यतीति । जानातीत्यादौ मूलोफम्य दीर्घनिर्देशसामान हस्व इत्यम्यागवृत्तपरिमापाज्ञापनद्वारा न इस्व इत्यर्थ इति न तद्विरोध । नन्वनेने दीपचामि मो इतिवत् जानामि मो इत्यादावनन्त्यस्याऽपीति प्लुतो न स्यात् । मत आदित्येव सिद्ध तत्रत्यदीर्घप्रहणस्य प्लुतनिवर्तकत्वात् । प्रत्याख्याने ससुटकनिदश एव प्रत्याख्यायतामत आह-ज्याय इति । समुटकनिर्देशस्य करणे राघवादस्य ज्यायस्त्वम् । ननु "त्यदादीनाम " इति सूनभाये- 'टिलोपटायभावार्थ शेपेरोप इति स्मृत । लुतशिष्टे हि तस्याहु कार्यसिद्धिम्मनीपिण' । इत्युक्तम् । लुप्ते य शिष्टस्तस्मिन्कार्यस्य टायभावस्य सिद्धिं तस्य शेप इत्यस्य फलमाहुरित्यर्थ । यदि टिलोपो नैव स्वीक्रियते तदैतद्विरोध इत्यत आह-त्यदादीनाम "इतीति । बोषितारुचिक इति । एतद्वीनन्तु गोरवरूपमुक्तमेव । अयत्र--उद्योते। . ननु यदि जानातीत्या जादेशे कृतेऽपि "अतो दी? यमि” इति दीर्घस्तहिं जानाती. त्यत्र प्वादित्वादूंध्रम्वत्वमाशय दीर्घनिर्दशसामर्थ्यान्न इस्व इत्युक्तन्तद्विरुध्यत इति चेन्न । तस्य ग्रन्यस्याङ्गवृत्तपरिभाषाज्ञापनद्वारा न हस्व इत्यर्थात् । "भतो दीर्घो यति" इति सूत्रीयग्रन्थविराधोदावनमन्यकृत स्वमते नास्तीत्येतद्वक्तुमुपामते-नविति । ससुट्कैति । तवममादौ स्थानिवदेन हत्ता प्राप्तस्यादेशस्तु यथा न तथा मूले एव स्पष्टम् । अका- ररूपत्वविशेषणविधेनियमरूपस्य पाश्चात्यत्वेनापूर्वविधिविषयस्यानेकालवाभावेन शिवं न व्यर्थमिति तद्भाव । मानापदप्रतिपत्तिनाघवायाइ-ज्याय इति। ननु-- टिलोपटावभावार्थ शेषे लोप इति रमृत । लुप्तर्शिष्ट हि तस्याहु काय सिद्धि मनीषिण ॥१॥ इति "त्यदादीनाम ' इति स्वस्थ माध्यम्। लुम्ले य. शिष्टस्तस्मिन्कार्यस्य-टाबमावस्य मिद्वितस्य शेष इत्यस्य फरमाहुरित्यर्थक विरुध्येताऽज भाई-त्यदादीति । अयं पक्ष-टिलोपपक्ष । अरुचीति । तद्वीजं तु तया तन्निवृतिरूपमुक्तमेव । अन्यत्र-उद्घोतशेखरादौ । एलेन 'मपर्यन्तस्य" इयस्य तत परस्येत्यर्थेन टिलोपसिद्धौ शेषपद स्याज्यम् । अत्यस्य तु मूलायुक्तरीत्या ना एवच्चायलोपपशो निर्मू ल 1 गुरुभूतससुटकनिर्देशस्य ज्ञापकत्वस्वीकारे फलाभावात् । किन्द्र युष्माकमित्यत्र नुट् दुरि । माप- वादे निषिद्ध उत्सर्गों नेत्युक्तौ तु भतिस्वाकमित्यादौ तदापत्तिारैवेति म दोक्तमपास्तम्। अथत उपनिबद्धत्यस्य सिद्ध्यर्थमाह--यत्तेति । जो दीवों यजि" इति सूत्रस्थरवग्रन्थ विरोध केनचिदुद्भावित परिहर्तुमाह-नन्वनेनेत्यादिना । अनेन-"अतो दीर्घ ' इत्यनेन । पचा मोति । तत्र हि त्या ते प्रतिपादितमिति मात्र । तदभावे तदुक्त हेतुमाइ--अत इति । प्लुतेति । उत्तप्लुतेत्यथ । निवर्वकत्वात्-नितव स्वस्य त्रोक्तत्वात् । ननु तत्र तस्यैवा प्राप्ने स प्रयोऽयुक भावप्रकाश। 3 ·सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां-- त्यदाद्यत्वे कृते "सुपि च" इति दीपों न स्यादिति वाच्यम् ? द्वयोरेकस्येत्यादि. - शब्दरतम् । न चानन्त्यस्य परस्य च टेरिति तदात्कथं पचामीत्यादौ तत्प्रातिरिति वाच्यम् ? दीर्य ग्रहणसामध्येनान्त्यविषय एव तत्सम्बन्धात् । वाक्यव्यो क्लुप्तसम्बन्धत्यागे मानाभा- वात् । तेन वाक्यस्यानन्त्यस्य पदस्य प्लुत: स्यादन्त्यस्य पदस्य च टेरित्यर्थः । तपरकर- णेन तु न प्लुतव्यावृत्ति । प्लुतस्यासिद्धत्वात् । अत एव गीः पूरित्यादौ दीर्घ,। अन्यथा तल्यापीदुदिति तपरत्वसामादप्रवृत्त्यापत्ति । दीर्घग्रहणे तु तत्सामादसिद्धत्वस्यापि वाधः । आकारान्तरप्रजेपेण वारणं तु क्लिष्टम् । अस्तु वा तदुपायान्तरमिति चेन्न । उक्तज्ञापकपरभाष्यप्रामाण्यात् प्लुतस्य तगानिष्टत्ये वैकल्पिकत्वेनेमो विषये प्लुताऽप्र- वृत्तः अतो दीर्घ." इत्यत्र दीर्घप्रहणं "हलि लोप" इति सूने 'हल्यशि' इति वकन्ये भैरवी। । - तरसम्द धादिति । टिसम्बन्धादित्यर्थ । अन्त्यस्य पदस्य टेरनन्त्यस्य पदस्याञ्चश्चेत्यर्थादिति भाव हेत्वन्तरमाह-वाक्येति ।क्लृप्तसम्बन्धेति। "वाक्यस्य इति सूक्लप्ससम्बन्धेत्यर्थ । यथा तदत्यागस्तथा दर्शयति-तेनेति । पदरयेति । अच इति शेष । नन्वात् इति तपरकरणेन प्लुतव्यावृत्तिर्भविष्यतीत्यत आह-तपरकरणेनेति । अत एव पादिकस्यासिद्धत्वेन तपरकर णेन तव्यावृत्तेरैव । दीर्घ-"वोस्पधाया" इति दीर्घ । ननु दीर्घविधायकशास्त्रदृष्टयापि प्लुत- स्यासिद्धत्वा कथन्तेन तद्व्यावृत्तिरत माह-दीर्घग्रहणे स्विति । नियमिति । तन तात्पर्यग्राह- काभावेन स्वकल्पनया तथा कल्पनहक्लेशकरमित्यर्थ । ननु लाघवमेव तात्पर्यग्राहकम्भविष्य- तीत्यत आह-अस्तु वेति । उक्तशापकेति। "ज्ञाजनोर्जा" इति दीर्घनिर्देशस्य ज्ञापकतापरमा- प्येत्यर्थः । अन्यथोक्तरीत्या दीर्घग्रहणस्यावश्यकतया ज्ञापकतापरभाष्यविरोध स्पष्ट एवेति भाव । तत्र -पचामि, जानामोत्यादौ । वैकल्पिकत्वेनेति। तदुक्तम्भाप्ये "सर्व प्लुत साह- समनिच्छता विभाषा कर्तव्य” इति । नन्वेव दीर्घग्रहणस्य वेययं स्यादत आह-'श्रतो दीर्घ " इत्यत्रेति । अस्य नार्थसाधकमित्यत्रान्वय । यथा तदनेकपघटितसूत्रे पदलाधवगौर भावप्रकाश । एवेति कुतो विरोध इत्याशयेनाऽऽशकते-न चेति । कथमिति।.चा इत्याकारस्याऽसिस्वात् । तथा च दी ग्रहणेन तन्निवारणमफल मिति भावनि एमाहु-दीघति । तत्सम्बन्धादिति । टिमम्वन्धादि- स्यर्थ । प्रत्यरय पदस्य टे, अनन्यस्य पदस्थाटेरपीत्यर्यादिति भाव । हेवन्तरमाह-वाक्यट्योरि- ति। वाक्यस्य टे" इति सूत्रे तयो सम्बप कप्त सनत्यक्रमेणैवेदं साधु, अभ्यहितत्वाता । थषा तदत्य गस्तथा दर्शयति-तेनेति। पदस्येति । अव इति शेष । नन्वा इत्येव वाच्ये तपरकरणेन तयावृत्ति मुशति तम्यर्थमेवात पाह- तपरेति । तरसामर्थ्यन्तु न, पष्णा ग्रहणेन साफल्यात् । सिद्धत्यादिति । तासनष्पेति भाव । उक्तार्थ द्रढयति-अत एवेति । दीर्घ इति । यो " इत्य- नेनेति भाव । अन्यथा-मसिदस्यापि तव्यावर । सामादिति । व्यावृत्ताविति शेषः । नन्वे दीर्घमणेनापि तव्यावृत्तिस्तदुक्ताऽयुपौगान माह-दीघेति । अपिना शुतसमुच्चय । लिमिति । तापयंमाइकाभावेन तस्य दुरूस्वादिति भाव । लाघवस्यैव तात्पर्यग्राइक'वादाह--अस्तु वेति । उपायान्तरम् । नुतन्यावृत्ताविति भाव । तथा च जानामि भो इत्यादौ स न स्यादिति दोपरतद- पस्थ एवेति तासयंम। उक्तज्ञापफेति । "हाजनोना' इति दीर्वनिर्देशशपकपरेत्यर्थ । अन्यथा तत्र परसाधनेन दीपोंच्चारणमाफहये तरसानिा स्पष्टरेति भाव । वन-पचामि, जानामीत्यारी । वैकलिप. पेति । योगविमान दुरमावस्य तस्य स्थितत्वादिति माय । नन्वेवं दीधग्रहणानर्थस्यगत मार- अत इति । दीर्घमणमिरयस्य नायसाधकमिश्ययान्वयः । तस्य च नमोकासापकमियर्थ । . अ. -- ।

·५र हलन्तपुलिङ्गप्रकरण २ निर्देशेनोक्तपरिभाषाया अनित्यत्वज्ञापनात् । यत्तु केचित-परिनिष्ठितस्येति पठन्ति; द्वाभ्यामिति तु दोघं विना न परि. निष्ठिमिति च वदन्ति । तद्भाष्यविरुद्धम् । ज्यायान् , जानाति , ज्ञायते इत्येते. पामपि दीर्घ विनाऽपरिनिष्ठितत्वेन भाष्योतज्ञापनस्यापि शिथिलमूलत्वापत्तेः । यदि तु "भ्यसोऽभ्यम्" इवि सूत्रे भाष्येऽपि परिनिष्ठितस्येत्येव पाठस्तर्हि वाच. निकतामेवाश्रित्य पक्षान्तरपरतया योज्यः। अनित्यत्ववलफलितार्थकथनं तत् , न तु ज्ञाप्यांशप्रविष्टमिति वाऽस्तु । एवं तु काशिकादिप्रन्थोऽपि कथंचिन्ने] शक्य इति दिक् । मकारान्तरमिति । उपलक्षणम् | "जसः शी" इत्यत्र जस: स् इति सकारं प्रश्लिप्य सान्तस्य जस इति व्याख्यानाद् "अतोऽम्" इति सूत्रा- दम्महणमनुवयं अम् अमेवेति व्याख्यानाद्वेति बोध्यम् । अविभक्तिकमिति । तथा च "डे प्रथमयोः" इति पूर्वसूत्रेण प्राप्तस्याऽमः प्रतिषेधोऽयमिति भाष्ये शङ्कितम् नि च तथैव किं न स्यादिति वाच्यम् ? स्त्रीन- पुंसकयोनत्वाप्राप्तेः-युष्मान ब्राह्मणीः फुलानि वा, ,अलिङ्गत्वे युष्मान् ब्राह्मणा- नित्यादेरसिद्धिप्रसङ्गाय । "योऽचि" ॥ अचि किम् ? युवाभ्याम् । यदि तु "युष्मदस्मदोरनादेशे" शब्दरत्नम् । लोपग्रहणवत्सत्येन नार्यसाधकमिति दिक् । निर्देशेनेति । अन्यथा त्यदाद्यत्वे एत्वं न स्थादिति भाव वाचनिकत्वे गौरवं ज्ञापकद्वयशेथिल्यं पापरिहतमित्यत आह- अनित्यत्ववलेति । वविचार एव मुख्यो, मात्रागौरवन्तु पचिदेव इष्टमित्यर्थयोधकन्तथेदमपि भविष्यतीति भावः । सत्वेनेति । दीघेग्रहणस्येति शेप. ! वस्तुतस्त्वत्रत्यन्दीर्घग्रहणस्य ज्ञापकत्वप्रदर्शनप- रम्मूलम्भाप्यस्थज्ञापनपरैकदेशिमतानुसारेण। अत एव भाष्ये "पिवतेर्गुणप्रतिषेध उक्तः । सन वक्तव्यो भवति" इत्येव तस्य प्रयोजनमुक्तन्न त्वसाधारणलक्ष्यसिद्धिरूपमिति दिगि. त्यनेन दर्शितम् । वाचनिकाल इति । परिनिष्टितस्येत्यस्येति शेपः । ज्ञाप्यकोटिप्रविष्टत्वे आह- शापद्येति। सत्त्वेन श्यस्य दीर्घग्रहणस्येति शेषः । अयं मावः, यथाऽनेकपदघटिनसूत्रेषु पदलापत्रगौरवविचार एव, मात्रालाघवं तु काचित्कमित्यर्थबोधक तथैवेदमसीति । दीर्घनिर्देशसामान हस्व इति ब्यादिपरम मलोक्तस्य तु अगवृत्तपरिमापाशापनद्वारा न हस्व प्रत्यर्थ इति न तद्विरोधः। वस्तुतस्तु, तस्याः परि. भाषायाः लक्ष्यासंस्कारकरवेनोक्तशापपरभाष्यमेकदेश्युक्तिरित्यत्रस्य मूलं चिन्त्यमेव । दीर्घग्रहणस्थिति रतूबतैवेति तत्रस्यमूलमपि तथैव, सम्यगेव वा तदिति बोध्यम् । तदाह-दिगिति । शाप्यकोटिप्रविष्टाने भार-ज्ञापकेति । चरत्वर्थे । तरकोटिप्रविष्टावे विस्यर्थः । दिगिति । तदर्थस्तु 'अतो दीघों यभि" इति सूत्रस्थदीर्घग्रहगस्य न नुतनिवर्त कत्वं, सुपि च" इत्यत्रानुवृत्त्या चारितार्थ्यात् । न च "मन मान्" इति न्यासेऽपि मापदस्यानुवृत्तिरिति वाच्यम् , तद. नुवृत्तौ तितउशम्दाणिजन्तास्किपि टिनोपे णिलोपे च ततो भ्याविभक्तौ गिनोपस्य टिनोपस्य वा स्था. निन "सुपि च" इत्यस्याप्रवृत्त्यापत्तः । दीर्घग्रहानुवृत्ती तु दीर्घ न स्थानिवदिति स्थानिवार निषेधेन दीर्घप्रवृत्त्या तिताभ्याम्' इति रूपसिद्धिरिति । भैरवी। भावप्रकाशः। सरला।

·६४० सटीकटिप्पणशम्द्रत्नप्रौढमनोरमायां- इत्यत्र "रायो हलि" इत्यतो हलोत्यनुवर्तते तदा इहाचीति माऽस्तु परिशेपादेव सिद्धेः। "युष्मदस्मदो"॥ हलादाविति । योऽचीत्यग्रहणात्परिशेषासिद्धमिदम् । रायो हलीत्यतोऽनुवृत्त्या लब्धं वा । नन्वेवं किमनादेशमहणेन न त्वादेशो हला- दिरस्ति ? मैवम् । भ्वमः सत्त्वात् । अभ्यम्पक्षे तु योऽचीत्यत्रानुवृत्त्यर्थमनादेश- ग्रहणं योध्यम्। पक्षद्वयेऽपीति । न चान्त्यलोपनक्षे पररूपं बाधित्वा सवणदीर्घः स्यादका- रोच्चारणसामर्थ्यादिति वाच्यम् ? एत्वनिवृत्त्याऽकारोच्चारणस्य चरितार्थत्वात् । "युप्मदस्मद्यां उसोऽश्” ॥ शित्त्वं सर्वादेशार्थम् । अन्यथा हि "आदेः परस्य' इति स्यात् । न च वैयय॑म् , आदेशव्यपदेशेन यत्वनिवृत्त्यर्थत्वात् । शब्दरत्नम् । अनुवृत्यर्थमिति । स्पष्टमेतद्भाष्येऽत्रैव । अम्ममिति च्छेदस्यैव मुख्यत्वं ध्वनयन् शङ्कते-न चेति । अत एव "युष्मद- स्मदो." इति सूत्रे "म चादेशो हलादिरस्ति" इतिभाष्यं समच्छने । एत्वनिवृत्त्येति । सङ्गवृत्तपरिभाषाया अनित्यत्वबोधनद्वारेति भावः । एवं घ पररूपेग बाधान्न सवर्णदीर्घ इति तात्पर्यम् । घेयर्थ्यमिति । 'अकारख्याकारविधियथ्येनान्त्यस्यैवाफ्रारेऽतो गुणे च सिद्ध तत्यादीति व्यर्थमेव शिरवमित्यर्थः । न च पररूपवाधनार्थमेवाऽऽदेरत्वविधान स्यादिति वाच्यम् ? विधियाधापेक्षया "आदेः परस्य" इति परिभापाबाधल्य न्याय्यत्यातापादेशे- भैरवी। अभ्यमितिच्छेदस्यैव मुख्यतान्ध्वनयितुमाह-स्पष्टमिति । अत एव-अभ्यमितिच्छेदस्यैव मुख्यत्वादेव । नन्वङ्गवृत्तपरिभाषया एत्वस्य निवृत्तिः सिद्धत्यकारोच्चारणसामर्थ्यादीर्घः स्यादत आह-प्रवृत्तपरिमापति-द्वयोरिति निर्देश. यदिदमपि तदनित्यत्वे ज्ञापकमिति भावः । एवञ्च–परिभाषाया अनित्यत्वयोधनद्वाराका- रोच्चारणस्य चरितार्थत्वे च । वैयध्ये नेति । एवञ्च "आदेः परस्य" इत्यस्यानुपस्थितिरिया तात्पर्यम् । लक्षगैकचा. प्काहां वारयति-न चेति । न्याय्यत्वादिति। गुणे त्वन्याय्यकल्पनेतिपरिमापायाधो न्याया- भावप्रकाराः। मस्यैव सिद्धान्तता वनयितुमाइ~स्पष्टमिति । सदुपपरयर्थमेवाह--अभ्यमिति । तत्र प्रमाणमाह-अत एवेति । सच्छेदस्यैव मुख्यत्वादेवेत्यर्थः। ननु परिभापया तन्निवृत्ती तदुच्चारणं व्यर्थ मिति सत्सामध्यांदोषः स्यादेवात आह-अङ्गेति । योरिः स्यादिनिर्देशवदिदमपि सदनित्यले शापामिति भावः । एवञ्च । तदनित्यस्वबोधनद्वारा सन्निवृत्या तथा रिसाध्य च इत्यर्थः । धाधात् । पुरस्तादपवादन्यायेन। शिसामावे कमो इति न्यासे साइति च छ। निर्विभक्तिकनिर्देश लाघवम् । सरिमक्तिकनिर्दे शेऽपि विशिष्टेऽविधेयखेन तरसमरस्येव वदि निधाय मनतात्पर्य माह-कारस्येति । वैयथ्या मेति । तया च "मादे." स्पस्य बाधः । तदाह-अन्त्यस्यति । लक्षणे कचष्मः शश्ते-न घेति । तपाय दीपेण तवा इत्यापेष रूपमस्विति भावः। न्याय्यत्वादिति । 'गुणे स्वन्याय्यरल्पना इति ।

·भैरवी । हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । न चावयवस्यादेशे सत्यपि विभक्तरनादेशताऽस्त्येवेति वाच्यम ? 'सर्वे सर्वपदा- शब्दरत्नम्। ति । आदेविधानेऽप्यादेशत्यसम्पादनेन यत्वनिवृत्या शेपे लोपार्थमकारविधान चरितार्थमिति "आदेः परस्य इत्यस्य बाथे मानाभावेन सर्वादेशार्थ शिवमिति भावः । न च "योच्यासि" इत्युक्त्यैव यत्वनिरासशेपेलोपी सिद्धाविति वाच्यम् ? पर्युदासे एक. वचनत्यादिना सादृश्यग्रहणापत्तेः "युष्मदस्मदोः" इत्यात्वस्य प्राप्तेश्च । हलादाविति हि परिशेपसिद्धोऽर्थस्तत्रेति भावः । अनादेशताऽस्त्येवेति । अनादेश इति हि तत्पु. रुपो लाघवात् । एवं च त्वमहमित्यादौ सम्पूर्णविमस्त्यादेशे यत्वामावसम्पादकमनादेश इति प्रकृते यत्वं स्यादेव । नन्येवमादेरकारस्य विधानं व्यर्थमिति सामादन्त्यस्य स्यात् । तत्र च "अतो नुगृहीत एवेति तात्पर्यम् । शित्त्वस्य यथा चारितार्थ्यन्तम्प्रकारमाह-आदेरित्यादिना । उक्त- प्रयोजनान्यथासिद्धिवादिनः शङ्काग्निरस्यति-न च योच्येति । एकवच नेत्यादिनेति । आदिना डित्त्वपरिग्रहः । एवञ्च युवयोरित्याद्यसिद्धिरिति भावः।.प्रसज्यप्रतिपेधपक्षे आह-युष्मद. स्मदोरिति । नन्वात्वं हलादि हेतुकमिति कथन्तस्य प्राप्तिरत आह-हलादावितीति । "योचित इत्यग्रहणपरिशेषसिद्धः इत्यर्थः । एवञ्चडसोऽपिपरिशिष्टत्वेन तनाप्यात्वापत्तिरिति भावः। यदि तु "युष्मदस्मदो." इत्यत्र हलीत्यस्यानुवृत्तिरिति स्वीक्रियते तदा योऽचि" इति सूत्रेऽहणाभावेनैतादृशस्य न्यासस्य करणासम्भव इति योध्यम् । भनूक्तरीत्या आदेशस्य सत्त्वात्कथमनादेशता इत्यत आह-भनादेश इतीति । तत्पुरुष इति । कर्मघजन्तादेशशब्दस्य नभ्समासः । लाघवादिति । अन्यपदार्थबोधकवहुवीसपेक्षया वर्तिपदार्थमात्रबोधस्त्वेन तत्पु- रुपत्वे लाघवादित्यर्थः । एवञ्च-तत्पुरुषत्वे च । प्रकृते-आदिस्थानिकादेशघटिते । एवम्-उक्तस्थले कृतेऽध्यादेशे यत्वापत्तो। आदरकारस्यविधानम्--"आदेः परस्य" इति शास्ौकवाक्यतया आदिस्थानिकाऽकारकर्मकं विधानम् । तत्र-तस्मिन्नन्त्यस्यानिकाs- न्यायादिति भावः । सतात्पर्यमर्थमाह-आदेरिति । आदेशत्वेति । अप्रायजन्तात् खः । सादेशवे. त्यर्थः । अनादेश इति बहुव्रीहिरिति भावः । तेनेत्यादिः शेषः । चरितार्थमितीति । तथा च विसर्गा. न्तरूपापत्तिरिति भावः । शित्त्वमित्यर्थ इति पाठः। इति भाव इति पाठोपि क्वचित् । इत्युक्त्यै. येति । युष्मदरमदभ्यामित्यपूर्वविध्यकरणप्रयुक्तलाघवादिनि मावः। निविसर्गसूत्रानु करणे तु इन्द्रा- दाह-शेपे लोपाविति । तस्त्रप्रवृत्तिरित्यर्थः । सिद्धाविति । तथा चाऽपूर्वविधिसामर्यादुत्तरीत्या तवेत्यादिसिद्धिरिति शित्वं व्यर्थमिति मावः। मादिना हिसपरिग्रहः। तथा च युवयोरित्यादि न स्या. दिति भावः। आपत्तेरिति । तेनापि तस्य सम्मवादिति मावः। प्रसज्यप्रतिषेधे माह-युष्मदिति । तथा चाशेषखेन लोपासिया तदर्थमादेरखविधानमिति परिमापावाचे मानाभावेन सबदिशा शिव- मावश्यकमिति भावः । ननु हलादिहेतुकाऽऽस्वस्य कथ प्राप्तिरल भाद-हलादावितीति । परिशेपे. ति। "योऽचि" इत्यजमाणपरिशेयेत्यर्थः । तया च सोपि परिशिष्टत्वेन तत्राप्यावं दुर्वारमिति भावः। सत्र हलीत्यनुवृत्तौ तु भग्रहणाभावेनेशन्यासस्य दुर्वचस्वमिति बोध्यम् । ननूकरीत्या सादेश काय ततमत मार-अनादेश इतीति। तत्पुरुष इति । कर्मघमन्तादेशपदेन नभ्समास इत्यर्थः । साधयात्-मन्यपदार्थबोधकबहुम्रोधपेशया पतिपदार्थमात्रबोधकवेन वस्य सत्वात्। अन्यथाऽनादेशा. यामित्यस्यैव सूत्रे न्यारपस्वम् , विमकाविस्यस्यैव प्रकृतस्तादिवि मावः । एवञ्चेति । तस्य तस्पुरुपाने परयर्षः। इतीति । इति पदमिति हेतोरित्ययः। मुख्य चारिताध्यन गौणग्रहणे मानामावादिति भावः। एवम् । यस्खापत्तावेर । आदेरिति । तस्थानिकाऽकारकर्मकविधानमित्यर्थः। सामथ्यादित्यस्य तरित्यादिः वा घेति । तस्मिनकारे परत इत्यर्थः । एकदेशविन्यायलम्बारिमकित्तस्य स्थानिवते. भावप्रकाशः। - .

·. ६४२ - भैरवी। सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- देशा' इति सिद्धान्तात् । इदमेव शित्त्वं ज्ञापयति 'सर्वे सर्वपदादेशा' इति । अर्थ- वत्येव स्थान्यादेशभावविश्वान्तिरित्यर्थः। सिचडादयस्तु पचनसामर्थ्यानर्थ- कस्यापि वोध्याः । इदं त्ववधेयम् । अन्त्यलोपपक्षे अशः स्यादेशः प्राप्तोऽङ्गवृत्तपरिमापया वार. णीयः । यदि त्वङ्गस्य यत्कार्य तद्विपयिण्येव सा परिभापा, न त्वगाधिकारमा- शब्दरत्नम्। गुणे" इति पररूपे आदेशरूपविभक्तित्वमिति यत्वाऽप्रातिः । न च वार्णादाङ्गमिति परि- भापया पररूपात्पूर्व यत्वप्राप्तिरिति वाच्यम् ? वार्णाङ्गयोरेकस्यानिकत्वे एव धर्मियाह. कमानेन तत्प्राप्तेरिति चेन्न । "युष्मदस्मदोरनादेशे” इत्या प्रत्यासरया युष्मदादिग्रहणेन विहिताऽऽदेशरूपविभक्तरेव ग्रहणेनाऽन्त्यादेशे पररूपेऽपि तादृशविभक्तरभाषेन यत्वापत्त. दुरित्वात् । पररूपादेशस्तु न तथेति भावः । सर्वे, सर्वेति । स्पष्ट चेदं भाष्ये । एवं चाकारविधानेऽपि यत्यन्यावृत्त्या तस्य चारितायन "आदेः परस्य" इत्येतद्धाधे माना. भावेन सर्वादेशार्थ शित्त्वं सार्थकमिति भावः । अन्न पदशब्देनार्थवद्गृह्यत इत्याह-अर्थ: पत्येवेति । अर्थवत्वं च कल्पितमेव गृह्यते । एतेन कृत्वा इत्यस्य कृत्य इत्यादेशे प्रक. तिप्रत्ययसम्मोहे "हस्वस्या" इति तु न स्यादित्यपास्तम् । सिजादीनां कल्पितो. प्यर्था नास्तीत्यत माह -सिञ्चङादय इति । धोत्यार्थेन सोऽप्यर्थवानित्यन्ये ।। कारे । पररूप इति । प्रत्ययावयवमानसम्बन्धिरपेक्षत्येनान्तरङ्गत्वात्कृत इति शेपः। अन्तरङ्गपरिभाषाबाधकपरिभाषाभ्यां यत्केनचित्कृतं समाधानन्तनिरस्यति- चेति । एक- स्थानिकावे-अङ्गसम्बन्धिन्याऐ। अनौकस्थानिकत्वे एवेत्युपादानमेकनिमित्तक त्ववादिमत- निरासाय। धर्मिग्राहकेति। धर्मी-'चार्णादार बलीय इति परिभापाबोध्यार्थः । तग्राह- केति-तज्ज्ञापफेत्यर्थः । यदि समाननिमित्तकत्वं परिभाषाप्रवृत्तौ नियामकं स्यात्तदा हया- येत्यादावुभयोस्समाननिमित्तकत्वाभावेन परिभापाया अप्रवृत्तौ सम्पूर्णसूत्रस्य चारितार्य- न्दुरपपादमिति भावः । ताप्राप्ते-परिमापायाः प्राप्तेः । युष्मदादिग्रहणेन । युष्मदादिश- ब्दमुच्चार्य । न तथेति । न युष्मदादिशब्दोच्चारणेन विहितादेशरूपयिभक्तिरूप इत्यर्थः । एवञ्च-उक्तसिद्धान्ताङ्गीकारे च । भत्र-उक्तपद्ये । अर्थवद्गृह्यत इति । पद्यते गम्यतेोऽने- नेति व्युत्पत्तेरिति भावः । एतेनेति । कल्पितार्थवत्त्वस्य ग्रहणेन क्त्वाप्रत्ययस्यापि भाया- भिधायकतया तस्य यादेशे स्थानिवदायेन मृत्त्वात्तुकः सिद्धिरिति भाव । ननूक्तपदश- ब्दाभिन्नशियनास्तीति तस्य सिजादयो न स्युरित्यत आह-सिजादीनामिति । सोऽपि- नाऽदेशे लाभादाह-आदेशेति । पत्याप्रासिरिति । तथा च तच्छवापरमाप्यादिग्रन्या अयुक्ता रवैति मावः । मान्योन्युक्ति निराचष्टे-न चेति । एकस्थानिक ये एपेति । एतेन समाननिमित्तकस्वरूपस. मानानये सत्यपास्तम् । शापितेपीयायेत्याघसिद्धयापत्तः। धर्मिप्राहकेति । धमा-परिमापा ग्राहकमा सवर्णग्रहण सम्पूर्णसून वा। तत्प्राप्तः परिभाषाप्राप्तेः । ग्रहणेन । पदमुच्चार्य । अन्त्येति । भादेव. ययादित्यादिः । न तथेति । न तसदमुच्चार्यविहितादेशरूपविभक्तिरूप यर्थः। तु । सथान. धेयध्यमिति प्रतीकोतरीत्या शित्त व्यर्थमेवेति भावः । पूर्ववदाह-स्पष्टमिति। एच-उक्तसिद्धान्ता. कोकार च । प्रादेरिति शेषः । विवरणविनियमाणयोविरोधादार-अग्रेति । पये इत्यर्थः । पचते गम्यते. पोऽनेनेति म्युरिति भावः1 फरिपतमेति । प्रक्रियायां पाणिनिशानवोषितमेवेत्यर्थः । न्यायस्य प्रक्रियायामेयोपयुचरवात् । दाक्षीपुत्रस्प पाणिनेरिति वाक्पशेषाघ तापनमार-एतेनेति। कलितावस. मात्रमहणेन मत्वामात्रस्य तत्र सरखेनतस्य गादेशेन तु.सिदानेश्वः सोऽपिसिनादिरपीस्य अन्ये- - - - ·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । पिरेवि दुरामहस्तर्हि अशित्यत्र "अतो गुंणे" इति पररूणाऽकारान्तरं प्रश्लि याऽकाररूप एव अश् भवति, न विक्रियते इति व्याख्येयम् । यत्तु स्यादेश- त्यापवादोऽशिति तन्न, अशादेशप्रवृत्तिकाले शेपे लोपाभावेन स्यादेशस्याप्रसक्तः।। भाविन इति। कृते हि शेपे लोपेऽकारान्तत्वात् प्राप्तः सुट ससुटकस्य स्थानित्वेन निर्देशसामानिवतेत इति भावः । शेपे लोपष्टिलोप इति पक्षे तु शब्दरतम् । दुराग्रहइति "ज्यादादीयसः इत्यस्य शापकत्वपरभाष्यविरोधादस्य दुराग्रहत्त्वम् ॥ सकारान्तत्वात् प्राप्त इति । समुटकनिर्देशाभाव इति शेपः । निर्देशसाम- थादिति । अयं भावः-सामः प्रसङ्गे आकमिति सूत्रार्थः । तेन आम्सकारयोरन विप पेऽत्यन्तमप्रयोगो योध्यते । स्थान्यादेशभावविषये सर्वत्रैवमेव । यथाऽऽर्धधातुकविषये. अस्तेरप्रयोगो भुवः प्रयोगश्च "अस्ते श इत्यनेन प्रतिपाद्यते, न तु सतो निवृत्तिः । शब्दानित्यत्वप्रसङ्गात् । किन्तु प्रसकबुद्धरैव.निवृत्तिः । तत्र सकारखुद्वेः प्रकले साम्प्र- तिक्या असम्भवाशाविन्या ग्रहणं सकारोच्चारणसामादिति भाष्ये स्पष्टम् । वनिय. भैरवी। - . चिरपि । एवञ्च मूलचिन्त्यमिति भावः । इत्यस्य-इत्याफारविधानस्य । भाष्यविरोधादिति । ज्यायानित्यत्रेयस आदेलोपे प्रकृते दी सति व्यर्थ यदाकारविधानन्तस्य स्वविपये चारि. तार्थ्यन स्यात् । लोपदीर्थयोरङ्गसम्बन्धित्वाभावेन परिभाषायास्तत्र प्रवृत्तिर्न स्यादिति परिभापाज्ञापकत्वपरमाध्यविरोधः स्पष्ट एवेति भावः । ननु समुट्कस्य स्थानित्वेन निर्देशसामादित्यनुपपन्नं वक्ष्यमाणरोत्या गोगव्यावर्तक- सेन ससुटकनिर्देशस्य चारितार्थ्यादत माह-अयम्भाव इति । इति सूत्रार्थ इति । भाष्यकारोयसि. द्धान्तरीत्या इति सूत्रार्थः। तेन-प्रसज्यमानताशसमुदायस्य स्थानित्वकल्पनेन । न केव. लमन्नौयं रीतिः, किन्तु स्थान्यादेशमावविषये सर्वत्रेत्याशयम्प्रकटयति-यथे.यादिना। अत्र "इको यणचि" इत्यस्यैव दृष्टान्तत्वेनोपादाने कर्तव्ये आर्द्धधातुकाधिकारीयादेशस्य प्रदर्शन समुदायादेशत्वेनाध्यायीपाटेन च पुरःस्फूर्तिस्येति बोध्यम् । न तु मवो निवृत्तिरिति । भादे.. दोन विद्यमानस्य स्थानिनो निवृत्तिनेत्यर्थः । प्रसङ्गादिति। निवृत्तेर्वसरूपतया विद्यमानम्य ध्वंसम्ल्पने घटादिपदार्थवदनित्यत्वापत्तरिति भावः । प्रसक्तबुद्धेरिति । स्यानित्येनाभिप्रत. स्येत्यादिः । एवञ्च बुद्धिनिष्टनिवर्त्यनिवर्तकभावस्य बुद्धिविपये आरोपः सर्वत्र कल्प्य इति भावः । प्रकृतार्थमाह-तत्रेति । बुद्धिद्वयमध्ये इत्यर्थः । नन्वेवमपि कथाप्रमते तबुद्धिनि- भावप्रकाशः। मान्यप्रमृतयः। तथा च मूलं चिरयमिति भावः । इत्यस्येति । इत्याकारस्येत्यर्थः। तत् इति शेषः । ज्यायानित्यत्र प्रकृते दीपि प्रत्ययस्यैकारलोपो नारायमिति तद्विरोध इति भावः। समुश्कनिर्देश वदयमागरीस्या कथमप्यप्राप्ते राह-समुदकैति । तत्सामर्यात निवृत्तिप्रकारस्य मूला. चुक्तस्यायुक्तवस्य वक्ष्यमाणत्वाद्भाध्यक्त सिद्धान्तमाह--अयम्भाव इत्यादिना । शमार्थमुक्त्वा तात्पयामाह-तेनेति । सूत्रेणेपर्यः । अन विषये-माकम्विषये। न केवलमत्रैवेधं किन्तन्यप्रापीनि। प्रसादाइ-स्मान्यादेशेति । सर्व नाम धातुअमिरिरीत्या सूत्रपाठे प्राथम्याच । दिग्दर्शनार्थमुदा. रगमाह--यथेति । एतेन "को याचि" इत्यस्य त्यागे बोज चियमित्यपासम् । ननु सर्वत्र मिमि. स्येवमझीकारोऽन्यथापि गतिमम्भवादत भाहना विति। नो निवृत्तिस्तु नेत्यर्थः। नन्वेवं स्था. न्यादेशव्यवहारो न स्यात् निवर्य निवर्तकलामावादत माइ-फिन्त्यिति । तथा च यद्धयंदबुद्धिनि- वर्तकरवं तयोरपि समारोपेगाविरुद्धमिति भावः। प्रामाइ-तति । योध्योमध्ये इत्यर्पः। - ·६४ सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- सुपण व्यर्थमेव । आकमि दीर्पोचारणं सवर्णदीर्घार्थम् । अन्यथा पररूपं स्यात् । न चाऽकागेधारणसामर्थ्यम् । एत्वनिवृत्त्याऽभ्यम इव चरितार्थत्वात् ।। 'इह "युवावौ द्विवचने" "त्वमावेकवचने," इति सूत्रद्वये द्विवचनेकवचन- शब्दरतम् । त्तिश्चामोऽभावात् । अत्र सामः स्थानियोक्त्माऽऽकमि स्थानिरत्त्न साम्त्वमेव, न त्वाम्त्यम् । अत एवातित्वाकमित्यादौ "प्रत्ययोत्तरपदयो” इति सूनभाष्योदाहृते आकम्नुढभायौ सिद्धौ । आम्येय साम्त्वस्याऽऽहार्यारोपणादेशः । आदेशस्याम्त्वाभावा. च्चान न नुट् । न च यत्र भावी सुट् तत्रैवायम् । सामो भावित्वस्य सर्वथा दुरुपपाद: । भरवी। तिरत आह-निवृत्तिश्चेति। ननु स्थानिवद्भावनाम्त्वज्ञानम्भविष्यतीत्यत आह-- अत्रेति । प्रकृतसूर इत्यर्थः । उक्तार्थस्याऽऽवश्यकत्वध्वननायाह-अत एवेति । उक्तार्थाङ्गी- कारादेवेत्यर्थः । ननु प्रयोगे आम एव सत्वेन कयं सामः स्थानित्यकथनसङ्गतिरत माह- माम्येवेति । अनारोपस्य फलन्तु यत्र मुख्यता तत्राकमादेशे कृते सुटोऽप्रवृत्तिः । नुडमावस्य लाभस्त्वधिक इत्याशयेनाह--प्रादेशस्येति । परोक्तन्दूपयितुमुपक्रमते--न चेति । भावप्रकाशः । नन्वेवमपि कथं तनिवृत्तिरत आह-तन्निवृत्तिश्चेति । एवञ्च तदप्रसक्तिरेव तनिर्देशन बोध्यते इति प्रथ- मप्रवृत्यैप तनियन्तिनं तु वृत्पन्तरकल्पनेति भावः । ननु स्थानिवस्वेनाऽऽम्वारकर्य तदभावोऽत आह- अनेति । सूत्रे इत्यर्थ । तुहेलर्थः । उक्तार्यस्याऽऽवश्यक वनयितुमाह--अत एवेति । उक्तार्था- भीकारादेवेत्यर्थः । ननु प्रयोग आम एव सखेन कथ साम. स्थानित्वोक्तिः सङ्गताऽन आह-आम्येति । आरोपफल तूक्तमेव । एवञ्च सूत्रे सग्रहण भाज्यादौ सुग्रहणञ्च गमोपलक्षगमिति भाव.! भावी सरला। नत्वाम्त्वमिति । ननु आमि सावस्यारोपेऽपि स्वतः सिद्धावानतिदेशो दुर्वच इति चेत् ? न, ससुटकनिर्देशसामर्थ्यादाम्वेतरधर्मस्मैवातिदेशबोधनात् । "भ्रस्नो रोप" इत्यत्रेवात्रोभयपर्याप्तस्थानि- तानिरूपिनादेशताऽऽकमि । तथा चारवस्य स्थान्येकदेशवृत्तिवेन न तस्यातिदेशः। पदत्यादिक तु आनुमानिकस्थान्यादेशभावेन सिद्धम् । माकमि सुस्वातिदेशस्य तु नोपयोग इति । श्रामवावच्छेदेन साम्बारोपे आम्त्वस्यावृत्तत्वान्नातिदेशेनाकमि तवृद्धिः । स्थानिवृत्तिवेनावमासमानधर्माणामेनादेशेऽ तिदेशादिति तुतश्वम्। परे तु साश्च म् च साम् । प्राक्च अम् चेत्याकम् । सौत्रवान जश्त्यम् । यथासख्येन साश. दस्य स्थाने आक् आदेशो मकारस्य रथाने च प्रमादेश । तथाचाम्वस्य स्थान्यवृत्तिवेन न तस्याति. देशः। भत्रैव तात्पर्य ग्राहक समुट्कनिर्देश इत्याहुः । ससुटकनिर्देशादाकमि डिसमारोप्य टिनोपे तेन सुटो नुटश्चाप्राप्तिरित्यन्ये । केचित्तु ससुटकनिर्देशाद् युष्मदस्मदोरन्यस्य सफार विधाय युष्मदरमच्छम्दान्तामाद्विहितविभ- वश्यन्ततदादरवयवस्य साम स्थाने प्राकम्विधानेन आमवस्य स्थान्येकदेशवृत्तिखेन नतस्यातिदेश इत्याहुः। कश्चित् "साम भाकम्" इत्यन नलोपेन सकारात्पूर्व नकार प्रश्लिष्य आकारापूर्व सवर्णी- घेण निवार्थकाकार च प्रनिष्य मुइनुटी न भवः आम स्थाने आकम् च भवतीत्यर्थकलने न कश्चिदोप इत्याह । गोणगुख्यसाधारण्येन आकमादेशत्तिप्रयोजक माध्यसंमत साम्यस्याहार्यारोपमनोकरय 'यत्र मुह भावी तत्रैवाक न गोगे' इति वादिनो मन निरसितुमुपन्यस्यति-नव यत्र भावीति । खण्डयति- सामो भावित्वस्येति । माकमादेश सूर्व बाधकयस्वदृत्तिसंभावनयाऽनयलोपाप्रवृत्या मुटोऽपसहन सागासमवात् । माकम्प्रवृत्तिसंभारनयाऽस्यलोपै मुटि च सायरि साकम् इस्येव रूप स्यान ·भैरवी। हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ६५५ शब्दौ न प्रत्ययपरौ, किं त्वर्थपराविति व्याख्यातम् । तत्फलं दर्शयति-समस्या माने इत्यादिना । दुव्येकत्वेति । पञ्चकं प्रातिपदिकार्थ इति पक्षे सङ्घयाया अपि प्रातिपदिकार्थत्वादिति भावः। त्रिपक्षे तु व्येकार्थवाचिनी इति पाट्यम् । संख्याया विभक्त्यर्थत्वेऽपि संख्येयस्यं प्रातिपदिकार्थत्वादिति भावः। समा. सार्थो-मुख्यविशेष्यम् । अन्यसंख्यश्चेत्-युष्मदस्मदर्थगतसंख्येतरसंख्यश्वेदि- 'त्यर्थः । स्त इति । अर्थपरत्वाश्रयणसामर्थ्यादेव भूनपूर्वगतेरपि स्वीकारात । प्रत्ययपरले तु न स्यातामित्यव्याप्तिः स्यादित्यर्थः । एवं चतुर्थश्लोकेऽपि-युवावी त्वमौ न चेत्युक्त्या प्रत्ययपरत्वेऽतियाप्तिर्ध्वनिता । एवञ्चान्याप्त्यतिव्याप्तिप. रिहारायार्थपरत्वमाश्रितमिति फलितम् । न च कृत्रिमाकृत्रिमन्यायविरोधः ? वचनग्रहणसामर्थ्यादेव तद्बाधात् । अन्यथा हि द्वित्वे एकत्वे इत्येव ब्रूयात् । द्वित्वे एकत्वे च या विभक्तिस्तस्याऽऽमिति व्याख्यानसम्भवादिति भावः।। शब्दरत्नम्। स्वादिति भाप्यविरुद्धकल्पना व्यथेति दिक। किं त्वर्थपराविति । व्याख्यानमत्र शरणम् । द्वयोरेकस्य ववने बोधने समर्थयो. युप्मस्मदोरिति पाच्योऽर्थः । भूतपूर्वेति । जहत्त्वार्था वृत्तिरित्यभिमानेनेदम् । सोम- व्याख्यानमिति । लक्ष्यानुमारि त्रिचतुर्युप्मदस्मद्ग्रहणेष्वर्यग्रहणं शब्दविशेपणन्द्रष्टव्य. मिति भाष्यकारोक्त्यनुपारि नियामकमित्यर्थः । अर्थपरत्वाश्रयणेऽन्वयानुपपत्तिरिति तु नेत्याशयेनाह--द्वयोरेकस्येति । वाच्योऽर्थ इति । सूत्रद्वयस्येत्यादिः । - अभिमानेने दमिति । एतेन , सा अत्र नोचितेति ध्वनितम् । जहत्स्वार्थी तु तत्रैव यत्र रूढिविरोधिनी । इति सिद्धान्तात् । न च वृत्तौ सवयाविशेपस्याऽभानेन द्वित्वेकचवाचकत्वमसगतमिति भावप्रकाशन सुडिति । तद्विशिष्टो भावीत्यर्थः । साम्भावीति यावत् । यथाश्वतन्तु न युक्तं, पौनरुक्त्यापतेरुत्तराऽसा- स्यापतेश्च । तथा चाऽतिलाकमित्याद्ययुचमिति भावः। दुरोति । साम्त्वस्याऽशास्त्रीयत्वेनाऽतिदे- शाऽलन्यावात् । एवञ्च माध्यविरोधापत्तिस्तस्मात्तत्प्रामाण्यादुक्तार्यस्वीकारस्तदाह-इति भाष्यति । एवं च वक्ष्यमागमूल तथा दण्ड्यायुक्त चायुक्त, तदाह--दिगिति । प्रकाशापनुयायिमूलोक्तयुक्तेरमाणत्यादाइ-व्याख्यानमिति । लक्ष्यानुरोधास्त्रिचतुयुष्मदस्म- ग्रणेवर्थग्रहणं शब्दविशेषणं द्रष्टव्यमिति भाष्यायुक्तरूपमि यर्थः । तथा सति अन्वयाऽनुपपत्तिरिति पष्टीद्विवचनोचियमत आह-द्वयारिति । वाच्यार्थः । स्त्रदयस्येतिमावः । अभिमानेनेति । भनेना. रुचिः सूचिता तरया मसार्वत्रिस्वरूपा । जहस्वार्था तु तव रूढिर्यत्र विरोधिनी । इत्यभियुक्तोक्तेः । एवेन तथा प्रकाशरत्नाकरदण्ड्यायुक्तमशास्तम् । भत्र यया सङ्ख्यामान पृत्ती तथाऽऽदी निरूप. सामिति सपा तद् दुरपपादमिति, विस्तरस्तु भरमगुकाटिपये द्रष्टव्यः । दिगिति। दिगर्थस्तु हस्वादिरकम् तु न कृतः, अन्यनोपेऽप्यकारस्यत्वनित्या चारितायेन पररूपपत्ती 'युष्माकम्' इय. सियापत्तः। परे तु युप्मयतेरस्मयतेश्च क्विोऽनमिधाने प्रमाणामावस्य पूर्वमु कावेन तत्र दीपौधारणस्य चारिताम्यमित्याः । तेन "युपदरमो.' लीति वने। ततो योऽच्यनादेशे" इरिपाठनालेन सिद्धावाकम्यारोचारण न कतंभ्यम् इस्यपातन्। सरला.

·. J ६४६ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- गतित्वाकमतिमाममिति । यत्तु वदन्ति “साम आकम्" इत्यत्र यद्यपि सुड्महणं न स्थानिविशेषणं, वाधात ; तथाऽपि उपलक्षणं.भवति । तेन यस्या. मः सुडने भावी तस्यैव श्राम आफमा भवितव्यम् । न चैतद् गौणत्वे सम्भ- वति इत्याकम् न प्रवर्तते । न च समुदायनिर्देशे विशेषणत्वमुपलक्षणत्वं वा विहाय तृतीयः प्रकारोऽस्ति । न च सुडामोः पृथक् स्थानिस्वमिह निर्दिश्यते । चशब्दस्य द्विवचनस्य च अभावात् । यदि तु स् च पाम् चेति समाहारद्वन्द्वो व्याख्यायेत, योग्यताबलाच सूशब्देन सुडेव गृह्येत, तथापि यदि सुग्रहणम: न्याचयशिष्टं ततः समासो न स्यात् । अन्यत्र तु साहित्यविवक्षया केरलस्याः मोऽप्रसक्तरिति । अत्रेदं वक्तव्यम् । यस्यामः सुडग्रे भावीत्यादि तावद् वाधितम् । आक- माऽपहृतस्य सुडन्वयाभावात् । आक्रमः सुड् भवतीति चेत् ? तर्हि तमेवोपल- शब्दरत्नम्। देिव तद्वाधादिति । 'उभयगतिरिद शास्त्रे भयति' इति संख्यासंज्ञासूत्रस्थभाप्यो. संश्चेति तत्वम् । अन्यथा द्वयोरेकस्मिन्नित्युक्त्यैव युष्मदादिविशेषणतया सिद्ध वचन. ग्रहणसार्थक्यं दुस्पपादमिति योध्यम् । पाधादिति । आकमुत्पत्रिकालेऽन्त्यलोपाभावेन सुटोऽसत्त्वादिति भावः । न चै 'तगौणत्वे इति । सर्वनामत्वाभावादिति भाव. । योग्यतायलाच्चेति । आमसम. भिव्योहारे युष्मदस्मान्यां शुरूदेव सम्भवादिति भावः । घाच्यम् १ यत्र सङ्घयाविशेषणभाने साधकामावस्तत्रव तथा । इह तु सङ्ख्याभासकस्यादे- शस्य तदभावस्य वा सत्त्वात्सा भासत एवेति विशेषात् । यत्तु द्वयोरेकस्मिन्नित्युक्ते सन्नि- हितत्वात्तयोर्युप्मदादिविशेषणत्वापत्तिरतो वचनग्रहणम् । तथा च कृनिमयोरेव ग्रहणमिति विपरीतमपि सम्भाव्यत इति मूलोक्त ञ्चिन्त्यमितिमतं तत्खण्डयितुमाह-उभयगतिरिति । अन्यथा--उक्तप्रकाराऽनङ्गीकारे मूलोक्तस्येवादरे । युष्मदादिविशेषणत्वञ्चोक्तभाप्यावचनन- हणसत्त्वेऽपि, न तु तदन्तविशेषणत्वमिति बोध्यम् । मूरे--न स्थानिविशेषणमिति । तदा हि सुमाहित्यावच्छिन्नस्योद्देश्यत्वं स्यात्तथा चोदेश्याप्रसिद्धि, स्यादिति । तात्पर्यमाह-बाधादिति। वाधमुपपादयति आकमिति । द्वन्द्व निर्देशरूपतृतीयप्रकारसत्त्वशान्निराचष्टे-मूले-न च सुडामोरिति । योग्यताबलादिति । साहित्यान्वययोग्यतावलादित्यर्थः । ता योग्यतामुपपादयति-प्राम्समभिव्याहार इति । युध्म दरमद्भयामिति । परस्येति शेषः । भावप्रकाश । तम् । यत्तु रहनावरकृत् , वचनग्रहणाभावे दित्वे इत्याद्युक्ते सन्निहिततरवेन युष्मदादिविशेषणलाप- तिरस्सन्निगसाय वचनपदम् । तत्र सनि कृत्रिमखेन सङ्केतितावेव तो गृह्यते इति वैपरीत्यस्यापि सुव चरखान्मूल चि त्यमिति तरखण्डयितुमाइ-उभयेति । अस्य प्रकारस्याऽऽवश्यक्ता ध्वनयन्नाइ-अन्य थेति । मूलोक्तरयवाहीबारे । युष्मदादीति। सिद्धान्तेऽप्युक्तमा यप्रामाण्याद् गृहमाणस्यैव तद्विशेषण न तदन्तस्य, तत्र तु तदन्तविधिना सिद्धमिति भावः। असत्त्वादिति । विशेषणवस्य स-मात्रवृत्तिवादिति भाव । अभावादिति । संशोपसर्जनीभूता इति निषेधादिति भावः । अस्मभ्यामिति । परस्येति शेषः । भैरवी। 1 ·हलन्तपुलिङ्गप्रकरणम् । क्षयेत् । आदेशद्वारकेण परम्परासम्पन्धेनं स्थानिनमुपलक्ष्यति चेत् ? हन्तव युष्माकमित्यादौ सुट् श्रूयेत । साम इति निर्देशसामर्थ्यान्न श्रूयते इति चेन्न । निर्देशस्थ गौणव्यावृत्त्या चरितार्थत्वेन सामर्थ्याभावात् । यदपि समाहारद्वन्द्वं प्रक्रम्यान्वाचयशिष्टत्वे दूपणाभिधान, तदप्यसम्भवदुक्तिकम् । साह यविवक्षया केरलस्याप्रसक्तिरिति परमवशिष्यते । तदपि न । प्रक्रियादशाया स्थितस्याऽऽम. उत्तरकालभावित्वेनोत्प्रेक्षितस्य सुटश्चैकसुद्धयुपारोहेणैव साहित्याभ्युपगमात् । अतीताऽनागतयोरयं द्रष्टेतिवत् ।.,तनोभयोरेकरिमन् दर्शने सम्बन्ध इति चेदि हाप्येकस्मिन्नादेशे इति तुल्यम् । तथा च इरयो• इति सूत्रे दधे इत्यादौ धानो झस्य इरेचि आती लोपे रेभावें तस्य कृसृभ प्रभृतिषु चरितार्थत्या इटि कृते. "इरयो" इति द्विवचननिर्देशाल्लाक्षणिकस्याऽपि रेभाव पुन क्रियते इति स्थित माकरे । इरयोरित्येकशेप । साम इति तु द्वन्द्व ! सहरिवता तूभयन तुल्यैव । . शब्दरत्नम् । साहित्याभ्युपगमादिति! समूहाभ्युपगमादित्यर्थ । कृन्निति । तेभ्यो लिट इग्निपेधादिति भाव । उभयत्र तुत्यैवेति । एवञ्च पूर्वमाम साकमि तत सुटि तद्विशिष्टस्य पुनराकम् मुरपे । गौणत्वे त्वाम एव। सूत्रे सकारग्रहण, तु मुविशिण परमिति भाव एव परोक्तसमाहारद्वन्द्वेऽपि गौणे आफममुपपाद्य पदम्य सुडविशिष्टे रक्षणा मसहमानेम्तदीयैरन्यैरस्त प्रकारान्तरमपि 'स्वरूपव्याक्रियेव परानिया' इति न्यायन साहित्य यदि सहितधर्मस्तदा सहितपदाथाप्रसिद्धया तद्धमाप्रसिद्धिरत थाह-समूहेति । प्रसादकारोक्तद्वन्द्वपसे । समाहारद्वन्द्वपो प्रक्रान्तदोपं खग्डयित्वा मूलतात्पयमाह-वा चेति । उक्तरीत्या समाहारद्वन्द्वाङ्गीकार च । तत् इति । स्थानिवद्भावनेति शेष । ननु पुन र राकमादेश सकारमात्रस्ययस्यान तु तद्विशिष्टस्य साधकामावादत आह-सकारग्रहणमिति । एवमिति । उत्तरीत्येत्यर्थ । तदीय -समाहारद्वन्द्वानीक्तसम्बन्धिभि । मुले--तन्त्र णेति । न तु साम इति द्वन्द्व । तथा सति स्थानिभेदादादशद्वयापत्ते: 1 तथा पूर्वपरयोरिति, भावप्रसारी । साहि यस्य सहितधर्मवेनाऽऽन्मुडभ्यामन वयवारणायाह-समूहेति । एवं प्रकाशखण्डिनसमा हारद दपक्षसमथर्क मूलताश्योपमाह--एवन्येति । उपरोया द दागीकारे चे यर्थ । तत इति । स्थानिवदेनाऽऽत्वादिति भाव.। ननु पुन प्रवृत्तावरि सकारस्येव स्या म तद्विशिष्टस्य ताणे माना मावादत आह--सूने इति। यद्यपि, ननु साम इति न दत, तथा सति स्था यनुकरवे मारेशस्यापत्ते । अत एव 'एक पूर्व परयो" इत्येकग्रहण सफनम् । विश्व सन्नियोगशिष्ट यायेन गोग भाकमोऽभावापत्ते । मपि च मर मागमन "दीप(वेवीटाम्" इत्यादाविव परनिपानापते । समासान्तरे तु सामिति समूहस्याऽऽकमित्य यापत्ती एवं प्रथमेव स्यादत माह-वस्विति। मन च मान सनिर्देश एव । न त प्रग निर्देश रक्षामथ्यात्ममुटकस्यादेशलाभे निर्देश व्यर्थ इरशस्तमिति मा य गुरुपातं, तब पि न ऽयुक्त तत् । तदृत त्रस्य शारूप्रसिद्धरबार । न दि साम्शदस्यान रायोपि वाच्य । दुसन्यायतया शम्शम्भः प्याम उपस्थिती चमगामिपत्र पधाया" इति दीरित्तेराम्विधारपवे यसश्च प्रहगरयापत्तरिती रखाकरोक्ति खादयितु मूलमन्यया योजयति-एव परोक्तेत्यादिना । पर-प्रसार मसहमान भैरवी। 1 . F ·. ६४८ सटीकाटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमाया वस्तुतातु सामाम् इति सूत्रे केवलोऽप्याम् तन्त्रेण निर्दिष्टः। तस्याऽऽक- मि स्थानिवद्भावनाम्यात ससुटकवाय साम"इति प्रवर्तते । गौणत्वेतु प्रथमप्र वृत्त्यैवपर्यवसानम्। अत एव शेपेलोपष्टिलोपंइति पक्षणासह फलक्यमपि सिद्धयति शब्दरतम् । दुष्टमिति बोधयन्न वदति वस्तुतः इत्यादिनाफलेवयमिति तापक्षेऽपि प्रथमप्रत्येक पर्यवसानादिति भाषः । सिक्ष्यतीति । अस्प एवं त्वदा रक्तमितिशेषः । एतेन साम्पद 'स्याऽम्पदेन नामसारूप्यात् । सारूप्यस्यैव तद्वाजतया हयादिभिः । पूर्व तन्न. धृत्वा तत: सूपदेन समास उभयोरपि तत्सम्बन्धयोधापत्तिः । विश्वमपि गाउदै घारयितुमशक्यः । न चाऽऽमा सहितस्यामश्वामित्यर्थः । गौणे नुटि तत्सहितस्याप्याक भरीं। द्विवचननिदेशादादेशद्वयारगोय एका पूर्वपरयोः इत्यत्रैकग्रहण कृतमिति सन्नियोगशि- टन्यायेन गौणे.आकर्मभावापत्तेश्च यदि तुं सूसहित'साम् सामिति मध्यमपदलोपिसमा: साङ्गीकारस्तदा सूत्रस्यैव स्थान्यलाभायथ्योपत्तो लक्ष्यासिद्धिरेव ल्यादिति भावः । दुष्ट- मिति । अयम्भावः एवविधद्वन्द्वपक्ष एतादृशतन्त्रस्य शास्त्र प्रसिद्धिसत्त्वे उपपादयितुं. शक्यः । स एव तु नास्ति, तन्त्रस्वीकारोहिं यत्रोपोत्तशब्दस्य, तदर्थाभिधायकवा तन- सम्भवति । न हि सामंशब्दस्याम् शब्दोऽपिधाच्यः, तथा. सति..नामशब्दोऽपि केवलामो, बोधक ल्यादिति चर्मणामित्यंत्र नोपधायाः इति- दीर्वापत्तिः स्यादिति । मूले-अत एव-तन्त्र निर्देशाङ्गोकारोद्रेव । सिध्यतीति । अन्यथा टिलोपपक्षे सुरः सर्वथा सम्भावित्य- नाक्रमनांपत्तो फल वा स्पष्ट एवेति-भायः वन्य दिलोपपक्षे यथान फलभेदस्तयाह- सत्पक्षेऽपीति सिध्यतीत्येवमभिधान तस्य व्याख्यानस्याऽस्याभिमतत्वमेवेति भ्रमनिवृत्तये आह- सिध्यतीत्यस्येति । त्वदीयैरिति । अनेन स्थानभिमतत्वन्दर्शितम् । प्रतेन त्वदीयरिति कथनेन पूर्वन्तन्तकृत्वासाम्पदमां-तन्त्रं कृत्वा ततः समास-संपदेन समासे । बरस म्बन्ध इति । स सम्बन्धः इत्यर्थः । आपत्तिरिति । तथा चं सूत्रांसङ्गतिरेव स्यात् । तुप्यतुं दुर्जन - - न्यायेनैकत्रैव तत्सम्बन्धाभ्युपगमेप्याह किन्येति । एवमपि एकत्रैव तत्सम्बन्धाभ्युप- '.गमेऽपि । गौणे अतित्व किमित्यादौ । अशक्य इति। केवलस्याऽऽमः स्यानित्येनाकमांदे शेऽपि स्थानिवत्त्वेनाम्त्वान्नुटः प्राप्तेरिति भावः । गौणे.नुवारणीय पंरोहितकल्पनान्निर- सितुमाह-नः चेत्यादिना । आमा सहितों वर्तत इति साम् इति तेन सहेति तुल्ययोगे". भावप्रकाशः। 'प्रकारान्तरोको हेतुः। तत्पक्षेऽपीति । अपिरव]। यद्वा अन्त्यलोपपक्षसगुचायक संमुख्येऽपीति शेषी यथा त्या मुख्य गौने च प्रथमृत्येव यवसानं, तथाऽय पक्षे गोणे, मुख्य तु पुनः प्रवृत्तिरित्यर्थः। भन्यथा तत्पक्षे वदणेनाऽत्र पक्षे एवं व्याख्यानाभावेन तवणे फलभेदापत्तिः स्पष्ट वेसि भावः। भवादसूचनभावन कथं तदीयत्वमत पाह-एवमिति । रखाकरीधुकि.खेडयति-एतेनेति समासे शाकपार्थिवादित्वात् ! आपत्तिरिति । तथा च सूत्रासातिरिति भावः । तुभ्यतु दुर्जनन्यायेन ध्या: ख्यानाकव सम्बन्धाभ्युपगमेप्या-किं चैति । एवमपि--एकवेवा सुबिधानीकारेऽपि । गौणे- अतित्वाकमित्यादीं। एतेन समाहारदन्द्रपक्षेऽपि साहित्याऽविवक्षया प्रत्येक मुभयो, स्थानिवावगमाच. काले मुटेऽसन्निधानेऽपि रोपधयोरितिवनिवृत्तिः। स इति-लुप्तपष्टीक भूषपदमिति पक्षेपीथम् । यी साम इति लिनाऽऽम आकमिति लक्षणान्तरमनुमीयते । भने लोक्तवदिति- रत्नाकरोक्रमपारतम्। सव पक्षे नुवारणाय स्तेन चेति । साम इति सुपुत्र प्रतिदत्तेन सहेति बनीतिः। तत्सहित स्य । भासहितस्य नुट इत्यर्थः । गौमुख्ययोराम भाकोम' तो नगदसहितयोः पुनः स प्रति - .

·६४६ हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । सर्वथाऽपि अतित्वयामतिमयामिति कैश्चिदुत्प्रेक्षितं समर्थयितुं नाभिनिवेष्ट- व्यम् । अतित्वाकमतिमाकमित्यादेर्भाष्यकृतैवोदाइतत्यादिति दिक् ।। पाट्यादिविशिष्टयोरिति । एतच्च सर्वस्य “पदस्य" इत्यधिकाराल्लभ्यते। । .. . भैरवी। . शब्दरत्नम् - : मिति वाच्यम् ?: प्रथमप्रवृत्त्यैवेत्यादेरसङ्गत्यापत्तेः, तन्त्र एवमर्थस्य निरूपयितुमशक्य. त्वाच्चेति वस्तुतस्त्वित्याधुतिरसझतेत्यपास्तम् । अस्यापि 'ग्रन्यस्य परमतानुवादत्वेन .' दुष्टत्येऽप्यदोपात् । तदनुवादफलं च तेषां परस्परविरोधप्रदर्शनम् । तदेतत्सकलं ध्वनयन् परमतदूषणमुपसंहरति-सर्वर्थति । अन्न नुटो निवृत्तिस्तु पूर्वमुपपादितेति दिक् । ननु "पदस्य इत्यधिकारेऽपि युष्मदस्मदादिरूपपदस्य विमक्त्यविशिष्टस्यापि भ्या- मादौ सम्भवाद्विशिष्टयोरित्यर्थालाभः । पष्ठीद्वितीययोरसम्भवेन पदावयवयोः इत्यर्थलाभे- ऽपि त्वदुक्तार्थे न मानम् । न च पदावयवत्वस्याव्यभिचारित्वेन तदनुवृत्तिसामथ्यात्तदर्थ- लामः, तदनुवृत्तेरुत्तरवावश्यकत्वेन सामथ्र्यायोगादत आह-सर्वस्येति । तत्सामा- इति बहुव्रीहिः । एवन्नुसुटसहितस्यामः पुनरादेशः । प्रसङ्गत्यापचेरिति । तत्राप्युभयवा- क्याविषयतया वारद्वयमादेशकल्पनादिति भावः । अशक्यस्वादिति । सामपदे तन्त्रस्वीका- रेऽप्येकन्न साहित्यप्रतिपत्तिरन्यत्र नेत्यस्य निरूपयितुमशक्यत्वादिति भावः । अदोषादिति । प्रागुक्तसिद्धान्ते दोपाभावादित्यर्थः । ननु खण्डनानुवादकरणमफरमत आह-नदनुवादेति । तेषामिति । प्रसादकृता सदीयानाम्च। परमतदूषणम् । प्रसादकारमतदूपणमित्यर्थः -गौणे । सर्वस्य पदस्येत्यधिकारादितिमूलप्रन्यस्य सर्वस्य पदस्येत्युभयाधिकारादित्यर्थं इति ध्वननाय शकते-नन्विति । ननु चतुर्य्या विभक्त्यविशिष्टस्य पदत्वलांभेऽपि पष्टोद्वितीययोवि. भत्तिविशिष्टयोरेव पदत्वलाभेन तत्साहचर्याचतुर्थ्यामपि विभक्तिविशिष्टस्यौवं ग्रहणम्भविष्य- तीत्यत आह-षष्ठीति । अवयवयोरिति । युष्मदस्मदोरिति शेपः । त्वदुक्तार्थे-विभक्तिविशिष्ट- योरित्यय । न मानमिति । तया च प्रतिमानस्यादेशापत्तिः । परोक्तन्निरस्यति-म चेति । तदनुत्तिसामर्थ्याव-पदस्येत्यनुत्तिसामर्थ्यात् । तदर्थलाभ:- मूलोकार्थलान । नत्तरत्र- "तिइतिह." इत्यादौ । सत्सामर्थ्यात्-उभयाधिकारसामांत् । अत्र सर्वस्येत्यस्याऽनुपा- भावः । एवमर्थस्य-एकत्र तरसम्बन्धो नान्यत्रेत्येव रूपस्य । एतेनेत्यस्यार्थमा-अस्पापोति । अपि. पूर्वग्रन्थसमुच्चायकः । लक्षणापत्त्या सोऽपि दुष्ट इति भावः। अदोपादिति । प्रागुकसिद्धान्ते दो. पाभावादियः। ननु खण्डनोऽनुवादो व्यर्थोऽत भाह-तदन्विति । तेपाम्-प्रकाशझदार्शनाम् । परमतेति । प्रकाशमतेत्यर्थः । अन-गोगे । दिगिति । तदर्थस्तु भतिस्वाकमित्यत्रोक्तरोत्या, सुडमा- वेप्याक्ममुपपाप, तथा च माध्ये साक्षातयोदानमित्युक्त्वा, मतान्तरमाइ-गौतायाम्' इति सीक धृत्वा साम इत्याचप्रसस्ता स्यन्तेन , सदाशयस्य प्रकाशकृतोतरवेन तस्प खरममर्थनाऽनमिनिवेशेन मयुक्तमेव । अत एव खटनपतेनांवसर इति । सर्वस्य पदस्यत्यधिकारादितिमूलस्य सर्वस्य पदरयायुभयाधिकारसामादिस्य सूचयितुं शकुने- ननु पदस्येति । इत्ययाऽलाभ इति । तया च तत्रैव स्यानान्यत्रेति भावः । नववं पष्ठीदिताया. प्रहप व्यर्थ, न हिव्योः परतरतद्पपदसम्भोज भार-पष्टीति । अवयवयोरिति । अस्य युष्प- दस्मदोरिति शेषः। न मानमिति । तया च प्रकृतिमात्रस्य सर्वत्रादेशापत्तिरिति भावः । तदनुत्तीति। पदस्यस्यनुवृतीप्यर्थः । एवमप्रेरि। तयति । मूलोदार्थः । उत्तरप्र-विविध.' इत्यादी तरसामर्यात् । उभयाधिकारसानादित्यर्थः । सन व युष्मदस्मदोरिस्यस्य सरिता लागेन्या ५५-५६ भावप्रकाश .

·. - २५० सटीकटिप्पणशब्दरतमौढमनोरमायां- स्थग्रहणं तु विभक्तौ श्रूयमाणायामेव यथा स्यान्न तु लुप्मायामित्येतदर्थमिति वक्ष्यति । वेदैरशेपैरिति । युष्मान रक्षतु गोविन्दोऽस्मान् कृष्णः सर्वदाऽवतु । इति तु प्राचः पाठस्त्यक्तः, अस्मानित्यस्य समानवाक्यस्थत्वाभावादेवाऽमा- सेः। स्थग्रहणादिति । विष्ठतिरिहाऽहानी वर्तते । यथा-समये तिष्ठ सुग्रीवेति, समयं मा हासीरिति गम्यते : तेन पठ्यादौनजहतोरेवादेशा इत्यर्थः । इति युष्मत्पुत्र इति । युवयोयुष्माकं वा पुत्र इति विग्रहः । पदात परत्वं सम्पादयि. तुमिति शब्दः । प्राचा तु नासौ प्रयुक्तः । तत्र-पदात् परत्वाभावादेवादेशो. न. विष्यतीति किं स्थग्रहणेन ॥ "न चा" ॥ चादिपञ्चकैति । पञ्चानां मध्येऽन्यतमेन योग इत्यर्थः ॥ युक्त इति । "नपुंसके भावे कः ॥ "पश्याथै | अत एव निपातनाद्भावे शः । दर्शनं पश्यः । तच्चेह ज्ञान- मात्रम् । “अदर्शनं लोपः" इत्यत्र यथा । न तु चानुपज्ञानमेव "अनालोचने" इति निषेधात् । तदेतदाह-अचाक्षुपज्ञानार्थरिति । immmin शहदरबम् । गुप्मदाधघयतकस्य सर्वस्य पदस्येत्यर्थ इति भावः । अत एव युवाभ्यामित्यादौ प्रकृति. भागस्य न / असहाये एव व्यवदेशिवभावप्रवृत्त्या युष्मदायवयक्त्वाभावात् । एका- द्विवचनन्यायेन समुदाये एव तत्प्रवृत्तेश्च । अतितत्यादीनां तु न ते इत्याद्यादेशाः, पध्यादेः प्रत्याकालायां प्रत्यासत्या श्रूयमाणयुप्मदादिप्रकृतिकस्यैव ग्रहणेनादोपात् । दानात्कयन्तादृशोभयाधिकारलाभ इति तु न शकनीयम् , "अनुदात्तं सर्वम्" इत्यतः सर्व. मित्यनुवर्तते, विभक्तिविपरिणामश्चेत्याशयात् । अत एव-उक्तार्थकरणादेव । प्रकृतिमा- गस्य-प्रकृतिभागमात्रस्य । ननु युवाभ्यामित्यादौ प्रकृतिभागमाने युष्मदाद्यवयवकत्वं ध्यपदेशिवद्वानाऽस्तीति दोपस्तदवस्थ एवेति शङ्कां वारयति-असहाय एवेति । अभ्युपे- त्ययादेनाह-एकाजिति । ननुयुष्मदायवयवफस्य सर्वस्य पदस्येत्यर्थे अतितवेत्यादिविशिष्टस्य प्राप्नोतीति शोधारयति-प्रतीत्यादिना । प्रकृतिकस्येति।पष्टयादेरित्यर्थः । शयेनाद-युग्मदिति । अत्र सर्वस्येत्यस्य लाभस्तु "अनुदात्तं सर्वम्" इत्यतोऽनुवृत्या विभक्तिवि. परिणामेनेति भाष्यकैयटादयः। अन्ये तु, विभक्तिविपरिणामाऽकरणनाघवेन "सर्वस्य । त्यतस्तद. नवृत्तिः, तत्तु स्पष्टायमेवेत्यन्यत्र विस्तर इत्याहुः । इत्यर्थ इति । सूत्रत्येति भावः। अत एव- उतार्थासीयारादेव । ननु व्यपदेशिवदावेन तस्यापि तदवयवकलाप्रकृतिभावः स्यादेवात पाह-- असहाय इति । एकस्मिनित्युग्नेरिति भावः । अभ्युपेस्याप्याह-एफका जिति । पूर्वमते तु नैतन्न्या. यमालिः, समुदायावयवयोः प्रासावेव तदवतारात् । पदावयवयोरिहिव्याख्याने हि समुदाये न प्रवृ. सिरिति भाषः। नन्वेरमप्यतितवेत्यादीनां ते इत्यापादेशतिरत माह-अतीति । पष्टयादेरिति । माययस्येति शेषः । प्रकृतिकस्यैवेति । षष्ठयादेविशेषणम् । मूले-अप्रातरिति । यत्तु सण्डनकृत--- भरमानियन्तीका वाक्य, कृष्ण इायादितु पादादिश्वसम्पादकमिति मूछ चिनयमितिक सन्न , पादादि. यसम्पराविशेषणोकस्या सम्भवे कृष्ण इत्यादेवयोपत्तः । कमांध्याहारे गौरवापत्तेश्च । च शब्दाभावे- भैरवी। भावप्रकाशः भाजन्यपाश्चेति दिक।

·, । हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम्। ६५१ भकं इत्यादि । अत्र व्याचल्यु:-येन हरेस्त्वं भक्तस्तेनैव कारणेनाऽहमपि भक्त इति योज्यम् ।.यदि तु तेनेत्यनेन भक्तत्वं त्राणे हेतुनिर्दिश्यते, ततः सापे- क्षविधाने त्वमेव तदिममितिवदन्वादेशो न स्यादिति । अत्रेदं वक्तव्यम-सापे-- क्षविधानेऽन्वादेशत्वं नास्ति इति तावदसङ्गतम् । श्रादेशो हि विधिः । किश्चि- द्विधाय पश्चादितरविधिश्चान्वादेशो, न तु निरपेक्षत्वगर्भोऽशब्दार्थत्वात् , शाने तथा अपरिभाषितत्वाच्च । न च प्रयोगदर्शनादेव तथा कल्प्यत इति वाच्यम् ? वन्यद्विपेनोन्मथिता त्वगस्य, अथैनमनेस्तनया शुशोचेत्यादौ सापेक्षत्वेऽपि एना- देशदर्शनात् । तत्र हेतुत्वं न शब्देनोपातमिति चेन्न, तदेनमुल्लवितशासन विधेर्विदेहि कीनाशनिकेतनातिथिम् । इत्यादिमाघप्रयोगविरोधात् । नक्तं भीरुरयमिति तु नायं विधिः किं त्वनु- वादः । अतस्तदिममिति न विरुध्यते । एवं स्थिते येनत्वं भक्त इति यच्छन्दाध्या- हारक्लेशो व्यर्थः। किन्तु तेन त्रायत इत्येव सम्बन्धः। प्रक्रान्तार्थत्वाच्च न यच्छच्दापेक्षेति दिक् । अत्र तेनेति पूर्व विद्यमानं पदं, ततो हरिरिति प्रथमान्त, ततः परस्याऽऽदेशः । तथा त्रायत इत्यस्मात परं स इति प्रथमान्तम् । न च त्रा. शब्दरतम् । तेनैवफारणेनेति । लोकस्य तेनेति मक्तत्वे हेतुयनमिति तद्भावः। विधिरिति । स चाज्ञावज्ञापनरूपोऽन, न तु प्रवर्तनारूपः । दिगिति । तदर्थस्तु मकवे हेत्वाका- होया अभावः । त्राणे आकाहितहेत्वर्थक्स्याध्याहारे सापेक्षत्वं तवापि दुर्निवारं च । शब्दमर्यादया तेनेत्यस्य नाणे एवान्वयप्रतीतेः शाब्दमर्यादात्यागश्चेति । न चेति । भक्तत्वे हेतुक्यनमिति । सर्वनाम्नाम्प्रक्रान्तपरामर्शक्त्वस्यौत्सर्गिकत्वादिति भावः । मशातज्ञापनरूप.-'यः पुरुषो बोधयितुमिष्टस्तेनाज्ञातन्य ज्ञापनरूपः । मूले-प्रशान्तार्थत्वा. च्वेत्यादिः । अत एव सप्तमोल्लासे काव्यप्रकाशकृता प्रफ्रान्तप्रसिद्धानुभूतार्यकवच्छन्दोपा- दानेन यच्छन्दापेक्षेत्युक्तम् । इलाकाहाया भभाव इति । तथा च तेन कारणेन भक्त इत्यर्था- सम्भव इति भावः । हेत्वर्थकस्येति । शब्दस्येति शेपः । तेन मक्तत्यनेतिशब्दाध्याहारपक्ष इति भावः । अध्याहियमाणशब्दायें तेनेत्यस्यान्वये कारकाणाधिययैव सम्बन्धस्य प्रसि- द्ववीरक्लप्सनियमभङ्ग इति योध्यमित्याशयेनाह-शम्दमर्यादयेति । मक्तस्त्वमप्यहन्तेनति भावप्रकाशः. युष्मदस्मदोरिति द्विवचनसत्त्वेन युक्ते इत्येकवचनमयुक्मत माह मूले-मावे क्त इति । मूरे-पानमात्रमिति । तरिमन्निष्टे 'परावरे मनसैवाऽनुद्रष्टव्यः, भारमा वारे द्रष्टव्यः' इत्यादी मानसशाने प्रयोगादिति भावः । बहिरिन्द्रियजन्यज्ञानमार्ग दर्शनमनालोचन इति पयुंदासादिति कश्चिद, सन्न, अनालोचनारित्येवं तेन सिद्ध पश्यारिस्यस्याऽनयंक्यापत्तः। यत्तु खण्डनकृत्-अग्निाच. दिस्यादी किवादीना लोपेऽपि शान- स्वेन दृष्टान्तासानेमूल चिनयमिति; तन्न, तत्राविदेशन कार्यक. रगेपि विपशाने मानाभावाद लोपैन विपः स्मरणैपि तस्य शेपाविरोधिविनादोपाच । स्मरणारमक- पाने दशेरप्रयोगाचेति दिक् । देव पनयनाइ-प्रदर्शन मिति । कथनमित्यत्र करणे ल्युट् । तदाद.-प्रकाशाशय उत्तमप्यर्थ दांयाय स्मारयति-सति । मान वन्यति मावःनिन्दनाकविप्रयोगाणां न गमरत्वमत भार-तदर्यस्त्विति । हेत्वकम्य- रामाय । प्रतीतेरिति । कार काणां क्रियान्वयन सम्बन्धस्य हटियुपस्थितरिति मावः या पट्टा- भैरवी।

·६५२ सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- यत इति भिन्नवास्यस्थमिति भ्रमितव्यम त्रायत इति तन्त्रेणाऽनेककारकसम्बन्धात् । स हरिस्वां । मां अनुपगाभ्युपगमेऽपि शब्दरत्नम्। बायत इत्यस्य हरिस्त्यामित्यनेन शाऽब्दोऽन्ययः । स मामित्यनाध्याहार । वैपरीत्यं तु न, अध्याहारस्यानुपपत्तिमूलकत्षेनोत्तरनैव युक्तत्वात् । किंचाध्याहृतस्य 'आगन्तु- नामन्ते निवेशः इति न्यायेनान्तं एव निदेशेन समामित्यस्य तदर्यकत्वमित्यस्यैवाध्या- हारपदार्थत्वेन च स इत्यस्य विधमानपूर्वकल्वामावः। श्रूयमाण तु न समानवाक्यस्थ मिति भावः । अनुपङ्गेति । अनुपङ्गो हि तत्सजातीयशब्दान्तरकश्पना, उपात्तस्यौव भैरवो। 'पद्ये समामित्यस्य जायत इत्येतद्ग्रहणेन यद्विद्यमानपूर्वत्वोपपादनन्तन युक्तमित्यभिप्रा. यिकामाशङ्कान्निराचंट मूले-न चेति । शङ्काभिप्रायमाविकरोति -प्रायत त्यस्येति । अध्या. हार इति । एवञ्चोच्चारितभिन्नयाक्यस्थमिति तात्पर्यम् । युक्तंपादिति । यत्राऽनुपपत्तिप्रतिस- धानन्तनाध्याहारस्तच्चान एवेति तत्रैवाध्याहार इति भावः। ननु शब्दाध्याहारे तत्स- म्भवोऽस्त्येयेत्यत आह-रिश्चेति । स्वसिद्धान्तसिद्धाध्याहारपदार्थमाह-स मामित्यस्येति । तथा परसम्मताध्याहारपक्षे, स मां त्रायत इति वाक्यरचना स्यात् । द्वितीयपक्षे तु स मामित्येव । तदर्थकत्वमिति । तेन विद्यमानपूर्वकत्वाभाव' स्परः । ननु वायत इत्यन्तमेव पूर्वे विद्यमानमिति नानुपपत्तिरत आह-यमाणमिति । एतेन समानवाक्यस्थेन विद्यमानपूर्व. कत्वमुपपादनीयन्तच्च वायत इत्यन्तेन न सम्भवतीति भावः । शङ्काया निराकरणाभिप्राय- माह-स हरिरित्यादिना। मूद्र-तन्त्रेणानेककारकेति। एतेन वायत इत्यस्य कर्मभेदेन वस्तुतो मिन्नो योऽर्थस्तत्प्रतिपादकत्येप्येकत्वान्न वाक्यान्तरस्थत्वमिति तात्पर्यम् । एतेन प्रकृतप्र. योगान्यथाऽनुपपत्त्या निषेधविधायकवाक्ये समानवाक्ये इत्मस्याऽसम्बन्ध इति ।कल्पयन्तः पूर्ववारयस्थनायत इतिपदमादायैव विद्यमानपूर्वकत्वं स मामित्यनास्तीति कथयन्तो निर- स्ताः। स्वाभिमतप्रकारेण समानवाक्यस्थत्यमुपाद्य परोहितरीत्या समानवास्यस्थत्योप- पादनन्त्ययुक्तमिति ध्वनयन्स्वरूपव्याक्रियेव पराक्रियेति न्यायेन तदुक्तमनुयदति मूलकार:- अनुपनेत्यादिना। अस्य युक्तत्वञ्चापिशब्दोपादानेन ध्वनितम् । तदेतद्विपदयति-अनुषको भावप्रकाशः। । । टीप्रभातन्यायापत्या तथान्वादेशो नेष्ट इत्येव वाच्यमिति यथाथुनमेव साधु । न तु तथा योजना । एवं च कविप्रयोगा अपि युक्ता एवेति तात्पर्यम् । तथा च तेनेश्यस्य भक्तत्वेनेत्यर्थः । प्रकान्तार्थत्वान्न यच्छन्दो. पादानापेक्षा । अत एव सप्तमे काव्यप्रकाशे प्रक्रान्तामसिमानुभूतार्थकतच्छम्दोपादानं नापेक्षत इस्युक्तम् । अनुपादानपि यत्प्रक्रान्त यत् प्रसिद्ध यदनुभूतमित्येतदर्थरय सामदेिवाक्षेपसम्भवादिनि तयाख्या. पारशति तत्वम् । युक्तत्वादिति । तस्या भने एव प्रतिमन्धानादिति मावः । नन्वेवमपि शम्दाध्या- हारे तत्सम्मवत्येवात माह-किञ्चेति । तथा च स मां पायत इति वाक्यरचनेति भावः। सिद्वान्त- माइ-स मामिति । तथा च समानवाक्यस्थरवेपि तन्नेत्याइ-विद्यमानेति । धूयमाणम्- पायते इत्येतत् । तं मत्वा विद्यमान पूर्वस्वमरतीत्यत माह-न समानेति । तथा च समानवाश्यस्थेन विषमानपूर्वक स्वाभाव इति तारपर्यम् । एतेन समानवाच्याधिकारस्य निषेधेऽप्रवृत्या तेनेत्यरय भिन्न. पायस्थोऽपि न दोप इति प्रकाशोकमपारतम् । प्रायते इत्यस्य मध्यमणिन्यायेनोमयन तन्नेणान्वयन म यस्यापि तत्समस्येवरयुत्तरतारयम्। पूर्वपक्षाशयमाह-अमिति । शमानुषपक्षे माह- तस्सेति । सिमामाह-उपात्तस्यैवेति । स मामित्यस्यैवेश्यर्थः । तथा चाप-ते निवेशेनारये ·६५३ - हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । 'एकतिङ् वाक्यम्' इति परिभाषितैकवाक्यत्वानपायाच्च ।.. .' "सामन्त्रितम् ॥ संज्ञाविधावपि महासंज्ञाकरणसामर्थ्यात्तदन्तग्रहणम् । आमन्त्रणमामन्त्रितम् । उपचारात्तत्साधने वृत्तिः । विभक्त्यन्तेन चामन्त्र्यते न तु केवलया विभक्त्येत्याशयेनाह-तदन्तमिति । "आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत् ॥ यत्तु प्रांचोक्तम्-विशेष्यपूर्व सम्बोध- नेतरपूर्वं च सम्बोधनं हित्वाऽन्यस्मात् सम्योधनात् परयोनेते आदेशा इति केचिदिति । तत्र केचिदित्यनुचितम् , उक्तार्थस्य प्रकृतद्विसूत्रीसिद्धत्वात् । यच्च व्यांचख्युः-त्रिसूच्या अयमर्थ इति तन्न, तृतीयसूत्रार्थस्य तेनाऽसंस्पर्शात् । "पादः पत्” ॥ तदवयवस्येति । 'निर्दिश्यमानस्यादेशा' इति परिभापयेदं लभ्यते ॥ दान्ताः॥ अग्निं मन्थतीति । मथनातेमन्यतेश्च किपि एतदेव रूपम् । इदितस्तु नलो. पाभावात् । अग्निमन् , अग्निमन्यौ, अग्निमन्थः ।। थान्ताः ।। डकार इति । आन्तरतम्यादिति भावः। दाब्दरतम् । तदर्थकत्वं वा। तनोपात्तस्यान्वयाभायेन समानवाक्यत्वं दुरपपादमिति भावः । एक- तिडिति । एक्शब्दो हि तत्र समानवाचीति मावः । भैरवी होत्यादिना । तत्र-प्रथमपक्षे । उपात्तस्य-श्रूयमाणस्य नायत इत्यस्य । अन्वयामावे- नेति । अनेन कल्पितस्य गब्दान्तरल्यैर तत्रान्वय इत्येतत्सूचितम् । द्वितीयपक्षे प्रायत इति शब्दस्य तद्वाक्यघटस्ता नास्तीति तु स्फुटमेति भावः । 'एफतिङ् वाक्यम्' 'इत्यत्रैकशब्दस्य स्वसजातीयद्वितीयरहितत्वरूपत्वे हि हि देवदत्तेत्यम्यैकवाक्यत्वन्न ज्यादत आह-एकशब्दो होति । तथा च समानानुपूर्वीकतिइन्तयटितमिति फलितम् । एतच स्वशास्त्रीयकार्योपयोगी । तेन पचति भवतीत्यत्र लौक्किवाक्यत्ववति नाऽध्यातिः लौकिक्वाक्यत्वन्तु- सुप्तिडन्तच्यो वाक्यं क्रिया वा कारकान्विता। इत्यनेन दर्शितम् । एतादृशमेक्वाक्यत्वमयन्दण्डो हराऽनेनेत्यत्र नास्तीति हरेत्यस्य ना निघातापत्तिरिति भावः । मूले-द्विसूत्रीसिद्धत्वादिति । अयम्भावः यत्र सम्बोधनविभ- पत्यन्तस्य विशेप्यपूर्वत्वमग्ने तेजस्विन्नित्यादौ तग्राऽविद्यमानवद्भावस्य "नामन्त्रित समा- नाधिकरणे" इत्यनेन निषेधावत्येव निघातः, 'हरे दयालो नः पाहि' इत्यत्र नसादेशश्च । एवं सम्योधनेतरपूर्वस्यले 'इमम्मे गड़े यमुने सरस्वति' इत्यादौ सम्बोधनेतरपूर्वत्वाद्भवत्येव । देवाः शरण्या, यो भजे, इत्यन तु विभापितसूत्रस्य प्राप्त्या विद्यमानम्दावाभावपक्षे आदे- तस्यैवाभावेन विधमानपूर्वकस्वाभाव इति भावः । भूयमार्ण गृहीत्वा तु नेत्याह-वति । वास्ये इत्यर्थः । उपात्तस्य--वायते इत्यस्य । जनितान्वयबोधन निराकास्वादिति भावः । एकतिहिति बहुव्रीहिः, समानानुकिरिहलघटितमित्यर्थः । तेन पचत्रीत्यादिमायस्य न वायस्वम् । शिदोत्यु- दाहरणम् । इदन स्वशाखकार्योपयोग्येव । सेन पनि भवतीत्यादी लोकिकवाक्यतवस्यपि नाम्या. किलोरिव चारया वन्यासमय योपटइरहप्रवासादीनान्तु महाप्रमाद स्यन्यत्र वितरः। उपनय मार--पैति । अन्यथा मायोचदाहरममावेरिति भावः। एतेनाऽयं दप्डो हरानेने. - पत्रारतीति गम्यमानक्रियायो दण्ठस्य पृषगन्वयेप्यनया रीत्या सदनायासरत्यरय "तितिक" इति. मावप्रकाशः। - .

·६५४ सटीकाटिप्पणशन्दरतप्रौढमनोरमायां- ह्रस्वव्यजनयोरिति । व्यञ्जनस्य हि हख ईपत्सदृशो, दीर्घस्तु विसदश इति भावः । उक्तं चेति । वार्तिककृतेति शेषः । केचित्तु पूर्वस्यैव मुत्वादमुडि. त्युवाहरन्ति । तदाण्याऽऽदौ नोक्तमित्युपेक्षितम् । "उद ईत् ॥ अच इत्यस्यापवादः ।। चान्ताः॥ "मत्वसन्तस्य चाऽधातो." ॥ इहाऽधातोरिति योगो विभज्यते । तत्साम. ादनन्तरस्याऽसन्तस्यैव प्रतिषेधो, नाऽत्वन्तस्येति कैयटहरदत्तादयः । तदेवदर्श- शम्दरतम् । केचित्तु पूर्वस्यौवेति । 'अदसोऽः पृथइमुत्यम्। इति पृथग्वाक्यम् । तेन कदा. चित् पूर्वस्येति तदाशयः । उपेक्षितमिति । 'फेचिदन्त्यसदेशस्य' इत्यस्य वैयपित्ते. श्चेत्यपि बोध्यम् । विभज्यते इति । तत्र पाऽसन्तस्येत्येकदेशे स्वरितत्वप्रतिज्ञानासावत एव तत्र सम्बन्ध इति भावः । अतु इति वा लुसपष्ठीक पृथक् पदम् ॥ कैयटेति ।, भैरवी। शो भवति । यत्र तु नोक्तः प्रकारो देव माम्पाहीत्यादौ तत्र निषेधाप्रान्त्या देवत्यस्याविद्य- माननदारेन मामित्यस्यादेशो नेति । परममूलोक्ते 'असोडे पृथइमुत्वम्' इति वाक्ये लत्ववकेचिदिच्छन्तीत्यत्र केचिदित्य स्याऽनन्त्यविकार इति परिभाषायाः प्रवृत्तिमविचारयन्त इत्यर्थः । केचिदन्त्यसदेशस्येति तु तस्याः परिभापाया प्रवृत्तिवादिमतेन । नेत्येक इति स्फुटमेव । पूर्वस्यव मुत्वमिति हेतुर- महतं ताशवालिकासम्मतमिति तु न वाच्यविन्तु वार्तिकसम्मतमेवेति तन्मतोपपत्तये आह- केचित्तु पूर्वस्यैवेतीति । तदाशय:-पूर्वस्योति बदत भाशयः । उपेक्षावीजमाह-केचिदन्त्येति । पूर्वोक्तरीत्यैव तद्वोध्यार्थलाभादिति भावः । तथावादिनोऽभिप्रायस्तु प्रथमोपस्थितत्वात्प्र- थमोच्चारिखस्य मुत्वमादौ भवति, ततो लक्षणस्य प्रवृत्तत्वात्पुनर्न भवतीति । परन्त्विद- म्प्रथमोपस्थितत्वन्न नियामकम् , "निजान्त्रयाणाम्" इति सूत्रे प्रयाणाङ्ग्रहणात् , उद्दे- श्यस्य भेदेन पुन प्रवृत्तौ बाधकामावाच्चेति । अत एवाहु-'अदसोऽद्रेः पृथइमुत्वम्' इति । तत्र-विभक्ते “अधातो" इति सूत्रे। मूलाशयं वर्णयित्वा भाप्यसिद्धान्तरीत्याह- अत्तिति । सौत्रश्वशब्दस्त्वयं द्रष्टव्यः । अतु इत्यस्य पृथक्पदत्वादेव गोमत्यतेर प्रत्यये गोमा- भावप्रकाश निधातापत्या मूल चिन्त्यमिति खण्डनकदुक्तमपास्तम् , वैषम्यस्य तथापि स्फुटतरत्वात् । अत्र विषये मन्दोक्तिस्तु सुमन्दत्वसूचिकेति स्पष्टीकृत शेखरख्याख्याया वक्ष्यते च । केचित्विति । अयं भावः- प्रथमातिममै कारणाभावासप्रवृत्या च लक्षणस्य चारिताध्या- व्यक्तिपक्षाश्रयणापूर्वस्यैव मुखम् । तपा चाहुः-- परतः केचिदिच्छन्ति केचिदिच्छन्ति पूर्वतः । उभयो. केचिदिच्छन्ति केचिन्नेच्छन्ति चोभयोः ॥ इति प्रकाशकृदिति । उतार्यस्य भाष्योक्तपधप्रतिपाद्यत्वेन समूलत्वमाह-अदस इति । प्रदस. अद्रे व पृथक्-पर्यायेग मुत्वमिति तदर्थः । सत्कलितमाइ-तेनेति । पूर्वस्य । तस्यैवेत्यर्थः । उकरीत्या मूलोचदूपणासङ्गतराह- फेचिदिति । सपा च वयामाप्यानभिमरवे मनोक्तदोषो दृढ इति भावः। तन चेति । विभक्त सूत्र इत्यर्थः । यदा तस्मिन् योग विभागे च सतीत्यर्थः। तत्र-अपातोरि- स्पत्र । एव मूलाशयमुखा भाष्यसिद्धान्तमाइ-अस्विति । भवापि स्वयंवरादादप्सन्तस्यैवाऽधातो- । - ·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । કપ यति-धातुभिन्नाऽसन्तस्येति ॥ "उभे अभ्यस्तम् ॥ द्वे इत्यनुवृत्त्यैव सिद्धे उभेग्रहणं समुदायप्रतिपत्त्यर्थ- मिति व्याचष्टे-उभे समुदिते इति । अन्यथा हि नेनिजतीत्यत्र "अभ्यस्ताना. मादिः" इत्यायुदात्तत्वं प्रत्येकं पर्यायेण स्यात् ।। शब्दरलम् । "उगिदचाम् इति सूत्रे हि तेनेदमुक्तम् । द्वे इत्यनुवृत्त्यैवेति । अनुवृत्तं च "पूर्वोऽभ्यासः" इत्यादाविवानुवाद्यमितिभावः । समुदायेति । गर्गाः शतं दण्डयन्तामित्यत्रैवेति भावः । अन्यथा ब्राह्मणभोजनन्यायेन प्रत्येक संज्ञा स्यादिति भावः । मन्यथा--प्रत्येक संज्ञायाम् । अभ्यस्तानामिति । अनिटि अजादौ लसार्वधातुकेऽभ्यस्तानामादिरुदात्त इति तदर्थः । भैरवी। . निति भाष्यकारीयप्रयोगः सङ्गच्छते । इदम्-अधातोरिति योगविभागेनोक्तासन्तघटित- वाक्य एवाग्धातुरित्यस्य सम्पन्ध इत्येतत् । यद्यपि द्वे इत्येतत् "एकाचः" इति सूत्रे विधेययोधकन्तथापि "पूर्वोऽभ्यासः" इत्यत्र द्वे इत्यस्य विधेयाऽवोधकताया दर्शनादिह तथात्वन्न भविष्यति, किन्त्वनुवाद्यत्वमित्याशये. नाद-अनुवृत्तमिति । "पूर्वोऽभ्यासः" इति सूत्रात्पूर्व इत्येतत्तु न सम्बध्यते, अस्वरितत्वा- सज्ञान्तरकरणसामर्थ्याच्च । यत्त्वतोभेग्रहणामावेऽपि द्वे इत्यनुवृत्त्यैव सिद्धे पुनरभेग्रहणं सहभावोपसर्जनद्वित्वविशिष्टार्थकमिति । तन्न , तादृशार्थस्य शक्त्या अलाभात् । अत एव भाप्ये, समुदायप्रतिपत्त्यर्थमित्येतत्तात्पर्यकस्य "उभे अभ्यस्तम्" 'सहेति वक्तव्यम्' इति वार्तिकस्थसहमहणज्य प्रत्याख्यानाय गर्गदण्डनन्यायो दर्शितस्तदेवाह-गर्गा इति। अन्यथा- एतन्न्यायानगीकारे । एतेनोक्तनार्तिकस्थसहग्रहणयदुर्भग्रहणमपि तेन न्यायेन प्रत्याख्येय. मिति ध्वनितम् । मूले अन्यथेति । अस्य शतमोजनन्यायस्य प्रत्यगीकारे इत्यर्थः । इत्येतत्तात्पर्येणाह-प्रत्येकमिति । भावप्रकाशः। रिति विशेषणमिति भावः। अत एव "उगिदचाम्" इत्यत्र गोमत्यतेरप्रत्यये गोमानिति भाष्यप्रयोगः सङ्गच्छने । उद्ध्वनयन्नाह-उगिदिति । ननु दे इत्यस्य विधेयसमर्पकस्य कथमनुवाघरवमिति चेन, "पूर्वोऽभ्यासः" इत्यत्र पूर्वशब्दस्य साका- नक्षत्वेन तत्र तस्य तत्वस्य क्सवाद । पूर्व इति तु नानुवर्ततेऽस्वरितत्वात् । योगविभागस्य संशान्तर- करणस्य च वैयर्थ्यापत्तश्चेत्याशयेनाइ-अन्विति । समुदायेतीति । यत्तु तरसामरिसहभावोपस- जनविस्वविशिष्टाविति तदर्थः । तेन समुदिते इत्यर्थलाम इति मान्या, पर, भशम्दावाद , शम्दा- धिक्यादर्थाधिक्यस्य मो भाष्ये निन्दिनस्वाथ । अत एव गर्गदण्डनन्यायेन सहग्रहणं भाध्ये प्राया. ख्यातम् । तुल्ययुक्त्योभेग्रहणमपि तथैवेति बोध्यम् । एतेन प्रकाशानुयायिमूलरत्नाकरदंड्याचुछ. मपास्तम् । तदनयबार-गगां इति । अन्यया-एतल्यायानगीकारे । भन्यधेश्यस्य तदर्थ- होभेमहणानीकारे स्पर्य निरासायाह--प्रत्येकमिति । उत्कन्यायेनेति भावः । पार्थमाइ- अनिटीति। सरा। सन्यथा प्रामगमोजनेति । उदेश्यतापर्याश्यनु योगितावच्छेदकपन एव यत्र विपापयर्याश्यनु- योगितावच्छेदकस्तत्र गर्गदण्डनन्यायस्प प्रतिरन्या मनगमोजनन्यायस्येति विवेकः । प्रहले तु है. म्यापर्याफ्यनुयोगितावच्छेदको धर्ना दिवस एव विषयापारयनुयोगितावरक इति मत्र गर्गद. न्दनन्यायमसिरदेवि उभेप्रहारडमिति भावः।

·६५६ सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- "जक्षित्यादयः पटा ॥ जच् इति पृथक् पदम् । इतिशब्देन जक्षितिरेव परामृश्यते। इति आदिर्यपामित्यतद्गुणसंविज्ञानो ब्रहुव्रीहिस्तदेतदाह-पड् धातवोऽन्ये इति ॥ तान्ताः ॥ गोपायतीति गुप् । किपि विवक्षिते "आयादय प्रार्द्धधातुके वा" 'इत्या. याऽभावः॥पान्ताः॥ "त्यदादिपु” ॥ अनालोचने किम् ? तत्पश्यतीति तदर्शः। 'कर्मण्यण" तादृशादयस्तु रूढिशब्दत्वादसताऽप्यवयवार्थेन व्युत्पाद्यन्ते। अत एव अज्ञानार्थाद शेरिति सङ्गच्छते । भाष्ये तु-कर्मकर्तरिव्युत्पत्तिद्दर्शिता। तमिवेमं पश्यन्ति भेरवी। शब्दरतम्। इति श्रादिरिति । आदिशब्दः पूर्ववर्तिवाची। भाप्ये तु कर्मकर्त रिव्युत्पत्तिर्दशितेति। तमिवम पश्यन्ति जनाः, सोऽय स इय दृश्यमानस्तमिवात्मानं पश्यतीति भाप्ये उत्तम् । तत्राद्वयारोपितप्रेषणपक्षे कर्म. फनृत्ये, पश्यतीत्यस्य च दर्शयतीत्यर्थ इति स्पटमेव । , तग्राधिकार्थत्वादशामार्थत्वं योद्धधम् । निवृत्तāपणर्मकर्यपि सौक्याय व्युत्पत्ति - दर्शयति--तमिवेममित्यादि । अन पक्षे कर्मणीत्यधिकारयाधः सामादिति योद्धधम् । यद्यपि जर इति पृयय पदन्तयापि इतिशब्दम्योपस्थितपरामर्शकतया जर इत्यस्यय परामश तद्गुणसंविज्ञानरमोहाङ्गीकारे पग्णामेर लामःस्यादतोऽयाऽतद्गुणसंविज्ञानरहुयी- दिरेव स्वीकार्यः। स धादिशब्दस्याऽवयववाचकरनेऽनुपपन्न इत्याशयेनाह-मादि शद ति। जक्षित्यस्य पृययपदरयेन समयायसम्बन्धेन सम्बन्धी नान्यपदार्य इत्यतद्गुणत्व मुलभम् । माप्ये कर्मणीत्येतदधिकारावाधाय व्युत्पत्त्यन्तरन्दर्शितन्त समित्येत पूरणेन घ्या. ख्यातुं शक्पमित्याशयेन च्याच तमिवेत्यादि । पश्यन्तीति । अन्न राधातश्चानुपशानविप. यन्यानपूरव्यापारार्थः । तत्र-माप्योक्तौ । मध्यातिपणप-धातोरव वर्मनिट यो विलक्षणो व्यापारस्तस्य पूर्वोतव्यापारानुनयविवक्षया धाापानविपयत्यानुसूरत- न्यापासपश्यपिचक्षापछे । तत्र-कर्मणः यस्य । मधिर ति । विपयोवरणापेक्षया तदनुफ्ल घ्यापारस्पाधिकार्यकरयादित्यर्थः । महानायव-प्रधानामृतचापज्ञानविषयत्यानुरलच्या- पारमिमायकत्यम् । न फेयरमध्यारोपितप्रेपणपक्ष एक माध्यमामशिन्तु पक्षान्तरेऽपीत्या- शपेना-सस्यति सामन्यादिति । सूत्रसामध्यांदित्यर्थः । मन पये पूर्वकास्थितन- धानीभूतय्यापारस्य त्यागेनामामार्यत्वं परमे। - । 1 ·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । .६५७ जनाः । स इवायं पश्यति । ज्ञानविषयो भवतीत्यर्थः। तत्र विषयत्वापत्तिमात्र- वृत्तित्वेऽपि विषयीकरणाऽवृत्तित्वादज्ञानार्थादिति सङ्गच्छते ॥ "नशे। अत्र झल्यपीत्यपाणिनीयम् । नष्टमित्यादावतिप्रसक्तं च । नागति । पडगकाः प्राग्वत ॥शान्ताः।। "नुम्विसर्जनीयशय॑वायेऽपि” ॥ ष्टुत्वेनेति । सनः सस्य रुत्वविसर्गयोः कृतयोः “वा शरि" इति विकल्पात् पते सकारः । तेन शरा व्यवाये सुपः सस्य पत्वं पूर्वस्य ष्टुत्वं, न तु "आदेशप्रत्यययोः” इति पः, "अपदान्तस्य" इति निषेधादिति भावः । एवं स्थिते सकारप्रणेन सिद्ध शम्रहणस्य प्रयोजन चिन्त्यम् ॥ व्याख्यानादिति । असम्भवादिति हरदत्तोतिस्तु नादर्तव्या, सुहिन्सु इत्यत्र सम्भवादिति भावः । संयोगान्तेति । न चास्मिन् कर्तव्ये बहि. रङ्गत्वेनाऽतो लोपस्यासिद्धत्वं शङ्कयम् , पदसंज्ञासापेक्षत्वेन संयोगान्तलोपस्यैव बहिरङ्गत्वात् । कथं तर्हि काव्यं कलत्रं शाल्वं वाऽऽचताणे संयोगान्तलोपो नेति प्रागुक्तमिति चेन्न । तत्र 'यणः प्रतियो' 'नवा झलो लोपात्' इति पक्षद्वयेऽपि लोपाभावे निर्णीते तदैकरूप्याय पूव पूर्वमन्तरङ्गमिति ग्रहीतुं युक्तम् , अतिदे. शेन लभ्यस्य पदत्वस्य तत्प्रयुक्तलोपस्य च लक्ष्यपूर्वभागे विमान्तेः स्पष्टत्वात् । इह तु पाद्यपक्षद्वये संयोगान्तलोपस्य स्पष्टतया तदैकरूप्याय वहिर्भूतनिमित्ता- . शब्दरत्नम् । . - भैरवी। - पूर्वस्य–विसर्गस्यानिकसस्य । अस्मिन्-संयोगान्तलोपे। पूर्वपूर्वमन्तरङ्गमित्या. श्रित्येति भावः । पदसंज्ञासापेक्षवेनेति । पहिर्भूतसुनिमित्तकेत्यादिः । तदपेक्षया बदपेक्षवरूपं बहिरङ्गत्वं प्रबलमिति भावः । प्रागुक्तमिति । पूर्व पूर्वमन्तरङ्गमित्याश्रि. त्याल्लोपासिद्धत्वेनेत्यादि।अतिदेशेनेति। विमात्याश्रयायैकदेशविकृतन्यायेन लम्प्रत्ये- त्यर्थः । लक्ष्यपूर्वभागे इति। काव्यादिशब्दरूपलक्ष्यस्य पूर्वमागे-गाद्यन्ते इत्यर्थः। यहि- तेति । वहि तनिमित्तापेक्षत्वरूपबहिरङ्गत्वस्येत्ययः। वस्तुतस्लपामनमिधानमेव । पूर्व पूर्वम्पूर्वमित्यस्य पूर्वम्पूर्वे शास्त्रमित्यर्थभ्रमवारणायाह-पूर्वम्पूर्वमिति । पूर्वपूर्वस्यानिक- मित्यर्थः । संज्ञाकृतबहिरङ्गत्वस्य सिद्धान्तविरुद्वत्वादाह-बहि तेति। तदपेश्या--पूर्वपूर्व- स्थानिकमन्वरङ्गमित्येतदपेक्षया । अन्न सुवन्ताणिचोभावेनातिदेशेन लभ्यस्येत्यधिकमत- स्तन्मूलं योजयति-विभवस्याश्रयेति । अनभिधाने हेतुमाह-पूर्वपूर्वमिस्पस्य चेति । चो यर्थे । पूर्ववरय पाक्षिकविसर्गेऽपि सत्तादाह-विसर्गेति । स्पष्टार्थमाह-संयोगेति । यद्धपेक्षत्ररूप दहि- रगावाभावादाइ-पूर्वमिति । पूर्वपूर्वस्थानिकमिति तदर्थः । साततरसामावादाइ-बहिनेति । भत रवाह-तदपेक्षयेति । पूर्व पूर्वमन्तरङ्गमित्यपेक्षयायपः , राम्दमर्यादया सधैव लामात् । यो र तथा प्रागुक्तमेनरसूचित्र मूले एवातिरिति मावः। शहरेस्थितये भाइ-पू पूर्वमिति । इत्यादि. रिति । संयोगान्तनोपो नेत्यस्येति शेषः। सुबन्त्राण्णिवोऽमावेनानिदेशेन लभ्यस्येस्ययुक्तमा आह- विभक्तीति । यहि तनुन्निमितकेत्यर्थः । लयात्पूर्वमागे इत्यर्थ असम्भवः । लक्ष्यस्य पूर्वमागे इत्यपि काव्य इति रूपे तत्राऽमम्भव एवात भाइ-कायादोति । विशिष्टे न्याय्यवावयायाइ-बहिरिति । एवं यथाश्रुतं मूल व्यापाय सिदनमाइ-वस्तुत इति । तेपाम्-काश्यादीनाम् । । भावप्रकाशः। . - ·६५६ सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- an पेक्षं पहिरङ्गमित्यस्यैव न्याय्यत्वादिति दिक् । तक्षिरक्षिभ्यामित्यादि । यत्तु वदन्ति-शुक्लं चक्रं शुक्र वाऽऽचक्षाणेपु कलोपः । शुल्। शुक्लौ । शुल्भ्याम् । चः। चक्रौ । चाम् । शूः। शुक्रौ । शूामित्यादि, तत्सर्वमनेन प्रत्युक्तम् । अयं तु विशेषः तगरगित्यत्र संयोगान्तलोपो निर्विवादः । तत्र तु सोऽपि दुर्लभ इति । दिधगिति । यत्तु दहे) ढः “पढोः” इति कत्वस्यासिद्धत्वात् संयोगान्त. लोपे ढस्य जश्वे दिधाडति नैमिपीयेणोक्तम् । तत्प्रामादिकम, "दादेर्धातोघः" इति घत्वस्य ढत्वापवादस्य जागरूकत्वात् ॥ पान्ताः ।। विद्वानिति । विदेः शतुर्वसुः अदादित्वाच्छपो लुक् । सेदिवानिति । "भापायां सदवसभुवः" इति कसुः । सेटुप इति । ननु तदनुबन्धकमहणे नातवनुवन्धकस्य' इति परिभाषया "विदेः शतुर्वसुः" इत्यस्यैव वसोः संप्रसारणं युक्त न तु कसोः; सत्यम् । यसो. रुकारानुवन्धकरण कसोः सामान्यग्रहणार्थम् , उगित्त्वस्य स्थानिवद्भावेनापि सिद्धः। इह गमिप्रभृतिभ्यः सुनोंदाहृतश्छान्दसत्वात् । कयवस्तु प्रयुञ्जते । 'श्रेयांसि सर्वाण्यधिजग्मुपाते' ' तस्थिवांस नगरोपकण्ठे' इत्यादि छान्दसा अपि कचिद्भापायां भवन्तीति 'मासश्छन्दसि' इति सामान्यापेक्षज्ञापकमाश्रित्य कथं चित्समाघेयम् । शब्दरनम् । पूर्वमित्यस्य 4 पूर्वपूर्वनिमित्तमित्येवार्थ इत्यन्यत्र प्रपचितम् । दुर्लभ इति । यण्त्यासरत्वाच्चेति भावः। स्थानिवद्भाधेनापि सिद्धेरिति । रित्ययदिति भाव । मध सहनुयन्धक परिमापाप्रवृत्यर्थमेव सत् , निग्नुयायकत्येनापि तत्सिदेः । कथं चिदिति । भैरपी। स्येति । भाष्यसम्मतत्यादिति शेप । अन्यत्र-खरादौ । स्थानियदायेनापीत्यपिशब्दसमुच्चयायस्य स्पष्टप्रतिपत्तये आह-विवदिति। अनु. पन्धकाय नरियाविति निषेधस्यायसरिति माय । तदिति-उगियमित्यर्थः । तरिम ररिपरिभाषापा प्रष्टरपरन्तस्य सिद्धरित्ययः । यस्तुतस्तु यमुपादेगेनास्यापि भापत्रकारात ·-- भैरवी। हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम। ६५६ "पुंसोऽसुङ् ॥ विवक्षित इति । तेन परमपुमानित्यत्र परत्वादसुडि कृते समासान्तोदात्तत्वं भवसुङ एवाकारस्य भवति । परसप्तम्यां तु नैतत्सिद्धयेत् , सर्वनामस्थानोत्पत्तेः प्रागेव पुंशब्दोकारस्योदात्तत्वे कृते संसनधर्मिणो हल: स्थाने तद्धर्मिणोऽनुदात्तस्यैवादेशस्य प्रसङ्गात् । न चोकारस्य कृतोऽपि स्वरोऽन- न्त्यत्वानिवर्तयिष्यते। असुङश्चान्त्यत्वात् करिष्यत इति वाच्यम् , अन्तरङ्गे स्वरे कर्तव्ये बहिरङ्गस्याऽसुङोऽसिद्धत्वादिति भावः । एतच्च कैयटहरदत्तादीना- मनुरोधेनोक्तम् । . शब्दरत्नम्। तेन "पदन्न" इति सूत्रे छन्दसीति निवृत्तेः कल्पना तल्प चारिताध्य नेतदर्थज्ञा. पकत्वासम्भव इति सूचितम् । प्रागेवेति । अन्तरङ्गत्वादिति भावः । निवर्तयिष्यते इति । अकृतव्यूहपरिमा- पया पूर्वमेव न प्रवर्तयिष्यते इति भावः। अन्तरङ्गे इति । अकृतव्यूहपरिभाषा तु नास्त्येवेति भावः। तदेवाह-कैयटेत्यादि । भाष्येऽपि उपदेशिवगाववचनं कर्तव्यम्। इत्युक्तम् । द्वयनुवन्धमत्वमिति भाष्ये स्पष्टम् । तेन-"मासश्छन्दसि” इति वार्तिकस्थछन्दोग्रहणेन । कल्पनयेति । तृतीयान्वपदघटककल्पना शब्दाय हवयं हेतुः । कचित्तु एतेनेति पाठः । तते- नेत्यस्य, कञ्चित्पदोल्लेसेनेत्यर्थः । तस्य-"मासश्छन्दसि इति वातिकस्थछन्दोग्रहणस्य । कथञ्चित्पदस्वारस्येनायमेव पाठो युक्तः । एवञ्च कविप्रयोगाणामुपपत्तिस्तु निराशा' इति न्यायेन कार्या। मूले-तेनेति । विवक्षित इत्यर्थफरणेन । परत्वादिति । समासान्तोदात्तत्वादित्यादिः । वक्ष्यमाणमूलोक्तप्रकारस्याऽयुक्तत्वध्वननायाह-अन्तरजस्वादिनि । कृतमपीपि परिभापाया गुरत्वेन खण्डनादाह-प्रकृतव्यूहेति । अकृतव्यूहपरिभापामाश्रित्य फूतस्य पूर्वपक्षस्य तद्बा- ध्याऽसिद्धपरिभापया निराकरणं यन्मूले कृतन्तयुक्तमिति भ्रान्तिनिवारणाय मूलकारस्य भाय व्याचष्टे-प्रकृतेत्यादि । तदेवाह--उतार्थस्य सिद्धान्तत्वमेवाह । विवक्षितव्याख्यानस्य निरालम्वनत्वशानिवारणायाह-माध्येपीति । वर्तव्यमिति । अस्य स्वरसिध्यर्थ बहिरङ्गल- क्षणत्वादिति शेषः । एतेनोपदेशिवद्वचनारम्भ एवं युक्तः । विवक्षित इति व्याख्यानेऽपि, यि. रयत्रान्वयः । तेन-मासश्छन्दसि' इति वार्तिकस्थइन्दोग्रहणेन । एवमपि कल्पनायां हेतुरयम् । यदा एतेनेति पाठः। कथचिस्पदोल्सेनेति तदर्थः । तस्य-'मासश्छन्दसि' इति वानिकस्थछन्दोग्रहणस्य । कल्पनाया हेतुस्तु तस्सामध्यरूपः स्पष्टवानोक्तः । एतेनोकरीत्या मूलं चिन्त्यन्तस्मादसुग्रहणं सामान्या पेदं शपकमाश्रयणीयमिति खण्डनटुक्तमपास्तम् , कथश्चिपदस्वारस्याशनाए । तथा च निरङ्कुशाः कवय इति तत्तम् । वयस्यास्विति प्रयोगस्याप्यन्ययामागुपपादितत्वाचस्याप्यत्राशपकरयम् । एव च बहुम्न प्रहणस्य सामान्यापेक्षशापकताप्यप्रामाणिकीति भावः। मूलोचमकास्य पदयमाणयुक्त्याऽसाहत्यम्वननायाइ-अन्तरङ्गेति । कृतमपोरयस्या गुरुवेन सण्डि. तस्वादार-अकृतेति। मस्य पक्षस्य सिद्धान्ततां धनयितुमाह-अकृतेति । तदेवाहेति। उकास्य सिद्धान्तवमेवारियर्यता, न खरुचिमाहेतीति मावः । भय पक्ष एव युक स्याह-मायेपीति । कर्तव्य- मिति । भस्य स्वरसिध्ययं दहिरङ्गलक्षगादिति शेषः । एतेन माण्यानभिमास्वास्सैपटाघुक्तरसामाग्य. मिस्यपारसम् । भनेन यवनमेव ज्यायः । विवक्षितसप्तम्यामपि विमक्तिबुद्धिनिमित्वकत्वेन बहिरा- भावप्रकाशः। । - - ·६६० सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- वस्तुतस्तु परसप्तमीपक्षोऽपि सूपपादः । अकृतव्यूहपरिभाषाया अन्तरङ्गर- रिभाषापवादत्वादित्यवधेयम् । नन्वेवमसमासेऽप्यसुडि कृते प्रातिपदिकस्वरेण सतिशिष्टेन प्रत्ययस्वरस्य बाधादसुड उदात्तत्वं स्यात, इष्यते तुकारस्य । पुमान पुमांसं परिपास्वित्यादौ तथैव पाठादिति चेत्सत्यम् । डुमसुनो नित्करणसाम. ात् प्रातिपदिकस्वरो न भवतीति हरदत्तादयः । नन्वेतद्युक्तम् । प्रकृतिप्रत्य- यविभागशून्येष्वेव "फियः" इत्यस्य प्रवृत्तेरिति चेत्सत्यम् । कचित्सखण्डेष्वपि प्रवृत्ताविदं लिङ्गम् । यद्यपि 'असिद्धं वहिरङ्गम्' इत्येवेदं सिद्धं, तथाऽपि बहि- रङ्गपरिभाषाया अनित्यत्वमपि ज्ञापयितुं नित्करणमिति निष्कर्षः। उच्चारणार्थ शब्दरतम्। अकृतव्यूहपरिभाषाया इति । सत्वे इति शेषः । नन्वेतदिति । अन्तोदा- तत्ववारणाय नित्करणसामधियणमित्यर्थः । फिटस्वरस्यैवात्र प्राप्तेरिति भावः । इदम्-डम्सुनो नित्वम् । यद्यपि असिद्धमिति । निस्वाभावेऽपि फिपोऽन्त" इति कर्तव्ये मसुडो बहिरङ्गस्यासिद्धत्वात्प्रत्ययस्वरेणोकारस्योदात्तत्वे. एव स्थिते ततोऽसुइनुदात्त एवेति भावः । नित्करणमिनि । व्युत्पत्तिपक्षे इत्यादिः । भैरवी। भक्तिबुद्धिनिमित्तात्येनासुदेशस्य बहिरङ्गत्वाइन्तरगत्येन समासान्तोदात्तत्वस्य पूर्व प्रह- सौ मूलोतरीत्या दोप: स्यादेरेति सूचितम् । अकृतव्यूहपरिभापामाश्रित्य पृतस्य वस्तुतस्त्वित्यारम्याउधेयमित्यन्तग्रन्येन परसप्त- मापक्षसमर्थनस्यापसिद्धान्तत्वमिति घ्वननायाह-मत्त्वे इतीति । मूले-नन्वेवमिति । एवम्- असुडादेशोत्तरं स्वरस्य प्रवृत्त्यड्डीकारे। नन्वेतदित्या यदेतदिति तदर्यमाह-मन्तोदात्तावे- स्यादि । एतेन हरदत्तोक्तत्वस्यैतच्छब्दार्थत्यमिति शङ्काया निरासः । एतदित्यस्य प्रातिपदि- फत्वप्रयुक्तेत्यादि । तत्र हेतुमाह-फिरिति । यद्यपीति शङ्काया भावार्थमाह-नित्त्वाभावेऽपी- रयादिना। निष्कर्षान्तग्रन्थेन कृतस्य सिद्धान्तस्यापसिद्धान्तत्यध्वननायाह-प्युपतिपक्षे उत्तीति । सा 'पूमो झुम्सुन्' इति 'पाते?म्सुन्' इति या । "प्रियाम्" इति सूत्रस्थभाप्य- फारश्या सूते सत्य पो हस्वो म्मन् प्रत्यय इति योध्या। वस्तुतस्तूणादीनामव्युत्वतत्वयैव भाष्यता सिद्धान्तितयाऽन्तरगतपोदातत्यमुकारल्यादौ भपति। ततोऽसुनुदात एवेत्यु- वाछन पूर्व परमपुमानियादारन्तरजस्वेन समामरवरप्रवृत्तो मलोतरीत्या दोपतादवरम्यादिति माय- सिदान्तोऽपि सूचितः। - भावप्रकाशः।

·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । इति । यत्तु प्राचोक्तमुडाविताविति, यञ्चतत्पौत्रेण व्याख्यातमुकार उगितकार्यार्थ इति, तदसङ्गतमिति भावः । हे पुमन्निति । असम्बुद्धावित्युक्तेन दीर्घः । पुस्वि. ति। संयोगान्तलोपे "मोऽनुस्वारः" । नुम्स्थानिकस्यैवानुस्वारस्योपलक्षणात "नुमविसर्जनीय" इति न पत्वम् । अस्य सम्बुद्धाविति । एतच्च वाचनिकम् । यत्तु हरदत्तादय आहुः-सोर्डेति वाच्ये अनङ् साविति वचनेन कचिदनङ एव श्रवणस्य ज्ञापितत्वादेतत्सिद्धमिति; तत्तु प्रागेव दूपितम् । अङ्गवृत्तपरिभापया वा समाधेयम। "अदस औ सुलोपश्च" ।। ननु सोरेवीकारो विधीयतां त्यदाद्यत्वेनाऽसा- विति सिद्धे कि सुलोपविधानेन; मैवम् , असकौ स्त्रीत्यत्र टापि "प्रत्ययस्थात्" इतीत्त्वप्रसङ्गात् । असुक इति । औत्वाभावे त्यदाद्यत्वं सादुत्वम् । अमुक इति भैरवी। - शब्दरतम्। उडावितावितीति । लोपेतरेत्संज्ञाप्रयुक्तकार्यार्थमिति भावः । तद् ध्वनयन् तद्व्याख्या. ताऽऽह-उगित्कार्यार्थ इति । इत्त्वप्रसङ्गादिति । न चेविविधायके आ आपीति प्रश्लिष्टनिर्देशान्नेत्वम् , प्रश्ले- पसामादित्वस्य बाधे कारिके इत्यादावपि इत्त्वानापृत्तेः । तस्मात्प्रश्लिष्टनिर्देशो नाने त्यत्रैव भाष्ये स्पष्टम् । एतेन विभक्कावित्यस्य "त्यदादीनामः" इत्यत्र विपयसक्षमीत्व- कारस्योदात्तस्य श्रवणसिद्धिरिति। उच्चारणार्यानामपोत्सन्यैव निवृत्तिरिति सिद्धान्ता- त्पनियोक्तरीत्या ग्रन्थसङ्गमनं युक्तमेति मूलमसङ्गत्तमिति केनचिदुक्तन्तत्पनियोक्त्याशया- नभिज्ञतति ध्वननायाह-लोपेतरेदिति । तद्व्याख्याता–प्रक्रियाव्याख्याता प्रकाशकारः । असकावित्यत्वापत्तिरूपदोपल्य प्रकारान्तरेण परिहारशङ्कान्निरस्पति-न चेत्यादिना । नेत्वमिति । अस्य वार्णपरिमापया वृद्धः प्रागित्याहेः। नन्वेवं सति प्रश्लेपो व्यर्थ एव स्या- दिति तत्सामर्थ्यावार्णपरिभाषा बाध्यतामत आह-कारिक इत्यादाविति । अत्रापि प्रश्लेपसाम- ात्प्राविमत्तिकायें कृते आकाररूपाऽऽप्परत्वामानेनेत्यानापत्तेरिति भावः । भव-"अदस औ" इति सूत्र एव । एतेनेति । वक्ष्यमाणदोपेणेत्यर्थः । यदि विभक्ताविति विषयसप्तमी तदा. अन्तरङ्गत्वादत्ये टापि विभक्तावकादेशे आकाररूपस्याऽऽपोऽभावेन नेत्त्वस्य प्राप्तिरिति भावः। सखण्ढे तत्प्रवृत्तित्पनाचप्रमाणमिति बोध्यम् । एतेन तथा प्रकाशरत्नाकरदण्डयाधुनमपास्तम् । सिद्धा- तरीत्या प्रक्रियामन्धत वे मूलमयुक्तमा भाइ-लोपे इति। एवञ्च व्याख्यानाशयिका सा सम्या. ख्याना चिन्त्या , अन्यथा तु युक्नैवेति मूल मयुक्तमेवेति तात्पर्यम् । एतेन प्रकाशोवतं क्लिष्ट व्याख्यान,. प्रागुवतं मूलानुयायिरत्नावरायुवतश्चापास्तम् । नत्यमिति । न च वादिनस्य क्लीयरवेन वृद्ध. प्राक् सदुरिमेवेति वाच्यम् ? प्रश्लेपसाम हादिस्यस्य बाधाए । मत एवाइ-कारिक इत्यादाविति । तमामादत्रापि तदान प्राक् विम- बस्यादिकार्य कृते इस दुर्लममुक्तरीत्येति भावः । मादिना हारिका श्यस्य परिग्रहः । नाम-प्राक म. मातत्त्व विधायक १६ः । अत्रैव-"मदप्स भौ" इस्यत्रैव । इत्यत्र । भवानुवृत्तस्येति भावः । एवेने मूले न दीप इति । "सर्वनामस्याने चासम्बुदौ" इति सत्रादसम्बुद्धिपदानुवृत्तः सस्तेन ' सान्नम- हत." इति प्रेग न दीर्घ इस्पर्य.. भावप्रकाशः। 1 सररा। 1 ·सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- त्वसाधुः । सत्वेन मुत्वस्य वाधात् । एवममुको अमुकशर्मा इत्यादयोऽप्य साधव एव । असुका अदकः शर्मेत्यादेरेव न्याय्यत्वात् । शब्दरतम् मपास्तम् । एवं हि विभक्त्युत्पत्तेः पूर्वे त्यदायत्वे दापि सौ "अदस" इत्यन्त्यस्यौत्वेऽपि स्थानियत्त्वेनाऽप्त्वादित्त्वापत्तेः । निर्दिष्टपरिभापायां सत्यां विषयसप्तम्या वक्तुमशक्य. त्वाचेति दिक् । न्याय्यत्वादिति । कचित्सान्तत्वेन मुत्वाप्राप्तः । कचित्सत्वेन बाधा- भरवी। रान्दोपमेवाह-एवं छीत्यादिना । सिद्धान्तेऽपीत्यादिः । अन्त्यस्य-आकारस्य । वस्तुतस्ताश व्याख्यानमेवासङ्गतमित्याह-निर्दिष्टेति । प्रमाणसद्भाव एवैतत्परिभापाया अप्रवृत्तिः। प्रमा- णाभावे तु सर्वत्र प्रवर्तत एवेति भावः । एतेनाऽदसो डोरिति सूत्रम्पाट्यम् । विभक्ताविति तु विषयसक्षमी । एवञ्च विभक्त्युत्पत्तेः प्रागत्वेऽपि सोझै आदेशे टिलोपे च रूपस्य सिद्धि- रिति परास्तम्, विषयसप्तमीत्वे प्रमाणानुपलम्मात् । दिगिति। दिगर्थस्तु "वार्णादाङ्ग बलीय" इति परिभापामाश्रित्याऽसकावित्यनेत्त्वापादनमसङ्गतम् , तस्या परिभाषायाः समानकायित्व एवं प्रवृत्तिरितिसिद्धान्तात् ।असौब्राह्मणि इत्यत्र "सम्बुद्वौच" इति सूत्रेगै- त्यस्य प्रातिरेवं स्यादिति तु वक्तुमशक्यम् , तत्र “बहुवचने झरयेत् इति सूत्राशलीत्यस्य सम्बन्धात् । हे भसावित्यत्र "एड्स्वात्" इति लोपापत्तिरपि न, हल्ग्रहणस्य तत्र सम्ब- न्धात्। असको ब्राह्मणीत्यत्र "प्रत्ययस्थात्" इतीकारादेशवारणाय तनाऽऽकारस्य प्रश्लेपः क्लप्यते घेत्कारिफे इत्याद्यसिद्धिरिति। नन्वसुफ इत्यत्र सत्येन मुत्वस्यास्तु बाधः; तथा- प्यदक शर्मत्या न सत्वस्य प्राप्तिरित्येवमिति सदस्य प्रयोगासङ्गतिरत आह-फचिदिति । त्यस्यार्थमाह--एवं होति । विषयसप्तमीत्वे हीत्यर्थः । स्वार्थादिप्रयुक्त कार्याणां ऋमिकत्वस्वीकारादाह- रापीत्यादि । अन्त्यस्यौत्वेऽपीति । अपिना सोरोवपक्ष समुच्चीयते। अत एव प्रकृतसगतेपमाश- ऐति भारः । प्रश्लेपामावेनाल्विपिरयामायादाह-स्थानीति । इत्यापत्तेरिति । न चेष्टापतिः, प्रकृत- स्वस्थमाध्यादिविरोधात् । मदिरोधमभ्युपेश्याप्याह--निर्दिष्टेति । विना प्रमाण सस्परिमापावापामावा- दिति भावः । एतेनादसो टौरित्यैव वाच्यम् । तर विषयसप्तम्या ततः प्रागरवे एकादेशे टिनोपे 'मी' परय सिद्ध । एश प्रसन्नादिति प्रतीकमुपादाय यत् विषयसप्तमीस्व पण्डितं तन्मदुयसन्यास गर्भता. देणेव गतमिति मन्दोक्नमपारतम , विषयसप्तमीवस्यवाउनतस्यात् । एवम दोखरमन्थोपि सहतः । शरदोतरीयो गोती चे मनोरमा । तयोरतु पुरस्वखीखाया युक्ता मक्ते कचितमः॥ मसावित्यसको वति रूपयो. मुविचारणा। विषयासन्नचित्तानां मुक्तिर्मवतु शाश्वती ॥ भावप्रकाशः।

·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम्। ६६३ "एत ईद् बहुवचने" ॥ पारिभापिकरय पहुवचनस्य ग्रहणे अमीभिरित्या. दिसिद्धावपि जसि अमी इति न सिद्ध्येत् । न ह्यत्र एकारस्य बहुवचनपरताs. रत्यतो व्याचष्टे-बहर्थोक्ताविति । "न मुने".॥ ने इति विषयसप्तमीत्याह-नाभावे कर्त्तव्ये इति। अन्यथा घेः परत्वाभावान्नाभावो नस्यादिति भावः । नन्वेवमपि कृते नामावे "सुपि च"इति दीर्वः स्यात् , दीघ प्रति मुत्वस्यासिद्धत्वादत आह-कृते चेति । सन्निपातपरिभा. पया वा समाधेयम् । अत्रेदमवधेयम्-अधुनेतिवदमुनेति वक्तव्ये "न मुने" इत्युक्तिति योगविभागार्था । तेन रामो रामेभ्य इत्यादि सिध्यति । अन्यथा रोरसिद्धतयोकारस्येत्संज्ञालोपौ कथं स्याताम् । न चानुनासिकनिर्देशसामर्थ्या- दित्संज्ञालोपौ प्रत्यसिद्धत्वं नेति वाच्यम् ? तरुमूलमित्यादौ "हशि च” इत्यस्य व्यावृत्तये "अतो रोः" इत्यत्रानुनासिकस्यैव निर्देशेन तत्रैव चरितार्थत्वात् । शब्दरलम् । दिति भावः। न स्यादिति । इनादेशगुणौ च स्यातामित्यपि योदयम् । हशि चेत्यस्येति । तर्वमित्यादौ "अतो रोः इत्यस्य व्यावृत्त्यर्थमित्यपिबोद्धयम् । तत्रैव चरितार्थत्वा- । भैरवी। अदक इत्यत्र सान्तरलेन मुत्वाऽप्राप्तिः। असुफीत्यत्र तु सत्येन मुत्वस्य बाध इत्येवं शब्द उमयत्र मुत्वाप्राप्तिसूचक इति भावः। यत्र तु प्रामाणिकाऽमुकशब्दस्य प्रयोगो दृश्यते तत्र तस्याव्युत्पन्नत्वमिति वाच्यम् । मूले अन्यथेति । विषयसप्तमीत्वानङ्गीकार इत्यर्थः । नामाचे कर्तव्य इत्यर्थस्वीकारे ना- मावस्य सिद्धावपि मुत्वस्यासिद्धत्वेनेनादेशगुणी स्यातामिति रूपासिद्धिरेव दोप इति सूत्रासङ्गतिरस्त्येवेति विषयतमीत्वमावश्यकन्तथा च नामावविपये मुत्वन्नासिमित्यर्थः । एवञ्चनादेशगुणदृष्ट्याप्यसिद्धत्वन्नेति फलितम् । तरुमूलमित्यत्र "हशि च" इत्यस्य व्या- वृत्तिर्ययानुनासिफनिर्देशस्य फलन्तथा तर्वर्थमित्यत्र "अतो रो." इति सूत्रस्य प्रवृत्तिवारण- मपि फलमिति प्रयमस्य तस्य त्यागे यीजामाव इत्यत आह-नर्वर्थमिति । भादिना तर्वर्थ- रीत्यादेः सङ्ग्रहः । अत्र योगविभागामारे इत्संज्ञालरोपौ प्रति चोत्यविधायकशास्त्रदृष्ट्या- प्यसिद्धत्वं स्यादित्युत्वविधायकसूत्रमेवासम्बद्धं स्यादिति तत्सामर्यादुत्वं सदेशः स्या- दिति फेचित् । वस्तुतस्तु "आदेः पास्य' इति शास्त्रैकवास्यतया तर्वर्थमित्यादावादी रेफ- स्योत्व स्यादिति योध्यम् । ननूत्व विधायकशास्त्रम्थरशन्दा प्रतिपदोक्तस्य योघो भविष्य. भावप्रकाशः। दिति । तथा चाऽशिमादाय साम्यसूचक एवं शम्द इति भावः । केचित्वशावापोऽनवगतेनांक- चीदं रूपं किस्वम्युरपन्नोऽदाशब्दपर्यायोऽमुशम्दोप्यस्तीस्याहुः । ननु नामावार्थ तथार्थ स्वीकारेऽप्यनिष्टमेव, मुस्वासिद्धारवेनेनादेशगुणयोः प्रागैव दुर्वारत्वात् । तथा वसूममसम्बद्धमेवात माह-मेति । अय भाव:-नामावविषये मुस्वं नासिनन् । तच्च नामावं प्रत्ये. वैति नाम: 1 या च तदर्थेन तयोरविचारणमिति । प्रथमोपात्त "मतो रो." यस्य स्यागस्य निधी. जयप्रतिपादनायाद-तर्वर्थमिति । अन्यथा सामर्यादुवं सर्वादशः स्यात् । एवश तांदावेद सरला! सनिपातपरिमापया वेति मूले। वास्तु "मुपि च" इति दीर्य काव्ये ता परिमापा न प्रयतने इत्यन्यत्र निरूपितम्। - ·सटीकटिप्पयाशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- न च "अतो रोः' इत्यत्र मास्त्वनुनासिकता, प्रतिपदोक्ताहणेनैव निर्वाहादिति वाच्यम् ? एवमपि देव रुहीत्यत्र रुधातोर्दुरित्वात् । राम इत्यादायप्यनुना- सिकस्य रोःश्रवणस्याऽऽपाद्यमानतया चरितार्थत्वस्य सुवचत्वाच ! एवं च स्था- निवत्सूत्रस्यापि प्रवृत्तौ पदस्वाद्विसर्गोऽपि लभ्यते । “प्रत्ययः" "परश्च" इत्या- दिनिर्देशाःयत्वविधावग्रहणं चेह लिङ्गमिति दिक् ॥ इति हलन्ताः पुलिगाः॥ "नहो धामाद इत्येव नोक्तम् , तथा हि सति नद्धमित्यत्र "रदाभ्याम् इति नत्वं स्यात् । "झपस्तथोः" इति च न स्यात् । अत्रेदमवधेयम्-सुष्छु अनड्वा. शन्दरतम् । दिति । सामांचोत्वं सदेिशः । एवं च-योगविभागेनासिद्धिन्वाभाये च । अश्- ग्रहणं चेति । अत्र यद्वक्तव्यं तदुक्त प्राक् ॥ इति हलन्ता: पुलिगाः ॥ मनु संनिपातपरिभाषया नत्व न स्यात्त आह-मष इति । धत्वे कृते सनिपात. भैरवी। तीविन समित्यादौ योप इति शहां निरस्यति मूरे-न चेति । एवमपि-प्रतिपदोफान रशम्दस्य महणेऽपि । रहीति । अन रशद प्रतिपदोक्त पति भार । रुहीत्या शब्द इति, रधातु । लोडन्तमेतत् । एवश्वेति। योगविभागेनान्यत्रापसिद्वत्यन्नेत्यर्थ । मू- स्थानियत्सूतस्यापीति । अन्यथा एतदृष्ट्याप्यसिद्धत्वं स्यादिति स्थानिहायानापत्ति. स्यात् । दिगर्थस्तु यद्यपि योगविभाग. प्रकृनसूमेऽप्रामाणिक इति शमा भति, तथापि यत्वविधावरमहणालिझरत्यचिसिद्धत्वाभावोऽनुमातुं शस्यते । तथा हि "प्रत्यय ॥ "पर- " इत्यादिनिदेशाद्विसगंविधारवासिद्धत्वाभावोऽनुमातुं शक्यते इति यद्यपि सम्भवति, वथापि "भोभगो" इति सूत्रेापहणन्देया. सन्तोत्यादौ यत्वस्यासिद्धत्याद्विसर्गेऽपि तस्य स्थानिपनायेग र वायत्वम्माभूदित्येवमर्थतम् । तव ग्रंपादिकस्य शासम्पासित्वे व्यः र्थमिति तत्कचिदसिद्धत्वन्नत्यंशे रिमिति अशप्रहगमनकमिति रीत्या तत्प्रत्याख्याने तु "हसोऽनन्तरा" इत्यादि निर्देशा पदान्तत्वप्रयुक्तपूर्णरूपप्रवृत्त्यापपाद्यमाना. प्रकृतार्थक्षाका भविष्यन्ति । अत एय तेप्यनन्तरा इत्यादीनामुपपत्तिभरताति। मन-भरामहविषये योग विभागविषये छ । तदुक्तमिनि । भरपहणं व्ययमेर। योगविमागोऽप्यप्रामाणिक एति सर्वे सन्धिप्रकरणे समित्यर्थः। इति हएन्तपुतिविवरणम् ॥ प्रणियाराधयमूहिरामारामानिरस्पति मो-र इत्येय नोगामिति । मदिरारिमापयति। मायप्राश।

·। हलन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । .६६५ हो यस्यामिति बहुव्रीहौ स्वनड्यानित्यादि पुंवदेव रूपम् । यत्तु गौरादिडीपं कृत्वा स्वनवाहोत्युदाजहरूस्तश्चिन्त्यम् "अनुपसर्जनाद्" इत्यधिकारविरोधात् । गीरिति । गनिगरणे शब्दे च । क्विप् । "ऋत इत्" इतीत्वम। "वोरुप घाया दीर्घः। पूरिति । पृ पालनपूरणयोः । “उदोष्ठ्यपूर्वस्य" इत्युत्त्वम् । आशिपाविति । 'अाशास: क्वायुपसंख्यानमः इत्युपधाया इत्वम् । “शा- सिवसि" इति पत्वम् । इति हलन्ताः स्त्रीलिङ्गाः॥ अन्वादेश इति । अयं चाऽम्येवेति व्याख्यातारः । तस्य लुका लुप्तत्वेऽपि वचनसामर्थ्यात्प्रत्ययलक्षणमित्याहुः। वस्तुतस्तु सूने एवेनद्वक्तव्यः । एनम् , एनौ इत्यादि तु त्यदाद्यत्वेन सिद्धम् । क्लीवेऽमि लुका लुप्तेऽपि तकारोच्चारणसाम. शब्दरलम् । परिमापाया अनित्यत्वान्नद्धमित्यादौ जश्त्वं बोध्यम् ॥ इति हलन्ताः स्त्रीलिगाः ॥ अम्येवेति । भौशसादिप्तेनैव सिद्धिरिति भावः । त्यदाद्यत्वेनेति । या हसिद्धत्वविषयेऽपि भवतीति प्रागुक्तम् । ननु हस्य धकारादेशेऽपि नद्धमित्यत्र जश्त्वं सन्निपातपरिभापया न स्यादसिद्धत्यादत आह-अनित्यवादिति। अत एव पास्पर्धीत्यादौ जश्त्वम्माधवादिभिरुत्तम् । न च द इति न्यासे सन्निपातपरिभाषया नत्वं वार्यते, ध इति न्यासे तु तस्याः परिभाषाया अनित्यत्वादप्रति स्वीकृत्य जश्त्यमुपपाद्यत इति पूर्वापर. विरोध इति वाच्यम् ? इष्टानुरोधेनाऽनित्यस्य वचनस्य प्रवृत्त्यप्रवृत्त्योः स्वीकारस्य सुप्रसि- -दत्वात् । मूले-गृ निगरण इति । तुदादिरयम् । शब्दे चेति । अयड्क्रयादिः । इति हरन्तस्त्रीलिङ्गविवरणम् । भम्येवेतीति । यद्येनादेशः क्रियते तदा "अतोम्" इत्यमि पृते एनमिति स्यादत एनद्विधि- रिति भावः । औशसावित्यत्रादिना ओसोर्ग्रहणम् । एतेनैव सिद्धिरिति। विशेपविहितत्वात्। भावप्रकाशः। मसिद्धविषयेऽपि सन्निपातेति परिमापाप्रवृत्तः सन्धिप्रकरणे उक्तावेन जइत्वाऽसिद्धत्वेन तदप्रवृत्ते रिति मान्योचेरयुक्तवादाइ-अनित्यत्वादिति । मत एव पारपौत्यादौ जस्लाजुपन्यस्त माधवा. दिभिः । एतेन द इत्यादि न स्यादित्यन्त मूलमन्य तच्चिन्यं "दो दरोः" इत्यत्र स्वयं स्वीकृतदान्त. पो वोक्तपरिभाषया नावानापत्तः । धग्रहणस्य अवणार्थस्वस्ययावश्यत्वात् शङ्काया निदलवापत्तेश्च । उत्तरे एतदनुक्तेन्यूनस्वाञ्च । न हि भवन्मते धरवे पृते जश्व मुनममुक्तपरिभाषाविरोधात् । यदि तु- मान्योक्तरीतिविमान्यते; विमाश्यतां नाम न स्वेतावता पूर्वापरविरोध: सुपरिहर इति खण्डनकृढुक्कमपा. स्तम् । भनित्यत्वस्येष्टानुरोधेनाश्रयणेन दोषलेशामावादिति दिक्॥ इति हलन्ताः स्त्रीलिङ्गाः। भैरवी। - - - - अम्येयेतीति । एनादेशे तु सति "मतोम्" स्यमि पनमिति स्यादत एनविधिस्तत्रेति भावः। भादिना तोहणम् । एतेनैव सिद्धिरिति । विशेषविहिवात् । एनव प्रइत्तावपि मन्तरसादस्वाद पूर्व प्रकी तोऽवे विशेषाभावादेवमुचम्। इति भाव इति । 'भन्वादेशे नपुंसबैकवचने एनदिति बास्यम्' इति यातिकानुफारिमनियामन्धरय नपुसकैकवचनमात्रम् । “दितीयाटौरवेन." स्यात्य पागादिति म्यारयातगा प्रकारावानिति भावः। प्रशाशीयपूर्वरक्ष निभाया मूले भाइ-वस्तुत ·सटीकाटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- ादेनदादेशः । न चैवमेतच्छ्रित इत्यत्रापि तदापत्तिः, एकपदाश्रयत्वेनान्तरझे स्वमोर्लकि चरितार्थत्वेन वहिरड्ने सामासिके लुकि तदप्रवृत्तेः । शब्दरलम्। न च येन नाप्रासिन्यायेनैनदस्त्यदायत्वापपादत्वेन तत्र कृते कर्य त्यदायत्वमान चोपसर्जन एनचरितार्थः , त्यदाद्यत्वेन सिद्धमिति भाप्यासलत्यापत्तेः । एनदोऽप्युपसर्जने "एतदस्त्र. तसोः" इति साहचार्येणाप्रवृत्तेः स्वीकारात् । न च नपुंसकेऽमि तचारितार्य द्वितीयादि- ग्रहणस्यैवमप्यचारितार्यादिति वाच्यम् ? "आर्धधातुके" इत्येतत्साहचर्येगास्थापि द्विती. यादिविषये पूर्वमेव प्रवृत्तरित्याशयात् । एतत्सर्व भाष्ये 'यनत् क्रिपत' इत्याचे ऋदेश्युः क्त्या ध्वनितम् । स्वमोलुंकीति । तद्विषये "न लुमता" इति निषेधयाधेन धारिता. - भैरवी। । - भावप्रकाशः। न चेति । वाच्यमिति परेणान्वयः । अपवादत्वेनेति । अले कृतेऽकृते वा एनदादेशे विशेपामा- वादिति भावः । उपसर्जनेऽसर्वनामत्वेनान्तर्गणकार्याप्रवृत्तेरपि स्वीकारे इहापवादत्वमेनदा- देशस्य न सम्भवतीति शहां वारयति-न चोपेनिस भाष्यासमस्यापत्तेरिति । "एवदस्वतसोः इति पूर्वसूत्रस्य व्रतसोरित्येतदनुवादेन सर्वनामस्य एवं प्रवृत्तिस्त्रीकारेणैतच्छन्दस्यानुपसर्जनार्थ- प्रतिपादकस्यैव तत्र ग्रहणादर्थाधिकारानुरोधादनुपसर्जनस्यैवेहाऽपि ग्रहणमिति भावः । उक्ताशयादेवाह-पनदोप्युपेति। तच्चारिता_मिनि । तत्र लुग्विधेः प्रवृत्त्याऽत्वस्यामातेरिति भावः। द्वितीयादि प्रहणस्य- तत्सूत्रपठितद्वितीयादिग्रहणस्य । पूर्वगेव प्रवृत्तेरिति । "आर्द्धधा- तुके" इतिवद् "द्वितीयाटो" इति विपयसप्तमीति भावः । उक्तार्थस्याग्रे निराकरिष्यमाण- तयाऽनभिमतत्वं सूषयन्नाह-एतत्सर्वमिति । तद्विषयेति । "स्त्रमोर्नपुंसकात्" इति सूतविपये- स्त्विति । न च परस्पेन स्यदायत्वे तत एनदादेशे 'लक्ष्ये लक्षगम्' इति न्यायेनावं दुल ममिति वाच्यम् ? अपवादत्वादत्वस्यागसंशासापेक्षत्वेन बहिरणतयान्तरणलाच्चैनदादेशस्यैव प्राक् प्रवृत्ते । अत एव सूने एनत विधाय तकारोच्चारणसामर्थेन क्लसवाधाप्रधानातिदेशनिषेधस्य "न लुमता" इत्यस्यैव बाधो न स्वस्येति क्लीवे लुक्यपि प्रवृत्ति स्वीकृत्य वार्तिकप्रत्याख्यान भाष्योक्त सद्गन्छने। अन्वादेशे वर्तमानयो. रिदमेतदोरियर्थस्य सत्त्वेनोपसर्जनेऽप्राप्तिः। अभिव्यक्तेति न्यायेन संज्ञायां नेति मान्योक्तेरसागस्य ध्वनयन्नाहन चेति । तान्तदान्तयोरविशेषादाह-एनदिति । एतेन दान्तवं तकारोच्चारणमामध्यने- त्यनिमग्रन्थविरुद्धमिति मन्दोक्तमपास्तम् । उपसर्जने, एनदतिकान्त कुलमत्येनदिस्यादौ न्यायेन तथार्थला- भाय हेत्वन्तरगाह-एनदोऽपीति । अपिरतवदेनस्यापि समुच्चायक साहचयेणेति। तसोनुपर- जनादेव सम्भवादिति भावः । यद्वा एको हेतुग्यं प्रसङ्गत्यापत्तिः साहचर्य हेतुः। तचारितार्यमिति । तस्प लुका टुप्तादेन यदाचरवामात्या मूलोकरीत्या एनदादेशयारितार्थ्यमित्यर्थः । द्वितीयादीति । तत्पूर्वऽस्यपाठादिति भावः । एवश्वौशसादिष्वनामावेन तभवणापत्तिरिति स्पायवेन सिद्धमित्ययुक्त- मेयेति भावः । पूर्वमैवेति । "भार्धपातुके" इतिवत् "दितीपासु" इति विषयसप्तमीति भावः । उता. भंस्पाये खण्डनाय यक्षानुरूपो बलिरिति न्यायेन तत्र तरसम्मतिमाद-एतत्सर्वमिति । आदिपद. माय स्वने स्फुटीभविष्यति । एक्देश्युक्त्येति। यदिगर्भवाश्ये पूर्वपच्युक्तिवस्यैवौचित्यात अपवा- दस्वमेकदेशी न जानातीति भावः । तद्विपयेति । "खमोनपुंसकात्" इति लुम्विषयेत्यर्थः । -- - - सरका। एकदेश्युक्त्येति । यदिपदपटितवादस्य भाभ्यस्य सत्वमिति भावः। वस्तुतस्तु न तस्य तस्वं, तोचदाना भाष्यातरविरोधाभावाच । क्या च एनादेशो न वक्तग्यः, स्यदायस्वविषये न्याया- प्रवृत्या सादरहोक्तदिशा विषयसप्तम्याप्रयमादा एनदादेशेऽपि स्यदायत्वेन सिद्धः। सन्मायस्य तर. विषयेऽप्रवृत्तरेव 'सः' इत्यत्र सरवेऽपि स्यदायावप्रवृत्तिरिति ।

·हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । ६६७ "रोऽसुपिः ॥ अहर्भातीति । प्राचा तु "अहन्" इत्युपन्यस्त तदिहानुचि- वम् । अहोभ्यामित्याद्यर्थतया कथं चिद्योज्यम् । असृपशब्दस्त्विति । एतच क्षीरस्वामिप्रन्थे स्पष्टम् । वह ति । अन्त्यादिति च वाचनिकम् । तथा च वार्तिकम् -'बहूर्जि शब्दरत्नम्। थ्येन वहिरङ्गलुग्विपये तद्वाधे न मानमिति भावः । वस्तुत एतत्सर्वमत्रत्यकैयटानुरोधेन, तकारोचारणसामध्येन नपुंसकलुकीवात्रापि सामः ादेवैनत्प्रवृत्तेः । न च वहिरङ्गत्वम् , लुग्विपये बहिरङ्गपरिमापाऽप्रवृत्तेः। अत एव 'एन. दादेशे एतच्छ्रितक इति न सिद्धयति, एनच्छ्रितक इति प्रामोति' इति भाष्य सङ्गच्छते । एनद्विधानेन एतत्सूत्रविषये "न लुमता" इत्यस्याप्रवृत्तिरिति तदाशयः । वस्तुत एपामन. भिधानमेव, अस्यां शङ्कायां 'यथालक्षणमप्रयुक्त इति भाष्योक्तः। विषयसप्तम्यां माना. भैरवी। - त्यर्थः । बहिरगलुग्विषयेति । बहिरको यो "द्वितीयाश्रित" इति समासस्तत्प्रयुक्त "सुपो धातु" इति लुग्विपये "न लुमता"इति सूत्रयाध इत्यर्थः । अनापि । सामासिकलुक्यपि । सामादिति । स्पष्टार्थम्पुनरपादानम् । परिभाषाप्रवृत्ते:- परिभाषायाः प्रवृत्त्यभावात् । अन्तरङ्गानपीति न्यायादिति भावः । अत एव-तन्न तदप्रवृत्त- रेख । एनदादेश इति। सूत्रेण क्रियमाण इति शेषः। एतच्छूितक इति पा: । एतरति-प्रका- न्तद्वितीयाटोस्वेनदिति सूत्रेत्यर्थः । तदाशयः-भान्याशयः । एवमेकदेश्युक्त्या मूलन्दूपयि- त्या सिद्धान्तमाह-एपामिनि । अन्वादेशविपये इदमेतदोः "द्वितीयाश्रित" इति समाससन्न- कसमुदायानामित्यर्थः । अस्याम्--योनदित्यादिना सूचितायाम् । यदार्धधातुक इत्या- दिना प्रागुक्तन्दूतपयति-विषयेति । "आर्द्धधातुके" इत्यत्र विषयसप्तम्या भाष्यसन्मतत्वेऽ. - . भावप्रकाश। . - बहिरिति । पहिरग "द्वितीयाश्रित" इति समासप्रयुक्त "सुपो धातु" इति लग्विषये "न लुमना" इति वा इत्यर्थः। अगापि-सामासिकलुक्यपि। सामन्यांदेवेति । स्पष्टार्थं पुनरुतम् । परिमापाऽप्रवृत्तेरिति । परि- भाषाप्रवृत्यमावादित्यर्थ । मन्तरङ्गानपोति न्यायादिति भावः । अत एव-मत्र तइप्रवृत्तरेव । एनदादेने इति । सूत्रेण क्रियमाणे इति शेषः। विधानेनेति । "द्वितीया" इति सूत्रेगेति भावः । मत एवाह-एत- सूयेति । प्रक्रान्तरितीयेति सूत्रे इत्यर्थः । गोप्यरिवति मावः । तदाशयः-मान्याशयः। एवमेक- देश्युवस्यापि मूल सन्दप्य सिद्धानमाह-एपामिति । मन्वादेशविषये इदमेतदोः त्रितादिभिः सह दितीयाप्रितेवि समाससंशना पूर्वोक्तानमित्यर्थः । अस्यामिति । 'यपेनव क्रियते ऐनो न वाच्यः कपमेनमित्यादि स्यापावेन सिदं यपेवमेतच्छितको न सिवि एनर श्रितक इति पाप्नोति इति पूर्वोतराहायामित्यर्थः । यथा ततोऽनभिधान तथा प्रागुतम् । मानामारे विति । तत्र भाग्यवा. किंकादिप्रामाण्यासाचाहीकारेण विषयसप्तम्यहीकारेपि भत्र गमकामावारमाहचर्यस्थानाश्रयगा. अनभिधानमयेति । वस्तुतस्तु मनमिधाने न मानम् , "यथानागममयुद्ध" इति भाप्यस्य "मप्रयुक्त क्षगानुमारेग सापुत्वं प्रत्येसम्यन्' श्यस्य प्रियान्सा प्राम्यस्पापियन सकारोच रम. मामयन मन्तरहनपुंसकनकि प्रस्तावपि मदिरमामासिककि प्राची मानामावेन स्तिक 'इस्य. स्यैव न्याम्पसाचदेव साचित योध्यन् । सरदा। .

·६६ सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- प्रतिपेधः' 'अन्त्यात्पूर्वो नुमित्येके इति । भाप्ये तु अच: पो यो झल् तदन्तस्य नुमित्यर्थमाश्रित्य प्रथम वार्तिकं प्रत्याख्यातम् । एवं तु उर्द माने, गहुँ गर्दाया. मित्यादीनामपि किवन्तानां नुमा न भाव्यमेव-यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्या- दिति दिक् । अल्लोपस्येति । 'को लुप्तं न स्थानिवत' इति तु नेहाश्रीयते, तस्य फाचिकत्वात् । 'को विधि प्रति न स्थानिवत्' इत्यस्यैव सार्वत्रिकत्वा- . शब्दरतम् । मारे त्यनेनतो पृथरवक्तव्यो इत्याहुः । अचः पर इति । नपुंसक्स्य' इति सूत्रेऽज्महणपामध्येनावृत्या अच इत्यस्य झस्विशेपणत्वम् । अन्यथेगन्तानाम् "इकोचि" इत्येव सिया एजन्तेपु नपुंसकद्वस्वत्वेन चाकारग्रहणमेव कुर्यात् । आवृत्तौ माने च "दाण्डिनायन इति सूत्रे हिरण्मयानीति निर्देश एव । काठतद्वीत्यादौ शरत्यजातेरचा परत्याभवत्येव नुम् । उक् शब्दादौ तु नेति भावः । तदाह-एवमिति । एतेन युज्शब्दाद् "नपुंसकस्य" इति "युजे" इति च नुम्य- मित्यपास्तम् , "युने." इत्यस्य नित्यत्वात् पूर्व प्रवृत्ती अचः परालोऽमावेन "नपुंस. कस्य" इत्यस्याउप्रातः । वस्तुत ऊर्जादः किपि नपुसके नुमविषयेऽनभिधानमेव वार्तिका. भैरवी। । भावप्रकाशः। पीह तदाश्रयणे मानाभार इति भावः । पृथगिति। अन्यथोक्तरूपाणामसिद्धिः स्यात् । अत एव भाप्ये-'नपुंसकैकरचने एनद् यक्तव्यः, कुण्डमानय प्रक्षालयनत्' इत्युक्तम् । अत्र नपुंप- कैकवचन इत्युक्त्याऽन्यग्ननादेशो वाच्य इति स्पष्टमेवोक्तं वार्तिककृता सिद्धान्तिना। इत्या- हुरिति । भाप्यतत्त्वविद इत्यर्थः । "नपुंसकस्य" इति सूत्रेऽच इत्यस्य सकृच्छ्रुतत्वात्कथमर्थद्वयलाभ इत्यत आह-नपुस- करयेतीति । अन्यथा-उभयविशेपणत्वानगीकारे । झल्विशेषणत्वे प्रमाणन्तु प्रथमवार्तिकप्र. त्याख्यानपरभाध्यमेव । अङ्गविशेषण प्रमाणाकासायामाह-प्रावृत्ताविति । अच इत्यस्य झल्विशेषणलेऽव्याप्तिशङ्कां वारयति-काष्ठेत्यादिना । "दिव औत्" इति सूत्रीयभाष्यस्थोऽ यम्प्रयोगः । ऊ शब्दादाविति । रेफे झल्त्वज्ञातेरभावात्। एतेन-वक्ष्यमाणदोपेण । तदूषण- मुपपादयति-युजेरित्यायेति । स्वीयसिद्धान्तमाह-वस्तुत इति । नुविषय इति । यदशे फल. विति भावः । पृथगिति । अन्यथोक्तरीत्या प्रौढन्तादिरूपासिध्यापत्तिः । अत एव भाष्ये 'नपुंसकैका पचने एनद्वक्तव्यः, कुण्डमानय प्रक्षालयनत्' इयुक्तम् । अत्र नपुंसकैकवचने इत्युक्त्या अन्यत्र एनो वाच्य इति स्पष्टभेवोक्तं वातिककृता सिद्धान्गिना। एक्शाज्येनमिति सिध्यर्थमेनोऽपि कार्यः । उक्तवातिकैन विधीयमान आदेश. कीवनिष्ठ संख्यातमकेष्वेव स्यान्न तु समासविमक्तौ । एनस्तु गौणत्वेऽपि भवति स्वरूपमात्रामयस्त्रादिति प्रकाश: सगत एव । एवञ्च, माध्यकृता एनस्य प्रत्याख्यानादयमयुक्त इति मूला. नुयायिरत्नाकरोत, तथा दयुक्तञ्च उक्तसमासे तु दावपि न स्तः, विभक्त का लुतात् । तथा च एतत् मित इत्येव भाव्यमिति प्रकाशोक्तच सर्वथा अयुक्तमेवेति दिक् । आहुरिति । भाष्यानुयायिन इत्यर्थः । ननु 'भच" इत्यस्य सकृच्छूतत्वात् क्थ तथार्यलाभोऽन भाइ-नपुंसकेति। विशेषणवं तदपी- स्यर्थः । वयमाह-अन्ययेति । नवपनत्यादग्रहणस्याप्यमावे तदर्थस्य तावतैव लामेन किमावृत्यात भाह-आवृत्ताविति । फर तु कुण्डानीत्यादिसिद्धिः । कारतहीति । "दिव भौत्" इति सूत्र. भाष्योचोऽय प्रयोगः। गिति । रेफे झलखजारभावादिनि माइः। एतेनेत्यस्यार्थमाह-युजेरिति । होयसोऽयत्र प्रयोगसासूचायाऽऽर-नपुंसक इति । नुविषयतेऽन्यत्रापि तस्मतादाह-नुमिति । - ·हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । ६६६ दिति स्पष्टमाकरे। अश्वाक्षिभूतानीति । सप्तविंशत्यधिका पञ्चशतीत्यर्थः । तथा हि-सौ नवा- नामन्त्यस्य द्वित्वेऽष्टादश । औङि चतुर्णा मध्ये पूजार्थानां त्रयाणां अद्वित्वे सप्त ! अनुनासिकातु नास्ति प्रगृह्यत्वात् । जसि अद्वित्वस्यानुनासिकस्य च विक. ल्पात् द्वादश । सङ्कलनया सप्तत्रिशत् । एवं द्वितीयायामपि । टायां चतुर्दश । भ्यामि अष्टचत्वारिंशत् , भप्राग्वर्ण-य-मानां द्वित्वात् । भिसि चतुर्विशतिः । ङयि सप्त। अनुनासिकस्तु नास्ति, एकारम्याऽनणत्वात् । भ्यसि भ्याम्वत् । डसौ-सादिपञ्चके चतुर्दश। सुपि गत्यर्थे त्रयाणां ककारपकारयोटि-वेन उका- रस्यानुनासिकेन चतुर्विशतिः । एवं कुक्पक्षे पण्णां ङपयोद्वित्वे अनुनासिके च अष्टचत्वारिंशत् । कुगभावे त्रयाणां कारद्वित्वे अनुनासिके च द्वादश । सु १८ औ ७ जस् १२ अम् १८ औ ७ शस् १२ टा १४ भ्यां ४८ भिस् २४ डे भ्यां ४८ भ्यस् ४८ डसि १४ भ्यां ४८ भ्यस् ४८ स् ओस् आम् डि श्रोस् प्रत्ये. कम् १४ सुप् ४८ । अत्रेदमवधेयम्-पूजायां जसि नुमागमे कृते तस्य पाक्षिके द्वित्वे बकारत्रयसहितं रूपपटकम् । एवं शत्वपीति सङ्कलनया द्वादश। तथा च-रूपं ग्रहाग्नि५३९ भूनाख्यमिति, भाष्यव्यतिरिक्तमते इति दिक् । यत्तु वदन्ति- शब्दरतम् । नुरोधात् । अन्यया भाप्पयाम्कियोः फलभेदापचेरित्याहुः । आकरे इति । "दीधीरे- योटाम्" इति सूत्रे न पदान्त" सूत्रे च माप्यकैपटयोरित्यर्थः । सङ्कलनयेति । तत्कृत्य मन्दबोधनम् । चतुर्दशेति । पूजार्यानां त्रयाणां पदि. स्वात् सप्तानामनुनासिकविकल्पाय । चतुर्विशतिरिति । मप्रावर्तिवर्णविसर्गद्वित्वात् । विसर्ग तु नानुनासिकः, अप्रगृह्यस्येति पर्युदासेनाऽऽक्षरसमाम्नायिकेप्येव तत्परत्तेः । उप- योरिति । पारद्वित्वं 'शरः स्वय' इत्यनेन । भाप्यन्यतिरिक्तमते इति । भाप्यम- भेदस्तत्रैवानभिधानमिति भावः । अन्यथा-अनभिधानाकल्पने । फनभेदेति । वार्तिस्मते यहूजिशब्द एय नुम्प्रतिषेधो नोदादी, माप्यमते तु तत्रापि नुमोऽप्राप्तिरिति फलभेदापत्तिरि- त्यर्थः । भाकर इति । एतेन भाप्ययादिप्रन्यस्य प्रामाण्यलामः । तस्थरयमिनि । सबलनात्यमित्यर्थः । मूले हेत्वस्यनादाह-पूनैति । विमर्गस्याऽकारोप- रिपाठेनाऽणत्वादनुनासिकापत्ति पारयति-विसर्ग खिति। माव्यतिरिक्तमित्यनेन भाज्या- सम्मतत्वमुक्तन्तदुपपादयति-माप्पमा परयादिना । भूरे-निसटत्यधिकमिति । परमूलोक्तानि यो फलभेदसवाऽनभिधानमिति भावः । फलभेदेति । मुम्प्रविषयो नोदी, माध्यमते तु तत्रापीति फलभेद इत्यर्थः । भाकरे यस्य पदचापरवेनाकि सूचसयामनिवारणाया-दीपीति । माध्ये पनिडम् केपटे स्पष्टमित्यर्थः । समनयेत्याय रूपनुपपादकावेनाधिक्यादार-तदिति। एसव फायमित्यर्थः। मूछे तोरमावादार- पूजेति । सप्तानामिति । सगायनामिरदर्थः। प्रायदार-भेति । माग्वनिग्गस्य रिसगंस्य पनि साहित्यर्थः। एवम्ममातिस्प पयोध मियादिवि मनायों पथ्यः।यिमगे स्विति। विमास्यवि. स्था कारोपरिपाठेन तस्थाप्दामाद नया चाटच पारिश पानि स्युरिति भावः। साक्षरममाम्ना. पिाध्यति । चतुश्माया पठिष्वेव, न तु कस्रिदाशियः। "मचो र पारमारा-र भैरवी। - मारप्रकाशः। पातिकमले पनिशदे पर ·६७० सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- उह्यमेवं द्वित्वपुनर्दित्वलोपविकल्पनैः । अष्टपश्चाशतो वृद्धचा निसप्तत्यधिकं शतम् ।। इति । तच्चिन्त्यम् , पुद्वित्वस्याऽप्रामाणिकत्वात् रूपानन्त्यप्रसनाथ । अष्टपश्चा- शतो वृद्धावुपपत्त्यभावाच्चेति दिक् । तिरश्ची इति । भत्वात् "अच" इत्यल्लोपः। अलोप इति वचनात्तिर्या- देशाभावः। स्वविति । शोभना आपोऽस्मिन् सरसीति बहुव्रीहिः। "ऋक्पूः" इति समासान्ते प्राप्ते "न पूजनात्" इति निषेधः । यत्त्वनित्यत्वादिति प्राचोक्त; तत्प्रा- मादिकम् । "यन्तरुपसर्गेभ्य" इति तु न भवति तत्राप इति कृतसमासान्तस्या नुकर्णमिति वक्ष्यमाणत्वात् । सुपुमांसीति । "पुंसोऽसुङ्" इति सूत्रे सुटीति व्याचक्षाणस्य प्राचो मते शसि नैतत्सिद्ध्येत् । औङि चातिव्याप्तिः । अस्माकं तु सर्वनामस्थान इति यथासूत्रं यतां सर्वेष्टसिद्धिरिति भावः ।। इति हलन्ता नपुंसकरिङ्गाः॥ "स्वरादिनिपातमव्ययम्" । स्वरादयो निपाताश्चेति समाहारद्वन्द्वः । स्व- रिति स्वर्गे परलोके च । अन्तरिति मध्ये । प्रातरिति प्रत्यूपे । पुनरिति अप्रथमे विशेषे च । सुनुतर् अन्तर्धाने, स्वराद्याः पञ्च रेफान्ताः ॥ उचैस् महति । नीचैस् अल्पे । शनैस् क्रियामान्ये । ऋधक सत्ये । वियोगशीघ्रसामीप्यलाघवेष्वित्य- शब्दरतम्। तेऽच: परो यो झलिल्यथेन प्रकृतेऽचः परझल्त्वज्ञातेरमावान्नुमोऽप्राप्तेरेवञ्चैतान्यसाधू. न्येवेति भावः । उपपत्यभावादिति । नियमे मानामावादिति भावः । प्रामादिकमिति । शास्त्रेणैव सिबेरिति भावः ॥ इति हलन्ता नपुंसकलिङ्गाः ।। भैरवी। नवाधिकशतरूपाणि । न चेह पण्णामाधिक्यमिति शक्षामन्थरीत्या पट् अष्टपञ्चाशदधि- कानि प्रक्रियाप्रकाशे उक्तानि एवं सङ्कलनयाऽपञ्चाशतो रूपाणां वृ? निसप्तत्यधिक पाणि सम्पद्यन्त इत्यभिप्रायः । तावतामेव रूपाणां वृद्धिरित्यत्र प्रमाणाभावेन भयदुक्ता सख्या अनुपपन्नेत्याशयेन दूषयति-अष्ट पञ्चाशत इति । ननूक्तरीत्योपपत्ति सम्भवत्ये- येत्यत-आह–नियम इति । अएपञ्चाशत एव शुद्धिरिति नियमे मानाभाव इति भावः । प्रामादिक्त्ये हेत्वनुक्तेन्यूनतेत्यत आह-शास्त्रेणैवेति । इति नपुंसकलिङ्गविवरणम् ॥ भावप्रकाशः। इति । अस्त्वजातेरिति । जातिव्यक्त्योरभेदाभिप्रायमिद, नकारे झलवजारमावादिति भावः । पतानि-सनुम्बानि । ननु तदुक्तरीत्या उपपत्तिसम्भवै मूलमयुक्तमत माह- -नियमे इति। मष्टपश्चाशत एव वृद्धिरिति नियमे इत्यर्थः । इत्यनुराह-शास्त्रेणेति ॥ इति हलन्ता नपुसकलिङ्गाः।

·अव्ययप्रकरणम् । ६७१ न्ये । ऋते वर्जने । युगपदित्येककाले । आराद् दूरसमोपयोः । पृथक् भिन्ने । यस् अतीतेऽन्हि । श्वस् अनागतेऽन्हि । दिवा दिवसे । रात्राविति निशि । सायमिति निशामुखे । चिरमिति बहुकाले । मनास्, ईपत, इमावल्पे । जोपं सुखे मौने च । तूष्णीमिति मौने । वहिस् अवस् इमौ वाह्ये । समयेति समीपे मध्ये च । निकपेत्यन्तिके। स्वयमित्यात्मनेत्यर्थे । वृथेति व्यर्थे । नकमिति रात्रौ । नन निषेधे । हेवाविति निमित्ते । इद्धेति प्राकाश्ये । अद्धा इति स्फुटाव- धारणयोः, तत्त्वातिशययोरित्येके । सामोत्यद्धेजुगुप्सयोः । वत् "तेन तुल्यम्" इत्यादिभिर्विहितो पतिप्रत्ययः । यस्तु "उपसगोद्धात्वर्थ" इति विहितः स नेह गृह्यते, 'यदुद्वतो निवतो यासि' । सना सनत् इत्येते नित्ये । उपधेति भेदे । तिरस् अन्तौ तिर्यगर्थे परिभवे च । अन्तरेति मध्ये विनार्थे च । अन्तरेणेति वर्जने । ज्योगिति काले भूयस्त्वे प्रश्ने शीघ्रार्थे सम्प्रत्यर्थे च। कमिति वारिमू- निन्दासुखेषु । शं सुखे । सहसेत्याऽऽकरिमकाऽविमर्शयोः । विनेति वर्जने । नानेत्यनेकविनार्थयोः । स्वस्ताति मङ्गले । स्वधा पितृदाने । अलं भूपणपर्याप्ति- शक्तिवारणनिषेधेपु । वपट वौषट् औषट् एते हविर्दाने। अन्यदित्यन्यार्थे । अस्वीति सत्तायाम् । उपाश्वित्यप्रकाशोचारणरहस्ययोः । क्षमेति शान्तौ । विहा. यसेति वियदर्थे । दोषेति रात्रौ । मृपा मिथ्येत्येतौ वितथे । मुघेति व्यर्थे । पुरे- त्यविरते चिरातीते भविष्यदासन्ने च । मियो मिथस् एतौ रहस्सहार्ययोः । प्रायस् इति बाहुल्ये । मुहुस् पुनरर्थे । प्रवाहुकं समकाले सिद्धार्थे च । प्रवाहित केति पाठान्तरम् । आर्यहलमिति बलात्कारे । शाकटायनस्तु आर्येति प्रतिवन्धे, हलमिति प्रतिषेधविवादयोरित्याह । आभीक्ष्ण्यमिति पौनःपुन्ये । साकं सार्द्ध- मेतो सहार्थो । नमस् नतौ । हिरुक् वजने । धिक् निन्दाभत्र्सनयोः । अम् शै- प्रयेऽल्पे च । आम् अङ्गीकारे। “किमेत्तिडव्यय" इति "कास्प्रत्ययात्" इत्या. दिभिश्च विहितः प्रत्ययोऽपीह गृह्यत इत्येके । पपाचतराम् , कारयामास । प्रताम् ग्लानी। प्रशान् समानार्थे । प्रतान् विस्तारे। मा, माड् एतौ शङ्कानिपेघयोः । आकृतिगण इति । तेनान्येऽपि ज्ञेयाः। तथा हि-कामं स्वान्छन्थे । प्रका. ममित्यतिशये । भूय इति पुनरर्थे ।साम्प्रतमिति न्याय्ये । परमिति किन्वर्य। साक्षात्प्रत्यक्षे । साचि तियगर्थे । सत्यमित्यानीकारे । मड्क्षु, आशु एतो शैप्रये । सम्वत् वपैं। अवश्यं निश्चये । सपदि शैनचे। बलवदित्यतिशये। शब्दरतम् इत्यादिभिरिति । आदिना "तत्र तत्येव" "तदहम्" । इत्येक इति । अनार- चियी स्मेितिह" इति विहितस्य "तद्धितध" इत्यनेन सिद्धिः "कास्प्रत्ययात्" तदईमिति । मस्य अनयोर्महणमिति शेपः । विहितस्यैति ।, आम इति शेपः । तदहमिति । भस्य मनयोग्रहणमिति शेषः । विहितम्य-मामः । सरला गुले--नेह गृह्यते इति । छान्दमाबादेव सत्र सिदेरिति मावः । - भैरवी। भावप्रकाश.. एमग्रेपि ।

·६७२ + सटीकटिप्पणशन्दरत्नप्रौढमनोरमायां- प्रादुस् , आविस् इति प्रकाशे । अनिश, नित्यं, नित्यदा, अजस्रं, सन्तत, एते सातत्ये । उपेति रात्रौ। रोदसी द्यावापृथिव्यथें । ॐ इत्यङ्गीकारे ब्राणि च । भूरिति पृथिव्याम् । भुव इत्यन्तरिक्षे । झगिति, झटिति, तरसा, इति शेघ्रये । सुषु प्रशंसायाम् । दुष्टु अतिक्टे। सु पूजायाम् । अह आश्चयें। कु इति कुत्सिते. पदर्थयोः । अलसा तत्त्वशीघ्रार्थयोः। मिथु इतिद्वावित्यर्थे ।भाजक इति शैनथे । चिराय, चिररात्राय, चिरस्य, चिरं, चिरेण, चिरात इत्येते चिरार्थकाः । अस्त. मिति विनाशे । आनुपक आनुपूव्य । अनुपक अनुमाने। अन्नस् शीघ्रसाम्प्रति. कयोः स्थाने इति युक्त। वरमितीपदुत्क। सुदि शुक्लपक्षे यदि कृष्णपक्षे इत्यादि। वेति समुच्चयादिषु । 'वा स्याद्विकल्पोपमयोरेवार्थेऽपि समुचये' । हेति प्रसि. धौ । अहेति पूजायाम् । एवेत्यवधारणेऽनवक्लुप्तौ च । एवमिति उक्तपरामर्श । नूनमिति निश्चये तर्के घ । शश्वदिति पौनःपुन्ये, नित्ये, सहार्थे च । युगपदिति ऐककाल्ये । भूयस् पुनरर्थे आधिक्ये च । कूपदिति प्रश्ने प्रशंसायां च । कुवि. दिति भूत्यर्थे प्रशंसायां च । नेदिति शङ्काप्रतिषेधविचारसमुच्चयेषु । चेदिति यद्यर्स । चण अयं चेदर्थे णित् । समुच्चयादौ त्वननुबन्धः । कच्चिदिति इष्ट- प्रश्ने । यनेत्यनवक्लुप्त्यमर्पगहांश्चर्येषु । नावकल्पयामि न मर्पये गहें आश्चर्ये वा यत्र भवान् वृपलं याजयेत् । नहेति प्रत्यारम्भ। हन्तेति हर्षे विपादे अनुक- म्पायां वाक्यारम्भे च । माकिः माकिं नकिरिति त्रयोऽपि वर्जने माइनबौ स्वरादिपु उक्तौ । इह पाठस्तु। निपातत्वार्थः। तेन आद्युदात्तत्वं सिद्धयतीति प्राञ्च'; तच्चिन्त्यम, फिटवरेणापीष्टसिद्धेः । यदप्याहुः-सत्त्वव- चनानामपि अव्ययसंज्ञार्थः स्वरादिपाठ इति; तदपि चिन्त्यम् , लक्ष्मीवाचक- स्यापि माशब्दस्याव्ययत्यापत्तेः । तस्मादुभयन पाठे फलं चिन्त्यम् । यावत् तावत् एतौ साफल्यावधिमानायधारणेपु । साकल्ये-यावत् कार्य '. तावत् कृतम् । अवधौ-यावत् गन्तव्यं तावत्तिष्ठ । माने-यावदत्तं तावद्भुक्तम् । अवधारणे-याक्दमत्रं ब्राह्मणानामन्त्रयस्व । त्वै विशेषवितर्कयोः । द्वै वितर्के। न्च इति पाठान्तरम् ।रै दाने अनादरे च ।रै करोति, ददातीत्यर्थः । त्वं रै कि करिष्यसि । श्रौपट वौषट् एतौ हविर्दाने । स्वाहा देवताभ्यो दाने । स्वधेति पितृ- भ्यः । श्रौषडादीनामनेकाचामुभयत्र पाठः स्वरभेदार्थः। तुमिति तुकारे। गुरु तुड्कृत्य-हुड्कृत्य ।। तथाहि निदर्शने । खलु निषेधे वाक्यालवारे निश्चये च। किलेति वार्तायामली के च । अथेति मगलानन्तरारम्भप्रश्नकाराधिकारप्रति- ज्ञासमुच्चयेषु । अयं स्वरादिरपि । तेन मङ्गलवाचकस्य सत्त्वार्थत्वेऽप्यव्ययत्वं सिद्धयति । तथा च श्रीहर्पः- उदस्य कुम्भीरथ शातकुम्भजाश्चतुष्कचारुत्विपि वेदिकोदरे। यथालाचारमथायनीन्द्रजा पुरन्ध्रिवर्ग: स्नपयाम्बभूव ताम् ।। श्रा हि रनपयाम्वभूवेत्यस्य मङ्गल स्नपनं चकारेत्यर्थः। निपातस्तु सरूपे- जैव महलं मृदङ्गध्वनिवत् । सुंछु स्वरभेदायः पाठ । स्मेत्यतीते पादपुरणे च । आदहेत्युपक्रमहिंसाकुत्सनेषु । . . । - ·भव्ययप्रकरणम् । ६७३ अवदत्तमिति । इहानुपसर्गत्वात् "अच उपसर्गात्तः" इति न भवति । अह- मिति सुबन्तप्रतिरूपकम् । एतेन 'गेये केन विनीतौ वाम्' इति व्याख्यातम् । युवामये हि वामित्यव्ययम् । अस्तीति तिहन्तप्रतिरूपकम् । एवमस्मीत्यऽहमर्थ- त्वामस्मि वच्मि । आहेत्युवाचेत्यर्थे । आसेति बभूवेत्यर्थे इत्यादि । अ इति सम्बोधने अधिक्षेपे निषेधे च । आ इति वाक्यस्मरणयोः। इति सम्बोधनजुगुप्साविस्मयेषु । ई उ ऊ ए ऐ ओ औ सम्बोधने । पशु सम्य. गर्थे । पशु मन्यमानाः । शुकं शैन्ये । यथाकथाचेत्यनादरे । पाट् प्याट् अङ्ग, हे है भो अये एते सम्बोधने । येति हिंसाप्रातिलोम्यपादपूरणेषु । विपु नाना- थे । एकपदे इत्यक्रमादित्यर्थे । युत् कुत्सायां हेतौ । आत इतोऽपीत्यर्थे । मा- कृतिगण इति । तद्यथा-यत् तत् इति हेतौ । आहोस्वित् विकल्पे । सिम स. वतोभावे । के पादपूरणे । सुकमतिशये । अनुकं वितर्के। शम्बट् अन्तःकरणे आभिमुख्य च । व पादपूरणे इवार्थे च । दिष्ट्या इत्याऽऽनन्दे । चटु चाटु प्रिय. वाक्ये । हुमिति भर्सने । इवेति सादृश्ये । अद्यत्वे इदानीमित्यर्थे इत्यादि । अत्रेदमवधेयम् । स्वरादिचाद्योराकृतिगणत्वाऽविशेपेऽपि येषां निपातस्वरो दृष्टस्ते चादिपु । अन्ये स्वरादिषु । स्वरद्वयमाजस्तूभयत्र बोद्ध्याः। यथा-उत. शब्दः स्वरादिषु 'ईडयो नूतनैरत' इत्यन्तोदात्तप्रयोगात् । यत्तु उतशब्दस्य स्वरा, दितामुक्त्वा निपातस्वरमाशङ्कयान्तोदात्तनिपातनमाश्रित्य समादधुस्तद्रमसात् । स्वरादेरनिपातत्वात, अन्तोदात्तत्वनिपातवैयर्थ्याच्च । यदपि काशिकायामुक्त- म् । स्वर् शनैस् ऋधक् दिवा वृथा नक्तमित्यादयोऽन्तोदात्ता इति । यच्च, सनत् सनात् एवमादय आधुदात्ता इति; तत्सर्व प्रामादिकम् । लक्ष्यविसम्वा- इति विहितात्परस्य "आमः" इत्यनेन लुक्सिया तस्य तत्त्वे फलाभाव इति । अनुपसर्गत्वादिति । अवदत्तं चेत्यादि भाष्ये तकाराऽकरणेन गुणभूतोपसर्गत्व- बाधो वोधत इति भावः । यदपीति । स्वरादीनुपक्रम्यान्तोदाताः पट्यन्त इति काशिकायाम् । प्रामादिक- माम इति । लेरिति तत्र नानुवर्तत इति भावः । तस्य-तद्विहितस्यामः । तत्ते-अव्ययत्वे। चण अयञ्चेदथें णिदिति मूल उक्तम् । "निपातैर्यद्यदि हात सूत्रेऽस्य ग्रहणम् । त्यस्य प्रादिपठिताश्वशब्दसमानानुपूर्वीक्त्वेऽप्युपसर्गत्वामारे मानमाह-अवदत्चमिः त्यादि । गुणभूतेति-"अच उपसर्गात्त." इति सूत्रस्य प्रवृत्तिनिमित्तांशविशेषणीभूतेत्यर्थः । क्रियायोगसत्त्वेनोपसर्गत्वेऽपि तत्वस्य भाष्यकारीयप्रवृत्तिरिति यदि धूपे तदा तत्वस्य विधे. यत्वेन प्राधान्यात्तस्य पायोऽनुचित इति गुणवाध एवोचित इति भावः। स्वरादीनिति । अघ्र स्वरादिशब्दो मूलपठितस्यरादिसमुदायपरः । तेन पुनःशब्दस्य निरा. माम इति। "हे." इति तत्र नानुवर्तते । तिप्रसंगस्त्वन्यत्र वारित इति भावः। तस्य-तविहितामः । तत्त्वे-मव्ययत्वे। भवद त विदत्त चेत्यादीति पाठ । 'गुणे स्वन्याय्यकल्पना' इति न्यायेन प्रधानवादेशवापो न न्या. ग्य इत्याशयेनाइ-गुणेति। स्वरादीनिति । पुनर्वज्यमिति बोध्यम् । लक्ष्यविसम्वादादित्यस्यायें सूचयितमा दोषमार- शब्दरतम्। भैरवी। । मायप्रकाशः।

·“६७४ सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- दान्निर्मूलत्वाच्चेति शब्दकौस्तुभे प्रपञ्चितम् । "तद्धितश्चासर्वविभक्तिः" । सर्वेति । वचनत्रयात्मिकेत्यर्थः। नेति । किं सु एकवचनमेवोत्पद्यते इति भावः । तद्धितः किम् ? एकः द्वौ त्रयः । असर्व- त्यादि किम् ? औपगवः। "कृन्मेजन्तः । जीवसे इति । "तुमर्थे सेसेन्" इति असेप्रत्ययः। पिय. द्धथै इति । तेनैव शध्यैप्रत्ययः “पाघ्रा" इति पियादेशः । यत्त्वाहुः कर्तरि शबिति, तद्रभसात्। 'अव्ययकृतो भावे' इति सिद्धान्तात् । अन्तमहण मौपदेशि. । शब्दरताम् । मिति । 'न्यवरौ स्वरितौ' इति फिटसूत्रेण स्वरितत्यात् । 'सनाच होता नव्यः' 'तिरः पुरूचिदग्विना' इत्यादौ मनातिरसोरन्तोदात्तपाठाच्च । निर्मूलत्वाच्चेति । मायुदात्तप्रापकशास्त्राऽभावादिति भावः । सिद्धान्तादिति । व्यत्ययेन यामाव इति भावः । अन्तग्रहणमिति । मेज्भ्यां भैरवी। - सः । यदुक्तं लक्ष्यविसम्यादादिति तस्य लक्ष्यविसम्वादस्य बोधनायाह-न्यस्वराविति । एतेन स्वरशब्दस्य स्वस्तित्वविधानेनाऽन्तोदात्ता इत्ययुक्तमिति भावः । इदमुपलक्षणम् । अन्तरिक्षमयो स्व. इति स्वरितस्य प्रयोगोऽपि बोध्यः । अन्त्ये लक्ष्यविसम्वादमाह- सना. दिति । शास्त्राभावादिति । एतेन निपातनेन कल्पनायान्दृढतरमानसत्त्वे साधुत्वमिति दर्शितम् । ननु यदि पाध्यैप्रत्ययो भावे भवति तदा “सार्वधातुके य" इत्यस्यापत्तिरत माह- ध्यस्ययेनेति । यत्तु शप्यपि "पुगन्त" इति गुणापत्तिमाराङ्कय व्यत्ययेन गुणाभाव इति; तन्न, माये प्रत्ययसत्त्वेन शपः प्राप्तैरेवाभायात् । नन्वन्तग्रहणस्य वैयथ्ये सति ज्ञापता वाच्या, सैव तु कुत इत्यत आह-मेग्म्यामिति । लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभापाया वर्णग्रहणेऽपि प्रवृत्ते- भावप्रकाशः। न्यदिति । इदमुपलक्षणम् 'अन्तरिक्षमथो स्वः' इति स्वरितप्रयोगोऽपि योध्यः । तथैवान्त्ये आह-सना- दिति । एतेन स्वगदेवधकोऽन्तोदात्तत्व वृत्तानुक्तमप्ययुक्ताम् ऋगित्यासमार्यः' इत्यादिलक्ष्यविरोधा- 'दिति केचित्तन्न, 'ऋषक सोमस्वस्तये' इत्यादावन्तोदात्तस्यापि तस्य पाठात् । तस्मादौरसनिकमन्तोदात्त- त्वन्तस्य तद्विशिष्टमिति खण्डनकृदुक्तमपास्तम्, तस्य मूलकृत्तात्पर्यविषयत्वस्यैवाभावात् । वाय सावधारणम्' इति न्यायेन अन्तोदाता एवेति निर्धारणस्यायुक्तत्वाच । 'सनुत्तरादयो नवान्तोदाचाः पति वृत्युक्तमप्ययुक्तम्, शनैश्चिधन्तो अद्रिवः "पृथक् प्रायन् प्रथमा' इत्यत्र द्वयोराबुदात्तरवस्य प्रसिद्ध खाद । एव प्रसादयः साम्यन्ता दाविंशतिरन्तोदात्ता इत्यपि तदुक्तमयुक्तम् , दिवाचित्तमः कृण्वति 'पृथाऽस्मत् पथिमि. 'नातं ददृझे कुछ चिदिवेयुः' इत्यादावादात्तप्रयोगात् । शाखाभावादिति । तनिपातने मानामावादिति भावः । तेन प्रातराघुदाच इति प्रसादोक्कमपास्तम् , 'प्राता रत्नम्' 'मातरनिम्' 'प्रातरिन्द्र हवामहे' इत्यादावन्तोदात्तप्रयोगाच । सिद्धान्तादितीति । तथा च कर्थकसावधातुकपरत्वामादाच्छपोऽप्राहेरिति भावः । नन्वेवं यगा- पन्चिरत आद-व्यत्ययेनेति । एतेन प्रकाराखडामूलमयुक्तम् , वम सूनोल्लेखेन यकि प्राप्त व्यत्ययेन साविति तदाशयात् । स्वस्यैव परं शदनुक्तेन्यूनत्वाचेति खण्डनदुतमास्तम् , प्रकृते गुणामावेन लाघवामास्केन यामावस्यैवौविस्येन शपकरणे फाभावाद। मा त 'पिरध्यै' इति प्रनीयमुपादाय या , तस्य "बहुलं छन्दसि" इति सुगिति दरदच. वैयमिावेन वदालामादाइ-मेजभ्यामिति ।

·अव्ययप्रकरणम् । ६७५. - कत्वप्रतिपत्त्यर्थम् । तेनेह न । आघये । चिकीर्षवे। लक्षणप्रतिपदोकसन्निपा- चपरिभाषाभ्यां सिद्ध्यैतयोरनित्यत्वज्ञापनायेदम् । "क्त्वातोसुन्कसुनः" । उदेतोरिति । उत्पूर्वादिणो "भावलक्षणे स्थण- फूवदिचरिहुतमिजनिभ्यस्तोसुन्" । विसप इति । "सृपितृदोः कसुन्। आग्रहणमिति । तथा च वात्तिकम्-'अव्ययादापो लुग्वचनानर्थक्यं लि- गाभावात्' इति । सूत्रायोक्तिसम्भवस्तु "स्त्रियाम्" इति सूत्रे स्त्रीसमानाधिकर. णादिति पदं गृहीत्वा बोद्ध्यः । स.च न स्थितः, भूतमियं ब्राह्मणीत्यादावति- व्याप्तः। अलिङ्गत्वे आथर्वणविद्यागतश्रुतिविरोधमाशङ्कयाह-समिति । लिङ्गकारकेति । विभक्तिवचनशब्दो कारकसंख्यापराविति भावः। यथा वा. चेति । परिगणनमिदमित्येके । अन्ये तूदाहरणमात्रमित्याहुः । वगाह इति । आदिरेवाकारो लुप्यते नान्त्यः, अपिना साहचर्यात् । इत्यव्ययानि ॥ शब्दरत्नम्। कृतो विशेषणातदन्तलाभे सिद्धे इत्यादिः । लक्षणेति । कच्चिद्वर्णग्रहणेऽपि तत्परिमा- पाप्रवृत्तिः । तनाऽप्रवृत्तिज्ञापकं च तदनित्यत्वमात्रज्ञापकमिति भावः । भूनमिति । भूतशब्दः पोतन्यवृत्तिनित्यनपुंसकस्तत्र पर्जन्यवलक्षणप्रवृत्याऽन्तर- इत्यात हस्बे शब्दान्तरसनिधानोत्तरंटापिलक्ष्ये लक्षणल्येतिन्यायेनन पुनर्हस्व इति भावः । इत्यत्ययानि॥ र्भाष्यसम्मतत्वान्मूलं युक्तमेरेत्याह--कचिदिति । वर्णग्रहणे तस्याः परिमापाया अप्रवृत्तिम- भ्युपेत्याह-सन्निपातेति । 'भूतमियम्' इत्यग्र भूतशब्दः खियाङ्ग क्लीवे वा ? भाद्ये भूतेयमिति स्यात् । अन्त्ये. स्त्रीसमानाधिकरणादिति पक्षे याप्यपि नपुंसकहस्वत्वेनेष्टसिद्धिर्भविष्यतीत्यत आह-भूतशम्द इति । पौतन्यम्पूतनाया भाव.-पूतनावृत्त्यसाधारणो धर्मः । सामान्ये नपुंसकम् ।धर्मर्मिणो. भाभेदेन ब्राह्मणीपदेन सामानाधिकरण्यम् । अन्तररुत्वादिति । टावपेक्षयेत्यादि । लक्ष्य इति । विकारस्याऽनुपूव्यक्येन लक्ष्यभेदाऽभावादिति भाव' । मादिना ब्राह्मणीभिरिरित्य- स्य सङ्ग्रहः। इत्यव्ययानां विवरणम् । विशेषणाव-विशेष्यीकरणात् । ननु वर्णमहणे तदप्रवृत्तेमुलाभिमतत्वेनावाप्रवृत्येद मूलमयुक्तमत माह-कचिदिति । "मोद" सूत्रस्थभाष्यादिप्रामाण्यात् । एवञ्चेदं मूल युक्तमेवेति भावः । नन्वेवमपि मूलान्तरासंगतिरेवाऽत माह-तत्रेति। वर्णग्रहणे तदप्रवृचावुपदेशग्रहण शापकमिति यदुक्तं मूले, तत्प रिभाषायाः सामान्यतोऽनित्यस्वमात्रशापकमित्यर्थः । मात्रपदेनोकार्यशापकावव्यावृत्तिः। लइयानुरोधेनो- भयत्र व्यवस्था । एवन मूलस्य पूर्वापरविरोधो नेति भावः । एतेन वर्णग्रहणे तदप्रवृत्त्येदमयुक्तमित्यरचे. यह-सन्निपातीति मान्योत ब्याख्यानमपास्तम् , सिद्धान्तरीत्येव योजनौचित्यात् । ननु भूतमियमित्यत्र भूतशम्दः स्त्रियां क्लीने वा ? भाये भूतेयमित्यस्यैव भाव्यवाद। भन्त्ये तपक्षे यप्यपि नपुंसक स्वत्वेनेष्टसिद्धरत माह-मृतेति । पूतनाया: भाव: पोतन्य-तद्वृत्तिधर्मः । स्थान सामान्ये नपुंसकम्' इति लोबस्वम् । तदाह-नित्येति । तम-भूतशम्दे । विकारान्यानुपूम्या ऐक्यामि स्याशयेनाइ-रक्ष्य इति। मूले भादिना माझगामिदरिरित्यादिसंग्रह। इत्यम्ययानि। भैरवी। भावप्रकाश!

·६७६ सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- अथ स्त्रोप्रत्ययाः। खट्वेति । "अशूपिलटिखटिकणिविशिभ्यः क्वन्" । पञ्चाजीति । न च तदन्तविधिविरहादेव टान्नेति वाच्यम् ? अमहत्पूर्वमहणेनाऽनुपसजेनाधिका- रेण च स्रोप्रत्ययेषु तदन्तविधिज्ञापनान् । मृपिकेति । 'वृश्चिकृषोः किकन्' इत्य- धिकारे 'मुषेदर्दीर्घश्च' इते किकनि इकारमद्ध्या मूपिकराब्दः । यस्तु मूप स्तेये इति दीर्घोपधात्संज्ञाया क्चुनि मूषकशब्दो माधवेनोकत्ततोऽज्ययं टाप् । “प्रत्यः यस्थात्" इतीत्वमिति तु विशेषः । यत्तु क्वुन्नन्तोऽसो अजादिगणे पाठं न प्रयु- ङ्क्ते, तस्य जातिलक्षणकोप्याधानाथत्वात् संज्ञायाधाऽजातित्यादित्याहुः ; त्तच्चिन्त्यम् , व्याघ्रोत्यादिवत् सज्ञात्वेऽपि जातित्वाऽनपायात् । शब्दरतम्। अनुपसर्जनाधिकारेण चेति । तस्य हि बहुकुरुचरा व्यावा । एवं च "वनो रच" इत्यवानापि तदन्तविधिरिति भावः । जातियानपायादिति । क्युनादिवि- भैरवी। तस्य दि-अनुपसर्जनाधिकारस्य हि, हिशब्द एवार्थः। एतेनाऽऽपिशलिना प्रोतमधीते आपिशलमिति न व्यावर्त्य प्रोक्ताणः स्त्रियामवर्तमानात् । अध्येत्रण तु लप्तः । अध्येत्रथग- सस्त्रीत्वमादाय श्रूयमाणाऽगुणन्तात्प्रत्ययस्तु न, स्त्रियामित्यस्य गृह्यमाणविशेषणत्वात् । काशकृत्स्निना प्रोक्ता मीमांसा काशकृत्स्नी तामधीते काशकृत्स्ना ब्राह्मणी, अत्राध्येतर्थक- स्याणो लुकापहारे "लुक् तद्वित" इति स्त्रीप्रत्ययस्यापि लुकि 'लक्ष्ये लक्षणम्' इति न्यायेन पुनर्न कीविति नान्यव्यावर्तकत्वेन तदधिकारचारितार्यमिति ध्वनितम् । एवबहुकुरु- चरेत्यस्य तदन्तविधिम्विनाऽनुपपनत्ये च । "वनो र च” इति सूत्रे तदन्तविधेः "धनो रच" इति सूत्रे स्पटमुक्तत्वात्तस्य दृष्टान्तता। ननु संज्ञाशब्दस्यले शब्दस्वरूपमेव प्रवृत्तिनिमित्त- प्रजातिरिति भूपकशब्दस्य संज्ञायां व्युत्पादितस्य कथातिवाचकत्वमत आह-ना- भावप्रकाशा भापिशनिना प्रोक्तमधीते भापिशला मालगोवि तु न तद्यावर्यम् , प्रोक्ताऽणः स्त्रियामवर्तनात् । भध्येत्रण तु लुप्तः । भण योऽवार इति न्याख्यानेन वर्गाप्रय प्रत्यय लक्षणाभावात् । अध्येत्रर्थगतस्त्रील. मादाय तदग्निमित्तकस्तु ढीपन , खियाम्' इत्यस्य गृह्ममाणविशेषणवात्तदण एनरस्त्रीत्वेऽवतः नात् । भत एव काशस्निना प्रोक्ता मीभासामधीते काशकरस्ना नागोत्यत्रापि न हो । प्रोक्तार्थगत. श्रीस्वमादाय तु पुननं डीप, लक्ष्ये लक्षणस्येति न्यायात् । एवम्वेदमपि न तद्यावयम् । तदेतद् दि निपायाह-यदिति। लिङ्गस्य सदनिष्ठलमपीत्याशयेनाह-व्याक्त्यति । भन्यथा निर्देश प्रचितः। एवञ्च तदयावय॑त्वस्य तदन्नविधि दिनाऽनुपपन्नावे च । मूलकृता तत्र तदन्तविध. स्पष्ट. मुक्तस्वात्तस्य दृष्टान्तत्वमार-वन इति । वन-नान्तादित्ययंवद मायन्नादित्यर्थः । भन्यथा तत्रावि भनुपसर्जनाधिकारेणेति । "बदा चामहरपूर्ण आति" इति वार्तिकप्रत्यास्थानपई तदन्तविपरी "अनुपसर्जना" स्पषिकारो सापकः। स च महुकुरचरा' इत्यत्र मन्नत्वप्रयुक्तडीवारणाय तः। अपतत्र तदन्त विध्यभावे कयमपि तत्प्राप्तिः, बहुकुरचा इत्यस्य टजन्तदादिवाभावात् । सदन्तविधी तु टबन्ततदादि दुरुचरेति, सदन्तस्व बकरुचरेऽव्यानमिति तर गेवारणाय मोऽधिकार प्रतिस- घरेयस्य उपसर्जनत्वेन न ठत्र कीम् । नचाऽनुपमर्जनाधिकारो गौर इवाचरति गौरायते, गौरायते इति गौरा दस्यत्र विद्रौरादिभ्यश्व इति गेवारणाय चरितार्थ इति वाग्यन्? शापकपरभाष्यप्रामाण्येन - - सरता।

·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ६७७ भनफलेति । भनेर फलानि यस्या इति विग्रहः । ड्यापोरिति । एतच्च फल निष्पत्ताविति पाचौ माधवप्रन्थे स्थितम् । भाष्ये तु प्रायेण दीर्घ एव पठ्यते। प्रत्यक्पुप्पेति । "पाककर्ण" इत्यादिसूत्रस्थमाष्यवाविकपोलोचनयेमु- क्तम् । तेन सत्याकाण्डेति पाठो नादर्तव्यः । शद्रा चेति । शूद्रशब्दष्टापमुत्पादयति जातिश्चेत् । महत्पूर्वस्तु न । जाति- श्वेदितीहापि सम्बध्यते । 'योगे विति । पुंयोगो दाम्पत्यरूप एवेति न नियमः, किन्तु जन्यजनकभावोऽपि । तेन- 'वेश्याशूद्योस्तु राजन्यान्माहिप्योग्रौ सुतौ स्मृतौ' इति सिद्धम् ।महाशदीति । 'आभीरीतु महाशूद्री जातिपुंयोगयोः समा' इत्यमरः । अत्रेदमवधेयम् । अजादिगणे शूद्रेत्येव पाठयम् । जातिरिति व्यर्थम् । शब्दरत्नम्। धौ संज्ञापदेन रूदिरेव गृह्यते न तु शब्दप्रतिनिमित्तकत्वरूपं संज्ञात्वं गृह्यते । अत एवं 'मः संज्ञायाम्' इत्यादिना व्याघ्रादिसिद्धिरिति दिक् । भैरवी। दीति । अत एव-संज्ञापदेन रूढिग्रहणादेव । सा च रुदिन्याघ्रत्वजात्यवच्छिन्न एवेति व्याधी- त्यस्य सिद्धिः। दिगिति । दिगर्थस्तु 'प्रयीशब्दानाम्प्रवृत्तिर्न सन्ति यदृच्छाशब्दा' इति पधे सर्वेषां संज्ञाशब्दानाजातिशब्दत्वमेवेति तदा शङ्खव नास्ति । भावप्रकाशः। तदन्तविधिर्न स्यात् । एवञ्च प्राधान्यात्तदधिकाराच 'ख्यिाम्' इति दीपप्रकृतिविशेषणमेव । सा व तदन्तात् केवलादेत्यन्यत् । अत एव घीवानमतिकान्ताऽतिधीवरीत्यादि सिद्धन् । अनुपसर्जनादिति च सामाद् गृहयनाविशेषगमेव । न चैत्र केवलान्न स्यात् 'भ्यपदेशिवद्रावोऽप्रातिपदिकेन' इति निषेधा. दिति वाच्यम् ? तस्य सूत्रोपात्तान्ताधादिशग्दविषयक्त्वस्य सिद्धान्तितत्वेनाऽत्राप्राप्तः, 'तस्य च' इति पार्तिकेन निर्वाहाच्चेति भावः । एतेन पश्चानीत्यत्र तदन्नविधिनिषेधाभ्यां क्य टारित्याशंक्योक्तशाप- नाभ्यां "येन विधिः" इति तदन्तविधेरनित्यत्वज्ञापनेन निषेधयोरप्राप्तिरितिमन्दोचमपास्तम् , तदन्तवि. धिनक तयोः सार्थक्येन तदनित्यत्वस्य ताभ्या शापयितुमशक्यत्वात् । तथापि प्रकृतग्रन्यासम्बदरवस्य तदवस्थावाच । अत एव संशाशन्देन रूदिग्रहणादेव । स्टेश्च व्याघवजारयवच्छिन्ने सत्वात्तग्रहणे सोपतप्रत्ययोरपती भ्यानादिताचशम्दसिद्धिरिति भावः। विगिति । तदर्थस्तु त्रयी पक्षे तेषा- मपि जानिशम्दावमेवेति शत नेति। - सरला भाचारविचन्न प्रकृतिककतदिनन्नाना ख्यिामनमिधानकल्पनात् । न च तत्र सत्रेऽज्ञ दरयनुवृत्तेदन्वेभ्यो गौरादिभ्यो वीरित्यर्थन प्रकृतेऽदन्तत्वामावादेवाप्राप्तिरिति वाच्यम् ? बहुशम्दादाचारकिनन्ताद कतरि किपि "वहादिभ्यश्व" इति सूत्रस्याप्रवृत्त्यर्थं तदनभिधानस्यावश्यक्त्पनीयवाद । एवमनदुशम्दस्य प्रशदेन समासे परमादाचारकिदन्ताकर्तरि किपि मतो लोपे 'मनद्यस्मादपि कोषमावार्थमन- भिधानस्य कल्पनीयतावा न चानडुशग्दादाचारकिरन्नास्तरि किप्येव दोषसत्त्वेन मशम्देन समाप्त. पर्यन्तमनुपावने विफतमिति वाच्यम् । हवनयापो नट्" इति सूत्रे "प्रत्ययान्तादयं विधीयते तत्र नास्ति विशेष. निदवोऽन्यात्पर इति वा परले प्रत्ययः परथ पति वा परवे" इत्यादिमाभ्यादलनेम्य भागारवियोऽनभिधानस्य क्लप्तरवेन तयकृतिककालिपो दुर्लभत्वेन समामपर्यन्वानुधावनाइते गस्य न्तराभावा नचपरासादाचामप्यन्ताकारि विपि ठत्र मेरमात्रार्थ वरप चारितार्य मितिवाच्यम्। तस्याप्यनमिधानकसना। विस्तारस्तु शेखानोऽवगतम्यः।

·६७ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमाया-- मुख्य कार्यसम्प्रत्ययावातिलक्षणे डीपेव वाधिष्यते । पुंयोने हि गौणी वृत्तिः । अमहदित्याद्यपि व्यर्थम् । महाशूद्रशब्दो हि विशिष्ट एक जात्यन्तरे वर्तते । शब्दरत्नम् गौणी वृचिरिति लाक्षणिकत्वाऽपरपर्यायं गौणत्वमित्यभिमानेनेदम् । सदशलाक्ष णिकत्वमप्रसिद्धत्वमेव वागौणत्वम्। गौणमुख्यन्यायश्च पदकार्यविषयोऽत एवाजत्यमोत्यर्थेऽ जेत्येवेति । सिद्धान्ते तु जातिरित्यावश्यकमिति बोब्ध । जात्यन्तर इति । ब्राह्मणा- दुप्रजातिकन्यायामुत्पन्ने आमीरजातावित्यर्थः । नृपात् शूदायामुत्पन्नोग्रजातिकन्या । न तु शूदत्वं वत्रास्ति । अत एव शुद्धसधागस्ते इत्येव स्मृतिपूक्तं न तु शूदा इति । मैरवी।। मूले तेनेति । जन्यजनकमावरूपस्यापि पुंयोगस्य ग्रहगादेवायदि दाम्पत्यमावरूप एव योगो विवक्षित स्यात्तदा वैश्याशूदयोरित्यनुपपन्न स्यात् । या शूद्रण विवाहिता सा राजन्येन विवाहिता न भवति । माहियादिध्यवहारश्च विवाहितायामुत्पन्नानामेव विना- स्वैप विधि स्मृतइतितत्प्रकरणशेषात् । गौगो वृत्तिरिति । तया च गोगमुख्यन्यायेन सिद्ध जातिरिति व्यर्थमिविभाव । ननु सारश्याचा प्रयोगस्तत्रैव गौणत्वव्यवहारा गौणीत्य- सुपपनमत आह-नाक्षणिकपेनि । अभिमानपदचितामहर्चि सूचयन् सिद्धान्तार्थमाह- सदृशेति । एवज्ञ गौणमुख्यन्यायस्य नान विश्पता ! यत्र योगाजातिवाचकस्य शम्दस्य त्रियां वृत्ति तत्र स्प शब्दस्यारोपण प्रवृत्ते स्वीकारान्न बस्नुत शुदत्वजातिसत्त्वस्य साइप्रतिनियामा समिति प्रकृने जापिरित्यम्यामारे गप्स्यादिति जातिरित्यावश्यकमि- त्याशय । गोगत्वमभ्युपेत्याच्याह-परकायेति । मा एप-वस्तुत गदत्वस्य महारादशा- वाच्येऽसत्त्वादेव । स्मृतिपूक्तमिति । 'शूदाणान्तु सधर्माण सर्वेऽपध्वंसना स्मृता। ॥ इति । अपध्यस -शूमापियाह इति तस्याख्यातार । न तु शूदा पनि । यस्तुत शुदत्वज्ञातिरन्या ननु गुणयोगावा लागा सा गौगोति सिद्धान्तारकपमय तक्षमत माह-लाक्षणिोति । ममि मानपदचितामचि धनयन् सिदान्तमार-सदृशेति । एरश गोगरवन न्यायाऽनवृतरिति गाव । गौणव मन्युपेयापि तदप्रवृतिमाह-गौणेति । यो विषषपदोसर योग्य । स्पष्ट कर "मोद सूत्रे यट । एवमाऽपस्यो मनभा पटो मूनपचिरय एव । किशत नो मनादिय पुयोग कर भजीत्यादि स्यात् । न च सिदा तेऽपि पेन नापारया सार्यनिमित मानिसगारे गणपाठस्य चारिताम्येन पुयोगे को भायन एवेति वाच्यम् ! कापसामा यरिया गणपाठस्य सर्वपाप मारव स्वीकाराव । मत्र च नानिमाणमेव मानम्। मत एक पायरयान एवेनाति, पायाविषयी दायथा मुस्पारोपिताययोरतरीत्या प्रमेण टापूलीपो सिमा सदानपश्यमेव । पुदि रियायाद- अत एपेति । एतदेवदयाविरपर्य । इत्ययें। पारि एवे 76 पोम्याति । बापश्यामिति । विपाविरपर्य । तलायोगे पूरीति । एतेन विशिष्टयोदाने सासरी पकाविषयारे माना- মালবাহ বিনয যা হব ন বীনাপ। বিঃ উমঃমাৰীবানু FASTIपि । जगाप्रसन्यायामागीरो नाम नायते । तिर । पाविति। 'श्यापोरनु'इतिए । गा पियाविनमानाजतिसरन शातिर पर मार- भाग पयति । एमपरादिस्य देश RTI मी मममा. रा । इति रो । भागामार। हा वीति । म कमगि नपामपिधारा HEIणिएयमिति। पापुमाINiral सहन सरि PETER पपन रेनोन रायम्। पराविषति aar- मायप्रकारा। - सरण।

·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम्' ६७६ वयवस्योऽनर्थकतया शूद्रशब्दार्थसमवेतत्रीत्वाभावात् टापः प्रसङ्ग एवं स्ति । या तु महती शूद्रा तत्र महाशूद्रेतीप्यत एव । कुञ्चेत्यादि । त्रयोऽमी गन्ता इत्येके । 'कुचानालभेत' 'उष्णिहककुभौ' इत्यादिप्रयोगमुदाहृत्याऽदन्ता' पि भाष्ये स्वीकृताः। योगेऽपोति । यदा ज्येष्ठादयः प्रथमजातादो वर्तन्ते दा अदन्तत्वादेव टाप सिद्धः । यदा तु ज्येष्ठत्य स्त्रोत्यादिविवक्षा तदा पुंयोग. तणो डीप प्राप्तः सोऽनेन वाध्यत इति सूचयितुमपिशब्दः । - मूलानमः । ननः किम् , शतमूली । अमूलेति । ओषधिजातिरियम् ।। . - शब्दरतम् । ध्यंत एवेति । अतस्तद्यावृत्यर्थे नैतदिति भावः। 'माप्यवार्तिककारी तु शूदजातिवृत्ति- मध्येन तां जाति तत्रारोप्य शूदशब्दप्रयोग इति शूदर्शब्दार्यसमवेतचीत्वस्य सत्त्वादस्त्येव टापः प्राप्तिरित्यमहत्पूर्वेति । शूदशब्दार्थसमषेतस्त्रीत्वेऽपि शूद्रशब्दादेव टाप्स्यान्न तु तदन्ता दिति तदन्तविधिज्ञापकताऽपि भाष्योक्ता नासङ्गवा । अत एव शन-मातृजात्यारोपेणैव भैरवी। इत्यर्थः । अत एव तेषां शूदकर्मणि नाधिकारः। मूले, या तु महती शूदेति । अत्र शूदशब्दः दत्वजातिविशिष्टायामेव महच्छछदार्थस्तत्राभेदेन विशेषणम् । न तु समुदायस्य जात्यन्तर- विशिष्टायर्याभिधायकत्वम् । नैतदिति-नाऽमहत्पूर्वग्रहणमित्यर्थः । समासात्प्रागन्तरङ्गत्वात्प्रा. सस्य टापो वारणासम्भवात् । माध्यवास्किकाराविति । 'इति मन्येते इत्यत्रान्वयः। शूदनाति तिमत्त्वेनेति । शूदशब्दः शूदत्वात्मकधर्मपरस्तद्वोधकस्य जातिपदेन सप्तम्यर्थे बहुमोहिस्तस्प पष्ठयन्तस्य वृत्तिपदेन "पष्टी" इति सूत्रेण समासान्मतुपि त्वः प्रत्ययः । वृत्तिशब्दश्च जीव- नोपायपरः । श्रद्धाणां यो जीवनोपायः स एवैषामित्यत्र मानन्तु 'शूद्राणान्तु सधर्माण' इति पूर्वोक्ता स्मृतिरेव । क्या च शूद्रसमानधर्मवत्त्वमूलकगूढत्वजात्यारोपविषयत्वेन तत्र शूदश- ब्दस्य प्रयोग इति भावः । टाप: प्राप्तिरिति । महाशूद्रीशब्द इति 1 अयम्भाव:-यद्यपि ग्राह्यणादुमकन्यायामामीरो तामजायत । इत्यनेन संज्ञान्तरमेपामिति बोधितन्तथापि- आभीरो तु महाद्वी जातियोगयोः समा । इति कोपेण महारदशब्दस्य तत्र वृत्तिर्योध्यते । एवश महादशब्दः पहजशदवद्योग- रूटस्तत्र न तु केवलल्दः प्रवीणादिशब्द इव, इति शूदशदोप्यर्यवानेव । अजहत्स्वायव वृत्तिरत्रस्येवाऽतिप्रसङ्गवारणाया महत्पूर्वेत्यावश्यामिति भावः। नन्वेवंसत्यमहत्पूर्वग्रहणस्य चारितार्यात्तदन्तविधिज्ञापकता माप्योक्ता कथं सगच्छतामत माह-दशम्दाति । मत एव- अनुलोमसाराणाम्मातृजातिवृत्तित्वादेव। पद्धेनेति।अस्य इत्युक्तमित्यत्रान्वयः । मातृ नात्यारो- भावप्रकाशः। तस्पप्रयुक्तप्रायश्चितं चेति स्मृतौ द्रष्टव्यम् । नेतदिति । भमहपूर्वग्रामियर्थः। समामात्मागन्तरण साहायुत्पत्तनिष्पन्नस्य निवारणामम्मवान्चेति भावः । वृत्तीति । धर्मेत्यः । सूदखजास्यवच्छिन्नशूर. समानधर्मवसेनाsरोपमूलभूतेन शूदखजातिमारोप्य सत्र शुदाम्दप्रयोग इत्यर्थः। इतीति । तीत्यमे महाशूद्रीयदे महादशः पानादिवोगल्दो न तु दिरयादिददिति, शुदशम्दोऽयमर्थवानेतीति पः। पूर्वतीति ।मस्यावश्यकमिति शेपः। नन्वेवं चारितार्थे तस्य भाष्योक्तचापरासातिरत भाद- देति । शब्दादेति । प्रत्यामतेरिति मावः । तदन्तादिति । 'प्रहगाता रतिनिधादिवि मावः । जापरतापीति । भमापूर्वग्रहणम्येति शेषः। अत एव-अनुलोमसकराणा मातुजातिइतिसादेव। - ·मैरवी। । - ६० सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां-- "उचितश्च ॥ भवतीति । सर्वादिषु भवतु इत्युदित्पठितो 'भातेडंवतुः' शब्दरत्नम् । माक्षणक्षत्रियवैश्यैः क्षत्रियावश्याशूद्रासूत्पन्नाःक्षत्रियवैश्यशुद्रा एवेत्युकम् । तत्र जातिरि. त्यस्याभावे पूर्व जातिमात्रविवक्षया कुक्कुटाण्डवत् शूद्रशम्देन समासे वतः स्त्रीत्वविवक्षा- पेणेति । मातरि वर्तमाना या जातिस्तस्या मारोपणेत्यर्थः । प्रागुक्तशुदसधर्माण इति स्मृति- रारोपितशूद्रत्ववत्वं तत्र, न तु वास्तवं शुद्धत्ववत्त्वमिति बोधयितुम्प्रवृत्तेति भावः। 'शदा- घामहत्पूर्वा जाति.' इत्यत्र शुदा जावित्येक वाक्यम् । अमहत्पूर्वेति द्वितीयम् । जातिरिति द्वितीयस्यापि शेषः । तत्र-द्वितीयवाक्ये । कुक्कुटाण्डवदिति । यथा-'कुक्कुट्यादीनामण्डादिषु' इत्यनेन वदावेन साधनीयप्रयोगाणां कुक्कुटत्वनात्यवच्छिन्नस्याण्डमित्यर्थविवक्षया समा- सेन सायित्वा तद्वचनम्प्रत्याख्यातन्तथेत्यर्थ । दश देनेति । शूद्रत्वजातिमात्रविवक्षयेत्या- दिः । रात:-समासोत्तरम् । पूर्व शुदशब्दस्य प्रवृत्तिस्तु जात्यन्तरनिवृतितात्पर्याभिप्राये- भावप्रकाशः। स्मृतिषु तवोः । अत एव सधर्माण इति प्रागुक्तस्मृतिविरोधोऽपि न । भारोपितशूदवले सत्र न त पास्तवमिति बोधयितुन्तथोक्तम् । न तु स्पष्ट शूदा स्युक्तमिति तदाशयात् । समासारमागित्यायुक्त देवदयेन निषेधे जातिप्रहण व्यर्थमिति रदचोक्तिमपाकुर्वनाह-तग्रेति । निषेधे प्रत्यर्थः। पूर्व जाति- मात्रेति । 'कुकुट्यादीनामण्टादिषु' इति वचनप्रत्याख्यान संस्था खीवरहितशूद्रस्वमात्रविवक्षयेत्यर्थः । पदा नात्यन्तरनिवृत्तिपरत्वे तात्पर्यादिति भावः । दशदेनेति । महच्छदस्येति भावः। विवक्षा- मितकस्वे सति विभक्रयानिमित्तकर पदकार्यविषयवम् । कुक्कुटाण्डवदिति । भाष्ये "कुक्कुट्यादी. नामदादिपु" इति वार्तिकस्यारयानाय पूर्व स्त्रीलाविवक्षया मिना उकुटस्येस्यादीनाम् मग्दा. दिशादः समासे 'दुस्वुटाण्डम्' इस्पादिरूपमिसिरियुक्तम् , तथा प्रतिपाति भावः । नचैवमनुपसर्जना. विकारस्य तदन्तविपिशापकल न सात, पूर्व सावाविवक्षायो बहुशम्दस्य कुरचरशदेन समास पातदिवसायां प्राप्तडीवारणार्थ तस्य चारितायंसम्मवादिति वाच्यम्, कुरुचरशदप बारादेन समासे पुरचरपदार्थमाने वृत्तस्य विशेषगयोगो न' इत्यनेन नीसान्वयामन्मवेन काचरमात्रात् । पो. आपया चारितानिवकाशाद । मात्र तु माछाम्देन समामे विशिष्टे खीखान्येऽपि तदन्यविषः मावेन भातिवाचक नामशबान्तारातिपदिकाहारियति टाप मिष्यति। मनदापूर्वेस्यत्र पानिटिपरया. भावे तेन निधापन रयाद । वरतत्र माधिरित्यरय सम्बन्ध भावश्यकः । रित्त प्रत्यास्मानपर. भाष्यप्रामान गाया बसनेऽपि सर्वत्र या कल्पने मानामावः। म एव न पूरी पटम्' १८ "एवं सरया सापुत्राय भायमेव मानम्" इति खोजित मुहम्यो। ममहत्तपत्र मानिरिस्पस्य सारभर तु महारपत्र मालदस्य सम्देन मा ममामामागेर "" पति प्रातय पत्र टाप नरपाव दि मान समामानिनिष: स्पा" इति सम्भार माया: सस्वानुपमजनिष्पमागन्यापन समाति निषेधाभाव च। तदसम्बन्धे तु न न्य पैन का নিইখনমূৰিাবা। ज्य निष्पमानन्यापन भविष्यापारविषयातितिरेन सरोवरिटानिरिकन शरमानामारेन यात निमाको मनामन या निशाना साहिरिसदस्य सम. बायपानिपामाथि प्रोमियम निरा। ममापि मनाया भारिप freeमायादेव पूर्व सीता मम ममा प्रमगा forनामापक यात्री 'मी' पर मादा दम' मान1ि सरप्रीपपिसापामितिमा एस शिप नगररेन """ सरला ·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम। । भैरवी। इति व्युत्पादितश्च । शत्रन्तात्तु टोपि "शयनोः” इति नित्यो नुम् । "वनो र च" || सुत्यानमिति । "सुयजोनिप्"। अतिधीवरीति । रातेः कनिए | शर्यरोति । शधातोर्वनिप् । गुणे कृते हशन्तात्परत्वेऽपि हश- वान्दरमम् । याममहत्पूर्वेति निषेधेन टाप न स्यादिति मन्यते इत्यन्यत्र विस्तरः । न्युत्पादितश्चेति । न्यासक्तेति शेषः । इदं व्युत्पादनमप्रामाणिक भाप्यासंमतेः । दधातेः कनियिति । "धुमास्या" इतीत्वम् । पावान इत्यस्य पनिपा सिदिमा. पित्य ईत्वमवमकारादौ' इत्यस्य तत्रैव भाप्ये प्रत्याख्यानात् । "स्मक " इति सूत्र. गानापि स्त्रीत्वविवक्षायान्तु महती शुदा इत्यर्थोऽभिप्रेतः। टाप न स्यादिति । महायुदा इ. त्येव तप्यते, या हि महती शुदा महासूदेत्येव सा मस्तीति माप्यान्। द्वितीयवाक्ये जातिरित्यस्य सम्बन्धे तु न निषेधः विशिष्टस्य जातिवाचकत्वामावादिति भावः । भन्यत्र- उद्योतादौ । मूले-अदन्ता अपीति । अपिना हलन्तानां सड्यहा । माप्ये-ध्याप्स्यमाष्ये । एक्न गणे तन्त्रेणोभयोर्ग्रहणम् । तनादन्ताना प्रहणन्तु चीत्वविवक्षायाजातिलक्षगडोप्या. धनार्यमिति भावः। माप्ये-भवती, अतिभवती, महती, अतिमहतीति प्रयोग "उगितश्व" इति सूत्रे श्यते । यचर्य व्युत्पन्न एव तदोगित्वस्य प्रत्ययमानसम्बन्धित्वेन प्रत्ययग्रहणपरिमापया अतिमहती- त्पन्न होए न स्यादिति । भवच्छन्दस्याव्युत्पयोगित्त्वं स्वीकार्यमिति व्युत्पादितश्चेत्यमात- तमत आह-न्यासकृतेति । भाष्यासम्मतेरिति । उक्तरीत्या-माप्यविरोधादित्यर्थः । कनिनिति । "अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते" इत्यनेन मापायामपि कनिष्प्रत्ययः । त्वमवकारा- दो इति वार्तिकम्मावान इति प्रयोगसाधनायारब्धन्तद्विरोधात्कथं "धुमास्या" इतोत्त्वमि- त्याशयामाह-पावान इस्यस्येति। उपायस्योपायान्तराद्धपकत्वादाह-स्थः क चेतीत्यादिना । भावप्रकाश यामिति । महती देत्यर्थे इति भावः । इष्यते तु महाशूदेखि टाव, म न स्यात् तेन निषेधात् । किन्तु भनुपम नाऽधिकारेण प्रधाने तदन्तविधिनत्त्वात् "जातेः" इति छोप् स्यात्, मास्तत्र तत्सम्बन्ध भावश्यकः। तथा सति तु न निषेधः विशिष्टस्याऽजातिवावकरवाद । टाप् तु भवत्येव , दशग्दे भातिवाचकवस्य स्त्रीत्वे शूदशम्दार्थसमवेतरवस्यापि मत्वात् । या हि महती शुदा महारत्येक सा भवतीति भाष्यस्यापि-या हि महत्त्वगुणविशिष्टा गूदा तस्यां बोपनीयाया(१) जानिमात्रविवक्षया टानु. स्पत्तः पूर्व समासे तत. स्त्रीरवविवक्षायां महाशूदेव सा भवतीत्यर्थः । एवन्न प्रयोगचतुष्टयं निबधिम् । भस्यदादीनि" इति सूत्रभाष्ये वनारोगाभिप्रायमिति न तद्विरोष इति दिक् । ताह-अन्यत्रेति । सपोनशेखरादावित्यर्थः । एतेन तथाप्रकाशरत्नाकरदध्यायुक्तमपास्तम् । ययावतमूहासानेराह-न्यासेति । तामेवाइ-इदमिति । अनिवितोति । "मन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते" इत्यनेन भाषायामिति मावः। ननु ईत्वमवकारादो' इत्युक्त्वेन नेह तत्प्राप्तिः। न च तत्पाधातुविषयक्मेवेति मान्योक्त युक्त, मानाभावात् । मा माह- पावान इति । पवर्गादिः। तत्रैव-"धुमास्था" इति सूत्रे एव । नन्वेवं शस्थाः सव्येष्ठा इस्या किष्य- पीत्वापचिरत भार-"स्य. क च” इति । भाष्यप्रयोगादेव तदभावकसनापेश्याऽक्लप्तकल्पना पति - सरडया नपुसकत्वापत्तिरिति चेत् ? न, अवयवात्समुदागच्च स्रोवविवक्षायामश्यवस्य स्रोलिङ्गवेन तस्यैवाति. (१) विवक्षितायामित्यर्य।

·! ६८२ सटीकटिप्पणशन्दत्तप्रौढमनोरमायां- न्ताद्विहितत्वाभावाद् डीव्रयोनिषेधो न । अवावेति । न्यासकारस्तु प्रायिकोऽयं शब्दरतम् । माप्यस्थे 'शंस्था' इत्यत्र "मम्बाम्ब” इति सूत्रमायस्थे 'सव्येष्टा' इत्यत्र च "स्यसि. च" इत्यतो वा ग्रहणं मण्डूक्प्लुत्याऽनुवयं व्यवस्थितविमापाश्रयणात्तदभावः । तत्र विजषेत्यन्ये । अत एव धीयतेर्दधाते इति ध्यायतेः संम्प्रसारणम्' इति वार्तिक. स्य माय सङ्गच्छते । "धुमास्या' इत्यत्र हलीत्यस्याऽनजादावित्यात् । प्रत्ययलक्षण. सूत्रस्य नियमावेऽपि प्रत्ययलक्षणकार्य सुलममिति दिक् । निषेधो नेति । भैरवी। तदभाव इति । इत्त्वाभाव इत्यर्थः । व्यवस्थितविभाषा परिगणितस्थल एवेत्याशयेना- वत्यादि । तत्र-संस्थासव्येाशब्दयोः । ईत्त्वमवकारादौ" इति वातिकप्रत्याख्यानस्य सि. द्वान्तत्वन्द्रढयितुमाह-मत वैनि। तत्प्रत्याख्यानादेव । अत्र दधातेवेत्युक्तिर्वातिकासत्त्व एव सङ्गच्छते । ननु धीरित्यत्र लिपो लोपे हलादिहित्परत्वाभावात्कथमीत्त्वम् । नच स्थानिव- भावेन, विशेषणतयालाश्रयणात् । प्रत्यपरक्षणसूत्रन्तु नियमार्थमत आह-धुमाश्त्यति । अनजादावित्यस्य, अजादौ नेत्यर्थ.। लक्षणायामानन्तूक्तभाप्यमेव । वस्तुतस्तु हलीतिसूत्र न पाव्यम्, "दीटो युद्धचि" इत्यतोऽचीत्यप्यनुवर्तनीयम् "न ल्यपि" इत्यतो मण्डूकप्लुत्या नेत्यस्यापि सम्बन्धश्च वाक्यभेदेन । तेन प्रसज्यप्रतिषेधलाम इति योध्यम् । नियमार्थत्वेऽपी- ति । अपिना विध्यर्थत्वपक्षसमुच्चयः । कार्यमिति । धीरित्यत्त्वरूपहार्यमित्यर्थः । नन्वेवमपि विडत्येऽनलिवधाविति निषेधात्वथन्तलाम इति चेन्न, "न त्यपि" इति निषेधेनाऽनुयन्धका- बऽनस्विधायिति निषेधाप्रवृत्त । एवञ्च 'ध्याप्योः सम्प्रसारण' इति चार्तिकमपिन का- यम् । अत एवाह-दिगिति । ननु भाष्यकारादिभ्योऽधिकदर्शित्वन्तस्यास्त्यित्यत भाइ- भावप्रकाश न्यायेन लाघवादाइ-स्यसिजिति । ननु परिगणितान्यम्यवस्थितविभाषाणामप्रामाण्यमत मार- तीति । शरया: सभ्येष्ठा इत्यनयोरियर्थः। विजेवेति । पेन किगिति, तसूत्रस्थमाध्ये विपदेन सादृश्यादिवोच्यत इति भाव । प्रत्यारयानस्य सिद्धान्तता ददयितुमाइ-अत एपेति । समाया. स्यानादेवश्यः । दधातेधारिसि भाष्यस्य कावीत्वं विना भसातिस्तरमा प्रत्याख्यानमेव युक्तम्। मनु पातिकमते प्राययत् सारेऽपि भाप्यते तदमावादायमगुचमेवेति / सा सिद्धान्तोचिरत माह- घुमास्पैति । अनजादाविति । मजादौ नैत्यर्थादित्यर्थः । उकभाष्यमेवार गमकम् । इदमत्राकूतम्- दीको गुरुचि" रयत: कस्तीतिवदचीत्यनुवर्तते "न ल्यपि" यतो मन्सूक नुस्या नेत्याप्यते "संयोगासस्य" ति सूप्रे झलमहाऽपव.पंपा इव वाक्यदयेनोक्ता माम इनि हलीति न कम्यमि तिमपिनाविध्यर्थरवपदा मुख्यः । कार्यमिति । पीसिपत्रावमित्यर्थः । न स्यपि" पापकार पिस्या धानुकत्वस्य च प्रत्ययासाधारणधर्मवाचनवृत्तरिति भाव । एषन "ध्याप्योः सम्प्रसार- नम्" इति बातिमपि न मार्यम्। "पुमास्या" इरपत्रायमाध्यरे यटातु चिस्य वेति दिका - विमसि ।रय यनो न सा रयत प्रागुदादतावेन ग्यपजियमायरय पतपसमिति प्रम- - । सरला।

·स्त्राप्रत्ययप्रकरणम्। निप्परतेन अवावरीत्याह । न त्येतद्भाष्यादी दृष्टम् । पक्षे डायिति । क्या च द्विवपने बहुधीवयों, बहुधीवानी, बहुधीवे इति रूपत्रयम्भवतीति भावः । "टाचि ॥ पूर्वेण प्राप्तस्य डीपोऽपवादः । प्रसिद्धत्वादिति । कार्यकाल. पक्षणेदम । यदि तु ययोद्देशं पटसंज्ञा यदि वा उपदेशकाले प्णन्तेति व्या. ख्यानं तदा असिद्धत्वोपवर्णनं नोपयुज्यत इत्याहुः । वस्तुतरतु ययोदेशपक्षेऽपि असिद्धत्यमुपयुक्तमेव । एकदेशविकृतस्योपस. ख्यानं हि ग्यानिवत्सुत्रे पठ्यते । आदेशमहणसामर्थ्यात् 'सर्वे सर्वपदादेशा' इत्याश्रित्य आनुमानिकोऽप्यादेशः स्थानिवदिति वा व्याख्यायते। उभयथाऽपि अल्विधौ न तत्प्रवृत्तिः । एतच श्राफरे स्पष्टम् । बहुयज्यानाविति । "न संयोगात्" इति निषेधान्नायमुपपालोपी तेन "अन उपधालोपिन" इति न प्रवर्तते । भैरवी। - शब्दरतम् । पनो न हम्' इति वार्तिके विहितविशेषणस्येदमेव फ्लमिति मायः। न त्वेतदिति । अतोप्रमाणमिति भावः । प्याख्यानमिति । 'उपदेश इति वक्तव्यम्' इति पदतो वार्तिककारस्येति मायः । आनुमानिकोऽपीति । "एरु " इत्यनेन तेस्तोरनुमानादिति मायः । एतच्चाकर इति । अनाचिरी तु पट्त्वं नाऽरथम इति तदाययविधीनां नालिवधित्वमिति । भव इति । मप्रमागम् । मायासम्मतस्यार्थस्याप्रमाणत्वं सर्वसम्मतमिति मायः । प्णान्तेति सूत्रेऽन्तशब्दोपादानेनोपदेशकाल इत्यस्य लाम इत्येतद्भुपितमिति व्या. ख्यानमित्यसङ्गतमत आह-उपदेश इतीति । मुले, अल्विधाविति । विशेपणतया अलाश्रयके विधावित्यर्थः । नान्तत्वसामानाधिकरण्यविशिष्टसंख्यावाचकत्वसामानाधिकरण्यविशिष्टप- ट्त्वस्य स्थानिवदायेनाऽऽनयनन्न सम्भवति नकारस्याऽल माश्रयगादिति भावः । नाऽल्धम इति नान्तसंख्यावाचकत्वं पडिति संज्ञाप्रवृत्तायुपयोगि आदेशे आनयनन्त पट्त्वमात्रस्य तस्य समुदायधर्मतया नाल्विधित्वमिति भावः । मूले वचनसामर्थ्यादिति । सूत्रत्रयकरणसामर्थ्यादित्यर्थः। यदि डापो नित्यत्वन्तदा मनो निवृत्तये आई-वनो नेति । विशेपणस्य । तस्यापीत्यर्थः । भाष्यादितोऽधिकदर्शित्वं तस्येति मून. तात्पर्य मिति भ्रमवारणायाऽऽदअत इति । अन्तग्रहणादुपदेशकाल इत्यर्थलाम इत्यस्य दूषितवादाह-उपेति । अत्रत्यन्त प्रागुक्तम् । नाधर्म इति । प्रतिपादितमिदमष्टन् शम्दे। एतेन तथा प्रकाशदण्ड्यायुक्तम् "ईदूत्" सूत्रे यथोश पसश स्थानिवत्त्वात्सिध्यतीति सिद्धान्तितत्यान्मूलं चिन्त्यमिति रत्नाकरोक्त चाऽपारतम् । मूले वचनसामादिति-पृथक् सूत्रत्रयकरणसामर्थ्यादित्यर्थः । अन्यथा मनो डाप, मूले असिद्धत्वादितीति । "नलोपः सुप्वर" सूत्रे परिगणितेषु आपोऽमावेन तत्र कर्तव्ये न गलोपासिद्धस्वमिति तत्प्राप्तिः। नच तत्र मुरिति आपः पकारेण प्रत्याहाराश्रयणेन प्रापि कर्तव्येऽपि नलोपस्यासिद्धत्वमिति वाच्यम् , 'बहुचमिका' इत्यादी भानिमित्तत्व विधावपि नलोपस्यासिद्धाने खानापतरिति स्पष्ट भाष्ये। कार्यकालेति । यसोद्देशे तु स्थानिवत्वेनैव घट्द मुनमम् , तस्य संकेतसम्बन्धेन षट्पदवत्त्वरूपादेन अल्पमंलामावादिति भावः। भावप्रकाशः। भनो बहु- सरला. - ·६४ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- "डावुभाभ्याम् ॥ ननु निषेधडापोर्वचनसामात् पर्यायः सिद्धः, सत्यम्। "अन्यतरस्याम्" इति योगो विभज्यते । तत्र "मनः" इति निवृत्तम् । अनो बहु- बीहे ब् वा स्यात् । डीपा सह विकल्पलाभार्थमिदम् । “अन' उपधालोपिन" इति सूत्रन्तु नियमार्थम् । अनो योऽसौ विकल्पः स उपधालोपिन एवेति । तथा च सुपर्वेत्यादौ अनुपघालोपिनि निषेधार्थमिदम् । बहुराज्ञीत्यादौ तु "ऋन्नेभ्य" । शब्दरजम् । सिद्ध इति । एवं चान्यतरस्याङ्ग्रहणं किमर्थमिति भावः । डोपैति । "कन्नेभ्य" इति विहितेन । अनो याऽसौ विकल्प इति । "अन्यतरस्याम्" इति विभक्तसूत्रेण प्राप्त इत्यर्थः । "अन" इति सूत्रवि अन्यतरस्यामित्यस्य सत्त्वाद्विकल्पनियमलामोड न्यथा स नित्यायों विधिरेव स्यादिति भावः। स उपधेति । स उपधालोपिनोऽनुपसर्ज. नस्य बहुमोहे रेवेत्यर्थः । निषेधार्थमिति । योगविमागेन पक्षे प्रातस्य "कन्नेभ्या इति । भैरवी। डाप् अनो बहुप्रीहेरित्येव वदेदिति भावः । एवश्न--उत्तरीत्या तस्य सिद्धत्वे चेत्यर्थ । मूले मन इति निवृतम् । योगविभागस्येष्टसिध्यर्थत्वादिति शेष । तेन दाम्नीति न प्रयोग इति भाव । मन उपत्यस्य प्रागुपात्तत्वेन योऽसावित्येतच्छन्देन तस्य बोधनमिति भ्रमवारणा- याह-अयतररयामितीति। ननु विभक्तसूत्रेण विकल्पसिद्धौ "अन उपधा" इत्यमान्यतर- स्याङ्ग्रहणं व्यर्थमत आह-मन इति सूत्र इति । विकल्पनियमनाभ इति । विकल्पस्य-विमत- सूत्रेण प्रातस्य नियमहाभ इत्यर्थ । भन्यया-तन सोऽन्यतरस्यामित्यस्यामावे। तस्य सूत्रस्यानुपसर्जनाधिकारे पारादाह-मनुपसर्जनस्य बहुवारिति । भगानुपसर्जनप्रहणस्य बहु- मीहिविशेपर्णत्वाद् वदनिदामानि सन्ति येषु तानि बहुदामानि, यहुदामान्यतिकान्ता नगरी पतियहुदामेत्यत्र होइन । न च शेखरेऽनुपसर्जनादित्यनुवृत्तमप्यन न सम्यध्यते तस्य गृह्य- माणविशेषणतया गृह्यमाणस्य चान्नन्तपहुमीहाक्नुपसर्जनस्यासम्मवादित्युक्तन्तदेवसति विरध्येतेति वाच्यम् ? तस्य प्रन्यस्य भाप्पकाराभिघानसंवादित्वात् । अत एव तनत्यशे. खर एव स्योक्त्युपष्टम्भाय ध्वनित चेदं "यनो र घ" इति सूत्रभाष्ये। तर शनो बहुमो - रित्यनन्तरमुपधारोपिनो ति न्यासो दर्शित इत्युक्तम् । अनत्यमनुपसर्जनस्येत्यस्य सम्य. न्धेन व्यायानन्तु मूलकारतात्पर्यवर्णनपरमतो न विरोध इति । निषेधायमित्यत्र प्रतियो- ग्याकाहायामाह-योगविभागेनेति । निपेपार्थमित्यस्य, निषेधतात्पर्यकमित्यर्थः । यथाथुता. भादरियेय बददिति भावः । मूलरय साकाशवाराह-एपन्चेति । ततस्तस्य सिदखे चैत्यर्थ.1 मूमे- निचमिति । योगविभागरसिमर्थत्वादिति भावः। योगविभागस्य फ्लमाह-कीपति । मन उपमा नयाय नियामकापायेखादाद-मुन्नेभ्य इति । विहितेनत्यनेन रचितम्-पक्षे तामहरित रिति। मत पय रायमिति। ना भनो मामा" इति निषभासिद्धान्त जीविकल्पो दुरुगोज भार-अन्येति । नाविनेनेव विवस्पसिको नियम भयस्यां मार्ग म्पयंम मार-अन इति। स्पीति । "मन उषा" इतिसूत्रेड प.। विरुत्पति। विकल्पस्य-विभवस्त्रप्राप्तस्य नियमलाम त्पअन्यया-मान्दारस्यामिरयरयासले । स | "अनुपम नार"त्यधिकारस्य भन त पोग इत्यापन नियमसम्याथरि । तापिकारपसात् "तुम रूपमा स्पस्सना यया EFEETTE मार-सरपंति। "कनेम्य" नि: "मनो बीदे." इति निरिमाया- योगेति । प्रमिम बनेन सुचितम् । यानुगुर पेरिति मा निरूपितमिति। न बराम परियारपनियर माया ममरनिय धियो न शिपि निपिल ऐति भावप्रकाश ।

·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ६५ इत्येव कोप् । तेन बहुधीवरीविसिद्धयति। "न्नेभ्य" इति हि कोपमन्य वत्स- नियोगेन विघीयमानो रेफः प्रकरणान्तरस्थेन कीपि कृते नसिद्ध्येत्। ननु "वनो र च" इति सूत्रमेव कीनरौ विधत्तामिति चेन्न, उभयविधौ गौरवात् । किञ्चैव- शाब्दरतम् जीप इत्यर्थः । इत्येव डीविति। नियमशापाणां निषेधमुखेन प्रवृत्तिरित्यभिमानेनेदम् । तेनेति । "अन उपधा" इत्यल्य नियमत्वेनेत्यर्थः । ऋन्नेभ्य इति । अत्यान्ययेत्या. दि। "मन उपधा" इत्यस्य विधायकत्रे इति तदर्थः । प्रकरणान्तरस्थेनेति । तेनान. न्तरत्वं वोधितम् । गौरवादिति । मम तु "ऋन्नेभ्य" इति प्राप्तीपमन्य तत्सनि. योगेन रमायमात्रविधायकं तदिति मावः । ननु "वनो र " इत्यस्योभयविधायकल "मनो बहुप्रीहे" इत्यनन्तरत्वादस्य निषेधकमत येनेति न्यायेन "ऋन्नेम्य" इत्यल्य; नाच इत्याह-किं चेति । "मन उपधा" इत्यनेन डीप्यपि रो दुर्लम एपेति भावः। किंचवं भैरवी। भिप्रायेणाह-नियमशास्त्राणामिति । "अन उपधा" इत्यस्य विध्यर्यत्वे बहुधीवरीत्यत्र योग- विभागमात्रेण "न्नेभ्य" इत्येतद्विषयता न सिध्यतीत्यत आह-अन उपधेस्यस्येति । मयम भिसन्धिः-विमतान्यतरस्यामित्यनेन "कन्नेभ्य" इत्यस्यैव पक्षे प्रवृत्तिरभ्यनुज्ञायते । मन उपधेवि तु तस्यानुवादः । एवञ्च "ऋन्नेम्य" इति सूत्रविहितजीवनुवादेन विहितो रेफादेशः सिध्यति । बहुव्रीहौ ति तु न वक्तव्यमिति । दोपभूतान्यपेत्यल्यार्यमाह-~-मन उपवेति । तेन-प्रकरणान्तरस्यत्वकथनेन । मनन्तरवमिति । अन उपधेत्यस्येति शेषः । मम तु-अन्य. तरस्यामित्यस्य "ऋन्नेभ्य” इति सूत्रप्रासडीप उपजीवकत्ववादिनो मम तु। न केवलम- स्मिन्पक्षे लाघवमेव फलं किन्तु फलान्तरमपीत्याह-वनो र चेत्यादिना । अनन्तरवार- अन्नन्तोदूदेश्यकप्राप्ठियोग्यविधिसूत्रव्यवहितभिन्नत्वात् । मूले-निपिद्धे रोऽपीति । अपि- शब्दो निषिद्ध इत्यनन्तरम्बोध्यः । “वनो र च” इति सूत्रविहितस्य डीपो निषेधै तत्सनि.. योगशिष्टस्य रेफादेशस्याप्रवृसौ प्रकरणान्तरस्थेन "अन उपधा" इत्यनेन डोप्यपि रो दुर्लभ इति योजना । ननु बहुधीवरीत्यत्र बहुव्रीही वैत्यस्य प्रवृत्तिः स्यादेव तस्यापि "अन उपधा इति सूत्रवद्विधायकत्वादत आह-किन्चेति । एवम्-"अनो बहुबोहे" इत्यस्य "वनो र " इति सूत्रमाननिषेधकत्वे । बहुश्वन्शब्दो न वन्नन्त इति निषेधाविषयतयाऽनन्तरेण "भन्ने- दुर्लम इत्ययुक्तमित्यवधेयमिति रत्नाकरोक्तमपास्तम्। इदमिति । निषेधार्थमिद इत्येव कीवियुभय- मित्यर्थः। केवलान्त्य तु वस्यमाणरीत्यापि सुयोजम् । तस्य विघ्यर्थत्वे बहुधीवरीयत्र वदिषयखाप्रोग. विभागमात्रेणासिद्धेराह-अन इति। अय भावः । योगविभकान्यतरस्याग्रहणेन पक्षे "कन्नेम्य" इति लीवभ्यनुज्ञाने तस्याऽनरुपधेत्यस्य नियामकत्वेनानुवादरूपत्वाचेन बोप्यपि बहुधीवरीत्यादौ "वनो रच" इति रत्वं सिद्धमिति "बहुव्रीही वा" इति न वक्तव्यमिति । यथाश्रुतासगराइ-अस्येति । मन- तात्वमिति । अन उपधेरयस्येति शेषः । अनन्तर "ऋन्नेम्य" इति विहिवडीप्सन्नियोगेनैव तदिधाना. ते भावः । खमते लाघवमाह-मम त्विति । ननु वन्भवे वैरूप्यापत्तिरतो गौरवमेव वरमित्याशयेना. शश्ते-नन्विति । अस्य-"वनो र च" इत्यस्य । "ऋन्नेभ्य" इत्यतो विशेषविहितवादाद-- मन इति । एतेन मूटेऽपिनिषिद्धपदोचर योज्यः। तथा च तस्योभयविधायकरवेऽपि अनन्तरखान तन्हीपि निपि सन्नियोगशिष्टन्यायेन रत्वामावेऽपि अपिनोक्तरीत्या "मन उपचा" इति कीप्यपि भन. नन्तरसातस्य रो दुलंम रतिमूलार्थः सूचितः। ननु "बहुजीही वा" इति वार्तिकेन बहुधीररीत्यादिसिद्धि. स्तस्यायन उपधैतिवदिष्पर्यत्वादत माइ-किं चेति । एवम्-मानन्तर्याचस्यैव दन्निषेधकत्वाशीकारे। भावप्रकाशः।

·भैरवी। - ६६ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमाया- मपि डोपि निपिद्धे रोऽपि दुर्लभः, सन्नियोगशिष्यत्वात् । भाष्ये तु सूचभङ्गेन समाहितम् । तद्यथा-"अना बहुबोहे:" इत्यस्यानन्तरमुपघालोपिनो वेति सूत्र- शब्दरवम् । बहुपेत्यन "कन्नेभ्य" इति दीमापत्तिः । किं च 'बहुप्रीही वा' इति वाकिया- प्यपूर्व विधायकतापत्त्या सुपर्वशब्दे डीप्रयोगपत्ति । सिद्वान्ते तु अन अधेत्येतत्पा. पितटीयनुवादेन रभावस्य तेन विधानान्न दोषः। एतेनान्त्यपक्षो वायपामान्यचिन्तयोम- यवाधमिति पक्षश्च परास्तः । 'बहुबोहो वा' इत्यनेन सुरर्वन शदे डीमपोरापत्तेरिति दिक् । इत्यस्यानन्तरंमिति । अनो यहुप्रीहेडाबुभाभ्याम् , अनुपसर्जनात्, उपधालो. भ्या इत्यनेन डीप्स्यादिति भावः। नन्वेचम् "अनो मोहे " इति याध्यसामान्यचिन्त- योभयोनिषेपकमिति स्वीकुर्म इत्यत आह-किश्चेति । भपिना "वनो र च” इत्यस्य समु- चय । अपूर्वस्यस्य डोत्रयोरित्यादि । तस्य वार्तिकस्य "वनो र च" इति सूत्रस्यत्वादुभय- विधायकत्वमिति अव्याप्तिपरिहारेऽप्यतिव्याप्ति स्यादिति भाव । सिद्धान्त---"वनो र च" इत्यस्य "कन्नेम्या इत्येतत्प्रापितडीवनुवादेन रभावमात्रविधायकत्वसिद्धान्ते । तेन--'बहु- वोहौ' इति वार्तिकेन । अन्त्यपक्ष---"अनो बहुपोहे " इति "न्नेभ्य" इत्यस्यैव बाधक- मिति पक्ष । एतेनेत्यस्यार्थमाह-बहुदीही वेश्यनेनेति । दिगिति। दिगर्थस्तु आधपक्षे "अनो बहुव्रीहे " इत्यस्य 'बहुवीही वा' इति वातिकसचेन वैयर्यम् । कि बहुराज्ञीत्यादौ "न्नेभ्या इत्यनेन डीप सिध्या "अन उपधा" इत्यस्य वैयर्थ्यापत्ति। तस्मादन्यतरस्या- मित्येतद्विधायफम् । “वनो र च" इति तु नोभयविधायकम् । “अन उपधा" इति नियाम- कमेव । 'बहुव्रीही वा' इति तु नापूर्वमिति । ननु मूलोक्तरीत्या भाष्यसम्मत सूरभङ्गेन पाश्चेत्तदा "अन उपधा" इत्यस्यानुपसर्जनाधिकारे प्रागुक्तम्फलं, तस्य निर्वाह कामत आह-अन इत्यादि । अस्मिन्पक्षेऽन्यतरस्याङ्ग्रहणमनावश्यकमतस्तस्यानुपादानम् । उप धालोपिनो वेत्यन "अनो बहुप्रीहे " इत्यनुवर्तते तथा चान बहुधीहरुपधालोपिनोऽनुपर्ज नात डाप् वा स्यादित्यर्थ । मन वाग्रहणम् "ऋन्नेभ्य" इति हीपा सह विकल्पलाभाथम् । बाध्यसामान्यचिन्तापक्षेऽयमपि न दोषोऽन भाइ--किं चेति । अपित्न उधेत्यस्य समुच्चा. यक.। विधायकतेति। होपयोरिति शेष । तदार्तिकम्य "वनो र च" इति सूत्रस्थसाद सुवरी, प्रतिधीवरीस्यादौ चरितार्थस्य "वनो र च" इत्यस्य "अनो बानीहे." इत्यनेन नित्यनिषेधे प्राप्ते वैयादिपायकेन बार्तिकेन बहुधौवरीस्यादिसिद्धयाऽ यायमावेऽपि अतिव्याप्तिर्दुद्धरे- त्यर्थ । सिद्धान्ते स्विति । "वनो र च" इत्यस्य "ऋ नेम्प" इति लोप्सन्नियागेन रमा. विधायकवे विस्यर्थ । तेन-यनीही वा" इति वार्विकेन । अत एव तस्य "अनो बहुबाहे." इति निषेधाधवरवेऽपि वचनसामयात्प्रकरणान्तरविहितपाक्षिकङीपि रविधायकवेन भनुपधालोपिनि मुपो. स्वादावप्राप्तिरिति विकल्पोऽर्थसिद्ध इत्युक्तम्। तथा च बहुपी वरीस्यादौ "मना बहुदोहे " इति डोस निषे. भाद्रस्यामा प्राप्ते "मन उपधा" इति प्रकरणानरस्थडोबनुवादेनाऽपूर्वरविधानार्थ वार्षिकमित्यतुपया. रोपिनि सर्वथा भवप्रापया रो नेति नातिव्याप्तिरिनि भाव । वाध्यसामान्येति । तेन बहुवेस्यत्र न दोपे इति माव । एतेने त्यस्यार्थमाह-यहुयीहापिति । किं च आये उक्तवार्निकसत्त्वेन "भनो नहु. मोगरयस्य वैयथ्यांपत्ते । भपे च "शने[३" इत्येव बहुराशीत्यादो छीसिध्या "मन उपवा" इत्यस्य यापत्तेस्तस्मात्तस्योमयविधिस्वामावेन तस्य विध्यर्थस्वेन सस्मिद्धिरिति 'तस्य नियामक मेवान पो एव्यमिति दिन् । तदाए-दिगिति । ननु प्रकृता "मन उपया" इत्यस्य तदधिकारे पाठानस्यावश्य- मन मा पक्षे तदसमन्यातदतिघ्या ययायुतमूनासङ्गतिरत भाइ-अन इति । मन पर्छ भन्म । भावप्रकाशः। 1 ।

·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम्। ६८७ मस्तु । "अन उपधा" इत्यादिप्रदेशान्तरस्थ सूत्रं, डासूने "अन्यतरस्यां" महणं च मास्तु इति। शब्दरमम्। भैरवा । पिनो पेति पाव्यमिति भावः । यथाभुते "अनुपसर्जनात्" इत्यस्य सम्बन्धो दुः। अत एव महुदामानि पुराण्यतिक्रान्ता. नगरीयन ही म । प्रहण चेति। चेन (बहुधीही एवञ्चानुपधालोपिनि सुपवेत्यादौ नित्यस्य लोपः प्रतिपेधेन डापोऽभावः सिद्धः । यचोपधा. लोपी पहुराजन्शब्दस्तस्योत्तरीत्या रूपत्रयम् । एवं पहुधीवरीत्यादी ढाप्समुच्चितस्य "न्नेभ्य" इति डोपः प्रवृत्त्या तत्सन्नियोगशिष्टो रेफादेशः सिद्धः । अस्मिन्पक्षे हीपः प्रकरणान्तरत्वस्य शकैच न । यथाश्रुते-मूलोफपाठस्यैवाश्रयणे । मत एव-अनुपसर्जनादि- त्यस्य करणादेव । तस्य सम्पन्धे त्वनुपसर्जनं योऽन्नन्त उपधालोपी बहुधीहिस्तदन्तात्मा. विपदिकादित्यर्थः । वस्तुतस्त्वेतत्सूत्राशयवर्णनमाग्रन तु भाष्यकारीयसिद्धान्तरीत्या । तत्र हि-मनो बहुव्रीहे." इत्यनन्तरमुपधालोपिनो वेति न्यासो दर्शितः। तदोपधालोपिन इति वाक्येऽनुपसर्जनपदसम्बन्धसम्भव एव नेति तदायकवाक्यतयाऽनुपसर्जनाधिकारे अन उपधालोपिन" इति सूत्रस्य स्थितिपक्षेऽप्यनुपसर्जनस्येत्यस्य गृह्यमाणविशेषणत्वं वक्तव्यम् । गृह्यमाणानन्तन्तच्च पहुबीहावुपसर्जनमेवेति पाधापत्या तपानुपसर्जनस्येत्य- स्यासम्बन्ध एव । एवज्ञ बहुदामानि पुराण्यतिकान्ता नगरीत्यर्थप्रयोगे सत्यभिधाने डीनम- वत्येव । नो चेत्तदर्थकवाक्यप्रयोग एवेति बोध्यम् । यदर्थोऽयम्भाष्यकारीयप्रयासस्तदनुक्ते- न्यूनतापचिरिति तत्परिहारायाह-वेनेति । ननु मूले 'भन्यतरस्याम्' इत्यस्य पृथक्करणेन पृथग व्यवस्थामुक्त्वा, भाप्ये त्वित्यादिना भाप्यसम्मतमार्गो दर्शितस्तेन पूर्वोक्तो न भाष्य- सम्मत इति प्रतीयते । सचायुक्तः "वनो र च" इति सूत्रमाप्ये 'बहुप्रीहेश्च' इति वचनस्य तरस्यां ग्रहणस्याफलवादसत्त्वादाह-ढाबुभाभ्यामिति । पाव्यमितीति । भय भावः । मन्नन्ता. द् बहुप्रीहेरपधालोपिनोवा टाप रयादिति तदर्थः । कुन्नेभ्य इति हीपा सह विकल्पलाभार्थमिदम् । तथा मनो बहुव्रीहे:" इत्यनेनाऽनुपधालोपिनि सुपर्वेत्यादौ नित्यडीपतिषेधेन राऽभावः सिद्धः। बहु राजीत्युपधालोणिनि तूत्तरीत्या रूपत्रय सिद्धम् । एवं बहुधीवरीत्यादिवनन्तेऽपि डाप्समुच्चित "कन्नेभ्य" तिलोप्सन्नियोगेन रत्वे पूर्वव पत्रयसिद्धिरित्यत्र पक्षे लोप: प्रकरणान्तरस्थत्वशकैव नेति । तामसन- विमेवाह-यथाश्रुते इति । मूलोक्तन्यासे इत्यर्थः। सम्बन्धस्यावश्यकस्वमाह-अत एवेति । तत्स. म्बन्धादेवेत्यर्थः। बद्विति । बहूनि दामानि येषु तानीत्यर्थः । तथा च अनुपसर्जन योऽनन्त उपधालोपी बहुव्रीहिरतदन्तात्प्रातिपदिकादिति सूत्रार्थोऽन पक्षे बोच्यः। भनेनैवामिप्रायेण स उपधालोपिनोऽनुप- सननस्य बहुव्रीहरेवेत्यर्थ इति न्याख्यातम् । इद च सर्व सूत्रमतेन । वस्तुतस्तु यथाश्रुतन्यासे मन उपधेत्यस्य तदधिकारे पाठेऽपि तत्र तदसम्बन्ध एव, तस्य गृह्यमाणविशेषणतया तस्य चान्नन्तस्य बहुवी- हावनुपसर्जनस्याभावात् । अत एव "वनो र च" इत्यत्रभाष्ये 'बहुव्रीहेश्व' इति वचनमुक्खा भनो बहु. मोहः प्रतिषेधे उपधालोपिनो वा वचनम् प्रति पक्षान्तरमुक्त वातिककृता । मगवता च नित्यविकल्प प्रयुतविशेषमुद्भाव्य प्रागुक्तरीत्या समाधायापि तत्सम्बन्धासम्बन्धप्रयुक्तविशेषो नोद्भावितः । तस्मात्तदेव वदभिमतम् । तदन्तविशेषणत्वे तु व्यर्थमेव तत्स्यात् । एवञ्च भाष्यवत् मूल यथाश्रुवमेव साधु । बहुदा. मानि पुराण्यतिक्रान्ता नगरीत्याधर्थकप्रयोगेषु सत्यभिधाने डीप भवत्येव । उक्तभाष्याचदनभिधानमेव वा । मत एव बहुदामानि पुराण्यतिकान्ता नगरीति वाक्यमेव प्रदर्शित गुरुचरणेनं समासः । मत एखोद योतशेखरादिविरोधो नैति बोध्यम् । भाष्ये यदर्थोयं प्रयासः कृतस्तदनुक्तेन्यूनखादाह-चैनेति । ननु मूले योगविभागप्रकार मुक्त्वा भाष्ये वित्युक्त्या पूर्वोक्त न तत्रत्यमिति प्रतीयते, सच्चायुक्तम् , भावप्रकाश.. - - - - ·सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- ४ - "अन उपधार ॥ "बहुबोहेरूयसो ङीप्य इत्यतो बहुप्रोहिग्रहणं "संख्या- व्ययादेप" इत्यतो डीप चानुवर्तते इत्याशयेनाह-अन्नन्तादित्यादि । निय- मार्थमिदमित्युक्तम् । न चैवं पूर्वेण विकल्पसिद्धी इहान्यतरस्यां महणं व्यर्थमिति चाच्यम् । असति हि तस्मिन् नित्यार्थो विधिरेवायं स्यान तु नियमः ।, "प्रत्ययस्थात्कात् पूर्वस्य" | काद्वित्यकार उच्चारणार्थः। व्यञ्जनमात्रं विवक्षितम् । विशिष्टविवक्षायां तु एतिकाचरन्तीत्यादौ अकचि न स्यादित्याश• शब्दरतम् । वा इत्यस्यापि संग्रहः । पूर्वोत्तयोगविभागप्रकारस्तु गुरुभून इति भाप्याशयः । इत्युक्तमिति । डाप्सूत्रे 'अन्यतरस्याम्' इति योगविभागकरणपक्षे इदमुक्तमित्य भः । पूर्वेणेति । उध्योगविभागेनेत्यर्थः । मकचि न स्यादिति । तदकारो हि पचतकीत्यादिसिध्ये न प्रयोगसमवायोति मैरवी। प्रत्याख्यानाय भगवता तस्य प्रदर्शनादत आह-पूर्वोक्तति । गुरुभून इति । एतेन तस्यापसि. द्वान्तत्वेनान तदीयत्वेन नोक्त इति भाष्याशय इत्यनेनाभिहितम् । वस्तुतस्तु मूले-भाष्ये त्वित्यत्र तुशब्दोपादानेन तस्य पक्षस्याऽरचिग्रस्तत्वन्ध्वनितम् । सा च सूनाक्षरमर्यादया समीहितार्थलाभे सम्भवति सति सूत्रमणकल्पनमन्याय्यमिति । एवञ्च समाहितमित्यस्य वार्तिककृतेति भोप । अत एव भगवता सूत्रभङ्गस्योपपादनकृत्वा तत्तहीत्यादिना पूर्वोक्तः प्रकारो दर्शित । तया च पूर्वोक्तप्रकार एवं भगवतो निर्भर इति पर्यवसितम् । एतेन सूत्रभ. न समाधान वार्तिककाराभिमतन्न तु भाष्यकारस्येवि भाज्ये वित्याद्यभिधानमयुक्तमिति कस्यचित्प्रलपितमपास्तम्। ननु परममूले "अन उपधा इत्यस्य नियमार्थत्वन्नोकमितीत्युकमित्यसङ्गतमत आह- असून इति। नन्यकचि ककारादुत्तरनाकारस्योपलम्मादकचि न स्यादित्ययुक्तमत आह-तदकार इति । पचकीत्यादीति । "तिचा इतिटे प्रागकच् । न प्रयोगतमायीति। नलौकिकप्रयोगवटका- कच्प्रत्ययावयवकोत्तरकालिकश्रुतिविषय इत्यर्थ, किन्तूच्चारणात्वादविवक्षित. । अत एवन यासयो." इति सूत्र सार्यकम् । ननु वर्गत्वपर्यान्त्यधिकरणस्य बोधने 'धणांत्कार' भावप्रकाशः। नीदेवदत्यस्य प्रत्याख्यानाय वानिककृता सूत्रभने कृतेऽपि तदभावे तस्मरयाख्यानाय भगवतैव तत्प्रका- रस्थ स्पष्टमभिधानात् । मत माह-पूर्वोक्तति । गुरुभूत इति । भस्य भाष्योक्तोऽपीत्यादिः। भाष्या. वाय इति । भाष्ये वितिवदती मूलक्त आशय इत्यर्थः । यचपि सोऽपि भाष्योक्तस्तथापि गुरुभूत सादसिदान्तवेगान तदीयरवेन नोक , किंतु पृथगुक्त इति भाव । वस्तुतस्तु मूले, भाध्ये इत्यस्य भाष्यमणिन्यायनोमयान्वयः, तु शम्द उत्तरपक्षेऽरुचिसूचकः। सा च सूत्राक्षरमर्यादय वेष्टसिदो सूत्र. भो नोचित इति । समाहितमित्यस्य वानिकलेति शेष । मत एव सूक्षम वक्तामरुवि गनसि निमाय स्त्र तत्तत्यादिना स प्रकारो भगवतोक्त । एवत्र सिद्धान्तमाष्यमनमादारया वानिकमतमग्रे पत्नवादमिहित मूले इति बोध्यम् । एतेन वानिकमामतन्न भाष्यमतमिति मूलं चिनयमितिरानाकरो. समपास्तमिति दिक। ननु उक्तरोस्या दाम्पत्रे भन्यतरस्यामिति स्पर्षम्। अन उपधेति विध्ययमेव । मदुमोदी मस्येवोचित, प्रत्यास्यानस्य गुरुभूतावाद । फले न कांबविशेष इति सत्सम् । तदेव ध्वनय- भार-रापस्न्ने हति । यथा ते विकल्पासिद्धराह-उक्तति । नन्दचोप्यकारस्य सनत कुतो नेत्यतस्तत्र हेतुमाह-तदकार इति । भन एवं हि. प्रपुर । म प्रयोगति । सवारणायवार अविवक्षिप्त इति मार । म एव मन यासयो" ·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम्। "६८४ येनाह-ककरादिति । वर्णनिर्देशे हि कारप्रत्ययो विहितः । कचित्समुदायान प्रयोगस्तु "उच्चस्तरां वा वपटकार" इति निर्देशरूपयत्नसाध्य इति भावः । प्रापि पर इति । एतच अकारस्य विशेषणम् । तत्रसामर्थ्यात् ककाराऽकाराभ्यां शब्दरतम् । भावः । यलसाध्य इति । एतत्प्रयोगरूपज्ञापकसाध्य इत्यर्थः। एतच अकारस्येति। सब्रिहितत्वाद, साक्षाद्विध्युरेश्यत्वेन प्राधान्याञ्चेति मापः । तत्र सामर्थ्यादिति । कात्पूर्वस्येति शास्त्रसामर्थ्यात्ककारेण व्यवधान सझते । भावकारयोस्टकादेशे कृते "म. प: परस्मिन्" इति स्थानिवत्सेनाकारल्यवधानेऽपि श्रौतमव्यवधानं गृहीत्वा प्रवृत्तिः । अकारशब्देनात्वजातिग्रहणम् । तेनैतिकस्यादावकारद्वयसलेऽपि न क्षतिरिति भावः भैरवी। इत्यनेन विधीयमानकारप्रत्ययः समुदायान स्यादतो मूले उक्तं यत्नसाध्य इति । तावता सोनप्रयोगोपपत्तावपि चकार एवकार इत्यादिप्रयोगाणाका गतिरत माह-एतत्प्रयोगेति । तथा च वषटकार इति निर्देशः समुदायादपि कारप्रत्ययः कचिद्भवतीत्यर्थे ज्ञापक इति कल्प्यते। अतिप्रसङ्गपरिहारस्तु ज्ञापकसिद्धल्यासार्वत्रिकत्वात्कार्य इति भावः । मापः प्रत्ययतया तस्याङ्गविशेषणत्वन्न्याय्यन्तस्य त्यागे तु किम्वीजमत आह-सन्निहितति । मुले-तत्र सामादिति । तत्र-आपीत्यस्याकारविशेषणत्ये । सामर्थ्यात्-स्त्रारम्म- सामर्थ्यात् । अत एव-ककाराकारमात्रव्यवधाने प्रवृत्तिस्वीकारादेव। मायाकारस्य- सकाराकारस्य । न च कात्पूर्वस्येत्यनेन काव्यवहितपूर्वस्यैव स्यादिति कयमाद्याकारस्य प्रातिरिति वाच्यम् ? तत्राव्यवधानांशलाभे मानाभावात्। एतच्च पाणिन्युच्चारितानुपूर्वीक- सूत्राभिप्रायेणोपपादनम् । प्रत्यये कीति तु स्योत्प्रेक्षामात्रमतो न विरोधः। तत्र स्त्रारम्भ सामर्थ्यात्ककारव्यवधानेऽपि प्रवृत्तिः । अकारविषये तु काद्वैलक्षग्यमित्याशयेनाह-मावका- रयोरिति । भकारशन्देन-क्काराकाराभ्यामित्येतद्वाक्यघटकाकारशब्देन । एतच ययाश्रुत. मूलरीत्या। यदि तु भौताव्यवधानमकारांगे गृह्यते तदा तु न जातिग्रहणस्य प्रयोजनम् । एवमुपपादन वापरिभाषाया अनित्यत्वादप्रवृत्तिमभ्युपेत्य। यदि तु वस्याः प्रवृत्तिस्त- भावप्रकाशः। सफलम् । तेन वर्णग्रहणमित्येव ज्ञाप्यते इति निष्कर्षः। निर्देशरूपयत्नसाध्यत्वे सौत्रप्रयोगाणां सिद्धावपि एवकारश्वकार इत्यादिमाश्यप्रयोगासिद्धिरत माह-एतदिति । शापकसिदस्याऽसार्वत्रि- कवानातिप्रसङ्ग । किं च तत्त्वे वर्णादिति न्यथै, निर्देशे इत्यनुवृत्यैव सिद्धः । धातुपदस्य तु नानुवृत्तियोगविभागान क्यादत एव क्वचिदित्युक्तं मूले इति भावः। वषटकार इत्यादावुच्चारणा, पककृषातोपनि षष्ठीसमासे न काचिद्दोषश ति तु मान्याः। अन्यविशेषणत्वस्यागे मूलायुक्तपी- मामात्यस्य वक्ष्यमाणवादोजान्तरमाइ-सनीति । ननु इदमित्वे प्रतिप्रसक्तमत आह-विध्यु. श्यति । तत्त्वमन्यत्राप्यतिप्रसक्तमत: साक्षादिति विशेषणम् । विषेयत्वलक्षणप्राधान्येन तशि- पणवन्तु दूषयिष्यमाणमिति भावः । तत्र तस्य तद्विशेषणत्वे, लो वा । ननु मूळे भानन्त- पोशोपस्थितावपि सामर्थ्यादित्यस्य स्त्रारम्भसामादित्यर्थकस्योमयव्यवधाने प्रवृत्तिदेतत्वस्योक्त लेपि अकारन्यवायै न्यायेनैव प्रवृत्या सामध्य म तत्र देवरित्याशयेन ब्याक्टे-कारपूर्वेति । समुदाये प्रवृत्ताः शम्दा इति न्यायेनाइ-शाति । यथा तमूलरीत्या भाइ--अकारशब्देनेति । ककाराकाराभ्यामित्यत्रत्येनेत्यर्थः । सत्तेऽपीति । अपिना वस्तुनः प्रोताव्यवधानमादाय तत्रापि प्रवृत्ति रिति नपा विवक्षा युक्तैति स्वमत सूचितम् । स्थानिवत्तेन व्यवधानेऽपि मानन्तर्याशोपस्थितावपि येन माव्यवधानम् इति न्यायनका कारस्यवधानेऽपि तत्प्रवृत्तिः रथकट्यादौ नातिप्रसाश्च । एतिका प्रत्यादी बोरकारयोरेकादेशे टापा सहकादेशरय स्थानिवत्तादेवेनैवानारेण व्यवधानम् । पुनः स्यानिवख तुन, - ·६६० सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- व्यवायेऽपि भवति । न तुरंथकट्चत्यादौ त्रिचतुरादिव्यवाये। अत एव सर्विकादौ आद्याऽकारस्य न भवति । तदेतदुक्तम्-अकारस्येकारः स्यादापि पर इति । ककारविशेषणत्वे तु विवक्षित आप्परात्ककारात् पूर्वस्यात इत्यवक्ष्यत् । यत्तु प्राश्वः-आपीति ककारविशेषणं सर्विकेत्यादौ तु एकादेशस्य स्थानिव- दावादकारेण व्यवधानेऽपि वचनसामद्भिविष्यतीति; तन्न, रथकटयादा- पतिप्रसङ्गात्, व्यवहितस्यापि परवानपायात् । न च निर्दिष्टपरिभाषया निस्तारः, अनुवादे परिभाषाणामनुपस्थितेः। अनूद्यमानस्य विशेषणेविति हि तदर्थः । शब्दरत्नम्। अत एव "न यासयोः" इति चरितार्थम् । त्रिचतुरादिति । श्रौतग्निचतुरादीत्यर्थः । आद्याफारस्येति । इदं च कात्पूर्वस्येत्यशेऽप्यनूधमानविपणत्वान्नाव्यघानाशप्रवृत्ति रिति वादिना मते योग्यम् । वचनसामदिति । श्रोताव्यवधानमानियेत्यर्थः । अनूद्यमानस्ये ति । साक्षादनूधमानविशेषणतया वाऽन्द्यमानस्येत्यर्थः । विशेषणेषु-आपीत्या -- भैरवी। दाऽकारव्यवधाने प्रवृत्तिरपि सामदेिवेति बोध्यम् । अत एव-अकाराशे जातिग्रहणादेव। ननु मूलोकरीत्यास्यतिकेत्यत्र निव्यवधाने प्रवृत्तियत एनेत्यत आह-प्रीतीति । ननू- तरस्येत्यशविकलायास्तस्मादिति परिभापाया उपस्थितावाद्याकारस्य कथम्प्राप्तिरत आह- इदश्चेति । अन मते इत्युपादानात्तस्या परिभाषाया असत्त्व सूचितम् । वस्तुत पूर्वस्य कार्यविधानादुत्तरस्येत्यस्यानुपस्थितावव्यवधानांशस्याप्यनुपस्थिति कल्प्येति तात्पर्यम् । मूठे-आपोत्यस्य कारविशेषणत्वपक्षे रथकय्येत्या दोषोपपादनमनूद्यमानविशेषणनिया- मिका। अत्र "तस्मिन्" इति परिभाषा न भवतीतिमतेन । सा च परिभाषा साक्षादन धमानविशेषणे "इको यपि इत्यादौ रष्टैवेत्यत आह-मन्यमानविशेषणस्येति । एवमा. नूद्यमानविशेष्यविशेषणनियामिका परिभापान भवतीति तदर्थ । मस्ति च प्राचीनसम्म तच्याख्याने आपोत्यस्यानूधमानाकारविशेषणककारविरोपणत्वमिति भाव । भावप्रकाश लक्ष्यलक्षणस्येति न्यायात् । टापा सहकादेशस्य तत्त्व विना पूर्वकादेशस्यप्तस्वमशक्यन्तस्य तदेकादेशेनाप पारेणादर्शनात् इत्यपि बोध्यम् । तदेतत् वनयन्नितिमाव इत्यग्रे आह-अत एवेति । एतिकत्यादी रिव्यवधाने मूलोक्तरीत्या प्रवृत्तिप्तत्त्वादाह-श्रौतेति । प्रागुक्तरीत्या पक्षद्रयेऽपि सविकेश्यादावाघाs. फारस्यामाझ्या मुलासातेराह-इदं चेति । अपिरापि क हायशसमुच्चायक । विशेषगत्वादिति। अनूपमानाकारविशेषणपूर्ववविशेषणवादिस्पर्थ । भव्यधानाति । पूर्वस्येति तूपात्तमेवेति माव । पादिनाम्-प्रवाशस्ताम् । मू-भवक्ष्यदिति । विवरणे इति शेष । एतेन परशोचारणे विपरीतगौर. या मूल चियमिति रानाकरोचमपास्तम् । तवैव प्राश्न प्रसाददादय 1 वरीरया म्याचष्टे-प्रौतेति । भौतवर्णकर्तृकल्पवधानामाव इति सदई । मूले सत्र प्रकाशोक दोपमाह-रथेत्यादि । भादिना सविकायादावापाकारपरिग्रा । गन्वत्र पक्षेति परिमावास्वीकारेणानिप्रसास्थापने भापीरपस्याकार विशेषभावेऽपि तदोषतादवमध्यमत भाइ मूरे-भनूधमानस्यति । भयम्भाव । मनूषमानविशेषणपु सनियामक्परिमाश नोपवित ति तपय विध्यामतपरिभाषाणां विधेयेनासिदतया सम्म धामावेऽपि सदिशेषो म्यवस्थापन चरि arriat रिशरणम्यवस्थापक मानाभावनितोत्र वैषम्य पुग्मेवेजियनन्वेवं सिदान्ते निर्वाहप्यत्र ये शनिवार एव । नरिकरमान्यमानाकार विशेषगरवमन मार टोकापा-साक्षादिस्यानि सपा . - ·स्त्रिीप्रत्ययप्रकरणम् । '६४१ अत्र च "उदीचामात' इति सूत्रे स्थानेमहणं लिगम् । फलं तु वृद्धसंज्ञायामि- परिभापानुपस्थानात् शालीयादिसिद्धिः । यदप्याहुः-आपीति विधीयमानस्येतो शब्दरसम् । दिपु । सिद्धिरिति । अस्य तैरुकमिति शेपः । अनेन तत्र सूने एतस्यैव ज्ञापस्त्वं वर्णयतोऽत्र चैत्र वदतस्तव पूर्वापरविरोध इति भावः । यदि त्वन्तरङ्गत्वेन स्थानसम्बन्धलाभ इत्यर्थः "पठी स्याने" इत्यन्न भाष्ये ,स्पष्ट भैरवी। मूले-शालीयादिसिद्धिरिति । यद्यनूद्यमानविशेष्यविशेपणनियामिकापि परिभाषा स्यात्तदा 'गुणो वृद्धिरिति यनोच्यते तपरिमापोपतिष्टत' इति "इको गुणयुद्धी" इति सूमार्थमाश्रित्य "पृद्धिर्यस्य' इति सूत्रेऽपीपरिमापोपतिप्टेत । तथा च यत्समुदायाद्यजभि- नेक्स्थानिका वृद्धिरिति सूत्रार्थः स्यात्तथा चौपगवादिशब्दस्यैव वृद्धिसंज्ञाप्रवृत्तावीपगवीय इत्यादिसिद्धावपि शालीयादिसिद्धिर्न स्यादिति भावः । वक्ष्यमाणरोत्या मूलासगतिपरि- हारायाह-मस्येति । अस्य-रथेत्यारभ्य सिद्धिरित्यन्तग्रन्थस्येत्यर्थः। ते:-प्रकाशिः। उक्तम् । "वृद्धिर्यस्य" इति सूत्रे उक्तमिति शेपः । यद्यप्यनूद्यमानविशेषणेप्विति तेन नोक्ता न्तथाप्यन्ययानुपपत्त्या तथा कल्प्यत इति तदपि तदनुमतमेति भावः । ननु निष्प्रयोजन कानुवादो नोचितोऽत आह-भनेनेति । तादृशोक्तानुवादेन । तर सूत्रे-"वृद्धिर्यप्य" इति सूत्र । एतस्यैव-स्थानेग्रहणल्यैव । अत्र च-प्रकृतसूत्रे च । एवम्-अनूद्यमानविरोपणेवि- त्यभिप्रायकमनुवादे इत्येवम् । यदि स्थानेग्रहणस्य ज्ञापकता तदा साक्षादनूद्यमानविशेषण- नियामिका नेत्ययों भविष्यति तथासति प्रकृतानुपयोगः "इको यणचि" इत्यादौ दोपश्च स्यात् । अन्धमानविशेषणविशेपनियामिका सा नेति तदर्थश्चेत्तदाऽस्या न ज्ञापकसाध्यत्व- मिति पूर्वापरविरोधस्तवेति भावः । इति भाव इति । अत्र यदितीति तस्य ध्वनितमिति शेषः1. शेषपूरणे फलमाह-यदीत्यादिना 1 स्थानसम्बन्धलामः-स्थानपदार्थनिरूपितसम्बन्ध- लामः । भाष्ये स्पष्ट इति । तत्र हि यद्यपि लोके यहवः सम्बन्धा दृष्टास्तथापि शब्दस्य शब्देन' कोन्योऽभिसम्बन्धो भवितुमर्हति अन्यत् । अतः स्थानात् । यद्यप्यानन्तर्यादयोऽपि सम्ब- चानूधमानाऽकारविशेषणतयाऽनूयमानापूर्वत्वविशेषणे कादित्यत्र तन्नियामकपरिभाषाया अनुपस्थिति. रिति भावः। नन्वेवं साक्षादितिकल्पः प्रकृतानुपयुक्तत्वादधिकोऽठ 'पाह-मात इत्यादिष्विति । तया च तत्र साक्षादात इत्यस्याऽनूयमानाकारविशेषणत्वं न तु तद्विशेषणत्वमिति तस्कल्पावश्यकत्वम् । अत एव सस्थाः समूलस्वम् । अत एव च शापकमन्स्योत्तरमन्यसातिरिति भावः। आदिना कादिरयादिपरिग्रहः। पक्ष्यमाणरीत्या यथाश्रुतमूलाऽसङ्गतेराह-अस्येति । रथेत्यारम्य सिद्धिरित्यन्तग्रन्थस्यत्ययः तैरिति । प्रस्येतीत्यादिः। प्रकाशकृद्धिरिति तदर्थः । उक्तमिति । रयेत्याधनुपस्थितेरियन्तमनोकम् । श्रा चेत्यादि सिद्धिरित्यन्तं वृद्धिर्यस्येति सूत्रे उक्तमित्यर्थः। तस्यैवान्तरणत्वाद् ग्रहणमिति तत्रोक्तं, स्थानिव. दादेश इति ज्ञापकमप्यत्र बोध्यम् । यद्यप्यन्यमानस्य विशेषणेविति नोक्तमत्र तथापि अन्यथानुपपत्त्या तत्तदभिमतमेवेति मावः। ननु नि:खण्डनकानुवादे न प्रयोजनमत आइ-अनेनेति । तादृशोक्तानु- वादेनेत्यर्थः। तत्र सूत्रे-वृद्धिर्यस्येति सूत्रे । एतस्यैव-स्थानेग्रहणस्यैव । अत्र च 1 प्रकृतसूत्रे च । एवम् । अनूधमानस्य विशेषणेष्विस्यभिप्रायकमनुवादे इत्येवमित्यर्थः । स्थानेग्रहणस्य शापकावे साक्षाद- नूधमानविशेषणेवित्येव लम्यने । तथा सति नान प्रवृत्तिः; यथा स्वत्र प्रवृत्ति सौ ज्ञापकमाध्य इति विरोध इति भावः । इतीति । भस्य सूचितमितीनि शेषः। शेषपूरणेन योजनफनमाद। यदि वित्यादि । स्थानसम्बन्येति । स्थानार्थनिरूपितसम्बन्धे- स्यर्थः । स्पट इति । 'यद्यपि लोके बहवः सम्बन्धास्तथापि शन्दस्य शम्देन कोन्योभिप्सन्कन्धो मवितु- भावप्रकाशः। । .

·सटीकटिप्पणशब्दरक्षप्रौदमनोरमायां- शब्दरतम् । इति स्थानेपक्षणं व्यर्थमेव, तस्य परिमापालन्यत्वामान ज्ञापकासम्भवात् । वृदर्मनाया मिपरिभाषानुपस्थितिस्तु "मालादीनां च इति ज्ञापकात । सद्धि प्रस्थे धम्" इति पर्युदासे प्राप्त आरम्यते । अनुवाद इति च निर्मूलम् । यद्वा इपरिमाशाच्परिभाषयो. विधीयते इत्यध्याहारातन तस्या अप्रवृत्तिनुवाद इति च तद्विषयमेव । मत एवं ल्लोपोन" इत्यत्र यजादिस्वादिपर इत्यस्यान्विोपगत्वेऽपि अव्यवधानहाम इति स्य 5" इति सूत्रभाष्यध्वनित मनच्छते इति विभाज्यते । तदा संनिहितत्वादिनेवापीत्यस्या भैरवी। भावप्रकाश। धास्तथापि तस्यैवान्तरणत्वाद ग्रहणमिति प्रतिपादितम् । "मस्ते " इत्यादी स्यानप, दार्थनिरूपितसम्बन्धार्थकत्वं पप्या इत्या "स्यानिवदादेश" इति "हल" इति च सर्व शाएकमप्यस्ति । शापकासम्भवाद-मापकत्वासम्भवात् । ननु यदि सा परिभापा ने स्वीकि- यते तदा "वृद्धिर्यस्य" इत्यत्र पूर्वोक्तानुपपचिरेपेत्यत आह-वृद्धसशायामिति । शापकादिति । "प्रस्थेऽवृद्धम्" इत्यनेन प्रस्थशब्दे उत्तरपदे पो कस्यादिवर्जितमवृद्धम्पूर्वपदमायुदात्तमित्य- केन मालाप्रस्थ इत्यनाादात्तत्वे सिद्धे "माललादीनां" इति सूने वृद्धार्थमारब्धं यत्तद्रूप- नापकादित्यर्थः । एवज "उदीचाम्" इति सूत्रे स्थानेहणे स्पष्टार्थमेव । “पठीस्थान" इति सूत्रन्तु 'निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति' इति परिमापार्यलाभायेति बोध्यम् । निर्मल- मिति । यदि परिभाषा न ज्ञापकताध्या तदा निर्मूरमित्यर्थः । भाष्यकारानुकत्यन्तस्य सत्ने बाधकमपि द्रष्टव्यम् । प्राचां तादृशोद्घोषस्य तस्य का गतिरत आह-यति । सत्र-इ- सम्झायाम् । तस्मा - इक्परिभापाया । विधौ परिभापोपतिष्ठत इत्युक्तसूत्रद्वयविषयको वेत्या साधकमाह--प्रत एवेति । तस्या निर्मलत्वातदुमयविषयकत्यादेव वेत्यर्थ । विभाव्यत इति ।। तथा चापीत्यस्य ककारविशेषणत्वेऽपि निर्दिष्टपरिभाषया स्थकटवादावदोष एवेति भाव । ननु यद्यनुवादेऽपि निर्दिष्टपरिभाषाप्रवृत्तिस्तदा आपोत्यस्याकारविशेषणत्वस्वीकारे किम्बोजमत आह-सन्नीति ! भादिपदेन साक्षाद्विध्युदेश्यत्वप्रयुक्तप्राधान्यस्य परिग्रह । मईति भन्यदा स्थानान् । यद्यप्यनन्तरादयोमिसम्बन्धास्तथापि तस्यैवान्तरणला ग्रहणम्' इति तो कम् । स्थानिवदादेश इति शापकाप्यत्र बोध्यम् । व्यर्थ मेवेति । एतेन परिभाषानित्यवमात्र तेन साप्यते तेनेटतो व्यवस्थेति रत्नारोमपातम् , तत्मस्व एव फलाभावेन मूलशैथिल्यात् । ननु तथापि शापकार्थ तदत आह-तस्येति । तादृशसम्बन्पश्येत्यर्थ.। परिभाषा-पटी स्थानेयोगा" इति । तत्फल हुनिदिश्यमानस्य' इत्यस्य सिद्धि । झापासम्भवादिति । तवामम्भवादित्यर्थः। स्थाने माणस्थति शेषः। नव शालीयाघसिमिरत भाइ-वृद्धति । प्रत्पशब्द उचम्पदे पर कर्यादि- यजितमयूर पूर्वपदमाधुदात्तमित्ययवेन तेनैवान्यपासिद्धवृद्धार्थमारम्धस्य "मालादीनांच" इत्यस्य वया. पत्तिरिति भाव । एतन ऋगयनादिव्याकरणशम्भपाठाच्छदाधनार्यादेवोकार्थशापनसम्भवरस्थानेप्रवर्ण विनयप्रयोजनमिति मदत कौस्तुभाइरनाकरहपढ्यादय परास्ता.वनिर्मलमिति । निमूल घेत्यर्थः। गाभ्यासत्वादिति भावः। नन्वेव प्राचामनादिसिद्धतयोपासनविरत भाइ-यति। "को गुण- दीचश्च" इत्यनयोरित्यर्थ । तत्रैव प्रतिपादितम् । ता-सशायाम् । तम्या.- भाषाया चि-यर्थ । अप्रवृत्तिरित्यस्याग्रे योज्य. । मप्रवृत्तिरित्यनुवादे शनि उतपरिमापास्यविष- पकमरेत्यथ । उक्तास्यावश्यकतामार-अत एपेति । तस्पानिमूहलाचमपविश्यकत्सादेव वेत्यर्थ । अपिरवारविशेषण समुशायक विमाध्यते इति । एवा कविशेषणस्वेऽपि निर्दिष्टपरिभाषयान सम्पादिशु दोष मत एवं प्रमावतारपक्रयादिषु नाय कहारोऽनन्तर इत्यासान इयुक्तम् । पर पप्रपामोह ययातमूल तदनुयायिरत्नारसदपट्यापुल बापास्तम् । नन्व दि प्रसादोक्ति-किमि पुरेशिकार भाइ-सीति । मा पर भार तोफन् । आदिना साशादियुरेश्यलप्रकार - ·भैरवी। भावप्रकाश. 4 स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ६५३ विशेषणमिति; तत्स्थवीयः । आपीत्यस्याविशेषणवं तु नाऽऽशयमेय, रथ- कटचा पुत्रकाम्येत्यत्रातिप्रसगात् । शकेति । पेचाद्यच् । स्थग्रहणं विस्पष्टार्थम् । फारमात्रस्य प्रत्ययम्याभावादेव तास्थ्यलाभात् । पूर्वस्य किम् । सर्विकेत्यादी शब्दरसम्। पारविशेषगतेति योध्यम् । तत्स्थपीय इति । विधेयस्यासिद्धस्येन तद्विशेषगासम्म. वादिति भावः । नाशयमेवेति । श्रुतेनान्वयसम्मो अध्रुनेनाग्वयायोगादिति भावः । रक्ष्यविसवादमप्पाह-रयेत्यादि । तात्स्थ्यलाभादिति । कान्तात्प्रत्ययादिति तु न स्थवीय इत्येवोक्तन्न तु तत्र हेतुरुपात इति तन हेतुमाह-विधेयस्येति । श्रोने ने । 'भूता- नुमितयोः श्रुतसम्यन्धो मलीयान्' इति परिभापया तथा प्रतिपादनादिति भारः । ननु .. ककारमानस्य प्रत्ययत्वामावात्प्रत्ययम्य विशेष्यत्वमेवास्तु कादिति तु विशेषगन्तदन्तप- रमस्त्वित्यत आह-कान्तादिति। तादृशार्थकल्पने सर्विकेत्यादावकचि पूर्वसूत्रस्याचारिता- ग्येऽपि कारिफेत्यादायव्याप्ति.स्यादतस्तदन्तविधिर्न । वस्तुन प्रत्ययस्य विशेषग वमेवा. न्यपरिग्रहः । एवेनोकदोपनिवृत्ति.। मूले हेस्खनुक्तेराह-विवेयस्येति । तद्वियोपगेति । तदिशेष. पस्य भाप इत्यस्यासम्मवादित्यर्थः। एव च प्रमाद सदृष्य परिमद्धान्नित प्रकाशना तद् दुर्वचमिति भावः। ननु तथान्वयस्यैवाप्राप्तत्वेन रन्यायसतिरत आह-श्रुतेनेति । प्रकरणादितः श्रुतेर्वनवत्त. मित्येवमूलिकया 'भुतानुमितयो. तसम्बन्धो बनीयान्' इति परिभाषयेति भावः। नन्वेवमप्युत्तरमन्या- सङ्गतिरेवात मार-रत्येति । एव चानुषणिकदोषपर मूलमिति मावः। अपिस्तस्यपरामशंक । यत्त रानावरकर-स्थपदामावे मकाराविवक्षायाममानान्मूल चिन्त्यम् । न च प्रत्ययादिति विशेषणमामा. देव वदविवक्षा, अन्यथा प्रत्ययाप्रत्यययोरित्येव मिद्धे किं तेने ते वाच्यम् १ तथापि तदन्तविधी काना- प्रत्ययादित्यच व ग्रहणे मकिरयादावापाारस्यैव स्थास्कारिपत्यादौ तु नैवेस्यव्याप्त्यतिन्या. प्यापत्तः। न चैवमकव इत्येव वाच्यम् ? कारकादिशग्भ्यो ण्यन्नेभ्यो प्रचि दाबतानामपि मत्वात् , वर्णग्रहणे तदन्तग्रहणमित्यनेन वर्णस्यविशेषगत्वमेव न विशेष्यस्वमिति नियमाव । अतो वर्णमहण पत्यस्य बाधाय तदिति तत्त्वमिति , तन्न, तदभावेपि तदिवशायां मानस्योक्तपात । 'प्रत्ययाप्रत्यययो.' रत्यरया लक्ष्यासस्कारकत्वाच्च । प्रत्ययस्येति षष्ठयन्तपाठेन निर्वाहाच्च। तदेतत् ध्वनयन् तात्विक दोष मूले पूर्वस्यकिमिति । भय भाव -"प्रत्ययस्थात् कावस्य" इति सूत्रे पूर्वस्यग्रहणाभावे का- दिति दिग्योगलक्षणपञ्चमीश्रुत्या "तस्मादित्युत्तरस्य" इति परिभाषाया अव्यवहिनयोत्तरत्वविधयालयि- पाठ्ययशप्रयाणामुरस्थिती प्रत्ययस्थात् ककारादव्यवहितोत्तरस्य हस्वाकारस्येव मवस्यापि परे श्ययन पटुकशम्दावापि कृत 'कटुक भा' इति स्थिने सवर्णदोर्षमावेनापवादत्वाच्च प्रवाध्य इवं स्यात् । नचैव •सर्विका' इत्यत्रैव 'सर्वक मा' इति दशायामुक्तप्रकारेणेवापत्तिसत्वेन कटकापर्यन्तमनुधावनस्य वैयर्य- मिति वाच्यम् , "सूतकापुत्रिका" इति वार्तिके प्रश्लेषेणाकार विधानसामर्थेन "प्रत्ययस्थात्" इनि सूत्रे "तस्माद् इति परिमाषाया अप्रवृत्तिज्ञापनाद् दिग्योगलक्षगपञ्चम्याऽऽकाहि तदिग्वावकपदाध्याहारे प्रसके परस्येत्यस्यैव स इति नियमाभावेन परस्येति पदाध्याहारे सवर्णदोषकाधकल्लन, पूर्वस्येति पदाध्या सारे तु नेति सूत्रबाधपरिहारलाघवेन सर्विवत्यादिलक्ष्यसंस्काराय पूर्वस्येत्यस्यैवाध्याहारेण तवादोषामा. वात् । यत्रोदाहरणे पूर्वोऽकारो न सम्भवति तत्रागस्या परस्येत्यस्याध्याहार इति 'कटु का' इत्यत्र पूर्वा. कारामम्भवात्तप्रेषप्रवृत्त्यर्थ परस्येत्यध्याहारे दोष सष्ट एवेनि तत्पर्यन्तानुधावनस्य सार्थक्यात् । 'प्रत्ययस्थात्" इति सूत्रे तस्मादिति परिभाषाप्रती तु 'सूतका' 'पुत्रिका' 'वृन्दारका' इत्यत्र नकारातरस्याकारस्यैव सत्वेन तस्य विल्पेन इत्यविधानेऽपि रूपयसिदौ प्रदरेगाकारविधानस्य . सरला।

·A - सटीझटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- खोप्रत्ययो लभ्यत इत्याशयेनाह-स्त्रीप्रत्ययाकारस्येति । साङ्काश्यिकेति सकारोन निर्वृत्तं साकाश्यम् "गण" आदिसूत्रेण सकाशादिभ्यो ण्य. । ततो भवार्थे “धन्वयोपंधाद् बुन्य अकादेश.। संच साङ्काश्यभवां नियमाहेति तद कारस्यापि इत्त्वं विक्लप्येत, तस्मादात इत्युक्तम् । ननु यथायमकारो नाकार स्थानिक एवं स्त्रोप्रत्ययस्थानिकोऽपि नेति द्वयगविकलमेवत् । क्षेत्राहुः-सति ह्यात इत्येतस्मिन् स्त्रीलिङ्गं निदेशबलात् श्रीवाचक आकारः स्त्रीपत्यय एवेति लभ्यते । असति तु तस्मिन् स्लोवीचकस्य योऽकार इत्येतावलभ्येत ततः साका- श्यिकेत्यत्रापि प्रसज्येतेति । अदं वक्तव्यम् । यक्पूर्वायाः स्थाने, इति स्थानेशन्दे जागरूके कथमन. यवपष्टीत्वं गम्यताम् । न च वुनः स्थानेऽयमिति वाच्यम् , अकेति समुदायस्य तयारवेऽपि अकाररूपाययवस्याऽतथात्वात् । वुलो यकपूर्वत्वाभावाच । न हि तस्यामवस्थाया “यस्य" इति लोपोऽपि लभ्यते । किं च प्रतिपदोक्तस्य श्रीप्रत्यय स्य लाभे भवार्थे विहितस्य चुनादेः प्रसङ्ग एव नालि । तस्मादात इति स्पष्टार्थ- मेव । अश्विकेति । कौमारास्तु भस्रादिवाक्येऽश्वशब्दमपि पठन्तोऽत्यापि इत्त्व. विकल्पमिच्छन्ति । शुभ यातीति शुभंयाः। विच। ततः कः। केऽण "" शुभमिति मान्तो निपातः । सुष्टु नयो यस्या सा सुनया । तत फ । शब्दरत्नम्। च्छादयतीति व्युत्पत्ते । जागरुके इति । स्थानेपदाभावेऽप्यन्तरत्वात्स्थानसम्बन्ध स्येव राम इत्यपि योध्यम् । प्रतिपदोक्तरयेति । "स्त्रिपाम्" इत्यधिकृत्य विहित येत्यर्थ । विशिष्य तदनुपादानात् कथं तल्लाम इति चिन्त्यम् । 'इच्छन्तीति .. भैरवी स्थानेशन्दे जागरूक इति । स्थानेशब्दो 'विधो इति परिभाषाशापकत्वेन स्थापित इत्यमि प्रायेणेत्यमुक्ति । वस्तुतस्तु पूर्वोत्तरीत्या तस्यानावश्यकत्वादाह-स्थानेपदेति । स्थाने इति पद इत्यर्थं । एवञ्च यापूर्वस्यानिकाकारस्यति वाक्यार्थ | यकपूर्वत्वञ्चाव्यवहितमेव गृह्यते । यको पूर्वी यस्या इति विग्रहे उत्सराङ्गविकलायास्तस्मादिति परिभाषाया अनुवादेप्युदात्त स्वरितयोरित्यादाविव प्रवृत्या तत्समानार्यवृत्तरपि तदर्थकत्वात । तेन कृशराशब्दादल्प फुत्सायाध्या के हत्त्वस्य विकल्पो न । विहितस्य । टाबादेरिति शेष, । लक्षणप्रतिपदोक्तपरि. भाषाघरकस्य प्रतिपदोषस्येत्यस्य साक्षादुच्चारितस्य तत्तच्छब्दानुवादेन या विहितरय त्पर्य इत्याशयेनाह-विशिष्येति । ननु कि प्रत्यय एव याधातोर्वस्तुमुचित इत्याशान्नि भावप्रकाशन स्तारवचनैमिति चौरादिकण्यन्ताद पदुल् । वर्गयति मातादिक गुणविशेषमिति तु प्रकारद मूले, भवाह --प्रवाशक्त । प्रसम्मेवेश्यग्रे, भर बहुचिन्त्यमस्ति विस्तरमयातु नोच्यते इति प्रका सला उत्तम् । ताद मले-अत्रेद वदव्यमित्यादिना । तरपदस्य सन्दितावादार-ल्यानेपदेति । स्थाने इति पदेत्यर्थ । एवन यपूर्वक्खीवोधवस्थापिकाकरस्यति तदा । ननु घटवखेन तस्मापि तत्वारस्येवान भार मूले-युग इति । तस्वं चास्यवहितमेव पृपडे, निर्दिष्टपरिमाषामनुत्ते । तर शराबाद के नये इस विकल्पो न । दाह-न दीति । तेने पूर्व शब्दस्य म्यवदिशामवदितपूर्वt" यारिला मूल चिन्त्यमिति रसाक्रोक्त पयरतम् । विदितस्येति । टाबादेरिति भाव । तदनुपादा नादिति । रमारोप्यवर । वाण प्रामाण्यवाभाया-मित =~cen ।

·7 भैरयो। स्लीप्रत्ययप्रकरणम् । ६६७. - "भस्त्रेपा" ॥ तदन्तेंति। आगत्वादिति भावः। एवं चेति। उक्तं च हरदत्तेन- अत्रात: स्थान इत्येतत्त्वशब्दस्य विशेषणम् । मम्भवव्यभिचारी, हि तन स्तः काफऽचोः सतोः॥, द्वैषयोः सम्भवो नास्ति, नान्यत्र व्यभिचारिता। सर्वनाम्नः, स्वशाइदस्य तेन नाऽयं विधिर्भवेत् ।। इति । , इह स्वशब्दश्येत्यस्याऽनन्तरमत इति शेपो बोद्वयः । एतच इह मूलेऽपि ध्वनितम् । एवं च.. हंसं तनौ सन्निहितं चरन्तं मुनेर्मनोवृत्तिमित्र स्विकायाम् । शब्दरत्नम् - मायादावदर्शनादयुक्तम् । शुभंयाः विच, तताक इति । नदीसंज्ञासूत्रस्थभाष्यप्रामा. ण्याद् आदन्तेभ्यः क्विपोऽनमिधानाद्विजुक्तः । तत्र हि स्त्र्याख्यौ' इति पदे आंद- न्तलक्षणो विजुत्तो न तु किप इत्याहुः । कैयटस्तु-शुभ यातीति क्विप् , शुभमिति निपा-- तः अज्ञातादी कः, "केऽगः" इति हस्व इत्याह.। मूलेऽपिध्वनितमिति । 'स्वशब्दस्यातो विशेषणम् इत्यादिना 'भवत्युदाहरणम्' त्यातेन मन्थेनेति भावः। स्विकायामितीति। स्वाशदादत्यन्तस्वार्थि के इत्वे साधु । न रस्यति-नदीसम्मोति । तत्र हि-तत्सूत्रभाष्ये हि। तथा च यथा तत्र छान्दसत्याद्विजुक्त- स्तयाऽचापि हान्दसत्वाद्विजेवोचितः । लोके त्वीदृशानामनभिधानम् । कैयट इति । उक्त- भाष्यविरोधेरूपाऽरुचिरनेन ध्वनिता। 'ध्वनने काकालायामाह-स्वशब्दस्येति । ननु स्वशब्दस्यात्मीयवाचिनः सर्वनाम- स्वादकचि तद्विशिधापः सत्त्वे "सर्वनाम्नः स्याड्स्यश्व” इति स्यादिति स्विकायामि. त्यनुपपन्न मत माह-रवाशम्दादिति । तथा च कान्तस्यासर्वनामस्वेन नेह स्याटः प्राप्तिः। अग्न मात्पूर्वोऽकार आकारस्थानिकोऽपि भवतीति युक्तमस्थोदाहरणत्वम् । अत एवाह-साध्विति । अकचा स्वार्थिककापवादत्वपदत्यन्तस्वार्थिकझापगदत्वमस्तीति शहां वारयति-नघक. जिति । अकचोऽपवादत्वन्तककौण्डिन्यन्यायेन वाच्यं तच्च न सम्भवति, कु साद्यर्थ विव क्षायामश्चः प्राप्तिस्तदा तु नात्यन्तस्याधिकस्य विवक्षेति भाव । नन्व स्विकायामिति प्रयोगय घ्याख्यातृान्यस्याप्युपपत्तिर्भवतीति व्याचक्षाणा उपेक्ष्याः' इति मूलासङ्गतिरत नदीति । ताहि । यतस्तरसमभाप्ये इत्यर्थः । मादन्तेति । एवं च तदादिदमपि छान्दसम् । एवं चादन्तधातुमकृतिकमादन्तं प्रातिपदिक होकेऽमाधु भाथ्यादिप्रयोग विना। यदि ततः किप प्यार आन्दसविनुत्तिरयुक्ता स्यादिति भावः । कैयट इति । भनेनावारुचिः सूचिमा उधमाप्यविरोधमूना । ध्वनने काकाक्षायामार-स्वशब्देति । म्याचकागानामुपेच्यावेऽपि प्रयोगसाधुरवे निर्विवादस्वाद. स्यन्तरवाथिकोऽपि स्यान्तादेवति मूलमतेन । तदार-स्यासम्दादिति। स्वार्थिक के इति पाठः। भये *सर्वनाग्न इति प्राप्त पुंवर परवात "देऽग" इति वाषिताहरवे टापि च इविशेष: इस्पे इति । "म. सपा इति वैकल्पिले इत्यर्थः। प्रात: स्थाने इयं शरय सवार शान्तस्याऽमर्वनामस्वारस्याटोऽप्राप्तिः, तदार-साध्यिगिरनार प्रयोगोऽमाधुरेवाऽमीयायां सर्वनामत्वेन स्वारप्ररिति दण्डयुटमास्तम्। ननु स्वाधिवपन्तरवार्षिकरयाप्यरुजवा विभात: स्थाने इत्यंशामावेन सिल्लयामारया निय. स्वेऽपि स्यापत्या रूपमयुस्मेवार भाइ-न होति । समानार्थ रखामावेन तरिपये तमावेरिति भावः । - भावप्रकाशः। 1 ·६६४ सटोफटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- टाबेकादेशं चाधित्वा कात्परस्य मा भूत् "तस्मादित्युत्तरस्य" इति परिभाष- रणात् । यत्तु-वारदानम् इति परिभाषया एकादेशो बाध्यत इत्याहुः तना अपवादे परत्वस्येव उक्तपरिभाषायां अपि निष्फलत्वात् । वस्तुतस्तु "प्रत्ययस्थे कि" इति सप्तमीनिर्देश एवोचितः । पूर्वग्रहणं च सुत्यजम् । अत इति तपरः किम् । "कृदाधाराचिकलिभ्यः कः धाका । राका । मामिति । केवल. मामक" इत्यादिना सज्ञाच्छन्दसोरेवेति नियमान डीप् । त्यक्त्यपोरिति । शब्दरलम् । नार्थः, क्षिपकादीनां निषेधस्य व्यर्थत्वापत्तेः । अपवादे इति । येन नाप्रासिन्यायेन बाधकविषये तेनैव न्यायेन वाध्यवासिद्धेरिति भावः । प्रत्ययस्थे कीति । प्रत्यो वीरयेव युक्तम् । "न यासयो" इति ज्ञापकात कादौ प्रत्यये इति नार्य इति बोध्यम् । एवंाचाsपरस्य प्रत्ययस्थककारपरस्य चात इदित्यर्थः । तत्र सामोदाप्परत्वांचे कका- में भैरवी। - - भिमतम् । "क्षिपकादीनाम इति पार्तिकारम्भसामर्थ्यादित्याह-दिपिकादीनामिति । तेषा. मिकारादेशनिषेधकस्य क्षिपकादीनाम्चेति वार्तिकस्येत्यर्थ । तेनैव न्यायेन--येन नाप्रास- न्यायेन । वस्तुत इदानीमित्वन्निरयकाशत्वेनैकादेशस्य बाधकम् । येन नाप्राप्तन्यायस्य तु तकौण्डिन्यन्यायमूलकतया तस्य यनोत्सर्गप्रवृत्त्युत्तरमपि प्रवृत्तिस्तत्र प्रवृत्ते स्वीकारा. दिति तद्विषयताया इहाभाव इति बोध्यम् । बाधकत्वमुभयथेति साधादेवमुक्तम् । मूले- प्रत्यये के इति क्वचित्पाठ स त्वयुक्त । केतिसमुदायस्य प्रत्ययस्य यत्राज्ञासाद्यर्थे कस्तत्र सत्त्वेऽपि सर्विकाकारिक्त्यादावप्राप्ते.। किन्तु बहुपु प्रत्ययस्थे के इत्येव पारः। ततोऽपि लाधवादाह-प्रत्यये कीति । व्यधिकरणे ससम्यौ न तु समानाधिकरणे। अतस्तदादिविधि- शकैथ नास्ति । अत एव "न यासयो" इति चरितार्थम् । तथा च प्रत्यय इति ककारस्य विशेषणमेव । सामर्थ्यात्-कीत्युक्तिसामर्थ्यात् । तन कपरत्वमव्यवहितत्वसामानाधिकर- भावप्रकाश.. वक्तुमाइ-कान्तादिति । क्षिपकादीनां घेति निषेधस्य इति पाठ । न हि तत्र कान्त, प्रत्ययः सम्भवतीनि भाव । क्षिपकादीना निषेधस्येति पाठे, तेषा निषेपकरय क्षिपकेति वार्तिकस्यर्थः । निष्क लवे पेतुमाह-येनेति । वाधकविपये इति । बाधक्वविषये इत्यर्थः। तेनैवेति । येननेति न्याये. भवेत्यर्थ (एतेनान्यव्यावृत्ति । एवञ्च तया निर्वाहेऽपि भौचिन्त्यन्तस्यैवेति प्रकाशोक्तिरयुक्तेति भावः। यत्तु रत्नाकाकृत्-'यस्मिन्विधि' श्युपस्थित्या सर्विका कारिकायादावल्याप्तः प्रत्यये के इत्यादिमूल चिन्त्य, प्रत्ययरथे कि रति तु सुवचमिति, तन, प्रत्ययरथे कि प्रत्येव तत्र पाठात । तद् ध्वनयनाइ--- प्रत्ययस्ये कि इतीति । वस्तुतस्तु तथा पाठेऽपि मूल युक्तमिति ध्वनयितु ततोऽपि लघुभूत ग्यासमाइ- प्रत्यये कि इतीति । पत्रपः समुदायग्रहणशंकव नैति शापकानाययणप्रयुक्त लोपवमिति भावः। तदुक दोपमुदरति-न येति । मान्यारतु प्रत्यये कि श्येव प्रतीक धृवा उत्तशापकाचदादिविधिनेत्याहुः । अब पाठे निष्ष्टं सत्रार्थमाह--आप्परस्ऐत्ति । लमयमुकरीत्याभारविशेषणमिति भाव । तत्र- स्पोमध्ये। सामन्यांत-कोचिसामाद । प्रकारयवधानाशे गतिरतु द्विषोक्तैन । कपरवं तु सत्राव्यवहितमरत्येवेति माव । मुले-पूर्वस्य किमित्यादि रावस्यन्तग्रन्थ परमभूलस्थप्रत्युदाहरण पध्य पटव । इदानी तु 'CERT 'दारका यत्र कारापूर्वरयावाररय सश्वेऽपि 'पुत्रिका' इत्यत्र थकारात्पूवरयारयावाविधाने 'पुत्रा नदग वपळे 'पुत्रिका' इति रूपश्यसिद्धिरिति तासायमिति। - सरता। + ·P स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम। ६६५ "उदीचामातः स्थान” इति विकल्पस्यापवादः । दाक्षिणात्यकेति । दक्षिणस्या- मदूरे दक्षिणा आजन्तः । दक्षिणा भवेति विप्रहः। यत्तु, दक्षिणस्यां दिशि भवेति प्राचा विगृहोतम् ; तन्न, त्यग्विधावव्ययसाहचर्यादाजन्तस्यैव दक्षिणा- शब्दस्य ग्रहणात् । अन्यथा-'सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे' इति पुंवद्भावापत्तेश्च । यत्तु- समासे एव पुंवदिति तन्नेति वक्ष्यते । त्यकि "किति च” इत्यादिवृद्धौ टाप , 'ततोऽज्ञाताद्ययं कः। "केऽण" इति ह्रस्वष्टाप् । इहत्यिकेति । "अव्ययात्त्यप् । "न यासयोग ॥ अत्र न्यासकारः। या इत्येतस्य "उदीचामातः स्थाने” इति विकल्पे प्राप्ते निषेधोऽयमिति; तन्न, 'आत:स्थाने इत्यंशस्येहाभावात्। यासेति यत्त- दोरुपलक्षणमित्याशयेनाह-यचदोरिति । स्वरूपस्याविवक्षायां फल मुदाहरति- यकां, तकामिति । यासयोरित्यपहाय यत्तदोरित्येव वक्तुमुचितम् । उपत्यकेति। "उपाधिभ्यां त्यकन्नासन्नारूढयोः क्षिपकादीनां च'। नेत्यनुपज्यते । तिप. केति । तिपेरिगुपधलक्षणः कः । ततोऽज्ञावादौ कः। चट भेदने । पचाद्यच् । ततः , कः । तारकेति । तरतेवुल् । ज्योतिर्नक्षत्रं, नेत्रकनीनिका च । वर्णका-पावार- विशेषः । तन्तूनां विकारस्तान्तवम् । "ओरब्” । अन्यत्र वर्णिकेति । अन्यवि- शेषस्य व्याख्या स्वोत्रकी च । वर्तयतीति वर्तका-शकुनी इत्त्वं वा। अन्यत्र नित्यमेव । पितरश्च ताः देवताश्च पितृदेवतास्तदर्थ कर्म पितृदेवत्यम् । “देवता- न्तात्तादर्थ्य यत्" इति यत् । अश्नन्ति ब्राह्मणा यस्यां सा अष्टका । 'इण्यशिभ्यां तकन्' । अष्टिकान्येति। अष्टौ परिमाणमस्याः "संख्याया अतिशदन्तायाः कन्" । अर्थगतं स्त्रीत्वमाकारेऽद्धयारोप्य "यकपूर्वायाः" इति खोलिङ्गनिर्देशः। तेन शब्दरत्नम् । रव्ययधानं सोढन्यमेवेति भावः । विग्रह इति । "दक्षिणापश्चात्" इति त्यक् । अन्य. या-दिग्याचकस्यापि ग्रहणे । चेन साहचर्यत्यागे मानामावः संगृहीतः । इहाभावादिति । अकचः सरवादिति भावः । प्रावारविशेप इति । वर्णयत्या- भैरवी। ज्यविशिष्टपूर्वत्वात्मकम् । अकारव्यवधानांशे तु गतिरक्तव । दिग्वाचकस्यापीति । अपिना आजन्तपरिग्रहः । मुले-यत्त्विति । प्रक्रियोक्तिरियम् । साहचर्यानाश्रयणे विनिगमनाविर- हादुमयोहणमिति भावः । सन्गृहीत इति । तथा च नोभयोम्हणराध्केति भावः। वर्णयतीति। चौरादिकाद्वर्णधातोय॑न्ताण्ण्वुल् । मूले-अनाहुरिति। प्रकाशकृत इति शेपः। पोरायाण्याख्यानरूपो बोध्यः । ननु यस्यायं विग्रहः स क इत्यत माह-दक्षिणेति । ननु अन्यथे- स्यस्य तयाणे इत्यर्थे दोषोक्तासङ्गतिरत माद-दिग्यावकेति। अपिना तस्यापि संग्रहः। साह. चर्यानजीकारे हि विनिगमनाविरहादुमयोहणमिति भावः । ननु नि साहचर्यरयागस्यैवायुचरसात. दमहणाप्रमाङ्गेनाऽन्यथेत्यादिदोषोक्तिरयुक्त्यत माह-चेनेति । पतेश्चस्यत्ररयेनेत्यर्थः । मूले- सिति, प्रक्रियाफक्तिः।मत एव त्यग विधी वेन, रह च प्रमाता दक्षिगस्या जातादिक्षिणास्थि. केति विशीतम् । सन्नताति। निहतुकसोवस्यायुक्तावात् इति माव.। एतेन तयायवृश्चिपदस्य बदिता- न्यवृतिपरत्वात् मूह चिन्स्यमिति रत्नाकरोचमपास्तन् । तत्र हेतुत्वेनाभिमतस्यान्यथा नेयमारवाच । मा एतगुयोडारामावेशित इस्यसिदिमाय मर्वनाम्न दर मिमिति मार्य सहन्छ। समय इति । तस्य प्राग भायमानवादिति भावः । वर्गपतीति । पई पक्रियादित - - भावप्रकासः स ·सटीकटिप्पणशब्दनप्रौढमनोरमाया- इतिश्रीहर्षश्लोके "भस्वैपा" इति वैकल्पिकमित्वमिति व्याचक्षाणा उपेक्ष्या इति भावः श्रात्मीयायामिति । आत्मज्ञातिधनेषु तु स्त्रीत्वमेव नास्तीति भावः । यत्तु-शातिधनयोः स्वका, स्विका,इति रूपद्वयमाकरे स्थितमित्याहुः । तचिन्त्यम् , ताशस्याऽऽकरस्याऽप्रसिद्धः,लिङ्गानुशासनविरोधाच । यत्तु-स्त्रका, स्विका, इति काशिकायामुदाहृतं; तत्सझाविषयक, न तु ज्ञातिधनविषयकम् । यदपि स्वा. र्थिकाः क्वचितप्रकृतितो लिङ्गवचनान्यतिवर्तन्ते' इति परिजहः । तदपि चिन्त्यम, उकरीत्या कात्ययान्ताट्टापसम्भवेऽपि प्रकृतेरस्त्रीलिङ्गतया 'आत: स्थाने' इत्य- शस्य दुरुपपादत्वात् । प्रत्युदाहरणान्युस्त्वा उदाहरणान्याह-निर्भस्त्रिकेत्यादि । नितान्ता भखाया निर्भना। उपसर्जनहस्वः, टाप् । ततोऽज्ञातादौ कः । कृत- पत्वेति । सूत्रे विकृतनिर्देशो विवक्षितविपयो न तु "न यासयो" इतिवदुपल शब्दालम् "याच् सत्यन्तस्वार्थिकस्याप्यपरादः । व्याचक्षाणा इति। सचमुक्त्वा चेकल्पिक- मित्व व्याचक्षाणा इत्यर्थः । स्त्रीत्वमेव नास्तीति । स्थो ज्ञातावात्मनि स्वं विष्वात्मीये स्वोऽस्त्रियां धने । इति कोशादिति भावः । संज्ञाविषयकमिति । संज्ञाया अपि "सम्झापूरण्यो। पच" इति यस्वनिपेधन भापितस्कत्ययोधनात् । “अमापितकाच्च" इत्यनेन न सिसिरिति भात्र. । अत्यन्तत्वाधिकमान्तविपर्य घेत्यपि योध्यम् । उपलक्षणमिति । भैरची। आइ--प्रचमिति। सीत्वामा साधकमाह-स्वो सतावारमनीरयादि। ननु सम्झाभूतस्य कामेतत्स्योदाहरणत्यन्तस्याऽभापितपुस्कत्यादत आह-वाया अपोति । यस्यनिषेधो दि पुपत्यम्य प्राप्तिपूर्वकप्तस्य प्राप्ति भापितपुस्कत्वं विना नेति भावः । ननु तेन नियन मन्त्राभूतम्याऽभापितपुंस्कन्यमेव योध्यते । सिद्धानुवादले लापमा । मिय 'जियपोच" इति सज्ञायां विहितम्य तप्रत्ययस्य देवदत्तादिशब्दे सत्त्वेन क्रियाप्रति. निमितपयम्य सत्त्वेन च तस्यास्नु भाषितपुंस्कत्वमस्य तु तथात्वेन प्रमागम् । यपस्या- स्मीयत्वम्प्रवृत्तिनिमित्तीकृत्य सम्मात्येन विनियोग इति पे तदा सर्वनामस्वादरपि स्थादि-यात पानिमाकारस्यालाम इत्यत शाह-मायनस्वाधिरेति । अयोध्यम्-- तस्यायिकान्तमपि सम्योदाहरणन्न सम्मति । तस्य ध्यायुप. प्रागुत्पत्रात यानित्यम्यहााभ । एपश्य सन्न नित्यमेषत्वम् । व्यारयात्मन्यस्योपेक्षगीपत्यश्य भावप्रमशः।

·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । १ , क्षणमिति भावः । स्त्रीलिङ्गनिर्देशादजादयः स्त्रीलिङ्गा एव गृह्यन्ते। तेनेह न,. शुभ्रोऽजोऽस्याः शुभ्राजिका । जानातीति ज्ञः । प्रियो ज्ञोऽस्याः प्रियज्ञिका इति । "अभापित'स्काञ्च" ॥ विहितविशेपणतया व्याख्यायाः फलमाह-बहुवी- हेरिति । नित्यमिति । अस्य विकल्पस्याप्रवृत्तेः "प्रत्ययस्थात्" इत्युत्सर्ग एव प्र- वर्तत इत्यर्थः। परविशेषणत्वे त्वयं विकल्पः स्यादेवेति भावः । बहुबोहेरित्युपस. जनोपलक्षणम् । तेनाऽतिखट्विका निःखविकैत्यादावपि नित्यमेव । शैपिके कपीति | "आपोऽन्यतरस्याम्" इति ह्रस्वपक्षे इति भावः। अभिव्याप्येति । अत एव वहुयुवा शालेत्यत्र "यूनस्तिः" उपसर्जनत्यान्नति शब्दरतम् । भस्त्राशब्दसाहचर्येण व्याख्यानेन च श्रुतानुपूर्वीकस्यैवैपाशब्दस्य ग्रहणम् । अत एव, 'एपा(न:पूर्वे उदाहरणम्' इति भाष्येऽप्येपेत्येवोक्तम् । अन्यथा 'एतद्द्वी' इत्येव वदे- दिति भावः । शुमाजिकेति । यहुधीहेष्टापि ततः स्वार्थिकः क इति भावः । एतेनाss.. त: स्थानिकत्वामावादग्रामाप्तिरित्यपास्तम् । परविशेपणत्वे स्विति । समुदायस्य मापितपुंस्कत्येऽपि तवयवल्य सवाद- स्यातरवेन ततः परत्वात् परविरोपणे दोपः स्यादेयेति भावः । हस्वपक्षे इति । यो जस् सट्वा जस् , इत्यवस्थायां कपि सुब्लुकि प्रत्ययलक्षणेन भागद्वयस्य सुरन्तत्वात् समाससंज्ञायां "समासान्ताः" इति शास्त्रयलात्कयन्तस्यैव समासत्येनोपसर्जनस्त्रीप्रत्यः पूर्वोक्तरीत्या। फाशिकोक्तिस्तु सक्षाविषयिण्येति । विकृतनिर्देशस्य विवक्षितविषयत्रे- मानमाह--महासम्मेति । एवञ्च भनाशब्दस्य निर्णायस्तयाऽभ्यहितत्वन पूर्वनिपातः समः पछते । साहचर्यस्य सर्वत्र व्यवस्थापकले मानामायादाह--व्याख्यानेन चेति । शिष्टकृतव्या- ख्यानेन घेत्यर्थः । तेषां व्याख्यान सप्रमाणमित्याशयेनाह-मन एवेति । तादृशस्य ग्रहणाद- येत्यर्थः । अन्यथा-उपलक्षणले । ९नेन--उतरीस्या साधुत्वस्य व्युत्पादनेन । भवरखेन-अभापितपुंस्कल्पन। हस्वत्यपक्षे विरल्पम्योपपत्तिमाह-हिति। है-अत एति। "यूनस्तिः" इति सूत्रमभिव्याप्य "अनुपसर्जनात्" इत्यधिकारस्य भावप्रशः। स्थाथिकान यात्रा प्रागेव प्रथरते: प्राक् प्रतिपादितावेनाss: स्थानिक स्यंशामावेन विमान एवं च तत्र नित्यमेवेपन् । मत व स्वपूर्वापरग्रन्थविरोगो लघुशेखरकिशोधो भाग्यविरोधश्च न । वापि पतप्रयोगनिर्वाऽपि ग्यापक्षानमन्यस्योचरीरयोदयस्वमेव । काशिकोकिस्तु संगाविषयिष्येव । प्र- कियायां गौरवस्यावश्यं स्वीकारादयुते या सेवियोध्यम्। उपनगवामावे हेतुमाह-मति । माय महाशमय पूर्वनिपातः । निर्णायकोगपहिवताप साहचर्यरयासार्वत्रिगदार-च्या- ल्यानेनेति । पाल्पानमेव समनयति-अत एयेति । तेन नाइरामहनादेवमय: । मन्यया-उपन. मास इति । वापिशवन्यायपरिधि मारः। ननु परविशेषमपि ना दोष: समुशायर मावित स्थानतरमास माइ-ममुदायति । सातत्यनेति । मारिनेत्यर्थः। तस्य नियात्रीलादिति भावः । ततः मानिमरररूपाद. बार। हम रिमुरादवि-यद्विति । रिम्नक्रियाबारे व मनासानमा प्रा. हमारा-पपीति । पार" एपनेनेति भावः । वास्तदितान प्राविदिकन, वार-मुग्लु कीवि।समूहरा माणुससिमा - RAEनिमियोंगरयोगमानात भैरवी। ।

·सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- - प्राञ्च आहु । "टिड्ढा ॥ इह वृत्तिकृता सूत्रे ख्युन् प्रक्षिप्त.। औरतीति । उत्से भवा, शब्दरतम्। यान्तसमासरूपप्रातिपदिकत्वाभावाद् "गास्नियो" इति हस्वत्वाभावे "केण" इति हस्वत्ये च न कपि" इति निपिद्धे "आपोऽन्यतरस्याम्" इति हस्से कप प्राग्वतिन ख ट्वशब्दात्परस्याऽऽपोऽभापितपुंस्काद्विहितनेन तत्स्थानिकाकारस्यायं विकला हवा भाषे तु बहुखट्वाकेतीति माव । माञ्च आहुरिति । न च स्त्रियाम्' इत्यस्य गृह्यमाणविशेषगत्वान्नान दोप । अनुपसर्जनाधिकारेण तदन्तविधेरिव स्त्रियाम्' इत्यस्य स्त्रीप्रत्ययप्रकृतिविशेषणतायाध ज्ञापनेनादीपात् । अत एव धीवानमतिकान्ता अतिधीवरीति सिद्धयति । प्राधान्येन भैरवी सत्त्वादेव । गृह्यमाणेति । श्रुतानुमितयो ' इति न्यायादिति भाव । नात्र दोष इति । बहुमुवा शारेत्यजातिव्यातिस्पो दोषो नेत्यर्थ । नन्वेवमनुपसर्जनाधिकारवैयर्थ्यमताआह--अनुपमर्ज नेति । स हि 'बहुकुरुचरा' इत्यादौ डीप प्रवृत्तिधारणायारब्ध । यदि स्त्रियामिति गृहमाण स्यैव विशेष स्यात्तदा टित स्त्रियामवर्तनान्ठीप प्राप्तिनास्तीति तदधिकारो व्यर्थ स्यादिति यावता विना' इति न्यायेनोभयोरपि ज्ञाप्यत्वमिति भाव । प्रदोषादिति। न चेत्यायुक्तदोपामावादित्यर्थ । अत पद-'स्त्रियाम्। इत्यस्य स्त्रीप्रत्ययप्रकृतित्वामिमतवि पणत्यादेव । यदि श्रुतविशेषणत्वमेव स्यात्तदा वन एर श्रुतत्वात्तद्विशेषणत्व सियामि- त्यस्य रयादित्यत्र पन्तस्य स्त्रियामवर्तमानात् "वनो र " इत्यस्य प्रवृत्तिर्न स्यादिति भाव । न पेपर रक्ष्यानुरोध एव नियामित्यस्य स्त्रीप्रत्ययप्रकृतित्वाभिमतविशेषगता तात्पर्यग्राहक किन्तु 'प्रधानाप्रधानयो प्रधानानुरोध एव प्रबर' इति न्यायोऽपि स्त्रि यामा इत्यस्य तत्व नियामक इत्याशयेनाह–प्राधापनति। साक्षाद्विध्युदेश्यत्येनोपात्त निष्टप्रकारतानिरूपितविगेप्यत्वरूपमस्य प्राधान्य द्रव्यम् । मन्यमनुपसर्जनादित्यपि भावप्रकाश ·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ७०१ 4576 "उत्सादिभ्योऽन् । न च "शार्डरवाद्य" इति डीना सिद्धमिदमिति वाच्यम्, शब्दरत्नम् । तद्विशेषणताया न्याय्यत्याच। 'अनुपसर्जनात्' इतितु गृह्यमागत्यैव विशेषणम् । अत एवं 'कौम्भकारेया सिद्धिः।अन्यथा कुम्भकारेयोऽप्यापधेत । कुम्भेन समारोऽपि फेवलस्य कारस्य भैरवी। . - - प्रधानम्यैव विगेपणं स्यादिति 'बहुकुरचरा' इत्यस्य तव्यावर्त्यत्वानुपपत्तिरिति तदधिकार- स्य तदन्तविधिज्ञापत्यानुफ्पत्तिरत आह-अनुपसर्जनादिनि खिति । विशेषणमिति । "अनुपस- जनात्" इत्यस्य तदन्तविधिज्ञापतापरभाष्यप्रामाण्यादिति शेषः । अत एव–अनुसर्जना- धिकारेण तदन्तविज्ञापनादेव । सिद्धिरिति । तन्मात्रस्य मिद्धिरित्ययः । व्यतिरेकप्रदर्शन- मुसेनोक्तार्थत्वन्द्रढयति-अन्यथेति । अन्यथा-तज्ज्ञापिततदन्तविध्यभारे अपि शब्दोऽसि. द्धिसमुच्चायकः । सा च तदन्तविध्यभाने केवलात्कारशब्दान्डीप्यप्यनुसर्जनस्त्रीप्रत्यये तदादिनियमाभावेन समुदायस्य स्त्रीप्रत्ययान्ततया ततो ढकि बोध्या। न च समुदायस्य स्वीप्रत्ययान्तत्वेऽपि न प्रातिपदिकत्यमिति वाच्यम् , तन्त्र प्रातिपदिकादित्यस्यासम्बन्धा. त। अन्यथा त्याग्रहणल्यैतदर्थमावश्यकतयाऽन्यार्थत्ववर्गनपरड्याप्सूत्रस्यभाष्यविरोधः स्यादिति । आपाचं रूपं व्युत्पादयति-कुम्भेनेत्यादिना । समासेऽपीति । अपिशब्दोऽयङ्कार- भावप्रकाशः। त्याशयेनाह-प्राधान्येनेति । साक्षाद्विध्युद्देश्यत्वेनोपात्तनिष्ठप्रभारतानि पितविशेष्यतावत्वेन वा धान्येनेत्यर्थः। “प्रधानाप्रधानसन्निधौ" इति न्यायेनेति भावः । नन्वेवम् "अनुपसर्जनात्" इत्यस्यापि स्त्रियाम्' इत्यनेन तुल्यतापत्तित भाइ-अनुपेति । गृह्यमाणस्यैव । टिदादः-सामथ्यादिति शेषः । प्रथा सदैयथ्य स्पष्टमेवेति भावः। आधज्ञापनफलमाह-अत एवेति । तदन्तविषेशापनादवेत्यर्थः । सिद्धिरिति । तन्मात्रसिद्धिरित्यर्थः। उत्त मेवार्थ व्यतिरेकेणाह-अन्यथेति । तज्यापिततदन्नविध्य. मावे इत्यर्थः । अपिरिष्टसिद्विसमुच्चायकः । सा चात्र पक्षे केवलात् छोप्यपि अनुपमजनस्त्रीप्रत्यये तदा- दिनियमाभावेन समुदायाद्दकि दोध्या । "स्त्रीम्य" इयत्र प्रातिपदिकादिति न सम्बध्यते । अन्यथा हि ख्यानग्रहणस्यैतदर्थमावश्यकत्वेन च्याप्सूत्रस्थमा यविरोध इति भावः । ननु नैष्टसिद्धिरत्र पक्षे, किंव. निष्टमेव । प्रत्ययग्रहणपरिभाषया विशिष्टरयाऽनणन्तलास्केवलस्य तत्तेपि अनर्थत्वेन अप्रातिपदिक्या- (कुम्भेनैकार्थीभूततया निष्कृय त्रीत्वेनान्वयरय दुर्वचतयाऽत्र डीप एतानुत्पत्तः। एव च तस्मिधेरैव तदन्तमहणफलरवे वाच्ये कोम्मेत्याचापतेरयन्तमयुक्तमत भाह-कुम्भेनेत्यादि । कारस्य–स्यापी- सरला कौम्भकारेयसिद्धिरिति । नच कुम्भकारीशम्दाद् ढक दुर्लभ, तस्य शिल्पिवाचकत्वेन "सेना. तरक्षणारिभ्यश्च" इति ण्यप्रत्ययेन बाधादिति वाच्यम् ; हिंमार्थकात् कपाचोरणि घटस्फोटकवाचास्य यौगिकरयान्यार्यकस्यापि कुम्भकारशम्दस्य सत्त्वात् । ननु प्रत्ययार्यनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारताप्रयोजकतापर्याप्स्यधिकरणीभूतप्रातिपदिकात् प्रत्ययो भवति अत एव राजपुरुषस्यापत्यमित्यर्थे राजपौरुपिरिति न भवति। अत एव च सूत्रनहस्यापग्यमित्यर्थ सौत्रनादिरित्येव तहापि अपरयार्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपिनप्रकारतामयोजकतापर्याप्यधिकरणोभूनपानिए- दिक युग्मरारीति, नतु वारी पनि तत् कथं तरमद् दगासादनं माध्यादाविति चेत् ? न, तस्य निय- मस्य प्रत्ययनिष्ठोदेश्यतावच्छेदवनायमस्ययनिष्ठ विधेयताकार्यानिरिक्त एव प्रवृत्तेः । "स्त्रीभ्यो ढक" इत्यत्र स्त्रीमाययनिष्ठोदेश्यतावच्छेदयता, ढप्रत्ययनिष्ठा विधेयता च वर्तते इति तनिरूपायवस्थेव सत्त्वान्न तनियमप्रवृत्तिः। अत एव परमगाग्यस्थापत्यमिति विग्रहे परममायण इत्यस्य सिद्धिः। अ. न्यथा गायति यनन्तनदादेः तादृशप्रकारताप्रयोजकतापयांफ्यभावेन स न स्यादित्यर्थः । मत एव च शिवमागवत इत्यस्य मय शुल" इति सत्रमाथे परम्तस्य सिद्धिः। तदर्थ "भक्ति." इति सूत्रे मा., -- ·५०२ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शब्दरत्नम् । प्रातिपदिकत्वेन तदर्थस्यापि स्त्रीत्वेन योगाचतो डीपि कुम्भेनैकार्थीभूतस्यापि विशिष्टस्या पत्येन योगे तल्यायोगस्य वस्तुमशस्यत्वात् सेनापि योगे कदाचित्ततो ढकि विशिष्टस्य भैरवी। - स्येत्यनन्तरं द्रष्टव्यः । तेन कारशब्दस्य समासात्म समुदायस्य च प्रातिपदिकत्वलाभः । तदर्थस्यापीति । अपिशब्दः समुदायपरामर्शकः । एमाभूतस्यापोति । अस्य तस्येत्यनान्वयः । विशिष्टस्य-डीब्यिशिएस्य । तस्य-कारोशब्दस्य । अयोगस्य-तदर्थेनायोगस्य । अपत्यान सद्देत्यादिः । वक्तुमशक्यत्पादिति । अजहत्स्वार्थवृत्तिसद्भावात् । जहत्स्वार्था तु तत्रैव यत्र रूढिविरोधिनी। इति सिद्धान्तात् । तेनापि योगे-तदर्थेनापत्यार्थेन योगे । एवञ्चोभाभ्याम्प्रत्ययोत्पत्तिस. म्भव इत्याशयेनाह-कदाचिदिति । विशिष्टस्य-समासात्मकसमुदायस्य । ननु कुम्भनेकार्थीभूतस्य भावप्रकाशः। त्यर्थः । अपिः समाससमुच्चायकः । तत्र तस्य समासात्वममयुक्त तदवयवस्य कृदन्तरवायु कम् । 'अमहास्वार्थायामर्थवश्वस्य सरसाद । जहास्वार्था तु न सार्वत्रिको। यदा पूर्वपदे एव तवं नोत्तरपदै इति भावः । तदर्थस्य-कारार्थस्य । निष्कर्ष निवेशे मानाभावादिति भावः । अपिः समामार्यसमुचा. यकः । तत:-उस्मात् । कारशदादेवत्यर्थः । अपिद्वय मिथस्तयोगसमुचायकम् । विशिष्टस्य- समिनिटस्य । तस्यायोगस्य पार्भस्यापरयाऽयोगस्येश्यर्थः । तेनापि योगे। कार्यनाध्यपयार्थन योग रयर्थः । एव चोभयतोपि तरसम्भवोऽत माह-कदाचिदिति । नियामकाभाषादिति भावः। ततः-- पारीशदात् । यद्यपि 'सर्वानि"इति सूत्रे भाष्प-प्रत्यारयायते योग इखुरम् , चतुर्थे तु प्रधानन सरला। मतभगवद शरयस्य पाल्पना । लिगविशिष्टपरिमापया च देवीमागवन यस्य सिद्धिः। प्रापि प्रतिपादकत्वेन सेवकायोपचारात प्रयोग: साः। एलेन ग्रन्थे 'देवीभागमा पनि प्रयोगमशु पर. मः परास्ताः। ननु कारीनिशीपोऽनुपसर्मनस्त्रीप्रत्ययवाद "त्रीप्रत्यये पानु रसनेन" इति परिमापया तदा. विनियमनिषाद् पृशमच ननन्यायेन मुम्मकारीस्परमादेव ढकि पौम्मकारेयसिदप्पा दितीयतदन्तवि. पिरयौवरण व्यर्थम्, नच विशिष्ट सदारोपेऽपि होमे विशिष्टनतिकरवामारेन विशिष्ट पत्तिप्रातिपदिक. स्वादः तन्नेऽनारोपान्न तनोट मितिरिति वाच्यम् , 'परमगायोग. पादाविवावरग मानि- परिकर उसः सिदः इति धेर ! - .

·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम। ७०३ पान्दासम् । तसिरिताहत्यामा कुम्मायोकारस्य पृचनापतेः । नियकायोंगावस्य प्रत्ययोत्सतिनिमित्ततो न मानम् । समुदायका माध्ययनापि तस्यैव सत्गत् । न च समुदायान्कीप्यपि अनुपसर्जनशीप्रत्यये तादिनियमाभावेन पदाचित्कारीशब्दादाप- तिम्तवापीति पाच्यम् ? एतदधिकारसामदेिव तादिनियमामायनाधिकस्यैव याय भैरवी तस्प क्यमपत्येन योगोऽत आह-निस्कृय केति । न मानमिति । अत एव "तद्धितार्य" इत्यने- नोत्तरपदे परे समासविधान सगच्छते। अत एव च "येन विधि." इतिसून प्रत्ययमहगपरि. भाषायाः प्रयोजनकायोयग , परमगाायण इत्युपात्तम् । फग्रहणपरिभाषा त्वन म प्रवर्तते, मात्रमहणाभावात् । कस्यचिसानिरस्यति-न चेति। एतदविकारसामान -अनुपपर्ज. भावप्रकाराः। नदन्तविध्यादिशापनद्वारा कौम्मकारेयसिध्यर्थं योग इत्युकमिति मियो भाष्यस्य विरुद्ध मतीयते; तथापि तमित्य परिजदु: कैयटकौस्तुभदादयः-प्रत्याख्यायने इनिविदान्युतिः। चतुर्थस्या खेकोश्युक्तिः, तं विनापि तस्य मुसाधलाद । तया हि-मनुपसर्जनस्त्रीप्रत्यये तदादिनियमामावेन कारशम्दापि डीपि समुदायाव टक भविष्यति । म च कदाचित्कारीशदादपि स्यात् । एकादिर्वचनन्यायेन समु. दायादेवोत्पत्तः। छम्भेनेकार्थीभूततया निध्यापत्येनान्वयाभावाच । स्त्रारम्भेऽपि ओपगवीस्यादाविव केवलारकारशम्दादपि कदापिन्डीप्रसङ्गेन कौम्मकारये पाक्षिकदोषस्पेरयमेव वारगोयलाच । नन्वेव कुम्मकारीत्यत्र डीबेव न स्यात् । कुम्भेनका भूतनयाऽगन्तस्य केवलस्य स्त्रीवेनायोगाद, यस्य च विशिष्टस्य बीवन योगो न तणन्तमिति चेत् ? न, प्रमापूर्वग्रहणेन तदन्तमहगापनाद । न चैव बहु. कुरुचरेत्यादापतिप्रसङ्गवारणायार्य निषेधोपि सार्थक इति वाच्यम् , "टिवाणम्" स्यादाव पारस्य टिंदादेरेव स्त्रीत्वेन विशेषणेनादोपात् । पूर्वरोपात वदन्तं च स्त्रीवेन विशेष्यते , उत्तरत्र चोपात्तमे. स्यत्र व्याख्यानमेव शरणम् । इद च सूत्रारम्भेप्यावश्यकम् । भन्यथा पञ्चाजोरपन टाप्पस इति । अत्र गुरुचरणा:-प्रत्यारयायते इति वानिकसिद्धान्तरीत्या। चतुर्थे तु भाष्यसिद्धान्तः । इयं हि तदाकूतम् । अनुपसर्जनस्त्रीप्रत्यये तदादिनियमाभावेऽपि कदाचित्लारीशम्दादपि स्यादिति पाक्षिको दोष ए४। युगप- द्विवक्षायो तन्न्यायप्रवृत्त्या समुदायकार्यगावयवानामनुग्रहेण च नैकाद्विवंचन यायेन निर्माह। कुम्भे.. नेत्याधुतिरप्ययुक्ता, निषष्यापत्येनैकार्थीमावेऽपि समुदापेनकार्थीमावेऽवयवेनापि तस्यैव सधारमा मोक्षते: विशिष्टसम्बाध्यपत्येऽपि विशेष्यसम्बन्धस्याव्याइतेश्च, सिद्धान्जे दोषामावस्य वदयमाण- स्वाच । मनभिधानेन प्रत्याख्यानं तु न चमस्कार । अत एव परमगार्यस्यापत्यमित्यर्थं तदेकदेशगाय. शब्दात्प्रत्यये सति प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिप्रयोजनावसरे "येन विधि:"इति सूत्रे गाायणः परमगा- ायणः इत्युदाहृत भाष्ये इति । तदेतदृदि निधायाह-निकृष्येति । तस्यैव-एका माव. स्यैव । एवेन तदभावश्यावृत्तिः । मन्यथोकरीत्या समासेपि तथास्वापत्ती "तद्धितात्तिर" इत्यु. तरपदे समासविधानानथक्यापत्तिस्तत्र तदनाश्रये स्त्र तदेव गमकमिति चेदिहापि भाष्यद्य गमामिति भावः। गणे' यस्याः कृन्मात्रग्रहणे प्रवृत्या न तया विशिष्टादेव डीबुपत्ति प्रत्याशा। तस्मात्त. सिध्यर्थं तदन्तविधिरावश्यकः, स चैतदधीनः । भमहत्पूर्वग्रहणेन तशापने बहुकुरुचरेत्यादिन्यावृ. त्यर्थमनुपद वक्ष्यमाणार्थसिध्दर्थ चेदमावश्यकमिति तात्पर्यम् । तत्र पशे शङ्को-न चेति । समुदायात- उस्मादेव । तवापि-वदन्तविधिवाहिनोऽपि । अयं भावः । कुमकमकोत्पत्यनुकूलक्षियाश्रयसम्बन्धित्वे विवक्षिते सामान्योत्पत्यनुकूलक्रियाश्रय सम्बन्धिम्वविवक्षाया अपनायेन तस्यापि, प्रथमोच्चारितलाच स्थादेव ततस्तदुरपचिः। एकाथी मावस्तूकरीत्याऽस्त्येव। न च तस्यासुबन्तावम् , वचने न तनिमितकोटी प्रविष्ट किं तु न्यायप्राप्तमिति भाष्याशयाद । प्रातिपदिकादिति तु तत्र न सम्बध्यत इत्युच्मेवेति । सामदेिवेति । एतेनैतदर्थावोधने तु तदन्तग्रहणेऽनिष्टाप्राप्तिसहितेष्टमात्रकौम्मकारेयसिद्धिरूपफ- - ·७०४ सटीकटिप्पणशब्दरलप्रौढमनोरमायां- शब्दरत्नम् । बोद्धयते, न तु न्यून येत्यदोपादिति तदाशयः । विस्तरस्त्वन्यन्न योद्धयः । भैरवी। नाधिकारसामर्थ्यात् । तदाशयः-धातुर्थिक्स्यानुपसर्जनादित्येतत्प्रयोजननिरूपगर 'प्रधानेन तदन्तविधियथा स्यात्' इत्येतद्वाप्यस्याशयः । न च तदन्तविधावपि व्यपदेशिवदानेन कारीशब्दस्याण्णन्तत्वात्कुम्भकारेयो दुर्वार इति वाच्यम्, एतदधिकारसामर्थ्यादसहाय एव व्यपदेशिवद्धावप्रवृत्तः । तत एव स्वस्य चेत्यपि न । प्रत्ययप्रहणपरिमापयाधिकल्यक व्यावृत्तिनं तु न्यूनस्येति तु युक्त मेव । अत एव अस्य गोत्रापत्यमित्यर्थे इनि यस्य” इति लोपेऽपि यूनि फक्सिद्धिः। ननु कुम्भेन रूमासेऽपि केवलस्य कारस्य प्रातिपदिकत्वेनेत्यसङ्गतम् , शेखरोक्तरीत्या केवलस्य सूत्रद्वयसाधारणपारिभापिकार्थवत्त्याभावात्, प्रत्ययान्तत्वेन पूर्वसूत्रस्याप्राप्तेश्च । न च कृदन्तत्वादुत्तरसूत्रेण प्रातिपदिकत्वम् , एकार्थीभावेन लौकिके प्रयोगे प्रसिद्धत्वरूपप्र- इस्तार्थववाभावेनोत्तरसूत्राप्राप्ते इति चेत् ? न, व्याघी, अचक्रीती,कच्छपी, इत्यत्र 'गति- कारकोपपदानाम्' इत्यस्य प्रयोजननिरूपणावसरेस्त्रीप्रत्ययोत्पत्ते. प्राक् यथाशब्दादीनां प्रा. तिपदिक्त्यन्तथाऽन कारशब्दस्याऽपि भविष्यति, "वृत्तद्धित" इतिसूत्रस्यैव च प्रवृत्तिरत्रा. भिप्रेता । विभिन्नवृत्तिद्वयस्यान सत्त्येन तन्मात्रवृत्त्येकार्थीमावस्यात्र सत्त्वमस्ति । 'पञ्चगव धन.' इत्यत्र तु समासस्यरूपा सजातीया वृत्तिरित्येकार्थीभाव एक एवेत्याशयात् । ननु “सादीनि" इतिसूत्रभाष्ये-'भनुपसर्जनादिति योगः प्रत्याख्यायते'इत्युक्तम् । इह तु 'प्रधानेन तदन्तविधिर्यथा स्यात् इत्यनुपसर्जनादित्यस्य प्रयोजनमुक्तमित्येतद् द्वयं विरूद्धमिति चैत्? अन्नाहुः कैयदादयः, प्रत्याख्यायत इत्युक्ति सिद्धान्तिन, प्रस्तसूत्रस्थापनपरा चतुर्थी ध्यायस्था तु एक्देशिनः । तदन्तविध्यभावेऽपि स्त्रीप्रत्यये तदन्तविध्यभान कुम्भकारीति- समुदायादवयवात्स्त्रीप्रत्ययोत्पत्तावपि ढक भविष्यति, एकाजिद्धर्वचनन्यायात् । न च केवल कारीशब्दादपि कदाचित्स्यादिति वाच्यम् , कुम्भेनैका भूतस्य निष्कृयापत्येनानन्धयात् । अन्यथा तदन्तविधायपि घरकारशब्दादपि पदाचिरस्त्रीप्रत्यये सति ततो ढकि कुम्भका रेय एव स्यात् । न च कुम्भस्य यथा कारीत्यस्य न योगस्तथाकारेत्यस्य स्त्रीत्येन क्थं योग इति वाच्यम्, अमहत्पूर्वग्रहणेन तदन्तग्रहणज्ञापनात् । न चास्य सूतस्यानारम्भे लामावेनैतदेयम्य रपष्टमेवेति मावः। एतेनात्र पक्षेऽपि कारशब्दस्य व्यपदेशिवद्भावेनाणन्ता-तत्वात्ततोऽपि कदाचित कीपि कुग्ममारयो दुरि यपास्तम् । एतदधिकारात शापकादेवासहाये एव व्यपदेशिवद्भाव, प्रवृत्तः पर्थवासूत्रोक्तार्थवत्त्वामावेनाणन्तस्याप्रातिपदिकवाच्च । एतेन व्यपदेशिवद्भावाभावेऽष्यणन्ता. दिस्यप्यामदेव दोष इत्यपारतम् । मि च व्यपदेशिवद्भावलब्ध एव सोऽयों न स्वतन्त्रः। एव स्वस्य चेन्यपि तत्यदोषात् । न तु न्यूनस्येति । युक्त चैतत् । यतः प्रत्ययग्रहण इति नियमेनाषिकस्यैव ध्या पूत्तिन न्यूनस्य, भरय युवापरयमित्यर्थे अशम्दादिनि यस्येति लोप यनिमोश्चेनि फकोऽनापत्तेः। एवं च तनिषेधेन तेन तदयावय॑स्यैव संग्रो न खतघावय॑स्य न्यूनस्येति । तदाशय इति । तदन्त. विविज्ञापन द्वारा तस्य सरिसदिः फलमिति वदता भाग्यकृतामाशय इत्यर्थः । नन्वेवमपि चिस्यमिद फेवल वारस्याप्रातिपदियावेन ततो जीवभावेन पाक्षिनिष्टामावेन तरफनोकरयसालेः । प्रत्ययान्तरलेना. परस्त्राप्राप्तिवदेवार्थी भावेनेसादिमूहोचावस्खामायेन गुरचरणोक्तसूत्रद्रयसाधारणार्थवाभावेन च "ति" इति सूत्रापाप्तरिति चेत् । पवित्- म से च कृतेऽवयवादापतिः प्राप्नोति । अश्यबादुरपची सत्यां को दोषः ? कोन्म- कायो न सिध्यति । भापयरय वृशिवरी स्थानामिति । तत एकदेशिमा यानुराधनाय अन्यः । सदिरेवरच दातविधे. पलम् । एव 'इदं हि प्रयोजन प्रधानेन तदन्तवि- भावप्रकाशः।

·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ७०५ भावप्रकाशः। तत्र जातेः' इत्यनुवृत्तेः । अन्यथा पुयोगेऽपि स्यात् । एतेन इह अमहणं स्पष्टार्थमिति प्राचो प्रन्यः प्रयुक्तः। इहानेकं वास्य, तत्र अनुपसर्जनमण योऽका. शब्दरक्षाम् । पुंयोगेऽपि स्यादिति । हप्यते सु झापित्यर्थः । प्रयुक्त इति । अनेने सिद्ध भैरवी स्यपतपादोहीयापत्तिरिति वाच्यम् । "रिद्वागम्" इत्यादापात्तस्य मीन विशेषगान् । प्या पात्तन्तदन्तज तथा, व्याख्यानात् । व्याख्यान प्रामाणि खोप्रत्ययोत्पत्तावाश्य- कमेव । अत एवं पञ्चाजीत्यत्र टाप्नेत्याहुः । वस्तुतस्तु प्रत्यारयायत हत्युक्किार्तिकरीत्या, चतुर्य तु भाष्यकारीयसिद्धान्तः । निष्कृप्यैकार्थीमाव एर वृत्तिप्रयोजक इति न भाष्यकारख्य मम्मतम् । अनुपसर्जनखीप्रत्यये तदादिनिपमाभावेऽपि कदाविश्यवादपि ढम् स्यादेव । यपि समुदायादेव प्रत्ययोत्पत्ताकाद्विवचनन्यायोपन्यतनं तन्न युक्तम् यन युगपद्वि. चक्षा समुदायकायेंणावयवानुमहश्च तत्र तन्न्यायप्रवृत्तः। फूप्रहणपरिमापयाकुम्भकारशदा- देव स्त्रीप्रत्ययो भविष्यतीति तु यक्तुमरास्यम् , तम्या. पारमापायाःन्मानमहणे प्रवृत्ते; सिद्धान्तात् । यदि तु तदन्तविधिरमहत्पूर्वग्रहणेन ज्ञायते, तदा यहुकुरुवरेत्यग्न छोपोमा. चाय "अनुपसर्जनात्" इत्यावश्यकम् । 'खियाम्' इत्यस्य स्त्रीप्रत्यपप्रकृतित्वाभिमतपि. शेषगतायान्तस्यानुपदं ज्ञापरुत्वम्याभिधास्यमानरयादित्येचरीत्या भाष्ययारविरोध उप- पादनीयः । तदेतद् ध्यनयन्नाह-विस्तररिस्वति । मूले मन्ययेति । होविधायके जाते.' इत्यस्याऽननुत्ता वित्यर्थः । प्रयोगेपोति । डी. घियथा स्यात् कुम्मररी नगरकारी ति माथ्य सहन्छ । मत पायवादुरसत्तिरिति मन्यग्याल्यावसरे "कृतद्धित इयत्र वृद्ग्रहणे इत्यस्य सधारण समुदायप्रातिपदिक्वेन सत पर डीविनि कैयटोक्तरादाया परतुतो भवयवस्याऽप्रातिपदिकरवारसमुदायस्य चानगन्तवार कीपोऽाहिरेवेति शङ्कितुमुचितम्' यु. यो प्रोक्तिरवत्सूत्रोकार्यवत्तामावेनागन्तस्याप्रातिपदिकवाच्वेति लघुशेखरोक्तिश्च सगच्छते इत्यादुः । परे तु कारसदस्याणन्तवादर्थवत्वमस्त्येव । वृत्याऽवोध जनस्य कल्पितस्य मौतपूर्विकवस्य सत्त्वात् । वृत्तिद्रयरय मिन्नत्वेन तहेतुभूतकायो मावस्यापि मिन्नत्वात् कारमात्रस्येकार्थी मान लो- किके प्रसिद्धवस्य सत्वाच्च । न हि प्रसिद्धरवेऽपि स्वातन्य विवक्षितम् । फिन्च 'पञ्चगवधन.' इत्यादी पूर्व त्रयाणां बहुनीही तदेकार्थीभावेन व्यापकैनैव घटकायें सिद्ध पृथक् तदनहीकारेयर पूर्व कुवृत्ती प्रकृतिप्रत्ययमात्रवृत्येकार्थीभावेन व्याप्येन समासासिध्या तपर्याप्तस्य भिन्नस्य तस्यावश्यकावात् । भन एवं नगरकारीस्यतोऽग्रिमम् "भत्र हि तदादिनियमादवयवादुत्पत्ति: स्यात् । कृाहणे इत्यस्यास्तु कद. वृदयहणादसञ्चार एव । एव दहीकारान्तेन समासो भविष्यति । यद्येव लभ्येत, कृत स्यात्तत्तु न लभ्य "गतिकारकोप इति हि समास एव तावद्भवति । तत्र च कृतेऽवयवादसत्तिः" इत्यादि माध्य, चतुर्थस्थ "येनविषि."इत्यत्रयोक्तमाभ्यं च सजाउने । अन्यथा तयोदत्त ननालिसापत्तिः सप्टैव । किं च तदन. झीवारे “तिकारक" दरपत्रोपपदग्रहणानर्थक्यापत्तेः । बद्रीरयाऽयंवत्वामावेनाप्रातिपदिक वारसुर एवा. प्रायः। अत एव सद्योते 'शक्तुिमास्युक्त वक्तुमिति नोकम् । तस्याः शङ्काया उत्तरमिदमेव । न चैवमपि गुरुचरणोत्तरीस्याऽयवस्व नायतीति वाच्यम्, तत्र तथार्थवत्तानीकारे एवरपुत्रस्य "गतिकारक" इत्यादेश्च गमक्वेनेतःप्राम् तदनगीकारः, किंतु पूर्वोकस्यैत्यदोषाव । एतरसत्से तु तदङ्गीकार । अत एव तदन्तग्रहणेऽपि प्रागुक्तरीत्या द्वेधा समाशक्य तदपिकारादेव पाएकादसहाये एवं व्यपदेशिवा- वप्रवृत्तः अथवस्त्रोक्तावत्वाभावेनाणन्तस्याप्रातिपदिश्वाच्च, तदादिनियमाभावेनाधिकस्य कार्य बध्यते न तु न्यूनरयस्यदोषाच्य । अन्यथा तदनग्रहणे फरामावेन तद्वैयध्ये स्पष्टमेवयुक्त लघुशेखरे। त्रेतदधिकारादेव एकादिस्यस्य हेतुत्रयेऽन्वय । अत एव सर्वाने अन्यथेति ग्रन्थसतिः । एव च न माप्ययोमियो विरोधः, कैयटकौस्तुभावसातिश्चेति प्राहुः । तदेतद् ध्वनयन्नाह-विस्तरत्स्विति । 1 ·७०६ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- रस्तदन्तादिति व्याख्यानान्नेह-आपिशलमधीते आपिशला ब्राहाणीति । अत्र शब्दरत्नम्। तत्राग्रहणं तूत्सल्यापत्यं स्त्रीत्यत्र जातिलक्षणडाराधनार्थमिति बोद्धयम् । अत्र हीति । न चैवमुपसर्जनाधिकारस्य चारितायें मुलोक्तदातविधिज्ञापकतानुपपत्तिरिति वाच्यम् , लक्ष्यानुसारिव्याख्यानेन स्त्रियाम्' इत्यस्य गृह्यमाणविशेपणतयाऽपि तद्वारणसम्मवात् । तस्मादहुकुरुचरेत्येव तद्व्यावर्त्यम् । तच तदन्तविधि विना नोपपद्यते इति तज्ज्ञापकत्वम् । भैरवी। । । पम्बाधित्वा परत्वादिति शेषः । न ह्येवंतति फलाविशेप । अनन्तान्डोनि समुदायल्याधु- दात्तत्वमेव भविष्यति । हीपि तु सतिशिष्टप्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तत्वमिति विशेपस्य स्पष्ट- त्वात् । तत्रेष्टापत्तिन्निराचष्टे-यत इति । इत्यर्थ:- इति तात्पर्यायः । ननु "टिड्ढा' इतिसूत्र- स्थान्ग्रहणेनानन्तान्डीप्यन्यौत्सीत्यादेः सिद्धौ "शाईवा" इति सूत्रेऽग्रहगत्य वैयर्थ्य- मत आह-मनेनैवेति । अपत्यं स्त्रीति । गोनापत्य स्त्रीत्यर्थ.। एतेन 'गोनय चरण: सह' इति जातित्वमस्तीति सूचितम् । मूल-इहानेकमिति । न च "भन्नेभ्य" इत्यादावपि लक्ष्यभेदे- नानेकवाक्यताऽस्त्येवेति वाच्यम् , तत्र संग्राहकवाक्यस्यैक वमिह तु तस्य नानात्वमि. त्याशयात् । अत एव पञ्चाश्वेत्या न छी । न चैवमिति । एवम्-आपिशलमधीते आशिले. त्यस्य व्यावय॑स्य लाभे । व्याख्यानेनेति । मूलोक्तरीत्या "अनुपसर्जनात्" इत्यस्य प्रयोजन- मुक्त्वा "एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । स्त्रियामिति वर्तते । तेनाणं विशेषयिष्यामः। खियाँ योऽण विहितः । एवमपि काशस्निना प्रोक्ता मीमांसा काशकृत्स्नी, तामधीते 'काशक. स्ना याक्षणी अन प्राप्नोति, नेप दोप. । अध्येत्यामभिधेयायामण ईकारेण भवितव्यम् । पश्चादध्येयामभिधेयायामण लुतः स । यः श्रूयते, उत्पन्नस्तस्मादीकार इति पुनर्न भवि- प्यति" इति भाप्यदुक्तपन्यमूलकव्याख्यानेनेत्यर्थः । तस्मार-उक्तरीत्या तद्वारणात्। तच्चेति । भावप्रकाश.. योगेऽपि स्यादितीति । कोषं बाधित्वा परस्वात् । अनन्तस्यायुदात्ततया कीपहीनोः स्वरे विशेपामावेशि डोष्ठीनोविशेषस्य सत्तादिति मा: । स्टापति निराचष्टे -हण्यते इति । इत्यर्थ इति । ति तात्पर्यायः । प्रत्युक्त इतीति । यत्तु रानाकरकृत्--एलेन भन्महणं स्पष्टानिति प्रमादो- कमपारम् मिति मूलं रमसाभिधानम् । "शारिवापन" इस्यत्र पुनरम्महणं मानिनक्षगडीप बाधितुम्। तनहि जाते इति वर्तते सेन पुयोगे षिदेति प्रसादग्रन्यसत्त्वादिनि, न, उक्त सलिस्य च यदय प्राचोक्त "शावापपो लोन्" इति सिरे पुनरमा ग्रहण जातिकक्षणीप बाधितुम् । यदि तत्र 'नानि वर्धते वार परार्थमिति, तत् शानि नायगुरचायगातो भौरमीत्पादायप्राप्तोपमापगावस्य सम्भवामन्माणस्य रपटायमिति चिरपमियाय परमगुरुचशप्रयाशेऽमिहितावेन तदनुरो. भेन गूणस्य सत्वा । तदेवत् वनयितुं तदनुवादन्यूनता निराचष्टे-अनेनैति । मायामागे- बेरपर्यः । सप्त-साविति गये। जातीति । गोत्र च चरणैरिति जातिवादिति मायः । मूले-. को वायमिति। पचपि "नेम्य" श्यादापि यसरकारकवाक्यान नानाल तयामि सत्र Hमारवायमेरमेव । ६ तदपि न, दयसनादिरूपाऽझारामग्भवेन तप बेयधिकरण्येवान्वयात् । मा एक पावापानी नानेन रितिसष्ट मू । पयमिति । पूर्वनिर्देशो या "माशिममा 11 किमारिम्यास्याने हि मूठोरतेति। कौमुनेस्यर्थः । यास्याननेति। "KRRITATS प्रपोग्नम् । निपानि स तेनार्ग विशेषयिष्याम " स्यादिना न PHENNAI पुन मरिष्यति पान मधेन मा मातोरलेन प्रागनूदितने वर्ष:। चामे- नवापामकिशमपिसाव गुप्नापरू । मतगन्नासाभार वता t-arमादिति कतारमादित्यः। राति । वय पाभाप: । ननु त - - ·७०७ भरवी। - रत्रीप्रत्ययप्रकरणम् । हि प्रोकार्थेऽण् उपसर्जनम् , अध्येत्रण तु लुमः, वर्णप्राधान्यान प्रत्ययलक्षणम् , अतष्टावेव भवति । ताच्छोलोके इति। अयं भावः-"शीलम्" "छत्रादिभ्यो ण" इति यो णस्तम्मिन अणकार्य भवति, "कार्मस्ताच्छील्ये" इति ज्ञापकात् । अनेन हि "अन्" इति अणि विहितं प्रकृतिभावं बाधितुं टिलोपो निपात्यते। चौ. रोति । चुरा शीलमस्याः । "हलस्तद्धितस्य ॥ उपधाभूतस्येति । ननु “यस्येति च" इति यत्रोऽकार- लोपे कृते यकारस्य ईकारपरत्वमत्येव किमुपधामहणानुवृत्त्या ? न चाल्लोपस्य स्थानिवद्भावः, यलोपे तनिषेधात् ; मैवम, यलोपे कार्ये अल्लोपस्याऽऽभोयत्वेना. शब्दरत्नम्। 'ख्रियाम्' इत्यस्य प्रकृतिविरोपगत्वज्ञापवं चेति योद्वयम् । तत्काणे एतव्यावृत्तिापि मनेनेव उपसर्जनपदेनोभयोरपि ग्रहणमित्याशयात् । अण्कार्यमिति । होमित्यर्थः । तस्य तद्वयावय॑त्ववेत्यर्थः । नन्वेवमुक्तरीत्या तस्य तदन्नविविज्ञापनेऽपि स्वविश्य चारि- तार्थ्यन्दुरुपपादमिति कधं ज्ञापकत्वमत आह-स्त्रियामिन्यस्येति । तत्करगे-तस्यास्पर्थम् "अनुपसर्जनात्" इत्यस्य करणे। एतद्यापत्तिस्पीति । आपिशला काशकृत्स्ना एतयोरपीत्यर्थः । भनेनैवेति । प्रकान्तेनानुपसर्जनाधिकारेणेत्यर्थः । ननु प्रतियोगितमर्पकनुपपर्जनपर शाखा. योपसर्जनरोधकमिति कथं व्यावृत्तिरत आह-उपसर्जनेति। कृत्रिमाकृत्रिमन्यायोऽत्रानुक्सर्ज. नाधिकारप्रयोजनप्रदर्शनपरभाष्यप्रामाण्येन वाध्यत इति भावः । स्याशयादिति । मूलप्येति पः। भण्कार्यमित्यनाणरूपं कार्यमित्यर्थस्य भ्रमवारणायाह-डीदिर यर्थ इति । इदमुरलक्ष. णम् "अणो द्वयव." इति फिसिद्धिरपि प्रयोजनम् । एतेन यदि बोसिद्धिरेव प्रपोजन- न्तदा स्वातन्त्र्येण डोम्विधानेन सिद्ध ज्ञापनस्य नोपयोग इति परास्तम् । न च छत्रादिभ्यो लाघवादणेव कार्य किमनया कुसृष्ट्येति वाच्यम् , ज्ञापसिद्धस्यासार्वत्रिकत्वेन छानेत्य. भावप्रकाशः। शापकावेति अनुपदोक्तव्याख्याऽनङ्गीकारे तस्याचारिताय तस्वस्थमेवात भाइ-स्त्रियामितीति । तत्करणे इति। तद्यावृत्त्यर्थम् "अनुपसर्जनात्"इति सूत्ररगे इत्यर्थः । एतद्द्यावृत्तिरपीति । आपि. शटा, काशरस्नेत्येतद्वय वृत्तिरपीत्यर्थ । अनेनैव-प्रक्रन्तेनानुपपर्जनाधिकारेणेव । एवेनोक्त प्रकार व्यावृत्तिः। ननु तत्र शास्त्रोयोपसर्जनस्यैव ग्रहणौचित्येन कथं तद्यावृत्तिरत भह--उपेति । उभ. योरपीति । एतदधिकारसामति यायो बाध्यत इति भाव. । आशपात्-ति मूलस्येति शेषः । न हि तदेव प्रयोजन तेन तस्म बोध्यो, कि तु तदर्थ कृोनेइमपि सिद्धयतीति बोध्यते इति मावादिय. यः। अण् रूप कार्यमित्यर्थभ्रमवारणायाह-डीवितीति। इदमुपलभगम् "भगो द्वयवः इति फित्रोऽपि । मत एवोपक्रममाव्येऽक्वानीति बहुवचनप्रयोग: सङ्गच्छते। एतेन "कार्म" इति सूत्र न कार्य तथा न जाप्य च । लाधवेन कीवर्य वचनमेव कार्यमिति भ्रान्तोकमास्तम् । शापतिद्धस्यामार्वत्रिकरवात सरला हीबित्यर्थ इति । "शोलं, छत्रादिभ्यो ग." इति विहितो यो णसस्मिन्त्रण कार्य भवतीत्येतदर्थक 'ताच्छीलिके णेऽपि' इति परिभाषया णप्रत्यत्याने चौर इत्यत्र अण्ण-तत्वारोपेग डोदिति भावः । अन च "कामस्ताच्छील्ये" इति शापकम् । तत्र हि "अन्" इति स्त्रेगाणि परे विहित प्रकृतिमावं बाधितु टिनोपो निपात्यते। यदि तु गप्रत्यये अणकार्य न स्यातहि किं तेन ? साच्छीलिकस्यैव णप्रत्ययस्याण- कार्यशापनात् "तदस्या प्रहरणमिति क्रीडायां ." इति विहिते णे दाण्डा इस्येव । नचैवं लाघवाद छत्रादिभ्योऽणेव विधीयता किंणप्रत्ययविधानेन, तस्याणकार्यशापनेन चेति वाच्यम् । शाकसिद्ध स्या. सार्वत्रिकतया 'छात्रा' इत्येतत्सियर्थत्वात् । 1 ।

·७०८ भैरवी। - सटाकाटप्पणशब्दरतम्राटम ऽसिद्धत्वात् । अनपत्येति । यद्यपि 'आपत्यग्रहणं कर्तव्यम्' इति वार्तिकन्तथा- ऽपि अपत्याधिकारविहितपरं तत् । तादृशश्च गर्गादियबेव, न तु देवाद्यन् । तस्याऽपत्याधिकारात् प्रागेव पाठात् । अत एव भाष्यफूता 'कञ्करपोऽयनश्च. इति गर्गादिभ्यो ऽयम्' इति च अकार: प्रश्लिष्टः । “यस्कादिभ्यो गोत्रेऽयत्र शब्दरत्नम्। 'ताच्छीलीके' इत्युक्तः "तदस्यां प्रहरणम्" इति णे 'दाण्डा' इत्येव । अकारः प्रश्लिष्ट इति । तद्वार्तिकप्रत्याख्यानायेति शेपः । अभिजिद्विदभृत्" इत्यादिसूत्रे अस्नियामित्यनुवृत्तेस्तस्य गोनार्थकत्वेऽपिन तत्र डी सिद्धान्तेऽपीएः । स्य सिध्द्यर्थमेवमभिधानात् । दाण्डेत्येवेति । एवन्ताच्छीलिक इत्युक्तौ तत्पदोपादानेन यत्र प्रथमान्तात्तच्छीलाथै णस्तत्रैवाकार्यमित्यपि बोधितम् । अत एव 'शीलिकामि' इति वा तिकस्य मांसशीला, मांसकामेत्यायेवोदाहृतम् । मूले–अत पोति । आपत्यशब्दस्यापत्याधिकारविहितपरत्वादेव । अयनिति। अयमका रोऽनुनासिकस्तस्येत्संज्ञया निवृत्तिरिति बोध्यम् । अकारप्रश्लेषस्य फलमाह-तदार्तिकेति । एपश्च तद्वतिकप्रत्याख्यानपरभाप्यमेवापत्यशब्दस्यापत्याधिकारविहितपरत्वे मानमिति दलितम् । ननु स्थलत्रय एव यद्यकारस्य प्रश्लेपस्तदा "अभिजिदूइति सूत्रविहितयगन्ता न्डीदनापतिरत आह-अभिजिदिति । भस्त्रियामित्यनुवृत्तरिति । "नातच्फन" इति सूनादि स्यादि.। सा च मण्डूक्प्लुत्या कार्या। गोवार्थकावेऽपीति । किमत्र मानमिति चेत् ? तत्सूत्रमा ध्यप्रघटक व । तथा हि तत्र "गोनमिति वक्तव्यम् । अस्य गोत्रत्वप्रयुक्तकार्य भवतीति तदर्थ । किम्प्रयोजनम् ? आमिजितक. । अभिजिदित्यस्यायमित्यन्न गोत्रचरणात" इति दुस् यथा स्यात् । तच्चार्तुं शक्यम् । गोत्रादयं स्वार्थिको गोत्रे पुव भवति। अत्र भाष्ये घु एव परत्येनोक्तो न तु हीम् । एतेन गर्गादिभ्योऽयनित्यनेवामिजिदितिसूत्रेऽप्यकारप्र रुप इति वदन्त परास्ता.। पीट इति । एवञ्च स्त्रियां यज्ञेय । स नास्तीति म तत्र छीप छात्रायेव । एतेन छमादिग्यो सापवादणेव कार्यः रिमनया कुसष्टयेति कैयटोक्कमपास्तग । केचित्त "मगन्तादितीकार" युपसंहारभाष्यानुरोपारिफ्यावृत्यर्थ यथानुनमेव युक्त, नोपलक्षणम् । बहुवचनं तु प्रयोगभेदाभिप्रायम् । पूर्वमतेऽपीदमावश्यकम् । अन्यथा हि द्विवचनौचित्यमित्याः । इत्युक्तेरिति । शापक्रय सदिषयरवादिति भावः । दाण्डेत्येति । अत एव शोलिकामिइति वार्तिक सभासदारत माथे। वातिकमरेपयोयोगपचे फलाभावादाइ-तद्वाति कति । तथा च समस्याख्यानपरभाष्यमेव वानिवस्य तदपिकारस्थप्राययपर मानमिति भावः। ननु स्थलपये एव प्रश्लेषे ममिनिद"स्यादिएन. विसिप मना कीनापतिः याचाऽमिस्तिोऽपाय स्त्रीत्यमन्तारस्वार्थेऽभिजिदिति यमि भाभिनितीति रूपासिदित भार-सभाति मस्त्रियामित्यनुत्तरिति । "मायुधजीवि "काण्यापस्या. दिभिरिमायापि माप पोः विश्वस्थाऽखियामित्यस्य मण्डूप्लुस्याऽनुत्तेरिस्यर्थः । मन स"भिन्दिने गोत्रमिनिवसायम् ।माय गोत्रस्वागत कार्य भवतीति सदः। कि प्रयोग. नम् ? भामितिमा मामिाजायरायमिति"गोत्रचरण "इति युम पथा रयाद । तचाहत शरयम् । पत्रादय रयादियो गोत्रमेव मयनिति माये चणेष फायनोसोम। मत्र गोत्रानाऽपत्यगात्रम् । न मा मोम रोपे विनिहाय गगादिम्य"इयादी या : मामागची पन मानमिति मान्यानुपापि रानाकरदम्स्यायुतमास्तम् । BER-REE RIमाभिरिको मुहतः, भामिभितः, स्थानीगर यावारणाय गोत्रा शिद ,मार-गोत्रेति! पीटइति । पप्रियापन नैतिन तपमुम्मापना, किंतु भावप्रकाशः।

·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ७०६ जोश्च" इति सूत्रे ऽप्येवम् । "प्राचां फ." ॥ तद्धितग्रहणं प्रातिपदिकसंज्ञार्थम् । ननु तां विनाऽपि पि. करणसामर्थ्यादेव डीप भविष्यति । एवं सहि तद्धिताहणमिनन्तादपि क्वचित शब्दरसम्। "संपाद" इति सूये एतदाप्यप्रामाण्यादकानुबन्धकारिभाषाया अप्रत्या गांदिया एर ग्रहणमिति मायः । एवमिति । सकारः प्रश्लिष्ट इत्यर्थः । प्रातिपदिकसंगार्थमिति । तत्फलं च दीपिति मायः । न च लिङ्गविशिष्टपरि- भाषया ससिद्धिः, एतत्सूत्रस्यरातसमानार्थमाप्यप्रामाण्येनास्याः सीप्रत्ययप्रकरणेऽनुप. स्थितेः । सामदियेति । सप्रातिपदिक्रयेऽपीति भावः । भैरवी। सम्भावना, किन्तु गोग्रार्थयोधकत्यातिदेशाज्जाविलक्षणही एयेति न तम्राकारस्य प्रश्लेपः 'स्त्रियाम्' इत्यस्यासम्पन्धेऽपि । न्नु "गर्गादिभ्य" इति सूने मकारस्य प्रश्लेपे "सदाहु इति सूत्रेऽस्य द्वयनुयन्धपत्याद ग्रहणन्न स्थादत आह-सहातीति । एतद्भाध्येति । "सद्वा" इतिसूत्रे गा! घोपः, गार्गोऽक इत्युदाहरणपरभाष्येत्यर्थः । मभिजिदित्यस्यापत्याधि- कारपटितभिन्नत्वातन्त्र गोनपदेन प्यपत्यरूपं लौकिकं गोनमिति योध्यम् । फ्स्यचिदुत्तिहण्डयति-न चेति । एतत्समानानि । “तद्धितेति किमर्थम् ? पितः प्राति- पदिकाधिकारार्थम् । नैतदस्ति प्रयोजनम् । पित्करणसामदेिवानेकारो भविष्यति" इति भाष्येत्यर्थः । भरया:-लिङ्गविशिष्टपरिभाषाया इत्यर्थः । भावप्रकाशः। जातिवाशीषा तरूपसिद्धिरिति न तत्र प्रश्लेषः । बरवे तु अयमो भावेपि तद्राजस्य"इति मुक् सिद्ध इति भावः । ननु गादिसूत्रेऽयमिति च्छेदे, संघाति सूत्रे भरय ग्राणं न स्यात् , गाग्य शत्या. दिसिद्धये तदकारस्यानुनासिकस्वरसम्शकस्वाल्लप्तरवेनैकानुबन्धकमाणे दयनुबन्धकस्यामरणात । तथा च देवाचनमाविषयस्यैव ग्रहणेनोत्तातिप्रागः । दैव्याना स्वत्यर्षे दैवकमितीष्टं न स्याद् दैवः सह इति स्यादत पाइ-सद्वाळेतीति । एतदाप्येति । गागों घोषो, गागों इत्यायुदाहरणरूपसद्वाति सूत्रस्थभाष्येत्यर्थः । शापकसिद्धत्वेनाऽसार्वत्रिकरवस्य तन क्लप्सत्वादिति भावः । तथा च ऋष्यपत्यरूप लौकिकमेव गोत्रं तत्र गृह्यते इति नोक्तातिप्रसः। तदाह-गर्गादिया एवेति । “सवाल" इतिसूत्रे इसाहचर्यादपत्यार्य कस्यैव ग्रहणमत स्वकारः । एवमित्यरय गोत्रे इति सदधिकारविहितपरमित्यर्थभ्र. मवारणायाह- अकार इति । "हरितादिभ्योऽञोऽयभिमोश्च" इत्यत्राप्येवं बोध्यम् । तत्फलमिति । तत्र प्रातिपदिकाधिकारादिति भावः । चरस्वर्थे । कस्यचिदुक्ति खण्डयति- न चेति । हीबादिवत् फरयापि लिङ्गबोधकत्वादिति भावः । तसिद्धिः-कीसिद्धिः । एतत्समानेति । तद्धितेति विमर्थ ? पितः प्रातिपदिकाधिकारार्थम् । नैतदस्ति प्रयोजन विरकरणसामध्यदिवाकारो भविष्यति" इति माध्येत्यर्थः । अत एवाद-अप्रातीति । एवं च समाति. पदिक्वार्थमिति प्रसादोक्तिरयुक्तति भावः। सरला। अप्रातिपदिकत्वेऽपीति । वस्तुतस्तु चिन्त्यमेतत् , पिवरणसामयेन डोष: सिद्धावपि डीवः प्रातिपदिकप्रकृतिकरवामावेन लिङ्गविशिष्टपरिभाषया प्रातिपदिकत्वानारोपात् ततः सुवाद्यसिद्धेः । खा- प्रकृतिकरिबोधकप्रत्ययान्ते स्पवृत्तिधर्मारोपे तु 'मयः परमकुम्भी' 'प्रयः कुम्भपुत्रा' इत्यादावपि सत्वा- पत्तिः। विश्करणसामर्थ्यादेवान ईकारो भविष्यति' इति भाष्योरया च स्त्रीप्रायये कर्तव्ये लिङ्गविशिष्ट परिभाषायाः प्रवृत्त्यभावो व्यज्यते । तेन भवतीमतिकान्ता 'अतिभवतिः' इत्यत्र "उगितच" इति की धीवरीमतिक्रान्ता प्रतिधीवरिः इत्यत्र "वनोरच" इति रादेशसन्नियोगशिष्टो डीप च नेति । एतेन लि. - ·७१० सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायाँ- फ इति ज्ञापयति । यमन्ते सवर्णदीर्घेणापि रूपसिद्धौ “यस्येति" लोपस्याऽ. नावश्यकत्वात् । तेन 'आसुरेरुपसंख्यानम्' इति वक्ष्यमाणं सिध्यति । "मायने ॥ फारादिष्यकार उच्चारणार्थः। आयनीनो कारस्य नेत्वम् , फिनो नित्करणसामर्थ्यात् । "कौरव्य ॥ कथं वर्हि 'यहासौ कूपमाण्डूकि तवैतावतिकः स्मय' इति भट्टिः । अत्राहुः कौरव्यसाहचर्यादपत्यप्रत्ययान्तस्यैव माण्डूकस्येह ग्रहणम् । इह तु मण्डूकस्येयं भार्येति "तस्येदम्" इत्यण् । कुमारीति । प्रथमवयोवाची एष शब्दो न त्वनूढत्वपयुक्तः । वृद्धकुमा• रीति तु गौणः प्रयोगः। भैरवी। । शब्दरतम् उच्चारणार्थ इति । तेन ट्रक आदेशसिद्धिः। नित्करणेति । असनातविरोध. न्यायसहफ्तेत्यर्थः । न विति । अल्पश्यस्यूदायामपि प्रयोगादिति भावः । गौण इति । पुंसाऽस. नियोगरूपसादृश्यादिति भावः । तेन-कारस्योच्चारणार्थत्वेन। तदकारस्य विवक्षितार्थत्वे रेफारस्याकारान्तत्वाभाये. नादेशो न स्यादिति भावः। उच्चारणार्थ मानन्तु "फडखचाम्" इति निर्देश एय। दुक इति । फिनोप्युपलक्षणम् । मूले-फिनो नित्करणेति । यद्यायनादेशावयवस्य नस्येत्संज्ञा स्यात्तदानेनैव "नित्यादिः" इत्यस्य प्रवृत्तिसिद्धी फिनो निस्वं व्यर्थ स्यादिति भावः । ननु मायनो नित्करगमामांत्फिनो नय नेत्वमिति वैपरीत्यमेव कुतो नेत्यत आह- ममतावेति । 'असक्षातविरोधात्मजातविरोधस्य सोच एयोचितः' इति न्यायेत्यर्थः। स- जातो विरोधो पयर्यशद्धया विरोधो यम्य तस्येत्ययः । उत्तरकालिकप्रतीतिविपये यदी- संभ तदा प्राथमिकप्रतीतिविपये फिनि नित्यार्थे नकारोच्चारण व्यर्थमिति वा भवतीति तसंज्ञाप्रापकशास्त्रसोंच एवोचित इति भावः । एवम तान्यायसहस्तं पन्नित्करण. म्तत्सामप्यादिति फलितम् । अपायसि-प्रथमवयसि । भपिना अनूदासमुच्चयः । एवञ्च या अल्पवयस्का अदा घ तपान्ताशप्रयोगदर्शनेनास्य प्रममयपसः प्रनिनिमित्वमावश्यकम् । नन्वेवंसति वृद्ध- गुमारीत्येपम्प्रयोगो "न मुने" इतिभाप्ये त्यते, तस्य कपमुपपत्तिरित्यत माह मुले-वृद्ध- फुमारीति । गौणः-राक्षणिः । लक्षगाप्रयोजर पम्पन्धमाह-पुंसाऽमन्नियोग इति । पौमार. भावप्रकाता। स्यारगार्प इति । पामिनि निदेशाय । फलमा-तेन ट्रक इति । अन्यथा रेपपरवन सामान न स्यादिति माप:। समुपपाणं फिलादरपि । गनु परीय कुतो नरया मार- पारसमलिशियति । र परिरमामध्ये तस्मारियर्थः। मरपुरार मुमार रवि प्रपोगादिनि रामानुपामिरनायरोकोतुरयुषः, तत्रातिमा अगानिTRE-हाति। अपमेयः । अपिना गुनागुपयः । मारपमानरूप. पान गोर-गति । मारपौवनारसमायोगि वाम। यथा:- लिममरेमा त योपने पुषानु परिमारे मनी मत। Merit मालिका मानिसमारोतर पारिमिति PrerriaRIL पानाम् । - - ·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ७११ ज्यनीकेति । त्रयाणामनीकानां समाहारः, अत्राजादेराकृविगणत्वात् टायिति न्यनीकाधिकरणे मीमांसकाः । पञ्चाश्वेति । नन्वत्र "द्विगोः" इवि डीप मा भूत् । ठगन्तत्वात्तु स्यादेवेति चेत् ? नठको योऽकार इति व्याख्यानात।द्वियिस्तेति । 'सुवर्णविस्तो हेन्नोऽक्षे इत्यमरः । 'आचितो दश भाराः स्युः। द्विकम्बल्येति। द्वाभ्यां कम्बल्याभ्यां कीता । कम्बल्यमूर्णापलशतम् । "कम्बलाय संज्ञायाम्" इति यत् । क्रीतार्थस्य शब्दरसम्। ठगन्तत्वादिति । द्वाभ्यां शताभ्यां क्रोता द्विशतेत्यादौ निपेपश्चरितार्थः । अन्न भैरवी। यौवनवृद्धत्वात्मकानि नोणि वांसि । यथाहुः- पिता रक्षति कौमारे भा रक्षति यौवने । पुत्रस्तु स्थविरे भाने न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥ इति । फेचितु याल्यमध्यत्ववृद्धत्वात्रीणि- आपोदशावेदारो यावत्क्षीरान्नवर्तकः । मध्यमः सप्तति यावत्परतो वृद्ध उच्यते ॥ इत्याहुः आयुपश्चतुभांगश्चत्वारीत्यन्ये । यथाः-. आये वयसि नाधोवन्द्वितीये नार्जितन्धनम् । तृतीये न तपस्तप्तं चतुयें किं करिष्यति ॥ इति । 'वयस्यचरम' इति वार्तिकं सर्वथाऽऽरब्धव्यमेवेति योध्यम् । ननु पञ्चात्यन्न यदि टगन्तत्यान्डीपः प्रासिस्तदा निषेधधैयर्य्यमत माह-द्वाभ्यां शवाम्यामिति । आदिना पञ्चानामजानानिमित्तं धनपतिसंयोग इत्यथें "गोयच" इति यतः "अध्यर्द्ध" इति लुकि पयाजेत्यस्य सङ्ग्रहः । “अपरिमाण" इति सूत्रे परिमाणशब्दः पारि. भाषिकस्यार्थस्य बोधः। यथाहुः- ऊर्ध्वमानडिलोन्मानम्परिमाणन्तु सर्वतः। आयामस्तु प्रमाणं स्यात्संख्या बाह्या तु सर्वत. ॥ इति । अत एव द्वे व भूता, द्वाभ्यां शताभ्याट् क्रीता, द्विवर्पा, द्विशतेत्यादौ, तिर्यमाने द्विहस्ता भित्तिरित्यादौ च निषेधस्य सिद्धिः। नन्वेवंसत्युन्मानवाचको बिस्ताम्बल्य- भावप्रकाशः। बालवमध्यस्ववृद्धत्वात् त्रीणीत्यपरे । यथाडुः- भाषोडशाद्भवेद् बालो यावत् क्षीराऽनवर्तकः । मध्यमः सप्तर्षि यावत परतो वृद्ध उच्यते ॥ इति । आयुषश्चतुर्भागैश्चत्वारीत्यन्ये । यथाहुः-- आधे वयसि नाधीत द्वितीये नार्जितं धनम् । तृतीये न तपस्तप्तं चतुर्थे किं करिष्यति ॥ इति । सर्वयाऽपि वार्तिकमावश्यकम् । यौवनस्याऽप्रथमस्वात् । बालकशब्दस्याजादिषु पाठाटावेवेत्याहुः । ननु निषेधवैययंमत पाह--द्वाभ्यामिति । आदिना पञ्चानामुष्टाणां निमित्त धनपतिसंयुक्तिः गोपच" इति यतः "अध्य" इति लुकि पश्ोष्ट त्यादिसंग्रहः । अत्र परिमाणशब्देन 'परिमाणं तु सः इति पारिभाषिकमेव गृह्यते इति मूले उत्तरसूत्रे स्पष्टम् । अत एव दे वर्षे भूना, दाभ्यां शताभ्यां क्रीता-द्विवर्षा, द्विशतेत्यादी, विर्यमाने दिदस्ता भित्तिरित्यादौ च निषेधसिद्धिः। यत्तु स्नाकरकृत तथाङ्गीकारे विस्तकवल्यग्रहणवैयापतिः. तयोरुव॑मानवस्य कौस्तुमे स्वयमेवोक्करवाद । तस्मादूर्व ·- ७१२ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- यो लुक् । व्याढकोनि । द्वावाढको पचतीति "आढकाचितपात्रात्खोऽन्यतर- स्याम्" "द्विगोप्ठेश्च" इतिसठनभ्यां मुक्ते प्राग्वतीयष्ठम् , तस्य लुम् । एतेन द्वधा- चिता व्याख्याता। "काण्डान्तात् ॥ पोडशहस्तप्रमाणो दण्डः काण्डम् । यद्यपि विशेषणेन तदन्तविधिः सिद्धस्तथाऽपि अन्तमहणे असति क्षेत्रे इत्येतत् श्रुतत्वात्काण्डस्यैव विशेपणं स्यान्न तदन्तस्य । ततश्चैहापि स्यात् । द्वाभ्यां काण्डाभ्यां-काण्डप्रमि. ताभ्या क्षेत्राभ्यां कीता द्विकाण्डी वडवेति । इह तु न स्यात्-द्विकाण्डा क्षेनभ- क्तिरिति । अतोऽन्तग्रहणम् । मात्रच इति । यत्तुप्राचोक्तं द्वयप्तचोलुगिति; तन्न, प्रथमश्च द्वितीयच अर्वमाने मती मम । इति सिद्धान्तात् । द्विकाण्डी रज्जुरिति । नन्विहापरिमाणान्तादिति पूर्वेण निषेधः स्यात, काण्डशब्दस्याऽऽयामपरतया अपरिमाणार्थत्वात् । परितः- सर्वत आरोहतः परिणाहतश्च येन मीयते तद्धि परिमाणमाढककुडयादि । न तु यथाकथञ्चित्परिच्छेदकमानम् । यदाहुः- शब्दरखम्। हि कनो लुक् । कम्बल्यमिति। अपरिमाणत्वेऽप्येतयोर्महर्ण नियमार्थम्-उन्मानस्य चेद् पिस्तकम्बल्ययोरेयेति । तेनान्यग्रोन्माने द्विपली द्विनिफीत्यादिसिद्धिः । श्रुतत्यादिति । भवान्तरपाक्यार्थबोधोत्तरं "येन विधि" इत्यस्य प्रतेत्तत्काले धुतत्याने सम्बन्धे जाते पश्चात्तदन्तविधावपि पुनव्र्यापार मानाभावः। इहापीति । इवेत्यर्थः । सिद्धान्तादिति । पोडशहस्तप्रमाणदण्डार्यकाण्डशब्दस्तु तिर्यमान. मिति न तस्योर्ध्वमानत्वमिति भावः । । भैरवी। मामी नोपादेयायपरिमाणत्यादेव सिद्धरत आह--मपरिमाणेति । ननु श्रुतस्य शब्दम्य तदन्तपरतया श्रुतत्यादित्येतन्मानोपादानेन कथमिष्टसिद्धिरत आद-वारति वाले--अवान्तरवाश्यार्थयोधकारे । अयम्भाय येनविधि " इत्यस्य प्रतिविशेषगमानाधीना, तन्मानन्त्यवान्तरवाक्यार्ययोधोत्तरमेति । मानाभाय इति । प्ररयुत निराहत्यमा प्रतियन्धकमस्तीति योध्यम् । अपिशब्दोपादाने "इह तु न स्यात्" प्रत्युत्तरयाफ्यासनविरत साह-वेति। तथा चाविशदाय इति भाषः । नियनित। प्रम इत्यादि । लायामपरिच्छेदस्त्पेन प्रमाणवाचित्वादिति भाय । मूऐ-मायामपर- सपा-भापामपरिच्छेदयपरतपा । आरोहत-उगायात्। परिणाहत -पिस्ताराम् । मायाराशत ·। स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम्। ७१३ अर्वमानं किलोन्मानं परिमाणं तु सर्वतः आयामस्तु प्रमाणं स्यात् संख्या बाह्या तु सर्वः ॥ इति । अत एव द्विहस्ता भित्तिरित्यत्र डीवन । अत्राहुः-नियमाथमिदम् । क्षेत्रे एव निषेधो यथा स्यादिति । अतो द्विकाण्डी रज्जुरित्यत्र डीवेव.सूत्रस्य फलमिति । "पुरुषात्प्रमाणे" ॥ यद्यपि पुरुषशब्दो जातिवचनस्तथाऽपि द्वौ पुरुपौ प्रमा- णमस्या इति वास्ये प्रमाणे वर्तते एव, प्रमाणशब्दसामानाधिकरण्यात् । वृत्ती तु तस्वभावादेव । तथा च शुल्बसूत्रम्-"पश्चारनिः पुरुप" इति । ठिपुरुषोति । अत्र न्यासकारः 'प्रमाणे लो द्विगोनित्यम्' इति द्वयसची लुगित्याह । तन्न, पुरु- पशब्दस्य प्रमाणयाचित्वाभावेन 'प्रमाणे ल' इति श्लोकवार्तिकस्य तनाप्रवृत्तः । ये हि शमादियत प्रमाणत्वेन प्रसिद्धास्तत्रैव तत्प्रवर्तते न तु पुरुपशन्देऽपि । शब्दरत्नम्। प्रमाणे वर्तत एवेति। परिच्छेदके वन्त इत्यर्थः । तत्स्वभावादिति । वृत्तिस्व. भावादित्यर्थः । द्वयसचोलुगिति।तस्याय भावः-आयामो दैर्यम्। तच द्विविधम्- तिर्यगूधं च । उन्मानं च तुलादावारोप्य येन मीयते तद् इदं च विनिगमनाविरहादिति । प्रमाणवाचित्वाभावेनेति । तिर्यमानस्यैव प्रमाणत्वात् । तिर्यमानस्यैवायामपदेन प्रमाणलक्षणे ग्रहणं न वच॑मानस्य 'ऊर्ध्वमानं किलोन्मानम्' इत्युक्तरिति भावः । द्विगो गित्यंशेऽपि 'प्रमाणे इत्यनुवर्तत एपेति तात्पर्यम् । प्रमाणत्वेन प्रसिद्धा इति । तिर्यमानत्वेन प्रसिद्धा इत्यर्थः । शमादीनामूधिरदिगवस्थितर. स्तुपरिच्छेदकत्वेऽपि तिरंगवस्थितवस्तुनोऽपि परिच्छेदकत्वात्तत्त्वेन सिद्धिरक्षता । B.V.B. अत एव-आयामपरिच्छेदकस्यापरिमाणार्थत्वादेव । येन-कर्षादिना। इदश्च-ऊोयामपरिच्छेदकच । एवञ्चास्य द्विरूपत्वमिति फलि. तम् । ननु पुरुषशब्दस्य प्रमाणवाचित्वाभावेनेत्याङ्गतम्पूर्वग्रन्थविरोधादत आह-तिर्यमा. नस्यैवेति । हरयुक्तेः-इति पृथगुक्तः । ननु श्लोकवार्तिके 'प्रमाणे ल' इत्यस्य भिन्नवाक्यत्वेन तत्प्रवृत्तेनिधितया तदुक्तिरदुष्टैधेत्यत आह-द्विगोरिति । शमादीनाम्पुस्पतुल्यत्वशां वार: यति-शमादीनामिति । शमशब्दो हस्तवाची 'पाणिः शमः शयो हस्त.' इत्यमरोक्तेः । पञ्च. शास शम. पाणि' इति पाठान्तराच । आदिना अगुल्यादीनाङ्ग्रहणम् । वस्तुनोऽसीति । अत एर द्विशमी, द्विशमेति तत्र रूपद्वयम्भवति । वस्तुत आये लुगप्राप्त्या द्विशमद्वयसीत्येव । भावप्रकाशः। वक्ष्यमाणरीत्याह-परीति । अत एवोत्तरग्रन्थविरोधो नेति भावः। वृत्ती तु सरस्वभावादित्यु. वस्या तापदेनान्यपरामर्शभ्रमवारणायाह-वृत्तीति । तस्य-न्यासकारस्य। मायाम इति । प्रमाणल- क्षणे इत्यादिः। येन-कर्यादिना । इदज्ञ-अायामपरिच्छेदक च । एवं चास्य द्विरूपतेति भावः । पूर्वग्रन्याविरोधायाह-तिर्यगिति । एवेन तदिष्टश्यावृत्तिः। तस्य तवे हेतुमाह--तिर्यगिति । यत इत्यादिः । इत्युक्तरिति । इति पृथगुरित्यर्थः। न्नु श्लोकवार्तिके प्रमाणे लः' इत्यस्य भिन्नखण्डवेनो. तरखण्डप्रवृत्तनिधिरवेन तदुक्तियुक्तैवान आह--द्विगोरिति । ननु शमादीनां पुरुषतुल्यत्वेन कथ तत्वेन प्रसिद्धिरत आइ--शमादीनामिति । शमशन्दो इस्तवाची 'पाणिः शमः मालोक्तेः । पञ्चशाखः शयः पाणिः' इत्यमरकोशे शम इति पाठान्तरमिति क्षीरस्वाम्युक्तेश्च । आदिना मङ्गुल्यादीना ग्रहणम् । वस्तुनोऽपीति ।अत एव दिशमी द्विशमेश्यादिरूपायसिद्धिरित्याहुः। भैरवी। हस्त.. त्यमर- ·७१४ सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमाया- अन्यथा पुरुपद्वयसमित्यत्रापि लुक् स्यात् । सष्टं चेदं "पुरुषहस्तिम्यामण च" इति सूत्रे पदमचर्याम । न चैवं द्वयसनचावपि नास्मात्स्यातामिति वाच्यम् ? 'ऊर्ध्वमाने मती मम' इति वचनात्। एवं "पुरुषात्प्रमाणे" इत्यस्यापि सामर्थ्यादेव प्रवृत्तिः। यत्तु तत्रैव सूत्रे द्विगोनित्यं लुम् इति वृत्तिपन्थमुपादाय हरदत्तेनोक्तं 'तस्मादप्राप्त एवात्र लुग्विधीयते' इति तदपि चिन्त्यम् , मुनित्रयानुक्तस्य विधा- नोक्ताहतत्वात् । यदपि प्राचीनप्रक्रिया व्याचक्षागरुक्तं "पुरुषहस्तिभ्याम्" इत्यत्र पठचमानेन वार्तिकान्तरेण लुगिति; तदपि रभसोक्तिमात्रम् , उदाहृत त्रस्य भाष्यवार्तिककाराभ्यामस्पृष्टत्वादित्यास्तां तावत् । वस्तुतस्तु “पुरुषात्प्रमाणे" इति सूत्रे द्विगोस्तद्धितलुकि इत्यनुवर्तते । तत्सामर्थ्याल्लुगप्याक्षिप्यते । हरदत्तो. क्तिरपि कथंचिदेवपरतयैव नेयेति सहृदयैराकलनीयम् । प्रमाणेकिम् ? द्वाभ्यां पुरुपाभ्यां क्रीता द्विपुरुपा गौः । तद्धितलुकीत्येव । समाहारे पञ्चपुरुपी । शब्दरलम्। अन्यथेति । न च प्रमाणे ल' इत्यत्र "समर्थानां प्रथमावा" इत्यतो वेत्यनुवृत्तेरुक्तप्रयो- गसिद्धिः , आद्यपदयोरननुवर्तनेन वेत्यस्याप्यसम्बन्धात् । लुक् स्यादिति । शम इत्यादाविषेति भावः । सामर्थ्यादिति। तिर्यगवस्थितवस्त्यपरिच्छेदक त्वेऽपि साम. त्प्रिमाणपदस्य परिच्छेदकमानपरत्वमिति भावः । लुगप्याक्षिप्यत इति । इदमपि वृत्त्याशयवर्णनमानम् । वस्तुतस्तु द्वौ पुरुपौ प्रमाणमस्या इत्य) "तदस्य परिमाणम्" भैरवी। - तत्त्वेन-तिर्यमानत्वेन । अत एव 'विवस्तिर्वादशाङ्गुलः' इति प्रसिद्धिः । पुरपशब्दस्य तु ऊर्ध्वाधरदिगवस्थितवस्तुमानपरिच्छेदस्त्वेन धचिदपि न प्रमाणवाचकत्वम् । प्रयोगसिद्धि. रिति । लुको वैकल्पिकतयोक्तप्रयोगसिद्धिः। आधपदयो.-समर्थानाम्प्रथमादित्यनयोः । तयोः प्रत्ययविधावुपयुक्तत्वेनायोग्यत्वादनासम्बन्ध इति भावः । असाधन्धादिति । सन्नियोगशिष्ट. न्यायोऽन साधक इति भावः। दृष्टान्तप्रदर्शनेन कथितस्य दार्थम्भवतीत्याशयेनाह–शम यादाविवेति । सामर्थ्य स्पष्टयति-तिर्यगवेति । सामर्थ्याव-सदुपादानसामर्थ्यात् । इदमपि- वस्तुतस्त्यित्यादिना मूलोक्तमपि । उपादानसामर्थ्यमेव नास्तीत्याह-वस्तुत इति । "आ- भावप्रकाशः। वस्तुतः भाये लुगप्रापया दिशमयसीरयापेवेति बोध्यम् । तत्त्वेन-तिय मानवेन । अत एव वित. रितादशालः इति प्रयोगमिद्धिः। पुरुषशब्दस्य तु फरुशम्दादीनामिवोर्धाधरदिगवस्थितवस्तुमात्र. परिच्छेदवश्वेन कचिदपि न प्रमाणवाचस्वम् । तेन तत्पुरुषस्याले." इत्यत्र वक्ष्यमाणरीत्या न्यासयाथः मुयोग इत्यपारतमिति भावः । मायेति । समर्थाना प्रथमादित्यनयोरित्यर्थः । तयो प्रत्ययविधानुपयो- गेनामातथास्यादिति भावः । असम्यन्धादिति । सहियोगशिष्टन्यायादिति भावः । विशिष्टेऽयं पुरुष. मिति बोधनेन शाफल्यान्धिानमामध्यन पमिति पनपन्ना-शाम इतीति । अपरोति । आया. मलाणे तस्य माणस्योफवादस्य घोधिरदिगवस्थितरतुमात्रपरिच्छेदकरवेनोन्मानस्वादिति भाव सामग्या विशेषणत्वासम्भवेनोपादानसामयादिस्यः । इदमपोति । वस्तुतस्विरयापपीत्यः मापन स्वामिमतस्यनिरास: । प्लेन "पुरुपहरितभ्याम् इयत्र निराकरिप्यमाणावादाशिप्पत इयत मूल चित्वमिति । तव वीज पनयन् सिद्धान्तमाह-यरियति । मादिति ·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ७१५ "ऊधसोऽना ॥ नादेशेनैव सिद्धेऽनटकरण "धनुपश्च" इत्येदतर्थम् । "दाम" ॥ बहुव्रीहिविशेपणत्वादेव सिद्ध अन्तग्रहणं स्पष्टार्थम् । संख्यादे- रिति । स्वरितत्वबलादेकदेश एवानुवर्तत इति भावः। "केवलमाम ॥ इत्यादीति । अद्ध्यस्यां मामकी तनू। मित्रावरुण्यो- आगधेयी । अनिषेत्र्यास्तन्यः सन्तु पापीः । उतापरीभ्यो मघवा विजिग्ये । समा. नीव आजूतिः । आर्यकृती । सुमङ्गलो। सुमङ्गलीरियं वधूः। शिवा रुद्रस्य भेपजी। शब्दरतम्। इति टकष्टशो या "अप" इति लुकि शास्त्रस्य चारितार्थ्यात् तदाक्षेपे न मानम्। तत्र हि परिमागशन्देनोत्तासूत्रानुरोधेन परिच्छेदकमात्रग्रहणमिति तस्वम् । नादेशेनेति । अ एक "जधसो नकारो लिङ्गाधिकारे" इति वार्तिककृतोकम् । एतेन लाक्षणिकस्वारस्यानो "अरलोरोऽन' इति न स्यात् । कुण्डोन्यादिभ्य आचार- विप्यात्मनेपदार्थ चटकार इत्यपास्तम् , अनत्यवार्तिकमाप्यमामाग्येनान्ग्रहणे प्रतिप. दोकपरिमापाया आचारक्रियभावस्य तदन्ते आत्मनेपदाभावस्य या कल्पनात् । . भैरवी। . - हात्" इति सूत्रे परिमाणम्पारिभापिकमेवेत्याशयेनाह-टक इति । उन्मानस्याग्रहणमिति मनाह -ठन इति । उत्तरस्ने ति। "सहयायाः सज्ञास" इति सूत्रेत्यर्थः । 'सद्धया बाह्या तु सर्वतः इत्युक्तेस्तद्वाचकस्यापरिमाणवाचकत्वात्सामानाधिकरण्यानुपपत्तिरन्यया स्यादिति भावः । अत एव पटिर्जीवितपरिमाणमस्य पाष्टिक इत्यस्य सिद्धिः। मूलस्यपूर्वपक्षदाढयायाह -मत एवेति । नादेशेन सिद्धत्वादेरेत्यर्थः । एतेन-उतार्थस्य चातिककारसम्मतत्वेन । न स्यादिति । एतेनाकारोच्चारणस्य फलमुक्तम् । कारोच्चारणस्य फलमाह-कुण्डोध्यादिभ्य इति । एतेनेत्येतदर्थ स्पष्टयति-मत्रायेति । अन्ग्राण इति । अर्थव- त्परिभापावदिति शेषः । त भावालपनमानेणोपपत्तौ विवभावकल्पननोचितमित्याशये.. नाह-प्रारमनेपदेति । मूले-सुम गलीरियमिति । अन्न सुमङ्गली हरयुदाहरणम्वोध्यम् । सुम- भावप्रकाश सूत्रे परिमाणपारिभाषिकमेवेति मतेनाह-ठक इति । उन्मानमपीति "मसमास"इतिभाष्यस्वरसरीस्याह- ठो वेति । एतेन मूलानुयायिरक्षाकरदण्ड्याधुत्तमपारतम् । ननु परिमाणपणात्तस्यैवाभाप्तिरत भाइ- वत्र हीति । तदस्य" इति स्त्रे होत्यर्थः । उत्तरेति । " सक्षयाया: सशासप” इति सूत्रत्यर्थः। अत ५व सहयायास्तत्रानेन विशेषणे पष्टि जीवितपरिमाणमरय पाष्टिक प्रति सिद्धम् । युत्त खण्डनकृत प्रकाश- ग्रन्थमन्यास्पृष्ट वादित्यन्त मूलो क्रमयुक्तम् , "एवे चानियोगे” इतिसूत्रोकरीत्या वृत्तिस्यवचनान्तरेणेति तदर्थात् । वृत्तौ हि तत्सूत्रे 'द्विगोनिय लुक्' इति पच्यते , अप्राप्त एवात्र लुग्विधीयते इति मिरपि ज्याख्यातमिति; तन्न, अक्षरमर्यादया तथापितीत: मुनित्रयानुतरवेनाप्रमाणत्वाचेति दिक् । तद्ध्व. यन्नाइ-तत्त्वमिति। मूलस्थपूर्वपक्षं पोषयति-अत एवेति । नारेन सिद्धवादेवेत्यर्थः । अन्यथा 'अनर लिङ्गाधिकारे' इत्युक्त स्यादिति भावः। मूलखण्डकरत्नाकरदण्ड्याधुक्ति खण्डयति- एतेनेत्यादि। मादेशपक्षे इति शेषः। एवमकारफलमुक्का इकारफलमाह--कुण्डोन्यादीति । तथा च मूलं चिन्स्यमिति मावः। तेनेत्यस्यासंमार-अन्नत्येति। "बहुनादेरूषसः' इत्यत्रायोकवारिकतदाप्येत्यर्थः । भन्यथा तेना- सिद्धधा तयोर्निर्दलवापत्तिः स्पष्टैव । यथो तामुनिप्रामाण्यस्य प्रतिपादनीयावादातिवशब्दस्य पूर्वरि. पातः अन्यहणे इति । अर्थवस्परिमापातदिति भावः। ननु छायमादरुपनेन भाष्यवातिकोपपची क्विदमावकल्पने न मानमत भाइ--आत्मनेपदेति । आचारशिवन्ते शयः। पुटीमविष्यति चेदम् ·- ननु पुष्णारूपाऽऽशास्वामिवस्य क्वाप्यसम्भवोडामार-माशेऽति 1 दिकरवामित्व तु स्त्रियाम. तयर्यम् --उदात्तदयपम् । मर्वाधिकारानुरोधाश्च पूर्वसूप्यादेवायमिति भाव । सटीकाटिप्पणशम्दरतमौढमनोरमायां- प्रत्युदाहरणं विति । यत्तु प्राचाऽन्तर्वतो पतिवतीति प्रत्युदाहृतं, तदयु- क्तमिति भावः । व्यस्ते कथमिति चेदिति । यत्तु प्राचा समस्तेऽप्युपचार इति वर्णित, तन्मुधेतिभावः। "पूतक्रतोरै च ॥ ऐकार आदेशो न तु प्रत्ययः, उत्तरसूत्रे उदात्त इत्युक्तेः। न त्यति । अन्यथा-वृपाझपिशब्दो 'लघावन्ते द्वयोश्च बहपो गुरुः' इति मध्योदात्त उदात्तत्वं प्रयोजयति । अग्न्यादिपु त्रिपु "स्थानेऽन्तरतम" इत्येव सिद्धमिति प्राचां ग्रन्था विरुध्येरनिति भावः । उदात्तैकार इति । मनुशब्दो ह्याादात्त: 'शूरवृस्निहि' इत्यादौ मनेरुप्रत्यय- विधायके सूने 'धान्ये नित्' इत्यधिकारात् । समासनिर्देशेनैतदर्शयति-उदात्त इत्यनुवर्तमान सम्बन्धानुवृत्तेरैकारेणैव सम्बध्यते न त्वौकारेणापीति । ततश्च यदुक्तं प्राचा ऐकारौकारायुदात्तौस्त इति, तदुपेक्ष्यं वृत्तिपदमचर्यादिविरोधा. दिति भावः । मनायोति । मध्योदात्तम् । इतरद्वयमाद्युदात्तम् । शब्दरत्नम्। तयुक्तमिति । अन्तर्वतीत्यत्र मतुपोऽप्राप्तरिति भावः तन्मुधेति । "विभाषा सपूर्वस्या इत्यस्यासम्बन्धात् । अतएऽऽशायाः पतिराशापत्नीति तत्रोदाहृतं भाप्ये आशापूरकत्येन कल्याश्चित्पतित्वमिति भावः । इत्युक्तेरिति । प्रत्ययत्वे हि "भाघुदात्तश्च" इत्येव सिद्ध तद्वैयर्य स्पष्टमेति भावः । न त्यौकारेणेति । ततश्च स आन्तरतम्यादनुदात्त एवेति भाव । इतरद्वयम्- झाली रियमिति त्वीरल्ययान्तमासगादुच्चारितम् । कचित्तु सुमङ्गली शिवति पाठः । यदि तु सुमङ्गलीरित्येवोदाहरणमित्याग्रहस्तदा छान्दसत्वात्सुलोपाभाव इति बोध्यम् । अयुक्त्त्ये हेतुमाह-मन्तरिति । ननु न तन्मुधा यज्ञसंयोगाभावादत आह-विमापैति । अत एव-यज्ञसयोग इत्यस्य तनासम्बन्धादेव । सद्वैयाम्-उदात्तशब्दोपादानवैयर्थ्यम् । ततश्व-मनुशब्दस्याचुदात्तत्वेनान्त्यस्यानुदा भगवादिम्यो यत्" इत्यत्र टोकायाम् । साध्यस्य हेतुसाकाहवेन तदमावजन्यूनता निरावष्टे--अन्तरिति । अधिकरणशक्तिपधानतया. स्तिसामानाधिकरण्यामावादिति भाव । अप्रा-रिति । पतिको त्यत्र वत्ताप्राप्तेश्चैत्यपि बोध्य , नुकतन्नियोगेनार्थविशेषे एव तथा प्रकृविभागयोनिपातनात् । स्पष्ट नेद भाष्यादौ । एतेन परिग्रह बाच्यन्त शम्द प्राधेयप्रधानोप्यसीति तो मनुपि अनर्वतीति प्रक्रियोक्तप्रत्युदाहरण युक्तमिति प्रसादोक्तमपास्तम् , आधेयप्रधानखे मानाभावात् , मध्ये इत्यर्थस्य माध्यादौ दृष्टरवाच्चेति दिक् । दमेव पनपितु तत्रैव हेतुपकटीकायाम् । पूर्ववदाइ-विभाषेति । मप्राप्तविमापारवादिति समस्ते. सिद्धिरिति भाव । असम्पन्धादिति । मामे, "कथं तुषजकम्य पनी इतिव्यस्ते एव प्रश्नादित भावः। भत्र गमकान्तरमाह-प्रत नेति । तदसम्ब धादेवेत्यर्थः। तत्र-"विभाषा" इति । ततश्चेति । सा-मौत भैरवी। भावप्रकाश । प्रतिद्धमिति भावः। -नार- ·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ७१७ एता-कर्बुरा । वर्णानामिति । एतः, शोणः, शितिः, पृश्निः, पृषत् इत्युदा- हरणानि येण्येति । अत्र उत्तरपदस्योपसर्जनत्वेऽपि समस्तस्य अनुपसर्जनत्व. मिति भावः । सज्ञात्वाण्णत्वं छान्दसत्वाहा। कमेके इति । अत्र छन्दसीति भाप्योक्तेलोंके 'गतो गणरतूर्णमसिफ्रिकानाम्' इत्यादिप्रयोगाः प्रामादिका इति प्राश्चः । वस्तुवस्तु छन्दस्येके इत्यन्वयात् भापायामपि इति भाष्याभिप्रेतम् । अन्यथा एकमहणं न कुर्यात् । न हि छन्दसि 'पलिक्नीरियुवतय' इत्यादिप्रयो. शब्दरतम् । मनावी मनुरित्येतत् । समस्तस्येति । एत घ गृह्यवृत्त्यनुसारेणोक्तम् । "टिड्ढाणम्' इत्यादाविवाभापि गृह्यमाणविशे पणत्वमेति "उपमानानि" इति सूत्रभाप्यसंमतपक्षे निपु स्थानेषु एनी येणीति बोध्यम् । अन्दसत्वाद्वा ही। तद् वनयन्सज्ञात्यानङ्गीकारे आह- छान्दसत्वाद्धेति । डीप णत्वं चेति शेषः । प्राञ्च इति । कैयटादय इत्यर्थः । छान्द- से सूत्रेषु वाग्रहणादिदमेके इत्यपीति तेषां भावः । भैरवी। एतच्च-समासात्मकसमुदायस्यानुपसर्जनत्वस्य प्रदर्शनय । गृह्यवृत्त्यनुसारेणेति। तत्र हि नारायणेन बहुव्रीहिष्कृत्वानेन हीवित्युक्तम् । भाष्यसम्म इति । तन हि "शस्त्री श्यामा इत्यन्न श्यामाशब्दः शस्त्र्यामेव वर्तते। उपमेयन्तु समासवाच्यमिति पो, शाखी श्यामो देवदत्त इत्यत्र हस्वत्वन्न सिध्यति । यथुपसर्जनहस्वत्वन्तदा कुम्भकपाललोहिनी- त्यत्रानुपसर्जनलक्षण ईकारो न प्राप्नोति" इत्युक्तम् । त्रिपु-एनीत्यत्र सुप्सुति समासः । सुप्सुति समासकल्पनल्यागतिकगतित्वादाह-छान्दसत्वादिति । आपत्वादित्यर्थः । अस. ज्ज्ञात्वादाह-णत्वम्वेति । यदि त्वस्य सनारूपत्वन्तदा छान्दसत्वं डीवंशे एव हेतु. । वस्तु. तस्त्वित्युक्तरीत्या कैयटमते एक इत्यस्य वैयर्यम्प्राप्नोतीत्यतः कैयटाधासयमाह-छान्दसे. विति । तेषाम्-कैयदादीनाम् । भावप्रकाशः। यथाश्रुतमूलायतहतेराह- एतच्चेति । "अनुपसर्जनात्" इत्यस्य तदन्तप्रातिपदिकविशेषणत्वमा येवंपरं मूलं परममूल चेत्यर्थः। गृवृत्तीति । त्र हि नारायणेनात्र बहुव्रीहिं कृत्वा तेन डीवियु. क्तम् । तत्र वीजं धनयन्सिद्धान्तमाह-टिटेति । मेरोति । अन्यथा तदानक्यमुक्तमेवेति भावः । भाष्येति । तत्र हि "शस्त्रीश्यामेत्यादी श्यामा शब्दः शरत्र्यामेव उपमेयं तु समासवाच्यमिति पक्षे, शस्त्रीश्यामो देवदत्त इत्यत्र हस्वत्वं न सिध्यति । यधुपसर्जनस्येति हस्वरवं सदा कुम्मकपाललो. हिनीत्यत्राऽनुपसर्जनलक्षण ईकारो न प्राप्नोति इत्युक्तम्। त्रिपु स्थानेषु। सप्तमीति योगविभागात सुप्मुपैति वा समामः। एतेनोक्तरीत्या मूलादि चिनयमिति खण्डनकृदुवतं मूलवदनाकरदण्ड्याधुक्त चापास्तम् । नन्विदमपि चिन्त्यम् , आयस्य. भाष्यानारूढत्वादनत्यस्याऽगतिकगतित्वात् , णवार्य तत्वावश्यकत्वाच्च, तथार्थस्य तत्रासम्मवाच्चात माह--आन्दसत्वादिति। भापत्वादिरयर्थः। तयो- क्तिस्तु मूलानुगेधात् । तथा च तदीया बहुव्रीहावपि आपत्वात् डीप्नकारौ। एवं च मूलं तदनुसारोति युक्तमेवेति भावः । अनहीकारे इति । तथा च "पूर्वपदात्" इत्यस्याप्राप्तेस्तत्वमावश्यकमिति भावः। चेन नत्वस्यापि समुच्चयः । शेप इति । तथा च सशाखाण्णवमिति पूर्वशेषः । छान्दसत्वादेति तूम. यापेक्षया विकल्यबोधको न तु णत्वमात्रस्य । अत्रापि पक्षे प्रागुक्तं मूल परममूलं च तदनुसार्येवेति बोध्यम् । मूलकृदनमिमनस्य प्राश्च इत्युक्तस्य मतस्य सिद्धान्तवं धनयितुमाह-कैयटेति । वस्तुतस्वि. त्याधुत युक्तिं खण्डयति-अन्दसेमिति । तेषाम्-कैयादीनाम्। अत एव वस्तुतस्तु इत्यादिना ·- सटीकाटिप्पणशन्द्रतप्रौढमनोरमाया- गेपु कश्चिद्विप्रतिपद्यते । विशुद्धवाचीति । दैप शोधने इति स्मरणात् । 'अव. दात्तः सितो गौर' इति कोशेतु विशुद्धत्वसाधम्योत् प्रयोग उपनिवद्ध इति भावः। लघाविति । अन्ते एकस्मिन् लघौ, द्वयोश्च लम्बोः परतो बहपो-बच्कस्य गुरुरुदात्तः स्यात् । अप् इति अचः प्राचां संज्ञा । कृपणेति । 'कृपेश्च' इति नप्र- त्यये 'कपेश्च' इति सौत्राद्धातोरोणादिके इलचि च कृष्णकपिलावन्तोदात्तौ । "पिगौरादिभ्यश्च ॥ श्वन्शब्दोऽत्र पठयते। तेन "ऋन्नेभ्यो डीप्" इत्यत्र यत्प्राचा शुनीत्युदाहृतं, तत्प्रामादिकम् । यत्तु व्याचक्षते-श्वानमाचष्टे श्वेवाचर- तीति वाऽर्थे णिच: त्रिपो वा को उपसतत्वात् डीपभावे निःशुनीत्यादिवत् डीविति ; तन्न, णिचि सम्प्रसारणटिलोपयोरुकं रूपं मुख्यमते दुर्लभम् । शब्दरतम् । नप्रत्यये इति । दशपाचनुसारेणेदम् । तत्र हि नप्रत्ययप्रकरणे "तृपिशुपिरसित पेच कित्' इति, इलच्यकरणे 'कपेश्च' इति पठितम् । कपिः सौत्र इति चोक्तम् । पन. पायां तु 'कृपेवः' इति नक्प्रत्ययः , 'कमेः पश्च' इति इलजित्युक्तम् । पठ्यत इति । इदं चासिद्ववत्सूत्रे भाप्ये स्पष्टम् । उक्त रूपमिति । नान्तं रूप. मित्यर्थः । णिधि "नस्तद्धित" इति टिलोपे तदभावः स्पष्ट एव । न च स्तद्विते" इति टिलोपो नेम्वदायेन " इति तु "प्रकृत्येकाच॥ इति निपिद्धमिति घाच्यम् ? भैरवी। तत्र हि-दशपायर्या हि । "पिगौरादिपश्व" अस्मिन्गणे गवयादीनामपि पाठ इति कन्यचिन्मतन्तन युक्तं, "जातेरस्त्री" इति सूत्रे 'योपधप्रतिपेथे हयगवयमुकयमनुप्यम. स्यानामपतिपेध' इति वार्तिकविधादिति कैयरः । एवञ्चान "सूर्यतिघ्य" इति सूत्रस्य लेखो गौरादिपु मत्स्यशब्दस्य पाठनमादिति बोध्यम् । उक्त रूपमित्यस्य शुनीतिरूपमिति नार्थ टीप एवाप्राप्तेरत आह-नान्तमिति । एवञ्च नान्तत्वामावेन "कन्नेभ्या" इत्यस्य न प्राप्तिरिति भाव । एतदेवोपपादयति-णिचीस्या- दिना । तदभावः-नान्तरूपाभावः। खण्डनकारोक्तिनिरस्यति-न चेति । नेष्ठवभावेनेति । यदिष्ठनि दृष्टन्तस्यातिदेशो ह्यनेन क्रियते , "नस्तद्धिते' इति टिलोपस्नु न टे" इत्यस्यव प्रवृत्तः परत्वाद् बहिष्ट इत्यादौ दर्शनात् । निषिद्धमिति । प्रकृतिभावे हि तस्याः प्रवृत्तिर्भवतीति निषेधफल पम्पत्या निपिद्धमित्युक्तम् । न च प्रकृतिभावेनैव "नस्तद्विते, इत्यस्यापि प्रवृत्यभाने सिद्ध "नस्तद्धिते" इति न दृष्ट इति हेतूपन्यासोऽयुक्त इति वाच्यम् , भावप्रकाराः। उक्तव्याख्यानं माण्यानभिमतम् । तस्मादस्तुनस्वित्यादिमूल तथा प्रकाशरत्नाकरदण्ड्याद्युक्तं चायु. कमित्युतप्रयोगोऽसाधुरेव । प्रत एव भाष्ये तु "छान्दसमेतत् "इति स्थितमिति प्रकाशोक्ति साच्छते । उणादौ स्वयं नकमत्ययोश्या कम्धातूस्त्या च विरुद्धत्वान्मूल चिन्त्यमिति सण्डनकृटुक्तिखण्ड. नायाह-दशेति । एतेन तथा दण्ड्युक्तमपास्तम् । तत्र हि-दश पायां हि । इति च पठितमितिपाठः । पाठे मानमाइ--इदम्येति । तेन वैपरीत्यशका निरस्ता। उक्तं रूपमित्यस्य शुनीति रूपमिति नार्य., मूले कुगरेण डीपोप्राप्त आइ---नान्तमिति । "कन्नेम्य" इत्यय निमितत्वेनोपात्तमिति भावः । तदुपपादयति-णिचीति। तदभावः-नान्तरूपामावः । खण्डनकदुक्ति सण्डयति-न चेति । नेटवदिति । पनि तस्याऽदृष्टवाद, वशिष्ठ इत्यादी पररवार "2,"इत्यस्यैव प्रवृत्तरिति माव.। निपिदमिति। येन नाप्राप्यन-नरस्येति न्यायास्यामिति भावः । एव च प्रकृतिभावाहिलोपाऽसम्भ- . - - ·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । पादरयम् । मध्य मतस्य नामधातो दृपयिष्यमाणत्यात् । तद् ध्यनयतोहम्-मुख्यमतेप्रति । "गस्त दिने" इत्यस्यापि प्रतिभाव इति "पपूर्व॥ इति "प्रत्येकाच् इति सूत्रभाष्ये ध्वनि. तत्वेन पूर्व टिलोपामायेऽपि सम्प्रसारणे 'याणादाणम् इति पररूपात्पूर्व टिलोप इति भैरवी। येन नाप्रासिन्यायेन प्रकृतिभावस्य ":" इति सूत्रयाधकत्वस्यैव निर्णयात् । एव। प्रकृति- भावाहिलोपासम्भवानान्तस्य लाभ इति मूलचिन्त्यमिति तदारायः । अस्य मतस्थ-प्रकृति. भावस्य "टे." इति सूत्रमात्रयाधरुत्यमिति मतस्य । यदि प्रतिभावष्टेरित्यस्यैय बाधक स्तदा नैकाजित्येव सिद्ध प्रत्येत्येतदुपादानम्य चैयध्यमिति भावः। प्रकृतिभावस्य सन्या- धकामादेव परोपोऽनः" इत्यल्पोऽपि तद्विषये नेतिप्रतिपादितम् । प्रत्येत्येतदुपादान. सामर्थ्यात्तद्विपये न्यायाप्रवृत्तिरित्याशयः। अत एवाहनस्तद्धित शयस्यानीति । अपिना टिलोपसामान्यसङ्ग्रहः । षपूर्वेतीति । तत्र हि "किमिदं पपूवादीनाम्पुनर्वचनमल्लोपार्थमा. होस्थिनियमार्थम् । कथं वा अल्लोपार्थम् ? कथं वा नियमार्यम् ? यद्यविशेषगाल्लोपटिलो. पयोः प्रकृतिमावस्ततो विध्यर्थम् । अथ हि आणि टिलोपस्यैव प्रतिभावस्तता नियमर. र्थम्" इति भाष्ये उक्तम् । तत्र वैयट:--"प्रत्येकाच्" इत्यादिः प्रकृतिभावः प्राकरणिकानि कार्याणि भेदेनरपेक्ष्येरनभेदेन पेति पक्षद्वयोपपत्तिरित्याह-अविशेषेणेति । अल्लोपटिलोपत. मुदायमपेदय प्रकृतिमावो विधीयते । भेदेनेत्यनेन बाध्यविशेपचिन्तोक्ता । तदा 'अनन्तरस्या इति न्यायाधिरोपस्यैव प्रतिभाव इति पक्षः। अस्मिन्पक्षे "अल्लोपोऽन." इति मिद्धे निय- मार्थम् । यदि बाध्यसामान्यचिन्ता तदा प्रतिभावस्य सर्वयाधस्तयाऽरलोपस्यापि प्रकृ- तिमानेन निवृत्ती प्राप्तायां विध्यर्थमिदं सूत्रम् । अन्न भाष्ये अस्लोपटिलोपयोरिति बाध्य सामान्यचिन्ताभिप्रायेणोक्तन्तदा "नस्तद्धिते" इत्यस्यापि प्रकृतिमावेन निवृत्तिरिति युक्त- मेव । अत एव नकाजिति मासूनि । प्रत्येका जितीति । तत्र हि "प्रकृत्यैकाच्इति किमिष्टे. मेयस्सु आहोस्विदविशेपेण ? किन्त्वतः, यद्यविशेपेण स्वी खी अधुना अम्रापि प्राप्नोति, तद्धितसामान्य प्रकृतिभावविधानात् । “अत इनिइनौ" इति स्वखशब्दयोरिनी प्रतिभा सति "यस्येति लोपाप्रसङ्गः । शोवमित्यत्र शुनो विकारावयवयोः प्रापयनि कृते "नस्तद्वित" इति टिलोपो न प्राप्नोति । अधुनेत्यत्र इदमः इशादेशोऽधुना प्रत्ययश्चेति यदा प्रक्रिया तदा “यस्येति" लोपाप्रसा इति पूर्वपो, 'एकाक्षरात्कृतो जातेः संख्यायां न तो स्मृतौगा इत्यनेन स्विखिनोरनभिधानम्प्रतिपाद्य शौवमित्यस्य श्वन्शब्दादनि द्वारादित्वादेजार्ग- मस्य टिलोपल्य च प्रासौ परत्वादैजागमे प्रकृतिभावस्याप्राप्ती 'पुनःप्रसङ्गविज्ञानात दिलो- पस्य प्रवृत्या सिद्धिमुक्त्वा अधुनेत्यत्र' सम्प्रत्ययस्य स्याने निपातनमियते इत्युक्त्वा तस्य सिद्धिरुता । तनान्यथासिद्धिप्रदर्शनेन सूत्रस्य प्रत्यास्यानेप्यारम्भपक्षे प्रकृतिमा- वस्य "नस्तद्धिते" इति टिलोपबाधकत्वं शावमित्युदाहरणप्रदर्शनेन ध्वनितमित्यर्थः । भावप्रकाशः। पाच्च रूपमोल याद मूल चिन्त्यमिति तात्पर्यम् । सन्मतमेव तदसिद्धिसहितमाह-नस्तेति । भाव. इतीति । अग्रेऽस्येति शेषः । सूत्रभाष्ये इति। नातावेकवचनं तयोरित्यर्थः । तत्राचे प्रकृतिमावस्य- "अल्लोपोऽन."इस्येतद्वाघमलमयुक्तमानकाजिस्येव सिद्धे प्रकृतिग्रहणेन तद्विधायके न्यायाप्रविधिता. च । भन्ये निस्त" इत्यस्य श्यपेक्षया परवमित्यर्थः एजिनः । सम्प्रसारणे इति। नित्यवाद .

·७२० सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- अन्यत्र तु आस्तां कथंचित् ।. आवपनं चेदिति । ओप्यते निक्षिप्यते धान्यं यस्मिन् । गोणान्येति । यस्या यादच्छिकं नाम । अकृत्रिमेति । यथा-"पा स्थली यत्र विचिन्वता त्वाम्" इति । स्थलान्येति । कृत्रिमा-पुरुपेण संस्कृता। यथा-स्थल्योदकं परि. गृहन्ति । श्राणा-पक्का । अयोधिकार इति । फाल इति प्रसिद्धः । कुशान्येति । छन्दोगाः स्वोत्रियागणनार्थान् औदुम्बरान् शन कुशा इति व्यवहरन्ति । "अतः कृममि” इति सूत्रे "हानौ तूपायनेति" व्याससूत्रे "कुशा वानस्पत्या स्थ तामा पात" इति श्रुतौ च प्रसिद्ध एवायम् । पतिवरेति । तथा च पाणिग्रहणोत्कण्ठाभिधायित्वादु गुणवचनोऽय. मिति भावः - शब्दरत्नम्। तस्य दौर्लम्यम् । तदुक्तं-सम्प्रसारगटिलोपयोरिति । अयन्त्र-विबन्तात् को "अनुना. सिकाया इति दीधेऽपि एकदेशविकृतन्यायेनाऽनत्वमिति सम्प्रसारणं भवतीति भावः । कथं चिदिति । अनेनारुचिः सूविता । तद्वीजमेपाम नमिधानम् । अन्यया "अनुपस. र्जनात्" इति सूत्रस्य तदन्तविधिज्ञापकना भाष्योक्ता भज्येत । किं चाचक्षाणका. दिरूपार्थस्यापि श्वशब्दार्थत्वेन वस्पानुपसर्जनत्वादस्त्येव हीपः प्राप्ति। अभिव्यक्तति न्यायस्तु पदकार्यविषय एपेति भावः । भैरवी। तस्य-मान्तरूपस्य । तदुतामिति । तदेतदभिप्रेत्योक्तमित्यर्थः । एकदेशविकृमन्यायेनेति । स्थानिक भावेनेत्यर्थः । अनेन-कथञ्चिदित्युपादानेन । एषाम्-स्विमन्तात् क्विान्तानाम् । भज्यतेति । यद्यस्याभिधानं स्यात्तदैतद्वारकतया तदधिकारस्य प्रकृतसूत्रे चरितार्थतया चैयर्थ्याभावेन ज्ञापकता भज्येतेत्यर्थः। अभियानमभ्युत्याह-किन्चेति । माचक्षाणकादिरूपार्थस्य-आचक्षा. गरूपो यः कादिरूपोऽर्थस्तस्य । शशम्दार्थनेति । 'यः शिष्यते स लुप्यमानाथांभिधायी' इति न्यायेन धनशब्देनैव धर्मकाख्यानकर्तुः प्रतिपादनादिति भावः। एवञ्च दृष्टान्तदार्श न्तिकयो पम्येनोपसर्जनत्वान्डीपभाव इत्युपादान विरुद्धमिति तात्पर्यम् । नन्वभिव्यक्ते, तिन्यायेनैताशस्य चन्शब्दम्य गणपटितशब्देन बोधनेऽपि ततो डीए न भविष्यतीत्यत माह-मामव्यक्तेतीति । "हस्वनद्याप." इति सूत्रस्थमाप्यप्रामाण्येन हलन्तेभ्य आचार किया मावाच्चेदृशानामनामधानमित्यपि बोध्यम् । भावप्रकाश । वृक्षः प्रागिति भावः। तस्य-नान्तरूपस्य । तदुत्तम्-मदेतदभिप्रेयोक्तम् । रानाकरोक्ति खण्डयति- अनुनेति । न्यायेन-शास्त्रीयेन । कवविदित्यनेन "अनुना"इति दीर्घापरयोक्तरूपासिद्धिरिति बोधिन. मिति गान्यास्तत्रया तरिसदेरुत्ववादत माह–अनेनेति । एषां-किवतानाम् । अन्यथा-नदर्शी फारे । मन्यतेति । तयार देव लियो तदनमिधाने मानमिति भावः । भमिधानमभ्युपेस्यापि दृष्ट:- न्तवेपम्याप्रकाशतिरयुक्रया-किम्वेति । माचक्षाणरूपो यः कर्तेत्यर्थः। तस्य-३वन्सदस्य । गनुपमनपात् । शास्त्रीयलौविकोपनर्जनस्वाभावादिश्यर्थः । दृष्टाने प्रधानवोधकपदान्तरसम्ववत्रा अमावादिति भावः। पदकायेति । प्रतिपादिवमिदमस्तार । एतेन यस्या यादृच्छिक नामेट्युत्तरम. होऽपि मास्याउमाप 1 एपेतीति पाठः सदमे भाव इति तु एकसमादाए। किन हलन्तभ्य भाव ·भैरवी। - स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ७२६ "वहादिभ्यध" ॥ बहुशब्दस्य गुणवाचित्वात् पूर्वेण सिद्ध उत्तरार्थ ग्रहण- मित्याहुः। वस्तुतस्तु बहुशब्दो "नित्यं छन्दसि" इत्युत्तरसूत्रं चेति द्वयमपि शब्दरतम् । इत्याहुरिति । अत्रावित्रीनं त्वाकडारसूत्रस्यभाप्यविरोधः । तत्राहि समस्तकृदन्त. तदितसर्वनामजातिसंख्यासज्ञाशब्दातिरिक्तप्रातिपदिकमात्रस्य गुणवचनसंज्ञा कृता । वहु- शब्दश्च संख्या। अग्राथें बहुग्रहणमपि मान्म् । 'सरवे निविशते इत्यादि गुणलक्षणमपि त. मूले-उत्तरार्थमिति । "नित्यञ्छन्दसि" इति सूत्रार्थमित्यर्थः । अत्रेति । आहुरिति कयने । अतिरिक्तप्रातिपदिकमात्रस्येति। तत्र हि "कानि पुनरस्य योगस्य प्रयोजनानि" इत्युपगम्य "बाध्या बाधिकाश्च सज्ञा दर्शिताः । तन्मध्ये या याः परा अनवकाशाश्च तास्ताः पूर्वाः सा. वकाशाश्व घाधन्ते" इत्युक्त्वा "अर्थवत्प्रातिपदिकं गुणवचन- नसज्ञकन्च भवत्य. र्थवत्" इत्युक्तम् । अत्र चकारोपादानेन प्रातिपदिकगुणवचनमज्ञयाः समानेशो दर्शित । ततः समासकृत्तद्धिताव्ययसर्वनामासर्वलिङ्गाजातिरिति क्रमेण दर्शिताः। तत "एतच वक्त- व्यम्" इत्युक्त्वा "संख्या-संख्यासज्ञा वक्तव्या। दुच-दुसज्ञा वक्तव्या। का पुन? सञ्ज्ञा ? पटसज्ज्ञा, एकद्रव्योपनिवेशिनी सज्ञा इत्यंतच्च वक्तव्यम् । विमर्थमिदमुच्यते । यथान्यास एव-भूयिष्टाः सज्ञाः नियन्ते । सन्ति चैवान काश्चिदपूर्वाः सञ्ज्ञाः । अपि चं एतेनानुपूव्येण सन्निविष्टानाम्वाधनं यया स्यात् । गुणवचनसम्झायाश्ौताभिः सज्ञाभिः धनं यथा स्यात्' इत्युक्तम् । एवं क्रमेण बाध्यबाधकमाने पाणिनेरपि सम्मतिमाह-अवार्थ इति । न चैवं सति राजपौरोहित्यादौ समाससञ्झ्या गुणवचनसन्माया बाधात्कथं प्यनिति वाच्यम् ? ब्राह्मणादित्वात् । ननु बहुशब्दस्य “योतो गुणवचनात्" इति सूत्रभाष्योक्तगुण- लक्षणाक्रान्तत्वाद् गुणवचनत्वमस्त्येत्यत आह-पत्त इति । 'सत्ये निविशतेऽति पृथग्जातिपु दृश्यते । आधेयश्चाक्रियाजश्च सोऽसत्त्वप्रकृविर्गुण' ॥ इतिगुणलक्षणमप्याकडारसूत्रस्थगुणवचनरक्षगैकवाक्यतापन्नमिति सवयासज्ञयाऽस्या गुणवचनसज्ञाया बाधः स्यादेवति भावः । सत्ये निविशते-द्रव्ये निविशते-प्रवर्तते, अति- व्यस्य सत्त्वेऽपि नाशो भवति । एताभ्यां विशेषणाभ्यां सज्ञाया जातेश्च निरासः । न हि संज्ञा जातिवाश्रयस्य द्रव्यस्य सद्भावेऽपि रक्तादिशब्दवाच्यवत्कदाचित्प्रवर्त्तते कदाचिन्नेति । “पृथग्जातिषु दृश्यते-जात्याश्रयेषु पृथग्भिन्नोऽभिन्नश्च शब्दो दृश्यते । एतेन सर्वनाम्नी रविवबमावस्य "हस्वनयाप" इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टत्वादिस्यपि बोध्यम् । तद्धितान्तेति पाठः। अति. रिक्तति । प्रातिपदिकमात्रस्य तरसन्शामुक्त्वाऽग्रे एताः सन्शास्तद्वाषकत्वेनोक्ता इति भावः । तदर्थे पाणि-यमिमतावमप्याह-अनाथें इति । ऐक्य राजपौरुभ्यमित्यादौ तु माझगादित्वात् व्यमिति भावः । ननु तद्गुणवचनसंचामावेऽपि "वोतो गुण"इति सूत्रोकगुणलक्षगाकान्तवात्तस्य तत्वमस्ये. वात आह-सत्त्वे इति । तदेकेति । "माकदार"सूत्रस्थगुणवचनलक्षणकेत्यर्थः । सा चेयं सत्वे सत्त्वे निविशते इत्यादीति । "वोतो गुणवचनाद" इति सूत्रे माध्ये- सत्त्वे निविशतेऽपवि पृथग जाठिपु दृश्यते । प्राधेयश्वाक्रियाजश्च सोऽपत्तप्रकृतिर्गुणः॥ इति गुणलक्षणमुक्तम् । तस्यार्थ:-सचे द्रव्ये निविशते सम्बध्यते, भौति सतो निवर्तते, पृथग भिन्नामु जातिषु जात्याधारेषु मर्याद मिजानीयेषु द्रव्येषु दृश्यते च यः, स गुणः, यथा शुक्लादिः । स हि घटादौ यस्मिन् सम्बध्यते, तत एव च पाकादिना निवर्तते, मिन्नजातीयेषु पयःशलादिषु दृश्यते च। मनेन मातेर्गुगलनिरासः पटलादिजातिहिं यस्मिन् पटादौ सम्बध्यते न त कदाचिजहाति, न च मिनजातीयेषु प्यादिषु दृश्यते । एवं सति क्रियायां गुणवं प्रसज्यते । तस्या भरि घटादौ कदाविदुप- . भावप्रमशः। सरला। 1 - ·भैरवी। -७२२ सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- व्यर्थमेव, सर्वविकल्पानां छन्दसि व्यवस्थितत्वात् । पुंयोगादिति । तथा च गौणी वृत्तिरिति भावः। यदा तु मुख्यार्थात् "तस्येदम्" इत्यण तदा गोपी'इत्येव भवति । पुंयोगश्चेद दाम्पत्यभाव एव गृह्यत इत्येके । वस्तुतस्तु सङ्कोचे मानाभावाजन्यजनकभावोऽपि गृह्यते।तथाच भट्टिः- शब्दरतम्। देकवाक्यतापनमित्यन्यत्र प्राञ्चितम् । व्यर्थमेवेति। उत्तरार्थमिति वदतां मते इति शेपः। गौणी वृत्तिरिति । लक्षणयेत्यर्थः । न त्वेपा गौगी, सादृश्यसम्बन्धमूलफलक्षगाया निवृत्तिः । यथा शुक्लादिगुणतौल्येऽपि गोत्वाश्रये शुल इत्येवासे तु कर्क इति व्यवहियते, नेवं सर्वनामशब्दाः । एषक्षातिरूपं यद् द्रव्यत्वन्तद्वाचकस्य द्रव्यशब्दस्य घटपटादिषु विभिन्नजातीयेषु प्रवृत्तिदर्शनेऽपि कदाचिदतीत्येतन्नास्ति तेन तस्यापि निरासः । आधेयः-यत्नेन निप्पाधः । यथा रक्तादिगुणा आश्रयसदायेऽपि यत्नेन निष्पाधा भवन्ति । एतेनसंख्याया निरासा अक्रियाजश्चेत्यनेन कृदन्तनिरासः। क्रियावोधकधात्वर्थवाच्यार्थप्र- तिनिमित्तकत्यम्पाचकादिशब्दानामिति तेपी क्रियाजत्वं प्रसिद्धमेव। सोऽसत्वप्रकृतिरित्यनेन सत्त्ववाचकप्रकृतिभिन्नइत्यर्थकैन समासतद्धितान्तयोनिरासा यद्वाद्रव्यस्वभावइति तदर्थः । यथा द्रव्यस्याऽसमवायिकारणसंयोगनिवृत्ते शस्तथा यो न भवति स इति । भन्यत्र- भाष्यप्रदीपोद्घोते। प्रपचितमिति । यथासम्भवं विशेषणानां सार्थक्यमुपपाध तस्य लक्षण. स्यैकदेश्युत्तित्यथितमित्यर्थः । तथा हि-आधेयश्चाऽक्रियाजश्चेत्येव लक्षण कार्यम् । साधेय इत्यनेनाऽनित्यत्वस्याऽक्रियाजश्चेत्यनेन नित्यत्वस्य लाभे सति नित्यानित्यवृत्तिजातिम.. स्वमित्येव वक्तव्यम् , न चैवन्ताहासत्ताजातिमत्त्व क्रियायामपि वर्तत इत्यतिव्यासिरिति चाच्यम्, द्रव्यावृत्तित्वेनापि जातेविशेषणात् । एतेनैव सर्वगुणसंग्रहे 'सत्त्वे निविशते' इत्या. धुक्तिविफलेति तदाप्यमेकदेश्युक्ति । अत एव तथापाठोत्तरन्तेपां विशेषणानां व्याख्यानेन सार्थक्यन्न प्रशितम्भगवता । न्यूनतापरिहारायाह-उत्तरार्थमितीति । भावप्रकाशः। निविशतेऽपतिइत्याधपादेन सशाजारयोनिरासः। न हि तयोः शब्दयोग्य मायैव कदाचिद्रक्तादि. शब्दवद्वाचावेन प्रवृत्तिः कदाचिन्नेति भवति । जातियु पृथक्-जात्याश्रयेषुभित्रोऽभिन्नः शब्दो दृश्यते इत्यर्धन द्वितीयपादेन सर्वनाम्नो निरासः । यथा शुक्लादिशग्दास्तुस्ये तद्गुणे गवि शुक्ल इति अपने कर्क पति, नैवं तस्य शब्दस्य नियतविषयत्वम् । सख्यावारणाय भाधेयश्चेति । यत्नेन आधेय इत्यर्थः । न हिसझया रक्तादिगुणवा द्रव्ये सत्येव यत्नाधेया। भक्रियाजश्चेत्यनेन कृदन्तनिरासः । क्रियाबोधक- धावजन्य शति तदर्थः । सोऽसत्सप्रकृतिर्गुण इत्यनेन सत्ववाचकप्रकृतिभिन्न इत्यर्थकेन समस्ततद्धिता- तयोनिरारा इति । उपत्यकैपटोक्तिस्तु चिन्या । वस्तुतो माध्यमप्येकदेश्युक्तिः । विस्तारतूदचोने बो. ध्यः । ताह--अन्योति । तेन समाजातिक्रियाऽन्ये गुणाचनाः, भाष्ये तु सखे इत्यादि उक्त. मिति दण्ड्युक्तमपास्तम् । वक्तरीत्या सायादार-उचरार्थमितीति । एतेन तथा प्रकाशना. लम्भात् कदाचिततो निवृत्तः, भिन्न जातीयेषु घटपटादिषु दर्शनाच, भतो विशेषणान्तरमाह-माधैय इति । उत्पाप इत्यर्थः । भक्रियाज:--अनुपाय स्यर्थः । तथाच नित्यानित्यतिपदार्थविमाजकोपाविमलमि- स्यर्थः। मुग्तस्य पाकनरूपादिपु भनित्येपु, माकाशमहत्त्वादिषु नित्येषु च सत्तात्तासु शुक्नादिषु साणममन्वयः । शियास्वरयच निश्यावृत्तित्वाचदरया छियायो नातिप्रसाः। एवमपि अत्यविद्रव्येऽति. म्याप्तिः, तस्यावयवेषु सम्पध्यमानस्यात् अप्समवायिकारणसयोगनिवृत्ती तो निवर्तमानस्वात् , मिन्त्रमा तीयेपुरतरादादिषु दृश्यमानावार , निस्यानियचिद्रव्यावरूपोपाधिमस्याय, मा भाइ-प्रससप्रकृ. सिरिति मदम्परवमाव स्य: द्रव्यभिन्न समिति यावत् । तेन वत्र नाविप्रमहः । - - - सरला ·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ७२३. कौसल्ययाऽसावि सुखेन रामः प्राक्केकयीतो भरतस्ततोऽभूत् ।। इति । केकयस्य दुहिता केकयी। "जनपदशब्दात" इत्यपत्यप्रत्यये अधि तु कैकेयीति स्यात् । न च तस्य "अतश्च"इति लुक्, "न प्राच्यभर्गादि" इति निषेधात् । तथा च कालिदास:-"कैकेयि कामा: फलितास्तव" इति। एतेन देवकी व्याख्याता। दुष्टो यवो यवानीति । जात्यातरमेवानेनाभिधीयते । अयमेव अस्य दोप:-- यदुक्तयक्त्वजातेरभावेऽपि तदाकारानुकृतिः । डीप वाच्य इति । इदञ्च तृतीये भाष्ये "इडश्च"इति सूत्रे स्थितम् । कथमिति । यत्तु वदन्ति-दीघोचारणसा. माद् आ अनुक् इति पदं विभज्यते । तत्रेन्द्रादीनामनुकैव सिद्धे आकारादे. शब्दरलम् । एव गौणीत्यादिति स्पष्टमेव । इङदचेति सूत्रे इति । 'अपादाने स्त्रियां धन उपसंख्यानं तदन्ताच्च वा दी। इति वत्रोक्तम् । उपेत्याधीयते यस्या इति विप्रहः । दीर्घोच्चारणेति । न चेन्द्रशब्दात माचक्षणणिचि टिलोपे इन्द्राणीति सिद्धयर्थे तत् ; अदन्तत्वाभायेन तत्राप्राप्तः। पदं विभज्यते इति । तर नकारोच्चारणसामात् शुक्रमानुरोधेन च पूर्वमाकारस्ततोऽनु भैरवी। मूले- इत्येक इति । ययेयम्मर्तृपापकृतान्वधादीन् लभते तथा तच्छन्दमपीति माध्याक्ष. रस्वारस्यविदः । अपरे तु तद्भाष्यमुपलक्षणमित्याशयेन जन्यजनकभावात्मकोऽपि पुंयोगो पाह्य इति मेनिरे । तन्मतन्दर्शयति-वस्तुतस्वित्यादिना । देवकी व्याख्यातेति । "जनपद- शब्दात्" इत्यमन्तस्तु नायन्देवस्य जनपदयाचरुत्वाभावात् । सादृश्यसम्बन्धमूलेति बहु. चीहिः लक्षणा हि शक्यतावच्छेदकालोपात्मिका। तत्र सादृश्यसम्बन्धो यन मूलन्त, व लोके गौणोति व्यवहार इति भावः । प्रसादोधिम्मले खग्डयति-यत्त्यित्यादिना । तत्र अनादि इति लुप्तपञ्चम्यन्तम् । दीयों- चारणस्य परोकरोत् सार्थस्य सण्डयति-न चेति सत्-दीर्घोच्चारणम् । भदन्तत्वामावेनेति ।। न ब्रह्माणीत्येतत्सिदितात्पर्य कदीर्घोच्चारणसामावत इत्यधिकारोऽपि बाध्यतामिति वा. ज्यम् , प्रतिलक्ष्य लक्षगभेदेन नान्तप्रकृतिकब्रह्माणीत्यस्य साधवाश्येऽत इत्यधिकारवाड 'न्य तद्बाधे मानाभाव इत्याशयात् । ननु पविभागेऽपि पूर्वमनुगागमस्ततोऽन्त्यल्याss फांगदेश इत्येव प्रक्रिया कुत्तो नेत्यत आह-वत्रेत्यादि । तत्र-अनुकि । यद्यागमोत्तामाकारा- भावप्रकाशः। करदण्यापुलमणसम्। भूले विशिष्याऽनुपस्या एफुट सन्देहाऽनिवृत्तेराइ--अपेति । प्रसादानुयायिरत्नाकरोकि प्रकाशो- मस्या खण्यति-नचेति । वत्-दीर्वोच्चारणम् । अप्रारिति । न च तदपिकारोप्यन एव बाध्यता. मन्यथा नमानीत्यत्राप्यादेशानुपपपिरिति रनार युवमिति वाच्यम् ? सरसामध्यर्यातदो तद्या-- या मानामावाद। ननु पदविभागेपि वैपरीत्यापस्याऽनिटात माह--तति । अनुः ·सटीकाटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमाया- शविधानसामर्थ्यात क्वचिदन्यतोऽपि विधानमनुमीयते । तेन न माणनि सिद्व- मिति ; तचिन्त्यम , अनुकि कृते "अतो गुणे" इति पररूपप्रसङ्गात् । नन्धका- रोच्चारणसामर्थ्यात् दीर्घो भविष्यति, अन्यथा हि नुकमेव कुर्यादिति चेत् ? "अल्लोपोऽन:' इत्यस्य वाघेन चरितार्थत्वात् । “पत्युनों" इत्यादिवदादेरो कर्तव्ये आगमलिङ्गककारोचारणसामादेवाल्लोपो न भविष्यतीति चेत् ? न, शर्वशब्दे ककारस्य चारितार्थ्यात् । न हि तत्र लोपोऽस्ति, "नसंयोगात्" इति निषेयान । शब्दरतम् । गिति बोध्यम् । स्रष्टार्थ दीर्घाऽऽकार आदेश उक्त । प्रसङ्गादिति । इन्द्रादिशदे इति भायः । अकारोच्चारणति । अनुकीति शेषः । अल्लोपोऽन इत्यस्य बाधेनेति । "अहोपोऽनः" इत्यत्र लक्षगप्रतिपदोकारिमापाया अप्रवृत्ते: “बहुनीहरूधप" इति सूत्र. भाप्यमम्मततया अकाराभाये अवश्यप्राप्तस्य "अल्लोपोन:, इत्यस्य बाधेनाका. रोचारणस्य चारिताथ्यादित्यर्थः । न भविष्यतीति । एवं च न तदाधनार्थमकारोच्चा- भैरवी । देवाः स्यात्तदा नकारस्टीवादेशः स्पादिति नकारोच्चारणनैयापत्तिरिति भावः । नन्वि- न्द्रादिशब्दे फलामावादाकारादेशाभावेन तेन्धेव नकारोच्चारणचरितार्थमित्यत आह- श्रुतक्रमति । यथा-"धिन्विकृण्व्योर च॥ इति सूत्रोदाहरणे श्रुतक्रमानुरोधेनादेशस्य प्रवृत्ति. रादौ भवति तथेहाप्याश्रीयत इति तात्पर्यम् । ननु हस्याकारादेश एर विधेयस्तेन ब्रह्म नशब्दान्त्यनकारस्य निवृत्तौ तेन सह पररूपेऽपि अनुगागमाकारेण सह सवर्णदीपेंण रूपस्य सिद्धौ दीर्याकारस्य विधानवैयर्थ्यमित्यत आह-स्पष्टार्थमिति । सामर्थ्यात्पररूपबाधकल्पना- पेक्षया दीर्घादेशे तच्छड्केव नोदेतीति भावः । उक्त इति । प्रकाशकृतेति शेषः । प्रसादिति । यद्यपि ब्रह्माणीत्यत्राऽकारादेशेन सिद्धिस्तथापि भवसेन्द्रादिशब्देष्वाकारादेशस्याऽकल्पनेन मूलोका पररूपापत्तिरिन्द्रादिशब्देष्वित्यत आह-न्द्रादिशब्द इति । अकारोच्चारणे सन्दि. ग्धमत याह-अनुकतीति । यत्तु गुगागमेऽनो लाक्षणिकत्वेन "मल्लोपोन" इत्येतन्न स्या- दिति मूलश्चिन्त्यमित्याहुस्तदुक्तिन्निरस्यति-मल्लोपोन इत्यनेति । स्वभाष्येति । 'अरसो न. कारो लिङ्गाधिकारे' इत्येतद्वयाख्यानावसरे प्रतिपादितमेतत् ! अशाराभावे-अनुक्यकारा- भारे । भवश्यप्राप्तस्येति । पररूपस्य तु नावश्यप्राप्तत्वमिति तवाघे मानाभाव इति भावः । एवम्च-भागमलिङ्गकमारोच्चारणसामथ्यनापल्लोपाप्रवृत्तिसिद्वौ चेत्यर्थः । तदापनार्थम्- भावप्रकाशः। कीत्यर्थः । यथाश्रुते स्त्रेण सर्वन तद्विधानादिति भावः । नविन्द्रादी फनामावात्तदात्या तदुचारण --श्रुतेति । "विविकृण्म्योः त्योवेति भावः। स्पष्टार्थमिति । तेन पररूपेऽपि मनु. पदवयगाणोक्तरीत्या अनुगकारेण सह पररूपं वापिसा दीर्धे रूपसिद्धेः । एतेन नमन शमे नकारनि. गृपा भकारादेशसाफल्यापररूपै ममाण्यसिदः स मावश्यक इस्यपास्तम् । उक्त इति । प्रकाशकृति शेपः । प्रमाणीत्यस्याऽकरादेशेन सिद्धराह-इन्द्रादीति। उनहेतोरेवाह-अनुझीति । नुक्यनो लाशगिकरवेनाऽश्लोपाप्राप्तेमूल चियमिति खण्डनरनुयायिरत्नाकरोकिं खण्डयति-अरलोपोन इति । सम्मततयेति । प्रतिपादितमिदं तत्रैव। अकाराभारे । मनुफि प्रति भावः। अवश्येति । परस्परप तुन तयासमिति सदापाऽमम्मद इति भावः । एतेन विनिगमनाविराहात् दयोदध इति खण्डन रपमपातम् । कत्र मान्योक्त तया व्याख्यानं तु विष्टमुकमाष्यविरुद्ध चेत्युपेक्षितम् । सफलमन भाद--- । । - ।

·ઉ स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । चस्मात् ककराकारयोः सामर्थ्यविरहे - पररूपबाधनार्थ दीर्घोच्चारणमावश्यक. मिति । एतेनानुक हावादिरेव लायवाद्वक्तव्य इति हरदत्तोक्ति: परास्ता । फर्म- रायणिति । तदन्तान् कोप् । “पूर्वपदासज्ञायाम्" इति णत्वम् । वस्त्रक्रीताति । वन भिस् क्रीत इत्यस्यामवस्थायां प्राक् सुबुत्पत्तेः समासेऽ- दन्तत्वान् डीप् । क्वचिन्नेति । "कर्तृकरणे कृता" इति सूत्रे वहुलग्रहणात् कचि. भैरवी। . शब्दरतम्। रणमिति पररूपस्य तेन बाधादिति भावः। पररूपयाधनार्थमिति । मल्लोपबाधनेन चरितार्थस्य पररूपवाधाधे मानाभावेनेन्द्रशब्दे पररूपयाधनाय आकारोच्चारगल्यावश्य- क्त्वेन त्वदुक्तकल्पनानवकाश इति भावः । डीविति। "इन्द्रवरुग' इति सूत्र विन्द्री. त्यादिव्यावृत्त्यर्थम् । उदात्तनिवृत्तिस्वरेण च स्वरे न विशेप इति भावः । सुवुत्पत्तेरिति । टाबुत्पत्तेश्चेत्यपि वोदयम् । बहुलग्रहणादिति । तत एव 'गति- अल्लोपबाधनार्थम् । पररूपस्यति । स्वाऽभारे प्रातस्यापीत्यादिः । तेन-अकारोच्चारणेन । अल्लोपनापनेनेडिस्मिाऽमावेऽवश्यमासिकम्याऽग्लोपस्य बाधतेन चरितार्थस्य कारस्य सत्ते तु 'वार्णादागम्' इति न्यायेनैकादेशात्पूर्वम्प्राप्ठस्याऽल्लोपस्य बाधनेनेत्यर्थः । न चाऽसमा. ननिमित्तकत्वात् कर्य वार्गपरिभाषाप्रवृत्तिरिति वाच्यम् ? अङ्गसम्बन्धिम्याग एव प्रवृत्तः स्वीकारात् । खदुक्तेति । प्रकाशायुक्तपूर्वोत्तेत्यर्थः। ननु यया ब्रह्माणीत्यस्य सिद्धिः कृता तौवेन्द्राणीत्यादिसिद्धौ "इन्द्रवरुग" इति सूत्रस्य वैयर्घमत आह-इन्द्रवरुणेतीति । इन्द्री- स्यादिव्यावृत्यर्थम्-योगे प्रातस्येन्द्रीत्यादेव्याहत्यर्यम् । यत्तु-सूत्रारम्भे इन्द्रागीत्यन्तोदात्त, इन्द्रमानयतीति रीत्या तत्मायने तु डोवन्तत्वेनाऽनुशत्तान्तम्वमिति स्वरेऽपि विशेष इतिः तन्नेत्याशयेनाह-उदात्तनिवृत्तिस्वरेणेति । वस्त्रेण फ्रीता इति विप्रहस्थले मलौकिकविषहवाश्ये सुत्रुम्पत्तेः प्राक समासेऽपि टा. स्पत्यनन्तरं यदि समासप्तदा वस्त्रक्रीतीत्यस्याऽसिद्धिरत आह-शानुत्पते रिति । एवञ्च ग. तिकारकोपपदानाम्' इति वचने सुग्रहणं स्त्रीप्रत्यय-या युपशक्षणम् । वचनान्तराऽनारम्भ. कृतलाघवन्दर्शयति-दत एवेति। बहुलमहगादेवेत्यर्थः । भावप्रकाशः। पररूपस्य । स्वाभावेऽप्राप्तस्यापोरयादिः। तेन-प्रशारोच्चारणेन । तथा च प्रकाशोतं युक्त मे वेनिभावः। तेन प्रागाङ्गत्वेनारनोपस्यैव न्याय्य वासररूपागदनासमतेः । चितवैव पाठ. । यपु नरिश्याचाराका- ममाधानयोररिफरगुरवाच्च मूल चियमिनि रत्नाकरोक्तमपातम् । भर टोपाधनेने ति । स्वामावेड वश्यप्राप्तस्य वार्णादागम्'इस्यनेनैकादेशापूर्वप्राप्तस्याऽनोपस्य दाधनेने पर्यः । एतेन भिन्नाययनो. तपरिमापापा अप्रत्याऽनोपादातरगपररूपापरखमेवेति मूल चिन्त्यमिति खम्हनकृदु कमपास्तम् । भमिमतसमानामयरवस्य सरवाद । चरितार्थल्य-प्रनुकोऽकारस्य । आकारेति । दीर्घत्यर्थः। त्वदु. पतेति । प्रकाशकृटुक्तपूर्वोक्तकल्पनेत्यर्थः । तेन हरदत्तोतिरपास्तेयुक्तिरेवापास्तेति रानाकरोस्निग्या. तेति दिक। ननु मक्षागीविवदिन्द्रापरयादिभिदौ सूत्र व्यर्षम् ? न णस्वार्थ स्त्रमित्य पारवन्, "पूर्वपापनि सिधैरत माइ-इन्द्रेति । ननु कोभ्यन्त्रोदार पित्तनुदात्वमिति स्वरभेदा. तदर्यमावश्यक वे कथं तद्व्यापूरपर्यवमा माह-उदात्तेति। "मनुसत-य च"ति, स्नेवि मावः । चत्व। ननु मुगुपतेः प्राक् टावन्तेन समासेऽप्यनिष्टसिदिरेशात माह--टायिति। वचनान्वराकरणलाप- वाया-तत पति । बहुलग्रहणादेवेत्यर्थः।पया च मान्न समासस्य र फनिवाया प्रा.

·७२६ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- त्सुबन्तेन समासः । तत्र च सुपः प्रागेवान्तरङ्गत्वात् टाप । ततोऽदन्तत्वाभावान्न मेष इति भावः। तेन बहिति । अयं भाव:-"यहोर्नवदुत्तरपदभूम्नि" "नसुभ्याम्" "जातिकालसुखादिभ्योऽनाच्छादनात् कोऽकृतमितप्रतिपन्ना.” इति हन्तोदा- तताविधायकानि । तत्र जातिपूर्वादित्युक्तेहादिपूर्वकस्यार्थाद् व्युदास इति । अवाझपूर्वपदाधिक्तपाय वक्ष्यमाणत्वादिह स्वासपूर्वपदमेयोदाहरणमित्याह- ऊसमिन्नोति । जातान्तादिति । "वर्णादनुदात्तात्" इतिवद् 'बहुव्रीहेरुदात्तात्' इत्येव सिद्धेऽन्तग्रहणं नित्यत्वप्रतिपत्त्यर्थम् । "वा जाते" इति तु वैकल्पिक उदातो न तु नित्य इति भावः । सुमुखा शालेति । एवं च पलमुसी कारण मुसी चावनस्थेत्यादिप्रयोगा: प्रामादिका इति बोध्यम् । उरः कोडेति । स्त्रीलिङ्गोऽयमिति हरदत्तादयः । तत्रोपसर्जनहरवत्वे कृतेऽ. दन्तत्वाद् डीपः प्राप्तिः। अमरस्तु-न ना कोडं भुजान्तरम्'इत्याह । रनमतिस्तु पुंस्त्वमाह। गणे च क्रोडेति प्रातिपदिकमात्रं पठ्यते न तु टावन्तमिति गणा- नमहोदधिकारः । एवं चाविशेषाल्लिङ्गत्रयेऽप्युदाहरणं बोध्यम् । माधवस्तु तुदा. दिगणे कुड निमजन इति धातावाह-कोडः । घम् । कोडा-अश्वानामुरः । दाब- न्तोऽयं स्वभावतो विशेषविपयः, क्रोडादिपु टावन्तस्यैव पाठात् । भुजान्वरमान विषयस्य कोडशब्दग्य बहुग्रीहो स्वाङ्गलक्षणो डीपविक्रूपो भवत्येव । कल्याण- नोडी, कल्याणकोडा मयूरीति । डीपो डीयादेश इति । दिक्पूर्वपदात्" इति पञ्चम्या डीपिति प्रथमायाः शब्दरलम्। पारक' इत्यादेरनित्यत्येनाप्रवृत्तिरिति भावः । सुसादिभ्य इति । सुखादयश्च "सुखादिभ्य, कर्तृवेदनायाम्" इत्यत्र पठिताः सुख दु.स्वच्छादयः । 'सदास्यातनिर्याहा' इत्यन्त विसीय लक्षणम् । तन्नाख्यातमुपदेश इत्याशयेनाह-- भैरवी। गणपाठे सुखादिप्रदर्शनामायादाह-सुखादयश्चेति । कृच्छादयति । अनादिना आन्त्राऽली- कादयो विवक्षिताः । तयाच "जातिकालमुखादिभ्य" इत्यय गणपारा प्रदर्शनेऽपि "सुखा विभ्य" इति सूत्रे ये निदशितास्तेऽन्न प्राह्मा इति भावः । विद्वानाच न सर्वमागित्येय द्वितीयलक्षणमिति भ्रमवारणायाह- सदिति । तय एक्षणे आण्यातपदन्न तिन्तपरमित्याह-तति । लिङ्गानाञ्चेति चशब्दो निर्णाही त्यनन्तरम्योध्यम् । उपदेश इतिाक्थन मिस्य। परममूले "जातेरस्त्री" इतिसूत्रे द्वितीयरक्षण भावप्रकाश। गावाहवाहापि भनदन्द्रस्वान सीपिति भावः। तत्र गणपाठामावादाह-मुसति । आदिना भाग्रामलीझवरुणपणादयः । भागित्य-तमेव द्वितीयसमिति भ्रमभ्युदामायाह-सपदिति । तया च चो निहोत्यमे योग्यः। सपोश इति । स प प्रामगद मादाप्यामुमो माग इत्यादिरूप । भावे कइति भावः। परममूल ·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ७२. । भैरवी। पष्ठी प्रकल्प्यत इति भावः। यदि तु स्वतन्त्रो डोप् स्यात् तर्हि प्राग्गुल्कादापि प्रसज्येत । तत्परिहाराय पूर्वोतपयुदासस्य प्रसध्यप्रतिषेधानां वाऽनुवृत्तौ गौरव. मिति भावः । वृपलीति । एकस्यां व्यक्ती वृपलत्वे कथिते तदपत्यतत्सहोदरादो कयनं विनाऽपि तस्य सुमहत्यादिति भावः । मोपयोति.। अण्णवलतगं आप पर. त्वादयं वायते । एवं चापत्याधिकारे प्रोपगवोति प्रतीकमुपादाय "टिड्ढाण। इति डाविति व्याचक्षाणा उपेक्ष्या इति भावः । ब्राह्मगात्यत्रेति । एवं च प्राची. डीपुदाहरणं प्रामादिकमिति भावः ।. शब्दरतम्। एकस्यामित्यादि । प्राह्मगत्वमप्येवं तपितृरितामहादौ मुमहमिति योध्यम् । इय च नाकृतिग्रहणा, माझगक्षत्रियाधाकारस्य समत्यादिति योद्धयम् । यायते इति । गोत्रा- णीति शेपः । प्रतीकमुपादायेति । औपगवीत्यस्य गोपाऽनन्तराऽपत्यसाधारगरेन विशिष्य तदुक्तिरुपेक्ष्येत्यर्थः । एतेन जातिलागे "एको गोप्रे" इतिसूत्रव्यमाव्यप्रामाण्येन लक्ष्यप्रदर्शनावसारे वृपलीति प्रदर्शितन्तेन ब्राह्मणत्वन्न जातिरिति भ्रमः स्याद आह- ब्राक्षवमप्येवमिति । अपिनाक्षत्रियत्ववैश्यत्वयोर्ग्रहणम् । वक्ष्यमाणदोपस्य प्रकृतेऽमावायाह- गोत्रेति । गोत्रार्थकेऽणीत्यर्थः। "एको गोने" इति सूत्रस्थभाप्यविरोधेनाऽपत्यप्रत्ययान्त इत्ये- तन्मानामिधानं यत्परममूले कृतन्तयुक्तमिति यत्केनचिदुकन्तयुक्तमित्याह-एतेनेति । पर- ममूलस्यापि भाप्यसम्मतरीत्या व्याख्यानेनेत्यर्थः । जाति नक्षणे-जातेरस्सी" इति जाति- लक्षणे । भाष्यप्रामाण्येनेति । तत्र हि "गोत्राथूनि प्रत्ययो भाति स्त्रियान्तु लुगिति न्यासे, औपगवी मागविकेत्यत्राण योऽनुरसजेनमित्यनुपपर्जनलाग ईकारो न प्राप्नोति । मा भूदेवमणन्तादनुपसर्जनादित्येकदेशिनोक्ते तदभ्युपेत्य इह तर्हि औपगवीमार्य: जातिलक्षणः पुंवत्त्वस्य प्रतिषेधो न प्राप्नोति ? माभूदेवम्, वृद्धिनिमित्तस्येत्येवम्भविष्यति । एवन्तहि ग्लुचुकायनीभार्य इत्यत्र दोप" इत्यनेन युवापत्यप्रत्ययान्तेऽजातित्वाद् दोपाधानकृतम्। तत्र औपगवी माणविकेत्यत्र "टिढा" इति सूत्रात् 'जातेः" इति सूत्रस्य परत्वाचस्य प्रत्य- भिधाने कर्तव्ये "टिड्ढा" इत्येतदभिधानमपत्यसामान्यस्य जातिललगे ग्रहणे विरुध्येत । वृषलीपर्यन्तधावनेन ब्राह्मगत्वं न जातिरिति भ्रमनिरामायाह-ब्राह्मेति । एवं- नववर । आदिना तापुत्रादिपरिग्रहः। द्वितीयलक्षगताफल्याय पूर्वेगाऽगतार्थनामाह-इयम्वेति । पृषवनामगरमादिरूपा जातिरित्यर्थः। आदिना वैश्यपरिग्रहः । समत्वादिति । शिवायचोपवीतादेरपि तुस्यत्वादिति भावः । वक्ष्यमाणदोषाभावायाइ-गोनागीति । गोत्रार्थकेऽणि सतीत्यर्थः । नन्वेवमनन्तराऽपत्याशयेन प्रकाशो- कियुक्ताऽत आह--औपगीत्यस्येति । अस्योपेक्ष्यत्वे हेनुत्वम् । विशिष्येति । "टिवाणम्" इति डीविषयेव रूपेत्यर्थः । तस्य साधारण्यादुभयं वाच्य,वा न किञ्चिद्वाच्यमिति तस्येष्ट पि तथोक्किर. युक्तेति भावः। तदुक्ति:-प्रकाशकृदुक्तिः। भाष्यविरोधान्मूलं चिन्त्यमिति खण्डनकृदनाकरदण्डया. युक्ति खण्डयति-एतेनेति । प्रकाशानुरोधेन मूले तयोतस्याप्यन्यथान्याख्यानेनेत्यर्थः । जातीति। गोनं च चरणैः सह' इत्यत्रेति मावः। भाष्येति । तत्र हि गोत्राद् यूनि प्रत्ययो भवति स्त्रियां लुगिति न्यासे "भोपगवीमाणविकेत्यत्राण्योऽनुपसर्जनमित्यनुपसर्जनलाग कारो,न प्राप्नोति माभूदेवमगन्तादनुपम. जनादित्येवं भविष्यति इति प्रौढया पूर्वपक्षियोक्ने तदभ्युपगम्यैद" इह तहिं प्रौपगडीमार्य: जातिरक्षणः मुंवत्त्वप्रतिषेधो न प्राप्नोति माभूदेवं वृद्धिनिमित्तस्येत्येवं भविष्यति एवं नहिं ग्जचुकायनीमार्यदोष भावप्रकाशः।

·७२८ सटोफटिप्पणशब्दरतमौढमनोरमायां- कुरूरिति । लिङ्गविशिष्टपरिभाषया प्रातिपदिकत्वात्स्वादयः । प्राचा तु "अन्तादिव” इति सूत्रमुपन्यस्याऽऽदिवद्भावात्स्वादय इत्युक्तम् । अत्रेदं वक्त. व्यम्-परं प्रत्यादिवद्भावो विधीयते । तथा चेहाऽप्रत्यय इति निषेध एव स्यान्न तु स्वादयः । यत्तु व्याख्युः-आदि.-ऊहपेक्षया पूर्वः, प्रातिपदिक, तद्वद्भावात- तवयवत्वेन महात् पूर्वान्तवद्भावादिति यावदिति ; तदपि लिष्टं स्वपरग्रन्थ विरुद्धं च । उक्तरीत्या हि काण्डे कुडचे इत्यादावपि 'एकवचनमुत्सर्गत' इति सुः शब्दरतम्। पारिभाषिक्गोत्रस्यैव ग्रहणम् । अवन्तीत्यादौ गोत्रत्वारोपेण जातित्वमिति प्राचीनोक्त. मदुष्टमित्यपास्तम् । लिङ्गविशिष्टेति । यत्तु लिङ्गबोधकप्रत्ययान्तस्वरूपलिङ्गनैशिष्ट्यस्य प्रातिपदिकत्व स्य च लाभाय पूर्वान्तत्यपरादित्ययोगवश्यकत्वेनोभयत आश्रयणेऽन्तादिवरवाभावाना- भरवी। एवञ्जातिलक्षणपुंवत्त्वस्य प्रतिपेधो न प्राप्नोतीत्यपि विरुध्येत । नन्वेवमयन्तीत्यनानन्तरा- पत्यप्रत्ययान्ते "वृद्धत्कोसल" इत्यनेन यहि तस्य "स्त्रियामवन्ति" इत्यनेन लुकि "इता मनुष्यजाते.” इति डीप इति "अनुपसर्जनात्" इति सूत्रमाप्ये उक्त , तद्विरुध्येतेत्यत आह-अवन्तीत्यादाविति । गोनत्वारोपणेति । यथाऽश्यत्याम्नि द्रोणानित्वारोपस्तद्वत । यनि तु न गोत्रत्वस्यारोपः तत्र युव न गोत्रमिति नियमस्य प्रदर्शनात् । प्राचीनोक्तम्-प्रकाशक- दुक्तम् । भदुष्टमिति । "एको गो" इत्यत्र पारिभापिफस्य ग्रहणेऽपि प्रकृते पारिभापिकल्येच गोनत्ये मानाभाव इति तदाशयः । विज्ञान तैः साधारण्येनोक्तम् , तत्र तु विशिष्येति तेपाम्पूर्यापरविरोधोऽपि दोपः। खण्डनकृता लिङ्गविशिष्टपरिभापयेति मूलोकमर्थतोव्याख्याय खण्डितन्तन्न युक्तमित्ये- तद् बोधयितुं तदुक्तमनूद्य दूपयति-यस्वित्यादिना ।वैपरीत्येनान्वयोऽत्र बोध्य । अयम्भाव - यत्र प्रकृतौ प्रातिपदिकत्वस्य लिङ्गबोधकप्रत्ययान्तत्वस्य च सत्ता, तन तादृशसमुदायस्य तया परिभाषया ग्रहणम्बोध्यते । यथा-पत्री, दण्डिनीत्यादौ सराव उभयोरस्तीति तस्य समुदायस्य प्रातिपदिकमहणेन ग्रहणम्भवति । नाति । कुरूरित्यत्र तथा नास्तीत्यर्थः । अत्र हि पूर्वान्तवना विना प्रातिपदिकत्वस्य, परादिवगावं विना रिङ्गबोधकप्रत्ययान्तत्वस्य च भावप्रकाश। प्रति युवापरयरय जातित्वमुत्तम् । अन्यथा जातिलक्षणोष एव परवादक्तु युक्तत्व पुंववपरिषेधाति- हिरेव दोष इत्ययुक्त चेति स्पष्टमेव । एवेन मूलायुक्तव्यावृत्ति । नन्वेवमवन्तः साक्षादपरये "वृद्धको. सल" इतीदर वात् व्यहि तरय "स्त्रियामन्ति" इति लुकि "तो मनुष्य" इति जाति नक्षणे हीष्य. वन्तीति गनुपसर्जनात्" इति सूत्रभाष्यविरोधोऽत आह-अवन्तीत्यादाविति । अश्वस्याम्नि द्रोणा- यनिवत् । यूनि तु न शास्त्रीयगोत्रत्वारोप., तत्र युवैव न गोत्रमिति नियमन तरसम्मानिषेधात् इति भावः। प्राचीनोकम्-प्रकाशकृदुक्तम् । तत्र माष्यप्रामाण्याचदगीकारेप्यत्र तत्त्वे मानाभाव इति तदातम् । विश्वात्र ते साधारण्येन प्याख्यात तत्र च तथोक्तमिति पूर्वापरविरोधोपि तेषामनुमन्धेयः । • कौरव्य" इति सूत्रस्पस्नग्रन्यविरोधरतु खण्डनको न युक्तः, तत्र याप्ठोषोरिति पाठादिति दिक् । खण्डनकुटुक्ति सप्टपति । यविति । युक्रमेण यथासख्यमत्र बोध्यम् । तया तादृशप्रत्यया- सत्वरय प्रातिपदिक्स्वस्य च यत्र प्रती सदा विशिष्टस्य प्रातिपदिकग्रहणेन ग्रहण बोध्यते, तत्यामु. भयोरामयणात् । तच्चानान्तादिवरसूत्राधीन मिति तदस्या साऽपि न प्रवर्तते। कत्री, दण्डिनीत्यादी तप्रवृत्ति विनापि भयो। सस्वासा प्रवतंत एवेति नवेयध्यं तस्याः। तदनयन्नाह-नाति । - ·७२६ स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । अपर्वेव । तद्वारणाय चाऽप्रत्यय इति प्रसज्यप्रतिपेपाभ्युपगमे प्रकृते दोपः । शब्दरतम् । प्रेयमिति ; तन्न, इन्द्राणीत्यसिद्धणपत्तेः । तस्मात् प्रातिपदिकत्वोपयोगो न फश्चित् । नापि लिङ्गविशिष्टप्रातिपदिकस्येति परिभाषायां पश्यते । तया प्रातिपदिकत्वतद्याव्य. धर्माणा लिङ्गप्रत्यपविशिष्टेऽतिदेशाच्वेति दिक् । ननु "सप्तम्यधिकरणे ॥ इति निर्देशन भैरवी। सत्ता नास्तीत्युभयोरावश्यक्तया 'उभयत मात्रयणे नान्तादिवत्र इति निषेधा प्रवर्तत इति । यत्र न पूर्वान्तवत्वपरादिवत्त्वयोरुपयोगस्तस्य ग्रहणम्परिमापया भवतीति भवदुक्तमिन्द्राणी. त्यादौ नास्ति । अत्र खीप्रत्ययान्तसमुदाये प्रातिपदिकत्वन्नास्ति। यत्र च प्रकृविभागे प्रा- तिपदिकत्वमस्ति तन तादृशप्रत्ययान्तत्वन्नास्ति, अन्तशब्दस्य चरमावयवाचकत्वात् । इन्द्राणीत्येतदेकदेशाभावोदाहरणोपलक्षणम् । तेन दण्डिनीत्यादेरपि भवदुक्तरात्या ग्रहणन्न स्यादिति 'प्रातिपदिकग्रहण' इति परिभाषा निष्फला स्यादिति भावः । तस्माद-परिभा- पया यस्य समुदायस्य ग्रहणम्भवता बोधनीयन्तस्यैर ग्रहणामावापत्तिसद्भावात् । उपयोग इति । परिमापायाः प्रवृत्तिकोटावित्यादिः । नन्वन्तशब्दो न सर्वत्र चरमावयवस्यैव बोधको. ऽस्ति, "अतो ट्रान्तस्य इत्यादौ व्याभचारात् । किन्तु समीपराच्यपि । तथा च परिभाषा- घटक यद्विशिष्टपदन्तस्यान्तपरत्वेऽपि तदर्थः समीप इत्येव । एवञ्च गृह्यते येन तदू ग्रहणम् प्रातिपदिकस्य ग्रहणम्प्रातिपदिकग्रहणमिति समासाश्रयणेन प्रातिपदिकवावक शब्दो बो. ध्यते । तस्मिन् लिङ्गबोधकप्रत्ययः समीपो यस्य तद्वत्तामात्रम्परिमापया योध्यत इति नेन्द्राणीत्याद्यसङ्ग्रहः, इत्यत आह-नापीति । इदम्भवदुचन्ताशपाठपत्वे वस्तुं शक्यम् । वस्तुतो यत्परिभाषायाः कृत्यन्तदाह-तयेति। दिगिति । दिगर्थस्तु 'प्रातिपदिकमहणे इति सप्तमी कत्रय व्यत्ययेन । प्रातिपदिकपदञ्च प्रातिपदिकत्वतव्याप्यान्यतरधर्मविशिष्टारम् । तथा च प्रातिपदिक्त्वतव्याप्यान्यतरधर्मविशिष्टस्य ग्रहणं यत्र शास्त्रे तेन लियोधमत्यय- विशिष्टस्य ग्रहण-बोधनम्भवतीत्येव परिभाषार्थः इति न कुरूरित्यत्रादिवत्त्वोपयोग इति । कुसारत्यस्य साधुत्वन्न लिङ्गविशिष्टपरिभापया भवतीति. घूमः , किन्तु "अन्तादिवच्च इति सूत्रेणेति वदामः। अत आदियद्रावादिवि पदं यदफन्तदाह मूले-यत्तु व्यायल्युरित्या. दिना तदपि-तादृशव्याख्यानमपि । क्लिप्टम्-आदिशब्दस्याऽऽद्यावयवत्वावच्छिन्मबोध. कत्वस्य "आघन्तौ दकितो" इत्यत्र क्लुप्तस्य त्यागेन क्लिष्टमित्यर्थः । स्वपरवान्येति । स्वस्य- व्याख्यातुर्य: परग्रन्थस्तद्विरोधाइत्यर्थः । काण्डे कुडये इत्यत्र यथा प्रसज्यप्रतिषेधाऽऽश्रयेग भवता सुयुत्पत्त्यापत्तिरूपो दोपो वार्यते, तथा कुरूरित्यादावपि सुबमावापत्तिः स्यादित्याह- उत्तरीत्येति । प्रक्रियावाख्यानपरप्रकाशमन्थे यथा नस्वपरग्रन्थविरोधात्मको दोष आपतति तथा शकते-नन्विति । ज्ञापमादित्यन्तेन मुलोक्तम्प्रकारमुभाव्य सिद्धान्तरोत्याह- नन्वन्नशम्दश्चरमावयववाची उत समीपवाची ? नाथ इत्याह-इन्द्राणोति । कोदरप्युपलक्ष- णम् । तरमादुमयत्राप्रवृत्त्या सा निष्फला स्यादिति भावः । अत एवाह-तस्मादिति । तदप्रवृत्त्या. मुपोऽसिध्या निष्फलत्वादेवेत्यर्थः । उपयोग इति । तत्प्रवृत्तिनिमिचकोटी इति शेषः । नान्त्य इत्याह- नापीति । इदं च तथार्थमभ्युपेत्य ! वस्तुतः स एव नेत्याह--तयेति । प्रतिपादितमिदमस्तात् । एतेनाऽऽदिवत्वेनोडवे हि तया स्वादयः, तादृशप्रत्ययान्तमेव हि तत्र लिङ्गविशिष्टमिति वृत्त्यादौ स्थितं, स्वस्यैव परं वदनाश्रयणे तदुपन्यासोऽसान इत्यपि तदुकमास्तम् । तदाह-दिमिति । प्रक्रियामुक्तरो. स्या संखण्डय तदाश्यवर्णकप्रकाशे स्वपरविरोधदोषो नेत्याइ-नन्विति । तत्रादौ मूलादिरीस्याह-सप्त- भावप्रकाशा ·७३० सटीकाटिप्पणशब्दरतप्रौणमनारमायां- श्वरित्यत्रैकादेशाऽभावेन लिगविशिष्ट परिभापाया आवश्यकत्वाच्च । यत्तु-तत्र "श्वशुरः श्वश्र्वा" इति निर्देशास्वादय इति; तन्न, निर्देशस्य शब्दपरत्वात् । "विपराभ्यां जे." "डेयः" इतिवत् । श्वशुरस्येति । पुंयोगलक्षणे डीपि प्राप्ते उड्। तत्सन्नियोगेन च विनीय मानो लोपः सन्निहितत्वादन्त्यस्यैवाऽकारस्य, न त्वादेः। एतच वचन "श्वशुरः श्वश्र्वा" इति निर्देशसिद्धार्थकथनपरम् । अतोऽपि प्रथमाऽकारस्य लोपोन शङ्कय । उपमानवाचि पूर्वपदमिति । 'धात्रीकराभ्यां करभोपमोरुः" इत्यत्र तु न, करभशब्दस्योपमानवाचिस्वेऽपि पूर्वपदत्वाभावात् । ५फौ खुराविति । यद्यपि 'शफ लीवे खुरः पुमान्' इत्यमरतथाऽपि शफ- शब्दस्य पुंस्त्वमपि बहुसम्मतम् , २.फाविव जर्भुराणेति श्रुतौ "ग्राम्यपशुसंघेपु" इति सूत्रस्य व्याख्यावसरे न्यासहरदत्तादिग्रन्थेषु वाचस्पत्यादिनिबन्धेषु च प्रचुर प्रयोगदर्शनात् , “लिङ्गमशिष्य लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गस्य" इति भाप्याच, 'शफो भुजो गुदं घोणा' इति गणरत्नमहोदधौ क्रोडादिगणे पाठाच, 'शफः खुरे गवा. दीना मृले विटपिनामपि' इति हेमचन्द्रकोशाच्च । विश्वकोशे च पुनपुंसकतोक्ता । शब्दरतम्। विभक्तरेकादेशस्यान्तववाभावज्ञापनादुत्सर्गस्यासार्वत्रिक्त्वाय स्वस्य सत्त्वप्रधाने ए२ प्रवृत्त्व काण्डे इत्यादौ न दोषोऽत आह -श्वश्रूरित्यति । वचन मिति । वृत्यादिपठितमित्यर्थः । भैरवी। । उरस्त्यादि । असार्वत्रिवस्वादिति । गमक्सद्भाव एव तत्प्रवृत स्वीकारादिति भाव ।सत्त्वप्रधान पवेति । "स्वो नपुंसके यत्तस्य' इति म्यासेन सिधे प्रातिपदिकग्रहणं सस्यप्रधानप्रातिपदि. क्लामार्थमिति मावः । मूले-आवश्यकत्याच्चेति । तथा च लिगविशिष्टपरिभापासञ्चारस्या. sवश्यक्तया तथैव पुसरित्यस्यापि सिद्धावादिवभावादिति कथनस्य नोपयोग इति भाव । परोक्तां श्वभूरित्येतत्साधकरीतिमनूध दूपयति-यत्विति । मान्ये ताशवचनानुपरम्मादाह-वृत्यादीति । मूले अतोऽपीति । अत:--"श्वशुर - ध्या” इतिनिदेशात् । अपिः उड्सन्निहितस्यस्य समुच्चायकः। च्याप्सूत्रस्थभाष्यस्वार. स्यात्तु श्वशुरशब्दादूधूिशब्दस्य सिद्धिरिति न, किन्त्वव्युत्पन्नोर्यामति । तत्र हि "हया. महड्डिमर्थम् । न, प्रातिपदिकादित्येय सिद्धम् । न सिध्यति "अप्रत्यय" इति प्रातिपदि वसंज्ञाया. प्रतिधः प्राप्नोति । यद्येप च्याउमहणे हेतुः त्यूडमहणमपि कर्तव्यम् । ताकि हि प्रत्ययौ तिहणे तावातम् , तद्धित प्रातिपदिकमिति प्रातिपदिक्संज्ञा भविष्यति, उहणे चापि वार्तम् , उवर्णान्तादू विधीयते । तत्रौकादेशः, एकादेशे ते पूर्वस्या- नवभावात्प्रातिपदिक्सज्ञा भविष्यति। एवमूड्ग्रहणस्यार्तव्यतोक्ता । यदि मूलोपरी स्यास्य सिद्धिस्तदा तोकादेशाभावेनैतदर्थमूहहणस्यावश्यक्त्वेन पूर्वान्तवनावनात स्याग्नावश्यकत्यप्रतिपादन विरध्येतेति । भावप्रकाशः। ग्यति । सिद्धारीत्या यो क्रमेण निराचष्टे-उत्सगेत्यादि । गम्के सत्येव सम्प्रवृत्तेरुवस्वादिति भाव.। इस्पति । तत्र प्रातिपदिक्ग्रहादिति भाव. । मायभावासार-वृत्त्यादीति । व्यापूनमाप्यस्वरमरस्सयमनूहन्तोऽव्युत्पन्न प्रातिपदिकमिति ।

·। भैरवी। । स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ७३१ वामी सुन्दरी ऊरू यस्या इति विग्रहः। इह सर्वत्र उपमानामावादप्राप्ते विधिः । कथं तहि पोवरोरु पियतीव यहिण' इति कुमारः ? प्रमाद एवायम् । सज्ञापू. र्वकत्वात्सम्युद्धिगुणो नेत्येके । हितेन सहेति । "समो वा हिवततयोः' इति शब्दरमाम्। उपमानाभावादिति । उपमा उपमान-साध्य सदभावात्-तस्य समासाऽया. ध्यत्वादित्यर्थः । योपमानत्येन प्रतीत्यभावादित्यर्थः । फोरुरित्यनापि सादृश्यमूलकः शफत्वारोपो न तु तत्प्रतीतिरिति मापः । एवं च करभोरशदेऽपि आरोपविपक्षायामूछन भवत्येव । एतेन करोरुमिरिति व्याख्यातम् । एके इति । तस्य भाष्यानुक्कत्वात् साधु. ननु वस्तुत उपमानस्यसत्त्वादुपमानामावादित्यसतम्, किच "ठरूत्तरपदार" इतिसूत्र उपमानेति शब्दो नोपात्त इत्युपमानामावादित्यसतमत माह-उपमा उपमानमिति । उप. मानशब्द भाषे ल्युडिति ध्वननायोपमा उपमानमित्युक्तम् । मत एवाह सादृश्यमिति । मनु करमोरूरित्यत्रोदाहरणेऽपोयशब्दस्योपमावाचकस्याभावादुपमायाः कथम्प्रतीतिः, तस्ये. वादिशब्दसत्त्व एव प्रतीतेरत आह--तस्येति । सादृश्यस्येत्यर्थः । एवश करमोरूरित्या सादृश्यान्तायेण वृत्तिस्वीकारादुपमायाः प्रतीतिरस्ति । करमोपमोरित्यत्र तु साहश्यस्य समासवाच्यत्वन्नास्तीति भावः । मुस्योपमानशब्दः करणल्युडन्त एवास्त्वित्याशयेनाह- यति । प्रतीत्यमावादिति । पूर्वपदार्थस्येत्यादिः । एवज्ञापमीयतेऽनया सा उपमा, उपमान: त्वम् --सादृश्यमित्यर्थः , तद्वोधनम् उरूत्तरपदम्यातिपदिश्मत्र नास्ति । याशस्यले समा. सस्य सादृश्यान्तर्मायेण शक्तिस्तप्यते सूत्रस्य प्रवृत्तिः । उर्वन्तादित्येव वक्तव्ये उत्तरपद. ग्रहणेन पूर्वपदस्याक्षेपात्र पूर्वपदस्योपमावावकत्वन्तबास्य सूत्रस्य प्रवृत्तरिति भावः । यत्तु खण्डनदाह-राफी खुरौ ताविव संशिष्टत्वादुपचारादिति, चिन्त्यम् । उपचारेऽपि पूर्वपद स्योपमानवामित्वव्याघातात्पूर्वसूत्रेणैव सिद्ध्येह शफहणवैयर्यम् । मत संहितवाचकः शफशब्द इति तन्नेत्याशयेनाह-शोरू रित्यत्रेति । एवञ्च शक्यतावच्छेदकस्यारोपोऽन न तु सादृश्यान्तमविण वृत्तिरिति न पूर्वसूत्रस्य प्राप्तिः । एवञ्च-पूर्वत्राऽऽरोपस्य सिद्धौ च । करो- हमिरिति व्याख्यातमिति । विचकर च करेण रोक्षभिः इतिमाघस्यपद्य इति आदिः । तस्य- भावप्रकाशः। ननु वस्तुत उपमानस्य सत्त्वाचदभावादित्ययुक्तम् । विश्व सूत्रे उपमाने इति नोक्त कि स्वौपम्ये इति, मत आह-उपमा उपमानमिति । उपमेति विग्रहप्रदर्शनं भावे ल्युडिति भावः । तदाह- सादृश्यमिति । ननु करभोरूरित्यादावर्प वादेर्वाचकस्यामावातदभाव एवेति सूत्रवैय्यर्थमेवात आह--तस्येति । सादृश्यस्येत्यर्थः। तत्र तु तदन्तविण सपासात्तस्य तदाच्यत्वमिति भाव.। यथाश्रुतमेव वरणल्युडते युक्तमित्याशयेनाह-यद्वेति । अभावादिति । पूर्वपदार्थस्येति भावः । एतेनोपमीयतेऽनयेयुपमोपमान तद्भाव औपग्य--सादृश्यम् उपमानरव वा तद्बोधकोरूवरपदादित्यथ.. समासस्य तत्र तदन्तर्भावण शक्त्यभ्युपगमाचरय तत्त्व सूपपादम्। उत्तरपदाक्षिप्त पूर्वपद प्रत्यासत्यो. पमानवाच्येव । भन एवोत्तरपदग्रहण सफलम्। अन्यथोवन्तादित्येव वदेत् । अत एव 'धात्रीकराना करभोपमोरू' इत्यत्र नेति पूर्वसूत्रस्य तत्त्वं सूचितम् । यत्तु शफी खुरी ताविवेति परममूलं चिन्त्यम्, उपचारेऽपि पूर्वपदस्योपमा नवाचित्वमव्याहतमेवेति पूर्वसूत्रेणैव सिद्धयेह शफग्रहणवैयापत्तः। भाः सहितपर्याय: शफशम्द इति हरदोक्तिरेव युक्तेति खण्डनकृचरखण्डयति-शफोरिति । आरोपः। उरुपदार्थ इत्यादिः। न तु तत्प्रतीतिरिति । समासान्न सादृश्यप्रतीतिर्न वा पूर्वपदादुपमा. नवेन प्रतीतिरित्यर्थः । एव च न तप्राप्तिरिति तयुक्तमिति भावः। एवन्चेति । एवमारोपेग तदप्रतो चेत्यर्थः । व्याख्यातमिति । 'विचकरे च वरेण करोरभिः' इति माघरमिदम् । तस्य-'सशापू. ।

·भैरवी। છરૂર सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- व्युत्पादितः सहितशब्दस्तु नेह गृह्यते, एकदेशविकृततया संहितग्रहणादेव सिद्धेरिति भावः। मनो योकार इति । अवा मकारविशेषणं किम् ? शूरसेनी | "जनपदश. ब्दात्" इत्यसो "अतश्च" इति लुकि जातिलक्षणो डीप । शारवीति । शृङ्गरु- शब्दादपत्यार्थे अण् । नृनरयोरिति । नृशन्दाद् "न्नेभ्य" इति डीपि, नरश- दाजातिलक्षणे डीपि प्राप्ते वचनम् । ननु नरशब्दे अलोऽन्त्यस्य वृद्धिः स्यात् । यत्त्वाहुः-अन्त्यस्य "यस्येति" लोपेनापहारादनन्त्यस्याप्यकारस्य वृद्धिर्भ- शब्दरतम् । पेन नियामकतेत्यरुचिरन्न । ङोषिति । अत एव "न प्राच्य” इति सूत्रे यौधेयादिपहणं चरितार्थम् । तद्धि "पर्वा दियौधेयादिभ्यामगौ” इति स्वार्थिाऽना "अतश्व इति प्राप्तलुको निषेधा- र्थम् । तत्फलं चाऽजन्तत्वान्टीन्यथा स्यात् । ढगन्तत्वात् डीय माभूदिति । नरशब्दा- दिति । यद्यपि नृशब्देन नारी सिद्धा, नरी च पुंयोगे दुर्वास, तथाऽपि नस्त्वजातिमानप्रति. -संज्ञापूर्वक इतिवचनस्य । न नियामकोधि ।।याद्ध वचनम्भाष्यकारसम्मतन्तस्यैव साधुतानियामरुत्वमिति भावः । अन्योऽकार इति व्याख्याने साधकमाह-प्रत एवेति । शूरसेनीत्यत्रातिव्याधियारक- तया तादृशव्याख्यानस्यावश्यकत्वादेव । तद्धि--यौधेयादिप्रहणं हि । “अणजौ" इतीति । इति सूण विहितेत्यर्थः । तरफलम्-निपेधस्य फलम् । ढग-नस्यादिति । युधाशुक्राशब्दाभ्यां "द्वथ. चइतिसूत्रविहितठकः सत्त्वात् । यदि त्वजो लुक् स्यात्तदा वर्णप्राधान्ये प्रत्ययरक्षणामा. वेन डोन् न स्यादिति भावः । ननरयोरित्यत्र नरशदोपादानाभावेऽपि नारीतिरूपं नृशब्दो. पादानमात्रेण सिद्धम् । नरीतिरूपव्यावृत्तिस्तदुपादानस्य फलमित्यपि न, योगे तस्यौव दु. चरित्वादित्याक्षिप्य समाधत्ते- यद्यपोत्यादिना। पुंयोगे नरोतिप्रयोगोऽपि दृश्यते 'किन्नरीणा. भनरीगाम्' इति । जातिमात्रेति । अन्न मानपदेन घुयोगस्य व्यवच्छेदः । नृशब्दावयवरका. रस्य यथा “अलोन्त्या परिभाषया वृद्धिर्भवति तथा नरशब्देऽपि प्राप्नोतीत्याक्षेपः । मले- नन्विति । तत्र "स्यानेऽन्तरतमे" इति सप्तम्यन्तपाठाभिप्रायेण समाधानवादिमतमनुवदति- यत्त्वाहारत्यादिना । अन्त्याकारस्य मृद्धौ यदि "यस्येति च” इत्यनेन तस्य लोपस्तहि पृद्धि- चक' इति वचनस्य । न नियामकेति। एतेन तथा रत्नाकरदण्डपादिमिः सिद्ध न्तनयोक्तमपारतम् । तथा व्याख्याने गमकमाह-अत एपेति । तत्रातिव्याप्तिवारकतया व्याख्यानादेवस्थः। इतीति। भस्य विहिवेति शेषः । युधाशुकाम्या "इयच." इति ढकि "पर्यादि" इति स्वार्थेऽनि तेन लुकि वर्ण प्राधान्येन प्रत्ययलक्षणामावन जीनोमाप्तिरिति तदर्थ साकाम् । यदि तु तथा व्याख्यान नष्ट तदि सुक्यपि प्रत्ययलक्षणेन हीरयादेवेति तदानर्थक्य स्पष्टमेव । ननु ढगनखादेव रूपसिद्धौ तदानस्य. मेवात मार-तत्परञ्चेति । छीप्युदात्तनिवृत्तिस्वरेणान्तोदात्तवं स्यादिष्यते स्वन्ताऽनुदात्तस्वमिनि मावः । यसप्यन्यवरोपादानपि "नारी" इतीसिदिस्याप्यन्यतरस्याऽनिष्टरूपाभावाय दयोरुक्तिरिति प्रकाशररनाकर दण्ड्यादयस्तपापि सापवादाइ-नादेनेति । चरत्वर्थे । घुयोगे इति । जातिग्रहणा नत्या तास्यामः । तथा च जानिमार्ण ध्यमिति मावः । भाव निरीणां नरीणामिति प्रयोग: Ared । एतेनोभयोरत्रोपादानसामथ्यादिक्परिमापानुपस्थिनावविशेषेण वृद्धावृतप्रयोगोऽमाधुरेवेति रत्नाकरोतमारत ,योगे तस्य दुर्वारस्वात् । तथा च नरमहर्ग व्यमिति भावः। मायपदेन पुंयोग. भावप्रकाश ·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ७३३ वत्यान्तरतम्यात् । 'गुणे त्वन्याय्यकल्पना' इत्यलोन्त्यपरिभाषायाधस्यैव न्याय्य. त्वादिति; तन्न, प्रत्ययसन्नियोगशिष्टाया वृद्धेरन्तरगत्वेन परमपि “यस्येति" लोपं बाधित्वा प्रवृत्यौचित्यात् । किं चास्तु कथंचिल्लोपस्तथाऽपि रेफस्यैव वृद्धिः स्यान्न त्वकारस्य, अन्तरतमपरिभाषापेक्षयाऽलोन्त्यपरिभाषायाः परत्वात् । अपि चान्तरतमपरिभाषाऽसदृशमादेश व्यावर्तयति न तु स्थानिनं नियच्छति, तत्कथं शब्दरतम् पादनेच्छायां नरीत्यस्य वारणार्य नरग्रहणं वोध्यम् । ननु वृद्धिविधानसामयालोपवाघोऽत आह-गुणे त्विति । अलोन्त्यपरिभाषायाध एवं न्याय्य इति भावः । अन्तरङ्गत्वे. नेति । सामाद्वाधो ह्यनुचितः । न्यायप्राप्तबाधस्तूचित एपेति भावः । कथं चिदिति । सन्नियोगशिष्टत्वाऽनङ्गीकारेणेत्यर्थः । तत्कथमिति । "स्थानेऽन्तरतमे” इति सप्तम्य. भैरवी। विधान व्यर्थमिति तत्सामोल्लोपस्य बाधोऽस्त्वित्याक्षिपति-नन्विति । यद्यलोन्त्यपरि. भाकवाक्यतयाऽन्त्यस्य वृद्धौ तत्सामर्थ्यालोपस्य पाधस्तदा साक्षाद्विधिशास्त्रस्य याध. स्तदपेक्षया लोपस्यादी प्रवृत्तावपि योऽन्तरतमोऽवशिष्टावयवस्तस्य स्थान वृद्धिर्भविव्यती. त्याशयेनाह-गुणे त्वन्याय्येति । गुणे--गुणीभूतशास्त्रे परिभापारूपे, अन्याय्यस्य--अप्र- नस्य कल्पना उचितेति शेपः । तथाप्यादौ वृधेरैय प्रवृत्तिः स्यात् , तस्याश्च सामा. निवृत्तिन स्यादिति भावेन समाधत्ते--तन्नेति । अन्तरङ्गत्ये सन्नियोगशिष्टत्वमत्र हेतुः । एवञ्चादी वृदूधेरन्तरङ्गाया अन्तरतमपरिमापाऽलोन्त्यपरिपाभ्यामेझवाक्यतया प्रवृत्ति स्ततो लोपस्य यदि प्रवृत्तिः स्यात्तदा वृद्धिविधानवेयर्थ्यम् , इति सामर्थ्यात्परस्यापि लो- पस्य बाधेन वृद्धः श्रवणं स्यात् । न ह्यत्र केवलान्तरङ्गपरिभाषाया एवं प्रवृत्तिः, किन्तूकयो- पीति न्यायप्राप्त एव लोपस्य बाधः सामर्थ्यादिति तात्पर्यम् । कथञ्चिदित्युक्तेस्तात्पर्य. माह-सन्नियोगशिष्टेति । तथा च वस्तुत. सन्नियोगशिष्टत्वेऽपि यदि तस्याऽनलोकारस्तदा. क्लेशः स्पष्ट एव । तथा च परलोपोत्तरम्पूर्वान्तरतमपरिमापापेक्षया परत्वेन बलवती यालो न्त्यपरिमापा सैव वृद्धे रेफ्स्यान्क्त्वेि नियामिकास्यादित्यनिष्टापत्तिः । नन्वत्र गुणे त्वन्या. ग्येति पूर्वोकन्यायेनाऽलात्यपरिभाषाया अप्रवृत्तिः कल्प्यते, अन्तरतमपरिभाषा तु प्रवर्तत इति तदेकवास्यतया नकाराऽकारस्य वृद्धिः स्यादितीष्टसिद्धिरत माह मूले-अपि चेति । न तु स्थानिनमिति । कुमार्यनेत्यादौ दोर्घस्य स्थाने यणादेश: "स्थानेन्तरतमे" इति सप्तम्य. न्तपाठे न स्यात् तादृशपाठे स्थानिनः सङ्कोचादिति स पाठो नोचितः, किन्तु "स्थानेऽन्त- रतम." इति प्रथमान्तपाठ एव । तया चाऽनन्तरतमादेशल्य निवृत्तिरित्यादेशसकोच एवेति भावः। एतावता परोक्तरोत्याऽलोन्त्यपरिमापाया वाघमभ्युपेत्यान्तरतमपरिमापयामि नेष्टसिद्धिरित्यभिहितम् । वस्तुतस्तु परोक्ता 'गुणे त्वनाय्याइति रीतिरेव प्रकृतेऽयुका, परि. ध्यातिः । ग्रन्यसातिमाह-नन्विति । एवेन लोपवाधम्यावृत्तिः। अन्तरङ्गयेनेतीति । यद्यपि सन्नियोगशिष्टलेन तन्निमित्तकस्वादविशेषस्तथापि तस्वेनाऽनुल्लेखादस्या भन्तरङ्गसमिति भावः। एतेन वाणपरिभाषया लोप इति तस्वमिति तदाशयवर्णकरत्नाकरदण्डयायुक्तमपास्तं , वात् । ननु सन्न्यायेन सदाघोऽयुक्त इत्युक्तमेवेति कथमन्तरजत्वाचया तद्वापोऽन माह-सामर्यादिति। तया च सामन्यौदा तन्यायसञ्चारो न तु न्यायप्राप्तदाधे, सिद्धान्तमहापरिनिष्टापत्तेश्च, पाशिसूत्रा- गामानर्यक्यापतेवति भावः। हिरवधारणे । अनङ्गीति । तथा च तत्त्वे सति तदनहीकार एव वेश इति भावः। ननु सप्तम्यन्तपाठाश्या मान्दरतम्यादिति तदुक्तिरत माइ-स्यानेऽन्तरेति । ननु पूर्वो. भावप्रकाशः। वार्णवस्य दुरुपपाद.

·७३४ सटीकाटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- रेफस्य स्थानित्यव्यावृत्तिः । किं च 'गुणे त्वन्याय्य' इति न्यायोपन्यसनं स्थवीय एव, परिभाषयोः परस्परं गुणगुणिभावायोगात् । अत्रेदं तत्त्वम् । "नर" इति रान्तलुमाकारानुकरणं नरः अः नरः । नाच नरश्च तयोरिति व्याख्येयम् । यद्वा नरस्य सः नरः, कतन्तवत् पररूपम् । ना च नाश्च तयो नरयोः । नरस्य च प्रथम एव अकारो गृह्यते न तु द्वितीयः प्रश्लेप- शब्दरतम् । न्तपाठस्य भाप्ये "कुमार्यन" इत्यादौ यगनापरया दूपितत्वादिति भावः । परिभाष- योरिति । तव्याख्यातृग्रन्यानुसारेणेदम् । वैर्हि अलोन्त्यस्यैव याधो न त्वन्तरतमपरि. भापाया इति व्याख्यातम् । व्याख्येयमिति । ननरयोरित्यावर्तने एकन्न पञ्चम्यथें पष्ठी ताभ्यां हीन् , नुनरोs. कारस्य च वृद्धिरित्यर्थ इति भावः । अत एव वानरशदे नातिरसङ्गः। यतो नरशब्दा न्डीन् तदीयरेफान्तसम्बन्ध्यकारस्यैव वृद्धिविधानात् वानरे नरख्याऽनर्थक्यात्ततो न भैरवी। - भापयोः समत्वात् । किन्तु परत्वमलोन्त्यारिभाषाया इति सौव प्रवत्तेत्याशयेनाह-- किञ्चेति । ननु परिभापयोर्गुणगुणिभावोऽवन केनाप्युक्त इति कयमेवं वदसीत्यत आह-- तयाण्यात्रिति । प्रकाशव्याख्यातृमन्थानुसारेणेत्यर्थः । यद्वा तच्छब्दोऽन बुद्धिस्थायाः प्रक्रि. याया बोधकः । एवञ्च प्रक्रियाया व्याख्यातॄणां ये मन्थाः प्रकाशप्रदीपादयस्तदनुसारेणेत्यर्थः। परोक्तम्प्रकारं सन्दूष्य युक्तं समाधानमाह--अनेदमित्यादिना । लुप्तेति । 'यस्येति च" इतिसूत्रेण लुप्तेत्यर्थः । एवं व्याख्याने यस्मात्प्रत्ययस्य विधानन्तस्य स्थानित्न निर्देशो न जात इति वानरशन्देऽतिप्रसङ्ग इत्यरुपेराह- यद्वति । मूलोकाभ्याम्प्रकाराभ्यां वृद्विरू. पादेपास्य स्थानिनो निश्रयेऽपि प्रत्ययविधानावधेरलाम इत्यत आह-नृनरयोरित्यावर्तत इति । भत एव-द्वितीयपक्षाधयणेनावृत्त्या चाऽर्थविशेषस्य स्वीकारादेव । तदेव स्फुटयति- इति । तत::-वानरशम्शवयवनरशब्दात् । नन्यात्मज हात कोशबलात्सर्वेषां दुहितृप्रतिपा- भावप्रकाश । तरीत्या परिभाषयोस्तत्वस्यैवाऽनहीकाराम्नाय दोषोऽत्र भाह-तव्याख्यानिति । प्रकाशव्याख्यात. ग्रन्थैत्यर्थः । यद्वा तस्याः प्रक्रियाया व्याख्यातां ये प्रन्याः प्रसादप्रदीपादय इत्यर्थः । सरमामध्यांदिति भावः । इति व्याख्यातमिति । न तु पूर्वोक्तरीत्येति भावः । यद्यपि प्रमाणोक्त थापि व्याख्यानं सम्भवति तथापि निर्मूल तदिति भावः । यद्यपि आघपक्षे पानरेऽतिप्रसशो नान्त्यपक्षे इत्येव मूल सुयोज तथापि तथा खण्डनकृद्रत्नाकराघुक्ति सप्तयितुमाषपशेऽपि तमुद्धरति-नृनरयोरितीति । एकत्र जातिमहणमन्यत्रैकदेशग्रहणमिति भावः। मन एवेस्पस्यार्थमाह-यत इति । यस्मादित्ययः, प्रत्यासत्त्येति भावः। ननु वानरशम्दे ने तो नात भार-वानरे इति । अयंवत्परिभाषयेति भावः । तता-वानरीयनरशम्दात् । एतेनाऽऽधपक्षे मातेरग्रहणे पस तनो सीप "जाते: "स्त्रियाम्" यस्य चाधिकारावासामा चदिशिष्टग्रहणे तत्रानि. प्रमान य समुदाय यो न भ्यभिचरति' इति न्यायेन निस्तारः, भविशेषणस्य नरो जीनि प्रकृतिस्वनान्यायाय पृषानुसन्धानस्य हिवार प्रकाशोतरीत्या निर्वाहाच्चेति सण्डनकृदुक्तमपा- सम्परवरिषदं गणमूत्रमनापंमिति स्पष्टमन्यत्र । ननु कोशबलापुत्रसम्वादपि स्त्रीनोधापत्तिरत बाध..

·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम्। ७३५ सामात । अधिकं शब्दकौस्तुभे बोध्यम्। पुत्रशब्दोऽत्र पठ्यते । शैलपुत्री। 'पुत्रीव हर्ष हृदये तनोति' 'कुर्वे नदुर्वीपतिपुत्रि सर्वम्' । न च पुत्रशब्दः कन्यायां नास्तीति भ्रमितव्यम् , आत्मजस्तनयः सूनुः सुतः पुत्रः खियां खमी। आहुर्दुहितरं सर्वे, इत्यमरोक्तः। अत एव "प्रत्ययस्थात" इतीत्वप्रकरणे 'या सूतकापुत्रिकावृन्दारकाणाम्' इति वार्तिकं तद्भाष्यादिकं च सङ्गच्छते । यत्त्वत्र हरदत्तेनोक्तम-केवलपुत्रशब्दः खियां न वर्त्तते इति; तद्भाष्यादिविरोधादुपेक्ष्यम् , इत्वप्रकरणस्यस्नग्रन्थविरोधाय । इदं तु चिन्त्यम्- "कारे सत्यागदस्य' इति सूत्रे 'सूतोमराजभोजकुलमे- रुभ्यो दुहितुः पुत्रड्या' इति वार्तिकं किमर्थमितिः यत्तु वदन्ति स्वरार्थमिति, तन्न, टित्त्वान् कीपि कृते उदात्तनिवृत्तिस्वरेणोदात्तकीनन्तेन तत्पुरुषेपि समा- सस्वरेणान्तोदात्त एवेति म्वरे भेदाभावात्। यदपि शारिवादौ पुत्रशब्दः प्रक्षिप्तो न तु साम्प्रदायिक इति; तदपि न, उदाहृतप्रयोगविरोधात , 'वा सूतका' इत्यादिवाति के कैयटहरदत्तादिकृताकारप्रश्लेपविरोधाच्चेत्यास्तां तावत् । आम्बष्ठ्येति । "वृद्धकोसल" इति यङ् । कारीपगन्ध्येति । करीपस्येव गन्धोऽस्य करीपगन्धिः । “उपमानाच्च" इति गन्धस्येदन्तादेशः। तस्य गोत्रापत्यं शब्दरत्नम्। हीनिति बोध्यम् । तदाह-अधिक मिति । श्रमरोक्तरिति । तत्र खीत्वयोधे ईकार- समभिव्याहारस्तन्नम् । फेवला कारान्तपुत्रदाब्दस्तु पुंस्त्वविशिष्टस्यैव बोधकः । अत एवं स पुत्र इत्यतो न सन्देहः । "पुमांस पुत्रमाधेहि" इत्यादौ पुंस्त्वेन विशेषणं त्वतिशयि- तपुंस्त्ववोधनायेति भावः । चिन्त्यमिति । चिन्ताबीजं तु सूतादिशब्दभ्यः परे हीनन्ते तत्पुरुषे "पुत्रः भैरवी । दकतया स्त्रीत्वविवक्षायामप्यकारान्तपुत्रशब्दस्य प्रयोगापतिरत आह--स्त्रेति । पुत्रशब्द इत्यर्थः । पुत्रशब्दनिष्टईकारसमभिन्याहारे ईकाराव्यवहितपूर्वोच्चरितत्वं पुत्रशब्देन स्नात्व बोधे तन्त्रन्नियामकमित्यर्थः । पुत्रशब्दरिवति । स्त्रीत्वयोध इत्यस्यादिः। मत एव- केवला:- कारान्तस्य पुंस्त्वविशिष्टप्रतिपादकत्वादेव । ननु भवदुफार्थस्वीकारे 'पुमांसम्पुनमाहित इति श्रुतौ पुमांसमिति विशेषणोपादानमनर्थकमापयेतेत्यत आह--पुमांसमित्यादि । प्रतिश. यितपुंस्त्वम्--पराक्रमातिशयः । एवञ्च स्त्रियामपि वृत्तिरकारान्तपुनशब्दस्यीय । परंतु स्त्रीत्वे योधनीये स्त्रीप्रत्ययसममिव्याहारो द्योतक इति सिद्धम् । अत एवाह मूले-- यत्त्ववेत्यादिना । इदन्तु चिन्त्यमिति इर्द-वक्ष्यमाणम्। सण्डनकारोक्तचिन्तायीजमाह-चिन्ताबी जन्विति। पुरादेभ्यः--युवाचकशब्देश्य.। डीनन्ते तत्पुरुषे । हीनन्तोत्तरपदकतत्पुरपे ने सूतपुत्रीत्या. भावप्रकाशः। मार-तत्रेति । तयोमध्ये इत्यर्थः, पुत्रशम्दे इत्ययों का।न सन्देह इति । सटीकृत चैतत् गुरुचरणः काव्यप्रदीपोद्योते । ननु श्रुतौ विशेषणोक्त्या केवलस्यवोभयत्र तिरिति प्रकाशमान्याधुक्ति निरावष्टे- गुमांसमिति । एवं च हरदत्वोक्तियुक्तेति मूल तथा गनाकरदण्ड्यायुक्तं च चिन्यमितिगद्वारपर्यम् । सण्इनकारोक्नं चिन्ताबीचमाह-चिन्तेति । जीनन्त । पुत्रीशदे सतीति शेषः। तत्पुरुपे । ।

·सटोकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- स्त्री,अण् । "अणिनो."इति प्यडादेशः। स च यद्यपि खियामेव विहितस्तथाऽपि शब्दरत्नम्। पुम्भ्यः" इत्यनेन पुंलिङ्गशब्दात्पापुत्रशब्दान्ततत्पुरुषे पुनस्यादिरुदात्त इत्यर्थ केन लिङ्ग. विशिष्टपरिभाषया पुत्रशब्दोकारोदात्तत्वम् । पुत्रादेशे तु न तत्प्रवृत्तिः सागुवन्धकम्वा- दतस्तनोदात्तनिवृत्तिस्वरेणान्तोदात्तत्वमिति । "नादिन्यानोशे पुग्नत्य" इत्यस्य पुत्रटि अप्रवृत्तिस्तु न फ्लम् , एतत्सम्बन्ध्यचः परस्य यर आदिनीशब्दपरत्वासम्भवात् । पुनटः स्थानिवद्भावेन दुहितृशब्दत्वेऽपि "न पड्” इति निषेधो म, तस्य "कन्नेभ्य" इति ली- मात्रयाधकत्वात् टिस्वसामर्थ्याच । इदं च वार्तिकं तत्पुरुपे एव प्रवर्तते "कारे सत्या" इति सूत्रे उपसंख्यानात्। तथान्यासम्भवात् पूर्वोत्तरसाहचर्येण च तत्पुरुष एव। एतेन बहु- भैरवी। - दाविति शेप । ननु पुनीशब्दः पुनशब्दाभिन्न एवेत्यत आह-लिति । उदात्तत्वमिति । भवतीति शेपः । उदारानिपुत्तिरवरेण-टित्यान्तीपि कृते "अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोप इत्यनेनेत्यादिः । यत्तु कश्चित्--पुनडादेशपक्षे । सूतपुत्र्यादिनी त्वमसि पापे' इति प्रयोगे सानुबन्धकत्वादस्य पुत्रस्य "नादिन्याक्रोश" इति सूने न ग्राहमित्येव चिन्ताबीजमिति तदपेशर मित्याह-नादिन्येति । आदिनीशन्दपरत्वासम्भवादिति । डीपाऽनव्यवधानेन 'येन नाव्य- वधानम् इति न्यायेन रेफाकारमानव्यवधान एव तस्य प्रवृत्तेरिति भाव । ननु पुत्रडादेशपक्षे सूतपुत्रीत्यत्र स्थानिवदायेन दुहितृशब्दत्वात् "न पड्” इति निषेध स्यादत आह-पुत्रट इति । भन्नेम्य इतीति । 'येन नाप्राप्ति न्यायेनेत्यादि । ननु टापोऽपि निषेधस्य सियर्थ- तत्र पट्सजकेय स्वस्त्रादिभ्यश्च यत्प्रासमिति प्राग्व्याख्यातमिति "टिड्ढा" इत्यस्यापि धिः स्यादेवेत्यत आह-टिससामादिति । 'कारेसत्या" इति सूत्रस्प तत्पुरुपे एव प्रवृत्ती साधकमाह-सच्चेति : "कारेसत्या" इति सूत्रञ्चेत्यर्थ । पूर्वोचरेति । "वाचं यम" इति श्येनति " इसिसूत्रयोरित्यर्थः । एतेनोग्रजातीया कन्येत्यस्य सम्मवादन्यासम्भवादित्यसमिति तत्परास्तम् , साहचर्यस्य पल्वत्त्वप्रयोजबताया दर्शनात् । एतेन-उक्तरीत्या सूतोप्रेत्यस्य पातिकस्य तत्पुरुपसमासे एव प्रवृत्तरेय। यानीही डीमर्थमिति । सूता दुहिता यस्या इति वहुम्रीही होवर्थमित्यर्थ । योतद्वातिकन्न स्यात्तदा सूता पुरी यस्येत्येव विग्रहे समासे भावप्रकाश । 'सूलपुत्री इत्यादाविति शेषः । पुत्रीशम्दे प्राप्त्यर्थमाइ-लिनेति । पुत्राब्देति । तथा घाऽन्ताऽनुदाच- स्वमिति भावः। आदेशे तु । टिस्वान्लीपि सूतपुत्रीयादाविति शेषः। अतस्तन-उक्तहेतोरव्यवहि सोक्ने । तथा च रवरभेदाचदावश्यकगिति भाव । खण्डनकृदुक्तिविशेष खण्डयति-मादिनीति । सूतपु यादिनीयादाविति भाव. । अप्रवृत्तिरिति । सानु बन्धकरदाद् इति भावः। अभिव्यक्ते. ति न्यायादिति सदुत्ति सवयुक्ता, दयोरपि तुल्यार्थत्वेन तश्प्रवृत्ते । एतत्सम्बन्धीति । सूतपुत्री- सम्बन्धीत्यर्थ, यादिना व्यवधानात । एवं च स्त्रियामुभयत्रापि नेति मावः। एकवर्णव्यवधान वाव श्यक मिति सोटव्यमेवेति तारपर्यम् । ननु न तट्यवधान छीप एवाऽमस्वादिस्याशये नाशक्ते-पुत्र. स्थानीति। तस्य-उक्तनिषेधस्य । मानपदैन "हिंड्दा यस्य निराम.। मध्येऽपवादाऽन-तर स्येति न्यायाध्यामिति भावः । रानाकरोक्ति खम्हयितुमाइ-इदछेति । पुत्रविधायकमित्यर्थः । ननु तदेव तापुरपे ओम भार-तच्चेति । उकसूत्र चाय । अन्येति । कारस्य सत्यागदाभ्यां तत्पुरु- पाम्यसमामाऽमभित्रादिपर्थ । स्थापभिरसम्मवेप्याह-पूर्वोत्तरेति । वाचं यम श्येनतिलेत्यादी- स्व. रत्नाकरोति सप्टयति--एतेनेति । तत्पुरुष एव प्रवर्तनेनेत्यर्थः । यहुयीदौ इति । राशी ·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । •७३७ डिस्करणसामर्थ्यात्तदन्तादप्ययं चाप्। पौतिमाध्येति । पूविमापशब्दो गर्गादिः । "तद्धिता ॥ बहुवचनमनुक्तानामुपसंख्येयानां सङ्ग्रहार्यम् ।महासज्ञाफ- रणं च तेभ्यः प्रयोगेभ्यो हितारतद्धिता इत्यन्वर्थत्वाय । तेन यथाऽभिधानमेव स्युः । स्यादेतत् । टापः प्रागयमधिकारोऽस्तु एफविधौ तद्धितग्रहण शब्दरत्नम्। बीहौ डीबर्थमिदमित्यपास्तम् , टित उपसर्जनत्वेन तन्त्र डीपोऽप्राप्तेश्चेति दिक् । डिस्करणसामर्थ्यादिति । "यइश्व" इत्यत्र सामान्यग्रहणाऽविघातार्थलिकरण. मामध्यांदित्यर्थः । द्योतकत्वाच्चेत्यपि बोद्धयम् । अनुक्तानामिति । तेन अल्पार्थ ग्रामटिकादयः साधवः । इदन्तु भाष्ये न दृश्यते। टापः प्रागिति । डोगदिषु डस्येत्स-ज्ञा तु 'चुटु” इति सूत्रकरणेन सेत्स्यति, टीया. दय एव वा ते सन्तु । तद्धितान्तत्वात्प्रातिपदिकत्वेऽपि फ्टिस्वरो न, प्रकृतिप्रत्ययविभा भैरवी। । चाच्यस्तयासति "नवृतश्च" इति नित्यकयापतिः स्यादिति तात्पर्यम् । टीवर्थमित्यप्यसङ्गत मित्याह--उपसर्जनत्वेनेति । मूले डिल्करणसामर्थ्यादिति । प्यडो टिस्करणसामादित्यर्थः। एतदावमाह-यश्चेत्य. ति। प्रकारान्तरेणापि उक्कार्थानाम्' इति न्याय यात्राप्रवृत्तिमाह-द्योतकावादिति । स्त्रीप्र- त्ययम्य द्योतकत्यादित्यर्थः । घोतकविपये दो ना ह्मणावित्यादौ पञ्चकम्प्रातिपदिकार्यपक्षे द्वि. स्वसंख्याया प्रकृत्याभिधानेपि तत्र समुच्चयस्य दर्शनादिति भावः । तेन-अनुक्तानामिति व्याख्यानेन । ग्रामटिरेति । अल्पो प्रामो प्रामटिका । प्रामशब्दा- हिकप्रत्ययस्य प्रयोगा । इदम् बहुवचनोपादानेनानुक्तानां संग्रह इत्येतत् । ननु थाप प्रा. गधिकारकरणे होवाद्यवयव कारस्याऽतद्धित इति निषेधादिःसंज्ञा न स्यादत आह-डीवादि- विति । ननु "चुटू" इति सूने हकारोच्चारगे गौरवमत माह-दीबादय इति । हकारस्य स्याने कारल्यौवाच्चारणमस्त्वित्यभिप्रायः। याबादीनान्तद्धि तसंज्ञायान्तदन्तप्रातिपदिकरवापत्त्या 'फिपोन्त उदाच.' इत्यन्तोदाचत्वापतिरित्याशहां वारयति-तद्धितान्तेति । नन्वेवसति सर्व नाम धातुजमाह-निरुक्ते व्याकरणे शकटस्य तोकमिति शाकटायनमते सर्वौय प्रकृति- भावप्रकाशः। दुहिता यस्याः, उग्रा दुहिता यस्याः, राजपुत्री- उग्रपु श्रीश्यादावित्यर्थः । अपास्तमिति। वयाच राजदुहितेत्यादय एवं प्रयोगा न तु तथा इति भावः। एतेन रित्वसामयादुपसननेपि लीविति तदुक्ति- रप्यपास्ता, दिवसायंक्यस्य प्रागु करवाच । तद्वनयन्नाह-टित इति । तत्र-बहुमीको रित्त्वसार्थ- क्यस्य प्रागुक्तावाच । यत्तु वार्तिके माधुदानःस निपार यत इति तन, तया सति स्वरप्रकरणे एवं वाति- कास्य कर्तुं युक्तत्वेन टस्य दुहितपदत्य च यथ्यांत । एवञ्च प्रकाशोचिरपि तदभिप्रायेवि युक्तैवेति मूलं तथा रत्नाकरदण्ड्याधुवत चायुक्तमिति बोध्यम् । तदाह-दिगिति। नन्वफनत्वान्किसमेव मारस्वत माह-या इति । भत्र बरसामान्यग्रहण ददविघातायेत्यर्थः । मि. दान्तरीत्या भाह-द्योतकेति । नौ माझगादिश्यादी सामुपस्प दृष्टस्वात् सन्न्यायस्य क्वचित्तत्र म्यमिचरितवाद । एतेन पोतक्लेपि तम्यायप्रवृस्या चिन्पमिदमित्यपास्तम्। ग्रामटिफेति । भल्लो ग्रामो प्रामरिका टिकच्प्रत्ययस्दवाटाप्। न दृश्यते इति । वं चाप्र- माणमिति भावः। ननु टापः प्राक् तस्करणे "लशक्व" इति स्वरसंशश न रबादत भाइ-कीपादि- विति। ततोपि लापवादाह-टीवादय इति । भादिना दाहीनो. EFREE एयेन रनिरामः ।

·७३ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- यस्येति लोपे ईग्रहणं च मास्विति चेत् ? मैवम् , - पट्वीत्यत्र ओर्गुण प्रसङ्गात् । शब्दरत्नम्। गशून्ये एव तत्प्रवृत्तः पकारपकाररूपभिन्नानुबन्धयोपत्तेश्च । अत एव सिद्धान्ते लिङ्ग. विशिष्टपरिमापया नात्र फिटस्वरस, डाप्प्रत्यये विजातीयडकारानुवन्धश्च न कार्य इत्य. पर लाघव , टिलोख्य "नस्तद्वित" इत्यनेनैव सिद्धः । यस्येति लोपे इति । औङः याम्' इति वार्षिकप्याप्युपलशगम् । मोर्गुणेति। न च ईग्रहणं डोमादिपु तद्धित. कार्याभावज्ञापनार्थ, तेन पदवीत्यादौ न “ओर्गुण" इति वाच्यम् ? कुरूरित्यादिसिद्धयर्थं श्रीप्रत्ययेषु तदभावज्ञापने आसरायगीत्यादौ प्फेऽपि यस्येति लोपानापत्तेः। अत एव दण्डिनीत्यादौ टिलोपो नेति दिक् । भैरवी। . प्रत्ययविभागसम्भवातादृशसमुदायस्याप्रसिद्धि रत माह-पकारेति । पारपकाररूपी यो भि. न्नावनुबन्धौ तत्करणसामध्यर्यादित्यर्थः । यदि सर्वत्र फिटस्वरः स्यात्तदान्तोदात्तत्वमेव स्या. दिति तया:यध्ये स्पष्टमेव । प्रा एव-ताशेष्वेव फिटस्वरस्य प्रवृत्तिस्वीकारादेव । सिद्धान्ते- 'यूनास्तिः" इति सूत्रात्मागेव पाठरूमसिद्धान्ते । टापः प्राक् तद्धिताधिकारकरणे लाघवान्त- रमध्याह-डाप्रत्यय इति । “यस्येति च” इति सूत्रे ईकारमहणाभाने 'औड: श्याम्' इति पा. तिकमपि न कार्यमित्याह-ौड इति । ईयणमिति । "यस्येति च"इति सूत्रे ईग्रहणमित्यर्थः । इग्रहणेन ईशारादौस्त्रीप्रत्ययेएव साजात्यात्तद्धितकार्याभावकरपने कुरूरित्यादौतद्धित कार्या पत्तिरतः स्त्राप्रत्ययत्वेन साजात्यमादाय ज्ञाप्य वचनं स्वीकार्य, तथा चाव्याप्तिरित्याह- कुरूरियादीति । अत एव--टापः प्राक् तदधिकाराकर गादेव । शिति । दिगर्यस्तु ईग्रहणे. गारूपस्त्रोप्रत्यये तद्धितकार्याभावो ज्ञाप्यतान्तावौवाऽऽसुरायणीत्यादिसिद्धियद्यपि भविष्यति तथापि ज्ञापकसिद्धवचनान्तरकल्पनापेक्षया यथाश्रुतमेव लघु इति । भावप्रकाशः। नन्वेवमपि फिट्स्वरापतिरत भाइ-तद्वितान्तेति । सर्व नाम धातुजमिति मतेप्याह-पकारपकार- रूपेति । पकारपकारादिरूपाये मिन्नानुबन्धास्तस्करणवैषनेत्यर्थः । अत एव-मगुबन्धपैयदेिव । सिद्धान्ते-अधिकारस्य यथास्थितवे । अत्र-स्त्रीप्रत्ययाने। चा-तद्धिमादिसमुचायकः । अपरं- मूलोकातिरिक्तम् । न्यूनतां निराचष्टे-और इति । तस्याऽतद्धितरवाए। तथा चेदमप्यपर लाघवमिति मावः । ररनाकरसिद्धानानुवादकदण्ज्याक्ति सण्डयति-न च ईग्रहणमिति । “यस्येति च" इस्योति मावः। आदिना छोपशीनोः सः । यदि साजास्यात् निवेव तत् शापन तहि कुरूरियाद्यसिद्धिस्तत्र गुणापतितावस्थ्यम्, मतः (सामान्यापेक्षतमावश्यक, तदाह-वीप्रत्ययेति । तदभावति । तद्धित. कार्यामावत्यर्थः । फेपीति । अधिकृतसद्धिपदसम्बन्धस्य पफस्य स स्वादिति मावः। ननु षही- नोगुणामाव एव शाप्यत इति रत्नाकरोया नायं दोषोऽन मा-अत एपेति । सामान्यापेक्षशापना. देवपः भन्यथा डीपि नस्व" पटनोपापतिः स्पष्टेव । किं च तथा सति चारितार्थासम्भवा. नियपि बोध्यम् । यदि तु सामान्यापे अपनेऽपे 'फडिति न्यासेनाऽऽसुरायगीन्यादिसिद्धिरित्युच्यते तदिमियरपेय, कि तु माणिनीयसारति स्पष्टव । तदाह--दिगिति । सिद्धान्ते तु फदिति न्यामेन पक्ष समिदिस्तथा स्पष्टमन्यत्र । - - ·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ७३६ शान्तादिति । यौति मिधीकरोति पत्येति व्युत्पत्तेः। केचित्तु बाहुलकात् यौतेरोणादिकं कतिप्रत्ययं वदन्ति । उभयथाऽपि युवतीनां समूहो यौवतम् । त्यन्तात्तु अणि पुंबद्भावात् यौवनमित्येव । भिक्षादिपाठसामर्थ्यान्न पुंवदिति वृत्तिस्तु भाष्यविरुद्धा, भाष्ये तत्पाठस्य प्रत्याख्यानादिति दिक् ॥ इति वीप्रत्ययाः। बाब्दरत्नम्। मिश्रीकरोतीति । मात्मानमिति शेषः । दिगिति । दिगर्थस्तु-पारस्य विकारा- भावमानतात्पर्यकत्वे वृद्धयादीनामप्यभावापत्तिः । अत एव युवतीकरनिर्मयितं दधीत्या. दिप्रयोगसिद्धिः । युवतिशब्दे लिङ्गविशिष्टपरिभाषयैव प्रातिपदिककायें सिद्धेऽन्न "तद्धिः ता" इति अधिकारो लिङ्गविशिष्टपरिभाषानित्यत्वज्ञापनार्थ इति दिक् ॥ इति स्त्रीप्रत्ययाः ॥ भैरती। . योगार्थमानं वृद्धायामतिप्रसक्तमत आह-मारमानमितीति । मूले-उभययापि। शत्र- न्तस्य कतिप्रत्ययान्तस्य च सत्त्वेऽपि । यौवनमिति । 'भस्याटे. इति वदावः । अनयोरर विदोप:- शत्रन्तात् "उगितश्व" इति डीप्, कतिप्रत्ययान्तातु 'कृदिकारात्' इति दी। आये "शतुरनुम” इत्यस्य प्रवृत्त्या नद्या उदात्तत्त्वमिति । वृत्त्युक्तन्दूषयति-मिक्षादीति । अत एव-पूर्वोत्तरीत्या युवतीत्याकारक्स्य शब्दद्वयस्य स्वीकारादेवाननु "यूनस्तिः" इतिसूत्रा- स्प्राक् "तद्धिता." इत्यस्य पाटो न कार्यो लिङ्गविशिष्टपरिमापयैव सिद्धरत आह-युवति. शब्द इति । दिगिति । दिगर्यस्तु "ऋन्नेभ्य" इति डीपि यूनीशब्दोऽपि साधुरिति कश्चित् । सन, 'येन नाप्राप्ति न्यायेन "यूनस्तिः" इत्यस्य "मन्नेम्य" इति सूत्रापवादत्वात, फतेऽपि हीपि लिङ्गविशिष्टपरिमापयाऽस्य प्राप्तेरिति । इति स्त्रोप्रत्ययविवरणम् ॥ भावप्रकाशः1 कर्माकाहायामौचित्यादा-आत्मानमिति । मात्रम्दः कारस्य । आदिना लोपादिपरियाः । लम पाठेन तदमावोवितरयुक्तैवेति यौवनमिति सिद्ध स्यनस्य । नन्वरतु पपा तथापि तदन्यस्य यौव. समित्ययुक्त, मूलप्रयोगस्येवामावादत भार--अत एरोति। शत्रन्तप्रकृतिकशीबन्तस्य प्रकाशक्विाय वयन्तप्रकृतिकरय 'पृदिकाराव' इति कीन्तरय वामीकारादेवेत्यर्थः। पन्तातु "खो मनुष्य" इति नी, भजातिवाद । भनेति । उत्तरायवे सब र्यादिति भावः । अनित्यत्वेति । न च घी, मानव तरिम विनिगमनाविरसाद बार्विका साग्नेिऽपि सूत्रकृतोऽपि मापनस्याऽऽवस्यालाच बदार-इति दिगिति ॥ इति स्त्रीप्रत्ययाः॥

·अथ विभक्त्यर्थाः कारकप्रकरणम् । मात्रशब्दस्येति । तस्य चावधारणमर्थः। 'मानं कास्न्येऽवधारणे' इत्य- मरः। प्रातिपदिकार्थादीन्येव तन्मात्रमित्येवकारेणास्वपदविग्रहः । मयूरव्यंस. कादित्वात्समासः । कृष्ण इति । यद्यपि नीलरूपवत्परोऽयमनियतलिङ्गस्तथाऽपि । शब्दरतम्। नीलरूपयदिति । "प्रत्ययस्थात्" इति सूत्राथेन 'असुवतः इति भाष्यप्रयोगेग भैरवी। - अथ "स्वौजसमौड्" इत्यादिना विहितानाम्प्रत्ययानामर्थविशेपे व्यवस्थां दर्शयति- प्रातिपदिकायति । मूले-मानशब्दस्येति । अत्र शब्दशब्दोपादानेन नायम्मानच्प्रत्यय इति स्पष्टयति-अस्वपदविग्रह इति । मयूरयंसफादिसमासस्य विमापाऽधिकारीयत्वेऽपि मानश ब्दस्य शब्दशक्तिस्वभावाद वृत्तिविषयत्वमेवेत्येवमुक्तम् । अत एव कात्यार्थकमानशब्देन घटमान रूपवदित्यादौ सर्व घटा इति वृद्धानां विग्रहः । इदमपि सूत्रं क्रियायोगे एवं प्रवर्तते, 'तिसमानाधिकरणे प्रथमा' इति वार्तिकोक्ते । ननु 'न कर्मधारयान्मत्वर्थीयो बहुमोहिश्ये तदर्थप्रतिपत्तिकर.' इति वचनं वृत्तिद्वयाकल्पनमूलकमस्ति, यथा-नीलघटम्भूतलमित्येव प्रयोगो नतुनीलघटवदिति, मत्वर्थबहुव्रीहिणैव विवक्षितार्थलाभात्। बहुव्रीहिश्चेदित्युपादानाकृष्ण सर्पवानित्यादि भवत्येव । अत्र कृष्णसर्पशब्दस्य कर्मधारयसंज्ञकस्य जातिविशेषाच्छिन्ने रूढिर्वहुव्रीहिस्तु न तादृशजातिविशेपावच्छिन्नप्रतिपादक , एवञ्च तद्वचनविरोधान्नीलरूप. वदित्यनुपपन्नमत आह-नीलरूपवदितीति । भाष्यप्रयोगेगेति । तत्र हि "असुर इति झिम्बहुवी भावप्रकाशः। प्राशस्त्ये मतुप् तृतीयासमासो वेतिमान्योकोपपत्तेः लिष्टतामगतिस्ततां च धनयितुमन्यत्राs. वश्यकयुक्तिमाह-प्रत्येति । तत्र हि "असुप इति । कथमिद विज्ञायते भमुघतोऽस्येति भादोस्विन्न वेद मपः पर भाविति १ आये बहुचमिकेत्यत्र दोषाद द्वितीयो युक्तः" इत्युक्तम् । तस्यायमाशयः-सूत्रे विमसुप इति बहुव्रीहिन सुप यस्मिन्नों तदसुविति, भय नमतत्पुरुषः न सुपोऽसुरा इतिप्रत्ययग्रहणवा. वदन्तविधिरुभयत्रापि , तत्राऽनयपक्षो युक्तः। स. प्रसज्यप्रतिषेधः , पयुंदासे बहुररिवानिवत्यादौ समु दायाद सुबन्तारपरत्वेनाऽनिष्टापत्त्याऽनुप इत्यस्य वैयोपत्ते । तत्राऽमुप इत्यस्य र - बहुव्रीहिसदश नाय लाधाऽनाश्रयेण मतुबन्तेन • समास कृत्वा 'ममुव-:' इत्युकमितीति कैयटः । एवं च ताप योगस्य सौत्रतपदाकथनवारपर्यवत्वेन कथमपि नान्यथोपपत्तिरमुपोऽस्येस्येव सिद्धेरतः स शाप पवेति बोध्यम् । सदाह-प्रयोगेणेति । भयञ्च सूचनद्वारा आपने हेतुः । एकदेशिनेत्यादिसौत्रप्रयो सररा। श्रीगुरु शरणम् । मारोहणावणक्रमयोमध्येऽवरोहणक्रमेण शम्दसाधुवाभिधायक प्रन्यरचने प्रवृत्तः श्रीमद्भहोजीदी क्षित: पूर्व वाक्यरफोटरयैव वैयाकरणसिद्धान्तसिद्धतया वापरफोटामिम्यसवाश्यमाधुस्वाभिधायपशम न्धिप्रकरणमुक्त्वा वाश्यसाधुरव वाक्यपटकमुदन्तविकतपदमाधुत्वाधीनमिति पूर्व स्पीकटाइन्यायेन मुव - न्वसाधुरवामिपाय परिणमव्ययप्रारण च प्रतिपाय गुपातिपदिकमध्यगतवारीमस्यये चरम ६३-६४ ·७४२ सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- वासुदेवे भगवति नियतलिङ्ग एवेति भावः । ज्ञानमिति भावे ल्युट । द्रोण इति न च प्रातिपदिकमात्रे प्रथमेहाऽस्त्विति वाच्यम् ? तथा सति परिच्छेद्य. शब्दरतम्। कचिल्लाघवानादरस्यापि सूचनाकर्मधारयान्मत्वर्थीयोऽपि कचिदिति ज्ञापनान्नैतत्प्रयो । भैरवी। हि , न विद्यते सुप्-सुम्वन्तं यस्मिन्नतें तदसुविति, आहोस्विन्न सुप असुबिति तत्पुरुष "इति भावप्रकाशः। गाणाममुक्तार्थज्ञापकता बोध्या। तस्यत्वैतरपर्य-तधावनबीजन्तु सौमत्वात्तस्योपपतिरेतद्ग्रन्थस्योत्तरम. निप्रमाणकत्वधननच बोध्यम् । ननु 'न कमधारया-मत्वर्थीयो यह नीदिश्चेतदर्थप्रति पत्तिकर.' इत्यभि. युक्तोते , 'समानाधिकरगसमासो बहुव्रीहिः कदाचित्कर्मधारय- सर्वधन्यापर्यः इति "वर्णों वर्णेन" रति सूत्रस्थवानिक्कृदिष्टेश्च, तबस्यभाष्यकैपटादिपर्यालोचनया च सर्वध यायन्यत्र कर्मधारयान्मत्वीयस्याऽ. साधुस्वलामेऽप्यसुब्बत यस्यातयारवेनोपपत्तिरविना । नतरपुरुषस्य कर्मधारयत्व तु दुर्वचमेव, तत मामानाधिकरण्याप्रतीते । अत एव तत्पुरुषोऽनन् कर्मधारय." इत्यत्र नम्पद सार्थकम् । किं च तत्र मतुबन्तेन समास: कैयटेनोक्तो न तु नसमासान्मतुम् । एव च कथ ज्ञापकत्वमिति चेत् ? न, लघुभूतैरवृत्त्या निर्वाहे गुरुभूतवृत्तिद्वयस्य समानेऽर्थे अनजी कार इति तात्पर्येण कर्मधारयादिपदेन नसमासादरपि ग्रहणात् । ध्वनित चेदं "ऋत" इत्यत्र भाष्ये । तत्र हि परिगणनाऽभावपक्षे हलादेरि श्यस्याङ्गविशेषणत्वेऽीकृतेऽपथीयानित्यत्र रो न स्यादित्याशक्य तद्वितान्नेन समासेन ससाध्य समासा. तद्धितपक्षे कथमित्याशङ्कय बहुव्रीक्षिणोक्तत्वात् समासात्तद्धित एव नेति समाधाय तत्पुरुषाचद्वितपक्षे कथ- मिरयाशय समासस्याऽऽमडारसूत्रोक्तगुणवचनस्वाभावात्समाधायाऽगुणवचनत्वेपि "विन्मनो." इति शापकात्तदन्तादजादित्वसम्भवेन तत्र कथमित्याशश्य बहुब्रोहिपक्षे तेनोक्तस्वात्तत्पुरुषपक्षे ततो लाघवा. हुव्रीहेाय्यस्वा मत बाधभावेन समाधायाऽर्थभेदेन मतुप स्यादेवेश्याशङ्कयाऽनभिधानात्तत्प्रकृतिभूतबा ब्रीहिरेव क्वचिन्नेति समाधाय तद्वितान्तेन समासेनाऽप्रथीयानिति सिध्या तदङ्गीकार. स्थापित । एष वेटिरावश्यिका शम्दलाधवबोधिका। अत एव वृक्षवनस्पत्यादिषु नातिमसङ्गः । विप्रतिषेधपरतु नैदार्तिक कर्मधारयस्यान्तरङ्गत्वात् । यद्यपीटिपक्षेऽपीदं भाष्ये खण्डितम् , उक्तरीत्या लाघवेनास्यार्थस्य न्यायसि द्धत्वात् । सर्वधनी सर्वकेशीत्यादीनां ठन्वाधनायावश्यकेन सर्वावरिनित्यनेन सिमिः नीत्यादिपाठादा, गौरखरवत् । गौरमृगवच्चारण्यम् , कृष्णसर्पवान्वल्मीक, लोहित शालिमान् ग्रामः इत्यादीनान्तु जातिविष यत्वप्रतीत्यन्यथाऽनुपपत्त्या सिद्धिः । अत एवैकदेशिनत्यादिप्रयोगसति । तदप्रतीतौ तु बहुचीहिरवैषु। अदण्डी भवाग्मीत्यादौ मस्वपातेन नम्तमासः । बहुनीक्षिणा दण्डसंयोगसम्यगबहुभाषित्वनिषेधयोर- प्रवीतेस्तथाप्येकदेश्युक्तिः सा, वृक्षवनस्पत्यादिष्वतिरसारापत्तेः "असुव्वतः" इति भाष्यप्रयोगासह तेश्च । मम तु सर्वधन्याध यादिशब्दस्य प्रकारार्थवान दोष । तदेतत्सर्वं हृदि निधायेष्टिप्रतिपायामाह- चिदिति । सर्वधनीत्यादाविश्यर्थः । अपिना वीरपुरुषको ग्राम इत्यादौ लाघवमूलकनदादर परिग्रहः । भभियुक्तोतिरपि एतन्मूलिकैत्र । एतेनेद वातिकमिति नैयायिकायुक्तमपास्तम् , तथा तदनु. पलन्भात । सूचनादिति । एव च मुख्य शाप्यमिदमेव। वयमाणस्य तु तत्व फलमिति । अत एवाऽस्य पापावसङ्गति.। भन्यथा चारितार्थ्यामावादसति स्पष्टैन । उभयपकरखे तु गौरवमतो लापवादि दमेवोचितम् । मत पत्र मध्ये सूचनादियन्तहेतूक्तिरिति भावः । अपितुमन्तेन नम्ममासस्य ततो मनुपश्च समुच्चायकः । कचिदिति । उक्तार्थपम् । दिरस्यो खस्तु सटायः। नैतत्प्रयोगेति । नील. सरला। "स्याप्रातिपदियात्" इत्यनेन सुत्रेण सुगंविधानाथ पूर्व खीप्रत्ययप्रकरणममिहितम् । तत मुष्प, विभूमातिदिवमाधुस्वामिधायकममासःस्तिमारणापेक्षया पूर्व तदीयोरेश्यतावच्छेदकसम्पादयरवन गुप्मापुर रोषककारकपकरणकोहेनत्यौविस्येन कारकपकरणममिधरे-मावसम्मस्पतीस्यादिना । 1 - - ·कारके प्रथमाप्रकरणम् । ७४३ परिच्छेदकभावस्य "संसर्गविधया भानायोगान्नामार्थयोरभेदसंसर्ग एवेति संव शब्दरत्नम्। गानुपपत्तिरिति बोध्यम् । नामार्थयोरिति । नामार्थश्च नामार्थश्चेत्येकशेप.। अभेदसंस- गं इति। यद्यप्यभेदो न संसर्ग: शहोः शिरः' इत्यादावौपाधिकभेदेन पष्ठयुपपादनम्य भाष्ये भैरवी। वितl "यदि विज्ञायते असुव्वतोऽङ्गस्येति बहुचर्मिकेत्यनेत्वन्न प्राप्नोति” इत्युक्तम् । आति परे यदलमविद्यमानसुबन्तकन्तदवयवाऽकारस्य प्रत्ययस्थकात्पूर्वस्येत्वमिति सूत्रार्थस्य तदानीन्निष्पत्तेः । तत्र लाघवाऽनादरेण स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थम्बहुव्रीहेः मतुपि असुब्वत.' इति दर्शि तमिति लाघवानादरो माप्यसम्मत एपेति भाव । नामार्थयोरित्यस्य नाम्नः अर्यानिति समासं कृत्वाऽभेद संसर्गः प्रतिपाद्यत इति वाच्यन्तदनुपपन्न, पुष्पवन्तपदार्थयोः सूर्याचन्द्र- मसोरभेदाऽप्रवीतेरत आह-नामार्थश्चेत्यादि । न च नाम्नोरों नामार्थों तयोरिति पष्टीत- त्पुरपोऽस्त्विति वाच्यम् ? वृत्तावभेदैकत्वसङ्ख्याया यत्न विना भानल्यान्यन सिद्धान्ति- तत्पेन द्विवचनान्तेन समासासम्भवात् । सम्बन्धस्य सम्बन्धिनोर्यत्र भेदस्तत्रैव विशिष्ट. बुद्धयुपपत्तयेऽङ्गीकार इति सिद्धान्तात्कयमभेदः संसर्ग इत्याशङ्कते-यद्यप्यभेद इति । औपाधिक- भेदेनेति । दिवसाधवच्छिन्नो राहुशब्दार्थों घट्याद्यवच्छिन्नः शिरःशब्दार्थ इति कल्पनया अवयवावयविभावरूपसम्बन्धोपपादनेनेत्यर्थः। किञ्चाभेदो यदि संसर्गस्तदा 'नीलो घट इत्यत्र नीलशब्दान्नियमेन पटी स्यादिति तादृशवाक्योच्छेदापत्तिः । न चैवं सति समाना. धिकरणाधिकारे समासविधानानुपपत्तिरिति वाच्यम् ? विशेषणमाचप्रातिपदिकात्पप्ठोस- स्वपिविरुद्धविभक्त्यर्थानघरखते सत्येकविशेष्यप्रतीतिजनकत्वरूपसामानाधिकरण्योपपा. दनसम्मोन तस्य सार्थक्यात् । अत एव तक्षरस्य सर्पस्येत्यादौ समानाधिकरणेन पष्टीसमास- निषेधस्याप्युपपत्तिः । विश्चाऽभेदस्य संसर्गत्वे 'कृत्तद्धितसमासेम्य सम्बन्धाभिधानम्भाव- भावप्रकाशः! रूपवदिति प्रयोग इत्यर्थः । एवेन तुल्यार्थवे तादृशमतुयन्ताददुमीहिरेव न्याय्य इति "वर्णो वर्णेन" पर. त" इत्यत्र भाष्ये सिमानितरवेन मतुपो दौलम्याञ्चिन्स्यमिदमिति खण्डनकृद्रानाकरोक्तम् , आप. प्रयोगाणां तेन साधुस्वेऽप्यस्मदादिकृतप्रयोगस्यापि तेन साधुरवे 'स्वायत्त' इति न्यायविरोधापत्तिः, अन्यथा 'न कर्मधारयात्' इति निषेधस्य निविषयतापत्तिः, नमसमासस्याऽर्मधारयरवेन माध्यप्रयो. गरय साधुवन दापरवासम्मवश्चेति मन्दोक्त चापास्तम् । ननु 'नामार्थयो.' इत्यत्र किं दन्द सन षष्ठी. तत्पुरुषः १ मन्येप्येकाचनान्तेन स उन द्विवचनान १ नायः, वाच्यवाचश्योरभेदस्य सर्वतन्त्रविरद्ध. स्वार तथा सस्वेपि तथार्थस्य युरपत्यलभ्यताथ, प्रहलेष्टासिदेव । मत एव न द्वितीयः, मक्षपुष्पव. तादिपु एकनामवाच्ययोरप्यभेदापश्च । नारयः, प्रथाविनदेऽपि वृत्तौ संख्यासामान्याभावस्य भाष्यस म्मतानेष्टायांसाभादत मा-नामार्पश्चेति । नाम-सुर सं, उदावं च तमन्यप्रतीतिविशेष्यत्वम् । नसंसर्ग इति । सम्वन्धिभेदनियतत्वातत्वस्येति भावः । तद कि मानमत मार-राहोरिति । औपाधिकभेदेन-व्यपदेशिवदावन । माये-"मापन" स्वरथे । यपि तस्य सम्दापरवरितद्रा- भ्यास्य पष्ठीनिमित्ता नेति नापं दोष इति मुवचं, तथाप्यतिरिक्तरसपालीकारे गौरव पनामा. वमा मन्यया भेदसमस्याप्यतिरिसरवापतिः, नितुकरपम्पस्य निदी नत्वात् । यादोधाोधाभ्यां दीवानीकाराविति तु वदामनामात्रकरितवार दुर्वचन् । वं चाऽभेदो न संसर्ग पर नातिरितः सम्माविशेष प्यों बोया। वित्र तस्य तरले नभ पट स्यादौ पटवारः । मेम्टा. सर व पौरपर्यस्य सूत्रधी वारपारपामा । न च प्रमा: स पसेपः, तथानुशासनाम- वाद पान्थेन भनवान्, मोल पर परस्यावाविधानामावमापा प्रश्चि राजौरयनिस्यारी - ·७४ सटीकटिप्पणशब्दलप्रौढमनोरमायां- .. शब्दरतम् । कृतत्वात्तथाऽपि इतरसम्बन्धानवच्छिन्नविशेष्यविशेषगमावसंसर्गस्य तेन शब्देनाs. भैरवी। प्रत्ययेन' इति सिद्धान्तादाजपौरुष्यमित्यादौ भावप्रत्ययेन सम्बन्धस्येव नीलोत्पलत्वमित्या. दावपि सम्बन्धाभिधानापत्तिः । न चाभेदसंसर्गः प्रथमावाच्य एवेति भ्रमितम्यम् , धान्येन धनधान्नीलरम्पश्येत्पादावपि तदभिधानदर्शनात् । सम्बन्धानवच्छिन्नेति। चमाऽभेदः संसर्ग इति व्यवहारस्तत्र विशेषणतायाः सम्बन्धाऽनवच्छिन्नायाः सम्बन्धवटकतया मानेन सम्ब. न्धानवच्छिन्नविशेषणविशेष्यमाव एव पदार्थयोः संसर्गत्वेन व्यवहियत इति भावः। अय. मपि विशेषणतावच्छेदकविशेष्यतावच्छेदकधर्मभेदमूलकारोपित आश्रययोमेंदो यत्र तन्नैव संसर्गतया भासते । तेन घो घर इत्यादि न प्रयोगः । ताशपम्बन्धस्य भाने दृष्टान्तमाह- भावप्रकाशः। भावप्रत्ययेन सम्बन्धविशेषस्येव नीलोत्पलमित्यादौ तदमिधानापत्तेश्च । विशेष्यविशेषगमावस्य तु न पछीप्रयोजकता, प्रागुक्तविशेषसम्बन्धान्यबोकशेषपदस्वारस्यात् : नापि भावप्रत्ययवाग्मता तस्य 'कृत्त. द्वितसमासेभ्यः प्रत्यभियुकोक्त्या सम्बन्धविशेषाभिधायकत्वप्रति सदनात् । भन्यथा भावप्रत्ययान्तानां - त्तद्धितसमानानां तुल्यार्थतापतिः । नीलोत्पलस्वराजपुरुषस्वादीनां विशेष्यभूतानां तुल्यमापत्तिश्वेश्यन्यत्र विस्तरः । एतेनोक्तमाध्यादभेदसम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धे एव षष्ठी। किन्च तेनाऽन्वय एवाऽभेदसम्बन्धः । स च नीलो घट इस्यादावस्ति, सम्बन्धलं तस्य नास्ति इति दुराग्रहमानं लाघवगौरवाभावादिति मन्दो- कमपास्तम् । सम्बन्धेति । इतरविशेषसम्बन्धेत्यर्थः । कचित्तथैव पाठः । विशेष्यविशेषणेति । पतर. तिरिक्तस्य वाक्ये भाकाहालभ्यस्वाभावात् । अयमपि धर्मभेइमूलकारोपितभेदे वास्तवभेदे च । मत एव घटो घट इत्यादी न सः । तेन शब्देन-प्रभेदसंसर्गपदेन । स्वस्वामिभावादेर्भेदसम्वन्धपदेनै । तथा च नीलामिन्नमिति बोधेपि तद्विशिष्टमित्येवायों बोध्यत इति भावः। न दोप इति । सर्वग्रन्यकृयवहा. राइनुपपत्तिरूपदोषो नेत्यर्थः । अमेदान्बय इत्यस्याऽभेदेप्यन्त्रयो विशेषणाभाव इत्येवार्यो न स्वभेदसत सरला। इतरसम्बन्धानवच्छिन्नेति । अतरेस्यविवक्षितम् , अभेदस्य सम्बन्धावनिराकरण न घ्यावयोला. मात् । तथाच सम्बन्धानवच्छिन्नविशेष्यविशेषणमावससर्गस्येति तदर्थों दोध्यः । भत्र सूत्रे लिङ्गवचनग्रहणसामध्येन पञ्चकं प्रातिपदिकार्य: इत्युक्तस्वार्थद्रव्यलिङ्गसंख्याकारकाणां प्रातिपदिकार्यपदेन ग्रहण कर्तुमनई मिति नियतोपस्थितिकस्य ग्रहणम्। तेन कर्माचाधिक्ये प्रथमा । भवतीति । तदार परममूले-नियतोपस्थितिकः प्रातिपदिकार्य इति । नियता उपस्थितियत्येति विग्रहः । निपूर्वकयमपास्वयों व्यापकता, कास्यपार्थ माश्रयः, षष्ठयों विषयता । तथाच व्यापाययोपरियति. विपयार्य प्रातिपदिकार्यसमिति शब्दाः। तत्र व्यापकताया यस्किनिनिष्ठव्याप्यवानिरूपितत्वनिय. मादुपरिवारवाड्यातिपदिक धारणनिष्ठव्याप्यतानिरूपिया व्यापकता मामा । तथाच प्रातिपदिकोच्चारणनिध. माप्यानिरूपितध्यापकतावदुपस्थितिविषयतामयावं प्रातिपदिकार्गस्वमिति सम्पन्नम्। तत्रेयं शङ्का- प्रातिपदिको चारण समवायन व करि, तदर्थो स्थितिश्च मोतरीति कर्षच्याश्रयपदापयोण्याप्यव्यापकमारः। योग्यते, स्वजन्यधावणारयक्षसमवायित्वसम्बन्धन प्रातिपदिकोच्चारणनिएव्याप्यतानिरूपितम्यापकता. बदुपस्थितिविषयतामयवमित्यस्य विवक्षन स्वजन्यथावणप्रत्यक्षसमवायियसम्बन्धन प्रातिपदिकोचार- गमपि गयेवेति तयोर्न व्यापयमिति न दोषः। नन्वेवमपि येन प्रोत्रा पम्मातिपदिकस्य घटवादी शतिर्ने गरी तोकसम्मधेनोधारणस्य सस्पेपि तदोपस्थिरमावेनोपस्थिवेनं व्यापारयमिति चेन न, सनिशानिशानसमवायिरस-वजन्यमावगप्रयासमवायियोमपसम्पन्न प्रातिपदिकोचारणनिध. स्यायनानिरूपितम्यापमापनुपस्पितिविषपसमिरपस्य विवागेन उपस्थियमाववति मगहीवशकिरपर पारिkिuareनसमाविमान प्रातिपदियोगारगस्याप्यमानोकानसरार ।

·फारके प्रथमाप्रकरणम् । ७४५ सरा। ग्यापय सायदुपग्पितिविषयवमिराय म्यापर ठाण्टेसको परियतिविषमतामयसमित्ययों वायः। टेन घटादात पायकारयोपरिथत बुदोकानदरवशारदाचित् परमानेऽपि तत्र म्यापकनायरकोप. रितिविषयमयावं नास्ति, वेवसा टोपरिधतिमति पटोपरिभतेरमावाद । नम्वेवमपि चिमटे पतेऽपि उशादिनाऽनुरपनसंस्वारस्य पुरुषस्य कालानरे सप्तसंस्कारस्य वा शक्शिनसावेऽपि ततोऽयोपस्थितिन जायते इति तत्रोपस्थिती प्रातिपदिकनिष्ठम्याप्य तानिरूपितम्याप. पता नास्ति तेन त्रोक्तमातिपदिशासन स्यादिति चेन, स्वनिष्ठशनिशानममवायिवसायास्याने खन्धियक्तिविषयकोबुद्धसरकारसमवाविश्वसम्बन्धनिवेशेन तत्रोक्तमम्बन्धन प्रातिपदिक्रयेवामावे. नोक्तदोषामावात् । ननु प्रातिपदिकापादपरिकारमटकीपस्थितिपदं स्मृतिपर गरबोधपरं वा नप, स्टपदाक्षित्रय. विषयकशम्दयोधस्य तरकारणीभूताकाहाविरहेणाभावेऽपि लिङ्गत्रयस्याप्युपरिपतेयुगपालम्भवेन तस्या एचसम्बन्धद्येन तपातिपदिकनिम्याप्यतानिरूपितम्यापकतावस्वेन लिङ्गस्यापि प्रातिपदिकापरवं सातमिति स्टे तदर्थ क्रियमाणरय लिगमाणस्य देयध्यै स्यात् । नारयः, तटरदालिहस्य कस्यचि. देकरयेव शाम्दयो मानसम्मवेन चास्नीन्यायेन म पु लिपु म्यापकतावदुपस्थितिविषयताया ममा. वेन प्रातिपदिकावामावेनोचदोपाभावेऽपि शक्तिप्रहसंस्कारादिमतः पुरुषस्यापि भामाशापभावे पर: मत्वम् भानयनं कृतिः' इत्यतो योधाभावेन तम शाग्दको नियतम्यापझताया भभावादिति चेत् १ न, स्वनिठशक्तिविषयकोबुद्धसंस्कारसमजायिससम्बन्धस्थाने स्वविशेष्यकशक्तिशानाकामादिघरिनशन्द बोधसामग्रीसमवाविश्वसम्बन्धरय विवक्षणेन प्रकृते उत्तमम्बधेन प्रातिपदिकस्यैवामावेनोलदोषामावाद । नन्वेवमपि सर्व वाक्य क्रियया परिसमाप्यते इति सिदान्तेन वैयाकरणैः क्रियाविशेष्यकोषस्यैव स्वीकाराप्रातिपदिकनिएव्याप्यतानिरूपितम्यापकतायाः क्रियाविषयकदोधे सत्वातादृशशाग्ददोघीयवि. पयता क्रियायाम्पीति क्रियाया भपि प्रातिपदिकार्यस्वापत्तिरिति चेव ? न, प्रातिपदिक निशक्तनिरूप. वालमिति विशेषणस्य तत्र निवेशेन क्रियायाः प्रातिपदिकनिष्ठशक्तिनिरूपमस्वामावेन दोषामावाद । एव च प्रातिपदिकनिष्ठशळिनिरूपकरवे सति स्वविशेष्यकशक्तिशानाकाशादिघटिमशाग्दबोधमामग्री- समवायित्व-स्वविषयकश्रावणप्रत्यक्षसमवायित्वोमयसम्बन्धावच्छिन्न प्रातिपदिय निष्ठम्याप्यतानिरूपित म्यापकतावच्छेदकोपस्थितिविषयतानयत्व प्रातिपदिकार्यसमिति परिफारः सम्पन्नः। नम्वेवमपि हरिपदनिष्ठेन्द्राधन्यतमयत्किश्चिदर्थनिरूपित शक्तिशानाकाक्षादिघटित हाम्दयोधमामग्री. समवायिनः पुरुषस्य तदन्यविषयकशान्दवोधाभावेन हरिपदजन्यचतुर्दशरूपार्थबोधस्य चालनीन्यायेन तदष्यापकतया कस्याप्यर्थस्य हरिपदप्रातिपदिकार्थत्वं न स्यात् । यद्येतदर्थ तत्तदर्थविषयकशाम्बोध सामग्रीसमवायित्वसम्बन्धेन प्रातिपदिकनिष्ठव्याप्यनानिरूपितव्यापकतावदोधीयविषयवाश्रया प्राति. पदिकारव, तेन यदर्थविषयकशाम्बोधसामग्रीस्यात्तदर्थविषयक्वोधे प्रातिपदिकनिष्ठव्याप्यतानिरूपित. व्यापकताऽझतेवेति नोक्तदोष इत्युच्यते, तहिं तटादिपदार्थनिङ्गस्यापि बोधस्योक्तरीया व्यापफतया स्त्रे लिङ्गग्रहणवैयापत्तिः। दोषवारणाय उच्चारितप्रातिपदिकप्रयोज्यबोधीयमुख्य विशेष्यतासमाना धिकरणशक्तीयविशेष्यतानिरूपितप्रकारताविशिष्टत्व प्रातिपदिकार्यस्व, वै० च स्वाश्रयस्व-स्वापापछि. नविषयताप्रयाव-तदायतरसम्बन्धेनैति वक्तव्यम् । सरपदप्रयोज्यशान्दबोध या मुख्य विशेश्यता तरे, तत्समानाधिकरणा शकीया विशेष्यताऽपि तटे व नतु पुरत्वादिति, निरूपितप्रकारता तरसे तदा. अयत्वं दटावस्य, तदाश्रयावष्टिनविषयताप्रयवं तटस्य न तु पुस्त्वादेरिति सूत्रे तदर्थ लिङ्गग्रहणमाव. इयकमिति । हरिपदप्रयोज्यशाम्दयोधीयमुख्य विशेष्यता इन्द्रादितचदर्थे समानाधिकरणा शकीया विशेभ्यताऽपि तत्र तत्रार्थे एव, नानाविकपदस्पले हरिपदमिन्द्र शेषयतु, हरिपद विष्णु बोधयतु इत्येवं शक्रयाकारस्य सत्वेन क्रमशः सर्वेष्वप्यर्थेषतप्रातिपदिवास्वसिदिः। नवमेवपदे भन्ययोगव्यवच्छेदोमयोरर्थयो:खण्डशः शधिसत्वेन एवपदप्रयोज्यशाब्दबोधीया मुख्य- विशेष्यता व्यवच्छेदै एव नवन्ययोगे, तथाच तरसमानाधिकरणशक्तीयविशेश्यनानिरूपित करता- ·७३६ : सटीकटिप्पणशम्दरत्नप्रौढ मनोरमायां: सरला। विशिष्टरव व्यवच्छेदव्यदध्छेदस्खयोरेव नवन्ययोगान्ययोगस्वयोरिति तयोरेवपदप्रातिपदिकापरवाना. पतिरिति वाच्यम् , स्वगन्यबोधविषयस्यप्रकारकतारपर्य विषयतापर्यायधिकरणल स्वामाववस्वसामन्धाभ्यां प्रातिपदिकविशिष्टत्व प्रातिपदिकासमिति परिष्कारकरणेनोक्तोषवारणात् । सनिष्ठशक्तिविशिष्टावन्छे। क्तावद्विषयतावस-स्वप्रयोज्यमितानिरूपित कारताविशिष्टरव-एतदुमयसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि. ताकोऽमावो ग्रायः। शक्तिवैशिष्टय च-विषयविषयनानिरूपितनिरूपकस्वप्तम्बाधावरिछनास--स्वशा नाधीनोपस्थितिप्रयोज्यशाब्दबोधनिए भेदप्रतियोगितानिरूपितव-एसमयसम्बन्धेन । प्रकारतावैशिष्टय च स्वाश्रयत्व-स्वनिरूपितावच्छेदकताभयदैतन्यतरसम्पन्धेन। तथाच प्रन्ययोगे भन्ययोगावे च ८वपदोचारणे ज्यवच्छेद भन्ययोग च पोषयतु' पति तात्पर्यस्य सस्पेन एवपदमन्योपविषयत्वप्रकारक- तारपयविषयतापातयधिकरणव वर्तते, प्वमेवपदप्रयोज्यमितानिरूपितप्रकारताविशिष्टरवं सत्र नास्ति, सावच्छिन्नविषयवाया एव धर्मितापदेन ग्रहणारप्रकृने तन्निरूपितप्रकारताया ममावात एकसतेऽपि द्वयं नास्तीति प्रतीच्या निरुक्तीमयसम्म धावनिधनप्रतियोगिताक स्वाभावेऽपि वर्तते इति तयोरतसमक्षतम् । पव सर्वत्र प्रवृत्तिनिमित्ते तदाश्रये च प्रातिपदिकावलक्षणे समन्वयनीयम् । नियतलिवटादिपदपातिपदिकार्थव पुंस्वादो, 'घरवापछि पुरस्वविशिष्ट घटादि बोधयत' इत्याकारकतात्पर्यस्य सत्वेन घटादिपदजन्यबोपविषयसप्रकारकतास्यविषयापर्यायधिरण वर्तते, एष पर्मितारूपघटस्वायवच्छिन्नपगदिनिष्ठविशेष्यतानिरूपित कारताया. पुरवा सत्वेऽपि घटादिपद. निष्टशक्तिविशिष्टावच्छेदकतावद्विषयतावस्वस्य समस्याभावन एकसावेऽपि द्वय नास्तीति पूर्वोत. दिशामयसमभावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्वाभावस्वत्र सुलम एवेति उत्तोमयसम्बन्धन प्रातिपदिकविशि. स्वस्य तत्राक्षते. । अनियतलिगनटादिपदयातिपदिकार्थव पुरवादिलिङ्गे नास्ति, तत्र प्रथमतम्पन्धस्म सस्वेऽनि स्वाभावयत्त्वसम्बन्धस्यामावेन प्रातिपदिकविशिष्टत्वस्यासवाद । तथाति, ता पुरस्वादो कस्मि अपि लिए तादिपदप्रयोज्यर्मियारूपतटरवाद्यवच्छिन्नतादिनिष्ठविशेष्यतानिरूपिवारतावरवस्य, पुरवादिविषयकोधे स्त्रोत्सवादिना स्त्रीखादिविषयको नेवि चाल नोन्यायेन भेदमादाय स्खनिशक्ति विशिधावच्छेदन सावस्पियवावस्वस्य सस्नोकोमयसम्पन्धाभावो नेति सूत्रे लिङ्गमहर्ण सार्थकम् । सो स्वरवादीच प्रकारहानिरूपिनावच्छेदनाश्रयससम्बन्धन मारताविशिल योध्यम् । पत्र कियायामतिव्यानिवारणाय इन्द्रे भश्वविषयकोषतापर्यगोचरितवरिपरप्रातिपदिकायापत्ति वारणाय च प्रपमसम्म चोप दानम् । मन्या वारू द्रः इति प्रापप्रत्ययार्थयोराधाराधेयमाव सम्पन्नान्वयबोधापत्ति । सूत्रे लिङ्गमहणसार्थक्याप स्वाभाववादिलोयसम्बन्धोपादानम् । प्रभावोय. प्रतियोगिताव छेदप्रसमसमन्धोपादान पुरयादी नियत लगबगविप्रातिपदिकार्थखसिद्धये। धगदो सदादिपदमातिपदिकायवसिद्धये प्रमावोयप्रतियोगितावच्छेदाद्वितीयप्तमन्योपादानम् । प्रमेयत्वेन पुरविषयताको नेति भेदमादाय पुरवादावस्याप्तिवारणाय शक्तिवैशिष्टये प्रपमसम्बन्धोपा रानम् । प्रमे पतस्य घटादिपनि शक्तिविषयकामावेन प्रमेयवावच्छिापुस्खविश्पत्वनिष्ठ मेदोयप्रतियोगितावच्छे. कमाया घटादिपरनिष्ठशििवषपानिरूपितनिरूपम यसमयावनिस्वाभावेन पुरवाशे स्वाभावक. ५१५य सत्वेन प्रथमावस्यापि सतन प्रातिपदिकविशिष्टस्य समए घटादिप्रातिपदिसरवम् । पुरयादी नियालिदिपप्रातिपदिकास्वसिद्धये शक्वैिशिध्ये द्वितीया-बोपादानम् । पारप्रयोज्यत्रोवादिविषयको पारिपानिध्यक्तिविषयविषयनिरूपितनिरूप कस्बसम्मान पुंसा विपाषा भेदस्य सस्पेन साराभेदोयप्रतियोगितावच्छेदकतायाः किविषयविषमतानिरूपितनिरू VARANAनियमन पूर्णसदिशा टक्कमपसमयावनिप्रतियोगिताकस्यामारपुसवादी अमान प्रातिपरिवशिपस्याभावेन प्रातिपरिमाय म स्यार। REATERergy स्यारो लदार्थस्य प्रापिदिकापावं न स्यार, सोमादोनोमाता. गयराविदिशा पम पद, योग्यपुरपावावनियनिजानिहारवालस्प, परोपा वामवीन स्वनिरिसिपासप प सानोमयठमधा- भन्यथा ·भैरवी। कारके प्रथमाप्रकरणम् । ७४७ व्युत्पत्तेः । न चाषष्ठ्यर्थबहुव्रीही व्यभिचारः, एकार्थीभावाभ्युपगमात् । शब्दरत्नम्। भिधानान्न दोष इति बोध्यम् । व्युत्पत्तेरिति । नीलमुत्पलमित्यादौ तथा क्लस- वादिति भावः । अपप्ठ्यर्थबहुव्रीहाविति । अन पष्टीपदं सप्तम्या अप्पलक्षण, वीराः पुरुपा यस्मिन्नित्यनाप्यव्यभिचारात् । एवं च प्राप्तोदकादावित्यर्थः । न च व्यपेक्षा. नीलमुत्पलमिति । 'प्राप्तोदको प्राम' इत्यादौ तादृशनियमे व्यभिचाराऽऽशान्निरस्यति मूले- न चेति । पप्ठ्यर्थे बहुबीहिचित्रगुरित्यादौ, तज्जन्ययोधश्चित्राऽभिन्नगोसम्बन्धीत्याद्याकार- कतनपूर्वपदार्थस्योत्तरपदायें ताशसम्बन्धस्य विशेषणतानियामकत्वदर्शनादपव्यय इति । मत्र-उक्तनियमे।मव्यभिचारादिति। वीररूपस्यपूर्वपदार्थस्योत्तरपदार्थ ताशसम्बन्धेन विशेषण. तयाभानस्य दशनादिति भावः । प्राप्तोदवादाविति प्राप्तमुदकं यमिति वाक्याद्यत्कर्मकप्राप्तिक. भावप्रकाश को बोष इति बोध्यम् । तथा-तत्समर्गकाऽन्वयबोधस्य । तथा च तयाव्युत्पत्यङ्गीकार इति भावः । यतु 'ग्रामै गच्छति' 'भूमौ पतित' इत्यादिपरकर्मणोऽधिकरणत्वविवक्षायां प्राप्तमुदक यस्मिन्निति विग्रह स्यापि सम्भवात् 'मपश्यर्थ बहुव्रीहो'इश्युक्तमिनि मान्यास्तत्प्राचामनुरोधेन, कर्मणः सम्बन्धरवेन विवक्षायां प्राप्तमुदक यस्येतिविग्रहस्यापि सम्भवेन पष्ठपर्येऽपि व्यभिचारसन्मवेन पर्युदासानपक्ष्यापत्तः। मत माह- अन्नेति । नवमप्यनुपपत्तिस्तदेवस्थैय मातोदकादायु करण्या तदर्थेपि व्यभिचारसम्मवादिति चेत् १ न , प्रसिद्धपठीसप्तम्पर्थबहुव्रीश्चितगुवारपुरुषक इत्यादितोऽन्यवहुव्रीडाविति तदर्थात्, क्रियाशम्दघटिमबहु नीहाविनि यावत् , तदाह-एवं चेति । तस्योपलक्षणत्वावश्यक्खे चेत्यर्थः। तथाचेदमेवोपलक्ष्य न तत् , दोषाऽनिस्तारात् । अथ च कस्मिन्नप्यर्थेऽरिवति भावः । एलेन पष्ठीपदस्य तदुपनक्षकावेऽपि दोप एवायपास्तम् । ननु व्यपेक्षापचे व्यमिवारमत्त्वेन तथाशवा एकापीमावेनि समाध्युक्तिश्च युक्ताः तदेव न, तम तदपाप्येवात्रः सर्वथा तत्सत्वेन तदभावाचयाऽयुकं मूलमित्याशयेनाऽऽशो-न चेति । सरता। वच्छिनप्रतियोगिताकस्थामाववत्वस्य दुर्लभस्वादिति चेत् ? न, स्वप्रयोज्यमितानिरूपिनप्रकारतायामा काक्षामास्यसम्बन्धावपिउनवविवक्षणेन वैयाकरणमठे समामे विशिष्टशक्तिसरलेन पुरुषवावच्छिन अमितानिरूपिततरपदाथनिष्ठप्रकारतावच्छेदकसम्बन्धः शक्तिमास्यो नत्वाकाक्षामास्य इति ताशसम्म भावछिन्नमारतावत्त्वं तापदार्थे नास्तीति एकससेऽपिदय नास्तीति रोश्यास्वाभाववत्तस्य मुन्नमवाद। नवमपि वासुदेववाचककृष्णपदप्रातिपदिकार्यस्व पुस्त्वस्य न स्यात् , तत्र कृष्णपदनिए नोलरूपवनि रूपितशक्तिशामाधीनोपस्थितिप्रयोज्यक्लोदरवप्रकारकोपनिष्ठभेप्रतियोगितानिरूपिता या तन्निश्वशक्ति विषयपुस्वविषयतानिरूपितनिरूपकत्वसम्बन्धावच्छिन्नाऽवच्छेदकता तद्विषयताश्रयत्वस्य झणपदप्रयो ज्यमितानिरूपितप्रकारखावरसस्य च सवेनोमयसम्बन्धावच्छिा प्रतियोगिताकस्वाभाववस्वस्य दुर्लभसा दिति वाच्यम्, स्वामाववश्वसम्बन्धस्पाने स्वनिराशक्तिविशिष्टरवस्य निवेशेनादोपात् । वैशिष्टय च खप्रयोज्यबोधविषयत्वप्रकारकतापर्यविषयतापर्यायधिकरणव-स्वाभाववश्वोमयसम्बन्धेन। प्रमावश्च स्वप्रयोज्यघमितानिरूपितप्रकारताविशिष्टस्व-स्वविशिशवछेदकवावद्विषयतावत्येतदुमयसम्पन्धावच्छि. नप्रतियोगिताको प्रायः । मारतावैशिष्ट पूर्वोत्तमेव । स्ववैशिष्टय व स्थविषयविषयतानिरूपितनिरूप वसम्म भावच्छिन्नस्व-स्वशानाधीनोपस्थितिप्रयोज्यशाम्दयोपनिछभेदप्रतियोगितानिलपितरतभपात म्वन्धेन । तथाच प्रावे घासुदेववाचकगपदस्य नोलरूपवरपरकृष्णपदस्यानुपूज्यक्येऽपि शक्यतावच्छेदक भेदैन शक्तिवाद वासुदेवार्थनिरूपितशक्तिशानधीनोपस्थितिप्रयोज्पस्वप्रकारकबोधनिम्मेदाविया. सावच्छेदवावस्य वासुदेवार्थनिरूपित शक्तिविषयविषयनानिरूपितनिरूपत्वसामान्यावच्छिन्नसस्य च पु सखविषयतायामसरसेनाकोमयसम्पन्धाग्निप्रतियोगिताकस्वामाववरसस्य मुउमसात् । सिरस्तु शेखरदीपकटिप्पणे द्रष्टव्यः। ना ·सटीकटिप्पणशन्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शब्दरतम्। वादेऽपि प्रासपक्षादिविपये पचतीत्यादौ क्लसत्यागस्य प्रत्ययार्थप्राधान्यस्य वृत्तौ त्यागेन विशेषणविशेष्यमाववैपरीत्यस्य सिद्धतया प्रकारीभूतकर्बोदक्स्याभेदेवान्वयात छ व्यभि. धार इति वाच्यम् ? नामजन्यप्रतीतिविशेष्ययोरेवान्चयः, स चाभेदेनवैति पदार्थ:- पदार्थेन' इत्येतद्धिो नियम इति नामजन्यप्रतीतिविशेष्ययोस्तथाऽन्वयनियमस्य व्यभि. भैरवी। . र्तृउदकमिति बोधः, समासातूदक्कर्तृकप्राप्तिस्मेतिरीत्या बोधः, तम्रोदकस्य प्राप्तौ कर्तृतया- उन्वयदर्शनेन व्यभिचार इत्यर्थः । व्यपेक्षारूपस्य सामर्थ्यस्य सत्त्वं समास इति मतमाश्रित्य कृतामाशङ्कान्निराचष्टे-में चेति । क्लप्सस्यागस्येति । वक्ष्यमाणेन 'भावप्रधानमाख्यातम्' इति वचनेन प्रत्ययार्थकतः प्रकृत्यर्थक्रियायां विशेषणतया भानस्यानुभवसिद्धत्वादिति । यद्यपि कृदन्ततद्वितान्तजन्यबोधे प्रकृत्यर्थनिष्टप्रकारतानिरूपिता प्रत्ययार्थनिष्ठा विशेष्यता, तथा ऽपि तिढन्तजन्यबोधेप्रत्ययार्थो विशेषणतयैव भासते उत्तवचनबलात् तद्वद् पृचिजन्यबोधेऽपि विशेषणविशेष्यभावस्य वैपरीत्यं क्रूप्यते । विशेषणविशेष्यभाववैपीत्यञ्च भवतामपि क्ल- समेव । चित्रगुरित्यादौ विग्रहवाक्यजन्यवोधस्य गोपदार्थ मुख्यविशेष्यस्य, समासजन्यस्य तु गोविशेषणकान्यपदार्थमुख्यविशेष्यकस्य दर्शनात् । प्रकारीभूतवेति। “गत्यर्याकर्मक" इत्य. नेन कर्तरि 'तप्रत्ययस्य विधानात् उक्त दृष्टान्तेन प्रकृत्यर्थस्य विशेष्यतया भानस्वीकारे प्रत्य. यार्थस्य तत्र विशेषणत्वन्तस्मिन्कर्तरि उदयशब्दार्थो विशेषणमिति न व्यभिचार इतिभावः । 'नामार्थयो" इति व्युत्पत्तौ नामपदं सुबन्तपरमेवेति स्फुटीभविष्यति । एवञ्च तज्जन्य- बोधविशेष्यताऽधुना धर्तृविशिष्टप्राधिक्रियायां सम्पन्नेति ताश्यां क्रियायामेवाऽन्वयो वा. च्यः । स च भवता परित्यक्त इति व्यभिचारो दुरद्धर, विशेष्यस्यैव ग्रहणे साधिका च । गौनित्या परशुपशुरिति वाक्यस्य प्रामाण्यापत्तिवारणाय स्वीकृत्ता या पदार्थः पदायनान्नेति न तु पदाथक्देशेन' इति व्युत्पत्ति , सैवेत्याशयेन दूपति-नामजन्येत्यादिना । इत्येतसिद्ध इति । एतेनेयं व्युत्पत्तिर्यद्यपि लौकिकी तथापि सहकारित्वेनाऽऽश्रीयते । नामजन्यप्रतीति. विशेदयोमेदसम्बन्धेनापि राज्ञः पुरप इत्यादावन्वयो भवति यद्यपि, तथापि यत्र सामाना. धिरण्यन्तनाऽभेदेनेव । भेदसम्बन्धेनाऽप्येताशस्थले तत्स्वीकारे 'राजा पुरुष.' इति पा. फ्यादपि स्वत्वसम्बन्धावच्छिन्नराजत्वापच्छिन्न प्रकारताकबोधापत्तिरिति भावा परोक्तरीत्या सप्रत्ययार्थक्तविशेषणत्वमभ्युगम्याप्युक्तरीत्यान्वयवोधानुपपत्तिर्दशिता। वस्तुतः प्रत्यया. भावप्रकाश पिरेका भावसमुच्चायवः । विपये इति । अस्य सिद्धनयेत्यत्राऽन्वयः। तत्र हेतुमाह-पचतीत्या- दित्यागेनेत्यन्तेन । फ्लप्सेति । क्रियाप्रधानमा ख्यातम्' इति यास्कोक्तेः । पव चैटानेन तत्रापि रयाग इति भावः। मामकर्मकप्राप्तिकर्षभिन्न मुदकपिति वास्यबोधेन तत्र सरससादाद-वृत्ताविति । प्रकारीभूतेति । मस्यर्थ प्रतीत्यादिः । “गत्यर्थ" इति सूत्रेण कर्तर्याप्नोः कविधानादाइ-कति । सार्थबोध: । नामावं व तजन्यमतीतिविषयावमा न तु पूर्वोत्तम्। दाइ-अभेदेनैवेति । पूर्वोत्तरीत्या समूल्या समापते-नामेति । उमपत्र मेग मानमाइ-पदार्थः पदायेनेति । पुरात- नामाययोरमेनवम्वय त्वर । एतदुभयसिनो नियम यर्थः । पदार्य श्यत्र द्वनोमपमहर्ण, नविति वाया। मूल योजयितुं तयोरकवाक्यतया सिद्ध समुदितं समवाऽऽद-मामेति। सथा-मदनैव । पाच तपोनिकायम विनियमस्पेयर्थः। प्रकारीमूतस्य तेनाऽग्रहणादिशेये च तदमाभवादयनि- भारति भावः। समानाधिकरपयोरिस्पादिरसर बोष्यः । एतेन रास: पुरुष स्या विशेप्पयोमदना. देन ग्यभिचारावामिदमिथुपम् । तगैरेषामेरपोरभैर एव या? नाप, श्वदेशी, लोक पायमिपारा मारयः, पापयपिस्याम्यमिक्षारात् । तथार सम्मवति पमन्ये - - 1 ·कारके प्रथमाप्रकरणम् । ७४ शब्दरताम्। चार इत्याशयात् । पचतीत्यादौ तिहां द्योतकतया प्रत्ययार्थप्राधान्यस्यागेऽन्यत्र तरयाग मानाभाव इत्यन्ये । प्राप्तावुकस्य कर्तृनयाऽन्वयः, कस्य फर्मगि लक्षणेति तु न युकम्, भैरवी। स्य विदोपणत्वे एव न किञ्चिदन साधकमित्याशयनाह-पीत्याटो तिशामिति । अयम्मा- यः-श्रूयमाणानामनेकतिबादीनानादौ शक्तिकल्पनाऽपेक्षायाम्पत्ययानुपूर्या नानात्या. च्छतावच्छेदकता नानाधर्मे कल्पनीयेति गौरवम् । तत्प्रकृतिभूनेकानुपूर्व्यवच्छिन्नधातोरेव शकिः पञ्चसु कल्यते चेल्लाघवम्भवति, तिडशन्तु घोतकतैवेति काल इव द्योत्यः कतां तत्र विशेषणमित्यस्तु । अत एव 'अधोक्' 'अलेट इत्यादी धातुमानांदपि कर्तविशेषणकधात्व. थक्रियाविशेष्यक्बोधोपपत्तिः । धोत्यार्थस्य विशेषणता च "हेतुमति च" इतिसूत्रमाव्ये स्पष्टा । अत एव "स्त्रियाम्" इति सूत्रभाष्ये स्त्रीत्वस्य टाबादिवाच्यत्वपक्षे तस्य प्राधान्या- पत्तौ द्विवचनाद्यनुपपत्तिरक्ता न तु स्त्रीत्वस्य प्रत्ययद्योत्यत्वपमे। यत्र तु प्रत्ययार्थप्राधान्ये साधकमस्ति तत्र तु तस्य विशेष्यत्वमेव । एवञ्च "तयोरेव" इति "करि कृन्" इति "गत्यार्थाकर्मक' इत्यादिशास्त्रबलात्कृत्प्रत्ययसमभिव्याहारे तस्य कर्तर्विोप्यत्वमेवोचित. मिति । ननु नात्र प्रत्ययार्थप्राधान्यस्य त्यागः, प्रत्ययस्य कर्मणि लक्षणाया अभ्युपगमाद्वि- शेपणीभूतक्रियायाङ्कर्तृतासम्बन्धेनोदकस्यान्वय इति नानुभवसिद्धशाब्दबोधानुपपत्तिरिति भावप्रकाशः। कत्वमस्येति द्रोण इत्यादौ प्रातिपदिकार्थे प्रथमायामदोषेण मूलं चिन्त्यमिति मन्दोक्तं च,-अपास्तम् । भाष्याऽदृष्टत्वं लोकसिद्धवं चोमयोरपि सममिति भावः । इत्याशयादिति । अनेनानाऽरुचिः सूचिमा । तद्वीज स्वत्र पक्षे 'पदार्थः पदार्थेन' इत्येतसिद्धनियमव्यभिचारेऽपि मूलोक्तनियमाऽव्यभिचा- रात । किञ्च मातेव हितकारिणीमित्यादौ प्रतियोगिविशिष्टसादृश्यवत इवार्थवेन तदेकदेशे प्रतियोगिनि मातुरभेदाम्वयात् षष्ठयमाप्रया प्रातिपदिकार्थे प्रथमायाः साधुरवेन तन व्यभिचारावश्यकरवाद । साद- श्यमरतीत्यादिवदिवास्तीत्यादि खनभिधानान्न साधु इति बोध्यम् । अत एव मतान्तरमाह-पचतीति । प्रतिधातु प्रतिप्रयोगमनन्तलाबादेशानां शक्तिकल्पनाऽपेक्षया एकस्य धानोरेव वर्तमानकालादाविव तत्रापि शक्तिकल्पने लाघवात्। अत एव अधोग, अलेट इत्यादौ धातुमात्रारसर्वयोधः सङ्गच्छते । लुप्तस्मरणात् बोध इति त्वयुक्त, लोपमजानतो बोधानापचेः। 'प्रत्ययार्थः प्रधानम्' इति तु प्रत्ययस्य यत्र वाचकता तविषयकं , पोत्यार्थस्य प्रकारत्तस्यैव "स्त्रियाम्" इति सूत्रभाष्यादी सष्टरवाद । तदाह--त्यागेऽ. पोति । अन-प्राप्तपदादौ । प्रतीत्यनुराधेन भाष्यादिप्रामाण्याच्च तद्वैषम्येणात्र वाचकावात्तसञ्चारः। तत्र हि तन्नियतम्। अत एव "खियाम्" इत्यत्र भाष्ये स्त्रीवस्य प्रत्ययार्थत्वपक्षे प्राधान्याद् द्विवचनाय. नुपपत्तिमाशङ्कथ प्रधानस्यापि द्रव्याऽभेदेन प्रतीत्या समाहितं न तु तस्य प्रकरयर्थं प्रति विशेषणवान येण । अत एव सूत्रकृतापि "प्रधानप्रत्ययार्थवचनमशिष्यमर्थस्यान्यप्रमाणलाम्" इत्येवोक्तं न तु व्यभिच. रितत्वादिस्यप्युक्तमित्यन्यत्र विरतरः । एवं च व्यभिचारोक्तिस्तत्र युक्तैव । न च प्राप्तिकत्रमिनमुदकमिति बोधोत्तर प्राप्तपदस्य तात्पर्य ग्राहकवादुदकपदस्य स्वकर्तृकमासिकमस्वसम्बन्धेन तरसम्बन्धिग्रामलाया नाय व्यभिचार इति वाच्यम् ? उदकककप्राप्तिकर्म ग्राम इति विवक्षिताऽनिर्वाहादिति भावः । अन्ये इति । अनेनारुचिः सूचिता । वस्तुतस्तत्र न व्यभिचारः यतो धृत्तिवाक्ययोः समानार्थवानुरोषा- प्राप्तिकर्षभिन्नोदककर्मेत्येव बोध उभयत्र । मन एव बहुव्रीझुपजीव्यैकमिवोधकरवरूपसामानादि. करम्यस्य न भङ्गः । युक्त चैतत् । अन्यथाऽनौकिकविग्रहे एकार्थीमावकल्पनया सन्मूलके विशेषगविशे- प्यभावव्यत्यासे पदयोरसामानाधिकरण्येन समासशसाऽमाप्तिः । उदके तन्निरूपकाखबाधाट्यकारीमूतप्रा. सौ वरपर्यवसानम् , स्वगी ध्वस्त इति वद । स्पष्टं चैरमुद्द्योतादाविति । नैयायिकाएकरीत्या व्यभिचार - ·७५० सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- नापि निपातार्थे, तेषां द्योतकताऽभ्युपगमात् । न च सिद्धान्तेऽपि प्रकृतिप्र- शब्दरतम् । अन्यपदार्थस्य दुरपपादत्वात् । एकार्थीभावेति । एवं चैकैवोपस्थितिव्युत्पत्तयश्य मित्रोपस्थितिविपया इति न दोप इति भावः । एतेन राजपुरुप इत्यादौ व्यभिचार, राजपदार्थपुरुषपदार्थयोः स्वस्वामिमानैवान्वयात् । सम्बन्धिलक्षणायां तु न मानमित्य पास्तम् । नापीति । घटश्चेत्यादी समुच्चयस्य घटेन भेदसम्बन्धेनान्वयादिति भावः । घोतकतेति । घटपदेनैव विशिष्टस्योपस्थितिरिति तयान्वयस्यैवाऽभाव इति भावः । भैरवी। , यत्केनचिदुक्तन्तद् दूपपति-प्राप्तायुदकरयेति । दुरुपपादस्यादिति । भवदुक्तरीत्या कर्मणोऽन्यप- दार्थत्वेनाभिप्रेतस्य प्राप्तपदेनैव लाभादिति भावः । एवम्बहुबीहुथपजीव्यस्यकर्मिविशेष्य. क्बोधजनकत्वस्य भवदुक्तरीत्या त्यागेन बहुप्रीहिसमासानुपपचिरपि द्रष्टव्या । एकामा- वेति। वाक्ये पृथगर्थबोधकत्वेन दृष्टानाम्पदानामेकशक्त्या विशिष्टविषयकोपस्थितिजनक स्वमेवैकार्थीभाव, स एवान "समर्थः पदविधिः" इति शाक्षादाश्रीयते । व्युत्पत्तय -गामार्थयो- रित्यादयः । भिन्नोपस्थितिविषया:-विभिन्नशब्दाभ्यान्जगिता या भिन्नशक्त्योपस्थितिस्त- द्विपयाः । एतेन-एकार्थीभावाभ्युपगमेन । व्यभिचार इति । तत्पुरुपे एव व्यभिचारदर्शनाद्ध- हुबीहिपर्यन्तानुधावनं व्यर्थमिति भाव । अदम्बोध्यम्-व्यपेक्षावादेऽप्यपष्ट्यर्थबहुवीही व्यभिचारप्रदर्शन 'वृत्तिवाक्ययोः समानार्थबोधस्त्वम् इति नियमस्य त्यागेन। वस्तुतस्तु ताशनियमानुरोधेन प्राप्तोदकेत्यादिसमुदायाद्वाक्याच्च प्राप्तिकभिन्नोदककमत्येव बोधः। अत एवं पूर्वोत्तरपदयो सामानाधिकरण्ये एव विहितबहुव्रीहिसमासस्योपपत्ति । अत एव प्रातभार्य इत्यादौ प्राप्तिकर्माभिन्नभार्याक्ततिबोधास्प्राप्तपदभार्यापदयो सामानाधिकरण्या- स्वभावस्य सिद्धिः । उदकादौ कर्तृतानिरूपकत्ववाधेऽपि विशेषणीभूतक्रियायान्तत्पर्यव- सानम्बोध्य शिखी ध्वस्त इतिवत् , शाब्दबोधस्तु विशिष्टे आरोपेणोपपाद्य इति शब्देन्दु शेखरे स्पष्टम् । मूले-नापि निपावार्थ इति । व्यभिचार इति शेपः। यथा धट पटश्चेत्यत्र चमान्दार्थसमुच्चये पटस्य निरूपितत्वसम्बन्धेनान्वयदर्शनात् । तेषाम्-निपातानाम् । एवञ्च पटसमुच्चित पटशब्दार्थ एव, तस्य पढेऽभेदेनान्वयान्न व्यभिचार इति भार । एवञ्च भावप्रकाश.. रति कश्चित् , तत्खण्डयति-प्रासाविति । तस्य-कर्थकस्य । दुरुपपादत्वादिति । उदकरूप वतुरनुत्तावन ततस्तृतीयायां प्रथमान्तस्वरय सामानाधिपरण्यस्य च हानेइत्यपि दोध्यम्। एवञ्च पहु. नीहिन स्यादिति भावः । नन्वेका मावाङ्गीकारप्युक्तरीत्या व्यभिचाररतदवस्थ एवान आह-एवं चेति । नदीकारे चेत्यर्थः । एकैति । समुदायात्समुदितार्थस्यैति शेष. । एकोपस्थितिनियामकसमु दायशक्तरेवैकार्थाभावत्वमिति भाव । व्युत्पत्तय -नामार्थयोरित्यादयः । चरस्वथें । एव चात्रान्वय एव नेति व्यभिचारो दूरोरसारित । तदाह-न दोप इति । व्यभिचाररूपशेषाऽभाव इत्यर्थः । ननु तत्पु. रुपे एव न्यमिधारसम्मवेन बहुव्रीहिपर्यन्तं धावन यथै मूलकून इति कस्यचिदुक्ति खण्डयति-पते. नेति । एका मावानीकारणेत्यर्थः। तथा च तुल्यनिवारणकत्वेन तथोक्ताविशेषाद तथायोषस्य जाय. मानावेन तदन्यथानुपपस्या परमते लक्षणाहीकारेण तथैवान्वयाद्वयमिचाराभावाच्य तावरपर्यन्तपावन मिति भावः । समुच्चयस्य-जवाव्यस्य । घटेनेति । सहेति शेषः । भेदेति । अवयवावयविभावेने. प: समुन्न घटतेन सम्बन्धेनान्वेतीति परमार्थ । घोतक्त्वे व्यभिचारामावमुपादयति-- पोति । विशिष्टस्येति । समुस्वयविशिष्टाय परस्त्यर्थ । तया च ममुचिनो घर' इति शेष , पोत्याश्य प्रकारवाद । पूर्वमने तु पटममुच्चय इति बोध्यम् । तत्र-पश्चेिस्यत्र । अन्वय- - .

·कारके प्रथमाप्रकरणम् । ७५१ भैरवी। त्ययार्थयोरभेदान्वयो दुर्लभः, अन्यत्रादृष्टत्वादिति वाच्यम् ? देवतार्थकतद्धितादौ दृष्टत्वादिति भावः । वचनं संख्येति । तथैव प्राचां व्यवहारात् । शब्दरतम् अत एवाऽनुभूयते इत्यादौ सकर्मकत्वम् । निपातातिरिक्तत्वेन विशेषणाददोप हत्यन्ये । देवतार्थकेति । घटः पटश्चेत्यादौ पृथबुद्धेन संसर्गो यन्त्र तत्रान्वयवोध इति व्यवहारेण नानुपपत्तिरिति भाव इति । अत एव -निपातानान्द्योतकताभ्युपगमादेव । सकर्मकस्वमिति । प्रकृते भूधातुर- न्वित्युपसर्गसमभिव्याहारादनुकूलव्यापारबोधक इति स्वार्थफलव्यधिकरणव्यापारबोधक- त्वात्सकर्मकत्वमित्यर्थः। कैचित्तु निपाताना वाचकत्येऽपि 'नानुभूयते सुखम्' इत्यादा धातोःसकर्मकत्वन्य सुखा- देः कर्मत्वस्य च नानुपपत्तिः, स्वस्वयुक्तनिपातान्यतरार्थफलव्यधिकरणव्यापारवाचकत्वस्य सकर्मक्त्वरूपत्वात्कर्मत्वस्याप्युक्तान्यतरार्थफलसम्बन्धित्येनोद्देश्यरूपत्वात् । एवञ्च सुखा. देर्धातुयुक्तनिपातार्थफलसम्बन्धित्वात्मणि लकारसिद्धिरितिचेत् ? न, वैकुण्ठमधिोते, हरिरध्यासिता भूमय इत्याद्यसिद्धिप्रसङ्गात् , वैकुण्ठादेर्भवदुक्तकर्मत्वस्यासम्भवात् । तस्मा- देतच्छास्त्रीयससञकार्यान्वय्यर्थकत्वं सर्मकत्वमेतच्छास्त्रबोधितकर्मसञ्जकत्वकर्मत्वमि. त्येष युक्तम् । धात्वर्थान्वयित्वविवक्षायान्द्योतकत्वमेव । तदतिरिक्तनिपातानां वाचकत्वमपि । अत एव "अव्ययं विभक्ति" इत्यादि सङ्गच्छते । एवञ्चानुभूयते सुखमित्यादातच्छास्त्रीयक- मंसनाया उपपत्तयेऽन्वित्यस्य द्योतस्त्वमेव । एवं 'शरैररिवोदीच्यान्नुद्वरिष्यन् रसा- निवा इत्यादावपि विशेषणविशेष्यवाचकपदयोरेकविभक्तिकत्वोपपत्तये द्योतकत्वमेव । घर: पटश्चेत्यादावपि वाचकत्वस्वीकारे निपातार्थयोभेदसम्बन्धेनान्वयबोधस्याव्युत्पन्नतया द्योत. क्त्वमेव युक्तम् । सङ्कटमुद्धतमित्यादौ तु वाचकतेति नानुपपत्तिरित्यन्यत्र विस्तरः । अन्ये तु 'घर: पटश्च' इत्यादौ चाद्यर्थं पटादेरन्वयोपपत्ये वाचकत्वपोऽपि निपातातिरि- कनामार्थयो दसम्बन्धेनाऽन्वयनोधोऽनुपपन्न इति निपातातिरिक्तत्वनाम्नि विशेषणन्देय- मिति वदन्ति । तन्मतमाह-निपातातिरिक्तत्वेनेति । भन्ये इति । अरुचिनीजन्त्वेतादृशस्थले घो. स्येति । स च पृथगबुद्धपदार्ययोः संसर्गरूपः, मन्वयपदस्य तत्रैव म्युत्पत्तेः। उकपक्षं द्रढयति-- अत एपेति । तेषां घोतकस्वादेवेत्यर्थः । अनुभूयते इति । अस्य मुखमिति शेषः। सकर्मकत्वमिति । भस्य धातोरिति शेप. । व्यापारल्यधिकरणफलवाचकम्वमिति तदर्थः । एवं च कर्मगि लमिद्धिरिति भावः। आदिना उपास्यते गुरुरिरयादिसङ्ग्रहः । ननु सस्वयुक्तनिपाताऽन्यतरार्थफलम्पधिकरणल्या. पारवाविव सकर्मकरवम् , ईशफनाश्रयस्वमेव कमवम्, इति कर्मणि लसिद्धया कि घोतकरवेनेति । न, भभ्यासिता भूमयः, इत्यादौ तापसिदिमसङ्गात् । भूमो धातुनिपावान्यरोगस्थाप्यफलाश्रयत्वा. भावेन एक्षयस्याप्यत्राऽमम्मवाद । भत्र "मपिशील" इत्यनेनाऽऽभारस्य कर्मसन्शाविधानात् । एत. शास्त्रीयकर्मसमकार्यान्वयर्थ कर सकर्मकत्वम् । तदनन्यस्मर्थकलमकर्मकसम् । कमवमप्येच्छान मोध्यकर्मसम्शकावमेवेति तु तत्तम् । मषिकमन्यत्र बोध्यम् । नन्वेवमपि तेषां वापकरवे दोर खोत भार-निपातेति । विशेषणात्-विशेष्यीकरणाद, नामायस्येति भावः । अन्ये इति । भनेना- रचिः सूचिता। नयायिकापमिमवाऽजरतीयस्य हेयस्वेऽपि न सर्वे पोतररवमेव वाचवमेव पति भूमापुक्तम् , "भव्यय विमगिनिर्गौइत्यादिस्वस्थभाष्यविरोधापः। किंतु गमकमा पोत. करवमन्यथा वाचा, पत्तिस्यकत्सनाऽभावजनापार । तरमावरस्थानुरोपान काचिद् पोडव माचिद्वाचस्त्वमिति फसितम् । भत्र पशे का साधिके वाचम्सेवि न व्यभिचारः, मभ्ययेषु नाम वाऽमावस्य माया प्रतिपादितयार राख च सदिशेष निफसमिति । भावप्रकाशः। - ·७५२ सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- शब्दरत्नम् । 'आमिक्षा देवतायुक्तां वदत्येवेप तद्धितः । इति मीमांसहमते इति शेषः । एकार्थीमाववादिनामस्माकं तु विशिष्टोपस्थित्या तत्रापीदृशान्वयो दुर्लभ एव । द्रोणो प्रीहिमानयेत्यादि त्वमभिधानान । सपिः कुडव. । भैरवी । - । तक्त्वस्वीकारेणैवोपपत्तौ निपातातिरिक्तत्वविशेषगदाने गौरयमिति । मूले-सिद्धान्तेऽपोति । परिमाणाधिक्ये प्रथमेति सिद्धान्ते इत्यर्थः। देवतार्थकेत्यादि। प्रथमान्तात्प्रातिपदिकाद्देवता. सम्बन्धिन्यधेऽणिति "सास्य देवता" इति सूत्रार्था देवतायाः प्रत्ययार्थत्वम् । तत्रैकदेशान्व. यस्वीकारे देवताविशिष्टन्देयम्प्रत्ययार्थः । तदस्वीकारेतु देवता देया प्रत्ययार्थ इति विभिन्न- शक्तिः स्वीकार्या । अत एवाह-मामिक्षामित्यादि । वस्तुतस्तु तन्न स्वमतमित्याह-एकार्थी- भावेति । ननु द्रोणो नीहिरित्यादौ परिमाणरूपप्रत्ययाथ द्रोणादेस्तस्य च ग्रीवादावन्वयो. पगमे द्रोणपदीहिपदयो. सामानाधिकरण्याभावेन नीहिपदार्थस्य क्रियान्तरम्प्रति कर्मत्व. विवक्षायान्द्रोणो व्रीहिमानयेत्यादिप्रयोगापत्तिरत आह-द्रोणो व्रीहिमिति । अनभिधानादिति । प्रातिपदिकार्थादिसाहचर्येण समानविभक्तिकनामान्तराधे भेदेनान्वयविवक्षायामेव परिमा- णाधिक्ये प्रथमायाः स्वीकारात् । एयञ्च प्रथमान्तार्थस्य द्रोणाभिन्नपरिमाणस्य प्रथमा- न्ता) श्रीयादौ भेदेनान्वयेऽपि नीहिपदस्य तिइसामानाधिरण्यादभिहिते प्रथमा, तिङ्- समानाधिकरणे प्रथमा' इति वातिक्कारोक्तेः । नन्येवं सर्पिः कुडवमित्यादौ कुडवामिन्नप रिमाणस्य सपि. पदार्थेऽन्वयात् "इसुसोः सामध्ये" इति पत्वापत्तिरत आह-सपिरिति । भावप्रकाशः। तप्ते पयसि दध्यानयति सा पैश्वदेव्यामिक्ष, वाजिम्यो घाजिनम्। इत्यत्र देवताविशिष्ट देय प्रत्ययाः, प्रत्यर्थः प्रत्ययाक् देशे अभेदेन विशेषणम् । यद्वा, देवताप्रदेययोभिनव प्रत्ययस्य शक्तिः। विश्वेदेवाऽमिग्नदेवतासम्बन्धि इति बोधः। प्रदेय हि सम्बन्धित्वेनैव प्रत्ययार्थः । प्रदेया पति मन्त्रस्याप्युपलक्षणम् । आमिक्षादिपदैश्च सम्बन्धिरवेन बुद्धस्य प्रदेयस्य विशेषसमर्पण क्रियते। विश्वेदेवादिप दैवताया लाभेऽपि देवतास्वनाऽलाभात्तेन रूपेण लाभाय देवताय शक्तिरिति मीमा सकानां मत तदाशयेन मूलमित्याह-आमिक्षामिति । "आमिक्षापदसान्निध्यात्तस्यैव विषयार्पणम्" परयोनार्थम् । इति मीमांसावेति । देवताव प्रदेयं च तदर्थः । तत्र प्रत्यर्थस्य देवता भाषेयतासम्बन्धनान्वयः। प्रदेये देवतास्वस्य निरूपकतासम्बन्धेनान्वयः । विश्वेदेववृत्तिदेवतास्वनिरू पकसम्बन्ध्यमिन्नामिक्षेति बोधः। यदा प्रदेयमेव प्राययार्थः, स्ववृत्तिदेवतासनिरूपवस्वसम्बन्धन प्रकृत्यर्थस्य प्रत्ययार्थेऽ वयः, उत्त- सम्बन्धेन विश्वेदेवविशिष्टसम्बायनामिक्षति बोधः, इति रीत्या तु तन्मतेऽपि तथा नेति भावः। शेष. पूरगेन येजने बीजमाह-एका भावेति । अस्मा-वैयाकरणानाम् । तु. वैलक्षण्यसूचकः । तत्रापि-देवतार्थवतद्धितादावपि । अन्वयः-उक्तरूपः । एवं च यथाश्रुते मूले पूर्वापरग्रन्थविरोध: सष्ट एवेति भावः । न द्रोणादिशन्देश्यः परिमाणे प्रथमाया हरय परिछावन नीहावन्वये तस्य प्रथा नाऽऽनयनकमवविवक्षायां राशः पुरुषमानयेतिवत् द्वितीयायां द्रोणो नीहिमानयेत्पादेरपि साधुतापत्तिः । न परिमार्ग प्रातिपदिकार्थ इति तत एव सल्लामात्तत्र द्विधान व्यर्थम् , द्रोणवादिना तस्य तदर्थ- ऽपि परिमापनातावाद, सपा च शाब्दबोधवलक्षण्याय सूत्रे ग्रहणे स दोष एवात भाइ-द्रोण इति । नन्वेवमपि पि: कुरव रायादानुत्तरीयाऽन्वयात, 'मानाधिकरणमसमर्थवत' इत्यादिवचना- प्रापया व समय सापेन "मुसो साम। इति पावविवरूपापत्तिरत भार-सपिरिति । कुद- यमात्रमिति । त्र मात्रदोऽवधारने न तु प्रत्ययः, तरय सम्बन्धिनि विधानेन पिया सामानाधि- ·कारके प्रथमाप्रकरणम् । शब्दरत्नम्। मात्रमित्यादौ पत्वविकल्पोऽपि व्यवस्थितविमापया नेति दिक् । वस्तुतस्तिष्ट्समानाधिकरणे प्रथमेति लक्षगकवाक्यतया परिमाणेत्यल्य परिमाणे वर्त मानात्प्रातिपदिकादित्येवार्थः । नच प्रातिपदिकार्थत्वात्सिद्धिः, प्रवृत्तिनिमित्ततदानयद्रव्य. भैरवी । दिगिति । दिगर्थस्तु 'तिहममानाधिकरणे प्रयमा' इति वार्तिकैकवाक्यतया नीलो घट इत्या- दावुभयन्त्र प्रथमायाः साधुत्वोपपत्तये समानविमक्तिकनामार्थयोरभेदान्वयानुभयत्र तिब्सा- मानाधिकरण्यं यथा तथा यत्र परिमाणाधिक्ये प्रथमा तत्रापि परिमाणे वर्तमानात्प्रातिपदि. कायन प्रथमा तत्रापि तत्साहचर्यान्नामान्तरायें भेदसम्बन्धेन नान्वयः किन्त्वभेदेनैति द्रोणो नीहिमानयेत्यस्य नापत्तिरिति । सिद्धान्तार्थमाह-वस्तुत इति। परिमाणे वर्तमानात्प्रातिपदिकाद् यत्र प्रयमा तत्रापि परिमाणत्वेन परिमाणम्प्रकृत्यर्थे प्रकारतया भासत इति द्रोण. खारी आढकमित्यायेवो. दाहरणम् । एतेभ्यः परिमाणाऽभिन्नो द्रोण इत्याद्याकारक एव बोधः। यत्र च विहन्त. म्पदन्न श्रूयते तत्रापि "अस्तिर्भवन्तीपरोऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्ति" इति भाष्योक्तेरस्तीत्य- स्याध्याहारेण तिडसामानाधिकरण्यम् । 'हरीतकीम्भुड्क्ष्व राजन्मातेव हितकारिणीम्। इत्यादिरसाधुरेव । न च तिड्सामानाधिकरण्ये एव चेत् प्रथमा तदाऽधिकरणशक्ति प्रधानेभ्य उच्चैरादिभ्यः कथम्प्रथमासिद्धिः, तिङ्सामानाधिकरण्याभावादिति वाच्यम् ? "अव्ययादाप्सुप" इति ज्ञापकाचदुपपत्तेः, तिसामानाधिकरण्ये प्रथमैति नियमाद्वा। ननु द्रोणादिशब्दानाम्परिमाणत्वेन परिमाणमपि वाच्यमिति प्रातिपदिकार्थे प्रथमेत्येव सिद्ध परिमाणग्रहणमनर्थकमित्याशहान्निराचशे-न चेति । द्रव्ययोरेवेति । एरकारेण लिङ्ग- अवच्छेदः । यद्यपि पञ्चकम्प्रातिपदिकार्यस्तथापि प्रकृतसूत्रे प्रातिपदिकार्थपदेन द्वयोरेव ग्रहणम् । एवज्ञ प्रातिपदिकार्थमान्ने प्रथमेत्यस्योदाहरणम् उच्चै चरित्यायलिला, स्त्री पुमान् नपुंसकमिति लिङ्गप्रवृत्तिनिमित्तकञ्च, कृष्णः तटस्ती तटमित्यादीनि च लि. करण्यस्य सत्वेन वाचनिकाऽमामथ्येनैव पखापाः। मत एव कचिकुदवमित्येव पाठो दृश्यते । कुडवमिति पाठे तूमयलिङ्गता बोध्या। अत एव द्रोण: खारी माढकमिति माध्यसङ्गतिः। दिगिति । तदन्तु मनमिधाने व्यवस्थितविभाषायां च न मानम् । न च 'विसमानाधिकरणे प्रथमा' इवि वानि. कमेव तत्र मनम् । न हि तदा द्रोणो नीतिमिस्परय प्रसन्नोऽस्ति। खच प्रातिपदिकार्यादिसाहचर्येण मानो. सदा समानविमचिक्नामान्तरान्वये एव परिमाणे प्रथमायाः सर्व सूत्रमते कम्प्यते । न च रामबोधभेदापल्या पार्तिकमयुक्त मवेति कथं तदेकवाक्यतया तपारलानमिति वाच्यम् ? शाम्दयोधकृतवेलण्याऽनादरेणापि वा तत्र वानिवृत्तेदनाद । एवं सामानाधिकरण्येनाऽसमर्ष. नया पत्तप्रमोऽपि तदा नास्तीति वाभ्यम् । तदेकवादावे द्रोगो नीहिरियादी भेदान्वये ठदनिटात स्यैव सामनाऽभेदान्वये स सापुरवामिस्पस्य वक्तुमौविष्याद । किं च द्रोणं ग्रीहिमानयेरमादायरलो. पानापतिः। यदि तत्र एक्षमा तत्रापि वास्तु रिमनेन प्रयासेन ! म्यवस्पिरिमारिगगनपर. माप्पविरोधापशावच मूरोतपक्षे सहयोपश्यं दृढमिनि। तर यनक्ति सन्नदानाकरापति पदायितुं च भूमिमासिदावमार-पम्नुत इति। भरय दशगम्' इत्यस्य शेषमुते पति बोध्यम्' पत्रान्वयः । एक्षति । वानिकनगरपथः । नहिता परिमाणस्य विभाल्पा लम्यो। एपेन मलापुरम्यदः। प्रकारान्तरमप्यत्र वापने। ननु मोगादिशमान परिममे चोटपरस्प मियतोरियलिन प्रादिदिका बादेव प्रथमामिति से परिमाणमा मरियानार-मपेति । प्रतीति । ततयारमादिका सदाय. धीज्ञानम्, भावप्रकाशा ·७५४ सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमाया- शब्दरतम् । योरेवान प्रातिपदिकार्थपदेन ग्रहणात् । द्रोणादिपदानां च द्रोणत्यायेव प्रवृत्तिनिमित्तम् । परिमाणत्वेन परिमाण तु लिङ्गवदिशेप्यान्वय्येव । द्वोणः परिमाणमिति द्वौ माह्मणावि. त्यादिवदुपपन्नम् । द्रोणत्वादि चेयत्ताविशेषावच्छिन्नपलादिपरिच्छिन्नधान्यादिपरिच्छेदक. भैरवी। - भावप्रकाश। - शाधिक्ये इत्यस्य । अथ परिमाणग्रहणस्य सार्थक्यमाह-द्रोणादिपदानामिति । द्रोणवाघेवेति । लाघवादित्यादिः। एवकारेण ताशोऽखण्डोपाधिसमानाधिकरणत्वेन प्रतीयमान यदियत्तावि. शेपावच्छिन्नधान्यादिपरिच्छेदकर तप्य प्रतिनिमित्तघटकत्वस्य व्यवच्छेदः । एतेन द्रोण. त्वादिना प्रतीयमानेऽयं यत्परिमाणत्येन परिमाणम्भासते तस्याऽधिक्यात्प्रथमासिद्धपर्थ- म्परिमाणग्रहणमिति ध्वनितम् । यद्यपि परिमाणन्तदर्थन्तथापि तस्याऽभेदेन द्रोणत्वावच्छि. न्ने द्रोणादिशब्दजन्यप्रतीतो विशेषणतया भानम् । ननु यदि द्रोण इति शब्दमानात्परिमा- गाऽभिन्नो द्रोण इति प्रतीतिस्तदा 'उक्तार्थानामप्रयोगः' इति न्यायाद् द्रोण. परिमाणमिति प्रयोगानुपपत्तिरत माह-द्रोणः परिमाणमिति विति । इत्यादिवदिति। तम यथा द्विवचनेन द्वित्व. स्योपस्थितिरस्ति यद्यपि, तथापि 'सम्भेदेनाऽन्यतरवैयर्यम्' इति न्यायेन द्विशब्दप्रयोग- स्योपपत्तिस्तथा परिमाणशब्दस्यापि प्रयोग उपपद्यते । इदमन बोध्यम्-धान्यपरिच्छे दके परिमाणन्तु सर्वतः इति लक्षणलक्षिते परिमाणविशेषे एव द्रोणादिशब्दानाम्प्रयोगः । तदुक्तम्- अष्टमुष्टिर्भवेत्किञ्चित्किञ्चिदष्टौ तु पुष्कलः । पुष्कलानि तु चत्वारि आढका परिकीर्तितः॥ द्रव्ययोरेवेति । एक्कारेण मूलायुक्तव्यावृत्ति.। अन-सूत्र, न स्वन्यत्र । अत एव लिहग्रहणमपि सार्थकम् । अन्यथा "स्वमोनंपुसकात्" इत्यादिशास्त्रमामाण्येन लिङ्गस्यापि प्रातिपदिकार्थतया तयय स्पष्टमेव । अत एव "लियाम्" इति सूत्रे भाष्ये स्त्रीत्वे थोत्ये प्रत्यर्थ इति सिद्धान्वितम् । तदाश्रयश्च मुख्य चारोपिततदानयोऽपि । अत एव गोपीत्यादी स्वादिप्रकृतेर्लाक्षणिकत्वेऽपि न दोषः। नोव सति शाम्बोधप्रयुक्त वैलक्षण्यम् । अत एवैकवाक्यता रावाशे । भाष्यमपि अत्र गमक वध्यते। इदमेवा- मिप्रेत्य वृत्ती प्रक्रियायां च प्रातिपदिकार्थः सत्तेत्युक्तम् । सत्तेति प्रवृत्तिनिमित्तोपलक्षणम्। मात्रयस्तु सदाक्षिप्तवान पृथगुक्तः। न च 'ममिहिते प्रथमा' इति वार्तिकस्वारस्याऽभिहितकारकस्य प्रथमा- चस्व लभ्यते, सत् तव न सिद्ध्येत्, खदुक्तपातिपदिकार्थवाभावादिति वाच्यम् ? तत्ताप्रातिपदि. कार्यगतकारकशक्ताव येनाभिहितायां स्वार्थे प्रातिपदिकाप्रपमेयर्थेन तद्विरोधाभावात् । यत्तु-भाष्योत तस्मरयारयानमयुक्तम्, प्रासादे आस्ते इत्यादी प्रधानक्रियानिरूपितानभिहिताधिकरणस्वसवात्सप्तम्युप- पोरिति मन्दस्तन, पररवारप्रथमाप्राप्तः। क्रिययोमिथोऽत्र गुणगुगिमावेन प्रधानत्वा छक्तिगुणाश्रयेति- न्यापाविषयत्वाच्चैति बोध्यम् । ननु द्रोणादिशम्दानामियत्ताविशेषावनिपलादिपरिच्छिन्नधान्यादि. परिच्छेरक शक्ततया परिमाणमेव सत्र प्रवृत्तिनिमित्तमिति सवारि तसासिद्धिरवाऽत माह-द्रोणा- दौति । यो वर्थे । एवष्यावश्यमाह--परिमाणत्वेनेति । परिमागस्पारया द्रोगादिशब्दवाच्य. स्वाधीकारेण तो भासमानमपि तहिवन प्रवृत्तिनिमित्तं कि तु विशेष्ये विशेषणमिरपेव, य धर्म प्रकारीकृत्य वृत्तिप्रहस्तस्यैष प्रवृत्तिनिमित्तावात् । एवं च तस्याऽत्र लिङ्गवत्प्रातिपदिकार्यपदेनाऽग्रहणात् द्रोणस्वायपेक्षया परिच्छेदकरवस्याऽधिकस्य भानास्प्रथमा न प्राप्तेति तदरपरिमाणयहणमिति भावः । नन्देव द्रोण परिमाणमित्यादिप्रयोगाऽसिदिरत मार-द्रोण इति । द्रोणशम्दस्यानेकार्थस्वादिस्यपि बोध्यम् । नन्वत दोणाई प्रवृसिमित सच न उक्तरूपपरिमाणातिरिक्त भानामावात् । तपाच तरन सिरपा नदेयध्यमेवार मार-द्रोणत्यादीति । पल चम्मः प्ररप भाको दोगद च । -- ·कारके प्रथमाप्रकरणम् । ७१५ शब्दरतम्। त्वसमानाधिकरणो धर्मः । द्रोणः, खारी, माढकमित्येव तदुदाहरणं भाष्योक्तं साधु । द्रोणो भरवी। क. भावप्रकाशः। चतुराढको भवेद् द्रोण इत्येतन्मानलक्षणम् ॥ इति । धान्यपरिच्छेदके एवैपाम्प्रवृत्तौ मानन्तु- पलञ्च कुडवः प्रस्थ माढको द्रोण एव च। धान्यमानेषु विज्ञेयाः क्रमशोऽमी चतुर्गुणाः ॥ इति । आढकदोगशब्दावर्द्धर्चादी। तदुक्तममरसिंहेन- मस्त्रियामाठकद्रोणी खारीवाहो निकुञ्चिकः । कुडवः प्रस्थ इत्याद्याः परिमाणार्थकाः पृथक् ॥ इति । पलनिकुञ्चिकम्मुष्टिः कुडवस्तच्चतुष्टयम् । चत्वारा कुडवाः प्रस्थश्चतुःप्रस्थमथाढकम् ॥ अष्टाढको भवेद् द्रोणो द्विद्रोणः शूर्प उच्यते । सार्द्धः शूर्पो भरेत्खारी द्विशूर्पा गोण्युदाहृता । तामेव भारजानीयाद्वाहो मारचतुष्टयम् । शुष्कमेयेष्विदम्मानन्द्विगुणन्तद् द्रोपु तु ॥ इति । सूत्र परिमाणग्रहणमुन्मानप्रमाणयोरप्युपलक्षणम्। अत एव तुलादिशब्देभ्यः प्रथमासिद्धिः। ननु लक्षणया साध्वित्यनुपपन्नं लक्ष्यार्थानामनियततया प्रातिपदिकजन्यनियतोपस्थितिक धान्यमानेषु दोध्य क्रमशोऽमी चतुर्गुणाः॥ इति । मष्टमुष्टिर्भवेत् किश्चिस्किञ्चिदष्टौ तु पुष्कलम् । पुष्कलानि तु चत्वारि मादकः परिकीर्तितः । चतुराढको भवेद् द्रोण इत्येतन्मानलक्षणम् ॥ इति चामियुक्तोक्तेः। अन्ते तुर्यपादे 'पूर्णपात्रं तदुच्यते' इति श्रोतादौ पाठान्तरम् । अष्टमुष्टिमवेरकुन्निदिति स्वपपाठः । किश्चित्सास्थिवधे देयं प्राणायामसवनस्थिके। इति प्रकीर्णकाकरणोक्तयाज्ञवल्क्यपव्याख्यावसरे कलासादिप्राणिना प्रत्येक वषै किञ्चित्तुल्य धान्यहिरण्यादि देयम् । तत्र किश्चिदिति यदा हिरण्य दीयते तदा पणमात्रम् , यदा तु पान्य तदाऽट. मुष्टि देयम् । मष्टमुष्टिभवेत् किनिदिति स्मरणादिति विज्ञानेश्रोक्तिः सङ्गच्छो। धर्म इति । स चाऽखण्डोपार्जाितिविशेषो वा। भाष्यप्रामाण्येन तथैवाऽनुभवेन लाधवेन च तादृशस्य तस्यैव प्रवृत्ति निमित्तरवस्वीकारादिति भावः। ननु सूत्रे परिमाणग्रहणात्तपार्थस्य तदमिमतस्वेऽपि न मायाभिमतवमत माह-द्रोग इति । मस्येतीरयादिः । एसेन यदा मेये दोगादीनां वृत्तिस्तदा तस्याने करवेन, परिमाणमा- अपरत्वे तदयोधन च व्यभिचारान्मेयस्य नियोपस्थितिकरयामावेनामातिपदिकार्थवादशिखौ कमध्युत्परया प्रमेयार्थक परिमाणप्रवणमिति कयायुकस्यापि निरासः, मिहो माणक इस्यापरियारसदस्यापि सिRN, नियमांशनिवेशे मानामावाच ! यत्तु-प्रवृचिनिमित्त मुख्यतदाश्रयश्चेति दावैवात्र तत्पदेन विवक्षितावस्यन्तरणस्वात् । अतः प्रमेयार्यकारिमाणमा लागिकार्थोप गम् । इदमेव च लाक्षणि. काना साधुले मानमिति केपटाराय इति केचिर; तर, दोगः पारीत्यादिभाष्योचोदाहरणेषु बीमादित पदानुपादानाचदानुगुण्यामावाद, परे पर लक्षति "मोद" सूपस्यसिदान्तयटोक्तिविरोपाय। तस्मान्मात्रयमप्ययुतम् । तद्पनयन् तदकरणोपचिमार-मोग इति । ननु पदे एव लशगति वादि नामर दोपराकालेशामावेऽपि प्राविपदिकाशगापो समयस्यापिकरय भानामातिपदिकारवार अपमासिरिता थपि तदेव प्रतिनिमित्तात्र दुत्तरस्वमत्यपेनामिनीयमानावरपव प्रनिनिमित्तवरम भत एवं- ·७५६ सटीकाटिप्पणशब्दरतप्रोढमनोरमायां- शब्दरलम् । व्रीहिरिति तु सिंहो माणक इतिवलक्षणया साधु । लक्षणा च शस्यतावच्छेदका रोप एव । एवं च प्रातिपदिकार्थ इत्यस्यालिङ्गा लिङ्गप्रवृत्तिनिमितकाचोदाहर. णम् । अन्ये सधै लिङ्गायाधिक्यस्य । परिमाणमहणं परिच्छेदकमाघोरलक्षणम् । भैरवी। स्वस्य तन्नाऽसत्त्वादत आह-लक्षणा चेति । तया च यस्य पदस्य लक्षणया वाक्यार्थयोधन- नकता तत्पदशक्यतावच्छेदकस्यारोपो लक्ष्ये आदौ भवतीति कल्पनीयम् । स चाऽऽरोपो मुख्यार्थबाधज्ञानानन्तरमिति मुख्यार्थशधज्ञानमस्याः कारणं, मुख्यार्थसम्बन्धमहत्व तथा । लक्षणा च स्वरूपपती देतुर्न तु शक्तियज्ञाता शाब्दयोधहेतुः, पदपदार्थसम्बन्धल्यैव वृत्ति- त्वात् । गङ्गायाइ पोप इति पाक्या गङ्गावृत्तिघोप इत्येव योधः। तदुक्ताव्यप्रकाशे- मुख्यार्थवाधे तद्योगरूढितोऽर्धप्रयोजनात् । अन्योऽर्थो लक्ष्यते यत्सा लक्षणाऽरोपिता क्रिया । इति । अन्न मुख्यार्थबाधादिग्नितर्य हेतुः । आरोपिता क्रिया-आरोपितो व्यापार इति तद्वयाख्या- तार.। एयश्च मुख्यार्थवावज्ञान मुख्यार्थोपस्थितिसाध्यमिति मुख्यार्थस्य प्रथममुपस्थितिः पदादेव भवति । तच्च पदं स्वार्थ एव प्रथमत संस्कृतम्भवतीति पदे एव लक्षणा | सिंहो माणवक इत्यन्त्र मुख्यार्थस्य सिंहस्य मौर्यादयो ये गुणास्तत्सजातीयगुणानां माणवके दर्श नेन सिंहत्यस्य तत्रारोपो भवति । सिंह इति पदञ्च स्वप्रवृत्तिनिमित्तरूपप्रातिपदिकाय एच संस्कृतम्भवति यथा तथा द्रोणो ब्रीहिरित्यादावपि नीहौ द्रोणत्वारोपानन्तरं द्रोणाभिन्नो बीहिरित्याकारकबोध एव। एतेभ्य आरोपिततोगत्ववान्त्रीहिरित्याद्याकारक एव बोध इति केचित् । तन्न, कचतवस्यति वदनमित्यादिभ्यश्चमत्काराभावापत्ते । एतेन द्रोणाभिन्नपरि माणपरिच्छेद्यो बीहिरिति बोधोपपत्तये देवतार्थकतद्धितादिदृष्टान्तोपादानमयुक्तमिति ध्वनि सम्। एवञ्च-प्रवृत्तिनिमित्ततदानययोरेव प्रातिपदिकार्थपदेन ग्रहणस्य सिद्धौ च अलिङ्गा:-अव्य. यानि । लिङ्गप्रवृत्तिनिमित्तका:-लिङ्गमेव प्रवृत्तिनिमित्तं येपान्ते स्त्री पुमान् नपुंसकमिति यथा । अन्य सर्वे कृष्ण , श्री., ज्ञानमित्यादय । उपलक्षणभिति। तेन 'यौतवन्नुवयम्पाय्यम्' इत्यादि भावप्रकाशः। विवक्षितस्वादिति समाधिरत्र सुवचस्तथापि सिद्धान्तरीत्या समाधा' सूचयनप्रसमाल्लक्षणास्वरूपसिद्धान्त- माह-रक्षणा चेति । एवेन शक्यसम्बन्धादीनां निरासः । एवं च माणवावविशिष्टः मिहत्ववानिति. बद् नीहिल विशिष्टो द्रोणत्सवानिति बोध इति तत्पक्षेपि तरिसद्धिः सुवचैछ । स्पष्ट चेदमन्यत्र । फलित- गाइ-एवन्चेति । तयोरेव तेन ग्रहणे चेत्यर्थः । अलिङ्गाः-उच्चैरादयः। लिनेति । पुमानित्या. दयः। 'प्रातिपदिक' इति परिभाषया स्त्रीशब्दोऽप्यस्थैवोदाहरणम् । अत एव "स्त्रीपुमानपुसमिति प्रातिपदिकार्थवादेव सिद्धम्" इति भाष्य सङ्गच्छते । अन्ये सर्वे । नियतलिडा. कृष्णः श्रीनिमित्या- दयोऽनियतलिशास्तटकुमारादयश्नायथं । भादिना द्रोणादयः परिमाणाधिक्ये इस्यस्येत्यादिपरिग्रहः । वेवमपि सूत्रमते ररतो, वितस्तिरित्याधुन्मानादों न स्यादत माइ-परीति । "माहौव" इति स्त्रे संरयायाः सर्वतो बाहत्व बदतस्तेषां परस्पर ग्रहणस्य सूचना । तेन 'यौतव दुवयं पायमिति मानाईक त्रयम्। इति विविधपरिच्छेदभ्यः प्रथमा समगते भवतीति भावः। एतेन द्रोण नीहिमानये यादाविव लक्षणया रिवाद परमल चिन्यम् । परिमाणपण तु केपटाउनु पाथिप्रकाशाधुकरीया सरला। सापयतावच्छेदकारोप एवेति । एवष लक्ष्यायस्यापि शक्यतावच्छेदकरूपेणैव मानमिति न तत्र या विमान्यपानुपपतिः। वप्रकारकारोपविशेष्यत्वसम्बन लक्ष्यायस्यैव प्रकरयतावच्छेदक विपिम् | म माय मीनछोपौ इति प्रयोगसाधुस्वम् । प्रन्यथा शयलययोविभिन्नरूपगो. स्विस्या परूपातष्ठिम्ने मौनपारयोरनम्वयन प्राविवशया ममा दन्दानुपाते।। । .

·कारके प्रथमाप्रकरणम । ७५७ भैरवी। भावप्रकाशः। इह सूत्रेऽर्थे लिङ्गे च प्रथमेत्येतावदेव सुवचम् । इतरत्सर्वं त्यक्तुं शक्यम्।। तथाहि-अर्थे प्रथमेत्युक्त कस्यार्थे इत्याकाहायो यस्मात्स्वादिविधिस्तस्येति लभ्यत एव। स्वादयश्च प्रातिपदिकाल्लिङ्गप्रत्ययविशिष्टाय विधीयन्ते। तदर्थत्वश्च ततो नियतोपस्थितिकत्वमेव । एवं च मृडानीत्यादौ पुंयोगमहत्त्वादेरपि ड्यन्ता. शब्दरत्नम्। तद् ध्वनयनाह-एतावदेव सुवचमिति । नियतोपस्थितिकत्वमिति । तद्वच्च प्रवृ. तिनिमित्तनाश्रयरूपम् । परिमाणञ्च प्रातिपदिकांशे, लिङ्गप्रत्ययविशिष्टांशे तु लिङ्गमहरवा. सङ्ग्रहः । तद् ध्वनयन्-द्रोणाभिन्नपरिमाणपरिच्छेद्यो व्रीहिरिति रीत्या शाब्दबोधकृतवैलक्ष. ण्यानादरं ध्वनयन् । तदुच्चेति। तज्जन्पनियतोपस्थितिकत्ववच्चेत्यर्थः । प्रवृत्तिनिमित्ततदान- यरूपं लिङ्गल्याप्युपलक्षणम् । तेन यत्र दारानित्यादौ लिङ्गस्यापि नियमेन प्रातिपदिकजन्यनि- यतोपस्थितिकत्वन्तत्र प्रातिपदिकार्थे प्रथमेत्यनेनैव प्रथमासिद्धिः । परिमाणमहणस्याऽनाव- इयत्वं स्पष्टयति-परिमाणन्वेति । प्रातिपदिकांश इति । अस्य नियतीपस्थितिकमित्यत्रा- न्वयः । यदि कृष्णादिशब्दजन्योपस्थितौ लिङ्गस्यापि नियमेन भानन्तदा तेभ्योऽपि प्राति- पदिकार्थ इत्येव सिद्धमित्याशयेनाह-लिङ्गप्रत्ययेति । यत्र लिङ्गबोधकप्रत्ययविशिष्टादमा, सफलम् । गौवाहीक इतिवनिर्वाह तु प्रत्याख्यातमेव परिमाणग्रहणमुक्तरीत्या हादत्तादिभिः। न च बोधवैलक्षण्याथै तदावश्यकम्, तथा बोधाऽनुभवस्य प्रामाणिकैरनुक्तेः । ब्रोहिपरिच्छेदकमन्देहनिवृत्ते. स्तथा बोधादप्युपपरोश्च । अन्यथा स्वयापि वक्ष्यमाणं प्रत्याख्यान न समच्छेन । एतेन न चेत्यादि अभ्यु. पगमादित्यन्त मूलमपास्तम्, प्रभेदबोपस्यैव तवेष्टरवात् स्वयमप्यङ्गीकाराच्चेति खण्डनकृदुक्त, वोधरेल. मण्येन फल मैदै प्रत्याख्यानायोगात्परिमाणग्रहणं न कार्यमिति मूलोक्तं विनयमिति रत्नाकरोक्तम् , द्रोणो नीहिरित्यत्र प्रातिपदिकार्थो दन्यं परिमाणं गुणः प्रत्ययार्थस्तयोश्चाश्रयाअयिभावेनान्वयः । द्रोगाश्रित यत्परिमाणं तस्परिच्छिन्नो ब्रीहिरिति बोधः । परममूलोक्त सयुक्तम् , 'गुणगुणिनोस्तादाम्या. योगात्' इत्यादि मन्दोक्त चापास्तम् , उक्तरीत्या भापद्वयोक्तदोपाभावात् , भत्र शास्त्रे परिमाणादि. शम्दाना परिच्छेदकद्रव्यपरत्वस्येष्टावनान्स्यदोषाभावाच्चेति दिक् । तदू ध्वनयन्-वस्तुत रयादिनो. तमूलार्थस्यैव मूलकृदभिमतवं न तु परममूलोकार्यस्येति वनयन्नित्यर्थः । एतावदेव सुवचमितीति । एतावदेव सुवचमित्यादि न स्यादित्यन्तमित्यर्थः। मत पव तत्र वयनि-परिमाणप्रहणस्येति । स्वादयश्च प्रातिपदिकाहिलङ्गप्रत्ययविशिष्टाच्च विधीयन्ते इत्युक्तं मूले । तत्र कमेणोक्ताशयं तस्य स्पष्ट. यितुं व्याचष्टे-तप्तच्चेत्यादिना। नियतोपस्थितिकावविशिष्ट चेत्यर्थः। तत शत्यादिः । परिमाणञ्चेति । चेन लि[समुच्चयः। तथाच प्रातिपदिकाशे कचिदनिलिमप्रवृत्तिनिमित्तकस्थले तद्वत्प्रवृत्तिनिमिच- तदाश्रयरूप नियतलिनस्थले पदच्च तदुमय लिङ्ग च द्रोणादिस्थले तच सत् विनयं परिमाण चेत्यन्व- पापा 'शि तत्सर्वम् इत्यत्रान्वयः। द्वितीये माह- -लिनेति । आदिना पुंयोगनिप्यादिपरिग्रहः । तवति । इद शादरानकारमतेन। दीशिवमते तु नियतालिममाविपरिकाना लिशान्यरि प्रातिपदि. कादन गृह्यन्ते । शदरनकारारत लिङ्गप्राणस्य सामध्यन स्वार्थम्यलिङ्गमस्याचारकरूपपश्मानित दिकार्यमध्ये रिशसस्यारागारपागे दयोरेवावशेषे स्वार्थव्ययोरेव प्रातिपदिकारवमुचितम् कांच शिस्य तस्वं करिम्नति वैषम्यस्यायुतत्वात् नियमशिनिवेशे मानामावाच । साय: प्रतिनिमित्त, दम्य सामय इति प्रतिनिमिततामययोरेव वयम् । तथाचैतन्मते प्रातिनिमिचविशिष्ट प्रातिपदिः करवम् । वैशिष्टपत्र स्वावच्छिन्नविषयामयस-रसतादाम्योमयसम्पन्धेनेति पातिपदिकाश- णमनुमन्यम् । - सरला।

·म सटाफटिप्पणशब्दतप्रौढमनोरमायां- - नियतभानेन प्रथमा सिद्धयतीत्यपरमनुकूलम्। यथान्यासे तु सा न स्यात् । शब्दरजम् दिकं च ततो नियतोपस्थितिकमिति तत्सर्व तदर्थत्वेन गृयते । लिङ्गोदाहरणं वस्तटीतट- मिति बोध्यम् , अकारान्तप्रातिपदिकारकस्यापि नियमेनानुपस्थितेस्तस्य तदर्थत्वामा. वात् । सा न स्यादिति । न च लिङ्गविशिष्टपरिभापया सिद्धिः, यथान्यासे प्रातिप. भैरवी। - - गौरीत्यादेलिगमात्रमधिकं बुध्यते, तत्र तावन्मात्रस्य । यत्र तु पुंयोगमहत्त्वादिकमपि यस्मात्प्रथमा विधीयते तज्जन्यनियतोपस्थितिकमिति तत्रापि तावन्मात्रेणैव प्रथमायाः सिद्धिरिति भावः । ननु लिग्रहणन्तर्हि व्यर्थमेव स्यात्तन्नाह-लिझोदाहरणमिति । अन्न किमपि लिङ्गन्न प्रातिपदिकजन्यनियतोपस्थितिकमिति लिङ्गग्रहणेनैव तादृशेभ्यः प्रथमासिद्धिः । भावप्रकाशः। चेन तद्दयस्य परिमाणस्य च समुच्चयः । तथा च तत्र क्वचिद्रमा गौरीत्यादौ तदुमय लिङ्गं च ततो निय- तोपस्थितिक, मृडानी हिमानीत्यादौ तदुभयं लिग पुयोगमहत्त्वादिक च तथा, खारीत्यादी तदुभयं लि परिमाणं च तथेति तत्सर्वमित्यायन्वयाथों । तदर्थत्वेन । प्रातिपदिकार्थवेन लिङ्गपश्ययविशिष्टार्थत्वेन चेत्यर्थः । नन्वेव लिनग्रहणमपि व्यर्धमत आह-लिङ्गोदेति । सूत्रे कृतलिङ्गमरणोदेस्यर्थः । तटोत्यस्य द्वितीयरीत्या सिद्धत्वादाह-तटस्तीतटमिति । नन्वनयोरप्यायरीत्या सिद्धिरत माह-अकारान्तेति । कस्यापि । लिमस्येत्यर्थः । अनियतलिङ्गत्वादिति भाषः। तस्य-लिङ्गस्य । तदर्थत्वाभावात-- प्रातिपदिकार्थत्वाभावात् । इद प्राचामनुरोधेनेति स्फुटीभविष्यत्यनुपदोक्तमते। अत्रमान्योक्तव्याख्यान. सरला। प्रवृत्तिनिमित्तलक्षणं तु पक्षधरमिः प्रकाशमन्धेऽभिदिसं-वाच्यत्वे सति वाच्यवृश्चिरखे सति वाच्यो. पस्थितीयप्रकारताश्रयत्वम्' इति । भाकाशपदजन्योपस्थितीयप्रकारतामय शदायत्वे भाकाशपदप्रवृत्ति. निमित्तववारणाय वाग्यावे सतीति निवेश, । शब्दाश्रयत्वं नाकाशपदवाच्यं किन्तु मामास्वाकाशयो. स तत्पदवाव्यतैति। "जाश्याकृतिव्यक्तयः पदाः" इति सिमान्तादातरपि प्रवयवसं योगविशेषरूपाया घटादिपदवाच्यावेन तत्रातिध्यातिधारणाय घाच्यपत्तिवे सतोति निवेशः । भत्रावयववृत्तिवेऽज्याकृतेने धादिवत्तिलम् । वाग्यवृत्तिवावश्छेदकसम्बन्धोऽपि वाच्य पक्षापेक्ष्यते । तेन स्वसमवायिसमवेतवसम्म धे माकपादिवृत्तिरवेऽपि घरपस्त्वयोरिव समवायसन्दम्पस्यैव धादिपदवाच्यरवेनस्पसमवायिसमवेतत्वस्या वाप्यवाद न दोषः । मृत्पदवाच्यप्तमवायसम्मन्धेन मृत्पदवायापालपत्तिमुपदवाप्पे घटे मृत्पा वृत्तिनिमित्ववारणाय याच्योपस्थितीयाकारतायपातम्' इत्यस्य निवेशः। नविद लक्षणे पुरवरवादावतिव्याप्त, सत्र वाग्यवस्य वापरवारित्तिवस्य वाग्यपुंशवायुप स्वितीयप्रसारतामयावस्य च सात्वात् । न चेष्टापत्ति , तस्य प्रवृत्ति नमिवर तस्य तदासयत्वेन पुंस्वादि लिहस्य च प्रादिपदिकाधावापती धने विजययापत्तरिति चे? अनोच्यते, वैयाकरणम माधयका. रिख पुरवादेशपखण्डोपिरवानीकारणाखण्डोपापिरूपाप परस्य दायापादेरिव स्वरूप मानेन यादेवांच्यावानीकाराव तस्य यायस्थामावेनादोषात वाच्योपस्थितीयप्रचारस्वामानादोषाच थेnt मो रिहविशिट पाने पटादिप्रातिपदिकाना शक्तिस्तेषां मो यद्यपि (स्वे वाक्यखादिधर्मत्रयस्य संरचन प्रतिनिमित्त्वापत्तिा पुनरपि तदवस्यैवेति; तथापि वायोपस्थितीयविशेष्यगया वाग्योपस्थितीपप्र. भरवानिरूपिताया निरपश्छिन्नाया २१ विवक्षितावेन पुरस्वादिलिङ्गस्य पवाधवच्छिन्ने एवाग्वयन पुरावानिरवानिरूपितरादिनिधविशेभ्यताया नियमेन पटसापन्निसार निरवधिनाया मादेनेकपामागे कोप ति दिक। ।

·७६०) सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- यदि तु-अर्थशब्दो वृत्तिविषयपरः, वृत्तिस्तु शक्तिलक्षणा च, गौणी तु लक्षणा- न्तर्भूता पृथग्वाऽस्तु त्रिकं प्रातिपदिकार्थः-इत्याश्रीयते । तदा लिङ्गेत्यपि मास्तु । शब्दरत्नम्। लक्षणा चेति । इदं च स्वरूपकथनं न तु प्रकृनोपयोगि, पदस्य स्वार्थे एकाऽन्वाख्यातस्य पदान्तरममभिव्याहारे लक्षणेति सिद्धान्तात् । लक्षगान्तभू तेति । सादृश्यसम्बन्धमूल कलक्षणाया एव गौणीत्वमिति भावः । पृथग्वेति । मीमांसकरीत्येदम् । त्रिम्-स्वार्थः भैरवो। समिति । इदम् -लक्षणाया वृत्तिशब्दप्रतिपाद्यत्वप्रदर्शनम् । प्रकृतोपयोगिस्यामावन्दर्श यति-पदस्यस्यादिना। स्वार्थ-प्रवृत्तिनिमित्ततदाश्रयरूपे । पान्तरसमभिन्याहारे-स्वार्था-7 न्वयित्वेनाभिप्रेतो योऽयंस्तवाचकसममिव्याहारे। मुख्यार्थवाधप्रहसन घे चेति शेषः । इनि मिक्षान्तादिति। तथा च पदसंस्कारलायां लक्षणाया अवसर एवं नास्तीति लक्षणाया गोण्याश्च वृचिशब्दवाच्यत्वव्यवस्थापनम्प्रकृतानुपयुक्तमिति भावः । मूलकेत ! लक्षणा न शक्यसम्बन्धरूपा किन्तु शस्यार्थसम्बन्धज्ञानोत्तरक्षाप्रमानो यः शम्यताय छेदकारोपस्त- दूपा। ता पूर्णकालिकसम्बन्धप्रहविषय सम्बन्धो यदि सादृश्यरूपस्तदोत्तरकालिकारोप एवं गोणीवेन व्यवहियते, यदा त्वन्यस्तदा लक्षणेत्येव व्यवहार इति भाव । मीमांसकरी. स्यति । मभिधायाः पदार्यान्तरत्ववत्तद्नुपपत्तिज्ञानोत्तर जायमानज्ञानविषयस्यापि पदायां- न्वरत्वमिति । तेषामपि मते लक्षगाया मुख्यार्थयाधादिकम्नियामकमस्ति । तत्र यदि साह. यात्मकसम्यन्धज्ञानम्पूर्वम्भाति तदा गौणीव्यवहारोऽन्यदा शुद्येति । स्वार्थ:--प्रवृत्तिनि- भावप्रकाशः।

·-कारके प्रथमाप्रकरणम् । ७६१ लक्ष्याणां विचित्रत्वेऽपि न क्षतिः, नियमांशत्यागात् । तथा च अर्थ प्रथमेत्येष शब्दरत्नम् दव्यलिङ्गानि । इत्याश्रीयते इति । अनेन सूत्रारम्भेऽस्यानाश्रयणं ध्वनितम् । एवं च लिङ्गस्यापि "स्वमोनपुंसकाता इत्यादिशाखबरेन प्रातिपदिकार्थत्वात्तत्रापि सिद्धि- रिति भावः । विचित्रत्वेऽवीति। कचिलिङ्गस्य नियमेन भानं कचिदनियमेनेत्येवं विचित्रवेऽपीत्यर्थः । तदाह-नियमांशेति । नियतीपस्थितिक इत्यत्र नियमांशेत्यर्थः । इत्येव सारमिति । प्रातिपदिकप्रहणस्य सूत्रोपक्रमे संख्याविध्येकवाक्यतयाऽव्ययेभ्योऽ प्राप्त्या तेभ्यो विधानार्थत्वं यदना "तद्धि तथासर्वविभक्तिः" "बहुपु" इत्यादिसूत्रेषु अव्ययेभ्यः प्रकारान्तरेण विभक्तिं साध्यता प्रातिपदिकाहणं प्रत्याख्यातं माध्यता। भैरवी। भावप्रकाशः। मित्तम् । अस्य--विकपक्षस्य । एतेन सूप्रारम्भे द्विकपक्षमाश्रित्यैव लिङ्गग्रहणस्य सत्त्वात्तदा प्रातिपदिकार्थपदेन प्रवृत्तिनिमित्ततदाश्रययोर्महणमिति यत्नमूलकाराभिप्रेतमेवेति ध्वनिः तम् । एवञ्च--अथशब्दमानस्योपादाने च । शाहवलेनेति । नपुंसकशब्दस्य नपुंसकाभिधाय. कशब्दपरतया लिङ्गस्य यस्मात्स्वादयो विधीयन्ते तदर्थत्वेन सूत्रे लिङ्गपदामाऽपि न क्षति रिति भावः । क्वचित्-कृष्णः श्री ज्ञान गौरी मृडानी दाराः इत्यादौ । फचित्-- तटस्तटी तमित्यादौ । तदाह-तद भिप्रायेणांह । तदर्थस्वन्तज्जन्ययोधविषयत्वमानन्तच्च सर्वसा. धारणम् । ननु प्रकृतसूत्रभाप्ये कस्यापि पदस्याऽप्रत्यारयानात्तत्तदुक्त्या यद्यपि प्रातिपदि. कादिपदानामनावश्यकत्वस्य लाभस्तथापि तेपाम्प्रत्याख्यानम्माप्यविरद्धमत माह-पाति. पदिकग्रहणस्येति । सूत्रोपक्रमे-सूत्रार्थकथनप्रारम्भे । एतद्ने प्रातिपदिकग्रहणस्येत्यस्य विधाना. त्यमित्यत्रान्वयः । “दकयोद्विवचनैकवचने” इतिसूत्रैकवाक्यतया भये प्रथमैत्यस्यए क्त्वे वितो यहुत्य चैकवचनादीत्यर्थे प्रत्ययनियमपशेऽन्येभ्यः प्राप्तावप्यव्ययेभ्यस्तेषामप्राप्त्या तेयः प्रथमासिध्यर्थम्प्रातिपदिकग्रहणं विद्यर्थमित्यर्थः । प्रकारान्तरेण-एक्त्वादापेकवचनमे- लपसिधैश्करसाव , मत माह--इत्याथीयते इतीति । एवं घेदमपि पूर्वसाधारणमेवोतं नतु तो विशेष प्रति मावः । अनाश्रयणमिति । किन्तु दिकं प्राविपक्विार्थ यस्यैवामयणमिति भावः। दिक प्रातिपदिकाप इत्यस्यापि प्रथमाविधायक प्रवृत्तिनिमित्तमदानयरूपं दिकं प्रातिपदिकाशन गृधने इत्यर्थः। सावदेव प्रातिपदिकार्य इति पक्षरतु न सूत्रमाथ्यादिसम्मतस्तदाह-एवं चेति । पादये तदारायणे चेत्यर्थः। आदिना "नपुंसकरय" स्यादिसू त्रस्य "नियाम्" इति सूत्रस्थमाप्यसिमान्तस्य च परिमाः। सनापि-मिगेऽपि । काचियातिपदिक चिलिङ्गप्रत्ययसहित चिन्तकं क्यविनाक्षणिक क्वचिर गोचिशिरकमेवेति मान्योकलपवेचियरय प्राचामनुगेधित्तम् , उत्कयुक्वेनियमांशस्यागादिति- रविरोधापचिरस मार-मधिदिति । पृष्णः श्रीः पानं द्रोग: दारा: तटी खो मृडानीरयादो नियत. लिहरपले इरयः । पचिदिति । तटरतटमियादापनियतालिहस्य पर्यः। स्टादिशदानामपि लिई गायक बोतकारतु विसादयः । पूर्व तल्लिा सुदिपीरपेव तस्य तरय विमतिः साधुस्वान्नास्या- नादिति भावः। सदाहति । यद् नियमाऽनियमभानात चिम्य स्याप्तिकरन्तरपागमादेत्यर्थः । न्नु विमतिविधि नियमाङ्गीकारस्य सपमागरमा पागोत माह- -निपतोपति । भव . CTarयम्। बप स्थितिविषयातला विशिमिति निधः। मावा प्रातिपरिक मागरमागेवरीया शिलादिमान प्रत्यास्था पप त्यागो मापार सपा-प्रातिपदिकवि। सूत्रोप-पम्याख्यानमारने । तया मायदेभ्यो मिरयामा वरप विधानानिय या तर सरवादिविशिष्ट भागार पानापानापावापादायम्पस मादिना "या" शादिएचारिमाः। प्रगरान्तरेणेति । .

·.. ७६२ सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमार्या- सारम्। द्रोणो ब्रोहिरित्यपि द्रोणशब्दस्य तत्परिमिते उपचारासिद्धम्, गौर्वाहीक इतियत् । एको द्वावित्याद्यपि 'न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या' इति निषेधादेव सिद्धम् , अनन्वितार्थकप्रयोगापेक्षयाऽनुवादकमात्रप्रयोगस्य न्याय्यत्वात् । एवं शब्दरत्नम्। स्वादीनां प्रातिपदिकादेव विधानेन कल्याथें इत्याकालायां यस्मात्स्वादिविधिस्तदर्थ इत्यस्य लाभ इति भावः । उपचारात्-द्रोणत्वारोपात् । इतिवदिति । अन यथा पाहीके गोत्वारोपस्तद्वत् । वचनग्रहणप्रत्याख्यानोपायमाह-एक इत्यादि । एतत् "अनभिहिते” इति सूत्रे भाष्ये स्पटम् । न्याय्यत्वादिति । इदं च यथान्यासेऽप्याव. श्यकम् । अन्यथा एकादिषु वचनविपर्ययो दुर्वारः स्यादिति भावः । ज्ञापकेनेति । वेत्यादिरीत्याऽर्थनियमेन । प्रत्याख्यातम्-तत्फलस्यान्यथासिया प्रत्याख्यातप्रायम् । भा. रोगादिति। एवञ्च यस्यारोपविषयता तद्धर्मप्रकारिका प्रतीतिः शाब्दबोधरूपा भवतीति प्रत्या. त्यानम्भाप्यसम्मतमेति भावः। भाष्ये स्पष्टमिति । तत्र हि एको द्वावित्यादौ प्रातिपदिके- नोक्तस्वाद्विभक्तिर्न स्यादित्याशय "अर्थतः समयादविष्यति" इत्युक्त्या भावता वचनन· हणमपि प्रत्याख्यातप्रायमेव । अर्थत इत्यस्याःनुवादकविभक्तेाय्यत्वमित्यर्थ इति कैय. 2. दम्-अनन्वितार्थ केतियुक्तोराश्रयणम् । यथा-यास रनि । वचनग्रहणस्य सत्ये। अन्यथा-- वल्याऽनादरे । दुर इति । सहवामान इत्योन विधीयमाना प्रथमा एकादिशब्दे यो यचन. वैपरीत्येनापि स्यादिति भावः । मूडे-सम्योगने घेतीति । “अथें प्रथमाइति प्रथमा सम्बो- धनाधिक्येऽपि भविष्यतीति तस्य सूत्रस्य वेयध्ये तस्य ज्ञापगत्वमित्यर्थः। न च तेन सूत्रे प्रथमायां "सामन्त्रितम्" इत्यामन्त्रितसम्ञा भाति । तस्य सूत्रस्याभाये उद्देश्यतावच्छे. भैरवी। । पाराएकार..

·कारके प्रथमाप्रकरणम् । केवलं भासते न जात्यादिरूपो न लिङ्गसंख्याकारकयोगी, स विवक्षितः। यथा. शब्दरत्नम् । श्रित्य मात्रग्रहणं "सम्बोधने च॥ इति सूत्र लिङ्गादिग्रहणं च प्रत्याख्यातमिति दिक। जात्यादिरूप इति । जात्यादिना रूप्यत इति व्युत्पत्त्या जात्यादिधर्मविशिष्ट इत्यर्थः ननूच्चैरादीनामप्याधारतात्वविशिष्टाऽधारताशक्तिर्वाच्येति तदप्रसिदिरित्यतस्तद् भैरवी। - यादीत्येवंरूपाऽर्थेनियममित्यर्थस्तदानी विभक्त्यन्तरस्य व्यावृत्तिर्न स्वान्तरसम्बन्धस्येति सम्बोधने लिङ्गाधिक्ये च प्रथमा भविष्यति । कर्मत्वाद्याधिक्ये तु कर्मादी द्वितीयायेवत्ये- वरूपनियमार्थङ् "कमणि द्वितीया" इत्यादिसूत्रमिति द्वितीयाद्येव भवति । दिगिाव । दिग. र्थस्तु यद्यपि प्रत्ययनियमः सूत्रकारसम्मतस्तथाप्यर्थनियमपछे लायवमित्ययमेव युक्त इति । मूले-सन्नित्येव केवलमिति । सन्-वर्तमान इत्याकारा या प्रतीविस्तद्विपयो भवति फेवलपदार्थमाह-नजात्यादिरूपाइति । अत्रैव यदादिपदन्तबोध्यार्थमाह-न लिसंख्याका- रकेति । तत्र न जात्यादिरूप इत्यस्य न जात्यादिस्वरूप इत्यर्थोऽपि सम्भाव्येत । न चेष्टाप. चि, सन्नित्येव फेवमित्यनेन विरोधात्। तादृशप्रतीतिविपयस्य जातिस्वरूपत्वानपायादत आह-जात्यादिनेति । तथाच वर्तमानत्वमाधयत्वन्धमिणि सत्ता, तया यदासते इत्येव वि वक्षितम् । धर्मी तु न धर्मिणि सत्त्या भासते इति तद्व्युदास इति भावः । ननु जात्यादी- त्यत्रादिनाऽखग्दोपाधैरपि ग्रहणं स्यात्तथाच सर्वस्यैव जात्यादिविशिष्टधर्मिरूपतया लक्ष्या- प्रसिद्धिरित्याह-ननूच्चैरादीनामिति। तद्याचष्टे इति । सनित्येतत्पदं व्याचष्ट इत्यथः । एवज्ञ भावप्रकाशः। येव, प्रातिपदिकामें प्रथमवेत्यादिरूपं विभक्त्यन्तरसम्बन्धनिवर्शक नियममाप्रित्येस्यर्थः । अनेन नियमेन फर्मादो द्वितीयादेः सम्बोधने लिगायाधिक्ये च प्रथमायाश्चाऽव्यावृत्त्येष्टसिध्या तदकरणलापवादिति भावः। तदाह-मात्रेत्यादि। एतेन मात्रग्रहणारसम्बोधनाधिक्ये भप्राप्ती वमत्याख्यानपक्षे च कर्मा- पाधिक्ये प्रथमायाभप्रातिशपनाय चेदमिति रत्नाकरोक्तं, तग्रहणाचप्रत्याख्यानपत्रेऽपि प्रातिपदि- कार्य एवेति नियमादा सदाधिक्ये मप्रामावस्यारम्भ इति दण्डयुक्त चापास्तम्। दिगिति । तदर्भस्तु भाभ्यतोऽपीदमेवेष्टम् । एवं च सूत्रमतावलम्मे सर्वमपेशितमेव । उत्तरीत्या भाष्यवार्तिकष्टपत्याख्यानाव. लम्मे तु "सम्बोधने च" इत्यपि त्याग्यमेवेति तदवलम्बनेन प्रत्याख्यानपक्षपर्यवसानं तु मूलोकमयु- छन् । नन्वेवमपि वीरः पुरुष इत्यादौ विशेष्यविशेषणभावस्याधिकस्य भानास्त्रातिपदिकार्य मात्र स्वाभावेन मतदयेऽपि प्रथमा नरयाव , "पूर्वापर" इस्पादिसमासविधानं तु वीरं पुरुषमानयेयादो सफ़लमिति चेत? न, संसर्गस्य वाक्याविन बहिरङ्गत्वारस्वार्ममात्रनिमित्तकायमप्रवृत्तसंस्कारवाधानुपपत्तेरि- .. - . तीति दिक् । मूले–यलिति । इदं खण्डनं यथाशभिप्राय व्याख्यानामिप्राय वा, सदाशयस्य प्रागुतवाद । प्राचा-पूचिस्ता प्रक्रियाला च । यच्च व्याख्यातमिति। हरदत्ते नेवि शेषः। मूछे एव केवलपदम्यव. देवमार-जास्यादति । भस्य च हरस्वरूप रवि नार्गः, साम्य एव भासत इस्यकन योऽर्मः समित्येवेति म्याख्येयप्रन्धेनेव निरिऽस्य विशेषस्य वैययापत्तः, स्वशासिदेशात माह-जात्यादि- नेति । एम्यते-विशेष्यीक्रियते । मादिना गुगादिपरिग्रहः। एवंच सनियेवस्येवल्यावर्षीप्रदर्शमिद- मिति न वैयध्यमिति भावः। नावेवमपि विटासिदिनपरिक्षनेत्याशयेनाराइते-नन्धिति। अपि. रनम्पपसमुचायकः। आधारतासतियांच्यति । दिशिटाचारतारूपा शतः कारकवाच्या स्य- माता Halifa मारः। तदप्रसिद्धिरिति। सर्वत्र विशिष्टय वाच्यत्वे ठया प्रसिद्धिरि- स्पा । इत्यतस्तद्वयाचष्टे । इति वोन बारमादिकप इत्येवर दयार्थ यस्ता प्रकारान्तरेण न्याच ६५-६६ ·७६४ सटीकटिप्पणशब्दनप्रौढमनोरमाया- यत्तु प्राचोक्तम्-प्रातिपदिकार्थः मत्तेति । यञ्च व्याख्यातं योऽर्थः सन्नित्येव भैरवी। शब्दरत्नम् । एवं कर्मत्वादेरिति भावः । नव प्रातिपदिकार्थाभावसमानाधिकरणार्थान्तरस्याप्रसिधा नियमव्यावाऽप्रसिद्धिरिति नियमसामत्तित्समानाधिकरणार्धान्तरस्यापि तेन व्या. चिरिवि वाच्यम् ? प्रातिपदिकार्थ एव प्रथमा न तु निरर्थके इति तव्यावृत्तरेव पलत्वाव। तत्सत्त्वे तु मांदियोग्यार्यकप्रातिपदिकाञ्चेत्तद्रहितस्वाथें इत्यर्थान्न दोपः । संख्याधिक्ये तु भवत्येव "द्वयेश्योः" इत्यादिभिरस्यैकवाक्यत्वात् । वार्तिककृता- तु अर्थनियममा. कार्यत्वसत्त्वे । इति भाव इति । "सम्बोधने ॥ इत्यस्य ज्ञापकत्वं वर्णयतो भाव इत्यर्थः । तरसमानाधिकरणेति । प्रातिपदिकार्थत्वसमानाधिकरणेत्यर्थः । पिरेवार्थः । प्रारं-कर्मत्वादि । प्रत्ययनियमपक्षे वाशनियमसामयांदाययोगव्यवच्छेदेन कर्मत्वाचाधिक्य इव सम्बोध. नाधिस्येऽपि सा न स्यादिति "सम्बोधने ध" इतिसूत्र विध्यर्थकार्यमिति भावः। सजा. तीयापेक्षोऽत नियमः स्यादित्याशयेनाह-प्रातिपदिकार्थे एवेति न च निरर्थकाप्रसिद्धि, पवैतुदीत्यादिपादपूरणार्यानामनयंफनिपातानाच सत्त्वात् । न चेष्टापत्तिः, धार्मिकोऽसि वै त्या सुसम्प्राप्नोतीत्यादौ "सपूर्वायाः प्रथमाया विभाषा" इत्येतत्प्राप्तेरव फलत्वात्। तरसरके तु-ज्ञापकसचे तु । न दोष इति । अनर्थकेभ्यः प्रथमाया अप्नासिरूपो. दोषो नेत्यर्थः । ननु मोक्तनियमस्याकारे पञ्चकम्प्रातिपदिकार्थ इति पो सहयाधिश्ये प्रथमा न स्यादत आइ- समस्याधिक्य इति । एकवाक्यवादिति । एकत्वादिविशिष्ट प्रातिपदिकार्थे कर्मवादियोयार्थक प्रातिपदिकाच्चेदित्येवनियमादिति भावः । भनियममिति । प्रातिपदिकार्थे प्रथमेव न द्विती. भावप्रकाशः। रति भावादिति पाठ.। पापमहातुर्मूलतोऽभिवायादिति तदर्थः । एवं च नियमेनावारणे सापकेन पारणे मायपदानर्धक्यमेवेति भावः। तस्स गनेति। प्रातिपदिकार्यवसमानाधिकरणेत्यर्थः । अपि. रेबाध । पाच नियमेन तदापिये भामाश्या पूर्व विध्यर्थ न सापकामिति भावः। तद्वयावृतेरे- पति। निरकम्पायरेश्यर्थः । तथा चाऽनकनिपातेभ्यः प्रथमाऽनुस्पत्ती तासमभिप्यारे "सपू. वाया:"विशालप्रचिनं स्पाद । 'निपातापानकाय' इति वाविक तु खादिप्रवर्तनेन सफपम् । पाच वयावयसिमा तदापि प्रत्यास्थावस्य शापकाई मुस्थमिति तानभायमेवेति भावः । नन्वेषमपि निरर्मकन्याचितवस्मेवात माह-तत्सत्ये त्पिति । पापकसावे रिया: । कमांदियो. ग्येति । कर्मशाशकिरः, कर्मवादियोग्यत्यर्थः । शापार्यस्य नियम यावयाशी प्रवेशो युक्त पति भावः । वरमुरे हितोपास जापमानापोग्यमानि वेश। वदाहिनेति । फर्मत्यादियोग्यरcिa- प्रातिपदिका, पोपमः । इत्यादिति । इयर्मक सस्पयनियमादित्यः । तथाचानेन नियमन मासिमानाधिकरणमातिपदिकाभस्वयाधिन निरर्मकस्य तस्य, वदपोत्याकामिविया मावाए। वायन पोपस्या काममिति ननिरनिदान दोप शति । मे मंगसिया समयाकरनिया मानम् ।मात्रयाच कारस्य प्रत्य पनि गम्त विमोम्पन। सम्देव समाविया संस्पासियेऽपि सा न स्यादत भा-FिIGINAरियोग्वाति मारिरिशिष्टे या रस्षकवायसपा निय. wituvvv मत : | अस्प-प्रातिपदिसादर न Bोviously HINITIARRHEARLIER-यातिति । अनियममिति । पनगिहिला. नियममिदिन नियमाप्र IRN. lareASHREE RINEET-स। २९ - नियम सरहा।

·कारके प्रथमाप्रकरणम् । केवल भासते न जात्यादिरूपो न लिङ्गसंख्याकारकयोगी, स विवक्षितः। यथा. शब्दरत्नम् । श्रित्य मात्रग्रहणं "सम्बोधने च" इति सूत्र लिङ्गादिग्रहणं च प्रत्याख्यातमिति दिक. जात्यादिरूप इति । जात्यादिना रूप्यत इति व्युत्पत्या जात्यादिधर्मविशिष्ट इत्यर्थः। ननूच्चैरादीनामप्याधारतात्वविशिष्टाऽऽधारताशक्तिर्वाच्येति तदप्रसिद्धिरित्यतस्तद् V भैरवी। यादीत्येवरूपाऽर्थनियममित्यर्थस्तदानीं विभक्त्यन्तरस्य व्याचिन स्वर्थान्तरसम्बन्धस्येति सम्बोधने लिङ्गाधिक्ये च प्रथमा भविष्यति । कर्मत्वाद्याधिक्ये तु कर्मादौ द्वितीयायेरत्ये- वरूपनियमार्थ "कमणि द्वितीया" इत्यादिसूत्रमिति द्वितीयाद्येव भवति ।। दिगिात । दिग- र्थस्तु यद्यपि प्रत्ययनियमः सूत्रकारसम्मतस्तथाप्यर्थनियमपळे, लाघवमित्ययमेव युक्त इति । मूले.-सन्नित्येव केवलमिति । सन्–वर्तमान इत्याकारा या प्रतीविस्तद्विपयो भवति । केवलपदार्थमाह -नजात्यादिरूपाइति । अत्रैव यदादिपदन्तद्वोध्यार्थमाह-न लिङ्गसंख्याका- रकेति । तत्र न जात्यादिरूप इत्यस्य न जात्यादिस्वरूप इत्यर्थोऽपि सम्भाव्येतीन चेष्टाप. चि, सन्नित्येव केवलमित्यनेन विरोधात् । तादृशप्रतीतिविषयख्य जातिस्वरूपत्वानपायादव आह-जात्यादिनैति । तथाच वर्तमानत्वमाधेयत्वन्धर्मिणि सत्ता, तया यदासते इत्येव वि. वक्षितम् । धर्मी तु न धर्मिणि सत्त्या भासते इति सद्व्युदास इति भावः । ननु जात्यादी- त्यत्रादिनाऽखग्डोपाधेरपि ग्रहणं स्यात्तथाच सर्वल्यैव जात्यादिविशिष्टधमिरूपतया लक्ष्या. प्रसिद्धिरित्याह-ननू चैरादीनामिति। तद्याचष्टे इति । समित्येतत्पदं.च्याचष्ट इत्यथः । एवञ्च भावप्रकाशः। येव, प्रातिपदिकाणे प्रथमवेत्यादिरूप विभक्त्यन्तरसम्बन्धनिवर्शक नियममाश्रित्येत्यर्थः। अनेन नियमेन' कांदो द्वितीयादेः सम्बोधने लिङ्गाषाधिक्ये च प्रथमायाश्चाऽन्यावृत्येष्टसिध्धा तदकरण नाववादिति भावः । तदाद-माग्रेत्यादि । पतेन मात्रग्रहणासम्बोधनाधिक्ये भप्राप्ती तत्प्रत्याख्यानपक्षे च कर्मा पाधिक्ये प्रथमाया.भप्रातिशापनाय चेदमिति रत्नाकरोक्तं, तद्ग्रहणाचप्रत्याख्यानपत्रेऽपि प्रातिपदि- कार्य एवेति नियमादा तदाधिक्ये मप्राप्तावस्यारम्भ ति दण्ड्युक्त चापास्तम् । दिगिति । तदर्थस्तु भाष्यकृतोऽपीदमेवेष्टम् । एव च सूत्रमतावलम्बे सर्वमपेक्षितमेव । उत्तरीत्या भाष्यवार्तिकष्टपत्याख्यानाक लमे तु "सम्बोधने च" इत्यपि त्याज्यमेवेति तदवलम्वनेन प्रत्याख्यानपक्षपर्यवसान तु मूलोकमयु. छम् । नम्वेवमपि वीर: पुरुष इत्यादौ विशेष्यविश्वेपणभावस्याधिकस्य भानारप्रातिपदिकार्थमात्रत्वामान मतदयेऽपि प्रथमा न स्यात , "पूर्वापर" इस्पादिसमासविधान तु वीर पुरुषमानयेत्यादौ सफलमिति चेत ? न, संसर्गस्य वावयार्थवेन रहिरणस्वारस्वार्थमात्रनिमित्तकप्रथमप्रवृत्तसंस्कारवापानुपपत्तेरि- तीति दिक् । मूले~-यविति। इद खण्डन यथाश्रुभिप्राय व्याख्यानाभिप्राय वा, वदाशयस्य प्रागुक्तरवात् । प्राचा-वृत्तिता प्रक्रियाक्वा च । यच्च न्याख्यातमिति। दरदत्तेनेति शेपः। मूले एव केवलपदव्यव. म्छेयमार जात्यादीति । मस्य च तस्वरूपति नार्ग, सत्ताश्य एव भासत यकेन यो: समित्येवेति व्याख्येयग्रन्यनव निर्वाहऽस्य विशेषस्य वयम्योपः, स्वेटासिद्धेश्वाऽत माद-जात्यादि. नेति । रूप्यते-विशेष्यीक्रियते । प्रादिना गुगादिपरिया। वंच समित्येवेत्येवल्यावस्यप्रदशकमिदः मिति न वैयमिति भावः। नम्वेवमपि स्वशासिदिरपरिहोत्याशयेनारास्ते-नन्विति। अपि रन-ययसमुचायकः। आधारवाशक्तियांध्येति । दिशिष्टाऽऽभारतारूपा शासः कारकवाच्या rar प्रति माव. । तदप्रसिद्धिरिति । सर्वत्र विशिष्टस्यं वाच्यत्वे याप्रसार स्पी। इत्यतस्वरयाचष्टे । इति रेवानं जास्याविरूप इत्येतत् वधार्थ त्या प्रकारान्तरेण म्याचष्टे ६५-६६ - ·७६६ सटोकाटप्पणशब्दरतमाढमनारमाया- ऽव्ययार्थः। यथाऽव्ययार्थो हि केवलमस्तीति शक्यते वक्तुं न पुनरीशस्वादश इतीति चेत् ? न, उच्चै चरित्यादिशब्दानां सन्नित्याकारकप्रतीतिजनकत्वस्य सर्वतन्त्रविरुद्धत्वात् , अस्त्यादिसामानाधिकरण्यस्यापि असत्त्वाथैकेपु दुभत्वात् , न लिङ्गसंख्याकारकयोगीति त्वदुक्तिविरोधाच पदान्तरोपस्थापितस्य अस्तिमामा- १ . 1 - शब्दरतम्। व्याचष्टे-न लिङ्गेति । ईदृशस्तादृश इति । अमुकलिङ्गादिरित्यर्थः । ननु सनि. त्याकारकप्रतीत्यभावेऽपि अस्तिसामानाधिकरण्यं स्यादत आह-अस्त्यादीति । पिरो. भैरवी जात्यादिपदं लिङ्गादेपलक्षणम्। लिङ्गादिविशिष्टोऽर्थो यो न भवतीत्यत्र तात्पर्यमिति भावः । न जात्यादिरूप इत्यस्य न लिंङ्गादिविशिष्ट इत्येवार्य इत्येतदू ध्वनयति मूले–अव्ययार्थी होत्यादिना । अमुकलिङ्गादिरिति । अनादिना संख्यायाः परिग्रहः । अव्ययार्थों हि, स्त्रीलिङ्गा पुलिलो नपुंसकलिङ्ग एकत्वादियुक्त इत्येवं वक्तुं न शक्यते इति भावः । इत्यर्थ इति । इति तात्पर्यायः । सनित्येव केवलम्भासते इत्यस्य प्रातिपदिकजन्या या समित्याकारिका प्रवीति. स्वद्विपय इति, अस्तिसामानाधिकरण्येन यो भासते इत्यर्थो वा ? तत्र नाय इत्याह मूले- उपचरित्यादीति। न द्वितीय इत्याह-अस्त्यादीति। दुलभत्वादिति। यदि अस्तिसामाना- धिकरण्यन्तदा कारकत्व सम्पनमित्यसत्त्वार्थकत्वस्यैव हानिः स्यादिति भावः। ननु,नास्ति- सामानाधिकरण्यमात्रेणासत्त्वार्थकत्वस्य हानिः, स्वरादिपु स्वोऽस्ति स्वः पश्येत्यादिदर्शना.. तेषामस्तिसामानाधिकरण्यस्य सुलभत्वादन आह-न लिङ्गसंख्येति । यद्यस्तिसामानाधि. करण्यन्तदा तदर्थस्य कारकत्वमिति न लिनेत्याधुक्तिविरोधः स्पष्ट एव । एवम्प्रकारेण स्वरा- दीनामस्तिसामानाधिकरण्यल्प यस्तुं शक्यत्वेऽपि चयाश्योराचरादिशब्दानामधिकरण... साफिप्रधानानामस्तिसामानाधिकरणपन्दुरुपपादमित्पपि पोध्यम् । ननु तैः प्रतिपादिता येऽ. थास्ते यदा समुशयविकल्पाधिकरणादिपदैः प्रतिपादिता भवन्ति वदास्तिसामानाधिकरण्य. मस्त्वत्यस्तिसमानाधिकरगार्थप्रतिपादकस्यं सर्वत्र सुलभमत आह-पदान्तपति। तस्य-पदा- न्तरोपस्थितिमादायाऽस्तिसामानमधिकरण्यस्य । अन्यावतंकत्यादिति। सर्वप्रय तस्य सस्पेन भावप्रकाशः1 पः। तथा जातिपदं लिपलक्षणम् , भविवशितं या। भादिना ने गुणादिपरिमाः किं तु खा. योदिप मलिशारिपरिमाधिस्य प्रतिनिमितविशिष्टावेऽपि लिझादिविशिरोऽयों योन भवति सम्पययोध्यः सह पायेनाभिमत इति वदान्यापयों प्यावत्यत्वेन विवक्षित ति भावः। तदेव भविराति मूरे-~मम्यपार्यो बोति । ननु यस्ता यस्य पदमविशिष्ट नार्गः, उक्युबवे. १६ भार---अमुवि । मादिना सल्मादिपरिमाः। पुलिहारिकमादिविशिष्ट पम्पयामि A समिति कारयांमः । माया लिममाश्मिदिरिति । ननु योन्याम. सिस २९७ मा भार याप्रतिमा समित्येवमाययों विधि Es. समान.लिको मानवादा मामूद-उन्नातिपादित उम्परि. सापाte tar: सर्वानुमामिति भावः। 43 वनितीय नापानले मन्पिति। प्रतीत्य. भाडासि।भाय: अस्विसामानाभिसरण्यामिनि रहेन a. Hui मोतिप्रमानेपुरवारिपुस : पलादिननामपि. HERanaपियतिवfiensisa मा निसस्येविनारसीना. HumaRITEभासपोनिमRAuditionalistan. wittentediARIगुरपायपि महिमपि ·कारके प्रथमाप्रकरणम् । ७६७ धिकरण्यमस्तीति चेत् ? न, तस्य अव्यावर्तकत्वात, न पुनरित्यादिवाक्यशेष- राधाच, कृष्णः श्रीरित्यादावव्याप्तेश्च । न च लिङ्गप्रहणात्तत्सिद्धिः, मानशब्दे- नाऽधिकव्यवच्छेदात्। यदपि प्राचा व्याख्यातं यत्रार्थान्तरानपेक्षया शब्दप्रवृत्तिः स सर्वः प्रातिप दिकार्थः, शब्दप्रवृत्तिनिमित्तमिति यावत्। यथा उच्चैर्नीचैरिति अलिङ्गसंख्यावेतो शब्दरलम्। धाच्चेति । सन्नित्यनेन सामानाधिकरण्ये कारकत्वस्य दुरित्वादिति भाव। वाक्य शेषविरोधाच्चेति । तत्सत्त्व लिङ्गादेरपि सम्भवेन तद्विरोध इति भावः । अन्याते. श्चेति । ततः सनित्याकारकावीतेरभावादिति भावः। अधिकम्यवच्छेदादिति । कृष्णत्वादेः सत्तालिङ्गाभ्यामधिकस्य भानादिति भावः । मलिनेति । अलिङ्गसंख्यावेतो केवलमनानितं, निरपेक्ष-लिङ्गादिनिरपेक्ष, स्वार्थ- 2 भैरवी। . व्यावर्तकत्वाभावात् । तत्सत्वे-पदान्तरोपस्थापितस्य तस्यास्तिसामानाधिकरण्यसत्त्वे लिखा- देसीति । गृहस्योच्चैः पताकाऽस्तीत्यस्यास्य विवरणे ऊर्ध्वदेशेऽस्तीत्यादौ ऊवदेशनिष्ठा- धिकरणताया प्रतिपादक उच्चः शब्द इत्यादौ च पदान्तरोपस्थिताधिकरणतायां लिङ्गस- हुययोः सम्भवेनेत्यर्थः । ननु यदि प्रातिपदिकार्थ इत्यस्याव्ययान्येवोदाहरणानि तदा कृष्ण इत्यादीनि कस्योदाहरणानि प्रातिपदिकार्थ इत्यस्य लिङ्ग इत्यस्य वा ? तत्र नाद्यस्येत्याह मूले-कृष्ण इत्यादि । अव्याप्तिमुपपादयति-तत इति । योऽर्थः सन्नित्येव फेवलम्भासत इत्यस्य यतः सन्निस्याकारा प्रतीतिर्भवति तस्य प्रातिपदिकात्प्रथमेत्यंत प्रातिपदिकपदेन महणादिति भावः। न द्वितीयस्येत्याह मूले-न च लिङ्गमहणादिति । कृष्णत्वादेरिति । भवदुक्तव्याख्यानेन प्रातिपदिकार्थपदस्य सत्ताबोधकतया लिङ्ग इत्यस्य सत्तापेक्षया लिङ्ग- मात्र यत्राधिकम्भासत इत्येवं ववननिष्पत्तिर्भवदुक्तरीत्या स्यात् । तथाच कृष्णत्वादेरधि- कस्य तज्जन्यबोधे भानेन तेष्वव्यातिरिति भावः । ननु प्रातिपदिकार्थः सत्तेत्यत्र सत्तापदम्प्रवृत्तिनिमित्तस्यैव बोधकन्न तु तद्भिन्नसत्ताबोध- भावप्रकाशः। ससौलभ्ये दोपे तद्विरोधे बीजमाइ-सनित्यनेनेति । तिरुन्तस्याप्युपलक्षणमिदम् । दुरत्वादिति । कर्तयभेदेनान्वयाचथाच तत्सौलस्यमिद दुर्वचमिति भाव. 1 ननु उच्चरित्याधर्थस्य तदोलभ्येऽपि उन्नत देशाधिकरणमित्याधर्मस्य तरसौलम्पमित्याशयेन मूले शङ्कते-पदान्तरोपेति । ननु तस्य तरसामाना. धिकरण्ये को वाक्यशेपविरोधोऽत भार-तत्सत्त्वे इति । पदान्तरोपस्थापितस्याऽस्तिसामानाधिकर- ज्यसत्वे तस्य लिलादेरित्यापर्थः। एव च द्वितीयार्थस्य दुर्वचलादायो वाच्य.। सोऽपि उन्चरिस्मादिदो. पाक्रान्तः। पव पक्षादयस्यायुक्तत्वेप्यभ्युपेत्याचे प्रकाशेक्त दोषमा मूले-कृष्ण इति । तमुपपादयति- तव इति । कृष्णादिशम्दादिश्यर्थ. लिहुसंख्यापनन्वितस्यैवार्थस्य तत्प्रतीतिविषयवस्वीकारस्य वास. म्मतत्वादिति भावः। यधपि तथा प्रतीतिः सर्वत्र तथापि लिङ्गादियोगितामास्य तडत्यमित्याशपेनाद मूले--न चेति । नन्वेव न प्रातिपदिकार्भलिलाधिक किनिदिति दोपासगतिरत मार-कृष्णत्वादेरिति । मादिना श्रीलादिपरियाः। कम्गादिभ्यक्तिस्तु सत्वेन प्रीतिविषयः प्रातिपदिकार्थो न तु वस्नेति खिन्मने भनिवर्वाह इति भावः । एव च वृचिन्याख्यातहरदत्तप्राय सण्ड्य प्रक्रिया पाण्यातप्रसादअन्य. सदनं प्रकाशोकमार-मूछे यदपीति । प्राचा-प्रसादकता। केचित्पदानां भासमानवैयर्यपरित हारयाह-लिङ्गेति। केवलमित्यस्य व्याख्यानन्- अनाभितमिति । माययरहिसमिति तदर्भः। निरपेशमि- स्पस्य न्याख्यान-लिलादीति । वैपत्यं तु न, स्वार्थादीनां समगोपस्थिते । - स्वा.

·७३ सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- केवलं जात्यादि निरपेक्ष स्वार्थमाहतुरिति । तदपि न, प्रवृत्तिनिमित्तमिह प्रकारी- भूय भासते। तथाच तन्मात्रबाघोऽसम्भवी। यदि सोऽपोष्टस्तहिं घटादिशब्देभ्यो- ऽपि स्यादिति संख्याकारकाद्यतन्वय एव स्यात् । यपि द्रोणपरिमिते ब्रीह्यादौ द्राणशब्दः सोऽयमित्यभिसम्बन्धात्प्रवर्तते । तत्र गौणमुख्यन्यायान प्राप्नोतीति परिमाणग्रहणमिति; तन्न, पदकार्येध्वयं न्यायो न प्रातिपदिककार्येष्विति सिद्धान्तात् , अन्यथा सिंहो माणवक इत्याय- सिद्धिप्रसङ्गा । - - भैरवी। शब्दरतम् । जात्याद्याहतुरित्यन्वयः । असम्भवीति । प्रकारताया विशेष्यतानिरूपितस्यात् । कार- कादीत । आदिना लिङ्गम् । सिंद्धान्तादिति। ओत्सूत्रे कैयो स्फुटमेतत् । इदमेव युकम् । विशिष्टस्पोपादा. कमिति न भवदुको दोप इत्यर्थमनूद्य दूपयति मूले..यदपि प्राचेति । जात्यादीति । आदिनो- पाधिपरिहा या चोच्चरादीनामूर्ध्वदेशनिष्ठाऽऽधारतावृत्त्वाधारतात्वात्मकप्रवृत्तिनिमि• त्तप्रतिपादकतया नाव्याधिरित्याशयः । स्य-वय इति। अनेन जात्यादीति निरपेक्षमिति च मिन्ने पदे इति ध्वनितम् । नन्वेवं प्रवृत्तिनिमित्तमानं यज्जन्यबोधनिपयो भवतीत्यर्थः स्यात् , तथा पासम्भव इत्याशयेन दूपयति मूले-प्रवृत्तिनिमित्तमिहेति । तन्मात्रबोधा--- सम्भवमुपपादयति-प्रकारताया इति । न च प्रातिपदिकजन्यनिर्विकल्पके प्रवृत्तिनिमित्त. मारस्य मान स्यादिति वाच्यम् ? प्रातिपदिकजन्यज्ञानस्य स्मृतिरूपता शाब्दयोधरूपता वोमययाऽपि विशेष्यविशेपणोभयविपपत्यल्यानपायादिति भावः । कैरटे फुटमिति । तत्र भाष्यकृता ध्वनितायटे प्रकटीकृतमित्यर्थः । तत्र भाष्ये-'अनदः सदः समभवत् अदोऽभवत् इत्यन प्रगृह्यत्यारणाय वार्तिककवा "ओतपिच्चप्रतिषेधः" इत्युः फन्तस्य "क्षणप्रतिपदोळपरिभाषया सिद्धम् इत्यनेन प्रत्याख्याने "एवमप्यगौः समभव. शोभवदित्पत्र प्राप्नोति" इति पलाया गौणमुख्यन्यायेन समाधाने ते "कथावहिं पाहो के तृष्णात्य भवतः" इवि परेण शद्वित "अर्याधये एतदेवम्भवति सन्दाधये च पृष्ठात्ये" इति. समाहितम् । एतेन यत्रार्थविशेषपुरस्कारेण कार्य विधीयते तत्र मुख्या: प्रथमम्बध्याला भायप्रकाशः। रियस्य विशेष्यत्वेन म्याख्यानम्-जात्मादीति । मादिना गुणादिपरिमः । इत्यन्यय इति । तथा जाग्यादि, निस्पेशव पृषक परे। भाले मामान्ये नपुंसकम् । पतन कपारयः निपेशाब विशेष्ये। या गुतीयाममामः । पछिमाप्रोपोऽपि सर्वतन्त्रविरुर रति मान्योर्क माचामनुरोधमति यमिन् , पापे तय पूर्वनिपाताप, मत्ये स्वापदान-बमाप: यादोपोरसा मनतोऽनमित. साय माय विशेष्यति । तनिश्शेियतानिरूपिमाधिपर्यः। तथा च यदि धर्ममा विशेय. १पा मारा तय प्रतिनिमित्तम् । म समय वनमायाभिधायिन् ! सा ঙিনানুযাদিও মা। ন ম্ব যান নি নাছিম Fकारकासायि। पारस्पोमा सारित मा पुन मणमाE--2-पसाति। प्रसादहोचमिति सः। सिया. वारियोगि। प्रारमि:। पर माम्या:समा मिसिने ५३ गोगनपसन्याय "गु सार। दामामामपा प्रत्याशी पूरिना AND rist Gangपनत पनप-रग स्पादि । 1 - ·भैरवी। कारके प्रथमाप्रकरणम् । ७६६ यदप्याहुः-द्रोणादयः शब्दा लौहं दारुमयं वा परिमाणमेव न व्यभिचरन्ति, परिमेय तु व्यभिचरन्त्येव । अतस्तस्य प्रातिपदिकार्थत्वाभावादप्राप्तेः परिमाणम- हमिति; तदपि न, गोणलाक्षणिकेपु सिंहो माणवकः' 'मचा : क्रोशन्ति'इत्या- दिष्वव्याप्त्यापत्तेः । तत्र विशेष्यस्य माणवकादेर्भदेऽपि सिहसदृश इत्यर्थो गोण्यां नियतोपस्थितिक एवेति यदि, तर्हि ब्रीह्यादे देऽपि द्रोणपरिमितो नियतीपस्थि- शब्दातम् । नाभावादस्या अत्राप्रपोगादिशब्दाना लाक्षणिकत्वेऽपि गोगत्वाभावाच्चेत्यपि योध्यम् । भवति, गौणार्थप्रतीतिस्तु पान्तरसम्बत्भवेलायामिति पकाविषयकत्वमस्य न्यायस्येति ध्वनितम् । कैयटेन तु स्पष्टतयैवोक्तम् । अर्याधय इत्यस्य लौकिकार्थवत्त्वयोग्यपदाश्रय इत्य थे। मूले सिद्धान्तादिति । अनेन यत्र तत्य न्यायस्य प्रतियोग्यता तत्र तेन न्यायेन कार्य- निष्पत्तिांच्या. वस्तुतस्तु प्रकृते तत्प्रवृत्तियोग्यतेव नेति ध्वनित । तदेतत्स्पष्टयति-दमेवेति: इदमेव-गोणमुख्यन्यायाविषयत्वमेव । युकतो हेतुमाह-विशति । अर्थवोधकतावच्छेद- कानुपूर्वीविशिष्टेत्यर्थः । गौणमुख्येति न्यायोऽर्धवग्रहणपरिभाषामूलक. । सा-परिभाषा यत्र विशिष्टरूपोपादानन्तत्रैव प्रवर्तते, तवार्थोपस्थितिसत्त्येनोपस्थितस्यार्थस्य शब्दम्प्रति विशेषणत्वसम्भवात् । एतेनाऽपदस्य प्रयोगानहत्वेन पदस्दैव पक्षन्तरार्थसम्बन्धलाया गौणार्थत्वावगविरिति द्रोणादिपदाना स्वाथ एव साधुत्वान्वाख्यानार्यम् । तदानीन्तु मूल- भृता याऽर्थवत्परिमापा द्विपयवैव नास्ति, उपाच-विशिष्यार्थीपस्थापकं रूपं यत्र तत्रैव तस्याः प्रवृतः। प्रकृतसूनेतु न तादृशरूपोपादानमिति परिमाणप्रहणमनर्थ कमिति ध्वनितम् । वस्तुवस्तु परसम्मतगौणमुख्यन्यायप्रवृत्तिमभ्युपेत्य प्रातिपदिकसस्कारवेलायान्तस्या प्रकृते प्रवृत्त्यभावकथनमित्याशयेनाह-द्रोणादिशम्दानामिति । गौणस्वाभावादिति । सहशलाक्षणिक- भावप्रकाशः। शिवप्रतिषेधः । अनदः श्रद. भभवत् प्रदोऽभवत् । न वक्तव्यः । 'लक्षणप्रतिपदाक' पनि सिद्धम् । पत्रमप्यगोर्गाः समपद्यत गोऽभवत् अत्र दोषः। एव सहि गोगमुख्य न्यायेन सिद्धम् । यथा गौरनुबन्ध्य इति-न वाहीकोऽनुवध्यते । कम वर्हि वाहाके सुध्धावेगौस्तिष्ठति, गामान- येति १ अर्थापये पतदेवं भवति शम्दाश्रये च वृध्यावे" इति माध्यम् । तत्र दाम्ये चेति प्रतीकमा दाय वा पद संसाध्य पदान्तरसन्निधाने गोगावतीतिः। नहि तदा मुल्यम्यवहारो गोगमावादिति परकाया व्यायाम प्रातिपदिकक बिजमाण्याश्ये शिर खत्री नाफेवर इति पोपट एव चैतत्तुल्य प्राचोक्कमपि सूपपादमिति नागारचिसूचकोत्तरदोपदाधसूचकोषपूरण युक्तमिति भाक. । तदेतत् पदे एव लक्षणेति सिद्धान्तस्योत्तत्वेनाऽन्त्यदोषाऽयुक्तख च ध्वनयितुं सिद्धान्तमाइ-इदमेवेति । एतेन तदपावृत्ति.। पुतत्वे हेनुमा--विशिष्टेति । उपातविशिष्यार्थोपस्थापकविभक्तिविशिष्टत्यर्थः । वषा चोपा विशिष्यायॊपस्थापक विभक्तिविशिष्ट रूप यत्र ताशपदकार्य एवाय न्यायः। परिनिष्ठितस्य पदान्तरस रन्धे हि गोवी. त्यादौ गोगश्चप्रतीति तु प्राविषदिवस स्वारवेलापानियन्तरवा. वसंस्कारवाधायो. प्रातिपदिककार्य प्रवृत्त्यमावे बोजन् । कैयरमाचीन मूलादेरप्यत्रैव तात्पर्यम् । प्रार. वानेन तस्य सुवालिपाइनन् । उसमाप्यस्य लौकिकार्भवतयोग्यपदाप्रये ष न्यायसदिसशदा. भयेन ते या गोत." इति यथास्तस्त्रे विशियरूपोप दानसनोकरीस्यैव सस्य प्यारयेयत्वात् । अभिकमन्यतोऽजगतम्यम् । भनाऽप्रजेरिति । प्रथम विधायके परिभाषया ममियं. ६.. च न्यायविषयसमजीकृत्योछन् । वस्तुतो न्यायविषयसमे नरयार-द्रोणादाति । भादिना मया दिपरिमः। गौणत्वाभावाञ्चवि। प्रतिमा गौचनावानिव च तत्र गौ-म निवि नन गुस्सा नियमानुपसर्जन चेति भावः । वो मगेलमियां-वादिति दोष नन्याया। अपिना - ·७७० सटोकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- विक एवेति तुल्यम्। "संयोधने च।। मात्रग्रहणासंबोधनाधिक्ये न प्राप्नोतीत्यारम्भः। इह संबोधन प्रकृत्यर्थ प्रति विशेष्यं, क्रिया प्रति विशेषणमिति सिद्धान्तः। उक्तं च- संबोधनपदं यत्र तत् क्रियाया विशेषणम् । भैरवी। शब्दरबम् । सम्बोधनपदमिति । अत्र पुञ्जराज: 'आख्या सविशेपर्ण वाक्यम्' इति वाक्य- लक्षण, तत्रास्य क्रियाविशेषणत्वाभावे वाक्यत्वं न स्यादिति 'समानवाक्ये' इति प्रत्य विहितो निघातो न स्यादिति भाव इति । वस्तु नस्तु एवं सति नद्या यत् कूलं तत्र तिष्ठतीत्यायके नवास्तिष्ठति कूले इत्यादी पट्यन्तस्य क्रियायां विशेषणत्वाभावात्तद्घटितस्य वाक्यत्वाऽनापत्तौ समर्थसूत्रभाष्यात म्मतनिधातस्य तत्राऽनापत्तिः । तस्मात् सविशेषगमित्यस्य साक्षादन्यद्वारा वा यद्विशे. पर्ण तत्सहिनमित्यर्थोऽवश्य वाच्यः । एतेन यतः पापरस्य पदस्य निघातादयः क्रियन्ते स्यैव गौणत्वादिति शेष.। यदु सम्बोधनपदस्य क्रियाविशेषणत्वन्तत्र साधकमाह-पत्रेति । सविशेषणम् -साक्षा. स्परम्परया च यद्यदिशेपणन्तद्वोधकसहितम् । तेन गभीरायान्नधाम्मीनोऽस्तीत्यत्येकवा. फ्पत्वम् । सन-“सम्बोधने च॥ इविसूत्रविहितप्रथमान्तपघटितसमुदायमध्ये । अस्य- देवदत्तेत्यादिपदस्य । निधातो न स्यादिवि आधमिकेन "आमन्त्रितस्य ॥ इत्यनेन समा- नवाक्यम्यस्याऽऽमन्त्रितस्य पदारपरस्यैव निधात विधानादिति भावः। 'प्रजानि देवदता इत्यस्मात्पुअराजसम्मतो देवदरासम्पन्धिसम्योधनविषयो मत्कर्मकमानमिति शाब्दबोधः । सन साक्षापतिक्रयाप्रति विशेपणन्तत्सहितल्यवेकवाक्यस्यमिति फश्चित् , तब यु. समित्याशयेनाह-वस्तुतस्विति । एवेन-उक्तसमर्थसूयसम्मवनिवाताप्राधिरूपदोपेण । व रक्षणासत्वाच्चयाय समुच्चयः। मूले-यदप्यारिति। पोयटानुयायिप्रकारात त्यर्थः । गोगलाक्षणिकप्विति गोणेषु लाक्षणिकेपु चेत्यर्थः। यवभिप्रायेग मूले सम्मतिदंचा समभिनायमसिदा तादन्य मुखेनाइ--अग्रेति । मरिमन परिपपे बायः । लक्षणमिति। मय 'समर्थ म भाग्य उकम् पनि शेषः। द व लौकिकन, साकाहावयव भेदे पानाकाहाशम्दकम् । कियामधान शणवदेवा वापयमिभ्यने ।। "यादळ याय साकासं पेदिमा स्यात् स्यादिइगुंकमीमांतकाभिमान समानापार । न ५ 'पति भवति' इत्येवसाधारणमिदन् । माल्यातमित्यप्रेम. विवाषामपि मविशेषमाख्यातस्यात्राप्येबाद । मा वामपेकापना । तत्र-नानि । अस्प-सम्योधनस्य । निधातो न स्यादिति । पारस्यापदादी रिपारिप मानुस स्पर्मरन "भामयिस्य " स्याटमियोप। मनस्तान पारिशेपम् । क्याप देविमायोभनरिएयो मर गमन मिति पति भावः । मनु गर्भसमाधिरिदमा IAS प्रा-बावलियस्यादि । मायामयिस्य प कि vaftsIAL: । १ सदि। सा-पिरि वाकार सी। आदिना 'ertiatanरिमा निपारस्पति मान पायास्यामि । पत्रamatload मान्-र । अपत्य पाणवि । तपार वरप साfer- Hera Afrikan म..... भावप्रकाशा पत्र ·कारके प्रथमाप्रकरणम् । ७७१ . वजानि देवदत्तेवि निघातोऽत्र तथा सति ।। इति । एवं च 'राम मा पाहि' इति वाक्यस्य रामसंवन्धिसंबोधनविषयो मत्कर्मक क्षणमथेः।। इति प्रथमा। शब्दरत्नम्। ज्योः पास्परान्वयनियम इत्यपास्तम् । वस्तुतो 'नजानि देवदत्त इत्यादौ 'जानीहि। भैरवी। नयम इति.'समानवाक्ये इति वार्तिकयोध्य इति शेषः। यत्तु सम्गेधनविभक्त्यन्तस्य विधेयभूत- यायामेवान्वयः स एव निघातस्य प्रयोजको, वक्ष्यमाणहरिमन्थस्वारस्यात्। एवञ्च 'बजानि देवदत्त' इत्यत्र प्रजनस्य विधेयत्वाभावेन कथमत्र निघावसिद्धेः फलत्वेन कयनमिति केचित् । भावप्रकाशः। भूषणरत्नाकरदण्डयाद्युक्तं च चिन्यमिति बोध्यम् । एतेन-उक्तभाप्येविरोधेन । आदिना ते श्यापा. देशपरिग्रहः । तदाह मूले-एवं चेति । भत्रेद बोध्यम्। "सम्बोधने च" इत्यस्य सम्बोधनापित प्राति. पदिकायें वर्तमानाप्रातिपदिकाप्रयमेत्यर्थः । तत्र सम्बोधनमभिमुखीभावः । तत्फलं प्रतिनिवृत्ती । तेन सम्बोधनविभक्तिरनुवायविषयैव, सम्मोध्यतावच्छेदकरूपेण सम्बोध्यस्य सिद्धि विना तसामग्मवाद । तेन राजाभव युध्यस्व' इन्द्रशत्रुर्वर्धव' इत्यादौ नसम्बोधनविभक्तिः, राजवादेरसिद्धरवेनाऽननुवाचस्वाद। भव एव 'राजन् युध्वस्व' इत्यस्य कुमारावस्थाया, 'राजा भव युध्यस्ख' इत्यस्य राजावस्थायां न प्रयोगः । भन एव सिद्धि या विवक्षिता न बौद्धा । "इन्द्रशत्रो विवस्व" इनि भागवतं तु चिन्यमेव । एवं च सम्बोधनविभक्तेरनुवापविषयतया अनुदायत्वस्य च विधेये पवान्वयेन विधेयतायाश्च कियानिष्ठत्वेन नस्यामेवैतदर्यान्वय उद्देश्यतया । तदेतदुक्तं हरिणा- सिदस्याऽभिमुखीभावमा सम्बोधन विदुः । प्राप्ताऽऽभिमुख्यो हारमा क्रियातु विनियुज्यते । सम्बोधन न वाक्या रवि वृद्धभ्य भागमः॥ इति । अस्यार्थः सिद्धस्य-सम्बोध्यतावच्छेदकरूपेग सिदस्य। भनेनानुवापविषयत्वमस्य बोधिवन् । अभिमुखीभाव:-मनभिमुखः अभिमुसः सम्पद्यते तथा भावोऽभिमुखीभावः-सम्मुखीभाव इत्यर्थः । प्रयोक्तृवचनार्थग्रहणे सादरत्वभवनम् । सदयतकं च मुखपरावृत्यादि । मात्रपदेन सम्यक ज्ञापन सम्बो. धनमित्यादिमतान्तरल्यावृतिः। तत्सम्बोपनं विदुः । तरफनमाह-प्राग्नेति । हि-यतः। प्राप्तमामिमुख्य सम्मुखता येन मुखपरावृत्पादिना वादृशः। भारमा-मर्थपूर्ण भात्मा इति शाकपार्थिवादिः। प्रयोक्त. वचनार्थशानवान् । यदा शम्दरूपरवव्यावृत्ये अस्मेिति कर्मधारयः । गमादिरिति तदर्थः । यदा, अर्यते बोध्यते इत्यर्थस्तद्र पारमा सम्बोध्यमान इत्यर्थः । क्रिया-प्रयोक्तृशाम्यक्रियास विनियुज्यते- प्रेर्यते। अनेन प्रवर्तनाविषयक्रियासम्बन्धोऽस्येति बोधिवम् । तथाच क्रियासु विनियोगफलकोऽमि. मुखीभावः सम्बोधनमिति फनितम् । एवंवाऽभिनुखीमवदामोद्देश्यप्रवर्तनाविषयो मरकर्मक क्षण. मिति बोधः हे राम मां पाहीत्यत्र । वंच सम्बोधनं प्रत्यये प्रति विशेषगं, सदिमस्यन्तार्यच क्रिया प्रति विशेषणमिति सिद्धम् । एतेन सम्बोधन प्रकृत्य प्रति विशेष्य, व्याच राम मा पाहीति वास्यस्य रानसमन्धिसम्बोधनविषयो नकर्मक रक्षगमर्थ इति मूळं तथा प्रकाशभूषगरानाकरदण्ड्याएक्लं चापा. रखन् । हे शम्दादि सम्बोधनवारपर्यग्राहकन् । मसन्निोऽवेदने च तत्वारोपन गोग: प्रयोगः। ए. नासनिष्टे । देवि धीरा भव' इत्यादी तदसम्मवाच्चिन्स्यमिदमिति मन्दोकमपासम् । चरमाधिस्तु वक्ष्यते इति । अयमेव सम्बोधनपदमिति हरिपार्थः । तत्रापि हिसायमन प्रयोमानार्थक्रियाया स प्राणात । एवं च तदेकवाक्यता मिटा । पुअराजस्यायव तासमिति। एवं सति मगनीरयादी वजनक्रिया सम्बोधनस्य विनियोगामारेन तस्सानुपररा मिरपनुमति मासदेवरस हद - - .

·-७२ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनारमाया- www भैरवी। - शब्दरतम्। शेपस्तान बजनस्य कर्मत्वेन देवदत्तस्योद्देश्यत्वेनान्वयान दोपः। प्रातकालेऽत्र लोट देऽपि निधातसिद्धये आह-वस्तुतो व्रजानीत्यादि । नदोष इति । जनस्याऽविधेयतया त्यनेनाऽन्वयाभावान्निघाताप्राप्तिरूपदोपो नेत्यर्थः, अवबोधनरूपा या क्रिया विधेय- विवक्षिता तस्यामुभयोरन्वयेन समानवाक्यत्वस्य सत्त्वात् । न च जानीहोत्यस्य शेष- तन्तद्वयघटितवाक्यस्य “एकतिवाक्यम्" इति परिभापितं यत्रिघातोपयोग्येकवाक्य. पदभावेन दोषोऽस्त्येवेति वाच्यम् । जानीहीति शेष इत्यस्य बजानि देवदत्त इति समु- त्य बजानि देवदत्त जानीहोत्यस्य योऽर्थस्तत्र वृत्तिर्वाक्यैकदेशन्यायेनेति श्रूयमाणैकतिक- वेन निघातस्य प्रासिरित्याशयात्। अभिमुखीभवद्देवदत्तोद्देश्यक मत्कर्तृकं प्रासकालाधि. कगमनकर्मक प्रेरणाविषयो ज्ञानमित्याकारको ह्यस्माच्छाब्दवोधा । प्राप्तकाल इति । गम- ग्यस्य कालस्य प्राप्तिविवक्षायामित्यर्थः । लोट-"पातिसर्गप्राप्तकालेपु कृत्याच" इत्य- भावप्रकाशः। य तदुपपत्तिमार--वस्तुतो नजानीति । इतिरापर्थकः । तन-शाने । अन्वयादिति । मत नयोः समानवाक्यस्थत्वं, लौकिकोक्ततल्लक्षणतत्त्वात् । “एकविङ वाक्यम्" इत्यस्य च बहुव्रीहिणा गणसमानानुपूर्वीकतिअन्तघटितमित्यर्थ इति तदपि लक्षणमस्स्येवेति भावः। न दोप इति । दनुपपशिरूपदोप इत्यर्थः। उक्तभाप्यात्तस्य तथातीकारेऽपि नजानीत्यादी मूलोक्तरीत्या मजन- न्वयनैवैकवाक्यावेत वस्यो तस्याऽविनियोगेन कियास विनियुज्यत इति इरिविरोभापतिरूपदोप भावः। नन्वेवं मानीत्यन कयं लोट् शानस्यैव विधेयत्वेनात्र विध्याघसम्मवादत भार-- तेति । "प्रेषातिसर्ग"वि सूत्रेणेति भावः। मन-व्रजानीत्यत्र । अदं तस्वम् । उद्देश्यवि- भावो वाक्यायः । अभिमुखीभवनानुकूलस्य सम्बोधनविभक्त्यन्तशब्दप्रयोगरूपस्य व्यापार- तरनरपेमेव प्रतीस्त न वाक्यापः । अयमेव इरिचामाथिः। तत्र सम्बोधनपदस्य नाभि. वीभावपर किन्र्तण्यापारपररावन् । श्रा एव गन्छेत्यापध्यारे धि मूर्स' इत्यादी मा, मनध्याहारे तु द्वितीयेव । तथाचाभिमुखीभवदेवदत्तोदयको मस्कर कप्राप्तकालगमनक- प्रवनाविषयो बोध पति बोधः । वस्तुतो वाक्येकदेशन्यायेन 'नजानिदेवदत्त' इत्यनेनैव जानीही- तभटिसवाक्याबोध पति न भूयमाणत्यविशेपणोपयोग पति उन्मात्ररहितोकाक यथावतमेकति- क्यमिति वाक्यलक्षणमपि तवास्येवेति निघावसिद्धिरिति बोध्यम् । एतन्मूलक एव सम्बोधनस्य कर्तृ- रकावम्यवहारो यूद्धानाम्, तस्यैव स्वम्पदावेन विनियोज्यझियाकर्तृवात् । अत एव विनमाना किर प्रथमा किमले प्रथमसिसिपोतेमन्या दि“प्रसिदिसाय तिथप्दरपाम्प- रणमेव इति वाकिमते प्रथमासिदिः सम्बोधने । अत एव प्रथमावि कारकविभक्तिः, कर्मगि दितीथे. पादिसाहचर्येण क्रियायोगे एव तपश्च, तथैवाकारक्षितवान्च, मस्तिक्रियायाः सर्वत्र सवाञ्च, रिप नियाजनकरवाच । माल्यावार्थक्रियान्वयिक दावभेमन्वयेन तदारक क्रियायोगो योभ्यः । पभियान भूयो वाध्याशरोऽस्तीरयन्तोपि प्रस्तिभंपन्तीपोऽप्रयुज्यमानोप्यस्विति भायात् । म बतीपर परवशमन्यलकारस्यापि । मत पव 'उपपदाविमा इति न्यायेन प्रथमासिदि म्यादी नदोपविमाशापरासाधारनास्यातानिविषयमानिरूपितवयाविषयमापयोजसमेवा. पारम्, 'सविक नामपन्' पप च सूपमा तिरिसमित्यर्थ इति न दिया ने ममनस्य रिसम्पन्न, वस्य च सोयरसम्बन प्रवर्तनासामन्ययाग; प्रनाया विषय- रानभायापार देवस्य मगनीयास्पाताजनिसिपानिरूपित. Caferes farfisadनानियिनिरूपिउदानिशविषयमाप्रपोजरायनेससासमन्त्रिा। निपाए। - सरता ·कारके प्रथमाप्रकरणम् ।। ७७३ भैरवो। शब्दरतम्। इति दिक् ॥ इति प्रथमा ॥ नेन लोट् । दिगिति । दिगर्थस्तु यत्र विधेयभूतक्रियावाचकम्पद नास्ति केवलसम्बोधनविभ. क्त्यन्तस्यैव प्रयोगस्तत्र तादृशक्रियावाचकपदाध्याहारेण शाब्दबोधः। यथा मूखत्यादौ । अत्र सम्यगाचरेतिपदाध्याहारे सति मूल्डेश्यकं सम्यगाचरणम्प्रेरणाविषय इति बोधो भव- वि। सम्बोधनन्त्वभिमुखीकरणम् , तय प्रयोक्तृवचनार्थग्रहणे आदरत्वसम्पादनम् । तत्फ- लम्प्रवृत्तिनिवृत्ती । मुखपरावृत्त्यादिकन्तु तस्याऽभिव्यञ्जकम् । सादरत्वसम्पत्त्यनुकूलो. व्यापारश्च सम्बोधनविभक्त्यन्तशब्दप्रयोग एव । उद्देश्यतावच्छेदकरूपेण सिद्धश्च यदा ज्ञातो भवति, तदा तदर्मावच्छिन्नोद्देशेन क्रिया विधीयत इति सम्बोध्यतावच्छेदकरूपेण सिद्धत्वं सम्बोधनविभक्त्यन्तशब्दप्रयोगे नियामकम् । अतो व्यवस्थयैर राजन् युध्यस्व' 'राजा भव युध्यस्व' इत्यनयाः प्रयोगः । तदुक्कं हरिणा- सिद्धस्याऽभिमुखीभावमा सम्बोधन विदुः । प्रासाभिमुख्यो झर्थात्मा क्रियासु विनियुज्यते ॥ इति । सिद्धस्य-सम्बोध्यतावच्छेदकरूपेण सिद्धस्य । अभिमुखीभावमात्रमित्यनेन फलनि- दशः । मुखपरावृत्यादिना सम्बोध्यतावच्छेदकावच्छिन्नो यदा फलवत्त्वेनानुमितो भवति, तदा क्रिया विधीयते, तदाह-प्रामाभिमुख्य इति । आभिमुख्य-सादरत्व प्राप्तमाभिमुख्य येन स एव अंथ.-मथपूर्ण आत्मा सम्बोध्य । उष्ट्रमुखवसमास । प्रयोक्तृवचनार्थज्ञान- चान् क्रियासु बोधनीयक्रियासु विनियुज्यते-प्रवत्येते । एवञ्च सम्बोधनमभिमुखीकृत्या- ज्ञातार्थज्ञानानुकूलन्यापारानुकूलव्यापार इति फलितम् । यत्र सम्बोध्योऽसन्निकृष्टोऽचेतनो वा तत्र सन्निकृष्टत्वारोपेण चेतनत्वारोपेण च गौण सम्बोधन विभक्त्यन्तशब्दस्य प्रयोग इति । किज "तिङ्समानाधिकरणे प्रथमा" इति वार्तिकस्वारस्यात्प्रथमाऽपि क्रियाजनकरू- पकारकार्थिका विभक्तिः । अत एव "सहयुकेऽप्रधाने" इतिसूत्रे अप्रधानग्रहणल्याकर्तव्य. त्वम् । "अप्रधानग्रहणं शक्यमकतुम् । न चैवम्पुत्रेण सहागतः पितेत्यत्र पितुरपि तृतीया- पत्ति, उपपदविभक्के कारकविभक्तिर्वलीयसी" इति प्रथमा भविष्यति' इत्यभिहित- म्भाष्ये । “उपपदविभक्के " इति परिभापा तु वावनिफीति स्पटमन्यत्रेति दिक् । इति प्रयमाविवरणम् । - भावप्रकाश । - स्फुटा। पतेन सा न कारकविभक्तिः तदधिकारस्यक दिसंशामुपजीव्य विधीयमानविभक्तित्वस्य तत्वात्। क्रियान्वितविभक्तित्व तु न सत्व, शुद्धधिया वित्यादौ यणाचापः। "सहयुक्ते" इस्यत्र भाष्येप्रधान- ग्रहणाऽभावे वन्न्याये प्रधानास्प्रथमासाधकेतु कारकशब्दस्यान्तरङ्गपातम् । मन्यथा 'पुत्रेण सह पितुगी.' 'तेन सह स्थूल.' इत्यादी न्यायाऽप्राप्त्यातवस्तृतीयापत्तः । तस्मात्सर्वग्रन्याविरोधाञ्चिन्त्यमिदमिति मन्दो. तमास्तम् । शुद्धशमस्यसत्वभूनार्थकधीशदार्थविशेषणत्वेनाऽकारकत्वाच, अक्षणाधिकरमन्यायेन विशे. पणविभकिसाधनेऽपि नचरपदार्थनिरूपितकारकरवाभावाच्व, कारकाणां भावनान्वय इत्यस्य क्रियान्व पिता क्रियान्वय इत्यर्थापत्या क्रियान्वयिस्व कारकरयमित्यस्याधुक्रवस्य वक्ष्यमाणवाच्य, भन्तरगावस्य इन सायुक्त" इत्यत्र खण्डनीयवाच्च । किं च युक्तग्रहणात्तत्र तृतीयापत्ते मुनिकारधार "अन्तरा न्तरणयुक्ले" इति युक्तग्रहणाच्या कमण्डनोदिताया न, वदत् । किं च पुत्रस्वामिकत्वसमानकानिकापित. स्वामिकास्ववती गौरित्यापन पूर्व गवा पितुः सम्बन्ध, पश्चारमन, भन्यथा कस्य साख प्रतिपायेत, मतोऽन्तरङ्गत्वेन तत्र षष्ठीत्याशयात् । उपपदरिमारिति वचन तु क्रियायोो प्रधानाप्रपमादिमिध्यर्थम् । उत्रान्तरणस्वामावाद । अधिक "मायुक्ने" दरपत्र स्फुटाभविष्यनीतिदिगिति, तदार-इति दिगिति । इति प्रथमा ।

·भैरवी। ७७४ सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- "कर्तुरीप्सिततर्म कर्म" ॥ कर्तुरिति "कस्य च वर्तमाने" इति कर्तरि पष्टी । आप्नोतेः सन्नन्तात् "मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च इति वर्तमाने क्तः । मति- रिच्छा न तु बुद्धिः, पुनर्बुद्धिग्रहणात् । एवंच का आप्तुमिष्यमाणं कर्मेत्य. र्थः। कर्ता च धातूपात्तव्यापाराश्रयः । स च केनाऽऽस्तुमिच्छतीत्याकाङ्- शब्दरत्नम्। माप्नोतेरित्यादि । अनेन व्याख्यानात् क्रियाशब्द एवानेप्सितशब्दो न त्वभिः प्रेपो रूढ इति सूचपति । मातुमिति । संवन्दुमित्यर्थः । व्यापाराश्रय इति । अनेनेति । व्युत्पत्तिप्रदर्शनेनेत्यर्थः । अस्य सूचयतीत्यत्र, व्याख्यानादित्यस्य तु रूदिरि. त्यत्रान्वयः। रूद इति । नच अभीष्टमीप्सितं हृद्यं दयितं वल्लभ प्रियम्।। भावप्रकाशः - ननु वर्तरि पठीत्ययुक्तम्। 'अभीष्टेऽभीप्सितं हृद्यं दयितं वल्लभं प्रियम्। इति कोशादीप्सितशब्दस्यरूढत्वेनाक्रियावाचित्वेन तत्तदर्यान्वयेनातत्त्वादत माह मूले-माम्नोतेरित्या. दिदेव ध्यानयन् व्याचष्टे-अनेनेतिाव्युत्पत्तिप्रदर्शनेनैत्यर्थ: मस्य सूचनेऽन्वयः) करणमिदम् । कर्ता तु मूलकृद् बोध्यः। व्याख्यानादिति।मयं भावःकर्तृष्ट्येव युक्ता। सान शेषे षष्ठी, घटे नेल्यं करोतीत्यत्र घटे पररवारकर्मस्वापत्तः, "जासिनिप्रहण" इति शेषे कर्मणि षष्ठीविधानाल्सिगाच्च । एवंचास्स क्रिया- सदावे कर्तुरिति कर्तृकारकानन्वयापत्तिः तरसाधनीभूतक्रियाया प्रभावे केवलपदार्थस्याभीष्टखासम्भवे. नानन्वयापन्तिश्च । न च यानभोजनासनभोगार्थमेव वसुनोऽभीष्टत्वेनाक्षिप्त क्रियायामेव सा कारकपछी. ति वाच्यम् ? श्रौतक्रियामादाय तथैव युक्तस्वात् पटे इत्यादिमागुत्तदोषद्यापत्तेश्च । एतेन रूढियो. गमिति न्यायेन तथोचितमित्यपास्तमिति । एतेन पङ्कजादिवयोगरूढिरपि निरस्ता, तद्वदूपानीकारे फलाभा- बात, उक्तदोषद्धपापतेश्च । अत्र-सूत्रे । इदमुपलक्षणम् "तथायुक्त स्पृहेरीप्सितः वारणार्थानाम्" इत्यादिसूत्राणामपि । स्पष्टं चेदं "वारणानाम्" इति सो भाष्यकैयटादौ । रूढ इति । एतेन को विशि पाठादभ्युपसर्गरहितस्य तदर्थावे मानाभावाच्चेति मान्योक्तहेतुः प्राचामनुरोधेनेति ध्वनितम् , पेयिवानित्यमेव कोशे तस्याविवक्षितावाद प्रथेप्सितं भर्तुः इत्यादिप्रयोगदर्शनाच्च । भाप्लम्याप्ताविति स्मरणाद् न्यातुमित्यनिरासाय मार-सम्बन्धुमिति । सानुस्वारः पाठः । 'बन्धुं न सम्भावित एव । सरला। नत्वभिप्रेतपर इति । अभिप्रेतश्च कर्तुरिच्छोदेश्यं तदीयमुखदुःखनिवृत्यन्यवरव तत्साधन वा। नित्याशदस्यैव प्राणे प्रमाणं तु "वारणार्थानामीसितः" इतिस्त्रस्थं भाष्यमेव । तत्राहि--"किमुदादर- णम् । मापेभ्यो गा वारयति । भवेद्यस्य माषाः न गावः तस्य माषा ईप्सिताः स्युः। यस्प तु खल गावो न मापाः कथं तस्य माषा ईप्सिताः स्युः? तस्यापि माषा एवेशिताः। भातश्चेप्सिताः यदेभ्यो गा वारयति" इत्युक्तम् । 'मापा एवेप्सिता श्यस्य मापा इप्सिता एवेत्यर्थः । भव माषाणां तदस्मामिन पारक प्रति न मुखमाधनवं नवा दुःखनिवृत्तिसाधनवं, तदुपयुज्यमानस्वाभावादिति मापाणामभिप्रेतत्व नास्ति, किन्तु वारकरदृचिन्यापारप्रयोज्यो यो गोनियन्यापारज-यसंयोगामावस्तरापरवेनेच्छोद्देश्य- वस्त्येति क्रियापरेप्सितशम्दाहने पवैद्भाध्यतिरिति । तदने च 'मग्नेर्माणके वारयति' इत्यत्र भगवयस्यापादानसधा प्राप्नोतीत्याराश्य ईप्सितमात्रे मग्न्यादावस्या अपादानसशायाश्चारितायनान. विकासमा संशया हितमे मायके परस्कासापो भवतीयकम् । भय माध्यै अनभितेऽग्न्यानाव. पादासायावाप्तिाभ्यन मसंयाऽनवकारावादापक्सन "कतुरीरसततम कर्म इति सूत्रेऽपि मिसमय फलामयायप्रकाराश्यावरूपापर इति क्रियापरत्वं तस्य दोपपति।

·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । ७७५ भैरवी। क्षायां विशेपणीभूतेन व्यापारणेत्याल्लभ्यते। तदेतदाह-क्रिययेति । क्तप्रत्य- शब्दरतम् । प्रधानधात्याध्य इत्यर्थः । केनेति करणाकाहाप्रदर्शनम् । विशेषणीभूतेनेति । कर्त. पदार्थविशेपणीभूतेनेत्यर्थः । उपस्थिळ परित्यज्याऽनुपस्थितकल्पने मानाभावादिति इति कोशे पाठादूढिरेवाभिप्रेतेति वाच्यम् ? योगः स्वीकारात् । अन्न मानन्तु "वारणार्यानामीसित. इति सूत्रस्थभाष्यमेव । तथाहि "किमुदाहरणम् ? मापेभ्यो गा वारयति । भवेद्यस्य मापा न गायस्तस्य मापा ईप्सिताः स्युः । ईप्सितशब्दस्या- भिप्रेते रुदत्वाभिप्रायेण यस्य स्वामिन. पुरुषस्य मापास्तस्य त एव ईप्सिताः। पूर्वोक्क. मेवायें दयितुमाह-"यस्य तु खलु गावो न मापाः, कथं तस्य मापा ईप्सिताः स्युः? तस्यापि मापा एवेप्सिताः" इप्सितशब्द क्रियाशब्द आधीयते, वन वारणक्रियया पर- कीया अपि मापा वारयितुराप्तुमिष्टा भवन्ति माननेते इत्येभ्योऽसौ गा वारयतीति कैयः । मापा पवेत्यत्र एचकारो भिन्नममः । मापा ईप्सिता परेत्यर्थः । अत एव भाष्य- कार आह-"भातश्चेप्सिताः यदेभ्यो गा वारयति"। पूर्वापेक्षया किनिद्वैलक्षण्यामि- प्रायेण पुनराह-"इह कृपादन्धं वारयतीति कृपेऽपादानसंज्ञा न प्राप्नोति। न हि तस्य कूप इपितः, कस्तहि ? अन्धा" । न प्राप्नोतीति । अन्धसम्बन्धे सति कूपस्य न विनाशो नापि.. राजभयमिति प्रश्नः । कस्त_न्ध इति तम्प्रत्यनुकम्पायाः सदावात्तस्येप्सितत्वम्मन्यते । "तस्यापि कूप एव ईप्सितः । पश्यत्ययमन्धः कूपम्माप्रापदिति तस्यापीति । वारणक्रियया आप्तुमिष्ट इत्यर्थः । एतेन ईप्सितशब्दस्य क्रियाशब्दत्तया कूपस्यापि तत्संयोगाऽभावरूपफ- लाश्रयतया कूपस्येप्सितत्वमस्त्येवेति प्रघटकेन ईप्सितशब्दो यौगिक इति सूचितम् । एकदे- श्याह-"इहाग्नेर्माणवक वारयतीति माणवकेऽपादानसंज्ञा प्राप्नोति"१ सिद्धान्त्याह-कर्म संज्ञा बाधिका भविष्यतीति" । ईप्सितमाने सावकाशा अपादानसंज्ञा परत्वादीप्सिततमस्य कर्मसज्ञया बाध्यत इति भावः । करणाकाहा-सन्प्रकृतेराप्नोतेः करणाकासा। मानाभावादिति। यथा-'सोमेन यजेत इत्यत्र भावनायाः करणाकासायामुपस्थितत्वात्फलांशस्य करणत्वेना. उन्चयो भवति तथा प्रकृतेऽपि कारकाधिकारात्कर्तृग्रहणस्य सूत्रे सत्त्वाच कर्तृकारकवृत्ति- पाश इति रघुपधेऽपि तथैव बोध्यम् । एवञ्च सम्वन्धमात्रमत्राप्तिन तु व्याप्तिरेव । सा चावच्छेदकाव- च्छेदेन सम्बन्ध , 'नया ग्रामो व्याप्त' इत्यादौ तथैव प्रतीतेरिवि माव.। कर्तुरुपात्तावादार-कर- प्रेति । सन्प्रकृत्याऽऽप्नोवेः करणाकाक्षेत्यर्थः । यथा-"सोमेन यजेत"इत्यादी भावनायाः करणाकाङ्- क्षाया समानपदोपाचवाधागस्यैव करणवेनान्वयो न पदान्तरार्थसोमादेस्तथाऽत्र मिन्नपदोपात्तत्वेष्येकसू. वोपात्तक्रियाया एवेति भावः । यत्तु, कर्मवादीनां शुम्दविशेषोपाधिकरवारकारका धिकाराच्च केनाप्नुमिष्ट- मित्याकाक्षायां प्रकृतधातूपाचव्यापारणेत्यर्याल्लभ्यते । तथा च "मनुग्वल गामी" इति सूत्रस्य मूलो- क्तरीत्या सोचे मानाभावाच्च विक्लित्यनुकूलव्यापारेण संपूर्णधात्वर्थेन यदीप्सितं तण्डुलादि तदेव कर्मसंह भवतीति सूत्रार्थ इति फरस्य न कर्मत्वमिति कश्चित् ; तन्नति धनयन्नाह मूले-विशेषणीभू. तेनेति । प्रकरणाच्छुवैलीयस्त्वेन फलान्यम्यापारस्यैव कर्तृशरीरे विशेषणतया प्रविष्टरवेन तस्यैव कर. गत्वेनान्वय उचित इति मान्याः । तदेतद् ध्वनय म्याचष्टे-कर्तृपदार्थेति । प्रकृतसूत्रोफक पदाय विशेषणीभूतक्रियायाः फलानवच्छिन्नत्वेनैवोपरिणत्या तस्या एव करणत्वमिति भावः । तत्र हेतुमाह- उपस्थिमिति । प्रकरणा-छूतेरित्यनेन समानार्थोऽयं न्याय.! त्याचाधिकारप्राप्तकारकपदलभ्योकार्य. स्य रहिरणवादेकसूत्रोपाचकपदलभ्यस्प तस्यान्वरहावेन, प्राबल्यातल्पन न्याय्यमिति भावः। लेन कर्तृ ग्रहण व्यर्थम् , इप्सितेत्यनेन तदाक्षेपात् । वारणार्थानामिस्यादाविव प्रत्यासत्या भावप्रकाशः।

·- - ७६ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शब्दरत्नम् । भावः । लभ्यते इति । एवंचेप्सितपदेन' कर्तृव्यापारप्रयोज्यफलाश्रय "उच्यते भैरवी। व्यापारस्यैव तथान्वय इति प्रकृतधात्वर्थप्रधानीभृतव्यापारलाभ इति भावः । ईप्सितपदे नैति । ननु सूत्रस्थकर्तृपदेनेति पूर्वोत्तरीत्या वक्तव्ये ईप्सितपदेनेति पूर्वविरुद्धमिति चेत् ? न यथा-"वारणार्थानामीप्सितः" इति सूने कर्तृपदाभावेऽपि कर्मणि क्तप्रत्ययस्येप्सित इत्या सत्त्वाकर्मणः कर्तृव्यापारजन्यफलाश्रयत्वज्ञानसत्त्व एव तदुपपचिरित्यध्याहारेण कर्तुलाभ स्तथा प्रकृतसूत्रेऽपीप्सितपदेनैव विवक्षितार्थस्य लाभे कर्तृग्रहणं स्पष्टार्थमिति ध्वननायेत्य. मभिधानात् । ननु "चारण" इति सूत्रे वारणेत्यस्य विशेषत उपादानात्तदर्थभूतो यः प्रधानी- भूतो व्यापारस्वत्प्रयोज्यफलाध्यस्येव लाभाधवानामेनेप्सितपदेन ग्रहणमिति तेषामेवाऽपा- भावप्रकाशः। श्त्यपारतम् । एवं च कर्ता स्वनिष्ठम्यापार सम्बन्धुमिष्यमाणमित्यर्थः । सम्बधश्चात्र जन्यतारूपो जन्याश्रय तारूपश्च । इध्यमाणलंच तथाव्यापारोद्देश्यस्वमेव सना गभितम् । इदं च साक्षात्फलरूपधावणे, क्रियायाः फलेच्छापूर्वकेच्छाविषयत्वात् । तदाश्रयत्वात्तण्डुलादीनामपि तत्सम् । एवं च का स्वनिष्ठभ्यापारजन्य- फलेन सम्बन्धुमिष्यमाणमित्यर्थः फलितः । जन्यत्व चात्र जन्यतजन्यसाधारणम् । अत एव चेव ग्रामस्य कर्मत्वम् । फलसम्बन्धश्चाश्रयता । तस्फलितमाह-एवं चेति । आफ्यर्थसम्बन्धस्य कर्तृपदार्थविशेषणी- भूतव्यापारद्वारकरवानीकारे चेत्यर्थः । ईप्सितेति । अस्य कर्तुरित्येतरसहितेनेत्यादिः । यद्वा-- "वारणार्थानामीप्सितः" इत्यादौ यथा कर्मस्वानुपपत्या पक्ष्याहारेण कर्तुलाभस्तथा प्रकृोऽपि इति तदेयध्यं ध्वननाय तावन्मानमुक्तम् । अध्याहृतेन तेनैव करणाकाहानिवृत्तिः, अत एव प्रथमोप- स्थितत्वेन तस्याऽन्तरङ्गवम् । अत एवोपस्थितमिस्येवो न तु प्रकरणाछतेरिति । तस्य क्रियाशदरक लाभोऽपि उक्तप्रकारान्तरेण सिद्ध इति नैतदर्थ सदिति न पूर्वोत्तरविरोधः । ननु 'मापेष्वश्वं बध्नाति' इत्यादौ भतिव्याप्तिवारगाय स्वतन्त्रमर्तृसंशकलाभाय सदावश्यक, न चैव शत्रूनितिप्रतीके वश्यमाणमूलविरोधापत्तिरिति वाच्यम् १ स्वात-व्यं च धातूपाचव्यापाराश्रयत्वमेवे. स्यनेन तत्र समाधानस्य तेनैवोक्तवाद , प्रयोजकर्तृव्यापारप्रयोज्यसयोगरूपफलाश्रयान स्वर्गाद: कर्मवस्योपलक्षणस्वाभावेऽपि सिद्धत्वाञ्च, उत्तरपदार्थप्रधानस्तरपुरुष इत्यादिवोतपूर्विककर्तृत्वमादाय ज्यन्ते कर्तुरितिभाष्योपपत्तेश्च, गिजुस्पतेः प्रागेवस्वर्गादीनां कर्मविप्रवृत्तेश्व,तदा कतृत्वसत्यात "मकृत" इति तु नास्त्येवेति चेत् १ न, प्रतधात्वर्थप्रधानीभूतम्यापारमयोग्यप्रकृतधात्वर्धफलाययवमीप्ति. aaममित्यस्य वक्ष्यमाणत्वेनाऽतिव्याप्तभावाद । मन प्रवान ईप्सितपदेन' इत्येवोकं न तु तमान्तेन । फले धास्ववनिवेशापुष्टयर्थमेव माषक्षेत्रे यदाभव बध्नाति तदापि न कर्मवम् । एतेन 'स्वार्थाद्धीयते' यत्र तुरपादानवेऽपि कर्मणि एकारसिध्ध स्ने स्वतन्नलक्षक तदावश्पकमिति सम्प्रदानसशाम- सरला। उच्यते इति । भाप पातोः सम्बन्धार्थः, सच फलायवरूपः, सनई इच्छा, प्रत्ययः कर्मगि, सदयों विषयता 'सविषयकधातुसमभिन्याहारे कर्मप्रत्ययायों विषयवा' इति नियमाद । सा च विषयवा घरेश्यवारूपाराकधातुसममिन्याहारे नियतेति कर्तृवृत्तिभ्यापारप्रयोज्यफलामयसप्रकारकेच्छोरेश्यः कर्म इति फलितम् । भत्र फलाध्यता फरवावच्छेदकसम्बन्धनैव विवक्षिता । सच सम्बन्ध, कर्तुंसमवेतेलीयफल निवि. पयगवरक र गृपने नतु फलनिश्कायंदावच्छेदक। अन्यथा कालिममम्बन फलोत्पची तादा. म्येन कालाप कारणतया कालिकासम्पन्धस्य फलतावच्छेदकलापल्या 'काळ पचति' इति प्रयोगापर। मम पति यावी समायेन विहिस्सामयस्तगुना भवतु' ल्याकारकेन्छया कर्तुः पार प्राकममाछीयफलनिविषयतापम्दरतस्य समाये एस सस्पेन समायसम्पन्न फनाम- पार पचनुपयोग स्मल ना कालिकादिना फवाप्रयस्यति नोकदोषः । . . ।

·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । ७७७ शब्दरतम् यया-तण्दुलं पचति' इति । फलस्यापि व्यपदेशिवनाओन फलाध्यत्वाकर्मत्वम् । भैरवी। दानसंज्ञा न त्वाक्षिप्तकर्तृपदार्थसामान्यस्य यो व्यापारस्तत्प्रयोज्यफरस्य। अन्यथोचरदेश- निष्टसंयोगानुकूल व्यापारवतो गवादेर्यथा 'योभ्यो गां वारयति'इत्यादौ कर्तृत्वसत्त्यात्तनिष्ठ- व्यापारजन्यफलाश्रययवादीनामपादानत्वप्रसक्कि, तथा वारणकर्तुस्प्याक्षिप्तकर्तृपदार्यतया तवृत्तिन्यापारजन्यफलानययवादीनामप्यपादानत्वं स्यात्, भक्षणादिफलानुकूलव्यापार- वत्त्वेन यथा गवादीनां कर्तृत्वं तथा परावृत्त्यादिफलानुकूलव्यापारवत्त्वाद्वारयितुराप, परावर्त. यतीत्यत्र कर्तृत्वदर्शनात् , तथा प्रकृतसूत्रे न धात्वर्थविशेषोपादानमिति 'मापेष्वश्वम्बनातिः इत्यादो गलाघ. संयोगानुकूलव्यापारवतोऽश्वस्यापि आक्षिप्तकर्तृपदार्थतया तनिष्ठव्यापार. जन्यफलाध्यमापाणामपि कर्मत्वापत्तोरणायाऽन्यानधीनस्य कर्तुरेव कर्तृपदेन ग्रहणार्थ कर्तृ. पदमस्त्विति चेत् ? न, प्रकृतसूने प्रकर्थिकतमप उपादानात् प्रकृतधात्वर्थप्रधानीभूतव्या- पारवत एवाक्षिप्तकर्तृपदेन लाभसम्भवात् । एवञ्च मापेष्वश्वम्बधातीत्यत्र प्रकृवधातुर्वन्धधा. तुस्तदर्थो देशान्तरसञ्चारविरोधिशकादिसंयोगानुकूलव्यापारस्तदाश्रयचैत्रादेराक्षिप्तकर्तृपदा.. थत्वमिति । कर्तृप्यापार प्रयोज्यफलाश्रय इति । अन्न प्रयोज्यत्वनिवेशस्य फलन्तु न साक्षात्प्रधा- नीभूतव्यापारजन्यफलस्यैव ग्रहणकिन्तु तज्जन्यजन्यस्यापि ग्रहणमिति सूचनाय । तेन यत्र माषभक्षणेन पुष्टिर्जायतामितीच्छयामापक्षेत्र एवाश्वल्य बन्धनन्तत्रापि मापेम्वायम्बनातीति. प्रयोग इप्यते । अत्र प्रकृतधातुबन्धधातुस्तदर्थव्यापारप्रयोज्यम्फलङ्गलाध संयोगोऽपि तदा.. यत्वान्माषाणामपि कमत्वापत्ति , अतः फलेऽपि प्रकृतधात्वर्थत्वन्निवेशनीयमिति ध्वनन मेव । एवञ्च प्रकृतधात्वर्थव्यापारप्रयोज्यप्रकृतधात्वर्थफलाश्रयस्यैवेप्सिततमपदेन ग्रहणमिति दाश्रयस्यैव कर्मसज्ञा भवति । न चोक्तरीत्या फले प्रकृतत्वनिवेशनस्य प्रयोज्यनिवेशे एवं चेत्सार्थक्यं तदा प्रकृतधात्वर्थजन्यत्वमेव निवेश्यताम् , फले प्रकृतत्वं त्यज्यतामिति वाच्यम् ? भाष्यपठितदुहादिभिन्नानान्द्विकर्मत्वस्याऽनुपपत्ते । व्यापारद्वयार्थकत्वेनैव तेषा- न्तत्त्वस्योपपादनीयत्वात् । अत एव "दुहिपच्योर्वहुल सकर्मकयो.” इति "सृजियुज्यो यस्तु" इत्यस्योपपत्तिरिति । तत्र दृष्टान्तमाह-यथा तण्डुलम्पचतीति। अन्न प्रकृतो धातुः पचिति तदर्थः पूर्वकालस्थितरूपादिनिधिपूर्वकल्पाद्यन्तरोत्पत्तिरूपफलानुकूव्यापार इति प्रधान- . व्यापारप्रयोज्यप्रकृतधात्वताशरूपाद्यन्तराश्रयत्वात्तण्डुलानामता । तण्डुलपदञ्च तण्डु-.. लावयरे लाक्षणिकम् । 'घटम्पचति' इत्यादौ तु पिठरपाकवादिमते घरपदवटपरमेव, पोलुपा- कवादिमते तु घटावय लाक्षणिकम् । 'भूतानि काल पचति' इत्यादौ वैलक्ष्यनिप्पत्यनुकूल-: व्यापार पधात्वर्थ इति यथाययमूहनीयम् । नन्वेवन्तण्डुलपदायें कर्मत्यसिद्धावांप स्तोक म्पचतात्यादी स्तोगदेन तादृशफलाश्रयत्वमिति कथन्तेपामत्वसिद्धि । न च स्तोम्पदा- धे भेदेन फलवत्त्वसत्त्वात्स्यादेव कर्मत्वमिति वाच्यम् ? फलवावच्छेदकसम्बन्धेन फलाश्रयः स्यैव कर्मत्वात । अन्यथा पवतस्यापि कालकसम्बन्धेन विक्लित्याध्यत्वात् 'पर्वतम्पतिः इत्याघापत्तः । फलतावच्छेदकसम्बन्धश्च प्रकृते समवाय एवात आह-फलस्यापोति । स्वज्ञान- स्थकैयट' परास्त ; उक्तलक्षणेन तत्रापि सिद्धवाव । ध्वनित चेद “वारणार्यानाम्" इत्यत्र भाष्ये, स्फुटी- भविष्यति चेदमये इति दिक्। तथाच का स्वनिम्म्यापारजन्यफलेन सम्बन्धुमिप्यमाणमित्यर्थ, फलिन। वत्र जन्यत्व जन्य-: वज्जन्यजन्यसाधारण, फलसम्बन्धवाऽऽअयता, तदाह-कत्रिति । लक्ष्यमार- यथेति । देवदत्तनिल्यापारजन्यविविनश्यामयस्वादिति भाव । नन्वेवमपि 'स्तोक पचति स्यादौन स्यात् तदनाश्रयत्वात्। कालिकादिसम्बन्धेनाऽनिभ्याप्तिगरगाय फल गावच्छेदकसम्बन्धविशेषनिवेशस्याव. इयफरवारसामानाधिकरण्यस्य तदनवच्छेदकवादत माइ-फलल्यापावि । क्रियाया फलेच्छापूर्वकेटा- भावप्रकाश.। 2 ·७७८ सटीकाटिप्पणशब्दरत्नमौढमनोरमायां- भैरवी । येनोपस्थितं वर्तमानत्वं नेह विवक्षितम् । तेन 'कटं कृतवान्' 'कटं करिष्यति' इत्यादि सिद्ध्यति । कारकमिति । एतच "कारके" इत्यधिकारालभ्यते । तत्र हि व्यत्ययेन प्रथमार्थे सप्तमी । प्रतिसूत्रं वाक्यं भित्त्वाकारकसज्ञा विधीयते । तद्यथा-अपायेध्रुवं कारकसंझं स्यात् । ततः "अपादानम् उक्त कारकमपादानसंझं शब्दरत्नम्। अत एव तत्समानाधिकरणे शोभनं पचतीत्यादौ कर्मत्वसिद्धिः। वाक्यं भिवेति। योग. विभागेनेत्यर्थः । सञ्ज्ञा विधीयते इति । तदुक्तं भाष्ये."किमिदं कारक इति ? सज्ञा निर्देश इति" । वाक्यभेदं दर्शपति-अपाये इत्यादिना । नन्येवमध्येकसज्ञाधिकारा- स्य क्रियोत्पत्तिप्रयोजकत्वात्फलस्य कारकत्वम्बोध्यम् । व्यपदेशिवद्भावेनेति । अत्र मानन्तु "मोजासहोम्भसा वर्तते" इत्यतो वर्तते इति प्रकृते "तत्प्रत्यनुपूर्वमीपलोमकूलम् इत्यनेन द्वितीयान्तेभ्यः प्रत्ययविधानमेव । अत एव प्रतीपं वर्तते प्रातीपिकम् इति व्याख्यानं सङ्ग च्छते । मत एव-फलस्यापि व्यपदेशिवदायेन फलाश्रयत्वात्कर्मत्वस्य स्वीकारादेव । एतेन "क्रियाविशेषणानां कर्मत्वम्" इति वचनमुक्तयुक्तिमूलकमेव नत्वपूर्वमिति बोध्यम् । एतच न सर्वदा किन्तु विवक्षाधीनम् । अन्यथा “ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत इत्यत्र ज्योतिष्टोम. पदात्तृतीयानापत्तिः स्यात् । मम तु धात्वर्थफलस्य व्यपदेशिवदावेन फलाश्रयत्वविवक्षा यदा तदा कर्मत्वं, यदा तु भावनाम्प्रति भावनामाव्यनिर्वतकत्वरूपपारिभाषिककरणत्वविवक्षा तदा करणत्वस्य सत्त्वेन अभेदेन तदन्वय्यर्थवाचकात्तृतीया भवति । अत एव भाष्यकृता-"क्रिया- विशेषणानाधर्मत्वम्" इति वचनन्न पठितम् । अपूर्ववचनसत्त्वे तु तेन बाधस्य प्राप्तेस्तृतीयाया अनुपपत्तिः स्यात् । ननु वाक्यभेदेन संज्ञाद्वयविधानेऽपि संज्ञाद्वयसमावेशः कथमत्त आह- योगविमागेनेति । एतेन यदि योगविभागो न स्यात्तदा द्वितीयवाक्ये कारकस्योद्देश्यत्वाऽलाभः स्यात् 'न’कयोगेऽनुवृत्तिर्भवति इति न्यायादिति ध्वनितम् । "कारके" इति सप्तमी तु प्रथ. मार्थे इत्याशयः । तदुक्तम्-"कारके इत्यस्य कारकसंज्ञाविधायकत्वमुक्तम् । एवमपि- भावप्रकाशः। विषयवारसना गर्भितोद्देश्यत्वस्य साक्षाफलरूपे धावणे एव सरकारकर्मवार, दाश्रयत्वात्तु तण्डुलादी. नामपि तत्वम् । फलस्यापि क्रियाजनकरवेन कारकत्वाद, तन्शानपूर्वक क्रियोत्पादनादिति भावः। ननु तस्याऽप्रातिपदिकत्वेन द्वितीयाऽप्रापया निम्फलं फलस्य कमवम् । न च तस्कमणि कादिसिध्ध तद कृतसाहचर्येण पावर्थफलामयरूपकर्मण एव तत्र ग्रहणाव। अत एव 'तृप्ति पचति इत्यादि न । प्रत्यासत्या. प्रलपालवाचककारकसम्बन्धस्यैव ग्रहणाच्चात भाइ-अतएवेति। तस्य कर्मकारकावादेवेत्यर्थः। तत्स. मानेति। "पोतिष्टोमेन यजेत"श्यादौ यागस्य भावनाकरणस्वे तस्याप्रातिपदिकत्वाचतस्कृतीयाभावेऽपि तरसमानाधिकरणज्योतिष्टोमादिपदापथा तृतीयोरपतिस्तद्वदिश्य: पठेन क्रियाविशेषणानां कर्मल तेभ्यो द्वितीया या वक्तव्या' इति वचनात् दितीयेति नैयायिकायुकमपास्तम् , ज्योतिटोमेनेत्यायसिध्यापन: पाइशवचनस्य मुनित्रयोगस्यानुपलम्माचेति भावः। ननु एकोद्देशेनोभयविधाने कतरोकवास्य. भेदवत् तात्रीकारे समावेशसिद्धिनं स्यादत माह-योगेति। मन एवाऽऽचे संशिलामः । अन्यथा "मारके" यत्र सम्शानिर्देशादाक्यार्थाभावेनोचरणानुपचावयुमयोविशिरस्य वा साविधाबुद्देश्यविधेय. भावना-क्याभावेनेशसिदिरेवेति भावः । समूलस्वाय सम्मतिमाह-तदुक्तमिति । वाक्यभे- मिति : योगविभागनेशि भाषः । एमपि-योगविभागेन सूत्रस्पन सम्वादयविधानेऽपि । - . सरला। ध्यपशिपदारेनेति । मामयाबरपापि परिसवपटवयोरिक तनातिदेशदिति भावः । वस्तुवस्तु फसोमपापारः पचादरप इति स्वीकारेण सापश्यामपस्वास्फलस्य कमलसिरिरिति मोध्यन् ।

·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । . ७७३. भैरवी। - भावप्रकाशः। शब्दरत्नम् । त्पर्यायापचितान च क्रियाजनकानां सजिनामाक्षेपेण तेषां योगविभागानुचिभ्यां विनाऽपि कारकसज्ञाविधानेन पर्याये सिद्ध योगविमागेनानुवृत्या प्रतिवाक्यं सन्जाविधान समावे- शार्थ मिति वाच्यम् ? आक्षेपे क्रियाजनकमात्रस्य सज्ञापत्तौ 'नटश्रुतम्। इत्यादी योगविभागेन संज्ञादयविधानेऽपि । प्रथमवाक्ये ध्रुवमित्यस्योपादानं संज्ञिनिर्देशार्थम् । पर्यायापत्तिरिति । कारकसंज्ञयेत्यादिः । परोक्तं संज्ञाद्वयसमावेशप्रकारन्दूपयति-न चेत्यादिना अयं हि तेपाम्भावः–व्यत्ययेन कारके इति सप्तमी प्रथमार्थ एव । तथाच कारकमित्येवैक वाक्य, तन संझिलाभस्त्वाक्षेपादिति । इयं च सज्ञाऽन्वर्धा-करोतीति कारकम् , निर्वतय. तीत्यर्थः । निर्वर्तनञ्च साध्यत्वेन प्रतीयमानक्रियाया एवेति क्रियावाचकपदाक्षेपो भविष्यति। द्रव्यगुणयोः पदान्तरसमभिव्याहारेणैवार्थिकसाध्यत्वस्य प्रतीतिर्मनसा भवति , क्रियायास्तु शब्दतः साध्यत्वस्य प्रतीतिरिति विशेष । तथाच क्रियाजनकमित्यस्य चाऽऽक्षेपालाम इति । योगविभागेनेति । "ध्रुवमपाये" इति योगविभागेनेत्यर्थः । अनुवृत्या-कारके इत्यस्याऽनु वृत्या। आक्षेपे-महासंज्ञाबलादाक्षेपे । नटश्रुतमिश्यादाविति। अत्र नदशब्दात्कारकवाचकादपि पर्यायेति । समावेशाभावेनेत्यादिः । वचनदयसामयादिति भाव.। आक्षेपेणेति। 'कारके इति सूत्रे महासन्शाकरणवलादिति शेष.। भय भावः-उक्तहेतोरन्वय सम्शा-करोति निवर्तयतीति कारकमिति । साध्याकाक्षायां क्रियाया एव शम्दत: साघ्यावेन' प्रतीतिः, क्रियैव च तत्वेन समप्यते न तु' द्रन्यादिः, करोत्यादिपदान्तरसममिव्याहारे एव तस्य तथा प्रतीत्या शब्दाचथाऽप्रतीते. वयाच क्रियानिर्व. संकमुद्दिश्य "कारके" इत्यनेनैव सम्झा क्रियते न तु विभक्तकवाक्यतया, महासन्धाकरणसामादिति । "वमपाये" इति योगविभाग कारकपदानुवृत्ति च विना उत्तरत्रानुवृत्तावपि सूत्रदयसामर्थ्यात् पर्याय सिद्ध "ध्रुवमपाये' इति योगविभागेन तत्र कारके इत्यनुवृत्त्या च प्रतिवाक्य कारकसम्शाविधानसाम: यत्समावेशार्थम् अवश्यमन्वयव स्वयापि स्वीकर्तव्यम् । भन्यथा ग्रामस्य समीपादायातीस्यादावति. प्रसङ्ग. कारकादिसन्धानामिति । यतेन सशिनामनु पादानास्कय तेन सन्शाविधानमिरयपास्तम्। योग. विभागेनेति । प्रतिवाक्यरवे हेतुः। अनुवृत्त्येति । सन्माविधाने हेतुरिति बोध्यम् । आक्षेपे इति । महासम्पया भन्वत्वेनेति भावः। मात्रशम्दः कारल्ये। विशेषसम्भाविनिर्मुकस्यापि तस्येत्यर्थः। सम्ज्ञापत्तौ-कारकसम्वापत्तौ । नटश्रुतमिति । केवलाद अन्तर्भावितभ्यांदा शुधातो: "क्तिच्छी च सम्मायाम्यनेनाशिषि सन्शायां भावे वर्मगि वा कः। स च निष्ठान्तस्य दपचः सन्मायामा दिलदाचो न स्वाकार इत्यर्थकेन "निष्ठा च दपजनाए" इत्यनेनादिस्दातः। यो गीतमा नटस्य भुतिजनमावेन कारकलेऽपि "न लक" इति निषेधद् विशेषसन्शाया मभावास्कारकाव्यमावे सम. धित्वेन विवक्षायो नटस्य मु नटमिति शेषषष्ठीसमाम.। तत्र कारकमायो सय समा. सस्य" इति प्राप्तमन्तोदात्तत्व नापिका एभ्यः परं कृदन्तप्रकृतिकमुत्तरपदं प्रतिस्वर स्यायिकेन साला। . मूले कर करिष्यवास्यादि सिम्पतीति । पाणिनिना परिमन्नाले ईप्सितपद प्रयुकं तत्कालाव माक् परो वा यो यः कालतत्तिक्रिया पठारपर्यगोचरितारमझियाजन्योसतिफलाययस्य कर्मसं. स्पर्धा बनानाविवक्षायां सिपीयर्थः। तथाच द्वारा कातिक्रियारोपतात्पयन 'कट करोति। ति प्रयोगोऽपि सिम्पति। अदं पोय-प्रत्ययोशमानवस्या विवाहिता 'पर्वमानायोध. गोधारितप्रायपयोगे षष्ठ इत्रय "चस्य च माने" इति स्त्रस्याप्रापया गर्नु.' पत्र Lila ! भोपडे, 'बर्वमानसं ने विवाशिन' स्पस्य संपदवाच्यावच्छेदकावेन पागि. framविषयो नरवायो नत सिनपदजन्यरोपीयविश्यवादकमेन गिनिवासपियो ने। देनदोषपस .

·७८० सटीकटिप्पणशब्दरतमोढमनोरमायां- भैरवी। न स्यात। पुन: कारकशब्दानुवृत्तिसामर्थ्यात् विशेषसज्ञाभिः सह समावेशः। सन्दरतम् । स्वरवारणाय “कारकाहत्त।" इत्यादौ स्वरितपाठाद्याश्रयणेऽधिकगौरवादित्यंत आह -पुनः सम्बन्धसामान्यविवक्षायां पटीफुत्वा पठीसमासः ! कर्तरि पष्ठी तु न. नशिब्दात "न लोक" इति निषेधात् । श्रुतशम्दो हि. नटेन श्रावितमित्यर्थविवक्षयान्तर्भावितण्यांच्ट्र- धानो तिन्कौ च संज्ञायाम्" इत्यनेन गोतरूपे कर्मणि विवक्षिते कर्मकान्तो "निया च 'च्यजनात्" इत्यनेन निष्टान्तस्य न्यच आकारभिन्न आदिरुदात्त इत्यर्थकेनाऽऽद्युदात्तः । खरवारणायेति । "समासस्या इत्यन्तोदात्तत्वाधक गतिकारक" इति फुदु तरपदप्रकृतिस्व- रेणोत्तरपदाचुदात्ते प्राते तम्बाधित्वा "कारकाहश्रुतयोरयाशिषि" इत्यनेन आशिषि संज्ञा- यान्दत्तश्रुतयोरन्त उदाच इत्यर्थकेनाऽन्तोदात्तत्वम्प्राप्त तारणायेत्यर्थः । स्वस्तिपाठति। कार- कराब्दस्य स्वरितस्य पाठ आश्रयणीय इत्यर्थः । न च कारकशब्दे "लिति इति सूत्रेणाऽऽका. रस्य स्थाने उदात्ते तदेकवाक्यतापनशेपनिघातेनरेफाकारल्यानुदात्तत्व "उदात्तादनुवातल्या इत्यनेन स्वरितत्यन्तस्य भवत्येवेति कथमेव होपावसर इति वाच्यम् ? "स्वरितेनाधिकार" इतिसूत्रघटक स्वस्तिपदन "समाहारः स्वरित "सूत्रबोध्यपरम् , किन्तु दोपविशेषपाम् , ता; शदोपविशिष्टरकारघटितस्य कारकशब्दस्य पाठ कार्य इत्याशयात् । मादिपदेन अधिकः कारो- ऽधिकारः स च कारकाधिकारीयोपादानादिसंज्ञाप्रवृत्तिरूपा यत्रास्ति तस्य ग्रहणकार्यमित्येवं- रूपस्तस्यान्यनाधितस्य परिग्रहः । कारकत्वन्तु नःशब्दार्थेऽस्त्येव, “आण्यातोपयोगे इति भावप्रकाश गतिकारकोपपदात् कृत्" इत्यनेनोत्तरपदाधुदात्तत्वं प्राप्त बाधित्वा थायधम्" इति प्राप्त मुत्तर- पदासोदात्तत्व बाधिवा प्राप्तम् "अनाचितादीनाम्" इत्यस्य :नियामकेन कारकावरयोदंतश्रुतयोरेवा- शिषि सम्शायामन्त उदात्तः स्यादित्यर्थ केन "कारकादत्तश्रुतयोरेवाशिषि" स्यनेन प्राप्ताsन्तोदा. तस्ववारणायेत्यर्थः । नम्वनासत्या कारकसभायां समासस्य" इत्यनोदाचस्वेन भाव्यम् . मपि तस्यां प्रागुक्तरीत्या अन्तोदात्तत्वेनैवेत्यविशेपानात्र दोषोऽन भाइ-आदाविति । अनेन नटन. 'वर्ण नटश्रुतिरित्यादिपरिग्रहः। अब हि या यादीनामाप्रया लिखनित्वाभ्यामायुदात्तावेन "गतिकारक" इति प्रकृतिस्वरप्राप्या स्वरे विशेषस्य स्पष्टत्वादिति भावः । भन्न पक्षे स्वरतारणायेत्य- स्योत्तरपदप्रकृतिस्वखारणायेत्यर्थः। ननु एवं सति "कारकाइ त्" इत्या नदोषोऽल आइ-आदा. विति । अनेन पतिकारकोपपदास्कृत" इत्यादिपरिग्रहः। श्रादिपदघटितमूल कैयटयोरप्पयमेवाशयः । पाठादीति । आदिना भावृत्यादिपरिग्रहः। अधिकगौरवादिति । ननु गौरवादिस्येव वाच्येऽधि. कस्यधिकमिति चेत् ? अयं भावः-पाक्षेपाऽपेक्षया योगविभागानुवृत्योरेव लघुभूतावादक गौरवं सरस्वी- 'कार एव । किश्च समस्ते तथाऽन्वयेऽपि षटम् इत्यादाविवेकासमस्तपदोपस्थाप्ययोरर्थयोरुद्देश्यविधे. यमावेनाऽन्वयस्याम्युत्पनखातरजोकारे च द्वितीय गौरवम् । तथा सति नटश्रवणमित्यादावपादान. वाचविण्ये कारकसम्शायाः सावकाशवेन विशेषसम्शाविषये तामिवधि प्राप्ते तदारणाय योगविभा- गानुवृत्तिभ्यो प्रतिवाक्यं सन्नाविधानं पर्यायार्थमेव स्यान्न समावेशार्थमिति तथापि मद्रोस्यानयमिति तीय गौरवम् उकरीत्या स्वरिताधाश्रयण चतुर्थ गौग्य चेति । एतेन ननु "वायेऽपादानम्।" इति स्प्रे कारकपवानुवृत्तिसामदेिव सिसौ रुत योगविभागेनेति चेन, काररूपानुहनौ मानाभावाद । "मपादानम्" इति सूत्रे हि विनिगमनाविरदासर्वपदानुभूचावात्तरकालिकी सामथ्र्यकल्पनाचितव । कि "भूवमपायेऽपादानम्" पत्र तदनुवृत्तिः पर्यावार्था स्याः । न च "कार" इति सूप्रेग मश. सावरणलाद क्रियान्वयिनामाक्षेपेशापादानादीनी कारकसम्माविधानसामयारपर्यायनिंदावनुत्ति: समावेगव मरिष्यतीति वाष्पम् नरस्य गोति यादौ सावकाशवारामत एव दुधादिपरिगणन चरितार्पम् "प्रविन इत्यस्य निम्पियाचना तथा योगरिमाग दिनानुतिया पर्याय सिरे सत्या- - ·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । ७१ भैरवी। सूत्रे उपयोगग्रहणप्रत्युदाहरणपरत्वेनास्योपन्यासस्येदृशस्थले करणात् । तत्र हि-"उपयोगे किम् ? नटस्य शृणोति इत्युक्तम् । ननु कारकशब्दानुवृत्ति, गृहस्य द्वारादागत इत्यत्र गृहस्या- पादानत्ववारणाय चरितार्था । किञ्चपुनः कारकेतिमूलाचप्रैव पुनरनुवर्तमानस्याऽऽवृत्तिरित्ययः भावप्रकाशः। योगविभागकरणम् "मपादानम्" इति सूत्रे कारकमित्यस्यानुवाघखलाभार्थन् । मसति हि 'योगवि. भागे सह विधानेनोद्देश्यविधेयभावेनान्वयो न स्यात्तदेतदाह-पुनरितीदि मान्योक्तं प्राचामनुः रोधेनेति ध्वनितम् , स्वरितस्वप्रतिशाया एव वत्र मानस्वाद', भन्यया अधिकारखानुपपत्तेः क्रियान्व- यिलं कारफरवमिस्यस्य खण्डनीयवाच, तत्र सावकाशवे प्रागुक्तशेषापत्तेश्व, योगविभागेन कारक- • सन्याविधानेऽपि परिगणनसाफल्यस्य तासूत्रानिविषयवस्य च सत्वाच्च, अत एव योगविभाग विना पर्यायासिद्धेश्व, उत्कदोषद्यापत्तश्चेति दिक् । एतेनोकरीत्या कैयटायुपपादितस शापक्षे विशेषसशानिर्मुकं कारकं नास्तीति फलितम्, तच्चिन्त्यम् “माख्यातोपयोगे" इत्यस्य 'नटस्य भृणोति' इत्यत्र विभायर्थदारा क्रियान्वयिनो नटस्य कारकलमभ्युपगच्छा भाष्यकृता साविरोधात् । ततश्च 'नटश्रवणम्' इत्यत्र भाष्य. सम्मतकृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरानापत्तिः। यत्तिदैव स्प्रे नटस्य न कारकत्वमित्युक्त कौस्तुभे, तदेवेन निर- रतम् , "माख्यातोपयोगे" इत्यत्रोपयोगे किं नटस्य मृणोति "प्रकथित च" इत्यत्र नटस्य शृणोतीत्य- पातिप्रसङ्गनिवृत्तये परिगणनमित्येवपरोत्तरकौस्तुभेन सह विरुद्धत्वाच्च । एतेन "अधीगर्थ" इति सूत्रे हरिस्मरणम्' इयत्र शेषकारकपष्ठीसमासयोः स्वरे विशेष इति शोऽविदर्थस्य करणे" इत्यावष्टसूत्री स्वरा. पंति निष्कर्ष इति नभ्याक्तिनिरस्ता । तुरमात्कारक इति लक्षणं चाधिकारश्च । एवं चोचरसूत्रेषु सशि. विशेषसमर्पणद्वारकवाक्यतयैव कारकपद सन्नध्यते न तु भिन्नवाक्यतयां, फलाभावाप्रमाणाभावाच । सश्च वास्यभेदाभावर लाघव नटस्यत्यादीना कारकत्व चास्मिन्पक्षे सिध्यति । अत एवासशस्वपक्षे, सह फलैक्यमप्यस्मिन्पक्षे सनच्छते इति रानाकरोकमपास्तन , उकदोषगणापतः उपयोगग्रहणाभावे "भाख्यात" इत्यनेन तत्पथे ताहितेऽपि साया निष्प्रत्यूहत्वेन तमाप्यविरोधाभावाच, नटश्रवण मिरयादौ खरानिष्टत्वाच । एतेनेहरयः "माल्यातोपयोग" इत्यत्रस्यश्व कौस्तुभः समर्पित इतिसत सण्डनस्यायुक्रवाच, एवमकपितमिति योगविभागेन परिगणनामावपळे विधीयमानकारकसम्सयाश्चेति विदिवसमसम्मासहितेऽपि निष्प्रायूहरचनाकथित चेत्यत्रस्यकोस्तुभस्यापि, युकवेन तस्खण्डनस्यापि - तपारवाच । भव एव सग्निष्कर्षस्यापि युकावेन तस्वप्टनस्यापि तथात्वाध, अस्य पृथग्लशगर कारक. सम्माया प्रतिप्रसङ्गापश्च, नटवणमित्यादावदोपाय स्वरितपाठाचायो गौरवाच, मसमस्तकर. दोपस्थाप्ययोद्देश्यविषयभावासम्मवेन वाक्यानोपासम्भवेन लगवासम्मवाच्च। किश मस्य लक्षणवे विशेषसम्मानित सावकारायालस्याः कारकसम्माभिः स्वविषये राधमाप्रकरणेऽनुत्त: पर्यायावस्यैव सरसेन समावेग योगविभागस्यावश्यकस्वेन फलामावासमागामावाग्वेयुकोबांधित स्वाय, कारक विस्म्मानिर्देशवासशिनोऽपिनिर्देशाइरसायनिष्टप्रसकोग्रामस्य ममीपदायाविण इति भाध्यम योगविमागेन समावेशस्यैव पनिवपाच । भन्यथा सम्म सक्षपनिदेशे पृथपास्यार्था मारेन भप्रेऽनुवृत्तावपि तनिध्यन लोकारेनोद्देस्यत्वस्य सवरामसम्भवेन च पत्रम्हायतरेव वमुचितरवेना- विमसहाऽऽपादनस्य निर्दलवापरः। मानस्य समीपाशपातीपारावकियाननकरण मामादेशिक सम्पाग्यावृत्या कारकपदानुपरचारिकाम्यांच, तथापि पावस्येव सिध्या ममावेशाऽसिच, नरय. हियाजनकलाकारकवरपेटवेऽरि वाया मनिताशा न बार परिमाधि-न्यारेन स्वगमाया फनामागध पशायर कांतिकारमाने प्रभागस्पाटमती स्थराति निको वएपमारास चन भाषातिविशेषो न वा समायविरामोन पास्यादपयामिति पोनिकोसियन पौरानिमहान पारकर, नरस्य भाजपा नटस्नु नोमयनिधि कौतु. भविरोध, उपयोनिसानोमयं न विनावि भानु विव मातापिय निविषारकर6उमारिपिनन् । ननु रामानुपति'प्राय - - ·सटीकटिप्पणशब्दरतत्रौढमनोरमायां- - * शब्दरतम् कारफेति।विभक्तव्यपादानमित्यादिषु तमनुवृत्त्या तदनुवादेन विशेपसंशाविधामादित्यर्थः। • भैरवी। प्रतीयते स चाऽयुक्तः आवृत्तव्यर्थत्वादत आह-विभक्केवपादानेति । एतेन तस्य मूलस्य विभ. क्षु-पश्चादुच्चारितसूत्रेग्वित्यर्थ इति सूचितम् । तदनुवादेनेति । पूर्वसूत्रबदस्यापि कारकस- ज्ञानिष्ठविधेयताशालिशाब्दयोधस्य जनकत्वेनेत्यर्थः । अपाये ध्रुवकारकं संदपादान स्यादिः त्येवं वचनकल्पनयेति तात्पर्यम् । तत्र कारकसंज्ञाया विहिताया एवं पुनर्विधानेन तस्या अनुवादः सम्पद्यते, "वनोरं च" इति सूत्रेण डीप्रयोविधानेऽपि ढीवनुयादेनेति व्यवहारवत् । केचित्तु पूर्वसूत्रविहितसंज्ञा विशिष्टस्योद्देश्यत्वकल्पनेन तदनुवादेनेत्युक्तमिति, तन्न, एकसंज्ञा. धिकारवाधापल्या पर्यायत्यापत्तेः । एवज 'प्रकल्प्याऽपवादविपयम्' इति न्यायेनोद्देश्यताव- च्छेदककारकसंज्ञावैशिष्ट्यमपवादतत्तत्संज्ञाविधानकाले प्रसिद्धमिति शाया अवकाशोऽपि ना न चैव सति योगविभागो न कार्य, प्रथमार्थसप्तम्यत्तस्य "कारके इत्यस्योत्तरसूत्रेष्वनु. वृत्तिकृत्या 'अपाये ध्रुवतारकं सदपादानम् इति व्याख्यानझार्यनिति समावेशो भविष्य- तीति वाच्यम् ? विधेयभेदे सति वाक्यभेदस्य सर्वतन्त्रप्रसिद्धत्लेन फलतो योग विभाग एवं पर्यवसानमितीह योगविभागस्य कथमित्यांशयात् । उत्तासूत्रे कारकशब्दानुवृत्तिसाम: र्थ्यात्समावेश इति तु न युक्तम् , ब्राह्मणल्य. पुत्रम्पन्यानम्गच्छत्तीत्यादौ क्रियानन्वयिना. म्ब्राह्मणादीनाम् "अकथितञ्च इत्यनेन कर्मसंज्ञावारकत्वेन कारके' इति शब्दानुवृत्तेः सफ- लत्वात् । अत एव सर्वथाऽपादानत्वादीनां यत्राप्रसक्तिस्तत्रं कारकसंज्ञाया "आख्यातोप. योगे" इति सूनै उपयोगपदोपादानेन सच्यात् "अकथितच" इत्यनेन कर्मत्वम्प्राप्नोति इत्याशय, दुह्यादिपरिगणनेन भाष्ये समाहितम् । उपयोगाभावादपादानत्वमपि न, ताह शमुदाहरणं नटस्य शृणोतीति यत्तु कैयटेन कारकसंज्ञायां विभक्तसूत्रेण सत्यस्य प्रयोजनं 'नटश्रुतम्' इत्युक्तम् । नटश्च: तिर्नटश्रवणमित्यनयोरुपलक्षणम् । अन्न दि कारकसंज्ञाया असत्त्वे "समासस्य" इत्यन्तोदात्त. •त्व, सति तु तस्मिन् "गतिकारकोपपदात्कृत्" इत्युत्तापदप्रकृतित्वोणोत्तरपदायुदात्तत्वमिति विशेपस्य स्पष्टत्वात् । उभयोरपि नित्स्वरलिस्वराभ्यामाादाचत्वात् ! नटश्रुतमित्येव तु न युक्तकारकसंज्ञायाः सत्त्वेऽसत्त्वे वा तत्र विशेषल्याऽसत्त्वात् । तथा हि-तस्याः सत्त्वे "गति- कारकोपपदात्" इत्येतद्वाधकथायादिस्वरेणान्तोदात्तत्वस्य सत्त्वात् तल्या असत्त्वे तु "समा. सस्या इत्यन्तोदात्तत्ववाधकयोः-दुत्तरपदप्रकृतिस्वरयाथादिस्वरयोरप्राप्तावन्तोदाचत्वस्यैव प्रातः । कैयटेन तु श्रुतेति समुदायस्य सज्ञात्वमाशीविषयत्वचाभ्युपेत्य "कारकादत्तश्रुतयो. रेवाशिपि" इत्यन्तोदात्तत्वमपादानादिसज्ञाया विपये एवं जायत इति ३ स्वीकृत्योक्तम् । भावप्रकाशः। समीपात्' इत्यादी प्रामादिव्यावृत्या चरिताई. किचे पुन: कारकेत्यादिमूलस्याऽ गये ध्रुवमित्यत्रैव- द्वितीयवार तदनुवृत्तिसामादित्यर्थः प्रतीयते, स चायुक्तः, तत्र पुनस्तदनुवृत्तनिष्फलावाद । सकृद. नाच्या निराकाक्षवेन तस्योद्देश्यतया विषेयतया याश्ययासम्भवाचात पाह-विभक्तेप्चिति । पतेन पुनःसदस्य पश्चाद्भूते विभक्तसूत्रे इत्यर्थः सूचितः। तदनुत्तया–कार के इत्यनुवृत्त्या'। सदनुवादेन । कारक सदपादानमितिरीस्येति, भावः । पतु कैयादिवण्डपन्ताः समावेशफळ 'स्तम्बरमः इति । भवाधिकरणावाद सप्तमी-कारकावाव का घरपदसतिस्वरश्च सिध्यति । अन्यथा "तस्पुरुषे तुल्यार्थ" इति पूर्वपदप्रकृति स्वरः स्यात् स्तम्भकर्णः पोरिवि निदंशामातिपदिकस्योपपदावेऽपि सप्तम्यन्दरपाठयाखाप्रोपदवरेण यथासिदिः । नापि पाया. विखरेगान्तोदायव पम्, मपा साहचर्यगेरच एव व्योपादानात् इति; सत्र, उपपदाखादेव सिदः, परदमिति मासम्सया मुरतस्योपपरवाया उपपरसम्म भाथ्ये, उत्तवात् सन्मऽपि पूर्वा - ·. 41 1 - कारके द्वितीयाप्रकरणम् । ७८३ अन्वर्था चेयं संज्ञा-करोतीति कारकमिति । तेन क्रियाऽनन्वथिनो न भवति- ब्राह्मणस्य पुत्र पन्थानं पृच्छताति । इह हि ब्राह्मणः पुत्रविशेषणं नतु क्रियान्वयि । शब्दरतम्। समावेशफल तु 'ग्रामेवास इत्यादावधिकरणत्वात्सप्तमी, कारकत्वात्कृदुत्तरपदप्रकृतिल्वरश्चेति वोयम् । करोतीति । क्रियाजनयतीत्यर्थः । तजनक व प्रत्यासत्या तत्रैवान्वेति । क्रियाऽनन्यायिन इति । तदन्ययप्रयोजक०जनकत्याभाववत इत्यर्थः । ब्राह्मणस्य पुत्र. भैरवी। ॥ तच्च "सज्ञायामनांचित" इति सूत्रात्सायामित्यनुवृत्तेः । वस्तुतस्तु वाशसम्ज्ञाया अप्रसिद्धतया वस्योदाहरणस्योपलक्षणत्वमेव युक्तमिति ध्येयम् । “ग्रामेवास इति। "शयवास" इति सतम्या अलुक् ! कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरश्चेति । अस्य "स. मासल्या इत्यन्तोदात्तत्ववाधक "तत्पुरुपे तुल्यार्थ" इति पूर्वपदप्रकृतिस्वस्वाधकस्य "गति- कारकोपपदात्कृत" इंतिसूत्रविहिनकृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरस्य प्राप्त्या वासशब्दस्य धन-तत्वेन मध्योदात्तत्वमिति नार्थः, "गतिकारक' इत्येतद्वाधकम्य "धाथ"इति सूत्रस्य प्राप्तेः। किन्तु, पृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरप्रवृत्तेर्निदानस्य कारकत्वस्य सत्येन "या"इत्यनेनाऽन्तोदात्तत्वमित्यर्थं , चत्रापि कारका दित्यनुवृत्तः । न च "भीत्रार्थानाम्भयहेतु " इत्यादावुकरीत्या योगविभागा- सम्भवेन कथं सम्ज्ञाद्वयसमावेश इति वाच्यम् ? तेषु कारकशब्दस्याऽऽवृत्त्यार्थाधिकाराद्वा- क्यभेदेन सज्ञाद्वयसमावेश इत्याशयात् । क्रियामिति । स्वभावतः साध्यत्वेन प्रतीयमाना. म्प्रधानीभूतव्यापारात्मिकक्रियामित्यर्थः । एवञ्च कारकस्य प्रत्यासत्या तत्रैवान्चय इत्याह- तजनकरोति। ननु क्रियानन्वयिन इति मूलग्रन्थात् क्रियान्वयित्वङ्कारकत्वमिति प्रतीयते इति मूलविरोध इत्यत आह-तदन्वयेति । यदि क्रियान्वयित्वकारकत्वं स्यात्तदा कारकाणां क्रियान्वयित्वमितिवाक्यस्योद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरेकत्वेन 'घटो घर' इति वाक्यस्येवा. बोधकत्वापत्तिरिति क्रियाजनकत्वारकत्वमित्येव युक्तमिति भावः। 'बाह्मणस्य पुत्रम् इत्या. । मावप्रकाशः। न्तवत्वेन तत्रोपपदत्यस्य मुचस्वाच । अत एव "चदित" इति स्वरयतमामपदस्य उक्तनियमार्थ- स्वमपि सनच्छते। देव बनयन्नाह-प्रामेगस इति "शयवासबासिघालाव"इति सप्तम्यलुक् । दुसरपदप्रकृ. तिस्वरश्चेति । समासस्य"त्यस्य बाधके "तृत्पुरुरु नुल्या इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरे प्राप्ते सद्गाधकेन "मतिकारक पपदात्कृत इत्यनेनोचरपदाघुदात्तस्वमित्यर्थ इति कश्चिद , वन "धायघम्पति तदपवादा- बोदात्तत्वस्यैव प्रा. । तस्मादिश्य व्यारयेयं-बहुचरपदं घमन्तप्रकृतिकोचरपदं प्रकृतिः कारण निमिर्च पस्य थाति स्वरस्य सः पन तरपदान्तोदात्त रवि यावदिति । कविच कारपवाद् यमुत्तरपदस्वर- वैति पाठो दृश्यते संतु युजवेति बोध्यम् । “मीत्रार्थानाम्' इत्यादौ स्वाधिकारायणादात्योक- रात्येव वा समावेशो बोध्य. । मत्र प्रकरणे यथाश्ववमूलासगनेवश्यमाणावादन्यथा व्याक्टे-किया- मिति । पास्वयंप्रधानमूना साप्यावेन प्रतीयमानामित्यर्थः । एवमऽपि बोध्यम् । ननु मियाजनक स्वस्य पारकरवे तस्यान्ययाभुतम्लासरन्ययान्वयापत्तिस्वाववापि वावरत भाइ-तजनक चति । तनव-क्रियायामेव । स्फुटीभविष्यायनुपदमेव । पूर्ववदार-तदन्ययेति । प्रत्ययोजक यद वजन वदभाववत स्यर्थः। मनु मूस न भवतीत्यनेन कस्य न्यावृत्तिर्गत्प्रयुक्रमनिष्टनापपेत । सामान्यसंशाप्रयुक्त सु नास्टिमिति प्रागेको मिति चैत्र मन्या-मदरसादिविशिष्टपुरय क्रियाभ्याप्पावेन सुन्दरं पुत्रमित्यादी मन्दरा- दोन कर्मस्ववनामपस्यापि र स्वाप । 'पन्चोभयोपिन् । मन्मनु न शेष, भस्माधिकरम- मान रादीनां रियान्वयवत् तस्य वदमाराम पुत्रदेन जन्यता + .4 - ·७४ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमाया- शब्दरत्नम्। मिति । अब अकथितं च इत्यनेन पृच्छिकर्मपुत्रनिमित्तस्य कर्मत्वापत्तिः । क्रियाजनकत्व तु न तस्य, पुप्रेणान्यथासिद्धः । अथितं च" इत्येतत् प्राछापादानत्माद्यविवक्षायां, सर्वथा तदप्राप्तां च प्रवर्तते । अत एवास्य न क्रियान्वय इत्याह-न विति । भैरवी। 2 -- - 1 दिवाक्येऽतिप्रसारमुपपादयति-अत्रेत्यादिना । निमित्तस्यैति । अनेन दुहादिपरिगणनलभ्यस्योप-. योगनिमित्तमित्यल्य सत्त्वध्वनितम् । अन्यथासिद्धरिति । अन्यथासिद्धाय न कारणत्यम् , अन्यथासिद्धिशुन्यस्य नियंता पूर्वतिता। कारणत्वम्भवेत- इत्यभियुक्तोक्तः । अत्राऽन्यधासिद्धिान्यम्प्रति पूर्वभाव इतित पुत्रजनकत्वघटितधर्मग पूर्ववर्तित्वस्याकल्पनात्, किन्तु जनकम्प्रतीति तुरीया अवश्यक्लप्तति पञ्चमी वा । 'माझ-- णस्य पुत्रम्पन्थानम्पृच्छति इत्यत्र प्रश्नपदार्थः-स्ववृत्तिजिज्ञासाज्ञानानुकूलशब्दोचारणरूप. व्यापारात्मिका क्रिया, तद्विशेषणज्ञानाश्रयत्वात्कारकत्वम्पुनस्य, पयस्तु जिज्ञासाविषयत्वा- त्पृच्छिामत्वन्तदाश्रयेण स्वविषयकज्ञानाश्रयत्वम्ब्राह्मणस्येति स्वसमवेतज्ञानविषयत्वसम्ब- न्धेन कर्मयुक्त्वम् । एतेन प्रश्नक्रियाजनकन ग्राह्मणे कर्मत्वम्प्राप्नोतीति शशा-निरस्ता । ननु "अथितञ्च इति सूत्रे अकथितशब्दोपादानेन यन्नाऽपादानत्वादीनाम्प्रसक्तौ तदविव- क्षा तत्र तस्य प्रवृत्तिरिति कयन्तस्य सूत्रस्य प्रासिरत आह-अकपितयेतदिति । तदप्राप्ती- अपावानवादीनामप्रासौ। अत एवाऽकथितशब्दस्यासकीर्तितपरता वक्ष्यमाणां साधु सन- च्छते । सवथा तदविवक्षायामपि तस्य सूत्रस्य प्रवृत्तौ प्रमाणन्तु 'नटस्य शृणोति" इत्यादी सर्वथा तदविवक्षाविपयेऽस्य सूत्रस्य प्राधिमाशङ्कय दुहादिपरिगणनेन समाधानपरम्माष्यम् । अत रव--ब्राह्मणस्योक्तकारकत्वाभावादेव । अस्य--वाह्मणस्य । पुत्रस्य तु जिज्ञासाविषयार्थ- ज्ञानानुकूलव्यापारस्य पृच्छार्थतया तद्घटकज्ञानजनकत्येन कारकत्वमस्त्येव । एवनं पुन्नप. दार्थस्याश्रयतया ज्ञानेऽन्वयः । मापनकाशः। बामणस्य विश्लेषाश्रयत्वेन "ध्रुवमपाये"इत्यपादानापत्तिस्तदविवक्षायां तु "प्रकथित "इत्यनेन पथि रूपकर्मयोगेन पुत्रस्येव पुत्ररूपयोगन ब्राह्मणस्यापि कर्मस्वापत्तिरिति; तत्माचामनुराधेन । क्रियाव्या- प्याप नियाजन्य फलामयावेन तु माणस्येत्याचपृक्षासनते:, वस्त्रे दुह्यादिपरिगणनात् दुराधर्थनिरू.' पितापादानवाविवक्षायामेव तत्प्रवृत्तः "अकथित च"श्यादेप्ययुक्तत्वात् । न हि बद्रीत्या पृच्छयर्थ- निरूपितमपादानत्वं किं तु जननादिक्रियानिरूपितमिति तदापत्रम्ययुक्तवाच्च । वदेतद् वनयन्नाइ- अत्रेति । साक्षणस्येति वाक्ये स्यर्थः । पुरनिमित्तस्य-वस्य निमित्तस्य हेतुभूतस्य ब्राह्मणस्यत्यर्थः । पृच्छः पथिरूपकमयुक्तरवेन पुत्रस्येव पुत्ररूपकर्मयुकत्वेन ब्राह्मणस्यापि प्राप्तिरित्यर्थः । एवं चान्यपुत. प्रति न प्रश्न प्रति भावः । नन्वे प्रश्नक्रियाजनकरवमपि तस्येति दोषस्तदवस्थ एवात माह-क्रियेति । प्रवदनाकयेत्यर्थः । तस्य-बामणस्य । अन्यथासिद्धेरिति । भवश्यसनियतपूर्ववर्तिन एव कार्य- समये सदि-नमन्यथासिदमिरयन्यथासिद्धरित्यर्थः । ननु प्राप्तिपूर्वकाविवक्षायो तस्य प्रवृत्तिः, प्रस्त दुसर्यथा तदाR: 4 8२ कर्मरमापतिरत भाई---अफर्षित चेत्त्येदिति । वदप्राप्ती -भादा- नसापासी च । मकथित सदस्यामीतितपररवस्य वक्ष्यमागत्वात् । मन एव 'नटस्य शृणोति' इत्यादी सर्वथा तदविषये मखमाशय परिगणनेन समाहिनम् "माख्यातोपति, सूत्रे भाष्ये इति भाषः। अत एच-पुरणा-यपालिका किया मनावाभावादेव । मायाहयान्वयअल्य-जापागस्य । न घर पुनस्यापि कारकर न रपाद जिवासाविषयार्थशानानुलः न पा गन्तव्यमित्यभिलासादिरू पासा प्रशानविषयावन पध: कमषम्, प्रमोचण्यापारानयवासमिति सयो- . .. -- - ·- ... ७५ कारके द्वितीयाप्रकरणम। यद्वा कार कशब्दः क्रियापरः, करोति कर्तृकर्मादिव्यपदेशानिति व्युत्पत्तेः । • तथाच अपादानादिसंज्ञाविधौ क्रियायामित्यस्योपस्थित्या क्रियान्वायनामेव तत्तत्संज्ञा विधीयन्ते । “कारकादत्तश्रुतयोः" इत्यादौ तु कारकशब्दः स्वर्यते तेनैतदधिकारोक्तं कर्नादिपटकमेव गृह्यते । अस्मिन् पक्षे वृत्तावपि कारकमित्य- स्य क्रियान्वयीत्यर्थः। आद्यपक्षे तु कारकसंज्ञा स्यात् ।, तच कारकं कर्मसंज्ञ, स्यादिति व्याख्येयम। शब्दरत्नम् । भैरवी। करोतीति । स्वजनकत्वेनैतान् व्यपदेशान् करोतीत्यर्थः । तदुर्फ भाष्ये-यावद् चूयाद् क्रियायामिति तावत्कारके" इति । क्रियायां विषय इत्यर्थः । विपयत्वं च जनक- सेनेति योध्यम् । क्रियान्वंयिनामिति । क्रियान्वययोग्यतावच्छेदकक्रियाजनकत्वता. मित्यर्थः। गृह्यते इति । अत एव 'नटश्रुतम्' इत्यादौ न दापः । क्रियान्वयीत्यर्य इति । वदन्यययोग्यतावच्छेदकक्रियाजनकत्ववदित्यर्थः । यथाधुर्व तु न युक्त कारकाणां स्वजनकत्वेन-क्रियाजनकत्वेन । एतान्-कादिरूपान् । द्वितीयव्याख्यायाम्भाप्यसम्म तिमाह--तदुक्तमिति । सप्तम्यन्तार्थान्वय्याकाङ्क्षाशान्तये आह-विषय इति । अन्न विषयता न ज्ञानादिसम्बन्धरूपा क्रियायास्तादृशविपयत्या प्रसिद्धः, किन्तु जनकतारूपैय। क्रियाया मिति सप्तम्यर्थो निरूपितत्त्वम् , तस्य जनकपदार्थकदेशजनकतायामन्वयः । "ध्रुवम्" इत्या. दिसताणाम्पाये यद्भवविक्रयाजनकमितिरीत्यार्थ कार्य.। पूर्वकल्पवा पक्षे न वाक्यभेदा- दिकल्पनेति लाघवम् । अत्र पक्षे पूर्वोकाभिप्रायेण व्याची क्रियान्वययोग्यतेत्यादि । मत् पव-.' स्वरितत्वप्रतिज्ञया कर्नादिपटकस्य ग्रहणादेव । नट्युतमित्यादाविति । गोतद्वारा नटस्य क्रिया- जनकत्येऽपि उकपटुकभिन्नत्वेनातिप्रसङ्गो नेति भावः। क्रियान्वयीति ययातमूलन्दूपयति- वदन्वयेत्यादिना । तुल्यतापनेरिति। उद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरक्येनावोधकत्वापरित्यर्थः । भावप्रकाराः। स्वम्जनकत्वेऽपि यं प्रति प्रश्नस्तस्य तदबनवतादिति वाच्यम् । शनविषयकशनानयरवसम्बन्धेन पुने तस्वसौलम्याद । पवंच तस्य वद्विषयकशानेमाश्यावसन्बन्धेन मन्वयः। पूर्ववदाह-स्वजनकत्वेनेति । क्रियोजनकत्वेनेत्यर्थः। एतान्-कादिरूपान् । इम पर्व सन: लयति-तदुक्तमिति । यत्तु क्रियायामित्यत्रान्वेतीत्यध्याहारः क्रियान्वयिरवं च कारकरयमिति नुयायी कशित । तन्न, वस्य सण्डनीयवात् । अत मार-विषय इति । भय सप्तम्यर्थ उकः । ननु विषयवमतिप्रसकमा भार-विपयत्व चेति । याच झियाविषपस्तजनको यस्स कर्मादिसम्म हत्यर्थः । सप्टो मम्मी, पालने विष्णुरित्यादौ यथा तथापापीति भावः । एवं च वाक्यभेदण्यत्पयादिकल्स- ना नेति मालाघवन् । पूर्वबदार-क्रियान्वयेति । अव एव-तप्रतिश्या सरपटकप्राणादेव। भव पदयकवाक्यता । हियाननकासमायण तु, न पूर्वको नापत्तिः, फरिमेति न्यायेन संवाया एव तत्र मापात् । न नटश्रुमिश्यादाम्याश्या मूनोस मानामावाचा पण्मामेव मान मिति केपटोक्त च चिनयन् । एतेन पटेर कारकायोति नेपापिकापुकमर स्तमिति नारोळमपास्तम् , उकास्तेः । नरममित्यप दोषस्योकलादाइ-आदाविति । तेन नटश्नमिरयादिपरिमहः। पूर्वक एतनुल्यतापनेरिति । वस्तुतख चिनयमिदम् करोशि-किपापा स्वसम्बन्धन विशेषता मापादयति इति तस्या महासंध्या हियारका सीमोपस्थितिकारेन 'भन्यपि एपस्यायाल নিবিৰংৰ জনোৱাৰেষ্টৰলাম। সধষষ্ট অধর । . मूला - सरला।

·wasan शब्दरलम् । भावनावया' इति वाक्यस्य 'पटत्ववतां घटस्वताः इत्येवतुल्यतापते । अत एवं भाष्ये-क्रियाजनकत्वमेव कारकत्वमुक्तम् । तजनकत्वं पां वत्कियोपयोगिक्रियाश्रयत्वे- नेति चोक्तम् । अत एवैषां क्रियान्वयः। क्रियाजनकमिति ज्ञाते का सा क्रियेत्याका- होदयेन क्रियाया जनकाऽऽकाड्या च तत्रैवान्वयस्यौचित्यात् । अविद्यमानस्य भैरवी। . मत एव-तस्य वाक्यस्यानक्यापरव । तन्जनकत्वन्न-क्रियाजनकत्वञ्च । अंत, एवं "कारक इतिसूत्रभाप्ये करोति--क्रियानिवर्तयतीति व्युत्पत्तिप्रदर्शनङ् कृतम् । तस्कियोपयोगीति । धात्वर्थक्रियोपयोगीत्यर्थः । तदुपयोगिक्रिया तु स्वस्वाऽवान्तरक्रिया बोध्या! अत एव-. क्रियाजनकत्वरूपल्य कारकत्वस्य ग्रहणादेव । क्रियान्वय:--क्रियायामेवान्वयः। तत्र प्रमाण म्परस्पराकावारूपन्दर्शयति-क्रियाजनकमित्यादिना। ननु सन्निहितेन सम्प्रदानेन 'मां देहि इतिशब्दोच्चारणादिरूपव्यापारेण दातुः प्रवृत्तिजन्यत इति तस्यास्तु तजनरुत्वम् , असनि- हितस्य तु तत्कथमत आह-अविद्यमानस्येति । स्वशानद्वारा दातृसमर्पतं यक्रियाहेतुभूत. भावप्रकाशः। दाइ-तदन्ययेति। एवमत्र प्रकरणेऽन्यवाव्याख्याने वीजमाइ-यथाश्रुतं त्यिति । आतावेकाननम् । तुल्यतापतेरिति । उद्देश्यविधेयभावस्य भेदविषयत्वात् तत्र भेदाभावेन तदानर्थक्यापरित्यर्थः । अत एवेति । तद्वाक्यानर्थक्यापक्रेवेत्यर्थः। अस्योक्तदयेऽन्वयः। भाष्ये-कारके" इति सूत्रस्थै। जनकत्वमेवेति । करोति--क्रिया निवर्तयतीति तत्र व्युत्पत्तिप्रदर्शनादिति भावः। एतेन मूलोकच्या. भूचिः । वज्जनकत्वं च-धावर्धक्रियाजनकत्वन । एपां-कारकाणाम् । ततक्रियोपयोगीति । . धावप्रधानक्रियोपयोगिनी या क्रिया स्व स्वाऽवान्तरक्रिया तदाश्रयत्वेनेत्यर्थः । एतेन तयारत्नाकरदण्ड्या- धुक्तमपातम् । अत एवेति । नियाजनकत्वरूपकारकावाङ्गीकारादेवेत्यर्थः । क्रियान्वय इति । क्रिया: यामेवान्वय इत्यर्थः । उपस्थितत्वात् परस्पराकाहाया: सत्वाच्चेति भावः । तदाद-क्रियेति । ननु, सन्निहितसम्प्रदानस्य 'मयं देहि' इत्यादिप्रेरणादिना दानक्रियाजनकत्वेऽपि देशान्तरवर्विनस्तस्य कथ तस्वमत भाइ--अविद्यमानस्येति । असन्निहितस्येत्यर्थः। दाबुद्धिस्थत्वावश्यकावेन दातृशानपूर्वका- लवेनैव तस्य जनकरव, तावतैव दाननियायानिष्पत्तः । एवं स्तोक पचतीत्यादौ फलस्थापि: पर्ट स्मरति घटं करोतीत्यादौ तु बौद्धघटादेः पूर्वकालावास्मृत्यादिनिष्पादकत्व बोध्यम् । एतेनादृष्टस्य स्वर्गायद. हितप्रावृत्तित्वेऽपि यागस्यानत्वारकथं करणत्वम् । न चाव्यवहितपूर्ववर्तित्वस्वव्यापारान्यवरकरवमेव तस्वम् , व्यापारस्य जनकत्वगर्भतया भारमाप्रयापत्तरित्यपास्वम् , प्राग्वत् शानद्वारा अदृष्टद्वारा वा तस्य तस्वसम्भवात् । प्रत स्वादृष्टस्वीकार। एतेन क्रियान्वितप्रत्ययार्थान्वयित्व कारकत्वमित्यपास्तम् , उक्तभाप्यविरोधापत्तः अधिकरणस्य कारकरन क्रियान्वय इत्यादिव्यवहाराप्तमस्यापत्तेच, 'पक भोदनः समादी प्रत्यया कारकवकमखव्यवहारानापत्तेश्च, 'कारकाणा भावनान्वय' इत्यस्य भापत्रेश्च । एतेन क्रियान्वितविभाया वयित्वं तत्त्वमित्यपि निरस्तम्। न च कारकशब्दस्य कर्तरि धुला वर्तृपर्यायत्वेन कारक कर्मेस्यादिविरुदं. कारक कतिपुनरुकनेति वाच्यम् ? निष्पत्तिमा करवं सर्वश्रवास्ति कारके। व्यापारमेदापेक्षायां करणादिवसम्भवः । सरला शायशक्तिमा यति 'कारकाणां मावनान्वयः' इतिश्योगोपपचिः। षट कोलीत्यादौ घयदेर विषमान. सम्पदानादेच क्रियान्वयित्वससारकारकलमिति न तत्र शनारा भारोपेग वा तदुपपादनापेक्षा । मषि. करणयारि ककमांदियटितपरम्परासर न शिपायां साक्षादेवान्वय इति कारकसम् । 'मायोण्ड.' स्यादीसमासप्रयोजकसामध्ये शोमादिपरस्य मासोप्दादोसपणयोपपायमिति न तत्रापि दोषरति । .

·कारके द्वितीयाप्रकरणम् ७७ शब्दरत्नम्। सप्रदानस्यापि स्वज्ञानद्वारा क्रियाजनकत्वमित्यहम् । भैरवी। भावप्रकाश.1 प्रवृत्तिपूर्वकालिकम्मदीयमिदन्द्रव्यन्तत्स्वत्ववद्भवस्वित्यादीच्ाजनकनानन्तद्वारा । एवमेव क्रियाविशेषणानां शोभनादीनामपि बोध्यम् । न च घटङ्कोतीत्यादो घटादेः क्रियाजनक- स्वनोपपद्यते, तेषां क्रियोत्तरकालिकत्वादिति वाच्यम् ? तद्विषयवस्मृतेः क्रियापूर्वकालि- कत्वेन विषयेऽपि ततिक्रयापूर्वकालिकत्वव्यवहारात्, सत्कार्यवादसिद्धान्ताद्वा । न चैवमपि सर्वपातारकाणां स्वस्वक्रियाजनने स्वातन्त्र्यात्कर्मणः , कर्तृसंज्ञाऽपि प्राप्नोतीति वाच्यम् ? :: "स्वतन्त्र का इतिसूत्रे "कारके” इत्यस्य सम्बन्धेन स्वातन्त्र्ये उतरूपात्मके लब्धे पुनः स्वतन्त्रपदोपादान यस्य स्वातन्त्र्यमेव न तु पारतन्त्र्यमपि तयारत्यर्थमित्याशयात् । अत्रेदम्बोध्यम्, यस्य यस्य ज्ञान क्रियापूर्वकालिकन्तेपो सर्वेपाडारकत्वमिति वाम गस्य पुत्रम्पन्थानम्पृच्छतीत्यन पुत्रज्ञानवत्कदाचिब्राह्मणज्ञानस्यापि क्रिषापूर्वकालिकत्वसम्भवा- दतिव्याः क्रियान्वयित्वविवक्षापि प्रयोजिका । क्रिया च धात्वर्धप्रधानीभूतव्यापार रुपैव । कर्मणस्ततिक्रयाजनकत्वम्फर द्वारा । अधिकरणस्य तु कर्तृकर्मद्वारा । यदि साक्षाजनक त्वमात्र विवक्षितं स्यात्तदा ग्रामङ्गच्छति, ग्रामे गच्छवीति, प्रयोगद्वैविध्यासङ्गति. स्यात् । फलस्य क्रियात्वस्वीकारस्तु प्राचामनुरोधेन । धात्वर्धप्रधानन्यापारान्वयित्व न विशेषण- तयैव, किन्तु कचिद्विशेष्यतयापि । अत एव पाचकस्य स्थिति' इत्यादौ स्थितिक्रिया म्प्रति विशेषणत्वेऽपि पाचकस्य पुरुषस्य प्राममित्यादौ कर्तृकारके वुल्प्रत्ययोपपत्तिः । : इति हर्युक्ते.। सर्वेषां स्वस्वव्यापारद्वारा स्वातन्त्र्येणैव क्रियाननरवाल्कतरवेन कारकत्वम् । वतः कः केन कि पचनीति विवक्षायो स्वस्वव्यापारवशेन करणादित्वम् । ता सामान्यपूर्वपरवाहिये। पस्य कारपस्वमनुचमिति नोक्त दोषद्वयम् । कमवायवस्थायां कर्तृसश तु न, कारकत्वादेव स्वाटको लन्ध्वे पुनस्तद्ग्रहण यस्य स्वातन्यमेव न तु पारतनययुक्तस्वातन्त्र्यं तस्य कवार्थमित्युक्लात् । कारकसा तु वस्तु सरस्वातन्यस्य स्थितिमात्रेण काशीना विधानसामनिवर्तते इति वद्राव.।' प्रकारान्तरमपि मजषायामुयोते च स्पष्टम् । स्पष्ट चेद सर्व “कारके" पति सत्रे भाष्ये सूक्ष्मदृशा। एव च क्रियात्वयिरवे कारकरवे वेषा कतृसमवायेऽपि कर्मचारकमित्यादेरनु पपत्यभावाचा तदायासमा धानपरभाष्यासतिस्तदर्थे कारक शम्दस्य साधुत्वानुपपत्तिश्चेत्यपि दूषण बोध्यम् । एतेन क्रियान्वयित्व कारकरव, न तजनकत्व, सम्प्रदानादीनां तत्त्वानापते. । न च यागस्यापूर्ववृत्तित्वेऽप्यपूर्वस्य तरलेन तद्दारा तखुमात्रेण यागस्य करगनावतज्ज्ञानस्य पूर्ववृत्तित्वेन तस्य तत्व सूपपन्न मिति वाच्यम् । ब्राह्मणसम्बन्धिपुत्रस्य क्रियाव्याप्यत्वेन पुत्रशानस्य व बागवानस्यापि पूर्व सस्वाव जनकरवाश स्यत्वा क्रियान्वयित्वविवक्षाया क्षत्यभावाच । न चैवमपि ब्राह्मनस्य कमंसा दुरा, पुत्रधारा तस्यापि क्रियान्वयिलाद । न च साक्षाचदन्वविखमेवेट, कर्मकारकस्य फलदारा अधिकरणकारकस्य कर्तृकर्मदारा तदन्वयानुभवस्य स्वादिसम्मतस्य विना प्रमाणमनापायोगाद । माने गच्छति, ग्रामे गरतीति प्रयोगयोछार विनोपादनाऽपम्मवान्वेति वाष्यम् । क्रियायाः कारसकाइ या कारकाणां क्रियामाइया च तत्र साक्षात् परम्परया वाऽन्वयस्य क्लसत्वेऽपि पृष्ठयन्तस्थले ताशकाने मानामा. वात् फनस्यापि कियात्वाच्च । वर क्रियान्वयश्च प्रशासनवि नामः, किन्तु विशेष्यस्वेनापित मन एव 'पायकस्य देवदत्तस्य गृह' देवदत्तन पकस्य सन्दु नस्य समूह: इरपासना पाकिशानिरूपित क्तस्वादिक सहाछवे इति मान्योत प्राचामनुरोधेनेति जानितन , उकारगरतेः । न तदपिकार- पहिसाबसमेव तत्व न तु क्रियान्वयिावं, प्रपनायरा भपि तत्वापचे. । नरेशापति। सम्मोपनान्त यो त्यत्र सम्बोधनपदरप वैवयोपत्तेः । कायादीनामपि तदन्यविश्वेन प्रपमाया मरि सवा. पत्तेः । नापति । स रोधनान्त र स्पा SAVEER बापरपाय शिादोरियादी - ·GEE सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- अनभिहिते ॥ ननु बहुपटुरित्यादौ वहुचा उक्तार्थत्वाद्यथा कल्पबादयो न, *एवं क्रियते कट इत्यादावपि तिङादिभिरुक्तार्थत्वाद्वितीया न भविष्यति, किंच . - शब्दरतम् । तिङादिभिरिति । तैरैव तस्याः शक्तरुतौ कयादिप्रातिपदिकस्य उद्भूततच्छक्ताव भैरवी एवज्ञ कारस्काधिकारपटितसन्नावत्वं यस्य तस्य प्रधानीभूतव्यापारान्वयित्वात् कारकपदेन ग्रहणम् , न तु यथाकथञ्चिक्रियान्वयिनामिति । यत्तु तदधिकारपठितापादानादिसम्ज्ञकत्व मेव कारकत्वम् । अन्यथा- "सम्बोधनान्तकृत्वार्थाः कारकम्प्रथमो वतिः" इत्यत्र सम्बोधनान्तस्य पृथगुपादानवैयापत्तिः, कृत्वसुजर्थकप्रत्ययान्तानाकारकत्वा- पत्तिय । एवम्प्रथमवत्यन्तेऽपि । न चेष्टापत्तिः, 'द्विानकार इत्यर्थे ध्यायतेः. विपि 'द्विधियो' 'द्विधियः' इत्यादौ प्राह्मणवद्धीरित्यादौ च कारकपूर्वत्वेन "एरनेकाच" इति. यणापत्तिरिति केचित् । तन्न, कारकशब्दस्य करीतीति कारकमिति व्युत्पत्तेर्भाष्यवृत्तवा दर्शनात् । प्रथमान्तस्य कारफार्थत्वमिष्टमेव । ब्राह्मणवसिष्टन्यायेन सम्बोधनान्तस्य कृत. त्वात् । पृत्योर्थानाक्रियाम्यावृत्तिगणनाथत्वं न तु क्रियाजनकत्वम् । एवमेव वत्यन्तस्या- पोति न यणापत्तिरित्याशयेनाह-लामिति । नन् पायकम्प्रातिपदिकार्य इति पक्षे प्रातिपदिकेन कर्मादायुक्तऽपि यथा द्वितीयादि भवति तथा क्रियते कट इत्यादावपि स्यात्, 'द्विर्यवं सुउद्धम्भवति इति न्यायेन द्वौ ब्राहाणा- -पित्यादौ समापेस्य दृष्टत्वात् । विभक्तिसमभिन्याहाराभाव कारकप्रतीत्यभावेन तत्तद्वि- भक्तीनान्तत्तदर्थद्योतकस्यम् । फचित्तु 'सत्यपि सम्भो' इति न्यायेन घोतकविषयेऽपि पाध्ययाधभायः। यथा-नम्यासुद्भ्यां सीयुटः सपत्र याध इत्यत आह-तरेवेति । भावप्रकाशः। यणापापतिः। पाकात" इत्यादौ स्वरितस्वाथयणे गौरवाश्च । किन तदनयः साशदुत परम्परयार, नापः, साम्या भारफावापः । नारयः, पामा मपि वसापरोः पठीमातम्योपम्प जाभावाय । घरमे वदन्वयेत्यादिनम्योउम्पाख्यानमप्ययुकन, पाध्यादिन्यावतयोग्यताया दुर्वच पात् । मदुक्कसक्षने तु "मारके" त्यधिकारस्ये उभयविधसम्बन्धमहणे न कोपि दोपः. पप्यास्तदपिकारापठितराव । वयापि वरवीसरे प्रथमाया भगफस्वापरया भरिमसान्तमानिरिति मन्दोकमपासम् , उक्तदोपगणा- पा, वर्षे काकदस्य साधुस्वे मानाभावाच, प्रथमायास्तवेवस्य प्राक् प्रतिपादिवस्तार, पERITER मालगवसिष्ठन्यायेन तर निधि, लोांदोनो तदजनकपेन तस्वानापोश्च । मापन माविमोऽपि वा निमिधापरवेनाप्राप्वेच, मूलमपिन सियारगुफ. सार, मा- पोमा निर्वासापामा एक तथा पारपाने दोपलेशभावाति दिक। बार- इस्पमिति। नरम्यान्परामाच माविपरिजनोऽपि कारवाशे या दिवाया भरति म किया दिशादिमित्रा दुवारा, विममा पोकलेन तरसमभिम्या मिना प्राति. परिमाय'ए, रिना : पाष्टर.५५५५५५ । किन लारामोधा "Fre ARE THERE REभाभियानोचायोगा पाद । बाटो परी clasोन पावसापामगति पOAnnat ANI fatsam नाशिक मातुसादि ACE witatulationsanterlia-Mar-मापन 440 .

·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । कटं करोतीत्यादौ सावकाशा द्वितीया 'कृतः कटः' इत्यादिषु प्रथमया बाधिष्यते, निरवकाशत्वात् । न च वृक्ष इत्यादिरवकाशः, तत्रापि प्रतीयमानामस्त्रिक्रियां प्रति कर्तृत्वेन तृतीयाप्रसङ्गात् । अथ नीलमिदंन तु रक्तमित्यादौ विशेपणान्तर- निवृत्तितात्पर्यके अस्विक्रियाया अनावश्यकत्वात् प्रथमाया अवकाशं पे, तर्हि विप्रतिषेधात् प्रथमाऽस्तु । एवं चानभिहिताधिकारो थेति चेत् ? मैवम् , संख्या विभक्त्यर्थ इति पक्षे सूत्रारम्भात् । तथा चाऽनभिहिते शब्दरत्नम्। वृत्तेः कर्मणि वर्तमानात्प्रातिपदिकादित्यर्थेऽपि तदनापचिरिति भावः । अनभिहितसूत्रमपिर मभिधानविपये प्रातिपदिकस्य 'उद्भूततच्छतो वृत्त्यभाव इत्यत्रैव तात्पर्यग्राहकमिति बोध्यम् । सावकाशेति । मानग्रहणेन कर्माधिक्ये प्रथमाया अप्रवृत्तरिति भावः । प्रती. यमानामिति । अत एव तिड्समानाधिकरणे प्रथमा' इति वार्तिकन्यासः सङ्गच्छते ।। अनावश्यकत्वादिति । तदभिमानादित्यर्थः । सहयेति । "येकयोः" "कर्मणि" "स्वौजस्" इत्यादरेकवाक्यतयाऽन्वये कर्मणीति' भैरवी। तिहादिभिरेवेत्यर्थः । तस्याः शो- मांदिशक्तः। उक्ती-वाचक्त्वेन द्योतकत्वेन योद्ध- ततया बोधने । उभृते मणि वर्तमानात्प्रातिपदिकाद् द्वितीयेतिरीत्या "कर्मणि द्वितीया- इत्यादिसूत्राणामादिति भावः । नन्येवम् “अनिभिहिते" इति सूत्रन्तर्हि व्यर्थमेव स्यादतः आह-अनभिहितसूत्रमपीति । भभिधान विषये-तिहादिभिर्यत्र वोधनन्तद्विपये । ननु कटकरो- तीत्यादावपि प्रातिपदिकार्थसद्भावात्प्रथमा प्राप्नोतीति क्थं सावकारात्वमत आह-मात्रग्र- हनेति । "सम्बोधने च इत्यस्योपरक्षणमेतत् । अत एव-प्रतीयमानक्रियासत्त्वादेव । 'अस्तिर्भवन्तीपरोऽप्रयुज्यमानोप्यस्ति' इति न्यायस्याभियुक्तानुभवसिद्धत्वादिति भावः । नन्वनावश्यकत्वकथनमसङ्गतमुक्तन्यायस्य जागरूषत्वादत माह-तदभिमानादिति । सडयाया विभक्त्यर्थत्वमुपपादयति-स्पेक्योरिण्यादिना । न च संख्याया नित्यपरतन्त्र तया एक्त्वविशिष्टे कर्मणीत्येवम्परतयैवाऽर्थ उचित इति वाच्यम् ? कारकस्य प्रातिपदिश- भावप्रकाशः। तया बोधने । भय चाऽऽवृत्तौ हेतुः । भवृत्तिश्च तदनापती हेतुः। तत्तत्रोद्भूतत्वे सति नान्यथेति तद- नापति रति भावः । नन्वेवमनभिहितसूत्र तपक्षेपि व्यर्थमिति वक्ष्यमाण तदावश्यक्रवमसङ्गनमत माह- अनभिहितेति । तथा चोते कर्मणि वर्तमानाद् द्वितीयेत्यर्थः फलितः, तदाह-अभिधानेति । विशादिभिरुत्तरीत्या बोधनविषये इत्यर्थः । मात्रेति । "सम्बोधने च" इति शापकस्याप्युर क्षणमिदम् । अत एव-प्रतीयमानक्रियासत्वादेव। इदमेव "भरितवन्तीपर." इत्यादिभाष्यादयुक्ती वीजम् । पतेन निवजामियपारतम्। तथा च प्रथमायामपि क्रियान्वयि यन्वये एव साधुस्वमिति भावः। उक वारिकमाप्यादिविरोधादाह-तदभीति भनेनारुचिः सूचिमा मत एवमूले 'भूपे' इत्येकवचनमुपाचन्। ववीज तु नीलमिदमित्यस्याप्युल्लेखो नोचितः, उत्तरीरया प्रथमाया अाधुरवं च तत्र स्यादिति । एतेन नियो घट रयादौ नित्यादीनां पटरवादावन्वयविवक्षायां प्रथमावकाश इवि भान्दोकमपारतं, विशिष्टस्य भूस्युपरिश्तावेऽपि मातेरतत्त्वाच्च । मत एव पदार्थः पदावति न तदेकदेशे विषण्टाघोषः सन- असते । सा च क्रिया क्वचिष्यमाणा क्वरिप्रतीयमानत्यन्यदेवत् । - ननु "कर्मगि द्वितीया" इति सूत्रारकथं संख्याया विभक्स्यपालमन माह-येकयोरिति । एक वाक्यतयेति । वास्य कवारपतयेत्यः। मलाइटावशतामनुभूपैव तेषां लक्ष्यसंस्कारकतम् । पदेक- 1 ·७६० सटीकाटप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- कर्मणि यदेकत्वं तत्र द्वितीयैकवचनममित्यर्थः । सूत्रानारम्भे च कर्मणि यदे- कत्वं तत्र द्वितीयैकवचनमम् इति हि वाक्यार्थः । तथा सति 'कृतः कट इत्यादी शब्दरतम्। सतम्या "दूव्येकयो." इतिसूत्रोपाचैकत्वाचपेक्षत्वात्कर्मणि यदेकत्व तनामित्यर्थे हि सा विभक्त्यर्थ इति पक्षः। न च गुणानां च परार्थत्वाव' इति न्यायेन कर्मणि एकत्वे चामि- त्येवार्थ उचितः, सङ्घयाया आश्रयापेक्षायां प्रत्यासत्या कर्मादेरेव तत्त्वमित्युक्तोऽर्थोऽसङ्गत इति वाच्यम् ? सङ्ख्यासद्धयेययोनियमतः साकासत्वेनेह विपये गुणयोरपि परस्परान्वया- भैरवी। र्थत्वेन तव विभक्तिविधानानुपयोगात्संख्याया विशेष्यत्वकल्पनया तन विधानं युक्तमित्या. शयात् । यत्तु "ढोकयो." इति षष्ठीतिः तन्न, बहुष्वित्यादिभिवंरूप्यापत्तेः । सप्तम्यर्थस्तु चाचकत्वम् । इयं च वाक्यैकवाक्यतयाऽन्वयपक्षे स्वीकार्या। परन्त्वेवमर्थकल्पनेन सूत्राणां स्वत एवं लक्ष्यसंस्कारकत्वं, किन्तु तदनन्तरकल्पितकर्मणि यदेकत्वमित्येवंरीत्या यद्वाक्य- न्तद्द्वारेति गौरवमतः पदेकवाक्यतयैवादो नित्यसाकारयोः सहयासंख्येययोरन्वय इति दर्शयति-साधेत्यादिना। पदेकवाक्यता तु कर्मत्वादियोग्यार्थकप्रातिपदिकात्तदर्थमाप्रगतै- कल्वे प्रथमैकवचनं सुर्भवति, कर्मत्वशक्तिसमानाधिकरणकत्वे द्वितीयैकवचनममिति स्वीका- यो । 'गुणानाच' इति न्यायसवारन्तु यत्रानेकगुणोपस्थितिनित्यसाकाहत्वाभावश्च तव । "अस्गयक्हायन्यापिङ्गाक्ष्या सोमा क्रीणाति" इत्यादौ यथा। तत्र बनेकगुणवाचकपदध । यणेन परस्परनिरपेक्षाणान्तेषां प्रधानीभूतभावनायामेवारुग्यादिकरणिका सोमकर्मकरयकर- निका भावनेतिरीत्याऽन्वयः, नत्वालण्यपिनाक्षित्वैकहायिनीत्वविशिष्टेम्दम्यकरणिका भाव. भावप्रकाशः। वास्यतयाऽन्वये तु कर्मस्वादियोग्याकप्रातिपदिकाचदर्षमात्रगते एकरवे प्रथमैकवचनम् , कर्मशक्तिस- मानाधिकरणे एकले द्वितीय कवचनमित्यादिप्रकारेण गोपादन्यत्राव्ययादी प्राप्तिरुपपादयितुमशक्येव । विवानियमप्रतापक्षप्रत्ययनियमशुदप्रत्ययनियमेति कषोर एव एकवचनादिशम् माविस. म्भाविधाने गौरव च। यदप्यापदोप: "भव्ययाव" इति पापकारसूदरा, फलवो निपमान्मभ्यदोषोपिक यापि चरमदोषो दूर एवेति भावः। सप्तम्या इति । ननु द्वितीयायाः सूत्र वासासदपेदेव सप्त. शुचिता न खेकस्यापपेक्षया। किश्त संस्थायाः प्रायेण विशेषगरवस्यैव दृष्टवादेकवविशिष्ट कर्मगीरपे. मा सचिव एवं च प्रथमपक्ष वायुक्त इति । न, कारकस्य प्रातिपदिकार्थविन वा विशनानुए. योगाए । अरनियमाखापेश्या कर्मण एकाविशेषणतया विपिसारा नियमस्यापि माविको सिलि- रिवि निरिचियेन तयाचय उचित रयाश्यात् । भय चेदमेव सूत्र गमकम् । वाचाय पञ्चे पक्षा भावितविनोदितीयाश्यो भवन्ति या विषयमिलिऽपि सुरिस्पेतश्य सूत्रमावश्पकमिति भावः । लेन परमया'यादो ययानेशगया 'गुमान च' इति न्यायक्षमाये नचार प्रति न.. स्यादिश लियोपासन, उकरीत्या पसिनो तस्या एव झया उदयात् । मा पर भार- नषेति । सुपर-पेयो." इति पष्ठीpिai, "तुपु" रस्पर सामीनेन पोरिस्य. सारिसिताए । पनपा-परस्य पति । सप्तमी बोयरवप्रतिपादिकवि भारः । प्रत्यास- स्येवि। ॥ वास्येसायामभिरिव कमनीयादिना मूल एष दगि। एकलादेवमपासा. जानिए IRATRITE स्मेरम्पावामा-फोश्यति। पूर्व पापा समायरा एकविसपोज तूमयोचित विशेष विमान से इति। पाच नियसपनाNIC-पापामा मागिदिमिरमाशे। परस्याप्पया. 1 ·4 कारफे द्वितीयाप्रकरणम् । चक्तेन कर्ममात्रोक्तावपितदेकत्वस्यानुक्ततया अम्दुरापरत्वात्प्रथमेत्यपि न, क- शब्दरत्नम् । ङ्गीकारात् । स्पष्टं चेदमत्रैव कैयटे । तदेकत्वस्येति । प्रधानप्रत्ययार्थस्येत्यर्थः । एवं चाप्र. धानकर्मादिविशेषणार्थमावश्यर्क सूत्रम् , 'उक्तार्थानाम्, इति न्यायश्व प्रधानार्थविषय एवेति भावः । कर्तव्यः कट इति । न चान द्वितीयातः परत्वात्प्रासायाः षष्टाः "कृत्या नाम्" इति विभक्तसूत्रेण निषेधापत्तिस्तदधिकाराभावे उभयप्रातः सत्त्वादिति वाच्यम् । भैरवी। । नेति बोधः उक्तन्यायविरोधादिति, नवमत्रेति भावः । स्पष्टश्चेदमिति । उक्तरीत्या सडयाया विभक्यर्थत्वप्रतिपादन स्पष्टमित्यर्थः । भत्रैव-"भनभिहिते” इतिसून एव । सङ्घयाया वि- भक्त्यर्थत्वञ्च "कर्मण एकत्वेकर्मणो द्वित्वे" इत्यादिभाष्येण ध्वनितमेव! कैप्टेन तत्प्रकटी- कृतमत एवाह-कैयट इति । प्रधानप्रत्ययाति । प्रधानीभृतो य. प्रत्ययार्थः सवयारूपस्तस्ये- त्ययः । एवश्न-उक्तरीत्या तत्तत्सत्राणामेकवाक्यत्वसत्त्वे च । भप्रधानेति । सूत्रजन्यशाब्द. बोधविपयेत्यादिः । विशेषणार्थमिति । सूत्रजन्यशाब्दबोधविषयप्रधानार्थे उक्केन न्यायेन वारणे युधमप्रधानकर्मादिरूपार्थोक्तौ तु तस्यार्थस्याप्रधानत्वादेव न्यायाप्रवृत्तिरित्याह । पूर्वोक्तरी. त्या न्यायेन नात्र पक्षे निर्वाह इति दर्शयति-उकार्यानामितीति । न्यायश्चेति । एवञ्चातिव्याप्ति- वारणाय सूत्रमावश्यकम् । यदि वख्य न्यायस्याप्रधानार्थविषयत्वमपि स्यात्तदा एकन्छौ श्रीन पश्येत्यत्रैकवचनादेरुत्पत्तिर्न स्यात्, प्रकृत्या सवयाया उक्तत्वात् । दर्शनक्रियाकर्मगत- मेकत्यन्तप्रकृत्या नोकमिति भवत्येव विभक्तिः । मूले-परत्वात्प्रथमेति ।अन परत्वादिति पद विप्रतिषेधसूत्रेऽस्तीति तस्मरणेनोकम् । ततोपीति । प्रथमायाः परत्येनेत्यर्थः । निषेधापति- भावप्रकाशः। शम इति ध्वनयितुमार-स्पष्टं चेदमिति । उक्तरीत्या संख्याविभक्तधवप्रतिपादनमित्ययं । अग्रेव- "मनमिति प्रत्यत्रैव। एतेन तत्रानित्यवाचदहीकारस्यानुक्तत्वेन सम्मतिरयुक्त्यपास्तम् । कैयटे इति सूषिताचिसवनुपरमेव स्फुटीभविष्यति । अत्रापि पक्षे न्यायेन निर्वाह इति भ्रमवारणाय म्यायव्यवस्था वस्तु म्याचष्टे-प्रधानप्रत्ययाति । प्राधान्येन सूत्रेगोकरीरयाऽमयोपवेन बोधि. तस्येत्यर्थः। ननु कृतेऽपि सूत्रेऽत्रातिप्रस एव, कर्मगतेकरवेऽनभिहिते द्वितीयैकवचनममित्यर्थस्यैवाचि- स्पेन सरप्रातःसखाय। एव च म्यर्थमेव सूत्रमत माह-एवं चेति । भत्र पक्षे तथा वाक्याांतीकारे चोपः। अप्रधानेति । स्रेणाप्राधान्येनाम्बोस्यरवेनोषित यस्कांदिवप्र विशेषणरवेनान्वपार्थम् "भ. नमिहि" स्यावश्यकमित्यर्थः। तथा चानभिहितकर्मगतेकावे स इति वाक्या इति भाव.। नन्वेवमपि तरम्पर्षमेव, कर्मण उतरवेन न्यायेन तदापचेवारणाव पार-उकार्यानामितीति । प्रधानाति । प्राधान्येन सूधयोधितात्यर्थः । अय-कलंम्यः कट इत्यत्र । पप्या इति । न्यायस्य प्रधानविषय- स्वार कुदन्तशतिमामात्रप्रयोज्योपस्थितिविषयक्रियानिरूपितकर्तृकर्मविकरचे पथ्येकवचनमित्यर्थन "कतकर्मणोः" इति सूत्रेण प्राप्सायास्तस्या इत्यर्थः । एकसूत्रे मोलदोषानुद्धारादाह--विभवति । "करयाना" योगे उभयप्राप्ती सत्या कतृकर्मणोः षष्ठी नेतिवदर्यः। मोमयप्रामाविस्यनुवृतिस्तु निषेप-- विकल्पयोर्म्यवस्थाया त्रैव माध्ये कण्ठत उका नोचरविमळसूत्र, वेन नेम्या प्रजे गावः फुगेन, मया मम वा सेम्पो हरिरिति प्रयोगम्यवस्था सिदेवि मावः। निषेधापचिरिति । तयाप्तिरित्यर्थः । एक प कथं पठापादनमिति भावः। नन्वत्र नोमपमाप्तिरत मार-उदधीवि । "मनमिति" त्यपिसारे- स्प उभयप्राप्तः। तस्या पीरय।। यमप्येवस्त्रपये दोषो दुरदरः, योगविभागरतु माम्पका. साला। प्रधानापं विपप एपेति गलबन्योधीपपलिपिजिनकारवानिरूपितविशेष्यतया भासमानस्या- यस्प पशान्तरेपोको रिमाय पान्तरस्पराग न साधुल गोप्य ति उसापांनामयोग'यस्थापः।

·७६२ सटीकटिप्पपशब्दरसमोढमनोरमायो- शन्दरनमू। अधिकाराभाधे सर्वत्रैवोभयप्राधिविषयमरवाकर्मण्येव पध्यापत्तौ कतकर्मणो इति सूत्रस्थकर्तहणल्य "उभयप्राछौ इति स्वस्य व वैपापरयों "आत्ममाने खा इति सुनस्यमाष्पप्रामाण्येन चोमयोः प्रयोग एवोभयप्रादेवाच्यतया प्रकृते नोमयप्राप्तिरित्या- भैरवी। रिति । प्रथमावाधकपष्टया इत्यादिः । कर्तव्यः कटौति शेपपूरणेनोभयत्र प्राप्त्युनावनमे तत् । ननु कर्मण उत्कृत्वान कर्मणि पष्ठीप्राप्तिरिति चेत् ? शृण, अनभिहिताधिकारामावे कर्तरि कर्मणियदेकत्वन्तत्र डस् इतिरीत्या तस्यापि सूत्रस्यार्थात् । सर्वत्रैवेति । नच सकर्मकधा. तुप्रकृतिककृत्यप्रयोगेभवदुक्तरीत्या यद्यप्युमयप्राप्तिसत्वन्तथाप्यकर्मकप्रकृतिककृत्प्रयोगे चैत्र. स्य शायिका मैत्रस्यासिका इत्यादातुमयोःसत्वस्यैवाभान सर्ववेत्यसङ्गतमिति वाच्यम् ! वक्ष्यमाणरीत्या देशकालादिकर्मसत्त्वस्य तत्रापि सम्भवात् । नव यत्र स्वार्थव्यापारकरणकऽर्थे धातोर्न यूचिस्तत्रैवाकर्मकधातुप्रयोगे नोभयप्रासिरिति वाच्यम् ? देशः कालो भावो गन्त. च्योऽध्या चा इति पातिकात्सर्वत्र तथा कल्पनात् । वैयापश्येति । भवदुक्तरीत्याव- च्छेदकावच्छेदेनोभयप्राप्तिसम्भमेन कर्तरि पटीनिषेधस्य प्राप्त्या कर्तृप्रहणल्याव्यावर्तक- तया "उभयप्रासौ कर्मणि" इतिसूत्रस्य च वैयर्थ्यापत्तिरित्यर्थः माध्यमामाग्येनेति । इत्यहि वन भाष्यम्-"आत्ममान इविकिमर्थम् १ परमाने माभूद, फतेऽपि तत्र प्राप्नोति । कुत एतत् ! मात्मन इति कर्तरि पष्ठी, मानहत्यकारो भावे। स्वकर्मकमानवत्परकमकमानोऽपि स्वकर्तृक एव भवति । नेप दोषः, आत्मन इति कर्मणि पष्ठी "कर्तृकर्मणोः इति । ननु च कर्वपि तेने विधायते वत्र कुच एतत् कर्मणि भविष्यति, न पुनः करिश एवन्तहि आत्मग्रहणसाम- त्किर्मणि विज्ञास्यते । मन्त्र फैयट:-"आत्मशम्दा प्रत्यगात्मनः परस्प व्यावृतिरोति। वन यदि कर्तरिपष्टीस्यादात्मग्रहणमनर्थकं स्यात्, कर्तसम्बन्धान्यभिचारान्मननक्रियाया। इति । अन्न माप्ये आत्मग्रहणसामोत्कर्मणि पछी प्रतिपादिता, नतु "भपातो" इति भावप्रकाश रोपो न वाचिककारीयरपोवे सरल, पमापचिस्तु वार्तिककारीति सष्टमेव भाये, तथापि भाथम- वेऽपि दोष एचयितुमन्यया समाते-अधिकारेति । सर्वौवेति । उक्तऽनुक्ते च कर्मणि करि स्पः । उमयप्रातिविषयसत्त्वादिति । "उभयप्राप्ती" इत्येवादिषयवसालादिश्यः। विषयवादि. स्येव कचित्पाठः, स तु गुळ एक । एवं व "उभयप्राप्ती" इत्यस्यैव सर्वत्र प्राप्तिः फलिदा। तदार-- कर्मण्येयेति । एवं च "कर्मणि ति" रत्येक सूर्व कार्य, स्वरय पर्थम् , दार-करीकर्मणोरि. त्यादि। "कर्मणि च यस्यानिष्टे प्रवृतिस्तु तुल्यैवेति भाः। ननु सकर्मकेष्वेवसम्मपि भवतः चापिका' भवत मासिका स्यादावकर्मकेषु कर्मगोऽभावाचदविषयत्वेन सवेति उमयवैयमिति चामरमिव देव । शु,'मर्मसातुयोगे देशकासादिकर्मणोऽवग्छेदकावच्छेदेन पलाकिस्तर चय प सदमेवेति। नवासनादिकरणक-यापनापों यदा न विवक्षितः किन्यासनमात्र, गदा पुन- सदससमेति बाम्पन् । २. काल रवि कालिमापप्रामा पारकर्म कपातुपोगे तदपिवक्षाया बासममित्यासयात् । एवं सूधप्रमागर्थ माध्यमपि ममामगिरयाह-मात्ममाने इति । विदिद। मरनुन मान्नुपजामा| यदुपाम्पो, न तस्पिायक रिपुस्ताए। प्रस "समा मारियापपत्र 'सम्म सम्पपा रिवायत विमरुपनपर भाष्य वे। प्रन्या परिशिरिष्यनिरुपितरसदपा मासमानावस्य पदान्तरेगोपिशारण पादास्प Iपने न पापिया पदापत्रमा ससेपनि रियानिमि. पमा ससस प्रातिपदिनोवासी अपवापरणामस्या सिरनसिसिरिUिRI - घरळा।

·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । शब्दरतम्। शयात । आक्रष्टव्या प्रार्म शाखेत्यत्र "कृत्यानाम्" इति विभकसूत्रस्थभाष्योदाहरणे भैरवी। कर्तरि निषेधेन । तस्माद्यत्रोभयोः प्रयोगस्तनोभयोः प्रातिरिति सामर्थ्यपर्यन्तकथनेन कल्प्यते। स्यादेतत् , सत्या विभक्यर्थ इति नोचितं. “कर्मणि द्वितीया" इत्यादिसूत्रेषु कर्म- णोत्यादिसप्तम्याः 'श्रुतानुमितयो.' इति न्यायेन श्रुतद्वितीयादिमिरेव सम्बन्धस्य युक्तत्वात्। एकत्वादिकन्तु शास्त्रान्तरकवाक्यतया लभ्यते । किश्श सहयाया. सङ्ख्ययपरतन्त्रतया विशे. पणत्वस्थैव घटोऽस्ति पदोस्तीत्यादौ दृष्टत्वेनैकत्व विशिष्ट कर्मणीत्येवार्थ उचित.। किञ्ज "स्वौजसमौट्" इतिसूत्रेण द्वितीयायाः कर्मणि सिद्धतया "कर्मणि द्वितीया" इतिसूत्रं निय- मार्थमिति भाग्यसिद्धान्तः । अत एव- "सुपाङ्कर्मादयोऽप्यर्थाः सहया चैव तथा तिकाम् । प्रसिदो नियमस्तत्र- इति भाष्ये उक्तम् । स च नियमोऽर्थस्य वा प्रत्ययस्य वेत्यन्यदेतत् । यत्तु देशकालादि- कर्मणः सर्वत्रैवाफर्मकधातुप्रयोगे 'अकर्मकधातुयोगे देशःकालोभावो गन्तव्योऽध्वा च कर्मस- ज्ञक' इति वार्विकात्सम्भव इति प्रागभिहिता तन्न, तादृशवार्विकानुपलम्माता "भावका- लाध्वगन्तव्याः कर्मसंज्ञा शकर्मणां देशव" इति भाष्ये उक्तम् । तर हिशब्दोपादानेन यदा धात्वर्थकरणकन्यापने थे धावोचिस्तदा तेपाकर्मत्वस्य प्रसिद्धत्वन्ध्वनितम् । यदा तु जन- नादिरूपार्थमात्रस्य धात्वर्यविवक्षा तदा न तेपाथर्मत्वम् । अत एव “समां समां विजायते" इति सूनव्याख्यानावसरे "समायां समायां विजायत" इति विग्रहप्रदर्शनम्भाज्ये सनच्छते। तापावाकिसत्वे तेन द्वितीयायास्तत्र साधुत्वस्य वोधनेन तदसङ्गति. स्पष्टैव । नच "केचि- स्कालादिभिरकर्मकाः" इति भाष्यस्य तहसमविरिति वाच्यम् ? धातुमानस्य स्वार्थकरण- कन्यापने वृत्त्या केचिदपि कालादिकर्मसम्बन्धाभाववन्तो नेति तदर्थात् । एवञ्च कालादिक- मणाम्प्रयोगत्वसामानाधिकरण्येन सत्वमित्यत्र वत्चात्पर्यम् । एवञ्च सतया विभक्त्यर्थ इति पक्षो म युफ इति । अत एव वक्ष्यति-कारकं विभक्त्यर्थ इति पक्ष इत्यादि । ननु यत्रोम- योः प्रयोगस्तत्रैव चेदुमयप्राप्तिस्तदा "कृत्यानाम्" इति विभळसूत्रस्य यदुदाहरणं भाष्यो- भावप्रकाशः। तेन द्वितीयाया एव तत्र साधुस्वदोषनेन वदसतिः स्पष्टेव। एवं च तादृशप्रयोगे तदविषयमाचरम वंमसनवमेव । न च “केचिकालादिभिरकर्मकाः" इति भाष्यस्य तु धातुमात्रस्य कालादिकर्मकार्यव. तिव, तदपि प्रयोगानुरोधेन न तु प्रयोगवावस्छेदेनेति वारपर्येण न वनिरोध इति बोध्यम् । इत पवार वेराह-पारममाने इति। यदि भाष्यम् "भारममाने रवि किम १ परमाने माभूत , कोऽपि वत्र प्राप्नोति । कुः१ भारमन इति कर्तरिषष्ठी मान इत्यकारो भावे । स्वकर्ममानवलपरकर्मकमानोऽपि स्वकर्तृक एव भवति। नैप दोषः। भारमन इति कर्मणि षष्ठी कर्तृकर्मणोः" इति । ननु कार्यपि वेनेव विधीयते व कुत एतस्कर्मणि भविष्यति, न पुनः कारित कहिं मामग्रहणसामोधर्मणि विशा. स्योगपतिपत्र कैपर-पारमशम्दः प्रायगारमनः परम्याति करोति। तत्र यदि करि पठी स्या- दारममरणमन स्याव , कर्तुसम्बयाम्यमिचायन्मनन नियाया." इति । मय भावः, यपपि"उमयप्राप्तीपति नियमादपि न करीति मुवचं पामयोः प्रयोगामा- नादव तदप्राप्तिरिति दरसामम्मे पर्यन्वानुपावनमिति। नन्दाबता "उभयप्राध" स्त्र थाहका- खपि "यानाम्" इत्यत्र याने किमान 'मान' पनि श्या, एवं व शम्मारिकार २६ बर। मत वाटम्या माम गायति तदार भाभ्यो बामसमेव साधु प्रति पेर न, सम्माधिकार- तोऽप्यपारिकारस्प शानो सापरेन तनुरोगात्र वासीनराव। मा पर वा मादक प्रतिस्पस्पारिकामापारिक सहयो । सार-हत्याशयादिति । - वदापादन ·१४ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमाया- तव्यः कः' इत्यादौ ततोऽपि परत्वेन कृयोगलक्षणषष्ठीप्रसङ्गात् । कारक विभ- शब्दरत्नम् । आश्चर्यपदकर्तृपदे अध्यात्योभयप्रातिनिरूप्या । इत्यादाविति । आदिना भवतो लाभो. ऽभव क इत्येतत् । कारकमिति । संख्यायाः सर्वत्र विशेषणतया भानादेकत्वे यत्कमें. भैरवी। तं 'प्राममात्रष्टव्या शाखा' इति, तत्य कथमुपपत्तिरत आह-माक्रष्टव्यति। आश्चर्यपदा- ध्याहारस्य प्रयोजनन्तु यत्राश्चर्यम्प्रतिपाद्यन्तन कर्ताऽसमर्थ आकर्षणक्रियायां, दुराकां च शाखा, परन्तु सा तादृशेन का आकृष्यत इत्यस्य प्रतिपत्तिस्तदैव तत्प्रतिपत्तिरिति । इत्याभाष्यकारमतेनोदाहरण संयोज्य मुनिश्यमतेनाह-मादिनेति । “अकर्वरि च कारके संज्ञायाम्" इति सूत्रे संज्ञायामित्यस्य प्रायिकत्वात् 'लाभ' इत्यत्र कर्मणि धन् । भवन्नि. एव्यापारजन्यलाभाश्रयो जिज्ञासाविषयोवाक इति ततः शाब्दबोधः । अत्रापादन- भिहिताधिकाराभाये पष्ठी स्यात् , संख्यायाः कर्मनिष्ठाया अनभिधानादतः सूत्रमाव- स्यकमिति। सुपाक्षादयोऽप्यः संख्या चैव तथा तिणम् । इति भाप्योकरीत्या कर्मादीनां विभक्तिवाच्यत्वे यथा पाक्यनिष्पत्तिस्तथाऽऽह-सपाया इति । विभक्तियोत्यसहन्याया इत्यर्थः । विशेषगतया भानादिति । नव घटपमादिशब्दप्रकृतिक भावप्रकाशः। कवातिकापनुवादकमूलस्येति भावः । नन्धेव तदुदाहरणासाविरत भार-आऋष्टव्यति। ननु किमर्थमा कपदाध्याहारः १ ततस्तत्र तदनुरेव कपनाव । मय तत्रैव तत्पूर्वोच- रयोः किमुष्यते भव्यादीनामिति भाष्ये पनि "एवं वरि" इत्यादिभाष्ये कण्ठत उक्का इत्युच्यते तथापि तदनुरोधेन वत्र तथार्थानहीकार एव को नेविचेत । न, तदुचर. स्वाद । किस वर 'उभयमाप्ति म सा भवति यत्रोभयस्य युगपसाः" इति भाष्येणापि सथाच- भाव । भन्यथा वदनुपपः स्पष्टवार । न च बहुबीहोकर कृते युगपभयत्र प्रसङ्ग एवं तदयों न तु दयो: प्रमोगः, गेयो मागवक इस्यस्य वावतापि सिसिरिति वाभ्यम् । तादृशसस्योभयप्रयोग विना चाधितरवात् । स्पट चेदं वोदपोते । एवं पूर्व स्वासयानुद्धाटनेन घरसम्मन्पासानेन मात्रस्यो. दाहतस्वेपि उत्तरमाप्यानुरोपादेव देनेत्यस्याध्याहार मावश्यकः । वसोषकचाश्चर्यपदम् । भर्य भाव:- भत्र वाक्य प्राश्चर्य प्रतिपापम् । दम्म यसमर्थ भाकर्षणका, दुकांच शाखा भामटम्पा वदेश निर्वाति, न सन्यति । तदार-आक्षम्यत्यादि। एवं भाप्पमतेऽपि तन्दो संयोग्य मुनित्रयसाधारण निःसन्दिग्धमविस्पष्ट दोषमाइ-आदिनेति । "मकरि च" यत्र सम्मणस्य प्राविकताल्लाभ इत्यत्र कर्मणि पम्। भवनिष्ठम्यापारजन्यलामामयो जिवासाविषयोऽश्व इति दोषः । कस्तविएऽपि न स्यात्मंग एवस्यात् । वदमारे माथ्ये "को भवता लाभो सम्भः"यत्र सूतीया अन्नवाभिप्रायेणेति न विरोषति भावः । ननु सयापा विमायावे यया "मनमिरित" प्रति गमक, न कारकविमारले किनिदिवि स पक्ष व निमूलोऽ: माह-सहयाया इति । विभ. जिपोत्सस्स्याया डायः। पनामानां चितिरियादी वस्या मप्रकारवाचिनयमिदमस्यपा. सम्वत्रापि तस्यास्पात मयसापाया मामाच । पापयशधापावाच । "भा सिमावास्या प्रसारावं देवि नत्र दोषः। मापड पाविममयरवपत्रे धारिमक भाप्पे 'एक स्पारेन दोरो दोन पाया।भारे बमोनमि. RRRR विाि भविष्यति। मन्ये म्पायल्प प्रभाविषयमारपये ऽपिप्रानरूमा- मिनार या भविष्पाnिs: सामान्यपरियति यस्पाः प्रम सोरसहिम्मतन -मानामा ताश न नि तयाः, पक्षपसमापा: - । .

·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । ७९५ शब्दरत्नम् । त्यर्थः । वृक्षे शासेतिवदेक वे इति समी आधेयस्याधारत्वविवक्षया । एवं चैवविशिष्टे भैरवी। भावप्रकाशः। विमम्स्यन्त शब्दनन्यशाग्दबोधो यद्यपि सहगप्रकारको जायते, तथापि सहयवाचकम्यो यत्र विमकिस्तत्र सर्वत्र न विभक्त्यर्थसङ्ख्यायाः प्रकारत्वानुभव इति वाच्यम् ? 'आद- पातः सङ्ख्या. सख्येये' इति सिद्धान्तात्तेभ्यो विभको सङ्ख्यायाः प्रकारता स्पष्टेव पत्र तु ब्राह्मगानां विशतिरिति समानार्थक शब्दादेकत्रवनन्तत्रापि विभक्तियोत्यमेकत्वम्प्र- फूत्ययें तादृशममुदाये प्रकारतया भासत एरेत्याशयात् । ननु सख्येपार्यशम्दानावप्रत्यये सति तज्जन्यशादरोथे न सहयायाः प्रकारत्वम् । नव तस्माद्विमकावेकत्वं पश्येत्यादी विभत्स्यर्थकत्वम्प्रकारतया भासन एवेति वाच्यम् ? तत्रापि प्रत्यार्थपडयायाः प्रकृत्यर्थप. हयातोऽनतिरकात् । एवं द्वोकयोरित्यत्रापि न सहयायाः प्रकारत्वम् । नव 'आदशः संख्याः संख्ये' इति "सख्यपाऽव्यय" इति सूत्रस्यसिद्वान्तविरोध इति वाच्यम् ? पां संख्येयार्यकत्वाम्यहुपु प्रसिद्ध संख्यार्थक-वन्तु कविरेत्याशयात् । एकच सर्वत्रेत्यपतमि. ति चेत् १ न, सर्वत्रत्यल्यानेकप्रयोगेस्वित्यर्थात् । नन्वेकवख्याधेयतया एकस्ववयस्कोस्येव व्याख्यानमुचितमित्यत आह-शे शाखेति। तत्र यया शाखाया वृक्षावपातन समायि- कारगया शाखेर वृक्षाधारस्तथापि स्वनिष्ठाधारवानिरूपिताधेरतासम्बन्धेन सा वृक्षनि. मेति वाशसम्बन्धावच्छिन्नाधारत्वं वृक्षस्य विवक्षितमिति 'वृक्षे इति सममी, तथाऽना. पीति भावः । एव मन्यत्रापि बोव्यम् । एवं विश्भया प्रसिद्धन्य लौकिकायोगस्योपपतिः कार्या, न तु सर्वत्रा तेन शुक्ल वर्ण घट इति न प्रयोगः, किन्तु घरम्य शुउ इति, घटे शुद्ध इति या भवति । एवष-अधिकरगपउम्यङ्गीकारे च। प्र-याख्यातमित्या हेत्वाकाङ्काया. 1 प्रत्ययार्पसख्यानोऽनतिरेकात । एव दयेकयोरिल्यादावपि । न चैन "मादा संरपरा संसपेये" जि "सत्ययाऽ थया" इति सूत्रस्यमाभ्यसम्मतवादविरोध इति वाम्पम् । तेरो सहयार्यकावं तु काचि. स्कमप्रतिमिति तदाशयात् । पात्र सर्वत्रस्यसमिति वाच्यम् । सर्वरपस्प बाधिस्यात् । यदा लोकमसिद्धसंख्याशम्दवदन्यपटपटादिशम्बो पापा शयपि दहीकाप । मा पर मायेति प्रायुक्तम् । विशेषणतयेति । तयेत्यर्थः। तथा च सूखेगे करमपापा-येन चोपो, कारक तु पाषा. न्येन समेवारचि स्वत्र पथे। वराह-एकत्ये यत्कति । यपपत्र पक्षे प्राविदिकास्य कावे सति तदरकर्मशको निसीय कवचनममित्यर्थ उपोते उळ वि स पवाय बोध्यस्तथापि उपविमोति न्यायेन कारकविभक्तिचित्याशयेन दायार्थ स्पयितुमार-धे इति । कर्मशः विमारो न तु किपरः । तथाच यथा व्यापारयविनोः शाखायोरिशिष्टाविशिधाग्या गहो.शिर सिप भिन्नयोरप्यवयवेडायबी समवेत इविश्वासाय यशस्यस्य रूपाळे पर रविवस्वरोऽपि मारेयस्य दृशा- देवपासाशिवधा वापरल्ये, पा सरगया गुणावात व गुमामिलारकर्मगि यसमित्यस्यौरि. सेपि भारेयस्य गुणस्याधारसदिवा तदुरपये, सप्तभ्युपरतिगृहे अररिद पवारने देवदव याद ग्रादिपारिबोध्या। नपा वाधारक यरूमकारकशमियापार हितीया सविध मारः। नन्वउको, इधरेपम्पार। वारि, मायाप. यऽस्यवस्थाधारस्यस्य वारलौकिमयोगातार समावेऽपि मा विशा, A पता: किरपोगाभार, गुनाप गुमायणस्थापधाव । अन्यथा परे गारो गुनोसोडि. बस्नगुपे पटोऽसायापप्पापपेर। देशहि गतिय गुगुनिस्प-साधनारिहर गुमो पर इतिपरिकारने घटस गुमेको गुरने वाइवा वा च सोधिस भार- परभ्येति । सति सभी पारिपोरे पापा । एकसविशिष्टे कमंगीति। ।

·४६ सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- क्त्यर्थ इति पक्षे तु सूत्र प्रत्याख्यातमाकरे। शब्दरत्नम् कर्मणीत्यर्थ इति भावः । प्रत्यारयातमिति । न्यानेनैव सिद्धेरिति भावा ! भैरवी। . माह-न्यायेनैवेति । 'उतार्थानामप्रयोगः' इति न्यायेनेत्यर्थः । नच घोतक्वाकयोोतकयोः समुच्चयो दृर:- वाहणौ युतिसुनीते इत्यादौ यथा । उतार्थानामिति तु तत्र न प्रक- तंते, 'विद्धं सुबद्धम्' इति न्यायात् । तथा कृतः क्य, क्रियते कट इत्यादावपि स्यादिति "अनभिहिते" इति सूत्रहर्तव्यमिति वाच्यम् ? पद्यपि कचित्समुच्चयो दृष्ट इत्यन्नापि तथा स्यादिति वक्तुमशक्यम् , अन्यथा 'उतार्थानाम्' इति न्यायस्य निर्विषयत्वापत्तिारति ल. क्ष्यानुरोधेन प्रकृते तस्य न्यायस्याश्रयणं युक्तमित्याचयात् । अत एव 'प्रासोदको मामः' इत्यादा समासेन क्मदेिरकत्वारसा सा विभक्तिर्न भवति । अनेई बोध्यम्-कर्मादीनां घोल्यत्वमेव युक्तम् । यथैकत्वादिसडयायाः प्रकारतया भानस्यानुभवसिद्धतया तेषान्योत्य. त्वन्तथा हरिम्भजतीत्यादिभ्या कर्मीभृतहरिकर्मकम्भजनमित्येवरीत्या शाब्दवोधल्यानुभव- सिद्धत्वात् । "पा कर्मादयोप्यर्थी" इत्यादिमायेऽर्थपदन्योत्यतया तेषाम्बाध्यत्येन निर्वा- घम् । अत एव "कर्मणि द्वितीया इत्यादिशास्त्राणान्नियमार्थत्ववर्णन सङ्गच्छते । 'उक्तार्था- नाम् इति न्यायसारस्तु "प्रातिपदिकार्थलिङ्ग इति सूत्रव्याख्यानावसरे विभत्ते रुक्तार्थत्वा- दप्रामौ बघनमित्यनेन परममूळे एवश्व इति। ननु मूळे सतया विभक्त्यर्थ इतिपक्षे सूत्रारम्मा. ददस्यनेन सहयातिरिक्तञ्चतुकम्प्रातिपदिकार्थ इवि पक्षे सूत्रारम्भल्यावश्यकता लभ्यते। वन देवदत्तो वामेनाक्ष्णा पश्यतीत्यादौ विदोपविधिनिषेधयोः शेषनिषेधाभ्यनुज्ञाफलकत्वम्। इति न्यायेन यथा दक्षिणेननपक्ष्यतीतिलभ्यते, तथाऽत्रापि कारकस्य विभक्त्यर्थतापक्षे सूत्रा. रम्भस्यानावश्यकता लभ्यत एवेतिकारकं विभक्त्यर्थ इति पक्षे इति विशेषामिधानमनक- भावप्रकाशः। सामानारिकरण्येवानिशिकमशस्ताविश्यर्थः। संसदः शक्तिपर एव । तपाचोभया रितीया. रूपवतद्वारा सायुप्पतिरतुत्यैवेति न कोऽपि दोषः। मपंच सख्यान्वं चतुक प्रातिपदिकार्थ पति ५ऽयों गोव्यः। त्रिपक्षे तु कर्मणि द्वितीया भवस्येवार्थोऽस्य सूत्ररय। ततः कर्मग एकरचे देक. यवनमित्य संस्थाबोधकस्येति बोध्यम् । युक्तश्वायमेवेश्यनुपदमेव रफुटीभविष्यति। एवं ययाभुत. मन्यसामजस्य एवं वेति पाठ प्रकरुप्प वैयधिकरण्येना-बय विवश्येत्यन्तेनोक्ता लक्षणया सामानापिक- रम्येनान्वयमार-वं वेविग्यास्यानमनादर्तव्यमिति बोध्यम् । नन्वत्र पक्षेप्यावश्यक व नियम. परम् विन्मायन मी नामी यतिनुनी यादो योतकवायरुयोर्घोतकयोश्च समासस्य एवेन "5A पादौ झिप कर इत्यादी प प्रारणासात तिचेवन,मा विशेभ्यालेन मानेन वरप पोरयावासम्भया ये मियां प्रतिस्प विशेषमावेऽपि कठपदा सामावेन तदुधादिलीया. कापतामा मसम्ममा, सानुसारात 'उछायानाम् इति न्यायानुसाना सामान्च। पाच पानायणम् । मन पर समानोरयादिवादेः प्रयोगो नेति समरपनयन्नाद- म्यापति सर्वाना Tarपापेने ममः। एवं कर्मादीना पोत्सवमेव । माध्येऽप्येष प. मन भिम्पा पेपश्येव, साना पिणा मानेन स्वाचियादान Parmar ecा महिन्य, निमयानुपति र प्रभारयादिया पिपिसमा मिति मायपूर्ण दापिस्यासम्पभिरार करोड मासाविसमूटमारपणे मानेनावारिसारित पाक परिविको समापanas Hanविकारभिप वि.प्रमो.

·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । शब्दरतम् । अनेन पर प्रातिपदिकार्य इवि पक्षेऽव्यावश्यकता सविता । यथा प्रातिपदिकेनोके भरवी। मत आह-मनेनेति । कारक विभक्त्यर्थ इति ग्रन्थेनेत्ययः । पञ्चकमिति । अयम्पक्षः "कुरित- ते इति सूत्रभाष्य एवोक्तः । तत्र हि "स्वार्थमभिधाय शम्दो द्रव्यमाह समोतम्, समवेत. स्य वचने लिङ्ग सायां विभक्तिञ्च अभिधाय तान्विशेषानपेक्षमाणश्च कृत्स्नमात्मान प्रियकु. सनादिषु ततः प्रवर्ततेऽसौ विमत्यन्तः" इति । "कर्मणि द्वितीया" इत्यादिसूत्राणान्निय. मार्थत्ववर्णनमपि पञ्चकम्प्रातिपदिकार्थ इविपक्षे साधु सङ्गच्छते, सामान्यसूत्रेण निर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थ भवन्ति' इति न्यायेन विभस्तेविशेषाभिधायकृताया लामात् । मत एव यत्र नविभक्तेः श्रवणं-दधिराजेत्पादौ, तत्रापिपजरुप्रतीतिः।लोपमजानवोऽपियोधावलुजवि. भक्तिस्मरणेन सर्वेषाम्बोध इवि तु न युक्तम् । अत एव "क्रीवाल्करणपूत इति सूत्रमा. ये 'गवा क्रीता इत्यादावतिप्रसमाशहर"विभक्त्या व्यवसानाब"इति समाहितम् । यदि करणस्य विमक्त्यर्थत्वं स्याचदा विभस्त्यन्तस्य करणार्यता समाधानासतिः स्पष्टव । भावप्रकाशः। ऽधिकः वायु" इति सूत्रस्थभाष्यकैपटविरुद्ध मन मा-अनेनेति । कारक विमस्यर्थ इति ग्रन्थेने. इयर्थः । तत्रादौ मुख्यस्वादाह-पञ्चकेति । भयमेव पक्षो मुख्यः त्रिकादिपवस्वम्युग्चय इति तत्सम् । कथमिति चेव भृगु, घोतकतापक्ष एव हि मुख्यः, सच त विनाऽनुपपन्नः। अत एव कुरिस पत्र भाध्ये "स्वार्थमभिधाय शन्दो निरपेझो द्रव्यमाह समवेतन् समवेवस्य च वचने लिङ्ग संख्या विभकि चाभिषाय वान्विश्वेषानपेक्षमागश्च स्नमामानं प्रियकुरसनादिषु ततः प्राततेऽसौ विभक्त्यन्तः इत्यनेन पञ्चक प्रातिपदिकार्थ इत्येवोळ, सर्वत्र स्वार्थाभिधायकशब्दस्यैवाभिवानकर्तृस्वप्रती । “कर्मगि द्वितीया पेकयोः" यादीनां भाष्ये नियमत्वोक्यापि पञ्चकपाविपदिकार्थप एव लभ्यते । वा हि 'भनिर्दिष्टायां: प्रत्ययाः स्वार्थे भान्विति सर्वत्र सिद्धौ पान्नियमावं युज्यते। तदुक्त "बदुपु" इति सूत्रे भाष्ये "भुपोऽविशेषेम प्रातिपदिकमात्राद्विषोयन्वे" इति कैयटेन च स्पष्टमेनोकम् । अत एवं दपि राबत्यादी प्रातिपदिकमात्राद् सर्वगोषः सङ्गच्छत्रे। लुप्तस्मरणं तु लोपमनानतोऽसमवि, एकोष. सूत्रे प्रत्ययलक्षणकार्य लोपफल वदता भाष्यका तिरस्कृत च । प्राव "क्रोतास्करणपूर्वाद" इति सूत्रे गवा कीतेत्यप्रातिप्रसङ्गमाराय विमस्या व्यवधानान्न"युकन् । मन्यथा विमलय-वस्यैव करग. सरळा। पत्र प्रातिपदिकार्य इति । दिकं त्रिक वा प्रातिपदिकार्थ इति पक्षे कर्मादिकारकेषु एकत्वादिसंस्था च विवक्षितेपु द्वितीयादिविभकीनामेकवचनादीनां च साधुवनोपनाय "कर्मणि द्वितीया "व्ये योवि. चनेकवचने" इरयादीनां चारितामैन भाष्योऊनियमावानुपपरपा पश्चकं प्रातिपदिकार्य इति पक्षाप्रयगम् । याच प्रातिपदिकेनैव संख्याकारक्योरप्यमिधानेन 'कर्मगि वर्तमानात् प्रातिपदिका दितीया' परखे वर्तमानात प्रातिपदिकादेकाचनम्' इत्येवं "कर्ममिदिवीयाश्यादिएवार्यस्य वाच्यतया वत्र च स्वादिसू. प्रेकसि "कर्मगि द्वितीया" यादिस्वागां भाप्योकनियमस्वमुसपो । नियमच प्रत्ययानामाना अत्यन्यदेवत् । भव एव 'दषि' यादो लोपादिकमानतोऽपि कारकोप: संपादोष सानुमासि नव सर्वत्र सर्वरकोपप्रसनानवस्थेति वाच्यम् , सर्वकार प्राविपदिकमात्रस्य शळावपि ममा दिना कर्मस्वादिशगन्तवेन स्वरूपववादमासनेन वचतमभिभ्यारे व सकारकि- पुरस्कारेण बोधाद । भय भावः, 'कारकसम्याप्यस्योपविधर्मावधि संस्थासम्पायरोएशिव प. मावसिाय पयरिपदवाभ्य: श्येवं सामान्यतः छिपानन्दरम मनादिसममियातमाने कर्म. सादो कारमसम्पाप्यारी चापगते मनमा 'कमवासिम्मिन् पसारिमांध पराम.' इति वरिभ्यशस्मिाने सासस्ससहिशेषपुरस्कारेण दोषः।दावारिस हीपापभिस्याहारमानेर उया कि गृहोरा विशेषपुरस्कारेग बोधः, भाकिसमादाय । समात्र पो मोसमीकि - - ·७६ सटीकटिप्पणशन्दरत्नप्रौढमनारमा- शब्दरत्नम् । कर्मत्यादौ भवति तथा तिहादिभिहस्तेऽपि ज्यादतस्तद्वारणार्थमिदम् । एवं संख्यातिरिक्त चतुष्क प्रातिपदिकार्थः, संख्यामा विभक्त्यर्थ इति पक्षेऽध्यावश्यक तत् । एवं च कार• कस्य विभक्त्यर्थत्वं यत्र यत्र पक्षे तत्र तत्रानावश्यकमिति सूचितम् । - भैरवी । - । अपिपाउदो मूलोक्तसहयाविभत्यर्थ इति पक्षसमुचायकः । तति । पर कपक्षे इत्यर्थः । उक्तेऽफि रयादिति । समुच्चयस्यान्यन्त्र दृष्टत्वात् । पूर्वोपात्तापिशब्दसमुच्चितार्थ स्पष्टप्रतिपत्तये पुन राह-वमिति । पक्पक्षवदित्यर्थः । पञ्चकपक्षस्य मुख्यत्वसूचनायात्र सादृश्यप्रदर्शनम् । तर- अनभिहित" इति सूत्रम् । एवञ्च मूले सतया विभक्त्यर्थ इत्यस्य तन्मात्र विभक्य- र्थ इत्यर्थः । मनु तद्वत्कारक विमक्यर्थ इति ग्रन्यस्यापि कारक्मानं विभयर्थ इति पक्ष इत्यर्थो लभ्यते स च न युधः, स्वार्थादित्रयस्य प्रातिपदिकार्थत्वपक्षेप्यनावश्यकत्वस्य लामा- दत आह-एवम्चेति । यत्र यत्र पक्षे इति। त्रियम्प्रातिपदिकार्थ इति पक्ष सहयाकारके विभ- फियाच्ये, एवं सहयान्तचतुष्कं प्रातिपदिकार्थः कारक विभक्यर्थ इति पक्षे चेत्यर्थः । मनाक. सपकमिति । Bार्थानाम्' इति न्यायेनैव सिद्धरिति भावः । यद्यपि- यच्छन्दयोगः प्राथम्यमित्याहुद्देश्यलक्षणम् । तच्छन्द एवकारश्च स्यादुपादेयलक्षणम् ।। भावप्रकाशा। वाचकावेन तदसति: पठेवेति दिक् । अपिः मूलोकविश्वासक्षसाचायकः। भनेन कर सूचि. aमिति मेद ? मणु, कारकरय विमवस्यावे प्रायाख्यानोवस्या उदन्यपक्षेषु सत्वलाभेन पश्चकपक्षस्य वायवासा लाभः। मत वेदमन्याधिवक नेति बोप्यम् । ननु तत्रापि न्यायमेव विदमत कार-विपक्षे शयः । कमव शकिः । भवतीति । भरय स्यूरोतीरयादौहितीयेरयादि । परिगणनादार-तिहादिमिरतेऽपीति । तत्र पक्षे सुपा कोतकावामाचक पोतकयोयोतकयोम समु. वयरय दृष्टवाव नियते वर यापी टिकापमिdिऽपि प्राप्तद्वितीयावारणार्थमित्यर्थः। स्पष्ट चे "ब"ति स्प्रे मायवैयटयोः । याहतपूर्वम्ला: कनिदिशेष वस्तुमपिसमुच्चेपमौका. यस्यकारवार-एवमिति । ददियर्थःवश्य मुख्यावादस्य दयावावास्योपपतिः। भव एव fasia नौपम्। मामिनेन कारणम्यातिः। मपिरतायेव समुपचापकः । वत्-"मनमिति" te) 'कृत: कट.' यादी मूलोचरीया दितीयावारणायेति भावः। एवं च मुलेसाया विमास्यर्थ त्य- रममा विमा सदयों यः देव धारक विमाय इत्यस्यापितमा विमस्य रस्य: २पाया पनि भावरकरवानावश्यव.वयोन लामोऽत भार-पूर्व चेति । पदयमाने मार- पायला पायर्य: । यत्र या पक्षे इति । विक प्रातिपदिकार्थः संख्याकारके विभवस्यर्थ इति पणे पान के प्रातिपदिकार्थः कारबमात्र विमायय रति पश्चीयः। तत्रतति । उत्तरीया साने feelila भावः। ५५पि पदे वीसा यन न पदे सा। पदीयदिन यत्पदाहों पारेरफम्पापका मोपित पिनापि कि सलदाससगै agमावावादकम्यापकवरोधाव, कारक दिवानीयापी यो मन्ये सामवेत् । पति "मरति " मापे प्रयोगा। मत पायो यो भूमवान् सोऽग्निमानिति सामने Ta योषिक.पि "म्पयनानि परप परयच मामुप भन" पति "मना" रविवाभापपयोगासाय इपिचलपि बीमारित्वम् ।- 42 समप्रमगाम महारपिः। Farans। ममामिति पर निशदिनो हानाम्य. मान मियानपिलि चारभारापमोवि भाषा - सरखा।

·कारफ द्वितीयाप्रकरणम् । हरि भजतीति । भजनक्रियया हरी प्रीतेरुत्पादात् प्रोविविशिष्टतया कि यान्याप्यत्वेन हरिः कर्म । तद्विशिष्टं भजनं वास्याः। 'हरित सेव्यते' इत्यत्रा- शब्दरतम्। प्रीतेरिति । तत्पीविरेव च शुभफलजनिति भावः । क्रियाण्याप्यत्वेनेति । ध्यिासम्बन्धित्येनेत्यर्थः । वजन्यफलाध्यस्य हि तस्वम् । एवमेवेति । धात्वर्थ एव भैरवी। इत्यभियुक्तोक्तर्यन द्विरुफयत्पदेन नानाव्यकीनामुपस्थिविस्वत्र वान्निडोरेक्यता- वच्छेदकव्यापकत्वं विधेयसंपर्गे भासते। पवदासनार्थमेव योन्यायान्वितम् । एकेन सत्पदेन तावकिपरामर्शन निरुकव्यारकत्वलाभान्न तत्परे वीसा । अत एव "कथि. तञ्च" इति सूयभाये- कारकम्वेद्विजानीयाचा याम्मन्येतसा भरेत् ॥ इत्यत्र वी-साया विवक्षितत्रेऽपि तत्पदे द्विर्ववनन्न कृतम् । अत एव च 'यो यो धूनमान् सोऽग्निमान्' इति नैयापिकद्धप्रयोगसङ्गतिः। एवश्व तत्र वत्रस्यनुसनं तयापि- यं यन्देश समुद्रस्य जगाम स महाकपिः । सस वस्याङ्गवातेन सोन्माद इव लक्ष्यते । इति रामायणीयप्रयोगात्। यां याम्प्रियः पश्यति कातराशी सा सा हिया ननमुपो बभूव । इति महाकविप्रयोगाच्च तत्रदेऽपि द्विवचनप्रवृत्तिः स्पष्टपतिपत्तये भानोति न दोष । वाप्रीतिरेवेति । हरिप्रीतिरेवेत्यर्थः । एवकारेण तदनुकूलव्यापारनिरास । ननु कियाव्याप्यत्वे- नेति मूलमसङ्गतं, क्रियानिष्ठव्यापकतानिरूपितव्याप्यतायाः कर्मग्यसरवादत आह-किया- सम्बन्धिवे नेति । तयाचान व्याप्ति सम्बन्ध एव विवक्षितः। ननु क्रियाशब्द कर्तृनिष्ठव्यापा- रबोधकस्तत्सम्बन्धित्वञ्च न कर्मग इत्यत आह-उज्जन्येति । ठसम्--सम्बन्धिस्वम् । एव. मेरेति मौलप्रयोगाद्यापारविशेष्यक. शाब्दबोध. कोख्यातेभोति प्रतीयते यद्याप तयाये- वन्तात्पर्येण न मूलता तथोकमित्याशयेनाह-सवति । कर्तृप्र-यमममियाहाराट्या- भावप्रकाशः। सस तस्याङ्गवातेन सोन्माद व लक्ष्यते ॥ इति रामायणम् , या या प्रियः पश्यति कातराझी सा सा हिया ननमुखी बभूव । इति च सगच्छते इति न दोषः। सूचितमिति । सुष्ठ योग्यमित्यर्थ इति फलितमिति तात्पर्यापः । तत्प्रीतिरेवेति । हरिपोतिरेवेत्यर्थः । एवेन व्यापारमात्र यावृत्तिः । तया च तदनुको व्यापारी भनेर इति भावः । क्रिया याप्यत्वेनेत्यस्य क्रियानिष्ठव्यापानिरूपिशव्याप्याश्रयखेनेति नाथों पारितसादत. आह-क्रियासम्बन्धित्वेनेति । तथा च पाप्तिः सम्बन्ध एव न तु वन्तान्तरपतिश। भन वाप्ति सम्बन्धरूपैव सूत्रेनिविष्रेत्युक्त प्राक् । ननु किपाकनिष्ठो व्यापारस्या व तत्समन्वय कुर्नुन मग इति तथा व्याख्याप्ययुक्तस्यतस्तत्र हेतु माह-वजन्येति । व्यापारप्रपोज्यत्यर्थः । तब-क्रियासम्ब. भिस्वम् । एवं च क्रियाव्याप्यस्खमपीदमे । तथा च परम्परया किसम्ब-वोऽत्र विवक्षित इति भावः। यत्तु एवमेवेत्यस्य भावनैव विशेश्येत्यर्थ इति भूमणकर, नाकादयादिमिरपि वानुसून, तत्र, पक्कस्तण्डुल इत्यादौ कर्मकरसमभिव्याहारेफनम्यापारयोwयासेन बोवस्यावश्यकाया कामातेऽपि फलविशेष्यकबोधस्यैवौविरयाद । भा पत्र प्रत्ययायें साझामन्येन प्रकृयविशे यान्वयित्वस्योत्सर्गत: क्लप्तस्य न त्यागः । बच्चान्वयित्व विशेष्यत्वेन विशेषगवेन वेस्यन्यदेतत् । एनेन कर्तृत वारेऽपि फड. विशेष्यको बोध एवास्स्विायपास्तम्, कलाप्रागुकौत्सर्गिकनियममहापये, विशेषगानावितस्य न्यग्भः तस्यास्याठोपाचाश्रयेऽध्यानापनेश्च । एतद एकमेवेवि मूत्रमन्यो धार्थ व विशेष स्याशाना •यास्सेय इति मनोरमाक्लिासे मान्यगुरुवरमा, वामनुमति--पात्वर्थ एोति । तब कये 1 । - - ·500 सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमाया- . पाब्दरत्नम्। विशेष्य इत्यर्थः । इयांस्तु विशेष:-तत्र फलांशो विशेष्या, करि तु व्यापारांश इति । अत एव "सुप आत्मनः" इति सूत्र भाष्यम्-इष्यते पुत्र इत्यथं पुत्रोयतीति न प्रयोगो मित्रार्थत्वात्" इति । यदा मियालय प्राधान्यं प्रतिपिपादयिपितं तदा वाक्य. मेव, व्यापारप्राधान्ये तु क्यजिति कैयटश्च । यधप्ययमर्थः प्रीकान्तरे कैयटेनोक्तस्तथाs- प्यचापि स एवार्थ उचितः, अत्रैव अत्यन्यत्र विस्तरः । भैरवी। पारविशेष्यफलप्रकारकःफर्मप्रत्ययसमभिन्याहाराच्च व्यापारप्रकारकफलविशेष्यका सा- ब्दयोध, उभययाऽपिधात्वर्थविशेष्यकत्वस्य न क्षतिरिति भावः । पक्कातण्डुल इत्यादिभ्यः फलवियोप्यकबोधः, सर्वानुभवसिद्ध एव । अत एव 'प्रत्ययानाम्प्रकृत्यर्थ विशेष्यान्वय्यर्थप्रति- पादपत्वम् इति नियमस्य न त्यागः। स्वाभिमतेऽथें साधकमप्याह-अत एवेति। भिन्नार्थवा- दिति । अस्य वृत्तिबोध्यार्थबोधवाक्यादित्यादिः, समानविशेष्यबोधजनकत्वं हि समाना. यंत्वन्तच्चात्र नास्तीत्येवेविग्रह न क्यच् , किन्तु पुनमिच्छत्तीति विग्रह एवेति तत्त्वम् । नत्र कर्मणि यत्र कृत्प्रत्ययस्तन फरस्यास्तु व्यापारविशेष्यता, कर्माख्याते तु तत्सत्त्वे मानाभाव इति वाच्यम् । इएः पुत्र इस्यत्र यथोभयोः पदयोः सामानाधिकरण्यन्तथा इप्यतेकल्पम्पन्न इत्यत्रापि सामानाधिकरण्यमिति फलस्य विशेष्यत्वस्वीकारल्यावश्यस्त्वात । अत एव मा. प्यgar यह इस्मान भवति इ पुन इष्यते पुन इति" इत्याशय भिन्नार्थत्वारित्ये. यमेव समाधानतम् । वावयमेवेति । इः पुत्र इत्यादि । न तु क्यच, क्यजन्तस्याकर्मक- तया ततः कर्मणि प्रत्ययानुत्पादादिति भायः । तस्यार्मक्त्वन्तु धात्वर्धसङ्गृहीतकर्मकस्येन यहि त कर्माकाद्वायाअभावाच्च । यत्र कर्मणि लकारस्तवाश्रयकव्यापारजन्या पुनर्मिका इच्छेति योधः । पुमिच्छतीत्यस्मातु एकाश्रयकपुश्रकर्मफेच्छानुएलव्यापार इति बोध इति भिन्नार्यत्वं स्पटमेव । प्रतीकातर इति । स्वादेनोचत्वादित्येतद्घकस्याग्देनेतिप्रतीक इत्यर्थः । प्रयापी । भिन्नार्थत्वोपपादके इह भवन्त इत्यादिप्रतीक इत्यर्थः । प्रतीकान्तरे एतदर्धकथनम्प्रासानियमनात तस्यावश्यकत्यमेवेत्याशयेनाह-प्रीव वैति । सेव्यते इत्यस्माद्यदि फलविशेष्यफपोधस्तदा फलस्यय प्राधान्पेन फालान्चपोऽपि तय भावप्रकाराः। KA मरणे. तदुरा मेय श्रीजा.टरमाह-सत एति । यमप्रापये फरश्य विशेष्यावासकारात्यर्थः । मिन्नास्वातिय विन्द पुतिय पनि रेपः। पटनापीपमेन माये व्याश्या. aftel--या यापरस्येति । स च विमरे फाय विशेष्यतया यतीत्यादौ म्यारस्य वियपा मिसावान उदय सय विन्न पुनिया एव । कर्मणि च फलस्य पियेष्य. ife पुष: ५ का पुत्रस्यावोसमानाधिकरण्यानुर नाप्यवश्यमहरायंग। एलेन फर्मफरन्न Bा पारेपान र पार, साम नागिपरयापि विपिन पे बीज भाग । Rap पुत्र: d पु. fafarmal: सनोमादातम् । यसमा रियारपERSEr पुत्र. सापान JRE • गुना चरपति भाया पास्य. मत ५ पुE HE'मादिनम्, REASE तिरपानुERITastri REPOSITIयोमात्रा पत्यारन रियामति: SAIR Ut Jaafia; महान Sountukोरासरे इसिस । अमापीति hिiamir १३Mataramethingituat BARSARASWA-- पति। Vofinानुन भनी पोखा गय 'हरित - १ ·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । ०२ भावी। स्यादिति याज्यम् ? व्यापारेणेव वल्प साकाहस्वातिशेषगीभूतेऽपि वस्मिन्काहान्व- यात् । अत एव- कियाभेदाय कारस्तु साग सर्वस्य मेदिका। इति हरिगोकम् । नवम्फलानुस्पर्श घ्यापारस्य सरये पच्यते इति स्पादिति वाध्यम् इष्टापचे। पचतीत्यादिभ्यो व्यापारविष्यकयोधस्येप्टतया प्रधानभूते तस्मिन्कालावर उचित एव । नय पच्यते वग्दुल इत्यादिभ्या पलविशेष्ययोधस्वीकारे प्रधानोमृतधात्वयां. अयत्वे वण्डलस्य कर्तृत्वापचिरिति वाच्यम् ? कन्प्रत्ययसममिव्याहारे इस्यस्यापिवत्र निवे. शात् । अत्र "लः कर्मणि इत्यनेन कर्मणि छकारविधानमेव मानम् । एतेन पच्यत इत्यादिम्या फलविशेष्ययोधस्वीकारे फळे कालान्वयः स्यात् । एवं क्रियाप्रधानमाख्यावम्' इतिवचन- विरोधन, क्रियापदस्य व्यापार एवं प्रसिदः। कि प्रधानीभूवधात्वर्थाश्रयस्य कतत्वेन प्रधा. नफलाध्यवरालादरेव कर्तृत्वापत्तो देवदसेन पच्यते वग्दुल इस्यय देवदत्तपदातृतीयानुपप- तिः । किा पाकानुफूलनियाम्पश्येत्ययें पचति पश्येवियत्पन्यते पश्येत्यपीप्यते, पच फलस्य प्राधान्ये न स्यात्, क्रियायाः फलविशेपणत्वात् । नाप्यस्मिन्मते "सुप आत्मन इति सूत्रस्थभाप्यविरोधः । पुनीयतीविशम्दजन्यशाब्दपोध एकाध्यकव्यापारजन्या पुत्र. कमिकेच्त्याकारकस्तस्मिन् कर्तुः कर्मण इच्छाया विषयता । इप्यते पुत्र इत्यस्मातु जात- शाब्दबोधन कर्तुः विषयत्वमिति भिन्नार्थत्व स्पष्टमेवेति परास्तम् , उक्तरीत्याऽनुपपत्तिपरिः हाराय विशेषणीभूतेऽपि व्यापारे कालान्वयस्य स्वीकारात् , 'भावप्रधानमाख्यात सत्य. प्रधानानि नामानि' इत्यस्य यास्कोपपचनस्य-भावपदस्य धात्वर्थपरतया क्रियाप्रधानमिति वचने क्रियापदस्य साध्यत्वेन प्रतीयमानार्थपरतया चोपपत्तेश्च। तदुलादेः कर्तृत्वापत्तिस्तु भावप्रकाशः। . वाच्यम् ? प्यापारेणैव तस्य साकाहारवादिशेषणीभूते तव तदन्वयेन तदशे उस्मयागाव । मत एक- क्रियाभेदाय कालरतु संख्या सर्वस्यभेदिका। इति वाक्यपदीय सङ्गच्छते । नन्देव फूत्कारादिवशायां विक्लित्यनारम्भे पच्यते पति न स्यादिति चेत् । इष्टापतेः। पचतीति तु भवत्येव, तत्र व्यापारस्यैव प्राधान्येन तत्रैव कलान्वयानी- कारात । नचैवमप्योदनादेः कर्तृत्वापत्तिरिति वाच्यम् ? कर्तप्रत्ययम्मभिन्याहारे प्रधानीभूपा- स्वप्रियस्वाभावात् । तदेव हि सत्त्वम् , अत एव कर्मणि लविधिश्चरितार्थः। दाइ-इत्यन्य- नोति । उद्योगादाविस्यर्थः । सेन नभ्योतफल विशेष्यबोधो न युक्तः, मनोरमादिसकनमयहि रोधात् क्रियाप्रधानमिति वचनविरोधाच्च। नियावं च फलनिष्ठकार्यतानिरूपितमारणतावच्छेद तया सिद्धो जातिविशेष: मलाडोपार्वाि। न च फ्ले सोऽरित येन वचन मनन्छेत। कचित्तत्रापि प्रयोगरतु गौणः । विन फ्लस्य क्रियारवे विशेभ्यरवे च तत्रापि कालान्वयः स्यात् । विच प्रधानीभूत. धात्वर्थव्यापाराश्रयस्वेनौदनादेः क्तृत्व स्यात् , न स्याच्च देवदत्तादेरप्रधानव्यापाराश्रयत्वात् । विश्व पचति भवतीत्यस्पेव विक्लित्यनुकूल क्रियां पश्येत्यथ पच्यते पश्येस्यस्यापि साधुत्वमिष्ट, पच्च फलस्य विशेष्यावे न स्यात् । न च "सुप भारमन." इति सूत्रभाष्यात्तथानीगार, तस्यान्याशयकवाद । तथा हि पुत्रीयतीत्यतो यावानर्थः प्रतीयते कतृकर्मादिरूप , स सर्वोऽपि पुत्रमिच्छनीत्यस्मादपि प्रतीयते। इध्यते पुत्र इत्यतस्तु न तृप्रतीतिरतो भिन्नार्थत्वम् । न च तत्रापि कविपासमानार्थाव, लाघवात्सद- दयपरितविहे चरितार्थो विधिः पदनयपरितविग्रहे न प्रवर्तत इस्याशयादिति मन्दोकमपारतं, मूल- खण्डक प्रति तद्विरोधोक्तेरयुजवात सिद्धान्तरीस्याऽपि तघोजनेन वदविरोषाच, वचनार्थस्य भन्यथा- वक्ष्यमाणरवेन तस्याप्यविरोधाच्च। भव एव तत्र क्रियाव"भूवा" इति सूत्रस्थभाष्यार्थप्रतिपादक"यावसिद्ध "गुणभूतै." इति हरिकारिकादयारूटसाध्यस्वापरपर्यायधात्वर्थवरूप निविष्टम् ।मस्तु वा स्वदुक्कमेव, फल. स्योदेश्यरूपस्य तत्र ग्रहणान दोषः । स्फुटीभविष्यति चैवदनुपदमेव । कालान्वयकतखापत्त्योसरीत्या ·१०२ सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- प्येवमेव, 'क्रियाप्रधानमाख्यातम्' इति सिद्धान्तात् । धातुपस्थिता क्रिया - शब्दरलम्। ननु नव्यन्यायादिधन्ये प्रथमान्तविशेषयकोधल्यैवानुभवप्रदर्शनात्तथैव युक्त- मित्यतआह-क्रियाप्रधानमिति । इद च रूपासून भाष्ये । क्रियेति । भैरवी। - भावप्रकाशा न, कर्मणि लकारविधानानुपत्तेरिति प्रागेवायेदितम् । अस्मादेव ।ज्ञापकाकर्तृप्रत्ययसम. भिन्याहारे प्रधानीभूतधात्वर्थाश्रयस्यैव कर्तृत्वमिति स्वीकारात् । किञ्च वृत्तिः क्यजन्ता. वदर्थमध्ये न कर्तुः प्रवेशो यथा, तथा 'पुत्र अम् इए' इति समुदायाधेऽपि न तस्य प्रवेशः । एवमिष्यते पुत्र इत्यर्थेऽपि न तस्य प्रवेश इति कर्तारगृहीत्वा भिन्नार्थत्वोपपादनमयुकमेव । विसित्यनुमूलक्रियाम्पश्येत्यर्थे पच्यते पश्येत्यस्य साधुत्वे मानाभावाच । यत्तूकम्प्राक् धात्वर्थ एव विशेष्य इति तद्ध-कैवकारेण प्रथमान्तार्थस्याऽपि निरासे ध्वनिते प्रथमान्तार्थविशेष्यकशाब्दबोधस्वीकारे दोपोऽप्यस्तीति प्रतिपादयितुं शकते- नन्वित्यादिना । नव्यपदोपादानेन तच्चिरन्तनमतेऽस्मदभिमतरीत्यैव बोध इति ध्वनितम् । दरवेति । सिद्धान्तार्थसूचकवाक्यम्चेत्यर्थः । रूपसूत्रे भाष्य इति । तत्रं हि पचतिरूपम्पचतो. रूपमित्यादेरसिद्धिमाशङ्कय "क्रियाप्रधानमाख्यातन्त्रव्यप्रधाननाम, यतः क्रियाम्पृष्टस्तिका सुपरिहरस्वाञ्च, लकाराणां कर्मणि विध्यानर्थक्यापतेश्च । अत एव देवदत्तादेः कर्तृखोपपत्तेश्च । व्यापा रख सग्निवेश्य कर्तृत्वापचेरसम्बद्धस्वाच, व्यापारपदेन फलस्य काम्यग्रहणात, विचित्त्यनुकूलकियां परपेत्यर्थे पच्यते पश्येत्यस्य साधुत्वस्य मुनित्रयासम्मतवाच, स्वदुक्तभाष्याशयस्य मूर्खप्रलपितरवाच । तथाहि-लोके पुत्रीयति देवदत्त इतिवत् पुत्रमिच्छति देवदत्त इति, इष्यते पुत्रो देवदत्तेनेवि च प्रयु- ज्यते । कचिभयत्राफर्तृप्रयोगस्तु वाक्यैकदेशन्यायेन। तया च सर्वत्र क प्रतीतेस्तुल्यत्वाचदप्रतीति. प्रयुकं भिन्नापरवम् । भ० एव न च तत्रापोत्यापुळेऽर्थे लापवादित्यादिहेतूक्तिरसम्बद्धा,तस्य प्रयोगेऽभयोगे च प्रतीवस्तुल्यत्वात् । किन वृत्यर्थावबोधकवाक्यस्यैव विग्रहरवेन पदयपरितस्यातत्वेन विग्रहस्तोते. शुकवादा किव तथा छापपाङ्गीकारे पुप्रमिच्छति देवदत्त त्यस्यापि विप्रात्वानापचेः । अथ देवदार स्पस्य पृत्तिवास्येऽपि सत्वेन पुत्रीयतीत्यस्यैव विप्रहप्रदर्शनमुचिः पुत्रमिच्छतीस्येवेति न थे तार भ्यः पुत्र यत्रापि वस्व तुल्यम् । किंवा लापने महान्तं पुत्रमिच्छति, महान। कुम्भ करोति, माणवक मुबई योतीपाशे वरदापादनसमाधिपरमाभ्यमन्यानो लालियापारति यत्किंचिदेवत् । सर्वच एसमेवेविमुलस्वसदस्य सादरयाकत्वादुतुल्य व विशेष्य इत्यर्थः। तुल्याव व भावस्वन गोप्यम् । १३३भिप्रेत्य तात्पर्यतो प्यास्यात पावरस्पादित एवम्पामस्तु प्रपमान्दार्थ विशेष्यको बोभो नमुफलवि. शेयक रविवाः। तदेवरप्पनयित मुरन्थमपि मारियोजयित -मन्यिति । क्यारेकम्पन पकारकरिष्यको क्रियेत्यादिकिरिनिवास्पिमितिमा नम्पेतिमनेन सस्पिान्तनम.. मामिमा स्वार्थ: प्रतिपादित ति चिम्पापा स्पष्ट माया । आदिना पिपरि. माप्रपमान्तति । वरिया समाप पाळानुपामो सवरा यातिपायो- यासापागासवरमरिष्टार रवि भाषः पुक्तमिति । भामगारठापरप कमलादिति भारः। ननु मुनित्रकानुनिमसोड fuो आर-पेवि । विशवाया | aa परिक परिपाEिE माम "मिपापानमामा, म्यभान नाम । पहिला रिटायो-dat TRIS कास्त्रो का पारऊम् । वलप र शिशुधनम्। भापति। परमिति SIमनु"मास्यामि। 4 "भादिमिr Bri. in को लम्। नया मापारिभान - - ·८०३ । भैरवी। कारके द्वितीयाप्रकरणम् । विख्य प्रति विशेष्या न तु कदर्थ प्रतीव विशेपणमिति हि वस्यार्थः। अत एव शब्दरसम् । धात्वोशद्वयल्यापि क्रियायेन व्यवहारो टव्यः तस्यार्थ इति । ऽऽचष्टे किचैनः करोति पचतीति, द्रव्यम्पृष्टः कृताचष्टेकतरश्चैयोयः पाचक." इत्युक्तम् । अत्र कृतेत्यस्य दन्तप्रतिकसुबन्तेनेत्यर्थः । मृत्पदश तदितादेरप्युपलक्षणम् । "इस्वो नपुंसके" इति सूत्रमाष्येऽपि "प्रातिपदिकाहणं तावन्न व्यावृत्त्यर्थम्" इत्युक्त्वा तदयावर्षे 'रमते, काण्डे इत्यभिधाय "रमते इति क्रियाप्रधान काण्ड इति विभक्यप्रधान, नचैतयोरर्थयो. लिङ्गसङ्ख्याभ्यां योगोऽस्ति" इत्युक्तम् । ननु पूर्वोक्तभाष्यद्वयेऽपि क्रियापदस्यैव सत्त्वेन व्यापारविषयकयोध एवायातीत्यत माह-मशदयस्यापीति। क्रियायाः प्राधान्यन्तु प्रत्य- यार्थनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वं नामार्थनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वा । आध यथा-पचति देवदत्त इत्यादौ, अन्त्यम्भूयते घटेनेत्यादौ। मन्नेदं योध्यम्-धातो. फल. न्यापारयोः पृथक् शकिः। कर्तृप्रत्ययसमभिव्याहारे व्यापारस्य, कर्मप्रत्ययसमभिव्याहारे तु फलस्य प्राधान्यमिति सम्प्रदायः । पर तु फलावच्छिन्नव्यापारे व्यापारावच्छिन्नफले च पृथक्शक्तिः । तत्तत्प्रत्ययसममि. व्याहारश्च तत्तद्विशेष्यकयोधनियामकः, प्रामाणिकगौरवन्न दोषायेत्याहुः । द्रष्टव्य इति। "क्रियायाः परिनिष्पत्तिर्यव्यापारादनन्तरम्" । इत्यत्र "कर्तृकर्मव्यवहितामसाक्षादारयस्मियाम्" ।। इत्यत्र च हरिमन्थे इत्यर्थः । अन क्रियात्वं साध्यत्वेन प्रतीयमानत्वरूपम् । तेन हिस. गादिपु नातिव्याप्तिः । तेषु प्रियाप्रधानत्वव्यवहारस्तु क्रियामानविशेषणत्वेनोपपाद्यः सिद्ध. रमते इति क्रियाप्रधानम्। न चैतयोरर्थयोलिङ्गसख्याभ्यां योगोऽस्ति" इत्युक्तम् । नन्वेवमपि बस्यमाणलक्षणेषु क्रियायाः क्रियान्तरं प्रति प्रकारस्वेन सिद्धान्तोऽयुक्त पत्र मत माइ-मूले धातूपस्थि- वेति। तथा च तत्र तस्याः क्रियान्तर प्रति तत्त्वेऽपि तिर्थं प्रति तत्वाविघातान्न सिद्धान्तासंगतिरिति भावः । ननूकसिमान्ताङ्गीकारे तत्र क्रियाग्रहणे व्यापारविशेष्यकबोधस्यैव सर्वत्र सिद्धत्वेन प्रथमान्तार्थ. विशेष्यकोषवफलविशेष्यकबोपस्याप्यसिद्धिरिति "एवमेवेति" प्रतिशतासिद्धिरतः क्रियेतिप्रतीक धूखा ज्याचष्टे-धात्वर्थोशेति । पातुवाच्यफलण्यापारसमूहावयवफलन्यापारदयस्यापीत्यर्थः । उक्त. सिद्धान्तस्यक्रियापदे प्रति भावः । अनेन फलावच्छिन्ने व्यापारे व्यापारावच्छिन्ने फले च धातून शक्तिनं तु वयोः पृथक् शक्तिरुद्देश्यविधेयभावेनान्वयापत्तेः, कतृकर्मार्थकतचाप्रत्ययसमभिव्याहारश्च तत्त. दोषे नियामकः, गौरव च प्रामाणिकवान्न दोषायेति सूचितम् । भधिक मजषायां द्रष्टव्यम् । यद्यापा. रानन्तर क्रियानिष्पतिस्तप्रकृष्ट कारणमित्याधभियुलोको- "क्रियायाः परिनिष्पत्तिर्यद्यापारादनन्तरम्"। इति । कर्तृकर्मभ्यवहितामसाक्षाद्धारयत् क्रियाम् । इति च हयुक्तौ च प्रसिद्धतरस्त्यवहारः; तद् ध्वनयन्नाइ--द्रष्टच्य इति । मत प्वाति नोधम् । क्रियात्वं च लक्षणे साध्यस्वरूपमित्युक', तेन दिल्गादिषु नैतल्लक्षणाति. ग्यातिः। तेषां क्रियाप्रधान तु तन्मात्रविशेषणस्वरूपम् । अत एव तदर्थे न कारकान्वयः, उदन्वययोग्यस्य साध्यस्वस्य वाभानाद । वस्तुतो हिरुगाधर्थस्य सिद्धरवेनामानमात्रेण गोगक्रियास म्यवारा धावफळरयाप्युतरियावसत्त्वान कर्माख्याते एतल्लक्षणाव्याप्तिः। ये तु क्रियान्तराकाहा. नुस्थापकतावच्छेदकलैजास्पस्य कारकान्वये नियामकत्व वदन्ति, देषामोदन भुक्त्वा ग्राम गच्छतीत्यादौ धात्वर्थीशद्वयस्य-फलस्य व्यापारस्य च । 'फलण्यापारयोर्धातुः शयनेन धातोः फले म्यापारे । भावप्रकाश। .

·०४ सटीकटिप्पणशब्दरतमोढमनोरमाया- शम्दानम्। राख्यातशब्देनात्र नियमेन जनकाशासविभक्त्यन्तम् "आपातमाख्यातेन" इत्यादौ भैरवी वेनाप्रतीयमानत्वेन पेति। उक्तद्विविधक्रियायापारकान्वयः। यत्तु क्रियान्तराकाहान- थापकतावच्छेदकचजात्यावच्छिन्ने कारकान्वय इति तन, मोदनम्भुवस्वा मामती- यादौ काप्रकृत्यय कारकान्वयानापत्तेः । अन्ये तु यद्यपि "आख्यातमाख्यातेन इत्यत्राख्यातपदन्तिान्तपर तथापि भाण्यायते सर्वप्रधानीभूतोऽर्थी नेनेति व्युत्पत्त्याऽख्यातपदेन धातरेयोच्यते । अत एव "सामाख्या- जोपसर्गनिपाता" इति भाष्ये निरुके च प्रकृतीनामेवोल्लेखः कृतः। अत एव नामान्या ख्यातजानि” इति शाकटायनोतरप्युपपत्तिः । अत एव "उणादयो बहुलम्" इति सूत्रे भाष्ये "सर्वनाम धातुजमाह निरुस्त व्याकरणे शकरस्य च तोकम्" इत्युक्तम् । एतेन कृति- राख्याताः, भावना आख्याताः इति नेपायिकानाम्प्रवादोन श्रद्धेयः । “भाख्यातमा. ख्यातेन" इत्यादौत्वाख्यातपदन्धातुप्रकृतिकतिजन्ते लाक्षणिकमिति । एवञ्च विशेष्यता- सम्बन्धेन कारकप्रकारकशाग्दबुद्धिम्प्रति धातुजन्योपस्थितिः कारणमिति कार्यकारणभावा कर्तृकर्मोभयसाधारण एव । नवोक्ककार्यकारणभावात्पकस्तण्डुल इत्यत्रापि तण्डुलपदार्थल्य धात्वविशेषणत्वापसिरिति वाच्यम् ? 'सच्चप्रधानानि नामानि' इति विशेषवचनेन द्रव्य- प्राधान्यस्योपपत्तेरित्यूचुः। भावप्रकाराः॥ मलामस्पर्षे कारकान्वयोनस्यादिति भावः। ननु ता किं नामाण्यातमिति चेदन मान्या: यपपि "मा. ख्यातमाख्यातेन"इत्पादावास्यातशब्दोऽन्यत्र प्रसिद्धस्तथाप्यत्र भास्यायने सर्वप्रधानीभूतोऽपोऽनेनेति शुत्पस्याऽस्यावशम्देन भातुरच्यते, "नामात्यावीपसर्गनिपावति भाग्य निमस्ते च प्रकृतीनामेवो देशाप, भग्रेऽपि सर "मामान्याख्यातजानि" तिशास्यपनो एकसमयाजावाया नहि प्रत्यय वदन्त बानाम सम्माम्यते कित पातुनम् । मत पवैवरसमानार्थक वास्य-सर्व नाम पायजमा निरके व्याकरणे उकरस्य ष तोकम्पति "गादय" या माध्ये पठिवम् । पन झठिरास्यावा: 'भावना. स्यावास्यादिनयायिकमीमांसकानो प्रवास प्रयुक, मुखबिपाव । भव पर पांच स्यादा- वामन्तस्य क्रियाविशेष्यकोपकजनकत्वम् । वन प्राधान्य परस्परमा घाचा ये क्रियान्वयितया प्रमानान्तरेग निदातामति । तया प सामवाकारका कारकम्युनिस्वाधिन प्रवि धातुबन्योप- रिश: कारणास्य सतया सादिकमपि पारस्पति विपणम् । पप गुरवचनेन पेग का ठे। कानुन पार्श पत्रादीनामिक कन्डुलस्थापि क्रिया प्रति विशेषाय प्रापिदुधरवचनेन HENRNरानि नामानि मनेन प्रत्ययाविशेष्य बोप्या । वत्र च प्रयासपिन्यापन परिखमाला. धारापप्रादयान नाम गोमवयव पचमिसरिया न दोषः । नयामित्यारी माय. पारवा रिपोलिसस्यामारकानयादम्पपसोसिरगयाtals, बापामनुरो. REARNIनो पालिया रिप विप सामनाामाव शिरे जि विन्ड খি, বিমূখাৰঘৰ, fচৰ্যৰম ৭ মাখানির ব্যথ। Caपा-आभ्यातिविमिन्टे : पप सो माया. जिले मेगापिसारापमानाभिरत्रापि तप योगासोयारिमारिमा- का रिपत्र प्रयोगासायनियर एयभविपति। विभरस्सन्तमिति । रामRANTarusuRT मुताविकामेषी पारपार पारिमामय WRITTrick"NAIRA "पासप" पाप kar HPYRIChintuRISHIRRRRRRREnts MIRITAHARADमरा-भायामिवि। वा ·कारके द्वितीयाप्रकरणम् ।। Foy प भैरवी। -- शब्दरत्नम् तथा प्रतीतेः । रूपम्सने कैयटोऽपि 'माख्यातात्कालसङ्ख्यासाधनायकामेऽपितस्य क्रियाप्रधानत्वम्' इति । नामान्याख्यातजानि' इति शाक्टायनोको माख्या- तावयवधातुजानीत्यर्थः । अत एवं 'सर्व नाम धातुजमाहा इति तत्समानार्थ- वस्तुतस्तु धातुमात्रस्योक्तव्युत्पत्त्या आख्यातपदेन ग्रहणे "आख्यावमाख्यातेन" इत्यत्र लक्षणाया आपत्तेः शिष्ये इत्यादिविहन्तेऽतिव्याप्तेश्चाख्यातपदन्तिन्तपरमेवेत्याशयेन व्याचष्टे-माख्यातशम्भेनेति । मत एव-माख्यावपदस्याख्यावावयवधातुलाक्षणिकत्वादेव । मूले-अत एव-धात्वर्थविशेष्यकबोधस्वीकारादेव । एकवाक्यत्वाभावमुपपादयति-पाक- भावप्रकाशः। प्रवीते. तथैव प्रतीतेरित्यर्थः । तदन्तपरिग्रहमाण सादृश्यम्। अन्यथा तब तिब्न्तस्यैव ग्रहणादत्रोमयो- ग्रंइणाचदसङ्गतिः स्पष्टैव । किं च "चत्वारि पदजातानि नामाख्यातोपसर्गनिपाता." इत्युपक्रमोक्तेः । भफि च "भावकालकारकसंख्याश्चत्वारोऽर्था माल्यावस्य, तत्र भावः प्रधानम्" इति वदाष्योक्तेः । मत एवं विभक्त्यन्तमित्युक्त न तु विन्तमिति, व्या सति पधितव्यादीनां नियमतो जनकाकारक्षरवेऽपि तिमन्त- लाभावेनासमहाचतुर्विधावमलापः । नामपदेन तु न तरसा: “किं कर्तव्यम्" इत्याधुकमा यानिय. मता नन्यतया क्रियाकादं यत् तस्यैव तत्र नामत्वेन ग्रहणात् । भत एवोकरूपक्रियात्वप्रतिद्वन्दितया नामलक्षणे सिद्धत्वापरपर्यायसत्वनिवेशः । वथा च वयाप्रती: क्रियाप्रधानकोमयविधप्रत्ययान्तस्य तत्राल्यासपदेन ग्रहणम् । भव एव क्रियाप्रपानमाख्यामिति बहुव्रीक्षिणा सामानाधिकरण्यं सहच्छते। एव च क्रियाप्रधानमित्यस्य प्रत्ययान्तार्यापेक्षया यत्र पारवर्थः प्रधान तदाख्यातमित्यर्थः । एवं च मूले तिहय प्रतीत्युपलक्षणमन्यप्रत्ययार्थस्यापि। पतेनास्याः विधन्वं पातप्रधानमिति बनाकरदण्ड्यादिन्या- ख्यानमपास्तम् । प्राग्वक्तव्यमपि विभक्त्यन्तग्रहणे हेवन्तरमपि सूचयितुं फलादपेक्षया तस्याः प्राधान्य. मित्येव तदर्थोऽरिवति शान्निरसितमुक्का सम्मतिमाइ-रूपविति । उक्कभाष्यप्रतीके प्रति भावः । माख्यातादिस्यस्याऽस्यातवति प्रदनवाक्ये प्रकरणादितः क्रियाप्रश्नावगती माययातेनैवोत्तरोपादानादि स्यादिःआदिना क्रियापरिग्रहः । तत्र फचिचतुर्मान्ततोऽवगमः कचित् त्रयाणां कचिद् दयोरिस्यन्यव । वस्य-मास्वातस्य । क्रियाप्रधानत्वमिति । फलव्यापारान्यताप्रधानवमिरयर्थः । नन्वेव नाम्नस्ति. सन्ताजन्यवादास्यातजानीत्यसतं स्यादव भाद-नामानीति । नोकाविति । तय लियर्थः । अवयवेति । मसम्भवात्तदयप वे लक्षणेति भावः । तत्रैव हेवन्तरं सचयितुं सम्मतिमाह-भत एवेति । लक्षणया माजीकारादेवस्यर्थः । वत्समानेति । म्याकरणे शकरस्य चोकम् इति वद एवोक्तरिति भावः। एवं निकोयाम्पिरित्यापुदाहरणविषये लुप्तास्यावेपु तिसमर्षवत्रस्थवार्तिके त्यपि मास्याव. पदप्रयोग उपचारादिति बोध्यम् । ननु वन्मते एक वाक्य स्यादिश्यस्य प्राधिकस्य वनक्षमाकान्त स्यादिरययं उस व्यायोध: स्यादिस्य उत तथाऽपूर्व वाक्य निम्पतेस्पों वा? नायः, इटापत्तेः 'एकति. ब्वायम्' इति परिभाषितनिषावापुपयोगिवायलाभावेन-तधाभावेऽपि लौकिश्वास्यत्वस्य सवेन वत्सस्प दुनिवारवाद । लौकिकतास्या - पुधिजन्तचयो बार किया ना कारवान्विता । यमरोळम् । मात्र वाशवश्च । बोध्येति शेष.। कारवान्विवकिपापोधनतिन्वषयो वाय. मित्यर्थः । कारक प तिमन्तवाथ्य वन्यपरवान बेश्यन्यद। तिब्दचय पत्र मप्रतिस्पत्योः भमा मतिर सबिशिष्ट तिन मुसिन व्योरेसनशम्देन बहुमीलित पदेन पठी. सः। तेन मुम्न्तरपतिभन्दचयमप्तिस्वरयास्वप्रियाग यमः। मान्ठचय:-बन सपिम्प, प्रसिद्धमिदम्र हिमहामनामित्यादि, मस्तीरयप्यारस्पानावश्यमादाविनय: पचति ময়ভিতিনৱিীত মা। একাধিস-তি। ঘরবানি। মাক - सरला।

·८०६ सटोकटिप्पणशब्दरतप्रढिमनारमाया पा को व्रजतीतिपत पवति व्रजतीति नैकं वाक्यम् । पाकककक गमनं हि शब्दरतम्। कम् 'उणादय॥ इति सूत्रे भाष्ये पठितम् । नैकं वाक्यमिति । साधु इति भैरवी। - कर्तृकेति । ननु नैक वाक्यमित्ययुक्तम्पदसमूहस्यैव वाक्यत्वात आह-पाधु इति । भावप्रकाशः। भवतीत्यादिःमान्यश्चैत्रः पचतीत्यादिः । किया वरपनेन निरर्षपदसमुदायव्यावृत्तिः । सुप्तिम्यचय- पदेन केवलस्य पचतीत्यादेश्यावृतिः। तस्यापि कादिविशिक्रियाबोधकथात्। एन सुसिमन्वय इत्यनेन यदयसंग्रहः। वाशम्मस्य समुच्चयार्थकवाकारकावितकिपाबोधकमपि वाक्यमिस्यनेनास्यसं ग्रहः । केचित्तु भाष्यमवेनाऽऽयः पक्ष एकतिनिति, वासिंकमतेनापर हरयाइरितिरामाम मायुक्रमपास्तम, अतिप्रसमापत्तेः स्पष्टरवाद । इदमेव 'माख्यातं सविशेषणं वाक्यम्'इस्यादिना सार्पसूत्र भाष्ये प्रतिपादि- तम् । एतदेवकोदेश्यकै कविषयकरवगर्भमेकवाक्यलक्षणम् । तदुक्त हरिणा भट्टैश्च- साकाहावयवं भेदे परानाका शब्दकम् । क्रियाप्रधान गुणवदेकार्थ वाक्यमुभ्यते ॥ इति । वाक्पमित्यस्यक पायमित्यर्थः, "क्यादेक वाक्पं साकाई वेदिमागे स्या" इति जैमिनिस्. प्रात् । भव बोदेश्यस्य विधेयस्य चाने का वास्यभेद इति मीमांसकोदपोषः। गुगवदित्यस्य साक्षात्प. परया वा यनिशेषणं वददित्यर्थः । तेन नपास्तिष्ठति क्ले स्यादौ नया इयादेः समासस्यस्परब. सिदिता मात्र वाक्यलं तु "सविशेषणम्" त्यस्योकरील्या भोंजो काराद । वस्तुवस्तु एकविध रवि लक्षणेनार पर्व बोध्यम। यदि वास्पलक्षण कार्यस्वगर्म स्पद तरि "समानवाक्ये" पत्र समानपयोपादानमनपर्क स्थाप। तस्मादारयाद सविशेषणमित्येत वाक्यस्य है." श्येत छात्रलोकशा. पारणम् । भव एव 'पच पश्य च देदिता३' स्यादौ नुनो मनस्य। 'एकवि' इति तु समानवाश्ये स्पेपियं कचित् प्लाविश्यं च। मा एस मुहिन होयुवारणसंगति. मानिनयस्थापि" इति प्लुतः,प्रश्नोचरखा । कैयरादीनां यत्र महाप्रमाद रवि स्पष्टमुद्योतादौ । पनामरे वायदोतर दो ककारी एक कका वेति पाठन्यं दृश्यते । तस्प चायमर्थः वधातोपावोवा बाहुलकारकर्मणि कि । भाये किमरि" यादिना दीर्घः । या पात: फर्मगि पम क' इपिके या । ये गस्या मानार्थाः । या वाण्याशम्दैकोस्प वाच्यमस्य वारस्य वा भौम रविषय प्राणम् । "नविपयस्" इयत्र नपुंसकारको नामः " प्रोउपदानाम्" स्यत्र बाकियो जाराम: "मा) प्रभूतादिम्पः पत्रादेशि विन्तकोशो शान्तः शम्मः "ना" पत्र समास : समात्रि पाएपावापान कारादिशक्रियाया वापख यदा दर दोपस्प पायलम् । मत ५५ "मायादेऊन तिमिनिष "वयोऽशसभायाम् ति रोग पान विरोषः। एवं पोन रासः पीपस्य नयायिसरीसा अपमान्तविशेषलो हिराधिकारकास्पषमेर न साविति पोषितन् । पारपात" यादिकापांगी भारत कार चरिशान कर सगरे पापी माध्यामिविरोपा स्पष्टः । एविएतु निपातादिविषयक पारिमापिका. सन संगोष। पाक्षिात सरनियास्यस्योपकमितिan,मोऽarit. या" निनाय बायशम्योगाविसमा मयुरोपीवि पिम् , पाय is Raditax and anारमणिय सर्वमन्पविरोधाप । वरमारिपत्रा- सको विपरियायत नामर राभिम, योमिnिar. सोमान्।ि मानयिनि, ER सपनुमान गोप दुर्मानार, wefuTRVIEमति गमनIFALTARIम्बाप पोयसपा मोनारिपार ९ TitaPral Ranास-पायिविdिity aort. (Arakestaudaiमुतालिा- भएप ·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । पाचक इत्यादेरर्थः। एकर्तृका पचिक्रिया गमिक्रिया च पचतिनजत्योः पृथ- गेवार्थः । एवंच प्रथमान्तविशेष्यको बोध इति नैयायिकोद्घोषो भाष्याद्य. शब्दरनम्। शेपः। प्रथमान्तविशेष्यके बोधे तु तस्य तत्वं दुर्वारमिति भावः । । एच- भैरवी। - - शेष इति । लौकिकवाक्यत्वलक्षणानाकान्तत्वादिति भावः । लाकिकैकवाक्यत्वच- सुप्तिन्तचयो वाक्यङ् क्रिया वा कारकान्विता ॥ इत्यनेनामरसिंहनाकम् । अत्र वाशब्दाचदथें । एवज्ञ कारकावितक्रियायोधकत्ये सति सुप्तिडन्तचयो वाक्यमिति फलितम् । सुसिछन्तचय इत्यस्य सुबन्तयतिइन्तचयसुप्तिहन्त. चय इत्यर्थः । कास्कपदार्थस्तु कचित्सुबन्तवाच्या चित्तिजन्तवाच्यश्च । आयं या-देव- दत्तेन शयितव्यमिति । अनास्तीत्यस्याध्याहारलभ्यत्वेऽपि तदनुपादानात्सुधन्तयन्व- मव्याहतम् । द्वितीयं यथा-पचतिभवतात्यादि । तृतीयन्तु-चेत्रः पचतीत्यादि । क्रिया वा कारकान्वितेत्येतदुपादानन्तु 'दशदाढिमानि पढपूपा.' इत्यादीनां समुदायस्यैकवाक्यत्व. च्यवहारापचिवारणाय । 'एकविछ वाक्यम्' इति तु "समानवाक्ये निघातयुष्मदस्मदा इत्येतद्विपयम् , कचित्तिान्तस्य हिहीत्यस्य यत्र द्विवचनन्तत्र प्रमोचरत्वे "अनन्त्य. स्थापि प्रभाख्यानयो." इत्यनेन यत्र प्लुतस्तद्विपयज्ञ । जैमिनिना तु "अर्थक्याः वाक्य साकासन्चेद्विभागे स्यात्" इत्युक्तम् । विभागे-पृथक्प्रयोगे यदि साकाई ल्याचदा तादृश- साकाङ्क्षपदसमुदायस्यार्थेक्यादेकांवशेष्यविशिष्टार्थविषयकप्रतीविजनकत्वादेकवाक्यत्यव्यव. हार इति तदर्थः । अत्र कारकान्वितथियाबोधकसुप्तिहन्तचयस्य देवदत्तः पचतात्रस्यैक. वाक्यत्वं सर्वमतसिद्धन्तश्च प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यकयोधस्वोकर्तृमते नोपपद्यते हात तेषा- न्ताशोधोपो नादर्तव्य इति बोध्यम् । यदि तेपाम्मतसिद्धमेवैकवाक्यत्वं शालीयकार्य- प्रवृत्तिसम्पादकं स्यात्तदा "वाक्यादेरामन्त्रितस्य" इति द्विर्वचनस्य 'देवदत्त शिष्ये त्वयाह. त्यादौ चरितार्थस्य कर्तरि कर्मणि वा यत्र लकारस्तन प्रवृत्तिर्न स्यात् । यत्तु क्रिया वेत्यनेनार्थनिष्टकवाक्यत्वसूचकं लक्षणान्तरकृतमिति: तन, "वचोऽशब्द. सम्झायाम्" इति कुत्वनिषेधेन तन वाच्यस्वव्यवहारस्येव मुनिसम्मतत्वात् । अत एवोक- तस्य तत्वमिति । एकवाक्यत्वमित्यर्थः । चैत्र इत्यस्याध्याहारेण पाकानुकूलकृतिमात्रो प्रजनानुकूल कृतिमानित्यन्वयबोधल्य सम्भोनैकवाक्यत्वन्दुरमिति भावः । भेघमेदकसंपन्धोपाधिमेदनियन्त्रितम् । साधुवं, वदभावेऽपि बोधो नेह निवार्य वे॥ इति । न च गाण्याचपभ्रंशवदसाधुरवे ततस्तेषा तदर्थयोषो न स्यादिति वाच्यम् । साधुस्वमानस्य दोधा. मनकवादसाधुत्ववानस्य तदप्रतिवन्धकलाञ्चेति तुर्यपादाम्पः। एवेन "नेक वाक्यमिति, HD मातांच्या प्रत्ययावासस्य विशेष्यावे एक वाक्य स्यात् , करमत्ययार्थवे तु मदानुतरियास मनन्वित स्थाव, पचतीत्युक्ते एकः कविनिम्बयश न स्यार , पति पचा इत्यादीनां पापा स्यात, म्याकरणस्मृतिविरोपवापिकः। नैयायिकोपोप इति। काकर्मयोस्तिवाच्यत्वे भवाच्या शिर मान्यभ्याएयानं प्राचामनुरोनेवि सचिठम् । भू-भड एति । मस्प लियारिशेयकवाधिदेव- मान परमते सम्पमयमाह-प्रथमान्तेति । तस्य-पति मबतीपापा तत्त्व-सापुरवम् । पादितम् । ननु स्वमतेऽध्ययं दोषः चैत्रस्प पारगमने इतिवदकपत्र कसनुमिरिया भाकायदा इमान्परम्भेदः परम उभयप्रकारले विशेश्यको दोषः, सन्ते तु .. 'साधु इति शेष इति। नच प्रथ- भावप्रकाशः। - ·FOR सटाकाटप्पपशब्दरतमाढमनारमाया- नुसारिभिन वर्तव्यः । यास्कोऽध्याह-भावप्रधानमाख्यातं, सत्त्वप्रधानानि मान्दरतम् । अस्य साधुत्वापचेश्च । भावप्रधानमिति । भावकालकार कसल्याश्चत्वारोऽर्थी आल्यात- भरवी। - मान्तपदाध्याहाराभावेनैकवाक्यत्वाभावस्योपपत्तिर्भवत्येवेति वाच्यम् १ कर्तुराख्याता वेन तस्य विशेष्यत्वन्प्रत्ययार्थत्वेन स्यादिति पाकका प्रजनकनभिन्न इति बोधस्यैक- विशेष्यकस्य सम्भवात् । कृतिराख्यावार्य इति तु म युक्तम् , आख्यातवाच्यसख्यायाः स्वान्वययोग्यस्य शब्दा. नुपस्थितत्वेनानन्वितत्वापतेः। सड़याऽपि नाख्यातवाच्येविचेत्परतीत्यादिजन्यबोधानन्तर- हा एक अनेको वेति संशयापत्तिः, पचति पचत इत्यादीनाम्पर्यायत्वापतिश्च स्यात् । किया- प्राधान्ययोधक "इस्वो नपुंसके" इत्यादिसूत्रस्थभाव्यविरोधापत्तिश्चेवि दिक् । मूले नैया. विकसोप इति । कर्तुज्यत्वेऽवाच्यत्वे पेति शेषः । अस्प साधुस्वाप तेश्चेति । पचतिमजती- भावप्रकाशः। ज्यको दोघः । एवं च मूलादि चिस्यमिति चेत् १ न, च विना तथा बोधासम्भवेन प्रधानन्यस्य परस्परा- वपायोगास्त्रमते नैक वाक्य साध्धितिमूलादितात्पर्यात् । परमवे तु प्रधानयोस्तयोरभेदसम्भवेन एकत्रोभ- योरन्वयसम्भवेन वा वखापत्तिः । यदि तु चलव प्रयुज्यते तदा भवत्येवैक वाक्य स्वमतेऽपि । मत पप 'पच पश्य च देवदच' इति प्रायक्कप्लसोदाहरणसंगतिपत पद दंशान्तोक्ति:-पभा तत्र पम्बिना वदर्षे एकवाक्यावं, नवमत्रासम्मकादामत एव 'पृथगेवाय इति मुले उत्कमिति भावः। एवं चेत्यस्योकसि- बावामीकारे चेदि नार्यः,नितिकसिदान्तस्यानहोकाराद् भाभ्यापनु सारिमिरिस्यस्म पोनरुत्यापन तत्प व्यवरितस्वाश्चात भार-भस्य साधुत्यापत्तेपवेति । पचति मनतीत्यस्य तन्मो साधुवा- पत्तेश्वरयः। मूळे उपोप इति । चरम 'माम गति चैत्रः रयत द्वितीयायों इचिव भेद। फलाछि. नभ्यापाणे पात्रः । सतकूला कृविराक्षमावार्यः संयोगरूक ने निरूपतासम्पन्न प्रतिय, व्यापार भेदः सामानाधिकरण्यसम्बन्धनान्वेति, प्रत्यक्ष प्रामादिदिविषऽपि प्रत्यया मेणारेयवया प्रतियोगिवया प, पासपंचास्यावा की, साच प्रथमान्तीपस्पाये। माघ प्रामनिधिष. निरूपम्सयोगजन ग्रामप्रतियागिकोदसमानाविकरमध यद् गमनन्तरताल:तिमाश्चम पति पोमा गम्यते प्रामश्चमेस्सम त फळ भेरव ताया, लोया कविः तत्र प्रथमान्वार्थप्रामः स्व. प्रतियोगितावत्वसम्पन्न भो, च भाव) गमने सामानाधिकाम्पेन, तव धालयगमन अन्यतासम्म. भन पुनसाय फसे, वण्यामपसन नामामामे, परतु दीयापको, साच गमने नन्यला. मान्यति भनिए तिमयमाममिन्नचैत्रसमस योगजनकगमनन्यसपोगायो माम इति विसमतु माम्यमिन्नामयपरिसंपोषनक रूचेगामिन्नायपरिम्पोपाय, सामामिहाम. यादा प्रामामिन्नामयामि सपोगामिषः। शेन वम रिपाका ममनावर विधानि TASTE पनुहम इतिगोविदा/INDER माध्याम्पिwिan पपपोरेसका शेषरएक, मोतु प्रपमाघमेशादिन वियिषस्तरमा चन्मशाना. रवि लामामासम् । मायामिति भारि पनि नासारसाओपसर्गनिया नामापायो aniorrenest पिd SHIVRईमार-मागेवि। माझ्यावस्प- - हमीरारामारामावि भावनि हिपामा पानम् । सापार- गुपात तातोशनम् । नया सिसा अपपई ·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । 508 नामानि। पश्य मृगो धावतीत्यादौ तु मृगकर्तृकं गमनं रशिक्रियायां कर्म, स्य, वत्र भावः प्रधानमिति तदर्थे उद्भाष्यकार आह । नामानीति । नामपदेन सुबन्त- मिति च तद्भाष्ये स्पष्टम् । वचाव्ययातिरिकमित्यन्यन्न निरूपितम् । नमन्त्याख्यातायें प्रति विशेषणीभवन्तीति नामानीति तदव्युत्पत्तिनिरुकभाष्ये दर्शिता । किं चैतनिएकोत्तर भैरवी। भावप्रकाशः। - त्यस्य साधुत्वापत्तेश्चेत्यर्थः। तद्भाप्यकार.-यास्कोतिमाप्यकारः। तव-नाम च । मतिरि. कमिति । एवञ्च तेषां सत्त्वप्राधान्याभावेऽपि न क्षतिः। यदि तु पचतिनजति चेति चकारस प्रयुज्यते, तदा चशब्दार्थम्प्रत्युभयोविशेपणत्वेनैकवाक्यत्वन्दुरिमेव । एतेन भवन्मतेऽपि पतिव्रजतीत्यनयोरेफवाक्यत्वापत्तिर्दुवारव, एककर्तृका पचिक्रिया प्रजिक्रिया चेति बोधम्य सम्भवात् । भवन्मतादस्मन्मते एतावानेव विशेपः-भवन्मते एकप्रकारकोभयविशेष्यका- ऽस्माकम्मते तूमयप्रकारकैकविशेष्यक इति मूलोकञ्चिन्त्यमिति परानुयायिप्रतिपादि- वमपास्त, चकारं विना जायमानस्य बोधस्योभयविशेष्यकतयाऽथक्याभावेन वाक्प. भेदस्य सत्त्वात् । चकारस्य सत्ये तु समुच्चयस्यैकस्य विशेष्यतयाऽस्त्येवैकवारम- त्वमिति प्रागेवामिहितम् । नामपदस्य सुबन्तपरत्वे साधकमाह-नमनयास्यावेति । ननुपञ्चकम्प्रातिपदिकार्थ इति पक्षे यथा द्रव्यस्य स्वार्थादिनिरूपतम्प्राधान्यन्तयाक्रियात्वकि- याकालकारकसहविपञ्चकल्य धात्वर्थत्वमिति "क्रियाप्रधानमाख्या सत्त्वप्रधानानिनामा- निए इस्यस्यास्मन्मतेऽपि नासमतिरत आह-किन्वेति । तन्निरुत्तोचरम्-मावप्रधानमाख्यात सत्वप्रधानानिनामानीति निहतोचरम् । “मथ पुनर्यत्र ते उभे भवतो पाक्ये, तत्रते भावप्रपा. समक्षगलक्षितस्य । मत एवात्र चस्वार इति काचिकाभिप्राय न तु सार्वत्रिकमित्युतम् । वन- चतुर्णा मध्ये। तदर्थम् - निश्कार्यम् । तदाप्यति। निश्कमाध्येत्यर्थः । उळमान्योप: पाचाम- नुव सूचयितु म्याचष्टे-नामपदेनेति । सुवन्तमिति । भव एव पदबागनीत्युपक्रोकिरविरुण, नियमो जन्यतया बियाकालमपि, तस्यैव परिपूर्णसाव । अत एव परिपूर्ण पद पदान्तरेणान्नेति इति "कुरिक्षत" सूत्रमाप्यादि सच्छठे इति मावः। चरस्वर्थे पदेनेत्यनन्तर योज्य मास्यावशदेने तरमाणेऽप्यत्र तथा नेवि वैलक्षण्यसूचः। वदाये-निश्चमाये । इयं हिमोळम्-प्रकृतिः प्रपना विमकिरिस्पेसावन् नाम, सत्ता दम्य लिङ्ग संहपेति नामाधास्तपु दम्ब प्रधानमिति। एवेन वचनामा. मुमयो.प्राधान्योधनादाक्ये तयाननुभवाविरोधाच्चासम्मवाचनयोरप्रामाण्यमेवेायपास्तम् । तच्चेति । लक्षणलक्षित नाम चेत्यर्थः । अन्ययातिरिक्तमितीति । अन्ययोचमा यो कार्यक्रसलपानलसा. म्ययेषसम्मकातदसति स्पष्टक । देवदुमप मम्पादौ स्त्रोतमिरपाइ-अन्यत्रेति । सुबन्तमागे समायान्तरमपि सापकमिति पनयितुं नामासातयोोंगे क्रियाया व प्राधान्य दम्पस वो ala धमपाक चाह-नमन्तीति । एवं च पत्र नामपदं बेशरक्षणशिवस्व प्राणमिति नामावि म्युची निपावरमाणे सिसे निपातिरिकेति विशेषमानम्युसमेतलब्धिार्यकमनपरका वायो. यमिति गोम्पम् । मा पोपसर्गनिपाता रविवारीयुतिश्च सम्म। सा चान्ययमातोपवणामिति निराळमाथ्याकूवम्, मन्यया वादारोति प्रतिभाशापतिः। पोतकरयाफियासममिम्याधरनिषमापनि पाठापसगस्यपगुतिः वि इम्यस्य सत्तालियापानिरूपिप्राधान्येऽपि तस्य हिसाबरकभारसम्म प्रति विशेषणसेन स्यादेरिमस पर्वप्रमानवोचिन विरुदेति भावः। ननु पत्र प्रातिपदिका स्पारिको साविनिरूपित पपा दायरस प्राधान्य या क्रियावसासव्यरमापति पापात स्थाविपक्षेपि कियालादिनिरूपित प्रापाम्य किसापानमत्यपापियामोति पार पनि मादिरियष इति नपारिशेड सामेगाव मा- विवनिरकोचामिति । मारमानमित्तापुर ·८० सटीकाटिप्पणशब्दरतम्रोढमनारमायां- शब्दरत्नम्। यनोभे भावप्रधाने भव" इति निरुक्ते धक्तम् । यत्रोभे नामाख्याते भवतो वाक्ये, तत्र भावप्रधाने क्रियाप्रधाने इत्यर्थकत्तया च तद्भाष्ये तद् व्याख्यातम् । अतः पूर्वनिरुतस्य व्याख्यानान्तरं नादरणीयम् । किं व कर्तृविशेष्यकबोधेऽपचदोदन देव- भैरवी। विश्न त्यागः, -शाण्यावार्थप्रधाने, वाक्ये ह्याख्यातम्प्रधानं तदर्थत्वाद, गुणभूतन्नाम, तदर्थस्य भावनिष्प- चावात्वात् , एवन्तावद्वाक्पे आख्यातम्प्रधानम्" इतियन्निरक्तन्तस्य योऽर्थः शेषपूरणेन व्या. सातस्तन्दर्शयति-यत्रो इति। न्याख्यानान्तरम्-पूर्वोक्तं व्याख्यानम् । एवञ्चोत्तरनिरु- कानुरोधेन पूर्वनिरुवस्थापि तथैवार्थः कल्पनीय इति स्वीयसिद्धान्त इति भावः। एवं सत्ति प्रकृतिप्रत्ययौ सहार्यम्भूतस्तयोः प्रत्ययाः प्रधानम्। इत्यौत्सगिकस्य नियमस्य उक्तनिकलवाक्यात् । त्वत्कल्पितव्याख्याने तु स्वीयभाष्यविरोधोऽप्य स्त्रीत्याह-किन कर्तृविशेष्यकेति । औत्सर्गिकनियमानुरोधेन कर्तृविशेष्यकबोध इत्यर्थः । भावप्रकाशः। नियकोचरमिरपर्यः । तदर्थस्तु तदाये एवमुक्त:-"नामाख्यातयो:-परस्पराविना तयोः स्वस्वपदार्थोता. वेलस्य मावमान्यमेकस्य सस्वप्राधान्यम् । अथ पुनयंत ते उमे भवतो वाक्ये त्र ते मावप्रपाने-भा- स्यापार्याने, वाक्ये खात्यात प्रधान" तदर्थवाद । गुणवं नाम, तदर्थस्य मावनि-पावसाव। एवं पावसामाख्यात प्रमानमिति पत्रोभे इतिषवाक्य, भवन यस्पानुषः, उत्तरम का शति शेरः। पाये तु यत्रेयस्य विवरणमिति बातम् । वस हदि निधाय महिमाम्यामार- पत्रोभे विधो व्याख्यातमित्यमे योग्यः । व्याख्यानान्तरम्-धकरूपमिस्पर्षः । पवनोचरानोरेन पूर्वनिरकस्य पाऽनिर्णये तदनुराधादुकसिद्धान्तस्यापि तयाऽर्थनिर्णयः । परेन प्रथमान्तसममिभ्याहारे पायो देवदत्त इति प्रथमान्तार्थविशेयक एव बापोऽस्वियपास्तम् , कोपरनिरज विरोध, पानोपाननुमपाय । न प भावापेक्षया मिया ति पानमिति दय:, भावश देनापि विवाभ्यम् । प्रत्ययाः प्रानमिरयेव सियो मावास्यावेऽम्याप । भव एक सन् ददर्शवादी " IF प्रत्यया" स्पनेन प्रधानति सन्ताम्य कियानुरोधेन गुणभूत कियापारिभ्यः काat प्रत्यपाः, न निरालासरे विम्यासिविरिति मा। पश्येश्यादि भविधिकस्यायितपस्य स्व वाणामविपादनपूर्व परम दापवादस्प पूर्वमन्यसावि स्वयित पश्य मृगो पावतोय. We निर्मामपाक नयाविनमते मृतीयोऽयं दोष कि सूचयितुं प पूरयति-किग्य विरेन्यकेति शिविशेष:, 'प्रदिपाययो: इति पायादिति भा० । मोना. सरला। पनि कतिपघा फलप पारस्प का प्राधान्यमिति पति वयायपः। व व्याख्या. मिसि | "समेरे मन्मने वर पत्रोमे, भारप्रभाने भव । वारश्नयोनीमारावयोः परसवि. नामयोः सपरायोको पस्य भामाशाया , कस्प समाधान्यम् । मपनय उभे मर। पर पुन म मावास्ये। बरकप प्रमानमः कस्य गुणभूत रवि ! म्य, भावाने RefENTRमार भास्पा प्रशान, वाद। गुणभू नाम, पंप मागनि. MARATHIरिनिउमाध्यम् । व्यायानान्तरम्-"पुनरिमसकारसमा. रोभम्प मापभान भरिदिपापानान्वरवि पर मारिदि. प्रताप पा सामान्य या हम भाप मापा-4, ANI. NETRA समयपशि प्रानोनिमाविषो मयादि. wa Regiousinilam नारागोपमिति दरले ". Thlaal मारा।

·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । ३११ प्रधानं इशिक्रियेव । उक्तं च- सुबन्त हि यथाऽनेक विकन्तस्य विशेषणम् । तथा तिङन्तमप्याहुस्तिद्वन्तस्य विशेषणम् ।। इति । शब्दरतम्। दत्त पश्येति प्रयोगः शतृविधायफभाष्यकैयटयोरापादित. । यद्यप्यन्तरङ्गा प्रथमा तथाऽपि प्रधानानुरोधिनी द्वितीया भवतीति तदाशयः । तदनुसारेणाह-पश्येति । मृगस्य कर्मत्वे तु प्रधानानुरोधिनी द्वितीयैव स्यादिति भाव. । उक्तं चेति । भैरवी। भावप्रकाशा . आपादित इति । मोदनकर्मकविक्लित्त्यनुकूलभूतकालिकेकत्वसहयावयापाराश्रयाभिन्नदेवदत्त- कर्मकदर्शनानुकलव्यापारविषयप्रवर्तनाविषयप्रवृत्तिमांश्चैत्र इति हि तस्मादोधः स्यात् । एव- माग्न शनादेः प्रसङ्ग एव नास्ति इति ध्वनितम् ।ननु कर्तुः प्रथमोपस्यितत्वानिमित्ता प्रथ- मा पूर्वम्भविष्यति, तो दर्शनक्रियायां सम्बन्धेऽपि जातसंस्कारस्य बाधनन्न सम्भवतीति भाप्याद्यसङ्गतिरत आह-यथप्य ताति । प्रधानकार्यस्यान्तरङ्गादपि पलवत्त्वं हेतुमति इतिसूत्रभाष्ये स्पष्टम् । तदाशय -उक्तभाप्याशयः । तदनुसारेग-उकभाप्यानुसारेण । ममा. ऽपि मृगशब्दादू द्वितीयापादानमुक्तरीत्येवेत्याह-मृगस्येति । धावनमियाविशिष्टस्य मृगस्य कर्मले विशिष्टस्य शुद्धानतिरेकान्मृगल्य दर्शनक्रियाविषयत्यारकर्मत्वमस्त्येवेति भाय। कविशियनुकूलभूत कालिकाससमयावयापाराप्रयाभित्रदेवदचकर्मकदर्शनानुक्टम्यापारविषयप्रवर्वगाज. न्यप्रवृत्यानयाभिघरस इति तदा तत्र बोधाकारः । वत्र शमादीनां सम्भावनैव नैति सदाकूठम् । ननु कर्तुः सर्वतः प्रागुपस्थिरयाऽन्तरवाजावप्रथमारूपसंस्कारस्य ब्रह्मणापि दुनिवारवादाभ्यासविस्त भार-यद्यपीति । प्रधानेति । प्रधान कार्यस्यान्तरमादपि बलपणा या रेनुमति च" इति स्वस्थ. भाष्यसम्मठस्वादिति माव. । तदाशय.-भाग्याघाशयः। तदनुसारेणाति । उत्तमाय पनुसारेण नैयायिकमते तृतीयदोष वा स्वमवे तदुपपादनप्रकरमाइ पर्यः। तरफलित वक्ष्यमाणमपि स्परवाय सनिष्कर्षमाह-मृगस्येति । कर्मत्ये विति । धावनविशिष्ट मृगस्य काने विषयतया साक्षाध्यकारवन प्रधानश्चिक्रियानिरूपितस्य "त." इति कमावस्य सरवाद । तथा पाक्यासिलिकन न प प्रत्यया.. प्राणान्यमो नम्पन्यायमते च पथा वदापचिरतया क्रियाविशेश्यकोषवादिमतेऽपि भूगीयधावनस्व विशिष्टस्य दर्शनमा विशेष्यस्याप्रातिपदिकावेन तस्वदपा तावरि विषणरय मृगरय कमांदापाति. पदिसताच तो रितीयापतिस्तरवस्थेवेति वाच्यम् ? विशिष्ट कर्मवसछे ममेरेनान्वयिविशेषणादेव विशे पविमत्स्यजीकाराव। यथा रट भीममुदार शोभन दुरुसति । स एव रामो दटपर पुसमानपत्यारो राजमहासान, दण्डरसम्मान सेति म्यवस्पासिदिः। प्रि मृपस्य पावनविशेषगावेन भन्युज स्यान्तसारस प्रथमारूपस्यानिवृत्तः। तर तु यस पावनरियेप्परवाइसीस्वामा दुर्वागत छाया ममतन्मालम्प या चोपचयः शुमाः। दविलापम् । मवैवमपि प्रियाया देप्सितरवे रिम्मानमिति वाच्यम् । "कर्ममा यमभिविगविगै क्रियापि क्रियया ईप्सिता भवति। कपाहियया ? सन्दर्शनावित्रियपाति भाष्ये सादर कप्रत्ययक्षममिम्पारे स्वयंनिविशेष्यवानिरूपिउनकारताप्रयतमालावरुवामपहार पावन्दुशेना स्मरसमेव पावनस्यापि । वसविलुकेत शनादन फलापम् । अन्य प्राना. नुरोषिकर्मस्वस्य छातामुगस्य रतन स्पार । कर्मदाप पापालापवागतया मानियन पदमेर फुयेमविष्यति। नगरप तु समं न वान्वयसम्भवः, विमस्पर्ममारोप नामाचावययो. मापादित इति । देवरा में इनमपरिवि पसरपर्य देव उस दिसीयापत्तिरिति उदाया। सरटा।

·सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- एवं पचति भवतीत्यश्य पचिक्रिया भवतीत्यर्थः। भैरवी। . - शब्दरतम् । हरिणति शेषः । तिअन्तसुबन्तशब्देन तदर्थक्रियादिः पचिक्रिया भवतीत्यर्थ इति स्पष्ट भावपस्थितक्रियायामियान्तरविशेषगवे हरिसम्मतिरस्तीत्याह-हरिणतीति । ननु राज्ञो दण्डधरम्पुरुषम्पश्येत्यादौ राजशब्दादपि पूर्वोकरीत्या द्वितीया प्राप्नोति राजसम्बन्धविशि. पदण्डधराभिन्नत्य पुरुषस्य दर्शनकर्मस्पेन राज्ञोऽपि तसिपयत्वसम्भवादिति चेत् १ न, अभे. दसम्बन्धेन विशेष्यान्वयि यद्विशेषणरतद्वाचकादपि विशेष्यवाचकपदप्रतिकविभक्तिसजाती. यविभक्त्युत्पत्तिस्वकारात् । कटम्भीष्मकुर्वित्यादौ यथा। विशेष्यस्य तु कारकाधिका- रोययत्संज्ञाविरारत्वन्तहोधिका विभक्तिर्भवत्येवेति भवन्मते मृगस्य विशेष्यतया कर्मलेन वावकाद् द्वितीया प्राप्नोतीति भावः । श्रुत्वा मसैवन्माहात्म्यन्वयाचोत्पत्तयः शुभाः ॥ इतित्यापंम् । क्रिपायाः ईप्सितत् मानन्तु "फर्मणा यमभिप्रैति" इति सूत्रस्थ किया- अपि क्रियया इसिता भवति । कश क्रियया? सन्दर्शनादिक्रिपया इति भाष्यमेव । भन्मते धावना प्राधान्यातस्य कत्येषितावकस्याप्रातिपदिकत्वान ततो द्वितीया। सुपन्त- तिवन्वशी रामः पचतोत्यादिशपरी, वयोश्च न विशेषणविशेष्यभावः प्रसिद्ध इत्यत सा:-विकनेत्यादि । स्योक्ताय प्रामाण्यम्प्रदर्शयितुमाह-स्पष्टम्भूवादिमुझे भाष्ये । तत्र मिसरचनो धातुरिवि न्यासे "कथम्पुनयिते क्रियावधनाः पादया। इति प्रश्ने "यदेतेपाक- रोमिना सामानाधिकरग्यम्-किमोति ? पचत्ति, किरिष्यति ? पक्ष्यति, किमकापति ? छापाक्षीत् इत्युफम् । वद्धितम् "स्तिभत्रतिविधतीनान्यातसंज्ञान प्राप्नोति । यथा हिभाता झरोतिना पचादीनी सामानाधिकरण्यन्दर्शितग्न तथाऽस्त्यादीनान्निदपर्यते, न विमति किरोति मस्तीति" इत्याधुस्त्या "यदि पुनर्मायरचनो धातुरित्येवल्लक्षणे क्रिया इत्युक्तम् । "कथम्पुनायो भावना यादया, यदेतेषां भवसिना सामानाधि- फाय-भवति पति, भावि पक्ष्यति, भवति अपाशीत" इति फधितम् । पान्यासे "पचा- दोनाचातुर्मान प्राप्नोति, यथा दि भता झियाने धावी कोतिना सामानाधिकर- ग्यग्निशमन या भावपरने घाती निश्श्यते करोति: पचादीनां सर्वान्कालान्सोन्पुरुषा. साग यवनान्यनुवर्तते. भाति पुनर्वतमानकालन्धman कैयर:-"भवति पुनरिति। गदि भावि-मपियति पश्यति, अभूदाशोत् , भरत परता, भवन्ति पनि। तो भा. पवार-"फा ताप वाचायुफि:-मरतिपाचि, भाति पक्ष्यति, भक्त्यपाक्षादिगि प्र भावप्रकार। #पाय, कियोसपायरे तु न तथानियमः, उभाभ्यासिक दिन् । पाकिया. 4-रिवाति बिसोपविशेषगमापस्य सारासापामारा-ति.. मोति। मादिना EिE! वापरोयविधिसभाः पश्चिम पेति ।मा माया मानाAIRTE चाभिशाप. उम्मनो भRICT पास भारनियमनाया MR RITERS गरगान गुरु An I तप पूनराशाप.मेसिन, mpurniनरेन मानवरुपया रेप पूरासन मन सरका। arju wir-tulsो विपा, पदि. fitnessful - ·- कारके द्वितीयाप्रकरणम्।. ८१३ अयं तु विशेषः-विङन्तोपस्थितायाः क्रियायाः क्रियान्तरं प्रति विशेषणत्वे- शन्दरत्नम्। भूवादिसूत्रे भाष्ये । “योऽश्वमेधेन यजते स ब्रह्महत्यां तरति इत्यादौ यत्कर्तृका यागक्रिया तत्कर्तृका तरणक्रियेत्येव बोध इत्यन्यत्र विस्तरः। भैरवी एषैषा वाचोयुक्तिः पचादयः क्रिया भवविक्रियायाः को मवन्ति । यद्यपि तावदत्रैतच्छक्यते वस्तुं यत्रान्या चान्या च क्रिया, यत्र तु खलु सव क्रिया, वत्र कथं भवेदपि मोत्, स्यादपि स्यात् १ इति । भत्रैकैव क्रिया तस्याः साध्यसाधनभावो विरुद्ध इति भावः । "अत्राप्यः न्यत्वमस्ति । कुत.? कालभेदात्साधनभेदाच्च । एकस्यान भवतेर्भवतिः साधनं सर्वकालय प्रत्यया, अपरस्य बाह्य साधनं वर्तमानकालश्च प्रत्ययः । यावताऽनाप्यन्यत्वमस्ति पवादया क्रिया भवतिक्रियायाः कयो भवन्ति" इत्युक्तम् । ननु "योऽश्वमेधेन यजते स ब्रह्महत्यान्तरति" इति वाक्यादयमेधयागकर्ता यः स ब्रह्मह- त्यातरणकतेति बोधो जायत इति क्रियाविशेष्यक एवं शाब्दबोध इति सिद्धान्तो व्यभिच रित इत्यत आह-योऽश्वमेधेनेति । इत्येव बोध इति । एवञ्च न सिद्धान्तभन इति भावः । यत्तदोनित्यसम्बन्धादुभयक्रियाकर्तृत्वमेकस्य मनसा निश्चीयत एव । नन्वेवम्पचतिभवती. त्यादिभ्योऽपि यत्कर्तृका पचिक्रिया तत्कर्तृका भवनक्रियेति योधः कस्मान्न भवतीतिचेत् ? न, तत्र तादृशशाब्दबोधजननगमकयत्तत्पदस्य सत्त्वादन गमकाभावात् । किञ्च पचतीत्य- नेनैव पचिक्रियाकर्तुवर्तमानसत्त्वमवगतमिति भवतीत्यस्य वैयापत्तिश्च । अत एव भवि. प्यति पक्ष्यति, अभूदपाक्षीदिति न भवति । नैयायिकमते तु तस्यापचिरुकभाप्यविरोधोतिः दिक् । भन्यत्र-उद्योतादौ । ननु पदार्यत्वम्पदजन्यप्रतीतिविशेष्यत्वं, वदभावश्च न प्रकारत्वाभावसाधकः घटादिशब्द जन्यशाब्दबोधे घटत्वादेः प्रकारत्वमस्ति, पदजन्यप्रतीतिविशेष्यता तु तेपानास्तीत्यत माह- पचतीत्यनेनावोधाचादृशप्रतिपिपादयिषायां भवतीति प्रयोगस्य दुवारवाद , पवतीस्यनेन फूस्कारादि- निएमवनस्य सर्वत्राभिधाने मानाभावाच । वनित चेई 'भूवादि" सूत्रे "का ती वाचोयुक्तिः परति भवति, त्वं पचसि भवति, पश्यति भवति" इति प्रश्ने “पचादयः क्रिया भवतिक्रियायाः कश्यों भवन्धित प्रत्युत्तरं ददता भाष्यकृता । एतेनापशापि निरस्ता । पश्यति भवतीत्यस्य भविश्यन्ती पाकक्रिया सका- पवादाजीकारासूक्ष्मरूपेण भवतीत्यर्थः। न च तत्र वादे कार्यनित्यतया सामनौवैयध्ये, तस्या मभिन्यतय- ययात् । न चाभिव्यजन्यावे सरकार्यवादवाधः, निस्यत्वे सदाभिन्यच्यापत्तो व्यवहायपत्तिः ममि-- उपतरापेक्षायां स्वनवस्थापचिरिति वाम्यम् । मभिव्यक्स्यभिव्यक्तस्तदनतिरेकाद , तवोत्पत्र. सिवत् । भषिक मन्जूशयां द्रष्टव्यम् । त्यति मातीपत्रस्यमान्योक्तिस्तु प्राचामनुरोधेनेति दिक् । तदेतत् ध्वनयनाइ- स्पष्टमिति । ननु योऽश्वमेधेन यजते इत्यादावर्याचन्छन्दस्य लाभेनोद्देश्यवि यभावेनान्वयादश्वमेयास्ययागकर्ता यः स ब्रह्मास्यावरणकवि बोधादुक्तसिद्धान्तमग या मार- यायति । इत्येव योध इति । वाववापि वैयषिकरण्यनिरासस्य कवायत्तस्य च सम्भवादतभार नवति भावः । नन्वेव पति भवतीस्यादावपि यस्कर्तृका पविक्रिया तस्कतका सचेति बोधसम्म छात्पचतो भवतः, पचन्ति भवन्तौरगदेरप्यापत्तिरिति चेत् १ न, तत्र वा दोषगमकस्य यदादेरमावाद । कि चोकापाप्पसम्मवाद पचात्यनेनैव तस्कर्वमानमशावास्या भवतीत्यस्यानुपयोगावत पय भविष्यति पश्यति, भभूदपाशीदियादिप्रयोगान । भव एव 'करोतिः पचादीनां साधालान्सबा- न्पुरुषान् सर्वाणि वचनान्यनु बने। भवति: पुनवर्तमानकाळ चैकाव प' इति माध्ये ततः प्रागुन् । नयायिक व राति प्याविरोषन स्पष्ट वेति दिक। वदार-इत्पन्योति । पोवाशावि.. स्य । ननु परजन्यप्रवीतिविरेयस्य प्रकारावस्प काप्पनीमराव मपदार्थवासियपुरमा मार- ६६-७० भावप्रकाशः।

·सटीकटिप्पणशब्दरतप्रोढमनोरमायां- ऽपि शब्दाध्याहारवादे कर्मत्वं संसर्ग एव, नतु प्रकारः, अपदार्थत्वात् । अर्था- ध्याहारवादे तु प्रकारत्वेऽपीष्टापत्तिः । पचतीत्यादौ धातूपातफलस्यापीत्थमेव शब्दरत्नम् । मपदार्थत्वादिति । तन्नये पदजन्योपस्थितिविषयस्यैव प्रकारत्वविशेष्यत्व- स्वीकारात् पदाध्याहारस्यात्रासम्भवादिति भावः। प्रकारत्वेऽपीति । अपिना सर्व पक्षे विभक्त्यर्थस्य संसर्गत्वमिति समर्थसूत्रपष्ठीसूत्रभाष्योक्तः सिद्धान्तः सूचितः । भैरवी। तन्नथ इति । शब्दज्ञानादेवार्थबोध इति नय इत्यर्थः । एवञ्चापदार्थत्वादित्यस्य पदजन्यम तीतिविपयत्वाभावादित्येवार्थः । ननु तन्नयेपिधेहीत्यादिभ्यो द्वारमित्यादिशब्दाध्याहारा. यथा शाब्दबोधस्तथानापि तामित्यादिशब्दाध्याहारेण शाब्दबोधो मवत्वित्यत आह: पदाध्याहारस्येति । अत्र-धावति पश्य, पचति भवतीत्यादौ । मतम्भवाविति । यद्यत्र तमि त्यादिपदमध्याहियते तदा वाक्यभेदः स्यान्न त्येकवाक्यतेति पदाध्याहारेऽप्येकवाक्यताया असम्भवादिति भावः । सर्वपक्षे-शब्दाध्याहारार्याध्याहारोभयपक्षे । संसर्गलम्-संसर्गत्व. मेय । समर्थसत्रेत्यादि । "राज्ञः पुरुष इत्यादिवाक्ये तयोरभिसम्बन्धस्य पष्ठी वाचिका 'काई धित. इस्या क्रियाकारकयोरभिसम्बन्धस्य द्वितीया बाविका भवति" इति भाप्याक्षरस्वा. रस्येन सर्वत्र विभक्त्यर्थस्य संलगत्यमेव स्वीक्रियत इति भावः । ननु विभक्तिजन्योपस्थि. भावप्रकाशः। तन्नये इति । शम्दशानादेवार्थबोध इति मते यमः । एवेन तदन्यव्यावृत्तिः। संसर्गरवस्य वदन्यस्या. वि स्वीकारादार-प्रकारत्वविशेष्यत्वेति । तथा च मूले तत्र विषयावमात्र निविष्टं न तु विशेभ्यत्व. मिति भावः । नन्वत्र पक्षे पिधेहील्युपते दारमित्यध्याहारादेव यथा बोधस्तरप्रकारकस्तपात्रापि तामित्य. स्याहारण तथावोध भास्तामत प्राइ-पदेति । अव-भावति पश्य पचति भवतीत्यादी। असम्भवा- दिति । एकवाक्यखभापत्तरिति भावः। भाष्यविरोधायथामतासावराह--अपिनेवि। सर्वपटो इति । शम्दाध्याहारार्थाध्याहारोभयपक्षे इत्यर्थः । संसर्गत्व-संसर्गावमेव । वयाचामि: सावभारण- सारपसमुच्चायको न तु वैकल्पिकतापक्षसमुचायक रवि भापः। समयेत्यादि । सम होममभिरित- " तिो भवतीस्पर क्रियाक रकयोरभिसम्पत्यस्य द्वितीया वाचिका भवति" इति । य सत्र प. टेनोका-मनाभिसम्बन्धपनि शक्तिरेवोभ्यते तयोरभिसम्बन्धनिमित्वादितिवन, "रा पुरुष इत्यत्र राना विशेषण, पुरपो विशेभ्यः, वयोरभिसम्बन्धस्य पछी वाचिका दा माई मियादिसन्दर्भ पछी. वदस्यापि सम्बवाचकवरयेव प्रतीते:, भाभ्यस्थसम्बन्ध राम्दस्य लाक्षणिकावे मानाभावाच्च । क्रियाश्य. कारणवसमू: मम्बन्ध प्रतिपदाप्याः । तात्यमेतन्मवनिष्कर्षः कर्मस्वादिकिमान् सद्गत विशे. पण किपाकारकमावः समन्यव द्वितीयाप तपोस्यो वेति। म भावः-भेदसमानाधिकरणवि. शेपणापराने एव सम्बन्धाोति, वदपि या विशेषणावं च शकिमाने पवेवि सोऽपि या विशेष. गभूतानि मर्म हराविरिकर्मकस्मगुल्लाया, कशमस्य समासघरकस्य सम्पायमान र वि सरहा। भपात्यारितीविन समाध्याहालादे विषासम्मलेन शामलो प्रति पश्चन्यपशोक. पि, नसीरोण पम मृगो पातीपारी पावतीत्यस्य कम्मलेन सम्मेवपोषहरप सामा२७. aailasrमामाश्या विषपेर फर्मसस्प भानमिति मावः। असम्भपाणिनि पारपामाहारसम्मपिनोरमासान पाक्षिमाप्रा. रस्पपीमि मायबापा स्परप जिरिखिम पिस्पेस बायको. VIRATufdafeपरमनपारा(निरपिडीwit KHARiवियपोथरिपरिपान मसालति।

·कारके द्वितीयाप्रकरणम । १५ भैरवी। - शब्दरत्नम्। शब्दोपस्थितस्यापि संसर्गत्वं पप्ठ्या सगैरङ्गीकृवमेव वृद्धः । फलस्यापीति। अपिना 'प. इत्यादौ व्यापारस्य सङ्ग्रहः, तत्र तस्य फलं प्रति विशेषगत्वात् । इत्यमेवेति । तिविपयस्य पदार्थत्वात्प्रकारत्वमेव न्याय्यमत आह-शम्दोपस्थितस्यापीति। तथा च पदा- दनुपस्थितस्य प्रकारत्वनेत्येव नियम इति भावः । मूले-फलस्यापोत्यमेव मतभेदेन व्यव- स्थेति । दाध्याहारवादे फलस्य कर्मतासम्बन्धेन व्यापारविशेषणत्वमर्थाध्याहारवादे कर्म- त्वस्य प्रकारत्वमपि सम्भवति विक्लित्यादिकमिका भावनेवि शाब्दबोधस्य सम्भवादिति भावः । न च फलस्य कर्मत्वानङ्गीकारेऽपि शोभनादिपदार्थस्य धात्वर्थफलसमानाधिकरणस्य 'कारकत्वाभावात्तत औत्सर्गिकमेकवचनम्प्रथमाया अस्तु, नपुंसकत्वचास्त्विति वाच्यम् ? 'निपुणस्त्वम्पचसि मृदु त्वा राजा द्रविणेन योजयति' इत्यत्र "त्वामौ द्वितीयाया." इत्यस्यैव प्रवृत्तिर्भवति,' प्रथमान्तत्वे तु "सपूर्वायाः प्रथमाया विमापा" इत्यस्य भवन्मते प्रवृत्तिः स्यात, त्वां पेत्यपि स्यादिति शोभनादिपदादू द्वितीयैव भवतापि स्वीकार्यत्याशयात् । सब्ग्रह इति । कर्मप्रत्ययसममिव्याहारे फलव्यापारयोविशेष्यविशेषणभावव्यत्यासस्यानुभव- सिद्धत्वेन फलनिरूपिता प्रकारता व्यापारेऽस्ति, तस्य तम्प्रति कर्तृत्वमप्यस्तु, भावनाकर्तृका विक्लत्तिरित्यादिप्रकारेण शाब्दबोधोऽस्तु, तत्कर्तृत्वविषये मानव्यवस्थावतरीत्यैव स्वीका- यति भावः । स्यादेतत् । शोभनम्पचतीत्यादौ कर्मणि फलेऽभेदेनान्वितशोभनार्थवाचकादू द्वितीयाव- ज्ज्योतिष्टोमेन यतेत्यादो करणफलान्यायवाचकात्तृतीयावच शोभनेन पक्क इत्यादी शोभना. दिपदार्थस्य कर्तृन्यापारेऽभेदेनान्वितस्य कर्तृत्वमिति तद्वाचकानुतीयाया भपिसाधुत्वं स्यात् । मोटापत्तिः, "कर्तृकर्मणोः कृति" इतिसूनव्याख्यानावसरे शब्देन्दुशेखरे स्तोकम्पाक इत्यादी स्तोकपदास्पष्टीवारणाय धात्वर्थे भेदसम्बन्धेनान्वयि यत्कर्म तद्वाचकात्पष्ठी भवति कर्तृसाह- धर्यादित्युक्तन्तद्विरोधापत्तेः, भवन्मते कर्तुरप्यभेदेनान्वयस्य दर्शनादिति ? सत्यम् , परे- त्वित्यादिनोपदर्शितं यन्मतम्फलावच्छिन्नव्यापारे व्यापारावच्छिन्न फले धातोः पृथक् शक्तिः कर्तृकर्मवाचकप्रत्ययसमभिन्याहारश्च तत्तदर्थोपल्यितो वात्पर्यपाहक इति, नदीत्या पक इत्यत्र व्यापारस्य विशेषणतया भासमानस्य पदार्थेकदेशतया वनाभेदेन शोभनाद्यन्वयासम्भवात् । नशोभनम्पचतीत्यत्र फलावच्छिन्नव्यापारस्योपस्थितिरस्तीति वनापि फलस्य पदार्थकदेश- सया तन कथं शोभनादिपदार्थान्वय इति वाच्यम् ? वन तत्प्रत्यनुपूर्वम्" इत्युकज्ञापकात. यान्वयस्वीकारेऽपि प्रकृते पदायकदेशव्यापारे तयान्वयस्वीकारे मानाभाव इत्यासयात् । ननु पतिमवतीत्यादौ पृथकपदाभ्यामुपस्थितयोस्तयान्वयोऽस्तु नामापक इत्यादी केन। विशेषणभावे कामवायद इति । एतेन मीमांसहायकमर्दजरतीय नष्योचरीत्या संजुम्योकसमर्थ- सूपस्यमाभ्यबलारकर्मस्वादिकमेव विभकिवाच्यम्। म एव कैयौन सपा प्याख्यानम् । "सुपा कर्मादयो- ऽपिवितु कमलादयोऽपीत्येवं भ्याल्पेयम् । फूपकसलयर्यादीनामपि धर्म एव शकिमिगि त निक दवणेति माप्यानुधारिणा पन्या इति तत्राचिसूचकररनाकरोकिरपाया। उपनयन्नाह-दो- पति । मपिरम्पत्र सदन्यसमुचायकः। पष्ठयां-यूयमागाया गुप्तायो वा! मत व शम्मोपस्थि. तस्यापि पपयामियुक्त, न तु पाठयुपस्थितस्यापीत्येवोऊम् । एवं च तस्य प्रकाराबविशेभ्यावे एवरप. पासमिति बोप्पम् । अपिः प्रागरसमुचायक इति प्रम भ्यायितुं न्यूनवा परिहतुं च प्रागु- सिमान्तरीस्या योजयति-भपिनेवि । मूतोऽप्ययमावश्यक विधानयितु विन्त विहाय - न्ठमार-पक इति । मादिना पसते यादिसमाः। तदुपपादयति-उप्रेति । कर्मप्रत्यय इत्यर्थः। तस्य-प्पारस्य । विशेषगत्यात्। कगसम्बन्धेनेति भावः। रपमेयरमस्य सामाना- भावप्रकाशः।

·सटीकटिप्पणशंन्दरत्नप्रौढमनोरमायां- मतभेदेन व्यवस्था। अत एव तत्समानाधिकरणे शोभनं पचति' इत्यादौ द्वितीय कवचनोत्पत्ति: 'अग्निष्टोमेन यजेत' इत्यादौ तृतीयोत्पत्तिश्च सङ्गच्छतेन चदृष्टान्ते शब्दरत्नम्। कर्मत्वभानविषये इकप्रकारेणैवेत्यर्थः व्यवस्थेति सर्वसम्मतेति शेप। वनस्प्रकृतेऽपीति भावः। वस्तुतस्तत्रापि संसर्गतैव घटपदे घटघटत्वयोः समवायस्येव उपस्थितिपूर्वकं पृथगाका. हाया अदर्शनेनाप्याहारस्योक्तिसम्भवाभावादिति ध्येयम् । मत एव-फलस्य कर्मत्वादेव । तृतीयेति । तत्र तस्य करणयेनान्वयादिति भावः । दृष्टान्ते-गोमन पवतीत्यादौ । तत्र नव्यनैयायिकवैपाकरणयोरुभयोरपि मते फलव्यापारयोः परस्परान्वयस्य सत्त्वेन तस्य दृष्टान्तत्वौचित्यात् । पश्य मुगा' इत्यादौ तु धाधनदर्शनयोरत्ययस्य नैयायिकासम्मततया साध्यत्वेन न दृष्टान्तत्वमिति भैरवी। । । । पदेनोपस्थितयोस्तथान्वयल्याऽदृष्टतयाऽध्याहारस्यासम्भवदुक्तिकतया चेत्यमेषेत्यनुपपन्नमि. त्यत आह-सर्वसम्पति । प्रकृतेऽपि--पश्य मृगो धावतीत्यादावपि। भाष्यसम्मतरीत्याह- यस्तुत रति। तत्रापि-पपतीत्यादिस्यलेऽपि । संसर्गवेति । कर्मत्वस्येति ग्रेपः। पदाध्याहा- रस्य सम्भवे कदाचिद्विशेषणस्वसम्भावना स्यात्तस्यानासम्भव एपेत्याह-उपस्थितिपूर्वकमिति । -भावनायाम् । तस्म-फलस्य । वादिप्रतिवायुभयसम्मतस्य दृष्टान्तरयमित्याशयेन शो. भनम्पतीयादेशिन्तत्यमित्याए-तत्र नभ्येत्यादिना। पायतीत्येन्दघटकधातुजन्योपस्थिति. भावप्रकाशः भिकरण्येन व्यवस्थाविशेषणले इयमेवेल्युचित, पधिकरण्येन तत्त्वे तु मतभेदेनेत्यधिकमत भाइ-- कर्मपति । कसलमानविपये पश्प मृगो धावतीत्यादावुको य: प्रकार: प्रकारसंसर्गवायररूपस्ते. मेयर्थः। तथा चेदं मतभेदस्म समानाधिकरण व्यधिकरण का विशेषणमिति नोकझोप इति भारः। पन्तीत्यादि सात स्यन्त मन्यस्य प्रशानुपचाप निराकतुं न च पादचारमन्में पोज. पितु पाह-सर्वसम्मतेवि । नैयायिकमायादपचिरन्तनवेयाकरणमीमांसासम्मवेश्यः। वर चानुपयमेवाने स्फुटम् । तावतापि यथावते इष्टातिदेस्तचापर्पमार-वक्षदिति । प्रतेश्रोति । पश्य मृगो पावतीम्यादावपि तस्वयः। याच सुमोपमेयमिति भावः । दार्शन्ति न्याहारस्योछिसम्मवेऽरियन् न त्यति सर्वसम्मतम्यवस्था न गुस्तति तपादन प्रो साप मासानिध्यनयि च सिनावमा यस्तुत इति । तापि-वठोरयादावपि । कपादिकमसामधिपः। उप्र दृष्टान्तमार--घटेति। तुमार उपस्थितीति । १५. बाई मध्यममियायनोमयाबवि । उक्तिसम्मोति । क्या च वादशाकाईवाध्याहार बीजम् । साच नातिन युक्तिसम्मरः, पूर्वत्र तुलस्याः सम्भवादुफिसम्मयोऽसि तस्य यपपि; व्यापि मास्यास्या सनमवारिये वोसम् । ननु पनीरपानी पसासाने मानामागार पायोजिएका माश-पति। अभिनयमापर-परस्पैठि। फसा फलादिम पर योनिमेशुमति मनोपा पररथामिति कारिदमासानमरास्तम्। मो-ज्योतियोमेडिसीमtuो. मायामा पारष्टे- यस्मेखि रामायो शलभूवाय भा. AISEtv 1 भवापि म पनि मन मा सम् ITIHai का-मममिति । भारिया मोहिमेनेपासिरिया। नारासम्मल. भीर २९ SAHARAJun५ कि सम्ममा भा-वि। wriristered wit-HIVIRGIER-1 सम्प-सोपा १५irat mate- भावधि । - ·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । १७ विशेष्यसमर्पकाद्दार्टान्तिके विशेषणसमर्पकाच कर्मत्वादिवाचिकायाः सुब्विभक्त: प्रयोगोऽस्त्विति वाच्यम् ? धातुतिकन्तयोरप्रातिपदिकत्वात् । नैयायिकानां तु स्यादेष दोषः । तथा हि, धावन्तं मृगं पश्येतिवत् धावति मृगमित्यपि स्यात् । न चाप्रथमासामानाधिकरण्ये शतृशानचोर्नित्यत्वान्नैवं प्रयोग इति वाच्यम् ? एवमपि द्वितीयानुत्पत्तेर्दुरुपपादत्वात् । ननु तत्र वाक्यभेद एव, पश्येत्यत्र समिति कर्माध्याहारात ; पचति भवतीत्यादि तु पाको भवतीत्याद्यर्थेऽनिष्टमेवेति चेत् ? मैवम्, अध्याहारे गौरवात् , तस्य च मुनिवचनविरोघेनाप्रामाणिकत्वात , शब्दरतम्। बोध्यम् । दान्तिके-पश्य मृगो धावति, पचति भवतीत्यादौ । विशेषणसमर्पका- दिति । अन्वयबोधकाळे इत्यादिः । दुरुपपादत्वादिति । एवं च तथाप्रयोगविळय एव स्यादिति भावः । गौरवादिति । एकवाक्यतयाऽन्वये सम्भवति मध्याहारेण वाक्यभेदे गौरवादिति भावः । ननु प्रामाणिकं गौरवं न दोपायेत्यत आह-तस्य चेति । शतृसूत्रस्थेन भुवा- भैरवी। विषयक्रियायाः सर्वदा न विशेषणत्वमत आह-मन्वयबोधकाल इति । एवश्व-द्वितीयानुत्प- तेर्दुरुपपादत्वे च । तथा प्रयोगविलय एव-पश्य मृगो धावतीति प्रयोगविलय एव । यत्तु- वासरूपन्यायेन विछ भविष्यति मृगपदादन्तरकृत्वात्प्रथमास्त्विति न प्रयोगविलय इतिः तन, लादेशेषु वासरूपन्यायामावस्य भाप्यकारमतसिदत्वात् , प्रधानकायल्यान्तरसादपि बलवस्वस्य हेतुमति च॥ इतिसूनमाष्यसम्मतत्वाच । मध्याहारेणेति । यत्तदोनित्यसम्बन्धेन य इत्यस्य तमित्यस्य चाध्याहारेणेत्यर्थः । वाक्य- भेद वि। यो धावति मृगस्तम्पश्येत्येवरूपवाक्यभेद इत्यर्थः । प्रामाणिकमिति । प्रामाणिकस्य पश्य मृगो धापतीत्यादिवाक्यस्योपपतिप्रयोजकमित्यर्थः । शतसूत्रस्थेनेति । शतृविधायकसू- भावप्रकाशन इद चानुपदमेव मूळे स्फुटीमविष्यति । मत एव म्याचष्टे-पश्य मृग इति । ननु कियापधानमाझ्या मावि सिदान्तादावति पचतीत्यनयोर्दयोरपि विशेष्यसमर्पकरवेन विशेषगसमपकाश्वेत्ययुक्तमय माह- अन्वयेति । एतदन्वयेत्पर्यः। मन्यया वदन्वयकोषकाळे तथाऽसत्वादादिपूरणेनापि नेष्टसिलिः । मूले- सिपि स्यादिति । तया चाप्रथमान्तरनास्याठाकोरन्वयो दुरुपपादः। भरमदसिद्धान्ते तु भारपात- क्रियाया विशेष्यवाचत्रोपसर्जनस्वेनान्वितस्यान्यत्र तापेनान्वयाभावात्र दोषः। मन पगार-निरयावा. विवि कष्टापनि परिसरति एवम्चेति । दितीयोपत्तो चेत्यर्थः। तथेति । विन्तमयमान्तपटितप्रयो. गेल्यपः । न च वाचनिक्येव प्रपमेति वाच्यम् ? ताइवचनस्य पाणिनीयशाखेमावेन क्रियाविशेष्य- बोभानुभवानुमानार, स्पष्टत पाभवादिसूवादावभिडितस्वस्य प्रागुवाच । मन एव पश्य मृगो पावति. कार्य, दर्शन मृगो भावविकल्पस्पेत्यादि सङ्गन्छते। सेनान्तरणलाप्रथमान्तस्य कर्मवेशीरपपास्तम् , भन्यडिया प्रति कर्मलेन प्रातिपदिकार्थमात्रलाभावात् । मत पत्र पाच पश्येस्यादौ दिनीयादितिदि। मच रासम्पन्यापेन, विल्लादेशेषु पदमावरय माप्पे पटवाव । भयमेव च दिगः। नन्दप्पाहारे गौरवे विशीरयानावपि बदनापचिरत पाह-एस्यास्येति । पदकशास्यतोश्यपः। एवमऽपि । अन्याहारेणेति । तमित्यरयाप्यारेल। पाक्यभेद इति। यो भावि भूगसमियिक रुपवाक्यभरेस्यर्थः । वाम नवम गौरव किन्नु पन्निवर्वकवाद विनोदोर ति भावः । तम्य पतीति । गौरवस्थेत्यर्थः । ननु नान्यमुनिकचनविणे दोषावर, कि अस्पमुनिश्चनविरोरो भार-शामिति । विधायकसूत्रस्थेन वाकिरेनोपः। भूपादीति । प्रागुठभाभ्यरूपः। ननु - ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- स्वदीयानिच्छामात्रस्याकिञ्चित्करत्वात् । अपि च 'अपातीदेवदत्तोऽवेहि इत्यादौ शत्रादेः प्रसङ्ग एव नास्ति । एकवाक्यत्वं च भाष्यवातिकादिसकेलसम्मतम् । न शब्दरतम् । दिसत्रस्थेन च मुनिवचनेन विरोध इति योदयम् । गकिञ्चित्करत्वादिति । ऋषीणा. मेकवाक्यतया बोधे साधुत्यस्येच्छासत्वे इत्यादिः । नास्तीति । एवं च तत्र द्वितीया दुवरिवि मावः । न चेदृशे स्थले विशिष्टस्य देवदत्तमृगादेः कर्मत्वं, विशिष्टवाचकं च न प्रातिपदिकमिति न दोपा, 'श्रुत्वा ममैतन्माहात्म्यं तथा चोत्पत्तयः शुभाः । इतिवदिति वाच्यम् ? नीलत्वविशिष्टस्य घटस्य कर्मत्वे प्रतिपादनीये नील घटमित्यादौ द्वि- भैरवी । अस्थेनेत्यर्थः । तत्र हि"लस्याप्रथमासमानाधिकरणेनायोगादादेशानुपपत्तिः" इति वार्तिकम् । अयम्भावः-ला कर्मणि" इत्यनेन विधीयमानो लकार क्रियाप्रधानीभूताम्प्रति गुणभूते फ्र्तृकर्मणी प्रतिपादयति, "क्रियाप्रधानमाख्यातम् इति सिद्धान्तात् । एवञ्चैक विशेषणत्य- नोपस्थितस्य कारकस्यान्यन तथान्ययाऽयोगादप्रथमासामानाधिकरण्यन्नोपपद्यत इति । एवम्पूर्वपक्षे अभ्युपेत्यवादेन "अथ मतमेतत् , भवति योग इति चेत् ? अन्यत्रापि योगा स्यात् । कान्यन ? ललि अपचदोदनन्देवदत्त' इति" अत्रापि ध्वाच्यसाधनस्य देवदोन सामानाधिकरण्ये सति अपचदोदनन्देवदत्तम्पश्येति प्रपोगापत्तिरिति भावः । "एवश्वेद सूत्रः मनुषपणं स्यात" इति माहितम् । अथवा आदेशे सामानाधिकरण्यटष्ट्वाऽनुमानान्त. ध्यम्प्रपतेरपि सामानाधिकरण्यं भवतीति। याद्यादेशयोग्यो लकारः अप्रथमासमानाधिक रग, अप्रयमासमानाधिकरणादेशस्यानित्वात् । वाहालकारो यप्रथमासमानाधिकरगोन स्यात्तदाऽप्रथमासमानाधिकरणत्येन शास्त्रानुवादाविपयो न स्यादित्यनुकूलस्वर्फः। भूपादि- गवस्थेन का वहीत्यादिना फयितेन मुनियधनेन यथाक्रम पार्तिकभाष्यकारयघनेन उभयस प्रहार्थमेवान मुनिपदोपादानम् । नव्यनैयायिकानामपि पाखार्यनिर्मायकराया वारप्रति स्वदीपेतिकपनमनुधिमित्याह-मोगामिति । सीया दुरिति । देवदरासदादिति शेपः । यापिकानुयायिन निरस्यति-यादिना विशिष्टस्येति । पाकानुलभूतकालिक व्यापार विशिष्टस्य देवदयस्य धायनानुएट्यवमानध्यापारविशिष्टस्य मृगहयेत्यधी। एषय पमारपरस्य कर्मस्वादिकमस्ति द्वितीयावियन हरपते तप्रायमेव प्रकारो पोध्यः । अन. साथमान्तमाह-मुरवत्यादिना। स्विीपानासोरिति । तस्मानिशिष्टस्याप्रातिपदिकऽपि गस्पारपरस्प प्रातिपदिकस्य वराफियोग्यवायो तचोधिका विमफिर्मपत्यपति फरप. पनिसारिस्पिानियापारिधिरेन मूटमगुरुमत भार-पाशेगामिति । पामिन्पारीमा गौतमानीना : म र सामान्यनोकम् । समानुपायाम् । एवं घेति । वायरस प: -RINITARKattarai पाप बायोगवितयारमिन मा । मम्मा. Result-पंस्पिरे । महिनावारिस समिति रवि RETRIENTREATRIनुभवNिTREER बनानुनरि. WHVALIferent wali पूनियामाना सससमसामायि॥ untolutierfe: a तिन पाना. Re agretricitimumetun it पम् । मणिपति। न मारते. भावप्रकाश ·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । 528 शब्दरतम् । चीयानापः । श्रुत्वेत्यादि त्वार्पमित्यलं मुनिविरुद्ध विचारेण । क्रियाप्रधानमित्यत्र कि. मैरवी। नीयम् । अत एवं कटम्भीष्मम् , उदारं शोभनमित्यत्र द्वितीयोपपादकभाष्यसङ्गतिः । तस्मा- विशेष्यवाचकायन द्वितीयादिविभक्तिस्वन्न तत्समानाधिकरण विशेषणवाचकेभ्योऽपि सा भवति । राज्ञः पुरुषम्पश्येत्यत्र तु राज्ञ इति व्यधिकरणमेव । श्रुत्तेत्यादेरुपपत्तिमा- ह-मामिति । एवञ्चार्यत्वायत्ययेन द्वितीयास्याने प्रथमा पूर्वसवर्णदीर्घाप्रवृतिरप्यत एव बोध्या । पश्य लक्ष्मण पम्पायां बकः परमधार्मिकः ।। इत्यादविपीयमेव गतिः सवि सम्मये, नोचेदसाधुत्वमेव । न च पश्य मृगो धावतीत्यादौ क्रियाया एवं कर्मले तण्डुलमपाक्षीदेवदत्तोऽहोत्यादौ तण्डुलादीनां "कर्मणा यममिति स सम्प्रदानम् इति सूत्रेण सम्प्रदानसम्झायाश्चतुर्षी स्यादिति वाच्यम् । एतादृशे स्थले 'स्वार्थे परिपूर्णल्यार्थान्तराकाला' इति न्यायेनान्तरङ्गत्वादेकक्रियासम्बन्धेन कर्मत्वादिकम्भवत्येव, अत एव घटन पश्यामि इत्यत्र पश्चानमर्थान्वयः, पुरीमस्कन्देत्यादौ पुर्यादिपदोचरद्वितोया कृत्वा तद्विशिष्टार्थस्यास्वास्थ्यपदार्थान्वय इत्याशयात् । इत्यशयेनाह-प्रलमिति । धावना- दिक्रियाया क्रियान्तरम्प्रति विशेषणत्वेऽपि न यास्कवचनविरोध इत्याशयेनाह-क्रियाप्र- भावप्रकाशः। रिति । तथा च विशिष्टस्याप्राविपदिकरवेपि तदवयवस्य सति योग्यत्वे यथापयं सा भवत्येव। मत पव विशिष्टस्य कर्मस्वमादाय भोषममुदारं, शोमन कटमित्या विशेष्यवर विशेषणेभ्यो दिती. योत्पत्तिरिति भाग्य सङ्गच्छो । एतेन वाक्यापस्य नामाविरिकरवामान विभक्त्यर्थमारीकस्यापि भेदसम्बन्धनान्वयासम्भवादाक्याथकर्मस्वमादाय न वाक्यभेदो न वा तमित्ययाहार रवि नैयायिकोक चिस्यम् । अन्यथा रामः पुरुषः पश्येत्यत्राप्येकवाक्यतया साधुवापतिः । भस्तु वास्या ऽतिरिक्तः, तथापि राशः पुरुषः पत्येवि प्रयोगेऽप्येकवाक्यतापतिः । न चेष्टापत्तिः, “ तिक- तिति निघातापतेः। न च विन्तार्यविशिष्टस्यैव विस्तार्थ प्ररपन्वय पद वास्यास्प कर्मस्वस्वीकारान्न प्रकने दोप इति वाभ्यम् ? पुरीमवस्कन्देस्यावावपि विशिष्टस्य कर्मवादस्वारस्यपदोचर द्वितीयानापोरिति मन्दोकमपास्तम् , अनन्तस्यैव नामरवेन तस्य तदतिरिकत्वस्य स्पष्टवाद , n: पुरुषः पश्येत्यस्योरीस्याऽवारणाच । पत एव राधः पुरुषः पश्येत्यत्रापि न दोषः, निवावस्येष्टावाच । मत पत पश्य मृग इस्पादो तस्वीकारः सफलः, तत्रैव वरस्वीकारे मानाभावाच्च, द्वितीयवाधिश्याध, पश्य लक्ष्ममेरयादी निर्वाभावाय, उकभाष्यविरोधापश्च, पुरीमनस्कन्दरयावावन्यपासरसेनादोपाय स्फुटमेतदनु पदमेवाने हेतु साध्ययोरवयवसाच्चेति दिम् । नन्वर्व भुवेश्यादीना का गविरत भार-धुत्व. त्यादीति। आमिति । तसाद दिखीयास्थाने प्रथमा, विशेष्ये तत्रैव पूर्वसवर्णदोषाप्रचिति भावः। पश्यलामोत्यासवपि इयमेव गति: सविसम्मवे, तदसम्भवे तु का विशिष्टक्कमचाया एव कर्मलेन न दोमाया रामः पुरुषः पश्येत्यापि प्रामाणिरुपयोगवे नपानीघरे घाचित । वरपनय. नार-इत्यलमिति । मुनीति । यास्यादिपागि यादिगोधमादीत्यर्थः । एलेन वैयाकरगममनूप मन नम्पनेपादिक-सयादि, मवेद मम प्रविमावि भावनानुकून कृतिविशिष्टगस्य दर्शने कर्मा- सम्बनान्वयः। मापस मिalपातु न, बिलिस्य समीन तासापादनासम्मगर, यत्र केल. मृगरय कमाने जात्पर तस्याः साधुवाद। नव पारि विशिष्टभूगस्य नामायस्य पालये ने क भेनालया! मन्यनुल: पचोरवाशेवन्दुनापि वेन सम्बन पालपारित बाम्पन् । जसनामारय बाल भानामपान, बास्यास्य तु र भोनामयः। HTTERT मादित्पादौ प्रथमान्योपस्थानिमाविभिती मन मानेनः माओ .

·सटीकटिप्पणशन्दरत्नप्रौढमनोरमायां- इतिपदो. भावप्रकाशः। एवं च तण्डुलः पचतीत्यादौ तस्य न साक्षादन्वयबोधः । शुक्लस्तण्डुलः पचतीत्यादौ च विशिष्टवा. क्यार्थस्य तयान्वयबोधो निराबाय एव, विशेष्यतासम्बन्धेन तण्डुलपदजन्यतण्डुलप्रकारकशाग्दवोधे विभकिनन्योपस्थितिप्रयमान्तशुक्लादिपदसमभिन्याहृतप्रथमान्ततण्डुलपदोत्तरपच्यादिधातुजन्योपस्थित्यः न्यतरस्य कारणखकल्पनादिति। केचित्तु पश्य मृगो पावतीत्यादिवाक्योत्तर कर्मत्वोपस्थापकमिति पदमध्याहत्य सर्वत्र वाक्यार्थकर्म- स्योऽन्वयबोधः, निपाताम्ययातिरिक्तनामार्थयोरेवान्वयबोधस्याव्युत्पन्नावेन निपातेतिपदोपस्थापितकर्मवे मृगो धापतीत्याधरय धावनक्तकमृगादेरन्वयबोधे बाधकाभावात् । एवं निपातातिरिक्तनामार्यस्यैव धारवर्षे साक्षादन्वयबोधस्याव्युत्पन्नतया इतिपदोपस्थापितकर्मस्वस्य धास्वदर्शनादी साक्षादन्वयबोधस्या. पिं.निरावाधता । "नातिराने पोशिन गृहाति" इत्यादौ निपातीभूतनमर्थेन सह धावा वयबोधस्य सर्वसम्मतस्वेन तन तविशेषणस्यावश्यकत्वात् । घटो न चन्द्र श्वेत्यायनुरोधेन तु तत्र वदिशेपणाव. श्पकत्ववत् कर्मत्वादौ नामार्थस्योद्देश्यवयैवान्वय इति व्युत्पत्तरितिपदसमभिव्याहारे सोच श्याः । भन्ये तु मध्याहतेतिपदेनैव तादृशवाक्याभोंपस्थितिरतावशवाक्यं च तात्पर्य प्राहकम् , तरद्वितीयायाश्च वर्मविर्थ. तावतैव विभक्त्यद्वारा पात्वर्थनामार्यान्वयबोधसम्भवादित्यानुः । वदुभयमप्यसद , वाक्यार्थकमरपले इतिपदमध्याहत्यान्वयबोधस्वीकारे तण्डुलः पचतीत्यादावपि पविपदमध्याहत्यान्वयबोधसम्भवे तण्डुलः पचति, शुक्रतण्डुलः पचतीत्यादी सर्वत्र नामार्यधात्वर्थयोः साक्षादवपरोपरयैव स्वीकर्तुमुचितस्वात् । तरमारकेवलनामार्थरय भेदेन धात्वर्थेऽन्वयाव्युत्पन्नावेऽपि वावयार्थस्य भारवर्षे तेना वये न दोष इत्युक्तरीतिरेव युक्ता । यत्तु विशिष्टत्यानतिरिक्तवया वाक्यार्थ. रयापि नामार्थतया तस्य भारवर्षे भेदेनान्वयासम्भव न सा युति, तन्न, विशिष्टस्यानतिरिकरखेऽपि विशि- केवलप्रकारतयोमदाद । यदा इचपातोरेव पावन मृगकर्मदर्शने क्षणा, निरुकवावयं वारपर्यनाएकम् , तादाम्यस्य वयसम्बन्धस्य लघुखात् । पदान्तरस्य सान। अपवा प्रशमाटोमृगकतकोत्कटधावनकर्मकदर्शने लक्षणा। मृगो पावतीति वाक्य तात्पर्यग्राइक- मिति। युक्त पेव । भन्यथा "जानामि सीat बनकमसूताम्" इत्यादौ वैयाकरणानामप्यनिर्वाहा। निरवते भावपदस्य कृतिपरस्वास दिरोषः। तस्मात्प्रयमान्दार्थ मुख्य विशेष्यकोधानीकारेन कोऽपि देष प्रायुत क्रियामस्य विशेष्यकोष एवायुक्तः। तथाहि-तरभ्युपगमे यत्रः पचठीत्यादी प्रभाव. नयो. Baनसिस्स्योरेश्यविश्यभावस्य भन्नापति । एवं चैत्रः पाम्भावनापानवेवि संशयानु. पादरपानिया: । एवं प्रतिप्रत्ययौ सहा मूतरतयोः प्रत्ययार्थप्राधान्यम्' इति स्युपचिभगः । किच सन्म शिपायामास्यातायामयस्याश्यतासम्पनेवान्पयो वाध्यः। स प न सम्भवति, यत्रोन पचीवादावनन्वयाप, भाषासम्बन्पस्य तस्यनियामकायाऽभावप्रतियोगितानवदरसाव । चित्र पतीयायो पायावाछेरेन वामपकायस्प बान पाकरवसामानाधिकरण्येन तदन्वया पाप 1 पाच वरिमपचायपि यत्रो न पचनीति रयाद, तरसामानापिकरण्येन वभावसार। न पनम्म्ममिम्याहारे पारावारदेन रोपाभ्युपगमरतसमभिम्याहार गुरसामानाविकरण्येनी पापम् । पोम्पमावासस्प नुस्मयोगशेमसम्यवस्थापनेन नम्सपाससाम्या प्रसादामयगा- पग्भकारितिवम , मुनिविरोधन तस्यायुयार वानियारस्य कारRREE गौर पान, मदापरव नामपन निपाराविशेषणे फलामायान्य, रविपोut faraiपा बाधि परमानामाराध, IRAनिवारवामपनत्य दुसाध, पानामीपाशे धाtu falthy, faiyusपाहिएयरपरिभाविपशेषस्य गभंसार मत- ROIRAL सेनेन पर चिपापा farm.godसरसनान, पनियामपाम्पमापक्षियोगिता- uturdu, Twimari , नमस्कार HARIR ·1 कारके द्वितीयाप्रकरणम्। २१ च विडन्तस्थले क्रियाविशिष्टक्रियान्तरवोधो जायत एवेति वाच्यम् ? वथैव व्युत्पन्नानां ताशयोधस्य दुर्वास्त्वात् । ईदृशेऽर्थे साधुत्वं नेष्टमित्यपि न, साधु- स्वानुशासनार्थ प्रवृत्तैरेव वस्य स्वीकारात् , धातुसम्बन्धाधिकारव्युत्पादिते 'पु. रोमवस्कन्द' इत्यादौ तस्यावश्यकत्वाच । ननु सिद्धान्ते आख्यातवाच्यक्रियाया अपि कर्तृत्वकर्मत्वस्वीकारे वस्या असत्त्वरूपत्वं भज्येतेति चेत् ? न, लिङ्गस- - भैरवी। शब्दरत्नम्। यायाः प्राधान्यमाख्यातघटकप्रत्ययार्थापेक्षयैव बोध्यते । मतो दृश्यादिकं प्रति धावनादेवि- शेपणत्वेऽपि न क्षतिरिति दिक् । भाष्येति । भूवादिसूत्रस्थं भाष्यम् । “पच्यादयः क्रिया भवतिक्रियायाः कयों भवन्ति" इति तोकम् । वार्तिकम्-शतृविधायकस्यम् । तस्य-क्रियाविशिष्टक्रियावोधस्य । कर्मत्वस्वीकारे इति । क्रियान्तरनिरूपिवत्- धानमित्यति नैयायिकानुयायिनस्तु पश्य मृगो धावतीत्यादौ धावनानुकूल कृतिविशिष्टमृगा- देर्दर्शनक्रियाम्प्रति कर्मतासम्बन्धेन विशेषगत्वम् । न च 'नामार्थधात्वर्थयो देनान्वय- बोधोऽव्युत्पन्न.' इति व्युत्पत्तिविरोधः, विशिष्टस्य नामार्थवाभावात् । न च शुभ्रस्तण्डुलः पचतीत्यप्येवसति स्यादिति वाच्यम् ?प्रामाणिकप्रयोगस्थल एवेताहशकल्पना न तु सर्वति स्वीकारात । वृत्यनियामकसम्बन्धस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्वीकाराद्राक्षसो धावति नपश्येत्यादी नानुपपत्तिरित्याहुतन, ताहशकल्पनायामपि भावप्रधानमाख्यातम्"इत्या. दिवाक्यस्य भाष्यादिसम्मतार्थकस्य विरोधो दुरि एपेत्याशयेनाह~-दिगिति। शतृविधाय. कस्यमिति । तय प्रदर्शितमधस्वात् । ननु धातूपस्थितफलव्यापारयोरत्यतरस्यान्यतरम्प्रति कर्मत्वकरणत्वकर्तृत्वस्य स्वीकारादिदन्नासत्त्वरूपताप्रतिवन्धकमत आह-क्रियान्तरेति तथा क्योरन्यवरस्य परस्परम्प्रति धात्वेऽपि क्रियान्वरनिरूपितन्तत्वम्प्रतिबन्ध: स्या- देवति भावः । ननु कारकशब्दस्य शक्तिमस्परस्पेन पूर्वपक्षविरोधापचिरत आह- भावप्रकारा। नाच । मत वामे तस्मारप्रथमान्तार्थस्यैव मुएपविशेष्यसमुत्सदस्य वस्तुवस्तु नैयायिकमते सर्वत्र प्रथमान्तायविशेष्यक एव बोध इति न नियम: कैल्पभियुक्तपानिखनादनियतप, किन्तु यथा- सम्भव दिशेयकः। अत एव पचतीत्यादौ प्रथमा उपासमभिम्यासरे भावनाविशेषाः, भावा- ख्यावस्पळे क्रियाविशेष्यफ एव बोधो नैयायिकानां लानाववोरकाशविवरगे दीपितिनाउकः। एवं "न कटज भक्षपेत्" इत्यादी करमार्ग बनवदनिष्टाननु निस्वाभावादिस्पादियोषालोकर मणिकला सामने इति भारत म तिरिक्ननु शादि प्रति पापनादेखिशेषगले निीत कियाप्रधानमिति भाप्यादिवियेपोश भार--क्रियाप्रधानमिति । आख्यातेति । उकग- लक्षितत्यर्थः । पेक्षयेवेति । प्रत्यासपेवि मारः। अत: तस्य पालकारा। यादिम्यां माना. दिपमापोः संप्रर.। न क्षति. यास्यादिविणे. | मन व प्रागुळमाथ्यापविरोष उकारिणवि. ३३ति भावः। उसादिवमिदं प्राक् । वस्पमाप्यमा प्रा-भूवाहोति। तदेवा-पच्चादय इति । वन-भारिए । वारिकापमा मार-मातृविधायकस्यमिति। "ल धान रविषस्थमित्यर्थः । तस्यास्याम्पसमासस्येपप्रकारमाया-किशारिरिटेति । पुरी- समंकावन्दनारिकास्पिक्रियारिशिष्टासारख्यमंकफियापarमान्पटियारोएस्पेरपर्यः । मन्यथा सोट पानुपपचिति व येविप्पति। ननु विश भास्पादिवानापट म्यारा. परस्य कमकर्ममरणा-यास समय विपीन या मार- मिपान्तरेति । मिनपदोपहियानिरूपितातावादिस्सीयरे सपा सरसय टिमले - ·२२ सटोकाटप्पणशब्दरत्नप्रोढमनोरमाया- हत्ययोः कतृकर्मतरकारकस्य चाभावमात्रेण तथात्वोपपत्तेः, कर्मत्वस्य प्रकारतया- शब्दरत्नम् । स्वीकारे इत्यर्थः । कारकस्य-करणादिकारकशक्तेः । हरि नमेच्चेत्सुखं यायावर इत्यादौ हेतुहेतुमनायनान्वयो न क्रियाकारकभाषेनेति न दोपः । स्ववाचकधात्वर्थ प्रति तु वर्मत्वान्वयः करणत्वान्वयश्च नासत्वरूपताप्रतिबाधकः 'शोभनं पचति ज्योतिप्टोमेन यजेता इत्यादौ दर्शनात् । अन्यत्रेति। कर्मत्वस्य सर्वत्र संसर्गतैवेति भाष्यसमतपक्षे त्वा- भैरवी। । करणादीति । भित्रपदोपातक्रियान्तरनिरूपितेत्यादि। अत एव वक्ष्यति 'स्ववाचकत्यादिश मनु क्रियान्तरम् ति क्रियायाः करणत्वं हरिनमेत इत्यत्र 'भुक्त्वा तृप्तो न पीत्वा' इत्यन्न च नमन- भोजनयोष्टमेवेत्यत आह-हरिनमेदित्यादि। दर्शनादिति । एवञ्च पृथक्पदोपाधक्रियानिरूपि. तकरणत्यायोगित्वमसत्त्वरूप त्वमिति फलितम् । सर्वत्र-तवाचकविभः सत्त्वेऽसत्वे वा। भायमेवेति। इदश्च सामान्यतोऽमिहितम् । वस्तुतस्तु लिङ्गसवगनन्वयित्वरणादिशकि. भावप्रकाशः। पूर्वप क्षविरोधापत्तिस्तदितररय तस्य सर्वत्र सत्वं चात आद-करणावीति । भिन्नपदोपाचक्रियानिरू. पितरयादिः। तथा च लिङ्गसंख्याकरणादिशक्त्पयोगिखमेवातत्वम् । इदश्च पञ्चमीकारकान्ते स्फुटी- भविष्यति । न वेवमपि वर्तृकर्मतरकारकान्वयः कृष्णं नमेन्वेदिस्यादावस्त्येवात भाइ-हरिमिति । आदिना भुक्त्वैव तृप्तो न पीत्यादिपरिग्रहः । हेतु हेतुमदिति । तथैव प्रवीत्यनुभवात् , तिवस्या. कारकत्वादिति भावः। न दोप इति । मसत्वरूपतामझापतिरूपदोपो नेत्यर्थः। तथा व्याख्यानफल. माह--स्यााचकेति । स्वरय-विचित्तिस्यागादिरूरफलादेर्वाचको यो धातुरतदर्थम्यापारादिक प्रती. त्यर्थः । इदं च स्वरीत्या मीमांसकरीश्या तु स्ववाचकपदार्थ प्रतीति बोध्यम् । सर्वधापि मिजपदोपाचा प्रति नान्वप इति भावः। कर्मत्वान्वयः-- कर्मवेनान्वय इत्यर्थः । एवमप्रेऽपि । चेन कर्तृत्वान्वयसमु. चयः । आदिना पच्यते तण्डुल इस्यादिपरिग्रहः । तथा च सर्वन सत्वात्तस्प प्रतिबन्धकरवे तपस्या बहुम्याकुलीभावापचिरिति भावः । ननु प्रागुक्कभाष्याकर्मवस्य सिद्धान्ते सर्वत्र संसर्गवस्यैवाहीकारा दाख्याते तयाइनभ्युपगमादित्यर्थः, कर्मवस्य प्रकारतयाइनभ्युपगमादेश्ययुकमत भार-कर्मत्वस्येति । या पान्योयनेनेव सिमान्योतिसूचनेन तयारुचिः सचिवा। प्लेन मान्योक्तम्याल्याने प्राचामनु. रोपानि वनितम् । सर्व-दाकविभतिघावेऽसाचे पोषः। ननु सर्वमानभ्युपगम एAN, पाeatोरिषदारयाप्रससवापः। पहिल्यानन्वयिस्वमपि विशेषन देवमिति तो परमापकरूपरसदार-आयमेवेति । टिसंख्यानन्वयिले सति कर्तृकर्मेरकारकरवेन करणादिशकि. पैन मित्रोपामियापामनन्वपिायमलमित्येवेश्यः। सरला। फरगारिकारमारिति । तयाच सिक्यानन पिले सति ककमतरकारकानन्वयिषमतस्कम परपम् हरिता- क्रिपान यु.पो लिलियानापारसार सला वस्या पवाराम्यताम् ॥रक्षित fণানাথামেণি ও ভয়েস, : ফল খামায়াকেমিসাং पENTREFERIAHIताप यास्यति पूर्वमेरोफम् । दानादिति । पास INHuaweinसानिमा पस्मिानमपि साति Fataffमनामिम मिय: । मायमेखि । favtiदिशा - ·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । २३ ऽनभ्युपगमाद्वेत्यन्यत्र विस्तरः । अभिहिते विति। नन्वेवं 'पकमोदनं भुक्के' इत्यत्रापि द्वितीया न स्यादिति चेत् ? मैवम् , इह हि पचिभुजिनिरूपिते द्वे क. मत्वशक्ती, तत्र प्रधानक्रियानिरूपितामनभिहिता शक्तिमादाय द्विनोयोत्पत्तेः। उक्त च हरिणा- प्रधानेतरयोर्यत्र द्रव्यस्य क्रिययोः पृथक् । शक्तिर्गुणाश्रया तत्र प्रधानमनुरुद्धयते ॥ शब्दरत्नम्। द्यमेव सारम् । अभिहिते स्वितीति । शिक्षादिभिः कमांदिशक्तेरभिधाने प्रातिपदिक- स्योद्भूततच्छक्तिकेऽयं वर्तमानत्वाभावाद् द्वितीयाः कर्मादिशब्देभ्य इवाप्राप्तिरिति भावः । न स्यादितीति । पधातूत्तरनिष्ठयाऽभिधानादिति भावः । गुणाश्रया- गुणनिरूपिता । प्रधानम्-प्रधानक्रियानिरूपितां शक्तिम् । अनुरोधमेव विशयति - भैरवी। रूपेण भिन्नपदोपातक्रियायामनन्वयित्वं वाऽसत्त्वरूपत्वमिति लक्षगद्वयमेव बोध्यम् । कार- कस्य विभक्त्यर्थत्वपक्षे 'उक्तार्थानाम् इति न्यायेनामिानस्थले विमरपाठावपि सहया- विभक्त्यर्थ इति पक्षे सूत्रस्यावश्यकनोकैवेत्यत आह-तिमादिमिरिति । भाष्यकृत्परिगणन- लब्धमिदम् । उद्भतेति । उद्भुतकर्मत्वादिशक्तिकेऽर्थे वर्तमानादित्ययें "अनभिहित" इति सूनं तात्पर्यग्रोहकमिति भावः । उद्भूतत्वञ्च तिडापद्योत्यत्वम् । प्रथमा तु प्रातिपदिकार्थः स्याभिधानेऽपि भवत्येव । अव एव "अभिहिते प्रथमाइति वार्तिकममिहितम् । ततः "सो. ऽर्थोऽन्तर्भूतः प्रातिपदिकार्थः सम्पन्न." इति भाप्य सङ्गच्छते । अमिधानादिति । ओदनपदार्थ. भावप्रकाशः। भवेद बोध्यम्।माद्यमित्येकरमोतिलोतरीत्या वस्तुतो लक्षगद्वयमेव, एका निवेशे फलाभावादिति कारकविभवस्यर्थवपक्षेऽप्यभिधानस्थले 'उत्कार्थानाम्' इति न्यायेन द्वितीयाचप्राप्ते. स्पष्टरवेन तदु. पेक्ष्य पश्चकपक्षे संख्या-यचतुष्कपक्षे च सूत्रावश्यकस्वस्योक्तावाचत्र तदप्राप्तिमुपपादयति -तिकादिभिरि. ति । परिगणनलम्धमिदम् । उद्तेति । उद्तकर्मस्वादिशकिकेऽय इत्यर्थः । उने कर्मणि वर्तमानाद् द्वितीयेत्यर्थोऽन फलितः,"मनभिहिते" सूत्रेणाभिधानविषये प्रातिपदिकस्योद्भूततच्छकी प्रत्यभावस्यैव वोधनाव । उद्भूतत्व च तिमचयोरयत्सम् । दृष्टान्ते विशेष्याभावप्रयुक्तविशिष्टाभावः, दान्तिक विशे. पणाभावप्रयुक्तः स इति पर भेद इति भाव.। उपपादितमपस्तारसर्वमिदम् । द्वितीयादेरिति । प्रथमा तु प्रातिपदिकार्थस्य ठेनोवेऽपि भवस्येव । मत एव "अभिहिते प्रथमा 'इति वार्तिक सङ्गच्छवे । षष्ठी तु न, भशेषरवाद । मा एव "भभिडितः सोऽयोऽन्तभूतः प्रातिपदिकार्थ: सम्पन्न" इति भाष्य सङ्गच्छते। कर्मादीति । सकर्मकशास्तसमभिन्याहारे इत्यादिः। न स्यादितीतीति । 'उकार्थानाम्' इति न्यायाद. नभिहिताधिकाराच्चेति भावः। अभि रानादितीति । मोरनगवकर्मवस्येति भावः । मूळे-दितीयोस. रिति । भप्रधान क्रियानिमिचाभिहितस्वमादाय प्रथमोपत्तो विभिन्न विभक्तिवादभेदान्वयानापत्तावमि. हितरवस्यैवानापतिस्तथा चात्र नियत्र पर प्रयोग.। न च "मनभिहित" इति निरेषः । लापरेन पदासत्वादिति भावः। तत्रैवोव चेस्य दि । मयमर्पः, यत्र प्रयोगे । प्रधान नेहरा चेति इन्छ । प्रधानराम्दो निरयनपुंसकलिः। क्रिस्पारिति । पछया निरूप्यनिरूपकाव. बम्मन्थोऽमः। न्यस-एकत्वावन्छिनस्य । नित्य षष्ठयः। प्रत सौदन परवा प्रामो गम्यवे देवदत्ते नेत्यादी दिसीया, कर्मशस्योरेकनिष्ठत्वाभावाद । शकिरियस्वास्तीति । पत्र-प्रयोगे। मायके. णामयलाभावादाह-गुणेति । मानक्रियानिरूपिरयः । एवमप्रेरि। प्रधानमित्यस्य वा किया. मिस्य तस्यास्सइननुरोधादसाविरत माह-प्रसनक्रियानिरूपिता शकिमिति । उतरकस्य यथ्य परिक्ष-अनुरोधमेति । वा च संतोकीन न वस्य यामिति - ·1 सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- प्रधानविषया शक्तिः प्रत्ययेनाभिधीयते। यदा गुणे तदा तद्वदनुक्ताऽपि प्रतीयते ॥ इति अत एव 'पक्त्वौदनो भुज्यते' इत्यत्र भुजिप्रत्ययेनाभिहिते प्रथमैव, पचे. रप्राधान्यात् । शब्दरत्नम्। प्रधानविषयेति । गुणेऽनुक्ताऽपि तद्वदुकवत् प्रतीयते, तुल्यन्यायाद् गुणनिरूपिता उक्ताऽपि प्रधाननिरूपितानुक्त शक्तिवत्प्रकाशत इति । अत एव 'प्रासादे आस्ते इत्यादी सदिनिरूपिताधिकरणत्वस्योकत्वेऽप्यासिनिरूपितस्यानभिधानेनानमिहितत्वात्सप्तमीसि- भैरवी। गतकर्मत्वशक्तरित्यर्थः । प्रधानविपयेत्यादिना प्रदर्शितानुरोधेन प्रक्रान्ताशकासमाधाना• सम्भवादाह-तुल्यन्यायादिति । अत एव-उक्तानुरोधस्य सत्त्वादेव । सदिनिरूपितति । प्रा. भावप्रकाश.। भावः । प्रधानविपयेतीति । प्रधानक्रियानिरूपितेत्यर्थः। प्रत्ययेनेत्यस्य तदुत्तरसत्ययेनेत्यर्थः । यदेति- पूर्वान्वयी। तुल्यवित्तिवेद्यस्वबटलम्धमर्थ वक्तुमुद्देश्यार्थ स्पष्टावापेक्ष्य विधेपार्थमाह-गुणे इति । उदेस्यादिः। निरूपिताव सप्तम्यर्थः । मप्रधानक्रियानिरूपिता शक्तिस्तदुत्तरप्रत्ययेनानुक्शापीत्यर्थः । वमेवार्थमाह-नन्यन्यायादिति । इति योध्यमिति पाठः । एतदर्थफरमाह-अत एवेति । द्विती- यायस्याप्यजीकारादेवेत्यर्थः । प्रतीदायस्यिन्निति प्रासादः, मधिकरणे धम्। आदिना शयने भाते श्यादिसमहःपत्र पमोकरवेऽपि तिगाऽनभिधानमिति भावः। एतेन पकमोदनमित्यादी शक्तिन प्रासादे भारवे इत्यादावेकस्या एव शक्रोपाधिकभेद पति वैषम्यमतीकुर्वन् रनाकरापास्तः। निरू. पितस्य । मधिकरणस्वरयेत्यस्यानुषः । मान्यारस्वत्र वस्तुतसिवस्यादि उकमतमेव समर्थयन्ति। व्यादि-परवा भुग्यत इत्यादाविति । मादिना पक्त्वा स्पोदनरोटिका भुज्यन्ते इत्यादिसमः। न युगपदिति । जनितावोधन नैराका- हयात् । कि पैकय विशेषणवेनान्वितस्यापरम विशेषणवेनान्वयो दुर्वधः। भपि चौदन इति प्रथमा. स्वस्थ कर्मताससग पालइन्वयोऽस्पनः, नामार्यप्रकारकावविशेष्यकरो भेदसम्पन्न विभकि. अन्योपरिपतेः कारणवाया: सर्ववन्धसिद्धस्ताद कर्मणि दिलीयेवरयादिनाऽसावलोपनाच। द्वितीयामस्म तु भुग्यते प्रति क्रियान्वयायोग्याव स्पध्मेव । नन्वेवं मया भुक्खा मनामीधि प्रयोगापछि:, म भुगता मामीर बवाप्रात्यक्रियायाःसामानाधिकरण्यधम्पन्न प्रधानक्रियायामन्वयस्य दुरिवन कसा. प्रपासमियायाः पापेन शे भाकावाया मभावात् । काकी तु पार्यरमैनाकाहारस्येव । मया भुपापा मगामीति प्रयोगोऽप्यत एकन। एडेन सर्वत्र विवक्षाभेदेन प्रयोगस्येमागुफारिमन्यो निर्षि. पप सविनयपि समाहित । वस्तुवस्तु धारकान्वम विना नियास्वरूपस्य वामधयवादिशिया इसी पिशनस्य कारपसाच परिपूर्ण ५६ पदानरेगावतु योग्यम्' इति न्यायाप साधुलपान. स्पारेपान मसालानस्थाप्रतिबन्धकलाम मनोमानामाराच भोदन परसा मुग्यो सया. सिग सामु इत्यादि मयार। 'परागुने दातदनुछापिप्रतीय रिमरिम्पोमा रोपवे न सनिशानुपयुकसम्याधि, विशिवारपेन रोपनाए । IRREARR कपासपोगानापतिविदोषो योध्या। RANIपामा मुमारेन रिय मापप्रधानामिपागुर पत्यभा, रिब परम पोम्पा अपितु पात्र पून लिनु भाका Int-fsमामा मास्मिन पारनपति Neup मा निमारमास मादय सम्म ·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । २५ शब्दरतम् । विः । इदं च "स्वादुमि मुख्" इति सूत्रे भाष्ये स्परम् । वात्यभाष्यार्थानुवा दिन्यौ चेमे हरिकारिक इत्यन्यन्त्र प्रपचिवम् । एवमुभयनिरूपितभक्तरनमिधाने गुग- क्रियानिरूपितशरप्यभिधायिनी विभक्तिर्भवति । यथा-ग्रामाय गन्तुमिच्छति, प्रामं गन्तुमिच्छतीति च । 'हष्यते पामो गन्तुम्' इत्यादौ प्रधाने इपिक्रिया. निरूपितशक्तेरमिधाने गुणनिरूपिताया अप्यभिधानान्न कदापि चतुर्थी द्वितीये, भैरवी। पूर्वात्सद्धातोरधिकरणे धम् । आदिना शयने आस्ते इत्यस्य सध्यहास्वामिणमुलिति । सूचे भाष्ये इति । इदमनुपदमेव व्यक्तीभविष्यति। अनुरोधमेव विशदयवि-एवमुभयेति । रति चेति । गत्यर्थकर्मणि इति द्वितीयाचतुर्यो। प्रकृतार्थ भाष्यान्तरतो द्रढयति-ध्यत इति। न कदापि । गन्तुमित्यत्र प्रामपदार्थस्यान्वयकाले । एतेनार्थान्वयः शाब्दान्वयो चोभयया मावप्रकाशः। इति सिद्ध, गत्यर्थकर्मणि"इति चतुभ्या विधानाद । किं प्रत्यन्वयस्तु एकत्र दय, विशिष्टस्य वैशिष्टयं, विशेध्ये विशेषण, तत्र च विशेषणान्तरमिति या बोध्यः । एव विवक्षाभेदेन ग्रामो गन्तुं शक्यते, ग्रामाय गन्तुं शक्यते इति प्रयोगद्वय बोध्यमिति तरप्राचामनुरोधेन, "स्वादुमि" इति सूत्रस्थमाष्यवार्तिकयोरनुक्ति सम्भवग्रस्तत्वापत्तेः, व्याख्यातणामनु भवकलहे आषांनुभवस्यैव नियामकरसोचिस्यात् , अत एवान्या- पामासमूलरवेनानशुरवाच्च, अन्यथा कापि वेषी प्रामाण्यं न स्यात् ; कशे भिन्नाकाहान, कर्मादौ स्वस्स्येवेति वैषभ्ये बीजाभावाच, वविघटितवाक्येन प्रतिदिश्यमानधर्मविरुद्धस्वाश्यप्रयुक्तकार्याभाव. स्यातिदेशस्वभावसिद्धवस्य स्थानिवस्त्रमाव्यादौ स्पष्टवान्च, हरिकारिकयोविवरणवित्रियमाणपररवेन मिनाकरवाभावासदभिप्रायोक्तदोषस्य हरि पूजयितुं दर्शनमस्तीरयादेरेवमुभयेत्यादिग्रन्थेनोरिष्यमा. गवाघ । मत एवानुरोधमेव विशदयति प्राधानविषयेतीत्यवतारिता दितीयकारिका। तदेतद् बनयन्नाइ-इदं चेति । प्रागु कमर्थद्वयमिरपर्थः । सच्च माध्यमनुपदमेव स्फुटीभविष्यति । ननु तहिं भाग्यमेव मुळे वक्तुमुचितमत माह-तत्रत्येति । "स्वादुमि" इति सूत्रस्थेत्यर्थः । अन्यत्र- उद्पोतमम्पादौ । तथा च दिरेकरवे प्रधानविकन्तार्थक्रियानिरूपिशवेरभिषानेऽनमिषाने च पवान्तापर्थगुण क्रियानिरूपित शक्तेरप्याभिहितवत्त्वस्यानमिहितवत्तस्य च माध्यादिप्रामाण्येनाङ्गीकार इति सिद्धम् । एतेनेष्टकाः परवाऽहम्भोध्ये, अहं भुक्त्वा बजामीत्यादौ ततीयापत्तिः । न च विकन्वेन कर्तुरभिधानाश सेति वाच्यम् ? विन्तार्थकतुरुकस्वेऽपि करवान्तार्यकर्तुरभिधानाभावात् "मनभिहित इति पदासा । मत एव प्रासादे भारवे इत्यादौ सप्तमीति भाभ्यादौ स्पष्टम् । तस्मात् कर्तुः परवाय. मामित्येव तृतीया वारणीयेति परिमळेऽम्पम्यदीक्षितोकमपास्तम्। क्रियान्तरसम्बन्धस्य बुद्धिविषयले एव क्यः सा मुस्वम् । एतेन पूर्वक्त्वान्वार्थमात्रस्य बुद्धिविषयावे तस्य क'कर्माकासासवादन्तरनवेन तृतीयादिक दुर्वारमित्यपारतम्। तदार-प्रपत्रितमिति । एवमुक्तपकृत दयितुं हरि पूजयितु दर्श नमस्तीति दोषमुतु च तदुपयोगिप्रासनिकमा-एवमिति। अन्यतरनिरूपितशकायनमिधाने यथा प्रभाननिपिसमयभिधायिन्येव भवति, "स्वादुमि" इत्यत्रायमाभ्यापकारिभलादया सन्स्यस्थमा. भ्यरलापमाणमपि भवतीत्यर्पः। उभयनिरूपिताशक्त्योरिति । गुणप्रधाननिरूपितरायोरियपः। शारिति पाठे तुतिस्पस्येत्यर्थः । वातावकवचनम् । वस्तुदो लाघवाच्छतिरेक निरूपकदा भेद पति पयामेव साधु, पर सत्र पक्षे पूर्वोत्तरप्रन्धसन्दर्भ मौपाधिकभेदपरतया म्यास्यैयः स्यादित बोध्यम् । अपिः प्रपानकियानिरूपित-शकिसमुशायदा। अभिधायिनी विभिफिरिवि । जावाका. चनम् । तदभिवामिविमनस्यो द्वितीयानुभ्यो भक्त इस्पः । तदेव माह-यति । पेन गन्नमाम. मिछवी यस्य मुकपः। प्राइमरवा मन प्रार्च माध्यान्तरोऽपि द्रढयितुं प्रवजाती- यमा प्यत इति । गुणनिरूपिताया, समवेरिस्थरपानुपरः । कदापि-गन्तुमियत तरप शाहा. - - ·सटीकटिप्पणशब्दनप्रौढमनोरमाया- शब्दरतम् । मेमिः कर्महपेस्तूभे कर्मणी इति तत्सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । एवं चोभयत्राप्यावृत्त्या शाब्दो न्ययाप्रतीयते । अन्न प्रयोग गमिक्रियापेक्षे द्वितीयाधतुथ्यों न कदापि भवत इति पटात् । एचं चैवद्विरोधादोदन पत्वेत्यपातमेवेति यत्केनचित् प्राचीनेन 'वस्तुतस्तु भैरवी। चतुर्थी द्वितीययोरप्रवृत्तिर्ध्वनिता । स च शाब्दोऽन्त्रयः सकृच्छ्रुतस्य न सम्भवतीत्यावृत्तिरपि सूचिता, कदापीत्यस्योपादानात् । सन्सूत्र इति । सविधायके "धातोः कर्मण" इति सूत्रे इत्यर्थः । वस्तुतस्त्वित्यादिना यन्मनोरमायामभिहितन्तत् "स्वादुमि" इति सूत्रस्थभाष्य- विरमिति केचित् । तन, मनोरमाकारस्य तत्र निभराभावादिति सूचयवाह-एवश्चैतदि. रोपादिति । अत्र प्रयोग इत्यारभ्य यत्कैयटेनोक्तन्तद्विरोधात् । यद्यपि "स्वादुमि" इतिस्- भावप्रकाशः। न्वये भान्वये चेत्यर्थः । एतेन वयन्तु भूमः तस्सदोपाचे गुगछियानिरूपिता शकिर्नास्येव यतः सकू. "तस्य युगपदुभयन शाम्दान्वयासम्भवेनैकेनैव प्रधानेन शाग्दोऽन्वयः इतरेण तु सनिधानादार्यः । परिणाप्युकम्- पवस्वा भुज्या यादी केषाग्नि व्यपेक्षते । मोदन पचविसोडमावनु मानारप्रतीयते ॥ रवि हरदोकमपास्तम्, मामाय गन्तुमिच्छतीत्यादिसविधायकसूत्रस्थमाध्यप्रयोगविरोधारतः। ग्रामस्य गतिकर्मलाभावेन चतुर्यप्रायो।। मम तु शामान्वयानीकाराचविरूपितर्मस्वस्य सरवन पर. वार "गरपकर्मणि" इत्यस्य प्रवृस्या न दोषः । एवं ग्रामाय गरवा द्रवपदीस्यपि साधु। मत पव तत्र केपीचिदिकम् । प्रथमान्तीदनपदवाच्यस्थायोग्यवान पविक्रियया सम्बन्धः किन्तु मुभिनवेति न पपिनिरूपिता शातिरुपातौदनपदार्थे किन्तु सामाद दितीयान्वारनपदार्थ र गम्यते रति केचि. न्ममिति सदः मत पव- पेच गतिसस्पद प्रामे यो लो विधीयते । सनेविगेव निमोगः क्रियते गतिकर्मणः॥ दति हरि: सगरसंस्पर्शव-पो क्रिपामुखेनैव द्रभ्यसम्ममाए । निभोपः अभिधानम् । हरिणा हरिवलादिना । तदेवर प्वनयबार-गमेर्याम इति । एवंपादिः । उभे-प्रामगमने। सन्मू-विधायक धातोः कर्मण" इति सूत्ययः । फब्धिमा-एवं घेति । उकास्प भाग्य स्प येत्यर्थः । समावस्य युगपदन्वयासम्भवादा-आवृत्त्येति । प्रतीयते, उभा पाहिति भावः । ननु फ याdिaaोश भार-मय प्रयोग इति। यो ग्रामो गन्तुमिायोत्यर्थः । न च २५ सदायोति मारतीति कप मटाच्या माथ्याशयम इति वाम्यम् । वदायेन योस। पारि-पोके यो मामो गन्तुमिरयत्र गमनस्य मामास्वाभाधान्यामिनायो म योनि समामिभानासम्मवाभाने कार्यसंमायया ग्रामस्येवानिधान कारेन भवति। इरिरिमा. पावास्याANTATNIन्यमिति प्रधानमियाधस्यमिदाने गुनक्रियाभिक्तिपासना गमिसापेलिपातुभ्यो न भवतः"taz | Raहाम्-नम्पिकमय कमरे काचिर गमन मणि मापसे सम्पमान गन्तुनिस्पपिरपाव भार- प्राम ति। समाचादिति। मामामादि । बागमनपरोऽनुरेसापामापा-मम् । वार-मापा-यारिति । dewasi पासिताम् । पिनtaafilS भानावपानपोnिam नारा- पिपास मार-माने निरामगिविनिमय भनमियानारावी. Niklanterestle: भार-विपापा पाम पामिति wfwww guोषमापारि मापसेपो म ममसारा सामा MITRKARI | Mtation isपिपुणे GिENROM airy far RASHIRWARI पोरन - ·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । ८२७ शब्दरत्नम्। परत्वा' इत्यादिना 'साधुइस्यन्तेनोकं तदतितुच्छमिति बोदयम् । 'स्वरूपन्याक्रियैव च पराक्रिया' इति न्यायेन तथैवानुवदति-वस्तुतस्त्वित्यादिनी । अत एव "स्वादुमि इति सूनेभाष्ये "तुमुन्क्त्वाणमुलादयः स्वान्वयिना समभिव्याहृतेनानुप्रयुज्यमानेन समानाधिकरणे तद्वाच्यकारके चकव्याः। तेन 'पक्त्वोदनो भुज्यते' इत्यादावोदने द्वितीया भैरवी। । । अस्थभाष्यमादायेव वक्तुमुचितन्तथापि कैपटोक्तमपि सप्रमाणमिति बोधयितुं वदाप्यमाह- मत एवेत्यादिना। उक्तार्थस्येष्टत्वादेवेत्यर्थः । "आच तुमुनः समानाधिकरणे प्रत्यया" इति हि तन्त्र वार्तिकन्तस्य व्याख्यानपरम्भाष्यमाह-तुमुन् क्वेति। तुमुनस्तत्रत्यमुदाहरणं भोक्तु- मोदनः पच्यत इति। वार्तिकस्यं यत्समानाधिकरणपदन्तदर्थस्य प्रतियोग्याकासाशान्त्य- र्थम्पूरणेन यदाष्यकृतोतन्तदाह-स्वान्वयिनेति । तुमुनादिप्रकृत्यर्थान्वयिनेत्यर्थ । एतस्यैव विवरण सममिन्याहतेनेत्यारभ्यानुप्रयुज्यमानेनेत्यन्तम् । माख्यातेनेति शेपः। समानाधि. करण इति । समानमकं यदधिकरणन्द्रव्यरूपचारकन्तस्मिन्नित्यर्थः । अत एवाह-तवाच्येवि एवघाख्यातवाच्य कारकाभिन्नं यत् क्त्वादिप्रकृत्यर्थकारकन्तस्मिनिति फलितम् । कारकभेदे तु गुणीभूतक्रियाकर्मत्वबोधिका द्वितीया भवत्येव, पक्त्वौदनमामो गम्यत इति यथा । पूर्वोक्तवचनारम्भफल माह-तेनेति ! द्वितीया नेति । पच्धात्वर्थकर्मत्वयोधिकेति शेषः। भावप्रकाशः। भुज्यत त्यस्यैव साधुत्वलामे चेत्यर्थः । एतद्विरोधात्-प्रक्रान्नम्पदयस्थोक्तवक्ष्यमाणभाष्यविरोधात् । अयं चापि तुच्छरवे हेतुः। अपिस्तत्समुच्चायकः । नन्वेव तर्झनूध खण्डितुमुचितमव आह-स्वरूपेति। स्वरूपम्याख्यानमेव पराभिभवे हेतुरित्यर्थः । तथैव-प्राचीनानुपूयैव । तदिविशेष. 1 इत्यादिना-सा. विरयन्तेनेति भावः । एतेन तथारस्नाकरामुक्त मूलरीया सर्व सलिख्य एतेन “माच तुमुन" इत्यादि "तस्विक्तव्यम्" इत्यन्त पूर्व पक्षभाग्यमाश्रित्य "प्रम्ययकृत" स्यादिसिद्धान्तभाष्यानुसारि वस्तुतस्वि. त्यादि मनोरमासण्डनपरनवीनप्रन्योऽपास्त इति मन्दोक्त चापास्तम्, तस्य पूर्वपक्षत्वेऽम्यया स्यादिना तदुक्कार्थसाधनस्यासंगत्या पत्तः, भारम्भप्रत्याख्यानयोः समफलस्वस्य सार्वत्रिकावाच्च , तथेटवे दी. स्या तरखण्डनौचित्याच , शशपरभाष्यवार्तिकग्रन्थानां सर्वत्रामामाग्यापाताच , विरुदभाप्यान्तादर्शने पूर्वपक्षश्वव्यवहाराब्वेति दिक् । यद्यपि स्वादुमीति सूक्षमाष्य प्रागेव वक्तुमुचित तथापि केयटरला भाष्याच्याशयलाभमुक्खा भायादेव तथा लाम इत्यर्थ सूचयितुमन्ते तदेव भाष्यमाह-अत एवेति । उकास्येष्टत्वादेवेत्यर्थः । 'माच प्रमुनः समानापिकरणे प्रत्यया.' इति वातिक सभ्याख्यानमाइ-तुमुनि- ति। कादय इत्येवसिद्ध यपपि प्रमाणामुक्तिविशिभ्यमाप्ये तेपामुल्लेखात तपारि भातरबारसूत्र. पाठे प्राथम्याच्च रकाणमुल्तुमुनादय इति वाच्ये तुमुनः प्रथमोचिस्तुमुनस्वसामान्यात् "तुमुन्ण्वुलो" स्पस्यापि ग्रहणसूचनाय । मत एव 'मोक्तुमोदनः पच्यते' इति पदुदाहरण तत्राय भाष्यो संग छते । भन्यथा मादिशम्दस्य प्रकारार्थरन पातुसम्बन्धाधिकारविहिताव्यया नमुनन्दानां प्राणेऽपि तस्य तदनन्तर्गतसाचन स्यादिति भावः । भाभ्यपूरिलानुप्रयोगपेत्यस्पार्थमाइ-स्यान्वपिनेवि । तुमु. नादिमायान्वयिनेस्यः तस्येव विवरण-समभीति। यदा स्वान्वपिना कारण समभिम्यावे. नेत्यर्थः । अनुप्रयुज्येति । माप्यस्पानुप्रयोगशी कर्मगि पमिति भावः । मास्थानेविशेषः । समा. नाधिकरणे इति । भस्य समाने एकस्मिन् अधिकरणे दम्परूपे कारके पयः । वन समानसम्म एकपर्याय. । वर-वद्वाच्येति । भास्यातवाभ्यस्यर्थ.। भास्यातदायकारका भिन्न पत्र क्वान्ता. दिकार वेति यावए । समानाधिकरने कारके यमानानामोरिति उदयः। न तस्य भार प्रति विशेषजति न बोरे पग्यम् । स एव पसारन मामो गम्यते देवदत्वेनेडिसिनम् । वचन: समार-तेनेति । वचनेने वर्ष । आदिना-RITRI मनामारपारिसमा 1 द्वितीयेति । .

·सटीकाटिप्पणशदनप्रोढमनोरमायां- वस्तुतस्तुः पक्त्वा भुज्यते' इत्यादौ कर्मणः पचिभुजिभ्यां न युगपच्छाब्दो- ऽन्वयः, किं त्वन्यतरेण शाब्दोऽपरेणार्थः। तत्र च प्रथमाद्वितीये व्यवस्थिते एव । तद्यथा-पक्त्वा भुज्यते ओदनः । किं परत्वा ? अर्थादोदनम् । यदा तु शब्दरत्नम्। ना अन्यथा फरवादस्य कर्तयांपत्तौ पचिक्रियाकर्मस्वल्यानभिधानात्सा स्यादेव" इत्युक्त्वा न वकन्यमव्ययकृतां भावे विधानात, इत्युक्तम् । अनेन हि भाष्येणोमयत्र शाब्दान्वय एव लभ्यते । तत्र वचनारम्भे एषां प्रयोगाणामुपपत्यभावात प्रत्याख्यानेऽपि हर्युक्तरीत्या सनादिसूधस्थभाष्यसम्मत्याऽभाव एवोचितः । एवं च कैयटोक्तं 'क्षुध प्रविहन्तुं शक्यम्' इल्पप्यसाध्वेव, वचनारम्भेऽसिद्धः । तुमुनाद्यन्वयिक्रियानिरूपितशस्तस्य स्वभावो यत्स्व- भैरवी। - न वक्तव्यमिति। उक्ताकन्तद्वातिकमित्यर्थः । विधानादिति । "अन्ययकृतो भावे" इति वचना- दित्यर्थः । लभ्यते इति। अन्यथा आरम्भप्रत्याख्यानयोः फलभेदापत्या तदसतिः स्यात् । एतदेवोपपादयवि-तति । भारम्भप्रत्याख्यानयोर्मध्ये । पाम्-मूलोकानाम् । सनादीति । आदिना "स्वादुमि इत्यस्य सङ्ग्रहा। मसाध्वेवेति । अत एवं क्षुत्प्रविहन्तुं शक्यमिति भाष्यकारीयप्रयोगस्य सङ्गतिः। एवोकभाष्यद्वयवलायत्फलितं तदर्शयति-तुमुनापन्द- थीति । स्वसमानाधिकरणेति । अग्र स्वपद शकिपरम् । भावप्रकाशा लक्षणमेतत् तृतीयामा मपि । अस्य-तुमुनादेः । आपत्तो-विभानापताविपर्यः पचिक्रियाकर्मत्या स्य-निरूपितकर्मवस्य । तथैव खण्डयति-न वक्तव्या इति । न वकम्यमिति पाठे तु उकार्यक सदातिक न वक्तव्यमित्यर्थः । विधानादिति । "भव्ययकृतो मावे" युवेरिति भावः। तदेवोपपाद. पति-भनेन हीति ! अन्यथा मारम्भप्रसास्थानयोः फलभेदापस्या तदसंगतिः स्पष्टव । तनाह- सोति । भारमप्रत्यारयानयोमध्ये प्रत्यर्थः। वचनारम्भे-"माचतमन" इति वचनारम्भे । एपां- मूसोकानाम् । मोदनं पाता भुज्यते, पूमयितुं शक्यते हरिमित्यादीनाम् । सनादीति। मादिना "स्थादुमि" स्यारिसमाः। भन्यथा भाष्यकता क्योस्स्या परवानपनापति वचनोचितमि. स्याह-उचित इति। मधु-हरिमन्यादी प्रभानपरेन सर्वतः प्रधान विन्दम्याक्रियेव, तराको रेव परतुस्वभावमाहा. रम्येन स्वसमानाधिकरवरस्यभिभावकत्वात् । मत एक पापौरनभुमते देवदरः, पौरनो मुज्यते देवदधेनेच तवीपादितीये न । म १ च प्रतिद्धन्त स्यमित्यपि भवतीति पस्पशापायो संगस्यमिश्यस्यापि नामानेरक्रिया प्रति गुणारेन सस मानाधिकरणस्यमयभिभवे सामयाभावामिति के पानुयापिनः वन्न, माम मामाय वा गन्तु आरपमित्यस्याम्पाप, परन्तु समिति माप्पपयोगविश्वनापपेय, नियमो अन्यतया किमामाघस्पैर नामापरप प्रारमति. Sifata a स्पमित्रसंगर, मपि प समारापिकरणे स्पस्यानुप्रयोगेपेर पारमा. नाvitat नाभावार अपयेऊपयोगस्यापि वियागार तरचनवाविमोऽहियो। न ५ रास्तायोतिष, पदप शरमिति भाप्पप्रयोगालियापट, माना फर्ममनभिता- नार kिitunda रि। मनपामार-पेति। मायबाकिसिमपोगानामापुरे arhw पिया: विधायमारिसमसमरिन गुस, मां कर्म marria पयमा परिणाममा र पारिवाति-गुनापन्यपीवि । acrifier IRRIEननिसिपः। 1 राम्- भमानारामानाधिगमम् । परिस्पनेन भारी - ·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । २६ ओदन पक्त्वा भुज्यते इति प्रयुज्यते तदा भुज्यत इत्यत्रार्थादोदन इति गम्यते। एवं च विवक्षाभेदेन 'पूजयितुं शक्यते हरिहरि वा' इत्युभयं साधु । प्राप्तानन्द इति । आनन्दकर्तृकप्राप्तिकर्मीभूत इत्यर्थः । यदुक्तं प्रायेणेति, तस्य फलमाह-क चिदिति । विपवृक्ष इति । यदि तु वधिच्छिद्योरन्यतरेण बाब्दरत्नम्। समानाधिकरणगुणभूत मुनादिप्रकृत्यर्थनिरूपितशक्तेः स्ववदनिहितत्वेनानमिहितत्वेन पा प्रकाश इति सुधियो विभावयन्तु । अन्यतरेण सहेति । इदं प्रागुक्तवस्तुतस्त्वित्यादिरीत्योक्तं तद्वदेति बोध्यम् । भैरवी। .. तदेवेति । खण्डनीयमेनेत्यर्थः । मैवमित्युक्त्वा शाब्दबोधवलक्षण्यसूचनाय "कर्नुरी- भावप्रकाशः। रमेदः सूज्यते । स्ववदिश्यस्य प्रकाश इत्यत्रान्वयः । केन धर्मेण तुल्यवमित्याकाहायामाह ह-अभिहि. तत्वेनेति । तथा च प्रकाशस्य स्वतुल्यावमन्यतरधर्मेणेति भावः। सुधिया-भाष्यादिपरिशीलन शालिनः। माम्याविरोधायाह-इदमिति । तद्वदेवेति । भाष्यादिविरोधाचपथाऽतितु छम् एवमिदमपि। तस्य यथा तद्वोधनाय तेन न्यायेनानुवादस्तथास्यापीत्यर्थः। किं च विषवृक्षोऽपीत्यत्र तुमनः साधुवा. येष्यत इत्यध्याहार मावश्यकः । अन्यथा क्रियार्थक्रियोपपादकत्सामावाच्छ कादियोगाभावाच्च स दुर्लभः स्यात् । मध्याहारे तु "इच्छापु" इति तुमुन्सुलभः । विषवृक्षोऽपि संवर्दी च्छेतु मिष्यते इति यचदसा. अामन्याय्यमिति तदर्थः । एवं चाध्यादततिभाऽभिधानान्न द्वितीयाप्रसक्तिः । पादृशेच्छाया भन्या- ग्यवं च तदिपयस्थान्याम्यत्वेन । एवम् प्र# नारद इस्यबोधीत्यादौ नारद इतीति श्रीकृष्णीयञ्चानानुकरण नारद इत्येवच्छन्दाभिलप्यमानाकारो बोष रवि बोधः । एवं च प्रथमान्तस्याप्रातिपदिकरवान तत्र निती. या। पव च 'प्रायेण' इति कचिन्निपावेन' इस्यायपि च चिन्त्यमेव । युक्त चैतत्- ॥इति प्रकरणे हेतौ प्रकाशादिसमाप्तिषु । निदर्शने प्रकारे च स्यात् ॥" इति कोशादितेः कर्मस्व घोतकावे मानाभावात् । चि साम्प्रतमित्यस्य एतहिं सम्प्रतीदानीमधुना साम्प्रतं तथा ॥ इत्यमरादिदानीमिरयर्यकरपा पदाणे मानाभावाद । किन वथार्थे स्वयं दत्तवरस्य स्वतः क्षयो. ऽयोग्य प्रत्युपक्रमसत्वेन सम्प्रत्ययुकताप्रतिपादनेऽपि कालान्तरे युक्तताप्रतीयाsard: स्पष्टवाद । एव च परिगणनमेवैतद । म एव माये "परिगणनम्" इत्येवोकन् । मत एव प्रकाशकारादिभिः मायेगे. विनोक्तन, परिगणनादेव कट भीम कुतियादो विशेष्यादुरपन्नहितीपया गवाऽपि विशेषणासा। मा वाषिरीत्यादौ समास: । तदचनसामीन दिवस्य परिगणनसमेव कल्पयितुं युकम् , ऋपिया. पर्यस्प पिवचस निणेतुमुचितवाद । मत एव "मन मामप" स्यादो सप्तमी। किश्त्र निगवेना. भिभानेऽपि प्रातिपदिकादुरभूतवचन्छक्तिमत्वेनैव मानमिति तत्र विमति: अरमा। पाकिस्लमा- वादस्य वार्यस्य पोतकोऽपिनिपातः। १५ परिणमनप्रस्यास्यानेऽपि न दोषः। वन्य-प्रक्रिया. दशया कोऽपि कर्म भीमादयोऽभीश्यामपणाका विशिष्ट निकर्मीलावपि भीमावादिगुणवि. शिनिळस्य तस बोधार्थ ततोऽपि सा! न विशेषणविधिः साधुवायांभेशपिंका देस्यात, या शाखेरचनामावाचामोधरनु विवस्त्रयोविश्पविशेषणमावेनैव । कारकाना भावनामयम्युतिमाशा. स्वामपद्वारा बान्वयविषया। विमो स्वास्यर्थ प्रति यस यस कर्नग वस सर्वसापि कर्म गमातु. Raw कर सुन्दर प्यारी न सरि दितीया। कारवान्वययोग्यक्रिया च पासिव न हिता यापपसिासष्ट पद "कममोः" इति एयभाये। का व वेन मोड स्परपादोकि ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौदमनोरमायां- .. सह कर्मतयाऽन्वयो विवक्ष्यते, तदा द्वितीया स्यादेवेति ध्येयम् । तुणस्पृशतीति। यथास्पृश्यमानस्य गङ्गादेरीप्सितस्य क्रियया योगस्तजन्यसं योगादिफलाधारत्वात तथैवानीप्सितस्य तृणादेरपीति भावः स्यादेतत् धातूपस्था प्यफलशालिकर्मेत्येवाऽस्तु, किमीप्सितानीप्सितयोः पृषकानेनेति चेत् ? मैवम्. शब्दरत्नम् । भैवमिति । पाम गच्छतीत्यादौ सिततमत्वोपलक्षितमुश्यत्वं भासते, एत. सत्रयोध्यकर्मत्वशक्तेददेश्यतासमानाधिकरणस्यात् । अत एवं कर्मणा यममि ति" इति सूत्रे कर्मणेत्यस्याभावे गां ददातीत्यत्र गोरप्युद्देश्यतया तो भैरवी। प्सिततमम्" इत्यस्यारम्भ इति नोक्तमिति न्यूनतापरिहाराय स्वयमाह-प्राममिति । सि. ततमत्वोपलक्षितमिति । इच्छार्थकसन्प्रत्ययसरवात् तेनोद्देश्यत्वं लक्ष्यते । मत एव-उद्देश्य- त्वस्य भानादेव । गामिति । अस्य विप्रायेत्यादिः । गोरपीति । अपिना विप्रसमुच यः । वने- भावप्रकाशः यायां न कारकान्वय इति न शस्यो देवदयेनेत्यादि । भधिका खारी द्रोणेनेत्या दुहेती प्रकृत्यादि- खादा तृतीया । एवं च शपशम्माकर्मादः कियाजनकावेन विमक्तिवाव्यवावच्छेदकोद्भुतशक्तिमश्वेन चन भानमिति न विभक्तिप्रसक्तिः। एवं कर्मादिपदेखि पकादिपदेरपिन विभक्तिपयोजकरूपण कर्मा- दीना मानम् । विकृत्तरितसमारमिवाने श्यस्यायम:-शताभिधाने तत्तछत्यावेशेन न भान. मिति विभमत्यप्रसकिः। "मनमिति" सूत्रं तु भनुद्भाशक्तिककर्मादिपाहणं नेस्यत्रक तारपर्यग्राहक, विदोकावपि पटोऽस्तीस्यादी प्रातिपदिकस्योद्भुतकादिशकातरः। शकायुमर च सर्वत्र प्रवीय. मानप्रातिपदिकार्यानदेन प्रतीयमानसम् । तदपरीरये निमिरी च करवादिप्रतिपाप तरसमानाधिक. रणं च । कम्-"मिति सोऽयास : प्रातिपदिकार्थ: सम्पन्न:"वि । मन्तवव घ भेदनाम. दीयमानस्वमेव । एवं च मूल परममूल तनुपाविण्यापुरी च चिस्यमेव । पतेन विपक्ष यादी प्रपमाप्रपोजक न निवासामानाधिकरण्य, याकरणम वेपो वाग्पालीभागव: भिRate- स्पेवामासानुरोपन न मुम्पत रयागचव पर पस्पामयः । भमु नास स्यत्रापि अनुम. घोषिकिरियशाया नारदो भवतीति भविकिपाध्यारेने पोनना। मायया भमुभिरपापिली. यानापायाभमुनिमयस्पादो झियाम्बयानोकान दो पापि विभयऽम्पपीमावरप दुगारवाय, सविना धिन १५स्थानिसमाथिRIE TO मारोळमरास्तम् , एक दोषागार:, निसाना बापस्या गरिने समाय, वयाप्यार व नियतिरि। पनयार-एपेवि। मंमिताधि UNIRE । ननु पाएपरिभानाप परापनाने. TRAINRITRA Aat at मार-प्राममिति। सेन या स्नाया. मनसम् । ननु मिIRIIIपन मानसननुमास मार-उपछशितमिसि । पाने मोन पुरोदिया वारस मारा। समय निमा-पदिति। सो मनुयना कि मारा wifuckमापमानाने मानमा-भय पति।

·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । ३१ a शब्दरत्नम् । पर्यायेण सम्प्रदानसंज्ञा, स्यादिति भाष्यकैयटोक संगच्छते । या उद्देश्यत्वं वाच्यं वत्समानाधिकरणशक्तिर्वति सर्वसम्मतमिति मावः । भैरवी। गन्येव । अयम्भाव-काकेन पुण्डरीकादिकं यथा परिचाय्यते तेन गृहविशेषस्य प्रतीवि- स्तथा ईप्सिततमशब्दस्येच्छार्थकसन्प्रत्ययघटितत्वात्तेनोद्देश्यत्वमुपलक्ष्यते । अत एव प्रकृत. धात्वर्थप्रधानोभूतव्यापारजन्यप्रकृतधात्वर्थफलाध्यत्वेनोद्देश्यत्वमीप्सिततमत्वमिति कय- यन्ति । तथाच विप्राय गान्ददातीत्यत्र स्वस्वत्वध्वंसविशिष्टपरस्वत्वोत्पत्त्यनुकूलच्यापारस्य धात्वर्धतया इच्छारूपताशव्यापारस्य विप्रविषयकत्वेन विप्रस्य सम्प्रदानसंज्ञा जायते कर्मणेत्यस्य सत्त्वे । तदभावे तुयमभिप्रति-यं फलाश्रयत्वेनाभिसम्बन्धुमिच्छतीत्यर्थ: स्यात्, तथा च गोः सम्प्रदानत्वस्य प्राप्तिरिति । दाधातुप्रयोग एव सम्प्रदानसंज्ञा भवतीत्यस्याना- श्रयणाद्धात्वन्तरार्थयोगेऽपि तस्य प्राप्तिरित्याशयेनाह-पर्यायेणेति । तदनानियणे मानन्तु प्रकृतभाष्यमेव । यमभिप्रेतीत्यत्र कर्तृयोधकतिसत्त्वात्केनाभिप्रेतीत्याकालायां स्वानष्टकि- ययेति प्रतीतं स्यात् । तया क्रियया प्रथमतो गौरभिप्रेयते पश्चाद् गवा विप्र इति गारन्तर- गत्वात्सम्प्रदानसंज्ञाप्राप्तिः । एतेन विप्रे सम्प्रदानसंज्ञा चरितार्था, धात्वन्तरार्थयोगे कर्म- त्वचरितार्थमिति परत्वादोः कर्मसंझैव स्यादिति "कमंग एव स्यात्, इति भाग्यस्य तात्पर्य- मिति ध्वनितम् । उद्देश्यत्वज्ञ फलात्मकधात्वथें ग्राह्यम्, क्रियायाः फलेच्छापूर्वकेच्छाविषय- स्वात् । तदाश्रयत्वाद् प्रामादेरप्यु द्देश्यत्वव्यवहारः । चतुर्या उद्देश्यत्वार्यकत्व एवोक्तभाप्य- सङ्गतिरित्याशयेनाह-चतुयाति । उद्देश्यत्वन्तु उद्देश्यपदशक्यतावच्छेदकम्पदार्थान्तरम् । यन इच्छाविषयत्वमेवोहेश्यत्वमिति तन्न, घटो द्रव्यमित्यादौ उद्देश्यविधेयभावनान्वय इति व्यवहारस्येच्छाविपयत्वस्याप्रतीतावपि दर्शनात् । शक्ति:-सम्प्रदानत्वशक्तिः । उद्देश्य त्वमेव चतुर्थीवाव्यमिति प्राचीनमतन्वत्समानाधिकरणं सम्प्रदानत्वमिति प्राचीननवीनो- भयसम्मतमित्याशयेनाह-सर्वसम्मतमिति । एतेन प्रघट केनोद्देश्यत्वस्य भानार्थे "कर्तुरीप्सि. ततमम्" इति सूत्रमनुद्देश्यत्वमानार्थ “तयायुक्तम्" इति सूत्रमितिसूत्रकाराशयो वणितः । विप्राय गान्ददातीति शब्दाद्विप्राभिन्नप्तम्प्रदाननिष्ठोद्देश्यतानिरूपकन्दानमिति सम्प्रदानवि. सम्बानवकाशः स्यादत भार-पर्यायेणेति । तदनाश्रयणे प्रमाणन्तु भाथ्यमेवाग्रे स्फुटम् । ननु दापा. तुयोगे विप्रस्याप्युद्देश्यत्वेन तब सम्प्रदानावं चरितार्थ, उदन्यधातुयोगे च कर्मवं, क्या प योगे गो: पररवाकर्मसम्शेव स्मादिति कर्ष पर्यायतेति पेव ! न, कर्मणेश्यस्यामा ममिप्रतीति तिपस्थिती पूर्वमन्तरजस्वास्वनिष्ठदाननियया करणभूतयाऽभिप्रेयते समय वे गो: पश्चात् दानक्रियाभिप्रेतगया विप्रोऽभिप्रेयते इति तस्य क्रियासमोरङ्ग रवि बहिरनियासमादे विप्रे सम्प्रदानत्वामा, कतै বিuধারাবাংলার নয়দিতি রবিবার। কােধিব মনি गम्पप्रमानामयोऽप्यन्तरणदिरहमावामपणमरत्येव । न प पारे "गरपरिमंगि" xa म्यम् , सिमान्वेऽप्यनुवादानेदानी तस्वस्यवोनिस्यादिति भावः। माये कर्मण पवस्वादिस्ताव मावस्यो रवार-कैपटेति । देशपावं च साधारफलको पारवय, मियायाः करण्यापूर्वरेण्याविषपावाद, सवामयस्यार मामारपि समिति माषः। ननु चतुभ्या उद्देश्यारे वामे व मागुळमाप्पसात स्वभिमानम मार-चनुय्यां इति । वा चोदहेश्यादिपावस.सदस्या सिद पदा. वरम् । यत् र माविश्यत्वमेवारदेवयामिति, भ, यो रूपवानियादारदेस्सविषयमावेनावपार से उदेश्यलयासोग्याविषयत्वाप्रती । सवितरसमानाधिकरणमित्यन्यत् । चमाचार रोया। सिम्तमनार-उत्समानेति । सति । पायोननवानरय रियाय ग यारी विमाभिवराननिहोरदेशानिरूप दाननिपारिवस्या का सासरवानिरूप स. भावप्रकाशः. - ·-३२ सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- अग्नेर्माणवकं वारयतीत्यत्र "वारणार्थानाम्" इति सूत्रेण माणवकस्यापा- दानत्वं प्राप्तं तद्वाधनाय “कर्तुरोप्सिततमम्" इति वक्तव्यमेव । एवं च फलान्तरमध्याह-मग्नेरिति । शब्दरत्नम् ईप्सिततमपदाभाचे वारणार्थानाम्" इत्यस्यैव भैरवी। पीयं विप्रसम्प्रदानकमिति वा बोधः । फलान्तरन्-पृथक्सूत्रद्वयोपादानस्य फलान्तरम् । यदुक्तम्मूले माणवकल्यापादानत्वम्प्राधमिति तदाशयमाह-ईप्सिततमपदाभाव इत्यादिना । तदपवादत्वापत्तेरणार्थकधातुयोगे ईप्सितस्यापि कर्मत्वं प्राप्तमिति निरवकाशतया कर्म. भावप्रकाशमा पासप्रदानविप्रोऽयं विप्रसंसानकमिति वा बोषः । एवं चोकमाण्याचस्य तत्र भानावश्यकरवे तल्ला माम 'कः" इति सूत्रावश्यकरवेऽनुदेश्यदेभ्योदातीनयोः संग्रहाय "तथायुक्तम्" इत्यस्याम्यावश्य. कस्खम् । इप्सितखानोतियोविमतिसाम्पसमिति न्यायक्षुधाया अपव तात्पर्यमिति बोध्यम् । एवेन भारवर्षफळशालिकर्मेवि स्वमस्तु, या युक्त चानीप्सितम्" इति न काव्यमिति मारलापवम् । न चाग्नेर्माणवक्रमिरमादो मामाकादेरनेनापवादस्वारकम बाविश्वाऽपादानव स्यादिति वाध्य, धाव. पंफलानधिकरणाग्न्यानो चरितार्यन 'भपानमुत्तराणि गान्दोग्धि' इत्यत्रेवापादान बाधित्वा परवा. रझमलोपपत्तेः पारवर्यस्तु प्रतिध्व सानुको भ्यापारः। सूत्रपायाख्यानेनादोपाय । एवेन धावपस्थाप्ये. स्थापावश्यकवादिस्यन्तो मनोरमाप्रयोडानेरिति प्रवौकमुपादाय प्सिततम' स्यादि कति मावः' श्य- वस्तपारपाच मन्यवापास्ता, संयोगस्य फळकोरी प्रोशे गीता , पकनिष्ठसयोगायनुकूलतोमार्ग. पतनरूपण्यापारामावानरुपण्यापारविवार यवपतियोगियोऽनुयोगिक सम्बसवायवान् गोम्यो वार. पवीति प्रयोगापत्तेध। प्रतिध्वंसस्य पावावे तु तस्याश्वान निहरवेन न वाइयायोगः । एव च प्राचिन सपागानुमायापार: हिन्तु तिथानातिविशेर । तपा च कृतिस्वस्येव प्रतिषस्य सघुष. मस्याभावप्रतियोगिताबछेदकावसम्मो संपोगानुकूनम्यापारस्वरूप गुरुपर्मस्प वनवाछेवकर लापवा- ज्येति मन्दोमपासम् , परोया पावनमार्य यावश्यकलस्पोजत्वाव, पारसकुक्षी सो भागमावास्यन्ताभावयोरिटवायोगानापरेक्ष, प्रत्यारयाने ऽपि सूपसिना सवेन पोपाल। मनिप्रायास्पान नाम वजन किन्तु स्पान्यमापनम् । मा एव गौरवरयाप्पोकाराम न्यमा म्यापारस्याय करणेऽपि गोणारया वर्षमानारसेश | "माणवके कमसम्याना. पिरामिका स्पाद विभाष्याय "क" इति परिवमनस्यापरस्य संयोगानुसम्यापारकर- प्राधिमा विना निशानसारथ, पळमाध्यमामाग्याप वानुयोगिरगोप्रतियोगितागे एव प. दागरमाच, मरसारपोरपणे पोपवावारपोतिवरसत्यमिधाने वयोगे शपथ, प्रवक निम्पादिशेस्र प्राधिरन वस्थाश्ना नसतारमान सम्मति तस्य दुर्वाषाम, मा. ऐगरिसस्प दुसराय, पेनोरमग्यासय, दिरामधिले सति सचिव का परम गुरप दुपहिया पथनास , तस्यास्यूपाने सामग्मार, पो. मागास्पानिमाविलेन पर मन्म पर सवान, साम्पमामाज्यामिविधिसिलो पुरसारासदियोनिरस्प प्रामागिनाशेजस्।ि नमदिनमणाम मार-पसासरमिति। परपरि। भपिसभाया। Katrjiरापा, AIR मेरपkिf. एरामाsulfal प्रा पनि भारोपपशामिलारेन जवायनलमा Terimilar natftaasR पो Akaaaaaaaaaafi बिना BREAKTILER Reat. . - ·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । ८३३ शब्दरवम् । तदपवादत्वापत्तेः । न चातौ वच्चरितार्थ, वस्यापि तदुपस्थाप्यसंयोगरूपफलामय- स्वात। वारयतेश्च संयोगा धनुकूलव्यापारामावानुकूलव्यापारोऽर्थः । नापीप्सितशब्दः क्रियाशब्द एव । नन्वयं संयोगो न उत्कर्तृव्यापारजन्यः, तत्र कर्तपदल्याभावा त्। ईप्सिततममित्युको ईप्सितमाने सावकाशस्य परत्वादीप्सिततमेऽनेन बाधः । भैरवी। भावप्रकाश.. संज्ञापवादत्वापत्तरित्यर्थः । तत्रापि-"वारणार्थानाम् इति सूत्रेऽपि । अत एव पादन्धं वारयतीत्यादौ कूपादेसादानत्वस्य सिद्धिः। यदीप्सितशब्द इच्छाविपयपरः स्याचदा सत्र कूपस्येच्छाविषयत्वाभावान स्यात् । ईप्सिततममियुक्ताविति । वारणार्यकधातुयोगे माणवकादेः कर्मणोऽपवादत्वात्प्राप्तापादा नत्ववारणायेप्सिततममित्येतत्पदघटिवस्त्रकरणे इत्यर्थः । साब. काशस्येति । अयम्भावः-शुलतम. पट इत्यादौ यथा प्रवृत्तिनिमित्रोक्ल्यगतप्रक तमप्र. स्ययो भवति तथानापीसितशब्दस्य यत्प्रवृत्तिनिमित्तमातीच्छा तस्याः प्रक तमपामवि. तव्यम् । इच्छाया प्रकर्षस्तु यद्यपि स्वत सम्भवति तथापि व्याख्यानाचद्विशेषणातिगत प्रकर्ष इह विवक्षित. । आप्तिश्च-धात्वर्थफ्लानुकूलव्यापारात्मक सम्बन्धस्तत्प्रकर्षश्च प्रहावे ताशसम्वन्धघटकफले धात्वर्थप्रधानीभूतव्यापारप्रयोज्यत्वरूप.। एवञ्च वारयतेस्चरदेश संयोगानुकूलव्यापाराभावानुफूलव्यापारार्थकतया तघटकताहव्यापाराभावात्मकफके प्रधानन्यापारप्रयोज्यत्वस वारदाश्रयमाणवकादौ कर्मसज्ञा प्रवर्तते । यवेन्यो गां वारयती- शिमुपातम् । अपवादस्थापरिवि। वमवस्य सर्वत्र प्राप्ती वारणा" इति सूत्रस्प विशिपार माद । एव च तत्र माणवकस्य कर्मव न स्यादिति भावः । वत्-"वारवायां" इस्यपावानत्वम् । वा च नापवादव सस्पेति मावः। वस्यापोति । भग्नरपोत्यर्थः । अपिाणयकसमुम्बायकः । तदुप- स्थाप्येति । वारयवायुपरपाप्यायः। एतेन "मारणााना कर्मण सिव" इत्येव न्यासः कार्य प. पास्तम्। तरफलमनुपदमेव स्फटीभविष्यति । याष पदमावेऽपवादलापत्तियति मागः। बन प्रवृत्तिनिषावस्पैक वारमावेन संयोगरूपफळ न वारयविवाग्यमत माह-पारयतेश्चेति । वस्त्रो मायादिति भावः। आदिना भक्षणम् । at च कपिः मक्षणादिबनवम्पारामावानुमा पार, कचिव संयोगानुकूळ-यापारामावान कूलम्पायर इति फशिवम् । इतोऽपि मन्दोधिरयुक्ततिको ज्यम् । तथा तलावषप्रयोग्यफलाययोऽपादानमिति सदसत्राय इति वोम्यम्। ११ एव च प्रति. विपावपदनोच्यते पछि भाव. । नम्वोम्सितरामस्याभिवपर्यायस्य रूटस्य वा प्राणेनपवादीना स्वस्खे सतीशिवरवेन वय व प्राप्तिन तु गवि, गाः स्वारे तु वर उलेन प्राप्तिरिति रूपमुमपत्र युग पर पादनमत मार-मापीति । "वारणार्थानाम्" इति सोऽपोस्पः। भव एस पाइलमि यादो कपारपासनावन् । मायया रागधर्ममयास्तिो मापदोनो नाशामावरुपायावेन गोला म्यमितवेऽपि मस्याऽवलाम स्यात् । न प संयोगो न सम्पापरजन्य इति वन कर्मचामाप्ति तिवायम् । कम्पापापारकासूरातफामयावमित्ययस्येव तेन गमाव । फस्य मा. स्वपनामा । भपिना प्रसपूत्रसमुन्धयः । प्रतिपादित प्रा। एसप वारपारवाडि पापण्यापारजन्यामपसमेर सितलमिति मायः। न 'म्सिम् । विषय वारपविगत "इति सूत्रे प्रबुदाहरन्ता रानामा प्रायु परिसर कपाल पान- रूपमुख, पोति सिमस्यादि पप सौरनमा पनि यातित फरमुखम् । न दमपि पस मुखो न प्यावामिति गम्पन् । मपियामयायामय संसार, कानि SHREE मिति शेषयितुं सहारे दोशमारमुहारपति-iप्सिततममिवि । पिरियनान प्राम। इस्युतौ इति । युभे लिया। सायमातस्येति । बारापानान्" इत्परवि मातापित ततमे-माशे। अनेन-लटिन - सूरेन । मा:-प्रापिनिनिभा - ·३४ सटीकटिप्पणशब्दरत्नमौढमनोरमायां- द्वेष्योदासीनयोः संप्रहार्थ तथा युकम्" इत्यस्याप्यावश्यकत्वात् । अनीप्सि- ताहणं तु स्पष्टाथमेव न त्वावश्यकम् । बाब्दरनम् । इप्सिततमत्वं च प्रकृतधात्वर्थप्रधानीभूतव्यापारप्रयोज यप्रकृतधात्वर्थफलाश्रयत्वेनोहे. स्यत्वम् । अत एवाग्नदेवयत्वप्रतीविस्तत्रेति भावः । न त्यावश्यकमिति । भैरवी। त्यादौ तु भक्षणानुकूलन्यापाराभावानुकूलव्यापारात्मक प्रवृत्तिविघात एतदूघटकप्रधानव्या- पारप्रयोज्यभक्षणानुकूलव्यापाराभावात्मकफलाश्रयत्वादोः कर्मत्वम्भवति । ईप्सिततमशब्द. घटकेन सना इच्छायंकनोदेवयत्वमुपलक्षितमिति प्रकृतधात्वर्थप्रधानीभूतव्यापारप्रयोज्य- इतधात्वर्थफलाश्रयत्वेनोद्देश्यत्वहर्मसंशाप्रयोजकन्तच न कृपादाविति तेष्वपादानसंज्ञा चरि- ताति सा ईशाप्रकर्पयुक्तालाश्रये कर्मसंज्ञया वाध्यते। "वारणार्धानाम्" इति सूत्रघटके. प्सितशब्दार्थस्तु वारणार्थकधातूपाधाप्यफलाश्रयत्वरूपः । एतद्घटकाभावप्रतियोगित्वव्यापा. स्प्रयोज्यं यत्फलमुत्तरदेशसंयोगावितदाध्यत्वादग्निपदावपादानसंज्ञा भवतीति । यतः सन्- प्रत्ययेनोवेश्यत्वमुपलक्षितम्, अव एवाह-मावेति। यत ईप्सिततमत्वमुक्तरूपात्मक विवक्षि. समत एरेत्यर्थः । तत्र अग्नेर्मागवकं वारयतीत्यत्र । उक्तरूपात्मकेप्सिततमशब्दार्थघटकफल- व्यापारयोः प्रकृतवन्तु प्रत्यासत्या लब्धम् । तत्फलन्तु यदा मापभक्षणेनाघस्य पुष्टिजा- यामितीच्या मापक्षेत्र एवाश्ववन्धनानापि पुरुपेण-फूतन्तप्रमापेवचम्यनातीति प्रयोगो भवति, वाशस्थळे कर्तृसमतो या प्रधानीभूतो व्यागस्तत्प्रयोज्यम्फलङ्गलाधः संयोगोऽपि बदायत्वान्मापाणार्मसंज्ञा स्यादिति तद्वारणं, भक्षणरूपफलस्य बन्धधात्वर्यत्वामावात। उपरीस्या ईप्सिततमपघटितसूत्रे ने द्वेष्यत्योदासीनस्य च कर्मसंज्ञासिद्ध्यर्थ "तपायुक्त. म् इति सूत्रमपि कार्यम् । तच्चेन्सिततमभिनसम्पहार्थमिति द्वेष्योदासीनयोः सङ्ग्रह उमाविधिोयो । प्रतिनिधि पारे। तस्याः सता प्रकर्षसामवेऽपि ग्याल्यानाहिशेषगीभूत. म्यागिता स गृपये। पाकिमहर्षश प्रसवप्रधानीभूतम्यापारप्रयोज्यभावकोपलरूप:। न पकांग्रहणास , वो हरियोति कमंगा कर लिये पुनः कमाणेन महापा. पानीभूतम्यापारामयस्यैव वेन प्राणादिति वाम्पम् । पुना महणेन "कर्तुः" इत्पप प्रत्या. जापान ARRERN REAL समेत मालिश दितिदपप्रा पानिगदितम् । बर-दिसतवमस्य घेति । फम्पापारयो प्रभाव भाम्पिमियुछन् । तेन पर पुष्प मापभश्माप मारक्षेत्र वासनं कापि मापार पापाशे न मापामा समय, धनप्रयोज्यमनकामयपि माणस्यावरगाव । प्रमोन्याय अपरम्पारगम्। भा र गा दोग्पोत्पादो विमागानुयारानुकम्पापागकारियोगे Rasifafa नाममाशरिष भार-भव परेविमायणाग्ने minः । यसमा पामावस्पा मारा। -मानेमन RaRI मस्यापमितीवि "पा पुम्" हायरपारममाव्यदिन ममापि वर. भावप्रकार - - साठा।

·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । ३५ शब्दरतम् द्वेष्यसंग्रहोऽपि व्याख्यानादेव भविष्यतीति भावः, तस्यापीप्सिततममिन्नत्वात् । भैरवी। इत्याशयेनाह-देष्यसंग्रहोऽसीति । नन्वनीप्सितपदाभाये "तथायुक्तम्" इत्यस्येप्सितवमवत् क्रियायुक्त क्रियाजन्यफलाश्रयः कर्मत्यर्थः स्यात् । एवञ्च कूपादन्ध वारयतीत्यादौ कृपादेनि- रस्तेप्सिततमभिन्नत्वात्पुनरपि "वारणार्थानाम् इति सूत्रनिरवकाशमिति वाच्यम् ? वेप्यो. दासीनयोरेव कर्मसन्ना यथा स्यादित्येवमर्थमनीप्सितपदमपि कर्त्तव्यम्, तदर्थश्चेप्सिततमः भिन्नमित्येव न, किन्तु नमोऽसुराधर्मादिपदघटकनवदीप्सिततमविरोधीत्यर्थः। तद्विरोधश्य द्वेप्योदासीनयोः । तत्रोदासीनत्वमिच्छाउपयोर्यवाभावस्तत्त्वम्, एवञ्च फूपादेनिरुक्तोदासी- नत्ववत्त्वेऽपि प्रधानीभूतधात्वर्थव्यापारजन्यफलाश्रयत्वरूपं तथायुक्तत्वमिह विवक्षितमिति तथायुक्तत्वाभावत्वेन न "तथायुक्तम्" इत्यस्य प्राप्तिरित्याशयात् । नचैवन्तथायुक्तमित्ये. वास्त्विति वाच्यम् ? पयसा करणत्वविवक्षया पयसा ओदन भुङ्क्ते इति यन्त्र प्रयागस्वत्र पयसः कर्मत्ववारणाय "तथायुक्तशानीप्सितम् इत्यस्याप्यावश्यकत्वात् । नवैवन त्वावश्य- कमिति मूलविरोध इति वाच्यम् ? मूलस्य यथाश्रुताभिप्रायक्त्वाव । अत एवेहोक्तं "भाव इति"-मुलकारस्य भाव.। वस्तुतस्तु तदावश्यकमित्यन्न तात्पर्यम् । पयसो यदा करणत्वमाविवक्षा तदा प्रकृत- धात्वर्थप्रधानीभूतव्यापारप्रयोज्यप्रकृतधात्वर्थफलाश्रयत्वेनोद्देश्यता पयसो नेति तस्य न कर्मसम्ज्ञा । वेष्योदाहरणचोरान्पश्यतीति । अत्र चोराणामिन्द्रियसंयोगात् दृश्यमानत्वेऽपि न ते दर्शनोद्देश्या इति न पूर्वसूत्रस्य प्राप्तिरिति बोध्यम् । भावप्रकाशः। स्वसिरिति भावः । नन्वयुक्तमेतत, तावन्मात्रेण इष्टारिद्धः। तथाहि दमावे रथ सूत्रार्थ:-त्यति मिर्च पर्द, चोऽवभारणे तथेत्यये योग्यः। तथैव युक्तमित्यर्थः । कथमित्यपेक्षायामीप्सिततमनस्क्रियया युमिति लन्धम् । येन प्रकारेणेप्सिततम क्रिययौदनमणादिना युज्यते तेनैव प्रकारेण यद् युक्तं तदपि कर्मेत्ययः। एतेन चोऽप्यय इति दण्डधु कमपास्तम् । (एव च मनोप्सितपदामावे उदासीनसग्रह एव स्याद् दध्य. समयो न स्याए। किं चाग्नर्माणवकमित्यादौ प्रकर्ष तीनसितारन्यादैरेवानेन सशापासो "वारणानाम्" त्यनवकाशं स्यात् । न प स्वविषये, अत एव तथा युकम्" इति प्राप्तकर्मवबाधेन सफलमिटे वाच्य, स्वविषये प्रकर्षहीने तयुक्त चैम्सिने प्राप्तो पाप्यसामान्यचिन्तायां माणवकादेरप्यपादानस्वा. प, विशेषचिन्तायामपि पुरस्तादपवादन्यायेन "कर्तुः" इस्यस्यैव वायरवेन मागवावरपादानव. ममयादेः कमस्वमिति वैपस्यापत्तेश्च । एवं चानीप्सितपदमावश्यकम्। तया सति भषान्तादिवदुत्तर. पदार्थप्रतियोगिभूव दष्य मेव तेन पयुदासेन न गृह्यते किन्तु निखमात्रम् । वेन देप्योदासीनया. समता उदासीनत्व च नोपेक्षाइदिविषयव, नदी कूल वर्षीयचेतने ठदसम्मवाव; किन्तु इसादपयार्यप्रामा वस्तत्वम् । एवं चामयादी तथायुक्तम् ' यस्यामाश्या वार।" इत्यस्प सावकाशवाप्रपयुके भनेन पायो युक्तः । "तथा युधम्" इत्ययावश्यकम् । अन्यथा विषेषौदन मुगको स्यादी कर स्वमा. प्रविवक्षायां विषस्य उत्सापत्तिः। प्रयागास्कासी गच्छवोत्यत्र प्रयागस्य च तत्वापतिः। तत्सत्वे तु सम- मिन्याद्वधावप्रधानन्यापारप्रयोज्यतशावर्षफलामयस्वरूपविवक्षितलामावाज दोपः । एवं च मूल चिन्त्यम् । पोन वषा रानावरदण्यावयुक्तमपास्तम् । भव माह-द्वष्यति । चौरा-पश्यतीति दध्ये. सरला। स्यस्य तथाचाग्नेम्मागवर्क वारपतीत्पादो परवाकरिति कमोवे दितीया सूपपादेवि चेवान, यत्र वारकस्य माणवकोदेदियका संयोगानु कूलम्यापारामाक्प्रकारिकेच्छा नास्ति, स्वामिमयेन तु वारयति, वन करीस्सिव" स्पस्या प्राप्याऽस्य च वारणार्थानान्" इत्यनेन नामावादारे 'मानेमागवकास यति व्यापारवाद। - ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- इदं त्ववधेयम् । ईप्सितानीप्सितयोः शाब्दबोध एकरूप एव शब्दरतम् । एकरूप पवेति । इच्छाविषयत्वानिच्छाविषयत्वभानकृतवैरूप्यरहित" इत्यर्थः । भैरवी। व्यास्पानादेवेति । तथाशब्दोपादानमूलकादित्यर्थः । केचित्तु प्रकृतधात्वर्थफलवकर्मत्येव सूत्रमार्य तथायुक्तमिति न वाच्यमिति लाघवम् । न चैवम्मूलोकरीत्या "वारणार्थानामी. प्सितः इति सूत्रमनवकाशतया कर्मसन्माया वारणार्थकधातुप्रयोगे वाधक स्यादिति वा. ध्यम् ? प्रवृत्तिविषातो हि वारणम् । प्रवृचिविघातंश्च प्रवृत्तिध्वंसानुकूलव्यापार एव । स एव च सर्वत्र वारयतेरर्थः । एवच कृपाग्न्यादौ नैतामधात्वर्थ फलाध्यत्वमितिकूपादेर्न कर्म त्वप्रातिरिति "वारणार्थानाम्" इत्यस्य चरितार्थत्वात् । द्वेष्योदासीनयोस्तु धात्वर्थफला. अयत्वादविष्यति कर्मत्वमित्याहुः। तदपेशलम् , उकरीत्या शाब्दबोधकृतवैलक्षण्यसम्पाद: नाय सूत्रावश्यकत्वस्योक्तत्वात् । किञ्च यदा न गवि प्रवृतिः किन्तु सम्भावितप्रवृत्तिप्रागभावस्यात्यन्ताभावस्य वा विं. पक्षा वादशस्थले ध्वंसस्य प्रतियोगिपूर्यकत्वेन प्रवृत्तिध्वसस्प सम्भवाद्योभ्यो गां.वारय. वोति प्रयोगानुपपत्तिरिति प्रवृत्तिध्वंसानुकूल व्यापारमात्रस्य वारयत्यर्थत्यमयुक्तमेव ।द्वेप्यो दाहरणशोरान्पश्यति व्याघान्पश्यतोत्यायेव नतु विषम्भुक्त इति । महाभयादिभ्यो दु.ख. स्य सम्भावितस्य निवृत्त्यर्थ यदा विपम्मक्षपति तदा भक्षणक्रियाजन्यफलाश्रयत्वादुद्देश्य- त्याच तस्य "कर्तुः" इत्येव करत्वस्य सित्वात् । अत एव "य एष मनुष्यो दुःखातॊ भवति सोऽन्यानि दुःखान्यनुनिशम्य पिपभक्षणमेव ज्यायो मन्यते, आताचेप्सितं यत्तद्भक्षयति'' इति भाष्यकारेणोकम् । उदासीनोदाहरणन्तृणं स्पृशतीत्यायध । यद्यपि द्वेप्योदासीनयों प्रधानोभूवव्यापारजन्यफलाध्यत्वन्तयापि तेपान्न मुख्योद्देश्यत्वमिति "कर्तुः" इत्यस्य पत्राप्रातिरिति योध्यम् । रूप्यारित इति । तेनोद्देश्यत्वभानकृतवैरूप्यस्य सोऽपि न क्षतिरिति-भावः । सा.

·. भैरवी। भावप्रकाशः। कारके द्वितीयाप्रकरणम् । ८३७ ईप्सानीप्सादेरधिशीडादिवत्सद्भाप्रवृत्तावुपयोगेऽपि द्वितीयावाच्यकोटावप्रवे- शात् । अनन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थत्वात् । "कर्मणि द्वितीया"इति सूत्रे हि तत्तत्सू- -र्यावतां कुर्मसब्ज्ञा विहिता, ते सर्वे तेन रूपेणोपस्थितास्तेपु च विधीयमाना द्वितीया आधारवाचिका, लाघवात, क्रियाया धातना कर्तुश्च देवदत्तादिशब्दैा. शब्दरतम् । वदाह-ईप्सानीप्सादेरिति । इच्छाविषयत्वानिच्छाविषयत्वयोः। आदिना ईप्साग. तप्रकर्पस्येत्यर्थः । उपयोगेपोति । वरूपतः सत्तयेति भावः । तदुपलक्षितमुद्देश्यत्वा. दिकं तु भास्त एव । तदाह-अनन्यलभ्यस्यैवेति । भासमानोद्देश्यत्वतदभावाभ्या. 'मर्थ व इच्छाविषयत्वादिलाभादिति भावः । माधारवाचिकेति । इदमुपलक्षणे, दियो योगे करणवाचकत्वात् । भाघारपदेन चात्राधारवाशक्तिमानुच्यते । "कर्तुरीसिवतमम्।" इति लक्षणे विशिष्टस्य प्रवेशात्प्रामाणिकं गुर्वेध शस्यमस्त्वित्यत आह-क्रियाया इति । फलस्य व्यापारस्य चेत्यर्थः । देवदत्चादिशब्दैरिति । आदिना विङन्तम् । गतेति । इच्छाविशेपणीभूतव्याधिगतेत्यर्थः । भासत एवेति । एतच्च "कर्मणा यमभिप्रैति- इति सूत्रस्थभाष्यालसभ्यत इति- प्रागेवाभिहितम् । ननु सर्वनाधारमार्चकत्वमनुप- पन्न "दिवः कर्म " इति सूत्रविपये आधारप्रतीत्यभावादत आह-इदमुपलक्षणमिति । एवं च प्रकारान्तर कृतवैरूप्यसत्वेऽपि न क्षतिरिति भावः । भनिमयन्यमपि तथा योजयति- दाहेति । उता एव हेतुमाहेत्यर्थः । पूर्वेकवाक्यताये ईप्सादिपदं कर्मार्थकप्रत्ययान्तमिति सूचयितु. इति । ईप्सागतेति । तद्विशेषणीभूताप्तिगवेत्यर्थः। न च बोध कथमुपयोगोऽत भाइ- स्वरूपत इति । संशोत्पत्ती निमित्तत्वेनोक्तानामर्थानां स्वरूपतःसत्वमपेक्षितमे घटाघुस्पत्तो दण्डादेरि- वान्यथा तदुछिरफलास्यादिति भावः । यथानुवमूलार्थो न युक्तः किनवपमिति अस्य प्रागुकमेव फलम्। उत्तरप्रन्ययोजनायाद-तदुपेति । इच्छाविषयत्वानि छाविषयत्वाभ्यामुपलक्षिामित्यर्थः । आदिना, मनुदेश्यस्वसंप्रदः। तदाहेति। तदेदवयवाहेत्यर्थः। भन्यथाऽनन्यलभ्य इति ग्रन्थस्यास्वारस्यमः फुलवं च स्यादिति भावः । तदुपपादयति-भासमानेति । इदं चोभयविशेषणम् । अर्थत इति । तदुपलयस्य तरसव विना मसत्वादिति भावः। आदिना-अनिच्छाविषयवसग्रहः । आधारवा. चिकेतीति । यतु मान्याः इदं च "मधिशोदयास कर्म" "कर्तुरीसिनवम कर्म" स्यादिश्वविष. यक बोध्यम् , सितादिरूपनिमिताना वापताश्रमस्य तत्र प्राप्तस्वाद। भव एक सम्बन्धमा दिती. या इति "प्रकथित ३५ इत्यस्यमूल सङ्गच्छते। एवं च "दिवः कर्म च" स्यादिविषये माघाररावा. चकावेऽपि न दोष इति, तप्राचामनुरोधेन । "ववरस्पैः" इत्यादिमुलासामञ्जस्य स्यात्। तत्रत्यमूलस्य खम्हयिष्यमाणत्वाच । तदेतद्वनयभाह-इदमुपलक्षणमिति । कचिस्करणवाचिकाया भीतिः। व हेतुमाह-दिय इति । एतेन दिवो योगे तदभावादिदं चिन्त्यमिति उनकायुक्तमपास्तम् । मुले- लापवादिति । सर्वविपर्य सम्पवृकविधौ नानार्थकल्पनामाव इति भावः । ननु फनामपत्य कर्म- लेन दितीयानाध्यक्षप्राश्यां फलस्य धानुना अमादिति वळष्ये क्रियाया त्यापा, वाच्यत. स्पेवाप्रकरवादव भार-करिति । नबिरयाति इति लक्षणे-स्पादिलक्षरोधियर्थः । विशिष्टस्य कादिविशिष्टस्य । सस्य-दितीयाया वि मावः । ननु तथापि हिसायमेन म्यापार- मात्रन फरश्य पातुना सामस्यानुवाद फयमयरूपं विशिष्टमेव उठन्यापेन सय सास भार-परस्पेति । "झियाया: परिनिम्पतिः पप्रसिदिः, मन्यस्तुप्रसिस्वर समावः। पपर्यादिना शारीना प्रति वापिसकियो तस्यावासाप देवरसावादिना सारि करेन माप निस्सारिधि शनिरासाय र मार- -आदिना विनिति । दशोऽशुपन. ७१-३२ - - भाई- - ·. ८३८ सटीकटिप्पणशब्दरंतप्रौढमनोरमायां- भात् , इष्टतमत्वादेस्तु भानाभावात् । प्रकृतिप्रत्ययार्थयोश्चाभेद इह संसर्गः । तथा च हर्याधारिका या प्रीतिस्तदनुकूलो व्यापारो वाक्यार्थः । यद्यपि कर्मणि कत्तेरि अधिकरणे च विहितानां. द्वितीयादीनामाधारोऽथ इति तुल्यम् ; तथाऽपि तन्नि: रूपकं फलं, व्यापारः, खाश्रयद्वारा तदुभयं चेति फलीभूते शाब्दयोघे वैलक्षण्य शब्दरतम्। नन्येवमाधारस्य धर्मिणोऽपि प्रत्या. लामा, आधारत्वेनालाभ इत्यस्याधारत्वं न लब्धमि.. त्यचैवपर्यवसानाचस्यैव शक्तिविशेषरूपस्य वाच्यत्वं युक्तम् ,तस्य धर्मिसाका त्वाद् वि. :शेषणत्वान युक्तमिति चिन्त्यम् । मभेद इति। विशेष्यविशेपणभाव इत्यर्थः । वाक्यार्थ इति । हरि भजतीत्यत्रेति शेपः । फलमिति । "क" इत्यादिविहितकर्मसम्ञकविषये फलमित्यर्थः। व्यापार इति। कर्तृविषये । स्वाश्रयेति। स्याल्यां पचति वण्डलमित्यत्र कर्मद्वाराऽधिकरण, भूतले देवदत्तः पचतीत्यादौ कद्वाराऽधिकरणम् । फलीभूते इति। पदन नन्वेवमिति । एवम्-अनन्यलम्यस्यैव शब्दार्थत्वे । तस्यैव-आधारत्वस्यैव । शक्तिविशेषरूपस्य- अखण्डोपाधिरूपस्य। चिनयमिति। चिन्ताबीजन्तु अखण्डोपाधिरूपधर्मस्य वाच्यत्वे तस्य विशे. पणतयोमान्दयोधधिपयत्वकल्पने च "प्रकृतिप्रत्ययो" इति न्यायविरोधः, "कर्मणि द्वितीया" इति सूत्रस्य "सुपाडादयोऽव्यर्या." इति भाष्यस्य च विरोधापत्तिरिति । किज धर्मस्याख. ण्डोपाधिरूपस्य यांच्यत्ये वनिष्ठधर्मस्य वाच्यतावच्छेदकत्वे तस्य च करावृत्तित्वविशिष्ट- सकलकर्मयत्तित्वरूपत्वे महागौरवन्तस्याप्यखण्ढोपाधिरूपत्ये वदायाखण्ोपाधिरूपधर्मस्य. वाच्यतायच्छेदकत्यं युक्तमिति । वस्तुतस्तु पथकम्प्रातिपदिकार्थ इति पक्षस्य मुख्यतया कर्मादीनां पोत्यत्पन प्रपत्यविशेषणत्वमेव युक्तम् । विशेष्यविशेषणभाव इति। अतरसम्ब, न्धानवच्छिन्नेत्यादिः ।.पदजन्योपस्थितावविशेपेऽपि-फलव्यापारयाधातुजन्योपस्थितियिषय.' भावप्रकाश:1 भैरवी। । .

·'भैरवी। कारके द्वितीयाप्रकरणम् । ८३६ सङ्गच्छते । न चांधारतैर्व वाच्येति मन्तव्यम्', तन्निधधर्मस्य वाच्यतावच्छेदक- शब्दरतम् । न्योपस्थितावविशेपेऽपि तत्फलभूते शाब्दबोधे इत्यर्थः । इदमुपलक्षणं सन्नयाऽर्थस्य नि- मितत्वे तत्तत्सम्बाप्रकारिकवोपस्थितिरिति कर्मत्वादिनैवोपस्थितेस्तत्रापि वैलक्षण्यमस्ती त्यन्यत्र विस्तरः । तनिष्ठधर्मस्यैति । आधारेतरावृत्तित्वे सतिसकलाधारवृत्तित्वरूपस्ये- 'त्यर्थः । आधारखा तु शक्तिविशेषरूपाऽखण्टैवेत्यांशयः। नन्वाधास्तव निरूपकामयसम्बन्ध त्वस्य समानत्वेऽपि । इदमुपलक्षणमिति । फलभूतशाब्दबोधवेलक्षण्यप्रतिपादनमुपलक्षणमिः : त्यर्थः । सन्शया-कर्मादिसम्ञया । भयंस्य-सन्निन । निमित्तत्व इति । शाब्दबोध जमकोप- स्थितिनिमित्त्व इत्यध.1 त्रापि-पदार्थोपस्थितावपि । रयाशय इति । आधारादिरूपध. मिण एवं वाच्यत्वमिति प्रतिपादकमूलस्याशय इत्यर्थ, निरूपकाश्रयेनि । कचिदाश्रयतानिरू- पकं विक्लृतिरूपं फलं कचित्संयोगः कचिद्विभाग इति यथायथमूहनीयमित्यर्थः । आश्र. य. तण्डुलादि. 1 सम्वन्धभेदेनेति । पचति गच्छतीत्यादौ फलाधारता समवायसम्बन्याय च्छिन्ना, योभ्यो गां वारयतीत्यादावभावरूपफलाधारता स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नेति भे. नेत्यर्थः । नन्येवमाधारस्य शक्यत्वे तनिष्टाधारत्वस्योक्तरीत्या मिन्नस्य शक्यतावच्छेदकर भावप्रकाशः। रणीभूतायामिति भावः। अत एवाह-तत्फलभूते इति । उपस्थितिजन्ये इत्यर्थः । मिथः समभिल्याहा. रात् विरविवक्षित प्रति भाव.। ननु माध्यो द्वितीया" इति वदतोऽयमभिप्राय.- प्रकृत्यों विशे. षणम् , माश्यतया फ्लं विशेष्यम्, माश्रयत्वं शक्यतावच्छेदकम् प्रखण्डोपाधिरूपम्, माश्रयतात्वं तदा नुगमकम् । कामयावस्य विभवत्यर्थस्य निरूपकतया फळेऽन्वय इति तु न युक, कर्मणि" इति सूत्रस्त. "रसमजापतेः। न चाधेयरवस्य संसर्गवे तण्डुल: पचतीत्यतोऽपि बौधापत्तिरिति वाच्यम् । विभक्त्यर्थम- द्वारीकृत्य धारवयंप्रातिपदिकार्ययोः साक्षादेनान्वयाव्युत्पत्तेः। भन्यया कर्मतासमकबोधस्याप्यापत्ति. fofoतञ्चिनयम् , "सप्तमीपनंम्यो कारकमध्ये" रस्या कारकपदस्य शक्तिपरत्वेन शक्तिशक्तिमतोश्च अभेदेन शक्मिः श्व दितीयाचवाया भाप्यादिसम्मतस्वस्य प्रागुतवाद । किञ्चाययावस्यातिप्रसक्त- स्वाद , शक्यतावाछेदकरवानौचित्याव । न च फलादिनिरूपितरवविशिष्टमाश्रयावं तथा, दूपेणावच्छेद करवे गौरवाद , वैकुण्ठमण्यार' स्यादौ तदभावेन तस्य •यूनवृतितया दितीयायाः शक्यतावच्छेदक- खानोचिस्पाच । शुद्धामयस्वरय शक्यतावग्छेदवावे प्रमादेनानाथदापति, स्माद्राध्यादिसम्मतमेव गुसमास्यांदिपदाचस्य लाभेऽपि क्तिमत्वेनालामान दोषः। कर्मादिपदवलेन शक्यावे तु गौरवम् । एवं च क सावं लक्षामिति मूल चिनयमत माह-इदमुपेति । निमित्त्वे-उपनायसापक विधीत इति शेषः। तचसजेति। तदर्थविभागवत् साधु । आदिना कर्तृत्वाधिकरणसंग्रह.। त्रापीति । भपिरेवा । कमलादिप्रकाशे पवेत्यर्थ । भय भावः-मुख्यत्रयीपक्षे संशाराम्दयरोपितस. प्रतिनिमित्तबोधो यथा रियादिपदैः पूर्वडिरयादिगुणरोपेग वसतिस्थादिदोष इति "र" सूत्र केयटे स्परम् । एवं पात्रस्यसमाशसस्तत्वाप्रतिनिमिचयको. मशिनि बोपनमेवोचितन्। उद्देश्यतावच्छेद वस्व समाप्रतिनिमित्ताने 'फलामयसारखन्' त्यादिभ्यवहारासंगरयापत्तेः। न चास्य वारकर्मसत्यः, क्षमापः संशशमबानोऽपि तथा म्यवायध, प्रवापि पभे कर्मादिपराना पड़ा. प्रतिनिमि प्रकारेन तदुरवपश्ययेन पानभिधानाय 1 मनाविवारपसारस्य पूर्वपूर्वम्दाहारण कमारिन मिति सक्रिमा विहार-अन्ययेति । मजपाशविरयः। मुझे उस्यानु.. पादानादार-आधारेवति । पृमित्वरूपस्येति । भाारस्यविशेषः। मूलमडे लापरमार- भाधारतेति । भातय इति । मापारो गम्य इति वस्तुरिति भारः। मनेन सचिवारिमार-मन्विति. एपेनापरालम्पासिनिस्पति । निरूपानामयभेदेन सम्बन्धमेन' तपयम- - ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- तापत्त्याऽतिगौरवात् “कर्मणि द्वितीया" इत्यादिसूत्रस्वरसभङ्गापत्तेश्च । अत एव भाष्यकार आह- सुंपा कर्मादयोऽप्यर्थाः, संख्या चैव तथा तिङाम् । इति । न च तिछोऽपि धर्ममात्रमः, "कर्तरि कृत" "ल.. कर्मणि च" "तयोरेव कृत्यक्तखलाः इति सूत्राणां वैरूप्यापत्तेः, पाचको देवदत्तः, पक ओदन इत्यादौ सामानाधिकरण्यानुरोधेन धर्मिवाचकतास्वीकाराच्च । तस्मादिह घटादिशब्दा- " शब्दरत्नम्। भेदेन मिना, आनयतात्वमखण्डमिति न गौरवमत आह-कर्मणोति । लोके कमोदिपदानां धर्मिपरताया दृरत्वेन सूत्रेऽपि तत्परतवौचितेति भावः । आधारस्य शस्यत्वेनानन्ताधारतानामाधारतात्वेनानुगमान शक्त्यानन्त्यमिति बोध्यम् । कर्मा- दयोऽपीति । अपिना संख्यास्त्रवदेवात्रापि कर्मपदस्य धर्मिपरता, शक्तिरप्येते. धर्म्यभेदमापन्नवोच्यत इति योध्यम् । संख्या चेति । चेन कर्तृकर्मणी । वैरूप्पाप- तेरिति । कतिपये धमिपरता, विविपये 'धर्मपरतेति बैरूण्यापरित्यर्धः । कृतां धर्मि. पाचात्ये वीजमाह-पाचक इत्यादि । स्वीकारादिति । कृतामिति शेपः । । भैरवी। शक्यतावच्छेदकभेदाच्यक्तिभेदापचिरत आह-माधारवस्य शक्यत इति । भाषारतावेन । असण्टोपाधिरूपेणेति शेपः । अनुगमादिति । अनुगताकारप्रतीविविषयत्वात् , अनुगतधर्मा- "वच्छिन्नशक्यतायच्छेदकतया एकस्वेन शक्तेरेकत्वमिति व्यवहार इति भावः । शक्तिरपि- कर्मत्यादिरूपा शफिरपि । पते. कर्मादिपदैः । पय॑भेरम्-शकिमदभेदम् । एपस कमरयादि- शक्तिमान् द्वितीया इति रीत्या स्वीकार्यमिति भाष्यसम्मतमेव युक्तमिति बोध्यम् । यत्प्र. भावप्रकाशः। यमेशासम्भोऽपि स्वरूपको मिन्न वेति भाः। अपग्ममिति। भसमोपाविरूपमित्यर्थः । न गौरयमिति । तेन ननु लापतावोदयस्यस्येव यतावश्छेस्कावस्यापि गुरुणि खोबरे माप का. भारः। मपि पवादात्म्यमनकारकमिरपस्या-क्रमणीति। मान्योकम्पार पाने प्राचाम. उपेनितिपनिवन् । ननु भाभारावस्य गाभ्याचे कर्मणीप्यनेन तस्येवोपस्थिते: कोवा परस्परस. भोट मार-छोफे फर्मादोति । मादिना करणावरकरमाथि परिमाः । सूयेऽपि- "मनिया" स्याविरपेऽपि । भविमायादिसमुश्वायरः। उचितवीति । अन्यथा सिक्षा पायर शाखस्स भग्यतति माय:1 मारमुक्तरीत्या त्रिस्यभेदेनाधारवानामाननयायवाको समापन समपानरपत माह-आधारस्येति । भाधारतात्वन-वकरूपग भामयावर सादाराव नतदानस्पमिति भावः । मूछे भयो स्पन्न भिन्न वापस, . •मा पाप्यानमारपर्यापति,उपसाये मारणेन स्यापापेनार-पिनेति। उhिamaadamia भा। मामपि बिगर स्पा स्थापनार-पूविन मिाणभापनिवरिपोत्र भार-रिपीविरमगरिदिप मरिना ARU पतिम् । एरो:-दिन । पम्भवम्-धिमामेरम्। न मिनावराम face RuTRIMURनिIRE-पनति। परिपरिनामेन PARINAपान सारि सामा कारपिय इwिai. ftriantervation मा नापिनासमय व wantwist-वामिविया पामि सारा -मामितिanism inkaaryainA - ·कारके द्वितीयाप्रकरणम् ।। ८४१ नामिव विशिष्टमेव वान्यम् । आकृत्यधिकरणाभ्युपगमे तु कृत्स्वपि धर्ममात्र, सर्वथाऽपि नैयायिकमीमांसकाद्यभ्युपेतमधंजरतीयं इयमेव । न हि विकृतो- लक्षण्यं सूपपादम् । अपश्चितञ्चैतच्छन्दकौस्तुभेऽस्माभिरित्यलमियता। परिगणनमिति । तेन नटस्य शृणोतीत्यादी नातिप्रसङ्ग इति भावः। गां शब्दरवम् । प्रपश्चितमिति । 'लादेशशत्रादेस्तिडां च वैपम्यं सर्वथा दुरुपपादमित्यादि' इति भावः । तेन नटस्येति । अपादानादिविशेषरविवक्षा च प्रसकस्य बुद्धिपूर्वमविवक्षा, सर्वथाऽप्रसक्त्याऽविवक्षा पेत्युभयथाऽपि गृह्यते ।. प्रकृते चान्त्या । गीतद्वारा च तस्य "माख्यातोपयोगे" इति शास्त्रक्लप्त क्रियाजनकत्वम् । न च तस्य कर्मयुक्त्वाभावः, मैरवी। पञ्चितन्तदाह-लादेशेति। नटस्य श्रणोतीत्यादौ यथा नटेऽतिप्रसङ्गमाप्तिस्तथाह-मपादानादीति । अन्त्येति । "सर्व- थाऽप्रसक्त्याऽविवक्षारूपा" इति शास्त्रक्लप्समिति । उपयोगग्रहणस्य नटेऽपादानसम्ज्ञाव्या- भावप्रकाशः1. भावः । शनादेरलादेशस्यापि सत्त्वादाइ-लादेशेति । आदिना शानजाविपरिग्रहः। विगमतत्वात तदिशेषणम् । मिथोऽर्पकृतमिति शेषः । स्पष्ट चेदमन्यत्र । आदिनार्धजरतीयत्यागादिपरिग्रहः । ननु मविवक्षायाः प्राप्तिपूर्वकत्वेन नटस्य तदप्राप्तवादक्रियाजनकरवेनाकारकत्वाच्च "भकथित च" इत्यस्याप्राप्तिरिति किमर्थं परिगणनमठ भाइ-अपादानादीति । तत्र पेणाभानमित्यर्थः । चस्व । कारकाधिकारास्कारकं सदकथित मित्यर्थेन कारक सत्येव सन्शया भाष्यमिति सामाद्विशेषलाभः । भकथित शन्दोऽत्राकोतितपरो नाप्रधानपर इति भावः। सर्वयाप्रसक्याऽविवक्षा वेति । उमयत्राकार- प्रश्लेषः । अपिरेवायें । गृह्यते इत्यने योज्या , प्रसिद्धौ यथानुवो वा। एव च पूर्वविधिप्रसक्तिपूर्वक तदविवक्षायां सर्वथा पूर्वविधैरप्रसको चैतत्प्रवृत्तिरिति भावः । सर्वथाऽप्रसवस्या परिंगगनेन वत्र वारणप. रम् "मास्यानोपयोग" इति स्त्रभाष्यमत्र प्रमाणमिति गूदाक्वम् । प्रकृते घेति। नटस्य भूगोतीत्यारी खिस्यर्थः, सर्वथा तत्र तदप्राप्तेरिति भावः। चत्वर्थ । एवमग्रेऽपि । यदा उमयोमिथः समुच्चायक च. दयम् । "आख्यातोपयोगे" इति शास्तति । अन्यथा तत्रोपयोगपदानयंक्यमिति स्पष्ट व भाष्ये। नई विना गीतश्रवणायोगाद दारेण दारिणो नान्यथासिदिरधिकरणवदिति मावः। तस्य- नटस्य । एवं प्रागपि। नटसम्बन्धि अवणमित्यर्थेन तस्याकमंकवादिवि भावः। एतेन गाथाकर्मक नटसम्ब. न्धि सवर्ण वाक्या इति रानाकरदण्यापुकमपारत, पपयन्वार्थस्य स्वान्वययोग्याकनामसमभिन्याहारे "वान्वयम्युत्पते. । रफुटोभविष्यस्यनुपदमवत् । न च परिगणनेऽपि गान्दोन्धि पयः स्थापयामित्यत्र स्थाल्यादेरधिकरमत्वाविवक्षायां कर्मस्वापत्ति., पयोरूपकर्म उक्सादिति वाच्यम् १ भावम्यापारामा सरला। अपादानादिविशेषैरिति । अपादानवादिरूपेगेत्यर्थः । कारकाविकाराद कारवलस्य श्यता. बच्छेदकतया वेन रूपेगाविवक्षितस्वस्प ग्रहीतुमराश्यतया पूर्वोपादानावादिविशेषेरविवधिमिरपयों इम्यते । "केनाकथितम् । मपादानादिविशेषकथाभि." इति माध्योतप्रश्नोत्तराभ्यामपिताशरस्पा. संसोवितरूपयोगाररसलामा । भप्रधानरूपरूमपरावे तु पामिना कास्पाभ्यां पयो दोधि' त्याशे कोस्पपाध्यादेरधिकरणत्वादिविवक्षायामपि भनेन परमाद कपमापपेठ, दापतिरिकभानुयोगे भषिकरमादिसधाना चारिताभ्योद। प्रसमस्येति । प्रकस्यापादानाहरप्यपादानवारिक विव. प: । मस्योदशरणम् -'गा दोषि पप.ति। अप्रसम्स्याऽविवति । सपा मादानामा. हिरूपमित्यर्थः । भस्योशारणम्-'पछि पायो समुपाम्' इति । प्रहते धान्येति । 'म मोति सपन या माशनबापाविरूपमः। - . .

·भैरवी। ८४२ सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- दोग्धीति। गोसम्बन्धि पयःकर्म दोहनमर्थः । स्यादेवत, "कर्तुरीप्सिततम कर्म" शाब्दरताम् । तर्दशल्यापि परिगणनलम्यत्वात् । न च नटानिस्सरन्तं शब्दं गृहातीत्यर्थात्प्रासापादा. नत्वविवक्षैवानेति वाच्यम् ? "भाख्यातोपयोगे" इति... सूत्रे उपयोगमहणेनानुपयोगे आख्यातरीदशलक्षणयाऽपादानत्वस्यानिष्टत्वबोधनादिति भावः । गोसम्बन्धीति । पर्तकत्येन भाष्यकृता चारितार्यस्योक्तत्वेन च्छात्रालतमित्यर्थः । न च नटीयगीतेन श्रवणक्रियासम्भो तद्विवस्य नटस्या यथासिद्धतया क्रियाजनकत्वमिति वाच्यम् ? द्वारेण द्वारिणोऽन्यथासिद्धत्वाभावात् । तदेशस्य-कर्मयुगित्यंशस्य । न च दुहादिपरिगणने कृतेऽपि स्याल्यान्दोन्धि पय इत्यत्र स्थाल्या अधिकरणत्वाविवक्षायामनेन कर्मसञ्ज्ञा स्यादिति वाच्यम् ? धात्वर्थव्यापारात्प्राक्कर्मयुक्त्वस्य सञ्ज्ञानिमित्तत्वात् । द्विविधाऽविवक्षायाः प्रकृतसूत्रे ग्रहणे मानन्तु गान्दोन्धि पय इत्युदाहरणपरम्प्रकृतसूत्रभाष्यं नरस्य शृणोति' इति प्रत्युदाहरणपरत भाप्यमेव । ननु 'नटस्य गोति' इत्यत्रान्त्याविवक्षा स्वीकृता, सान सनच्यते, श्रधातोनि सरणविशिष्टश्रवणार्थकत्येन प्रथमाया अपि तस्याः सम्भवादिति कस्य. चिच्छदानिरस्पति न चेत्यादिना । मनिष्टरवेति। यरिनि.सरगावधिवाविवक्षायानस्येति कर्ममावस्यैव सति सम्भवे वन ग्रहणादिति बोध्यम् । कर्मयुर न परिगणनलम्प, तस्यात्र सवादिति माचोकिं खण्यति-न चेति । गृहातीत्पादिति। तथा च नुपातोनिस्सरणारे ग्रहणे लक्षति भावः । एवेनान्यायाधिः । एवं चैव सा गृह्यते इति तत्रैवाय प्रयोग इति । अनुपयोगे तदर्थे तदिवक्षायो नटा• गणोतीति भवत्येवेति भावः । हालक्षणयेति । निस्सरणारे ग्रहणे श्रुषातोर्लक्षगयेत्यर्थः । भाचप्रकाश, ।

·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । ८४३ "तथायुक्तं चानोप्सितम्" इति सूत्राभ्यां गतार्थमेतत् । तथाहि, त्यजनोपस. शब्दरतम् । गोकर्मकं पयाकर्मकं चेत्यर्थः। तत्र पयस एवेप्सिततमत्वे आह-तथा युकमिति । भैरवी। - - पष्ठी तदा निस्सरणावधित्वविवक्षायान्नटाच्छृणोतीत्यस्याप्यापत्त्या "माख्यातोपयोगे” इति सूत्रस्योपयोगग्रहणवैयर्थ्यापत्तिरिति श्रुधातोर्लक्षणया तादृशार्थबोधकत्वन्नेवि कल्पनीय. मिति भावः । “अकथित" इति सूत्रस्य पष्ठीवाधनाथेमारम्भेगैतत्सूत्रसाध्यकर्मसाक्षायां या द्वितीया सा सम्बन्धाथिकेति प्राञ्चस्तन्न युक्तं सर्वकारकविपयेऽप्येवमपवादत्वस्य सम्भवेन सम्बन्धार्थकत्वापत्तेरित्याशयेन व्याचष्टे-गोकर्मकमिति । स्यादेवदित्यादिना शङ्का. करणसमये "तथायुक्तम्" इति सूत्रस्योपन्यासः कृतस्तत्प्रयोजनन्दर्शयति-तत्रप यस पवेति । भावप्रकाशः। भन्यथोपयोगग्रहणवैयापत्तिः स्पष्टैव । भनेनोपयोगे प्रसिद्धार्थे तथा प्रयोगोऽरस्येवेति सूचितम् । सम्ब. धमात्रमर्थ इति वक्ष्यमाणमौलसिद्धान्ताशयेन गोसम्बन्धीति बोधो न युक्तः ठस्यैव खण्डयिष्यमाणस्वादत भाह--गोकर्मकमिति । रत्नाकरोऽप्येवम् । एव च मूल तथा दण्यायुक्त च चिस्यमिति बोध्यम् । भन्त:स्थितद्रवदन्यनिष्ठविभागानुकूलव्यापारो दुहेरर्थः । तत्र विभागावधिवाविवक्षायामनेन कर्मत्व गोरिति भावः। नन्वेवं "कर्तु." इयननैव सिद्धौ "तपा युक्तम्" इत्यस्योपन्यासो व्यर्थोऽज पाह- तति । तयोर्मध्ये इत्यर्थः । पयस एवेति । उद्देश्यावादिति भावः । वस्तुउस्तु प्रागुंक्तम्सिततमत्वस्यो. सरला। भारादिरूपकर्मग भेदेऽपि तावरस कर्मवशरैक्येन कर्मवशक्तिमदोधिका द्वितीयेश्यर्थेवैरूप्याभावात् । प्राचीनानान्तु पतनिहितद्वितीयायास्तादृशशक्तिपुरस्कारेणानोधकरवाद् वै रूप्यस्प दुरवादिति तदाकूतम् । वस्तुतस्तु मस्मिन्मते वैरूम्पेग बाधक व 'कर्मगि द्वितीया" इति विहितद्वितीयाया इष्टमेव, उद्देश्य- सावच्छेदकफनामयस्वादिष्यतिरिक्तकर्मवादिशक्तीना प्रमाणाभावेनानीकाराव । फलामयवात् कर्म- स्वमित्यादेस्तु फलाश्रयस्थात् कर्मसस्येवार्थ इति न पुनरुक्तिदोषः। कर्मस्वाविवक्षायामप्यनेन कर्मखमि स्थस्य तु फनामयवस्य स्वरूपतः फनाश्रयतास्वेन वा प्रविवक्षायामपि सम्ब-पत्वेन तद्विवक्षायामपि भनेन । कर्मसशेयर्थ इति न तद्विरोध.। "कर्तुरीमिततमम् ' इति सूत्रसस्वे कर्मस्वेन विवक्षायामेव तपस्या तत्र शेषावाभावेन षष्ठयप्राश्या भपादरवस्यैवाभावेन न तत्र द्वितीयायाः सम्बन्धायकवापत्तिः। भक पिताश्येतद्विषये तु भगदानस्वादिविशेषाविवक्षायामेव तत्प्रवृत्या तम च शेषश्वस्य सखेन षष्ठी. प्रापया येननाप्राप्तिन्यायेनापवादवाद दिखीयायाः समन्यापरव सूपपादन् । कर्मप्रवचनीयसशाविप. यदितीयाविषः षष्ठीराधकवस्य भन्यत्रोक्यतया मंत्रापि तदीया बाध्यवापकभावोपपत्तेः प्राचीना. क्तमपि युक्तमेवेति । प्रधानकर्मणीति । मप्रषाने दुरादीनां ज्यन्ते कर्तुश्च कर्मगः । स्युचराधम् । नव व्यापारद्वयापेवपक्षे दुरादीनामधाने कर्मण्येव लादयः स्युरिति चे२१ न, भप्रधाने दुहादीनान् , स्युचराद्धस्य दुादीनामेकव्यापारार्थयका "मुकथितन ति स्त्रारम्मत एव सरसाद म्यापारदयायवकल्पे तु पूर्वार्दनवोचराप्रयोजनसिद्धः। तदा हि दुरारियायोगे गादीनाम प्रधा. नकर्मव, गत्यादिण्यन्तधातुस्थले च प्रयोज्यकत्रेत सम्, कमाययसमभिम्यागरे कनिस्प्रधानम्या. पारविशेषणफनामयस्यैव प्रधान कमवाद, तस्य च तव सवार । वारदांवकर पूर्वाद दिसमपदेन दुशदीना यादीनां गायादिप्यन्तानाप सर्वेषामरि प्रहगम् । इसमेवामित्य शम्दराने पूर्वारमकोपातम् इति । या उत्तरादोगदादिण्यन्तबुध्यापपांतिसिता विकर्मका. के विपरने। नीरोरतेयापि मापना व च। दिकर्मपु प्रान न्यमिति निमय: ॥ एवम्यापारस्यार्थसानाध्यादिप्रामुपयनमिति नवा विरोध:, वापि यादिमा मेनोपजनांपवार । मन्या तर म निर्मापु वसपारपेरिति दिन् । - ·४५ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- जन त्याजनं दुहेरर्थः, दापनमङ्गीकरणं च याचेः, विक्लेदनं निवर्तनं च पचेरि- त्यादि । एवं च धातूपात्तव्यापारविषयीभूतं यत् त्यजनदानाङ्गीकारादि, तदाम- यत्वं गवादीनां स्पष्टमेव । अत एव हि अणौ कौँ कर्मत्वस्य न्यायसिद्धतया गत्यादिसून नियमार्थमिति प्राचा सिद्धान्तः । अत एव चाकडारसूत्रे "अपादा- नमुत्तराणि गां दोग्धि पय इत्यत्र परत्वाकर्मसञ्जा" इति भाष्यं सङ्गच्छते। पञ्चक प्रातिपदिकार्थ इति पक्षे त्ववधिवफलाभयत्वयोर्यगपद विवक्षायां चेद- . भैरवी। शब्दरजम् । त्यजनोपसर्जनमिति । गौः पयस्त्यजति, गवा पयस्त्याजयतीति प्रतीतेरिति भावः । न्यायसिद्धतयेति । व्यापारद्वयार्थत्वेनोक्तसूत्रद्वयसिद्धतयेत्यर्थः । प्राचाम् --"हेतुमति i" इति सूत्रे भाष्यकृताम् । परत्वादिति। 'प्रामादायाति' इत्यादौ सम्मान्तराप्राहाव- पादानत्वं सावकाशम् , कर्मसष्ज्ञा तु ग्राम गच्छंतीत्यादौ । भाध्यमिति । एतच्छ भायं न "अकथित च" इत्येतद्विषयम् , अस्यापादनत्वाविवक्षायां प्राप्त्या परत्वादित्यु. क्स्यसंगतेः । तदू ध्वनयन्त्राह- -पञ्चकमित्यादि । भवधिवेत्यादि । अपादानत्वक- इप्सिततमावे-तदुपलक्षितोडेश्यत्वे । अत्र यत्र यत्रोदेश्यत्वन्तान वध "कर्तुः" इत्यस्य, यत्र सदभावस्तन "तथायुक्तम्" इत्यस्य प्रातिरिति विकः । इति प्रतीतेरिति । एतेन व्यापार- द्वयार्थकत्यन्दर्शितम् । विभागानुकूलव्यापारानुकूलव्यापारो हि दुहेरर्थ इति भावः । यदुक्त न्यायसिद्भुतपेति तान्यन्यापासम्भवादाह-सूचद्रयेति । "गतिबुद्धि" इति सूत्रस्य नियमा. र्थत्यम्भाष्यकारमतसिद्धमिति प्राचामित्यसङ्गतमत आह-हेतुमति नतीति । एतच्च भाष्यम्- भपादानमुतराणीवि भाप्यम् । अस्य-"अकथित" इविसमस्य। मसावेरिति । पूर्वस्य परस्य च यत्र प्रातिस्तत्रैव विप्रतिपेधसूत्रस्य प्रातिरिति "कर्तु.” इत्यादिसूत्रद्वयविषयक- मेव । तथा च "अकथितम्" इति सूसन्न कार्यमित्येतदभिप्रायकमिति भावः। पनामिस्या- दीति । एतेन पशम्या भवधित्वन्द्वितीयापा फलाशयत्वम्प्रतिपाद्यमित्युभयविवक्षा वक्तुमा- क्येति माया नावकाश इति सूचितम् , गोशम्दस्यव शफियप्रतिपादकत्यसम्भयात् । पचम्या अपादानस्पपिविशिष्टायांभिधायकत्वमिति सिद्धान्ताभिप्रायेणाह-मपासनस्वेति । ननु यदि शकिग्यविवक्षा तदा फिर्यप्रतिपादकत्व विभोरपपादनीयन्तचन सम्भवतिः मायप्रकाराः भपत्र वामपन्यासो भ्य एव । भव एव दया रनाकरदण्ज्यायुक्त चिनयमिति गोप्यम् । प्रवीते. रिवि गांवोग्धि पय रायत इति भावः।न्यायसिदश्योपस्प स विना नैयायिकादिवर लोकसित. यापभमनिवारणामार-व्यापारयेति। अपस्म कः" इत्यनेन वन्यस्य "वया युजन्"त्पनेन पनि मार: पयपि मूलपान स्वीयेति योध्यन् । मूलालारुचियोचनाय थोऽप्यस्येव सिमान्त- सासर-मावि । परवमूलभूत पारिताम्मे योग्रा-पामादिति । सन्मान्तरेवि। मामनिध. माय भाव यामानानुरेसान ५ कर्मसम्पप्रासावित्यः । इस्पादाविति । माप सावराति NIRiपारिति भावः। ननु गा दोगुराणायावसूचविषयसलाभेन फवं गाया माय urrear-पराप भाप्पमिति इरपेरिपपमिति । इस्परिपकमिपः। असमतेरिपि । पुगपरेशभारत भार परपापियारेन एनुपादानावर-अपारा पति गुमाविकमारमानाप निमः। न INTERHIRANTE मय Ramesakarविभागामासानप वाममनिशानापति . दुपा मसपानीमयोमाती पवापिपिपिस्तम् । नने ·४५ कारके द्वितीयाप्रकरणम् । म् , अवधिभूता या गौस्तन्निष्ठो यः पयःक्षरणानुकूलव्यापारस्वद्विषयिणो गोप निष्ठा प्रेरणेत्यर्थात् । तथाच "अकथितं च, इति सूत्रं व्यर्थमिति चेत् ? अत्रोच्यते, कर्मणः शेषत्वेन विवक्षायाँ 'न मापाणामश्नीयात्' इतिवत् षष्ठी प्राप्ता, तां वाधितुमिद सूत्रम् । तथाचेह पष्ठोवत्सम्बन्धमात्रं द्वितीयार्थ इति शब्दरत्नम्। मत्वशक्त्योरित्यर्थः । ईदृशे च विषये आकडारसूत्रवद्राव्यबळादुभयोरपि द्वितीयैव वोधि. केति भावः । इति स्थितमिति । प्राचां प्रन्ये इति शेपः। अनारुविवीज तु यदा पयोनिष्ठवि- भागानुकूलन्यापार एव धात्वर्थस्वदाऽपादानत्वाविवक्षायामन्येनासिद्धः कर्मत्वार्थमिद- मावश्यकम् । एवमन्येष्वपि । किं च "कर्तुः" इत्यपि पष्ठरपाद एव । हमारे तद्विपयेऽपि पष्ठया एव प्राप्त। अतः पठ्यपादत्वमात्रेण न सम्बन्धन बोधकतोचिता । तस्मादब्रापि क्रियाजनकतासमानाधिकरणकर्मत्वशक्तिमत्वेनै। वोध इत्येविवन् । भैरवी। - परत्वाज्जातकर्मसंज्ञायाङ्कर्मत्वमानस्य द्वितीययाप्रतिपादनसम्मवादत आह-ईदृशे चेति । उभयोः शक्त्योः प्रतिपादकेन प्रतिपादन विवक्षा, जाता त्वेकैव विभकिस्ता विषय इत्यर्थः। इति स्थितमित्यस्मादाप्ये स्थितमित्यर्थः प्रतीयते। परन्त्येवं वक्तुमशक्य, वक्ष्यमाणा- नुपपत्तेरत माह-पाचाग्रन्थ इति । भत्र-प्रावामित्यनेन प्रतिपादने। अपादानत्वविवक्षायां गोः पयो दोग्धीत्येव भवतीत्याशयेनाह-अपादानवाविवक्षायामिति । भन्येन-शास्त्रान्तरेण । भसिरिति । कर्मसंज्ञाया इति शेपा। एकव्यापारार्थकत्वं यदा पशादिधातूनान्तदा तत्कारकस्य कर्मसंज्ञार्थम् "अकथित" इति सूत्रम् । यदुकम्प्राक् पाठीवाधनार्थमिदं सूत्रमित्येत. साध्यविभक्त सम्बन्धार्थकत्वमिति, वद् दूपयवि-किश्चेति । क्रियाननकवासमानाधिकरगेति । भावप्रकाशः। कथमपादानवबोधो वाचकामावादत माह-ईशे चेति । तदाप्येति । मूलोक्वॉयर्थः । यदि तथा न स्यात्कथमेकवेति नियमः कथं वा परखादायोकिरिति भावः । एवं च पयोनिष्ठविभागानुकूलण्यापाय. नुकूलन्यापारो दुहेरथः । तत्र विभागावधित्वस्य तदनुकूलव्यापाराश्रयत्वस्य च गवि सत्वम् , इतोप्यापारो द्वितीयाः इति प्रागुकमसङ्गवम् , किन्तूपक्षगपरतयैव व्यास्सेयम् । टोकायां वेतदनुक्तिस्तु तस्या पासवाद । श्वेन भाष्यानुरोधेनेई सूक्ष नियमार्यम्-प्रकथितस्य यदि सा र दुशदिसम्बन्धिन एव । तेनान्त वितण्यवायां मैत्रश्नं पट करोतीति न प्रयोगः। विष्यावे सिदं दुर्वारमिति प्राचोकमपालमिति बोध्यम् । रवि रियामिति मौलसिदान्तस्यावा बोधपितुमाह-मायामिति । तामेवार-अति । उता श्यर्थः । एवेन व्यापारदपनियसः । अन्येन । तस्वच्छिनोकप. दयेनेत्यर्थः । वस्तुतोऽन्येन “फर्नु." इति स्खेगेपः। अन्येष्वपि-भाभ्यापरिगणिश्याचादिषु । मौलायमभ्युपेत्याभार-किं चेति । अपिना "पायुकम्" स्यादिपरिमः। रामपि। पप्ट्यपया. दस्पेति । तरपाखामावे सर्वत्र पठीमाश्या सर्वासान्तदपवादरममावेगैरमर्थः । सम्बन्धलेनेति । वस्तु पशिष्टयोध्यवानिरूपियोपकतेत्ययं मन्यया विशेषरूपेग बोपोछेनापतितामन एव "कर्मनि दितीपा हापस नरूप्यम् । मत पासूत्रोपे माप्येऽनेनै सिद्ध प्रापस्पायवेपम्पमापनिसमात्र. स्यानेन सम्पाया "धारण" एयरयानवकराले मादपि पचनी। स्यादिवीपसिमियापारम्भस्य. मिल्युतरितम् । पन दुराशेना म्यापारया " " इति न वनाविशयामप्यनेन कक्ष मिति मुसोकमारख, बदतो म्यापाशव! म पर "क" स्यनेन सिदिमानियास्य पर्प मध्ये नातिन् । म चरेसाबादेवामाननिति मापनपिनुमुसहरति-स्मादिति। रोरिस्पा ममापि-पिपेरिसपेशिल्पिय सामा-हिति।

·सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शब्दरत्नम्। व्यापारद्वयार्थत्वे "कर्तुरीप्सिततमम्॥ इत्यनेनापि द्विकर्मकत्वमस्त्येव यथाप्रयोग वहूनां धावूनाम् । तत्र ये व्यापारद्वयार्थत्वेन द्विकर्मकास्तेषां प्रधानकर्मणि लादयः, प्रधानकर्मण्याख्येये लादीनार्दिकर्मणाम् ॥ इत्युक्तः । प्रधानकर्मत्वं कर्तृप्रत्ययसमभिव्याहारे कनिष्ठप्रधानधात्यर्धव्यापारमा- ऋविशेपणफलाश्रयत्वम् , .ण्यन्तविपये ईशप्राधान्यस्यैव शवं दण्ड्यन्ताम्' इत्यादौ गर्माणामेव तत्वमिति तत्रैव कर्मणि लादयः । ग्राह्यत्वात् । गः . भैरवी। , एतेन कारकत्वमपि शक्तिविशेष एव । तेनैव रूपेण शाब्दबोधविषयता संज्ञिन इति ध्वनितम्। अपादानसम्प्रदानाधिकरणानामपादानत्वादिनाऽविवक्षायामनेन कर्मसंज्ञायाङ्कर्मत्वशक्किम- त्येनैव शाब्दबोधविषयतेति बोध्यम् । मूलवण्डयितुमुपक्रमते-व्यापारदयेति । अपि: "तथायुक्तम् इति सूत्रसमुच्चायकः । यथाप्रयोगमिति । अनेनातिप्रसङ्गो वारितः । बहूनामिति । मूलपरिगणितभिन्नानामपि ग्रहणमि. त्यनेनोक्तम् । उक्तरीत्या धातूनान्द्विकर्मकत्ये घोधिते लकाराद्युत्पत्तिविषये व्यवस्थामाह-- तत्रेत्यादिना । ये-दुहादयः पच्यादयश्च । ल्युक्तरिति । इति भाग्यकारोकरित्यर्थ: । इष्टव्यवस्थासिद्धये प्रधानकर्मत्पन्दयति-प्रानति। कर्तृप्रत्ययसमभिव्यातधातुजन्य- शाग्दयोधे यः प्रधानभृतो व्यापारस्तस्मिन्साक्षाद्विशेषणं यत्फलन्तदानयत्व प्रधानकर्म त्यम् । कर्तृनिति व्यापारेति च स्वरूपको निम् । मापदेन परम्परया विपणत्वव्यवच्छेदः ! गर्गाः शतन्दण्ज्यन्तामिति भाप्यीयप्रयोगे यद्यपि न कर्तृप्रत्ययस्तथापि गर्गरूपकर्मणि लका. रोत्पत्तिव्यवस्थामाह-गर्गा इति । गर्गाणामेवेति । कर्तृप्रत्ययसमभिव्याहारे गर्गान् शतन्द- पदयतीत्यन स्वसम्प्रदानम्दानानुकूलव्यापारानुफूलव्यापारो दण्डयतेरथः, तत्र प्रधानभूतो च्यापारो द्वितीयस्तानिएविशेष्यवानिरूपिता साक्षात्प्रकारता प्रथमव्यापारस्येति तदाभयग- भावप्रका। कारकत्वम्याप्यसम्मान समोध्ये कमवादिशक्तिमत्वोधकरपाव 1 एवं चापादानप्रशनापि करणान वनाविवक्षायां कमलेनैव विवक्षेति तवम् । मुलादिएण्यापितुमुपासमवे-व्यापारस्येति। बमोति। अपिमलोकरीया "यायुकम्।" यस्य समाकः । यथाप्रयोगमिति। मनेनातिप्रसको वारितः। यहूनामिति । मनेन मूलपरिगणि. अभियानामपि प्रा सून्यते । नन्वेवं कथमिष्टलामादिम्यवस्थैरयत मार-वन ये इति । "फतुरीप्सि" "मायुधम्" "भकथित च' गतियुद्धि" स्यादिविषयानेक्किमकन्यन्दुरादिपभ्यादिषु मध्ये ये भापरिपया हिकमा रत्यर्थः । इत्युक्तति । वि भाभ्योरिस्यर्थः । नरेव प्रभानमारमुरेश्यस्वरूप तस्येवि व लादयः एएः, उमपत्र वा सुरिस्पर तु गर्गरूप एस मनि ममाने दुरीनाम्। इरगुमा गो: सन्दिप्यन्तामिति भाष्यप्रयोगसविता भारप्रधानसम्मत्व पति ननु सम्ममापपरयो फलम्यापारयोसिप्परिशेषगभावपयापर मर गान पास माह-कांप्रस्पति निष्ठेति म्यारेवि प सरूपयन, वस्यक पkिutasiateth मान पामरायफलस्य न पाम्पाया विशेषगफलम्या- tfeer Rsuire प्रेमामायब हालसिनिपाम को नोनिय पन्त " पाप गुस्सरममि मुस्तापाप def RUARI MA मामा, मपया मियो विष: साडि मारः।०३० Raftaar- इति। म Kinarपम्-मानरमपम् IMPRN. 1 - .

·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । , - =" कान्दरतम्। उद्देश्यत्वरूपमार्थप्राधान्यं तु शतस्येल्यनुद्देश्यत्वेनाप्रधानगनुरोधान्न शतावृत्तिरिति न वृद्धिसूत्रस्यभाष्यविरोधः। एकव्यापारार्थकदुहादियोगे त्वप्रधानकर्मणि । अप्रधानत्वं चानोकप्रधान. मभिन्नत्वम् । तञ्च तत्राथें गवादीनामेव, फलाश्रयत्वाभावात् । एवं च भैरवी गाणाम्प्रधानकर्मत्वम् । नन्वेवं "वृदिरादैच्" इति सूत्रभाष्येऽप्रधानकर्मगर्गाणाम्बहुत्वेऽपि न प्रधानस्य शतस्यावृत्तिरिति प्रतिपादितन्तद्विरोध इत्यत आह-उद्देश्यस्वेति । दुहादीनामेकव्यापारार्थकत्वे "भकथितञ्च"इति सूत्रेण तद्योगे गवादीनामिति प्राग- भिहितन्तदापि गवादिकर्मणि लकारादिव्यवस्थामाह-एकश्यापारेति । तदा हि विभागा- नुकूलच्यापार एव दुधात्वर्थः । विभागरूपम्फलम्प्रधानन्यापारविशेपणन्तदाश्रयत्वात्पयसः प्रधानकर्मत्यन्तभिन्नत्वङ्गवादीनामिति तेपामप्रधानकर्मत्वम् । एवञ्चेति । उक्तरीत्येष्टव्यवस्था- भावप्रकाश 1 नकदानानुकूलन्यापारानुकूलशासनरूपव्यापारो दण्डेरयस्तत्र साक्षाव्यापारजन्यफलाश्रयत्वाषामेव चत्वमिति भावः। नन्वेव प्रधानगर्गानुरोधाच्छनस्यादृश्यापत्या वृद्धिसूत्रभाष्यविरोधोऽत बाह-उद्देश्य- त्वेति । अन्यथा "कर्तुः" इति कर्मस्वाभावेन द्वितीया न स्यादिति भावः। विरोध इति । तद्भाष्यस्य तादृशप्राधान्याप्राधान्यपरत्वादिति भावः। अत एव प्रधानकर्मणीति सर्वपय मुक्त्वोत्तरार्थोपात्तातिरिका दिकर्मका: के इति प्रश्ने- नीवशोहरतेश्चापि गत्यर्थानां तथैव च ।दिकर्मकेषु ग्रहण द्रष्टव्यमिति निश्चयः । इत्युक्तम् । वत्र न्यादिग्रहण तव कृषिवत् मम व्यापारद्वयार्थकधातूरलक्षणम् । 'अप्रधाने दुहादीनाम्' इत्यस्य विषय वस्तु तृतीयदिकर्मस्थले तद्व्यवस्थामाह--एकेति। "मकथित च" इति सूत्रविपये प्रति भावः । आदिना "दुहियाचिरुधिप्रच्छिभिक्षिचिनामुपयोगनिमित्तमपूर्व विधी विशासिगुणेन च यरसचते तत्त. दकीतितमाचरित कविना" इति भाप्योकसताना प्राणम् । कर्मणीति । भस्थ लादय इति शेष । ननु भास्वर्थप्रधानन्यापारसाक्षाविशेषणफलाश्रयस्वस्य प्रधानकर्मस्वे परम्परया विशेषणतादृशफलाघयत्वमप्रधा. नकम लब्धं , तच्चंन गोर्न वा पयस इति कथं तत्र निर्वाह.? अनुद्देश्यस्वरूपमप्राधान्य तु न उदुरपत्ती नियामकमन भाइ-अप्रधानत्वं चेति । मप्रधानकर्मत्वं खित्यर्थः । तत्राथें । पयोनिविभागा. नुकूलम्यापार एवं धास्वयं भी क्रियमाणे इत्यर्थः । अत एवाइ-फलाधयेति । तस्य धास्वत्वामावादिति भाव । तथा सति वकम्य फलियमाह-एवं चेति । तेषां प्रधानकर्मण्येतेषामप्रधाने कर्मणीरयेव लादि. म्यवस्थाया तिकर्मकत्वस्य च सिद्धी चेत्यर्थः । ननु परिगणनमध्ये,माध्यानुछमूलोकपच्यादीनां व्यापार- दयार्थकरवेन द्विकर्म कस्वस्य लादिव्यवस्थायाश्च मूलमते 'भप्रपाने दुहादीनाम्' स्यनेनैवाय मते 'प्रधान. कमणिस्यनेन साधितस्वेऽपि तेषामेकण्यापारार्थकावे तदुमय न स्याए, भाष्ये परिगणनेन तदिधानात् । तथा चासाधुरव स्यातच तथाप्रयोगस्य, भय तद्विषये म्यापारदयार्थकाव नियतमिति चासव तथाsस्तु माऽस्तु "मयित च' इति सूत्रमिति चेद १ न, वदनु कलेन वत्र वेषामसापुरवे इष्टापचे., भन पत्र सूत्रावश्यकताञ्च । एतेन मूलोकमेव युक्त न तु व्यापारदयार्थकश्वेन साधनमित्यपातन् । तर पनय. फलाध्यत्वामावादिति । फटाबछेदकसमन्धेनेति शेषः। एवन फलवानवाछेदकसम्बन फामयो गौणकर्म। फलतानवादकसम्बन्धश्च सर्वोऽपि न पाठः । किन्तु संयोगसमायविषयविनायि. भावापन्यतम एव । तेन कालिकादिसम्बान सर्वेषा फलाययावेन स्थाल्यादेनं फर्मरसम् । यावत्यादी धनीयमोटरयागसमवायाऽरस्येदेशिन दोषः। परिगगने इति । "मारयाओपयो" इति सूत्र 'दार पाधिषि प्रछि मिशिचिमामिति के परिगगने पचादिधातूना भाप्पानुकाना न पाठो न गुल सरदा। .

·१८ सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- - शब्दरत्नम् । भाष्यानुकानां परिगणनेपाठोऽयुक्तः । "अर्थनिबन्धनेयं सम्ज्ञा इति चायुक्तम् । एवं भैरवी। सिद्धौ च । भाष्यानुकानां-पधादीनाम् । भाष्योक्तास्तु दुहादयः। एकव्यापारार्थकत्वेऽपि तेपामप्रधानकर्म यस्य "अकथितञ्च इति सूत्रेण कर्मसंज्ञा तदव । एपान्त चद्धात्वर्थप्रधानी- भूती यस्तादृशव्यापारस्तद्विपर्ण फलानयमिन्नत्वमस्त्येव । इत्थं हि तनत्यं भाष्यम् "केनाकथितम् , अपादानादिभिर्विशेषकथामि" इयं करणे तृतीया भूतकालोऽनाविवक्षितः, तेन सर्वथा यन्नापादानादीनामप्रसक्तिस्तेपामप्यसीतितत्वादकथितत्वव्यवहारमा "किमुदाह- रणम् ? दुहियाचिरुधिच्छिमिक्षिविनामुपयोगनिमित्तमपूर्वविधौ ध्रुविशासिगुणेन च यत्स- चते तदकीर्तितमाचरितविना उपयोगनिमित्तमिति । उपयुज्यते इत्युपयोगः पयः फलादि तस्य निमित्तङ्गवादि। पयादीनामुपयोगपदव्यवहार्यत्वप्रदर्शनेन तेपामीप्सिततमत्वन्दर्शि- तम् । गवादीनाञ्च तन्निमित्तत्येन धात्वर्थव्यापारात्प्राक् पयादिकर्मयुक्तस्वनिदर्शितम् । गवादीनान्तथायुक्तत्वाभावात् "अकथित" इत्यनेनाऽपि कर्मसंज्ञा न भवति । अपूर्ववि. धावित्यत्र पूर्वत्वमुपलक्षणन्तेन परविधावपीय सज्ञा न भवति । त्रुविशासिगुणेनेति । वि. शास्योर्गुणः साधनम्प्रधानकर्म धर्मादिकन्तेन यत्सचते-सम्बध्यते इत्यर्थः । क्रियायाः साध्य- त्यात्प्राधान्यधारकाणान्तु तदर्थत्वाद् गुणत्वम् । एवम्परिगणनेन नरस्य शृणोतीत्यादापति- प्रसङ्ग्यारकेण "कथित इति सूत्रोदाहरणत्वमेपान्धातूनामिति प्रदर्य, "दुहि, गां दोन्धि पया नैतस्चि,फयितानापादानसशा गोः पय मादत्ते इत्यर्थावगमादपादानत्ववादीनाम्। अनेन यदा गवादीनामपादानत्वविवक्षा तदा न भवति। यदा तुन तथा धातोयापार- यार्थकता च तदा "क" इत्येव कर्मत्वमिति प्रदर्शितम् । "याचि, इदन्तहि पौरवं याचते । नेतदस्ति, कवितात्र पूर्वापादानसम्जा, पौरवावाभिवृक्षत इत्यर्थस्य प्रतीते."। एतेनास्या- प्यनुदाहरणत्वदर्शयित्या वत उर्फ "न याचनादेवापायो भवति याचितोऽसौ यदि ददाति दापायेन युज्यते"। एतेन सर्वधावियक्षायामनेनासशीतितपौरपस्य कर्मत्यम् । “रुधि, अन्वयरगति गां प्रजम् । नेतदस्ति, कथिवार पूर्वाऽधिकरणसम्ञा, गांपने स्थापयतीति सम्प्रत्यया एतेन यदा गोर्यज प्रविशति गवा मजम्प्ररेशयतीत्यर्थविषक्षा वा न्यापार- पार्यकत्येन पूर्वसूत्रस्य प्रसिरित्यर्थादुकम्भवति। "प्रच्छि, माणयफम्पन्यानम्नविनत. दस्ति, फपितात्र पूर्वापादानसशा मागवान्मार्गोपदेश जिक्षत इत्यर्थ(पिवक्षा दर्शिता बदाऽनुदाहरगत्यं, यदा सु प्रश्नमात्रमनङ्गीतापायन्धास्यस्वदभिप्रायेण न प्रश्नादेपापायो भावि टोसी यचायटे बवामान युज्यते" इत्युक्तम् । अनेन सर्वयाऽविपक्षायामुदाहरण. स्पोनितम् । "मिक्षि, पौरवं गा मिक्षते । नवदस्ति, कवितात्र पूर्वाऽपादानसम्मान भिक्षगापापायो भवति मिशिवोऽसौ यदि ददावि वदाऽपायेन युज्यते" । अनेन मिश• पार-भाप्यामानामिवियादीनामिय: एलादिमयन् मोदनं नियोय. aple BINDANE या भयाशेपयोग विषा-पोछामिनाN. Altraffauमा मिEिERSE:, भायाचिमार सिवि-अमेति । ५५ प । भू-मापूविवि मेहम् । मयुधमिसि । येषामेवयानी पानी REAnfatatiivinावापामाभिप"fAAHE"सपने सि, "tr Kiul Matar, भामिनापाषा निति nunuwarनुEAntarm is पापोभानपान. (KUSIRAIMeter ५ का समय विशेषण क भावप्रकाशा सरका। - ·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । स्थितम् । अपादानत्वमात्र विवक्षायां तु पञ्चम्येव । गोः क्षीरविशेषणत्वे तु षष्ठी। तेन गोः पयो दोग्धीत्यपि प्रयोगः साधुरेव । एवमप्रेऽप्यूह्यम् । यत्तु प्राचोक्तम्- दुह्याच्यर्थमधिप्रच्छिचिशासुजिकर्मयुक् । नीहकृष्मन्थवहदण्ड्ग्रहमुष्पचकर्मभाक् ।। इति, '. शब्दरत्नम्। व्यर्थत्वेनाहिकर्मकत्वाविप्रसस्त्वनभिधानेन वारणीय इति दिक् । अपादानत्वमात्रेति । विभागानुकूलव्यापारमानार्थकत्वविवक्षायामिति भावः । गोः क्षीरेति । न च क्रियान्वयेऽपि शेपत्वविवक्षायां सेति वाच्यम् ? "पष्टयन्वार्थकल्य स्वान्वययोग्याकनामसममिव्याहारे तत्रैवान्वयः" इतिव्युत्पत्तेः । अत एव तण्डुला. भरवी। धातुविषये याचिधातुवदुदाहरगमनुदाहरणत्वञ्च कल्पनीयमिति कथितम् । चिन् , वृक्षमव- चिनोति फलानि" वृक्षल्यापादानत्वाविवक्षायामनेन कर्मत्वम् । नैतदस्ति, कयिताम्र पूर्वापा. : दानसन्हा वृक्षात्फलान्यादच इत्यर्थावगमात्” । एतेनानापादानत्वाविवक्षैव नास्तीति निदर्शितम् । "वि शासि, पुत्रन्धर्मम्बूते पुरन्धर्ममनुशास्ति'। पुत्रो धर्म प्रतिपद्यते, पुनन्ध- मम्प्रतिपादयतीत्यर्थः । अनेन सम्प्रदानत्वाविवक्षायामुदाहरणत्वमित्युक्तम् । "नेतदस्ति, कथितात्र पूर्वा सम्प्रदानसंज्ञा वचनानुशासनकर्मणा धर्मेण पुनस्याभिप्रेयमाणत्वात्सम्प्रदान- त्वम्" । ल्याविवक्षा चात्र नास्तीवि प्रदर्शितम् । तस्मात् श्रीण्येवोदाहरणानि पौरव गां याचते माणवकम्पन्यानम्पृच्छति पौरवं गां भिक्षत इति । इति चायुक्तमिति । मायोकपरिग णनपरवाक्ये ‘याच्धातुसमानार्थकभिधेरुपादानादिति शेपः। एवन्द्रयर्थवेन-दुहादिव दुव्यर्थत्येन । मतिप्रसर नि । गमादिधातूनां संयोगानुकूलव्यापारानुलव्यापाराष. र्थकतामाश्रित्य भृत्य मामलच्छतीत्यादिप्रयोगापचिरूपोऽविप्रसत इत्यर्थः । विस्वरत्व. न्यत्र द्रष्टव्य इस्पाशयेनाह-दिगिति। ननु फ्रियायामन्ययेऽपि कदाचित्पाटोसम्भयात्क्षीरविशेषणत्वमाप्रेण पाटीप्रतिपादनमयु- कमित्याशयेनाशा कृत्वा तानिराचष्टे-नचेति पासवार्यकरयेवि। शेपेत्यादिः । स्वान्वय. योग्पार्यकनामसममिव्याहार इति कयनेन यत्र तत्समभिन्याहाराभावः क्रियायामन्ययविवक्षा वशेषत्वविवक्षा च तन पटी भवत्येव । मातः स्मरति, नरस्य भगोतीत्यादी ययाति सुत्प- सरिति । एतेन पयःपदसमभिव्याहारे धात्वानन्यय इति दर्शितम् । मत्र एष-उफन्युत्प. भावप्रकाचः। न कर्मानेऽविसापचिरत भार-पूर्व अर्थत्वेनेति। म्यांपादयस्य पारवत. कानया नेत्यर्थः । वय परममूह मूलमत्रायममिम च वया पटरानाकरदम्मामुस्ट १ चिस्यमितिकोयम् । विस्तरसन्यत्र योदयः । वदार -इति दिगिति। भ्यापारपाई तो मत्रविधायामिति मुख्यो सम्प, वायुनावयुसमापिटमार- विभागेसि। मामादेन पारयम्याःिमोलमापनि मदम्पारिका एनारायडि मा-नपेति। स.योभपयामि तथा प्रयोग रवि मारः। पप्टयन्तास्येति । पारि समभिप्यारे इति। अनेन मायुः म, नस्य गमोरयादीना साधुन परिश। व्युत्प सिविपन समिति मारः। जमू पनयति-मत एपति सम.

·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- अनेदं वक्तव्यम् । प्रहः पाठो निर्मूलः । जग्राह धुत्तरं शक्रमित्युदाहरणम- शब्दरत्नम् । नामोदन पचतीत्यादौ "वार्थश्चैव पचिकिारयोगे पष्ठी तण्डुलविकारमोदन पाकेन निवर्तयति" इत्युक्तं भाष्ये, न तु पाकान्वये पटीत्युक्तमिति दिक् । निर्मूल इति । अपादानत्वाद्यविवक्षायां तत्सम्बन्धिनः कर्मत्वे मूल नास्तीति भावः। द्विकर्मकत्वं तु यदीष्टं तर्हि व्यापारद्वयार्थतया बोयम् । उदाहरणमध्ययुक्त- भैरवी। त्तिसत्त्वादेव । मादिना तण्डुलानोदनम्पचतोत्यस्य सङ्ग्रहः । अन्न निर्वर्तन विक्लेदनं च पचेरथः तण्डुलान् विक्लेदयत्रोदननिर्वतयतीति वाक्यार्थः । इत्युक्तम्भाष्य इति । "कर्तुरीप्सि. ततमम्" इति सूत्रभाष्ये उक्तमित्यर्थः। तत्र हि "अथेह कथम्भवितव्यं तण्डुलानोदनम्पच. तीति आहोस्वित्तण्डुलानामोदनम्पचतीति ? उभयथा भवितव्यम् । कथम् इह तण्डलानो. दनम्पचतीति? व्यर्थः पचिः तण्डुलान्पचन्नोदननिर्वतयतीति । इहेदानीन्तण्डुलानामोदनम्प- चतीति ? दूव्यर्थश्चैव पचिः विकारयोगे पष्ठी तण्डुलविकारमोदनन्निवर्तयति" इत्युक्तम् । यद्यपि फलव्यापारावादाय सवेंपामेव धातूनान्धर्थत्वमितीह धर्थत्वाभिधानमनुपयुक्तमिति शक्षा भवति तथापि विक्लेदनविशिष्टनिर्वर्तनम्पचेरर्थ इत्याभिप्रायेण यथैत्वाभिधानम् । विक्लेदनवैशिष्टयञ्च कचित्सामानाधिकरण्येन यथा आधे । तत्र विकृत्तिरूपफलाश्रयत्वात. ण्डलानान्नित्तिरूपफलाश्रयत्वात्तु ओदनस्य कर्मता। द्वितीयप्रयोगे तु करणत्वेन विछित्ति- विशिष्टन्निवर्तनम्पचेरर्थः । तत्र तण्डुलानान्धात्वर्थप्रधानन्यापारविशेषणफलाश्रयत्वामा: वान्न कर्मत्वक्षिन्तु विकारयोगविवक्षया शेपे पष्टीति बोध्यम् । विक्लित्तेश्च सम्बन्ध्याकालायां सन्निधानात्तण्डुलसम्बन्धिनी सेति विज्ञायते । अन्न भाष्ये यथा मातुः स्मरतीत्यत्र कर्मणः शेषत्वविवक्षया पष्ठी भवति, तथैव तण्डुलपदादपि सा सिद्धैवेति विशिष्य विकारयोगे पप्ठीत्यभिधानेन पष्ठ्यन्तार्थस्य स्वान्वययोग्यार्थकनामसमभिव्याहारे तत्रैवान्वय इत्युत्स- गंतो व्युत्पत्तिः सूचिता। मूलनास्तीतीति । भाष्यानुक्तत्वादिति हेतु। पूरणीयः। अत एवाह-दिकर्मकावमिति । ननू- फरीत्या द्विकर्मकत्वं साधितमेवेति कथम्प्रक्रियाकृदुक्तोदाहरणस्यायुक्तत्वाभिधानमित्याका- भावप्रकाशः। मिग्याहारे तादृशनियमादेवस्ययः। आदिना तण्डुछानोदनं पपतोयादिसमस ताहि निवर्तनं विक्लेदनं च पचेरयः, तण्डुलान् विक्लेदयन्नोदनं निवर्तयतीति वाक्यार्थः। पष्ठीति । निर्वर्तने च पाकरय करणास्वमिायपि बोध्यम् । तथा सति वाक्यार्थमाइ-तण्दुलेति । भाष्ये इति । "कर्तुरी. पिसव" कवि सूत्रे इति भावः । न विति। तण्डुलानोदनं पचनीतिकमावेनाविवक्षायां शेषावेन हद. स्वये न विपः । मतपक पवेदिकर्मकत्वम् । वक्ष्याने चेदमनुपदमेव । ता-दिगिति । मूले प्राचा- प्रक्रियामा पा रानावरदण्डयादि मटेरिस्यादि मूल चित्प, तस्य पाठाभावेऽपि सन्माया भनिनन्धनबाद द. देरणापाचपर्यायस्य मोक्किमकवानपायात् । न च निप्रहपूर्वकमाणदण्डयर्थः, केवळ अर्थ इति न पो: पाति गम्यम् । दण्डिश्चरयादिस्वोक्तिविरोधापत्तः, मानापूर्वकाइने चुदेः केवलप्रश्ने पृच्छेश्व प्रयोगस्य सानुमवासिरसेन पोरपायतया स्वोक्तानिइन्धनशापास्यासमवापत्तेश्च । अंशतोऽपि पायावामीकारे रपे मोऽसीति, वन, 'मषि प्रविष्टम् इति न्यायेन न्यूनायकेनाधिकार्यकपणेऽपि परियाभावनादोषाए, सिरोया दोपशाभावाच्च, देव पनयितुं पयाचवमूलमयुक्तमपि Hिealitपा योगपति-पायानेति । सम्पन्धित इति। वस्तुवस्तारापेस्पों न लेन रिसशिरवर्ष: पशुतामूलं मास्वीति । माण्यानुस्लादिवि मारः। म पवार-विकति।

·4 dae कारके द्वितीयाप्रकरणम। E? प्ययुक्तम् । इतरेषा तु द्विकर्मकत्वं यद्यपि प्रामाणिकं तथाऽपि संदर्भाशुद्धिः । तथा हि-दुह्यादीन् न्यादींश्च द्वैराश्येनेह पठित्वा भावकर्मप्रक्रियाशेये - त्यक्तखलाः किं द्विकर्मकेभ्यो मुख्य कर्मणि स्युर्गाणे वा" इत्याकाक्षायां स्वयमेव पठितम्- न्यादयो ण्यन्वनिष्कर्मगत्यर्था मुख्यकर्मणि । प्रत्ययं यान्ति दुह्यादिगोणेऽन्ये तु यथारुचि ॥ इति । एवं च दण्डिमन्यिभ्यामपि मुख्य स्यात् । तथाची "गर्गाः शतं दण्डय- न्वाम्" इति भाष्यं विरुद्ध्येत । शतं ह्यत्र प्रधान, न गर्गाः “अर्थिनश्च राजानो हिरण्येन भवन्ति' इति वाक्यशेषात् । दण्डिश्चेह ग्रहणार्थो न तु निग्रहार्थः । अत एव ह्यत्र समुदाये वाक्यसमाप्तिः, गुणानुरोधेन प्रधानावृत्तेरसम्भवात् । तथा मन्थेरपि प्रधाने स्यात् । इप्यते तु गौणे। तथा च भारविः- येनापविद्धसलिलस्फुटनागसद्मा देवासुरैरमृतमम्युनिधिर्ममन्थे ।। इति । अत्रामृतं मुख्यम्, उद्देश्यत्वात्, अम्बुनिधिस्तु गौणः । शब्दरतम् । मिति । शमात् शुतराग्राहेत्येव प्रतीतेः पराक्रमातिशयद्योतनाय जहार शुतकमित्य- स्यैवोचितत्वाच्चेति भावः । द्विकर्मकत्वमिति । अकथितस्त्रविपयतयेत्यर्थः, कैयट- माधवादिसमतत्वादिति भावः । अतस्तद्रीत्यैव दूपगमाह-एवं चेत्यादिना। प्रधानमिति । उद्देश्यत्वादिति भावः । वस्योद्देश्यत्रे मानमाह -अर्थिनश्चेति न तु निग्रहार्य इति । ह्वायामाह-शक्रादिति । एतेन वाशप्रयोगाभाव एवेति ध्वनितम् । इतरेपान्दिकर्मकत्वन्न व्यापारद्वयार्यत्वेनाभिहितमित्याशयेनाह-मकथितेति । ननु भाष्यानुकत्येनेतरेपान्दिकर्म- कत्वस्य प्रामाणिकत्वाभिधानमयुक्तमत आह–कैयटेति । तद्रीय वेति। कैयटायुक्तरीत्येत्यर्थः। ननु ग्रहणार्यत्वेऽपि निप्रहार्यत्वं सिद्धमेरेत्यत माह- ननु द्विकर्मवस्य तथा साधितस्वेन कथं प्रक्रियाकुगुक्तोदावरमायुक्तरवमत मार-सामादिति। मत एवं यदीजि प्रागुक्तम् । तेन च तयाप्रयोगाभाव स सूचितः । एवं चापाशनावविवाति भावः। ननु तथाप्रठीतिसत्त्वे तइविवक्षायां तदपि सिद्धमेवातस्तदशे मामई विधाय मूले कुठारमाह-- पराममेति । एव युवमित्यन्तमेवोपाचम् । एवं चानातदीयायोगे तथा पाठ पवायोजकत मूलोछेति भावः। तथा दिमिकत्वस्य तेको सिद्धान्दै इटारेऽपि वायमाणमन्थानुरोधन मानमिल मावेन तथा दुर्योवनवादार--मकयितेति। ननु मायादिसम्म वामावेन कई मामागिसमय मार-कैयटेति । आदिना रदसपरिमाः। ननु प्रागुसमुस्यकमतस्य पर्गागामेव सरसेनासग एवं वैयपातम मा-भत.इवि। सम्मापार्थिः । तदीयर-उपयदिखस्येदा श्वेन स्वरीविम्यबछेदः । इदमे Eg बरसडि-लासुस्पीतियूपगमिति। सन्द यो पगमा प्य:1 भनिनम् लानुयेरेन दर Cafe-तररयार--उश्यत्यादिति । तुस्प-तस्य। प्रथिन सस्प रिम्पकराना RANETोशनमस्तदन्ये समाउथ माध्यमानांवादिति भावः। ननु माना निमा. भैरवी। - भावप्रकाशः। A ·भैरवी। કપૂર सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- यदपि व्याख्यातार आहुः-द्विकर्मकेषु पचेरप्रामाणिकः पाठ इति, नद्रभ. सात् । तथा हि-“कर्मवत्कर्मणा” इति सूने 'दुहिरच्योबहुलं सकर्म यो इति वार्तिके तद्भाष्ये च पचेदिकर्मकता लभ्यते । कैयटहरदत्ताभ्यां तत्रैव स्फुटीकता। शब्दरतम् । शारीरदण्डाद्यर्थ इत्यर्थः, तस्मादेव वाक्यशेषाादति भावः । एतत्सर्व माधवादिरीत्या लायुत्पतिनियामकम् । यदि प्रागुकं प्रधानकर्मत्वं तदेदं सर्वमसंगतमित्युक्तदिशोयम् । विकर्मकेविति । अकथितसूत्रविषयेस्वित्यर्थः । परप्रामागिकत्वदूपर्ण कैयटाय. नुरोधेनेति ध्वनयन्नाह-कैयटेति । अनारुविधीजे तु पोपारद्वयार्थत्ये "करीप्सित. तमम्" इति कर्मणो वृक्षस्यैकन्यापासरित्यागेन कर्तृत्वविवक्षयापि भाष्यस्प सूपपादत्य- नैतत्सूमविषयले न मानमिति । शारीरेति । तस्मादेवेति । भर्थिनश्चत्येतस्मादित्यर्थः । एकच मूडे अधिनश्वेत्यादिवाक्यशेषा. दिल्यन्तन्देहलादीपकन्यायेनोभयत्रान्वेति । मूलादि खण्डयित्सुपरमते-एतत्सर्वमिति । सर्व- मूलम्परममूलं श्लोकस्य पठनम्प्राचीनखण्उनम्प्राशक्तं पक्ष्यमाणश्च सर्वम् । प्रागुतमिति । कर्तृ. प्रत्ययसममिन्याहारे प्रधानीभूतधात्वर्थव्यापारविशेषणेत्यादिना प्रागुक्तमित्यर्थः । ननु "फरीसितमम्" इतिसूटस्यप्रागुलभाष्यसम्मतमेव पचेतिकर्मकत्वमिति कय. मप्रामाणिकत्वाभिधानमत आह-मकपिवस्त्रेति । भनेति । कैयरेत्यादिकथने । व्यापारदया. पाये। फटपाफानुलन्यापारानुकूलव्यापारार्थत्वे इत्यर्थः । तदा सुदुम्बरम्फशापवतीति प्रयोगः । परन्यारेति । फलामकाफूलव्यापार एप पचेरः। तदा सुदुम्बरा फरम्पच्पत इवि प्रयोगा। कालनिष्ठस्य द्वितीयस्य व्यापारख्याधुना परित्यागः । भाष्यस्य-"दुहिपच्यो। बहुलं सम्मकयोः" इति भाप्यस्य । एतच भाप्य "कर्मवत्" इति प्राप्तकर्मपन्नावस्य 'सक. मकाणाम्प्रविपेपः इत्पनेन प्रतिपेपे प्राठे कर्मवदापविधायकम् । सायोति 1 "अकथितञ्च" इति सूत्पर्यः । पर At सिममा मार-मारोरेति । तस्मादेयेति । मनिश्वयेतस्मासपः । वच मुझे पास्यशेषादिति मध्यममिन्यानोमपत्रान्वीति भावः। मूलादिसम्पति-पतदिति । प्रागुफ- मिति । कपरययसममियाहार स्पादिनोकरियर्थः । ६ समिति। मुह परसमूढ वयासोक. उन प्राचीनएण्डनमुल एपमान सपा एवं मागपि । उफदिशा-उरीरया लेन या ना. सरसच्यायव चिनपमिति सचिवम् । भावप्रकासः 1 ·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । પર माधवोऽप्याह- जयतेः कर्पतेमन्येर्मुपेर्दण्डयतेः पचेः । इत्यादि । उदाजहार च-तण्डुलानोदन पचतीति । यत्तु-"अकथित च" इति सूत्रे हरदत्तेनोक्तम्-अकथितशब्दो यद्यप्रधा- नार्थों गृह्येत तदा 'पाणिना कांस्यपान्यां दोग्धि पयः' इत्यन, पाणिकांस्यपान्योरपि स्यात् , फरणाधिकरणयोस्तु पचत्यादिरवकाशः, न हि बनास्य प्रसनो दुहादि- परिगणनादिति; तन्मवान्तराभिप्रायेण । अन्यथा उदाहृवस्वपरमन्थविरोधादि. त्यास्तां तावत् । शतं जयतीति । जि अभिभवे । यत्तु जि जये इति व्याख्यातं, तन्न, तस्याकमकत्वात् । यद्यपि जयत्यादयो भाष्ये न पठितास्तथाऽपि चकारेण सगृह्यन्त इति कैयटः। पान्दरतम्। तन्मतान्तरेति । पूर्वोपपादिवभाष्यसंमतमतान्तरेत्यर्थः । माष्यानुकाना ग्रहणम प्रमाणमित्यनेन सूचयति, उदाहृतस्वपरमन्याश्च यथाश्रुतकैयटानुसारेणेति च ध्वनितमि- त्यन्यन्न विस्तरः । कैयट इति । अत्रारचिबीजमुक्तम् । भैरवी। यदुक्तम्मूले मतान्तरेति तयुक्तम्प्रागुक्तं यद्भाव्यसम्मतन्तद्रीत्या तस्य युक्तत्वमेवेत्या. शयेनाह-पूर्वोपपादिवेति । एवञ्च हरदत्तोक्कमसलतमिति भावः । ध्वनितमिति । मतान्तरे- त्यभिधानेन ध्वनितमित्यर्थ. । उक्नमिति : "अकथितन्द" इति सूतविपयत्वं यदि जयत्या. दीनाम्माष्यकाराभिमतन्तदा चकारेण तेषां सङ्ग्रह उचितस्तत्रैव तु न मानमित्युक्त. प्रायमित्यर्थ । ननु यदि प्रकृतसूत्रस्यार्थनिबन्धनार्धत्वाभावेनाप्राप्तिस्तदा द्विकर्मकत्वक्यमनुकानामि. भावप्रकाश.. भगणनात्। गौदुंग्मे इत्यपि “कर्तुः" इति कर्मस्वे एवोदाहरणम् । विभागानुकूनव्यापारार्थकावे एव दुहे. स्तदुदाहरणमिति तु न युक्त, तत्रार्थे कर्मस्थक्रियया तुल्यक्रियत्यानु पपादनात् । एव च प्रकाशोकिस्त. थारनाकरदण्डयादयुक्तिश्च युक्तव। परन्तु तत्र भन्यदीयत्व कैयटानुकरव मूळमतस्य सिद्धान्तय च दण्डयुक्त चिस्यम् । एव च तण्डुळरूपे कर्मणि प्रत्यय इति मूलदायुक्तमयुक्तमिति बोध्यम् । एतेन माधवोऽपि निररत.। यस मतान्तरेवि , इद् च परसन्तोषमात्र, वस्तुतस्तु मतान्रे प्रमाणाभाव एवेति मान्यास्वरमाचाम. नुरोधेनेति ध्वनयति-पूर्वोपति । पूर्वोपपादित भाष्यसम्मत यन्मतान्तर मुख्यमन तदित्यर्थः । एव च परदत्तो युक्त प्रवेवि भाव । एतल्लेखेन मूलकृवोऽपीत्यमेवेष्टमित्याह-भाष्येति । अनेन । हरदत्तस्य मुस्यमताभिप्रायस्वप्रतिपादनपरोक्तग्रन्थेनेत्यर्थ । भन्यथा वदयुतमेवेत्येव सिद्ध एतदुरिफलेवेति भावः। भस्य ध्वनित मित्यत्राप्यन्वय । अत एव च प्रयुक्त.। मूले स्पष्ट तयोकरवादव सूचयतिध्वनिवमित्युक्तम् । स्वपरेति । स्व-मूलकृत , पसे-माधवहरदचादि. । यथावतेति । अनेन मूलवदस्याप्यन्यथा पोजने तु सोऽप्यदुष्ट एवेति सचितम् । तथा हि तदार्तिके उदाहरणमादाय वृक्षस्य कर्तृवविवक्षायामस्यन्तम. प्राप्ते वचनम् । या पचिरत्र दिकर्मा वृक्षपार्क विना फलपाकासम्भवाद् वृक्षोऽकथित कर्म, तस्यैव च यदा कर्तृत विवक्षा तदाय कर्मवद्भाव इति कैयर. । वत्राकथितपदमविवक्षितपरं, कर्मवेनाविवक्षितमि. स्यर्थ । किन्तेन हि विवक्षेश्यबार-तस्यैव चेतीति । मुले व्याख्यातमिति । प्रसादकृति भाव उकामिति । म्यापारदयायवेनेत्यादिप्रन्धेनेति भावः।

·८५४ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- मर्थनिबन्धनेति । न तु स्वरूपाश्रया, "अहमपीदमचोचंचोये" इति "तंद्राज" सूत्रभाष्ये पृच्छिपर्यायस्य चुदेरपि द्विकर्मकत्वदर्शनादिति भावः। तथा च भट्टिः- स्थास्तुं रणे स्मेरमुखो जगाद मारीचमुच्चैर्वचनं महार्थम् । कालिदासोऽपि- शिलोचयोऽपि क्षित्रिपालमुच्चैः प्रीत्या तमेवार्थमभापतेव । भारविश्च- उदारचेता गिरमित्युदारां द्वैपायनेनाभिदधे नरेन्द्रः ॥ इति । एवं च नाथत्यादयो बहवो द्विकर्मका बोद्धयाः। देश इति । कुरुपश्चालादिरेव गृह्यते, तेन "अधिशीझ्यासाम्" इत्यादेने u शब्दरत्नम्। इति भाव इनि । अर्थनिबन्धनेयं सम्शेति वदतां कैयटादोनामित्यादिः। द्विकर्म. कत्वं तु व्यापारद्वयार्थत्वेन सिद्धमिति तत्त्वम् । .कुरुपञ्चालादिरिति । व्याख्यानात्तथैव भाष्योदाहरणाञ्चेति भावः । न चैय. यमिति । शीलादेरपि शयनपूर्वके व्यापने वृत्या "क "इत्येव कर्मत्वस्याऽऽस्यादियोग भैरवी। - स्याकालायामाह-द्विकर्मकावन्विति । यथाप्रयोग व्यापारद्वयार्थकत्वं कल्पनीयमिति भावः । कुरपसालादेरेव देशपदेन ग्रहणे किम्मानमत आह-व्याख्यानादिति। "अधिशीस्या- साम्" इत्यादिसूबारम्भमूलकाव्यख्यानादित्यर्थः । तथैव-कुरुपचालादिशब्दानामेव । उदाहरणाद-देशवाचकत्येनोदाहरणाद। मूले इत्यादेरिति । अग्रादिपदेन "समानोदरे शयित को चोदा" इति निदेशस्य संग्रहः । "अकर्मकधातुभियोगे" इति वार्तिकमेव स्वा. तलग न कर्मसम्भाविधायककिन्तु स्वार्थकरणकन्यापने पातूना वृत्तिकल्पनेन सिद्धकर्म. त्यानुवादकमित्यस्य पक्ष्यमाणत्वाचदभिप्रायेणाह-शीडादेरपीति। रायनपूर्वके-दायनादि- फरणके । नन्येवं वाहनदेशपाहणेऽपि तस्य सूत्रस्य चैयर्थ्यमेवातस्तत्फलितमेवैतदित्याह- भावप्रकाशः। मूलवस्तदानिष्टलपतिपदनादाह-अति । मादिना माधवहरदत्तप्रकाशदरनाकरदण्ज्य. न्वाना माणम् । उपसहरधि-द्विकर्मेति । यथाप्रयोग सर्वेषामिति भावः । ननु रुपयालादेख माणे किं मानमत मार-व्यापपानादिति। "पिशी" स्यादिश्य- पभूतकानिनिगमनाविवकिरणविषधाया कुरुपत्रालादिभिन्ने चेन प्रवर्तन भयापनरूपा. दिरा नवयुठभेवर , भाषाशापनेन चारिताय दितीयाशपने मानामावाद , पावता विना. नुपातितामय साप्पमिति सिमान्तार । नव विनिगमनाविरता, दुपसितेरेव विनिगमकाबार । विवापिपू मारामाषा पति निपान तवसम्मपाय , त्याच कुठे बस्यायनि. पमा मार-तधेयेति। मुझे-यानि । भादिना "समानोरे पित भो चोदा" fa पन । पपरि मुखको गारि सिमिट, बथापि सारिप वापमान पार मम्मा समुति-सीपीवि। सपनपूर्वक इति । सपनादिसरम trati उपनामा कर पानोपर यातिरसाममिति भारः । आ. शविन पाने वा मामादिनिध्या योन समान aid, मामामा भान शेन BIRGURUrvash: परा. .

·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । १५ वैयय॑म् । गोदोइ इति । न चेह कालत्वात्सिद्धिः, लोके कालत्वेन प्रसिद्धस्य मासादेरेव प्रहणात् । तेन 'घटमास्ते' इत्यादिन भवति । यत्तु प्राचोक्तम्- 'अकर्मकधातुभिर्योगे देशकालाध्वभावेभ्यो द्वितीया' इति केचित् , नदीमास्ते, इत्यादि । अत्रेदं वक्तव्यम् । कर्मसञ्ज्ञाया अनुक्तत्वात्कर्मणि लादयो न स्युः । आस्यते मास इति यथा। केचिदित्यप्यसङ्गतम् , द्वितीयाया भाष्यसम्मत- त्वात् । नदीमित्युदाहरणमप्यसङ्गतम् , “प्रामसमूहकुर्वादिरेव देशो न तु प्रदे- शब्दरतम् । इव सिद्धत्वादिति भावः । एवं चैवंकल्पनयोकदेशादीनामेव कर्मत्वं नान्येपामनमिधा- नादिति सूचयति। प्रसिद्धस्येति । क्रियायाः कालोपाधित्वमेव प्रसिद्धमिति भावः । तेनेति । देशादीनां ग्रहणेनेत्यर्थः । यत्तु मासादरेव ग्रहणेनेत्यर्थ इति; तन, जन्यमानस्य कालोपाधित्वेऽपि कालत्वाभावात 1 यदि तु जन्यमानल्य कालत्वमिति मतमस्ति, तदा घटत्वादिना न तस्य कालत्वं, किं तु मासत्वादिति भावः । भैरवी। . पवन्चेति । तादृशदेशग्रहणे चेत्यर्थः । एवं करनया-स्वकरणकन्यापने वृत्तिकल्पनया । उक्त. देशादीनाम्-कुरुपजालादोनाम् । एवकारेण वैकुण्ठादीनां व्यवच्छेदः । मूलादुक्कार्थस्य न झटिति प्रतीतिरत आह-सूचयतीति । ननु क्रियाऽपि काल एव, प्रसिद्धपरिमाणा सूर्य क्रिया क्रियान्तरपरिच्छेदहेतुत्वात्काल एवेत्युक्तेरत आह-क्रियाया इति । जन्यमानहालोपाधिरि- त्यस्य जन्यमानन्तत्तत्पदार्थनिष्ठाधेयतानिरूपिता या कालनिष्ठा कालिकसम्बन्धावच्छि- नाधिकरणंता तदवच्छेदकमित्यथः । क्रियाया इव जन्यघटादेरपि मासादिपदव्यवहार्यत्वम् "कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे" इति सूत्रोदाहरणसिद्धये स्वीकार्यमेवेत्याशयेनाह-यदि विति । न तस्य कालरवम्--न जन्यमानस्याकालपदव्यवहार्यत्वम् । ननु स्वपधातोर्यदा स्वापकरणक- भावप्रकाशः। स्ताः । नन्वेव तादृशदेशग्रहणेऽपि तत्त्रवैययमुक्तरीत्या तदवस्थमेवातस्तफलितमाह-एवं चेति । दादृशदेशग्रहणे चेत्यर्थः । एतद्वचनामावाशह-एवं कल्पनयेति । स्वकरणकन्यापनवृश्चिकत्यनये. त्यर्थः । उक्तदेशेति । करुपश्चालायादीनामेवेत्यर्थः। अन्येपाम्-वैकुण्ठादीनाम् । अन्यथा तरसूत्रा- नर्थक्यं स्पष्टमेवेति भावः। मूलात्तथा स्पष्टमप्रतीवराह-सूचयतीति । ननु क्रियाया अपि कालत्वेन प्रसिद्धिरस्ति, प्रसिद्धपरिमाणा सूर्यक्रियैव क्रियान्तरपरिच्छेदहेतुत्वाव काल इयुक्रेत माह-क्रियाया इति । एवेन काटत्वव्यवच्छेदः । साक्षात्काल एव क्रियाविशेषणवेन प्रसिद्धः। जन्यमान कालोपा- पिरिश्यस्य जन्यपदार्थ प्रति कालस्य क्रियाद्वारा विशेषणत्वं न तु तस्य कालत्वमित्यर्थः । क्रिया न कालः किनवतिरिक्त इति सर्व मन्जूषायां स्पष्टम् । अर्थान्तरनिराकरणायाइ-देवेति । उक्तोत्यादिः। देवाह-यविति । सनिहितत्वं तत्परामर्श बीजम् । जन्यमात्रस्य कानत्वमिति पाप्तिः कालपरि- माणविशेषरवारकाल उपाधिः-प्रवृचिनिमित्तं यस्य जन्यस्येति । कायस्वदृचिनिमिचकरव कालोपा- भीत्यस्यार्थ इति तद्भावः । वकाययेन समाधत्ते-जन्यमानम्येति । तुप्यतु दुर्जनन्यायेनाह-यदि त्यिति । अनेन नैयायिकादीनां तथा सरसेऽपि स्वीयं न तथा मतमिति सूचितम् । तदाशयतूकः। सदा-सदापीत्यर्थः। तस्य-जन्यमावस्य । एतेन तथा प्रकाशरनाकरदण्ड्याद्युक्तमपास्तम् । परिषद- मेव कमसशाविधायकमिति यथाथुनमूलसामञ्जस्य तथा व्याख्यानमसमितितत्र, भाष्ये तादृशवचना- नुपलम्भार "भकथितञ्च" स्यनाकर्मकाकृतिकण्य तानो कथं हि कर्मकरसमित्याशशां"कालमादाध. गन्तम्याः कर्मशा यकर्ममा देशश्च" इति भाभ्योळ तु न विधायक, हिशम्दघटितावाद । कि का. लाध्वनोः" इरपत्र 'कालाबानो कर्मव' इति वार्षिकपरपारपानाय "प्रारूखने देवरकर्म यया.कट करोति' ·५६ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शमात्रम् । तेन ग्राम स्वपितीत्यन्न न भवति" इत्याकरात् । अध्वेति च न्यूनम् । अध्वानं स्वपित्रीवि प्रसङ्गात् । अत एवाऽऽकरे अध्वा गन्तव्यत्वेन विशेषितः । गन्तव्यत्वेन प्रसिद्धो नियतपरिमाणः क्रोशादिरिति व्याख्यातम् । ."गति बुद्धि ॥ प्रत्यवसानं भक्षणम् । शब्दकर्मकाणामिति । शब्दः कर्म कारकं येषां, तेपामित्यर्थः। न विह "कर्तरि कमेव्यतिहारे” इतिवत् कम शब्दः क्रियापरः, कृत्रिमे कार्यसम्प्रत्ययात् कर्मग्रहणसामर्थ्याच्च । अन्यथा "ग- शाब्दरनम् । एतच नापूर्वं वचनमित्याकरे स्पष्टम् । मध्वानं स्वपितीति । स्वापमानार्थकोऽत्र स्वपितिः। कार्यसंप्रत्ययादिति । कार्यसंप्रत्ययस्यौचित्यादित्यर्थः । ननु "कर्तरि कर्म" इति सूने क्रियाया अपि कृत्रिमकर्मत्वोक्तरिदमसङ्गतमत आह-कर्मेति । भैरवी। व्यापने वृतिस्तदाऽध्वान स्वपितीतीष्टमेवेत्यत आह-स्वापमाप्रेति । एतेन "अकर्मकधातुभि- योग' इति मौलवचनस्यापूर्वत्वशको वास्यति, "भकथितञ्च" इति सूत्रे अकर्मकप्रकृतिका ण्यन्तानां कथन्दिकर्मकत्वमिति प्रश्ने ? 'कालभावाध्वगन्तव्याः कर्मसञ्ज्ञा प्रकर्मणाम्। इत्या प्रसिद्धत्यसूचकहिशब्दोपादानेन सर्वन स्वार्थकरणकव्यापने वृत्या कालादिकर्मकत्व- सम्भवस्य सूचना । अकर्मणामित्युपलक्षणम् , सकर्मकाणामध्येवल्पनया कालादिकर्मक- स्वस्य सम्भवात्। 'निमाऽकृत्रिमयोः इति परिभाषया निमाधिकरणक कार्यजातमुचन्ननु तय हेतुरुक्क इत्यग्रत्यान्यस्य हेतुपरत्वमेवेत्याशयेनाह-कार्यसम्प्रत्ययस्पेति। एसौचित्येन हेतुनोकार्थः साधनीय इति भावः । कृत्रिमकमायोरिति । वच्च गन्तुमिच्छतील्या प्राप्वैव । एवं सर्वत्र सन्दर्शनप्रार्थनाध्यवसायारम्भनिर्वृतेः सम्पेन सत्तनिरूपिवधर्मस्वमस्स्येति कृत्रिमझमत्यो. परित्ययः । एव निमाविमन्यापेन फर्मकारकस्येय ग्रहणमिति नियमासिदिरित्याह- परमसमिति । प्राय इस्पमिधानं मुलकारख्य यपरचियोधनाय, तदा स्यार्थस्य भाष्यका- भायप्रकाः। छन् । प्रश्नादो प्रान्तमुरसर्गपूध देन बोरिवमिति तदर्थः । तस्मादुक्तरीत्यैव कर्मषम् । पर समापसमा विजायः' इति विमाकयनपरंभाध्य सस। सकर्मकविषयेऽप्यनेन प्रकारेज पादिका सम्मकाय, स्यन्याया। वेन 'मासमोदन पचति एयादि भवत्येय । वत्र समाहित पान, दम्पकमा प्रधान, सस्याभारवेन ट्रम्पमा क्रियासम्मभार । एवमर्मसदनात्य. विमानमरणारियशिरमहरपारि प्रणम् । न मास qila भापति दिए । र दर निRIK-पपञ्चवि। मुझे प्रापा-प्रमिपारा । मनपा पोगो दुर का भा-स्सापमावि | समाचारमामायावर वसति भागार-अवि। पपषि यापिनाक्षियोपय मुरिया, 'नीमा शरणामविशेषतस्प सम्मिम्। - ·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । ८५७ तिबुद्धिप्रत्यवसानशब्दार्थाकर्मकाणाम्" इत्येवावक्ष्यत् । नियमार्थ चैतत्सूत्र- मिति प्राश्चः । णिजर्थेनाप्यमानस्य यदि भवति तर्हि गत्याद्यर्थानामेव कनुरिति । तेन पाचयति देवदत्तो यज्ञदत्तेनेत्यत्र प्रयोज्ये प्रकृयथ प्रति कर्तृत्वस्यैव निरप- वादत्वेनावस्थानात तृतीया सिद्धचति । उक्तं च- गुणक्रियायां स्वातन्त्र्यात् प्रेपणे कर्मवाङ्गतः। नियमात्कर्मसज्ञायाः स्वधर्मेणाभिधीयते ॥ इति । कर्तुः स्वधर्मेण तृतीययेत्यर्थः । ननु णिजथं प्रति कर्मत्वं बाधित्या प्रकृत्यर्थ प्रति कर्तृत्वं परत्वादेव सिद्धम् , अन्वरङ्गत्वाच । स्वकारकविशिष्टा हि क्रिया पिजर्थेन सम्बद्धयते हेतुमति णिज्विधानात् , कर्तृप्रयोजकस्य हेतुत्वात् । अत एवोपजीव्याऽपि कर्तृसज्ञा । एवं च- परत्वादन्तरङ्गत्वादुपजीव्यतयाऽपि च । प्रयोज्यस्यास्तु कर्तृत्व ; गत्यादेविधितोचिता ।। इति चेत् । अस्त्वेवं, लक्ष्यस्य निर्वाधित्वात् । नियमसूनमिदमिति ग्रन्थानां का गति- ब्दरतम्। प्राञ्च इति। "हेतुमति च"इत्यत्र भाष्यकृत इत्यर्थः । गुणक्रियायाम्-णिप्रकृत्यर्थ- क्रियायाम् । स्यातव्यादिति । अस्य स्वधर्मेगामिधाने हेतुत्व,कर्मसज्ञानियमस्य च । प्रेपणे-ण्यर्थे । तृतीययेति । स्वधर्मणेत्यस्य स्वकार्येणेत्यर्थः । विशिष्टक्रियायाः सवन्ध हेतुमाह-हेतुमतीति। अन्तरङ्गत्वादिति । एवं च परत्वादित्यभ्युच्चयः। लक्ष्यस्य रसम्मतत्वादेवयनमसङ्गतमेवेत्यत आह-हेतुमतीति। हरिकारिकायां स्वातन्त्र्यादित्यनेन कर्मत्वप्राप्तिहेत्वभिधानकृतमिति भ्रमनिवारणायाह-स्वातन्यादित्यस्येति । स्वधर्मणेत्यस्य 'कर्तृवृत्तिधर्मेण कर्तृत्वेनेत्यर्थे तृतीयया इत्यस्य न लाभ इत्यत आह-स्वकार्येणेत्यर्थ इति एवञ्च तृतीययेति फलितार्थकथनमिति भावः। मूलेऽन्तरङ्गत्वमुपपादयति-स्वकारकेति । हेतुमति णिज्विधानादित्यनेन यापजीव्यत्वमेवोपपादिवमिति ज्ञायते तदाऽत एवेत्यनेन पुनरूपजीव्येत्यभिधाने पौनरुक्त्यमत आह-विशिष्टक्रियाया इति । स्वकारकविशिष्टाया. कि- यायाणिजथेन सम्बन्ध इत्यर्थः। मूले-अत एवेत्यस्योकहेतोरेवेत्यर्थः । एवञ्च-अन्तरङ्गत्व- सत्ये च । "गतिबुद्धि' इति सूत्रस्य नियमार्थत्वम्भाष्यकाराभिमतमिति विधित्वपक्षस्य भावप्रकाश परास्ता । मूलायुक्तावप्रतिपादनायाइ-देनुमतीति । रिपयस्य "गतिबुद्धि" इति स्त्रविषयकस्वारसा. मान्यपदानि विशिष्य योजयति-णिजित्यादिना । णिचो या प्रकृविर्घातस्तदर्थक्रियायामित्यर्थः । स्वातन्त्र्यादिरयस्य कर्मरवप्राप्ती हेतुत्वप्रतीवराह-स्वातन्त्र्येति । ननु तर्हि नियमस्य तत्र हेतुल स्यादत माह--कर्मसंक्षेति । उभपोरप्यसम्भवाचत्र न हेतुत्व, किन्तु तत्रैव । याच a कमल प्राप्तोऽपि उभयहेतोस्तेनाभिधीयत इत्यर्थः । तथाच चशेषस्ता बोध्य । ननु स्वधर्मेणेत्यस्थ कर्तृधर्मम कर्तृवादिनस्यन तुतीययेति कप लम्भमत माइ-स्वधर्मणेति । तथाच सा फलितोतिरिति भावः। मूठे भन्तरणसमुपपादयति-स्वकारकेति। ननु च विना हेतुमतीत्यादिवोस्तत्वस्य कर्तृखसिद्धी बाधितवं, यदि तुपजीव्यवसापकोऽय ग्रन्थस्तमंत एवेति पुनरुक्तम्, एव चाधिकोऽयं ग्रन्थोऽत भाइ- विशिष्टक्रियाया इति । स्वकारकविशिष्टाया. क्रियाया णित्रन सम्मन्ये इत्यर्थः। मूळे-मन एवेति। उछतोरेवेत्यर्थः । कतुरीम्सिवतमस्य कर्मवेन चेस्यपि बोध्यम् । एवं चेति-मन्तरवसरले चेत्यर्थः । भैरवी। ।

·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- रिवि चेत् ? शृणु, णिजथस्य शाब्दं प्राधान्यं पुरस्कृत्य प्रधानानुरोधिन्याः कर्म- सज्ञायाः प्रावल्याद् विप्रतिषेध एवं नास्ति, अन्तरङ्गोपजीव्यत्वे अपि प्रधान प्रति न प्रावल्यं प्रयोजयत इत्याशयेन ग्रन्थानामुक्तिसम्भवः । अर्थप्राधान्यपुर- स्कारे तु विधायकत्वमेवोचितमिति ध्येयम् । भैरवी। शब्दरत्नम् । निर्वाधत्वादिति । अनेन 'अर्थनिबन्धनेयं संज्ञा इत्यस्य अनभिमतत्वं सूचयति । एत. च्चाऽनुपदमेघ स्फुटीभविष्यति । अस्य विधित्वमित्यय पक्ष आकडारसूत्रे भाष्ये ध्वनित इत्यभिमानः । तत्र हि पर कार्यमिति पाठे "गत्यादीनां प्रथन्तानां कर्म कर्तृसम्ममपि प्राप्नोति, आरम्भसामार्मसन्ना परकार्यत्वाच्च कर्तसंज्ञा प्राप्नोतिमहत्युक्तम् । तत्रारम्भसामादित्यस्य गत्यादिसूत्रारम्भसामादित्यर्थ मन्यते । पुरस्कारेस्थिति । गिमूलस्य कथनमसगरमत आह-अस्येति । अस्य-विधुद्धि" इति सूत्रस्य । तदेवाह- तत्र होति । "आकडारात्" इति सूत्र इत्यर्थः । कर्मेति प्रथमान्वम् । भन्यत इति । मूलदिति शेषः । अरुचिरभिमानः इति मन्यत इत्याभ्यां सूचिवा, सा अनुपदमेव व्यक्तीभविष्यति ।। मूले-शाब्दम्प्राधान्यम्पुरस्कृत्येति । प्राखाया इति शेष । न प्राबल्यम्प्रयोजयत इति । लौकि. उपपादितमिद प्राक् । ननु नियमपाभाष्यस्य पवन का निर्मूविधिपक्षोतिरत भाह--अस्येति । "गरिबुद्धि" इति स्सस्यत्यर्थः। तदेवाह-तत्र हीति । भाकटारसूत्रभाध्ये हीत्यर्थः । उकमित्यत्रा- न्वयः । वमति । प्रथमान्तम् । सपिः कर्मसंगासमुच्चायकः । तदेय विशदपति-आरम्भेति । कर्तृ- संक्षेति । प्राकदारात्पर कार्य मिति विभिनेति भावः । सावताऽपि कथं तहलामोऽत भार-तत्रेति । कमाये स्यर्थः । इत्यर्थमिति । य च विधिपक्षे एव संभवति, नान्यथेति भावः। मभिमान' मिन्यते' स्याम्यो मूनिवाचिरस्वनुपदमेव स्फुटीमविष्यती। मन्यते इति । मूलकृया भय भावः- यपि दशरथे शाम्प्राधान्यस्येवमुख्यतयाऽतरनोपजी यरुसंशापेक्षया प्रधानानुश्विन कर्मर्स मन्यत इति । द गरयादिसूत्रस्य विधायक एकोपपयो । नियामकाये तु 'पाययस्योदन व. दयन' स्यारो देवदवा "फतुरीमियनेन प्राप्तरसमाम्यावृत्यर्थ गत्यादिश्वस्यावश्यकाय. "करीप्सित" रस्यस्य व गरि मनरियादो कर्मस्वार्य चारितायेना स्थापि ययभावादारमा सामथ्यादितपुरिसमा रयाद, तरमाव कर्मशास्त्र स्थापदस्य स्वतत्रोपक्षाकावेन पतसंशायाः फोरजीयतामाऽनि वातारवयोः सवधान प्रयोग्यस्य परावादन्तरणलाच प्रातसया. भावप्रकाशः1 - सरला। mezi morfota ·८५5 14 - कारके द्वितीयाप्रकरणम् । शनिति । स्वर्गकर्मकं शत्रुनिष्टं यद् गमनं तदनुकूलो यनिष्ठो व्यापारः, शब्दरमम् । तुनाऽचिः सूचिता ।प्रयोजकव्यापारे भन्यानधोनत्वलागार्थप्राधान्यस्य शाम्दप्राधान्यस्य च सत्वेनोद्देश्यत्वलक्षणार्थप्राधान्यस्य प्रयोज्यव्यापारनियस्य पुरस्कारो न युक्त इति । कि च कर्तृग्रहणं घात्वर्धप्रधांनीभूतव्यापारामयरूपस्वतन्त्रोपलक्षगं, न तु तत्सम्यकपरम् । अत उपजीव्यत्वं दुरुपपादम् । भाकदारस्यस्यस्यारम्भसामादित्यस्यैतनियमासम्म. सामादित्यर्थः । किं च परं कार्यमिति पाठे विरोधामावास्सर्वप्र : सम्झाइयप्राप्ता. वस्य नियमायतवोचिता । एषां कर्म सम्वेति नियमस्तु न, 'प्रोफद्वारा इति भैरवी को दृष्टान्तोऽत्र साधकः यथा-अन्तरजामात्यादिकार्यम्प्रधानराजाज्ञया याध्यत इति, इह शास्त्रे शब्दस्य प्राधान्यातदनुरोधिकर्मत्वस्य राजवत्प्रायल्पमिति । ननु यथा शाम्दम्प्रा. धान्यम्प्रयोजकव्यापारे, तथोद्देश्यत्वलक्षणमार्थप्राधान्यम्प्रयोज्यव्यापारे, इति द्वयोः सम. स्वमेवेति चूयादित्याशयेनाह-मन्यानधीनवेति । एकच द्विविधम्प्राधान्यन्तनास्तीवि प्रयो- जफव्यापार एवं प्रबल इति भावः। परोधमुपजीव्यत्वमपि खण्डयति-किम्चेत्यादिना। भाष्यस्य परोक्तस्य तर्हि का गतिरत आह-माकडारेति । तस्य सूत्रस्य पाठभेदेप्यस्य निय- मार्थत्वमेवेत्याह-किम्चेति । विपरीतनियमशङ्का वारयति-पामिति । योगे कर्तरिति शेपा । भावप्रकाशः। वोचिता, तथाप्युदेश्यवलक्षाऽयंप्राधान्यस्य प्रयोज्यव्यापारे सत्वेनान्तरणयोपजीव्यखयोश्वाधिस्येन विध्यपवस्येवोचितवमिति “हेतुमति च" इति सूत्रभाष्यविरोधात । यथाश्रुतमूलमयुक्तमपि सिद्धान्तरोरया योजयति-तुनेति । एतेन पूर्वग्रन्थोऽप्येतज्जातीयस्तथेति -सूचितम् । मन एव तवाभिमानः, मन्यते इत्युक्तम् । एतेन तथा दण्ख्याधुक्तमपास्तम् । शाब्दप्राधान्यस्येति । शम्दशरुत्वात्ताप्राधान्यस्येव सर्वतो बलवत्वादिति भावः । ननु यथा प्राधान्यदयं तत्रास्ति तयोपजीव्यावसहित तदत्रास्तीति तुल्यमत आह-किञ्च कर्तृग्रहणमिति। "तत्प्रयोजक" इत्यत्र तत्पदेन परामृष्टमित्यर्थः । चिरविवक्षितः इद च "कर्तुः" इति सूत्रे व तत्राप्यावश्यकमित्यनु पदमेव स्फुटीभविष्यति । युक्तं चैव , अर्थानशास्त्र बाधापेक्षया लक्षणायाः पदनिष्ठत्वेन लघुवाद । तदाह--अत इति । तस्यावश्यकरवादियर्थः। ना. मप्यन्तरगत्वस्य तत्र सत्वेन तुल्यस्वमेवेति वाच्यम् ? लोके प्रधानराजकार्यापेक्षया मम्यादीनामन्त. रतस्याप्यात्मकार्यस्याकरणदर्शनादन्तरमादपि प्रधानकार्यस्य बलवत्ताय , 'प्रधानकार्य सर्वतो बलवत्' बरयाकडारसूत्रे कैयटे स्पष्टस्वाच । किन्चार्थप्राधान्यनिबन्धनकार्यस्य प्राबल्ये मोदनादेरपि कर्मवाना. पते:, विक्कुित्यादेरार्थे प्राधान्यमादाय कर्तृत्वस्य दुर्वारवाद । किञ्चवं 'राः पुरुषः स्यादावप्रधानादेव ष्ठी न प्रधानादिति भवसिद्धान्तासङ्गतेरिति ररनाकरकृत् । अत एव प्रकाशे नियमपक्ष एवोको न तु स इति दिक् । नन्वेवमुक्तभाध्यासनविरत माह-आकडारेति । एतप्रियमेति । नियमशास्त्राणां विधिरूपेण प्रवृत्तिरिति सिद्धा-वादिति भावः। प्रत्युत तत्पाठे विधित्वसम्भावनैव नेत्याह-किञ्च पर- मिति । विरोधाभावादिति। पूर्वेगापवादेन निवतितस्य परकार्यस्य प्रवर्तकेन "प्राकडारात" इत्यनेन निरवका पूर्वकार्यस्य निवर्तयितुमशक्यतया एकसशानियमराहित्येन च विरोधाभावादित्यर्थः। सर्वन-णिज-तमात्रे । अस्य-"गतिबुद्धि" इत्यस्य । उचितेति। अत्र नियमे ण्यन्तधावन्तरपाचय. स्यादिप्रयोग्यास्कर्मसंशव्यावृत्तावपि गत्यर्थादिप्रयोज्यस्य सशादयप्रसस्तदवस्थ इत्ययं पाठो न युक्त इश्यन्यदेतत् । तदोषोद्धारायैव तपाठे तदङ्गीकारे विपरीतनियममाशते-एपामिति । गस्यापर्वा ना. यति-प्रयोजकव्यापारे इति । शान्दप्राधान्येति । तच शाम्दनोभीयविशेष्यतामयावरूपम् । रद जनकवलक्षमार्ग प्राधान्यस्याप्युपनक्षणम् । वेन वमो कर्मप्रत्ययसमभिन्यारे फलस्य विशेष्य. रवेऽपिन क्षतिः। सरला।

·. म्६० सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- स श्रीहरिमें गतिरित्यर्थः । नन्विह कथं स्वर्गस्य- कर्मत्वं, कर्तुरीप्सिततम हि 'कर्म, नच शत्रवः कर्तारः, तेषां गत्यादिसूनेणं कर्मत्वादिति चेत् ? मैवम् , कर्मसज्ञायां हि कर्तृग्रहणं स्वतन्त्रोपलक्षणम् । स्वातन्त्र्यं च धातूपात्तव्यापार श्रयत्वमेव । तच्च प्रयोजकसन्निधानेऽपि प्रयोज्यस्यास्त्येव । न चोपलक्षणत्वे प्रमाणामावा, 'प्रधानकर्मण्याख्येये लादीनाद्विकर्मणाम् । अप्रधाने दुहादीनाम् ।' इत्युक्त्वा 'ज्यन्ते कर्तुश्च कर्मणः' इति वदतो शब्दरतम् शास्त्रयाधापत्तः । स्पष्टं चेदं तव कैयटे नन्धिहेति । "तथायुक्तम् इत्यनेनापि न, तस्यानीप्सितत्वाभावात् । तत्राफि । भैरवी। . तदा हि गत्याद्यर्थानामणो कर्तुणों यदि भवति तदा कर्मसंति नियमाकारः । शासवापा. पचेरिति । वासनियमेन कर्तृसंज्ञाया व्यावृत्या परकार्यस्य विधानाभावादिवि भावः । कि भवदुको नियमाकारश्चेत्याचयत्यादियोगेऽपि कर्मसंज्ञाप्रयोजकव्यापारस्योफद्विविधप्राधा न्यस्य सत्यात्माप्नोति । नचेष्टापत्तिः, आकडारादिति न्यासान्तरेण वैल्ल्यापतेः। मचाणौ या का स एव जो कर्म भवति न तु सदिन इति विपरीतनियमः कस्मान भवतीति वाच्यम् १ लक्ष्परिसंवादापते: ? ण्यन्ते कम्मान्तरस्य भवन्मतेऽभावेन 'ज्यन्ते कर्तु : कर्मणः इति विशेषाभिधानानुपपत्तेच, कर्मान्तरसम्भावनापा अभायेन सौनाकर्मकप्रदणवे- यापका भनीप्सितावाभावादिति । प्रकृविजन्याम्दयोधे प्रधानीभूते यो व्यापारस्तत्प्रयोज्यफला. प्रपत्वेनोश्यत्वस्य सत्येनोश्यत्याभावात्मकानीप्सितत्याभागादित्यर्थः। ननु प्रयोज्य- च्यापारोगेन प्रयोजकव्यापारस्य प्राओौकिफमनीप्सितत्यं स्वर्गादीनामस्त्येोत्यठ आहापाति । कर्तुः क्रियया तयायुधमित्येवस्यायस्य सत्यात् । मुले-स्वतन्योपल.. क्षगमिति । स्वतन्ने लाक्षणिकमित्यर्थः । कनपदस्य शधिविरोपायच्चि परिभाषितस्या- भावप्रकाशः।

·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । ८६१ show-m . - भाष्यकृत एव वत्र प्रमाणत्वात् । न हि लक्षणां विना गिजन्तानो द्विफमकता लभ्यते, येन 'ज्यन्ते कर्तुः इति वचन सावकाशं स्यात् । ननु स्ववन्ने सवि. वस्य तत्रैव लक्षणा कथमिति चेत् ? समान्तरानुपहिते सङ्केतितस्य तदुपहित. साधारणे स्वतन्त्रमाने सेत्यवधेहि । वादनम्। 'कर्तइत्यनुवरेछ । लक्षणां विनेति । फर्टपदस्य स्वतन्ने लक्षगां पिनेस्ययः । अत एवं सार्थावीयते इत्या कर्तुरपादानवेशप कर्मत्वप्रयुफलकारसितिरिति सम्प्रदानसम्झा स्ले कैयटे स्पष्टम् । "तत्प्रयोजको हेतुः"इति सूत्रेऽप्येवमेय, अत एव गिसिविः । भव. धेहीति । किं च प्रयोजककर्तृव्यापारप्रयोज्पसंयोगरूपफलाश्रयत्येनाक्षतं कर्मत्यम् । भैरवी। दिति भावः। मत एव -कर्तृपदस्य वन रक्षणासत्त्वादेव। हाधाताविमागानुकूलव्यापा. रोऽर्थः । तादृशविभागावधित्यस्य प्रकृतधात्वर्थप्रधानव्यापाराध्यत्वेन फर्तृत्वस्य च प्राRT- परत्वाकर्तृसव सार्थस्य ल्यान त्वपादानत्यमिति कथमत्र पचमीति न राख्यम् । “अपा दाने चाहीयरहो. इति ज्ञापकादिति गृहाण । अपादाने या पञ्चमी भवति, तदन्ताद्वा तसि स्यात बच्चेदपादानं हीयरुहसम्बन्धि नेति तदर्थः। प्रामाद् ग्रामतो वा गच्यतीति तदुदाहर- णम् । अत्र होयेति कर्मप्रत्यये सति हीयते इति यद्भवति, तदेकदेशानुकरणम् । अतस्तेन पर्यु. दासरूपज्ञापकेन कम्प्रत्ययान्तहाधातुयोगे "विप्रतिपेधे” इति शास्त्राप्रवृत्त्याऽपादानत्वम्भ वति, 'सार्थ एन जहाति, अयं सार्थातीयते इति सम्प्रत्ययात् । हीयत इति कर्मकर्तरि लः । होयतेऽपगच्छतीत्यर्थः । न केवलं "गतिबुद्धिइविसून एव कर्तृग्रहणं स्वतन्त्रोपलक्षणति. न्स्यन्यत्राऽपीत्याह-तत्प्रयोजक इति। एवमेव-तत्पदमपि स्वतन्त्रपरामर्शकमेव । "कतुंरी. प्सिततमम् इतिसूत्रे कर्तृपदस्य लक्षणां विनापि निर्वाह इत्याशयेनाद-किन प्रयोजकेति । एतत्सर्वधर्मसंज्ञायाः प्रागप्रवृचिमभ्युपेत्य । वस्तुतस्तु "गविबुद्धि इतिसूतस्य णिचि ते प्रवृत्तिः, "कर्तुरोप्सितवमम्" इत्यस्य तु प्रागेव प्रवृत्तिरित्यनुपपचिगन्धोऽपि नेत्याह-- भावप्रकाशः। विनेत्यर्थः, णिचो वाचकवाद , कर्तृपदस्य तु तत्र लक्षणायाः प्रागनु फरवात ; भव माह-कर्तृपदस्यति । "कर्तुरीप्सित" इति सूत्रस्थस्येति भावः । तथाचोपलक्षणमिति प्रागुचमूलस्य लक्षणया बोषकमित्यों। बोध्य इति भावः । तदावश्यकतामाह-अत एवेति । तस्य तत्र वदशीकारादेवेत्यर्थः । शापातोषिमागा. नुकूलव्यापारोऽर्थः । यद्यपि प्रकृतधात्वर्थप्रधानन्यापाराश्रयखात् कतृत्वस्य विभागावधित्वादपादानस्वस्थ च सार्पस्य प्राप्तावपि 'मपादानमुत्राणि इठि परस्वारकर्तृत्वेन तृतीयोचिता, तथापि भपादाने या पञ्चमी वदन्तामा तसितम्चेबीयरहसम्बन्धि नेत्यर्थवेन 'ग्रामाद् ग्रामतो वा गच्छति' इतिलक्ष्यकेण "पादाने. चाहीयरुहोः" इति सूत्रेण कर्मप्रत्ययान्तहाको योगेऽपादानवशापनात्पञ्चमी । 'सान त्यज्यते प्रत्यर्थकोst प्रयोगस्तदाह-कर्तुरिति । कयटे इति । भनेनारुचि: सचिता । लक्षणां विनापि प्रागुक्तरीत्या सिद्धिः। किञ्च हीयते इति कर्मकारि लः। जहातिश्चाफ्गमनायाम् । 'सार्थश्चैत्र जहाति-पन्नालाभादिना अपगम. यतीत्यर्थः । कर्मणः कर्तृवविवक्षायां चैत्रःस्वयमेव हीयते' अपगच्छतीत्यर्थः। मपगमने अवधिवाकाहाय साथस्यान्वय इति केचित् । उक्तदान्याय प्रागुतमपि समूलयितुमाह-तत्प्रयोजक इति । एवमेव- कतृपरामर्शकतत्पदं स्वतन्त्रलहकमेव ।मूले मात्रशन्दः कारन्ये इति भावः। "कर्तुः" इति सूत्रे वयमाग- रीत्या वया विना निर्वाहेऽपि तत्र दावश्यकामाह-अत एवेति । णिजिति । सर्वत्रेति शेषः। भन्यथा प्रयोजकसमभिण्याहारे तस्य सर्वत्र कर्मलेन कर्तृवाभावेन हेतुसशाया प्रभावेन "हेनुमति" इति णिच् कापि न स्यात्तथाच ददाधापतिरिति भावः। "कः" इति सूत्रे तरपदस्य लक्षगां विनापि., तदिष्टसिदिमाइ-किचेति । प्रयोज्येति । लक्षणे जन्यावं साक्षात्परम्परासाधारण निविष्टमिति भावः। । - ७३-७४ ·सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमाया- नीवह्योरिति । यद्यप्यनयोः प्रापणमर्थो न गविस्तथाऽपि गविरपि विशे- पणीभूय प्रापणमध्ये प्रविष्टेत्येतावन्मात्रेण प्राप्ति मत्वा प्रविषेध उक्तः । निय. त्रिति । नियन्ता पशुप्रेरको न तु सारथिरेव । तेन वाहयति बलीवन शब्दरतम् । किंध णित्पत्तेः प्रोव स्वादोनों कर्मत्वप्रवृत्तिस्तस्यामवल्यायां कर्तृत्वसत्त्वात् । 'अ• फूतज्यूहाः इति त्वनित्यं, नास्त्येव था। प्रापणमिति । उत्तरदेशसंयोगानुकूलव्यापारानुकू लन्यापारो हि तत् तथाऽपीति । अत एव प्रतिषेधाद्यथाकथंचिद् गत्यर्थानामध्यन महणमिति भायः। प्राप्ति मत्वेति । "न वाइति सूत्रे भाष्ये "हकोः इत्यस्योभयात्र विभापात्वमुक्त्वा प्राप्तेऽभ्यवहरविमुदाहृत्याप्राप्ते 'हरति भार देवदत्तो हारयति भारम्' भैरवी। - किन गिजपचेरिति । ननु कृतमपि कार्यनिवर्तयन्तीत्यर्थकातेति न्यायेन प्राक् प्रवृत्तायाः संज्ञाया अपगमे पुनस्तस्याः प्रवृत्तिमिप्रेता, अथवा प्रयोज्यस्य कर्तृत्वब्रहयतीति स्वर्गादी. नामसंज्ञा प्राडून भविष्यतीत्यत आह-प्रोति । भनित्यमिति । “छ्वो "इतिसूत्रे सतुक. ग्रहणात् । एतत्कयटानुरोधेन । स्वमतेनाह-नास्येवेति । गविरुत्तरदेशसंयोगानुएलव्यागारमात्रम्, प्रापणन्तु वाहशव्यापारानुकूलव्यापार इत्याह- उत्तरदेशेति। भव एव प्रतिषेधादिति । नोवद्योरिस्यस्मादेव प्रतिपेधादित्यर्थः। यथारूपनिव- विशेषणतया। जातिविशिष्टस्य शब्दार्थत्वेऽपि जातिशब्दत्वव्यवहारवत् । भपिना विशेष्यत- येत्यल्य समहाभा-ति"इतिस्। अव एव गिजन्तस्य गत्याधर्षकत्वमुपजीव्य गत्या- पानामणौ कता यः स णाविति व्याख्यानमपि सुष्ठु सच्छते। एतावता प्रयन्धेन मूर्ल सपोज्य सिद्धान्तरोत्या मूलं खग्दयितुमुपसमते-नवेति सूत्र इयादिना । भम्पपहरतिम्- अभ्ययपूर्वक धातुम् । प्रत्यबसानार्थत्यादि प्राधिरत्र । मप्राप्ताति। संयोमानुलव्यापारमुफ्य. भावप्रकाशः। प्रदमपि कमस्वममियोकन् । वस्तुतावाशे नया-किंचेति । कत्येति । प्रयोग्यवेनाभिम. वस्येडिशेपः । कर्मक कि गमने ते प्रयन्ते । स्पष्ट २५ प्रकारे प्रति मायः नमावि न्यायेन . बार स्यादत भाई-भतेति। तत्राशे केपटादिरीत्या--अनित्यमिति । विन्तरी. Recramति। . ।

·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । ६३ यवान्' इति सिद्धयति । अनिषेध इति । प्रयोज्यः कर्मेति वकव्यमिवि फलि- बोऽर्थः। सूत इति । नियन्ता प्राजिवा यन्ता सूतः क्षत्ता च सारथिः। मादयतीति । अकञभिप्राये फले "शेषात्कर्त्तरि" इति परस्मैपदम् । कत्र भिप्राये तु "णिचञ्च" इत्यात्मनेपदमेव, तदपवादस्य “निगरणचलनार्थेभ्यश्च" इत्यस्य 'अदेः प्रतिषेधः' इति निषिद्धत्वात् । सस्यमिति । क्षेत्रस्थानां यवानां शब्दरत्नम् । इत्युदाहरणात 'विपूर्वो हरतिर्गत्यर्थोऽन्यवपूर्वः प्रत्यवसानार्थी, इति तत्रत्यकैयटाच, ". गति इविस्त्रे "हृवह्योरप्रतिषेधः, सम्प्रहरन्ते राजानः इति हिंसाथै एव भाष्ये उदा. हरणाच, तत्रैव "वहिर्न गत्य, देशान्तरप्रापणं वहेरर्थ."इति भाष्येण प्रापण, स्य गतित्वामावबोधनाच न गत्यर्थत्वेन तेषां ग्रहणम् । प्राविश्व सम्बन्ध- मात्र न संयोग एव, सुखं प्राप्ता, धर्म प्रातः, भूः प्रात्यादिव्यवहारात् । भैरवी। भावप्रकाशः। विशेष्यकोपस्थितिजनकस्य गत्यर्थत्वमिति तदाशयः । उदाहरणादिति । प्रापणार्थस्य गत्यर्थ. त्वे प्राप्त्यभिधानमसर ल्यादिति भावः। विपूर्व इति। 'विहरति देशन्तुरंग.' इति शब्दात्स- म्यागच्छतीत्यर्थावगमात्, फेवलस्य गत्यर्थत्वे विपूर्व इविन वदेदिति भावः । अभ्यवपूर्व इति । हरतिरित्यस्यानुपनः । मप्रतिषेध इति । "न गति" इति प्रतिषेधो नेत्यर्थः। प्रापर्ण यदि गति. स्यात्तदा प्रतिषेधाभावामिधानमसङ्ग स्यादिति भावः। नन्वतावता हरतेरस्त वया, वहतेस्तु गत्यर्थत्वाभाचे किम्मानमत आह-तत्रैवेति । "न गति" इविसूत्र एपेत्यर्थः। शति भाष्येणेति । वार्तिकस्थवहिमहणप्रत्याख्यानपरेणेति शेपः । वहधातोर्गत्यर्थत्वामा हेतु माह- प्राप्तिश्चेति । एवञ्च संयोगत्वेन संयोगस्य तन्मध्ये प्रवेशान्न गत्यर्थत्वमिति भावः । सुखप्राप्त इति । अन समवायत्येन सम्यन्धस्योत्तरग्र स्वस्वामिभावत्वेन साबन्धस्य प्रदेश ति मस्य देवदत्तं तेन वेति शेष.। उदाहरणादित्यादिपञ्चम्यन्तचतुष्टयाना 'न गत्यर्थवेन तेषां महणम्। यत्रान्वयः । प्रापणार्थस्य गत्यर्थखे तु इरति भारमित्यत्र वहतीति प्रतीत्या तस्तेन गत्यर्थत्वाचा फ्या माथ्यासङ्गतिः स्पष्टेवेति भाव.। विपूर्व इति । 'विहरति ग्रामम्' इत्यादी गच्छत्रीत्यर्थावगमाव, केवलस्य तत्वे तु विपूर्व इति न वदेदिति भावः । अभ्यवपूर्व इति । अत्र हरतिरित्यस्यानुषः। वन. स्येति । तरसूत्रस्योउभाष्यरत्यर्थः । तत्रैव साधकान्तरमाइ-न गीति । अप्रतिपेध इति । प्रतियो नेत्यर्थः। एवेन गत्पर्यश्यावृत्तिः। अत एव हरहिंसावादातेगेस्पस्वास्यातिरिति कैपटेनोकम् । भन्यथा माध्यकयटयोन्यूनतापचिरिति भावः। नन्वताव पररस्तु तथा, वरवस्तु व किं मानमत मार-तत्रैवेति । "न गति" इति स्प्रे एवेत्यर्थः । उक्तवाकिस्थवस्मियस्य वसामावे हेतुमा- देशान्तरेति । तेषा-यथाकयचिद् गरयर्याना विस्यम्यवारयादीनान् । उभयत्रार्थग्रहणादिदिभावः। महुवचनेन तुल्यन्यापासयतेरपि तथा सचिवम् । खरमम्पादिक तु मान्दयभिप्रायमिति भावः। गविशेषणरवमपि तत्र नास्ति यतः प्रापणन प्रागुकरूप किन्तु प्राप्यनुकूलम्यापारानुवम्यापारमान, दार-प्रातिश्चेति । मात्रयम्दः कारल्ये । "क" इति सूत्रे वापमारीत्यावपा विना निदिधकि 'मुख प्राप्त. त्यात समवायलस्वामिभावादीनामानादिति भाव.राधनमित्यादेशान्तरस्थोऽनीस्यादि। नदेव कमान प्राप्तस्यादिसिमावपि "मस्याकमक' इस्यप्राश्या 'प्राप्त. पारतिक्षित. इस्पादिव्यवहारादिति ! 'मुस प्राप्त पत्र सम्बायसम्पायन प्राप्त भूः प्रता' यादी - . सरला।

·६४ सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- तन भक्ष्यमाणानां हिंसा द्रष्टव्या, तस्यामवस्थायां तेषां चेतनत्वात् । स्मारयतीति । यत्तु-"णेरणौ” इति सूत्रे स्मरयत्येनं वनगुल्मः स्वयमेव' इत्युदाहियते; भाष्यप्रयोगादेव कर्मत्वं बोध्यम् । शब्दायतेरिति ।.शब्दं करातीत्यर्थे "शब्द- वैर" इत्यादिना क्यङ्, ततो हेतुमण्णिच् । धात्वर्थति। एतेन 'शब्दाययति शब्दरतम् । आदिकर्मणिच कतरिक्त देशान्तराः परं गति विनाऽनुपात्या चित्रान्तरीयतया तिप्रतीतिरस्त्येव, ताशमपि गत्यर्थकत्वमित्यभिमत्य वार्तिकारम्भः । वस्तुतोऽप्रातिरेवेति अनेन सूचितम् । हिंसेति। हिंसाङ्गे भक्षणेच भक्षयतेचिोदया।भाष्यप्रयोगादेवेति । । भैरवी । इति वियेकः । गत्यर्थत्वाभावे कर्तरिक्तप्रत्यय एवं कथमत आह-मादिकर्मणीति । चस्त्वर्थे । नन्वन्तहि "नीवह्यो” इति वार्तिकस्य का गतिरत आह-देशान्तरप्राप्तेरिति । परं-केवलम् । सुखम्प्राप्त हत्यत्र तथावगत्यभावादाह-कपिदिति । ग्रामम्प्राa इत्यादौ नान्तरीयतया तस्य प्रतीतिः । इत्यभिमस्य-एवमङ्गीकृत्य। उक्तभाव्यविरोधो ह्यभिमानत्वोकौ हेतुः । एवञ्च न्यायसिद्धार्थानुवाद एव वार्तिककृतात इति तत्त्वम् । ननु क्षेत्रस्थानां यवानाम्भक्षणे यवा. नां ययपि प्राणपियोगसत्त्वादिसा भवति तथापि धातोस्तदर्थत्याभावान निषेधस्य प्राप्तिरत आह-सा पति । हिंसाया अङ्ग विशेपणमिति वाच्यार्थः । भक्षणकरणकहिंसने धातोवृत्ति. रितिभावः । मक्षयते:--स्वार्थगिजन्तप्रकृतिकहेतुमण्णिजन्तस्य भक्षयतेः। अस्मादेव निषेधात "गतिवि" इतिसूत्रेणीत्यत्र हेतुमपिणच एव पहणम् । मूले-स्मारयतीति चिन्वनार्योऽयन्त्र मित् । ननु यदि भाष्यप्रयोगात्फर्मत्वन्तदा स्मारयति देवदत्तेनेत्यत्रातिप्रसङ्ग इत्यत आह- भावप्रकाशः। स्तत्रापि स्याद् गत्याक्षेप इति संयोग एव तदर्मः कुशे नेयत भार-मादीति । चस्वयं । नन्वेवं निमे. भवातिकासारित भार-देशान्तरेति । परं-केवलम् । मुख प्राप्त श्यादावभावादार-फचिदिति । ग्राम प्राप्त स्यादावित्यर्थः । वाम–नावरीयकाया गतिलोषकत्वम् । अपिएकपरामकः । मभि. मत्य-मभिमानेनागीफस्य । तयुभा यापसं विरत: मभिमानाविवारचि का सूत्रयमार-पस्तुव इति । समातिरिति । कर्मस्वस्येति शेषः। वातिक तु न्यायसिदार्थानुवाद पति भावः। अनेन. माति मरवस्यनेन । अन्यथा वितरकलेव एतावम्माण प्रविषे उस पेव वदेव । सोऽगीति च निधन प्रकृतिकायनामिचि हापण्यन्तमरि कर्मकारणाय एवं चैवं मूलयोजनेऽपि तथा प्रकाश. रानाकरदण्यासमपासमिति भावः । सष्ट तपोस्वादाह-सचितमिति । तमयानुरेनो. पामिति पम् । ननु ताने सापामपि भारतदयानिधापतिता भाइ-हिंसर शति । बमोतिया सतोमपातीपापण्य-वा: । पदा-पोतरपुरुषोऽयं भशन fadildarः। भक्षपत-सानियता नविकरेनुमनिमारय । भएपडि मलावर्शन सस्यम्' इत्यत्रतिपः। मा निभा "गdि"निरपे मात्र गुमरियागन, पाव सभाप । ननु भाष्यप्रयोगा- - - ·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । सैनिकै रिपून्' इतिकर्म प्रयुञ्जानाः परास्ताः । यत्तु प्राचा- अयक्रन्दशब्दायव्हेबां न' इत्युक्तम् । तत्राऽयतेतक्तिस्तावन्निमूलैव । क्रन्दव्हेलोस्तु शब्दनियात्वमात्रेण प्राप्तिसम्भावना । वस्तुतस्तु नासौ सूत्रार्थ इत्युक्तम् । यपि 'श्रुप्रहदशाम' इति कमत्वमुक्तम् । तत्र इशिग्रहग प्रामाणिकमेव । शृणोतेस्तु शब्दकर्मकत्वात्सिद्धम् ।ग्रहेन्तु द्विकर्मकत्वंयद्यपि सुधाकरादीनां समतं तथाऽपि यहूनामसम्मतम् । अत एव 'अजिग्रहत्त जनको धनुस्वद्' इति भट्टिप्र. योगमजिग्रहत् बोधितवानिति व्याचस्युः । यथा- अयाचितारं न हि देवदेवमद्रिः सुतां ग्राहयितुं शशाक ।। इत्यत्र प्राहयितुम- उद्वाह्यत्वेन वाधयितुमिति । शब्दरत्नम्। आध्यानाकघटादिभिन्नस्मरतेरेव योगे तदभाष्यप्रामाण्यात्कर्मत्वामावो घटादेस्तु भवत्येव कर्मत्वमिति भावः। परास्ता इति । इदं च कैयटानुरोधेनोचम् । वस्तुतः शब्दक्रियाण- मिति पक्षेभाष्ये द्वाययतिशब्दाययतिबन्दयतीनां निषेध को न तु शब्दकर्मकाणामिति पक्षे । एवं च तत्र पक्षे शब्दायतौ प्रतिषेधानुक्त्याऽकर्मक्शब्दायसिसत्त्वे न मानम् । शब्दस्य धात्वर्थेन संगृहीतत्वेऽपि बहिर्भूतपुत्रादिकामा न मानमिति योद्धयम् । व्याचब्युरिति । तेन बोधनातिरिवार्थस्य न द्विकर्मक्त्यम् । अन्यथाऽप्रसिद्धा. परिग्रहो व्यर्थ एवं स्यादिति भावः । भाध्यानेति । उत्कण्ठापूर्वक स्मरणेत्यर्थः । स्मरते:-चिन्तनाथस्य स्मरतेः । वक्ष्यमाणरीत्या. युक्तम्मूल योजयति-इदमिति । 'शब्दायते.' इति वचनमित्यर्थः । कैयटपदसूचितामरुचिमाह-- वस्तुत इत्यादिना । एवञ्चतन पक्षे प्रतिषेधानुको च। तत्र पक्षे-शव्दकर्मकाणामिति पो । ननु धात्वर्थसहगृहीतकर्मकत्वमेव मानम्भविष्यतीत्यत आह-गुम्दश्येत्यादि।बहिर्भूतेति। अन्त. भूतशब्दात्मकर्मण इत्यादिः । तेन एवं व्याख्यानेन। बोधनाथस्य बुद्धयर्थकत्वेन "गति- बुद्धि" इतिसूचस्य प्रापिरन्यार्थकत्वे तु नेति भावः । अन्यथा-अन्यार्थस्यापि द्विकर्मकत्वस्य स्कमा 'स्मारपति देवदन' स्यत्रापि भविप्रसन्न इति मूलापयुक्तमत माह-आध्यानेति । उत्कण्ठापूर्व करमरणेत्यर्थः । स्मरतेरिति । चिन्तायस्येत्यादिः। मत एव तत्राऽमित्वाद् छवो न । तथा च ममि. रसंशकस्मतिजिनात्यादीन नये विशेषापेक्षाव पापकस्य तद्भाष्यप्रामाण्यादवसीयते इति भाव.। मूले-प्रयुभाना पनि प्रक्रियावादयः । परास्ता इति । रपट चेदं सर्व प्रकाश प्रयुक्त मूल योजयनि- इदं चेति । शमायतेनेतिवचनं चेत्यर्थः । कैयटेस्यनेन सूचिमचिमा-वस्तुत इति । बोध्यमिाया- न्वयःवता फलितमा--एवं चेति। तत्र पक्षे तदुक्ती चेत्यर्थः। तपो-शुम्भकर्मकाणामिति पक्षे । ननु भावसंगृहीतकर्मकरसमेव तत्र मानमत प्रार-शब्दस्येति । यत स्यादिः । तपस्य कमर यः। यहिरिति। पालमपटक शम्दादिति भावः।न मानमिति । हताविवति । वरमा. स्वित्योऽयं प्रतिपेयः । तेन तथा प्रकाशरसाकरदम्दपायुवतमास्तम् । मूले प्राचा-प्रक्रियाग। तदुस्तकेचिपदसचिवप्रकाशोतमेरा-तत्रायतेरियादिना मू। समप्रेऽपि । मुपाकरेति। बारेमरिया पारायानेच संमत कारवायां चरान नभाकरमुसोतः॥ रतिमायोरिति मारःोषितवानिति। मनेन पनुपामगरवानिपुरदार व रविरोधितवानि स्याम्पारस्युरिति महान इति पापा च तस्य "विधि"स्येव वावं सिमितिमा प्रदेश-नेति । क्याम्पासानेनेत्यर्थः । अतिरिटायस्य-मानापमा भन्यति। भैरवी। भावप्रकाश:। - - ·सटीकाटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- युक्तं चैतत् । पाइद्विकर्म करवे हि जायाप्रतिमाहितगन्धमाल्यामित्यत्र तेन प्रयोज्यायाधेनोरभिधानं स्यात , 'ण्यन्ते कर्तुश्च कर्मणः' इत्युक्तेः । ततश्च जाय- या गन्धमाल्ये प्रतिग्राहितामिति स्यात् । सिद्धान्ते तु प्रतिग्राहिते गन्धमाल्ये ययेति विग्रहः । जायानिष्ठप्रेरणविषयीभूतं गन्धमाल्यकर्मक, यत्प्रतिग्रहणं तत्क- भैरवी। शब्दरत्नम्। ग्राहे-बोधनातिरिकार्थप्राहेः । ततश्चेनि । एवं च व्यधिकरगत्वादन्यपदार्था- भावाच्च बहुमोहिन स्यादिति भावः। प्रतिग्राहिते इति । अस्य जाययेत्यादिः । तत्र जायाप्रतिमाहितशब्दयोस्तृतीयातत्पुरुपं कृत्वा बहुव्रीहिः कार्य इति भावः । बहुबीक्षिणा मृतीयावत्पुरुपस्तु दुर्लभो विधायकाभावाद् अवयन सामथ्यापि समुदायेन तृतीया- तल्यासामर्थ्याच्च । बदाइ-जायानिष्ठेनि। ननु द्विकर्म कत्वेऽपि धेनुरूपप्रयोज्यक मणः कर्मत्वाविवक्षायां गन्धमाल्यरूपकर्मण्येव के इष्टसिविरिति चेत् १ न, गिजुत्परमर्थ प्रामाणिकत्वे । पवति । धेनोरामधाने च । भन्यपदार्थामावादिति । धेनोः केनाभिधाना- दिति भावः । तत्र जाययेत्यस्यादिवे तृतीयान्तस्य व्यधिकरगत्वादहुवी हिघटकत्यन्न सम्म । वतीत्यत आह-तृतीयातत्पुरुषमिति । बहुव्रीहिरिति । जायापतिमाहितसदस्य द्वन्द्वसंज्ञकगः न्धमाल्या-देन बहुमोदिसमास इत्यर्थः । ननु प्रतिवाहिते गन्धमाये ययेत्यथ पहुग्रीहि कृस्या तेन जाययेति तृतीयान्तस्य तत्पुरुपोऽस्त्वित्यत आह-रनुमोहिणेति। विधायकामावा. दिति । समुदायार्थस्य तृतीयान्तार्थतत्वामान "सृतीयाaan इति सूनस्याप्रारिति भावः । ननु अवयवद्वारकसामर्यमादाय "सुप्सुपा इविसमासोऽस्त्यित्यत आह-भवय. वेनैति। दिकर्मकत्वेऽसीति । योधनातिरिकास्य प्रादेहिकर्मकत्वेशोत्यर्थः । कर्मवाविवक्षापामिति । सम्पन्धित्वेन विवक्षायामित्यर्थः । इष्टसिविरिति । जायया प्रतिमाहिते प्रत्य एतोपावरपु. र त्या जायाप्रतिपाहिले गन्धमाल्ये यख्या इत्यधैं यहुदीहिसमासेनेष्टसिविरिति भावः। भावप्रकाशात ·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । ८६७ ौमित्यर्थः। अन्यपदार्थान्त वेणेत्र विशेषणविशेध्यभाववैपरोत्येनैकार्थी- भावकल्पनात। शब्दरलम् । प्रयोजकजायाया हेतुत्वावश्यकत्वेन हेतोश्च कर्तृपयोजकरूपत्वेन प्रयोज्याया धेनोः कर्तृत्वार्य जायानिष्प्रेरणविषयीभूतम्यापाराश्रयत्वविवक्षाया आपकटरेनेशायवैततकर्म सम्ज्ञा. निमित्तकोटौ प्रदेशेनेशविपये कमत्वाविवक्षाया उपादयितुमशस्यत्वाव। कर्मत्वाके. रपि तत्सानियतत्वेनाविवशाया इत्यभिमानाव। नव निवृत्तप्रेपगप्रतिप्रहधा- तोनिवि गन्धमाल्यार्मग्येव के इपिदिर्जायापोन पठोमनास इति वाच्यम् १ प्रकृ. त्यैव तदर्थलाभे गिजुदानस्यापुष्टतापत्तेः । ननु गाविपदानां विहे स्वार्थमानपराणां समासेऽन्यपदार्थपरत्वमिव प्रविमाहितशब्दस्य धेनुरलेऽपि वृत्तौ गन्धमाल्यपरत्वं भविष्यतात्यत माह-अन्यपदार्थेति । तदन्तर्भावगैकार्थीभावस्य सूत्रव्युत्पत्यादिन- भैरवी। - भावप्रकाशः। हेतुत्वति । हेतुसंजत्यर्थः । कतखार्यमिति । कर्तृसंज्ञा सिद्धार्थमित्यर्थः । शार्थस्य-ताह- शव्यापाररूपार्यस्य । एतस्कर्गसति । धेनोः कमसंज्ञानिमित्तकोटा प्रपेशेनेत्यर्थः । ईदृश- विषये कर्तु. कर्मत्वविपये । ननु कर्तृत्वकर्मत्वशक्त्योरन्यतरस्य सत्त्वमस्तु, अन्यतरस्य विव. क्षास्त्वित्यत आह-कर्मस्वशक्तेरपीति । तत्समनियतस्वेन-कर्तृत्वसमनियतत्वेन । मभिमानादि- त्यभिधानमसाचसूचनाय । तदूधीजन्तु शक्त्योभेदे तथा विवक्षा।सम्भवत्येवेति । निवृत्तप्रेषण- ग्रहधातो:-स्वीकारमानार्थकप्रहधातो.। णिनि-ताशस्वीकारानुकूलच्यापाररूमाथें णिचि । उच्डलस्य शङ्कां धारयितुमुपक्रमते-नम्पियादिना । मन्यान्तर्भावेणेति । वृत्तौ विग्रहघटकपदा- वरपुरुषः । ततो जायाप्रविमारित गम्धमारे यस्या इति षष्ठयर्षे बहुबोरिः। तस्पास्तवाविवशायामपि बापः स वेति द्वितीयकामावात् ण्यन्ते कध' यस्यामाश्या पत्रव सेन पो: ससा बहुबोरि- एकरूपतीष्टसिद्धिरिति । हेतुत्येति । हेतुसम्शेत्यर्थ.। मन एवार-देतोश्चेति । रूपत्वेनेवि । धर्मपररूपशोचरपदबहुवीहसवः । धेनोरियस्योमयत्रान्वयः। कर्तृत्वार्यम्-सम्मसदना. भम् । आवश्यकेति । मन्यया णिजेव न स्यादिति मावः। ननु तत्वविवक्षया कवेऽप्य काय. खारक कर्मव तस्या भन भार-ईशार्थस्योति । तादृशम्यापाररूपायस्पेवेत्यर्थः । एतलकति । अनुक्रमसम्शेत्यर्थः । ईशविपये-तुः कर्मक्षविषये। ननु कसकमशस्योरस्परसाखेप-यतरा. विवक्षा सुपपादाऽव मार -कर्मस्वाक्तेपोति । पिमियः समुग्धायकः । तत्समेति। कर्तृवर- किसमनियतावेनेत्यर्थ । मभिमानादिति । भनेनाचिः सूचिता। तीज तु योरेन या सामवः । दूर तदन्यवापोति । तदेवं तदर्थ कर्मखादिवसायास्वोया मामऽपि सा ५३ नेपा येन शरवे-न घेति। प्रतिमहति । मनिकापारिय। भादानमात्रा कादिति मावः। एन भेनोः कर्मस्वामान का जनितिः। म पो विमानवामा पनि मावः न गित स्थानानुकुलम्यापारारिन प्रतिपादिवे-मोडो गनमा यति माग गोही प्रारीत्या जापापदेन समान न स्यादव मार-जायेति । पक्रोधावयापश्या परीक्षमाधायुमार- पछाति । विशिष्टेनामय रति भावः । प्र येति । बासस्यादिता प्रतिपाहिनेति । पस रिम स्यादिः। मन्यपदातीति । सेन देनेत्यारोप रायम् । वरपानकोबारे वस्त्रोपासाम्पसार्यपाषान्य दुवंच, रेनुसाईड वायानिमेिरमविश्पोम पानिपाल वरमोंटेगाना मापे पति विद्याद मास्योपमानरेन निर्देश वदमित्यार-उदन्तरिवि । मन्परतार्यस्य शरीरमरप पारिनेपर्यः। सूोति । साप युथपाईपनेपासुग्नेमरिष्यति 1 - ·८६ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- अभिवादिवशोरिति । अभिवादयतेरप्राप्ते दृशेस्तु प्राप्ते विभापेयम् । "अभिनि" । नेरल्पाच्तरत्वेन पूर्वनिपाते कर्तव्ये विपरीतोच्चारणं तादृशस मुदायविवक्षार्थमित्याह-संघातपूर्वकस्येति । तेनेहे न-निविशते यदि शूकशि खा पदे' इति । क्वचिन्नेति । "एष्वर्थेष्वभिनिविष्टानाम्" इति भाष्यप्रयोग श्वेह मानम् । उपपदविभक्तिमाह-उभसर्वतसोरियादिना। उभसर्वयोस्तसौ उभसर्व तसौ, तदन्तयोोंगे द्वितीया कार्येत्यर्थः । अन प्राश्चः-उभशब्देनोभयशब्दो लक्ष्यते , अन्यथा तसोऽसम्भवादित्याहुः । शब्दरतम्। टेनानीकारेऽप्यन्यान्तर्भावेण तत्स्वीकारे मानाभाव इति भावः । अभिवादयतेरिति । 'वदि, अभिवादन' इति ण्यन्तस्येत्यर्थः । व्याख्यानात् सघात हणे स्थिते व्याख्याने वीजामासं दर्शयति-पूर्वनिपात इति । निविशते इति । अत एव "सत्त्वे निविते" इति भाप्यप्रयोगः संगच्छते । भाग्यप्रयोग इति । समर्थस्त्रस्थ इति शेषः । उभसर्वयोस्तसाविति । उभांशे उभशब्दरितसमुदायोदेश्यकत्व पय हात भैरवी। - योतिरिक्तार्थस्यान्यपदार्थभिन्नस्य पोधकः पाटद इत्यय मानाभाव इति भावः । म्याण्यानादिति । यक्ष्यमाणभाष्यप्रयोगमूलव्याल्यानादित्यर्थः । पीआभासमिति। पूर्वनि. पातप्रकरणस्यानियतत्वात्पूर्वनिपातस्य संघातविवक्षामायकत्वाभावामीजाभासत्यमित्यर्थः। मत एव-संघातस्य विवक्षायाः सत्यादेव। भाष्यप्रयोगः-"वोतो गुगपमात्" इविस्वस्थ. भाप्यप्रयोगः । ननु "नित्यम्" इसिमेणायचो मृतिविषये विधानादुभाशेयकत्य पप इति पयतमारयमित्यत माह-Tulsar ननु मौलयको वदि कुतो नायति मायप्रकाशः सपने। वरस्थीकारे-मोहिकीकारे । "गुर मूर पोति-प्यायपानादिति । "HER निkिed"माप्पश्योगमुखाशियादिः । अभा-मिनाविरयाप्यायपान पाम्या गुरु, भामिनियरों विनिमयअपि GHT LE-पास गि। योगाभासमिति समिम शान्ति पू FANAपानि मा । म प ानुपरि िHumना. Higuy'मा मा पूर्वनिपाते कि, ifi Rita: पापा मूट Parta पति। म मा मान्यप्रयोग वि। rap am tha मानिस Ex-5 मासानिHिIRAIL समयविन १५. safaltainा पर पर Taalaन शेर पर मारा। सानुमान गुर्थ, arrianit मावामगर। teati rrectfucks aver!

·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । ९६६ वस्तुतस्तु वृत्तिविषये अयच्प्रवृत्तावपि उभशब्दाद्विहितो यरवस् तदन्तमस्त्ये- वेति यथाश्रुतं साधु । धिगित्यविभक्तिको निर्देशो गरित्ययमाहेतिवदिति प्रातः, तन्न, तथा सति अपदान्ततया दृष्टान्ते "लोपः शाकल्यस्य" इत्यस्येव दार्शन्तिके जशूत्वस्यापि अप्रवृत्तिप्रसगात् । न चायं गकारान्त एवेति भ्रमितव्यं, "कस्य च दः" इति सूत्रे धकिदित्युदाहरणस्यासङ्गतिप्रसङ्गात् । तस्माद् धिगिति विभ. क्त्यन्तमेव । 'प्रकृतिबदनुकरणम्' इत्यतिदेशात्सुपो लुक् । उभयतः कृष्णमिति। कृष्णस्य पार्श्वद्वयेऽपीत्यर्थः । आद्यादित्वात्तसिः । पष्ठ्यर्थे द्वितीया। एवमुपप. शब्दरतम् । बोध्यम् । उभशब्दस्य शब्दपरत्वाद् वृत्तिविषयेऽपि नायच वात्तिक । उदाहरणे तु अन्त. रङ्गत्वात पूर्वमेवायचि तत उभशब्दात्तरूपापि तद्घटितसमुदायोद्देश्यकत्वमस्त्येवेति न दोपः । वृत्तिविषये इति । वृत्तौ कृतायामित्यर्थः । प्रावीनदि "उभौ साभ्यासस्य" इति निर्दशेन वृत्तिघटके परत एवापजिवि व्याख्यात, वदाइ-उभशब्दादित्यादि । एवं च तेषां लक्षगाध्यणे व्यर्थमिति भावः । अविमकिक इति । अनुत्पनविभकिक इति तदर्थ इति तद्वयाख्यातारः, दृष्टान्तरलेन तथैव लाभात् । तदभिप्रेत्याह-जश्त्व- स्येति। अतिदेशादिति । अतिदेशेनाव्ययत्वादित्यर्थः । आचादित्वादिति । कृष्णस- भैरवी। । - त्यत आह-उभशम्दस्येति । यन सख्येयपरताऽस्ति तत्र “उभादुदात्त" इत्यस्य प्रवृत्त्या "नित्यम्" इत्यस्यापि तत्रैव प्रवृत्तिरिति भावः । प्राचीनसम्मतव्याख्यानानुरोधेनाह-वृत्ती कृतेति । धिगित्यत्र विभक्त्यश्रवणेनाविभकिकत्वं स्पष्टमेवत्यत आह-मनुत्पन्नेति । सूने. जैव सिम्प्रत्ययस्यापपत्तायाद्यादित्वकल्पनमनुचितमित्यभिप्रायेगाह-रणसम्बन्धीति भावप्रकाशः। भा-उभेति । शदेति विषाचासस्थााचिरवमिति भिभिन्यळ' इविन्यापेन स नेति भावः । विष. येऽपीति धर्मपरी निर्देशः। योमश इति शेषः । उभयतः कमियादौ लशन योजयति- उदाहरणे त्विति । अन्तरशत्वादिति । मस्य स्वाकिरवे नेयादि.। वन -स्मादायमा वरनम्वरम्। नन्वन्तरणरवेन प्राक् प्रवृती प्रसादकारायुका "ववस्तु" श्यादिना मूसे-शेषोक्किायुकात भार- वृत्ती कृतायामिति । ननु नायं मूलादिसिद्धान्योऽत पाद-प्रागनीति। य: प्रसादादिभिस्तया पास्यातमनस्याओं बोध्यः। तदाहेति । तदनुसारेगाहेत्यर्थः । मन प्रापोनरोस्वर प्राचीनमःमः पनन स्वरी येति भावः । म एस वनिसमा:-एवं चेति । व या पावसाने न बोरया ययात्रु तसाधुरवे वेत्यर्थः । तेपा-मानीनानाम् । अनेन स्वतः तावनितम् । तचोको प्रात् । व्यर्थमिति । मन्यमपूर्वापरविरोषस्तेषान् । तया म्याख्यानरयागेन गायगे तु नन्नतोश dि मावः। यथाचावरहरपाया प्राचिस्तपोमा प्रात्रिम् । प्रविनि रिति सिनिदेशः। वारसकरदण्डमाळमरास्तम्। नन्वम्पयसामगे तुझ्ययनागविमखिऽमिस्पर्य कायाऽमि. विकमिति प्रसादप्रमादिन्यनिह मुहमयु,नव वर न पाया, "नको प्रावित सो नेत्येतदविमठिकमित्यादिशरदचादिम्पवारनादव माह-अनुमति । व मानमा:- दृष्टान्तेति । तदभिप्रेत्येति । मनेनारविः सूचिग। ठमोजन्तु निय- वोडामा मया पाल्पामायक्ष, वयापारपानामावश्येति । यारोऽप्येवन् । पत्र मूति चिरपमितियोमम्। ननु नाविन तुर सम्भवति विमस्यन्तस्यानुकरमादामाबाद मार-अतिदेयनेति। ननु म. सोपत्र परसापाससिडेर गृति "मापारिवामि "इविस्मयुद्धमा माइ-हम्मेति। ९५१ मुठादि प्रयमानुगेरेनेति भावः । यसमाधिमाप: "साने शेय" REER - - ·७० भरवी। सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- दविभक्तौ सर्वत्र बोध्यम्। नाम्नोद्विधैव सम्वन्धः सर्ववाक्येष्ववस्थितः। सामानाधिकरण्येन षष्ठचा वाऽपि कचिद्भवेत् ।। इति वृद्धोक्तौ षष्ठीग्रहणं तदपवादविभक्तरप्युपलक्षणम् । द्विघेत्युक्ति: सामा- नाधिकरण्यवैयधिकरण्याभ्यां निर्वाह्या, षष्टीतदपवादयोरेककोटितया वा। धिक् कृष्णाभक्तमिति । तस्य निन्द्यतेत्यर्थः । कथं घिङ् मूर्खेति ? सम्बोधन- पदस्य क्रियान्वय इति प्रागेवोक्ततया घिकशब्दयोगाभावात् । क्रियापदं प शब्दरतम् म्बन्धिपाद्वयाभ्यामागता इत्यथें परम्यास्तसिलित्यन्ये । सामानाधिकरण्येन- विनाऽपि सम्बन्ध विशेष्यविशेपणभावेन। पाठ्येति । भेदसम्बन्धपूर्वकविशेष्यविशेष- गभावेनेत्यर्थः । नाम्नोस्त्यिनेन क्रियाकारकयोः क्रियाकारकभावरूपकारकविभक्त्यर्थसम्ब. न्धेनाचय इति सचितम् । वैयधिकरण्येति । पथ्या वेत्येतद्वैयधिकरण्योपलक्षणमिति भावः । क्रियान्वय इति । वोधनीयक्रियान्वय इत्यर्थः । धिकशब्दयोगाभावादि. ननु सामानाधिकरण्यमेवाधिवरणवृत्तित्वं, तस्य सम्बन्धत्वन्तु 'नीलो घट.' इत्यादा बाधित द्वयोरभेदादत माह-विनापीति । सम्बन्धम्-सम्बन्धविशेपम् । पठ्या शब्दरूपतया सम्बन्धयन्न सम्भवतीत्य आह-भेदसम्बन्धेति । भेदप्रयोज्यसम्बन्धेत्यर्धः। स च स्वस्या- मिमायादिरूपः। ननु नाम्नोरेव द्विधाऽमिसम्बन्धाभिधानमसङ्गवम् क्रिययोरपि विधा. सम्बन्धस्य दर्शनात, 'एधायक इत्यादौ 'पुरीमवस्कन्द इत्यादी चाभेदस्य, 'कृष्णनमे. पेरुखं पाया. इत्यादी भेदसम्बन्धावच्छिन्नविशेष्यविशेपणभायस्य प्रतीवेरत आक्ष- नाम्नोरिति । एवञ्च नाम्नोरेव द्विधा सम्बन्धप्रतिपादने न तात्पहिन्तु क्रियाकारकयोकियो- पसायन्धाभिधाने वापयमिति भावः। ननु वृक्षोक्तौ वैयधिकरप्यपदानुकोफयमेवममिधा. ममत आह-पाति । बोपनीयति। विधेयभूतेत्ययः । एव 'धिष् मूर्य इत्यत्र जीवसी- त्यादिविधेनियायाम्मोत्यस्याम्ययस्तस्यामेय धियशदायनिन्धत्वस्यान्वय इति किया. "atau ria oftend १८ सप, न मा । नत्र किसनामेश्यापनुपरमा यत्र lifeोमावर गे दितीया न,fula प्रयासिल रस्येव सिंदेवानी- सामय निजिस्कार, समनपा-पन्चम्या इति। न्नु सामानाधिकरपनपस्या सामान RARE MED, सपायुसतया माा-विनापि सम्बन्धमिति । वरि. FREE: पान BRONISRनावादार- (-भेदेति। स्वस्वामिभावाबोयर्थः । अयमेव सा: । ननु नानोमयुर नाप मुनील नोपाय ना', पुरोमास्कन्द, ६., MATA ARI Bाशासापरावर पाहायोलि सम्म RELAIRE It-माग्नोरिति । तपाप टेन सापकोपलादत इति पियोरेर मलन दिपायोनि मार:-रियेलिहियामारकमाररूप वारसामिपहिसम्मानिमिपरिप. FTERIKA HIdराय: कnिe ARENTS ARE -Itanvatsalaramateust: विविध माना विशरिरमू- Migrofitor Pride aurasIt-या पतीविका EHENERafirit ERRIERSE मानामा-मान समका xaxis CRIमार रस्तुसियादिना दिलासा--पोपनीयति। मिरatnanata fuन निETARIYANIELI - भावप्रकाशः। स(या।

·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । EI विच्छ्रवं कचिदाक्षिप्तमित्यन्यदेवत् । तथाच मूर्खसम्वोध्यकं निषिद्धाचरणादि निन्द्यत इति वाक्यार्थः। एतेन 'हा वाव' 'दादेवि धीरा भव' इत्यादि व्याख्यातम् । यत्त्वाहुः-'उपपदविभके कारकविभक्तिनलीयसी'इवि सम्बोधने प्रयमेव भवति, सम्बोधनपदस्य कर्तृ कारकवाचित्वादिति; तन्मन्दं, सम्योधनपदस्य क. तुकारकत्वे उक्तिसम्भवाभावात् । देव प्रसीदेत्यादी वस्तुगत्या देव एव कर्वेति चेत १ नैतावता कारकविभक्तिवं लभ्यते । किं च देव त्वा भजे, त्वां भजन्ती- त्यादौ सम्बोध्यस्य वास्तवमपि न र्तृत्वमित्यास्तां तावत् । उपर्युपरीति । कर्य पारदरखम्। व संवोधनस्य क्रियान्वयाव वरिक्रययैव धिको योगो न नापीति भावः । न्याख्यात. मिति । वातेत्यादेशासम्देन नयोग इति माव । हापदस्य पाध्याहत त्वाम् इत्यनेन 'माम्। इत्यनेन वाऽन्वय इति तात्पर्यम् । कारकविभक्तित्वमिति । कर्तृकारकविमफित्पमि. त्यर्थः। संवोधनपदार्थस्य देवस्य त्वमित्यनेन सहाभेदेऽपि शब्दवः क्रियाशयत्वादिप्र- भैरवी। । या निन्यत्वस्य प्रतीवितु मूर्खत्वस्येति भावः। तयाच यस्मिन्वाक्ये सम्बोधन विमास्य. न्सस्य क्रियावाचकस्य च नाशस्य प्रयोगस्तन तस्याश् क्रियायामन्वयो यत्र तु सम्बोधन- विमक्त्यन्तमानस्य प्रयोगस्त विधेयक्रियावाचकम्पदमध्याहर्तव्यमित्या तात्पर्यम् । यत्र घि मूर्ख जोवसीति प्रयुज्यते तत्र जीवनरूपा किया न विधेया तस्या. सिद्धत्वाकिन्तु जानीहोत्यस्य शेपता कल्पनीया । अभिमुखीभवन्मूर्खाददेश्यक जीवनसम्बन्धि निन्दाकर्म यज्ज्ञानन्तदनुकूलप्रवत्तनाविषयो व्यापार इति शाब्दयोध.। न योग इति । किन्तु जानी हात्येतदर्थे तातेत्यस्य । त्वा हा, मा वा हा, इवि वास्यद्वयमेवात्र योध्यम् । हापदस्यति । सेदार्थकस्येति शेप । ननु सम्बोधनादार्थस्य क्रियायामन्वयस्य प्राक् प्रतिपादिवलेन "विष्. समानाधिकरणे प्रयमा" इति वार्तिकैकवाक्यतया प्रथमाया. कारकविभफित्वस्य सत्त्वाच्च 'तन्मन्दम्" इत्यादिना प्रतिपादितमसनवमत आह-कर्तृकारकेवि । ननु यदि कारकत्व- स्वहि तस्य कर्तृत्वमप्यस्त्वित्यत माह-सम्बोधनपदार्मस्येति । देव त्वम्प्रसीदेवि वाक्य इत्यादिः । खमित्यनेन एतदर्थेन । ममेदेऽपौति । फलिवाभेदेऽपोत्यर्थ । सम्दत इति । सम्योध. विश्येत्यर्थः । नन्वेवमपि विशम्दयोगरतस्प कुडो नेस्या माह-सम्बोधनेति। क्रिपेति । विधयक्रियेत्ययः । एवमग्रेऽपि । तेनापीति । सम्बोधनेनापीरपर्थ । प्रपिस्तस्या एव समुच्चायक । भयं भाव.-निपिशाचरणमित्यास्य पानीहोत्यस्य चाप्यारेणाभिमुखीमवन्मूखोंदेश्यनिषियाच रणादिसम्बन्धि नि दाकर्मकप्रवत नाविषयो शानमिति वाच्यार्य., याच शाने एव योगः। पवेन येश कियाभक्तमित्यादो प्रथमार्थे दितीया, निन्ध कृष्णाभळ इत्यर्थ., वन्मते मूर्खसम्बो श्यक निषिद्धाचरणादि निन्धमिति वाक्याय इति प्रकाशनाकरदण्डययुकं वदाशय कमेव मूलोळ चापास्तमिति । तदात्यवाह-तातेत्यादेरिति । नम्वेवं इत्यस्यानन्वपापत्तिरेवान भाइ हापदेवि । खेदार्यकत्येति भाव.। मामिति । मत्याऽध्याहस्यादि । खासगी मसम्बन्धी वा खेद इति वर्ष। तपाच मित्रमैवेद वाक्यमिति मावः। सम्धोधनस्य कारकविळिरवस्य प्राक् प्रतिपादितत्वादाइ-कर्तृ. कारकेति । तथैवोपक्रमोपसातादिना नामादिति भावः । ननु तस्य कारनवे कतवमपि सूपपादमत भा-सम्बाधनेति । देव त्वं प्रसीदेस्यादाविति भावः। त्वमित्यनेन-वमित्यर्थेन । अभेदेऽपि- फलिसामेदेऽपि । मत पवार-शब्दत इति । सम्बोधनपदार्थ इति शेष.। वस्सोदश्यतयैव प्रतीवेत. स्वेनैव तत्रान्वया । भव एव बक्षिश्य कारकविभक्ष्य इति सिद्धान्त वि मावः। वस्तुवत्व तुन भावप्रकाश.॥ - - ·. ७२ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- तर्हि 'उपर्यु परिबुद्धीनां चरन्तीश्वर बुद्धयः ? उच्यते, उपरिवुद्धीनामुत्तानबुद्धीना- मुपरि चरन्तीत्यर्थः । एवं च आडितत्वाभावान द्वितीया। यद्वा-प्रतिपदोक्तत्य "उपर्यध्ययसः सामीप्ये” इति कृतद्वित्वस्यात्र ग्रहणम् , तेन वीप्सायां द्विवंचने सति नास्य प्रवृत्तिः। "अन्यत्रापि दृश्यते" इत्युक्तं, तदर्शयति-अभितः परित शब्दरत्नम्। तीतेपपादनस्याशक्यतया कर्तत्वं दुर्लभम् । वास्तवक्रियाश्रयत्वमादाय कर्तृत्वे तु बहुप. प्लव इति भावः । नास्य प्रचिरिति । अत एव सर्वेपामघमालानमुपर्युपरिवर्तते इत्यादौ न द्वितीया । अघ्र हुपर्युपरीत्यस्यातिशयोऽर्थो न सामीप्यम् । वीप्सार्या भैरवी। नपदार्थे इत्यादिः । उदेश्यतयैव तस्य तत्रान्वयस्य स्वीकारादिति भावः। ननु तस्मिन् वाक्ये त्वमित्येतदर्थेन सह देवत्यस्याभेदस्य सत्त्वावस्तुगत्याऽऽधयत्वमप्यस्तीत्यत माह-- वास्तवेति । वळूपप्लव इति । वचन पुरुषाचव्यवस्थारूप इत्यर्थः । वस्तुतस्तु वाक्येकदेशन्यायेन 'प्रजानि देवदत्त' इत्यस्य मजानि देवदर जानीहीत्येतदर्थस्ताऽस्ति । 'एफति वाक्यम्। इत्यस्य श्रूयमाणैतिवाक्यमित्यर्थ इति निघातस्य सिविरप्यस्ति । अव एव सम्बोधनस्य कर्तृकारकाचित्वव्यवहारोऽपि प्राचाम् , देवदत्तेत्यस्योकन्यायेन देवदत्त त्वं जानीहीत्येतद- यंकत्वेन विधेयपियाककारकयाचित्वात् । अत एव 'विसमानाधिकरणे प्रथमा इति वातिकस्याप्युपपत्तिा। या क्रियावादकम्पदन भूयते तनापि "अस्तिपन्तीपर" इति न्यायेन गम्यमानक्रियान्वयोऽस्त्येव । भवन्तीपर इत्यस्य लट्पर इत्यर्थः । अन मवन्तीत्यु. पलक्षणम् , लकारान्वरस्यापि चिरसम्मवार, असाह-रवि भाव इति । एप मूलोक. शिन्त्यमित्यत्र वात्पर्यम् । ननु प्रथमसमाधानेन उपर्युपरियुशोनामित्यस्य सूपपादन यवेत्यादिनोद्वितीयसमाधानस्य नोपयोगः। विश युद्धीनाम् इना-धेटा युदीना, वामुप. सुपरीत्येयन्निवीयापि व शक्यत्यत आह-मत २३ति । मितोयसमाधानारत्ययः । .एवरेवाह-मति । उक्तवाक्ये हरयः । भतिशय इति । यथा 'उपर्युपरि लोक हरिः इत्यादी नियामशमिपा-यास्तपति । पपप्टय इति । वचनपुरूषापम्पमस्यापतिका । मनु सोपनप कारकम्पकारोsी प्रा प्रविEि: new मागूपापा मार-रसि भाव वि । पादपार नियमित पारिधि प्रभाjिar। न प्रा. SEपा समाधाप पY गोपनगरवापारयापति सि प्रीया नाप बार बतायstqualRaga Seasमागविनिम्या xि. arपुरा सदरम् । यस सस्पण्याबारिवानि, ifraralHREE समानामा निपानासियासिनामयम, मा. प्रधामारेन पारादरमपुENI रागनिन वाभिमापारि संताप, LUR RAfternEET शिप पारिमाया लि. ful, Mundeप. ननु BIRBELAR विना. Dिama, f५ र मन सेना समितिaticks INR मा-- मत पnिtentinatin-रोविन : बपिfotrjikitrinamerasain adulture ethifonu wildrianditatfelirritate 1 R- Infafa | RAINM परिसम् matter fASAHESERRENResi १५-मानिस wwwftwa. भावप्रकाशा ·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । 5७३ इति । प्रतिमातीति । एप प्रतिशब्दः क्रियाविशेषकत्यादुपसर्गो न तु कर्मप्र- वचनीयः। अन्तरा त्वां मामिति । तव ममे च मध्ये इत्यर्थः । सामादिति । अत एव हेतुत्वपर्यन्तमपि शाब्दवोधे विषय इति स्वीकि. यत इति भावः। शब्दरत्नम्। द्विर्वचनं चाति बोध्यम् । उपसर्ग इति । बुभुक्षितान्वितप्रत्यर्थसम्बन्धल्य किया- गतत्वाद् दु'क्षितस्य न मावीत्यन्वय इति भावः । माये इति । अन्तरा इति हिमध्ये इत्यर्थकम् । भैरवी द्विरुक्तस्योपर्युपरीत्यस्य समीपोर्ध्वदेशवृत्तित्वमर्थः, प्रतियोगित्वरूपा सम्बन्धो लोकपदो- तरद्वितीया, लोकप्रतियोगिफसामीप्यमदूर्ध्वदेशवृचिहरिरित्यर्थः प्रतीयते, न वया प्रते, किन्तु बुद्धीना लौश्किपुरपबुद्धीनामुपयुपरि तदधिकातिशयविशिष्टाश्चरन्तीत्यर्थ इति । द्वितीयाप्रसतिरिति भावः । द्विवंचनवायेति। वस्त्वयें। मनु 'युभुक्षित प्रतिभाति इत्यत्र "कर्मप्रवचनीययुक्त" इत्येव द्वितीया सिद्धा प्रतिशब्दस्येत्यम्भूताख्याने वल्याः सञ्ज्ञायाः प्राप्तेत आह-बुभुक्षितेति। बुभुक्षितेनान्वितो यः प्रत्यर्थः प्रविद्योत्यस्तदूपो यः सम्बन्ध- स्तस्य क्रियागतत्वमित्यर्थः । स च प्रतिभात्वरूप एव । तच्च झटिति स्फूर्तिकत्वमेव । एतस्य सम्बन्धस्य प्रतियोत्यता, वाच्यस्तु स धावोवेति सूचनाय बुभुक्षितस्य न भाती- त्यस्य प्रतिशब्दाघटितस्य लेखः । कर्मप्रवचनीयत्वे तु तस्याप्युपादानकृतं स्यात् । एवञ्च बुभुक्षितसम्बन्धी यत्किचिद्विपयकप्रतिमाऽभाव इवि बोधः । अन्तराशब्दस्याधिकरणशक्तिप्रधानत्वादाह-मन्तरा इति होति। मध्यत्यान्वय्यवधित्व. रूपः सम्बन्धो द्वितीयार्थः । “अन्तरान्तरेणा” इति सूटने परस्परसाहचर्यादव्यययोरेव प्रहण- नतु टावन्ततृतीयान्तयोः । मालानम्घं वर्तते इति वावयार्थः। ननु मुक्षितं न प्रतिमातोरयादी इत्थंभूतारयानरवेन कर्मप्रवचनो यावेन गतार्थतान मार--उपसर्ग इतीति । तदुपपादयति-बुभुक्षितेति । बुभुक्षिवादियो यः प्रत्यर्थरतद्द्योत्यो झटितिर फुटिस्वापरपयायः प्रतिमारवरूपस्तरसम्बन्धस्य मानक्रियागतवं न तु मुक्षि. गवस्वमित्यर्थः । तमेव सम्बन्ध दर्शपति-बुभुक्षितेति । प्रतेशोतकरवासातोरेव सोऽर्थ इति ध्वनायितु प्रतेस्नुस्खः । कर्मप्रवचनीयरवे तु तदुग्लेख भावश्यकः, क्रियानिरूपिनसम्बन्धविशेषयोतकावस्यैव तस्वात् । मन पर सदभावातदभावः । व्या च "प्रतियोगे" इत्यस्य प्रतियोत्याक्रियायोगे स्यर्थः । मुक्षितसम्बन्यो यरिकनिदिषयकप्रतिमाऽमाव इति बोषः। नन्वन्उराशरस्य मध्यार्यकरवेऽपि मध्ये इति कथं अन्धमा भाइ-अन्तरेति । भाधेयप्रमाने मध्ये व वर्तते । भवधिस्वरूप: सम्पन्धो दितीयार्थः स च मध्यस्वान्वयी। सन्मदवधिकमध्यमवत्ति. हरिरिति बोधः। सूत्रे मिथः साहचांदम्यययोरेव प्राणं, गुरुभागवावियत्र ग्रहयोरिव, न तु यान्त- तृतीयान्तयोः रेस्तु न सा," उपपद" इति न्यायात, युतग्रहणं तु स्पामिति भावः। मूळे हेतुस्वपर्यन्तमपीति । "लक्षणेत्यम्भूतेत्यनेनानो: कर्मप्रवचनीयज्ञायां सिदायाँ खमिद वक्तव्यम् । हेतुः शाकल्यस्य संहिता वर्षस्य, न लक्षणन् । लक्षणं हि नाम स भवति येन पुनः पुन. इयठे, न य: सदपि निमित्वाय कल्पते । सकुच्चासौ शकल्येन मुस्ता संहितामनुनिशम्प देवः पाव- पं" इति भाध्ये "हेस्वर्थमिदं वक्तव्यम्" इत्युक्तहेतुरवमपि मनुषोत्यं दितीयार्थ इति भावः। भावप्रकाशः। - . सिरला।

·७४ द्योत्यते। सटीकटिप्पणशन्दरतप्रौढमनोरमायां- नदोमन्विति । द्वितीयायाः सम्बन्धोऽर्थः । स चेद साहित्यरूप इत्यनुना "लक्षणेत्थम् ॥ वृक्षं प्रतीति । वृक्षसम्बन्धि द्योतनमर्थः । सम्बन्धश्च लक्ष्यलक्षणभाव इति प्रत्यादयो द्योतयन्ति । भक्ता विष्णुप्रतीति । विष्णोर्भ तेश्च विषयविपयिभावः प्रत्यादिद्योत्यः । लदमोरिति । लक्ष्मीरूपस्य भागस्य हरिणा सह स्वस्वामिभावः । वृक्ष वृक्षमिति । इह वीप्सा द्विवेचनेनैव द्योत्यते, परिशब्दस्तु क्रियया संबध्यते । कर्मणि द्वितीया। कर्मप्रवचनीयसब्जया उपसर्ग- संज्ञाया बाधात् पत्वं न । एतदर्थमेव लक्षणादयो विषयतयोपाचा इति व्याख्या. शब्दरत्नम् । लक्ष्यलक्षणेति । वृक्षप्रकाोन विषुद्वियोवज्ञानाद् वृक्ष लक्षणं, विद्युद्विद्योतनं लक्ष्यम् । कर्मणीति । वृक्षपदार्थस्य सेचनं प्रति कर्मवाव । अत एव क्षल्य वृक्षस्य प्रतिसेचनमित्यादौ पठीति भावः । विषयतयेति । अन्यथोत्याया अपि वीप्सायाः भैरयो। मत पवेति । कर्मणि द्वितीयाङ्गीकारादेवेत्यर्थः । षष्ठीति । "कर्तृकर्मणोः" इति सूत्राविहिता पष्टीत्यर्थः । एतेनास्य कर्मप्रवचनीयसंज्ञया पत्वाभावो यथा भवति तथा कर्मप्रवचनीय. युक्त" इति द्वितीयापि सिरेति कर्मणि द्वितीया इत्ययुकमिवि परास्तम् । शेपे पछी त वस्तुमक्या, फर्मप्रवचनीययोगविहितद्वितीयायास्तदाधकस्यात् । ननु लक्षणादीनां विप- यत्वन्धोत्यत्येन वाच्यत्वेन वा वक्तव्यन्तच्चान्यतरदप्यन न, वीप्सायान्दिचनस्य स्वीकारा. दत आह-मायचोत्याया इति । द्विर्वचनद्योत्याया इत्यर्थः । विषयत्वन्तु तदूरितवाक्यज- न्यताब्दयोधविषयत्वादीष्पम् । योप्सापा पिपपत्ययोधनाय सूत्रे यीप्सापदम्प्रत्यादिसानि- ध्येनोपाचम् । इतरे-धीप्सातः । ननु परिशदस्प क्रिपया सम्बन्धो ननु वृशेणेवि कथम्पत्र- म्यापति। फर्मप्रवचनीयद्योत्यसम्बन्धप्रतियोगित्वस्यैष फर्मप्रवचनीययुपत्यादत माह- भावप्रकाश:1 ननु यसमा पनि पापा सत्यारस्पा विषयमा विवातित मार- गृति पाप नोछावर, किशनजनकशनविश्याव ध्याग, पानमन्वयानशिपर लाप. समिति नोफोनमारियो शिक्षिपोनिक रवि मा: पिपोता. नाविति । समीपविशेषावधिनियुदिपोतगानापियः। ननु कर्मपदरनीय प्राय हमा Ratna-क्षेवि । ननु मया सामावर हिमेपाऽपि भविपति, उपप म्याप फल. भाषा, रामोपकाभेर दुपEिus E-अव एति । कमसिरितारादेवस्मयः । पोविनमः" इति पापः। मपण वामिनापीय दुखमा स्यावासीन, अस्पायसवानिति मारा। ननु सिरपरसमरि पापानापान पावास्य, वन पोसपाR. म्यास्याम्पभागार पंचम भार-भन्यपोत्येवि। विपनपोपोप सोपान "मनु" पासिसपना पूनिमे बिरोबार पर सचिन सरछा। सारिस्परम विवि से लोन "alaपोनीया, मायुगोसा" १TIONARोगत सानिमारसमHिHIN" TREAM Isi मनमानसोपनिनिसARusपादि. RREFECTSAR प्राविभा ·ESY कारके द्वितीयाप्रकरणम् । तमाकरे। "पश्चम्यपापरिभिः" इति तु न भवति, वर्जनार्थेनापेत्यनेन साह- चर्यात । शब्दरत्नम्। सञ्ज्ञा प्रति निमित्तत्वादिति भावः । इतरे रक्षणादयस्तु द्योत्या एवेति बोध्यम् । इति तु न भवतीति । विशिष्ट क्रियासम्बन्धे विशेषणेनापि सम्बन्धात्प्रासिरिति ममः। एतत्सर्वे हरदत्तानुरोधेन, कर्मत्वाविवक्षायामपि द्वितीया) सम्झाया आवश्यकत्वात । कि विशिष्ट क्रियासम्बन्धे इति। परियोत्यसर्वतोभावविशिष्ट क्रियासम्बन्धे इत्यर्थः । यदि क्रियया सम्बन्धो न स्यात्तदा कर्मत्वाभावाद् द्वितीयापि न स्यात् । एवञ्च कर्मप्रवचनीययोत्यसः म्वन्धाश्रयान्वितत्वरूपमिह कर्मप्रवचनीययुक्त्वमस्तीति भावः। अभ्युपेत्यवादोऽयमिति ध्वनयन्नाह-एतत्सर्वामिति । एतत्सर्वम्-इह वोप्सेत्यादिनोक्तम् । इरदत्चानुरोधेनेति । 'उपपद. विभक्त इति न्यायेनान कर्मण्येव द्वितीया, पर्यादयस्तु क्रियाविशेषका एतिहि तेनोक्तम् । कमवाविवक्षायामिति । तादृशशक्तिमत्वेन विवक्षार्या "कर्मणि द्वितीया" इत्यस्य प्रवृत्तिरिति + . भैरवी। भावप्रकाश:1 - दारा पुनर्विधानार्थम् । मत स च वीप्साशम्दस्य पानिपात इति भावः । इतरे इति। वीप्सायन्ये त्यर्थः । तथाच निमित्तस्व पोत्यत्वान्यतरस्वरूपं तत्रिविष्टम्, एकरयैव निवेशे वरन न स्यादिति भावः । ननु परेः क्रियासम्बन्पेन वृक्षणासम्बन्धारकर्थ पश्चम्यापतिः, कर्मप्रवचनीपयुक्तावं च कर्मप्रवचनोपयो. स्यतासम्बन्धविश्वमत मार-विशिष्टेति । कमवोपपत्चये क्रियान्वयस्यावश्यकतया परिपोत्यसर्वतो. भावविशिष्टचनसमन्धे पक्षस्य विशेषणेनापि सम्मन्दारपरेयोगः कर्मप्रवचनीययुकरवं च यथास्यधिः दिति भावः । वस्तुतोऽयुक्तमेवदिश्यार--एत्सर्वमिति । इह वोप्सेप्यादि परवं नेत्यन्त मूलमत्रोपसर्गः (वाभावास प इति परममल धेरपर्थः। हरदत्तेति । उपपदविमरिति न्यायेनार कर्मण्येव दिया। पादयस्तु क्रियाविशेषका एवेति हि नोकम् । कर्मत्वाविवक्षायामिति । पर्य माव:--द्वितोपायः कर्म, स्वप्रयतावच्छेदकायापकतासम्बन्धेन तस्य रेचन क्रियान्वयः, विरासम्बन्धपोतक च वीप्सादि.. वचन, दितीया कर्मण्येव, प्रत्यादयः क्रियाविशेषकाः, पब साफ त्वषत्वम् । वीप्सायो प्रविनाऽम्य. पीमावस्तु न, प्रतेरवदयंकरवात् प्रतिद्वितीयान्तयोः क्रियान्वयेनासामध्यावति प्रायः। प्रतिमासमित्यादौ प्रवेवासापोतकवस्य दृष्टवेन पूछ वृक्ष प्रीत्यादावुभयोरसि तद्योतकस्वमातु । नपान्यवरवेयध्यम् , यतिलुनीत इटिवदुपपत्तेः। पवंच लक्षणादिसाहचर्यमप्यमाधित महि। न कर्मणि दितीयासिध्यान फलं, दविवक्षायां समावेन विवधायामपि नियासिः फलवार । एवं प पर न दिरख केवहः प्रतिरेव वीप्सायोतकरवस्य च क्रियाविशेषवामावः, न दिवोवा सम्मायाः साफल्येन लशमादिसाहचर्य वोरन विषयत्वपर्यन्तम्याख्याने वीजामावेन प्रवे: क्रियाविशेषकरके वदपोत करणे सम्पाचौ न मानम् । न च वादशस्य नित्यत्वादम्ययीभावो दुरि इति वाम्यम् । वरिषये समास तिवस्य वश्यमागरवादिति मान्याः। भन्ये तु-“कस्य लपगादयोऽा निमियन्ते १ क्षार्द नाम्" ति भाभ्यपामाण्यारसाहचर्या नायपगेन विषयच्या म्यास्यानरपौचित्यम्। पर्व चोभयत्रापि दिकीया। किमिमे सामीप्यादिवरमायादीनामा परान्तरमाच्या अपि विषयतया सम्मानिमिभूता इति प्रश्नः, उसरप मण्येवर प्रशाशेनामिति भाप्या पाहुः पाच वीम्मा दिवंचनपोरया। बीप्सापदैन योपितुमि धादिश्यावरूप स्थायर सरळा। माययकरयादिति । 'पए वर्ष प्रति मिति पत्र पसरप सेचने कमा कमि मिशीया" रयन रिसोरासिमाम कमरिना विषयाया वालो वारि दिशोपामिद कर्मप्रवचनीया. पान्माश्य मिति माः। रियाविशेषमस्ये इति। निपानिशेविषयमा ·E६ सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शब्दरतम्। च परः क्रियाविशेपकवेऽन्वर्थत्वेन कर्मप्रवचनीयत्वस्यैवानापत्तिरित्यन्यन्न विस्तरा । भैरवी। स्पष्टमेव । अनापत्तिरिति । "कर्मप्रवचनीया" इत्यत्र बाहुलकावर्तरि भूतेऽनीयर् । कर्मशब्दोऽत्र क्रियागतविशेषस्य बोधका । ये कर्म प्रोक्तवन्तः, सम्प्रति तु न तथा, कित्वप्रयुज्यमानकि. याकृतसम्बन्धविशेपस्य योतका इति लब्धम् । एवञ्च यदि प्रयुज्यमानसेचन क्रियागतविशे. पद्योतका एते तदा अप्रयुज्यमानक्रियाकृतविशेपाद्योतकत्वात्कर्मप्रवचनीयसंव न स्यान्म- हासंज्ञाकरणादिति भावः । ननु भवन्मते कयमन कर्मप्रवचनीयसंक्षेतिचेदित्यम्-वृक्षम्प्रति भावप्रकाशः। बुद्धिस्थयावस्मयनिष्ठमुच्यते, व्याप्यस्वविशिष्टयशादीनां च स्ववृत्तिम्यातिः, प्रत्यर्थ शनिवेश स्यादावर्धस्य निवेशनक्रियानिरूपिताधिकरणस्वेप्यर्थमर्थनीति विग्रहो भाभ्ये दशितः। वृत्तिविषये तु प्रविश्व वीप्साया अपि पोतक इस्यन्यत् । अन्यथा प्रोनिवेशनक्रियान्वयिरवेनासामध्यदिशदेन समासानापतिः, निवेशनझियानिरूपिताधिकरणवादयंपारसप्तम्यापतिश्च । तस्मादकर्मकातादियोगेऽर्थः मम्प्रति शम्दनिवेश इत्यादौ निविशत्यधिकरणे सकर्मयोगेऽपि कर्मवाविवक्षाया सम्बन्धवेन विव. क्षायां प्रत्यादिघोत्यसम्बन्धेनान्वयविवक्षायां च दितीयार्थमिद सूत्रमिति तस्वम् । किन भूक्षादीना सेचनादिकर्मवेऽपि पवाभावार्थ संबन्धोधाय तादृशसम्म सोतकापमपि प्रत्यादीनां वाच्यम् । तथाच घ्याम्यश्वविशिष्टवक्षादिकर्मतानिरूपकम्यापक सेवनमिति कर्मवपक्षे योषः, तदविवक्षायान्त व्याप्यावविशिष्टयूक्षादिसम्बभिभ्यापकं सेचनमिति बोधः । तथाच बोधे देलक्षण्येन कर्य तत्र तसिदिः। रनाकरोऽप्येवम् । एतेन प्रथाप्रकारादण्डयाघुकमपास्तमिति दिक् । तदेव पनयनाद-इत्यन्यति । सरला ·८७७ कारके द्वितीयाप्रकरणम् । ममामिप्यादिति । मम भागः स्यादित्यर्थः। मामभिष्यादित्यपि प्राश्चः प्रत्युदाहरन्ति । तत्र मां प्राप्नुयादित्यर्थः। उपसर्गवशेन अस्तेः सकर्मकत्वान्मा- मिति द्वितीया, अत्र च मम भाग इत्यर्थतः पर्यवसानान् । अभागे इति कर्म- प्रवचनीयत्वे निषिद्धे "उपसर्गप्रादुर्ध्याम्" इति पत्यम् । , पुजायां चेति । "सुः पूजायाम्" इति पूर्वमत्रात् पूजाग्रहणमनुष्यते । शब्दरत्नम्। नन्वन्त्रार्थ भागाप्रतीत्या कथं निषेधोऽत आह-भत्र चेति। अर्थतो भागे पर्यवसानमा- दाय निषेधप्रवृत्तिरिति भावः । भैरवी। विद्योतते विदुयदित्यन प्राप्तिरूपा या विद्यमाना क्रिया तत्कृतो यो विलक्षणो वृक्षविद्योतन. योर्लक्ष्यलक्षणभावाख्यः सम्बन्धस्तोतकत्वमस्ति । इत्यम्भूताख्याने उदाहरणम्-'अस्मिन्देशे प्रतिपुरुष सौन्दर्यमस्ति' इत्यादौ प्राप्ति- क्रियाजनिताधाराधेयभावाख्यस्य पुरुपसौन्दर्ययोः सम्बन्धस्य द्योतकतास्ति । मागे-'वृक्ष म्प्रति फलानि तिष्ठन्ति' अवाप्रयुज्यमानप्राप्तिक्रियाजनितो योऽवयवायविभावो जन्य. जनभावो वा सम्बन्धस्तस्परिच्छेदक्तास्ति । वीप्सायाम्-'वृक्षंवृक्षं प्रति सिति' इति । अन्न वृक्षस्य जरसंयोगाख्यसेचनस्य च यो व्याप्यव्यापभावाख्यः सम्बन्धः, सोऽप्रयुज्य. मानतत्तवृक्षावच्छिन्नोत्पत्तिकृत इति कर्मप्रवचनीयत्वम् । किञ्च यद्यन्न वृक्षस्य क्रियाकर्म. त्वमाश्रित्य कर्मणि द्वितीया, प्रतेः सेचनगतसर्वतोभावरूपसम्बधद्योतकता च कल्प्यते तदा सामर्थ्यात्प्रतिवृक्षमित्या समासानापत्तिः। अत एव "प्रत्यर्थ शब्दनिवेशान्नैकेनानेकार्थः स्याभिधानम्" इति सरूपसूत्रस्थभाष्यप्रयोगस्योपपत्तिः । अन्यथा प्रतेर्भवदुक्तरीत्या निवे. नाम्ययिषेनासामर्थ्यात्समासा न स्यात् । अत एचैतत्सूप्रभाष्ये-"कस्य लक्षणादयोऽर्था निर्दिश्यन्ते ? वृक्षादीनाम् । किमर्थम्पुनरिदमुच्यते ? कर्मप्रवचनीयसक्षा यथा स्याद् गत्युप सर्गसम्झेमाभूतामिति। नैतदस्ति प्रयोजनम् , यलियायुक्ताःप्रादयस्तम्प्रति गत्युपसर्गसी भवता । न वृक्षादीन्प्रति क्रियायोगः। इदन्तहि प्रयोजनम्-द्वितीया यया स्यात-"कम. प्रपचनीययुके द्वितीया" इति। वृक्षम्प्रति विद्योतते, वृक्षमनु विद्योतते" इति प्रघट्टकेन च वृक्षादीन्प्रति क्रियायोग इत्यनेन वृक्षप्रतिशब्दयोः सम्पन्धो दर्शितः कर्मप्रवचनीययोगेन द्वितीया|च स्पष्टमभिहिता । किञ्चोसोदाहरणे द्युतेरकर्मकत्वात्कर्मणि द्वितीया यमप्यश. क्येति योध्यम् । मुले -प्राज्ञ इति । प्रक्रियाकृत इत्यर्ध । तस्योपपत्तिापि "तप्रणहत्यनेन दर्शिवा। तग्र-तस्मिन्प्रत्युदाहरणे। मत्रा-माम्प्राप्नुपादित्यप्राधे । पन्माम्प्राप्नुयासदीयar मित्युक्त भाग एवं वक्तवात्पयांवगमः । यदि तु यच्छन्दम्य उविस्थपाचकवेन भाग- वाचक्त्यमेय प्रहतेऽस्त्यिवि स्यीक्रियते, तक्ष नुन कापि शकति पोध्यम् । फालाभ्यनोयोऽत्पन्तसंयोग.सम्पन्धो व्याप्यच्यापरभावस्वस्मिन प्रातिपदिकाद् दि. शेखावावियः। मुरे प्रार:-प्रक्रिया । दुपति प्रकाशेपामार-मूत्रवि मि. दारणे इत्य. । अन्नाथ इति। माप्रानुपारिप इत्यर्थः। अतो भागे इति। पनाम पस्यम्पन सम्प्रति मियाविशेषापोवसरप देनाटानेन सम्मान गमावार । न वृष- रिय रियापामेकानयन प्रविना जाममारे प्रति पर समाधानाधिरनि वामन, पारयम्पर"मम्पय मिडि" स्पनेनाम्पपीमाप पारपरेन म प्रवेश ৰীৰলৈ যাত্রী বৃত্তাষাৰখাদাবন্ধানীতি বিজু। भावप्रकाश सरका ·E3 सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- "कालाधन" ॥ अन्त-विराममतिकान्तोऽत्यन्तः स चासौ संयोगो निरन्तरसन्निकर्ष इत्यर्थः। द्वितीया स्यादिति । श्रुतत्वात् कालाध्ववृत्तिभ्या- मेव । मासस्येति । "कृत्वोऽर्थप्रयोगे कालेऽधिकरणे" इति पष्ठीत्याहुः, तन्न, तत्र शेषग्रहणानुवृत्त्या द्विरह्यो भोजनम्' इति कृदन्तेन सह समासाप्रवृत्तेरेव फलत्वात् । तस्मादिह "पष्ठी शेषे” इतिसूत्रेणैव पष्ठीति तत्त्वम् । इति द्वितीया । शब्दरत्नम्। कालाध्येति । येन फालेनाध्वना वा अत्यन्तसंयोगस्तचिभ्यामित्यर्थः । तस्मा- दिति । अन्तरङ्गत्वाचेत्यपि वोदयम् । एतेन शेषग्रहणाननुवृत्तौ तेनैवेति परास्तम् ॥ इति द्वितीया ॥ भैरवी। । तीयेत्यर्थे केनात्यन्तसंयोग हत्याकाहायागुणेन क्रियया अमायेन वा स हि सम्भवतीति तेषा लाभे प्रत्यासत्या 'कालाध्यत्तिभ्यान्वितीया' इति यद्यपि लभ्यते। तथाप्यन्यकालेनात्य. न्ससम्पन्धोऽन्यकालप्रतिपादकात्तु सेति कुनो नेत्यत आह-पैन काले नेति । संयोग इति । गुणादीनामित्यर्थः। अभावोदाहरण 'मासम्भोजनाभावः' इति । ननु यन्मूले 'समासाप्रवृत्तेरव फलत्वात् इत्युक्त्वा तस्मादित्युपसंदनन्तयुकान्यार्थ फूतस्य कुल्यावरन्योपकारकत्वस्य दृष्टतया तिइन्तेन योगे "कृत्वोऽर्थप्रयोगे" इति सूत्रप्रवृतेर्दुवारत्वादत आह-मन्तरगत्वाचेति । अल्पापेक्षत्वरूपवानान्तरङ्गत्वम् । नच विशेषविहितत्वेनान्तरङ्गादपि तत्सूत्रम्बलपद्रविष्य. तीवि पाच्यम् ? अचारिताविषयतापास्तस्योळेरिति भावः । एतेन-अन्तरवस्थेन । मननुषचाविति । "कृत्योर्थ इति सूत्र इत्यादि। एक यक्ष्यमाणरीत्या सासूत्यामेव प. महणानुचितवनैव--"कृत्योर्थ इत्पनेनेव । परास्तमिति। अस्पापेक्षापान्तरणत्यन्वत्स. म्ममिति तद्रीत्यय तदुरूमपास्वमित्यर्थः । यदि त ताशान्तरणय हिरणमायोन सिद्धा. तिसम्मत इस्युच्यते तदा त तेनैव द्वितीयेति तयम् ॥ इति द्वितीयाकारकस्य विवरणम् ॥ भाया.

·७: कारके द्वितीयाप्रकरणम् । "स्वतन्त्रः कर्ता । प्रधानीभूतघात्वर्थ प्रति आश्रयत्वं स्वात-व्यम् । आह च- धातुनोतक्रिये नित्यं कारके कर्तृतेष्यते ॥ इति । शब्दरत्नम् । प्रधानीभूतेति । प्राधान्यं च कर्तृप्रत्ययसमभिव्याहारे धात्वनि विशेष्यवानि. मैरवी। भावप्रकाश । ननु प्राधान्यम्मुख्यविशेष्यत्वरूपञ्चेत्प्रयोज्यव्यापारे दुभावात्प्रयोज्यस्य कतत्व गिर. समभिव्याहारे, कर्मगि यत्र प्रत्ययस्तत्र 'चैत्रेग पक्क' इत्यादौ च परव्यापारयोदयास तत्र कर्तृत्वं कस्यापि न स्यादत आह-प्राधान्यवेति । 'देवदत्तेन पच्यते तण्डुल इत्यादी देवदत्तस्य कर्तृत्वसिद्धये-कर्तृप्रत्ययसमभिण्याहार इति । धार वर्षनिष्टप्रकारवानिसपिवि. प्यत्वमित्येतावन्मानोको विभागावच्छिरक्षरणानुकूलव्यापारस्य 'गो पयो दोन्धि क्षेत्र, इत्यत्र दुधात्वर्थत्वात्तत्र क्षरणेऽतिव्यासिरिति धात्वर्थनि विशेष्यवानिरूपितप्रकारताना. श्रयत्वनिवेश। अत्र धातौ तत्त्वनिवेशनीयम् । अन्यथा गिजन्तजन्यशान्दयोधे प्रयोज्य व्यापारस्य प्रयोजकव्यापारविशेषणत्वात्तत्र गिप्रकृतिकधात्वर्थस्य प्राधान्यव्यवहारो ना स्यात् । नचेष्टापति , 'चैत्रेण पाचयति तण्डले यज्ञदत्त' इत्यत्र दैत्रेऽध्यातेः। णिच तु प्रयो- मुख्यविशेष्यतामयस्वरूप प्राधान्य प्रयोज्यव्यापारादावच्याप्त मंप्रायये फलेऽतिप्रसर्फ चात आर- प्राधान्य चेति । अत्र प्रकारतानाश्रयावमित्येवोक्ते प्रयोज्यव्यापारादावम्यापयादिरेव । विशेष्यतानिरू. पितप्रकारतानाश्रयस्वमित्युक्तेपि तया, धात्वनिष्ठविशेष्यवानिरूपित प्रकारतानाध्यत्वमिन्युक्तेपि तथा, मतो धात्वर्धवमित्यन्त विशेष्यम् । तथाच प्रत्यासत्या तदात्वर्थ निष्ठ'पशेष्यतानिरूपितप्रकारतानायवे सति तदात्वर्थव लग्य, तथाच गिचो वाचवलादेव ज्य-तपान्तुतप्रकृतिधास्वोभिप्रलेन तदुभयवाच्या व्यापारयो स्वस्वार्य प्रत्युक्तरूपप्राधान्याप्रयोज्यव्यापाराश्रयस्य कर्तृवसिदि.1 पोतकर सिध्येत् । अत एव पवति भवति, पश्य मृगो धावतीत्यादौ चैत्रमृगादे. कवि सिद्धिः। पश्यते दादुलो देवदतनेत्यादौ फलस्य विशेष्यत्वेऽपि देवदत्तादे कर्तृत्वसिद्धये कतप्रत्ययेति विशेषणम्। वस्तुतस्तु 'कारके" इति सूत्रमाध्यात्तचदावधीयकारकचक्रप्रयोक्तृत्व स्वातन्त्र्यमिति लभ्यते, प्रकृतसूत्रभाष्यावे. पछाधीनप्रवृत्तिनिवृत्तिकाखमपि स्वात-व्यमिति लभ्यते । तच्चारोपितमनारोपित च सम्मानिमित्रम्। भायः स्थानयादशवनय पुरुषे । यस्य च स्वावन्यविवक्षा वग्यापार एव पातुना प्राधान्येनोच्यते, शम्दशकिरव. भावात् । मूलो तु न, स्वतन्त्रपदस्य तत्रापरिमापणाद, लोके उत्कार्ययोरेख ववव। पवेन क्या 1 नत सरला कर्तृप्रत्ययसमभिव्याहारे इति । तेन परतण्डुलो देवदत्तेन: इयत्र कर्मणि प्रत्यये फलस्य प्राधान्येऽपि देवदत्तस्य कवसिद्धिः । नन्वेवं चैत्रेण मैत्रस्लण्डुल पाचयति' इत्यादी गियो पोकलेन विक्लिप्यनुकूलम्यापारानुकूलल्यापारस्य पचधातुवाच्यावेन प्रयोग्यक्षेत्रीयम्यापारस्य प्रयोजकमेनीयम्पा पारनिए विशेष्यतानिरूपिकप्रकारवानयरवेन तत्र प्रयोज्यस्य कर्तृवानापत्तिरिति चेत् । न, मिचो वाय. का युपगमेन विस्लिरयनुकूलम्यापारमाषवाचकपरभातनिरूपि तस्तत्वस्य तत्र मुनमावाद । पवंच भात विशिष्टस्य कस या भवतीति सूत्रार्य फलित । वैशिष्टयं च प्रत्ययसमभिम्याहारे पनन्दमो. पीयविशेष्यतापपर्याप्रयखन् , स्वजन्यबोधायविशेष्यवानिरूपित कारखानामयालयांप्रदत्तम् दुभपसमापनेवि। प्रयोजके पाचिनिरूपितमेव कवन, प्रयोग्ये च पचावनिरूतिमेवेति वर. सानुमाशय स्वसिहि । नर्व कलो व स्तवं प्रविष्टमिति भारमामयो दोर ति वाच्यम्, नुन्नुबन्तसमभिम्पाहारे विनिमेशनाशेपा । नुक्सालयस्तृन्याययश्च सबरमादपि पावशे वय मातीति दिक।

·सटोकरिष्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- "साधकतम करणम्" ॥ प्रकृष्टेति । यद्वयापारादनन्तर क्रियानिष्पत्तिस्त प्रकृष्टम् । उक्तं च-. क्रियायाः परिनिष्पतिर्यद्वयापारादनन्तरम् । विवक्ष्यते यदा यत्र करणं तत्तदा स्मृतम् ।। इति । विवक्ष्यते इत्यनेन स्थाल्यादीनामपि वैवक्षिककरणत्वमस्तीति ध्वनयति । शब्दरतम् । रूपितप्रकारतानानयधात्वर्थत्वन् । धातुनोतकिये कारके नित्यं कर्तृतेष्यते इत्यन्वयः । यव्यापारादिति! अनन्तरशब्दयोगे "दूरान्तिकार्थः" इति सूत्रेण पञ्चमी।यत्र-येपां भैरवी जाव्यापारवाचक एव । एवज णितन्ततत्प्रकृतिकधात्वोभिवतया तदुभयार्थव्यापारयोः स्वस्वार्थप्रति प्राधान्यख्य सत्येन प्रयोज्यस्य कर्तृत्वसिद्धिः। "कारके" इति सूग्रस्थमा. प्यात्तु तत्तद्धात्वर्थकारक वक्रप्रवर्तकस्वं कर्तृत्वमिति लभ्यते । तच्चारोपितमनारोपित पेत्य- न्योतत् । स्पाली परतीत्यादावाद्यम् । चत्रः परतीत्यादावन्त्यम् । यद्वयापारस्पान्यन्यापा- रप्रवर्तकत्यविवक्षा तदा तद्वयापार एव धात्यर्थः । मूलोकार्थस्तु न युक्तः, तस्मिन्नथे भाष्य. कृता स्वतन्मादस्यापरिभापगात् । कर्तृसंज्ञायोधिवक त्याक्तिमत्वन्तु कर्तृत्वम् । सा चो- कस्वतन्दै विधति, तस्या विभक्तिद्योत्यत्वात्प्रत्यर्थविशेषगता । कमियाभावसम्बन्धस्तु नृतीया । प्रत्ययस्य वार्नयभेदेन विशेषणता । एवर चैत्रः पचतीत्यादिभ्यः करें- याभिन्न कर्तृकः पाक इतिरात्या योधः । धातुना नित्यमुक्तकिय इति भ्रमवारणाया[--- धानुनो केति। अप्रक्रियापदम्प्रधानन्यापारपर, तदाध्यस्य कर्तृसम्प, नतु कर्मसोत्य. स्यार्थस्य स्पष्टप्रतिपसपे नित्यपदम् । अनन्तरदायन योगे पप्टी प्रासा, ताम्याधित्या परमीत्याशयनाह-मनन्तरसम्मति । मूलामियपने यदेत्येतदपेक्षया यत्पधिकमत माह-पत्रेति । अधिकरणादीनामिस्य। भायप्रकाशा ·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । ८.१ आह च- वस्तुतस्तदनिर्देश्यं न हि वस्तु व्यवस्थितम् । स्थाल्या पच्यत इत्येपा विवक्षा दृश्यते यतः ।। इति । अयं भावः-कारक तद्वयाप्यकर्तृत्वादिषट्कं च वस्तुविशेषे विशेषणविशे- ज्यभाववन्न व्यवतिष्ठते । न हि गौरसवं प्रति गौरेव न तु किंचित्प्रत्यगौरितिवद् विशेषणं विशेषणमेवेति सुवचम् । तथा च कयाचिद् धातुव्यक्त्या उपस्थापि- तेऽर्थे किं कर्नादिकमिति प्रश्ने प्रकृतव्यक्त्युपात्तव्यापाराश्रयतया विवक्षितः कर्ता, व्यापारव्यधिकरणफ्लाश्रयः कर्म, कर्तृकर्मद्वारकसम्बन्धेनाश्रयोऽधिकर- णम् । पच्यर्थो व्यापारश्चानेकधा। एवं च पचेरधिश्रयणतण्डुलावपनघोपकर्प- शब्दरतम् । कारकागांमध्ये इत्यर्थः । पस्तुत इति । वस्तुनीत्यर्थः । सावविभकिकस्तसि.। तत्-कर्तृत्वादिकम् । मनिदश्यम् । 'पद वस्तु कर्तबा इत्यादिक्रमेण न नियमित त्यर्थः । हि-यतः वस्तु तत्तद्रूपेण न व्यवस्थितम् । तामेवाव्यवस्था दर्शयति-स्था. त्येत्यादि । कारकावमिति । विशेषणत्वादि यथा खाफुजादावन्यस्थितमेव कार. करवं तद्रव्याप्यमधिकरणत्वादिकं चेत्यर्थः । 'तण्डुलानोदन पचति' इत्यत्र करणत्वाऽवि. वक्षयाऽकथितकर्मकारकम्न्यापि तण्डलस्य 'तण्डुलानामोदनं पचति' इत्यादावोदनपदार्या- न्वयेन पश्यन्तवादर्शनात्कारक्त्वल्य व्यभिचारो द्रष्टव्यः । प्रमतव्यक्त्युपातेति । प्रकृतधातुव्यक्तीत्यर्थः । अनेकधात्वमेव दर्शयति-पवं च पचेरिति । तण्डुलधार- भावप्रकाश । मानापमेयवेन व्याख्याने बीजाम वयात मार-वस्तुनीत्यादि । वस्तुनि-पटादौ । एवमऽपि । सूत्रस्वसोऽपाराह-सावति । झापादेराकृतिगणावादिति भावः । ननु मुख्यतया तमिदो नैव सम्म वति, भप कर्तेत्येव प्रकारतया तु सर्वत्र सम्भवतीयत भाइ-इदं वस्थिति । तयाच सर्व वाक्यमिति न्यायेन वस्तुनि वदेवेति न निदेश्यमिति मूलाओं बोध्य । ननु घटादे• पटाविभिन्नस्वादरम्यवस्थित मेवात भाह-तत्तद्रूपेणेति। यत स्वादिरूपेणेत्यर्थः । तथाच तदित्यस्यानु पछेष योग्यविभचिरपन- याऽन्वय इति भाव. । ननु नीलोत्पलादी विशेष वानियतस्वमेवात माह-विशेषणेति । मुळे प्रत्ये. कतुल्यावे वतिरिति भावः। कादिना बाचकपाटकादिपरिग्रहः । मधिकरणत्पेति। निविवाधिकरण तापि स्थाली तनुतरकपाटाच्छीतरप कसाधनावेनानुभवति वैवक्षिक करणत्वमिति भावः। नन्वेवमपि कारकत्वभ्यभिचारो न दृष्टोऽठ माह-तण्डुलानिति । कारकस्यापीति । माय वाडकरयेति शेर । कचित्तमा पाठ ५३ । एकत्रोले खेऽप्यादिपदस्य सर्वत्र सम्बन्धो बोम्य.। मोदनेवि। नपेवि भावः । मत एवाकारकाव, प्रतिपादितमिदं प्राक् । प्रकर्षश्च पराधीनस्यापि न करणावरापेक्षा किन्तु कारकान्तरापेक्ष एव । कारकसामान्यवाचिसापामादुलपमानेन तमा एक प्रकोपनाद । भत स्वारेन यथा दीपिकया मजतीति भवतीति बोध्यम् । करणतीयापा मामयो व्यापारमाय इति भूग. मकव । पापारमात्रमय इति मनोरमाविकासव । प्रकृत्यर्थरय व्यापार मारेपालसमानान्वयः, म्या. पारस्य तु कन्यालेनेवि तद्भाव.। भामयमायमर्यः। पत्र प्रातिप्रत्ययायोविभ्यविशेषणमावरतस्य च स्वनिम्मापारजन्यावसमन्धन पायर्यन्वय इति मनायो मान्यमन्याः। परतुवातु सरम करम पाकिमसम् । सा च राजियम्सापासम्पपपानेन फसनिमतिविना वित। स पदेन सेम क्रियाकरणमार. व तोयाःकरणानीयो गाररसोदा वा वितम् । कारकम्पति परिहाण्या-प्रावधारियति । ननु भनेरोपनन्तरमनेरम्पारप्रदर्शनोटरमेति मन्यः सबको नयर मार-अनेकभावमेवेति । पावप्रेयस्य मुडपस्या प. पाना ·२ - सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शाचित्तात्पर्यकत्वे सदाशयो देवदत्तः कर्ता, ज्वलनतात्पर्यकत्वे एधाः कर्तारः, खण्डुलधारणादिपरत्वे स्थाली कर्ती, अवयवविभागादिपरत्वे तण्डुलाः कर्तारः। स्थाल्या पचतीत्यत्र तृतीयोपात्तव्यापाराश्रयाऽपि स्थाली करणमेव, न तु कर्वी, देवदत्तादिव्यापारस्यैव तद्धातूपात्तत्वात । तथा-आदिखादिभ्यामुपात्तेऽर्थे प्रयो. ज्यः कर्ता । तस्मिन्नेवार्थे भक्षयविनोपात्ते कर्म । अधिपूर्वैः शीडादिभिरुपातेऽर्थं बाब्दरत्नम्। णादिपरत्वे इति । मादिना आपाकसमासिधारणम् । मवयव विभागादीति। आदिना रोटिकाद्यवयवमेलनम् ।तण्डुलाः कार इति । कर्मकरीत्यर्थः । संप्रदानापादानयोस्तु न कर्तृत्वविवश शब्दशक्तिस्वाभाव्यात्तद्वयापारे धातोरवृत्तेरिति बोद्धयम् ।उपाचे-उक्त भैरवी। अव्यवस्थान्दर्शयति-तण्डुनानोदन मित्यादिना । कर्मणः कर्तृत्वस्थलमाह-कर्मकर्तरीति । कार- कसामान्यस्य न कर्तृत्वविवोत्याशयेनाह-सम्प्रदानेति । उपादानं ग्रहण, तच्चार्यकर्मकन सम्भवतीत्यत माह-उक्त इति । मूले-'आदिखादिभ्याम् इत्यादिना केवलैसा अधिकरणम्' इत्यन्तेन अन्धेनैकस्यैव शब्दभेदेन सज्ञाभेदः प्रदर्शिता । गलापासंयोगानुकूलव्यापारो यद्यपि णिप्रकृत्यदधातुना, खाधातुना चामिधीयते, स एव च भक्षधातुनाऽपि तथापि "मादिखाधोर्न। इति निषेधा. धाभ्यां णिधि सति प्रकृत्यर्थव्यापाराश्रयस्य कर्तृसम्झैव भवति, नतु कर्मसन्दा यदा तु भधातोणिचि सति स एवार्थी भक्षयतिनाऽभिधीयते, तदा निषेधवचनाभावात्प्रयोज्यव्या- पाराश्रयस्य "गतियुद्धि" इति सूत्रेण कर्मसम्ज्ञा भवतीति प्रकारेण शब्दविरोपनिमित्तकत्वं भावप्रकाशा। वैक्षिकावे त्ययों का बोध्य इति मनेन रचितम् । स्थाल्पा तण्डुलधारणान्यम्यापायभावेनादिपदान. भय परिसरति-आदिनेति । तण्डलेश्वरयविभागान्य यापारामावेनादिपदानयादार-आदिः नेति। वायवलपर मूलस्पमुपलशणमिति भावः । वण्डलानो कतरवस्य तथैव सम्भाशर-कति । नन्य रीत्या सम्प्रदानापादानपोरपि कवं स्याइव माह- सम्प्रदानेति। उपादान महणं, वस्या रथ चासम्मवादार-उक्ते इति । ननु किं नाम स्वप्रकाव कि स्वश्चासौ प्रकाशश्च स्वप्रकाशवरवं, सजातीयप्रकाशाप्रकाश्य वा, स्वसचायो प्रकाशयतिरेकविरहिवर • वा, खण्यवहारहेतुप्रकाशत्वं वा, गनाविषयावं वा, शनाविषयावे सायपणेवावं का, भवेषाचे सत्यपरोक्षन्यवहारविषयावं वा, तपोग्यावं या १ नापः, अपस्यामि पानस्य समायुपगमात् । न द्वितीयः, प्रीपाद सजातीयशाप्रकाश्यस्यालयप्रकाशान लागस्थाविम्याप्तः, घटारिपि सजातीयप्रकाराम का. पप स्वप्रकाशमाय । नहि प्रदीपावो पाने वा पटवादिजाहिरस्ति येन पटादयः सनीपप्रकारप्रकाश्या भोगा। ननु सपा सनातोपावं तत्राप्यतीति वन, विशेषगवेग्यम्पा. पः । शारिररिणः प्रकास्पैसामावाद । प्रकाशाप्रवाश्यावमिस्र्यायवेव चारिताम्यवान सुधीपा, गुणासवतिम्पाले । अखादेरपि सापां प्रकायाम्पभिवायद । न तुरीया, प्रदीप दारविभ्या प्रदीरादेवि सम्परारदुलार, प्रताप। अप वान वारदमाश सितिपिन, अनुपमा निम्मा । हस्प पाऽपि ममापशनम्पEx. परामरशननिमिति सारी प्रदीपरसऽतिम्पाश । विश म्यवहारतुर विशेषक गुपवार मापः, मुधियारापानतिीयः, पशनामस्मामि विशेषनारे माग परसपान प्रकार: भार समातिदि। नापि पचम, सप समानुनागरिधानविषपान सपरपासम्मतिसार । पाम्पसिया कपात ·कारके द्वितीयाप्रकरणम् । आधारः कर्म, केवलैपाते . अधिकरणमित्यादि । एतेन ज्ञानस्य स्वप्रका- भैरवा . सजायाः। एतेनेति-वक्ष्यमाणपरिहारेणेत्यर्थः। ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्व इति । पवारयो व्यवहारो वेदान्तिनामस्ति, तस्योपपत्तिन सम्भवतीति केपानिदुचिरियम् । स्वप्रकाशन ब्दस्य स्वमात्मानम्प्रकाशयति विप यीकरोतीत्यर्थः कार्यः। एवन्चैकस्य कमत्वस्तवन वाधित, कर्तृसम्झायाः कर्मसम्ज्ञावाधकत्वादिति तेषाम्मावः। नच तेजसो यया मामत्व. न्द्रव्यत्वेन, प्राहकत्वन्तू भूतानमि भूतरूपवतेजस्त्वेनोपाधिना भवति, उपाधिभेदस्येवोम. यव्यवहारनियामकत्वात् , तथा ज्ञानस्यापि भविष्यतीति वाच्यम् , "नित्यं विज्ञानमान. न्दम्ब्रह्म" इति श्रुत्या ज्ञानपदवाच्यम्बझैव, वच्च-'नेह नानास्ति किञ्चन" इति श्रुत्या धर्मरहितत्वेन प्रतिपादितमित्युपाधिभेदस्यैवाभावात् । अन्यथाऽवैवानापचिः । नच लकि - कोपाध्यभावस्य तत्र भवन्मते सत्त्वात्कथन्निमिक्त्वमिति वाच्यम् , अमावस्याधिकरणा- भावप्रकाशा नुपपत्तेः। नापि पठः, अविषयवस् येवासम्मवेन निरस्तावाद , विषयवशम्देन कर्मविवक्षायां गुरुमता. नुसारिणामात्मन्यतिव्याप्वेश्च तस्य ग्राहकत्यासिद्धस्याविषयत्वेऽप्यपरोक्षतया तैरनङ्गीकाराव। नापि सप्तमः, प्रागुक्तदोषापत्तः शुक्तिरजतादिसंसर्गप्रसत्यातिवादिनामविव्याप्तेश्च । तस्य व्यवहारविषयत्वेपि र्शनविषमतानङ्गीकारात् । नाप्य टमः, स्वप्रतिबद्धव्यवहारे सजातीयपरानपेक्षरवस्य प्रदीपादो घटादी च मावेनातिव्याप्तेः। सचया सजातीयत्वविवक्षायां तु व्यवहारस्य उत्तया सजातीयादृयादिजन्यस्य तदपेशवेन लक्षणस्यासम्मविश्वप्रसङ्गाद। नापि नवमः, अवेयरवेनुमानायगोचरतया कथानवतारप्रसङ्गस्य दर्शितावाद । अपरोक्षग्यवहारविषयत्वमितिशम्देन प्रत्यक्षशानविषयत्वस्य कण्ठत उक्तत्वात नविपरीता. वेचतामिधाने मे माता बन्ध्येतिवद्यापाताच मुप्ति प्रलयमोशेवम्याप्वेश्च । तदा व्यवहारस्यैवाभावेन तदि. पयस्वाभावात् । नापि दशमः, उक्तव्यवहारयोग्यताया धर्मवे दैववादिनामपसियान्तापाताद । स्वरूपत्वे च शानस्वमावस्यात्मनो व्यवहारनिरूपणीयत्वात्सप्रतियोगिश्वप्रसङ्गात् । भयावेघावे सत्यपरोक्षम्यव. पारयोग्यत्वमेवोत्तरमीमांसोत तत्तम् । न च योग्यतारूपधर्माशीकारेऽम्याप्तिमोक्षदशायां तदपसिद्धान्ता- परिश्चेति वाच्यम् । योग्यखात्यन्ताभावानधिकरणावस्य तखात् । गुणवत्ताप्यन्तामावानविकरणस्वस्य द्रभ्यासवद , वेन नाग्याप्तिः; नाप्यसिमान्तः काल्पनिकधर्माण ससारदशायामभ्युपगमात् । भक्षमा भवतः केयं साधकरवप्रकल्पने। किन पश्यसि संसार वाशनकल्पिाम् ॥ इति मुरेश्वरावार्यो.। "मानन्दो विषयानुभवो नित्यत्वं च सन्ति धर्मा." इति पञ्चपादिकाचार्यो तेश्च । माइयायां विवशिवधर्मामावेऽपि कदाचिासत्वेन तदायन्तामावानाधिकरणस्वस्प गुणाप्रयो द्वन्य. मितिवरिसदे । मपरोशव्यवहारयोग्ये घटादावनिम्यातिपरिवारार्थमवे परवे सतीति विशेषणम् । नार देशात उशणमिति वाच्यम् , तया सति भवीवानागतयोनित्यानुमेयेषु धर्मादिष्वविम्याप्तः। न च पा. मप्पागमवेपरवानावेघरवमिति वाच्यम् , फलव्याप्यतालक्षणवेपत्वस्य वत्रामावात् । तत्र विशिष्टशाग्द- प्रमाणपलासाकारधीचिसमुल्लासमात्रादेव तायवहार इति वेदान्तिना प्रक्रिया रान चं योगिप्रत्यक्षतया भारोदव, धर्मादीना चोदनेकप्रमाणवेषलाद । न चैतावता वेषां सर्वदशिखामावः, योगिनां सर्वदशि- सन योग्यसवरप विवक्षितावाद । वायविशयो दृष्टः स स्वार्थानविलब्धनाद । दूरामादिदृष्टं स्पान रूपे धोत्रवृत्तिता ॥ इति न्यायात् । wal पनादिस्वामी रामपरोक्षम्यवहारयोग्यते सतीति विशेषणन् । न चाशानान्तःकरणतमें। धादिषु शहरवादिषु च व्यायाति पाप्तिस्तदवस्या, वेरामपि फलव्याप्यस्लामावेनावेपस्वाद, मानर पापमपारयोग्यसाधेति वाच्यम् । १३ पसार पासिलि। न च व्याप्यपरोक्षमिति वेशामवेयरवेष्यपरोक्षम्यवहारयोग ·E४ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- शत्वे कर्तृकर्मविरोध इत्यादि परास्तम्, शब्दविशेषोपाधिकस्य कर्तृत्वादेःप्रत्यक्षादौ भैरवो। - शब्दरतम् । इत्यर्थः । स्वप्रकाशत्वे-ज्ञानविषय । कतृकर्मविरोध इति । अभेदे आधाराधे- यभावस्य विषयविषयिभावस्यवाभावादिति भावः। शब्दविशेषोपाधिकस्य-शब्दवि. स्मकतया स्वभिन्नधर्मशुन्यत्वसरवादित्याहचानविषयत्व इति । भाधाराधेयभावस्येति । अनेन फर्तृत्वखण्डनम् । विषयविपविभाव स्पेति कर्मत्वखण्डनम् । एवञ्च ज्ञानस्य प्रमात्मकस्य स्व. प्रकाशत्वमिति व्यवद्वारासहतिः । उफविरोधस्य परिहारमाह मूले-शब्दविशेषोपापिकस्येति । अत्रोपाधिशब्दो निमिसपर इत्याशयेनाह-शम्भविशेषनिमित्तकस्येति। यद्धात्वर्य क्रियायां यस्य स्वातन्त्र्यविवक्षा स वहात्वर्थकता, यात्वर्थप्रधानन्यापारविशेषाफलाश्रयत्वविवक्षा यस्य तत् तत्कोतिरीत्या धातुस्वरूपो या वादातन्निमितकत्वन्दयोरित्यर्थः । प्रत्यक्षादाविति मूलेन ब्रह्मणः प्रत्यक्ष. रूपत्वन्दर्शितम् । तस्यायम्भावः-यमा घयदिविषयाणां स्वभिन्नाऽपरोक्षज्ञानविषयत्वेन प्रत्यक्षत्वव्यवहारस्तथा न ब्रह्मणा, किन्तु स्वात्मकस्वप्रकाशः, स एव प्रत्यक्षपदेन ध्यपहियते इति, "यत्साक्षादपरोक्षात्॥ इति श्रुतेः । अपोक्षादित्यस्यापरोक्षमित्यर्थः । ननु ब्रह्म यदि नजन्यशानविपयस्ता तस्मिन्स्यप्रकाशत्वन्यपहारोपि कथमिति चेत् ? शृणु, किम्ब्रह्म यद्या स्यातदा वाहशव्यवहारविषयो न स्यादिति उग तादृशष्यवहार खण्द्रयसि, उत स्वप्रकाशत्वव्यवहारोऽस्माकमित्येताहशव्यवहारविषयत्वेन हेतुना भवेद्यत्वाभावानुमान रोपि ? नाया, आपाधापादस्योद्धयोरपि ब्रहाणि सत्त्वाबोधकम् । ना द्विवीया-हेत्यसिद्धया स्वरूपासि, घागः शम्दापत्वात् , "यतो वायो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह इति श्रुतेः । ननु मान्मते ब्रह्म स्वरकाशमितिवास्ययटक: स्वप्रकाशशब्दो यौगिको रूटो का ? आपेल्वम्प्रकाशयतीति व्युत्पत्या स्वपदार्थस्य फर्मत्वम्प्रकाशशब्दार्थस्य प्रकाशर्थकत्वं वाच्यम् , वध विषयत्वाध्रयरूपम् , उभयथाप्यनुपपत्तिः, निर्मिकत्वयोधकश्रुतिविरोधात् । भावप्रकाशः। विवारयम् । रजतादिव्यवहारयोग्येऽपि शुकिशकलादो रजतव्यवशारदर्शनात । न चैवमवेवस्खविशेषण ज्यधन् , भ्यवच्छेपामावाद, सन्मो घट देरप्यध्यत्त क्याउपरोक्षन्यवहारयोग्यस्वाभावार विवापर, भ्यवहारयो देपो प्रत्यक्षप्रमाणाविषयाणामपरोक्षम्यवहारयोग्यताङ्गीकाराद । तथाप्यवेवरखे सत्यपरोक्ष- वमेव सक्षमस्वन्यभिचारादिति चेत्सत्यम्, मपरोक्षशानविषयावेनैव धादिष्वपरोक्षबालीकाराव,मत्रापि तयायायायात रति विभ्रमो माभूदिति तत्तयवहारेण प्रतिवादिनामपि सम्प्रतिपनन तदेव रफुटीशियन शवि न विशेषः। क वेपस्य व्यवारयोग्यामिति चेत् । किमवेयाये पवारविषयलं न स्याहित्यनिष्टापादनमुत्र पवहारविषयावानेघवानुमानम् ? नापः, भापापापादकयोहमयोरपि परेशाम- सि। नेय स्पेस्यप्रतिसापन निराससमये निराकरिष्यमाणवादिवि वेदान्तिमनमेवारिति चेता सविरमावानीकारक समयसम्मवेन विरोधोपपत्या श विशेपेत्यादिदोषानवकाशोत माह- शानविषयत्वे शवि। शानNARमनः स्वरूपानविषपारे श्यर्थः । स्वस्य स्वयमेव प्रकाश sfr पति पावादशनामादि काविना म प्राभाकरमतेम्पयं दो कर्तृकर्मविरोध हति । कर च विस्मनिरपर्यः, न तु योनियोविरोध इत्यर्थः । बार-अ इति । पामारे युकिमार-माधारेति । कमलामादेवामार-विपयेति । नानेन विरोषाध fur योपबार, C-सम्वविशेषांपति। पत्र समविश्वस्मोपिलशगाना HEATRIKापारिपनिमिति पाया यस्य सानपरिषदा वा वन का, पानिपा पभाभिमान दिसावकार मियाको कसम - 1 ·भैरवी। सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- प्रकृत्यर्थत्वेऽपि तत्वानवच्छेदकत्वात् । तत्र णिचो व्यापारार्थकत्वं न प्रकृतेः । तत्त्वे वा पाचयत्यादिप्रयोज्यकर्तयतिव्याप्तेः । पारिभापिकमनुशासन नोपयोगि कर्मत्वं वचनबलाद् व्यवस्थितमिति चेद् ? अपादानेऽपि तर्हि वन्नास्तीत्यवधेहि, एकसज्ञाधिकारेऽनवकाशया सावकाशाया बाधात् । शब्दरतम् । केति । संयोगस्यैव तथात्वं न तु विभागस्येति भावः । तस्येवेति । ण्यन्तधा त्यर्थतावच्छेदकत्वे वेत्यर्थः । वचनबलात्-त्यादिनियमबलात् । ननु विभागल्य तत्वेन "कर्तु” इति "तथायुक्तम्" इति वा प्राप्नोति अपादानप्रकरणेऽवध्य. वायनो विमागस्य धात्वर्थताया वक्ष्यमाणत्वादित्यत आह-एकसझेति । साव. काशाया इति । 'विष भुक्त' इत्यादौ सावकाशाया इत्यर्थः । 'कर्तुः इति कर्म- तन्मते-नैयायिकमते । गमनस्य-संयोगावच्छिन्नव्यापारस्य । न द्वितीय इत्याह-तत्त्वेपेति । मूले-अपादानेऽपि नहींति । एवज्ञ तद्व्यावृत्तये धात्वतावच्छेदकत्वविशेषणनिवेशप- र्यन्तानुधावन विफलमिति भावः । एवं सति परया कर्तृसंज्ञया बाधेन चैत्रश्चैत्रङ्गच्छतीत्या- दिप्रयोगापत्तिवारणेन यद्देदेऽपि द्वितीयायाः शक्तिरिति प्रागुतन्तन्नोचितमिति च 'वचन. बलात्' इत्यनेन सूचितम् । ननु स्वमते यदि सूत्रेणेव संज्ञाप्रवृत्तिनिर्णयस्तदाऽपादानस्य कर्मसंज्ञा प्राप्नोतीत्याश- येन शहते-नन्विति । तत्वेन-धात्वर्थकुक्षिप्रशेन । विभागजन्यसंयोगानुकूलव्यापारो धात्वर्थ इत्याशयः । उद्देश्यत्वानुद्देश्यत्वभेदेन सूत्रस्योपन्यासः, द्वितीयसूत्राभिप्रायेणेदमुत्तरमित्या. भायेनाह-विषमुक्त इत्यादाविति । आदिनोदासीनतृणादिसंग्रहः । भाद्यसूत्रस्य यन फलाश्रय- भावप्रकाशः। समानाधिकरणव्यापारानुकूलकृतिमानिति बोधः । एतेन प्रतियोगितासामान्येनान्वये द्रव्यवावच्छिन्नप्रति- योगितयाऽन्वये तु देवदत्तो द्रव्यं गच्छत्रीत्यस्यानापत्तिरिति निरस्तमिति । तदभिप्रेत्याह-संयोगस्यै- वैति । तथात्वं-भाववच्छेदकावर , प्रयागाकाशी गच्छतीत्यादौ संयोगावच्छिन्नव्यापार एव शक्तिकरना न तु विभागेति । प्रयागादिनिविभागस्य तदाखवायरवेन तदनवच्छेदकत्वमिति भावः । ननु पावर्थतावच्छेदकेस्यत्र धातुपदेन गगपठितधातूनामेव ग्रहणमुत तदन्येषामपि १ तब नाच पाह-मूले ग्राममिति । तदुपपादयति-तन्मते इति । नैयायिकमते इत्यर्थः । गमनस्य संयोगानुकूल- मापास्य ; प्रायवेऽपि-मिप्रकृतिधारवयंवेऽपि । तत्त्वानवच्छेदकावाव-धास्ववानवच्छेदकावाद । न दितीय प्रत्या-तत्वेवेति । तयाचष्टे-ज्यन्तेति । संयोगानुकूलण्यापारावच्छिन्नन्यापारे ण्यन्तश- किस्वीकारादिति भावः । ननु यक्रियाजन्यधारवतावच्छेदकफलशालि यत्तत्तरिक्रयाकवि तकिया. भेन नानालक्षणकरणानाविव्याप्तिः, पच्यादिप्रकृतिकगिजन्तस्थले प्रास्यस्यावच्छेदकरवानीकाराव। सर्वत्र प्रतीरेवानुसतम्यावात् , तपाच तत्र मिच एव शक्तिसम्मापारेननुध्यन्तस्य विशिष्ट विदेश न, नानालगकरनेऽतिगौरवाएफावच्छेदक कनेति नियन्तुमशक्यस्वास्येति भारः विधिवलारिय. वारणाया-गत्यादीति । मुझे अपादानेपि तहीति । पवंच तयाचये पास्वतावच्छेदकालविवक्षा. परिथमो निष्फ।चि परया ससच्या मापन तपयोगापचेरसम्भवेन भेटे किसनस्प म्य. सामरिक मम्शाया दप्यम् । ननु सम स्प्रेग सिविरिति परमतमेवावश्यकामियाशयेन -मन्वित्पादित वस्येन-पावत्वेन भागवायसयोगानुलो म्यापारो पात:। श्य. संसार भार-परिविवभावे भार-उपायुक्तमिविपति । तसिदि परिहरति-अपादानेति । Nar फुटीभरिपनि । थायुशमिति गुमायोदशुतामिया-विषमिवि। भादिनोदा नन भायखामियायमिद नरपत भाद-करितीति । "प्रभवानमुखागि कारः - . ।

·कारके तृतीयाप्रकरणम् । अत एव 'आत्मानमात्मना हन्ति' इत्यादौ परया कर्तृसज्ञया कर्मसज्ञायाध- माशयाहङ्कारादिविशिष्टात्म भेदमाश्रित्य समाहित भाष्ये शब्दरतम् । सज्ञा त्वपादानसंज्ञायाः परत्वाद् वाधिका । अत एव 'प्रामं त्यजति' इत्यादौ द्वितीया. सिद्धिरिति तात्पर्यम् । अपादाननिष्ठविभागीयसम्बन्धस्य फलतानवच्छेदकत्वान्न दोप इत्यपि बोदयम् । अत एव-एकसम्झाधिकारे सपोर्यायवाधकभावादेव । अहंकारा. दीति । आदिना शरीरम् । भैरवी। त्वेनोद्देश्यता तन प्रवृत्त्या विभागजन्यसंयोगानुकूलव्यापारस्य धात्वर्थत्वेऽपि कर्तृवृत्तिव्या. पारजन्यसंयोगाश्रयत्वेन प्रयागात्काशीङ्गच्छतीत्यत्र काश्या एवोद्देश्यता, नतु प्रयागस्येति तत्र प्रयोगे सावकाशाऽपादानसज्ञा 'प्रामन्त्यजति इत्यत्र कर्मसंज्ञया बाध्यते । भन ६व- प्रथमसूतविहितकर्मसक्षाया अपादानमंज्ञायधकत्वादेव । प्रकारान्तरेणाप्यतिप्रसङ्ग वार- यति-मपादाननिष्ठेति । 'ग्रामाद् गृहमापाति' इत्यत्र यद्यपि विभागावच्छिन्नसंयोगानुकूल. व्यापारो धात्वर्थस्तथापि संयोगीयो योऽनुयोगितारूपः सम्बन्धः स एव फलतावच्छेदको, न्तु विभागीयः । फलतावच्छेदकसम्बन्धेन फलाश्रयत्वमेव कर्मसंज्ञाप्रयोजकम् । अन्यथा कालिकसम्बन्धेन संयोगाश्रयत्वस्य पर्वतादावपि सत्त्वेन 'प्रामप॑वताद्गच्छति' इति यत्र, वन पर्वतं गच्यतीति स्यात् । यत्र विभागावच्छिन्नव्यापारी धात्वर्थस्तप्राप्यनुयोगिता- सम्बन्ध एव फलतावच्छेदको, नतु प्रतियोगितालक्षणः । अत एव 'वृक्षाद्विमजते' इत्यादौ वृक्षादिशब्देभ्यः पञ्चमीसिदिः । नच "मात्मानमात्मना हन्ति' इतिवचैत्रश्चैवगच्छतीति प्रयोगापत्तिः, तत्रापि शरीराद्युपाधिभेदेन कर्तृकर्मणो दस्य कल्पनासम्भवादिति वाच्यम् । प्रामाणिकप्रयोगस्योपपत्तये एवङ्कल्पनायाः सत्त्वात् । स्वसिद्धान्ते पञ्चकम्प्रातिपदिकार्थस्तत्र विभक्तिद्योत्यकारकाणाम्प्रातिपदिकार्थवि- पणतेव, नतु क्रियाविशेषणत्वमिति प्रसक्ताम्मूलासङ्गतिम्परिहरवि-विभक्त्यर्य- भावप्रकाशः। काणि बाधन्ते" इत्युक्वेः। प्रतिपादितमिद प्राक् सकर्मकावर्मकस्थले सर्वत्रापादानस्वविषये तथायुक्तमि प्यस्य प्राप्तिविभागस्य धात्वर्थत्वादिति तबिरखकाशमिति तेन तदापः। एवं सति भकर्मकयोगेऽादान. त्वस्य चारिताभ्यात विभागादन्यत्र कर्मस्वस्य चारिताभ्यापरवास्तुरियनेन तस्य वाघ ति भावः। भस्यावश्यकतामाह--अत एवेति। तस्यारतदबायकवादेवेत्यर्थः। द्वितीयेति । उद्देश्यवसखेन कर्तुरित्यस्य प्राग्नेरिति भावः । मूले बाधादिति । तथायुक्तमित्यरयापि फलस्य धातुवाच्यावे एव प्र. तिरिति मते तु शास्त्रप्रतिरेव न । एतेन पुरस्तादपवादन्यायेन कर्तुरीमितमित्यस्यैव वाप: स्यादिश्य- पास्तम् "तत भागत." इति सूत्रामामायापत्तेश्च । नन्वेव प्रयागस्यापि तेनैव कर्मस्वापत्तिस्तदत्तत्राप्युद्दे श्यासानीकारादत माह-अपादानेति । वस्तुवस्वस्य तत्त्वेऽपि तथायुकमित्यस्याप्राप्तिरेवेश्याह-मपादा- नेति। कालिकसम्बन्धेन फलाययेऽतिव्याप्तिवारणाय कर्मलक्षणे उभयत्र फलतावच्छेदकसम्बन्धेन फला. भयत्वस्य विवक्षितस्वाकर्तृनिष्ठविभागीयानुयोगितासम्बन्धस्यैव तत्रं वस्ताद । प्रत व वृक्षादिभज।। इत्यादी पञ्चमी । भत्र विश्लेषस्यैव धात्वर्थव सर्वेष्टमिति भावः। ययोः संश्योनाध्यबाधकमाव उचस्त. विषयस्यस्याये सत्त्वादाइ-एकसजेति । संयोः- दृश्योः। शरीरमिति । न चैव 'चैत्र क्षेत्र गच्छति' इत्यत्रापि शरीरप्रदेशान्तरावच्छिन्नात्मभेदस्यापि कल्पना साधुत्व स्यादिति वाच्यम् , सति प्रयोगे तयावे इष्टापत्रेरिति दिक् ।

·- सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- रामेणेति । इह यद्यपि विभक्त्युपस्थिताना कारकाणां क्रियां प्रति विशेषण- तैव तथाऽपि कुदुपस्थितानां विशेष्यतेव, "सत्त्वप्रधानानि नामानि"इत्युक्तेः । धातूपस्थाप्ययोः फलव्यापारयोरपि कर्मकृत्समभिव्याहारे विशेषणविशेष्यमा. वव्यत्यासः । तथा च रामनिष्ठो यो व्यापारस्वद्विपयीभूतवाणव्यापारसाध्यप्रा. एवियोगाश्रयो वालीति वाक्यार्थः। यत्तु वाजपेयाधिकरणे मोमांसकैरुक्त-काप्ठैः पाकः' इत्यपि स्यादिति, तदि- - सान्दरतम्। विभक्त्युपस्थितानामिति । विभस्त्यर्थस्य संवर्गमते वदन्तोपस्थितानामि- त्यर्थः । व्यत्यास इति । तब्यत्यासेनै। धातुतस्तदुपस्थितिरित्यर्थः । तत्र व्यापारज. न्यफलमेव धात्वर्थ इति भावः । तदिष्टापत्तीति । कृत्प्रकृत्यर्धक्रियायामपि कारकाणामन्वयादिति भावः । तत्रैव भैरवी स्येत्यादिना । एवञ्च विभक्त्यन्तेनोपस्थितानान्तत्तद्विभक्त्यर्थसम्बन्धेन क्रियाविशेषणत्वं स्पष्ट. मेव । तब्यस्यासेन-फलव्यापारयोविशेष्यविशेषणभावव्यत्यासेन । फलावच्छिन्नव्यापारे व्या. पारावच्छिनफले घ धातोः शक्किा, कर्तृकर्मयोधकप्रत्ययसमभिन्याहारस्तत्तबोधतात्पर्यग्राहक इति स्वसिद्धान्ताभिप्रायेणेदम् । तत्र कर्मबोधकप्रत्ययसममिव्याहारे-मूले- रामनिष्ठो यो. व्यापारस्ततिपयत्वम्फलभूतधात्वर्थे उक्तं, तय स्वोत्पादकप्रवृत्त्युद्देश्यत्वरूपम्बोध्यम् । एक. म्प्राणवियोगात्मकफले बाणव्यापारसाध्यत्वाभिधानल् कृतन्तेन करणकारस्य सर्वत्र स्व. व्यापारद्वारा फलम्प्रत्येव जनकत्वात्तन्नेवान्वय इति ध्वनितम्। मीमांसकर्यदुक्त का? पाक इत्यपि स्यादिति, तत्पाकक्रियायाः सिद्धावस्थापनाया एव पाकादेनाभिधानात्कारकान्व- ययोग्यतावच्छेदकसाध्यत्येनानभिधानेन नान कारकान्वय इत्यभिमानेन । वस्तुतस्तु पाकादिशब्दघटकधातुना अत्रापि साध्यत्वेनैव क्रियाया अनिधानेन तस्यां कारकान्वये वाधकाभाव इत्याशयेनाह-तदिष्टापत्तीति । तत्रैव-प्रकृत्या तेन रूपेणाभिधाने । भावप्रकाशः। यथानुनमयुक्त मूल सिद्धान्तरीत्या योजयति -विभक्त्यर्थस्येति । क्रियाकारकभावस्येत्यर्थः । संसर्गस्वमते-संतर्गत्वमितिमते । कर्मस्वादिशक्तिमत्कारकं तु न तद्द्वाच्योऽर्थः, किन्तु प्रातिपदि- कार्थः, पञ्चकपक्षस्यैव सिद्धान्नितस्वादत माह तदन्तेति । विभक्तेपोतकत्वादिति भावः । तथाच तदुपस्थितानातदुपस्थिततासम्बन्धेन क्रिया प्रति विशेषणसमिति मूलार्थो बोध्यो भाष्यरीत्या। मूले कर्म. कृदिति । प्रकृताभिप्रायमेतत् । करणाधिकरणयोः कृति कर्माख्याते च व्यस्यासदर्शनात । उपस्थिविशारद बोधयोः साम्याया-तयत्यासेनैवेति । विशेष्यविशेषणभावव्यायासेनैवेत्यर्थः। एवेन वैषम्यनि- वृत्तिः । तदुपेति । फलम्यापारोपयः । तदेव स्पष्टपति-तप्रेति । कर्मादिप्रत्ययतमभिव्याहारे त्यर्थः । एवेन वैपरीस्यनिवृचिः। मृले विषयीति । विषयश्चात्र धातुवा यः प्रागवियोग एव, सदुद्दे. शेनैव रामभ्यापारप्रवृत्तः। करणस्य च फलेऽप्यन्वयः, तस्य करणव्यापारजन्यवाद । एवञ्च भूतान्त. साध्यान्तयोः कर्मधारयोचर वियोगान्वेन कर्मधारयो वैपरीय चेति बोध्यम् । एवं सति रामस्य पथाक- तवं या प्राग निरूपितम् । एतेन तपाराशरत्नाकरदण्डयाघुळ, करपाते, न व्यायासः, वन कर्ता- स्यातवद् मोधः, कर्मति तुम इति दण्द चापास्तम् । ननु मूळे स्थापची कर्तृकरणेकति हेतुरुका, सपायुक्त, मत्र बलप्राणेन वायवेन च तासूत्र विषयावामावादन भाइ-गृहप्रकृत्यति । तदन्वय. योग्यतादोदकामसरूपस्वस्य तत्रापि सापाशित भावः। नन्वेवमुघरग्रन्थासतिरत माह-वति। - ·म कारके तृतीयाप्रकरणम् । धापत्तिप्रस्तम् । “कर्तृकरणे कृता बहुलं "कर्तृकर्मणोः कृति" इत्यादिसूत्राणां कृत्प्रकृत्यर्थेन कारकान्वयं विनोक्तिसम्भवस्यैवाभावादिति सुधीभिराकलनीयम् । अनभिहिते किम् ? हरिः करोति । जीवन्त्यनेन जीवनः । शाब्दिकः । "शब्दद१रं करोति" इति ठक् । कृतं विश्वं येन कृतविश्वः, विश्वकर्मकम्त्याश्रय इत्यर्थः ; अपष्ठ्यर्थबहुव्रीही व्युत्पत्त्यन्तरस्वीकारात् । यथा चैतत्तथा वक्ष्यते। प्रकृत्यादिभ्य इति । आकृतिगणोऽयम् । तेन 'नाना सुतीक्ष्णचरितेन दान्त. शाब्दरयम्। मानमाह-कत्रित्यादि । यत्तु भवतिक्रियायां प्राथमिकान्वयेन तत्तविभको कृदन्तेन पाष्णिकान्वयाद तेपी चारितार्यमिति; तन, भवतिक्रियायां कर्तृत्वेनान्वये कर्नुरुक्क. त्वात्तृतीयानापत्त्या 'हरिणा त्रात.' इत्यसिदयापत्तः, करगत्वेनान्वये पाकिस्यापि हरि. कर्तृ कत्रागर्मणो बोधानापत्तेः, कर्तृतृतीयान्तेन समासविधायकासगतेश्च । यत्कर्तृकतिकर्म विश्वमिति विग्रहवाक्यजनोधादिनयोधस्वीकारे न मानमत आह-पाठ्यथति । आकृतीति । इदै च यथायथ सर्वविभक्त्यपवादः । नाम्नेति । भैरवी। । 1 भवतिक्रियायामिति । 'काः पाक.' इत्यादौ यद्यपि भवतिक्रियायोधकम्पदवास्ति तथापि "अस्तिर्भयन्तीपरोऽप्रयुज्यमानोऽभ्यस्ति" इति भाप्यकारोरत्रापि सा प्रतीयत एसेत्या. येनेदम् । कर्तुरकरवादिति । प्रधानेवरयोरिति न्यायेन प्रधानभवतिक्रियाकर्तृत्वस्याभिधानेन गुणभूतपचिक्रियाकर्तृत्वमप्यभिहितमिति भावः । ननु न प्रधानक्रियायाहर्तृत्वेनान्वय. किन्तु करणत्वेनेति तदनुयायिनः शङ्का वारयति-करणवेनेति । पाणिकस्यापोजि । इदकुर्मग इत्यत्र सामानाधिकरण्येनान्वयि, तद्विपयकबोधस्य पश्चागवत्वात्तद्विपयेऽपि पाणिकत्वव्यपदेश । नन्वेतादृशे स्थळे हरिकर्तृकत्राणयोधाभावे इष्टापत्तिरेत्यत माह-कर्तृतृतीयान्तेनेति । प्रसङ्ग- वेरिति । तदूघटककर्तृपदांशस्यासनत्यापत्तेरिल्यर्थ. । विग्रहवाक्यजेति। लौकिकविग्रहवाक्यजेत्यर्थः । इदम्चेति । "प्रकृत्यादिभ्यः" इति वार्तिः कम्चेत्यर्थः । आदिशब्दोऽत्र प्रकारे। तेन 'वन्हित्वेन घटाभाव.' 'दण्डत्वेन कारणता' इत्या. भावप्रकाशः। तत्रापि तदन्वये एवेत्यर्थः । प्राचामुक्ति खण्डयति-यत्त्विति । भाल्याववाच्य क्रियायामेव वदन्वय इति तदभिमानः। भवतीति। भवतिपदवाच्यक्रियायामित्यर्थः। एवमग्रेऽपि। "अस्तिर्भव. न्वीपरः सर्वत्राप्रयुज्यमानोप्य स्ति" इति भाष्योक्तेरिति भावः। विभक्काविति । अस्य साया तत इति शेषः पाणिकान्वयात्-पाश्चात्यान्वयातीकाराव। तेपां-"कर्तृकरणे" यादीनाम् । ननु प्राथमि. कान्वयस्तत्र किं कर्तृत्वेनोत करणस्वेन ? तत्र नाथ याह-भवतीति । ना-पय स्याह- करणत्वेनेति । पाणिकस्येति । गोषस्य तत्वातद्विषयस्यापि तत्वमत एव तेन सामानाधिकरण्य मिति भाव. । इष्टापचावुभयसाधारण दोषमाह-कर्षिति । "ककरणे" इत्यत्र कत्रित्य शस्येत्यर्थ । विग्रहवाक्येति । लौकिकवाक्येत्यर्य. भिन्नेति । समासे इति आदिः। इद चाग्रे स्फुटीभवि. ध्यति । आकृतीति । तथाच वार्तिके मादिशम्दः प्रकारे । मूलस्थादिना 'घटस्वेनाभाव परवेन विषय वास्यादिसग्रह इति दोध्यन् । इदं चेति । वातिक चेत्यर्थः । भाध्ये तथैव स्पष्टवादिति भावः ।द - सरला। फलमेवेति । व्यापारावच्छित्रफले धातो. शक्तिस्वीकारादिति भावः। सर्वविभक्त्यपवाद इति । तत्र 'प्रायेणात्र याचिका.' इत्यत्र 'भत्र बहवो याशित.' इत्यर्थे प्रायशम्दस्य बहुस्वविशिष्टार्थपरतया ततः प्राप्त प्रथमा विभक्ति प्रवाध्यानेन तृतीया। प्रापशम्दस्य बहुवमात्रार्थपरवे तु तस्य वैशिष्टयसब धेन ·भैरवी। . भावप्रकाशः। . सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- इत्यादि बोद्धयम् । द्वयोद्रोणयोः समाहारो द्विद्रोणम् । पात्रादित्वात्रीत्वाभावः । द्रोणद्वयसम्बन्धि धान्यमित्यर्थः । चादिति । करणशब्दानुवृत्त्या "परिक्रयणे सम्प्रदानम्" इत्युत्तरसूत्रस्था. न्यतरस्यांग्रहणापकपणेन वा सङ्घयोः पर्याये लब्धे समावेशार्थश्चकारः। तेन 'मनसादेवः' इत्यत्र कर्मण्यण , करणे तृतीया चेत्युभयं सिद्ध्यति । "मनसः शब्दरतम् । नामसम्बन्धितीक्षशत्ववानित्यर्थः । करणशब्दानुवृत्त्येनि । एकसंज्ञाधिकारेग चेति वोयम् । ननु 'मनसादेवः' इत्य. सात, योगलक्षणपष्ठीप्राप्तेः । न च कर्तृसाहचर्यात्तत्र मुख्यव्यवहारेण धात्वर्थाश्रयायैच दिप्रयोगाणामुपपत्तिः। नामसम्बन्धीति । नामज्ञाप्यमित्यर्थः । वन्हित्येनेत्यादौ त्ववच्छिन्न. प्रतियोगिताकत्वन्तृतीयार्थः । ननु "दिवः इति सूत्रे करणशब्दानुवृत्त्या संज्ञयोः समावेशो भविष्यतीत्यत आह- एकैति । मुले-यत् 'मनसा देवः' इत्येतसिद्धिरूपं संज्ञाद्वयसमावेशफलमुक्तन्तदसङ्गतमिति हरदत्तानुयायिन उक्ति खण्डयति-नन्विस्यादिना। पठीप्राप्तेरिति । यथा 'अक्षाणां देविता' इत्यत्रापवादत्वात्तुतीया बाध्यते तद्वदिति शेषः । तत्र-"कर्तृकर्मणोः कृति" इतिसूत्रे । क'साहचर्यादिति । यया धातुप्रतिपाद्यप्रधानन्यापाराश्रयस्य कर्तृपदेन ग्रहणं, तथा मुख्यतया चोदाहरणेष्वेव स्फुटम् । नामसम्बन्धीति । नामप्येत्यर्थः । एवञ्चरितेन दान्त श्यादावपि बोध्यम्। ननु तदनुवृत्ताधुभयविधिप्तामर्थ्येन समावेशः सिद्ध एवेति किं घेनात माह-एकेति । एतेन तथास्नाकरदण्डयादिग्रन्याश्चिन्त्या इति बोधितम् । ननु मक्षाणां देवितेश्यादौ कृत्प्रत्यययोग षष्ठ्याऽप. वादखा दितीया बाध्यते, तृतीया तु परत्वादिति कैयटविरोधान्मनसादेवाति प्रयोगश्चिन्त्य इत्याश. येन हरदत्तानुयायिप्रकाशानुवादं खण्डयति--नन्वित्यादि । प्राप्तेरिति । तृतीयाद्वितीययोः पर- स्वापवादवाभ्यां तथा बाधादिति भावः । ननु कैयट वामगत इत्याशवे-नचेति । "कर्तृकर्मणो." याक्षिकपदाऽन्वयाचत्र इत्यम्भूतलक्षणे" इत्यनेन तृतीयासिद्धावपि सम्पन्धसामान्येनान्वयविवक्षायाँ प्राप्तषष्ठीबाधिकेयमिति । तथाच तत्र 'बहुत्वसम्बन्धिनो याशिकाः' इति बोधः। 'प्रकृत्या चार इत्यत्र प्रकृतिसम्बन्धा चारित्य प्रकृत्यर्थस्य चारुपदार्थ सम्बन्धमामान्येनानयात् ततः पठी प्राप्नोति तदापना. यमिदम् । गोत्रण गायः यत्र गोत्रपास्याभेदेन गार्यपदार्थान्वये प्रथमा प्राप्नोति, सम्बन्धसामा- न्येनान्वये तु षष्ठी, तदाधिकेयं तृतीया । 'गोत्राभित्रो गाग्यः 'गोत्रसम्बन्धिगायखवान्' इति च क्रमे. पार्थ । 'समेनैति' इत्यत्र गमनकर्मदेशसामानाधिकरण्याद् प्राप्तद्वितीयावाधिकेयम् । विद्रोणेन धान्य झीगाति' इत्यत्र विद्रोणाभिन्न धान्यमित्यर्थापरिच्छेदपरिच्छेदकयोरमेदोपचारेण विद्रोणशदाद द्वितीया प्राप्नोति, उद्दाधिकेयम् । 'पनकेन पशून् की गाति' 'सहस्रणाश्वान् क्रीणावि' स्यादावपि सङ्घस. झिनोरभेदोपचारेण पञ्चवसायावरसपाभिन्नपरुन् , सहससंपयारसधाभिन्नाश्वान् झीणातीत्यर्थः पतीया दितीया प्राप्नोति तदवाधिकेयमिति स्पष्टमन्यत्र । भाष्यकारास्तु ग्रहणधारणयोः सौकर्याय बाहु. त्यैनाधीयते याशिका:, प्रकृपया स्वभावेन कृतवार: सुन्दरो न तु वस्त्रादिना, भई 'गायः' इति गोत्रेग संसाये--सम्मानो भवामि, समैन पथा गच्छति, द्रोणत्यपरिच्छिन्नवस्वन्तरेण तदानेन धान्यक्रर्य कानि, पापशुधसाधनेन मूल्पेन ,पशुकयं करोति, सहस्रारिमाणेन हिरण्येनाशक्रय करोति, इत्या. दिया साध्याहारियादिकमा करगविमतिमुसार्यतातिक प्रस्याचहयुः । वेषां मते उक्तश्यो. गेषु सम्ममामा-नान्यविवशायां पटो मनभिधानान्नेवि, नाम्ना शापित: मुतोमो न तु चारिश्येग, पत्रिम पारितो दान्त स्थापन व "पाना" इति तीवेति बारम्पमिति दिक् । । सरला। - - ·कारके तृतीयाप्रकरणम् । ८६१ सज्ञायाम्" इत्यलुक् । किंचावयते यज्ञदत्तनेत्यत्र सकर्मकत्वादणि कर्तुण कर्मत्वं शब्दरतम् । कमंगो प्रहणम् । अत एव स्तोक पा.' इत्यादौ पठी नेति वाच्यम् । धात्वर्थे भेदेनान्व- विकर्मप्रहणेनैव तदुपपत्तावनाप्रवृत्तौ मानाभावात् । ध्वनितं चेदमाकदारसूत्रे कैयो । ताह शसम्झासत्त्वे दृढतरमानाभावश्चेत्यरुचेराह-किचेति । कर्मत्वं नेति। न च वैकल्पिक. - भैरवी। 1 तदर्थफलाश्रयस्य तत्र ग्रहणमित्यत्र साहचर्य हेतुत्वेनाभिहितम् । मुख्यत्वाभिधान व्यपदेशि- वडावेन यस्य कर्मत्वं तद्व्युदासाय । मन एव-ताशकर्मणो ग्रहणादेव । अत्र स्तोकपदा. स्य व्यपदेशिवद्भावेन यत्कर्मत्ववत्तनाभेदेनान्वयात्कर्मत्वं, नतु मुख्य कर्मत्वमस्तीति न पष्ठीति भावः । “कर्मणि द्वितीया" इतिसूत्रे तु मुख्यफर्मण एव ग्रहणमित्यत्र साधकाभावाब. पदेशिवदावलब्धकर्मत्ववतोऽपि ग्रहणमिति द्वितीया भवति । पारवर्षे फले । भेदेन क्रियाकारक- भावसम्बन्धेन । तदुपपत्तौ-स्तोकम्पाक.' इत्यन पष्टयभावोपपत्ती, वत्र स्तोकपदार्यस्य फळेऽ. भेदेनान्वयादिति भावः । भत्र-मनसादेव इत्यत्र । प्रप्रवृत्ताविति । "कर्तृकर्मणो" इत्यस्या- प्रवृत्ती-अन्न प्रमाणमाह-घनितश्चेदमिति । तत्रहि-अक्षाणान्देवितेत्यनापवादत्वाद् द्विती- यायाः पष्टी बाधिका, तृतीयायास्तु परत्वादिति प्रतिपादितम् । अत्र पट्याः "कर्तृकर्मणो." इति विहितायास्तृतीयाबाधकत्वाभिधानेन 'मनसा देव.' इत्यत्रापि तस्य सूत्रस्य प्रवृत्ति न्याय्य वेति ध्वनितमित्यर्थः । ननु "कर्तृकर्मणोः फूति" इतिसूत्रे धात्वर्थफलाश्रयकर्मण एव ग्रहणमिति कल्पनया न पष्ठीप्राधिरत आह-तादृशमन्यासवे इति । समाविष्टकर्मकरणसभ्ज्ञाद्वयसत्त्वे इत्यर्थः । न चैवं सति 'मनसादेव' इति प्रयोगस्यैव तर्युच्छेद स्यादिति वाच्यम्, "देवा" इति सूत्रविहित. तृतीयान्तस्य पगद्यजन्तदेवशब्देन समासात्प्रयोगापपत्तेः । "दिव. कर्म च" इतिसूत्रे सञ्ज्ञा- द्वयसमावेशफलकचकारामावेऽपि किञ्चेत्यादिनोतफलमन्यथासिद्धमित्याशयकशहानिरसि- तुमाह-चेति । वैकस्मिकत्वेऽप्यति। चकारामारे कर्मफरणसञ्जयो. पर्यायेण प्रवृत्त्या वैकल्पि- कत्वेऽपीत्यर्थः । अपिना समावेशसमुच्चयः । येषां देशकालादिभिन्नकर्म न सम्भववि त एवा. भावप्रकाशः। इस्यत्र प्रधानघाख यापाराश्रयस्य कतृपदेन ग्रहणासाहचर्या मुख्यम्यवहारेण न तु व्यपदेशिवद्भावेन धात्वर्थफलाप्रयस्यैव कर्मपदेन ग्रहणमिति समुदिताः। सार्याप्रयणमनित्यस्वेऽपत्रावश्यकमित्याह- अत एवेति । तस्यैव ग्रहणेन स्तोकपदा व्यपदेशिवद्भावेन तत्ववरसामानाधिकरण्यादेवेत्यर्थः। द्वितीया तु ततो नीलघटमित्यादिवत्कळसामानाधिकरण्यादिवि प्राक् प्रतिपादितम् । ननु कतसाहचर्येण धाव कर्मण एव तत्र ग्रहणमिति तत्कयटाशय इत्याशयेन समाषते-धात्वथें इति। फले इत्यर्थः । भेदेनेति । क्रियाकारकभावरूपसम्बन्धेनेत्यर्थः। तदुपपत्ताविति । 'स्तोक पाक ' इत्यत्र षष्ठयमावोपप चावित्यर्थः । तत्र स्तोकपदार्थस्य फलेऽभेदेनान्वय इति भावः । सत्राप्रवृत्ताविति । 'मनसादेव.' इत्यत्र "कर्तृकर्मणो." इत्यस्याप्रवृत्ताविस्यर्थः । एतेन स्तोकस्य पाक एयपि भवतीति नैयायिकोकमपास्तम्। भत्र मानभाइ-ध्वनितमिति । उक्तः कैयटः तयाच्धेदृशकर्मग्रहणमेव तदभिमतं न तु शक्षकोकम, अन्यथा सदसङ्गतिः स्पष्टैवेति भावः। नन्वनावाविशेषे हरदत्तोक्स्यनुरोपाय तादृशकमव वत्र गृयतामिति चारवर्षफलानाप्रयत्वान्मनसादेव इयत्र न पष्ठीप्राप्तिरत भाइ–ताहति । 'मनसादेव.' इस्पनुप्तवि. भक्तिवेत्यर्थः । सम्शेत्यनेन प्रयोगसता घनिता। सा च हेतुत्वीयान्तमन श-देनापूर्वपचायजन्तदेव. शम्दस्य समासेन वाक्येन वा बोध्या। ननु कैयटायुक्तरीत्या द्वितीयमपि फल नेत्याशयेन शहते- नति । वैकल्पिकत्वेऽपीति। अस्य च विनोकरीस्या कर्मकरणसन्योरि.'इस्यादि.। मपिः समावेशस- मुच्चायकः । येषां देशालादिभिन्न कर्म न सम्भवति वे एवात्र शास्त्रेऽकर्मका इति हि वैरकम् । - - ·58२ सटीकटिप्पणशन्दरनप्रौढमनोरमायां- न, "अणावकर्मकात्" इति परस्मैपदं च नेति सिद्धान्तः । यत्तु प्राचा कर्मसंज्ञ वा स्यादिति व्याख्यातम् , तदाकरविरोधादुपेल्यम् । स्यादेतत् , करणसंज्ञाया अवकाशः देवना अक्षाः, करणे ल्युट । कर्मसञ्ज्ञा. यास्तु-दीव्यन्ते अक्षाः, कर्मणि लट् । 'अर्दीव्यवि' इत्यत्र तु सम्ज्ञाद्वयप्रयुक्त शब्दरतम् । स्वेऽप्यनात्यन्ताविद्यमानकर्मकत्वाभावात् कर्मत्वामावा सिद्ध इति वाच्यम्, तत्रात्यन्ता. विद्यमानकर्मकाणामेव ग्रहणे मानाभावल्यान्यन्त्र निरूपितत्वादिति मावा फलान्तरमाह- मणाविति । दीव्यतेऽदेवदत्तेनेति भावे काराभावः फलमित्यपि बोयम् , करणत्वाच भरवी। कर्मकपदेन गृह्यन्ते' इति तैरुक्तम् । कर्मस्वाभाव इति । गतिबुद्दीतिसूत्रविहितेत्यादिः । भन्यत्र निरूपितत्वादिति । अत्र शास्त्रेऽविवक्षितकर्मकाणामप्यकर्मकपदेन ग्रहणम् । अतएच भाष्यकृता 'कृतपूर्वी कटम् भुक्तपूर्वी ओदनम्' इत्युदाहृतम् । अत एव "रणौ" इति सूत्रव्याख्यानावसरे 'लावयति केदारं देवदत्तः इति प्रयोगे-लुनातेनिवृत्तप्रेपणाणिचि द्वितीया केयटेन स्वीकृता। अत एव "मधोग, इति सूत्रमाप्ये-कमणः शेपत्वविवक्षया 'मातुः स्मर्यते' इत्यत्र भावे लकार उदाहृतः। फलान्तरमिति । सज्ञयोः समावेशस्येत्यादिः । स्वयम्फलान्तरमाह-दीव्यत इत्यादिना । ननु स्थलत्रयेऽपि कर्मसम्मायाः फलमुक्तं नतु करण. सज्ञाया इत्यत आह करणत्वाच्चेति । चकागे भिन्नक्रमेण तृतीयापदानन्तरं द्रष्टव्यः । मूले- यत्तु प्राचेति प्रक्रियाकृतेत्यर्थः । अस्योपस्थानमिति । "दिवः कर्मच" इत्यस्योपस्थानमित्यर्थः। वस्तुतस्तु मूलोकरीस्याडौरक्षानित्यस्योपपतिरयुक्ता। कार्यकालपक्षविरोपकथनेन 'देवदतो वामेनाक्ष्णा पश्यति' इत्युक्त दक्षिणेन न पश्यताति यथा गम्यते, तथा ययोद्देशपक्षेनासिद्धि- रिति गम्येता तदसवम् , यथोद्देशपक्षेऽपि "प्रधानान्यात्मसंस्कागय सन्निधीयमानानि गुणभेदम्प्रयुञ्जत" इति "क्छिति च इतिसूत्रस्थकैयटोकरोत्या "कर्माग द्वितीया" इतिसू. प्रख्यात्रागमनेन "दिव" इतिसूत्रस्यापि भेदस्य सत्त्वात् । किञ्च कार्यकालपक्षे "अपादानमुत्त. भावप्रकाशः। वस्तुतोऽक्तमेतत् । अविवक्षितकर्मणामपि तेन ग्रहणाव, कादीनामविवक्षितकर्मभ्यः लपूर्वी कटमित्यादी भाष्यकृता कैयटेन चानीकाराव। लुनातेनिवृत्तप्रेषणापिचि 'लावयवि केदारं देवदत्त यादौ केदारस्य कमंद्वितीयान्तस्य परणो" इत्यत्र कैर्यटन प्रयुक्तत्वाच। न चात्रार्थान्तरे वृत्याऽकर्मकरवं न स्वविवक्षयेति वाच्यम् , तत्वस्यभिचयाऽन्तरत्वाभावात् । तदाहरणं तुस्यन्दते इत्याधक नदी बहति' इत्याचाकरे स्पष्टम् । अत एव करिति सिद्धिरित्यपारतम् , नियमेन व्यावृत्तेः । "मधोग" इतिचे कर्मणः शेषत्व. विवक्षयाइवर्मकावे मातुः रमते' इत्यत्र भावे लश्य भाष्ये उदाहालाच । अधिकं शेखरादौ द्रष्टम्यमित्या- येन समाधत्ते-नेति । भकर्मकपदघटितसूत्रे इत्यर्थः । एवोऽविवक्षितकर्मव्यात्तौ। अन्यत्र- न्योतशेखरादौ । सदविवक्षा च द्वेषा-तदन्वययोग्यधावत्यागार सत्त्वे व तस्मिन्नर्थे संबन्धित्वादिना- ऽग्वविवक्षणा । प्रकृते च नोभयमिति तदभावसिद्धिरिति भावः । एतेन ननु .संशयोवैकभिकरवेऽपि पक्षे कर्मयोगस्य सत्वेनास्यन्ताविद्यमानकर्मकस्वाभावेन कर्मवं न भविष्यत्येव । न चास्मिन्प्रयोगे तत्तम. रस्येव, मविवक्षितकमणि पपादावपि दोषापा न च तरिमानेवार्ये कर्मयोगोऽस्तीत्यतो न दोपति वाप्यम् , प्रकृतेऽप्यदोपादिस्यस्पद-प्रभावितीति मान्योक्तं प्राचामनुरोधेनैति ध्वनितम् । भत पाप-पलान्तरमिति । फलान्तरमाइ-दीव्यते इति । ननु स्थल प्रये कर्मसंगफलोकावपि करण. संप नोउमिति न्यूनमा भार-करणत्वाच्वेति । चातृतीयेश्यमे योग्यः। मूले प्राना-प्रकि- • पागला । यदिबासमोऽष चार्थे । या संशयां नानाफलकावेऽपि प्रस्ताविमविरूपाययोरेकाको ·कारके तृतीयाप्रकरणम् । ६३ कार्यद्वयप्रसङ्गे परत्वात् तृतीयैव स्यान्न तु द्वितीयेति चेत् ? अत्राहुः कार्यकालप- क्षे 'कमणि द्वितीया" इत्यत्र यदस्योपस्थानं तस्यानवकाशत्वाद् द्वितीयेति । ननु 'दीव्यन्ते अक्षाः' इत्यत्र कर्मण्यभिहितेऽपि करणत्वस्यानभिवानात् तृतीया स्यात् तथा 'देवना अक्षाः' इत्यत्र ल्युटा करणस्याभिधानेऽपि कर्मणोऽनभिधानाद् द्वितीया स्यात ? मैवम , एकैन ह्यत्र शक्तिः सज्ञाद्वययोगिनो। तथाच उभय- त्राप्यभिधानमेव न वनभिहितत्वम् । शब्दरत्नम्। तृतीयेति समावेशफलम् । द्वितीयेतीति । 'अक्षान् दीव्यति' इत्यत्राक्षपदस्याक्षजेये घने लक्षणा, न च तदा करणत्वम्, अौरित्यर्थेऽशानिति न भवतीत्यन्ये । एकैव ह्यत्रशक्ति- भैरवी। । राणि बाधन्ते गान्दोग्धि पय इत्यन परत्वात्कर्मसज्ञा" इति भाष्ययोजनाय सज्ञाविपये यदेशे सज्ञाशास्त्रम्पठितन्तद्देशीयमेवपरत्वन्नियामक, न तु यत्रोपस्थितिस्तद्देशीयम् । अन्यथा कर्मसन्मानास्त्रस्य "कर्मणि द्वितीया" इत्यनोपस्थितिः, अपादानसज्ञायास्तु "मपादाने पञ्चमी" इत्यत्रेति पञ्चमीविधायकशास्त्रस्य द्वितीयाविधायकशास्त्रापेक्षया परस्वादाप्या. सङ्गतिः स्पष्टैव । अत एव "अयादिभ्यः परैव प्रगृह्यसना" इति "अदसो मात्" इतिसूत्र. भाप्ये उक्तम् । एतत्सर्वम्परिचिन्त्याक्षान्दीव्यतीति प्रयोगोपनि स्वयमाह-प्रक्षान्दीम्यतीत्यत्रेति । दि. ब्धातुरधुना विजिगीपार्थकः । अन्ये-भाष्यतत्त्वविदः । इदमुपलक्षणं यदाऽशेपु फलाश्रयत्व. समानाधिकरणकर्मत्यविवक्षा तदापि तादृशप्रयोगसिद्धिरिति योध्यम् । एकैच शक्तिः संज्ञा- द्वयोपयोगिनीति मुले ऽभिहितं, तच्च यथाध्रुतेऽसङ्गतम् , "सप्तमीपञ्चम्यो कारकमध्ये" इति सूत्रे कारकशब्दस्य कर्मत्वादिशक्तिपरत्वस्य सुप्रसिद्धतया कर्मत्वस्य च ताशस्य करणत्वा. भावप्रकाशः। समुच्चयासम्भवादवश्यकल्प्यो विकल्प इत्याशयकः स ग्रन्य इति प्रकाशोळ स्वीक्रियते तदा प्राचोक्त सम्यगेव । मत एव लक्ष्ये वासः परममूले उक्तः। एवञ्च मूर्ख प्रकाशोतप्रथमाभिप्रायमिति क्या दण्ख्याधुक्त चिनयमिति बोध्यम् । मूले न तु द्वितीयेति चेदिति । एवंचाहान्वेति परममूलमयुछन् । किन्तूमयथाप्यरित्येव वक्तुमचिमिति भावः । युक्तं चैवर , साधकउमगवकर्मस्वशतिरोधेऽशा-दीव्यतीति प्रयोगे दृवरमा. नाभावाव, कार्यकालपशेऽपि परत्वाद तोपया बारे न्याम्ये वदनुपरियोरेव न्याम्यवादिति। वचावे. रक्षान्वेति परममूळ तदुपपादकं कार्यकालेरयादि दिनीयतीरयन्त मूछ क्याकैयथ्य काशरनाकरापुछ च चिन्यम् । किंच "कृछिति च" इति सूचकैपटोकरीत्या यथोदेशेऽपि प्रधानानुरोधेन गुगाना स्वारमभेदक- पनस्य तुल्यतया विशिष्य कार्यकालपक्षे इयुक्तिरनुविधा। चि कार्यकालपणे "मयादिम्पः परेव प्रय Had "मसो मात्" इति सूत्रमाभ्योत्तरीत्या "प्रगदानमुधराणि, गां दोषियाकपारस प्रस्थमा. भ्यासगरास्तारस्यसंशयां यथोद्देशावमेवेति तदुरयसगरिव । देवदि निधायादा-दाम्पीयस्यो- पपछि सिद्धान्तमनार-अक्षानिति । लक्षणेति । सनुसनशन फनायपरससमानाधिकरसकर्मववि. बाया मपि । न भवतीति । न मवस्येवेत्यर्थः । उसोरिविमा वयाचात्र विप्रतिषशखरसाद तृतीयेद शाकिस्परोधिका वकलं तूळनेर । अन्ये-माध्यापनुपापिनः । ननु एकै सजिमायो. ५ोगिनीति मू तथा परमारनामरदव्यावंच चिनयम् , मांदिपदाना फर्मवादिवसम्मलित रूपा बोधमाया पोरवैतविया संच सर्वसाधारण मंस माफिम, माना सी. - ·८६४ सटीकटिप्पणशदरनप्रौढमनोरमाां- भैरवी। "सहयुक्ते" ॥ पुत्रेणेति । पितुरत्र क्रियासंवन्धः 'शाब्दः, पुत्रस्य तु शब्दरलम् । रिति । दिवधात्वर्थनिरूपितसाधकतमत्वशक्तिरित्यर्थः । "सहयुक्त" ।अप्राप्राधान्यं नाम शाब्दगुणायन्वयित्वाभाव इत्याह ह-पितुरश्रेति। पेक्षया भिन्नत्वेनकाक्तः संज्ञाद्वयोपयोगित्वं वक्तुमशक्यमत आह-दिवास्वति । एव? कैव शक्तिरित्यत्र शक्तिपदं धर्मपर द्रष्टव्यम् । तथाच कर्मादिपदानां कर्मत्वादितत्तच्छक्ति. रूपेण बोधकतया द्वयोः शक्त्यो द एवोचितः । सर्वसाधारणकर्मव्यवहारस्तु कर्मत्वशक्ति. मत्वेनोपपादनीयः । एवं सकर्मकत्वमपि ताहशक्तिमद त्वयित्वमेव । अत एव 'अध्या- सिता भूमयः' इत्यत्र कर्मणि कः सिध्यति । सूत्रस्थवकारेण शक्तिद्वययोगो बोध्यते, नतु तयोः शस्त्योरभेदः। नचैवसति-नन्वित्यादिना मूलेन प्रतिपादिता शङ्का तदवस्थैवेति वाच्यम् "अपादानमुत्तराणि कारकाणि वाधन्ते, गान्दोग्धि पय इत्यत्र परत्वाकर्मसंज्ञा" इत्यु, तन पञ्चमीवारणाय द्रव्यगतानेकशक्तिमध्ये एकल्या अभिहितत्वे परख्या अपि तद्व- प्रकाशाङ्गीकारेणाक्षतेः । मूलन्तु प्राचामनुरोधेन । सहयुक्के सूने न--लौकिकं यत्प्राधान्यं मुख्यत्वरूपं तदभाववस्वरूपमप्राधान्यं विधक्षि- तम् , 'राज्ञा सह सेना आगच्छति' इत्यत्र राज्ञो लौकिकप्राधान्यवत्त्वान्तीयानापत्तेरित्य- वल्याप्राधान्यम्पारिभाषिकमित्याशयेनाह-मत्राप्राधान्य मिति । गुणाध-वयिरवेति । अत्रा. दिना व्यक्रिययोः सङ्ग्रहः । नवसति द्रव्याधन्वयित्वाभाव इत्येव द्रव्यपदार्थस्य प्रथ- मन्तन्त्रान्तरे प्रतिपादनादुचितमिति वाच्यम् । “गुणसमुदायो द्रव्यम्" इति पतन्जल्युक्त्या नुसारेणैवमभिधानात् । गुणोदाहरणं 'पुत्रेण स्थूल.' इति । द्रव्योदाहरणं 'पुत्रेण सह पितुर्ध- नम्' इति । क्रियोदाहरणं पुत्रंण सहागतः पिता' इत्यादि प्रसिद्धमेव । एषु शाब्दगुणाद्य. न्वयित्वं पितयेवेति पुत्रस्याप्राधान्यम् । आर्थिकगुणाद्यन्वयित्वन्तु तत्रापि । अत एव पुत्रेण सहागमनम्पित्तरित्यत्र पितरि शान्दस्य कृत्प्रकृत्यर्थक्रियाकर्तृत्वस्य सत्वेन "कर्तृकर्मणो" इतिषष्ठी भवति । शाग्दत्वन्तु इतरसम्बन्धं विनापि वाक्यजन्यशाब्दबोधे भासमानत्व- मेव । सहार्थ:--साहित्यम् , तच्च स्वसमभिव्याहृतशब्दजन्योपस्थितिविषयगुणादिसमा- नाधिकरणगुणायन्वयित्वमेव । सामानाधिकरण्यमत्र कालिकात्यासत्या कवित । यत्र क्षेन्ने तिलवापोत्तरम्मापवापस्तत्र तिला सह माषान्वपति' इति प्रयोगादेशिकमपि छचित्। पतत्तृतीयार्थस्तु क्रियावायकराब्दसत्त्वे प्रतीयमानतादृशक्रियान्वयित्वमेव । यत्र तु गुणव- व्ययोपस्थितिस्तत्र सहाब्दस्य प्रयोगवलात्प्रतीयमानतत्तत्पदार्थसम्बन्धित्वमेव । एवज 'पु- भावप्रकाशः। खमपि कर्मवशक्तिमदर्यान्वम्यर्थ करवमिति मञ्जूषायां विस्तरोऽत माह-दिवधात्वयति । तथाच तस्याः संख्योः समावेशार्थचन शक्तिदययोगो बोध्यते । न चैवं कर्मणि ले करगवशक्तेरनुक्तावेन तृतीयापत्ति- रिति वाच्यम्, पादानमुतराणीश्यस्य लक्ष्ये गा दोग्धीरयादौ तन कर्मणि ले पञ्चम्यापत्तिवारणायक दम्यगवानेकशक्तिमध्ये एकरपाभिहितरवे परस्या भपि सदरमकाङ्गीकारेणाक्षवेरिति भावः । एतेन कर• गत्वं पात्र दियुधास्वर्थसाधकाल, तदेव चात्र कमखम् । तथाच कर्मणि करणे वा प्रत्यये दिवुधावसाय. करमुक्तमेवेति मान्योक्तं प्राचामनुरोधेनेति धनितम् । मत प्रधाना मुण्यस्वमखम्योपमः। अत्र नगरेऽय प्रधानमित्यादिवत्तदभावरूप चाप्रधाना तृतीया. वायमिति; an, राज्ञा सरसेना गम्यतीत्यादौ तृतीयानापन: तद्पनयन्नाइ-अग्नेति। स्प्रेयर्थः। गुणसम्मो दम्पमिति पतजन्यु कश्यनुरोधेन तवान्तास्पदम्यादिक्रममुकाम गुणादीयुक्तम् । मादिना सम्पमिययोः सावंब मूले क्रियापद प्राभिप्राय, 'पुत्रेण सह पितुगी: "पुगसारथूल: इति ·मह५ कारके तृतीयाप्रकरणम । आथ इति तस्याप्राधान्यम् । अप्रधानग्रहणं शक्यमकर्तुम् । न चैवं पितुरपि घाब्दरतम् । मार्थ इति । पुत्रसाहित्यवान् पिता आगत इति बोधे साहित्यल्य पुत्रेणागमनसम्बन्धे एव सम्भव इति पश्चात्तस्यापि मानसप्तत्सम्बन्धवोध इति भावः । शाब्दत्वं च विवक्षा- निबन्धनम्। एवं पु शाब्दत्वरूपविशेषणाभावकृतो विशिष्टाभावः । 'सहैव पुत्रैर्दशभिमार वहतिः इत्यादौ विद्यमानतावाविसहशब्दयोगे क्रियाद्यन्वयित्वरूपविशेष्यामावकृतो भैरवी। - त्रेण सह पितुर्धनम्। इति शब्दात्पुत्रस्वामित्वसमानकालिझपितृस्वामित्ववद्धनमिति बोधः । 'पुत्रेण सह स्थूल.' इति शब्दात्तु पुत्रवृत्तिस्थौल्यसमान कालिकस्थौल्यवान्पितेति बोध ।पुनादे: सहार्थयोगस्तु तचद्वारक एति विभावनीयम् । एतत्सर्व हृदि निधायाह-मार्थ इतीत्यादिना। तस्यापि-पुत्र पि । तत्सम्बन्धबोधः-गणादिसम्बन्धबोधः । अप्रधानत्वाभिमते यथा विशि- धाभावस्य सचाऽस्ति तथोपपादयति-शाम्दरयरूपेत्यादिना। विवक्षानिवन्धनत्वकथनेन पित्रा सदागतः पुत्रः' इत्याद्यपि भवतीवि सूचितम् । विशेष्याभावकृत इति । विशेष्याभावकृतोऽपी. भावप्रकाशः। तल्लक्ष्ये । एतेन 'पुत्रेण सहागठः' इत्यादौ सहार्थसामाप्रतीयमानक्रियाक वेन पुत्रातृतीया सिद्धा। न च क्तेनाभिधानम्, तरसमभिन्याहार विनापि प्रतीयमानस्वप्रकृस्यर्थक्रियाकर्तुरेव तेनाभिधानात् । एव पुत्रेण सहागमनं पितुरित्यादावुकरीत्या प्रतीयमानकरप्रकृयान्वयिनोः कर्तृकमणोरेव षष्ठी न तत्प्र. तीयमानतदन्वयिनोरिति न दोष इत्यपास्तम्, उक्तनपसिध्धर्य सूत्रावश्यकरवाव। उक्तेश्वागमना. दिभिः पितुः शाम्दः पुत्रस्य सहार्यवलाप्रतीयमानेस्तै. सम्बन्धादार्थः । इतरसम्बन्ध विना प्रतीयमानत्व चार्यस्य शाम्दरवम् । सहार्यश्च साहित्य, तश्च स्वसममिव्याहृक्रियादिसमानकालिकक्रियादिमरव तत्सम. नियतमखण्डोपाधिरूप वा। तृतीयायंश्च क्रियासमभिन्याहारे सहार्थबलात्मतीयमानतत्चस्क्रियाकर्तृत्वा- : दिकमेव द्रव्यगुणसमभिव्याहारे वदछाप्रतीयमानस्तत्तत्पदार्थसबन्ध एव। एव च पुत्रकर्तृकागमनस. मानकालिकागमनवान् पिता, पुत्रस्वामिकत्वममानकालिकपितृस्वामिकरसवती गौः, पुत्रवृत्तिस्थौल्य. समानकालिकस्यौल्यवान्स इत्यादिक्रमेण बोधः । पुत्रकतृकागमनसहितागमनवानित्यादिक्रमेण बोपः। पुत्रादे. सदार्थयोगश्चागमनादिदारक एव बोध्यः । कचि समानदेशक्रियावत्वरूप तरसमनियत वा तदर्थः । यया माषवापोत्तरातोक क्षेत्रे तिलवापे 'तिले: सह मायान्वपति स्म' इति भवतीत्यादि स्पष्ट भाष्ये । तदेतद्धृदि निधापार्थवमुपपादयति-पुति । गुणक्रियाद्रव्यैर्गुणवधानमावेन द्वयोः सबन्धे साहित्यवाचिसदशम्दप्रयोगादिति भावः । बोव इति । शारे प्राथमिके इत्यर्थः। तत्र साहित्य पुत्र- सम्बन्ध्यन्वयित्वरूप तत्समनियत वा, दमित्याह-साहित्यस्येति। पुत्रेणेति । सहेति शेषः। हतीत्यने तर लादेवेति शेषः। तस्यापि-पुत्रस्यापि । स च पुत्रोप्यागत इत्याकारक इति भावः। नन्वेवं पित्रा सहागत. सुत इत्यादि न स्यादव मार-शाब्दत्वं चेति । तयाच सहागडी पितापुत्रावि. त्यापपि सिद्धम् । यता क्रियादिसम्पन्धाविशेषार्थ पितुःप्राधान्य क्थ वेदशप्राधान्यस्यैव ग्रहगमत भाद-शाग्दत्व चेति । एवमिति । पाणिकरसम्मन्धाङ्गीकारे चेत्यर्थः । एपु-बुद्धिस्थेषु गुणाविघटित. प्रागुक्तलक्ष्येषु । विशेपणेति । गुणापन्वयित्वरूपविशेष्यस्य सत्यादिति भावः । उकरीत्यावश्यकस्यापि सूत्रस्य सर्वथा तत्त धनयितुमाइ-सहैवेति। विद्यमानतावाचीति । सकर्मक इत्यादौ तु विद्यमा. नवाचिसाशम्देन "अनेकन्" इति बहुनाहो कप। मूलवायुततरसाधनप्रारस्तु माम्यविरुद्ध इति रफुटी. भविष्यति । योगेस्विति पाठः। विशेष्यामावकृतोऽभीरपर्यः । कविचथैव पाठः। मपिनोमयाभाववारि आर्य इवीति । 'पुढेष सहायत. पिता' इस्यत्र 'भागत.' इति शारदागमनक्रियान्वयस्य पितुरेख सत्वेन पुत्रस्प सहदेन भागठपदसमभिभ्याहारवलायतीयमानयाऽऽगमनक्रियया मन्वय भायों न तु शाम इति शाम्भावरूपविशेषणामावतः शादकियान्वयित्वामान इति मप्राधान्याचवस्तृतीया । पुत्रेण - सरला.

·- F६६ सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- तृतीयापत्तिः । तत्र प्रातिपदिकार्थमाने अन्तरङ्गत्वात्प्रथमोत्पत्तेः । पितुरागमनम्' शब्दरतम् । विशिष्टामायो दशानां पुत्राणां विद्यमानत्वेऽपीत्यर्थ इत्यन्यत्र विस्त। मन्तरङ्गत्या. दिति । प्राचीनान्तरकृत्वमूलकतयोक्कादुपपदविमरिति न्यायादित्यर्थः । भैरवी। त्यर्थः । अपिनोभयोरभावयोः समुञ्चयः । भन्यत्र-शेखरादो। वक्ष्यमाणरीत्या यथाभुतम्मू: स्मसङ्गतमत आह-प्राचीनैरिति । सीरदेवादिभिरित्यर्थः । क्रियाकारकयोः साक्षात्सम्बन्ध इति तन्निमित्ता विभक्तिरन्तरङ्गा, उपपदपदार्थेन तु यत्किशिक्रियाद्वारका सम्बन्ध इति वनिमित्ता विभक्तिर्वहिरड्नेति तेपाम्भावः । परनिस्वदमयुक्तम् 'नमस्यति देवान' इत्यत्र नमाशब्दार्थयोगसत्वाचतुर्थीप्रातिमाशयानेन न्यायेन द्वितीयासाधनपराकरविरोधात् । प्रकृते नमःपदार्थस्य क्रियात्वमस्तीत्युभयोरपि समत्वात् , यथा मुण्डयतौ मुण्डस्य किया- त्वन्तद्वत् । भावप्रकायाः ग्रहः । वस्तुतस्तु शाखामावस्याप्येतन्मूलकवादपिरहित एव पाठोऽर्थश्च युक्त इति ध्येयम् । इत्यर्थ इति । एवञ्च सूत्रे सर्वोऽपि सहशन्दो गृह्यते, विनिगमनाविरहादिति भावः । यत्तु मूलादावने विधमा. नस्वविशिधी अत्र सहार्थ इति, तन्न, पुत्रेरिति तुतीयाया उपपदविभक्तित्वेन पाठ्यपवादवारसम्बन्ध- मावार्थकत्वेन सहार्थेनान्वयापः । विधमानैः पुत्रैर्युक्तेश्यर्थे तु कर्तृकरणान्यतरतृतीययैव सिद्धः । पुत्रण सहयः स गत स्यादौ वैशिष्टयादिरूपं साहित्य सहाथः। पुत्रसाहित्यवान्यः स गत इति बोध इति दिक्। तदाह-अन्यत्रेति । उद्घोतशेखरमञ्षारिवत्यर्थः । वक्ष्यमाणदोषेण यथाश्रुवमूलासझतेराह- प्राचीनरिति । सीरदेवादिभिरित्यर्थः । क्रियाकारकसम्बन्धोऽन्तरङ्ग इति तनिमित्ता विभक्तिर- नरमा उपपदार्थेन तु यस्किनिरिक्रयाकारकभावमूलकः सम्बन्ध इति सन्निमित्ता सा बहिति वदाशयः। इदमयुक्तम् । 'नमस्यति देवान्' इत्यत्र नमःपदार्थेऽपि क्रियाकारकभावेनैवान्वयेन तत्र चतुर्थी वारणाय "नमोवरिवः" इति सूत्रभाष्यस्योपन्यासस्यारोगस्यापतेः। भत्र च नम.पदार्थस्यापि किया मुण्डयतो सरला। सह रथूलः' स्यत्र च शाम्दर थूलत्वगुणान्वयित्वं पितुः पुत्रस्य तु तदार्थमिति इतरसमभिव्याहार विना शम्देन प्रतीयमानत्व विशाम्दावमिति बोध्यम् । इत्यर्थ इति। अत्रान्यसमभिन्याहारं विनैव सह. शब्देन विद्यमान तारूपार्थस्य प्रतीयमानतया शाब्दत्वेऽपि तदन्वयिगर्दभ्यान्वितवहनादिक्रियान्वय- स्वाभावेन विशेषप्याभावकृतः शादकियान्वयिरवामाव इत्यर्थः । ये खत्र विद्यमाना' इत्यस्याध्याहारेण साहित्यमेव च सहशम्दाथै स्वीकृश्य साहित्यवळादध्याहृतक्रियान्वयं वदन्ति, तेषां मते विशेषणामा- वकृत पवाघ विशिष्धाभाव स्यवधेयम् । भत्र सर्वत्र भागमनादिसमानकालिकमागमनादिकं सहशब्दार्थः । तस्म कतृस्वादिसम्बन्धन प्रथ. माधन्तान्वयः। भागत इरमादिपदप्रतिपायागमनकतवादेश्य भाषयतासम्बन्धेन तत्रैवान्वयः । विशे- पणीभूतागमनादौ च पुत्रादेः कवादिसम्बन्धनान्वयः। अतो न सापेक्षावप्रयुक्ता 'सपुनः' इत्यादी समासानुपपत्तिः, कर्तृत्वादिसम्बन्धेन साशब्दार्थागमनादिक्रियाया भन्यपदार्थे एवान्वयात् । नाराष्देश्यवावच्छेदकविधेययोरक्यापतिः, क्ततासम्बन्धेन भागमनादिवैशिष्टयरूपस्याद्देश्यताव. परिकस्य विधेयभूतागमनादिकतवतो भिन्नस्वाद । नापि क्रियावाचकादिपदप्रयोगवैयध्यम् , सहपदस्य सामन्याहतपक्षप्रतिपायकियादिप्रतिपादकावस्यैव शुस्पतिसिद्धाया वं पिना देन द्वरप्रतिपादना. सम्भवादिति।

·कारके तृतीयाप्रकरणम् । ४७ शब्दरतम् । वस्तुतस्तु तवाचनिकमेपेत्यन्तरङ्गत्वं वन्न्यायोफ्लक्षणं बोयम् । प्रथमायाश्च कारक. विमकित्वमनमिहितपादे भाष्ये बहुशः स्पष्टमन्यन प्रपश्चितं च । अन्तरङ्गत्वं तु न युक्तम् , पट्यपवादत्वमिव प्रथमापवादत्वस्याप्युपपदविभक्तीनामापत्तः । अनन्त- रस्येति न्यायेन प्रथमापवादस्य वाऽऽपत्तेः। उपपदविभोरिति न्यायेन च वाच- निके सर्वतो वळवत्त्वे कारकविभक्योंधितेऽर्थाच्छेपपष्ट्यपवादत्वमुपपदविभकीनाम वति. पते । किं च उपपदविभक्तेः पदान्वरनिमित्तकत्ववत कारकविभक्त क्रियानिमित्तात्वा भैरवी। अत एवाह-वस्तुत इति । तदिति। उपपदविभरिति वाक्यमित्यर्थः । अत एव सत्सप्तम्य. पेक्षयाधिकरणसप्तम्या बलवत्वं "वन च दीयते” इति सूत्रे भाष्यकृता ध्वनितम् , कैयटेन तु स्पष्टीकृतन्तत्सङ्गच्छते । एवन्तर्हि मूलमसङ्गतमेव स्यादत आह-मन्तरलत्यमिति । ननु प्रथ. माया कारकाधिकारे पाठाभावेनाकारकविभक्त्यिात्कयन्तेन वचनेन प्रथमासाधनमत आह- प्रथमायाश्चेति। कारकविभक्तित्वं हि क्रियाजनकार्यकविभक्तित्वं, तच्च प्रथमाया मध्यस्तीति सापि कारकविभक्तिरेव "अभिहिते प्रथमा" इति वार्तिककारोक्तः । अन्यत्र-उद्योतादौ । नन्वस्य वचनस्यापूर्वत्वकल्पनापेक्षया पूर्वोत्तरीत्याऽन्तरङ्गत्वमूलकत्वमेवास्त्वित्यत माह- अन्तररव विति । प्रथमापवादरवस्येति । यदि प्रकृतसूत्रेऽप्रधानग्रहणं न क्रियते तदा सहायकश- ब्दयोगे पप्ठया इव प्रथमाया अपि प्राप्त्या पाध्यसामान्यचिन्तायामुभयापवादत्वापत्तिः, अन्तरङ्गादप्यपवादस्य बलवत्वादिति भावः । नन्वत्र वाध्यविशेपचिन्वैव तस्वित्यत आह-मनन्तरस्येति । पछीविधायकसूत्रापेक्षया प्रथमाविधायकसूत्रस्य पुर.स्फूर्तिकत्येन तदपवादकत्वापत्तेरित्यर्थः । एवशेष्टव्यवस्थाया असिन्धा-अप्रधानग्रहणल्यावश्यकत्वेन तेन न्यायेन तत्सण्डनासङ्गतिः। तस्य वचनस्यापूर्वत्वे तु तेन वचनेनेष्टस्य सिद्धया उत्खण्डनमुचितमिति मनसि निधा. याह-उपपदेत्यादि । न्यायेन चेति । अचस्त्वयें। मर्यादिति । परिशेपादित्यर्थः । इदं सर्वमा हुन्वरत्वाभ्युपगमेन। वस्तुतस्तु तदेव नास्तीत्याह-किश्चेति । पदान्तरेति । तदयत्यर्थः । भावप्रकाशः। मुण्डस्येकात भार-चस्तुत इति । तदिति । “उपपदविभक्त." इति प्रसिद्धवाक्यमित्यर्थः । वेनोक्त. व्यावृत्तिः । मत एव सत्सप्तम्यपेक्षयाऽपिकरणमप्तम्या बनवसमनेनन्यायेन "ध च दीयते" स्यत्र भाष्ये ध्वनित कैयटेन स्पष्ट मुकम् । एवेन क्रियान्वयित्वमा कारकस्वमिश्यास्तम्, सरसप्तम्या मपि वदन्वयित्वादिति भावः । एवं नहिं मूखसातिरस माह-अवरङ्गत्वमिति विन्न्यायोति । सन्या- यस्येवोपेत्यर्थः । तथाच यथावत मूल रूपा दण्यापुरतं च चिनयमेवेति भावः। नन्वेवमपि न प्रकृत. सिमित, प्रथमाया: कारकापिकायपठिावेनाकारकखादा मार-प्रथमायावि । चरणयों भिन्नक्रमः, पवन्यायप्रस नेवेति शेषः। भ्य भावः-क्रियाजन काकविमति कारकविभक्तिव, बच प्रथमाया मध्यस्तीति सापितदिभक्तिः। पनि चेदं प्रवम्यभा पादौ इति उदार--अन्यग्रेति । उपोगदा. विस्यः । ननु मति सम्म वचनापेक्षयाऽतरङ्गन्यापेनेटपिदिएकोचिडेवि यया मूळ समजसमेवात माह-अन्तरगत्यं त्विति । प्रधानमहमामा स्वविषपे पश्या व प्रथमाया मध्यवश्य प्रापया। बाप्यविशेषचिन्तार मार-मनन्वरेति। सिम्पाऽधानप्रागावश्यकरपन इन तरसम्बनमनु. चित, बचनसरे तु सेनेटसिप्पा चिनियाद-उपपदेवि। यसमथे । सपंत:-प्रववादावरि । अपमा. दत्व-तापमेय वा प्रधाने प्राप्स्या प्रधाने एक सिप्पावासदन गुकमिति मावः। द चान्तरहस्यम- गुपैरयोछम् । वस्नुकसर नेरसार-सिंगापति पदान्यरेति । तयसन इत्यनिमिधा- - ·E सटीकटिप्पणशन्दनप्रौढमनोरमायां- भैरवी। . इत्यादौ कारकविभक्त प्रापल्याच । शब्दरतम्। तत्त्वं दुरुपपादम् । न च सम्बन्धस्य क्रियाकास्कभावमूलकत्येन तत्प्रयुक्त कार्य घधिरशी पुत्रेऽपि तृतीयानापत्रकक्रियाकर्तत्वात्साहित्यस्य । क्रियायाः प्राधान्यातनि मित्तिका विभक्तिः प्रबळे त्यपि न युक्तम् , अप्रधानमियायामपि कारकान्ययदर्शनात तदेव ध्वनयन्नाह-इत्यादौ कारकविभक्तरिति । अत्रादिना 'पुत्रेण सहागता पिता' एवञ्चान्तरङ्गत्वमनैमित्तिकत्वरूपमल्पापेक्षत्वरूप वा भवता वाच्यन्तदुभयमपि न सम्भवति, अन्याहशन्तु वक्तुसशस्यमितिभावः । तत्वम्--अन्तरङ्गत्वम् । प्राचीनोत्तरील्याऽन्तरसत्व खण्डयति-नचेति । सम्बन्धस्पति । अस्य उपपदाधेन सोत्पादिः । क्रियेति । अस्य यत्किबि. दित्यादि। वप्रयुक्तमिति। उपपदार्थसम्बन्धप्रयुक्तमित्यर्थः। कार्यम्-विभक्तिरूपम्। अस्य बहि- रङ्गत्वोपपादनेन क्रियाकारकभावात्मकसम्बन्धस्यान्तरङ्गत्येन तत्प्रयुक्त विभफिरूपकार्यम- न्तरङ्गमित्यर्थादुक्तम् । एवमभिधाने समीहितासिद्धिरित्याह-पुत्रेऽपीति । अपिशब्दः पितृ. समुचायकः । तृतीयानापोरिति । "सहयुक्त" इतिसूत्रविहिततृतीयानापत्तरित्यर्थः । एतदुप- पादयति–एकेति। यरियाकर्तृत्वम्पितुस्तक्रियाकर्तृत्वमेव पुत्रस्येत्युभयरोपपदार्थसम्बन्ध स्य समतया पुत्रशब्दादप्यन्तरङ्गत्वात्प्रथमा स्यादिति भावः । नचैवं सति "सहयुक्त" इति सूत्रवैयर्थ्य मिति शड्नीयम्, द्रव्यगुणयोगे चारितार्थ्यात् । केचित्तु प्रधानीभूता या किया तत्सम्बन्धनिमित्तकार्यमन्तरङ्गमिति तन्न्यायाः, कारफविभक्तो प्रधाननिमित्तकत्वेन प्रावल्यादित्याहुः, तन्मत खण्डयति-क्रियाया इत्यादिना । यदि प्रधानक्रियायामेव कारकान्वय- नियमः स्यात्तदा भवदुत सम्भव: स्यात्स एव तु नास्तीत्याशयेनाह-अप्रधानक्रियायामपीति । पुत्रेण सह पितुरागमनमित्यादौ भावल्युदन्तप्रतिपाद्या किया यद्याप प्रधानीभूता तथापि पुत्रेण सहागतः' इत्यत्र कतरिकृत्प्रत्ययस्य सत्त्वेन तदर्थस्यैव प्राधान्येन क्रियायास्तत्राप्राधा- धान्येन भवदुक्को नियम एवं नास्तीति भावः । मूले-पुत्रेण सहागत इत्यत्र पितृशब्दादन्तरङ्गत्वात्प्रथमामुपपाद्य तद्भिनरीत्या पितुराग- मनमित्यत्र कर्तृपक्ष्याः कारकत्वमुक्तमिति प्रथमा न कारकविभक्तिरिति कश्चिभ्राम्येतेति तभ्रमनिरासार्थमुक्तम्-जदेवेति । उकार्थरूपमेवेत्यर्थः । अत एवाह-भत्रादिनेति । उक्तवाक्य भावप्रकाशः। दनैमित्तिकत्वरूपमापनिमित्तस्वरूप वान्तरणव तत्र बाधितं, तबाह-तत्त्वमिति । भारङ्गवमित्यर्थः । प्राचीनोकरीत्या तरसम्भव शङ्कते-नवेति । सम्बन्धस्येति । उपपदार्थेन सहेति शेषः । क्रियेति । यस्किनिस्क्रियेत्यर्थः। तत्प्रयुक्तम्-उपपदार्थसम्बन्धप्रयुक्तम् । तत्-विभक्तिरूपम् । एतेन तुल्ययुक्रया क्रियाकारकमावसम्बन्धस्यान्तरसत्वेर तत्प्रयुक्तं कार्य तद्विभक्तिरूपान्तरसमिति सूचितम् । तथासत्य. श्यानिमार---पुत्रेऽपीति । पिस्तत्रस्यपितृसमुच्चायकः । तृतीयेति । उपपतृतीयापर्यः । सति सम्भवे कादितृतीया तकरीत्या सिद्धव, सूत्रं तु द्रव्यादियोगे सावकाशमित्युक्तमेवेति भावः । एकक्रियेति । यक्रियाफ पितुस्तफियेत्यर्थः। तथाचान्तरसरवाचवापि प्रथमा स्यादिति भावः। प्रागुक्तभाष्या. सप्तश्चेत्यपि बोध्यम् । मन्येतु प्रधानीभूतक्रियाहेतुककार्यवेन कारकविमक्रीन प्रारयमिति न्याया वदन्ति मत खण्यति-क्रियाया इति । यथध्यत्र पक्षे "तत्र च दीयते'नमोवरिव" इति सूघदयस्य प्रागुरुमाप्यासतिरुभयोरपि क्रियासम्बन्धनिमितकस्वादिति दोपः स्पष्टस्तथापि मूले एव कुठारमाह- भप्रधानति। उत्तमिदमनुपरम् । देनेति । उकार्यरूपमेवेत्यर्थः । नवम्पारूप, तयासत्यादिपर्दन वरसम्मानस्वाभावात् । भन्यस्तत्तस्यत्वात । एतेन भेदेन समापान अवतो मूलतः प्रथमायाः भारकविमडिव मिरपरारतम् । दाह-अति । एकवाक्ये इत्यर्थः । प्लेन 'पुत्रेण स पितुरा. - ·कारके तृतीयाप्रकरणम् । 188 "येनानविकारः ॥ अङ्गशब्दोऽर्शश्राद्यजन्तस्तदाह-अनि इति । येनेति सर्वनाम्ना प्रकृत्यर्थभूवोऽवयव एव गृह्यते, सन्निधानात् ! सचार्थाद्विकृत एव, शब्दरत्नम्। इत्यस्य सङ्ग्रह इत्यलम् । अर्शमाद्यजन्त इति । व्याख्यानादिति भावः। अन्यथा येन गुणेन काणत्वादिना- ऽवयवस्य विकारो लक्ष्यत इत्यर्थापत्त्या-'अक्षि काणमस्या इत्यादौ प्रथमां बाधित्वा गुणवचनात्कागशब्दादेरेव स्याव, 'अक्ष्णा कागः' इत्यादौ तु पष्ठ्येव स्पादिति वो- , भैरवी। इत्यर्थः । नचैवं सति प्राबल्याच्चेति चकारासङ्गतिरिति वाच्यम् । चकारस्य हेत्वर्थकत्वात् । यतो वचनेनापूर्वेण कारकविभक्के प्रावल्यमुक्तमतोऽप्रधानग्रहणं शक्यमकर्तुमित्यन्वयः। एतेन द्रव्यगुणयोगे तृतीयासिद्धयर्थमावश्यकं यत्सहयोग इति सूत्रं तद्विशेषविहितत्वेन परमपि कतकर्मणोरितिसूत्रम्बाधित्वा पितुरागमनमित्यत्र पितृशब्दात्तृतीयाविधायकं स्यादिति अप्रधानग्रहणमावश्यामिति परास्तम् । वाचनिकेन तेन न्यायेन कारकविभरवैतादृशस्थले प्रयलाया. प्रवृत्तियोधनेन विशेपविहितत्वस्याकिञ्चित्करत्वात् । किञ्च नमस्यति देवानित्यन नम.शब्दयोगन परत्वात्प्राप्तामपि चतुर्थीम्बाधित्वा द्वितीया यथा स्यादित्येतद वचन- मावश्यकम् । अत एव 'गा. स्वामी गच्छति' इत्यत्र "स्वामीश्वर" इति पटी बाधित्वा धात्वर्थव्यापारजन्यफलाश्रयत्वेन गवां कर्मत्वाद् द्वितीया भवतीत्याशयेनाह-अलमिति । व्याख्यानादिति । अङ्गग्रहणसामर्यमूलकव्याख्यानादित्यर्थः । अत एव "अङ्गशब्दोऽयं समुदायशब्दः" इति भाष्ये उक्तम् । भन्यथा--मजन्तत्वाभावे। असशब्दस्यावयने सुप्रसि. द्धतया गुणवाचकस्यैव प्रत्यासत्योपस्थिति. स्यादिति येन गुणेनावयवस्य विकारो लक्ष्यते सवाचकात्तृतीयेति सूत्रार्थ: स्यादित्याशयेनाह-येन गुणेनेति । लक्ष्यत इति । तद्वाचमात्तृती- येति नेप.। भगा काग श्यादाविति । आदिना 'पादेन सञ्ज.इत्यस्य सङ्ग्रहः । यदि तु सूत्रेऽङ्गशब्दम्परित्यज्य गुणिशब्द एवोपादीयते तदा तु न दोप इत्यवधेयम् । प्रकृतित्वस्या- भावप्रकाशः। गमनम्। श्यादी पितुसदभावायतदावश्यकमन्यथा परामपि बाधित्वा विशेषवितितावास स्यादिति प्राचोक्कमपास्तम् , वचनेन तस्याः प्रावल्याव , गुणादियोगेऽस्य सावकारवाद । सेनास्तिर्मवन्तीपर इति भाग्योक्तस्तत्राप्यतिक्रियाकतीवेनेद व्यर्थम् । अत्र शम्भसंस्काराय शाम्द एव समन्ध स्टो नवार्य इति षे तर भागा इयत्रापि तुल्यावास्यावश्यकतामक्षेपसमाधाने निष्फले इति ना. करोळमपातम् ; द्रव्ययोगे पाप्यनिर्वावत् । प्लेन तत्रैव गोभयोस्तुत्पयोगापितुस्सदभावापेत. दावश्यकमिश्यपास्तम् । षष्ठीविशेषणादेववदणीकाराद पितुस्तासम्मन्यस्यान्तरङ्गवाग्वेवि विक् । उदार-इत्यलमिति । मूले मनुस्राइ-व्याख्यानादिति। मनग्रहणसामध्यमुलका "राम्दोऽयं समुदाय शब्द." इति मायोक्वादिस्पर्थः । स्वर पनयितुमाह-अन्यथेति । मजन्नास्वामाने एयः मङ्गशम्दस्यावयव प्रसियादिति भाव. । गुणेनेति । मनेन येन गुणेन गुणिनो विकारो लागते शगवते व सिन यय स्पष्टमेवेति पनिाम् । भवपयस्य-मम । रयत इस्पमें, वरतीयेति शेरः । इत्यादी - पथ्येव स्यादिति । छापवारिकताहरूपस्यपरप्रामसम्भवे विश्वविशिष्टयपराम. स्याग्रहणारिति भार:।

·कारके तृतीयाप्रकरणम्। 88 "येनाविकार ॥ अङ्गशब्दोऽर्शश्राद्यजन्तस्तदाह-अनि इति । येनेति सर्वनाम्ना प्रकृत्यर्थभूतोऽवयव एव गृह्यते, सन्निधानात् । सचार्थाद्विकृत एव, शब्दरतम्। इत्यस्य सङ्ग्रह इत्यलम् । अर्शमाधजन्त इति । व्याख्यानादिति भावः। अन्यथा येन गुणेन काणत्वादिना- ऽवयवस्य विकारो लक्ष्यत इत्यर्थापत्या-'अक्षि काणमस्या इत्यादौ प्रथमा बाधित्वा गुणवचनात्काणशब्दादेरेव स्यात, 'भक्षणा काण.' इत्यादौ तु पष्ठ्येव स्पादिति यो. भैरवी। इत्यर्थः । नचैवं सति प्राबल्याच्चेति चकारासङ्गतिरिति वाच्यम् । चकारस्य हेत्वर्थकत्वात् । यतो वचनेनापूर्वेग कारकविभक्तः प्राबल्यमुक्तमतोऽप्रधानग्रहणं शस्यमकर्तुमित्यन्वयः । एतेन द्रव्यगुणयोगे तृतीयासिद्धयर्थमावश्यकं यत्सहयोग इति सूत्रं वद्विशेषविहितत्वेन परमपि कतकर्मणोरितिसूत्रम्याधित्वा पितुरागमनमित्यत्र पितृशब्दात्तृतीयाविधायक स्यादिति अप्रधानग्रहणमावश्यकमिति परास्तम् । वाचनिकेन तेन न्यायेन कारकविभत्तेरेवेताशस्थले प्रवलायाः प्रवृत्तिबोधनेन विशेषविहितत्वस्याकिञ्चित्करत्वात् । किञ्च नमस्यति देवानित्यत्र नमःशब्दयोगेन परत्वात्प्राधामपि चतुर्थीम्बाधित्वा द्वितीया यथा स्यादित्येतदर्थे वचन मावश्यकम् । अत एव 'गाः स्वामी गच्छति' इत्यत्र "स्वामीघर" इति पटी बाधित्वा धात्वर्थव्यापारजन्यफलाश्रयत्वेन गवां कर्मत्वाद् द्वितीया भवतीत्याशपेनाह-अलमिति । व्याख्यानादिति । अङ्गग्रहणसामर्थ्यमूलकव्याख्यानादित्यर्थः । अत एव "अङ्गशब्दोऽयं समुदायशब्दः" इति भाष्ये उक्तम् । अन्यथा--अजन्तत्वाभाये। अङ्गशब्दस्यावयचे सुप्रसि. द्धतया गुणवाचकस्यैव प्रत्यासत्योपस्थितिः स्यादिति येन गुणेनावयवस्य विकारो लक्ष्यते तद्वाचकात्तृतीयेति सूत्रार्थ: स्यादित्याशयेनाह-येन गुणेनेति । लक्ष्यत इति । तद्वाचकात्तृती- येति शेषः । भगा काय इत्यादाविति । आदिना 'पादेन खा.' इत्यस्य सङ्ग्रहः । यदि तु सूत्रेऽङ्गशब्दम्परित्यज्य गुणिशब्द एवोपादीयते तदा तु न दोप इत्यवधेयम् । प्रकृतित्वल्या- भावप्रकाशः। गमनम्। स्यादौ पितुस्तदभावापैतदावश्यकमन्यथा परामपि तो बाधिरवा विशेषविहितत्वारसैव स्यादिति प्राचोकमपास्तम् , वचनेन तस्याः प्रावल्याद ; गुणादियोगेऽस्य सावकाशस्वाद । एवेनास्तिर्मवन्तीपर इवि भाष्योक्तस्तथाप्यतिक्रियाकतीवेनेदं व्यर्थम् । मत्र शब्दसंस्काराप शाम्द एव सम्बन्ध यो नवार्थ इति भूपे तहिं भागत इत्यत्रापि तस्यावासूत्रावश्यकस्वाराक्षेपसमाधाने निष्फले इति राना करोतमपास्तम् ; द्रव्ययोगे तथाप्यनिर्वाहाद । पतेन तत्रैव गवोभयोस्तुल्ययोगापितुस्सदमावायत. दावश्यकमित्यपास्तम् । षष्ठीवविशेषणादेवैतदहीकाराव पितुस्तरसम्बन्दस्यान्तरङ्गवान्वेति दिक् । पदाह-इत्यलमिति । मुले अनुराह-व्याख्यानादिति । अन्नग्रहणसामर्थ्यमुलकाद् "शब्दोऽयं समुदायशम्दः" इविभायोक्तादिस्यर्थः । एतव मनयितुमाइ-मन्यति । भजन्तखाभावे इत्यर्थः । मङ्गशब्दस्यावयवे प्रसावादिति भावः। गुणेनेति । भनेन येन गुणेन गुगिनो विकारो लइयते येताततैव सिद्ध दै. यय सष्टमेवेति ध्वनितम् । अवयवस्य-भवण । लक्ष्यवहस्पप्रे, ववस्तृवीयेति शेषः। इत्यादी सरला। पप्ठ्येय स्यादिति। लापवादिताहरूपशायरमणसम्भवै विकृताङ्गविशिष्टापलच्यपEIr स्पाग्रहणादिति मायः।

·६०० सटीकरिष्मणशन्दरतप्रौढमनोरमार्या- नाविकृतेनावयवेन शरीरस्य विकारः संभवति । तदेतदाह-येनाङ्गेन विकृतेनेति! संजानीत इति। "सम्प्रतिभ्यामनाध्याने" इति तङ्। ऋद्योगे परत्वात् पाठी- पितुः सज्ञाता । यत्तु हरदत्तेनोक्तम्-आध्याने परत्वाद् अधीगर्थ" इति पष्ठी- 'मातुः संजानाति' इति; तन्न, तत्र शेषाधिकारात् । द्रव्यादीति । उक्तं च- द्रव्यादिविषयो हेतुः करणं नियतक्रियम् ॥ इति । अनाभिते तु व्यापारे निमित्त हेतुरिष्यते । इति च । शब्दरत्नम्। व्यम् । प्रकृत्यर्थेति । अर्श माद्यप्रकृतरित्यर्थः । शरीरस्येत्यवयव्युपलक्षणम् । संभव- तीति । लक्ष्या सम्भवतीत्यर्थः । द्रव्यादीति । आदिना गुणक्रिये । एवं चत्रितयसाधारणं हेतुत्वम् । नियतक्रियमिति । क्रियया नियतमित्यर्थः । क्रियामानविषयमिति यावत् । हेतुकरणयोवपम्यान्तरमप्याह-मनाश्रिते स्विति । एवं करणत्वहेत- भैरवी। - म्यावर्तकतया सन्देदनिवृत्तये आह -पर्शभावनिति । यद्यप्यक्ष्येन काणन्तथाप्यायवधर्मस्य समुदाये आरोपाद्यथा शरीरे प्रयोगस्तथा शरीरावच्छिमात्मन्यपि व्यवहारस्य दर्शनादाह- शरीरस्येश्यवयम्युपेति । विकारसम्भवस्य सूत्राप्रतिपायवाद्विकारः सम्भवतीत्युक्त्यनुपपत्तिरत आह-लक्ष्य इति। त्रिवयसाधारणमिति । नित्यनिरूपितमित्यर्थः । एवं क्रियामानविषयमित्पन्न विषयाग्दो निरूपितार्थकः, तस्य करणलेऽन्वयः। अथवा विपपरान्दो जनकार्थकः । वैषम्यानरमिति । एतेन यक्रियाजनकारणन्तमाप्यनेने तृतीया भविष्यतीति "कर्तृकरणयोः" इति सूत्रे करण. सदो नोपादेय इति परास्तम् । शाब्दबोधकृतलक्षण्यस्य स्फुरत्वात्। एम-व्यापार. यय करणमिति भेदे चेत्यर्थः । एषर करणत्वशक्त्यपक्षेया हेमुत्वशक्तिक्षिणा तृतीयार्य भावप्रकाश:1 स्थिति धिमादिति शेषः । जन्तस्यापि यतिकािरतिरदार-अर्श प्रायजिति। य.पाया सेब का उपाप्यवयवयमस्य समुदाय भारोपाचया शरीरे प्रयोगस्तपा सरवभिनेऽपिवारस्प निरुवा-मारीरस्येत्येवेति । विकारसम्भवस्यावासादा-लक्ष्य इति । प्रद बोध्यम् , दो विप्रावितिवदनेति प्रयोगः। परीस्पेशान साधु वेदमेव भाष्य मानन्। चधुनाशासच. RE: सानपाय: । क्षिरसायों गोलक, विक्रारमयुक्तस्वरूपः सम्बन्धस्तुगोया। गोल विकारप्राप धुनोगमन्सचानक विप इति विद! 'प्रविशायने" इति नमाम्य पाम्या तुमचंपा दृष्टिशीन: पान रवि सभ्यवियोध्यमिति। ननु पूर्वकीपिकतोमपि तप करपला सिमा भार-द्रव्यादीतीति पावर- आदिनति | areaमार-एपवि। योसेन प्रारी पधः । साधारममिति । वसन ननु फरमनिमयिनिपनेन मुमोहिमा सम्पापा बसियों ms, सपायुधः, नायनेन पौनसारख भार--मिपवि। मार पिसमहम्प मोरिसरा. ANTE-जिपामानिमोहित मायनसिपः उकासपा मेपिा धरिया साभार-रस्थिति। ये पम्पारगामिनि पारनisuat सिप fukatihanife, Harmfuir-पपति। रासस - - ·कारके तृतीयाप्रकरणम् । ६०१ 4578 फलमपोति । एतच्च प्रत्यय' इति सूत्रे कैयटे स्पष्टम् । एवं च तादर्थ्यचतु- • सहेयं तृतीया विकल्प्यते । अध्ययनाय वसति । अयं तु विशेष:-अध्यय- नस्य फलेन सहाभेदः संसर्गः, उपकारकत्वेन सह तु निरूपकतेति । गम्यमाने. शब्दरत्नम् । त्वविपयकशाब्दबोधाय सूत्रद्वयमित्यर्थः । विकल्प्यत इति । तदर्थत्वेन विवक्षायां चतु- •ः, हेतुत्वेन विवक्षायां तृतीयायाश्च प्राप्त्या विवक्षाभेदेन विभक्तिद्वयमित्येवाववा तयो. विकल्पव्यवहार इति बोयम् । फलेन सहेति। तच फलं फलत्वेन तृतीयार्थ इत्येके । हेतु- त्वेनैवेत्यन्ये । अध्ययनहेतुको वास इति बोधस्तृतीयायाम् । चतुर्थ्यामध्ययनोपकारको वास भैरवी । इति भावः । ननु 'तृतीया विकल्प्यते इति मूलमसङ्गतम् ? समानार्थत्व एव विकल्पव्यवहा- रात् । अत एव "तुल्यार्थास्तु विकल्पेरन्" इति जैमिनिनाप्युक्तम् । यथा “नीहिभिर्यवैर्वा यजेता "उदितेऽनुदिते वा जुहोति" इत्यत्र । अन्यया द्वितीयादिभ्योऽपि विकल्पव्यव- हारः स्यादत आह-तदर्थवेनेति तादयेनेत्यर्थः । एवञ्च विकल्प्यत इत्यस्य विवक्षाभेदेन भवतीत्यर्थः। फलमपीह हेतुरिति परममूले उक्तम् , तन्न यदिहेति तस्य-इह सूत्र इत्यर्थः केपाचिन्मते, मतान्तरे तु इहेत्यस्यैतत्सूत्रोदाहरणे इत्यर्थः । आद्यमते तृतीयार्थः फलत्वेन फलन्तन प्रकृत्य. र्थल्याभेदेन, तस्य तु जनकतासम्बन्धेन वासादावन्वयः इत्यध्ययनाभिन्नफलजनको वास इति बोधः। अन्यमते तु फलस्य स्वज्ञानद्वारा वासादिहेतुत्वविवक्षा यत्र तत्राध्ययनाय वस. atवि प्रयोगादध्ययनल्य हेतुरूपतृतीयाथेऽभेदेनान्वयः, तृतीयार्थस्य तु जन्यतासम्बन्धेन वासेऽन्वयः इत्यध्ययनामिनहेतुजन्यो वास इति घोषः । तदेतदुपपादयति--उच्च फलमित्या- दिना। हेतुत्वेनैवेत्येवकारेणास्य मतस्य मुख्यत्वन्दर्शितम् । यदा तु वादयें चतुर्थी तदापि भावप्रकाशः। त्यादिभेदे चेत्यर्थः । शाब्देति। शाम्दबोधवलक्षण्यायेत्यर्थः । करणव शक्तितो हेतुखशक्तिभिन्नवात्र तृतीयार्थ इति तारपर्यम् । ननु "तुल्यार्थास्तु विकरपेरन्" इति जैमिन्युक्तेनाहियवादेरुदितानु दितयोश्च विकल्पव्यवहारो दृष्टः, प्रकृते तु नैवमिति कथं तदुक्तिः । भन्यथा द्वितीयादेरपि मिपसन्यवहारापति. रत भाह-तदर्थत्वेनेति । तादयेनेत्यर्थः । वयो:-तृतीयाचतुर्योः । एवश्व न साऽत्र विकल्स: किन्तु विकरप्यते इत्यस्य पक्षे भवतीत्यर्थ इति भावः । फलमपीइ हेरिति परममूलमिरर्थ केचिद्रपाचक्षते- इस सूत्रे फलमपि हेतुशम्देन गृहने, तृतीयार्थश्च फलस्वेन फलं, तब प्रकृत्यस्पाभेदेनान्वयः, तस्य च वासे जनकतया । एवचाध्ययनाभिप्रफळजनको वास इति बोध इति, तदार-तच फलमिति । सूत्रे सरडा सूत्रद्वयमित्यर्थ इति । ननु हेतुत्वस्य करणवनियतवाभावेन हेतुतृतीयाया मावस्यकावेऽपि करणस्वस्य हेतुबनियतावार हेतुतृतीयया करणतृतीयाया गवाव सम्भवत्येवेवि चेत् १ न, हेतृतृती. यावाच्य हेतुसशक्ते: करणतीयावाच्यकरणशक्तेश्च घटसथिवीस्खयोरिव परस्पर भिवतया तत्तच्छ- किप्रकारकोधार्थमुभयोरावश्यकत्वाद् हेतुस्वशक्त: धारकवाभावेन 'पटवद् भूगलम्' स्यादौ समासैक. शेपटादौ 'दादेन इति तीयाप्रतिपायहेतुत्वस्यान्वयामावन शरः शातितपत्र सादी समासैक. देशातनादापि मन्वयासम्मलेन वाशप्रयोगाणामसाधुत्वापक्ष, करगावविवक्षायां यतेन बध्नावित इत्यादौ "मकर्तयो पम्चमी" इति हेतुन्तीयाराधिका पक्षमा राषिका तीयाविधानाचे वदावरपक- सान्चेत्यर्थः।

·४०२ सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- . शब्दरतम्। इति बोध इति मते इदम् । अध्ययनोपकार्यको वास इति बोधश्चतुर्थ्यामिति मते तत्रा- प्यभेदभानमेवेति बोधम् । गम्यमानेति । प्रमेणेत्यादिपदजबोधविपयेत्यर्थः । स्पष्टं चेदं भैरवी। मतभेदेन शाब्दयोथे वैलक्षण्यमित्याह-चतुर्यामिति । आधमते उपकारकत्वज्ञातुर्थ्यर्थः। तत्र प्रकृत्यर्थस्य स्वनिष्टोपकार्यतानिरूपकत्वसम्बन्धेनान्वयः । प्रत्ययार्थस्य त्वाश्रयतया वासेs. न्वयः । द्वितीयमते उपकार्यश्चतुर्थ्यर्थः । तत्र प्रकृत्यर्धस्याभेदेन, तस्य तु स्वनिष्ठोपकार्यतानि. रूपितोपकारकत्वेन वासेऽन्वय इति मतभेद इति बोध्यम् । नन्चलं प्रमेणेत्यत्र क्रियावाचकपदाप्रयोगात्कथं कारकविभक्तिः यदि तु तद्विनाऽपि कारकविभक्तिस्तदर्थस्य यत्र कुत्रचिदन्वयस्तदा कारकागां क्रियामानान्वयित्वनियममा इत्यत आह-गम्यमानेतीति । अत्र प्राञ्च-अलंशब्दो निषेधार्थः, अलम्भोजनेन' इत्यादौ तथा दर्शनात् । निषेधल्य प्रतियोगिसाकाङ्कत्वात्प्रतियोगिवाचकम्पदं स्मर्यते । तच योग्यत्या. दिह साध्यमिति । तदर्थान्वयित्वेन श्रमेणेति तृतीया। नवाध्याहिपमाणं यत्साध्यमिति तस्य नामत्वात्तदर्थो न कियेति कथन्तत्रतृतीयान्तार्थान्वय इति वाच्यम् , विशिष्टार्थस्याक्रियावे. ऽपि वद्घटककृत्प्रफुल्यस्य साध्यत्वेन प्रतीयमानस्य क्रियात्वानस्याङ्करणकारकान्वये बाध- काभावात् । गम्यमानेत्यस्य स्मर्यमाणपदजन्यवोधविपयेत्यर्थ इति । वस्तुत इदन युक्तम् । साध्यमिति पदं स्मृतिविपयो, मानसज्ञानविषयो वा ? भवतूमयथापि, तस्यानुचारितत्या. स्प्रत्यायकवा बाधिता, "उजारितः शब्दः प्रत्यायको नानुचारितः" इति भाष्यकारोक्त। तस्माषया पदाथै पदशक्तिमहकाले पदेकदेशस्यापि शक्तियह इति पदेकदेशादपि तस्यार्थ. स्योपस्थिति:-सत्या, भामा, भीमादिभ्यो यथा, तथा वाक्याथै वाक्यैकदेशपदस्यापि शक्तिमाह इति, तस्माद्वाक्याल्योपस्थितिः । एक अमेण साध्यमिति वाक्यायें श्रमेणे. त्यस्य शक्तिरिति अमेणेत्येतत्पदनन्ययोधविपयत्वमव्याहतमिति भावः । अस्य सिद्धान्तत्वसूचनायाह-पदमिति । "इग्यणः सम्प्रसारणम्" इति सूत्रमा. भावप्रकाशः तेन गुबमाणफल चैत्यर्थः। भन्ये तु भन्यथा-11 सूत्रलय कपिरफनमपि तुरन विव- यते, स्यापि स्वशानदार जनकवादिति हर-हेतुल्येनेति । एवस्तापासविदाराऽस्य सिता. सचनाय । म पवार मवे वोषमा अध्ययनेति । मध्ययनाभिन हेतुजन्यो वास यः । तृतीयायामिति । मनेन संसर्ग पन्नो मन्यो पारयात ति सूचितम् । मन एव तदनिमम . पऐ-पतस्यामिति । उपकारकावं तदर्थः । स च गान्वयः । भम्पयननिधोपकार्यतानिरूपिशोपकार. सरावास : द निरूपसरवस्य संसर्गस्वकपनद्वारा विशेषरुपनम् । सिद्धान्तमार-ध्यति । उसकाकारकमावस्तदः । मध्यपनप यदुपकार्य तदुपकारको यास यस्तार-तापीवि। धनुष्यामपिरतीयान्तसमुपायकः । एवच भविशेष: पति मूलोसियादण्यापकिश्व Frida रोम् । अमेति । विप्पषिपेत्य: १६ पू । नन्दलं ममेयादो फ्रियावाच.. पशमायार करना, airनापि तरीकारेनुझियाननकारिझपामावान्वयि तदित्यनुपरममा माइ- गम्पमानानिमोनियामा परि सायमित्यापनामावलेन पाकि Reasurगार सम्, वागायमानेयस्य.मानमविषय स्पः, "RET" गम मा पनि पापभिमत मिपायापर-प्रमेणत्यादीति । बारपसारे. भाना सावितरित परिक्षा मनपति-स्प मिपा इस्पा भाष्य रविtarkstufAnाउसयाग सक्षम वापर. Relaunaikatulanet Ref पारिसमायोपोत र ना. - - ·कारके तृतीयाप्रकरणम् । ६०३ ति । न तु श्रूयमाणैवेत्याग्रह इति भावः । साधनेति । साध्यमित्यत्र प्रतिभा- गस्यार्थ प्रतीति भावः । 'मा चापलायेति गणान् व्यनेपीत्' इत्यत्र तु यतध्वमि- ति शेषः । मशिष्टेति । एतच्च 'दाणश्च सा चेचतुथ्यथें' इत्यनेन ज्ञाप्यते ॥ इति तृतीया । शब्दरतम् "सहयुक्त" इत्यत्र भाष्ये, तदाह-न तु श्रूयमाणेति । श्रूयमाणस्वमानवाचकपदज- न्यबोधविपयेत्यर्थः । झाप्यते इति । चतुर्यविहिततृतीयायुक्ताहाण आत्मनेपदमिति तदथः । सा चेदित्यनेन तस्याः काचित्कत्वं ज्ञाप्यते । तेनाशिष्टव्यवहारे इत्यशोऽपि सिद्ध इति भावः । इति तृतीया । भैरवा। ध्येऽपि । तन हि-व -वाक्यस्य सम्प्रसारणसज्ञायो "सम्प्रसारणाच्च" इत्यादावनुवादप्रदेशे वाक्यात्परत्वानुपपत्तिप्रसक्त्या सम्प्रसारणाज्जा सम्प्रसारणशब्देन गृह्यात इत्युक्तम् । पर. ममूलस्य तु स्ववाच्यक्रियाम्प्रति स्वल्य करणत्वमित्यर्थः । नन्वेवं सति धूयमाणपदजन्य- बोधविपयत्वमेवागतमिति 'न तु श्रूयमाणा' इत्यसयतमेरेत्यत आह-यमाणस्वमात्रवाचकैति । स्वमारवाचकम्पदम्प्राधान्येन क्रियावोधकम् । तेन-चतुर्यथें ज्ञापिततृतीयायाः काचिका स्वेन । मशिष्टम्यवहार इत्यंशोऽपि सिद्ध इति । अभिधानस्वाभाव्यादयमंशः सिद्ध इति भावः। अशिष्टानां सङ्कीर्णाचारामा यो व्यवहारः क्रिया तद्बोधकप्रयोगे यत्सम्बन्धेन व्यवहारस्य सङ्कीर्णत्वन्निन्द्यत्वन्तवाचकाच्चतुर्थ्य) तृतीया भवतीति वार्विकार्या । भन्न दाण्धात्वों दानपूर्वक उपभोगः । कामुककर्तृको दासीसम्प्रदानकदानपूर्वक उपभोग इति बोध । दारी दत्त्वा तामुपभुत इति फलितम् । इति तृतीयाविवरणम् । भावप्रकाशः। मारवेन न क्रियास्वनिरयपास्तमिति मम्पाया विसरताहेति । तादृश गम्यमानत्वमभिप्रेत्यवाहत्या, नव-ययाऽभिप्रस्येति भावः। नन्वेवमपि यमागतदायकपरजोपविषयवसायाविरोधोऽऽ भाइ-धूयमा. णत्वमायेति । तथाच तस्य तन्मात्रावाचवान विरोष इति भावः। शपकावमुपपादयवि-चतु- यति । यत्तु रानाफरादयः-इदं चिन्यम्, पशिष्टम्यवहारे इत्यस्य वाचनिकवादिषि, रण्डयति- सा घेदिति । यपकचे छम्दबलादिति भावः। सल्या:-तोयायाः। तसर्थस्य परमहोते. रा-शाप्यते इति । एतेन निपातानामने कार्यवाचार्य वेदः, वादशदाग मारमनेपदं भवति, सा च चतुभ्योपा, मभिधानस्वाभाम्याग्चाविष्टप्पाहारेख प्रयोगनियम इति इरदचोक्त प्रकाशन दिसमपारतम् । एकदेशानुमशिराऽपमप्य शो साम्यत इति मान्योक्किरपि प्राचामनुरोधेनेति बोध्यम्। तदाद-तेनेति । उतप्रकारेमेस्पः । अशिष्टेति । मशिटानां सरोवाराणी योग्यवहार किया तोषप्रयोगे प्रयासस्या यासम्मन्न म्यवारस्य महीनांचारावं तशाचायचदर्भ सेति वाकाया। मपिऊसमुचायक । दानपूर्वको भोगो पाई. । दातीसरदानकहानपूर्वको मोरइडियोपः। दास्प दस्तावामुपभुमते इति पा । इति तृतीया।

·६०७ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- अन्वर्थसञ्ज्ञावले नाह-दानस्येति । तेन 'अजां नयति ग्रामम्' 'हस्तं निद- घाति वृक्षे' इत्यादौ नातिप्रसङ्ग इति भावः । दानं चापुनर्ग्रहणाय स्वस्वत्वनि- त्तिपूर्वकं परस्वत्वोत्पादनम् । अत एव रजकस्य वनं ददाति' इत्यादौ न भवति तत्र हि ददाति क्तः । एतच्च वृत्तिकन्मतम् । भाष्यमते तु नान्वर्थतायामाप्रहः, 'खण्डिकोपाध्यायस्तस्मै चपेटां ददाति' इति प्रयोगात् । 'रजकस्य वस्त्रं ददाति' शब्दरत्नम् । मपुनर्ग्रहणायेति । इदं च स्वत्वनिवृत्तेर्वाच्यतास्वीकारफलप्रदर्शनं, न तु धात्वर्थः निविष्टमिति बोध्यम् । भात इति । अधीनीकरणरूपेऽर्थे इत्यर्थः । "न शूद्राय मति दद्याव" इत्यग्र मति तज नकं शास्त्रं नोपदिशेदित्यर्थः । भाग्रह इति । अत एव 'क्रिया- ग्रहणं कर्तव्यम्। इति वातिर्क भाष्ये प्रत्याख्यातम् । भाप्यान्तरमाह-खण्डिकेत्यादि । भैरवी ननु स्वत्वनिवृत्तिपूर्वकपरस्वत्वोत्पत्त्यनुकूलव्यापारो यदि दाण्धात्वर्थस्तदा कर्मणि स्व. त्वनिवृत्तिः प्रधानव्यापारेण सम्पन्नेति पुनर्वहणाप्रसक्त्या पुनर्ग्रहणायेत्यस्य वैयध्यमत आह-इदम्चेति । अपुनर्गहणायेत्यस्योपादानश्चेत्यर्थः । वाच्यता-दाण्धातुवाध्यता । भाक्तत्वं गौणत्वं, सच्च किशिनिरूपितमेवेति निरूपकाकाक्षाशान्त्यर्थमाह-अधीनीकरणरूप रति। ननु स्वस्वत्वध्वंसविशिष्टपरस्वत्योत्पत्त्यनुकूलव्यापार एवं चेद् दानन्तदा "न शूदाय मतिन्दद्यात्" इत्यत्रानुपपचिः? मविशब्दाथें व्यापारजन्यफलाश्रयत्वस्यासम्भवेन द्विती. याया अनुपपसरत आह-न शूदायेति । तज्जनकम्-मतिजनकम् । शास्त्रम्-वेदादिरूपम् । कियाग्रहणमिति । "कर्मणा यमभिप्रेति" इति सूत्रे कर्मणेति परित्यज्य क्रिययेति वक्तव्यमि. त्यर्थः । प्रत्यारयातमिति। "झियापि कृतिम कर्म, कया क्रियया ? सन्दर्शनादिक्रियया" भावप्रकाशः। ननु स्वरवानिवृत्तावावेन वदरसत्यापुनम्रहणायस्यधिकम् , मन एव दानं च नाम कप्रिदुदि. श्यापुनप्रणाय स्वदम्यायाग इत्येव प्रकाशे उक्तमा भाद -इदं चेति । प्रतीकोकार्थरूप वेत्यर्थः । याच्यता-दापातवाच्या । ननु भाको नाम गौणः, तथैव तान्त्रिकम्यवहायरस च कुपाशाया. माइ-अधीनीकरणेति । पवमपि तिफन्लवम् स्यन्त मूल तमा तदुपरा चायुकमेव "न शूदाय"श्या. दापनिर्वाहात , वनयमाद-न दायेति। मुख्यमतेश्करूपदानासम्भवादाइ-वजनामिति । वेदादिरूपमित्यर्थः वापि तदसम्मवादा-नोति । उपदेशो योधनम् । मुख्य प्रमाणा- अत परेति । मन्यमानामदेवेरपर्यः क्रियेति । कमरहितक्रियेत्यर्थः । एवम् पये या. दावस्कळियोरेश्यस्य संप्रधानन्याय' वाटिकमिति भावः। प्रत्याख्यामिति । सदर्शनादिशियया सरला प्रत्यास्यामिति । सम्प्रदानसम्माया प्रत्ययले प्ररपाल्यानपथे शिभ्याय चार रुपयति' सिपेमारया वाविकारग्ने पापया फलः २१ ५२ति। भावनामा नापि शरारनाम्परपामिसम्यामिपमानतयोभयोरपि areविरिति । दान सानिमाति-परमायोनि-समयानुएको म्यारा: उपेसायाम्पिानिरमाय जिस समवस्यनिरिमन सरसारमा Galaपापाऽतिपाति- भय मानिस वानर सामन, मिनुफलासिया न मानमः। IITRARI. मन कराने से पुरान मंगर ममगुरत । Role of wild, afts : दानपिवानुतः प्रविमा यो ।

·९०५ कारके चतुर्थीप्रकरणम् । इति तु शेषत्वविवक्षायां वोद्धयम् । न चैवम् 'अजां नयति ग्रामम्' इत्यत्रापि प्रसङ्गः 'यमभिप्रैति' इत्युक्त्या हि यमिति निदिष्टस्य शेपित्वं, कर्मणश्च शेषत्वं लभ्यते । ग्रामस्य अजां प्रति शेपित्वं नास्ति । दानीय इति । बाहुलकात सम्प्रदाने अनीयर् । "हव्यर्थानां प्रीयमाणः" ॥ प्रीन् तर्पणे, अस्मात कर्मणि लट् । हरये शब्दरतम् । चपेटां ददातीत्या संयोगोऽर्थः । शेपित्वम्-उद्देश्यत्वम् । शेषत्वम्-अप्रधानत्वरूपम् । शेषित्वं नास्तीति । यद्यपि ग्रामसंस्कारार्थमजानयने तदपि ग्रामस्यास्ति, तथाऽप्यजाया इव परत्वात् "कर्तुः" इति कर्मसम्जया वाधान दोप इति तत्त्वम् । मस्मात कर्मणीति । पाश्चुिरादेर्वेत्यर्थः । 'प्रोछ प्रीती इति देवादिकादित्यपि भैरवी। इत्यादिना प्रत्याख्यातम् । 'पत्ये शेते' इत्यस्मात्पतिसम्प्रदानकम्पत्नीकर्तृक शयनमिति शाब्दबोधः । यदि वृत्तिकारमतार्थ एव भाष्यकारस्याप्यभिप्रेतः स्यात्तदा सूत्रस्थकर्मशब्देन क्रियाया ग्रहणेऽपि मुख्यं यदनुगतं सम्प्रदानत्वन्तत्र न सम्भवतीति 'पत्ये शेते' इति प्रयो. गोपपत्त्यसम्भवेन क्रियायाः कृत्रिमकर्मत्वोपपादनमसङ्गतमेव स्यादिति भावः। भाप्यान्तर व्याचष्टे-चपेामिति । चपेटासदार्थः प्रस्वरतलम् । सयोग रवि ।कपोलप्र. सृतकरतलसंयोगानुकूलव्यापार इत्यर्थः । पित्वम्प्रधानत्वन्तच्चोद्देश्यस्यैव सम्भवतीति फलितार्थमाह-उद्देश्यसमिति। अत एवाह-शेषत्वमप्रधानरवमिति। एवन कर्मणा करणभू- तेन यं स्वस्वामिभावादिनाऽभिसम्बन्धुमिच्छति उत्सम्प्रदानमिति तदर्थादिति भावः । ग्रामसंस्कारच तदीयपुरीपसम्बन्धेनाधिकसस्यसम्पत्त्या ग्रामस्य विलक्षणा सुपमा । बाधादिति । सम्प्रदानसज्ञाया इति शेषः । न दोष:-नातिप्रसङ्गः । सम्प्रदानत्वशक्ति मान् क्रियाकारकभावसम्बन्धश्च चतुर्य: । आधस्य तदात्वर्धकर्मसम्बन्धित्येनेच्छाविषयो यस्तस्मिन्विशेपणता । एवन सम्प्रदानविप्रसम्बन्धि गोकर्मकन्दानमिति शाब्दबोधः । प्रीम्धातोगंणहये पाठादाह-यादेश्चुरादेवेति । परन्त्विदम्बोध्यम् , यदा चुरादेः क्रियते भावप्रकाशः। शयनादिक्रियाया मपि कृत्रिमकर्मवातपाय पतिसंप्रदशनकं दर्शनादिकाँभूतं परनीकर्तृक शयनमिति बोध इति सूत्रेणेव तत्ससिद्धिः। भन्वावे तु तदसंगतिः स्पष्टवेति भावः । एव सस्यधिकमनिममूल योजयति-भाप्यान्तरमिति । दयाव-चपेटामिति । प्रसवकरतलमित्यर्थः। संयोग इति। संयोगविशेषानुलो व्यापार इत्यर्थः । अर्थ इति । दाण इति भावा । भस्यान्यथाप्युपपरेनास्य मुख्य मानवमिति वारपर्यम् । पित्वं-प्रधानसम् । तत्कालिदमार-उद्देश्यत्यमिति । मत पवार-शेपत्वम- प्रेति । कर्मणा करणभूतेन य स्वस्वामिभावादिना सम्पन्धुमिच्छतीति वदर्यादिति भावः। प्रतिशपस. स्यादिजनरलं संस्कारः। तदपि शेषित्वमपि । याधात-संपदानसंशया इति शेषावदार-न दोप इति । नवदापत्तिरित्ययः। तथाच मूल तथा तदुक्तं च चिन्त्य, दाइ-तत्त्वमिति । भवेद बोध्यम् । समदानवशक्तिमान् क्रियाकारम्भावसम्बन्धन कारकचतुध्यय: । सा च शकिस्तत्तशासनिक सरला। नकावते तु खोपसीन्दोधानुकूलम्यापारो दान नतु तदुपत्तीच्यामात्र, सदिच्छापानुकूळका विक्रम्यापारकाने व ददाधि प्रयोगात् । स्वस्वापनियति विना परस्थायोपचेरयोगातस्यामपि भावलम् । अन्यथा सम्मन पासपोधे जाउने स्पामुभ्यायणादशापित पगादावरि दरस्वत्तयो- पापसेरिति दि । . - ·६०६ सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनारमायां- रोचते इति । हरि प्रीणयतीत्यर्थः । कर्मसज्ञायां प्राप्तायां वचनम् । प्रीयमाणः किम् ? देवदत्ताय रोचते मोदकः पथि । अत्र पथो मा भूत । शब्दरतम् । कश्चित् । हरि प्रीणयतीति । 'प्रोयमाण' इति निर्देशेन प्रीधात्वर्थकर्मणः सम्प्रदानत्वा- भावज्ञापनादन न सम्प्रदानत्वमिति भावः । अत्र पथ इति । न च तदभाये सूत्रस्य भैरवी तदा आरपीयत्वाणिजभावे इदम् । कश्चिदिति। अत्रासचिवीजन्तु तस्याकर्मकत्वेन कर्मणि लडसम्भव इति। ननु हरिम्प्रोणयतीत्यनुपपन्नम्प्रीधातोरपि रुच्यर्थत्वेन सम्प्रदानसज्ञायाः प्राप्तेरत आह-प्रीयमाण इति निर्देशेनेति । अत्र कमणि प्रत्ययो दृश्यते । यदि रुध्यर्थकत्व- मात्रेण तदर्थयोगे सम्प्रदानसज्ञा स्याच्दा कर्मणि शानच् प्रत्ययो न स्यादित्याशयः । इद- म्प्रीधातोरपि रुच्यर्थत्वाभिमानेन ज्ञापकप्रदर्शनम् । वस्तुतस्तु नात्र ज्ञापनोपयोगः । प्रीधा तोः कर्मार्थप्रत्ययप्रकृतिभूतस्य रुच्यर्थत्वामावादेव प्रीयमाण इति निर्देशस्योपपत्तेः । तथाधि 'हरये रोचते भक्तिः इति प्रयोगघटको रुध्धातुकर्मक इति फलतावच्छेदकसम्ब- न्धेन फलसामानाधिकरण्यस्य व्यापारे उपपत्तये विषयतासम्बन्धावच्छिन्नप्रीत्यनुलग्या- पारो धातुवाच्य इति वक्तव्यम् । एवज फलतावच्छेदकविषयतासम्बन्धेन प्रीतेभकिमान निएत्वेन व्यापारस्य फलसामानाधिकरण्यादकर्मकता । सच व्यापार स्वमानसाध्यकव्यापा- रप्रयोज्यतारूप एव । हरिम्प्रीणयति' इत्यत्र तु समवायावच्छिन्नप्रीत्यनुफूलव्यापारोऽर्थ इति परतायच्छेदकसमवायसम्बन्धेन प्रोत्याश्रयो हरिरिति फलवैयधिकरण्यस्य व्यापारे सत्वा. यात सकर्मक्त्याकमीग प्रत्ययस्य प्रोधातोः प्रकृतिभूतस्य रुध्यर्थत्वाभावस्य घोपपत्ति; अव एवाह-इति भाव इति । एतदेव परममूळे 'अन्यकर्तृकोऽभिलापो रुचि.' इत्यनेनाभिहितम् । भावप्रकाश सनिरूपकरवेनेष्याविषयो यस्तनिया सक्तस्वारस पवोदेश्य युध्यते स्वपश्य श्यतानिरूपकर सम्म भः। विमामिन्नसंवाननिहोदेश्यतानिरूपर्क दानमिति बोध इति प्रातः। संप्रदानविप्राय विसं. दानवा दानमिति बोध पति तत्वमिति । तस्योभयत्र पाठादार-पादेरिति । कश्चिदिति । भारुचिबीजन्तु तस्याकमकरलेन कर्मणि सम्भवः, शीस्यमान इति साइयायोचितमिति । ननु प्रीपातोरपि रुभ्यखेन हरि प्रोगपति इस्यत्रापि तदापसिरत मार-प्रीयमेति । तत एव समदानान कर्मणि सम्भवाचनुपपवेरिति भावः। मन्यादिनुराधुमयसमाया--प्रीधात्वति । अत्र-रिमिपत्र मन मते शापनकाल्पनागौरवमितीद भूकंपारस्नाकरदण्ज्यापुरतं च चिपम् । तद् अनय नाह-इवि भाव इति । मयं भावः- साला। इति भार इति । समवायसम्बन्धामिछमीविष्यधिकरणम्यापारलराचि स्वपातो: भीमातो. २२वि वर फवारणेससमायमापन फमाययावेऽपि परिसस्प यायोगेऽनेन संपदानस- सोनुगिन सम्मानस्वमिस्यनेन निर्देशन पाप्यो रवि कर्मसंशयां दियासिरिति । कोरसम्, विषमामापिनुका प्राविममानाधिकरणम्पापाचे वय विरिष. Vा मान सम्मान भीयाम या पान काया भा. बानिय भी समापनासपे पीप्रामावि मुत्रमिति प्रीपान भ्यति धीपमा समगा UAVAIभाषा पिम्पिसानिमो. BREAKERAINutri परिषII-Infoamri, सीपसमासिसा. et, NRNम्, celcast२ मीनिया गानारिकोभना ·कारके चतुर्थीप्रकरणम् । ६०७ भैरवी। सन्दरसम्॥ शेपत्यविवक्षायां पारिताम्येन परत्वाच्या पाधासिविरिति पाध्यम् , देवदर्त रोयते' इत्यस्याध्यापत्तः । हरिम्प्रीणयति भक्तिः इति शम्दादरिमिक्षा या प्रीतिस्वानुमूलो भक्त्याध्यको व्यापार इति योधः। एवोकप्रीधास्वर्थफलस्य पटतावच्छेदकसमवायसम्बन्धेनाध्यो हरिरिवि तस्य प्रीयमाणपदयोध्यत्वमिति सम्प्रदानसमा हरेभवति । एतत्समाभाये 'हरये रोचते भति इत्यादौ शेपे पष्ठी हरिशदात्प्राप्तेति वत्सूत्रापवादत्वमस्य । ननु प्रीयमाणपदाभाये पथः सम्प्रदानज्ञाप्राप्तियां मूलेऽभिहिता सा न सहच्म्ते, मधिमणसया मस्या वाघ सम्भवादित्याशयशहानिरस्यति-न येत्यादिना। तदभावे-प्रोयमाणपदामारे। पव. विवक्षायाम्-यत्र मियाजनकत्वमायस्य विषक्षा शस्त्यन्तस्य त्ववियक्षा तम। येति । अधिकरणसयेत्यर्थः । एवम प्रत्युदाहरणासङ्गविरिति भावः। स्यस्याप्यापत्ते रिति । विनि. गमनाविरहाधयाधिकरगस्वविवक्षायामधिकरणसञ्ज्ञया शेपत्वविवक्षायाचरितार्यायाः स. म्प्रदानसम्ज्ञाया याधः, तथा कमवविवक्षायाङ्कर्मसम्ज्ञया पाधापनावस्याप्यापरिति भावः । एतेन कारकपदसम्बन्धेन क्रियाजनकस्यैतत्सम्ज्ञाप्रवृत्या शेपत्वविवक्षायाचारिता- यंप्रदर्शनमसलतमिति परास्तम् । इत्यस्यापीत्यपिना 'देवदत्त रोक्ते मोदकः पयि' इत्यस्य समहः । एषन कर्मसंज्ञापवादत्वमस्याः संज्ञायाः। अन्ययोहरीत्या फर्माधिकरणसंज्ञाम्या. मेतद्विषयस्य व्यायत्वाद् दोपा स्यादिति मूलाशयः। 'बलाघन्हु" । अत्र ज्ञापनवचनाज्ज्ञपेः समन्तात्कर्मणि शानच् । अन्न गिप्रकृतिणिज. .न्तौ द्वायपि धातू सकर्मकापिति कस्मिन् कर्मणि शानजित्याकालायर्या णिच्प्रकृत्यर्थकर्मणि भावप्रकाश.1 विषयतासमन्धावच्छिन्नप्रीस्यनुकूलस्तरसमानाधिकरणो भ्यापारो रुचेस्र्थः । तत्फलभूतप्रीतः समवाये ना- अयो हरिः संप्रदानवशक्तिमान् , उक्तसूत्रात् । प्रीविषधिकरणः सोऽभिलपतेरयं इति तस्य तदर्थवाभा. वाद् इरिमंतिमभिलष्यति' इत्यादौ नारेस्तत्त्वं, ममवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रीत्यनुकूलम्यापारः प्रीधा- तोरा मत एव प्रीयमाणः, हरि प्रीणयतीत्यादिसिदिः । एतदभावे हरी शेषषष्ठीपारमा तदपवादवमस्य । प्रकाशोऽपीत्थं हरिनिष्ठा या भक्तिविषया प्रीतिस्तदनुकूनो भकिनिष्ठा व्यापार इति बोध इति । एतेनात्र पक्षे "क्रियया यम्' इत्येव सिद्धमिति स्ववैयपिचिरिति रत्नाकरोक्तमपास्तम् तस्या भपि कारकविभ. तिवेन तदविवक्षायां शेषरवेऽनेन विधानादिति दिक् । तदभावे-प्रीयमाणपदाभावे । शेषत्वेति । क्रियाजनकत्वमात्र विवक्षायां संशान्तराप्राप्तिविषये इत्यर्थः । तया-प्रधिकरणसशया बाधे ) पनत्प्रयोग- स्याप्यापरित्यर्थः । अपिरुक्तप्रयोगसमुच्चायकः। यदा भपिः पयीत्यस्य समुच्चायकः, कर्मसंज्ञाया मपि प्रवृत्या सूत्रस्य निर्विषयतापरित्यर्थः । तसवे खस्य कर्मसंशापवादत्वान्न दोष इति मूलतात्पर्यम् । सिद्धान्तरीत्या तु प्राप्तिरेव नेति बोध्यम्। सरला बोध्यम् । इत्यस्याप्यापत्तैरिति । वस्तुतस्तु कर्मवादिरूपयाप्यशकायविवक्षायामपि क्रियाजनकत्व- रूपकारकावविवक्षा आख्यातोपयोगे" इति सूत्रस्योपयोगग्रहणात् 'नटस्य शृणोति' इत्यादावे भवति न सर्वत्र । अत एव तदर्यकशेषषया न तत्त्वम् । एवच'व्याम्यशक्तिविवक्षावश्यकी। ततश्च तचासं. शायाः प्राप्ती इद वाध्यसामान्यचिन्तया सर्वस्थापवादः स्यादिति पथश्चतुर्ष्यापत्तिरेव दोष इति चिन्स्य. मिदम् । मत एव वारणार्थानानिति सूत्रमस्यापवादः स्यात्' इति ग्रन्थः संगच्छते। अन्यथा क्रियाज. नकस्वमात्र विवक्षायां वारणानाम्" इत्यस्य चारितार्श्वन वदसङ्गतिः सप्टैच। किञ्चैवं प्रीयमाणम. इणे सत्यपि क्रियाजनकत्वमात्रविवक्षायामस्य चारिसान कर्मवेन विवक्षायां हरि रोचते मतिः इस्यापत्तिई वरिवेति। 1 .

·कारके चतुर्थीप्रकरणम् । 808 अन्ये त्वाः-कृष्णायात्मानं परं वा श्लाघ्यं कथयतीत्यर्थ इति । तत्राद्ये पक्षे कर्मत्वे प्राप्त द्वितीये तु कारकशेषत्वात पठ्यां प्राप्तायां वचनम् । नुते इति । शब्दरत्नम्। रिति भावः । दुहादेरपि हुनुत्यादिना योधनमर्थ इति योध्यम् । मन्ये विति । प्राधान्यात जीप्यमानपदेन व्यर्थकर्मण एव ग्रहणमिति तदाशयः तदेवाह-कृष्णायेति । कारकशेपत्वादिति । "कर्मणा यमभिप्रैति" इति सम्प्रदानत्याविवक्षया शेपत्वा- भैरवी। + ननु यदि णिप्रकृत्यर्धकर्मत्वमेव जीप्स्यमानपदस्य तत्र प्रत्ये विवक्षितत्तदा जिज्ञा. स्यमान इत्येवोच्यताम् , तावतापि सनथेच्याविषयज्ञानविषयत्वस्य कृष्णे सत्यान्जिशा. स्यमानत्वस्य सत्त्वादिष्टसिद्धिर्भविष्यतीत्यत आह-मूले-मन्येत्विति । एतत्पडे कृष्णस्य ज्ञानकर्मत्वं न विवक्षित, किन्तु ज्ञानाश्रयत्वमिति णिजन्तार्थकर्मणि झीप्स्यमान इत्यत्र शानच् । तदेवाह-प्राधान्यादिति । गिजस्य प्रकृत्यर्थम्प्रति प्राधान्यादित्यर्थः । ज्ञानका काहानिवृत्तये माह-आत्मानम्परं वेति मूले । नन्वस्मिन्पो कृष्णस्य प्रकृत्यर्थकर्मणा आत्मना परेण वाभिसम्बन्धेच्छासत्त्वात्सम्प्रदानतज्ञा प्राप्नोरयेयेति प्रस्तसूत्रस्य नोप- योग इत्यत आह-कारकशेषरवादिति। नन्वतन्नोपपपते सम्प्रदानस्वप्राप्तेर्जागरूयत्वादत आह-कर्मणेति । 'मत्र पक्षे श्लाघादे. र्धातोः श्लाध्यत्वगुणविशिष्टविषयकबोधने वृत्तिर्बोध्या, तच्च श्लाघ्यत्वं स्वनिष्ठमन्यनिष्ठं वेत्यन्यदेतत् । एवञ्च यदि गोपोर्तृकस्वात्मपरान्यतरनिष्ठश्वाध्यत्वगुणविशिष्टविषयकशोधनेन कृष्णो व्याप्रियते वदा सम्प्रदानत्वस्य "कर्मगा" इति सूत्रेणास्त्येव प्रातिः । यदि वस्या- विवक्षा, किन्तु सम्बन्धसामान्यस्य विवक्षा, तदा पष्ठयाम्प्राप्ठायां सम्प्रदानत्वं विधीयते । अत्रेदं योध्यम् । द्वितीयमते ज्ञाप्यमान इत्येव सिद्धे सन्प्रत्ययोपादानमनकमिति णिच्स- नोरुभयोरुपादानात्पाणिनेणिप्रकृत्यर्थकर्मणो णिजन्तार्यकर्मणो वा प्रहणम्पक्षभेदेनेष्टमिति 'मतपमपि सप्रमाणमेति । ननु न्हुधात्वर्थोऽत्र न्हुतिपूर्वबोधानुकूलव्यापारानुकूलव्या- न्हुवानेत्यस्य कथं लाम इत्यत आई-तत्र न्हुवानरयन्तमिति । अन न्हुविकाका- पीरयर्थः । विशिष्टस्येच्छाविषयत्वे विशेषणस्यापि तत्वादिति भावः। अपिः इलाममुचायकः । नन्वत्र मते गिज् निष्फलः, डिशास्यमान इत्येव सुवचत्वादत भार--अन्येत्वितीति । तदुपपादयति- प्राधान्यादिति । ण्यर्थस्य प्राधान्यादित्यर्थः । एवेन तत्प्रकृत्यर्थकर्मनिवृत्तिः । तदाशय:-मन्येविति- मताशयः। अव पंक्षेऽपि स एव धात्वर्थ । तथाच गोपीकर्तृक स्मरहेतुकं कृष्ण सप्रदानकमारमपरान्यव. रस्तुतिविषयक बोधनमिति वाच्योऽर्थः। प्रारमनः परस्य वेति प्रकरणादिगम्यं, तदभिप्रेत्याइ-तदेवाह कृष्णार्यतीति । तथाच मूलोकः फलितार्थ इति भावः । नन्वत्र पर्छ "कर्मणा यम्" इति सम्प्रदानाव सिद्धमत माह--कारकशेपत्वादितीति । तयाचये--कर्मणेति । अन्यथाऽत्रापि कर्म प्राप्त इत्येव वाच्ये तयोक्तिरसातेति भावः । एतेन कर्मवाविवक्षया ताछेपरवादिवि मूलव्याख्यानमास्तम् । शेपत्वादिति । कारकत्यादिः वस्तुतस्त्वत्र पक्षे गिन्साफल्येऽपि सनो वैयय॑म् , शाप्यमान इरयेव सिसा तस्मासापानगात्सनन्तस्य गिवदचोभयोरपि ग्रहपमिष्टन्। द्वितीयपोकरवार्थ.। भास्नपरान्यतर. कर्मकस्तुत्या कृष्ण व सखीजन वा बोधयतीति यावत् । कमेसापशदवादुभयत्रापि कर्मवप्रारपेद. मेवाग्रेऽपीति बोध्यम् ।विस्तरस्तूयोवादी बोय. । मत एवाचिसूचकमन्येत्तिसुस्त मूले । मूलोकार्थस्य सरला । कर्मग इति । प्राधान्याव व्यर्थकमंगो ग्रहने कम्प.स्वानुराध कथयति'... इत्यर्थः । सन्डलारप्रकरय- कर्मणो ग्रहगेतु 'पुष्र्ण स्वसखीमन क्थयति' इस इति विवेकः। - पार भावप्रकाशः। । - tee-..

·सटीकटिप्पणशन्दरतप्रौढमनोरमायां- सपत्नीभ्यः कृष्णं. हनुवाना तमेवार्थ कृष्णं वोधयतीत्यर्थः । यस्य कस्य चित् इनुते इति वा । तिष्ठते इति । स्थित्या स्वाभिप्रायं बोधयतीत्यर्थः । "प्रकाशन- स्थेयाख्ययोः" इति तङ्। "धारेरुत्तमः ॥ पष्ठयां प्राप्तायां वचनम्। "स्पृहेरीप्सिता ॥ परत्वादिति । तन परस्परेण स्पृहणीयशोभम' 'स्पृह- भैरवी। , शब्दरत्नम् । 'दित्यर्थः । सपत्नीभ्य इति । तत्र हनुवानेत्यन्तमाथिकार्थकथनम् । स्वाभिप्राय कृष्ण योधयतीत्यर्थः । एवं शपते इत्यपि व्याख्येयम् । हाशान्तये न्हुवानेत्युक्त, नतु कर्तुरपि धात्वर्थकुक्षौ निवेश इति भावः। मूले--तमेवार्थ- मिति । न्हुतिरूपमेवार्थमित्यर्थः । कृष्णमित्यस्यान्यस्मै जनायेत्यादिः । एवञ्च प्रथमपक्षा- भिप्रायेणेदं व्याख्यानम् । द्वितीयमतेनाह-यस्यास्येति । मूलकाराभिप्रेतार्थस्य स्पष्टप्रति. पत्तये आह-स्वाभिप्रायमिति । एवञ्चानोमयविषयकयोधनेच्छा सनर्थः । तत्र प्रथमपशे स्वक- रीकन्तुतिकृष्णोभयकर्मकत्वं ज्ञाने, द्वितीयपक्षे तु यत्किञ्चित्कर्तृका न्हुतिरात्मा चेत्युभय ज्ञानमत्पेन विवक्षितमिति भावः। तिष्ठत इत्यत्र स्थाधातुः स्थितिपूर्वकबोधानुकूलव्या. पारानुकूलव्यापारार्थ कः । आयमते बोथे स्वतंका स्थितिः, कृष्णश्च कर्म । द्वितीयमते तु स्वकर्तृका स्थितिरात्मा च बोधे कर्म। प्रथममते बोधे सखोजननिष्ठत्वस्य विवक्षा। द्वितीय मते तु बोधे ताशे कृष्णनिष्टत्वस्य विवक्षेति बोध्यम् । शपते इत्यत्र शपधात्वर्थस्तु स्वनिछानुरागाज्ञानसूचकशब्दोच्चारणपूर्वाधानुकूलव्यापारानुकूशव्यापार एव । तत्राधमते, घोघे तामाकोस्य कृष्णस्य च कर्मत्याविरक्षा, सखोजननिस्त्वस्य च विवक्षा। द्वितीय- मने तु योधे कृष्णनित्त्वस्य तादृशाकोशकर्मकत्वस्थ स्यात्मकर्मकत्वस्य च विवक्षा योध्ये- त्याशयेनाह-एव मिति । "धारेरुत्तमः" । एछ अवस्थानार्थकस्तस्माणिचि अवस्थानानुकूलो व्यापार प्रतीयते स एर धारयतेरा, उत्तमर्णश्चावस्थित्याश्रयसम्बन्धी। 'देवदत्ताय शवन्धारयति चेत्र' इत्यत्र देवदत्त उत्तमर्गः, यतो द्रव्यचौत्रेण गृहीतमपि देवदरसम्बन्धित्यनेवावविधते । गोत्र. :- कर्तृको देवत्तसम्पदानमः शतकर्मकावस्थित्यनुकूलो व्यापार इतिपादयोधः । अवस्थि. तिधान्यस्वामित्वानुत्पतिः। पठो प्रकृतसूत्राभावे उत्तमर्णस्य नामान्वियित्वेन प्राति तदपवादोऽयम् । ननु वाम सजातीयव्यान्तरदानमङ्गीकृत्य परदत्तन्यादान, तज्ज. न्योऽधमर्शनिटः परिशोधननाश्योऽदृष्टविशेषो वा, उभयथापि 'भकाय' धारयति मोक्ष हरिः इत्यत्रानुपपत्तिः, मोक्षल्योमगत्याभायादिति चेत् ? न, उत्तमर्गायाधमणेन तदपाय. मेव देयमिति नत्र प्रणत्यव्यवहारात् । यद् यस्यावश्यक देयं, तर मगत्यव्यवहारस्प पितृक- णापाकाणे पुनोऽधिकारीत्या प्रसिदिरस्त्येय, "स" भन्न स्वधातुरिच्छायास्तदनुकूलन्यापारस्या वाचका। इप्सितलज- धात्वव्यापारजन्य फलाधपत्यम् । तप फलम्प्रधातुवाउपमेव प्रासमिति ने निपम इति । पा पधारपयेंच्याजन्यस्यीकारस्य विवक्षा तदा "कनुरोसितमम्" इविक्रमत्याप्राप्स्या भावप्रकाश भासामारा--प्रेति । तदोबापे स्म । ममिमस्य वा सूचपिन मेवामिरप- स्थामा स्वाभाविक यानि मुले म्पास्यापार-एवं शपय इति । शमन सानुरागीप ति भारः। भत्र वादिप्रन्या मयुका पति दोम्पम् । . + ·कारफे चतुर्थीप्रकरणम् । पीयगुणैर्महात्मभिः' इत्यादि सिद्धम् । यदा तु शेपत्वविवक्षा.तदा पाटी । तेन- 'कुमार्य इव पान्तस्य त्रस्यन्ति स्पृहयन्ति च'। इति सिद्धम् । एतच्च सव हरदत्तादिरीत्योक्तम् । वाक्यपदीयहेलाराजप्र. न्धयोस्तु "पृहयवियोगे कर्मसक्षायाः शेषपठ्याश्य बाधिकेयं सम्प्रदानसम्मा इति स्थितम् ।. वन्मते स्पृहणीयमित्या दानीय इतिवत् सम्प्रदाने कृयः । कुमार्य श्वेत्यत्र-तु विभळिविपरिणामेन कान्ताय स्पृहयन्तीति व्याख्येयम् । "कद्रुह" । क्रुध कोपे, द्रह द्रोहे, ईमे ईर्ष्यायाम् । असुयेति कण्ड्या-- शब्दरवम्। सिद्धमिति। स्पृहणीये कर्मण्यनायरिति भावः। यदा विति। कर्मणः शेप- त्वेन विवक्षेत्यर्थः । इति स्थितमिति । शेपत्यविवक्षायर्या चारितायंन कर्मसम्शायाधक. स्वायोगोऽत्रारचित । सम्प्रदाने इति । पाहुलकादिवि माया । व्याण्येयमिति । पप्ठ्यपवादत्वाच्छेपत्त विवक्षा कमशक्येत्यभिमानः । ॥ , - भैरवी। . - शेपे पठी स्यादित्यस्य सूत्रस्यारम्भ । पुष्पेभ्य. स्पृहयतीति वाक्यात्पुप्पसम्प्रदानिका इच्छेति बोधः । यदा तु विषयस्वावच्छिन्नेच्छानुकूलच्यापारस्य स्पृहधातुवाच्यत्वविवक्षा वदा फलतावच्छेदकविषयतासम्पन्धेन प्रस्तधात्वर्षप्रधानन्यापारजन्यफ्लाश्रयत्वस्य पुष्पेषु सत्यारपुष्पाणाङ्कर्मसम्ञा भवति-पुष्पाणि स्पृहयतीति । एवंदेवाह-मूडे-तेनेति । कि सिद्ध मित्याकाक्षायामाह-सूदगीय इति । इति स्थितमितीति। हेलाराजीयप्रन्य इति शेपः । वन हि उभयवाधमत्वोक्त्याऽस्य सूत्रस्य निरवकाशत्वमभिप्रेतम् , वचन युतम् , यदा इच्छा. यो एवं धातुवाच्यत्वविवक्षा धात्ववाच्यस्यैव फलस्य च विवक्षावदा कर्मसज्ञाया अप्राध्या शेपछीवाधकत्वेनास्य चारितार्यादित्याह-पलविवक्षायामित्यादिना । ममिमान इति । यया .मानशब्दार्थस्य कर्मत्वेऽपि तस्य सम्बन्धित्वेन विवक्षायो 'मातुः स्मरति' इत्यत्र पष्टी भवति तथाऽस्य सूत्रस्य शेपपष्ट्यपवादत्वेऽपि सम्प्रदानत्वाविवक्षायां शेषत्वविवक्षया वाशप्रयो- गस्य निर्वा हे सति विभक्तिविपरिणामकल्पनमन्याय्यमित्येतद्वीजम् । "धद्र हेप्यो" । क्रोधादीनामतत्सूत्रघटकधात्वर्थानां सपा कोपप्रभवानामेव ग्रहणस्या; ननु तत्र परबास्कमवे कयमेतसिदिस माह- स्पृहणीये इति । स्पृहणीयशम्दे इत्यर्थः । शेप- धष्ठयपवादरवारसंप्रदानत्वस्य शेषत्वविवक्षा दुप्फरेति मूलम। भाइ-कर्मण इति । पत्वविवक्षाया- मिति | विषयतया क्रियाजनकत्वमावविवक्षायामित्यर्थः । अन्न-एतन्मते । भत्रेद तावन् । तिरिच्छा- मात्रवाची फलाथयावन्छिनेच्छावाची च। भावेऽनेन सप्रदानलम् । अत्र होस्सितत्व धास्वर्थ-यापारत. म्यफलाययत्व न तु फलस्य धास्वर्गवाग्रहः। अन्त्ये कर्मवन् , सच्च पात्वयफलाययस्यायुक्छन् । शेष- पाठयपवादा एतरसप्रदानविमतिः। पुष्पसप्रदानिकेच्छेति तत्र बोधः कर्मण इव सप्रदानरयापि तत्वेना- विवक्षायां षष्ठयेवेति। तत्र विधायकाभावादाइ-बाहुलकादिति । पाठयपवादत्वादिति । एतासंप्र. दानविभक्तरिति शेषः । अभिमान इति । सूचितावस्तु तत्रापि क्रियासम्बन्धिखमात्रविवक्षासम्मक इति । एतेन पूर्वमते क्रियया यमित्यनेनैव सिद्ध स्त्र व्यर्थम्, एवञ्चोत्तरमतमेव युक्तमत एव हरदत्ता दीत्यरुचिवोधकं मूले उक्तमिति रत्नाकरदण्झ्याधुक्तमपास्तन् , तस्यासावविकवात् । अत एक पट करोतीत्यादौ न दोषः । इदमपि स्त्र व शापक, ठस्य प्रत्याख्यानाच, विषयवया क्रियाजनकख- मात्रविवक्षायामेवप्रवृत्तेश्च, पात्वर्येच्छाविषयत्वाभावाच्चेति दिक् । भावप्रकाशः। ।

·भैरवी। सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- • दियगन्तः । एपामर्थ इवार्थो येषां धातूनामित्यर्थः। तत्र क्रोधोऽमर्पः, द्रोहोऽप- कारः, ईर्ष्या असहनम् , असूया तु गुणेषु दोषारोपः । क्रुधद्रुहोरकर्मकत्वात्तद्योगे पष्ठी प्राप्ता, अन्ययोः सकर्मकत्वाद् द्वितीया प्राप्ता । शब्दरतम्. अमर्ष इति । वाक्चक्षुरादिविकारांनुमेयः प्ररुढकोप इत्यर्थः । अपकार इति । अपकारविषयेच्छेत्यर्थः । मसहनम्-उत्कर्षविरोधिधर्मारोपानुकूलो व्यापारः । गुणेषु- गुणविपये । दोपारोप-दोपत्वारोपानुकूलो व्यापारः। मकर्मकत्वादिति । क्रोधज. न्यस्य फलस्य देवदत्तादौ सत्वेऽपि तस्य धात्ववाच्यत्वादिति भावः। द्वितीयेति । -तत्प्रयोजिका कर्मसम्शेत्यर्थः । भिप्रेतत्वेऽपि सामग्रोवैजात्याद्वैजात्यमतस्तेषां स्वरूपमाह मूले-क्रोधोऽमर्प इत्यादिना । प्ररूटकोप:-आधिक्यम्प्रातः कोप इत्यर्थः । भपकार:-दुःखजनिका क्रिया । गुणविषये-गुणात्म- कविशेष्ये । दोषत्वारोप:-दम्भादिकृतत्वारोपः। फलस्य-दुःखस्य । तस्य-फलस्य । धातुवाच्यत्वे तु सकर्मकत्व स्यादिति भावः । मूले सकर्मकत्वादिति । उत्कर्षविरोधिधर्मारोपस्य विशे- प्यतासम्बन्धेन व्यापारवैयधिकरण्यादाद्यः सकर्मकः, द्वितीयस्तु स्वीयविशेष्यताश्रयगुणवत्व. सम्बन्धेन ताशारोपात्मकफलव्यधिकरणव्यापारवाचकत्वात्सकर्मक इति भावः। द्वितीया प्राति मूले उक्तन्तच्चायुक्तद्वितीयारूपस्य फलस्य सम्ज्ञया विरोधाभावादिति तत्पदन्त- प्रयोजकसम्झोपलक्षणमित्याशयेनाह-तरप्रयोजिकेति। सर्वपाकोपप्रभवाणामेवैवसज्ञानिमि. तत्वमतश्चेतनस्य यत्र कर्तत्वन्तत्रैतल्य सूत्रस्य प्रवृत्तौ न काचित्क्षतिः । यत्र त्वचेतने कर्तृ. त्वविवक्षा मित्राय दुह्मति प्रतापोऽपि इत्यादौ यथा, वत्र चेतनत्वारोपेण प्रयोगा। 'यम्प्रतिको इत्येतदिशेपणस्य यत्प्रयोजनम्परममूलेऽमिहित 'भार्यामीयतीत्यादि समान्यकर्तृकदर्शनासहनजन्यतदर्शनविरोधिभार्याकर्तृकाऽऽधृतदेशस्थित्यादिप्रयोजकज्ञानानुकू. भावप्रकाशः। अमर्पस्य साधारण्यादार-चागिति । प्ररूढेति । अत्यन्तस्यर्थः। भपकारस्यापि तथावादाह- अपेति । भसहनस्यापि तथास्वादाह-उत्कति । गुणेष्षिति विषयसप्तमीत्याह-गुणविषये इति । शौचाचारादिगुणविषये इत्यर्थः। दोपत्वारोपानुकूल इति । दम्मादिकृतावरूपदोपाषारोपानुकून पर्यः । ग्रोधजन्यस्येति । तादृशकोपरूपक्रोषजन्यस्येत्यर्थः । इदं तादृशद्रोहजन्यस्या युपलक्षणम् । फलस्य- वदुःखादेः। तस्य-उतफलस्य । संof विना वदप्राप्जेराह-तत्प्रयोजीवि । भत्रेदं बोपन् । हरि- समदानकः कोपो द्रोह पति बोधः। रिसंपदानकोत्कर्षविरोधीत्यादिकमेग व बोधः। रेः कोपद्रोहान्या. मियाविषयवाभावाद "क्रियया यम्" इत्यनेन न सिद्धिः। एतेन तेनैव सिद्ध ऋषा होमग चिस्यम्, भाग्यमते सूत्रमेवेवि रानाकरदण्ख्याधुक्तमपास्तम्। "नकुपियः ऋष्यति"इति भाष्येण प्रदाइकोप. स्यैव कोपरोषनेन कुपरसदखेन न तपोगे दम् । कुप्यति कस्मै चिदिरयावसावेव । एतेन तदही. बन्दण्डी परामः । एते चेतनविषया पव विपिसवनविषयोऽपि 'मौषधं देटिइति प्रयोगार मनभि. नन्दन रिस: a एव चित्रदोषानामिरयेक नोक्तम् ।तेन 'योऽस्मान् देबियादी सा नेति । प्रलकोप इविमरप पवादनापनु फलम्यापारजनकथितिविशेष रमादिः कोपस्नु या. पाय: स्फुरण, चोरकर, दन्तानणमित्यादयो विधारा नाभिम्यम्यन्त बिन्तु सूक्ष्मरूपेणाव. रिका तार रिमसिविशेष: मास्सयोभः स कुपियोगे नदबते इति पुष्यति कस्मेचिर' राषula । अपारविषयेष्ठति। दुधननरक्रियामनकभित्तवृत्तिविशेष ११ः। व्यापार इनिसिक्रि सपर्य। - ।

·कारके चतुर्थीप्रकरणम्। ६१३. "राधीयो० ॥कारकमिति । कर्मकारकमिति तु प्राचः प्रमादः, एकस. ज्ञाधिकारात् । न च प्राथमिकप्राप्तिमानाभिप्रायेण कर्मत्वव्यपदेशः, कृष्णस- म्बन्धि शुभाशुभं पर्यालोचयतीत्यर्थाभ्युपगमेन पष्ठया एव प्राप्तेः। "अनुप्रति ॥ गृण इति श्नान्तस्यानुकरणात् पष्ठी। होने इति । कर्मत्वे प्राप्ते। शब्दरतम् । प्राथमिकेति । राधीक्ष्योः प्रश्नविषयपर्यालोचनमर्थः । तत्र प्रश्नविषयरूपफलाश्रय- स्वात्कर्मत्वप्राप्तिरिति भावः । इत्यर्थाभ्युपगमेनेति । तस्य प्रधानीभूतधात्वर्थाप्रयो- ज्यत्वेन तदप्राप्तिारति भावः । कर्मरचे प्राप्ते इति । शंसितुः शंसनविषयहांनुकूल व्यापारलक्षण प्रोत्साहन तपो- भैरवी। । लव्यापार एव ईष्यधात्वर्थ इति। तत्र फलतावच्छेदकविषयतासम्बन्धेन भार्यायास्तादृशज्ञा- नाधयत्वात्कर्मता । द्विधातुस्तु न बुधादिसमानार्थक इति तदर्थयोगे न सम्प्रदानसम्जा । सौषधन्द्वेष्टीत्यादौ यथा । अत्र द्विधात्वयों बलवद्दुःखसाधनताज्ञानजन्यो यो विलक्षणोs- प्रोविजनकश्चित्तवृत्तिविधेपः स एवेति, न धादिसमानार्थकः । वाशवृत्तिविशेष एवानभि. नन्दनशब्दार्थः । अत एव "यो ऽस्मान्द्वेष्टिग इत्यादौ नेतसूत्रस्य प्रवृत्ति। "राधीयोयस्य विप्रश्न: । एतयोोंगे यत्सम्बन्धी विविधः प्रश्नस्तस्य सम्प्रदानसम्ज्ञा भवति । मूलेऽन्यमतोपपादनावसरे कर्मसज्ञायाः प्राथमिकपातिः कथिता, तस्या उपपत्ति- माह-प्रश्न विषयेति । प्रश्नविषयशुभाशुभपर्या लोचनमित्यर्थः । पालोचनन्तु अज्ञानविरोधि- ज्ञानानुकूलव्यापार एव । प्राचीनोक्तकर्मत्वस्य प्राप्ठिमुपपादयति-प्रश्न विषयरूपफळेति । वच फलं शुभाशुभरूपम् । तस्य शुभाशुभरूपफलस्य कर्मसज्ञा यादृशफलाश्रयत्वस्य कृष्णे सत्त्वा- भवन्मते प्राता, तच्च फलन प्रधानोभूतच्यापारजन्यम्, यच फलम्पोलोचनाण्यम्प्रधान. व्यापारप्रयोज्यतत्कर्मणोः शुमाशुभयोधात्वर्थनोपसग्रहादेतावकर्मकाविति भावः । अत एवं श्यन् "राधोकर्मकादेव" इत्युक्त । "प्रायाभ्यां श्रुव."। अत्र सोपसर्गध्रुधातो. प्रवतनाजन्योऽभ्युपगमोऽधः । विप्राय गां. प्रतिशृणोति, आश्रणोतीत्यादौ विप्रस्य प्रवर्तनान्वयित्वेन पठी प्राप्ता तां सम्प्रदानसमक्षा बाधते । विप्रसम्प्रदानकम्प्रत्याश्रवणमिति बोधः। भावप्रकाशः। प्रश्नविपयेति । प्रश्न विषय शुभाशुभपर्यालोचनमित्यर्थः। पर्यालोचन चाशानभङ्गानुकलो व्या. पारः प्रश्नविषयस्य कर्मणो धारवर्धेनोपसंग्रहादकर्मकावेती। मत एव श्यन् , राधोऽकर्मकादेवेश्युक्तेः । धावकदेशे प्रश्नविषये कृष्णस्यान्वयः । कृष्णसम्प्रदानकमकुमारन्धि प्रश्नविपयशुभाशुभपोलो- चनमिति गोपः। तत्रेतिया सतीत्यर्थः । प्रातिरिति । कृष्णस्येति शेषः। पवन कम प्राप्त दमिति वाय, न तु पठया प्राप्तायामिति भावः। तस्य-प्रश्नविषयफलस्य । अप्रयोज्यत्येनेति । साक्षात्परम्परया वा प्रधानीभूतपस्वधावर्धम्यापाराजन्यावेनापर्यः । नदि शुभादिक प्रोगुकादशम्यापा. रबन्यमिति भावः । वदप्राप्तिरिति । कमवाप्राप्तिरियर्थः। शेतरि साक्षाकामयस्वाभावाद कर्मसाप्राप्तिमुपपादयनि-सितुरिति । उसिना ana. हुँक पासन शनाल्यमूलादिनन्द्रादिनिष्टगुणाभिधान विषयो यस्तनियस्तरकर्मक रवि पावत् । ईशो यो हपस्तदनुको योऽपयुनिटो व्यागर भोपामोदेवेत्यादिशम्दामिलापरूपरताप प्रोत्साहननि. त्यर्थः । यो:-अनुनातिप्रतिगास्योः । अनेनान प्रीति भिन्ने एवं पदे इति चिन् । बार- - ·६१४ सटाकटिप्पणशब्दरत्न नौढमनोरमायां- - "परिकयणे । कयो-धनाद्यर्पणेनाऽऽत्यन्तिकस्वीकरणम् , तस्य समीपं परिशब्द आचष्टे । तच नियतकालं ततो न्यूनत्वादिति व्याचष्टे-नियतेति । भृत्या-वेतनादिना । तादय इति । तामै कार्यायेदं तदर्थम्-~कारणम् , तस्य भावस्तादर्थ्यम् । ष्यत्रा उपकारकत्वरूपः सम्बन्धोऽभिधीयते, 'कृतद्धितसमा- सेभ्यः सम्बन्धाभिमानं भावप्रत्ययेन इति सिद्धान्तात् । उपकारकावं चाने. कधा । तेन ब्राह्मणाय दधीत्पादावपि भवति । भक्तिर्मनायेति । ज्ञानात्मना शब्दरत्नम्। रः । शंसितुः प्रोत्साहने कर्मतयाऽन्वया, होतुश्च शंसितर्यभेदान्वयः । एवं च कर्मसा. मानाधिकरण्यात् कर्मत्वप्रातिरिति भावः । धनादीति । आदिना दुभिक्षेऽनम् । अनेकधेति । साक्षात्परम्पस्या घेत्यर्थः । ब्राह्मणाय दधीत्यादौ .तदोजनोपकारकत्वेन तदुपकारकत्वं बोयम् । ज्ञानात्मनेति.। 1 भैरवी। , "भनुप्रतिगृणश्च" । अन्नाऽनुप्रतिपूर्वकगृधातोः शंसनविषयकहनुकूकव्यापारात्मकम्प्रो- स्साहनमर्थः । धात्वसनाश्रयस्थानेन सम्प्रदानसज्ञा विधीयते । होतुः कर्मत्यस्य प्राप्ति- मुपपादयति-शसितुरिति । शंसनं सूक्तादिना इन्द्रादिनिष्टगुणाभिधानम् , तविषयो यो हर्षोऽन्तःकरणाप वृत्तिविग्रेपस्तदनुकुलोऽध्वनिष्ठो व्यापारः स एव प्रतीयते । स च व्या- पार: गोधामोदइव' इत्यादिशब्दप्रयोगरूपः । शंतनविषयकहर्षरूपफलात्मकम्प्रोत्साहनन्तु सितरि होतरि वतते, होत्रभेदस्तुशंसितरि कर्मणि वर्तत इति कसामानाधिकरण्यमस्तो. ति योध्यम् । एवश्व-मुख्यकर्मत्वस्य शंसितरि सत्वे च । "परिक्रयणे सम्प्रदानम्"। "साधनमम्" इत्यनुवर्तते । लोके धनशब्दस्य रूपकादौ रूदया प्रयोगस्य दर्शनादादिपदम्मूलेऽभिहितं, तत्सयाममाह-मादिनेति । दानात्मकन्यापारद्वारा प्रक्रियाजनकत्वम् । यदुक्तम्मूले उपकारकत्वयाने कधेति, उस्यानपावरदपति-साशादित्यादिना । साक्षादुरकारकत्वस्योदाहरण 'यूपाय दारुइति परममूछे दर्शितमेवेति परम्परयेत्यस्योदाहरणमाह-वाक्षगायेति । वच्छब्दो मामणयोधकः । शतस्य भावप्रकाशः।

·कारके चतुर्थीप्रकरणम् । ६१५ परिणमत इत्यर्थः । प्रकृतिविकृत्योर्भेदविवक्षायां विकृतिवाचकाच्चतुर्थी । अभेदविवक्षायां तु परत्वात्प्रथमैव, भक्तिर्ज्ञानं कल्पत इति । यदा तु "जनि. तु" इति भक्तेरपादानत्वं विवक्ष्यते तदा ज्ञानस्याभिहितकर्तृत्वात्प्रथमैव, भक्तेर्ज्ञान कल्पते। 'क्लुपी'त्यर्थग्रहणमित्याशयेनाह -सम्पद्यत इत्यादि । उत्पातेनेनि। प्राणिनां शुभाशुभसूचको भूतविकार उत्पातः, तेन ज्ञापितेऽर्थे वर्तमानाच्चतुर्थीत्यर्थः । यातायेति । वातस्य ज्ञापिकेत्यर्थः। हितेति । समा. - भैरवी। परास्ताः । . शब्दरतम्। आत्मशब्दस्तवृत्तिधर्मपरो ज्ञानत्वेन परिणमत इत्यर्थः । एवं च तस्य विकृतिवाचक स्वाभावान्न चतुर्थी, किन्तु प्रकृत्यादित्वात्तृतीया । ज्ञानत्वविशिष्टरूपान्तरप्राप्तिभक्तिक- केति यावत् । रूपान्तरप्रातिहिं परिणाम इति भावः । प्रथमैवेति । भक्त्यपादानको ज्ञानरूप. परिणाम इति उदा बोध. । समासविधानादिति । "चतुर्थी तदर्थ" इति हितसुखयोगे समासविधानाज्ज्ञाप- एतेन या प्रकृतिविकृतिभाव एव तत्रानेन बातिकेन चतुर्थीति वदन्त पलपीत्यर्थग्रहणम् । उत्पत्तिश्च क्लपेरर्थ । क्लुप्त्यर्यकधातुयोगे उत्पद्यमानेऽयं वर्त. मानाच्चतुर्थीति वार्तिकार्थ । उत्पद्यमानार्थवाचक विकारवाचकमेवेति तद्वाचकाच्चतुर्थी सर्वनोदाहृता । ननु ज्ञानात्मशब्दो यदि ज्ञानस्वरूपस्य बोधकस्तदा विनियमाणवाक्ये ज्ञान- शब्दाचतुर्थी, विवरणवाक्ये ज्ञानाब्दातृतीयेति कथमत आह-मारमशम्द इति । तद्वृत्तीति । ज्ञानवृत्तीत्यर्थ । एवञ्च-आत्मनशब्दस्य धर्मपरत्वे च । तस्य-आत्मन् शब्दस्य । ज्ञानत्वेने. ति तृतीयार्या वैशिष्ट्यम् , परिणामो रूपान्तरप्राप्ति , तथा च यादृशो वाक्यार्थयोधस्तमाह- शानवविशिष्टेति। मूठे-परत्वादिति । चतुर्यपक्षयेत्यादि । 'भकिनिछल्पते' इति । अस्य भक्त्पमिनो ज्ञानरूप परिणाम इत्यर्थी भकिरन मननजन्यनिदिध्यासनम्, एतस्यैवाविद्या. निवृत्तिरूपमुक्तिसाधनब्रह्मज्ञानसाधनत्वस्य श्रुतिप्रसिद्धत्वात् । या त देवविशेष्यकाराष्यत्व. प्रकारकज्ञानरूपा भक्तिस्तस्या साक्षान्न तत्त्वज्ञानसाधनस्वहिन्तु परम्परयैव । मूले-शुभाशुभेति । सुखदु खेत्यर्थ । भूतविकार.-भूताना विकार । यदि समासविधा- नाज्ञापयादितशब्दयोगे एव चतुर्थी, वदा एव मुखयोगेऽपीत्युत्तरपन्यासतिरत आह- चतुर्थी दर्थति। हितशब्दार्थोऽटसाधनम् । प्रायणाय हितमध्ययनमित्यत्र चतुर्थसम्ब. न्धस्य हितपदाथक्देशे इष्टेऽन्वय । यत्तु "चतुर्था चाशिपिइति सूत्रेग विहिता या चतुर्थी भावप्रकाश । प्दयापकमपास्तमिति बोध्यम् । एवन यया भक्तिर्शनायेस्यत्र सा भवति सथा मकिनारमनेत्यत्रापि सदापी घानारमने इस्पिात् । प्रारमसदस्य स्वरूपपरावेन विकृतिकायकवादेवा मूळ व्या प्रकाशरनाकरदण्यापुरतं च चिपमत मार-मात्मेति । तवृत्तीति । पानपूचीत्यर्थ । एक्चेति । तस्य मानवपरावेत्यर्थः । तस्य-शानामयम्स्य। पानं विकारो न तु मानवमिति भाव. तथा ससि तस्य वारसामर्थमा–ज्ञानवैति । वशिष्टयं तदीया इडि भार. । ननु रूपान्तरमातिः करया. यो मार-रूपान्तरति । परमीप रूपान्तरमेश परिमानो न पाहित्यिायेन मोपमा-भस्त्य- पादानेति। याच प्रथमेवेति रितीय प्री बोध्यमिति योध्यम् । ननु हितमागे एव समाविधानस्प मारव उत्तराषावित RE-चतुर्याति । समापन तिपदा. सरयं । सम्बन्धमानमियादिदोषः। वेन सादस्पचतुवद गवा. मिरानास्रोचमपातम् । यस - 'चनुषा चाशिपिविविदिगवारपवता समाविभि.

·सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- सविधानाज्ञापकादिति भावः । एवं सुखयोगेऽपि बोध्यम् । "तुमुन्ण्वुलौ क्रियायाम्" इति सूत्रमहिम्ना क्रियाकमुपपदं क्रियावाच्येव फलतीत्याशयेनाह-क्रियेति । क्रियामलक क्रियावाचकप्रकृतिकमित्यर्थः । 'तुमुन् इति ण्वुलोऽप्युपलक्षणम् । फलेभ्यो यातीत्यस्य फलान्याहरक इत्यपि विवरणे बाधकामावात् । कर्मणीति । तथा च द्वितीयापवादोऽयमिति भावः। यत्त प्राचा व्याख्यातमप्रयुज्यमानस्यैव कर्मणि यथा स्यात् , प्रयुज्यमानस्य मा भूदिति नियमाय सूत्रमिति, तन्न, अप्राप्तस्य नियमायोगात् । न च वाद- र्य' इति प्राप्तिः। न हि फलार्थी यानक्रिया किं त्वाहरणार्थी । आहरणं तु फलकर्मकमित्यन्यदेतत् । शब्दरताम्। कादित्यर्थः । तदाह-पवमिति । वृत्तावाशीरांप्रतीतेनं "चतुर्थी चाशिपि इति चतुर्या हितयोगे निर्वाहः । आशीर्थयोगे आशीविषयस्य विधेयत्वं तदाश्रयस्योद्देश्यत्वं च प्रतीयते । न च वृत्तौ तथाऽन्वयो व्युत्पन्न इति हरदत्त इति दिक् । न हि फला- वदन्तस्प समासविधायकत्येन “चतुर्थी तदर्थ" इति सूत्रन्चरितार्थमिति न ज्ञापत्वसम्भक इति, तदेतत्खण्यति-पत्ताविति । हितयोग इत्यन हितशब्दः सुखशब्दस्याप्युपलक्षणम् । भाशीरयांप्रतीविमुपपादयति-माशीरर्थयोग इत्यादिना । आशीरर्थकभूयादित्यादिपदयोग इ- त्यर्थः । विषयस्य-धनपुप्रादेः । तदाश्रयस्य-तत्सम्बन्धिनो देवदत्तादेः । नचेति । नहीत्यर्थः । तयान्वयः-उद्देश्यविधेयभावेनान्वयः, उद्देश्यविधेयमावेनान्वये भेदेनोपस्थितेः कारणत्वात् । दरदन रवि । अवाऽचिवीजन्तु वृत्तौ सर्वत्रोद्देश्यविधेयभायेनान्वय इविन नियमा, "लोहितोष्णीपा भाविजः" इति वाक्यबोधितोष्णीषानुवादेन छोहितविधायकसायाः प्राप्ता. प्रामत्यादिपोलोचनेन सम्प्रदायसिद्धत्वात्। नचैवं सति "चतुर्थी तदर्धी इवि सूत्रस्य "चतुर्थीचाऽशिपि" इति सूयविहिवचतुर्यन्तस्य समासविधायकोन चारितयक्षा. पकत्योतिरसहतव स्यादिति वाच्यम्, चतुर्थीविधायकस्य तस्य सूत्रस्य हि आशीविषय. क्रियान्वयकालमातिपदिकारियाद्वारफे आयुष्यादियोगे पोचतावित्यर्थ इति उमयो- ररि रियायामन्यय वि देवशय सुसम्भूयावत्या देवदात्यनेन स सुसमित्याम सामध्यांमावन समासाप्राप्तरिति नानेन या चतुर्थी समासविधायस्ता वस्य सूत्रत्येति "पती उदय इति सूत्रस्य ज्ञापकत्वोक्कियुकत्यासयात् । मूळे-या प्राति । प्रसादरतेत्यर्थः पूर्वोकल्यान्यविरोधाम्परितमाते- भैरवी। भाmara..

·- १६ सटीकरिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- यत्तु प्राचोक्तम्-भाववचनादेव यथा स्यात् पाचको बजतीति ण्वुलन्तात् मा भूदिति नियमार्थमिदं सूत्रमिति; तन्न, ण्वुलन्ते कर्तुः प्राधान्यात कर्तारं प्रति च तादाभावात् , गुणीभूतयातस्य च विभक्त्यानन्वयात् । ननु पष्ठ्यपीति कुत: पाठयेवास्तु, अलंशब्दस्तु पर्याप्तीतरार्थक एव गृह्यतामित्याशड्याह-तस्मै प्रभवतीति । न त्यां तृणमित्यादि । ननु तृणादिवद् युष्मच्छब्दादपि पक्षे चतुर्थ्या भाव्यम् । मैवम् , 'अनादरे' इति हि कर्मणो विशेषणम्-अनादरद्योतकं यत्क- मेति । वारशं तृणमेव न तु युष्मदर्थः ।। इति चतुर्थी। ध्रुवमिति । ध्रु गतिस्थैर्ययोः, अस्मात्कुटादेः पचायच्। ध्रुव स्थैर्ये इति पाठे तु इगुपधलक्षणः कः । ध्रुव-स्थिरम् , प्रकृतघातूपात्तगत्यनाविष्टत्वे सति घदरवम् । थोत्यपास्तम् । उत्तरक्रिययोस्तयोवनेऽपि पूर्वक्रिययोस्वदद्योतनात् । कर्तुः प्राधान्यादिति । एवं च तादयंचयास्तवाऽप्राप्तेनियमासम्भव इति भाषः । विभक्त्यति । वादर्यचतुर्य इत्यर्थः । इति चतुर्थी। प्ररुतेति । फर्शविन्याप्तिधारणाय सत्यन्तम् । अन्यथा कर्वसम्माया इयम्पाद पणयोरित्यर्थः। द्योतनेति । तस्य द्योतनेऽपीत्यर्थः । तुमनन्तेनेवि शेपः । पूर्वेति-हनन- विधानयोरित्पर्यः । पवन-मर्नुः प्राधान्ये च ।त्र-पाचको प्रजवीत्या विशेषगविशिष्स्य विभक्त्य- योन्य विशेषणस्याप्यन्ययोऽस्त्येयेस्याहाकाणायोकं मूळे-गुणीभूतेति । एतेन एयिशेप. गत्येनोपस्थितल्यान्या विरोपणतपाऽन्ययाकाय नास्तीवि सचिवम् । इति धनुर्थाविवरणम्। रिति । 'प्रयागात्याशेविति या प्रयोगस्वय गन्तरि अंग्रादापविम्यासिरि- स्पा । प्रोवि धात्वर्यस्य विशेषणम् । वादप्रयोगाधिकरणकालिविवक्षाविपयत्यम्, भैरवी। भावप्रकाशः।

·कारके पश्चमीप्रकरणम् । 828 तज्जन्यविमागाश्रयः । तच्चार्थादवधेरेवेत्याह-अवधिभूतमिति । धावत इति । इह क्रियाविशिष्टस्याप्यश्वस्य प्रकृतधातूपातक्रियां प्रत्यवयित्वं न विरु. यते । 'परस्परस्मात् मेषावपसरतः' इत्यत्र तु सृधातुना गतिद्वयस्याप्युपादानाद् एकनिष्ठां गति प्रतीतरस्यापादानत्वं न विरुद्धयते । उक्तं च- अपाये यदुदासीनं चलं वा यदि वाऽचलम् । ध्रुवमेवाऽतदावेशातपादानमुच्यते ॥ भैरवी। - - पाब्दरत्नम्। स्याव । कर्तृसञ्ज्ञा तु पचत्यादियोगे चरितार्या । कर्मणि प्रामेऽतिव्याप्तिवारणाय विशे- प्यम् । भवधित्वं न विरुद्धयत इति । तदुपातकियानाश्रयत्वादिति भावः । न विरुद्धयते । तदनाश्रयत्वादिति भावः । मतदावेशादिति । तदादत्तगयनारेशा- नतु तत्तद्धातुवाच्यत्वेन प्रसिद्धत्वम् । यत्तु प्रस्तेति धातोविशेषणमितिः तन्न, "अगदानमुत्त. राणि कारकागि बाधन्ते इति भाष्यकाराफिविरोधापत्तेः। तणहि-'धनुरा विध्यति इत्यत्र या नि.सरणपूर्वकव्यधने धातोवृत्तिस्तदा धनुपो नि.सरगावधित्वात् प्राप्तापादानसभा याधित्वा व्यधनं प्रति करणत्वेन विवक्षितत्वात् परत्वाद करगतम्ना भवतीति भाप्योक्तिः सनाच्छते। यदि धातुविशेपणमेव पूर्वोक्तम्प्रकृतत्वं स्यातदा"धनुविध्यति" इत्यत्र याव्या. पारायस्पेन तस्य कर्तत्व भवति, वान्यापारस्य कर्तृत्वोपपत्रधातुमध्यत्वमावस्य- कन्तपारद्वारैय करणत्वस्य वाच्यतया तदनाश्रयत्वस्य धनुष्यभारादान सच्या मायासतिः स्पष्टैव । नन्वेवाणसञ्ज्ञावकतृसज्ञाप्यपादानसम्माया पाधिका भविष्य. तीति सत्यन्तविशेषणं व्यर्थमेवेत्यत आह-मन्यथेति । सत्यन्ताभाव इत्ययः । इयम् -प्रादा. नसमा । भपवाद इति । अपाये यत्कारकन्तदूमियाजनकमित्यापश्या विशेषाहिलेनेति पः । ननु कर्तसम्ता तह निरवकाश स्यादव माह-कममा विति। कमणीति । 'प्रया. गाताशीति' इति यत्र प्रयोगस्तव काश्यामतिव्यासिरित्यर्थः। दुपाचति धावनाम- यत्वेऽपि पधास्वाऽनाध्यत्वस्य तत्र सत्वादिवि भावः। वरनामयवादिनीति। एकस्य मेपस्पापादानत्येन विवक्षितस्य कर्तृत्वाभिप्रेतनिष्ठगत्यनाध्यत्वस्य सरयादित्यर्थः । गती वत्वं विशेषण देयमित्या तात्पर्यम् । नन्वेवमपि निचभेदस्यवापरगस्य सुधानुना प्रतिपाद. भावप्रकाशः1 स्करणसमस्याकडारसूत्रमाय संगते । पनुषः निःपुरण प्रस्पषिमायोगमनेर पपने रमता. भ्युपगमेनोभयोरपि निमिसनिमित्तिभावेन स्थिया युप्यायेत विध्यःनि.सरस्यरजन्यौपायरंगपुगप- दुभयविवक्षायां विप्रतिपोपरः। नन्वेवमादानमुछागीति न्यायेन कामिना स्यादित साय मार-अन्यथेवि । सत्यन्तामा त्ययः । इयम्-प्रपादानसशा अपवादति। विभागबनको व्यापारोडपायः दिपये पक्कार पक्रियावन वायविभागायतदादानरिया. पपा प्रपागाशेकापया निरवकाशन विपरिस्बिन च तदपकारस्पादियः । न.4 पन. समान मादा मार- कशा स्थिति। फर्मगीति । प्रमाणात मान गाया प्रा. तूपाचगायनाटिस्य सपतम्। भुवपदा विभ्यम्, भर पस्या: वान्ट -मन्यायेमे वितरिविलास पारिति भाः। तदुपाति। कारनावि HARE भावपारपर्य। वरनाध्यति। भन्यनित लगतापमामाक्षिपर्य। ननु सपा गमन विभागमा पाकिस्मतयोमीएसना निररस्वासस्य पसावमापानिभानामगारान सिपनारमयोन मिनी - - ·भैरवी । १२० सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- पततो ध्रुव एवाऽश्वो यस्मादश्वात्पतत्यसौ। तस्याप्यश्वस्य पवने कुड्यादि ध्रुवमिप्यते ।। मेषान्तरक्रियापेक्षमवधित्वं पृथक पृथक् । मेषयोः स्वक्रियापेक्षं कर्तृत्वं च पृथक् पृथक् ।। इति । पर्वतात्पततोऽश्वात्पत्तीत्यत्र तु पर्वतावधिकपतनाश्रयोऽश्वस्तदवधिकं देव- दत्तादिनिष्ठपतनमर्थः। पञ्चम्यर्थेऽवधौ अभेदेन संसर्गेण प्रकृत्यर्थो विशेष. शब्दरत्नम् । दित्यर्थः । तदावेशादिति पाठे तन्मात्रादेशाद्-विभागमानाशादित्यर्थः । विशेषण नात्सधातूपात्तगत्यनाविष्टत्वं न सम्भवति "नवै तिइन्तान्येकशेपारम्भं प्रयोजयन्ति क्रियाया एकत्वात्। इति भाष्यकारोक्त द्विवचनन्त्वाश्रयगतभेदारोपेण भवति । एवञ्च प्रकृते कपम• पादानसमेति चेत् ? न, 'मात्मानमात्मना वेत्तिा इत्यादावारोपितभेदेन कर्मत्वकर्तृत्ववत् परस्परशब्दोपात्तयोरपादानत्वकर्तृत्वम्मेपशब्दोपात्योरितिशब्दभेदाक्रियाया भपि भेदात् । भत एवं प्रमैत्रायन्योन्यमालिप्यतः' इत्यत्र तयोः कर्मत्वस्य सिद्धिः। अन्यथा परत्वा- स्कसव स्यात् । शब्दालिङ्गितस्यैव हि सर्वत्रार्थस्य भानम् । न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमाहते इति हर्युके। उक्तश्चेत्यादिना प्रतिपादितहयुरप्यत्रैव तात्पर्यम् । अवदावेशादिति पाठे विभागस्य बच्छब्देन परामोऽसङ्गविरत आह-तदातूपाचेति । प्रस्वधातूपानेत्ययः । गतिशयः स्वनि. पविभागानुकुलकनिष्ठक्रियाया बोधकः । चित्त भूवमेव तदारेशादिति पाठस्वदा छ- देन यदि प्रतधातपातातिय परामृश्यते तदा कर्तरि तस्य सत्व न ध्रुवत्वस्य सम्पादक- धनपत्वस्यानिष्टत्वात् । यदि विभागस्तच्छन्दायस्तदा तस्योभयत्तित्वादतिप्रसशो न पारित इस्थत माह-सन्मात्रेति। तत्पदार्थमाह-विभागमात्रेति। मारपदेन गतेनिरासः । 4 भावप्रकाशः।

·कारके पञ्चमीप्रकरणम् । ३२१ णम् । प्रत्ययार्थस्तु क्रियायां, स च धर्मो न तु धर्ममात्रम् , विभक्त्यर्थे विहि. तस्य बहुप्रीहेमिपरताया निर्विवादत्वात् । उद्धृतोदना स्यालीत्यत्र हि ओदन- भैरवी। अचलस्य ग्रामादेः क्रियाऽनाविष्टत्वातु स्पष्टमेव । 'अश्वात्पवित. इत्यत्रा यद्यपि क्रिया- श्रयत्वन्तथापि पधातूपात्तगत्याश्रयत्वन्नास्वीवि ध्रुवत्वमक्षतमिति भावः । अत्रेदम्बोध्यम् । एवव्याख्याने भाप्यसम्मुतध्रुवपदार्थस्त्यक एवा। तथाहि-चत्र 'प्रस्ता- दश्वात्पतित. 'धावतोऽश्वात्पतित' इत्यादावश्व ध्रुवत्वाभावमाशय "मध्रौव्यमविवक्षित. मत्र, यतःसतोऽप्यविवक्षा भवति-'अलोमिका एडका अनुदरा कन्या इति, असतश्च विवक्षा भवति-समुद्रः कुण्डिका, विन्ध्यो बर्द्धितकम् इति । असतश्चेत्यादिनिदर्शनार्थमुक्त, न त्यस्य प्रकृते उपयोगः । सतोऽप्यविवरेत्येव तु प्रवोपयोगि । सन कैयटोकस्याऽध्रुवत्वस्याविवक्षा, तदा भाष्यासङ्गतिः। तेन हि 'नस्वादश्वात्पतित.' इत्यत्राऽध्याप्त्युपपादनावसरे "अचजन्धुः वमेकरूपन, परिस्पन्दे ध्रुवता नास्ति' इत्युक्तम् । अनेकार्थत्वादातूनान्यासपूर्वकपरिस्पन्द सिर्वति इति नाश्वस्य ध्रुवत्वम् । "नवाऽध्रौव्यस्याविवक्षितत्वात् इत्यादिना समाधाना. वसरे धौव्यमपायविषयमाश्रीयते । अपाये यदनाविष्टन्तदपाये ध्रुवमुच्यते । देवदत्तकर्तृके पाते वस्तस्याप्यश्वस्याऽपायावेशाभावाद् ध्रुवत्वम् । एतत्कयटप्रदाशिवरीत्या मूलेऽप्युक्तम् । तत्र पत्धात्वर्थव्यापारानाश्रयत्वस्य बस्तेमवे सत्वाद् ध्रुवत्वमिति यदि घूपे तदाऽध्रौव्य- माये नास्त्येवेति सोऽप्यविवक्षेत्यस्यासङ्गतिः स्पष्टैव । किञ्च सिद्धान्तेऽपि त्वदुक्कन्ध्रुवत्व. मेव वक्तव्यन्तच्च नोक्कमिति माप्ये न्यूनतापतिः । तस्मात्प्रकृतसूत्रे ध्रुवपदार्थोऽवधिभावोप. गमाध्यत्वे सति तदन्यस्यावधित्वोपयोगिव्यापारल्यानाश्रय इति । अपाय:-विभागजन्य- संयोगानुकूलोऽवधिसाकाक्षो गतिविशेष एव । अत एवं 'गतिविना त्वधिना नापाय इति कथ्यते।" भावप्रकाशः। वापतितो धावतोश्वारपतिस स्यादी ध्रुवस्वाभावादपादानवं कथमिरयाशक्याधौप्यमविवक्षितमय यतः मृतोऽप्यविवक्षा भवतीति भाग्यमसन स्याः खदुकाध्रुवत्वस्य गवेर्धात्वर्थव्यापारामयावस्यावासवेन सो धोव्यस्याविवक्षेश्यसगवे: सिद्धान्तेपि स्वदुक्तध्रुवपदार्योक्तेरेवौचित्येन वदसगनेश्च, लोकसिद्धान्या तच्छक्तिकश्पने गौरवाच । तस्मादवधिभावोपगमाश्रयत्वे सति तदन्यस्यावधिरवोपयोगिन्यापारस्याना- ययस्वम् । भपायो गतिविशेषः। विभागजसयोगानुकूलोऽवधिमाकाहो गतिविशेष इति यावत् । तस्मिन् सायुक्तध्रुवस्ववदपादानमिति सूत्रार्थः । प्रासादेरवधियोपयोगिवाभिमानेन शशा पक्षापर्णमित्यादौ द. भावान्न तस्य तदुपयोगिता, तब तु विद्यमानस्यापि तस्य तत्वेनाविवक्षिवान तदुपयोगिव तस्येत्युत्त. रम् । एवन "भुवमपाये" इति वृक्षस्य पर्णमिपादौ वस्तुतस्तस्येव पनप पातजनकरारासापादानस्व. वारणाय । चापाये रवि कारके इस्यस्य झियाजनकरवेन विवक्षित इस्य वारपर्यमा पद तुंकार कान्वराणामिवातदानस्याम्यवधिभावोपगमान्यव्यापाराभावदोषनाय । हरिपऽतदावेशादित्यस्य शके. शाविवक्षणादिस्यर्थः । दितीयपाठस्तूळरीत्या सम्यगेवेति बोध्यम् । स्थाचापादानखतिमानवष्यवधि. मद्भावरूपसन्धश्च पदम्यर्थः, तस्वाद । सा च शकिस्ताइप्रकृतधावपविभागामयखसमानाधिक रणा, प्रकास्त्राव । भव स्वापाशनसमभिग्यारे विभागस्यापि वास्तवमावश्यकमिति बोध्यम् । सोऽयोदेशसंयोगानु फलम्यापाररूप पातमा नु नापाय , वृक्षमनस्यपि पर्ने भूमि स्पृशवि शास' स्यापोगा । मन व विभागजेतिर विशेषगन् । प्रवषिताका पति तु 'वृक्षस्य पम्यादी शापर्णमिति वारणायकमेव । गति विना सवधिविभागनेति तर विशेषगम्। भाषिसास जितु भय परिपारी वृक्षासमिति वारमाययुतमे । गोपिना खपिना नापाय पति कायदे।

·१२२ सटाकाटप्पणशब्दरतप्रादमनारमाया- कर्मकोद्धरणावधिभूतेत्यर्थः । जुगुप्सेति । भाष्यकारास्तु जुगुप्सादीनां तत्पूर्वक . शब्दरतम् मिति । वस्तुतोऽवध्यवधिमद्दावरूपविभक्त्यर्थसम्बन्धेनावधिक्रिययोरन्धय इत्यन्यत्र निरूपितम् । सा च क्रिया विभागरूपा। कालिकसम्बन्धेन फलाश्रयेऽतिप्रसङ्गवारगाय भैरवी। . - इति परिणाप्युक्तम् । अवधिना विना गति पाय इति योजना। अवध्यन्वययोग्यवि. भागानुकूलत्वं विना गति पाय इति तदर्थः । एवञ्च त्रासस्यावधित्वोपयोगित्वाभिप्रायेण 'प्रस्तादचात्पतितः इत्याव्याप्तिशा । सदपिनासस्योपयोगित्वन विवक्षितम्, यतः प्रवीण- वस्तादपि न पतत्यतोऽप्रावोग्यमेवाऽवधित्वोपयोगि व्यापारपदेन विवक्षितम् । हरिकारिका , यामतदावेशादित्यस्य तदावेशाविषक्षणादित्यर्थः । अपादानत्वशक्तिमानवध्यवधिमदावरूप. सम्बन्धश्च पम्यर्थः । इयज्ञ शक्तिः प्रकृनधात्वर्थविभागाश्रयत्वसमानाधिकरणा, अतो पग्राऽपादानस्य सत्ता तन्न विभागोऽपि धात्वर्थः । अन्यथा या वृक्षमजहदापि पर्णम्भूमि स्पृशति तत्र 'वृक्षस्य पर्णम्पतति' इत्येव भवति, नतु वृक्षादिति । अत एवाह-वस्तुत इति । ननु वृक्षात्पर्ण पततीत्याधोदेशयोगानुकूलविभागो धात्व. यस्तत्र विशेषगाभूसंयोगस्य वृक्षावृत्तित्वाइसम्भव इत्यत आह-सा.चेति । एवम विभागा- नुकूलस्तत्समान काणा व्यापारो धात्वर्थः। नन्वेवं विभागरूपफलाश्रयत्वाद् वृक्षस्य कर्मसंज्ञा प्राप्नोतीत्यत आह-कालिकैति । न तात्रयस्य कर्मस्वमिति । एवाशानुयोगित्वाव. च्छिन्न विभागानुफूलो व्यापारी धात्वर्थ इति भावः। वस्तुतस्तु कर्मत्वस्य पाहिरेव नास्ती. त्याशयेनाह-विभागजन्यसंयोगेति । एवज पञ्चम्यर्थस्य विभागेऽन्वय. । फलत्वच संयोगस्य, ना विभागस्येति न कर्मत्वापचिरिति भावः । 'प्रामादायाति' इत्यादौ तु विभागजन्योचर. देशसंयोगानुकुलो व्यापारो धात्वर्धः । 'वृक्षन्त्यजति' इत्यत्र तु विभागानुकूलस्तद्वयधिकरणो ध्यापारोधात्वर्थः। प्रतियोगिता फलतावच्छेदकपम्बन्धः । ननु निवृत्तेयत्नविशेषतया सन्मा. भावप्रकाशः। इति मयुशेश्व। मवपन्वययोग्यविभागानुकूना विना गति पायपदवाच्येति तदर्थः । तदादि निधाया---पस्तुत इति । पवन कैयदत्तमूलं या पर्वतापतत स्यादि प्रकाशस्नाकररया. पुव च चिनयम्। भवपिशमस्य "मर्यादायो स्मृतोऽवधि:"श्यादिकोशाद काश्यवधिकामन' 'मुक्य. वधिक: संसायादौ तव दर्शनाच मर्यादाकरवेन वस्तुतस्तस्य तावेऽपि पक्षम्यन्तेन रूपेणायोपाव सूत्रादलाभाच, परस्प वस्तुको प्रस्यावेऽपि वनस्सोपाभाश्वद। तच्चाविधिरेवेति प्रागुकमूक तु युक. भैव । एवं च भवधिः पवम्पों लापवाद , न तुधातूपाचश्यायुक्त व्यर्थरवाद पति भणमान्यापुकमयु. कमिति बोध्यम् । तदभिप्रेत्याह-अवधीति । उकाशयेनैवार-अन्यन्नति । उद्योवादाविस्ययः । ननु वृक्षापर्णमित्यादी संयोगानुकूलम्यापारस्य धास्वविन सयोगस्प वेन सम्बन्धन प्रशासनि. वारसम्म ए भाइ-सा पेति। उगच पक्षात्पर्ण पत्तीरयाती विभागानुक्षरतासमानाधिकरणो "भाराव भाव । भन्दपस्तु वक्षमाणरीरया। अन्यत्राप्येवमूपम्। नन्वेवं विभागरूपालाप्रयक्षा: सस्य कति माह-कालिकेति। फलाध्ये-स्थाल्वादो। येन सम्बन्धेन यस्य फलरव सफलता- रमन्यः। स प यथार्थ बोधयः । तदाधयस्य-विभागामस्य ! प्रतियोगिधया कनिकि. भागीयानुसोगिमास्यरत साहिति भावः। चान्यायं तपिरेशेऽपि वातु, मोऽतिसर ५५ नयाद-विभागति। यार I पतीपा विमागबन्यसपोगो पाव विमागे पसम्मको विवरणम् , प्रपच पसायTAFAIनविभागपूर्पकसयोगः पतिरिति बो। पर नाव न पाप नमिfa वा संयोरया पापारादेव विभागस परेन नातिपय समिप पारो सिमागन्यायोगानु इलम्पापाये - 1 ·कारके पञ्चमीप्रकरणम् । निवृत्तिलक्षकतामाश्रित्य सूत्रेण सिद्धिमाहुः । एवमुत्रसूत्रेष्वपि । "भीमा । कथं तर्हि- "कस्य विभ्यति देवाश्च जातरोपस्य संयुगे" इति रामायणम् ? अत्राहु:-कस्य संयुगे इति । न चै संयुगस्यैवापादानस. ज्ञापत्तिः, परयाऽधिकरणसज्ञया वाधात । अधिकरणत्वाविपक्षायां त्विष्टा- पत्तिः। अध्ययनादिति । अद्धययनसम्बन्धिनी ग्लानिरित्यर्थः । भैरवी। भावप्रकाशः। शब्दरनम्। फळतावच्छेदकसम्बन्धस्य कर्मलक्षणे निवेशान्न तदाश्रयस्य कर्मत्वं, विभागजन्यसंयोगस्य धात्वर्थस्वावेत्यन्यत्र विस्तरः । निवृत्तीति । विश्लेपेत्यर्थः । इष्टापचिरिति । शेपत्वविवक्षया कल्येति पठीत्यन्ये । सम्बन्धिनीति । वे लक्षणायामपि नाऽपायलाम इत्यत माह-विश्लेष इति । बोद्धो विभाग इत्यर्थः। तदु. कम्भाष्ये-"अयं योग. सश्योऽवक्तुम् । कथं 'वृकेभ्यो विभेति' 'चोरेभ्यचायत' इति? इह तावद् वृकेभ्यो विभेति य एष मनुष्यः प्रेक्षापूर्वकारी भवति स पश्यति यदि मां वृकाः पश्यन्ति, ध्रवो मे मृत्युरिति बुद्धया सम्प्राप्य निवर्तते तत्र ध्रुवमपायेऽपादानमित्येव सिद्धम्। चोरेन्यसायत इति य एष मनुष्य प्रेक्षापूर्वकारीसुहृद्भवति स पश्यति यदीम चोरा. पश्यन्ति ध्रुवमस्य वधबन्धनादिपरिक्लेशा इति स वुधा सम्प्राप्य निवर्चयति, तत्र ध्रुवमपायेऽपादा. नमित्येव सिवम् इति । एवञ्चेदृशे विषये विभेत्यादयो भयपूर्वकनिवृत्तिरूपाऽयं लाक्षणिका इत्यर्थादुफम्भवति। कस्य संयुग इत्येवमन्वये भयहेतुविषयमय जिज्ञासायां स्पष्टतया न लभ्यते इति सयुगे थालयः, वृक्षारफल त्यजतीश्यादावपि स एव, ग्रामादायातीत्यादौ विभागजन्योउरदेशसंयोगानुकूलो ध्यापारोऽयं इत्यादि यथायथ बोध्यम् । वृक्ष त्यजतीरयादौ विभागानुकूलस्तयधिकरणो व्यापारो रति कर्मवे नापादानावबोधः । स्यन्देस्तु विभागोऽर्थ इति वृशे स्पन्दत इत्येव। चलतेस्वासनाचलित रवि प्रयोगादरत्येव विभागाव, वृशादिमजते त्यादौ विभागबन्यपूर्वदेशसंयोगनाशोऽर्य. । 'सार्थातीयते। इति तु कर्मणि लकार इति प्रागुक्तम् । यत्तु नैयायिका:-विभाग. पचम्पर्य,माश्रयत्वं प्रकृतिप्रत्ययार्थ- यो. ससर्गः, विभागस्य च जन्यजनकभावेन भाषर्थेऽन्वय ; यदा विमाग भाययश्च पञ्चम्यर्थ इति, वन, वृक्षापादानकेरयेवं दोषानुमवात् वृक्षादिभजत इत्यादौ विभागस्य बोधावृत्यापश्च। तत्रापादानस्यैवपन भ्या किमर्धजरतीयेन १ माघे प्रायथप्रस्थयार्थयोरवत्वल्प्साभेदान्वयस्य त्यागापतिश्च । एतेनापठ. पर्यनीतिप्रतिपादिना पितावान यमा तदर्थ रवि रत्नाकरोचमपास्तम् , रयासते , युक्त्यतिरस्य वरपमाणवाच। तदार-इस्यन्यति । उद्घोतादाविश्यर्थः । निवृत्तेयापाररूपावेन लक्षणायाम प्पनिवासदाइ-विश्लेपेति । एतेन व्याप्रकाशाकमपास्तम्। यावनिर्वाह तयोक्तिरयुक्तेश्याशयेनाइ-पत्येति । क्रियाजनकारवनाविवक्षया सम्बन्भिावन सरला। विश्लपेत्यर्थ इति । तथाचानिसानसानपूर्वकनि चिगुप्ततेरपा, प्राामाव साधारणहस्य. मावानुकुटम्पारारपूर्वकनिधिविरमोरी, इष्टमापने वस्तुनि यद समानदेशल-समानघरबोमय. समन्धेनालिकाविशिष्टसाधनसामावधान वापूर्वकनिधि. प्रमावसं ति तयः। मूडे मारित एतेन वसपूर्वकनितिलगवाऽादानावलियो सम्मान विवश प्रासापा. सध्या पानावे. मिद वचनरियासम् । एवं च वाइविवशाय 'पारस्य जुगुमति मारेपन्यत्र रिसा . . .

·सटीकटिप्पणशग्दरतप्रौदमनोरमायां- - । "जनिकर्तुः" ॥ जननं जनिः-उत्पत्तिः । 'इनजादिभ्यः' इति जनेर्भावे इन् । 'जनिघसिभ्यामिण' इत्युणादिसूत्रेण इण वा । "जनिवभ्योश्च" इतिवृद्धि- प्रतिषेधः। तस्याः कर्तेति शेपषष्ठया समासः । तथाच धात्वन्वरयोगेऽपि भवति । 'अङ्गादङ्गात्सम्भवसि' इति यथा। तदेतदाह-जायमानस्येति । एतेन 'इकश्तिपौ धातुनिदेशे' इति इका निर्देशोऽयमित्याश्रित्य "गमन" इत्युपधा- लोपप्रसङ्गमर्थासङ्गति समासानुपपत्ति चोद्भावयन्तो मीमांसावार्तिककागः समा- हिता इति भावः । इह सूत्रे प्रकृतिग्रहणं हेतुमात्रपरमिति वृत्तिकृन्मतम् , पुत्रा. शब्दरतम्। तज्जन्येत्यर्थः । मर्थासङ्गतिमिति । न हि धातुं प्रति कर्तृत्व किन्तु तद्वाच्यक्रियां प्रत्येपेत्यर्थः । भैरवी। कस्य विभ्यतीत्येवमेवाग्वया। पही तु क्रियाजनकत्वेनाविवक्षायां सम्बन्धित्वेन विवक्षाया- म्चेत्याशयेनाह-शेपवेति । अन्य इत्युपादानमरुचिवोधनाय । तदीजन्तु "भोत्रार्थानाम्" इति सूत्रस्य बुद्धिधतापायमाश्रित्यभाष्यकृता प्रत्याख्यानाकृतमितियः तस्य विवक्षात पञ्चमी भवति पचमी या तु नष्यते तत्र यौद्धविश्लेपाविवक्षया पछी युक्वैषेति। वजन्येति । अध्य- यनजन्येत्यधः । कारकाऽधिकारेऽस्य सूत्रस्य पाठेनजन्यजनकभावसम्पन्धेनाऽन्वय उचित एवे- स्याया। मूलन्तु प्राचामनुरोधेन । वस्तुतस्तु "पराजेः" इति सूत्रस्य 'य एप मनुप्पः प्रेक्षा. पूर्यकारी भवति सोऽध्ययनल्य दुःखत्वदुर्धरत्वबुध्या वतो निवर्तते' इति प्रत्यारयानकया- फ्यतया योऽध्ययनार्थमप्रवृतस्तत्राप्यपम्प्रयोग इष्ट एति परापूर्वनिधातोरनिष्टसाधनत्यप्र. कारकज्ञानमर्थः । अध्ययनपदस्याध्ययनज्ञाने लक्षगा। एषयाध्ययनज्ञानजन्यमध्ययनवितो- प्यफमनिटसाधनत्यप्रकार ज्ञानमिति फलितम् । अतस्तस्मानियत इति । अनिम्। इति प्रयोगे उपधालोपप्रसङ्गस्य प्रकारान्तरेणापि पारण सम्भवतीत्या- भावप्रकाराः विरक्षया चेत्यर्थः। पवेन मूटेऽत्रानुरिरपचिपचकमिति पचितम् । तदीजन्तु पुस्तिपादानस्वाविवशायी पापा युवनम्पपहिसावमो न युक्तः । न वह विषये पाठपमावार्थमेव सूत्रातिकादिति वाच्या म्, माम्पकारीयप्रत्यास्यानविरोधापरी । तेन सूत्रवातिकमवमेव गुस्त न प्रयाख्यान, मुख्याधमादाय पाठपापरिति कोस्लमोहमपास्तमिति । सम्बन्धिनीतीति। भय मान्या:-टगाये सघगामी मानामापन मुस्यापपुरस्कारेण प्रयोगे पाठयः फलित रवि, समानामनुरोधेन । तपासषमाप्रेमसम्म NTERVय प्राप्तिाका कारमारिकारे पाठेन मियाजनकामावविवक्षायामेथ, योनर मुनीना मामापन प्रयास्थानपरभाष्यविरोधापया मनयमार-मन्येत्यर्थ इति । तयार या पम्पः, परमारिकेयमिति भावः। ममपि प्रकाशापनुमारिमूसानुरेन। बस्नुवस्तु सायीसमानारिकारमाहामानो पार: रिपोडापादानन्। उपसार । पप्पपनासान रामार वियोधः, तत्पूर्षिय नितिरितिया । सेनानिष्ट पा. att. सध्ययनसम्पमानिमिति निरालारामसारसम् पापोषामनुभवाय, भोमन माप, भूमानिसिपमा सम्प"शय मनुम्योपपनस्य Sumit कोपमा प्राय ओ निब" इति भान नावाप्पर NAREET निसानाTARIKग। मसतिमियोति। दाम्पास iHRS AREE-महावि ·कारके पञ्चमीप्रकरणम् । ६२५ अमोदो जायते' इत्युदाहरणात । उपादानमात्रपरमिति तु भाष्यकैयटमतम् । तदुभयसाधारणमुदाहरणमाह-ब्रह्मण इति । ब्रह्मा-हिरण्यगर्भः। स च हेतु- रेव, न तूपादानम् । किं च ब्रह्म मायाशवलम् , तद्धि सर्वकार्योपादानम् , इति वेदान्तसिद्धान्तः। शब्दरतम्। समासानुपपत्तिः "तृजकाम्याम् इति निषेधात् । उपधालोपप्रसनस्तु 'गमेरिद इत्या- दाविव 'जनिघसिम्याम् इत्यादाविव चागुकायस्वरूपभङ्गमिया न कृत इत्यन्ये । सौत्र- त्वादिति परे। भाग्यकैयटेति । इदमेव युक्तम् , प्रतिशब्दस्य तत्रैव प्रसिद्धः, प्रत्याख्यानपरभाष्यसम्मतत्वाच । किञ्च वृत्तिमते 'फारके इत्यधिकृतस्य कारणसामान्य. वाचिनो निर्धारणसप्तम्यन्तस्यान्वयोऽसम्भवी न हि कारणाना मध्ये उपदानकारण. मिविषत्कारणानां मध्ये कारणमिति सम्भवति । भैरवी। शयेनाह-उपधालोपप्रसङ्गस्विति । "हला पनः शान" इति सूत्रेऽनुकार्यस्वरूपभोऽपि शास्त्री- यहार्यद्धृतमेपेत्याशयेनाह-सौत्रवादितीति। मूले-भाष्यकैयटममिति । तत्र भाष्ये- "अयमपि योगः शक्योऽवकुम् । कयङ्गोमयाद वृश्चिको जायते, गोलोमाविलोमभ्यो दूर्वा जायन्ते, अपमान्ति वास्तेभ्यः" इत्युकम् । तत्राऽपकामन्तीति प्रतीकमुपादाय 'लोक- प्रसिदयाश्रयेणेन्दुच्यते । लोके हि यद्यस्माज्जायते तत्तस्मानिर्गच्छति' इति कैयटेन व्याख्यातम् । यदि प्रकृतिशब्दः कारणमात्रपरः स्याचदा दण्डादिनिमित्तकारणवाचकादपि सूत्रसचे पञ्चमी स्यात् । प्रत्याख्यानपत्रे तु ततः कार्यस्य निर्गमाभावात्प्रत्याख्यान. विरोधः स्पष्ट एपेति सूत्रे प्रकृतिशब्द उपादानझारणमाग्रपर इति लभ्यते। अत एवाह- दिति । इदमेव-भाष्यकैयटमतमेव । तत्रैव-उपादानकारण एव । मत एवं मूलोफम् 'ब्रह्मण' इत्युदाहरणं वेदान्तसिद्धान्तानुसायेवोपात्तम् । अत एव "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इति ध्रुतौ 'यतः' इति पश्मी दृश्यते । वृत्तिकारमते तु वाक्यार्याऽनुपचिरस्ती. त्याह-किनेत्यादिना । विवक्षिति। व्यतिरेकविपये दृष्टान्तोऽयम् । ननु यदि प्रकृवित उपादानकारगमाप्रपरस्तहि "पुप्रात्प्रमोद.' इत्यायुदाहरगानाश गतिरिति चेत् १ पुग्ने उपादानत्वारोपणेति गृहाण ! कारकाधिकारेऽस्य पाटकरणेन यथा न सूत्रजन्यशाब्दयोधा. भावप्रकाशः। भाषदोपस्यायथापि निवारणमा-उपयति । भप्रलदृष्टान्तमुवा प्र मार-जनोति । पूर्वमो. ऽतिप्रसनाचिरत भार-सौग्रत्यदिति । दृष्टन्तौ वावेदेति भावः। मू सिदान्ताभावादाह-इद. मेति । मापादिमतमेवेत्यर्थः । तत्रैव-उपासनाने वेश्यर्थः। मायागरस बम जगदुपाशनका. रणमियोपनिषदसिदान्तः । ननु तस्य डोके शारने चान्यत्रारिन सिदिर भार-प्रस्याम्यानेति । परस्समस्यास्पानेरपर्यः। बायने इत्यस्य alsvaामन्तीत्यर्थः । मलगो निःसरमाणा पन्त पाव । मापदानिका प्रजाकको चिरिति गोषः। नि.मरण कपासिघ्याभयं, परमानायो उसको निगंटीरिलोम्यारावास व परसार सासनप्रगविश्य मति भाष्यम्बन्। यस प्राणो बगासनाने "यो वा इमानि भवानि अयन्" इति प्रमोमुसम्मिमाः पुत्रायम्मेद सकारापासनसारोरेगारानलम् । परापोरनुपरमपि वपरमेसिन विरोषः। मामा. पाया प्रकोपोरमेटरियार-किपेवि। पठानु शेरेनार-कारणेति। पपपन्यत्र . माय मीमा मारि प्रो परेन उदयनामाइगाया भार-निधारणेति। महम्मर मेवार-नहोति। -- - - ·१२६ सटीकटिप्पणशब्दत्तप्रौढमनोरमायां- भुवः ॥ भवनं भूरिति । सम्पदादित्वाद्भावे क्विप् । पूर्वसूत्रे समासनिर्दि- एमपि कर्तृग्रहणमनुवर्तते, खरितत्वादित्याह-भूक रिति । प्रभवत्यस्मोदिति प्रभवः। ल्यव्लोप इति । ल्यवन्तस्य गम्यमानार्थकत्वादप्रयोगे इत्यर्थः। यतश्चेति । यदवधित्वेनाश्रित्याध्वनः कालस्य वा निर्माणं परिच्छेदः प्रतिपा- द्यते तस्मादित्ययः । तेन पञ्चम्यन्तार्थेनाऽर्थद्वारा प्रयुक्तान्निर्मीयमाणाऽध्ववा- भैरवी। शब्दरत्नम् । भावे किविति । व्याख्यानान्जनिसाहचर्याच्चेति भावः । प्रभवतीति । प्रभवः नमत्र प्रथमप्रकाशः । सूत्रभवनमप्येतदेव । अप्रयोग इति । तदन्तशब्दाज्ञानेऽपि तदर्थ- ज्ञाने इत्यर्थः । यथा-'प्रविश पिण्डीम्। इत्यादौ "इग्यणः इति सूत्रभाष्योत्तरीत्या वाक्यैकदेशप्रयोगस्तस्यैव च पदस्य वृत्त्या सम्पूर्णवाक्यार्थबोधकता, तथा प्रश्ते- पीति बोध्यम् । एवं फलेभ्यो यातीत्यादावपि । मर्थद्वारा प्रयुक्तादिति । तदर्थ- नुपपत्तिस्तथैवार्थकल्पना उचितेति भावः । भ्याख्यानादिति । प्राची व्याख्यानादित्यर्थः । ननु यदि कर्तरि किए तदा पूर्वसूत्रादेक- देशस्य कर्तृपदस्याऽनुवृत्तिर्न स्वीकतेव्येति लाघवमत आह-जनिसाहचर्यादिति । भावविहि- प्रत्ययान्तजनिशब्दस्योपादानम्पूर्वसूत्रेऽस्तीति तत्तुल्यत्वादित्यर्थः । प्रथमप्रकाश इति । "हिमयतो गङ्गा प्रभवति" इति भाग्योदाहरणात सूत्रे प्रशब्दोपादानाय । हिमवदपादानको गढ़ाकर्तृका प्रथमप्रकाश इति बोधः। भाप्यरीत्या तु-हिमस्तो निसरमाणा गङ्गा प्रका. शत इवि योधः । ल्ययन्तस्य गम्यमानार्थत्यादप्रयोग इत्युक्तन्तयुक्तम् , उच्चारितस्यैव शब्दस्य प्रत्यायझताया भाप्यकारसम्मतत्वात् । अत एव पदजन्यपदार्यापास्पितिः शान्द. योधम्प्रति हेतरिति नैयायिकानां व्यवहारात माह-तदन्तेति ।त्ययन्तेत्यर्थः। तदर्थज्ञान- स्योपाय मारयति । तथा प्रकृतेऽपीति । 'प्रासादात्प्रेक्षते' इति समुदायस्य प्रासादकर्मक- पूर्वकालावच्छिनारोहणकर्तृकर्तृकन्तदुत्तरकालिकम्प्रेक्षणमित्य शक्तिः। एतच्यास्रमेव तन शफियाहकम् । यत्र तु ल्यपन्तस्य साक्षात्प्रयोगस्तत्र तु न पचमी, लोपमहणात् । एत- त्परम्पर्यो स्यान्तार्थक्रियायाः कर्म, अधिकरणं वा । आसनात्प्रेक्षते' इत्येतस्मादासनाधि. करणापूर्वकालापच्छियोपवेशनकर्तृकर्तृकन्तदुचरकालिक वर्तमानम्प्रेक्षगमिति योधः। पर पमान परमो तर सर्वत्र 'फडेम्पो याति' इत्यय बोधप्रक्रियेति सूचयितमाह-वमिति । भावप्रकाः।

·६२७ . कारके पञ्चमीप्रकरणम । चिनः प्रथमासप्तम्यौ स्तः । कालादिति । तद्युक्तादित्यपेक्ष्यते । प्रपञ्चार्थमिति । न च "इतरस्वन्यनीचयोः" इत्यमरोफेर्नीचार्थकस्येदे ग्रहणमिति वाच्यम् , “अस्मात्तारो मन्द्रो वा" इत्यादाविव "पश्चमी विभक्के" इत्यनेनैव सिद्धत्वात् । यत्तु इतर इति निर्दि श्यमानप्रतियोगिक एव प्रयुज्यते । तद्यथा-चैत्रः शूरः, इतरः कावर इवि । अतो नायमन्यार्थ इति; वन्मन्दम, प्रतियोग्याऽऽका- ताया उभयत्र तुल्यत्वाद् उदाहृतकोशविरोधाच । ऋते कृष्णादिति । कथ- न्तर्हि 'पुरुषाराधनमृते' इति ? प्रमादोऽयमित्येके । अन्ये तु 'उभसर्वतसो' इत्यत्र इशिग्रहणात् 'चैत्रं यावच्छीतम्' इत्यादाविव ऋतेयोगे द्वितीयापि साधुरित्याहुः । युक्तं चैतत् , 'ऋते द्वितीया च' इति चान्द्रसूत्रात् । प्रभृत्यर्थ- योग इति । प्रभृत्यर्थंयोग इत्यर्थः । तथा च "कार्तिक्याः प्रभृति इति भाष्य . . भैरवी। शब्दरनम्। परिच्छेद्यादित्यर्थः। सिद्धत्वादिति । अन्यायोगे तु न तेन सिद्धिः, निधारणप्रयोजकीभूतधर्मानभि- धानाद । परम्परप्रतियोगिकभेदस्य परस्परवृत्तित्वेनाऽनिर्धारकत्वात् । तुल्यत्वादिति । तद् 'अन्यः कातर.' इत्यस्यापि वस्तुं शस्यत्वादिति भावः । तस्मातास्यात्फलकमकाऽऽहरणफलक यानमिति बोध । तादृशार्थ फलेभ्यो याति' इत्यस्य शक्ति । निर्मीयमाणाध्यवाचिन शब्दस्य पञ्चम्यन्तेनाऽर्थद्वारा यो योगस्तस्य स्वरूपमाह- तदर्थेति । परिच्छेद्यपरिच्छेदकभाव एवं सम्बन्ध इति भावः। यथेतरशब्दस्य नीचार्थकस्य योगे "पञ्चमी विमक्ते' इत्यनेन सिद्विस्वयाऽन्यशब्द. योगेजप तेन सूत्रेण सिद्धी प्रकृतोऽन्यशदाहणमपि न कार्यमिति तु नेत्याशयेनाह-- भन्यायोगे विति । अनभिधानात् । अनुक्तरित्यर्थः । यस्मानिार्यवे यश निर्वायते यश्व निर्धारणहेतुरित्येतनित्यसग्निधाने एव निर्धारणस्य प्रतीत्या वध तेन सूण पन्चमी भवति । एतेन यन नीचार्यस्येतरशन्दस्य प्रयोगस्तत्रापि नित्यप्रयोगो भवताति ध्वनि तम् । 'त्रादितरो मैग्रो मौढ्येन' इति यया । ननु यथा नीचार्यशब्दप्रयोगे निर्धारणस्यो. फिस्तथा भेदविशिष्टवाचकान्यशब्दस्य योगेऽपि कुनोन निर्धारगम् ?, भेदस्यैव निर्धारक. स्वसम्भवादत आह-परस्परेति । एतेन भेदस्य साधारणधर्मत्वन्ध्वनितम् । वदत्-नः शुर', इतररा कातर इतिवत् । अपिशब्देनाऽन्यार्थकपराऽपसन्दप्रयोगेपि तत्परीति। पञ्चम्यन्तापरिष्ठेघार्थवाचकादियः । ववि पाठे पो योऽर्थः पवम्पन्नप्रतिपायो योऽपाठियावा या मत्र तापन परम्पत परामप्यते । भन्यायति। अन्यायकायर्थः। तेन-पदमी विम" एयनेन । तयाचेतरवदन्यग्रहसमपि प्रपञ्चाय स्यादिति भाव.। निवसनिभाने एव 'यतश निरिमन्"श्यादिवसस्य प्रधिरित्याशपेना:- निधारणेति । अनभिधानात्-अनु। नोगकयोोतु वासनिपानमरति भावः। ननुन नौरवान्यपदयाम्पर पर तारो धर्म इति वदनमिधान दुरेश भार-परम्परविवार साब सस्पेति न सापाव मिति भावः। उद-दस सारविश्य । अपि परादिममुधापा । सर्वप्रथदिवसात मावप्रकाराः।

·६२८ सटीकोटप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- विवृण्वन् कैयटः प्रायुङ्क्त-तत आरभ्येत्यर्थ इति । शब्दरत्नम्। कैयट इति । 'मेरुपृष्ठादारम्याइवि पातालभाष्यप्रयोगोऽपि बोधः। मारभ्येति । अवधिमादायेत्यर्थक तत् । आदिप्रकारार्थप्रतिशब्दयोगे तु न पञ्चमी, मानाभावा- दित्यन्यन्त्र विस्तरा। भैरवी । योध्यमिति पोधितम् । भारभ्येति। "मेरुपृष्टादारम्य ध्रुवपर्यन्तग्रहनक्षत्रतारागणचित्रितोऽन्त- रिक्षलोक." इति तत्र प्रयोगः। कैयदोक्तेरनापत्वादेवमुक्तिः। ननु प्रभृतीत्यस्य ताराव्या. ख्यानेपि कस्य शब्दस्य कोऽर्थ इति रूपष्टतया न प्रतीयते इत्यव आह-भवधिमिति । सन- प्रभृतिपदम् । एवन प्रभृतिपदस्याऽऽरभ्येत्यर्यकत्ये आरभ्येत्यस्य प्रभृत्यर्थकत्वन्नानुचित. मिति भावः । ननु प्रभूत्यर्थकशब्दयोगे त्पनमी तदा यत्र आधर्थकल्य प्रकारार्थेकस्य वा तल्य प्रयोगस्वापि पबमी स्यादत आह-मादीति । एवञ्च यत्रापधिमादापेत्यर्धकस्य प्रभूः तिशब्दस्य प्रयोगस्तवाऽवधावभेदेन पञ्चम्यन्ताधल्यान्वयः । पञ्चमी तु साधुत्वार्था । नचा. वधिमादायेत्यत्रावधेरादानकर्मत्वे तद्विशेषणवाचकादपि द्वितीया युक्तैवेति वाच्यम् , "a- पादाने "पञ्चमी" इति सूत्रे यतश्चाध्यकालनिमानम् इति वार्तिकप्रत्याख्यानाय च "इदमत्र प्रयोकन्यं सन्न प्रयुज्यते-'कतिस्याः प्रभृत्यायहायणी मासे" इति मायेण प्रतिशग्दा. भावेऽपि तदर्यसत्तामात्रेण पशमी भवतीति वचनस्य पोधनात अन्यथा ताशस्थले तत्पदा. भाये पगम्य वचनारम्भस्याऽऽश्यकत्येन प्रत्याख्यानासङ्गतिः स्पष्टैव । यत्र तु न वदल्य सत्ता, वत्र तु न पचमोत्याशयेनाऽदीत्याधुक्तमिति भावः । प्रकार:-सादृश्यम् । आरभ्ये. त्यस्य गृहीत्येति यमार्थस्वय तु ग्रहणकर्मवाचकाद् द्वितीयैव भवति, भापूर्वकाद्रभूधातो- स्वादशोऽया ज्ञायत इति क्रिया योगसत्वात् । यत्र तु प्रतिशब्दस्यैव प्रयोगस्तत्र तु न द्वितीया, क्रियायोगाभावात् । मन्यन-शेसरादी। भावप्रकाशा वस्य तु मायनोऽवय एवनयभार-इति भाव इति । केपटोग्नेरनावादार-विति । भुवन मानपत्राममचिमियोऽन्तरिक्षलोक इतिहदोपरख। ननु प्रभृतीत्यस्य कथमारभ्येत्यर्थोऽत मार- अपधिमिति व-प्रभाविपदन् । सम्वार मेयरयायतदर्थकवा कोया। प्रवधी व पम्पन्ठापरया. भेनान्वयःस्पिनरऽपि न दितीपा, "अपादाने"नि म यतश्चेति वातिकप्रायास्पानावसमा प्रयोगम्य स प्रमुग्यो कार्तिस्याः प्रभाषामायनीति भायेग प्रभृतिशम्मामावि सदसचामाप्रेम पीयन "प्रभूपयोग पचमीति वचनस्य पोषितावाद । मन्यथा तरपदाभाचे पदम्प सपना पर वापारयामासति: पटेखि भाषः। मत पवार आदीति । पारिवाश्यापराय. । मारपरप गृ त कमाया दिसीया पाकालमारयेत्यायो या। प्रवियम्भारप TRIVARTA Sोग कातिविजिीपाडा मार-स्पन्योतिरासियः। सरछा। वोपEिTA suita PEERIA-मान 35 मी, खनिया WRITERafanfIRTAIR MERE प्रयोहा गुस्प Airl. RTभाम किया Hila लगे ht मानवरिपरमपिम्पा ANIRI Naffainment Ruleमारा" ·- कारके पञ्चमीप्रकरणम् । ६२६ घचनग्रहणादिति । सामर्थ्यावधिमा विवक्ष्यते । तेन विनेति विशेष. णांशस्तु नेति भावः । यद्वा-मर्यादेवि शब्द उच्यतेऽस्मिस्वन्मर्यादाव वनम्- "आमर्यादाभिविद्धयोः" इति सूत्रम् , तत्र य आङ् दृष्टः स उक्तसञ्ज इत्यर्थः । परिहरेरिति । 'परेर्वजने वा वचनम्' इति वार्तिकारपक्षे द्विवेचनाभावः। परिरत्रेति । अत्र पञ्चमीविघौ वनार्थेनापेन साहचर्यादिति भावः । "प्रतिनिधिप्रतिदाने च ॥ अस्मादेव निर्देशादाभ्यां योगे पञ्चमी- स्याहुः । मुख्यस्याऽभावे तस्सहश उपादोयते स प्रतिनिधिः । दत्तस्य प्रतिनि- तिन प्रतिदानम् । 'प्रकर्तरि ॥ पञ्चमी स्यादिति । तृतीयापवादोऽयम् । शतेनेति । शत- मिह उत्तमर्णाय धार्यमाण वारणम् । "तत्प्रयोजको हेतुश्च" इति चकारेण कतेसज्ञाच। शब्दरत्नम् । विशेषणांशस्तु नेति । तेन विनेति मर्यादा. तेन सहेल्यभिविधिरिति घृद्धोका- विति भावः । अस्मादेव निर्देशादिति । यवनेन सगैवेति , तन्त्र, एतद्धटकीभूतप्रत्योः प्रतिनिध्याद्यर्थकस्वाभारेन कर्मप्रवचनीय वामावास् । उपादीयत इति । अस्य य इत्यादिः । दत्तस्य-तत्तुल्यमूल्यादेः । प्रतिनिर्यातनं-परावृत्य दानम् । तृतीयेति । हेतुसृतीयेत्यर्थः । भैरवी । कुत्र विशेषांश इत्यपेक्षायामाह-केन विनेति। तदाहित्यतत्साहित्यरूपविशेषगांश इत्यर्थः । प्राचामुक्तिवण्डयति-परिवति । आदिना प्रतिदानारिग्रहः । 'प्रद्युम्न. कृष्णात्प्रति मन्त्र प्रतिशब्दः प्रतिनिध्यर्थकः । तत्र प्रतिनिपूर्वकधाधातोः कर्मणि किप्रत्ययः । प्रतिदानशब्दे च भागे ल्युट । एकत्र यत्सम्बन्धिनो एते ततस्तद्युकास्पञ्चमीति सूतार्थः । उपादीयते इति साकासमत आह-य इति । यहत्तन्तस्येव प्रतिदानम्बाधितन्तस्य विनष्टत्वादत आह- अतुल्यस्येति । मूल्यादेरिति । आदिना तत्सदृशवस्त्वन्तरपरिपहः । "कर्तृहरणयोः” इति सूत्रविहिवतृतीयापवादस्वन सम्मरतीत्याशयेनाह-हेतुतृतीयेति । भावप्रकाश. न्यून दूरीकरोति-तेनेति। वदाहिस्यवासाहिरयाविशेषणेति भावः। प्राचो सहपति-यत्त्विति । अनेन-प्रकृतसूत्रेण । एवमप्रेऽपि । मादिना प्रविधानपरिया। तथाच पचम्पर्थ. प्रतियोगिरससम्मन्ध., प्रतिनिधिरविदानशम्दो कर्मकिमावत्युदन्ती । यासम्मधिनी उनसपुतात्पन्चमीति सत्राप । नोभयत्रापि भावपश्यय इति रदचोकमपारसन् । यदोनियमाका बक्षवादार-उपादोति । ननु दउमेश न प्रत्यर्पत किन्तु न्या-उरमिति दमायन प्रविदाननिस्पस. गतमा भाइ-वत्तुल्येति । दचतुत्पमूल्यवस्तुन इत्यर्थ। भादिना वस्नुपरिग्रह । श्वश्च इत्यमूल्य. सादिना तदेव वस्तु प्रायस्विमिति प्रविपरदोष रवि भाः। प्रशनुरोधेनाइ-परावृत्त्येति । पवेन तथापकायापुलमयुक्तमिति सचितम् । भन्यत्वीयायास्त्रामाश्या मार-दस्विति ।

·६३० सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- योगविभागादिति। एतच्च "हेतुमनुष्येभ्य" इति सूने हरदत्तप्रन्थे स्पष्टम् । स्त्रियां चेति । 'वाहुलकं प्रकृतेस्तनुदृष्टेः' इति वार्तिकनिर्देशोऽ- पीह ज्ञापकः। 'पृथग्विना' ॥ समुच्चयार्थमिति । निपातानामनेकार्थत्वादिति भावः। पञ्चमोति । वन मण्डूकालुत्या पञ्चमी । द्वितीया तु सन्निहितैव । दूर, दूरात ; दूरेण वेति । इह सप्तम्यपि वक्ष्यते । किं च "दूरान्ति कार्थे- भ्य' इति सूत्रस्योत्तरत्राप्यनुवर्तनादधिकरणेऽप्येभ्यो विभक्तिचतुष्टय बोद्धयम् । तथा च प्रयुज्यते-'दूरादावसथान्मूत्रम्' इति । आवसथस्य दूरे इत्यर्थः । अप्स- वेति । सत्त्ववचनत्वं च तद्विशेष्यकत्वम् । एवं च सामानाधिकरण्येन प्राति. - वादरतम्। हरदत्तग्रन्थे इति । भाष्ये तु न दृश्यते । इह-अगुणे स्त्रियां चेत्यत्र । सनिहितैवेति । उभयोः समुच्चयस्तु व्याख्यानादिति बोध्यम् । सप्तम्यपीति । प्रातिपदिकार्थमात्रे इति शेपः । तद्विशेष्यकामति । सत्त्ववचनप्रातिपदिकार्थविशे. पणत्वमित्यर्थः । "दूरान्तिकार्यभ्य" इत्यस्योदाहरणे क्रियाविशेषणत्वेनाऽमत्त्वाचा बोद्ध्या । "सप्तम्यधिकरणे च" इत्या अनुवृत्ते तु नात्य सम्बन्धी व्याख्यानादिति भैरवी हरदत्त इत्यनेन सूचितामरुचिम्प्रकटयति-माध्ये खिति । इत्यस्य नियामित्येवार्थ इति भ्रमवारणायाह-गुण इस्पादि। एयञ्च तारावातिकनिशात्सूत्रे यदिशेपणद्वयन्त- प्रायिकमिति कल्पनीयमिति भावः । मनु सन्निहितत्वाद् द्वितीयाया एव समुच्चयः स्यादत आए-उभयोरिति । व्याख्यानादि- वि। "अन्यतरस्याङ्ग्रहणसामर्थ्यात्पनमी भयिप्यति इति भाष्योक्तिरूपादित्यर्थः । अधि: फरणे विभकिचतुष्टयस्य वक्ष्यमागत्वादाह-प्रातिपदिकार्य इति । विशेषणावमिति। अभेदेनेति पः । एतच्च सत्त्यन्तवाचकत्वं यत्रास्ति तन सत्यपचनत्वव्यपधारः। उदाहरणे त । 'प्रामस्य दूरन्दूराद् दूरेण या' इत्यत्र दूरादीनामस्त्यादिक्रियान्वयित्वेनाऽसत्यवचनत्वम- स्वीवि भावानन्येवंसति "सप्तम्यधिकरणे घ" इतिसूत्रे तस्याऽनुचायपि 'दूरादावसथात् इत्या दूरसादस्य देशविशेषप्रतिपादकतया सत्यवचनत्वात्समी न स्यादत माह-सतम्य भावप्रकाशः। दरदसति । समाफियामाविम्यतिरिक्त धर्ममा गुण जितदभिमानः। भनेन पचितारुधिमार- भाप्ये स्विति । सेन या प्रशाशक्तमपास्तन् । त्यस्य स्त्रियांवरये वायाँ मूलारीयोsa मार- भगुणे विमानोवातिक तयोः प्राविकारापामिति गूदाकुलम् । ननु सविदितला दिशीपासमुधय स्पादन मार-उभपोरिति । व्याख्यानादिति । मन्य. परस्यानामलिमीभविष्यतीतिभाप्योकादिस्य । वस्तुवस्तुसमाप्याघरसमुपप , नपाउनुषा,फसामागोजपत्रापि दृश्यवे"ायनेन रिसोन सथानकाचाकर Haमिति परिवोध्यम् । मभिर विडियम वापमाना-प्रातिपदिकाति। सिपारस- सिसिदिशेप परि नरेश मार-सति । उम. सपनेRanaana: मायासम्म बारिशेगावा० भार- दूरिति । उदाहरणे दक्षिा पातारेसन, माप दूर दरार सून बसादिषु । मियति । SERIEffeast ERYम पार पाप घरापारियाद न पाप - ·कारके पञ्चमीप्रकरणम् । ६३१ पदिकार्थविशेष्यक व्युदस्यते। तदाह-दूरा पन्था इति । एतेन "करणे च स्तोक" इति सूने 'करणे किम्-क्रियाविशेषणे कर्मणि मा भूत-स्तोकं पचति, क्रिया न द्रव्यम्' इति प्राचां ग्रन्थो व्याख्यातः। यत्तु-तमनूर क्रियाया विशेष्यत्वेन द्रव्यत्वाऽवश्यम्भावाचिन्त्यमित्यूचुस्तदेव चिन्त्यम् , धातुवाच्यायाः क्रिय'या असत्त्वरूपस्याऽऽकरे प्रसिद्धत्वात् । न च विशेष्यत्वे तदनुपपत्तिः, कदाभिहित- भाववल्लिङ्गसङ्ख्याद्ययोगित्वमात्रेण तदुपपत्तेः । यद्यपि 'हतशायिकाः शय्यन्ते" शब्दरतम् । बाध्यम् । क्रिया न द्रयमिति । एव च तत्समानाधिकरणविशेषगत्वादन स्मोकशब्द- स्याद्रव्यवाचित्वमिति भावः । तमनूद्येति । प्राचा अन्यमनूयेत्यर्थः । तदनुप- पत्तिः-अप्सरखानुपपत्तिः। कृमिहिनभावदिति । वैधम्य दृष्टान्तः । यद्वा- भैरवी। सीति । भनुवृत्ते तु-अनुत्ते "दूरान्तिकाथम्य." इत्यस्मिन् । मस्य-असत्ववचनेत्यस्य । च्यारयाना िति । आकरोक्ततादृशोदाहरणप्रदर्शनमूलकव्याख्यानादित्यर्थ । क्रियाया व्य. स्वाभावेऽपि कथं तद्ग्रन्धम्योपपत्तिरत आह-एवञ्चेति । शिया भव्यत्वे च । क्रियायां यदभेदेन विशेषणमल्पन्चावच्छिन्नन्तद्वावास्य स्तोकादिशब्दस्याऽसत्त्ववचनत्वमस्ताति भाव । तमनू।त्यस्य व्याख्यातत्वविशिष्टमनूयेत्यर्थ इति भ्रमगरणायाह-प्राचामिति । मतानुपतिरति। 'विशेष्यन्द्रव्यम्। इति लक्षगल्य रणादिति भाव । न्नु कृभिहितो भाव. पाक. इत्यादावस्ति, वा लिङ्गसख्यायोगित्वमेगस्ति, अतस्तत्र कथमसत्त्ववचनत्व. मिति दृष्टान्तासगतिरत आह-वैधयं दृष्टान्त इति । एवज्ञ पाक' इत्यत्र भावो घनतिपायो यथा व्यवप्रकाशते तथा प्रस्ते नेत्यथ कार्य । साधयेऽपि दृष्टान्तत्वस्य सम्भो वैधर्म्य. पर्यन्तस्यानुचितत्वमित्याशयेनाह-पदेत । "भव्ययको भावे" इति सिद्धान्तात्पकादिशब्द. प्रतिपाद्यक्रियाया ययाऽदव्यत्वन्तथा धातूपस्थाप्यफलस्यापि तयास्वमस्तीति दृष्टान्तत्वं भावप्रकाश.. सस्य द्रव्य विशेषणवादत माह-सप्तम्यधीति । अनुवृत्ते तु-"दूरान्तिकार्थेभ्य." इत्यस्मिन्निति शेषः। मस्य-प्रसस्ववचनेस्यस्य । व्याख्यानादिति । माकपेकादिति भावः । तेन तवानुवृतिः प्रातिपदि. कार्थे विधिश्वेत एवेति सूचितम् । तच्च न्याख्याने प्रकाशे स्पष्टम् । नन्वेताकता कप तयन्य मतिरत भाइ-एवचेति । क्रियाया द्रव्याचे चे यर्थ.1 तत्समानेति । तस्या संयोगरूपक्रियाया. समानाधिक रणं यदिशेषणमलयावछिन्न प्रतिपादकाबाहिरपथं । अत्र-सोकं चलतीत्यादी। तमनूपेत्यस्य म्यास्यातत्वविशिष्टमनूपेत्यर्थवारगया-प्राचामिति । प्रसादजान् । मुळे ऊचु -प्रकाशन | तर. नान्यपयमाप्रमाया-असत्येति । कियाया विशेष्यत्वेऽससरूपवानुपपत्तिरित्यर्थ ,विशेष्य द्रव्यमिति लक्षणादिति भावः । पाकापाशयेना-दमीति । पाक स्यादौ यथा दम्यवनकाशस्तपा प्रत नति भाव. 1 साघम्पंदृष्टान्तसम्भवे तथा न युक्तमा माइ-यदेति । "मन्ययको भावेइति वितिसाद. स्तदनन्वयिरवन यथा तव तयाधातूपातफनस्यापीयथ । नहि क्रियाया विशेष्यवाहीकारेममसरूपत्वं मेति वचनमस्ति, नवा वणमति, नवा स्मावत्रिक,नका पक्किम,फडम्यापारयोमियो विशेभ्यवि. सरला। विवोध्यमिति । परतुरियाममुभयो न फन , 'बिना नाव, विना वर्षम्। स्पाले योग स — Bars-पाप दापो' सपना मि। म १ मामे दिखाया समुघमो नोका। मारणे "मिस्टेलियासमुपपा न। माया मा दिया मुख्य उत्तरमारि -सप्रियोगशिया नुरयापतिरिति प्राहा।

·६३२ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- इत्यादी भाष्ये संख्यान्वयः स्वीकृतः, 'पचति भवति' इत्यादौ कर्तृत्वकर्मत्वाक- + शब्दरतम्। पक्त्वा, पक्तुमित्यादिकृभिहितभावेत्यर्थः इत्यादाविति । इदमुपलक्षणं पचतीत्या- दावपि कास्कातसंख्या क्रियायामारोप्य तत्रैव तदन्ययस्य ब्याप्सूत्रे भाष्ये उक्तत्वात् ! भैरवी। - . साधम्ये द्रष्टव्यम् । इत्यादाविति । आदिना "उष्ट्रासिका आस्यन्ते" इत्यस्य परिप्रहा। प्रसिद्धस्थलं विहायाऽप्रसिद्धस्य प्रदर्शनमनुचितमित्याशयेनाह-दिमुपेति । साधा. मिति । द्वित्वादिरूपामित्यादिः । एकत्वन्त्वनारोपितमस्त्येव, "एका क्रिया” इति भूवादि- सूत्रस्थमाप्यात् । तत्रैव-क्रियायामेव । तदन्वयस्येति । प्रत्ययार्थद्वित्वादीनामन्वयस्ये. दर्भ या सूत्र इति । तत्र हि-प्रातिपदिकाधिकारस्य प्रयोजनकथनावसरे धातोः स्वाधु- त्पतिवाया अपवादैस्तव्यदादिभिर्याधप्रतिपादनेन निवारणे कृते "तिडन्ताहि मा भुवन. इति परेणोक्ते "एकत्वादिष्वपु स्वादयो विधीयन्ते, ते चाऽत्र तिडोक्ता एकत्वादयः" इति कृत्वा, "उक्कार्थत्वान भविष्यन्ति । दामादयस्तहि तिहन्तान्माभूवनिति । स्त्रियांशवादयो विधीयन्ते । नच विडन्तस्य स्त्रीत्वेन योगोऽस्ति इति भाष्ये उक्तम् । तत्र "टाबादयस्ताहि' इति प्रतीकमुपादाय कैयटेनोक्तम्-'यथा साधनाश्रयसंख्याभिधायित्यन्तिडान्तथा तदूगत. लिसाभिधायित्वमपि स्यादिति भावः । न च तिडन्तस्येति-क्रियाप्रधानत्वादाख्यातस्य क्रियायाश्चाऽसत्त्वभूतत्वात्सत्त्वधर्मण लिनेनाऽयोगः । न चे द्रव्यधर्मलिनग्रहणयोग्यत्वग्नि- यतत्वाच्छन्दशक्तीनामिति भावः इति । अत्र भाष्यकृता तिङन्ताहायादिशाया स्त्रीत्वेन योगाभावेन यथा पारणतन्तया तिजन्तात्सुयुत्पत्तिरपि संख्यायोगाभावेन नवारिता, किन्तु विडा उक्तत्वादिति रीत्या वारिता । तेन साधनाश्रयसंख्यासम्बन्धयोग्यता तिअन्त. वाच्यक्रियाया अस्तीति ध्वनितम् । तदुक्तं हरिणा- एकत्वेऽपि क्रियाख्याते साधनाधयसंख्यया। भियते न तु लिवाख्यो भेदस्त तदाश्रयः॥ इतिभाष्यप्रदीपोद्योतेऽप्युक्तम् । मन एतत्स्यरसात्सायनमतसंख्याया: क्रियायामारोपेण तिर्थसंख्यायाः प्रकृत्यर्ध एपान्वयः। आरोपमूलतया च कर्तुरप्पेकत्यप्रतीति, मादफिस्य. मावाच्च । स्यप्रकृतिकप्रत्ययवाच्यसाधनाताया एव तस्यास्तत्रारोपः । तेन भाये न द्विवच. नापत्तिः । यदा त तय प्रकारान्तरेण संख्यायगमस्तदा भाषेपि पहुवचनं भवत्येव "त. नायिकाः शप्यन्ते" इति पथा। अग्र हि उपमानबहुत्याद्वात्ययें बहुत्यायगतिः । न चैत्र 'पचतः फलपम्' इत्पन्न विषचनापत्तिः, संख्यापास्तिदोक्तत्वात् । एकाचनन्तु साधुत्वार्य मिति न दोपः । तदपि प्रथमाया एवं नान्यासामनभिधानात् । यदि संख्यायाः स्यप्रगृस्पर्ध- कांदायन्वयस्वदा गोत्वस्यापि तव स्यादिति पम्यन्दुरपपादम् । एतच भाप्यता संपापा अभावात्" इति नोसहितकार्थत्वादिस्यभिहितन्ततः करपते इति । एतेन प्रत्ययार्थसंपयापाः प्रत्यपार्यकर्यादापत्यपस्वीकारे 'प्रत्यपानाम्प्रात्यान्वितस्यायोध.. त्यम्" इति व्युत्पतिविरोध इत्यपि निरस्तम् । विraायप्रियायाममत्वान्ययस्योता. भावप्रमशः। शेपनमा मसला मायापुरचनामा, मूलाधरोत्या तशा सया- तिरपात पापम्पमापि: पारिपारिनोवासिया ५.३. NRIERT पर पार, नियासिसा पत्र मार-मुपैति । AIR RURBAnth मनुरोगो मार-मादाविति । पारवेर ५ifts- - - ·ज 4 कारके पञ्चमीप्रकरणम् । यच, तथाऽपि लिङ्गस्य कारकान्तरस्य चाऽभावो निर्वाध एव । उक्तश्न- क्रिया न युज्यते लिगक्रियानाधारकारकैः। असत्वरूपता वस्या इयमेवावधार्यताम् ।। इति पञ्चमी। शब्दरतम्। •भवतीत्यादाविति । पश्य मृगो धावतीत्यादिशब्दार्थः । लिङ्गस्येति । तनिरूपित. विशेष्यतायामेव द्रव्यत्वमिति भाव.। क्रियानाधारेति । धात्वर्थानाधारेत्यर्थः । करणस्वादिभिरिति यावत् । स्वातिरिक्तपदान्तरवाच्यक्रियानिरूपितकरणत्वादिमिर्न युज्यते इत्यर्थ. । इयमेव-लिङ्गकरणत्वादिभिरसम्बन्धरूपैव । असत्त्वरूपतेत्येतदपेक्ष्य स्त्रीलिङ्क निर्देश ॥ इति पञ्चमी। भैरवी। हरणमाह-पक्ष्य मृगो धावतीत्यादि । अत्र धावनक्रियाया दृशिक्रियाकर्मत्वमस्ति । एतच्च प्रार प्रतिपादितम् । तनिरूपित्रेति। लिङ्गनिरूपितेत्यर्थः । वस्तूपलक्षण यत्र सर्वनाम प्रयुज्यते । व्यमित्युच्यते सोऽर्था भेद्यत्येन विवक्षित ॥ इत्यत्र भेद्यत्वेनेति यदुक्तन्तदविरोधसम्पादमायेवमुक्तम् । भेद्यत्येनेत्यस्याविशेष्यत्वे. नेत्यर्थात् । एवकारेण लिङ्गनिरूपितविशेष्यताशून्यत्यमेवासत्त्वरूपत्वमित्युक्तम् । क्रिया- शब्दस्य व्यापारमाने प्रसिद्धेापारानाधारकारकर्मकारकमपि तदनन्वयित्वं वक्तुम. शक्यम् , 'पश्य मृगो धावति' इत्यत्र कर्मत्वान्वयल्य स्वीकारादत आह-भावति । कार- कपदमन कारकशक्तिपुरम् , तत्फलितार्थमाह-करणेति । नन्वेवमपि "ज्योतिष्टोमेन स्वर्ग- कामो यजेत" इत्यादौ आख्यातोपात्तभावनाया यज्धात्वर्थस्य यागल्य करणत्वेनाऽन्य. • योपि दृष्ट इति दोष इत्यत आह-स्वातिरिक्तेति। अत्र स्वपदहरणत्वाध्ययोधकपदपरम् । पदान्तरेत्यनेन स्वस्यापि पदव्यवहार्यत्व ध्वनितम् । एवज्ञ-लिग क्रियानाधारकाणि- फारकाणि च, एते. क्रिया न युज्यत इति यदियमेवाऽसत्त्वरूपतेति कारिकार्य । एतत्का. रिकायां यादयमेयेत्युकं तत्कयमिदशन्दस्य यज्धात्वर्थस्यारोपितत्वविष्टिस्य परामर्शन तस्याऽसत्त्वरूपत्वेन नपुसकत्वस्य प्रारत माह-लिप्नत्यादि । स्त्रीलिङ्गनिर्देश इति सर्व- माम्नामुद्देश्यविधेयान्यवरलिङ्गत्वस्य सुप्रसिद्धत्वादिवि वारपर्यम् । इति पञ्चमीविवरणम् । - मावप्रकार माता वगैव-झियायामेव। स्फुटोमविष्यति वेदमुचरा। शम्दार्य इति। म एव मूलेऽये कर्मवेयुकि छ इति माव.। तनिरूपितेति । रिङ्गनिरूपितविशेष्यतायां सरयामेवेत्यर्थः । तथाच मिनिरू- पितविशेभ्य दम्य तद्विषमद्रयमिति लिलानन्वयिरस्मेवासकरूपसमित्येव देवकारेगमविना हिवाशन न व्यापारमात्रमा भार-धात्यवि । कारकपदस्य शकिपरवासालिमार-करणत्यादीवि । नन्वेवमपि योरपादावास्यातोशचमावनायर्या यमुपाच्यापरप करमावेनान्वयरोप सा मार- स्वातिरिति । सं करतापासपोधकन् । पदान्तरवि । मनेन स्वस्यापि पदख सूचियनियर्थः । सपा लियानि च झियानाधारकारनि विदा क्रिया न सम्मप्यते इयमे या मठ. सपना सामितिमारा। दरकिन, माकपापरामन नपुक समाळेत भार-हिट्स्यादि । बनाम्नामुरेश्यविपतिश्योरेन्धिमा । विचितमिद . सारिति रि॥ विनो॥ - ·सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- राज्ञः पुरुष इति । प्रत्ययार्थस्य प्रकृत्यर्थ प्रति प्राधान्यादप्राधानादेव पष्ठी । तदर्थश्च पुरुपे विशेषणम् । प्रधानात्तु न पष्ठी, उक्तन्यायविरोधात, शेषत्वाभा- शब्दरत्नम् । प्रत्ययार्थस्य-सम्बन्धल्य । प्रकृत्यर्थम्-राजार्थम् । प्राधान्यादिति । संसर्ग- विशेष्योभयनिरूपितत्वस्य प्रकारवायां स्वीकारादिति भावः । तदर्थश्च-प्रकृत्यर्थश्च । विशेषणम् , पष्ठ्यर्थसम्बन्धेनेति भावः । यत्तु-तदर्थशब्देन प्रत्ययार्थः सम्बन्ध इति । सन्न, तस्य संसर्गविधयैव भानस्य भाष्यादिसम्मवत्वात् । उक्तन्यायेति । प्रकृत्यर्थ. भैरवी। - 'राज्ञः पुरुषः' इत्यत्र पठी शेषे" इति सूत्रेण षष्ठी राजनुशन्दादेव भवति, न त पुरुपश. ब्दात् अत्र प्रमाणाकाङ्खायामाह-प्रत्ययार्थस्येत्यादिना । "प्रकृतिप्रत्यया सहार्थम्तस्तयोः प्रत्ययार्थः प्रधानम्" इति न्यायस्तिङन्ते व्यभिचरितोऽत आह-संसर्गस्यादि । प्रत्ययार्थ:- स्वस्वामिभावरूपः संसर्गः, विशेष्यः-पुरुषः, एतद्वयनिष्ठा या विषयता-संसर्गतारूपा विष यता विशेप्यत्वाख्या विषयता च, एतदद्वयनिरूपितत्वस्य राजपदार्थनिष्टप्रकारतायां स्थी. कारादिति भावः। विशेषणतायाः सम्बन्धावच्छिन्नत्वनियमादाह-षष्ठ पर्थसम्बन्धेनेति । यतो राजपदार्थनिष्टप्रकारतायामुभयनिरूपितत्वमतः सम्बन्धनिष्ठविषयतापि प्रकारतानिरूपितेति गौणस्तत्र प्रत्यर्थम्प्रति प्राधान्यव्यवहारः । भाष्यादीवि।समर्थसूत्रस्थभाप्यादीत्यर्थः । "पछी शेपे" इति सूत्रेण षष्ठी विशेषणत्वेन विवक्षितादेव, न तु विशेष्यत्येनाभिहितादिति प्रतिपा- दयति-मूले प्रधानादिवि । प्रधानत्वेन विवक्षितवाचकात्पुरुषशम्दादित्यधः। उकन्यायेति । "प्रकृतिप्रत्ययो सहार्थम्यूतस्तयोः प्रत्ययार्थः प्रधानम्" इति न्यायेनेत्यर्थः । अयन्यायस्ति. मन्ते व्यभिधरितोऽतो भावार्थमाह प्रकृत्यर्थस्यैवेति । अयम्भाव-यदा राजा स्वामित्वेन, पुरुषस्तु स्वत्ववत्त्वेन वियक्षितस्तदा राजसम्बन्धी पुरुप इति बोधो भवति । यदि पटी पुरुषशब्दात्कियेत तदा प्रत्यर्थस्य पुरुपशब्दार्थस्य प्रत्ययार्थनिरूपितप्राधान्यापत्तिरिति । इदश्च समाधान पाठनसम्बन्धस्य प्रकारतया भान. मभ्युपेत्य । यदि तु पाठयर्थस्य संसर्गतयैव भानम्माध्यसम्मतमिति तथैव स्वीक्रियते । भत एवं "पछी शेपेण इति सूयभाष्ये "राज्ञः पुरुप. इत्यत्र राजा विशेपणम्पुरुपो विशेष्य इत्युक्त. मन्यथा सम्बन्ध विशेष्यतया विशेषगवया वा घूयादित्युच्यते तदाप्यार-मूठे-शेपत्या. मागच्चेति । पुरुषपदार्थस्य पत्याभावादित्यर्थः । प्रातिपदिकार्थमानचिरिति । स्वार्थ- रूप प्राधान्यविवक्षायाम्प्रातिपदिकार्थमाप्रवृधि, क्रियाविशेषणत्वविवक्षायाद्वारकार्यकः । एप प्रयमादिभिधान्न तस्मादनेन पठी इति भावः । नैवमिति। उसवैविध्यरहिवा। पी भवत्येति । राज्ञः पुरुषस्य धनमित्यादौ यथा । विशेपण इति । शुक्लशम्दे इत्यर्थः । प्रविन पिक्षित इति शेपः । प्राधान्ये परितार्थवादिति । एप प्रधाने 'पटा इत्यान धरितायांचा प्रथमापा 'शा पुरुषः इस्यग्र रास इति भागे परिवार्यया परया विशेषणे परस्यादाधापचिरिति भावः । पटीगाभ्यः सम्बन्धः स्वस्यामिभावादिः । सपस्यत्वस्यामि. स्वसहरूप एय, नास्पत्पमात्र स्वामित्वमाया। तस्यकव्यविमाप्रग्विया सम्य. दाप्पिारामान समितियन साभारण्या-संसर्गति। परययासमन्य. सानिनिरिया प्रकारातापां-बादिनिमायाम् । वाय गोगसत्र वा Baatra | पाममाSur-प्रस्पति। पश्यविपर-प पि-बापयाम भाप्यारीविषमाप्यारी प्रतिविमि RAILER मा भिGिोधनोATCHTER HIT-मरपति। रामापर. भायप्रकार .

·कारके पष्टीप्रकरणम् । वाच । पुरुपशब्दो हि यथायथं प्रातिपदिकार्थमात्रवृत्तिः कारकार्थको वा। यदा तु नैवं तदा पुरुषशब्दादपि पष्ठो भवत्येव । यत्तु-अप्रधानं शेष इति, तन्न, प्रातिपदिकार्थमाने 'शुम्लो घटः' इत्यादौ विशेषणे पष्ठीप्रसङ्गात् । न च प्रथ- मया बाधः, तस्याः प्राधान्ये चरितार्थत्वात । कर्मादीनामपोति । यथा विशे- पाऽविवक्षायां 'रूपवान् इति, वद्विवक्षायां तु 'नीलः, पीत' इत्यादि प्रयुज्यते तथेदमपि न्यायसिद्धमिति भावः। शब्दरत्नम्। स्यैव प्रत्ययार्थ प्रति प्राधान्यापत्तरित्यर्थः। राजसम्बन्धी पुरुप इत्येव योधादिति भावः । शेषत्वाभावमुपपादयति-पुरुषशब्द इति । इदपि-कर्मादीनां सम्यन्यसामान्यना- ऽन्वयधिवक्षणमपि । मैरवी । न्धत्वायोगात् । सम्बन्धो हि सम्बन्धिम्याम्भिन्नः उभयसम्बन्धी भवति । न चोक्ताऽन्यत- रस्य पष्ठोवाच्यत्वेऽपि तत्र आश्रयत्वनिरूपकत्वान्यतरसम्बन्धेनोभयसम्बन्धिवृत्तित्वमस्तीति वाच्यम्, निरूपकतासम्बन्धस्य वृत्यनियामकतयोभयत्र सम्बन्धवत्वप्रतीत्यसम्भवात् । उक्तसमूहस्य वाच्यत्वे तु तस्य सम्बन्ध्यभिन्नतया राशि स्वामित्वस्य सत्त्वं पुरुषे स्वत्वस्य सत्त्वमाश्रयतयैव वर्तत इति सम्बन्धिद्वयचित्वनिर्वाहः। समूहस्यैव वाच्यत्वे "यस्मादधिक यस्य चेश्वरवचन तन सप्तमी" इति सूत्रमाध्यमपि साधकम् । तत्राहि-"अधिनादत्ते पचा- ला." इत्यनाऽनेन सूनेग ब्रह्मदत्तशब्दात्सप्तम्याम्पञ्चालशब्दात् "कर्मप्रवचनाययुक्त द्विती. या" इति द्वितीया प्राप्नोति । अधिद्योत्यस्य ब्रह्मदत्तनिष्ट सम्बन्धल्य सप्तम्योक्तत्वेऽपि तद्- घोत्यस्य पचालनिष्ठसम्बन्धस्य तयाऽसम्प्रत्ययात् इत्युकम् । उपपदविभरिति न्यायेन समाहितमिति त्वन्यत् । अत एव स्वस्वामिमावोऽवयवावयविभाव-आधाराधेयभाव.- प्रतियोग्यनुयोगिमावो-विशेष्यावश्पणभावादि सम्बन्ध इति प्रामाणिकाना व्यवहार । हरिकारिकयाप्येतत्स्फुटम् । तेन हि- द्विधोऽव्यसौ परार्थत्वाद् गुणेषु व्यतिरिच्यते । तत्राभिधोयमानश्च प्रधानेऽप्युपयुज्यते ॥ अन्न द्विष्टत्वकथनेन वृत्तिनियामकसम्बन्धस्योभयवृत्तित्वमावश्यकमिति स्पष्टमेव । असौ-सम्बन्धः, परं-विशेषणत्वम् अर्थ.-प्रयोजनं यस्य तत्त्वाद्विशेपणता. नियामकत्वादू , • गुणेषु-विशेपणतया विवक्षितेषु राजप्रभृतिषु, व्यतिरिच्यते--उद्- ततया प्रतीयते, भेदे सति विशेषणतया यो विवक्षितस्वल्य सम्बन्ध विना विशेषणत्वासम्म वेन सम्बन्धाकासायाः सत्वात्तत्रैवोद्भुततया प्रतीयते । विशेष्ये तु पदान्वराऽसमभिन्या- हारे स्वप्रवृत्तिनिमित्तनिरूपितविशेष्यतया प्रतीयमानस्य न बहिर्भूतसम्यन्धाकाङ्क्षति न सम्बन्धस्य विशेष्यतानियामकत्वव्यवहार इत्याह-तग्राभिधीयमानेत्यादिना। प्रधान अप कारश्च पदान्तरसमभिव्याहार सति तत्सम्बन्धावच्छिन्नविशेषणतानिरूपितविशेष्यतया वेत्यर्थः । प्रत्यया प्रति-प्रधानादुरपनषष्ठय प्रति। तत्र हेतुमाह-राजेति । तत्रैव तस्यापाय- साद। भन्यथा तु वस्येव मूळे एव स्पष्टः। एवेन सम्बन्धाभिधानाय पछयामन्यतरतो जागयामन्यस्य प्रातिपदिकार्थवृत्तिव सुवच वत्र पूर्वमेव प्रधानोर कि न स्यादिति पूर्वपक्षे भावकसमाधानस्याप्युलरवा- छेत्यादि ठकोवेश्याव नम्पोक चिनयमिति रानाकरोडमपारतम् । शब्दप्रयोगस्याप्रयुजवेन त्याप्रयोगादिवदिताप्रितीत्यापनः । तदननयबार-शेपत्वाभावमिति । तयाचान्तरगान तत्र प्रथमेति भावः। षष्ठीविवषयोरन्यवरपरामर्शे इयमपि न्यायसिदेखचिवमत माह-कर्मादीनामिति । इत्युत्तम्। । भावप्रकाशः।

·६३६ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनीरमायां- । सतामिति । एवं च 'नपुंसके भावे काय योगे शेस्त्वविवक्षायो च' इति 'तृप्त्यर्थानां करणे पष्ठो वा' इति च प्राचां ग्रन्थे पञ्यमानं नापूर्व वचनमिति भावः। सर्पिष इति । ज्ञोऽविदर्थस्य करणे, अधीगर्थदयेशां कमणि, कुनः प्रति. यत्ने, रुजार्थानां भाववचनानामबरे, आशिपि नाथः, जासिनिप्रहणनाटकाथ- पिषां हिंसायाम् , व्यवहृपणोः समर्थयोः, कृत्वोर्थप्रयोगे कालेऽधिकरणे, इत्य- टसूत्री तु नेह व्याख्याता, तस्याः समासनिवृत्तिफलकत्वात् । तथाहि- 'शेष' इत्यनुवतेते । शेपत्वेन विवक्षिते च करणादौ पष्ठी सिद्धैव । तदयमथैः- . -तन्त्र शब्दरत्नम्। नापूर्वमिति । "पष्ठी शेपे” इति सूत्रेग सिद्धत्वादिति भावः । मष्टसूत्रीति । "कृत्वोर्थ" इति सूत्रं वृत्तिरोत्योद्दतम् । वस्तुतस्तत्र शेषग्रहणं नानुवर्तते, मध्ये विच्छे.. दादित्यन्ये । तेपां सप्तसूभीति बोध्यम् । अनुवर्तत इति । अत एव "अधीगर्थ" - भैरवी। भासमानत्वरूप एव, सम्बन्धस्य द्विष्ठस्वभावत्वादिति भावः । एतेन राज्ञः पुरुषः' इत्यादी 'रा' इति पदान्तरसमभिन्याहारे सत्येव पुरुपे सत्याप्रतीयते न त्वन्यथा। राज्ञ इत्यादेस्तु पदान्तरसमभिन्याहार विनाप्यध्यादतसम्बन्धिसामान्यनिरूपितविशेषगत्वस्य प्रतीतिरिति राजनि तारासम्बन्धैकदेश: स्वामित्वमवगम्यमानमन्यथानुपपस्या पुरुपे स्वत्वमवगमय. वि। अतस्तस्य ताशसम्पन्धाश्रयत्वबाहिरमिति पुरुषात्प्रपमैव भवतीत्यरधेयम् । पुरु. पादिपदाप्रयोगे किन्तदिति जिज्ञासा भवति, सा पुरुप इत्युक्ते निरर्चत इति । परममूले- पष्टयेपेत्युकम् । उपत्या पष्ठी यदीवमा परामश्यते तदा इयमपीत्युचितम विदमपोस्यतो न्याचष्टे-इदमपीत्यादिना । नापूर्ण वचनमित्या हेतुः स्पष्टतया नोपन्यस्त इति हेत्वाकाहानुत्पत्तये आह-पोष इति । ननु परममूले सर्पियो जानोते. 'मातुः स्मरविः 'एधोइकरूपोपस्कुरुते' इत्युदाहरणानि "पी शेपे" इत्यस्येयोकानि, इदमनुपपनम् , "पटो शेपे” इति सूत्राव्यपधानेन शो विदयस्या इत्यादि सतसूख्या अध्याय्पाम्पाठात। वय ज्ञाधास्वादीनां विक्षिप्यपाठात. दुदाहरणत्वस्यैव युक्तस्यात्। कियाऽव्यवहितसूपाण्युपेक्ष्प व्यवहितपूर्वस्य "पछी हेतुप्रयोगे" इस्पारिसूचस्प धारणमप्यनुपपन्नम्, "पटी शेप इति सूत्रस्य ध्यापयानोतर "मोविदः यस्य" इत्यादिस्यव्याख्यानस्योपितवादिस्याकाहायामाह-मूछे-शोऽविदर्यस्ये यादि। होति । सपिपो जानोते इस्यायुदाहरगावसर इत्यर्थः । यथाभुतमूलासगविपरिहारार्थ. मार-मोतीति। मूलासतविमेवाह-वस्तुका। -कृत्योर्थ इति सूर्ये । मध्ये-- "दिपस्यास्प" इत्यादिषु । मन्-भान्यतः पामिति । मत इति । म पर- भावप्रकाशा ·कारके षष्ठीप्रकरणम् । इह षष्ठयेव न तु वल्लुक् । तथा च लुक: प्रयोजकीभूतः समास एव नेति । तथा च वार्तिकम् -'प्रतिपदविधाना षष्ठी न' इत्यादि । हरिश्चाह- कारकैव्ये पदिष्टे च श्रूयमाणक्रिये पुनः । प्रोक्ता प्रतिपदं पष्ठो समासस्य निवृत्तये ॥ इति । तेन शेपत्वविवक्षायां 'सर्पिपो ज्ञान' 'मातुः स्मरणम्' इत्यादीन्यसमस्ता- न्येव साधूनि। 'हरिस्मरणम्' इत्यादीनि तु शेपवाऽविवक्षायां द्योगपप्ठ्या शब्दरत्नम्। इति सूत्रे "शेप इति वर्तते" इति भाष्ये उत्तम् । ननु दलाल्लुगभावोऽस्तु, समा- साभावः कुत इत्यत आह-तथा चेति । 'प्रतिपदविधाना पछी न समस्यते । इति वातिकवलाचया कल्पनेति भावः । वस्तुतो निषेधवार्चिकेऽनुवादायमानि सूत्रा. मावि बोध्यम् । स्मरणमिति । करणे क्युट् । कृद्योगपष्ठ्येति । अत एव समासनिपेधप्रकरणे एतानि नोकानि । तथा सति कर्माद्यर्थकपप्ठ्यामपि समासनिपेधापत्ते., "दिवस्तदर्थस्या भैरवी। । "नोऽविदर्थस्य" इत्यादिसूत्रेषु 'शेप इत्यल्याऽनुचिसत्त्वादेव । बलाद-"पष्टी पे इति- सूत्रसिद्धपष्ट्याः पुनर्विधानवलाद । कुन इति। यदि समासयाधस्यापि कल्पना तदा लक्षगद्ध- ययाध. स्यात्, मन्मते त्येस्स्यैव वाध इति लापर्वामति भाव । तयावेतीति । इदश्च तथा च वार्तिकम्। इत्यत्र यस्तधाच शब्दस्तस्य प्रवीकधारणम् । वातिकालादिति । कथनन तस्य वातिकस्याऽपूर्वत्वमिति प्रतीयते । एतच न युक्तमित्याशयेनाह-वस्तुव इति । मूले-कार- रिति । करणकर्मकार । व्यपदिष्टे-भत्र व्यपदिष्ट इत्यग्न भूते प्रत्ययः । एतेन यदा प- स्पेन विवक्षा उदा वाशापदेशस्य निचिरिति ध्वनितम्। भूयमाणक्रिये बहुमीहिसमासोऽ. यम् । अधागयत्यादिसूधमन्यपदार्थः । प्रतिपदम्-पदम्पदमुच्चार्य या पिहिता सा समा- सस्य निवृत्त्यर्थमित्ययः। करणे ल्युदित । समस्तेऽसमस्ते चेति शेष.। मा -योगलक्षगपप्य्या समासस्येष्ट- त्वादेव । न फेयरग्निपंधप्रकरणे एपाम्पाठेऽनिष्टमेव, फिन्तु गौरवमपीत्याह-दिवरतदयति । अप्रपाम्पा तु "अधीगध" इति सूत्रात्कर्मगीत्यस्य सम्बन्धस्वति भावः । न च "पष्ठी पेण "उभयप्रासौ कर्मणि "दियस्वदर्थस्य" "विभापोपसमें द्वितीया मारणे" इत्यादि कृत्योयत्यन्तं परित्या "कस्य ३॥ इत्यादि पठनीयम् । तथा च "दिय" इति सूत्रे भावप्रकाश.. मार-अस एवेति । वदला-सप्तमोरलाद । कुव इति । बागायरा मानाभाव विभाः। तयायेतीविताच वाठिकम् इस्पाय प्रवाछन् । मा एपार-प्रतिपदेति । भन्यया तस्य वाचनिक सकामापया प्रकरणाचे प्राधे वाकि पानुवाद सिम्पलापस्या अनुवादाविसपाय वासिया स्वामे वरमुचितमि भावः। फरणे युदिति । एव परते म्यासे र सम्यम् । पासाफ मनुपदमा एयभविष्यति। मुमति-अस रेवि। निससम्मानिनामारमगुटलापगरिति भावः। नामवर. मार-वति । सो सरपामिदः। नन्दा १५ वापि निपानि किन योयरि- गुषः । तत्र तुको गौर पर । नपस्प पागेत कायापतिः। उपानि. बनासमनिषन समर सिस्मरेजि मार-दिपस्वदपवि। आप पाठ दुहर तिमा परिर्मी या पियवहारमा पारि .

·ક૨૯ सटीकाटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- समासे बोध्यानि । तत्र च कारकपूर्वकत्वात्कृदुत्तरपदप्रकृतित्वः । शेषपष्ट्या समासे त्वन्तोदात्तत्वं स्यात , तथानिष्टम् । तथा च स्वरार्थेयमष्टधीति परमनि. कपः । किं च 'मातुः स्मृतम्' इत्यादौ समासाभावोऽपि फलम् । न हि तन .. शब्दरत्नम्। इत्पन्न 'कमणि इत्यस्य कर्त्तव्यतापत्तेध । ननु शेपत्वाविवक्षायां कृयोगपष्ट्या वैक- विपकसमासाङ्गीकारे "अधीगर्थ" इत्यादीनां वैयर्यमेवेत्यत आह-तन चौत। करण. स्युडन्तस्मरणादिवाब्दैः कृधोगपट्या समासे "अनो भावकर्मवचनः" इत्यस्याऽप्राप्तिरिति भावा । मातुः स्मृतमिति । आदिकर्मणि कर्यत्र क्तः । प्रशद विनाशी अनुदानादौ भैरवी। कर्मणोत्यल्यावृत्त्या लाभो भविष्यतीति वाच्यम् ? एवमपि तदर्थपदेनेष्टार्थस्य लाभानापत्तेः। यथास्थितपाठेऽपि विशेष वक्तुं शङ्कते-नन्विति । वैकल्पिकति स्वरूपकीर्तनन्न तु एवकथनेन विशेषप्रयोजनसूचनम् । मूले-तत्र चेति । हरिस्मरणमित्यादौ कृयोगपप्ठ्या समासाहो- कारे च । कुदुसरेति । गतिकारकोपपदादित्यनेनेत्यादिः । ननु नाय विशेषाद्योगपव्या. समासेऽपि दुचरपदप्रकृतिस्वरम्बाधित्वा "अनो भाव" इत्यस्य प्रवृत्याऽन्तोदात्तत्वमेव भविष्यतीति शवामपाकरोति-करणस्युडन्वेति । भप्राप्तिरिति। कारकात्परमनान्तम्भावकर्म- वचनमन्तोदातमिति तस्य सूत्रस्यार्धादिति शेषः । ननु कर्मण एवं शेषत्वविवक्षेति शेषषष्ठया समासेऽपि दुत्तरपदप्रकृतिस्वास्य प्राप्स्था विधेषाभाव इति चेत् १ न, स्वरविधायके का. रकशब्दस्य कर्तृत्वादिशकिप्रकारकयोधजनकपरत्वाच्छेपत्वविवक्षायां हादिशब्दानामतथा- त्वास । ननु मातुः स्मृतमित्यादौ "अधोग इत्यादिसूत्राणाम्प्रवृत्तिर्न सम्भवति, स्मृधा- तोः सकर्मकतया भावे प्रत्ययासम्भयेन कर्मणि को वाच्यः, तेन च कर्म उक्तस्यादनभि- हित्यामायादत आह-मादिकमणीति । मादिभूतव्यापारस्यातोवस्वऽपि भूतार्धकस्य कस्य साधनायारब्धं यदू "मादिकर्मणि कः कर्तरित इति, तेन कर्तरि तपस्यय इत्यर्थः । एव. का फर्मणोऽनभिधानादस्स्येवाधीगविसूप्रस्प प्रातिरिति भावः। नन्वादिकियापा अतीत- स्वयोतकप्रशब्दाभावात्कयन्तस्य प्राप्तिर माह-परामिति । अनुदायादाविति । अनुपूर्वा- भावप्रकाश Rोपरयन्त्र पठित्वा कस्पत्यादिपाठे कर्मणीति लम्यते तयापि तपस्यस्योष्टापानापतिरिति बोध्यम् । भन दोगान्तरं धूचयित सिमान्तपशे भाशो-गन्विति । वैकल्पिकेति । महाधिमाधिकाराति माया भनोमा त्यस्य प्रापपाड-सोदाचावस्यैव सावन मूलोलाविशेषाऽयुक्ततामपाकुर्वन् वाम्या. स्याने रोममार-करणेति । मादिना थानादिपरिम।। "मनो भाव"ति "कारकारच"पो कार. कारियन या कारारमनप्रत्ययान्त मावकर्मवचनमन्तोदा मदतीवि सूधार्थः। पवेन हरिश्मरममि. स्पारि निष्कर्ष स्यन्द नम्यो चिनयम् । पपछोसमासेऽपि स्प दुरिवार स्माद मध्यमप. खोपियमान वरसाधु । ५ समासान्तोवाचा, पीतत्पुरुष चापराविरति विशेषः । पाप समन्धरापपिशाया मम्मोदाचाना हरिस्मरणमियादीनाममात्र धारयिमियमभूमोडि परमनिपत रानापेमारतम् समोशन मातुः (मनमियादी साal jnfraafils. fucोगाम्या UTBR सारिकाप करादिकरामरर मगाएका Mitragedy, मारप प्रसपा मानादि। मादीति । भागाभ्यास भUTRAIरमा वनमा सिप विभिहे 'पय दागिरोफ. unारेप।लिमेर सादिषः। ननु गमना मारिiness r-dam Hatsure मिnिia मा मनाचाराविति। मnिi ·कारके पष्टीप्रकरणम् । &३६ कारकपष्ठी लभ्यते, "न लोक" इति निषेधात् । आह च- निष्ठायां कर्मविषया षष्ठी च प्रतिषिद्धयते । शेपलक्षणया पष्ठया समासस्तत्र नेष्यते ॥ इति । एवं स्थिते वृत्त्यादिबहुप्रन्थेषु इह प्रकरणे उदाहरणं प्रत्युदाहरणं च यद्य- तिङन्तं दृश्यते तत् सर्वमुपलक्षणतया नेयमिति हरदत्तादयः । "सर्वनाम्नस्तृतीया च"॥ इह सर्वनाम्न इति षष्ठी, तदाह-सर्वनाम्ना प्रयोगे इति । पञ्चम्यां तु हेतुशब्दात् पष्ठीतृतीये न स्यातामिति भावः । निमित्त- पर्यायेति । पर्यायग्रहणस्य फलमुदाहरति-एवमित्यादिना । प्राचा तु 'किमर्थम्' शब्दरत्नम्। मादिकर्मबोधववापि प्रकरणादिना तदाधसम्भवः । एतेन अत्र कर्मणि के कर्मण उक. त्वाद् "अधीगर्थ इत्यस्य विषय एवं न। भाये तु को दुर्लभा, सकर्मकत्वात् । गत्याद्यर्थ. कत्वाभाच कर्तरि स दुर्लभ इत्यपास्तम् , कर्मणः शेषत्वेन विवक्षायामविवक्षितकर्मत्वे. नाकर्मकतया भावे कस्य सुलभत्वाच्च । पष्ठी चेति । चत्वर्थे । एवं च तय समासा- भावोऽपि फलमिति भावः । भैरवी। . हाधातोरादिकर्मणि क. 1 आदिना विचादिसङ्ग्रहः । एषु प्रशब्दाभावेऽपि- अवदत्तं विदचञ्च प्रदत्तवादिकर्मणि। सुदत्तमनुदत्तञ्च निदत्तमिति चेप्यते ॥ इति भाष्यकारोकेरिति भावः । प्रकारान्तरेणाप्यधीगति सूत्रस्य प्राठिमाह-कर्मग पति। एतेन भाष्यप्रामाण्यादनुदात्तादावस्तु आदिकर्मणि का, प्रकृते तु छस्य तथाले मानाभाव इति परास्तम् , उक्तरीत्या भापे कस्य सत्येनादोपात् । वन-तन कर्मपती. निषेधे च । ननु किशब्दस्य निलिमस्वेन किमः फ्लीयत्वन्दुर्लममित्यासनवमतस्तद्वाशयम्प्रक. भावप्रकाशः। सोपदिकर्मणि कामादिना- भवदत्त विद च प्रदत् चादिकर्मणि । मुदत्तमनुरत्त व निदत्तमिलि पेभ्यते॥ इति भाम्योरसमा । एतेनादिकर्मगीति प्रदत्तस्यैव विशेषगम् । भन्यत्र तु नित्यनेन सः। प्रसमभिम्याहार विना मादिकमवामानादिति कयोक्तिः परास्ता, सदुदारपपरोकमा पविरोधात दिन अपसगवामाबमोवनद्वारा वादेशमादो बोध्यते । तयाच प्रकरणादिनेति हेतदेष्टा वेऽपियोध्या विवाह प्रकरणादीति । भादिना सपोगादि। उळम्यास्यारीज प्रकटयितुं कस्यचिसिन्दयनि-एतेनेति । मादिकर्मणः करि कसम्मवेनापः । अत्र-मानः स्मृमिरपत्र । अधीगर्यतीति । " कमगोय. स्पापवादोऽयमिति तस्योचरयौरव समन्धः सकर्मादिक्ष भरिमशिवकर्मकागान्तु न वन प्रार मानाभागादिति भारः। नन्ननुदावादी माभ्यप्रामाश्याठयावेऽपि मा ठयावे मानाभावोशमाह- फर्मग इतिामपिता सेन प्रहनस्य प्राक् प्रशिदिवापाराधोगस्पस्प विषय वापति भारः । मदमपि समिति प्रीयडे प्रस्थापिमले प्रागुताविभानिवारणायार-चस्प इति । उपार पूरियोचरा शासनामार-पर येति । य कर्मठोमसिनोपः। व-पाठः स्मृतरिया । पिसत्र प्रागुकसरसिरः मुपाया कि भारः। - ·६४० सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- इत्युदाहृतम् । तत्र किमः क्लीवत्वं दुर्लभम् । सामान्ये नपुंसकता समास चानित्य कथंचिद्वा नेयम् । असर्वनाम्न इति । निमित्तकारणहेतुपु सर्वासां शब्दरत्नम्। दुर्लभमिति । अर्थशब्दस्य द्वितीयान्तस्ये तु कमर्थमित्युचितम् , प्रथमान्तः अर्थशब्दस्य पुंस्त्वान्नपुंसकत्वं दुर्लभमिति भावः । कथं चिदिति । आपे क्लिष्ट मन्त्ये लक्षणाभावोऽर्थासङ्गतिश्च । कोऽर्थः किमर्थमिति समासे सामान्यै नपुंसकत्वा. श्रयणं चेति भावः । भरवी । टयति-अर्थशम्दस्येवि । अयम्भाव:-प्रकृतोदाहरणे अर्थशब्दसमानाधिकरणा किंशदा, एवञ्चार्यशब्दस्य द्वितीयान्तत्वम्प्रथमान्तत्वं वा वाच्यमुभयथाऽस्य प्रयोगस्यानुपपत्तिरिहा. स्तीति अर्थशब्दस्य द्वितीयान्तले तत्समानाधिकरणः किंशब्दोऽपिद्वितीयान्त एवं वाच्यः । एवच "किमः " इति सूत्रेण कादेशे 'कमर्थम् इति स्यादर्थशब्दस्य प्रथमान्तत्ये तस्य नपुंसकत्वानुपपस्या समानाधिकरणकिशब्दस्यापि नपुंसकत्वानुपपत्तिः । अर्थमादस्य द्वितीयान्तत्वमेव यदि, दार्थ मिल्यस्योपपत्तावपि किमित्यस्योपपत्तिर्न सम्भवतीति । भारे क्लिष्टमिति । सामान्ये नपुंसकत्वमगतिकगतिकम् । किळ शब्दप्रयोगस्य स्वाय. प्रत्यादेवम्प्रयोगो न युक्तः, फमर्थमित्यस्य वक्तुं शक्त्यत्वादिति भावः । मम्त्ये-समासपथे। लक्षणामाव इति। अन्न समासपदम्बयोहिसमासपरम् , उस चतुर्यासमासपरम् १ भागे लक्षणाभाय इत्यस्य 'निमितपर्यायप्रयोग' इति लक्षगल्य प्रवृतियोग्यत्याभाव इत्यर्थः । समासे पूर्वपदार्थस्य पृथगुपस्थित्यभाषेन तन सहयाया भानामायादिति भावः। नान्यः, तस्य प्रकृतिविकृतिमाये एवं प्रवृञ्चेरिटतया वस्प्रवृचिसम्पादकलक्षणामाव इत्यर्थः। पहु- योहिसमासपक्षे एवं दूषणान्तरमाह-मासनविरिति । 'हरी सदायमाने हरिस्तत्र गतः, वन्दृष्ट्वा हरिहरौ गवा, तदनन्तरं हरिरुदासीनः सम्पनः इत्यग्न फस्य हरिशब्दस्य को इत्या नानार्थगतवच्छन्दयुगोधयिषामिप्रायेणायम्प्रयोगः । यहुप्रीहिसमासे अन्यपदा. यस्य प्राधान्येन विवक्षिवार्यलाभासङ्गतिरिति भावः। ननु समासपन पासमासपह. मोसन्यतरपरम् , किन्तु कर्मधारपपरमत आह-शोऽयः रिममितीति। विमहयास्यसमासपो: समानार्थकत्सल्य न्यायदिव्या यि पुंस्त्वस्य सत्यम् । भयंपदायें समासे यमप्युटर- भावप्रकाश ·कारके षष्ठीप्रकरणम् । प्रायदर्शनम्' इति वार्तिकं हि वृत्किारेण यद्यपीहोक्तं, तथाऽपि भाष्यकृता "तो" इत्यत्र पठितम् । तेन सर्वनामाऽप्रयोगेऽपि प्रवत्तते । किं तु प्रायग्रहणा- चत्र तृतीयादय एवेत्यर्थः। वर्द्धमानस्तु प्रथमामपोच्छति । "पष्ठयतसर्थप्रत्ययेन" ॥ पञ्चम्या इति । कथं वहि 'ततः पश्चात'इति ? "वतः पश्चात्त्रस्यते ध्वस्यते च" इति भाष्यप्रयोगात्पश्चाद्योगे पञ्चम्यपि । प्रत्ययमहणं चिन्त्यप्रयोजनम् । शब्दरत्नम् । तेनेति । यत्तु सर्वनामसूबशेष भाष्य "भवतः सर्वनामत्वे तृतीयाप्रयोजन-सा. नाम्नस्तृतीया च» इति, तत्तु यथाश्रुतस्त्रमते । अत एवं सूथोपन्यासः । न तु तव. लादिदं सर्वनामविषयम् , कैयादिविरोधात् "हेतौ” इत्यत्रोपन्यासस्य निर्जी नत्वापत्ते. चेति योदयम् । पञ्चम्यपोति । अत्र सार्वविभक्तिकः पठयन्ताचसिरित्यन्ये । चिन्त्यप्रयोजनमि. ति। इदमत्रेय सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ।। पदार्थस्य प्राधान्यन्तयापि लिविशेषविवक्षाराहित्यमित्यर कय इसि भाव। पका- रेण पूर्वपदायें पृथक्मुहयाप्रतोत्पभावन पार्चिकोदाहरणत्वासतिरपीत्यस्य सामहः ॥ माप्यछता "हेतौ" इत्यप्रेदम्पठितमिति यत्र सर्वनाम्नोऽप्रयोगस्यत्रापि चेद्वातिरूप प्रतिस्वदा सर्वनामसमास्यस्थमाप्यविरोधः प्राप्नोतोरयायशम्मरिहाति-परितति । पपाचनपुत्रम-वार्तिकामावविशिष्टसूत्रमते । मा पव-यपाध्रुवस्थाभिप्रायकत्वादेव । सूत्रोपन्यास:-"सर्वनाम्न." इति सूबोपन्यास. । "सत. पचात्" इति भाष्यप्रयोगस्पान्य. पाप्युपपत्तिरित्याह-मा सार्वविमतिक इति। मूठे-प्रत्ययपश्चिन्त्यप्रयोजनमिति । ननु प्रत्यपल्याऽतसर्थकरूप या धवगन्तत्र यथास्पादित्यस्य लाभार्थम्प्रत्ययमहगमन, प्रत्य- याम्पस्य सामर्यात् धूयमागत्वविशिष्टरस्पपलाशगित्यादिति चेत् १ न, 'प्राक् प्रत्यावा मामात्' इस्पा पटोन्यात्ति. प्रत्ययमहगल्प फडमिति माता यकम्यन्तच्चान्ययासिवम्, "मन्यारा" इति सूत्रं दिक्दाहणेनैव सिदेन धूसरपदाहगमवपर्यनस्यपान्तरूप दिला. ग्दस्य योगे या पप्टी पिहिता तस्या अप्रत्ययमिति पूर्यस्ग पर सिदे । नय. सो एपापूसरसहगमदिक्याम्पम्याम्पत्तसरम्प प्रहगामिति कामान माति, समय देवदना इस्या देवरवादापामोसिदिस्तस्प्रयोजनम्भविष्यतीति पापम् , दि. साहपोत्सवमयूजरसदस्य दिवशम्दपै महगत्वम्परपस्यान्वय पान सस्यात् । मत पाह-समय पाने Aat arहि-"मय स्पपप्रिय भैरवी।

·६४२ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- "पनपा" ।। कथं तहि 'तत्रागारं धनपतिगृहादुत्तरेणास्मदीयम्'इति ? उत्त- रेणेति तृतीयान्ततोरणेनेत्यनेन समानाधिकरणं बोध्यम् । "दुरान्तिका®" ॥ अन्यतरस्यांगहणं समुच्चयार्थम् । तेन च विप्र. कृष्टापि पञ्चमो समुच्चीयते व्याख्यानात , न तु षष्ठीद्वितीयातृतीयाः । तदे- पाब्दरत्नम्। समानाधिकरणं वाध्यमिति । "स्त्र्यधिकारात्परेण वासम्पविधिन" इत्यत्र परेणेति तृतीया। ततः परेण शास्त्रेण वासरूपसंबधो नेत्यर्थः । ततः परेण नायमनु- वर्तते। इत्यन्न सार्वविभक्तिकः पश्यन्तातसिरिति बोध्यम् । समुन्धीयते इति । अत: पष्ठीपञ्चम्योरेवान विधानमित्यर्थः । न तु षष्ठीति । भैरवी। । इह माभूत, प्राक् प्रत्यग्वा ग्रामात् । मञ्चूत्तरपदग्रहणस्याप्येतत्प्रयोजनमुकन्तवान्यवर- छक्यमवक्तुम् इति कथितम् । एनबन्तेन योगे या द्वितीया तस्या "गृहादुत्तरेणास्मदीयम्" इत्यत्रोत्तरेणेत्यल्य तृती- यान्तत्वसूचनेन वारणवदन्यत्राप्यतिप्रसङ्गः प्राप्तस्तद्वारणम्मूलकृता न कृतमिति न्यूना. म्प्रकटयनन्यत्राप्यातेप्रसङ्ग वारयति-म्यधिकारापरेणेत्यादिना। परेण-शास्त्रेणेति । सदेवि शेषः। विनापि तद्योगन्तृतीया "दो यूना" इतिवत् । ततः परेण नायमनुवर्तत इत्यत्र तु-परेणेति यद्यप्येनबन्तन्तथापि नासतिरित्याशयेनाह-उत इति । पाठयावादिति । परममूलप्रदर्शितेन एनपेविविभक्तसूत्रेण पष्ठ्यन्तादित्यर्थः । वस्तुतस्तु "एनपा" इति' सूत्रे योगविभागो भाष्ये न दृश्यते । ततः परेणेत्या न पप्ठ्यन्तासिा, किन्तु पञ्चम्यन्ता. देव, "पृथग्विना" इति सूत्रमाप्ये सम्यन्धानुवृत्तिप्रदर्शनावसरे "पप्ठ्यससप्रत्ययेन। मन्यारादादिभिर्योगे पञ्चमी, एनपा द्वितीया, अन्यारादादिभिर्योगे पञ्चमीति प्रदर्शितन्तेनेन. पन्तस्येऽविपतम्या:प्रवृत्त। मना-समुच्चयार्थकाऽन्यतरस्याध्यहणाल्पाम्या एवं समुच्चयात् । मूले-'पास्याना. भावप्रकाराः। भूलदधान प्रकटय-मदुरुप्रकाशसम्भवारप्रकारान्तरेण न्यूनst परिति-वधिकाराविति । इत्यत्र-भायवाक्ये त्यर्थः । एषमप्रेऽपि । तृतीया सदाय, एशगा च सरपात विध्यपदस्पति पति ताताप्पनियामाह-उता परेणेति । सदेति शेषः । बिनापि तोगनियुक्नासाभु- ममत्र पूर्वनिवासनमन्त मनसि निघाय प्रवरान्तरेण समासे-तत इति। पन्ध्य तादिति । एनति योगविभागविहिपवादित्यर्थः । एवई सई प्रतिप्रझियापनुपायिमलाय. पर्यनमात्रम् । योगविभागे मान मुभसनेति पीपकरगेर पछया: सम्बारे सिरे उतरत्र सम्भ गोपीक्विम् । भाम्पे तु योगविभागो न दृश्यते विपरीत पम्पासविस्मानमेन. ५र५ पाठ सिपd, सप्र पलस्वरिप बाइविकायच पापा: सम्पन्पोम्पारमा भए राणामी, पकिरेपत्यारिमयोगमा ५वामस्वम् । समयसमावण्यामा। नम-wifargar aar lagहितीपारिवि पानिपपीnि- AURI RE पारेमासमुदास नाEिR पाउ रविवार पुसमा NIE-Harति । भासपुषuatir Minaindi -RARI ut vis tan 4. It - Maratilat nicidusrattik titatest मा ua.. 1 था.

·कारके पष्ठीप्रकरणम् । ६४३ तदाह-पञ्चमो चेति । "दिवस्तदर्थस्य' ।। तच्छन्देन व्यवहपणौ परामृश्यते। तौ च द्यूते क्रय- विक्रयव्यवहारे च तुल्यार्थी पूर्वसूत्रे गृहीती, इत्याशयेनाह-प्ते इति । कर्मः णीति । इह 'शेपे' इति न सम्बद्धयते उत्तरसूत्रद्वयारम्भादिति भावः । अत । भैरवी। "दूरा- शब्दरत्नम्। विधीयन्त इति शेपः । पष्ठीद्वितीयातृतीया अन न विधीयन्त इत्यर्थः । तत्राद्योपाना, अन्त्ये समुच्चेये इति बोद्धयम् । समुदायविधानाभावे तात्पर्यम् । उत्तरसूत्रद्वयेति । अयं भावः । अन शेषे' इत्यस्य संबन्धे "विभाषोपसमें, इत्यत्र 'शेप' इति सम्बध्यते उत न १ नायः, "दिवस्तदर्थस्य" इत्यनेनैव समासाभावस्य सिद्धत्वेन सूत्रवैयथ्यांपत्तः । न च पक्षे "पष्ठी शेपे" इत्यस्य प्रवृत्त्या पक्षे समासप्रवृत्तिः दिति । लक्ष्यदर्शनमूलकादित्यादि । विप्रकृष्टापि पञ्चमी समुच्चीयते, न तु पठी द्वितीया तृतीया इति पाठः । तया च पप्ठ्या मप्यत्र समुच्चयो निपेभ्य इवि प्रतीयते । एतयुक्तम् , पाठीपदस्य सूत्रे एव सत्वादित्याशधापरिहाराय शेषम्पपति-विवीयन्त इति । शेष वि। स्पष्टप्रतिपत्तये तदर्थमाह-छोदितीयेत्यादिना। तत्र विशेषमाह-त्रायोपाचेति । आया- पटी । नन्येवमपि निषेधप्रतियोगिविधानकर्मत्वं पष्ठया अपि प्रतीयते, वच्चायुकम् , न्तिक" इति सूत्रेण पठीविधानस्य सत्त्वादत आह-समुदायेति । एकसत्त्वेऽपि योरभायेन त्रित्वावच्छिन्नाभावस्य सत्त्वादिति भावः । मूलाशयम्प्रकटयति-मयम्मान इत्यादिना । एवज पक्षभेोनोचरसूत्रदयस्य ययमित भाय.। भत्र-दिवस्तदर्थस्येत्यत्र । नाप इति । "विमापोपसग" इस्पा शेप इति सम्बध्यते इति पक्षो न युफ इस्यर्थः । समासामावरप-तस्मिन्सयो शेषपदसम्यन्धफलस्य समा. साभावस्य । ननु तस्य सूत्रल्य वेकल्पिकत्वेन यदा न तस्य प्रवृतिस्तदा "पठो पे हति सूत्रस्प प्रवृत्तिरिति तदा पठीसमासप्रवृत्तिरिति फ्लमस्त्येवेत्याशा निराचष्टे-नवेति । विधीयन्त इति । तोरानर्थक्यं पनयितु तदर्थमार-पष्ठीति । यथानुवासविंधनयितुं म्याचटे- वति । तिस्पु मध्ये इत्यर्थः । माया-पष्ठी । अन्त्ये-दितीपातुवीये। पवेन वस्याः मो सव भावा- 'चरसमुच्चयनिभायोगान तु पठीदितीपातदीया इति नम्पोङ चिस्यमिति रानाकरापुळमरास्तन् । नन्वयमपि षष्ठीविधानस्य सस्पेन समारोकिरयुकान मार-समुदायेति । एकमावेऽपि दप नास्तीति प्रीति भावः । एतेनोत्तरत्र विकसारमारिए तरसमयः । मन्यया पाठविकसे क्या मु. विभात्यन्तराप्रापया विसरूपययंमिति दण्डपुकम्पासमिति तथानम्योस्त चिनपमिति रखाकरा. दपस्ताखण्यति ननु मत्र से इस्यस्प सम्मन्येऽपि पत्तास्वये वसभरेन मंनि विकोन वहिवाना सफत्रम् । अयम्माय इस्पादि । हमार उभदेन देय ननु REमाग, मेमनेस्पादिना । भाग- विवारपत्र । समासामायस्प-पसमा ताम्पसमय: पूप्रेति । "विमापोपसर्ग" इति सूत्रोपः। पो- विमारोपसमें" REATRE एक मन पम्याः समुपाशापि न पशम्मा १ अनुपा। रिमाशेगमपन पुनावास्यामहमपर्मम् । शेर गुमायेर कोपापाय परेशानुसम्ममा सरे पदनाम्। भावप्रकाशः।

·४४ सटोकाटप्पणशब्दरत्तप्रादमनारमाया- . भैरवी। न चैवं. - युक्त इत्यर्थः। शब्दरत्नम्। फ्लम् , "नोपसर्गे" इति न्यासेन "दिवइत्यस्य निर्वधे शेषपश्यां समासविकल्पेन रूपद. यस्य सिद्धतया विमापामहणस्य तथापि वैयर्थ्यात् । नान्त्यः, वेदेऽपि विभापोपसमें। इति सूत्रेण कर्मणि द्वितीयायाः सिद्धत्वादापाद्यरूपस्य तत्राभावाच्छ "द्वितीया ब्राह्मणे" इत्यस्य चैयोपत्तेः । न च तन्निरुपसर्गे द्वितीयार्थमिति वाच्यम् , कर्मत्वविवक्षायाँ "दिधः" इत्यस्याऽप्रवृत्या “कर्मणि द्वितीया" इत्येव सिद्धत्येन वैयर्थ्यस्य तदवस्थत्वात् । न च "द्वितीया ब्राह्मणे" इति सूत्रे 'शेषे? इत्यनुवर्तते, तेन कर्मत्वाविवक्षायां द्वितीया. पक्षे-विभापोपसर्ग इति सूत्रप्रवृत्त्यभावपक्षे । पूर्वशङ्कानिरसनोपायमाह-नोपसर्ग इत्यादिना । विभापापमोच्चारणेन निषेधविकल्पयोरुपस्थितिकल्पनापेक्षया निषेध. मात्रोपस्थापको नकारो विभाषापदमनुच्चार्य तन पठनीय इति भावः । सवि सोपसर्गदिवधास्वर्थकर्मणि शेपत्वेन विवक्षिते पठी नेत्यर्थस्याभिव्यक्त्या पाठीप्रवृत्ति. रेव न स्यादिति वाच्यम् , 'अनन्तरस्य' इति न्यायेन निषेधो "दिव॥ इति सूत्रवि. हितपण्ट्या एवं स्यादित्याशयात् । तथापि-नोपसर्गः इति न्यासकरणेऽपि । न च पद- लाघयामावः, मायालाघवस्य, सत्त्वात् । नचैवल्पनायामपि सूत्रद्वयमस्त्येवेत्युत्तरसूत्रः द्वयारम्भादिति मूलस्य का गतिरिति वाच्यम् , पाणिनिपठितानुपूर्वीको सरसूत्रद्वयार• म्भादित्यर्थात् । नाम इति । "विभापा" इति सूत्रे शेप इति न सम्बध्यत इति पक्षोन पीति अपिना ग्राहाण इत्यस्य समुशयः। "द्वितीया प्रााणे इति सूत्रस्य यस्फ. लम्पारणे द्वितीयायाः सिद्धिरेवेति वदपि "विभापोपस" इति सूत्रेणेव सिध्यतीति ध्वन- यितुमपिशब्दः । दिवीपाया: सिमवादिति । “फर्तकर्मणो." इति सूप्रविहितपप्ठीयाधिक- त्यादि। विभापापदयोध्यनिषेधः पप्ठ्याः । सो घाऽधुना "करीकर्मणो.” इति सूत्रेणेव, नतु "दिया इति सूत्रेण । "द्वितीया ग्राह्मणे" इति सूयसाध्यद्वितीयायाः प्रवृत्तिः कर्म: कमवामित्येन विवक्षायाम् । न घबदा दियस्तदर्थस्य इत्यस्य प्राप्ति, कप' इत्यस्य सम्पन्धादिति भावः । वर-द्वितीया माझण" इति सूयम् । उपसर्गानुपारणे "पिभापोपस इति सूत्राऽप्राप्त्या "फर्तकर्मणोः" इत्यस्य वाधनान्तस्य प्रल्पाप. फ्ल्यात् । मप्रवृश्येति । वरपे इत्यस्याऽसम्बन्धेनाऽप्रत्येस्यात् । यायस्प-"विवीया याम" इति हो इस्पादिः । नव "कर्तृफर्मणो." इति सूत्रस्य साधनार्यमेवास्स्यिति पाध्यम् , वक्ष्यमाणप्रकारेण विन्ते एपास्य सूत्रस्य प्रवृत्या व लादेशयोगे "नछोक" इति निषधेन "कर्मणो" इत्यल्या प्रवृतः । ननु "द्वितीया मामणे" इति सम्प्रे शेपे' इस्पस्य सम्पन्धेन "दिय" इति समाधनार्यमेव वदस्वित्याधिराघ-नर दिया। दिवापिस्न विवशायामिति शेषः । विच्छिन्नविन "विभापोप इति भावप्रकारा पणे । परमपि। समासचिरिवि पाठः। नापस इति। पपपत्र पाहावामा: मामासापाप समाविसमापि मूसापासवान दोप: पपया-"मेरे" तिन fumeपारि-भूधासायापितमािपासिरिमापोरम र मानat sन. Free Nirekोपम् । एविन विभागामायापमानार्मलेन MagiATESोपाम्पनुसार ३२ पस लिपि । ननु afrainianfer, URLIE-भापवित्र --सार"षम् । मामा- aman Uricultanquiस्य-बा" पाnिfram. ।

·कारके पष्ठीप्रकरणम् । ६४५ शब्दरत्नम् । र्थमिति वाच्यम् , विच्छिन्न्स्येनाऽनुवृत्रयुक्तस्वात् , वक्ष्यमाणोदाहरणे कर्मत्वस्यैव प्रतीतेश्च । कृति विदं न प्रवर्तते इति पुनर्विधान समासाभावायेत्यपि न वाच्यम् । मत एव "द्वितीया ब्राह्मणे” इति सूत्रे भाष्यम्-"किमुदाहरणम् ? गां प्रतिदीव्यन्ति । पूर्वेणाप्येतत सिद्धम् । इदन्तर्हि गामस्य वदहः सभायां दीव्येयुः इति । 'दिवस्तदर्थस्य इति नित्यं पष्ठी प्राप्नोति' इति कैयटरचेति । भैरवी। - सूनेणेत्यादिः । ननु मण्डूकप्लुत्या तत्र 'ष' इत्यस्य सम्बन्धो भविष्यतीत्यव माह- वक्ष्यमाण इति । ननु कृदन्तेन योगे समासाभावार्थ तत्सूत्रमस्त्वित्याशाम्परिहरति-कृति विदमिति । तादृशलक्ष्याभावादिति शेषः । अत्र हेतुम्प्रदर्शयन् स्वोकार्थे भाष्यकारसम्मति. माह-मत एवेति । कृत्यप्रवर्तनादेव।। भाभ्यमिति । दृश्यत इति शेषः । पूर्वण-"विभापोप. समें" इत्यनेन । अन्न लादेशयोगस्य सत्त्वेन "न लोक" इतिनिधस्य प्रवृत्त्या "कर्तृकर्मः पो." इत्यस्याप्राप्त्या "दिव" इति सूत्रस्य बाधनामेव "द्वितीया प्राझणेइति सूत्रमा. रब्धम् । भवन्मते "दिव" इति सूत्रे शेषपदसम्बन्धेन तस्याऽप्राप्त्या "कर्मणि द्वितीया, इत्यनेन द्वितीयाया' सिद्ध्या "द्वितीया ब्राह्मणे" इति सूत्रस्य भवन्मते वैयध्यमिति भावः । भाष्यमानन्न प्रमाणकिन्तु कैयटोऽप्युक्ता प्रमाणमित्याशयेनाह-दिव इति । कैयाश्चेति । प्रमाणमिति शेषः। भावप्रकाशः। यार्थ-द्वितीया माह्मणे ' इति सूत्रमिति शेषः । विच्छिन्नत्वेन-"विभाषोपसर्गे" इत्यनेनेति भावः । ननु मण्डूकानुवृत्तिः स्यादत माह-वक्ष्यमाणोदेति । गामस्येत्यायुदाहरणे इत्यर्थः । तथाच मण्डू कानुयुत्तरयुक्तरवात्तदैययं तदवस्थमेवेति दिवाति सूत्रे तदसम्बन्धः सिद्ध इति भावः। नन्वे कमणिदितीयायाः सिद्धत्वेन "द्वितीया माझगे" इति पुनर्विधितामाममासाभावः स्यादत भार- कृति त्विति । इर्द-दितीयाबाह्मण इत्येतद । तत्र हेतु ध्वनयन् सम्मतिमाह-मत एपेति । कृत्यप्रवर्तनादेवेश्यर्थ.। भाष्यमिति । भस्य प्रथम-दस्यन्तेनान्वय । पूर्वेणेति । "विभाषोपलग" इत्यनेनेत्यर्थः । उक्तरीत्येति भावः तदाशयमाह-दिव इति । अन्यथा कृदन्तोदाहरणदानेन समासा भावप्रतिपादनमेव कृत स्यान्नवेवमिति भाव इति केचित् । वस्तुतस्तु न प्रवर्वत इति लक्ष्यामा वात् । मत एव भाष्ये तवोदाहतम् । तस्मादुत्तरसूत्रदयारम्माचत्र तदसम्बन्ध इति युक्तम् । भत्र भाष्यसम्मतिमप्याह-प्रत एवेति । दिवस्तदर्यस्यैत्यत्र तदसमन्धादेवस्यर्थः। भाध्यमात्राशयाशनादा ह-दिव इति । तत्र तरसम्बन्धे तु उभयोनिर्दलश्व स्पष्टमेव । पूर्वम्यास्पा' केपटानुपयोग इति गोध्यम् । भत्रायम्भाव इत्यनेनारुचि सूचिता । नदीजन्तु मोपसर्गे इत्यत्र विभाषोपसर्गे यत: परलाय. वाभाषः। विछन्वे रूपत्यार्थविभाषाग्रहणस्यावश्यकावं च। कृति तु प्रतिपदविधानेति निषेधवचनाखडी. समासामाव एव । मत एव तद्भाध्यक्वा न प्रयाख्यानन्। तस्मायास्यानादेव दिव इति सत्यस्य निवृत्तिः। योगविमागादिति यावत् । भन्यथा पूर्ववेव दिन्मरण कुर्याचदर्यस्येति न कार्यमिति . पम् । नरोत्तावापोगषिमाग. । फैपटरचेतीति । वस्मात् 'दिवसदस्य" पपरसम्परागीकारे "विभापोपसर्ग" पत्र तरसम्मन्ये तस्यैव सभ्यम् विमापोपसर्गे"स्त्र समधे 'दिशेपा सामने" स्वस्य देवम्यमिति "दिवस्तपस्य""विमाशेपसगतोया मातो" इति विसध्यामुभयो: सास्याय शेपमानास वाचोपयोगे 'शवम श दाप्रति दोम्पति पति वियाग्रोविना विभागोरस" हत्यावश्यकम् , 'प्रामस्प बस: समापादेयुः पत्र "दिवसस्य इति पारिता लिया. विधानातीपा नामो" इति नागरकमिति प्रपहराम सरला।

·प पवेह त्रिसूच्यां तिङन्तमुदाहरति-शतस्य दीव्यतीति । "प्रेष्यब्रुवाः'' ॥ इध्यतेवादिकस्य गत्यर्थस्य लोएमध्यमपुरुषैकवचनं प्रेष्य' इति, तत्साहचर्यात त्रुविरपि तथाभूत एव गृह्यते । अत एवेह शेपाहणं न सम्ब- चते तिरुन्तेन सह समासस्याऽप्रसक्तत्वात् । "कर्तृकर्मणः कृति" । गुणेति । तदुक्तम्- प्रधाने नियता पष्ठी गुणे तूमयथा भवेत् ।। इति । शब्दरत्नम् । त्रिसूच्यामिति । तृतीयस्य वैदिक्यामुपन्यासो द्रष्व्यः । मप्रसक्तत्वादिति । कल्पवाद्यन्तस्य तु न प्रेपे प्रयोग इति भावः। उभयथा- पष्टीवदभावौ । इदं चाकथितसूत्रभाष्ये स्पष्टम् । भरवी। मूले 'अत एपेह निस्ठ्याम्' इत्युक्तन्तदनुपपन्नम्, तृतीयसूत्रस्येहानुपभ्यासादित्यत माह-तृतीयस्येति । एवञ्चेहेत्यनेन पुद्धिस्था सम्पूर्णा कौमुदी परामृषयते, तस्या भारब्धाया असमातत्यादुदाहरतीति कठो नानुपपत्तिरिति भावः । ननु तिमन्तम समासस्याऽप्रसत्वेऽपि तिन्तप्रकृतिककरपप्रत्ययान्तेन समासस्य प्रसशोऽस्त्येवेस्थत आह-पान्तस्येति । न प्रेषे प्रयोग इति । अनभिधानादिति शेषः । प्रकृतसूत्रे शेपमहणासम्बन्धे भाष्यमपि प्रमाणम् । तन हि-"इविपाप्रस्थितस्प इविपः प्रस्थित नेति वळव्यम्॥ यदा प्रस्थितलेन विविशेष्यते तदा पष्ठी न भवतीत्यर्थः । प्रस्थितस्येन विशेपितं यविस्तवाचकात्प्रातिपदिकान पठीति फलितम् । "इमाग्निभ्या. छागं, "हविर्वपाम्मेधः" "प्रस्थितम्प्रेन्या इत्येतदस्योदाहरणम्भाष्ये । अन्न छागमि. स्यादी द्वितीया दृश्यते । पदि "प्रेप्यनुप" इतिसूत्रस्य शेपत्यविपक्षायामेय प्रवृत्तिदाऽनेन पार्तिकेनेतत्समाप्रवृत्तिसम्पादनेऽपि "पप्ठी शेषेण इति सूत्रेण पट्या दुर्वारस्येनोदाहरणार. सति स्पष्टैष । न च पार्विकारम्भसामांचल्या मध्ययनिषेध इति वाच्यम् , सामध्य- फरूपनापेक्षया शेपमहणासम्बन्धे एव लाधरमित्यत्र वास्यात् । उभयपाशब्दस्पेह भाषा- माग्योधमत्याद्वाभ्याम्प्रकाराभ्यामित्यर्य इति सूचयामाह-पोवदभावाविति । ननु पर.' ममूले 'गुणकर्मणि येप्यते' इत्युकावासो इटिश "कर्तृकर्मणोति सूयेन हत्यत इस्यत आह-दति । वय हि- अह फयम्भवितव्यन्नेवाश्यस्य चुघ्नमाहोस्विचस्य मनत्येति, उभपया गोणिकापुन इत्युक्तम् । भायप्रकाशा ननु पोपनेन कारभारणपरामर्शन कर ततीपानुपमामामलमपुकमा भारतीयस्पेति । "दीपा माने" सस्पेयः । वयाचरेत्पनेन मुश्रिया कौमुदी पारश्यते । प्रारम्भापरिसमावस्य मानानोरीपस्थासतिरिति भावः। • मनु या ममासमaarAs माइकरामातेति। मनभिानादिति भावः । अत्रा HARITRA: स्थिर विभ्यम्" इति बाहिप प्रस्थित प्रायुशारन भाष्योक्त पामा परिकारेन विशिविरमविषये पठो नेवि :) सरप या स्पर्षभमानापा-पोति । पूजि- पेति । म चुप * फातिमा ·कारके षष्ठीप्रकरणम् । २४७ कृतपूर्वीति । कृत पूर्वमनेनेति विग्रहः । पूर्व कृतवानित्यर्थः। अविवक्षि- वकर्मकतया भावे कः। "सुम्सुपा"इति समासः। “पूर्वादिनि." "सपुर्वाच्च" इति कर्तरि इनिः। तद्विधौ श्राद्धमनेन" इति सूनादनेनेत्यनुवृत्तेः। अथ शब्दरत्नम्। अविवक्षितेतिविद्धितवृत्तः पूर्वमविवक्षितेत्यर्थ.पश्चात्तु कर्मयोगो भवत्येवेति बोध्यम्। भैरवी। ननु कर्मणो यद्यविवक्षा वदा कटमित्यस्य कथम्प्रयोग इत्यत माह-वदितवृत्तरिति । पश्चात-इन्प्रत्ययोत्पत्त्यनन्तरम् । कर्मयोग -कटादिकर्मयोगः। नन्विह कटस्य कृत्प्रकृति- धात्वर्योत्पत्त्यनुफूलव्यापारप्रयोज्यफलाश्रयस्वमस्त्येवेति कथ पष्ठी कशब्दान भवति, मृग्रहणेन तद्धिते माभूदित्यस्य च कथ लाम , इति चेत् । इत्यम्, प्रकृतसूत्रभाष्ये "धातो. ये प्रत्यया विधीयन्ते । विक. कृतश्च । तत्र कृत्प्रयोगे इप्यते विप्रयोगे प्रतिपिव्यते" इत्य नेन कर्मत्वस्य धात्वर्थनिरूपिततया परिपाकृदन्तयोगे एव पष्ठी भविष्यतीति ग्रहणा नर्थक्यम्प्रतिपाद्य "कृतो ये कर्तृकर्मणी तत्र यथा स्यात्तद्वितस्य ये कर्तृकर्मणी तत्र माभूदिति, "कृतपूर्वी क्टम्। 'भुक्तपूर्वी मोदनम्' इत्युक्तम् । तेन विवक्षितोऽर्था लभ्यते । अयम्भाव- एतद्वृत्तिविषय एव सकर्मकस्यापि कृधातो धातोश्च कर्मणोऽविवक्षया अकर्मकत्व सम्पाय चाभ्याम्भावे प्रत्यये सति तत समासतद्धितत्त्योः प्रवृत्त्यनन्तरामत्वशक्त्यवच्छिन्ना. न्वयविवक्षास्तीति कटस्य तद्धितान्तशतिप्रहप्रयोज्योपस्थितिविपयक्रियानिरूपिनकर्मस्व- मेवास्ति न तु कृदन्तशक्तिमहप्रयोज्योपस्थितिविषयक्रियानिरूपितकर्मस्वमिति नात्र पष्ठी किन्तु द्वितीया, प्रहणसामध्येन कुरन्तशक्तिग्रहप्रयोज्योपस्थितिविषयकर्तृकर्मणोह णात् । 'तण्डुलानाम्पाचकतर' इत्यत्र तद्धिताधिक्यसत्त्वेऽपि पाचकादे पृथक् प्रयोगेण . किग्रहस्यापि सत्त्वेन वच्छक्तिग्रहप्रयोज्योपस्थितिविषयत्वक्रियाया मस्तीति पष्ठी मव. त्येव । न चान "न लोक" इति निषेध. शङ्कय , तस्य प्रत्यासत्या निष्ठान्तशक्तिमहोपस्था- भावप्रकाश ननु कर्मणोऽविवक्षाया कटमित्यस्याप्रयोगः स्यादत माह--तद्धितेति । कर्मविशेषस्य तत्तद्रूपेण भागन्वयाविवक्षयेति भाव. । पश्चात्तु-रूपतद्धितवृत्त्यनन्धर-तु । कर्मयोग-विशेषरूपेण कर्मयोग । ऋग्रहणात कृदन्तशलिग्रहप्रयोज्योपस्थितिविषयक्रिगकतृकर्मणो सूत्रे ग्रहणेन तद्धिता-वशतिमा. मात्रप्रयोज्योपस्थितिविषयक्रियाकतृकर्मणोरिणेनात्र तदभावेनानभिक्तिरसात् द्वितीया । एवरीत्या सा पत्वेऽत्रत्यभाध्यमेव मानम् । पूर्व तदनन्वयारसापेक्षतावृत्तिनं स्यादिति न शक्यम् । एवमधीगे पूर्वमविक्षितेति। कमविश्वस्य तत्तपेग प्रागम्वयाविवक्षया दादरकर्मकान तो भाबेक- प्रापये वदवानमिनि:स्वप इत्यर्थः । कमयोग विशेषरूपेग कर्मयोग. । इति वोध्यमिति । विशे पक्रमशस्तरिता शतिप्राप्रयोज्योपस्थितिविषपक्रिपानिरूपितावेन कुरममावशक्तिमायोज्योपस्थिति पपक्रियानिरूपितावामारेन स्ने च महलसामर्थेन वादशस्यैव कर्तुः कमगश प्राणेन गशस्य प्रकृतेऽसमारनभिरिवदितीयासिविरिति तास्यम् । व रीत्या साधुरप्राय माध्यमेव मानम् । पारि, "पदा वा मतदा प्रत्यय , पदा प्रायप. सामान्येन, वा पति." इति।नवरा प्रत्यय. नामावे प्रत्यवाप, पातो. सकर्मकालाव। यदा प्रत्यया-या भावे प्रत्यय विवश वृति- वधि वय साच चिन वापि कमछान्नेवार-सामान्यनेति। मवशेषस्प वा पैग मागम्पयाविशा. शिशिधातुप्रतिपाति वर्षाव । पमे कर्मोऽनिया नामेति। मनेन ताइवान्स्य वायन प्रयोग रवि पामेशेडम प्रयोगानुरोधिनी विविधद्वारास शेवरे। सरला.

·४८ सटोकटिप्पणशब्दरत्नप्रोढमनोरमायां- कथं 'धायैरामोदमुत्तमम्' इति मट्टिः ? अबाहुः-अनित्यमिदम, "तदहम्" । शब्दरत्नम्। अयं च प्रकार पनवृत्तिविषय एव । तेन धर्ट क्रियते इत्यादि न । नपुंसके भावे तोऽप्यकर्मकेभ्य एव । भ्रान्त देशमित्यादि तु गत्याकर्मक, इति क्तेन निवा- धम् । तत्सूत्रोपात्तधातुभ्यश्वेन तस्य भावेऽपि विधानादित्यन्यत्र विस्ताः । धायरामा. भैरवी प्यक्रियानिरूपितकर्तकर्मणि निषेधविधायकत्वात्। एतवृत्तिविषये-दृश्यमानप्रयोगसम्ब. ग्धिवृत्तिविषये । ननु "नपुंसके भावे क." इति क्तप्रत्ययेनेष्टस्य सिद्धौ क्लेशेन भावार्थक प्रत्ययोपपादनमफलमत आह-नपुंसक इति। मकर्मम एवेति। सकर्मकल्याविवक्षितकर्म- कल्नाकर्मकत्वं संसाध्य भावे क्तप्रत्ययप्रतिपादनपरभाष्यप्रामाण्यादेवल्पनात् । नन्व सति भ्रान्तन्देशमनेकदुर्गविषममित्यस्य का गतिरत आह-आन्तमिति । भ्रम्धातोगत्यर्थ. स्वात् तस्य भावेऽपि प्रत्ययविधायकत्वाधमन आह-तसूत्रोपारोति। रेन-तत्सूत्रोणनेन चेन। अन्यथा तस्य निष्प्रयाजनत्वापत्तिः । अपिश कर्तृकर्मणोः समुच्चायकः । भत एष "अजयं सततम्" इति सौत्रनिदेशः सनच्छते । ननु नपुंसके भावे कस्य योगे पप्प. पसङ्गयानम्" इति वार्तिकेन "गतन्तिरश्चीनमनूकसारधेः" इत्पन्न कर्तरि षष्ठीव भ्रान्तं देशमित्यत्रापि कर्मणि देशशब्दात पष्ठी स्यात् । यदि तु शेषत्वविवक्षया षष्ठीसाधनेन तस्य वार्तिकस्य प्रत्यायानपक्षस्तदाऽनूरुपार• पिशब्दादिव भान्वन्देशमित्यत्र देशशम्शदपि चेपत्यविवक्षया पष्ठया आपत्तिरिति घेन, प्रकृतसूत्रस्यमाप्यमामाण्येन नपुंसकत्वविशिष्टे भावे प्रत्ययोऽकर्मकेभ्य एति सामा. न्यतो न नियमा, किन्तु "नपुसके भाये " इत्यनेन फोऽकर्मफेभ्य एपेति नियम्यते । गतन्तिरधीनमित्याविषक्षितकर्मकले नाकर्मकादमधातोनसके भाये फ इत्यनेन । मत एयानूसारथिशब्दारपाठी, नसके भारे फल्य पोगे पच्या उपसंख्याति भावप्रकाशः।

·कारके यष्ठीप्रकरणम्। ६५E इति निर्देशात् । भैरवा। शब्दरत्नम्। दमुचममिति । दधातः "ददासिदधात्योविभापा" इति णः, "मावो युक्॥ इति जयमला। घयैरिति दस्थपागे टेसमप्रमादाद। उत्तम पुष्पादिसम्यच्यामोद धारय. निरित्ययामिमानेन प्रश्नः । यदि त्वामोरं गृहीत्या माशां दुःखस्य पोपकैरित्यर्यो जय. मङ्गलाव्याल्यावरीत्या स्वीमियते तदा न काप्यनुपपत्तिः। निर्देशादिति । भयं वार्तिक प्रतिपदोसत्यान्नपुंसके भाये इति विहितकस्यैव महणमिति सर्वसामजस्यात् । नम्येवन्तर्हि गन्तिरवीनमितियदनापि नपुंसके भाव को दुरि इति चेन, 'मृतपूर्षी कट 'भुजपू मोदनम्' इत्येतत्तिविषय एवायम्प्रागकर्मका, पश्चातस्य कर्मसम्बन्धेनेतच्छा. घीयकर्मसंज्ञकार्यानन्वय्यर्थकत्वरूपाकर्मफत्वाभावेन वस्पात्रापाप्तरिति । पति। तस्य विकल्पेन शप्रत्ययविधायकतया तदभावे "श्यायधा" इति सूत्रेणाऽऽ फारान्तलक्षणो ण इत्यर्थः । प्रमादादिति. नच " पामाधेट्" इति शप्रत्यये तथा भवि. प्यतीति वाच्यम् , तस्मिकतरि शपि तस्य "जुहोत्यादिम्य" इति श्लो निस्वे दधैरिति स्यादिति भावः । पचादित्वेनावि धामिरिति धेरिति स्यात् । भनाऽऽमोदशब्दात् "फर्तृक. मणा इति षष्ठी कुतो न १ इति प्रश्न । मामोदस्य गुणस्वाद्व्याकासाशान्तये माह- पुष्पादीति। अभिमानपदोपादानसुचितामरुविम्प्रकटयति-पदि सामोदमिति । जयमा सम्पास्यातरीत्येति । 'दैर्दु.खस्य मारभ्यो धायरामोदमुत्तमम् । लिम्पैरिव तनोतिश्वेतय. स्याज्ज्वलो न कः॥ इवि पद्यम् । इदच तौव व्याख्यातम् । माग्भ्यो दु खन्ददनिरुत्तमामोदम्पुष्पादीमा. इगृहीत्वा माह दु.खस्य दत्तस्य पोपकाहा शरीरं लिम्पनिरिव वात को माग विरहाग्निव्याघातयः ज्वला चेतयन् ज्वलनिव न स्यादिति। दाधातो. पोपणार्यासान "ददातिदधात्योविभाषा" इति शगौ, "लिम्प श" "ज्वलेप.। न काप्पनुपपचिरिति । अध्याहियमाणस्य गृहीत्वेत्यस्यामोदपदार्यः कर्मति "न लोक" इति षष्ठीनिषेधाममणि द्वितीया भवति । एतेन मामोदम्प्रगृह्या धायरित्यर्थ विवक्षायां प्रासादात्प्रेक्षते' इत्यत्रेय भावप्रकाचा.. वेति । विभापेति ॥ इति । तेन शस्य वैकल्पिकवारपक्षेत्र पादयधेस्याकारान्तलक्षणो ण इत्यर्थः । प्रमादादिति। शप्रत्यये जुहोत्यादिवाइरिति स्यात् पचादिखादचि पामिरिति स्यद दधावर्धश्च तथारूपस्य राधितवान् । एतेन तथानुवदन् रत्नाकरादिः परास्त.। उत्तमत्वमामोदविशेषणम् । भामोदस्य गुणत्वेन न्यामितवादाह-पुष्पादीति । दधाविक्रमस्वमामोदस्यस्यभिमान इति भाव । भमिमान इति सचिवामरचि ध्वनयितुमाह-यदि त्विति । इत्यर्थ इति । भयं भावः । ददैदुःखस्य मादग्भ्यो धायै रामोदमुन्तमम् । लिम्परिख तनोविश्वेश्यः स्याजबलो नमः॥ विहिपचं मादाभ्यो दुख ददद्भिरुत्तममामोद पुष्पादीना गृहीवा मादृशान्दत्तस्य दु.खस्य पोप. कैर्मादृशा शरीर लिम्पद्रिवि वाते. को मादग्विरताग्निन्याप्तश्चेतय.चेश्यन् जल.बनबिन स्यादिति वदर्थ इति ध्यास्यानरीश्यति । दापातो. पोपमायाद्वामय । ददातिदधारयोरिति शणी, लिम्पे. श.,जलेणं इति लिन व्याख्यातम् । तदान कापीति । वत्र गृहीवेत्यभ्यादाप सविरूपितकर्मवाचवोगे रिती या, शहाया एवाभावादिति माव: । एवम्व मूळ क्यारत्नाकरदण्यापुक्त चिन्त्यमिति तात्पर्यम् । पतेनासने स्थिरवा पश्यतीत्यावर्षे भासनास्पश्यत्रीरयादिवदामोदे गृहीत्वा पायरित्यये प्रामोदादायरिया. पतिरिस्यपास्तम् , शम्दाभ्यारेण लोपामावाद त्यवम्त विना तदर्शवगतियंत्र यया पदुदाहरणेषु ।

·भैरवी। सटीकटिप्पणशम्दरतौटमनारमायां- स्त्रीप्रत्यययोरिति । कथं तर्हि "सुतियोः" इति सूत्रे 'सुटा सीयुटो बाघो नइति वृत्तिः । करणत्वविवज्ञायां तृतीयेति गृहाण । शब्दरत्नम् । भावः। तत्रेय, तस्य, अहम् इति सूत्रनय कार्यम् । अहमित्यन्न योग्यतापलाकर्मपि पाठीति "तस्य माव" इस्यत्र च तस्येति न वाच्यम् । एवं सिदे दिति निर्देशोऽसम. स्तद्वितीयान्तत्वयोधनार्थ।। एतेन स्ने कर्मापपदादप्रत्यये उपपदसमासः, अनन्तस्य कर्मपाया वा समास इति निरस्तम् । अत एव द्वितीयासमर्थादिति व्याख्यायते । राजा- नमईतीति च पिगृयते । तस्फळ त्यनित्यत्वयोधनमेवेति । भाप्ये तु नैतद् दृश्यते इति "ल्यब्लोपे" इति वचनेनामोदशदात्पन्नम्या आपत्तिरिति कस्यचिदुक्किा प्रत्युत्ता, गृही. स्वासदस्यैवानाध्याहारात् । "ल्यडलोपे कर्मण्यधिकरणे" इति पत्रमी त व्यवन्त विना- तदर्थावगविर्यन तविषयम् । प्रकृते सु स्यनन्त विना आमोदस्य धात्वर्थकत्वस्य झटि. ति प्रतीतिरिति न तेन पाचमीप्राति । अत एव 'माजम्ने विषमविलोचनस्य वक्षा इत्यत्र वक्षसादान पञ्चमी। "तदहम्" इविनिर्देशस्य वक्ष्यमाणरीत्योपपत्तेरनित्यत्वज्ञापकत्वन्नेत्याशा वारयति- भयम्भाव इत्यादिना । तव । ससम्यन्तादिवायें वतिः । तस्य। पप्यन्तादिवाय बतिः । महम् । तस्येत्यनुवर्तते । शब्दाधिकारोऽत्र एवम्चेदं कर्मपप्ठ्यन्तमिति तत्कर्मकाहंगकर्तरि वतिरित्यर्थः । एवं योगविभागे गौरवपरिहारायाह-तस्य भाव यत्रेति । चत्वथें । भस. मवेति । इदद्वितीयान्तत्वस्य स्फोरणाय । यदुक्तम्प्राग्वक्ष्यमाणरीत्येति तामाह-पतेनेति । निरस्तमित्यत्रान्वयः । तदिति द्वितीयान्तम् । मईमिति पचाद्यजन्तम् । नच "तदईम्" इति निशस्य सौत्रत्वेनोपपत्तिरस्टिवति वाच्यम् , सौत्रत्वकल्पनापेक्षया अनेकप्रयोग- साधकानित्यत्वकल्पनल्य न्याय्यत्वादिति भावः। अत एव -दित्यस्य द्वितीयान्तत्वादेव । पष्व्यन्तपे तु पछीसमर्थादिति स्यात् । अत एव विधिमर्मतीति विग्रहः । तत्फलन्तु- असमस्तद्वितीयान्तत्वफलन्तु । मूले-अनाहुरित्युपादानमचियोधनाय, ताम्प्रकटयति- भावप्रकाश श्वशुरादिदर्शनं विना लज्जादि सम्भवति तथा न प्रकृते इति वैषम्याक्ष । मत एवामध्ने विषमविलोच. नस्य वक्ष इत्यत्र प्राप्येत्यध्याहारेऽपि वक्षसोन सेति दिक् । ननु तदई मिति निर्दशस्य नानुपपत्तिः। वक्ष्यमाणप्रकारेण समसवाय । न च समरतले तत्कर्मकार्दणकर्तरि विषीयमानो विर्देवदधादिशदाद- पिस्यादिति वाच्यम् । समर्थानामिस्यनेन समस्ते प्रथमोच्चारितारकर्मसमर्पकादिष्यादिशब्दादेव तदुरप. ओरत माइ-भयं भाव इति। पष्टीति । कतुंरुक्तावेन कर्मणोऽनुक्तरवादिवि भावः । तथासति महछाप- वमाइ-वस्येति । चस्वः । एवम्-उक्कमकारेण । वोधनार्थ इति । स्वस्येति शेषः। समस्त विना लापरेनेटवाक्यार्थलाभेऽतिरिव्यमानं तदईशम्दस्याज-तस्वबोधनद्वारा स्वस्यासमवदितीयान्वायनोधन द्वारा कर्तृकर्मणारित्यस्य सामन्यांदापनापेक्षया नित्यावशाफ्नमेव वरमित्याशयन तत् बोधयन् सफल प्रति भावः। एतेनेति । तथानिवार स्थानिर्देशानश्येनेत्यर्थः । सूने- तदहमिवि सूत्रे । निरस्तमि. ति । किम्ब तथासति पठीसमोठय स्थान विपरमिस्येवच विग्रहस्यान तु विधिमातीति किन्न मा. ना मध्ये प्रथमोपात्तवं च सूत्रीवासमतवाक्य देशरूपवम् ,माचार्यश्य तमेव शैलीदर्शनाव; उदार- भव एवेति। मसमस्तद्धितीयान्वयादेवत्यर्थः । त्योभयत्रान्वयः। दृश्यादिप्विति शेषमुमयत्र। सरपरसन्न-मनमस्तिोपानबोधनफलन्द्र । अनित्यायेति । ककमगोरिरपस्येत्यादि । वन हद- मिमिकमहिपयोगसिकिस्सोर्स पार स्यादीवरमावस्तु न फर्क साचाल मनाप. पिकमप्रमादिति भार भभियोगरयोफरीला निमित्य मारपरामायये.

·फारक पष्टीप्रकरणम् । ६५१ "न लोकाम्ययनिष्ठा"श्च उकश्च ऊको, लय को चेवि विप्रहः । चकारेण कृतो विशेषणात्तविधिस्तदाद-हरि रिद्वारलहरिप्णुति । शेपे पष्टो त्यति । एतेन 'इस्याणां दुरापऽर्थे स्वदधीना हि सिद्धयः' 'अपि चाधिपस्य दुर्वच वचनं वादधीन विस्मयम्' इत्यादि व्याख्यातम् । प्रदरत्नम्। योध्यम् । ऊको चेनि। भव्यय घेत्यादेपलक्षगमिदम् । तदन्तविधिरिति । व्यपदेशि. बनायेन तस्यापीति बोध्यम् । ननु "नपुंसक माये कस्" इति भाष्ये यातिकात्कारक. पष्टीनिपेपपिपये शेपत्वविवक्षन । तत्प्रत्याख्याने त्वनभिधानात् कातिरिक्तपिपये सा - भैरवा। माध्ये स्विति । तत्-अनित्यत्वं नेति । भद्विप्रयोगस्पोकरीत्योपत्तिः। "दम्" इति तु कोपपदादण्प्रत्ययान्तम् । वितरीत्या योगायभागेन पाण्याने यद्यपि पुनस्तस्येत्यस्या- सुपादाने शब्दलाधयन्वयापि तस्येत्या स्यरितस्य निहंतुकदाधिकारस्य पाश्रयण. मिति ज्ञानजनम्मनोव्यापारस्य गौरवमस्त्यति । मूले-'Ma इति पृथवा विप्रहघटकत्वेन प्रदर्गितम् । लच उश्च उकाचेवित लोकम् , 'इकिशोनाम् इति न्यायेन रूपासिदिपमहादत एवाह-उको चेतोति । अव्य. अपदमुकन्दरपटमिति भ्रमवारमायाह-अध्ययमिव । ननु यधुकारेण तदन्तविधिस्तदा 'हरि दिक्षुः' इत्यत्र न स्यादत आह-यपाशिवावेनेति । मूळे-एतेनेति । सर्वाघ्या- रम्पय्याः प्रतिपेध इति कथनेन । शेपाष्ठपनीकारे दुरापशब्दस्य खल्प्रत्ययान्ततया पष्ठी ने स्यादिति भावः । 'इस्याफगान्दुराप इत्यादानां शेपत्वविवक्षया साधनन्दुर्वलमिति सूच. यन्नाह-नन्विति । वाधिकादिति । निष्ठेतिनिधस्य वाधकादिति शेषः। तस्मस्यास्यान शेषत्वविवक्षयेत्यादिः। नेवि। शेषत्वविवक्षा नेत्यर्थः । आरम्भप्रत्याख्यानयोः फलैक्या- भावप्रकाशः। नैव द्वितीयासमादित्यर्थलाभ: तदर्थलाभार्थमेव च तदुपादान सार्थकम् । अन्यथोकरीत्याऽनुवृत्यैव सिद्ध तयय स्पष्टमेव । प्रनित्यावे तु न मानम् , माध्यानुक्तेः। मत एव मूळे माहुरित्यरुचियोधक मकम् । एतेन तथा रत्नाकरदण्ड्याक्कमपास्तमिति पोव्यम् । तद्वनयना:-भाष्ये विति एतत्- वदनिस्यत्वम् । दयोरेवासमासादाद-अव्ययं चेत्यादेरेति । ननु तदन्तविधौ हरि दिदारित्यत्र न स्यादत भार- ध्यपदेशीति । वस्यापि-उरूपस्यामि। वार्तिकादिति। निष्ठेति निषेधापवादादित्यर्थः । अन्यथा भाष्ये विति। बायरामोदमित्यादीनां गृहीवस्यायध्यारेणवोपपत्या तइनित्याचे फळामान पति मान्यवरपर्यमिति बोध्यम् । भाष्ये घातिकादिति । इदं वातिक 'नपुसके भावे कः" इति सूत्रविखिळविषय एव । तेन 'भान्त वैशम्पा देशपदान्न षष्ठोति बोध्यम् । मत पव 'मः सप्तम्' इत्यत्र "कोऽधिकरणे च" रति भावतविषयेऽस्याप्रवृत्या शेषखाववक्षयव पडोसाधनस्यावश्यरवेन तेनैव सर्वत्र पोजिम्वेद भाष्ये प्रत्याख्यातम् । शेषत्वविवक्षा नेति । सर्वोत्सर्गत. शेषत्वविवक्षायामिद वाठिक व्ययमेवेति 'कारकपोनिषेधः विषये शेषतविषयान' इत्यनेन शाप्यते इति क्वाशयः। सा नेति । शवविवक्षा नेत्यर्थः। भनेन “सोऽयं कारकषायाः प्रतिषेधः, पेपठो तु स्यादेव' इति कोमपुकं चिनयम् । सरला।

·सटीकाटिप्पणशन्दरतप्रौढमनोरमायां- यहा इक्ष्वाकूर सिद्धय इत्यन्वयो न तु इक्ष्वाकूणां दुराप इति । तथा वाग धिपस्यविस्मयमित्यन्वयो न तु वागधिपस्य दुर्वचमिति । "तुल्याय: ॥ कथं तर्हि 'तुला यदारोहति दन्तवाससा' इति कालिदासः । 'स्फुटोपमं भूतिसितेन शम्भुना' इति माघश्च ? उच्यते, "सहयुक्तेऽप्रधाने" इति तृतीया। 'स्वबालभारस्य तदुत्तमाङ्गः समं चमर्येव तुलाभिलाषिणः' इत्यत्र यथा। उक्त हि-विनापि तद्योगं तृतीयेति । व्याख्यानादिति । सूत्रेऽथेशब्दोऽपि पृथनिमित्तम् । तथा च द्वन्द्व एव । न तु अर्थशब्देन बहुव्रीहिरिति भावः । इति पष्ठो। . शब्दरत्नम् । न । अत एव "पूरणगुण" इति सूत्रे सदूपहण भाष्ये प्रत्याख्यातमित्यरुचेराह-यति । सहयुके इति । स्फुटोपममित्यत्रोपमाशब्दो भावसाधनः । इति पछी ॥ भैरवी। यैवमेव कल्पनादिति भावः। तत्राथें प्रमाणान्तरमाह-पूरणेस्पादिवनितमिति । तत्र हि- "सति किमदाहरणम् ? वामणस्प कुर्वन् । नैवदस्ति, कारकपष्टया निषेधात् । शेषपध्यान्तु प्राह्मणस्प कटमित्यनासामात्सतीति व्यर्थम्" इत्युक्तम् । यदि कारकपाठीविषयेऽपि शेपत्यविवक्षा स्याउदा कुर्वन्नित्येतद्योगेऽपि शेपत्यविवक्षा सम्भवतीति कटादियोगेनाऽसा- मयंप्रदर्शनमसङ्ग स्यात् , तेनेदध्वनितमित्यर्थ: । यदि स्फुटोपममित्यत्रोपमाशब्दः कर्माहन्तस्तदा 'भूतिसित्तेन शम्भुना' इति करण- तृतीयैव युका, कारकविभक्तेर्वलवत्त्वादत आह-स्फुटोपमेति । भावसाचन इति । भावेऽभिधेये प्रत्ययः साधनत्वेन व्यपदिश्यते इति भावः । एवञ्च भाये योऽप्रत्यस्तप्रकृत्यर्थीपमान. झियायान्नारदस्य शाब्दोऽन्वया, शम्भोश्वार्थः । "तुल्यायरतुलोपमाभ्याम्" इत्यन्न । तुलोपमाशब्दो कर्मसाधनाऽन्ती सादृश्यानुयोगिवाचको। सादृश्यमेतको प्रवृत्तिनिमित्त. मिति बोध्यम् । इलि पीरियरणम् । भावप्रकाश:1 तदानर्थक्यं स्पष्टमेवेति भावः । तत्प्रत्येति शेपवविवक्षयेति भावः। अनभिधानादिति । भायमा भारम्भप्रत्याख्यानयोः फलभेदापत्चिरिति भावः । तत्र प्रमाणान्तरमप्यार-पूरणेति । तत्र दिसति किमु. दाहरण बामणस्य कुर्वन् , नैतदरित, कारकषष्ठीनिपेयात् शेषषष्ठयान्तु ब्राह्मागकटमित्यर्षेनासामाच- दपर्वमित्युक्तम् । एतन मूल परममूठ तथा प्रकाशनाकरदण्ड्याधुक्त चापास्त्रम्। कर्मान्तर फरणतृतीयाया: कारविमहिमालया निशाना-स्फुटोपममिति । सतश्च गावाप्रायपोरमानझियाय नारदस्य शाम्रोऽन्वयः, शम्मोचा इति भावः। दतप्रकाशकारादि- भित भावानऽपि करणतीययोरीकता। सूत्रे तु कर्मसाधनौ। भव एव सादृश्यानुपोगियाचर स्यपदचिनिमिचाय वमनयोहियपि मा-या।। विपष्ठी। साला. भाध्ये प्रत्यायपामिति । परि तिमिमि रिक्षा मारा सम्मपोगे. पापिया मारवारपांगियावा राषिebeafianterarms- ·- 1 कारके सप्तमोप्रकरणम् । आधारनिधेति । एतच "संहितायाम्" इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । चतन्त्र इति । प्रातिपदिकार्थमात्र इति भावः । किं च "दूरान्तिक" इति सुनस्य इहा- प्यनुवर्तनादधिकरणेऽप्येता योध्याः। तस्येति । इन् इन्नन्तः शब्दो विषयो शब्दरत्नम्। प्रातिपदिकार्थमात्र इति । "सतम्यधिकरणे च" इति सूत्रगाधिकरणे सप्तम्या: सिद्धत्वाच्यकारेणाऽन्तरङ्ग प्रातिपदिकार्थमा सप्तमी विधीयते । प्रागुताश्च तिनः । इयं भैरवी । ननु चकाराद्दूरान्तिकार्येभ्योऽधिकरणे सक्षमीविधानेऽपि कथं विभकिचतुष्टयमत माह- समभ्यमोति । सिस्वादिति । एतेन तत्र न चकारेण समाविधानं किन्तु प्रथमोपस्थितिकस्येन प्रातिपदिकार्थस्याऽन्तरगत्वातत्र सप्तमो विधीयते । सा च कामादित्याकालायाम्पूर्वसूलेग दूरान्तिकार्येभ्य इत्यस्योपस्थानान्या सप्तमीत्यस्य लाभः । अत एवाह-पागुळा इति। ननु “प्रातिपदिकार्थ इति सूत्रस्य परत्वात्तेन परवानाधिका प्रयमेव स्यादिति कथन. खो विभकय इत्यत आह-यतिन पोति । तेनान्वरनाया: समुचयः । एतेभ्योऽधिकरग. कारकेऽपि समो भवति, प्रथमायास्तत्र मापदेन पावृत्त । मूडे-विध्यमाघारस्य दशि- वन्वत्र सन्मतिरुक्का-सहितायामिवोति । ननु प्रवृत्तिनिमित्तमधिकरणशब्दस्याधिकरणस्व. मेष तच्चैकमिति कथमाधारस्य विध्यमिति चेत्? न, आधारवायाः सम्बन्धावच्छिन्नस्य. 'नियमेनोपकारकासम्बन्धभेदादधिकरण त्रिविधमित्युच्यते । यत्राधारत्याभिमतपदा यय. स्किञ्चिदवयवायच्छेदेन सयोगे सति कर्तृकमंसमोतक्रियानिरूपिताधारस्वविवक्षास्ति सः । पत्र वा उप-समीपे रखेप इति व्युत्पत्त्या व्यवहितसामीप्यसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतानिरूपि. सतकर्मसमवेतक्रियानिरूपिताधारत्वस्य विवक्षास्ति, स च औपरले पिकाधार इत्युच्यते । अत एव भृत्येभ्यो यन्मासिकन्दीयते तत्र मासे वीयते मासिकम् इति व्युत्पत्ति: "तन च दीयते' इति सूत्रसम्मता भवति । अन बुद्धिस्थदिवसपरिच्छिन्नमासस्य दाधावफलवि. शिष्टाधारकालस्य चोपश्लेयोऽस्तीति मास औपालेषिकमधिकरणम्। मासेऽतिक्रान्ते दीयते- उत्तरकाले दीयते इत्यर्थ. स्पष्टप्रतिपत्तये क्रियते फलिताथसूचनाय । ननु संयोगसमवायान्यतरसम्बन्धेन या कर्तृकर्मव्यवहितक्रियाधारस्तत्र रूढिसत्त्वाघोगा- र्थमादाय सामीप्यमादाय व्यवहितस्य कथङ्महणमितिचेत् न,"गङ्गाया गावा" "कृपे गर्ग. कुलम्" इति भाष्यकारोयव्यवहारवलेन तस्यापि ग्रहणात् । अत एव "इको यचि" इत्या- दिसूत्राणामपश्लिष्टस्येक इत्यर्थविवरणं सुष्ठ सङ्गच्छते । अत एव च "शब्दस्य शब्देन कोऽन्योऽमिसम्बन्धो भवितुमर्हति अन्यदन. उपलपात्" इति भाष्योकिरप्युफ्पयते । सा- क्षामियाधारस्य कर्मकर्तसज्ञाऽधिकरगपंज्ञाया बाधिका भवतीति परम्पाया छियाधारस्य सा भवति । सा च परम्परा कचित्सयोमघटिता चित्समवायवरिता कचिचदन्यतरातिरि. ननु चकाराद्दूरान्तिकार्थेभ्योऽधिकरणे सप्तमीविधानेप्येकत्रा कप विभक्तिचतुष्टयमत भाइ-सा. म्यधीति । सिद्धावान घस्य वैयर्य प्रतिपादितम् । प्रातिपदिकार्थकामे वीजमाह-अन्तरङ्गेति । मत एवं मात्रस्वोतिः विधीयत इति । साचोपस्थितवादपास्थानाच दुगन्तिकाभ्य एवेति भावः मत पवार-प्रागुता इति । ननु परया प्रथमया सप्तम्या नावाचानुपपचिरेवा भार-इयं घेति। विषय. सरला। समासामावमुपपाप सपणस्य भाम्पे प्रत्याश्यानमसाव स्यात् । तत्र भाष्यका-"सति रिमुदा. भरणम् । मादागस्य कुर्वन् । नवदति, कारकपष्ठीनिषेधात् । शेषण्या माणस्य कटम् सपना. सामा" इत्यापर्यकमुकम् । तस्मादनेन प्रत्यारसानेन व्यतिरिके कवि शेवावविवश नेवि पनि. समितियोध्यम्। भावप्रकाशा ·६५४ सटोकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- - भैरवी। 1 . वृत्तिभूमिर्यस्य तस्येत्यर्थः । हेतो तृतीयेति । तादयें चतुर्थीत्यपि बोद्धयम् । पशब्दरत्नम्। च सप्तमी निरवकाशत्वात्पाया अपि प्रथमाया बाधिकति मायः । वृत्तिभूभियस्येति । मततान्तनिरूपितपरायोमिधायकत्वाश्रय इन्नन्तः शब्द इत्यर्थः । अनेनो विपयस्येनः प्रकृतेः कान्तस्येति पठीतत्पुरुषोऽपि वक्तुं शक्यः । ताय इति । फलस्य हेतत्वेन विशेषणतासम्बन्धघटिता । माया-'कडे शेते. 'स्याल्यान्तण्डले पचति' इत्यादौ । 'पटे शौक्या 'द्रव्यादिषु जाति प्रत्यादौ द्वितीया। तृतीया तु घटामारे पटाभाव इत्यादौ । तदुक्त हारणा- कर्मव्यवहितामसाक्षाद्वारयतिक्रयाम् । उपकुर्वत्नियासिद्धी शास्त्रेऽधिकरणं स्मृतम् । इति । अत्र व्यवहितामित्युक्तेऽप्यसाक्षादित्युक्तिः परम्परयेवाऽन्वयसूचनाय । अत एक 'अक्षेषु शौण्डः' इति विपहे "सप्तमी शौण्डै" इवि समासः । वैषयिकाधारस्तु 'मोक्षे इच्छा स्त' इत्यादौ। यत्र सर्वावयवावच्छेदेन सम्बन्धोऽस्ति स एवाभिव्यापकाधार इत्युच्यते "विलेपु तेलं. 'दनि सपि इत्यादौ यथा । अनाय विशेषः-इच्छा इत्यादौ धात्वर्थच्छावि. पयता यदा मोक्षस्य विवक्षिता तदा मोक्षमिच्छत्तीत्येवान्तरङ्गत्वेन कर्मसंज्ञया भवति । यदा तु प्रत्ययार्थसिद्धावस्थापन्नार्थविषयतामोक्षस्य विवक्षिता तदा मोशे इच्छास्तीति भवति । अत्रापि प्रकृत्यर्थसाध्येच्छाविपयत्वविवक्षायाङमंणि पष्ठी भवति । अधिकमन्यत्र द्रष्टव्यम् । "क्तस्येविषयस्य कर्मण्युपसख्यानम्' इत्यत्र विषयाग्दो वृत्तिभूमिपरत्वेन मूले व्याख्या- तस्तदर्थययितुमाह-यदलान्तेति । यतकान्ताथत्यर्थः । वार्तिके कशब्दः कान्तपरः । एवमिन्शब्दोऽपि तदन्तपः । विपयशब्दो वृत्तिभूमिपरः । एतदर्थ:-परार्थाभिधायकवाथ- या। एवञ्चेन्नन्तः शब्दः पार्थाभिधायकत्वाश्रयो यस्य कान्तायस्येत्यर्थः फलितः । यस्ये. त्यत्र पष्ठयों निरूप्यनिरूपकभावः। यत्तान्तार्थनिरूपिताऽभिन्नपरार्थाभिधायकत्वाश्रय इन्नन्तः शब्दस्तस्य सान्तस्य कर्मगि सप्तमी भवतीत्यर्थः सिद्धः । एवम्बहुव्रीहिपर्यन्तधावने फलामावाद्विपयशब्दस्य देशवाचकत्येन प्रसिदत्वात्प्रकृतिरेव देशपरत्वेन गृह्यत इत्याशयेन. व्याचष्टे-नो विषयेति । एवञ बहुबीयपेक्षया पाठीतत्पुरुपे लाघवमिति भावः । 'अधीती ज्याकरणे' इति शब्दाद भूतकालिकव्याकरणकर्मकाध्ययनकति बोधः । इन्यिपयस्य कर्मणी- त्यन्न कमशरदः कालादिभिन्नकमयोधकः । तेन मासमधीती व्याकरग इत्यस्योपपत्तिः । निमित्ताकर्मयोगे । अत्र निमित्तपद क्रियाजनकप्रवृत्तिकारणज्ञानविषयलाक्षणिकम् । फलज्ञानस्य च प्रवृत्तिहेतुत्वम्प्रसिद्धमेरेत्यभिप्रायेण परममूले निमित्तमिह फलमित्युक्तम् । फर्मयोग इत्यस्य क्रियाकर्मणा योगः सम्बन्धस्तस्मिन्नित्यर्थः । सतीति शेषः। फलजमगि बीपिनमित्यादौ समभ्यर्थः । तस्य फलत्वन्तु हननक्रियायातल्लाभेच्छाधीनस्वादयोध्यम् । एवज 'चर्मणि द्वीपिन हन्ति इति शब्दाचर्महेतुकं यद्वापिकमक हननन्तद्विशेष्यका कर्तृ प्रकारकः शाब्दबोधः । अत्र परममूळे हेतुतृतीयेत्यभिधानं. "हेतौ” इति सूत्रे फलस्यापि हेतुपदेन ग्रहणमित्यभिप्रायेण । एवं फलार्थकत्वमसि हननस्य सम्मवतीत्याशयेनाह- मूछे-तादथ्य चतुथ्यपीति। एतदेव प्रकटयति-फलस्येति । 'धर्मगि दीपिन हन्ति' इत्यत्र, शम्दस्य धूतिभूमिरित्ययों मुले उक्तः तदर्थे कयितमाह-यविति । यवकान्तास्यर्थः । निरूपितान्तस्या प्रयाम्तेन सह कर्मधारयो वा। पत्र प्रकाशानुयायियनुप्रीतिपर्यन्तधावने फलाभावाविषयमस्म देश. पाचकारन विसावापानिपरवेन लापवायाह-अग्रेन इति। तेन पूरी करमित्यत्र न उदाहरणे नमंनि अभिरिटरन सप्तम्यनापस: किन्तु भावे। प्राय कर्मशम्न कालादिभिन्नमेर पते म्यास्पानार । न मासमती प्यारणे पत्र नवि केपटाययः । रमपत्र ऐठमाइ-फलस्येति। भावप्रकाशः. - ·कारके समीप्रकरणम् । ६५५ सीमेत्यादि । एतच दुर्गवास्यप्रयोघे कुळ चन्द्रेणोक्तम् । नेदिनीकारोऽप्याई- सीमा घाटस्थितिक्षेत्रेवण्डकोशेषु च खियाम् । इति । अथ पुष्फल्यो गन्धमृगे क्षपणकीलयोः ॥ इति च । हरदत्तादयस्तु पुष्कलकः श्ङ्खः सोम्नि सीमज्ञानार्थ हतो निहतो निखात इत्याहुः। "यस्य च ॥ नितिकाला क्रिया अनितिकालायाः क्रियायाः कालपरि. भैरवी। शब्दरवम् । विवक्षणात्मलायंत्वाच्च कागम्येति भावः । ननु ज्ञाप्यज्ञापकमावरूपक्ष्यलक्षगभावोभूयोभूयोदर्शनाश्रयो यस्ततश्च उदिते आदित्ये समो नष्टमित्यादानेव स्यान्न तु प्रकृत, कदाचिद्धि गोषु दुलामानास्वसौ गत इत्यत माह- नितिकालेति । कालो देशस्याप्युपलक्षगं तदुदाहरण-'सति गुणे द्रव्यत्वमस्ति इति । 'सोम्नि पुष्कलको हत' इत्यत्र व पुष्कलक दस्याग्दकोशार्धकले कर्मणा योगः-सम. चायः । 'दन्तयोईन्ति कुञ्जरम्' इत्यत्र फेथेषु चमरौं हन्ति' इत्यत्र पुष्कळशब्दस्य शडुपरस्ये सीमराब्दस्य परिच्चिदेशपरत्वे व संयोगात्मक कर्मयोगो बोध्य.। "यस्य च भावेन भावपक्षणम्" इत्यत्र भावशमा क्रियाया वोधकः। एवञ्च यत्सम्ब- धिक्रियया यस्य क्रिया लक्ष्यते तत सप्तमीत्यर्थः । नन्वस्य सूत्रस्य यत्र क्रिययोज्ञाप्य- ज्ञापकभावरूपलक्ष्यलक्षणमावस्तर चेत्प्रवृत्तिस्तदा यत्र ज्ञापत्वोपपादिका भूयोदर्श नादिघटिता सामग्री सम्भवति तत्रैव प्रवृत्तिः स्यात्रत्वन्यत्रेत्याशयेन शते-ननिवि। भूयोदर्शनाश्रय. साध्यसाधनयो. सामानाधिकरण्यस्य भूपि यानि दर्शनानि तत्प्रयोज्या, यथा वन्हिधूमयो। नन्वस्तु भूयोदर्शनाश्रयत्वछिन्नछिनमत आह-ततश्चेति । तदङ्गीकारे चेत्यर्थः । प्रकृते--'गोपु दुद्यमानाम गतः' इत्यादी । इदं वाक्यगृहिणम्प्रति आगन्तुक- पुस्पकर्तृकगमनक्रियोत्पत्त्यधिकरणकालज्ञानेच्छया आगन्तुक. कदा गत इति या प्रश्नस्त ज्योत्तरभूतम् । एवमान न नि भूयादशनसम्भव इत्याह- काचियोति । मूळे-निज्ञात. कालेति बहुमीहि क्रिया अन्यपदाया। एवञ्च निहातकाला या दोहनक्रिया सा अनिज्ञा- चकाला या गमनक्रिया तल्या लक्षगम्भवति । मलप्य न्यूनताम्मरिहतमाह-कालो देशस्य. सि । एवज निविदेशा क्रिया अनिनिदेशाया लक्षणमिति बाध्यम् । एवम सत्तच्छन्दयोध्य- स्पेन विवक्षितं यज्ञापकत्वन्तदेवच्याबप्रवृत्तिप्रयाजकन्न त्वन्न भूयोदर्शनापेक्षेति तात्पर्यम् । सति गुग इति । अत्र गुणसवक्रियाधिकरणाशः पृथिव्यादिज्ञात इति गुगसत्त्वक्रिया व्य- स्वसत्त्यक्रियाया लक्षणम् । यत्सम्बन्धिाक्रयेत्यत्र यस्पदपाध्यः कचित्कर्म, कचिकता। मत एवोकम्मले-तदाख्यया. कतृकमणोरिनि। कः कर्मणश्च यदुदाहरणं तत्र तयोः कृदन्तयोध्यस्वात्प्राधान्य क्रियायास्तु विशष गत्वमिति प्रधानयोष लक्षणस्यप्रतीतिरि. त्यागायेनोकम् -दहेति । कतकर्मकाधकम्त्ययान्तघाटतोशाहरणहये । प्रतीयमानमिति । जसले फलस्यापि रेवशम्देन ग्रहगादिति भव.। पाव चमफलक दीपिकर्मक इननमित्यादिरीत्या रोषाः । मयोवर्मनेवि । निय-सामानविकरण्याशनेः। याग्निभूमपारिवि भावः। वटापति निराचष्टे-ततश्चेति। तदहीकार चेस्पथप्रकृतगोपिया। तत्र देवमाद-कवाचिदीति । यः काचिदित्यर्थः । मन परिसि-काल इति । तत उम्मयोध्यारेन विवधिमे मे तशास्त्रानो निमिषं न प भानान्तरेण नियोगापेक्षेधि नेदं भूयोरनामपमिति भावः। भावप्रकाशः।

·६५६ सटीकटीप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- च्छेदकत्वाल्लक्षणम । वदानययोः कर्तृकर्मणोर्योधकादियं सप्तमी। तत्र ब्राह्मणे- वधीयानेपु गत इत्ति कतैर्युदाहरणम् । कर्मण्याह-गोविति । इह अधीया- नानां ब्राह्मणानां दुद्यमानानां गवां च प्रवीयमानलक्षकत्वं विशेषणीभूतयोरध्य- यनगोदोहनक्रिययोविश्राम्यति । भैरवी। मत शब्दरतम् । तदाधययोरिति । क्रियाश्रययोरित्यर्थः । विशेषणीभूतयोरिति । 'शिखो ध्वस्त' इत्यादौ शिखायां ध्वंसप्रतियोगिस्ववित्रान्तिवद्विशिष्टवेपेगैव तस्य लक्षकत्वात् । उभयत्र सक्षम्यर्थो ज्ञाप्यज्ञापफमावः । दोहनादिक्रियाधिकरणकालसम्बन्धश्च तस्य प्रकार त्वमते गोवित्यादिपाक्यावर्तमानकालावच्छिन्नव्यापारजन्यदोहनाथयगोनिज्ञापकतानि- खपितज्ञाप्यताविशिष्टो दोहनाधिकरणकालसम्बन्धविशिष्टच्यापारजन्यगमनाश्रयश्चैत्र इत्या- दिक्रमेण बोधः । सप्तम्यर्थस्य संसर्गत्वमते चोक्तोभयसम्बन्धेन ताशगवीविशिष्टगमन- कभिन्नश्चैत्र इत्यादिक्रमेण बोधः । न द्रव्ययोरेव ज्ञाप्यज्ञापकभावः किन्तु क्रियाविशिष्ट योरेव । अन्यथा गोषु चैत्र इति शब्दादपि गोशाप्याचैत्र इति बोधः स्यात। एवञ्च यवर्म- विशिष्टयोस्तथात्वसम्भवस्तद्धर्मयोरेव ज्ञाप्यज्ञापकभावो मानसज्ञानविषयः, व्यञ्जनाया अपि वृत्तित्वमते शाब्दबोधविषयो वेत्याशयेनोक्तम्-विशेषणीभूतयोरित्यादि । एवोक सूत्रकृता "यस्य च भाषेन" इति । तद्विवरणे-नितिकाळेति । स कालो यदि प्रात: समयरूपस्तदा तस्यैव पक्षत्वम् , कालिकसम्बन्धेन गमक्रियाविशिष्टस्य साध्यता, कालि. कसम्बन्धेनेवादोहनकोमिनगवीनां हेतुता योध्या। विशेषगांशे पर्यवसानविषये दृष्टान्त- माह-'शिखी स्वस्त' इत्यादाविति । इदम्पर्यवसानं यदा शिखा विशिष्टस्य पुरुषस्य जीवन- निश्चयस्तस्मिन्समये भवति। ननु क्रियाया एवं लक्षकत्वं सूत्रकृतोक्तमिति तत्र पर्यवसानोकिरयुक्तेत्यत माह- विशिष्ट वेषेणेति। मभेदसम्बन्धेन गमनादिक्रियाविशिष्टगवादिनिष्ठतादशमोत्यादिनेत्यर्थः । धावपस्थाप्यप्रियायाः साक्षादेव ज्ञापकत्वं वक्तुमशस्यम् , असत्त्वभूतत्वात् , किन्वाय. यद्वारैव । अत एव तदायद्वारेण इति मूलेऽभिहितम् । एतेन प्रिययोः साक्षासदाश्रय योस्तदूद्वारेति क्ल्यच्दुित्तिनिरस्ता। इदय सूत्रा यत्र मानान्तरसिद्धस्यार्थस्य कालदेशा- न्यवरपरितसम्बन्धेन पलविशेपणसम्बन्धस्य प्रतिपादनाय प्रयोगस्तव प्रवर्तते । अदम्बोध्यम्-काचित् किया स्वाधारकालापच्छिन्नामन्पा फ्रियां लक्षयचि । यथा- 'गोषु दुशमानासु गत् इत्यादौ । काविस्वाधारकालान्यवहितपूर्वकालावच्छिन्नामन्यां लायति । यथा-गोषु धोक्ष्यमाणास्वागताचेंना हत्यादौ । काचित्तु स्वाधारकालानन्तर- काहानिछानामन्यां मियां, रक्षति । यथा 'गोपु दुग्धासु गत' इत्यावौ । लक्षकक्रिया. कालप्यावश्यर्थमार-क्रियेति । प्रसिद्धतियेत्यर्थः । महम्मवशा वारयति-शिखीति । भादिना पटो दपायादिपरिमा। नन शिपाया एव परि छैदवावस्योतवाहन पर्यवसानोतिरयुकान मार- विशिति क्रियानिशिवेत्यर्थः धातूपस्याप्यक्रियायाः साक्षादेन धागा बोषयितु. मशायम् , मससाकार प्रातिपदिवश्वेन . साम्यसम्भवाय, मायाम दाभ्यम् । सब वामप एव। Ha Rष दाभययोरिति मुझे प्राणघम् । पवस्तस्यत्यये योग्य।। शिवडि अववि पाना। बस नपा व दामयपोरिस्पना प्रविना पानमा भार-विशिषि प्राम। देस लामोऽष पवाये पाठक ५३तिभावान विपापा साधादामोधमामिति एनारदास्यासमराम। - - भावप्रकाश ·कारके सप्तमीप्रकरणम् । ६५७ भैरवो। श्रयवाचवत्वन्द्वयोरपि गोशब्ददुहमानशब्दयोरित्युभाभ्यां सप्तमी। ननु यत्र क्रियावाचक- म्पदन्न प्रयुज्यते "विवाहे नान्दीमुख कुर्यात्य इत्यादौ तत्र कथं ससमीति चेत् ? इत्यम् , अत्र विवाहपदस्य विवाहप्राक्का लाक्षणिकत्वात् "सम्यधिकरणे च॥ इति सक्षमी। "राहपरागे स्नायात्" इत्यादौ राहूपरागपदस्य राहूपरागका लक्षणा। तस्य समभ्यया. धारतायामन्दयः तस्यास्तु स्वनिरूपिताधेयतासम्बन्धेन स्नाधात्वर्थेऽन्वये सिद्धसाध्यसम- मिव्याहाण्यायेन राहूपरागस्नानयोनिमित्तनिमित्तिभाने पर्यवसानम् । अङ्गवलिङ्गेषु सौराष्ष्ट्रमगधेपुष । तीर्थयात्रां विना गत्वा पुनः संस्कारमहति ॥ मनाङ्गादिपदमश्रादिदेशपरम् । अधिकरण एवं सप्तमी । तस्य गमनेऽन्वया | तस्य स्व- समानार्दवत्वस्वोत्तरवारिकत्वोभरसम्बन्धेन इनः संस्कारयोग्यतायामन्वयोवच्छेदकाव.. छेदेनेति वत्तीशगमनस्य पुनः संस्फारनिमित्तत्वम्फलति । 'भिधते हृदयप्रन्थिपिउधन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्डष्ट परावरे॥ परं-हिरण्यगर्भादि अवरं यस्माचस्मिन् ब्रह्मणि दृष्ट-तद्विपयकदर्शने 'अहम्ब्रह्मास्मि' इत्याकारकाऽपरोक्षजाने इंशज्ञानोत्तरकालेऽस्य द्रष्टुः पुरुपस्य हृदयग्रन्थिमिथ्याज्ञानजन्य- संकारो भित्ते, सर्वसंशयास्वादशसंस्कारप्रमवसंशयाविछयन्ते, जाता नश्यन्ति, पुनरूत्प- स्तुि तेपान्न भवति सामग्रयभावात् । अत एव सर्वपदम् । अस्य कर्माणि सञ्चितान्यदृष्टानि क्षीयन्ते नश्यन्ति । प्रारब्धानान्तु मोगान्निवृत्तिर्भवतीत्यर्थः। दृष्टपदन्तादृशदर्शनोत्तरका- लाक्षणिकमोपलेपिकाधारे एवं सहमी । मासिकादौ यथा, तथैव योध्या। एवं हृदयन- नियशब्देन सङ्गभयवेपमोहशोकादि यात् तत्सर्व ग्राहम् , अविद्याया ना तत्कागाना- शात् । भिद्यत इत्यत्र कर्मकर्तरि लट् । 'मूछे वृक्षे न कपिसंयोग' इत्यत्र मूलपदात्सप्तम्यप्यौपश्लेषिकाधारे, अवच्छेदकतास. म्बन्धस्याप्याधारतानियामक्त्वात् । अत एव 'शिरसि वेदना पादे मे सुखम्' इति व्यव. हारः। एवमेव यथायथमवधातव्यम् । अत्रेदम्बोध्यम् । उक्तत्रिविधाधिकरणेषु मुख्यमधिकरणमभिन्याप्तिकं सर्वावयवावच्छेदेन स्वाधेयस्य सम्बन्धस्तदेव । अत एव स्वरितेनाधिकार." इति सूत्रभाष्ये आचार्य: "किम. धिकरण न्याय्यम्मन्यते? यन्त्र कृत्स्नमाधारात्मा व्याउ"इत्युक्तम् । अस्य न्याय्यत्वन्तु प्रकृ. त्यर्थतावच्छेदकविशिष्टे तानाशयति । अन्यदधिकरणगौणम् । सप्तमी तु सर्वस्मिनप्यधिः वरणे "सतम्यधिकरणे " इत्यत्राधिकरणपदे स्वरितत्वप्रविज्ञानाभवति । अत एव "गङ्गा- याडाव. कूपे गर्गकुलम् इत्यत्र गौणाधारे सप्तम्युदाहृता माये। भावप्रकाशः। मवेद बोयम् । मधीयानन मणरागमनाय इति क्रमेण बोधः। शाम्यशपकभावः सप्तम्यर्थः । मत एवारया: क्रियायामेवान्वयः। द सूत्र यत्र माना तरसिदस्यास्प कालविशेषसम्बन्धादिप्रतिपादनाम प्रयोगरव प्रवर्तते, सूत्रमाप्यस्वरसात् । ९५०च विवाहे नान्दीमुख कुर्यात् इत्यादी विवाह तराफालो रूपयते । मधिकरणे सप्तमी। राहूपरागे स्नाया गया दोहे मागत इत्यादी राष्ट्रपथगा तदारयः काल उभ्यवे। मबाठेदवाव छेदनान्वयस्यौत्सर्गिकस्तादारूपायकालावच्छेदेन सस परय निमिष फलति, एवमेवाहादिदेशगमनस्य पुनसंस्कारनिमित्ता। मत्र कौस्तुर शुक्तति रप मम्जूषायाम् । मिते ददयविछिपाते संध्या. बीयन्ते चास्य कर्माणि तरिमो पत्र पायिग पर परमारिन् मणि दृष्टे दिये द ने दई ·६५६ सटीकटीप्पणशधरतप्रौढमनोरमायां- च्छेदकरवाक्षक्षणम । तदाश्रययोः कर्तृकर्मणोर्योधकादियं सप्तमी। तत्र ब्राह्मणे वधीयानेपु गत इति कर्तर्युदाहरणम् । कर्मण्याह-गोविति । इह अधीया नानां ब्राह्मणानां दुधमानानां.गवांच प्रतीयमानलक्षकत्वं विशेषणीभूतयोरथ्य यनगोदोहनक्रिययोविश्राम्यति । शब्दरतम् । तदाश्रययोरिति । क्रियाश्रययोरित्यर्थः । विशेषणीभूतयोरिति । 'शिखो ध्वस्त:- इत्यादौ शिखायो ध्वंसप्रतियोगिधविश्रान्तिवद्विशिष्टवेपेगैव वस्य लक्षकत्वात् । भैरवी। मत उभयान सप्तम्यर्थो ज्ञाप्यज्ञापकभावः । दोहनादिक्रियाधिकरणकालसम्बन्धश्च तस्य प्रकार त्वमते गोवित्यादिवाक्यावर्तमानकालावच्छिन्नव्यापारजन्यदोहनाभयगोनिप्रज्ञापकतानि- पितज्ञाप्यताविशिष्टो दोहनाधिकरणकालसम्बन्धविशिष्टव्यापारजन्यगमनानयक्षेत्र इत्या- दिक्रमेण बोधः । सप्तम्यर्थस्य संसर्गत्वमते चोक्कोमयसम्बन्धेन ताहशगवीविशिष्टगमन- कभिन्नश्चैत्र इत्यादिक्रमेण बोधः । न द्रव्ययोरेव ज्ञाप्यज्ञापकभावः किन्तु क्रियाविशिष्ट योरेव । अन्यथा 'गोषु चैत्र' इति शब्दादपि गोज्ञाप्याचैत्र इति बोध: स्यात् । एवञ्च यदर्म विशिष्टयोस्तथात्वसम्भवस्वधर्मयोरेव ज्ञाप्यज्ञापकभावो मानसज्ञानविषयः, व्यञ्जनाया अपि वृत्तित्वमते शाब्दबोधविषयो वेत्याशयेनोक्तम्-विशेषणीभूतयोरित्यादि । एवोक्तं सूत्रकृता "यस्य च भाषेन" इति। तद्विवरणे-नितिकाळेति । स कालो यदि प्रातः समयरूपस्तदा तस्यैव पक्षत्वम् , कालिकसम्बन्धेन गक्रियाविशिष्टस्य साध्यता, कालि. कसम्बन्धेनवादोहनकामिनगवीनां हेतुता बोध्या। विशेषांश पर्यवसानविषये दृष्टान्त- माह-शिखी वस्व' श्यादाविति । इदम्पर्यवसानं यदा शिखा विशिष्टस्य पुरुषस्य जीवन- निश्चयस्तस्मिन्समये भवति । ननु क्रियाया एवं लक्षकत्वं सूत्रकृतोक्कमिति तत्र पर्यवसानोक्तिरयुक्तेत्यत माह-- विशिष्टवेपेगैति। अभेदसम्बन्धेन गमनादिक्रियाविशिष्टगवादिनिष्ठताडगोत्यादिनेत्यर्थः । धातूपस्थाप्यक्रियायाः साक्षादेव ज्ञापकत्वं वक्तुमशक्यम् , असत्वभूतत्वात्, किन्वाय. यद्वारैव । अत एव तदायद्वारेण इति मूलेऽभिहितम् । एतेन फ्रिययोः साक्षासदाश्रय योस्तद्वारेति कस्यचिदुक्तिनिरस्ता। इदन सूत्री यन्त्र मानान्तरसिद्धस्यार्थस्य कालदेशा- न्यवरघटितसम्बन्धेन फलविशेषणसम्बन्धस्य प्रतिपादनाय प्रयोगस्तत्रैव प्रवर्तते । अत्रेदम्बोध्यम्-काचिन क्रिया स्वाधारकालावच्छिन्नामन्यां क्रियां लक्षयति । यथा-- 'गोपू दुसमानासु गए. इत्यादौ । काचिरस्वाधारकालाव्यवहितपूर्वकालावच्छिन्नामन्यां लक्षयति । यथा-गोपु धोक्ष्यमाणास्वागतश्चेवा इत्यादौ । काचित्तु स्वाधारकालानन्तर- कालावच्छिन्नारन्या प्रियारक्षयति । यथा गोपु दुग्धासु गत' इत्यादौ । लक्षकक्रिया. कालम्यावृत्यर्थमाइ-क्रियेति । प्रसिदविवेत्यर्थः । असम्भवरा वारयति-शिखीति । मादिना पटो दम्भ इत्यादिपरिमा: । ननु किपाया पव परिच्छेदकावस्योक्त्वाचन पर्यवसानोक्तिरयुकाइन भाइ-- विशिष्टेति । गशनिपानिशिणवेत्यर्थः । यातूपस्याप्यक्रियायाः साक्षान्म्देन रक्षणव बोधयितु। मयम् , महसवावा मप्रातिपदिवखेन ततः साम्पसम्भवाच्च, मोऽन्यवारय माध्यम्। सप वामय एव। मत एक क्वाश्ययोरिति मूठे प्रागुलम् । पदस्तस्येत्यये योग्यः । फापरिवति वि मा या नकरीत्या तमस्य वदामययोरियनेने प्रतिपादनाकर पर्यवसानमा भार-विशिकि. मामद । बलप लपसासमोन पक्षे एबकाये पपाठक १२वि भाप टेन द्विपापा साधादामोपमा मानिनिसानाm है भावप्रकाशः। .

·कारके सप्तमीप्रकरणम् । ६५७ भैरवी वयवाच्यत्व मोरपि गोरन्ददुधमाशब्दयोरित्युभान्या सप्तमी । ननु यत्र कियावावक- म्पदन्न प्रयुज्यते विवाहे नान्दोमुख कुर्यात्य इत्यादौ ता कथ सप्तमीति चेत् ? इत्यम् , मात्र विवाहपदस्य विवाहप्रायकाले लाक्षागकरवात् "सम्यधिकरणे " इति समी। "राहपरागे स्नायात्" इत्यादौ राहूपरागपदस्य राहूपरागका लक्षणा। तस्य समस्या धारवायामन्वय स्थास्तु स्वनिरूपिताधेयतासम्बन्धेन स्नाधात्वर्थेऽन्वये सिद्धसाध्यसम- मिच्याहार यायेन राहपरागस्नानयोनिमित्तानमित्तिमारे पर्यवसानम् । अगवद्गकलिङ्गेषु सौराष्ट्रमगधेपुच। तीथयात्रा विना गत्वा पुन सस्कारमहति ।। प्राङ्गादिपदमादिदेशपरम् । अधिकरण एव सक्षमी । तस्य गमनेऽन्वयः । तस्य स्व- मानववस्वोत्तरकारिक योभयसम्बन्धेन एन सस्कारयोग्यतायामन्वयोऽवच्छेदकाव- देनेति वशगमनस्य पुन संस्कानिमित्तत्वस्फलति । 'भिद्यते हृदयन्यिश्छिद्यन्ते सर्वसशया । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्ष्टे परावरे॥ पर-हिरण्यगर्भादि अवर यस्मात्तस्मिन् ब्रह्मणि दृष्टे-तद्विषयकदर्शने 'अहम्बझास्मि' इत्यावारकाऽपक्षाने इंशज्ञानोत्तरकालेऽस्य द्रष्टु पुरुषस्य हृदयग्रन्थिमिथ्याज्ञाननन्य. कारो मिटते, सबसपायास्वासस्कारप्रमवसायाविद्यन्ते, जाता नायन्ति, पुनरुत्प रिस्त पान्न भवति सामायभावात् । अत एव सर्वपदम् । अस्य कर्माणि सनितान्यष्टानि क्षीय ते नस्यन्ति । प्रारब्धानान्तु मोगान्निवृत्तिभवतीत्यर्थ । दृष्टपदन्ताशदर्शनोत्तरका- साक्षरियमोपरषिकाधारे एव सामी । मासिकादौ यथा, तथैव बोध्या। एक हृदयनfarदन समयोपमोहशोकादियात् सर्व प्राइम्, अविद्याया नाशे तत्कार्यागाना. वात् । मियत इत्यत्र कर्म करि लट् । 'मूख वृक्षे न कपिमयोग' इत्यत्र मूलपदा सम्यन्यौपाने पिकाधारे, अवच्छेदकतास मस्याप्याधारवानियामकत्वात् । मत एवं शिरसि वेदना' पादे मे सुखम्' इति व्यव सर । एवमेव यथाययमवधातव्यम् । कदमोध्यम् । उत्रिविधाधिकरणेपु मुख्यमधिकरणमभिन्यासिक सर्वावयवावच्छेदेन साधेयस्य सम्पास्तदेय । ३ त एयस्वरितेनाधिकार" इति सूतभाव्ये भाचार्य किम- पिसाम्यम्मायत न रहन जाधारात्मा च्यात्युत्तम् । अस्य न्याय्यत्वन्तु प्रक स्थरता शिष्टे दानाद्धयति । अन्यदधिकरणहोणम् । समोतु सस्मिवयधि पणे सम्यधिकरणे . इस्त्राधिकरणपद स्थरिवत्वप्रविज्ञानादयति । अव एवं गड्डा- पादाय। सूप गरम्य गौणाधार ससम्युराहता भाष्य। भायप्रकारा। कदम । भोपान ENARIमनामय इति मेन रोपा भापकमात्र सम्पमा : प्रियापका-। प पत्र माना तासिरप कालविपसम्म धादिप्रतिपदनाय प्रग मारमा २ सम्म बिरे नादीमुख कुयार यादी विवाry Eaad भविस EBRITrutनाया गया दो भाग पाशे पाएगा ८. RANERURन पार्गिकापासनापानस em infert - बारिय पुन नEिRaily बुवा familsirocा ५९३ राति र wasiest tele. . .. १-८२ ·उपम सटीकटिप्पण शब्दात मोढमनोरमायां- भेद पवेति । न तु शब्दान्तरोपात्तसामान्यरूपाकान्ततेति भारः। माथुरा. इति । न ह्यत्र गवां कृष्णेत्याविव सामान्यविशेषभावः, किंतु शझोपात्तयो. धर्मयोर्विरोध पव। निपुणा राज इति । साधुशब्दप्रयोगे स्वर्ण विनाऽपि सप्तमी भवत्येव, "साध्वसाधुप्रयोगे च" इति वार्तिकात् । शब्दरत्नम् । नविति। गवां कृष्णेत्यादौ गोत्वाधाकान्तता यथेति भावः। तदाह-न ह्योति । वाटिकादिति । साधु त्यो राज्ञ इति तु राज्ञो नृत्येनान्वये साधुः । प्रत्यासत्या भैरवी। - "पञ्चमी विभक्ते, "यतश्च निर्धारणम्" इत्यनुवर्तते । अत्र विभक्तरानार्थो भेदः । एवञ्च यतो निर्धारणम्भेवश्च ततः पञ्चमीत्यर्थः। यत्र निर्धारणं तत्र भेदस्य सर्वत्र सत्त्वात विभक्तग्रहणसामद्भिद एवेति नियमलाभः। भेद एवेत्यस्य भिन्नधर्मप्रकारकप्रतातिविशेष्य- त्वमेव । एक्कारेणाभेदस्य व्यवच्छेदः । स च निर्यमागस्य कापि नास्तीति नियमप्रदर्श- नधैयथ्यम्प्राप्नोतीत्याकालायामाह-मूले न तु शब्दान्तोति । तदुदाहरणं स्पष्टप्रतिपत्तये आह-गवामिति । उक्तस्य विभक्तपदार्थस्य सत्त्वमुदाहरणे प्रदर्शितम्मूळे-न ह्यनेत्यादिना । यत्र सामान्यविशेषभावस्तत्र विपस्य सामान्यधर्मावच्छिन्नावमस्त्येव । प्रकृते तु निर्य- माणेषु माथुरेपु पाटलिपुत्रकत्यन्नास्तीतिभेदस्यैव सत्त्वमावश्यामिति भावः । अन्न पञ्चम्यर्थी निरिणविषयत्वम् । पाटलिपुत्रकावधिकनिर्धारगविषया माथुरा आख्यतरा इति बोधः । "साधुनिपुणाभ्याम्" इति सूत्रस्थल्याऽायामित्यस्य ज्यावयंप्रदर्शनसमये साधु- शब्दम्परित्यज्य निपुणशब्द एवोक्तस्वरोजमाह-वातिकादितीति । नन्येवं 'साधु त्यो राज्ञा' इत्यस्य वृत्तिप्रदर्शितप्रयोगस्य कथमुपपत्तिरत आह-साधुत्य इति । नन्वमन्यविषयकमपि साधुत्वङ्गम्यतेत्यत आह-प्रत्यासस्येति । एवञ्च यविषयकलाधुत्वं शमतो बुध्यते तद्वाचका• देव वार्तिकेन सप्तमीति भावः । अत एव तत्र वार्तिके प्रकृष्टयोगात्मकप्रयोगप्रहणम् । ननु यदि साधुशब्दार्थस्यार्थिको योगो राजनि गम्यत इति भवसम्मतन्तदा वृत्तिप्रदर्शितम्प्र- थमोपस्थित 'साधु त्यो राज्ञ' इति प्रत्युदाहरणमपि सम्यगेव । प्रकृवस्वे यामित्यस्याs. माने "साधुनिपुणाभ्याम्॥ इति तृतीयया योगमानाक्षेपादिति तत्त्यागानौचित्यमेवेत्यत भावप्रकाशः। त्यर्थः । मासिकवार्षिकादिवदीपश्लेषिकेऽधिकरणे सप्तमी। अत एव "यन्मासेऽविकान्ते दीयते तस्य मास भोपश्लेषिकमधिकरणम्"ति भाग्य सङ्गछने । सकलावयवम्याप्ती व्यापकाधार विलेपु तैलामियादि । छमेव मुख्यम् । उप समीपे श्लेषः सबन्धस्तस्कृतमीपश्लेषिकम् । एतदिन वैषयिकम् । मुख्यवकोणमपि सप्तमीशक्यमव । मधिकरणवशक्तिमांश्च तदर्थ इति । अधिकं मन्जूपया द्रष्यम् । अमावाने प्रतियोगिवानस्य कारणवादार-गवामिति । मायुदाहरणे पाममुले प्रथमोपस्थितसाधुशम्दायाने वीजमार-धार्तिकादितीति । नवे साधु यो पति वृत्तिप्रक्रियोक्तप्रयोगासगतिरत आर--साधुरिति । हरदयक्ति स्वयम् । भृत्येनान्वय ।। भूत्वेनैव शान्वये इत्यर्थः । राजस्यः साधुरितिवास्यार्थ इति भावः । नन्वेवमन्यसाधु. पिरयाद मार-प्रत्येति । तयार मामयोगाभावा तत्र वार्तिकमासिः। मा क तन्त्र रणमिति मायः नसकिपिक्रिपोजायनोपस्थितागुशागसमय स म पदामागे "का गमावायेापि तमामे त एक निभाया समिर पदामिपि arametla रन ससम्या दुरिश्मा। भानुशरण सिवासापान प पर ला ·कारके सप्तमीप्रकरणम् । ६५६ प्रसित इति । तत्परे प्रसितासकावित्यमरः। मूलेनेति । "नक्षत्रेण युक्तः कालः" इत्यरणो "लुबविशेषे” इति लुप् । पर्यायेणेति । ईश्वरशब्दो भावसाधनः । यस्य स्वामिन ईश्वरत्वमुच्यते इत्येक व्याख्यानम् । यस्येति खं निर्दिश्यते । यस्य स्वस्य ईश्वर उच्यते इत्य- --- शब्दरत्नम् । च राजविषयमेव साधुत्वं गम्यते न तु शब्देन तत् स्पृश्यते । मर्चायां प्रतियोगे निषेधार्थ स्वन साधुग्रहणमिति तत्वम् । तत्परे इति । रूढत्वादेतदर्थस्यैव ग्रहणम् । तेन प्रस्ण सित 23 भैरवी। . अत एवं माह-मायाम्प्रतियोग इति। 'साधुर्मातरम्प्रतिपर्यनु' इत्यत्र यदाऽर्चा विवक्षिता तदा मातृशब्दात्सप्तमी प्राप्ता परन्तु प्रतियोगसत्त्वान्न भवति । एतेन प्रकृतसूत्रे साधुग्रहणमन- र्थकम् । साधुशब्दप्रयोगे 'साव्वसाधुप्रयोगे' इति वार्तिकेन सप्तम्या दुर्वारत्वादिति कस्य. चिदुक्तिः प्रत्युक्ता। प्रकृतसूत्रे पुन साधुब्योपादानसामर्थ्यात्प्रत्यादिभिर्योगे साधुशब्द प्रकृतसूण वातिकेन वा प्राप्ता सप्तमी न भवतीति भावः । अप्रतेरिवि शब्दे समस्तः प्रतिशब्दो "लक्षणेत्यम्भूत" इति कर्मप्रवचनीयसंज्ञाघटकप्रत्यादिलाक्षणिक इत्याशयेन वातिकतोचम्-प्रत्यादिभिरितिः। नन्वेवं सति प्रकृतसूत्रे एव साधुशब्दोपादानमस्तु, प्रत्यादियोगामारे प्रकृतसूत्रेणेव साधुशब्दप्रयोगे सप्तम्याः सिद्धौ वार्तिके साधुग्रहणमनर्थक- मिति चेत् ? न, साधुः कृष्णो मातरीत्यत्र तत्त्वकथने या अभावेऽपि सप्तमीसिद्धयर्धन्तल्य सवात । एवञ्च प्रकृतसूत्रेऽांग्रहगन्निपुणार्थमेवेति ध्वनयन्नाह-तस्वमिति । "सप्तम्यधिकरणे चाइति सूत्रस्य 'साध्वसाधुप्रयोगे' इति वार्तिकव्याख्यानावसरे "साधुनि- पुणाभ्यां सप्तम्या सिद्धायामनधिमत्र साधुग्रहणन्तेन तस्वकयने साधुशब्दयोगे सप्तमी भवति, अर्चाग्रहणन्तु तत्र निपुणविशेषणार्थमेव इति केयटः सहच्छते । मुले "प्रसितोत्सुकाभ्याम्" एतद्वयाख्यानावसरे तत्सरे प्रसिवासकावित्यमरप्रदर्शन रूढस्येव प्रसितशब्दस्य ग्रहणन तु योगिकस्येति प्रदर्शनायेत्याशयेनाह-रूतस्यादिति । प्रति. वस्यादित्यर्थः । 'रूढियोगमपहरति' इति न्यायस्यापि प्रसिदत्य एव तालार्यम् । सदयस्य- भावप्रकाश.. परास्वोन मार-अर्चायामिति । प्रतियोगे-प्रत्यादियोगे। बाकि तु भनी पद्माण वेन तस्यक पनेऽपि तथायोग भवति । तथाचात्रा प्राण विस्य निपुणार्थमेर। एवम्ब प्रयोगसाधुणेऽपि प्रत्यु. दाहरणासतिरेव । सूत्रस्य तभावेऽप्यप्राप्डेरतस्या निषेधार्थ करादिति दृचिहियामिमप्रकाश चिरमदेव । अत एव परमम्जरी कारमतेने प्रशारमन् । वस्तुतोऽन्याय्यनिति प्रसाद न्। मर्चामा निपुणशरपेव विशेषणमिति यादमादीनामप्परमेश्यः । एतेन निदेश एकोशामपायोगा साधुमाणपैयाथान पेटापचि, भाप्पास्यास्याप्रसार । मचायाम निभाय स्यावासाच । न चावरिति निशानायमेर बाकि सामान्, भारतीय पासयोगार सात प्रतिपय नुरेति मायोरशरणाविरोधप। वराभयविSTATE सनामसारमुरिति कि । हिमाशु गुरुमपास मृत न गुणवानीra प्रमारानारदास्यास्पध, उस्मारक वा मास्वत्यादिति । शिशिर्ष. कहियोगमा पारित भारा। परामर्मस्पेति। पर: । सि!-. - ·अव्ययीभावप्रकरणम् । ६६१ अथाव्ययीभावः। समर्थाश्रित इति । सूत्रे समर्थशब्दो लाक्षणिक इति भावः। Nawww रत्नप्रदीपक। सममित इति । "समर्थः पदाविधिरिति सूने समर्थपदम् सामर्थ्यविशिष्टरूपाधबोध- सरला। श्रीगुरुशरणम् । मूले समाश्रित इति । "समयः पदविधिः" इति सूत्रे पदविषिशब्देन पदोद्देश्यकाविधिः समा. सम्हादिरूपो गृह्यते, तेन च सामानाधिकरण्यासम्भव इति समर्थपदं तदाश्रिते लाक्षणिकम् । ययो. मोर्भागयोरेकार्थीमावसामर्थ्य तादृशप्सामाश्रिवयोरेव समासतम्शादि भवतीत्यर्थः, भस्य सूपस्य रिभाषारूपत्वेन नियमे पर्यवसानात् । सामये चात्रैकार्थीमावरूपमेव नतु भ्यपेक्षारूपं "संसटायें मर्थम्" इति अत्रैव सन्ने भाप्योक्तः, "पृथगानामेकार्थीभावः समर्थवचनम् । पृथगर्यानां पदानामेका. भावः समर्थमित्युच्यते । क पृथगर्थानि मवैकार्यानि ? वाक्ये पृथगानि-राशः पुरुष इति, समासे -नरेकार्थानि राजपुरुष इति" इति भाष्योक्तेश्च । पवश्च पृथक् पृथगोंपत्यापकपदानां समुदायनिष्ठक- स्या एकोपस्थितिजनकत्वमेका भाव इति फलितम् । घटवघटयोरेकोपस्थितियपपि घटपदाद्भवति त्यापिय पृषगर्थोपस्थापक.पदभमुदायाभाषान्न दोषः । मन शकलं पदम् इति पदं पदपदेन गृह्यते नतु सुदन्त विरुवं वेति। वेन भोपगवः' इत्यत्र नाभ्यातिः। अन्यथा तद्धिताणप्रत्ययस्य सादशपदावामान. घट व त्रापि वाशसमुदायासस्वापस्याबोक्कापीमावसामर्थ्याभावप्रसङ्गात् ।,विमवत्यर्थस्य प्रका. तावादिमते विमकीनो वदित्तप्राययवापदत्वसत्त्वेऽपि वन विभवस्यन्तसमुदाये पकशक्तेरभावान दोषः। वैशियमुद्रया प्वाथीभावर क्षणं तु 'पविशिष्टत्वम्। वैशिष्टयन स्वघटितव, स्वप्रयोज्यविषयवानिरू- पितविषयमाप्रयोजकपदघटितावं, स्वनिविपर्यापयधिकरणत्वम्, पत्रितयसम्बन्धेन । "राजपुरुषः" सयम पद राजनपद पुरुषपद वा, प्रदेशिष्यं समुदाय वववे । तथाहि, स्वं राजन्पद तपटितवं समुदाये, प्रयोज्या विषयता राजवाच्या प्रकारतास्या विषयता निरूपिता विषयता पुरुषला. मा विशेयतास्या दाप्रयोजक पदं पुरुषपदं तद्पटितवमपि तस्मिन् समुदाये, एवं स्वं राजन्पद वटा या समासवृतिविशिष्टशकिरतपयाप्त्यधिकरणलमपि तत्र समुदाये इति लक्षणसमन्वयः । एवमेव पुरुषपदमादायामि लक्षणसमन्वयो बोदव्यः । यत्त शतिविशिष्टश्वमेकायीभावः, वैशिष्टयं चस्वपर्यापयधिकरणपटिनाव, स्वनिरूपकेतरनिरूपितश- चियापयधिकरण परिवं, वशान प्रयोज्यशानविषयीभूतशक्तिपर्यायधिकरणवमेतस्त्रिवयसम्बन्धनति, रामपुरष यादी वृत्तिपटव पदनिरिमादाय च लक्षणसमन्वयः । तथापि, वं राजनपदनिधा- शक्तिः रस्पायधिकरण राजपद तद्रटिश राजपुरुप स्या, स्वं राजनपदनिष्ठा शकिः तनिरूप- वोऽय: राजनापरवदित पुस्मरूपोऽ: सविसतिशक्लिपर्यायधिकरर्ण पुरुषपद तपस्विरवमपि तत्र समुदाय, वंशतिः नदानप्रयोज्यं यस्यान विशिष्टशक्जिविषयकं सदियोभूना शक्ति, विजिचिरापयतिमपि न समुदाय पति, भानसम्बन्धदर्य स्वरूपकी नपर, तृतीया कपातु वाऽविण्यारिवारमायेति कम, बाप्य: स्यादिबासखाती विशिष्टाकिमहत्याऽवय. सिरोदर मारेन Bाम्याप्ते, 'अस्य स्थाचसमर्थलमा पूर्वपावनाविन्यास। मच तर सुतीयसम्मामा तिन दोष रवि वाध्यम , विशिशा धमामादिचिसप्याया EMEECIRCELनरियर मारने वापरूमाडादशमम तु काप्यविज्यिको हकमि माप दारप १ ६२रमारय मन नपरायो-या अपंपदपयोम्या या या विषया assafreeरपतिकीसामान न मावसमर्मम् । अत एक ·६६० सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां-- परम् । एवं च व्याख्याभेदासर्या येण विभक्तिः । सा च विशेषणात् षष्ठीव- दिति भावः। इति सप्तमी। इति श्रीमद्भट्टोजिदीक्षितविरचितायां प्रौढमनोरमायां कारकप्रकरणम् । शब्दरतम् । इत्यर्थं न ॥ इति सप्तमी। इति श्रीमद्भहोजिदीक्षितपौधदरिदीक्षितविरचिते प्रौढमनोरमा- व्याख्याने लघुशन्दरत्ने कारकप्रकरणम् ॥ भैरवो एतदर्थस्य । सितशब्दो गौरवाची। दरयर्थे इति। सतीति शेषः। परममूळे "यस्मादधि यस्य घेघरवचनम्" इति सूयस्य व्याख्यानम्मङ्गलाय, "मलादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गला. न्तानि शाखाणि प्रयन्ते" इति भाप्यात् । तत्र यस्य धेश्वरवचन मितिशब्दस्य यस्य स्पस्य ईश्वरः कथ्यते तज्ञाचकादित्य स्वयाचकास्सामी, यहा स्वीस्वरसम्दोभावप्रधाननिदेओनेश्व. सत्यय वनस्तदा स्वामिवाचकात्सा भवति । "अधिभुवि राम" "अधिरामेभूइत्यत्र यया । इति सप्तमीविवरणम् । इति भामहामहोपाध्यायभैरवमिविरचितायां शब्दरत्नपापयां फारकान्तं प्रफरगं सम्पूर्णम् । सति शम्। भावप्रकाता। इस्य- यः । इविरामी॥ पविधीमतापगुरोपापमयमुखीपनापरिशिवाय भायमासि भारम्पर सम्म् ।

·अव्ययीभावप्रकरणम्। ६६१ अथाव्ययीभावः । समर्याथित इति । सूने समर्थशब्दो लाक्षणिक इति भावः । www रत्नप्रदीपक। सम्मानित इति । "समर्थ. पदाविधिरिति सूने समर्थपदम् सामर्थ्यविशिष्टरूपाथयोध- सरला। श्रीगुरु शरणम् । मूले समाधित इति । "समयः पदविधि." इति स्प्रे पदविपिशम्देन पदोद्देश्यकविधिः समा. सादिरूपो गृहते, वेन च सामानाधिकरण्यासम्भव इति समर्थपदं वदामिते लाक्षणिकम् । ययो. योभागयोरेका भावसामय वादशसामर्थ्याभिवयोरेव समाससम्चादि भवतीत्यर्थ, मस्य सूत्रस्य परिभाषारूपत्वेन नियमे पर्यवसाना । सामध्ये चात्रका भावरूपमेव नतु म्यपेक्षारूप "संघष्टा समर्थम्" इति भव सने भाष्योते , "पृथगानामेकायीभाव. समर्थवचनम् । पृथगना पदानामेका. यीमाव. समर्थ मिायुज्यते । क पृथगानि मवैकार्यानि ? वाक्ये पृथगर्यानि-रायः पुरुष इति, समासे पुनोकाानि राजपुरुष इति" इति भाष्योक्तेश्च । एवश्व पृथक् पृथगर्थोपस्थापकपदाना समुदायनिष्ठक शक्रया एकोपस्थितिजनकत्वमेकार्थीभाव इति फलितम् । घटस्वघटयोरेकोपस्थिवियं पपि धटपदाद्भवति दयापि च पृथगोपस्थापकपदसमुदायाभावाप्न दोषः । भत्र 'शक्त पदम्' इति पदं पदपदेन गृलवे नतु सवन्त विन्त वेति। तेन मौपगव.' इस्यन नाव्याप्ति । भन्यथा तद्धिताणप्रत्ययस्य तादशपदावामावेन. पर व तत्रापि लाशसमुदायारुत्वापस्या तत्रोक्का भावसामयाभावप्रसवात्।विभवत्यर्थस्य प्रका. रतावादिमते विभजीना स्तिप्रत्ययवस्पदव सरवेऽपि वन विमायन्तसमुदाय एकशक्तेरमावाप्न दोष. । वैविध्यमुद्रया एका भावर क्षण तु 'पदविशिष्टव वैशिष्टयन स्वघटितवं, स्वप्रयोज्यविषयतानिरू- पितविषयताप्रयोजकपदघटितरव, वनिप्रशक्तिपर्यापयधिकरणत्यम्, पत्रितयसम्बन्धेन । “राजपुरुष." परम पद राजनपदे पुरुषपद वा, वैशिष्ट्य समुदाये वर्तते । तथादि, स्व राजनपद सद्घटितरव समुदाय, प्रयोज्या विषयता राजावावच्छिा प्रकारताख्या विषयता निरूपिता विषयता पुरुषस्वा. वपिनाविशेष्यमाया ताप्रयोजक पद पुरषपद तद्धरितवमपि तस्मिन् समुदाये, व स्व राजन्पद वनष्ठा या समासवृत्तिविशिष्टशक्तिस्तापयर्यास्यधिकरणत्वमपि वा समुदाये इति लक्षणसमन्वय. । एवमेव पुरुषपदमादायापि लक्षणसमन्वयो बोय. । यत्त शक्तिविशिष्टरवमेका भाव वैशिष्य च स्वपर्याप्यधिकरणपटिवरवं, स्वनिरूपकेतरनिरूपितश विपर्याप्यधिकरण परित्व, वशनप्रयोज्यशानाविषयीभूगशक्तिपर्यापयधिकरणसमेतस्त्रितयसम्बन्धेनेति, राजपुरष यादौ वृत्तिघरव पदनि शक्तिमादाय च लक्षणसमन्वय. । तथापि, व राजनपदनिष्ठा शचि रपयांमयधिकरण रामपदं तटिताव राजपुरुष स्यत्र, स्व राजन्पदनिष्ठा शक्ति तनिरूप- कोर्थ राजनरूपरतदिवस पुरुषरूपोऽर्थ तनिरूपितशतिपर्यायधिकरणं पुरुषपद तपटिवस्वमपि तत्र स्मुदाये, एवं ख स्व शचि. तज्ञानयोग्य यशानं विशिष्टशक्तिविषयकं तविषयीभूता शक्किा, विशिष्टशचिस्तापर्यापयविकरणावमपि तत्र समुदाये इति, भाद्यसम्बन्धट्यं स्वरूपकीटनपरं, तृतीय ग्बन्धस्तु वाक्येऽतिथ्याप्तिवारणायेति, तन्त्र, 'बाप्पश्च' स्यादिजास्वार्थवची विशिष्टशकिग्रहस्याऽवय चिनाप्रयोज्यव मावेन त्रा-याप्ने , 'मसूय' स्पायसमर्थसमासे पूर्वसम्बन्धदयसरवनाविभ्याम्नेश्व नच तत्र तृतीयसम्र घाभाव इति न दोष इति वाच्यम् , विशिष्टशक्ते समासादिवृतिप्यतया समासमायाक्षत्र वेन विशिके कहने बाधक भावाद । मम तु काप्यविश्श्शि. Bऽपि माय सूथपदारय च सपरम वय मावेन नम्पदश्योन्या पसंपदप्रयोज्या वा पा विषयमा तfalseायो पदक्षतिपतीयसम्म वामावेन न काय भावसामयम् । म एक ·समस्वस्पतिकारिणीनित्यनेन मासे माटेपरियकारिणीमिति स्पा इति । यत्तु प्राचा-गोऽन्तस्त्रीप्रत्ययान्त- चित्रगुरित्यादी गोशब्दस्योपसर्जनत्वेऽपि । पिपत्यनियमात मसमासे समारो पा मियविधिरस्वारसाप।पिण-मातयेठि. बार । यी अक्ष्य राजेन्द्र मातपहियकारिणीम्रपत्र रमानारमेपपोत समाविमा ६६४ सटीकाटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- अन्वर्थत्वेन पूर्वशब्दस्यैव पूर्वनिपातः स्यादिति भावः । इवेनेति । अयमपि समासः पूर्ववत्स्वाचिक एव । तेन जीमूतस्येव' इत्यादौ तैत्तिरीयाणां पृथक्पदत्वेन पाठः 'उदाहुरिव वामनः' इत्यादौ व्यस्व- प्रयोगोऽपि सङ्गच्छते । "गोस्त्रियोः । उपसर्जनं य योरुपसर्जनयोरित्युक्तम् ; तन्न, शब्दरत्नम्। पूर्वशब्दस्यैवेति । तस्य कालवाचकत्येन क्रियायां विशेषणत्वादिति भावः । काचित्क इति । कावाचित्क इत्यपि बोद्धयम् । योगविभागसिद्धत्वात् तदनुवा• देन विभक्त्यलोपस्यैवानेन विधानमिति भावः । व्यस्तप्रयोग इति । समासे होवस्य परनिपातः स्यादिति भावः । अलोपश्च प्रत्यासत्या समासावयव विभक्तरेव । तेन समासादुत्पन्नस्य "अभ्ययाव" इति लुम्भवत्येव । ननु गोपदार्थस्येव वित्रगो इति समुदायार्थस्य चित्राभिन्नगोरूपल्यान्यपदार्थोपस- रत्नप्रदीपक। न प्राद्धस्येत्यादिविशेपणान्वयः । पदार्थः पदार्थेनान्वेति नतु पदार्थकदेशेनेति व्युत्पतेः । एतस्फरितार्थपरमेव सविशेषणानां वृत्ति वृत्तस्य च विशेषणयोगो नेत्युबोधः । नवोक त्या पदार्थकदेचे विशेषणान्वयस्यास्वीकारेण देवदत्तस्य गुरुकुलमित्यादेः सप्रामाण्याप: तिरितिवाच्यम् । गमकत्वादेव विशेपगन्नयस्य युसतया तप्रामाण्योपपतेः । न च महादेव इत्ययात्वं न स्यात् समुदायशक्त्या समासे तस्येवार्थवत्त्येन तदेकदेशस्यानकतया सूत्रामा तेरितिवाच्यम् सूत्रारम्भसामात् भूतपूर्वगतेराधपणान्धात्रप्रवृत्तरितिषोध्यम् । विनिगमकाभावादिति । नघ अनियमे भूतशब्दस्य पूर्वनिपातननिर्देशस्य पारिताप्त क्यं स्य नियतपूर्वनिपातशापयत्वमिति वाच्यम् । "भूतपूर्वेचर" पूर्वभूतः भूतप, "गो. Geturn "भूतपू" इत्यादी सर्वत्र भूतशब्दस्यैव पूर्वनिपातकरणेन तत्पूर्वप्रयोगस्यवेवा' नुमानाव। भूतपूर्वति निर्देशनावययद्वाररुसामर्थ्यमादाय भूतानादेरेयसमासस्य शाप नेन पूर्व भूत इत्यत्र पूर्वाग्दादिप्रयोगपियक्षाया प्रधानेन सामयाभावात् समासाप्रपेक्ष । अस्य निदेशात समासोपपतिः। या उपसर्जनमितिमहासकाकारणार छोपिस नयवितिस्प पूर्वनिपात मति पूर्णस्य पूर्वनिपातप्रसपिरिति भूतशब्दस्य पूर्वनिपा. मिवियप। मीनमते समासमायोयराब्दगताप्राधाम्पस्याधयणेन विनि. मत्स्यति । अन यापारि प्रयुगापोभाया न भरति यत्पादिनि.. गमनाविरहवादयस्यादिविदिक् ।।

·. अव्ययीभावप्रकरणम् । ६६५ तदन्तस्यातयात्वाद् , गौरीपतिरित्यादी अतिप्रसङ्गाप। फध सुगोकुलं राज- कुमारीपुत्र इति चेत् ? शृणु, उपसर्जनस्य ससम्बन्धित या यस्य प्रावि. पदिकस्य द्वस्वो विधीयते वदथ प्रति उत्तरपदभूतयोगोंत्रियोर्गुणीभावस्वदेव हस्वत्वम् । दिशयोरिति । दिशोरिति हलन्तेन विमहेश्येतदेव रूपम् । दिश्शब्दस्य शरदादित्वा । पचनसामर्थ्यादिति विभक्तीत्यनेन हि येन सुबन्तेन सहसमाप्तस्सद्वरकी. भूव विभक्तिर्गृह्यते सन्निधानात् । तदद्योतकयाऽधिरिति भाषः। परिशिष्टे । शब्दरत्नम्। र्जनत्यमेरेत्यरुचेराह-गौरीपतिरिति । राजकुमारीपुत्र स्त्रोप्रत्ययान्तस्य प्रातिपदिक. त्वलाभाय समस्तस्य पूर्वपरत्वकरणम् । उत्तापदभूतयोरिति स्वरूपधनम्, उत्तपत्य 'तयात्वसंभवा । टजिति । यतष्टच् भन एतदेश रूपमित्ययः । सन्निधानादिति । रत्नप्रदीपक। गुगीमावस्तदेव स्वस्वम् । तदुभम् पालिना । भप्रधानमुपपर्जनम् , इति सम्बन्धि. म्दातो तत्र सम्बन्धादेतद्गन्तव्यम् सम्प्रति पदप्रधान तस्य चेत्सोऽन्तोमाति इति यत्प्रथमानिर्दिष्टं तस्य तद्घटितसमासस्य सोऽप्रधानमोऽन्तोभवताति वदर्थः । अनाप- 'सर्जनपदेन प्रथमानिर्दिष्ट समासउपसर्जनम् इत्यादि शास्त्रीयमेवोपसर्जनत्यम् "इगोण्या" इति सूत्रस्यभायात् । स हि गोण्यान इत्येव वक्तव्यम् । किमर्थमित्व विधीयते पच. गोगिरित्यादी "लकतिलकिण इतिलुमि प्रतिसिद्ध एविभकोत्यनेनो सिर्जनत्वात गोगोशब्दस्योपसर्जनत्वं सेत्स्यतीति किमर्थमित्वमित्याशय गोगीमाग्रमिदं गोगिः इत्यत्र शाखीयोपसर्जनत्वाभावात् इस्वो न स्यादित्यभिप्रायेग इत्वविधानमित्युक्तम् । अनेन भाष्येण शास्त्रीयोपसर्जनस्यैवान ग्रहणमितिस्पष्टमेवोक्ता अतएव कुमारी मिच्छन्वागः कुमारी, गोयष्फयणी' इत्यादी कुमारीबकयण्योः लोकिकोपसर्जनसत्त्वेऽपि न दोपः । शास्त्रीयोपसर्जनत्वं "पाटायुवती"त्यत्र प्रथमानिर्दिष्टगोशवस्यैवास्ति परन्तु वस्यान्तत्वं नास्ति इति न हस्व. । इत्यलम् । शरदादिस्वाटच् इति । नच पदिशमित्यादौ नपुंसकहस्वत्वेन रूप सिद्धौ कथं 'गोखियो. रित्युपन्यास" इति वाच्यम् । चित्रगुरित्याधमाश्यास्येन गोखियोरित्यादिनापि तसिद्धे- रित्युपन्यासात् । ननु शरदादिषु दिश शब्दस्य पान "लिगविशि" परिभाषया रचा भाव्यमिति चेन्न । लिङ्गविशिष्टपरिभाषायाः समासान्तप्रकरण मप्रवृत्तिरिति "ड्याप्त सूने भाप्ये स्पटमुकत्वात् । टामन्त्रदिशाशदोऽकारान्त प्रकृतिक इति टचः प्राप्नाभावात् वल्मान्मनोरमोळं चिन्त्यम् इत्याहु.। यदि तु 'क्लीयाव्ययं त्वादिश दिशोमध्ये विदिर स्त्रियाम्' इति अमरस्वारस्यात् हलन्तेन विग्रह एवेति तत्तात्पय्यामिति स्वरूपायोजना- भाषेनापिटवा रूपसिद्धिरिति विभाव्यते तदा मनोरमोकं सम्यगेति दिक् । स्वरूपकथममिति । स्त्र्यन्तस्य प्रातिपदिकस्योपसर्जनस्य हस्थो भवति, इत्युच्यते। अप्र. धानमुपसर्जनमिति सम्बन्धिशब्दातो तत्र सम्बन्धादेवगन्तव्यम् यं प्रति यदप्रधान त प्रति सदुपसर्जनम् तस्य चेत्सोऽन्वो भवति इति फलितम् । तयात्वसम्भवादिवि । भय भावः-महासञ्चाकरणेन येन शम्देन समासविणे यमयमानिविष्ट तस्य तं प्रस्येवोत्तरोत्याऽपधानत्वेनोपसर्जनस्वाद प्रत्यासस्या तदन्ततसमासमातिपदिकान्यस्यैव हस्व रवि प्रकृतोदाहरणयोनं इसप्रातिरिति स्पष्टं भाष्ये । वपादि, "मप्रधानमुपसननिवि सम्बन्धिमा सरला।

·सटाकाटप्पणशब्दरतमाढमनारमाया- तु प्रथमान्तेनायं समाय: पष्ठ्यन्तेन वेत्यपि पक्षद्वयं स्थितम् । यत्तु प्राचो- कम्-हरी अधिकृत्येति विग्रहे हरावधीति स्थिते इति । तन्न, नित्यसमा- सत्वेन विग्रहायोगात् । यदाहुः-"अविग्रहो नित्यसमास" इति। नन्वस्व. पदविग्रहोऽपि स्वीक्रियते कुम्भं करोतीति यथा, अयमपि तथाऽसु अधि. कृत्येति ल्यवन्तस्य समासाप्रविष्टस्य सत्त्वादिति चेत् ? न, समासार्थलेशमणि अबोधयतस्तस्य विग्रहे प्रवेशस्यैवासम्भवात् । यत्तु व्याचख्युः-विग्रह इव विग्रहः अर्थकथनमात्रम् । तेनाविग्रहत्वा- नित्यसमासत्वमविरुद्धम् । अत एव समासप्रकृतिभूतमलौकिकं वाक्यान्तरं दशयति-हरौ अधीति स्थित इतीति । अत्रेदं वक्तव्यम्-विग्रह इवेत्यसङ्ग. तम् , अर्थकथनवाक्यस्यैव विग्रहवेन ततो भेदाभावात् । अर्थकथनमात्रमित्यपि न, ल्यवन्तेन समासाऽसंस्पर्शात । यच्च हरौ अधीति अलौकिकमित्युक्तम् ; तदपि न, तत्र हरि डि इत्यस्यैव प्रवेशात् , “अन्तरङ्गानपि" इति न्यायात् । शब्दरत्नम्। उपस्थितत्वादित्यर्थः । परिशिष्टे विति। अग्राचिः स्पष्टेव । घोतकसमभिन्या- हारे पष्टया अप्राप्तेश्च । वाचत्वेऽपि सन्निधानत्यागे न मानमिति । विग्रहायोगा- दिति । एवा धिरहे इति तदुक्तिरसंगतेति भावः । प्रवेशस्यैवेति । एवन नाश- विमहत्यरूपकथनमसंगतमिति भावः । असंस्पर्शादिति । एवञ्च तत्राऽर्थकथनत्व. रत्नप्रदीपक। घोतकसममिव्याहारे पाच्या ममाप्तेश्चेति । इदं प्राचामनुरोधेन । वस्तुतः । वाचकत्यमेव सरला। देतो, वम सम्मन्यादेश् गन्तव्य-य प्रति यदप्रधानं तस्य चरसोऽस्तो भवति"। पत् प्रपमानिदिष्ट वस्प सदूपसिमासस्य : प्रधानमः मन्तो भवतीति तदर्षः। मध स्प्रे उपसर्जनपदेन शास्त्रीयमेवो. पसनं "प्रथमानिम्"ि स्यादिशाययोधित गापः। ठेन 'कुमारीमिन्छन् बामगः कुमारो' इत्यत्र मुमा कोकिकोपनवेऽपि न तस्सा, गोषष्कयनी यत्र धायगीयमस्य गुमसम्मवारप्रधान. स्वऽपियन स्वामीयोपसर्जनमाणे तु "पोयतिपादिना सूत्रेग मासे जाति. बारगोशमस्येव प्रमानिनिोपन तु कपीशप । मत्र प्रमान तु "गोण्या:" पति पुत्रस्य भाप्यमेव । उपाधि, "गोव्यान" हत्येय वहम्पम् । किमयमिव विभोयरे गोगि: रस्थाशे विमुकिति कि विपि एविमहि" स्यनेनोपसनमार गोगी स्य इस समिनिरपासप गोगीमामिद गोनिः दरपत्र आयोगोपनारामार पोन या पभिप्रायविधानमाश्यवमिछन् । भनेन भापेन स्पोपोरसनावात्र - पटक सम्म तिरि। रमितायि बनु सिप रागिने पाठे लिपिरिभारया नि Rus. पर होशियोमध्ये मnि पिप" पासपोरे मामा मोनियम"fairhwrixn५१ . UMAR विभिRENI. ण भामुखinfor wiful HEARRNatfiguru भाffor RIN Eqiumin See marati mot - ·मध्ययीभावप्रकरणम् । ६६७ अन्यथा समासे हरिशब्देकारस्य दुर्लभत्वापत्तेश्च । यदपि व्याचल्यु:-अलौकिकत्वादेवाऽधिशब्देनाऽभिहितेऽपि सप्तमी, अन्यथा सा न स्यात अनभिहिताधिकारादिति । तदप्यापाततः, अलौकिकत्वं - हि नित्यविध्यन्वरप्राप्तिविषयत्वेनाऽपरिनिष्ठतत्वम्' न त्वेतावन्मानेणाऽन- नुशिष्टायाः सप्तम्यास्त्र प्रवेशः सूपपाद', अतिप्रसद्गात् । यत्तु तत्पौत्रेण व्याख्यातम-विकृतद्धिवसमासरिति परिगणनादधिनाऽभिहितेऽपि सप्त- मीति 3; तन्न, पारगणनस्याफरे प्रत्याख्यानत्वात् "कर्मणि द्वितीया" इवि सूत्रे स्वयमपि तथैवोक्तत्वात 'क्रमादमुं नारद इत्यवोधि सः' इत्यादि. प्रयोगविरोधाच्च । द्वितीयापचभ्योरिति । एतच रक्षितग्रन्थे स्पष्टम् । यत्तु वदन्ति-चैत्रस्य वनादारादित्यादौ सापेक्षत्वादसमासे चरितार्थत्वाद्विधानसामध्ये नास्तीति; वचिन्त्यम , नित्यसमातस्य न्याय्यत्वे सति चैत्रस्येत्यादिविशेषणप्रयोगस्यै- वासम्भवात । उक्कं हि भाष्ये-"वृत्तस्य विशेपणयोगो न" इति । ननु "सवि. शेपणानां वृत्तिन" इत्यपि भाष्ये उक्तमिति चेत् ? सत्यम , अनित्यसमास- विपयं तत् । नित्यसमासस्यापि सविशेपणेष्वप्रवृत्ती महतः कुम्भस्योप इत्याद्या- पद्येत । यत्तु प्राचा कृष्णस्योपेत्युक्तम , यच्च व्याचल्युरीडशे प्रक्रियावाक्ये स्थिते इति तदुभयमपि प्रागुक्तरीत्या प्रामादिकमेव । सम्प्रति नेति। सम्प्रतीत्य. - । . शब्दरसम् । स्यैवाभावेन तन्मात्रत्वोक्तिरसंगतेति भावः। दुर्लभत्वापरिति । पृतात्वेन कृतेका- देशीकारस्यैव लुकाऽपहारेणेति भावः : वैकल्पिफेडादिविषये 'सेद्धा' इत्यादावलौकिकत्ववारणाय-नित्येति । आकरे- अनभिहिवसने भाष्ये । परिगणनफलस्य भीम कटमित्यस्यान्यथासिद्धिस्तनोका । रक्षितग्रन्थे इति । अत्राविबीजन्तु मध्यार्थकसमयायोगे द्वितीयाविधानस्य दूरार्थकाराच्छब्दयोगे पञ्चमी विधानस्य चारिताध्यमिति । प्रागुक्तरीत्या-अधिहरी- रत्नप्रदीपक। न्याय्यम् । अतएव अव्ययार्थी इमे निर्दिश्यन्त इति भाष्ये उक्तम् । स्वयमपि निपातेना- भिहिते इति वक्ष्यति । अभिपूर्वकस्य दधातेर्भापणार्थत्वम् प्रसिद्धमेव । अतएव पूर्वपदार्थ- प्रधानो अव्ययीभाव इति उत्सर्गस्य सिद्धिः। धोत्यार्थल्य विशेष्यत्व स्त्रियामिति सूत्रे नाप्ये तिरस्कृतमिति ध्येयम् । प्रायाख्यातायादिति । परिगणनसाध्यप्रयोजनस्यान्यथासिद्धिकथनेन 'उपायस्योपायान्त. रादूपकत्वादिति न्यायेन परिगणनाङ्गीकारे दूपणस्यानुक्तत्वाङ्गीकारस्यापि सूचनेन प्रत्या. ज्यानस्यापि केवलं पाणिनितात्पयं न्यूनताप्रदर्शनपरिहारमानप्रया जनेन। फलभेदप्रत्याख्या. सररा। सस्यैव सूत्रे ग्रहणेनान्यसुबन्तपणे मानाभाव इति । चारितार्थ्यमितीति । समया-निक्षा-सद-गुम्दा प्रधिकरणशक्तिपथाना इति समीपमात्र. याचिवाभावाप्न ते समास: समीपे इति हितेषामयों न तु समोपमात्रम्। 'समया मामम्' 'भाराद. नात' इत्यादी ग्रामसमीपे वनस्य समीप स्पेवार्थप्रीवः। "मभ्ययं विभक्ति" इति सत्रेण च मम्म.

·सटोकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- तु प्रथमान्तेनायं समासः पष्ठ्यन्तेन वैत्यपि पक्षद्वयं स्थितम् । यत्तु प्राचो- क्तम्-हरी अधिकृत्येति विग्रहे हरावधीति स्थिते इति , तन्न, नित्यसमा सत्वेन विग्रहायोगात्। यदाहुः- अविग्रहो नित्यसमास" इति । नन्वस्व- पदविग्रहोऽपि स्वीक्रियते कुम्भं करोतीति यथा, अयमपि तथाऽस्तु अधिः कृत्येति ल्यवन्तस्य समासाप्रविष्टाय सत्त्वादिति चेत् ? न, समासार्थलेशमणि अबोधयतस्तस्य विग्रहे प्रवेशस्यैवासम्भवात् । यत्तु व्याचख्युः-विग्रह इव विग्रहः अर्थकथनमात्रम् । तेनाविप्रहत्वा- नित्यसमासत्वमविरुद्धम् । अत एव समासप्रकृतिभूतमलौकिकं वाक्यान्तरं दशयति हरौ अधीति स्थित इतीति । अनेदं वक्तव्यम्-विग्रह इत्यसङ्ग तम् , अर्थकथनवाक्यस्यैव विग्रहत्वेन ततो भेदाभावात् । अर्थकथनमात्रमित्यपि न, ल्यबन्तेन समासार्थाऽसंस्पर्शात । यच हरौ अधीति अलौकिकमित्युक्तम् ; तदपि न, तत्र हरि डि इत्यस्यैव प्रवेशात् , “अन्तरङ्गानपि" इति न्यायात् । शब्दरनम्! उपस्थितत्वादित्यर्थः । परिशिष्ट विति । अनावचिः स्पष्टैव । घोतकसमभिव्या- हारे पच्या अप्राप्तेत्र । वाचकत्वेऽपि सन्निधानत्यागे न मानमिति । विग्रहायोगा- दिति । एवन विम्हे इति तदुक्तिरसंगतेति भावः । प्रवेशस्यौवेति । एवश्व वाहश- विद्महस्वरूपकथनमसंगतमिति भावः । असंस्पर्शादिति । एवञ्च तत्राऽर्थकथनत्व. रत्नप्रदीपक। योतकसमभिग्यारे पच्या मप्राप्देश्चेति । इदं प्राचामनुरोधेन । वस्तुतः । वाचकत्यमेव सरला। देती, वन समन्धादेव गन्तव्य- प्रति यदप्रधान तत्परतोऽस्तो भवतीति"। यद प्रथमानितस्प स्पटिसमासस्य सः प्रधानसम्मः मन्तो भवतीति तदर्य:1 भत्र से उपसर्जनपदेन शास्त्रीयमेमो. पसर्वनं "प्रथमानिदिए" स्यादिशाखमोधित गायः। तेन 'कुमानिन्छन् बामगः कुमारी' पत्र कुमाया जोकिकोपमनवेऽपि न हसः, गोबष्फयगी' स्या ययगोशमस्य गुम्दवारप्रधान. पेऽपि वनस्य न हवः शनीयोपसनप्रणेतु "पोययुक्त" स्यादिना सूण समासे जाति. पारकोसम्मायक अपमानितिनोपजगनतु पक्रयगौशम्दस्य । मा प्रमाण तु "इगोन्या" पति सत्र भाष्यमेव । तथापि, "पोल्यान" येव वक्षम्यम् । झिमय मिरव विभोय? 'पगोगि' स्थाको स्वस्तिमुधि" इति कि विपि “विपति" यनेनोपनमा गोगामस्थ पर लिपilla किमिश्वमित्याप गोणीमावमिदं गोलिः सपत्र आपोपोपनामार परमोन पार' पभिप्रायमेवविधानमावस्परमिकम् । अनेन भान गायोपोरनामा पूरे मामा.वि समेर सम्म ति!ि रमितासि । ननु पिप सदादिगो लिपिरिभाषया नि Ray- मरमा सियोमास परियारपोरे थामारा गोwिittोम्यान, साART AMAREKANI. सभामा सामुदासिन परिमित, fat HAMARoutinuatपमन-RI SULT भारतिcिATERIAL :Pin naKHAIR RI - ·मन्ययीभावप्रकरणम् । ६६ यत्त्वाः-प्रामस्य वृक्षं प्रतीत्यत्र सापेक्षत्वेन समासाभावे द्वितीयाविधान सावकाशमिति नत्यागेव दूपितम् । हरदत्तात्वाह-अर्थमथे प्रतीति भाष्यकारप्रयोगाद् वाक्यमपि साधु । यद्वा नावाव्यय वीप्सावृत्ति किं वहि कर्मप्रवचनीयत्वात् सम्बन्धमवच्छिनत्ति - मासो क्षेय इत्याहुः। शब्दरत्नम्। भाष्यकारेति । सम्झा तु प्रतिस्थानमित्यावो परवाभावार्थवि तदाशयः । अत्र- रत्नप्रदीपक। साप्रवृत्तः । अन्येतु-नपचतितराम् घटः पटोन इत्यादी भव्ययीभावसमासो न भवति । अर्थग्रहणसामथ्यात् । तेनहि-लिङ्गसख्यान्यायसमस्यमानपदजन्यप्रवीतविशेष्यविरोधि- भावस्दैव महणात् । मा लिप्याययित्वाभावात् । अन्त्य भेदल्य प्रतियोगिता घटेदवविरोधित्वेन समस्यमानपदजन्यप्रतीतिविशेष्यविरोधित्याभावात् । भूतले घटो ना- स्तोत्यादौ तु न समास नमोऽभावार्यतया मियान्वयित्वेन घटेनानन्वयात् । विधेपणता. सम्वन्धेन अस्यन्तामावविशेष्यकयोधे क्रियोपस्थिति कारणमिति कार्यकारणभावस्वीका. रात् भूतलाधारकघटाभावप्रतीतिस्तु तत्रार्थी । स्वव्याप्यत्वे सांत स्वव्यापकत्वरूपाभा- वानामेक्येन घटाभायस्य घटसत्तामावरूपत्वाता अविनमित्यादौ तु क्रियान्वावा.स. मातिरथानमित्यादौ इति । वर्ग:वर्ण प्रतिवर्णम् इति प्रत्याहाराहिकमाष्ये योप्सादर्शनात् , यदा निर्वचनं तदा प्रतिशब्दस्य वीसावृत्तित्वाभावात समासाप्राप्त्या वाक्यमपि साध्व सरला परममूले मक्षिकाणाममावो निमक्षिकमिति। अर्थाभावेऽम्ययीभावः । मात्र शम्देऽभावपदेनाऽश्यन्तामाव थव गृश्यते, सूत्रे भग्राणसामाद । अन्यथा मभाव' इत्येव वदेत् । तद्धि भयग्रहण प्रतियोगिभूत. रहिविधमानार्थसमानाधिकरणामावस्यैव प्रक्षणार्थम् । तेनामावानिरा शशादिशब्दाना नाम्ययी भावो नापि मागमागणेन तेनायं समासः । मत स्वात्ययग्रहण सूत्रे चरितार्थम् । प्रतियोग्युत्पत्त्या प्राग- भावरय नाशेन तस्य समानापिकरणस्वाभावात् । अत्यन्तामावस्य तु प्रतियोग्यषिकरणे सत्त्वेऽपि सम्बन्धविशेषामावेन प्रतियोगिसत्ताकाले प्रतीतिमात्रानुदयात् । यत्तु मर्थग्रहण घट, पटो नैस्यादावष्य थीभावसमासाभावार्थमिति, तन्न, प्रामावशन्दे नत्र उपादानसस्वेन सूत्रगृहीततया स्वगृहीताम्ययेन समासाभावस्या यन बोषिततया तेन समासाप्राप्ते । मन्ये तु 'पट, पटो नन पचतितराम्' इत्यादावम्ययीभावसमासो न, अर्थग्रहणसामध्यन लिङ्ग. सस्यान्वयि-समस्यमानपदजन्यप्रतीतिविशेष्यविरोधिनोऽभावस्यैवार्थाभावशदेन ग्रहणाद। माघे भेद. स्य प्रतियोगितावच्छेदकविरोधित्वेन समस्यमा पदजन्यप्रतीतिविशेष्यविरोविवाभावात् , मन्ये लिल. सरयान्वयिवाभावाद । भूतले घटो नास्ति' इत्यादौ तु न समासः, नमोऽभावार्थतया क्रियान्वपिरवेन घटनानन्वयाचा प्रकारवारसम्बन्धनात्य-नामावविशेष्यकोरे क्रियोपस्थि: कारणवाद । भूतलापारक- घटाभावप्रवीतिस्तु वार्षिकी, समनियतामावाना वक्येन घटाभावस्य घटसचाऽभावरूपवादा। 'प्रवि. नम्' इत्यादौ तु क्रियान्वर्भावात समातो ज्ञेय इत्या।। पत्वाभावार्यतीति । उपसर्गसम्बाधनेनेस्यादि । तदाशय इति । एवं च कर्मप्रवचनीयसम्मा चरितातिन सा वाक्यसाधुरवे गमक किन्तु भाष्यकारस्य 'प्रथमर्थ प्रति प्रति प्रयोग एव । तपाच तेन यदा द्विवचनं तदा प्रतिशम्दस्य न वीसावृतित्वमिति काप्यते, तेन समाप्तामाझ्या वाक्यस्य साधुरक- मिति। वृचौ विंचन तु न, समासेन वीप्साया बोतिववाविति स्यवरट्यो कैयट । प्रतिना वस्या कलादिति स्पष्ट सेखरे।

·६६८ सटोकटिप्पणशब्दरतप्रौढमनोरमायां- व्ययमिदानीमित्यर्थे । एतर्हि सम्प्रतीदानीमधुना साम्प्रतं तथा ।। इत्यमरः । तचाऽधिकरणशक्तिप्रधानत्वास्क्रियापदेनैवान्वयाहम् । निषेधोऽपि क्रियाया एव । तदेतदाह-युज्यते इति । असम्प्रतीति । समासवृत्तौ तु युजिक्रियाऽन्त. र्भवति 'दध्योदन' इत्यत्र सेकक्रिया यथा । यत्तु प्राचोक्तम्-असम्प्रतीति सम्प्रत्यभाव इत्यर्थः । अनेनोपभोग्यवस्तुनो यो वर्तमानः कालस्तस्यैव निषेधः क्रियते इति; तन्न, अधिकरणस्य निषेध प्रति प्रतियोगित्वेनान्वयस्य सर्वतन्त्रविरुद्धत्वात् । न हि भूतले घटो नास्तीत्यनेन भूतलं निषिध्यत इति कश्चिदभ्युपैति, न वा युक्तिसहमित्यास्तां तावत् । इतिहरीति । स्वरूपपरेण पष्ठ्यन्तेन हरिशब्देन सह प्रकाशार्थस्येतिशब्दस्य समासः। प्रतिशब्दस्पेति । - शब्दरत्नम् । स्यत्रोच्या । मधिकरणशक्तीति । कालयाचकवादित्यपि बोद्धयम् । कियापदेश- चेति । कर्मद्वारेति भावः । निषेधोऽपोति । अत्यन्ताभावार्थकननः क्रियान्वयि- त्वव्युत्पत्तैरिति भावः । न पा युक्तीति । अचव्युत्पत्तिविरोधादिति भावः । वत भूतलाधारकघटामावप्रतीतिस्त्वार्थीति बोदयम् । रत्नप्रदीपक। नासम्भवाघ । नान्यामिहिते विभक्तिव्यावृत्तिरिति चिन्त्यमेतदिति योध्यम् । प्रयोगविरोपाश्चेति । इदमपि चिन्त्यम् अनच नारद इति, इति श्रीकृष्गोयज्ञानानुकरणम् नारद इत्येतब्दाभिलभ्यमानाकार इति बोधः। फेचितु-नारदोऽन इवि पदार्थः । तस्य वदर्थपरकत्वम् इत्यत्र नारदपदे तात्पर्यवाहकम् । इति पदार द्वितीयोत्पन्नैव । अध्यय. त्याच सालत्याहुः । मन्येतु-"अव्ययम् विभकोणत्यस्य स्थाने लायपाधि समीपस. मृद्धि इत्यायवफव्ये विभकिग्रहणाव चिमतिराम्दो न सम्पां पर्यवस्पति ततश्च कर्मत्व. मात्रयोतकतायाम् इतिनारदम् इविसमासः स्यादेषेत्याहुः । भरपन्दामावार्यक्रमात अत्राभायपदेन अत्यन्तामाय एवं गृपते । मभाव इति पकन्ये अर्थहणात् । नमा मु नाय समास । अर्यामापपदे नमउपादानेन सूपगृहोताव्ययेनेवरसमा. सरळा।

·1 स्तीत्यादौ संरयान्वयित्वाभावाव। भूतले घटो नास्ति' इत्यादीत न समास, नमोऽभावार्थवया क्रियान्वयिखेन घटेनानन्ययावा प्रकारवारसम्बन्धनात्याभावविशेष्यको क्रियोपस्थित कारणत्वाद। भूतलाधारक. घटाभावप्रतीतिस्तु नापिकी, समनियवाभावान तक्येन घटाभावस्य घटसत्ताऽभावरूपवादा। 'भवि. पत्वाभावायतीति । उपसर्गसम्मावापनेनेत्यादि । तदाशय इति । एव च कर्मप्रवचनीयसम्या चरितातिन सा वाक्यसाधुरखे गमक किन्तु भाष्यकारस्य 'मधमर्थ प्रति इति प्रयोग का उपाच तेन यदा दिवचनं सदा प्रतिशम्दरयन वोन्सातिवमिति काप्यते, वेन समासामाच्या वाक्यस्य साधुस- मिति। वृत्तौ सिंचन तु न, समासेन वीमाया योविवस्वामिवियबरदस्वेयर.1 प्रतिना वस्या मव्ययीभावप्रकरणम् । 8 यत्वाः-प्रामस्य वृत्तं प्रतीत्यत्र सापेक्षत्वेन समासाभावे द्वितीयाविधा सावकाशमिति तत्प्रागेव दूपितम् । हरदत्तात्वाह-अर्थमथे प्रतीति भाष्यकारप्रयोगाद् वास्यमपि साधु । या नात्राव्ययं वीसावृत्ति किं वहिं कर्मप्रवचनीयत्वात् सम्बन्धमवच्छिनत्ति शब्दरत्नम्। भाष्यकारेति । सम्ज्ञा तु प्रतिस्थानमित्यादौ पत्याभावार्थति तदाशयः । अन- रत्नप्रदीपक। साप्रवृत्तेः । मन्येतु- नपचतितराम् घटः पटोन इत्यादी अव्ययीभावसमासो न भवति अर्थग्रहणसामथ्यात् । तेनहि-लिङ्गसंख्यान्वयिसमस्यमानपदजन्यप्रतीतविशेष्यविरोधि- मेमावस्यैव म्हणात् मालियान्यायवाभावात् । अन्त्ये भेदस्य प्रतियोगिताव ध्छेदकविरोधित्वेन समस्यमानपदजन्यप्रतीतिविशेष्यविरोधित्वामावाए । भूतले घटो ना- तु न समासः नमोऽभावार्यतया क्रियान्वयित्वेन घटेनानन्वयात् । विशेषणता- सम्बन्धेन मस्यन्तामावविशेष्यकयोधे कियोपस्थिति कारणमिति कार्यकारणभावस्वीका. रात् भूतलाधारकघटाभावप्रतीतिस्तु वनार्थी । स्वव्याप्यत्वे सात स्वव्यापकत्वरूपाभा- वानामेक्येन घटाभावस्य घटसत्ताभावरूपत्वाद्वा मविनमित्यादौ तु क्रियान्तावास- प्रतिस्थानमित्यादौ इति । वर्णवर्ण प्रतिवर्णम् इति प्रत्याहारातिकमाष्ये वोप्सादर्शनात् , पदा विर्वचनं तदा प्रतिशब्दस्य वीसावृचिस्वाभावात समासाप्राप्त्या वाक्यमपि साध्येव सरला। परमभूले मक्षिकाणामभावो निर्मक्षिकमिति । अर्थाभावेऽव्ययीभावः। अत्र शब्देऽभावपदेनाऽप्यन्ताभाव थव गृश्यते, त्रे अर्थमाणसामयाद । अन्यथा प्रभाव' इत्येव वदेव । तद्धि मर्थग्रहण प्रतियोगिभूत. बहिविंचमानार्थसमानाधिकरणामावस्यैव प्रक्षणार्थम् । वेनाभावार्षनिरा शशमादिशब्दाना नाम्ययी भावो नापि प्रागमावार्थेन तेनायं समासः मत एवात्ययग्रहण सूत्रे चरितार्थम् । प्रतियोग्युत्पत्त्या प्राग- भावरय नाशेन तरय समानाधिकरणवाभावाद । भरयन्ताभावस्य तु प्रतियोग्यधिकरणे सत्वेऽपि सम्बन्धविशेषामावेन प्रतियोगितत्ताकाले प्रतीतिमात्रानुदयात् । यत्तु भर्थग्रहण घट. पटो नेस्यादावन्य- यीभावसमासाभावार्थमिति, तन्न, अर्थाभावशब्दे नन उपादानसत्वेन सूत्रगृहीततया स्त्रगृहीताव्ययेन समासाभावस्यान्यत्र बोषिततयाऽत्र तेन समासाप्राप्ते । मन्ये तु 'घटः पटो न न पचविताम्' इत्यादावन्ययीभावसमासो न, भर्यग्रहणमामयेन लिङ्ग. संख्यान्वयि-समस्यमानपदजन्यप्रतीतिविशेभ्यविरोधिनोऽभावस्यैवार्थाभावशब्देन ग्रहणात् । भाधे में बनम्' इत्यादौ तु क्रियान्तर्भावाव समासो ज्ञेय स्याहुः । पतवादिति स्पष्ट शेखरे। मासो ज्ञेय इत्याहुः, ·- सटोकटिप्पणशन्दरतप्रौदमनोरमायां- “व्ययमिदानीमित्यर्थे । एतर्हि सम्प्रतीदानीमधुना साम्प्रतं तथा । इत्यमरः । तचाऽधिकरणशक्तिप्रधानत्वास्क्रियापदेनैवान्वयाईम् । निषेधोऽपि क्रियाया एव । तदेतदाह-युज्यते इति । असम्प्रतीति । समासवृत्तौ तु युजिक्रियाऽन्त. भवति 'दध्योदन' इत्यत्र सेकक्रिया यथा । यत्तु प्राचोक्तम्-असम्प्रतीति सम्प्रत्यभाव इत्यर्थः । अनेनोपभोग्यवस्तुनो यो वर्तमानः कालस्तस्यैव निषेधः क्रियते इति; तन्न, अधिकरणस्य निषेधं प्रति प्रतियोगित्वेनान्वयस्य सर्वतन्त्रविरुद्धत्वात् । न हि भूतले घटो नास्तीत्यनेन भूतलंनिषिध्यत इति कश्चिदभ्युपैति, न वा युक्तिसहमित्यास्तां तावत् । इतिहरीति । स्वरूपपरेण पष्ठ्यन्तेन हरिशब्देन सह प्रकाशार्थस्येतिशब्दस्य समाप्तः । प्रतिशब्दस्येति । शब्दरत्नम् । त्यमोक्कया। मधिकरणशक्तीति । कालवाचकवादित्यपि बोद्धयम् । क्रियापदेने. चेति । कर्मद्वारेति भावः । निधोऽपोति । अत्यन्वाभावार्थकननः क्रियान्वयि- त्वव्युत्पत्तैरिति भावः । न वा युक्तीति । ऊळव्युत्पत्तिविरोधादिति भावः । ततो भूतलाधारकघटाभावप्रतीतिस्त्वार्थीति बोयम् । रत्नप्रदीपक। नासम्भवाच । नान्याभिहिते विभक्तिव्यावृत्तिरिति चिन्त्यमेतदिति बोध्यम् । प्रयोगविरोधाश्चेति । इदमपि चिन्त्यम् अन्न व नारद इति, इति श्रीकृष्णोयज्ञानानुकरणम् नारद इत्येवच्छब्दाभिलभ्यमानाकार इति बोधः । केचितु-नारदोऽन्न इति पदार्थः । तस्य तदर्थपरकत्वम् इत्यत्र नारदपदे तात्पर्यवाहकम् । इति पदाञ्च द्वितीयोत्पन्नैव । अव्यय. लाच सालुखेत्याहुः । मन्येतु-"अव्ययम् विभक्तीत्यस्य स्थाने लाघवाचछि समीपस. मृद्धि इत्याववक्तव्ये विभक्तिग्रहणात् विभक्ति शब्दो न सतम्यां पर्यवस्पति ततश्च कर्मत्व. मात्रद्योतकतायाम् इतिनारदम् इविसमासः स्यादेपेत्याहुः । भत्यन्वाभावार्यक्रम इति । अन्नाभावपदेन अत्यन्ताभाव एवं गृह्माते । मभाव इति वकव्ये अर्थग्रहणात् । नना तु नायं समासः । अर्थाभावपदे ननउपादानेन सूत्रगृहीताव्ययेनैतत्समा. सरळा। कन्यायेन विभवायसमीपादिमानवाचकाव्ययस्यैव समासो विधीयते । “उपकृष्णम्' यादौ तु समी- पमावाध्येवोपशम्दः । अत एव कृष्णसामीप्यवन्त इति ततो बोषः। मायेत मध्याकसमयाशब्दयोगे न द्वितीया, 'निकषा' शब्दसाइचयण समीपार्थक 'समया' शम्दयोगे एक दिधानात् । नई दितीयाविधानमाभ्योपपादनेऽपि पत्रमीविधानसामय दुरुपपा. दम्, दूराकारा शम्दयोगे हायानस्य चारितादि , समीपार्थे विशिष्यवादिधानाभावादिति शायम्, 'मानादिभिः' इति सूतीयानिर्देशनैव सिदे युक्तमाणसामन सपुलमा पवमोरिधानेन समीपाऽपि विशिष्यविनसान तरसामध्यस्य सूपपादस्वास्। तफल च समासाभाव एव । म एव सध्ययम्"तिमिससूदेगापि ना RRBI मम्मन्यायेन पारणे विमफरणार पर। विम्यायन पावरसभिप्यारे वारणेऽपि समभिम्याहारे बारकम् । भषिकर मापस्य या पदावरसममियारा बिना aimilarभवन भविसरणशक्षिप्रधानस्यापि प्रातः मा. REET या विषषिमरणानिमित्येव पारसमभिरिकर. ManfERPRIMINAR BRपादिमानt ERNITIONमा भौगुपयामेरसम्मनित - ·माययीभाषप्रकरणम् । यत्वाहुः-प्रामस्य वृक्ष प्रतीत्यत्र सापेक्षत्वेन समासाभावे द्वितीयाविधान सावकाशमिति त्यागेव दूषितम् । हरदत्तात्वाह-अर्थमर्थ प्रतीति भाष्यकारप्रयोगाद् वाक्यमपि साधु । यद्वा नात्राव्यय वीसावृत्ति किं हि मप्रवचनीयत्वात् सम्बन्धमवच्छिन्नत्ति । शब्दरत्नम् । भाष्यकारेति । सात प्रतिस्थानमित्यादौ पत्याभावावि तदासया । अत्र- रत्नप्रदीपक। साप्रवृत्त । मन्येतु- नपचतितराम घट पटोन इत्यादी अव्ययीमावसमासो न भवति । अर्थग्रहासामध्यात् । तेनहि-सितसंख्यान्ययिसमस्यमानपदजन्यप्रवीतविशेष्यविरोधि- गेमावस्यैव महणात् । मालिङ्गहरयान्ययित्वाभावात् । अन्त्ये भेदस्य प्रतियोगिताय. च्छेदकविरोधित्वेन समस्यमानपदजन्यप्रतीतिविशेष्यविरोधित्याभावाए । भूतले घटो ना. स्वीत्यादौ तु न समास. नमोऽभावार्यतया क्रियान्वयित्वेन घटेनानन्चयात् । विशेषणता. सम्बन्धेन अत्यन्ताभावविशेष्यफमोधे नियोपस्थिति कारणमिति कार्यकारणभावस्वीका. रात् भूतलाधारकघटाभावप्रतीतिस्तु सनार्थी । स्वव्याप्यत्ये सात स्वव्यापकस्वरूपामा- थानामेक्येन घटाभावस्य घटसताभावरूपत्वावा भविघ्नमित्यादौ तु क्रियान्त वात्स. मासो ज्ञेय इत्याहुः। प्रविरथानमियादी इति । वर्ण,वर्ण प्रतिवर्णम् इति प्रत्याहाराधिकभाष्ये वीप्सादर्शनात् , यदा द्विवचन तदा प्रतिशब्दस्य वोप्साचिस्वाभावाद समासाप्राप्त्या वाक्यमपि साध्व सरला। परममूले मक्षिकाणामभावो निमक्षिकमिति । भामावेऽव्ययीभावः । मत्र शम्भावपदेनाऽऽयन्ताभाव यव गृायते, सत्रे अर्थाणसामध्यति । अन्यथा प्रभाव इत्येव वदेव । तद्धि मर्यग्रहण प्रतियोगिभूत. नहिविधमानार्थसमानाधिकरणामावस्यैव अहणार्थम् । तेनाभावार्थनिरा शराङ्गादिशब्दाना नाम्ययी. भावो नापि प्रागभावार्थेन तेनार्य समास: । मत पवात्ययग्रहण सूत्र चरितार्थम् । प्रतियोग्युत्पत्या प्राग- भावस्य नाशेन तस्य समानापिकरणस्वाभावाव । मस्यन्ताभावस्य तु प्रतियोग्यविकरणे सत्त्वेऽपि सम्बन्धविशेषामान प्रतियोगिताकाले प्रतीतिमानानुदयात् । यतु अर्थग्रहण घर, पटो नेस्यादावश्य. यीभावसमासाभावार्थमिति, वन्न, अर्थामावश नन उपादानसलेन सूत्रगृहीततया सूत्राशीवाव्ययेन समासामावस्या-पत्र बोधिवतयाऽत्र तेन समासाप्राप्ते । भन्ये तु 'धर, पटोन' 'न पचतितराम्' इत्यादावस्ययीभावसमासो न, अर्थग्रहणमामध्येन लिङ्ग. सस्यान्वयि-समस्यमामपदजन्यप्रतीतिविशेभ्यविरोधिनोऽभावस्पैवापामावश देन ग्रहणाव। माघे भेद. स्य प्रतियोगितावच्छेदकविरोषित्वेन समस्यमा पदजन्यप्रतीतिविशेष्यपिरोषिवाभावाद , अनये लि. सख्याययिम्वाभावाद । भूतले पटो नास्ति' इत्यादौ तु न समास, नमोऽभावार्थतया क्रियान्वयिरवेन घटेनानन्दयाद। प्रकारतासम्बन्धेनास्य-जाभावविशेष्यको क्रियोपस्थिडे, कारणवाद । भूतलापारक- घयभावप्रवीतिस्तु प्रवाधिकी, समनियचाभावाना उकयेन भयभावस्य घटसाऽभावरूपवाना। 'भवि. म्नम् स्यादौ तु क्रियान्तर्भावाव समासोइय इत्याहुः । पत्वाभावार्यतीति । उपसर्गसम्शावापनेनेत्यादि । दाशय इति । एव च कर्मप्रवचनीयसशा चरितायेति न सा वाक्यसाधुरवे गमके किन्तु भाष्यकारस्य 'मर्थ म प्रति इति प्रयोग एव । तपाव वेन पदाचिन तदा प्रतिसदस्य न वोसावृत्तिमिति काप्यते, सेन समासामाश्या वाक्यस्य साधुरक्ष- मिति। चौविचनं तुन, समासेन वीप्साया घोविवस्वादिति इयवादसूत्र कैयट.1 प्रविना वस्या उत्तवादिति स्पशेखरे। -- ·६७० सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनोरमायां- वीप्सा तु द्विवचनद्योत्येति । सहपूर्वालमिति ! साकल्येऽव्ययीभावः । गुणभूतेऽपीति । यदि साह- श्य इति नोच्येत ततो यत्र सादृश्य प्रधानं तत्रैव स्यात् , अव्ययार्थप्राधान्य स्याव्ययीभावे औत्सगिकत्वादिति भावः । अन्त इति । इदानीमेतावान्प्रदेशे. ऽध्येतव्य इति यावतः प्रदेशस्य परिग्रहः कृतस्तदपेक्षया समाप्तिरिहान्तो । शब्दरत्नम् । अर्थमर्थ प्रतीति वाक्ये । प्रविशब्दस्येत्यादि मूलं तु रक्षितानुसारीति बोद्धशम् । साकल्ये इति । पूर्वाहमपरित्यज्येत्यर्थ इति भावः । मौत्सर्गिकत्वादिति । उन्मत्तगङ्गमित्यादौ व्यभिचारादिति भावः । नन्वग्निग्रन्थादोऽन्यद्धययनमस्तीत्यत रत्नप्रदीपक। इति बोध्यते । कर्मप्रवचनीयत्वं तु प्रतिस्थानमित्यादौ पत्ववारगार्थमुपतर्गत्वाभावाच्या रितार्थमित्याहुः । यदि सादृश्य इति । अयं भावः । द्विप्रकारका यथाशब्दोऽस्ति । योग्यतावीप्सापदार्थान. तिघुस्यभिधायि, भव्युत्पन्नमव्ययम् एकम् । थाल् प्रत्ययान् व्युत्पन्न साक्यवाचक द्वितीयम् तनोत्तरसूत्रे असाहये इति निषेधसत्वात सादृश्याभिधायिनो यथा शब्दस्य समासो न भवति सूत्रगृहीताव्ययस्य "अव्ययम् विभक्ति इत्यनेनसमासाभावात् योग्य- तादितृवीयार्थाभिधायिनो यया शब्दस्य न समासः किन्तु "यथासादृश्ये" इत्यनेन । अन्न मानन्त ततः पश्चात् सर्वपश्चात इत्यादि भाष्यप्रयोग एव । अनेन भाष्येण एतत्सूत्रे तत्तदर्थमोधकपदघटकतया गृहीताव्ययेन तत्तदर्थयोधन नार्य समास इति ज्ञाप्यते । अत एवं "यथाऽसादृश्ये" इत्यत्र भाष्यम् । "पूर्वेण प्राप्नोति सादृश्य सम्पनीति" इत्येवोतन् । अन्यथा यथाशब्दस्य समरसाय प्रतिपदोकत्वं न यथार्थ इत्येव ब्रूयात् । सादृश्यस्याव्युशन. यथाशब्दार्थत्ये प्रमाणाभावः। अत एव भाष्ये अथ यः प्रकारचचने थाल् तल्यमहण कस्मानभवति पूर्वणप्राप्नोति सादृश्यसम्पत्ति इति यथाऽसादृश्ये इत्यत्रोक्तम्। यथार्थत्वे तु अव्ययाति प्राप्नोति इत्येवं वक्तुं संभपेत् सम्पत्तिपदोपादानेन सत्संनिकृष्टोच्चारित. मेय विवक्षितमित्यपि बोध्यम् । यथार्थत्वेन योग्यताया अपियहणेनापि स्वस्य योग्यमनुरू. पम् इति गुणभृताया ग्रहणेनासमासवत्सादृश्ययोचारणेऽपि लक्ष्यानुसारात् गुणभूतप्रधान- मूतयोरुभयोरपि सादृश्ययोग्रहण बोध्यम् । भोरमणिकरवादिति भावः इति अव्ययमिति सूत्रे वचन प्रहणाच्या कल्पते इति भावः । तथाहि "अव्ययम् विभक्ति” इति सूद यथा विभकिशब्देन तदर्थप्रहणं तथा यथाशब्देना। पि यहणम् , कर्मप्रत्ययान्वयपाशब्दसामानाधिकरण्यादिति भावः । यथासाहये इति सूत्रे माष्येऽसादृश्ये इति किमर्थम् यथा देवदचस्तया यज्ञात असाहये इस्युज्यते तद न सिदयति ययाफियापळा किंकारगम पत्य प्रकारपपने पाल सव.साटश्ये पर्वते । नपदोपः। यथाशब्दोऽम्युस्प वीप्सायाचि प्रातिपदिकम् अस्ति कारवधने पाल तत्र यद् व्युत्पन्न प्रातिपदिक योप्सायाधि सस्पेई महणम् अप मापने पाळ,तस्य ग्रहणे करमाग्न भवति पूर्व प्राप्नोति सायसम्सीवि प्रतिपेपवनसामान भविष्यत्युि. छम् । मन:पटा मसाहये किम् इति प्रतीकमुपादाय सापेक्षवासाम सि.सा. गपरिहारस्य प्रधामसापेक्षत्यस्य मित्यापेस्य प सुधार U EVEATRE मुगुगलपीति AIAIR HEAmir Mil पमा ·अव्ययीभावप्रकरणम् । ६७१ विवक्षितः । स चासकलेऽप्यध्ययने भवतीवि साकल्यात् पृथगुच्यते। अग्नि- शब्दातदर्थे ग्रन्थे वर्तते स तृतीयान्तः समस्यते। यद्यप्यग्निना सहेवि प्रयो. शब्दरत्नम् । माह-दानीमिति । तदर्थ-तत्प्रतिपादके । अन्तत्वविवक्षायाम्-तस्यापि विव. रत्नप्रदीपक। प्रत्युदाहरणमात्रं यथा देवदत्तस्तधायज्ञदत्त इत्युल्लिख्य सादृश्यमानवाचकत्वरूपं द्वितीय प्रश्नकारणम् असादृश्ये इत्युच्यते तत्रेदं न सिद्धयति यथाशक्तियथावलम्' इत्यादिना प्रयो- गसिदिव्याजेनोपन्यस्य पदोप इत्यादिना वीप्सादिवाचिनोऽव्युत्पन्नस्य यथाशब्दस्या- स्मिन् सूत्रे ग्रहणं नतु यालन्तस्येति सूत्रसार्थक्यमुक्तम् । तृतीयप्रश्नकारणस्येत्य योजना । अवश्यप्रातस्यैव असाहस्ये इत्यनेन निषेधात् सादृश्यसम्पत्तीत्यादिना यथाशब्दस्य साह- श्यार्थस्य समासो दुर्वार इति असादृश्ये एवेति व्यर्थमेवेति अनाप्राप्तत्वात् पूर्वप्राप्त्यनि- पेधरूपं प्रश्नकारण निष्पन्नम् । परिहारस्तु तख्य अथ यः प्रकारवचने थाल् तस्य ग्रहण कस्मान्नेति शङ्कायां प्रतिपेधसामान्नेति भाष्योक्तप्रतीकमुपादाय यथार्थे यदव्ययम् इति पूर्वेणैव सिद्ध समासे सादृश्यप्रतिपेधार्थत्वादस्यारम्भस्येतिकैयटेन स्पष्टमुक्तम् । अन्न भसादृश्ये इत्युच्यते तन्नेदं न सिद्धयति यथावलम् , यथाशक्ति इत्यादि द्विवीयप्रश्ने प्रयोग- सिद्धिछटेन सूत्रवैयर्यमुद्भाव्य तदेकवाक्यतया द्वितीयतृतीयप्रश्नयोरपि सूपवैयध्ये तात्प. र्यम् । वन प्रथमे सापेक्षत्वेन समासाप्राप्त्या सादृश्यार्थकयथाशब्देऽसाहाये इत्यस्य वैय्यर्थे वोप्साद्यर्थकयथाशब्दे यथार्थत्वादेव समाससिद्ध सूत्रवेयर्थ्य स्पष्टमेव । अथ यः प्रकारवचने थाल् इतितृतीयप्रश्ने अवश्यप्राप्तत्वाभाववतः सादृश्यसम्पत्तीति प्राप्तस्यानिपेधे अन्यत्र यथार्थत्वादेव समासे सर्वसामञ्जस्ये सूत्रवेयध्यें एव पर्यवसानम् । सादृश्यसम्पचीति प्राप्त. स्यास्यानिषेधे नियमविधानमेवव्यर्थम् तत्सामर्थ्यात् व्यर्थताप्रयोजकल्यापि साहश्यसम्प- चीति प्राप्तस्यानेन निषेधः । अत एवं यथार्थत्वात्प्राप्नोतोति नाशक्तिम् । तस्य नानासत्या. देव निषेधात् । एतेन पर्युदासघटितकैयटोक्तनियामकत्वपक्षे सूत्रवैयथ्यस्योदावयितुमुचित. त्वात् असादृश्ये इत्येतन्मात्रस्य वैयर्योदावन भाष्यतोऽसततं स्यात् इत्यपास्तम् । आक्षेपनये एव सूत्रवैयध्ये भाष्यतात्पर्याद-इत्युपादितम् । यतु-सूत्रगृहीताव्ययेन न समास इत्यर्थल्यवाय ज्ञापकः इति नियमो न विधेयः इति वत्र सूत्रगृहीताच्ययातिरिकसलोचापेक्षया यथाशब्दातिरिधत्वेन सोचकल्पने एव लाघ. वात् घटा पटो नेत्यादौ समासवारगंतु फलम् वस्यान्ययवसिद्धत्वात् । अविनमित्यादि त अन्ययोभानेच सिदम् । नम्समासस्य पूर्वपदार्थप्राधान्यत्वकल्प अव्ययीभावल्य नमः समासेन येननाप्रामन्यायेन बोधस्य नमसूत्रमाध्ये स्पटमुक्वत्वाव। अव्ययीभावसिदि. रूपदोपस्योपन्यासाच इतरपक्षे नमा अव्ययीभावल्यानिष्टत्वकल्पन नोचितम् । अनेक मित्यायो एस्वचनासिया ताभ्यां भिन्नोऽस्तीत्याद्यय अatea: हत्यापसिद्धया अत्वं भवसि मनई भवामीत्यापसिद्धयापत्या च वक्षस्य हेयत्वात् । अससक्षावलम्य. नेनोपोपन्यासस्यानुचितत्वाघ । पाविधायके "प्रकारवचनेयाल्" इतिसूत्रे प्रका. रसादेन साक्ष्यस्य ग्रहणम् यत्ययं "प्रकारवचने थाल" सर सारसे यतते इति भाष्येण यस्साहस्यवान् हरिस्तसाहस्यवान् हर इति प्रथमता योधपि पश्यात् हरिसालों घर सि पौधे सहमतिमायस्यैव विषयोरगाव पवियोगिकसास्यस्तोः पर साहायस्य नियमाए । उमा वामदत्यंतु गवाधिोष इत्यादी क्षमामूलकव्यानान पबोधस्यले पोप भारोक्तिगाधारस्यपावनयापारिपति र पदमवान् हरिस्वरम पान् रासि उपमानदेयदचाभिपउपमेयो पाप इत्यनयोपिति दिछ ।

·૭૭૨ सटीकटिप्पणशब्दरतमौढमनोमायां- गाईमेव तथाऽपि साहित्यमा तथा । अन्तत्वविवक्षायां तु समासो नित्यः । अत एवाग्निग्रन्थपर्यन्तमित्यांवपदविग्रहो दर्शितः । यत्तु अग्निरन्तोऽस्येति प्रथमान्तनाग्नेरन्तत्वमिति षष्ठयन्तेन वा विग्रह इति प्रथमान्तेन पष्ठ यन्तेन वा समाम इति ; तन्न, सहशब्दस्यान्तवाचकत्वाभावात् । अन्तत्वस्य तु सुत- रामलाभात् । तस्याद्धययनेऽनन्वयाच्च । सयुक्त तृतीयाया न्याय्यत्वाच । सत. णमत्तीत्यत्र साकल्यस्येव साग्नीत्यत्रान्तत्वस्यापि माहित्यद्योत्यवया तत्र तृतीया• न्तेन समासं स्वीकृत्येह तत्परित्यागस्य निर्मूलत्वाच । यावच्छतोफमिति । यावदित्यव्ययं समस्यते । विग्रहस्तु तद्धितेनेत्याव- पदत्वं बोद्धयम्। "विभापा" ॥ एतदिति । न्यायसिद्धेऽर्थे लिङ्गदर्शनमिदम् । टियुभा. दिसज्ञानामिव समाससञ्ज्ञाया अपि नित्यप्राप्तवाद्वचनं विना विद्धयन्तत. णामिव सज्ञानामपि विकल्पाऽलाभात् । शब्दरत्नम्। क्षायामित्यर्थः । ग्रन्यपर्यन्तमिति । वदन्तमित्यर्थः । अन्तत्वस्य मुतामिति । प्राधान्येनेत्यर्थः । तस्येति । अन्तत्वत्येत्यर्थः। ननु सहशब्दान्तवाचस्वाभावे तेन समासो न स्यात्, भग्निप्रन्यपर्यन्तमिति विपदप्रदर्शनेन भक्ताऽपि तस्य स्वीका- राव। अग्निरन्तो यस्येत्यस्य पदुकविप्रहसमानार्थत्वादत आह-सह्युस्ते इति। एवं च प्रथमान्तेन समास इत्यसङ्गतम् । साहित्य व सहशब्दार्थः । तमच ने विनि. गमनाविरहादधिकार्यकमहम्दस्य ग्रहणमिति भावः । साकल्यस्येवोत । यस्तगानि भक्षयेत् स कथमन्यत्परित्यजेदिति प्रतीतेरिति मायः । एवं प या "न म ममक्ष तात्पर्यम्" इति मन्यसचित साहित्यप्रतीतो न तात्पर्यम् तत्रापि पे र तृतीया ताई या तदपि भासते सन कथं न तृतीयेति तात्पर्यम् । साहित्यद्योत्यवति । साहित्पन् वोत्यतया बोदपतयेत्यर्थः। मयूरव्यसकादित्यात्मप्सुरेति पा समास पाते। प्रन्ययस्य सहावययनेऽपि साहित्यप्रतीविनायने म त्यसप्रीतिरिति तय यो. त्योकिरसवेन स्यादिति दिए । न्यायसिदत्वमेवाह-वचनं पिनेति । विकरपवाद निपा रत्नप्रदीप मारयति । सममिव्याहतपतविपाय हिपाविश्विपादरुस्यम् साताया। मन सूर्य-अस्यत्वं साहित्य परामदायी योन्या। अस्यानियलहितमिति पोधात् । भनिस स्पोरिकम् । नप सोते इस्पा प्रत्ययः पम्नेति याम् । वाय. हिपस्यात् । सत्येपनि सरिसाद यादवि मतादिवि दिए । antalifa सत्यादिना इयत्तापरियोनधारगम्-सबोध पाररिस्पाम• unfeulgia"पायपधाराइविएस्पायलमाRE निस्पस्या भER. विपात-दिनभरपारने विकि। पापात : मामूर। (समितिमारपारपामि। RaftanshTER भाभारेमा Aneml saanent . Imaया भाराभाhin aur vitam a - - ·अव्ययीभावप्रकरणम् । 8७३ स्यादेतत् । "सुप्सुपा" इत्यपि वहि नित्यं स्यात् । न चेष्टापत्तिः, अपसि- द्वान्तात् । क्या हि-चरसुत्रे वृत्तिकृतोक्तं पूर्व भूतो भूतपूर्वः । सुप्सुपेति समास इति । तथा शाकलेसूत्रे "सिन्नित्यसमासयोः शाकलप्रतिपेय इत्यत्र नित्यग्रहणेन नाथे इदमपि सिद्धं भवति वायामश्वो वाप्यश्व" इति भाष्यं कैयेटो व्याख्यत्-'वाप्यश्व इति सुसुपेति समासः । “सज्ञायाम्" इति समा. सस्य नित्यत्वात्सिद्धः प्रतिषेधः इति । तथा "अनुदात्तं पदमेकवर्जम्" "असिद्ध- वत्र" इत्यादिसूत्रेष्वपि कैयटे स्पष्टम् । अत आह-सुप्सुपेतीति समा- सेति । योगविभागेनैव सिद्धे समासे उत्तरसूत्रैः पुनर्विधानं प्राचीनस्य काचित्क- शब्दरत्नम्। नित्यत्वादिति । वाक्येन सज्ञाऽनवगमान्नित्यसमाससहशत्रेन नित्यत्वादित्यर्थः । पुनविधानमिति । समाससज्ञाया इति भावः । अन्यथा तद्विहितसमाससज्ञानुवादे- रत्नप्रदीपक। वाग्रहणेन च एकार्थीभाव एव समाससज्ञादिविकल्पस्तु नेप्यते । एवं समासनिवेधसूत्रागि नित्यमहणं च व्यर्थम् । निषेधविपये एकार्थीभावाभावेन समासाप्राप्तेः । नित्याधिकारेs. स्यामापेन वाक्यल्याप्राप्तेश्चेति । तथापि-लक्षणैकचक्षुष्कान् मन्दान् प्रति क्वैका-भावा- नित्यः कपाक्षिकः कनास्त्येवेत्यर्थबोधनार्थसर्वमावश्यकम् । ध्वनितं चैतत् "समानाम्" इति सूत्रे भाष्ये । लक्ष्यैकचक्षुकम्प्रति "समर्थइति सूत्रे भाष्ये तत्प्रत्याख्यातम् । एवञ्च विशेषणीभूतका भावस्य विकल्पादियोधकानीमानि । अतएव "पारेमध्ये" इति सूत्र भाष्ये पुफ्यावृधिभिरापरयातिविषयेऽनित्योऽपवार, इत्युक्तम् तन धिरेकार्थाभावः । मनु प्राक्कदारात् समास इत्यत ऊर्व "सहसुपा" इत्यत. प्रागेव कुतो विभाषाधिकारेन फूत प्रत्यत आह-पतदिति । मध्ये विमायाधिकारपाटसामथ्यादेवेतः प्राचीनानां नित्यसमासत्वं गम्यत इत्यर्थः। यद्यपातः प्राचीनानां विकल्प प्रमाणाभावादेव नित्यत्वम् तथापि तस्यय लिनेन दृढीकरणमिति बोध्यम् । नन्षेवं सति "सुम्सुपा" इत्यपि नित्यसमासः स्यात् । तत्तश्च पूर्व भुतः इति लौकिकवि- ग्रहवाक्यमनुपपचं स्यात् । "सुप्सुपा" इतिविषये विस्पष्टं पटुः विस्पष्टपटुरिति विप्रहमदर्शन. "पम् "आक्दारसूधमाष्यमपि विरुदेत इत्याह-"सुप्सुपा" इति तनानित्यसमास इति कुत इत्याह-मव्यमित्यादीति । माकडारादित्येव सिद्धः प्राक्कदारादिवि प्राग्ग्रहण समास- सम्ज्ञाया अध्ययीभावादिसम्झासमावेशायम् । अन्यथा एकसम्माधिकारात्पर्याय स्यादिवि "आकडार सूने भाष्ये स्टम् । "मन्यविभक्ति" इत्यायव्ययीभाषाविविधिपु "सुप्मुग" इति समासमनूध नाव्ययीभावादिसज्ञाविधेया। “उपपदमति" 'ककरणे ताबलम्" "मास्यातमाख्यातेन क्रियासावत्येण इत्यादी सुपन्तेन सुबन्तस्य समासस्यास्याप्रसिद्ध। अवस्पु समासविधानमावश्यकम् अर्याधिकारानुरोधात् सर्वत्र समास इत्यनात विधेय- समर्पकमिति देयम् । तत्र "सप्पा" इत्येव सिद्ध "भव्ययविभकिइत्यापन्ययीभावादि. विधि समाससम्माविधान व्यय स्यात् । ततः प्राचीनविषः वैकल्पिकरबापयति । नवा- व्ययीभायादिधिषु समासायभ्यमाये मन्ययादोनो समासमा प्रपमानिदिश्त्यामान उर. सनस्याभाग पूर्वनिपानियमो न स्यात् । तस्यमव्ययीभावादिविधिषु समासविधान परिवामिवियाध्यम्-"प्रपमानिदिएम्" इति सूत्रे समास इरसस्य समासस्वाशप्पमध्य. योमावारिस विधायक शामें प्रयमान्तपोभ्यस्यमुपसर्जनस्पमिस्पर्धाभ्युगमेनादोपात। तस्मादम्पपीभावादिविधिपु समासपिधान सुम्सुम इविसूत्रस्य वैकस्पिर भापति- मम्पया हान भन्यपादीनामुपसनत्यसिका किन्तन "भारुहारात्" इति स्यमाध्य 1 .

·६७६ सटोकटिप्पणशदरनमौढमनोरमायां- "नदीभिना। स्वरूपस्य सज्ञाया नद्याश्च नेह ग्रहणं वहुवचननिदेशात किं तस्य न च तस्य समासः सज्ञा भवति । अतस्तद्वाचिनामय समासः । ते च न केवलं विशेपसन्दा एव किं तु सामान्यशब्दोऽपि । नित्यसमास इति । एतच्च वृत्तौ सष्टम् । शाफलसूत्रे कैयरस्वरसोऽप्येवम् । नन्वेवं न्यायसाम्यात् बहुव्रीहेरपि नित्यसमासवं स्यादिति चेन्मेवम् , यस्ये स्यादिपदान्तरसमभिन्याहारेणान्यपदार्थप्रतीतेः । अत एव "सम्मानवगमान" इत्युक्तं न वन्यपदार्थाऽनवगमादिति । सम्सायां फिम ? शोधगलो देशः। वन्दनम् । चन्तभावाका भाषयलाए । उपलक्षितस्पस्य विशिष्रेत्यर्थः । गलादेशत्यादि योधोतर निमेन मनसा तशापयत्वयोधात्यानुषोत्यवोका । यथा-प्रारम्यान र मियादयाहारसपायसदस्य प्रारम्भपोवस्वा इति योग्यम् । सामान्यशमोऽपाति। तेन पवनदं सतगमित्यावितिथि। पदान्तरसामन्याहारणेति । वरिखमेप पर पार पापा पटिसमितिमाया।

·अव्ययीभावप्रकरणम् । ६७७ स्थान्ययोभावेऽसाधारणान् समासान्तानाह-मापयो” । समासान्त | समासस्य समासार्थोत्तरपदस्य वा चरमावयव इत्यर्थः । तेनोपशरद- व "नाव्ययीभावात्" इत्यम्, द्विपुरीत्यादौ "द्विगोः" इति डीप च पति । जराया इति । गणसूत्रम्। प्रतिपरेति । अक्षणः परमिति। पय इत्यर्थः । वृत्तिविषयेऽक्षिशद इन्द्रियमानपरः । समक्षमिति । को योग्यम् । दादरतम्। समासस्पेति । इदं व समासान्ता "अन्तः" इत्यादिसू त्रेषु भाष्ये रूपष्टम् । सार्थोत्तरपदस्य वेति । अयं पक्षः सरूपसूत्रे कैपटे रूपटः, परन्तु चिन्त्यः, समा. ख्यत दर्थोत्तरपदलक्षगायां मानाभावाव, तदर्थवाक्याल्योपचारेग समासपदेन ग्रहणमित्य. व गोखियो." इतिभाष्ये उक्तत्वाच, "अन्त" इति सूत्रस्थभाष्येगोत्तरपदावयवत्व. स्यविरोधाच्च । सरूपसूत्रस्थमाध्य तु समासावयवस्यपक्षेऽपि सुयोले सुधियाम् । तदू पन्नाधाय एवं फलद्वपमाह-तेनेति । अदन्ताव्ययीभावत्वप्रयुक्तोऽम् , अदन्तद्विगु. प्रयुक्तो की चेत्यर्थः । न च विधुरीत्यादावकारान्तोचरपदत्वाभावात् स्त्रोत्वं कथं दिति वाच्यम्, लिङ्गानुशासनस्त्राणां लोकसिद्धलिशानुवादकत्येनाविधायकत्येन सत्यद्विगो स्त्रीत्वामावनियामकत्वाभावात् । तदुक्तं लिहमशिष्यं लोकाश्रयत्वाल्लि. स्या इति "समासान्ता इत्यादिसपु भाष्ये । न चोत्तरपदावयवत्वेऽपि अवयवाव. रस्य समुदायावयवत्वेनोकप्रयोगयोः सिद्विरिति वाच्यम् , "अन्त." इति सूरे समा. स्यान्तोदात्तत्वमुचापदाप येति विकल्पे आये इदप्रथमका इत्यादौ कपोऽन्तोदात्तत्वा- चिमुस्त्या, भस्तु ततपस्येत्युक्त्वा तत्पशेऽनृव इत्यनान्तोदाचत्वासिद्धिरितात्य. रमाप्यविरोधेन वत्पक्षल्यानीकर्तुमशक्यत्वादित्यलम् । इन्द्रियपरमात्र इति । रत्नप्रदीपक रमन समाधा-वि। अन्न समासपदम् मलौकिकविप्रहवाक्यपरमेव अत एव यहुकुमारीक स्पास्वोन, इवि गोधिपोििव सूत्रे "अन्a' इति सूने माये स्पष्टम् । एवळालो. फिरविप्रवाश्ये समाससम्मासमकालमेव समासन्त इति सिद्धान्ता । सहरसूयमाप्यत-इदं वो स्तम्माष्यम् । कुवन्द्वाना विभक्तीपरत एकोप इति पये कप मच गयो भसारूप्यादेकोषो न प्रन्नोति, इति समासान्तानां समासस्यरेषि समागल्य विभक्तिपरस्यामय उद्वितिटस्प तुम समानरूपत्व वि देतोरेकोपोन बमोति अस्पासमाप गुपानम् मुधियामिति योध्यम् । मिति। तदर्यस्तु सरममाप्ये समासान्तानामुसरपदापयवत्वमपि स्पष्टम् । अर्य. सरला । भासमिति मायानुराम मुम्मनसमाभ्यसमा हि शानदान ARAपर अपने समाध्यादेमो नमाप्नोति इयुलन् । भयानमा वामभागस विडिपराहामावसरिशिष्टस्य दुन ममितिara मपि वरदानरेन का मापस न्यूनासिरिति समाधवाना मुमामोसशस्यबारे मागास र न्यूनमा सामानामा परे मानामावार, ·- ६७४ सटीकटिप्पणशब्दरत्नप्रौढमनारमायां- तां ज्ञापयति । एवं च इवेन समासस्यापि काचित्कत्वादुदाहुरिव वामन इत्यादि सिद्धम् । इवेनेति वार्तिकं तु यद्यपि "कुगति" इत्यत्र पठ्यते तथाऽपि सुप्सु. पेत्यत्रत्यमेव नित्याधिकारे स्मारितमिति कैयटः। एवं स्थिते इवेन समासस्य छान्दसत्वं कल्पयन्तः प्रत्युक्ताः । जीमूतस्येवेत्यत्र बघुचैः समासाभ्युपगमेऽपि तैत्तिरीयैर्व्यस्तस्यैव पाठादिति दिक् । "अपपरिवहिः ॥ अत एव ज्ञापकादहिोंगे पञ्चमी । ज्ञापकसिद्धं न सर्वत्र । तेन करस्य करभो बहिः इति सिद्धम् । मावालमिति । यत्तु-आपरमाणोः आ च भूगोलकमिति किरणावल्या प्रयुक्त तत्प्रामादिकम् , समासमध्ये चकारप्रयोगासम्भवात् । आभूगोलका• दिति तु पाठयम् । यं पदार्थमिति । सु यदिति सामान्ये नपुंसकम् । “अव्ययं विभक्ति" शब्दरत्नम्। नाव्ययीभावादिसंज्ञामेव विध्याव । अत्र च व्याख्यानमेव शरणं वृद्धानाम्। न च तत्स: ज्ञाविधानमव्ययादीनां समासशास्त्रप्रथमानिर्दिष्टत्वसंपादनेनोपसतनपज्ञार्थ चरितार्थ मिति कथं ज्ञापकमिति वाच्यन् , तत्र सूत्रे समासे इत्यस्य समासत्वव्याप्पसज्ञानिधौ प्रथमानिर्दिष्टमित्यर्थे बाधकामावादिति दिक् । इन समासस्य काचिकाचे हेतुमाह- जीमूतस्येवेति । मत एव ज्ञापकादिति । बहियोगे पञ्चम्या समासविधानाज ज्ञापकादित्यर्थः । लक्षणत्वं वस्तुसन्निमित्तं न तु तेन सम्बन्धेनान्वयस्तदाह-अव्ययमिति । अनोः रत्नप्रदीपक । "सुम्सुपा" इतिसमासविपये विस्पष्टं पटुः विस्पष्टपटुरिति विग्रहप्रदर्शन चेद लिङ्गमित्यलम्प्र. पाविपळीविलासेन । एवज इवेन समास इत्यस्यापि वेकल्पिकत्व सिद्धम् । तत्कलम् उदा: हुविवामन इति व्यस्तप्रयोगः । यद्यपि नित्यसमासाधिकारे "ती" त्यत्रापि इदं परितम् तथापि "सुप्सुपेत्यत्र पठितमेव स्मार्यते तत्रेति कैयटः । "भपवरिपरि" रिति । अयम्भावः । अपारि योगे पराभ्यापरिभिरिति पञ्चमीविहितव । अचूत्तरपदयोगेऽपि अन्यरादिति पशम्येव विहिता ततश्चानसूने समासविधायके पाम्या इति महणं व्यर्थ सत् पहियोग पदमी 'ज्ञापयति ज्ञापासित न सर्वन इति करस्य करभोय. विपरित्यपि सिद्धम् । "अनुपरसमपा पदार्थमिति प । लक्षणेनेत्यनुरते । समयेत्यधिकरगतिप्रधानम् । यदिति मभित. परितः इत्यनेन द्वितीयान्वं सामान्य नपुंसकम् । तथाच पदार्थ समयेत्य: योतकोऽनु तेन क्षणभूतेन तमाकन समस्पते इत्यय: । फलितमाह- पदार्थः मिति । पनादलक्षगस्य समीपद्वारा लक्षात्वं त्वमशानजनशानविपयस्यरूपम् । स्वसामी. रवि दिगिति । सरप्पनुपर्वमान समास रिपपरमेय, "उपपरमविर" "करने का प" "मास्पाइमापावेन हिमामा" यासापापसिध्या ते समाविधानस्पाय. RatalfveITTHAN.पार पास्वसिया / समापिानरस गशुपयस्या. : समापिानामा तप IRRRRIERE fotu 1 सरला। anari ६ ·मध्ययीभावप्रकरणम् । ६७- इत्यनेन सिद्धे विभाषार्थ सूत्रम् । तेन पक्षे वनस्यानु इत्युदाहार्यम् । मनुगङ्गमिति । इहाऽऽयामो लक्षणत्वं चानुना द्योत्यते । लक्ष्य तु समा- सार्थः । अत एव वाराणस्याः सामानाधिकरण्यम् । एवं स्थिते फलितमाह- गलादेष्यति । वाराणसीति । वरं च तदनश्च वरानः श्रेष्ठोदकं, तस्यादूर- भवा। “अदुरभवश्च" इत्यण् । आदिवृद्धिः । "पूर्वपदासज्ञायाम" इति एत्वम् । अणन्तत्वान्डीम् । शब्दरतम् । समीपार्थत्वादिति भावः । वनस्यान्विति । कर्मप्रवचनीयसन्ना तु नात्र, वद्योत्येन लक्ष्यलक्षगभावनेवरयान्वयामावाद । वनसमीपमित्येव बोधादिति भावः । तेन सम्ब. । धेनान्वये तु वनमन्वित्येव योदयम् , अग्निमभीवियत । अनुना द्योत्यत इति । दीर्घगगासशीति वाच्योऽर्थः गङ्गादेष्यत्यादिः फलि चोऽर्थः । पोत्यार्थस्य विशेषणवाया एव सर्वसम्मतत्वात । यद्वा द्योत्यते इत्यस्य योद्धयते इत्यर्थः । स च शस्त्यैवेति बोदयम् । लक्षणत्वं च वस्तुसदेव निमित्तम् । एवं चात्रापि तेन सम्बन्येनान्यत्रान्वयाभावान्न कर्मप्रवचनीयत्वप्रयुक्ता द्वितीया । सादृश्या- रत्नप्रदीपक । प्येन हि वनेन अशनिदेशो ज्ञाप्यते तच्च वस्तुसन्निमित्तम् नतु तेन सम्बन्धेनान्वय । वदाह-वनस्य समीपं गत इत्यर्थ । पक्षे वनस्यानु युदाार्यम् । इति । परेतु-वनस्येति पष्ठीत्वत्र दुर्लभा कर्मप्रवचनीययोगे द्वितीयाया दुरित्वात् । तत्सामर्थ्यात् समयालयाम् इतिवत्समासबाधे प्रमक्ते अस्यविध्य. र्थत्वात् । तत्रायमनु सामीप्यमात्रद्योतक नतु लक्ष्यलक्षणमावद्योतकश्चेति वाच्यम् । लक्ष- नेत्यनुवृत्तिवैयात् । नवमपि लक्षणमात्रद्योतकत्व नास्तीति वाच्यम् । लक्षणेत्यम्भूते- त्यय मात्रपदाभावात् । अग्निम्प्रति इति पूर्वसूत्रोदाहरणप्रत्युदाहरणविरोधाच्च-अतोऽत्रप चनमनु इत्युदाहार्यम् । नस्यानु इति मूलोकविवरणवाक्ये तु लक्षणभूतस्य वनस्य समीपङ्गत इति च्याख्येयमित्याहु । फेचिन्तु वनस्य समीपमित्येव बोधात् अनुयोत्येन लक्ष्यलक्षणभारेनेतरत्रान्वयामावात् कर्मप्रवचनीयसम्ज्ञाया अभाव इति यदि स्वीम्यते वाई वनस्यानु इत्येय योध्यम् । यदि त तेन सम्यन्धे नाक्यविवक्षा तनमन इत्यपि भवति । अग्निमभि इविवत् अनेनैवामि- देनेति । लक्ष्यलक्षगभावातम्यन्धेनेति तदर्थः । एवं प अनुग चारागसीस्य अनुराद पोत्योर्या देयसदेय देकदेशे प्रथमता भासमाने दैध्ये गतसपदार्थल्यापता सम्यन्ये- नान्ययो नत्यनेन गमापदार्थस्य वाराणस्यामन्वयः। तदभिप्रायेगाह-समनान्ययामावारिति । एयर गनापदार्यस्य कर्मप्रायनोययोत्यसम्बन्धप्रतियोगित्याभावान्नमिवायत्पर्य । तदु. म् माध्य किमुदाहरणम् । अनुगसम् हास्तिनपुरम् अनुगमनम् वाराणसी 'पायपायाम इस्युच्यते गया मध्यायला पारागस्यध्यायता तय कुन पर गड्या सद समासो मरिष्यति न पुनरागम्या: । एक वक्षिणेनति यवते । गारक्षर्ग न पाराणसी सत्र परक्ष गयो पोरप्यायामयात सन्दिशान ति फिगुदाहरणमिसिरपट । भनेरदेशम्यारया गाया मायामनानेम्जनपक्षपाप्रसिवस्थान यस्या पुर क्षगस्यम्। यो यपि उम्प शिव पुरम्य स्तरमायामन प्रसिद्धम् न गहा गयापि न ठपक्षमा प्रपोगAIT farपुरमा नियामनु महाम - - प्रायेण मूलमित्याहुः॥ - ·६७६ सटोकटिप्पणशदरनप्रौढमनोरमायां- "नदीभिध" । स्वरूपस्य सज्ञाया नद्याश्च नेह ग्रहणं बहुवचननिशात् किं त्वस्य । न च तस्य समास: सज्ञा भवति । अतस्तद्वाचिनामयं समासः । ते च न केवलं विशेपशब्दा एव किं तु सामान्यशब्दोऽपि । नित्यसमास इति । एतच्च वृत्तौ स्पष्टम । शाकलसूत्रे कैयटस्वरसोऽप्येवम् । नन्वेवं न्यायसाम्यात् बहुव्रीहेरपि नित्यसमासवं स्यादिति चेन्मैवम् , यस्ये. त्यादिपदान्तरसमभिव्याहारेणान्यपदार्थप्रतीतेः । अत एव "सज्ञानवगमात्" इत्युक्तं न त्वन्यपदार्थाऽनवगमादिति । सम्ज्ञायां किम ? शीघ्रगङ्गो देशः। शब्दरलम् । चन्ताश्चैकार्थीभावबलात् । उपलक्षितेत्यस्य विशिष्टेत्यर्थः । गङ्गादेर्यसदशेत्यादि- बोधोत्तर नियमेन मनसा तद्गतज्ञापकत्वयोधात्तस्यानुद्योत्यतोका। यथा-प्रारम्यत इति क्रियादयाहारस्तयाऽयशब्दस्य प्रारम्भद्योतकता इति बोदयम् । सामान्यशब्दोऽपोति । तेन पन्चनदं सप्तमङ्गमित्यादिसिदिः। प्रदान्तरसभिव्याहारेणेति । तद्वंटितमेव तत्र वाक्यं न केवलपिवार्थ- घटितमिति भावः। रत्नप्रदीपक । यत्र लक्ष्यलक्षमावलम्बन्धेनान्वयविवक्षा तत्र गडामन इत्येवभवतीसि- तद्धतशापकस्वबोधात शति । लक्ष्यलक्षणभावद्योतकत्वाभावेन अनोः कर्मप्रवचनीयत्वामा. वान्तगङ्गाया अनु इत्यत्र द्वितीया हातभावः। विशिष्टेश्यः इति । वाराणस्या:स्वरूपेणं ज्ञात- घेऽपि मायामविशिष्टत्यर्थः । यथाहि-असीवरणयोर्मध्ये वाराणसी इत्येवं वाराणस्या:- स्वरूपेण ज्ञातत्वेऽपि प्रक्पश्चिमायता उदग्दक्षिणायता वा वाराणसी इत्येवं प्रश्ने अनुङ्गं वारा. णसीत्युत्तरं प्रयुज्यते असीवरुणमध्यदेशावच्छिन्न गट्नादैर्यस्य ज्ञावत्वात् तेन वाक्येन त. सशदेध्यत्वज्ञानात निरुक्तगङ्गादयस्य च दक्षिणोत्तरायतत्वज्ञानात् वाराणसीदक्षिणोत्त. सयता इति ज्ञापते अर्थात् विशालात्वमन्याहशमितिज्ञायते ततश्च न काचिदनुपपत्तिरिति वोध्यम् । खरूपस्येति । न ग्रहणमितिसम्वध्यते शकसज्ञात्वादित्यपि योध्यम् । सज्ञायान.. धाश्चेति । नदीसमकानामित्यर्थः । तेन गौर्यादिशब्दाना न ग्रहणम् इति भावः । पवनदामिति । अत्र केचित् 'गोदावर्याश्च नद्याश्च संख्याया,उतरे यदि इति मन्प्रत्यन्व- वेति योगविभागसिवन्ताभियुक्तोक्न वक्ष्यमाणोऽक् इत्याहुस्तन्न । योगविमागल्येष्टसिद्धय. यत्वात भाष्यकृता तदनुक्तेश्चेति दिक् । नित्यसमास विनित्यसमास इति तदर्थः। तत्साहश्यं च समाससमानार्थकवाक्या- भावेन बोध्यम् । विग्रहस्तु समासघटकपदानां भवत्येव । महाविभापाया: असम्यन्धे प्रमा. णाभावात् अत एव "द्वितीयतृतीयचतुर्थ" इतिसूत्रे अन्यतरस्यां ग्रहणेन उत्सपियादयोर्म- हारिभाषाविपपत्यात अपयादामा उत्सर्गस्याप्रवृत्तिरिति ज्ञापितेऽथे उन्मत्तगङ्गमित्युदा. एसम् । अव्ययीभायेनमुक्तेवहुमोहिर्म, इचि धोक्तम्भाष्ये। अस्यसमासनित्यत्वे तु भाप्य. मसततं स्यात् । कदाप्यव्ययीभावमुक्त्यसम्भवात् । विशिष्त्ययं इति। मायामविनिति तदा। मम्रोवरणयोमध्ये वापसी हस्येवं वाराणस्याः रवरूण बातावेऽपि प्रारूपश्चिमायता दिगोरापना का पति ने नगर वाराणसी' युधरवा. प्रयोगे मोवरणामध्यरेशानियस्य मातरम र समन तासरायवरपानार PUR पोरा र दक्षियोजनाको fasiयो । भोwिar. मन्यासमिति गम्य विदामा सरल। --- ·मध्ययीभावप्रकरणम्। ९७७ अथाव्ययीभावेऽसाधारणान् समासान्तानाह-"मम्पयी। समासान्त इति । समासस्य समासार्थोत्तरपदस्य वा चरमावयव इत्यर्थः । तेनोपशरद- मित्यत्र "नाव्ययीभावातू" इत्यम, द्विपुरीत्यादौ "द्विगोः" इति डीप च सिध्यति । जराया इति । गणसूत्रम् । प्रतिपरेति । अक्षणः परमिति । अविषय इत्यर्थः । वृत्तिविषयेऽतिशन इन्द्रियमात्रपरः । समतमिति । अक्षणो योग्यम् । . स्यादिति वाच्यम्, शब्दरत्नम्। समासस्येति । इदं च "समासान्ता" "अन्त." इत्यादिसू त्रेषु भाष्ये स्पष्टम् । समासार्थोत्तरपदस्य चेति । अयं पक्षः सरूपसूत्रे कैयटे स्पष्टः, परन्तु चिन्त्यः, समा- सपदस्यतदर्थोत्तरपदलक्षगायां मानाभावाद, तदर्थवाक्यस्योपचारेण समासपदेन ग्रहणमित्य. र्थस्यैव "गोलियो. इतिभाष्ये उक्तत्वाच, "अन्तः" इति सूत्रस्थभाष्येगोत्तरपदावयवत्व. पक्षस्यविरोधाच्च । सरूपसूत्रस्थमाध्यं तु समासावयवत्वपक्षेऽपि सुयोज सुधियाम् । तद् धवनयन्नाद्य रक्षे एवं फलद्वयमाह-तेनेति । अदन्ताव्ययीभावत्वप्रयुक्तोऽम् , अदन्तद्विगु. त्वप्रयुक्तो डीप चेत्यर्थः । न च द्विधुरीत्यादावकारान्तोचरपदत्वाभावात् स्त्रीत्वं कर्थ लिङ्गानुशासनसत्राणां लोकसिद्धलिङ्गानुवादकत्वेनाविधायकस्वेव चामत्यद्विगौ स्त्रीत्वाभावनियामकत्वाभावात् । तदुक्तं 'लियमशिष्य लोकाश्रयत्वाल्लि. अस्य' इति "समासान्ताः" इत्यादिसपु भाष्ये । न चोत्तरपदावयवत्वेऽपि अवयवाव- यवल्य समुदायावयवत्वेनोकप्रयोगयोः सिद्धिरिति वाच्यम् , "अन्त." इति सूरे समा. सख्याऽन्तोदात्तत्वमुत्तरपदस्य वेति विकल्पे आये इदप्रथमका इत्यादौ कपोऽन्तोदात्तत्वा- पत्तिमुक्त्वा, अस्तु वद्युत्तरपदस्येत्युक्त्वा तत्पशेऽनृच इत्यत्रान्तोदाचत्वासिविरितात्य- परभाव्यविरोधेन तत्पक्षस्यानीकर्तुमशक्यत्वादित्यलम् । इन्द्रियपरमात्र इति । रत्नप्रदीपक । रमन समासान्या इति। अन समासपदम् अलौकिकविषहवाक्यपरमेव मत एव पहुकुमारीक इत्यादौइस्वो न, इति गोखियोगरिति सूछे “अन्त" इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । एवघालो. किकविपहवाश्ये समाससम्ज्ञासमकाळमेव समासन्त इति सिद्धान्तः। सरूपसूनभाज्यं तु-इदं तग्रोक्तम्भाव्यम् । कृतान्द्वानां विमस्तीपरत एकशेप इति पये मच कच कचौ मसारूप्यादेकशेपो न प्रग्नोति, इति समासान्तानां समासस्योऽपि तत्प्रारमागस्य विभक्तिपरत्याभव विशिष्टस्य त म समानरूपत्वम् । इति हेतोरेकोपोन मामोवि अङ्गत्वावदाप्य मुपागम् मुधियामिति योभ्यम् । ममिति । वस्तु सरूपग्रभाष्ये समासान्तानामुघरपदापयवस्वमपि स्लटम् । म. सरला । अलमिति। अलमस्तु उपायसमरि सावरणमाम्पसमाम् । न विभको परत परमेष रवि पोकर कम्पक साम्प्यादेपो न पाप्नोडिन् । समासा-art समासाबबारे नयागमागरम मिनिसाभारसदिशियन मुनि बगवि वरदानापन कानुाता मायस्प सूनापति Bासानाना सामोरे सहरमागरमासा सनि म्ममा नापानामा परे माना ·" परणेनारिमाप्रकरणमा शेयरादातुकरवेनाप्रस: "का पक्ष्या nature या "पन्तरुपमर्गेभ्योऽप" स्यनेन वारे 8GE सटीकटिप्पणशब्दरतप्रौदमनोरमायां- "नदी' । इह स्वरूपस्यैव ग्रहणं न सज्ञायाः, पौर्णमास्याग्रहायण्योः पृथ ग्ग्रहणात् । उपनदीति । दजभावे नपुसकहस्वः । इदं त्ववधेयम् । “नदीभिश्च" इति सूत्रे विशेषाणामिव स्वरूपस्य ग्रहणं विशेपाणामेवेत्यत्र मानाभावादित्यु. क्तम् । तेन पञ्चनदमिति सिद्धयति । अत्र च नित्योऽचु । तदुक्तम्- गोदावर्याश्च नद्याश्च सङ्ख्याया उत्तरे यदि ।। इति । पाब्दरतम्। बाह्येन्द्रियेत्यर्थः । सर्वयाहोन्द्रियाविपये परोक्षत्वव्यवहाराविति भावः । न सम्झाया इति । तत्संज्ञक्स्येत्यर्थः । नपुंसकहस्व.इति । उपलक्षणमेतत् उपसर्जनहस्वस्यापि । तदुक्तमिति । माधवादिभिरिति भावः । "नदीभिश्व' इत्यत्र- कैयटोऽप्येवम् । परन्तु योगविभागसिद्धस्य सामान्यत्वेन विशेपेण "नदीपौर्णमासी.. रत्नप्रदीपक । वतान्द्वन्द्वावयवानामेकोष इत्यर्थं प्रमाणाभावात् इति तन्यूनत्वपरिहारस्तु म युक्तः । सह- विवक्षायामेकशेषप्रवृत्तेः सर्वाभिमतत्वेन समुदायार्थविपयार्थविषयकवोधतात्पर्येणोच्चारिता. नामेव सरूपाणामे कशेपोदूदेश्यतावच्छेदकाक्रान्ततया अर्थवत्वाभावे च तद्भाष्यस्य समुदिः. तार्थबोधकरवस्य सुतरामभायेन तदनुक्त्यातन्न्यूनत्वापरिहारात । उत्तरपदावयत्वस्वीकारा- देव चकाक्ष इत्या अक्षिशब्देन बहुग्रीहौ पच् प्रत्यये तस्योत्तरपदावयवत्त्येन अक्षशब्देन ग्रह- णात् प्रतिपदोक्त परिभाषायाध "कोः कत्तत्पुरुपेऽपि" इतिसूत्रे तत्पुरुषपणेनाप्रकरणे- प्रवृत्तिज्ञापनेनानाप्रवृत्तेः । शेखरादावुक्तत्वात् । कापथ्यक्षयोः इत्यनेन कादेशः सिद्ध्यति। अन्तरीयम् इत्यादौ द्वयन्तरूपसगेभ्यो अपईत्" इत्यनेन ईदादेशश्च सिद्धयति । अन्यथा अनर्थक्त्यान्नस्यात् तस्मात् कल्पनापेक्षया उत्तरपदावयत्वकल्पनत्यैव न्याय्यता. दिति दिक। कैपटोडायवमिति । यदि समाहारग्रहणं न क्रियते तदा 'पुरस्तादपवादा" इत्यनेन न्या- येनार्य समासः पूर्वकालकेति समासं बाधेत समाहारे तु पदत्या द्विगुः स्यात् । ततश्चै. कनदीत्यत्राव्ययोभावे विकृते तन्निवन्धनो नदीपौर्णमासोति वा टर प्राप्नोति नपुंसकत्व . च । यस्तु गोदावर्याश्च नधाश्म इत्यच् समासान्तः सोऽप्रत्यन्ववेत्यत्राजित्ति योगविभा- गेन क्रियते सचेष्टप्रसिद्धार्थ इति तत्पुरुपे प्रयोगादर्शनात् एकनदीत्पन्न न प्रवर्तते । अव्य. योमावत पञ्चनदमित्यत्र भवत्येव एकायूपीवत् समाहार विवक्षायाम् एकनदी एकनदमिति इत्याह-कैयटोऽस्येवमिति । विशिष्टरूपोपादानाभावेनावापरिभाषाया दहाप्रवृत्तेरिति तन्यूनवपरिहारस्तु न युक्तः, साविवक्षापा- मशेषप्रवृत्तः सर्वसंमतरवेन समुदितार्थविषयकबोधतापर्यंणोच्चरितानामेव सरूपाणामेकशेषोदेश्यता. वादकाकान्ततया मर्धववाभावे पदचाप्यस्य समुदिष्ठार्यबोधवावस्य सुतराममावेन तदनुया तन्यूनावापरिकारा। उत्तरपदावयवावादेव च 'काक्ष.' पाक्षिशम्दैन बहुमोसौ पच्पत्यय सरला।

·अध्ययीभावप्रकरणम् । ६७६ एतच "अच्चत्यन्वव" इत्यनाऽजिति योगविभागात्सिद्धम् । • पूजामिति । अन्यतरस्यामहणस्य प्रकृतत्वादिति भावः । इत्यव्ययीभावः। सन्दरतम्। इत्यनेन वाधः कथं नेत्यन्त्र दृढ़ मानं फल चचिन्त्यम् । तदेतत्तदुक्तमित्यनेन ध्वनितम् । इत्यव्ययीभावः। रत्नप्रदीपक। धन्यवरस्यां माणस्येति । इदशिन्त्यम् वेति वक्तव्ये तत्पूजार्थमयमित्यर्थः। नच अन्यत- रस्या ग्रहणस्य स्वस्तित्वं कथन्नेति वाच्यम् । नदीपौर्णमासो" इतिसूत्रे नदीपदेन विशेषा- गामग्रहणे शरदादिपु विपाद शब्दपाया ज्ञापत्र संख्यासूत्रे माध्ये उक्तत्वात् । नदी इत्यादेवकल्पिक नित्यत्वाय पाठल्यावस्यकतया ज्ञापकत्वासङ्गतिस्पटैवेति दिक् । राधाकृष्णः प्रणम्यादौ श्रीजगन्नाथशर्मणा । कृतोऽयम्बालबोधाय शब्दरत्नप्रदीपकः ५ इति जगनाथशास्त्रिकृतशब्दरत्नप्रदीपकनामटिप्पणी समाप्ता। इत्यव्ययीभार। -

·सभी प्रान्त के संस्कृत-परीक्षा-पाठ्यनिर्धारित ग्रन्थों
के मिलने का एक मात्र काशी में सब से .
विश्वसनीय,प्राचीन स्थान-.
जयकृष्णदास हरिदास गुप्तः-..
चौखम्बा-संस्कृत-पुस्तकालय,
वनारस सिटी।
SERENTIRECECreaISHESENTENCECONOR
wapso03