·C भूमिका आसीच्च पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणमहामहो- पाध्यायः श्रीमद्भट्टोजिदीक्षितः। तेन च सकलशास्त्र- ज्ञानसम्पादिका पदे- पदे गूढार्थसम्बलिता, वैया- करणसिद्धान्तकौमुदी विरचिता, तस्याश्याल्पधिया- मपि पाठकानां सुखाद्विचक्षणकारिणी कापि व्याख्या केनापि न कृता, तेन च दिने दिने परिक्षीणैव वैयाकरणसिद्धांतपद्धतिस्तामाकलय्य प्राचीननवीन- मतप्रकटनपूर्वकं सकलशास्त्रार्थशेषभूतं सुकुमाखुद्धी- नामपि प्रमोदकरमेतद्ग्रन्थमतिलघुभूतम्व्यरचयम् । भोभो ! अस्मदायंकुलतिलकाकुराः । द्विजकुला- लकाराः! “अपि पौरुपमादेयं शास्त्रश्चयुक्तिबोधकम् । अन्यत्त्वार्पमपि त्याज्यम्भाव्य न्यायकसेविना॥ युक्ति युक्तमुपादेयम्वचनम्बालकादपि । अन्यत् तृणमिव त्याज्यमप्युक्तम्परमेष्टिना ॥” इत्यालोच्य एतस्य पठनपाठनकमेण मत्परिश्रमं सफलयन्त्वित्यभ्यर्थये इत्यलम्पल्लवितेन। ग्रन्थकर्ता .

·. । ॥ॐ नमः शिवाय फकिकाममविवृतिः ऊॉक्षिप्तकरोच्छलगिरिसुतापादोच्चलन्नूपुर- श्वकाडम्बरसंचलद्धतवहप्रश्च्यातितध्वान्तमुक् ।। भालपोच्छुलदीपदच्छकणिकास्वच्छाम्बरस्तांडवः। श्रीदेवस्य महेश्वरस्य वितनोत्वस्मत्कृतेः पूर्णताम् १ संगृह्यार्थ बहुग्रन्थात्कक्किकार्थप्रकाशकात् । छात्राणामुपकारार्थ कृतिः स्यात्सफला मम ||२|| मतिवैकल्यतो वापि लिपिमुद्रणतोऽपि वा । दूषणम्भूषणमिव शीलयन्तु च सज्जनाः ॥ ३ ॥ समाप्तिकामो मङ्गलमाचरेदिति श्रुतियोधितकर्तव्यताकत्त्वेन पूर्वा- चार्यपरिशीलितत्त्वेन च मङ्गलस्य कर्तव्यतामयधार्य शिष्यादिभ्यस्त- दुपदिशन् साक्षादीश्वररूपिणम्मुनित्रयमेतद्ग्रन्थप्रवर्तकम्पाणिमि- कात्यायनपतञ्जालनामानन्नमन चिकीर्पितम्प्रतिजानीते (मुनित्रयमिति) नचाय नमःस्वस्तीति चतुर्थ्या विशेषविहितस्वेन कथन्द्रिीयेति वा- च्यम् उपपदविभक्तःकारकविभक्तिर्वलीयसीति मायाद् द्वितीयाया पव प्राबल्यात, पदमुद्दिश्य विधीयमाना विभक्तिरुपपदविभक्तिःक्रियाजन- कार्थकविभक्तिः कारकविभक्तिरिति योध्यम् । वस्तुतस्तु नमःस्वतीति स्प्रे पंवत्परिभायोपस्थिती अर्थवन्नमःशब्दयोग चतुर्थीविधानादप्रत्य- नमशन्दस्यार्थवत्वाभावान्न तुर्थी । निपातानां द्योतकत्वेन धातो- ·(४.) ॥ फक्किा-मर्म-विकृतिः ॥ ४.७८० रेव तदर्थत्वात् द्योत्यार्थमादाय सूत्रप्रवृत्ती तु न मानम् । “अनादरः परिभवः परीभावस्तिरस्क्रियेति"कोशबलेन परिभाव्यत्यस्य तिरस्कृ- त्येत्यर्थःप्राचीनानामुक्तीस्तिरस्कृत्येत्यर्थः परीभुवो धज्ञाने इति सूत्रे-व- ज्ञानग्रहण शापितधातूनामनेकार्थत्वमिति मते मुनित्रयाणामुक्तीविचा- येत्यर्थः । उभयार्थश्च युक्तिकरः नहि प्राचीनमतखण्डनम्विना स्वकीये प्रन्थे दृढतरपाण्डित्यप्रकटनम् । नापि भाष्यादिमतावलम्वनम्बिना स्मिन्नन्यवैयाकरणानाम्बुद्धिदायम् । केचित्तु 'अनादरः परिभव' इति कोशस्यानुपूर्वोविशिष्टे शक्तिग्राहकल्पेन घमन्ताधन्तस्यैवाभादरार्थक- तया प्रकृते विचारार्थकत्वेन याधकमित्याहुः । मोदते इति मुदः कोर्मुदः कुमुदश्चन्द्रः तस्य कौमुदीव चन्द्रिकेवयं कौमुदीसिद्धांतार्थप्रकाशकत्व सादृश्यात् करिष्यमाण वस्तुनोपि वुद्ध्या प्रत्यक्षीकरणादियमिति प्रत्यक्ष- विषयके वंशब्देन निर्देशः । प्रन्यादी विषयप्रयोजनाधिकारिसंवाध- रूपाणामनुवन्धचतुष्टयानामावश्यकत्वमिति दर्शयति (चैयाकरणेत्या- दिना) तथा च वैयाकरणसिद्धांता विपयास्तज्ज्ञान प्रयोजनन्तजिशा- सुराधिकारीति सूचितम, नमस्कारश्च स्थावधिकोत्कर्पप्रकारकज्ञानानु- कुलव्यापारःमत्तीयमुत्कृष्ट इति ज्ञानोत्तरं करशिरासँय्योगानुकूलव्या- पारे नमस्कारव्यवहारात अत एव नमस्कार्यसमीपेऽन्यस्य अस्मादय- मुस्कृष्ट प्रति भानसत्वेऽपि तारशब्यापाराभावान्न नमस्कारशब्दप्रयोग इति दिक । ननु संज्ञा च परिभाषा च विधिनियम एयच । प्रतिषेधो- धिकारश्च पहावेध सूषलक्षणमिति वृद्धव्यवहारादरउणादीनां कथं सूत्रस्यमिति चच्रण आदिरन्त्येनेत्यनेन सह मादिरकारादिः, अन्स्ये- नेता महशेन कारादिना महोच्चार्यमाण माचन्तातिमानां संति एफयाक्यतायां क्रमयोधकानामप्येषां समास्त्रत्याक्षतेः । (प्रति माहेश्यराणोति) मदेश्यरादागतानि महेश्वरप्रसादात्पाणिनिना लब्धा- नीति फलिनोस्नन चतुदशमृनाणामनादित्य सूचितमत पय "नृता- पलाने नटगजराजो ननादं दफ्को नय पंच थारम् । उद्धर्नुकामः सनकादिमिद्धानेनहिममें भियत्राम"। "अत्रमयंत्रमुगु अन्त्य ·. ॥ संज्ञाप्रकरणम् ॥ .mmm CN वर्णचतुर्दशम्। धात्वर्थ समुपादिष्टं पाणिन्यादीष्टमिद्धये"इति संगच्छते "येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य महेश्वरात् ।कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्मै पाणिनये नमः" इति शिक्षा च संगच्छते । अनुवन्धाश्च महेश्वरकृता एवेत्यपि सुचितम् । कथं णकारादीनां संज्ञार्थत्वमत आह (एपामन्त्या इत इति) लपरत्वं वक्ष्यामीति तुल्यास्यसूत्रस्थभाष्यप्रामाण्यात क्वचिदनन्त्येनापि प्रत्याहार इत्यस्योपपत्तये आह (लगणसूत्र इति) तेन रप्रत्याहारसिद्धिस्तत्फलमुरणपर इत्यत्र लपरत्वसिद्धिरतो लांतेत्यत्र लकारोचारणाद्रप्रत्याहारस्यानित्यत्वं तेन रदाभ्यामित्यत्र न दोपः । यावटितसूत्रे य इति प्रत्याहाराश्रयणे मात्रागौरवादित्याशयः(उच्चार- णार्थ इति) नाचम्विना व्यञ्जनस्योञ्चारणमपि भवतीति भाप्यात् । एपा हि आचार्यस्य शैली लक्ष्यते यत्तुल्यजातीयांस्तुल्यजातीयेपूपदिशति अचो तु हलो हल्विति भाप्यादचप्रत्याहारे हलां ग्रहणन्न हलप्रत्या- हारेश्चां ग्रहणन्न । ब्राह्मणाः ब्राह्मणैः सह भोज्यन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियः सहति कयटाच्चाननु वाक्यार्थबोधे पदार्थज्ञानस्य कारणत्वादादिरन्त्येन सहेतेत्येतद्वाक्यार्थबोधम्बिना हल्पदार्थाप्रसिद्धी हलन्त्यमित्येतद्वा- क्यार्थयोधासम्भवः । आदिरन्त्येन सहेतेत्येतद्वाक्यार्थबोधे हलन्त्य. मित्येतद्वाक्यार्थबोधसहकृतेत्पदार्थज्ञानस्य कारणत्वात् एवञ्चोभयो- यांक्यार्थबोधे उभयोर्वाक्यार्थनोधस्यापक्षितत्वेन परस्परापेचत्वरूपा- न्योन्याश्रयात् अन्योन्याश्रये च कार्यासम्भवः यथा नीनांवि वद्धा नेतरत्राणाय भवतीत्यत आवृत्या तं परिहरति ( हलन्त्यमिति) हल: अन्यमिति सम्बन्ध रष्टया समासस्तेन हलसूत्रान्त्यमिदित्यर्थः । द्वितीये राहो शिर दतिवन्रष्टया समासे हलम्पान्त्यमिति बांधः । पया पूर्वहलन्त्यमित्येतहाश्यार्थसटकृतत्पदार्थगनमहयनादिरन्त्येन महेनेत्येतद्वापरावयोधाधीनहलान्याहारसिद्धयुत्तर লমান মায়াবার ন্যায়াবান্ধাহাব। নায়লা এমা ও विमानाचिति रममन्यथा नियाभावायग्रामामा मि. मनोनि दमन रमलयोगिनि मनमन HUE ( माया 64 ·॥ फक्किका-मर्म-विकृतिः ॥ be र हारेवितामित्यादि ) अनुनासिक इति न चेत्त्वविधानसामथ्यान्न यणिति वाच्यम् साक्षाच्छास्त्रबाधकल्पनापेक्षया इत्त्वविधानस्या- प्युक्तार्थ ज्ञापकत्वकल्पने लाघवात् । न चानुनासिफ इत्यत्र इको सवर्ण इति प्रकृतिभावाद्यण शङ्केच नोदितेति बाध्यन्तस्य वैकल्पिकत्वात्। उक्तशापनात्प्राक् ककारस्थानत्वेन सस्मिन्मत्वाञ्चति विक् ॥ मनु प्रत्याहारेण्यनुबन्धानां कथमज्ग्रहणेपु ग्रहणन्नति वार्तिके प्रत्याहार- शब्दस्य वर्णसमाम्नाये प्रसिद्धत्वात्प्रत्याहारोप्तिामित्यनुपपन्नमत आह (आदिरन्त्येनेतीति) तथा च चार्तिके तादात्ताच्छग्धमिति योध्यमेवञ्च प्रत्याहियन्ते संक्षिप्यन्ते वर्णा यत्रासौ प्रत्याहार प्रति योगरूढियलादत्त्यैव ग्रहण कृत्रिमाकृत्रिमयोर्मध्ये कृत्रिमस्यय ग्रहणमिति सिद्धान्ताश्चेति भावः (आ य इति) निपाता आधुदात्ता इत्याफार उदासः । यच्छन्दस्य फिपोन्तोदात्त इत्यन्तोदात्तत्वं जसः सुप्त्वात्सुप्पितावनुदात्तावित्यनुदात्तत्यन्तवेकावेशस्य एकादेश उदा- त्तेनोदात्त इत्युदात्तत्वम् । ( अर्वाङिति ) अभिमुखवाच्यव्युत्पन्न प्रातिपदिकमाडिति तस्य फिपोन्तोदात्त इत्यन्तोदात्तस्वम् शेपस्या- नुदाचपदमेकवर्जमित्यनुदात्तत्वम् । अन्तिमवतीति विनइ दुप्तर- पदप्रकृतिस्वरेगाान्तोदाचत्वम् ! ( अतन्त्रमिति ) व्याफरणाशास्त्र- संकेतितरूपेणार्थाचोधकमित्यर्थः फिन्तुबईमाप्रारूपार्थमित्यर्थस्तेन दीर्घादिप्यपि बर्द्धमात्रचोदात्तति शेखरकारः । एकाक्षरसमावेश पूर्वयोः स्वरितः स्वरस्तस्योदात्ततरोदात्तादीमाप्राईमेच चेतिम मतमय- लम्घ्य अर्चनुदात्तमिति वदतामनोरमाकारेण दोधप्यमेवोदात्तमिति स्वीकृतम्, एकाक्षरेत्यावेः पूर्वयोरदातानुदात्तयोरेका समावेश स्वरितोभवति तस्य स्वरितस्य स्वतन्त्रोदातापेक्षया उदात्ततराद्धमात्रा यांध्या अथवाद्धमेवोदात्तम्योध्यमित्यर्थात् । प्रस्थम्वरितमुदाहरति (पति) अफिमोत् पयातीति क्यादेशे तिरस्वरितमिति स्वरितत्वम् (घ इति) अनुदात्तं नर्यमपादादानित्यनुदासत्वम् दीर्घस्थरितमुदा- इन (ग्यानामिमि) येगपति मरिता यानुदाचं पदादावित्येकार:

·॥ संज्ञाप्रकरणम् ॥ (७) ८८ स्त्ररितः खरितपरमुदाहरति (शतचक्रमित्यादि ) उदात्तखरितयोरिति खरितः, यच्छन्दः फिमोन्तोदात्तस्तदेकादेशश्च वा खरितः (अस्य चाष्टाध्यायोमित्यादि ) तेन दण्डाढकमित्यादौ दीर्घसिद्धिः । अन्यथा सावाभावान्न स्यात् । पूर्वत्रासिद्धभित्यस्याधिकारत्वे फलमाह (त्रिपाद्यामपीति) अन्यथा सपादसप्ताध्याय्या एवं पूर्वपदेन ग्रहणात् गोधुङ्मानित्यत्र घत्वजश्त्वानुनासिकेषु परत्वात्कृतेपुमभावानापत्ते- रथवा परत्वाद् घत्वे ततो भय इत्यनेन बत्वापत्तेः । अधिकारत्वे सु त्रिपाद्यामपि पूर्व प्राते परस्पासिद्धत्वाद्विप्रतिषेधशास्त्राप्राप्ती सकले- प्रसिद्धिरित्यूयम्, अनेन कार्यासिद्धत्वे तु असू अमी इत्यादौ परत्वा- न्मुत्वे जाते ततः सापादिकपररूपदृष्टया-सिद्धत्वेपि देवदत्तहन्तृहत- न्यायेनाकाराभावेन पररूपानापत्तेः शास्त्रासिद्धत्वे तु शास्त्र एवाभावा- रोपारपूर्व जातमपि जातत्वबुद्ध्यभावाल्लयसिद्धिः कार्यश्चादेशे एव न हि भ्रमेण शुक्ती रजतवुद्ध्या प्रवृत्ती शुक्तिं न विंदतीति दिक् (अवारण परेणेति) अत्र भूत उदित्यत्र तपरकरणम्प्रमाणम् । (ऐ औजिति सूत्रारम्भसामर्थ्यादिति)अयं भावः एडोयायावाव इति म्यासे स्थानन्तरतमपरिभाषया संवृतावर्णकस्य संवृतावर्णकः विट्टतावर्ण- फस्य विवृतावर्णक एव भविष्यतीति न दोषः, यथासंख्येन वेति फेचितू ऐविधायके न वाभ्यामित्यत्रापि ऐ औ इति पठनीयौ न च वृद्धिरादेङिति पाठे एकारौकारयोरपि वृद्धिसंज्ञायां दोषापत्तिरिति वाच्यम,सवर्णसंशावादिमत इव मन्मतेपिदोषसमाधानयोःसमत्वात्। एयञ्च गुणवृद्धिसंशाविधायके प्रत्याहारद्वयाकरणलाधवमत्र बोध्यम् ननु हफाराकारयोः सवर्णसंज्ञायां सवर्णग्राहकतावलेन हफारेणा- कारग्रहणापत्तौ विश्वपाभिरित्यत्र हो ढ' इति ढत्वापत्तिः, नामला- विति निषेधस्तु अक्षरसमाम्नायपठितहस्वस्यैव तस्यैवापदेन ग्रहणा- दच्पदे ग्रहणकशास्त्रस्य तु न प्राप्तिः नामलावित्यतः प्रागेव तस्या- निष्पत्तेः, अत एव भाप्ये "प्रथमं वर्णानामुपदेशस्तदुत्तरमिरसंशा तदु- तरमादिरन्त्येनेति प्रत्याहारसिद्धिस्तदुत्तरकाला सर्णसंशा तदुत्तर- कालमणुदिति"एतेन सर्वेण समुदितेन अन्यत्र सवर्णानां ग्रहणम्भवति न स्वस्मिन्नापि स्वांगे न चाकारःशकारं गृहातीति नामालावित्ति ·जसस -- * ॥ 4 ॥ (८) ॥ फक्किका-मर्म-वितिः ।। RE सूत्रे उक्तमित्याशयकशंकां परिहरति (नाज्झलावित्यादिना) प्रश्लेषा- दिति अत्र कालसमयवेलास्वित्यादिप्रश्लेपे मानमन्यथा हकारवत आकारस्याप्यणत्वात्पत्वांपत्तेः, न चैवमपि प्लुतस्य ग्रहणं स्यादेवेति वाच्यमाकारात्परः प्लुतोपि प्रश्लिप्यते तेन हे पिपासो यियासो इति भाष्यप्रयोगः. संगच्छते इति दिक् । ( इति संज्ञाप्रकरणमिति) अर्थात्संधिकार्योपयोगिनीनां प्रथमाध्यायस्थानां संज्ञानां प्रकरणं समाप्तमित्यर्थः॥ ननु तस्मादित्त्युत्तरस्यादरिति न्यासेनैव सिद्धे किमर्थं योग- विभाग आदेरित्यत्र परग्रहणं चेत्याशङ्कन्थ समाधत्ते (अष्टाभ्य ओश- त्यादाविति) अयम्भावः,अष्टौ इत्यत्र अष्टाभ्य औशिति जस औशादेशे सिद्धांते आदेः परस्येत्येतं बाधित्वा अनेकालशित्सर्घस्येति सर्वादेशः सिद्ध्यति । अधुना अनेकालित्यतस्तस्मादित्युत्तरस्यादेरित्यस्य परत्वेन भादेरोदेशापत्ती जसः सकारस्य रुत्वे विसर्गे,च अष्टेरिति रूपं स्या- दिति शिग्रहणस्य तु इदम इशित्यत्र सर्यादेशविधानेन चारितार्थ्यम न चानकालित्यतः पूर्वमादेः परस्येति देशे तस्मादित्युत्तरस्यादरित न्यासे न दोप इति वाच्यम, तस्मादित्युत्तरस्येव आदरित्यंशस्याप्या- गमविपये प्रवृत्त्यापत्तौ देवासः ब्राह्मणास इत्यत्र आज्जसेरसुगित्यनेन आद्यन्तौ टकिताविति सहकृतेन आदरकारस्यान्तावयवे सुगागमे एक- स्य सकारस्य संयोगांतलोपे पूर्वस्यरुत्वे विसँग च देवा नाह्मणा इत्या- पत्तः न चाजसेरसुडिति न्यासे न दोष इति वाच्यम् अश्वदीरवृपल- वणानामात्मप्रीतो क्यचीत्यनेनासुडापत्तौ अश्वस्यतीत्यादिरूपासिद्धः अत्र फ्य च इति करणे क्यचि चैत्यनेनेत्वापत्तेश्च अत्र फ्यच्यमुगिति करणे यहुलाघवाभाव इति दिक (इति परिभापाप्रकरणम् ) ॥ * ॥ प्रत्याहारयाच्यानां स्ववाच्ये दीर्घादी लक्षणया इकपदन पट्पटेर्या- पदेन सप्तानांच ग्रहणात् यथासंख्याभावःन चादिरन्त्येनेति सूत्रसह- फुतेक्पदशक्तिजन्ययोधकालीनवर्णचतुष्टयानां यथासंख्यसंभव एवेति वाच्यम, ऋलयर्णयोः सावपर्यसत्वेन प्रत्येकं त्रिंशत उपस्थिती ऋ.

·८८७ ॥ अच्सन्धिप्रकरणम् ।। (8) Deveren we वर्णस्य स्थाने लकारस्य लवर्णस्य स्थाने रेफस्य च प्रसङ्गादित्यत स्थानेन्तरतमसूत्रेणैवेष्टसिद्धिरत आह (स्थानत मांतर्यादिति) प्रत्या- हारवाच्यानां खवाच्ये लक्षणायां दीर्घाज्जसि च ल्वादिभ्य इत्यादि- निर्देशश्च ज्ञापक इति बोध्यम् । वस्तुतस्तु यणो विधीयमानत्वेन भाव्य- मानेन सवर्णानां ग्रहणन्नति सवर्णग्रहणानापत्तेःगुणानामभेदकरव- मिति पक्षेपि न सवर्णग्राहकत्वम् भाव्यमानेति परिभाषाया अणुदित सूत्रेण प्राप्तस्य जातिग्रहणप्राप्तस्य गुणाभेदत्वप्राप्तस्य च प्रतिषेधक- स्वात(द्वित्वविकल्पाञ्चत्वारि रूपाणीति)न च सकारविसर्गाणां द्वित्वेन रूपाधिक्यात्कथं चत्वारीति वाच्यम्, न वयं चत्वार्येवेति घूमः किन्तु धकारयकारयोद्वित्वविकल्पाञ्चत्वारीति न चांतरङ्गे यणि कर्तव्ये पहि- रङ्गस्य यणसिद्धत्वात्कथं धस्य यस्य च द्वित्वमिति वाच्यम, त्रिपा- द्यामन्तरङ्गपरिभाषाया अप्रवृत्तेः कार्यकालपक्षमाश्रित्य दोषोदावनन्तु न युक्तिकरम्, एकतरपक्षण लक्ष्यसिद्ध पक्षान्तरेण दोषदानस्थ भाष्ये क्वाप्यनुपन्यासात् अत एव यणो मय इति वार्तिकस्य दध्यत्रेत्युदाहरणं भाष्ये दत्तमिति प्राचीनानुयायिन आहुः । नवीनास्तु कार्यकालपक्षेपि त्रिपाद्यामंतरङ्गपरिभाषा न प्रवर्ततेत्रिपाद्या असिद्धत्वात् अस्याश्च वाह ऊठ् सूत्रस्थोठ्यहणज्ञापितत्वेन सापादिकत्वात् अत एव तस्य दोषः संयोगादिलोपलत्वणत्वेग्विति वार्तिकं संगच्छते अन्यथांतरङ्गसंयोगा- दिलोपादिकर्तव्ये बहिरङ्गन्यणादेरसिद्धत्वादेव चक्रयत्र निगाल्यते मा- पवपनीत्यादेः सिद्धौवार्तिकस्य वैयर्थ्य स्पष्टमेधेत्याहुरिति दिक(सुध्यु- पास्य इति)न भूसुधियोरिति निषेधस्तु अनन्तरस्येतिन्यायेन एरनकाच ओः सुपीत्यनयोरेव । संप्रसारणाचेति पूर्वरूपमपि न समानाङ्गग्रहणं कर्तव्यमिति वार्तिकातू संप्रसारणस्थानिकदीर्घस्यासंप्रसारणत्वाञ्चेति दिक् (धात्रंश इति) यत्त्वाहुः दीर्घादाचार्याणामित्यत्राचार्यग्रहणस्य पूजार्थकत्वेन नित्यनिषेधेन द्वित्वमिति तन्न पूजार्थत्वस्य भाप्येनुक्तरवा- त्। अत एव आत्वारथमित्यत्र सकारस्य द्वित्त्वविकल्पो भाष्ये उदाहृतः ·(१०) ।। फक्किा-मर्म-विकृतिः ॥ न च निषेधविकल्पे विधिविकल्पस्य फलितत्वेनानचि चेत्येव सिद्ध किमर्थ सूत्रत्रयमिति वाच्यम,मतभेदप्राप्तव्यवस्थाबोधनार्थतया सूत्रस्य सार्थकत्वात् अत एवभाष्ये एतन्नवक्तव्यमिति कुत्रापि नोक्तमाननु अन- चि चे त्यस्य वैकल्पिकत्वाद्रूपयसिद्ध वा हतजग्धयोरिति व्यर्थमिति चेतू पुत्रस्य क्तान्ते चेद्धतजग्धयोरेवेति नियमार्थत्वात् तेन पुत्रवित्ती- त्यादौ न द्वित्वम् (पुत्रहतीति) प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणमिति परिभापया हतशब्दादिपरत्वम्बोध्यम् (आदित्यो देवतेति) अदित्यां जात इत्यर्थे रयति पुनर्देवतार्थेगयस्तेन आपत्यस्य च तद्धिते नातीति लोपो न, हलो यर यरि सवर्ण लोप इति न सूनितम् आजू- नोंत आनी इत्यादी लोपापत्तेः। मनु गव्यं नाव्यं गन्यूतिरित्यत्र लोपः शाकल्यस्य हलि सर्वेपामिति घा लोपः स्यादत आह(वान्त इत्यति) ननु गठयमित्यादौ यकारे भत्वात् पदत्वाभावादेव लोपाप्राप्त किञ्च हलि सर्वेषामित्यत्र फलाभावाद्वकाराननुवृत्ती लोपाप्राप्तेरत आह (छकाराति) केचित्तु गोशब्दादिच्छायांक्याच गव्यतीत्यत्र लोपा- भाषाय सूत्रेपि प्रश्लेष आवश्यक इत्याहुस्तन्न, नः क्येति नियमेनाप- दत्वात् (लोपो व्योरिति नचात्र सूत्रे वकारस्य भाष्ये प्रत्याख्यानात्कथं लोप इति धाच्यम् लौकिकोदाहरणविपयत्वेन प्रत्याख्यानपि सौत्र- प्रयोगार्थन्तस्यावश्यकत्वात् अत एव भाप्ये लुप्तनिर्दिष्टो वकार इत्युक्तम् ननु विष्णवे इत्यादौ वलोपापत्तिःगन्यूतावुश्चारणस्य चारितार्थ्यादिति चेन्न छन्दसि दृष्टानुविधानात् गव्यूती लोपाप्राप्तरेव विष्णवे इत्यादी उच्चारणसामर्थ्याल्लोपाभावात् अध्वपरिमाणपि संज्ञात्वभङ्गापत्तेर्व- लोपो न, अत एव रघुनाथत्यत्र न णत्यमेवं च प्रश्लेपे न फलामति योधनाय वेत्युक्तमिति दिक् ॥ ( तन्निमित्तस्यैवेति किमिति ) - अवयवद्वारा समुदाये प्रश्नः सूधमेव किमर्थमिति भावः लव्यमित्यत्र धान्त इत्येव सिद्धेः ( ओयत इति ) आयूर्वकाढेनः कर्मणि लट् यक् संप्रसारणे रूपम् ननु पदद्वयसम्बन्धिवर्णयापेक्षस्य पहिरगास्वमिति प्रेद्ध इन्यत्र गुणो पहिरग इति भाप्येण गुणस्यासिद्ध- --- ·1 २०७४ C७ । अचे सन्धिप्रकरणम् ।। (११) benemie स्वान्न दोष इस्याह (औयत इति ) तस्मादेव धातोः कर्मणि लडि याक सम्प्रसारणे आटि वृद्धौ रूपम् प्रकरणशेषस्य दुःखाग्विशेषवत् दुःखाकरत्वेन तत्परिशोधनार्थमाह (कानि सन्तीत्यादि ) अत्रास्ते श्नसोरल्लोपस्य स्थानिवत्वेन यणावादेशी प्राप्तावित्यर्थः । न पदान्त- सूत्रे पदान्तविधेरिदमेवोदाहरणमिति भावः न च पदसंस्कारपक्ष स्थानिभूतादचः पूर्वत्वेन दृष्टत्वाभावात्कथं स्थानिवत्वशङ्कपीति वाच्यं चाक्यसंस्कारपक्षे येनक्रमणोपस्थितिस्तेनैव क्रमेण पूर्वोपस्थितिनिमि- त्तकत्वरूपान्तरङ्गत्वेन कार्याणामुत्पत्तौ स्थानिभूतादचः पूर्वस्य विधेः सत्वादिति तत्त्वम्, वस्तुतः पदसंस्कारपक्षे कानि सन्तीत्यादीनां सिद्धत्वेपितिरश्च इत्यादि तत्फलमिति बोध्यम्,तत्रान्तर्वर्तिनीम्विभक्ति- माश्रित्य तिरसः पदत्वात् अल्लोपस्य स्थानिवत्वे श्चुत्वं न स्यादिति दिक् । (उरण रपर) इत्यस्य विधिवाक्यकवाक्यतया ऋकारलकार- स्थानिकोगा रपर एव भवतीत्यर्थ नष्टाश्चदग्धरथन्यायेन ऋकारस्यां- तरतम्य आदेशो न एवमकारस्यान्तरतमःस्थानीन एवञ्चानांतर्यमेवैत- योरान्तर्यमिति भाष्यवलेन जायमान ऋकारस्थानिकाकारो रपर इति कृष्णद्धिरित्यमार् इत्याशयेनाह तत्रान्तरतम्यादिति केचित्तु कारलकारस्थानिकान् रलपरानेवोच्चार्य इदं सूत्रं न कार्यमित्या- हुस्तन्न आप्पृधामीदित्यादी उभयोरुच्चारणावश्यकत्वेन गौरवाप- त्तेः। यत्तु एकवाक्यताम्बिनापि लक्ष्यसिद्धी तत्करणनिष्फलमेवेति वदन्ति तदसङ्गतम् ऋकारस्य गुणवृद्धीअरारावेवेति भाष्यनियमानुप- पत्तेः किञ्चकवाक्यताम्विना ऋकारपर्याप्तस्थानिताकेतरतीत्यादीचा- रितार्थ्यस्य उभयस्थानिताके आदेशे सूत्रस्याप्रवृत्यापत्ते, एकवाक्यता च आद्गुण इत्यनेन सह यथा अवर्णात्परस्य ऋकाररूपे चिति पूर्वपरयोः स्थाने गुणोकारो रपरो भवति ॥ केचित्तु तत्रान्तरतम्या- दित्यस्य सूर्द्धस्थानिरेफघड़ितऋकारस्थाने मूर्द्धस्थानिरेफघटितार् इति स्थानेन्तरतमपरिभापयैव सिद्धिरित्याशयम्बदन्ति ॥ असति लोप इति द्वित्वाभावे इति शेषः अन्यथा द्वित्वे सति लोपे द्विधत्वा- ·(१२) । फक्किका-मर्म-वितिः ।। ८.८e . ८.७८८ नुपपत्तेः। विधमिति प्रक्रियादयाशायामिति शेषः, न च धकारस्य जश्वद्वित्वयोः प्राप्ती परवाजश्त्वेन दकारे दस्यैव द्वित्वमिति वाच्यम् पूर्वत्रासिद्धमित्यनेनासिद्धत्वात् न च पूर्वत्रासिद्धीयमद्वि- वचने इति वाच्यम्,यत्र फलविशषस्तत्रैवास्याःप्रवृत्तिरिति स्वीकारात् ननु अब एहोति स्थिते पूर्वान्तवद्भावनाङ्गत्वात् ओमाङोश्चति पररूपं प्राप्तम् एवमेङि पररूपमित्यनेन तत्प्राप्तम् एवमेत्येधत्यूविति वृद्धिः प्राप्ता ततः वृद्धधकत्येन अन्यतरत्वेन व्यापकतामादाय उभयोर्वाधः स्याद्त आह (पुरस्तादित्यादि ) पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधी- न्वाधन्ते 'नोत्तरानिति न्यायशरीरम् अत्र च मानम् । स्वस्माद्भिन्नो धाधनीय इत्याकांक्षायां पूर्वोपस्थित्तसूत्रवाधेन चारितार्थ्यसम्भचे पश्चादुपस्थितस्य परस्य बाधे मानाभावरूपम् एवञ्च पूर्वोपस्थित पडिपररूपमिति बाधित्वा चरितार्थायाः वृद्धः परत्वेन विप्रतिषेध- शास्त्रलादोमाडोश्चत्यनेन बाध इति न वृद्धिरिति भावः । अत एव "अवेहि तन्मण्डनमिश्रधाम" इति कविप्रयोगःसंगच्छते इति दिक (मा भवान्प्रेदिधदिति)चिन्त्यमिदं इणीकारादी प्रतिषेध इति वार्तिके एधतेरनुपादानात् पचीत्येवेरेव विशपणम् न त्वेधतरव्यभिचारादि- ति वृत्तिग्रन्थाप,यद्यपि एत्यधत्योरेचीति विशेषणमिति भाष्यमस्ति तथापि सम्भवमात्रेण तद्विशेषणमित्याशयात् ॥ ननु प्रोढवानित्य- प्रापि ऊदशब्दपरत्वात् प्रादहोद इति वृद्धिः कुतो नेत्यत आह (अर्थ- वदिति ) अयम्मावः घेयाकरणमते वृत्ती समुदायशक्तिस्त्रीकाररा- दूतकालिकवहनकर्तृत्वरूपार्थस्य समुदायवृत्तित्यादेकदेशस्योदशब्द- स्त्रानर्यकत्वेन न वृद्धिप्राप्तिः विशिष्टरूपोपादानविषयकोक्तपरिमापया अर्ययदृदाशब्दे परे पृशिपिधामादिति,मत्र मानमाह (प्रश्चेति सूत्र इति) अन्यथा भ्राजिराजः सत्येन राजवुद्धयैव पत्वे सिद्ध किन्तेन, न च राजसाहचर्यात् फणावरेव भ्राजतेस्रहणमित्यस्य पक्ष्यमाणत्वेन प्राजिग्रहास्य सफलत्यात् कथं वापफत्वमिति वाच्यम्, मयादिसूत्रे राज इति पाठेन प्रकारानुबन्धकराज : पत्त्वविधानाद्विभ्रास विना- ·।। अचसन्धिपकरणम् ॥ (१३) B2XM ne. डिति रूपद्वयस्य सौष्ठवात्।ताहि आत्मनेपदार्थमेकत्राकारानुबन्धपाठः फणादिपठिते ऋकारानुवन्धपाठ इति प्राचीनाः। यस्तुतस्तु पूर्वोत्तर- साहचर्येण धातुसंज्ञकराजतेग्रहणात भ्राजघटकराजो धातुसंज्ञकत्वा- भावात् साहचर्थपरिभाषाया अनित्यत्वेऽपि भ्राजघटकराजशब्दस्य ऋकारानुवन्धकत्वाभावेन भ्राजिग्रहणस्यावश्यकत्वात् ऋकारस्य समुदायानुबन्धकत्वात् एवञ्च परिभाषायां किं ज्ञापकमिति चेच्छृणु शब्दादर्थशब्दोभयोपस्थितौ शब्दस्य शब्देऽर्थे च खण्डशः शक्तिरिति स्वसिद्धान्तमते वा शास्त्रे अर्थस्य शब्दं प्रति विशेषणत्वसम्भवे तत्यागे मानाभावात् । अर्थविशिष्टे शब्दे परे इत्याद्यर्थादर्थवत एघ ग्रहणात् इयञ्च विशिष्टरूपोपादाने एव अर्थादानुपूर्व्यवच्छिन्नविषय- ताप्रयोजकपदोपादाने तत्रैवार्थोपस्थितेः न तु वर्णग्रहणे एतञ्च भाष्ये स्पष्टम् पाणिनीयमते तु स्वं रूपमिति शास्त्रे स्वशब्देनात्मीयवाचि- नाऽर्थो गृह्यते रूपशब्देनस्वरूपम् एवञ्च तदुभयं शब्दस्य संज्ञी-तत्रार्थी न विशेष्यस्तत्र शास्त्रीयकायांसंभवात् किन्तु शब्दस्य विशेषणमर्थः एवञ्चार्थविशिष्टः शब्दः संज्ञीति फलितम् तेनैपासिद्धेति ( उभयथर्नु इति ) नचात्र पदद्वयसम्बन्धिवर्णद्वयाश्रितत्वेन गुणस्य बहिरङ्गत्वाद द्विसर्ग कर्तव्ये सिद्धत्वान्न विसर्गप्राप्तिरिति निर्देशकथनासंगतिरित चाच्यम् विसर्गस्यापि खर्पर एव विधानेन पदद्वयाश्रितत्वस्योभयोः समत्वात् परनिमित्तकत्वमपि तुल्यमेव किश्च कार्यकालपक्षेपि त्रिपाद्यां बहिरङ्गपरिभापामावस्य पूर्वमुपपादितत्वाञ्च लक्ष्यानुरोधा- निपाद्यामपि प्रवर्तते इति तुन लक्षणकचतुपामादरणीयमिति दिव।। ननूपर्सगसंज्ञायाः क्रियायोगनिमित्तकत्वेन उपसर्गेणैव धातोराक्षेपा- स्किमर्थं धातावितीत्याशङ्कय योगविभागेन समाधत्ते उपसगणवोति (अचि किं कुमारी शेत इति) अयं भारः अचि ग्रहणामावे इकार- शकारयोः सवर्णसंज्ञायांसवर्णग्राहकतावलेन-लवर्णपदेन शकारस्या- पि ग्रहणात्तस्मिन्परेपि दीर्घः स्यात् कृते त्वाच ग्रहणे शकारस्या- वृत्वाभावान्न दोषः सवर्णग्राहकताबलेन तु नाचवम् आदिरन्त्येने ये- ·८८८८. we८८८८८८८cmर (१४) ॥ फक्किका-मम-वितिः ।। तद्वाक्याथवोधकाले स्याच्त्वेन आकारादि-चान्तघटकवणे एव तेना- चपदशक्तिबोधनात् कथन्तर्हि अजादिप्रत्याहारे दीर्घादीनांग्रहणमिति न भ्रमितव्यं प्रत्याहारेषु तद्वाच्यवाच्ये निरूढलक्षणायाः स्वीकारात् जातिग्रहणाद्वाननु नामलाविति निषेधात् कुमारी शेत इत्यत्र न दोष इत्यत आह ( नाझलाविति निषेध इति ) अनिष्पत्तेरिति पूर्वोक्तया- क्यापरिसमाप्तिन्यायादिति भावः।(अकोकि दीर्घ इति) यथासंख्यपीर- भापया दध्यत्रेत्यादौ दोषाभाव इति बोध्यम् ननु संज्ञा शब्दस्यार्द्ध- मात्रिकत्वमित्यभियुक्तव्यवहारात ऋति सवों लोपो वेति करणे- नैव सिद्ध कारविधाने प्रयोजनाभाव इत्यत आह (ऋात ऋ वेत्यादि त्रिमात्रमिति अत एव भाप्ये अकः सवर्ण दीर्घ इत्यनेनैव रेफद्वयगर्भक "ऋकारद्धयस्य स्थाने रेफद्वयवत्तारूपगुणकृतान्तयेंरण रेफद्वयगर्भस्थ तृकारेलकारवत्त्वान्तर्येण विवृतत्त्वांतयेण वा तादृशलकारस्यच सिद्धी इदंवार्तिकद्वयं प्रत्याख्यातम् एतद्विधेययोः कथमचत्वमिति न शक्य अइउणसूत्रानन्तरंभाष्ये पाठात (आभितोऽभक्तगिति) अतएव वर्णक- देशानां वर्णग्रहणेन ग्रहणे प्राततीमत्यादो रोरीति लोपो भाष्ये- नाशङ्कित इति चोध्यम् अन्यत् सबैसुगमम् । नन्ववस्फोटायनस्यति सूत्रे धाराप्रवाहन्यायेनातीत्यनुवृत्तिः उत मण्डूकप्लुतिन्यायेनाची- त्यनु वृत्तिरित्याशङ्कन समाधत्ते (अतीति निवृत्तमिति) मण्डूकानुवृत्ती प्रमाणन्तु इंद्रे चेति सूत्रे आरम्भसामर्थ्यान्नित्यमिदमिति भाष्ये उक्तमन्यथा गवेंद्र इत्यत्रातपरत्वाभावादसङ्गतिः स्यात, प्राचा तु इंद्रेच नित्यमिति पठितं तदसंगतम्, एतदव्यवीहतोत्तरप्लुतप्रगृह्येति सूत्रे नित्यमिति पाठात् भाग्येउनुपन्यासाश्चेत्यलम् (व्यवस्थितविभा- पतिदेव प्रातो गला ग्राह इति योगेच सद्विाधः मिथरते न विमाप्यन्ते गवाक्षः संशितव्रतमिति भाप्ये परिगणनातून च व्यवस्थितविभापयेव इंद्रे नित्यावङिसिद्ध इंद्रे चेति व्यर्थमिति वाच्यम् भाप्योक्तानितिक्ता- नां व्यवस्थितविमापात्ये प्रगाणाभावात् प्रकृत्यांतःपादमव्यपरे इति सूत्र नांत इति पाटेपि सर्वत्र विभाषेत्यरय गौशब्दस्य यद्यतप्राप्त तन्ने- त्यर्थपिसामञ्जस्यात्,प्नुनप्रणयत्यत्र नकारानुवृत्ती अचिप्लुतप्रगृथयो .

·है ॥ अच्सन्धिप्रकरणम् ॥ (१५) . रेव निषेधप्रतीतेरित्यत आह(अथ प्रकृतिभाव इति) ननु इंद्रे चेति सूत्रे वाग्रहणनिवृत्यैवास्यनित्यत्वे सिद्ध नित्यग्रहणस्य वैयर्थ्यमित्याशक्य योगविभागेन समाधत्ते ( नित्यमिति किमिति ) अत्र सूत्रे चि- ग्रहणन्तु यत्राचि एतयोः प्रकृतिभावस्तदनिमित्तककार्यस्यैवाभाव इति योधनार्थन्तेन जानु उ अस्य रुजतीत्यादौ सवर्णदीधैं जानू अस्य रुजतीति सिद्धिरिति बोध्यम् (इस्वविधिसामर्थ्यादेवेति ) न च हूस्वयणोविधानसामर्थ्यात् पर्यायसिद्धिरिति वाच्यम् अपदान्तादौ यणश्चारितार्थ्यात् (न कर्तव्यामिति) चेन प्रकृतिभावा- पकपणेपि चानुकृष्टं नोतरत्र इति परिभाषया ऋत्यक् इत्यत्र इस्वविधानसामर्थ्यस्यावश्यकत्वेनात्रापि तथैवोचितत्वादिति स व्यर्थ एवेति भावः । केचितुप्रकृति भावाभावपक्षे चक्रि अत्रेति सिद्धयर्थं चकार इति वदन्ति तदसत भाष्यानुक्तेः, सहितया अविव- आया ततूसिद्धेश्च चञ्यत्रेत्यत्र संयोगादिककारलोपस्तु न अचः परस्मिन्निति स्थानिवत्त्वात् पूर्वत्रासिद्ध न स्थानिवदिति निषेधस्तु न तस्य दोपः संय्योगादिलोपलवणत्वेष्विति निषेधादिति दिक् ॥ सिन्नित्यसमासयोः शाकल्यप्रतिषेधो वक्तव्य इति वार्तिके नित्य- ग्रहणप्रत्याख्यानादत आह ( न समासे इत्यादि ) पर्वाणस वक्तव्य इत्यत्र इवणिति करणे णिचि निष्पन्ने पार्शमिति न स्यात् पदसंज्ञाविधायकसिति चेत्यकरणे भवदीय इत्यत्र जश्त्वं नस्यादिति दिक् (वकिमिति) अयम्भावः सति हि वद्ग्रहणे क्षत्रिये ब्राह्मण- वदयामित्यादिशे आरोपितब्राह्मणत्ववानयमिति प्रतीतिस्तथैव प्रकृते आरोपितप्लुतत्त्ववादिति बोधे अग्नी इतीत्यत्र अग्नीति प्रेपणे परस्य चेति प्लुने तस्यासिद्धत्वादीदेदिति प्रगृह्यत्वे कृते तदाश्रये प्रकृतिभा- वपि प्लुतस्य श्रवणं भवति तद्ग्रहणाभावे तन्न स्यादिति वग्रहण- मिति, न च वद्ग्रहणसत्वेपि प्लुतवन्नेत्यर्थस्यैव लाभादिति वाच्यम् प्रसज्यप्रतिपधेन व्याख्याने गौरवात्, भाष्ये प्लुतकार्यन्नेत्यर्थस्तु फाल- तार्थाभिप्रायकः । न च इतिशब्दमात्रसापेक्षाप्लुतवदभावापेक्षया ·News ८.८८te (१६) ॥ फक्किा-मम-वितिः।। वाक्यसापेक्षप्लुतस्य वहिरङ्गासिद्धत्वादग्नी इतीत्यादी कथमस्य प्रवृत्तिरिति वाच्यम्,शब्दत उभयोः साम्यनिमित्तकत्वात् सूत्रवैयर्थ्या- खेति दिक् । ननु स्त्रियां नपुंसके वा अमू आसाते इत्यत्र मुत्वस्यासि- दत्तादेकारसुद्धया ईदुदोदिति सिद्धेरेतदुदाहरणकथनमसङ्गतमत आह (रामकृष्णाविति) तथा च पुल्लिङ्गे उदाहरणम् मुत्वस्यासिद्धन्वन्तु न आरम्भसामर्थ्यादिति बोध्यम् (चत्वस्यासिद्धत्वादिति) अयम्भा- वः यतोय त्रिपाद्यां विधीयतेऽतोऽनुस्वारदृष्टया बत्वस्यासिद्धत्वाद्ध- ल्परत्वाभावान्नानुस्वारः, अन्यथा इको यणचीत्यनन्तरमस्य पाठेन यणश्चानुवर्तनेनैव सिद्धे वत्वविधानं व्यर्थ स्यादिति, वस्तुतस्तु त्रि- पाद्यां पाठे प्रत्यङ्ग्यास्ते प्रत्यङ्घकरोदित्यादौ वत्वस्यासिद्ध- स्वेन उकारेशचे ङमो हूस्वादिति उमुडागमः सिद्ध्यति, अधुना तन्न स्यादिति वत्वविधानमिति बोध्यम् ( अर्थग्रहणं किमिति ) ननु प्रत्ययग्रहणपरिभापया तदन्तविधौ ईदूदन्तं सप्तम्यन्तमित्यर्थेनैव प्रत्ययलक्षणेन सप्तम्यन्तत्वात्सोमो गौरीत्यादी प्रगृह्यत्वे सिद्धार्थ- ग्रहणं व्यर्थम् न च सुप्तिङसमित्यन्तग्रहणज्ञापितया संज्ञाविधौ प्रत्य- यग्रहणे तईतग्रहणन्नास्तीति परिभाषया तदंतविधिनिषेधे सोमो गौरीत्यादौ दोष एवेति वाच्यम् तथा सति सूत्रस्यैव वैयर्सेन संझा- विधावित्यस्याप्रवृत्तः, न च ययीपपीत्यादौ परादिवद्भावेन दीर्घका- देशस्य सप्तमीत्वात्तत्रास्य चारितार्थ्यमिति वाच्यम्, तत्रापि सरसी यदीति भाष्येण यथोत्यादेरनभिधानात, किञ्चईकारांशे चारितार्थ्यपि ऊकारांशे व्यर्थस्य सद्भायात्, किश्च ईदूतौ सप्तमी प्रगृह्यम् अदसः एच द्विवचनामिति लघुभूतन्यासेनैव सिद्ध गुरुभूतन्यासकरगोन संक्षाविधावित्यस्याप्रवृत्तिसूचनादिति चेत्तदेव व्यर्थ सज्ज्ञापयति सप्तम्यर्थमाने पर्यवसन्नं यत्तदेव प्रगृह्यमिति तेन वाप्यामश्वो वाप्यश्च इत्यत्र संज्ञायामिति समासेजहतस्वार्थावृत्तिरिति पक्ष उत्तरपदार्थ- स्य पूर्वपदार्थ एव फोड़ीकारोत, वापीनिष्ठाधिकारणतानिरूपिताधेय- तावानश्व इति बोधेन प्रगृह्यत्वं सप्तम्यर्थेऽधिकरणे आधेयतायाःप्रवे ·॥ हलसन्धिप्रकरणम् ॥ (१७) Un८८ शात् सप्तम्यथमात्रवृत्तित्वाभावात् जहत्स्वार्थावृत्तिारीत पक्ष तु प्राप्ति- शद्वेष नेति बोध्यम् अल्पाच्तरमिति सोत्रप्रयोगेण कथमनच्त्वमिति भाष्यप्रयोगेण च वृत्तिघटकाच्पद कुत्वादीनामभावकल्पनात् इत्या- शयनाह (इत्यच्सन्धिरिति) ॥ * ॥ इति स्वरसंधिप्रकरणम् ॥ * ॥ (टोः फिमिति) षकारस्य पदान्ते जश्त्वविधानात्तत्रष्टुरघनिषेध इश एयति प्रष्टुराकूतम् (सर्पिष्टममिति ) अत्र हस्यात्तादाविति पत्त्यस्य जश्त्वं प्रत्यसिद्धत्वाजश्त्वाभावे तस्मात्परस्यापि ष्टुत्वनिषेधापत्तरिति समाधानकर्तुराशयः। न चात्र पत्यस्यासिद्धत्वात्सफारवुद्धया जश्त्वं कथन्नति वाच्यम्,जश्त्वं वाधित्वा रुत्वप्राप्तिः,तं बाधित्या पत्वप्राप्तिरि- त्येवं चक्रकापत्तेजश्त्वाप्राप्तेरिति दिक् ॥ ननु स्थानेऽन्तरतम उरण- रपर इति सहितयाप्रथमान्तपाठे स्थानिनामन्तरतम आदेशोभवतीत्यर्थे चतुर्मुख इत्यत्र रेफरूपस्थानिनोन्यादेशापेक्षया स्थानमात्रसारश्वे- मान्तरतम्याएणकाररूपानुनासिकः कुतो नेत्याशक्य सप्तम्यन्तपा- ठेन समाधयति (स्थानप्रयत्माभ्यामिति) अयं भावः सप्तम्यन्तपाठे भादेशानामन्तरलमें स्थानिनिसति आदेशो भवतीत्यर्थे अनुनासिकानां गमङणनेत्यादेशानां स्थानप्रयत्नाभ्यामन्तरतमे स्थानिनि स्पर्श चरितार्थस्य विधेः कथं विसदृशे रेफे प्रवृत्तिरिति न च सप्तम्यन्तपाठ- स्वीकारे दीर्घयणोऽसिद्धिःस्यात् आदेशानां यवरलानां केनापि सहा- न्तरतम्याभावेपि मात्राद्वयम्यूनकालिकत्वसादृश्याद्धस्कारादौ यण श्चारितार्थ्येन दीर्धेऽप्रवृत्तरिति सप्तम्यन्तपाठस्य दुष्टत्वेन चतुर्मुख इत्य- भानुनासिकः कुतो नेति वाच्यम् अनुस्वारस्य ययि परसवर्ण इति सूत्रात्सवर्णपदानुवृत्या सवर्णोऽनुनासिको भयतीत्यर्थे रेफोष्मणां सवर्णा न सन्तीति भाण्याद्रेफस्थानेनुनासिकाप्राप्तेरिति संक्षेपः(ककु- मन्त इति ) प्रकृतिप्रत्ययावशिष्टस्य यवादिगणे पाठात् सति हि अनुनासिकत्ये झयः परत्वाभावादेव झय इत्यनेन वत्वाप्राप्तौ यपादि- पर्युदासाथै तस्मिन्गणे पाठस्यवैयर्थ्यात् । किञ्च यचि भ तसौमत्यर्थे इति संहितया पाठे तात्पूर्व चत्वेन दकारप्रश्लेपाङ्गत्वेनाप्येतत्समाभातुं ३ ·(१८) ॥ फक्किका-मर्म-विकृतिः ।। ८ccc शक्यत्वात् ॥ (पदस्थति किं गम्यते इति) यदि च नश्वापदान्तस्यति स्प्रेण अपदान्तस्य मस्य चेदनुस्वारस्तदा झल्येवेति नियम इत्युच्यते तवा उत्तरार्थ पदान्तग्रहणमिति चोध्यम् । ( ख्यालादेशे नेति .) अयं भावः चक्षिको ल्युटि चक्षिङः ख्यामित्यत्र लशा- दिरयमादेश इति भाष्यात खशापादेशे शस्य यो घेति यत्वे तस्यासिद्धत्वादम्परत्वाभावेन रुत्वाप्राप्तैरिति । न च अशनयोश्चति निषेधात्कथमत्र- ख्यामादेश इति वाच्यम् बहुलन्तण्णग्नवधकगाभ- विचक्षणाजिराद्ययेष्विति वाति के बहुलग्रहणान्निषेधाप्राप्तेः। अत एव भाप्ये खशामादेशस्य पुख्यानमिति प्रयोजनमुक्तमिति चोध्यम् । (येन नाप्राप्ताचिति) येन नाप्राप्ती यो विधिरारभ्यतेस तस्य वाधको भवतीति म्यायशरीरम, यत्कर्तृकावश्यकप्राप्तौ यो विधिरित्याधर्थस्तेन घासाती- ममित्यत्र शपरे विसर्जनीयः विसर्जनीयस्य सः कुप्पो कापी चेत्येतेषां प्राप्ती उक्तन्यायेन विस्जनीयस्य स इत्यस्य वाधेपि परत्वाच्छपरे विसर्जनीय एवति भावः ॥ इति हलसंधिः ॥ (भप्रत्ययस्य किं, अग्निः करोतीति) न च स्थानिवत्सूत्रदृष्टया विसर्गविधायकस्य त्रैपादिकत्येनासिद्धत्वात्पदान्तस्वाभावेन प्रत्यया- भांधेन च विसर्गपत्ययोर्भावाभाघस्योपपादनमशक्यमिति वाच्यम्,इद- मेवाप्रत्ययग्रहणं शापयति पतिपटितातिदेशानां त्रिपाद्यामपि प्रवृत्तिरि- त्यदोपात।न च दुःकरोतीत्यत्र प्रत्यययसम्बन्धिविसर्गस्य पत्वधारणा याप्रत्ययग्रहणस्य चारितार्थन कथं झापकत्वमिति 'घाच्यम्, तथा सति न पदान्तेतिसूत्रेद्विवचनादिग्रहणेनोक्तार्थस्य शापनातू, ददातीति दुः भौणादिको प्रत्ययः। ननु मातुः कृपेत्यत्र पत्वं कथम्नत्यस माह (एकादेशशास्त्रस्यति) एवञ्च एकादेशशास्त्रे ऋत उदिति तन्निमित्त- फत्यं परम्परया विसर्गस्येति भावः। भाष्ये तु एकादेशशास्त्रनिमिचा- दिति प्रचुरः पाठः। एकादेशशास्त्रे निमित्तं यस्यतस्मादित्यर्थे न दोषः । न च पत्वतुकारेसिद्ध इत्यनेन पत्वे कर्तव्ये एकादेशशास्त्रस्यासिद्धः स्वान्न पत्यप्राप्तिरिति याच्यम, पदांतपदाधंयोरेवैकादेशोऽसिद्ध इति .

·स्वादिसन्धिप्रकरणम् ॥ (१६) ganemewane चार्तिकेन प्रकृते तदभावात् ॥ ( कृत्वोर्थे किमिति ) न च द्वित्रिभ्यां सुजन्ताभ्यां साहचर्याच्चतुःशब्दोपि सुजन्त एव गृह्यते इति चतुष्क- पाल इत्यत्र न दोष इति याच्यम्, अनेनैव कृत्वोर्थग्रहणेन साहचर्य- परिभाषाया अनित्यत्वज्ञापनात् तेन दीधीवेवीटामित्या धातुसाह- चर्येऽपि आगमस्येटो ग्रहणमिति । न चैवमपि इदुदुपधस्य सकारस्य यो विसर्ग इत्यर्थो भाष्ये दर्शितः। एवञ्च चतुष्कपाल इत्यत्र दोष एवेति याच्यम्,विसर्गमादाय उपधात्वाभावेऽपि स्थानिनिमित्तमुपधात्वं प्राध- मित्यत्रैव भाष्यतात्पर्यात, अत एव सूत्रे चतुर्ग्रहण सार्थकमिति दिए । ('सामर्थ्यमिह व्यपेक्षा)न एकार्थीभावः व्यपेक्षा च पृथगर्थानां पदा- नासाकांक्षावशात्परस्परसम्बन्धरूपा स्वार्थपर्यवसायिनां पदानामफा- र्थोपस्थितिजनकत्वमेकार्थीभावत्वम्, अत्र प्रमाणन्तु नित्यं समासे इति सूत्रे समासग्रहणम्, अन्यथा सामर्थ्यानुवृत्या एकार्थीभावस्य समासरूपतया समासलाभात्तद्वैयर्थ्य स्पष्टमेवेति,नित्यग्रहणमप्युक्तार्थे शापकामिति बोध्यम् । ननु सर्पिष्कुण्डिकेत्यत्र नित्य समासे इत्यनेन षत्वे सिद्ध कस्कादिगणे पाठो व्यर्थ एवेत्यत आह (फस्कादिष्विति व्यपेक्षाविरहेपीति)आनय सर्पिः कुंडिका तिष्ठति इत्यप्रेत्यर्थः व्यपेक्षाया- मिति इदं सर्पिः कुण्डिकाया इत्यत्रेति भावः कचित्तु कस्कादिपाठ उत्तरपदस्थत्वेऽपि परमसर्पिःकुण्डिकाया इत्यत्र षत्वार्थ इत्याहुस्तन्न नित्यं समासे इति सूत्रेऽनुत्तरपदग्रहणवैयर्थ्यात् । अव्युत्पत्ति- पक्ष इदुदुपधस्येत्यनेन सिद्धत्वाच्च व्युत्पत्तिपक्षे दोषोपि न सुफरः प्रातिपदिकविज्ञानाच भगवतः पाणिनेः सिद्धमिति भाष्येण अध्यु- त्पत्तिपक्षस्यैवोणांदिष्वादरात, अतएव शंख इत्यादी भायनेयीति न चहुलग्रहणात्समाधानन्तु अगतिकगतिः, सर्पिपा यजुपेत्यादी बहुल- ग्रहणादेव पत्वमिति भाष्ये स्थितमिति विक ॥ ननु अतः कृकमीत्यत्र- तपरफरणत्वेन भास्कर इत्यत्र कथं सत्वमित्यत माह (कस्कादिषु भास्कर इति)॥ इति विसर्गसन्धिः ॥ (खोजसमाडिति ) अयं भाषः स्वादिविधायक प्रक्रियालाघयाय ॥

·(२०) ॥ फक्किका-मर्म-विवृत्तिः।। Rece सुग्रहणमपनीय सरस्थाने सरेय पाठ्यः पथिमथ्यभुक्षामादित्यनेन दीर्घाकारविधानात्सौ परे दीधे नेति ज्ञापनातू सुपि चेतिकरणेपि राम इत्यादी न दीर्घशङ्कापीति प्रष्टुराकूतम् । अत्र न्यासे यशो- त्यत्र उत्वम्प्रति रुत्वस्यासिद्धरवादुत्वानापत्तेः, उत्वविधानन्तु रुविधानवादिमते शिवोऽयं इत्यादौ चारितार्यात, न चाप्लुतादू- ग्रहण सामर्थ्यादुत्वे रस्य नासिद्धं अन्यथा सुस्रोता अत्र स्नाहीत्यत्रो स्वाप्राप्तरिति वाच्यम्, पतु जात३रत्र स्नासि किमित्यादी अनन्त्यस्यापि प्रश्नाख्यानयोरिति प्लुते अप्लुताद्ग्रहणसार्थक्येन झापकत्वासभंवात अत इत्यत्र तपरफरणादेवासिद्धत्वाभावे इदं चिंत्यमिति केचिदिति संक्षेपः।। (यत्वस्यापवाद इति ) उत्सर्गशास्त्राप्रवृत्तिविषये चारि- तार्थे सति कृते च तस्मिञ्चारितार्थमिति तक्रन्यायमूलफ-येननामा- प्तिन्यायवाघजीजस्य सत्वेन तेन न्यायेन बाधे पुनः स्थानित्वेन यत्य- न्नेति, यथा सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां तक्रं कौण्डिन्यायेत्यत्र तक्रदानेन दधिदानबाधे पुनधिदानं नेति तद्वदिति प्राचीनाः (शिवो- Wि इति) न चात्र गुणावसरे प्रथमयोरित्यनेन तदाधे तस्य नादि- चीति निषेधेपि भ्रष्टावसरन्यायात्कथं गुणप्राप्तिरिति वाच्यम,तौ सदिति निर्देशेन तन्न्यायस्यात्र शास्त्रेऽनाश्रयणात्,देवदत्सहन्तृहतन्यायस्य तु विषयतैव नास्ति,हते देवदत्से तवंतरि तेपिन देवदत्तजीवनम् देवदत्त- हननप्रसक्तयशदत्तहननेत्वस्त्येव जीवनम् प्रकृतेपि गुणप्रसक्तिहननोद्यत दीर्घस्य नादिचीति निषेधे गुणप्रसक्तिरस्त्येवेति योध्यम्(तत्सामर्थ्या- दिति)प्रतियोगित्वेन प्लुतस्याश्रयणसामर्थ्यात् तस्य नासिद्धत्वमित्यर्थः। नच पयसि अटति पयो ददातीत्यर्थे भागच्छ हे पयोट मागच्छ पयोद इत्यादी दूराद्धृते चेति प्लुते गुरोरनृत इति च प्लुते तस्यासिद्धत्वा- भावेन उत्वं न स्यादिति वाच्यम्, एकपदस्थवर्णसापेक्ष उत्त्वे कर्तव्ये वाक्यसापेक्षप्लुतस्य बहिरङ्गत्वेनासिद्धस्यादुत्वे प्लुतसिद्धिः । प्रति- योगित्वेन तदाश्रयणसामधेिन नाप्राप्तिन्यायेन सकललयप्राप्ति- फस्य पूर्वत्रासिद्धमित्यस्यैव वाधः, न बहिरङ्गपरिभापायास्तस्याः ·।। स्वादिसन्धिमकरणम् ॥ (२१) DEREDEDORE NEDERSDENCERE TENDE सकललक्ष्यप्राप्तिकत्वाभायात, एहि सुस्रोता अत्र स्नाहीत्यादावुत्त्व- स्यापि पदान्तरसापेक्षरवेन बहिरङ्गत्वादियन्यत्सर्वं स्वयमूहनीयमिति दिक् ॥ (असन्धिः सौत्र ति): सूत्रे रान्तं सान्तं धानुकृत्य यत्वे यलोपे च संध्यभावो न्याय्य एवेति ॥ ( देवाः सन्तीति ) ननु विसर्गयत्ययोः प्राप्तौ यत्वस्यासिद्धत्वाद्विसर्ग एवेत्याशयेनाह यद्यपीति ॥ रोरिति समुदायरूपाश्रयणादिति स्थान्यवयपालत्व- व्याप्यधावच्छिन्मोद्देश्यताके कार्ये न स्थानिवदित्यर्थे रेफरूप- विसर्गस्थानिवृत्यल्पव्याय्यधर्मायच्छिनोद्देश्यताकयत्वविधैरभावान्न स्थानिवत्वमिति भावः । यदि च भो भगो इतिसूत्रस्थभाष्यसंगोपना- यत्ववृत्यल्त्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नस्थानितानिरूपितादेशतावमिकारो पप्रकारीभूतधर्मावच्छिन्नोदेश्यताककायपि न स्थानिवदित्युच्यते तदा छन्दःसु पयःस्वित्यादौ दोषः, तत्र रोः सुपीत्यनेन विसर्गः रुत्वन्तु नाल्त्वव्याप्यधर्म इत्यनल्विधावित्यस्याप्राप्तेरित्यलं, पल्लवितेन ॥ (निपातास्तेषामिति) तेषामपीत्यर्थः, अपिना विभाषाभवद् भगवद्ध- धता मोच्चावस्येति वार्तिकनिष्पन्नरान्त प्रहणम्, न चास्य लाक्षणिक- स्वान्न प्रहणमिति वाच्यम्, भुवश्च महाव्याहृतेरिति सूत्रे महाव्याह- तिग्रहणेन तस्या अनित्यत्वात् ॥ ननु ढलोपे इत्यत्र सप्तमी- श्रुत्या तस्मिन्निति परिभाषोपस्थित्या सिद्धे पूर्वग्रहणं किमर्थमित्यत माह ( पूर्वग्रहणमित्यादि ) अयं भावः तद्ग्रहणाभावे अलु- गुत्तरपदे इत्यनेनोत्तरपदोपस्थिती उत्तरपदस्थढकाररेफे परे इत्यर्थे उत्तरपदशब्दस्य समासचरमावयवे रूढत्वेन पुना रमते इत्यादी दीर्घानापत्तेः । न चैवमगाग्रहणवैयर्थ्यमिति वाच्यम् आतृढ आवृद्ध इत्यादी चारितार्थ्यात् । सूत्रवैयर्थ्यन्तु न शक्य लिहो ढोकनं रक्ता- निर्गतं लीढौकनं नीरक्तमित्यादौ चारितार्थ्यात् । न चात्र ढलो- पादेस्पादिकत्वेनासिद्धत्वान्न दीर्घप्रवृत्तिरिति वाच्यम्, सूत्रारम्म- सामयनासिद्धत्यपाधादिति ॥ ढे लोपोऽपदादावितिं वार्तिकस्या- पीयमेव गतिः (अजर्घा इति) गृधैर्यलोपे लङि सेरिलोपे हल्ङन्यादि लोपे रपरे गुणे च । भभावजरत्वे च त रोरिलोपे दूलोपदीर्धे च भवेदजर्धाः ॥ * ॥ इति स्वादिसन्धिः ॥ * ॥ ॥ * ॥ * ·(२२) । फक्किका-मर्म-विकृतिः॥ ८८७ २८८८८८encroe पदलक्षणाया वाचोऽन्वाख्यायकम् घाफ्यलक्षणाया घाचोऽर्थलच- णम्म्याकरणमित्यभियुक्तव्यवहारवलेन अस्मिन्छास्त्रे पदस्य मुख्यत्वात् पदसंशाविधायके च सुपः प्राथम्यात्तत्सम्पादिकां संज्ञा- माह ॥ (अर्थवदिति) ननु राजनू उस पुरुष सु इत्यादिसमुदायस्य प्रत्ययान्ततदादिभिन्नत्वेन पूर्वेणव प्रातिपदिकत्वे सिद्ध समासग्रहण- सन्यर्धम, न च राशः कुमारी राजकुमारीत्यत्र अन्तरलत्याद्धल्छया- दिलोपे अनुपसर्जने स्त्रीप्रत्यये तदादिनियमाभावेन अर्थादतदादावपि तदादित्वारोपेण राजन् उस् कुमारीत्यस्य प्रत्ययान्ततदादिभिन्म- स्वाभावेन पूर्वेणाप्राप्तौ समासग्रहणमावश्यकमिति वाच्यम् । “अन्त- रङ्गानपि विधीन्यहिरङ्गो लुग्वाधते" इति परिभापया शूयमाणसुपा समासे राजन् उस कुमारी सु इत्यस्य प्रत्ययान्ततदादिभिन्नत्वेन संज्ञासिद्धः। न च एप बन्ध्यासुतो यातीत्यादी वन्ध्यासुतशब्दस्या- स्यन्तनिरर्थकस्य प्रातिपदिकत्वाय समासग्रहणमिति वाच्यम्, वैया- करणमते चौद्धार्थस्य स्वीकारेण तदादाय पूर्वणव सिद्धेरिति चेदत आह (पूर्वसूत्रेणति) पूर्वभागः पद्मिति स्वातन्त्र्येण प्रयोगार्थिवत्प- एमित्यर्थः, तेन गवित्ययमाहेत्याद्यनुकरणे गो इत्यादेः सुवन्तत्वाभा- घेपि उक्तरूपपदत्वान्नियमफलसिद्धिः, अनुकरणञ्चानितिपरमित्यने- नेतिपरत्वाभावपि अनुकरणत्वयोधनात् तस्यापि स्वातंत्र्यण प्रयोगाई- स्वम्, पूर्वभागः पदमित्युपलक्षणम, उत्तरस्तु प्रत्ययो नेत्यपि वोयम्, तेन जन्मवानित्यादौ नेति मनोरमायां स्पष्टम् । वस्तुतस्तु पूर्व इत्याक्षिप्तः परोऽपि स्वातन्त्र्येण प्रयोगार्थवानेव गृह्यते, तेन पुत्रकाम्यादौ न दोप इत्यलम, ननु उक्तज्ञापनोत्तरं समासग्रहणस्य चारितार्थ्याभावेन कथ झापकत्वमिति चेच्छृणु यावताम्बिनाऽनुपपत्तिस्तावत् सर्व ज्ञापयतीति न्यायात, पूर्वभागपद्घटितसंघातातिरिक्तार्थवत एवं ग्रहणमिति सङ्कने- चन समासघाक्ययोः संशाया अप्राप्तौ समासग्रहणस्य चारितार्थ्यात लोकन्तु न नियमशरीरम्, किन्तु साजात्यप्रदर्शनम्, युक्तञ्चतत् व्यर्थीभूतशास्त्रीयोहेश्यतावच्छेदकव्यापकम्वैर्थ्यप्रयोजकशास्त्रीयोहे- श्यतावच्छेदकव्याप्यं यदूपन्तद्रूपाच्छन्नातिरिक्तत्वेन बैययप्रयोज- ·. C6Me ॥ अजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् ॥ (२३) wirendreesexse कशास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्ने संकोच, इत्येव नियमाकारः । प्रकृने व्यर्थीभूतसमासग्रहणरूपशास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकसमासत्व- व्यापकं चैयर्यप्रयोजकार्थवच्छास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकार्थवत्वव्याप्यं यद्रूपं पूर्वभागपद्घटितसंघातत्वन्तद्रूपातिरिक्तत्वेन .. धैयर्थ्यप्रयो- जकशास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नेर्थवति सङ्कोच इति दिक ॥ ननु रमा गौरीत्यादी प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहण- मित्येव सिद्ध ङयाग्रहणाङ्कमर्थमित्यत आह ( प्रातिपदिकग्रहणे इत्यादि ) याभ्याम्प्राङ् माभूदिति तेनार्यका आयिका लो- हितिका लोहिनिकेप्ति सिद्धम् । अन्यथा .खार्थिकत्वेनान्तरङ्गत्वा; स्कनि आतः स्थानिकत्वाभावादुदीचामातः स्थाने इतीत्वन्न स्यात् । सथा च प्रत्ययस्थेति नित्यमित्वे आयिकेत्येकमेव स्यात् । एवं लोहितिकेत्येव . स्यादिति । ङ्याग्रहणं, स्त्रीप्रत्ययमात्रोपलक्षणम्, सेन युवतिरिति सिद्धम् । अन्यथा युनीतिरिति स्यात् । तद्धितोपि स्त्रीप्रत्ययातिरिक्तपरो व्याख्यानात, फलन्तु . युवतिरित्येव । एवं संमासान्तातिरिक्त एव तद्धितो गृह्यते तेन बहुगोमत्का इति सिद्धम्, अन्यथा कपः प्राङ् डीपि बहुगोमतिकेति स्यादिति प्राची- नाशयः। शेखरे तु अत्यन्तस्वार्थिकानां सुवुत्पत्तेः पूर्वमेवोत्पत्ति- रिति स्वीकृत्य लोहिताल्लिङ्गवाधनम्बोति वार्तिकेन लोहितिका लोहिनिफेति रूपवयमुक्त्वा आयिकेत्येकमेवेति प्रतिपादितम् । अत्र युक्तायुक्त स्वयमूहनीये, वस्तुतस्तु स्वार्थद्रव्यलिङ्गसंख्याकारक प्रयुक्तकार्याणाङ्क्रमिफत्वमिति . भाष्यादेवोक्तरूपद्वयं सिद्धान्नि- यमफलञ्चिन्त्यमिति, मनोरमायां स्थितम् । न च मूलोक्तनियम- म्विनापि उदीचामातः स्थाने यक्पूर्वाया इति सूत्रारम्भसाम- र्थ्यादेवोक्तफलसिद्धिरिति वाच्यम्, आये वप्रतिकृतेत्यर्थे आयिके- स्यत्र इवे प्रतिकृताविति कनः पूर्व टापि तत्र सूत्रस्य चारिता- र्थ्यादिति दिक् । ( रुत्वविसर्गाविति ) अत्र यद्वक्तव्यन्तत्प्राङ् नि- रूपितम्, ननु सम्बुद्धेः प्रत्ययत्वेन यो यः प्रत्ययः. स स भङ्गात्परी- ·८८८ cccer (२४) ॥ फक्किका-पम-विकृतिः।। hemicene भूतः प्रत्ययत्वात् प्रकृतिविशेषोदेशेन विहितत्वात्, अगसंधा- विधी निमित्तकत्वाचा इत्यनुमानेन येन विना यदनुपपन्नम्तेन सदा- क्षिप्यते यथा पीनोयन्देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते इत्यत्र पीनवा- नुपपत्त्या रात्रिभोजनाक्षेपस्तद्वदङ्गाक्षेपे येन यदाक्षिप्यते तस्य तत्रैवान्वयस्य औचित्यात् इति, भङ्गात्परा या सम्बुद्धिस्तवयवो यो हल् स च लुन्यते स च एहस्वाभ्याम्परीभूतश्चेदित्यर्थों युक्तस्तथा च हे कतरदित्यत्र ह्रस्वात्परत्वेन हलो लोपः स्यादि त्यतिव्याप्तिः स्यादिति, तत्परिहाराय लक्ष्यानुरोधाच्च भन्यत्राप्य- न्वय इत्याशयेनाह (सम्बुद्ध्याक्षिप्तस्यति) न च अङ्गात्परा या सम्युद्धि- स्तदवयवो यो हल स च लुप्यते स च सम्बुद्धिरेखाभ्यां परीभूता चदित्यर्थ हे कतरदित्यादौ न दोप इति वाच्यम्, हे कुलमित्यादी दोषस्य तादवस्थ्यात् । केचित्तु अन्तादिवद्भावेन एकादेशविशिए अङ्गत्वसम्बुद्धित्वयोरतिदेशेनाव्याप्तिदोषपरिहार इति, तन्न उमयत आश्रयणे अन्तादिवद्भावाभावात,हखसम्वुद्ध्यो पौयापर्यव्यहाराभावाच नचैकदेशधिकृतन्यायेन मकारे सम्बुद्धित्वमादाय न दोष इति वाच्यम् अद्धविकारे भर्दाधिकधिकारे वा तन्यायाप्रवृत्तः, न च सिद्धान्तपि सम्बुद्धिस्वस्य सकारमात्रवृत्तित्वेनाल्बिधित्वात्स्थानिवत्वाभावेम कथ- म्मकारे सम्बुद्ध्यवयत्वमिति वाच्यम्, एकवचनत्यस्योकारविशिए- सुशब्दवृत्तित्वेनाल्विधित्वाभावात् । केचित्तु परादिवद्भावेन असं- बुद्धित्वं, कुलिति हलन्ते एकदेशविकृतन्यायेनाङ्गत्वमानीय न दोष इति वदन्तीति प्राचीनमतम् | नवीनास्तु सम्बुद्धेः प्रत्ययत्वेन प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणमिति परिभाषया तदादेरुप- स्थितौ तदादेः परस्यासस्वुद्धरित्यर्थ एव युक्तः, अङ्गाक्षेपस्तु न सम्भवः सम्वृद्धित्वज्ञाने अङ्गानपेक्षणात् । आक्षिप्तस्य शान्दयोधेऽन्व- ये मानाभावाश्चेत्याशयम्वर्णयन्तीति दिक् ॥ (हरे विष्णो इत्यत्र) अपरनिमित्तकत्वेनान्तरनत्वात्सम्बुद्धिलोपे प्रत्ययलक्षणेन पुनर्गुणे -- ·॥ अजन्नपुल्लिङ्गप्रकरणम् ॥ (२५) च रूपसिद्धी एग्रहणं किमर्थम् । न च सेप्रभृतीनां सन्यु- द्विलोपाय तग्रहणमिति वाच्यम्, तथा सति ए इत्येव सिद्धेः । प्रत्याहाराअगाड्रिमर्थमिति प्रष्टुराकृतम्, परत्यादित्यभ्युशयः, नित्य- त्वादेति सम्यक् परावाधिकनित्यस्य बलवत्वात, नन्वस्तरङ्गा- त्वेन शङ्कायान्नित्यत्वेन समाधानन्न युक्तिसहन्नित्यादन्तरङ्गस्य यलीयस्त्वादित्यत आह ( चनति ) चेनानवकाशत्वसंग्रहः, एव- चानवकाशत्वाद् गुणे लोपो न स्यादित्येङ्ग्रहणम् । न च सिद्धा- न्तपि सन्निपातपरिभाषाविरोधात्कथं लोपप्राप्तिरिति वाच्यम्, गुणा- त्सम्बुद्धरिति वक्तव्ये एतस्वग्रहणसामर्थ्यात् सन्निपातपरि- भापाया अप्रवृत्तेः । अत एव हे लक्ष्मि इत्यादी लोपसिद्धिरिति दिक ॥ ननु पर्याणमित्यत्र अड्व्यवायोपि उपसर्गादसमासेपि योपदेशस्यति णत्वे सिद्धे किमर्थमाङ्ग्रहणमित्यत आह ( पद्- व्यवायेति ) अनुस्वारोपलक्षणामिति, तेन तूंहणम्बृहणमित्या- दो णत्त्वम्, प्रेन्वममित्यादौ न, यथा नक्षत्रन्दृष्ट्वा पाचं विसृजेदिति विधौ नक्षत्रपदस्य कालविशेषोपलक्षकत्वेन सत्यपि दिवा नक्षत्रदर्शने वाङ्न विसृज्यते, एवन्नुमग्रहणस्यानुस्वारोपलक्षकत्त्वेऽनुस्वाराव्यर्व- धानेन णत्यमिति। (अयोगवाहानामिति)न विद्यते वर्णसमाम्नाये योगो येपान्तेब्योगाः वाहयन्ति प्रयोगन्निहियन्ति ते वाहाः अयोगाश्च ते चाहा अयोगवाहाः। भवामि भविष्यामीति भवतेलटि लटि च रूपम्, अत्र तदादिग्रहणाभावे भूधातोरेव मिपो विधानात्तस्यैवाङ्गत्वे अतो दी? यषीति दीघों न स्यात्, इद सूत्रन्तु आमि चिकीर्षामीत्यादी चरितार्थम्, एवं करोमीत्यादौ गुणार्थमपि तदादिग्रहणम्, अतो दीर्घा यत्रीत्यत्र सूत्रारम्भसामर्थ्यादङ्गाधिकारवाध इति केचित् । (विकरण- विशिष्टस्यापीति ) प्रकृतिप्रत्यययोर्मध्ये यः पतितः स विकरण इति । (विधिरिति किमिति ) अयम्भावः यः प्रत्ययो यस्मात्पर इत्यर्थे स्त्री- शब्दादि यत्प्रत्ययस्य परत्वेनाङ्गत्वापत्तौ स्त्रिया इत्यनेनेयङादेशः स्यातू, इदम् शब्दात्किमिदंभ्याम्वो घः। इति वतुपि वकारस्य घत्वे आयनेयीति - इयादेशे इदङ्किमारीशकीसि इम. ईशादेशे. यस्येति - ४ ·(२६) ॥ फक्किका-गर्म-विवृतिः ॥ ८८८ चेतीकारलोपे उगत्वान् ङनापे इयतीति सिद्धम्, न चान यस्योति लोपस्यामीयत्वेनासिद्धत्वान्न दोप इति वाच्यम्, यस्यति लोपापेक्षया स्त्रिया इति सूत्रेऽधिकस्य स्त्रीशब्दस्यापेक्षत्वेन समानाश्रयत्वाभावात, तत्वञ्च असिद्धत्वाधयशास्त्रसम्बन्धिनिमित्तसमुदायान्न्यूनानतिरिक्ता- श्रयकत्वामाते, न च वामशसोरित्युत्तरसूत्रसाहचर्येण स्त्रिया इति सूत्रस्यापि सुप्येवाजादी प्रवृत्त स्त्रो इयतीत्यादी न दोप इति वाच्यम् सूत्रान्तरसाहचर्यस्य भाष्येऽहटत्वात् । किञ्च भनक्तीत्यादी इनाम परे भशब्दस्याङ्गसंशायां अतो दोधों यणीति दीघोपत्तः। न च भूसुवो- स्तिडीति सूत्रात्तिोऽनुवृत्ती तिङ् सार्वधातुके दीर्घविधानान्न दोप इति वाच्यम्, शाजनोजति सूत्रस्थभाष्यविरोधापत्तेः । तत्र हि भाष्ये जविधानेपि अतो दीधा यमीति दीघे जानातीति सिद्धो दीर्घा- चारणमङ्गवृत्तिपरिभाषां ज्ञापयतीत्युक्तम् । तिङोऽनुवृत्तो श्नाप्रत्य- यस्य तित्वाभावेन भाष्यविरोधः स्पष्ट एव, किश्चात्र वारणेपि अभ- नकगित्यत्र अकचिपरेङ्गसंज्ञायाम् अल्लोयोन इति लोपापत्तेः। नचात्र अल्लोपो नो नाके इति न्यासेन न दोप इति वाच्यम, अशब्दस्य श्री विभक्ती औ इति, वारि औ इत्यत्र परादिवद्भावेन प्रत्ययत्वाद्विभक्ति- त्वाच्च तस्मिन्नङ्गसंज्ञायामिकोचोति नुमापत्तः । न चेकोचीति सूत्रे सुपोऽनुवृत्यैव सिद्धे विभक्तिग्रहणमनतिदिएविभक्तिग्रहणामिति प्रकृतेतिदिष्टावभक्तौ न दोष इति विधिग्रहणफलञ्चिन्त्यमिति वाच्यम्, एवं सति महतो वंशस्तम्वाल्लट्वानुकर्षणवल्लाधवाभा- धाद्विधिग्रहणकरणस्यैवाचित्यादिति दिक् ॥ (प्रत्यये किमिति) प्रत्ययविशिष्टस्यति विशिष्टस्याङ्गसंज्ञायां रामाभ्यामित्यादौ दी? न स्यादिति भावः । नचाङ्गावयवस्थातो दीर्ण भवतीत्यर्थं रामाभ्या- मित्यादौ न दोय इति वाच्यम्, राज्ञः पुरुषो राजपुरुष इत्यादी प्रत्ययलक्षणेन अन्तर्वर्त्तिविभक्त्या पदवे कर्तव्ये न लुमताङ्गस्यति निषेधान्नलोपानापत्तेः सिद्धान्ते तु अङ्गेन प्रत्ययाक्षेपात् प्रत्यये परतः पूर्वस्य कार्य एव निपेधप्रवृत्या प्रकृते तद्भावेन न दोप इति । न च न लुमता तस्मिन्निति न्यासेन न दोष इति वाच्यम्, वनश्चेत्यत्र .

·।। अजन्तपुंल्लिङ्गमकरणम् ।। (२७) सर उरदत्वस्य परनिमित्तकत्वामान स्थानिवत्वेन सम्प्रसारणत्वाला- भान्न सम्प्रसारण इति निषेधाप्राप्त्या वकारस्य सम्प्रसारणापत्तेः । सिद्धान्ते तु अङ्गेन प्रत्ययाक्षेपादुरदत्वस्य परनिमित्तकत्वमिति चोध्यम् । न च न सम्प्रसारण इति सूत्रे सम्प्रसारणपदं सम्प्रसारण- स्थानिके लाक्षणिकमिति प्रकृते न दोप इति वाच्यम् । देवदत्त ओदनमपाक्षीदित्यादी देवदत्तोसरं 'सुपन्निमित्तीकृत्य लुपर्यन्त- स्याङ्गसंज्ञायां देवात्पूर्वमप्यडागमापत्तेा नचाविधायके ङ्गाननुवृत्त्या तदादिपदोपस्थित्या च तदादेरड् भवतीत्यर्थे प्रकृते न दोप इति चाच्यम्, अनेकत्रानककल्पनापेक्षया प्रत्ययग्रहणकरणे एव लाघवा- दिति संक्षेपः । द्वयोः सम्बन्धः सन्निपातस्तल्लक्षणजायमानो विधिःस स्वातिरिक्तसम्बन्धविघातके शास्त्रेनिमित्तम्भवतीत्यर्थिकया सन्निपातपरिभाषया दीर्घाभावमाशक्य अनित्यत्वेन समाधयति (कटायोति) न चास्य निर्देशस्याकृत्सार्वधातुकयोरिति दीघेणोपपत्ते- रनित्यताशापकङ् कथमिति वाच्यम्, तस्यापि सन्निपातपरिभापया- प्रवृतेः। किञ्च अकृदिति पर्युदासेनासुप्येव प्रवृत्तेरिति दिक्(पहुवचने किमिति) अयम्भावः राम इत्यादी प्रत्ययः परश्चेत्यादिनिर्दशात् पह खादित्यत्र इदुदेङ्सम्बुद्धरित्येव सिद्ध हस्खग्रहणाच सौ परे एत्वन्नेति ज्ञापनान्न दोपः, रामस्येत्यत्रापि टाङसीतिसूत्रेण उसोस्यविधानेन पररूपेणैव सिद्धन दोषः । नचास्येत्यत्र हलादित्वाभावद्धाल लोपो न स्यादिति वाच्यम्,आपि लोप इति न्यासेन टोसोरनक इति न्यासन च विषयविभागाल्लोपसिद्धेःरामाभ्यामित्यत्र सुपि चेति सूत्रारम्भ- सामर्थ्यादेव न दोषः । रामायेत्यत्र चारितार्थ्यन्तु न शक्यम्, डेरय इति करणेन अकारोच्चारणसामत्पिररूपवाधे दीर्घेणैव सिद्धे- रिति प्रश्नः। रामाभ्यामित्यनेव रामेभ्य इत्यत्रापि एत्वम्वाधित्वा दीर्घापत्तः, एत्वन्तु रामेष्वित्यादौ चारितार्थ्यमित्युत्तरम् । ( झलि किमिति ) उतो वृद्धिलुकि हलीत्यतो हलीत्यनुवृत्तौ रामा इत्यादौ न दोषः । सन्निपातपरिभाषाविरोधाद्रामाणामित्यादौ न दोप इति प्रश्नः (रामाणामिति) । अस्मादेव ज्ञापकादेत्वे सन्निपातपरिभाषा न ·(२८) ॥ फक्किा-ममे-विशतिः ।। ८ प्रवर्तते इति ज्ञापनाद्रामाणामित्यत्र दोष इत्युत्तरम्, अतएव सर्वपा- मिति निर्देशसिद्धिरिति दिक् (पचध्वमिति) न च बहुवचने सम्ये- दिति न्यासे न दोप इति वाव्यम, सम्पूर्वकादमधातोः समो गमृच्छि- भ्यामित्यात्मने पदे लिङि सङ्गसीरन्नित्यत्र सादिवहुवचनसत्वेन एत्वापत्तेः। (अत एव सः सीति) प्रयत्नभेदाचाभावादित्यर्थः, न च चयो द्वितीया इति द्वितीयार्थन्तद्विधानमिति वाच्यम्, सकारमात्र- निमित्तकान्तरङ्गे द्वितीयादेशे कर्तव्ये सकाराद्यार्द्धधातुकनिमित्तकब- हिरङ्गस्यासिद्धस्वात्प्रकृतवार्तिकाप्रवृत्तेरिति प्राचीनाशयः । ननु नामीति सूत्रापेक्षया सुपि चेत्यस्य परत्वेन रामाणामित्यत्र तेनैव दी सिद्धेऽत्रत्यलेखो न युक्तिकर इत्यत आह ( सुपि चेति नामीत्य- नेनत्विति) न च कतीनामित्यत्र दीपि पट्त्वसत्वात्सन्निपातपरि- भाषाया अप्रवृत्ती नामीति सार्थकमिति वाच्यम्, कर्नामीतिन्यासेनैव सिद्धे सामान्यसूत्रारम्भसामर्थ्यात्परिभाषावाध इत्याशयात, अत एव न खेकमुदाहरणं योगारम्भम्प्रयोजयन्तीति भाप्ये उक्तम् । न च न तिसूचतस्निति सामर्थ्यान्नामीति कर्तव्ये सन्निपातपरिभाषा न प्रव- तिते इति वाच्यम्, अत्रैव अन्धकारस्याशयात्त । अत एव नामीत्यनेन त्वित्युक्तं मूले । (इण कोः किमिति) राम इत्यत्र विसर्गम्प्रति पत्वस्था- सिद्धत्वान्न दोपः, रामस्येत्यत्र सकारोच्चारणादेव न पत्वमिति प्रष्टुराशयः । सकारोच्चारणमिराकरित्यनुवृत्तावेव तात्पर्य्यनाइ- कम्भविष्यतीति समाधानमिति दिक् (आदेशप्रत्यययोः किमिति ) इणकोरित्यधिकारसूत्रम्विधिसूनम्मत्वा न दोप इत्याशयेनाशङ्कति (सुपीःसुपिसाविति)सुपीरित्यत्रासिद्धत्वादेव न दोप इत्यतः सुपिसा- वित्युपन्यस्तम् । न च शासिवसिघसीनामिति सूत्रवैयर्थ्यापत्त्या धातोः सकारस्य पत्वं स्याद्यदि तदैपामेवेति नियमेन प्रकृते न दोष इति वाच्यम् । बहुलक्ष्यामुरोधात्प्रकृतविपरीतनियमवाधार्थमेवादेशप्रत्य- ययोहणमित्याशयात् । केचित्तु एतारशविपरीतनियमम्मत्या लक्ष्यासिद्धिदोपं शिरसि धृत्वा गण्डयन्ति ते धन्यतमा एवेत्याहुः ।

·॥ अजन्तपु.ल्लिङ्गप्रकरणम् ॥ (२६) Reace ननु शब्दस्वरूपाध्याहारे प्रमाणाभावेन कथं सर्वादिसूत्रे तदन्तविधि- रित्यत आह (द्वन्द्वे चेति ज्ञापकादिति) न च अश्व उभौ चेतिद्वन्छे गुणे ओभावित्यत्र परादिवद्भावेन प्राप्तसर्वनामसंज्ञानिषेधार्थ सूत्रमावश्य- कमिति वाच्यम् , तदन्तविधिज्ञापकतापरभाष्यमामाण्यादुक्तप्रयोग- स्यानभिधानत्वमित्याशयात्। नहि तदन्तविधिम्विना समुदाये संशाप्र- सक्तिरस्ति या निषिध्येत, अतः शब्दस्वरूपाध्याहार आवश्यक इति बोध्यम् । न च तदन्तविध्यभावपि वर्णाश्रमेतराणामित्यत्रावयवस्य सर्वनामसंज्ञयाऽकच माभूदित्येतदर्थन्द्वन्द्वघटकस्य सर्वनामसंज्ञा न भवतीत्यर्थन निषेधार्थमावश्यामिति वाच्यम्, अवयवमात्रा कुत्साविवक्षाया अभावेन सर्वनामप्रकृतिकसुबन्तात्तदर्थगतकुत्ता- विवक्षायामकजित्यर्थकस्याव्ययसर्वनाम्नामफजित्यल्याप्राप्तीरित्थलम् ( लिति ) तदन्तसंज्ञाश्विना सर्वनामप्रकृतिकसप्तम्या अभावेन मल न स्यादिति भावः । ननु अनेकालशिलर्वस्येति सूत्रस्थ- शिग्रहणज्ञापितनानुवन्धकतमनेकात्वमिति परिभाषया अर्वणस्त्र- साविति सूत्रविहिततआदेशस्यानेकाल्त्वाभाववत्, प्रकतादे- शस्यापि नानेकाल्त्वमिति कथमनेकालत्वात्सर्वादेशः । शित्वा- दपि न वाच्यम्, सर्वादेशम्चिना शिवस्यैवाभावादित्वाशश्नाह (नचायणस्त्रित्यादाविति । इतसंज्ञाया अभावादिति ।) एवञ्चेत्संज्ञा- चत्वरूपानुवन्धत्वाभावेन नानुबन्धकृतमित्यस्यामातेरिति प्राञ्चः, न- व्यास्तु इत्संज्ञायोग्यत्वमनुवन्धत्वमिति भाष्यमतसिवत्वेनोक्तपरि- भापानिपेधाच्छित्वादेव सर्वादेशत्वम, इत्संज्ञायोग्यशकारवत्त्यसेव शित्वमिति । (द्वित्वविशिष्टस्य वाचक इति ) द्वित्वसंख्याप्रकारक- संख्येयविशेप्यकवोधजनक इत्यर्थः । अत एवेति द्वित्वविशिष्टस्य चोधकत्वादित्यर्थः । ननु सर्वादिगणप्रयुक्तकार्यस्यैकवचने चहुवचने च विधानादुभशब्दपाठो व्यर्थ एवेत्यत आह (तल्येहेति अफजर्थ इति) न च काऊंचोः को विशेषः, प्रत्ययस्वरचितस्वराभ्यामन्तोदात्तस्यैव कत्वात् ) न च सुबन्तात्तद्धितात्पत्तिरिति सिद्धान्तात् सुबन्तल्यैव ·(३०) ॥ फक्किका-मर्म-वित्तिः ।' me८२८ ८८८ प्रकृतित्वेन चित इत्यमेनान्तोदात्तत्वम्, उभकाभ्यामित्यादी सुबन्त- स्यैव के तु प्रकृतेरिति वाच्यम्, तद्धितविधी प्रातिपदिकाधिकारात्तस्यैव प्रकृतित्वादित्याशयेनाशकन्ते (न चेति) केचित्तु उमाभ्यां हेतुभ्या- मुभयोर्हेत्वोरित्यत्र सर्वनाम्नस्तृतीया चेति विधानार्थमुभशब्दस्य गणे पाठ इति वदन्ति तन्न, निमित्तपर्यायप्रयोगे सर्वासाम्प्रायदर्शनमि- त्यनेनैव सिद्धेः, तस्य च वात्तिकस्य हेताविति सूने पाठेन सर्वनाम- संज्ञानपेक्षत्वात् (मयसमादिति) उभादुदात्तो नित्यमिति सूत्रे नित्यमिति योगविभागेन उभशब्दादयज्भवति स्वार्थे इत्यर्थकेन उभयत उभयनेत्यादाविवायच स्यात, कप्रत्ययेन व्यवधानाद् द्वि- वचनपरत्वाभावात्,अकचि तु तन्मध्यपतितन्यायेन अकञ्चिशिष्टस्यो- भशब्दत्वाद द्विवचनपरत्वमेवेति न दोपः। अत्र मानमाह(तदुक्तमिति) वार्तिककृतति शेपः, माप्ये तु स्वार्थिकत्वेन फप्रत्ययस्यापि छित्व- विशिष्टवाचकत्वेन द्विवचनत्वमाश्रित्योभशब्दपाठः प्रत्याख्यातः, अत एव उभयोरुभौ उभोभावित्यादौ नायच, त्रतसिलो तु विभक्त्यन्तस्य स्वार्थे विहिताविति,तत्तकारकशक्तिप्रधानावेवेति न तयोद्वित्वसंख्या- प्रकारकसंख्पेयविशयकबोषजनकत्वरूपद्विवचनत्वम्, वार्तिके द्वि- वचनपदेन कृत्रिमस्यैव ग्रहणमित्याशयेन मनोरमायामुभशब्दपाठः सिद्धान्तित इत्यनयोर्युक्तं स्वयमूहनीयमित्यलम् । ( कैयट इति) उभयोऽन्यत्रेति वात्तिकस्य उभयो मणिरुपये देवमनुप्या इति भाष्ये उदाहरणदानातू, तद्धितश्चासर्वविभक्तिरित्यनेनोभयशब्दस्य प्राप्ता- व्ययसंज्ञावारणार्थन्तसिलादय इत्यादिपरिगणनाच्च, अस्य द्विवचने रूपमनभिधानमित्याशयः (हरदत्त इति) नचोदाहरणमादरणीयमिति भाष्येण पचति रूपम्पचति कल्पमित्यादावव्ययत्वाभावाय परिगणनस्य उपक्षीणतया च द्विवचने रूपस्य बाधकत्वे प्रमाणाभावादित्याशयः। ननु तयपः स्थानेऽयचो विधानमिति प्राचीनमते स्थानिवत्वेनोभय- शब्दस्य तयप्प्रत्ययान्ततया प्रथमचरमेति विकल्पसंज्ञा कुतो नेत्यत आह (तस्माज जस्ययजिति) नवीनास्तु विकल्पशास्त्रस्य पक्षे निषेधे नात्पर्येण निषेधाश्व वलीयांस इति परिभापया विकल्प एवोचितः, ·।। अजन्त ल्लिङ्गप्रकरणम् ॥ (३१) ८८८८ किञ्च भाष्येभ्यः प्रत्ययान्तरत्वेन पाठात्स्थानिवत्वन्दुर्लभमेव किञ्च उभयशब्दे आतिदेशिकविकल्पसंज्ञाया अनवकाशत्वेन नित्यसंज्ञा- चाध एवोचितः । किञ्चान्तरङ्गपरिभाषया समाधानमप्यनुचितमेव नित्यसंज्ञाया यथोद्देशत्वेन प्रातिपदिकसंज्ञाससकालमेव प्रवृत्तेः। नहि अन्तरङ्गे कृतेपि वहिरङ्गस्यासिद्धत्वम्भवति प्रमाणाभावादित्यलम्बक- बन्धप्रयासेनेत्याहुः (एकस्तान्त इत्यपरे इति ) ती च जयदेवः त्वदधरमधुरमधूनि पिवन्तमित्याह । केचित्तु त्वदिति युष्मच्छब्दस्ये- त्याहस्तन्न, त्वत्तोऽन्यस्या अधर इत्यर्थासङ्गतेः । (त्वकम्पिता य- स्येति) युष्मद् सु पितृ सु इत्यलौकिकसमासाविग्रहे बहुव्रीहे- श्चिकीर्षितत्वेन सर्वनामसंज्ञानिपेधादकचोभावेन स्वार्थके के प्रत्ययोत्तरपदयोश्चेति त्वदाद्यादेशे त्वत्कपितृक इत्यादि सिद्धम् । सूत्राभावे चिकीर्पित इत्यर्थाभावे च अलौकिकवाक्ये एवाकचि' तस्यातिभवकानित्यत्रेव श्रवणम्प्रसज्येत, नचाकृतव्यूहपरिभाषया पूर्वमकच न भविष्यतीति वाच्यम्, तस्या अनित्यत्वादसत्वाच्च । (भाष्यकारस्त्विति) अकचस्वरौ तु कर्तव्यौ प्रत्यङ्ग मुक्तसंशया- वित्युक्तेः। (यथोत्तरम्मुनानामिति) अत्र च मानम्, धिन्विकृण्वोर चेत्यकारविधानमेव, अन्यथा वलोपविधानेऽपि न धातुलोप आर्द्ध- धातुके इति निषेधाद् गुणाभावे सिद्धेशकारविधानम्व्यर्थ स्यात् न. धात्विति सूत्रस्य प्रत्याख्याने गुणः स्यादेतदर्थमकाविधानमिति पाणिनिना सूचितम् । प्रकृतवार्तिकस्य प्रत्याख्यानप्रकारमाह (महा- संज्ञाकरणेनेति) अयम्भावः-लध्वर्थ संज्ञाकरणमिति भाथ्यान्महा- संज्ञाकरणेनान्वर्थस्विज्ञायते तेन सर्वेषान्तामसर्वनाम इति महासंज्ञा- बोधितप्रधानप्रसिद्धांयसर्वार्थवाचकानामेव गणे पाठात्तषामेव संज्ञाविधानेन संज्ञोपसर्जनयोर्गणे पाठाभावेन · संज्ञाया अप्रवृत्तेः संज्ञाकार्य स्मायादयः, अन्तर्गणकार्यमदडादयः । (वाक्येऽपि नेति) समासनुवर्तमाने पुनः समासग्रहणन्तदर्थकवाक्यपरामिति भावः ॥ (समुदायस्यायन्निषेध इति)द्वन्द्वेचेति प्रथमार्थ सौत्रीसप्तमी तेन द्वन्द्वः सर्वनामसंक्षको न भवतीत्यर्थे इन्द्धशब्दस्य, लसुदायवृत्तित्वात्तल्यैव ·(३२) ॥ फक्किका-मर्म-विकृतिः॥ Descccccccse. सर्वनामसंज्ञानिपेध इति भावः। ननु अवयवस्य सर्वनामत्वेन सर्वनामा- न्ताङ्गात्परस्यामःसुडागम इत्यर्थन प्रकृते सुडापत्तिरित्यत आह(न चैव- मित्यादि) न चावयवस्य सर्वनामत्वेऽकच् स्यादिति वाच्यम्, अवयव- मात्रेण कुत्सार्थग्रतीत्यभावेनाकचोऽप्राप्तेरित्यलम्। (वृन्तिकृतेति) इत्यं हि तदीयो अन्यः विप्रतिषेधे परमित्यत्र परशब्दस्येप्टवाचित्वादिष्टङ्- कार्यश्च पूर्वविप्रतिषेधेन विभस्त्योदशः, अत एव भाप्येऽजरांसीत्यत्र नुमजरसादेशयोः प्राप्ती विप्रतिषेधेन जरलित्युक्तम् अन्यथा शिभा- वात्पूर्वमेव जरसः प्राप्ती तदा सर्वनामस्थानाभावेन नुमोऽप्राप्ती नुमा- विप्रतिषेधविचारासङ्गतिः, एवञ्च पूर्वम्विभक्त्यादेशे ततः सन्निपात- परिभापानित्यत्वेने जरलादेशे निर्जरसिनेत्यादि रूपाणीति, तदनि- त्यत्वे मानञ्च इनातोरिकारदीर्घोच्चारणम्, एसि कर्तव्ये ऐस्करण- ञ्चेति, एवम्वृत्तिकारमतानुयायिनोप्याहुः (भाप्यविरुद्धमिति) इष्ट- मेवैतत्संगृहीतर्मातजरमतिजरैरिति भवितव्यं, सन्निपातपरिभाषयोति भाष्यम् । बहुवचने झल्वेत् ओसि च माङि च, आपः सम्बुद्धी चेत्येवम्पाठेन आडि परे एत्वस्विधाय रामेणत्यादि संसाध्य अकारोचारणसामर्थ्यात्पररूपाभावे दीर्घेण रामादित्यादि संसाध्य इनातोरिकारदीर्घोच्चारणप्रत्याख्यानपरम्भाप्यञ्च विरुद्धं स्यादिति । तथा हि फलैक्ये प्रत्यास्यान सम्भवति न तु फलभेदे, पूर्वम्विभक्त्या- देशे सति इकारोच्चारणसत्वे निर्जरसिन अधुना निर्जरेण एवं दीपों- चारणसत्वे निर्जरसात् अधुना निर्जरसदिति फलभेदः स्यादतो वृत्तिकारमतम्भाप्यविरुद्धमिति इकारोच्चारणप्रत्याख्यानपक्षे अनेनेत्यन दोपोद्भावनन्नाशङ्कनीयम् । चौसोरनकापिलोप इति करणेनादोपात् किञ्च अवाप्यक इति सूत्रे अ इति नपुंसक निर्देशन अनापि अर्थात् नकारे आपि च परे अनादेशो भवतीत्यर्थे नकारे परे विशिष्यविधा- नेन हलिलोपस्य वाधादिति दिक । (प्रामादिकमिति) अत पवास्तो- वृकस्य वर्तिकामभोके इति मन्त्रव्याख्याने आस्नो मुखादित्यर्थकरणं सङ्गच्छते । तनु पूर्वस्माद्विधिः पूर्वविधिरिति पञ्चमीसमासेल्लोपस्य स्थानिवत्वात्पकारात्परत्वाभावेन गत्यन्न स्यातान च पञ्चमीसमासस्य ·॥ अनन्तल्लिङ्गप्रकरणम् ॥ (३३) Denne DESCnete लाभावेन किमर्थन्तत्स्वीकार इति वाच्यम्, अपीपचन्निति सिद्धये स्वावश्यकत्वात् अन्यथा जुस स्यात् तत्स्वीकारे तु पररूपस्य स्थानियत्त्वेन तव्यवधानान्न जुस्। न च तत्स्वीकार हे गौरित्यत्र वृद्धः स्थानियत्त्वेन सुलोपापसरिति वाच्यम्,प्रविगणय्येति भाग्योदाहरणेन सश्चमीसमासस्यानित्यत्वात्, अन्यथोल्लोपस्य स्थानिवत्वाल्ल्यपि लघुपूर्वादिति णेरयादेशो न स्यात्, इत्याशयेनाशन्ते (इह पूर्वस्मा- दिति,तस्य दोष इति) चश्यत्रनिगाल्यते माषयपनी इत्याधुदाहरणानि (प्रकारार्थमिति)प्रकारो भेद-सादृश्यम् तच्च सुप्त्वेन न तु शब्दत्वेन हृदयस्य हल्लेखयदणलासेषु चा शोकष्यभरोगेष्वित्यादिलिगात् न लुमताङ्गस्येत्यस्यानित्यत्वेन सुप्परत्वम्योध्यम् न च सुप्त्येन साह- श्यग्रहणे सर्वत्र पदादय आदेशाः स्युरिति वाच्यम् सुप्रभृतिष्विति वाच्ये शसप्रभृतिष्वित्युक्त्या अन्यत्र क्वचिदेवेतिसूचनात् ॥ प्रकारा: र्थत्वे मानमाह (तथा चेति ) अन्यत्सर्वे सुगमम् । (आत इति योग- विभागादिति ) त्वा इत्यादिसिद्धयर्थ आतो नाप इति धार्तिकं योगवि- भागेनैव प्रत्याख्यातमिति भावः (शषः किम्मत्यै इति) अत्र घिसंज्ञायां गुणः स्यात् । ननु नदीघिसंशयोःप्राप्तयोरेकसमाधिकारस्थत्वात्परत्वा दनवकाशत्वाच्च नदीसव भविष्यतीत्याशयेनाह (एकसंज्ञाधिकारा- दिति)न च गवां पत्यै स्त्रिय इत्यादौ नदीसंज्ञायाश्चारितार्थ्यात्कथ- मनवकाशत्वमितिवाच्यम्,पतिः स्त्रियामिति करणेनैव सिद्धेः।सामा- न्ययोगस्यानवफाशत्वादिति बोध्यम् । (ह्रस्वौ किमिति ) अयम्भावः ह्रखग्रहणाभाव यू इत्यधिकाराद्दीर्घयोरेव घिसंज्ञायाम्वातप्रम्ये इत्या- दावेव स्यात्, इखयोस्तु नैव स्यादिति। न च असखीति पर्युदासेन पतिः समास एवेति सूत्रेण च हूस्वयोरेव संज्ञा भविष्यतीति वाच्यम् सखायमिच्छति सखीयति सखीयतीति सखीः पतीयतीति पतीरित्यत्र चारितार्थ्यात् । न च इद् वृद्धो अच्च घेरित्यादिनिर्देशेन हस्वयोरेव भविष्यतीति वाच्यम्, एतादृशकष्टकल्पनापेक्षया इस्वग्रहणकरणे एव लाघवात् । (यू किं मात्रे इति) न च ऋतो ङि सर्वनाम- स्थानयोरिति सूत्रे ङिग्रहणसामर्थ्यादृदन्ताङ्गस्य ङिति सुपि गुणः ५ ·(३६) । - ॥ फक्किका-मर्म-वितिः ॥ AS NEOS NEEDONG NENNENERERENNRERE योरपि वाध्ययाधकभावसत्वान्रामित्यनेनाटो याधात्कथमारः प्रह त्तिरिति वाच्यम् अनवकाशन याधपि अपवादशास्त्रप्रवृत्युत्तरमु. त्सर्गप्रवृत्तेन दोपः । अत एव रमायामित्यत्र आमा याटो बाधेपि पुन- टिः प्रवृत्तिः । न चाटोपि विशेषविहितत्वेन जुटो वाधे अपवादयवि- पये विप्रतिषेधाप्रवृत्तः कथम्परत्यादित्युक्तिः सङ्गच्छते इति वाच्यम, परत्वादित्यस्यापवादत्वादित्यर्थकल्पनेनादोपात् । कचितु परशा- स्त्रस्य सर्वत्र बलवत्ताप्रयोजकत्वेनात्रापि तथैव बलवत्त्वमिति वदन्ती- ति दिक् । (अङयन्तत्वादिति ) लर्मुिद् चेप्तीप्रत्ययान्सत्वादिति भावः । कृदिकारादिति ङीपि तु सुलोपो भवत्येव, अतएव , लक्ष्मी- लक्ष्मी हरिप्रियति कोशः सङ्गच्छते। (कुमारीति) न चात्र क्यचो- फारस्य स्थानिवत्वने यणादेश स्यात्,नच न पदान्तेति पदान्तविधी निषेध इति वाच्यम नाक्ये इति नियमेनापदत्वात,क्वीलुप्तन्न स्थानिव- दित्यपि न वाच्यम्, सख्युामान पदत्वञ्च क्वौ लुप्तामति दर्शनादित्य- भियुक्तव्यवहारादिति वाच्यम्, लुनीरित्यादिभाष्योदाहरणोन पाच- दन्यत्राप्यस्यार्थस्याङ्गीकारात् ॥ (धातुना संयोगविशेषणात् ) धातुपदावृत्त्येति शेषः । यदि हि अगन्न विशिष्यते तदा हरि हरी इत्यादायपि यण स्यात् । यदि च असंयोगपूर्षस्येत्यस्य धात्यवयव- संयोगभिन्नपूर्व इत्यर्थ पवश्च प्रत्यासत्त्या तद्भिन्नश्च धात्ववयव एव गृहाते तदा हरिमित्यादौ दोषाभावो बोध्यः । अत एव उदियाविति भाष्यप्रयोगः सङ्गच्छते इति दिक् ॥ ननु दुर्धियः वृश्चिकभिय इत्यादी गतिकारकपूर्वत्वेन यणादेशः कुतो नेत्याशयेनाशङ्कन्से (कथन्तीति दुरित्यस्येति) दुःशब्दोपात्तदुष्टत्वस्येत्यर्थः । धीशब्दम्प्रतीति धी- शनार्थम्प्रतीत्यर्थः । यत्क्रियायुक्ता इति यस्य धातोर्याच्यया:क्रियये- त्यर्थः । तम्प्रत्येवेति तदर्थम्प्रत्येवेत्यर्थः । एतच्च उपसर्गाः क्रियायोगे गतिति सूत्रे योगप्रहणाल्लभ्यते,अन्यथा तृतीयानिर्देशनेष तल्लाभात (नेहेति) किन्तु सम्पन्धसामान्यषष्ठध समास इति भावः । ननु हेतुत्वविवक्षायां भीत्रार्थानामिति कारकत्व स्यादेवेत्यत माह (पृश्चिक- ·Param ॥अजन्त ग्लिङ्गमकरणम् ।। (३७) Paneer सम्बन्धिनी भीरिति) शाकपार्थिवादीनामित्त्युत्तरपदलोपः ॥ (दीर्घ- स्यापि ग्रहणादिति) ख्यत्यादित्यत्र प्रयोगस्थस्य विकृतिविशिष्टस्यानु- फरणादविशेषेण दीर्घस्यापि ग्रहणादिति भावः । लुनीरित्यादी स्वादिभ्यश्च पचोवः शुषःकः प्रस्त्योऽन्यतरस्यामित्येतैः सूत्रैर्नत्ववत्व- कत्वमत्वानि क्यचि चेतीत्वे अल्लोपयलोपोननु तृन्नन्तत्वात् तृजन्त- त्वाद्वा सिद्धे नत्रादिग्रहणं व्यर्थमत आह(नियमामिति) उणादिनि- पन्नानां तृन्तृच्प्रत्ययान्तानां संज्ञाशब्दानान्दीर्घश्चेन्नप्त्रादीनामेवेति नियमानेष्ट्रादीनामप्युणादिनिष्पन्नत्वात्,तेनान्येषां संशाशब्दानान्नेति बोध्यम् ॥ (भाष्यप्रयोगादिति) अनेनोद्गातृशब्दस्योणादिषु व्युत्पादनं प्रामाणिकामिति सूचितम् । यत्तु भाष्यप्रयोगादेव दीर्घत्वमिति तदसत भाष्यकृतान्यप्रयोगस्य दानेप्यस्याभाष्यप्रयोगाभावात, भाष्यकारस्तु तृचि चकारः किमर्थ इत्याशक्य अप्तृन्नित्यत्र विशेषणार्थ इति समाधाय तु इत्येव सिद्ध इति पुनराशक्य मातरी पितरावित्यादा- पपि प्रामोतीति समाधाय नप्तृग्रहणेन योनिसम्बन्धवाचिनाश्चेदस्यैव नान्येषां योनिसम्बन्धवाचिनामिति नियमेन मातरावित्यादी दोपःपरि हृतः। मातरावित्यादौतृप्रत्ययो निरनुवन्धक इत्याशयः। एवञ्च यथान्या से नियमफलञ्चिन्त्यमिति घोध्यम् । (वैकल्पिकातिदेशादिति) यत्त- देतेभ्य इत्यत्र त्यदाद्यत्वकरणेनातिदेशस्य क्षियो दीर्घादित्यत्र धात्व- नुकरणे विभक्तिकरणाद्वैकल्पिकत्वस्य च घोधनादिति भावः अनु- का-नुकरणयोभदविवक्षायां अनुफरणेन योधाय शक्तेः स्वीकारा- च्छक्तिमत्वरूपार्थवत्त्वस्य सत्वेन प्रातिपदिकत्वात्स्यादिसिद्धिः अत एव, भुषो गित्यादिनिर्देशःसङ्गच्छते अभेदानुकरणेनअनुकार्यनिरूपित- शक्तयैव अनुफरणेनापि बोधाच्छाक्तिमत्वरूपार्थवत्वाभावेन प्रातिपदि- फत्वाभावान्न विभक्तिः, अत एव भूसत्तायामित्यादिनिर्देशसङ्गतिः । अभेदानुकरणञ्च सूत्रेप्वेवगवित्ययमाहेत्यादौघान्तस्यैव मेदानुकरण- मिति अनुकार्यस्वरूपभङ्गभिया न चलोप इति वैयाकरणसमयः । इत्वे रपररवमिति ऋत इद्धातोरित्यनेन । (हे भानो रति ) नन्वत्र ·1. फक्किका-मर्म-विकृतिः ।। स्थान्डावेवेति नियमेन प्रकृते न दोप इति वाच्यम, विधिनियमसंभव विधिरेव ज्यायानिति नियमेन डिग्रहणं यू: इत्यनुवृत्तावध तात्पर्य्यः ग्राहकमित्याशयात् । किञ्च अकारान्तस्यापि घिसंज्ञायां हरिश्च हरश्च हरिहरावितिवद्धरहरी इत्यपि स्यात्, द्वन्द्वे धीत्यनेन हरशब्दस्यापि पूर्वनिपातापत्तरिति दिक् ॥ (नि कौशाम्बिरित्यादि) अत्र कौशाम्म्या निष्क्रान्तो निष्कौशाम्बिरिति निरादयः कान्ताद्यर्थे पञ्चम्या इति समासे कृते गोस्त्रियोरिति हस्खत्वे स्थानिवद्भावेन 'डीप्त्वाप्त्वात्सुलापापत्ते दीर्घग्रहणे तु दीर्घत्यस्याल्मात्रवृत्तिधर्मतया नल्विधावितिः निषेधात न चात्र या स्थानिको दीर्घभिन्न आदेशो न स्थानिवदित्यर्थ केन याग्रहणे दीर्घ इति वार्तिफेन स्थानिवत्त्वनिषेधान्न दोष इति वाच्यम आकारादेः प्रश्लेपेण दीर्घग्रहणास्य वात्तिकस्य च भाष्ये प्रत्याख्याना- दिति दिका ननु राजा सखेत्यादौ सकारस्य सयोगान्तलोपे दोपाभावेन हल्ग्रहण किमर्थमित्यत आह (नलोपोनस्यादिति)नचेनङि सम्बुद्ध्यो- रिति सूत्रे संबुद्धिग्रहणेन नलोपे संयोगान्तलोपोनासिद्ध इति ज्ञापनात अन्यथा हे राजन्नित्यादावपि संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वेनैव नलोपा- भावे तयय स्पटमैवेति वाच्यम्, हे ब्रह्मन्निति नपुंसके स्वमोरिति सोलफि चारिताथ्यात् । न चात्र सम्बुद्धौ नपुंसकांनान्नलोपो वा घाच्य इति वार्तिकेनैव सिजेरुतज्ञापनं सम्यगेवेति वाच्यम्, गोमानित्यादा- वपि नलोपे. संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वाभावेन नलोपापत्तेः । न चं झापकस्य सजातीयापेक्षत्वेन सम्युद्धिविषयक एव नियम इति घाच्यम्, लदयानुरोधात् सम्भवति सामान्यापेक्षे विशेषापेक्षस्य गौरवेणान्याययंत्याच, पवञ्च प्रकृते नलोपः कथनोति चेत्सत्यम, यत्रनकारविभक्त्योरान्तर्य्यन्तद्विपयफत्वन्नियमस्य झापफसाजात्यात प्रकृते तकारव्यवधानेन नकारविभक्त्योरान्तर्याभावात्, एवन हल्पहण किमर्थमिति चेत्र ग्रूमः, अभितोडश्रेया संयोगान्तलोपस्या- सिद्धत्वाद् सत्वानापत्तेः । न च रोरुत्वे कर्तव्ये संयोगान्तलोपो नासिक इत्ययकेन संयोगान्तलोपो रोट्ये इति वार्तिकेनासिद्धत्वा- ·| अजन्त पुल्लिङ्गपकरणम् । Minute भावे न दोष इति वाच्यम्, अविगर्भधान अजागर्भवान् इत्यादी रात्स- स्यति नियमेन संयोगांतलोपाप्राप्तेः नाचरात्सस्येत्यत्र सकारप्रश्लेषान्न दोष इति वाच्यम् प्रश्लषे प्रमाणाभावात् अवर्यत॒ इत्यादी तलोपापत्ते- श्वेति दिक् ॥ (समुदायस्य सखिरूपत्वाभावति )अयम्भावः असखी- .. त्यस्य सखिभिन्नावयवयोरिदुतोस्तदन्तयोर्वा घिसंशोति वर्णसंज्ञापचे तदन्तसंज्ञापक्षे चार्थः ॥. पवञ्च समुदायस्य सखिभिन्नत्वेन घिसंशाः निर्वाधैव, भाष्यसिद्धान्ते तु सखिशब्दस्य तदद्वयवे लक्षणया सख्य वयवभिन्नयोरिदुतोस्तदन्तयोवी घिसंक्षेत्यर्थेनैव. घिसंज्ञा लभ्यते॥ ननु परमः सखा यस्येति बहुव्रीही अन्यपदार्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रका- रताप्रयाजेकत्वरूपप्राचीनमतसिद्धगौणत्वस्यः सत्वेनः कथमनङगदे प्राप्तिरत आह(गौणत्वेपीति)पदकार्यविषयकत्वं चास्य न्यायस्य स्त्रीत्वा- निमित्तकत्वे सति सुबिभक्त्यनिमिसकत्वरूपपदकार्यत्वाभावान्न प्रवृत्ति रिति भावः। वस्तुतस्तु अन्यपदार्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारताप्रयो- जकत्वेनोपसर्जनत्वमेवन गौणत्वम,अप्रसिद्धत्वम् गौणलाक्षणिकत्वञ्च गौणत्वमित्येव भाष्याल्लभ्यते तदाशव नास्तिः (लिङ्गविशिष्टपरि- भाषाया अनित्यत्वादिति.) अनित्यत्वे मानञ्च शक्तिलाशूलेति वात्ति- के घटशब्दात्पृथक् घटीग्रहणमेव (गौणत्वेनेति केचिदिति ) आमि सर्वनाम्न इत्युत्तरसाहचर्यात् । (वस्तुतस्त्विति ) उक्तरीत्या गौण- स्वाभांवात, सूत्रान्तरसाहचर्य प्रमाणाभावात्, तन्न्यायस्य पदका ठविपयकत्वाच्चति भावः । (भवानिति) न चात्रात्त्वेपि स्थानिव- त्वेनोगित्वादुर्गिदचामिति नुमि न दोष इति वाच्यम्, सत्यपि नुमि नलोपापत्तेः । किंच शमी शमिनावित्यादौ नुमभावाय झल्ग्रहणाप- कपंगेन उगिझलन्तस्यैव नुमविधानात्स्थानिवत्वाप्राप्तेः । ननु त्यदा- दितः पूर्वमेव भवतुशब्दपाठेन न दोष इत्यतः ‘आह (भवन्तांविति.) अत्र स च भवांश्च भवन्तावित्यत्रंत्यदादीनाम्मिथःसहोक्तौ यत्परमि- त्यादिना भवच्छब्दस्व शेंषानापत्तरिति दिक, ॥ * ॥ * ॥ : (इह परत्वादिति) सेनःसहजतावितिन्यायेन पुनम्न नुस् । न चाप- चादो नुक् दीर्घत्वस्येति, दी|कित इति सूत्रस्थभाप्यादागमादेश·ane h । फक्किा-मम-विवृतिः। DORE सम्बुद्धौ शाकल्यस्येति सूत्रारम्भसामर्थ्यान्न णित्वमित्यत आहे. ( है भानव. इति ) अत्र घूम योश्च वृद्धिर्वक्तव्येति वार्तिकेन ,गोतो णिदिति सूत्रे गकारस्य विवक्षितत्त्वेन अन्यौकारान्तानामनभिधानमेव न च गकारस्य विवक्षितत्वे चित्रगुरित्यांदावपि स्थानिवत्वेन गोशब्द- वागिणदावापत्तिरिति वाच्यम, गोः पूर्ववणि त्यात्स्वरेपुस्थानि- पत्त्वप्रतिपेधो वक्तव्य इति वार्तिकेनैव सिद्धेः । हे चित्रगो ग्रामित्यत्र लाक्षणिकत्वादेव न दोप इत्यलम् ( इत्यजन्ताः पुल्लिङ्गाः) ॥ * ॥ सम्बुद्धौ प्रतिपदोक्तत्येन शीघ्रपस्थिकतया पूर्वमेचे हल्ङयादि- सूत्रे आकारप्रलपारस्थानिवत्वप्राप्त्या हल्ल्यादिलोपाप्राप्ती अनेनैव लोप उचित इत्याशयेनाह (एङ् ह्रस्वादिति )। प्राचा तु रमाय इत्यादी आदश्चेत्यनेन वृद्धिरित्युक्तम् तदसङ्गतम् । यादि टकारस्य समुदाया- नुबन्धकत्वेन . टकारेसंक्षक आशब्दाभावेन तदप्राप्तरित्याशयेनाह (वृद्धिरेचि रमाय इति । प्रतिपदोक्तदिगिति) तत्तच्छन्दानुवादेन विहि- तत्वरूपतत्वस्य संमासे सत्वेन तस्यैव ग्रहण शीघ्रोपस्थितिकत्वात् । द्वितीयो हि विलंम्बोपस्थितिक इति न तस्य ग्रहणमिति ( योत्तरेति) या उत्तरात्वप्रकारकशानविशेष्या 'सा प्रसिद्धपूर्वा यस्या इत्यर्थः । अत एव उत्तरापदस्य पूर्वनिपातः विशेषणत्वात्॥ (स्पष्टार्थमिति)उक्त- अंतिपदोक्तसमासस्य बहुबहित्वादिति भावः ॥ डलकवता हस्बो नेति. वार्तिकप्रत्याख्यानाय यक्षरं यदिति भाष्ये पाठायच्काम्वार्थकस्यैव हूंस्त्र इति नियमे जगदम्बेत्यादी न दोपः । आरंम्मप्रत्याख्यानयो फलागेदाय सामान्यतो चार्तिकमसंयुक्तविषयकम् । अन्यथा वातिफसत्वे अ अल्ले इति प्रत्याख्याने अक्क. अल्ल इत्ति फलभेदः स्पष्ट एवेत्यत आह ! (असंयुक्ता ये उलका इति । यद्यपि जरसादेश- स्येति ) पवञ्च एतेषां नित्यत्वेन पूर्वम्प्रवृत्ती फचिदजादित्वाभावात पचित्सन्निपातपरिभाषया च न जरसः प्राप्तिरिति आवन्तं. यदङ्ग- मिति आवन्तं यत्तदादि तद्पं यदङ्गमित्यर्थ आवन्तन्तदादि खट्वेति न नवनाम भतिर्षवेति च नावन्ततंदादिरिति न दोपः । अत्र केचित ·M ॥ अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् ॥ (३६) ongea वाया अः अर्द्धखट्वायामित्यत्र यासिद्धये अनविशेष्यकतदन्त- धेरावश्यकत्वेनात्रापि याटः प्राप्तेदुरित्वादित्याहुस्तन्नः अस्याक:- स्य लाक्षणिकत्वेन न थाटः प्रातिरित्याशयात् । किञ्च अतिदेशस्य कार्यार्थतया हूस्वाकारे फलाभावेन स्थानिवत्त्वाप्राप्तौ स्थानिन्याप्त्व- द्धरभावात्तदादेशे दीर्घः कथं स्थानिवत्त्वेनाप्त्ववुद्धिरित्यलम् । उपसर्जने स्त्रीप्रत्यये इति ) न च स्त्रीप्रत्ययमात्रे कथं शास्त्रीयोपसर्जनत्वमिति वाच्यम्, तस्याभावेपि लौकिकोपसर्ज नत्वस्य सत्त्वात् तत्त्वञ्च स्वान्तपर्याप्तशक्तिनिरूपकार्थनिष्ठविशेष्यता: निरूपितप्रकारतानिरूपितस्त्रीत्वनिष्ठावच्छेदकताप्रयोजकत्वमिति खं स्त्रीप्रत्यस्तदन्तमतिखट्वेति तत्पर्याप्ता शक्तिः स्त्रीत्वविशिष्टखट्वा- कर्मकातिक्रमण कर्तृत्वावच्छिन्ननिरूपिता तन्निरूपकोर्थः स्त्रीत्वं- विशिष्टखट्वाकर्मकातिक्रमणकर्तृत्वरूपस्तन्निष्टविशेष्यतनिरूपित- प्रकारता अतिखट्वनिष्ठा तन्निरूपितस्त्रीत्वनिष्ठावच्छेकदकताप्रयोज- कत्वं स्त्रीप्रत्ययस्याक्षतमेवेति दिक् (गुणदीर्घोत्वानामिति) मंद्विषये यद्यत्प्राप्तन्तत्तन्मया बाध्यमिति वाध्यसामान्यचिन्तया सर्वेषां वाध इति भावः । न च प्रियतिस्रेत्यादिरवकाश इति वाच्यम्, यणा गता- र्थत्वात् । एवञ्च तिनस्तिष्ठन्तीत्यत्र जसि चेति गुणस्य तिस्रः पश्य- न्तीत्यत्र प्रथमयोरिति दीर्घस्य प्रियतिनः स्वमित्यत्र त उदित्यस्य याधः॥ (स्त्रियामिति त्रिचतुरोरिति) अयम्भावः स्त्रियामित्यस्याङ्गत्रिच- तुरोश्च सेंन्निधानाद्विशेषणसम्भवेन अङ्गावशेषणे स्त्रियाम्वर्तमान यत्रिशब्दान्तम् चतुर्शब्दान्तञ्चाङ्गन्तवयवयोन्निहिश्यमानयोरि- त्यथै बहुलक्ष्यासिद्धिरतस्त्रिचतुरोविशेषणे स्त्रियाम्वर्तमानयोस्त्रि- चतुरोस्तदन्तं यदङ्गन्तद्वयवयोरित्यर्थ इति न दोषः । मानन्तु श्रुता- नुमितयोः श्रुतसम्बन्धो यलवानिति न्यायः ! प्रकरणादितः श्रुतर्यल- वयादिति तत्फलन्तु मृले स्पष्टमिति दिक् (रादेशात्पूर्वति) प्रियति- एणीति भाप्योदाहरणात् अथवा न तिसृचतय इति ज्ञापकेन सामा- न्यत आगमविषये आदेशो नेति शापनात् । अत एव तिरुणामित्या नुसिद्धिरिति बोध्यम् (हेरत्वे सत्याधिति) न च सन्निपातपरि- ·New (४०) ॥ फक्किा-मर्म-विवतिः ॥ accheesease भाषया टावभावस्य बुद्धावियादावियात्रापि युक्तत्वमिति घाच्यम् न यासयोरितिनिदेशेन तदनित्यत्वज्ञापनातान चान्तरङ्गेटापि फरम्ये वहिरङ्गस्यासिद्धत्वमिति वाच्यम्, तन्लिहशे नैवास्था अप्यनित्यरव- ज्ञापनात्। न चाङ्गवृत्तेःपुनर्वृत्तावविधिरिति परिभाषया टावभाव उपपाद. यितुं शक्य इति वाच्यम्,दयारेकस्य निद्धारणे इत्यत्र द्वयोरित्येत्वनि- शेन सदनित्यत्वज्ञापनादिति दिक् (विभक्ती लिङ्गेति) घटघटीग्रहणेन लिङ्गविशिष्टपरिभापाया अनित्यत्वासन्मूलपति भावः । नन्यतित्रिय इत्यादावनोतपर्युदासात्कयं नदीसंत्यत आह (अस्त्रीति त्विति) अत्र हेतुमाह तत्सम्बद्धस्यैवेति । इयङधङस्थानाविति सम्बसस्यैवेत्यर्थः । नन्वथापि हस्वस्य निषेधः कुतो नेत्यत आह (दीर्घस्यायामिति)ता हस्व- पदामावादिति भावः (प्रधीशब्दस्यति) अयं भावः आध्ये प्रध्ये प्रामण्ये इत्यत्र नदीसंज्ञानिपेधमाशंक्य यत्र नदीकार्याश्रये अने बाधकाबाधिते यादिस्थितिस्तत्रैव निपेध इति समाहितम्भाष्ये, तदसनतम फयटो- कनित्यस्त्रीत्वाभावात् । अतः स्त्रीविषयावेव यो यू नित्यमिति भाष्ये एवकारो भिन्नक्रमः, नित्यमेवेत्यर्थः। नित्यमेवेत्यस्य पदान्तरं विना- पीत्यर्थः पूर्वोक्तभाष्यप्रयोगेंन बहुव्रीहिः कवापत्तरिति वृत्तिकाराशयः। (कैयटमते इति) भाप्यप्रयोगे बहुव्रीहिरेव कन्तु न ऋकारसाहचर्येण यस्यवृत्तेः प्राङ्नदीत्वं तदुत्तरपद्के एवेति प्रकृते धीशब्दस्येयस्था- नित्येन प्राङ् नदीत्वनिषेधात् नित्यमेवेत्यस्य पदान्तरम्विनापीत्ययों नाक्षरानुगुणः, प्रामणीत्यादेः क्रियाशब्दत्वेपि पुंसि मुख्या वृत्तिस्तेनो- मंयमते-पि न दोष इति बोध्यम, ननु भ्रूशब्दस्य उवङ्स्थानियत्त्वेन समुदायस्यार्पितत्वेन निषेधप्राप्त्या है सुभ्रुइत्यत्र नदीत्वाप्राप्त्या हस्व- न्यायमित्यत शाह (फयन्तहीति प्रमाद इति ) अनवधानलक्षणोत्र प्रमादः । स च विरदपोपकत्वात्काव्ये गुणः (वय इति) केचितु नघटितमनित्यमिति परिमापया निषेधशास्त्रस्यानित्यत्यान्न दोष इति धदन्ति ॥ ननु रपाभ्यामिति सूत्रागणग्रहणानुवृत्त्यैव सिद्ध •एकाजुसरपदेति सूत्रेणंमदानाकमर्थम् । न च पाभावकरणयो- .

·॥ अजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् ।। (४१) Cre C रित्यतो वाग्रहणाननुवृत्त्यर्थन्तदिति वाच्यम्, 'आरम्भसामर्थ्यादेव नित्यत्वसिद्धेः । अन्यथा प्रातिपदिकान्तेत्येवं सिद्धेरित्याशयेनाह (आरम्भसामर्थ्यादिति ) न तिचतच इति ज्ञापन सन्निपातपरि- भाषया वा डीवभावे सिद्धे तिसृचतस्रोः स्वस्त्रादिगणे पाठो न युक्ति कर इति दिक् ॥ (इत्यजन्ताः स्त्रीलिङ्गाः समाप्ताः)॥ * ॥ एहस्खादिति ‘सूत्रे भाष्यकृतवैयधिकरण्यान्वयस्य फलमाह (एड्स्वादिति) अत एवमिति छेदो न, अन्यथा वैयधिकरण्यान्य- यवैयापत्तेरिति भावः । (अजरांसीति) अत्र यद्वक्तव्यन्तन्निर्जर- शब्दे उक्तम् । ननु अदडादशे पूर्वसवर्णदीर्धाप्राप्तिरत आह (एहस्वा- दिति ) सम्बुद्धिलोपश्च नेति । (मांस्पचन्या इति ) न च लुम्पेदव- श्यमः कृत्ये तुङ्काममनसोरपि। समोवा हिततयो मांसस्य पचियुध- ओरित्यनेन सिद्धः, प्रकारार्थफलञ्चिन्त्यमिति वाच्यम, ल्युडन्ते उत्तर पदे तद्विधानात, पचनस्योत्तरपदत्वाभावात् तस्य प्रकारार्थसिद्ध- त्वानुवादकत्वाच्च । (श्रीपायेति ) अत्र अत्त्वजातीयमुपजीव्यजाय- मानो यादेशस्तज्जातीयविघातके लोऽनिमित्तमित्याशयेन सन्निपात परिभाषाप्रवृत्तिरिति भावः । (न लुमतेति निषेधस्यानित्यत्वादिति) अत्र इकोऽचीति सूत्रेऽचिग्रहणं मानम् । हलादि विभक्तो सत्यपि नुमि नलोपेनैव सिद्धेः । सम्बुद्धौ तु नलुमतेति निषेधाद्विभक्तिपरत्वा- भावादेवाप्राप्तेः । नचोत्तरार्थन्तद्ग्रहणमिति वाच्यम्,तत्रैव कर्तव्येन्त्र फ़रणस्य सफलौचित्येन अनित्यत्वज्ञापनेनैव फलवत्त्वात्, अतएव हे प्रपो हे अपु.इति भाष्योदाहरणं सङ्गच्छते इति दिक् ॥ (प्रवृत्ति- निमित्तभेदादिति ) तत्त्वञ्च वाच्यत्वे सति वाच्यवृत्तित्वे सति पाच्योपस्थितीयप्रकारताश्रयत्वम,... एवञ्च वृक्षवाचकफलशब्दे वृक्षत्वस्य प्रवृत्तिनिर्मित्तत्वं, फलवाचके वृक्षप्रभवत्वमेव तत्त्वमिति । ननु कुतोयमर्थलाभ इति चेच्छृणु, भाषितः पुमान् यस्मिन् प्रवृत्तिनिमित्तरूपेऽर्थः इति वटुग्रीही कृते सोऽस्यास्तीति अर्श ·(४२) ॥ फक्किका-मर्म-वितिः ॥ ८८८ Vire ८१८CAMBREAM * ॥ । * . नुवृत्तेः, आदित्वादच, भापितपुंस्क इति तत्फलितमेव प्रवृत्तिनिमित्तक्योति ॥ (इत्यजन्ता नपुंसकलिङ्गाः) ।। श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ भाष्ये धुगित्यत्र घत्वस्यासिद्धत्वाड्ढस्वमा- शक्य अपवादत्वेन समाधाय अथवैवं वक्ष्यामि होढो दादेरिति धातोर्य इति च । अत्र योगे दादेरित्यनुवर्तते नेति च, निवृत्तमित्युक्तम तत्रादादिधातोर्टत्वविधानादेव दादिधातोर्घत्वमित्यर्थलामे दादेरित्य- फलान्तराभावात्तदीपदोशकदादित्ववदुपलक्षकमित्याशयेन व्याचष्टे (उपदेशे इति ) न च होढोऽदादोरेत न्यासे ध्रुडित्यादी ढत्वन्न स्यादिति वाच्यम्, वा दुहेति सूत्रेवाग्रहणस्य समुच्चयार्थकर्ता स्वीकृत्य ढग्रहणानुवृत्या ढत्यस्यापि विधानेनादोषात् । न चैवमपि दामलिडित्यादौ दादित्वेन ढत्वन्न स्यादिति वाच्यम, उत्तरसूत्रे दादि- पदेन औपदेशिकदादित्ववद्वोधनेनार्थाधिकारानुरोधात्पूर्वसूत्रेपि अदादिघटकदादिपदस्य औपदेशिकदादिधातुत्ववद्बोधनेनादापात मनोरमायां तु दादिपदावृत्त्या औपदेशिकलाभ इत्युक्तम, तत्खण्डन- प्रकारो विस्तरभयान्न लिखित इति दिक् । उपदेशफलम्पृच्छति ( उपदेशे किमिति ) अव्याप्त्यातव्याप्तिपरिहाराय तदित्याशयेन समाधत्ते (अधोगित्यादि)अवाडागमे दादित्वाभावाद घत्वन्न स्यादि- त्यव्याप्तिः। दामलिडित्यत्र दादित्वाद घर स्यादित्यतिव्याप्तिरिति भावः ॥ ननु सम्भवति सामानाधिकरण्ये वैयधिकरण्यमन्याय्यमिति सिद्धान्तात् । एकापो यो धातुस्तदवस्यत्याद्यर्थे गई वित्यादौ न स्थादिति लक्ष्यानुरोधात्, वैयधिकरण्यमित्याशयेनाह (एकाचोधातो रिति) ननु छन्दसीत्यनुवर्तमाने वहश्चति विहितस्य शिवप्रत्ययस्य लोके कथं विधानामिति लोके विश्ववाहशब्दस्य च कथं प्रयोग इत्यत भाह (छन्दस्येवेति) न च णिजन्ताद्विचो विधानेऽपि सम्प्रसारणाप्राप्तिः अङ्गभसंज्ञाक्षिप्तप्रत्ययेन वाहो विशेषणादजादिपरकाव्यवहितपूर्वस्य वाहः सम्प्रसारणमित्यर्थे णिचो लोपस्य स्थानिवत्वेन व्यक्धाना- दिाते वाच्यम्, पचमहणस्य विवयोपैलचकत्वेनादोयात् । न चैवमाप ·॥ इलन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् ।। ८० Rea लुप्तन्न स्थानिवदित्यस्य संकुचितविषयत्वेन क्यौविधि प्रति न स्थानिवदित्यस्य क्विपशब्दमुच्चार्य विहितविधावेव प्रवृत्तिस्वी- कारेण वचिसुपीत्यस्य वच्यादिभ्यो विहिते कितीति व्याख्यानेन च णिजन्तात्क्वौ सम्प्रसारणाप्राप्तोरति वाच्यम,विभाषापूर्वाहणेति सूत्रे मष्ठौह आगतं प्रष्ठवाड्प्यमिति भाष्ये लौफिकविग्रहे प्रष्ठौह इति प्रयो- गेण लोकेपि क्वचिरिण्वरिति कल्पनेनादोषादिति दिक् ॥ ननु नुमो विशेषविहितत्वेन च्याप्यविषयकतया सामान्यविहितस्य व्या- पकविषयताकस्यामो येन नाप्राप्तिन्यायेन तक्रन्यायमूलकेन बाधे पुनराम्नति चेदत आह ( आदित्यधीति ) एवं च अनडुशब्द- सम्बन्ध्यन्त्यावर्णात्परो नुम्भवतीत्यर्थे उपजीव्यत्वादामः पूर्व नुमो- ऽप्राप्तिरिति भावः । यथा पितुरुत्पन्नः पुत्रः पितरं न हन्यात् एवं पिता पुत्रं न हन्यातू, उपजीव्योपजीवकभावस्य मुख्यत्वातू, तेन सम्बुद्धी अमापि न नुम्वाध उपजीवकत्वात् ॥ ( दत्वन्नेति ) अनड्वांस्तत्यत्र रुत्वन्तु भवत्येव उपदेशवयाभावातू, यं विधि प्रत्युपदेशोऽनर्थकः स विधिर्बाध्यते यस्य तु विधेनिमित्तमेव नासौ बाध्यते इति भाष्यात् । प्रकृते दत्वम्प्रति उपदेशस्य नुमोऽनर्थकत्वम् रुत्वविधेस्तु निमित्तत्वमेवेति । केचित्तु अतो विशेपेति प्रतीकमुपादाय इदन्न युक्तं, येन नाप्राप्तिन्यायन नुमा सुलोपाधाभावाय अवश्यमा- अयणोयेन न्यायानित्यत्वेनैव तुविषये न्यायाप्रवृत्ती परत्वादमामोः कृतयोर्नुमि दोषाभावेन आदित्यनुवृत्तिक्लेशो न कर्त्तव्य इति वदन्ति (णत्वन्द्रित्वमिति ) ननु पूर्वत्रासिद्धमाद्वित्वे इति परिभाषया द्वित्वे पूवत्रीसद्धीमस्यास्याप्राप्तौ परत्वाद् द्वित्वे ततो गत्वमित्येव युक्त- मिति वाच्यम्, सय्यन्तेत्यत्र त्रियकारकरूपसिद्धये द्वित्वे परसवर्णत्वं सिद्ध वाच्यम्, इति वार्तिकेन वर्णद्वित्वे तदप्रवृत्तिज्ञापनात् । अन्यथा नित्यम्प्रति उक्तपरिभापया पूर्वत्रासिद्धमित्यनेनासिद्धत्वाप्राप्तौ द्वित्वे सिद्ध तद्धयर्य स्पष्टमेवेति । न च वाक्क वाग्गिति भाष्योदाहरण- सिद्धये वर्णद्वित्वेऽपि तत्प्रवृत्तिरावश्यकी अन्यया पूर्वत्रासिद्धमित्य- ·YCE (४४) || फक्किका-मर्म-विवृतिः ।। veerencree EDEDE DE VED नेन चवोत्पूर्व द्वित्वे ततोऽन्त्यस्य चर्वेऽपि पूर्वत्र गश्रवणापत्तेः, न च खरि चेति चत्वेन सिधिरिति वाच्यम्, अवसानचवस्यासिद्ध- त्वातू, खपरत्वाभावेन चोप्राप्तः । न च तवापि अवसानचर्व- स्यासिद्धत्वेन गंकारे झशिपरे पूर्वस्य जश्त्वे गश्रवणापतेः साम्यमिति वाच्यम्, न मुने इतिवत् द्वित्वे कर्तव्ये कृते च प्रत्यासत्त्या द्वित्वाश्रयस्य कार्य कर्तव्येनाऽसिद्धत्यमित्यर्थ फरणेन द्वित्वाश्रयस्य जश्त्वे कर्तव्येऽसिद्धत्वाप्राप्तः। एवञ्च णत्व द्विस्व- मिति प्रकृतिग्रन्थासंगतिरिति वाच्यम्, पूर्वत्रासिद्धीयमित्यस्य द्वित्वे कर्तव्येऽन्यस्यासिद्धत्वन्न हित्वन्तु असिद्धमेवेत्यर्थकरणेन द्वित्वा- त्पूर्व णत्वे दोपाभावात् । एवञ्च पूर्वोक्तवार्तिकस्यानुवादकत्वकल्पन- मुचितमिति दिक् । (गौणत्वे नुट् नेष्यते इति ) बहुवचनानिर्देशन गौणेप्रवृत्तिरिति भावः । बहुवचनं लाघवार्थमिति केचित् ( कमल- विति ) अल्लोपणिलोपयोः स्थानिवत्त्वन्तु न शंक्य पूर्वत्रासिद्धे तन्निषेधात् ॥ (अकचसाहतस्थापीति) अयं भावः त्यदादीनाम इत्य- तस्त्यदादेरित्यनुवर्त्य त्यदादेरिमः अः स्यादित्यर्थनष सिचे ककारो- थारणं किमर्थम् । न च त्यदादिप्रयुक्तकार्यस्य द्विपय॑न्तानामेव विधानेन कथं प्राप्तिरिति वाच्यम्, द्विशब्दात्माकपाठेनादोपात् ।न चालोऽन्त्यस्येत्यनेन अन्त्यस्य स्यादिति वाच्यम्, नानर्थके लोऽन्त्य- विधिरित्यनेन निषेधात् । स च कश्चेत्येकशेषे दोपोद्भावन तु न युक्तम् अकसाहितस्यादेशविधातृभाष्यमामाण्येनैकशेपे त्यदादीनां द्विपर्यन्तानामिति नियमस्य वाधात् । तादृशप्रयोगस्यानभिधानाच ने च कुर्तिहोरित्याद्यर्थ किमः ककारोधारणमिति वाच्यम्, उति- होरिति न्यासनादोपात् । एवं क्वातीत्यत्रापि वातीति न्यासेनादोषः । एवं सिद्ध ककारोवारण व्यर्थ सत्साकच्यादेशविधानार्थम्, अन्यथा इमोऽकारविधान कक इति स्यादिति । न च भिन्धकीत्यत्राकर्थि कृते धित्वं न प्राप्नोति निर्दिश्यमानपरिभापयेत्याशक्य अन्तरङ्गत्वाद् 'धित्वे ततोऽकजिति भाष्येण अकविशिष्टस्य निर्दिश्यमानस्वाभावात ·इलम्त ग्लिपकरणम् ।। ४५) CMS कथमादेश इति याच्यम्, किंमः क इत्यावृत्त्या साकच्कस्यादेश इति कैयटोतसमाधानेनव समाधानमित्यदोपात् । यस्तुतस्तु अकचि धित्वं न प्राप्नोतीति भाग्यस्य अकचरक्षक धित्वं न प्राप्नोति निहि- श्यमानपरिभाषया सम्पूर्णस्य स्यादित्याशयः। अत एव अनाप्यक इत्या दिसूत्रेकोकोरिति चरितार्थम् । अन्यथा तन्मध्यपतितन्यायवोधितस्य निहिश्यमानत्वाभावादेवाप्राप्तौ तद्वयर्थ्य स्पष्टमेवेति दिक् ।। नन्यस्म इत्यादौ परत्वादनाप्यक इति स्यादत आह ( अत्यन्नित्यत्वादिति) कताकृतप्रसंगी यो विधिः स नित्य इति स्मैआदेशस्य नित्यत्वं, न चानाप्यकइत्यस्यापिकृताकृतप्रसंगित्वेन नित्यत्वमिति वाच्यम,लक्ष्या- नुरोधात् याधकावाधितकताकृतप्रसंगित्वस्यैव नित्यत्वमत्र स्वीक रात्, प्रकृतेऽनाप्यक इत्यस्य हाल लोप इत्यनेन वाधितत्वात् ॥ नन्वनुदात्त- मात्रविधानेन हलि लोप इत्यनेन लोपेनैव सिद्धे अश्विधानं किमर्थ- मित्यत आह (अश्वचनमिति ) न च त्यदादीनाम इत्यनेनैव सिद्ध अंकारविधानमेव साकचि सर्वादेशार्थ भविष्यतीति शित्वं व्यर्थमिति वाच्यम्, सुपि चेति दीर्घाभावस्याप्यनेन, ज्ञापनसंभवातू, अतः स्पष्ट- प्रतिपादनार्थमश् विधानामति योध्यम् । वस्तुतस्तु अ अ इति प्रश्लेपे- णाकारद्वयविधानात्सर्वादेशत्वसिद्धे शकारोचारणं व्यर्थमिति योध्यम् ॥ नन्वल्लोपस्य श्चुत्वे कर्तव्ये पञ्चमीसमासपःस्थानिवत्त्वात् श्चुग्वन्न स्यादित्याशयेनाह (न चेति यथोद्देशपक्षे इति) तत्पक्ष हि या संशा या परिभाषा यत्रोत्पन्ना सातद्देशगामिनीभवतीति अस्याश्च पाह आठति अग्रहणेन शापितत्वेन पाष्ठीत्वात् त्रैपादिकान्तरङ्गस्य श्चुत्वस्य परिभाषादृष्टया-सिद्धत्वादन्तरङ्गाभावेन कम्प्रति कस्या- सिखत्वम्प्रतिपाद्येत कार्यकालपक्षण दोषोद्भावनन्तु न युक्तम्, एक- तरपक्षण लक्ष्यसिद्धौ पक्षान्तरेण दोपदानस्य भाष्ये नाश्रयणात् । वस्तुतस्तु कार्यकालपक्षऽपि तदप्रवृत्तिः पूर्व निरूपिता ॥ ( माध- घेनोक्तमिति) भसंशायामल्लोपे उत्तरपदमनचक इति एकाजुत्तरपदे इत्यस्याप्राप्स्या प्रातिपदिकान्तेति वैकल्पिकणत्वमिति, तेनोक्तम् तन्म ·(४६) ॥ फक्किका-मर्म-विकृतिः ॥ M AmerekNeee युक्तं पञ्चमीसमासेन स्थानियत्त्वात् पञ्चमीसमासानित्यरथाभाव तस्य दोप इत्यत्र णत्वग्रहणप्रत्याख्यानामिप्रायकं वा प्रातपाद- फान्तेति णत्वमिपि न युक्तं, तथाति कुमति चात नित्यस्य जागरूक- त्यात् (भाष्योति ) कुव्यवाये हादेशे णत्वप्रतिषेधो वक्तव्यः, कि प्रयोजन वृत्रनः मुनः प्राधानि हन्मेरत्पूर्वस्येत्यत्पूर्वग्रहणं न फर्स- व्यम्भवतीति भाष्ये उत्तम । न च सूत्रसत्वे प्रघनाधन इत्या णत्वं तदभावे न स्यादिति वाच्यम्, इदमपूर्वप्रहणं हस्या- निककवर्गाभाववद्धन्तेरुपलक्षणमित्यदोपात् । अत एव योगविभाग- मूलकवार्तिकप्रत्याख्यानेपिं न फलभेद' इति बोध्यम् । बहुलपाहणे- नासिद्धत्वाभावकल्पमे मानमाह (तथा चेति) स्वन्नुवन्निति सूत्रेण करत्ययो महेईकारस्य ध कारो'युगामश्च निपातनाम्मघवा इत्यादि रूपमधिनार्थकान्मघशम्दान्मतुपि भत्वसन्तस्येति दीर्धेमधवानित्यादि रूपं संसाध्य इद सूत्र केयटेन प्रत्याख्यातम्। अन्यथा सूत्रसत्ये मघवन्नि- त्यादि, तदभावे मघवानित्यादीति फलमेदापत्तेरत एव"भर्वणस्तमघो- मच न शिष्यं छान्दसं हि तत् ॥ मतुश्यन्योदिधानाच छन्दस्युभयद- शनात् ॥"इत्यत्रत्यवार्तिक संगच्छते,अनेन च वात्तिकेन लोके मघवच्छ ब्दस्य प्रयोगोधनभिधानमिति केचित आसिद्धत्वाभावकल्पने कविप्रयो- गानुकूल्यमण्याह (हविय॑क्षितीत्यादि) अत्रानसाविति छरे तुमघा- जिपीत्यादि प्रयोगो बोध्य इति दिक् ॥ ननु युवनशब्दे समकालमे- चोभयोः संप्रसारणप्राप्ती निषेधो व्यर्थः । फिञ्च उकारद्वयस्य दीर्घ- विधित्वेन स्थानिवत्त्वाप्राप्ती सूत्राप्राप्तिः । किञ्च लक्ष्ये लक्षणस्यति न्यायन पुनः संप्रसारयाप्राप्तौ निषेधो व्यर्थ एवेत्यत आह (अत एवेति) दीर्घस्याप्यत एव ज्ञापकात्स्थानियत्त्वम् । अचः परस्मिन्निति स्थानि- वत्येन व्यवधानन्तु न शक्यम् सूत्रवैयर्थ्यात् लक्ष्ये लक्षणस्य तु लक्ष्यभेदेन प्रवृत्तिस्वीकारात्,अत एव पटत्सन्त इत्यत्र पुनश्चर्यसिद्धिः कार्याश्रययर्णभेदात् यमुद्दिश्य पूर्व विहितस्तमुद्दिश्यैव पुनः प्रवृत्ती तन्न्यायविषयादिति दिक् ॥ ननु तपरस्तकालस्येति सूत्रस्य विधी- ·॥ इलन्तल्लिङ्गप्रकरणम् ।। (४७) यमानेपि प्रवृत्तिस्वीकारात सवर्णप्रहणे नकारस्थाने आयमान आन्त- रतम्यादनुनासिक एव भविष्यतीत्यत आह (आ आदिति) प्रश्लेषण शुद्धाया एव आव्यक्तेविधानाग्नः सर्वादेशत्वशंकापि भाव्यमानेति निषेधस्तु न, भाव्यमानोगा संवर्णान्न गृह्णातीति पाठात्,तपरसूत्रा- निषेधकत्वाच्चेति प्राञ्चः । वस्तुतस्तु भाव्यमानेति परिभाषाया जाति- ग्रहणप्राप्तस्य गुणाभेदकत्यप्राप्तस्य अणुदितसूत्रप्राप्तस्य तपरसूत्र- प्राप्तस्य च निषेधकत्वात् ॥ (शतानीत्यादि)कृतैकशेषस्य प्रयोगोऽयम् अन्यथा विंशत्याद्याःसदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्ययोरिति विरोधाबहु वचनानापत्तेः (सन्निपातेति) नच उपदेशे यो षकारनकारौ तदन्त इत्यर्थे न दोष इति वाच्यम्,सविशेषणानां वृत्तिर्न वृत्तस्य वा विशेष- रणयोगो नेति निषेधात् उपदेश इत्यस्याप्रकृतत्वाच्च ॥ ननु हलादा- वास्वविधानेनाष्टौ इत्यत्र कथमात्वमत आह (अष्टभ्य इति) कृतात्वनि- देश इति कृतात्त्वानुकरणमित्यर्थः। न तु लक्षणसम्पन्नमात्त्वम् । गौर- वादेति समाधानन्तुन युक्तं पर्यायशब्दाना लाघवगौरवचर्चा नांद्रि- यते इति भाष्यात् (अष्टनो दीवादिति) दीर्घान्तादष्टनः परासर्वनाम- स्थामविभक्तिरुदात्तति तदर्थः । अस्य नित्यत्वे हि दीर्घग्रहणं व्यर्थ स्यात्॥(गौणत्वे आस्वाभावे इति)इदं प्राचामनुरोधेन,वस्तुतस्तु यथाल- घणमप्रयुक्त इत्यनत्यभायादस्यानभिधानम्बोध्यम् । (न टुत्वमिति) मच पूर्वत्रासिद्ध इति निषेधात्कथं स्थानिवत्त्वमिति वाच्यम्,तस्य दोष इत्यादि निषेधात्म चात्र प्रतिपदोक्तणत्वस्यैव ग्रहणन्न तु टुत्वेन लभ्यस्येति वाच्यम, मानाभावात् । मंत्वविधायकसूत्रे मूर्सम्यपदा- नुवृत्त्या गग्रहणास्य भाष्ये प्रत्यास्यानेन प्रतिपदोक्तालाभाच्च, ननु पञ्चमीसमासस्य फलाभावेनाखीकारात् कथन्न ष्टुत्वमित्यंत आह (कार्यकालेति) प्राचीनमते तत्पक्ष त्रिपाद्यामपि तत्प्रवृत्तः । वस्तु- तस्तु पञ्चमीसमासस्य फलं प्राङ् निरूपितम् । (अनुमीयमानमिति) बहुवचननिर्देशागौणे प्रवृतिरिति भावः । ननु पत्वादीनामसिद्धत्या- दाशब्दपरत्वाभायादत आह (राडिति अविवक्षितमिति ) सामथ्या- ·१८८ (४८) ॥ फक्किा-म-वितिः ॥ reseree दिति भावः ॥ ननु शीशिलुकलुम्बिधिभ्यो युष्मदस्मदादेशाः पूर्ववि प्रतिपेधेनेति वार्तिकेन लिङ्गमत्ववोधनादीलङ्ग युष्मदस्मदी इत्यनुप- पन्नमत आह ( यति ) एवं च अलिङ्गे युष्मस्मदी इत्यस्य पदान्तर- सन्निधानं विना युष्मदस्मद्शनमात्रान्न किमपि लिङ्गप्रतीयत इत्यर्थ इति न तस्य वैयर्थ्यम् (शेष इति सप्तमीति) अयम्भावःससुट्कनिर्देशन शेपे लोप इत्यस्यावृत्त्या एकेन मूलोक्तार्थलामः, द्वितीयेन आस्वयत्व- विधायकस्य विशेषविहितत्वेन तद्विषयातिरिक्तविषयतया शेषपदेधि- करणस्ववियतया सप्तमीविधानान्मपर्यन्ताच्छेपस्य लोप इत्यर्थलाम शते ॥ भाष्ये तु न चादेशो हलादिरस्ति इति स्वीकृत्य भ्यमादेशे अभ्यमिति छित्वान्त्यलोपपक्षस्यैवादरात् । न चात्र पक्षे श्याधादेशः स्यादिति वाच्यम्, सन्निपातपरिभापया तद्वारणात,अम उपजीव्यजा- यमानान्य लोपस्य तद्विवातकश्याधादशे कथं निमित्तत्वं स्यात् ॥ (अन्तरङ्गे इति) न च वाणीदाङ्गारिभाषया लोप एव भविष्यति । न च समानकायित्वे एव तद्विधानात्तभावेन तस्या अप्राप्तिरिति वाच्यम, वाणशास्त्रीयस्थानितासमानाधिकरणास्थानिताकत्वरूप- समानाश्रयत्वस्योभयत्रापि साम्यात् । कार्यद्वय कारस्थाश्रयणादिति वाच्यम् । स्योन शत भाष्योदाहरणेन तस्या थनित्यत्वज्ञापने- नादोपात् । अन्यत् सर्व सुगममिति दिक् ॥ ( मपर्य- न्तस्य फिमिति ) अधिकारसूत्रं किमर्थमिति प्रश्नः । युवका- मिति,ननु ओकारभफारसकारादौ सुपि सर्वनाम्नः प्रागकच अन्यत्र, तु सुबन्तस्य टेरिति त्वयकेत्यादि सिद्ध्यर्थमवश्याश्रयणीयेन वार्तिकेन युवामित्यादि सिद्ध्यत्तरमकचि न दोष इत्यत आह (त्वयेत्यादि) नन्वत्रापि योचीत्यत्राच्येरिति न्यासन न दोष इत्यत आह (युवका- भ्यामिति) अत्र भकारादिसुपः सत्त्वेन पूर्वमेवाकचि सर्वादेशापत्ति रिति दिक् ॥ ननु अन्त्यलोपपक्षे स्थानियत्त्वेन जस्बुद्ध्या श्यादेशः कुतो नेन्यत आह (इह शेपे लोप इति ) ननु द्वयोरित्यादिनिशे: .

·॥ हलन्त पुंल्लिङ्गप्रकरणम् ॥ (४६) नाघश्याश्रयणीयेनास्या अनित्यत्वेनैव श्यादेशः कुतो न, किञ्च अंगो- द्देश्यकाकाय पुनरङ्गोद्देश्यककार्य्यन्नेत्यर्थवर्णनात्प्रकृतपरिभाषाया अप्रवृत्तिः । किं च लक्ष्यसंस्काराय भाष्ये क्वाप्यस्या आश्रयणाभावेन श्यादेशः स्यादेवेत्यत आह (डेप्रथमयोरिति ) प्रथमयोरमशसो नेति सहितया पाठ इति भावः । अतः संयोगान्तलोपे झलग्रहणानु- वृस्यापि न दोष इति घोध्यम् । वस्तुतस्तु प्रश्लेषस्य भाष्यादावदृष्टतया तदभाव पि सन्निपातपरिभाषया श्यादेशाभावः सुकर इति विक् ॥ (आद्येशेषे लोप इति) भ्यमादेशपने इति भावः । अङ्गवृत्तपरिभाषयेति एतत्परिभाषाभावेपि अभ्यमादेशस्यैव भाष्यसिद्धतया न दोषः(पक्षद्वये. पीति) न चान्त्यलोपे एकादेश उदात्तेनोदात्त इत्यनेन युष्मभ्यमित्यत्र युप्मोत्तराकार उदात्तः, टिलोपे अभ्यम अनुदात्ततयाऽनुदात्तस्तदकार इति फलभेद इति वाच्यम, यस्मिन् अनुदात्ते परे उदात्तो लुप्यते स अनुदात्त उदात्तो भवतीत्यर्थकेन अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोप इत्यनेनः फलाभेदादत एव भाष्ये यदि भ्यमादेशस्तहि शेपे लोप इत्यन्तलोपे एत्त्वं प्राप्नोत, अथ अभ्यमादेशस्तहि शेषे लोप इति टिलोपे उदात्तनि- वृत्तिस्वरः स्यादित्याशंक्य यथेच्छसि तथास्त्विति समाहितमिति दिक्॥ ननु शेषे लोप इति लोपे आत्ययत्वनिमित्ततरविभक्तरपेक्षणादन्त्य- लोपाभावनादन्तत्वाभावात्सुटोऽप्राप्ती सामरूपालाभादाकमो प्रवृत्तिः सूत्रातंगतिश्चेत्यत आह (भाविन इति.) अयं भावः यथास्ते रित्यने-. नार्धधातुकविषये भूप्रयोगो अस्तेरंप्रयोगे.योध्यते.एवमनेनापि सुडामो- रत्यन्तमप्रयोगवोधनात् । न च सामरूपाभावात् कथमस्य प्राप्तिरिति वाच्यम्, साम्बुद्धौ आफम्वुद्धिः कर्तव्येत्यर्थात, सामवुद्धस्तु साम्प्रति- क्याअभावेऽपि भाविन्या ग्रहणं अर्थाच्छेषे लोप इत्यन्तलोपे प्राप्तस्येति भावः । न च पूर्वरीत्या कदापि साम्बुद्धेरसम्भव इति वाच्यम्, वैया करणमते. आहाऱ्यारोपस्यापि कार्यप्रवृत्ती नियामकतया आम्येव साम्त्वस्याहाारोपात वाधसमानकालीनेच्छाजन्यज्ञानमाहार्यारोप: प्रकृते च आम्येव साम्त्वारोपेणोदेशेऽन्त्यलोपे पि न. सुटः प्राप्तिः . ७ ·E (५०) । सक्किा-मर्म-विकृतिः ॥ स्थानियत्त्वेन सात्वमेव न त्यामत्वम् एतायतैव मुटो निवृत्तिरिति । फेचित साम्पदे तन्त्रणामोपि निर्देशात्पूर्वमास आकमिततोऽन्त्यलो सुटि सामो लामे तस्याप्याकम् । अत एव अतित्याकमित्यादि गौणे- ऽन्याकमसिद्धिरिति वदन्ति तदसत् ऋजुमार्गेण सिद्धे को नाम महा- पातकं गौरवं सहेत ! फेचित्तु आम आदम् इत्येव सिद्ध सकारोच्चा- रणं किमर्थमत माह (भाविन इति ) अन्यथा आकमि स्थानिवद्भा- येनामवुद्धी सुडागमापत्तरित्याशयं वर्णयन्ति । वस्तुतस्तु आमोडाफम इति न्यासेन सिद्ध एतत्प्रयासो विफल इति । न चाकारोच्चारणसा- मात्पररूपाभावे अकमविधानेनैव सिद्धे दीघोचारणं व्यर्थमिति वाच्यम्, एत्त्वनिवृत्याकारोच्चारणस्य चारिताथ्येन पररूपयाधे माना- भावात् इति संक्षेपः ॥ त्वमावेकवचने युवाची द्विवचने इत्यनयोरथंप- ररधेन व्याख्याने फलमाह ( समस्यमाने इति ) समासार्थो न्यपदार्थः अन्यसंख्यः युष्मदस्मच्छन्दगतसंख्येतरसंख्यक इत्यर्थः ॥ ( घेदैरशे- पेरिति) अत्रैकादेशविशिष्टस्य पूर्वान्तवनावेन पूर्वपदत्वात् स्मानित्य- स्यैकदेशविकतन्यायेन द्वितीयान्तास्मच्छब्दत्वादादेशः स्यादिति भावः ॥ ननु तदन्तविधिन सिद्ध स्थग्रहण पर्थमत आह (स्था- हणादिति)मत्र स्थशब्दोऽहांनी यथा समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथ- मंन्यगाः ॥ नाय संकुचितः पन्या येन वाली हतो गतः” इति रामायणे समयं माहासीरित्यर्थकः स्थाधातुः । (युवयोर्युष्माकं वा पुत्र इति) समासे प्रत्ययलक्षणेम तदन्तत्वादादेशः स्यादिति भावः ॥ (एकतिङ् वाक्यमिति ) एकतिङन्तार्थनिष्ठमुख्यविशेष्यताकयोधजनक इत्यर्थः अत एव पचति भवतीत्यस्यापि समानवाक्यत्वसिद्धिः । अत एष तिङति इति सूत्रे तिङिति पर्युदासः सार्थकः ।। ननु तृतीयानिर्दे- शेनैव सिद्ध नचयति सूत्रे युक्तग्रहणं व्यर्थमत आह (युक्तग्रहणादिति) परंपरासम्बन्धेप्ययमिति साक्षात्सम्बन्धे प्रवृत्तिरित्येतद्वोधकयुक्तग्रह- गाभावादिति भावः ॥ (सर्वेषां निघात इति ) निघातः प्राप्त इत्यर्थः केपाश्चित्पदात्परत्वाभावात्केपाञ्चित्पदादित्वाभावान्न सर्वेषां विधान- ·॥ इलन्तल्लिङ्गप्रकरणम् ॥ (५१) मिति बोध्यम् । तिङन्तानिघातः तिङतिङ इत्यनेन आमन्त्रितनि- पातः,आमन्त्रितस्य चेत्यनेनेति ॥ ननु प्रतीच इत्यादी लोपस्य वहिर्मू- सनिमित्सत्वेन बहिरंगत्वादन्तरङ्गण यणा भाव्यमत आह ( अच इतीति ) भकृतव्यूहेति बहिरङ्गेणान्तरङ्गनिमित्तविनाशे पश्चात्स- म्मावितेन्तरङ्गशालन्न प्रवर्तते इत्यर्थः । एतत्परिभाषाभावे तु चौ प्रत्यङ्गस्य प्रतिषेधो वक्तव्य इति वार्तिकेन सिद्धमलुप्ताकारनकारेश्चती प्रत्यङ्गस्य वहिरङ्गस्याप्रवृत्तिरिति तदर्थः ॥ (आन्तरतम्यादिति) सूत्रे उपदे हूस्वदीर्घयोः समाहारद्वन्द्वे ध्यन्तत्वाद्धस्वस्य पूर्वनिपाते सवर्णदीनपुंसकहूस्वत्वम्, तेन हूस्वदीर्घयोविधानसिद्धिरिति भावः वस्तुतस्तु अपरनिमित्तकत्वेनान्तरंगत्वात्पूर्व ह्रस्वे ततो दीर्घेऊ इति रूपा- पत्तिः । अत एव ऊकाल इति निर्देशः संगच्छते। एवंच प्रकृते का गति- रिति चेच्कृणु भाव्यमानोप्युकारः सवर्णान् गृह्णातीति परिभाषया दीर्वस्यापि ग्रहणादत एव दिव उत ऋत उदिति तपरकरणं सार्थक- मिति दिक् ॥ (अन्त्यषाधे इति ) अन्त्यस्य कार्याप्राप्तौ अन्त्यसदेश- स्यैव कार्य भवतीत्यर्थः । अन्त्यसदेशत्वञ्च अन्त्यवर्णतद्वर्णयोरित- राव्यधानत्वम् । यथाद्रशब्दस्य अन्त्यवर्णो यकारादिस्तद्वर्णो द्रशब्द- स्तस्येतराव्यवधानत्वादन्त्यसदेशत्वम् ॥ (लत्ववदिति ) यथा चली- क्लप्यते इत्यादौरीकारयोरुभयोरपि कृपोरोल इति लत्यन्तथैवेति भावः ॥ (विष्वग्देवयोः किमिति ) चस्याप्युपलक्षणमिदं चन सर्व- नाम्नः परामर्शात् ॥ (विष्वगञ्चनमिति) नन्वत्र उत्तरपदाधिकारा- चुरूपे उत्तरपवे विधानाम्न दोष इत्यत आह अप्रत्ययग्रहणमिति । सदादिविधिशापनेन अश्चादावुसरपये इत्यर्थेऽत्रापि स्यादतोप्रत्ययग्रह- णस्य स्वांशे चारितार्थ्यम् । ज्ञापनफलं च अतः कृकमीत्यत्रापि तदादि- विधौ करोस्यादेरुत्तरपदे इत्यादयस्कार इत्यादी सत्वसिद्धिः । अन्यथा अयस्कृदित्यादावेव स्यादिति भावः॥(धातोरप्यत्वन्तस्येत्यादि) सन्निहितत्वादसन्तस्येति धातोरेव विशेषणमिति केचित् ।वस्तुतस्तु संभवव्यभिचाराभ्यां स्याद् विशेषणमर्थवादित्यभियुक्त व्यवहारादत्व- U ·(५२) ॥ फक्किका-मर्म-वितिः ।। न्तविशेषणासंभवः । अत एवात्विति लुप्तपष्ठीक पृथक पदामति वोध्यम् । न च उकारस्यानुसन्धतया सर्वत्रात्वन्तत्वाभाव इति वाच्यम सूत्रे तोराश्रयणसामर्थ्यात्माम्प्रतिकाभावे भूतपूर्वगतेराश्रयणान्न दोपः न च एकानुबन्धपरिभापया सर्वादिपठितभवतुशब्दे चरितार्थस्यास्य कथमन प्राप्तिरिति वाच्यम, यदुपदेशप्रयुक्ता यस्येत्संज्ञा तस्य तदनु- वन्धकताया एवाङ्गीकारात् प्रकृते अतुशब्दस्य यनुवन्धकत्वाभावात नहि अतुशब्दोपदेशयुक्ता फस्यापीत्संज्ञा, फिन्तु अतशब्दप्रयुक्तेरि योध्यम् । न च भूतपूर्वगतेराश्रयणेत्रातुवन्तत्वमेव, नात्वन्तत्वमिति वाच्यम् सूत्रे तस्यानाश्रयणादिति दिक् ॥ ननु क्यजन्तादि गोमच्छ- ध्दस्य धातुत्येन कथं नुमागम इत्यत आह ( उगिदचामिति ) अयं भावः सूत्रे धातुग्रहणं किमर्थ न च धातोरपि नुमापत्तिरिति वाच्यम, अग्रहणसामर्थ्याधातोश्चेदुर्गित्कार्य्यन्तयश्चतेरेवेति नियमात् धातो. राप्ती पुनर्धातुग्रहणं व्यर्थे सत् अधातुसूतपूर्वस्य नुम् भवत्येवेति शापयति । तेन गोमतः सम्प्रतिधातुत्वेपि तत्कालिकधातुत्वाभावान्नुम सिद्धिरिते ॥ (पत्यापवादत्वादिति) अपमाशयः क्विन्प्रत्ययस्यत्यत्र कुः किन्यतः इति न्यासे दृष्ट इत्यध्याहारेण बहुव्रीहिफले लब्धे प्रत्य- यग्रहणं दीप्सागर्भवहुव्रीहिलाभार्थ, तेन प्रतिलक्ष्यलक्षणोपप्लवेन चिन्नन्तताहशादिलक्ष्यविषयकस्यास्याचारितायेंन पत्ववाधे कुत्व- मेवेति ।भाप्ये तु प्रत्ययग्रहणस्य बहुव्रीहिमात्रफलफतयोक्तत्वेन अलं भाष्यविरुद्ध कल्पनया लक्ष्याणामन्यथापि सिद्धिरिति दिक् ॥ ननु सर्पिपीत्यादी पत्वप्राप्तिवेलायां.नुमोऽभावेन षत्वार्थमवश्यं नुम्ग्रहण- मनुस्वारोपलक्षणार्थमित्याश्रयणीयं स्यात् । एवञ्चानुस्वारस्य शर्वेनेव गतार्थत्वान्नुमग्रहणं व्यर्थमिति चेन्न अनुस्वारव्यवधाने चेत्पत्वम् नुमस्थानिकेनैवेति नियमार्थत्वात्। अत एवमस्थानिकानुस्वारव्यवधाने पुरिवत्यादौ न पत्वमित्याशयेनाह (नुग्रहणमित्यादि सेदिवानिति) सदेलिटि तस्य वसुःद्वित्वे अत एकोते एत्वेऽभ्यासलोपेइटिच सिद्धम् । नन्या पदसंस्कारपक्षे सेदक्सअसे इति स्थिते पूर्वोपरिथतिनिमित्त- . .

·end स ॥ हलन्तस्त्रीलिङ्गमकरणम् ॥ (५३) फत्वेनान्तरंगत्वादिटि संप्रसारणाप्राप्तेरत आह ( अन्तरंगोपीडागम इति)संप्रसारणेनेटोनिमित्तस्य यलादित्वस्य विनाशभावित्वेनाकृतव्यू- हंपरिभाषया इटोऽप्राप्तेरितिभावः। एतन्परिभाषाऽभावे तु इट्सप्रसार- णयोः प्राप्ती संप्रसारणस्य प्रतिपदविधित्वेन शीघ्रोपस्थितिकतया पूर्व सम्प्रसारणे इटो प्राप्तिरेव फलितेति भावः । ( महच्छब्दसाह- चर्यादिति ) न च आचारविचन्तादिना महतो पि धातुत्वसंभव इति वाच्यम्,औपदेशिकस्यैव धातोर्ग्रहणेनादोषात् । अनङ्सावित्यत्र सोर्डी इति न्यासेन सिद्धेऽनविधानं क्वचिदन्यतोऽपि भवतीति ज्ञापनार्थन्ते- नोशनःसंबुद्धौ अनङ सिध्यतीति प्रांचः । तत्फलितमाह अस्य संवुद्धा- वित्यादि वस्तुतस्तु सोर्डति न्यासे पुरुदंसेत्यत्र लोड देशे टिलोपे सान्तमहत इति दीर्घापत्तेः, संज्ञापूर्वको विधिरनित्य इति अंगवृत्तीति चा परिभाषा भाष्येनाश्रिता एवं चापूर्वमेवेदं वार्तिकमिति योध्यम् । फक्किफामविवृतौ हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणं समाप्तम् ॥ सर्वावदिति सर्वाशब्दवदित्यर्थः । शब्दपरस्य कदापि सर्वनाम- वाभावान्न सर्वनास्नो वृत्तिमाने पुंचसाब इत्यस्य प्रवृत्तिः ॥ ननु विमलादेवीत्यभान्तर्वतिनी विभक्तिमाश्रित्य राजपुरुष इत्यादी राजादेः पूर्वपदस्येव उत्तरपदस्यापि पदसंज्ञा कुतो नेत्याशयनाशक्य (उत्तरपदत्व इत्यादिना समाधयति) तत्रोत्तरोत लुप्तषष्ठीकं पृथक्- पदन्तच्चोत्तरपदे लाक्षणिकम, पदत्व इत्यस्य प्रकृतिजन्यबोधे प्रकारी- भूतो भाव इति नियमाप्राचीनसते पदसंज्ञायामित्यर्थः । नवीनलते पदत्वप्रयुक्त इत्यर्थः । अन युक्तायुक्त, विस्तरभयान्न विचारिते । अपदादिविधावित्यस्य पदादिविधौ त्वयं निषेधो न प्रवर्तते तेन दधि- तेचावित्यम सिंचतीति से,दनः सेन धिलेगिति समालेप्यन्तर्व- तिविभत्त्यातेचा पदत्वेन सापदाद्योरिति पत्यनिषेधःसिद्धः।(अहन्ति- त्याक्त्येति) आवृत्ती मानन्तु रूपरात्रिरथन्तरेवह्नो रुत्वं वाच्यमिति वात्तिकमेव,अन्यथा नलोपे अकारस्य रोरेवाविशेषाभावेन रत्वेनैव सिद्ध तदैवयं स्पष्टमेवेति । न च संयुद्धौ नलोपाभायेन तास्य चारितार्थेन ।

·nene -- (५४) ॥ फक्किका-मर्म-विकृतिः ।।. vemenemunerancies फयं ज्ञापकत्वमिति वाच्यम्, सत्यपि संभवे वाधनं भवतीति म संबुद्धिविपयेपि प्राप्तिमात्रेण रुत्वरत्वयोर्येन नाप्राप्तिन्यायनानलोपाप- वादत्वात् । अत एव अपवादो रुन्नलोपं घाधिप्यते इति भाष्य उक्तम (इह हल्ल्यादिलोपें इति ) अकृतव्यूहपरिभाषया हलल्यादिलोष एवेति भावः । वस्तुतस्तु प्रत्ययलक्षणेन निमित्तविनाशाभावात् तस्या अनित्यत्वादसत्वाश्य पूर्वमेव परत्वाद्दीर्घः। अत एव परत्वादुपधादीर्घ इति संगच्छते ( रज्जुलूड्भ्यामिति ) अनेन भाष्यप्रयोगेण अव्ययपू चपदे फेवले चं फुत्वम्,अनव्ययपूर्वपदे पत्वमिति वोध्यते । ननु काम्य चसूत्रेउपयट्काम्यति उपसृट्काम्यतीति भाष्यप्रयोगविरोधइत्यत आह (यद्धति ) पदान्ते प्रत्यमिति झलि परे तु विशिप्यविधानाद्यष्टव्यमि- त्यादी चारितार्थ्यपि न दोष इति भावः । जायन्ते नव सौ तथामि च नव भ्याभिस्भ्यसां संगमे पट्संख्यानि नवैव सुप्यथ जसि त्रीण्येव "तमच्छसिाचत्वार्यन्यवचःलुकस्य विबुधाःशब्दस्य रूपाणि वैजानन्ति प्रतिसास्ति चेन्निगदितुं पाण्मासिकोत्रावधिरिति तार्किकप्रश्ने आह . '(गवाफशब्दस्य रूपाणीति ). अश्वाक्षिभूतानीति सप्तविंशत्यधिका पंजरांतीत्यर्थः। तथाहि अनचि चेति द्वित्वे समोरष्टादश औकारे अद्वित्वे. गती पट् पूजायामेकमिति संप्त । जश्शसोः द्धित्वे अरणों प्रगृह्यस्येति. अनुनासिके च द्वादश टा डे इति ङस् ओस् आम ङि ओस् एतेषु म्फारविसर्गमकारांगां द्वित्वे अरणोप्रगृह्यस्येत्यनुनासिकेच यथासंभवं अष्टादीनि रूपाणि भ्याम्भ्यसोः अनचि च, यणो भयो. द्वे वाच्ये इति. द्वित्वे अटचत्वारिंशत, भिसि अनचिचेति हिरवे चतुर्विंशति रूपाणि सुपि पूर्वोक्तयथासंभवकार्ये पडधिकनवतिरूपाणीति स्वयमूहनीयम् । इनि नपुंसकम् ॥ * ॥ * ॥ * ॥ * ॥ * ॥ ननु कथमव्ययानामलिङ्गत्वं सदृशं त्रिष्विति श्रुत्या लिङ्गवत्त्ववो- धनादत आई सदृशं त्रिप्विति ॥ (इत्यव्ययानि ) ॥ * ॥ ननु अज़ादिगणेकारान्तशब्दपाठः किमर्थः,अत इत्येव सिद्धरत आह अजायुक्तिरिति अजादावुक्तिरित्यर्थः । अथवा अजादिग्रहणं किमर्थम- * ॥

·Mer ॥ स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् ॥ (५५) WENSDEen कारान्तत्वादेव सिद्धीन च कुंचादिहलन्तशब्दार्थमिति वाच्यम्,इंचा- नालभेत उष्णिहककुभी देवविशमित्यादिप्रयोगेण कुंचादीनामप्यद- न्तत्यादत आह (अजाद्यक्तिरिति)अजादेरुक्तिरिति समासः। वाधना- येति येन नाप्राप्तिन्यायेनेति भावः । तेन टापि कृतेपि न ङीवादेः शङ्कगपि । ( अतः खट्वति ) न चात्र स्तनकेशवती स्त्री स्याल्लोमशः में पुरुषः स्मृत इत्यादिकोशवोधितस्त्रीत्वस्याभावेन कथं टाविति वाच्यम, सत्वादीनां गुणानामुपचयापचयसाम्यं क्रमेण पुंस्त्वादि- लिंगप्रयोजकमिति भाष्यसिद्धमर्थनिष्ठ स्त्रीत्वमत्राप्यस्तीत्यदोषात् । ननु प्रत्ययः परश्चेत्यधिकारात्परशब्दयोगे अन्यारादितरर्ते इत्यादिना पञ्चमीविधाने प्रातिपदिकादित्यनेन सामानाधिकरण्यात्तदन्तविधौ अजाद्यन्तात्प्रातिपदिकादित्यर्थो युक्तः। स्त्रीत्वं च प्रत्यासत्त्या स्त्री- प्रत्ययप्रकृतिविशेषणमेपेत्यत आह ( अजादिभिरिति .) लक्ष्यानु- रोधाद् व्याख्यानाञ्चैतत्यप्पन्तमिति भावः । न च समासप्रत्ययदि- धाविति तदन्तनिषेधात्को दोष इति वाच्यम, अनुपसर्जनादिग्रहणेन स्त्रीप्रत्यये तदप्रवृत्तिज्ञापयिष्यमाणत्वात् (पञ्चाजीति ) पञ्चानामजानां समाहार इति तद्धितार्थेति समासे द्विगुसंज्ञायामकारान्तोत्तरपदों द्विगुः स्त्रियामिष्ट इति स्त्रीत्वं द्विगोरिति डीए । ( अभ समाहारेति ) न च : समुदायनिष्ठस्त्रीत्वस्यावयवेनापि. बोध- नात्पष्ठयन्ततया व्याख्यानेप्यत्र दोषस्तवस्थ एवेति वाच्यम्, ताहशव्याख्यानसामर्थ्याद्जादिमात्रवाच्यस्त्रीत्वस्यैव ग्रहणात् । प्रकृते च अजादीतरसमुदायवाच्यरवेन न दोष इति दिक् । (शूद्रा चेति) शुद्धशब्दष्टापमुत्पादयति जातिश्चेद्वाच्ये इति प्रथमयोगार्थः एवमसह- त्पूर्वत्यत्रापिमातिरिति वर्तते महत्पूर्वकष्टापन्नोत्पादयति जातिश्चद्वाच्ये इति द्वितीयस्यार्थः । अत्र जातेरित्यनुवृत्तिफलन्तु पूर्व शुद्रशब्दे जाति- मात्रविषक्षया महच्छब्देन समासे पश्चात्त्रीत्वविवक्षायां महती शुद्रे- त्यर्थ महारुद्रेति टायेव भवति समुदायस्य जातिवाचकत्वाभावात् । . ( महाशुद्रीति ) आभीरी तु महाराद्री जातियोगयोः ·-- 1 (५६) । फक्किका-मर्म-वितिः॥ समेति कोशवोधिताभीरत्वजातिविशिष्टस्य स्त्रियां वत्तमानत्वेन तंतष्टाप् स्यात् । समासप्रत्ययेति निषेधस्तु अस्मादेवं ज्ञापका- स्त्रीप्रत्यये न प्रवर्तते इतिः ज्ञापनासति तदन्तविधी जाते रिति उप वाधित्वा टाय् स्यादिति भावः । (सामान्यग्रहणमिति) सूत्रेऽनुबंधोचारणाभावेन एकानुबंधेत्यादिपरिभाषाविषयो नेति भावः । ननु संक्षाशास्त्रे कार्यकालपक्षस्य सिद्धान्तितत्वेन न पडिति निषेधकाले प्लान्तेति पटसंज्ञाया अंप्रवृत्ती कथं निषेध इत्यत आह (पञ्चेत्यनेति नलोपः सुस्वरेति ) न चान सूने संझाविधाषित्यस्य दत्तदंङिनौ दंडिदत्ताबित्येव भाये उदाहृतं, तत्र घिसंज्ञा प्रति नलो- पश्यासिद्धत्वादु छन्ग घोति पूर्वनिपाताप्राप्तौ विनिगमनाविरदादु- भयोः पर्यायेण पूर्वप्रयोगः । न च द्वन्द्वे घीति पूर्वपदत्वेन लोपे चं सति धित्वम् । वित्ये च पूर्वप्रयोग इत्यन्योन्याश्रय इति वाध्यम यस्य पूर्वपदत्वे घित्वं भावि तत्पूर्व प्रयोज्यामेति द्वन्द्धे घीत्यस्वार्थ- करणेनादोषात् । एवं च नलोंगासिद्धत्वानापत्तौ कथं पटसंशति 'वाच्चम, प्राचीनमते पदसंज्ञासापेक्षत्वेन नलोपस्य घहिरणतया पटसंज्ञां प्रत्यसिद्धत्वात् । नवीनमते तु कृति तुक्नहणेन संज्ञानिाम- तकस्य न बहिरङ्गत्वामिति" कथमसिद्धत्वमिति न शक्यम् असिद्ध स्वाभावेपि स्त्रियां यत्प्राप्नोति तन्नेति भाष्यसिद्धान्त- सिद्धर्थे भूतपूर्वपत्वमादाय निषेध इति. दिक् ॥ पूर्वस्य किमिति ) एतदभावेऽपि अतूग्रहणसामर्थ्यात्तपरकरणसामर्थ्यान्न यासयोरिति निषेधसामथ्याच्च प्रत्ययस्थंककाराव्यवाहतपूर्वस्याकार- स्येत्त्वमित्यर्थविशेपशापनेन सर्विकेत्यादौ न दोष इत्यत आह (कटुः.. फेति) अत्र च विशेषार्थीप्रवृत्ती सामान्यानत्त्वं स्यादित्याशयः कोचिषु पूर्वोक्तकेन ज्ञापकेन विशेपार्थज्ञापनम, अपरेण ज्ञापन मुखना- सिफावचन इति निर्देशेन च पूर्वस्य परन्य च प्राप्तौ पूर्वस्यैवेति नियम... सर्विसेत्यादौ दोपाभाव इति वदन्तिान च कटुकेत्यादौ असिद्धपरिभापया, पूर्वमेव सवर्णदीर्घनेत्त्वप्राप्तिरिति वाच्यम, वार्णादाङ्ग बलीय इति ·॥ स्त्री-प्रत्यय-प्रकरणम् ॥ (५७) पर परिभाषया पूर्वमेवेत्त्वप्रवृत्तेः । किं च सकललक्ष्यप्राप्तिकदीर्घस्थ येन ना- प्राप्तिन्यायेन इत्त्वेन बाध इति भाष्ये तु प्रत्ययस्थे कीति न्यासमाहत्य पूर्वग्रहणं प्रत्याख्यातमिति तत्त्वविद आहुरिति । केचित्तु पूर्वग्रहणा- भावेऽव्यातयतिव्याप्तिदोष इत्याशयेन कटुकेत्युक्तामत्याहुः ( आतः किमिति) सांकाश्यिकेत्यत्र नातिप्रसंगः,अकारस्य स्त्रीप्रत्ययावयवत्वे- पि स्त्रीपोधकत्वाभावादिति प्रश्नः । ( साङ्कनाश्यकेति ) संकाशेन निवृशं नगर सांकाश्यं संकाशादिभ्यो एयः, तस्मिन्भवेति विग्रहे धन्वयोपधादिति वुम् अत्र लक्ष्यानुरोधात्स्त्रीप्रत्ययावयवस्येत्यर्थ इत्त्वं स्यादिति भावान च स्थाने ग्रहणस्य जागरूकतया कथमवयवषष्ठीति वाच्यम्, तस्य भाष्ये प्रत्याख्यानात् । न च विधौ परिभाषोपतिष्ठते नानुवादे साक्षाद्विधयविशेषणे चरितार्थानां परिभाषाणां तद्विशेषण- विशेषणेन प्रवृत्तिरित्यर्थकपरिभाषाज्ञापनार्थन्तदिति वाच्यम् तस्या अपि भाष्येऽदर्शनातू अतएव उरणापर इत्यत्र उदात्तयणो हलपूर्वादि- त्यत्र च स्थानार्थलाभः,नचप्रतिपदोक्तपरिभाषया स्त्रियां विहितस्य स्त्री- प्रत्ययस्य ग्रहणादन भवार्थविहितस्य न ग्रहणमिति वाच्यम्,विशेष्य- रूपेण स्त्रीप्रत्ययस्य सूत्रेऽनुच्चारणेन प्रतिपदोक्तपरिभाषाया अप्रवृत्तेः प्रतिपदोक्तत्वं च यस्मिन्पदे परिभाषा प्रवर्तनीया तत्पदवृत्त्यानुपूर्व्यवच्छि न्नसाक्षाद्विधेयतोद्देश्यतान्यतरविषयताप्रयोजकपदघटितशास्त्रत्वमिति दिक् (स्त्रीप्रत्यये किमिति) यक्पूर्वाया इति स्त्रीलिंगनिर्देशः किमर्थ इति प्रश्नः । (न तु द्वैययोरसंभवादिति ) सूत्रे एषा द्वेति त्यदायत्वादिक- रणात्संज्ञोपसर्जनयोरप्रवृत्तिसूचनात् अत्र पूर्वमेयाकाच आतः स्थानि- त्वासंभवः । (सपूर्वयोर्ने त्वमिति ) न एतत् सु इति स्थिते पूर्वमकचि कृतेऽकृते वा नमसमासे अन्तरंगानपीति न्यायेन त्यदाद्यत्वात्पूर्व सुलोपे पुनर्विशिष्टात्सुपि अत्त्वे टापि समासात्पूर्वोत्पन्नसुपः पर एव राविति भावः, अज्ञाताऽनेषकेति विग्रहः (अव्यभिचारादिति) स्वार्थ- दव्यलिंगसंख्याकारकप्रयुक्तकार्यैः संस्कृतस्य तद्धितार्थेन योगात्सई- त्रातःस्थानिकत्वमक्षतमेव एवं संभवव्यभिचाराभ्यां स्याद्विशेषणाम- ·CN (५८) । फरिकका-मर्म-वितिः ।। र्थवत् हाते युक्त्या नान्येयां विशपणं किन्तु स्वशब्दस्यैव, अत्र च संशोपसर्जनेऽकचोप्राप्ती अन्यत्राकचः प्राप्ती टाप तदभाचयोरातस्था- निकत्वस्य व्यावर्त्य लाभः एतदेव भूले स्फुटीकृतम् । (न स्त्रीत्वमिति) "स्वो बातावात्मनि स्वं त्रियात्मीये स्वो स्त्रियांधने” इति कोशादिति भावः । विहितविशेपणस्य फलमाह (बहुव्रीहेरिति )न सु खट्वा सु इत्यस्य पहुव्रीही शेपाद्विभावेति कपो वैकल्पिकत्वेन तदभावे गोस्त्रि- योरिति हस्वे ततष्टापि अखट्या इति ततो ज्ञातावखट्वेति विग्रह केण इति इस्वे पुनष्टापि प्रत्ययस्यति नित्यमेवेत्त्वम् । परविशेपणे तु अभा- पितपुंस्कात्खटवशब्दारपरत्वेन विकल्पेनेत्त्वं स्यात् । शेषाद विभापति कपि तुनकपीति निषेधे आपोन्यतरस्यामिति चैकल्पिकहते नेनेत्त्वविक- ल्पः,गोस्त्रियोरिति हूस्वत्य तुन स्त्रीप्रत्ययान्तसमासरूपप्रातिपदिकत्वा- भावात् । कपः समासान्तत्वेन तद्वयवत्वादिति संक्षेपः (अयमेवेति) अयमपीत्यर्थः शस्त्रः पांडुरेवोतिवत्प्रयोगः । न च यातीति यःक्विप् कुरु- चरस्य यः कुरुचरयः स इवाचरतीति आचारविचन्ताकर्तरि क्विपि कुरुचरेत्यत्रानुपसर्जनाधिकारस्य चारितार्थ्यमिति वाच्यम्, तदन्तवि- धिज्ञापकतापरमाण्यप्रामाण्येन स्त्रियामाचारक्विवन्तात्कर्तरि पिवयो- निभिधानात्। न च पंच स्त्रीगोव्यकयो धनं यस्येति पंचगवधन इत्यत्र पंचगवेत्यस्योपसर्जनत्यात्तत्रास्य चारितार्थ्यमिति वाच्यम, एतत्संशाफलभूतविभक्तीतरसमभिव्याहारानपेक्षया लोकेऽर्थविषयक- वोधजनकत्वरूपार्थवत्त्वस्य पंचगवेऽसस्वात!प्राचीनमतेपि शक्तिविशि- एल्वमर्थवत्त्वम् वै खपर्याप्तत्वस्वप्रयोज्यबोधजनकत्वप्रकारकवक्तृता- त्पीयविशेष्यतापर्याप्तयधिकरणत्वोभयसंबंधेन एतस्य च समुदाय- वृत्तित्वात् तदन्तविधिफलन्तु कौम्भकारेयसिद्धिः,अन्यथा कुंभकार्या अपत्यामिति विग्रहेपि केवलकारीशब्दादपि स्त्रीप्रत्ययान्तत्वेन स्त्रीभ्यो दगिति ढगापत्तो कुंभकारेयोप्यापद्यत न चैकार्थीभावस्य समुदाय- त्तित्वात्कथमेकदेशात्तद्धितोत्पत्तिरिति वाच्यम्, तद्धितार्थोत्तरपदोति सत्रे उत्तरपदग्रहणेन अपर्यापाप्येकार्थीभावमादाय वृत्तिरिति ·!! स्त्री-प्रत्यय-प्रकरणम् ।। (५६) ज्ञापनादिति दिक् ॥ (उपसर्जनत्वान्नेहति ) न च समासप्रत्ययेति निषेधात् तदन्तविध्यभावे टिद्रूपं यत्प्रातिपदिकमित्यर्थे दोषाभावः न च कुरुचरीत्यत्रापि रिद्रूपप्रातिपदिकत्वाभावान्डीप न स्यादिति वाच्यम् अवयवेवचरितार्था अनुबन्धाः समुदायस्योपकारका भव- न्तीति न्यायेन कुरुचरशब्दस्य टित्वात्। न चोक्तरीत्या बहुकुरुचरशब्द- स्यापि टिद्रूपत्वमिति वाच्यम्, यं समुदायं यो न व्यभिचरति स तस्योपकारको भवतीति स्वीकारणादोपादिति वाच्यम्, स्त्रीप्रत्यये तन्निपेवाप्रवृत्ते पितत्वाद् । न च तदन्तविधावपि समुदायस्यानुपस- जनत्वमव्याहतमेरोति वाच्यम्, तदेव पुनर्व्यर्थीभूय गृह्यमाणविशप- ताज्ञापनात् । न चैवमपि स्त्रियामित्यस्यापि गृह्यमाणविशेषणत्वान्न दोष इति वाच्यम्, तद्ग्रहणसामर्थ्यादेव स्त्रियामित्यस्य तदन्त- विशेणत्वादिति दिक् बचेलं शानचि स्यतासीति स्ये कुत्वपत्वे, आने मुगिति मुकि च टापि (वक्ष्यमाणेत्रि ) अत्र स्थानिवत्त्वेन टित्त्वोगित्त्वमादाय टिड्ढाणमिति उगितश्चेति ङीप्रसक्तिः कुतो नेति अनल्विधाविति निषेधस्तु न संभवति न ल्यपीति लिङ्गेन इत्पद्घटि- ताल्मात्रवृत्तिधर्मघटितधर्मावच्छिन्नोद्देश्यताके कार्य तदप्रवृत्ति- झापनात् अन्यथा, प्रदायेत्यादौ क्त्वावृत्तिकित्त्वानयनेनानल्षिधाविति निषेधेनैव सिद्धे तद्वैयर्थ्य स्पष्टमेवेत्याशयेनाशंक्य समाधत्ते ( या- सुट इत्यादिना) अत्र लिङो ङित्त्वस्य स्थानिवत्त्येन तदादेशे सुल- भतथा यदागमपरिभाषया आगमविशिष्टेप्यातिदेशाद्यासुटि ङित्त्वस्य सकारवृत्तीत्पदघटिताल्मात्रवृत्तिधर्मातिदेशेऽनल्विधाविति निषेधः प्रवर्तत इति झापकत्वात्प्रकृते च टिवोगित्त्वंयोरतिदेशे निषेधः सुलभ इति चोध्यम् । ननु सार्वधातुकमपिदिति सूत्रेऽपिदिति योग विभज्य गाङ्कुटेत्यतो डिग्रहणमनुवर्त्य उभयोरावृत्ति कृत्वा आपदिति प्रसन्नाप्रतिषेधं चाश्रित्य डित्पिन्न भवति पिञ्च डिन्न भवति इति भाप्ये उक्तम् । अत एव ब्रूयादित्यादौ ग्रुव इंडिती न । एवं च स्यादित्यादौ गुणनिधाय ङित्वस्य चारिनाथ्येन झापकत्वासंभव ·(६.) ॥ फक्तिका-गर्म-विकृतिः ॥ इति प्रकृते का गतिरित्यत आह । (शानचः शिस्वेनेति) अन्यथा श्नावृत्तिशित्वमादाय मुपाणेत्यादी गुणामावसिद्धे तद्वैयर्थ्य स्पष्ट- मेवेति । यदि च शानचः शित्वमपि भाप्य प्रत्याख्यासमित्युच्यते, तदा सत्यभिधानेन्जादित्वाट्टाविति दिक् । ननु चुरा शीलमस्या इति विग्रहे शील छत्रादिभ्य इति णे अण्णन्तत्वाभावाच्चौरीति कथं ठीयन्त- प्रयोग इत्यत आह (ताच्छीलिकेति) अयं भावः अणि परे अनः प्रकृतिभाववाधनार्थ कार्मस्ताच्छील्य इति निपातनमणि सति यत्कार्य तत्ताच्छीलिकेणेपि भवतीति मापनार्थम् अन्यथा अगापरत्वा- भावादेव प्रकृतिभावविधायकस्य अन् इति सूत्रस्याप्राप्ती नस्तद्धित इति टिलोपेनैव कार्म इति सिखे निपातनानर्थक्यं स्पटमेवेति । अत्र ताच्छीलिक इत्यनुक्तौ तदस्यां प्रहरणमिति णे दांडेत्यादावपि डीप- सक्तस्यात् णे इत्यनुक्तीपुप्पाण्याहरति तच्छीला पुष्पाहरेति अप्रत्य- यान्तेपि स्यात् । यमश्चेत्यत्र अपत्यग्रहणं कर्तव्यम् किम्प्रयोजनम् हैप्या इति न कर्तव्यम् क्वरपोऽयनश्चेति पाठात्तत्रायणिति छेद इत्युक्तं भाष्ये, तत्र फलाभेदाय सामान्यतो वार्तिके अपत्यग्रहणमप- त्याधिकारस्थपरम् अन्यथा पार्तिकसत्वे देवस्यापत्यमिति विग्रह देवीति प्रत्याख्याने यमन्तत्वाभावाईव्येति फलभेदः स्पष्ट एवेत्यर्थतो व्याचष्टे ( अनपत्याधिकार इति) अयमिति छेदे अयामिति पृथक् पदम तेन गार्गीति सिद्धः। अन्यथा गार्गयीति स्यात्, ननुप्राचां फस्तद्धित इति सूत्रे पित्त्यसामर्थ्यादेव प्रातिपदिकत्वाभावपि ङीप्रसिद्ध तद्धित- अहणं व्यर्थमिति चेत्सत्यम्, इदमेव तद्धितग्रहणं शापयति क्वचि- दन्यतोपि भवतीति तेनासुरेरुपसंख्यानमिति नापूर्वम् । (मामकीति) अस्मदशब्दादणि तवकममकावेकवचन इति ममकादेशे आद्यचो वृद्धो मामकीति । न त्वराणन्तत्वाहिड्ढेति डीपसिद्ध केवलमामकेति सूत्रे मामकग्रहणं व्यर्थमत आह (नियमामिति) अण्णन्तान्माम- कशब्दाद्यदि डीप स्यात्तर्हि संझाछन्दसोरेवेति । नच मामकनरकयो- रिति वात्तिके मामकग्रहणं व्यर्थ स्यादिति वाच्यम्,मां मातीति मामः ·सहशब्दो ॥ स्त्री-प्रत्यय प्रकरणम् ।। (६१) Cenence माम कायतीति मामिकेत्यत्र चारितार्थ्यात् । न चात्रापि केवलमाम- केत्यस्य प्राप्तिरिति वाच्यम्, भागधेयसाहचर्य्यात्तद्धितान्तस्यैष महणात् । न पत्युर्विशेषणमिति दृढपत्नीत्यादिलक्ष्यानुरोधादिति भावः । ( व्यस्ते कथमितीति ) विभाषा सपूर्वति सूत्रे विद्यमानावयववाची तेन विद्यमानावयवपूर्वस्य पतिशब्दान्तप्रातिपदिकस्येत्यर्थ समासे एवास्यमवृत्ती घाझ्ये कथामि- त्याशयः । एवं न स्त्रीशूद्री वेदमधीयातामिति अतिचोदनाद्यज्ञसंयोगा- भावेन पत्युन्नौ यज्ञसंयोगे इत्यस्याप्यप्रवृत्तेः । (उपचारादिति) यज्ञ- फलैश्वर्यवत्त्वस्यारोपादित्यर्थ इति केचित् । वृपलस्त्रियां बहुधा- चरणदर्शनादियं वृषलस्य पत्नी वसिष्ठस्य पत्नीवेति लोकप्रवाद इति कोचत् । वस्तुतस्तु पत्नीवाचरतीति पत्नी इत्येव युक्तमित्याशयेनाह (योत सपूर्वस्य किमिति) सहशब्दो विद्यमानावयववाची किमर्थ इति प्रश्नः । कुसिदशब्द इति अत्र सूत्रे भाप्ये वृत्तौ च उदात्तग्रहण वृषा- कप्यर्थम्,अन्यथा लघावन्ते द्वयोश्च बह्वषो गुरुरिति मध्योदात्तापत्ते- रित्युक्तम् । कुसिदशब्दस्य दीर्घमध्यत्वे कुसिदार्थ चेत्यपि वदेदिति भावः । (व्येण्या शलल्येति .) अत्र सूत्रे लक्ष्यानुरोधाच्छुतानु- मितयोरिति न्यायं बाधित्वा अनुपसर्जनादित्यस्य तदन्तविशेणत्वमेव अत एव व्येण्या शलल्यति गृह्यसूत्रे वृत्तिकृता नारायणेन वगुवाीहं कृत्वा नेन ङीनत्त्वमित्युक्तम् । वस्तुतस्तु अनुपसर्जमादित्यस्य सर्वत्र गृह्ममाणविशेषणात्वेन क्लृप्ततयात्रापि तथैवोचितम् । अत एव उप- मानानीति सूत्रे कुंभकपाललोहिनीत्यत्र लोहितशब्दस्योपसर्जनत्वे नानुपसर्जननिमित्तफ ईकारो न प्राप्नोतीत्याशंकितम् । एवं च त्रिषु स्थानेपु पनी त्र्येणीति चोध्यम् । ( गौरादिषु मातामहीशब्दस्योति) केचित्तु गौरादिगणे तत्पाठे मानाभावाइंष्ट्रेति अजादित्वासावित्याहुः (अमोहि स्त्रीविषयत्वादिति) कमंडलुरूपे इत्यर्थः । “कुंडीकमंडलू ारात्पतिवत्नीसुने पुमानिति” मेदिनीकोशेन कमंडलुवाच्ये कुंडशब्दः स्त्रीलिङ्ग इति भावः । यदि तु "पिटरे तु न ना कुंडमिति” विश्वकोशे ·A नपुंसकत्यमप्युक्तम्, पिटरामनशब्दी पायो पिठरं स्थाल्युपाकुंड- (६२) ॥ फक्किा-मर्म-विशतिः ॥ मित्यमरे गपुसकत्वमानोक्तिरेकदेशानुवादिकेत्युच्यते तदावेकविधर्म- स्थानेषु अमत्रेषु कुंडव्यवहारण कुंडत्वे जातित्वाभावादप्राप्तो ङीषिति पोध्यम् । स्त्रीविषयत्वादित्यस्य जातित्वाभाचादित्यर्थः कमंडलुसंस्था- पस्यानेकत्वात्तद्रूपामत्रवाचिनो जातित्वमप्यस्ति सूत्रं तु नियमाधमेव तेन ममृते जारजायां कुंडेत्येवेति शेसर उक्तम् । ननु नागशब्दरय जाति- बाचकत्वाज्जातेरिति डीसिद्धे किमर्थन्तग्रहणसित्यत आह (गज- वाचीति ) कस्यांचित्स्त्रियां स्थौल्यगुणयोगदर्शनेन इयं स्त्री नागीति प्रयुक्त एफव्यक्तिमात्रवृत्तित्वेन जातित्वाभावान्डीयोऽप्राप्ती विध्यर्थ सूत्रे तद्ग्रहणमिति भावः । नचान गौणत्वान्न भविष्यतीति वाच्यम् तत्याः पदकार्यविषयत्वाद् विधित्वानुरोधाच प्रवृत्ती बाधकाभावात ननु सूत्रे स्थौल्यग्रहणं किमर्थमत आह ( सर्पवाचीति ) कस्यां वि- स्त्रियां दैर्ध्वगुणयोगदर्शननेयं स्त्री नागा सर्पिणी इति प्रयुक्त डोवारणाय तग्रहणमिति भावः । (वोतो गुरणवचनादिति)अत्र गुणवचनशब्देन समस्तकृदन्ततद्धितान्तसर्वनामजातिसंख्याशब्दाति- रिक्तशब्दा गृह्यते । तत्र गुणवचनेत्यन्वर्थसंशया गुरणोपसर्जनगुणि- वाचकानामेवोक्तशब्दानां ब्रहणादतो रूपादीनां न ग्रहणमिति दिक् । (उतःकिमिति)एतदझावोपे खरुसय्योगोपधान्नेत्येतत्सामर्येनात इत्य- स्यासंबंध इति प्रश्नः । शुचिरिति शुचेरोणादिकः फिदिन उगादी- नामव्युत्पन्नत्वेन वैदिकारादित्यस्वाप्राप्तिरिति तदाशयः । वस्तुतस्तु कृविकारादितीष्टमेवेति तथासति शुक्लेत्येव प्रत्युदाहरणम् खरुसंयो- गोपधेति निषेधस्तु नात्र सरुसाहचर्य्यादुकारान्तस्यैव संय्योगोपधस्य ग्रहणात् साहचर्य्यपरिभापानित्यत्वे तु पीतेति प्रत्युदाहरणं वोध्यम् । (अक्तिन्नास्फिमिति) समुदायद्वारा अवयवे प्रश्नः अर्थादर्थग्रहणं किमर्थमिति प्रश्नः । अजनानरिन्यत्र तु नदोपः, भक्तिन्ग्रहणात् । न च सूतिः कृतिरित्यत्रापि स्यादिति वाच्यम्, यदादिगणे पद्धतिशब्द पाठेन तिन्नन्तायदि स्यात्तर्हि पद्धतिशब्दादेवेति नियमात । एवं ·प्रमाणत्वसंभवात् । तद्धि गविष्ठ इत्यादी सारपदाचोरिति निषेधे. पत्वार्थ कृत उतपरिभाषाया नित्यत्वे पदादित्वाभावादेवाप्राप्तौ तद्वै- कीतात्करणादित्येव सिद्धे पूर्वग्रहणेनोक्तपरिभाषानित्यत्वज्ञापनादि-. है ८८८८८ ॥ स्त्री-प्रत्यय-प्रकरणम् ।। (६३) . एरव्यर्थ सतू इकारान्तादि ङीप् स्याताई क्तिन्नन्तभिन्ना । अत एव गणे पाठस्य चारितार्थ्यम् । अजननिरित्यत्र क्तिन्नन्त- मिन्नत्वेन ङीष् स्यादतस्तदुपान्तमित्याशयः।(कथं ब्रह्माणीति)आनुकि दीर्घाश्चारणसामर्थ्यात्क्षचिदन्यतोपिभवतीति कल्पनात्तेन ब्रह्माणीति समिति न युक्तिसहम, आनुकि कृते सति पररूपापत्तेः । न चाका- रोचारणसामर्थ्यानति वाच्यम्, अल्लोपोऽन इति लोपाभावाय तश्चारितार्थ्यात् । न च लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभापयाऽल्यानोऽग्रहण- मिति वाच्यम्, बहुव्रीहेरूधसोनडिति सूत्रे अनङमकारोच्चारणं शार्ङ्गधन्वेत्येतदर्थमिति भाष्येण अल्लोपोऽन इति विषये लक्षण- प्रतिपदोक्त इत्यादिपरिभाषाणामप्रवृत्तिकल्पनात् । न च नकार- मात्राधानेनैव सिद्धे आगमविधानसामर्थ्याल्लोपो नेति वाच्यम्, म संयोगाद्वमन्तादिति निपेधेन सर्वशीत्यत्रागमंविधानस्य चारि तार्थ्यात् । एवं च पररूपसाधनासंभवादी?ञ्चारणस्यावश्यकत्वेन ब्रह्माणीत्येतदर्थ भूलोक्तकल्पना युक्तेति दिक् ! (क्वचिन्न धनकी- तेति ) कर्तृकरणे कृता बहुलमिति बलग्रहणेन गतिकारकोपपदाना- मित्यस्य । नित्यत्वज्ञापनात्यचित्सुदुत्पत्त्यनन्तरमपि समासलार्भ एवं चान्तरङ्गत्वात्समासात्मागेव टापि ततः समासे अदन्तत्वाभा- वान्न डोषिति भावः । न प बहुलग्रहणं सर्वोपाधिव्यभिचारार्थन्सेन दात्रेण लूनवानित्यत्र नेति समासे वक्ष्यमाणतया ज्ञापकत्वासंभव इति वाच्यम् अम्बाम्वेति सूत्रे गवादिग्रहणस्यैव वस्या अनित्यत्वे यर्थ्य स्पष्टमेवेति । न च हृदिस्थ इत्यादौ पत्वाभावाय गवादिग्रह- णस्य नियमार्थकत्वमावश्यकन्तथा च ज्ञापकत्वासंभव एवेति कथं धनक्रीतेति वाच्यम्, सत्यभिधानेजादित्वाट्टावित्यदोपात् । केचित्तु त्याहुः, तन्न, पूर्वग्रहणस्य प्रातिपदिकविशेषणलाभार्थत्वात् । अत एक ·(६४) ॥ फक्किका-मर्म-विशतिः ।। धनेन फीतापत्रेण क्रीतेति वाक्ये नेति दिला(उपसर्जनाकामिति)मनु कल्याणपाणिपादेत्यत्र ङोपूवारणायात्र सूत्रेऽस्वांगपूर्वपदादित्य- नुवर्य पर्युदास चाश्रित्य स्वांगभिन्नपूर्वपदात्स्वांगादित्याद्यर्थ कृतं एवं च शिखेत्यत्र पूर्वपदत्वाभावान्न दोप इत्यत आह (शोभना शिखा सुशिखेति :) अत्र केचित् उपसर्जनादित्यस्याभावे नुपसर्जनाधि- कारात्सूत्रमेव व्यर्थमिति वदन्ति तन्न घझुग्रीहेश्चान्तोदात्तादिति' सूत्रे बहुव्रीहिग्रहणसामर्थ्यात्तदननुवृत्तः। महास्तु शिखेत्येव प्रत्युदाहरणाम शोभनेत्यादि शिखान्त प्रक्षिप्तपाठः भाष्ये अशिखति, प्रत्युदाहरण- माप एकशतात्पर्य्यपरम विशिष्टे सह नमिति निषेधात् । अस्वांगपूर्व- पदेत्यत्र प्रसत्यप्रतिपेध एवेत्याहुः अत्र फेचितू उपसंजनिष्यमाणानाम- त्तोऽप्यपवाद उपसंजातनिमित्तमप्युत्सर्ग वाधते इति परिभापयासुशि- खेत्यत्र पूर्व टापोऽप्राप्ती प्रत्युदाहरणं सम्यगेवेति. तश्चिन्त्यम् । यत्रो- त्सर्गशास्त्रप्रवृत्तिमाणैवापवादशास्त्राप्रवृत्तिस्तत्रैवास्याः प्रवृत्ति- स्वीकारात् । यथा दधतीत्यादी अत्र तु न तथा टापः प्रवृत्ती दी च ङोपोष्प्रवृत्तिरिति दिन ॥ ननु स्वमङ्ग स्थाङ्ग चेत्सुमुखा शालेत्यत्रापि स्यात् मुखत्य शालाङ्गत्वात, सुफेशी रथ्येत्यत्र च न स्यात्, केशा- नामनंगत्वात्, इत्यत आह ( स्वाङ्गं विधेति ) तेन चेत्तत्तथायुत- मिति तेन तज्जातीयेन वस्तुना प्राणी यथा संवद्धस्तथा-प्राणिनोपि सम्बन्धश्चेत्तदपि स्वाङ्गामित्यर्थः । ननु स्वाङ्गादित्येव सिद्धे नासि- कोदरग्रहणं व्यर्थमत आह (आद्ययोरिति) अये भावः पुरस्तादपवा- दन्यायेन नासिकोदरग्रहणं घरच्कलक्षणनिषेधस्यैव वाधको म तु सहनामत्यस्य पूर्ववाधेन चारितार्थ्ये पश्चादुपस्थितस्य बाधे मानाभाचादिति। ननु ओष्ठायशे उनेयनिषेधत्वावच्छिन्नवाधकल्वे सह- नभित्यस्यापि वाध इत्यत आह (मध्यऽपवादोते) तेनानेन न्यायेनासंयो- गोपधादिति जानिधस्येव बाधकत्वन्न तु सहनाभत्यस्येति भावः। (भन्दाय वचनामसि (फद्रुकमरडल्योरन्दसीत्यत्र छन्दसीत्य- फरणे लोक मगातारकापस्यात्, फट्ठफमण्डल्योः संशायामिति करणे ·प्रथमाकारक-प्रकरणम् ॥ (६५) पदसि संज्ञातिरिक्त न स्यात्, अतोऽच्छन्दोथै घचनमिति दिक् ।। इति फकिकामम्र्मविवृती स्त्रीप्रत्ययाः ॥ ॥ मनु त्रिकं पंचकं वा प्रादिपदिकार्थ इति पक्षे कृष्णादिशदे लिंग- स्यापि प्रातिपदिकार्थत्वाल्लिङ्गग्रहणं व्यर्थमत आह (नियतोपस्थि- तिक इति) यस्मिन्प्रातिपदिके उच्चारित यस्यार्थस्य नियमेनोपस्थितिः स तदर्थ इति,एवंच तटाद्यनियतलिङ्गके लिङ्गस्य नियतोपस्थितिकत्वा- भाषेन लिङ्गाग्रहणमावश्यकमिति नियमेनेत्यस्य व्यापफेनेत्यर्थः,न्याप- कत्वं च तत्समानाधिकरणात्यन्ताभावीयप्रतियोगितानवच्छेदकधर्म- बत्त्वम्, अधिकरणतानियामकसम्बन्धश्च स्वविषयकश्रावणप्रत्यक्ष- समषायित्वस्वविषयकशक्तिशानसमवायित्वरूपः, न च मीलरूप- यत्परकस्य कृष्णशदस्यानियतालगत्वात्कथं प्रथमेति वाच्यम,वासु- देवेऽर्थ मियतपुंल्लिङ्ग एयेत्यदोषात् । कृष्णादिशब्दे कृपणत्यकृष्णस- मवायपुंस्त्वादनियतोपस्थितिकत्वं योध्यम् । ननु प्रातिपदिकार्यमाने प्रथमासिदौकिमर्थ परिमाणग्रहणमितिधेन्न,मूलोक्तालाभार्थे तस्या- वश्यकत्वात् अन्यथा नामार्थद्वयोरभेदातिरिक्तः संबन्धोऽव्युम्पन्न इति व्युत्पत्तिभंगापत्तेः। द्रोणाभिन्नग्रीहिरिति बाधितमेव न चोक्तव्युत्पत्ती प्रमाणाभाव इतिवाच्यम, भेदसंसर्गकनामार्थप्रकारकशाब्दबोधं प्रति प्रत्ययजन्यविशेष्यतासंबन्धेनोपस्थितिः कारणमिति कार्यकारणभा- घस्यैव प्रमाणत्वात्। अत एव राजपुरुष इत्यादौ राजनिरूपितस्यत्व- वान्पुरुष इति बोधीन,किन्तु राजा-भिन्नपुरुप इत्येव राक्षःपुरुष इत्यत्र उम्प्रत्ययजन्यस्वत्वोपस्थितेःसत्त्वात्तथा योधसिद्धरिति दिका(वचनं संख्येति ) प्रातिपदिकार्थेन तु न सिद्धिः, उक्तार्थानामप्रयोग इति निषे- धात् ।अनन्वितार्थकविभक्तिकल्पनापेक्षयाअनुवादविभक्तरेष न्याय्य- त्वादिति मान्या विभक्तिरिति भावः । यदि तु अपदं न प्रयुंजीतेति भाष्यसिद्धान्तादनुवादफैकवचनादेः सिद्धिरित्युच्यते, तदा वचन- महणप्रयोजनं मृग्यमिति बहवः । नासूया तत्र कर्तव्या यत्रानुगमः ·(६६) ॥ फक्किा-मर्म-विवृतिः ॥ ८७twc.co.ccc.C क्रियत हात भाष्यसिद्धान्ताद् व्याख्यानाकरणं वरमिति प्राचीन सिद्धान्ताञ्च फसव्यमेवेति केचित् । (कारक इति) कारकत्वं च' क्रियान्वयित्वमिति स्वीकारे ब्राह्मणस्य पुत्र पंथानं पृच्छतीत्यत्र पुत्रद्वारा ब्राह्मणस्यापि किमान्ययित्वेन कारकत्वापत्तिः,साक्षात्क्रया- न्यायत्यमिति स्वीकारेऽपि मातुः स्मरतीत्यत्रापि कारकत्वं स्यादतः क्रियाजनकत्वेनान्ययित्वमिति मातुः क्रियाजनकत्वेनान्वयित्वाविवक्ष- गान्न दोपः । भसन्निहितसंप्रदानस्यापि दातृवुद्धिस्थत्वात्कटं करोतीतिवत्प्रयागस्थाय ब्राह्मणाय गां ददातीत्यादी ब्राह्मणादे: क्रियाजनकत्वसिद्धिरिति दिक। (कर्तुः किमिति) करोति कर्तृकर्मा- दिव्यपदेशानिति भाग्यात्कारकशब्दस्य क्रियापरत्वं ईप्सितमित्यस्या प्तुमिष्यमाणमित्यर्थकत्वमेवं च केनाप्तुमिष्यमाणमित्याकांक्षायां कारकाधिकाराक्रिययेत्यर्थलाभे कर्तृग्रहणं किमर्थमिति प्रष्टुराकूतम, अथवा फार विना असम्भवन्ती क्रिया कर्तारमपेक्षिप्यते(माध्विति) मापयुभुक्षया तेषु प्रसक्तमश्वं मापनाशोमाभूदित्यतोऽन्यत्र बनातीति तात्पर्यार्थः। अत्र फलनिष्ठजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकत्वसंयंधन मापागामपि क्रियया इष्यमाणत्वादिति प्राचीनमतम् । नवीनास्तु कर्तृग्रहणसामर्थ्यात्प्रकृतधातूपात्तव्यापाराश्रयस्य ग्रहणम्, कर्तृग्रह- णाभाये कर्तुलाभपि कर्तृवृत्तिव्यापारवाचकधातुवाच्यम् । अथ च व्यापारप्रयोज्यं यत्फलं ताहशफलवत्वप्रकारिकेच्छानिरूपितविषय- ताश्रयस्य कर्मसंझाधिधाने मापभक्षणकर्तुरश्वस्य मवृत्तिव्यापार- प्रयोज्यगलविलाधासयोगाश्रया मापा भवन्वितीच्छया मापागा अधिकरणसंशा परत्वाद् वाधित्वा कर्मत्वापत्तेः । एवं क्रियावाचक- धातुवाच्येत्याद्यपि दोपो.योध्य । न च पुष्टधर्थ मापक्षेत्रे अश्वबंधन- स्थले दृग्रहणसत्वेपि देवदत्तस्यैव तादृशकर्तुः मवृत्तिन्यापारप्रयो- ज्ययंधनाश्रयोऽश्वोभवतु अश्वस्थ गलविलाथासंयोगाश्रयामाषाभव- न्त्वितीच्छायाःमत्त्वेनमापाणां कथं कर्मत्वं नैतिवाच्यम, प्रकृतधातु- घाच्यफलस्यय प्रहर्णनादापात् । अत्र च मानं प्रत्यासासरेय, केचित्त ·ar Ces ।। द्वितीया-कारक-प्रकरणम् ॥ स्वारसिकायके माषेवश्वं यनातीत्यत्र दोषसंभवाकिमर्थ माणु असक्तमित्याद्यर्थै लक्षणेत्याहस्सन्न कर्मण ईप्सिता माषा नतु कर्तु- रिति ग्रंथसंलापनार्थ लक्षणाया आवश्यकत्वात् । यदि तुप्रकृतधातूपा- तफलस्यैव ग्रहणमित्युच्यते तदा कर्तृग्रहणफलं चिन्त्यम् । अत एव भाष्ये कर्तृग्रहणशंकासमाधानाकरणमिति दिफा(तमप्ग्रहणं किमिति) अवयवद्वारा समुदाये प्रश्नः कतुरुदेश्यं कर्मेत्येवास्त्विति भावः ।(पय- सौदनमिति.) यदा कृतभोज़नो पि पयोलाभेन पुनरोदनभोजने प्रवर्तते तदेदं प्रत्युदाहरणं भोजनक्रियायाः पयउद्देश्यकत्वात् तदुक्तौ तु प्रकृ- तधात्वर्थफलाश्रयाभावान्न दोष इति । यदि च ईप्सित इत्युक्त्यैव प्रकृतदोषवारणसंभव इत्युच्यतेतवा अग्नेर्माणवकं वारयतीत्यत्राग्नेरपि संयोगानुकूलव्यापाराभावानुकूलव्यापारार्थकवारिधातुवाच्यउत्तरदेश- संयोगाश्रयत्वेन कर्मत्वापत्तेः । न च वारणार्थानामीप्सित इत्यस्य चैपर्थ्यमिति वाच्यम्, तथा सति माणवकादपि पंचमी स्यात् । समग्रहणेनं तु प्रयोज्यत्वलाभात् । प्रयोज्यत्वं च प्रकृतधात्वर्थप्रधानी- भूतव्यापारप्रयोज्यप्रकृतधात्वर्थफलाश्रयत्वेनोद्देश्यत्वम्, तच्च नाग्ने फिन्तु माणवकस्यैव । अयं च कर्तृवृत्तिव्यापारवांचकधातुवाच्यफलाश्र- यस्य कर्मत्वमित्यर्थे दोषो वोध्यः । यदि च तादृशफ़लाश्रयत्वेनेच्छी- यविषयताश्रयस्य कर्मत्वमित्यर्थ उच्यते सदा दुष्टभृत्यादिकर्तृकाग्ने- 'र्माणवकवारणे दोषो योध्यः। न तु शुद्धकर्तृके तत्र तस्य मात्त- 'व्यापारप्रयोज्यसंयोगाश्रयोऽग्निर्भवत्वितीच्छा नास्तीति दिक् । (गेहं 'प्रविशतीत्यत्रैव स्यादिति) कर्मणि हन इति सूत्रन्तु पितृव्यमारुह्य हतवानित्यर्थके पितृव्याद्यातीत्यत्र . चारितार्थ्यात् । सन्विधायक- "सूत्रन्तु आत्मानं बुभुत्सतीत्यत्र चरितार्थम् अत्रात्मनि विषयतासंबंधेन चौधस्य सत्त्वादिति मैथिलानां समयः । ननूक्तार्थानामिति न्यायेनैव सिद्धेअनभिहिताधिकारो वृथेति चेन्मैवम्,संख्यावाक्येन सहकवाक्य- तायां कर्मगतैकत्वे द्वितीयाया एकवचनमित्यर्थे संख्यायाः प्राधान्या- दुतार्थानामिति न्यायाप्रवृत्तौ तस्यावश्य श्यकत्वात् । यदि च एकत्व- ·Care (६५) ।। फक्किा-मर्म -विकृतिः। wen DENE DEDE DE DETENERE. विशिष्टे कर्मणि द्वितीयाया एकवचनमित्यर्थे कर्मार्थस्य प्राधान्य तदा अनभिहिताधिकारो वृथेति भाग्ये स्पष्टम् (क्वचिन्निपातेनेति') अत एव "क्रमादमुं नारद इत्यबोधि सः" इत्यत्र इतिना कर्मण उक्त- त्यान्नारदशन्दादू द्वितीया न । अत एवाधिहरीत्यत्र वचनसामर्थ्या- सतमीति प्राचीनाः । यस्तुतस्तु अत्र तु मुन्सिद्धये क्रियान्तराध्या- हार भावश्यकः । तथा च विषवृक्षोपि संवय स्वयं केतुमिष्यते यत्तसांप्रतमित्यर्थे तिम कर्मण उक्तत्वान्न द्वितीया, क्रमादित्यादी तुभयन्नारद इति श्रीकृष्णायज्ञानाकारानुकरणात्प्रथमान्तस्य प्रानि- पदिकरवाभायान्न द्वितीया । पश्य मृगो धावतीत्यत्र यथा निपाते. त्यादिसमाधानन्तु न युक्तिसहम्, फलामावात् । किंव निपातेनोक्त- स्वेपि प्रातिपदिकस्य उद्भूतकर्मत्यादिकारकशक्तिमत्वेन तद्योधक- विभक्तिवारणं दुरुपपादम् । एवं च घचनसामादिक्लेशोपि नेति' दिए । ननु नटस्य गाथों शृणोतीत्यत्र नटस्य गानद्वारा क्रियाजन- कत्वेन कारकत्वमक्षतम् अपादानत्यन्तु न आख्यातोपयोग इत्यत्रोप- योगग्रहणादतः परिगणनमाह (दुह्याजित्यादि:) अकार्थतं कर्मेति सूत्रे कथित शब्दन सर्वथाअपादानत्वासम्भवस्य संभवे या तत्त्वेना- विवक्षितस्य च प्रहणम । (गांदोग्धीति) अन्तःस्थितद्रयद्रव्यविमा- गानुकूलव्यापारार्थकदुहियोगे पयसः कर्मत्वम, यद्यपि गौः पयस्त्य- जति तेन गया पयस्त्याजयतीत्यर्थं पूर्वणय सिद्धन्तयापि पूर्वोक्तार्थे फर्मत्यविधानार्थ सूत्रोदाहरणस्वसिद्धिरिति दिन । (बलि याचते पति ) याचः स्वीकारानुकूलव्यापारोर्थः । अथवा परस्थत्वनिवृत्ति- पूर्वकस्वस्वरयोत्पत्त्यनुकूलव्यापारोर्थः । नात्र घलेरपादानस्यप्रसक्तिः। नहियाचनादेवापायो भवतिकिन्तुयाचितोऽसौ यदा ददाति सदा अपा- येन युज्यत इति भाप्ये स्पष्टम् (अविनीतं विनयमिति) याचः खी- कारानुकूलव्यापारोथः (तण्डुलानिति ) विक्लप्त्यनुकूलव्यापारः पर्चरर्थः। (गर्गानिति ) बलात्कारपूर्वकपरस्वत्वनिवृत्तिपूर्वकस्वस्व- स्योत्पत्त्यनुकूलव्यापारो दराडयतेरथः। (प्रजमिति)देशान्तरनिवृत्तिपूर्व- ·८ ।। द्वितीया-कारक प्रकरणम् ।। (६६) Merecene बस्किचिदधिकरणफचिरस्थित्यनुफूलव्यापारोऽवरुधेरर्थः । (माण- बकमिति)जिवासाविषयार्थशानानुकूलः केन पथा गन्तव्यमित्यभिलाष- कपो न्यापारः पृच्छरयः(वृक्षमिति) हस्तग्रहणपूर्वकयत्किचिद्धिकरण- कस्थापनानुकूलव्यापारोल्वाचिनोतेरर्थः।(माणवकंधर्ममिति)परश्रवण- गोचरीभूतशब्दप्रयोगानुकूलव्यापारोबूतरर्थः स एव शासनापूर्वकशा- सेरयः। (शतं जयति देवदत्तमिति) विविधकपटपूर्वकपरस्वत्वानिवृत्ति- पूर्वकस्वस्वत्वोत्पत्त्यनुकूलव्यापारो जयतेरर्थः।(सुधामिति)दण्डग्रहण- पूर्वकान्तःस्थितसारभागोद्धरणानुकूलव्यापारो मन्थेरर्थः । (देवदत्त- मिति) धनस्वामिपरोक्षशानपूर्वकग्रहणानुकूलव्यापारो मुष्णातेरर्थः । (प्राममिति ) उत्तरदेशसंयोगानुकूलव्यापारो नयतेरर्थः । स एव वला- स्कारपूर्वकहरतिकर्पत्योरर्थः । स एव स्कन्धग्रहणपूर्वकवहतेरर्थः । (मर्थनियन्धनेयमिति) अत एव तद्राजसूत्रे असौ अस्मान्मामचोधे चोदयतीत्यर्थकमहमपीदमचोय चोये इति कैयटोदाहरणं संगच्छते, अत्र चौधे इत्यत्र कर्मणि प्रत्यये सति अस्मच्छब्दात्प्रथमा, इदम्- शब्दाद् द्वितीयैवेति । एवं मारीचमुच्चैर्वचनं महार्थमिति भट्टिप्रयोगश्च संगच्छते, इति दीक्षिताशयः । वस्तुतस्तु एवं सति दुहियाचिरुधि- मच्छिभिक्षिचिवामित्यादिभाष्योक्तपरिगणने भिक्षिग्रहणवैयर्थ्यापत्तेः, उभयार्थफयाचिग्रहणेनैव सिद्धः, अतो येषां परिगणनातिरिक्तानां विकर्मकत्व मिष्ठन्तपां व्यापाराद्वयार्थकत्वेन फतुरित्येव सिद्धिरिति दिक् ॥ ननु णिजथव्यापारप्रयोज्यफलाश्रयस्यापि कर्तुरित्येव सिद्धेः गतीत्यादिसूत्रं किमर्थमिति चेन्न, णिजर्थव्यापारप्रयोज्यफलाश्रयाणां यदि कर्मत्वं स्यात्तर्हि गत्यर्थादिप्रकृतिकानामेवेति नियमार्थत्वात् । सेन पाचयतीत्यत्र देवदत्तस्य नेति । न चैतावतापि स्वांशे चारितार्थ्या- भाव इति चेन्न, णिजर्थव्यापारप्रयाज्यफलाश्रयातिरिक्तस्यैवेति पूर्वसूत्रे सकोचेनादोपात् । एतदेवानुवदति (गतीत्यादि किमित्या- दिना, भण्यन्तानां . किमिति ) णौ कर्तुः कर्मत्वमित्यर्थ गमयति ·Cre ८८८ (७०) ॥ फक्किका-मर्म-विधतिः॥ देवदत्तन यज्ञदत्तमित्यत्र देवदत्तस्यापि कर्मत्वापत्तिः स्यात्, तदुक्ती तु अणि कर्तृत्वाभावान्न दोष इति भावः । प्रामादिप्राप्तेर्गतिम्बिना- ऽसंभवेन आक्षिप्तगत्यापि गत्यर्थत्वमित्यभिमानेन नीवह्यो त्यस्यारम्भ ननु गतियुद्धीति सूने बुद्धिहीनन्तथा च चक्षुरादीन्द्रियजन्यशानार्थ- कानां वुध्यर्थपदेन ग्रहणाद् दृशेश्चेति व्यर्थमत आह (सूत्रे ज्ञानसा- मान्येति धात्वर्थसंगृहीतेति धातोरान्तरे वृत्त त्वयनोपसंग्रहात् । प्रसिद्धरविवक्षातः कर्मणो कर्मिका क्रिया" इत्यभियुक्तव्यवहारयलेन शब्दरूपकर्मणो धात्वर्थकुक्षिप्रविष्टत्वेनाकर्मकत्वादिति भावः । ननु न विद्यते कर्म येपान्तेऽकर्मका इत्यर्थे देवदत्तेन पाचयतीत्यादावपि कर्मणोऽविवक्षयाअकर्मकत्वेन कर्मत्वापत्तिरत आह (येपां देशकाले- त्यादि ) अय भावः गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्मकाणामिति सूत्रन्नियमस्य सजातीयापेक्षत्वेन सकर्मकधातुप्रकृतिकणिजर्थव्या- पारप्रयोज्यफलाश्रयाणां यदि कर्मत्वं स्यात्तर्हि गत्याद्यर्थकाणामति नियमार्थमिति । आसयत्सलिले पृथ्वीमित्यादौ कर्तुरिति कर्मत्वे सिद्धेऽकर्मकग्रहणं प्रकृतसूत्रेऽकर्मकग्रहणेन देशकालादिभिन्नकर्मा- भावयतो ग्रहणमिति ज्ञापनार्थम्, तेनोक्तस्थले न दोप इति।न चोक्त- झापनपि स्वांशे कर्मकग्रहणस्य चारितार्थ्याभाव इति वाच्यम्,सति च सूत्रे अकर्मकग्रहणे सामान्यतो णिजर्थव्यापारप्रयोज्यफलाश्रयेत्यादि नियमे तदतिरिक्तत्वेन संकोचे वा चारितार्थ्यसंभवादिति दीक्षिताशयः नवीनास्तु अविवक्षितकर्मकाणामप्यत्र शास्त्रे कृतपूर्वी कटमित्यादि भाष्यप्रयोगानुरोधेन ग्रहणम् अत एव निवृत्तप्रेपणाद्धातोतुमरणी 'लावयति केदारं देवदत्त इत्यत्राफर्मकत्वात्कर्मत्वमिति कैयटे स्पष्टम् । एवमविवक्षितकर्मत्वेनार्मकत्वान्मातुः स्मर्यते इत्यत्र भावे प्रत्ययः 'सिद्धः। एवं बान सूत्रे अकर्मग्रहणणसामर्थ्यात्सर्वथा द्रव्यकर्माभाव- घतोवियक्षितकर्मकस्य च ग्रहणम् । अत एवात्रसूत्रे कालफर्मका- सामुपसंरयानं कर्तव्यन्न कर्तव्यम् । ज च केचित्काल- ·॥ द्वितीया-कारक-प्रकरणम् ।। (७१) Gener भाषाध्वभिरकर्मकाः । त एवं विज्ञास्याम क्यचिये अकर्मका इत्यु- कम् । एवं च सत्यभिधाने देवदतेन पाचयतीत्यत्राकर्मकत्वेनेष्टमेव कर्मत्यम्, अतिप्रसंगस्त्वनभिधानाद्वारणीय इत्याहुः । अत्र युक्तायुक्ते स्वयमूहनीये इति दिक् । एप्पथप्वाभनिविष्टानामिति भाष्यप्रयोगाद- बान्यतरस्यांग्रहणानुवृतिरिति कैयटमताभिप्रायणाह ( परिक्रयणे इत्यादि ) वस्तुतस्तु अभिनिविशश्चेति सूत्रे अधिकृतरूपचवणादवि- कृताया आनुपूर्व्या यत्र श्रवणं तत्रैवास्य प्रवृत्तेः । एवं चान्यतरस्यां ग्रहणानुवृत्तौ व्यवस्थितविभाषाश्रयणे च मन्दप्रयोजनमिति । न चैवमपि "निविशते यदि शूकशिखापदे” इति श्रीहर्षप्रयोगस्य कथं साधुत्वमिति वाच्यम्, संघातस्य विवक्षितत्वेनादोषादिति दिक् । मशकार्थोय धूम इत्यत्रेव अश्यर्थस्य नेति वार्तिके अर्थशब्दस्य निव- त्यर्थकतया फलितार्थमाह (अभुक्त्यर्थस्य नेति ) भाष्ये तु वने उप- विश्य त्रिरात्रमुपवसतीत्यर्थमाश्रित्य प्रत्याख्यातमिदम् । अत एवो- पोप्य रजनीमेकां पञ्चगव्येन शुध्यतीति सिद्धम् । अत्र च कालाध्वनो- रिति द्वितीया (उभसर्वतसोरिति) उभशब्दसर्वशब्दप्रकृतिकतसन्त- योग इत्यर्थः (आर्गेडितान्तेष्विति ) तेनोपर्युपरि बुद्धीनां चरन्ती- श्वरबुद्धय इत्यत्र न द्वितीया, उपरिबुद्धीनामुपरीत्यर्थात् (ततोन्यत्रा- पीति ) तेन “फलति पुरुषाराधनमृते” इत्यत्र ऋते शब्दयोगे। आपार्टी यावच्छुद्धः। आरभ्य तस्यां दशमी तु यावत् प्रपूजयेत्पर्वतराजपुत्रीमि- त्यत्र यावच्छन्दयोगेच द्वितीयासिद्धिः। (जपमन्विति)ज्ञानजनकज्ञान- विपयत्वं लक्षणत्वम्,ज्ञानजन्यज्ञानविषयत्वं लक्ष्यत्वम् । तथा च वर्या- ज्ञानजनकशानविषयत्वं जपस्येति वोध्यम् (अनेन वाध्यत इति ) न च विरोधाभावेन संज्ञाया चाध्यवाधकभावाभाव इति वाच्यम्, संज्ञायो- धितपुर्द्वितीयाविधानसामादित्यर्थकल्पनेनादोपात् । ( नद्या सह संबद्धति ) तृतीयार्थ इति सूत्रे तृतीयाशब्देन तृतीयासहचरितसह- शब्दो लक्ष्यते। तथा च सहार्थ इति लाभः (सर्पिपोपीनि) अप्रयुज्य- मानपदस्यार्थः पदार्थ इन्यपेः पदार्थद्योनकता (संभावनायां लिडिनि) --- ·८com (७२) ॥ फक्किका-मर्म-वितिः ॥ Denne संभावनोत्प्रेक्षासा.चोत्कटकोटिका शंकैवेति(तस्याः)संभावनायाः वि- षयभूते भवने प्रकृत्यर्थभवने इति यावताकर्तृदौर्लभ्येति प्रकृताभिप्रायम, सर्पिपोपि पिवेदित्यादी कर्मदोर्लभ्यमपि तथा च सर्पिपोपि स्यादित्य- स्मात्सपिरवयविन्दुकर्तृकदौलभ्यप्रयुक्तदौर्लभ्यवती संभावनाविषया सत्तेति बोधः । दौलभ्योऽभावः द्वितीया तु नेहेति कर्मक्रियां प्रोक- चन्तः कर्मप्रवचनीया इत्यर्थकमहासंशया कर्मप्रवचनीयद्योत्यसंबन्ध- प्रतियोगिवाचकाद्वितीयाविधानादिति, प्रकृते स्वकर्तृकदौर्लभ्यवत्त्वा- पसंवन्धस्य बिन्दुः प्रतियोगी न सपिरिति भावः । (कालाध्वनोरिति) अत्यन्तमयोगो निरन्तरसंबन्धः, स च गुणक्रियाद्रव्यैरभावेन वा सेन मास भोजनाभाव इति सिद्धम् ॥ (स्वतन्त्रः कतैति) कर्तृप्रत्ययसम- भिव्याहारे प्रधानीभूतधात्वर्थाश्रयत्वम् स्वतंत्रत्वम् ।, पक्वस्तंडुलो देवदत्तनेत्यत्र कर्मणि प्रत्ययफलस्य प्राधान्येपि देवदत्तस्य कर्तृत्वसिद्धये कर्तृप्रत्यय इति । तथा च धात्वर्थव्यापाराश्रयत्व- मिति फलितम् । म च देवदत्तेन पाचयतीत्यादौ णिजर्थकर्तुरुक्त- स्वतन्त्रत्वाभावात्कर्तृत्वानापत्तिरिति वाच्यम्, णिची घोतकत्वेना- दोपात् । अथवा व्यापाराश्रयत्वमेव तत्वमित्यदोषात् । अथवाऽन्यान- धीनत्वं स्वतन्त्रत्वमिति भाष्यसरणिरेव ज्यायसी । न च णिजन्ते प्रयोज्यकतुंरन्याधीनत्वेन दोपो दुरुधर इंति वाच्यम्, स्वव्यापार सवैयामन्यानवीनत्वात् । प्रयोज्यप्रयोजकव्यवहारस्तु उत्तरव्यापारा- धीन इति भाष्याशय इति दिक् । (साधकतममिति) यद्व्यापारा- व्यवधानेन क्रियाया निष्पत्तिस्तत्प्रकृष्टम् । अथवा कारकान्तरनिष्ठ- व्यापारसवधावच्छिन्नक्रियाहेतुत्वाभावे सति क्रियाहेतुत्वम् । वस्तु- तस्तु व्यापारवत्त्वे सति कारणत्वन्तत्वम् । न च कार्यमा प्रयल- क्दात्मनो व्यापारस्य सत्त्वादात्मनोपि 'करणत्वापत्तिः, इष्टत्वात् । अथवा फलानुकूलफर्तव्यापारवत्त्वन्तत्वम् । अस्तिच पुठारेण छिनत्ती- त्यादौछिदानुकुलकर्तृसयोगादिमत्त्वं कुटारादीनि च गृहस्थाल्यावधि- करणस्यापि कर्दव्यापारवत्त्वात्करणवापत्तिरिति चेदिएत्यातू ।

·॥ तृतीया-मारक प्रकरणम् ।। (७३) , .. स्थाल्या अन्न साधयतीति प्रयोगादित्यलं पल्लवितेन ॥ (तमामहणं किमिति) क्रियते अनेनेति करणमिति व्युत्पत्त्या साधकत्वे लब्धे साधकग्रहणमेव साधकतमार्थ भविष्यतीति तमप्ग्रहणं व्यर्थमिति अप्राकृतम् । इदमेव तमप्ग्रहण कारकाधिकारे शब्दसामर्थ्यगम्यः प्रकर्षों नाश्रीयते इति ज्ञापयति, तेन गंगायां घोष इति सिद्धम् । मन्यथा अधिक्रियते अस्मिन्नित्यधिकरणमिति महासंशयैवाधारे लब्धे अधारग्रहणं सर्वावयवव्याप्तयाधारस्यैव ग्रहणमिति बोधनार्थ विष्यति, सतश्च तिलेषु तैलं दधिन सपिरित्यादावेव स्यान्नतु गंगायां ष इत्यादिगौणाधारे नहि गंगातीरं वा सर्वावयवैाप्ता तीरधर्मस्य गोषाधारत्वस्यात्यन्तसामीप्यात्प्रवाहे आरोपादिति समाधानकर्तु- क्षितस्याशयः । यदि च महासंज्ञया तादृशार्थलाभासमान्प्रति गधारादिपदं चरितार्थमिति उक्तशापनासंभवात् प्रकृते कथं सप्तमीत्यु ज्यते तदा आधारपदे स्वरितत्वप्रतिज्ञयास्वरितेनाधिकं कार्यमित्यर्थाद गणाधारस्यापि ग्रहणादिति माष्यगूढार्थविद आहुरिति. दिक् । 'प्रकृत्यादिगणाजाता तृतीया तु तदारमतामाअवच्छेदकतावृत्तिप्रकार- बादि संशति' इति सिद्धान्ताद्यथायथं तृतीयाओं द्रष्टव्यः (दियः कर्म चेप्ति.) करणानुवृत्त्यैव सिद्ध चकार उभयसंज्ञासमावेशार्थः, तेना- देवयते इत्यत्रकरणत्वात् तृतीया, कर्मत्वादकर्मकप्रयुक्तपरस्मैपदाभाव इत्यलम् । (सहयुक्तेऽप्रधाने इति ) सहेनाऽप्रधाने इति सिने युक्तग्रहणं शब्दविशेषस्यानादरमिति बोधयति, तेनार्थयोगेपीत्याह (सहार्थनेति ) सहार्थःसाहित्यम्, तब समभिव्याहृतक्रियादिसमान- कालिकतक्रियादिमत्त्वम्।क्वचित्समानदेशफियावत्त्वमपि साहित्यम्। अत एव तिलवापोत्तरन्तत्रैव क्षेत्र मापवापे तिलैः सह मापान्वपतीति सिद्धम् । यद्यपि आगमनक्रियाकर्तृत्वादेव पुत्रात् तृतीया सिद्धा तथापि पुत्रेण सह स्थूल इत्यर्थमिदम् । पुत्रेण सहागत इति वाक्यात्पुत्र- फर्तृकागमनसमानकालीनागमनकर्ता इति बोधः । “संहव दशभिः पुत्रैर्भारं वहति गर्धभी इत्यत्र पुत्रेषु भारवहनकर्तृत्वाभावेपि -- ·(७४) H फक्किा-मर्म-विकृति विद्यमानपाध्याहाराद्विद्यमानत्वं सहार्थः । तथा चैककालीनत्वसम्बो. न्धेन दशपुत्रत्तिविद्यमानत्वविशिष्टविद्यमानत्वाश्रय इति बोधे एका कालीनत्यं सहार्थ इति फलितम् । एवं तव यशसासह मूर्च्छति शा रित्यत्राप्यूहनीयमिति दिक। उपपदविभक्तरिति न्यायेनैव पितृशब्दात सृतीयामाचे सिद्ध अप्रधानग्रहणं भाष्य प्रत्याख्यातम् । (येनाङ्गविकार इति ) अङ्गमस्यास्तीत्यङ्ग अर्शआदित्वादच् , अङ्गस्य विकारोङ्ग विकारः प्रयोज्यत्वं पष्ठयर्थः । येनेत्यत्राभेदस्तृतीयार्थः । तथा च यदभिन्नाङ्गवृत्तिविकारप्रयोज्याङ्गिनोविकारोलक्ष्यते ततस्तृतीयेत्यर्थः पाठयपवादोयम् । तेनाक्षिसंबंधित्वलामः (अङ्गविकारः किमिति) अर्शाद्यजन्तकिमर्थमिति प्रश्नः । अक्षि काणमस्येति प्रथमां प्राधिल्या अत्रैव स्यात् । अक्षणा काण इत्यत्र नैव स्यादिति भावः । लेशतोपि दर्शनसामर्थ्यहीनत्यं काणत्वम् (इत्थंभूतलक्षण इति ) प्राप्त्यर्थ- काभूधातोः कसरि क्तः, तस्य चेत्यभूनशब्देन समासस्तथा च कश्चित्प्रकार प्राप्तस्थेत्यर्थः । यद्यपि जनाभिस्तापतो शात इत्यर्थ ज्ञानक्रियाकरणत्वादेव तृतीया सिद्धा तथापि करणत्वाविवदायां लक्ष्यलक्षणभावमात्रविवक्षायां सृतीयार्थमिदम् । न च कमंडलुपाणिं छात्रमद्राक्षीदित्यत्र कमण्डलुपदात् तृतीयापत्तिः । न चोत्पन्नायास्त- तीबायाः सुपो धात्विति लुम् स्यादिति वाच्यम, कृते समासे तस्या उत्पत्त्या समासरूपप्रातिपदिकामवयवत्वात् इति वाच्यम् । इत्थंभूतस्य यत्र लक्षणवानकारपृथगुपस्थितिस्तत्रैवानेन तृतीयाप्रवृतिर्लक्ष्या- नुरोधादिति कल्पनेनारोपादिति फयटे स्पष्टम् । शेखरे तु कमण्डलु- पाणिशदादत्र तृतीयाप्रीत्तः, कमण्डलुयुक्तपाणित्यस्य लक्षणत्वेन तस्यैव तहाचकत्वात् । अत एव कमण्डलुपाणिरछात्रो एस्तस्य तदेव लक्षणमित्युक्तं भाष्ये । तदेवेत्यस्य कमण्डलुपाणित्यमेवेत्यर्थः कमण्डलोर्लक्षणत्वे हि स एव वदेत् । किं च कमगडलुशब्दात्तृतीया विधानपि तन्मध्यपतितन्यायेन तस्याः प्रातिपदिकावयवत्वमक्षतमय । अत एय मरम्मन्य इत्यत्र अम्बिधानमामर्थ्यान्न लुमिति भाष्य स्थित- ·मावषत्त्वम हेतुत्वम् द्रव्यगुणक्रियाधन्यतमत्वे सति नियतव्यापारवत्त्वं .. त्वोत्पत्त्यनुकूलव्यापार, ॥ चतुर्थीकारक-प्रकरणम् ॥ (७५) मित्युक्तमिति दिः । ननु हेतुकारा यी निदानं त्वादिकारण- मिति पारिभापितहेतोः फरणस्वरूपतया करणतृतीययैव सिद्धे हेता- विति सूत्रे व्वमित्याशंक्य हेतु करणयाभदं दर्शयति (द्रव्यादीति) मादिना गुणक्रिये। तथा च गुणफियायन्यतमत्वे सति नियतव्यापारा- फरणत्वमिति फलितमा एवं च दगडे व्यापारसत्त्वेपि क्रियाजनकत्वा- • भावान्न करणत्वम्, पुण्ये क्रियाजनकत्येपि निर्व्यापारत्यान्न करण- बमिति भावः । (कर्मणा यमभिप्रेतीति) सम्यक् प्रदीयतेऽस्मै तत्सं- मदानमित्यन्वर्थसंशावलाद्दानार्थकधातुयोगे एवास्थ प्रवृत्तिस्तेन रजक- स्य वस्त्रं ददातीत्येव दानश्चापुनर्ग्रहणाय स्वस्वत्वानिवृत्तिपूर्वकपरस्व- अत्र तु ददातिप्रयोगो भाका, अत: एवाजां ग्रा मं नयति हस्तं निदधाति वृक्षे इत्यादी न संप्रदानत्वामिति वृत्तिकारः । भाष्ये तु नान्वर्थतायामाग्रहः । अत एव खरिडकोपाध्यायः शिष्याय चपेटां ददातीतिभाप्यप्रयोगः संगच्छते। अत एव दासगोधनी संप्रदान इत्यपि संगच्छते कर्मणा यमभिप्रेतीत्युक्त्या च यमिति निर्दिष्टस्य शेषि त्वं विशेष्यत्वं कर्मणश्च शेषत्वं विशेपणत्वं च लभ्यते प्रकृते जां ग्राम मित्यादौ तसावान्त संप्रदानत्वमिति मनोरमायां स्थितम् । यद्यपि तादर्थ्यचतुर्येव गतार्थन्तथापि संप्रदानत्वयोधाय कारकप्रयुक्तस्यराय चःसूत्रमिति :दिक । रुच्यभिलप्योः समानार्थत्वमाशक्य समाधते (अन्यकर्तृक इति) अयं भावः हरिभक्तिमभिलष्यतीत्यत्र रुच्यर्थकत्येन 'चतुर्थी नाशंक्या प्रकृतसूत्रे रुचेलक्षण्यात् । तथा हि अन्यकर्तृक इति अर्थादभिलप्यतिकर्बपेक्षयाः यदन्यदभिलप्यतिकर्म तत्कर्तृक इत्यर्थः तथा च हरिभक्तिमभिलप्यतीत्यत्रत्यकर्तुहरेरन्यकर्म भक्तिरिति, सा च की हरये रोचते इत्यत्रास्तीति तत्रैव चतुर्थी नान्यत्र हरिप्रीणयंती- त्यत्र तुप्रीयमाण इति निर्देशात्प्रीधातुयोगेनेति कल्पनात् । वस्तुतस्तु यत्किचिद्विषयकप्रीतिव्यधिकरणान्यापाराश्रयो भिलपतेः कर्ता यत्कि- ञ्चिद्विषयकप्रीतिसमानाधिकरणच्यापाराश्रयो रोचयतेः “कर्तेति वैल- ·(७६) ।। फक्किका-मर्म वितिः ।। He चण्यादभिलपतेः रुच्यर्थत्वाभावान्न दोप इति शेखरे स्पष्टम् । ननु नमस्करोति देवानित्यादौ चतुर्थी कुतो नेत्यत आह ( उपपदविभके- रिति)इयं च परिभाषा सह युक्तेप्रधाने इति सूत्रे प्रधाने प्रथमासाथ- नाय अप्रधानग्रहणप्रत्याख्यानाय च वचनरूपेण भाष्ये पठिता केचितु प्रकृतसूत्रे योगग्रहणाज्ज्ञापितेयमित्याहुः कैयटादयस्तु फ्रियाकारकयोः सम्बन्धोन्तरङ्ग इति तन्निमिता विभक्तिरन्तरङ्गा उपपदार्थेन तु यत्किचित्सम्बन्ध इति तन्निमिचा विभक्तिर्वहिरंगत्येतन्मूलिकेयमि- त्याहुस्तन्न, यस्य च भावेन भावलक्षणमिति सप्तम्यपेक्षणाधिकरण- सप्तम्या वलवत्वमनया भाष्ये साधितत्वातायस्य च भावेनेति सप्तम्या अपि क्रियाकारकभावसम्बन्धनिमित्तकत्वात् । कारकविभक्तित्वं च कादिषट्कान्यतमार्थफविभक्तित्वम्, वस्तुतोऽर्थवन्नमः शब्दस्य प्रह- णेन प्रकृतेऽर्थवत्याभावान्न दोष इति दिक् । ननुध्रुवस्थैर्य इति धातु निष्पन्नध्रुवशब्दस्य स्थैर्यार्थकत्वम धावतःअश्वात्पततीत्यत्र कथमपा- दानत्वमिति चेन्न, विभागजनकव्यापारानाश्रयत्वे सति विभागाश्रयः त्यन्तत्त्वमिति स्वीकारात् । न चैवमपि कुडयात्पततःअश्वात्पततीत्यत्र व्यापारानाश्रयत्वाभावेन कथमश्वस्यापादानत्वामति वाच्यम् तदात्व- विभागेत्यादिनिवेशनादोषात् । न चैवमपि परस्परस्मान्मेपावपसरत इत्यत्र कथमपादानत्वमिति वाच्यम्, एकनिष्ठां गतिम्प्रति अपरस्य अपरनिष्ठां गतिम्प्रति अपरस्य कर्तृभेदेन क्रियाभेदमाश्रित्य भपादान- त्वस्य निर्विवादत्वात,मेपशब्दस्य नापादानत्वं शक्यम्, लस्यानुरोधा- स्परस्परशब्दोपात्तमेषरूपे अपादानत्वविवक्षा मेपशब्दोपात्तमेपरूपे कर्तृत्वविवक्षति योध्यम् (पष्ठयतसर्थप्रत्ययेनेति) अत्र प्रत्ययग्रहणेम ध्यमाणप्रत्ययस्यैव ग्रहणादिदं चिंत्यम (प्रभृतियोगे पंचमीति) प्रभृत्यर्थयोग इत्यर्थः । अपादाने पंचमीति सूत्रभाण्यात, तत्रहि यतश्चाध्यकालनिर्माणन्ततः पंचमी कार्तिक्या आग्रहायणीमासे इति चार्तिकप्रत्याख्यानाय इदमत्र प्रयोक्तव्यं सम्न प्रयुज्यते कार्तिक्याः प्रभृत्याग्रहायणीमास इत्युक्तम् । अनेन च प्रभृतिशब्दा- ·Ganese ॥ सप्तमी-प्रकरणम् ॥ (७७) भावेऽपि तदर्थसत्तामात्रेण पंचमी भवतीति कल्पनात् । अन्यथा प्रभृतिपदाभावे पंचमीविधानार्थ वार्तिकावश्यकत्वेन तत्प्रत्याख्याना- संगतिः स्पष्टैवेति । अत एव मेरुपृष्ठादारभ्य ध्रुवपर्यन्तं ग्रहनक्षत्र- तारागणचित्रितोन्तरिक्षलोक इत्यत्र प्रभृत्यर्थकारभ्यशब्दयोगे पंचमीसिद्धिः। अवीचिमारभ्य मेरुपृष्ठपर्यन्तम्भूलोक इत्यत्र आरभ्ये त्यस्य गृहीत्वेत्यर्थन प्रभृत्यर्थकत्वाभावान्न पंचमीति दिक् ॥ (धाना: पेषणमित्यादि ) कर्तृकर्मणोरिति षष्ठया समासोत्र घोध्यः । अनेन पष्ठीविधाने प्रतिपदविधाना षष्ठी न समस्यत इति निषेधात्समासो न स्यादित्याशयः । दिवस्तदर्थस्येति सूत्रे द्वितीयां ब्राह्मणे इति सूत्र द्वितीयाविधानार्थमिति भाष्यप्रामाण्यात् । शेषपदासंबन्धात् तेनाशये- नोदाहरति (शतस्य दीव्यतीति) ननु कर्तृकर्मभ्यां क्रियासन्निधाप्यते तद्राची च धातुरेव धातुभ्यश्च तिकृतोविधाने पितियोगे नलोकति निषेधात्कृद्योगे एव भविष्यतीति कृग्रहणं व्यर्थमित्याशयेनाशंक्य समाधत्ते (कृति किमित्यादिना) अयं भावः उक्तरीत्या कृतो लाभे कृद्ग्रहणं व्यर्थ सत्कृदंतमात्रनिष्ठशक्तिग्रहप्रयोज्योपस्थितिविष्दयीभूत- क्रियानिरूपितकर्तृकर्मणार्यथा स्यात् तद्धितान्तनिष्ठशक्तिग्रहप्रयो- ज्योपस्थितिविषयीभूतक्रियानिरूपितकर्तरि कर्मणि च मा भूदिति सापयति, तेन कृतपूर्वी कटमित्यंत्र न, अत्र कर्मणोऽविवक्षया भावे क्त कृतं पूर्वमिति विग्रहे सुप्सुपेति समासे पूर्वादिनिः,सपूर्वाञ्चसि इनिः,तलः कर्मयोगविवक्षया कृतपूर्वीकटमिति । अत्र तद्धिताल्तशक्तिग्रहप्रयोज्यो- पस्थितिविषयीभूतत्वं क्रियायां निर्वाधमिति । न चात्र निष्ठान्तत्वेन न लोकेति निषेधान्नियमफलं चिन्त्यमिति वाच्यम् । निष्टान्तमात्रवृत्ति शक्तिप्रहप्रयोज्योपस्थितिविषयीभूतेत्याद्यर्थेनादोपात्, न च तण्डुलानां पाचकतर इत्यादावपि षष्ठी न स्यादिति वाच्यम् पाचकादेः पृथक्- प्रयोगसत्त्वेन तद्धितान्तमात्रवृत्तिशक्तिग्रहप्रयोज्योपस्थितेरभावात् । समकधातुप्रकृतिकभावक्तान्तस्यान्यत्र प्रयोगभावात् । अत एवं भाष्ये सद्धिते मा भूदित्येवोकन्न तु तद्धिताधिक्य इति दिछ । स्तोकन ·(७८) ॥ फक्किा-मर्म-विकृतिः ।। पाक इत्यादी षष्ठी नाशंक्या, कर्तृसाहचर्यात् धात्वर्थ भेदसम्बन्धे. नाम्वषिग एव कर्मणो ग्रहणात् । अत्र तु फलस्यापि व्यपदेशिषद्भावेन फलसम्बग्वित्यात कर्मत्वमिति द्वितीयासिद्धिः । स्तोकस्य धात्वर्थ- विक्लिवावमेदेनेयान्वयात् । धमन्तशक्तिवादिनैयायिकमते तु षष्ठी भवत्येवेत्ति केचित् । अत्रत्यविचारस्तु बहुतर इति छात्रैरुपेक्षणीयः (भाधारोधिकरणमिति ) अत्र कारके इत्यधिकारामियाजनके एतत्प्रवृत्योपस्थितत्वादाधारः क्रियाया एव गृह्यते, तत् साक्षादाधारे फर्मकतंसंशाभ्यां धाधात् परंपरया तदाधारस्य ग्रहणम्, तत्रापि लक्ष्वानुरोधावाधारपदे स्वरित त्वप्रतिज्ञानाच्च कर्मकदृद्वारैव गृह्यते । तदाह कर्तृकमद्वारेति। अन च क्रियान्वयोपि तदुद्धारक एव, यस्य यद द्वारा कारकत्वं तस्य तद्द्वारैव क्रियान्वय इति व्युत्पत्तः । अत एवात- शौण्ड इत्यादी समासः एकवेशावच्छेदेन ग्लेपेऽपि श्लपस्य समपिमु- पश्लेपिकमित्यभिप्रायेणोदाहरति (कटे आस्त इति) सफलावयवव्याप्ती ध्यापकाधारत्वम् यथा तिलेपु तैलमित्यादी (क्तस्येन्विपयस्येति) इनु प्रकृतिक्तान्तस्येत्यर्थः, तेन कृतपूर्वी कादभित्यत्र न (अधीती व्या- फरणे इति) अत्र फर्मगि सप्तमीविधानाद्भावे एवक्तः। अन्यथा भिहि- तत्वान्न स्यादिति योध्यम् । अत्र च कर्मपदेन कालातिरिक्तस्यैव ग्रह- गातू, तेन मासमधीती व्याकरणे इत्यत्र नेति फैयटादी स्पष्टम् थर्मणि दीपिनमित्यादि) द्वीपिचर्मणोरण्डकोशमृगयोश्च समवायः इतरयोः संयोगः मुक्ताफलाय फरिणं रघुवीर हन्तीत्यत्र मुक्ताफलं लव्धुमित्यर्थे क्रियार्थोपपदस्येति चतुर्थी ( यस्य च भावेनेति ) भावः क्रिया मा लक्ष्यते येन तद्भावलक्षणम् ।नथा च यत्तिक्रियामयोज्य- क्रियान्तरं लक्ष्यते ततः, अर्थात् सापकक्रियाश्रयवाचकात्सप्तमीत्यर्थ गोपदबुधसानपदाभ्यां सप्तमी सिद्धा, तत्र सापकफियाधयवाचकः फत फर्म स, तप च ब्राह्मणेप्यधीयांनप्यष्टसौ गत ति कर्तर्युदाहर- गाम् । कर्मण्याह (गोपु दुधमानास्थिति ) अत्र फाचित्मिया स्वा- धारकालेनान्यां कियां परिच्छित्ति, यथा प्रगने फाचित म्याधारका- ·Cenenetween !! सप्तमी-कारक-प्रकरणम् ॥ (७९) लाव्यवहितपूर्वकालेन यथा गोषु धोक्ष्यमाणासु गत इत्यत्र काचित स्वाधारकालानन्तरकालेन यथा गोषु दुग्धासु गत इत्यदाविति दिक् । (यतश्च निर्धारणमिति ) जातिगुणक्रियासज्ञाभिरिति विशिष्टस्या- ध्याहारः। तथा च यतः अर्थात्स्वघटितसमुदायात, निर्धारणमर्थात् स्वेतरसमुदायघटकव्यावृत्तधर्मकरणकंपृथक्करणं. तद्वाचकात्पष्ठी- त्यर्थः । स्वघटितसमुदायावधिकस्वेतरसमुदायघटकव्यावृत्तधर्मकर- एकपृथक्करणरूपनि रणविषयत्वरूपोऽवयवावयविभावरूपश्च स- बन्धो विभक्त्यर्थः । अत्र करणपदेन च श्रेष्ठत्वादिकमेव गृह्यते, प्रत्या- सत्त्या, तथा च नृणामित्यादिवाक्यात नृसमुदायावधिकद्विजेतरनर- व्यावृत्तश्रेष्ठत्वकरणकपृथकरणरूपनिर्धारणाविषयो नृसमुदायावयवो द्विजः श्रेष्ठ इति बोधः । निर्धारणविषये तिरोहितावयवभेदविवक्षया एकवचनन्त्वसाध्वेवेति भाष्ये स्पष्टमिति दिक् (पंचमीविभक्ते इति) विभागोत्र भेदः । निर्धारणमित्यनुवर्तते.। निर्धारणेच.सर्वत्र यथाक: थश्चिद्भेदस्य सखेन विभक्तग्रहणसामर्थ्याद्यत्र भेद ऐवेति नियमादत आह भेद एयेति(माथुरा इति)पाटलिपुत्रावधिकनिर्धारणविषया माथुरा इति वोधः । (नक्षत्रेण लुविति) लुपशब्देन लुप्संशया लुप्यमान- प्रत्ययार्थो लक्ष्यते (मूलेनेति) नक्षत्रेण युक्तः काल इत्या लुपविशेषे इति लुए (स्वस्वामिभ्यां पर्यायेण सप्तमीति) यस्य घेश्वरषचनमि- त्यत्र विनिगमनाविरहाल्लक्ष्यालुरोधाव्याख्यानाच्च निरूपितत्वं वृत्ति त्वं वा पष्ठयर्थः, तथा चयन्निरूपितेश्वरत्वं गम्यते इति यवृत्तीश्वरत्वं गम्यते इति चार्थः । क्रमेणोदाहरति अधिभुवीति । इति फकिकामर्म- विवृतौ कारकप्रकरणम् ॥ ॥ ॥ ॥ (समर्थः पदविधिरिति) पदमुद्दिश्य यो विधीयते समासादिः स समर्थाश्रितः, अर्थात्सामर्थ्यमाश्रित्य भवतीत्यर्थः। सामर्थ्य चात्र:न ·(८०) ॥ फक्किका-मर्म-विकृतिः॥ Sero व्यपेक्षा, समासादिवृत्तिषु तस्यासम्भवात, किंत्वेकार्थभाषः,सच विशेष्यविशेपणभावावगाहोकार्थोपस्थितिजनकत्वरूपः अस्ति च कृत्त- द्धितैकशेषसमाससनाद्यन्नधातुरूपासु पंचस्वपिवृत्तिषु वैयाकरणमते समासादौसमुदायशक्तिस्वीकारात् । अत एव राजपुरुप इत्यादिसमासे ऋद्धस्येत्यादिविशेषणयोगोन सविशेषणानां वृत्तिन वृत्तस्य या विशे- पणयोगो नेति तु फलितार्थकथनम् । पदार्थैकदेशतया अन्वयासंभात पदार्थः पार्थेनान्वेति न तु पदार्थकदेशेनेति व्युत्पत्तेः कथन्तर्हि महादेव इत्यादी आन्महतः समानाधिकरणे इत्यात्वम्, महच्छब्दस्यार्थवत्वा- भावादिति चेत्सत्यम,सूत्रारंभसामध्यन भूतपूर्वगतेराश्रयणाताअतएव पूर्वपदार्थप्रधानोऽव्ययीभाव इत्यादिप्राचीनमत संगच्छते, समासश- क्त्यनङ्गीकर्तृनयायिकानान्तु विशेषणाधन्वयादिदोपः,प्रकारांतरसाध्य एवेति विक् (भूतपूर्वे चरडिति) पूर्व भूतो भूतपूर्व इत्यत्र उभयोः प्रथमान्तपदयोध्यतया विनिगमनाविरहादुभयोः पूर्वनिपातापत्तौ प्रकृत- निर्देशस्योपपत्ती झापफासंभव इति तु न वाच्यम्, उपसर्जनमिति महासंशया समासावयवीभूतसमासशास्त्रीयप्रथमान्तपदयोध्यविशे- पणरूपोपसर्जनं पूर्वम्प्रयोज्यमित्यर्थात् प्रकृतवाक्यात्पूर्वकालिकभवं- नाश्रय इति घोधे शास्त्रीयोपसर्जनत्वसमानाधिकरणलौकिकोपसर्ज- नत्ववतः पूर्वशब्दस्यैव पूर्वनिपातप्राप्तौ निर्देशासंगतिः स्पष्टेयेति।न च भवनाश्रयपूर्वकालिक इत्यर्थे भूतशब्दस्यापि विशेपणताप्रयोजकत्वेन पूर्वनिपातसिद्धी प्रकृतप्रयासः अकिंचित्कर इति वाच्यम्, क्रियाभदाय काल्दस्तु संख्यासर्वस्य भेदिफेति सिद्धान्तात्प्रकृतयोधासंभयात् । वस्तु सस्तु सुप्मुपतिशास्त्रस्य सुवन्तार्थनिष्ठमकारतानिरूपितमुख्यविशे- प्यताप्रयोजकत्वेनाभिमतो यः सुबन्तस्तेन नत्समस्यते इत्यर्थे पूर्वश- दस्यैव पूर्वनिपातप्राप्ती निर्देशासंगतिः स्पष्टवेति दिन् । ननु उक्तार्था- नामप्रयोगइति न्यायान्निपातेनाधिकरणार्थातौ तदर्थफसप्तमीविभो- ·सुप्सुपेति विहितसमासोद्देशेनाव्ययीभावसंशाविधानेनैव सिद्ध समा- Rem. ॥ अव्ययीभाव-प्रकरणम् ।। an (८१) रुक्तिसंभव एव नेत्यत आह (अत्र निपातेनेति ) अम्यसुवन्तन समा- सस्तु नेष्टः प्रत्यासत्त्या यद्विभक्त्यर्थवाचकाव्ययेन समासश्चिकीर्षि- तस्तद्विभक्त्यर्थवाचकसुयन्तस्यैव ग्रहणादिति दिक् (द्वितीयापञ्च- म्योविधानसामर्थ्यादिति) इदमयुक्तम् मध्यार्थकसमयाशब्दयोगे द्विती- याविधानस्य दूरार्थकाराच्छब्दयोगे पंचमीविधानस्य चारितार्थ्यात् (भाष्यप्रयोगादिति ) अनेन भाष्यप्रयोगेण सूत्रगृहीताव्ययेन सह समासाभावबोधनात् । ननु अविग्रहो नित्यसमासः, अस्वपदविग्रहो वेति पदयमाणत्वान्नित्यसमासे वाक्यं दुर्लभमत आह (प्रतिशब्द- स्येति ) इदं प्राचीनरीत्या वस्तुतस्तु प्रसिस्थानमित्यादौ षत्वाभावसं- पादनाय संज्ञाविधानस्य चारितार्थ्यात् । कथन्तर्हि विग्रह इति भव- तैवोच्यतामित्युच्यते । अर्थमर्थम्प्रति प्रत्यर्थमिति सरूपसूत्रस्थभाष्य- प्रयोगाद्यदा द्विर्वचनं तदा प्रतिशब्दस्य वीप्सावृत्तित्वाभावात्समासा- प्राप्तेर्वाक्यं साधु, समासे च समासेन वीप्साया उक्तस्वेन न द्विवचन- मिति दिक् । समृद्धिसंपत्त्योः पर्यायत्वमाशंक्य समाधत्ते (ऋद्धरा- धिक्यमिति ) अनुरूपो योग्यम्, आत्मभावःक्षत्रत्वादिः (तथा हर इति) तथाशब्दस्य सादृश्यवायकत्येपि न समासः,प्रत्यासत्त्या सारश्यप्रति- योगिवाचकेनैव तदर्थकाव्ययस्य समासविधानात् । नन्वेकार्थीभाव- विकल्पविधायकविभाषाधिकारोव्यर्थः, एकार्थभावविवक्षायां समा- सस्य व्यपेक्षाविवक्षायां वाक्यस्य च सिद्धेः समासविकल्पविधायकस्तु नायम् व्याख्यानात् इति चेन्न, लक्षणैकचक्षुष्कान्मन्दान्प्रति व एका- ीभावो नित्यःक्क वैकल्पिकः क्व नास्त्येवेति व्यवस्थावोधनार्थमाव- श्यकत्वात् । लक्ष्यैकचतुष्कान्प्रति तु भाष्ये प्रत्याख्यातमेवेति बोध्यम् (एतस्सामर्थ्यादेवेति)अत्रैतत्करणसामर्थ्यादित्यर्थः। नन्वेवं सुप्सुपेत्य- स्यापि नित्यत्वापत्तिस्तथाचविस्पष्टं पटुरिति विस्पष्टपटुरिति विग्रहप्र- दर्शनपरकभाष्यविरोधः स्यादत आह (सुप्सुपेति) समासविधानादिति ससंधाविधानसामर्थ्यादितिभावः नचाव्ययमित्यादिसूत्रेण समासवि- ·(८२) ।। फक्किकामम-विति:।। १५.७६८eevebepe धाने अव्ययमित्यस्य समासशास्त्रीयप्रथमान्ततया तधोध्यस्योपस- जनसंझायामुपसर्जनं पूर्वमिति पूर्वप्रयोग इष्ट इदानीं न स्यादिति वाच्यम समासत्वव्याप्यसंज्ञाविधायकशास्त्रघटकप्रथमान्तपदबोध्यानामुपस- जनसंज्ञेत्यर्थकरणेनादोपात् । (समासान्ता इति) अत्र समासपदमलो- किकप्रक्रियावाक्यपरम्, तेन समासात्प्रागेवान्तरंगत्वादुत्तरपदावय- वीभूय समासान्तः प्रवर्त्तते तेन चहुराजकुमारीक इत्यादी गोस्त्रियोरिति हस्वत्वन्न यदागमपरिभापया उत्तरपदावयवत्वेपिस्त्रीप्रत्ययान्तसमास- रूपप्रातिपदिकत्याभावात् । गोस्त्रियोरित्यस्याप्राप्तिरिति दिक्त्यव्ययी- भावः ॥ ननु ब्राह्मणस्य शुक्ला दन्ता इत्यत्र सविशेपणानां वृत्तिन वृत्तस्य च विशेषणयोगो नेति निषेधात्समासाप्राप्त्या कथमिवमुदा- हरणं दत्तमिति चेदत आह (यदा प्रकरणादिनेति)इति कैयट इति अन्तिपेधःकारफपष्ठया समासस्यैव अनन्तरस्येति न्यायाद, व्याख्या- नाच्चेत्याशयः वस्तुतस्तु तृनो योगे न लोकेति पष्ठीनिषेधात् तृच पव ग्रहणे सिद्ध तृजकाम्यां कर्तरीति सूत्रे चकारोच्चारणेन तत्प्रयोजको हेतुश्चेति सौत्रप्रयोगेण च प्रकृतनिषेधानित्यत्वज्ञापनात् । ननु समाना- धिकरणाधिकाराद् युवजरतिरित्यत्र एकार्थबोधकत्यरूपसामानाधि- करण्याभावात्कथं समास इत्यत आह (युवत्यामेवेति ) जरत्यां तु न युवत्यारोपस्तथा सति विशेपणं विशेष्यणेति सिद्धे पूर्वनिपाताय कृतस्य सूत्रस्य वैयर्थ्यापत्तेः । ननु आवघ्नमित्यत्रापि परत्वात्तत्पुरुषः स्यात, अव्ययीभावस्य निर्मक्षिकमित्यादी सावकाशत्वात् । अन्यथा अनुपलब्धिविराद इत्यादि न सिध्यदत आह ( अर्थाभावेनेत्यादि ) भाष्यचार्तिकेत्युपलक्षणम् । प्राचीनरत्यिापूर्वपदार्थप्राधान्ये अव्ययी- भावः, उत्तरपदार्थप्राधान्ये तत्पुरुप इनि विचारस्य सुलभत्यात् । तथा चासंहितमित्यस्य संहिताभाव इत्यर्थः । असन्देहा इत्यस्यारोपित- संदेहो निश्चय इत्यर्थयोधे तदभावप्रतीतिरार्थीभेदेन धर्मिण आरोपात् ।। एवमनुपलब्धिपदेपि चोध्यम्, न्यायसिद्धे एव लिङ्गदर्शनं मूलो- कामिति तत्यम् । यद्यपि. अविद्यमाना विना यस्मिन्निति यहुव्रीहि- ' ·। तत्पुरुष-प्रकरणम् ॥ मा अविघ्नं कमेति प्रयोगः मिति नथाप्युत्तरे कर्मणि आयधनम- स्वित्यादिप्रपोगा अव्ययीभावं विना न सिध्यन्तीति दिक् । (व्यहीन इति ) समासान्तविधेरनित्यत्वान्न टच । सति च तस्मिन्नधादेशः स्यात् । न च नान्तस्य खे परे टिलोपविधानसामर्थ्यान्न टजिति बाच्यम्, अहीन इत्यत्र सावकाशत्वात् । समासान्तस्यानित्यत्वे प्रमाणन्तु अश्वादिगणे राजनशब्दपाठः, स हि प्रतेरं श्वादयस्तत्पुरुपे इत्यन्तोदात्ताय क्रियते अस्य नित्यत्वे टचैवान्तोदात्तत्वे सिद्धे सद्वययं स्पष्टमेवेति दिइ । (नियामदन्तत्वादिति ) नन्विह स्त्रीत्वं दुर्लभम् राजालाहाः पुंसिति वचनादिति चेन्न, सर्वमहः सर्वाह इस्योपक्षीणस्य तद्वचनस्य लुप्ते प्रत्यये लुपि युक्तवद्वयक्तिवचने इत्यनेन बाधात् । न च गन्तत्वेन जीपो दुर्वार इति वाच्यम् । ठमो- योऽकार इत्यर्थे वर्णाश्रयत्वाद् वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणमिति निषेधात् । न चैवमपि टचष्टित्त्वेन डीपो दुर्वार इनि वाध्यम, टचः समासान्ततया तदन्तस्य तद्धितार्थम्प्रत्युपसर्जनत्वात् । न च सरयापूर्वी द्विगुरिति द्विगी द्विगोरिति डीप् स्यादिति वाच्यम्, अपरिमाणविस्ताचितेति निषेधात्, अतष्टायेवेति दिछ । ननु लिंग- विधायकप्रकरणं व्यर्थम् अर्द्धनावमित्याद्यर्थ लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गस्येत्य- स्यावश्यकत्वनाश्रयणीयतया तेनैव सिद्धरिति चेत्सत्यम्,जात्याख्या- यामित्यादिसुत्रसमूहवदिष्टापत्तेरिति ध्वनयन् प्रकृताननुपयुक्तान्यपि तानि व्याचष्टे (जात्याख्यायामित्यादि ) जातेः प्राधान्येनाख्याया- मित्यर्थः । जातेरेकत्वेन एकवचनमेव प्राप्नोतीत्ययमारम्भः । एकत्वं वहुवचनार्थः, एकस्मिन्नथें घर्त्तमानशब्दो बहूनामर्थानां वचन चोधको भवतीत्यर्थादर्थातिदेशोमित्याह (एकोप्यर्थ इत्यादि ) जाती संख्यान्वये एकवचनस्य व्यक्ती संख्यान्वये बहुवचनस्य च सिद्धत्वादिदं भाष्ये प्रत्याख्यातामिति दिक् । ( सविशेषणस्योति ) इदं मुख्यार्थे बहुवचननिषेधाय, यदा तु अस्मच्छब्दस्य स्वघटिते उस्तावयवभेदसमुदाये लक्षणा तदा बहुवचनं भवत्येव, अत एव चात्र ·(८४) ॥ फक्किा-मर्म-विवृतिः ।। Necket. 4 * ॥ त्वं राजा वयमप्युपासितगुरुप्रशाभिमानोन्नताः वयमपि कुजाः किमौदास्यै इत्यादि सिद्धम् । गाग्र्योहं धीमीत्यादायप्ययं निषेध उत्तमपुरुषानुरोधेनाहमित्यस्यैव विशेष्यत्वादिति सर्व सुरूढम् । सभाशब्दः शालायां संघाते च वर्तते तत्राद्ये प्रतिषेधादाह ('संघा- तार्थेति (मशाला किमिति ) सूत्रमेव किमर्थमिति प्रश्नः । स्त्रीसभ- मित्यत्र सभेति योगविभागेनैव सिद्धरित्याशयः (धर्मसमेति ) उत्तरयोग व्यर्थ सत्पुंस्त्वनपुंसकत्वान्यतरसमानाधिकरणद्रव्यवाच- कपूर्वपदस्य चेत्तर्हि राजादिपूर्वस्यैवेति नियमे स्त्रीसभमित्यादाविव धर्मसभेत्यत्रापि स्यात्, नियमानाक्रान्तत्वात् । किं च स्वांशे चारितार्थ्याभावेन राजादिपूर्वातिरिक्तत्वेन संकोचीप पूर्वयोमेनोभय- प्रापि स्यादित्यतः सूत्रमित्याशय इति मैथिलानां सम्प्रदायः । ॥ इति तत्पुरुषः ॥ ( स शेयः प्रथमान्तमिति ) न च प्रगत आचार्य इत्यादी प्रादयो गताधर्थे इत्यनेन प्रथमान्तस्य समासविधानमिति वाच्यम, प्रथमान्तेन समासविधानपि प्रथमान्तस्य समासविधानाभावात् । ( अप्रथमा विभक्त्यर्थे बहुव्रीहिरिति ) अनेकप्रथमान्तस्य समास- विधाने अन्यपदार्थपदेन प्रथमान्तार्थातिरिक्तस्यैव ग्रहणमुचितमिति समानाधिकरणानामिनि सामानाधिकरण्यमेकार्थवाधकत्वम् । अने- । कप्रथमान्तस्थले अभेदान्वयप्रयोजकसमानविभक्तिकविशेष्यविशे- पणवाचकपदयोः सत्त्वेन सामानाधिकरण्यमर्थत उपपद्यत इति भावः । अनेकप्रथमान्तस्य फलमाह (वृष्टे देवे गत इति ) प्रथमान्त- मित्यस्य फलमाह पञ्चभिभुक्तमिति (गङ्गाभार्य इति ) स्त्रीरूपार्थ- विशिष्टवाचकस्य पुरुपातिदेशे गंगाशब्दस्य नित्यस्त्रीत्वार्थप्रतिपा- दकत्वपि दोपः सुफरः । पुम्बदित्यस्य पुंवाचकस्येव रूपं स्या- दित्यर्थस्तु न युक्तिकरः, भापितपुरका प्रहणवैयापत्तेः । फचित्तु पुंचाचकस्येव रूपं स्यादित्यर्थ मत्या तत्समानार्थकधर्मद्रवा- दिशब्दसहशमपं स्यादिति बदन्ति । यः सकलाया निमित्तं ·कप प्रसज्येत, समासान्तापेक्षया शेषस्याश्रयणादिति भावः । ननु ७.सर ८८८ णत्वादर्शनादव्याप्त्यतिव्याप्तिवारणाय अनात्पर इत्यपनीय बहुल- अनुभूतावयवभेदविवक्षया समाहारद्धन्द्धे समूहगलफत्वेन एकवच- ननूभूतावयत्रभेदविवक्षया इतरेतरयोगद्वन्द्ध द्विवचनबहुवचनस्य ॥ बहुव्रीहि-प्रकरणम् ॥ (५) १७ कब सकलाया वृद्धोनिमित्तं यस्त्रयाणामाकारकारीकाराणां निमित्त. मिति भाष्यप्रामाण्येन वृद्धि शब्दावृत्त्या वृद्धिशब्देन या वृद्धिरिति फलितम् (फलोपधानाभावादिति ) अन्यथा सौनीभार्य इत्यत्र वृद्धि- शम्देन विहिता या वृद्धिः सा चौकाररूपा तद्धेतुभूतो यस्तद्धित्तस्त- स्वरूपयोग्यत्वं वैयाकरणभार्य्य इत्यत्राप्यणः सत्त्वेन निषेधापसेः । तथा हि निमित्तं द्विविधं फलोपहित स्वरूपयोग्य च, कार्याव्यवहित- पाक्क्षणावच्छेदेन कार्याधिकरणवृत्तित्वे सति कार्यसमानाधि- करणात्यन्ताभावीयप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवत्त्वरूपमाद्यम् । कार्य- समानाधिकरणात्यन्ताभावीय-प्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवत्त्वरूपम- न्त्यम् । तथा च वृद्धिरूपकार्यसमानाधिकरणे प्रयोग अणःअभावस्य कुमशक्यतया अन्याभावीयप्रतियोगितानवच्छेदकाणत्वधर्मवत्त्वस्यो- भयत्र तुल्यत्वेपि फाऱ्यांव्यवहितप्राक्क्षणावच्छेदेन कार्याधिकरणे चौघ्नात्यादिप्रयोगे वैयाकरणघटकाणः अभावेन न दोषः । अत्र च मानम् परस्य प्रवाहणस्य न वृद्धिःपूर्वस्य तुवा इत्यर्थके प्रवाहणस्य ढे इति सूत्रे प्रवाहणेयीभार्य इत्यत्र वृद्धिनिमित्तस्योति पुंवद्भावप्रतिषेधो न पामोति ।मा भूदेवं जातेश्चेति भविष्यतीति भाष्यमेव । वस्तुतः वृद्धेनि- मित्तं यस्मिन्नित्यर्थाश्रयणपरभाष्यान्निपेधस्त्विष्ट एवेतीदं चिन्त्यमिति दिक् । (उपसर्गादनोत्पर इति) अनोत्परः किं प्रनो मुंचसम तद्भक्त्वेति प्रणो नयेत्यत्र ओत्परत्वेपि णत्वदर्शनात प्रनः पूषेत्यत्रानोत्परत्वेपि मिति भाष्ये कृतमिति भावः ( स्थानिद्वारेणायमिति ) यद्यय समा- सन्तो न स्यात्तदादेः परस्येत्यनेनादेः स्यात् । तथा च सति शौषिकः लोपस्याभावरूपतयाऽवयवत्वाभावेन कथं समासान्तत्वव्यवहार इन्यत आह (स्थानिद्वारेणेति ) वचनवलादौपचारिकसवयवत्वमिति भावः (इति वहुव्रीहिः)॥

·(८६) 11 फक्किका-मर्म-विकृतिः ॥ ८% मस्य चैतत्प्रकरणं विनापि सिद्ध्या एकवद्भावविधायकप्रकरणं व्यर्थम इतरेतरयोगद्वन्छे एकवद्भावस्तु नेप्यते लक्ष्यानुरोधादिति चेन्न, एषा समाहार एवेति नियमार्थत्वात, तेनोद्भूतावयवभेदविवक्षया एभ्यो बहुवचनं द्विवचनं च न, एषामेव समाहार इति विपरीतनियमस्तु न तिष्यपुनर्वस्वोन्नक्षत्रद्वन्छे बहुवचनस्य द्विवचनं नित्यमिति सूत्रे बहुवचनग्रहणात् । तद्धि समाहारद्वन्छे एकवचनस्य द्विवचनाभावाय क्रियते । विपरीतनियमे तु तत एकवचनानुत्पत्ती पहुंवचनस्यैव द्विवचने सिद्धे पहुबचनग्रहणस्य वैयर्थं स्पष्टमेवेत्याशयनाशंक्य समाधत्ते (समाहारस्यैकत्वादित्यादिना ) ननूभूतावयवभेदविव- क्षया इतरेतरयोगद्वन्द्वे द्विवचनादि-अनुभूताश्यवभेदविवक्षया समा- हारद्वन्द्वे एकवचनं चैतद्वचन विनापि सिद्ध किमर्थमिदं सूत्रमित्या- शक्य समाधत्ते (वैकल्पिकः समाहार इत्यादि) इतरेतरयोग एवेति विरुद्धार्थानां चेदेकवचनद्वन्द्वस्तर्हि अद्रव्यवाचिनामेवेति शीतोष्ण उदके स्त इत्यत्र द्रव्यवाचित्वेनेतरेतरयोग एवेति भावः । भवत्येवेति विप्रतिषिद्धग्रहणाभावे सामान्यतःअद्व्यवाचिनामवेति नियसे द्रव्य- वाचफयोरावरुद्धार्थयोन स्यादिति भावः । अनधिकरणवाचीति किं शीतोष्यो जले अनोमयापत्तिः स्यात् (पुत्रेऽन्यतरस्यामित्यत इति ) आनङ् ऋतो द्वन्छे इत्यस्य लक्ष्यानुरोधाइदन्तानां द्वन्द्वे ऋदन्तस्य पूर्वस्यानडिन्त्यर्थे पितापुत्रावित्यत्राप्राप्तेरतो मण्डूकानुत्या वाक्यभेदं चाश्रित्यानानसिद्धिरिति भावः ( इति द्वन्द्वः)॥ अग्रेषणशब्दस्याधिकरणशक्तिप्रधानत्येपि अभितः लोर्थोऽन्तर्भूतः प्रातिपदिकार्थः संपन्न इति भाष्यात्प्रथमासिद्धिः (विष्फिरः शकुना- विति) वृत्तिकारादीनाम्मते विष्किरः शकुनो विकिरी चेति सूनपाठ इति स्वमतेनाशंकते (चा वचनेनैवेति )तस्यापीति विकिरशब्दस्या- 'पीत्यर्थः (भाष्यविरुद्धमिति ) इत्थं हि भाप्यम्-विप्किरः शकुनी विफिरो वेति वक्तव्यम्, शकुनी चा स्यादन्यत्र नित्यम्,तत्तर्हि वक्तव्य- न्त वक्तव्यम् न वावचनेन शकुनिरभिसंबध्यते फिन्तर्हि निपातनम- भिंसवध्यते शकुनी विप्किर इत्येतद्वा निपात्यते इति । अनेन स्पष्टमेव ॥

·सूत्रानुगुण्याच्च पितामहादीनामप्यपत्यमिति चोध्यमतोमुख्योऽयम्पक्ष, मित्यत्र ययतोश्चातदर्थ इति स्वसे नेति दिक । ( इत्यपत्याधिकारः), MotoCoM ॥ * । * त्यपत्यमिति पङ्गिविंशतोतिसूत्रस्थभाष्यादपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रमिति ॥ तद्धित-प्रकरणम् ।। (८७) पूर्वोक्तपाठस्य तच्छङ्कनसमाधानयोश्च विरुद्धत्वम् किं च शकुनावेव विकिरशब्दप्रयोगो बहुषु दृश्यते । यथा विकिरं वैश्यदैविकम्, भागताद्विकिरं मासं विकिरेभ्यस्तनन्ददावित्यादाविति दिक (इति समासाश्रयः)॥ (आदिवृद्धिरन्त्योपधावृद्धी बाधते इति ) अत्र, चानुशतिकादिगणे पुष्करसच्छब्दपाठो ज्ञापकः, अन्यथा पौष्करसादितिरित्यत्र उभय- ध्या रूपसिद्धया पाठवैयर्थ्य स्पष्टमेवेति॥ ननु तस्यापत्यमत इनित्ये- योग एव,अदन्तेभ्यर्थमस्तु औपगव इत्यादाविदन्तत्वेनापत्ये घोध्ये स्येदमित्यनेनैवाणि सिद्धे किमर्थो योगविभाग इति चेच्छृणु वृद्धसं- हकमान्यादिशब्दे वृद्धाच्छ इति वाधनार्थ योगविभाग इतिाननु वृद्धाच्छ इति मने शेषाधिकारात् तस्यापत्यमत इणित्यत्रापत्यरूपार्थस्योत्ततया शेपत्वाभावेन कथमपत्ये छप्राप्तिरिति चेत्सत्यम्, अदन्तादिनकृतिसं- वद्धापत्याथल्योक्तत्वेपि उपग्वादिसम्बद्धापत्यार्थस्यानुतत्वेन उक्ता- दन्यःशेष इति शेषपदार्थत्वं सुघटसेवेत्याशयेन व्याचष्टे (तस्येदमित्य- पत्येपीति ) नन्वेकस्मिन् गोत्रेऽनेकप्रत्ययासक्तेः उक्तार्थानामिति न्यायात्प्रातिपदिकाधिकाराचेत्येको गोत्र इति सूत्रे व्यर्थमत आह (गोत्रे स्वैकोनेति ) स्वं गोत्रन्नदपेक्षयकोनसंख्यानम् "अपत्यं तोकं तयोः समे” इति कोशापितुरेवापत्यमिति बोध्यम् । नापतन्त्यनेने- एवञ्च उपगुशब्दात् तृतीये वाच्ये इमाद्यापत्तिरिति औपगव इत्येक- मिष्टन्ततः सर्वमनिष्टमिति शततमगोत्रे नवनवतिप्रत्यया अनिष्टाः स्युः मुख्यपक्षे पुत्रे पौत्रे चौपगव इतीष्टं ततः सर्वमनिष्टामिति शततमे अष्टन- पतिप्रत्यया अनिष्टाः स्युरिति सर्व सुगममिति दिक् । ननु ययतोर्वि- धानेपियस्येतिलोपेनैव सिद्ध वामदेवाड्डयड्ड्याविति सूत्रेकिमर्थ डि- त्वमिति चेन्न,तद्व्यर्थसज्ज्ञापयति एकानुबंधकग्रहणे न द्वयनुबंधकस्य निरनुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्यति परिभाषाव्यम् तेनावामदेव्य- भ ·. ॥ श्रीः॥ अथोत्तरार्द्धम् र कुमारान्तशिवंध्यात्वा गुरुं गीर्वाणतोऽधिकम् । फक्किकाममविवृतेरुत्तरार्दो वितन्यते ॥ १॥ (वर्तमाने लडित्यादि ) सूत्रविहितलकाराणां धोतकत्वं बाचकत्वं च बहुषु ग्रंथेषु विवादाध्यासितम् । तत्रास्मत्सिद्धान्ते द्योतकत्वमेव अनेकप्रत्ययानां वाचकतास्वीकारापेक्षया कतिपयप्रकृतेर्वाचकत्वकल्पने लाघवात् । शक्ततावच्छेदकत्वे गौरवात् । प्रत्ययार्थतया प्राधान्याप- त्तेच, तच्च वर्तमानत्वं प्रयोगोच्चारणाविकरणत्वे सति प्रारब्धापरि समातिक्रियाश्रयत्वरूपम् । यस्तनी प्रारब्धापरिसमाप्तिक्रियामादाया- तिव्याप्तियारणार्थ सत्यन्तधिशपणमिति बहवः केचित्तु भूतभविष्य- द्भिन्नत्वन्तत्त्वमिति वदन्ति, अत्रत्यविचारस्तु अन्यत्र निरूपित इति विस्तरभयान्नहोपपादितः । नन्वनेकधातुसत्ये किमपराधेन भूधानोरेव प्रधमलेख इति शंकायां केचिदाहुः-अशोकवाटिकान्यायेन समुपास्त- मिति । वस्तुतस्तु भूशब्दस्य महाव्याहृतिसमानरूपतया स्वरूप- तो मंगलवाचकत्वान्माङ्गलिकेनाचार्येण अनायासेन मङ्गलसिद्धयर्थ- न्तदूंपात्तमित्यास्तां तावत् (परोक्ष लिडिति ) परोक्षत्वं च साक्षा- स्कृतमिरयेतादृशविपयताशालिझानाविपयत्यम्, अत एव चक्रे सुवन्धः व्यातने किरणावलीमुदयन इत्यादिप्रयोगाः प्रामादिका इत्याहुः । व्यासंगादेिना परोक्षत्वोपपादनेपि यदुतरमनःप्रणिसंधानसाध्यशास्त्रा- थरचनात्मके ग्रन्थकरणे असंगत्यापत्तरित्याहुः प्रामाणिकाः । अती- ताया रात्रेः पश्चाउँनागामिन्याः पूर्वार्धनसहितो दिवसः अद्यतनस्त- द्भिन्नोऽनद्यवन इति ॥ (नित्यत्वावुगिति) गुणे वृद्धी च स्थानिवत्येन भूशब्दत्वात्कृतारतप्रसाङ्गित्वेन नित्यत्वमिति भावः । न च शब्दान्तर- स्य प्रान्नुवविधिरनित्यो भवतीति परिभाषाविरोध इति वाच्यम, ·॥ चादि-प्रकरणम् ॥ NRNSOMN लच्यानुरोधादत्र कृताकृतप्रसंगित्वस्येवाश्रयणात् । न च द्विर्वचनेची- ति निषेधाद् गुणोदरप्राप्ती थुग्विधानसामर्थ्याच्च बुफि तदप्राप्ती प्रक- तग्रन्यासंगतिरिति वाच्यम् । सार्वधातुकार्द्धधातुकयोरिति गुणस्य द्वित्वनिमित्तयम्फाचपर्याप्तनिमित्तताकाजादेशाभावेन द्विवचनेऽची- त्यस्याप्राप्तेरित्यभिमानेनेदमिति कश्चित् । ननु सार्वधातुकार्द्धधातु- फयोरित्यस्याङ्गविशेषणत्वे तव्यवहितपूर्वस्याङ्गस्येको गुणो भव- तीत्यर्थ भिनत्तीत्यादावपि गुणः स्यात्, इको विशेषणत्वे भेत्तत्यादा- वपि गुणो न स्यादत माह ( येन नाव्यवधानमिति ) यत्कत्तूकव्य- वधानशून्यसंभवाभावस्तद्व्यवधानपि भवतीत्यर्थः । एवं च वचन- सार्थक्याय वर्णकन्यवधाने प्रवृत्तावपि अनेकवर्णव्यवधाने प्रवृत्ति- न्र्नेति । अत्र च दोधोयेवोटामित्यत्रेट्ग्रहणमपि झापकं बोध्यम् । ननु भवतादित्यत्र सातादेशस्य डिस्वेन अनेकाल्त्वेपि आनङादाविव वाधकेन लिम्चेत्यनेनान्त्यस्य स्थाने प्रवृत्तिर्युक्तोते चेन्न, अनन्यफलफ- डित्वे आनङादी चरितार्थस्य डिच्चेति शास्त्रस्य गुणवृद्धिप्रतिषेध- संप्रसारणादिफलकतातङित्त्वे दुर्वल इव प्रवृत्तौ परेणानेकालित्यनेन याधात् । नहि आनङादी ङित्त्वस्यान्त्यादेशाइते फलमस्ति । नहि चं यत्र कुत्रचित्सावकाशस्य विधेर्वाधकत्वं दृष्टमास्ति निरवकाशत्वरूपा- पवादशास्त्रप्रवृत्तिप्रयोजकस्याभावात् । न च सति सर्वादेशे गुण- वृद्धिप्रतिषेधसंप्रसारणाद्यर्थत्वम् । संति गुणवृद्धिप्रतिपेधसंप्रसार- णाद्यर्थत्वे सर्वादेशत्वमित्यन्योन्याश्रयात्सर्वमिदमयुक्तमिति वाच्यम्, एरित्यस्यानन्तरं तिटोस्तादाशिष्यन्यतरस्यामिति न्यासे इकारानु- वृत्त्या सिद्ध ङित्त्वस्य सर्वादेशत्त्वविधानार्थत्वकल्पनेनादोषादिति भाष्ये स्पष्टमिति दिक।। (प्रपंचार्थमिति) अत एव "अस्ति प्रवर्तना- रूपमनुस्यूतं चतुर्वपि ।तत्रैव लिङ् विधातव्यः किं भेदस्य विवक्षया॥ न्यायव्युत्पादनार्थ : वा प्रपंचार्थमथापि वा । विध्यादीनामुपादानं चतुर्णामादितः कृतमिति” संगच्छते, प्रवर्त्तनात्वं च प्रवृत्तिजनकज्ञान- विषयतावच्छेदकधर्मवत्वम् ॥ तच्चेप्टसाधनत्वस्यास्तीति तदेवं * १२ ·(६०) । विकका मर्म वितिः ॥ Homen. विध्यर्थः ।। (खित्वोक्तरिसि) लिङो छित्वस्य स्थानिवत्वेन तदादेशेपि सत्त्वात् आदेशे च ङित्वस्याचारितार्थ्यात्समुदायोपकारकत्वम् । एवं च सति यामुटो जित्वेन नल्यपीति ज्ञापिताया अनुवन्धकार्येऽन- ल्यिवाविति निषेधाप्रवृतेः क्वाचिकत्ववोधनातू । पिच्च डिन्नति भाग्याशापकत्वासंभवमाशंक्य श्नादेशस्येत्यादिना समाहितम् । अन्यत्सर्व वक्ष्यमाणोत्यत्र स्पष्टीकृतमिति दिक् ॥ ननु सुटो विशपवि- हितत्वेन येन नाप्राप्तिन्यायन यासुटो याधः कथन्नेत्यत आह (सुटा यासुडिति विषयभेदादिति) अत एवासंभवे पवापचादत्वमिति वार्ति- कमतं संगच्छने । भाष्ये तु सत्यपि संभवे बाधनं भवतीति यथा दधिदानोत्तर तक्रदानस्य चारितार्थ्यपि तक्रदानेन दधिदानवाध इत्यु- कम् । अत एवाचिरादेशेन नुटो चाधमाशक्य न तिस्निाते ज्ञापकेन समाहित भाष्ये । एवं च प्रकृते का गतिरिति चेकृणु वासुट् परस्मै- पवित्यत्र परस्मैपदेश्यिति विषयसप्तमी तेन परस्मैपदविषयताया- मेव लिलो यासुविधानम् । तस्मिञ्च समये सुटः प्राप्तिरेव मेति कथ बाध्यबाधकमायः । अत एव लिङो यासुट तकारथकारयोः सुडिति मूल उक्तम् । विषयभेदादित्यस्य प्राप्तिविषयभेदात्, प्राप्तिकालभेदा- दिति फोलताथः । वस्तुतो यासुविधये सीयुटः प्रतिषेधो वक्तव्य इति वार्तिकेनान विषये सध्यबाधकभावाभावकल्पनात् । केचित्तु विषय- भेदादित्यस्य योगपयांसंभवरूपविप्रतिपेधाभावान्न परत्वेन बाध इत्याशयं वदन्ति (सकारद्धयस्यापीसि ) लक्ष्यभेदान्न लक्ष्य लक्षण- न्याययिपय इसि भायः । असो येय इति सूखे सार्वधातुकानुवृत्तिः किमर्था इत्याशंत्य समाधत्ते (चिकीर्यादिति) अयं भावः भवेदित्य- जातो दीयों यत्रोते दीर्घः प्राप्तः चिकीर्ष्यादित्यत्र अतो लोप इति लोपः प्राप्तः एव च इयादेशमाप्तियिययस्य बहुभिराकान्ततयाऽपवादत्वम्,तत्र किं याधेन चारितार्थ्यमित्यपेक्षायां मध्ये अपवादाः पूर्वान्विधीन्बाधन्ते नोत्तरानिति न्यायेन अनोलोपवाधेन चारितायें दीर्घबाधे मानाभावेन परत्यादीर्घः स्यादिति सार्वधातुकग्रहणमिति रुते चास्मिन् चिकीप्या- ·अनयोः पूलयोः कटं कुर्वित्यादाविव विवक्षणादेशत्वस्य संख्यात्वेन (९.१ ) . !! भ्वादि-प्रकरणम् ।। दित्यत्रेयादेशाप्राप्ती उक्तन्यायविषयाभावेन दीर्घयाधेनैव चारितार्थ्य- मिति तत्त्वम् । ननुलंहिताविवक्षाऽविवक्षाभ्यां रूपद्वयसिद्धौ विभाषा- ग्रहणं व्यर्थमत आह(इहोपसर्गाणामित्यादि)सहितकपदे इति अत्र पद- शब्देन खंडपदं गृहावे अत एव नित्यासमास इति चरितार्थम(तदर्थयो- रभेदान्वय इति ) सामान्यविशेषयोघंटो नीलघट इत्यादी विधेयांशे अधिकावगाहिनः शाब्दयोधस्य नवीनमते स्वीकारात् । एवं च एधां- चक्रे इत्यादित एकंकर्तृका भूतानद्यतनपरोक्षकालिकवृद्ध्यभिन्ना क्रिया इत्यादिबोध इति (उपदेश इत्युभयान्वयीति)देहलीदीपन्यायात काका- हिन्यायादेति भावः।एकाचि च तदसंबन्धे विभित्सती सन्नन्ते निषेधो म, स्यात् अनुदात्ते च तदसंबन्धे कर्तुं हर्तुमिति तुमुनन्ते णिन्नित्या- देनित्यमित्याधदात्तत्वे इडागमापत्तः । अतो लक्ष्यानुरोधादपि प्रत्येक संवन्ध इतियोध्यम् । (एकाचः किमिति)नत्वेतभावे जंघनितति यलु- गन्ते निषेधः स्थादिति चेत्सत्यग्र, यतेप्येकाग्रहणे उपदेशएकाचत्व- सत्त्वेन निषेधस्य दुरित्वात् । एवं च व्यर्थमेकाम्ग्रहणं स्तिपाशपेति निषेधं ज्ञापयति स्थालीपुलाकन्यायात् । न च शकः कितीखि सूत्रे- ऽनुवृत्त्यर्थमेकाच्ग्रहणमिति वाच्यम्, लक्ष्यानुसारादेवोक्तनिषेध- शापनादिति प्रांचः । नवीनास्तु उत्तरार्थमकाजग्रहणमिति वदता भाष्यकारेण अत्र सूत्रेअनावश्यकत्वं ध्वनितम् । न चोत्तरार्थस्यापि इह किंचित्रपो इति भाष्येणेहकरंगणस्य सफलत्यमिति वाच्यम्, इह च वध्यर्थमिति भाष्यकारेणैवोक्तत्वात् । न च वधादेशो हन्तिरूप उपदेशे एकाजेवेति वाच्यम्, साक्षादुपदेशसंभवे स्थान्युपदेशग्रहणे मानाभावात् । न चोक्तनिषेधम्विना यङ्लुकि कथं तत्तत्काप्रिवृत्ति- रिति वाच्यम्, यलुकरछान्दसत्वेन छन्दसि दृष्टस्यैवानुविधानात्, चर्करीतं चेत्यदादौ पाठाचेति दिक । ननु अच इत्यत्र उगतैकत्वस्य विशेषणत्वाल्लक्ष्यानुरोधान्मत्वर्थलक्षणया एकान्वंतो ग्रहणेन च सिद्धे एकग्रहणं व्यर्थमिति चेन्न उपदेशत्वायच्छ्देनैकाचो ग्रहण- ·(१२) ॥ फक्किका-पर्म-विवृतिः। ८ ८ मिति बोधनेन सार्थक्यात् । तेनावधीदित्यादौ निषेधो न, स्थान्युपदेश एकान्त्वेपि आदेशोपदेशे अनेकाच्वात् । न च अर्द्धन्नपुंसकामिति नपुंसकग्रहणेन आकडारादिति सूत्रे एकाग्रहणेन च सूत्रे लिङ्गवचन- मतंत्रमिति ज्ञापनेन कथं प्रकृते निर्वाह इति वाच्यम, साक्षादुपदेश- ग्रहणेन चारितार्थ स्थान्युपदेशग्रहणे मानाभावादिति दिक् ॥ ननु ऊखतुरित्यत्र पूर्व सवर्णदीर्वे पूर्वान्तवद्भावेनाभ्यासत्वाद्धस्व इत्यनेन हस्वः कुतो नेति चन्न, अन्तरङ्गस्यापि दीर्घस्य पादाङ्गं वलीय इति परिभाषया पूर्व हखे ततो दीर्घे लक्ष्ये लक्षणन्यायेन पुनईस्व इत्वदोषात् । न च पिटपेपणवत् इस्त्रस्य हस्वविधान व्यर्थमिति वाच्यम्, पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्तिरिति सिद्धान्तादगावयवाभ्यासे विधी- यमानहस्यस्य फलाभावेपिप्रवृत्तेर्दुरित्वात् । न च स्योन इति भाष्यो. दाहरणेन वार्णादाङ्गामति परिभापाया अनित्यत्वावश्यकत्वनात्रा- प्रवृत्ती द्वित्वानिमित्तकाभ्यासनिमित्तकबहिरङ्गहस्वापेक्षया अन्तरङ्ग दीर्घस्यैव प्रवृत्तिरिति वाच्यम्, पत्वतुकोरसिद्ध इति सूत्रे तुग्ग्रहणा- दन्तरङ्गपारिभाषाया अप्यनित्यत्वेन परत्वाद्धस्वस्यैव प्रवृत्तरिति दीक्षि- ताशयः । घस्तुतस्तु अभ्यासविकारे वाध्यबाधकभावो नास्तीति परिभापया इस्वदर्धियोर्युगपत्प्राप्तौ लक्ष्ये लक्षणन्यायेन न पुनईस्वः उतपरिभाषाया यथानिवेशस्तथा कर्तव्य इत्यर्थाद्धस्वदीर्घयोर्युग- पत्माप्तिरिति बोध्यम् । केचित्तु उक्तपरिभापया हस्वहलादिशेषयोः समावेशे लक्ष्ये लक्षणन्यायेन न पुनईस्व इत्याहुः । ननुकसभृणपांप्रक- न्याश्रय एकाजिति निषेधः सिद्धः,वृधातोश्च प्रत्ययाश्रयश्रकाकितीति निषेधः सिद्धः, इति किमर्थमत्र सूत्र एषां ग्रहणमस्तु-आदिग्रहणन्तु भारद्वाजनियमप्रापितेनिधाय सार्थकमित्याशयेनाह ( फ्रादीनां चतुर्णामिति) प्रकृत्याश्रयत्वं च अव्यवहितोत्तरत्वसंबन्धानपच्छिन्न- धातुत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितवियोप्यताप्रयोजफप्रत्ययवदितशारू- त्वम् । भाष्यसिद्धान्ते एकाचो पिहितेत्यर्थ अव्यवहितोत्तरराव- संबन्धानवच्छिन्नत्वं बोध्यम् । यावानिति नण्वाशब्दान्यतरमापित ·॥ भ्वादि-प्रकरणम् ।। इत्यर्थः, तेन विधू इत्यस्य सिषेधियेत्येकमेव । यत्तु अनन्तरस्येति न्यायेन प्रक्रमाद्वा नश्प्रापितस्यैव नियमस्तेन विधू इत्यस्योभयमिति तन्नं उपदेशेऽत्वत इति सूत्रे भाष्ये नित्यानिट इत्यस्याजिावर्त्य इत्युक्तम् । यदि च वाप्राप्तनियमो न स्यात्तदा तत्रा त्राप्यूदि- प्रयुक्तविकल्पस्य सत्त्वेन तदसंगतिः स्पष्टैव । मम तु क्रादिनियमेन नित्य इजिति भावः,नान्येभ्य इति तेन घभूविवेत्यादि सिद्धम् । स्यादे- तत् अस्तु प्रकृत्याश्रयस्य नियमः प्रत्ययाश्रयस्य तु न प्राप्तिः, वचर्थे- त्यत्राप्राप्तनिषेधप्रापकत्वात,नह्यत्र प्रत्ययाश्रयः वृष्ण उदात्तत्वात् वृङस्तु न विशिष्यग्रहणम्, अप्राप्तनिषेधप्राप्तिफलकत्वेन घूम एव महणं भवेत विधिनियमयोर्विधिरेव ज्यायान् । एवं च चभूविवेत्यत्र श्रयुकः किती- तीनिषेधो दुर्वार इति चेदनाहुः बभूथाततन्थेति सत्रे छन्दसि ववति निपातनाद् भापायां वृक्षस्थले इटः स्वीकर्तव्यत्वाद्, वृनग्रहणस्य थल- विषयत्यायोगाद्वमादीनां च कित्त्वेन नियमस्य सुस्थत्वादिति दिक् । (संज्ञायाः कार्यकालत्वादिति) अयं भावः। संज्ञाशास्त्राणां कार्य- कालपक्षे पृथक्वाक्यार्थचोधाभावेन एकाजित्यनुवृत्तिसाहतस्य पूर्वो- भ्यास इत्यस्य सन्वल्लघुनि दीर्घोलघोरिति सूत्रद्वये सन्निधानम् अवत्तत्र संनिहितम, उच्चारमोति कृदन्तमध्याहृतम्, तद्योगादङ्ग- कर्मणि षष्टी कारकविभाव्यत्वात् । एकाच इति च तत्समानाधिकरणं विशेषणम्, द्वे इति च विशेप्यसम्र्पकम् । एवं चाङ्गसंज्ञकाभिन्नैकाचकर्मके ये द्वे उच्चारणे तयोः पूर्वोभ्याससंश- स्तस्य च सन्वद्भावदीर्घावित्वर्थः । एवं च एकाक्ष्वेवानयोः प्रवृत्तिः स्यादिति इदं चाजजागरदित्यादौ सन्वद्भावापादनपरभाष्याविरुद्धमत आह (वस्तुत इति, ऊर्णी दीर्घ इति ) तेन औशनिवदिति सिद्धम् । अर्थापयताविति तेनाथपदिति सिद्धम् । चकास्ताविति तेनाची- चकासत, अचचकासदिति सिद्धम् न स्यादिति चङ्परकलघोर- भावादिति भावः । स्यादिति अभ्यासस्य लघुपरत्वेन विशेपणादिति भायः । ननु कथप्नुभयार्थलाभ इत्यत आह गर्विशेप्यामिति अत्र प्रमा- ·(-४) ॥ फक्किका-मर्म-विकृतिः ॥ णमाह इति व्याख्येति अन्यत्सर्व सुगमामिति दिक । ( घटादिगणे ) ये अत्यधिकरणा अनूद्यन्ते तेपा तत्तत्प्रयुक्ता एव विकरणाः ।ये तु म्सादिधा एवानूद्यन्ते स्वतंत्रा वा एव्यन्ते तेषां शवेव तेषु च ये अन्यत्राधीला इह पठ्यन्त तेपामर्थनियमः । ये विहेव पच्यन्ते तेषा- हुपसचिना अर्थान्तरपरत्वेपि सिद्धमस्त्येवेति बोध्यम्, यस्थानिक- हलादिः शेषस्यति न चांभ्यासविकारे वाध्यपाधकभावाभावादिदम- युतमेवं च वस्यैव संप्रसारणापत्तिरिति वाच्यम्, लिट्यम्यास- स्पेलि सूत्रे उभयेषां ग्रहणेन सामान्यत एवाभ्यासलोपाभ्याससंप्र- सारणविषये सन्यायाप्रवृत्तेापनेनादोषात् । संप्रसारणं तदाश्रय च कार्य बलयादिति तु उभयेषां ग्रहणवैयापत्त्या लिट्वभ्यास- स्यवि सूत्रे एत्र भाष्ये प्रत्याख्यातमिति तदुपन्यासः केपांविदयुक्त एति दिन । तन्नति मावव इति सूने दीर्घान्तपाठ एव सर्वसम्मतः घटादावपि दीर्घान्ता एव सर्वैः पठ्यन्ते यद्ययं हस्यान्तो भवेसहि शृटप्रां ह्रस्वो वेति सूत्रे हग्रहणं व्यर्थं स्यात् । धातुद्वयेन दद्रतः ददरतुरिति रूपद्वयसिद्धेः । न च हविदारणे इत्यस्य रूपद्वयलाभार्थ ऋग्रहणमावश्यकमिति वाच्यम, धातूनामनेकार्थत्वात्समीहितसिद्धे- रिति माधवाशयः । (फले तु न भेद इति)न च गा अ आतामिति स्थिते पाणीदाङ्गपरिभापया दीर्घात्पूर्वमेव आतो डित इत्यस्य प्राप्त्या फलभेदः स्पष्ट एवेति वाच्यम्, स्योन इति भाष्योदाहरणेनोक्तपरि- भाषाया अनित्यत्वात् । न च गाधातोः शानाचे आने मुगिति मुका फलभेद इति धान्यम, चार्णशास्त्रीयस्थानितासमानाधिकरणस्था- निताफत्वरूपसमानकायित्वे एव वार्णपरिभाषाप्रहातखीकारादिति दिफ् । (प्रणिमयते इति ) नन्विह नर्गति सात्वं दुर्लभं शिद्विषये भास्थामावेन मारूपत्वाभावात् । किं च अशिद्विपये आत्त्येपि तत्र णत्व दुर्लभं लाक्षणिकत्वात् । न च गामादाग्रहणेप्यविशेष इति वाच्यम्, मोनाति मिनोतीत्यादिना कृतात्ययोरपि प्रहणापत्तरत आह (तब घुपरतिरित्यादि ) घुश्च प्रतिश्च माज चेति हुन्छ, प्रकृतिश्च ·Ca ॥ ॥ चुगदि-प्रकरणम् ॥ (६५) Preeeeeeee कस्येत्याकांक्षायां सन्निधानात्पूर्वोत्तरथोरेवेति दाधाध्विति सूत्रे भाध्ये सिद्धान्तितम् । एवं च प्रणिश्यते इत्यादाविव प्रणिमयते इत्यत्रापि सिद्धिरिति विचारणीयमन्यत् । इति भ्वादयः ॥ (ममःख्याने इति)नमःख्याने इत्यत्र सस्थानत्वं वक्तव्यम्,अन्यथाशपरे विसर्जनीय इत्यनेन विसर्गः स्यादिति वार्तिकाशयःयद्ययमार्द्धधातुफेपि ग्युज्यते तदा तृजन्ते अस्मिन् शर्परे विसर्जनीय इत्यस्याप्राप्तौ भाष्य- बार्तिकासंगतिः स्पष्टैवेति। न च कुप्वोरित्यस्य विसर्जनीयस्य स इत्य- स्यापवादत्वमजानतो पार्तिककारस्येयमुक्तिरिति वाच्यम, ख्यामादे- शस्य खशादित्यप्रयोजनगणनावसर एव तदुक्तरिति स्वयमूहनीयम् । (संपूर्वस्य ख्यातेरिति ) तन्मते संख्येति प्रयोगस्तु ख्याणादेशस्येति बोध्यम् । अन्यत्सर्व सुगमामिति नेह प्रपंचितं विस्तरभयात् ॥ ननु न धातोणिचि चङि नशब्दस्येष्टं द्वित्वं दुर्लभम् द्वित्वात्पूर्वमेव अन्तर- अत्त्वादल्लोपप्रवृत्तेः 'द्विवचनेचीति निषेधस्तु नाशक्यः' णिचो द्वित्व- निमित्तत्वाभावादत आह (ओः पू यगाजीति) विभावयिषति अवीभव- दित्यादौ अन्तरङ्गत्वाद् वृद्धावावादेशे च मन्यत इतीत्त्वेनैव सिद्धेः पूडो- यौतेश्च सनि स्मिपूङरज्वशां सनि सनीवन्तर्द्धभ्रस्जदम्भेत्यादि मेटि द्वित्वमिमित्तसत्त्वेन द्विवचनेचीत्यस्य प्रवृत्त्या पूर्व गुणाभावे अभ्यासे उकारसत्त्वेन पिवविपति पिपविषतीत्यत्र इत्त्वविधानार्थ पथयोरिति वाच्यम् वर्गादिग्रहणं व्यर्थ सत् णिचो द्वित्वनिमित्तत्वाभापि तन्निमित्तकाजादेशस्य द्वित्वे कर्तव्ये निषेधं ज्ञापयतीति प्रकृते लोपा- त्पूर्वमेव द्वित्वे अभ्यासे अकारश्रवणमिति भावः। नन्वेषमचिकीर्तदि- त्यत्र पूर्वमुपधायाश्चेतीत्वमपि न स्यादत आह ( यत्र द्विरुक्तावित्ति) अयं भावः शापकसाजात्याद्यत्र द्वित्वे अभ्यासोत्तरखंडस्याद्यच्नति- यायां परिनिष्ठितरूपे वाऽवर्णो लभ्यते तत्रैवोक्तनिपेध इति । अचि- कीर्तदित्यत्र तु प्रक्रियायां परिनिष्ठिते वा अभ्यासोत्तरखंडस्याद्यची अवर्णरूपत्याभावादिति संक्षेपः । (परत्वाद् वृद्धौ सत्यां टिलोप इति) पूर्व वृद्धौ सत्यामनग्लोपित्वाद् द्वित्वादिसिद्धिरित्यपीपटदिति सिद्धम्।

·(६६) ॥ फक्किका-मर्म-विति।। । अत एव हलिकल्योरदत्तत्वनिपातनं संगच्छते । पूर्व लोपे तुइकार- लोपेप्यग्लोपित्वसत्वेन तद्वैयर्थं स्पष्टमेवेति । इदमेवान ज्ञापकमिति योध्यम् । आवादेशात्पूर्वमेवान्तरङ्गत्वाल्लोपे, अंनग्लोपित्वात्सन्वत्त्वं भवत्येवेति भावः । (लोपो बलीयानिति) अत एव नाग्लोपीत्यत्र प्रत्याहारग्रहणं चरितार्थम् ! हलकलयोरदन्तस्यैव सूत्रे पाठः हिलि: कालभ्यां णिजेव नास्ति । लुख्यवधानयोरेनभिधानमेतद्भाण्यप्रामा- गयात् । अन्यत्सव सुगममिति दिन ॥ ( इति चुरादयः.).॥ * (अचीचकासंदिति)। चपरे णौ यदङ्ग तस्वं योऽस्यासो लघुपर इत्यर्थे सन्वद्भावादयः । (मतान्तर इतिः) भाध्यसिद्धमते चपरे गो यल्लघु इत्याद्यथ सन्वद्भावाभावः ॥ (एयाकृतीति)। एवञ्च गित्त्वजात्याश्रयानेकरिणचो ग्रहणेनादोपरात् । न च वसग्रहणे .एव.. जातिनिर्देशस्य . भाष्यसिद्धतया इंदमयुक्तमिति घाच्यम्, ते प्राग्धातोरित्यत्र गत्याधातिनिर्देशस्य सम्मतत्वात् वृत्तिमते अन्यत्रा- प्याश्रयणाच 1 घंस्तुतस्तु जातेः पौर्वापर्यव्यवहाराभावेन दोषस्य 'सादवस्थ्यात् । अत एव जात्या पौर्वापर्यव्यहाराभावमाशंक्य आई- धातुक इति विषयससमाति भाष्येण व्यक्तिद्वारकपौर्षापर्यस्याप्यना- श्रयणात् । किञ्च णिनिमित्तफाणिलोपस्यापि णित्त्वजातिनिमित्तकत्वे- नाग्लोपित्वं दुर्वारमेवञ्च अवीवदादिति भाष्येणं णर्णिच्युपसंख्यान- मिति चङीतिसूत्रस्थवात्तिकेन चोक्तप्रयोगः साधुरिति दिक् ॥ नन्व- न्तरङ्गत्वा वृद्ध्यायोः कृत्योः पश्चात्सप्रसारणप्यशूशवदिति न स्थादत आह (सम्प्रसारणमित्यादि) णिच्यजादेशी न स्यादिति तु नाशडून्नीयमशूशनदिति भाष्यप्रयोगेणोक्त ज्ञापनस्यानित्यत्वात् सूत्रवैयर्थ्यादिति तु न समाधान द्वित्वे कृतेपि चारितार्थ्यादिति केचित् । (ऋदित्करणादिति ) ॥ अन्यथा पूर्व णिशब्दस्य द्वित्त्वे उप धात्वाभावन हस्वत्वाप्राप्तो किन्निषेधार्थतत्करणेनेति भावः ॥ (कथ- न्तहाँति) आस्यवदात्मनेपदविधानस्यावश्यकत्वेन तत्यागे मानाभाव ·॥ । यग्लुगन्त-प्रकरणम् ॥ (६७) mewwewroneRecene इति प्रश्नः। उभी यकारावेवेति समाधान वहुयुस्तकसम्मतपाठे आह (यद्वेति .) एवञ्च ण्यन्तारिणचि आत्मनेपदन्दुर्लभं भीस्मिप्रकृति- कण्यन्तादेव तद्विधानात् ( ईय॑तेस्तृतीयस्येति) वार्तिकस्य तृतीय- व्यञ्जनस्यति व्याख्याने फलमाह । (ऐयियदिति ) नन्वेवयिष्य- दित्यस्यासाधुत्वस्यादत आह(द्वितीयव्याख्यायामति) ईय॑तिप्रकृतिक- प्रत्यायान्तधातोरित्यर्थे एयन्तसन्नन्तयोश्च विनिगमनाविरहात्प्रवृत्तिः। (तृतीयस्येति) तृतीयव्यन्जनाजविशिष्टस्येत्यर्थः । नन्वर्थधातोराग- यित्वादात्मनेपदेन भाव्यमिति प्रार्थयन्तीति कथं प्रयोग इत्यत आह (निवृत्तपणेति)॥ इति ण्यन्तप्रक्रिया ॥ इच्छाया नियतकर्माकांक्षतया प्रत्यासत्त्या प्रकृत्यर्थकर्मिकायामेव वि- धान स्यादित्याशयेन शकते (कर्मणः किमिति)प्रत्यासत्तिस्सर्वदुर्विज्ञेये- तिभावः॥ (आदेशनिषेधावति) उभयपक्षस्य भाष्यसिद्धत्वेपिस्थानिरू- पातिदेशपलेनोशब्दन वशब्दे वानुशब्दवुद्धया कार्यप्रवृत्तावपि मूलोक्त- दोषस्यतावस्थ्यात् । अत एव भाष्ये मूले च निषेधपक्ष एव सिद्धा- न्तितः।इत्यन्यत्सर्वसुगमम्॥(प्रकृतिप्रत्ययापत्तिवचनाद वेति)पुण्ययोग जानाति पुष्यण योजयतीत्येतत्साधनाय पुण्ययोगे झीतिसूत्रेभाष्यकृता प्रकृतिप्रत्ययापत्तेरनुवृत्तिः कृताअन्यथा कल्लोपेचजोः कुरिति विहित- कुत्वस्योक्तपरिभाषयैव निवृत्तौ सद्वैयर्थ्य स्पष्टमेवेति । किञ्च आख्या- नात्कृतस्तदाचष्टे इत्यादिवार्तिकविहितप्रकृतिप्रत्ययापत्तिवचननानि- त्यत्वं बोध्यम् ॥ वस्तुत एतज्ज्ञापकैस्तत्परिभाषाऽभावशापनस्यैव युक्त- स्वादिति दिक् ॥ (इति सन्नन्तः)। (छन्दसि निपातनादिति ) यङ्लुगन्तभूधातोश्छन्दस्येव तत्रापि लोटयेव गुणाभाव इति नियमः । अत एव भाष्ये वोभूत्विति नियमा- थमत्रैव यलुगन्तस्य गुणाभावो नान्यत्र वोभवतीतीत्युक्तम् ।। (अत एवेति) पूर्वोक्तनियमादेवेत्यर्थः ।। (अप्राप्त एवेति ) ॥ समुदायस्य भूत्वाभावादिति भावः । प्रकृतिग्रहणे इत्यत्र मानमाह(द्विप्रयोग इति) वस्तुत इदञ्चिन्त्यं भूसुपोरित्यस्य सदन्ताङ्गस्येत्यर्थेन निषेधप्राप्तया १३ .

·(१६) ॥ फक्किा-मर्म-विवृतिः ।। ८ । *H अत एव हलिकल्योरदन्तत्वनिपातनं संगच्छते । पूर्व लोपे तु इकार- लोपेप्यग्लोपित्वसत्वेन तद्वैयर्से स्पष्टमेवेति । इदमेवान ज्ञापकमिति योध्यम् । आयादेशात्पूर्वमेवान्तरङ्गत्याल्लोपे धनग्लोपित्वात्सन्वत्वं भवत्येवेति भायः। (लोपो बलीयानिति) अत एव नाग्लोपीत्यत्र प्रत्याहारग्रहणं चरितार्थम् । हलकलयोरदन्तस्यैव सूत्रे पाठः । हालि- कलिभ्यां णिजेव नास्ति । लुब्धेववानयोरनभिधानमेतद्भाष्यप्रामा- एयात् । अन्यत्सर्व सुगममिति दिक्॥ (इत्ति चुरादयः) ॥ (अचीचकासदिति)। चपरे णी यदङ्ग तस्व योऽभ्यासो लघुपर इत्यर्थे सन्वद्भावादयः । (मतान्तर इति) भाष्यसिद्धमते चपरे णी यल्लघु इत्यायथ सन्वद्भावाभावः ॥ ( ण्याकृतीति)। एवञ्च णित्त्वजात्याश्रयानेकणिचो ग्रहणेनादोपात् । न च वाहणे एव जातिनिर्देशस्य भाप्यसिद्धतया इदमयुक्तमिति धाच्यम, से प्राग्धातोरित्यन गत्याधातिनिर्देशस्य सम्मतत्वातू वृत्तिमते अन्यत्रा- प्याश्रयणाच । वस्तुनस्तु जातेः पौर्वापर्यव्यवहाराभावेनं दोषस्य सादधस्थ्यात् । अत एव जात्या पौर्वापर्यव्यहाराभावमाशंक्य आर्द्ध- धातुक इति विषयससमीति भाग्येण व्यक्तिद्वारकपौर्वापर्यस्याप्यना- श्रयणात् । किञ्च णिनिमित्तकणिलोपस्यापिणित्त्वजातिनिमित्तकत्वे- नाग्लोपित्वं दुर्वारमेवश्च अवीवददिति भाष्येण गर्णिच्युपसंख्यान- मिति चङीतिसूत्रस्थवात्तिकेन चोक्तप्रयोगः साधुरिति दिक् ।। नन्व- न्तरगत्वाद् वृद्ध्यायोः कृत्योः पश्चात्सप्रसारणेप्यशूशवदिति न स्थादत आह ( सम्प्रसारणमित्यादि) णिच्यजादेशो न स्यादिति तु नाशकुन्नीयमशूशनादिति भाष्यप्रयोगेणोक्तज्ञापनस्यानित्यत्वात् सूत्रवैयर्थ्यादिति तु न समाधान द्वित्वे कृतेपि चारितार्थ्यादिति केचित् । (ऋदिकरणादिति ) ॥ अन्यथा पूर्व णिशब्दस्य द्वित्वे उप धात्याभावेन इस्वत्ताप्राप्तौ किन्निपेधार्थतत्करणेनेति भावः ॥ (कथ- न्तहाँति) आत्यवदात्मनेपदविधानस्यावश्यकत्वेन तत्यागे मामासाव ·newscati. ॥ । यस्लुगन्त-मरणम् ॥ (६७) इति प्रश्नः । उभी यकारावेवेति समाधान वहुपुस्तकसम्मतपाटे आह (यद्वेति ) एवञ्च रयन्तारिणचि आत्मनेपदन्दुर्लभं भीस्मिप्रकृति- कण्यन्तादेव तद्विधानात् (ईय॑तेस्तृतीयस्येति) वार्तिकस्य तृतीय- व्यञ्जनस्यति व्याख्याने फलमाह। (ऐयियदिति ) नन्वेवर्षियष्य- दित्यस्यासाधुत्वंस्थादत आह(द्वितीयव्याख्यायामति) ईयतिप्रकृतिक- प्रत्यायान्तधातोरित्यर्थे एयन्तसन्नन्तयोश्च विनिगमनाविरहात्प्रवृत्तिःn (तृतीयस्येति) तृतीयव्यन्जनाजविशिष्टस्येत्यर्थः । नन्वर्थधातोराग- यित्वादात्मनेपदेन भाव्यमिति प्रार्थयन्तीति कथं प्रयोग इत्यत आह (निवृत्तपणेति)॥ इति ण्यन्तप्रक्रिया इच्छाया नियतकर्माकांक्षतया प्रत्यासत्या प्रकृत्यर्थकर्मिकायामेव वि- धान स्यादित्याशयेन शकते (कर्मणःकिमिति)प्रत्यासत्तिस्सर्वदुर्विज्ञेये- तिभावः॥ (भादेशनिषेधाद्वति) उभयपक्षस्य भाष्यसिद्धत्वेपिस्थानिरू- पातिदेशपक्षेनोशब्दन वशब्दे वानुशन्वुद्धया कार्यप्रवृत्तावपिमूलोक्त- दोषस्य तावस्थ्यात् । अत एव भाष्ये मूले च निषेधपक्ष एव सिद्धा- न्तितः।इत्यन्यत्सर्वसुगमम्।(प्रकृतिप्रत्ययापत्तिवचनाद्वेति)।पुष्ययोग जानाति पुष्यण योजयतीत्येतत्साधनाय पुण्ययोगे झीतिसूत्रेभाष्यकृता प्रकृतिप्रत्ययापत्तेरनुवृत्तिः कृताअन्यथा कल्लोपेचजोः कुरिति विहित- कुत्वस्योक्तपरिभाषयैव निवृत्ती तद्वैयर्से स्पष्टमेवेति । किञ्च आस्या- नात्कृतस्तदाचष्टे इत्यादिवार्तिकविहितप्रकृतिप्रत्ययापत्तिवचननानि- त्यत्वं बोध्यम् ॥ वस्तुत एतज्ज्ञापकैस्तत्परिभाषाऽभावज्ञापनस्यैव युक्त- स्वादिति दिक् ॥ (इति सन्नन्तः)। (छन्दसि निपातनादिति ) यङ्लुगन्तभूधातोश्छन्दस्येव तत्रापि लोटयेव गुणाभाव इति नियमः । अत एव भाष्ये वोभूत्विति नियमा- र्थमत्रैव यलुगन्तस्य गुणाभावो नान्यत्र चोभवतीतीत्युक्तम् ।। (अत एवेति) पूर्वोक्तनियमादेवेत्यर्थः ।। (अप्राप्त एवेति ) ॥ समुदायस्य भूत्वाभावादिति भावः ॥ प्रकृतिहणे इत्यत्र मानमाह(द्विप्रयोग इति) वस्तुत इदचिन्त्यं भूसुघोरित्यस्य सदन्ताङ्गस्येत्यर्थेन निषेधप्राप्तथा १३ ..

·(६८). ॥ फंकिकका-पर्म-विकृतिः ॥ Breakrapan नियमसंभवात् । अत एव अस्तेर्भू-आदेशे स्थाने द्विवचनपचे सर्वा- देशो भूभावः प्राप्नोति, अथ द्विःप्रयोगो विर्वचनं तदा परस्य भूभावे कतै पूर्वस्य श्रवणं प्राप्नोतीति भाष्ये उक्तमिति दिक् ॥ (सामान्या: पेक्षशापकत्वादेिति ) ॥ एकाचो द्वित्व विधीयते तत्र च रितपाशपति निपेधादुभ्यासत्वाभावेन विधानवैयर्थ्य स्पष्टमेवेति भावः ॥ (द्वित्व- न्नेति)॥ कृतद्विर्वचनस्य वधादेशे पुनर्द्धित्वाभाचे हेतुमाह ( स्थानि- वत्त्वेनेति) अस्तरिति सूत्रस्थभाष्यण उत्तरखण्डस्यैव बधादेशे जम्घ- ध्यादित्यवति चोध्यम् । (भाष्ये ध्वनितमिति) तथाहि च्छचोरिति सूत्रे किडतीत्यनुवर्तते नवेत्याशक्य तत्र दोपानुभाव्य परिदृत्य चोकम् ! एतावानेष विशेषः अनुवृत्तौ प्रश्चादिसूत्रे प्रप्टेत्याद्यर्थ छः पत्त्वं वक्तव्यम् । अननुवर्तमाने का प्रस्वे शान्तत्वादेववत्वे छग्रहणन्न कर्त- यम्भवतीति.एवं हि वदता भाग्यकारेणोक्तानां यलु नास्ति इत्यु- तम् । अन्यथा ईडभावपक्षे देदेति देद्योतीति ऊभावाभावाभ्यां रूपे विशयस्य स्पष्टतया एतावामेवेस्येवकारों विरुद्धयेत ( इति यजुगन्तस्य) (अभिव्यक्तत्वेनेति ) "अभिव्यक्तपदार्था ये स्वतन्त्रा लोकविश्रुताः शास्त्रार्थस्तेपु कर्तव्य, उकेषु न तदुक्तिविति" भाष्यादिति भावः । (पधीनतीति) हलन्तेभ्य आचारविवभावादिदमयुक्तम् ॥ किञ्च इन्हनिमातिनियमेन दीर्घाप्राप्तेः पाथेनतीत्येवेति बोध्यम् ॥ (उपसर्गस- मानाकारेति ) संग्रामशब्दघटकसंशब्दस्य क्रियायोगाभावनोपस- गत्वाभायाज्ञापकानुपपत्तिरिति समानाकारत्वम् उपसर्गस्यापि प्रयो- गभेदेन समानाकारत्वम् । अन्यत्सर्व सुगगमम्॥(दारदयतीति) दरदो- अपत्यं स्त्री दरदुदयनगमधेत्यणोऽसश्चेति स्त्रियां लुक, ततः. पुम्बद्भा: वेनाण आनयनाद् पृद्धिः पुम्बद्भावाभावे दरदेयतीति स्याना(एतयतीति) न चोपदिश्यमानकााणामुत्पत्तिदेशस्यैव स्वीकारात्परत्वाहिलोपः स्यादिति वाच्यम्, पुम्वत्वातिदेशसामर्थ्याद्भस्याद इत्यस्यान्तरङ्ग:- त्वात्तयतीति भाग्योदाहरणाच्च टरित्यस्याप्रवृत्तेरिति दिक. ॥. (अन्यथासिद्धिपरत्वादिति) वृत्तिकृता प्रकृत्यैकाजितिसुत्रस्य प्रेयान.

·(6) . : ॥ नामधातु-प्रकरणम् ।। Sear प्रेष्ठ इत्याद्युदाहरणन्दत्तम् तत्र प्रकृतिभावम्बिनापि प्रस्थाद्यादेशवि- धायकशास्त्रस्यासिद्धवदत्रेत्यनेनासिद्धत्वात् प्रस्थादावकारोवारणाच लोपाभावो भाष्ये साधितः।बग्घिन स्रजिष्ठ इत्यादावपि लोपापवादस्य विन्मतोलकः प्रवृत्या टिलोपों नेति दिक् ॥(टेरित्यस्यैवेति)इदं चिन्त्यम् प्रकृत्यैकाजिति सूत्रे नैकाजित्येव सिद्धे प्रकृतिग्रहणेन येन नेति न्याया- प्रवृत्तिज्ञापनान्नस्तद्धित इत्यस्यापि प्रकृतिभावे श्वानयतीत्येव । किंच सत्यपि टिलोपे सम्प्रसारणन्दुर्लभ श्वयुवेति शास्त्रस्य श्रयमाणान्नन्ते एव प्रवृत्तेरिति दिक् ॥ (शुनयतीति) न चात्र सम्प्रसारणे कृते वार्णा- दाङ्गमिति परिभाषया' पूर्वरूपम्बाधिवा । टिलोपे रूपसिद्धिरिति वाच्यम्, शुश्रुवतुरिति भाष्योदाहरणेन पूर्वरुपविषये तन्न्यायाप्रवृत्ति- ज्ञापनादिति दिक ॥ (आहुरिति ) इदमंत्रारुचिचीजम्, भाष्पमते टेरित्यपेक्षया नल्तद्धित इत्यस्यैव परत्वात किंच केवलांबू गुणवचने- नेष्टनोऽभावे ब्रह्मवच्छंदाब्देवेष्ठनो विधाने मतुपो लुगुत्तरन्टेरित्यस्या- प्राप्तौ नस्तद्धित इत्यस्यैव प्रवृत्तेईष्टत्वादिति दिक् ॥ (नेत्येके इति ) इदमत्राकूतम् टिलोपेनासो लोपे सम्प्रसारणाप्राप्ते अङ्गवृत्तिपरिभाषो- पन्यासो वृथा तस्या असत्त्वाञ्चति ॥ (अन्ये इति .) पूर्ववदेवारुचि- वीजम्, एवञ्च विद्वयतीत्येव रूपम् । (उदीचयतीति ) उद उपसर्ग- त्वेन पृथक्करणादेकाचत्वात्प्रकृतिभावः । तिराययतीत्यत्र तिरसोऽनुप- सर्गत्वेन पृथक्करणाभावेनैकाचत्वाभावात्प्रकृतिभावाप्राप्तेष्टिलोपः । (चिणो लुङ्न्यायेनेति ) अपाचितरामित्यादी. प्रथमलोपस्यासिद्ध- त्वात्पुनस्तलोपाभाववादिति भावः ॥ इति नामधातुः॥..* ('अपकिरति कुसुममिति ) इहालेखनाभावात्मुडभावः नियमाणों वृषभः पादै वमपकिरतीत्यत्र हर्षाद्यभावादप्राप्तिः ॥ (नेष्यते इति ) अत एव भाष्ये ससुटकान्येवोदाहरणानि दृश्यन्ते गजोधपकिरतीति स्वभावाख्यानमत्र । अपरिस्पन्दनसाधनसाध्याः कर्तृस्थभावकाः सपरिस्पन्दनसाधनसाध्याः कर्तृस्थक्रियाः । पश्यन्तीत्वादिना निवृत्त- ॥.

·(१००) ॥ फक्किा-पर्म-विकृतिः॥ Cer PM FCNBC- " प्रेषण प्रक्रिया व्युत्पाद्य अनुयारोपितप्रेपणक्रियायामाह (योति हेतु- त्वारोपादिति ) अत्रापि सौकर्यविवक्षव थीजम् । प्रेपणांशत्यागेन प्रेषणान्तरारोपेणापि सोकर्यप्रतीतेरनुभवसिद्धस्मादिति भावः ॥ (अर्थः प्राग्वदिति) उदाहरणीभूतयोश्चरमकक्षयोः पक्षद्वयेन प्रेपणां-- शभानाभावादिति भावः ॥ (आधिक्यादिति ) अस्मिन्पक्षे ही चेत्सा क्रियेत्यनेनाधिक्यमात्र व्यवच्छिद्यते न तु न्यूनत्वमपि अन्यथा तृती- यकक्षायामपि न स्यात् प्रकृत्युपात्तप्रेषणांशत्यागेन न्यूनताधौन्या- दिति भावः । अन्यत्सर्व सुगममिति दिक् ॥ ( इत्यात्मनेपदम ) (कर्तव यः कति) ननु पदार्थतावच्छेदकभेदाभावाद् घटो घट इतिवत्कथं शाब्दबोध इति चेन्न, एकश्च कर्तृशब्दः कर्मतिरिक्ताभाव- परः स्वतन्त्रपरो वा एकश्च व्यापाराश्रयपरस्तथा च स्वतन्त्राभिन्न- व्यापाराश्रय इत्यर्थे पदार्थतावच्छेदकभेदान्त दोष इति बोध्यम् (इति परस्मैपदम्) ॥ . (सामानाधिकरण्याभावादिति) असत्त्वभूतक्रियायाः सत्त्वार्थक- युष्मदस्मदादिसामानाधिकरण्यासंभवादिति भावः ॥ ( असत्त्वभूत- त्वेनेति ) तत्त्वं च लिङ्गाधनन्वयित्वं सर्वनामपरामर्शायोग्यत्वं वा ॥ (औत्सर्गिकत्वेनेति ) द्विबह्वोद्विवचनबहुवचने एकवचनामति भाप्यो- तन्यासे एकवचनमित्यस्याप्राप्तप्रापकत्वेनौत्सर्गिकत्वं बोध्यम् वस्तुतस्तु एका कियोत भाण्याक्रियायामेकत्वमस्त्येव तस्य च प्रकृत्यर्थेऽन्वयादेकवचनम् द्वित्वादिकन्तु स्वोत्तरतिवाच्यकारकगतं तबारोप्यते इति कर्तृकर्मतिड्पु द्विवचनादि सिद्धयति तस्याप्यन्वयः प्रकृत्यर्थे एव यथा हतशायिकाः शय्यन्ते उष्ट्रासिका आस्यन्ते इत्यादी हतशयनसदशानि शयनानीत्याद्यर्थक उपमाने बहुत्योपादनसामर्थ्य- नोपमेये तिर्थक्रियारूपे उपमानगतबहुत्वारोपेण बहुवचनं तद्वदिति दिक् ॥ नन्वार्धधातुति विपयसप्तमी तेनान्तरङ्गत्वाच्चिण्वद्भा- वात्पूर्व वधादेशः कुतो नेत्यत आहा- (आशीलिङ पधादेशस्योति ) ·Rice - ॥ कर्मक-प्रकरणम् ।। (१०१) Deeeeeee अपवाद इति चिरावद्भाववाक्यार्थवोधकाले सीयुटा सह हन्सेरपिः सम्बन्धसत्त्वेन निरवकाशत्वात्तस्यापवादुत्वम्,भाष्ये तु वधिभावात्सी, युटि चिंगतत्त्वं विप्रतिषेधेनेत्युक्तम् एवश्चापवादत्वोपवर्णनं नियुक्ति- कमिति दिक् ॥ ननु चिण्वद्भावेन चिणि दृष्टं यत्कार्य तद्विधीयतें एवञ्चविधीदित्यादौ चिणि वधादेशस्य दृष्टतया अत्रापि तदतिदेशेन भाव्यमत आह ( न चेत्यादि आङ्गस्यवोत ) : चिनिमित्तकं यद्गसम्बान्ध कार्यान्तदेव भवति अवधीत्यादौ चिनिमित्तको वधादेशो नेत्याशयः। अन च लक्ष्यानुसारिव्याख्यानमेवं शरण- मिति बोध्यम् ॥ ननुहखंपदानुवृत्त्या तद्विकल्पविधानेन सिद्धे चिरणमुलोरिति सूने दीर्घग्रहणं व्यर्थमित्याशयेनाह (प्रकृतो मिता: मिति न स्थानिवदिति )न-पदान्तति निषेधात् आभीयासिद्धत्वमपि न समानाश्रयत्वाभावात् (भाग्ये विति) न पदान्तसूत्रे दीर्घावधेः प्रतिदीन इत्युदाहरणदानेन चैपादिकदीर्घस्यैव ग्रहणात्तत्प्रत्याख्या- नमुचितमिति प्राचीनाशयः । ननुभाष्यमतेकथं एयन्तागणौसिद्धिरत आह (. णावितीति ) नवीनमत तु. नपदान्तसूत्रेऽस्यापि दीर्घस्य ग्रहणमावश्यकम् अनेन हस्वत्यैव विधाने घटादिपवितहेडेश्चिणि अहिडि अहीडीति रूपासिद्धेः । एवं एयन्तारणौ रूपसिद्ध्यर्थ दीर्घ- ग्रहणमावश्यकम आकृतिनिर्देशोऽपि न युक्तिकर इति प्राङ् निरूपित- मेवेति दिक (इति भावकर्मप्रक्रिया)। ( यदा सौकाति) सुनेन कर्तुं योग्य इति सुकरः सुकरस्य भावः सौकर्यम् ॥ (न विवक्ष्यते इति ) सौकर्यबोधनार्थ तत्कारक- व्यापारस्यैव प्रधानधात्वर्थत्वेन विवक्षणात्कारकान्तराणामपि खीयव्यापाराश्रयत्वेन कर्तृत्वादिति भावः (प्रायेणाकर्मका इति) व्यापारव्यधिकरणफलाश्रयस्याभावादकर्मकत्वंम् द्विकर्मकाणां कर्मणः कर्तृत्वविवक्षायामपि सकर्मकत्वाभिप्रायेणेत्युक्तम् (तेन यगा- त्मनेपदेति ) ननु कार्यातिदेशेऽपि अतिदिश्यमानकार्याणामुत्पत्तिदेश एव देश इति भाष्यसिद्धान्तेन परत्वात्परस्मैपदादयः स्युरिति चेन्न, ॥ ॥

·(१०१) ॥ फक्किका-मर्म-विकृतिः॥ ८८७ मदुहस्नुनमामित्यादि सामन परस्यापि याधादिति दिक्॥ (द्वितीया स्थादेति)कार्यतिदेशेऽतिदेशवेश एवं देश इति परमप्राचीनमते द्विती- पायाः परत्वात, तन्मूलमिदम, सिद्धान्तमते तु परत्वात्तृतीयचति शंका- लेझोपि नेतियोध्यमानतु कर्तरिलकारे अस्मादतिदेशात्तृतीया कुतो मेति चेन्न, म दुहस्नुनमामित्यादि सामर्थ्येन परस्मैपदे विधीयमानानां शवादीमा परस्मैपदानां चबाधेपिप्रथमाया मानाभायात् (द्विलकार- कादिति) व्यत्ययो बहुलं लिङयाशियमिति संहितया पाठे अनुस्वार- परसवर्णनिष्पन्नलशब्दो लुप्तपठ्यन्त इति भावः॥ ननु तुल्यत्वव्यवहा- रस्थ भिम्नव्यक्तावेव इष्टतया प्रकृतप्रयोगेक) कर्मवद्भाव इत्याशयेना- शते (ननु पचिभिद्योरिति,भोपाधिकभेदमाश्रित्योति) नीलघटाद्भिन्नः पीतघाइत्यत्रेव विशेषणभेदात भिन्नत्वम् तेन कर्तृत्वसमानाधिकरणा- फर्मत्वसमानाधिकरणा च क्रिया मित्नयोत.भावः ॥(तुल्यत्वव्यवहार इति)॥ ननु पचत्योदनं देवदश इत्यत्रोदनकर्मणो राध्यत्योदन इत्यत्र कतत्वेग कम्मर्वनावः कुतो नेति चेदन प्रत्यासत्या समानधातो कर्म- स्थक्रियया तुश्यत्यक्रियालाश्रयणाादोते दिक् (कर्मणेति फिमिति) अयंभावः कर्मणेति सत्त्वे सामर्थ्याद् दृश्यमानकर्मनिष्ठविशेषप्रयोजक- कर्मस्थझियाया प्रहणात् साध्वसिरित्यादी न दोषः, तदभावे असि- स्थाल्योव्यापारसत्वेन क्रियया तुल्यक्रियत्वमक्षतमेवेति । ननु धातो- रंकाच इत्यतो धातोरित्यनुयत्य धातोवाच्यया क्रियया तुल्यक्रिय इत्यर्थ करणत्वाद्यवस्थायामसिस्थाल्योव्यापारसत्त्वेपि धातुधाच्य- त्याभायान्न दोष इत्यत आह (किश्चति) गच्छति ग्राम इत्यादौ गम्यमानप्रामादिकर्मनिष्ठविशपत्रयोनककर्मस्थक्रियायां अभावात् कटस्थायत्त्वमिति भावः ॥ (सकम्मकाणां प्रतिपेध इति)सोकये- विवक्षाया अभावपि प्राप्तकर्मवद्भावनिषेधार्थमिदम, तेन पच्यते ओदन इत्यादी न दोपः (अन्योन्धं स्पृशत इति) शब्दभेदेन फतृत्वकम्मत्व- सत्यादकास्मन्कतरि येव संयोगार्नुकूलक्रिया सेवापरस्मिन्करोति - ·!! कृदन्त-प्रकरणम् ॥ (१०३) कर्मस्थक्रियया तुल्यक्रियत्वमदतमेव आश्रयभेदानेदेन वा तुल्यत्वम् न च स्पर्शस्य कर्तृस्थत्वात्कथमस्य प्रवृत्तिरिति वाच्यम्, अन्योन्य- संयोगप्रयुक्तहर्षादिजनितरोमाञ्चादेविशेषस्य कर्मनिष्टत्वात् (अजा- मिति ) अत्र कर्मणि गमनानुकूलच्यापाररूपेणाजानिष्ठफलेन नेतृव्या- पारेण वा विशेषादर्शनादिदं चिन्त्यमिति केचित् । गमिसंयोगस्तु न । तथा ग्राम गच्छतीत्यादी ग्रामपि पुरुपसयोगरूपविशेषदर्शनाद्गम्य- यस्यापि कर्मस्थत्वापत्तेरिति दिक् (वृत्त्यनुसारिण इति) अयमाशयः उपवासादि तपस्तापसंतपति दुःखयतीत्यर्थे तापसस्य कर्मत्वम्,तापस- स्तपस्तप्यते अर्जयतीत्यर्थे तापसस्य कर्तृत्वम्, एवं च क्रियाभेदात्स- कर्मकत्वाच्चाप्राप्ते विधिरितिभाप्ये तुसकर्मकाणांप्रतिषेधो वक्तव्य इत्यस्य प्रत्याख्यानाय एवकारसामर्थ्यात्तपेरेव सकर्मकस्य नान्य- स्येति नियमार्थत्वमिति दिइ (कर्मकर्तृप्रक्रिया समाप्तेति शम )। अथ कृदन्तप्रकरणम् X शङ्करम्पणिपत्याथ हरिशंकरशर्मणा । फक्किामर्मचिवृतेः कृदन्तं च वितन्यते ॥१॥ (शतेन वयैति) शतशब्दोत्रांनियतपरः कन्याया वरणेवरयितृणा नियमो नास्तीति भावः (वृत्त्यान्येति) न च एतिस्तुशास्त्रिति सूत्रे वृक्षो ग्रहणस्य वक्ष्यमाणत्वातू, अत्र च वृङो ग्रहणादिति प्रत्युदाहरणासं- गतमिति वाच्यम्,सूत्रे अनिरोधग्रहणसत्त्वे शब्दसामर्थ्यात्संभक्तिरूपा- र्थकस्यैव वृङो ग्रहणं तदनुक्तौतुविनिगमनाविरहादुभयोर्ग्रहणापत्तेः। पतिस्तुशास्त्रिति सूत्रे वृग्रहणस्य पुसि चारितार्थ्यात् । अत्र तु अवये- त्याद्यविभक्तिकान्तनिर्देशन स्त्रियामेव विधानात् । अत एव पुंसि वार्या ऋत्विज इत्युक्तम, सुग्रीवो मम वय्यॊसावित्यादि कविप्रयोगस्तु सूत्रे द्वन्द्वनिर्देशाभिप्रायेणेति दिक (हस्वः सुपठ इति ) सूत्रे ये विभापे- 2 ·(१०४) ॥ फक्किका-मर्म-वितिः ॥ PANC त्यात्त्ववाधनार्थ प्रश्लेपेण इकारद्वयपाठः,अन्यथा ये विभापेत्यस्य येर विषयसप्तम्याऽन्तरंगत्वम्, ईत्वस्य क्यपा सह विधानेन बहिरङ्गत्वमि त्यावं स्यात् ।भाष्ये तु क्या सहाविधानादरयैवान्तरङ्गत्वम्,ये इति परसप्तमीत्याश्रित्य दीर्घ प्रत्याख्यातम् । न च पत्वतुकोरसिद्ध इत्यने नासिद्धत्वात्तुगापत्तिरिति वाच्यम्, पदान्तपदाद्योरेवैकादेशोऽसिद्ध इति सिद्धान्तात् । अन्यथा वृक्ष छत्रमित्यत्र खाश्रयतुगापत्तेः । इप्यते तु वैकल्पिक इति मनोरमाकारः । वस्तुतस्तु विषयसप्तमीस्वीकारोपि जनादिमाहचर्येण यादिप्रत्ययोत्पत्तिपूर्वकालनान्तस्यैवात्वविधानेनात्र तदप्राप्तया नस्येत्त्वे आद्गुणेन रूपसिद्धेरिति, एततक्लेशपरिहारायैव दीर्घोच्चारणमिति दिक् (यथोत्तरं मुनीनामिति) सूत्रदूपणाय वार्ति- कस्य प्रवृत्तत्वात् । भाप्ये च वार्तिकमते शोक इत्यस्यासिद्धिमाशय सुनमतेपि ग्यति कुत्वपारणाय नियमार्थमावश्यकेन शुचेभाति वच- नेन समाधानाद्वार्तिकमतस्य वाभ्यनुज्ञानाञ्चेति भावः (हरदस इति ) अमारुविवीअन्तु टिड्ढेति सूत्रे टिदाद्यवयवाकारस्यैव ग्रहणं भाष्यप्रा- माण्यात, दित्वसामादिति चेद्धयेत्यत्राप्यापत्तः। कथन्तर्हि स्तन- धयोति चेत् गौरादित्वेनेति गृहाण स्वरकृतविशेषोपि न अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोप इत्युदात्तनिवृत्तिस्थरविधानादिति दिक् (ब्रह्मज्य- इति ) न च प्रत्यये आकारलोपेनेदं सिद्धमिति वाच्यम्, तथा सति संप्रसारणे इयादेशे च जिय इति स्यात् । एरनेकाच इति यगा तु नाशंक्यः अंगस्यैकावत्वात, ज्याधातोरेव प्रत्ययविधानात् । न च कर्मण्यधिकारे अकर्मकाज्याधातोः कथं विधानमिति वाच्यम्,वचन- सामर्थ्यात् । किं च ब्रह्म प्राप्तुं जिनातीत्यर्थात् वस्तुतस्तु अकर्मकेषु सुपीत्वस्यैव सम्बन्ध इत्युक्तत्वादिति दिक् ( आद्वीर्कुर्वन्त्यनेनेति) ननु स्युनोऽभावपि करणाधिकरणयोरिति स्यादिति चेत् ल्युट्युनो- स्तुल्यत्वात् । न च ख्युनि मुम्हस्वौ स्यातामिति वाच्यम, व्यन्तस्य निपातत्वेनाव्ययत्वात्, नच ख्युनिउपपदसमास इति वाच्यम्, ल्युट्य पिनित्यस्य गतिसमासस्य संभवात.नच स्त्रियां ङोप्टाभ्यां विशेष ·!! कृदन्त-प्रकरणम् ॥ (१०५) इति वाच्यम् स्युन्यपि नवनयोति डीपो विधानादिति संक्षेपः (एतच भाष्यविरोधादुपेक्ष्यामिति) उक्तं हि भाष्ये सुपीत्यनुवर्तमाने पुन सुर- ग्रहणमनुपसर्ग इत्येव माभूनुसुप्साये यथा स्यात् उदासारिएयः प्रत्या- सारिण्य इति (भाष्यकारवचनादिति) यथा प्रष्ठादयः शब्दाः परि- त्यक्तवलिङ्गाः स्त्रियां वर्तन्त पचमिह श्रीशब्दः परित्यक्तस्वलिंगःसन् कुले वर्तते इति तत्र इस्वो नपुंसक इति इस्वः मुमत्र न अपवादेनामा चाधात् । स्वमोनपुंसकादित्यमो लुक् । न चैवमपि गां मन्य इत्यादावपि सुपो धात्विति लुक् स्यादिति वाच्यम् ! अम्बिधानसामर्थ्यादेव तद्वाधात् । वस्तुतस्तु स्वमोरिति लुगत्र न याध्यसामान्यचिन्तया सुपो धात्विति लुग्वत् अस्यापि अम्विधानसामर्थ्येन वाधात् । किंचास्यामो बहिरंगत्या न.लुक् तस्माच्छियं मन्य इत्येवभाष्यसम्मत- मिति भट्टा इति दिक (चतुर्विध इति ) ब्रह्मादिषूपपदेषु भूते वर्तमा- नाद्धन्ते क्विविति सूनाथ विनिगमनाविरहाचतुर्वपि एवकारसंबन्धः तत्र ब्रह्मादिग्वेव भूतार्थाद्धन्तेरिति प्रकृतिनियमे भरीन् हन्ति हनिष्यति वेति अरिहा इति सिद्धिःभूतार्थे चासिद्धिः फलम् ब्रह्मादिषु भूतार्था- देव हन्तेरिति प्रत्ययनियमे वर्तमानभविष्यत्कालयोः पूर्वप्रयोगसिद्धिः ब्रह्मादिषु भूतार्थाद्धन्तेरेवेत्युपपदनियमे वृत्रं जयति जेष्यतीति वृत्र- जिदित्यस्य सिद्धिः । वृत्रं जितवानिति भूते प्रयोगाभावः । ब्रह्मादिषु भूतार्थाद्धन्तेः क्विवेवेति कालनियमे भूतेपि पितृव्य हतवान् पितृव्य- घातीत्यत्र प्रत्ययान्तरसिद्धिः नियमफलं ब्रह्मघातीति प्रयोगाभाव इति भावः (भाष्यमिति ) उभयतो नियमोऽयम् । ब्रह्मादिष्वेव क्विब- वेति चेति युक्ततरं चैतत् श्रुत्योपस्थितयोरुपपदप्रत्यययोरुपरोधा- पेक्षया प्रकरणलक्षणजघन्यप्रमाणोपस्थितधातुकालयोरेवोपरोधो न्याय्यः । एवं चैतद्विरोधात्पूर्वोक्तमतमन्याय्यामिति सर्वत्र योध्यम् । ननु धृषेरादित्वाद्विभाषाभावादिकर्मणोरिति विकल्पे प्राप्ते तदंशे नित्यार्थ एव कस्मान्नेत्यत आह (भावादीति) नास्तीति अनभिधाना- दिति भावः । अनभिधाने प्रमाणमाह (अत पवेति) तेन भावादिकर्म- ३ .

·(१०६) ॥ फक्किका-मर्य-चितिः ।। .. ॥ ॥ * * भ्यामन्यत्र जात्याभावेऽपि आदितश्चेति निषेधो न (हरवस इति अवैजात्ये भावादिकर्मणोरनभिधानावेजात्ये च नियमादादित्वफलं चित्यमिति भावः अनभिधाने प्रामाणाभावादादित्व सफलमित्याराये- नाह ( माधवस्त्विति ) इति फकिकामर्मविवृत्तौ पूर्वाई कदन्तं समाप्तम् ॥ ननूभयो त्वर्थयोः कपणरूपतया प्रकारतावच्छेदकविशष्यता- वच्छंदकयोर्भेदाभावेन घटो घट इतिवदभेदान्वयो न स्यादत आह एकस्यापि धालर्थस्योति । तथा च निमूलविशिष्टकपणाभिन्नकपण इत्यादियोध घटो नीलघट इतिवद्विशेषणसम्बन्धभेदेन भेदादभदान्व- पोपपत्तिरिति दिक् । ननु हिंसार्थानां च समानकर्मकाणामित्यनेनैव सिद्ध करणे हन इति सूत्रं किमर्थमित्यत आह (यथाविध्यनुप्रयोगार्थ इति ) तेन मुगविधाने हि तृतीयाप्रभृतीयन्यतरस्यामित्यनेन विकल्पसमासापत्तेः भिन्नधातुसम्बन्धे एव तेन विधानाञ्चेति भावः । ननु मूलकेनोपदश्य भुंक्त इत्यर्थे भूलकस्य भुजि प्रति करणत्वेन उपदंशिना सहासामर्थ्यात्कथं प्रत्ययः समासश्चेत्यत आह (यद्यप्युप- वैशिना सहेति आर्योऽस्त्येवेति ) मूलकेन भुक्ते किं कृत्वा उपदश्य किमुपदश्य अर्थान्मूलकमित्यर्थे फर्मतयान्वयेन सामर्थ्यम् यदि हि तृतीयान्तेन शान्देन्वये सत्येव प्रत्ययः समासश्च भवेत्तर्हि तयोर्वयर्थ्य स्पष्टमेवेति दिक् ॥ इत्युत्तरकृदन्तम् ॥ ग्रहातिवस्विन्दुशके तपस्ये भौमे सिते शंभुतियो कृदन्तम् । समाप्तिमागाच्छिवभावनातः कृतिर्मम स्यात्सुखदा मुहद्भयः ।। चुद्धिनाथतनूजन्मा दिगम्बर इति स्मृतः । तत्तनूजस्य विदुषो हरिशङ्करशर्मणः ॥ * ॥ इति फक्किकाममविवृतिः समाप्ता * ॥ 160 ·॥ शुद्धयशुद्धी ।। पृष्ठांक पंक्ति शुद्ध रोच्छले or कत्वेन ६ &, ९ ७ अशुद्ध रोच्छवल कत्वेन सिद्धत्वा प्रागेव तस्या त्यत प्राप्त वास्ते पेचिति or ૨૨ ३ ૨૩ १२ ११ १३ १४ १ ताहि , ar १५ २४ १५ सिंद्धत्वा प्रांगेतस्यो त्यतः प्रातः त्रास्तेः पेऽचि तथाहि स्यासत्वेन अ त्यादी तिरिक्ता मृत्यक स्यर्थ यस्व संबु स्याः थ्रयण भावाद्ध जयती सत्यात् चप्रस सिनि ९ १ २१ २४ २४ १२ ૨૩ ३ स्यांच्त्वेन आ त्यादो नितिक्ता ऋत्यक म्यथ यत्व असंतु स्या श्रण भावद्ध जयन्ती कत्वातू च्स . सिने तनु त्वा तोऽत्र विगर्भ स्वने यणादेश नं प्रा प्यस्या २५ ર૭ રહ २९ १४ .२७ १० २६ " ३३ ३५ ३६ ३७ rand त्व नोऽत्र विभभ स्वेन यणादेशः नमप्रा ज्यस्य ·(.) पृष्ठांक पंक्ति ५ ૨૨ ४१ ૨૭ ૨૫ ४६ १ २१ પુર ५७ ७ शुद्ध्यशुद्धी। Oct७ গত शुद्ध वत्व वस्था दीर्घः दीर्धे स्थापि स्यापि मांस मौस वच विच ननु नच धान धाने मन्त्र स्यात्र मिपि मित्यपि तथाति तथासति उन्ता सुन्त सर्पि सपी निवृत्तं निवृत्त गन णे न वखट्वेति खट्वेति नन्व डलू त्यस्य त्यस्या राज s उत्तरदेशसंयोगाश्रय सयोगाश्रय व्याद्या व्यघा तुमु पलप्त्य क्लित्य प्रत्यय प्रत्यय वधा यन्धा यत्किचि यत्किचि तत् तत्र समीपमुपश्लेपि समोपमुपश्लेष- स्तत्कृतमुपश्लेष समातू समवात् बत्या. घत्वा राभेदेन रार्थी भदन १२ ७ २४ २५ ५८ ६७ १७ ६८ ११ ૨૨ ५ २५ ૨૨ ૨૨ 4- ७२ ७५ ७८ ७ ર ६ ८२ १८ ૨૫ ·शुद्ध्यशुद्धी। पंक्ति पृष्ठांक ८३ ८३ ३ ६ २ ह्रादे अश्वा एषां गला दिरिति सूत्रं ८७ ३ " স্ময় शादे अश्वा पपा गता दितिरि सूत्रे तने गोद सती नत्वे येन स्याजि झवत्त र्षान्ता १७ ૨ ९ रणादे त्सतीति नन्वे येन न स्याशि ૨૨ ९२ ९३ ३ झं च त र्यान्न " १३ hou ननुन ९६ ११ २१ ६ १३ ननून कृतयोः त्यया शब्देन शीति वीति " पत्थे " ९८ २४ ११ २३ १२ कृत्योः त्याया शब्देन झीति वतीती वत्वे देय परत्वात् दाब्द दन धादित्या थस्य तृणा. ३. दय परत्वम् ब्दादे दान धीत्या र्थस्य तृणां २४ ५ ७ १०३ १६ ·TIYA BHA s.u.ldka.... क LIBRARY सूचना । अयि पाठकाः पाणिनीयाः ! पूर्वम्मुद्रिताऽपी- यम्मुद्रणादिदोषेण पाठकानाम्मनोरञ्जनी न जाता, अतो यथामति स्खलनपरिहारेण पुनर्मुद्रापिता, सम्भावयामिचेदानीमियछात्राणामतीव मनोरञ्जनी भूत्वा मम परिश्रमं सफलीकरिष्यति, छात्राअपि च एतस्याः पठनपाठनादिव्यवहारेण सुखेन पाणिनीय- महार्णवं समुत्तीर्य विचक्षणा भवेयुः, अस्याश्च सहकारिणी शिशुतोषिणी मुहितेवासीत् , तस्याश्च सहचारिणी: "न्यायसिद्धान्तमुक्तावलीप्रत्यक्षखण्ड- विवृतिः" परीक्षायामतीवोपयोगिनी मुद्रणार्थ न्यस्ता अल्पतरकालेनैव प्रकाशिता छात्रान्मोदयिष्यतीति किमधिकेन । निवेदयिता-हरिशङ्करशर्मा