·आनन्दाश्रममुद्रणालयस्थग्रन्थानां भूचापत्रः । ... ४ ४ १ १ १.. ५ ४ १ १ ग्रन्थनाम। मूल्यम्। रु.. आ.. १ गणेशाथर्वशीर्षम्-सभाष्यम् । २ रुद्राध्यायः-सायणाचार्यभट्टभास्करपणीतभाष्याभ्यां संवलितः। १ ३ पुरुषसूक्तम्-सायणभाष्योपेतम् । ४ योगरत्नाकरः-वैद्यकशास्त्रीयग्रन्थोऽतीव पुरातनः । ५ ईशावास्योपनिषत-सटीकशांकरभाष्याधुपेता । ६ केनोपनिषत्-सटीकशांकरभाष्याधुपेता । ७ काठकोपनिषत्-टीकास्यसहितशांकरभाष्योपेता । ८ प्रश्नोपनिषत्-सटीकशांकरभाष्याधुपेता । ९ मुण्डकोपनिषत्-सटीकशांकरभाष्याधुपेता। १० माण्डूक्योपनिषत्-सटीकशांकरभाष्यगौडपादीयकारिकाधुपेता। २ ११ ऐतरेयोपनिषत्-सटीकशांकरभाष्याधुपेता। १२ तैत्तिरीयोपनिषत्-सटीकशांकरभाष्याद्युपेता।... १३ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्-सुरेश्वराचार्यकृतं सटीकम् २ १४ छान्दोग्योपनिषत्-सटीकशांकरभाष्योपेता। ... १५ बृहदारण्यकोपनिषत्-सटीकशांकरभाष्योपेता। १६ बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्-भागत्रयात्मकम् । २२ १७ श्वेताश्वतरोपनिषर-भाष्यदीपिकाद्युपेता । १८ सौरपुराणम्-श्रीमद्वैपायनप्रणीतम् । उपपुराणम् । १९रसरत्नसमुच्चयः-श्रीमद्वाग्भटाचार्यविरचितः। वैद्यकग्रन्थः। ३ १२ २० जीवन्मुक्तिविवेकः-विद्यारण्यविरचितः सटीकः । १२ २१ ब्रह्मसूत्राणि-सटीकशांकरभाष्योपेतानि भागद्वयात्मकानि । १२ २२श्रीमच्छंकरदिग्विजर:-विद्यारण्यकृतः। टीकाटिप्पणीभ्यांसहितः। ६ २३ वैयासकन्यायमालास्तरः-भारतीतीर्थमुनिपणीतः । १२ २४ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः-श्रीमाधवप्रणीतः । २५ सूतसंहिता-माधवकपटीकोपेता । भागत्रयात्मिका । ११ २६ हस्त्यायुर्वेदः-पालकाप्यमुनिविरचितः। २७ वृन्दमाधवः-श्रीमद्वन्दप्रणीतः। सटीकः । वैद्यकग्रन्थः । १२ २८ ब्रह्मपुराणम्-श्रीमद्व्यासविरचितम् । प्रथमं महापुराणम् । ८ २ ००० ३ ३ १ ८ ·ग्रन्थनाम। ... १ १२ १२ १२ १० १० ६ ४ २ . ... ४ 20 १ १४ ८ ... سے ० ० ० ५ ४ २९ उपनिषदां समुच्चयः-श्रीनारायणशंकरानन्दकृतदीपिकासाहतः ३० नृसिंहपूर्वोत्तरतापनीयोपनिषत्-भाष्याद्युपेता । ३१ बृहदारण्यकोपनिषन्मिताक्षरा-श्रीनित्यानन्दमुनिविरचिता । २ ३२ ऐतरेयब्राह्मणम्-सायणभाष्यसमेतम् । भागद्वयात्मकम् । ३३ धन्वन्तरीयनिघण्टुः-श्रीधन्वन्तरिविरचितः। वैद्यकग्रन्थः । ३४ श्रीमद्भगवद्गीता--शांकरभाष्योपेता । ३४ श्रीमद्भगवद्गीता-सटीकशांकरभाष्योपेता । ३५संगीतरत्नाकरः-शाङ्गदेवकृतः सटीको विभागः। गानशास्त्रम्। १० ३६ तैत्तिरीयारण्यकम्-सायणभाष्यसमेतं भागद्वयात्मकम् । ३७ तत्तिरीयबाह्मणम्-सायणभाष्यसमेतं भागत्रयात्मकम् । ३८ ऐतरेयारण्यकम्-सायणभाष्यसहितम् । ३९ संस्काररत्नमाला-गोपीनाथभट्टविरचिता । भागद्वयात्मिका। १२ ४० संध्याभाष्यसमुच्चयः-खण्डराजश्रीकृष्णपण्डितादिप्रणीतः । २ ४१ अमिपुराणम्-महर्षिव्यासपणीतम् । महापुराणम् । ४२ तैत्तिरीयसंहिता-सायणभाष्यसमेता । भागनवकात्मिका । ४८ ४३ वैयाकरणसिद्धान्तकारिकाः-भट्टोजीदीक्षितकताः सटीकाः।। ४४ श्रीमद्भगवद्गीता-पैशाचभाष्यसमेना। ४५ श्रीमद्भगवद्गीता-मधुसूदनश्रीधरकृतटीकोपेता । ४६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः-अपरार्ककृतटीकासहिता भागद्वयात्मिका। १३ ४७ पातञ्जलयोगसूत्राणि-भाष्यवृत्तिभ्यां समेतानि । ४८ स्मृतीनां समुच्चयः-आङ्गिर मभृतिसप्तविंशतिस्मृत्यात्मकः। ५ ४९ वायुपुराणम्-महर्षिव्यासपणीतम् । महापुराणम् । ५० यतीन्द्रमतदीपिका-श्रीनिवासदासकृता । प्रकाशकोपेता। १ ५१ सर्वदर्शनसंग्रहः-माधवाचार्यप्रणीतः। ५२ श्रीमद्दणेशगीता-नीलकण्ठकृतटीकोपेता । ५३ सत्याषाहश्रौतसूत्रम्-सत्याषाढविरचितं भागदशकात्मकम् । २८ ५४ मत्स्य राणम्-श्रीमद्द्वैपायनमुनिप्रणीतम् । महापुराणम् । ५५ पुरुषार्थचिन्तामणिः-आठवलेइत्युपाह्वविष्णुभट्टकृतः । ५६ नित्यापोडशिकार्णव-भास्कररायोनीतटीकासहितः । १० १२ १ ५ ४ ० ३ ४ १२ ० २ ६ oc ३ ·४ २ १ २ ८. ३. ४. १ ४ १ अन्थनाम: मूल्यम्। रू. आ. ५७ आचारभूषणम्-हिरण्यकेश्याह्निकमोकोपात्र्यम्बककृतम् । ४ ५८ आचारेन्दुः-माटेइत्युपात्र्यम्बकविरचितः । ५९ श्राद्धमञ्जरी-केळकरोपावापूभट्टविरचिता । ६० यतिधर्मसंग्रहः-विश्वेश्वरसरस्वतीकृतः । १२ ६१ गौतमप्रणीतधर्मसूत्रम्-हरदत्तकृतटीकासमेतम् । ६२ ईशकेनकठप्रश्नमुण्डमाण्डूक्यानन्दवल्लीभृगूपनिषदः-सटीकाः २ ६३ छान्दोग्योपनिषत्-रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता । १.२५ ६४ बृहदारण्यकोपनिषत्-रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता। ३ ६५ शाङ्खायनब्राह्मणम्-ऋग्वेशन्तर्गतबाष्कलशाखीयम् । ६६ व्यप्रकाशः-उद्द्योतयुप्तपदीपसहितः। ६७ ब्रह्मसूत्राणिं-दीपिकासमेतानि । ६८ मुद्रामहिता -नारदपञ्चरात्रान्तर्गता । १२ ६९ ज्ञानाणवतन्त्रम्-ईश्वरप्रोक्तम् । तन्त्रशास्त्रग्रन्थः । ७० स्मृत्यर्थसारः-श्रीधराचार्यविरचितः । ... १० ७१ बृहद्योगतरङ्गिणी-त्रिमल्लभट्टविरचिता भागद्वयोपेता । १२. ७२ परिभाषेन्दुशेखरः-वैद्यनाथकृतगदाख्यटीकायुतः। ७३ गायत्रीपुरश्चरणपद्धतिः-श्रीमच्छंकराचार्यविरचिता।... ७४ द्रारायणगृह्यसूत्रवृत्तिः-रुद्रस्कन्दप्रणीता । ७५ ब्रह्मसूत्रभाष्यार्थरत्नमाला-सुब्रह्मण्यविरचिता । ७६ ईशकेनकठोपनिषदः-दिगम्बरानुचरकृतव्याख्यासमेताः। ७७ वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः-ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचितः । ७८ त्रिस्थलीसेतुः-नारायणभट्टविरचितः।... १२ ७९ छान्दोग्योपनिषत्-मिताक्षराव्याख्यासमेता । ८० वाक्यवृत्तिः-श्रीमच्छंकराचार्यकता सटीका । ८१ आश्वलायनश्रौतसूत्रम्-नारायणकृतवृत्तिसमेतम् । ८२ ब्रह्मसूत्रवृत्तिः-हरिदीक्षितविरचिता । ८३ संक्षेपशारीरकम्-व्याख्यासहितं भागद्दयोपेतम् । ८४ अद्वैतामोदः-म. म. अभ्यंकरोपावासुदेवशास्त्रिमणीतः । ८५ ज्योतिर्निबन्धः-शूरमहाठश्रीशिवराजविरचिवः ।। १ १ १० . २ १. 4.. १ ४ १ २. . ३ ... : ::: ४ ११ ९ .१ २ ·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः । ग्रन्थाङ्कः १०८ श्रीभगवत्पतअलिविरचितं व्याकरणमहाभाष्यम् । ( तत्राङ्गाधिकारः)। नागोजीभट्टविरचितोद्योतसमलंकृतकैयटोपाध्यायकत- प्रदीपसमुद्भासितम् । सप्तमाध्यायगतद्वितीयपादस्थद्वितीयाह्निकमारभ्य सप्तमाध्यायान्तो द्वितीयो भागः। एतत्पुस्तकं बे० शा० सं० रा० शंकरशास्त्री मारुलकर इत्येतैः संशोधितम् । तच्च बी. ए. इत्युपपदधारिभिः विनायक गणेश आपटे इत्येतैः पुण्याख्यपत्तने श्रीमन् 'महादेव चिमणाजी आपटे ' इत्यभिधेय- महाभागप्रतिष्ठापिते आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरमुद्र यत्वा प्रकाशितम् । शालिवाहनशकाब्दाः १८६० । ख्रिस्ताब्दाः १९३८। ( अस्य सर्वेअधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीरुताः मूल्यं सार्थों रूपकः (१०८)।

·श्रीभगवत्पतअलिविरचितं
व्याकरणमहाभाष्यम्।
( तत्रागाधिकारः)।
द्वितीयो भागः।

·स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते ॥ ७ । २ । ३६ ॥ स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते चेत्कृत्युपसंख्यानम् ॥ १ ॥ स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते चेत्कृत्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । प्रस्लविता प्रल- वितुम् प्रस्लवितव्यम् । पक्रमिता प्रक्रमितुम् पक्रमितव्यम् । तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अविशेषेण स्नुक्रमोरिडागममुक्त्वाऽऽत्मनेपदपरे नेति वक्ष्यामि । प्र०- स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते । स्नुक्रमोरुदात्तत्वादिटि सिद्ध नियमार्थ वचनम् । अनात्मनेपदनिमित्तत्व एवेड्यथा स्यात् । आत्मनेपदनिमित्तत्वे मा भूत् । किति सनि च प्रस्नुतः प्रसुस्नूषतीति क्रमश्च निष्ठायां क्रान्त इति श्युकः किति सनि ग्रहगुहोश्च यस्य विभाषेति प्रतिषेध एव भवति । पुरस्तात्प्रतिषेधस्य ह्येतदेव प्रयो- जनम् । इण्मात्रस्य प्रतिषेधो यथा स्यादिति । तेन प्रतिषेधबाधनार्थमेतन्न भवति । अथवाऽऽ- धधातुकस्येवलादेरित्यस्यानुवर्तनादयमर्थो भवति । यत्र पूर्वेणेविहितस्तत्रैवानेन भवति । पूर्वसूत्रेण च प्रतिषेधविषयपरिहारेणेविधानात्तवायं विधिः प्रवर्तमानो नियमाय संप- यते । अथवाऽऽत्मनेपदनिमित्तत्वे न भवतीति प्रसज्यप्रतिषेध आश्रीयत इति किदादौ न दोषः । प्रस्नवितेति । य एवाऽऽत्मनेपदविषयः स्नौतिः स एवात्रापि योग्य- ताश्रयणेन निमित्तव्यवहारदर्शनादात्मनेपदनिमित्तं भवतीतीपन प्रामोतीति वचनम् । कर्मकर्तविषयश्चात्र स्नौतिरिति कर्मकर्तर्यात्मनेपददर्शनाद्भवति तद्योग्यः । एवं प्रस्न- वितुं प्रस्नवितव्यमिति भावकर्मविषयत्वाद्भावकर्मणोरात्मनेपदोपलम्भादात्मनेपदनिमित्तं नौ- तिः । प्रक्रमितेति । आदिकर्मणोऽन्यत्र प्रशब्दो विज्ञेयः। आदिकर्मणि तु कर्तरि उ०- स्नुक्रमो० । आत्मनेपदेति । प्रस्नोष्टि प्रक्रष्टित्यादौ । ननु कित्सनोः इन्युक इत्या- दिनिषेधे प्राप्ते विध्यर्थमेवेदं स्यादत आह-किति सनि चेति। श्युक इत्यादिबाधनार्थ- त्वं तु नास्येत्याह-पुरस्तादिति । निषेधाविषये पूर्वेण सिद्ध्या निषेधविषये चास्याप्राप्तावस्या- चरितार्थत्वादनेन विधिरेव स्यादत आह-अथवेति । अन्यथा निषेधबाधकतया विधित्वमेव स्यान्न नियमत्वं विधिनियमसंभवे विधेया॑यस्त्वादिति भावः । अनुवर्तमानादिति । तदनुव- त्तिश्च विषयनिर्देशार्था । तत्कलितमाह-यत्रेत्यादि । अनुवृत्तावेवं व्याख्याने च गौरवादाह- अथवेति। प्रसज्यप्रतिषेध इति। एवं च प्रतिषेधार्थमेव सूत्रंन विध्यर्थ नापि नियमार्थमिति किदादौ न दोष इति भावः । एवं हि पूर्वसूत्रात्पूर्वमेव पठेदिति चिन्त्यम् । योग्यता.. श्रयणेनेति । न तु कुर्वद्रूपताश्रयणेनवैत्यर्थः । कुसूलस्थेष्वपि बीजेष्वङ्कुरनिमित्तानीति व्यवहारात् । ननु कर्तरि तृचो विधानेन भावकर्मविषयत्वाभावात्कथमात्मनेपदयोग्यता नौतेरत आह—कर्मकर्तृविषयश्चेति । अत्र । प्रलवितेत्यत्र । भावेत्यादि । तुमनतव्ययोर्भावा- दौ विधानादिति भावः । आदिकर्मणि त्विति । वार्तिके कर्तरीति कृतो विशेषणम् । आदि- ५२ ·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- आत्मनेपदपरप्रतिषेधे तत्परपरसीयुडेकादेशेषु प्रतिषेधः ॥२॥ आत्मनेपदपरप्रतिषेधे च तत्परपरसीयुडेकादेशेषु प्रतिषेधो वक्तव्यः । तत्परपरे तावत् । प्रसुस्नूषिष्यते पचिसिष्यते । सीयुटि । प्रस्लोषीष्ट प्रक्रसीष्ट। एका- देशे । मलोष्यन्ते प्र–स्यन्ते । एकादशे कृते व्यपवर्गाभावान प्राप्नोति । प्र०-चाऽऽत्मनेपदविषयात्कृतीति प्रतिषेधेन भाव्यम् । प्रक्रमितुं प्रक्रमितव्यमिति । भावकर्मवि- षयत्वात्प्रारम्भविषयत्वाद्वाऽऽत्मनेपदनिमित्तत्वम् । प्रसुस्नूषिष्यत इति । आत्मनेपदपरः स्य- स्तत्परः सन्निति स्येन व्यवधानात्सन इट्प्रतिषेधो न प्राप्नोति । ननु व्यवहितेऽपि परशब्दस्य वर्तनात्प्रतिषेधो भविष्यति । नैतदस्ति । आत्मनेपदपरे नेति न सूत्रन्यासः किं तर्वार्थ- प्रदर्शनपरमेतत् । स्नुक्रमोनीऽऽत्मनेपद इति तु सूत्रन्यासः । तत्र तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्येति परिभाषोपस्थानाव्यवहितस्य प्रतिषेधाप्रसङ्गः । ननु च सनि ग्रहगुहाश्चेति प्रतिषेधो भविष्यति । न ह्ययमिविधिः पूर्वप्रतिषेधविषय इति प्रागेवोक्तम् । यद- प्युक्तमविशेषेणेति तस्यायमर्थः-पूर्वसूत्रेण यः स्नुक्रमोरविशेषेणेडुक्तस्तमनूद्याऽऽत्मनेप- दपरे प्रतिषेधो विधेयः । एवं तर्हि प्रचिक्रंसिष्यत इत्येतदेवात्रोदाहरणम् । स्नौति. स्तु साहचर्यादुदाहृतः । प्रस्नोषीष्टेति । आत्मनेपदमेवात्र सीयुडायार्धधातुकं सीयु- टस्तद्भक्तत्वं न त्वात्मनेपदपरत्वमिति प्रतिषेधाप्रसङ्गः । प्रस्नोष्यन्त इति । अचान्तरङ्गत्वान्नित्यत्वाच्च पूर्वमेकादेशेन भाव्यमिट्प्रतिषेधस्तु बहिरङ्गोऽनित्यश्च वार्णा- उ०-कर्मणि प्रारम्भाविषयत्वादात्मनेपदविषयत्वं बोध्यम् । नन्वादिकर्मणोऽन्यत्र प्रशब्देऽपि नेद- मुदाहरणं युक्तम् । अनात्मनेपदनिमित्त एवेट नाऽऽत्मनेपदनिमित्त इत्यर्थे ह्यात्मनेपद- निमित्तत्वादिडागमाप्राप्तौ कृत्युपसंख्यानं कर्तव्यमिति प्रक्रान्तम् । एवं चास्य कथमात्मने- पदनिमित्तत्वं वृत्त्याद्यादायाऽऽत्मनेपदनिमित्तत्वे तु वक्ष्यमाणवार्तिकेन निषेधो दुरि इति चेन्न । दृष्टान्तार्थ तत्सत्त्वात् । प्रक्रमितेतिवत् प्रक्रमितुमित्यादीष्यते तन्न सिध्येदिति कृतीति वक्त- व्यमित्याशयात् । वस्तुतस्तदपरामर्शेनेदं भाष्यमिति बोध्यम् । प्रारम्भविषयत्वाद्वेति । तत्र हि प्रोपाभ्यां समर्थाभ्यामित्यात्मनेपदं कर्तृकृतोऽभावान्निषेधविषयाभाव इति बोध्यम् । अविशेषेणेति । स्नुक्रमोगत्मनेपदे परे नेति न्यासे तात्पर्यम् । तत्परपरेति वार्ति- कस्याऽऽत्मनेपदं परमस्मात्तत्परं यस्य तस्य प्रतिषेधो वक्तव्य इत्यर्थः । तदाह- आत्मनेपदपर इति । ननु चेति । आत्मनेपदे परे नेति न्यासे परशब्दोपादा- नसामर्थ्येन ‘तस्मिन्निति परिभाषानुपस्थानादिति भावः । नन्वस्य कित्सनादिप्रतिषेध- विषय आरम्भात्कथमेतद्विषये प्रतिषेधप्राप्तिरत आह-नयमिति । नानेनेविधीयते किं तर्हि निषेध एव । विधिस्तु पूर्वेणैवेति तस्य प्रतिषेधः स्यादेवेति भावः अत्रार्थे भाष्यं योजयति-यदपीति । स्नुक्रमोर्वलाद्यार्धधातुकस्याऽऽत्मनेपदे परत इण्नेति * १.३.६२.

·अ. ७ पा. २ आ.२] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २६३ अन्तादिवद्भावेन व्यपवर्गः । उभयत आश्रये नान्तादिवत् । एवं तकादेशः पूर्वविधिं प्रति स्थानिवद्भवतीति, स्थानिवद्भावाद्यपवर्गः। तत्परपरसीयुटोस्तार्ह प्रतिषेधो वक्तव्यः। सिद्धं तु स्नोरात्मनेपदेन समानपदस्थस्येप्रतिषेधात् ॥ ३॥ सिद्धमेतत् । कथम् । स्नोरात्मपदेन समानपदस्थस्य नेड् भवतीति वक्त- व्यम् । यदि स्नोरात्मनेपदेन समानपदस्थस्येण्न भवतीत्युच्यते पस्नवितेवाऽऽचरति प्रस्नवित्रीयते अब न प्राप्नोति । बहिरङ्गत्वाच्च । बहिरङ्गलक्षणमत्राऽऽत्मने- पदम् । क्रमेश्च ॥४॥ क्रमेश्चाऽऽत्मनेपदेन समानपदस्थस्येन भवतीति वक्तव्यम् । अथ किमर्थं प्र०-दाङ्गं बलीय इत्यनेन त्वेकनिमित्ता प्रवृत्तिर्वार्णस्य प्रतिषिध्यते न तु भिन्ननिमित्तेति स्यादेवेडागमः । अत एवेट्यपि कर्तव्ये वार्णादाङ्गमित्यस्यानुपस्थानम् । एकादेशः पूर्वविधिमिति । ननु चाऽऽर्धधातुकस्येटप्रतिषेध उच्यते न चाऽऽर्धधातुकमेकादेशा- त्पूर्व व्यपवर्गाभावात् । अत्राऽऽहुः-पूर्वस्मादपि विधिः पूर्वविधिरिति समासाश्रयणा- ददोषः । प्रस्नवित्रीयत इति । तृजन्तात्क्यङ् रीङ् ऋत इति रीङादेशः । बहिर- गलक्षणमिति । तृजन्तादाचारलक्षणे क्रियान्तरे क्यङ् तत्रांऽऽत्मनेपदमिडागमस्तु पूर्व- मेव तृजन्तावस्थायामुत्पन्नो न शक्यो निवर्तयितुमित्यर्थः । यद्येवं प्रचिकंसिष्यत इत्यत्राऽऽत्मनेपदस्य बहिरङ्गत्वात्प्रतिषेधो न प्राप्नोति । नैष दोषः । समानपदस्थ- स्येति वचनादिडागमेन पदावस्थाऽपेक्षणीया तत्र तृचि विभक्तावुत्पन्नायां लब्धे पदत्व आत्मनेपदस्यासंनिधानादिडागमः प्रवर्तते । प्रचिक्रंसिष्यत इत्यत्र तु पदावस्था- उ०-वाक्यार्थ इति भावः । एकनिमित्तेति । यथा कारक इत्यत्र यण्वृद्ध्योः । अत्र तु प्रत्ययस्येट् तदवयवस्यैकादेश इति भिन्नाश्रयत्वमिति भावः । निमित्तशब्दः षष्ठी- निर्दिष्टपरः । ननु चाऽऽर्धधातुकस्येति । आदेशावस्थायां व्यपवर्गाभावादचः पूर्व- त्वमार्धधातुकस्य न संभवति स्थान्यवस्थायामपि न द्वयोः स्थानित्वादिति चोया- शयः । पूर्वस्मादपीति । व्यवहितेऽपि पूर्वशब्दस्य वृत्तेः, एकादेशात्तत्स्थांनिनो वा पूर्वस्माद्धातोः परस्य विधिरस्तीति न दोषः । वस्तुतः षष्ठीसमासेऽपि यत्किंचित्स्था- निनः पूर्वत्वमस्त्येवेति न दोष इति भाष्याशयः । स्थानिभूतत्वावच्छिन्नात्पूर्वग्रहणे तु न मानम् । ध्वनितं चेदं कृदतिङ्सूत्रे भाष्ये । स्नोरात्मनेपदेनेति । स्नुध- टितसमुदायघटकमात्मनेपदमादाय यावतः पदसंज्ञा तत्स्थस्य स्नोः परस्य वलायार्ध- धातुकस्य नेडित्यर्थः । अत्र न प्राप्नोतीति । इडित्यर्थः । बहिरङ्गलक्षणत्वाच्चे- अयं न दोषः । इति शेषः । चस्त्वर्थे । न शक्य इति । उत्प- त्यस्य १.१.५७.*३. १.१११.३.१२.

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- - * क्रमेः पृथग्रहणं क्रियते न स्नुक्रमिभ्यामित्येवोच्येत । कर्तरि चाऽऽत्मनेपदविषया- स्कृति नेति वक्ष्यति तत्कमेरेव यथा स्यात्स्नोर्मा भूत् । व्यतिपस्नवितारौ व्यति- पस्नवितारः। कर्तरि चाऽऽत्मनेपदविषयात्कृति ॥५॥ कर्तरि चाऽऽत्मनेपदविषयाकति प्रतिषेधो वक्तव्यः । प्रक्रन्ता उपक्रन्ता* । तत्तहीदं बहु वव्यक्तम् । स्लोरात्मनेपदेन समानपदस्थस्येण्न भवतीति वक्त- व्यम् । क्रमेश्चति वक्तव्यम् । कर्तरि चाऽऽत्मनेपदविषयात्कृतीति वक्तव्यम् । सूत्र च भिद्यते । यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तं स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते चेत्कृत्युपसंख्या- नमिति । नैष दोषः । स्नुक्रमी एवाऽऽत्मनेपदनिमित्तत्वेन विशेषयिष्यामः । न चेत्स्नुक्रमी आत्मनेपदस्य निमित्ते इति । कथं पुनर्धातुर्नामाऽऽत्मनेपदस्य निमित्तं स्यात् ।धातुरेव निमित्तम् । आह हि भगवाननुदात्तङित आत्मनेपदं शेषात्कर्तरि परस्मैपदम् [ १. ३. १२; ७८ ] इति । यत्र तर्हि धातुर्नाऽऽश्रीयते । भाव- कर्मणोः [१. ३. १३] इति । अत्रापि धातुरेवाऽऽश्रीयते । भावकर्मवृत्ताद्धा- प्र०-यामेवाऽऽत्मनेपदसंनिधानात्प्रतिषेधप्रवृत्तिः । आत्मनेपदविषयादिति । तद्योग्यादि- त्यर्थः । प्रक्रन्तेति । प्रारम्भविषयत्वात्क्रमः प्रोपाभ्यां समर्थाभ्यामित्यात्मनेपदवि- षयत्वम् । स्नुक्रमी एवेति । अनात्मनेपदनिमित्चे इति प्रथमाद्विवचनं न सप्तमी । सप्तम्यां हि भावादेरात्मनेपदनिमित्तस्याऽऽअयणात्प्रस्नवितव्यमित्यादावपि निषेधः स्यात् । कथं पुनरिति । वृत्त्यादिरर्थ आत्मनेपदस्य निमित्तं न धातुरिति भावः । धातु- रेवेति । वृत्त्याद्यर्थविशिष्टः । भावकर्मवृत्तादिति । भावकर्मणी धातोरेव विषय- उ०-ननिवृत्तेरशक्यत्वादित्यर्थः । प्रतिषेधप्रवृत्तिरिति । वार्तिके प्रत्यासत्तिन्यायेन स्नुक्र- मिनिमित्तकात्मनेपदेन समानपदस्थस्येत्यर्थः कार्य इति भावः । बहिरङ्गक्यङादिनिमित्त- मत्राऽऽत्मनेपदमिति भाध्यार्थः । प्रचिक्रंसिष्यत इत्यत्र पूर्ववत्सन इत्यनेनाऽऽत्मनेपदं स्नुक्रमिनिमित्तमेवेति भावः । एवं च प्रचिकमिषयत इत्यत्र णिच आत्मनेपदनिमि- तत्व इद् भवत्येव । एवं सन्नन्ताद्भावे कर्मणि वाऽऽत्मनेपदे प्रचित्रमिषिष्यत इत्येव । पूर्ववत्सन इत्यस्य तु न तत्र प्रवृत्तिः । कर्तरीत्यनुवत्तेश्च । अत एव वक्ष्यमाण प्रत्याख्याने न फलभेदः । सप्तम्यन्तस्यान्वयायोग्यत्वादाह-प्रथमाद्विवचनमिति । स्नुक्रमोर्वलादरिट् यदि ते स्नुक्रमी अनात्मनेपदनिमित्ते भवत इति सूत्रार्थ इति भावः । वस्तुतो भावप्रधानः सौत्रो, निर्देशः प्रसज्यप्रतिषेधश्च । स्नुक्रमारात्मनेपद- निमित्तत्वाभावे सत्येव प्रत्यासत्त्या ताभ्यां परस्य वलादेरिडित्यर्थः । तत्कलितं भाष्य + १. ३. १४. * १. ३. ४२.

·अ.७ पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २६५ तोरिति । कथं प्रक्रमितव्यम् । सत्यात्मनेपदे निमित्तशब्दो वर्तते । कथं प्रक्रन्ता उपकन्ता तस्मादसत्यपि । कथं प्रक्रमितव्यम् । तस्मात्सत्येव । कथं प्रक्रन्ता उपकन्ता वक्तव्यमेवैतत्कर्तरि चाऽऽत्मनेपदविषयात्कृतीति । अथवा कृतीति' वर्तते । ग्रहोलिटि दीर्घः॥ ७ । २ । ३७ ॥ ग्रहेर्घित्व इग्रहणम् ॥१॥ ग्रहेर्दीर्घत्व इड्ग्रहणं कर्तव्यम् । इटो दीर्व इति वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । प्र०-भावेन विशेषणे इत्यर्थः। सत्यात्मनेपद इति । न योग्यतामात्राश्रयमिह निमि- त्तत्वमाश्रीयते किंतु कार्य कुर्वतः । यद्येवमर्थेऽपि निमित्तत्वेनाऽऽश्रीयमाणे दोषा- भावात्कस्मात्स्नुक्रमी एवेत्युक्तम् । उच्यते । अर्थे निमित्तत्वेनाऽऽश्रीयमाणेऽनुपसर्गा- देत्यात्मनेपदमर्थनिरपेक्षत्वादसंगृहीतं स्यादिति धातुरेव निमित्तत्वेनाऽऽश्रितः । यदि सति कार्ये निमित्तमाश्रीयते तदा निमित्तग्रहणं न कर्तव्यम् । आत्मनेपद इति सत्सतम्याऽऽश्रयणात् । नैतदस्ति । तस्मिन्निति निर्दिष्ट पर्वस्येति परिभाषायां सत्यां सत्सप्तम्याश्रयणस्याशक्यत्वात् । अथवा कृतीति वर्तत इति । तच्च कृदग्रहणं वाक्यभेदेन क्रमिणैव संबध्यते न स्नौतिना । अनात्मनेपदनिमित्त इति च प्रस- ज्यप्रतिषेधः । तेनायमों यदाऽप्यात्मनेपदयोग्यः कमिस्तदा ततः परस्य कृत इण्न भवति । ग्रहो । इग्रहणमिति । आदेशस्य स्थानिनिदेशार्थ षष्ठ्यन्तमिडग्रहणं कर्त. उ०-उक्तम्-न चेत्स्नुक्रमी इति । नन कर्मणि धातोर्वत्त्यभावेन कर्मवृत्तादित्यसंगतमत आह-~-भावकर्मणी इत्यादि । विषयसप्तमी भावकर्मविषयाद्धातोरित्यर्थः । ते अपि प्रत्ययद्योत्ये इति भावः । पञ्चकस्य प्रातिपदिकार्थत्ववत्सर्वस्य धात्वर्थत्वमिति तत्त्वम् । शत्रादिविषयत्वस्य तु सत्त्वप्रधानानि नामानीत्युक्तेर्वाच्या एव भावादय इति बोध्यम् । एतदर्थमेव विषयभावेनेति कैयटेन व्याख्यातम् । तद्विषयत्वं च धातो- स्तेषां स्वप्रकृतिकप्रत्ययार्थतया स्वस्य तत्तद्विशिष्टक्रियावाचकत्वेन वेत्यन्यत् । यद्येव- मिति । आत्मनेपदनिमित्तार्थविषयभिन्नस्नुक्रमिभ्यां परस्य वलादेरिडित्यर्थ आश्रयणीय इति भावः । सत्सप्तमीति । आत्मनेपदेऽसतीत्यर्थः । अशक्यत्वादिति । इनान्न- लोप इत्यत्र तु लक्ष्यानुरोधान्नैषा परसप्तमी । का तहि सत्सप्तमीत्युक्तमिति न तद्वि- रोधः । सतीति पदाध्याहारस्य दुर्जेयतया स्पष्टप्रतिपत्तये निमित्तग्रहणं कृतमिति तात्पर्यम् । तच्चेति । अनवृत्तं चाऽऽवृत्त्या कर्तपरं कृत्संज्ञकपरं चेति प्रक्रमितुमित्यादौ न दोषः । ग्रहोऽलिटि । कर्तव्यमिति । अनुवर्तमानं तु प्रथमान्तत्वादन्वयायोग्यामिति २.८.

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- प्रकृतमनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । आर्धधातुकत्येड्वलादेः [७. २. ३५] इति । एवमपि कर्तव्यमेव । अग्रहणे ह्यसंप्रत्ययः षष्ठयभावात् ॥ २ ॥ अक्रियमाणे हीइग्रहणेऽसंपत्ययः स्यात् । किं कारणम् । षष्ठ्यभावात् । षष्ठीनिर्दिष्टस्याऽऽदेशा उच्यन्ते न चात्र षष्ठी पश्यामः । क्रियमाणे चापीड्- ग्रहणे । चिण्वदिटः प्रतिषेधः ॥३॥ चिण्वदिटः* प्रतिषेधो वक्तव्यः । ग्राहिष्यते । यङ्लोपे च ॥४॥ यङ्लोपे च प्रतिषेधो वक्तव्यः । जरीगृहिता जरीगृहितुम् । जरीगृहितव्यम् । यदि पुनरिड्दीर्घ आगमान्तरं विज्ञायेत । प्र०-व्यम् । एवमपीति। सत्येव प्रथमान्त इग्रहणे षष्ठ्यन्तमन्यत्कर्तव्यमित्यर्थः । अक्रियमाणे हीति । प्रथमान्तमिड्ग्रहणमयोग्यत्वान्न संबध्यते । अच्परिभाषोपस्था- नाच्चाज्मात्रस्य ग्रहेः परस्य दीर्घप्रसङ्गः । असंप्रत्यय इति । ग्रहः परस्येटो दीर्घ इत्ययमिष्टः संप्रत्ययो न स्यात् । क्रियमाण इति । प्राकरणिकमिटमनपेक्ष्येट इत्यु- च्यमाने सर्वस्येटो विशेषाभावावीर्घप्रसङ्गाच्चिण्वदिटो दीर्घः प्रतिषेध्यः । जरीगृहि- तेति । जरीगृह्यशब्दात्तच् इट अल्लोपयलोपयोः कृतयोईि प्रयोगे द्विवचने स एव ग्रहिरितीटा दीर्घप्रसङ्गः । दीर्घविधौ स्थानिवत्त्वनिषेधादकारेण व्यवधानाभावः यदि पुनरिति । इडिति वर्तते दीर्घ इति च निर्दिश्यते । तत्र दीर्घ इड्र भवतीति सामर्थ्याद्व्यक्तिपरित्यागेनेकारजातिगश्रीयते । दीर्घग्रहणाच्च दीर्घव्यक्तिसमवेता सा विधीयते । टकागे देशविध्यर्थ इति सामर्थ्यादीडागमविधिः । एवं च षष्ठी- उ०-भावः । नन्विग्रहणाभावे किमनिष्टमत आह-अच्परिभाषेति । अज्मात्रस्येति । ग्राहक इत्यादावपीत्यर्थः । नन्वेवमसंप्रत्ययोऽनुपपन्नोऽत आह--ग्रहः परस्येति । नन्वत्र करणेनैतत्प्रकरणस्थेड्ग्रहणं भविष्यतीत्यत आह–प्राकरणिकमिति । प्राकरणिकेड्य- हणे हि पूर्वप्रक्रान्तमेव विभक्तिविपरिणामेन संबध्येतेत्यपूर्वकरणात्प्रकरणानादर इति भावः । विशेषाभावादिति । इट्त्वस्य समानत्वादिति भावः । स एव ग्रहिरिति । उत्तरखण्डभूत इत्यर्थः । स्थानिवत्त्वनिषेधादिति । पूर्वस्य विध्यभावाच्चेत्यपि बोध्यम् । पञ्चमीसमासस्तु क्वाचित्क इति तदनाश्रयेणेदं भाष्यमिति तत्त्वम् । नन्विट् दीर्घ इति सामानाधिकरण्यमसंगतमत आह-सामर्थ्यादिति । इत्वजात्याक्रान्तो दीर्घ १.१.४९. ६.४.६२. .

·अ.७ पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २६७ इड्दीर्घ इति चेद्विप्रतिषिद्धम् ॥ ५॥ इड्दीर्घ इति चेद्विपतिषिद्धं भवति । यदि इण्न दीर्चः । अथ दीर्घो न इट् । इदीर्घश्चेति विपतिषिद्धम् । प्रतिषिद्धस्य च पुनर्विधाने दीर्घत्वाभावः ॥ ६ प्रतिषिद्धस्य च पुनर्विधाने दीवत्वस्याभावः । वुवूषते विवरिषते विवरी- षते+ । अत्रापि* इदीर्घ इत्यनुवर्तिष्यते । यत्तर्हि विदेशस्थं प्रतिषिध्य पुनर्विधानं तन्न सिध्यति । जुत्रश्च्योः क्त्वि [ ७. २. ५५ ] श्-युकः किति [११] इत्यनेन प्रतिषिद्धेx दीर्घत्वं न प्राप्नोति । जरित्वा जरीत्वा । ॥ प्र०-निर्दिष्टमिड्ग्रहणं न कर्तव्यम् । चिण्वदिट चास्यापवाद इति तत्र दोषाभावः । न च कस्यचित्स्थानिनो दीर्घत्वं विधीयत इति स्थानिवत्त्वानिषेधात्पूर्वस्मादपि विधौ स्थानिवत्त्वादकारेण व्यवधानाच्च यङ्लोप ईटोऽप्रसङ्गः । अथ त्वागमान्तरेऽपि दीर्घ- त्वमस्तीत्येवायं दीर्घविधिस्तदा यङ्लोपे दोषो न परिहृतः । इतरो व्यक्तिपदार्था- श्रयेणाऽऽह–इदीर्घ इति चेदिति । विवरीषत इति । सनीटि प्राप्ते वृतो वेत्यनेन पक्ष ईटि च प्रसक्ते सनि ग्रहगुहोश्चेत्यननोभयास्मन्नपि प्रतिषिद्ध इट्सनि वेति पक्ष इट् विधीयते ततः पुनरीटो विधानाभावाद्दीर्घ ईकारः पक्षे न श्रूयेत । इटस्तु पक्षे दीर्घविधौ दोषाभावः । अत्रापीति । इट्सनि वेत्यत्र दीर्घ इति वृत इति चानुवर्तत इति सिद्धं त्रैरूप्यम् । विदेशस्थमिति । दीर्घग्रहणानुवृत्तरत्रासं- भवः । जरीत्वेति । उदात्तत्वादिप्राप्तो वृतो वेत्यनेन पक्ष ईट् च इन्युकः कितीति प्रतिषिद्धः । इकारजात्याश्रयणादीटोऽपि प्रतिषेधः प्रवर्तते । ततो जृवश्च्योः पक्ष इति उ०-इत्यर्थ इति भावः । अपवाद इति । साप्तमिकस्येटजातीयस्य नित्यत्वाबाधक इत्यर्थः । यङ्लोपे दोषाभावमत्र पक्ष उपपादयति-न च कस्यचिदिति । दोषो न परिहृत इति । तस्मादेवं दीर्घविधिग्रहणमनुचितमिति भावः । वस्तुतोऽयं दोषः पक्षद्वयेऽपीति सूत्रशेषे भाष्यकृतक्ष्यतीत्यायदोषपरिहारफलक एवायं तत्त्वम् । यङलुगन्तात्तृजादौ त्विटो दीर्घ इष्ट एव । स्थाने द्विवचनपक्षेऽप्यन्त- रङ्गानपीति न्यायेन • लुगुत्तरमेव द्वित्वप्रवृत्तेः स्थानिवद्भावेन ग्रहित्वाद्भवत्येव दीर्घः । यदि यङ्लुगस्तीति तात्पर्यम् । प्रतिषिद्धस्य पुनर्विधानमुपपादयति-सनीटीति । उभयस्मिन्नपीति । पुरस्तात्प्रतिषेधकाण्डारम्भसामर्थ्याज्जातिपक्षाश्रयणाच्चेति भावः । सिद्धं त्रैरूप्यमिति । वाक्यभेदेनेटोऽपि विधानादिति भावः । विदेशस्थमित्यस्य हेतुगर्भविशेषणत्वमुपपादयति-दीर्घति । भाष्ये न सिध्यतीति । तद्विषये न सिध्यति दीर्घ इत्यर्थः । नन्विटो निषेधः कथमीटः स्यादत आह-जातीति । + ७. २. ३५३८, १२, ४१. * ७, २.४१. ४७. २. ३५, ३८.

·२६८ उद्द्योतसमलंकतप्रदीपसमुद्भासिते- ईटो विधिरिटः प्रतिषेधः+ । यथाप्राप्त इड्दी! भविष्यति । यदि तर्हि इटो ग्रहण ईटो ग्रहणं न भवति जरीत्वा न क्त्वा सेट् [ १. २. १८] इति कित्त्वपतिषेधो न प्राप्नोति । इह च अग्रहीदिति इट इंटि [८. २. २८ ] इति सिज्लोपो न प्राप्नोति । इह च अग्रहीत् नेटि [ ७. २. ४ ] इति वृद्धिपतिषेधो न प्राप्नोति । मा भूदेवम् । हम्यन्तानामित्येवंx भविष्यति । अत्रापि नेटीत्यवानुवर्तते । वच्चाबश्यभिग्रहणमनुवयंमधाक्षीदित्येवमर्थम् । तथा अग्रहीध्वम् अग्रहीदवम् विभाषेटः [८. ३. ७९] इति मूर्धन्यो न प्राप्नोति । तस्मान्नैवं शक्यं वक्तुभिटो ग्रहण ईटो ग्रहणं न भवतीति । भवति चेत्पतिषि- दस्य च पुनर्विधाने दी भाव इत्येव । तस्मादशक्य इड्दर्घि आगमान्तरं विज्ञा- तुम् । न चेद्विज्ञायत इटो ग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । आर्धधातुकस्यति वर्तते । ग्रहः परस्याऽऽर्धधातकस्य दीर्घत्वं वक्ष्यामि । इहापि तहिं प्राप्नोति । ग्रहणम् ग्रहणीयम् । वलादरिति* वर्तते । एवमपि ग्रहीता ग्रहीतम् अत्र न माप्नोति । भूतपूर्वगत्या भविष्यति । एवमपि ग्राहकः अत्र प्राप्नोति । किंचे- टपतीपातेन खल्वपि दीर्घत्वमुच्यमानमिटं बाधते । तस्मादिटो ग्रहणं कर्तव्यम् । प्र०-कवीत्यनेनेटि विधीयमाने पक्षे दी| न स्यात् । एतत्परिहरति-ईटो विधि- रिटः प्रतिषेध इति । वृतो वेत्यनेन पक्ष ईडागमो विधीयते । श्यकः किती- त्यनेन तु नेडित्यधिकाराट्यक्तिपक्षाश्रयणाच्च निषेध इटः । न त्वीटः । पाठा- न्तरं तु प्रकृतेऽर्थ दुर्योजत्वादस्मामिनापन्यस्तम् । सन्मार्गसंभवे को हि विमार्ग मतिमान्भजेत । यदि तहीति । इटप्रतिषेध ईटो यथा न भवत्येवं कार्यान्तरस्याप्यप्रसङ्गः। तस्मान्नैतदिति । इग्रहण इकाराकृतिराश्रयणीया नतु व्यक्तिः । भवति चेदिति। जुत्रश्च्योः क्त्वीतीविधौ दोष एवेत्यर्थः । नन्वनुवाद इव विधावीकाराकृत्याश्रयणा- ज्जरित्वा जरीत्येति रूपयं भविष्यति । तदस्ति । विधौ जात्याश्रये लवितेत्यादावपि दीर्ध: स्यात्तस्मादिहितस्य दीर्घस्यग्रहणेन ग्रहणं नत विधेयस्य । ग्रह इति । इडागमे कृते तदादेरा- धधातुकस्याऽऽदेः परस्येतीट एव दीर्थः । वलादेरिति । वलादि यदृष्टमित्याश्रीयते । इतरः सांप्रतिकं वलादित्वमाश्रितमिति मत्वाऽऽह-एवमपीति । भूतपूर्वगत्येति । सांप्रतिकाभावा- दलिटीति निषेधाच्च इप्रतिघातेनेति । येन नाप्राप्तिन्यायेनेटं बाधित्वाऽकृतेटकस्यैवाऽऽर्ध- उ०-नत्वीट इति । एवं च जरीत्वा विवरीषत इति सिद्धमिति भावः । तस्माद्धि- हितस्यति । अनुवाद एव जाते…हणं विधौ तु व्यक्तरेवेति भावः । नन्वार्ध- धातुकस्य दीर्घविधाने कथमिटस्तत्सिद्धिरत आह–इडागम इति । विशिष्यानुच्चार- गान्निर्दिश्यमानपरिभाषाया अविषय इति भावः । भाष्य इप्रतिघातेनेति । येन +. २. ३८ ११.४ ७. २. ५. + ७. २. ३५. * १. २. १० ·अ.७ पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङगाधिकारः। २६९ न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते । क्व परुतम् । आर्धधातुकस्येवलादेरिति । ननु चोक्तमेवमपि कर्तव्यमेवाग्रहणे ह्यसंपत्ययः षष्ठ्यनिर्देशादिति । नैष दोषः। ग्रह इत्येषा पञ्चमीडिति प्रथमायाः षष्ठी प्रकल्पयिष्यति तस्मादित्युत्तरस्य [ १. १. ६७ ] इति । एवं च कृत्वा सोऽप्यदोषो भवति यदुक्तं चिण्वदिटः प्रतिषेध इति । कथम् । प्रकृतस्येट इदं दीर्घत्वं न च चिण्वदिट् मरुतः। यङ्लोपे कथम् । यङ्लोपे चोक्कमिटि सर्वत्र । क्व सर्वत्र । यद्येव प्रकृतस्येटो दीर्घत्वमथापि इड्- दीर्घ आगमान्तरं विज्ञायेत । यङ्लोपे चोक्तम् ॥ ७॥ किमुक्तम् । तदन्तद्विवचनादिति* प्र०-धातुकस्य दीर्घत्वमच्परिभाषोपस्थानाद्यत्र तत्र स्थितस्याचः स्यात् । न चेति। जुत्रश्च्योः क्त्वीत्यनेन तु वलादिलक्षण एवेट प्रतिप्रसयत इत्यप्राकरणिकत्वाभावाद्दीर्घःसिध्यति। यमलोपे चेति । सन्यङन्तस्य स्थाने द्विवचनमित्यत्र पक्षे प्रकृतिप्रत्ययसंमोहान्नष्टः स ग्रहिः । ननु च विःप्रयोगो द्विवचनमिति पक्षस्तत्र स्थितः । तत्कथमस्थितपक्षाश्रयेण परिहारः । अत्राऽऽहु:- यङ्लोपे चोक्तामिति । अत्राप्ययमभिप्रायो वार्तिककारस्य दिःप्रयोगे द्विवचने पूर्वस्मादपि विधावल्लोपस्य स्थानिवत्त्वादकारेण व्यवधानादीर्घाभावः। न पदान्तेत्यत्र पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवदित्युक्तं तस्मिन्नुच्यमाने पदान्तवरेयलोपस्वरवर्ज द्विवचनादीनि न वक्तव्यानी- ति साप्तमिके दीर्घविधौ स्थानिवत्त्वं भवत्येव । सूत्रकारमतेऽपि ग्रहेविहितस्येत्येवं विहित- विशेषणाश्रयणायङ्लोपे दीर्घाभावसिद्धिः । भाष्यकारेण त्वास्थितमपि पक्षमाश्रित्य तद- न्तद्विवचनादिति विवृतम् । अन्यत्रास्य दोषस्य सम्यक्परिहाराभिधानादनादरात । - उ०-नाप्राप्तिन्यायाच्च तत्प्रतिघातेनास्य विधानं बोध्यम् । नन प्राकरणिकस्यैव दीर्घ जुवश्च्योरित्यस्योत्तरत्र विधानादप्राकरणिकत्वाज्जरित्वेत्यत्र पक्षे दीर्घो न स्यादत आह- जुत्रश्च्योरिति । प्रतिप्रसूयत इति । श्युक इति प्रतिषिछ प्रतिप्रसूयत इत्यर्थः । साप्तमिक इति । वस्तुतो वयंकोटौ दीर्घस्याप्युपलक्षणतायाः कमेणिङित्यादिसूत्रस्थ- भाष्यसंमततयेदं चिन्त्यम् । ननु वार्तिकमतेऽस्त्वयं परिहारः सूत्रमते तु कथमत आह-सूत्रकारेति । इदं भाष्यकृतोऽप्युपलक्षणम् । अपिना पञ्चमीसमासाभाव इत्यपि बोध्यम् । अन्यत्रेति । एकाचो दे इत्यत्र तत्र हि ग्रहेरङ्गादिति भाष्यम् । तृचो हि जरीगृह्येत्यङ्गं नतु ग्रहिः । न चाल्लोपयलोपयोरेकदेशवि- कृतन्यायेन जरीगृहित्यङ्गम् । तस्य च ग्रहिरूपत्वमपि विःप्रयोगत्वाद्विवचनस्येति वाच्यम् । विशेषणसामर्थ्याद्धि यथाश्रुतरूपाश्रयणमिति न दोष इति कैयटेन व्याख्या- ७.२.१०.

·। बालसमलंघन समुभासिते- स्वरतिसूतिसूयतिधूनूदितो वा ॥ ७ । २ । ४४ ॥ अथ वेति+ वर्तमाने पुनर्वावचनं किमर्थम् । पुनर्वावचनं लिङ्सिचोर्निवृत्त्यर्थम् ॥ १ ॥ पुनर्वावचनं क्रियते लिङ्सचोनिवृत्त्यर्थम् । अथ किमर्थं सतिसूयत्योः पृथग्ग्रहणं क्रियते । सुवर्मा भूत् । अथ किमर्थं प्र०- स्वर। अथेति। इट्सनि वेत्यतः । लिङ्सिचोनिवृत्त्यर्थमिति। ननु स्वरतिग्रहणाल्लिङ्- सिचोरनुवृत्तिर्न भविष्यति । ऋतश्च संयोगादेरितीड्विकल्पस्य सिद्धत्वात् । नैतदस्ति । नित्यार्थं स्वरतिग्रहणमित्यज्ञापकम् । लिसिनिवृत्तेः। अथ किमर्थमिति । सूग्रहणमेव क्रिय- तामिति भावः । सुवरिति । अननुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्येति सुवतेरेव ग्रहणं स्यात् । सूङ्ग्रहणेऽपि क्रियमाणे लुग्विकरणालुग्विकरणयोरलुग्विकरणस्यैव ग्रहणमिति सूय- तेरेव ग्रहणं स्यात् । अस्याश्च परिभाषायाः सूङ्ग्रहणे कर्तव्ये सूतिसूयतीति भेदे- उ०-तत्वात् । किंच समुदायस्य द्विःप्रयोगेऽपि न ग्रहित्वमुत्तरखण्डस्य तु कैयटरीत्या न तत्त्वम् । न चात्र पक्षे यङ्लुगन्तात्तृच इटि दी| न स्यात्ततो यङ्लुक्सत्त्वे दृढतरमानाभावादनैमित्तिकलुकः पूर्वमेव प्रवृत्तत्वेन द्विःप्रयोगद्विवचनेन च ग्रहेरेवाङ्गत्वे- नाक्षतेश्च । यङ्लोपे तु जरीगृह्यशब्दात्तृचि विशिष्टस्याङ्गत्वेऽल्लोपयलोपयोरेकदेशविकृत- न्यायेन जरीगृहित्यस्यैवाङ्गत्वं न तु ग्रहेः । नच द्विःप्रयोगत्वाग्रहिरेव सः । अङ्ग- संज्ञाप्रवृत्तिकाले ग्रहिरूपत्वाभावात् । यङ्लुगन्ते तु तत्कालेऽपि तथैव । यत्तु हर- दत्तेनैकाग्रहणानुवृत्त्या यङ्लोपे दोषपरिहार उक्तः स तु यङ्लुक्यातव्यापक- त्वान्मानाभावाच्च हेय एव । यत्रेडाद्यार्धधातुकनिरूपिताङ्गसंज्ञाप्रवृत्तिवेलायां स्वतः स्थानि- वद्भावेन वा ग्रहिरूपत्वं तत्र ग्रहेः परस्येटो दीर्घ इति यथाश्रुतरूपाश्रयणमिति कैय- टस्यार्थः । अत एव गृहीतमित्यादिसिद्धिः । अन्यथाऽत्रेडपेक्षया नित्यत्वात्संप्रसारणे यथाश्रुतरूपाभावः स्पष्ट एवेति दिक् । वस्तुतस्तदन्तद्विवचनादिति भाष्यं तत्रोक्त- सकलपरिहारोपलक्षणं बोध्यम् । स्वरतिसूति । भाष्ये लिङ्सिचोरिति । तत्सूत्रपरं तत्सूत्रानुवृत्तेर्निवृत्त्यर्थमि- त्यर्थः । अन्यथा परस्मैपदे सिचि विकल्पस्य चारितार्थेन ऋतश्च संयोगादेरितीविक- ल्पस्य सिद्धत्वादिति कैयटासंगतिः । नित्यार्थमिति । अत्र लिङ्सिचसहितवाग्र- हणानुवृत्तावपि लिङ्सिचोर्विकल्पे प्राप्ते स्वग्रहणं संस्वृषीष्टेत्यादौ सामर्थ्यान्नित्यार्थ स्यादित्यर्थः । केचित्त्वेवं सति सूत्रस्य वैरूप्यापत्तिस्तस्माल्लिङ्सिचोः परतः क्वचि. द्विषये संस्कृषीष्टत्यादौ पूर्वसूत्रस्य व्यवस्थितविभाषात्वबोधनद्वारेटो निवृत्त्यर्थं वाय. हणमेवं च लिसिचोरित्यस्य क्वचिद्विषये निवृत्त्यर्थमिति भाष्याक्षरार्थमाहुः । सुव- तेरिति । षू प्रेरण इति हि निरनुबन्धः । धूङ् प्राणिगर्भविमोचन इत्यदादिः + ७.२.४१. ५. २.४२.

·अ. ७ पा. २ आ.२] पातञ्जलव्याकणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २७१ धूत्रः सानुबन्धकस्य ग्रहणं क्रियते । धुवतेर्मा भूदिति । किं पुनरिय प्राप्ते विभाषाऽऽहोस्विदमाप्ते । कथं च प्राप्ते कथं वाऽमाप्ते । यदि स्वरातरुदात्तस्ततः प्राप्ते । अथानुदात्तस्ततोऽमाप्ते । स्वरतिरुदात्तः ॥२॥ स्वरतिरुदात्तः पठ्यते । किमर्थं तर्हि वावचनम् । वावचनं निवृत्त्यर्थम् ॥ ३॥ वावचनं क्रियते निवृत्त्यर्थम् । अनुदात्ते हि किति वाप्रसङ्गः प्रतिषिध्य पुनर्विधानात् ॥ ४ ॥ अनुदात्ते हि सति किति विभाषा प्रसज्येत । स्वृत्वा । किं कारणम् । पति- षिध्य पुनर्विधानात् । प्रतिषिध्य+ किलायं पुनर्विधीयते । स यथैवैकाउलक्षणंx प्रतिषेधं बाधत एवं श्युकः किति [ ७. २. ११ ] इत्येतमपि बाधेत । यदि प्र०-नोपादानमेव ज्ञापकम् । धत्र इति । धूञ् कम्पन इति स्वादिषु क्यादिषु च पठ्यत इति द्वयोरपि सामान्येन ग्रहणम् । धू विधूनन इत्यस्मात्तु नित्यमिड् भवति । किं पुनरिति । स्वरत्युद्देशेनायं विचारोऽन्येषां तूदात्तत्वात्प्राप्तविभाषाया निश्चयात् । दोषाभावाच्च । स्वरतेस्तूदात्तानुदात्तप्रतिज्ञाने दोषदर्शनाद्विचारः। ऋतां च वृत्रा- विति परिगणनादस्योदात्तत्वं न प्रतिज्ञातम् । तत्र किमुदात्तत्वप्रतिज्ञानेन दोषः परि- ह्रियते । अथानुदात्तत्वप्रतिज्ञाने न्यायेनेति प्रश्नः । यदि स्वरतिरुदात्त इति । ननु किति प्रत्यये श्युकः कितीति प्रतिषेधात्तत्राप्राप्तविभाषेयं स्यात् । नैतदस्ति । अल्पविषयत्वप्रसङ्गात्स्वरतेः प्राप्तविभाषायां तु महाविषयत्वं भवति । किमर्थमिति । यदि पक्ष इनिवृत्त्यर्थं तदा ऋदनोः स्य इतीममपीटं पक्षे निवर्तयेदिति प्रश्नः । निवृत्त्यर्थमिति । निवृत्तिः कंचिदेव विधिं बाधते न सर्वमिति भावः । स -घूङ् प्राणिप्रसव इति च दिवादिः सानुबन्धकौ । ज्ञापकमिति । न च साह- चर्यादलुविकरणस्यैव भविष्यतीति वाच्यम् । तदनित्यत्वस्यापि ज्ञापनादिति भावः । न च लुग्विकरणस्यैवेत्येव कुतो न ज्ञाप्यते । ज्ञापितेऽप्यस्य वैयर्थ्यांपत्तेः । परिभा- पादयेनोभयोरपि ग्रहणस्य वक्तुं शक्यत्वात् । धू विधूनन इति कुटादिः । किमु- दात्तत्वप्रतिज्ञानेन दोष इति । स्वृत्वेत्यादौ विकल्पप्रसङ्गरूप इत्यर्थः । शयेनेति । येन नाप्राप्तिन्यायेन पुरस्तात्प्रतिषेधकाण्डारम्भन्यायेन चेत्यर्थः । तत्राप्राप्तेति । भाव- तात्पर्यकतालोभेनेति भावः । महाविषयत्वमिति । व्याप्तिन्यायानुग्रहाय साहचर्यानु- ग्रहाय च प्राप्तविभाषैव युक्तेत्यर्थः । वावचनस्य विकल्पार्थत्वात्प्रश्नाशयमाह-यदीति। कंचिदेवेति । वक्ष्यमाणेन न्यायेनेति भावः । नन्वस्य विकल्पत्वात्प्रतिषेधोक्तिरसंग- + ७.२.११.४७.२.१०.

·२७२ उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- तर्युदात्तः स्वरतिः पठिष्यति विमतिषेधं स्वरतेवेट्त्वादृतः स्ये विप्रतिषेधेनेतिx स विमविषेधो नोपपद्यते । किं कारणम् । स विधिरयं प्रतिषेधो विधिप्रतिषेध- योश्चायुक्तो विप्रतिषेधः । सोऽपि विधिन मृदूनामिव कार्पासानां कृतः प्रतिषेध- विषय आरभ्यते । स यथैवैकाज्लक्षणं प्रतिषधं बाधत एवमिममपि बाधिष्यते। अथवा येन नामाप्ते तस्य बाधनं भवति न चापाप्ते वलादिलक्षण+ इयं विभा- षाऽऽरभ्यते स्यलक्षणे पुनः प्राप्ते चापाप्ते च । अथवा मध्येऽपवादाः पूर्वान्विधी- बाधन्त इत्येवामियं विभाषा वलादिलक्षणमिटं बाधिष्यते स्यलक्षणं न बाधि- ष्यते । अथवा पुनरस्त्वनुदात्तः। ननु चोक्तमनुदात्ते हि किति वापसङ्गः प्रतिषिध्य पुनर्विधानादिति। नैष दोषः। येन नामाप्ते तस्य बाधनं भवति न चापाप्त एका- प्र०-विधिरिति । द्धनोः स्य इत्येषः । अयं प्रतिषेध इति । प्राप्तविभाषापक्षे यथा बलादिलक्षण इट् प्रतिषिध्यते तथा स्यलक्षणोऽपि प्रतिषिध्येत । अनुदात्तप्रतिज्ञाने तु योरपि विधित्वाद्विप्रतिषेधोपपत्तिः । सोऽपीति । वैधय॒ण दृष्टान्तो यथा मृदुकासकृतो रज्ज्वादिर्दुर्बलो नैवम् ‘ऋद्धनोः स्ये' इत्ययं विधिः । स यथैवेति । करिष्यतीत्यादौ । एवमिममपीति । न च स्वरतेरुदात्तत्वे येन नाप्राप्तिन्यायोऽस्ति येनैकाजलक्षणमेव प्रतिषेधं बाधेत न स्वरतिलक्षणम् । यद्येवं विप्रतिषेधानुपपत्तिः । स्यलक्षणस्य विधेरपवादत्वात् । अन्यथाऽपीष्टस्य सिद्धत्वान्मोपपादि विप्रतिषेधः । अथवा स विधिरयं प्रतिषेध इति विधेर्दर्बलत्वं यदुक्तं तदनेन निराकृतम् । तत्र दयोस्तुल्यबलत्वादुपपद्यते विप्रतिषेधः । अथयोति । परिभाषाश्रयणादुत्सर्गापवादभा- वेऽपनीते द्वयोर्विप्रतिषेधोपपत्तौ परत्वेन व्यवस्था । उदात्तत्वे दोषं प्रतिविधायानु- हात्तत्वे प्रतिविधत्ते । अथवेति । न चाप्राप्त न चाप्राप्त एकाजलक्षण इति । अयमेव उ० तेत्यत आह-प्रामविभाति । प्रतिषिध्येतेति । निषेधाश्च बलीयांस इति न्याया- दिति भावः । कार्पासकृत इति । भाष्ये षष्ठी तु करणस्य शेषत्वविवक्षया बोध्या । न्यायोऽस्तीति । स्वरतावुदात्तत्वपक्ष एकाज्लक्षणनिषेधाप्राप्तेरिति भावः । स्यलक्षण- स्येति । एवं चोत्सर्गापवादयोरयुक्तो विप्रतिषेध इत्यर्थः । एवं च स्वरतेट्त्वादृतः स्ये विप्रतिषेधेनेत्युक्तविप्रतिषेधासंगतिरिति भावः । अन्यथाऽपीति । इष्टसिद्धिरेव प्रार्थ- नीया सा त्वयवादत्वादेव सिद्धति किं विप्रतिषेधेनेत्यर्थः । एवं हि विप्रतिषेधवा- तिक विरुध्येतेत्यत आह--अथवेति । तदनेनेति । न त्वपवादत्वमुक्तमिति भावः । स्यलक्षणावकाशः करिष्यतीति । एतदवकाशः स्वर्ता स्वरितति । एवं चेममपि बाधि- ध्यत इत्यत्र परत्वादिति शेषः । परिभाषाश्रयणादिति । येन नाप्राप्त इति, . ४७.२. ७..+ ७. २. ३५.

·अ.पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २७३ ज्लक्षणे प्रतिषेध इयं विभाषाऽऽरभ्यते श्युकः कितीत्येतस्मिन्पुनः प्राप्ते चाप्राप्ते च । अथवा श्-युकः कितीत्येष योग उदात्तार्थश्च येभ्यश्चानुदात्तेभ्य इट् पाप्यते तद्भाधनार्थश्च । अथवा श्-युकः कितीतीहानुवर्तिष्यते। अथवाऽऽचार्यप्रवृत्तिाप- यति नेयं विभाषोग्लक्षणस्य प्रतिषेधस्य विषये भवतीति यदयं सनीवन्तर्धन- स्जदम्भुश्रिस्वयर्णभरज्ञपिसनाम् [ ७. २. ४९ ] इति स्वग्रहणं करोति । इनिष्ठायाम् ॥ ७ । २ । ४७ ॥ इडितिर वर्तमाने पुनरिग्रहणं किमर्थम् । इग्रहणं नित्यार्थम् ॥ १ ॥ नित्यार्थोऽयमारम्भः । नैतदस्ति प्रयोजनम् । सिद्धान विभाषा पूर्वणैव+ तत्राऽऽरम्भसामर्थ्यान्नित्यो विधिभविष्यति । नात्र पूर्वेण विभाषा प्राप्नोति । किं कारणम् । यस्य विभाषा [ ७. २. १५] इति प्रतिषेधात् । तत्राऽऽरम्भसाम- र्थ्याद्विभाषा लभ्येत पुनरिग्रहणादिडेव भवति । तीषसहलुभरुषरिषः ॥ ७ । २ । ४८ ॥ प्र०-पाठो युक्तः । केचित्त बलादिलक्षण इति पठन्ति । बलादिमात्रविषयत्वाबलादिलक्ष- णमिति व्याचक्षते । श्युकः कितीत्येतस्मिन्निति । तत्र स्वृत्वेत्यंत्रोभयप्रसङ्गे पूर्व- विप्रतिषेधो भवतीति वक्तव्यम् । येभ्यश्चानुदात्तेभ्य इति । प्रतिषेधकाण्डस्य पुर- स्तात्करणस्य सटप्रतिषेधार्थत्वात् । यदयमिति । यद्युगलक्षणं प्रतिषेधमयं विकल्पो बाधेत ततः सनि ग्रहगुहोश्चेत्यस्य प्रतिषेधस्याभावादनेनैव सनि विकल्पस्य सिद्ध- त्वात्पुनस्तन्न विदध्यात् । इण्नि० । सिद्धति । निरः कुष इत्यनेन । तीष० । इषु इच्छायामिति केचित्तौदादिकमुदितमधीयते । अन्ये तूदित्वस्य उ०-मध्येऽपवादा इति वेत्यर्थः । वलादिमात्रेति । अयं तु कित्त्वलक्षणोऽपीति भावः । बलादिमात्रविषयत्वेन वलादिलक्षणशब्दस्यैकाजलक्षणे लक्षणापत्त्याऽयं पाठो न युक्तः । पूर्वविप्रतिषेध इति । एवं च पूर्वविप्रतिषेधेन निषेधो भवतीति भाष्यं वाक्यशे- षाध्याहारेण व्याख्येयभिति भावः । अत्र पक्षे पूर्वविप्रतिषेधाश्रयणे गौरवात्समाध्य- न्तरमेवाऽऽह-अथवति । इदमेव मुख्यं समाधानम् । इनिष्ठायाम् । भाष्ये-आरम्भसामर्थ्याद्विभाषा लभ्यत इति। विप्रतिषेधबाधन- द्वारेति भावः । नचैवं निरः कुषोऽनिष्ठायामित्येव सूत्रमस्तु । यस्य विभाषेत्यस्य प्राप्त्या निष्ठायां विकल्पप्राप्तेरनिष्ठायामित्यस्य वैयर्थ्यांपत्तेः । सामर्थेनाऽऽनुमानिकवचन- कल्पने तु न किंचिल्लाघवम् । पर्युदासेन कृत्येव विकल्प इति शङ्कावारणार्थं तदित्याहुः । तीषसह । केचिदिति । वामनादयः । अपश्यन्त इति । न च 'उदि- ७. २.१२.४ ७.२.४१.+७. २, ४६.

·२७४ उद्यो मामला दीपसमुद्भासिते- इषेस्तकारे श्यन्प्रत्ययात्प्रतिषेधः ॥ १ ॥ इषेस्तकारे श्यन्प्रत्ययात्मतिषेधो वक्तव्यः । इह मा भूत् । मेषिता पोषितुम् प्रेषितव्यम् । वसतिक्षुधोरिट् ॥ ७ । २ । ५२ ॥ इडिति+ वर्तमाने पुनरिग्रहणं किमर्थम् । पुनरिग्रहणं नित्यार्थम् ॥ १ ॥ इडिति वर्तमाने पुनरिग्रहणं क्रियते नित्यार्थम् । नित्यार्थोऽयमारम्भः । गमेरिट्परस्मैपदेषु ॥ ७।२। ५८ ॥ गमेरिटपरस्मैपदेषु चेत्कृत्युपसंख्यानम् ॥ १ ॥ गमेरिटपरस्मैपदेषु चेत्कृत्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । जिगमिषिता जिगमिषितुम जिगमिषितव्यम् । तत्तर्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । अविशेषेण गमेरि- डागममुक्त्वाऽऽत्मनेपदपरे नेति वक्ष्यामि । आत्मनेपदपरप्रतिषेध उक्तम् ॥२॥ किमुक्तम् । आत्मनेपदपरपतिषेधे तत्परपरसीयुडेकादेशेषु प्रतिषेध इतिx। इहाप्यात्मनेपदपरपतिषेधे तत्परपरसीयुडेकादेशेषु प्रतिषेधो वक्तव्यः । तत्परपरे तावत् । संजिगंसिष्यते । सीयुटि । संगंसीष्ट । एकादेशे । संगंस्यन्ते । एका- देशे कृते व्यपवर्गाभावान प्राप्नोति । सिद्धं तु गमेरात्मनेपदेन समानपदस्थस्येप्रतिषेधात् ॥३॥ प्र०-प्रयोजनमपश्यन्त इष इच्छायामिति पठन्ति । ये त्विह तीषुसहेति पठन्ति तन्म- तेनेह विशेषणार्थ उकारः । तत्र वार्तिककारमतेन त्रयोऽपीषयोऽननुबन्धका इह च तीषसहेति पाठस्तदाह-इषेरिति । इष आभीक्ष्य इत्यस्य क्रैयादिकस्य तु विकल्प- मिच्छति वार्तिककारः । तौदादिकस्य तूदित्त्वेऽभ्युपगम्यमाने तीषसहेति पाठेऽननुबन्ध- कपरिभाषया कैयादिकस्यैव ग्रहणं स्यात् । इह मा भूदिति । विकल्पः । तेनेष गता- वित्यस्मात्तकारादौ नित्यमिड् भवति । गमे । सिद्धं त्विति । इह तु जिगमिषितेवाऽऽचरति जिगमिषित्रीयत इति बहिरङ्ग- उ०-तो वा' इति फलम् । क्त्व इविकल्पस्याननैव सिद्धत्वादिति भावः । तन्मतेनेति । क्यादेर्विकल्पासिद्ध्याऽयं पाठो न युक्तः । क्रैयादिकस्यैवेति । न तु तौदादिक- स्येत्यर्थः । तस्मात्तौदादिकस्योदित्पाठो न युक्तः । गमेरिट । सिद्धं त्वितीति । सूत्रस्थपरस्मैपदग्रहणं फलोपहितात्मनेपदनिमि- तत्वाभावोपलक्षणम् । तेन संजिगमिषितेत्यादौ तृजन्त इट् सिद्धिरिति बोध्यम् । + ७. २. ४७.४ ७. २.३६.

·: अ.७ पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याक-माहादाष्येऽङ्गाधिकारः। २७५ सिद्धमेतत् । कथम् । गमेरात्मनेपदेन समानपदस्थस्येण्न भवतीति वक्तव्यम् । न वृद्भयश्चतुर्थ्यः ॥ ७ । २ । ५९ ॥ वृतादिप्रतिषेधे च ॥ १ ॥ किम् । कृत्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । विवृत्सिता विवृत्सितुम् विवृत्सितव्यम् । तत्तर्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । आविशेषेण वृतादिभ्य इट्मतिषेधमु- क्त्वाऽऽत्मनेपदपर इड् भवतीति वक्ष्यामि । आत्मनेपदपर इइवचने तत्परपरसीयुडेकादेशेविंड्वचनम् ॥२॥ आत्मनेपदपर इड्वचने तत्परपरसीयुडेकादेशेष्विड् वक्तव्यः । तत्परपरे तावत् । विवर्तिषिष्यते । सीयुटि । वर्तिषीष्ट । एकादेशे । वर्तिष्यन्ते वर्धिष्यन्ते । सिद्धं तु वृतादीनामात्मनेपदेन समानपदस्थस्येड्वचनात् ॥ ३॥ सिद्धमेतत् । कथम् । वृतादीनामात्मनेपदेन समानपदस्थस्येड् भवतीति वक्तव्यम् । चतुस्तासिक्लपिग्रहणानर्थक्यं च ॥४॥ चतुर्ग्रहणं चानर्थकं सर्वेभ्यो हि वृतादिभ्यः प्रतिषेध इष्यते । तासिग्रहणं" चानर्थकम् । किं कारणम् । प्र०-त्वादात्मनेपदस्य प्रतिषेधाभावः । केचित्तु योगविभागेनेष्टसिद्धिमाहुः । गमेः सकारादावि भवतीत्येको योगः । ततः परस्मैपदेष्विति द्वितीयो योगो नियमार्थः । तुल्यजाती- यापेक्षत्वाच्च नियमस्याऽऽत्मनेपदविषय एवेण्निवर्त्यत इति कृति परस्मैपदलुकि चेड् भवत्येव जिगमिषितुम् । जिगमिषितव्यम् । जिगमिषत्वमिति । न वृद्भ-यश्चतुर्म्यः । सिद्धं त्विति । तेन परस्मैपदलुक्यपि प्रतिषेधो भवति विवृत्स- त्वमिति । अन्यथा न लुमताऽङ्गस्येति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधः स्यात् । विवृत्सित्रीयत इत्यत्र तु पूर्ववदात्मनेपदस्य बहिरङ्गत्वादिडभावः । चतुर्ग्रहणं चेति । कृपू सामर्थ्य इत्य- उ०-बहिरङ्गत्वादिति । वार्तिकेऽन्तरङ्गत्वाद्गमिनिमित्तात्मनेपदस्यैव ग्रहणमिति भावः । नियमार्थ इति । परस्मैपद एवेति नियमार्थ. इति भावः । तदाह-तुल्येति । परस्मैपदलुकि चेति । परस्मैपदे पर इत्यर्थेन लुमतेति निषेधेन तत्परत्वाभावान्न स्यादिडिति भावः । यद्यप्यङ्गस्येत्यस्यानुवृत्तस्याऽऽर्धधातुकस्येत्यादावङ्गनिमित्तस्येत्यर्थस्य क्ल्टप्ततया गमेः परस्याङ्गनिमित्तस्य सादेरार्धधातुकस्येत्यर्थादिनिरूपिताङ्गस्यात्रोद्देश्यकोटौ प्रवेशाभावेन न लुमतेत्यस्य न प्राप्तिस्तथाऽपि परस्मैपदस्य प्रत्ययतया तदाक्षिप्ताङ्ग एव तत्प्रवृत्त्या प्रत्यये परतः पूर्वकार्यसत्त्वेन च स्यादेव निषेध इति भावः । भाष्ये कृतीत्युपलक्षणं बोध्यम् । न वृद्धयः। सिद्धं त्वितीति । अत्रापि परस्मैपदग्रहणं फलोपहितात्मनेपदनि- .

·२७६ उद्द्योतसमलंकृतदीपसमुद्भासिते- नित्तत्वात्सकारस्य ॥५॥ निवृत्तं सकारादाविति । तास्ग्रहणे चेदानीमक्रियमाणे क्सपिग्रहणेनापि* नार्थः । एषोऽपि हि वृतादिः पञ्चमः। भवेत्क्लूपिग्रहणं न कर्तव्यं तास्महणं तु कर्तव्यम् । यदि तत्सकारादाविति न तच्छक्यं निवर्तयितुं तृच्यपि हि प्रस- ज्येत । वर्तिता वर्धिता । तास्महणे चेदानी क्रियमाणे क्लपिग्रहणमपि कर्तव्य- मन्येभ्योऽपि वृतादिभ्यस्तासौ मा भूदिति। भवेत्तास्यहणं कर्तव्यं क्लपिग्रहणं तु नैव कर्तव्यम् । अन्येभ्योऽपि वृतादिभ्यस्तासौ कस्मान्न भवति । परस्मैपदे- विति* वर्तते क्लपेरेव च तास्परस्मैपदपरो नान्येभ्यो वृतादिभ्यः । यद्येवं तास्यहणेनापि नार्थः । तृचि कस्मान भवति । परस्मैपदोष्विति वर्तते । प्र०-स्यानन्तरं वृत्करणं पठ्यते तद् द्युतादीनां वृतादीनां च समाप्त्यर्थं भविष्यति । एकस्या- नेकप्रयोजनाविरोधात् । सर्वेभ्य इति । संकल्प्स्यतीत्यादौ क्लपेरपीत्यर्थः । भवेत्तासू. ग्रहणामति । क्लपिग्रहणाकरणपरमेतन्नतु तासिग्रहणपरम् । तथा चास्यापि प्रत्याख्यानं करिष्यते । परस्मैपदेष्विति वर्तत इति । वृतादीनामनुदात्तेत्त्वात्स्यसनौ विहाय क्लपेस्तासिं चाऽऽर्धधातुकं वलादि परस्मैपदपरं नास्ति । एतच्च यथान्या- उ०-मित्तत्वाभावलक्षकमित्यादि प्राग्वत् । समाप्त्यर्थमिति एवं चेह चतुर्ग्रहणमुत्तरसूत्रं च न कर्तव्यमित्यर्थः । संकल्प्स्यतीति । तासि चेति चेन सादेरप्यनुकर्षणादिति भावः । एवं च चतुर्ग्रहणाभावे तासि चेति चोऽपि व्यर्थ इति तात्पर्यम् । भाष्ये-निवृत्तं सकारादाविति । न वृद्ध्य इति सूत्र एवेत्यर्थः । अंत एव वक्ष्यति तन्निवृत्तौ वर्तितेत्यादावपि प्रामोतीति । परस्मैपदेष्वित्यनुवर्तमाने कथमन्येभ्य- स्तासि निवृत्तिस्तदाह-वृतादीनामिति । तासिं चाऽऽर्धधातुकमित्यत्र विहायेति शेषः । वृद्भयः स्यसनोर्लटि च क्लप इति परस्मैपदं स्यादिविषये विकल्पेन विधीयत इति तत्रैवेटः प्रतिषेध इनि परस्मैपदग्रहणामवृत्तौ चतुर्ग्रहणं तासि च क्लप इति सूत्रं च न कार्यमिति भावः । न च स्यन्स्यतीत्यादावुदिल्लक्षणविकल्पबाधनार्थ चतुर्ग्रहणम् । तत्र हि सति तत्सामर्थ्यात्पुनर्विधानकल्पनद्वारा प्रत्येकं निषेधव्यापारबोधनद्वारा वा तस्यापि निषेध इति वाच्यम् । न वृद्भय इत्यनेन परत्वात्तद्वाधसिद्धः । निषेधाश्च वलीयांस इति न्यायाच्च । न चैवमपि विवृत्सितेत्यनुरोधेन परस्मैपदपदस्य फलोपहिता त्मनेपदनिमित्तत्वाभावोपलक्षणत्वावश्यकत्वेन वर्तितेत्यादावतिव्याप्तिवारणाय तत्र सादेरि.. त्यनुवृत्त्यावश्यकतया तासि चेत्यावश्यकमिति वाच्यम् । इष्टापत्तेः । अत एव पूर्व भवेत्तास्ग्रहणं कर्तव्यं क्लपिग्रहणं तु नैव कर्तव्यमिति भाष्य उक्तम् । यद्येवं तास- ग्रहणेनापीति भाष्यं तु सिद्धान्त्येकदेश्युक्तिरिति बोध्यम् । तद्ध्वनयन्नाह-एतच्चेति । +५. २. ५७. ७. २.६.. ७. २.५८.

·अं.७ पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २७७ उपदेशेऽत्वतः ॥ ७ । २ । ६२ ॥ तासावत्वत्प्रतिषेधे घसेः प्रतिषेधप्रसङ्गोऽकारवत्त्वात् ॥१॥ तासावत्वत्पतिषेधे घसेः प्रतिषेधः प्राप्नोति । जघसिथ+। किं कारणम् । अकारवत्त्वात् । सोऽपि यकारवान् । सिद्धं तु हलादिग्रहणात् ॥ २ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् । हलादिग्रहणं कर्तव्यम् । तच्चावश्यं कर्तव्यम् । अट्यशी प्रयोजयतः । अटयशी तावन्न प्रयोजयतः । किं कारणम् । तासा- वनिट इत्युच्यते सेटौ चेमौ तासौ । अवशू तर्हि प्रयोजयतः । अवशू चापि न प्रयोजयतः । किं कारणम् । तासौ नित्यानिट इत्युच्यते विभाषितेटौ चैतौ । अदिस्तहि प्रयोजयति । आदिथ । क्रियमाणेऽपि वै हलादिग्रहणे- ऽत्र प्राप्नोति । जघसिथ । एषोऽपि हलादिः । तस्य चाभावात्तासौ ॥ ३॥ प्र०-साश्रयेणोच्यते । यदा त्वात्मनेपदेन समानपदस्थस्येड् भवतीत्युच्यते तदा परस्मैपदे- ष्विति नानुवर्त्यमिति । स इत्येतदनुवर्त्यम् । तस्मिन्ननुवर्तमाने तासि चेत्यपि कर्तव्यम् । क्लप इत्येतत्तु न कर्तव्यम् । क्लपेरन्येभ्यो वृतादिभ्यस्तासेरात्मनेपदप- रत्वादिटोऽभावात् । उपदेशे० । तासाविति । तासाविडभावे सत्यत्वतस्थलि प्रतिषेधे विधीयमान इत्यर्थः । सिद्धं त्विति । उपदेशग्रहणेन द्वयं संबध्यत उपदेशे योऽत्वान् हला- दिश्चेति । नच घसिरद्युपदेशे हलादिः । अवशू तीति । अशू व्याप्तावित्य. स्यानुदात्तेत्त्वात्थलभावादुपन्यासोऽयुक्तः । क्रियमाणेऽपीति । यद्यपि स्थान्युपदेशे घसिहलादिन भवति तथाऽपि स्वोपदेशे हलादिरेव । तस्य चाभावादिति । उप- उ०-स इत्येतदिति । परस्मैपदग्रहणस्योक्तार्थोपलक्षणत्वाभावे चेत्येतदपि द्रष्टव्यम् । उपदेशेऽत्वतः। ननु हलाहिग्रहणेऽपि घसेः प्रतिषेधः अामोत्येवेत्यत आह- उपदेशग्रहणेनेति । न च घसिरिति । उपदेशत्वावच्छेदेन यो हलादिरित्यर्थः । आधुप- देश इति । आद्य उपदेश इत्यर्थः । आदिश्चासावुपदेशश्चेति विग्रहः । अद्युपदेश इति पाठस्तु सुगम एव । अनुदात्तेत्त्वादिति । वस्तुतस्तु भाष्यप्रामाण्येनास्याप्यनुदात्तेत्वाभावमप्या- श्रित्य परस्मैपदं थलस्त्येवेति बोध्यम् । भाष्ये-आदिथेति । केचित्त्वि- डत्यर्तिव्ययतीनामिति नित्यटैव सिद्धेऽत्र हलादेरित्यस्य प्रयोजनं चिन्त्यमित्याहुः । तत्राद्ग्रहणं न कार्यमिति भाष्याशयमन्ये । तथाऽपि स्वोपदेश इति । अस्यो- पदेशग्रहणस्याचस्तास्वदित्यत्राप्यपकर्षणेन तत्र चक्षिङः ख्यादेशेऽजेादेशे च चख्याथ +२, ४.४.

·२७८ उदयोतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- तासावनिट इत्युच्यते न च घसिस्तासावस्ति । ननु च यस्तासौ नास्त्यनि- इप्यसौ तासौ भवति । नैवं विज्ञायते यस्तासावनिडिति । कथं तर्हि । यस्ता- सावस्त्यनिद् चेति । किं वक्तव्यमेतत् । न हि । कथमनुच्यमानं गंस्यते । सप्तम्य- र्थेऽपि वै वतिर्भवति । तद्यथा । मथुरायामिव मथुरावत् । पाटलिपुत्र इव पाटलिपुत्रवत् । एवं तासाविव तास्वत् । ०-माने दृष्टानां धर्माणामुपमेये भूतानां भाविनां वा संप्रत्ययः । तत्र तास्वत्थलि नेट् भवतीत्युच्यमाने यदि घसिस्तासौ स्थानतस्थलि प्रतिषेधोऽतिदिश्येत । यतस्तु तासौ नास्ति ततोऽस्य तासावनिट्त्वमशक्यं प्रतिपत्तमिति थल्यतिदेशो न प्रवर्तते । अनिडप्यसाविति । असत्त्वादेवेडभावात् । सप्तम्यर्थ इति । तासाविव तास्व- दित्यौपश्लेषिकमधिकरणमाश्रीयते तासौ परतः पूर्वस्य यथेन भवति तथा थल्य- पीत्यर्थः । ननु चास्य स्थान्यदिस्तासावस्ति स चानिट चेति तदादेशस्यापि स्थानि- वद्भावात्सत्त्वानिट्त्वे स्याताम् । नैतदस्ति । स्थानिवद्भावः शास्त्रीयेष्वेव कार्येषु प्रव. तते । नच तासौ सत्त्वं शास्त्रीय कार्यम् । अत एव बयेस्थल्युवयिथेति प्रति- पेधाभावः । क्रमेरपि चक्रमिथेति भाव्यम् । नहि तासौ नित्यानिट क्रमिः। आत्म- नेपद इडभावात्परस्मैपदे सेट्रत्वात् । उ०-विवेथेत्यादिसिद्धय उपदेशत्वसामानाधिकरण्येनैवान्वयावश्यकत्वेनात्रापि तथैवान्वय उचितः । स्वोपदेश एव च मुख्य इति स एवाऽऽश्रीयते न स्थान्युपदेश इति भावः । ननु घसेस्तासावभावेऽप्यसत्त्वादेव तस्य तत्रेडभावोऽप्यस्तीत्यत आह-~- उपमान इति । यथोशीनरवन्मद्वेषु यवाः संपन्नाः संपत्स्यन्त इति वा प्रतीतिः । सर्वथोपमाने दर्शनमवश्याश्रयणीयमिति भावः । अशक्यं प्रतिपत्तुमिति । स्थानि- बत्त्वं तु न । अशास्त्रीयत्वादिति भावः । एतदभिप्रायमजानतः प्रश्नो भाष्ये- नन च यस्तासाविति । तासौ परतः पूर्वस्येति । तास्परधातोः परस्य वला- यार्धधातुकस्यार्थानासरूपस्यैव यथेण न भवति तथेत्यर्थः । तासो परतः पूर्वस्य धातोर्यथेड इनिमित्तत्त्वं न भवति तथेत्यक्षरार्थः । शास्त्रीयेष्विति । प्रत्यासत्तेः । न चेति । लौकिकत्वात् । वयेरिति । वेञो वयिरिति लिटि वयादेशः । प्रतिषेधाभावाच्च क्रादिनियमान्नित्यमिड् भवति । नहि तासाविति । अनिट इत्यत्रापि प्रत्यासत्त्या तासावत्यध्याहियत इति बोध्यम् । अजन्तस्य धातोः प्रयो- गमात्रावच्छेदेनेड्ररहितस्याप्रसिद्धेः क्वानिडित्याकाङ्क्षोदयात् । एवं चाञ्जरिवास्यापि स्नुक्रमो- रिति नियमेन पदभेदेन विभाषितेट्त्वेन नित्यानिट्त्वाभावान्न प्रतिषेध इति भावः । . १ ख. तासौ सत्तायास्तत्सहस्रेणाप्यतिदेष्टुमशक्यत्वादि।

·म. ७ पा. २ आ.२] पातालव्याकरणमहाभाष्येऽधिकारः। २७९ तो भारद्वाजस्य ॥ ७ । २ । ६३॥ किमर्थमिदमुच्यते नाचस्तास्वत्थल्यनिटो नित्यम् [ ७. २. ६१ ] इत्येव सिद्धम् । एवं तर्हि नियमार्थोऽयमारम्भः । अत एव भारद्वाजस्य नान्यतो भार- द्वाजस्येति । क्व मा भूत् । ययिथ वविथेति । ऋतो भारद्वाजस्येति नियमानुपपत्तिरप्राप्तत्वात्प्रतिषेधस्य ॥ १ ॥ ऋतो भारद्वाजस्येति नियमानुपपत्तिः । किं कारणम् । अप्राप्तत्वात्पतिषे- धस्य । गुणे कृते रपरत्वे चानजन्तत्वात्पतिषेधो न पाप्नोति । असति नियमे को दोषः। तत्र पचादिभ्य इवचनम् ॥ २ ॥ तव पचादिभ्य इइ वक्तव्यः । पेचिथ शेकिथेति । यदि पुनरयं भारद्वाजः पुरस्तादपलष्येत । अचस्तास्वत्थल्यनिटो नित्यं भारद्वाजस्य । उपदेशेऽत्वतो भारद्वाजस्य । तत ऋतः । भारद्वाजस्येति निवृत्तम् । सिध्यत्येवमयं तु भारद्वाजः स्वस्मान्मतात्पच्यावितो भवति । एवं तर्हि । प्र०- ऋतो । गुणे कृत इति । जहर्थेत्यादौ नह्ययमजन्तो नाप्युपदेशेऽत्वान् । असति नियम इति । जह!त्यादाविप्रतिषेधार्थ एव योगोऽस्त्विति भावः । तत्र पचादिभ्य इति । पूर्वयोगाभ्यां पचादिभ्यस्थलि नित्ये प्रतिषेधे प्राप्ते पक्ष इवि- धेयः । जहथेत्यादौ च नित्यः प्रतिषेध इष्यते । तत्र भारद्वाजस्येति वचनात्म- त्यन्तरानुसंधानाद्विकल्पः प्राप्नोति । नियमफलमन्यथोपपादयितुमाह-यदि पुनरिति । पूर्वयोगे भारद्वाजग्रहणं कृत्वा तदेव द्वितीये योगेऽनुवर्त्यते । स्वस्मान्मतादिति । भारद्वाजस्य मतम् । पेचिथ पपिथेतीट् भवत्येव । अन्येषां तु मतं पपक्थ पपाथे. उ०- ऋतो भार० । भाष्ये नाचस्तास्वदिति । न च प्रकारान्ते विकल्पेन निषेधार्थमिदं सूत्रमिति वाच्यम् । भारद्वाजातिरिक्तैरप्यचस्तास्वदिति सामान्यसूत्रप्रणयनेन निषे- धस्यैवाङ्गीकृतत्वेन स्मृत्यन्तरानुसंधानद्वारेण विकल्पस्य वक्तुमशक्यत्वादिति भावः । भाष्ये पेचिथेत्युपलक्षणं पपिथेत्यादेरपि तदाह-पूर्वयोगाभ्यामिति । नियमपक्षे हि तास्वत्थल्यनिटो नित्यमित्यनुवर्त्य योऽयं तासौ नित्यानिटस्थलीणनिषेधः स भारद्वाज- मते अकारान्तस्यैव नान्यस्य भारद्वाजमत इत्यर्थात् । उभयोरपि नियमाङ्गीकारादिति भावः । इदं चाचस्तास्वदिति सिद्धे नियम इत्युपक्रम उक्तस्तत्र पचादिभ्य इड्वचन- मित्युक्तेश्च विज्ञायते । एतेन सजातीयत्वाकारान्ते तस्यैव प्राप्तश्वाचस्तास्वदि- तस्यैव. नियम इत्यपास्तम् । स्वयं. दोषान्तरमप्याह--जहथेत्यादौ चेति । अच- स्तास्वदित्यस्याप्ताप्त्या पूर्वोक्तयुक्त्या विकल्पासंभवस्य वक्तुमशक्यत्वादिति भावः । अत्रत्यं भारद्वाजमहणं कथं व्यवहितपूर्वयोगेऽपकर्षेण संबध्येतेत्यत आह-पूर्वयोग इति ।मतविपर्यय ·३८. उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासते- योगविभागात्सिद्धम् ॥ ३॥ योगविभागः करिष्यते+। अचस्तास्वत्थल्यनिटो नित्यमुपदेशे । ततोऽ- त्वतः । अत्वतश्योपदेश इति । बभूथाऽऽततन्थ जगृभ्म ववर्थेति निगमे ॥ ७ । २ । ६४॥ वृग्रहणं किमर्थं न ऊसृभवृस्तुद्रुसुश्रुवो लिटि [७. २. १३ ] इत्येव सिद्धम् । एवं तर्हि नियमार्थोऽयमारम्भः । निगम एव यथा स्यात् । क्व मा भूत् । ववरिथ। प्र०-तीडभावः । न्यासविपर्यये तु मतविपर्ययः प्रदर्शितः स्यात् । ननु च नित्येषु शब्देषु विकल्पिते विधौ विकल्पमात्रं प्रदर्शयितव्यम् । तत्र कस्य किं मतं यत्प्रच्या- वितं स्यात् । उच्यते । विकल्पप्रतिपादनाय वाग्रहण एव कर्तव्ये पूजार्थमाचार्या उपादीयन्ते । सा चैवं पूजा भवति । यदि येनाऽऽचार्येण यः शब्दः स्मृतः स तेनैव स्मृतत्वेनोपदिश्यते । एवं हि तस्य स्मर्तृत्वेन प्रमाणत्वेन स्तुतिः कृता भवत्येवं चाड्गार्यगालवयोरित्यादावनेकाचार्योपादानमर्थवद्भति । विकल्पस्यैकाचा- योपादानेनापि सिद्धत्वात् । योगविभाग इति । ततश्च हरत्यादीनां गुणरपरत्व- योरनजन्तत्वेऽप्युपदेशेऽअन्तत्वात्सिद्धे प्रतिषेधेऽस्य नियमार्थत्वोपपत्तिः । आदेशोपदे- शोऽप्याश्रीयते न तु स्थान्युपदेश एवेत्यजत्यादेशस्य वीशब्दस्य चक्षिङादेशस्य च ख्यो विकल्पस्थलि भवति । विवेथ विवयिथ । आचख्याथ । आचख्यिथ । बभूथाऽऽततन्थ। वृग्रहणमिति । एकदेशाक्षेपद्वारेण ववर्थशब्दसमुदाय एवाऽऽक्षिप्यते। उ०-इति । भारद्वाजस्येडभावोऽन्यस्येडित्याकारः। ननु चेति । विकल्पप्रतिपादनमात्रफलत्वा- दाचार्यग्रहणस्येति भावः । ततश्चेति । योगविभागद्वारा चोपदेशग्रहणापकर्षः कार्य इति बोध्यते । अत एव सूत्रेऽज्ग्रहणं चरितार्थम् । नन्वेजन्तानामात्वविधानात्तेषामसंभवेनाग्रहणमेव कार्य तत्राकारमात्रग्रहणे कार्ये प्रत्याहारग्रहणसामर्थ्यादिकारायंशे भूतपूर्वगतिराश्रयिष्यत इति सूत्रस्थाच्पदमुपदेशग्रहणापर्षश्च वृथेति चेन्न । प्रत्याहारग्रहणेनोपदेशपदापकर्षणस्यापि वक्तुं शक्यत्वेन भूतपूर्वगत्याश्रयणे दृढतरमानाभाव इत्याशयात् । तदपकर्षे च धेटो दधिथेत्यादिसिद्धयेऽच्ग्रहणमप्यावश्यकमेवेति दिक् । नतु स्थान्युपदेश एवेति । यस्य यो मुख्य · उपदेशस्तस्य स एवाऽऽश्रीयते तदभावे तु गौणोऽपीत्यर्थः । यद्यपि स्थान्युपदेशग्रहणेऽप्युपदेशेऽत्वत्त्वमास्ति तथाऽपि तदुपदेशे तासौ नित्यानिट्त्वाभावः प्रत्यासत्त्या यदुपदेशेऽत्वांस्तदुपदेशविशिष्टस्यैव तासौ नित्यानिट्त्वग्रहणमुचितमिति भावः । तुष्टोथेत्यादौ तु पुरस्तात्प्रतिषेधकाण्डारम्भसामर्थ्यादस्यापि क्रादिनियमेन निषेध इति नेड्वशी- त्यत्र भाष्य उक्तम् । बभूथाऽऽत० । भाष्ये वग्रहणं किमर्थमिति । भूविषये तु न शङ्कितम् ।

·अ. ७ पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २८१ वस्वेकाजाद्धसाम् ॥ ७ । २ । ६७ ॥ किमर्थमिदमुच्यते । वस्वेकाजाद्घसांवचनं नियमार्थम् ॥ १ ॥ नियमार्थोऽयमारम्भः । वसावेकाजाद्धसामेव । क्व मा भूत् । बिभिवान् । किमुच्यते नियमार्थमिति न पुनर्विध्यर्थोऽपि स्यात् । प्रतिषेधोऽपि पत्र प्राप्नोति नेड् वशि कति [ ७.२.८. ] इति । कृच्चैव ह्ययं वशादिश्च । एवं तर्हि कसृ- भृवृस्तुद्रुसुश्रुवो लिटि [ ७.२.१३ ] इत्येतस्मानियमावेड् भविष्यति । नात्र तेन परिपापणं प्राप्नोति । किं कारणम् । प्रकृतिलक्षणस्य* प्रतिषेधस्य स प्रत्यारम्भः प्रत्ययलक्षणश्चायं प्रतिषेधः। उभयोः स प्रत्यारम्भः । कथं ज्ञायते । वृनोर्ग्रहणात् । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । इमौ वृद्धृवावुदात्तौ तयोः प्रकृति- लक्षणः प्रतिषेधो न पाप्नोति । पश्यति त्वाचार्य उभयोः स प्रत्यारम्भ इति ततो वृबृजोहणं करोति । न खल्वपि कश्चिदुभयवान्प्रतिषेधः प्रकृतिलक्षणः प्रत्ययलक्षणश्च । तुल्यजातीयेऽसति यथैव प्रकृतिलक्षणस्य नियामको भव- त्येवं प्रत्ययलक्षणस्यापि नियामको भविष्यति । अथ यावता वसावेकाज्भ्य इटा भवितव्यं कोन्वत्र विशेषो नियमार्थे वा सति विध्यर्थे वा । न खलु कश्चि- द्विशेषः । आहोपुरुषिकामावं तु भवानाह विध्यर्थमिति । वयं तु ब्रूमो नियमामिति । प्र०- वस्वेका० । किमर्थमिति । यदि क्रादिनियमः प्रकृत्याश्रयस्य प्रत्ययाश्रयस्य च प्रति- षेधस्य निवर्तकस्तत इदं नियमार्थम् । अथ प्रकृत्याश्रयस्यैव ततो नेड् वाश कृतीति प्रतिषेधे प्राप्ते निध्यर्थमित्युभयसंभवात्प्रश्नः । न खलु कश्चिदिति । उभयथैकाजा. द्घसिभ्य इटा वसोर्भाव्यम् । नान्येभ्यो बिभिदानित्यादावित्यर्थः । आहोपुरुषि- कामात्रमिति । अहो अहं पुरुष इति यस्याभिमानः सोऽहोपुरुष उच्यते । यथा या- णस्तर्वाणो नामर्षयो बभूवुरित्युक्तम् । तस्य भावो मनोज्ञादित्वावुञ् । कस्वभिप्रायेणे- तदुच्यते। न खलु कश्चिद्विशेष इति । अन्यत्र विशेषोऽस्त्येव । यदि क्रादिनियमः उ०-उकारान्तानां सेट्त्वात् । यथा चैतत्तथैकाच उपदेश इत्यत्र निरूपितम् । अस्य तु कृसभृ इति निषेधाल्लिट्यनिट्त्वं बोध्यम् । वस्वेकाजाधसाम् । विधिनियमयोर्विशेषाभावं दर्शयति--उभयथेति । कथं तदभिमानवांस्तच्छब्दवाच्यो भवतीत्यत्राऽऽह-यथा यर्वाण इति । यथा तत्प्रयुञ्जानाः साहचर्यात्ताभ्यां शब्दाभ्यामभिधीयते तथाऽहो अहं पुरुष इत्यभिमानवांस्तेन शब्देना- भिधीयत इत्यर्थः । तस्य भाव इति । स चाभिमान एव । कृसृभित्यस्योभ- यप्रत्यारम्भत्वं नैतस्य नियमार्थत्वायैव किंत्वन्यार्थमपीत्याह-अन्यत्र विशेषोऽस्त्ये- ७.२.१०.

·२८२ उद्योतसमलंतप्रदीपसमुद्भासिते- अथैकाज्यहणं किमर्थम् । इह मा भूत् । बिभिद्वान् चिच्छिद्वानिति । क्रिय- माणेऽपि वा एकाग्रहणेऽत्र प्राप्नोति । एषोऽपि ह्येकाच् । एवं तर्हि कते द्विवचने य एकाच् । किं वक्तव्यमेतत् । न हि । कथमनुच्यमानं गंस्यते । एकाज्यणसामर्थ्यात् । न हि कश्चिदछते द्विवचनेऽनेकाजस्ति यदर्थमकाज्य- हणं क्रियते । ननु चायमस्ति जागतिः । जागृवांसो अनुग्मन् । यत्ताकारण- हणं करोति न हि कश्चिदकते द्विवचन आकारान्तोऽनेकाजस्ति । ननु चाय- मस्ति दरिद्रातिः । न दरिद्रातेरिटा भवितव्यम् । किं कारणम् । उक्तमेतद्दरि- प्र०-प्रकृत्याश्रयस्य प्रतिषेधस्य स्यात्ततो युयुविवेत्यादौ श्युकः कितीति प्रतिषेधः स्यात् । ग्रहणं च क्रादिसूत्रेऽनर्थकं स्यादिति प्रत्ययाश्रयोऽपि प्रतिषेधः क्रादिनियमेन निवर्त्यत इति सूत्रमिदं नियमार्थमेव । अथैकाग्रणमिति । क्रियमाणमप्येकाग्रहणमनिष्ट- निवृत्तये नालमिति मत्वा प्रश्नः । बिभिद्वानिति । कृतद्विवचनानामनेकाचां निव- त्यर्थमित्यभिप्रायः । एकाज्यणसामर्थ्यादिति । यद्यपि नित्यत्वाद्विवचने कृतेऽनेका- च्वादिण्न भवतीति परिहारोऽस्ति तथाऽपि परिहारान्तरसद्भावानोक्तः । तथा हि द्विवच- नस्यावकाशः पपाचेति । इटोऽवकाशो यत्र कृते द्विवचन एकाच्त्वं पोच- वानादिवानिति । बिभिदानित्यादौ तु नित्यत्वाद्विवचनं पूर्वम् । पूर्वम् । जागर्ति- रिति । उपविदजागृभ्योऽन्यतरस्यामिति विकल्पितत्वादामो जागर्तेः परः कसुः। चिरि- जिरिचकास्त्यादिभ्यस्तु कास्यनेकाग्रहणं चुलुम्पायर्थमित्यामा भाव्यमिति कसोः परस्यासंभवः । जागृवांस इति । द्विवचनप्रकरणे छन्दसि वेति वक्तव्यमिति द्विर्व- चनाभावः । न दरिद्रातेरिति । दरिद्रातेरनित्य आमित्यात औ णल इत्योकारे विधा. तव्य औकारविधानेन ज्ञापितमोकारस्य प्रश्लिष्टावर्णत्वादुच्चारणे लाघवं भवत्यौकारस्य उ०-वेति । नियमार्थत्वमेवेति । अत एव भाष्य उक्तम्-वयं तु बूमो नियमार्थ- मिति । न्यायसिद्धत्वादित्यर्थः । पपिवानित्यादावालोपसिद्धिस्तु संनिपातपरिभाषाया अनित्यत्वादिति बोध्यम् । अनिष्टनिवृत्तये नालमिति । भिवासत्यस्यामवस्था- यामेकाचत्वान्नियमव्यावर्त्यविषयाभावादनर्थक तदित्यर्थः । इद्विवचनयोरन्यतरस्य निर- वकाशत्वे तदेव स्यान्न तु नित्यमत उभयोरवकाशं दर्शयति-तथा हीति। विष- यभेदात्फलभेदाच्च नापवादत्वमित्याशयः । नित्यत्वाद्विर्वचनमिति । इट् तु कृते द्विर्व- चनेऽनेकाचत्वादप्राप्तेरनित्यः । शब्दान्तरात्प्राप्नुवत इव शब्दान्तरेऽपि प्राप्नुवतोऽनित्य- त्वान्नायं नियतः परिहार इति परिहारान्तराश्रयणमिति तत्त्वम् । चिरीत्यादि । मन्त्रे त्वेषां कस्वन्तानां प्रयोग एव नास्तीति भावः । जागृवांस इत्यत्र लिटि धातोरिति द्विर्वचनं स्यादत आह-द्विवचनप्रकरण इति । ननु दरिद्रातेः क्वसौ कास्यने- काग्रहणमित्यामा भाव्यमिति कथमिडुपक्षिप्तोऽत आह-दरिदातेरिति । आकार- . .

·अ. पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २८३ दातेरार्धधातुके लोपः सिद्धश्च प्रत्ययविधाविति । यश्चेदानी प्रत्ययविधौ सिद्धः सिद्धोऽसाविविधौ । एवमपि भूतपूर्वगतिर्विज्ञायेत । आकारान्तो यो भूतपूर्व इति । एकाज्यहणमेव तर्हि ज्ञापकम् । ननु चोक्तं जागर्त्यर्थमेतत्स्यात् । मैकमुदाहरणमेकाज्यहणं प्रयोजयति । यद्येतावत्प्रयोजनं स्याज्जागतेनेत्येव ब्रूयात् । प्र-तु विश्लिष्टावर्णत्वादोकाराद्विवृततरत्वाच्च गौरवमित्योकार एव विधेयः । तत्र वृद्धि- रेचीति वृद्धौ कृतायां ययावित्यादि सिध्यति । ददरिद्राविति त्वाकारलोपे नः सि- ध्यति । तदर्थमौकारविधानमनित्यत्वमस्मादामो ज्ञापयति । सिद्धोऽसाविविधा- विति । क्वचित्तु सिद्धसिद्ध इति पाठः । सिद्धश्चासौ सिद्ध इति विशेषणसमा- सोऽत्यन्तसिद्ध इत्यर्थः । एकेन सिद्धशब्देन सामान्यसिद्धिः प्रतिपाद्यते द्विती- येन तु विशेषसिद्धिः । एवमपीति । सांप्रतिकस्याकृतद्विर्वचनस्यानेकाच आकारा- न्तस्याभावाद्दरिद्राग्रहणे कर्तव्ये लाघवार्थमाद्ग्रहणं स्यादिति नैकमुदाहरणमाद्ग्रहणं प्रयोजयतीति नोक्तम् । नैकमुदाहरणमिति । ऊर्णोतेणुवद्भावादेकाच्त्वादेकाज्यहणे- नानिवृत्तिः । जागर्तेर्नेति । सूत्रमिदं नियमार्थम् । तत्र यद्यस्य जागर्तिरेव निवर्त्यः स्यात्तस्यैव साक्षात्प्रतिषेधं कुर्यात् । लघीयसी हि साक्षात्प्रतिपत्तिः । न च दरिद्रातिर्द्वितीयोऽनिवोऽस्या ह्यवस्थायामादग्रहणस्याकृतर्विचनानेकाजाकारान्तार्थत्वा- भूतपूर्वाकारान्ताश्रयात्स्यादेव तत इडागमः । । यदा त्वेकाज्ग्रहणेन कृतद्विवचना एकाचो गृह्यन्ते तदाऽऽद्ग्रहणं कृतद्विवचनानेकाजाकारान्तार्थ पपिवानिति । सांप्र- उ०-लोप इति । न च परत्वादौत्वे संनिपातपरिभाषया लोपो दुर्लभः । आर्धधातुके विवक्षिते तद्विधानेन लोपस्यान्तरङ्गत्वात् । न चैवमादन्तत्वाभावादौत्वस्याप्राप्तिः । औवि- धानसामर्थ्यादेव भूतपूर्वगत्याऽऽकारान्तत्वमाश्रित्य णल आदेशप्रवृत्तेः । अनित्यत्वमिति । अत एव कास्प्रत्ययादिति सूत्रे दरिद्रांचकारेति भाष्यप्रयोगः संगच्छत इति बोध्यम् । सिद्धोऽसाविति । एवं चाऽऽदन्तत्वाभावान्नास्य तत्र प्रवृत्तिरिति भावः । एकस्य सिद्धशब्दस्य पौनरुक्त्यपरिहारायाऽऽह-अत्यन्तसिद्ध इति । कथमेतदर्थलाभस्त- त्राऽऽह-एकेनेति । एवं सिद्धिद्वयप्रतिपादनेऽत्यन्तसिद्धिरुक्ता भवतीत्यर्थः । आका- रान्तस्याभावादिति । एकाच्पदस्य कृतद्विवचनैकाच्परत्वेन लक्षणायां तात्पर्ययाह- कत्वापेक्षया भूतपूर्वाश्रयणं लघीय इति भावः । ननूर्णोतेः सत्त्वान्नैकमित्ययुक्तमत आह-जर्णोतेरिति । प्रतिषेधमिति । वसोरजागुरिति न्यासः कार्य इति भावः । ननु तदपेक्षयैकाग्रहणं नियमपरं लघ्वत आह-लघीयसी हीति । अस्यां ह्यवस्थायामिति । एकाग्रहणेन कृतद्विर्वचनकाचामग्रहणे इत्यर्थः । अकृतेति । आग्रहणस्य तज्ज्ञापकत्वापेक्षया भूतपूर्वानेकाजाकारान्तार्थत्वं युक्तमिति भावः । सांप- ४६.४.११४.

·૨૮૪ उद्योतर मलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- अथ घसिग्रहणं किमर्थं नैकाजित्येव सिद्धम् । घसिग्रहणमनच्कत्वात् ॥२॥ घसिग्रहणं क्रियते लोपे कृतेऽनच्कत्वादिण्न प्राप्नोति । इदमिह संप्रधार्यम् । इट् क्रियतां लोप इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादिडागमः । नित्यो लोपः। हतेऽपीटि प्राप्नोत्यकृतेऽपि+ । इडपि नित्यः। कृतेऽपि लोपे प्राप्नोत्यकतेअपि। अनित्य इण्न हि कृते लोपे प्राप्नोति। किं कारणम् । अनच्कत्वात् । एवं तर्हि द्विवंचने कृतेऽभ्यासे योऽकारस्तदाश्रय इड् भविष्यति । न सिध्यति । किं कारणम् । द्वित्वाल्लोपस्य परत्वात् । द्विवचनं क्रियतां लोप इति किमत्र कर्त- व्यम् । परत्वाल्लोपः। लोपे कृतेऽनच्कत्वाविवचनं न प्रामोति । घसिग्रहणे प्र०-तिकाकारान्तसद्भावे भूतपूर्वगतिरयुक्ताऽऽश्रयितुम् । अथ घसिग्रहणमिति । द्विवच- नेऽचीति स्थानिवद्भावः पूर्वप्रतिषेधाश्रयेण प्रत्याख्यायते । द्विवचनं यणयवायावा- देशाल्लोपोपधालोपणिलोपकिकिनोरुत्वेभ्य इति । तत्र घस् वस् इति स्थिते घसि- भसोर्हलि चेति परमप्युपधालोपं पूर्वविप्रतिषेधेन बाधित्वा द्विवचनं भवति । तत्र कृते पुनःप्रसङ्गविज्ञानादुपधालोपः । ततः कृतद्विवचन एकाज्भवतीति सिद्ध इडागम इति मत्वा प्रश्नः । इतरस्तु स्थानिवद्धावारम्भात्पूर्वविप्रतिषेधो नाऽऽश्रितः । ततः परत्वान्नित्यत्वाद्दोपधालोपे कृत एकाच्त्वाभावान्न द्विवचनं स्यान्नापीडागम इति मत्वाऽऽह- घसिग्रहणमनच्कत्वादिति । नित्यो लोप इति । हल्यचि च विधानात् । इट तु लोपे कृतेऽनच्कत्वान्न प्राप्नोतीत्यनित्यः । पूर्वविप्रतिषेधवाद्याह–इडपि नित्य इति । कृते द्विवचन उपधालोपे चाभ्यासाकाराश्रयेणैकाच्त्वात् । स्थानिवद्भाववा- ग्राह-अनित्य इडिति । पूर्वविप्रतिषेधवाग्राह-एवं तहीति । पूर्वस्मादपि विधौ स्थानिवदिति सर्वत्र नाऽऽश्रीयत इति स्थानिवद्भावादनेकाच्त्वमिति न चोदनीयम् । स्थानिवद्भाववाद्याह-न सिध्यतीति । परत्वादिति । नित्यत्वादित्यपि बोद्धव्यम् । वचनादिति । अपवादत्वादिति न बोद्धव्यम् । सत्यपि संभवे बाधनं भवतीति लोपद्विवचनयोरिटा बाधप्रसङ्गाकिंतु क्रमः प्रदर्श्यते । घसिग्रहणे क्रियमाणे कृताकृतप्रसङ्गित्वादिडागमो नित्यः कृतयोरपि लोपद्विवचनयोः प्रवर्तनात्सावकाशश्च - न उ०-तिकेति । तत्र हीडागमं विनाऽऽकारलोपो दुर्लभ इति भावः । एवं च दरि- दातेर्ददरिद्रवानित्येव । प्रत्याख्यायत इति । स्थानिवत्त्वं तु । द्वित्वनि- मित्तानिमित्तादेशाभावादिति भावः । स्थानिवद्भावादिति । अचः परस्मिन्नित्य- नेन । सावकाशयोरेव नित्यत्वेन व्यवस्थेत्यत इटः सावकाशत्वं दर्शयति-कृत- योरपीति । इदं चिन्त्यम् । तत्प्राप्तिकालेऽवश्यं तयोः प्राप्तेः । तस्माद्धलि लोपं बाधित्वाऽपवादत्वादिटि पश्चादचि लोपः । तत आतिदेशिकं द्विवचनम् । औपदे- +६.४. ९८१००.४६.१...

·अ. ७ पा. २ आ. २ ] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २८५ पुनः क्रियमाणे न दोषो भवति । कथम् । वचनादिड् भविष्यति । इटि कते द्विवचनं क्रियतां लोप इति यद्यपि परत्वाल्लोपः स्थानिवद्भावाविर्वचनं भवि- ष्यति । विभाषा गमहनविदविशाम् ॥ ७ । २ । ६८॥ दृशेश्चेति वक्तव्यम् । ददृश्वान् दट्टशिवान् । तत्तार्ह वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । दृशोरिति वर्तते । ऋद्धनोः स्ये ॥ ७ । २ । ७० ॥ स्वरतेर्वेट्त्वाहतः स्ये विप्रतिषेधेन ॥ १ ॥ स्वरातलक्षणाद्वावचनादृतः स्य इत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन+ । स्वरतिलक्ष- णस्य वावचनस्यावकाशः । स्वर्ता स्वरिता । ऋतः स्य इत्यस्यावकाशः । करिष्यते हरिष्यते । इहोभयं प्राप्नोति । स्वरिष्यति अस्वरिष्यत् । ऋतः स्य इत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन । यमरमनमातां सक् च ॥ ७ । २ । ७३॥ किमुदाहरणम् । अयंसीत् व्यरंसीत् अनंसीत् अयासीत् अवासीत् । नैत- दस्ति । नास्त्यत्र विशेषः सति वेश्यसति वा । इदं तर्हि अयंसिष्टाम् । अयं- प्र०-लोपोऽपि नित्यः । तत्र परत्वादिडागमः । ततो लोपः । ततो द्विवचनमिति सिद्ध जक्षिवानिति । विभाषा गमहन० । दृशेरिति वर्तत इति । विभाषा सृजिशोरित्यतः । इडत्त्यतिव्ययतीनामिति योगं प्रयोजनाभावादुल्लङ्घ्य वस्वेकाजाद्घसामित्यत्र विभाषाय- हणसंबद्धं दृशिग्रहणमनुवर्तते । यमरम० । किमुदाहरणमिति । वृत्तिकारैरेकवचनान्तान्युदाहरणान्युपन्यस्तानि । तत्र विशेष सगिटोरबुद्ध्वा पृच्छति । इतरस्तु वृद्भयभानं स्वरे च विशेषं मत्वैकवचनमेवो- दाहरति-अयंसीदिति । अयंसिष्टामिति । न केवलमत्र वृद्ध्यभावो विशेषो यावत्सगिटोः उ०-शिकस्य बाधेऽपीति भाष्यार्थमन्ये । न तिम्रिति ज्ञापकाद्भिन्नफलत्वे विषयभेदे वाऽन- वकाशस्याप्यबाधकत्वम् । ज्ञापकान्न दोष इति युक्तं वक्तुम् । ततो द्विवचनमिति । द्विवचनेऽचीति रूपस्थानिवत्त्वात् । विभाषा ग० । अनुवर्तत इति । एकदेशे स्वरितत्वप्रतिज्ञानान्मध्ये फला- भावाच्च मण्डूकप्लुत्या दृशिग्रहणमात्रमनुवर्तत इति भावः । विभाषाग्रहणसंबद्धमित्य- नेन मध्ये प्रयोजनाभावो दर्शितः । केवलस्यानुवृत्तौ हि नित्यविधानार्थं तत्रापि संबन्धः स्यात् । थलि विकल्पस्तु पूर्वसूत्रेणैव सिद्ध इति भावः । यमरमनः । तत्र विशेषमिति । सिगीड्भ्यां रूपस्य सिद्धत्वादिति भावः । वृद्धयभावमिति । अयंसीदित्यत्र हलन्तलक्षणाया नेटीति प्रतिषेधेन । स्वरविशे- * १. १.५९. ४५.२. ६५. + ७.२.४४, ·सद्योतसमलंतप्रदीपसमुद्भासित- सिषुः । व्यरंसिष्टाम् व्यरंसिषुः । अनंसिष्टाम् अनंसिषुः । अयासिष्टाम् अया- सिषुः । अवासिष्टाम् अवासिषुः । इदं चाप्युदाहरणम् । अयंसीत् व्यरंसीत् अनंसीत् अयासीत् अवासीत् । ननु चोक्तं नास्त्यत्र विशेषः सति वेश्यसति वति । अयमस्ति विशेषः । यद्यत्रेण्न स्यावृद्धिः प्रसज्येत । इटि पुनः सति नेटि [ ७. २. ४ ] इति प्रतिषेधः सिद्धो भवति । मा भूदेवं म्यन्तानामि- त्येवं भविष्यति । अत्रापि नेटीत्यनुवर्तते । तच्चावश्यमिग्रहणमनुवयंमधाक्षी- दित्येवमर्थम् । आकारान्ताश्चापि पदपूर्वा एकवचन उदाहरणम् । मा हि+ यासीत् । यद्यत्रेग्न स्यादनुदात्तस्य ईटः श्रवणं प्रसज्ये(त) । इटि पुनः सत्यु- तमेतदर्थवत्तु सिचश्चित्करणसामर्थ्याधीट उदात्तत्वमितिx तत्रैकादेश उदात्ते- नोदात्तः [ ८. २. ५] इत्युदात्तत्वं सिद्धं भवति । ईशः से ॥ ७ । २ । ७७ ॥ ईडजनोर्वे च ॥ ७ । २ । ७८ ॥ किमर्थो योगविभागो नेशीडजनां स्ध्व इत्येवोच्येत । ईशो ध्वे मा भूदिति । इष्यत एव । ईशिध्व इति । ईडजनोस्तहि से मा भूदिति । इष्यत एव । प्र०-श्रवणमपि । मा हि यासीदिति । अयासीदित्यत्राटस्वरो भवतीति तन्निवृत्त्यर्थो माम- योगः । हिशब्दप्रयोगो हि चेति निघातप्रतिषेधार्थः। इट्यसत्यायुदात्तं पदं स्यात् । सति तु तस्य सिज्भक्तत्वादुदात्तत्वादेकादेश उदात्तेनोदात्त इत्यन्तोदात्तं पदं भवति । तत्राऽऽदिः सिचोऽन्यतरस्यामिति पक्ष आयुदात्तं पदं पक्षेऽन्तोदात्तम् । एतच्चानिटः पित उपसं- ख्यानमित्युपसंख्यानमनपेक्ष्य प्रयोजनमुक्तम् । तेन यथा मा हि कार्षमित्यत्र पर्यायेणाऽऽ- द्यन्तयोरुदात्तत्वं भवत्येवं मा हि यासीदित्यत्रासत्यपीटि भविष्यतीतीटो भावाभावयोः स्वरे भेदाभावः । ईशः । इष्यत ईशिध्व इति । एतदर्थमेव चकारणेशिरनुकृष्यते । ईड- जनोस्तीति । कथं पुनरीडजनोस्ध्वे चेति सूत्रपाठे योगविभागेनेडजनोः सेशब्द इट्छक्यते निवर्तयितुम् । उच्यते । चकारेणेशेरनुकर्षणात्सकारादौ सेशब्द इतीटि उ०-वस्तूत्तरत्र स्फुटी भविष्यति । आदन्तोदाहरण उपपदपूर्वत्वस्य फलं दर्शयति- अयासीदित्यत्रेति । तत्राऽऽदिरिति । अन्तोदात्ते प्राप्त इदमारभ्यते । अनिटः पित इति । अनिटः सिचः परस्य पित उदात्तत्वं भवतीति तदर्थः । एवं च यथा- स्थितसूत्रमतेऽयं दोष इति भावः । ईशः। अत्रेडजनोस्ध्वे चेति पाठे भाष्यम् । तत्र सादेः सार्वधातुकस्य सूत्र एवोपादाना- च्चकारेणेशिरेवानुकृष्यत इत्याह-एतदर्थमित्यादि । अत एवाऽऽह-कथं पुन- रिति । अत्र पाठे विपरीतं प्रामोत्येवेति भावः । चकारेणेशेरनुकर्षणादिति । ४७. २. ३. ७, २.५, +८.१.३४, * ६. १. १८७. x ३. १.४४.

·अ.७ पा.२ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २८७ ईशिषे जनिष इति । ईशस्तर्हि स्वे मा भूदिति । इष्यत एव । ईशिष्वेति । से तर्हि यः स्वशब्दस्तत्र+ यथा स्याक्रियासमभिहारे यः स्वशब्दस्तत्र' मा भूदिति । अत्रापीष्यते । स भवानीशिष्वेशिष्वेत्येवायमीष्ट इति । आतश्चेष्यत एवं ह्याह सिद्धं तु लोण्मध्यमपुरुषैकवचनस्य क्रियासमभिहारे द्विवचनादिति । अतो येयः॥ ७ । २ । ८० ॥ प्र०-सिद्ध ईशः स इति नियमार्थ विज्ञायते । ईशेरेव सेशब्द इण्न त्वीडजनोरिति । स इति । थासः स इत्यस्यानुकरणं सुपा सुलुगिति सप्तमीलुका निर्दिष्टम् । इष्यत इति । न चानिष्टार्थो योगविभागः । जनिष इति । व्यत्ययेन शपू तस्य बहुलं छन्दसीति लुक् छान्दसत्वादुपधालोपाभावः । जायस इत्यत्र तु नित्य- त्वाद्विकरणे कृते तेन व्यवधानादिडभावः । ईशस्तर्हि स्वे मा भूदिति चकारेणे- शेरनुकर्षणात्सकारादौ ध्वशब्दे चेटः सिद्भः, ईशः स इति नियमः क्रियते । ईशः सेशब्द एव सकारादाविण्नान्यस्मिन्सकारादाविति । यद्यप्येकदेशविकृतमनन्यव- दिति स्वशब्दः सेशब्द एव भवति तथाऽप्यन्यस्य सकारादेावर्त्यस्याभावादन्यत्व- माश्रित्य स्वशब्दो व्यावय॑ते । से तहीति । ईडजनास्ध्वे चेत्यनेन सर्वसकारा- देरिटि विहित ईशः स इत्यनेन नियमः क्रियते । सेशब्द एव सकारादाविति । तेनेशिष इत्यत्र भवतीशिष्वेत्यत्रापि स्थानिवद्भावात् । यस्तु लोट एव स्थाने स्वशब्दो नासौ सेशब्द इति व्यावय॑ते । अत्रापीति । लोधर्माणौ हिस्वौ लोटो भवत इत्युक्तं तेन यथाऽन्यलोडादेशस्य स्वशब्दस्य सेग्रहणेन ग्रहणादिड् भवत्येवं क्रियास- मभिहारे समुच्चये च लोडादेशस्य स्वस्य । अत्रैवार्थे वार्तिककारवचनं साक्षित्वे नाऽऽह-आतश्चेष्यत इति । तदेवं दोषवान्गुरुश्च योगविभाग इत्येक एव योगः कर्तव्यः । ईडीशिजनां सेध्वयोरिति । अतो० । केषांचिदतो या इति सकारान्तानुकरणत्वात्पाठोऽन्येषां तु सौत्रत्वा- उ०-एकयोगेनेति वक्तुमुचितम्। ननु से इत्यस्यानुकरणे सयीति युक्तमत आह-सुपांसुलुगिति। जनेर्दैवादिकत्वादाह-व्यत्ययेनेत्यादि लुगिति । अत एव जादेशो न । नन्वेवं सेशब्दे डिति परतो जनसनखनामिति लोपः स्यादत आह-छान्दसत्वादिति।अन्यत्वमाश्रित्येति । नियमविधानसामर्थ्याद्रूपभेदमात्रेणान्यत्वमाश्रीयत इत्यर्थः । नन्वस्य सेशब्दविकारत्वाभावा- त्कथमिष्यतेऽत आह-लोड्धर्माणाविति । योगविभागेन. तत्रायमर्थः साधितः । आतश्चेति । लोण्मध्यमपुरुषस्यत्युस्त्या लोधर्मत्वं तयोरुक्तमिति भावः । अतो येयः । सकारान्तेति । अनुकार्येणार्थवत्त्वात्षष्ठया जातायाः सुपां सुलुगिति लुकि रुत्वयत्वयलोपेषु तस्यासिद्धत्वाद्गुणाभावेऽतो या इति रूपम् । अन्येषां त्विति । अत्र + ३.४. ९१.* ३.४.२.४३.४.२, ·२८८ उद्गोतसमलंप्रदीपसमुद्भासिते- किं सार्वधातुकग्रहणमनुवर्तत उताहो न । किंचार्थोऽनुवृत्त्या । बाडमों यद्यकारात्परो याशब्द आर्धधातुकमस्ति । ननु चायमस्ति । चिकीयात् । जि- हात्+ । लोपोज बाधको भविष्यति । किं तस्मिन्योग उदाहरणम् । पचेत् यजेत् । अत्राप्यतो दीर्घो यत्रि [७. ३. १०१] इति दीर्घत्वं पाप्नोति । स यथैवेयादेशो दीर्घत्वं बाधत एवं लोपमपि बाधेत । तस्मात्सा- वधातुकग्रहणमनुवय॑म् । प्र०-निर्देशस्य यलोपस्यासिद्धत्वानाश्रयणादतो येय इति । किंचार्थ इति । आचार्य- देशीय आह-प्रयोजनाधीनाधिकारानुवृत्तिरिति मन्यते । आचार्य आह-बाढमर्थ इति । चोदक आह-यद्यकारादिति । किंतु नास्तीति भावः । चिकीर्ष्यादिति । लिङाशिषीत्यार्धधातुकसंज्ञा । लोपोऽत्रेति । कृताकृतप्रसङ्गित्वान्नित्यो लोपः । इया- देशस्तु लोपे कृतेऽनकीरान्तत्वान्न प्राप्नोतीत्यनित्यः । इतरस्त्वियादेशस्य सावका. शत्वे लोपस्य नित्यत्वं वक्तुं शक्यं नान्यथेति मत्वाऽऽह-किं तहस्मिन्निति । स यथैवेति । न च येन नाप्राप्तिन्यायेन दीर्घस्यैव बाधक इति शक्यं वक्तुम् । यस्मात्स सार्वधातुके विधीयत इति सिद्धान्तः । तथा च ज्ञाजनोर्जा इत्यत्र वक्ष्यते । जानातीत्यत्राप्यतो दीर्घो यत्रीत्येव दीर्घो भविष्यतीति यदि तिङि दी? विधीयते कथं जानातीत्यत्र स्यात् । यत्तु वक्ष्यते तिङीत्येवं तदिति नासौ सिद्धान्तः । मध्येऽपवादा इत्यनाश्रित्यैतदुक्तं तस्मिन्नाश्रीयमाणे लोपमेवयादेशो बाधेत न दीर्घम् । दीर्घस्तु परत्वात्स्यादिति सर्वथा सार्वधातुकानुवृत्तिः सप्रयोजना । आतः उ०-पाठ आकारान्तानुकरणं ततः षष्ठ्याम् इति योगविभागादालोपे ततो रुत्वादिषु सौत्रत्वाद्गुण इत्यन्ये । या इत्याकारान्तानुकरणेऽविभक्तिको निर्देश इति परे । एतदेवाभिप्रेत्य याशब्द आर्धधातुकमिति निर्विसर्गः पाठो भाष्ये । क्वचित्तु सविसर्गः पाठः । नायं प्रश्नश्चोदकस्य नापि सिद्धान्तिनः । तेनानुवृत्तेरङ्गीकारा. दत आह-आचार्यदेशीय इति । बाढमर्थ इति वदतो यदिगर्भ वाक्यमयुक्तमत आह-चोदक इति । ननु पर इयादेश इति कथं लोपस्य बाधकत्वमत आह- कृताकृतति । ननु प्रत्युदाहरणप्रश्ने प्रकृत उदाहरणप्रश्नो न युक्तोऽत आह- इतरस्त्विति । न चेति । तिङीत्येवं तद्विधानात्सर्वत्र प्राप्त इति मन्यते । उत्त- रयति-यस्मात्स इति । अनाश्रयणे हेतुः सार्वधातुकानुवृत्तेरावश्यकतेत्याह-सर्व- थेति । तदभावे पचेदित्यत्रेष्टस्ययोऽनापत्तिः । चिकीादित्यत्रानिष्टस्य तस्याऽऽपत्तिः । तदनुवत्तौ तु दीर्घस्य बाधः । अत्र विषयभेदेऽप्यानर्थक्यप्रतिहतानां विपरीतं बला- बलमिति दीर्घादेर्बाधः । बाधकत्वसामान्याच्चापवादत्वव्यवहार इति सर्वेष्टसिद्धिः । - ५, २, ७६.+ ३. ४. ११६.४ ६.४.४८.

·अ. ७ पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २८५ आने मुक् ॥ ७ । २ । ८२ ॥ मुकि स्वरे दोषः ॥ १ ॥ मुकि सति स्वरे दोषो भवति । पचमानः यजमानः । मुका व्यवहितत्वा- दनुदात्तत्वं* न पाप्नोति । ननु चायं मुगदुपदेशभक्तोऽदुपदेशग्रहणेन ग्राहिष्यते । न सिध्यति । अङ्गस्य मुगुच्यते विकरणान्तं चाङ्ग सोऽयं संघातभक्तोऽश- क्योऽदुपदेशग्रहणेन ग्रहीतुम् । एवं तभक्तः करिष्यते । प्र०- आने । मुकीति । पूर्वान्तकरणे दोष इत्यर्थः । अदुपदेशादिति स्वरो न सिध्यति । अग्निचित्वानित्यादौ ह्रस्वनुड्भ्यां मतुबित्यायुदात्तत्वं प्राप्नोतीति स्वरविधौ व्यञ्जनमविद्यमानवदिति दूषयित्वा हलस्वरप्राप्तौ व्यञ्जनमविद्यमानवदिति परिभाषा भाष्य- कारेण व्यवस्थापितेति व्यवधातैव मुगागमः । ननु चायमिति । अकार उपदेश इत्याश्रीयते न त्वकारान्त उपदेश इति मुक् चाकारमात्रभक्त इति व्यवधानाभावः । अङ्गस्येति अङ्गाधिकारादङ्गस्य मुग्विधीयमानोऽङ्गमेव न वान्तरं तु व्यवधात्येव । एवं तहीति । ककारमनुबन्धमकृत्वा विकरणवदकारा- -- व्यवधात्यवय- अकार उ०- आने मुक् । ननु स्वरविधौ व्यञ्जनस्याविद्यमानत्वान्न दोषोऽत आह-हस्व- नुड्भ्यामिति । दूषयित्वेति । स्वरानुद्देश्यकस्वरविधिविषय इत्यर्थः । पचमानादौ चित्स्वरं बाधित्वा परत्वात्तास्यनुदात्तेदित्यनुदात्तत्वमिष्यते उपदेश इति । विशेषणत्वेऽप्युपदेशशब्दस्य सौत्रत्वात्परनिपात इत्यभिमानः । मुक् चाका- रेति । अङ्गावयवस्यातो मुगित्यर्थ इति भावः । यद्यपि वर्णग्रहणे यदागमा इति नास्ति । अत एव प्रकृते सवर्णदी? न । तथाऽप्यकारान्तोपदेश इत्यर्थस्य स्वरविधौ सिद्धान्तितत्वेन तत्र वर्णग्रहणाभावान्न दोष इति भावः । अकार उपदेश इत्याश्रीयते नत्वकारान्त उपदेश इति कैयटोक्तं चिन्त्यमेव । तथाऽऽश्रयणेऽपि व्यप- देशिवद्भावेनाकारस्यैव तदन्तोपदेशत्वमादाय दोषाभावात् । तद्नाश्रयणे हतो हथ इत्यादावप्यनुदात्तत्वापत्तेश्च । एवं च विशेष्यत्वादुपदेशशब्दस्य परनिपातोऽपि युक्त एव । ( + यक्ष्यत इत्यादावव्याप्तेश्च । यक्ष्यमाण इत्यादावप्यवयवावयवस्य समुदायावयवत्वेन स्यस्यापि न मुग्व्यवधायक इति न दोषः)। अनित्यत्वेन कैचि- देव वर्णग्रहणेऽप्रवृत्तिर्न सर्वत्रेति तत्त्वम् । अङ्गाधिकारादिति । सामानाधिकरण्या- नुरोधेन तस्य विशेष्यतैवेति तदन्तविधिरिति भावः । अङ्गमेव न व्यवदधातीति । कुतश्चित्पूर्वस्याङ्गस्य कार्ये वाऽङ्गात्परस्य कार्ये वेति भावः । अवयवं त्विति । ततः परस्य कार्ये कर्तव्य इत्यर्थः । अवयवान्तरमिति पाठस्तु चिन्त्यार्थः । कस्य- ६.१.१८६. + धनुश्चिनान्तर्गतो ग्रन्थः ख, पुस्तके नास्ति ·२९० उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- अभक्ते च ॥२॥ किम् । स्वरे दोषो भवति । पचमानः यजमानः । मुका व्यवहितत्वादनु- दात्तत्वं न प्राप्नोति । एवं तर्हि परादिः करिष्यते । परादौ दीर्घप्रसङ्गः॥३॥ यदि परादिः क्रियतेऽतो दीर्घो यत्रि [ ७. २. १०१ ] इति दीर्घत्वं प्राप्नोति । नैष दोषः। तिङीत्येवं तत्* । सिध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते । यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तं मुकि स्वरे दोष इति । परिहतमेतद्दुपदेशभ- तोऽदुपदेशग्रहणेन ग्राहिष्यते । ननु चोक्तपङ्गस्य मुगुच्यते विकरणान्तं चाङ्ग सोऽयं संघातभक्तोऽशक्योऽदुपदेशग्रहणेन ग्रहीतुमिति । अथायमभक्तः स्याद्गृह्येतादुपदेशग्रहणेन । बाढं गृह्येत । अद्भक्तस्तार्ह भविष्यति । तत्कथम् । अतो या इयः [७. २. ८०] इत्यत्राकारग्रहणं पञ्चमीनिर्दिष्टमङ्गस्येति+ च षष्ठीनिर्दिष्टं तत्राशक्यं विविभक्तित्वादत इति पञ्चम्याऽङ्ग विशेषयितुम् । तत्पकृतमिहानुवर्तिष्यते । एवमपि षष्ठयभावान प्राप्नोति । आन इत्येषा सप्तम्यत इति पञ्चम्याः षष्ठी प्रकल्पयिष्यति तस्मि- निति निर्दिष्टे पूर्वस्य [ १. १. ६६ ] इति । प्र०-न्तादङ्गात्पर आने परतो मध्ये मः करिष्यते । मुकेति । यथान्यासाश्रयेणोक्तमभ- कत्वात्तु मकारेणेति युक्तं वक्तुम् । एवं तहीति । आनस्य मुडिति सूत्रन्यासेन । तिङीत्येवं तदिति । मुटि क्रियमाणे सार्वधातुकमननुवर्त्य तिङीत्यनुवर्त्यमेवेति भावः । पञ्चमीनिर्दिष्टमिति । पूर्वसूत्र एवात इत्यनेनाङ्गं न विशेषितमिति तदन्तविध्यभाव इत्युक्तं भवति । तेनाङ्गस्य योऽकारस्तस्मात्परस्य यास इत्यङ्गं यथा पूर्वसूत्रे विशे- घणं तथेहापीत्यङ्गावयवस्याकारस्याऽऽने मुग्भवति । तत्प्रकृतमिति । विशेष्यं सत्प्र- धानमेवेत्यर्थः । आन इत्येषेति । अकृतार्था सप्तमी पूर्वत्र कृतार्थायाः पञ्चम्याः उ०-चिदवयवस्य प्रसङ्गे हि तथा वक्तुं युक्तम् । न चात्र तथा । अङ्गस्यावयविन एव • पूर्व प्रसङ्गात् । अकारान्तादिति । अत इति पञ्चम्यन्तानुवृत्तेस्तदनुरोधेनाङ्ग- स्येत्यपि पञ्चम्या विपरिणम्यत इति भावः । अभक्तत्वपक्षे मुकोऽभावादाह-यथा न्यासेति । मुगिति मकारोपलक्षणमिति भावः । तिङीत्यनुवर्त्यमिति । भूसुवोस्ति- ङीत्यतः । इदं न युक्तमित्युक्तम् । पूर्वसूत्र एवेति । एवं चार्थाधिकारानुरोधा- दिहाप्यङ्गेनाकारो विशेष्यत इति भावः । तत्प्रकृतमित्यस्य यद्धर्मकं प्रकृतं तद्धर्म- कमेवेहानुकृष्यत इत्यर्थ इत्याह-विशेष्यं सदिति । ननु विपरीतं किं न स्यादत आह-अकृतार्थेति । उपदेशग्रहणादिति । वस्तुतस्तपरसूत्रस्य विध्यर्थत्वपक्षे तप- ७. ३. ८८, +६.४, १.

·अ. पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २९१ अष्टन आ विभक्तौ ॥ ७ । २ । ८४ ॥ अष्टञ्जनादिपथिमथ्यात्वेष्वान्तरतम्यादनुनासिकप्रसङ्गः॥ १ ॥ अष्टञ्जनादिपाथमथ्यात्वेष्वान्तरतम्यादनुनासिकः पाप्नोति । अष्टाभिः अष्टाभ्यः । जातः जातवान् । पन्थाः मन्थाः। सिद्धमनण्त्वात् ॥२॥ प्र०-षष्ठी प्रकल्पयति नतु पञ्चमी सप्तम्याः । यद्येवमङ्गस्यात इति समानविभक्तित्वा- चदन्तविधिप्रसङ्गः । नैष दोषः । विशेषणविशेष्यभावे कामचारादङ्गेनातो विशेष- णात्ततो मुगकारमात्रभक्तत्वान्न व्यवधायकः । यद्यपि मुकि कृतेऽध्यर्धमात्रोऽकारस्त- थाऽप्युपदेशग्रहणादुपदेशे मात्रिकत्वाश्रयः स्वरः प्रवर्तते । तथा च पचाव इत्यादौ दीर्धेऽपि कृते भवति पचमान इत्यादौ त्वातो ति इति. इयादेशाभावोऽत इति तपरकरणात् । अष्ट० । सौत्रत्वान्निर्देशस्याल्लोपोऽन इत्यकारलोपो न कृतः । समानविचारत्वा- त्प्रकरणान्तरविहितमप्यनुनासिकस्थानिकमाकारमिहैवोपन्यस्यति-अष्टनिति तपरत्वमस्ति तत्र तपरस्तत्कालस्यति वचनाद्गुणान्तरयुक्तस्य तत्कालस्य ग्रहणात्स्थानेऽ- न्तरतम इति वचनाच्चानुनासिकस्थानेऽनुनासिक एवाऽऽकारः प्राप्नोति । यत्रापि तपरत्वाभावस्तत्राप्याकृतिनिर्देशादी!च्चारणसामर्थ्याच्च ह्रस्वप्लुताग्रहणात्सर्वदीर्घव्यक्ति- प्रसङ्गेऽन्तरतमपरिभाषोपस्थानादनुनासिकप्रसङ्गः । सिद्धमनण्त्वादिति । अणुदित्सवर्ण- . उ०-रस्तत्कालस्य सवर्णस्य ग्राहक इत्यर्थो न त्वन्यनिवर्तकमेतदिति कोऽत्र दोषः। निय- मपक्षेऽतत्कालसवर्णमेव व्यावर्तयेत् । नतु यदागमा इत्येतल्लब्धमिति चिन्त्यमिदम् । नचैवं पचमान इत्यत्राऽऽतो ङित इति दुर्वारम् । अनित्यत्वेन कचिद्वर्णग्रहणे यदा- गमा इत्यस्याप्रवृत्तेरदोषात् । तपरकरणादिति । उपदेशग्रहणस्यात्राभावादिति भावः । अष्टन आ० । ननु पथ्यादीनामप्रकृतत्वादुपन्यासोऽसंगतो त आह—समानेति । योति । जनादिविषये विड्वनोरित्यत आदित्यनुवत्तेः पथ्यादिसूत्र आदित्युच्चाणा- च्चेति भावः । गुणान्तरेति । तपरसूत्रेऽणिति नानुवर्तते विध्यर्थं च सूत्रमिति भावः । यत्रापीति । यथा प्रकृतसूत्रे । नान्वाकृतिनिर्देशे ह्रस्वप्लुतयोरपि ग्रहणं स्यादत आह- दीर्घति । अन्यथा हृस्वमेवोच्चारयदिति भावः । दीर्घोच्चारणं दीर्घव्यक्तिसमवेतजातिग्र- हणायेति तत्त्वम् । व्यक्तिपक्षाश्रयणेन समाधत्ते भाष्ये-सिद्धमेतदिति । अयं भावः । अष्टन इत्यादिसूत्र आदिति व्यक्तिर्गृह्यते । व्यक्तिपक्षे च ग्रहणकशास्त्रारम्भात्तेनैव सानुनासिकग्रहणं वाच्यम् । तच्चानण्त्वान्न प्रवर्तत इति । तत्रानण्त्वं व्युत्पादयति- अणुदिदिति । इदं च [ प्रकृतसूत्राभिप्रायेण । न च प्रत्याहार इति । ६.४.४२, ७.१.८५. १.१.५०, ·- २९२ उद्घ तसमलछतप्रदीपसमुद्भासिते- सिद्धमेतत् । कथम् । अनण्त्वात् । कथमनण्त्वम् । अण्सवर्णान्गृह्णातीत्यु च्यते + । न चाऽऽकारोऽण् । उच्चारणसामर्थ्याद्वा ॥ ३ ॥ अथवा शुद्धोच्चारणसामर्थ्यान भविष्यति । नैतौ स्तः परिहारौ । यत्ता- वदुच्यतेऽनण्त्वादिति न बमोऽण्सवर्णान्गृह्णातीति । कथं तर्हि । तपरस्तत्का- लस्य [ १. १. ७० ] इति । यदप्युच्यत उच्चारणसामर्थ्यावत्यस्त्यन्यदुच्चा- रणे प्रयोजनम् । किम् । उत्तरार्थम् । रायो हलि [ ७. २. ८५ ] इति । एवं तर्हि नेमौ पृथक्परिहारौ। एकपरिहारोऽयम् । सिद्धमनण्त्वादुच्चारणसा- प्र०-स्येत्यत्राण्ग्रहणेन प्रत्याहारसंनिविष्टा अकारादयो गृह्यन्ते न त्वाकारादयोऽसंनिविष्ट- त्वान्न च प्रत्याहारेऽकारादिभिराकारादयो गृह्यन्ते । नाप्यणुदित्सूत्रेऽङ्गेषु स्वात्मनि चं ग्रहणकशास्त्रस्यानभिनिर्वर्तनात्स्वात्मनि क्रियाविरोधाच्च ग्रहणकशास्त्रान्तराभावाच्च । कथमनण्त्वमिति । अकारण गृह्यमाण आकारोऽण भवतीति मत्वा प्रश्नः। पूर्वोक्तेनाभिप्राये- णाऽऽह-अण् सवर्णानिति । अनण्त्वादेव भाव्यमानोऽण्सवर्णान्न गृह्णातीति परिहारो नोक्तः। ग्राह्यासद्भावाच्चान्तरतमपरिभाषा नोपतिष्ठते । उच्चारणसामर्थ्यावति । यद्यनुनासि. कोऽभविष्यत्स एवोदचारयिष्यतेति निरनुनासिक एवोच्चारणसामर्थ्यात्प्रवर्तते । तत्र पूर्वः परिहारोऽष्ट शब्दाकारभिप्रायेणोक्तः । उत्तरस्तु जनाद्याकाराभिप्रायेण । चोद- कस्तु विषयविभागमबुद्ध्वाऽऽह-नैतौ स्त इति । कथं तहीति । अणिति न तत्रानुवर्तते । उत्तरार्थमिति । इहानुनासिक उच्चार्यमाणेऽननुनासिक उत्तरत्र कर्तव्य इति लाघवायाननुनासिकोच्चारणं स्यादित्यर्थः । इतरः स्वाभिप्रायमाह-एवं तहति । अष्टन आत्वे न द्वौ परिहारौ नापि जनाद्यात्वे किंतु विषयविभागेन । एक इति । यद्यपि दावेतौ परिहारौ वाशब्दस्य समुच्चयार्थत्वात्तथाऽपि समुदायापेक्षया संभवापे- उ०-चतुर्दशसूत्र्यामित्यर्थः । स्वात्मनीति । अत्रानभिनिर्वृत्तिमूलक एव स्वात्मनि क्रिया- विरोधो द्रष्टव्यः । चस्तु वाक्यालंकारे । ग्राह्यासद्भावाच्चेति । यदि सानुनासिक स्याप्यत्र ग्रहणमभविष्यत्तदा तस्यैव प्रवृत्त्यर्थमन्तरतमपरिभाषा प्रावय॑त् । तदभावात्तु न प्रवर्तत इत्यर्थः । स एवेति । ॐ इत्यादाविव प्रतिपत्तिलाघवायानुनासिक एवो. च्चारणीये शुद्धोच्चारसामर्थ्येनान्तरतमबाध इति भावः । ननु वाशब्दस्य विक- ल्पार्थत्वेन प्रसिद्धत्वात्प्रतिज्ञातेऽर्थे पर्यायेण परिहारद्वयमिति भाति । तत्तु न विरो. धात् । विषयभेदे तु पृथक्परिहारत्वमेवेति नेमौ पृथगित्ययुक्तमत . आह--अष्टन आत्व इति । एकैकत्र विषये पृथक्परिहारौ नेति भाष्यार्थः । एवं चं वाशब्दः समुच्चयार्थ इति भावः । नन्वेवं तर्खेकः परिहारोऽयमित्यसंगतमत आह- यद्यपीति । तथाऽपीति । समुदाय एकः । स च यथासंभवं प्रतिज्ञातेऽर्थे प्रवर्तत इति भावः । । +१.१.६९.

·अ. ७ पा. २ आ.२ ] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २९३ मर्थ्यावति । इह तावदष्टाभिः अष्टाभ्य इत्यनण्त्वात्सिद्धम् । जातः जातवान् पन्थाः मन्थाः उच्चारणसामर्थ्यात्सिद्धम्। यद्येवं पृथक्परिहारयोरपि न दोषः। यो यत्र परिहारः स तत्र भविष्यति । युष्मदस्मदोरनादेशे ॥ ७ । २ । ८६ ॥ अनादेशग्रहणं शक्यमकर्तुम् । कथम् । हलीत्यनुवर्तते+ न चाऽऽदेशो हलादिरस्ति । तदेतदनादेशग्रहणं तिष्ठतु तावत्सांन्यासिकम् । योऽचि ॥ ७।२।८९॥ अज्ग्रहणं शक्यमकर्तुम् । कथम् । अविशेषेण यत्वमुत्सर्गस्तस्य हलादा- वात्वमपवादः । प्र०-क्षया चैवमुक्तम् । अथवैकोऽसहायः क्वचित्क्वचिदन्यनिरपेक्षः परिहार इत्यर्थः । स एवाऽऽह-यद्येवमिति । यदि भवान्समन्यते परिहारसमुदाये यथासंभवमवयवौ परि- हारत्वेन तदा समुदायकल्पनया नार्थः पृथगेवैतौ परिहारौ यथाविषयमवतिष्ठते । युष्म० । हलीत्यनुवर्तत इति । रायो हलीत्यतः । न चाऽऽदेशो हलादि- रिति । भ्यसोऽभ्यमित्यभ्यमादेशो नतु भ्यमिति भावः । तदेतदिति । उत्रारत्रो- पयुज्यते । योऽचीति यत्वमादेशेऽजादौ मा भूत्त्वमहमित्यादौ शेषे लोप इति शेषव्यवस्थार्थ च । योऽचि । यत्वमुत्सर्ग इति । अनादिष्टायां विभक्तौ विधीयमानं यत्व- ०-स एवेति । परिहारग्रन्थशेषत्वादिति भावः 1 एकग्रन्थत्वे योजनाप्रकारमाह-यदि भवानिति । पूर्व समुदायरूपत्वमुक्त्वा तत्र समुदायस्यावयवद्वारेण यथासंभवं प्रति. ज्ञाते प्रवृत्तिरित्यर्थे परस्य · संमतिं दृष्ट्वा पृथक्परिहारत्वेऽपि तथैव न दोष इति प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । नन्वनडुदात्तग्रहणेन स्वरूपोच्चारितगुणस्याविवक्षाज्ञापनात्पथ्यादि- विषये शुद्धोच्चारणेऽप्यान्तरतम्यादनुनासिक एवोच्चारणीये शुद्धोच्चारणसामर्थ्येन तस्य बाध इत्याशयात्। युष्मद । अभ्यमादेश इति । पक्षभेदेन लक्ष्यभेदस्यानिष्टतयाऽभ्यमि- त्येव तत्र पदच्छेदः कार्य इत्यर्थः । भ्यसोभ्यमिति सूत्रस्थं यथेच्छसि तथाऽस्त्विति भाष्यं तु केवलयुष्मच्छब्द रूपाविशेषमात्रपरं नतु तन्त्राश्रयेणोभयादेशप्रतिपादनपरम् । यथेच्छसीत्युक्त्योभयत्र तात्पर्यालाभात् । तत्र भ्यम् भ्यस इत्यकरणेनाभ्यमिति च्छेद एव युक्तः । यत्र भ्यमभ्यमोः फले विशेषस्तस्यानभिधानमेव बोध्यम् । उत्तरत्र । योऽचीत्यत्र । शेषे लोप इति । आदेशविभक्तिर्हि तत्र शेषो यथा प्रकल्प्ये- तेति भावः। योऽचि । अनादेशग्रहणं तु सर्वथाऽऽवश्यकमित्यज्ग्रहणमाश्रित्य तन प्रत्याख्या- +७, २, ८५. * ७. २.८६.

·२९४ उद्योतरमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- शेषे लोपः ॥ ७।२ । ९० ॥ शेषग्रहणं शक्यमकर्तुम् । कथम् । आविशेषेण लोप+ उत्सर्गस्तस्याजादौ यत्वमपवादो हलादावात्वम् । मपर्यन्तस्य ॥ ७ । २ । ९१ ॥ परिग्रहणं शक्यमकर्तुम् । मान्तस्येत्येव सिद्धम् । न सिध्यति । किं कार- णम् । अन्तशब्दस्योभयार्थत्वात् । कथम् । अयमन्तशब्दोऽस्त्येव सह तेन वर्तते । तद्यथा । मर्यादान्तं देवदत्तस्य क्षेत्रम् । सह मर्यादयेति गम्यते । अस्ति प्राक्तस्माद्वर्तते । तद्यथा । नद्यन्तं देवदत्तस्य क्षेत्रमिति । प्राङ्नद्या इति गम्यते। तद्यः सह तेन वर्तते तस्येदं ग्रहणं यथा विज्ञायेत । नैतदस्ति प्रयोजनम् । H०-मुत्सर्गो हलादौ त्वात्वमपवाद आदेशे तु लोप इत्यसंकरणाऽऽत्वयत्वलोपाः सिध्यन्ति । अज्ञहणे क्रियमाणेऽप्यनादेशग्रहणं यत्वलोपयोर्विषयविभागार्थ कर्तव्यमित्यनादेशग्रह- णाश्रयेणाज्यहणमुत्तरत्र च शेषग्रहणं प्रत्याख्यातम् । शेषे । अविशेषेणेति । विभक्तावित्यधिकाराद्विभक्तिमात्रे लोपो विधीयमान उत्सर्गो भवति । तस्यानादेशे विभक्तौ यत्वमपवादो यत्वस्यापि हलादावात्वमिति शेषग्रहणं पूर्वत्र चाज्ग्रहणमन्तरेण विषयविभागेन कार्यत्रयसिद्धिः । तस्याजादाविति । हलादावात्वविधानात्सामर्थ्यलभ्यमेतत् । मप०। अयमन्त इति । अन्यपदार्थविषयस्यान्तशब्दस्येदं व्याख्यानम् । क्वचिदन्तर्भू- तान्तार्थोऽन्यपदार्थो बहुव्रीहेरभिधेयः । क्वचिदनन्तर्भूतान्तार्थ इत्यर्थः । मर्यादान्तमिति । मर्यादायाः क्षेत्रावयवत्वात्क्षेत्रेऽन्यपदार्थेऽनुप्रवेशः। नद्यन्तमिति । नद्याः क्षेत्रानवयवत्वादन्य- पदार्थेऽनुप्रवेशाभावः। पर्यन्तशब्दस्त्वन्यपदार्थविषयः सह तेन वर्तत इति परिग्रहणं कृतम् । उ०-तमित्याह-अज्ग्रहण इति । भाष्ये तस्याजादौ यंत्वमित्युक्तेरचीत्यस्य कर्तव्यत्वमाभाति तदपनयायाऽऽह-तस्यानदेश इति । हलादाविति च । शेषस्य लोप इत्ये- तदर्थमपि न । संनिपातपरिभाषया टाबभावासद्ध्या फलाभावादिति तात्पर्यम् । एतत्सूत्रत्रयोक्त एव सिद्धान्तो भाष्यकृदुक्तत्वात् । भ्यसोभ्यम् शेषे लोपस्त्यदादीनामिति सूत्रेषु त्वेकदेश्युक्तिर्वार्तिककाराक्तिव्याख्यानमात्रामत्याहुः । 'मपर्यन्तस्य । नन्वाङिव नान्तशब्दोऽभिविधिमर्यादयोस्तस्यावयववाचित्वादतो भाष्या- शयमाह-अन्यपदार्थेति । मर्यादाया इति । अवयवावयविनोः समवायः संबन्ध इत्युपलक्षणस्याप्यवयवस्य कार्ययोग इत्यर्थः । सामीप्यादिनोपलक्षणस्य तु कार्ययो- गाभावस्तदाह-नद्या इति । तय इत्यादि भाष्यं व्याचष्टे-पर्यन्तशब्दस्त्विति । शब्द- शक्तिस्वभावादिति भावः । अन्यपदार्थविषय इति । बहुव्रीहिभूत इत्यर्थः । एवं च परि- शेषे । . + ७.२.८४. ७. २.८१,८६.

·भ.७ पा. २ आ.२] पातञ्जलब्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २९५ सर्वत्रैवान्तशब्दः सह तेन वर्तते । अथ कथं नद्यन्तं देवदत्तस्य क्षेत्रमिति । नद्याः क्षेत्रत्वे संभवो नास्तीति कृत्वा पाइनद्या इति गम्यते । अवधिद्योत- नार्थं तर्हि परिग्रहणं कर्तव्यम् । मान्तस्येतीयत्युच्यमाने यत्रैव मान्ते युष्मदस्मदी प्र०-तेन युष्म् अस्म् इत्येतयोरादेशा भवन्ति । न युष अस इत्येतयोः । सर्वत्रेति । अन्तश- ब्दोऽवयववाचीत्यवयवेन विग्रहः । समुदायः समासार्थ इत्यवयवस्यावश्यमन्यपदार्थेऽन्तर्भावः । नग्रन्तं क्षेत्रमित्यत्र त्वन्तशब्दः समीपवाचीत्यन्यपदार्थे नद्या अनन्तर्भावः । यत्तू. च्यते सर्वचैवान्तशब्दः सह तेन वर्तत इति तत्संभवापेक्षं यस्यावयवत्वं सामीप्यं च संभवति तस्यावयवत्वमेवाऽश्रीयते । अन्तशब्दस्यावयववाचित्वेन प्रसिद्धतरत्वा- अस्य त्ववयवत्वासंभवस्तस्य सामीप्यमेवान्तशब्देन प्रतिपाद्यते यथा नयन्तं क्षेत्रमिति । अन्ये त्वाहुः । सर्वत्रैवान्तशब्दोऽवयववाची कस्यचिन्मुख्यमक्यवत्वं कस्यचित्सामीप्या- दुपचरितमित्यभिप्रायेणेदं भाष्यम् । ततश्चान्तशब्दस्यावयववाचित्वान्मपर्यन्तस्याऽऽदेश- लाभान्नार्थः परिग्रहणेन । अवधिद्योतनार्थमिति । यदि युष्मदस्मदी मान्तेऽथा-. प्यमान्ते सर्वथाऽऽदेशा यथा स्युरेवमर्थ परिग्रहणम् । यत्रैवेति । सामानाधिकर- ण्येन विशेषणविशेष्यभावः स्यात् । अथापि वैयधिकरण्यमाश्रीयते युष्मदस्मदोरव- यवस्य मान्तस्येति तथाऽपि यत्र मान्ते युष्मदस्मदी तत्र भेदाभावादादेशा न स्युः । न च व्यपदेशिवद्भावोऽस्त्यप्रातिपदिकेनेति निषेधात्परिग्रहणे तु तदुपादानसामर्थ्या- शुष्मदस्मदवयवेऽपि युष्मदस्मच्छब्दौ वर्तेते इति सर्वत्रैवाऽऽदेशसिद्धिर्वैयधिकरण्येन वा संबन्धे परिग्रहणोपादानसामर्थ्यादप्रातिपदिकेनेति प्रतिषेधाप्रवृत्त्या मान्तयोरपि युष्मद- १०-शब्दाभावेऽर्थसंदेहः स्यात्पर्यन्तशब्दस्तु सह तेनेत्यर्थ एवंत्यसंदिग्ध इति तात्पर्यम् । तत्फलं दर्शयति-तेनेति । सर्वत्रैवेति नियममुपपादयति-अन्तशब्द इति । तर्हि नद्यन्तमित्यत्रापि नद्याः कार्ययोगः स्यादत आह-नद्यन्तमिति । तर्हि नियमोक्तिर- युक्तेत्यत आह-यत्त्विति । यस्यावयवत्वमिति । यथा मर्यादान्तमित्यादौ मर्या- दायाः । तस्यावयवत्वमिति । अवयवत्वमेवेत्यर्थः । यस्य विति । यथा नद्य- न्तमित्यादौ नद्यादेः । अन्ये त्वाहुरिति । एवं ह्येकशक्तिकल्पनालाघवं भवति । अतो लान्तस्येति सूत्रे सामीप्ये वर्तत इत्यस्य सामीप्योपचरितावयव इत्यर्थः । अव- यवे वर्तत इत्यस्य मुख्यावयवे वर्तत इत्यर्थ इति भावः । अवधिद्योतनार्थमित्यस्या- यमर्थः-परिशब्दसमभिव्याहृतोऽन्तशब्दोऽवधिबोधक इति तस्यावधिवाचकत्वद्योतकत्वा- र्थमित्यर्थः । एवं च तस्य सा(मा)वधेरित्यर्थः । एवमपि सामानाधिकरण्येनान्वय इष्ट- सिद्धिरत आहु-यदि युष्मदिति । परिग्रहणसामर्थ्याद्वैयधिकरण्यान्वय इति भावः । अथापि वैयधिकरण्यमिति । इदं प्रौढ्या । संभवति सामानाधिकरण्ये वैयधिकर- ण्यस्यान्याय्यत्वात् । निषेधादिति । इदमपि प्रौदया । निषेधस्य प्रत्ययविधिविष- ·२९६ उधोतसमलंकृतप्रदीपस झासित- तत्रैवाऽऽदेशाः स्युः। क्व च मान्ते युष्मदस्मदी । युष्मानाचष्टे अस्मानाचष्ट इति युष्मयतेरस्मयतेश्चामत्ययः । प्र०-स्मदोरादेशसिद्धिः । युष्मयतेरिति । प्रत्ययोत्तरपदयोश्चेत्यत्रैकवचनाधिकारात्त्वमौ.न भवतः । इष्ठवद्भावाहिलोपः । विपि णिलोपः । क्वौ लुप्तं न स्थानिवदिति मान्ते युष्मदस्मदी ततः कृदन्तत्वात्स्वादयः । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वायुष्मदस्मदाश्रयकार्य- प्रवृत्तिस्तत्र सौ त्वमहमिति भवति द्विवचनें प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायामिति मकारस्याऽऽत्वे प्राप्ते परत्वाधुवावयोः कृतयोः पुनः प्रसङ्गविज्ञानादात्वे कृते युवामा- वामिति भवति । तृतीयाद्विवचने युवाभ्यामावाभ्यामिति । भिसि युषाभिरसाभि- रिति । प्रत्यये तुभ्यं मह्यम् । भ्यसि युषभ्यमसभ्यमिति शेषे लोप इति लोपः पञ्चमीभ्यसि युषदसदिति । मपर्यन्तापेक्षे तु शेष आश्रीयमाणे मात्परस्यात्राभावा- ल्लोपाभावाद्युष्मदस्मदिति भवति । इह त्वामाचष्टे मामाचष्ट इति णिचि प्रत्ययोत्तर- पदयोरिति त्वमयोः प्रकृत्यैकाजिति प्रकृतिभावादसति टिलोपेऽत उपधाया इति वृद्ध्या भाव्यम् । अथ त्वङ्गवृत्त इत्याश्रीयते तदा वृद्ध्यभावः । तत्र त्वद् स् मद् स् इति स्थिते मपर्यन्ताभावात्त्वाही सावित्यस्याप्रवर्तनात् । वृद्धिपक्षे त्वादम् मादमिति भवति । तदभावे त्वदं मदमिति । केचित्तु मान्तयोयुष्मदस्मदोरादेशा J ३०-यत्वात् । तस्मात्सामानाधिकरण्येनान्वय इत्येव भाष्यतात्पर्यम् । अवधिबोधकपर्य- न्तशब्दोपादाने तु वैयधिकरण्येनैव संबन्धः । एवं च युष्मदस्मदोर्मावधेरादेश इत्यर्थ इति भावः । एकवचनाधिकारादिति । एकार्थवाचिनोरेव तावादेशौ न त्वनेकार्थः वाचिनोरिति भावः । ननु लोपस्य स्थानिवद्भावान्मान्तत्वमनयोरसिद्धमत आह- कौ लुप्तमिति । युवावयोः कृतयोरिति । आख्यानकर्तृद्वित्वे वर्तमानयोरपि युष्म दस्मदोर्व्यर्थवर्तिताऽस्त्येवेति भावः । युषभ्यमसभ्यमिति । भ्यम् तु युष्मदस्मदोर- नादेश इतिसूत्रस्थभीष्यप्रामाण्यान्नास्त्येव । मुख्ययुष्मदादिविषय एव वा । यथे च्छसीत्यनेन भाष्येण तयोः फलभेदाभावबोधनादिति भावः । वस्तुतो. यथेच्छसीति भाष्यप्रामाण्येनास्य चतुर्थीबहुवचने प्रयोगाभाव एवेति तत्त्वम् । युष्मदस्मदिति । एवं चतुर्थीबहुवचनेऽपि युष्मभ्यमस्मभ्यामिति । वस्तुतः शेषे लोप इति सूत्रस्थशे- षग्रहणप्रत्याख्यानपरभाष्यप्रामाण्याच्छेषस्य लोप इति नास्त्येवेति पञ्चमीबहुवचनेऽस्य प्रयोगाभाव एवानभिधानादिति तत्त्वम् । षष्ठीबहुवचने युषाकमसाकम् । प्रत्ययोत्त- रपदयोरिति सूत्रेऽतित्वाकमतिमाकमिति भाष्योदाहरणेन गौणेऽप्याकम्प्रवृत्तेः । इह त्वामाचष्ट इत्यादि । वस्तुतस्तु सावेकाच इतिसूत्रस्थभाष्यप्रामाण्येनैकवचनान्तप्र- कृतिकण्यन्तप्रकृतिकक्विबन्तानामनभिधानस्य तत्रैव सूत्रेऽस्माभिरुक्तत्वेनेदं चिन्त्यम् । केचित्त्विति । परिग्रहणाभावे तत्रैवाऽऽदेशा इत्यस्य तत्रैवानिष्ट आदेशा इत्यर्थः । १५५:५१, १. १. ५८. ..

·अ.७ पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २९७ प्रत्ययोत्तरपदयोश्च ॥ ७ । २ । ९८॥ किमर्थमिदमुच्यते न त्वमावेकवचने [ ७. २. ९७ ] इत्येव सिद्धम् । न सिध्यति । किं कारणम् । एकवचनाभावात् । एकवचन इत्युच्यते न चाक- वचनं पश्यामः+ । प्रत्यय लक्षणेन* । न लुमताऽङ्गस्य [ १. १. ६३] इति प्रत्ययलक्षणस्य प्रतिषेधः । एवं तहदिमिह संपधार्यम् । लुक्क्रियतामादेशा- विति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादादेशौ । नित्यो लुक् । कृतयोरप्यादेशयोः प्राप्नोत्यकृतयोरपि । अन्तरङ्गाबादेशौ। एवं तर्हि सिद्धे सति यत्पत्ययोत्तरप- दयोस्त्वमौ शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्योऽन्तरङ्गानपि विधीन्बाधित्वा बहिरङ्गने लुग्भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । गोमान्पियोऽस्य गोमत्मियः यवम- प्र०-भेच्छन्ति । मपर्यन्तग्रहणं हि यत्र परिशिष्टसद्भावस्तत्राऽऽदेशार्थमिति । परिशिष्टाभावे न भाव्यमादेशैरिति ब्रुवन्ति । प्रत्ययो । अन्तरङ्गा इति । नित्यादप्यन्तरङ्गो बलीयांस्तथा चोक्तं परनि- त्यान्तरङ्गप्रतिपदविधयो विरोधिसंनिपाते तेषां मिथः प्रसङ्गे परबलीयस्त्वमिति । गोमतिपय इति । अत्रान्तरङ्गा एकपदाश्रयत्वात्सलोपादयः स्युः पदद्वयाश्रयत्वांबहि- रङ्गो लुगिति गोमान्प्रिय इति स्यात् । अस्मिंस्तु ज्ञापके सत्यन्तरङ्गाण्यपि कार्याणि उ.-तत्सत्त्वे तु तत्र नैवाऽऽदेशा इत्येतन्मते भाष्याक्षरार्थः । अत एवावधियोतना- र्थमित्युपक्रम उक्तम् । अग्रेऽपि देशस्य कालस्य वा सत्त्वे हि तयोरवधित्वव्यव- हारो लोकप्रसिद्धः । किंच पूर्वव्याख्यायां परिग्रहणसामान्माणमन्त्रादिन्यायेन वैय- धिकरण्यान्वयो नतु वाच्यवृत्त्या । मम तु परिग्रहणसत्त्वेऽसंभवान्न सामानाधिकर- येनान्वयः किंतु वैयधिकरण्येनेति । एवमेव व्याख्यानं भाष्यसंमतम् । अत एवं दिपर्यंन्तानामित्यादौ न दोष इति तेषामाशयः । अङ्गष्ठपर्यन्तं कुष्ठमित्याद्यसाध्वेव । अङ्गुष्ठान्तमित्येव तूचितम् । प्रत्ययोत्तरपदयोश्च । भाष्ये-एकवचन इत्येव सिद्धमिति । यद्यपीदमर्थ- ग्रहणमित्युत्तरत्रात्रैव भाष्ये स्फुटं तथाऽपि विभक्तावित्यधिकारात्सिद्धमित्याशयः । एक- वचनाभावादिति । एकवचनग्रहणं प्रत्ययोपलक्षणम् । एकार्थयोर्युष्मदस्मदोर्विभक्तरें- कवचनस्यैव संभवेन भाष्य एकवचनमित्युक्तम् । विभक्तावित्यधिकारफलं तु त्वं डित्थः पुत्रो यस्य स युष्मड्रिडत्थपुत्र इति त्रिपदहावादेशाभाव इति दिक् । अन्त- रगा इंति प्रतीकपाठः । ननु नित्यान्तरङ्गको व्यबाधकत्वे विनिगमनाविरहोऽत आह- निस्वादपीति । विरुद्धयोर्द्धयोः शास्त्रयोः तनिपात एकलक्ष्ये प्रवृत्तौ यत्पराधन्यत- मत्तद्भवति । तेषां परनित्यादीनां मध्ये मिथः परनित्याद्यौर्युगपत्प्रसङ्ग उपात्तकमेण + २.४.७१. १.१.६२. .. स ·उड्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- त्मियः गोमानिवाचरति गोमत्यते यवमत्यते अन्तरङ्गानपि नुमादीन्बाहिरङ्गो लुग्वाधत इति । नैतदस्ति ज्ञापकम् । अस्त्यन्यदेतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । येऽन्य एकवचनादेशाः प्राप्नुवन्ति तदाधनार्थमेतत्स्यात् । तद्यथा । तव पुत्रस्त्वत्युधः मम पुत्रो मत्पुत्रः । तुभ्यं हितं त्वद्धितम् मयं हितं मद्धित- मिति* । यत्तर्हि मपर्यन्तग्रहणमनुवर्तयति+ । यद्यत्रान्य एकवचनादेशाः स्युमपर्यन्तानुवृत्तिरनार्थका स्यात् । म०-बाधित्वा लुक् भवति । ततो न लुमताऽङ्गस्येति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधान्नुम्दीर्घाभावे गाम- प्रिय इति सिध्यति । सुपो धातुप्रातिपदिकयोरित्यस्यैव बाधकत्वमनेन ज्ञाप्यते। तस्यैवेह संभवात् । केचित्तु सामान्यापेक्षया ज्ञापकत्वाश्रयाल्लुङ्मात्रस्य बलवत्त्वाश्र- येण व्यवहारदर्शनाल्लुङ्मात्रं बाधकं ज्ञाप्यत इत्याहुः । येऽन्य इति । एकवच- नाधिकारादेकवचनानिमित्तानामादेशान्तराणां त्वमौ बाधको स्यातां नतु ज्ञापकावि- त्यर्थः । यत्तहीति । केचिद् व्याचक्षते । यद्यादेशान्तराणां त्वमौ बाधकौ स्यातां सदा मपर्यन्तग्रहणानुवृत्तिमन्तरेणोत्सर्गसमानदेशत्वादपवादानां मपर्यन्तस्य त्वमौ सिद्धाविति किं तदनुवृत्त्या । अनुवृत्त्या तु ज्ञाप्यते प्रागेव लुकि कृते विभक्त्यभावादसत्स्वादेशान्त. रेषु त्वमौ विधीयते इति । एतच्चायुक्तम् । नायं नियोग उत्सर्गसमानदेशोऽप- बाद इति । नम्बहुजकजां भिन्नदेशानामप्यपवादत्वदर्शनात् । ततश्चासत्यां मपर्य- न्तानुवृत्तावादेशान्तराणामपि बाधकौ त्वमौ सर्वादेशौ स्याताम् । अनेकालूत्वात् । नच ३०-यत्परं तबलवदिति तदर्थः। विरोधिसंनिपात इत्यनेन भिन्नविषयागमादेशयो पवादत्वमिति सूचितमिति केचित् । तन्न । नुम्नुटोध्यिबाधकत्वानापत्तेः । व्यवहारदर्शनादिति । एह्नस्वात्संबुद्धरित्यादौ भाष्यकृत इत्यादिः । अत एव सनीस्रंस इत्यादौ नलोपा- भावः । पञ्चखट्व इत्यादौ चैकादेशात्प्रागेव टापो लुक् । अन्यथा कृतैकादेशस्य लुक्यकारश्रवणं न स्यात् प्रत्ययग्रहणस्य प्रातिपदिकप्रकृतिकाचारकिपि चारितार्थ्यात्कथं संपूर्णसूत्रस्य ज्ञापकत्वमुच्यते । एतद्भाष्यप्रामाण्येन नुविधायकभा. ध्यप्रामाण्येन चैताभ्यामाचारकिपोऽभावात् । एतद्भाष्यप्राभाण्यादेव चैकार्थयोः प्राति. पदिकप्रकृतिकाणचोऽप्यनभिधानं बोध्यम् । इतोऽपि त्वादं मादमित्यादिरूपकल्पना प्रत्युक्ता । एकवचनाधिकारादेकवचननिमित्तानामिति । एकवचनरूपविभक्तिनिमि- सानामित्यर्थः । इदं व्यर्थम् । अधिकृतस्यार्थपरत्वादसंगतं च । श्रमबहुजकचामिति। वस्तुतस्तेषु मित्त्वपुरस्तादग्रहणप्राक्टेग्रहणैस्तस्य बाधेऽप्यन्यत्र तत्त्यागे किं मानमिति चिन्त्यम् । ययप्यसंभव एव बाधकत्वमिति वार्तिकमत उत्सर्गसमानदेशा अपवादा इति न्यायो भाष्यमते तु सत्यपि संभवे बाधकत्वस्वीकारस्तथाऽपि भाष्यमते वाचनिक्येवैषा ज्ञाप- कोपन्यासस्तु....वार्तिकरीत्येति बोध्यम् । ज्ञापिते. त्वस्मिन्नेतद्विषये तवादीनामप्राप्त्या ४७. २. ७०, २. ४, ५१. * ७. २..९६, ९५. + ७. २. ९१.

·4. पा. २ आ. २] पातालव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। २९९ त्रिचतुर्युष्मदस्मद्ग्रहणेष्वर्थग्रहणं शब्दविशेषणम् ॥ १ ॥ त्रिचतुर्युष्मदस्मद्ग्रहणेष्वर्थग्रहणं शब्दावशेषणं द्रष्टव्यम् । त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतसृ [ ७. २. ९९ ] । यद्यपि समासः पुंसि नपुंसके वा वर्तते त्रिच- तुरौ च स्त्रियां वर्तते भवत्येव तिसृचतसृभावः । प्रियास्तिस्रो ब्राह्मण्योऽस्य ब्राह्मणस्य पियतिसा प्रियतिस्रो पियतिस्रः। प्रियचतसा मियचतत्रौ पियच- तंत्रः । मियास्तिलो बालण्योऽस्य ब्राह्मणकुलस्य पियतिसृ पियतिसृणी मिय- प्र-इति सप्रयोजना मपर्यन्तानुवृत्तिः । तस्मादन्यथा व्याख्यायते । तवममादय आदेशाः स्थानिप्रक्लप्त्यर्थमिहानुवर्तन्ते । तत्र तवादीनां प्रसङ्गे सिद्धयोस्त्वमयोर्मपर्यन्तानुवृत्रीि- स्त्वया कृतं त्वत्कृतमित्याद्यर्था भवन्ती लुको बाधकत्वं ज्ञापयति । ततश्च तवा- यनुवृत्तिसहिता मपर्यन्तानुवृत्तिओपनाय भवति । केवला हि• मपर्यन्तानुवत्तिाघवाय स्यात् । गरीयसी हि तवायनुवृत्त्या स्थानिप्रतीतिः । ततो ज्ञापनाय प्रभवेत्तस्मात्तवायनु- वृत्तिसहिता समर्पन्तानुवृत्तिर्यथोक्तप्रकारेण यथोक्तार्थज्ञापनायालम् । त्रिचतुरिति । स्त्रियां द्विवचन एकवचन इति येऽर्था निर्दिष्टास्ते श्रूयमाणानामेव शब्दानां विशेषणं न त्वङ्गस्ये. त्यर्थः । प्राप्तविशेषणसंबन्धस्त्रिचतुर्युष्मदस्मभिरङ्गं विशेष्यते । तत्र पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदुत्तरपदस्य ग्रहणं भवतीति केवलानां तदन्तस्य चाऽऽदेशप्रवृत्तिः। द्विवचनैकवचने च पारिभाषिके न गृह्यते किं तर्हि द्वयोर्वचनमाभिधानं द्विवचनमेकस्य वचनमेकवचनमि- त्यर्थनिर्देशः । प्रियतिसेति । अन्तरङ्गानपि विधीन्बहिरङ्गो लुग्बाधत इत्यकृत एव तिस- भावे लुकि कृते समासाद्या विभक्तिस्तस्यां तिसभावः। स च निर्दिश्यमानस्याऽऽदेशा भवन्तीति त्रिशब्दस्यैव भवति । प्रियतिस्त्राविति। अचि र ऋत इति रादेशः । प्रिय- तिम इति । कथं पुनरत्र तिसभावो यावता नित्यत्वात्स्वमोनपुंसकादिति लुकि कृते न उ०-तदपवादत्वाभावेन मपर्यन्तस्यैवाऽऽदेशार्थ तदनुवृत्तिश्चरितार्था । अनेन च न्याये- नान्तरङ्गनिमित्तविनाशकलुकस्तत्प्रयोजकसमासादीनां च प्राबल्यं बोध्यत इति दिक् । भाष्ये यद्यत्रान्य इत्यादि स्युरित्यस्य प्राप्नुयरित्यर्थः। तद्बाधनार्थं चैतत्स्यात्तदेति शेषः । तस्मादन्यथेत्यादि । इदं चिन्त्यमेव । अतिगुरुत्वात् । ज्ञापितेऽपि तवायनुवृत्तेः सार्थक्यस्योपपादयितुमशक्यत्वाच्च । श्रूयमाणानामेवेति । भाष्ये शब्द- शब्देन श्रूयमाणशब्दो लक्ष्यत इति भावः । प्राप्तेति । गुणः कृतात्मसंस्कार इति न्यायादिति भावः । नन्वेकवचन इत्येव सिद्ध इत्युपक्रमस्थभाष्यादेकवचनादि- शब्दानां प्रत्ययपरत्वप्रतीतर्युष्मंदादिष्वर्थग्रहणमप्रसिद्धमत आह-द्विवचनैकेत्यादि । उपक्रमस्थभाष्यं तूपलक्षणपरतया व्याख्यातमेव: । ननुः प्रियतिसेत्यादावन्तर्वर्तिनी विभक्तिमाश्रित्य तिसृभाव इति तन्निरूपितमङ्गं स्त्रियामेवेत्यङ्गविशेषणत्वेऽपि. क्षत्य- भावोऽत आह-अन्तरङ्गानपीति । नन्वङ्गस्य सर्वस्य . तिस्रादेशः · प्रामोतीत्यत 'आह-स चेति । रादेश इति । गुणं बाधित्वेति शेषः । नित्यत्वादितिः । अन्त- ·ज्योतसमलंकृतप्रदीपरामिने- तिसृणिं । पियचंतसू मियचतसृणी मियचतसृणिं । यदा हि समासः स्त्रियां वर्तते त्रिचतुरौ च पुंसि नपुंसके वा तदा मा भूतामिति । पियास्त्रयो ब्राह्मणा अस्या ब्राह्मण्याः पियविः प्रियत्री पियत्यः । प्रियचत्वाः प्रियचत्वारौ प्रिय- चत्वारः। प्रियाणि वीण ब्राह्मणकुलान्यस्यां बालँण्या प्रियात्रिः पियत्री प्रिय- त्रयः । प्रियचत्वाः प्रियचत्वारौ प्रियचत्वारः। युवावौ द्विवचने [ ७. २. ९२] । यद्यपि समांस एकार्थों वा भवति बह्वर्थो वा भवति द्वयर्थे च युष्मदस्मदी भवत एवं युवावौ । किमाविशेषणे । नेत्याह । यूयवयौ जसि त्वाही सौ तुभ्यमयौ ङयि तवममौ ङसि [ ७. २. ९३-९६.] इत्येतान्विधीन्वर्जयित्वा । अतिक्रान्तो युवामतित्वम् अत्यहम् । अतिकन्तौ युवामतियुवाम् अत्यावाम् । अतिक्रान्ता युवामति यूयम् अतिवयम् । अतिक्रान्तं युवामतियुवाम् अत्यावाम् । अतिक्रान्तौ युवामतियुवाम् अत्वायाम् । अतिक्रान्तान्युवामतियुवान् अस्यावान् । अतियुवया अत्यावया अतियुवाभ्याम् अत्यावाभ्याम् अतियुवाभिः अत्यावाभिः । अतितुभ्यम् अतिमह्यम् अतियुवा- भ्याम् अत्यावाभ्याम् अतियुवभ्यम् अत्यविभ्यम् । अतियुवत् अत्यावत् अतियु- वाभ्याम् अत्यावाभ्याम् अतियुवत् अत्यावत् । अतितव अतिमम अतियुवयो. अंत्याक्योः अतियुवाकम् अत्यावाकम् । अतियुवयि अत्यावयि अतियुक्योः अत्यावयोः अतियुवास अत्यावासु । त्वमावेकवचने [ ७. २. ९७] । यद्यपि समासो व्यर्थों भवति बह्वों वैकार्थे च युष्मदस्मदी भवत एव त्वमौ । किमविशेषेण नेत्याह । तानव विधीन्वर्जयित्वा । अतिकान्तस्त्वामातित्वम् अत्यहम् । अतिकान्तौ त्वामति- त्वाम् अतिमाम् । अतिक्रान्तामन्दापनियूयम् अतिक्यम् । अविकान्तं त्वामति- त्वाम् आतिमाम् । अतिक्रान्त, दामतित्वाम् अतिमाम् । अतिक्रान्तस्त्विामति- त्वान् अतिमान् आतित्वया जा. या अतित्वाभ्याम् अतिमाभ्याम् अतित्वाभिः प्र०-लमताऽङ्गस्येति प्रत्ययलक्षणप्रति भाव्यम्। उच्यते । इकोऽचि विभक्तावित्यत्राज्न ग्रहणं ज्ञापकं क्वचिल्लमता लुप्तेयलक्षणस्य । तथा च हे पो इति संबद्धि गुणो भवति । क्वचिस्त्रियत्रीति ८: । प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधाश्रयः । इतीति । एते विधयः उ०-रङ्गानपीति न्यायाचेत्यपि { । भाष्ये-प्रियतिसृणीति । अत्र परत्वात्तिस्रा- देशे प्रकृतिविशेषापेक्षरादेशापे६ यात अत्वेन पुनःप्रसङ्गविज्ञानानुम् । निषेधेनाऽगमविषये रादेशो नेति सामान्यतो ज्ञाप्यते. भाष्योदाहरणानित बोध्यम् । एतर्जनं च न वचनेन किंतु युक्त्यैवेत्याह- एते विषय इति । वाहावीनाम: C. न तिमिति ·अ.७ पा. २ आ.२ ] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३० अतिमाभिः । अतितुभ्यम् अतिमह्यम् आतत्वाभ्याम् अतिमाभ्याम् आतित्वभ्यम् अतिमभ्यम् । आतित्वत् अतिमत् आतित्वाभ्याम् अतिमाभ्याम् अतित्वत् अति- मत् । अतितव अतिमम अतित्वयोः अतिमयोः अतित्वाकम् अतिमाकम् । अतित्वयि अतिमयि अतित्वयोः अतिमयोः अतित्वासु अतिमासु । यद्येवं यूयवयौ जसि त्वाहौ सौ तुभ्यमयौ ङयि तवममौ सीत्येतेभ्यो विधिभ्यः परत्वात्त्वमावेकवचन इति प्राप्नोति सावकाश ह्येते विधय इदानीं भवन्ति । कोऽवकाशः । अनेकार्थे युष्मदस्मदी । त्वमावेकवचन इत्यस्याव- काशः । अन्यानि वचनानि । एकार्थयोर्युष्मदस्मदोरेतेषु वचनेषभयं प्राप्नोति । परत्वात्त्वमावेकवचन इति प्राप्नोति । नैष दोषः । शेष इति* वर्तते । कश्च शेषः । जसादिभिरव्याप्तं यदेकवचनं तस्मिञ्शेषे । अशेषत्वान्न भविष्यति । अथवा त्वमावेकवचन इत्यत्र यूयवयौ जास त्वाहौ सौ तुभ्यमयौ ङयि तवममौ उसीत्येतदनुवतिष्यते । त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतसृ ॥ ७ । २ । ९९ ॥ तिसृभावे संज्ञायां कन्युपसंख्यानम् ॥ १ ॥ प्र०-परत्वाद्युवावयोबीधकाः । शेष इति वर्तत इति । अन्यथाऽतिक्रान्तो युष्मानतित्वमत्य- हम् । अतिकान्ताय युष्मानातितुभ्यमतिमह्यम् । अतिक्रान्तस्य युष्मानतितवातिमम । इत्य- नेकार्थत्वे युष्मदस्मदोः समासे सावकाशास्त्वाहादयोऽसमासे समासेऽपि युष्मदस्मदोरेकार्थ- त्वे परत्वात्त्वमाभ्यां बाधनान प्राप्नुवन्ति । त्वमहं तुभ्यं मह्यं तव ममेति । शेषग्रहणानु- वृत्तौ तु यत्र ययादयो न भवितारस्तत्र त्वमौ भवतो नतु यूयादिविषये । तच्च शेषग्रहणं लोपग्रहणसंबन्धानुवृत्त्या यूयादिभिर्न संबध्यते । त्वमावेकवचन इत्यत्र तु लोपग्रहणं निवृत्तं शेषग्रहणमनुवर्तत इति न कश्चिद्दोषः । अथवेति । वाक्यभेदेन त्वमयोर्विषये यूयादयो विधीयन्ते। उ०-वकाशो बह्वर्थे युष्मदस्मदी । युवावयोरवकाशो युवामावामिति । अतियुवाकमति- स्वाकमित्यादावत एव भाष्यप्रयोगात्सुट इव नुटोऽप्याकमा निवृत्तिर्यथा भवति तथो- कमाकम्सूत्रे । ननु शेषपदानुवृत्तौ यूयवयौ जसीत्यादावपि तत्संबन्धः स्यादत आह-तच्चेति । भाष्ये-जसादिभिरव्याप्तं यदेकवचनमिति । जसादिनिमि- 'त्तादौ शेरव्याप्तो य एकार्थों युष्मदादिरित्यर्थः । यद्वैकार्थयुष्मदादिप्रकृतिकवि- भक्तिरित्यर्थः । शेषग्रहणस्य मध्ये विच्छिन्नत्वादाह-अथवति । नन्वेकवा- क्यतायां जसादिविषयं एवोभयं स्यादत आह-वाक्यभेदेनेति । पुनर्विधानाच्च तविषये त्वमयोधिः । वस्तुतः पूर्वविप्रतिषेधः कल्प्य इत्येतद्भाष्यतात्पर्यम् । ६९ ·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- तिसृभावे संज्ञायां कन्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । तिसृका नाम ग्रामः । चतसर्यायुदात्तनिपातनं च ॥२॥ चतसर्यायुदात्तनिपातनं कर्तव्यम् । त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतसृ । किं प्रयोजनम् । चतस्रः पश्य शसि स्वरो* मा भूदिति । किंचान्यत् । उपदेशिवद्वचनं च ॥३॥ उपदेशिवभावश्च वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् । स्वरसिद्ध्यर्थम् ॥ ४॥ उपदेशावस्थायामेवाद्युदात्तनिपातने कृते विभक्तिस्वरेण+ बाधनं यथा स्यात् । चतसृणामिति । स तमुपदशिवद्भावो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । उक्तं वा ॥५॥ प्र०- त्रिच० । तिसृकेति । तिस्र एव तिसका। स्वार्थे कन्प्रत्ययः । ह्रस्वत्वे कुत्सितत्वे वा विवाक्षिते संज्ञायां कनिति वा । तत्र विभक्तेलुकि कृते विभक्तौ विधीयमानस्तिसभावो न प्राप्नोतीति वचनम् । तत्र केचिद्बहुवचनान्तस्तिसृकाशब्दः संज्ञेत्याहुः । अपरे त्वेक- वचनान्त इति । ग्रामस्य टेकस्य तिसकेति संज्ञेति नास्ति बहुवचनप्रसङ्गः। चतस्र इति । चतुरः शसीत्यनेन स्थानिवद्भावादन्तोदात्तत्वं प्रामोति । तत उदात्तयणो हलपूर्वादिति शस उदात्तत्वप्रसङ्गः । चतसृणामिति । उपदेशावस्थायामायुदात्ते चतस्रादेशे कृते षट्- त्रिचतुर्यो हलादिरिति सति शिष्टस्वरः प्रवर्तते । यद्येवं चतस्रः पश्येत्यत्रापि चतुरः शसीति सति शिष्टत्वात्प्राप्नोति । नैष दोषः । आन्तरतम्यादायुदात्तत्वे सिद्धे पुनरायुदात्तत्वं निपात्यमानं चतुरः शसीत्यनेन विधीयमानं स्थानिवद्भावात्प्राप्तमन्तोदात्तत्वं बाधते । तत्र बाधितत्वात्पुनःप्रसङ्गाभावात्कुतः सति शिष्टत्वम् । उक्तमिति । चतुरः शसीत्यत्र । हलादिग्रहणं चतस्रः पश्येत्येतद्व्यावृत्त्यर्थमेव क्रियते । यदि च निपातनस्वरेण विभक्तिस्वरो बाध्येत तदा हलादिग्रहणमन्तरेणापि विभक्तेः स्वरो न भविष्यतीति किं हलादिग्रहणेन । तक्रियमाणं निपातनस्वरस्य विभक्तिस्वरो बाधक इति ज्ञापयति । अथवा हलादिग्रहणेनाऽऽयु- चतुः- भाव: उ०- त्रिचतुरोः । विभक्तेलुकीति । अन्तरङ्गानपीति न्यायादिति भावः । शस उदा- त्तत्वेति । आयुदात्तं च पदमिष्यते । आन्तरतम्यादिति । चतेरुरन्नन्तत्वेन शब्दस्याऽऽयुदात्तत्वादिति । पुनःप्रसङ्गाभावादिति । आद्युदात्तनिपात- नसामर्थ्यात्स्वाश्रये प्राप्तान्तोदात्तत्वबाधाद्विभक्तिस्वरस्तु बाधक एवेत्यायुदात्तनिपातनोप- देशिवद्भाववचनाभ्यां कल्प्यत इति तत्त्वम् । कोक्तं तदाह--चतुरः शसीत्यति । षत्रीतिसूत्रस्थहलादिग्रहणसामर्थ्यमुपपादयति-हलादिग्रहणमिति । निपातनमेव न कर्तव्यमिति पाठः । इयमेव व्याख्या आयुदात्तनिपातने हि इति भाष्य- * ६..१. १६७+६.१.१७९, ·अ.७ पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३०३ किमुक्तम् । विभक्तिस्वरभावश्च हलादिग्रहणादायुदात्तनिपातने हि हला- दिग्रहणानर्थक्यामिति । अचि र ऋतः ॥ ७ । २ । १०० ॥ आच रादेशे जस्युपसंख्यानं गुणपरत्वात् ॥ १ ॥ अचि रादेशे जस्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । तिस्रस्तिष्ठन्ति । चतस्रास्तिष्ठन्ति । किं पुनः कारणं न सिध्यति । गुणपरत्वात् । परत्वाद्गुणः प्राप्नोति+ । तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वाऽनवकाशत्वाद्रस्य ॥२॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । अनवकाशत्वाद्रस्य । अनवकाशौ रादे- शो गुणं बाधिष्यते । सावकाशो रादेशः। कोऽवकाशः। तिखः पश्य । चतस्रः पश्य । नैषोऽस्त्यवकाशः । अत्रापि पूर्वसवर्णदीर्घः पाप्नोति+। स यथैव पूर्वसवर्णं बाधत एवं गुणमाप बाधिष्यते । गुणोऽप्यनवकाशः । सावकाशो म०-दात्तनिपातनमेव न कर्तव्यमिति प्रतिपाद्यते । यदि चतस्रः पश्येत्यत्र चतुरः शसी- त्यनेनान्तोदात्तत्वं स्यात्तत उदात्तयणो हलपूर्वादिति स्यादेव विभक्तरायुदात्तत्वमिति तद्व्यावृत्तये हलादिग्रहणमनर्थकं स्यात्तस्माद्धलादिग्रहणाच्चतस्रः पश्येत्यत्र चतुरः शसी- त्यस्याप्रवृत्तिरध्यवसीयते । ततश्चाऽऽद्युदात्तस्य चतुःशब्दस्याऽऽद्युदात्त एवाऽऽन्तर्याच्च- तस्रादेशो भवति । चतुःशब्दो नः संख्याया इति वा चतेरुरन्निति नित्त्वाद्वाऽऽ- युदात्तः । चतसृणामित्यत्र तु षट्तिचतुर्म्य इति विभक्तरुदात्तत्वं भवति अचि० । अचि रादेश इति । मध्येऽपवादा इति पूर्वसवर्णदीर्घस्य ऋत उदित्युत्त्वस्य च बाधः प्राप्नोति न तु जसि च तो टिसर्वनामस्थानयोरति गुणस्येति भावः । नवेति । मध्येऽपवादा इति परिभाषानाश्रयेणोच्यते विध्यन्तर- पूर्वकत्वादस्य सर्वापवादत्वमित्यर्थः । गुणोऽप्यनवकाश इति । सोऽपि विध्यन्तर- उ०-स्वरससिद्धति बोध्यम् । हलादिग्रहणादिति । वस्तुतः परत्वाद्रादेशे तस्य स्थानि- वत्त्वात्तकाराकारस्य न चतुरः शसीत्यनेनोदात्तत्वम् । स्वविधौ स्थानिवत्त्वाभावाच्च न कारस्येति व्यर्थमेवाऽऽयुदात्तनिपातनमिति पूर्वमुक्तम् । विभक्तरुदात्तत्वामिति । स्थानिवद्भावेन सति शिष्टत्वादिति भावः । अचिर० । ननु विध्यन्तरानाक्रान्तविषयाभावात्सर्वापदोऽयमिति किं वचनने- नेत्यत आह-मध्य इति । वार्तिके जसीत्युपलक्षणं प्रियतिस्रावित्याद्यर्थमप्युपसं- ख्यानावश्यकृत्वात् । ततश्च पूर्वबाक्येन सावकाशं रादेशं सर्वनामस्थानगुणो जसि गुणश्च परत्वादाघेतेत्युपसंख्यानं कर्तव्यमित्यर्थः । सर्वापवादत्वमिति । बाध्यसामा- ४६.१. १६७.* + ७.३. १०९:११०.+ ६.१, १०२, ·.. ३०४ उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- गुणः । कोऽवकाशः । हे कर्तः । नैष सर्वनामस्थाने गुणः । कस्तार्ह । संबु- द्धिगुणः । अयं तर्हि । हे मातः । एषोऽपि संबुद्धिगुण एव । नात्र संबु- द्धिगुणः माप्नोति । किं कारणम् । अम्बार्थनद्योर्हस्वः [ ७. ३. १०७] इति ह्रस्वत्वेन भवितव्यम् । भवेद्दीर्घाणां ह्रस्ववचनसामर्थ्यान स्याद्धस्वानां तु खलु ह्रस्वत्वं क्रियतां संबुद्धिगुण इति परत्वात्संबुद्धिगुणेन भवितव्यम् । अथापि प्र०-पूर्वकः । कर्तारावित्यत्र पूर्वसवर्णदीर्घः प्राप्नोति । कर्तार इत्यत्र जसि चेति गुणः सिद्धः । कर्तारमित्यत्राप्यमि पूर्व इति प्राप्नोति । तत्र द्वयोर्विध्यन्तरापवाद- योरपवादविप्रतिषेधात्परत्वाद्गुणप्रसङ्गः । इतरोऽन्यविधिपूर्वकत्वाभावं गुणस्य दर्शयति- सावकाश इति । हे करिति । संबुद्धौ ह्रस्वस्य गुण इति गुणं परत्वाहतो डीति गुणो बाधत इति मन्यते । तत्र कर्तारावित्यादौ यद्यपि परत्वात्पूर्वसवर्णा- दिकं बाधित्वा गुणो भवति तथाऽपि विध्यन्तरपूर्वकेण रादेशेन बलीयसा न स्पर्धत इति भावः । नैष इति। एतदर्थो गुणस्य माऽऽरम्भो लक्षणान्तरेण सिद्धत्वादित्यर्थः । हे मातरिति । संबुद्भिनिमित्तो गुणोऽत्र नास्ति । अम्बार्थनद्योहरस्व इति ह्रस्वेन बाधनात् । एषोऽपीति । गुणो ह्रस्वत्वं परत्वाद्वाधत इति भावः । अम्बार्थेति । अस्मिंश्च सति तो ङीति गुणः प्रवर्तते । भवेद्दीर्घाणामिति । ननु दीर्घाणां हस्वविधानं ह्रस्वस्य गुण इति गुणविधानार्थमेव स्यात् । ह्रस्वानां तु ह्रस्वविधान गुणबाधनार्थ स्यात् । नैतदस्ति । एवं हि दीर्घाणामेव गुणं विदध्यात् । नदाहस्व- योर्गुण इति प्रक्रियागौरवमेवं परिहृतं भवति । परत्वात्संबुद्धिगुणेनेति । गुण- उ-न्यचिन्ताश्रयणादिति भावः । इदमेवाऽऽचार्योक्तं समाधानम् । ध्वनितं चेदं तृज्व. कोष्टुरिति सूत्रे भाष्ये । चोदक आह-गुणोऽपीति । तदाशयमाह-सोऽपि । सर्वनामस्थानगुणोऽपि । द्वयोः । रादेशसर्वनामस्थानगुणयोः । इतर इति । सिद्धा- न्त्येकदेशीत्यर्थः । नन हे कर्तरित्यत्र संबद्धिगुण एव प्रामोति न सर्वनामस्थान- गुणोत आह-संबुद्धाविति । विध्यन्तरपूर्वकेणेति । उदाहरणमात्रे विध्यन्तर- पूर्वकेणेत्यर्थः । गुणस्तु हे कर्तरित्यत्र न विध्यन्तरपूर्वक इति भावः । एतदर्थ इति । यदर्थो यस्याऽऽरम्भः स एव तस्यावकाशो युक्त इति भावः । संबुद्धि- निमित्त इति । एवं च सर्वनामस्थानगुण एवात्र प्रामोतीत्ययं तस्यावकाश इति भावः । ननु हे मातरित्यत्र ह्रस्वप्राप्तेः कथं संबुद्धिगुणोऽत आह-गुणों हस्वत्वमिति । अस्मिंश्च सतीति । ह्रस्वश्च येन नाप्राप्तिन्यायेन संबुद्धिगुणस्यैव बाधको नास्येति भावः । गुणबाधनार्थमिति । प्रयोजनान्तराभावादिति भावः । एवं हीति । यदि ह्रस्वे कृते दीर्घान्तेषु गुणः स्यात्तर्हि नया एव गुणं विदध्यादिति ५. ३.१०४.

·अ. ७ पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३०५ कथंचित्सावकाशो गुणः स्यादेवमपि न दोषः । पुरस्तादपवादा अनन्तरान्वि- धीन्बाधन्त इत्येवमयं रादेशो जसि गुणं* बाधते सर्वनामस्थानगुणं+ न बाधिष्यते । तस्मात्सुष्ठूच्यतेचि रादेशे जस्युपसंख्यानं गुणपरत्वादिति । प्र०-स्यावकाशः । अग्ने । वायो । हरस्वस्थावकाशः । अम्ब अक्क । हे मातरिति पर- त्वाद्गुणः । एवं च सर्वनामस्थानगुणः पूर्वसवर्णापवाद एवेति । अपवादविप्रतिषेधा- तिम्रस्तिष्ठन्तीति परत्वाद्गुणप्रसङ्गः । स च न जसि चेत्यनेन किं तर्हि ऋतो ङीत्यनेन जसि चेत्यस्मात्परत्वात् । अथापीति । ह्रस्वस्य गुण इति यदि योग- विभागः क्रियतेऽम्बार्थस्य ह्रस्वान्तस्य ह्वो भवति ततो गुण इति । ततश्च मातरित्यत्र ह्रस्वे कृते सर्वनामस्थानगुणः क्रियते । एतच्चाभ्युपगम्योच्यते नतु योग- विभागस्य किंचिदस्ति प्रयोजनम् । सर्वनामस्थानगुणमिति । यद्यप्यबाधिते सर्व- नामस्थानगुणे जसि गुणः फलतो न बाधितस्तथाऽपि लक्षणव्यवस्थानुसारेणैतदुच्यते । नह्ययं रादेशोऽनवकाशो यत ऋतो टिसर्वनामस्थानयोरित्येतं गुणं बाधेत जसि चेति गुणबाधनेन त उदित्युत्त्वबाधनेन शुसि पूर्वसवर्णबाधनेन च सावकाशत्वात् । तस्मादिति । जसिग्रहणं डिसर्वनामस्थानोपलक्षणमित्याहुः । तथा च प्रियतिम्राविति रादेशो भाष्य उदाहृतः । तेन प्रियतिनि निधेहीत्यत्रापि रादेशो भवति । कोच- त्त्वाहुः । चतसर्यायुदात्तनिपातनमित्यत्र वार्तिके रादेशस्य ङावकरणाजसोऽन्यत्र गुण- विषये रादेशं वार्तिककारो नेच्छतीति नोपलक्षणं जसग्रहणम् । भाव: उ०-दीर्घाणां ह्रस्वविधानं गुणबाधनार्थमिति भावः । ननु जसि चेति गुणः प्रामोतीति ऋतो ङीत्यस्यानवकाशत्वविचारो निष्फलोऽत आह-स च नेति । परस्परं गुणाभ्यां स्थानिरूपनिमित्तविघाताद्विरोधोऽस्तीति योगविभाग इति । तत्र ह्रस्वस्येत्येको योगः । तत्राम्बार्थग्रहणं हरस्व इति चानुवर्तते तदयमर्थः--अम्बार्थानां ह्रस्वस्य ह्रस्वो भवतीति । एतच्च परत्वात्प्राप्तस्य ह्रस्वीय- संबुद्धिगुणस्य संबुद्धौ बाधनार्थमवेति भावः । एवं च सर्वनामस्थानगुणो विध्य- न्तराबाधेन प्रवृत्त्या सावकाश इति तात्पर्यम् । न त्विति । योगविभागेऽप्युपसं. ख्यानस्य वक्ष्यमाणरीत्याऽवश्यकर्तव्यत्वादिति भावः । फलतो न बाधित इति । सर्वथा गुणस्य प्राप्तत्वात् । वस्तुतोऽथापि कथंचिंदिति भाष्यस्यायमर्थः । येन नाप्रा- प्तिन्यायेन सर्वनामस्थानगुणः पूर्वसवर्णदीर्घमेव बाधते न रादेशमित्यर्थः । एवं च बाध्य- विशेषचिन्ताश्रयणेऽत्रापि तथैव दोषः । तस्माज्जस्युपसंख्यानं कर्तव्यमिति चोयान्त- मेवेदमकदेश्युक्तिरूपं भाष्यम् । समाधितत्त्वं तु लक्ष्यानुरोधाहतो ङीत्यत्र बाध्यवि. शेषचिन्ताश्रयणमत्र तु बाध्यसामान्यचिन्ताश्रयणमिति न वाऽनवकाशत्वाद्रस्येत्यने- नोक्तमेवेति सुधियो विभावयन्तु । केचित्त्वाहुरिति । अत्रारुचिबीजं तु तत्र शब्द- परत्वाद्रादेशाप्राप्तिरिति । ७. ३. १०९. + ५. ३. ११० ·३०६ उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- . ज़राया जरसन्यतरस्याम् ॥ ७।२।१०१॥ नुमोऽनङ्जरसौ भवतो विप्रतिषेधेन । नुमोऽवकाशः । वपुणी जतुनी तुम्बुरुणी । अनङोऽवकाशः+ । पियसक्थ्ना ब्राह्मणेन । इहोभयं प्राप्नोति । दना सक्छना । जरसोऽवकाशः । जरसा जरसे । नुमोऽवकाशः । कुण्डानि क्मानि । इहोभयं प्राप्नोति । आतिजरांसि ब्राह्मणकुलानि । अनजरसौ नुमो भवतो विप्रतिषेधेन। अथेह लुक्कस्मान्न भवति । आतिजरसं पश्योत। किं पुनः कारणं द्विती- वैकवचनमेवोदाह्रियते न. पुनः प्रथमैकवचनमपि । आतिजरसं तिष्ठतीति । अस्त्यत्र विशेषः । नात्राकृतेऽम्भावे + जरस्भावः प्राप्नोति । किं कारणम् । अचीत्युच्यते । यदा च जरस्भावः कृतस्तदा लुम भविष्यति संनिपातलक्षणो प्र०- जरायाः । प्रियसक्थ्नेति । नपुंसक्केनाङ्गस्य विशेषणान्नुमोऽत्राप्राप्तिरनविधौ त्वस्थ्यादीनां विशेषणं नपुंसकमित्यनङ् भवति । अतिजरांसीति । अतिजर अस् इति स्थिते यदि पूर्व नुमागमः स्यात् । स च पूर्वाङ्गभक्तोऽङ्गमेव न व्यवध्यात् । अवयवस्य तु जराशब्दस्य व्यवधायक इति निर्दिश्यमानस्याऽऽदेशो विधीयमानो न प्राप्नोति । अथापि स्यात्तथाऽपि सकारात्परस्य नुमः श्रवणं स्यात्तस्मात्परत्वात्पूर्व जरसभाव एष्टव्यः । तत्र कृते झलन्तलक्षणो नुमागमः । अतिजस्सं पश्यति । . अतिजर अम् इति स्थित एकदेशविकृतस्यानन्यत्वाज्जरशब्दस्य जरसि कृते स्वमो- नपुंसकादिति स्वमोलृप्राप्नोतिं । ननु चातिजरशब्दस्यादन्तत्वादतोऽमित्यम्भावन लुक् बाधितः कथं प्राप्नोति । नैतदस्ति । नात्राम्भावः प्रवृत्तः परत्वान्नित्यत्वाद्वा जर- सादेशेन बाधितत्वाज्जरसादेशे कृतेऽनकारान्तत्वादम्भावाप्रसङ्गाल्लुक्प्राप्तिश्चोद्यते । न पुनरिति । सोरपि लुङ् नेष्यते । यदा च जरस्भाव इति। या पूर्व लुकप्राप्तिः जराया ज० । ननु प्रियसक्थ्नेत्यत्रापि सक्थिशब्दस्य नपुंसकत्वान्नुमः प्राप्त्या कथमनकोऽवकाशोऽत आह–नपुंसकेनेति । नुम्जरसोर्विप्रतिषेधस्य फलं दर्शयति- अतिजर अस् इति स्थित इति । टाङसीति सूत्रोक्तरीत्या जरसादेशापेक्षया पूर्वविप्रतिषेधेन विभक्त्यांदेशशिभावे कृत इति शेषः । अन्यथा सर्वनामस्थानपरत्वाभावेन नुमोऽप्राप्तिरेक स्यात् । स चाङ्गभक्त इति पाठ उचितः । अथापि स्यादित्यभ्युपगमवादः । स्वमो मिति । न चास्यामवस्थायामम्प्रसङ्गः । अनदन्तत्वात् । ननु पूर्वममा बाधितस्य लुकः कथं पुनः प्रवृत्तिभ्रष्टावसरत्वादिति शङ्कते-ननु चेति । भ्रष्टावसरन्यायोऽत्र शास्त्रे नाऽऽश्री. यत इत्युत्तराशयः । परत्वान्नित्यत्वाद्वेति । चिन्त्यमेतत् । अपरनिमित्तकत्वेन प्रकृ- तिसामान्यापेक्षत्वेन विभक्त्यादेशस्यान्तरङ्गत्वात् । अत एव नुम्मरसोर्विप्रतिषेध उक्तः संगच्छते । किंचान्तरङ्गमनपीति. न्यायेन लुको बलवत्वात्तद्धाधेनामादेशप्रवृत्ति विना १. ७३. + ७. १. ७५.४७. १. ७२. ७. १, २३. + ७. १.२४.

·अ.पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३०७ विधिरनिमित्तं तद्विधातस्येति । यद्येवमतिजरसम् अतिजरसैरित्यत्र* न प्रा- प्नोतिर अतिजरम् अतिजरैरिति भवितव्यम् । गोनीय आह । इष्टमेवैतत्सं- गृहीतं भवति । अतिजरम् आतिजरैरिति भवितव्यं सत्यामेतस्यां परिभाषायां संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति । प्रा-साऽपवादेन बाध्यते । कृते तु जरस्भावे संनिपातपरिभाषयाऽजादिसंनिपातेन जर. स्भावो निष्पन्नो नोत्सहतेऽजानानन्तर्य विहन्तुम् । यद्येवमिति । सोभिंसश्चाका. रान्तसंनिपातेनाजादिरादेशोऽकारान्तविधातिनं जरसादेशं प्रत्यनिमित्तं स्यात् । इष्ट. मिति । संनिपातपरिभाषावशात् । अतिजरसं पश्येत्यत्र तु नाकारान्तसंनिपातक- उ०-जरसोऽप्रवृत्तेः । पुनढुंगापादानं तु भिन्ननिमित्तकत्वान्न दोषायेति बोध्यम् । साऽप- वादेनेति । अम्भावनेत्यर्थः । संनिपातपरिभाषयेति । बाध्यत इत्यनुषङ्गः । तदु. पपादयति-अजादीति । अनिमित्तं स्यादिति । इत्यत्र न प्राप्नोतीति भाष्यस्य जरसादेश इति शेषः । नचानयैव परिभाषया द्वितीयान्तेऽपि जरसभावो न स्यादत आह-अतिजरसं पश्येति । नाकारान्तसंनिपातकृतमिति । किंतु तदभावेऽप्य- जादित्वमस्तीति भावः । एवं च संनिपातलक्षणविधि विनाऽपि यस्य प्रवृत्तियोग्यता तत्र नायं न्याय इति तात्पर्यम् । केचित्त्वमि कृते संनिपातलक्षणविधिनिमित्त एव जरसादेश इति न भवत्येव द्वितीयैकवचनेऽपि जरस् । कैयटोक्तार्थे तु न मानम् । अमः पूर्वं तु सर्वतो बलंवल्लुकप्राप्त्या न जरस् । शिभाववदुक्तयुक्तेश्च । अत एवं साधारण्येनैवातिजरमिति भवितव्यमिति भगवतोक्तम् । अत एव टाङसीति सूत्रेऽति.. जरेणेत्येव रूपं संनिपातपरिभाषया कैयटेनोक्तमित्याहुः । एवं च तत्र लुक्प्राप्तिचो- यमण्यर्थात्परिहतमेवेति भयवता साक्षान्नोक्तः परिहारः । परे त्वतिजरसं पश्ये- त्यत्र लुक् कस्मान्न भवतीति पूर्वपक्षे परेणातिजरसं तिष्ठतीति कुतो नोदाह्रियत इति प्रश्ने पूर्वपक्षिया क्रियमाणे विशेषोपपादने नात्राकृतेऽम्भाचे जरस्पामोलि कृते च जरसि न लुकः प्राप्तिः संनिपातपरिभाषयेत्युक्तिरनुचिता । तथा सति स्वपूर्व- पक्षस्याप्यपगमेनास्त्यत्र विशेष इति प्रतिज्ञाहानेः । तस्मादेवं पाठ उचितोऽस्त्यत्र विशेषो नाकृतेऽम्मावे जस्स प्रामोति किं कारणमचीत्युच्यते यदा चाम्भावः कृतस्तदा जरस् न प्रामोत्ति संनिपातेत्यादि । दृश्यते चातिचिरंतनपुस्तकेषु तथा पाठः । एवं च प्रथमैकवचनः इदं रूपमेव दुर्लभमित्तिं भावः । एवं तर्हि द्वितीयैकवचनेऽपि जरस् प्रामोतीक्तिं शङ्कले–यहोवमतिजरसमित्यादि । उक्ताशयः सिद्धान्ती इष्टापत्त्या परि- हरत-इष्टमेवेतदित्यादिना । एवं · च द्वितीयैकवचने लुगापत्तिः समाहिता । किंच ७. १. २५, ९.४७, २. १.१.

·उद्बोतम लक्तपदीपसमुद्भासिते- त्यदादीनामः ॥ ७ ॥ २ । १०२॥ त्यदादीनां द्विपर्यन्तानामकारवचनम् ॥ १ ॥ त्यदादीनां द्विपर्यन्तानामत्वं वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । युष्मदस्मदन्ता- नां भवदन्तानां वा मा भूदिति+ तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । त्यदादीनामकारेण सिद्धत्वायुष्मदस्मदोः । शेषे लोपस्य लोपेन ज्ञायते प्राक्ततोगदिति ॥ १ ॥ प्र०-तमजादित्वं भवतीति भवत्येव जरसादेशः । स त्वजादिसंनिपातनिमित्तत्वादजादे के प्रत्यनिमित्तमिति लुगभावः । त्यदा० । युष्मदस्मदन्तानामिति । युष्मद्भवतु अस्मद् इति येषां गणपाठस्तदपेक्षयैतदु- क्तम् । यद्यप्यस्मच्छब्द एवान्तस्तथाऽप्यत्यन्तसाहचर्याच्छास्त्रे युष्मदस्मदोर्युष्मच्छब्दो निर्दिष्टः। भवदन्तानां वेति । युष्मद् अस्मद्भवत्विति पाठापेक्षमेतत् । किंशब्दस्य तु कादेशेन भवि- तव्यमिति त्यदादीनामन्तेऽपि किमः पाठे किमन्तानामिति नोक्तम् । केचित्तु द्विशब्दात्पूर्व किंशब्दमधीयते। तेन किंसर्वनामबहुभ्योऽव्यादिभ्य इति किमो भेदेन ग्रहणं न कर्तव्यं भवति। तत्र भवच्छब्दस्यात्वापत्तिर्दोषो युष्मदस्मदोस्त्वात्वयत्वलोपैरत्वं बाध्यत इति दोषाभावः । शेषे लोपस्य लोपेनेति । यः शेषे लोपः प्रसिद्धस्तत्संबन्धिना लोपशास्त्रेणेत्यर्थः । क्वचित्तु शेषे रूपस्य लोपेनेति पाठः । तत्रायमर्थः । शेषे विषये रूपस्य लोपो विधीयते येन सेन । ततोऽदिति । वृत्तपूरणार्थस्तपरनिर्देशः । सूत्रे त्वतपर एवा- उ०-द्वितीयैकवचने लुक् कुतो नेति प्रश्ने परेण प्रथमैकवचनमपि कुतो नोदाह्रियत इति शङ्किते पूर्वपक्षिणा तत्र विशेष उपपादिते यद्येवमिति ग्रन्थः परस्य पूर्वप- क्षिणं प्रतीति स्वरसतः प्रतीयते । अतस्तस्य तदुदाहृतद्वितीयैकवचनविषयतैवोचितति मदुक्तपाठ एवोचित इत्याहुः । त्यदादीनामः । नन्वत्र पाठेऽस्मदन्तानामित्येव वक्तुमुचितमत आह-यद्यपीति । केचित्तु भवतु युष्मदस्मदिति पाठाश्रयेण भाष्यमित्याहुः । अत्यन्तेति । युष्मद- स्मभ्यामित्यादौ । नन्वन्ते किमः पाठात् किमन्तानामिति वक्तुमुचितमत आह- किंशब्दस्य विति । नन्वेवमपि भवदन्तानामित्ययुक्तम् । अग्रे कस्याप्यभाव एवान्तशब्दप्रयोगात् । अत्र च किंशब्दोऽग्रेऽस्ति भवत्पर्यन्तानामिति वक्तुं युक्तम् । अत एव वार्तिके परिशब्दोच्चारणमत आह-केचित्त्विति । तन्मतानुसारेण तथो- क्तमिति भावः । वार्तिकानारम्भे दोषं दर्शयति-तत्रेति । ननु लोपस्य लोपेने- त्ययुक्तम् । लोपस्य लोपान्तराभावादत आह-यः शेष इति । लोपशब्देन तद्वि- धायि शास्त्रं लक्ष्यत इत्यर्थः । लोप इति करणे घनिति भावः । वृत्तपूरणार्थ इति । - + १. १. २७ ग ·अं.७ पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३०५ यदयं त्यदादीनामत्वेन सिद्धे युष्मदस्मदोः शेषे लोपं शास्तिx तज्ञाप- यत्याचार्यः पाक्ततोऽत्वं भवतीति । न सर्वेषामिति । अपि वोपसमस्तार्थमत्वाभावात्कृतं भवेत् । नैतदस्ति ज्ञापकम् । उपसमस्तार्थमेतत्स्यात् । अतियूयम् अतिवयम् । उप- समस्तानां हि त्यदादीनामत्वं नेष्यते । आतितत् अतितदौ अतितदः । टिलोपष्टावभावार्थः कर्तव्य इति तत्स्मृतम् ॥ २ ॥ यस्तु शेषे लोपष्टिलोपः स वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् । टाप्रतिषेधार्थम् । टाब्मा भूदिति । स तर्हि टिलोपो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । प्र०-कारो निर्दिष्टः । अपि वेति । ज्ञापकत्वं विघटयति । उपसर्जनानां त्यदायत्वा- भावादुपसर्जनयुष्मदस्मदर्थो लोपः स्यात् । अतिययमिति । त्वामतिक्रान्ता इति प्रादिसमासः । टिलोप इति । । अत्वे सति टाप्प्रसङ्गात्तदभावार्थः शेषे लोपष्टि- लोपः सति प्रयोजने न ज्ञापकम् । अलिङ्गे युष्मदस्मदी इत्यनभ्युपगम्यैतदुच्यते । एकपदवाच्यस्याप्यर्थस्य शब्दान्तराभिव्यङ्ग्यत्वं दृश्यते । अश्वस्त्वं ग्राममिति लिङ्ग- वत्त्वं कैश्चित्तयोरभ्युपगतम् । अत एव नपंसकादेशेभ्यो युष्मदस्मदोविभक्त्यादेशा इति विप्रतिषेधः पठितो न षट्स्वस्रादिभ्य इति च स्त्रीप्रत्ययनिषेधः षड्भ्यः कृतः । स तीति । नन्वनेन सिद्धत्वाद्वचनाहिलोपो भविष्यति । नैतदस्ति । सर्वादेशः उ०-चिन्त्यमेतत् । ततोऽइतीति पाठेऽपि वृत्तपूरणात् । मुखसुखार्थ इति वक्तुमुचितम् । सूत्रे त्वतपर एवेति । नतु वार्तिकदर्शनेन सूत्रे तपरपाठ इति भ्रमितव्यमित्यर्थः । भाव्यमानस्य सवर्णाग्राहकत्वेन तपरत्वे फलाभावादिति तात्पर्यम् । अपि वेति दर्शनादुक्तेऽर्थे हेत्वन्तरत्वभ्रमं वारयति--विघटयतीति । अपि वेति पादपूरणार्थमिति भावः । उपसर्जनानामिति । तेषां पाठादेव पर्युदासादिति भावः । भाष्ये प्रयो- जनान्तरमाह-टिले.प इति । मपर्यन्ताच्छेषविज्ञानं शेष इति च स्थानिनोऽधिक- रणत्वविवक्षया सप्तमीति भावः । नन्वहं ब्राह्मण इत्यादी पदान्तरसमभिव्याहारादेव लिङ्ग- प्रतीत्युपपत्तौ किमर्थं तेषां लिङ्गवत्त्वाभ्युपगमः पदान्तरसमभिव्याहारं विनाऽप्रतीतेरयु- तेश्चेत्यत आह--एकपदेति । अश्वस्त्वमिति । त्वं ग्रामं गतवानित्यर्थः । श्वय. तेलुङि मध्यमपुरुषैकवचनम् । यद्यप्यश्व इत्येतदेव क्रियावाचि तथाऽपि तस्य जातिविशेषे रूढत्वात्पदान्तरसमभिव्याहारादेव तत्त्वव्यक्तिः । एवं सत्त्वभूतस्यार्थस्य लिङ्गवत्त्वाव्यभिचारादेतावेव लिङ्गाभिधायिनौ किंतु शब्दान्तरप्रयोग एव तदभिव्य- क्तिर्नान्यथां । रूपस्य साधारणत्वादिति भावः । न षडिति दृष्टान्तार्थम् । भाष्ये स तर्हि वक्तव्य इति । टिग्रहणं कर्तव्यमित्यर्थः । तत्र तद्विनाऽपि सामर्थ्यात्त- ४७. २. ९.

·उधोतसमलंकृतप्रदीपस शासिते- अथवा शेषसप्तम्या शेषे लोपो विधीयते। इह युष्मदस्मदोर्लोप इतीयताऽन्त्यस्य लोपः सिद्धः। सोऽयमेवं सिद्धे सति यच्छेषग्रहणं करोति तस्यैतापयोजनमवशिष्टस्य लोपो यथा स्यादिति । लुप्तशिष्टे हि तस्याऽऽहुः कार्यसिद्धि मनीषिणः ॥ ३ ॥ प्र०-स्यादुपसर्जनस्य चात्वासिद्धिरुक्ता । अथवेति । उक्तमेतल्लोपमुत्सर्ग विधायानादेशे हलादावात्वमजादौ तु यत्वमपवादो विधास्यत इति शेषग्रहणं विभक्तिविशेषणार्थम- नर्थकम् । तत्कियते लोपस्य विषयार्थ मपर्यन्तायोऽन्यः स शेषः स च टिरेव तस्य लोपस्य स्थानी विषयसप्तम्या निर्दिष्टः । नन्वेवं तव ममेत्यादावादेशेषु मप- यन्ताभावात्तदपेक्षयाऽच्छब्दस्य शेषव्यपदेशाभावाल्लोपाभावप्रसङ्गः । नैष दोषः । प्रागादेशविधानादच्छब्दः शेषत्वेन परिच्छिन्न इति परिच्छेदायोपादानादतन्त्रत्वं मप- र्यन्तस्य । लुप्तशिष्टे हीति । लुप्ते यः शिष्टस्तस्मित्कार्यस्य टाबभावस्य सिद्धिः । तवममादिषु चाऽऽदेशेष्वकार उच्चारणार्थो हलन्ता एव त्वादेशा इति न कचि- उ०-लोपो भविष्यतीति शङ्कते-नन्विति। न वक्तव्य इत्यत्र भाष्ये हेतुः-अथवेति । यत इत्यर्थः । निपातानामनेकार्थत्वात् । वार्तिकस्थशेषसप्तम्येत्यस्य शेषार्थपर्यवसायिन्या सप्तम्येत्यर्थः । तदाह-विषयसप्तम्येति । आदेशेष्विति । परत्वादिति भावः । प्रागादेशेति । सांप्रतिकाभावे भूतपूर्वगतिराश्रीयत इत्यर्थः । यद्यपि युष्मभ्यमित्यत्रा- भ्यम्पक्षे सांप्रतिकसंभवस्तथाऽपि नैकमुदाहरणं योगारम्भं प्रयोजतीति भावः । लुप्त- शिष्टे हीति भाष्येण पूर्वोक्तार्थस्यैव समर्थनं तदाह-लुप्ते य इति । मनीषिण आचार्या यत्तस्य शेषग्रहणस्य फलमाहुरित्यन्वयः । कार्यशब्देन प्रकृतत्वाट्टाबभाव एवोच्यत इत्याह-टाबभावस्येति । नन्वेवं तवाद्यादेशे परत्वादाङ्गत्वाच्च पररूपा- त्पूर्व टिलोपे टाबापत्तिरस्त्येवेत्यत आह-तवममादिः चेति । त्वाही साविति गुरु- निर्देशस्तु श्वेतवहोक्थशसितिवन्नार्थसाधक इति भावः । नचैवं ण्यन्तात्विपि युष्म इति प्रातिपदिकस्थ तवाद्यादेशे शेषे लोपस्यान्त्यलोपत्वे वकारादिलोपे त्वं तवेत्यादि मपर्यन्तसूत्रकैयटोक्तरूपासिद्धिः । तं तेत्याद्यापत्तिश्चेति वाच्यम् । मपर्यन्तसूत्रशेषक- यटोक्तकचिन्मते दोषाभावादत्रत्यकैयटात्तदेव ग्रन्थकृतोऽभिमतमिति लक्ष्यते । वस्तुतः संनिपातपरिभाषयाऽपि टाब्वारयितुं शक्यः । न च न यासयोरिति लिङ्गाट्टा- विषये न सेति वाच्यम् । त्यदाद्यत्वविषयेऽनित्यत्वमात्रकल्पनेऽपि टाविषये सर्व- थाऽप्रवृत्तिकल्पने मानाभावात् । अत एव बुद्धावित्यादौ टाब्व्यावृत्तिः संनिपातप- रिभाषया भाष्ये कृन्मेजन्तसूत्र उक्ता । इदमेवाऽऽहुरित्यत्र भाष्येऽरुचिबीजमित्याहुः । अस्मादेव कैयटग्रन्थात्तदेव मतं कैयटाभिप्रेतमिति लक्ष्यत इति । ननु केषांचिन्मते ·भ, ७ पा. २ आ.२] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३११ एवं तर्खाचार्यमवृत्तिापयति न सर्वेषां त्यदादीनामत्वं भवतीति यदयं किमः कः [७. २. १०३ ] इति कादेशं शास्ति । इतरथा हि किमोद्भवती- त्येव ब्रूयात् । सिद्धे विधिरारभ्यमाणो ज्ञापकार्थो भवति न च किमोऽत्त्वेन सिध्यति । अत्त्वे हि सत्यन्त्यस्य प्रसज्येत । सिद्धमन्त्यस्य पर्वेणैव तत्राऽऽरम्भसा- ऑदिकारस्य भविष्यति । कुतो नु खल्वेतदनन्त्यार्थ आरम्भे सतीकारस्य भविष्यति न पुनः ककारस्य स्यात् । यत्तर्हि किमो ग्रहणं करोति । इतरथा हि कादद्भवतीत्येव ब्रूयात् । एवमपि ककारमात्रात्परस्य प्राप्नोति । त्यदादी- नामिति वर्तते न चान्यत्किमस्त्यदादिषु ककारवदस्ति । एवमप्यनैकान्तिकं ज्ञापकम् । एतावत्तु ज्ञाप्यते न सर्वेषां त्यदादीनामत्त्वं भवतीति तत्र कुत एतद्- द्विपर्यन्तानां भविष्यति न पुनर्युष्मदस्मदन्तानां वा स्याद्भवदन्तानां वा । कि- चावश्यं खल्वप्युत्तरार्थं किमो ग्रहणं कर्तव्यम् । कु तिहोः क्वाति [ १०४; १०५ ] इति । कादेशः खल्वप्यवश्यं साकच्कार्थो वक्तव्यः कः को क इत्ये- प्र०-डाप्प्रसङ्गः । यदयमिति । किंसर्वनामबहुभ्य इति किंशब्दस्य भेदेनोपादानाद्धि- शब्दात्परः किंशब्दो गणे पठ्यत इति निर्णयः । यदि च द्विशब्दात्परेषामत्वं स्यात्किमः कं न विदध्यात् । किम इत्येव ब्रूयात् । पूर्वसूत्रादकारस्यानुवृत्त्या पूर्वेणान्त्यस्यात्वे कृत इकारस्य तु किम इत्यनेन द्वयोरकारयोः पररूपेण क इत्यादेः सिद्धत्वात् । न पुनः ककारस्येति । अनन्त्यस्य विकारेऽन्त्यसदेशस्यति तु परि- भाषा प्रयोजनाभावात्प्रत्याख्याता । कादद्भवतीति । ककारेऽकार उच्चारणार्थः । कादित्येतावत्सूत्रं क्रियतेऽकारस्तु पूर्वसूत्रादनुवर्तते स चाऽऽदेः परस्येतीकारस्य भवति मकारस्य तु पूर्वेण । ककारमात्रादिति । कृकवाकुरित्यादावपि । न चान्यदिति । यद्यपि सर्वाणि त्यदादीन्यकचा ककारवन्ति तथाऽपि तेषां कात्प- रोऽकार एवेति नास्ति विशेषः । दकिशब्दस्य तु त्यदायत्वं भवत्येव । एवम- पीति । विशेषस्य निश्चेतुमशक्यत्वात्प्रमाणाभावात् । साकच्कार्य इति । सर्वस्य उ०-देः पूर्व किमः पाठात्कथं ज्ञापकत्वमत आह-किंसर्वनामेति । अन्यथाऽव्यादिभ्य इति पर्युदासाभावात्किंशब्दो न सूत्रे पठनीयः स्यादिति भावः । किम इत्येवेति । भाष्ये तु किमोऽदित्यधिकारसिद्धोऽर्थो दर्शितः । किम इत्यनेनेति । अत्वे कृत इत्यनुषङ्गः । प्रयोजनाभावादिति । यद्यप्यदमुयङित्यादिप्रयोजनानि सन्त्येव तथाऽपि तदनाश्रित्येयमे केयुक्तिः । प्रकारान्तरेणास्य ज्ञापकस्य खण्डनाच सिद्धान्तिनोऽपि तदनादरः । भाष्ये-यत्तर्हि किम इति । पूर्व किम इत्येव सूत्रं कार्य विशि- धादेशविधानं ज्ञापकमित्युक्तम् । इदानीं तु किम इत्यंशोऽपि ज्ञापकमित्युच्यत इति •विशेषः । ननु किंशब्दे कशब्दोऽप्रसिद्धोऽत आह—ककारेऽकार इति । क ·.. ३१२ उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- वमर्थम् । तस्माविपर्यन्तानामत्त्वं वक्तव्यम् । त्यदादीनामकारेण सिद्धत्वायुष्मदस्मदोः । शेषे लोपस्य लोपेन ज्ञायते पाक्ततोऽदिति ॥१॥ अपि वोपसमस्तार्थमत्वाभावात्कृतं भवेत् । टिलोपष्टाबभावार्थः कर्तव्य इति तत्स्मृतम् ॥ २ ॥ अथवा शेषसप्तम्या शेषे लोपो विधीयते । लुप्तशिष्टे हि तस्याऽऽहुः कार्यसिद्धिं मनीषिणः ॥ ३ ॥ क्वाति ॥ ७ । २ । १०५॥ किमर्थं क्वादेश उच्यते न कु तिहात्स्वित्येवोच्येत*। का रूपसिद्धिः क्व । यणादेशेन सिद्धम् । न सिध्यति । ओर्गुणः प्रसज्येत+। तदोः सः सावनन्त्ययोः ॥ ७ । २ । १०६॥ किमर्थमनन्त्ययोरित्युच्यते । अन्त्ययोर्मा भूदिति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । प्र०-साकच्कस्य कादेशो यथा स्यादित्येवमर्थ किमः क. इति कर्तव्यम् । तेना- ज्ञातार्थविवक्षायां क इत्येव भवति न तु कक इति भवति । ननु निर्दिश्यमान- स्याऽऽदेशा भवन्तीति साकच्कस्य कादेशो न प्राप्नोति । नच शक्यं वक्तुं किमः क इति वचनसामर्थ्याद्भवतीति । किम इति स्थानिनिर्देशस्योत्तरार्थत्वात् । एवं तर्हि तन्त्राश्रयणात्साकच्कस्यापि भवतीत्यदोषः । काति । किमर्थमिति । कुभावे कृतेऽङ्गवृत्त इति वचनादोर्गुणो न भवति । यणादेशस्त्वनाङ्गत्वाद्भविष्यतीति भावः । न सिध्यतीति । निष्ठितत्वस्य दुर्ज्ञानत्वात्। तदोः । किमर्थमिति । विशेषणविशेष्यभावे कामचारात्त्यदादीनां च द्विप. उ०-इत्येवेति।प्रकरणादिवशाच्चार्थविशेषावगतिरिति भावः। तन्त्राश्रयणादिति। केचित्त्विम इत्येव सूत्रं कार्य त्यदादीनामित्यनुवर्तनाच्च नातिप्रसङ्गः । सामर्थ्याच्च द्विप- र्यन्तानामित्यस्यात्र त्यागः । नानर्थक इति निषेधान्नालोऽन्त्यविधिः । अकारप्रश्लेषे- णानेकाल्त्वाद्वा सर्वादेशः । इमावित्यादौ तु नाङ्गकार्य इति निषेधात् । कु तिहोः कातीत्यत्रापि उ तिहोः, अतीत्येव पाठ्यम् । अङ्गवृत्तपरिभाषया क्वेत्यत्र गुणो न । एवं सिद्धे किमः क इति सूत्रकरणान्निर्दिश्यमानपरिभाषाबाध इति तत्र उ तिहोरित्याधुकारस्यान्त्यादेशत्वापत्तेः । तदर्थं नानर्थक इति वचनारम्भे तु विपरीतं गौरवम् । अङ्गवृत्तपरिभाषाया लक्ष्यसिद्ध्यर्थत्वाभावाच्च । तस्मात्कैयटोक्तमेवः सम्यक् । अनित्यत्वेन वा तत्परिभाषाऽप्रवृत्तिर्बोध्या। क्वाति । ननु वार्णादाङ्गपरिभाषया यणं बाधित्वोर्गुणः स्यादत आह-- कुभाव इति । तदोः सः सौ । नन्वन्त्यव्यावृत्त्यर्थमनन्त्ययोरिति स्यादत आह-विशेषणेति । ७. २.१०४ + ६ ४. १४६. ANA ·अ.पा.२ आ. २] पतिञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३१३ अंत्वमन्त्ययोबधिक भविष्यति । अनवकाश विधयो बाधका भवन्ति साव- काश चात्वम् । कोऽवकोशः । विशब्दः। सत्वमपि सावकाशम्। कोऽवकाशः। अनन्त्यः । कथं पुनः सत्यन्त्येऽनन्त्यस्य सत्वं स्यात् । भवेद्यस्तकारदकारा- भ्यामङ्ग विशेषयेत्तस्यानन्त्ययोनं स्याद्वयं तु खल्वङ्गेन तकारदकारौ विशेषयि- ष्यामः । एवमप्युभयोः सावकाशयोः परत्वात्सत्वं प्राप्नोति । किंच स्याद्यद्य- न्त्ययोः सत्वं स्यात् । इह हे स इत्येह्वस्वादितिः संबुद्धिलोपो न स्यात् । प्र०य॑न्तानां मध्ये तकारान्तस्य कस्यचिदसंभवात्त्यदादिभिर्विशेषितयोस्तदोः सत्वं विधी- यमानमनन्त्ययोः सावकाशमंन्त्ययोरत्वेन बाधिष्यत इति प्रश्नः । अन्त्ययोरिति । परत्वात्प्राप्नोति तकारस्यान्त्यस्यासंभवेऽपि सूत्रे द्वयोरुपादानादन्त्ययोरित्युक्तम् । नैत- दस्तीति । पूर्वविप्रतिषेधमाश्रित्य चोदयति-द्विशब्द इति । उदाहरणमात्रमेतत् । अन्यत्र सोः सर्व एव त्यदादयोऽवकाशाः । सत्वमपीति । उभयोः सावकाशयोः परत्वात्सत्वप्रसङ्गः। कथं पुनरिति । आचार्यदेशीयः शिष्यबुद्धिपरिज्ञानाय पृच्छति । समुदायावयवसनिधावुभयोरनुग्रहायावयवेन समुदायो विशेष्यते । एवं हि समुदा- यस्यापि कार्येण संबन्धः प्रतिपादितो भवति । अलोऽन्त्यस्यति वचनादवयवस्यापि । भवेदिति । व्याप्तिन्यायाश्रयणात्तकारोन्तासंभवाच्च त्यदादिभिस्तदौ विशेष्यते । एव- मपीति । सिद्धान्तवादी । अथवा सत्वमपीति चोदकस्य ग्रन्थः स च पूर्वविप्रतिषेधं मन्यते । कथं पुनरिति । चोदकमांचार्यो बुद्धिपरीक्षार्थं पर्यनुयुक्ते । भवेदिति चोदकः। एवमपीत्याचार्यः । अथवा कथं पुनरित्यस्यायमर्थः । अनन्त्यस्यैव कथं सत्वं लभ्यते याक्ताऽन्त्यस्यापि परत्वात्प्राप्नोति । चोदकस्त्वगृहीताभिप्राय आह-भवेदिति । आचार्यः स्वाभिप्रायमाह-एवमपीति । किंच स्यादिति । अन्त्यस्यापि दस्य सत्वे हङयादिलोपेन सं इत्यादीनि सिध्यन्तीति मत्वा प्रश्नः । लोपो न स्या- दिति । सत्वे सति ह्रस्वान्तत्वाभावात् । ननु त्यदाद्यत्वेऽपि कृते संनिपातपरि- उ० हेत्वन्तरमाह-त्यदादीनां चेति । बाधिष्यत इति । पूर्वविप्रतिषेधाश्रयेणेति भावः । परत्वात्सत्वप्रसङ्ग इति । पूर्वविप्रतिषेधाश्रयणं तु गुर्विति भावः । ननु तदोरित्ये- तदङ्गविशेषणमिति पूर्वपक्षिसिद्धान्तिनोईयोरप्यसंमतमिति कस्येदं वाक्यमत आह-- आचार्यकार इति । तदोरित्यस्याङ्गविशेषणत्वमेव युक्तमिति तदाशयमाह-समुदा- यावयवेति । चौदकीयभवेद्य इत्यादेराशयमाह-व्याप्तिन्ययेति । अथवेत्यादिप- क्षद्वयेऽपि कथं पुनरित्यादिग्रन्थः सिद्धान्तिन. एवेति विशेषः । तृतीये वक्ष्यमाण- मशिय हृदि निधाय सिद्धान्ती पर्यनुयुक्त इति द्वितीयाद्विशेषः । अन्त्यस्यापि । अपिनाऽनन्त्यस्यापि । संनिपातेति । प्रत्ययलक्षणेन तु न संनिपातः । तस्या- ४७. १. १०२. + ६. १.६९ ·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- - - इह च या सा अत इति* टाब्न स्यात् । तस्मादनन्त्ययोरिति वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । एवं वक्ष्यामि । तदोः सः सौ । ततोऽदसः । अदसश्च दकारस्य सो भवतीति । इदमिदानीं किमर्थम् । नियमार्थम् । अदस एव दकारस्य नान्यस्य दकारस्येति । यदि नियमः क्रियते दीयतेरमत्ययो इ इति प्राप्नोति स्व इति चेष्यते । यथालक्षणमपयुक्ते । अदस औ सुलोपश्च ॥ ७ । २ । १०७ ॥ अदसः सोभवेदौत्वं किं सुलोपो विधीयते । अदस एव सोभवेदौत्वं+ किमर्थं सुलोपो विधीयते। ह्रस्वाल्लुप्येत संबुद्धिः इह हेऽसावित्येह्रस्वात्संबुद्धेः [ ६. १. ६९] इति लोपः प्रसज्येत । न हलः हलो लोपः संवृद्धिलोपः । तखल्महणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतं हि तत् ॥ १ ॥ प्र०-भाषया संबुद्धिलोपाप्रसङ्गः। अनित्यत्वादस्याः परिभाषाया नायं दोषः । इह चेति । न यासयोरिति लिङ्ग आश्रीयमाणेऽनेकार्थः कल्पनीयः स्यात् । ततोऽदस इति । तत्र तदोः सः साविति वर्तते। तकारोऽसंभवात्त्यज्यते । द्वीयतेरिति । द्वाविच्छ. तीति दीयति । ततः क्विप् । अकारयकारापृक्तलोपाः । ततः साविकारस्य त्यदायत्वे सति स्व इति भवति । तदभावे तु द इति प्राप्नोति । यथालक्षणमिति । उपस. जनत्वान्नात्र त्यदादिकार्येण भाव्यमिति द्वीरित्येव भवति । अथवा प्रयुक्ताना- मन्वाख्यानारम्भादिशब्दस्य च क्यजन्तस्य विपि प्रयोगाभावान्न केनचिल्लक्षणेन प्रवर्तितव्यम् । अदसः । अदस इति । अदसः परस्य सोरेवौत्वं विधीयतां तत्र त्यदा- द्यत्वे वृद्धिरेचीति वृद्धौ चांसाविति सिध्यति । ह्रस्वादिति । यदि त्यदायत्वं क्रियते तदा ह्रस्वान्तत्वात्संबुद्धिलोपप्रसङ्गः । तस्मादौत्वसुलोपौ विधीयते । न हल उ०-शास्त्रीयत्वादिति भावः । अनेकार्थ इति। अत्र विषये सत्वं बाधित्वाऽत्वं संनि- पातपरिभाषाया अनित्यत्वं चेत्यर्थः । उपसर्जनत्वादिति । स्व इति चेष्यत इत्युक्तिः पूर्वपक्ष्येकदेशिन इति न तद्बलेनोपसर्जनेऽप्यत्वादिप्रवृत्तिरिति भ्रमः कार्यः । सर्वादि. सूत्रत्यदादीनाम इति सूत्रस्थभाष्यविरोधादिति भावः । अथवेति । अप्रयुक्त प्रवृत्त्य- भावो हि लक्षणस्वभाव इति भावः । अदस औ । सोरेवेति । अदस औ इत्येव सूत्रं कार्य पूर्वतोऽनुवृत्तस्य ४.१.४.४७.२.१०७.+ ७. २. १०२, ६.१.८.

·अ, ७ पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३१५ प्रकृतं हल्ग्रहणम् । व प्रकृतम् । हल्याब्भ्यो दीर्घात्सुतिस्यपृक्तं हल्- [६. १. ६८ ] इति । तदै प्रथमानिर्दिष्टं षष्ठीनिर्दिष्टेन चेहार्थः । ह्रस्वा- दित्येषा पञ्चमी हलिति प्रथमायाः षष्ठी प्रकल्पयिष्यति तस्मादित्युत्तरस्य [ १. १. ६७ ] इति । आप एत्त्वं भवेत्तस्मिन् इह हेऽसौ ब्राह्मणि आङि चापः संबुद्धौ च [७. ३. १०५; १०६] इत्येत्त्वं प्रसज्येत । न झलीत्यनुवर्तनात् । झलीति तत्रानुवर्तते । क्व परुतम् । सुपि च बहुवचने झल्येत् [७. ३. १०२; १०३ ] इति । प्रत्ययस्थाच्च कादित्त्वम् इह च असको ब्राह्मणीति प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्य [ ७. ३. ४४ ] इतीत्त्वं पसज्येत । नैष दोषः । पश्लिष्टनिर्देशोऽयम् । आ आप आबिति । इहापि तहि न पाप्नोति । कारिके हारिके इति । शीभावश्च प्रसज्यते ॥२॥ प्र०-इति । नायं दोषो यस्मादसौ हलो लोपो विधीयते तेनौकारस्य न भविष्यति । हे असाविति । अत्वे टापि च सति वार्णादाङ्गं बलीय इति वृद्धिरेचीति वृद्धि- रेकादेशं बाधित्वाऽऽङि चाऽऽप इत्येत्त्वं प्राप्नोति । प्रश्लिष्टनिर्देशोऽयमिति । आकाररूपो यः श्रूयत आप्तत्त्वं भवतीह तु वृद्धौ कृतायामौकाररूपम् । कारके इति । औङ आप इति शीभाव आद्गुणे च कृत एकारः श्रूयत इतीत्त्वं न प्राप्नोति । संबुद्धौ वा कारिके इति रूपम् । ननु चात्रान्तरङ्गत्वात्प्राक्सुबुत्पत्ते- रित्त्वं भविष्यति । असकावित्यत्र तु प्राक्सुबुत्पत्तेष्टाब्नास्ति । एवं तर्हि टापि कृत एकादेशात्पूर्व वार्णादाङ्ग बलीय इतीत्त्वं प्राप्नोतीत्याकाररूप एवाऽऽबिति किं प्रश्लेष- निर्देशेन । तस्मात्सामर्थ्याद्यथा वार्णादाङ्गमिति बाधित्वैकादेशो भवत्येवं कारिके इत्य- त्राप्यन्तरङ्गेत्त्वात्पूर्व विभक्तितनिमित्तकार्यप्रसङ्गः । शीभावश्चेति । औङ इति वच- . उ०-सावित्यस्यादस इति पञ्चम्या षष्ठी कल्प्यति भावः । आङि चाप इत्येत्त्वमिति । तत्रानुवर्तमाने संबुद्धौ चेत्येत्त्वमित्यर्थः । इति रूपमिति । एवं च प्रश्लेषो वक्तु- मशक्य इति भावः । नन्विति । एवं च कारिके इत्यादावित्त्वाप्राप्तिदोषो न प्रश्ले- बेऽपीति भावः । तस्मात्सा..दिति । प्रश्लिष्टनिर्देशसामर्थ्यादित्यर्थः । अन्तरङ्ग- त्वात्पूर्वमिति पाठः । अन्तरङ्गादपीत्त्वात्पूर्वमित्यर्थः । तस्माद्दोषवानप्रश्लेष इति भावः ।

·उधौतमलंकृतप्रदापस गवाहिते- इह चं शीभावश्च प्राप्नोति । असौ ब्राह्मणी । आप उत्तरस्यौङ : शी भवतीति* शीभावः प्राप्नोति । तस्मात्सोलोपो वक्तव्यः । सावीत्वप्रतिषेधः सांकच्काद्वा सांदुत्वं च ॥ १ ॥ सावौत्वप्रतिषेधः साकच्कादा वक्तव्यः। साच्च परस्योत्वं वक्तव्यम् । अंसको असुकः। उत्तरपदभूतानामादेश उपदेशिवद्वचनम् ॥२॥ उत्तरपदभूतानां त्यदादीनामादेशं उपदेशिवभावो वक्तव्यः । परमाहम् पर- मायम् परमानेन । किं प्रयोजनम् । अनादिष्टार्थम् ॥३॥ अकृत एकादेशं आंदेशा यथा स्युरिति । किं पुनः कारणमेकादेशस्तावद्भ- वति न पुनरादेशाः। न परत्वादादेशैर्भवितव्यम् । बहिरङ्गलक्षणत्वात् ॥ ४॥ बहिरङ्गा आदेशाः । अन्तरङ्ग एकादेशः । असिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्गे। स तर्युपदेशिवद्भावो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । आचार्यप्रवृत्तिापयति पूर्व- पदोत्तरपदयोस्तावत्कार्यं भवति नैकादेश इति यदय नेन्द्रस्य परस्य [७. ३.२३ इति प्रतिषेधं शास्ति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । इन्द्रे द्वावचौ । तत्रैको य- स्यति+ लोपेनापह्रियतेऽपर एकादेशेन । अनच्क इन्द्रः संवृत्तः। तत्र को वृद्धेः प्रसङ्गः । पश्यति त्वाचार्यः पूर्वपदोत्तरपदयोस्तावत्कार्यं भवति नैकादेश इति ततो नेन्द्रस्य परस्यति प्रतिषेधं शास्ति । अदसः सोमवेदौत्वं किं सुलोपो विधीयते । ह्रस्वाल्लुप्येत संबुद्धिर्न हलः प्रकृतं हि तत् ॥ १ ॥ प्र०-नादौकारस्य यंदा ङिदादेशानुमानं वर्णमात्रनिर्देशो वा ङकारस्तूच्चारणार्थस्तदा शीभावप्रसङ्गः । यदा पूर्वसूत्रेण निर्देशस्तदा प्रथमाद्वितीयाद्विवचनयोरेव शीभावेन भाव्यमिति दोषाभावः । इत्त्वमपि प्रश्लेषनिर्देशेन शक्यं परिहर्तुम् । न च कारिक इत्यत्र दोषः समानकालप्राप्तिकमेव ह्येकादेशमित्त्वं प्रतीक्षते नतु भिन्नकालप्राप्ति- कम् । साकच्कादिति । साकच्कायः सुर्विहितस्तस्मिन्नित्यर्थः । प्रतिषेधसंनियो- गेन सात्परस्याकारस्योत्वं भवति । बहिरङ्गा आदेशा इति । समासाद्या विभ- उ०-किंचैवं प्राप्तजीविक इत्यसिद्ध्याऽपि तत्र प्रश्लेषो वक्तुमंशक्यः । भाष्य इहु च शीभाव इति । चस्त्वर्थे । तदा शीभावति । औत्वं तु पुंसि चरितार्थम् । इत्त्वमपीत्यादिग्रन्थस्तुं चिन्त्यः। उक्तयुक्तः । ७. १. १८. + ६.४..१४ ·अं. ७ पा. २ आ.२] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३१७ आप एत्त्वं भवेत्तस्मिन्न झलीत्यनुवर्तनात् । प्रत्ययस्थाच्च कादित्त्वं शीभावश्च प्रसज्यते ॥ २ ॥ मृजर्वृद्धिः॥७।२ । ११४ ॥ मृजेवृद्धिविधौ विप्रतिषेधः ॥ १ ॥ मृजेर्वृद्धिविधौ क्वयन्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । कंसपरिमृड्भ्याम् कंसपरि- मृभिः । धातोः स्वरूपग्रहणे वा तत्प्रत्ययविज्ञानासिद्धम् ॥ १ ॥ अथवा धातोः स्वरूपग्रहणे तत्पत्यये कार्यविज्ञानात्सिद्धम् । धातुमत्यये कार्यं भवतीत्येषा परिभाषा कर्तव्या । कान्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि । प्रयोजनं सृजिशिमस्जिनशिहन्तिगिरत्यर्थम् ॥ ३॥ सृजि । रज्जुसृड्भ्याम् रज्जुसृभिः । सृजि । दृशि । देवदृग्भ्याम् देव- दृभिः । दृशि । मस्जि । उदकमग्भ्याम् उदकमग्भिः+ । मस्जि । नाश । प्रनड्भ्याम् पनभिः+ । नाश । हन्ति । वानः श्रौणनः* । हन्ति । गिरति । देवगिरी देवगिरः । यदि स्वरूपग्रहण इत्युच्यते प्रसृब्भ्याम् प्रसृभिः अनुदात्तस्य चर्दुपधस्या- न्यतरस्याम् [ ६. १. ५९ ] इत्यम्पाप्नोति । एवं तहस्यं परिभाषा कर्तव्या प्र०-क्तिरुत्पद्यते तदपेक्षत्वात्ततोऽन्तरङ्गत्वादेकादेशे कृते तस्याऽऽदिवद्भावादादेशेषु क्रिय- माणेषु परमहं परमयमित्यादिरनिष्टप्रसङ्गः । मृजेः । कंसपरिमृड्भ्यामिति । विभक्तिमाश्रित्य वृद्धिः प्राप्नोति किति चेति प्रतिषेधः किन्निमित्ताया एव वृद्धरित्यत्र न प्रवर्तते । रज्जुसृड्भ्यामिति । भ्यांप्रत्ययो झलादिरकिद्भवतीत्यमागमप्रसङ्गः । प्रणड्भ्यामिति । नशेति कुत्व मप्यत्र न भवतीति केचिदाहुः । तदयुक्तम् । पदत्वनिबन्धनत्वादस्य प्रत्ययानपे- क्षणात् । मस्जिनशोर्झलीति मुमागमस्तु प्रत्ययापेक्षत्वाधातुप्रत्यये न भवति । वार्चन इति । हनस्तो चिण्णलोरिति तत्वं न भवति । कुमति चेति णत्वं कुव्यवाये हादेशेषु प्रतिषेध इति न भवति । देवगिराविति । अचि विभाषेति लत्वं न भवति । अम्प्राप्नोतीति । तद्विधौ धातोः स्वरूपेणानुपादानात् । मृजेर्वृद्धिः । नन्वत्र प्रत्ययलक्षणेन कित्परत्वान्निषेधः स्यादत आह-विभ- क्तिमाश्रित्यति । प्रत्ययानपेक्षणादिति । इयं च परिभाषा धर्मिग्राहकमानेन सप्त- म्यन्तपदेन यत्र प्रत्ययस्य निमित्तत्वं तत्रानियमप्रसक्तौ नियमाथैवेति भावः । अत एवाप्रशानिति निषेधः सार्थक इति दिक् । अत एव भाष्ये क्वचित्कुत्वसहितः पाठो दृश्यते । प्रत्ययापेक्षत्वादिति । आङ्गत्वादिति भावः। ४६. १. ५८ + ७. १. ६०. * ७. ३. ३२. + ८. २. २१० ६६ ·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्रमिते- धातोः कार्यमुच्यमानं तत्पत्यये भवतीति । सा तर्येषा परिभाषा कर्तव्या । न कर्तव्या । आचार्यप्रवृत्तिापयति भवत्येषा परिभाषेति यदयं भौणहत्ये तत्वं शास्ति* अचो णिति ॥ ७।२।११५॥ अज्यहणं किमर्थम् । वृद्धावज्ग्रहणं गोर्थम् ॥ १ ॥ वृद्धावज्यहणं क्रियते गोतों वृद्धिर्यथा स्यात् । गौरिति । नैतदस्ति पयो- जनम् । णित्करणसामर्थ्यादेवात्र वृद्धिर्भविष्यति । अथ योगविभागः कि- मर्थो न णित्यत उपधाया इत्येवोच्येत । का रूपसिद्धिः चायकः लावकः कारकः गुणे+ कृतेऽयवो रपरत्वे चात उपधाया इत्येव सिद्धम् । योगविभागः सखिव्यञ्जनाद्यर्थः ॥ २ ॥ योगविभागः क्रियते सख्यर्थो व्यञ्जनाद्यर्थश्च । सख्यर्थस्तावत् ४ । सखायौ प्रश्नः प्र० अचो । अज्यणमिति । अन्तरेणाज्ग्रहणमिक्परिभाषोपस्थानादिगन्तस्य वृद्धिः सिध्यति । अकारस्य तु चिकीर्षक इत्यादावतो लोप इति लोपेन भाव्यम् । आकारस्य तु विशेषो नास्ति । संध्यक्षराणामात्वेन भाव्यमिति गोर्थमिति । असत्यज्ग्रहण इक्परिभाषोपस्थानाद्गौरित्यत्र वृद्धिर्न स्यात् । अथ योगविभाग इति । यद्यपि गौरित्युक्तेनोदाहरणेन योगविभागस्य प्रयोजनं ज्ञाप्यते तथाऽप्यनेकप्रयोजनोपन्यासाय प्रश्नप्रतिवचने । सखायाविति । सखि औ इति स्थिते वृद्धेरप्रसङ्गः । णित्त्वं तु सखाय इत्यत्र जसि गुणेऽयादेशे च कृतेऽत उप- धाया वृद्धयर्थ स्यात् । सखाय इत्येतत्तु प्रसङ्गेनोदाहृतम् । णित्त्वावकाशदर्शनार्थ उ०- अचो णिति । ननु स्थानिनिर्देशार्थमकारादिसंग्रहार्थ चाज्यहणं स्यादत आह- अन्तरेणेति । लोपेनेति । ण्यल्लोपाविति वचनादिति भावः । भाष्ये--गोर्थमिति । प्रापयतीति टेरितिसूत्रस्थभाष्यप्रामाण्यादत्रत्यं भाष्यं दोषोपलक्षणं बोध्यमित्याहुः । असतीति । अग्रहणे तु निर्दिष्टस्थानिकत्वादिक्परिभाषानुपस्थिरिति न दोषः । ननु णित्त्वसामर्थ्यादनुपधाया अपि वृद्धिः स्यादत आह-णित्त्वं विति । हनस्त इति । अङ्गवैकल्येऽपि शास्त्रप्रवृत्तौ तत्वमपि स्यादिति तदभावायाग्रहणम् । ननु हनस्त इत्यत्राचिण्णलोरिति पर्युदासेन धातोः स्वरूपग्रहण इति परिभाषया च धातुविहितप्रत्यय एव तत्वमित्यङ्गदयविकलं तत्वं वृद्धिस्त्वेकाङ्गविकलेति णित्त्वसामर्थ्या- वृद्धिरेव भरिष्यति न तत्वमिति चेन्न । यत्तु सोर्णित्करणमित्यादिग्रन्थस्य पूर्वप- क्ष्येकदेशिसिद्धान्त्येकदेशिनोरुक्तिप्रत्युक्तिपरत्वेनादोषात्सोर्णित्वस्य विशेषविधाने हिं मानं ६. ४. १७४. + १. १.३.४ ७. १. ९०, ७. २. ११६.+ ७.३, ८४.४ ७.१.९२.

·अ.७ पा. २ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३१६ सखायः । व्यञ्जनाद्यर्थः । जैवम् यौवम् च्यौत्रम् । योगविभागे चेदानी सखि- व्यञ्जनाद्यर्थे क्रियमाणेऽज्ग्रहणमपि कर्तव्यं भवति । किं प्रयोजनम् । गोर्थम् । ननु चोक्तं णित्करणसामर्थ्यादेवात्र वृद्धिर्भविष्यतीति । अस्त्यन्यण्णित्करणस्य प्रयोजनम् । किं । गावौ गावः । अवादेशे कृतेऽन उपधाया इति वृद्धिर्यथा स्यात् । यत्तु सौ णित्करणं तदनवकाशं तस्यानवकाशत्वादेव वृद्धिर्भविष्यति । यथैव खल्वपि णित्करणसामर्थ्यादनिकोऽपि वृद्धिः पार्थ्यत एवं तत्वमपि प्रा- प्नोति । तत्वमपि हि णितीत्युच्यते । तस्मादग्रहणं कर्तव्यम् । तद्धितेष्वचामादेः ॥ ७ । २ । ११७ ॥ अज्ग्रहणं कर्तव्यम् । ननु च क्रियत एव । द्वितीयं कर्तव्यं यथाऽचामादि- ग्रहणमाविशेषणं विज्ञायेत । अचामादेरच इति । अथाक्रियमाणेऽज्यहणे कस्याचामादिग्रहणं विशेषणं स्यात् । इग्विशेषणमित्याह । अचामादेरिक इतिx तत्र को दोषः। इहैव स्यात् । ऐतिकायनः औपगवः । इह न स्यात् । गार्ग्यः वात्स्य इति । तत्तर्यग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते । व प्रकृतम् । अचो णिति [११५] इति । यदि तदनुवर्ततेऽत उपधायाः [११६] प्र०वा । व्यञ्जनाद्यर्थ इति । व्यञ्जनादिर्यः प्रत्ययस्तत्र वृद्ध्यर्थः । जैत्रमिति । जियुभ्यामौणादिकः ष्ट्रण । च्यौत्रमिति । जनिदाच्युनिति त्रण् । तत्त्वमिति । हनस्तोऽचिण्णलोरिति हन्तेरुच्यमानं गोरपि स्यात् । नैष दोषः प्रापदित्यज्ग्रहणं क्रियते । तद्धिते० । अग्रहणं कर्तव्यमिति । अचामिति निर्धारणषष्ठ्यन्तेन सामानाधिकरण्येनाऽऽदेविशेषयितुमशक्यत्वादिकपरिभाषोपस्थानादिक एवाचो वृद्धिप्रसङ्गः । अथाक्रियमाण इति । निर्धारणं तुल्यजातीयस्य भवति । 'यथा कृष्णा गवां संपन्नक्षीरतमेत्युक्ते गौरव प्रतीयते । तथा चाचामादिरजेव प्रत्येष्यत इति भावः । इग्विशेषणमिति । तुल्यजातीयनिर्धारणेऽपीक इत्यस्योपस्थानं न वार्यते । अज्य- उ०-न पश्यामः। ध्वनितं चेदं सर्व यद्यपि गौरित्युक्तेनोदाहरणेनेत्यादिकैयटग्रन्थेनेति दिक् । तद्धितेष्व० । अचां मध्य आदेरिको वृद्धिरित्यर्थः स्यादित्याह-अचा- मिति । बहुवचनान्निर्धारणषष्ठीत्वनिर्णयः । सामानाधिकरण्येनेति । अज्रूपस्याऽऽ- देरितीत्यर्थः । इक इति । निर्धारणस्य तुल्यजातीयत्वादेवाच इत्यस्य लाभेऽपि. तदुपस्थानं न वार्यते । इक इत्यनेनाचो विशेषणसंभवादिति भावः । नन्वेवमज्य- ७.३.३२.४१.१.३.

·३२० उहोता मलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- अचश्चेत्यज्मात्रस्योपधाया वृद्धिः प्रसज्येत । छेदक इति । अकारेण तपरेणाचं विशेषयिष्यामः। अचोऽत इति । इहेदानीमच इत्येवानुवर्ततेऽत इति निवृत्तम् । अथवा मण्डूकगतयोधिकाराः। यथा मण्डूका उत्प्लुत्योत्प्लुत्य गच्छन्ति तद्वदाधिकाराः । अथवैकयोगः करिष्यते । अचो णित्यत उपाधायाः । तत- स्तद्धितेष्वचामादेरिति । न चैकयोगेऽनुवात्तिर्भवति । तद्धितेष्वचामादिवृद्धावन्त्योपधलक्षणप्रतिषेधः ॥ १ ॥ तद्धितेष्वचामादिवृद्धावन्त्योपधलक्षणाया वृद्धेः* प्रतिषेधो वक्तव्यः। कौष्ट्रः जागत इति । ननु चाचामादिवृद्धिरन्त्योपधलक्षणां वृद्धिं बाधिष्यते । कथम- प्र०-हणे तु क्रियमाणे निर्दिष्टस्थानिकत्वादिकपरिभाषानुपस्थानम् । यथाऽचो णितीत्यत्र । अज्मात्रस्येति । नन्वद्ग्रहणसामर्थ्यादज्मात्रस्य न भविष्यति । तत्सामर्थ्याहि निवृत्तिरे- वाज्यहणस्य स्यान्नियमार्थं वाऽग्रहणं स्यात् । अकारस्यैव ह्रस्वस्य नान्यस्येति । दीर्घस्य त्वीहक इत्यादावुपधायाः स्यादेव । अकारणेति । विशेषणस्याजन्तरनिवृत्तिः प्रयोजनम् । अथवैकयोग इति । एको भवतिरध्याह्रियते तेन तुल्यकालत्वाद्विधानस्य स्वकार्य व्यापारा- दन्यत्रोपस्थानाभावः । क्रौष्ट्र इति । कोष्टशब्दात्तजन्तात्तस्येदमित्यण । जागत इति । जगच्छब्दादण । ननु चाचामादिवृद्धिरिति । अङ्गं कार्थि मन्यते तत्र तक्रको- ण्डिन्यन्यायावत्लारः । इतरस्तु स्थानिभेदं मत्वाऽऽह-कथमन्यस्यति । आमलकीज (निय. धू C उ०-हणेऽपीक्परिभाषोपस्थानं स्यादत आह-अज्ग्रहणे विति । विशेषणस्येति । नतु नियमार्थत्वम् । विधिनियमसंभव इति न्यायादित्यर्थः । नन्वर्थस्यानेकत्वाद्वाक्य- भेद एव युक्तोऽत आहएको भवतिरिति । प्रतिपत्तिवाक्यमकं प्रक्रियावाक्यं तु भियत एवेत्यर्थः । एकवाक्यत्वे कथमनुवत्त्यभावोऽत आह-तेनेति । यदाऽत इत्येतत्स्वकार्ये व्याप्रियते तदैवान्यशेषत्वमयुक्तमित्यर्थः । क्रौष्ट्र इतीति । तविषयत्वं इत्यादीनामिवास्याप्याश्रित्य तृज्वत्क्रौष्टरित्यादिसूत्रत्रयप्रत्याख्याना- दत्र न दोषः । एतत्सिद्ध्यर्थमेव हि तत्प्रत्याख्यानम् । अन्ये तु क्रोष्ट्रया अय- मिति विग्रहः । पुंवत्त्वं तु न । संज्ञात्वेनाभाषितपुंस्कत्वात् । अस्य च वा नाम- धेयस्येति वा वृद्धत्वात्कोष्ट्रीया इत्यपि पक्षे । अत्र च यस्येति लोपात्परत्वादी- कारस्य वृद्धिप्राप्तिरित्याहुः) । कोष्ट इति तृजन्तमेव ऋषिनाम । वा नामधेयस्येति पक्षे वृद्धत्वात्क्रोष्ट्रीया इत्यपि बोध्यम् । आदिवृद्धेवकांशमजानञ्शङ्कते भाष्ये- ननु चाचामिति । ननु कार्यिभेदात्कथं बाध्यबाधकभावोऽत आह-अङ्गमिति । कार्यिभेदेऽपि नुम्नुटोरिव बाधकत्वसंभवाच्चिन्त्यमिदम् । स्थानिभेदमिति । अङ्गमवd ७. २. ११५, ११६. = धनुश्चिह्नान्तर्गतो ग्रन्थः ख. ग. पुस्तकयो स्ति ।

·अ. ७पा. २ आ. २] पातअलव्याकरणम.भाष्येऽङ्गाधिकारः। ३२१ वस्योच्यमानाऽन्यस्यं बाधिका स्यात् । असति खल्वपि संभवे बाधनं भव- त्यस्ति च संभवो यदुभयं स्यात् । लोकविज्ञानात्सिद्धम् ॥ २॥ सत्यपि संभवे बाधनं भवति । तद्यथा । ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां तकं कौण्डिन्यायेति सत्यपि संभवे दधिदानस्य तक्रदानं निवर्तकं भवति । एवमि- हापि सत्यपि संभवेऽचामादिवृद्धिरन्त्योपधलक्षणां वृद्धि बाधिष्यते । विषम उपन्यासः । नापाप्ते दधिदाने तक्रदानमारभ्यते तत्माप्त आरभ्यमाणं वाधकं भविष्यति । इह पुनरपाप्तायामन्त्योपधलक्षणायां वृद्धावचामादिवृद्धिरारभ्यते । सुश्रुत् सौश्रुत इति । पुष्करसग्रहणाद्वा ॥३॥ -- -इत्यादावन्यस्यापि स्वरो विधीयमानोऽन्यस्वरं बाधत एवेत्याशङ्कयाऽऽह-असति खल्वपीति । लोकविज्ञानादिति । अङ्गं कार्यि तदेवावयवद्वारेण संस्क्रियते ततश्चै- कस्य कार्यद्वयं न प्रवर्तते कौण्डिन्य इव दधि तकं च नाप्राप्त इति । सामान्यविशेषभावो बाधहेतुः । पुष्करसग्रहणाद्वेति । वाशब्दस्तयर्थे । पूर्वस्य हेतोरनवस्थितत्वात् । ननु च ठगर्थः पुष्करसदः पाठः स्यात् । पुष्करसदा चरति पौष्करसादिक इति णित्यत उपधाया इति वृद्धविधानाठक्यप्रसङ्गात् । एवं तर्हि ठगतोऽनभिधानान्न भवति । यदा प्रतिपदविहित इञ्येव पुष्करसद उभयपदवृद्धि- .. 36-यवानां कार्यित्वादिति भावः । अन्यस्यापि स्वर इति । 'अन्त्यात्पूर्व बह्वचः इति 'दीर्घकाशतुषभ्राष्ट्रवटं जे' इतिपूर्वपदायुदात्तत्वं बाधत इत्यर्थः । शेषनिघा. तशास्त्रबलात्तत्रासंभवोऽस्तीत्युत्तराशयः । दृष्टान्त एकस्योद्देश्यत्वं दान्तिके तु भिन्न- स्येति वैषम्यं परिहरति-अङ्गं कार्याति । पूर्वस्य हेतोरिति । लोकविज्ञानादि- त्यस्य । परे तु नेदं वार्तिकं किंतु कस्यचिदेकदेशिनोऽवकाशमपश्यत उक्तिः । पुष्करसग्रहणाद्दति वार्तिके विप्रतिषेधो वक्तव्य इति 'वचनापेक्षो विकल्पार्थों वाशब्दः । अत एव भाष्येऽथवेत्येवं व्याचष्ट इत्याहुः । ( परे तु ननु चेति । परत्वादिति भावः । एकस्य द्विकार्ययोगो वाऽसंभवो वा विप्रतिषेधो न चात्र तथेत्याशयेनेतर आह-कथमन्य येत्यादिना । परोऽपवादवद्विप्रतिषेधोऽपि संभवे कार्यिभेदेऽपीत्याह- लोकविज्ञानादिति । अपवादविषय एव तथा नतु विप्रतिषेधविषयेऽपीति पर आह- विषम इति । कैयटरीत्या व्याख्याने तूभयोः सावकाशत्वेन बाधकत्वसंभावनाया एवासत्त्वेन संपूर्णभाष्यस्य भान्तप्रलापत्वापत्तिरि + त्याहुः)। यद्वा प्रतिपदेति । बाह्वा- + धनुश्चिह्नान्तर्गतो ग्रन्थः ख. ग. पुस्तकयोनास्ति । .

·३२२ उद्योतसमलंकृतप्रदीपसासिते- अथवा पदयमनुशतिकादिषु पुष्करसच्शब्दं पठति तज्ज्ञापयत्याचार्यो:- चामादिवृद्धावन्त्योपधलक्षणा वृद्धि भवतीति। इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये सप्तमस्याध्यायस्य द्वितीये पादे द्विवीयमाह्निकम् । पादश्च समाप्तः । प्र०-नान्यत्र केचिदाहुः । लोकविज्ञानात्सिद्धमिति वार्तिककारस्य विप्रतिषेधो विवक्षितो यथा झलचोर्नुम्विधावुगित्प्रतिषेधात्सिद्धमिति । अन्त्योपधालक्षाणाया वृद्धरवकाशः गौः पाचक इति । अस्यावकाशः सौश्रुत इति । क्रौष्ट्रो जागत इत्यत्रोभयप्रसङ्गे परत्वा- दादिवृद्धिर्भवति सकृद्गतपरिभाषाऽऽश्रीयते नतु पुनःप्रसङ्गविज्ञानम् । एवं च पुष्करसग्रहणाद्वेति विकल्पार्थ एव वाशब्दो बाधकत्वसामान्याभिप्रायेण च शास्त्र- विज्ञानमेव लौकिक विज्ञानमुक्तम् । अथ यत्राऽऽदिवृद्धिः प्रतिषिध्यते तत्रान्त्योपधाळक्ष- क्षणा कस्मान्न भवति । व्यसो वो जैयसवमिति। इगन्ताच्चेत्यण् । व्यापदि भवं वैयापदमिति । अत्राप्यचौ परत्वाद्वाधकाविति सर्वेष्टसिद्धिः । इत्युपाध्यायजैयटपुत्रकैयटकृते महाभाष्यप्रदीपे सप्तमाध्यायस्य द्वितीय- पादे द्वितीयमानिकम् । पादश्च द्वितीयः । - उ०-दिषु पुष्करसच्छब्दः पठ्यते । तस्यैवानुशतिकादिषु ग्रहणं न्याय्यं झटिति प्रतीते- रिति भावः । इदं च ज्ञापकमचामादिवृद्धिविषयेऽन्त्योपधालक्षणा वृद्धिर्नेति । वैयसवमित्यादौ न दोष इति बोध्यम् । यथा झलचोरिति । श्रेयांसीत्यादौ झल्ल- क्षणे नुमि. कृत उगिल्लक्षणस्य प्राप्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्य इति चोदिते विप्रतिषे- धात्सिदमिति तत्रोक्तं तथेहापीत्यर्थः । नन्वेवं लोकविधानात्सिद्धमित्यसमञ्जसमत आह- बाधकत्वसामान्येति यथा तक्रदानं बाधकमेवं परशास्त्रमपीति सादृश्यादेवमु- क्तमित्यर्थः । इदं न युक्तम् । एकस्य द्विकार्ययोगाभावादसंभवाभावात्तत्र तावेव हि विप्रतिषेधसूत्रप्रवृत्तौ बीजमितीको गुणेति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । अङ्गं कारुति तु चिन्त्यमेव । अत उपधाया अचामादेरित्युभयत्राप्यङ्गस्येत्यस्याववषष्ठीत्वात् । कस्मा- मेति । बाधकाभावे बाध्यप्रवृत्तेरुचितत्वादिति भावः । अत्रापीति । न केवल मादिवृद्धः प्रतिषेध एव न स्वाभ्यामित्यनेन किं तर्धेचोर्विधानमपि । तौ च परत्वादाधको । वास्तवसमाधिस्तूक्त एवेतीष्टसिद्धिः । इति श्रीशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृते भाष्यप्रदीपोद्योते सप्तमस्याध्यास्य द्वितीये पादे द्वितीयमान्हिकं पादश्च । ४७. ३. २०, ग.

·अ. ७ पा. ३ आ. १] पातअलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३२३ दैविकाशिंशपादित्यवाइदीर्घसत्त्रश्रेयसामात् ॥ ७।३।१ देविकादिषु तदादिग्रहणम् ॥ १ ॥ दविकादिषु तदादिग्रहणं कर्तव्यम् । दविकाधादीनामिति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । दाविकाकूलाः शालयः । शांशपास्थला देवाः। किं पुनः कारणं न सिध्यति । अन्यत्र तद्ग्रहणात्तदन्तग्रहणाद्वा ॥२॥ अन्यत्र हि तस्य वा ग्रहणं भवति तदन्तस्य वा न चेदं तन्नापि तदन्तम् । आद्यविशेषणत्वात्सिद्धम् ॥३॥ आद्यविशेषणं देविकादयः । नैवं विज्ञायते देविकादीनामङ्गानामचामादे- राकारो भवतीति । कथं तर्हि । णित्यङ्गस्याचामादेराकारो भवति स चेद्दे- विकादीनामाद्यज्भवतीति । अन्तरतमनिवर्तकत्वाद्वा ॥ ४ ॥ अथवा नानेनानन्तरतमा वृद्धिर्निवय॑ते । किं तर्हि । अन्तरतमाऽनेन निव- य॑ते । सिद्धात्र वृद्धिस्तद्धितेष्वचामादेः [७. २. ११५] इत्येव तत्राननान्त- प्र.- देविका० । देटिकादिष्विति । विशेषणविशेष्यभावे कामचारायदाऽङ्गेन देवि- कादीनि विशेष्यन्ते तदा तेषामगमन्ते. न संभवतीति तदन्तविध्यभावादङ्गानि देविकादीन्याश्रीयन्ते । यदा तु देविकादिभिरङ्ग विशेष्यते तदा तदन्तविधिना देवि- कायन्तमङ्गं गृह्यते नतु कथंचित्तदादिविधिसंभव इति तदादिग्रहणं कर्तव्यम् । तत्र केवलानां देविकादीनां तदादीनां चाऽऽकारो भवतीति वक्तव्यम् । अन्यथा केवलानां न स्यात् । दाविकमुदकं शांशपश्चमस इति । न च व्यपदेशिवद्भावोऽस्ति । अप्रातिपदिकेनति प्रतिषेधात् । यदि तु प्रत्ययविधिविषय एवायं निषेधस्तदा केव- लानां व्यपदेशिवद्भावासिध्यति । आद्यज्विशेषणमिति । अङ्गस्य देविकादिभिः संबन्धाभावः । अन्त भनिवर्तकत्वाद्वेति । णिति कितीति वर्तते । तत्र स्थानेऽ- न्तरतम इति वचनादैकारो वृद्धिसंज्ञः प्राप्त आदिति वचनेन निवर्त्यते नत्वपूर्व 30- देविकाशिंशपा० । अङ्गानीति । अङ्गरूपाणीत्यर्थः । यदि तु प्रत्ययेति । पूर्वादिनिः, सपूर्वाञ्चेति ज्ञापकस्य तुल्यजातीयविषयत्वादिति भावः । तदा तदादिन- हणमेव 'कर्तव्यम् । ननु पूर्वोक्तपक्षद्वयातिरिक्तः कोऽयं प्रकारोऽत आह–अङ्गस्येति । विशेष्यत्वेन विशेषणत्वेन च संबन्धाभाव इत्यर्थः । संबन्धप्रकारो भाष्ये णित्यङ्ग- स्येति । भाष्य आन्तरतम्यनिवर्तकत्वाइति प्रचुरः पाठः । तत्र स्वार्थे व्यभित्याहुः । न त्वपूर्व इति । अपूर्वविध्यपेक्षया परिभाषात्वस्य लघुत्वादिति भावः । तदेव विश- ·३२४ उद्योतसमलंकृतप्रदीपसद्भासिते- रतमा वृद्धिर्निवय॑ते । परिहारान्तरमेवेदं मत्वा पठिवं कथं चेदं परिहारान्तर स्यात् । यदि नाऽऽद्यविशेषणं देविकादयः। अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयमाद्यनि- शेषणं देविकादय इति । यदि नाऽऽद्यविशेषणं देविकादयः स्युरिहापि प्राप्नोति सुदेविकायां भवः सौदेविक इति । अथात्राप्याद्यविशेषणत्वादित्येव सिद्धं परि- हारान्तरं न भवति। न ब्रूमो यत्र क्रियमाणे दोषस्तत्र कर्तव्यमिति । किं ताहैं। यत्र क्रियमाणे न दोषस्तत्र कर्तव्यम् । क्व च क्रियमाणे न दोषः। संज्ञाविधौ । वृद्धिरादैज्देविकादीनामाकार इति । सिध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते । यथान्यास- मेवास्तु । ननु चोक्तं देविकादिषु तदादिग्रहणमन्यत्र तद्ग्रहणात्तदन्तग्रहणाद्दति । परिहतमेतदाद्यविशेषणत्वात्सिमिति । प्र०-आकारो विधीयते । अनेन हि स्थानेऽन्तरतम इति नियम बाधित्वा नियमान्तरं क्रियते । देविकादीनामाकारो वृद्धिर्नान्या । परिहारान्तरमिति । परिभाषेयम् । देविकादीनां वृद्धिविधीयमानाऽऽकार एव भवतीति केवलानां तदादीनां च वृद्धिर्दे विकादीनां भवतीति तत्रैव परिभाषाप्रवृत्तिः । सुदेविकायां तु या वृद्धिर्न सा देवि- कादिशब्दस्य किंतु तदन्तस्येति परिभाषानुपस्थानादौकार एव । भवति । यथोद्देशं परिभाषाऽऽश्रीयते न कार्यकाला। अन्यथाऽङ्गप्रकरणे देविकादीनामादित्यस्योपस्थाना- दव्याप्त्यतिव्याप्त्योः पूर्ववदन्यतरप्रसङ्गः स्यात् इह तु प्रदेशे सूत्रे क्रियमाणे विधिरेवाऽऽकारस्य भवत्यर्थात्त्वैकारस्य निवृत्तिरिति नायं परिहार उपपद्यते । अन्त- रतमनिवर्तकत्वाद्देति । सूत्रं तहीति । अष्टाध्यायीलक्षणं सूत्रं संनिवेशान्तराश्रयणे भिद्यते । अथवाऽस्यैव सूत्रस्य स्थानभेदानेदो भवति । आयज्विशेषणत्वानिति । उ०-दयति-अनेन हीति । अत्र देविकादीनामचामादेवद्धिप्रसङ्गस्तत्राऽऽकार एवेत्यर्थ इति भावः । ननु यद्यत्रैव पठ्यते तदाऽङ्गस्य विषेशणत्वे दाविकाकूलेऽव्याप्तिः । विशे प्यत्वे सौदेविकेऽतिव्याप्तिः । आद्यविशेषणत्वे कथं परिहारान्तरत्वमत आह-परि- भाषेयमिति । परिभाषाप्रकरण इदं पाठ्यम् । तत्र चाङ्गासंनिधानान्न दोषः इति भावः । तदाह-दविकादीनामिति । अर्थात्त्विति । एवं च निवृत्तेर्वाक्यार्थत्वाभा- वात्परिहारांन्तरोक्तिरसंगतेति भावः । यदि नाऽऽद्यविशेषणमिति भाष्यस्यायमर्थः । नाऽऽद्यविशेषणं देविकादय इह च पाठ इत्यसंगतम् । यत इह पाठे न परि- भाषात्वं विधिसाहचर्येण विधित्वस्यैव युक्तत्वात् । तत्र चाऽऽयविशेषणत्वमेव युक्त- मित्याह-अवश्यं चैतदिति । यदि नाऽऽधजिति.। इह पाठ इति शेषः । ननु प्रकरणान्तरपाळेऽपि देविकेत्यादिसूत्रस्य न कश्चिद्भेदोऽत आह-अष्टाध्यायति। अत्रै १.१.१, ·अ.७ पा. ३ आ. १] पातञ्जलव्या रणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३२५ न्यग्रोधे च केषलग्रहणात् ॥ ५॥ न्यग्रोधे* च केवलग्रहणान्मन्यामह आद्यविशेषणं देविकादय इति । तस्य हि केवलग्रहणस्यैतत्प्रयोजनमिह मा भून्न्यायोधमूलाः शालय इति । यदि चाऽऽद्यविशेषणं देविकादयस्ततः केवलग्रहणमर्थवद्भवति । तदेतत्कथं कृत्वा ज्ञापकं भवति । यदि न्यग्रोधशब्दोऽव्युत्पन्न प्रातिपदिकं भवति । अथ हि न्यग्रोहतीति न्यग्रोधस्ततो नियमार्थं पदान्त इति कृत्वा+न ज्ञापकं भवति । वहीनरस्येद्वचनम् ॥ ६॥ वहीनरस्येत्त्वं वक्तव्यम् । वहीनरस्यापत्यं वैहीनरिः। प्र०-द्वितीयः परिहारो दूषितः पूर्वस्तु स्थित एव । अत्रैवार्थे लिङ्गदर्शनम् । न्यग्रोधे चेति । केवलग्रह णमिह प्रकरणे गृह्यमाणमायज्विशेषणमिति ज्ञापयति । अन्यथा तदनर्थकं स्यात् । नच तदन्तविधिनिरासार्थमङ्गेन न्यग्रोधस्य विशेषणात्तदन्तविधेर- प्रसङ्गात् । तदेतदिति । अव्युत्पत्तिपक्षे न्यग्रोधस्य च केलस्येति वृद्धिनिषेधस्यैचश्च विधायकमिति केवल ग्रहणं ज्ञापनार्थ भवति । व्युत्पत्तिपक्षे तु न य्वाभ्यामिति सिढे केवलस्यैव न्यग्रोधशब्दस्य यथा स्यात् । न्यायोधमूलाः शालय इत्यादौ मा भूदिति नियमार्थ केवलग्रहणं न ज्ञापकं भवति । नहि न्यग्रोधस्येत्येतावताऽ. भिमतनियमासीद्धः । नन्वङ्गस्यैव न्यग्रोधस्य नाङ्गादेरित्येवमिष्टो नियमः सिध्य- त्येव । नैतदस्ति । अनिष्टोऽपि नियमः स्यात् । न्यग्रोधस्यैव निशब्दात्परस्य वृद्धिप्रतिषेध इति । तथा च नैयायिको नैयासिक इत्यादौ न स्यात्तस्मात्केवलग्रह- णमभिमतनियमसाधनाय । श्वादेरित्ययं तु निषेध उक्तार्थे ज्ञापको भवति । वही- नरस्यति । बहोऽस्यास्तीति वही स चासौ नरश्चेति कर्मधारयसमासोऽन्येषामपि श्यत इति दीर्घः । तस्यापत्यमत इञ् । तत्राऽऽदिवृद्धेरपवाद इकारो विधी- यते । इकारस्य वृद्धिर्भवत्येव । नच तस्यां प्राप्तायामित्त्वं विधीयते यतः साऽपि उ०-चार्थे । आद्यविशेषणत्वरूपेऽर्थे । यथास्थितपाठेऽप्यत्र वृद्धिरित्यनुवर्त्य वृद्धिशब्देनाऽ5- कारविधानादाविकीभार्य इत्यादौ पुंवत्त्वनिषेधो भवत्येवेति ध्येयम् । अगेन न्यग्रो- भ्रस्येति । एवं च न्यग्रोधरूपाङ्गस्य विधीयमानस्तदादे व प्रामोति नापि तदन्त इति केवलग्रहणमनर्थकमस्यार्थस्य ज्ञापकम् । इष्टानुरोधाच्च तदन्तविधेर्न ज्ञापकमिति भावः । विधायकमिति । अपदान्तत्वान्न य्वाभ्यामित्यस्याप्राप्तेरिति भावः । विनाऽपि केवलग्रहणमिष्टनियममाशङ्कत्ते-नन्वङ्गस्येत्यादिना । व्युत्पत्तिपक्षेऽपि लिङ्गं दर्श- अति--श्वादेरिति । द्वारादिषु श्वशब्दपाठाद्वारादीनां चेत्यनेन प्राप्तस्य निषेधोऽयम् । श्वाभस्त्रिरित्युदाहरणम् । ननु वृद्धिबाधेनेत्त्वे कथं पुनर्वृद्धिः स्यादत आह-न च ३.५.+७.३.३. १ क. त्राऽऽकारवृ ।

·उद्योतसमलंकापसमुद्भासिते- कुणरवाडवस्त्वाह । नैष वहीनरः । कस्तार्ह । विहीनर एषः। विहीनो नरः कामभोगाभ्यां विहीनरः । विहीनरस्यापत्यं बैहीनरिः । न य्वाभ्यां पदान्ताभ्यां पूर्वी तु ताभ्यामैच् ॥ ७ ॥३।३॥ य्वाभ्यां परस्यावृद्धित्वम् स्वाभ्यां परस्यावृद्धित्वं सिद्धम् । कुतः । अपवादौ वृद्धोर्ह तौ। अपवादौ हि वृद्धस्तावैचावुच्यते । नित्यांचौ तयोर्वृद्धिः अथवा नित्यावैचौ । कृतायामपि वृद्धौ प्राप्नुतोऽकृतायामपि । नित्यत्वा- दैचोः कृतयोर्यद्यपि वृद्धिस्तयोरेव । म०-बाध्येत । विहीनो नर इति । पृषोदरादित्वान्नलोपः । न य्वाभ्याम् । य्वाभ्यां पदान्ताभ्यां . पूर्वावैजित्येव सूत्रं कार्य नार्थो वृद्धि- निषेधेन । अपवादाविति । एकस्मिन्नङ्गविशेषे विधीयमानावैचौ सामान्यविहिताया वृद्धर्बाधकौ । सत्यपि संभवे सामान्यविशेषविषयत्वेन बाध्यबाधकभावदर्शनात् । इदाना विषयभेदादसत्यप्यैज्वृध्योर्बाध्यबाधकत्वे प्रतिविधातुमाह-यद्यपीति । अभ्यु- पगमवादेनोच्यते । नहि वृद्धौ सत्यां सर्वेष्टसिद्धिः । वैयाकरणभार्य इत्यत्र वृद्धिनि- मित्तस्येति पुंवद्भावप्रतिषेधप्रसङ्गात् । तस्माच्छब्दान्तरप्राप्त्या वृद्धिमनित्यां बाधित्वा उ०-तस्यामिति । इकारस्थानिकवृद्धावित्यर्थः । भ्रष्टावसरन्यायस्तु फलाभावादत्र शास्त्रे नाऽऽश्रीयत इति भावः । केचित्तु वहीनरस्यैत्वमिति वार्तिकं पठन्ति तेषां तु न किंचित्कष्टम् । विहीन इति । अत्र पक्षे वहीनरशब्दान्न प्रत्ययोऽनभिधाना- दिति बोध्यम् । वहीनरस्यैव वाऽनभिधानं बोध्यम् । न य्वाभ्याम् । ननु य्वाभ्यां परस्य वृद्धिस्ताभ्यां पूर्वावैचाविति विषयभेदात्कथं बाध्यबाधकभावोऽत आह-एकस्मिन्ननेति । नन्वपवादत्वमुक्त्वा कथं नित्यत्वाश्रयबाधकत्वेन पक्षान्तरकथनमत आह–इदानीमिति । विषयभेदान्नापवादत्वम् । अङ्गं तु न कार्यि । तस्य कार्यिविशेषणविशेषणत्वादिति भावः । इदमप्यसंभव एव बाधकत्वमिति वार्ति- कमते । अभ्युपगमेति । इदं च यद्यपीत्यादिसंदिग्धवचनेन भाष्यकृताऽपि ध्वनितम् । वैयाकरणभार्य इति । न चात्र पुंवत्त्वनिषेधाप्रवृत्तौ मानाभावः । तद्भावितानामेव वृद्धिसंज्ञेति पक्षेऽत्र पुंवत्त्वप्रतिषेधाप्राप्तिरूपदोषानुपन्यासेन निषेधाप्रवृत्तेरिष्टत्वानुमामादि- त्याहुः । तस्मादिति । ऐविधानसामर्थ्याच्च न तयोर्वृद्धिः । अन्यथा प्रयत्नला- घवायैडावेव विदध्यादिति भावः । केचिदादैज्मात्रस्य वृद्धिसंज्ञेति पक्षे तावद्भार्य इव वैयाकरणभार्ये पुंवत्त्वनिषेधानापादनेन निषेधप्रवृत्तिरेवेष्टा । अत्र सूत्रे पूर्वसूत्र आदंश इवैजंशेऽपि ·अ. ७ पा. ३ आ..] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३२७ किमर्थं नेति शिष्यते ॥ १ ॥ अथ किमर्थं प्रतिषेध उच्यते । ऐचोविषयाथै प्रतिषेधसंनियुक्तवचनम् ॥ १ ॥ ऐचोर्विषयार्थं प्रतिषेधसंनियोगेनैचावुच्यते । यत्र य्वाभ्यां परा वृद्धिस्तत्राध्यश्वेर्यथा न तौ । अथ स्वाभ्यां परस्यावृद्धित्वमुच्यते तत्रैचौ यथा स्याताम् । इह मा भूताम् । आध्यश्विः दाध्यश्विः माध्वश्विरिति । नैदस्ति प्रयोजनम् । अचामादेर्वाभ्यां हि तौ अचामादिनाऽत्र य्वौ विशेषयिष्यामः । अचामादेयौँ ग्वाविति । कथं दयाशीतिके न तौ ॥२॥ मा-नित्यावैचौ भविष्यतः। बाधितत्वाच्च पुनर्वृद्धिर्न भविष्यतीत्यभ्युपेयम् । ऐचोविष- यार्थमिति । याभ्यां य्वाभ्यां परस्य वृद्धिः प्राप्ता निषिध्यते ताभ्यां पूर्वावैचौ यथा स्यातामन्याभ्यां मा भूतामित्येवमर्थ प्रतिषेधविधानम् । आध्यश्वेर्यथा न ताविति । स्यातामिति वाक्यशेषः । अध्यारूढोऽश्वमिति प्रादिसमासः । अत इन । असत्यपि निषेधविधाने दोषं परिहर्तुमाह-अचामादेरिति । अचामादरचः स्थाने यौ य्वौ ताभ्यां पूर्वी भवत इत्याश्रीयमाण आध्यश्चिरित्यादावैचोरप्रसङ्गः । व्या. शीतिक इति । द्वे अशीती भूत इति तद्धितार्थे समासः । ततष्ठञ् । अध्यर्धपूर्व- द्विगोरित्यत्राऽऽर्हादित्यधिकाराल्लुक् न भवति । अत्राचामादरचो यकारस्य विधा- । नात्ततः पूर्व ऐकारः प्राप्नोति । ताविति । द्विवचनं व्याशीतिकस्योपलक्षणत्वादु- -वृद्धिपदसंबन्धेन तद्भावितानामेव संज्ञेति पक्षेऽपि निषेधप्रवृत्तिर्भवत्येवेति नोक्तभाष्य- विरोधः । किंवैवं सति वृद्धिनिमित्तस्येति सूत्रे शब्दव्यापाराश्रयणस्याऽऽवश्यकत्वेन तावद्भार्ये -दोषवारणाय व्यधिकरणबहुव्रीहिपर्यन्तं भाष्यकृतो धावनमफलं स्यादित्याहुः । बाधि- तत्वाञ्चेति । इदं चिन्त्यम् । भ्रष्टावसरन्यायस्य भाष्ये काप्यनाश्रयणात् । ४ उक्त. रीत्योपपत्तेश्चात्रापवादत्वमेव युक्तं विषयैक्य एवापवादत्वमिति तु न युक्तमचिरादे- शस्य नुडपवादत्वशङ्कापरभाष्यविरोधात् । न तिस्रिति ज्ञापन नुड्विषये रादे- शाभावकल्पनेन समाहितमित्येतत् । नित्यावैचावित्युक्तिस्त्वेकदेशिन इति बोध्यम् । असंभव एवापवादत्वमिति वार्तिकमतेन वा तदुक्तम् । अपवादविषये हि प्रकल्प्या- पवादविषयमित्यादिना तथाऽभ्युपगमो नान्यत्रेति कोचत् । भाष्ये-अथ किमर्थ- मिति । एवं सति किमर्थं प्रतिषेध इत्यर्थः । विषयार्थमिति । ऐचोविशिष्टवि- षयनिर्देशार्थमित्यर्थः । एतदुत्तरं नैतदस्ति प्रयोजनमित्यादिभाष्यमेकदेश्युक्तिरित्युत्तर- सूत्रे कैयटे स्फुटम् । रचः स्थान इति । अनुवादे परिभाषाणामनुपस्थितिरिती- को गुणेत्यादौ विधीयत इत्यध्याहारलब्धमिति भावः । व्याशीतिकस्योपलक्षण- उक्तेत्यादितदुक्तमित्यन्तो ग्रन्थः ख. पुस्तकस्थः । १ क, चनमाध्यश्वेरुप।

·३२ उधोनसमलंकृतमदीपसमुद्भासिते- याशीतिक इत्यत्र कस्मान्न तौ भवतः । यत्र वृद्धिरचामादेस्तवैचावत्र घोहि सा । यत्राचामादेरित्येवं वृद्धिस्तत्रैचावुच्येते । अत्र घोरित्येवं वृद्धिः । किमिदं घोरिति । उत्तरपदस्येति+ । उत्तरपदाधिकारेऽप्यवश्यमैजागमोऽनुवर्त्यः । पूर्व- त्र्यलिन्दे भवः पूर्वत्रैयलिन्द इत्येवमर्थम् । नैष दोषः । उत्तरपदेनावाचामादि विशेषयिष्यामोऽचामादिना य्वौ । उत्तरपदस्याचामादेयौ य्वाविति । अथ कस्मात्पदान्ताभ्याम् अथ किमर्थं पदान्ताभ्यामित्युच्यते । यणो न भवेद्यणः ॥ ३ ॥ इमो यणादेशे मा भूत् । यतश्छात्रा याता इति । प्र०-पात्तम् । यद्यपि य्वोरचामादिना विशेषणाभावेऽप्यन्त्र दोषस्तथाऽपि विशेषणे सर्व न सिध्यतीति प्रतिपादनायेदमुच्यते । एतत्परिहरति-योति । आचामादोरिति या वृद्धिः प्राप्नोति तदपवादावैचौ विधीयते । अत्र तु संख्यायाः संवत्सरसंख्यस्येति वृद्धिविधीयते । अचामादेरिति वर्तते । तन्त्रेण च ते वे अचामादेरित्येतदाश्री- यते । तत्रैकं स्वरूपपरम् । तेनाचामादेरित्येवं या वृद्धिस्तस्यां प्राप्तायां तदपत्रा- दावचामादेः स्थाने य्वाभ्यां पूर्वावैचौ भवत इत्यर्थः संपद्यते । उत्तरपदाधिका- रेऽपीति । तथा च व्याशीतिके दोषः । पूर्वत्रैयलिन्द इति । प्राचां ग्रामनग़रा- णामित्युत्तरपदवृद्धिः प्राप्ता प्रतिषिध्यते । नैष दोष इति । व्याशीतिक इत्यत्र । तदेवं नेति प्रत्याख्यातम् । याता इति । अचामादेरचः स्थाने भवत्ययं यकार उ०-त्वादिति । स्वाङ्गक इत्यादौ स्वङ्गशब्दादवृद्धादपीति बुञि सुसर्वार्धाज्जनपदस्योत्त- रपदवृद्धौ दोष इति भावः । आध्यश्वरुपलक्षणत्वादिति पाठे तददिदुमप्युपलक्ष- णमिति कथंचिव्याख्येयम् । अत्र । व्याशीतिके । विशेषणे सर्वमिति । नतु पक्षान्तर इष्टं सिध्यतीति भावेनेत्यर्थः । कथं पुनरव्यमर्थः सूत्राक्षरैर्लभ्यतेऽत आह-तन्त्रण च ते इति । निषेधसत्त्वे तु येन नाप्राप्तिन्यायेन तद्धितेष्वचामादेरित्यस्यैव स निषेध इति तत्संनियोगशिष्ट ऐजागमोऽपि तत्रैवेति ठ्याशीतिके न दोषः । आवृत्तिश्च नाऽऽश्रयणीयेति बोध्यम् । पूर्वत्रैयलिन्दार्थमुत्तरपदाधिकार ऐजायनुवृत्तौ व्याशीतिके दोषस्तं परिहरति भाष्ये नैष दोष इति । तदाह-व्याशीतिक इति । निषेध- सत्त्वेऽपि प्राचां ग्रामनगराणामित्यत्रैतदनुवर्त्य वाक्यभेदेन व्याख्यानात्पूर्वत्रैयलिन्दे न दोषः । संख्यायाः संवत्सरेत्यादौ तु नानुवत्तिर्मानाभावादिष्टानुरोधाच्च । केचित्तूत्त- रपदसंबधिय्वाभ्यां परस्य न वृद्धिरित्यर्थादनुवृत्तावपि न दोष इत्याहुः । अत्र नेत्यस्य ७. २. ११७-११८.+ ७.३.१५, १०.४-७. ३. १४. १ के. देतचेति ।

·. ७ पा. ३ आ. १] पातअलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३२९ इह वैयाकरणः सौवश्व इति शाकलं प्राप्नोतिx य्वोश्च स्थानिवद्भावादा- यावौ प्राप्नुतः+। शाकलायावादेशेषु चोक्तम् ॥ २ ॥ किमुक्तम् । शाकले तावदुक्तं सिन्नित्यसमासयोः शाकलपतिषेध इति । आयावोः किमुक्तम् । अचः पूर्वविज्ञानादैचोः सिद्धमिति । य्वाभ्यां परस्यावृद्धित्वमपवादौ वृद्धर्हि तौ। नित्यावैचौ तयोर्वृद्धिः किमर्थं नेति शिष्यते ॥ १ ॥ यत्र ग्वाभ्यां परा वृद्धिस्तत्राध्यश्वेर्यथा न तो अचामादेर्वाभ्यां हि तौ कथं द्व्याशीतिके न तौ ॥ २ ॥ यत्र वृद्धिरचामादेस्तत्रैचावत्र घोहि सा । अथ कस्मात्पदान्ताभ्यां यथेणो न भवेद्यणः ॥ ३ ॥ द्वारादीनां च ॥ ७ । ३।४॥ अथ परस्यावृद्धिरित्यनुवर्तत उताहो न । किंचातः । यद्यनुवर्तते शौवं प्र०-इत्यैच्यामोति । ननु चान्तरङ्गत्वात्पूर्वमेव यणा भाव्यम् । इहापि व्याकरणं स्वश्व इति पूर्वमेव यण्भवति । ततो यथा भूतपूर्वगत्याऽत्राचामादेर्यौ भवतस्तथा यणादेशो भवती- त्यदोषः । अचः पूर्वविज्ञानादिति । योऽनादिष्टादचः पूर्वस्तस्य विधौ स्थानिवद्भाव इत्यर्थः । द्वारा० । पूर्वसूत्रे वृद्धिनिषेधः प्रतिपत्तिलाघवाय कृतो नटेकेनाचामादेरित्य. नेनोभयं विशेषयितुं शक्यं नाप्यप्रतिषिध्यमाना वृद्धिरचामादेरित्यनेन शक्या विशे- षयितुमिति यथान्यासं प्रतिषेधमाश्रित्य विचार्यते-परस्यति । यदीति । यत्रैव उ०-प्रत्याख्यानमेकदेशिनोऽतिगुरुयत्नसाध्यत्वादिति बोध्यम् । ननु चेति । एवं च ब्णिदा- दिनिरूपिताङ्गस्याचामादेरचः स्थाने य्वौ न भवत इति भावः । अचामादेरिति । ञ्णिदादिनिरूपिताङ्गसंबन्ध्यचामादेरित्यर्थः । तथा यणादेश, इति । तथा इत्यादावपि तन्निरूपिताङ्गसंबन्ध्यचामादेरचः स्थाने यणादेशो भवतीत्यर्थः । अत्र भूतपूर्वगत्येति चिन्त्यम् । यदि प्रत्ययोत्पत्त्यनन्तरं यणादेशः स्यात्तदा तत्स्थानिकः स्यादित्येवं काल्पनिकं तदिति वक्तुमुचितम् । भाष्ये शाकलं प्राप्नोतीति । ततश्च नित्यं यण् दुर्लभ इति भावः । द्वारादीनां च । ननु पूर्वसूत्रे निषेधस्य प्रत्याख्यानात्तदनुवृत्त्यादिविचारोऽयुक्त इत्यत आह- पूर्वसूत्र इति । तन्त्राद्याश्रयणे च न मानमिति भावः। तन्त्राद्याश्रयणेऽपि न निर्वाह इत्याह- नापीति । अचामादेरित्येवं यत्र वृद्धिः प्राप्ता तत्र तदपवादावैचावित्यन्वयस्तु न लभ्यत । याता ४६. १. १२५. + ६.१.७७, ७८, * ६. १. १२५० + १. १०.५७. ६७ ·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- मांसम् टिलोपे* कृत ऐजागमो न पाप्नोति । अथ निवृत्तं स्वाध्यायशब्दो द्वारा- दिषु पठ्यते तत्र यावन्तो यणः सर्वेभ्यः पूर्व ऐजागमः पाप्नोति । यथेच्छसि तथाऽस्तु । अस्तु तावदनुवर्तते । कथं शौवं मांसम् । आनुपूर्व्या सिद्धमेतत् ।नात्रा- कृत ऐजागमे टिलोपः प्राप्नोति । किं कारणम् । प्रत्येकाच् [६. ४. १६३] इति प्रतिभावेन भवितव्यम् । तदेतदानुपूर्व्या सिद्धं भवति । अथवा पुनरस्तु निवृत्तम् । ननु चोक्तं स्वाध्यायशब्दो द्वारादिषु पठ्यते तत्र यावन्तो यणः सर्वेभ्यः पूर्व ऐजागमः प्राप्नोतीति । कः पुनरर्हति स्वाध्यायशब्दं द्वारादिषु पठितुम् । एवं किल पठ्येत स्वमध्ययनं स्वाध्याय इति । तच्च न। सुष्ठु वाऽध्य- प्र०-वृद्धिप्रतिषेधस्तत्रैवैज्भ्यां भाव्यं नान्यत्र । शौवमिति । शुनो विकार इति प्राणि- रजतादिभ्योऽत्रित्यञ् । श्वन्शब्दस्य तु पाठस्तदाद्यर्थः स्याच्छौवहानमिति । यावन्तो यण इति । अपदान्तार्थत्वादस्य सर्वेभ्यो यणभ्यः पूर्वीवैचौ प्राप्नुतः । प्रतिषेधे तु विधीयमाने याभ्यां य्वाभ्यां परस्य वृद्धिप्रतिषेधस्ताभ्यां पूर्वावैचाविति नास्ति सर्वेभ्यः प्रसङ्गः । प्रकृत्यैकाजिति । इष्ठेमेयःसु प्रकृतिभावः । तथा च ज्ञा देव. ताऽस्य ज्ञ इत्यत्र न भवति । इह त्वविशेषेण प्रकृतिभावमाश्रित्यैतदुक्तं परिहारदिक्- प्रदर्शनार्थम् । अत्र हि परत्वाडिलोपं बाधित्वा वृद्धिः प्राप्ता प्रतिषिध्यत इति भव- त्यैजागम इत्ययमत्र परिहारः । सुष्टु वाऽध्ययनमिति । अन्येषामपि दृश्यत इति उ०-इति भावः। ननु शुन इदमित्यणि प्रकृतिभावाहिलोपो दुर्लभोऽत आह-अञिति । नन्वेवं स्वशब्दपाठो व्यर्थोऽत आह-तदाद्यर्थ इति । परत्वादिति । टिलोपस्य शब्दान्तरप्राप्त्याऽ- नित्यत्वमित्याशयः । परे तु दुष्टपक्षेण समाधानं कुर्वता भाष्यकृताऽनुवृत्तिपक्षस्यासंगत- तैवोक्ता । कैयटोक्तं तु न युक्तं कृताकृतप्रसङ्गित्वेन टिलोपस्य नित्यत्वात् । किंच ज्ञो देवताऽस्येत्यत्रापि परत्वावृद्धौ सकृन्नतिन्यायेन लोपाप्राप्त्या ज्ञ इत्यस्यासिद्धिः । किंच स्त्रीपुंसाभ्यामित्यत्राप्रत्ययो नुगागमश्च कार्य इत्याशक्य टिलोपः स्यात् । नच नुग्विधानसामर्थ्यम् । स्त्रैणे यं विधिं प्रतीति न्यायेन तद्विधानसामर्थ्यात्तदभा- वेऽपि पौंस्ने दोष इत्युक्तम् । त्वद्रीत्या स्त्रैणे नुक्येव टिलोपप्राप्तिः । वृद्या बाधात्तदसंगतिः स्पष्टैव । किंच सोमायणित्येव सकृद्गतिन्यायेन सिद्ध कस्येदितीत्त्वविधानेन वृद्धोपस्य बलवत्त्वबोधनेन परत्वादित्यस्यासंगतेश्च णौ चङीति सूत्रे नाग्लोपीति सूत्रस्थप्रत्याहारग्रहणेन वृद्धोपो बलीयानिति सामान्यत एव ज्ञाप- कस्य वक्ष्यमाणत्वाच्च । एवं च श्रायं हविरित्यादि लोके चिन्त्यमेव । वुद्धयपवाद- त्वादैचोर्न वृद्धिनिषेधोपयोगोऽत्रेति बोध्यम् । भाष्ये तच्च नेति । स्वशब्दस्य द्वारादिषु पाठादिति भावः । सुष्टु वाऽध्ययनमिति । तत्र च न य्वाभ्यामिति सिद्ध- ४, ३. १५५६.:. १४४. अन्यथा .

·भ.पा. ३ आ. १] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३३१ यनं स्वाध्यायः शोभनं वाऽध्ययनं स्वाध्यायः । अथापि स्वमध्ययनं स्वाध्याय एवमपि न दोषः । अचामादोरति+ वर्तते । श्वादेरित्रि ॥ ७ । ३॥ ८॥ अयं श्वन्शब्दो द्वारादिषुx पठ्यते तत्र कः प्रसङ्गो यत्तदादेः स्यात् । नैव प्राप्नोति नार्थः प्रतिषेधेन । तदादिविधिना प्राप्नोति । नैव तदादिविधिरस्ति । अंत उत्तरं पठति । प्रतिषेधे श्वादिग्रहणं ज्ञापकमन्यत्र श्वन्ग्रहणे तदादिग्रहणस्य शौवहानाद्यर्थम् ॥ १॥ प्रतिषेधे श्वादिग्रहणं क्रियते ज्ञापकार्थम् । किं ज्ञाप्यम् । एतज्ज्ञापयत्याचा- योऽन्यत्र श्वन्ग्रहणे तदादिविधिर्भवतीति । किमतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । शौव- हानाद्यर्थम् । शौवहान* नाम नगरम् । शौवादंष्ट्रो+ मणिरिति । प्र०-दीर्घः । आङ् वा मध्ये प्रक्षेप्तव्यः । अचामादरिति वर्तत इति । तत्रैवं संब- न्धोऽचामादेरनन्तरौ यो य्वौ ताभ्यां पूर्वावचौ भवत इति । तेन स्वाध्यायशब्दे . वकारात्पूर्व ऐज्भवति नतु यकारभ्यामित्यर्थः । यद्यपि स्वोऽध्यायः स्वाध्याय इत्यस्यामपि व्युत्पत्तौ स्वाध्यायशब्दो न पठितव्यः स्वशब्दस्येह पाठात्तदादिविधेश्चेष्टत्वात्त- थाऽपि पाठेऽपि दोषो नास्तीति प्रदर्शनाय भाष्यकारेण पाठमभ्युपगम्य परिहारोऽभिहितः । श्वादेः । तदादिविधिनेति । आद्यज्विशेषणत्वाद्वारादीनां तदादिविधिरस्ति । इतरस्त्वगृहीताभिप्राय आह—न वै तदादिविधिरस्तीति । श्वन्यहणस्योपलक्षणार्थ- त्वादेतत्प्रकरणनिर्दिष्टदेविकादिभिरादिभिश्चाऽऽदेरचो विशेषणाचदादिविधिर्भवतीति ज्ञा- प्यते । शौवहानमिति । जिहतेऽस्मिन्निति ल्युट् । शुनां हानमिति षष्ठीसमासः । श्वहानमस्मिन्नस्तीति तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नाम्नीत्यण् । वृद्धिनिषेधः । ऐजाग- मश्च द्वारादित्वात् । शौवादंष्ट्र इति । शुनो दंष्ट्रा श्वादंष्ट्रा । शुनो दन्तदंष्ट्रेति ro-मिति तात्पर्यम् । नन्वेवं स्वध्याय इति स्यादत आह-अन्येषामपीति । कथं पुन- स्तदनुवृत्तौ दोषपरिहारोऽत आह-तत्रैवमिति । अनन्तरशब्दोऽव्यवहितसमीपवाची। सदादिविधेश्चेति । अत एव स्वग्रामे भवः सौवग्रामिक इति सिध्यति । पाठ- मभ्युपगम्येति । वस्तुतस्तु स्वग्रामस्वाध्याययोः पाठः स्वशब्दादेश्चेदेतयोरेवेति निय- पार्थः । तेन स्वार्थिकाः स्वाभाविकं स्वाराज्यामित्यादिसिद्धमिति भाष्याशयः । श्वादेः। आद्यजिति । अङ्गस्याचामादर्ने वृद्धिर्भवति स चेदाद्योऽद्वारादीना- वयव इत्यर्थ इति भावः । द्वारादीनां यकारवकारविशेषणत्वादपि सिध्यतीति बोध्यम् । ५. ३. ३. + ७, २.११७.४७, ३. ४. *४. २.६४ ७.३.४, + ६. ३. १३७ ४.३, ५३, ७.३,४. A ·३३२ उद्योतर मलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- इकारादिग्रहणं च श्वागणिकायर्थम् ॥२॥ इकारादिग्रहणं च कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । श्वागणिकाद्यर्थम् । श्वग- णेन चरति श्वागणिकः* तदन्तस्य चान्यत्र प्रतिषेधः ॥ ३ ॥ तदन्तस्य चान्यत्र प्रतिषेधो वक्तव्यः । श्वाभस्त्रेः स्वं श्वाभस्त्रम्+। उत्तरपदस्य ॥ ७।३।१०॥ किमर्थमिदमुच्यते । अवयवाहतोः [ ७. ३, ११] इति वक्ष्यति तदुत्त- रपदस्य यथा स्यादचामादेर्मा भूत् । नैतदस्ति प्रयोजनम् । अवयवादिति पञ्चमी तत्रान्तरेणाप्युत्तरपदग्रहणमुत्तरपदस्यैव भविष्यति । उत्तरार्थं तर्हि सुसर्धाि- जनपदस्य [ १२ ] इति सुसर्वार्धादिति पञ्चमी । दिशोऽमद्राणाम् [१३]] दिश इति पञ्चमी । प्राचां ग्रामनगराणाम् [१४] । दिश इत्येव । संख्यायाः संवत्सरसंख्यस्य च [ १५] । संख्याया इति पञ्चमी । वर्षस्याभविष्यति [१६] । संख्याया इत्येव । परिमाणान्तस्यासंज्ञाशाणयोः [१७] । इति। संख्याया इत्येव । इदं तर्हि प्रयोजनं जे पोष्ठपदानाम् [१८]। उत्तरपदस्य प्र०-दीर्घः । तत्र भव इत्यण । संज्ञापूर्वको विधिरनित्य इति वृद्धाच्छो न भवति । इकारादिग्रहणमिति । श्वादेरितीति सूत्रं कर्तव्यम् । तत्र यस्मिन्विधिस्तदादावल्ग्रहण, इति तदादिविधिर्भवति । श्वागणिक इति । श्वगणाठञ् चेति ठञ् । तदन्तस्येति । इअन्तस्य । श्वाभस्त्रमिति । इनश्चेत्यण् । बाह्यतद्धितनिमित्तो वृद्धिप्रतिषेध ऐजा- गमश्च बहिरङ्गत्वादशक्य इञानयेण निषेधेन निवारयितुमिति वचनारम्भः । उत्तर० । किमर्थमिति । तस्मादित्युत्तरस्येति वचनादत्तरपदस्यैव वृद्धिर्भवि- ष्यतीति प्रश्नः । आचार्यस्तु शिष्यबुद्धिपरीक्षार्थमाह-अवयवाहतोरिति । जे प्रोष्ठ- उ०-संज्ञापूर्वक इति । प्रत्ययसंज्ञाविशिष्टस्यैव च्छस्य विधानादिति भावः । यत्तु स्वं. रूपमिति संज्ञापूर्वकत्वमिति । तन्न । अतिप्रसङ्गात् । ओरोदिति वक्तव्य ओर्गुण इत्यस्य ज्ञापकत्वोच्छेदापत्तेश्च । ज्ञापितेऽपि चारितार्थ्याभावादित्याहुः। अपरे तु शुनो दन्तेति भाष्ये न क्वापि दृश्यते । अन्येषामपि दृश्यत इत्यस्याभियुक्तोक्तः प्रपञ्चः सः । ततश्च श्वदंष्ट्राशब्दादेव प्रत्यये तदनन्तरं तेन दीर्घः । संज्ञापूर्वकस्यानित्यत्वं च न कापि भाष्य आश्रितमित्याहुः । बहिरङ्गत्वादिति । प्रत्यासत्चिन्यायानाश्रयणबोधक वचनभिति बोध्यम् । उत्तरपदस्य । तस्मादितीति । अवयवादृतोरित्यादौ । भाष्ये। परिमाणान्त. स्येत्यत्र । संख्याया इत्येवेति । नन्वत्र संख्याया इत्यस्य संबन्धेऽसमासे निष्कादिभ्य ४.४.११.४.२.१११.४ १.१.६५.

·अ.७ पा. ३ आ.१] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३३३ यथा स्यात्पूर्वपदस्य मा भूत् । पोष्ठपदासु जातः पोष्ठपादोx ब्राह्मणः । तद्धितेष्वचामादिवृद्धेरुत्तरपदवृद्धिविप्रतिषेधेन द्याशीतिकाद्यर्थम् ॥१॥ तद्धितेष्वचामादिवृद्धेरुत्तरपदवृद्धिर्भवति विप्रतिषेधेन । किं प्रयोजनम् । द्वया- शीतिकाद्यर्थम् । अचामादिवृद्धेरवकाशः। ऐतिकायनः औपगवः । उत्तर- पवृद्धरवकाशः । द्विषाष्टिकः विषाष्टिकः+ । इहोभयं प्राप्नोति । द्वयाशी- तिकत्र्याशीतिकः । उत्तरपदवृद्धिर्भवति विप्रतिषेधेन। कः पुनरत्र विशेषोऽचामा- दिवृद्धौ वा सत्यामुत्तरपदवृद्धौ वा । अयमस्ति विशेषः। यद्यत्राचामादिवृद्धिः स्यादैजागमः प्रसज्येतx। प्राचां ग्रामनगराणाम् ॥ ७।३।१४॥ नगरग्रहणं किमर्थं न पाचां ग्रामाणामित्येव सिद्धम् । न सिध्यति । अन्यो प्र०-पदानामिति । पञ्चमीनिर्देशाभावादुत्तरपदस्य न स्यात् । वचनं त्वनाद्यजथै विज्ञाय- मानं पूर्वपदस्यापि वृद्धिं विदध्यात् । नियमार्थं वा स्यात् । जातार्थ एव प्रोष्ठपदानां वृद्धिः । प्रोष्ठपदानामेव वा जातार्थ इति । प्रोष्ठपाद इति । प्रोष्ठपदाभिर्युक्तः काल इत्यणो लुबविशेष इति लुपि कृते संधिवेलादिसूत्रेण जातार्थेऽण् । अत्राङ्गस्या- चामादेवद्धिर्मा भूदित्येवमर्थ उत्तरपदाधिकारः । उत्तरपदवृद्धौ सर्व चेत्यत्रोत्तरपदा. धिकारविहितवृद्धिपरिग्रहार्थश्च । द्विषाष्टिक इति । नन्वत्राप्यचामादेवृद्धिः प्राप्नोतीति कथमयमवकाशः । अथात्र येन नाप्राप्तिन्यायेनाऽऽदिवृद्धिर्बाध्यते तदा व्याशीतिके विप्र. तिषेधानुपपत्तिः । उत्सर्गापवादयोरतुल्यबलत्वादिति वार्तिककारस्य विप्रतिषेधोपन्यासो न युक्त इति चिन्त्यमेतत् । यद्यत्रेति । सा च प्रतिषिध्येत । ततस्तत्प्रतिषेध- संनियुक्त ऐजागमः स्यादित्यर्थः । उत्तरपदवृद्धेस्तु यथाऽत्र प्रतिषेधो न. भवति तथा न स्वाभ्यामित्यत्र प्रतिपादितम् । प्राचाम् । नगरग्रहणमिति । यद्यपि समुदायवचनोऽपि ग्रामशब्दोऽस्ति भूतग्राम उ०-इति सूत्रस्थपरमनष्किकमिति भाष्योदाहरणविरोध इति चेन्न। अनवृत्तस्य वाक्य- भेदेन संबन्धात्तेन परिमाणान्तस्येत्यस्यान्यत्र क्वाचित्कत्वं तेन परमनैष्किकसिद्धिर- नतिप्रसङ्गश्चेत्यदोषात् । संख्याया इत्येतद्वाक्यसाहचर्याच्चास्याप्युत्तरपद एव प्रवृत्तिरि- त्याशयात् । ननु पूर्वपदस्य सामान्यसूत्रेण सिद्धत्वाद्वचनं व्यर्थं स्यादत आह- वचनं त्विति । स्वयं फलान्तरमप्याह-उत्तरपदवृद्धाविति । चिन्त्यमेतदिति । उत्तरपदवृद्धरपवादत्वं न युक्तम् । विषयभेदात् । हृद्भगसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य चेत्यादौ पूर्वपदस्येत्युक्तेरन्यत्रोत्तरपदवृद्धिविषये पूर्वपदे वृद्ध्यभावबोधनादस्यावकाशः । ब्याशी- तिक उत्तरपदसंबन्ध्यच एवोभयप्राप्तर्विप्रतिषेधोपपत्तिः । फलविशेषपर्यवसायिनोईयोः संभवस्याभावाद्विप्रतिषेधमूलमसंभवोक्तिरत्राप्यस्तीत्यन्ये । प्रतिपादितमिति । अनन्तरत्वाद- चामादिवृद्धेरेव स निषेध इति तत्संनियोगशिष्ट ऐजागमः स्यादिति भावः । प्राचां मा० । ननु ग्रामः समूहो नगरं देशविशेष इत्यर्थभेदात्तदावश्यक- ४४. २. ३४, ४. ३. १६. ७. १. ११५ ११८. +५. ३. १५.४७. ३. ३. । - ·- । उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- ग्रामोऽन्यन्नगरम् । कथं ज्ञायते । एवं हि कश्चित्कंचित्पृच्छति । कुतो. भवा- नागच्छति ग्रामात् । स आह । न ग्रामानगरादिति । ननु च भो य एव ग्रा- स्तन्नगरम् । कथं ज्ञायते । लोकतः । ये हि ग्रामे विधयो नेष्यन्ते साधीयस्ते नगरे न क्रियन्ते । तद्यथा।अभक्ष्यो ग्राम्यकुक्कुटोऽभक्ष्यो ग्राम्यशूकर इत्युक्त सुतरां नागरोऽपि न भक्ष्यते । तथा ग्रामे नाध्येयामति साधीयो नगरे नाधीयते । तस्माद्य एव ग्रामस्तन्नगरम् । कथं यदुक्तमेवं हि काश्चत्कंचित्पृच्छति कुतो भवानागच्छति ग्रामात् स आह न ग्रामान्नगरादिति । संस्त्यायविशेषमसावाचष्टे। संस्त्यायविशेषा खेते ग्रामो घोषो नगरं संवाह इति । एवं तर्हि सिद्धे सति यग्रामग्रहणे नगरग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्योऽन्यत्र ग्रामग्रहणे नगरग्रहणं न भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । विशिष्टलिङ्गो नदी देशोऽयामाः [ २. ४. ७ ] इत्यत्र नगरपतिषेधश्चोदितः स न वक्तव्यो भवति । यद्येत- ज्ज्ञाप्यत उदीच्यग्रामाच्च बह्वचोऽन्तोदात्तात् [ ४. २. १०९] इत्यत्र नगरग्रहणं कर्तव्यम् । वाहीकग्रामेभ्यश्च [ ४. २. ११७ ] नगरग्रहणं कर्त- प्र०-इन्द्रियग्राम इति तथाऽपि जननिकायनिवासार्थत्वेनातिप्रसिद्धः। अभक्ष्यो ग्राम्यकु- क्कुटः । ग्रामे नाध्येयमिति तदर्थस्यैव ग्रहणमिति मत्वा प्रश्नः । अन्यो हि ग्राम इति । विशेषेण विशेषान्तरस्यासंग्रहणान्नगर ग्रहणम् । साधीयस्त इति । नगरस्या- शुचितरत्वात् । संस्त्यायविशेषमिति । सामान्यशब्दस्यापि प्रकरणवशाद्विशेषावस्थानं दृश्यते । संस्त्यायावगमने निर्माते विशेषपरिज्ञानाय कुत आगच्छतीति प्रष्टव्ये ग्राम- शब्दोच्चारणाद्विशेषवाची ग्रामशब्दोऽनेन प्रयुक्त इति प्रतीयते । संस्त्यायो निवासः । ब्राह्मणकर्षकपुरुषप्रधानो देशो ग्रामः । गोमहिष्यादियुक्तो घोषः । प्राकारपरिखा- न्वितं श्रेणीधर्मयुक्तं संस्थानं नगरम् । प्राकारपरिखायुक्तस्तु श्रेणिधर्मान्वितो देशः संवाहः । न च नगरशब्दसंनिधाने गोबलीवर्दन्यायेन विशिष्टग्रामग्रहणाय संवाहादिनिवृत्तये नग- रग्रहणम् । संवाहादिनिवृत्तेरनिष्टत्वात् । उदीच्यग्रामाच्चेति । ग्रामनगरमित्यादा- वार्थम् । वाहीकग्रामेभ्यश्चेति । शाकलिक इत्याद्यर्थम् । दिक्शब्दा इति । पूर्व- उ०-मत आह-यद्यपीति । निकायः समूहः। वस्तुतः समूहवचनस्य निवासवचनस्य च ग्रहणेऽपि नगरग्रहणवैयर्थ्यस्य दुर्वारत्वेन यद्यपीत्यादिग्रन्थो वस्तुतत्वनिरूपणपर एव । नत्वेतं विना प्रश्नानुपपत्तिरिति बोध्यम् । भाष्ये आगत इति । ग्रामादिति । कुतो भवान् ग्रामादागत इति पृच्छतीत्यन्वयः । कुतो भवानागच्छति ग्रामादिति क्वचित्पाठः । सामान्यशब्दस्यापीति । एवं च ग्रामशब्दो जननिवाससामान्ये तद्विशेषे चेति भावः । अत एव भाष्ये य एव ग्रामस्तन्नगरमिति संस्त्यायविशेषा ह्येते ग्रामो घोषो नगरं संवाह इति चोक्तम् । श्रेणी संघविशेषः। तद्धर्मः संभूयोपादानाशनम् । प्राकारेति । प्राकारपरिखाभ्यामयुक्त इत्यर्थः । शाकलिक इति । शाकलं नाम वाहिकेषु नगरम् ।

·भ.७ पा. ३ आ. १] पातअलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३३५ व्यम्। दिक्शब्दा ग्रामजनपदाख्यानचानराटेषु [६.२.१०३] नगरग्रहणं कर्त- व्यम् । इदं चतुर्थं ज्ञापकार्थम् । तत्रातिनिर्बन्धो न लाभः । तस्माद्यस्मिन्नेव ग्रामग्रहणे नगरग्रहणं नेष्यते तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । संख्यायाः संवत्सरसंख्यस्य च ॥ ७ । ३ । १५॥ संवत्सरग्रहणमनर्थक परिमाणान्तस्येति कृतत्वात् ॥ १ ॥ संवत्सरग्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् । परिमाणान्तस्यति कृतत्वात् । परि- माणान्तस्यासंज्ञाशाणयोः [ ७. ३. १७ ] इत्येव सिद्धम् । ज्ञापकं तु कालपरिमाणानां वृद्धिप्रतिषेधस्य ॥ २ ॥ एवं तर्हि ज्ञापयत्याचार्यः कालपरिमाणानां वृद्धिर्न भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । द्वैरात्रिकः त्रैरात्रिकः अत्र वृद्धिर्न भवति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । नास्त्यत्र विशेषः सत्यां वोत्तरपदवृद्धावसत्यां वा । इदं तर्हि । द्वैसमिकः समिकः। इदं चापि प्रयोजनं वैरात्रिकः वैरात्रिकः । ननु चोक्तं नास्त्यत्र विशेषः सत्यां वोत्तरपदवृद्धावसत्यां वेति । अयमस्ति विशेषः । यद्य- वोत्तरपदवृद्धिः स्यादचामादेर्वृद्धिर्न स्यात् । अपर आह । ज्ञापकं तु कालपरिमाणानां परिमाणाग्रहणस्य । एवं तर्हि ज्ञापयत्याचार्यः कालपरिमाणानां परिमाणग्रहणेन ग्रहणं न भवतीति । किमे- तस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । अपरिमाणबिस्ताचितकम्बल्येभ्यो न तद्धितलुकि प्र०-पाटलिपुत्रमित्यादौ पूर्वपदान्तोदात्तार्थम् । अतिनिबन्ध इति । अतिगौरवम् । न लाभ इति । लाघवम् । संख्यायाः । संवत्सरग्रहणमिति । कालः क्रियापरिच्छेदहेतुत्वात्परिमाणं . तद्वि- शेषवाची संवत्सरशब्द इति भावः । द्वैरात्रिक इति । द्वे रात्री अधीष्ट इति तद्धितार्थे समासे राज्यहःसंवत्सराच्चेति वा खविधानात्पक्षे ठञ् । द्वैसमिक इति । अधीष्टादिषु समायाः खः, द्विगोर्वेति पक्षे ठञ् । अचामादेर्वृद्धिर्न स्यादिति । सत्यपि संभवे बाधनं भवतीति न्यायात् । अपर आहेति । पूर्व विशेषविषयं ज्ञापनमाश्रितमिदानीं तु सामान्यविषयमिति भेदः । द्विवर्षेति । दे वर्षे भूता उ०-लाभपदार्थमाह-लाघवमिति । एवं चात्र नगरग्रहणं प्रत्याख्यातम् । संख्यायाः। काल इति । परिमाणान्तस्येत्यत्र परिच्छेदकमात्रं परिमाणशब्दन गृह्यते नतु सर्वतो मानमेव शाणप्रतिषेधादिति भावः । सत्यपि संभव इति । हृद्भगसिन्धवन्त इति पूर्वोक्तज्ञापकादिति वक्तुमुचितम् । इति भेद इति । असंख्या- ·उद्द्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- [ ४. १. २२ ] द्विवर्षा त्रिवर्षा । परिमाणपर्युदासेन पर्युदासो न भवति । प्रवाहणस्य ढे॥७।३।२८॥ परस्य वृद्धिर्नत्यनुवर्तत उताहो न+। किंचातः । यद्यनुवर्तते प्रवाह- णेयी* भार्याऽस्यति प्रवाहणेयीभार्यः वृद्धिनिमित्तस्येति x पुंवद्भावप्रतिषेधो न प्राप्नोति । अथ निवृत्तं न दोषो भवति । यथा न दोषस्तथाऽस्तु । अथवा पुनरस्त्वनुवर्तते । ननु चोक्तं प्रवाहणेयी भार्याऽस्य प्रवाहणेयीभार्यः वृद्धिनिमि- तस्येति पुंवद्भावप्रतिषेधो न प्राप्नोतीति । नैष दोषः। मा भूदेवम् । जाते- रित्येवं भविष्यति । यथातथयथापुरयोः पर्यायेण ॥ ७ । ३। ३१ ॥ अयं योगः शक्योऽवक्तुम् । कथमयाथातथ्यम् आयथातथ्यम् अयाथा- पुर्यम् आयथापुर्यम् । यदा तावत्पूर्वपदस्य वृद्धिस्तदैवं विग्रहः करिष्यते । न प्र०-तमधीष्ट इति ठञ् । तस्य वर्षाल्लुक् चेति पक्षे लुक् । द्विगोरिति ङीप्प्राप्तोऽपरिमा- णेति प्रतिषिद्धः । प्रवाह। पूर्वस्य तु वेति वर्तते । तत्र यदा पूर्वपदस्य वृद्धिर्नास्ति तदोत्तर- पदस्य वृद्धिभावाभावयोः श्रुतौ विशेषाभावाद्विशेषान्तरजिज्ञासया प्रश्नः । परस्येति । प्रवाहणेयीति । शुभ्रादिभ्यश्चेति ढक् । ननु वृद्धेनिमित्तं यस्मिञकारादिः स वृद्धि- निमित्त इत्याश्रितम् । ततोऽसत्यामपि वृद्धौ वृद्धिनिमित्तव्यपदेशसद्भावात्पुंव- द्भावप्रतिषेधो भविष्यति । नैतदस्ति । अणकानां वृद्धिमुत्पादयतामेव वृद्धिं प्रति निमित्तत्वं नान्यदा । यथा स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्त इत्यत्र सत्येवाऽऽत्मनेपदे स्नुक्रमोरात्मनेपदनिमित्तत्वादिडभावो नासति । जातेरिति । गोत्रं च चरणैः सहेति ज़ातिवाचित्वात् । अनुवृत्तेरेवं प्रयोजनाभावः । यथा० । न यथातथेति । यथातथेत्ययं निपातोऽविपरीतार्थवृत्तिरिति केचिदाहुः । उ०-पूर्वपदे परिमाणान्तस्येत्यस्याप्यप्रवृत्तेः । संज्ञाविषये त्वनभिधानं बोध्यम् । अन्यथा तद्विषये संवत्सरग्रहणस्य चारितार्थ्येन ज्ञापकं भज्येत । प्रवाहणस्य दे । भाष्ये परस्य वृद्धिति । उत्तरपदाधिकारात्प्राप्तिः । वृद्धिमु- त्पादयतामिति । फलोपहित एव निमित्तशब्दो मुख्य इति भावः । जातीति । अनन्तरापत्येऽपि गोत्रत्वारोपेण प्रत्ययात्प्रवाहणेयी सर्वथा जातिरेवेति बोध्यम् । प्रयोजनाभाव इति । हरदत्तस्तु तत्संबन्धाज्जातेश्चेत्यनित्यम् । तेनौपसंख्यानिकस्य न निषेध इत्याह । । एतौ पदार्थानतिवृत्तावव्ययीभावौ । तथाभावमनप्तिकान्त यथातथम्-सत्यम् । पुरा यथा भूतं यद्वस्तु तदयापि तथाभावमनत्तिकान्तं यथा- ४. १. १२३ ४६ ३. ३९. + ६.३.४१. यथा तथ० ·अ.पा. ३ आ. १] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३६७ थातथ्यम् । यथातथा अयथातथा । अयथातथाभाव आयथातथ्यम् । यदोत्तरपदस्य वृद्धि- स्तदैव विग्रहः करिष्यते । यथातथाभावो याथातथ्यम् । न याथातथ्यमया- हनस्तोऽचिण्णलोः ॥ ७ । ३ । ३२ ॥ हन्तेस्तकारे तद्धिते प्रतिषेधः ॥ १ ॥ हन्तेस्तकारे तद्धिते प्रतिषेधो वक्तव्यः । वार्चनम् प्रौणनम्+ । उक्तं वा ॥२॥ किमुक्तम् । धातोः स्वरूपग्रहणे तत्पत्यये कार्यविज्ञानात्सिद्धमितिः । आतो युक्चिण्कृताः ॥ ७ । ३।३३॥ रुद्ग्रहणं किमर्थम् । इह मा भूत् । ददौ धौ । नैतदस्ति प्रयोजनम् । अचिण्णलोरिति* वर्तते । यद्यचिपणलोरिति वर्तते अदायि आधायीत्यत्र न प्राप्नोति । वचनाच्चिणि भविष्यति । अचिण्णलोरिति वर्तते । एवमपि चौडिः बालाकिरित्यत्र प्राप्नोति । लोपोxऽत्र बाधको भविष्यति । इदमिह संप- धार्यम् । लोपः क्रियतां युगिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वाद्युक् । एवं तीचा- प्र०-अन्ये तु यथातथाशब्दयोः सपसुपति समास एतदर्थ इत्याहुः । ततो नत्रिति समासे कृते ब्राह्मणादिषु दर्शनात्ष्या । स्वरेऽपि नास्ति विशेषः । मित्यस्य त्रित्वादायुदात्तत्वादयाथातथ्यामत्यस्याप्यव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वात् । प्रत्यया. न्तरार्थ त्वेतन भवत्यनभिधानादेताभ्यां प्रत्ययान्तराभावात् । आतो यु० । ददाविति । उत्तमस्य णलो णित्त्वाभावपक्षे सावकाशमात्त्वं णित्त्वे परत्वाद्युग्बाधेत । अदायीति । सूत्रे चिणो निमित्तत्वेनोपादानादचिण्णलो- रित्यनुवर्तनाच्च विधिनिषेधयोः पर्यायः स्यात् । वचनादिति । आतो युचिणि चेति चिणः साक्षादुपादानानिषेधो न भविष्यति । चिणि विधिः प्रत्यक्षशिष्टत्वा- दसंदिग्धो निषेधस्तु णलर्थ एवानुवर्तते । अथ चिणर्थोऽपीति संदिग्ध इत्य- संदिग्धो विधिरेव प्रवर्तते अचामादेरिति वर्तत इति । नन्वेवं दरिद्रायके उ०-पुरम् । अत एव सूत्रे ह्रस्वनिर्देश इति केचित् । एतच्च • यथातथाभाव इति भाष्येण विरुध्यते । तस्मात्सूत्रेऽपि दीर्घपाठ एवोचित इति परे । अयं. निपात इति । विशिष्टो निपात इत्यर्थः । अविपरतिार्थः सत्यरूपोऽर्थः । एतदर्थः । एतवृत्ति- विषय इत्यर्थः । सत्यरूपार्थ इत्यर्थो वा । आतो युक् । ननु निरवकाशत्वाण्णल औत्वं बाधकं स्यादत आह-उत्तमस्येति । इदमुपलक्षणं भूतपूर्वगत्यौत्वस्य दरिद्रातेरालोपे प्रवृत्त्या चारितार्थ्यात् । विषयभेदे- नापवादत्वाभाव इति तु नेत्युक्तम् । पर्यायः स्यादिति। एवं च न प्राप्नोतीति भाष्यस्य पक्षे न प्राप्नोतीत्यर्थ इति भावः । असंदिग्धों विधिरेवेति । तदुक्तं भाष्ये वचनाच्चिणि + ६.४. १३५.४५. २. ११४, * . ३. ३२.२ ४.१.९६.४ ६.४. १४८. आयथातथ्य- ॥ ------- ·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- मादेरिति x वर्तते । यत्राचामादिराकारस्तत्र युगिति । एवमपि ज्ञा देवताऽस्य स्थालीपाकस्य ज्ञः स्थालीपाकः अत्र पाप्नोति । तस्मात्कृग्रहणं कर्तव्यम् । नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्यानाचमेः ॥ ७ । ३ । ३४ ॥ अत्यल्पमिदमुच्यतेऽनाचमेरिति । अवमिकमिचमीनामिति वक्तव्यम् । वामः कामः आचामः। शाछासाह्वाव्यावेपां युक् ॥ ७ । ३। ३७॥ णिप्रकरणे धूश्रीञोर्नुग्वचनम् ॥ १॥ णिपकरणे धञ्भीबोर्नुग्वक्तव्यः । धूनयति पीणयति । पातेलुग्वचनम् ॥ २॥ पालयति। प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्यात इदाप्यसुपः ॥ ७ । ३ । ४४ ॥ स्थग्रहणं किमर्थत् । इदं विचारयिष्यत इत्त्वे कग्रहणं संघातग्रहणं वा प्र०-युङ् न प्राप्नोति । एवं तर्हि दोषान्तरोपन्यासादयं दोषो नोक्तस्तदाह-एवमपीति । आदिवद्भावादत्र प्रसङ्गो यथा दाय इत्यादौ । नोदा० । काम इति । आयादय आधधातुके वेति यदा णिङ् नास्ति तदा घत्रि वृद्धिनिषेधस्य पर्युदासः। विश्रामशब्दस्त्वसाधुरेव । उद्यमोपरमौ संज्ञापूर्वको विधि- रनित्य इति वृद्ध्यभावात् । शाछा० । पाते गिति । यद्यपि पाल रक्षण इत्यस्य पालयतीति सिध्यति तथाऽपि पातेः पुनिवृत्तये लुगागमविधानम् । लुग्विकरणत्वात्तस्य युको प्रसङ्गः । प्रत्यय० । स्थग्रहणमिति । कादिति वर्णग्रहणं नच वर्णमात्रं ककारः प्रत्ययोऽस्तीति सामर्थ्यात्प्रत्ययावयवे प्रत्ययशब्दो वर्तिष्यत इति प्रश्नः । इतरः पक्षान्तरे प्रयोजनमाख्यातुमाह-इदमिति । वक्ष्यमाणस्य बुझ्या प्रत्यक्षीकृत्य परा- उ०-भविष्यत्यचिण्णलोरिति वर्तत इति । इदं प्रत्यक्षं तदानुमानिकमित्यर्थः । आक्कि वद्भावादिति । आद्यन्तवदेकस्मिन्नित्यनेनाचामादित्वमिति भावः । नोदात्तोः । ननु कमेणिङि वृद्धौ णिलोपे कामः सिद्धोऽत आह- आयादय इति । उद्यमोपरमेति । तयोरनुदात्तोपदेशत्वादिति भावः । वृद्ध्यभा- वादिति । पञर्थे के साधुरित्यन्ये । शाछाः । पुनिवृत्तय इति । अर्तिह्रीतिप्राप्तपुङनिवृत्तय इत्यर्थः । नन्वनेन प्राप्तयुनिवृत्तय इति वक्तुं युक्तमत आह-लुग्विकरणत्वादिति । प्रत्ययस्थात् । ननु वक्ष्यमाणस्याप्रत्यक्षत्वात्कथमिदमा परामर्शोऽत आह-क्षत्र- ४७, २. ११७.

·अ.७ पा. ३ आ. १] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३३९ स्थावर्णग्रहणं वेति । तद्यदा संघातग्रहणं तदा स्थग्रहणं कर्तव्यमिहापि यथा स्यात् कारिका हारिका । यदा हि वर्णग्रहणं तदा केवलः ककारः प्रत्ययो नास्तीति कृत्वा वचनाद्भविष्यति । अथासुप इति कथमिदं विज्ञायते । असुब्बतोऽङ्गस्यति । आहोस्विन्न चेत्सुपः पर आबिति । किंचातः। यदि विज्ञायतेऽसुब्वतोऽङ्गस्यति बहुचर्मिका अत्र न प्राप्नोति । अथ विज्ञायते न चेत्सुपः पर आबिति न दोषो भवति । यथा न दोषस्तथाऽस्तु । -मर्शः । इहापीति । अन्यथा दत्तिकेत्यौदावेव स्यात् । अज्ञाताद्यर्थविवक्षायामत्र प्रत्ययः । स्थग्रहणे तु क्रियमाणे सर्वत्र भवति । प्रत्ययस्यापि व्यपदेशिवद्भावेन प्रत्ययस्थत्वात् । असुब्बत इति । न सुब्वदसुब्वदिति नसमासोऽसुप इत्यस्य बहुव्रीहित्वप्रदर्शनाय । भाष्यकारेण लाघवं नाऽऽश्रितम् । तदाश्रयणे हि बहुव्रीहिरेव न्याय्यो नतु मतुबन्तः समासः । तत्रायं प्रश्नः । किमसुप इति बहुव्रीहिराश्रीयते न विद्यते सुब्यस्मिंस्तद्सुबिति । अथ तत्पुरुषः प्रसज्यप्रतिषेधश्च न चेत्सुप इति । प्रत्ययग्रह- णेन तदन्तविधेः सुबन्तादिति बोद्धव्यम् । बहुचर्मिकेति । बहूनि चर्माण्यस्या- मिति बहुव्रीहिः । प्रत्ययलक्षणेन सुब्वदेतदङ्गमितीत्त्वं न प्राप्नोति । न लुमताऽ- ङ्गस्येति प्रतिषेधोऽत्र नास्ति । लुमता लुप्ते यदङ्गं तस्य कार्ये स प्रतिषेधः । इदं तु टाप्यङ्गम् । न दोषो भवतीति । चर्मशब्दः सुबन्तो नच तस्मात्पर आप्ठ्य- वधानात् । बहवः परिव्राजका अस्यां सा बहुपरिव्राजकेत्यत्र तु प्रत्ययलक्षणेन सुबन्तात्परिव्राजकशब्दात्पर आबिति प्रतिषेधः प्रवर्तते । पर्युदासाश्रयणे समासादसु- बन्तात्पर आबिति स्यादेवावेत्त्वम् । तथाऽसुप इत्यनर्थकं स्यादिति प्रसज्यप्रतिषेध भावः उ०-साणस्यति । ननु स्थग्रहणे दत्तिकेत्यादौ प्रत्ययस्य कशब्दस्य प्रत्ययस्थत्वायोगोऽत आह-प्रत्ययस्यापीति । प्रसज्येति । एवं च सौत्रत्वादसमर्थसमास इति भावः । ननु सुलोपात्कथमेतत्सुब्वदङ्गमत आह-प्रत्ययलक्षणेनेति । टाप्यङ्गामिति । आपि परे यदङ्गमविद्यमानसुपकं तदवयवाकारस्य प्रत्ययस्थकात्पूर्वस्येत्त्वमिति सूत्रादिति । चर्मशब्दः सुबन्त शति । गोस्त्रियोरित्यादिसूत्रस्थभाष्यत्रामाण्येन बहु जस् चर्मन् जसित्यवस्थायामुत्तरजसुत्तरं कपि समासान्ते पूर्वसुपोस्तद्धितान्तत्वा- प्रातिपदिकत्वेन लुक्यपि प्रत्ययलक्षणेन सुबन्तत्वात्कपः पूर्वभागस्य समाससंज्ञा । यद्दा कप्समाससंज्ञयोर्युगपत्प्राप्तिः । कपः समासावयवत्वं तु वाचनिकमेव । समासान्तविषये च सुबन्तात्तद्धितोत्पत्तिरित्यस्य त्यागः । प्रत्ययस्य निरर्थकत्वात्परिपूर्ण . पदमित्यादि- त्यायविषयमभावादिति भावः । एतेन कबन्तस्य प्रातिपदिकत्वेन ततः सुपि ततः समास · इत्यपास्तम् । तावताऽप्यनेकसुबन्ताभावेन समासस्य दुरुपपादत्वादत्रत्त्वासिद्धश्चेति दिछ । असुप इत्यस्य प्रत्युदाहरणं दर्शयलि-बत्व इति। उपचय इति । तदकरणाल्ला- ·- ३४० उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- इदं विचार्यत इत्त्वे कग्रहणं संघातग्रहणं वा स्याद्वर्णग्रहणं वेति । कश्चात्र विशेषः। इत्त्वे कग्रहणं संघातग्रहणं चेदेतिकास्वप्राप्तिः ॥ १ ॥ इत्त्वे कग्रहणं संघातग्रहणं चेदतिकास्वप्राप्तिः । एतिकाश्चरन्ति+ । वचना- भविष्यति । अस्ति वचने प्रयोजनम् । किंम् । कारिका हारिका । अस्तु तर्हि वर्णग्रहणम् । वर्णग्रहणं चेयवहितत्वादप्रसिद्धिः ॥२॥ वर्णग्रहणं चेदयवहितत्वान्न प्राप्नोति । कारिका हारिका । अकारेण व्य- वहितत्वान प्राप्नोति । एकादेशे कृते नास्ति व्यवधानम् । एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवद्भवतीति स्थानिवद्भावाद्यवधानमेव । एवं ताहायं प्रत्ययस्थात्का- ननु वर्ण- प्र०-आश्रीयते । इत्त्व इति । यद्यकारान्तस्य शब्दस्य कादिति निर्देशस्ततः संघात- ग्रहणम् । अथाऽऽगन्तुनाऽकारणोच्चारणार्थेन निर्देशस्ततो वर्णग्रहणम् । ग्रहणे स्थग्रहणस्याऽऽनर्थक्यात्स्थग्रहणात्संघातग्रहणेन भाव्यम् । नैतदस्ति । कोऽत्र निर्दोषः पक्ष इति विचार्यते । यदि च संघातग्रहणपक्षो दोषवांस्तन्मा कारि स्थग्रहणमुपचयो भविष्यति । एतिका इति । एतदोऽकाचे जसि त्यदायत्वे टापी- त्वे च रूपम् । अकचोऽकार उच्चारणार्थो न श्रवणार्थः । तेन धकिद्धिरकुदि- त्यादि सिध्यति । वचनादिति । यथैव कारिकेत्यादावेकादेशे कृतेऽनच्के ककारे संपन्ने भूतपूर्वगत्या भवत्येवमकज्विधिसूत्रेऽकशब्दः संघात उच्चारित इति तदाश्रये. त्वप्रवृत्तिः । अस्तीति । एकादेशस्य पूर्वविधौ स्थानिवद्भावात् । अथवा वचना- दित्यस्यायमर्थः--न यासयोरिति ज्ञापकाद्भविष्यति । इतरस्त्वगृहीताभिप्राय आह- अस्तीति । ततश्चाभिप्रायमप्रकाश्यपक्षान्तरमाश्रयति-अस्तु तहीति । व्यवहित- त्वादिति । ननु चाऽऽपीत्यनेन ककारो न विशेष्यते किं तकारः । आपि च उ०-घवमित्यर्थः । नच वर्णग्रहणे स्थग्रहणाभावे कान्तात्प्रत्ययादित्यर्थः स्यादिति वाच्यम् । क्षिपकादीनामिति निषेधवैयर्थ्यांपत्तेः । एवं च पूर्वग्रहणमपि माऽस्तु । प्रत्यये कीत्येव युक्तम् । कादावित्यर्थस्तु न यासयोरितिनिषेधसामर्थ्यान्नेति भावः । उच्चारणार्थ इति । एवं च प्रत्ययस्थकशब्दस्याभावः। ननु वचनस्य कारिकादिरवकाशः स्यादत आह- यथैवेति । एकादेश इति । अन्तरङ्गत्वाद्वार्णादाङ्गमिति तु विभिन्नस्थानिकत्वान्नेति भावः । स्थानिवद्भावादिति । नचैवमकास्य नाऽऽप्परत्वं ककाराकाराभ्यां व्यवधा- नादिति वाच्यम् । सामर्थ्येनादोषात् । अत एव न यासयोरित्यादि चरितार्थम् । अत एतिकाशब्दे त्रिभिर्व्यवायेऽपि न दोषः । भाष्येऽकारेणेति । ककारेण व्यवं- +५. ३. १० .

·अ.७ पा. ३ आ. १] पतिञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३४१ त्पूर्वस्येति न क्वचिदव्यवधानं तत्र वचनाद्भविष्यति । वचनप्रामाण्यादिति चेद्रथकट्यादिष्वतिप्रसङ्गः॥ ३ ॥ वचनप्रामाण्यादिति चेद्रथकटयादिषु दोषो भवति । रथकटया+ गर्ग- काम्या। नैष दोषः । येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपि वचमप्रामाण्यात् । केन च नाव्यवधानम् । वर्णेनैकेन । संघातेन पुनर्व्यवधानं भवति न भवति च । अथवा पुनरस्तु संघातग्रहणम् । ननु चोक्तमित्त्वे कग्रहणं संघातग्रहणं चेदेतिकास्वप्राप्तिरिति । परिहतमेतद्वचनाद्भविष्यतीति । ननु चोक्तमस्ति वचने प्रयोजनम् । किम् । कारिका हारिकेति । अत्राप्येकादेशे कृते व्यपवर्गाभा- वान प्राप्नोति । अन्तादिवद्भावेन व्यपवर्गः । उभयत आश्रये नान्तादिवत् । एवं तर्खेकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवद्भवतीति स्थानिवद्भावाव्यपवर्गः । एवं प्र०-परतोऽकारस्य कात्पूर्वस्येति व्यवहितस्यापि पूर्वत्वादित्त्वं प्रवर्तिध्यते । नैतदस्ति । रथकट्यादावप्येवं प्रसङ्गात् । किंच कात्पूर्वस्येति पूर्वग्रहणं कृतं न त्वापि पूर्व स्येति । ततश्च निर्दिष्टपरिभाषोपस्थानाब्यवधाने न प्राप्नोति । तत्र वचनादिति । आनन्तर्यमसंभवान्नाऽऽश्रीयते । रथकट्योति । रथानां समूह इतीनित्रकट्यचश्चेति कट्यच् । गर्गकाम्येति । गर्गमिच्छत्यात्मन इति काम्यच्प्रत्ययान्ताद प्रत्ययादित्य- कारप्रत्ययः । येन नाव्यवधानमिति । नाऽऽनन्तर्य परित्यज्यते किंतु यावत्संभवति ताबदाश्रीयते । यद्येवमेतिका इत्यत्र द्वाभ्यामकाराभ्यां व्यवधानादित्त्वं न प्राप्नोति । एकस्तसंबन्ध्यकारो द्वितीयस्त्यदादीनाम इत्यकारः । नैष दोषः । द्वयोरकारयोरेका- देशे कृते टापा सहैकादेशस्य स्थानिवद्भावादेकेनवाकारेण व्यवधानं न पुनः स्थानि- वत्त्वप्रतिपत्तिर्यतो दावकारौ व्यवधायकौ स्याताम् । सकृत्प्रवृत्त्या लक्षणस्य चरितार्थ- त्वात् । व्यपवर्गाभावादिति । वार्णादाङ्ग बलीय इत्येतदनाश्रित्योक्तम् । उभयत इति । आपि यः कशब्द इत्येवमुभयमाश्रीयते । अथ त्वापि परतोऽकारस्य कात्पूर्वस्येत्याश्र. उ०-धानं तु वचनात्सोढव्यमेवेति भावः । व्यवहितस्यापीति। पूर्वग्रहणमुभयान्वयीत्यभिमानः । कात्पूर्वस्येतीति । तत्र पूर्वग्रहणं तु कटुकेत्यादौ परस्य कार्यित्वनिवृत्त्यर्थमावश्यकम् । तसंबन्धीति । तकारस्य संबन्धीत्यर्थः । एकादेशे कृत इति । अतो गुण इत्यनेन । टापा सहति । टापा सहैकादेशस्य स्थानिवद्भावं विना पूर्वैकादेशस्य स्थानिवत्त्वं वक्नुमशक्यं तस्य टाबेकादेशेनापहारेणादर्शनादिति भावः । न पुनरिति । अकारयोरेकादेशस्येति भावः । सकृत्प्रवृत्त्यति । न यासयोरिति निषेधोऽप्यत एव चरितार्थः । अनाश्रित्येति । भिन्नस्थानिकत्वादिति भावः । ननु युगपदुभयाश्रयण एव स निषेध इति तत्प्रत्या- +४. २.५१.३.१.१; ३. ३.१०२. --- navin -- ·শুধুখবৰ ताचार्यप्रवृत्तिापयति भवत्येवंजातीयकानामफीत्त्वामिति यदयं न यासयो: [४५] इति प्रतिषेधं शास्ति । ममकनरकयोरुपसंख्यानमप्रत्ययस्थत्वात् ॥ ४ ॥ ममकनरकयोरुपसंख्यानं कर्तव्यम् । मामिका+ नरिका । किं पुनः कारणं न सिध्यति । अप्रत्ययस्थत्वात् । त्यक्त्यपोश्च प्रतिषिद्धत्वात् ॥ ५ ॥ त्यक्त्यपोश्चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । दाक्षिणायिका अहत्यिका किं पुनः कारणं न सिध्यति । प्रतिषिद्धत्वात् । उदीचामाक्तः स्थाने यापूर्वी- याः [ ४६ ] इति प्रतिषिद्धत्वात् । न यासयोः ॥ ७।३ । ४५॥ न यत्तदोरिति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । यकां यकामधीते । तक्वं तको पचामह इति । प्रतिषेधे त्यकन उपसंख्यानम् ॥ १ ॥ पतिषेधे त्यकन उपसंख्यानं कर्तव्यम् । उपत्यका आधित्यका+। तत्तझुप- संख्यानं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । आचार्यप्रवृत्तिापयति वैवंजातीयकानायित्वं प्र०-यिष्यते तथाऽप्युभयमेवाऽऽश्रितं तुल्यकालं भवति । एवंजातीयकानामिति । प्रकार- वचने जातीयप्रत्ययः । अकज्वतामित्यर्थः । मामिकेति । ममायं युष्मदस्मदो- रन्यतरस्यां खञ्चेत्यन्यतरस्यां ग्रहणात्याग्दीव्यतोऽणित्यण । तवक्रममकावकवचन इति ममकादेशः । केवलमामकेत्यनेन संज्ञाछन्दसोर्जीपो नियमादन्यत्र टापू । नरं काय तीति नरिका । दाक्षिणात्यिकेति । दक्षिणस्मिन्दशे दक्षिणादाच् तत्र भवा दक्षि- णापश्चात्पुरसस्त्यगिति त्या । अज्ञातायविवक्षायां कः । इह. भवेहत्यिका । अव्य- यात्त्यप् । पूर्ववत्कः । उदीचामात इति. पाक्षिकप्रतिषेधप्रसङ्गे वचनम् । न या० । या सेति प्रथमैकवचनान्तयोरुपादानाविभक्त्यन्तरे प्रतिषेधाप्रसङ्गादाह- यत्तदोरिति । उपत्यकेति. । उपाधिभ्यां त्यकन्चासबारूढयोरिति त्यकन् । वैवं जातीयकानामिति । येऽनेकाचो व्यञ्जनादया. प्रत्ययाः संज्ञाविषयारलेषामित्यर्थः । उ०-ख्यानपरान्नैकः प्रेष्योऽविरोधार्थी युगपदुभयोः करोतीति भाष्याल्लभ्यतेऽत, आह. तुल्यकालमिति । तुल्यकालमेवोभयमाश्रितमित्यन्वयः । । आपककारश्च युगपदकार- विशेषणत्वेनाऽऽश्रिताविति भावः । न यासयोः । यत्तदोरिति । सूत्रे स्वरूपं न विवक्षितमिति तात्पर्यम् । संज्ञा- विषया इत्यस्य प्रयोजनं चिन्त्यम् । ननु · लुकः पूर्वमन्तरङ्गत्कादित्त्वमत आह- +४. ३. ३. ४ ३. २, ३. ४,२,१६.५.३..७३..* *... १.४५ ३. ७३. +५.२,३४.

·म. ७ पा. ३ आ.] पातालव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३४३ भवतीति यदयं मृदस्तिकन् [ ५. ४. ३९ ] इतीत्त्वभूतं निर्देशं करोति । पावकादीनां छन्दस्युपसंख्यानम् ॥ २ ॥ पावकादीनां छन्दस्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । हिरण्यवर्णाः शुचयः पावकाः। शक्षकाः अलोमकाः । छन्दसीति किमर्थम् । पाविका अलोमिका । आशिषि च ॥३॥ आशिषि चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । जीवताजीवका । नन्दतानन्दका । भव- ताद्भवका+। उत्तरपदलोषे च ॥४॥ उक्तपदलोपे चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । देवदत्तिका देवका । यज्ञदतिका यज्ञकाx। क्षपिकादीनां च ॥५॥ क्षिपकादीनां चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । क्षिपका ध्रुवका धुवका । ३०-यदयमिति । ननु च तद्धितलुगर्थमिकारोच्चारणं स्यात् । अन्यथा पञ्चभिर्मृत्ति काभिः क्रीत इत्यारेदिति ठकोऽध्यर्धपूर्वेति लुकि कृते लुक्तद्धितलुकीति टापो लुकि निमित्ताभावादित्त्वं न स्यात् । पञ्चमृत्तिक इति । अन्तरङ्गांश्च विधीन्सर्वो लुग्बाधते न सुब्लुगेव । तथा च सनीस्रंस इत्यादौ नलोपो न भवति । पञ्चभिः खट्वाभिः क्रीतं पञ्चखट्वमित्यादौ टापा सहकादेशो न भवति । अन्यथैकादेश- स्याऽऽदिवद्भावादाब्ग्रहणेन ग्रहणाल्लुकि कृतेऽकारस्य श्रवणं न स्यात् । तदेवं सति प्रयोजने न ज्ञापकमिकारोच्चारणमिति चिन्त्यमेतत् । त्यिकन्निति प्रक्रियालाघवाय स्त्रीविषयत्वाद्वक्तव्ये. त्यकन्नित्यकारोच्चारणमित्त्वाभावस्य न ज्ञापकम् । पञ्चभिरुपत्य- काभिः क्रीतं पञ्चोपत्यकमित्यादौ तद्धितलुक्यकारश्रवणार्थत्वात्तस्य । पुनन्ति पावयन्तीति का पावकाः । जीवकेति । आशिषि चेति वुन्. । देवकेति । अनजादौं च विभाषा लोपों वक्तव्य इति दत्तशब्दस्य लोपः । क्षिपकेति । क्षिपे- रिगुपधत्वात्के कृतेऽज्ञातादिषु कः अथवा क्वुन्शिल्पिसंज्ञयोरिति क्वुन् । धुनोति । ध्रु. मतिस्थैर्ययोः । धुवकेतिः । धू विधूनने । वर्णकेति । वर्ण- उ०-अन्तमांश्चेति । विन्त्यमेतदिति । वस्तुप्तो भाष्यप्रामाण्यादेतद्विषयेऽन्तरङ्गानपीत्यस्य ज्ञापासियामाजिदावेनानित्यत्वमङ्गीकार्यमस्यानभिधानं चेत्याहुः । स्त्रींविषयत्वात्य- क्रियालाघकाय त्यिकामिति व्यक्तव्य इत्यन्वयः । पुनन्तिः पावयन्तीतिः वेति । अर्थव्यस्याप्युनलाभादिति भाक । धु मतीति । पचायचि कुटादित्वाद्गुणाभावेऽज्ञा- + ३.१.१५०.४५.३.८३.

·३४४ उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- तारका ज्योतिषि ॥६॥ तारका ज्योतिष्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । तारका । ज्योतिषीति किमर्थम् । तारिका दासी। वर्णका तान्तवे ॥७॥ वर्णका तान्तव उपसंख्यानं कर्तव्यम् । वर्णका । तान्तव इति किमर्थम् । वर्णिका भागुरी लोकायतस्य । वर्तका शकुनौ प्राचाम् ॥ ८॥ वर्तका शकुनौ माचामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । वर्तका शकुनिः । शकुनाविति किमर्थम् । वर्तिका भागुरी लोकायतस्य । पाचामिति किमर्थम् । वर्तिका । अष्टका पितृदेवत्ये ॥ ९॥ अष्टका पितृदेवत्य उपसंख्यानं कर्तव्यम् । अष्टका । पितृदेवत्य इति किम- र्थम् । अष्टिका* खारी। वा सतकापुत्रकावृन्दारकाणाम् ॥ १० ॥ वा सूतकापुत्रकावृन्दारकाणामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । सूतका सतिका । पुत्रका पुत्रिका । वृन्दारका वृन्दारिका । प्र०-यति महत्त्वादिकं गुणमिति वर्णका प्रावरणविशेषः । तन्तूनां विकारस्तान्तवम् । ओरनित्यञ् । वर्णिकेति । व्याख्यात्रीत्यर्थः । भागुरी टीकाविशेषः । अष्ट- केति । इष्यशिभ्यां तकन्निति तकन् । पितरश्च देवताः पितृदेवताः । तदर्थ कर्म पितृदेवत्यम् । देवतान्तात्तादयें यदिति यत् । अष्टिकेति । अष्टौ परिमाणमस्याः संख्याया अतिशदन्तायाः कन्निति कन् । सूतकेति । न सामिवचन इति प्रति- षेधाज्ज्ञापकात्स्वार्थे, कन् । पुत्रिकेति । पुत्रशब्दाच्छारिवादित्वान्ङीन्प्रत्ययस्ततः स्वार्थे कन् । केऽण इति ह्रस्वस्तस्य पक्षेऽकारो विधीयते । वृन्दारिकेति । वृन्दमस्या अस्ति । शृङ्गवृन्दाभ्यामारकन्प्रत्ययो वक्तव्य इत्यारकन् । उ०-तादिषु कः कवुन्वा । वर्णयतीति । स्वगतं गुणं प्रकाशयतीत्यर्थः । व्याख्यात्रीति। लोकायतशास्त्रस्य व्याख्यानरूपो ग्रन्थविशेष इत्यर्थः । वर्तिका भागुरीत्यत्रापि वर्ति- केत्यस्य व्याख्यात्रीत्यर्थः । इष्यशिभ्यामिति । अश्नन्ति ब्राह्मणा अस्यामित्यर्थः । स्वार्थे कन्निति । सूतैव सूतकेत्यर्थः । यावादित्वादित्यन्ये । पुत्रशब्दादिति । वार्तिक पुत्रकेत्यकारमध्यपाठोऽपपाठः । कैयटविरोधात् । . अकार . इति । वा. अ इति च्छेदेनेत्यर्थः । सूतकादौ . त्वित्त्ववोधनार्थ एव पक्षेऽकार इति बोध्यम् । २२.

·अ.७ पा. ३ आ. १] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३४५ उदीचामातः स्थाने यकपूर्वायाः॥ ७ । ३ । ४६ ॥ किमर्थं स्त्रीलिङ्गनिर्देशः क्रियते न यकपूर्वस्येत्येवोच्येत । स्त्रीविषयो य आकारस्तस्य स्थाने योऽकारस्तस्य मतिषेधो यथा स्थात् । इह मा भूत् । शुभं यातीति शुभंयाः शुभंयिका+ । भद्रंयिका । यकपूर्वे धात्वन्तप्रतिषेधः ॥ १ ॥ यकपूर्वे धात्वन्तपतिषेधो वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् । सुनयिका अशोकिका अपाकिका। भस्वैषाजाज्ञाद्वास्वा नपूर्वाणामपि ॥ ७ । ३ । ४७ ॥ एषावे नपूर्वे अनुदाहरणे असुप इति x प्रतिषेधात् । अथ भस्त्राग्रहणं किमर्थं नाभाषितपुरकादित्येव सिद्धम् । भस्वाग्रहणमुपसर्जनार्थम् ॥ १ ॥ उपसर्जनार्थोऽयमारम्भः । अभस्त्रिका अभस्त्रका । प्र०- उदीचां० । स्त्रीविषय इति । अर्थगतं स्त्रीत्वं शब्द आरोप्य निर्देशः कृतः । शुभंयिकेति । शुभं याति भद्रं यातीति विवप् । शुभंभद्रंशब्दौ निपातौ । अज्ञा- ताद्यर्थविवक्षायां कः । केऽण इति ह्रस्वः । यकपूर्व इति । धात्वन्ताभ्यां यका- रककाराभ्यां परस्याऽऽतः स्थानेऽकारस्येत्त्वप्रतिषेधस्य प्रतिषेधस्तेनेत्त्वं भवत्येव । शोभनो नयोऽस्याः सुनया। नास्ति शोकोऽस्या अशोका । पूर्ववत्कः । भखै० । पाक्षिकप्रतिषेधार्थ आरम्भः । एषाढे इति । न एषका न के इति विगृह्यान्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुग्बाधत इत्यकृतेषु त्यदायत्वादिषु समासे कृते सुब्लाक समासाद्या विभक्तिस्तस्यां त्यदाद्यत्वं ततष्टाप् । स च प्रत्य- यलक्षणेन सुबन्ताभ्यां पर इत्यसुप इतीत्वप्रतिषेधस्य व्यापारादनेषका इत्येव भवति । तस्मादनपूर्वको तयोः पाक्षिकप्रतिषेधः । एषका एषिका के द्विके इति । एषेति प्रथमैकवचन निर्देशादन्यत्र नित्यमित्त्वमेतिकाश्चरन्तीति । अभस्त्रिकेति । नास्ति भत्रा उ०- उदीचा० । स्त्रीलिङ्गनिर्देशमात्रेण कथमाकारस्य स्त्रीविषयत्वं लभ्यतेल आह-अर्थगत. मिति ) धात्वन्तशब्देन तथाभूतौ कारककागै लक्ष्येते इत्याह-धात्वन्ताभ्यामिति । भषा० । नित्येत्त्वस्य प्रत्ययस्थादित्येव सिद्धेः सूत्रारम्भफलमाह-पाक्षिकेति । उदीचामित्यनुवर्तनादिति भावः । प्रत्ययलक्षणेनेति । अन्तर्वतिसुब्लुक इति शेषः । . भाष्ये नञ्पूर्वे इत्युपलक्षणम् । सपूर्वेऽनुदाहरणे इत्यस्यार्थस्य तुल्यन्यायात्तेन परमैषि- केत्येवेत्यादि बोध्यम् । प्रथमैकवचनति । अत एवषाद्वे नपूर्वे अनुदाहरणे इति भाष्य एषेत्येवोक्तम् । अविवक्षितत्व एबवीत्येव वदेोदिति बोध्यम् । नास्ति भरेति । . +५. ३. ७३, ७. ४. १३.४७. ३.४४.२ ७.३.४८ ७३.

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- नपूर्वग्रहणानर्थक्यं चोत्तरपदमात्रस्यद्वचनात् ॥ २ ॥ नम्पूर्वग्रहणं चानर्थकम् । किं कारणम् । उत्तरपदमावस्पेद्वचनात् । उत्तर- पदमात्रस्येत्त्वं वक्तव्यम् । निर्भस्त्रका निर्भस्त्रिका । बहुभस्त्रका बहुभस्त्रिका । इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये सप्तमस्याध्यायस्य तृतीये पादे प्रथममाह्निकम् ॥ ठस्येकः॥ ७।३। ५० ॥ किमिदं ठादेशे वर्णग्रहणमाहोस्वित्संघातग्रहणम् । कश्चात्र विशेषः । ठादेशे वर्णग्रहणं चेद्धात्वन्तस्य प्रतिषेधः॥१॥ ठादेशे वर्णग्रहणं चेद्धात्वन्तस्य प्रतिषेधो वक्तच्यः । पठिता पठितुम्। अस्तु तर्हि संघातग्रहणम् । संघातग्रहणं चेदुणादिमाथितिकादीनां प्रतिषेधः॥२॥ संघातग्रहणं चेदुणादिमाथितिकादीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः । उणादीनां तावत्।.. प्र०-अस्या इति बहुबीहावुपसर्जनह्रस्वत्वे कृते यष्टाबुत्पद्यते स भाषितपुंस्कादभाव त्पर इत्युत्तरसूत्रेण पाक्षिकप्रतिषेधाप्रसङ्गाद्भस्वाग्रहणम् । मञ्पूर्वग्रहणानर्थक्यमितिका अपिग्रहणेन केवलानां समुच्चयादन्यपूर्वाणामप्रसङ्गान्न कर्तव्यं नञ्पूर्वग्रहणम् । तत्र' पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदुत्तरपदस्य च ग्रहणात्सर्वेष्टसिद्धि । इत्युपाध्यायजैयटपुत्रकैयटकृते महाभाष्यप्रदीपे सप्तमस्याध्यायस्य तृतीये पादे प्रथममाह्निकम् । ठस्येकः । किमिदमिति । किं व्यञ्जनमात्र प्रतिपिपादयिषितमागन्तुना तूबा रणार्थेनाकारेण निर्देशोऽथ संघात एव स्थानी निर्दिष्ट इति प्रश्नः । धात्वम्तम तिषेध इति । संघातग्रहणे त्वेष न दोषः पठतीत्यत्रापि ठस्याऽऽनर्थक्यावर्थवः उ०-एतेनानुपसर्जनेऽप्यादान्चार्याणामित्यात्वबाधनार्थ भस्त्राग्रहणमित्यपास्तम् । उपसर्जने चारि... तार्थेन बाधे मानाभावात् । नपूर्वग्रहणाकरणे दोषमाह-अन्यपूर्वाणामप्रसङ्गादिति । अथापिग्रहणेन केवलानामन्यपूर्वाणां च संग्रहस्तथाऽपि न कार्यमेवेत्याह-तत्र पदानेति । भाष्य उत्तरपदमावस्येत्त्वं वक्तव्यमिति । उत्तरपदमात्रस्य यथेत्त्वं भवति तथा : तव्याख्येयमित्यर्थः ॥ इति शिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृते भाष्यप्रदीपोद्योते सप्तमस्याध्यायस्य तृतीये पादे प्रथममाह्निकम् ॥ . .. । ठस्येकः । ननु विशिष्टोच्चारणात्संशयोऽयुक्तोऽत आह-किं व्यअनेति । लक्ष णयति भावः । ननु पठतीत्यत्र ठशब्दोऽस्त्येवेत्यत आह आनर्थक्यादिति । ननु वर्णग्रहणेऽप्यानर्थक्यं तुल्यमत आह-वर्णग्रहणेति । नन ठगादिषु : संघातस्योपल:

·--- भ. ७ पा. ३ आ. २] पातअलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३४७ कण्ठः वण्ठः शण्ठः । इह च मथितं पण्यमस्य माथितिक इत्यकारलोपे कृते तान्तादिति कादेशः प्राप्नोति+ । वर्णग्रहणे पुनः सत्यल्विधिरयं भवति । तस्माद्विशिष्टग्रहणम् ॥३॥ तस्माद्विशिष्टस्य ठकारस्य ग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । अस्तु तावद- गग्रहणम् । ननु चोक्तं ठादेशे वर्णग्रहणं चेद्धात्वन्तस्य प्रतिषेध इति । नैष दोषः । अङ्गादिति वर्तते । न वा अङ्गादिति पञ्चम्यस्ति । एवं तर्हि प्रग्रहणपक्षे च ठेगांधकार उच्चारणार्थो वर्णमात्रं प्रत्ययः । कण्ठ इति । कणेष्ठः । शण्ठ इति । शमे निदाच्युनिति ठः । पण्ठ इति । पणोऽन्येभ्योऽपि दृश्यत इति ठः । वर्णपक्षेऽप्युणादीनां प्रसङ्गः । सत्यपि संघातस्य प्रत्ययत्व इह च संघातग्रहणे ठगादयः संघाता एवं प्रत्ययाः । प्रतिज्ञायन्ते । माथितिक इति । संनिपातलक्षणपरिभाषामनाश्रित्य चोयते । अन्यथाऽजादिसंनिपातेन तान्ततोपजाता कथमजादिविघातनिमित्तं स्यात् । वर्णग्रहणे- त्वनस्विधाविति स्थानिवत्त्वनिषेधादिकस्य कादेशाप्रसङ्गः । ननु तान्ताद ङ्गात्परस्य ठस्य कादेशो विधीयते । नचैतत्तकारान्तमङ्गम् । तकारान्तात्प्रत्यय- स्यांविधानात् । नैतदस्ति । एकदेश विकृतस्यानन्यत्वादनं भवति तकारान्तं चेति कादशः प्राप्नोत्येव । तस्माद्विशिष्टग्रहणमिति । तद्वितस्य ठादेरिक इति कर्त- व्यम् । एवं च माथितिक इत्यत्र ठादेरिति वचनादल्विधित्वात्स्थानिवद्भावात्का. देशस्याप्रसङ्गः । अङ्गादिति वर्तत इति । अर्थवशाद्विभक्तिविपरिणाम इति भावः । एवं तीति । सामर्थ्यात्षष्ठयन्तमूह्यते । इतरो न कचित्षष्ठ्यन्तं प्रकृतमिति उ०-व्धेस्तेषामिहानुकृतत्वाद्वर्णग्रहणपक्षानुपपत्तिरत आह-वर्णग्रहणपक्षे चेति। अत एवात्र पेक्षेऽङ्गनिमित्तं यष्ठकार इति वक्ष्यमाणं भाष्यं संगच्छते । वर्णपक्षेऽप्युणादीनामिति । ठस्य सद्भावादिति भावः । ननु ठगादिषु वर्णमात्रस्य प्रत्ययत्वात्कथमत्र संघातग्र- हणमत आह-इह चेति । विशिष्टपदार्थमाह--तद्धितस्येत्यादि । ( x वस्तुतः रवरिताकारविशिष्टं पठनीयमित्यर्थः । विशिष्टस्य ठकारस्य ग्रहणमिति भाष्यात् । माथितिकस्तु ठक्छसोरिति वार्तिकस्थभाष्योक्तरीत्या संनिपातपरिभाषया सिद्ध इति भाष्यार्थ उचित इति भाति । यद्दोणादिविषयमेवैतत् । माथितिके त्वग्रे परिहरि- ध्यत इति भावः ) । अङ्गस्येत्यस्य प्रकृतत्वादङ्गादिति वर्तत इत्ययुक्तमत आह- अर्थदशादिति । धात्वन्तनिवृत्त्यर्थं पञ्चम्यन्तस्येहोपयोगादिति भावः । पञ्चम्यन्तस्य कथं षष्ठ्यन्तत्वमत आह -सामादिति । पञ्चम्यन्तस्यान्वयायोग्यत्वादिति भावः । x धनुश्चिह्नान्तर्गतो ग्रन्थः ख. पुस्तकस्थः । +४. ४.५१, ७. ३. ५०, ६. ४.१४८, ७. ३.५१.+१.१.५६.

·३४८ उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- प्रत्ययस्थस्येति वर्तते । व प्रकृतम् । प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्यात इदाप्यसुपः [ ७. ३. ४.४ ] इति । तद्वै पञ्चमीनिर्दिष्टं षष्ठीनिर्दिष्टेन चेहार्थः । अर्थाद्विभक्तिविपरिणामो भविष्यति । तद्यथा । उच्चानि देवदत्तस्य गृहाणि । आमन्त्रयस्वैनम् । देवदत्तमिति गम्यते। देवदत्तस्य गावोऽश्वा हिरण्यम् । आढयो वैधवेयः । देवदत्त इति गम्यते । पुरस्तात्षष्ठीनिर्दिष्टं सदात्पथमानिर्दिष्टं द्विती- यानिर्दिष्टं च भवति । एवमिहापि पुरस्तात्पञ्चमीनिर्दिष्टं सदर्थात् ष्ठीनिर्दिष्टं भावि- प्यति । एवमप्युणादीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः। न वक्तव्यः। उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि । एवमपि कर्मठ इत्यत्र प्राप्नोति । एवं तबङ्गस्येतिर संब- न्धषष्ठी विज्ञास्यते । अङ्गस्य यष्ठकारः । किंचाङ्गस्य ठकारः । निमि- तम् । यस्मिन्नङ्गमित्येतद्भवति । कस्मिंश्चैतद्भवति । प्रत्यये । अथवा पुनरस्तु संघातग्रहणम् । ननु चोक्तं संघातग्रहणं चेदुणादिमाथितिकादीनां प्रतिषेध इति । उणादीनां तावत्पतिषेधो न वक्तव्यः। परिहतमेतदुणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानीति । यदप्युच्यत इह च मथितं पण्यमस्य माथितिक इत्यकारलोपे कृते तान्तादिति कादेशः प्राप्नोतीति। नैष दोषः। अकारलोपस्य स्थानिवद्भा- वान भविष्यति । न सिध्यति । पूर्वविधौ स्थानिवद्भावो+न चायं पूर्वविधिः। अयमपि पूर्वविधिः । पूर्वस्मादपि विधिः पूर्वविधिरिति । अथाप्युणादयो व्युत्पा- १०-मत्वाऽऽह-व प्रकृतमिति । अर्थादिति । ठस्येति षष्ठ्यन्तेन संबन्धात्षष्ठयन्त- त्वेन विपरिणामः । कर्मणि घटते कर्मणि घटोऽठजित्यठच । अङ्गस्येति संबन्ध. षष्ठीत्वेनोपादानादिशिष्टो निमित्तानमित्तिभावलक्षणः संबन्धो विवक्षितः । तेनाङ्गावय- वस्याप्रसङ्गः । अङ्गव्यपदेशनिमित्तप्रत्ययग्रहणात्कर्मठ इति प्रत्ययावयवस्य न भवति । ननु समुदायस्य निमित्तत्वेनावयवस्यापि निमित्तत्वमाश्रीयते । तथा च चक्रतुः चक्रु- रित्यत्र द्विवचननिमित्तेऽच्यजादेशः स्थानिवद्भवति । एवं तर्हि साक्षानिमित्तमिह गृह्यते । स्थानिवत्त्वे तु लक्ष्यवशायथाकथंचिन्निमित्तमाश्रीयते । पूर्वस्मादपि विधिरिति । संबन्धसामान्यवचनषष्ठयन्तस्य पूर्वशब्दस्य विधिशब्देन समास आश्रीयते । अथवा वर्ण- ग्रहणात्तदन्तत्वे लब्धे तान्तादित्यन्तग्रहणं प्रत्ययोपदेशकाले तान्तग्रहणार्थमिति माथितिके कादेशाप्रसङ्गः । अथापीति । सर्पिषा यजुषेत्यादौ षत्वाद्यर्थ व्युत्पत्तिपक्षोऽप्यङ्गी कि. उ०-अङ्गस्येति त्वङ्गावयवस्य प्रत्ययस्थस्थ ठस्येत्यन्वययोग्यमेवेति तात्पर्यम् । तेनाङ्गावय- वस्येति। पठितेत्यादावठाच परिहारमुपपादयति-अङ्गव्यपदेशेति । अतोऽप्युणादावदोष इति बोध्यम् । साक्षादिति । समुदायस्यैव मुख्यं निमित्तत्वमित्यर्थः। अथवेति । इसु- सुगिति भिन्नं लुप्तपञ्चम्यन्तं पदं तान्तादिति भिन्नम् । तेन तकारणवान्तपदसंबन्ध ५. २. ३५ ४६.४. +१.१.५७.

·::- अ. ७ पा. ३ आ. १] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ६४९ धन्त एवमपि न दोषः । किंयते न्यास एवं विशिष्टग्रहणं ठस्यति । इसुसुक्तान्तारकः ॥७।३। ५१ ॥ इह कस्मान भवति । आशिषार तरत्याशिषिकः । उषा* तरत्यौषिकः। लक्षणपतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति । अथेह कथं भवितव्यम् । दोभ्या तरति । दौष्क इति भवितव्यम् । कथम् । यदि वर्णैकदेशा वर्णग्रहणेन गृह्यन्ते । हो हन्तेणिनेषु ॥ ७ । ३ । ५४ ॥ किमिदं ब्णिनकारग्रहणं हन्तिविशेषणम्। जिनकारपरस्य हन्तयों हकार प्र०-यते। क्रियते न्यास एवेति । येषां ठशब्दानामिक इष्यते तेष्वकारः स्वन्ति उच्चारितस्तदनुकरणं स्वरितमेव ठस्येति । न चोणादिठस्याकारः स्वरित इत्यादेशाप्रसङ्गः । इसुआ। आशिषेति । आङः शास्विच्छायामित्यस्मादाशासनमाशीरिति संपदादित्वा- द्भावे क्विप् । आशासः क्वावुपसंरव्यानमितीत्त्वम् । उषेति । वसेः विप् । वचिस्वपीति संप्रसारणम् । षत्वस्यासिद्धत्वादिसुसौ भवत इति कादेशप्रसङ्गः । लक्षणेति । लाक्षणिक- मनुमेयरूपं प्रतिपदोक्तं तु प्रत्यक्षरूपम् । अथेति । दौष्क इति दृश्यते नच प्राप्नोतीति प्रश्नः । दौष्कं इति । तरतीति ठक् । उपसंख्येयोऽत्र कादेश इति भावः। क्वचित्तु कथं यदि वर्णैकदेशा वर्णग्रहणेन गृह्यन्त इति पाठः । तत्र यदीति निपातो न संदेहार्थ उपात्तः किं तर्हि यदेत्यस्यार्थे वर्तते । ओकारे य उकारः स उकारग्रहणेन गृह्यते। यत्र च समुदायाश्रयं कार्य नास्ति तत्रावयवाः स्वकार्यस्य प्रयोजका एव । तथा च नुविधिलादेशविनामा कारावयवाश्रयाः प्रवर्तन्ते । अंग्रहणपक्षे तु यथा नुडविधिलादेशविनामेषु प्रतिविधीयते तथा दोष उपसंख्यानं कर्तव्यमिति संदेहार्थोऽपि यदिशब्दो व्याख्येयः । हो हन्तेः । किमिदमिति । हन्तिरपीहोपात्ती हकारोऽपि तत्र किं हका. रस्य प्राधान्याविशेषणसंबन्धोऽथ प्रधानोपकाराय गुणस्यापि हन्तेः । पक्षद्वयेऽपि दोष- दर्शनात्प्रश्नः । द्वंद्वनिर्दिष्टास्तु जिन्ना एकयोगक्षेमा न्याय्या इति भिन्नेन संबन्धिना ७०-इति वायुदत्तशब्दाठचि दत्तशब्दलोपे वायुक इत्यादौ न दोषः । संनिपातपरिभा- षयोऽपि माथितिके दोषवारणं प्रागुक्तं कथं यथान्यासे वारणं तदाह-येषामिति । इसुसु० । षत्वस्येति । शासिवसिंघसीनां चेत्यस्येत्यर्थः । ननु समुदाये गुण- भूता अवयवाः कथं स्वकार्य प्रवर्तयेयुरत आह-यत्र समुदायेति । संदेहार्थ इति । पक्षान्तरे परिहारस्यानुत्थानं दर्शयितुं संदेहार्थोऽपि यदिशब्दो व्याख्येय इत्यर्थः । वर्णैकदे- शानां वर्णग्रहणेन ग्रहणेऽप्यनर्थकत्वादप्रत्ययत्वाच्च कथमस्य प्रवृत्तिरिति चिन्त्यम् । अत एवास्य काचित्कपाठता कैयटेनोक्ता । दौष्क इणः ष इति षत्वम् । ही हन्तः । प्राधान्यादिति । विशेष्यत्वात्कार्यान्वयित्वाच्चेत्यर्थः । प्रधानोपकारा- वैति । प्रधानस्य कुत्त्वस्य बहुविषयली रूपोपकारायैत्यर्थः । इंद्वनिर्दिष्टास्त्विति । सह- ४६.४, ३४.+४,४.५. Twit:-.::.:.. * ६.१.१५.

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- इति । आहोस्विद्धकारविशेषणम् । णिनकारपरस्य हकारस्य स चेद्धन्तरिति । कश्चात्र विशेषः। हन्तेस्तत्परस्येति चेन्नकारेऽप्रसिद्धिः॥ १ ॥ हन्तेस्तत्परस्येति चेन्नकारेऽमसिद्धिः । मन्ति चन्तु अनन् । अस्तु नहि हकारविशेषणम् । हकारस्येति चेञ्णित्यप्राप्तिः ॥ २ ॥ हकारस्येति चेझिणत्यमाप्तिः । घातयति घातकः । किं कारणम् । नका- रेण व्यवहितत्वान्न प्राप्नोति । वचनाद्भविष्यति । इहापि वचनात्माप्नोति । हननमिच्छति हननीयति हननीयतेण्वुल हननीयक इति । स्थानिवद्भावाच्चाचो नकारेऽप्रसिद्धिः ॥३॥ स्थानिवद्भावाच्चाचो नकारेऽमसिद्धिः । प्रन्ति नन्तु+। वचनाद्भविष्यति । वचनप्रामाण्यादिति चेदलोपे प्रतिषेधः ॥४॥ वचनप्रामाण्यादिति चेदलोपे प्रतिषेधो वक्तव्यः । हन्ता हन्तुम् । नकार- हणसामर्थ्यादलोपे न भविष्यति । अस्त्यन्यन्नकारग्रहणस्य प्रयोजनम् । किम् । श्रूयमाणविशेषणम् । यत्र नकारः श्रूयते तत्र यथा स्यात् । इह मा भूत् । हतः हथ इति । सिद्धं तूपधालोप इति वचनात् ॥ ५॥ प्र०-संबन्धं प्रतिपत्तुमनीं णिति हन्तेर्नकारे हकारस्येति । हन्तेरिति । स्वावयवेन पौर्वापर्यायोगात् । णित्यप्राप्तिरिति । तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्येति परिभाषोप- स्थानाद्धकारस्य च णिताऽऽनन्तर्यासंभवात् । वचनादिति । निर्दिष्टपरिभाषोप- स्थानायेन नाव्यवधानमिति शब्दान्तरव्यवायो निवर्त्यते । इतरस्तु व्यवधानसंभवा- निर्दिष्टाङ्गविकलपरिभाषोपस्थानं मत्वाऽऽह-इहापीति । स्थानिवद्भावाचाच इति । अचो य आदेशो लोपस्तस्येत्यर्थः । नकारग्रहणेति । सर्वत्र व्यवहितो नकारो हकारात्पर इति नकारग्रहणसामर्थ्याङ्गिद्ग्रहणसामर्थ्याच्च श्रुतिकृतमानन्तर्यमाश्रयि- ष्यते । सिद्धं त्विति । नकारग्रहणमपनीयोपधालोपग्रहणं कर्तव्यम् । वचना- उ०-विवक्षायां इंवेन तर्निर्दिष्टानां तुल्यतयैकत्र संबन्धस्य न्याय्यत्वादित्यर्थः। स्वावयवे- नेति । भिन्नवस्तुविषयत्वात्पौर्वापर्यव्यवहारस्येत्यर्थः। ननु वचनसामर्थ्याव्यवधानेऽपि प्रवृत्ताव- तिप्रसङ्गः स्यादत आह-निर्दिष्टेति । नन्वजादेशस्य स्थानिवत्त्वं न त्वच इत्यत आह.. अचो य इति । ठिणग्रहणसामर्थ्याच्चेति । सर्वत्र नकारपरत्वादेव सिद्धेस्तद्वैयर्थ्यमिति भावः। घातयतीत्यादावप्यन्तरङ्गत्वात्पूर्व कुत्वं ततस्तत्वमिति तात्पर्यम् । ननु सत्यपि +६.४.९८.४६,४.३७, ·अ. पा. ३ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३५१ सिद्धमेतत् । कथम् । उपधालोपे चेति वनव्यम् । सिध्यति सूत्र तर्हि भिद्यते । यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तं हन्तेस्तत्परस्येति चेन्नकारेऽप्रसिद्धिरिति । वचनाद्भविष्यति । अथवा पुनरस्तु हकारविशेषणम् । ननु चोक्तं हकारस्येति चेञ्णित्यप्राप्तिरिति । वचनाद्भविष्यति । ननु चोक्तमिहापि वचनात्माप्नोति हननीयक इति । नैष दोषः । येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपि वचनपामा- ण्यात् । न च क्वचिद्धात्ववयवेनाव्यवधानमतेन पुनः संघातेन व्यवधानं भवति न च भवति । यदप्युच्यते स्थानिवद्भावाच्चाचो नकारेऽप्रसिद्धिरिति । वचनाद्भ- विष्यति । ननु चोक्तं वचनप्रामाण्यादिति चेदलोपे प्रतिषेध इति । नैष दोषः। आनन्तर्यमिहाऽऽश्रीयते हकारस्य नकार इति । क्वचिच्च संनिपातकृतमानन्तर्य शास्त्रकतमनानन्तर्य क्वचिच्च न संनिपातरुतं नापि शास्त्रकृतम् । लोपे संनि- पातकृतमानन्तर्यमलोपे नैव सीनपातकृतं नापि शास्त्रकृतम् । यत्र कुतश्चिदेवाऽऽ- नन्तयं तदाश्रयिष्यामः । अभ्यासाच्च ॥ ७।३। ५५ ॥ अभ्यासात्कुत्वमसुपः॥ १ ॥ प्र०-द्भविष्यतीति । एकग्रहणकवाक्यनिबन्धनानि बहूनि वाक्यानि लक्ष्यस्य संस्कारका- ण्युपप्लवन्ते, हो हन्तेर्जिति, हो हन्तेर्णिति, हो हन्तेर्न इति । सह विवक्षायां इंद्वेऽपि यथासंभवं विशेषणविशेष्यभाव इति जिता णिता च हन्तिर्विशेष्यते नका- रेण हकारः । येन नाव्यवधानमिति । तस्मिन्निति निर्दिष्ट इति परिभाषापस्था- नेन धात्ववयवेन नित्यव्यवायाच्छब्दान्तरेण व्यवधानं निवार्यते । वचनादिति । सत्यपि स्थानिवद्भावकृते व्यवधाने अतिकृतानन्तर्याश्रयणात् । नापि शास्त्रकृतमिति । यथा-आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवदित्युक्तं तथाऽकारस्य शास्त्रेणान्यवधायकत्वं न काच- त्प्रतिपादितमित्यर्थः । कुतश्चिदिति । निर्दिष्टपरिभाषोपस्थानात् । अभ्या० । असुप इति । असुबन्तावयवस्य हन्तेरभ्यासात्परस्य कुत्वं नतु सुबन्ताव- यवस्येत्यर्थः । हन्तेरभ्यासादिति । अङ्गाधिकारण चाभ्यासेन च प्रत्ययस्याऽऽक्षेपादभ्यास- उ०-वचने स्वावयवेन पौर्वापर्याभावादप्रतिपत्तिरत आह-एकग्रहणकति । सहविक्षायां द्वंद्वेऽ- पीति । हो हन्तरिति समुदायविषयान्वयेन स साधुरिति भावः । सौत्रो द्वंद्व इत्यन्ये । श्रुति- कृतेति । सामर्थ्यादिति भावः । भाष्ये न शास्त्रकृतमानन्तर्यमिति पाठः । क्व पुनः शास्त्रकृ. तमानन्तर्यमत आह-यथेति । अत्र ह्यविद्यमानवद्भावाच्छ्रौतव्यवधानेऽपि शास्त्रकृतमव्यव. धानं न तथेह तथा शास्त्राभावादित्यर्थः । अभ्यासाच्च । नन्वभ्यासस्य क्वापि सुबन्तत्वाभावादसुप इति व्यर्थमत आह-असु- वन्तेति । जिहननीयिषतीत्यत्र सुबन्तात्क्यजूविधानेन सुबन्तावयवो हन्तिरित्यर्थः । आचा- ·३९२ उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- अभ्यासात्कृत्वमसुप इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । हननमिच्छति हननी- यति हननीयतेः सन् जिहननीयिषतीति । तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । हन्तेरमासादित्युच्यते न चैष हन्तेरभ्यासः । हन्तेरेषोऽभ्यासः। कथम् । एकाचो द्वे प्रथमस्थ [ ६. १: १] इति । एवं तर्हि हन्तेरङ्गस्य योऽभ्यासस्तस्मादि- त्युच्यते । न चैष हन्तेरङ्गस्याभ्यासः। हन्तेरङ्गन्स्यैषोऽभ्यासः । कथम्। एकाचो दे प्रथमस्येति । एवं तर्हि यस्मिन्हन्तिरङ्गं तस्मिन्योऽभ्यासस्तस्मादित्युच्यते यस्मिंश्चात्र हन्तिरङ्ग न तस्मिन्नभ्यासो यस्मिंश्चाभ्यासो+ न तस्मिन्हन्ति- रङ्गं भवति । प्र०-निमित्ते प्रत्यये हन्तेरङ्गस्य योऽभ्यासस्तस्मात्कुत्वमिति भावः । इतरस्त्वगृहीताभिप्राय आह-हन्तेरिति । पूर्वोक्तेनाभिप्रायेणाऽऽह-हन्तेरङ्गस्येति । तथा चोक्तं सिद्धं तु परस्परं प्रत्यङ्गप्रत्ययसंज्ञाभावादिति । न चैष हन्तेरङ्गस्येति । अभ्यासनिमित्ते प्रत्यये हन्तिरत्र नाङ्गमित्यर्थः । इतरोऽङ्गमात्रमाश्रित्याऽऽहहन्तेरिति । आचार्यः स्वाभि- प्रायं प्रकाशयति एवं तहीति । यथा जघनिथेति थलि हन्तिरङ्गं तस्मिन्नेव चाभ्यासः। उ०-रक्किबाख्यानण्यन्तेभ्यः सनादिकमनभिधानान्नास्त्येवेति भावः। तत्र कुत्व इष्टापात्तस्तु न । वक्ष्यमाणप्रत्याख्यानविरोधात् । ननु हन्तेरेवायमभ्यासोऽत आह-अङ्गाधिकारेण चेति । अम्यासनिमित्ते प्रत्यय इति । प्रत्यासत्त्येति भावः । अङ्गेन प्रत्ययाक्षेपे बीजमाह-तथा चोक्तमिति । अङ्गस्येत्यत्र । अत एवास्याङ्गाधिकारे पाठश्चरितार्थः। नन्वङ्गाधिकारपाठाभा- वेऽप्यभ्यासेन स्वघटितसमुदायस्य प्रत्ययान्तत्वाक्षेपे तत्र प्रत्ययस्य प्रकृत्याकाङ्क्षायां प्रत्या- सत्त्योपस्थितत्वेन हन्तेरेव संबन्धेन जिहननीयिषतीत्यादौ नातिप्रसङ्गः । स्पष्टा चेयं रीतिहूर्वः संप्रसारणमभ्यस्तस्यत्यत्र कैयट इति चेन्न शब्दानुपस्थितप्रत्ययाक्षिप्तप्रकृतेः शाब्दबोधविषयत्वे मानाभावात् । अत्र चैवमादीनामङ्गाधिकारपाठ एव ज्ञापकः । ( परेx त्वत्र प्रत्ययाक्षेपस्य नोपयोगः । हन्तरङ्गावयवस्य योऽभ्यास इत्यर्थेऽङ्गाभ्यासयोयो- रपि शास्त्रेण निमित्तत्वेग्रहात्प्रत्यासत्त्याऽङ्गसंज्ञानिमित्तनिमित्तकाभ्यासस्यैवं ग्रहणमिति भाष्यार्थमाहुः)। अङ्गसंज्ञायास्तु कार्यकालत्वेन तद्विधायकैकवाक्यतया तन्निमि- तप्रत्ययस्य शब्दादुपस्थित्या प्रत्यासत्त्या च तयोरेकत्व एव शास्त्रप्रवृत्त्या न दोषः । भाष्ये-यस्मिंश्चाभ्यास इति । यनिमित्तद्वयोः पूर्वोऽभ्यास इत्यर्थः । लिडादेः सप्तम्यन्त- पदेनॆच द्वित्वं प्रति निमित्तत्वबोधनात्तदभिप्रायेण भाष्ये सप्तमीनिर्देशः । विषयसप्तमी वा । * धनुश्चिहूनागतो ग्रन्थः खं. पुस्तकस्थः । **३. १५ + ३...

·अ. पा. ३ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३५३ हेरचङि ॥ ७ । ३ । ५६ ॥ अचङीति किमर्थमाजीहयद्रूतम् । हेश्चङि प्रतिषेधानर्थक्यमङ्गान्यत्वात् ॥ १ ॥ हेश्चङि प्रतिषेधोऽनर्थकः । किं कारणम् । अङ्गान्यत्वात् । ण्यन्तमेतदङ्ग- मन्यद्भवति । लोपे* कृते नाङ्गान्यत्वम् । स्थानिवद्भावादङ्गान्यत्वमेव । ज्ञापकं त्वन्यत्र ण्यधिकस्य कुत्वविज्ञानार्थम् ॥ २ ॥ एवं तर्हि ज्ञापयत्याचार्योऽन्यत्र ण्यधिकस्य कुत्वं भवतीति । किमतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । प्रजिघाययिषतीत्यत्र कुत्वं सिद्धं भवति । सन्लिटोर्जेः ॥ ७।३। ५७ ॥ जिग्रहणे ज्यः प्रतिषेधः ॥ १ ॥ जिग्रहणे ज्यः४ प्रतिषेधो वक्तव्यः । जिज्यतुः जिज्युरिति । स तर्हि पति- पेधो वक्तव्यः। न वक्तव्यः । लक्षण प्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेत्येवमेतस्य न भविष्यति । सा तर्येषा परिभाषा कर्तव्या । अवश्यं कर्तव्या अध्याप्य गत इत्येवमर्थम्। न वादेः ॥ ७ । ३। ५९ ॥ कायजिवजियाचिरुचीनामप्रतिषेधो निष्ठायामनिटः कुत्ववचनात्॥१॥ प्र०- हेर० । अचङीति किमर्थमिति । यस्मिन्हिनोतिरङ्गं तस्मिन्नभ्यांसे विज्ञायमाने णौ हिमोतिरङ्गं चङ्यभ्यास इति कुत्वं न भविष्यतीति मत्वा प्रश्नः । अन्यत्रेति । सनादावित्यर्थः । सन्लिटोः । जिज्यतुरितेि । ज्या वयोहानौ । लिट्यतुसि ग्रहिज्यादिसू- वेण संप्रसारणे कृते पूर्वैकादेशे च यद्यपि हल इति दीर्घत्वं क्रियते तथाऽप्येकदेशवि- कृतस्यानन्यत्वायथा जयतेर्जिगीषतीत्यत्र कुत्वं भवत्येवं जिनातेः प्राप्नोति । अध्या. प्येति । विभाषाऽऽप इत्ययादेश इङादेशात्पुगन्तात्परस्य णेनं भवति । नक्कादेः । काद्यजीति। चजोः कुपिण्ण्यतोर्निष्ठायामनिट इति वक्तव्यम् । तेनैव कायजा ३०- हेरचलि । यस्मिन्हिनोतिरिति । पूर्वसूत्रोक्तरीत्यत्यर्थः । कुत्वविज्ञानार्थमित्यनेन भाष्येणास्य कुत्वमात्रविषयता नान्यविषयतेति ध्वन्यते । प्रजिघाययिषतीति । एवमुत्तरसूत्र- विषये प्रजिगाययिषतीत्यपि बोध्यम् । सनलिटोर्जेः । यद्यपीति । यद्यपि दीर्घात्परं कुत्वं तथाऽपि नित्यो दर्घिः प्रकृति- प्रत्ययसामान्यापेक्षत्वेनान्तरङ्गो वेति भावः । इकादेशादिति । इङः क्रीजीनामित्यात्वे अर्तिह्री.' इति पुकि यदाप् इति रूपं तस्मादित्यर्थः । न वादेः। निष्ठायामनित्त्वादिति । उदितो वेति क्त्वायां विकल्पायस्य विभा- * ६. ४, ५१.४ ६. १. १६, १०८.२ ६. ४. ५७, ७५ .

·उन्धोतममलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- वाद्यजिब्रजियाचिरुचीनामप्रतिषेधः । अनर्थकः प्रतिषेधोऽप्रतिषेधः । कुत्वं कस्मान्न भवति । निष्ठायामनिटः कुत्ववचनात् । निष्ठायामनिटः कुत्वं वक्ष्यामि सेदश्चैते निष्ठायाम् । यदि निष्ठायामनिटः कुत्वमुच्यते कथं शोकः समुद्ग इति । शुच्युब्ज्योपनि कुत्वम् ॥ २॥ शुच्युब्ज्योपनि कुत्वं वक्तव्यम् । कथमर्कः । अर्चः कविधानात्सिद्धम् ॥३॥ नैतदनन्तम् । औणादिक एष कशब्दस्तस्मिन्नाष्टमिकं कुत्वम् । प्र०-दीनां कुत्वनिवृत्तेः सिद्धत्वान्नार्थः प्रतिषेधेनेत्यर्थः । ननु ग्लुचुग्लुञ्चकुजुखुजूनां निष्ठा- यामनिट्त्वाघिण्ण्यतोः कुत्वं वार्तिककारमते प्राप्नोति । सूत्रकारमते तु न क्वादेरिति प्रतिषेधप्रसङ्गः । तथाऽर्जिसर्जितर्जीनां निष्ठायां सेट्त्वात्कुत्वाप्रसङ्गः । उच्यते । वार्तिः ककारस्य सूत्रकारात्प्रमाणतरत्वात्तन्मतेन तु कुत्वस्य भावाभावाववगन्तव्यौ । नन्वस. त्यजेः प्रतिषेधे वीत इति निष्ठायामनिट्त्वात्समाज इति कुत्वं प्राप्नोति । तदस्ति । व्यादेशो निष्ठायामनिण्न त्वजिः । न च स्थानिवद्भावो निष्ठायामानडिति. लौकिके व्यपदेशेऽस्ति शास्त्रीयेष्वेव कार्येषु स्थानिवत्त्वात् । वलादावार्धधातुके विकल्प इष्यत इति वीभावाभावपक्षेऽजित इति निष्ठायामजिः सेडेव । कथमिति । शुच्युब्जी निष्ठायां सेटौ । ईशुचिर पूतीभाव इति यद्यपि निष्ठायामनिट तथाऽप्यर्थभेदाश्रयः प्रश्नः । शुच्युब्जोर्घत्रीति । यथान्यासेऽपि घञ्येव यथा स्याण्ण्यति मा भूदिति नियमाय वाच्यम् । तदेव न्यासभेदे विध्यर्थमिति भावः । यद्यपि गमेयुपसर्गाङ- प्रत्यये सति समुद् इति सिध्यति तथाऽप्युब्जेत्रि जकारनिवृत्तये कुत्वमभ्युप्यम् । औणादिक इति । कृदाधारार्चिकलिभ्यः कः । घिण्ण्यतोस्त्व!ऽय॑मिति भवति । उ०-घेति निष्ठायामिनिषेधादिति भावः । कुत्वाप्रसङ्ग इति। वार्तिककृन्मत इति शेषः। कार्ति- ककारस्येति । तस्य भाष्यकृता तदप्रत्याख्यानात् । भाष्यकारस्य चाज्ञानकल्पनापेक्षयैकस्य सूत्रकृतस्तत्कल्पना युक्तेति भावः। उक्तानुक्तदुरुक्तचिन्ताकरत्वं हि वार्तिककारत्वम् । स्थान्या- देशयोरभेदमाश्रित्य शङ्कते-नन्विति । समाज इति । समुदोरजः पशुष्विति पशुष्वपि( प्) ततोऽन्यत्र हलश्चेति घञ् । भेदेनोत्तरम् । न च स्थानिवद्भाव इति । इदं चिन्त्यम् । आदेशस्य तेन स्थानिवद्भावो नतु स्थानिन आदेशवद्भाव इति हेतोः । अतोऽत्रायमग्रन्थः इति बोध्यम् । निष्ठायामनिडिति। श्वीदितो निष्ठायामिति प्रतिषेधादिति भावः । अर्थभेदेति । शुच शोक इत्यस्य न सिध्यतीत्यर्थः । ननु वचनेन परिहारे. गौरवमत आह- यथान्यासेऽपीति । द्व्युपसर्गादिति । समुत्पूर्वादन्येष्वपि दृश्यत इति डः । - १ ख. °स्तत्काले तावन्मात्रलक्ष्यस्मरणकल्प । ४७. ३, ६, ६६. ८. २. ३०.

·अ. ७ पा. ३ आ. २] पातञ्जलध्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३५५ भुजब्जी पाण्युपतापयोः ॥ ७ । ।। ६१ ॥ भुजः पाणौ ॥१॥ भुजः पाणाविति वक्तव्यम् । कथं न्युब्ज उपताप इति । न्युब्जे कर्तृत्वादप्रतिषेधः॥२॥ अनर्थकः प्रतिषेधोऽभतिषेधः । कुत्वं कस्मान भवति । कर्तृत्वात् । नैत- धजन्तम्+। कर्तृप्रत्यय एषः । न्युजतीति न्युजः । आधिकरणसाधनो वै लक्ष्यते पञ् । न्युब्जिताः शेरतेऽस्मिन्न्युन्ज उपताप इति । एषोऽपि हि कर्तृ- साधन एव । कथम् । न्युब्जयतीति न्युजः । यजयाचरुचप्रक्चर्चश्चः ॥ ७।३ । ६६ ॥ प्रवचिग्रहणमनर्थकं वचोऽशब्दसंज्ञाभावात् ॥ १॥ प्रकचिग्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् । वचोऽसब्दसंज्ञाभावात् । वचोऽशब्द- प्र०- भुज० । भुजेस्तौदादिकस्य रौधादिकस्य वा पत्रि गुणकुत्वनिषेधौ निपात्येते । भुजः पाणाचिति । न्युब्जोपतापग्रहणं न कर्तव्यमित्यर्थः। लोके बाहौ भुजशब्दो भुजावयवत्वात्प्रयुज्यते । कर्तृप्रत्यय इति । पचायच् । न्युजतीति । न्युब्ज- त्यस्मिन्नित्यधिकरणं प्रदर्शनीयम् । भाष्ये तु वस्तुमात्रं कथितम् । एषोऽपीति । यस्मिन्व्याधौ न्युब्जिताश्चेष्टारहिताः शेरते स व्याधिस्तान्न्युब्जयतीत्यच् । न चात्र घनचोः स्वरे विशेषः । थाथादिसूत्रेणान्तोदात्तत्वविधानात् । भुजशब्दस्तु घञ्यायु. दात्तों भवत्यचि त्वन्तोदात्तः स्यात् । यज० । अविवाक्यस्येति । यद्ययं नियमः क्रियते तदाऽविवाक्यमित्येव स्यान्न 30- अजन्युजौ । तौदादिकस्येति । कुटिली क्रियत इति तदर्थः । सैधादिकस्येति । अभ्यवह्रियतेऽनेनेति तदर्थः । सूत्र एव सत्त्वाशक्तव्यत्वानुपपन्तिरत आह-न्युजेति। लोके बाहावितिः । मणिबन्धादयः पञ्चशाखप्रभेदः पाणिः। बाहुश्च तत अर्श्वभाग इति तदनुषपत्ति- रिति भावः । भुजावयवत्वादिति बहुव्रीहिः । सूत्रस्थपाणिपदस्य. पाण्यवयवके लक्षणेति केचित् । भाष्ये तु वस्तुमात्रमिति.।अन्तर्भावितण्यर्थतयेति भावः। इतर एतदजानान आह- अधिकरणेति । स्वाशयं प्रकटयति-एषोऽपीति । न्युन्नित्वेन्यस्य व्याख्यानं चेष्टा- रहिताः इति । ननु भुज़ेरप्यचि घवदेव. संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वाद्गुणाभावे. भुजस्य सिद्ध- त्वात् ितत्रापि क्वनेनेत्यत आह-अजाब्दस्त्विति । अन्तोदात्तः स्यादिति। इगुपध- लक्षणकेऽप्येवं स्यादिति भावः । वस्तुतः संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वे मानाभावाद्गुणाभावार्थमपि तनिपातनं. बाध्यम् । यजयाचः। भाष्ये प्रपूर्वो. वचिरशब्दसज्ञायामिति । तत्रैवेत्यर्थः । एतेन प्रवाच्यं श्च समुदिताई। +३.२२१२.१.४.२.१.१३४. . xख.

·उद्-गौतमलदीपसमभासिते- संज्ञायां प्रतिषेध उच्यतेx प्रपूर्वश्च वचिरशब्दसंज्ञायां वर्तते । उपसर्गनियमार्थ तहीदं वक्तव्यम् । प्रपूर्वस्यैव वचेरशब्दसंज्ञायां प्रतिषेधो यथा स्यात् । इह मा भूत् । अविवाक्यमिति । उपसर्गपूर्वनियमार्थमिति चेदविवाक्यस्य विशेषवचनासिद्धम् ॥२॥ विशेष एतद्वक्तव्यम् । अविवाक्यमहरिति । क मा भूत् । अविवाच्यमेवा- न्यदिति । ण्यप्रतिषेधे त्यजेरुपसंख्यानम् ॥३॥ ण्यप्रतिषेधे त्यजेरुपसंख्यानं कर्तव्यम् । त्याज्यम् । भोज्यं भक्ष्ये ॥ ७।३।६९॥ [भोज्यमभ्यवहार्ये ॥ १॥] भोज्यमभ्यवहार्य इति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । भोज्यः सूपः। भोज्या यवागूरिति । किं पुनः कारणं न सिध्यति । भक्षिरयं खरविशदे वर्तते तेन वे न प्राप्नोति । नावश्यं भाक्षिः खरविशद एव वर्तते । किं तार्ह । अन्य- वापि वर्तते । तद्यथा । अब्भक्षः वायुभक्ष इति । प्र०-त्वविवाच्यमिति । द्वयमपि चैतद्विषयविभागेनेष्यत इति यत्नान्तरं कार्य न त्वयं नियमः । अन्योपसर्गपूर्वस्य च प्रतिषेध इष्यत एव । दशरात्रस्य यज्ञविशेषस्य दशममहरविवाक्यमुच्यते । यस्मिन्याज्ञिका न विब्रुवते न नानावाक्यान्युच्चारयन्ती- त्यर्थः । तत्र पृषोदरादित्वात्कुत्वमन्यत्र प्रतिषेध इति प्रवचिग्रहणं प्रत्याख्यातम् । त्यजेरिति । पूज्यमिति तु ण्यन्तस्य पूजे रूपम् । भोज्यम् । नावश्यमिति । भाष्यकारः सूत्रकारन्यासं समर्थयते--अब्भक्ष इति । नच शब्दान्तरसंनिधिगम्यं सामान्यवाचित्वमिति शक्यं वक्तुम् । नहि शब्दस्यानभिधेयं शब्दान्तरसंनिधानेनाभिधीयते नित्यत्वाच्छब्दार्थसंबन्धस्य । भोज्यं भक्ष्यं लेह्यं पेयमित्यत्र गोबलीवर्दन्यायेन विशेषविषयत्वं भुजिभक्ष्योर्जेयम् । उ०-नाम ग्रन्थविशेष इति वृत्त्युक्तं चिन्त्यम्। अविवाक्यस्य विशेषवचनादित्यस्य नियमानुपपत्तौ हेतुत्वमुपपादयति-यद्ययामिति । यत्नान्तरं नियमादन्यत् । नन्वेवमन्योपसर्गपूर्वस्य न स्यादिति शङ्कायामिष्टापत्तिमाह-अन्योपसर्गेति । तथा च प्रयुज्यतेऽनिर्वाच्या विद्येति । न विब्रुवत इत्यस्य व्याख्यानं न नानावाक्येत्यादि। बाहुलकादधिकरणे कृत्यः । पृषोदरादि- दित्वादिति । पृषोदरादिष्वविवाक्यमहरिति पठनीयमिति भावः । पूज्यमिति त्विति । एवं च पूजश्चेति वृत्तिश्चिन्त्येति भावः । भोज्यम् । ननु भाक्षः खरविशदविषय एव । अब्भक्ष इत्यादौ शब्दान्तरसंनिधानात्सा- मान्यवृत्तित्वमिति शङ्कते-न चेति । उत्तरयति-न हीति । अनेकार्थस्याभधेयत्वे हि तस्य बोधनियामकत्वमात्रमिति भावः । ४७.३.६७, ·अं. ७ पा. ३ आ.२] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३५७ घोर्लोपो लेटि वा ॥७।३।७० ॥ वेति शक्यमवक्तुम् । कस्मान्न भवति । तदग्निरमये दंदात् । अस्त्वत्र लोप आदःx श्रवणं भविष्यति तेनोभयं सिध्यति । द्धद्रत्नानि दाशुषे । ददादत्नानि दाशुषे । ओतः श्यनि ॥ ७।३। ७१ ॥ [ओतः शिति ॥ १ ॥] ओतः शितीति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । उत्तरत्र शिद्ग्रहणाभावाय ॥ २ ॥ तत्रायमप्यर्थः ष्ठिवुक्लम्वाचमां शिति. [ ७५ ] इति शिद्ग्रहणं न कर्तव्यं भवति । ननु च भोः श्यन्ग्रहणमपि तद्युत्तरार्थ कर्तव्यम् । शमामष्टानां दीर्घः श्यनि [७४ ] इति श्यन्ग्रहणं न कर्तव्यं भवति । अत्राप्यस्तु शितीत्येव । यदि शिवीत्युच्यते अनु त्वेन्द्रो भ्रमतु* मदतु अत्रापि प्राप्नोति । शमादिभिरत्र शितं. विशेषयिष्यामः । शमादीनां यः शिदिति । कश्च शमादीनां शित् । शमादिभ्यो यो विहितः । एवमपि तस्यति यस्यति अत्र प्राप्नोति । अष्टाना- प्र०- घोर्लो०। भाष्यकारेण वेति प्रत्याख्यातम् । केचित्त्वनित्यमागमशासनमित्यस्य ज्ञापकं वाग्रहणं वर्णयन्ति । अनित्यत्वात्तस्या ह्यसति ददादिति न स्यादिति तत्सिद्धये वाग्रहणं क्रियमाणमेनां परिभाषां ज्ञापयति । ओतः । ओत इति । नहि श्यनोऽन्य ओतः शिदस्ति । तत्रायमप्यर्थ इति । न केवलं मात्रालाघवं यावदयमप्यर्थ इत्यर्थः । भ्रमत्विति । वा भ्राशेति वचनात्पक्षे शप् । मदत्विति । व्यत्ययेन शप् । शमादिभ्यो यो विहित इति । श्यन्नेव सर्वेभ्यः शमादिभ्यो विहित इति स एव गृह्यते । एवमपीति। शिद्विशेषणे शमादीनामुपयोगात्कार्यि- । उ०- घोर्लोपो । केचित्त्वनित्यमिति । अस्यार्थस्य भाष्यकृताऽस्पृष्टत्वादिदमप्रामाणिकम् । जप्त्वेत्याद्यसाध्ववेत्यन्ये । ओतः श्यनि। नहीति । नच भवतीत्यस्ति । ओत इत्यस्य विहितविशेषणत्वाङ्गीका- रात् । भवतेरित्यादिनिर्देशेन प्रतिपदोक्तौकारस्यैव ग्रहणाच्च । ओकारान्तप्रकृतिकाचार क्विब. न्तास्तु न सन्त्येवानभिधानादिति भावः । न केवलमिति । क्सस्येति लुग्वेति च सूत्र ओत इत्यतः प्रागेव पाठ्ये लुग्वेत्यत्रापि लोपपदसंबन्धे बाधकाभाव इति भावः । ननु शबपि शमादिभ्यो विहित एवेत्यत आह-श्यनेवेति । दिवादिभ्य इत्यादिग्रहणस्य व्यवस्थार्थकतया x ३. ४. ९.४. । * ३. १. ७०. । ७६ ·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- मिति वचनान भविष्यति । ष्ठिवुक्तमुचमां शिति ॥ ७ । ३ । ७५ ॥ दीर्घत्वमाङि चमः॥१॥ दीर्घत्वमाङि चम इति वक्तव्यम् । आचामति । इह मा भूत् । उच्चमति विचमतीति । इषगमियमां छः ॥ ७।३। ७७ ॥ इषेश्छत्वमहलि ॥ १ ॥ इषेश्छत्वमहलीति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । इष्णाति इष्यति । तत्ताह वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अचीतिर वर्तते । एवमपीषाणेत्यत्रः पाप्नोति । अथाहलीत्युच्यमाने कस्मादेवात्र च्छत्वं न भवति । नैवं विज्ञायते न हल् अहल् अहलीति । कथं तर्हि । अविद्यमानो हलस्मिन्सोऽयमहल अहलीति । यद्येव- मचीत्यपि वर्तमाने न दोषः । न ह्यचा शिद्विशेष्यते । शिति भवति कतरस्मिन् अचीति । कथं तर्हि । शिताविशेष्यते । अचि भवति कतरस्मिन् शिवीति । प्र०-निर्देशाभावात् । अष्टानामिति । अष्टानामित्यनेन संख्येयाः कार्यिणो निर्दिश्यन्ते ते च संनिधानाच्छमादय एव विज्ञायन्ते । . ष्ठिवु० । ष्ठिवुक्लमुचमां शितीति सूत्रपाठादाह-दीर्घत्वमाछि चम इतीति । अथवा सूत्रे तन्त्रमाङ् नतु यथोपेयिवानित्यत्रोपशब्दोऽतन्त्रमिति प्रदर्शनाय वार्तिकारम्भः । इष० । इषुगीति पाठोऽनार्ष इत्याह-इषेश्छत्वमहलीति । इषाणेति । इष आभीक्ष्ण्य इत्यस्माद्धलः नः शानज्झाविति शानच । स चाजादिरिति च्छत्व- प्रसङ्गः । अथेति । अहलीति तत्पुरुषे शानजजादिरिति भावः । न ह्यचेति । विशेषणविशेष्यभावे कामचारात्तदादिविधिस्तदन्तविधिवद्विशेषणेन भवति । न विशष्येण । उ०-श्यन्शमादिशब्दोच्चारणेन विहितो नतु शप तथेति परे । कार्यिनिर्देशाभावादिति । शमादिविहिताशित्यङ्गस्य दीर्घ इत्यर्थः स्यादिति भावः । ष्ठिवुक्लमु० । ननु सूत्र एवाऽऽचमामिति पाठादार्तिकमनर्थकमत आह-ष्ठिव्विति । स पाठोऽनार्ष इति भावः । तमपि पाठं स्थापयति-अथवेति । इषगमि० । इषुगमीति पाठे तौदादिकस्यैवोदितः पाठादन्यस्य ग्रहणशकैव नेत्यत आह-अनार्ष इति । गणेऽप्यनुदित एव पाठ इत्यर्थः । न विशेष्येणेति । एवं चारूपे शितीत्यर्थान्न दोष इति भावः । अत्राचीत्यस्य मण्डूकानुवृत्तिर्बोध्या । अत एव क्रमः पर- स्मैपदेष्विति दीर्घः श्यन्यपि भवति । अत एव भगवता तत्सूत्रं विहायात्रैव विचारोऽका- । रीति बोध्यम् । १ ख. त्रैवैतद्विचा। ४७. ३, ७२, ३. १,८३, ·भ.७ पा. ३ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३५९ पानाध्मास्थानादाण्दृश्यर्तिसतिशदसदां पिबजिघ्रधमतिष्ठ- मनयच्छपश्य धौशीयसीदाः ॥ ७ । ३ । ७८ ॥ पिबेर्गुणप्रतिषेधः ॥१॥ पिवेर्गुणप्रतिषेधो वक्तव्यः । पिबति । लघूपधगुणः प्राप्नोति । स तर्हि प्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । गुणः कस्मान्न भवति । पिविरदन्तः । अदन्त इति चेदुक्तम् ॥ २ ॥ किमुक्तम् । धातोरन्त इति चेदनुदात्ते चवग्रहणमिति+ :अथवाऽङ्गवृत्ते पुन- वृत्तावविधिनिष्ठितस्पेत्येवं न भविष्यति । ज्ञाजनोर्जा ॥ ७ । ३ । ७९ ॥ दीर्घोच्चारणं किमर्थं न ज्ञाजनोर्ज इत्येवोच्थेत । का रूपसिद्धिः जानाति जायते । अतो दीर्घो यत्रि [७. ३. १०१] इति दीर्घत्वं भाविष्यति । एवं तर्हि सिद्धे सति यद्दी!च्चारणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यों भवत्येषा परिभाषाऽ- प्र०- पाघ्रा० । धातोरन्त इति चेदिति । धातारित्यत्र द्वौ पक्षावुक्तौ । अन्त इति वर्तते न वा । यद्यनुवर्तते तदाऽनुदात्ते चेति सूत्रं कर्तव्यं ददातीत्यायुदा- त्तार्थ तथा पिबन्तीत्यादावाद्युदात्तत्वं मध्योदात्तनिवृत्त्यर्थ बान्तस्य धातोर्वक्तव्यमन्तग्र- हणनिवृत्तौ तु क्रमप्राप्तत्वादादेरेवोदात्तत्वं सिध्यति । तत्रायं निर्णयः । अन्त इति वर्तते । ऊोत्याद्यर्थम् । अनुदात्ते चेति कृतमेव । पिबेति चाऽऽद्युदात्तनिपातनमिह कार्यम् । अथवेति । सत्यपि हलन्तत्वे गुणाभावः पिबादेशेनैवाङ्गस्य प्रयोगार्हत्वात् । ज्ञाज० । अतो दीपों यत्रीति । अत्र सार्वधातुकग्रहणं तुरुस्तुसूत्रादनुव- उ०- पाघ्रा० । आदेरेवेति । इदं तत्रैवोपपादितम् । धातोरिति सूत्रस्थं पूर्वपक्षवार्तिकग्रहणं तत्रत्यसिद्धान्तवार्तिकस्याप्युपलक्षणमित्याशयेनाऽऽह-तत्रायमिति । कृतमेवेति । इदमेव ज्ञापकं धातोरित्यत्रान्ताधिकारस्येति भावः । ज्ञाजनोजो। ज्ञासाहचर्याच्छ्रयमाणविकरण एवात्र जनिर्म जुहोत्यादिरित्याहुः । नन्वतो दीर्घ इत्यत्र तिङीत्यनुवृत्तेः कथं जानातीत्यत्र दीर्घोऽत आह-अतो दीर्घ इत्यादि। अत्रत्यमेत- ज्ज्ञापनपरं ज्यादादीयस इति सूत्रस्थं च भाष्यमेकदेश्युक्तिः । अदन्तत्वेनैव गुणप्रतिषेधवा- र्तिकप्रत्याख्यानसंभवेनास्य यत्नस्य गुरुत्वात् । भ्यसोभ्यमितिसूत्रस्थं च भाष्यमत्रत्यतदेकदे- शिमतेनैवेति बोध्यम् । फलान्तरं तु नास्या उपलभ्यते । नन्वनेन दीर्धेऽजानां भो इत्यादा- वनन्त्यस्य प्लुतो न स्यात् । तत्रत्यदीर्घग्रहणस्य प्लुतव्यावर्तकताया हरदत्तादिभिरुक्तत्वात् । अत एव पचामि भोरित्यादौ न प्लुतः । न चानन्त्यस्य पदस्य टेरिति तदर्थात्पचामीत्यादौ तत्प्राप्त्यभावेन किमर्थ दीर्घग्रहणेन तन्निराकरणमिति वाच्यम् । दीर्घग्रहणसामर्थेनान्त्यविषय ४७.३.८६, + ६. १. १६२, ·उधोतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- वृत्ते पुनर्वृत्तावविधिरिति । किमेतस्स ज्ञापने प्रयोजनम् । पिबेर्गुणप्रतिषेधश्ची- दितः स न वक्तव्यो भवति । जुसि च ॥ ७ । ३। ८३ ॥ जुसि गुणे यासुदप्रतिषेधः॥१॥ जुसि गुणे यासुडादौ प्रतिषेधो वक्तव्यः । चिनुयुः सुनुयुरिति । न वक्तव्यः । नैवं विज्ञायते मिदेर्गुणः [ ८२ ] जुसि चेति । कथं तर्हि । मिदेर्गुणोऽजुसि चेति । किमिदमजुसीति । अजादावुस्यजुसीति । इहापि तर्हि प्राप्नोति । चक्रुः जहरिति । एवं तर्हि शितीति+ वर्तते । एवमपि अजुहवुः अविभयुरित्यत्र न प्राप्नोति । भूतपूर्वगत्या भविष्यति । न सिध्यति न युस्शिद्भूतपूर्वो नास्तीति कृत्वोस यः शिद्भूतपूर्वस्तस्मिन्भविष्यति । अथवा क्रियते न्यास एव । अवि- भक्तिको निर्देशः । नैवं विज्ञायते मिदेर्गुणो जुसि चेति । कथं तर्हि । मिद- गुण उजुसीति । उकारादौ जुसि । अथवाऽचीतिर वर्तते तेन जुसं विशेष- यिष्यामः । अजादौ जुसीति । जाग्रोऽविचिण्णल्डिन्त्सु ॥ ७ । ३। ८५॥ इह जागरयति जागरक इति कृते रपरत्वे चात उपधायाः [७. २. ११६] प्र०-तते नतु तिङिति। अत एवाऽऽने मुक्पूर्वान्तः कृतो न परादिर्दीर्घप्रसङ्गात् । अङ्ग- वृत्त इति । ज्यादादीयस इत्याकारविधानस्य ज्ञापकत्वे जा इति दीर्घोच्चारणं दीर्घश्रवणार्थमेतत् । दीर्घोच्चारणे तु ज्ञापके तदाकारविधानमाकारश्रवणार्थम् । जसि च । चिनुयुरिति । तद्भक्तस्तद्ग्रहणेन गृह्यत इति गुणप्रसङ्गः । शितीति वर्तत इति । ष्ठिवुक्लमुचमा शितीत्यतः । नच लिटि शिदस्ति । एव. मपीति । उसि शितीति सामानाधिकरण्यसंबन्धं मन्यते । इतर उसि यः शित्त- स्मिन्निति संबन्धं मत्काऽऽह-भूतपूर्वगत्येति । प्रत्ययलक्षणं तु नास्ति । न लुम- ताऽङ्गस्येति निषेधात् । उकारादाविति । यासुडादेरनुकारादित्वाद्ग्रहणाभावः । अनुबन्ध- निर्देशाच्च लिडादेशस्योसो ग्रहणाभावः । अचीति वर्तत इति । क्सस्याचीत्यतः । जायो । इहेति । अङ्गवृत्त इत्यनाश्रित्योच्यते । गुणस्यावकाशः जागरित उ०-एव टेरित्यस्य संबन्धादिति चेन्न । ज्ञापकपरभाष्यप्रामाण्येन तत्रत्यदीर्घग्रहणस्य स्पष्टार्थतया तदर्थकत्वाभावकल्पनात् । जुसि च । लिटीति । जुसि यः शित्तत्र परेऽङ्गस्य गुण इति सूत्रार्थः । ननु प्रत्यय- लक्षणसत्त्वे किं भूतपूर्वगत्याऽत आह-प्रत्ययलक्षणं त्विति। भाष्ये गुण उ जुसीति । गुणेति लुप्तविभक्तिकमिति भावः। जायो । अनाश्रित्येति । अगतिकगतित्वादिति भावः । ननु.. गुणात्पूर्वमचो- -७, ३.७८.+.७, ३.७५.४.७, ३.७२, ·अ. ७ पा. ३ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३६१ - इति वृद्धिः पाप्नोति तस्याः प्रतिषेधो वक्तव्यः । चिण्णलोः प्रतिषेधसामर्थ्यादन्यत्र गुणभूतस्य वृद्धिप्रतिषेधः॥१॥ यदयमचिण्णलोरिति प्रतिषेधं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यों न गुणाभिनिव- तस्य वृद्धिर्भवतीति । किं पुनरयं पर्युदासः । यदन्यविचिण्णल्ङिद्भय इति । आहोस्वित्मसज्यायं प्रतिषेधः । विचिण्णल्त्सुि नेति । कश्चात्र विशेषः । प्रसज्यप्रतिषेधे जुसिगुणप्रतिषेधप्रसङ्गः ॥२॥ प्रसज्यप्रतिषेधे जुसिगुणप्रतिषेधः प्रामोति । अजागरुः । उत्तमे च णलि ॥३॥ उत्तमे च णलि प्रतिषेधः प्राप्नोति अहं जजागर+। न वाऽनन्तरस्य प्रतिषेधात् ॥४॥ न बैष दोषः । किं कारणम् । अनन्तरस्य प्रतिषेधात् । अनन्तरं यद्गुण- विधानं तस्य प्रतिषेधः। कुत एतत् । अनन्तरस्य विधिर्वा भवति पतिधो वेति । जुसि पूर्वेण गुणविधानात् ॥ ५॥ जुसि पूर्वेण गुणो विधीयते जुसि च [ ८३ ] इति । प्र०-इति । अचो णितीति वृद्धरवकाशः कारक इति। जागरयतीत्यादावुभयप्रसङ्गे परत्वाद्गुणे कृतेऽत उपधाया इति वृद्धिः प्राप्नोति । गुणभूतस्येति । गुणशब्दा स्वरूपपदार्थको गुणशब्देन भूतो निष्पन्नो गुणभूतः । एवं गुणशब्देनाभिनिवृत्तो गुणाभिनिवृत्तः । यद्यनेन गुणे कृतेऽत उपधाया इति वृद्धिः स्याच्चिण्णलोर्गुणप्रतिषेधोऽ- नर्थकः स्यात्कृते गुणे वृद्धया रूपस्य सिद्धत्वात् । तस्माच्चिण्णलोः प्रतिषेधोऽत उपधाया इति वृद्ध्यभावस्य ज्ञापको वृद्धिमात्राभावस्य न ज्ञापकः । तथा च म्यन्तक्षणे. त्यत्र जागृग्रहणमजागरीदित्यत्र वृद्धिनिषेधार्थं कृतम् । अन्यथा गुणे कृतेऽतो लान्त- स्पेत्यनेन वृद्धिर्न भविष्यतीति किं जागग्रहणेन । अजागरुरिति । लङ् सिज- भ्यस्तविदिभ्यश्चेति जुसादेशः । तस्य ङित्त्वाज्जुसि चेत्यनेनापि प्राप्तस्य गुणस्य निषे- धप्रसङ्गः । पर्युदासपक्षे तु न दोषः । तत्र विचिण्णङिद्भयोऽन्यत्र. गुणो विधी- 30-णितीति वृद्धिः किं न शङ्कयतेऽत आह-गुणस्येति। अचिण्णलोरित्यनेन वृद्धिविषयेऽ- स्य गुणस्य विशिष्य विधानादपवादत्वादिति वक्तुं युक्तम् । निष्पन्न इति। भूधातुरुत्पत्त्यर्थ इति भावः। किं जागृग्रहणेनेति। तत्र तु सामान्यापेक्षज्ञापकत्वमाश्रित्य जागृग्रहणं प्रत्याख्या- तमुपाध्यायैः । अत्रत्यभाष्यस्वरसोऽपि सामान्यापेक्षज्ञापकत्व एव दृश्यते । निषेधप्रसङ्ग इति । तत्र पक्षे विशेषाभावेन सर्वस्य गुणस्य निषेधः स्यादिति भावः । भाष्ये पूर्वेणेति । ३. ४. १०९; १. २. ४, ७. ३. ८३. +. ७. १. ९१, ७. ३. ८४. ४७. ३. ८५. : ७७ ·उद्योतसमलंकनप्रदीपसासिते- णालि च ॥६॥ किम् । न याजन्तरस्य प्रतिषेधादित्येव । णालि च -पूर्वेण गुणो 'विधीयते सार्वधातुकार्धधातुकयोः [ ८४ ] इति । अथवा पुनरस्तु पर्युदासः। अतोऽन्यत्र विधाने वावगुणत्वम् ॥ ७ ॥ अतोऽन्यत्र विधाने वावगुणत्वं वक्तव्यम् । जागृतिः । न वा पर्युदाससामर्थ्यात् ॥ ८॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । पर्युदाससामान गुणो न भविष्यति । अस्त्यन्यत्पर्युदासे प्रयोजनम् । किम् । क्विवर्थं पर्युदासः स्यात् । शुद्धपरस्य विशब्दस्य प्रतिषेधे ग्रहणमनुनासिकपरश्च को विशब्दः । वस्वर्थं तार्ह पर्यु- दासः स्यात् । जागृवांसो अनुग्मन् । कथं पुनः पर्युझस उच्यमानो वस्वर्थः शक्यो विज्ञातुम् । सामर्थ्यावस्वर्थमिति विज्ञास्यते । वस्वर्थमिति चेन्न सार्वधातुकत्वात्सिद्धम् ॥ ९ ॥ वस्वर्थमिति चेत्तन्न। किं कारणम् । सार्वधातुकत्वात्सिद्धम् । कथं सार्वधा. प्र०-यते । न च तेषु निषिध्यत इति लक्षणान्तरेण गुणः प्रवर्तत एव । जागृवि. रिति । वृदृजागृभ्यो विन्निति सूत्रपाठाश्रयेण चोद्यते । यदा तु नृशृस्तृजागृभ्यः क्किन्निति पाठस्तदा कित्त्वादेवाऽऽर्धधातुकलक्षणगुणाप्रसङ्गः । यद्यपि प्रसज्यप्रतिषेधेऽप्ययं दोषोऽनन्तरस्य निषेधात्तथाऽपि पर्युदासो दोषवानिति प्रतिपादनायेदमुच्यते । न वेति । यदि जागृविस्त्यित्र लक्षणान्तरेण गुणः स्यादेः पयुदासोऽनर्थकः स्यात् । किंवर्थ- मिति । नहि लक्षणान्तरण गुणप्रसङ्गो न चात्र तदनुबन्धकपरिभाषोपतिष्ठते । अनु- बन्धस्यानिर्देशादिति विग्रहणेन 'क्विबपि गृह्यत इति भावः । शुद्धपरस्येति । विशब्द इकारो निरनुनासिक उच्चारित इति विपो ग्रहणं नास्ति । तस्य हीकारोऽनुना. सिंकः। क्वस्वर्थमिति । विशब्दः सप्तम्यन्तो निर्दिश्यते 'निपातनाच्च सप्तम्या अलुक् । यथा वरेयलोपैति । अथर्वेकार उच्चारणार्थ इति तत्र तदादिविधिना क्वसोर्य- हणं भवतीति भावः । इतरस्तु यथोक्तमप्रतिपद्य वि इति समुदायो निर्दिष्ट इति मत्वाऽऽह-कथं पुतरिति । इत्तरः पूर्वोत्तेनाभिप्रायेमाऽह-सामादिति । औप्पा- उ०-व्यवहितपूर्वेणेत्यर्थः । तथाऽप्रीति। त्वत्पक्षोऽपि दुष्ट इति प्रसज्यप्रतिषेधवादिला प्रतिपायत इत्यर्थः । नहि तन्नेति । किच्चादिति भावः । ननु क्विपो व्यनुबन्धेकत्वाद्ग्रहणं तेल्यात आह-न चात्र तदन्विति । तस्य होकार इति; विधेयविषय उच्चारार्थवानाम्पीत्सना- लोपौ । अन्यथा तविशिष्टविधिसंभावनया त्तदश्रवणे मानाभावादिति-भावः । ननु क्सौ विश- ब्दाभोवाकयमत्र ग्रहणमोशक्यतत्यत आह-विशब्द इति । औणादिकविशब्दग्रहणेन ·भ, ७पा. ३ आ. २] पातञ्जलच्याकरणमहाभाष्येकाधिकारः। ३६ तुकसंज्ञा । छान्दसः क्वसुः । लिट् च च्छन्दसि सार्वधातुकमपि भवति । तत्र सार्वधातुकमपिन्ङिदिति कित्त्वात्पर्युदासो भविष्यति । अथवा वकारस्यैवेद- मशक्तिजेनेकारेण ग्रहणम् । पुगन्तलघूपधस्य च ॥७।३।८६॥ संयोगे मुरुसंज्ञायां गुणो भेत्तुन सिध्यति । संयोगे गुरुसंज्ञायां भेत्तुमिति गुणो न प्राप्नोति । विध्योक्षं लघोश्चासौ प्र०-दिको न पर्युदस्यते । लक्षणान्तरेण प्रसङ्गादिति सामर्थ्याद्वकारादेः क्वसोग्रहणमि- त्यर्थः । छान्दस इति । भाषायां सदवसश्रुभ्य एव क्वसुर्नान्येभ्य इति भावः । केचित्तु भाषायामपि क्वसुमिच्छन्ति त एवं परिहरन्ति । असंयोगालिटू किदिति सिद्धे कित्त्वे क्वसोः कित्त्वं प्रतिषेधविषयस्यापि गुणस्य प्रतिषेधार्थमिति क्वसौ गुणाभावः। अथवेति । अनच्कस्य हल उच्चारयितुमशक्यत्वादिकार उच्चारणार्थों निर्दिष्ट इति वकारादे- ग्रहणम् । क्वसौ च प्रतिविहितमित्यौणादिक एव पर्युदस्यते तत्सामर्थ्याल्लक्ष- णान्तरेणापि गुणो न भवति । क्विपस्तु लोपाद्वर्णाश्रये प्रत्ययलक्षणनिषेधाच्च पर्यु- दासं नेच्छन्ति । अन्ये तु यथाऽतृणेडिति प्रत्ययलक्षणेनेमागमो भवति वर्णस्य प्रत्ययविशेषणवादेवं क्क्पिोऽपि पर्युदास इत्याहुः । पुमन्तल० । संयोग इति । धात्वन्तप्रत्ययायोर्हलोरानन्तर्ये संयोगे गुर्विति गुरुसंज्ञायां लघुसंज्ञाया बाधनाद्भत्तेति गुणो न भवति । अजादौ च भेदनमित्यादौ सावकाशो गुणः । विध्यपेक्षमिति । गुणविधानमिति शेषः । लघूपधाये विहिते सार्वधातुकार्धधातुके तयोरङ्गस्य गुण इत्यर्थः । ननु पञ्चम्यभावात्कथं विधानं भविष्यति । उच्यते । षष्ठीपक्षेऽपि लघूपधस्य ये सार्वधातुकार्धधातुके, के च तस्य तस्माये उ०-सप्रयोजनत्वात्कथं सामर्थ्यमत आह-औणाद्विक इति। भाषायामिति । लिटः कानज्वा क्वमुश्चत्यत्र च्छन्दसीत्यनुवर्तनादिति भाष्याभिप्रायः । अत एव भाषायां सदेति चरितार्थम् । क्षित्विति । संयोगान्तधातुभ्यस्त्वनभिधानात्ववसुरेव नेति तदाशयः। भाष्यविरोधोऽत्रारुचिः। कित्त्वं तु तितीर्वानित्यादावृच्छत्यृतामिति गुणनिषेधेन चरितार्थमिति बोध्यम् । वस्तुतो विभाषा पूर्वाहेतिसूत्रस्थभाष्यप्रामाण्याद्भाषायां क्वस्वङ्गीकारेऽपि जागृधातोलोके तस्या- नभिधानादोषाभाव इति वक्तुं युक्तम् । अथवा वकारस्येति भाष्यग्रन्थो क्स्वर्थः शक्यो विज्ञातुं सामर्थ्यादित्युत्तरं बोध्यः । तेनैव संगतेः। प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधाच्चेति । चिणादिसाहचर्येण श्रयमाणस्यैव वहणाच्चेत्यपि बोध्यम् । अत एव भाष्योक्तपूर्वपक्षणाविरोधः । तेन जागः-जाग़- रावित्यादौ मुसो भवत्येवेति बोध्यम् । अन्ये विति । भाष्योक्तपक्षयोः फलभेदोऽत्रारूचिः । पुसन्तलः । गुणाविधानर्मितीति । भाष्ये पि लघुग्रहणशब्देन गुणाविधानं.लक्ष्यत इति बोध्यम् । तयोरङ्गस्येति । प्रत्यासत्त्या लघूपधस्थाङ्गस्येत्यर्थः । के च तस्यति । अङ्ग- #.३.४.०२५.१. २. ४.४ १.४.११.

·1. उद्रोतममलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- विध्यपेक्षं लघुग्रहणं कृतं लघोश्चासौ विहितः । कथं कुण्डिर्न दुष्यति ॥ १ ॥ कुण्डिता हुण्डिता अब कस्मान भवति । धातोनमः धातोर्नुम्विधावुक्तं तत्र धातुग्रहणस्य प्रयोजनं धातूपदेशावस्थायामेव नुम्भ- वतीति । कथं रजेः कथं रजेरुपधालक्षणा वृद्धिः + । आश्चर्यो रागः । विचित्रो रागः *। स्यन्दिश्रन्थ्योर्निपातनात् । यदयं स्यन्दिनन्थ्योरवृद्धयर्थं निपातनं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यों भव- त्येवंजातीयकानां वृद्धिरिति । प्र०-विधीयते इत्युपपद्यते विधानविशेषणम् । ननु सांप्रतिकलघूपधसंभवे कथं विधानं विशेष्यते । व्याप्तिन्यायाश्रयादेवं हि हलादावजादौ च गुणः सिध्यति । कथं कुरिति । अङ्गाधिकारे नुमो विधानादकृत एवः नुमि प्रत्ययो लघूपधाद्विधी- यते तस्मिन्परतो नुमि गुणः प्राप्नोति । उक्तं तत्रेति । तेन कुण्डति गुरोश्च हल इत्यकारः सिध्यत्यन्यथा तिन् स्यात् । कथं ररिति । यदि षष्ठीनि- र्देशेऽपि विधानं विशेष्यते तदाऽन्यत्रापि प्रसङ्गः । ततश्चाकारोपधाद्विहिते' प्रत्यये: वृद्धिविधीयमाना रञ्जः प्रत्ययोत्पत्तेः पुरस्तानकारोपधत्वावृद्धिर्न प्राप्नोति । राग इति । रञ्जश्च घत्रि च भावकरणयोरिति नलोपः । ननु चोपधाया अकारस्य वृद्धिरुच्यते । न च ततः प्रत्ययविधिसंभव इति विध्यपेक्षत्वं नाऽऽश्रयिष्यते । एवं मन्यतेऽका. रोपधाद्यो विधीयते सोऽवयवादनुमानादिहितो भवति । स्यन्दिश्रन्थ्योरिति । नलो- पार्थ वृझ्यभावार्थ निपातनम् । यदि वृद्धिविधौ विधानं विशेष्यते ततो वृद्धिप्र- सङ्गाभावात्तदभावार्थ निपातनं क्रियेत । नलोपसिद्धये विधिरेवाऽऽश्रीयेत । अनेक . . उ०-प्रत्यययोर्विधाननिमित्तसंबन्धस्याङ्गसंज्ञाशास्त्रे दृष्टत्वादिति भावः ।भाष्ये लघोश्चासावित्यस्य लघूपधाच्चासावित्यर्थः । सांप्रतिकलघूपधसंभव इति । स्थानषष्ठीत्वसंभवेन प्रधानगुणविशे- णत्वे संभवतीत्यर्थः । अन्यथा क्तिन्स्यादिति । ततश्चात्र लघूपधाद्विधानाभावेन न गुण इत्यर्थः । भाष्ये धातोर्नुम इति हेतौ पञ्चमी यतस्तत्र धातोर्नुम् नाङ्गस्य तस्मादित्यर्थः । कथं रओरिति । चोद्यस्य प्रकृते संगतिं दर्शयति-यदीति । अवयवादनुमानादिति । अवयवा- त्मकत्वात्समुदायस्येति भावः । ननु नलोपार्थमेव निपातनं स्यादत आह-नलोपसिद्धये ४७. १. ५८ + ७, २. ११६. *६, ४, २७, ६, ४, २८, २९, ·ओ, ७ पा. ३ आ. २ ] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३६५ अनङ्लोपशिदीर्घत्वे विध्यपेक्षे न सिध्यतः ॥ २ ॥ अनङ्लोपः। दध्ना सक्थ्नाx । शिदीर्घत्वम् । कुण्डानि वनानि* । एवं तहि। अभ्यस्तस्य यदाहाचि यदयं नाभ्यस्तस्याचि पिति सार्धधातुके [८७ ] इत्यज्यहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यो भवत्येवंजातीयकानां गुण इति । लङथै तत्कृतं भवेत् । लङर्थमेतत्स्यात् । अनेनेक् । क्नुसनोर्यत्कृतं कित्त्वं ज्ञापकं स्याल्लघोगुणे ॥ ३ ॥ यदयं त्रसिगृधिषिक्षिपेः क्नुः [ ३. २. १४० ] इको झल्हलन्ताच्च [ १. २. ९, १० ] इति क्नुसनौ कितौ करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यो भवत्ये- वंजातीयकानां गुण इति । संयोगे गुरुसंज्ञायां गुणो भेत्तुर्म सिध्यति । विध्यपेक्षं लघोश्चासौ कथं कुण्डिर्न दुष्यति ॥ १ ॥ प्र०-प्रयोजनसिद्धसे निपातनाश्रयणम्। अनलोपेति । अल्लापोऽन इत्यत्र षष्ठीनिर्देशेऽनन्ता- दिहिते प्रत्यये लोपो विधीयमानो राज्ञ इत्यादावेव स्यान्नास्थ्ना दध्नेत्यादौ । शिदीर्घत्वं च सामानीत्यादावेव स्यान्नतु कुण्डानीत्यादौ । तस्मात्षष्ठीनिर्देशे विधानविशेषणे दोषप्रसङ्गा- द्गुणो भेत्तुर्न सिध्यति । अभ्यस्तस्येति । अज्ग्रहणस्य प्रयोजनं नेनेक्तीत्यादौ गुणप्र- तिषेधो मा भूत् । यदि च हलादावलघूपधत्वाद्गुणो न स्यात्तदा गुणस्य प्राप्तिरेव नास्तीति किं तनिषेधनिवारणार्थनाज्ग्रहणेन । लङमिति । लुप्ते प्रत्यये गुणप्रतिषेधनिवा- रणायाज्यहणं न ज्ञापकम् । अनेनगिति । णिजिर शौचपोषणयोरित्यस्माल्लङि तिप् शप् श्लुः । द्विवचनं निजां त्रयाणां गुणः श्लावित्यभ्यासस्य गुणः । हल्ङ्याभ्य इति तिलोपः । प्रत्ययलक्षणेन लघूपधगुणः । क्नुसनोरािते । ननु सनः कित्त्व- उ०-इति । रञ्जुश्च घनि चेत्युत्तरमेव स्यन्दिश्रन्थी पठेदित्यर्थः । वार्तिकेऽनलोप इति पाठेऽन- न्तस्य योऽलोपः सोऽनलोप इत्यर्थः । अनङ्लोप इति पाठेऽनङो लोपोऽर्थात्तत्संबन्ध्यका- रस्येत्यर्थः । शिदीर्घत्वं सर्वनामस्थाने चासंबुद्धावित्यनेन तत्रापि नान्ताद्विहिते सर्वनामस्थाम इत्यर्थः स्यादिति भावः । लुप्ते प्रत्यय इति। प्रत्ययलोपे संयोगाभावेन गुरुत्वाभावाल्लघूपधत्व- मस्त्येवेत्यर्थः । क्नोरेवेति । संयोगात्परत्वे सति ह्रस्वत्वरूपलघुत्वशरीरघटकसंयोगस्य प्रत्यास- त्याऽङ्गावयवस्यैव ग्रहणम्। ईदृशार्थाश्रयणे च क्नोः कित्त्वं ज्ञापकम् । यद्वा भूतपूर्वलघुत्वमाश्रित्य गुण इति भावः । परे तु ‘सृजिशोझल्यमकित्सनि' इति लघुन्यासेन सिद्ध इको झल्हल- ४७. १. ७५, ६. ४. १३४. ७. १. ७२, ६. ४. ८.

·उद्द्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- धातोर्नुमः कथं रञ्जः स्यन्दिनन्थ्योर्निपातनात् । अनङ्लोपशिदीर्घत्वे विध्यपेक्षे न सिध्यतः॥ २ ॥ अभ्यस्तस्य यदाहाचि लङथै तत्कृतं भवेत् । क्नुसनोर्यत्कृतं कित्त्वं ज्ञापकं स्यालघोर्गुणे ॥ ३ ॥ नाभ्यस्तस्याचि पिति सार्वधातुके ॥ ७ । ३ । ८७ ॥ अभ्यस्तानामुपधाह्रस्वत्वमचि पस्पशाते चाकशीमि वावशतीरिति दर्शनात् ॥ १ ॥ अभ्यस्तानामुपधाह्रस्वत्वमाचे वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । पस्पशाते चाक- शीमि । वावशतीरिति प्रयोगो दृश्यते । कपोतः शरदं पस्पशाते । अहं भुवन चाकशीमि । वावशतीरुदाजदिति । बहुलं छन्दस्यानुषग्जुजोषदिति दर्शनात् ॥ २ ॥ बहुलं छन्दसि वक्तव्यमुपधाह्रस्वत्वम् । किं प्रयोजनम् । आनुषग्जुजोष- दिति दर्शनात् । यस्त आतिथ्यमानुषग्जुजोषत् । यद्युपधाह्रस्वत्वमुच्यते प्र०-ममभावार्थ स्यात्सिसृक्षति दिदृक्षत इति कथं ज्ञापकम् । उच्यते । यद्ये- तावत्प्रयोजनं स्यात्सृजिदृशोझल्यमकित्सनोरित्येव ब्रूयात्तस्माद्गुणप्रतिषेधार्थमपि कित्त्वं ज्ञापकमेव । किंतु धिप्सति धीप्सतीत्यत्र नलोपार्थ सनः कित्त्वं स्यादिति कोरेव कित्त्वं ज्ञापकम् । नाभ्यस्त० । अभ्यस्तानामिति । गुणप्रतिषेधमविधाय ह्रस्वत्वमेव विधेयं सर्वेष्टसिद्धय इति भावः । किं प्रयोजनमिति । गुणनिषेधे ह्रस्वे चाविशेषं मत्वा प्रश्नः । पस्पशात इति । स्पशिर्वार्तिककारवचनादपठितोऽपि धातुस्तस्माल्लेव्यत्य- येनाऽऽत्मनेपदं टेरेत्वं लेटोऽडाटावित्याट् शपो बहुलं छन्दसीति श्लुर्विचनम् । चाक- शीमीति । कार दीप्तौ यलुक् लट् मिप् शप्लुक् । यङो वेतीडागमः । वाव शतीरिति । वा” शब्दे । यङ्लुक लट् । शतृ डीप् । जुजोषदिति । जुषी प्रीतिसेवनयोः । लेट् व्यत्ययेन परस्मैपदं तिप् इतश्च लोपः परस्मैपदष्वितीकार- लोपो लेटोऽडाटावित्यड् व्यत्ययेन शपः श्लुः । द्विवचनं गुणे कृते ह्रस्वाभावः । यदि तहीति । यदि गुणनिषेधं प्रत्याख्यायोपधाह्रस्वो विधीयते तदा नर्तृतीति गुण- उ०-न्ताच्चेति सामान्यतोऽतिदेशस्य गुणप्रतिषेधार्थत्वमिति भाष्याशयः। इको झल्हलन्ताच्चेति प्रकरणे रुदविदेति सूत्रेण विहितं सनः कित्त्वमपि ज्ञापकं बोध्यम् । नाभ्यास्तस्य० । गुणनिषेधविधौ सत्येवोपधाह्रस्वत्वं वक्तव्यमिति वार्तिकार्थनमं निर- स्यति-गुणप्रतिषेधमिति । गुणे तस्य ह्रस्व इकि नेनिजतीत्यादिसिद्धिरिति भावः । अवि- शेषमिति । नेनिजतीत्यादावित्यर्थः। उपधा नास्तीति । जातेऽपि ह्रस्वे रूपासिद्धिरेवे- ·अ.७ पा. ३ आ. २] पातालव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३६७ मियां मयूरः प्रतिनतीवि यद्वत्त्वं नरवर नतीपि हृष्टः अत्र गुणः प्राप्नोति । तस्मानार्थ उपधाहस्वत्वेन । कस्मान्न भवति । पस्प- शाते चाकशीमि वावशतीरिति । सशिकशिवशयः प्रकृत्यन्वराणि । भूसुवोस्तिङि ॥ ७ । ३ । ८८ ॥ भूसुवोः प्रतिषेध एकान्ग्रहणं बोभवतीत्यर्थम् ॥ १ ॥ भूसुवोः प्रतिषेध एकाग्रहणं कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । बोभवतीत्यर्थम् । इह मा भूत् । बोभवति । यद्येकाज्ग्रहणं क्रियते अभूत् अत्र न प्राप्नोति । व तर्हि स्यात् । मा भूत् । तस्मानार्थ एकाग्रहणेन । कस्मान भवति । बो- भवतीति । बोभूत्वित्येतन्नियमार्थं भविष्यति । अत्रैव यङ्लुगन्तस्य गुणो न भवति नान्यति । क मा भूत् । बोभवतीति । प्र०-रपरत्वयोः कृतयोस्वभाविन्युपधा नास्तीति रूपं न सिध्यतीति गुणनिषेध एव ज्यायान् । ननु परत्वाद्गुणं बाधित्वा ह्रस्वो भविष्यति । सकृद्गतौ विप्रतिषेध इति पुनर्गुणो न भविष्यति । एवं तर्हि पुनःप्रसङ्गविज्ञानाद्गुणः स्यात् । स्पशिक- शिवशय इति । स्पश बाधनस्पर्शनयोः । कश गतिशासनयोरिति केचित्पठन्ति । अन्ये तु कस गतिशासनयोरिति । तन्मतेन कशिः सौत्रो धातुः । कशेर्मुट् प्रतिष्क- शश्च कशेरिति पाठात् । वश कान्तौ । भूसु० । एकाज्यहणमिति। द्विवंचने कृतेऽनेकान्त्वे गुणनिषेधानिवृत्त्यर्थम् । बोभवतीति । यङ्लुगन्ताल्लेट् तिप् लेटोऽडाटावित्यत् । मा भूदिति । न माङ् योग इत्यत्प्रतिषेधादेकाच्त्वम् । अत्रैवेति । सिद्धे गुणनिषेधे निपातनं नियमार्थम् । यद्येवं सोषवीतीति गुणनिषेधः प्राप्नोति । उच्यते । भाष्यं यथा तथा भवत्येव । योगापेक्षं ज्ञापकमिति वक्तव्ये नियमार्थमिति वचनादथवा नियमार्थेन निपातनेन द्वयोरपि भूसुवोर्यङ्लुकि गुणनिषेधो निवार्यते । यद्दा छान्दसो यङ्लुक् । न च उ०-त्यपि बोध्यम् । ननु परत्वादिति । इदं चिन्त्यम् । गुणस्य नित्यत्वात् । सौत्रत्वमुपपा- दयंति-कशेरिति । भूसु० । द्विवंचने कृत इति । उत्तरखण्डस्य भूत्वात्प्राप्तिः । भूशब्दान्तस्याङ्गस्ये- त्यर्थ इति भावः । ननु मा भूदित्यत्राप्यनेकाच्त्वाद् गुणः स्यादत आह-न माहिति । निय- मार्थमिति । भवतेश्चेद्यङ्लुकि निषेधस्तर्हि बोभूत्वित्यत्रैवेति नियम इत्यर्थः । अथवेति । भूसुवोरिति यः प्रतिषेधः स यङ्लुकि चेद्बोभूत्वित्यत्रैवेति नियम इत्यर्थः । एकाज्यहणं कर्तव्यमिति वार्तिकेन समानफलत्वाय द्विविधोऽत्र नियमश्छन्दस्येव लोट्येवेति च । अत एव वार्तिकारम्भे भाषायां गुणापत्तिदूषणं लोद्रावितमित्यके । परे त्वाहुः- भाषायामस्य यङ्लुगन्तप्रयोगे दृढतरं न मानम् । बोभूत्वित्यस्य च्छान्दसेषु पाठस्तु * ७, ४.६५, ·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- तृणह इम् ॥ ७।३। ९२ ॥ किमर्थं तृहिरागतनम्को गृह्यते न तृहेरिम्भवतीत्येवोच्येत । तृणहिग्रहणं श्रमिमोर्व्यवस्थार्थम् ॥ १ ॥ तृणहिग्रहणं भमि कृत इम्यथा स्यात् । तहिग्रहणे हीम्विषये नमभावोऽनवकाशत्वात् ॥ २ ॥ तृहिग्रहणे हि सतीम्विषये नमोऽभावः स्यात् । किं कारणम् । अनवका- शत्वात् । अनवकाश इम्भमं बाधेत । इदमयुक्तं वर्तते । किमत्रायुक्तम् । तृण- हिग्रहणं नमिमोर्व्यवस्थार्थमित्युक्त्वा तत उच्यते तृहिग्रहणे हीम्विषये नम- भाषोऽनवकाशत्वादिति । तत्र वक्तव्यं तृणहिग्रहणं भमिमोर्भावाय तृहिग्रहणे हीम्विषये नमभावोऽनवकाशत्वादिति । तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । व्यव- स्थार्थमित्येव सिद्धं न बसतो व्यवस्थेति । तुरुस्तुशम्यमः सार्वधातुके ॥ ७ । ३ । ९५॥ सार्वधातुक इति+ वर्तमाने पुनः सार्वधातुकग्रहणं किमर्थम् । पुनः सार्वधातुकग्रहणमपिदर्थम् ॥ १ ॥ प्र०-सुवो यङ्लुगन्तस्य छन्दसि प्रयोगः । भाषायां तु कचिद्यङ्लुक् न सर्वत्र । तृणह इम् । किमर्थमिति । तुहू इत्यस्य निवृत्त्यर्थो विकरणनिर्देशो न भवति ततः परस्य हलादेः पितः सार्वधातुकस्य विकरणेन व्यवधानादिति प्रश्नः । न हसत इति । व्यवस्थार्थमित्येवं ब्रुवता पूर्व श्नमोभावः पश्चादिमित्युक्तं भवति । नमोभावायेति तूच्यमाने क्रमो न प्रदर्शितः स्यात् । तुरु० । अपिदर्थमिति । नाभ्यस्तस्याचि पिति सार्वधातुक इति सार्वधा- तुकग्रहणं पिद्विशेषणसंबद्धर्मिति तदनुवत्तौ पितोऽप्यनुवृत्तिः स्यादिति तन्निवृत्त्यर्थम- न्यत्सार्वधातुकग्रहणमित्यपितोऽपीड भवति । हल्ग्रहणमनुवर्तते नहि तत्सार्वधातु- उ०-यङ्लुकश्छान्दसत्वादेव तदाह-भाषायां त्विति । तृणह इम् । तृहू इत्यस्येति । न चास्यैव यङ्लुगन्तस्य व्यावृत्त्यर्थ स्यादिति . वाच्यम् । सानुबन्धकत्वेनास्याग्रहणमित्यत्र तात्पर्यात् । यङ्लुक्सत्त्वे मानाभावाच्च । भाष्येऽनवकाशत्वादिति । न च इनमि कृते तन्मध्यपतितन्यायेनमोऽवकाशः । मिदचोऽन्त्यादित्येकवाक्यतया तृहोऽन्त्यादच प्रकारात्पर इमित्यर्थेन इनमि कारस्या- न्त्यत्वाभावेन तदप्राप्तेः पुनर्वाक्यार्थे तु न मानम् । अनेनैव न्यायेनेमि इनमोभावः । तदेव ध्वनयन्नाह-श्रमिमोर्भावायेति । न ह्यसतो व्यवस्थाऽस्तीप्ति. च । यद्वा तत्कालेऽवश्यप्रा- प्तिसत्त्वेन तदप्राप्तिविषयेऽवकाशाभावेनानवकाशत्वमित्यर्थः। पूर्वमिति । व्यवस्थार्थमित्यनेन श्नमिमोर्भावः क्रमश्च दर्शित इति भावः । तुरुस्तु० । नन्वेवं हल्ग्रहणस्यापि निवृत्तिः स्यादत आह-हल्ग्रहणमिति । उतो + ७.. ३.८७, ·भ.पा. ३ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ६६९ अपिदर्थोऽयमारम्भः । अधिगो शमीध्वं सुशमि शमीध्वं शमीध्वमधिगो । बहुवचने झल्येत् ॥७ । ३। १०३ ॥ अतो दीर्घाद्बहुवचन एत्त्वं विप्रतिषेधेन ॥ १ ॥ अतो दीर्घाद्वहुवचन एत्त्वं भवति विप्रतिषेधेन । अतो दीर्घो यात्र सुपि च [१०१%; १०२] इत्यस्यावकाशः वृक्षाभ्याम् प्लक्षाभ्याम् । बहुवचने झल्येदित्य- स्थावकाशः। वृक्षेषु प्लक्षेषु। इहोभयं प्राप्नोति । वृक्षेभ्यः प्लक्षेभ्यः । एत्त्वं भवति विप्रतिषेधेन । अम्बार्थनघोह्रस्वः ॥ ७ । ३। १०७ ॥ इलकवतीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः । अम्बाडे अम्बाले अम्बिके । तल्ह्रस्वत्वं वा ङिसंबुद्धयोः । तल्ह्रस्वत्वं वा ङिसंबुद्धयोरिति वनव्यम् । देवत देवते । देवतायाम् देवते। स तर्हि प्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । स कथं न वक्तव्यो भवति । अम्बार्थं यक्षरं यदि । यद्यम्बार्थं द्वयक्षरं गृह्यते । तत्तार्ह ह्रस्वत्वं वक्तव्यम् । अवश्यं छन्दास ह्रस्वत्वं वक्तव्यम् । उपगायन्तु मां पत्नयो गर्भिणयो युवतय इत्येवमर्थम् । प्र०-कग्रहणेन सह निर्दिष्टं यतस्तन्निवृत्तौ हलो निवृत्तिः स्यात् । शमीध्वमिति । शमे- रन्त वितण्यर्थात्प्रैषे लोट् । व्यत्ययेनाऽऽत्मनेपदम् । शप् तस्य बहुलं छन्दसीति लुक । अम्बा० । डलकवतीनामिति । अर्थगतेन स्त्रीत्वेनाम्बार्थाः शब्दा निर्दिष्टाः श्रुत्यपेक्षया वा स्त्रीत्वेन निर्देशः। असंयुक्तानां च डलकानां ग्रहणादक्काल्लति ह्रस्वो भवत्येव । देवत इति । ङौ. ह्रस्वे कृते ड्याग्रहणेऽदीर्घ. इति स्थानिवत्त्वनि- षेधादाम्याडागमौ न भवतः । अम्बामिति । व्यच एवाम्बार्थस्य ग्रहणाद्डलक- वतामर्थात्प्रविषेधः कृतो भवति । अवश्यमिति । व्यत्ययो बहुलमिति दीर्घस्य ह्रस्वः । उ०-वृद्भिरित्यतः। ननु शमिरकर्मकस्तत्कथं पशुविशसनप्रत्यायकतया सकर्मकोऽत आह-शमे- रिति । शबिति । अत्रापि व्यत्ययेनेत्यपकृष्यते । श्यविकरणो हि शमिः परस्मैपदी च । अम्बार्थः । ननु शब्दस्य विशेष्यत्वात्स्त्रीलिङ्गनिर्देशोऽनुपपन्नोऽत आह–अर्थगते- नेति । अम्बा माता । श्रुत्यपेक्षयेति । श्रुतिशब्द एव विशेष्योऽध्याहर्तव्य इत्यर्थः । असं- युक्तानामिति । अत एव प्रत्याख्यानेन फलैक्यम् । भाष्ये यक्षरामिति । व्यञ्जनसहितोऽ- जत्राक्षरं व्यजम्बार्थेति सूत्रं पाठ्यम् । प्रतिषेधाच्चेदं लध्विति भावः । तत्तहीति । तल्ह्र- स्वत्वं वेत्येतत् । तलन्तस्य ह्रस्वत्वं वेति तदर्थः । पूर्ववदेवेति । अर्थगतं पूजायोतकं बहुत्वं ७९ ·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- मातॄणां मातच्पुत्रार्थमर्हते । मातॄणां मातजादेशो वक्तव्यः पुत्रार्थमहते । गार्गीमात वात्सीमात । हस्वस्य गुणः ॥ ७।३।१०८ ॥ इह कस्मान्न भवति । नदि कुमारि किशोरि ब्राह्मणि ब्रह्मबन्धु । ह्रस्व- वचनसामर्थ्यात्+ । अस्त्यन्यस्ववचने प्रयोजनं पृथग्विभक्ति मोच्चीचरमिति।। शक्यं पृथग्विभक्तिरनुच्चारयितुम् । कथम् । एवमयं ब्रूयात् । अम्बार्थानां हिस्वः नदीह्रस्वयोर्गुण इति । यद्येवमुच्यते जसि च [१०९] इत्यत्र नद्या अपि गुणः प्राप्नोति । एवं तर्हि योगविभागः करिष्यते । अम्बार्थनद्योर्हस्वः । ततो हस्वस्य । ह्रस्वस्य च ह्रस्वो भवति । किमर्थमिदम् । गुणं वक्ष्यति तद्धाधना- र्थम् । ततो गुणः । गुणश्च भवति ह्रस्वस्येति । अथवा हस्वस्य गुण इत्यत्रा- म्बार्थनद्योह्रस्व इत्येतदनुवतिष्यते । प्र०-मातृणामिति । पूर्वपदे बहवो मातृशब्दा इति बहुवचनं मातृशब्दस्य मातजादेशो वक्तव्यो यो मातृशब्दः पुत्रार्थ पुत्रमभिधातुमुपादीयते । बहुव्रीहौ च वर्तिपदैरन्य- पदार्थोऽभिधीयत इति तत्रैवायं संबुद्धौ मातजादेशः । गामिातेति । गार्गी माताऽ- स्येति बहुव्रीहौ नबृतश्चेति कप् येन नाप्राप्त इति मातचा बाध्यते यः पुत्रः श्लाघ्य- गुणत्वात्कुलसंभूतया मात्रा व्यपदेशमर्हति तत्र मातजादेशो नान्यत्र । गर्गवत्साभ्यां मर्म- दियञ् यञश्चेति ङीप् । ह्रस्व० । इह कस्मादिति । ह्रस्वविधानं नया गुणविध्यर्थमेव स्यात् । पृथ- गिति । यद्यम्बार्थानां ह्रस्व इत्युक्त्वा नद्या गुणो ह्रस्वस्य चेत्युच्यते तदा पृथगु. च्चारयितव्या भवति । एवमयं ब्रूयादिति । ह्रस्वं विधाय गुणे विधीयमाने प्रक्रि. यागौरवं भवतीति लाघवार्थ साक्षादेव गुणं विदध्यात् । नद्या अपीति । एकस- मासनिर्देशाद्वयोरपि नदीह्रस्वयोरनुवृत्तिप्रसङ्गात् । ह्रस्वस्य चेति । ह्रस्वस्य चेत्य- उ०-शब्द आरोप्य बहुवचननिर्देश इत्यर्थः। पूर्वपदे बहव इति पाठे तु सति पूर्वपद उत्तरपदभू- तास्ते बहव इत्यर्थः । कथं मातृशब्दस्य पुत्रार्थाभिधानायोपादानमत आह-बहुव्रीहौ चेति। अर्हत इत्यस्योपयोगमाह-यः पुत्र इति । श्लाध्यत्वादिति । एतच्चाहः प्रशंसायामिति प्रशंसायां विहितशतृप्रयोगाल्लभ्यते । पुत्रार्थमर्हत इत्यत्र सापेक्षत्वेऽप्यत एव निपातनात्समासः नान्यत्रेति । यत्र पितुरसंविज्ञानेन मात्रा व्यपदेशस्तत्र न भवतीत्यर्थः । ह्रस्वस्य । ननु नदीत्यादौ ह्रस्वविधानाद्गुणो न भविष्यतीत्यत आह-ह्रस्वविधान- मिति । पृथगिति । तथा च गौरवं स्यादित्यर्थः । एवं च तत्परिहारायैवमुच्यत इति साम- Nक्षयान्नदीत्यादौ गुणः स्यादेवेति भावः । नन्वेवं निर्देशस्य यथान्यासेन समानत्वालाधका- भावेनैवं ब्रूयादित्ययुक्तमत आह-हस्वं विधायेति । साक्षादेवेति । तदविधानाच्च +.७, ३,१०७.

·भ. ७ पा. ३ आ.२] पातअलव्याकरणमहामायेऽङ्गाधिकारः। ३७१ जसि च ॥ ७।३।१०९ ॥ जसादिषु च्छन्दसि वावचनं प्राङ् णौ चङन्युपधायाः॥ १ ॥ जसादिषु च्छन्दसि वेति वक्तव्यम् । किमविशेषेण । नेत्याह । पाङ् णौ चङ्युपधाया। किं प्रयोजनम् । अम्बे दर्वि शतक्रत्वः पश्वे नृभ्यः किकिदीव्या ॥ २ ॥ अम्बे अम्ब । दर्वि दर्वे । शतक्रत्वः शतक्रतवः । पश्वे पशवे । किकिदी- व्या किकिदीविना+। घेर्डिति ॥ ७।३।१११ ॥ घेर्डिति गुणविधाने ङीसार्वधातुके प्रतिषेधः॥ १ ॥ घर्डिति गुणविधाने ङीसार्वधातुके प्रतिषेधो वक्तव्यः । पवी मृद्दीx। कुरुत इति । प्र०-त्राम्बार्थनद्योरित्यनुवर्तते । तेन नद्या ह्रस्वे कृते तस्य गुणबाधनाय ह्रस्व एव क्रियते । अथवेति । सिद्धे ह्रस्वे पुनरनुवृत्त्या तद्विधानं गुणबाधनार्थम् । जसि च । जसादिष्विति । आदिशब्दः प्रकारवाची । प्रकरणेऽस्मिन्येषु कार्य विधीयते ते जसादय इति पूर्वयोगनिर्दिष्टानामपि ग्रहणम् । दर्वाति । कृदि- कारादक्तिन इति पक्षे ङीविधानासिध्यति रूपद्वयं ङीविकल्पं त्वनपेक्ष्यैतदुक्तम् ।। शतक्रत्व इति । जसि चेति गुणाभावपक्षे प्रथमयोरिति पूर्वसवर्णदीर्घोऽपि वा छन्द- सीति वचनान्न भवतीति यणादेशः प्रवर्तते । किकिदीविशब्दः कृविष्वित्युणादिषु निपातितः। घेः । कुरुत इति। शेषो ध्यसखीति यस्य नदीसंज्ञा नास्ति स घिसंज्ञ इति उ०-गुणाभावोऽनुमीयत इत्यर्थः । तेन नद्या इति । अम्बार्थानां पुनर्हस्वविधानप्रयोज- नाभावान्नदीविषयमेतद्धस्वविधानमित्यर्थः । मातृशब्द ऋतो ङीति गुणबाधोऽपि स्यादिति नंदीग्रहणमात्रमनुवर्तत इति तत्त्वम् । पुनरनुवृत्त्येति । वाक्यभेदेनेत्यर्थः । अम्बार्थ- नद्योगुण इत्येव सिद्धे ह्रस्वविधानसामर्थ्यान्न गुण इति कश्चित्तन्न । इक्परिभाषोपस्थि- तावम्बत्यादौ गुणानापत्तेः । तदनुपस्थितौ तु मातृवाचकानसूशब्देऽपि गुणापत्तेः। तस्य नपुं- सकत्वेऽपि त्रपो इतिवत्पक्षे गुणापत्तिरिति बोध्यम् । जसि च । प्रकारः सादृश्यम् । तच्चैकप्रकरणनिर्दिष्टत्वनिबन्धनम् । किकिदीविः पक्षि- विशेषः । अनपेक्ष्येति । तदा ह्येकमन्तोदान्तं स्यात् । आयुदात्तमेव प्रयोगद्वयमिष्यत इति भाष्यकृदभिप्रायं मन्यते । घलिति । ननु कुरुशब्दस्यालिङ्गस्य कथं घिसंज्ञा । यू स्याख्यावित्यपेक्षया यू + ७. ४. १. + ७. ३.१०७,१०८, १०९, १११, १२०.४४, १. ४४. * १. २. ४.

·- उयोतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- सुवधिकारासिद्धम् ॥२॥ सुविवि वर्तते । क्व मरुतम् । सुपि च बहुवचने झल्येत् [१०२, १०३] इति । याडापः॥७।३।११३॥ इह अतिखट्वाय अतिमालायेति ह्रस्वत्वेx कृते स्थानिवद्भावाद्याट् मा- प्नोति तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । याइविधानेऽतिखट्वायेत्यप्रतिषेधो ह्रस्वादेशत्वात् ॥ १ ॥ याड्विधाने अतिखट्वाय अतिमालायेत्यप्रतिषेधः । अनर्थकः प्रतिषेधोऽ- पतिषेधः । याट् कस्मान्न भवति । ह्रस्वादेशत्वात् । ह्रस्वादेशोऽयम् । उक्त- मेतन्याग्रहणेऽदीर्घ इति+ । अथेदानीमसत्यपि स्थानिवद्भावे दीर्घत्वे रुत आप्चासौ भूतपूर्व इति कृत्वा याट् कस्मान भवति । लक्षणपतिपदोक्तयोः पतिपदोक्तस्यैवेति। ननु चेदानीं सत्यपि स्थानिवद्भाव एतया परिभाषया शक्य- मुपस्थातुम् । नेत्याह । न हि तदानीं क्वचिदपि स्थानिवद्भावः स्यात् । प्र०-कुरुशब्दो घिः । याडा० । अतिखट्वायेति । खट्वामतिक्रान्त इति प्रादिसमासे ह्रस्वे च कृते चतुर्थंकवचनस्य उर्य इति प्राप्नोति याडाप इति च । तत्र परत्वाद्याटप्रा- प्नोति तत्र कृते दीर्घत्वे चातिखट्वायै देवदत्तायेति प्रसङ्गः । ह्रस्वादेशत्वादिति । यतो ह्रस्वादेशः कृतस्ततो रूपभेदादाग्रहणेन तस्य ग्रहणाभावात्स्थानिवत्त्वं नास्ती- त्याह-उक्तमेतदिति । लक्षणेति । अकारस्य दीर्घ सत्या इति लाक्षणिक रूप- मिति न तस्य ग्रहणम् । ननु चेति । ड्याब्यहणेऽदीर्घ इति न वक्तव्यमिति चोद्यते नेत्याहेति परिहारः । उ०-शेषविज्ञानात् । अत आह-शेषो घीति । याडापः । परत्वादिति । नित्यत्वेनोत्कृष्टत्वादित्यर्थः । लाक्षणिक रूपमिति । नचैवं खट्वाया इत्यत्र सवर्णदीर्घे लाक्षणिकत्वमिति तत्रापि न स्यात् । आदिव- द्भावेन प्रवृत्तेः । किंच यत्र लक्षणप्रवृत्तिं विना तद्रूपासंभवस्तदेव लक्षणप्रतिपदोक्त. परिभाषानिषेधविषयः । नचैतत्तथा । एकादेशतः प्रागपि तद्रूपसत्त्वात् । अत एवाऽऽका- रप्रश्लेषेण वार्तिकप्रत्याख्यानेऽपि न दोष इति बोध्यम् । यत्तु तत्पक्षेऽङ्गस्याऽऽब- न्तविशेणत्वेनाऽऽबन्ताङ्गाभावान्न दोषः । उपसर्जनस्त्रीप्रत्यये तदादिनियमसत्त्वादिति । तन्न । अतिखट्वायेत्युदाहरणविषयवार्तिकस्य तत्प्रत्याख्यानाय प्रश्लेषस्य च वैयर्थ्यांपत्तेः । स्थानिवद्भावेऽपि प्राप्त्यभावात् । किंचैवं खट्वाया अर्धेऽर्धखटायामित्यादौ याडनापत्ति- रिति दिक् । ४१.२.४८.+ १. १. ५६, ७. ३..१०२.

·अ.७ पा. ३ आ. २] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३५१ डेरानयानीभ्यः ॥ ७।३।११६ ॥ इदुद्भयामाम्विधानमौत्त्वस्य परत्वात् ॥ १ ॥ इदुद्भयामाम्विधेयः । शकटयाम् पद्धत्याम् धेन्वामिति । किं पुनः कारणं न सिध्यति । औत्त्वस्य परत्वात् । परत्वादौत्त्वं प्राप्नोति । योगविभागात्सिद्धम् ॥ २॥ योगविभागः करिष्यते । डेराम्नद्यान्नीभ्यः । तत इदुद्भ्याम् । इदुद्यामु- तरस्य डेराम्भवतीति । शकटचाम् पद्धत्याम् धेन्वामिति । तत औदच्च घेः । औदच्च घेः॥ ७।३।११८, ११९ ॥ औत्त्वे योगविभागः ॥ १ ॥ औवे योगविभागः कर्तव्यः । औत् । औद्भवतीदुद्भयाम् । ततोऽञ्च घेरिति । अकारश्च भवति घेरिति । किमर्थो योगविभागः । सखिपतिभ्यामौत्त्वार्थः ॥ २ ॥ सखिपतिभ्यामौत्त्वं यथा स्यात् । सख्यौ पत्योः । एकयोगे ह्यप्राप्तिरत्त्वसंनियोगात् ॥ ३॥ एकयोगे हि सत्यौत्त्वस्यापाप्तिः । किं कारणम् । अवसंनियोगात् । अ- प्र०- ३० । शकट्यामिति । शकटिशब्दस्य ङिति ह्रस्वश्चेति वा नदीसंज्ञा विधाना- तदभावपक्षे घिसंज्ञायां शकटाविति भवति । नदीसंज्ञापक्षे तु परत्वादौत्वं प्राप्नोति । आमोऽवकाशः कुमार्यामिति । औत्त्वस्यावकाशः सख्यौ पत्याविति । अत आह- हवुयामिति । पूर्वविप्रतिषेध आश्रयणीय इत्यर्थः । ननु कृत औत्वे पुनःप्रस- ङ्गविज्ञानादाम् भविष्यति । पुनरौत्त्वं न भविष्यति । चक्रकेष्विष्टतो व्यवस्थापनात् । नैतदस्ति । द्रव्यपदार्थपक्षे सकृद्गतपरिभाषयाऽऽम्न स्यात् । योगविभाग इति । दुझ्यामित्यत्र योगे नदीग्रहणानुवृत्त्या सख्यौ पत्यावित्यत्रामोऽप्रसङ्गः । औदच्च०। औत्त्व इति । एकयोगे त्वत्त्वौत्त्वयोः संनियोगाशष्टत्वाद्यत्रात्त्वं तत्रौत्त्वं स्यात् । सख्यौ पत्याविति । असखीति प्रतिषेधात्पतिः समास एवेति नियमाच्चा- नयोर्नास्ति घिसंज्ञा । अस्व्याख्यत्वाच्च नदीसंज्ञा नास्ति । यदा सखिशब्दः स्त्रियां वर्तते तदा सख्यशिश्वीति भाषायामिति ङीषा भाव्यम् । पतिशब्दस्य तु स्त्रीवृत्तेर्यज्ञसंयो- उ०- राम् । शकट्यामितीति । अत्र प्रयोगे शकटिशब्दस्येत्यर्थः । ननु योग- विभागे सख्यावित्यादावप्याम् स्यादत आह–इदुद्भयामित्यत्रेति । औदच्च । सखिपत्योः स्त्रियां वृत्तौ कथं भाव्यं तत्राऽऽह-यदा सखीति । एवं च तस्य सख्यामित्येवेति भावः। यज्ञसंयोगादन्यत्रेति । यज्ञसंयोगे हि पत्न्यामिति भवति। आयुदात्तेषु ७. ३. ११७; ११९, १. ४. ७, ८.

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- त्वसंनियोगेनौत्त्वमुच्यते तेन यत्रैवात्त्वं तत्रैवौत्त्वं स्यात् । न वाऽकारस्यानन्वाचयवचनाद्यथा क्यङि सलोपः॥४॥ न वार्थ औत्त्वे- योगविभागेन । किं कारणम् । अकास्यान्वाचयवचनात् । प्रधानशिष्टमौत्त्वमन्वाचयशिष्टमत्त्वं यथा क्याङि सलोपः। तद्यथा। प्रधानशिष्टः क्यङ् प्रातिपदिकमावाद्भवति यत्र च सकारस्तत्र लोप: । अत्त्वे टाप्प्रतिषेधः॥५॥ अत्त्वे टापः प्रतिषेधो वक्तव्यः । शकटौ पद्धतौ धेनौ । अत्त्वे कृते टाप्पा- मोति। न वा संनिपातलक्षणस्यानिमित्तत्वात् ॥ ६॥ न वा वक्तव्यः । किं कारणम् । संनिपातलक्षणस्यानिमित्तत्वात् । संनि- पातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्यति टाब् न भविष्यति । डित्करणाद्वा ॥ ७॥ प्र०-गादन्यत्र डिति ह्रस्वश्चेति पक्षे नदीसंज्ञेति पत्यामिति भवति । न वेति । अन्वाचये चशब्दः। इदुद्भयां परस्य डेरौद्भवति । यत्र तु धिसंज्ञाऽस्ति तत्र तस्यात्त्वमिति । अत्त्वान- पेक्षमौत्त्वं प्रधानशिष्टम् । अत्त्व इति । टापि सत्यौङ आप इति शीभावः प्राप्नोति । यदा तत्र सामान्यग्रहणार्थो ङकारो वर्णनिर्देशो वा । यदा तु पूर्वाचार्यनिर्देशस्तदा प्रथ- माद्वितीयाद्विवचनयोरेव शीविधानादस्याप्रसङ्गः । अन्ये टापि याटप्रसङ्गमाहुः । न वेति । या सेत्यादौ टाब्भवति त्यदायकारष्टाब्विधेरिति दोषेषु परिगणनात् । डित्करणाद्दति । अन्तोदात्तेषु स्वरभेदोऽपि नास्ति डित्त्व उदात्तनिवृत्तिस्वरेण भाव्यम् । अडित्त्वे त्वेका- देश उदात्तेनोदात्त इति । ननु डित्त्वे सख्यौ पत्याविति टिलोपप्रसङ्गः । नैतदस्ति । औडिच्च घेरिति न्यासः क्रियते पत्यावैश्वर्य इति निपातनाद्वाऽघेष्टिलोपाभावः । विशतावित्यत्र ति विशतेर्डितीति तिलोपो भवति । नस्तद्धित इति योगविभागात् । तद्धित इत्यत्र ति विशतेर्डितीति न इति चानुवर्तते । टिरित्येतत्तु नानुवर्तते । उ०-स्वरभेदप्रसङ्ग एव न । अन्तोदात्तेष्वपि नेत्याह-डित्त्व इति । तित्त्वप्रयुक्तं स्वरितत्त्वं तु नात्र । तितिप्रत्ययग्रहणात् । प्रत्ययाप्रत्यययोरित्येव सिद्धे पुनः प्रत्ययग्रहणेनौप- देशिकप्रत्ययत्ववत एव ग्रहणादिति भावः । अधेरिति । सामान्यापेक्षं ज्ञापकमिति भावः । वस्तुतः शङ्कवायुक्ता । इदुद्भयामुत्तरस्य डेरौत् । घेः . परस्य तु स डिदित्यर्थात् । योगविभागादिति । तद्धित इति विभज्य तत्र ति विशतेर्डिति न इति चानुवर्त्य वाक्यभेदेन व्याख्येयमिति भावः । टेरित्येतदिति । तस्य टेर्डिति लोप इति स्वातन्त्र्येणैवार्थो नतु तद्धित । इत्येतदेकवाक्यतरे ति भावः अत- + ३. १. ११. * ४. १. ४.'

·अ. ७पा. ३ आ. २] पातञ्जलव्या वरणामदाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३७५ अथवा डिदौकारः करिष्यते । औ डिच्च घेः। आलो नाऽस्त्रियाम् ॥ ७ । ३ । १२० ॥ किमर्थमस्त्रियामित्युच्यते नाऽऽङो ना मुसीत्येवोच्येत । का रूपसिद्धिः वपु- णा जतुना । नुमा सिद्धम् + । नैवं शक्यम् । इह हि अमुना ब्राह्मणकुलेनेति मुभावस्यासिद्धत्वानुम्न स्यात् । अस्त्रियामिति पुनरुच्यमाने न दोषो भवति । कथम् । वक्ष्यत्येतन मु दादेश इति* | इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये सप्तमस्याध्या- यस्य तृतीये पादे द्वितीयमाह्निकम् । पादश्च समाप्तः ।। प्र०-अतद्धितानां डित्करणसामर्थ्यात् । यथैव ह्यभस्य लोपो भवत्येवमतद्धितेष्वपि । आङो । किमर्थमिति । आङो ना पुंसीत्युच्यमाने मात्रालाधवं भव- तीष्टं च सिध्यतीति प्रश्नः । नुमेति । इकोऽचि विभक्तावित्यनेन । अमुनेति । पुंसीत्युच्यमाने नपुंसके नाभावो न स्यान्नुमपीग्लक्षणो मुत्वस्यासिद्धत्वान्नास्ति । न मु टादेश इति । टाया आदेशष्टायामादेश इत्यनेकविभक्त्यन्तसमासाश्रयेण नाभावे कर्तव्ये ने च परतो दीर्घ मुत्वस्य सिद्धत्वादिलक्षणो नाभावो भवत्यतो दी? यन्त्रि सुपि चेति दीर्घत्वं न भवतीति सर्वेष्टसिद्धिः । इत्युपाध्यायजैयटपुत्रकैयटकृते महाभाष्यप्रदीपे सप्तमस्याध्यायस्य तृतीये पादे द्वितीयमाह्निकम् । पादश्च तृतीयः समाप्तः । उ०-द्धितानामिति पाठे यथाऽतद्धितानां डा इत्यादीनां डित्करणसामर्थ्यात्सिद्धान्तेऽभत्वेऽपि टिलोपस्तथाऽतद्धितत्वेऽपि भविष्यतीति तदनुवृत्तावपि न क्षतिरित्यर्थः । क्वचित्तुं तद्धितानामिति पाठः । यथा इमतुपादितद्धितेऽभत्वेऽपि लोपस्तथौडादावतद्धितत्वेऽपि लोप इत्यर्थः । कचित्तु तत्सामर्थ्यादेवोभयवैकल्येऽपि डादौ लोप इति बोध्यम् । आङो नाऽ० । ननु नमुन इत्यस्य तन्त्रेण नाभावे नकारे च कृते कर्तव्ये च मुत्वं नासिद्धमित्यर्थान्नपुंसके नुमा सिद्धमित्यत आह-भाष्ये वक्ष्यत्येत- दिति । एवं च वार्तिकैकवाक्यतया सूत्रेऽपि नाभावे कृते कर्तव्य इत्येवार्थ इति भावः । किंचैवमस्मै कुलाय अमू कुले इत्याद्यसिद्धिः । न मु न इति सूत्रविषये पूर्व विभक्तिनिमित्तकार्याप्रवृत्तौ मुत्वे तस्य नकारविषये कमपि प्रत्यसिद्धत्वाभावेन विभक्त्यादेशं प्रत्यसिद्धत्वेऽपि वा परत्वेन नुमापत्तेरिति सर्वेष्टसिद्धिः । इति श्रीशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृते भाष्यप्रदीपोद्योते सप्तमस्याध्यायस्य तृतीये पादे द्वितीयमानिकं पादश्चं समाप्तः । ६. ४. १४३. + ७. १,.७३. * ८. २. ३.

·उधोतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- णौ चङगुपधाया हस्वः॥ ७।४।१॥ अथ णिग्रहणं किमर्थं न चङयुपधाया ह्रस्व इत्येवाच्येत । चङ्युपधाया हस्व इतीयत्युच्यमाने अलीलवत् अपीपवत् ऊकारस्यैव ह्रस्वत्वं प्रसज्येत । नैत- दस्ति प्रयोजनम् । वृद्धिरत्र बाधिका भविष्यति । वृद्धौ तर्हि कृतायामौकार- स्यैव ह्रस्वत्वं प्रसज्येत । नैतदस्ति । अन्तरङ्गत्वादत्रावादेशो भविष्यति+न हीदानी ह्रस्वभाविन्युपधा भवति । तस्माणिग्रहणं कर्तव्यम् । भावः प्र०- णौ चङयुपधायाः । अथ णिग्रहणमिति । ह्रस्वग्रहणादुपधाग्रहणाच्च चङा णिराक्षिप्तो नह्मण्यन्तानां चङि ह्रस्वभागुपधाऽस्ति । ह्रस्वश्रुत्या ह्यच्परिभाषोपस्था- नादच उपधाया ह्रस्वेन भाव्यम् । न श्रिद्वसुधेट्श्वीनामजुपधा । कमिगुप्योस्तु ह्रस्व एवोपधा । तत्र णावन्तरङ्गत्वावृद्ध्यादिषु कृतेषु चङ्युपधा ह्रस्वभाइ नास्तीति सामर्थ्याच्चङि यः प्रत्ययस्तस्मिन्नुपधाया ह्रस्वो विज्ञास्यत इति प्रश्नः । इतरो यथाश्रुतसंभवाच्चङि यः प्रत्यय इत्यध्याहारो न युक्त इति वचनादन्तरङ्ग- मपि वृद्धयादि ह्रस्वो बाधेतेति मत्वाऽऽह-चा-युपधाया इति । इतरस्तु चङि यः प्रत्ययस्तस्मिन्नुपधाया इत्यध्याहारेण सूत्रार्थसंभवादयुक्ताऽन्तरङ्गबांधेति मत्वाऽऽह- वृद्धिरत्रेति । इतरो ह्रस्वस्यानवकाशतां मत्वाऽऽह-औकारस्येति । नन्वेवं वृद्धि- रनर्थिका स्यात् । एतदेव तर्युच्यते वृद्ध्याऽत्र न भाव्यमभ्युपगम्य तु वृद्धिरुच्यते । वृद्धौ तर्हि कृतायामिति । अपवादत्वाद्धि ह्रस्वो वृद्धेबर्बाधक आवादेशस्य चेति । इतरो वाक्याध्याहारेण ह्रस्वस्य सावकाशतां मत्वाऽऽह-नैतदस्तीति । इतरो यथाश्रतुसंबन्धसंभवादनवकाशतामेव मत्वाऽऽह-नहीदानामिति । ननु वृद्धिं बाधित्वा भवतूकारस्य ह्रस्वस्तस्मिंस्तु कृते बाधितत्वान्मा भूवृद्धिः । गुणस्तु केन उ०- णौ चकि० । ह्रस्वग्रहणादिति । ह्रस्वविधानादित्यर्थः । विधेयसमर्पकह्रस्व- ग्रहणेन तल्लिङ्गाच्परिभाषोपस्थानादिति यावत् । वृद्धयादिष्विति. । आदिनाऽवादि । अदीदपदित्यादौ पुक् च । चडि यः प्रत्यय इति । स च णिरेवेति णिग्रहणम- नर्थकमित्यर्थः । यथाश्रुतेति । अनुपसंजातविरोधन्यायादिति भावः । अयमेव सिद्धा- न्त्याशयः । भाष्य ऊकारस्यैवेति । न त्वपीपचदित्यादाविति भावः । नन्वेवमिति । यद्यौकारस्य ह्रस्व उकारस्तर्हि प्रतिपत्तिगौरवपरिहारायोकारस्य ह्रस्वोऽस्त्वित्याशयः । अत्र वदन्ति-वृद्धिशास्त्रमर्थवदेवान्यत्र । अत्र प्रवृत्तिरपि पर्जन्यन्यायेनेति चिन्त्यमि- दम् । वृद्धयाऽत्र न भाव्यमिति। आवादेशस्य चेति । वृद्धिबाधद्वारेति भावः । x अग्वादत्वादति। क्रमेण संस्कारे वृद्धिप्राप्तिकाले ह्रस्वाप्राप्त्या चिन्त्यमिदम् । पदसंस्कारे तु वक्तुं शक्यं परंतु भाष्यस्य क्रमसंस्काराभिप्रायेण प्रवृत्तिलक्ष्यते । ह्रस्व- ----- ७. २. ११५. + ६.१.७८. x धनुश्चिह्नान्तर्गतो ग्रन्थः ख. ग. पुस्तकस्थः ।

·भ, ७ पा. ४ आ. १] पातञ्जलव्यांकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३७७ अथ चङ्ग्रहणं किमर्थं न णावुपधाया इत्येव सिद्धम् । णावुपधाया ह्रस्व इनीयत्युच्यमाने कारयति हारयतीत्यत्रापि प्रसज्येत । नैतदस्ति प्रयोजनम् । आचार्यप्रवृत्तिापयति न णावेव ह्रस्वत्वं भवतीति यदयं मितां ह्रस्वत्वं शास्ति इहापि तर्हि न पाप्नोति । अचीकरत् अजीहरत् । वचनाद्भविष्यति । इहापि तर्हि वचनात्माप्नोति । कारयति हारयति । तस्माच्चमहणं कर्तव्यम् । अथोपधाग्रहणं किमर्थम् । प्र-वार्यते । ततो गुणेऽवादेशे च सिद्धमलीलवदिति । नैतदस्ति गुणस्य वृद्धया बाधि- तत्वात् । वृद्धश्च ह्रस्वेन । भ्रष्टावसरस्य गुणस्य कुतः पुनः प्रवृत्तिरित्युवक प्रसज्येत । अदीदपदित्यत्र च ह्रस्वेन पुग्बाध्येत । अपीपचदित्यादौ च नैव ह्रस्वः स्यादिति णिग्रहणं - क्रियते । यदा तु चपरनिर्दीसे स्थानिवत्त्वनिषेधस्तदा वृद्ध्यावादेशयोः कृतयोः पुकि च णिलोपस्य स्थानिवत्त्वाभावाच्चङयुपधा हरस्वभा- विनी संभवतीति णिग्रहणं न कर्तव्यम् । सूत्रकारेण चपरनिर्हासे स्थानिवत्व- निषेधो न कृत इति णिग्रहणं कृतम् । अथेति । मितां ह्रस्वविधानादनेन सर्वत्र णौ हरस्वो न भविष्यति । प्रयोगदर्शनाच्चेष्टा व्यवस्थाऽऽश्रयितव्येति मत्वा प्रश्नः । इतरो वचनमन्तरेणेष्टानिष्टविभागो दुर्ज्ञान इति मत्वाऽऽह-णावुपधाया इति । अथो- पधाग्रहणमिति । न्यायान्नाग्लोपिशास्वृदितामिति निषेधाच्च लिङ्गादुपधाया एवं ह्रस्वो उ०-भाव्युपधाया अलीलवदित्यादावप्यभावाच्छास्त्रं व्यर्थमेव स्यादिति णिग्रहणं कार्यमिति भाष्याशयः पदसंस्कारेऽपि तत्तद्धातुं सिद्धं कृत्वा तत्प्रकृतिकपदसंस्कार इति धातुसंज्ञासमकालमेव वृद्धिरिति तद्बाधो ह्रस्वेनाशक्यः । एतेनादीदपदित्याद्यपि चिन्त्यम् । भ्रष्टावसरन्यायश्चात्र शास्त्रे नास्तीत्यसकृदावेदितम् )। भ्रष्टावसरस्येति । अत्र शास्त्रे भ्रष्टावसरन्यायाङ्गीकारे फलाभावात् । गुणाङ्गीकारेऽप्यपीपचदित्यादेरसिद्धिरिति भाष्या- शयो बोध्यः । न त्वलीलवदित्यसिद्धौ तात्पर्यम् । स्वयं दोषान्तरमप्याह-अदीद- पदिति । अनवकाशत्वेनान्तरङ्गबाधकताया एवास्य वलप्तत्वादित्यर्थः । किंचानन्तर- स्येति न्यायात्पुक एव बाधः स्यान्नतु वृद्ध्यादेरित्यलीलवदित्यादेरप्यसिद्धिर्बोध्या । यदा स्विति । यदर्थ तदार्तिकं तस्यात्रैव सूत्रे णेर्णिच्युपसंख्यानमित्यनेन साधयिष्य- माणत्वात्तदनावश्यकमिति णिग्रहणम् । एतदुत्तरसूत्रे कैयट एव स्पष्टम्. । णिग्र हणं कृतमिति । यदि तु नाग्लोपीत्येतत्सामर्थ्यादत्र निर्दिष्टपरिभाषाया बाध इत्यु- च्यते तदा सूत्रमतेऽपि स्पष्टार्थमेव णिग्रहणमिति दिक् । ननु चङ्ग्रहणाभावे कार- यतीत्यत्रापि स्यादत आह-मितामिति । वचनमन्तरेणेति । मन्दबुद्धीनामित्यर्थः । ननूपधाग्रहणाभावेऽचकाङ्क्षदित्यादावतिप्रसङ्गोऽत आह-न्यायादिति । येन नाव्यच- * ६.४. ९२. ८१ ·उढ़ोतसमलं डीपसासित- णौ चड्युपधाग्रहणमन्त्यप्रतिषेधार्थम् ॥ १॥ णौ चङ्युपधाग्रहणं क्रियतेऽन्त्यस्य ह्रस्वत्वं मा भूत् । णौ चडि हस्थ इतीयत्युच्यमाने अलीलवत् अपीपवत् अन्त्यस्यैव ह्रस्वत्वं प्रसज्येत । नैतदास्त प्रयोजनम् । अन्तरगन्त्वाचावादेशो भविष्यति । न हीदानी हस्वभाव्यन्त्योs- स्ति । अन्त्यो ह्रस्वभावी नास्तीति कृत्वा वचनादनन्त्यस्य भविष्यति । इहापि वचनात्माप्नोति । अचकाङ्क्षत् अववाञ्छत् । येन नाव्यवधानं तेन व्यवहि- तेऽपि वचनप्रामाण्यात् । केन च नाव्यवधानम् । वर्णेन । एतेन पुनः संघातेन व्यवधानं भवति न भवति च । उत्तरार्थं तर्युपधाग्रहणं कर्तव्यम् । लोपः पिब- प्र०-भविष्यतीति प्रश्नः । चङ-युपधाग्रहणमिति । असत्युपधाग्रहणेऽपरिभाषोपस्थानाद- चाऽङ्गस्य विशेषणादजन्तस्याङ्गस्य स्वो विधीयमानोऽलोऽन्त्यस्येत्यन्त्यस्य स्यात् । लू इ अत इति स्थित ऊकारस्य ह्रस्वत्वप्रसङ्गः । वृद्धिरत्र बाधिका भविष्य- तीति पूर्ववत्सर्वमत्रानुषञ्जनीयम् । न्यायव्युत्पत्तये त्वन्यदभिधातुमाह-नैतदस्तीति । इतरो हरस्वं निरवकाशत्वादन्तरङ्गाणां बाधकं मत्वाऽऽह-न तीदानीमिति । इतरो विशे- षणविशेष्यभावे कामचारादङ्गेनाज्विशेष्यते-अङ्गस्य यत्र तत्र स्थितस्याचो ह्रस्वो भवतीत्येवं विध्यन्तराण्यपि न बाधितानि भवन्ति ह्रस्वश्च सावकाशो भवतीति मत्वाऽऽह- अन्त्यो ह्रस्वभावीति । अङ्गस्येति चावयवषष्ठीविज्ञानादलोऽन्त्यस्यत्यस्योपस्थानाभावः । येन नाव्यवधानमिति । तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्येति परिभाषोपस्थानायेन शब्दे- नावश्यं व्यवधानं तेन व्यवहितेऽपि कार्य विज्ञायमानमन्यव्यवधाने न प्रवर्तते ण्यङ्गाभ्यां ह्यज्विशेष्यते णौ परतोऽङ्गस्य योऽजिति सामर्थ्यादेकवर्णव्यवधानमवश्यं- भावित्वादाश्रीयते । एकस्मिंस्तु विषयेऽन्त्यसदेशानन्त्यसदेशयोईस्वभाविनारसंभवादनन्त्यवि. उ०-धानमिति न्यायादित्यर्थः । निषेधेन ज्ञापकेनान्त्याचोऽपकर्षः । न्यायाच्च व्यवहित- व्यावृत्तिरिति बोध्यम् । असतीति । एवं चालीलवदित्यत्रैव स्यात् । अपीपचदि- त्यादौ तु न स्यादिति भावः । पूर्ववदिति । अनवकाशत्वाद्वृद्ध्यादेबर्बाधकं ह्रस्वत्वं स्यादिति, भावः । एतत्पूर्ववदेवायुक्तमित्यन्ये नन्वेवं तदनुषङ्गणैव सिद्धे नैतदस्तीति भाष्यं व्यर्थमत आह-न्यायेति । येन नाव्यवधानमित्यादेन्यायस्य व्युत्पत्तये व्युत्पादनाय । अन्यत्-इहापि वचनादित्यादि वक्तुमुक्तमप्याहेत्यर्थः । भाष्येऽन्तरङ्गत्वादावादेशो भविष्यतीति । . वृद्धावावादेशो भविष्यतीत्यर्थः । अलोऽन्त्यपरिभाषायां सत्यां कथमनन्त्यस्य स्यादत आह-इतर इति । अवयवषष्ठीति । स्थाने विज्ञातस्य हि सोऽनुसंहार इत्यर्थः । ननु णावि- त्यनेनाङ्गविशेषणादेष न्यायोऽत्र नावतरतीत्याशयेनाऽऽह–ण्यङ्गाम्यां हीति । उप- धाग्रहणाकरणलाघवानुरोधेन णिपरस्याङ्गसंबन्धिनोऽच इत्यर्थः करिष्यत इत्यभिमानः । ।

·म. ७ पा. ४ आ.१] पातजलव्याकरणम भाष्येऽङ्गाधिकारः। ३७९ तेरी चाभ्यासस्य [४] उपधाया यथा स्यात् । अपीप्यत् अपीप्यताम् अपीप्यन् । अथेह कथं भवितव्यम् । मा भवानटिटदिति । आहोस्विन्मा भवानाटिट- दिति ।मा भवानाटिटदिति भवितव्यम् । ह्रस्वत्वं कस्मान भवति । द्विवचने+ कृते परेण रूपेण व्यवहितमिति कृत्वा । इदमिह संपधार्यम् । द्विवचनं क्रियता हस्वत्वमिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वाद्धस्वत्वम् । नित्यं द्विवचनम्। कते ह्रस्वत्वे प्राप्नोत्यकतेऽपि । एवं ताचार्यप्रवृत्तिापयति द्विवचनाद्धस्वत्वं बलीय इति यदयमोणिमृदितं करोति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । शादित्करण एतत्पयोजनमृ- दितां नेतिर प्रतिषेधो यथा स्यात् । यदि चात्र पूर्व द्विवचनं स्यादृदित्करण- मनर्थकं स्यात् । द्विवंचने कृते परेण व्यवहितत्वाद्धस्वत्वं न भविष्यति । पश्यति त्वाचार्यो द्विवचनाद्धस्वत्वं बलीय इति तत ओणिमृदितं करोति । तस्मान्मा भवानटिमदित्येव भवितव्यम् । उपधाह्रस्वत्वे र्णिच्युपसंख्यानम् ॥ २ ॥ प्र०-कारेऽन्त्यसदेशस्यैव ग्रहणमिति परिहारो नोक्तः । अपीप्यदिति । अलोऽन्त्यस्यति पुको लोपप्रसङ्गादुत्तरार्थमुपधाग्रहणम् । ननु ह्रस्वापवादो लोपो विज्ञायमान उत्सर्ग- देशत्वादपवादानामुपधाया एव भविष्यति । नैतदस्ति । ह्रस्वश्रुत्याऽपरिभाषोपस्थाना- दङ्गेन चाचो विशेषणाद्युक्तं यदुपधाया ह्रस्वः स्यात् । लोपविधौ तु पिबतेरिति स्थाने षष्ठ्या अन्त्येऽल्युपसंहारादन्त्यस्यैव लोपः स्यात् । भिन्नदेशावप्युत्सर्गापवादौ दृश्यते यथा शपश्नमौ । काकचौ । सत्यपि संभवे बाधनं भवतीति न्यायाद्भिनदेशोऽप्य- पवाद उत्सर्ग बाधते । यदि तर्युत्तरार्थमुपधाग्रहणं तत्रैव वक्तव्यमाल्लोपः पिबतेरीच्चा- भ्यासस्येति । नैतदस्त्यन्तरङ्गमपि मुकमनवकाशत्वादाल्लोपो बाधेत । उपधाग्रहणे त्वन्तरङ्गत्वात्पुकि कृत आकारस्योपधाया लोप इति न कश्चिद्दोषः । अथेहेति । न्याय- प्रयोगविरोधात्प्रश्नः । स एव प्रष्टा न्यायाश्रयेणाऽऽह-मा भवानाटिटदित्यवमिति । इतरो वक्ष्यमाणलिङ्गावष्टम्भेन पृच्छति-हस्वत्वं कस्मान्न भवतीति । एवं तीति । उ०-प्रत्ययस्यागांश उत्थिताकाङ्क्षत्वादियमेकदेश्युक्तिः । नोक्त इति । तस्याः प्रत्या- ख्यातत्वाच्चेत्यपि बोध्यम् । लोपविधौ त्विति । तत्राच्परिभाषोपस्थित्यभावादित्यर्थः । स्थाने षष्ट्या इति । तस्या एव युक्तत्वादिति भावः । भिन्नदेशाविति । स्थान षष्ठ्यलोऽन्त्यपरिभाषाऽबाधायेति भावः । ननु भिन्नदेशत्वे बाध्यबाधकभावो न स्यादत आह-सत्यपीति । उदाहरणान्तरेभ्यो विशेषमाह-न्यायति । अटिटदिति प्रयोगे दृश्यते । न्यायेन त्वाटिटदिति प्रामोतीति विरोध इत्यर्थः । ननु कृतायां वृद्धौ । - +६.१. ११.४७.४.२, ·उधोतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- उपधाहस्वत्वे णेणिच्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । वादितवन्तं प्रयोजितवान् अवी- बदहीणां परिवादकेन । किं पुनः कारणं न सिध्यति । णिचा व्यवहितत्वात् । णिलोपे. कृते+ नास्ति व्यवधानम् । स्थानिवद्भावाद्व्यवधानमेव । प्रतिषि- ध्यतेऽत्र स्थानिवद्भावश्चपरनिहाँसे न स्थानिवदितिः । एवमप्य- ग्लोपिनां नेति + प्रतिषेधः प्राप्नोति । वृद्धौ* कृतायां लोपस्तन्ना- ग्लोप्यङ्गं भवति । इदमिह संपधार्यम् । वृद्धिः क्रियतां लोप इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वाद्वृद्धिः । नित्यो लोपः । कृतायामपि वृद्धौ पामो- त्यक्तायामपि । अनित्यो लोपः । अन्यस्य कृतायां वृद्धौ प्राप्नोत्यन्यस्या- कृतायां शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन्विधिरनित्यो भवति । उभयोरनित्ययोः परत्वा- वृद्धिः । वृद्धौ कृतायां लोपस्तनाग्लोप्यङ्गं भवति । एवं तर्वाचार्यप्रवृत्तिा- पयति वृद्धोपो बलीयानिति यदयमग्लोपिनां नेति प्रतिषेधं शास्ति । नैतदस्ति ज्ञापकम् । अस्त्यन्यदेतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । यत्र वृद्धावपि कृतायामगेव लुप्यते । अत्यरराजत् । यत्तर्हि प्रत्याहारग्रहणं करोति । इतरथा ह्यलोपिनां प्र०-ज्ञापकात्पूर्व ह्रस्वः पश्चाविर्वचनमिति क्रमः । कृतायामपीति । स्थानिवद्भावात् । एवं तहीति । सर्वत्राको वृद्धौ कृतायामैकारौकारयोर्लोपो न त्वकः । अत्यररा- जदिति । राजानमतिकान्तवानिति प्रातिपदिकाद्धात्वर्थ इति णिचि कृतेऽत उप- धाया इति वृद्धौ कृतायामगेव लुप्यते । यत्तीति । प्रत्याहारग्रहणाल्लिङ्गात्पूर्ववि- प्रतिषेधेन लोपो भवति । ननु प्रत्याहारग्रहणे स्वामिनमाख्यदसस्वामत् गोमिनमाख्य- दजुगोमत् इत्यादौ वृद्धिप्रसङ्गाभावाल्लोपे ह्रस्वनिषेधार्थ स्यादिति कथं ज्ञापकमिति चिन्त्यमेतत् । अत्राऽऽहुः । अनभिधानाण्णिजन नास्तीति भाष्यकारस्याभिप्रायः । एवं तु ज्ञापकेन लोपस्य बलीयस्त्वे यदुक्तं हलिकल्योरदन्तत्वनिपातनं सन्वद्भावप्रति- षेधार्थमिति तद्विरुध्यते । असत्यप्यत्वनिपातने वृद्धिं बाधित्वेकारस्य लोपे सति सन्वद्भावस्याप्रसङ्गादनाश्रित्य ज्ञापकत्वमत्वनिपातनमुक्तम् । ज्ञापकाश्रयणं तु ज्यायः। पटुमाख्यदपपटदित्यादावकृतायां वृद्धौं लोपे सति सन्वद्भावस्य प्रसङ्गाभावार्थम् । उ०-णिरूपत्वाभावाल्लोपो न स्यादत आह-स्थानिवद्भावादिति । पूर्वविप्रतिषेधेनेति । लोपसामान्यं वृद्धेः पूर्वविप्रतिषेधेनेत्यनेन ज्ञाप्यते । अत एव स्त्रीपुंसाभ्यां कस्यदितिसूत्रस्थं भाष्यं संगच्छते । णिजत्र नास्तीति । लुङ्येवैषामनभिधानमित्यन्ये । विरोधं परि- हरति-अनाश्रित्येति । ज्याय इति । वस्तुतस्तु सूत्रभाष्यसंमतपक्षभेदेन विकल्प एव तात्पर्यम् । तत्र लक्ष्यानुरोधाव्यवस्थेति तत्त्वम् । अथवेत्यादिना न पूर्वोक्तस्य त्यागः किंतु प्रकृतविषये समाध्यन्तरमित्येव । पूर्वोक्तार्थस्त्ववश्याश्रयणीय इत्याह- - +६, ४. ५१. ४.१..१..५८.७. ४..२. ७. २. ११५.

·अ. ७ पा. ४ आ. १] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३८१ नेति ब्रूयात् । एवं वा वृद्धेर्लोपो बलीयानिति । अथवाऽऽरभ्यते पूर्वविपतिषेधो ण्यल्लोपावियङ्यण्गुणवृद्धिदीर्घत्वेभ्यः पूर्वविप्रविषिद्धमिति+ । तस्मादुपसंख्यानं कर्तव्यमिति । नाग्लोपिशास्वृदिताम् ॥ ७ । ४ । २ ॥ अग्लोपिप्रतिषेधानर्थक्यं च स्थानिवद्भावात् ॥ १ ॥ अग्लोपिप्रतिषेधश्चानर्थकः। किं कारणम् । स्थानिवद्भावात् । स्थानिवद्भावादन ह्रस्वत्वं न भविष्यति । यत्र तर्हि स्थानिवद्भावो नास्ति तदर्थमयं योगो वक्त. व्यः । व स्थानिवद्भावो नास्ति । यो हलचोरादेशः । अत्यरराजत्* । किं पुनः कारणं हलचोरादेशो न स्थानिवदित्युच्यते । अजादेशः स्थानिवदित्यु. प्र०-अथवेति । हलिकल्योरत्वनिपातनमेव ज्ञापकं लोपात्पूर्व वृद्धिर्भवतीति । णिलोपस्तु वाचनिकेन पूर्वविप्रतिषेधेन वृद्धः पूर्व भवति । एवं पटुमाख्यदपपटदिति सन्वद्भाव- प्रसङ्गात्प्रत्याहारग्रहणमेव ज्ञापकमाश्रयणीयम् । तेन वृद्धेः प्राग्लोपो विधेयः । नाग्लोपि० । अग्लोपीति । मालामाख्यदममालदित्यादौ टिलोपस्य स्थानि- वत्त्वादनुपधात्वात्प्राप्तिरेव ह्रस्वस्य नास्तीति प्रतिषेधोऽनर्थकः । ननु प्रतिषिध्यते तत्र स्थानिवत्त्वं विलुगुपधात्वचङ्परनिसकुत्वेष्विति । नैतदस्ति । यदर्थः स प्रतिषेध- स्तस्य र्णिच्युपसंख्यानमित्यनेन साधितत्वान्न वक्तव्यः । हलचोरादेश इति । यथा सुधातुरकङ् चेत्यादेशे समुदायेऽवयवस्यानादेशत्वादणो रपरत्वं न भवति । सौधा- तकिरिति । तथा समुदाये स्थानिन्यवयवस्यास्थानित्वादजादेशत्वाभावान्नास्ति स्थानि- बद्भावः । किं पुनरिति । अवयवात्मकत्वात्समुदायस्य तस्मिन्स्थानिन्यवयवानामपि स्थानित्वादजादेशत्वान्न्याय्य एव स्थानिवद्भावः । तथा खट्वर्य इति स्थानिक- त्वाश्रयमामो. रपरत्वं भवतीति भावः । इतरः पूर्वोक्तेनैवाभिप्रायेणाऽऽह-अजादेश उ०-एवमिति । भाष्येतस्मादुपसंख्यानमिति । यत्तु ण्याकृतिनिर्देष्टव्येति । तन्न । जातेः पौर्वापर्याभावेन चङ्पर इति विशेषणेनात्र व्यक्तिपक्षस्पैवाऽऽश्रयणात् । किंच तदाश्रयणे विषयसप्तम्या एव आर्धधातुक इति सूत्र आकर उक्ततया वृद्ध्यादीनाम- न्तरङ्गत्वं प्रागुक्तम् , ओणेकदित्करणस्य ज्ञापकत्वं च भज्येतत्याहुः । नाम्लोपिशा० । अनुषधात्वादिति । ह्रस्वभाविन उपधात्वाभावादित्यर्थः । यर्थ इति । ण्यन्तप्रकृतिकण्यन्तार्थः । फलान्तरं तु नास्त्येव तस्य । तथाप्र- योगानभिधानात् । एतदेव ध्वनयितुमत्रेदमुपसंख्यानम् । तद्वा कर्तव्यमिदमेवेति तात्प- र्यकम् । अवयवस्यानादेशत्वादिति । समुदाये गुणभूतत्वादिति भावः । भाष्ये किं पुनरित्यादिस्थानिवदितिः' इत्यन्ताः शङ्का । उच्यत इत्यायुत्तरम् । अवयवाना- ममि स्थानित्वादिति । मुणानामपि प्रधानकार्याविरोधेन कार्यप्रवृत्यङ्गीकारादिति भावः । +६.४.४८. ६.४.१५५. ८२ ·३८२ उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- च्यतेx न चायमच एवाऽऽदेशः । किं तर्हि । अचश्चान्यस्य च । अग्लोपिनां नेत्यपि तर्हि प्रतिषेधो न प्राप्नोति । किं कारणम् । अग्लोपिनां नेत्युच्यते न चात्रागेव लुप्यते । किं तार्ह । अक् चान्यश्च । योऽत्राग्लुप्यते तदाश्रयः पति- षेधो भविष्यति । यथैव तर्हि योजाग्लुप्यते तदाश्रयः प्रतिषेधो भवत्येवं योऽ- बाग्लुप्यते तदाश्रयः स्थानिवद्भावो भविष्यति । एवं तर्हि सिद्धे सति यद्ग्लो- पिनों नेति प्रतिषेधं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्य इत उत्तरं स्थानिवद्भावो न भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवदित्युक्तं + तन्न वक्तव्यं भवति । यद्येतज्ज्ञाप्यते आदीधयतेरादीधकः आवेवयतेरावेवकः पीवर्णयोर्दीधीवेव्योः [७. ४. ५३] इति लोपो न प्राप्नोति । इह च यत्म- लुनीयत्र तिङि चोदात्तवति [ ८. १. ७१ ] इत्येष स्वरो न प्राप्नोति । प्र०-इति । इतरस्त्वनुमीयमानोऽवश्याश्रयितव्यः स्थान्यादेशभाव इति मत्वाऽऽह–अग्लो- पिनामिति । इत उत्तरमिति । पञ्चपाद्यामित्यर्थः । पूर्वबासिद्ध इति । तस्य दोषः संयोगादिलोपलत्वणत्वेष्विति वक्तव्यमेव । यद्वा ज्ञापकज्ञापिता विधयोऽनित्या इति संयोगादिलोपलत्वणत्वेषु स्थानिवद्भावो भवत्येव । अचः परस्मिन्नित्यत्र विचा- रितं हलचोरादेशः स्थानिवदिति चेविंशतस्तिलोप एकादेश इत्यादि तत्र निर्णीतं हलचोरादेशो न स्थानिवदिति । इह तु प्रतिषेधवचनमर्थान्तरज्ञापनायोक्तमिति ग्रन्थ- विरोधस्तस्मान्न्यायाश्रयेण हलचोरादेशो न स्थानिवदित्ययं पक्षो ग्राह्यः । इह त्वभ्यु- पेत्य स्थानिवत्त्वं ज्ञापकत्वमाश्रितम् । शिष्यबुद्धिव्युत्पादनायास्थितोऽपि पक्षः क्वचि- दुपन्यस्यत इत्येवं विरोधः परिहार्यः । अग्लोपग्रहणसामर्थ्याच्च समुदायलोपोऽप्यग्लोप आश्रीयते । केवलाग्लोपे प्रतिषेधस्याऽऽनर्थक्यात् । खट्वर्य इत्यत्र त्वेकः पूर्वपर- योरित्यवयवावेव शब्देन चोदिताविति रपरत्वं प्रवर्तते । तदुक्तम्-यो ह्युभयोः षष्ठी- निर्दिष्टयोः स्थाने भवति लभतेऽसावन्यतरव्यपदेशमिति । आदीधक इति । दीधी णिच् । दीधीवेवीटामिति गुणवृद्धिप्रतिषेधस्ततो ण्वुलि णिलोपे कृते तस्य स्थानिव- उ०-अत्र दृष्टान्तमाह-तथा चेति । अनुमीयमान इति। समुदायद्वाराऽवयवानामित्यर्थः । नन्वित उत्तरं स्थानिवत्त्वाभावज्ञापनेऽपि ह्रस्वे कथं स्थानिवत्त्वाभावोऽत आह-पञ्च- पाद्यामित्यर्थ इति । अर्थान्तरज्ञापनायेति । तद्विरुद्धार्थान्तरेत्यर्थः । इह त्वभ्यु- पेत्यति । एवं चेदं भाष्यं प्रौद्योति भावः । अस्थितपक्षाश्रयणे फलमाह-शिष्य- बुद्धीति । अग्लोपिनां नेत्यपि तर्हि प्रामोतत्यिारभ्य एकदेश्युक्तिरिदं भाष्यमिति तत्त्वम् । प्रकृतेऽनग्लोपेऽप्यग्लोपित्वाश्रयणे बीजमाह–अग्लोपिग्रहणसामर्थ्यादिति । आनर्थक्यादिति । मालामाख्यदममालदित्यादेरनभिधानमिति भावः । खट्वर्य इत्यादौ रपरत्वोपपत्तिमाह-खट्वर्य इत्यत्र त्विति । स्थानिवद्भावाभावादिति । इत उत्तरत्र ४ १. १. ५७. + १. १.५८.

·. अ. ७पा. ४ आ. १] पातअलव्याकरणमाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३८३ नैष दोषः । यत्तावदुच्यत आदीधयतेरादीधकः आवेवयतेरावेवकः यीवर्णयो- रिति लोपो न प्राप्नोतीति यीवर्णयोरित्यत्र वर्णग्रहणसामर्थ्याद्भविष्यति । यद- प्युच्यते यत्पलुनीवत्र तिङि चोदात्तवतीत्येष स्वरो न प्राप्नोतीति बहिरङ्गो यणादेशोऽन्तरङ्गः स्वरोऽसिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्ग । भ्राजभासभाषदीपजीवमीलपीडामन्यन्तरस्याम् ॥ ७ । ४ । ३॥ काण्यादीनां चेति वक्तव्यम् । के पुनः काण्यादयः। काणिराणिश्राणि- प्र०-द्भावाभावाद्यीवर्णयोरिति लोपो न प्राप्नोति । यद्यप्यन्तरङ्गत्वाल्लोपः सिध्यति तथाऽपि वर्ण- ग्रहणस्यानन्यार्थस्य प्रयोजनाख्यानायोपक्षेपः। यत्प्रलुनीह्योति । तिङतिङ इति निघातो निपातैर्यद्यदीति निषिद्धः । हेरपित्त्वादायुदात्तत्वान्न विकरणस्वरो लसार्वधातुकस्वरं बाधत इति स्वराभावस्तत्र यणादेशे कृत उदात्तत्वाभावात्स्थानिवत्त्वाभावाच्च निघातो न प्राप्नोति । वर्णग्रहणसामर्थ्यादिति । वर्णग्रहणाद्भूतपूर्वगतिराश्रीयते । अन्तरङ्गत्वात्तु लोपे सिद्धे वर्णग्रहणं शक्यमकर्तुम् । तत्तु केचिज्ज्ञापकं वर्णयन्त्युत्तरत्र स्थानि- वत्त्वाभावस्य । अग्लोपिग्रहणं तु सति प्रयोजने न ज्ञापकमस्यार्थस्य । अन्तरङ्गः स्वर इति । यद्यप्युभयं पदद्वयाश्रयं तथाऽपि पूर्वमुपसर्गेण संबन्धः पश्चादधिकर- णवाचिनाऽत्रशब्देनेति यणादेशो बहिरङ्गः । भ्राज० । काण्यादीनां वेति । आदिशब्दः प्रकारे। येषां ह्रस्वविकल्पो दृश्यते ते काण्यादयः । काणिराणिश्राणिहेठिलोटिप्रभुतयः । उ०-स्थानिवत्त्वाभावज्ञापनादित्यर्थः । तथाऽपीति । एतदतिरिक्तप्रयोजनाभावबोधनायति भावः । ननु हेः पित्त्वादनुदात्तत्वमत आह—हेरिति । ननु सति शिष्टत्वात्सार्व- धातुकस्वरं बाधित्वा विकरणस्वरः स्यादिति कथं हेरुदात्तत्वमत आह-न विकरणेति । सति शिष्टस्वरबलीयस्त्वमन्यत्र विकरणेभ्य इत्युक्तेरिति भावः । भाष्ये वर्णग्रहण- सामर्थ्यादिति । अयं भावः । यीवर्णयोरित्यत्र परसमाहारद्वंद्वगर्भेतरेतरयोगः । यकार इकारे वर्णे च परत इत्यर्थः । तत्र संनिहितत्वाद्वर्णशब्देनेवर्ण एव । एतत्सामर्थ्या- ल्लुप्तेऽपि तस्मिन्भूतपूर्वगत्या लोपः। अत एवाचः परस्मिन्नित्यत्राऽऽदीध्य इति भाष्य- प्रयोगः संगच्छते । वस्तुतस्त्वन्तरङ्गत्वेन णिलोपात्पूर्व यीवर्णयोरिति लोपे नेदमस्य फलं तदाह--अन्तरङ्गत्वात्त्वित्यादिना । इत उत्तरं स्थानिवत्त्वाभावज्ञापनपरं पूर्वभाष्यं त्वेकदेश्युक्तिरित्युक्तमेव कैयटेन ध्वनितं च । एतेन वर्णग्रहणसामर्थ्याच्छ्रयमाणे वर्ण एव लोपः । तेनाऽऽदीध्यक इत्येवेति हरदत्तोक्तमपास्तम् । भाष्यविरोधात् । तस्मा. सिद्धान्ते न्यायप्राप्तार्थानुवादकमेव वर्णग्रहणमिति तत्त्वम् । तथाऽपि पूर्वमुपसर्गेणेति । तदर्थेनेत्यर्थः । विशिष्टक्रियावचनस्य पदस्य पदान्तरेण संबन्धादिति भावः । एवं चान्तरङ्गसंबन्धार्थकोपसर्गनिमित्तकं कार्यमन्तरङ्गमिति तात्पर्यम् । भ्राजभासभाष० । काण्यादीनां संनिवेशेन वाप्यपाठादाह-प्रकार इति । प्रकारः सादृश्यम् । केन रूपेणेत्यत आह-येषामिति । प्रभृतय इत्यनेन भाष्यो- ·उडोगसमसंवतप्रदीपसमझासिते- भाणिहठिलोपयः । अचकाणत् अचीकणत् । अरराणत् अरीरणत् । अश- आणत् अशिश्रणत् अबभाणत् अबीमणत् । अजिहेठत् अजीहिठत् । अलुलो- पत् अलूलुपत्। दयतेर्दिगि लिटि ॥ ७ । ४।९॥ इह अवदिग्ये अवदिग्याते अपदिग्यिरे दिग्यादेशे कृते द्विवचनं प्राप्नोति* तत्र साभ्यासस्यति वक्तव्यम् । ननु च द्विवचने कृते साभ्यासस्य दिग्यादेशो भविष्यति । न सिध्यति । किं कारणम् । दिग्यादेशस्य परत्वात्साभ्यासस्याऽऽदेशवचनम् ॥ १ ॥ दिग्यादेशः क्रियतां द्विवचनमिति परत्वादिग्यादेशेन भवितव्यम् । तत्र साभ्या- सस्येति वक्तव्यम् । एवं तर्हि दिग्यादेशो द्विवचनं बाधिष्यते । पुनःप्रसङ्गविज्ञानाविर्वचनं प्रामोति । प्र०- दय० । दिग्यादेशे कृत इति । यद्यपि प्राप्ते द्विर्वचने दिग्यादेश आरभ्यते तथाऽपि बाध्यबाधकभावे द्वैतं लक्षणं वा लक्षणेन बाध्यते लक्ष्यं वा । तत्र यदा दिर्वचनशास्त्रं दिग्यादेशशास्त्रेण बाध्यते तदा दिग्यादेशे कृते नास्ति द्विवचनप्रसङ्गः । यदा तु लक्ष्यं बाध्यते तस्य द्विर्वचनं दिगिना बाध्यते दिगेस्तु तत्प्राप्नोति शास्त्र- स्याबाधितत्वात् । ततश्च यथा चख्यावित्यादौ ख्याञादेशे कृते द्विवचनं भवत्येवं दिग्यादेशे कृते प्राप्नोति । साभ्यासस्येति । तेन कृते द्विवचने दिग्यादेशो न पुनर्विचनं भवति सकृत्प्रवृत्त्या लक्षणस्य चरितार्थत्वात् । साभ्यासग्रहणसामर्थ्याच्च । ननु चेति । पूर्वविप्रतिषेधमल्लक्ष्यसिद्धय इष्टक्रमाश्रयणाद्वेति भावः । न सिध्यतीति । विप्रतिषेधे परं कार्यमित्यस्मिन्व्यवस्थाहेतौ सत्येष क्रमो दुर्लभः । तत्र द्विवचनस्या- वकाशः पपाठेति । कृते द्विर्वचने दयतिसद्भावादिग्यादेशस्य । अकृते तु द्विर्व- चन उभयप्रसङ्गे परत्वादिग्यादेशः । एवं तहीति । नाप्राप्त द्विवचने दिग्यादे- उ०-कामामुपलक्षणत्वं ध्वनयति । अत्र मानं चिन्त्यम् । दयतेर्दियि । लक्ष्यमिति । विधेयं कार्यमित्यर्थः । नास्ति द्विवचनेति । शास्त्रस्य बाधितत्वेन पुनःप्रवृत्त्ययोगादिति भावः । तस्य द्विवचनमिति । दय- तेरित्यर्थः । लक्ष्यभेदाल्लक्षणभेद इति भावः। तत्र दृष्टान्तमाह-ततश्च यथेति । सकृ- प्रवृत्त्येति । आदेशकृतलक्ष्यभेदानाश्रयणादिति भावः तत्र . मानमाह-साभ्या- सग्रहणेति । चो हेतौ । ननु परत्वादिग्यादेशे कथिते पुनरेवं तीत्यादिना तत्क- थनं पुनरुक्तमत आह-नाप्राप्त इति । कृते द्विचन आदेशस्यावकाश इति त्व- .

·बाधक त्वया भ. ५ पा. ४ आ, १ ] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३८५ पुनःप्रसङ्ग इति चेदमादिभिस्तुल्यम् । पुनःप्रसङ्ग इति चेदमादिभिस्तुल्य- मेतद्भवति । तद्यथा । अमादिषु कतेषु पुनःमसङ्गाच्शिशीलुग्नुमो न भवन्ति । एवं दिग्यादेशे कृते पुनःमसङ्गाद्विवचनं न भविष्यति । अथवा विप्रतिषेधे पुनः- प्रसङ्ग इत्युच्यते विप्रतिषेधश्च द्वयोः सावकाशयोरिह पुनरनवकाशो दिग्यादेशो द्विवचनं बाधिष्यते । यदि तर्धनवकाशा विधयो बाधका भवन्ति बभूव भूभावो + द्विवचनं बाधेत । सावकाशो भूभावः । कोऽवकाशः । भविता भवितुम् । इह तर्हि चक्षिङः ख्यावा लिटि [ २. ४. ५४; ५५ ] इति प्र०-शस्याऽऽरम्भात् । इतरस्तबुद्धिपरीक्षार्थ विप्रतिषेधाश्रयेण सकृद्ता इत्येवं दिग्यादेशो द्विर्वचनस्य त्वया उक्त इत्यारोप्य कथयति-पुनःप्रसङ्गविज्ञानादिति । इतरोऽप्यभ्युपगम्य तावदिप्रतिषेधं सकृगता इत्याश्रित्याऽऽह-पुनप्रसङ्ग इति चदिति । यथा यूयं ब्राह्मणकुलानि युवां त्वमित्यमादेशे कृते शिशीलुको न भवन्त्येवं दिग्या- देशे कृते द्विवचनाभावः । इदानी न्याय्यं परिहारमाह-अथवेति । क्वचित्पाठः- नैव युक्तः परिहारो विप्रतिषेधे पुनःप्रसङ्ग इति । योऽयं मदुक्तस्यार्थस्य दिग्यादेशो द्विवचनं बाधिष्यत इत्यस्य परिहारोऽभिहितः पुन:प्रसङ्गविज्ञानाद्वि- वचनं प्राप्नोतीते स न युक्त इत्यर्थः । अनवकाशो दिग्यादेश इति । पूर्व सामान्यविशेषभावमनाश्रित्याभयोः सावकाशत्वमुक्तम् इदानीं तु सामान्यवि-. शेषाश्रयेण नाप्राप्त द्विवचन आरभ्यमाणस्य दिग्यादेशस्यापवादत्वमुच्यते । यदि तहीति । नन्ववश्यमनवकाशेन बाधकेन भाव्यम् । अन्यथा न कश्चिद्वाधकः स्यात् । एवं तद्यनवकाशःभिमता अनवकाशा इत्यों विवक्षितो नैवायमनवकाशः । कृतेऽपि द्विवंचने प्रवृत्त्यविधातात् । अथ पुनरेवमवप्यनवकाशत्वं मन्यसे तदा लक्ष्यदोषप्रसङ्गः । बभूवेति । अन्तरिति भूभावः । सावकाश इति । यत्र द्विवचनाभावः । इह तहीति । आम व्यावत्यत्र कृतेऽपि द्विवचन ख्याञः प्रवर्तनादनवकाशत्वाभावो यदा उ-युक्तम् । यस्मिन्नवश्यं प्राप्ते यदारभ्यते तत्तस्य बाधकमित्येव सिद्धान्तात् । तद- प्राप्तिविषये चारिता भाव एव चानवकाशत्वमिति बोध्यम् । तहिं पुनःप्रसङ्गेत्याद्य ग्रिमग्रन्थासंगतिमाशङ्कयाऽऽह–इतर इति । पूर्व सामान्यति । असंभव एव स बाधकप्रयोजक इति वार्तिकमते बाधकत्वप्रयोजकतया तमनाश्रित्येत्यर्थः । (x प्रतिलक्ष्यं लक्षणभेदादित्यर्थः । द्विवचनावकाशः पपाचैत्युक्तिस्त्वत्र पक्षे नासङ्गता । विधेयद्विवचनसजातीयावकाशमात्रेणैव सावकाशत्वस्यात्र पक्षे वक्तव्यत्वादिति भावः )। इंदानीं त्विति । सत्यपि संभवे बाधनं भवतीति भाष्यमत इत्यर्थः । कृतेऽपि द्विवचन इति । इदं चिन्त्यम् । उक्तरीत्या तद्धवनयन्नाह-अथ पुनरेवमिति । ख्यात्रादेशेऽपि सावकाशत्वाभासं दर्शयति -आचख्यावित्यत्रेति । वास्तवमर्थमाह यदा विति । अयमेव सिद्धान्त इति बोध्यम् । भूभावस्यावकाशत्वाद्यदि परत्वावि- ७. १. २६, ७२. + २. ४. ५२. x अयं ग्रन्थः क. पुस्तकस्थः। एत- * ·उगोतसमलान्तप्रदीपसाझासिते- ख्यादुिर्वचनं बाधेत । इह चापि बभूवेति यदि तावस्थाने विचनं भूभावः सर्वादेशः पामोत्यथ द्विःप्रयोगो द्विवचनं परस्य भूभावेः कृते पूर्वस्थ अवर्ण पामोति । नैष दोषः । आचालुकीयाः सामान्येन भवन्त्यनवस्थितेषु पत्त्येषु । तत्राऽऽर्धधातुकसामान्ये भूभावे कृते यो यतः प्रत्ययः पामोति स ततो भविष्यति । ऋतश्च संयोगादेगुणः ॥ ७ । ४ । १० ॥ संयोगादेर्गुणविधाने संयोगोपधग्रहणं कृार्थम् ॥ १॥ संयोगादेर्गुणविधाने संयोगोपधग्रहणं कर्तव्यम् । किमर्थम् । रुमर्थम् । इहापि यथा स्यात् । संचस्करतुः संचस्करुः। यदि संयोगोपधग्रहणं क्रियते नार्थः संयोगादिग्रहणेन । इहापि सस्वरतुः सस्वरुः संयोगोपवस्वेत्येव सिद्धम् । प्र०-तु येन नाप्राप्तिन्यायेनानवकाशत्वमभ्युपगम्यते तदा ख्यात्रि कृते द्विवचनाप्रसङ्गः । सर्वा- देश इति । स्थानिवद्भावादस्तिग्रहणेन ग्रहणात्कार्यकृतत्वाञ्च पुनर्विचनाभावादिष्टरू- पासिद्धिः । पूर्वस्य श्रवणमिति । अयं दोषो नोत्सर्गापवादपक्ष उपात्तो भूभाष- स्थावकाशदर्शनेनोत्सर्गापवादभावनिराकरणांत् । द्वयोस्तु सावकाशयोः परत्वाद् द्विवचमे कृतेः बभूवेति न सिध्यतीति प्रतिपाद्यते । तत्राऽऽर्धधातु सामान्य इति । द्विवचन- निमित्तस्य लिटोऽनुपजातत्वादसति विप्रतिषेधे पूर्व भूभावः पश्चाल्लिटि परतो द्विर्व- चनमित्यदोषः । यो यतः प्राप्नोतीति । विषयसप्तमीफलं ज्ञापितम् । ख्याञ्चि- धावपि विषयसप्तम्याश्रीयत इति येन नाप्राप्त इत्यस्य न्यायस्थानवतारात्कृते ख्यात्रि द्विवचनं भवत्येव । दिग्यादेशे तुं लिंटीति परसप्तप्याश्रयणान्नाप्राप्ते दिर्वचने दिगिराए- भ्यमाणस्तं बाधते । ऋतश्च । संयोगादेरिति । इहाङ्गाधिकारादङ्ग संयोगाद्याश्रीयते न चस्कृ इत्येतदङ्ग संयोगादि भवतीति भावः । उपधाग्रहणं संयोगस्य देशविशेषोपलक्षणम- उ०-वचनं तदाऽप्यनिष्टमिति । भाष्ये यदीति । तदाशयमाह-स्थानवद्रावारिति । तदेव दर्शयति-अयं दोष इति । भाष्ये परस्य भूभावे कृत इति । नानर्थक इति परिभाषायामनभ्यासविकार इत्युक्त्याऽभ्यासस्यानर्थकत्वेऽप्युत्तरखण्डस्यानर्थकत्वे माना- भाव इति भावः । प्रत्ययाव्यवहितप्राग्वर्तिनः सर्वत्रार्थवत्त्वदर्शनेन तत्त्यागे मानाभाव इति तात्पर्यम् । फलमिति । तेन भव्यमित्यादौ ण्यन्न भवति । परसतस्याश्रय- णादिति । लक्ष्यानुरोधेन कचित्परसप्तमी क्वचिद्विषंयसप्तमीत्यर्थः । ऋतश्च सं० । ननु चस्कृ इत्यत्र स्कृ इत्यस्य संरक्षणदिनालियालाकि योगोपधग्रहणेनेत्यत आह-इहेति । नन्वल्मांत्रस्योपंधात्वेन संयोग उपधा यस्येति सामानाधिकरण्यमनुपपन्नमत आह-उपधाग्रहणमिति । अत्र पक्ष उपधाशब्दो गौणः । -- ·भ.पा. ४ आ. १] पातञ्जलब्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३८७ भवसिद्धं सस्वरतुः सत्वरुरिति। इदं तु न सिध्यति संचरकरतुः संचस्करुरिति । किं कारणम् । सुटो x वहिङ्गलक्षणत्वात् । वहिरङ्गः · सुट् । अन्तरङ्गों गुणः । असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे । संयोगादिग्रहणे तु क्रियमाणे संयोगोपध- ग्रहणमनन्याथै विज्ञायते । ऋतो लिटि गुणाणिति वृद्धिर्विप्रतिषेधेन ॥ २॥ तो लिटि गुणाणिति वृद्धिर्भवति पूर्वविप्रतिषेधेन * । अतो लिटि गुणस्यावकाशः । सस्वरतुः सस्वरुः। णिति वृद्धरवकाशः। स्वारकः ध्वारकः । इहोभयं प्रामोति । सस्वार दध्यार । णिति वृद्धिर्भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । पुनःप्रसङ्गविज्ञानाद्वा सिद्धम् ॥ ३॥ अथवा पुनःप्रसङ्गाद्गुणे कृते रपरत्वे चात उपधायाः [ ७. २. ११६ ] इति वृद्धिर्भविष्यति । नैष युक्तः परिहारः । पुनःप्रसङ्गने नाम स भवति यत्र प्र०-ल्मात्रस्योपधासंज्ञाविधानात्संयोगस्योपधात्वासंभवात् । अथवा संयोगावयवे संयोगशब्दो वर्तते तस्योपधात्वमस्त्येव । बहिरङ्गः सुडिति । पूर्व धातुः साधनेन युज्यते पश्चादुपसर्गेण साधनं हि क्रियां. निवर्तयति तामुपसर्गो विशिनष्टि न चासिद्धस्य. विशेषणेन संबन्धो भवति सट्कात्पूर्व इत्यत्र तूक्तं पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यत इति । एवं च सुटोऽन्तरङ्गत्वात्सिद्धो गुण इति नार्थ उपसंख्यानेन । संस्कृषीष्ट संस्क्रियत इत्यत्र त्विगुणयोः प्रतिविधेयम् । अनन्यार्थमिति । कृवर्थमेवेत्यर्थः । तत्र वच- नादसिद्धत्वं बाध्यते । यथाऽन्यत्रोक्तमाश्रयात्सिद्धत्वं यथा रोरुत्व. इति । पुनः- प्रसङ्गविज्ञानादेति । अस्तु परविप्रतिषेधेन गुणस्तस्मिन्कृते वृद्धिर्भविष्यति । अना. श्रित्य लक्षणभेदं च बृद्धिमेकत्वेनाऽऽश्रित्यैतदुक्तम् । पुनःप्रसङ्गो नामेति । वाचो- युक्तिरेवेयं न संगच्छते लक्षणद्वयस्य परस्परप्रतिषेधादप्रवृत्तौ प्राप्तायां विप्रतिषेधे परं उ०-उत्तरत्र संयोगशब्द इति विशेषः । साधनेन । तत्प्रयुक्तकार्येण लिङादिना। एवं च तावत्येव निमित्तसद्भावाद्गुणप्राप्तिरन्तरङ्गा पश्चादुपनतोपसर्गसापेक्षः सुद बहिरङ्ग इत्यर्थः । साधनम् । तत्प्रयुक्तकार्यम् । क्रियां निवर्तयति । बोधयति । पदस्यैवार्थबोधकत्वादित्यर्थः । न चासिद्धस्य । शब्दादनुपस्थितस्य । उपसर्गेणेति । तद्योत्यार्थेनेत्यर्थः । एवं हि तत्र भाष्यं पूर्व धातुरुपसर्गेणेति न सारं पूर्व धातुः साधनेन युज्यते पश्चादुप- सर्गेण । सत्यमेवमेतत् । यस्त्वसौ धातूपसर्गयोरभिसंबन्धस्तमभ्यन्तरं कृत्वा धातुः साधनेन युज्यते । एवं च सुट् सर्वतोऽन्तरङ्गतरक इति । एवं चेति । संयोगादित्व- मिवक्षणेन संयोचादित्वादेव गुणसिद्धेरितिः भावः । प्रतिविधेयमिति । तच्च सुटकादिति सूत्र उक्तं चिन्योतादति । न च जाग्र इति सूत्रे गुणे कृत उपधावृद्धिर्नेति णल्पणे ज्ञापनाघोषः । तस्य जाामात्रविषयत्वात् । अत एव कृधात्वादौ भाव- ४६.१.१३.५-१३९.. * ७. २,११५. -- ·उद्द्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- तेनैव हते पामोति तेनैव चाकृते । अत्र खलु गुणे कृते रपरत्वे चात उपधाया इति वृद्धिः प्रामोत्यकृते चाचो णितीति । तस्मात्सुष्टुच्यत ऋतो लिटि गुणा णिति वृद्धिविप्रतिषेधेनेति । मृट्टप्रां ह्रस्वो वा ॥ ७ । ४ । १२ ॥ किमर्थं ह्रस्वो वेत्युच्यते न गुणो वेत्युच्येत । तत्रायमप्यर्थों गुणग्रहणं न कर्तव्यं भवति । प्रकृतमनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । ऋतश्च संयोगादेर्गुणः [१०] इति । ऋतो ह्रस्वत्वमित्त्वप्रतिषेधार्थम् ॥ १ ॥ ऋतो ह्रस्वत्वमुच्यत इत्त्वप्रतिषेधार्थम् । इत्त्वं ४ मा भूदिति । गुणो वेती- यत्युच्यमाने गुणेन मुक्त इच्वं प्रसज्येत । ह्रस्वो वेत्युच्यमाने हरवेन मुक्ते यथा- प्राप्तो + गुणो भविष्यति । . प्र०-कार्यमित्यनेन परस्मिन्कार्ये विहिते निमित्तसंभवात्पूर्वस्य लक्षणस्य पुनः प्राप्तिः पुनः- प्रसङ्ग उच्यते न त्वपूर्वलक्षणप्राप्तिः पुनःप्रसङ्गः । तस्मादिति । ननु यदि नाम पुनःप्रसङ्गवाचोयुक्तिर्न घटते किमतावता गुणरपरत्वयोः कृतयोरुपधाबृद्धिाह न प्राप्नोति सत्यां च प्राप्तौ किं पूर्वविप्रतिषेधाश्रयेणेत्यत्र चिन्त्यमेतत् । शृट्ट। १० । न गुणी वेत्युच्येतेति । गुण एव पूर्वसूत्रेण नित्यं प्राप्तो विक- ल्पनीयस्तत्र गुणपक्षे विशशरतुरित्यादि भविष्यति तदभावपक्षे तु यणादेशेन विश- श्रतुरित्यादीति भावः । तत्रायमपीति । न केवलं गुणविधानप्रकरणमनुसृतं भवति यावल्लाघवमपीत्यर्थः । इत्त्वं प्रसज्येतेति । वार्णादाङ्गं बलीय इति वर्णाश्रयमन्तर- ङ्गमपि यणं बाधित्वेत्त्वं स्याद्धस्वविधाने तु यणादेशः सिध्यति । विशशृवान् । विददृवान् । विपपृवानिति कसौ च सिध्यति । गुणविकल्पे त्वेतद्रूपासिद्धिः । कसोः कित्त्वन प्रतिषेधविषयस्यापि गुणस्य प्रतिषेधः प्रदेशान्तरे भाष्यकृता प्रदर्शितः । उत्तरार्थं च ह्रस्वग्रहणं कर्तव्यमिति लाघवमपि नास्ति । ह्रस्वविधावप्युत्तरत्र ह्रस्व- विधानादेकप्रकरणता भवतीति नास्ति पूर्वोक्तो विशेषः । उ०-कर्मणोः परत्वाद्गुण उपदेशग्रहणाच्चिण्वद्भावे कारिष्यत इत्यादौ वृद्धिरुदाहृता भाष्य- कारेण । अचो णितीति सूत्रेऽपि स्पष्टमेवोक्तं भाष्ये । तस्मान्नैष युक्तः परिहार इत्यादि भाष्यमेकदेश्युक्तिरिति तात्पर्यम् । (x पुनःप्रसङ्गविज्ञानादित्यस्यायमर्थः- पुनर्गुणप्रवृत्त्युत्तरं वृद्धः शास्त्रान्तरेण प्रसङ्गस्य विज्ञानादिति । एतदजानत एकदेशिः नोऽग्रिमग्रन्थ इति- बोध्यम् )। वस्तुतस्तु गुणं कृत्वा वृद्धौ प्रक्रियागौरवात् । परश: ब्दस्येष्टवाचितयाऽस्यापि सूत्रेणैव संग्रहात् । सुष्टुच्यत इत्युक्तिभष्यि इति बोध्यम् । शृणां । अपिशब्दार्थमाह-न केवलमिति । ह्रस्वविधाने त्विति । इत्त्वस्य निमित्ताभावादित्यर्थः । कसोः कित्त्वेनेति । यद्यपि गुणे सत्यपीष्टं न सिध्यति तथाऽपि तदप्राप्तावपष्टिासिद्धिरित्यर्थः । ४७. १. १००.+७. ४.११. ४ धनुश्चिनान्तर्गतोऽयं ग्रन्थः ख. ग. पुस्तकस्थः ।

·अ. पा. : आ, १] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ६८९ समानाश्रया- केऽणः॥ ७।४। १३ ॥ केऽणो हृस्वत्वे तद्धितग्रहणं कृन्निवृत्त्यर्थम् ॥ १ ॥ केऽणो ह्रस्वत्वे तद्धितग्रहणं कर्तव्यम्. । किं प्रयोजनम् । रुन्निवृत्त्यर्थम् । कृति मा भूत् । राका धाकेति। तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम्। उणादयोऽव्यु- त्पन्नानि प्रातिपदिकानि । उपसर्गाद्धस्व ऊहंतः ॥ ७ । ४ । २३॥ इह कस्मान्न भवति । पोह्यते उपोयते । एकादशे कृते व्यपवर्गाभावात् । एवमपि आ ऊयते ओह्यते समोयत इत्यत्र प्राप्नोति । अण इति; वर्तते । एतर्लिङि ॥ ७ । ४ । २४ ॥ एतेर्लिङयुपसर्गात् ॥ १ ॥ उपसर्गात् । प्रोह्यत इति । अकृत एकादेशे ह्रस्वभावाभावयोर्विशेषाभा- वादन्तरङ्गत्वाच्च प्रागेकादेशेन भाव्यम् वार्णादाङ्गमित्येतत्तु ङ्गवार्णविषयं तस्मादेकादेशे कृतेऽन्तादिवद्भावेन ह्रस्वप्रसङ्गश्चोयते । एकादेशे कृत इति । उपसर्गात्परस्योहतेईस्वो विधीयमान एकादेश कृते भेदाभावाभेदनिबन्धन- पौर्वापर्यानुपपत्त्योभयत आश्रयेऽन्तादिवद्भावाभावाच्च ह्रस्वत्वाभावः । आ ऊह्यत इति । धातूपसर्गयोरंसंहिता नास्ति । तदुक्तम्-संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोरिति । एवं च लौकिके प्रयोगे विग्रहाभावान्नित्यनैकादेशेन भाव्यम् । एवं च आ उह्यत इति ये ह्रस्वं पठन्ति ते न सम्यन्यायविदः । लौकिकप्रयोगसंपादनाय हि ह्रस्वो विधीयते तस्मादलौकिकन प्रक्रियावाक्येनाकृतह्रस्वेनाऽऽङा प्रश्लेषप्रदर्शनमात्रं क्रिय- तेऽथ त्वलौकके प्रक्रियावाक्ये - ह्रस्वत्वप्रतिपत्तिरुच्यते, तथाऽपि न काचित्क्षतिः । तत्रैकादेशस्याऽऽदिवद्भावादूहिग्रहणेन ग्रहणात्समः परस्य ह्रस्वत्वप्रसङ्गः। अण इति वर्तत इति । एवं च रूपाश्रयोऽयं विधिरिति ताद्रूप्यानतिदेशादण्त्वाभावादह्रस्वाभावः । उ०-उपसर्गाद्धस्व० ! समानाश्रयेति ! अनित्यत्वात्तदनाश्रित्यैकदेश्युक्तिरियमिति तत्त्वम् । यद्यपि वास्तवं पौर्वापर्यं नास्ति तथाऽप्यन्तादिवच्चेति शास्त्रबोधितमार्थसमाजयस्तमस्त्ये- वेत्यत आह-उभयत इति । आ जात इति । ह्रस्वपाठनिराकरणायाऽऽह- धातूपसर्गयोरिति । लौकिकप्रयोगसंपादनायेति । नहि ह्रस्वप्रवृत्तिमात्रेण लौकि- कप्रयोग्रसंपत्तिरिति भावः । तस्मादलौकिकेनेति । अन्तरङ्गत्वेनैकादेशस्यैव युक्तत्वेन तत्र ह्रस्वोऽयुक्त इति भावः । न्यायत एव ह्रस्वस्यायुक्तत्वमुच्यते । दोषस्तु नास्त्ये- वेत्याह-अथ त्विति । चिन्त्यमिदम् । लक्ष्ये लक्षणस्येति न्यायेन पुनर्व्हस्वाप्राप्तेः । उक्तयुक्त्या ह्रस्वस्याप्रवृत्तेश्च । एवं चाणग्रहणानुवृत्तिरप्येकदशिन एव । अणत्वाभावादिति । अण् च सर्वत्र पूर्वेणैवाणुदित्सूत्रं वर्जयित्वेति सिद्धान्तः । ७.४.१३. .

·१० उयोतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- एतेलिङ्युपसर्गदिति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । ईयात् । तत्तार्ह वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । उपसर्गादिति+ वर्तते । एवं ताचार्योऽन्वाचष्ट उपसर्गादित्यनुव- तत इति । नैतदन्वाख्येयमधिकारा अनुवर्तन्त इति । एष एव न्यायो यदुताधि- कारा अनुवर्तेरन् । डिन्तः ॥ ७ । ४ । २७ ॥ दीर्घोच्चारणं किमर्थं न रिकृत इत्येवोच्येत । का रूपसिद्धिः मात्रीयति पित्रीयति । अरुत्सार्वधातुकयोरिति* दीर्घत्वं भविष्यति । एवं तर्हि सिद्धे सति यद्दीर्घोच्चारण कराति तज्ज्ञापयत्याचार्यो भवत्येषा परिभाषाऽङ्गवृत्ते पुन- वृत्तावविधिनिष्ठितस्येति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । पिबेर्गुणप्रतिषेधश्चो- दितः स न वक्तव्यो भवति । यङि च ॥ ७ । ४ । ३० ॥ यप्रकरणे हन्तेहिसायामीट् ॥ १ ॥ पतेः । ईयादिति । आशिषि लिङ् । अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः । नैतद- न्वाख्येयमिति । वार्तिककारेण नैतदन्वाख्येयं सर्वाधिकाराणामन्वाख्यानप्रसङ्गात् । वृत्ति- कागस्त्वधिकागणां प्रवृत्तिनिवृत्ती व्याचक्षते । रीडन्तः । दीर्घत्वं भविष्यतीति । ननु नाप्राप्ते दीर्घ रिकारभ्यमाणस्तस्य बाधकः स्यात् । नेतदस्ति । ऋवर्णस्य बाध्यतां रिङस्तु कथं बाध्यते । नहि नस्य दीर्घ प्राप्त स आरभ्यते । ततश्च द्रव्ये पदार्थे रिङि कृते दीर्घः प्रवर्तत एव । यङि च । यङ्गप्रकरण इति । हिंसायास्त्वन्यत्र जघन्यत इत्येव भवति । । उ०- एतेर्लिङि । आशिषि लिङिति । विधिलिङि दीर्घाभावादाशीलिंडेव ह्रस्वविषय इति भावः । तदाह----अकृदिति । वार्तिककारेणेति । उक्तानुक्तदुरुक्तचिन्तैव हि तत्कार्यम् । रीवृतः । द्रव्ये पदार्थ इति । तत्पक्ष रिविषयकदीर्घशास्त्रस्याचरितार्थत्वादिति भावः । वस्तुतो जातिपक्षेऽपि तज्जात्याश्रयसकलव्यक्तिविषयकत्वाज्जात्याश्रयणसाम- •देव प्रवृत्तिः सुलभेति द्रव्यपक्ष इति चिन्त्यमेव । किंचानवकाशत्वादत्र बाधकत्वं स्वस्य पूर्व प्रवृत्तिरूपं तत्र कृते चोत्सर्गो भवत्येव । सति संभव उत्सर्गे कृतेऽप- वादप्राप्तियोग्यतायामेवापवादत्वमिति गुणो यङ्लुकोरित्यत्र निरूपयिष्यते । वस्तुतः पिबेरदन्तत्वाद्गुणप्रतिषेधप्रत्याख्यानसंभवेन परिभाषायाः प्रयोजनान्तराभावाच्च दीर्घोच्चारणं स्पष्टार्थमेवेति बोध्यम् । यङि च । जङ्घन्यत इति । कुटिलं गच्छतीत्यर्थः । ननूपधालोपेऽनच्क- ७. ४..२५. +७. ४.२३.४७, ३. ७८.

·अ. ७ पा: ४ आ. १] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३९१ यङ्मकरणे हन्तेहिसायामीड्वक्तव्यः। जेनीयते। यदीडभ्यासरूपं न सिध्यति । एवं तर्हि यङ्मकरणे हन्तेहिसायामीक् । एवमप्युपधालोपो न प्राप्नोति । एवं तर्हि यङ्पकरणे हन्तेहिसायां नी । न च्छन्दस्यपुत्रस्य ॥ ७ । ४ । ३५॥ अत्यल्पमिदमुच्यतेऽपुत्रस्येति । अपुत्रादीनामिति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । जनीयन्तो न्वग्रवः पुत्रीयन्तः सुदानवः । छन्दसि प्रतिषेधे दीर्घप्रतिषेधः ॥ १ ॥ छन्दसि प्रतिषेधे दीर्घत्वस्य+ प्रतिषेधो वक्तव्यः । संस्वेदयुः मित्रयुः । न वाऽश्वाघस्याऽऽद्वचनमवधारणार्थम् ॥२॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । अश्वावस्याऽऽद्वचनमवधारणार्थं भवि- ष्यति । अश्वाघयोरेव च्छन्दसि दीर्घो भविष्यति नान्यस्येति । प्र०-अभ्यासरूपं न सिध्यतीति । उपधालोपस्य स्थानिवत्त्वाद्धनिति द्विवचनं प्राप्नोति । एवं तहीति । ईको धातुभक्तत्वाद्विवचननिमित्तत्त्वाभावात्स्थानिवत्वाभावात् । एव- मपीति । अजादौ प्रत्यये विधानात् । एवं तहीति । प्रक्रियालाघवाय धकाराद्यादेश विधानम् । ह्रीभावविधावभ्यासाच्चेति कुत्वे गौरवप्रसङ्गात् । व्यक्तिपदार्थाश्रयणे च नीभावे कृते दिर्वचनं प्रवर्तते । आकृतिपक्षे तु दिग्यादेशेनेव नीभावेन द्विवचनबाधप्रसङ्गात् । न च्छन्द०। जनीयन्त इति । जनमिच्छन्तीति क्यच् । लटः शत्रादेशः । जस् उगिदचामिति नुम् । छन्दसीति । आनन्तर्यादीत्त्वस्यैव प्रतिषेधः प्राप्नोति । ततश्चापवादेऽपनीत उत्सर्गो दीर्घः प्राप्नोतीति तस्यापि प्रतिषेधो विधेयः । संस्थे- दयुरिति । क्याच्छन्दसीत्युप्रत्ययः । न वेति । अश्वाघयोरनेनेत्त्वे प्रतिषिद्धेऽकृत्सा- र्वधातुकयोरित्याकारे सिद्ध पुनराद्वचनं नियमार्थमित्यन्येषामाकारो न भवति । उ०-त्वादभ्यास एव दुर्लभोऽत आह–उपधालोपस्येति । ईटः प्रत्ययभक्तत्वेन द्वित्व- निमित्तानिमित्तत्वादुपधालोपस्येत्यर्थः । नन्वीक्यपि स्थानिवत्त्वेन हन एव द्वित्वेऽ- भ्यासरूपासिद्धिस्तदवस्थैवेत्यत आह-ईक इति । अभ्यासाचेति । न च परत्वादः न्तरङ्गत्वाच्च द्वित्वात्प्राग्यो हन्तेरिति न्याय्यम् । अङ्गापेक्षत्वेन समतया नित्यत्वात्पूर्व द्वित्वे परत्वाद्धो हन्तेरिति बाधित्वाऽभ्यासाच्चेति प्रवर्तत इत्याशयात् । व्यक्तीति । घ्नीभावविषयकद्वित्वशास्त्रस्याचारितार्थेनेति भावः । घनीभावे कृत इत्यस्य परत्वादि- त्यादिः । वस्तुतोऽत्र यङीति विषयसप्तमीति चख्यावित्यादाविव द्वित्वमिति बोध्यम् । न च्छन्दस्यपु० । जनमिच्छन्तीति । जनीमिच्छन्तीति व्याख्यानं तु भाष्य- विरुद्धम् । दीर्घ इति । अकृत्सार्वेत्यनेन । ६. ४. ९८; १. १. ५९. ७. ४. ३३. +.७. ४. २५. X ७. ४. ३७. १ ख, ग. उपलक्षणमेतत् । अन्तरङ्गत्वाद्वित्वात्प्राग्यो हन्तेरित्यस्य न्याय्यत्वात् ।

·. उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- शाच्छोरन्यतरस्याम् ॥ ७ । ४ । ४१ ॥ श्यतरित्त्वं व्रते नित्यम् ॥ १ ॥ श्यतेरित्वं व्रते नित्यमिति वक्तव्यम् । संशितव्रतः । तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । देवत्रातो+ गलो ग्राहx इतियोगे च सद्विधिः+ । मिथस्ते न विभाष्यन्ते गवाक्षः संशितव्रतः ॥ प्र- शाच्छो० । श्यतेरिति । व्रत इति । विषयो निर्दिश्यते न तूत्तरपदं तेन संशितो ब्राह्मण इत्यत्रापि नित्यमित्त्वं भवति । यद्यवामित्त्वेन व्रतस्य योतितत्वा- त्संशितव्रत इति व्रतशब्दप्रयोगो न प्राप्नोति । नैष दोषः । अन्यत्रापीत्त्वविधानात् । संशितशब्दः सामान्यशब्द इति विशेषप्रतिपादनायाविरुद्धो व्रतशब्दप्रयोगः । व्रते तु नित्यमित्त्वं विधीयते । न बक्तव्यमिति । साधारणेन न्यायेन सिद्धत्वादत एवं तुल्यधर्मणः शब्दानुपन्यस्यति । देवत्रात इति । नुदविदोन्दत्रेति नत्वं संज्ञायां न भवति । देवग्रहणं संज्ञाविषयोपलक्षणार्थम् । तेन भवत्त्रात इत्यादावपि संज्ञात्वान्नत्वाभावः । यदा तु क्रियाशब्दस्त्राणं त्रातमिति तदा नत्वविकल्पः । गल इति । अचि विभाषेति लत्वं प्राण्यङ्गे नित्यं भवति । विष तु गर इति लत्वाभावः । क्रियाशब्दे तूभयं भवति गरो गल इति । ग्राह इति । विभाषा ग्रह इति णप्रत्ययो जलचरे नित्यं भवति । ज्योतिषि पचायजेव ग्रह इति । इतियोग इति । लक्षणहेत्वोः क्रियाया इति शतृशानज्विधिर्हन्तीति पलायते वर्षतीति धावतीत्यादावितिप्रयोगे न भवति । मिथ इति । एकस्मिन्विषये न विकल्प्यन्ते किंतु विषयभेदेन । एतच्चाऽऽ- कृतिपक्ष उपपद्यते । तत्र हि सर्व लक्ष्यमैकध्यमापाद्योभयमुपदिश्यते ततश्चोभयं भवतीत्येतावतैव लक्षणस्य व्यापारः । असंकीर्णत्वं तु प्रयोगवशात्प्रतीयते । गवाक्ष इति । वातायनेऽवङ् स्फोटायनस्येति नित्यमवङ् भवति प्राण्यङ्गे तु गोरक्षि गोक्षीति । भवत्यन्यत्र तु विकल्पेन । एतच्चोदाहरणं न व्यवस्थितविभाषाणां परिगणनम् । अन्यासामपि संभवात् । उ०- शाच्छो० । श्लोके संशितव्रत इति निर्देशाव्रतमुत्तरपदमिति भ्रमं निव- तयति-तिषय इत्यादि । संशितो ब्राह्मण इति । नियमविशेषे यत्नवानुच्यते । विशेषप्रतिपादनायेति । प्रकरणादिना विशेषप्रतीतौ तु क्वचिदप्रयोगोऽपि । न्यायेन व्यवस्थितविभाषारूपेण । संज्ञायामिति। क्तिचत्तौ च संज्ञायामिति क्तः। ज्योतिषि । रविगुर्वादिरूपे । क्रियाशब्दे तूभयं बोध्यम् । ऐकध्यमेकरूपत्वम् । बुद्ध्या युग- पदभिसमीक्ष्येत्यर्थः । व्यक्तिपक्षे प्रतिलक्ष्य लक्षणभेदादेकत्रैव विषये भावाभावौ प्राप्नुत इति जातिपक्षाश्रयः । व्यक्तिपक्षेऽपि लक्ष्यानुरोधात्तत्तव्यक्तिविषयकलक्षणानुपप्लव इति वक्तुं शक्यमिति बोध्यम् । जातिपक्षेऽपि लक्ष्यानुसार एवाऽऽवश्यक इति बोध्यम् । अन्यत्र। गवाङ्गं गोङ्गमित्यादौ । अन्यासामपीति । अजेीति सूत्रे भाष्ये तस्य व्यवस्थितविभाषात्वकथनात् । +८. २. ५६.८.२. २१.४ ३. १. १४३. + ३.२. १२६. ६. १. १२३, ·अ. ७ पा ४ आ. १] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३९३ दो दद्धोः ॥ ७ । ४ । ४६॥ अवदत्तं विदत्तं च प्रदत्तं चाऽऽदिकर्मणि। सदुत्तमनुदत्तं च निदत्तमिति चेष्यते ॥ किं पुनरयं तकारान्त आहोस्विद्दकारान्त उत धकारान्तोऽथवा थकारान्तः । कश्चात्र विशेषः। तान्ते दोषो दीर्घत्वं स्यात् । यदि तकारान्तो दस्ति [ ६. ३. १२४ ] इति दीर्घत्वं प्राप्नोति । दान्ते दोषों निष्ठानत्वम् । अथ दकारान्तो रदाम्यां निष्ठात इति+ नत्वं प्राप्नोति । धान्ते दोषो धत्वप्राप्तिः । अथ धान्ते झषस्तथो?धः [ ८. २. ४० ] इति धत्वं प्राप्नोति । थान्तेऽदोषस्तस्मात्थान्तः । अथ थकारान्तो न दोषो भवति । प्र०- दो दत् । अवदत्तमिति । आदिकर्मग्रहणं प्रदत्तशब्दस्यैव संभवाद्विशे- षणमवदत्तादिसिद्ध्यर्थत्वाचनस्याघदत्तादयोऽपि भवन्ति । तथा चाच उपसर्गात्त इत्यस्या- वकाशः प्रत्तमवत्तमिति वक्ष्यते । तस्मान्निदत्तमिति चेष्यत इति चशब्देनावदत्ताद- योऽपीष्यन्त इति सूच्यते । किं पुनरिति । यपि दकारः श्रूयते तथाऽपि संहि- तायां तकारादीनामप्येतस्य रूपस्य संभवात्प्रश्नः । तान्ते दोष इति । यदा द इत्येतस्य यस्तकारान्त आदेशस्तत्र दीर्घ इति सूत्रार्थस्तदाऽयं दोषो यदा तु तका. रादौ दादेशे दीर्घस्तदा न दोषः । तस्मात्थान्त इति । संनिपातपरिभाषाश्रये तु दान्तधान्तयोर्न दोषः । उ०- दो दद् । अवदत्तादिसिद्ध्यर्थत्वादिति । अच उपसर्गादिति तत्वे प्राप्त एत- सिद्धिबोधनार्थमेवेदं नतु तन्निवृत्त्यर्थमिति भावः अत एव वचने चकारबाहु- ल्यम् । तैश्च तस्यापि संग्रह इत्याहुः । संनिपातेति । नच नत्वधत्वयोरसिद्धत्वा- दस्या अप्रवृत्तिः । असिद्धत्वविषयेऽप्यस्याः प्रवृत्तेः कृन्मेजन्तसूत्रे भाष्ये ध्वनितत्वात् । किंच पूर्वत्र कर्तव्येऽसिद्धत्वेऽपि कृते तस्मिन्नस्यासिद्धत्वे मानाभावः । किंचाऽऽति- देशिकनिमित्तविघाताभावमादायास्या अप्रवृत्तौ गौरीत्यादौ संबुद्धिलोपे स्थानिवद्भा- वेन ह्रस्वनिमित्तविघाताभावात्संनिपातपरिभाषयाऽतिव्याप्तिपरकृन्मेजन्तसूत्रस्थभाष्यासंगतिः । नच संनिपातस्याशास्त्रीयत्वान्न तत्र स्थानिवत्त्वमिति चेदसिद्धत्वेऽपि तुल्यम् । किंच तस्य स्थानिवत्त्व आर्थसमाजग्रस्तः संनिपातः । अन्यथा हे अपो इत्यत्र न लुम- तेति निषेधानित्यत्वेऽपि गुणो दुर्लभ एव · स्यात् । भाष्यकृतस्त्वयं भावः–जग्ध- + ८.२.४२, ८५ ·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- अच उपसर्गात्तः॥ ७ । ४ । ४७ ॥ अच उपसर्गात्तत्व आकारग्रहणम् ॥१॥ अच उपसर्गात्तत्व आकारग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । अलोऽन्त्यस्य विधयो भगवन्तीत्याकारस्य भविष्यति+ । न सिध्यति । किं कारणम् । आदेहि परस्य ॥ २॥ अत्र हि तस्मादित्युत्तरस्याऽऽदेः परस्य [१. १. ६७, ५४] इति दकारस्य प्राप्नोति । नैष दोषः। अवर्णप्रकरणात्सिद्धम् ॥३॥ अस्यति वर्तते । क्व प्रकृतम् । अस्य च्वौ [ ३२ ] इति । यद्यवर्णग्रहण- मनुवर्तते दद्भावे* दोषो भवति । एवं तर्येवं वक्ष्यामि दोऽशोरिति । दो य आकारस्तस्याद्भवति । ततोऽच उपसर्गात्तः । अस्येत्येव । एवमपि सूत्रभेदः कृतो भवति । नासौ सूत्रभेदः । सूत्रभेदं कमुपाचरन्ति । यत्र तदेवान्यत्सूत्र क्रियते भूयो वा । यद्धि तदेवोपसंहत्य क्रियते नासौ सूत्रभेदः । अथवा द्वित- कारको निर्देशः क्रियते सोऽनेकाल्शित्सर्वस्य [ १. १. ५५ ] इति सर्वस्य भविष्यति । इहापि तर्हि प्राप्नोति । अद्भिः अद्भ्य इति । अच इति वर्तते तच्चावश्यमज्ग्रहणमनुवयं लवाभ्यामित्येवमर्थम् । अथवा वितकारको निर्देश: करिष्यत इहार्थों द्वावुत्तरार्थश्चैकः । अच उप० । यदीति । दाशब्दाकारस्य दद्भावे दत्तमिति संयोगादि श्रूयेत । नासी सूत्रभेद इति । दोषायेति शेषः । तदेव सूत्रं लघु क्रियमाणं प्रत्युत गुणं संपादयति । अथवेति । लघुकरणेऽपि यदि न्यासान्तरत्वात्स्पष्ट एव सूत्रभेद इति मतं तदैवमुत्तरम्----अलोऽन्त्यस्य द्वावपवादावादेः परस्यानेकाल् शित्सर्वस्येति तयोविप्रतिषेधे परं प्रवर्तते । अच इति वर्तत इति । तेनाप्शब्दस्य योऽच तस्मा- त्परस्य पकारस्य द्वितकार आदेशस्तत्रान्त्यस्य झलां जशोऽन्त इति जश्त्वं पूर्वस्य झलां जम्झशीति । लवाभ्यामिति । लूञ् ऋदोरबित्यप् । अस्यापि भकारादौ त्तः प्राप्नोति । अज्ग्रहणानुवत्तौ त्वष्शब्दस्य योऽच तस्मात्परो भकारादौ न कश्चि- दस्तीति त्तत्वाभावः । अथवेति । तत्र तकारद्वयात्मक आदेशः पृथग्विभाक्तिक उ०-मित्यादौ धत्वसिद्धये तादिकित्संनिपातनिमित्तकस्य तद्विघातकविधिप्रवर्तकत्वाय तद्विषये तदनित्यत्वमावश्यकमित्येतत्सूत्रस्थथकारनिर्देश एव तज्ज्ञापक इति चेति दिक् । अच उप० । नन्वसावपि सूत्रभेद एवेत्यत आह—दोषायेति । ननु त्रित- कारकनिर्देशे त्रयाणामप्युभयत्र संबन्धः . स्यादितीष्टविभागालाभोऽत आह-तंत्रेति । पृथग्विभक्तिक इति । त इत्यपेक्षयेत्यर्थः । संयोगान्तलोपस्तु नाङ्वत् । नन्वे- वमुत्तरत्राज्यहणानुवत्तौ लवाभ्यामिति दोषः स्यादत आह–लवाभ्यामित्यादौ चेति । + १. १. ५२. * ७.४.४६,४७.४.४८, ३. ३. ५७, .

·अ. ७पा, ४ आ. १] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३९५ द्यतेरित्त्वादचस्तः॥४॥ 'द्यतेरित्त्वादास्त इत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन। द्यतेरित्त्वस्यावकाशः निर्दि- तम् निर्दितवान् । अचस्त इत्यस्थावकाशः। प्रत्तम् । अवत्तम् । इहोभयं पाप्नो- ति । नीत्तम् । वीत्तम् । अवस्त इत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन । अपो मि ॥ ७ । ४।४८॥ अपो भि मासश्छन्दसि ॥ १ ॥ अपो भीत्यत्र भासश्छन्दस्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । माद्भिरिष्ट्वा इन्द्रो वृत्रहा। अत्यल्पमिदमुच्यते । स्ववस्स्वतवसोर्मास उषसश्च त इष्यते । स्ववद्भिः स्वत्तवद्भिः । समुषद्भिरजायथाः । माद्भिरिष्ट्वा इन्द्रो वृत्रहा । सनि मीमाधुरभलभशकपतपदामच इस् ॥७।४।५४ ॥ इस्त्वं सनि राधो हिंसायाम् ॥ १ ॥ इस्त्वं सनि राधो हिंसायामिति वक्तव्यम् । प्रतिरित्सति । हिंसायामिति किमर्थम् । आरिरात्संति । आप्ज्ञप्यधामीत् ॥ ७ । ४ । ५५ ॥ प्र०-इहार्थो यस्तु साच्कस्तकारस्तस्याचः स्वरितत्वप्रतिज्ञानादुत्तरत्रानुवृत्तिः । लवाभ्यामि- त्यादौ तु तत्वं न भवति । पकारलोपादप्शब्दाभावात् । नच भूतपूर्वगत्याश्रयो न्याय्यः । अद्भिरित्यादौ सांप्रतिकाप्शब्दसंभवे गौणस्याग्रहणादत एव समकक्षत्वाभा- वात्प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्यये संप्रत्यय इति नावतिष्ठते । अद्भिः संस्कृतमिति लिङ्गाद्दा । नहि प्रत्ययस्यैव ग्रहणेऽद्भिरिति निर्देशोपपत्तिः । धतेरित्त्वादिति । पुरस्तादपवादा इति न्यायादित्त्वं 'दद्भावस्यैव बाधकं न तत्वस्य । ततश्चेत्त्वतत्वयोर्दद्भावापवादयो- विप्रतिषेधे परं तत्वं प्रवर्तते । अपो भि । माद्भिरित । पन्नोमासिति मासशब्दस्य मासादेशस्य च्छन्द- स्येव विधानान्मासश्छन्दसीति च्छन्दोग्रहणं न कर्तव्यम् । तत्क्रियमाणं भाषायामपि क्वचित्पादयः प्रयुज्यन्त इति ज्ञापनायेत्याहुः । आप्ज्ञः । पेरिति । इहाज्ग्रहणमनुवर्तते तेन ज्ञपौ विशेष्यमाणेऽजन्तस्य उ०-नावतिष्ठत इति । तस्याः सिद्धान्तिना काप्यनाश्रयणाच्चेत्यपि बोध्यम् । ननु ग्रतरित्त्वं दद्भावस्येव तत्वस्याप्यपवाद इति कथं विप्रतिषेधोऽत आह-पुरस्तादिति । 'अपो भि । छन्दस्येति । वृत्तिकृतोक्तां छन्दसीत्यनुवृत्तिमभ्युपेत्येदम् । आपूज्ञप० । नन्वच इत्यनुवर्तनादनन्त्यस्यैव भविष्यतीत्यत आह-इहेति । -४७, ४..४०. ..

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- ज्ञपेरीत्वमनन्त्यस्य ॥१॥ ज्ञपेरीत्त्वमनन्त्यस्येति वक्तव्यम् । जीप्सति । तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्त- व्यम् । लोपो*ऽन्त्यस्य बाधको भविष्यति । अनवकाशा विधयो बाधका भवन्ति सावकाशश्च णिलोपः । कोऽवकाशः । कारणा हारणा । एवमपत्त्विम- न्त्यस्य लोपस्य बाधकं स्यात् । अनवकाशा हि विधयो बाधका भवन्तीत्त्वमपि सावकाशम् । कोऽवकाशः । अनन्त्यः। कथं पुनः सत्यन्त्येऽनन्त्यस्येत्त्वं स्यात्। भवेद्योऽचाऽङ्गं विशेषयेत्तस्यानन्त्यस्य न स्याद्वयं तु खल्वङ्गेनाचं विशेषयि- ष्यामः । अङ्गस्याचो यत्र तत्रस्थस्येति । एवमप्युभयोः सावकाशयोः परत्वा- दत्त्विं प्राप्नोति तस्मादनन्त्यस्येति वक्तव्यम् । अत्र लोपोऽभ्यासस्य ॥ ७ । ४ । ५८ ॥ अभ्यासस्यानचि ॥ १ ॥ अभ्यासस्येति यदुच्यते तदनचि दृष्टव्यम् । पतापतः चराचरः वदावदः । प्र०-ज्ञपेरीत्त्वं विधीयमानमलोऽन्त्यस्य प्राप्नोतीति भावः। लोपोऽन्त्यस्येति। ज्ञपिनाऽविशे- ष्यते यथाऽऽपृधिभ्यामेवं चैकप्रस्थानो विशेषणविशेष्यभावो भवति तत्रानन्न्यस्याचः साव. काशीत्त्वं पूर्वविप्रतिषेधेन णिलोपो बाधते । इतरस्त्वगृहीताभिप्राय आह–अनवकाशा इति । ईत्त्वमेव त्वनवकाशत्वाद्वाधकं प्राप्नोति । एवमपीति । नन्वस्तु परत्वा- दीत्त्वं तस्य स्थानिवद्भावाण्णिलोपो भविष्यति । ईत्त्ववचनं त्वनन्त्यस्य श्रवणार्थ स्यात् । नैतदस्ति । सकृद्तौ विप्रतिषेधे यद्बाधितमिति लोपाप्रसङ्गात् । अत्र लोपः । चराचर इति । चरिचलिपतिवदीनामच्याक् चाभ्यासस्यति द्विर्व- चनमागागमश्चेति हलादिशेषोऽत्र न भवति । नन्वागागमविधानसामर्थ्याद्धलादिशेषो न भविष्यति । नहि हलादिशेष आगमस्याऽऽदेशस्य वा विशेषोऽस्तीत्यादेश एवाऽऽ- कारो विधेयः स्यात् । नैतदस्ति । सत्यपि हलादिशेषे विगृहीतश्रवणार्थमाग्विधानं स्यादित्यनचीत्युच्यते । उ०-ननु येन नेति न्यायेनान्त्यस्येत्त्वं लोपस्य बाधकं स्यादत आह-ज्ञपिनेति । यथाऽऽ पिति । तयोरजन्तत्वासंभवादिति भावः । पूर्वविप्रतिषेधेनेति । ण्यल्लोपावित्यनेन तत्र दीर्घग्रहणेनास्यापि ग्रहादिति भावः । ईत्त्वमेवेति । नतु लोपस्य बाधकत्वं युक्तमित्यर्थः । भाष्य एवमपीत्त्वमित्यस्यवामित्त्वमेवेत्यर्थः । अपिशब्दस्यैवकारार्थस्य स्थानव्यत्ययात् । स्यादिति । यदि तु पूर्वप्रतिषेधवार्तिक ईत्त्वमपि दीर्घग्रहणेन गृह्यते पुनःप्रसङ्गविज्ञानमाश्रीयते तदेदं न वक्तव्यमिति बोध्यम् । अत्र लोपोऽ० । विगृहीतेति । सवर्णदीर्घबाधनद्वारेत्यर्थः । तत्प्रवृत्तिकाल एव वैयोपस्थितेरिति भावः । ६. ४. ५१. + ६. १. १२, ·अ.७पा, ४ आ, १] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३९५ A -- हलादिः शेषः ॥ ७ । ४ । ६० ॥ किमयं षष्ठीसमासः । हलामादिहलादिः हलादिः शिष्यत इति । आहो- स्वित्कर्मधारयः । हलादिहलादिः हलादिः शिष्यत इति । व.श्चात्र विशेषः। हलादिशेषे षष्ठीसमास इति चेदजादिषु शेषप्रसङ्गः ॥ १ ॥ हलादिशेषे षष्ठीसमास इति चेदजादिषु शेषः पामोति । आनक्ष आनक्षतुः आनक्षुः । अस्तु तर्हि कर्मधारयः । कर्मधारय इति चेदादिशेषनिमित्तत्वाल्लोपस्य तदभावे लोपवचनम् ॥२॥ कर्मधारय इति चेदादिशेषनिमित्तत्वाल्लोपस्य तदभाव आद्यस्य हलोऽभावे लोपो बक्तव्यः । आटतुः आदुः । तस्मादनादिलोपः ॥३॥ तस्मादनादिहल्लुप्यत इति वक्तव्यम् । उक्तं वा ॥४॥ किमुक्तम् । प्रतिविधास्यते हलादिशेष इति+ । अयमिदानी स प्रतिविधा- नकालः । इदं प्रतिविधीयते । इदं प्रकृतमत्र लोपोऽभ्यासस्य [ ५८ ] इति । प्र- हला० । हलामादिरिति । विग्रहप्रदर्शनं विस्पष्टप्रतिपत्त्यर्थम् । अजादि- ष्विति । अजादिष्वभ्यासेषु हलन्तरापेक्षयाऽऽदित्वे हल आश्रीयमाणे शेषः प्राप्नोति । आनक्षेति । अक्षू व्याप्तौ संघाते चेत्यस्माल्लिट् । अत्र ककारस्य शेषः प्राप्नोति । कर्मधारये त्वभ्यासापेक्षयांऽऽदित्वं हलो विज्ञायत इति शेषो न भवति । आदिशेषनिमि- त्तत्वादिति। शेषशब्दोऽन्यनिवृत्तियुक्तमवस्थानमाहेति यत्रैवाभ्यासे पपाचेत्यादावादेहलोऽ- वस्थानं तत्रैवान्यस्य निवृत्तिः स्यान्नान्यत्र । अवस्थानं हि शब्दार्थत्वात्प्रधानम् । नच प्रधानाभाव आनुषङ्गिककार्यप्रवृत्तिरानक्षेत्यत्रापि ककारषकारयोरस्यामवस्थायां निवृत्त्यप्र- सङ्गः । षष्ठीसमासेऽप्याटतुराटुरित्यत्र टकारस्याऽऽदिवद्भावे शेषप्रसङ्गः । स च प्रागुक्त एव । तत्र ययाकृतिपक्ष आश्रीयते तदाऽभ्यासाकृतौ वर्तमानो हलादिः सर्वस्याम- भ्यासव्यक्तावनादेर्निवृत्तिं करोतीति दोषाभावो व्यक्तिपक्षे तु यस्यामेवाभ्यासव्यक्तौ हल उ०- हलादिः शेषः । भाष्ये हलामादिरिति । नच न निर्धारण इति निषेधात्स दुर्लभः । त्रितयसंनिधान एव निर्धारणे षष्ठीतत्समासनिषेधयोरङ्गीकारेणादोषात् । एवं च प्रकृते शेषष्ठयेवेति समासो भवत्येवेति भावात् । कथमादिशेषनिमित्तत्वमनादिलोपस्ये- त्यत आह–ो शब्द इति । आनुषङ्गिकति । सामसिद्धेत्यर्थः । अवस्थितस्या- वस्थानविधानं हि सामर्थ्यादन्यनिवृत्तिं फलतीति यत्रैव तत्तत्रैव तत्फलितमपि स्यादित्यर्थः । अस्यामवस्थायामिति । कर्मधारयाश्रयण इत्यर्थः । आदिवन्नाव इति । आद्यन्तवदि- त्यनेन । प्रागुक्त एवेति । प्रागुक्तोदाहरणन्यायेनोक्त एवेत्यर्थः । के ह्रस्वभावि- + ६. १.२. ८६ ·३९८ उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- ततो वक्ष्यामि । हृत्वः [ ५९ ] हस्दो भवत्यादेशः । अभ्यासस्य लोप इत्य- नुवर्तते । तत्र ह्रस्वभाविनां ह्रस्वो लोपभाविनां लोपो भविष्यति । ततो हलादिः शेषश्चेति । अथवैवं वक्ष्यामि । ह्रस्वोऽहल् । ह्रस्वो भवत्यभ्यासस्येति । ततोऽ- हल् अहल्च भवत्यभ्यासः । तत आदिः शेषः। आदिः शेषो भवत्यभ्यास- स्येति । अथवा योगविभागः करिष्यते । ह्रस्वादेशो भवत्यभ्यासस्य । ततो हल् । हल्व लुप्यतेऽभ्यासस्य । तत आदिः शेषः। आदिः शेषश्च भवत्यभ्यासस्य। शपूर्वाः खयः ॥ ७ । ४ । ६१ ॥ शर्वशेषे खपूर्वग्रहणम् ॥ १ ॥ शपूर्वशेषे खपूर्वग्रहणं कर्तव्यम् । खपूर्वीः खयः शिष्यन्ते खरो लुप्यन्त इति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । उचिच्छिषति व्युचिच्छिषति । तुकः श्रवणं प्र०-आदेरवस्थानं तत्रैवानादेर्निवृत्तिर्नान्यत्रेति दोषप्रसङ्गः । ह्रस्वभाविनामिति । ह्रस्व- श्रुत्याऽपरिभाषोपस्थानादजन्तस्याभ्यासस्य ह्रस्वो विधीयमानोऽलोऽन्त्यस्येति वचनादच एव दीर्घस्य ह्रस्वस्य च लोपबाधनार्थो विज्ञायत इति हल्विषय एवाऽऽदिशेषनिर- पेक्षो लोपोऽवतिष्ठते । तत आदेरपि हलो लोपे प्राप्ते तद्वाधनार्थ हलादिः शेष इति सूत्रम् । एतदेव ज्ञापकं लोपविधावलोऽन्त्यपरिभाषा नोपतिष्ठत इत्यानक्षेत्यादावन- न्त्यस्यापि हलो लोपो भवतीति न कश्चिद्दोषः । अहल् चेति । अविद्यमानहल्कोऽ- भ्यासो भवतीत्यर्थः । शपूर्वाः । उचिच्छिषतीति । उच्छी विवासे । छे चेत्यन्तरङ्गत्वात्तुक् सन् इट् पूर्वत्रासिद्धमिति चुत्वस्यासिद्धत्वात् त्छिशब्दो विरुच्यते । तकारस्य शेषे प्राप्ते छशे. षार्थ वार्तिकम् । ननु च पूर्वत्रासिद्धीयमद्विवचन इति श्चुत्वे कृते च्छिशब्दस्य द्विर्वचने चकारशेषेणैव रूपं सिध्यति । न चेदमस्ति निमित्ताभावे नैमित्तिक- स्याप्यभाव इति येन चुत्वं निवर्तते । एवं तर्हि पूर्वत्रासिद्धीयमद्विवचन इत्येतदनि- त्यमुभौ साभ्यासस्येति वचनात् । अन्यथा कृतणत्वस्य द्विवचने प्रामिणदित्यादि सिध्यतीति किं सूत्रेण । तथा चौजढदित्यसिद्धत्वस्योदाहरणं प्रदर्शयिष्यते । इतसे उ०-नस्तत्राऽऽह-ह्रस्वश्रुत्येति । ह्रस्व इति सूत्रे लोप इत्यनुवर्तनादुभ्यासह्रस्वो लोपश्च विधीयते । तत्र लोपस्य हल्विषये चरितार्थस्य ह्रस्वेन. स्वीयाविषये बाध इति भावः । अजन्ताभ्यासस्यति । अभ्यासावयवस्याच इति वक्तुं युक्तम् । अन्यथा क्षी इत्यादावेव स्यानतु पपाचेत्यादावित्याहुः । आदिशेषनिरपेक्ष इति । तैनाऽऽट- तुरित्यादि सिद्धम् । शपूर्वाः खयः । न चेदमस्तीति । प्रवृत्तस्य निवर्तयितुमशक्यत्वादिति भावः । अनित्यत्वाद्वा तदभावोऽत्र । प्रदर्शयिष्यत इति । वृत्तिकारादिभिरिति शेषः । इदं च वार्तिकमपि तदनित्यत्वे ज्ञापकमिति तत्त्वम् । अतूधातोः के निष्पन्नात्कशब्दा- ·अ.७ पा. ४ आ. १] पातालव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ३९९ मा भूदिति । तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । चा* कृते तुग्न भविष्यति । आसिद्धं चत्वं तस्यासिद्धत्वात्तुक्माप्नोति+ । सिद्धकाण्डे पठितमभ्यासजश्त्व- चवमत्त्वतुकोरिति । एवमप्यन्तरङ्गत्वात्माप्नोति तस्मात्वपूर्वग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । एत्त्वतुग्ग्रहणं न करिष्यते । अभ्यासजश्त्वचवं सिद्धमित्येव । आदिशेषप्रसङ्गस्तु ॥ २॥ आदिशेषस्तु प्राप्नोति । तिष्ठासति । ननु चानादिशेष आदिशेषं बाधि- प्यते । कथमन्यस्योच्यमानमन्यस्य बाधकं स्यात् । असति खल्वपि संभवे बाधनं भवत्यस्ति च संभवी यदुभयं स्यात् । यद्यादिशेषोऽपि भवति शर्पूर्ववचनमि- दानी किमर्थं स्यात् । शपूर्ववचनं किमर्थमिति चेत्खयां लोपप्रतिषेधार्थम् ॥३॥ प्र०-व्यवस्थितस्य समुदायस्य प्रविभज्यान्वाख्यानेऽन्तरङ्गत्वं तुकोऽनपेक्ष्याकृत एव तुकि द्विवचनं मत्वाऽऽह-चर्वे कृत इति । अभ्यासे चर्चेति चर्खे छस्य कृते तुग- भावाद्रूपं सिध्यति । असिद्धमिति । तुकि कर्तव्ये । एवमप्यन्तरङ्गत्वादिति । शब्दनित्यत्वेऽप्युपायानामवश्याश्रयणीयोऽन्तरङ्गबाहरङ्गभावः । एत्वतुग्ग्रहणमिति । तदकरणे हलादिशेषेऽपि कर्तव्ये चुत्वलक्षणस्य चर्वस्यासिद्धत्वाभावात्तकारस्य चकारे कृते हलादिशेषण निवर्तित छकारे रूपं सिध्यति । आदिशेषप्रसङ्गस्त्विति । विषयभेदा- द्विरोधाभावाच्च बाध्यबाधकभावायोगः । शर्ववचन मिति । अपवादा वाक्यार्थद्वयं उ०-दाख्यानणिचि चढ़ि कशब्दस्य द्वित्व आकत्कदिति रूपार्थ वार्तिकमावश्यकमित्यन्ये । तन्न । एतत्प्रत्याख्यानपरभाष्यविरोधेनैषामनभिधानात् । द्विवचन इत्यस्य च द्वित्वे कर्तव्ये कृते च इत्यर्थः । अत एव वाक् वाक्क इति भाष्योदाहृतं संगच्छते । अन्यथा चर्बस्यासिद्धत्वाद्गस्यैव द्वित्वेऽन्त्यस्य वाऽवसान इति चर्वे गश्रवणं स्यात् । किंच कृतेऽपि कस्य द्वित्वे चर्वस्यासिद्धत्वाद्गकारे झशि पूर्वस्य जश्त्व उक्तरीत्यैव चा- भावे गस्य श्रवणं स्यात् । नन्वन्तरङ्गस्तुक् कथमभ्यासचर्व प्रतीक्षेतेत्यत आह- इतर इति । अकृत एव तुकि इति । परत्वमल्पापेक्षत्वरूपान्तरङ्गत्वं चानपेक्ष्ये- दम् । शब्दनित्यत्वेऽपीति । अन्वाख्येयस्य शब्दस्य नित्यत्वेऽपीत्यर्थः । वाक्य- पदरूपश्च स नित्यः । उपायानाम् । तदन्वाख्यायकानां शास्त्रीयाणाम् । अवस्या- श्रयणीय इति । अन्यथा क्वचिदप्यन्तरङ्गम्बहिरङ्गभावो न स्यादिति भावः । चुत्व- लक्षणस्येति । छिशब्दस्य द्वित्वेऽभ्यासखण्डे तकारस्थानिकचुत्वेत्यर्थः । पूर्वत्रा- सिद्धीयमद्वित्वे' इत्यनेनापि सिद्धयर्थमेतदिति बोध्यम् । ननु येन नाप्राप्तिन्याये- नास्य. हलादिशेषबाधक्रत्वात्कथमादिशेषप्रसङ्गोऽत आह-विश्यभेदादिति । ननु खयः शेषविधानार्थत्वात्कथमानर्थक्यं शकितमत आह–अपवादवाक्यार्थद्वयमिति । अपवा- ८. ४. ५४. +६. १. ७३.८.२.६.४७. ४. ६०. १ क. स...धा न्याय्यमन्याख्यान ।

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- .. शपूर्ववचनं किमर्थमिति चेत्खयां लोपो मा भूदिति । व्यापकर्षविज्ञानासिद्धम् ॥ ४ ॥ व्यपकर्षविज्ञानात्सिद्धमेतत् । किमिदं व्यपकर्षविज्ञानादिति । अपवादविज्ञा- नात् । अपवादत्वादनानादिशेष आदिशेष बाधिष्यते । ननु चोक्तं कथमन्यस्यो- च्यमानमन्यस्य बाधकं स्यादिति । इदं तावदयं प्रष्टव्यः। यदि तन्नोच्येत किमिह स्यात् । हलादिशेषः। हलादिशेषश्चेन्नाप्राप्त हलादिशेष इदमुच्यते तद्भाधकं भवि- ष्यति । यदप्युच्यतेऽसति खल्वपि संभवे बाधनं भवत्यस्ति च संभवो यदुभयं स्या दिति सत्यपि संभव बाधनं भवति । तद्यथा।दधि ब्राह्मणेभ्यो दीयतां तकं कौण्डि- न्यायेति सत्यपि संभवे दधिदानस्य तक्रदानं बाधकं भवति । एवमिहापि सत्यपि संभवेऽनादिशेष आदिशेषं बाधिष्यते। दाधर्ति दर्धर्ति दर्धषि बाभूतु तेत्तिक्तेऽलपिनीफणसंसनिष्यदत्क- रिक्रत्कनिक्रदद्धरिभ्रहविध्वतो दविद्युतत्तरित्रतः सरीसृपतं वरीवृजन्मग्रंज्यागनीगन्तीति च ॥ ७।४। ६५॥ दाधर्तीति किं निपात्यते । धारयतेः श्लावभ्यासस्य दीर्घत्वं णिलुक् च । अनिपात्यम् । तूतुजानवदभ्यासस्य दीर्घत्वं पर्णशुषिवण्णिलुग्भविष्यति । धृङो वाऽभ्यासस्य दीवत्वं परस्मैपदं च । अनिपात्यम् । तूतुजानवदभ्यासस्य प्र०-साधयन्ति । अपवादं च विदधत्युत्सर्ग च निवर्तयन्ति । तत्रोत्सर्गाभ्युपगम एका- र्थवद्वितीयार्थस्य त्यागादानर्थक्यप्रसङ्ग एवेत्यर्थः । हलादिः शेष इत्यनेन खयां निवृत्ती प्राप्तायामवस्थानविधानादानर्थक्यं नास्ति । व्यपकर्षविज्ञानादिति । व्यपक- र्षणमुत्सर्गस्य निवर्तनं तस्य विज्ञानं तस्मादपवादविधानादित्यर्थः । एकाभ्यासविषय- त्वादविरोधेऽप्युत्सर्गापवादभावः । दार्तिक । श्लाविति । बहुलं छन्दसीति शपः श्लुः । तूतुजानवदिति । तुजादीनां दीर्घोऽभ्यासस्येति दीर्घत्वमित्यर्थः । पर्णशुषिवदिति । यथा पर्णानि शोष- यन्ति पर्णशुषो वाता इत्यादौ क्विपि बहुलमन्यत्रापि संज्ञाछन्दसोरिति णिलुक भव. त्येवं दाधर्तीत्यादौ भविष्यतीत्यर्थः । धृङ् इति । धृङ् अवस्थान इत्यस्य शे प्राप्ते उ०-दत्वमेवास्यासिद्धमित्युत्तरवादिन आशयमाह-हलादिः शेष इत्यनेनेति । ननु विष यभेदे विरोधाभावे च कथमपवादत्वमत आह—एकाभ्यासति । साक्षात्कार्यिविशेष- णत्वादवयवद्वारा तस्यैव कार्यित्वमिति भावः । विषयभेदेऽपि बाधकत्वदर्शनादस्यो- पयोगश्चिन्त्यः । इदं तावदयं प्रष्टव्य इत्यादिना भेदेनैव बाधकत्वस्योक्तेर्भाष्य इत्यलम् । दाधर्ति दर्धर्तीति । धृञो ण्यन्तस्य जुहोत्यादिष्वपाठादाह-बहुलामिति । तुजा- दीनां दीर्घोऽभ्यासस्येति । तूजानवदिति काचित्कोऽपपाठः । णिलुगिति । अत 12 ·अ. पा. ४ आ. १] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ४.१ दीर्घत्वं युध्यातवत्परस्मैपदं भविष्यति । दर्धर्तीति किं निपात्यते । धारयतेः श्लावभ्यासस्य रुग्णिलुक्च । अनिपात्यम् । देवा अदुह्रवद्रुट्+ पर्णशुषिवण्णिलुग्भावष्यति । धृङो वाऽभ्यासस्य परस्मैपद च । अनिपात्यम् । देवा अदुहवद्रुड्युध्यतिवत्परस्मैपदं च भविष्यति । दर्धर्षीति किं निपात्यते । धारयतेः श्लावभ्यासस्य रुग्णिलुक्च । आनिपा- त्यम् । देवा अदुह्रवद्रुट्पर्णशुषिवण्णिलुक् च भवष्यनि । धृडो वाऽभ्यासस्य रुक्म- रस्मैपदं च । अनिपात्यम् । देवा अदुह्रवद्रुडयुध्यतिवत्परस्मैपदं च भविष्यति । बोभूत्विति किं निपात्यते । भवतेयङ्लुगन्तस्यागुणत्वं निपात्यते । नैतदस्ति प्रयोजनम् । सिद्धमत्रागुणत्वं भूसुवोस्तिङि [ ७. ३. ३८ ] इति । एवं तर्हि नियमार्थ भविष्यति । अत्रैव यङ्लुगन्तस्य गुणो न भवति नान्यत्रेति । क्न मा भूत् । बोभवीतीति । तोतक्त इति किं निपात्यते । तिजेर्यङ्लुगन्तस्याऽऽत्मनेपदं निपात्यने । नैतदस्ति प्रयोजनम् । सिद्धमत्राऽऽत्मनेपदमनुदात्तङित आत्मनेपदम् [ १.३.१२ ] इनि । नियमार्थं तार्ह भविष्यति । अत्रैव यङ्लुगन्तस्याऽऽत्मनेपदं भवनि नान्यत्रनि । क्व मा भूत् । बभिदीति चेच्छिदीति । प्र०-व्यत्ययेन शप् । युध्यतिवदिति ! व्यत्ययो बहुलमित्यनेनेत्यर्थः । रूडिति । शीङो रुड़ बहुलं छदसीत्यनेन । बोभवतीति । लिङर्थे लेट् । लेटोऽडाटावित्यः । सिद्धमत्रेति । प्रत्ययलक्षणेन यद्यप्यनुदात्तडित इति ङित्त्वनिमित्तमात्मनेपदं न प्रत्य यनिमित्तं तथाऽपि लोलूयत इत्यादौ यद्यङन्तादात्मनेपदं तत्प्रत्ययस्य ङित्वात्प्रत्यय- लक्षणं भवत्येव । एतन्नियमार्थमिति । एवं चादादिषु चर्कर्गतं परस्मैपदमिति उ०-एव गुणाभावः, प्रकृते वृद्ध्यभावः । भाष्ये धृङो वेति । ण्यन्तार्थस्य केवलार्थम्य च प्रयोगेषु प्रतीतेरिति भावः । व्यत्ययेनेति । अस्य तुदादित्वादिति भावः । शस्यैव व्यत्ययेन श्लुरित्यन्ये । कैयटमते श्लुरपि च्छान्दसत्वात्कल्प्यः । देवा अदु- ह्रवदिति भाष्ये पाठः । अदुद्रुवदित्यपपाठः । द्रुधातोश्चङि रूपस्य सत्त्वात् । अब यङ्लुगन्तस्येति । भ्वन्तस्याङ्गस्य गुणो नेत्यर्थ इति भावः । भूसुवोरित्यत्राङ्गस्थति तु निर्बीजम् । दीङो युडचीत्यायनुबन्धनिर्देशानां भरेत्यादिशपा निर्देशानां श्तिपा निर्देशानां च प्रकृतिग्रहणे यङ्लुगन्तस्यापि ग्रहणमित्यर्थज्ञापकत्वं शितपेत्यादिपरिभाषया भाष्यानादृतत्वात् । यङ्लुगन्तस्य च्छान्दसत्याच्चेत्याहुः । प्रत्य- यलक्षणेनेति । न लुमतेति तु न । आत्मनेपदस्याङ्गकार्यत्वाभावात् । तथाऽपि लोलू- यत इति । प्रत्ययलक्षणसूत्रं विध्यर्थमिति वार्तिककृन्मत इदम् । नियमार्थत्वपक्षे तु प्रत्ययासाधारणरूपानाश्रयणात् । प्रत्ययलक्षणेनाऽऽत्मनेपदाप्राप्तिरेवेति विध्यर्थमेवेदम । +७.१.८, न च 19 ·४०२ उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- द्युतिस्वाप्योः संप्रसारणम् ॥ ७ । ४ । ६७ ॥ किमर्थं स्वपेरभ्यासस्य संप्रसारणमुच्यते यदा सर्वेष्वभ्यासस्थानेषु स्वपेः संप्रसारणमुक्तम् । स्वापिग्रहणं व्यपेतार्थम् ॥ १ ॥ स्वापिग्रहणं क्रियते व्यपेतार्थम् । व्यपेतार्थोऽयमारम्भः । सुष्वापयिषतीति। अस्ति प्रयोजनमेतत् । किं तौति । तत्र क्यजन्तेऽतिप्रसङ्गः ॥२॥ तत्र क्यजन्ततिप्रसङ्गो भवति । इहापि प्राप्नोति । स्वापकमिच्छति स्वापकीयति स्वापकीयतेः सन्सिस्वापकीयिषतीति । सिद्धं तु णिग्रहणात् ॥ ३॥ सिद्धमेनन् । कथम् । णिग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । निर्देशादेव हि प्रा--लिङ्गसिद्धानुवादः । परस्मैपदग्रहणं कर्तर्येव चेदमात्मनेपदं नियम्यत इति भावकर्म- गोर्यकलगन्तादात्मनेपदं भवत्येव । शतिः । किमर्थमिति । स्वपिरेव सौत्रत्वान्निर्देशस्य दीर्घ कृत्वा निर्दिष्ट इति पूर्वः पक्षः । तत्र लिटि किति बचिस्वपीति संप्रसारणविधानात्कृतसंप्रसारणस्य द्विवचने सत्यभ्यासत्य संप्रसारणं श्रूयते । अकिति लिट्यभ्यासस्येति संप्रसारणं सनो गविदेति कित्वविधानावचिस्वपीति संप्रसारणम् । स्वपिस्यमिव्येयां यङि इति यङि चङि स्वापवीति । व्यतामिति । स्वपेः सनादिषु परतो विहितं संप्रसारणं णिचा व्यवधाने न प्राप्नातीति स्वापर्ण्यन्तस्याभ्यासस्य संप्रसारणं विधीयते । सुष्वापयि- पतीति । स्वापयितुमिच्छतीति सन् । इड्गुणायादेशाः । णौ कृतस्य स्थानिव- वात्स्वपो द्विवचनमभ्याससंप्रसारणं स्तोतिण्योरिति षत्वम् । इतरस्तु ण्यन्तस्य ग्रहण- मध्वा यन केनचित्प्रत्ययेन व्यवहितस्य स्वपेरभ्याससंप्रसारणमनेनोक्तमिति मत्वाऽऽह- अस्ति प्रयोजनमिति । स्वपितीति स्वापकस्तमिच्छतीति क्यच् । निर्देशादेवेति । उ०-लिङ्गसिद्धानुवाद इति । अनुदात्तङिदादिभ्यो यङ्लुकोऽनभिधान इदं, तत्सत्त्वे तु वचनमेवेदं बोध्यम् । कर्तर्येवेति । तुल्यजातीयविषयत्वान्नियमस्येत्यर्थः एव प्रत्ययलक्षणसूत्रस्थनियमपक्षेण न फलभेदः । यदि यङ्लुगन्ताद्भावकर्मणोरभि- धानमस्ति तदेदम् । द्युतिस्वाप्योः। ननु स्वापीति ण्यन्तग्रहणात्तस्य च लक्षणान्तरेणासिद्ध्या प्रश्नोऽ- युक्तोऽत आह–स्वपिरेवेति । वार्तिके व्यपेतशब्देन व्यवहितमुच्यते । वस्तुतो निमि- त्तत्वप्रयोजकधर्मेभ्यश्च्युतं व्यपेतं तत्त्वं चात्र सनो व्यवहितत्वादकित्त्वाच्च बोध्यम् । स्वार्ण्यन्तस्यति । अन्यथा ह्रस्वमेवोच्चारयेदिति भावः । णौ कृतस्येति । वृद्धि * ६. १. १५; १७; १८; १९. ( १. २. ८.) अत ·D अ. ७ पा. ४ आ. १] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ४०३ व्यक्तं ण्यन्तस्य ग्रहणमिति । नात्र निर्देशः प्रमाणं शक्यं कर्तुम् । यथा हि निर्देशस्तथेहापि प्रसज्येत । स्वापं करोति स्वापयति स्वापयतेः सन्सिस्वापयिष- तीति । तस्माणिग्रहणं कर्तव्यम् । निजां त्रयाणां गुणः श्लौ ॥ ७ । ४ । ७५ ॥ त्रिग्रहणानर्थक्यं गणान्तत्वात् ॥ १ ॥ त्रिग्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् । गणान्तत्वात् । त्रय एव निजादयः । उत्तरार्थं तु ॥ २॥ उत्तरार्थं तर्हि त्रिग्रहणं कर्तव्यम् । भृञामित् [ ७६ ] त्रयाणां यथा स्यात् । इह मा भूत् । जहाति । अर्तिपिपोश्च ॥ ७ । ४ । ७७ ॥ आर्तिग्रहणं किमर्थं न बहुलं छन्दास [ ७८ ] इत्येव सिद्धम् । न ह्यन्त- प्र०-ण्यन्त एव स्वपिः सूत्रे निर्दिष्ट इत्यर्थः । स्वापं करोतीति । स्वापेर्घअन्तात्करो- तीति णिच् । तस्माणिग्रहणमिति । स्वर्णेरिति वक्तव्यं तेन स्वपेर्यो णिर्विधी- यते तदन्तस्य ग्रहणाद्घान्ताण्णेहणाभावः । निजां । त्रिग्रहणमिति । वृत्करणपरिच्छिन्नास्य एव निजादय इत्यर्थः । एकारे विधातव्ये गुणग्रहणमिकूपरिभाषोपस्थानार्थम् । तेन हलादिशेषे कृते गुणो भवत्यन्यथा तदपवादो हलः स्थान एकारः स्यात् । अथाभ्यासविकारेऽपवादा नोत्स- र्गान्बाधन्त इत्याश्रीयते तदा विस्पष्टार्थ गुणग्रहणम् । अति० । अर्तिग्रहणमिति । ऋ सृ गताविति जुहोत्यादौ पठ्यते । गा उ०-रूपस्येत्यर्थः । णावच आदेशः स्थानिवदिति वचनादिति भावः । अस्य प्राप्तिमा- वेणोल्लेखो न त्वत्र फलमस्ति किंचित् । तस्माणिग्रहणं कर्तव्यमित्यस्य स्वर्ण्य- न्तस्य ग्रहणमिति व्याख्येयमित्यर्थः । ग्रहणाभाव इति । स्वपिप्रकृतिकण्यन्तस्यैव शीघ्रोपस्थितिकत्वेन द्युतिसाहचर्येण चानामधातोरेव ग्रहणमिति तत्त्वम् । युतेस्त्वण्य- न्तस्यैव । एवं च वृत्त्यायुक्तमदिद्युतदिति चिन्त्यमेव । भाष्यानुक्तत्वात् । अभ्या- सेनाङ्गेन चाऽऽक्षिप्तप्रत्यययोरैक्य एवैतत्प्रवृत्तेश्च । अत एव दुद्योतकीयिषतीत्यादौ न दोष इति बोध्यम् । निजां त्रः । तेनेति । विषयभेदात् । गुणेन हलादिःशेषानुबाध इति भावः । गुणोत्तरं वा हलादिःशेष इत्यपि बोध्यम् । विस्पष्टार्थमिति । लिङ्गसिद्धपरिभाषाश्रयण- गौरवपरिहारायेत्यर्थः । तदाश्रयणे च हलादिःशेषोत्तरमवशिष्टस्यैकार इति बोध्यम् । भाष्ये-उत्तरार्थमिति । कपिञ्जलाधिकरणन्यायस्त्वत्र शास्त्रे नाऽऽश्रीयत इति भावः । अतिपि० । गणान्तःस्थं छन्दसीति घृप्रभृतीनां सर्वेषां शेष इति पूर्वपक्षः । इत एवं. ज्ञापकान्न सर्वशेष इत्युत्तरम् ।

·४०४ उदोतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- रेण च्छन्दोऽर्तेः श्नुर्लभ्यः । एवं तर्हि सिद्धे सति यदर्तिग्रहणं करोति तज्ज्ञा- पयत्याचार्यो भाषायामः श्नुर्भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । इयतीत्ये- तत्सिद्धं भवति । गुणो यङ्ग्लुकोः ॥ ७ । ४ । ८२ ॥ ऐचोर्यङि दीर्घप्रसङ्गो ह्रस्वाद्धि परं दीर्घत्वम् ॥ १ ॥ ऐचोर्यङि दीर्घत्वं प्राप्नोति । डोढौक्यते तोत्रौक्यत इति । ननु च ह्रस्वत्वे रुते दीर्घत्वं न भविष्यति* । न सिध्यति । किं कारणम् । ह्रस्वाद्धि परं दीर्घ- त्वम् । ह्रस्वत्वं क्रियतां दीर्घत्वमिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वाद्दीर्घत्वेन भवि- तव्यम् । न वाऽभ्यासविकारेष्वपवादस्योत्सर्गाबाधकत्वात् ॥ २ ॥ न वैष दोषः। किं कारणम् । अभ्यासविकारेष्वपवादस्योत्सर्गाबाधकत्वात्। अभ्यासविकारेष्वपवादा उत्सर्गान्न बाधन्त इत्येषा परिभाषा कर्तव्या। कान्ये- तस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि । प्रयोजनं सन्वद्भावस्य दीर्घत्वम् ॥ ३ ॥ अचीकरत् अजीहरत् । सन्वद्भावमपवादत्वाद्दीर्घत्वं न बाधते+। मान्प्रभृतीनां दीर्घत्वमित्त्वस्य ॥४॥ मान्प्रभृतीनां दीर्घत्वमपवादत्वादित्त्वं न बाधते । गणेरीत्त्वं हलादिशेषस्य ॥ ५॥ गणेरीत्त्वमपवादत्वादलादिशेषं न बाधतेx। प्र०-स्तुतौ च च्छन्दसीति च्छन्दोग्रहणं पूर्वेषामपि घृप्रभृतीनां शेष इति च्छान्दस एवार्तिः लुविषयः । इयर्तीति । तिप् । शपू । शपः श्लुः । द्विवचनमुरादित्यत्त्वमित्त्वम- भ्यासस्यासवर्ण इतीयङ् गुणरपरत्वे । गुणो । ऐचोरिति। ह्रस्वस्यावकाशः पपावित्यादि । दीर्घोऽकित इत्यस्यावकाशः कृतेऽ- कृते वा ह्रस्वत्वे पापच्यत इति । डोढौक्यत इत्यादौ तु परत्वादौकारस्य दीर्घ औकार एव प्राप्नोति । ऐकारस्योदाहरणं वेवैत इति । ह्रस्वत्वे कृत इति । वक्ष्यमाणोऽभिप्रायः । गुणश्च गुणो यङ्लुकोः । औकार एवेति । ततश्चेगन्तत्वाभावाद्गुणस्याप्राप्तिः । पेपै- ण्यत इति । पैतृ गतीत्यादिधातुः । अस्य स्थाने प्रैण इत्यन्ये पठन्ति । तन्मते पेप्रैण्यत इति रूपम् । वेवेश्यत इति पाठे विष वेश याचन इति धातुः । ऎचो. रित्युपलक्षणमिति भावः । वेवैत इति पाठे धातुश्चिन्तनीयः । कैयटप्रामाण्याद्वैपधातुं प्रकल्पयन्ति । यङ्लुकि च रूपं वदन्ति । ननु कृतेऽपि हस्वत्वे दीर्घः स्यात्परत्वा- नतु गुण इत्यत आह-गुणस्त्विति । दीर्घे नाप्राप्ते गुणारम्भादिति भावः । प्रति- ७, ४. ५९, ८३, +७. ४. ९३ ९४. * ३. १, ६, ७. ४, ७९. ४७, ४.९७, ६०. . ..

·अ. ७ पा. ४ आ. १] पातजलव्याकरणमतभाष्येऽङ्गाधिकारः। ४०५ इदमयुक्तं वर्तचे । किमत्रायुक्तम् । ऐचोयाँङ दीर्घमसङ्गो ह्रस्वाद्धि परं दी- र्घत्वमित्युक्त्वा तत उच्यते न वाऽभ्यासविकारेष्वपवादस्योत्सर्गाबाधकत्वादिक्ति । तस्याश्च परिभाषायाः प्रयोजनानि नामोच्यन्ते प्रयोजनं सन्वद्भावस्य दीर्घत्वं मान्प्रभृतीनां दीर्घत्वमित्त्वस्य गणेरीत्त्वं हलादिशेषस्येति च । न च सन्वद्भाव- मपवादत्वाद्दीर्घत्वं बाधते । किं तर्हि । परत्वात् । न खल्वपि मान्प्रभृतीनां दीर्घ- त्वमपवादत्वादित्त्वं बाधते । किं तार्ह । अन्तरङ्गत्वात् । न खल्वपि गणेरीत्त्व- मपवादत्वाखलादिशेषं बाधते । किं तार्ह । अनवकाशत्वात् । एवं वहाँवं परि- भाषा कर्तव्याऽभ्यासविकारेषु बाधका न बाधन्त इति । सा तर्येषा फरिभाषा प्र०-दीर्घस्यापवाद इति दीर्घाभावः । इदमयुक्तामिति ।परत्वाद्दीर्घप्रसङ्गमुक्त्वोत्सर्गापवादयो- र्बाध्यबाधकत्वाभावः प्रतिपाद्यत इति । उक्तं प्रयोजनमपि किंचिन्न वचनानुरूपमिति पौर्वापर्यंविरोधादयुक्तम् । न च सन्वद्रावमिति । सम्वद्भावस्यावकाशोऽचिक्षणदिति । दीर्घत्वस्यावकाशोऽदीदिपरिति । इहोभयं प्राप्नोति । अचीकरदिति । तत्र पर- त्वाद्दीर्घः प्राप्नोति । न खल्वपीति । सन्प्रत्ययाऽस्यासदीर्घत्वं च संनियोगेन विधी- यत इत्यन्तस्ङ्गं दीर्धत्वम् । इत्त्वं तु बहिरङ्ग । सनि परतोऽङ्गाधिकारेऽभ्यास- स्याकासन्तस्य विधानात् । न खल्वपीति । आदेः शेषो विधीयतेऽन्त्यस्य त्वीत्त्व- मिति नास्त्युत्सर्गापवादभावो. हलादिशेषेऽभ्यासस्येत्यवयवषष्ठी । ई च गण इत्यत्रा- भ्यासस्येति स्थानषष्ठीति भिन्नविषयावीत्त्वहलादिोषागनवकाशत्वात्तु बाधकमीत्त्वं हलादि- शेषस्य । निरवकाशा हि विध्यः सावकाशान्विधीन्बाधन्त इति न्यायात् । यद तु येन उ०-पाधत इतीति । अस्या युक्तत्वं हेतोर्वैयधिकरण्यात् । उक्त प्रयोजनमपीति । तदपि वैयधिकरण्यादयुक्तमित्यर्थः । अचिक्षणदिति । अत्राभ्यासस्य लघुत्वाभावाद्दीर्घाप्राप्तिः । अदीदिपदिति । अत्र सन्यत इत्यादिना सनि कस्यचित्कार्यस्याविधानात्सन्वत्त्वा- प्राधिः । दीर्घस्तु सन्वद्भावविषय उच्यते नतु तेनेति भावः । सन्प्रत्ययोऽभ्यासेति । ननु सन्प्रत्ययकालेऽभ्याससभावेन कथं दीर्घस्यान्तरङ्गत्वमिति चेल । अभ्यासस्याऽऽवश्य- कत्वेन तावत्पर्यन्तं दीर्घस्यावस्थावेऽपीच्चपर्यन्तमवस्थितौ कास्णाभावेन तदपेक्ष- याऽन्तरङ्गत्वादिति भावः । नन्वनक्काशत्वमेवापवादत्वमित्ययुक्तमत आह-आदेः शेष इति । नास्तीति । विषयभेदादिति भावः । विषयभेदेऽप्यनवकाशत्वमात्रं बाधानि- मित्तमस्तीति तात्पर्य तदाह-निरवकाशा हीति । उत्सर्गे कृते चरितार्थस्यैवापवादत्वं गणेरीत्त्वं तु नाभ्यासलोपे कृते प्रामोति । अलोऽन्त्यस्येत्येकवाक्यतया वाक्यार्थेन णस्यैव तत्प्राप्तः । एवं चानवकाशत्वं स्पष्टमेवेति भावः । शेषपदलभ्यनिवृत्तिबाधकत्वे भाष्य- तात्पादत्र कैयटश्चिन्त्यः । यदा विति । एकाभ्यासविषयत्वासप्राप्ते हलाविशेष 44 ·. उद्योतस्मालकतपदीपसमुद्भासिते- कतव्या । न कर्तव्या । आचार्यमवृत्तिर्ज्ञापयति भवत्येषा परिभाषेति यदयम कित इति प्रतिष, शास्ति+। दीर्घोऽकितः॥७।४। ८६ । अकित इति किमर्थम् । यंयम्यते रम्यते । अकित इति शक्यमकर्तुम् । कस्मान भवति यंयम्यते रंरम्यत इति । नुकि कृतेxऽनजन्तत्वात् । अत उत्तरं पठति । अकिद्वचनमन्यत्र किदन्तस्यालोऽन्त्यनिवृत्त्यर्थम् ॥ १ ॥ आकिवचनं क्रियते ज्ञापकार्थम् । किं ज्ञाप्यम् । एतज्ज्ञापयत्याचार्योऽन्यत्र किदन्तस्याभ्यासस्यालोऽन्त्यविधिन भवतीति* । किमतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । प्रयोजनं स्वत्वात्त्वेत्त्वगुणेषु ॥२॥ ह्रस्वत्वम् । अवचच्छतुः अनन्छुः । अत्त्वम् ! चच्छृदतुः चच्छृदुः। इत्त्वम् । चिच्छादयिषति चिच्छदयिषति । गुणः । चेच्छिद्यते चोच्छुप्यते । तुकि कृतेऽनन्त्यत्वानेते विधयो न प्राप्नुवन्ति । प्र०-नाप्राप्त इति न्यायस्तदाऽस्त्येवोत्सर्गापवादभावः । अभ्यासविकारेषु बाधका इति बाध. कत्वमनपेक्षितनिमित्तविशेषमाश्रणीयमित्यर्थः । यदयमिति । यथा चाकित इति ज्ञापकं तथोत्तरत्र वक्ष्यते । दीर्घोऽ० । नुकि कृत इति । दीर्घश्रुत्याऽच्परिभाषोपस्थानादचाऽभ्यासस्य विशे- षणादजन्तस्याभ्यासस्य दी? विधीयते । स चालोऽन्त्यस्यति वचनादन्त्यस्याचो भवति । अकिद्वचनमिति । यद्यचाऽभ्यासो विशेष्यतेऽकित इति प्रतिषेधोऽनर्थकः स्यात् तस्मादभ्यासेनाज्विशेष्यते । ततोऽभ्यासस्येति विशेषणषष्ठीत्यलोऽन्त्यस्येति मोपतिष्ठत इत्ये- तज्ज्ञाप्यत इत्यर्थः । अवचच्छतुरिति । छो छेदन आत्वं लिट् छाशब्दस्य द्विर्व- चनमन्तरङ्गत्वात्तुकि कृतेऽनन्त्यस्याप्यचो ह्रस्वत्वम् । चन्दतुरिति । उछृदिर दीप्ति- देवनयोः । दो द्विवचनम् । छे चेति तुकि कृत उरदित्यत्त्वमभ्यासेन ऋवर्णस्य विशेषणात् । छद संवरणे । चिच्छादयिषतीति । परत्वादेते विधय इति । न उ०-इत्त्वमारभ्यत इति यद्याश्रीयत इत्यर्थः । अनपेक्षितेति । अनपेक्षितो निमित्तविशेषो येन नाप्राप्तत्वपरत्वादिकं येन तदित्यर्थः । दीर्घोऽकितः । ननु कृतेऽपि नुक्यन्तस्य नस्य दीर्घः स्यादत आह- दीर्घश्रुत्येति । अस्यालोऽन्त्यनिवृत्तौ ज्ञापकत्वमुपपादयति-यद्यचेति । अन्तरङ्गत्वा- दिति । वर्णाश्रयत्वेनेति भावः । न च तुकि कृतेऽपि हलादिशेषेण तन्निवृत्तौ । +७, ४, ८३.४७, ४. ८५. *१. १. ५२, +६.१.७३, ७ ४. ५९,६६, ७९, ८२.

·अ. पा. ४ आ. १] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ४०५ विप्रतिषेधात्सिद्धम् ॥ ३॥ नैतानि सन्ति प्रयोजनानि । विप्रतिषेधेनाप्येतानि सिद्धानि । तुक्क्रियता- मेते विधय इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादेते विधय इति । तदन्ताग्रहणाद्वा ॥४॥ अथवा नैवं विज्ञायतेऽभ्यासस्याजन्तस्यर्कारान्तस्याकारान्तस्यगन्तस्यति । कथं तर्हि । अभ्यासे योऽजभ्यासे य कारोऽभ्यासे योऽकारोऽभ्यासे य इगिति। एवं च कृत्वा दीर्घत्वं प्राप्नोति । एवं तहीदमिह व्यपदेश्यं सदाचार्यों न व्यप- दिशति । किम् । अपवादो नुग्दीर्घत्वस्येति । एवं तर्हि सिद्धे सति यदकित इति प्रतिषेधं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यो भवत्येषा परिभाषाऽभ्यासविकारेषु बाधका न बाधन्त इति । किमतस्य ज्ञापने प्र०-ह्येतेषूदाहरणेषु तुगन्तरङ्गः । प्रत्ययविशेषनिमित्तत्वात् । अभ्यासस्याभ्यासाश्रयत्वानु ह्रस्वादीनाम् । तदन्ताग्रहणाद्वति । ज्ञापकमन्तरेणापि विशेषणविशेष्यभावे कामचा- रात्कृतेऽपि तुक्येते विधयः सिध्यन्ति । एवं च कृत्वेति । ततश्चाकित इति वचनं दीर्घनिषेधाय नतु ज्ञापकाय । अपवादो नुगिति । नाप्राप्ते दीर्घे नुक आर- म्भात् । एवं तहीति । ओहाक् त्याग इत्यस्य तु निषेधायाकित इति न भवति । धातुह्ययं किन्नत्वभ्यासः । ककारो हि हश्च व्रीहिकालयोरित्यत्र हाहाकोः सामा- न्यग्रहणार्थः । अत उ०-ह्रस्वः सुलभः । अभ्याससंज्ञाप्रवृत्तिकाले स्थानिद्वारा साक्षादा संनिहितानां हलामेव तेन निवृत्तेः । अत एव नुगत इत्यादि चरितार्थमिति तात्पर्यम् । नन्वन्तरङ्गस्य तुको बहिरङ्गह्रस्वादीनां च विप्रतिषेधोऽयुक्तोऽत आह-नह्येतेष्विति । प्रत्ययविशे- पनिमित्तत्वादिति । तुविधावभ्यासस्यानाश्रयणेऽपि प्रकृतलक्ष्येऽभ्याससापेक्षत्वं तुकः । एव दध्यानयेत्यादौ यणः संयोगान्तलोपं प्रत्यसिद्धत्वं वार्तिककारेणाऽऽश्रि- तमिति भावः । तुकोऽन्तरङ्गत्वेन विप्रतिषेधात्सिद्धमित्ययुक्तम् । ह्रस्वादीनामाङ्गत्वेन बहि- रङ्गत्वादित्याशयेन तदन्ताग्रहणादेति वार्तिकं तव्द्याचष्टे-भाष्येऽथवेति । अत एव चिच्छा- सति चाच्छायत इत्यादावन्तरङ्गत्वात्तुक्यभ्यासह्रस्वत्वेत्त्वदीर्घत्वसिद्धिः । ननु ज्ञाप- केनाप्यस्यैवार्थस्योक्तत्वात्पुनरुक्तमतदत आह-ज्ञापकमन्तरेणेति । न्यायसिद्धेऽर्थे लिङ्ग- मनावश्यकमित्यर्थः । नाप्राप्त इति । अपवादप्रवृत्तौ नोत्सर्गप्रवृत्तिस्तद्विषय इति भावः । नन्वेवं धातोः कित्करणं व्यर्थमत आह-ककार इति । अन्यथा तदनुबन्धकपरि- षया ओहाङो न स्यादिति भावः । अत्र सूत्रेऽनुबन्धानुच्चारणादेतत्परिभाषाया विष- याभावेन वनो र चेत्यत्रेव सामान्यग्रहणं ककारं विनाऽपि सूपपादमिति चिन्त्यम् ।

·उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- प्रयोजनम् । ऐचोर्यङि दीर्घप्रसङ्गो ह्रस्वाद्धि परं दीर्घत्वमित्युक्तं+ स न दोषो भवति । नुगतोऽनुनासिकान्तस्य ॥ ७ । ४ । ८५॥ नुकि यंयम्यते रंरम्यत इति रूपासिद्धिः॥ १ ॥ नुकि सति यंयम्यते रंरम्यत इति रूपं न सिध्यति । अनुस्वारागमवचनासिद्धम् ॥ २ ॥ अनुस्वारागमो वक्तव्यः। एवमपीदमेव रूपं स्यात् ययम्यते । इदं न स्वात् । यंयम्यते। पदान्तवच्च ॥३॥ पदान्तवच्चेति वक्तव्यम् । वा पदान्तस्य [८. ४. ५९ ] इति । रीगृदुपधस्य च ॥ ७ । ४ । ९० ॥ रीगृत्वतः संयोगार्थम्॥ १॥ रीगृत्वत इति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । संयोगार्थम् । संयोमान्ताः प्रयो- जयन्ति । वरीवृश्च्यते परीपृच्छयते वरीभृज्ज्यते । प्र०- नुगः । तपरकरणं भूतपूर्वस्यापि दीर्घस्य निवृत्त्यर्थम् । तेन बाभाम्यत इति नुक् न भवति । नुकि यंयम्यत इति । अज्झल्परत्वादनुस्वासे न प्राप्नोति । एवमपीति । नित्यं परसवर्णः प्राप्नोति । विकल्पेन चेष्यते । पदान्तवति । तेन वा पदान्तस्येति परसवर्णविकल्पः । , उ०-तस्मात गस्थकन् प्रुमृल्वः इति पूर्वोत्तरसाहचर्येण हश्चेति सूत्रेऽप्यव्यनुः बन्धकस्यैव ग्रहणं स्यादिति हाकः कित्त्वमिति कैयटाशयः । ज्ञापकपरभाष्यप्रामाण्याद् हाधातोर्यङ्लुकावेव न स्तः । अन्यथा कित्त्वस्य चारितार्थेऽपि द्विः प्रयोगत्वादविर्व- चनस्याभ्यासस्य कित्त्वमेवेत्यकिद्ग्रहणचारितार्थ्यं स्पष्टमेवेत्यपरे । अन्ये तु न विद्यते किद्यस्मिन्निति बहुव्रीह्याश्रयणात्तत्र चानन्तरस्यति न्यायेन प्रतिपदोक्तपरिभाषया चाभ्यासनिमित्तकित एव ग्रहणमिति न दोषः । अत एव चाच्छायत इत्यादी माधवायुदाहृतो दीर्घः संगच्छत इत्याहुः । नुगतोऽ० । नित्यं परसवर्ण इति । अनुस्वारस्य ययीत्यनेन । भाष्ये पूर्वत्र परसवर्णघटित उत्तरत्रानुस्वारघटितः पाठः सपृ । रीगृत्वत इति । अपूर्वमेवेदम् । नतु अफ्धस्यत्यस्य स्थाने । उत्त- राथ तस्याऽऽकश्यकत्वात् । +७.४, ८२.४ ८. ३, २४.८.४.५८.

·.४ आ. १]. पातञ्जलच्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ४०९ ग्रिकौ च लुकि ॥ ७।४ । ९१ ॥ मर्मूज्यते मर्मुज्यमानास इति चोपसंख्यानम् ॥ १॥ मर्मुज्यते मर्मज्यमानास इति चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । मम॑ज्यते मर्मुज्यमानासः । ऋतश्च ॥ ७।४। ९२ ।। किमिदमृकारमहणमङ्गाविशेषणम् । ऋकारान्तस्याङ्गस्येति । आहोस्विभ्या- सविशेषाम् । कारान्तस्याभ्यासस्पति । अङ्गविशेषणमित्याह । कथं ज्ञायते । यदयं तपरकरणं करोति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । न हि कश्चिभ्यासे दीर्घोs- स्तिx यदर्थं तपरकरणं क्रियते । अथाङ्गविशेषण कारग्रहणे सति तपर- करणे किं प्रयोजनम् । इह मा भूत् । चाकार्तं चाकीर्तः चाकिरति । किराति चर्करीतान्तं पचतीत्यत्र यो नयेत् । माप्तिनं तमहं मन्ये प्रारब्धस्तेन संग्रहः।। सन्वल्लघुनि चपरेऽनग्लोपे ॥ ७ । ४ । ९३ ॥ । प्र०- रुग्निः । मदृज्यत इति । रुग्रिकौ च लुकीति रुग्विधीयमानो न प्राप्नोति इति वचनम् । ऋतश्च । अङ्गविशेषणमिति । यद्यप्यभ्यासविशेषणे भूतपूर्वदीर्घनिवृत्त्यर्थं तपरकरणं तथाऽपि मुख्यकल्पनासंभवे गौणी कल्पना किमित्याश्रीयत इति मत्वा भाष्यकारेणाङ्गविशेषण- मृत इत्याश्रिलम् । पचतीति । लट उपलक्षणं तेन लटि चाकर्तीत्यादिरूपाणि किरति यो नयेदित्यर्थः । प्राप्तिज्ञमिति । तपरकरणादङ्गविशेषणमृत इति । तेन रुगादीनां विषयवि- भागेन प्राप्तिस्तां जानातीत्यर्थः । प्रारब्ध इति । संग्रहणं संग्रहः । साधुंशब्दराशिः। स तेन प्रारब्ध इति योग्यतातिशयोद्भावनेन स्तूयते । सन्वत् । चङ्पर इति बहुव्रीहिणाऽन्यपदार्थो णिराश्रीयते । तेनाचकमतेति केवले चङि सन्वद्भावो न भवति । नहि णिज्व्यतिरेकेणान्यश्चङ्परः संभवति । तेन चङ्परे णौ यल्लघु उ०- ऋतश्च । उपलक्षणमिति । दशलकाराणामपि । चाकरितेत्यादावपि रुगाद्यभावात् । नयेदिति । प्रापयेदित्यर्थः । सन्वल्लघुनि । अग्रिमभाष्योत्थानाय सोपपत्तिकं सूत्रार्थ दर्शयति-चपर इतीति । परशब्दसामर्थ्याच्चङ् परो यस्मादिति बहुव्रीहिः । कर्मधारये हि चङीत्येव वदिति भावः । भाष्यस्थचङ्परपदेष्वप्येवमेव । अन्यपदार्थश्च सामर्थ्याण्णिारेव सदाह- णिरिति । लघ्वक्षरे त्वन्यपदार्थे बहुव्रीह्याश्रयणं परशब्दश्च व्यर्थः स्यादिति भावः । एवं च चपरे लघुनीति वैयधिकरण्येन संबन्ध इत्याह –तेनेति । सन्बदिति । ४७.४.५९.

·४१० उद्योतसमलंकृतप्रदीपसमुद्भासिते- इह कस्मान्न भवति अजजागरत् । लघुनि चङ्सर इत्युच्यते व्यवहितं चात्र लघु चपरम् । इहापि तर्हि पाप्नोति । अचीकरत् अजीहरत् । वच- नाद्भविष्यति । इहापि वचनात्मामोति । अजजागरत् । येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपि वचनपामाण्यात् । केन च नाव्यवधानम् । वर्णेन । एतेन पुनः संघातेन व्यवधानं भवति न भवति च । एवमपि अचिक्षणत् अत्र न पामोति। एवं ताचार्यप्रवृत्तिापयति भवत्येवंजातीयकानामित्त्वमिति यदयमत्स्मृदृत्वरप- थनदस्तृस्पशाम् [ ९५ ] इतीत्त्वबाधनार्थमत्त्वं शास्ति । सन्वद्भावदीर्घत्वे णिच्युपसंख्यानम् ॥ १॥ सन्वद्भावदीर्घत्वे णेणिच्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । वादितवन्तं प्रयोजितवान् अवीववीणां परिवादकेन । किं पुनः कारणं न सिध्यति । णिचा व्यवहित- त्वात् । लोपे कृते* नास्ति व्यवधानम् । स्थानिवद्भावाद्यवधानमेव । प्रतिषि- ध्यतेऽत्र स्थानिवद्भावो दीर्घविधि प्रति न स्थानिवदिति । एवमप्यनग्लोप प्र०-तस्मिन्परतोऽभ्यासस्य सन्वत्कार्य भवति। इह कस्मादिति। न कचिदभ्यासो लधोरनन्तरः संभवतीति सत्सप्तमीविज्ञानादत्रापि प्रसङ्ग इति भावः । इतरः परसप्तम्याश्रये येन नाव्यव- धानमित्याश्रीयत इत्याह-लघुनीति। एवंजातीयकानामिति । संयोगव्यवाहितानामित्यर्थः । णिचा व्यवहितत्वादिति । चङ्परे णौ यल्लघु तस्मिन्परतोऽभ्यासस्य सन्वद्भावः । यस्मि- श्चात्र णौ लघुर्नासौ चङ्परः। यस्तु चङ्परो न तस्मिन्परतो लघुः । दीर्घविधि प्रतीति । ननु दीर्चे कर्तव्ये भवति स्थानिवत्त्वनिषेधः । सन्वद्भावे तु प्राप्नोति स्थानिवद्भावः । एवं तर्हि दीर्घभावित्वादिकारोऽप्युपचारादीर्घशब्देनोच्यत इति भाष्यकारस्याभिप्रायः । किंतु उ०-सन्यत इत्यादियोगत्रयेण विहितमित्यर्थः । नन्वजजागरदित्यादावभ्यासस्य लघ्वक्षरप- रत्वाभावात्कथमतिप्रसङ्गोऽत आह-न क्वचिदिति । सत्सप्तमीति । सामर्थ्यात्त- स्मिन्निति परिभाषाया अप्रवृत्तेरिति भावः । अपीपचदित्यादावपि पंकारेण व्यवधान- मिति तात्पर्यम् । भाष्ये व्यवहितं चात्र लघु चपरमिति.। चपरे णौ यल्लघु तदाभ्यासस्य व्यवहितमित्यर्थः । चङ्परमिति पाठेऽपि चङ्पदेन तत्परणिलक्ष्यत इति न दोषः । अत्स्मृदृत्वरेत्यत्र चङ्परे णाविति वर्तते । तद्धीत्त्वबाधनार्थम् । अन्यथाऽचिक्षणदित्यादाविव तत्रापि सन्वत्त्वाभावादित्त्वाप्राप्तौ तद्वैयर्थ्य स्पष्टमेवेति बोध्यम् । नन्वव्यवहितणिचमादाय दीर्घोऽस्त्वत. आह-चङ्पर इति । सन्वद्भावे विति । एवं चेत्त्वं न स्यादिति भावः । सन्वद्भावदीर्घत्वे इति विषयनिर्देशमध्ये दीर्घत्वरूप- विषयनिर्देशप्रत्याख्यानपरतया भाष्यस्य युक्तत्वेन कैयटोक्तं चिन्त्यमेव चिन्त्यम् । * ६.४. ५१.४ १. १. ५८.

·अ. ७ पा. ४ आ.१] पातञ्जलव्याकरणमहाभाष्येऽङ्गाधिकारः। ४.१ इति प्रतिषेधः पाप्नोति । वृद्धौ* कृतायां लोपस्तनाग्लोप्यङ्गं भवति । एवं तीदमिह संप्रधार्यम् । वृद्धिः क्रियतां लोप इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वावृद्धिः। नित्यो लोपः। कृतायामपि वृद्धौ पामोत्यकृतायामपि । लोपोऽप्यनित्यः। अन्यस्य कृतायां वृद्धौ पामोत्यकृतायामन्यस्य शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन्विधिरनित्यो भवति । उभयोरनित्ययोः परत्वाद्वृद्धिः। वृद्धौ कतायां लोपस्तन्नाग्लोप्यङ्ग भवति । मीमादीनां तु लोपप्रसङ्गः॥२॥ मीमादीनां तु लोपः पामोतिर । अमीमपत् । सिद्धं तु रूपातिदेशात् ॥३॥ सिद्धमेतत् । कथम् । रूपातिदेशोऽयम् । सनि यादृशमभ्यापरूपं तत्सत्व- भावेनातिदिश्यते न च भीमादीनां सन्यभ्यासरूपमस्ति । अङ्गान्यत्वाद्वा सिद्धम् ॥४॥ अथवा ण्यन्तमेतदङ्गमन्यत् । लोपे कृते नाङ्गान्यत्वम् । स्थानिवद्भावादङ्ग- ... प्र०-मुख्ये दीर्घे संभवति गौणग्रहणमयुक्तमिति चिन्त्यमेतत् । वृद्धौ कृतायां लोप इति । एतच्च णौ चङीति सूत्रभाष्येण विरुध्यते। तत्र ह्यगिति प्रत्याहारग्रहणसामर्थ्यादकृतायां वृद्धौ लोप इति प्रतिपादितम् । मीमादीनां त्विति । सनि यदृष्टमभ्यासकार्य तदतिदिश्यते मीमादी- नां च सन्यभ्यासस्य लोपो दृष्ट इति सन्वद्भावात्प्राप्नोति । सिद्धं त्विति । नेह कार्यमति- दिश्यतेऽपि तु रूपम् । लोपश्चाभावः । रूपं लोपो न भवतीति नातिदिश्यते । किंचात्र लोपोऽभ्यासस्येति । अत्रग्रहणं विषयावधारणार्थम् । तेनेसादिविषय एवाभ्यासस्य लोपो भव- तीति तदभावे तु सन्वद्भावान्न भवति । अङ्गान्यत्वादिति । मीमादीनामङ्गानामभ्यासलापो उ०-एतच्चेति । ण्यन्ताण्णिविषय एव तत्र तदाश्रितं ण्यल्लोपाविति. पूर्वविप्रतिषेधसत्वाच्च णिविषये वृद्धौ कृतायां लोप इत्याश्रयितुमशक्यमित्यपि बोध्यम् । तस्मादुपसंख्या- नमेवाऽऽश्रयणीयम् । तन्नाग्लोप्यङ्गमिति । तत्रेवात्राप्येकदेशिनो वाक्यं तस्य तत्र- त्यदूषणमपि सूचितमनेनेति बोध्यम् । सनि यदृष्टमिति । कार्यातिदेशाश्रयेण पूर्वः पक्ष इति भावः । सन्वद्भावादिति । सन्वद्भावाल्लोपः प्राप्नोतीत्यर्थः । कार्यातिदे- शेऽपि स्वयं परिहरति-किंचेति । तदभावे विति । धातोः सन्वद्भावाभावादि- स्भावस्य सन्वद्भावनाभावे वित्यर्थः । यद्वा सादौ सनि तद्विधानात्सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेशेनोभयोरपि सन्वद्भावेनाभाव इति तात्पर्यम् । मीमादीनामिति चनिरूपि- ताङ्गाभ्यासस्य ह्यनेन सन्वद्भावः न च तदङ्गसंबन्ध्यभ्यासस्य लोपोऽत्र लोपो * ७. २. ११५.४७. ४. ५४, ५८, ·- उन्दोतमसलकता का महासते- मन्बत् । माणित हुन् । अब सन्यपि यन्तस्यैवोपादानमाप्ज्ञप्यधामीत् [७. १. ५५] इति । यत्वामावादभ्यासलोपः स्यात् । तस्मात्पूर्व एव परि- हारः सिद्धं तु रूप विदेशादिति ॥ इति श्रीमगवत्सतडालिविते व्याकरणमहाभाष्ये सप्तमस्याध्यायस्य चतुर्थे पादे पथममाह्निकम् । पादश्च समाप्तः । सप्तमोऽध्यायः समाप्तः॥ प्र०-विहितः। अयं त्वभ्यासो ण्यन्तानामिति न लुप्यते। अन्ये तु व्याचक्षते-चपरे णौ यदङ्ग तदभ्यासस्य सन्वद्भावो विधीयते । णो भीमादीन्येवाङ्गानि पुकस्तद्भक्तत्वात्तद्ग्रहणेन ग्रहणात्त स्मादङ्गान्यत्वादित्यस्यायमर्थः येषामट्टानामच इसादिविधीयते तदभ्यासस्यात्र ग्रहणाद्वि- षयावधारणाल्लोपो नान्येषामितीसादिरहतानाममीमपदित्यादौ च धातोः सन्वद्भावाभावादि- सायभावादभ्यासलोपाभावः । अथवा सकारादौ सन्यभ्यासलोपो विहितो न सन्मात्रे । सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेशाल्लाफामायः ॥ इत्युपाध्यायजैयटपुत्रवैयकृते महाभाष्यप्रदीपे सप्तमस्याध्यायस्य चतुर्थे पादे प्रथममालिकम् । पादश्च चतुथाऽध्यायश्च सप्तमः समाप्तः । उ०-इत्यनेनेति नानेन तदतिदेश इति भावः । अन्ये त्विति । चपरे णौ यल्लघु इत्यर्थेऽप्यङ्गस्याभ्यास इत्यत्राङ्गं किंनिरूपितं ग्राह्यम् । चनिरूपितं णिनिरूपितं वा । तत्रोपस्थितत्वात्प्राधान्याच्च णिनिरूपितमेव गृह्यत इति तात्पर्यान्न पूर्वभाष्यवि- रोधोऽत्रेति बोध्यम् । एवं चोक्तव्याख्याऽसंगतैवेत्याशयेनाऽऽह-तस्मादिति । नान्ये- षामित्यस्य व्याख्या-~-इसादिरहितानामिति । इसायभावे हेतुः-धातोः सन्वद्भावाभावा- दिति- । मीमादीनां धातूनामच इसादयो विधीयन्ते । न च धातुकार्य प्रति सन्व- भावोऽस्ति । अभ्यासकार्यविषयत्वात्तस्येत्यर्थः । एतण्ण्यन्तमङ्गमभ्यासलोपविषयादिसादि- विशिष्टादङ्गादन्यदिति भाष्याक्षरार्थः । सकारादाविति । सः सीत्यनुर्वतादिति भावः । यद्यपि शाब्दं प्राधान्यं णेस्तथाऽपि ण्यन्तप्रकृतिकतिर्थद्योतकतया चङोऽप्यार्थ प्राधा- न्यमेवेति तन्निरूपिताङ्गसंबन्ध्यभ्यासस्यैव सन्वत्त्वमिति पूर्वोक्तार्थमेव भाष्यस्याभि- प्रेत्य.. शङ्कते-भाष्ये लोपे कृत इति । सिद्धान्त्येकदेश्याह-स्थानिवद्भा- अदिति । चोदक आह–कथमजिज्ञपदिति । अत्र ण्यन्ताङ्गाभ्यासस्यैवाऽऽज्ञ- पीतीत्त्वविषयसअन्तसंबन्धिनो लोप इति भावः । सिद्धान्त्येकदेश्याह-तस्मादिति ॥ इति श्रीशिवभवसुतसतीगर्भजनामोजीभट्टकृत भाष्यप्रदीपोद्योते सप्तमस्या- ध्यायस्य चतुर्थे पादे प्रथममालिकं पादोऽध्यायश्च समाप्तः ॥

·४ ४ ४ oc oc १ ३ ४ or ४ ६ २ ८ ३ १ ९ [४] ग्रन्थनाम। मूल्यम् । रू० आ. ८६ विधानमाला-श्रीनृसिंहभट्टविरचिता ।... ८७ अग्निहोत्रचन्द्रिका-किंजवडेकरोपाहवामनशास्त्रिरुता । २ ८८ निरुक्तम्-दुर्गाचार्यकृतवृत्तिसमेतम् । भागद्वयात्मकम् । १६ ८९ काव्यप्रकाशः-संकेताख्यटीकासमेतः । ९० शाङ्खायनारण्यकम्-ऋग्वेदान्तर्गलबाष्कलशाखीयम्। ९१ गौतमप्रणीतन्यायसूत्राणि-भाष्यवृत्तिभ्यां समेतानि ।... ९२ श्रीमद्भगवद्गीता-सटीकरामानुजभाष्ययुता । ९३ दर्शपूर्णमासप्रकाशः-किंजवडेकरोपावामनशास्त्रिकतः। १२ ९४ संस्कारपद्धतिः-अभ्यंकरोपाह्वभास्करशास्त्रिविरचिता । ९५ काश्यपशिल्पम्-महेश्वरोपदिष्टम् । ९६ करणकौस्तुभः-कृष्णदैवज्ञविरचितः ।... ९७ मीमांसादर्शनम्-सतन्त्रवार्तिकशाबरभा० भागषट्कात्मकम् ।२५ ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयः-म. म. अभ्यंकरोपाहवासुदेवशास्त्रिप्रणीतः। . ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम्- १३ ९९ भास्करीयबीजगणितम्-नवाङ्कुराटीकासहितम् । १०० प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः-नागेशभट्टविरचितः । कुण्डार्कयुतः। १ १०१ शांकरपादभूषणम्-पर्वतेइत्युपाबरघुनाथशास्त्रिरुतं द्विभा० ८ १०२ ब्रह्मवैवर्तपुराणम्-भागद्वयात्मकम् ।... १०३ श्रुतिसारसमुद्धरणम्-गिर्यपरनामकतोटकाचार्यप्रणीतम् । १३ १०४ त्रिंशच्छ्लोकी-टिप्पणीविवृतिभ्यां समेता । धर्मशास्त्रग्रन्थः। २ १५ १०५ आश्वलायनगृह्यसूत्रम्-आश्वलायनाचार्यप्रणीतम् । १२ १०६ दशोपनिषदः-मूलमात्रम् । १०७ लीलावती-श्रीमद्भास्कराचार्यप्रणीता। टीकाद्वयोपेता विभागा।३ १०८ व्याकरणमहाभाष्यम्-पदीपोद्योतयुतं (अङ्गा०)म. भा.। २ १२ श्रीमत्पद्मपुराणम्-महापुराणान्तर्गतं चतुर्भागात्मकम् । २० सिद्धान्तदर्शनम्-महर्षिवेदव्यासप्रणीतं निरञ्जनभाष्ययुतम् । १ आधानपद्धतिः-किंजवडेकरोपाह्ववामनशास्त्रिभिः कृता। १ पश्वालम्भमीमांसा-किंजवडेकरोपाह्ववामनशास्त्रिविरचिता। शिवभारतम्-कवीन्द्रपरमानन्दविरचितम् । .. २ ५ ९ ४ २ २ . ० . १ १ ·आनन्दाश्रममुद्रणालयमुद्रितग्रन्थावल्या अकारादिवर्णानुक्रमेण ग्रन्थाङ्कन मूल्याङ्केन च सहितं सूचीपत्रम् । २ Hocio १ ३ ४ ४ ८ १ १ २ ३ १० २ ग्रन्थाङ्काः मूल्यम् ग्रन्थाङ्काः मूल्यम् रू० आ. रू० आ ४१ अग्निपुराणम् ४ २० जीवन्मुक्तिविवेकः ३ १२ ८७ अग्निहोतचन्द्रिका २ १४ २४ जमिनीयन्यायमालाविस्तर:८ ८४ अद्वैवामोदः • ६९ ज्ञानार्णवतन्त्रम् ५७ आचारभूषणम् ६८५ ज्योतिर्निबन्धः १५ ५८ आचारेन्दुः • ३७ तैत्तिरीयब्राह्मणम् १४ आधानपद्धतिः १४ ४२ तैत्तिरीयसंहिता ४८ १०५ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् २ १२ ३६ तैत्तिरीयारण्यकम् ९ १ ८१ आश्वलायनश्रौतसूत्रम् ४ ११/१२ तैत्तिरीयोपनिषत् १२ ६२ ईशकेनकठाधुप ० (रामा०)२ ८ १३ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवा०२ ७६ ईशकेनकठोपनिषदः १ • ७८ विस्थलीसेतुः १२ ५ ईशावास्योपनिषत् १४ | १०४ विंशच्छ्लोकी २ १५ २९ उपनिषदां समुच्चयः ६ १२ ९३ दर्शपूर्णमासपकाशः ६ १२ ३२ ऐतरेयब्राह्मणम् १० १०६ दशोपनिषदः ३८ ऐतरेयारण्यकम् ७४ द्राह्मायणगृह्यसूत्रवृतिः १ १.१ ऐतरेयोपनिषत् ४ | ३३ धन्वन्तरीयनिघण्टू रा०स०६ ९६ करणकौस्तुभः ९ ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयः ७ काठकोपनिषत् ४ ९८ धर्मतत्त्व०परिशिष्टम् १३ ६.६ काव्यप्रकाशः ४ ५६ नित्याषोडशिकार्णवः३ ८९ काव्यप्रकाशः ४/८८. निरुक्तम् ९५ काश्यपशिल्पम् - १. ३० नृसिंहपूर्वोत्तरतापनीयोप०१ १२ ६ केनोपनिषत् ९१ न्यायसूत्राणि ५२ गणेशगीता पद्मपुराणम् १ गणेशाथर्वशीर्षम् पश्वालम्भमीमांसा ० ७३ गायत्रीपुरश्चरणपद्धतिः१ ८ ७२ परिभाषेन्दुशेखरः .. २ ६१ गौतमसूत्रम् २ ८ ४७ पातञ्जलयोगसूत्राणि ३ • १,४ छान्दोग्योपनिषत् (शं०५ ३ पुरुषसूक्तम् ६.३ छान्दोग्योपनि समा०)३ १२ ५५ पुरुषार्थचिन्तामणिः ४ ७९ छान्दोग्योप ० (मिवाक्षरा २)२. ... ८ प्रश्नोपनिषत् ..१. ३ १ १ ०. ०. ०.M..10.201 v १६ w m m or 0 ४ . २० ६ १० . . .