·No text on this page.

·वातहतम्।
स्टोन।
यौहानायन्यायपञ्चाननभट्टाक्षायेगा
प्रणीनन् ।
तेनैव संस्कृतम्।
८नं निमतन्ताधाट ट्रीटस्थ
यौयुक्षा सुवनचन्द्रवतान
प्रकाषितम् ।
पालिकातानगाल।
गानिकनन्नाद्रीट २३ + युगन्न कियोरदार देग
नतन दाल्मीकियन्त्र
योगन्दप घरपालेग
मुदितम्।

·No text on this page.

·বিজ্ঞাপন। এই শতকোত্মক প্রবন্ধটা আমার প্রথমাবস্থায় রচিত । মাদৃশ আধুনিক রচয়িতার রচনাইত পাঠকবৃন্দের মনঃ সন্তোবকরী হয় না, তাহাতে অাবার এ শ্লোক কয়েকটা অপরিণতাবস্থায় প্রণীত। সুতরাং এ রচনা যে প্রীতিজননী হইবে, তদ্বিষয়ে অামার অনুগাত্রও আশা নাই। প্রত্যুত সদোষতা বশত ঘৃণাস্প হইবারই সমধিক সম্ভাবনা। যদিও কলিকাতা সংস্কৃত বিদ্যালয়ের ভূতপূর্ব সাহিত্যধ্যাপক পণ্ডিত প্রেমচন্দ্র তর্কবাগীশ মহাশয় কাশীবাসকালে এই শ্লোক কয়েক টিার প্রতি নেত্রপাত করিয়া আমাকে মুদ্রিত করিবার সাহস দান করিয়াছিলেন, তথাপি লোকজন ফ উৎকর্ষ না দেখিয়া এপর্যন্ত মুদ্রিত { করি নাই। করিবার বাসনাও ছিল না। অধুনা কতিপয় ছাত্রের একান্ত অনুরােধপরতন্ত্র হইয়া মুদ্রিত ও প্রচারিত করিতে হইল। যদি উলি- খিত তর্কবাগীশ মহাশয়ের দৃষ্টির সায়নপতে দোষক্ষয় হইয়া থাকে ও ভন্নিবন্ধন ইহার দুই একটী শ্লোকও যদি সনাদের মনোরম হয়, তাহ। ( হইলেই সমস্ত পরিশ্রম সফল জ্ঞান করত ধন্যম্মন্য হইব। পরিশেষে পণ্ডিতসমাজে বিনয়ঞ্জলিসহকারে নিবেদন – ইহার যে যে অংশ সদোষ বলিয়া নির্ণীত হইবে, আশঙ্কি = ভাবে সেই দোবৎ সমুদায় অমিকে লেখেন, তাহাতেও আমার মহােপকার হইবে " শ্রীকৃষ্ণনাথ শৰ্ম্মণঃ শ

·No text on this page.

·उत्सर्गः । , जीयादशेषदेशविशेषनिवेशितैरिव विजयलक्ष्मी सहस्रापूय॑माणकोषा, निर्जितनृपतिनिवहोपहृताभी राजलक्ष्मीभिरनुचरीभिरिवानवरतमुपसेव्यमाना, समर- लक्ष्मीभिर प्राप्तावसराभिरिवोपायसानसेनापतिनिकरा, म- हालसीरिख धनार्थिभिरूपजीवनीथा द्वीपवतीपतिजन्मा च सरखतीव विद्यार्थिगणवाञ्छनीयप्रसादा विषदवर्णा च, मातेव प्रजापालनपरायणा निर्मीकतयाध्यधनीयार्थाच,अस- मानापि सम्मानेनातिशयितमभण्डलाखण्डला, अरिपरि- भाविगुणापि नारीणां परिभाविनोगुणान् वहन्ती, अबलापि वलातिशयप्रकम्पितभूभृगणा, अनन्त शक्तिभिररवहेलया भुवो भारंधारयन्ती थीथीमती भारतेश्वरी महारानी। सुशासनप्रसूतैस्तट्यशोभिर्विलिप्त रजतपरिमार्जितसि वेद जगदुपहसतीव शरदव्युदितराजमण्डलम् । तदासादिताधि- भारैर्हि पुरुषैर्दण्डधारिभिः पदे पदें विपथेवर्तननिव- नया नियम्यन्ते मत्तः । तत्प्रभावादेवार्थदूषणमसत् काव्येषु, - ·[२] बाटकारिता शश्यसंग्राहिषु, राजविद्रोहिता च सिंहिकाखूनों साधतं सम्मवर्तते । तदनुकम्मालजातपरिवतिविविध- विद्याषिः सचन सञ्चारिणीमिर्म होपकायाः प्रस्यन्ले । तयैक तसञ्जीवनीमतया गौड़ोयलाषायाविहितसु- ज्जीवनम् । भारतवर्षीया वर्षावसीयं संस्कन विद्या यवन- भूपतिभिरलत्ततया प्लानियुपगता खल्लनयैव परिपालन- कशलया सबजलानलाइय उपचारपायालुनिपुणपण्डित- मण्डलीमण्डित-सञ्चितोपकरणप्रपञ्च-सुन्दर सन्हि राख्यन्तर- सन्निवेशिता नीयते निति परमाम् । तदध्ययनाध्या- पनानिपुणाश्च दानमानसत्कारैः सन्माव्यन्ते । येनाल्याक- सध्या विद्यायानवि चलिततिरनवरी सूत्वा ऐहिकी 'सायरायिकोच्च सध्यदं सध्यादयिष्यति, बर्द्धयिष्यति छ लहाराजीसन्तोषसततिम् । तदिदानीअकिञ्चना वयमकिञ्चित्करमपि प्रजा. भक्तिमानप्रदर्शनं सटोशोतं लोकशतात्मकाप्रवन्ध साञ्जलि- बन्ध महाराज़ीसिंहासनोपान्ले सविनयपहारतया सखु- तुज्य जगदीश्वरलेवलथ्यर्थयामहे यथेयमसामान्य कारुण्य- रसा थीथीमती भारतेश्वरी सकारुणहघिष्टिभिरमा भारतभूसेः प्रशस्य तावर्धिनी भूयात, सूयाञ्च प्रजावुरचन- बतदीक्षितस्य राजनीतिमण्डन लण्डितस्य तदीयलेहाचे तसः पालनकुशलता अशालिनीति । समीक्षणामय शीण।

·शुद्धिपत्नस् । ट प, पंजौ १८ १६ २ २ २ २५ C ३ ७ ४ ३ ५ २ ५ १२ अशुद्धम् चसात प्रत्ययः। ससवमलनः कन्या सर्व का समावे भर्ट निन्दक श्वशन विश्वकचारा सन्निधानात् নাবিল मामयी घारिजानां वद्धसुखा सुखप्रकर्ष जलव सर्ट पवर विखो कुनिको प्रलो शुद्धस् चलात् प्रत्ययः। सम् तुस् सनः कासस कम्मासमर्थत्वे भत्त लिङ्गक प्रवसन मिस्तु का चारा मनिधनात् गामिनः सा मददी पारिजानां वहमुखा मुखमकर्ष जलधे सं पर्वतस्य व विवो फुलिको प्रवलो ५ ७ ४ ८ ५ ११ २५ ३ १० ११ १२ २२ ४ मतान न तान १३ १४ १8 १४ ५ १० ता यन्निशेपा मित्यश्च । इधर्मुनिभि भृतो यन्निःशेषा मित्यर्थः पिभिज्ञ निमि १२ ·[ २ ] शुद्ध भिन्नाः १४ १४ शुद्धम् भिल्लाः भतत् सुख भवत सीसा श्य सौहाश्यम् . धानत् धानात् दूत बधे दूज वधे २३ १४ काक्यारम अ. ८८ व्याख्यारम्भ ची शतत शापावसाने सतत शापावसाने २१ भर्त का अन्तःका १४ वलय ११ वलसयै प्ररूट क्रोताम् । चार्यस्य १८ १६ २२ १६ ३ पूर्व क्या २० सत्त्व दुर्विणीत महतः कोड़ान्। चार्यस्य पूर्खयां ख़त्व दुर्विनीत मरत हा न जाने प्रासादनीय किशोरो हानजाने. २४ घसादनीयस किशरो २५ 8 रङ्गत: रात: २२ रावणेत्यर्थः पचणा शिड़ गो रावण नेत्यर्थः पूर्वणा निड़ गो १६ . 8 ·पूछे पंक्ती २३ ४ C २३ २२ २३ १४ २२ or पवित्रेषु ४ २४ १० २8 २8 १४ २४ अशुद्धम् शुद्धम् गरूत गरुत मप्यते नप्यते तस्मादगल तम्मादूगल चरन्तीभि क्षरन्तीभी वाकर्पणानि राकर्षणानि गुरुत गरत तन्व तत्व परित्रेषु प्रतिवावें । सा अतिधाय उन सा यतिसुरभिः अतिसुरभिभिः सुरख्या मुख्य अवनमगना। अत्रणमननादौ सुख्या: यच्छव्दान्न । तच्छब्द घच्छ व्दान्न तच्छ व्द सङ्गतेयनुन सङ्गतेयमुत् तस्या तस्याः तो ये तोये दिन्दा तम्नि तसिन्नरे सपिदि सर्याद वर्णनवा गान्धी यमायान् गामोर्यत्रमायावन् तदगुण द्गुण मन प्याजेन नव व्याजन बावल्पा चाकल्पा नक्यो भयो 6 २५ ७ मुख्याः . २५ २५ २४ १ निन्दा ع م م لله ) २ वर्णन या २८ ई १५ in an .

·[४] पंक्ती अशुद्धम् शुद्धस् ३२ युगल हा २ तू चित युगलक्या त चितचं कल्कलं ससुगत २२ १० वल्कलं الله १५ राजलक्ष्या राजखमत्रा तार्य सरणबमेतिह ३५ १३ गवा तकर्य सरानमेगति ण अनालव्ध सायाचरण लोहिताक्षरता तत्वालब्ध सायातम चरण و عتر लोहितासरत जाल الد الع للد कर्णन " १० एत एव जाल: कीर्णन अतएव यहति त्वां " यदुवेति १६ त्व ४० नवपशु ur ४० २२ यूथ. ४१ १४ ४१ ४२ ४२ नवशशु युथ तन्मत्ये ई साज्ञवागावे सेदिनी ते सिन्धुः दविणा भत पीड़ा कानने स्मिन् को हि. तम्मन्यह स्यात्तथाणाले देविनी ते सिन्धोः दरिणा मत पीड़ा कामने सिन कोहि ४२ ४३ 8३ ·पृष्ठ पंतो [५] अशुद्धम् पठनपर्य' हिएत: प्रोजश्वलन . नपूर्य हि यतः मोज्नुलत् ४२ २२ ४४ १ ४४ द्रक्ष्यति द्रक्ष्यस्यति विज 88 ४५ ५ ४५ २९ १४ : ४६ ४६ २० ४ चीयैः अधिवसेः उहतेः संग्रहात् अनुभवः। ध्याइदि स्थानस्य खुलनेन शोणितानि घालोकायत पारिपवत्व न् । सहनीयैः प्रहतार्थ सर्वतश्चरितु २० ४८ ४ १८ यि शेष बीयंत्र अधिवासेः उत्गतः संग्राहात् घनुभाव: अनुभवे दध्यादि स्थानस्य खललेन মলিনানি प्रालोकर परि पुत्वन् । सनियः प्रशत्यर्थ सर्चतवित्त १तगामी घनाणां निरीखाः भुमि शक्यमेक क्टतिध्वनति न्यायेत्र पादं मखलन दर्शनाय सरदिन्दा १४ .२० २२ द्रुतगामी ४८ ४८ १२ प्रमाणां निकरिया ४८ भूमि 88 ५० ८ ५० ५० ५० शस्वसेक पति+नति न्यायो पादरखलनं . दर्शनायोत् शरदिन्दुः । ९४ २१ ·. . शुद्धम् गोचर पलो अशुद्धन् #चर रूपादि १४ भविष्यति १८ दौ यकस णि पराड ताः। गिरूल तञ्च ५१ ५१ ५१ बते ५१ २२ २२ वैवस्तु जलो विलम्बनलवा ५१ ५२- ५२ सहस पद बड़ ने. ५२ 뺐 २५ १ १२ ५३ स्वरः प्रत्य नीत आधेरणान्त शिसिरित र जुधपतेरगे न्हताालता लगा रूपादी भविष्यति की! दौत्य कर्मणि पण्ड तां निकलता वाते रैवस्तु जनो विलम्बमकत्वा साहसपद वर्द्धसे खर प्रत्यानीत अर्घषणान्त शिशिरित रघुपतेरने मुक्तालत लक्षां अतो द्रवस्य. वैराग्यात् डिमूलं वने वियोगावस्थासु समेव शापि इाद्या इत्यमरः। इदानी २२ ५ ५४ ५8 अता ५ २१ २५ द्रव्यस्य वैराव्यात ५४ ५५ १ बहुमलं ५ वने ५५ बियोगोवस्थासु समवे। । २३ कृषामि दूत्वमा इदावी ·पंजौ ૫૬ अशुद्ध शरगाः सेहोदित लगाया १८ ५६ शुद्ध शरणम् तेहोद्रितत्र नपाय नाथागत मणेरावारे तदह मिति अङ्गत रत्नाना ४ नाबाङ्गत मलराधारे तदहमिति १० १४ ५ น २१ उः शिवे रत्नाधानाना तुंः शिवे शपफनो देहात्रवणं JEE शेष फणो देहाश्रयणं २५ ५८. मार्गव भार्गव २१ दुट यास्य वरन्दन्त ७ हप्य यास्य स्यन्दन्त विमलयः वन विरद पिंप्रलब्धः २२ ट रन बिरह त्यन्तन्त घायोः ६१ १० १२ वितकः काचैत्र C. १५ २० २१ २२ १२ २४ प्रक्ष्णोः वितक: काया रत्तान्त विनापयिष्यत् पमित्र उत्तान्त विज्ञापयिपुत् पुष्यमिक इतराङ्का दरा चाञ्चय मुवति १४ इतरागा दारा चाचला. पन्यति २२ . :

·पंलो अशुद्धम् योधा ४ 0 तदर्शना १२ १२ १८ ५. १8 १५ योषा स्तददर्शना स्पष्ट अस्य । योषितो बाते कृतागसीनि मेलकानां सस्य व्यसानं स्याता सोड़ मसिसतार्य' बलवद त्रावयितव्य द्याय याभिस्ताः यादव स्पृष्ट अस्पृष्टः। जोषितो प्राते छतागमीति से नकानां ससंटच्यसानं स्यात सोः सभिमतिमतार्थ वनवद बावयितव्य द्याक्य यामिन्ताः स्वादव द २२ 8 For orar ११॥ १३ सत्र मात्र चर्चा sur २२ रजा माग शप रजो प्रागिति SAR २२ स्वर ६४ भाव भव १५ वाचना वचना २२ . असुखं विपसायो "सविधान ला समस्या टष्णा अरुखं वीसाथै शन्निधानं. १० O ·वातदूतम्। PAR- सौता भौता सुचिरविरहाच्छतोऽरण्यभूमि भत्तु: साध्वी व्रतमनुस्ता पञ्चवद्यां वसन्तौ । जहे लक्षां प्रकृतिसुभगा रावणेनात्मभूमि चेतो यातसति नितरां हा तदेवापतेत्किस् ॥ १॥ गते रामे श्याम जलमृदभिरामेऽङ्गानभुवं कटाचान् मन्दाक्षात् क्षणचिसदृक्षान् विदधती। अपिखेदोद्भेदं नयनपरिखेदं वितणती विवाहे सौताया भुवनमनुपायात् स्मरकृतिः ॥ निश्चलौलतराजानी विभावसुकुलाययौ । पौलस्त्य नचलौलौ तौ शिवरामौ नमाम्यहम् ॥ विदेहराजदुहितुर्भत विरहोन्मादवादान् विवक्षुस्तन्नामधेयमात्र यो- चारितन मङ्गलमाचरन् प्रस्तौति सौतेति । सुचिरविरहात् दीर्घकालीन- विरहात् अर्थात् सम्भावितविश्लेषात् भीता भीतिमती अतएव हेतोः अरषभूमिं दण्डकारण्य गच्छतः पितुराजया प्रस्थितस्य भतरामचन्द्रस्य व्रतं वनवासरूपनियमम् अनुसता तदनुसारिणी सह पत्या वनं गतेति भावः । प्रकृतिसुभगा प्रकत्या स्वभावेन सुभगा सुन्दरी । संसिद्धिप्रकृती त्विमे। स्वरूपञ्च स्वभावश्च निसर्गचे त्यमरः । सन्दरेऽधिकभाग्य च दुर्दिने- तरवासरे। तुरीयांश श्रीमति च सुभग इति शब्दाणः । साध्वी प्रति- व्रता। सती साध्वी पतिव्रतेत्यमरः । सौता विदेहराजदुहिता अतिवि- ख्याततया सिद्धवनिर्देशः । पञ्चवटयां दण्डकारण्य प्रदेशविशेषे वसन्ती सती ·वातदूतम । संखचैनामलदक्षिमतप्रार्थनासु प्रतीपा गढ़ोपायैर्जनातनवालात्मसात्कत्तु कासः । रक्षोरच्यालयसुपवनेऽस्यापयत् बैदिराले वर्षाकार्ष कुटुमसमयेऽप्य श्रुभिर्दर्शयन्तीम् ॥२॥ रक्षो लौतिप्रियविरहजोशयिधारैः कुण्टमाय भवति हृदये मान्तयाहसंखोनः । रावणेन राक्षसपतिना को नामात्मभूमि जले यिते स्म । हराई- कम करय न्यादी पाठात् मुख्य कामणि कम्म प्रत्ययः । भत्तु विप्रयोगभिया हात- प्रयासाया अपि मैथिल्याः पुनः स एव जात इल्लतः कविराधिपति चेत इति । चेतो मनी यमानितरामतिशयेन त्रसति विमति । हा किं तदेव आपतेत् आपतितं स्यात् ॥ १ ॥ संलक्ष्ये ति । अयं रावगा: रक्षो रक्ष्यां रक्षोभीराचसै रमणीयां तथा कु समसमयेऽपि वसन्तेऽपि वसन्तः पुष्य समय इत्यमरः। अश्रुभिर्नेनाम्बुभिः करणैः अश्रुनेचाम्बित्यमरः । वर्षोत्कर्ष वर्षापासुत्कर्ष दर्शयन्तीम् एनां जनकतनयां जनकनानो मिथिलेश्वरस्य सुताम् असदभिमतप्रार्थनासु असत्यो विगहिता या अभिमतप्रार्थना मनोगतस्याशंसास्तासु प्रतीपां प्रतिकूला संत च्य आवध्यावधार्य गूढोपायै सतपावैरात्मसात् कर्तुम आत्मायत्तां शत्तुं कामाऽभिलासो यस्य स तथोक्तः सन् । कात्स्नायत्त्यो रिति करीतौ प्रायत्ययं च सातप्रत्ययः । समतुममनः काम इति तुमो- ऽन्त लोपश्च । कैङ्किराते प्रयोकसम्वन्धिनि किचिरातस्त्वशोके ना इति सार- खतः । उपवने तत्रिसवने अस्थापयत् वर्तयामास ॥ २ ॥ रच इति । रक्षों भौते राक्षसालोसस्य प्रियविरहजल शस्य च भूयिष्ठः भारैः प्रचुरभारह ये मनसि कुण्ठप्राये प्रायेण कमा समथै भवति सति । कुण्ठो मन्दः क्रिया सु.य इत्यमरः । सान्तया भवान्तिमत्या उन्मत्तकल्पयेति भावः । मानमेन्ट्रियस्य हि कम्मा समर्थ वे जाते. मनोग्राह्यं सुखं दुःख- ·वातदूतम् । कालेनोच्च नितटया दूरल प्रत्तो सादुद्धः समयतुलसो जातु वातलयोचे ॥ ३ ॥ उत्तप्तानासुपछातिधिवेबो सानैहिलानौ- सारैः सव्यवदितगमनं वरीसंगृहीतैः लव्वाशोकोदयसुसनसं व्यतादाक्षिण्वसार्व याचे दस्त्वां पवन विरहोत्तप्तचित्ता बलाहम् ॥ ४ ॥ - मिच्छादेषो मतिः कातिरित्युक्त स्वग्राह्य बोधादीनां सम्यक्ग्रहाराम्भयात् युज्यत एव अन्चनान्यत्वबुद्धिलन यो भ्रमः | अतएव भिपज पठन्ति मान- सेन च दोपण स पञ्चविध उच्यते इति । तथा दूरमत्तृ प्रवृत्तौ दूरस्थ स्य भतरामस्य प्रवृत्तौ वार्तायां विषये वार्ताप्रवृत्तित्तान्त इत्यमरः । कालेन का उच्चैरतिगयेन जनिता टषा इच्छा यस्याः तघोसाया इच्छाकाझा स्प हे हा टडित्यमरक्षात् ट्शब्दात् हसाई ति प्रापप्रत्ययात् टपेति सिद्धम् । तया सौतया जातु कदाचित् कदाचिज्जावित्यमरः । आह. मुखौनः प्रात:कालौनः प्रत्यषोऽहन्मुखमित्यमरः । तथा पर्योबुद्धः स्पर्शन त्वगिन्द्रियग्राह्यगुणेन उहुद्दोऽनुभूतः तदुक्त स्पर्शस्त्वगिन्द्रियग्रा यस्त्वचः स्या- टुपकारक इति तथा गुणानुवृत्तौ महाभारने वायोरनियतस्पर्श इति । अन्यत्रापि तिय्यग्गमनवानेष ज्ञेयः स्पर्शादि निन्दक इति। समवसुलभी वात ऋतुम्वभावसुलभो दक्षिणो वायुरूचे वक्ष्यमाण वाक्यानि अभि- हितः ॥ ३॥ वाक्यान्याह उत्तप्तामामित्यादि शततमनोकान्तः । हे पवन उत्तप्तानां उत्तापयताम् उपततिधिया उपकारोव इवोत्प्रेक्षायाम् । उच्चमानै- वहन विषयैः शर्वरीसंगृहीतैः शर्वा रात्रेः सकाशात् पाहतैहिमान्या हिमसमूहस्य भारैगौरवैः कत्तुं भिन्न दितं मृदु, अतीक्षण': कृतं सन्दौलत- मिति यावत् गमनं यस्य स तथोक्त मृदू चातीक्षा कोमलावित्यमरः । . स्पृदु शब्दालेः कल्याख्याने जिरिति जिः जीमचे ति जित्वाहिलोपः। पृथु:मृद्धिति ·वातदूतम् । अमोराशियवहितपतिमोत्सुकत्वं नियामा- খাইযাননৰ মৃন্দালীন নীলা। कदन्तौ च प्रवाशन तिमिराच्छन्ननेनाहि तन्ने अतुवा गनय च जगत्माणतां पालय खाम् ॥ ५ ॥ तो रेफस्त तो बदितलिति । एतदिशेपणादन्यस्मादुपकरंगजातमाहत्य काष्टमम्यङ्गीवात्य प्रन्यतापनिवारणरूपमुपकारकत्वमस्य ति विरहोत्तप्त- चित्तायाः प्रार्थितार्थ साधनचमत्वं प्रकटितम् । शैत्यं मान्यच्च दर्थितम् । तथा अशोकेषु वृक्षेषु उदयो यासां ता अशोकोदयाः ताश्च ताः सुमनसः पुष्पाणि चेति अशोकोदयसुमनसः। स्त्रियः सुमनसः पुष्पमित्यमरः । लब्धा अशोकोदय सुमनसो येन स तथोकम् अशोकोपवनगतत्वात् तत्- कुसुमवाहित्वम् । अत्र लब्धम् अशोकोदयं शोकोदयरहितं सुसुन्दरं मनो वैन ति श्लेषात् अलिष्टमनस्तया दुःखापनोदनयाचनोपयोग: सूचितः सौगम्यञ्च वर्णितम् । तथा व्यतो दाक्षियभावी दक्षिणदिगागतत्व धों यस्य स तथानाम् । अस्य च व्यक्तो दाक्षिण्यभावः सारल्य रूपस्वभावा यस्येति वेषात् दुःखायां क्रौर्यमपि न सम्भवतीति स्थापितम् । दक्षिणी सरलोदाराविति भावः सत्ता स्वभावाभिप्राय चेष्टात्मजन्मष्विति चामरः । त्वां विरहेण दयितविप्रयागन उत्तप्ततित्तं यस्याः सा अवला दुर्बला अहम् प्रदो वक्ष्यमाणं याचे प्रार्थये ॥ ४ ॥ अदः पदेनात याच्यमाछ अमीराशीति। है श्वसन त्रियामासञ्चारगा नियामायां निशायां सञ्चारच रणं यस्य तेन निशाचरेगी त्यर्थः। पचे निशा. गमेन का चक्रवाकोव चक्रवाक वधूरिवाहम् अतनुतरं अनल्पतर सम विकमिति यावत् । अन्योराशिव्यवहितपतिप्रोत्सुकत्वम् अम्भोराशिना समुद्रण वारिराशिरब्धाविति शब्दाब्दिः। पक्षे जलाशयेन व्यवहिते व्यवधान गमिते पत्यौ भर्तरि विषये प्रोत्सुकत्वम् उत्कण्ठितत्वं नीता गमिता। तथा क्रन्दन्ती रुहतो तिमिरेण नेत्ररोगण पंचे . अन्धकारेण भाच्छन्ने नेत्र यस्याः सा चास्मि । तिमिरं ध्वान्त नेत्रामयेऽपि चेति विश्वः । ..

·वातदूतम् । ५ चन्द्रार्काद्या नियतगतयो नेतरामां थयन्त विश्वकचारा अपि जलधरा नुद्यमानारत्वयैव । इत्यज्झित्वा निरलसगले तानहं त्वां प्रपन्ना सन्देच्यन्ती परमशरणं यक्षदिग्दतिमतः ॥ ६ ॥ तथा रायुर्वेदिनः। प्रसत्तासंगेदनशोक कापात् शिरोभिघातादतिमद्य- पानात्। तथा ऋतूनाच विपर्य येण लेगाभिघाताद तिमेथु नाञ्च । वापरग्रहात सूक्ष्म निरीक्षणाच नेत्र विकारान् जनयन्ति दीपा इति । तत् तस्मात् भत्र्वार्ता हत्तान्त' ने मम सम्बन्धे गमय तथा मम वार्ता भत्त: सम्बन्ध व गमय इति दयसेवार्थः एवञ्चीत न दूरभट प्रवृत्तावित्यनेन वक्ष्य- माणेन च सन्देश वागुपन्यायेन न विरोधः । उभयन व सम्बन्धमान विव- क्षायां पठी। तथा स्वामात्मीयां स्खं त्रिप्वालोय इत्यमरः। जगत्प्राणताञ्च पालय रच। मत्प्राधितसाधनवै मुख्य सविधानात् क ते जगज्जोवर विनसूलता तत्साधनात्तु मज्जीवनमित्यव्यभिचारिणे व सा भवत् पालिता स्यादिति आवः॥ ५॥ नन्वन्ये निरन्तरगामिनं कथं न याच्यन्तामित्यत आह चन्द्रार्केति । चन्द्रार्काद्या ग्रहा नियतगतयः नियता प्रागभिमुखत्वरूपनियमवती गति- थै पां ते तथोताः । तथाच ज्योतिषे। भ्रमन्त्यधोध: स्थित पूर्ववत्राः शनीज्य भौमार्कसितजचन्द्रा इति । अतएव इतराशा मन्या दिशं न श्रयन्ते न गच्छन्ति । दिशस्तु ककुभः काष्ठा आशाश्व हरितश्च ता इत्यमरः । तथाच वक्ष्यमाण यक्षदिग्वत्तिभट सन्देशहारकत्वमेषां न सम्भवतीति भावः । ननु सर्वत्र यायिनी मेघा दृश्यन्ते इत्यतस्तान् खण्ड यति विश्वगिति जल- धरा मेघा अपि त्वयैव नुद्यमानाः प्रेयं माणाः सन्तो विश्वकचारा विश्वक्- सर्वतवारश्चरणं येषां ते तथोताः। सर्वतो गामिन इत्यर्थः। सर्वतो विश्वगित्यपौत्ययः। तथाच सत्यपि तेषां तथाले भवत्प्रसादस्यावश्यकतया तेषामतिरिनाता महाभागस्य पुनर्मुख्य कारणतेति भावः। इति हेतोस्तान् चन्द्रार्कादौन मेघांश्च उमिला त्यत्वा. यक्षदिग्वतिन उत्तरदिग्वति ना ·वातदूतम् । सांगोयैः स्वबलविक्षवलासिताशेषलोके याचारला त्वयि खलु गवे चूतशाखापिकौशाः। सिन्धोन्दादेलधुर मधुरं मङ्गलं सूचयन्तो गासन्यु चौरसादधुना बहिनो सूतोव ॥ ७ ॥ लालासाद्य प्रथितयशसं यान्तसुद्यानवल्लयो लोलीभूतप्रियतरतरुश्चेषफुल्लप्रतीका:। .. .. भः सम्बन्ध सन्दे क्ष्यन्तो सन्दे शं संवादं करिष्यन्तो अहं हे निरल सगते निरलसा आलस्य रहिता गतिर्वस्य हे तथाभूत त्वां परमशरणम् अन्या- पेच या प्रधान रक्षितारं प्रपन्ना प्राप्ता। परसय प्रधानाद्योरिति विश्वः । शरणं टहरक्षितरित्यमरः ॥ ६ ॥ इदानीं यात्रायासुत्साई जनवितु सङ्गलं सरसावयति सर्वति । सर्वा- ग्रोयैः सर्वेख्योऽयीयैः प्रधानः प्राणायामीयमग्रियसिसमरः । पचे सर्वषा- मगतः खबलविसरात्मनः सामथ्यसम्पत्तिभिः पचे अात्मन; सैद्ध- सम्पत्तिभिः स्खोल्यसामय सैन्ये घु बलमित्यमरः । बासिता नासं गमिता अशेषलोकाः स्वर्गमादि सकल सुवनानि पक्षे सर्वे जना येन स तत्मिन् लोकास्तु सुवने जन इत्य सरः। त्वयि यात्रारम्भ गमनारम्भ. यावा स्यात् यापले गता वित्यमरः । पचे युद्ध प्रयाणारम्भ गर्ने प्राप्ते सति चूतशाखायां स्थिताः पिकोघाः काकिलससूहा ओवोहन्देऽअसां रये इत्यमरः । शाक पार्थिवादित्वात् स्थितपदलेापः। तथाविधे भूति राजि भूमिधरे तृपे इत्यमरः । वात्रारम्भ गते वन्दिनः स्तुतिपाटका इव वन्दिनः स्तुति- पाठका इत्यमरः । स्निग्धा अकठीराश्च ते उन्नादाः शब्दाश्चेति तैमङ्गलं सूचयन्तः सन्तः अधुना इदानीम् असक्तत् वारंवारम् उच्चरतिशवेन मधुर- सधुरं यथा स्यात्तथा गास्यन्ति खलु । तथाचाहुः वाले मधुरवाक पक्षी वृक्षः पल्लवितोऽग्रतः। अनुकूलो वहन वायुः प्रयाणे शुभशंसिन इति ॥ ७ ॥ त्वामिति । उद्यानवाला उद्यानलताः वल्लो तु व्रततिलता इत्यमरः । .

·१ बारादतन ! हामार्णादिव सुलनसासर्चयिष्यन्ति वर्षे- ये जानौलो बयलपि हितं किं पुनरत न पूर्णाः ॥८॥ लं निवेदादिव चिरलधोलार्गसनरूढ़ा- दयारूढः बलुपरसा लालदयोंदिर लौः। नैवं धर्मः पवन पुनतां खतेर्वाञ्झ्या हि हा, टौ वेगं त्यजति सलिनै व गङ्गाप्रवाहः॥ ६ ॥ प्रथितयगसं प्रथितं स्यातं यगो यस्य स तं प्रतोते प्रथितलातवित्तविज्ञात- वियुता इत्यमरः। यान्तगच्छन्त वाम आसाद्य प्राप्य प्रिय तरः स्वयं ग्रहात् अतिप्रियसूतो वस्त रस्तस्य लेग सम्पण लेप: संबोग इति शब्दाधिः । फुल्ला विकशितास्ते च ते प्रतीका अवयवाश्चेति प्रियतरतरा- श्लेषफुलप्रतीकाः । अङ्ग प्रतोकोवयव इत्यमरः । पादपारोहगादेव हि लता विकाशसहन्ति । लोलीभूताश्चञ्चलीभूता लालचल सटणयो- रिल्यमरः । प्रागुतभूतप्रतीका यासां ताम्तथोक्ताः सत्यः हर्षोत्कर्मादान- न्दातिशयादिव सुमनसा पुष्याणां वष्टिभिष्टिवर्षमित्यमरः । प्रर्च- विष्यन्ति पूजयिष्यन्ति । ननु कार्य ता मामर्चयिष्यन्ति सोहमस्मि तासा. मिति वचनं सम्भाव्याह यमिति । यं जनं वयमपि भट वियोगविधुरा इति यावत् । हितं हितकरं जानौमः किं पुनः पूर्णा दवित सम्बन्ध न हप्तास्तं न न हितं जानन्ति अपि तु जानन्त्येव । पूर्णस्तु त्रिषु पूरिते । टो समस्त इति शब्दाधिः । अत्र .पूर्णा इत्यत्र सेशा इति पाठान्तरं सेशाः सपतिका इत्यर्थः ॥ ८ ॥ यात्रायां सम्भावितदुःखजातं क्षमयितुमनुराग द्धि त्वमिति | चिरमाजन्म अधोमार्ग संसर्गत: अधःपथ सम्पर्कतो रूढाटुत्पन्नात् निर्वेदात् सर्व एवं कालेनोन्नतिं भजन्ते वयं पुनश्चिरमेवाधः पथ सेविन इत्यात्मावमान नांदिव हेतोः। तत्त्वज्ञानापदौदेिनि वैदः स्वावमाननमिति साहित्यदयंशः। ..

·1 वातदूतम् । त्वममा काँचलति सचिरे धारिजानां कदम्ब गुञ्जन्मत्तबलरसुखरे दीर्घिकां वीक्षमाणाः । मोदिष्यन्त रसिकपुरूषा वृत्वगीताभिराम- भत्वा तवं नटशिशुकुलैः सहला रङ्गभूमिम् ॥ १० ॥ कल परजसा मलिनधू ल्या पालुषोनच्छ आविल इत्यमरः । रजोऽयं रजसा साई स्त्री पुष्प गुणधूलिष्वित्यजयः । अध्यारूढ़ उद्गतिकामनया प्रारूढस्त्वं सदर्थात् मत्प्रयोजनात दूतत्वरूपात मा विरंसौविरतो न भव । कय ने- त्यत आह नैवमिति हे पवन पुनता पवित्रीकुर्वतां महताम् एवं धर्मो न । लदेवोपपादयति चरित्यादि हि यस्मात् स्वर्गतः खर्ग प्राछिया मलानि पापानि सन्त्य षामिति फलादित्वा दिनप्रत्ययात् मलिनाः पापिनः। भलो- स्त्री पापविट् किटानौत्यमरः । तैः स्पृष्टो गङ्गाप्रवाही गङ्गास्रोतः । प्रवाही व्यवहार स्यादपि नीतसि वारिण इति विश्वः । वेगन त्यजत्येव ॥ ८ ॥ यात्रायामुत्साहयति त्वदिति । रुचिरे सौन्दर्य थालिनि तथा गुञ्जनि- नंदद्धिमत्तश्चमरैर्मुखरे सशब्दे वारिजानां पद्यानां कदम्बे समूहे | कद ब- माहुः सिद्धार्थे नौपे च निकुरस्वक इति विश्वः । त्वत्सम्पर्कात् तव- सम्बन्धात् चलति कम्यमाने सति दीर्घिको वीचमाणाः पश्यन्ती रसिक- पुरुषाः सरसपुरुषाः। रसिका स्त्री रसालेचुरसयोः सरसे त्रिष्विति मेदिनी। नूनमवश्य नृत्वगीताभिरामै त्यगीताभ्यां रमणीयैः । अभिरामो मनीचे स्यादिति शब्दाब्धिः। नटा शैलूघाश्च ते शिशवश्चेति तेषां कुलैः समू हैः । नटौ विलासिन्यां शैलषशोकयाः पुमानिति। कुलं जनपदै गोत्र सजातीयगणे पिचेत्युभयत्न भैदिनी। सङ्गुलाम् आकोणां सौण सङ्कला- कौर्ण मित्यमरः । रङ्गभूमि नृत्यभूमिम् । रङ्गोना राग नृत्ये रणे चिताविति मेदिनी। नाटकाभिनयभूमिमिति यावत्.! मला अवधार्य मेादिष्यन्त प्रीति यास्यन्ति | वातान्दोलनात मधुकरगुजनेन, शब्दायमानत्वात् रूप. बत्तया पद्मानां प्रयुक्त नृत्यगौतेनंटशिशुभिः सौसादृश्यं सम्भवति.इति भावः ।

·है वातदूतम् । प्रत्यावेतो झटिति जलधेतौरनोऽद्रिः सुदेतो दिकपालानां प्रवर अवतारयतां वीज्चताञ्च । यस्य क्षौणों शुरुमतितरां विनतो मध्यमांगे वेलां प्राप्यान्वहमुदधिन क्षावते पादमूलम् ॥११॥ यद्यपि दुर्मुखे मुच्चरावह सुखावित्यमरेण मुखशब्दोऽप्रियवादिनि सही- तितस्तथापि मुखमस्यास्तीति व्यु त्यत्या वादित्वमात्रमिह स्टछते । अस्त्यर्थ- प्रत्यवानाचा स्वभावो यत् स्वप्रहात्यर्थविशेषणेने यत्न विशेप्यस्य नेतर- व्यावृत्ति यते तत्र ते तदुत्कर्षवत्त्वं बोधयन्ति व्यावृत्तियेत् सुख्यार्थवत्वमेव । यथा केशवतीयं युवतिरित्यादी केशविशेषणाभिधानानर्थ क्यात् तदुत्कर्ष- शालिव केशवतीयं भूमिरित्वादी तु कोशशालित्वमानमस्त्यर्थप्रत्वों- ध्यते । तथाच प्राणिनि प्रयुक्तो मुखरशब्दो सुखप्रकर्षमवधमुखत्वम् अमा. णिनि तु वादिवमानं वोधयेदिति तत्त्वायः ॥ १० ॥ याने पन्थानमुपदिशति प्रस्थायेति । है दिक्पालानाम, इन्द्रादीनां मध्ये प्रवर श्रेष्ठ इतराधिक्वतास्वपि दिक्षु प्रभावसामान्यादिति भावः । श्रेष्ठ तु प्रवरोऽन्यवदिति विश्वः । इतोऽस्मात् प्रदेशात् झटिति प्रस्थाय जलधैः समुद्रस्य तौरगस्तौरगतः सुवेल स्त्रिकूटापरनामा अट्रिः पर्वती भवता आरुह्यतां वौज्यताच पादपान्दोलनयेति भावः । कथं मयासौ वौजनीय इत्यत माह, यस्येत्यादि । अतितरामतिशयेन गुरुं गुर्चीम् । गुणाहीत इति विकल्पितत्वान्ने । क्षीणी पृथ्वी मध्यभागें मध्यभागावच्छेदें विनतो धार- यतः । लागतत्वादिति भावः । तथाच सिद्धान्तशिरोमणी । लशा कुमध्ये यमकोटिरस्याः प्राक् पश्चिमै रोमकपसनञ्च । अधस्ततः विद्धपुरं सुमेरुः सौम्ये ऽथ याम्ये वड़वानलच इति । यस्य सुवेलगिरेः पादमूलं पादस्य प्रत्यन्तपर्वतस्य । पादो व्रध्ने तुरीयांशे शैलप्रत्यन्त पर्वते । चरण च मयूखे च इति विश्वः । मूलं मूलभाग उदधिना समुद्रेग वेलां तीरं प्राप्य चन्द्रो- दयजनित वृद्धये ति मायः । वेला काले च जलंधस्तौरनौरविकारयोरिति विश्वः । अन्वहं प्रत्यहम् अनुर्वासार्थः। क्षाल्यते धौतीक्रियते । तथांच ·१० वातदूतम् । ভাঙ্গী লিৰি ন হয়নী रहिन् काय सपदि समिता तहहत्य शोष्टा । अन्तमेढ व्यतिकरसुखं जन्मतो लन्च काला: टगोच्चायः स हि वासलिनीः सर्शयत्या बिल्वम् ॥१२॥ त्रिकूटमधिवात्य वामनपुराणम् । शम्भोधिजलवीच्या यो धौतामलशिला तल इति । अत्र वेलां समयं प्राप्य अन्वहसुदधिना पादखूलं चरण मूलं क्षाल्यते इति ध्वनिकत्कर्षख्यापनार्थः। प्रनातितरां गुरु नौणी मध्य- भारी विनत इति हेतु म विशेषणम् । ततश्च गुरुतराया धरित्ना मध्य- सागधारणयमापनयनायव सरित्पतिनात्यपादप्रक्षालनं क्रियत इत्य- वत्तवापि वीजनं नानुचितमिति भावः ॥ ११ साध्वीमिति । अस्याः पर्वतत्य साधी शोभनास् । सुसम साधु शोभन- मित्यमरः । प्रकृति सभा पश्यत आलोकयतते तवापि सपदि तत्व अवश्यं निश्चितम् अस्मिन् काय सत्कर्मणि विरइविघटनोपायभूते भत्त सन्देशप्रापन इति चावत्। तहत् तस्य पर्वले व अत्यर्थचेष्टा अति- शवेन प्रवृत्तिसविता । कास्य प्रातिर्वान्यानपि शिक्षवतीत्यत शाह सो- इन्तरित्यादि । हि यस्मात् स सुवेलो गिरिःशृङ्गोकायैः शृङ्गोन्नतिसिः भादसि- हितो भावो द्रव्यवत् प्रज्ञाशत इति न्यायात् उच्छितशृङ्गैरित्यर्थः । नगा- दयाशेह उच्चाय उत्सेधचोच्यच्च स इत्यमरः । जन्ती जन्यावधि सर्त व्यतिकारतखं भर्तुयतिकरण व्यतिसङ्गेन परस्य रसिलनेनेति यावत् । यत् सुखन व्यतिकरः समाख्यातो व्यसनव्यतिसक्योरिति विश्वः । तत् प्रत्त- संध्ये हृदय इति यावत् न वाचौति भावः । अन्तर्मध्ये तथा प्रार लोकारेऽपि च दृश्यत इति विश्वः । लब्ध कामा लम्भुनासो अलिलामो थासां तास्तथोक्षाः कालिनौः पझिनौरविबसूर्यमण्डलं स्पर्शयति लाशयति विखोऽली सण्डलं निष्वित्यमरः । त्रिकूटाधिकार वामनपुरा णम् । तस्य सानुसतः पृष्ठे सर:काञ्चनपज़मिति । अपि चं तनन तस्यैक काञ्चनं शृङ्ग खेवते यदिवाकर इति । १२ ।

·भागतम् तलोरिसाव गिरिसरसोत्तमाया दिनु सोलोमोलेक्सचदतिवन्ततिः पततिः। सागौर शिलवन: घामान सलमाः पसारतिपितमा: लालनाजासमाजः ॥ १३ ॥ गोवदनासिबो धौर रोऽतिमान उज्ज्ञावय जड्याहस्तल सांयालिपाणान्। ब्लानि चान्याऽन्वाइनपि नया तहिलन्तोऽलिलान्य: एवार्थप्न्यं स्वति उखु यः पावतो वप लोगः ॥ १४ ॥ तत्त्वे ति। हे जजम्झिन् बन्नातिशयशालिन् । जर्जवलः स्याटूर्जवी च जातियवादित इत्यमरः । श्रयानन्तरं तस्य गिरिवरख सुवेलस्य उत्तरा उत्तरस्यां दिशि । उत्तरशब्दाक्षिणोत्तरादाही इति सशस्या जाम- त्ययः । अतस्तद्योगात् गिरिवरज्ये त्यत्र पाठया पचमी वाध्यते। सिन्धु समुद्र प्राप्य असहात वारंवारम् उन्नमभिरुचनिस्तथा पतनि अद्भिरमितेरस- यीमोल्लोलैसंवानोहोर्मिभिः । अथोर्मि पु महत्सलोन्तकासोलावित्य- मरः। हेतुभिः अशितुलनस: अशित भोतां मनो यस्य स तस्य शेपत्याहे. रनन्ताख्यनागस्य । शेषोऽनन्त इत्यमरः । स्फालनम् अान्दोलनं प्रवास निश्वासच भजन्त इति स्फालनश्वासमाजः समग्रा अतिसितफणा पति- शुभ्र फया । भविष्यपुराणम् अनन्तकुनिको शुलाविति । महमानः संशयानः सन् त्वं साभैषीर्भीतिं न गच्छेः । उदधैरलोलान् वीक्ष्य शेप एव किं बुसु. चर्मा भोफणगणमाविष्करोतीति तर्केण भौतिं नानु होति भावः ॥१३॥ खरमिति । हे धीर तत्र समुद्रप्रदेश उदगभिमुख उत्तराभिमुखः सन् खरं मन्द गच्छ: । मन्दस्वच्छन्दयोः खरमित्यमरः । प्रेयाय खो। साँ- यात्रिकाणां पोतबणिजां सम्बन्धे सदयहृदयः पीतमज्जनात् धनानां प्राणा- नाच चयं लप्सान्त इति कृपान्वितमनाः सन् । सांयानिकः पोतवणिगि- त्यमरः । प्रतिमानम् अत्मथ रहो वेगम्। रंहस्तरसौतु रयः स्यदः । जव - ·१.२ वातदूतम् । तोबांसोधि क्षतिचन पयो लवावे रहसा त्वं लौल्यव्याजादलुतगतिवालवातप्रलौतिः। सोऽयं मालो लादिति बहाविक्रमः काननानि वनातक्षात् दूतजुलयतः प्रवन्तीव पश्यन् ॥ १५ ॥ तमोशे काचिदपि अधोः प्रेयसः प्रेषणात: प्रत्यु हत् खलित्र विपिन वक्ष्यसि प्रेक्षणीयम् । इत्यमरः । अवश्य सुच्च जहीहि । ननु तेन कार्यसिद्धी विलम्बः स्यादत प्राह- ग्लानिमित्यादि प्रन्वहं प्रतिदिन ग्लानिं क्षीणतां याल्या गच्छन्त्यापि सया तदिलबस्त जनितविलम्बो अभिमन्यः अभिमतो सविप्यति । साथ क्षीणताङ्गीक्रियत इत्यतोऽर्थान्तरं न्यस्यति स्वार्थ इत्यादि हि यस्मात् यः खायेषु स्वप्रयोजनेषु निमित्तेषु । अर्थोऽभिधेयो रैयस्तु प्रयोजननित्ति- बित्यमरः । अन्य ललति पौड़यति एष खलु लोकः प्राकृतः पामरः । विवर्ण : पामरो नीचा प्राकृतचे त्यमरः । अतएवोता ते ते मानुषराचसाः परहितं यैः खार्थ तोहन्यते इति ॥ १४ ॥ तीवंति। अम्भोधिं समुद्र तीर्खा उत्तीर्य बालवातप्रमीभिर्वातमृगः शावकैः । वातप्रसौर्वात मृग इत्यमरः । लौल्यव्याजात् चाञ्चल्यच्छलात् । चलं लालं चलाचलम् । चञ्चलमित्यमरः । अनुहता अनुलता गतिर्यस्य स तथोक्तस्त्वम् । अनुहारोऽनुकारः स्यादित्यमरः । कतिचन कियतोऽपि पथो मार्गात् रहसा वेगन लयायः किं कुर्वन् इत्याइ सोऽयमित्यादि सोऽयं येन वयं भूरिशो सग्नदेहौलताः स्म इति भावः । महाविक्रमः लहान् विक्रमः शत्यतिशयो यस्य स तथोक्तः । विक्रमस्त्वतिशक्तितेत्यमरः । संरुत्प्रलो वायुः प्राप्तः समागत इति एवं विविच्य स्खङ्गातकात् संसगंशङ्का- वशात् । रुक्तापशाखातङ्क इत्यमरः । द्रुत शीघ्रम् उभयत: उभय- पाव भागात् प्रवन्तीव पलायमानानीव काननानि वनानि पश्यन् । अतिवेगवशात् पाख स्थाः पश्चाद्धावन्तौति बुध्यते ॥ १५ ॥ तो ति। तत्र उहे थे. सिन्ध पारप्रदेश क्वचिदपि निर्देशानभूमी .

·वातदूतम् । १२ सन्तप्तान विहिरकिरणैर्गच्छता काननान्तः कणैः किञ्चिन्मृदुजब बोत्सारणाहारणानाम् ॥ १६ ॥ तनोत्याता दूब तलुटत: सन्ति पौलल्यगृया सत्कार्था गतिरिति नतान् निर्दयाम् वेदयासौ । । प्रेयसः प्रतिप्रियस्य । ईवसौ प्रियशब्दस्य वाढान्तिकति प्रादेशः । मधोवस- तस्य प्रेषणातः प्रेरणाद्ध तोः स्वमालानं प्रत्युइच्छदिव पानेतुमागच्छदिव प्रेक्षणीय दर्शनीय मामागच्छन्तमनुभूय सुहदा वसन्तेनैव नियुत्ता सत् एतद्दनं मामानेतुमिवागच्छतीत्येवमालोकनीयमिति वावत् । स्ववेग- वयाधि सम्मु खस्थस्यालमनवुधिः सन्भवति | विपिनं वनं कन्म मिहिर- किरणैः सूर्य किरणैः सन्तप्तानां ननितोत्तापानाम् श्रतएव काननान्त- वनमध्यौं गच्छता वारणानां कारिणाम्। कुचरो वारणः करीत्यमरः । फणे- सत्सारणात् प्रतिसारणादिव किञ्चिन्म टुजवः ईपन्मन्दीभूतवेगः सन् वेक्ष्यसि प्रविष्टो भविष्यसि। वनादौना सन्मु खपाते सुतरामिव वायोर्वेगमान्य जायते तत्र व कुञ्जरकर्ण प्रतिसारितत्वहेतुरुत्प्रेचितः। एतत् काननस्य वसन्तभृत्यभाववर्णनादतीवसोन्दयं वर्णितम् ॥ १६ ॥ तबोत्पाता इति । तवारण्ये तनुसूतिं विनतीति तनुभृता मूर्ति. मन्त उत्पाता नगदमङ्गलहेतवो महाभूत विकारा भूकम्पादय इव । तदुक्त षटकलिकायां यः प्रकृतिविपर्यास: प्रायः संक्षेपतः उत्पातः । चिति- व्योमदिव्यजातो यथोत्तरं गुरुतरी भवतीति। पौलस्त्वग्टया रावणस्य अमीनाः । रह्योऽखैरीति मूलकतः । . अमरोऽपि अधीने निघ्न प्रायत्तो. ऽस्वच्छन्दो टच्चकोऽप्यसाविति । सन्ति वसन्ति असौ गतिस्तवेति शेषः । मत्कर्मार्था मम कम्म वार्ताप्रेरणरूपम् अर्थः प्रयोजनं यस्याः सा अर्था- देतत् कार्याधं व्रजामीति तान् निर्दयान् न वेदय जपय तदा सद्य एवायं पापः पौलस्त्यः ष्यतीति भावः । ननु पृष्टोऽहं किं वक्ष्यामीति प्रश्नशताया- भाह पृष्ट इत्यादि अभीक्ष्णं पुनःपुनः न वे कविश इति भावः । मुहुः पुन:- पुनः अवदभीत्पमसकसमा इत्यमरः । पृष्टी त्तदा कल्पिते रवितेवितथ- ·वातदूतम्। पृष्ठोऽऔं घणं वितणवचनैः कल्पितर्वञ्चया नोपन तन्तुधिषिनागतां जीवनूलस् ॥ १७ ॥ तसादोपवलकिशलयाच्छाखितवादपेतो लिल्लान् पश्येर्युवतिलहितान् सर्वतः पर्वतेषु । यन्निशेषावचितकासुलाते बधूमावतीर्णाः भान्तः शान्त्यै बदलिन भवन्सन्निधि शालयन्ते ॥ १८ ॥ .. वचनैरवृतवचनैः । वितघन्वतं वच इत्यमरः । बच्चयेथाः प्रतारयः । प्रतारे बच्चि गई रिलालनेपदम् । नन्वतवादी दोषाय तन्न युच्यते तथेति निराकारणायाह नोप ष्टमित्यादि । हि यतः नागनां नास्त्यांगः पापं येषां ते तेषां निष्पापाणामित्यवः । पापापराधयोराग इत्यमरः । नजोऽनौ वाज्जसोरिति विकल्पितत्वानजी नान्नादेशः । जीवसूलं जीवनत्य कारणम् अन्तम् असत्यवचनम् न्टपिर्मुनिभि!पष्टं न निन्दितम् । उप- क्रोशो जुगुप्सा च कुत्सा निन्दा च गई ण इत्यमरः । तंघाच गोतमः । नातवचने दोषो जीवनञ्चसधीनं न तु पापोयसो जीवनमिति ॥ १७ ॥ तस्मादिति। ईषञ्चलानि ईषलोलानि किशलयानि पंल्लंवा यस्य स तथोत्तात् । अनिर्गतौ वेगातिशयाभावादिति भावः । पल्लवोऽस्त्री किशलय- मित्यमरः । तस्मात् शाखि सङ्घात् वक्षसचूहात् अरण्यादिति यावत् । अपेतोऽपगतत्व सर्वतः सर्वासु दिचु पर्वतेषु तदुपरि युवतिसहितान् यौवनवतीभिरुपेतान् अथवा प्रमदाभिरवितान् । 'प्रमदा चेति विज्ञेया युव- तिश्च तथा स्मृतेति भागुरिः । भिल्लान् ल्ले च्छजातिविशेषान् ।' भाला भिन्नाः किराताश्च सर्वेऽपि ते जातय इति हेमचन्द्रः। पश्येरवलोकयेः । सर्वेष्वेव काये वे तेषां दारसहयोगः स्त्रमावः । कुतस्ते द्रष्टव्या इत्यत्र हेतु- माह यत् यस्मात ते भिन्ना निःशेषं निरवशेषं यथा स्यात्तथा अवचितानि उत्तोलितानि कुसुमानि पुष्पाणि यैस्ते तोता अतएव मधू कात् महुल इति प्रसिद्धात् वृक्षविशेषादवतीर्णा अवरुढ़ाः सन्तः श्रान्त चारोहण- जनितश्चमस्य शान्य नाथाय मदं मत्ततामिव भवतः सन्निधि भवतः सन्नि- ·वातदूतम् । दूराच्छल जललिकोटान्तलालच्याला लन्दाराचैरधिकलतवा राशिदोरमेयम् । अबध्वानं प्रबह सवाध्यकाभिधेयं उान्त्वालापोन्सयासुद्यात पूरबन् गौचकानास् ॥ १६ ॥ कप सम्पर्कमिति यावत् कासयन्ते वाञ्छन्ति । सन्निधिः सन्निकर्षणमित्यमरः । मधूक पुप्पे हि मय जायते । तदाह जटाधरः। माध्वीकं पानसं ट्राई खाएं तालमैक्षवम् । मैरेयं नाक्षिकं टाझं लाधूकं नारिकेलजम् | मुख्य- मन्नविकारोत्य सद्यानि हादशैव च इति । तदर्घ ते तान्चवचिन्वन्ति तत्र यः बनी जातस्तन्नाशायं भवत्ल सार्यालसित सन्ति सर्वथा अमापनय- नाय ते बदलवालय कासवन्त त हदित्यनेन अनिलसन्निधावपि ससधिकों. ऽसिलापति सावः॥ १८॥ दूरादिति । हे पवन! सवान् वीचकानां सच्छिद्रवंशविशे पाणाम् । वेणवः सोचकास्ते त्युय स्वतन्त्य निलोहता इत्यमरः । सान्त्वोऽत्यर्थ मधुरबासौ प्रा. लाप आभापञ्चेति सान्त्वालापः । अत्यर्थ मधुरं सान्त्वमिति । स्यादाभापण- मालाप इति चामरः । तत्र उत्सुकम् उद्युक्तां सान्लालापोत्सु वान् । इष्टार्थोद्युत उस क इत्यमरः । तच तत् सुखशतं हारशतञ्चति तत् । सुखं निःसरणे वनो इति मेदिनी। पूरयन् धसंयन् सन् उद्यन्तम् उदयमानं जलधरं मेघलिव दूरादालँक्ष्यमानं प्रतीयमानं सन्दाराद्यः पारिजाताच क्षैः । मन्दारः पारिजातक इत्यमरः । पचे मन्दर भारच तो तदाद्यैः शनिवौमाद्यय है। मन्दोऽभीक्ष्ण च मूर्खे च खरे 'चांभाग्यरोगिणोः । अल्पे च त्रिषु पुति स्यात् हस्तिजात्यन्तरे :शनाविति मेदिनी। आरः क्षिति सुतेक जे इति विश्वः । अधिकततया हाताधिकारतया राशि?तिथंकास्य हादशो भाग- स्तथाच दीपिकायां सप्तविंशतिभैयॊतिश्चक्रस्तिमित वायुगस् । तद- कोशो भवेद्रांशिवचरणाशित इति। सङ्गे दस्य तविशेषस्य तदेकतम- स्येति यावत्। भेदो वैधे विशेषे च उपताप विदारया इति विश्वः । उपमेयम् उपमा योग्यम् । गिरौ मन्दारादीनां वृक्षाणां राशिविशेषे च मन्दारादीनां ग्रंहाणामधिकारात् भाब्दः सौसादृश्यम् । ऋष्यमूकाभिधेयम ऋष्यमूक- J S ल ·वातदूतम्। हुष्ट नाई पवन नलसा रक्षसा नीयमाना স্বাব্দীঘলি জৰিা কালিন্নী। ध्ये नाकान्तामिव कलरकोसुन्मुखं पश्यतो मा दृष्टात चेहद यदधुनाध्यक्षवेयं वरात्रौ ॥ २० ॥ अप्पन्वेषिप्रणयिनसिसं मार्गलावेदयेर- नित्युन्या छान्यहमिह तनोरक्षिपं मण्डनानि । शब्दवाच्य तन्नामाममिति यावत् भेलं पर्वतम् अनु लक्ष्मीकात्य अध्वानं मार्ग प्रवेहतु प्रागुतारण्याबहिःप्रदेशं गच्छतु । प्रवही गमनं पहिरित्यमरः । अध्वानमित्यत्र देशाध्यकालभावं वारिति कर्मलं धात्वनैव कर्माभिधानत प्रबहेरचाकर्मकत्वात् । तदुतां धातोरर्थान्तर हत्तेर्धात्वनोपसंग्रहात् । प्रसिद्ध रविवक्षातः कर्मणोऽकर्मिकाक्रियेति। यहा अध्वानं प्रवहतु पधि प्रसरतु अत्रापि वहेरवार्मकत्वं तथा मन्दं मरदहति गर्जति बारिवाह इति सहानाटकम् ॥ १९ ॥ दुष्टेनेनि । हे पवन ! नभसा आकाशमार्गेण । नमःख त्रावणो नभा इत्यमरः । दुष्टेन रक्षसा रावणेन श्रानीयमाना अहम् इह अद्री ऋष्य- मूके श्येनाकान्तां श्येनेन पनिविशेषेण धाकान्तां तां कालरवौं कपोतिका- मिव | पारावतः कलरवः कपोत इत्यमरः । मानुन्मु खम् मुखं यथा स्यात् तथा पश्यतः अतएव सानुक्रोशान् सदयान् । कपा दयानुकम्मा स्याद- नकोशोऽपोत्यमरः। कांश्चित् कपिपरान् वानरश्रेष्ठान् अद्राक्षं दृष्टवती। ते कपिवराचे द दृष्टास्तवदृष्टिपथं गताः स्युरिति शेषः । तदा बदकथय यत् अधुना इदानीमपि इयं वराकी शोचनीया | वराकः शङ्करे पुसि शोचनीये- ऽभिधेयवदिति मेदिनी। भिक्षजल्प त्यादिना पाकप्रत्ययात् ईम् । अक्षता अविनष्टा इयतापि कालेन न मृता इति यावत् । क्षण दूतबधे इति कषिः काल्पद्रुमः। तस्मात् प्रत्ययात् 'चतेति । सदयतया प्रतीतास्तेऽपि यदि कितिदुपकुयु रित्यभिप्रायः ॥२०॥ अपौति । अन्वेषितणयिन विचिन्वन्तं प्रियतमम् इमं मार्ग पन्थानम् ·त्यसन: वारदूतम् । बन्यो नल्सैरपि न गमिगतरलेलयं हन्त लागे सारंपाणि शतनुः यवाग्रहीपल् ॥ २१ ॥ दौर्ष महासं बसन गुहया सुचतोऽजात होचात् त्वनिलेषादिव चलतरोत्तरे एत्तरहिन् । पन्यां नाल प्रथित सरसों नातिय यायाः स्वच्छ साधोनन इव पयो विश्थती निश्चलञ्च ॥ २२ ॥ प्रपि अवस्य मेर आवेदवेदन विज्ञापये युः । अपि: सनाबनाया न् । नहीं- तमुच्चय प्रश्न शकालभावनालपोत्यसः। इति हेतोस्तनो: शरीरात् उना - तानि शतसोचाणि मगड नापि सूपणानि । परिष्कायो विभूपणं मगहनजे - इह अद्रावहम् अक्षिपं चित बतौ। तैस्तु मण्डनैवलम्माभि- रपि अयं खल्पो भारः कत्तव्य कन्या इति शेषः। हन्त नगगिता बुद्धया नादृतः। मण्डनानि चेन्नाथमात्मदर्शनया मदागसनमार्गमावेविप्पन तदावश्यमेव प्रियतम-इमा भूमिमागमिष्यदिति भावः । इन्त विधादे। हन्त इनुकम्पायां वाख्यारन्मविपादयोरित्यमरः । ननू पकारी प्रत्युप- क्रियत इति दृश्यते तत्काध तानि त्वद्भार ग्रहोप्यन्तीत्यतस्तद्दर्शयति भारमित्यादि। अहं लगतनुः लायाङ्गी अपि शैशवात वाल्यात् तदारये- त्वः। यव पञ्चमी। शिशुत्वं शैशव बाल्यसित्वमनः । वेषां सगह- नानां मार गौरवम् आग्रहीषं रहौतवतो तानि मण्डनानौति पूर्द गा- न्वयः। एतेन समधिक उपकारो दर्शितः ॥ २१ ॥ दौर्वति । हे श्वसन त्वविश्लेषात तव विरहादिव गुहयां करन दोघं- खास मुञ्चतत्य जतस्तथा चलाचलास्तरवी यत्र तथोक्तास्मान्महीध्रात् पर्वतात्। महीने शिखरिमामुदाहाय्यधर पर्वता इत्यमरः । उत्तर मिन् उत्तराञ्चले उत्तरेः परागच्छेः उत्तीर्यो भवेति यावत् । अथ अनन्तर नातिदूरे तस्यानतिदूरे साधोः सत्पुरुषस्य । साधुर्वा षिके चारौ सज्जने बाध्यवद्भवेदिति विखः । मन इव स्वच्छ सुप्रसन्नम् | प्रसन्नीच्छ इत्यमरः ।

·लालाकत्तु श्रितमा ततराामत्यल वा वदन्तम् । ४३ ।। भरेस्तस्य स्वभावैरनंमिताः कृतानुमाना या बलवत्यो महियोगञ्यथा दृग्युग्मं वा निमिषविमुख सान्द्रवामायमाणम् । मां मुक्तान्तःकरण मव धौः प्रस्थिताक्कासि बाले ! यन्तम् ॥ ४२ ॥ तौबेति । अथवा निमिषविमुख निमौलनरहितं, निमियोऽसिन्द- काले चक्षुनिमोलने पुमानिति शब्दाधिः । तथा सान्द्रं निरन्तर वाव्य- मयुविन्दु मुहमतौति सान्द्रवाण्यायमाणम् । वायोमफेनधूनादुशान्ताविति ama mirf पित दगम लि. महिरहदुःखानि, पोड़ा वाधा व्यथा दुःखमित्यमरः। ताभिर्हतभिरित- स्ततो भामं धाम पुनः पुनर्धान्त्वा इमां मामनासाद्य अप्राप्य रत्नापायात रत्नस्य शिरोमणे रपायात् अपगमात् विषधर भुजङ्गमिव ननमवश्य अन्त- स्ताप अन्तर्गतसन्तापं कथयता प्रकाशयतेव उपवतामुष्णानां श्वासानों भूम्ना महिला सह स्वाई हस्तपादादिक पक्षे भोग प्रास्फालयन्त ताड़ निर्गमनमामिव, हार पुननिंगमनेऽभ्युपाये प्रति विखः। दर्शयन्त लोकानालोकयन्तम् । अथवा हे बाले ! धौर्बुद्धिरन्तःकरणमिव प्रति. तरानतिश येन थित सेवितं पक्ष नित्य सम्बई मां मका लोलोवर्नु चलयित,वं.क प्रस्थिक्षामिछरियन्तारमा प्रतिहमाना चञ्चलो युगल, चक्षुरक्षिणी। दृग्दृष्टो चेत्य सरः। तीव्रण एकान्ते न उत्तापन गोकसन्तांपेन द्रुततरस्य अतिशयेन विलीनस्य द्रवीभूतस्येति यावत. द्रुत त्रिषु । शीघ्र विन्तौने विद्राण इति मैदिनौ। मनसो हारवत् ५ ·वाल १८ गावोगाव नगलुले जौनज लैतिगुनकालै मादविवार ! समोराहां तदलहती कारवाला नन्छ । युपिन नगरपालमाया तमः ॥ २४ ॥ सूतोलौड़, विषिषु निता दयाहिंचावशाह- लमा यासीत् किरा दियः पुक्षासूरक्षितीचा । अतएव नियः समावति । साज्ञा बाला लगयो निको हार वष्टिरियादिना प्रोपितम कानदानहाय । लदुल म बुलेन ! शोतं विधा. ननत आईलह प्रवले दाह प्रमालिका रनिमतां नागान् । तत्रादितो मलबजेन हितः प्रदेशचन्द्रांशुहार तुहिनोदकामौतलेन । भौगयोतल. तरच यवानलेवं हारे गालवल सये बलाः शेयुः । मिजोत्दयोन्यलाइमे शयने गौत, पत्ने वा नजल विन्दा पशिनौगार इत्यादि ॥ २३ ॥ शापेनेति । तदनु तदनन्तरम् उग्रलोट तपनं प्रतापत यो वा यस्य । 'उग्रः शूतासते जत्तात् श्रीकागठे दालटेवदिति विजः। तस्य सुतेः शुक्राय पने कपिलच्य शापेन भार बोऽयनिष्ट बन्न तत्वमा स्यात्या प्रदन्धैः गात्रोद्भूतैर्दै हरूट पचे अनः नया प्रतिभाति हत्या, त्शटागि फलागि येयां ते तयोल : एचे अतिशमानामा पुयानां फल- तीभूतैः । शमं श्रेयः शुभा गोमेयने कार्य बनिमजदौ । पुन वि व उसने पादपै नेविप्रयुक्ता हिताम् अतएव शून्योलशां शून्य होताम् । शो ऽ प्य सड़के इति शब्दाधिः । महती प्रशस्तां सब रसूपान्ल जायां उगर- राजमहिमोमिव दण्डकारण्य स्ख भूमि भूभाग गच्छः। पुरा फिल- दण्डकार दो शुजाचावय कन्यामरजां नाम बलादुगच्छन्निनाराज. 'पुत्रो द गइ: बोधपरीतस्य सुनेः .मनास्त्र यापन सहारण्य संस्थावशेषो. हात इति । -तपा सगरावरे नेव्य मश्व.विचिवन्तः सगरसताः सन्मि- ..

·२० वारदूतस्। मैदानी खबमहत ला दुर्बिणीत कवन्ध आयोधात गुलति हि बनः सर्वसष्पव्यपाये ॥२५॥ तत्यूईयां दिशि कातिपयैः पतिराचादनीयं धर्मकौड़ावनलिव जनसाननाता प्रतीतम् । জীব। দঘি দ ন ন হইয়া इज्य वह स हि वहति बो हव्यमिज्यावनेस्थः ॥२६॥ गता हिताश्वतया चौरत्वे नाभिशप्यमानस्य कपिलमहर्षेः शापेन विष्टा इति च रामायगा प्रसिद्धं गौरवभवान्नानलिखितम् ॥ २४ ॥ त' प्रदेश परिचाययति सूतेति । सूतानां प्राणिनास् । युतो मादा- वृतं सूत' प्राय तौते समनिष्चित्यमरः । उत्पीड़ाविधिषु हिंसाकमसु न तु सूते वित्यर्थः। নিনব সন্ধানী দূনী ষিয়া স্বামীৰজ্ঞান योग्यज्ञान यै स्तहिंसां विषद्भिरित्यर्थः । मुनिवरै हर्षिभिलचा अधि- या किल मूसिर द्वितीया प्रसदृशौ पुण्यानि सूत इति पुण्यसूः पुण्य प्रसवकारियो आसीत्। पुरा किल सहर्ष यस्ताव भूमिमधि- बसन्तिम शुभशापेन धक्ष्यमाणां तां निश्चित्य पर जनस्थानमा माश्रितवन्त इति तदानीमस्या अद्वितीय पुण्यमूत्वमासीत् । एषा इदानों दुवि गौतं दुराचार कबन्ध राक्षसविशेषम् । कवन्धी राक्षसान्तरै इति विश्वः। स्वयमतः वयं तवती । अत्र प्राङ्म नौ नासिदानों हिस्खल्या कबन्धस्य पनिग्रहलं ध्वन्धते । . अनान्तर व्यस्यति हि यस्मात् जनः सर्वसम्पदा सफल सम्पत्तीनां . व्यपाये अपवाले प्रायो बाहुल्यात् प्रायो सूजागुते यनै रित्यमरः। धर्मात् स्वलति नश्यति । . हानजाने ममापि का गति: त्यादित्याभिप्राविको पाशङ्का वोध्या ॥ २५ ॥ तदिति। तस्या दण्डकारण्य भूमेः .. पूर्व स्यां दिशिः कतिपयैः पद्भिः कतिभिरपि . पादैः। पाददन्त ति पदादेशः । असादनीय प्राप्य तथा धम्मस्व क्रौड़ावनं. को डायवनमिव । नियतमेव यत्न. धन्म: - .. -- ·मावः। तघा ननवाननामा तत्र एञ्चा पारदतम् । ब्रहाध्यानाकुलपटुबटन खत्तरतरुणां सत्कीराणासुपरिबसता यात सानोक्तिः । वहिन् शान्ति स्खलितलपोषयन्ती कराणां चुन्द्रान् र प्रचलित गुणा गायनान् दलकोय ॥२७॥ जोड़तीति जनस्यानिमि प्रतोतं ज्यानम्। प्रतोते प्रघितल्यात वित्तविनातवित्रुता इत्यमरः । धन्सार धनाप्रधानमरण्यं वनं प्रविश तथा धनगारखे यान: । बनधातो: जीवजयजेति भाव क्यप । तन्या वाह तदर्थमाहितमग्नि मुनोनामिति शेपः। नित्वाग्निोतित्वात्तपोधना- नाम्। सन्तुचवेधा हो पचेः । हेतुनाद हि यमाय स वििरज्चैव धन येषां ते दुच्चा धना बायज कान्तेभ्यो हव्यन अग्ली हुतं हविर्वो युपपान् वहति प्रापयति । तथा ए जातवेदा देवस्या हव्यं वहत्विति यूयते। दिक्पाल होमादी मधोमो विहितः। तथा च उपकारी प्रत्यु - पनिवितेति भावः ॥२६॥ ब्रह्मति ॥ यत्र धर्मारखे तरुणां नागां उपरिकलतां वर्तमानानां सन्तः प्रशस्ताय ते कोरा: शुकावेति सत्यरातेताम् । प्रसस्तेऽस्यति च सदिति । कोरशको समाविति चामरः । व्यता नु स्पष्टा तत्तत्सहोतिः तस्य तस्य वटुभिः पठ्यमानस्य युगपदुतिः पार्टी स्वराणां उदात्तानदात्त. खरितानां वोगापने मध्यमादीनाम् । स्वरोऽकारादिसाबासु मध्यसादिषु च ध्वनौ। उदात्तादिषु च प्रोतः स्वरो नाथास मौरण इति विश्वः । खलि तमन्यबोत्वमसक्कं त् पदे पदे बोधयन्ती सती अधस्तत्तरूपामयः लम्तरे कुशासने ब्रह्मणां देवानाम् । ब्रह्म प्रोतां तपोऽध्यात्मवेदज्ञानेषु सूरि- भिरिति विश्वः । अभ्यासे आनाने आकुला व्यस्ता ये पटवटवः अध्य- यनचतुरा नवोपनौता ब्रह्मचारि गस्तान् । वटवर्णी ब्रह्मचारीति शब्दरत्ना- चलो। यहा वटवो बाल का बाल को मानवो बालः किथरो वटुरित्य-. पौति शब्दरत्नावली। वृद्धे न निपुणेन प्रचलिता 'वादिता गुणा यस्याः सा ·वारदतम् । হলমাঘী ম িনা নাললাল स्वालोवख्य व्यसनपतितां विकलामुनिहोणे: लोकाटप्यप्रबलबलञ्चद्धोलसूतेनटायु- नांसोऽद्विज कुलपते रद्भूतः समायः ॥ २८ ॥ حسده तरूणामधः 0 तयोता वलको वोगा । वोगा तु वल्ल कौत्य सरः । चुगान् अस- ফ্যমিলিনান নানালি शास्ति शिवति। थिगवो वेदमभ्यस्यन्ति उपरिकाथाजन्मश्रवणात् हाताच्या सतवा तसेव युगपत् पठन्ति तत्र वदनां शिजमाया तया चित् कचित् स्वर स्खलन जायते शुकास्तु जातले पुण्यतया रथावर सेवोच्चारयन्ति तच्छ्र त्वा वाला अम्बारूढस्मृतयः पुनर्वथावत पठन्तोति शुको शिरव तान् शिवति ततै- वेयसुपमा यत्र निपुणो वौणया असस्यनिपुणास्लु स्वरेने कामेव गायन्ति तन वौणे व यथा हतन्त्र रव्यत्यवान् गायनान् निजसरानुभावनया शास्ति तथा इति निर्गलितार्थः । यत्न युतिमानेछ शुकानानेव' नैपुण्य तद रण्य वेदाध्ययनस्य परम चेलसिति भावः ॥ २७॥ अत्रैवेति। अव जनस्थाने सां हरता अनेन अधीन निशष्टन। निजष्ट प्रतिकाष्टाब रेपायाप्यावमाधमा इत्यमरः । रावी त्यर्थः। सह सपदि सद्य एव ग्रहपानतिविलम्ब इति भावः। व्यसने विपदि पतितां वर्तमा नाम् । व्यसन विपदि नश इत्यमरः । तथा विह्वला विहाराचेतसं सामिति पूर्वणानषङ्गः । उज्जि हो! रुद्दषुमिच्छो:स्नानौवस्य स्वजनभूतस्य । वृष्यनिति दृस्युषेति टुङत्वात् करमणि क्यम् । न पृष्यम - पृष्य तेत्याः शक्या है इति शक्यार्थे ऽपि ल्यप्रत्ययविधानात् परिभवितु मयंका- नित्यर्थः । लोकेरष्य प्रबलवल मति सामर्थ' विभौति लोकाधृष्य- प्रवल वलभृत् सा भौमा भयकंरी च मूर्ति यस्य स तथो तस्य जटायुर्नाले नाना जटायुषः अशेषाणां सर्वेषां हिजानां पंक्षिणां कुलानि गया अशेष- विज कुलानि । दन्त विप्राण्ड जा हिजा इत्यमरः । तेषां पत्यु रधोखरस्य । सस ·वारदत्तम्। १३ मन्दवञ्च चतमतगतहतधारकुलाङ्गः घनशेम रखरतावा गर्नुसंधः । सहायान्तावृतबदपि च प्राप्तीः शौर्यचण्डः खः शिडगो दलिताहतं तन तं लं जगाय ॥ २६ ॥ तबादरे बनलतिखहत् पञ्चबच्चस्तिनामा साझायाजनितरजनौवित्र तल्लभेषाः । घुमक्षोदेरतिरनिलिवू नला तासूतै- सेनापि त्वच जलबुततुध्यते सांसलवस् ॥ ३० ॥ क्षपाः. देखरः पतिरीगिते त्यानरः। अद्भुतो विन बजनकः सम्परायो युद्धमासीत् । युद्धाययोः सम्पराय इत्यमरः। एतेन वाक्येन त्वांहरनसी नावगो न केनापि निवारित इति वायो: प्रशः परिहारितः ॥ २८ ॥ ननु जटायुपा कयं नोड तासीरित्यत आह चञ्चदिति । तत्र युद्धे चञ्चन्त्याः प्रचलत्वाचञ्चोरोष्ठस्य यत् नतशत तज्जनितं क्षतशतमित्यर्थः तस्मादगत्तत्तौभिः चरन्तीमि रतधाराभिराकुलानि व्यस्तोसूतानि अङ्गानि यस्य स तथोताः तथा पक्षयोः पाप्राघाता: प्रखर नखरैस्तीक्षानखरै वाकर्षणानि प्रखरनखराक- णानि ते च तानि च तानि तैलृप्ता अपगमिता संज्ञा चेतना यच्य स तथोक्तः मोहित इति यावत् स पिङ्गः कामुको रावण इति यावत् । बिजलु - कामुकेऽपि चेति शब्दाधिः। मृतदपि सुग्धतया गतालुवत् प्रतीयमानाऽपि मद्भाग्यान्तात् मनियतिक्षयात् प्राप्तधौलब्ध. संज्ञः शौय्य चण्डः शोव्यंग्य शूरतया, चण्डोऽतिकोपनश्च सन् । चण्ड स्त्वत्यन्त- कोपन इत्यमरः । खझै खद्भाघातै दलितगुरुतं खण्डित पक्षम् । गतत्पक्ष- च्छदा इत्यमरः। त जटायुष संजिगाय जितवान् ॥ २८ ॥ तत्रेति। तत्व जनस्थाने अदूरे निकटे सान्द्र या निरन्तरया छायया ।

·वारदूतम् । बनानेके खततधयः साधितब्रह्मतत्व प्रत्यक्षेणाप्रचलितलवोनिर्वृताः संवसन्ति । एकान्त खंजनयितुसिव स्वतः पावनल संह चन्ने निखिलतपसा चे परिने डख्याः ॥ ३१ ॥ विश्वः । जनित उत्पादितो रजन्या रात्रे विश्चमः शोमाअथवा रजनौविस्मो वानि. नमी येन तत् तघोताम् । घन निवन्त खान्द्रमियमरः विनतः शृङ्गार- भावजातक्रियाविशेषके। भ्रान्तावपि च शोमायामिति शब्दाधिः । नाना पञ्चवटो अति सहत् सुविस्तीर्ण वनसस्ति त्वं तल्लभेया प्राप्त हि तन किं स्यादिलत प्राह तेनापि बनेन ननमवश्यातिथ्यभूतैर तिथि सलारोपकरण भूतैः। क्रमादातिथ्यातिधेये अतिथ्यर्थे। साधुनोत्वसरः । अति सुरभिः अति सुगन्विसिः सुगन्धी च सनोजे वाचलत् सुरक्षिः स्प त इति विश्वः । पुष्यत्रोः पुष्प रजोभिः। चोदो रजसि पेलण इति त्वच्छ्रमलघुतनुः तव अक्षखेदनौण शरीर सांसलत्वं बलवत्व नेष्यते प्रापयिष्ये त। बलवान् मांसलोऽशल इत्यमरः । अत्र नोजो सुख्य- कामणि कसं प्रत्ययः ॥ ३० ॥ बनानेक इति ॥ यत्र पञ्चवट्यां वने साधितेन श्रासादिन ब्रह्मतत्त्व प्रत्यक्षेण आत्मतत्त्वसाक्षात्कारेण हेतुना अप्रचलितेन श्रवनमननादै । सुता चाचल्येन मनसा निई ताः सुस्थिताः। निहतिः सुस्थितावस्तगमने च सुखे स्नियामिति मेदिनी। आत्मा वा अरे श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः साक्षात् कर्तव्यश्चेति श्रुतेरात्स साक्षात्कारार्थ मेव श्रवणादौ मनसोऽतिव्याप्त- तया. पुमांसो न सुस्था भवन्ति सति तु तस्मिन् साक्षात्कारे सनोव्यापार विरहात पुरुषैः सुस्थीयत इति भावः । अनेके टषयः सततं संवसन्ति निवसन्ति तलमेथा इति पूर्वश्नोकोयेनान्वयः । तमेव : वेदार्थवचनेन ब्राह्मणाविविदिन्ति ब्रह्मचर्येणू तपसा दानेन बनेनानयनेन च इति .

·वारदूतम् । सानास्थानागतपरिलखन्नारखवातलयां नाथै रथैः सह गणपटालोद्दासानान्तराया। वनात्मानं कलकालरबैरतो बोधयन्त्यां गोदवा लरिति मुखुचे याचयेव मावः ॥ ३२ ॥ श्रुती, तपःप्रभृतीनां ज्ञानोपायल्या निर्देशात् तपस्यतस्तानवेच्य पादा- चिदिदं मिष्यानुभवेदित्यत आह । एकान्तमित्यादि पवित्रेषु मध्ये मुख्याः श्रेठा चे ऋषयः निखिल तपसा का खङ्गतः संसर्गातो: समा त्मीयम कान्त पावनत्वं जनयितुमुत्पादयितुमिव संसृज्य ते संसृष्टा सवन्ति ते पहषय इत्यन्वयः। उत्तरवाक्ये यच्छन्दान्न । तच्छन्दापना । अहवं मन्ये न ते तपांसि स्मृयन्ति तपरेभिरेव स्पृश्यन्त इति भावः । प्रवीत्- प्रेक्षायाम् ॥ ३१॥ न केवलं तद्दनस्य धम्महेतुत्व प्रमोदहेतुत्वमपीति दर्शयति नानेति। बन पञ्चवव्यां वने नानाखानेभ्यो दिगन्तेभ्य भागतः परिल सन् शोभ- मानो यो नारसंघातो नौरसमूहः । नारस्तणं कनौरयोरिति विश्वः। पचे नरस्याय नारः स चासो संघातये ति नार सङ्घातो नरसमूहस्तन्मव्या तदात्मिकायां तथा रम्य मनोरमैः । रम्ब मनोरम इति विखः । . नाधे- थपैः पचे प्रभुभिः सह गजघटाभिह स्तिनां निचवैः। करिणां घटना घटा आलोद्यमानमितस्ततो गम्यमानमन्तर मध्यं यस्याः सा तस्यां तथा कलकलरवैः क लकले तिध्वनिभिः पक्षे कोलाहल शब्दः । कोलाहलः कलकल इत्यमरः। करणे द्रतो दूरात् प्रात्मानौं वोधयन्त्यां अनुमापबन्तयां गोदावर्या' गोदावरौनान्नयां सरिति तरङ्गिन्यां यान- या देवार्च नोत्सवेन (यात् इति भाषा प्रसिद्ध न ) वात्रा स्यात् वाप- नीपाये गती देवाचनोत्सवे इति विश्वः । खभावी धर्मो मुमुचे मुत्ता इव प्रागुप्त विशेषण त्रये ग्लेषेण वानाधर्म प्रदर्शनात् सङ्गतेदन प्रेक्षा ॥ ३२ ॥ इत्यमरः।

·TITT तन्मत्येहं पशुषु दावान्तम् अतिविखासवंशात् निकटमागच्छन्त नवोऽचिरभूतो यः पशु- सभासङ्गः पशूनां सभायां सम्मकं स्तनिदेन तज्जनितात्मावमाननेन । २-माग मोटानों पाभिः ममं स्थे शमित्येवं रूपेणेति स्नेहात सखया किमिह न विधेऽसयत प्राण्यमानः । परुष देवशब्दाभिधेयं. चाण्डालं त्वामिति मुहुरिमां व्याहरन्तौच्च पश्य ५४॥ वहमावेनेव स्थितामित्व य: । वाणा मुबा! रायप। mur साक् झट चन्च.माहायेत्यमरः । उपेच - उपगम्य साह नेहसहितं यथा स्वात्तया गात्रै वषि पाणिना करेण व्यामृषन्ती स्पृशन्तीम् । वैणिका वीणागुणान् शिथिलयित्वैव . कमान्तरेषु : प्रवर्तन्ते अन तु तदकरण निर्देशात् मृगशिशो ने हातिरेकः सूचितः ॥ ५३.॥... हा राजसा पयतुपा 14... ..... : यावत् । निर्वेदः स्वावमानन इति शब्दाधिः । दीनं कातरम् । दोनामूषिक योषायां टुगते कातरेऽन्य वदिति विखः । मतलतकतनयं मा कृत्रिम पुत्र भूतं मृगपोतम् । कतक: स्यात् पुमान् कष्ण खपरे चाप्यसम्भवे. । पुत्र भेटे कृत्रिम च विविति शब्दाधिः । अशिथिला अनमिता गुणा यस्याः सा तां राम मिति तत् तस्मात् पशुषु परुप निठुरम्। माटवियोगफलकादृष्टविशेषस्य फलानन्तरमेव विरामौचित्य न तदनन्तरमपि प्रामान स्थापयित्वा माट कार्यकारिण्यापि जनितविप्रयोगत्वादिति भावः। त्वां देवशब्दाभिः सद्य इति । तथा हे विधे सद्यः सूतः प्रसूतमात्रां असी भृगशिरगिल- 'शावको माटरित्तो कतः । रिक्तः शून्चः । रिक्त शून्ये वने इति मेदिनी । तथाच जनन्या वियुतौकतोपि इह इदानों ने हात सख्या सौतया प्राण्य मानो जीव्यमानः किं न असन्यत न सोढः । यतस्तयापि वियोजित: इति भावः ।

·२७ भारततस् । यह द्रव विशता लर्सः चन्दका निद्राबुद्रं बक्षित बक्षित बन्यो यन्तः : नायिष्यन्तचिरपरिचितां बर्थलंगावचेवं नोपालन्याः बाथमपितृवा खचालय वाचात् ॥३५ ॥ .. लाने मलय पर्वत इति दिनो। म एव एकप्रियोऽतिवलमो येषां तेषां बिटविनां पन्दनवजागां मगडलल चावाडग्य । घावाडन्तु मण्डलमित्य- सरः । अस्यन्तरग्या मध्यवर्तिन उटजाः पण यालाः । पगंगाखोटोऽस्त्रि. वामित्वलरः । नन ते तव द्रष्टव्या दर्शनोवाम्तै रुटरचे नाकथितोऽनु- पदिष्टोऽपि नोऽन्ना प्राधान्यन्ति निवसन्ति यतिम नित्यानमो वास. स्थान जयमालना अनुले यो मितिविपयो भविष्यति। ३४॥ उद्देशमिति । हे सद्य ! तन उद्देशम् पायम प्रदेश विश्शतावि- शता त्वया पत्रकागां पानां मन्मरैः शब्दै तुतिः अथ मरः स्लनिते वस्त्र पर्णानामित्वमा । निया मुद्रा मुद्रितभावो यस्य तबिट्रामुद्र नेलं इक्षितपकित भोतमोत बघा स्वात्तथा । चक्तिः शजिते सोते इति शब्दाधिः । उन्मोल वन्तः प्रकामवन्तो सृगाः चिरपरिचितां दो. कालेन जातपरिचयां नान्वियन्तोऽत्वे घणसांगा प्रतएव बाबी निप्य- योजना संज्ञा तना वेषां अथवा व्यर्या अर्थ रहिता संज्ञा नाम येषां मृगक्य न्वेष इति गशब्देनान्वे पणावगमादिति भावः, | संज्ञा स्याचेतना नाम हस्ताये चार्थ सूचना इत्यमरः । ते व्यर्थ संज्ञा एवम् अनेन प्रकारेण काय . मपि न उपालभा दुवंचनौवाः । उपालभो दुर्वचन इति शब्दाधिः । हेतुमाह हि यस्मात् अत्र विषये कनैव मम जन्मान्तरोण कमैन वाच्च निन्दनीय कम्पदोषादेवं जातमिति भावः । अतएनोक्त स कान्फलभुत् पुमानिति । व्यर्थ नामवपक्षे प्रात्र मृगशब्द कानैव वाच्च न कातत्यर्थः।

·न्धा वारदूतम् । বিঘিী যদিমিত্রাক্ষ্ম रलाशोई शशतकार प्राङ्गणाहारयभिः । यन्नावारि हिदकरस्टतेऽन नाहन्ति नहीं पादाघातान्सल विपिनले हि सञ्जातरागाः ॥ ३६ ॥ 3. .. तथा च सृश्यन्त इति सृगा. न सृगयन्तीति। अतस्तवकार्नु कानन्वेषणान्न संज्ञार्थव्याघात इति सावः ॥ ३५ ॥ कन्वेति । स्कन्वे शाखावधिप्रदेशे । सन्धः स्यान्म लाच्छाखाबधे स्तरो- रित्यमरः । बालबन्त इति सान्वाल ब्वाः । पचादित्वादन् । ते: :। धनूणि च इयुधयद्य ते ते तण: । तू गोपासनतू गौरनिषङ्गा इषुधिई यो रित्य- सरः। सर्ट देवररक्षितैरिति भावः । करणैः । रक्षन्तीति रक्षिण तैलब्ध साम्य सादृश्य वैः ते तथोतो: रक्षिणामपि स्वान्धालवधनुस्तू या त्वादिति भावः। तया दशशतानि सहन करा अंशवो यस्य तम् बलिहस्तांयवः करा इत्यमरः। सहनशमिति वावत् । प्राङ्गणाचत्वरात् । अङ्गनवरा- जिरे इत्यमरः। वारयोरता गोकै रक्ताशोकवयत् विदश विंशति करान हस्तान् विभौति हिंदशकभृत् रावगो न वारि निवारितः। अन्न विषये ते रतायोका ग निन्दा नाहन्ति निन्दा न भवन्ति तान्न निन्दरिति स्पष्टम् दमय तक रनिवारणसमर्थानां हिदशकरन्निवारणोचि- येन दिदात्वादिति भाव: । तत्काधम निन्द्य तेल्वाह, हि चत: मम पादा- घातात् पादताड़नात् ते विटपिन: संजातो रागो रक्तिमा आमूलाहिकस- नादिति भावः। पक्षे रागो मासयं क्रोधादिति भावः । वेषां ते. तथोता प्रासन्निति शेषः । रामः शादिके रक्ते मात्सर्यो लोहितादिष्विलि शाश्वतः। सत्यादाघातोपजातरागाः कथ नामनुकम्पियन्त इति भावः। सुन्दरोगां पादाघातादशोको विकशतीति प्रसिद्धिः । तथाहि “पादाघातादशोको वदनमदिरया को शरः कर्णिकारी लायादास्यानिलानां स्फटति परिचया.

·पारटूतम्।
तस्मिन्न.मरवातलरिणछायसाझादयभिः
सस्वच तत तरणिजबुलं तेजसा द्योत वन्तम् ।
बत्यां हतं सपिदि ददतो दिसित राज्यभारे
शौणाज्ञां पितुरिव गटां मुक्त खेदं वहन्तम् ॥ ३७॥
मरकत-
बूत कः सुन्दरीणाम् । प्रशासनात् प्रियङ्गाई यहसितजुषो पारिजाताख्य-
चम्पो गीतानापानमरुस्तिल कानवको यीन यान्तिनाभ्यामिति ॥३८॥
अथेदानी दशभिः लोकेर पक्रिया रादिवर्ग नवा भरि परिचायति
तन्मिन्नित्यादि । तमिनायने द्रच्चसौति दगमसीको येनान्वयः ।
मणिहरिहर्णमणिविशेषः तस्य छाया कान्तिमरकतपिच्चायम् छायासू-
व्य प्रियातान्ति प्रतिविम्बमनातप इत्यमरः । पठान्त प्राक्पदा से नाचा-
याशालानिगारा इत्यमरसंग्रहात् नपुंसकत्वम् तदाच्छादयनिय क्
कुर्वदभिः श्यामलैरित्यर्थः। अझैरवयवदारैः सम्बद हतसम्बन्ध तत्
प्रतिप्रधिततया प्रसिब तरपिन सूर्य सम्भवम् । धुनाग स्तरपिमित्र इत्व-
मरः । कुल वंशं तेजसा दीप्तपा, तेन: प्रभाव दासो चत्वमरः । द्योत.
यन्त मुद्दोपयन्त विशुरूपत्वादस्येति मानसो भावः। सूर्य सन्भवत्वेन
कुलस्य तेजन्वित्वं प्रतिपादितं तदपि म्यामलाशतसम्मकतयास्य तेजना
द्योत्यत इति विस्मयनीयता च वचते । तथा राज्यभारे दिवसिते दातृ-
मिष्ट सपदि तत्क्षण वन्यां बने भवां हत्ति जीविकाम प्राजीवो जीविका
वार्ता हत्तिवनजीवने इत्यमरः । ददतः प्रतिपादयतः वनप्रस्थानादेशा.
दिति भावः । पितुशरथ स्य प्राज्ञामिव नटां शोर्पण मूी मुक्तस्त्यताः
खेदः योको यस्मिन् तत् यथा स्यात्तथा वहन्त धारयन्तम् । खेदोऽयसाद के
पुमान् । आवासशोकयोरिति शब्दाब्धिः ।
आसन्न राज्य सुखस्य वनवा-
सोऽपि न खेदायेति गाम्भीर्यमायाम् । एतहिशेषणहयं दशमनोकोवेन
मदभारमित्यनेनान्वेति ; एवमुत्तरनापि बोध्यम् ॥ २७ ॥

·० वारदूतम्। লাভজন্য নলীমা লক্ষ্ম नौलामोगग्यनिललित दौर्घकालारलेशम् । भूमानेन हारजयि धोहित लोहितिमा नासारबादिव विगंलता. चाधर धारयन्तम् ॥ ३८ ॥ खन्नातसयापाखिलजगतो वोच्च पादातुष्टत्ति लन्द्रष्टु तहगणगणलिन जानुसंलविताध्यान। क्र राचार व्यथितजगतां कालदण्डक्रियाच्या दुर्टतानां प्रमथनविधौ भाजलाल भुजरियाल ।। ३६ ।। লানি। মন ছুনি কম: ভূ সাদী মুনি : লাষায়: কায व त्य. नासाकाणं अशे ते च ते नयने चेति तयोश्छझना व्याजेन । कपटोs. स्त्रीव्यान दम्भी पधयश्छन्न तवे इत्यमरः । सेतुसंध्ये वस्य स तं तथा नौलान्मोजदयस्य विलसित लोला यत्र स तथोक्ताम् एक दीर्वकासार दौघ सर:, । कासारः सरसौ सर इत्यवरः । धारयन्त विस्मत क्षान्तवि. वात्तयोर्लोचनयोरे कसरत्व नासिकायाः सेतुत्वम् तारकयो लपझालं वर्णित। तथा ग्याजेन वो: कैतवेन मिलितत्वादिति भावः । स्मरं कामं रूपातिशयेन जयतीति स्मारजयि सति च्यारिन्निति व्याख्याट- चूने ए इन्। कामाभिभावक मिति यावत् धनुश्चापं धारयन्त। तथा नासारन्धात् नासिका विवरात् विगलतों चरते व लोहितिना लोहित गु- ऐन लोहित रतावर्गाम् । पूर्वत्र लोहितशब्दात् गुणादिमन्भाव इति इमन् । अधर दशनवसनञ्च धारयन्तम् अधरो दन्तवसने होने न धरोऽन्यय- दिति विश्वः । एतेनाधरो नासान्तरञ्चातिलोहितं खाभाविक वर्णि तम्॥३८॥ खत्रातेति ॥ खत्रातस्यात्मपालितस्यापि अखिलस्य समस्तस्य जगतो ·वारदतम् । प्रलानां विरचनविधौ वेधता वाली सध्यनेत्रे इततयेवाहसंनौजमाने। विस्तीर्णोड वियवदहनाधान्तताव्यतालारे कन्याकल्पोदितनिवसन वल्लालं संश्रयन्तस् ॥४०॥ भुवनस्य तत्स्य लोकस्य त्वकातरि पष्ठो। पादानुत्तिं पादयोः परि- घा वोच्य तद्गुणगण तयोः पादयोगुंग गा गुग समूह सन्द्र मिव कथमावास्यां पालितमपि जगत् पादमेवानुवर्तते तव्यं कोऽस्य गुग- गण इति ज्ञातुमिवेत्यर्थः। प्राजानु जानु पर्यन्त संलखिताभ्यां लम्बन गताभ्यां । तथा क्रूरैहिस्सैराचारैः वारगव्यं धितानि पीड़ितानि नगन्ति यैस्ते नेपांदुत्तानां दुवरिवायाम् । हत्तपद्ये चरिने चेत्यमरः । प्रमथन- विधी वधविधाने । उदासनप्रमथनघनोज्जासनानि च। नालम्भपिज- विधरघातीन्नन्यवधा अपीत्यमरः । कालदण्डो यमदण्डः । हातान्तानहसोः काल इत्यमरः । तस्येव किया वयोस्ती ताभ्यां भुजास्यां बाहुभ्यां नाज मान' स्मा रन्तम् ॥ ३८॥ प्रत्यगानामिति । प्रत्यङ्गानां अङ्गाल्यादीनां विरचनविधी निर्माण व्या- पारे वेधसा विधाना वाममुष्टो वामहस्ताङ्ग लिमध्ये दृढ़ततया अतियवेन ततयेव प्राप्तः संबोणभावस्तनुत्वं चेन तत् तथोतो । मृत्पुत्तलिकादि- निन्मातापि प्रथम स्थूलतो गठयित्वा वामहस्तग्रहीतमध्यां तां विशेषण गठयतीति लोके दृश्यते । तेन दौर्वल्य शशांनिरासायाह विस्तौणेत्यादि । विस्तोर्णस्य विस्तारवत् अवयवत्स्य वक्षसो वहने या प्रशान्तता बान्ति- रहितता तया व्यक्तः सारी बल यस्य तत् तथोक्त । सारो बले स्थिरांश चेत्यमरः । मध्यक्षेत्रे शरीरमध्यभागावच्छेदे । क्षेत्र पनौशरीरयोरि त्यमरः । बने भवा वन्यास्ते च ते आवल्पा वैशाचे ति वन्याकल्पाः । आल्पवेयौं नेपथ्य ·वारदूतम्। भारताग्रथितनखरैइनेखस्य शुस्थै- एलयोचैचरण रणयुगलचाचतो नीलिमानम् । रक्तामोनच्यतिवारवती हंसराज वहन्तं कञ्चिद्देशं तमनदुहितुः शान्तिभिलपयन्तम् ॥ ४६॥ तत्तद्धावानुलितबलबन्यहियोगव्यथाभि- श्रीसं सासं तत इत इला सालनालाबनन। अन्तत्ताप सह वाघयवेवोलवच्चासमूला रत्नापायाहिषधरसिव खाजलास्मालयन्तम् ॥४२॥ .. मिल्यमरः । तेषु उचितं चाव्य अभ्यस्ते तूचितचं न्याय्यमिति यादवः । बन्निवसनं वासस्तद्भूतं काल्काल तक्त्वच संश्रयन्त धारयन्तम् ॥४०॥ आरतति। उचैरतिशवेन शुस्न धवलैः भारतो सस्यकलोहिते अग्रे पादाने अङ्ग ल्यग्र इति यावत्, अथितैनिर्मितैनखरैनखैधा चिता लेखा श्रेपो यत्र तत्तथोतास्य। श्रेयोलेखास्तु राजय इत्यमरः । तथा अन्नस्य मेघस्य नौन्तिमा श्यामतां अञ्चतः प्राप्नु वतश्चरण युगलस्य कान्तिभिः शोभाभि: करणैः तपनदुहितुः सूर्यतनवाया यमुनाया इति यावत, कालिन्दी सूर्य तनया यमुनेत्यमरः । रक्ताम्भोजानां कोकनदानां व्यति- करवती व्यतिसङ्गवतीम्। व्यतिकरः शमाख्याती व्यसनव्यतिसङ्गयोरिति विश्वः। हंसराजि हसणों वहन्त धारयन्त कञ्चित् कमपि अनिर्दिष्ट देश टेपयन्त लज्जयन्तम् । गौलिलज्जे . इत्यस्य जान्तस्य रूपम् । एतत्लोकान्त रूपवर्णनम् । अन वायो वतत्वेन तर्थनीयतयोप- देशात् वर्णनस्य न पादादित्व कृतम् ॥ ४१ ॥ पक्षभिः प्रावतीमवस्थां वर्णयित्वा इदानीं विरहावस्थोचितकर्मा: दीनि सम्भाव्य विकल्पेन निहि शति तत्तदिति । तैस्तैः प्रागनुभूतै- ·ती बोराय कतर मनोहानाबाबत हगवंका निमिपविसुर सान्द्रका पहायलाग । नां सुशान्तःकरण नव धीः प्रखितालाति वाले ! नोलौवा शितलतितामित्यन्त का बदन्तम् । ४३ ॥ मन्तिच बभाइरनमिता: हातानुमाना या वलयत्यो महियोगन्यथा महिरहदुःखानि, पोड़ा बाधा चघा दुःखमियमरः। ताभितभिरित- ततो माम मान पुनः पुनात्वा इमां नाम नानाच प्रयाप्य रत्नातायात रत्नच्य गिनोन गो र पायात अपगमात विषधर भुजगमिव न नमवश्य ग्रन्त- ताप अन्तर्गतसन्तापं नवता प्रकागवतेव उपाय तामपणानां ब्लासानां भूजा महिना सह खानपादादिकांपने भोग पास्फालवन्त ताड़. वन्तम् १२॥ तविति | अथवा निमिपविमनिमोनरहितं, निमियोऽतिबन्द काले बनिमोनने पुनानिति शन्दाब्धिः। तथा मान्न निरलर काव्य. नत्रुविन्दु नहनतौति सान्द्रवाप्यावमागन । वाप्पोम फेन नाटुमान्ताविति यस्तत: गानः। दाप्पो नेत्र जलीमणोरिति विश्वः । दृगयुग्मं अधि. युगल, चक्षुरक्षिणी । दृग्दृष्टौ चेत्यमरः। तीव्र गण एकान्त न उत्तापन गोकतन्तापन द्रुततरस्य प्रतिशयेन विलीनस्य द्रवीभूतस्येति यावत. हृत त्रिषु । गोनं विनीने विद्राण इति मेदिनी । निर्गमनमामिव, हार पुनर्नि गमनेऽभ्युपाये प्रति विश्वः । दर्शवन्त लोकानान्तोकयन्तम् । अथवा हे बाले ! धौर्बुद्धिरन्तःकरण सिव प्रति. तरामतिय येन थित सेवितं पक्षे नित्य सम्बई मां मा लोलोकर्नु चलयितु त्वं व प्रस्थि तासि बुद्धिरम्यन्तःकरणं मुशा प्रतिमाना चञ्चलो. करोतीति भावः। अलमत्वमिति एतत् वाक्यं वदन्तम् ॥ ४३ . - सननी दारवत् ·. . . वारदूतम् । सप्तो नूनं प्रणय वसुखोऽयोध्यथा राजधान्या वालेनालोऽनितलनता रुष्टराजहिया वा। सिम्यास्येवं जगति यशसा विप्रयुक्तोऽध धर्म- स्वापत्म तादित इति समुदभुतखेदान्तरं वा ॥ १४ ॥ हाधिक पुत्रेवनपर गतं शोकजिकत्वमेतत् ज्येष्ठलेहात् किसिह गुरुणा शिक्षितो राम एक । शश इति । प्रगा यविमुखः प्रये परिचये विमुखोऽहतादरः, प्रायः ख्यात परिचये इति यादवः । यहा प्रणयविमुखः प्रीतिविमुखः, प्रगण्या- स्त्वमी विश्वम्भयाजाप्रेमाण इत्यमरः । पितुरादेशवशंवदतया हातग्रह इति यावत; अहं अयोध्यया अयोध्याख्यया राजधान्या प्रधाननगा, प्रधा- नगरी राजा राजधानीति कथ्यत इति शब्दार्णवः । शतः कथं सालेब निष्टज्ञास्य परामनुस्ट हासि तत्तथापि वियुज्य खेत्य वमसिशष्ठः सन् अथवा काले सदा साहनकाले पिनवसान एवेति भावः । अनाप्ती अलब्धो अह अनितरमन सा नास्तीतस्मिन् सनी यस्याः सा तथोताया रष्ट राज- श्रिया वा राजलक्ष्मा शप्तः पूर्ववदंभिशप्तः सन् नून निश्चितम् । नन तक निश्चये इत्यमरः । एवं क्लिश्यामि एवं लेशमनुभवामि धर्मस्तु अब इतोऽन्मादापतपातात् विपत्याताई तोगति लोके यशसा कौल विप्र युत्तो विरहितो भवति इति एवं ससुदभूतं खेदान्तर खेदविशेषो यस्य स तथोताना। माह तावत् साध्वीशापेग ननमेतहःखमनुभवासि लोकः पुनरेव मंस्य त एव यदाधिपत्य मुंपेक्ष्य वनचर हत्या गुरो राजां पालयतो रासस्यापि यदौह यौ दशा तदर्मादिबईते याय राज्य पुत्र सुखोदय इत्या- हिवादः किंवदन्तीमान इत्येवं खिद्यमान मिति भावः ॥ ४४ ॥ हेतिः। गुरुणा पित्रा, गुरू गोष्यति पित्राद्यावित्यमरः । पुत्ने धु मध्ये ज्येष्ठ ने हात् ज्चे ष्ठ पुत्र वस्ने हात् इह जगति अनपरगत तातपादेतरैः पुरुषैः- -- ·-- हा मा भैगरि पदता शानदोहों का मा जपान्याम गुशुत्रा लक्ष्य गोतासुजेन ॥ ४५ ॥ ব লা , নিখিনিজ লানজাল: स्तमा तसिससामोननंहितायाः । मि डोसतं गुणगणसित्र नन्नवंशाब लदुतारं रघुकुल पति द्रच्दास पाहतो ॥ ४६ ॥ र गदगतं बाता गुरण व नुतविवागगोवा: प्रागावागन जिती नापर कर पोति भावः । गीका अवतीति गोकजित् गोकाभिभावक एतत् इदं गत प्राण त्याग बापमन्त्रम्, प्रायुधन्तु प्रहर शव समित्य नमः । विक ! कि राम एव घिचित उपदिष्टो न वामतिपः। यतोऽयमपि प्रियाविरहजयोका तनेवाले ण जयति सहानवमासवस्यामार्वस्य चक्षुषा पश्यन् गो के नैव जीये प्रति भावः। इति एवं सपिंग उपचि गदता तद. भोपरि क्रन्दता पावस्थान मेण स्मरदशानां चरमदगास्त्रात्या मरण स्त्र- गोति यावत् । शुक शोको यस्य स तधोन, मन्यु गो की तु शक् स्त्रिया मित्यमरः। तक्षा गोन तन्त्राना अनुजेन यवोयसा मावा, यवीयोऽवर जा- नुजा इत्यमरः । असोधैर्न बजल बन्दैः, कर गौ : अन् नंतरच बोदन चास्त्र- मयुचे त्यसरः। गान्तो ध्वम्तो मोहो चस्य म तपोतोशत वा हासन विपाद: गोको वा धिक शब्द नात्मनिभेसनद्योलते हा दियादशम. तिष्विति। धिनिर्भर्सन निन्दयोरिति वानरः । अ. नवगोदशा. वर्णिता नवस्यामेव दशमोत्वस्त्रमः । तथाघोता चनूरागस्तदनुसनसः सङ्गतिविना च व्यावृत्तिः स्वात्तदनु विषयग्रामतये तमोऽपि निद्रा. च्छे दस्त दनुतनुता निस्त्र पत्वं ततीन न्मादी नूी तदतुमरणं स्युई शाः प्रवामे ग इति ॥ ४५ ॥ कारोशि। है पाना हेतो! जीवन हे तो कातण्यानां कारगार सानां ·पारटूर्तम् । না: মুন্নি নল ব্রাহ্মী বামন सोऽन्वेष्टव्यः खुरुचिर गरेरायतापित्य कायाल। गोदावयाः प्रचलपयला शौकरध्वानरच्या या लायाहप्रशारण विधौ भूमिरासीत् प्रिया नः ॥१७॥ विश्वः। जलनिधि समुद्रमिव तथा तरुणस्य यूनो भावस्तरुणिमा बौवनं, वयःस्थ . स्तगणो युवेल्यमरः । तस्य समानोगेन परिपूर्ण तवा, पाभोगः परिपूर्णते- त्यमरः । संहितायाः संबर्डितायाः । अनिमाया अनाहृताया एकान्त. कान्तः सातिशयशोभाया यः स्तूपोराशिः, स्तूपोमृदादिकूटे स्यादिति ज्यब्दादिः। तत्प्रायं तत्सदृशं, प्रायश्चानशने मृत्यौ तुल्य बाहुल्य योरपौति तथा पिण्डीभूत घनीभूतम् एकत्रमिलितमिति यावत् । घिण्डो बोले बले सान्द्र इति मेदिनी। गुणानां गणं संघातमिव । नत्रवंशानां क्षत्रिय चलानां, चलोस्तौद्विजलिङ्गिनि । क्षत्रिये चेति शब्दाब्धिः। अव- तंसम् शेखरभूतं क्षत्रियकुल चड़ामणिमिति यावत् पुस्युक्तंसावत सौ ही कण पूरेऽपि शेखर इत्यमरः । तत्रापि विशिष्टि रघुकुलपति राघ- वेन्द्र मद्भरि' मम पतिं द्रक्ष्यसि तल्मि निति पूर्वेणान्वयः । कुल कान्तो- ऽशोकः ॥ ४६॥ ननु वियोगविधुरस्य कथ मेकत्रस्थितियुज्यत इत्यत आह अनालब्ध हे सवन् ! तत्राश्रमे कथमपि केनापि प्रकारेण अलब्धः सानुजो अनुजेन लक्ष्मणेन सहितः स राघवेन्द्री रामः सुरुचिरगिरेः प्रलवणाल्यस्य आयताया दौर्षायामधित्वकायाम् अभूमौ, उपत्यकाने रासन्नाभूमिरूई नधित्व के त्यमरः। अन्वेष्टव्यः मृगयितव्यः । गोदावाः सरितः प्रचल. पय सां पतदन्यसां थोकरध्वानरस्या यो करैः सृतैरम्ब कणैर्वानः पतन शब्देश रल्या मनोरमा, शौक रोस्व क पाः सूना इत्यमरः । या भूमिः दूति ॥ " ·पादक कारागासर मसजा को सुण्डारिखनाल स्त्रीवां सन्याथिलिन दिवं दर्शयन्त सतारास् । सालन्विष्यन्नतुलितनिशाचारिमायापहारा यातुचाहत्यबसनु ननस्थानमभागलारात् ॥ १८ ॥ काव्यादोलिन् जलधरनिसान वर्पता विनधाराः क्रत्वा सद्यः स हि खुरसुवान रत्नगिडतानाशुगौचैः । ८. सायाचरयित्री सायंकालायितनगशिवायां नोऽम्माकं पिया जोति- कारो पानोत् । मलेगिततया विरदविनोदनई तुत्वात तल ग्थिति सन्माक्यामोति भावः । नटुता तबम्पटानापगतवतां स्पर्गनमपि प्रतीकारः कामयधितमनसां कोऽपि बाधित प्रति ॥ ४ ॥ अन्य वापि गमन सम्भावति या वाणामिति । अनमितोऽनुमानाव गतो निगाचारिणां राजनानां नायवा अघटनबटनपटायच्या शत्या अप- हारा हरगावस्याः ना तथोक्ता माम् । अन्वियन नागयन अयं राघवेन्द्रः कई गाणां राजसानाग । काई गा निकषात्म का एच मरः । कई राधिपते रित्या दिप्रयोगात् दाब मध्योऽय । असृजा रुधिरण, नधिर टकलोहिताम्न रक्षा चत जशोणि तमित्वमरः । अरुणं ईपला हितम । अन्य तरागस्त्वरुप इत्यमरः। मुगडानां शिरसामस्यौनि नुगडास्थोनि तपां जात समूहः सुगड़ा स्थि- जान वर्णम् इतस्तत: पतित मुण्डास्थिजाल यत्र स तयोतम् अतएव खायां सतारा सनक्षत्रां साध्यधियं सन्ध्या सम्बन्धिनी गोमां, बोर्वग- रचनायाभेति विश्वः । दिव अाकाशं दर्शयन्तमिव । भारात् समौ फे, अ.रात् दूरसौपयोरित्वमरः । जनस्थानस्य भूभाग भूमिखण्डम् अनु. लगा कल्य यातु गन्तुमप्यर्हति तत्राप्यत्वे प्यमिति भावः ॥ ४८1, ·वारदतम् । अन्तःअण्डेवनलवृषिनिविदाधापयत् भाका तावत् तेषामपि परिजनस्तेऽपि सन्त्य व मूढाः ॥ ४६ ॥ तनोहेशे वसति नियतं देवता तहनाना भूसे का डागत डूब लगिह हिनौवाचुकण्या । यहायुश्चन स्थितिल व दतां तत्त्वतो ज्ञातु काल स्तां मौलांस बुध दूध तयोर्वेदयोः संथयेयाः । ५० ॥ ननु कुतोऽक मात्तवनिशाचरापहरखानु सानं सत्याप तम्मिन् कुतो वा स्थानान्तरसुमित्वा तव गमन मिति शाम पनेत हैतुमय' श्लोक- माह काव्याद इति। हि यस्मात् स राघवेन्द्रः अस्मिन् जनस्थाने प्राक पूर्व काले विघ्नधारा विघ्नसन्ततीर्घतो जनयतः एतएव जलधर निभान् मेघोपमान, निससङ्काशनौकायप्रतिकाशोपमादय इत्यमरः । खरसुखान् खरप्रधानान्, सुखसुपाये प्रारम्ने श्रेष्ठ निःसरणास्यबोरिति सः। क्रयादो राक्षसान् आशु गौ धैर्वा गहन्दः, आशुगौ वायुविशिखावित्यमरः । सद्यः सपदि खण्डि तान् छिद्रान् लात्वा । मेघा अपि प्राशुगोवायु सस्तू हैः खण्डिता समन्ताति सावः । यावत् यदा ऋषिभिस्त पन्निभिः कत्तभिः कुण्डेषु होमगडे षु अन्तमध्ये अनलं वह्निम् आधापयत् अस्थापयत् तावत तदा येषां खरादौनां परिजनैः परिवारजनैरपि अर्थादन्तः कुगडे व हृद वेघ अनलं शोकानलं. क्रोधानलं वा आधापयत् । ततो निशाचराप- हरणानुमानं सम्भवति। इदानों स्थानान्तर मुजभित्वा तत्र व गमन -- कारणं दर्शयति । ते पौत्यादि ते खर परिवारा गूढ़ाः प्रच्छन्नातवः सन्तो- त्रि जनस्थाने . सत्यपि वर्तन्ते च । अतस्तत्रगमन, सम्भावितमिति भावः ॥ ४ ॥ तनोद्देश इति । यदवेति पनान्तरे । भूमेव सुन्धरायाः वड़ागतो मौलि- गतो मणिरिव तथा देहिनौ मूर्तिमती अनु काममा दयेव तद्दनाला जन ·२० मात्रौड़ितालाम्। भागन्योन्यातिलधुरीगन्नविच मखध्ये प्रावासालवसन पिके जन्तु सन्दू लत्प्रहितचितं वनविष्यवती का लो सङ्गः उदि तुझ्दः प्रागसङ्गडपाययः ॥ १ ॥ छातादीनां देवता अधिष्ठातो तलोद्देशे तत्मदेशे नियतमविच्छे टेन सति निवसति, प्रायुः प्रशस्तिरस्यास्तीति भायमान सतरस्वर्थ इति मतुः । हेपायुप्मन् ! तवो रामलक्ष्मग्य योरविदितां अनवगतां स्थिति नवस्यान तयत: परमार्थतो जातलाम स्त्वं वेदयो र विदितां स्थिति वनविषयायस्यान कुन का स्वास्वतीति यावत् तत्त्वती जातु कामो बुधी विज्ञान मीमांसां वेदविचारपञ्चतिमिव तां वनदेवतां संबयेथाः प्राशयाः । बघा मीमांसा वुद्ध वेदयोः स्थितिं वेदयेत् तथा सापि त्वां तयोः स्थिति वेदयिष्यतीति भावः । ५०" कदाचिटियम परिचितं नामवधीरयेदिति महामपनेतुमा प्रागिति। हे श्वसन ! प्राक् तनावस्थानकाले आवां सा चाहच अन्योऽन्यस्य परस्य- रस्य अतिमधुरसखौशब्दविक्षेपलक्ष्ये प्रतिमधुर स्य श्रुति सुभगम्य मखौ. शब्दस्य सखौति शब्दस्य विक्षेपलक्ष्ये विक्षेपसूमों सत्यो कान्ट कक्रोडितानई गेण्डुककोड़ानां, गेण्डकः कन्दु क इत्यमरः । रसिके रमजे प्राव अम- वाव । लक्ष्चे आवामित्रत्य ववेमीय इति हिवचनै दन्त लात सन्धिनिषेधः । तत् तस्मात असो वनदेवता मत्प्रहितं मया प्रेरितं त्वम् उचितं ययोपयुक्तं वर्तयिष्यति स्थापयिष्यति नूनं सम्भावयामि। ननु सख्यां दूरगतायां सखित्वमपि दूरं गच्छति तत् कोऽयं नियय इत्यत आह प्रेम्न इत्यादि प्राणभङ्गेऽपि प्राणान्तेऽपि सुहदि मित्रजने, अथ मित्र' सखा सुहदित्य- मरः । प्रेम्नः प्रणयस्य भङ्गः खण्डन सहदो. अशक्यः अपाय: स्यात् ॥५१॥.

·वारदूतम्। য: স্বাল্লীনবঘনাজাধি: लेहाइस्ता त त लया प्रारणे व ईतोऽति। सा पध्य तो गतरसतया शुध्का पुष्पाणि नूनं वामोतसे कैचरति सदनुछे वकालैब तयिन् ॥ ५२ ॥ वीणातन्त्रौलधुर परिणताहतशारङ्गयूथा- हायान्तं वा नवश शुखमालगानिवेदहीनस् । बौणामशिथिल गुणा मञ्चलोपेत्य गाने सस्नेह सत्कतकतनय पाणिना व्यालशन्तोस् ॥५३॥ सुक्ता . वातावदस्या दृष्टि लप्सा इति प्रश्नावयाह यः सेमन्तीति । मया इस्ताजित इति ने हात् अगणितस्तुच्छौ हतः स्वांगानां निजावयवानां सङ्गो बत्र तत् तथोता यथा स्यात् तथा पयोभिः सलिले ईि तो वृद्धि नौतः प्राङ्गणे चत्वरभूमौ यः मेसन्तोततः से उतौतिप्रसिद्धस्तरस्ति- वत्त ते गतरसतया गतो रसी जन्नं यस्मात् स तथाभूततया, शृङ्गारादौ जले वौव्ये सुवर्ण विषशनायोः । आस्वादे च रस प्राहुरिति शब्दार्णवः । तस्मिंस्तरौ शुकपुष्पाणि पश्यन्तो सा वनदेवता वायोत्से कैरथुविज ने मदनुठे बकर्मैव मत्कत्तं व्य कमैत्र जलदानरूपम् चरति प्राच- रति तवैव त्वया द्रष्टव्येति भावः । ५२ ॥ पक्षान्तरेण क्रियान्तर सम्भावयति वीणातन्त्रौति हास्याम् । अथवा वौगातन्त्रीणां वीणागुणानां; तन्नौवीणागुणे तनोः 1 शिरावाचामृता. याति विश्वः । मधुररणिते नवरध्वनिभिराहतं पानीतं यत् भारत- युथ हरिग कुलम् चातके हरिणे पुसि भारः शवले निष्विति सजातीयैः कुल युथ मिति चामरः । मृगाणां गौतप्रियत्वादिति भावः अतएवोत दत्तावधान मधुलेहिगौती प्रशान्तचेष्ट' हरिण जिधांसुरिति । . तन्मा-

·No text on this page.

·४१ वातदूतम् । ब्रूयाश्चैनां व्यवनपयसां शौकरैः सेविनों ते सिन्धोः पार यदिवललगा नातुधानेन नौता । तच्चारित्रं समयसलव: पृष्ठतः स्थापयन्ते न व्याहत्य : तथलपि यथा ताननिष्कृष्य पापा ५५ सर्तुः प्राणैर नणु भजतां सन्धिसात्याक्षमाणां वमाणानां बलबविणाकर्षणे भर्तु पौड़ान । सम्भाव्यैषा वदति वदतौ त्वां परिष्वङ्गपूर्व तत् कायंत्र ते लघु लघु यथा राक्षसान् सोमियाति॥५६॥ चाण्डालं वस्तुतचाण्डालमह मन्ये मुहुः पुनः पुनरिति ब्याह. रन्तौं वदन्तीञ्च इमां वनदेवतां पश्येः । युग्मकम् ॥ १४ ॥ व्यजनस्य तालबन्तस्य पवसांवारीणां पवनस्य । शीत. लतायै निदाघे सजलव्य जननात्मानं वीजयन्तीति लोकसिधिः । शौकरैः कणे: करणे: ते तव सेविनों उपचार परायणाम् एनां वनदेवतां वक्ष्यमाणं ब्रूयाः नवौतु च यत् इयमभगा असौभाग्या। स्त्रियां यम्पति सौभाग्य योनी कामे महिनि च। सूर्य संज्ञाविशेषे च मृगाझेऽपि भगः स्मृत इत्यने कार्यध्वनिमञ्जरो। सौतेत्यर्थः । जातुधानेन रक्षसा । जातुधानः पुण्यजनी नैट तो जातुरचसी इत्यमर। सिन्धोरदधेः पार लान्तर नीता गमिता। सभयं रक्षसो मौत तचारित्र तस्याः सौतायावरित पातिव्रत्य मिति यावत् असवः प्राणाः पुंसि भूम्नासवः नाणा इत्यमरः । भवात् स्थापयन्ते रचन्ति. यथा येन पश्चात् रक्षणे न पापाः निया- चरास्तानसूननिस्कृष्य अबहिस्टात्य कथमपि न व्याहतुर नं नाम बेयुः॥ ५५ प्राण व्ययेनापि पारिनेण तिष्ठतु कथ विभेतीति वनदेवतोत्तरमा- शाह अणुरिति । भर्तुः परिणेतुः प्राणैः सह सन्धि नैषम् । सन्धिः नेष इत्यमरः । अनण अतिशयेन भजतां धारयताम् । प्राणैस्ते प्राणान् सन्दधा- ब्रूया इति। हष्ठतः ·४३ वातदूतम् । लनिर्दिष्टाखापरणलते ताखरएयखलोप- जाढो शान्विततनुरपि ल्वार्थबुद्या विविन्दन् । हिवानईख पगलयितु वासरान् याननेसि- नौकुर्वन किलपि सहसा कोऽहि हप्येदुपेच्च ॥५॥ । म्यस्थिभिरस्वोनि मांसैमांसानि त्वचात्वचमिति युतर्विवाहादेव दम्पत्योः प्राणादीनां सन्वेः शास्त्रसिद्धत्वादिति भावः। आत्माक्षमाणामामन्यशता- नाम् । क्षमं शक इत्यमरः । प्रात्मरक्षाकरणासमर्थानामित्यधः। खल्यात्मनः प्राणानाम् अरिणा रिपुणा रावणेनेत्यर्थः । बलवदाकर्षणे भर्नु पीड़ा सम्भाव्य अनुमाव । परस्परसन्धिमतां वस्तूनामन्चतराकर्षणादेवाचतरद प्यायत इति लोकदृष्टगित भावः । एषा सीता रुदती सती परिष्वङ्ग पूर्वमालि- पङ्गनपूर्वम् । परिरम्भः परिष्वङ्गः संश्लेष उपगूहनसित्यमनः । त्व वक्ष्यमाण वदति यथा वेन स राजेन्द्रो लघु लघु अतिद्रुतम् । लघुक्षिप्रमर द्रुतलियमरः । राचसान् अभियाति राक्षसानाभिमुख याति तत् ते तक काव्यं कर्तव्यम् । अनुरोधादिति भावः । ५६ ॥ मनिर्दिष्टास्विति । अलपणा पोपकारप्वकुण्ठामतिर्यस्य सः हे अहापण- मते उदगाढलेशेन अतिमान लो शेनान्विता तनुवस्य स तथातोपि त्वं स्वार्थ- बुवा निजप्रयोजनबुधा मनिर्दिष्टासु मयोपदिष्टासु तास अर या प्रस्खली वनभूमिषु विधिन्विन् मार्ग यन् ताविति शेषः । सरवीक्षण' विषयन' मार्ग ण मृगणा. मग इत्यमरः । अस्मिन् कानने हिवान् हौ त्रयः पार- माग मेषामिति संख्याया डोऽवहारिति डप्रत्ययः हिनिसंख्यानित्यर्थः वास- रान् दिनानि अपगमयितु यापयितु अहंसि । अनाथान्तर न्यस्यति हि एतः पुमान् किमपि कम अङ्गी कुर्वन् कर्तुमभ्युपगच्छन् . सहसा समधिकचेष्टामन्तरेण · उ.पेक्ष्य अनादृत्य हृष्येतु इष्टो भवेत् कोऽपि नेत्ययः ॥ ५७॥ इति -पूर्ववातटीका-समाप्ता। का ·वातदूतम् । प्राचीनतई कुटग लिव प्रोजवलन पझरागं सुक्त मोहाअललिव जगहोषयन्तं करायः प्रातःप्रातस्तरणमरणं पयुकप स्याय सच्या वन्यन प्रीति गल व विपिनासोगलक्ष्यों जलन्तात् ॥८॥ लनानल्योहलितनलिनोतसङ्गसंसस्टिङ्गं खाहलाक्षं वपुरिव दिव: पातितं दैत्यौः । यद्यदलच्यातिशुलस रस्तत्तदेवोपगच्छे लोधौका लिलप्टषतस्तवि ते प्रोण नार्थि ॥ ६ ॥ तत्रस्थस्य ते न किलपि दुःख मपि तु सुख मेव स्यादित्याह प्राचीति । प्रातः प्रातः प्रत्य हन्तुं च प्राचाः पूर्वस्या दिशो म तुरिन्द्रस्य सुजुट गं किरी- टस्यम् । सुकुटं कि रोट पुनपुस कमित्य मरः । प्रोज्वलत्पझराग दीप्ति- लद्रतवर्णमणियि शेषमिव । पझरागा धन नाग विवाणाः स्फटिकाचिप इति युक्तिक त्यतरः । तथा सुत सायंकाल तस्त्यताम् . अतएव मोहालं सूर्छा डालमिव जगत् भुवन कराग्रे रंशू नाम हस्तारिवेत्यर्थः । बलि- इस्तांशवः करा इत्यमरः । बोधयन्तं जाग रयन्त तरुणं न पम् । ढमूले ना तु तरुणा एरण्डे मातुलुङ्गको । कुनपुष्ये च पुत्ने र वाचयत् यूनि नूतने इति शब्दाधिः । अक्षणमादित्य सम्यक् ययाविधि पर्युपस्थाय उपास्य समन्तात् सासु दिनु नस्यन् विपिनस्य वनस्य आभोगः परिपूर्णता तस्य लहीं शोभाम् । योसासम्पत्तिपद्मासु लक्ष्मीः श्रीरिक दृश्यत इति शाश्वत: । प्रौति मानन्द यमय प्रापय । सा त्वया हर्षे गमिष्य तौति ना.५८॥ लनेति । वारण्ये बनल्य नि:शेष यथास्यात्तथा उहलितानि विकशितानि च तानि नलिनानिति मनमोहलितनलिनानि तेषाम् । अशा शान ल्यानां बहनों उहलित नलिनानामुत्सङ्गानां कोड़ानां संसङ्गितः ·वातदूतम्। वायास्त्वञ्चेत् पवन बसतिं तापसानां दिन: सत्कहि तदिह विततं शाखिशाखावरतान् । ऐग चासनसधिवसे लशासे येन बाध्य हालस्विन्यजनफलकाबङ्गन्दोलप्रलोदल ॥१०॥ यस्मात् तत् सरो सम्पर्कयन्तो भृङ्गा नसरा यत्र तत् प्रतएव दैत्यवीयर सुरवतः बीय वलप्र. भाषौ चेत्यमरः । कर्तृभिः दिवः स्वर्गात पातितमधोनीत साहलाक्षं सहमतीणि यस्य रात नम्बन्धि । साध्यक्षाः पः स्वाङ्ग इति यः । वपुःशरीर- मिथ । मन युक्तानाशाकमत्त यत्तया साहस्त्रावपुस्त्वेनोत्प्रेक्षा। बत यत् . अतिशयेन शमा शोभा यस्य । शुभ यः शुभा शोसा शुमा प्रोता हरी. तकोत्वनेकार्थध्वनिमप्क्षरी। तच तत् सरयेत्यतिशुभसरः शोमाति- शयशालि कासारं द्रक्ष्यसि तत्तदेवोपगच्छेः प्राप्नुयाः । माध्वीकाव्य मधुमतिः। अधुमाध्वीकमयोरित्यमरः । सलिलपतैनल विन्दुभिः । पृषन्ति विन्द पृषताः पुमांसो विपुषः स्त्रिय इत्यमरः । ते तक प्रोणनार्थि प्रोणन प्रौत्युत्पादनमधयते ॥ ५८ ॥ याया इति । हे पवन ! त्वं चेत् यदि दिदृक्षुर्द्रष्टुमिच्छुः गन् । दृशेः सनन्ताह सनभिक्षासनसउरित्युप्रत्ययः वोकिदिति वाशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वात् ऋतो न रेफः । सापसानां तपखिनाम् । तपत्री तापसः परिकाझौत्यमरः । वसतिं वेश्म वाया गच्छेः । वसती राविवेश्मनोरित्यमरः । तत् तदा इह तापसाश्रमे शाखिना . पादपानां शाखायान् अवसत लम्बसान तथा सत्कर्मा अपहोमाद्यनुष्ठानोचितं परिशुद्धमिति यावत् विततं विस्ता- रवत ऐणं मृगसम्बन्धि चासनम् अधिवासेः । अन्नध्धुपावसेत्यधिकरणव वामित्वम् । तेन किं स्यादित्यत आह येन तथाविध चर्मासनाधिवासेन अग्यम् उनकष्टं हम धनिनां रहे। · हन्मादि धनिनां वास इत्यमरः । बालम्बत इति हम्मालम्बी संचासो व्यजनफलकः फलनाकारव्यजनक्षेति हम्मालम्बिव्यजनफलका । टानापाका इति यस्य प्रसिद्धिः। तस्य खङ्गेन . -- ·यातदूतम् । यून वर्णत्यनल पववत्तक मध्यन्दिनाक ভাৰ জীঘা লকলানিনালা। अन्धी कुर्वन्नयन विततौः सौमनवैः परागैः । फाल्गुनौड़ारससबुधवेाजतो गोपिताला॥६१ ॥ दावाग्निचेत् अपशुमटनों जायते नां दिधक्षु- बन्धुप्रेक्या क्षणमपि तदा मा बहायोलवत्वना । शायदेषोऽललितशिखया सर्वतश्चाविसपन गुप्ता चा त्यात्तन सुनिजनस्यानहिंखेण लेनी ॥ १२ ॥ संसगैग यो दोल प्रमोदो दोलनानन्दस्तच लप्साले गमिष्यसि । वसन्त समयोचितस्य तत् सुखस्य न हानिरिति भावः ॥ ६ ॥ अंशूनिति । सध्यन्दिना| मध्याह्नसूयें। विभतो लुक। अनजच्यवन वह्नितसुहानिव अंशून मयूखान वर्षति किरति सति भास्वती दिवाकराव गोपितः अन्तापित माला येन स तथोतास्त्वं भाखत इति यतोऽन्तदि. रित्यपादाने पञ्चमी । सौमनस्यैः पुष्पेभ्य उत्गतैः परागै रेणुभिः करणैः । परागः को सुमे रेणावित्लमरः । नवानि नूतनानि दलानि पर्णानि येषां ते ते तरको महोल्हाक्षेति तेषां छाया नबदलतरच्छायम् घमाछाया बहनादित्यमर संग्राहात्य लोवत्वम् । तेन संघातितानां एकत्र स्थौलताना शारङ्गीणां सुगौनां नयनविततीविस्तृतनयनानि अन्धौ कुर्वन फल्गु जोडायाः फाग इति प्रसिद्ध सूर्ण विशेषकीड़ाया वसन्त समयोचिताया इति भावः। रसं सुखम् अनुभावः अनुभवे । सो जनं रसो हर्ष इत्यनेकार्थ ध्वनिमन्जरी। भाखती गोपितात्मत्यनेन मध्याहाकमरीचिसन्तापो मासूत् माचभूत्तथाविधक्रीडाविशेषोऽस्य नयनगोचर इति इयमेव प्रकाटितम् ॥ ६१ ॥ दावेति । स पशु पशुमिर्जन्तुभिः सहितां तामटयोमरणानौं दिधचु- टुग्ध मिछुवाग्निररण्यवह्निः। दवो दावी बनारखवजी इत्यमरः ।

·सातदूतम्।
वेगात वाचालितविसले पशिलाहाट
घाताघाताहलति रुधिराणीव लायं दिनेश
अन्दोजियालक कुदिनौहान्चविष्टे
रम्याध्यादि गुलशुन्द पण्यतोन्लानमावः ॥ ६॥
जायते चेत् उत्पदते यदि तदा बबुप्रे ना मित्र हैन क्षणमपि क्षणैकमपि
व सहायोमा सब तस्य साहाय्य साकापौः। तेनैतयं स्यादित्याह
शान्येदित्यादि । एप दावाग्निच अलुलितशिखया अनान्दोलितशिखया
मरत्नाइचव्यं विरहात् स्थिो भूतगिखयेति वायत् । प्रेझोलितम्तरन्ति.
तोतुनितान्दोलिताव चौति भूरिप्रयोगः । सर्वतः सर्वासु दिक्षु अविसर्पन्
प्रया बन् शान्येत् शान्ति गच्छेत् । तथा मुनिजनानां तापसानां
स्थानल्य हिंग हिंसनयोलेन पुसा तक मैत्री मित्रता च । मित्रस्य भाव
इति प्णाः जोनपुंसायोभावनिययोः प्यजि त्यसरसंग्रहात् स्त्रीत्वम् । गुप्ता
साधुभिरनवनता स्वात् । तदवगमे उपहासः स्यादिति भावः। तथा-
दीत उपहासाय किं न स्वादत्तसङ्गो मपोषिणामिति ॥ २ ॥
वेगादिति। सायं सन्धयाकाले वेगात् वेगवधात् कक्षा ग्रहाणां
समयमार्गी ज्योतिःशास्त्रेवभिहितस्तस्मात् स्खलितेन स्खललेन अन्यतो
गमनेनेति यावत् विकलेस्थगितेन्द्रिये दिनेशे सवितरि परिमाहार्यच्य
पायात्यपर्वतस्य । महीघ्र शिखरिक्ष्माभदहार्यधरपर्वता इत्यमरः । अस्त-
गिररिति यावत् । शृङ्ग सानी । गृङ्गं प्राधान्यसान्वोचत्यमरः । पाताघातात्
पतनाघातात रुधिराणि योनितानि वमति उहिरतीव सति कुमुदिन्या
कुमुहत्या हासेन प्रकाशेनेव विप्लुटा दग्धा दृष्टिरुन्मीलनं यस्याः सा ।
इव शब्दगम्यमाने समासः । पृष्टप्लु टोषिता दग्धे इत्यमरः । तथोताया
अम्भोजिन्याः पद्मिन्या म्लानभावः क्लिष्टभावः पश्यत पालोकरुस्तव हदि
मनसि अपि अवश्यमेव गुरुशुचं महान्त भोकं पादध्यात् जनयेत् ।
अपि सम्भावनायाम् ॥ ६३ ॥

·বানন । জানা সমিথিলা: জজবা যীলী: নিসাববিলী। ভীবাহে লিয়ংঘন:হামলা- লীয়া লে বিমি বুদেনি ল দলিল | set স্বত্ত্বা নানসৗভুল জনম নিসুলুল্লাহ সুলভুল জ্ঞ কালজছল। ন্তু ভন্ডাম লালিমা জীনালা চলন্ত বস্তু বা | * '' জানি। মুৎ বসুন্ধী লিয়ি বস্তু যায়নঃ লাল ৰিং সিযা যা ভুল স্বনী কালীনা। বা নিই না এছনী: ন্তু যুদ্ধ। সুন্নীঘঘী র কাযা নালা বিঘা : । বা জলযা লীঘীনালা জলবী অজীঘ নি ৰিৱ: জাজান। লাব্বানা লম্বা চুম্বৰঃ। কাদীয: য ব ভদ, নিন: না স্বজন ছনিয: ঋনহত নিজুমায ব্রিমান বাঘানা যন: স্বী স্কুলগামূরিমজান: জঠিন: আল- অনাদিনিয়ন স্বস্থি স্বল্প স্ব স্ব নছীনা । রুমিকি জঘিানান সাঘাল ভুনা মাত্র দিনা: মিক্সায়ুক্তি মহাবিদ্রঃ। সম্মাঘি ব নিলি দাহ স্মৃদ্ধি নিম্নমুনঃনি। জুবিল' বলে লহী গাবিনুদুবিক্স চলল। লামাঝি ল ফ্লাক্সি ল হ জ ঘানজছ:। ৰী কাজী জাঙ্ক এল- হন্দ্র নি ৷৷ ৪ নাহিনি ও ঘি অন স্ক্রিন মীর য া সুলনী মিষ্ট্রি। স্বীযঃ। বিবি লা খিৰিছিলীলা- স্বাল্গুন্তু, ঊলীঃ যানী মা লক্ষ্মী জঙ্গি কার স্বামীলিঙ্ক ·४८ वागतम्। भारायत निरितब वः शौवानिरिणाः होणे: पुष्पैः सुरालितशिलापट्टाको गतिः । यह सारस्वर परतो रौति गन्धयत्तिः बोद्रेः सातुः पवन नविता विचलायोचितरते ॥६६॥ , प्राशय तत परेषां कललित्वादीनां पक्षे वयादीनां प्रौढ़ सन्तापेन प्रधमनोदुःखेन बजे लहोमगा। त प्राप्ततापन् । प्रहद' प्रौढ़मेधितमित्यमरः । स्वमा तीबन जातन् । अझ सस्तू जातं व्य लोधजन्सन्निति मेदिनी, सुवः प्रधिच्या हदमाक स्वाभिमुखानयने प्रयत्नमपि सुतमा ल्यवा। तदाहसिद्वान्तशिंगे, मगो साशष्टिगति व महो तथा यत् खम्य गुम्बाभिमुख स्वगत्या । पततीव माति सनै समन्तात् कुरिय चतः खे इति । नातगाली पक्षे अगुरुः सन् तापनिवागस्य तापशान्ते ई तु तथा दूर सुमर्दूरवर्तिनं तथा अन्त्राणां नेघानां प्रचारो यत्र पक्षे पन्ने प्राकाशे प्रचारो वन्य त तन् । अझ नभः स्वर्गवलाह के प्विति विश्वः । जीसूतान्त जीमूतस्य पर्वतस्य पहें मेघस्य अन्त मवय गमवतु प्रापयतु। जीमूती नेघ पर्वता. रियनर। प्रन्तनधिचात्य तथैवावयवार्थे ऽपीति शब्दाधिः। रात्री त प्रदेश यात्विति भावः ॥ ६५० तत्रापि प्रदेश विशेषमुपदिशति धारेति । हे पवन ! श्रद्र: पर्वतस्य यः सानुनिझरोखाः निझरोऽग्नु रतनम् । निर्भरो झर इत्यमरः । तद्हत्याः सरितः शो करैरम्बुकणैः करण धारायन्त्र : फुयारा इति प्रसिद्धैर्निचितो व्यास तथा शोणे: पतितः पुष्पैः- मुरभिता सुगन्धीकता ये शिलापट्टना: प्रस्तरफल कास्तैराकीर्णा सङ्खला भुमिर्यत्र स तथोक्तः । तथा यत्र सानो स्वाध्यः प्रशंसनीयः खरो यस्य सचासौ परसृतः कोकिलञ्चेति समन्वय हत्ति- गन्धर्वस्य गायनसेव हत्तिः प्रवर्तनं यस्य स तथोता सन् । गन्धर्वो हाइलि प्रोक्तो गन्धर्वो गायनेऽपि चेति साहसारः। त्तिविवरणाजीवकोधि . इवा ·वातदूतम् । জীনিস্থায়ী ভবনস্থল: হালাল लैपालोः शिखरिसरणेदर्शितोहातिलागाः! येषां मन्ये परिणतशरच्चन्दूमाः शख मेक গোয়ালন্দ নিয়ে ক্লান্তুি কাদাযুলাল ॥ ৩৪ बन्यामेवं समधिदखतत्तत् तमोत्तभूलो मतलखा बा बदलनसा दर्शितेऽन्य प्रदेशे। क्यादिप्रवर्त्तने इति सैदिनी। रोति ध्वनति स सानुस्ते तव वित्रमाय निहतये उचितो चाया भविता । सन्तप्तस्य तथाविधस्थानसेवौदि. त्यादिति भावः। तदुता' सुश्रुतेन । यया धाराटहे. विगलितोदकदुहि भाभे लान्तः थयोत सलिलानिलयौ तनु धौ। गन्धोदकैः सुकुसुमैरु. पसितभूमौ पचाम्बु चन्दनरसै रुपलिप्त कुये इति । ६६ ॥ ज्योतिमन्त इति । स्वैः स्वीयै रालोको रायोतीरः । पालोको दर्शनो. होताविल्यमरः । शिखरिणः पर्वतस्य सरणे मार्गस्य सरणिः पतिः पद्या वतन्य कपदीति व इत्यमरः । उद्दातयन्ति पाद स्खलन जनयत्तौहा. तिनो निनोन्नताः । उच्चातस्तु पुमान् पादत्खलने इति मेदिनौ । ते च ते भागाचेति उघातिमागाः। दर्शिता उद्दातिमागायै स्ते तथोता ज्योति- धन्तो दौप्तिमन्तो जरठतरवी परिगततरवः । औषधिविशेषा इति यावत् । जरठः कार्कये पाण्डो कठिनेऽप्यभिधेयवदिति मेदिनी। स्पर्शनेन स्मृचा अनुकम्पमा अनुकम्पनौयाः। वैरालोकैरित्यादिना उपकारी दर्शित इदानी तेषामुत्का प्रदर्शनाय प्रेक्षते येषामित्यादि। मनेा अनुभवामि परिणतः पूर्णा यः शरश्चन्द्रमा: सरदिन्दुः तद्रूपम् अमृतरसमयम् अन्तरसा. त्मक वेघांतरूणामेकं शस्यं फलस् । वृक्षादीनां फलं शस्य मित्यमरः । व्योन्नि' अाकाशे वाचायणीनां अश्विन्यादितारानाम् । दाक्षाबखोऽश्विनीत्यादि तारा इत्यमरः । भोगाय आस्ते वर्तते ते तरव इत्यन्वयः ॥ १७ ।

·५१ वाततम् । बतलावहितमतेर्गच्चतते पदव्या लक्षणोनं स भवति पुरा गोचरो राघवेन्द्रः ॥६६॥ साशङ्गिटा ननु रघुवरान्निधिं तत्वलोधु, खसेर तखिन दृढपरिवारोत्साहयोः एचाहताद। नानिणी ते नाटिति हिचनो थाति बैलुखास नापत्पातं प्रशलवति वा साहसः धौल्पाच्यः ॥६६॥ वन्यामिति। एवं रूपेण वन्वां वन समूहम् । वन्या वनसमूहे त्यादि बसरः। सनधिवनतस्तक वसतन्तब तब तक उता भूमौ उपदिष्टभूमी सदयमनसा दयाचितवा मत्मण्या वनदेवतया दर्शिते प्रचसिन् प्रदेश वा वहा प्रयहिता साभिनिवेशा मतिर्यस्य स तथा भूतस्य अघादितस्ततः पश्यतः सत एतन्मात् प्रदेशात् गऋतले तव पदव्यां पघि । अयन दलमा- विपन्यान: पदवीलतिरित्यमरः । स राघवेन्द्रो ननं पुरा अग्रे अक्षाोनव- नयोगौचरो विषयो भवति भविष्यति । रूपादिनभिधाय विषया अमी गोचरा इन्द्रियार्धात्यलर। वायत् पुराभ्यां भव्य इति भविष्यति ॥ १८ ॥ अचासौ चेदवासन्निहितः स्यात् तदा समाप्ययं समारन्तः पण्डः स्वादिति शर्वा परिहरति नाशष्ठिा इति । ननु भोः तत्स्व लोपु तासु भूमिपु.रघुवरस्यराघवेन्द्रस्य भसन्निधिम्। अनवस्थान तथा অক্সি दौम्य कर्मनि स्त्रस्य आऽत्मनो दृढ़परिकरस्य एकान्तसमारम्भस्य उत्साहस्य द पण्डताः । निष्फलताञ्च सायनिष्ठा नाकलय । भवेत् परिकरो ब्रूते पर्यक परिवारयो प्रगाढ़गात्रिकायन्धे विवेकारभयोरपीति विश्वः । हेतुमाह हि यसो अर्थे वस्तुनि । अर्थोऽभिधेयो वै वस्तु प्रयोजननिवृत्तिवित्यमरः । अनि गीत निर्णवमप्राप्त सति जलो झटिति विलम्ब नहाता वै मुख्य तहिपय-. पराङ्मुखत्व' न याति न प्राप्नोति न वा पौरुपान्यः प्रशस्तपुरुषकार- बुक्ताः । अथान्यास युक्ते वहुधनेऽपि चेति शब्दाधिः। साइबलात्कारकात- काररात्मत्यागैरिति यावत् । साहसस्तु बलात्कारक्षतकाय इति विखः ।

·५२ वातदूतम्। तयनैव गमयति सलं वासरानङ्गमारै- खंञ्चत्यपूण्यपि सह सुखैः सोऽनुजातहितीचा । तसिन् द्वरात प्रथमलधुना बई से वौर दिया सौताऽव्यालादहमुपगतत्वामिति व्याहरोचैः ।। १० ॥ इत्यं विशष्ट अजगलिव त खरमुज्जीवयेथा अन्त ढप्रचलितमहाक्रोधहालाहलोअम् । बाज्चापन्नं सुहृदुपद्धतापूर्वसन्देशगर्भम दोनोरनोदलिन घटं सोऽसिनन्दिष्यति द्राक् ॥ ७१। श्रापत्पातं पतितामापद प्रथमयति निवारयतिं श्रात्मत्यागे सहसपट् प्रयोगो वहुपः श्रूयते वथा जल प्रवेशौचानन्द प्रमोद वसिाहसौति । दशकुमारचरि तेपि सा तु पर्यश्रुमुखौ समस्यधात् मास्मनाथ सत्कते अध्यवस्यः साहसमित्यादि ॥ ६८ ॥ तद्य नेति । तदेव' यत्र प्रदेश अनुजातो लक्षण एव हितोयो यस्य स लक्षणमात्रसहित इत्यर्थः । स रघु पतिरङ्गभारैरङ्गानां गौरवैः समं सह । समं सहेत्यमरः । वासरान् दिवसान् गमयति क्षपयति अङ्गभारान् वास. वांश गमयतीत्यर्थः । अपि तथा सुखैः सहमणि नयनसलिनानि सुच्चति जहाति सुखान्य शूणि च मुञ्चतीत्यर्थः । तस्मिन् दूरात हे वौर ! अधुना दिध्या आनन्देन वईने । दिष्टया समुपजोषञ्च त्यानन्द इत्यमरः । प्रह सौतात्यासात् सौतासदेशात् । सदेशाल्याससविध समादशवेसवदित्य. मरः । वासुपगत इति प्रथमसादौ उच्चैयाहरभाषस्त्र । इत्य मिति । इत्यमिदं प्रकारेण उच्चैाहतेन किष्टं कथमपि दैवयोगात् प्रानदीःस्थयावश्यं तथा अन्तमध्ये गूढ़ेन गुप्ते न शतायभावेनानाविष्ठियमाने- नेति भाय। सुतरां प्रचलितेन तर लतामापनेन महानोधेन हालाहलेन गरलेन च पक्षे महाक्रोधरूपहालाहलेन उग्र' भीषणं अजग सर्पमित्र नवाघ खैर मन्द मन्द उज्जीक्येथा प्रत्यनीतजीवितं कुर्याः। मन्दः ·वातलम् । इंगणान्त शियिरित नियन्दोपगढ़- तेन वान्तान्तरजन्तु साचलः खातोः । विञ्चिलौलानित किशल्यैः धाखिसि पुष्पः घान्ताचेपशन इतरांखत परस्तात् बबीतु ॥७२॥ नालल्मोनिधिपरिनतांतरान्सेशेन नीता जीवणा तर सहरविप्रयोगाज्वलन्ती मातिम कहति च दशाशेषतान्तृत्व नूनं त्पादेयल एह एक्सप्तत्क्षणाहोरिनेव ॥७३॥ चन्दयोः रसित्यमरः । स सोऽपि रावय: दीनोदरिद्री रत्नानुदरे प्रयन्तरे वस्य स तं घट कुमानिव नहदा जपतोअर्पितो अपूर्वः । माग प्रातः नन्द मः संवादी यस्य स तथाभूत आपन्न प्राप्त त्वां द्राम द्रुत अभिनन्दिप्यति अभिमुखौमात्य प्रानन्द गमिष्यति ॥ ७ ॥ प्रय॑ति । अन्ते पधात तेन राघवेन अयं प करणेन शिमिरितं शोतलोतं यु: शरीरं यम तथोक्तः तया स्वान्तान्तरे मनोमध्ये जायत इति स्वान्तान्तरजम् । स्वान्तं हन्मानस मन इत्यमरः। तच तत सुतुनं श्रवणकुतूहलञ्चेति वातान्तरज कुतुवाम् । कुात काञ्च कुतूहल मिल्य. मरः । तम्मात तोचञ्चलेलोलेः म्न प्रतीकैः स्वाङ्गनिदयं गाढ़ यथास्यात्तया उपगूढ़ प्रालिङ्गित । परिरम्भः परिष्वङ्गः संक्षेप उपगूहन सित्यमरः । तथा किच्चिदीपालीलाञ्चितानि चञ्चलानि कियलयानि पनवा वेषां सधीतः। पल्लवोऽस्त्री किशलयनित्यमरः । शाखिभिस्तक्षमिष्टानि विकीर्णानि पुष्यानि यस्मिन् स तथोक्तः सन् शान्तोऽपगतो अन्वेषयमः अन्वेषणपरियमी यस्य स भवान् तत् पुरस्तात् रज्युपतेरगे इति वच्य- माणं क्योंतु कथयतु ॥ ७२ ॥ लामिति वोरेवामन्त्रणपदमनुषज्यते । বাবধমল বাবল अक्षांसि जलानि निधीयन्तेऽस्मि निति अम्भोनिधिस्तेन अभोनिधिना ..

·५४ वातदूतम् । দ্বী লিলিনিয়া लागतंत्या अपुरपि मया नोपलब्धो बराळ्याः । यत् स्वाङ्गेनाध्यभर चरणे नोचते त्वहियोगा- व्यताललद्रवरखतया लौयवैराज्यसलाः। 891 सागरेण परिणतां वैष्टितां लङ्गां राक्षसपुरौं नोता प्रापिता प्रता विप्रयोगात् भवहिरहात ज्वालन्ती व्यथमाना एषा तव सहचरी सहधर्म- चारिनी सीता जीवती प्रातिव्रत्यं साध्वीधम्मच वहति विभर्ति अस्य रावणस्य स्यात्तु अहह खेदे । अहत्यद्भुते खेद इत्यमरः । पवसस्तो यस्य स्थात् दीपिकव अल्पादीपशिखेद नूनमवश्यं तत्क्षयात् दशाशेषतां दशानां वाल्यादीनां शेषो अन्तो यस्याः पक्षे दशावतिकैध शेषोऽवशिष्टा रस्यास्तदसावं निधनं पक्ष निर्वाणं एप्थति यास्यतिम् । दशावत्तीयवस्थायां वस्त्रान्ते स्यु दंशा अपि इति विश्वः ॥ ७३ ।। रचइति । हे सौम्य ! विनिहितानि निवेशितानि यानि महारनसाराणि महाघमणिवराणि तैरेकरम्ये अहितीवर मणौथे । सारी वले स्थिरांश च न्याय्य लौवं वरेनिष्पित्यमरः। रोगह रावणरटहे तस्या वाक्याः योन- नोयायाः सौताया इति यावत् । वराकः शङ्करे पुंसि शोचनी वेऽभिधेयव. दिति मेदिनी। गुरपि स्वल्पोऽपि रागोऽनुरागो मया नोपलब्धः नानुभूतः। बागोऽतुराग सात् सय इति विश्वः । हेतुमाह यत् यन्मात् त्वहियोगात तव विरहात् खानेनाववेनापि अस्याः सौतायाः अधरी च चरणो क्ष एतेषां समाहारः अधर चरणम् । प्राणि तूर्यसे नाङ्गानामैक्यच इति व्याख्या सूत्रेण ऐक्यम् । तेन अधर चरणेन मुताः परिहतो अलताव्यस्य लाक्षा. रसस्य रस आखादी येन तत् रसो गन्धरसे स्वाद इति विश्वः । भूततया वैराग्य विगतो रागो रक्तिमा पक्षे अनुरागो यस्य तदभावो विरागता उयते व्यज्यते। रागः लेशादिके. रतो इति शाखतः । अङ्गानां वैराग्यात सुतरामङ्गिनोऽपि वैराग्य सम्भवतीति भावः । अलता- तथा ·दातदूतम् । जा सिवन्तौ नबनलिलबहुमूलं पावित् वयन्तो नडरलिखित बाईचिद्ध लिहं। चातु यहां खलसदस्वादृष्टदोष लपन्ती दुःल्या काल नयति रनलि व्यालठन्ती क्षचिच्च ॥७५३ लव्यानन्हे प्रगयिनि वनविङ्गदौले हवद्धि धष्टिले तलुरपि पुरी निर्मित कशपाशैः । दोपैनिट पर चनां नाल सैबाधुनाल्याल देशीलेषां वलयति खदा शैलनसारसूताह ॥७॥ कादित्यागन्तु कोड़ा गरोरसंस्कार नमाजोत्सवदर्शनम्। हास्यं पर- रहे यान त्यजेत पोषित भत्तका इति गरुडपुराणे देशान्तरस्वभत्त कानाम् शारीरसंन्नारनिषेधात् ॥ ७४ ॥ का सिञ्चन्तीति । ना दुःस्या कदाचित नयनसलिले रशुभिर्वाहुमूल सिञ्चन्तो वार्हिषित भूमिप्रष्टे फल शाभावादिति भावः। नखरेण नखेन लिखित वर्णवर्तिकाद्यभावादिति भावः । त्वां पश्यन्ती। एतेन विरह. विनोदनमुक्ताम् । बधाह वियोगोवस्थाम प्रियजनसदृक्षानुभवन ततचित्र कम स्वपनसमये दर्शनमपि। तदङ्ग स्पृष्टानामुपगतवता स्पर्शनमपि प्रती- कारोऽनङ्ग व्यघि तमनसां कोऽपि गदित इति । जातु कदाचित् खलसद इव खुलानां भवे। स्त्रीनपुसकयो: सद इति सभापर्यायेऽमरः। व्यक्त दृष्ट दोष अदृष्टस्य. जन्मान्तरकाम्मणोदोषं पक्षे अहो अनालोकितं. दोष कल्पितमिति यावत् । लपन्तौ व्याहरन्ती । अदृष्ट प्राग जन्मका न्यादिभीत्योनपुंसकम् | अवौक्षिते त्रिष्विति शब्दाब्धिः । क्वचिन रजसि धूलोव्याल ठन्तौ शयाना सतो कालं नयति गमयति ॥ ७५ ॥ त्वव्यासन्न इति । तनुरपि लषापि । गुणाहोत इति विकतिल्पत्वान्ने । या सीता प्रणयिनि प्रेयसि त्वयि शासन्न निकटवर्तिनि सति वनेष - यथान्यात्तथा

·वातदूतम्
लेहोद्रिये तदनुसदुपयस्तवाक्यानि धारा-
यन्त्रणव पूर्व सनसलिलानीतरावर्जितानि ।
उहौयन्तां स्वमुखबियरेणाललायुष्लतोता
राजेन्द्र बानिल शरणा सासताहेति लौता ॥७॥
..
इङ्गाास्ताप सतरोः नेहवद्भिस्तै लवद्धिः तत्फन्त जात तैलस्निग्धैरिति यावत् ।
नेहोऽनुराग चैकण्ये तैलेऽपि च निगद्यत इति धरणिः । केशपायैः
केशकलापैः पागः पक्षच हस्तश्च कलापार्थाः कचात् परे. इत्यमरः ।
निमिते हाते गुरौ सहति धमिरले के शवन्धविशेषे। धम्पिन्नः संयताः कचा
इत्वमरः। सगुपरचनां सज: पुष्पमाल्य स्योपरचनां नोपैक्षिष्ट भारसिया
न परिजहार नाम सम्भावयामि सैक अधुना इदानी अल्यां क्षुद्रा
एकां वेणी सहा शैलवत् पर्वतवत् भारभूता मारमयौं कलयति गणवति ।
कोड़ा
शरीरसंहारं समाजोत्सषदर्शनमित्यादिना शरीरसंसार-
प्रतिषेधात् विष्णुधर्मोत्तर न सा तु विधवावेशं कदाचिदपि धारये.
दिति वैधव्य लक्षणनिषेधाच देशान्तरस्थपतिज्ञानालकवेणीधारपसमा
बारः ॥ ७६ ॥
स्ने होट्रित्येइति । है श्वसन तंदनु अनन्तरं हे राजेन्द्र प्रथरणा
नास्ति शरणः रक्षिता यस्याः सा। शरणं ठहरचिनीहित्यमरः। सीता
त्वां सालं अनेणाणासहित यथास्यात्तथा. इदमाह इत्युत्ता रोदन-
चाललश्रुचेत्यमरः। नेहोट्रित्ये नेहस्य प्रेन उद्रितो उने काय प्राव-
ल्याया इति यावत् । सदुपयस्तवाक्यानि सदभिहितवाक्यानि इतरावर्जि-
নালি স্বচ্ছল ঘিমাঝি স্বনিভাষি নীনি প্রাযল দুবাই
মুনি গনি জত্বীয আয়ুষ্ম না স্বায়ু: সমমিন মনননি
वापत् । खसुखविवरण निजास्थरत्या कारणेन बलं पा उहीयन्ताम् ।
प्रलं सुषणपर्याप्तिपतिवारणामाचकमित्यमरः। महाक्यानि अधिक क्षमेव
पव्यब्लामित्यर्थः ॥७॥

·वातदूतम् । वाक्यान्याह रत्वाधार नलाधार परसशिशिर शेपसोगोक्ति - हिन्द्राका ले सुटुकरतया बन्स्यैवानुत्तल । बोद यच्च चलाहि शिलास्तलोत्ताएनालं होनाथाद्ध तबित नित पादपावलासि ॥२६॥ हाम्णाऽघटत न निराकाक्षितापि त्वदन- रेणमान्त्या त्वजनि रचनीचारिसमाप्तिरिष्टा । रामप्रतिवताव्यानि इत्यादि। तवादी प्रगमति ! हे नाथ ! यत् पादपन परमशिगिरे प्रतियोतले रत्नाधारे मत्स्य ननावारे मणिमवासने इति यावत् अशे पभोगेष निखिल नसेषु उचितं न्याय्य तदह मिति यावत् । भोग: सुखे रखवादिस्तावहेच कपाकाय योरित्यमरः, तथा निट्राकाले निद्रो पकाने मृदु करतया कोमल चागितबा। मृदू चातोहण कीमन्नाविल्यमरः । बत् सये व अनुत्त शुरू - पितन् । तथा इह इदानी गिलानां सूतनस्य च उत्तापजालं उत्ताप- उहं सोटुञ्च यत जमं शतम् पतएव अभूतविलसितन प्रायव्यलोल ते तद तत् पादपझमहं नमानि वन्दे । सनौरणसमीप भतुर्दैवत्वम् निङ्गुबाना नैधिल्यनवैवोक्ता विष्णुपक्षमप्याहस्म अवायमधः । परम शिशिर अतिशीतले रत्नाधार रत्नाधानानामाधारे जलनिधी शेसोगीचित शेषस्य अनन्तायसर्पस्य भोगे लाये उचितम् उपयुक्ता तथा निद्राकाले मृटुकरतया चन्मयैव अनुवृत्तम् । अन्त तु भवतु वा भर्तुरवतारताग्रही मम तु माभूदेव तत्प्रत्यापनौदल्यमित्यस्यष्टमाहमयेति। मया बनेन जनेन लक्ष्मंत्रा वा इत्यर्थः। तुः शिवे मा रमायाञ्चेति विश्वः । तथा इह पृथिव्यां शिलाभूतलोत्तापजालं सोढुच्च क्षमं तत् तवाजुतविलसितं पादपन नमामि। तथाचो सुप्ते हरी प्रकटशेषणालोपधाने ललो. करानपरिमार्जितपादपझे इति । धौ शेषशयनादुत्याय भगवतो. नर- देहात्रवणं शास्त्रेणु पुराणेषु चाव्या वरघ वंशादिषु द्रष्टव्यम् ॥ ७० ॥ वत् ·१८ वातदूतम् না আ ল মূঘন্তি বাগনিধি হলো नधानधः उदक विवरणोपयातोति वाचः ७६॥ रज्जुः रूपाइटमिक सुबं दुर्गगितौन वर्गहार लजलिन चा स्वीयसत्कर्मधर्मः डाय लां नयतु भाटिति लेहमआरोऽतिवई दुःखामोधेजनलिललितः प्रार्थनेपा हतायाः ।। मन्नामस्तिपुरजचिनो मार्गक्सापिग अग्नोलोकोपयविधिरपि खोयराज्याभिषेकः । इदानीमात्मनिवेद्यसाह हेति । हा सदय चिराकान्तिापि चिता- भिलषितापि त्वदले स्तव चरणस्य शुश्रूषा परिचर्य्या नाघटत न. अजनि एणस्वान्त्या सृगस्त्रान्तमा । एपः कुरङ्गमो रिश्यः स्यादृष्टवाचलीचन इति न तु राक्षसत्वप्रकारकाप्रमात्मकयुद्धद्या इति भावः । इष्टा अभि. लषिता रजनीचारिसमाप्तिः राक्षसप्राप्तिस्तु अजनि जाता मतिशेषः । तत् तस्मात् अर्थः प्रयोजन खान स्त्रीयान् हारमार्गानपि न शति न स्पृश्यति अनर्थोऽप्रयोजनम् अनिष्टमिति यावत् विवरेण वन्वेष उप- आति उपसपंति इति वाचो बहु मन्तव्याः प्रादरणीयाः ॥ ६ ॥ रज्जुरिति । रज्जुद्दीस प्रतिबद्ध'. आत्मना अतिय येन बह' घट कुम्भं कूपात् भुवमिन सूतल यथा एवं स्वौयसत्कर्मधन्यः वक्तवद- नुष्ठानजातादृष्टम् प्रतिबद्ध समवायित्वादिति भावः। दुर्गती नरके तिवन्तौति दौगतीन नारक सनुज दुर्ग तेनरकात्, नरको निरयो दुर्गतिः स्त्रिवामित्यमरः । स्वर्गहारमिव स्वगंहारं यथा सार स्तवं प्रेमसञ्चयोऽतिबद्धम् एकान्त महतत्वाति भावः । इमं जन मामि- है। इतोऽम्माद्दुःखाम्भोधेदु:ख नागरात जवृत्य झटिति द्रुतं त्वां नयतु आपयतु हताया मृतकल्पाया एका प्रार्थना। इदानीमन्यकिमपि न प्रार्थः जीयमिति भावः ॥१०॥ शेषः। . त्यर्थः ·वातदूतम् । इते बलात्तदमि न बतः विडील लेकालानं पालयति लवत् जयसायं जनोऽयस्त ॥ १ ॥ मायाताया पनि क्षचित ले ताली विमा हलध्यानान्तां शमन्वति नारबारमाः। नयन्तो यद्धति तदिहालोललोगावशेषात ल्महतविधिनवान्तकः प्रत्यधिक भन्न इति । बिपुरं जयतीति त्रिपुरजयो च्याटेरिन्निति व्याख्याटसूत्रे. रणेन् । तस्य हरत्ये त्यर्थः। चायो धनुस्तथा भार्गवस्य रेणुले यस्य गोड हद्वारोऽपि भस्नः, एवं स्त्रीय प्रालीयो राज्ये वाजले अभिषेकस्तथा बोकानामुतवविधिक सवानुष्ठानच भग्नः । एते भवनास्तदपि तथापि किया दास्या सनेति यावत् । नियोज्यविहरप्रेष्यभुजिष्य परि. चारका इत्यमरः। नेहस्य प्रेनो भङ्गो न जातस्तेन हेतुना अयं जनी अहमित्यर्थः । श्रात्मानं सवता मयमाणं लयति नणयति श्रतएव प्राय इति साव:। ८१॥ आयाताया इति । हे दधित हे स्वामिन् । दयित: स्तालिकान्तयोरिति धरणिः । दक्षिणस्यां दिशि तामसौं तमोगुणवहुला तथा नारकहारपाले- रकदौवारिकस्त वदति नृशंसत्वख्यापनाय तेरेवेति निद्दिष्टम् । अध्या क्रान्ताम् अधिहाताम् अतएव शमनवसतिं यमालयम, वसती रासिवेश्मनी. रित्यमरः । यमालयस्यापि तलक्षणत्वादिति भावः । यथा भविष्यपुराणम् यायं तमोमयं घोरं स्थान प्राप्य नराधमाः। तिष्ठन्ति नरके घोरे न पहि- ज्ञानचेतस इति। आयाताया आगताया अपि मे यदन्तो मृत्युनं भवति । अन्तो नाशोहयो युरियनरः । तत् तस्मात् इह अस्मिन् लोक प्रामी- लानां कष्टानाम् स्यात् कष्ट लच्छमाभोलमित्यमरः । भोगस्य अवशे पात् येप्रसद्भावात् इतविधिनैव दुनियत्वैव । नियतिविधिरित्यमरः । अन्त को- ऽन्तात् शमन: प्रत्यधि-प्रतिपिहः इति स्पष्ट मन्चे असन्दिग्ध नानालि।

·. वातदूतम् । विधिघि प्रलब्धः জ্বালা সুনি জ্বলন্ত লীজনীনিম্ন प्रशान्त गुणमहिलाभिलभितोयः करो मे ! मखावशोजित शतशिलापट्टकं सोऽधनाऽयं समस्बन्धादिदलितिलवाहले नावहीनः ८३॥ तोऽयं ले सक्दपरतोऽप्तिमलोचनाव्यां व्याजेनाव्यां सतत निमतद्वात्मविन्द कारणास्त । कि लहन्त प्रियविरहना दुःखधारा उताहो র্নিয়ায় নলি হল নাম্বাত্তিীল: ॥ঃ ০ अनायं सावः । ऐहिकमाष्टमोगो विध्यधीनः । नाशस्तु शमनाधीनः । तत्र ऐहिकदुःख भोगकालावरीषे शासनक्रियायां सत्यां स्थाहिति विधिनैव मक्रियाकालमध्ये न लया ग्रहौतव्या इति शमनी निषिद्ध इत्येव सन्भवतीति ॥ ८२ ॥ बाल्यादिति । हे नाथ ! बाल्यात् शैशवात् प्रभृति सवता खोलतो टहोतो तालितोऽत्यातच मे सम यः करोगुणमहिमभिः खगुणसाहारः एलान्त प्रेस लक्षितः प्रापितः । अस्ववेदविदयं महत्त्वता शैलवाससनुनौर- ललित इति नत् प्राप्तानामपि गत्यान्तर्गतत्वादजानकर्तुत्र कमालम् । सोऽयं सूखः कोऽधुना इदानों नाथहीनो नाथे न लया रहितः खन् मत्सरबन्धात् मम सम्मात अर्थात् सम पाणिरित्यस्माद तोरि दं नामिवियोगः भवतीति शेषः इति कृषा एवं बोधेनेव । रुट्नु धौ लियामित्यमरः। जिलाः कठिनतया पराजिताः शतं शिलान पेषणफलक्षायन तत् । एवं सत्तू विरहदुःखादपि यन्न विदीर्ण मिति भावः । पष्टः पेषणणायाणे इति दिनो। एतविशेषणं पाणमूर्खने हेतुः । रक्ष पाहते ताड़यति ॥ १३ ॥ तोऽयमिति। सततं निपततां स्यन्दमानानां वारा विन्द नामशुद्धि- दूगां के उन्मादाः झूटाः । पुनराशी तूतकारः कूटसस्त्रियासित्यमरः । तेषां घट्टा:

·वातदूतन् ।
विश्य दिव्यत् काचिदिन त गूढमारते पादाचित्
याति स्वयं न रणरणताहिलाबच्चत एतत् ।
कौवाम्भोधि क्वचिदपि निजोदन्तमावेदयिष्यत्
त्वत्पादान्तं द्रुतमहा ले थाति किं कार्यलढन ॥५॥
निद्रामलालमि शुरुतरोडावचत्वेव लौतिः
खपोपायैः वायनापि भवत्सङ्गलापादयित्रोस् ।
-
व्याजेन छलेन प्राभ्याम् एताभ्यां भवदपरतो भवदितरेभ्योऽटप्तिमद्भग्रास.
हमाभ्यां तेषां दर्शनातमिमनभमानाभ्यामिति यावत् । तोचनाभ्यां
नेवाभ्यां किं प्रियविरहना भत्तुंबिरहजाता दुःखधारा दुःख सन्त तयः
धारा से न्यानिमस्कन्धसन्तत्योरिति विश्वः। स्यन्तन्त चरन्ति । उताहो
किंवा | प्राहो उताहो किनुत विकल्प किं किमूत व इत्यमरः । विस्वा.
याताः प्रतिविम्बेनागता: अक्षयोः पतिता इति बावत् तथा तापात्
सन्तापात विलोना द्रुता द्रवीभूता इति यावत् । विलीने विद्रुतद्रुता.
वित्यमरः । इतरविषया भवदतिरिक्तदर्शनीया एव स्यन्दन्ते अयं मे तर्को
वित कः । तहिशेषेण वक्तुं न शक्नो मौति भावः ॥ ८४ ॥
विभ्यदिति। अहह खेदे विस्यविस्यदतिमीत मे मम एतच्चेतवित्तं
काचित् कदाचित् स्तमिव गूढमन्यै रलक्ष्यमाणं सदास्ते तिष्ठति। वादाचित
र पर पकात् चिन्तातिशयात विल्लाबं विह्वल सत् । विक्लवो विल इत्य-
मरः । स्थैव्य स्थिरता न याति। प्रतिचञ्चलं भवतीत्यर्थः। क्वचिदपि किं
कायें कि कत्र्तव्यमिति विषये मूढ़मनिश्चिन्वानं सत् अम्भोधिं समुद्र तौवा
उत्तीय निजोदन्त स्त्रीयवृत्तान्तम, स्वके नित्य निज त्रिष्विति वृत्तान्त
उदन्तः स्यादितिचामरः । भावेदयिष्यत् विज्ञापयिष्वत् निवेदनाय
इत्यर्थः । द्रुत सत्वरं त्वत्पादान्त तव चरणान्तिकं याति उपसर्पति ।
अन्त स्वरूप ना ना न स्त्री शेषेऽन्तिके त्रिष्विति मेदिनी ॥ ८५ ॥

·वातदूतम्
सौभाश्य में नियतलथवा तां हरवीरजिन्याः
लुप्तहानाविव खरलिज के ह तत्वङ्गवाता ॥८६॥
शङ्गोपाङ्गहलहलिक्षापूर्बक हर्शप्रसानां
मानातीतां तदनुजनुषो विश्वतो वाटभक्तिम् ।
उत्तौरेताः श्रुतिनिवरयोर्लक्ष्मणस्यातिथिल्न
बाम: लाता इन स्थलथ क्लशहारिन्द येथाः ॥Sh
ছা
জানলিয় ছা লালা
निद्रामिति । गुरुतरा भौतिः स्वप्नोपायैः स्वप्ना एव उपायास्तैः कथ.
मपि अतिगोपनेन अवता सङ्गं संयोगम् आपादयित्री जनयिष्यन्तीम्
शौलाथै टन वजनान्न कम्मणि षष्ठी। अल्पामपि निद्रा महावयति दूरी-
करोति।
अथवा सम सौगाग्यं भाग्यवत्त्वतां निद्रां हरत् रङ्गत्
दानी अम्भोजिन्याः पझलतायाः सरसिज पुष्यमिव नियतं निश्चित
सुप्त शयित तयैव निद्रया सह शयितमित्यर्थः । इह इदानीं तत्सङ्गवार्ता
तया निद्रया सङ्गस्य सम्बन्धस्य वार्ता क सुतरां तव सम्बन्धी नास्तीति
पूनार्दाभिहितमनुचितमिति भावः । एतत् पर्यन्त रामप्रत्यभिहि-
तम् ॥८६॥
अङ्गोपाङ्गैरिति । हे लो शहारिन् पवन अथानन्तर वास्पर्नेत्रवारिभि शम्
प्रत्यय नाता इव एता वक्ष्यमाणा उत्तीर्भाषितानि । अङ्गाणि हस्तादीनि
उपाङ्गमङ्ग ल्यादि तैः कर्तृभिः अहमहमिकापूर्वकं दश्यमानां - प्रकाश्य-
मालां मानातीतासपरिमिता वाटभक्तिस्त्रातरि ज्यायसि भक्ति विनतः
पुष्यतस्तदनु तदनन्तरं जनुर्जना यस्येति तदनुजनुषस्तदनुजस्य,
ভালল-
जन्मानीत्यमरः । लक्ष्मणस्य तन्नानः श्रुतिवियरयोरतिथित्वं ग्राह्यत्वं नयेथाः
प्रापय । एताउतील क्ष्मणं नावयेत्यर्थः । अहमहमिका तु सा स्यात् परस्पर
यो भवत्यहनार इत्यमरः। इतरासापेक्षया अहं साधुतरां भक्ति' दर्शया-
मौत्येवं रूपोऽङ्गानां परस्परमभिमानोऽनाहमहमिका ॥ ७॥

·वातदूतम् । हा रक्षिन हा सुविनयर तालुटवानान्तरात्मना हा सत्कर्माविगणिततदूपात हा पच्चमातिन् कोदानों ते सदुपरि दयालेदाक्षिणायनाः ॥ उत्तप्तायां लथि पथि दृशं मन्या तमासीत् बास्पोद्रेकारतव सयि वने पायाधूसाकुलाबास। खैर्य चेतोऽलभत रखनौ मत्सुषुप्तौ तवैत- चिनन्तृख्यां विपदि लल यन्त्वन्सनो नाकुलं उगाता८६॥ हा कारवति। कारण्य मेवामृतं तस्य जलनिधिः सिन्धुः। हा तथाभूत। हा महारयेषु बन्धी सात सुहृत्कम्मन् । हा रक्षिन् विपत्सु रक्षाकत्। सुविनयस्य रसेन द्रवेण प्रामुष्टो लिप्ती वाघमन्त- रात्मा च यस्य सः हा तादृश । गृङ्गारादौ विष वीये गुण रागे वे रस इत्यमरः। मत् कम्मणे मत्कार्याय अविगणितोऽशक्षितस्तनूपाती देह. पातो येन सः हा तथोक्त। हा पक्षपातिन् मदेकक्रियाभिलाषिन् । इदानीं ते तव मटुपरि महिषये दयाने हदाक्षिण्यनाः वा कुत्र गताः दाक्षिण्य सारल्यन, दक्षिणे सरलोदरावित्यमरः ॥८८ ! सन्तप्तायामिति । पथि वनागमनमागें मवि शर्मातशयेन सन्तप्तायां रविकरैरुत्तप्तायां सत्यां तव मन्थरत्व गतेर्मान्दयम् आसीत् । सन्दगामौ तु मन्थर इत्यमरः । एकत्र सन्तोपोऽपरत्न मान्य_मित्य सङ्गतिरिवमुत्तरत्रापि । तथा वने पाकधमैराकुलायां व्याकुलायां मयि सत्वां तव वास्पोने कोऽथुखञ्चार पासीत् । तथा रजनी रात्रौ मत् सुषुप्तौ.ममातिनिट्रायाच्च सत्यां तव चेत- श्चित्तं स्यैव स्थिरताम् अलभत अगमत् । सुषुप्तौ स्वमनस एवं चाञ्चन्यनिवत्ति- रुचितेति भावः। तटुता माण्डु क्योपनिषदि यदा सुतो न कच्चन काम कामवते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत्सुषुप्तमिति। एतत्त चित्रमाश्वयं यत् मम एतस्यां विपदि वानस्तवमानसम् श्राकुलं न स्यात् । सर्वेषामेव ·वातदूतम् । दोषास्य टे तिलिरहरुवइसजन्म लिललो योइन्स लावि गुत्तरो ले कुरुक्यापराधः । अहसेग्नं जदय हृदय हन्तु मेमोऽचलिने- बोशादोमान प्रति हि विहितोऽनुग्रहः धारा क्रनिम६०॥ बासुद्धत्तुं कुरा परिवार सुख लालयासो जहण्डच्चे चयनि नयनन्तु त्तावाधं सहिये । জ্জিন্তু জীঘাল দুক্ষ মুনাভিঃ লিলালী चिहाच्छेहं यि सहचितं पण्डिता हण्डमाजः ६.१॥ महतकारणानां त्वमसि फलोशा सुतरां महिपद्यपि तव मनो व्याकुलता युता अतस्तद्दशनादाचर्यमिति भावः ॥ ८ ॥ इदानों स्वचातापराधमास्म त्याह दोषेति। है वत्स ! तिमिर- इयत् भारवारवत् दोषास्पृष्ट दोषैः पापैः पक्षे दोषया रजन्या अस्पृष्टः । दोष त्याषणे पाप दोषा रात्री सुजेऽपि चेति विश्वः । तथा धन्यस्य पुण्यस्य पचे, बसस्य सम्भतिभूमौ उत्तिभूमौ । धन्मः पुण्ये यमपि चेति विश्वः । वयि दुरत्या दुवंचनेन ले मम यो गुत्तरो गरीयान् अपराधोऽभूत् । मारो. रातरामातखरे विलोमावावसरे इति शेषः। हे सदयहृदय ! एनं अपराध चन्तु तितिचितुमईसि एष मैं अञ्जलिः । अयं मयाचलिः नियते इत्यर्थः । हि यस्मात् योषाया जोषितो दोषान् श्रपराधान् प्रति स्ली योषिदवला योनेत्यमरः । धास्वलनिर्मुनिभिरनुग्रहोविहितः कतै- व्यले नामिहितः । यथा शवलिखितौ। भदण्डया माता पितरों स्नांतपुरो- দুছনী ঘহিলা দন্ত্রী আমীলীঘালন ছি - प्रतिकार वाज्ञः स्लीबालमहातपस्विनस्तस्यः क्रोधं निजलादिति । कात्या- यकः । बालधातुरस्त्रीणां न दस्ताड़न हम इति ॥ 2 ॥ मनु गौशानयमपरायः कार्य क्षन्तव्यः स्यादित्याशायाह मासुधां- सिलि। है नयवन नीतियल मामुद्धत्तुंमितः खस्थान नेतु परिकर ·तिदूतम्। r नव्याहतु बदनसधुना लज्जया सचलाने लाल च्छा विमिति नितरांना पति सागवले। तवेदसौड़ालवापि धाउधारयिष्यत् तदा प्राङ- देवाच्यत् उनिपुण तथाऽनकराणाक्षराणि ॥६६॥ समारन चालिकाबन्दरूप सज्जा वा कुत्। भवत्परिकरः प्राते पर्यशपरि. वारयोः । प्रगाढ़गानिसावन् विवेकारन्योरपोति विम्वः । वैमुखं विमुखतां लास्म यासीन ग । माम्ये नघोय्याविति टो। चेत् यदि तहगडं तन्यापरा. धस्य दण्डं नवसि प्रापयसि उद्धृत्येति थेपः तदा नुक्ता बाधं व्यथारहितं वधा स्यात्तथा। पौड़ा वाधा यया दुःखमित्वमरः । सहिये। तत्र न किमपि दुःखमनुभविष्यामीति भावः । नन्वयमेव दन्होजातन्तत् किं न सहरी इत्यायकायामाह किन्त्वित्यादि किन्तु वधूनवोढ़ा चोपिदहम् । वधूः न पा नवोढ़न्त्रीमाा पक्षाङ्गनासु चेति विश्वः । इह वीपान्तरे निर्वासनीया निर्वा- सनाही । नामि तत् कोऽपरोदगडोऽभिमत इत्यवाह पण्डिता सुनयः मदि क्षतागसौति शेषः । जिवाच्छेदं जिह्वाकर्तनं दण्डं समुचितं न्याव्यमाहुः । वधा हारोत: मिथ्यापिणां सेनकानां जिहां छिन्दयाहाता येहा सहसमिति। नारदोऽपि अनृताख्यानशीलानां जिह्वाच्छेदी विशोधनमिति ॥ ६ ॥ लक्ष्मणप्रति वाक्प्रयोगे नुखस्य निर्लज्जतानिन्दा परिहरति न व्याह - मिति । खागतः खलतापराधा तोस्ते तव वदन मुखम् अधुना इदानीं लज्नया सन्यमानं संपृच्यमानं सत् किं कथं व्याहतुं व नितरामतिथयेन न कुण्ठति न मन्दोभवति हे सुनिपुण सुविज्ञ। प्रबोणे निपुणाभिज्ञविज्ञनि- स्थातशिजिता इत्यमरः । इति पृच्चा एवं जिज्ञासा नाभूत शवेति शेषः । नर्थ नेल्यवाह वेद्यदि तदनशा चक्षुषा बोड़ालवमपि लज्जालेशनपि। मन्दाक्षं होजपा नोड़े ति लवले शक नायव इति चामरः। अधार विचत् तदा प्राक् तदानीम् अनक्षराणि प्रवाचानि । ननक्षलवाच्यं स्यादित्यमरः । तथा तादृशानि नराणि वर्णात् नेवावक्ष्य त् नावच्चदेव । अक्षरं ब्रह्मवर्ण । 8 ·वातदूतम् । लप्रत्याशं पुनरूपग से नौवितं धारयन्त्यां यद्य कान्तं सयि बत युवां निःस्टहौ तन्न गोप्यस् । बेलं लग्नानखसिब ससुतज्य सद्योऽविषहाम् संचातापयतिकरमिद नौवित निर्ट तायाम् ॥१३॥ एवं तावत खलु हितकोलाशिष संप्रश्वासे लख्येऽत्यतिन नबुषि च अवहन्धुभावौ लय देहं लगा पुनरपि यथा पशिनौ शिरान्ते तत सौहाह दिनलिहिरयोः पौर्वशान्तलेति ॥६॥ योरिति विश्वः । तथा व्याहृतवतो सुखस्य क लज्जावस र इति भावः । १२॥ अधुना हावेवोद्दिश्य लक्ष्मण' प्रत्याह सप्रत्याशमिति । पुनरूपगसे पुनः सोपगमने स प्रत्याश प्रत्याशया सहित यथास्यात्तथा जीवित जीवन धारयन्त्यां वहन्त्यां मयि युवां यदि एकान्तं नितरां नि:स्पृहौ निराकासौ . इच्छाकाझास्ट हेहाटडित्यमरः। स्यातमिति श्रेषः। विवक्षात: कारकाणि भवन्तौति व्यायात् पुष्ये स्पृहा ! तपोवनेषु सहयालु रेषेत्वादिवत् स्मृहिण योगे सयौत्यत्र न चतुर्थी । अतएव कादम्बा उत्तरगागे दृष्ट्वा च तं तादृर्श निःस्पृहाप्यालनि परं भयमुपगतवतौ चेतस्य करवमिति । तत् निःस्पृहत्वं न गोप्यं गोपनीयम् । तदा किं कायं त्वया इत्यत्राह चेलमित्यादि संजाल पापहातिर आपसम्बन्धी यस्मिन् तत् अतएव भविषह्यं सोदू सम्यक्यम् इद' जीवितं लन्नो अनलोवतियन तत् तादृशं चेलं वसनमिव चेलं वसनसंशुम. मित्यमरः सद्यस्तत्क्षणे समुत्सृज्य त्यत्वा निई ता सुस्थितास्याण ॥ २३ ॥ एवमिति । एवञ्चेत् तावत् तदा इमां वक्ष्यमाणां खलु प्राशिवमभिमति सतार्थ खप्पशासे प्रार्थये । यद्यपि पाउपूर्वांस्तु यसिध्यासुन यासुलाना- शिषि स्मृता इत्यनेन पाछपूर्वस्यैव शासेराशीरथ नियच्छति कविकल्पगुमस्त- पाणिशचिदन्यपूर्वस्यापि सोऽर्थः प्रतिपत्तव्यः प्रतएदीत्तरचरिते इदं कवित्यः ..

·वातटूतन् । लामुलन्टज्य प्रति निनपुरी लस्थरां निविलव शोकान्सुन्धा लल च भगिनौवधिवेत निटत्तौ वातालोल्वादव जामियं नागतोवाच निवे त्यालिः पृष्टौ वनवदिति ताः यावयेत प्रवीरौ ॥६५॥ आकौमार ननकभवने यौवने मर्तृगेहेऽ परतवोध प्रसरविधिना लक्षितकावरोधाः। सर्वा एव क्षणमपि वयं नान्वभूसाक्षिदुःख जातपाद्य प्रस्टति खलु वः स्वप्नलावावलोक्या ॥६६॥ पूर्वेभ्यो नमोवाकं प्रयाम्मद इति । प्रार्थनोवमाह लभ्य इत्यादिना अई लभ्ये प्राप्य अन्वम्मिन् जनपि जन्मनि छ भवन्धुभावो भवतोदयोबन्धुभावो देवर- भत्तू भावी लभेय प्राप्नुयाम् । वघा पद्मिनी पद्मलता शैगिरान्ते शिशिर- चत्वपगमे माघमालगुगामासावसान इति यावत् । तपस्तपस्यौ शैशिराहतु- रिति श्रुतेः । पुनो हं लब्धापि दिननिहिरयोर्दिवसायोः पौवं पूर्वकालीनं तत् एकान्तं परमं सौहाई एति प्राप्नोति तहदहमपीत्यर्थः ॥ ८४ || अन्यदपि प्रावति मामिति । मन्यरां मन्दगामिनी मामुत्चच त्यक्षा निविलम्बमविलम्ब यथास्यात्तथा निजपुरीमयोध्या प्रतिनिहत्ती परा- गतौ प्रवीरौ युवाम् । मन्यराया मे सहयोगादेव विलम्बसम्भव इति भावः । शोकात् मुग्धा मोहं गता मामदृष्ट्वेति शेषः । मम भगिनीर्माण्डवीप्रमु- खाथ वीधयेत वोध नयेतम् । अथ वार्तालोल्यात् महा यां विषये सटष्णत्वात् । अत्यभिलाषादिति यावत् । लोलयलसष्णयोरित्यमरः । इयं सीता कथं नागता किं वोवाच आभिभंगिनीभिर्वलयनिर्भरमिति पृष्टौ. जिजांसितौ युवा ता भगिनीरितिक्षामाणं श्रावतम् ॥ २५ ॥ भगिनीनां बावयितव्यमाह आकौमारमिति। आकौमार कोमार मभिव्याम्य परिणयात् प्रागिति यावत्। जनकभवने मिटटहे तथा यौवने -

·वातदूतम् ।
तत सारणा वितर नितरालन विश्वानुवास्मिन्
दसलोनी सवितर निशानोजरतमोनयलन् ।
জগন্ধানিবন্সিবলীগী জামিল
गवोदाहिन भए व परलं जयविज्ञानलेहि ॥६॥
जिलियालखकरतवचनो वाजला दक्षिणला-
नैतद्वा तव किल लता निर्विरोधा हि धर्माः
विवाहात् पर भर्तृगे हे पतिराहेऽपि अस्तस्त्यत: बोधानसरः क्रोधवेगो येन
स तादृशेन । प्रसः प्रण ये वेगे पूति विश्वः । विधिना भाग्येन लन्मितः प्रापित
एकोऽहितीयो अवरोधोऽन्तःपुर वाभिन्ताः । पान्तःपुर स्वादवरोधनम् ।
शुद्धान्तवावरोधश्चेत्यमरः । तथोता वयं सर्वा एव क्षणमपि अक्षिदुःखं
अहोर्दुःखमदर्शनजमिति यावत् । न अवसूम अतुभूतवलः प्रद्यप्रकृति
खल केवल मद्य प्रति एषा अहमित्यभिप्राय: । वो युगाका खतमात्रावलोक्या
खपावसरमनदर्शनीया जाता ॥ ६ ॥
इदानीं पुनर्वातमभिदधाति तदिति । हे विश्वानुकम्मिन् तत् तावत्
नत्र मदु एकारविषये नितरामतितरां कारुखमनुकमयां वितर । देहि है
नसलन निशायाः कोक्षयोश्चक्रवाकायोरिव वृत्तिः स्थितिययोस्तथासूतयो-
दर्यात् बारिराम यकूल खित्वा जातविरहयो। कोकचक्राश्चकादाक
इत्यमरः । नौ प्रावधोईम्बत्योः पतिपत्योः सत्पन्चे व सवितर सवितेवार
यवत् संघोजको भवेत्यर्थः । सविट शब्दात् धान्यक्षो इत्याचारार्थे क्षि:
जब समावस्ततोधातुसंज्ञायां सविट इति नाम धातोयाहिस्ततः
गगुणहि लोपाः । तथा हे गन्बोहाहिन् एहि पागच्छ ईशाभिनन्य भर्नु
इभिनन्दनीय कवचस्ताति सुरभिरजागन्ध कोयन्यस्तस्व केथेषु दत्तस्य प्राग-
जलेषः प्रति सुरमिर जसः अतिसुगन्धिचूर्णस्या यो गन्धत द्रूपं परमसुत्कष्टं यतो-
ऽधिक न सवतौति भावः। प्रत्यासिज्ञायते - मदीयवाकात्वेन निछौ यते
अनेनेति पलभिज्ञात संशयनिवारका मिति यावत् । धर स्टहाए च. ॥ ६७ ॥

·वातदतन । नान्द तक्षादिह परिहरन् उत्वरः उत्तरमा- तृदाशययुग युगपदेवोत्तरायां बनेव ॥१८॥ अन्य मयं सपदि नवतोपात्वससि सुदूरा हल्ला एयर्शन प्रतिवचनतां गच्छतो सर्सरते। जुत्वाचातासुखपरिणतः वाणवान्याकथायाः संवत्तापत्राखासमि तदत विस्तरैस्तु प्रयाहि ॥६६॥ किमपि प्रतिवचनसनु पन्तभ्याह किंस्विदिति। है सत्तर अतिशयेन साधी असत वचनः प्रकृतवावा प्रयोग स्त्वं किंस्वित् किं वामतामेतहिप- रीततां मत्प्रार्थितविषयवेक स्थमिति यावत् । वामोवलगुप्रतीपयोरित्यमरः । यास्यसि प्रासासि दक्षिए त्वा तो: एतत्तव न युक्ता यस्मात सतां साधनां किल धर्मानिर्विरोधा अविना: । दक्षिणस्य वामत्वे विरुधन्म साल्यादिति भावः । तस्मानान्दा मन्दस्य भावमलसतां परिहरन् त्यजन् । सन्द स्तुन्द परि- जालस्वः शीत कोल सोऽनुषा इत्यमरः । इह असिन का कवर स्त्वव- यायुक: स्था भाय हे श्राशगत्वच अहञ्चयुगपदेव एव दैव उत्तरागां व्रजेद त्वञ्च उत्तराशालुदीचौं दिशं व्रजे: अहच उत्तराम्यां मर्तुः प्रतिवाचनाकाद्ध ब्रजेयमित्यर्थः । उत्तरं प्रतिवादये स्यादूजेदीच्यीत्तलेऽन्ववत् । उत्तरस्तु विरा- टस्य तनये दिशियोत्तराति। आशामृणादिशोः प्रोता इति च विश्वः । क्रियाकालबोरकत्वे घर क्षेषामिति नियमादस्मविभक्तिरवान ॥ ८ ॥ श्रधुना पर्यध्वनि प्रतिवचनमनुमाया अन्यत्रे ति। अन्यत्र स्थम अन्च- खानस्य वस्तु सपदि सरक्षणे सदूरामनासत्रापि पन्च भूमि नयतो गम' यतले शव प्रतिवचनतामुत्तरतां गतः प्रावतः पान् पतसवन्धिनो सम्परान ध्वनीन् श्रुत्वा तथा अस्तमवसितं प्रमुखं दुमन्तवियोग दुःखं परि- पसाबुपसंहारे यस्याः सा तथाविधायाः अस्तं विध्यवसिते इति मेदिनी। कारक्षकन्याकथायाः शकुन्तलाकधाया महाभारताभिज्ञानयकुन्तलादिप्रन्सि- ·वातदूत ছদ্যালীগী নিগনি যিমাঃ স্বনি চান सूतक्रिया त्वविहलदासन्निधानोऽष्टपतिः সালি নন ঢাহিন্দ্রাজী সুবা- ब्लल्ला शतं स च जनयेहलालाहिलोचन इति शौचनाघशलक्टतिर्वातहतः एकातः ॥ छाया इति यावत् । स्मृत्वा चिन्तयित्वा । स्मृत्व र्यदयेशारति दास रिप- षष्ठी। संनस्ता अतिभौतापि अहं भाव सिमि भावावं प्राप्नोलि तत्तकात देवस्तरैयाग्विस्तारै रक्त प्रभूतवानप्रयोगो ने विफल इत्यर्थः । विस्तारो विग्रहोव्यासः स च शब्दस्य विस्तर इत्यमरः वं प्रयाहि बच्च् ॥ 22. मङ्गल मागास्ते पन्यान इति । इतो भस्मात् स्यानात् गतस्ते तक पति- गति गतिं गति प्रति विसार्थोऽव्ययीभावः। लमो प्रागभिहिताः पत्यानः शिवा मङ्गलाः सन्तु :: तथा अष्टौ नित्यादयोसूत्तवस्तनको यस्य लोऽट. सूत्तिः शिवस्त्वयि त्वत्वरूपायां स्यां सूचौं वायोईरस्य सूचंदक्षान्ती- वादिति भावः । हातं सदासचिधानं सदावस्था नं वेन स तथासूतः सन् तक पदनान्तिं गति चमच्च परिहरेत् प्रतिवन्नातु । तथा अनुकल्यौ सद्यः सन् प्रणामाञ्जलिस्यासाशस्तं वाहितम् । श्राज्पूर्वस्य शंसतरूपन् । बदमावाद रात या हातावरोधात .संसाराच सम विमोचं सुक्तिछ जनये दुत् पादयतु । अनुसन्मोत्यादिना सौता कविशात्मगतमागास्तेज इति बोध्यम् ।। १०० सप्ताष्टसप्तशुलांशु प्रमाणे शाकाहायने । भामाढ़ शता: सप्तस्यां टोको ई पूर्णतां गताः ॥ नवदीपासनसौ श्रीमहागीरथीतटे। ग्रामं पूर्व स्थलों नाम विद्धि वासस्थलों मम । इति वातंदूतटौका समाना ॥ ० ॥ ...

·No text on this page.