·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·BIBLIOTHECA
INDICA:
COLLECTION OF ORIENTAL WORKS
PUBLISHBD BY
THE ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.
New SERIES, Nos. 961, 973, 984, 988, 996, 1016, & 1038.
THE
ÇATAPATHA
BRĀHMANA
OF
THE WHITE YAJURVEDA,
WITH THE
COMMENTARY OF SAYAŅA ACARYA.
EDITED BY
ACARYA SATYAVRATA SAMASRAMI,
Associate Member of the Asiatio, Society of Bengal; Editor, Author
Commentator, Annotator, Compiler, Translator, and
Publisher of different vedic works, &c., &o.
VOL. I. KAŅDA I.
CALCUTTA:
PRINTED AT THE BAPTIST MISSION PRESS,
AND PUBLISHID BY THE
ASIATIC SOCIETY, 57, PARK STREET,
1903.

·6013
19333
V.l.
BI 1465

·॥ शतपथब्राह्मणम्॥
(शुक्लयजुर्वेदय माध्यन्दिनशाखीयम् )
श्रीमत्सायणाचार्यकृतवेदार्थप्रकाशनामभाष्येण
सहितम् ॥
वादेशौयास्थाथितिकसमितेरनुमत्या व्ययेन ,
सामनमीत्युपनामाचार्यसत्यव्रतवर्मया
यथामति संशोध मष्टीक्य व सन्पादितम् ।
॥१भा०।१का.॥
११॥
(प्रथमकावासाका प्रथमो भागः)
कालीकोठा-राजन्वत्याम,
१९६०-वत्वमाया वासिनमिजयन्त मुद्रितम् ।।

·C109 ·॥अथ सम्यादकोक्तिः॥ पथ माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणम्य सायणाचार्यकृतवेदार्थप्रकाशनाम- , भाष्येण साकं सम्पादनायेहत्यास्यायितिकसमानेनानुमोदितचेयः प्रथम तावदादर्शपुस्तकानां सङ्गहे मनो निवेशयन् हन्तक मपि विशुई पूर्ण च तद्भाध्यपुस्तनोपलमे। बहो वत! वेदनौवनार्याणा मिहार्यावर्तेऽधुना खाध्यायाध्ययनविधे- तादरतया तत्पुस्तकाना मौदृशौ दुर्लभता सञ्जाता, यदेतद्वारत वेमान्त- मणिदौपिकेव प्रस्फुरन्तौ प्राच्योदोच्चप्रतीच्यावाच्यविप्ररन्दारकरन्दैः समु- ज्वलन्ती विविधार्यविद्या विशिनौडिकानतिशिनीशविमा विभावयन्तो येयं विश्वराजराजनगरीव भाखन्ती काशी पुरो, इह च बइन्वेषणतो नैक मप्यथेतियुतं पुस्तकं शतपथबामणोयसायणभाष्यस्यावेक्षितम् । किं वर्णया- म्यमत्वमपलगतिप्रावल्यम्! यदेत_पि प्रचणस्वाध्यायाध्ययनेषु दाक्षिणा- बेबप्येव मेव। अद्यापि हि वैदिकक्रियाकलापकुशलाना ममिहोत्राद्यनु- विकता मार्यजातिगौरवभूतानां भूसरशूराणा मावासक्षेत्रं यदस्यन्वर्थसन्छ पुण्यपत्तनं नाम, तत्रत्वैचाह मभ्यर्धित एतत्सम्पादनाय, याचितश्चैव ग्रन्थो यात्यांशो वा प्रकाशायैव । कालप्रभावाद्धि तेषां पारायणमात्रपरायणतया- नाकाषितार्थबोधत्व मेवात्र गिदान मभिगम्यते । एक मपि, प्रहत्तस्य पचादनुसरणं मोचितम, अप्युचित मेव येन केन प्रकारेख नक्षत्यतालामाय संयतन मेवेति तनिश्चयः शोधने विशुनपीठ- निये चाविषम मुररोडवेतवयमकाण्डम्य पण्मूबपुस्तकानि बडेव भायातकानि च सम कार्यारम्भः चतः ।

·समासतोत्र पाठमेदादिचापनाय तेषां नामधयानि चैवं कल्पिता- क= २०१पत्रात्मकम, १९९-संवल्लिखितम, पूर्णम् । ख= १९०पचात्मकम्, प्र. ४ ब्रा० २वाराधारम्भान्तम् । ग= पचात्मकम्, ६.२प्रा. २२कण्यारम्भान्सम् । ध= ११८-२२८५०, १प्रबा० २ कराधान्ततः पूर्णम् । श्रीरामपुरकलेगीयम् (ट-स्थं मूलं), पृ.११८-लिखितं पूर्णम् । डा-वेवरस्य बालिन्-मुहितम् (ए• १८४६),.पूर्णम् । छ = ८०पत्रात्मकम्, धनतिप्राचीनम् (ड-स्यं मूलम् ) ३ प्रपाठकान्तम् । = १६९पचात्मकम, १९६१-संवलिखितम्, पूर्णम् । झ= १६२पत्रात्मकम, प्र. १ ग्रा० १५कण्हीव्याख्यान्तम्, प्रायः पूर्णम् । ज= २पत्रात्मकम, रा. १८२६-लिखितम्, पूर्णम् । ट= औरामपुरकलेजीयम् (ड-थं भाष्यम्), ए• १८१८-लि., पूर्णम् । 3= पत्रात्मकम, बनतिप्राचीनम्, रह • १८८०-कोतम् पूर्णम् । = ८०पत्रात्मकम, ठ-समका छ-स्थं भाष्यम्), प्रपाठकान्तम् । एंषु खघयोगितयेक मेंव पूर्ण पुस्तकं सम्पन्न मिति वक्षतो बादशै- वैतानि गयन्ते । तदेवहादशस प्रथमघट्वं मूलस्यापरषद भाष्यस्येति । मत्सम्पादितेवेषु घट्खपि भाष्यपुस्तकेषु, डा०-वेवर-सम्पादितेबपि तेषु सर्वेषु, मैकमिमपि सनमाध्यायौयचतुर्थादिसमबामणानां सायगोय- भाष्यं विद्यते, बलि तु तत्र सर्वत्रैव परिखामिछतं भाष्यं संयोजित मिति चत्रित विधिक्य मेव । पच माध्यन्दिनशतपथस्य मूलपुस्तकानि पहन्येव नभ्यन्ते, कागवशत- पघस्य तु दुरापत्वेऽपि तस्य च प्रायः पूर्ण गोर्यपुस्तक मेक मापादिवम् । बघ यद्यपि प्राचीन मूलपुलकागि कि प्रायशः श्रद्धान्येव भवन्ति, पाठमेदा पपि तेववृश्चरा एव प्रायः, तथापि विपिकरणिपिशजीमदवा बोधनदोषवच चिकचिदनिवार्यपाठभिन्नता समुपणन्यते । वया विकप ऽउपस्पति'-इति क-ख-ख-पुलकेषु, 'विद्याप उपत्यशवि-इंखि ·। ग-च-छ-पुस्तकेषु (५४०); 'यदिमालोकागति' इति कादिषु, 'यदिमा- होकामति'-इति ग-पुस्तकमांत्र (९४ ए.); 'देवांग्यायपार'-इति क-खयो, 'देवाऽबाज्यपा-इति गे, 'देवाँऽधाग्यपाँ-इति छ, 'देवार। ऽयायपां २॥'-इति वन्यत्र (२८८ ए.)। एवं - 'यक्षध'-इति क, 'यच्यध्व'-इति त्वन्यत्र ; २६ ए•- विक्षोबो-दति ख, 'विक्षुब्धों-इति वन्यत्र । वर्णहित्यलेखविषयेऽप्येव मतिप्रापौनानतिप्राचीनपुस्तकवर्गयोमैदो. ऽवगम्यते । तद्यथा ग्रन्थारम्भे एव- 'व्रत'-इति ख-च-पुस्तकयोः, बन्यत्र तु 'ब्बत'-इत्येव । यदि चैतच्छुल्लयजुरध्यापनव्यवहारत एव हित्वाध्ययनसिद्धे- सयालेखस्यातिप्रयोजनीयतयोपेक्षणीयत्व मेवोचितम्, तथाप्यद्यतनानां गुण्मुखानधिगतवेदविद्यागा मपि पाठसौकर्याय अतिप्राचीनपुस्तकानां मर्यादारक्षणाय चेह तथा हित्वपाठ एवाद्रियते मशम् । बहुषु प्राचीन- पुस्तकेष्वदृष्यत्वात् कचिदेकत्र दृशो वेवरमहोदयेनावलम्बितो वा सायण- सम्मतच पाठोप्रधानोलतोऽनेकत्र ; 'दुपर्च'-इति (०१०), 'हत'-इति (२६ए.), 'माधव'-इति (२७१ १०) च यथा। यत्र च कचित् सायणीयश्याख्यापद मवलम्यैव सायणसम्मनोऽयं मूलपाठ इत्ववंधारित डा०-वेवरेण, तत्र तु तं पाठ मप्रधानोजत्वव टोप्पनो लता 'सा.-सम्मत इति डा.-वेकर'-इति, ४६• पृ.- 'धयाधस्ताभ्यायत्य-इति यथा । प्रयोजनीयत्वेगावत एकपुस्तकमात्रदृष्टोऽधिकपाठल बन्धनोचिहान्तः- कृतः सर्वत्र ; २० एठस्थसप्तमपटौ यथा । बथैर सर्वत्र कडिकामुखेषु कतिचित्पदागि छेदचिहतः (१) प्रथा- भवानि दृश्यन्ते बजषु पुलकेषु, केषुचिनापि । तादृशकण्डीप्रतीकपार्थको विद्यतनाध्यापनरो तिरेख वोखं सम्भाव्यते । अध्यापयन्ति हि यजुरध्यापकाः पूर्वकालोसीवापरकोपवीकं कहोगां पारम्पर्याभ्यासप्रावल्याय । तदेवं मनोवाधावन लता'-इत्युच्यते । यद्यप्येवं कण्डोमुखच्छेदोऽवैध एवे- पक्षायाम, तथापि पडतकानुरोधात् शर्माख्याध्यापकेग तेगोररोहत. वापाचापि सम्पाद्यते तथैव ।

·पधात्रोदात्तखरिताक्षरनिवस्य मुभयतः विधिदूर्वमुखतिर्यग्रेखाकार मेकविधं खरचि (..) दरोदृश्यते सर्वप्राचीन पुस्तकेषु; रसवातिशाख्ये- ऽपि भाषिकखर इत्येकविध रवास्य खरो विहितः चतो मयापि तथैव सम्पाद्यते । केचिदनतिप्राचीनपुलकेषु कदीमुखान्तकराचन्तयोः खरि- तत्वचापकं विदुषयात्मक मप्यपरं (...) चिकमवलोकाते, तदयौह पाठा- न्तररूपेण प्रदश्यते बङत्र । यत्तु युग्मरेखात्मक (=) विदुषट्कात्मकषेति (:::) चियं डा.-वेवरमहोदयेन खसम्पादितशतपथे प्रकाशितम्, तयोः कचिदधुनातनपुलके सम्भावित स्थितित्वेऽपि बङपुस्तकेम्वनुपनब्बेरमा- माणिकत्वाच नेह स्थिति माहिये। अथेतद्वाष्यविषयकं चास्यन्यविधं विचार्यइयम् । प्रथमं ननु सकल- वेदभाष्यकारेण भगवता सायणाचार्येण हि अनायजुषः संहिताथाख्यानाय कारावधाखावलम्बिता, ब्राह्मणव्याख्यानाय तु माध्यन्दिनौति कथं नामैव मसमञ्जसं कृत मिति । द्वितीयं तु सप्तप्रपाठकात्मकस्थास्य प्रथमकाण्डस्य भाष्यपुयिकोल्या नवाध्यायीत्वेन परिच्छेदीकरणं तम्य, हरिखामिनच कथं सरक्त. इति शम्। । कालीकोठा-राणन्वती। सं १९५८ । ए• १६०२।। श्रीमत्यवतमा। (बावसथ , सामश्रमी, चाचार्यच) ·अथ मूलमुधिपचम् ।। प्र० ब्रा. पडे १.२. 8. ... ... ... १. २. १२. ... १. ३ ... ६१ परिच्छिन्तं. सस्तितमं ... अग्नपुव तिनत्येव प्रवन्ति कृष्णाजिनायत्र हेतेषां २. ४. 8. १. ४. २२. ७६ परिच्छिन्नं सखितम अग्रेपुव तिनत्येव* मुवन्ति कृष्णाजिनाय च हैतेषां स्तद्वाक्षेत्र (त्वा) आदित्या कुर्वत १. ५. १५. ६५ ... ... २. ५. २०० ... .२६. स्तहा क्षेत्र.. (ब्बा) ... ... ... ३. ६. १५. 8. २. १७. साहित्या ৰূবন ३३० ३९३ ४. ६. ११. ... ... ... :: चद्रमा ... चन्द्रमा 4r. ५. २. २४. ४१६ सम्भत्या सम्भत्या ... ५. ३. ई. 88५ ... घभ्यद्ध अभ्याई 8 :: ६. ३. ४.. ५३३ ऽवात्तर यज्ञमानं योकण . ऽवान्तर यजमान योोण विदेखो ... ७. ३. ३३. बिदेखो ... ३. १०. २५६ स्थादेव मन्योऽन्योऽपि चाशुद्धपाठः शोधकदृष्टिदोषतः । • "तिमयत्येव"-रति पाठः स्यात् कर्कसम्मतः ।

·No text on this page.

·प्रच
शतपथब्राह्मण-प्रथमकाण्डस्य
सूचीपत्राणि।
.....
॥ अथ प्रपाठकसूची
पथ प्रथमा प्रपाठक (व्रत मुपैश्चन् रा.)
बप दिनीमा प्रपाठवा (चतुको विनिीरव. मा.) ... १२३
बच बतीय प्रभाठकः ( बाबाली स्युः श्व. वा.) २एर
चतुर्थः प्रपाठका (स पोतरमापक य. ना.) ... ६१
पप पक्षमा प्रपाठक (पचेन हैं देवा । इमां दब खा.)... १.५
पच पहः अपाठका (यशेन वै देवाः । दिव प. वा.)... १६४
पप बनमा प्रपाठमा (सवै नौ बूति प्यावा.)
५५०
॥अवाध्यायसूची।
पंच प्रथमाधाय:
(अव मुपैयन् १५. १मा०)
पच दितीयाध्यायः (सवै कमानान्थे- एम. ना.)
पच रतौवाधावा वसुषः २५. मा.)...
१२
.

·( २ ) २५ ... ३२७ पष बढाध्यायः अथ चतुर्थाध्यायः (हिपृत्वान्वाह श्म• श्या०) पंच पक्षमाध्यायः (सवै प्रवराया प्र. ना.) (ऋतवो ह वै प्र. (बा.) पथ सप्तमाध्यायः सवै पर्सशाखया प्र.बा.) पचारमाध्यायः (मनवे वै प्र. ब्रा)... (स यत्रा प्र.बा.) : : ४४० . . ५२४ पथ पवमाध्यायः ५७४ ॥ अथ ब्राह्मणसूची॥ प्रपाठकस्य अध्याय पृष्ठे जा प्राचारनाम ... व्रतवाझयम् विभिणम् ... १५० वा ९ख० मा. ५ १५. बा. १. खा. " १प्र. वा. १ब. खा. ६. •.१५० ब्रा० १ १५. बा. . वा. १२ २ष. २० ... ... ... १५० ग्रा. २५: वा. २प्र. खा. पाण्यवासाम् वैदिवाझणम् थ. वा. १२० २५. ब्रा. ... प्र. वा. २५. ५ब्रा. १३४ ९५९ १०५ २५. ब्रा. ३५. मा. पाचवाझणम् पाव्यबामग्रम् २प्र० पूछा.'... प. खा. २०. २५० (ब्रा० श्ष. शा. इभबामणम् परिधिबार भिणम् सामिधेनोबामणम् २१५ २३२ एच. वा. ... ३० वा. प. मा. २४४ श्प्र. वा. ... ५. मा.

·१ ... ... ño ñ ... ... ... ... १ " . ब्राशनाम अध्यायस्थ २६ सामिधेनौब्राह्मणम् ३५. बा... ४० वा. २८५ ३प्र. ५ब्रा० थ. मा. RES याघारब्राझणम् ३५. ब्रा० ४. बा. प्र. ब्रा ....४० ५बा. २० प्रवरब्रांझणम् प्र. बा. ५० वा. १२. २१ खुगब्राह्मणम् प्र. बा. ५य. वा. ३४५ २९ ... प्रयाजब्राझणम् प्र. बा. ब० वा. २८१ २३ प्र. ५ब्रा. एच. वा. ... २८२ २४ प्र. ६ब्रा. दब० १मा. २५ पुरोडाशब्राह्मणम् ५५० ब्रा इबखा. 8.५ ५प. बा. ब० वा. ११. सान्द्राय्यब्राझणम् ५प्र० श्बा. इंय. बा. 888 ५प्र. बा. ७च. वा. २९ ... अवदानब्राझणम्... ५० ५बा० ... ब. खा. .... 80५ ३. खिरकट्ठाणम् ... (प्र. १वा. ७० वा. प्राशिवब्राह्मणम् प्र. खा. ७. बा. ३२ ... इडाबाझगम् (प्र. वा. च. मा. ५२४ ३२ बनुयाजब्राझणम्... प्र० बा. बा. ३१ सूतवाकयुवाकप्रैषबा. भ. बा. ... ध० वा. ५५ ३५ सलवाकयुवाकहौत्रवा० प्र० रखा. एच० वा. ५७९ पत्नीसंयात्मणम् प्र. ना. २बा. याजमानबाभयम् प्र. बा. हब. वा. ... ६९० " ... ... " ... 888 ... ५९ ·(६) ... ... ... ... ४७९ मनूच्यर्चा कण्डिकाप्रतीकम् पूछे कण्डिकाप्रतीकम् अथ यद्दक्षिणतस.. ६४ अथ सस्थिते विदनते। इद अर्थ यहसुवने वसुधेयस्य ... ५४६ | बथ सनहनं अथ यवाग्वैताए .. ४६२ अथ समिध मभ्यादधाति । स २३५ अथ यस्मात् समिछयजुर्जुहोति ६०२ अथ समिधमभ्यादधाति । समि ५४६ अथ यस्मात् समिश्यजुर्नाम ६०२ अथ समिश्यजुर्जुहोति. अथ याः प्रोक्षण्यः... २१५ अथ सम्माधि પૂર્વ पथ यां द्वितीया २३३ अथ सूर्य मुदीक्षते बष यान्याज्यनि सहन्ते २०१ अथ सोमं यजति ... पूस अथ या मेवामूंटतौयाए २३० अथ स्तौणां वेदि मुपावते २३० अथ यो दृषदुपले... ६५ अथ सुव मादत्ते १७५ यथ योपरिहालक्षणा अथ वाहाखाहेति यजति । च-३६० अथर्व ४२० बथ खाहाखाहेति यजति। हे-३२ अथ वाचं यच्छति... ३५ अथ ह वागुच्यते अथवाचंयमो भवति .: ४६३ अथ हविरधिवपति अथ विष्णुक्रमान्.क्रमते ६१८ | अथ हविरावपति ... ०३ अथ विखस्य ग्रन्थिम् २१५ अथ हविनिर्वपति .. ७६ अथ वेदं पत्नी विनंसयति ६.१ अथ इविष्कृत मुद्दादयति अथ वेदिं प्रोक्षति... २१५ अथ ह सोम उवाच ०१८ यथ व्रतं विराजते ६२२ | अथ होतुः पाणे. ५२७ अथ शंयोराह ५८४ अथ होतुरिह निलिम्पति अथ शम्या मुदौचौनाया... ६५ बथ होटषदन उपविशति ३२१ अथ शूर्पचाग्रिहोत्रहवौँ ३५ अथ होटषदम मुपावर्तते अथ शूर्प मादत्ते ७६ अथ होवाच गोतमो २८९ ११. यथाक्रमते ... ३० अथ सस्थिते विराजते । बने बथाग्निं कल्पयति ... २९० .... ... ... ... ... ... पथ संयोति ... ...

·( ७ ) ... ... - ... पलिकाप्रतीकम् । घडे कडिकाप्रतीकम् घडे प्रथ रहपति यजति... ६०० बथाभ्याधाय जपति २३३ पचामि मौक्षमायो ३३२ | अथामावास्यायाम्... hiye अथागिरत्तमः ५४- | अथायं मरणोते... २८ अथानौदाहानुपहरेति । तद ५६२ अथायं प्रवणते... ३२७ अथामौदाहानुपहरेति। तूष्णौ ६.० अथावरोहति अथाहार मध्यूहति .... ६ अथावर्तते । सूर्यस्यारत ह२१ अथाहार माखौति । आ ६३ यथावर्त्तते । सूर्यस्थावत, ६२२ अथागार मारलौति । नेदिह ६४ अथास५स्पर्शयनखुची ३१५ अथाजारभ्यूहति.. ६५ अथामै बहिः प्रयच्छति २१५ बथाज्य मवेक्षते । नईके १८० अथामै ब्रह्मभाग अथान्य मवेक्षते । योषा... १७८ अथाह का मधुक्ष... ४६३ यथाज्य मादाय १०८ अथाह प्रोक्षणोरासादयेति १५५ अथाव्यलिप्ताभ्यां १० अथाहवनीय मुपतिछते ... ६२२ अथातो मनसश्चैव... ११६ अथाहवनीयागारस्य अथातोऽशनानशनस्यैव ६ अथाह संवदखेति । अगा-. ६०१ पथाध्वर्युचामोधं . ३१ बथाह संवदखेति। संवा- बथानयेत्युपस्पशति ५०५ अथाह खगा दैव्या.. बथानुमन्लयते ७६ प्रथेडो यजति । प्रजा वा... ३२ जधानुयाजान् यजति ५४७ अथेडो यजति । वर्षा वा ३६० पथानतर्वेधुपविशति ११. अथैक याज्यं निर्वपति पथाप याचामति... ५१६ अथैकं ढण मपग्रहाति ५६२ पचापविनक्ति ७६ अथैतां वाचं वदति थापास्यति ३० बथो अपि त्रीणि स्युः पचामिपंद्यते ३७ अथो इतरथाः चंधामिरशंति २६ | यथोखा मादत्ते ४६२ ... ... ... ... ...

·( 6 ) t. ... ... ५७ ... कणिकानीका कधिकापनौकम् बचोत्तम मनुयाय... ५४पाप्यायध्व मनमा ... अथोत्तरं परिदधाति २३२ मा यजता मेव्या पयोत्तरां जुहू मधूति... ३६६पा वह देवान् बथोत्तरां दोयित्वा ४६४ | बासीनो याव्या पथोदकववोत्ताने ४६७ | वास्या शुहर बथोदर स्पचं प्रारति... पथोपला मुपदधाति | इदच नमो देवेभ्व पयोपाभूपझ्यवे ५२८ | इन्द्रो पत्र बनाम वर्ण पथोलूखलं निदधाति ०२ प्रजहार। सप्रशत-... १२४ चारेणे देव पत्नीम ५९० इन्द्रोहयच रचाय वर्च अपसरणवो वा प्रजहार । सोऽबलीयान् 888 बौदे कनीयसी.. ५८२ | इन्द्रोह वा ईक्षाके ११५ पमितोऽमि मसा उन्नयति १५३ इन्धे हवा एतदध्वयुः अप मेव खुवो २..| इस वित्तति परांजरवाने २८ | इस गतिर्वामस्येति "58 अचशपमा बयो न देववाहन इति । बचो २९० इंडेन्यो नमस्य इति २९५ पयोग देववाहन इति । मनो२६५ पसी मानुष इति... १२८ | उत मैत्रावरणीति असौ यानुवाक्येयं याव्या... 860 | उतो बनुछुभाषेव... ace चस्या मधेडोचायां ५२ उतो गाईपत्य एव उतो पचावत मेव... थामेषौरवाह २०५ तो पावै सशन्ति पाव्यभागाभ्या मेव १९९उत्तरस्यां देवयन्याया ५११ बादत्तेऽधरबतं. १५५ | उत्तराईपूर्ण १२९ ... ... ... ...

·(६) कषिवापतकम् कषिवापतौकम् पडे उपहतः सखा मक्ष इलि... ५२८ | यो भावयेति वै देवा । विराम उपड़ता गावः वर्षमा इति ५२८ पड़ता समहोत्रवि ५२६ कविशस्त इति २८ उपहतेडा तरिरिति ५२९ उपहते द्यावाधिवो १३. गातुं यज्ञाय गातुं... ५८५ उरगव्यूतो बभयं ५७. एयानो हयदातय इवि २८२ ... ऊई मेवोडूपति ... १७८ | ताथेति। विदेखो ४२२ ऋतवो। वै HEE ... ... ऋणं वैजायते 8०५ / चक्षुषोह वा रते देवेषु ३६१ चतसो देवता यजति ऋतवोहवै प्रयाणाः १६१ चतुर्थेग वै प्रयाग ऋषिद्धत इति २५६ चतुर्दा विहितो चत्वारो भमेति चतुर्थे एबविप्रति५ सामिधेनीः २४६ चत्वारो ममेतौन्द्रोऽब्रवीत् एकादशवादधीत ... ES | चमसो देवपान इति १२७ २६४ २७८ ... ... ... २५ एनडवे देवा पनि २८५ पधनेगो हैव पत्नीम् ५EO एखड वै मनुर्विभावकार ५२७ बुद्धां नराश से नि रबर संवत्सरस्य २६२ जुटा मध देवेभ्यो... एतेन देवा १२. बुद्ध सभ्य इति एक वेव यज्ञः एषा वापाशी ५१२ संवा बहास विक्रामेबादधौव.Bet तं वा एतम् । पभरवन्तं... .२५७ पो भावयेति वे देवाः। परो ३०६ वा एतम् । इषगवन्न १९७ .BEC ... 2 ·( १. ) . ... 886 ... ... ... कण्डिकाप्रतीकम पडे कणिकाप्रतीकम् त अपयति ... ११२ तथेति देवा अब्रुवन् २१८ ५ विमन्त ईड़त इति... २६४ | तयो एवैष एतत् . २८२ त इन्द्रेण सह चेरः १२० | वदलजिना प्रतिमहाति ६१० त उत्तमे प्रयाजे ३६६ तदस्मा एतत् पशूनेव परोक्ष त उदातारो ३४८ माशाते। यस्य हि पशवो त उ हास्या ऊचुः । उपवेम १२५ भवन्ति स पूर्व मिष्टाय भूयो ५५ त उहेत ऊचुः । इद मु ... २१८ तदस्मा एतत् पशूनेव परोक्ष त उ त ऊचुः । उपवेम १२५ माशाते। यन्य हि पशवो ऋतवोऽपि मब्रुवन् ३९२ भवन्ति स पूर्व मिट्वाथापरं ५३१ तं गोभिरनुविष्ठाप्य ४४५ तदमा एतत् प्रभा मेव परोक्ष तं ग्रसित्त्वोदेति माशाते । यस्य हि प्रजा तं छन्दोभिरभितः... भवत्यमुं. ५३१ तत एतहि... २६. सदरमा एतत् प्रजा मेव परोक्ष तती देवाः । अन्तः :..' ३६२ माशाले। । यस्य हि प्रजा ततो देवा। एतां ... १२५ भवत्येक • ५२९ ततो देवाः । सर्वं यज्ञ ६.४ | वदानीयमान मभिमन्यते ४६३ ततो देवा एतं वचं ददृशुः दाङः। चाहनोये s&t ततो द्वाभ्यां ब्राह्मणा १३४ तदाऊः। कमा उ... २०२ तत्रापति। एतत्वा ३२६ तदाः। किन्देवत्या- तत्र जपति । विश्वकर्मस्तनूपा ३३१ | सदाः । किमिदं ... ४१६ तत्र जपति । षण्मोवी- ३१ तदाङः। नान्तवेद्या तत् प्रतिएकाति ५१५ तदाः । नासोमयाजी तत्प्रतीचौनग्रोव मुपस्तृणाति ७२ तदाडः। यदुत्तमान् २८२ तत् प्रस्तर खणाति २३० वदिडान्तं भवति ५१८ | बदु कथ मभूदिति ... ... सत् पानाति... ...

·( ११ ) ५ तदु चैतईि... ... 893 -- ... ... 889 ... २४४ ५८३ 885 ... कधिकाअनौकम् पूछे कडिकाप्रतीकम तदु हताच्योति २१९ तड़केषा मध्वर्युः २६१ तबैतद्देवाः ३१७ तदु तत्पृथिव्यां विधायकस्त ६९९ तद्यथा योनौ रेतः तदु तथा न कुर्यात् । योषधीनां १५२ | तद्यथैवांदः । सोम) ४६२ तदु तथा न कुर्यात् । यत्रैव ३६३ तद्यथैवादो रहस्पतिः ५१५ सतु तद्दिवि विष्णुर्यक्रस्त ६२० तद्यदायलिताभ्यां १० तदु समेव नयेत् 88६ तद्यदेते पत्र । याज्या- तदुह मालवेयः १६ तद्यदेवं पिमटि सदुहेक बाहुः। अनये... तहा अमय इति 8६५ तदु हैक बाहः । उभयं ... २५८ | तहा ऋषीणा मनु- तदु हैक बाहुः । उमे ५८४ | तदा एतत् । बविक्षीण तदु हैकेऽन्वाहा २६५ तदा एतत् । उभय १९१ तदा एतत् । वसन्त एव तदु होवाचासुरि... ७१६ | तदा एतत् । समान एव... ५८ तडमन उवाच ३१६ तदा एतत् । समान मेव... 886 तड स्मैतत्पुरा तदा एतदेव वार्चनम् तब मैतदाबगिरा ३७ तदा एताए रात्रिम् तड़के । इनस्यैवैतान् २१६ हा एष एवेन्द्रः 880 तदेव खलु हतो ११० Ber | तद चतुरवत्तं भवति १७६ वडेके। देवेभ्यः ९५१ २६६ तह देवा न जग्मुः बडेके । महेन्द्रायेति 886 | तदै देवाना माग बास । कनीय ३६१ तडके । वेदेस्तोर्णये ३२० त देवानामाग पास। य इत्यं ५५९ तड़के। खुकसम्मानान्यमा- १७७ तदै बडल स्तृणीयादित्याहुः २१० तदुहोवाच ... ... ७४ ... 88 सके। दृष्ट्वोपवसन्ति तड़के। देवतां पूरी ... ... ७७ | तर देवाः शुश्रुवुः बके । पुरखाडाय्ये ...

·( १९ ) ... ... ... ... . .. ... कपिकाप्रतीयम् कणिकाप्रतीक तनवा समिडिरहर इति २१९ तमादेतदृषिणाभ्यनुक्ताम् । ५१३ तब ददि खादेत् . ५१६ | तमाम पूर्वाहे... तन्न पूर्वण परिहरेत् ५१५ तस्य यानि मानि तम सपा पुथु १११ | तस्य वा एतस्यानसः तनिदधाति । वसो ११३ | तस्य सोमपान मेवेक १९४ तं मिडीय निरस्थति 880 तस्यां पवित्र करोति वल्वेवानवमम • सस्थासावेव द्यौर्यु २.. तन्मुंह धारयित्वा १६२ | तस्येय मेव जुद्ध समग्रौदभिनिदधाति १३७ | तां वा पतिरितां जुहोति १०३ त मदिरमिमशति ११२ तां वा बटमी मनु- तं मनु विद्योत्तरेण १५२ | तां वै प्रानन्येव ए त मन्वेएं दधिरे.. 880 ताममुखवाच... ५९६ त मभिनिदधाति २३० | तार होचतुः कासोति ५२८ तमादत्ते । देवस्य ... १३७ | तापू होतानमन्लयते त मोवैदेः सस्तृणावि १०३ ताः पञ्चदश सामिधेन्या २४५ तमिन्द्रो जधान १० ताः सव्ये पाणे छात्वा १९ त सम्मियितुं दधे २१. ता उत्तरेणावीर्य तमेवं मत्वा समुद्र ५२५ ता उत्मिच्योत्तरेण.. ते पर्यकिरोति १९९वा उदेवा देवता... . तं प्रथयति १९९ वा नान्तरेण सघरेषः तं प्राच मनुसमस्यति १८| सानि वा एतानि 1 चत्वारि तं मध्यमेन कपालेन १३ तानि वा एतानि । पौष ०५ तयाईन्छाम्यंचचार ५२४ाता मामिति तर्षि विदेधो माधव २१. प्रतिमा मा.प्रथमे प्रमाण १४ ताबा पाण्यावियो ..."te ... . ...

·( १५ ) . प्रो 889 ... ... ... कणिकाप्रतीयम् बषिकाप्रसौषम सा वा एताः । गव थाहतयो १०८ ते वा एते । पोषोमयोरेव ०२५ ता वा रताः । पञ्च थाहतयो ३०० ते वा रते । उल्मुके वा वा रताः। पचाशिषः ५८३ ते वै त्रिशुभौ भवतः सावेग मुपावरसतु... १६ ते वैदे भवतः ता वै सन्तता पचविना २४७ ते वै पानीः संयाजयिष्यतः तासार सप्तदशाक्षराणि... १९८ वै पाणाशाः स्युः २१९ ता हैता गतवेरेवानुबयाद २०६ ते खग लोकं यन्तः तूपों चतुर्धम् ते देवा ऊचुः । कनु ... १५२ ते देवा पकामयन्त । कथं नु २६२ ते देवा ऊचुः । अयामो ते देवा पकामयन्त । कथं विम 80 ते देवा ऊचुः । बहस्पति १५० ने देवा बकामयन्त । कथं विमं ३०० ते देवा ऊचुः । योऽयं... १५ ते देवा बम मब्रुवन् २९२ ते हैता मेधतु ते देवा अब्रुवन् । पमा 888 वे सोचुः । पनु गोऽस्या १५९ ते देवा अब्रुवन् । न वा १५ ते होचुः। अखियां . ते देवा पब्रुवन् । मा BE५ ते होचुः। उपजागीत ५११ ते देवा अब्रुवन् । यावन्ति... ६५ / ते होचुः । तूनेवानुमन्नया- २८९ १६५ ते होचुः। गोवाधाशमत्यूब ५५० तेन प्रायोग्जारानुदूरति ... १२ ते होचुः। नो वाचारमहा ५१४ गोपाचरन्ति YEE / ते हो। भगावैगन ते पुनरमुखएपश्यन्ति तेहोचुः । यत्वय्यमुत्र प्रभापति प्रति ... ते होचुः। शोमा ते प्राविनियाध १५ बोहोचतुः। किमावयो- नेता माम्यन्त ततः स्यादिति वाचा... तेवापाण्याविषो ११९ बोहोचतुर। कि मावयो- सेवा पास... २३२ सातः स्थाहिति यस्य .... ... १९ ... तेऽवयु मब्रुवन् ... ...

·( १४ ) । ... অদম্ভব সুন্দ 899 ... ... कणिकाप्रतीकम ব্যত্তিকামী पृह तौ होचतुः। श्रद्धादेवो देवास वा बसराव । उभये भयो ममेति हतीये ३८४ प्राजापत्याः पस्एधिरे ते १३५ चयो ममेतीन्द्रोऽब्रवीत् ३८३ देवाश्च वा अमराश्च । उभये विरेव प्रथमां त्रिरत्तमा... २०० प्राजापत्याः प्रजापतेः... 898 त्वाई वै पुत्रः ४१४ देवा हवा ऊचुः देवावै यज्ञं तन्वानाः . ३५ दियं धामाशास्त इति ५८३ देवा ह वै यज्ञं तन्वानाः ... १०५ दोर्धायुत्व माशास्त इति ... ५८२ इयं वा इदं न ढतीय मल्लि । देवपात्रं वा एव ४१८ देवयुवं विश्ववारा ३४६ इयं वा इदं न हतीय मस्ति । देवान् यक्षद विहां- सत्यञ्चवावृतच्च .. ३२८ देवान् यक्षि खध्वरेति २६६ हादशखादधीत ४९९ देवान यजेत्येवाध्वर्युराह.. ५४६ | दो ममेति द्वितीये... ३०० देवान् वा एष प्रौणाति ..." ५७६ देवा म इदविर ५३२ देवाच वा पसराय। उभये नातो भूयसौः कुर्यात् प्राजापत्याः परएधिर एतस्मिन् १६॥ | पञ्चदश वा बईमासस्य २४५ देवाय वा बसराच । उभये पञ्चदशामा मुवै ... २४५ प्राजापत्याः परएधिर पच ममेति पञ्चमे... 18 एतस्मिन् १०४ | पञ्च ममेतीन्द्रोऽब्रवीत् ३८० देवाचवायसराश्च । उभये परमादक प्रणोते २१ प्राजापत्याः पस्एधिरे ततो १५१ पवित्रवति संवपति देवाच वापराम। उभये प्रामा पवित्र करोति पत्याः पस्यधिरे ते दर १८३ । पुरतादर्वाक प्रणोते दौ ममेतौन्द्रोऽब्रवीत् . ... . . ...

·( १५ ) ... ... ... -. कषिकाप्रतीकम् कमिकाप्रतीयम् पुष हवे देवाः १२५ | मनोजूति षता माज्यस्येति ५५० पुरुषो वै यज्ञः २०. मनोई वा ऋषभ पूर्व निनयति शमयति ६१७ | महो ज्यायोऽकतेति ५२ यूसे निनयति ०-० सन्दधाति ६१८ मानवौ तपदीति प्रजापति वै खां ... ५१३ प्रजापतेई वै प्रजाः ४२९ य इमं यज्ञ मवान्ये ५३. प्रजावतौरनमौवा ४६९ य उ एव यजमानाया- प्रौर्यज्ञाना २८७ य एषोऽसराणा मासीत्... 8 प्राण एव खुवा २०० यक्षत् खं महिमान मिति BEE प्रायवेव इयते ५३२ यजमान एव जुह मनु। प्रोक्षणोरध्वर्युरादत्ते २१५ मनु प्राश्च ५५६ प्रोक्षणेषु पवित्रे... १० यजमान एव जुह मनु। प्रोक्षिता स्थति मनु यिवैतद यजमान एव जुह मनु । .-. रहोचा यविधेति २८३ मनु स यद रहदमे सुवीर्य मिति २६३ यजमान एव जुह मनु। .-. ब्रह्मसरशित इति... मन्यत्व ... २०१ बामणा यस्य यज्ञस्य ३२६ यजमान एव ध्रुवा मनु भरतवदिति यज्ञं वा एष जनयति ३२७ यज्ञेन वै देवाः । इमा भूमा वाचनः ३५ यज्ञेन वै देवाः। दिव 888 भूयसि रविष्करणा ५३९ यशेन ह वै देवाः ... भूयो हविवरण माशात इति ५२ यशो देवेभ्यो मगचे वे प्रातः ५२० | यदा मिष्ठान्यथ लोमानि... १२६ मनुखद भरतवदिति ३२८ । यदा हतोऽथामिवासयति यजमाना ... ... ... ... ...

·( १८ ) ... ... ... ... यूब २९७ २६४ कलिकाप्रनौकम् पडे कषिकाप्रमोशन यदि चतुया मनु- यति च प्रेति चान्धार। २९६ यदि हतीयस्था मनु- प्रेति वै रेतः यशो वाचनः यदि दशम्या मनु- २९७ यावतो वै वेदिः 'यदि दितीयस्था मनु- २९६ यदि नवम्या मनु-.. या वै प्रजा यो युगौह वा रते "यदि पश्चन्या मनु-... इन्द्रोऽरणीत यदि पाणाशान् न... युमा २१६ बदि मध्यतो यज्ञस्या- मिन्द्र मरणोध योलोण सनाति यदि बशा मनु- योबा वै वेदिः यदि सप्तम्या मनु-... बद्यततो यज्ञस्या- यो वा अमिः २६४ यद्यम्या मनु- २९७ या पध्वर्युः। पोषोमयो- ५८ रचौरधरावा मिति यधु षध । इन्द्रामो-... या एन मुयधावत् 8..| वसुवने वसुधेयस्येति यद्येवादश्या मनु-... २९८ | वसूनाए रातो यदेव देवताया बादिशति ३८ | वामनो विष्णुरास यदेव पूर्वपापं नियति १९०/ वायुरति विम्मतेजा यदेव विष्णुनमान् अमेव ६१८ वा वै पौसमातं यंदेव विरोति २५८ विप्रानुमदित इति यदेवापः प्रणयति । बहिर्वा - विक्षोः स्थान मरीति यदेवापः प्रणयति । देवान् । हत्रो वा इदर... बडेवास्थात्र। होता - अषणं वा वयं बडेवेति च प्रेति चान्चार। चाममापी पचात् २५६ | व्रत मुपैछन् ... २० ७ २१. ... ... ... २८. ... ... H प्रेतिले प्रायः ·(१७) ... ... ५२४ ... स एतेन यजुषा ... कबिकाप्रतीकम् प्रखे कडिकाप्रतीकम् भावी जीवदानू ५८. स पाहवनीयागारे शम्रो पक्ष दिपदे... ५८५/ सभसनहनान्येवाभिपद्या- २२७ शम्भुवौ मयोभुवाविवि ५५ स इन्द्रोऽब्रवीत् । एको शवड झषयाह... स इन्द्रोऽब्रवीत् । यत्र वै... ४१५ शिरोह वा एतद्यज्ञस्य ६२ स इमां एथिवी प्रविवेश... १२९ शोधिकेशस्त मौमह २९६ ख उत्पुनाति । सवितुर्वः ६९ श्रेहतमाय कर्मम इवि ०६९ | स उत्पुनाति । सवितुरुवा... १० स उदीक्षते। स्वयम्भूरखि पहितिभिः:.. १५३ स उपतिष्ठते संवत्सर ३९४ | स उपदधाति सरस्थिते यज्ञे (१० स उपक्रयते ५२९ स धान्यस्योपस्तौर्य २०३ वद्यथैव ... ५१५ स एष देवयानो वा स बाज्यस्योपत्तीर्य स एषयवसायमानः देवा चाहती ... ४७६ स ऐक्षत। बहास्य स बान्यस्योपनीय सरहाति । धाम साज्येग मिबाडतिर २९५ सङ्कामो वा एष सपासनक्ति १६० स जपति । इन्द्रस्य... १२५ सबाय मुकाह । देवेडो २८ स जुहोति । देवा.. स बाय मुलाह। ब्रह्मण्व- ३२६ स जुहोति । सम्बहिः साधानाथाय एव ३२७ स त्वया चुक्रोध । कुविन्मेऽनुप- ११५ स पामाधार । इपिता दैया ५६० | स त्वया चुक्रोध । कुविन्मे पुत्र १. सभाबाधाह। समिधो ३१३ | मधुर मभिमति सपारापमये. २०४ स नः पृथु वाय्य मिति । सबाराबग्रिदेवो ३२७ पदोवै एथु ... ४६. ... ... ... ... 3 ·(१८) यत्रैव विछन् । सब पौर्समास ११ ... 880 ..... कषिकामनीयम् कक्षिकापनीयम् सलए अवाब मिति। २८५ स यत् सम्माईि ... १०१ स यत् सामिधेगी समविश्वाव २६. स यत् सोमपान मास ... सनिमयति । करवा (०७ स यत् स्पय मादत्ते खादश सामिधेनी २०६ स यथाशराप्यायेत सप्रणयति ... स यथा हैवामि... २९ सप्रतिपद्यते ५८५ स यथा वामि. स प्रतिमाई १५५ स बदामेयं मान्यभाग समतो होता ३२६ स यदाश्रावधति स प्रहरति । एथिवि १३७ स यदाह प्राणाय खोदावाय स प्रेक्षते। अगम खरिति १२. स यदिदं पुरा ७३ ६२ स यदि पुरा मानुषों स मध्यम मेवाये ... २३२ स यदि प्रस्तरस्य रूपं समिद्धो बम पाडतेति ... २९५ कुर्याद । यथैवादः २६६ स यदि प्रस्तरस्य रूपं स.मा कपालान्युपदधाति... १२ कुर्याद । वेदस्यक स यचतुका महन् २०२स यदि वृषिकामः स्याए। स यचतुर्जुझा महावि । बत्तार २०२ रतेनेवाददीत स.बचतुर्घका महाति। ऋतुभ्य-२०१ स यदि रविवामः स्याद । समजा माज्यं ... यदीच्या वा से यत् प्राधिक मवद्यति ... ५१७ स यदौविं कुर्वीत व.पत्र देवानाम्पनीर ६.. सचदेव योन यत्राह। इषिता yee स बाईपत्ये सादयवि .. पत्रासाब्रझन् १७ | स पड सोऽपथावर ३०० प्रोक्षति.... १० समिधमानो अध्वर ·( १९) स यद्येनान् पुरस्तात् ... . कटिकाप्रतीयम पडे सपद्यतनोदामसेत २३० | स वा इत्यरन्तरता सम्माईि १० सबद्येनं पुरस्तात् । पसर- स वाइबग्रेरन्तरतः सम्माति रक्षसान्याक्सिनय... २६७ | स वा इन्द्रत्तथैव ११८ स बोनं पुरस्तात् । यज्ञ स वा उत्तरा मेवोपवसेत् ०२१ स्थानुष्याहरेत् ...२९७ स वा उत्तरादिवद्यति सबद्येनं प्रथमाया २६६ स वा उपरि जुद्ध २३५ ३६३ स वा उमारभु २५ सयवर्तमानः समभवत् । ४१५ स वा ऋच मनूच्च सयं पुरष मानमन्त १२६ वदन्धिमा १२. सवस्य माईपत्थे... ३६ स वा ऋच मनूच्च स यस्यानसो हविम्वन्ति ५ तस्मादिमे ४२२ स यावदस्य वमः २४७स का रति च प्रेति २५ स येन देवेभ्य ऋणं ४७६ स वा एभ्यतत्पुरो स येनैव देवा दिव स विसरत पर्वभिः... १२१ सहाय ईजिरे १५४ / स वै कपालान्येवान्यतर सबो देवाना मासीत् सवै खलु बहि चयं ५०० सोऽसावमीदुत्तरतः १३६ स वै खलु ब.- ब.--.स ५४ सवा चमये सम्प्रटकाति १०१ | सवै ग्रहं महोत्वा- ३४ सवां भयं नुहा मनक्ति.. सवै चतुरुपयमानः ५२९ सवा पाइयमिवैवानुवाक्या १७ सवै चतुर्जुझ रहन् २०२ सवा बनवम्पसमापयति २६६ सबै तथैव सम्मृन्यात् से दोबस एव ..." २५ सवै तिनवास २र सबमि वास::.. सवै त्रिः पूर्वं परिप बवा पतराय २४५ बसपाय मेवानीमात् सपियंजुषा हरति 888 ... gCo ... सचिः प्रथमा ....

·( २० ) ५२. ... ... ... ... ... 898 कषिकाप्रतीकम पू कडिकाप्रतीकम् सवैन ग्रन्थिं कुर्यात् १७० स समति । सनगेविषा सवै पर्सशाख्या ४६. स समवदायेडाम् ... सवै पोखमासनोपवत्यन् ४२१ | स समाहन्ति ७५ सबै प्रवरायाश्राववति ३२० | स सम्परहाति ५८० सवै प्रातरप एव... स सम्मार्टि... ५४७ सवै यावमात्र मिवैवावयेत् । स स्वन्न मभिम्मति २१९ तथा शल्पः प्रच्यवते ५१० स तृणाति सवै यावमात्र मिवैवावयेत् । स खुचोत्तर माधार ३१४ मानुब कुर्याद 8०८ स ह नैव प्रतिशुश्राव २४. सवै वाचंयम एव... ५१. सह पित्रा वैश्वानरेगेति... ३३. सवै विश्वेभ्यो देवेभ्यः ५६७ | सहरति । मरता... ५८९ सवै वौगिति करोति सहामिवाच । अथ यन्मां १९१ स वै व्यन्तु वेत्विति ३६५ सहामिरवाच । यह सवै सत्य मेव वदेत् सहामिरवाच । उदयो ... वैसमिधो यति। प्राणावे इ८२ सहामिवाच । मय्येव ११८ सवै समिधो यति । वसन्तो ३६३ स हास्मै वाच मुवाद ५२४ सवै सम्प्रत्येवोपवसेछ। यथा वा १२१ स हैष यज्ञ उवाच सवै सम्मत्येवोपवसेत् । सम्पति ४२१ स होता नापण्याहरेत् २४७ सवै सम्मन्य सम्मन्य १७६ स होता नापथाहरेत् ३४ खुचः सम्माईि १०५ | सोतुरित निलिम्पति ५९० सवै दुचौ थपति ५५ सोवाच । पीपर URU सवै खुव मेवाग्रे सम्मार्डि... १७६ स होवाच । सहस्पति- ससहितः पर्वभिः १२२ सोवाच । मा दु मे ११७ स सब्रह्मति.. १०० स होवाच । यावई ससमक्ता वसुभ्यस्खा ... ५६. स होवाच । वचो... २९७ ... ... ... ५२४ ...

·( २१ ) ... सा ... 898 कणिकाप्रतीकम् पण्डिकाप्रतीकम् पडे सोवाच | विदेषो २६९ सोऽनुब्रूहोत्येवोबा- सा मनोरेव जायां ७५ सोऽनुवाक्या मनूच । याज्या ७७ सा यज्ञ मेव यज्ञपात्राणि ७५ सोऽनुवाक्या मनूच सम्पश्यति ६६ सा या पुरताडपणा १७८ | सोऽन्वाह । चमि... २६४ सा विखंसयति ६.२ सोऽन्वाह । ईडेन्यो २६३ सावेक्षते। बदन १६ | सोऽन्वाह । प्र व इति २६५ सावै पञ्चावत्ता भवति ५२७ | सोऽन्वाह । प्र.-. भवति सावै पश्चाहरोयनो स्यात् १५४ वाजा इत्यनं २५ प्राकप्रवणा. १५४ सोऽन्वाह । प्र -. भवत्यम साइ ग्वेव सम्टद्वानुवाक्या या याहि वीतय इति २५६ साह वाक् परोक्का सोऽपि दधाति । विष्णो.. ३९८ 808 सप्रजात्व माशात इति ५८२ | सोऽब्रवीत् । हिनोत्येव ४१५ सूपचरणा च खधिचरणा चेति ५८१ सोऽभिमशति । बमिटे-... ११२ सूर्य एवामेयः ४१६ •२३५ सैषा त्रयौ विद्या सोऽभिम्रशति । मा मेर्मा ११३ सेवा निदानेन यदिडा પૂર सोऽभिवासयति सो बध्धरा जातवेदा सोऽभ्यादधाति २३३ वोऽमि मेवाभौक्षमाणो सोऽयं विष्णुलानः ५ २५२ বলিয়ন १३६ सोऽर्चन्छाम्यंचचार ५२५ वोऽमोबापण्याहरेत् सोऽवेक्षते । तेगोऽसि २४७ बोधः । यथापूर्वर सोऽवेक्षते । सत्यं वै ४९५ १८१ वोऽभर्युपियाहरेत् सोऽसावाज्य मधिनयति... १११ ५६९ हिड्न्यान्याह । सोऽभिरति । ध्रुवा ... 8.७ ... सोऽनक्लिा यन्तु ...

·( २२ २२ ) ॥अथ विषयसूची। (१ प्र. १ ब्रा०) पथ अवोपायनम् । तत्र अपामुपस्पर्शनम् , प्रसङ्गादतवदनेमामेध्यत्वा, अपां पवित्रत्वम्, बतपतित्वम्, व्रतग्रहणमन्त्री, व्रतविसर्जनमन्ना, पतवदननिन्दा, सत्यवदनप्रशंसा, व्रतग्रहणेन देवत्वलामः, व्रतविसर्जनेन पुनर्मानुषत्वम्, बशनानशनविचार, उपवसथनिर्वचनम्, प्रतिनो रात्री शयवस्थागनिमयश्च । पथ प्रणौताप्रणयनम् । तत्र, वत्स्थाननिर्णया, व्याहविचतुख्यात्मकतन्मन्ना, तुणों होमप्रसङ्गात् प्रजापतिवर्णनम्, प्रोताखतिः, अपशब्दनिक्किा, अपां वचत्वम्, प्रणीताप्रणयनप्रकार, मणौतामामध्ये सवरनिषेधः, तासा मपा मतिहरणेऽनातौ च दोषोल्लेखन। अथ परिस्तरणम्, पात्रासादनच्चेति । (१ प्र. २ ब्रा०) अथ इविनिर्वापः। तत्र पूर्षामिहोत्रहवण्योहणम्, वयोः प्रतपनम् (ोहियववाक्ययोः चत्वारोऽठौ वा दोषाः), शकटसमोपे गमनादिकम्, ततोऽन्नग्रहणविधानम्, शकटामिर्वापस्य प्राशस्त्यातिप्राय द्योतयितुं वेदिविनियोः समत्वकथनच। ततो धुरभिमर्शनम, ईवाभिमानम, शकटारोहणम्, सोशवेक्षणम, वेभ्यस्तृणनिरसनम्, तत्स्पर्शनम, सतसाणच। तत्र देवतादेशनस्य कर्तव्यत्वम्, अमौषोमीयादिविबये- तदतिदेशा, निमशेषाभिमानम, शकटावरोहणम, वियोन लिया सहामिसमीपे गमगच । ततो हविसादनम्, सन्मनलगवनामिनदाचेति। एवमादौ तहिधिर्वाध्या। + एवमादौ तदुपदेशो बोध्यः । । एवमादौ तदानानं बोध्यम् ।

·( २३ ) (१ प्र. ३ प्रा.) अथ पवित्रच्छेदनम्, तम्मन्त्रस्य व्याख्यानञ्च । तत उत्पवनम्, तोति- हासकथनच। तत्प्रसङ्गतो स्त्रपदनिर्वचनम्, दर्भात्पत्तिवर्णनम्, अच्छिद्रशब्दार्थोपदेशश्च । तत उदोजनम्, तन्मन्यतात्पर्यकथनश्च । ततोऽयां संकरणम् ; ईविषः प्रोक्षणम्, यज्ञपात्राणाच प्रोक्षणम्, ततः प्रोक्षणी- निधानस्थानविधिश्चेति । 3B (१ प्र. ४ बा.) अथ कृष्णाजिनस्यादान मवधूननञ्च । तत उदकोपस्पर्शनम, कृष्णाजिना- स्तरणम्, उलखलस्थापनम्, इविरावपनम्, वाग्विसर्गः, हविःकण्हनम्, हविष्कृदाह्वानम्, प्रसङ्गात् मनोऋषभकथावर्णनम्, दृषदुपलयोः कुट्टनम, हविर्निधानम्, हविर्निव्यवनम्, अपामुपस्पर्शनम्, इविविवेचनम्, तुषनिक्षे- पणम्, पुनरपामुपस्पर्शनम, अभिमन्लणम्, विपनौकणश्चेति । (१ प्र. ५ ब्रा०) बा अथ पेषणोपधाने । तत्रादौ दृषदुपयोगपधानम्, प्रसङ्गवः पुरोडाशस्य मलिखाल्पत्वेन खतिः, उपवेषनिर्वचनम्, धामात्कव्याच्छब्दयोर्विव- क्षितार्थनिर्णयः, अयज्ञियामिनिहरणम् । ततो मध्यमकपालोपधानम्, तन्मलगतब्रह्मक्षत्रशब्दयोरभिप्रेतार्थनिर्णयः, अभिचारे तविशेषकथनम्, दक्षिणहलाल्याभिनिधानम्, प्रसङ्गात् बमिब्रामणयोः समत्वाख्यानम्, तत्वापाणस्योपर्यगाराध्यूहनम्। एवं क्रमात् सर्वकपालाना मुपधानम्, तेवनारायूहनच। ततः पेषणविधारम्भः। तत्र शाजिनातरजम्, तदुपरि दृषदुपधानम, तदुपर्युषखायापनम, वृषदः पश्चात् शम्योपधानम्, उपगोपधानमलवात्पर्य्यकथनम्, दृषदि तलप्रक्षेपः, तत्पेषणम्, तन्मन- वात्पर्यवर्णनम्, तत्राग्यनिर्वापः, वमलयाख्यानषेति ।

·( २४ ) (१ प्र. बा.) पथ पिकानां पाव्यां संवापः। तत्र उपसन्यासेचनम्, तमन्नतात्पर्य- कथनच। ततः पिएसंयवनम्, तम्मन्नतात्पर्यकथनम, तवेधाकरणम, तयोः संहरणम, पुरोडाशकपालस्याज्याधिश्रयणस्य च समानकालतां विधातुं कर्तृभेदकथनम, तदाव्याधिश्रयणमन्त्रतात्पर्य्यवर्णनछ । ततः पुरोडाशस्य अपणार्थ मग्न्युपरि स्थापनम्, प्रथबम्, अद्भिरभिमर्शनम्. पर्थमिकरणच । तत्र पुरोडाशपरिमाणनिर्णयः, श्रपणाभिमर्थनमन्त्रयोः किश्चित् किञ्चिद व्याख्यानछ । एते पुरोडाशे तदभिवासनम्, तन्मन्वव्याख्यानम्, ततः पात्रौगिसेजनश्चेति । . (२ प्र. १ प्रा.) बथ निर्सजनप्रसङ्गादाप्तगत्पत्याख्यानम् । तत्राप्तानां पात्रीनिर्णजनोदक- भावत्वकथनम्, त्वकृपुत्रविश्वरूपहननाख्यानम्, तस्यैनसो निष्कृत्यर्थं यागा- नुष्ठानवर्णनश्च । प्रसङ्गाद दक्षिणाप्रशंसा, दर्शपूर्णमासयोर्दक्षिणाविचारश्च । बतो निनौवस्योदकस्याहारेण प्रतमनविधानम्, बौहियवयोरपि पमुमेधपरिः शतवाख्यानम्। संस्कृतस्य पुरोडाशस्य पश्त्वेन खतिः, वदुपपादयितु मितिहासान्याख्यानम्, पाखरूपतोऽपि तस्य पश्त्वापादनम्, प्रसङ्गाव किम्पुरषादिपशुमांसाना मभक्ष्यत्वविधानञ्चेति । (२ प्र. २ बा.) अथ वेदिकरसारम्भः। तत्रादौ स्फा-यूप-रथ-शराणा मुत्पत्तिवर्णनम्, नवा कास्य ववरूपत्वेन खतिः, प्रसङ्गतः फायूपयो भण्व्यवहार्यत्वकथनं तथा रथारयोः राजन्यथवहार्यत्वकथनच । ततः स्फ्यादागम, तस्य तीक्ष्णी- करणम्, तम्मन्त्रयाख्यानम्, तोष्णीतस्य तस्य संस्पर्शनिवेधश्च । ततः ·( २५ ) सम्बयनुरणाखाधिका, सम्बयजुरणविधिः। ततः स्पधहरमम, तम्मा- व्याख्यानम्। ततः सबहरनिष्पवस्थ पायोगदानम्, तमलचाखानम, वेदिप्रेक्षणमलतात्पर्यकथनम, उत्वारे विधानमन्वस्यामिपायाविकरण । वाभिवरतः प्रयोगे विशेषविधानम, अनुषा वारत्रय ममलककवार स्तम्बारणेपदेशचेति । (१ प्र. ३ मा. ) पथ वेदिपरियहः । तत्रेतिहासाख्यानम् (पत्रैव पौराणिकवामनावता- रस्य मूलश्रुतिः), वेदिएथियोतादात्म्यकथनम्, वेदिखननेतिहासाख्यानध। ततो वेदेवत्तरपरियार, तन्मलतात्पर्य्यवर्णनम् । पूर्वोत्तरपरियहयोः सङ्ख्या- प्रशंसनम्, तमन्नावयवशायाप्रशंसनच्छ । वेदेरायामविस्तृत्योर्विधानम्, वेद्य- सयोराहवनीयस्पर्शविधिः, वेदेः स्त्रीसाम्योपपादनम्, वेदेः माकप्रवणत्व- विधानम, उदकप्रवणत्वविधानम्, दक्षिणभागस्य पांचभिरौनत्वकरणविधिः, अङ्किः लक्षणीकरणनिषेधच। ततो वेदे जनप्रतिमानमन्लयो विधान व्याख्यानच । ततः प्रोक्षण्यासादनम्, तदैवानोधकर्तृकं स्फ्योद्यमनम् । ततः सम्मेषमन्नस्य वाकल्येनानुवादः। तचाभिचरतो विशेषविधानम्। इसप्रक्षा- नवविधिः । एतानां इविषां यागात् प्राक, निम्मिनाया वेदेव पति- रणव पूर्वम, स्पर्थ निषेधविधानायविकासान्याख्यानवि । (१ प्र. ४ ग्रा.) षष एकसम्मानम् । तत्र मानुषपात्राइ देवपात्रस्य विशेषत्वकथनम् । खुबस्थादानप्रवपने, जुकादीनां सम्मागविधिः, वत्तमन्नव्याख्यानच । वत खूणों प्राशिवारणम्। दुर्गा प्रवपनप्रदाने। बुक्सम्मानस्य प्राथम्यम, मुक्तमानस्य सदानन्तर्यम, तस्य च गौकिकदृष्टान्तेन प्रशंसनछ । बुक- सम्मानानां वेदायाग माहवनौये प्रहरणविचारः। पथ पत्नीसहनम, 4 ·( २६ ) सत्सनाहन मनूद्य मग्नविधानादिकच । पल्या पायावेक्षणम, तमन्नपद- व्याख्यानच। बधाज्याधिश्रयणम् । तत्र विश्रपरस्थानविचारः, षाज्यस्था. तवद्यासादविचारच। बचाव्यस्योत्यवनम् । ततः प्रोक्षण्युत्पवनम् । तत्र मन्नातिदेशो ब्रामणाति देशच । अध्वर्याराज्यावेक्षणम, तत्सङ्गात् खचक्षु- रवेक्षितमात्रस्यैव सत्यत्वनिर्णय, याज्यप्रशंसायां मवलिङ्गप्रशंसनश्चेति । ( १ प्र. बा.) पथ जुहूपमध्रुवास तस्यान्यस्य खुवेण ग्रहणं विधित्मतत्समुदायस्य पुरवावयवकल्पमया तत्माध्यस्य यज्ञस्य पुरुषतादात्म्यकथनम्, जुज्ञादिषु सर्वास पक्षु सुवस्य प्राणरूपेण सधरणेपपादनम्, सक्षु षाज्यग्रहणे देवता- देशनपूर्वकत्वनिवारणम् । जुहूप वास क्रमेणान्यग्रहणविधानम्, तत्रा- ज्यग्रहणे मन्त्रविधिप्रसङ्गात् गायत्रीचन्दसत्रिपदावचतुष्पदात्वादिकथनम्, धनुष्टुभो वायूपत्वनिमयश्चेति ॥ (.२ प्र. ६ वा. ) अथार्यारिभादिप्रोक्षणाय प्रोक्षण्यादानम्। तत इभप्रोक्षणम्, वेदिप्रोक्षणम, बर्हि प्रोक्षणम, बोषध्युपनिनयनध । अथ प्रकरयाणम् । तवः सबहनस्य विसंसनम्, देशविशेष स्थापनम, तदुपरि दर्भान्तर- राशदन । ततो बर्हिषः स्तरणम् । तस्य विसावविधिः, मन्नविधिय। तदाहवनीयामेः प्रबलीकरणम्, प्रत्तरस्य च सत्मन्निधौ रक्षणम्। पथ परिधिपरिधान विधिमोरितिहासमुखेन तदुत्पत्तिवर्णनम्, तत्परिधिखान- अध्यभाग्देवानां नामाख्यानम्, कनाभिमर्षणव । अत्रैव परिधीना मिश्रा- वयवत्वविचारः, तत्परिध्युपादानभूतहक्षाणां परिगणनम्, तत्प्रसाद यज्ञीयक्षपरिगणनश्चेति ॥

·( २७ ) . (३ प्र. १ प्रा.) अथ परिधीनां परिधागविधिः । तत्र तेषा माताविधानम्, समय गतामिशब्दार्थकथनच । अथ पूर्वाधारसमिदभ्याधानविधिः, तन्मन्लार्थवर्ण- नम, तथा उत्तराधारसमिदभ्याधान-तमन्त्रयोर्विधागच। ततो मन- विशेषजपविधिः। अथ प्रस्तरतरणम् । तत्रादौ रणनिरसनम, तमन्न- व्याख्यानम्, तोर्णस्य तस्योपरि स्पर्शनम्, जुड़ादीनां सादनपर्यन्तं तस्या- रम्भनिषेधध । ततो जुन्नाः सादनम्, तम्मन्वव्याख्यानच्च । उपभतः सादनम्, ध्रुवायाः सादनम्, सुग्गताज्यव्यतिरिकास्य हविषः सादगम् । तत बासवानां हविषा मभिमर्शनम, तन्मलयाख्यानचेति । (३ प्र० २ ब्रा० ) बध सामिधेगीप्रकरणम् । तत्र सामिधेनौनामनिर्वचनम्, तहाचयितु- रचणेः सम्प्रेषः, सामिधेनौना मनुवचनम्, सामिधेनौनां विविधसया- विधानादिकम, गतवेरेव यमानस्यैकविंशतिसामिधेनोविधानम्, वत्रा- नवान मेव ब्रूयादिति विधिच्चेति । (१ प्र. २ मा० ) सामिधेत्यनुवचनारम्भे विहारविधिः, प्रसादसामयज्ञनिषेधः, ततः सामिधेनोमन्ला लिङ्गदयपरिचयो व्याख्यानानि च (इहैव 'ताचौ'-पद- व्याख्यानावसरे वृतशब्दोचारणस्यामिमिन्धनेऽतिशयित मानुकूल्यं स्याप- यितुं विदेधमाधवकथाश्रुतिः)। ततः प्रयोगे मलपाठपरिवर्तनविधिः, समिध्यमानवती-समिडवत्योर्मध्ये धाव्ययोः प्रक्षेपविधिः, एतहिदुषः पला- स्थानाय पुराबत्तोदाहरणच । (१प्र ४ प्रा.) बचाने महारबसौति निगरस्यानुवचनविधानम्, पदशलवाल्यानमा । ततः प्रवरविधिः । ततो देवेड इत्यादिनिवित्पदामा मनुवचनविधितघाख्या- ·( २ ) गष। तत थावाहननिगवस्थापि पदको बास्थानम्। सामिधेन्यनुवचना- दयतिडव कर्तवा ति विधिः, यायाया पाठवासीन रवेति चेति । (प्र.५ ग्रा.) सामिधेनीसमितस्यापोंकिकानित पातिशय्यकथनम्, प्राणापान- श्रोत्रादिकरण्यामविशिवात्मसंसारहेतुतया सामिधेनोगां प्रशंसनम, सामिधेन्यनुवचनसमये शपतो देश्यस्य प्राणापानादिवियोजनहेतुत्वेन च प्रशंसनम, सामिधेगौरनुब्रुवतो कोतुरपिसमानत्वकथनादिकचेति । (३ प्र. १ प्रा.) बचाधारहोमयोर्विधानम्। तत्र पूर्वाधारस्यामलकत्वम, उत्तरा- धारस्य समलकत्वम्, तथा तयोः क्रमेणोपवेशनावस्थानलक्षणै गुणौ च । तता पुगव्याधारस्य साहवनौयदक्षिणभागस्थितिलक्षणधर्मविशेषाधुप- देशा, नतोऽमिसम्मानविधिः, तमलव्याख्यानादिकश्चेति । (प्र. १बा.) पयोत्तराधारप्रयोगः। तत्रादौ जुझपटतोरादानम्, तमन्नव्याखाना- दिकम, ध्रुवासमनगम, पोल्पवेगाधारस्य प्रशंसनम, विहितसमझन मन्नविध्यादिकच । पूर्वाधारस्योपांत्वप्रतिपादनाय मनोवाक्सवादी- पन्यासः, प्रसङ्गतः सर्वखोया मात्रेयोपनिर्णयश्चेति । (४० २ मा० ) पचावविवरणम् । तचाशमामायणम्। बचायादाविन्धन- दर्भाग यमणविधिलदिचारण । ततो देवकोतुरमेवरणविधानम, मानस्य ।

·( २९ ) मागयोऽनुवचनं व्याख्यानच। तत चाबहोटवरणविधिः, तन्मनलस्य च भागशोऽनुवचनं व्यायामच। ततो मानुषहोडवरणविधिः, सन्मानानुवचन- व्याख्याने । वतो तुर्णपविधिा, तमलव्याख्यानच । अत्रैवापरमन्नस्य विधा- गानुवचने, तत्तापर्य्याख्यानच । वृतस्य होतुः सम्मर्थनविधिः, जपादिविधा- गछ । तत्पदेशात् चोटषदनं प्रत्यागमनम्, तंत्र जपविधानम्, तज्जपमन्त्र- व्याख्यानचेति ॥ (४ प्र. ३ बा.) पथ खुगादापनिगदस्य भागशो व्याख्यानम्। तत थामावणावा- मावणविधानानुकूजा पाख्यायिका, तयोविधानस । बाश्रावणादिपञ्चक काले अध्वर्वादीनां मौनविधिः । धाश्रावणादीनां तेषां पश्चानां व्याहतीनां (बोबावय, पल श्रौषट, पत्र, ये यजामहे, औषट् ) खरूपकथनम्, ख्यादिकामानां विविधविधयः, याश्रावणादीनां विविधप्रशंसा चेति । (8 प्र. बा. .) पथ प्रयागमायाविधिः । तत्राखायिका। प्रयाजस्थान्यदब्यकत्वेन प्रशंसा, तद्धोमविषये स्थाननियमच (अत्रैव प्रसङ्गतो रणक्षेत्रे परसैन्याक्रमणदृष्टान्त- प्रदर्शनम्)। सबैषस्य चाभावणानन्तरकर्तव्यत्वोपदेशः, ततः पञ्चाना मेव प्रयागागां क्रमशो विधानम्, तत्र जुझपमदोराज्यसमानयनाथुपदेशा, तर सर्वच खाहाकारविधानाधास्थायिका, पाज्यपानां देवानां परिचय. दानादिकम, पमिधारस्यैव तदाप्यायनत्वचेति । (.प्र.ग्रा. ) मेगा प्रमालाला मेव प्रकारामारेण माता, नवसदनुमनाममनमायाँ विधावावाखाविका ति ।

·( ३. ) (४ प्र. ५ बा. वसन्तादिप्रयाजदेवेश्वमिसम्बन्धप्रतिपादिकाख्यायिका। प्रयाजदेवानी प्राथम्ये ब्रह्मवादिनां संवादः। पादिमध्यावसानेम्वनुछेयागा माज्यभाम- प्रधागखिशद्यागाना ममिदेवताकत्वाभिधानम्। याज्यप्रशंसा, प्रसाद प्रजापतिशब्दस्येत विवक्षितार्थनिर्णयति । (प्र. १ बा.) अथामेयाठाकपालपुरोडाशविधामा ख्यायिका। ततो नामनिर्वचन- द्वारेण पुरोडाशतिः, बामेयेषिप्रसङ्गादमिनिस्चेति । (५ प्र. २ वा. ) बधामोषोमोथैकादशकपालपुरोडाशविधानाधाख्यायिका (इहैव प्रस- मात्रशब्दनिर्वचनम्, “इन्हशत्रुर्वईख"-इतिमन्ने खरदोषकथाश्रुतिश्च )। पथाज्यभागयोर्विधानादिकम्, तत्राव्यभागोपांचयाणपुरोडाशाना मनोयो- मौयदेवताकत्वेन प्रशंसा, प्रसङ्गतः सूर्यादियगलत्रयवर्शनादिकम । पयो- पांश्याविधानम्, पान्यभागोपांशयाजयो मितापरिहाराय यान्यापुरो- नुवापचयोर्वेक्षण्यविधिविचारौ च। तत उपवासयोग्यपर्वविधानम्, पान्य- भागस्थाननियमः, आग्रेयसौन्ययोराज्यभागयोर्यशचक्षुङ्गम्, गौकिकचक्षुः- साम्येन तत्समर्थनादिकचेति । (५ प्र. ३ ब्रा) पघामावास्यविषां विधानाधीखायिका | वामावास्याशब्दनिर्वचनम, बादशकपालस्यैन्द्रामस्य रवियो विधानम्, सानाव्यस्य हवियो विधानम, तस्य च सावाबस्य बोमात्मकबाकायनादिकम, मानाव्यस्याधिकारिनिर्व- ·( १ ) यच। ततोऽमावास्योपवासस्य . कालविधानाय पुराकल्याख्यानम्, तत्र मतान्तरविचारच। तत्र चन्द्रस्य क्षयोदयव्यानेन चन्द्रदर्शनरहिताया अमावास्यायाः प्रशंसा, प्रसङ्गात् सूर्याचन्द्रमसोरिन्द्रवत्रत्वसमर्थनादिक चेति । (५ प्र. ४ बा. ) अथ साम्राय्यसिइथं प्रथमं तावत् वत्सापाकरणाय शाखाच्छेदविध्यर्थ- वादौ, सत्र मन्त्रविधिः, मन्त्रभेदपक्षस्य चोल्लेखः । ततो वत्मानां माहसंयो- जनम्, सन्मन्नाभिप्रायकथनच। प्रत्खतानां गवां मध्ये एकस्याः वत्मात् एथक स्पर्शनम्, तन्मव्याख्यानश्च । शाखागृहनस्थान विधानम्, तम्मन्न- तात्पर्य्यकथनछ। तच्छाखायां पवित्रबन्धनविधानम् । घमास्यायां रात्री सन्जयतः क्षीरस्थानार्थत्वेन नियोगात् अमिहोत्रस्य व्यान्तरविधिः । अथा- ध्वयोः स्थाल्यादानविधिः तन्मन्वव्याख्यानम्, तत्र पवित्रस्थापनस्य तदन- नियमस्य च विधिः, मौनकालविधिर, पयस बासे चनेऽध्वोपविधिः । ततो वानियमविसर्जनस् । दोहनमात्रप्रक्षालनोदकस्य तत्रैव क्षौरे सम- पंणम् । तदुहास्य दध्यर्थं तत्रातचनद्रव्यक्षेपविधिः, तन्मन्वदेवतानामनिर्देश- प्रशंसनश्च । तत उदकवतोत्तानेन पात्रेण तत्पिधानविधिः, तन्मनबगतविष्णु- शब्दार्थो यज्ञ इति निर्णयश्चेति । (५ प्र.ग्रा. ) अथावदानखरूपज्ञापिकाखायिका (इहैव हिनातीना मुणत्रययुक्त वादिकथाश्रुतिः), अवदानस्येयत्ताविधानछ । ततः पुरोडाशयोमयत बाज्यकरणस्य प्रशंसा। बथानुवाक्यायाज्ययोः क्रमेण देवताजमहविः- पदावताधववाद धुम्बात्मकत्वे, तयोः समनन्तरं पूर्व वा वषट् कुर्यादिति विचारा, पुरोऽनुवाक्यायाब्धयोगायत्रीविछुपाछन्दसात्वविधावत । तत्रानु.

·( १ ) वाक्याया उचारखधोपदेशः, तथा यान्यायाच। ततः पुरोऽनुवाबा. पाययोर्विविधनक्षणानि। पच यायानन्तरभाविनो वषद्वारस्य विभज्य विधानम्। . प्रवजार पवादिशब्दामिधानद्वारेण दर्शपूर्णमावयायप्रशं- सनम्, अमावष्णपक्षयोनीमधेयष्यत्वासवर्णनम्, तत्सङ्गादाराविनाम- व्यवासवर्गमञ्चेति। (प्र. १ मा ) पद्य विद्यागविधानाधाख्यायिका। तत: खिरबिमदव्याख्यानम, खिरबद्यागस्य याज्यापुरोऽनुवाक्यगोविधानम, तद्याव्यानुवाक्ययोविलक्षण- छन्दवनिराकरणार्याख्यायिका, खिशदवदागहोमप्रदेशयो विशेषत्वाख्या- मछ। पचासवनीयगाईपत्पयोरन्यतरसिन् विपणविधानम, नत्रायः परितरणविधिः, रघ्याभूतब्राह्मणसन्तपंणविधामश्चेति । प्र० ९ वा.). पथ प्राशिवावदानविध्यर्याख्यायिका (इहैव प्रजापतेहिटगमनप्रहे- जिकादिश्रुतिः)। पत्रावदानप्रकारोपदेशा, अध्वर्युसचविधानम्, ऋत्विजां खखभागप्राशनविधिः, पत्र वाचंयमत्वविधानादिकम, तत्रापि मानुष- वाग्व्यवहारे वैशथा वो वैष्णवयजुषो वा जपविधिश्चेति । (प्र. ३ बा) पडावदानविध्यर्थाख्यायिका (दीव जनावनरत्तान्तो नौवन्धन- शाकधादिश्रुतिच)। इडायाः पचावचादिविधिः, घोडयोरिडानिलिम्प- भाविकच । ततो होतुरषान्तरेडावदानम्, पौष मिडोपत्रागम, इडा- विगदव्याख्यानध। वत इडायाः प्राशनविधानम्, मानविधानति ।

·( २९ ) (प्र. ४ मा ) बथोल्सकोदूहनम् । ततः समिधा भन्याधानम्, सम्मार्जनच्च । पथान- यानार्थवादः । तत्र बहिषः प्राथम्यकथनम्, नराशंसस्य द्वितीयत्वम्, अमे- बत्तमत्वम्, ततोऽनुयात्रमवाणां याख्यानचेति.। (.प्र. ९ वा. ) अथ खुचो हलम, प्रसङ्गात् विवाहविधिविचारच (इहैव दाक्षिणा- त्यानां मातुलकन्योपयमनविचारच टौंकिता)। बथ परिधोगा समञ्चन- विधिः। अथ सूतवाकप्रैषायाश्रावणविधानम्, सूतवाकप्रैषमनव्याख्या- नछ । अथ प्रस्तरादानम् जुइपटक्वाणं क्रमादग्रमध्यमूनसमझनविधिः, तन्मन्त्राणां व्याख्यानानि च। अथ प्रत्तरावयवानुपहरणम्, तत्रामोदध्वर्याः संवादश्च । अथ शंयुवाकप्रैषायाश्रावणविधानम्, शंयुवाकप्रैषमलव्याख्या- नच। ततः परिधीना मद्यपारम्, बुझदो समाहरणादिकश्चेति.। ( ७ प्र० .मा.) अथ सूतवाकहौत्राख्यागम् । तत्र सूक्तवाकशब्दनिर्वचनम्, भागश- स्तमनव्याख्यानच । पथ शंयुवाका हौत्रामानम्। तत्र युवाकाशब्दनिर्व- चनम, भागशसमलव्याख्यानचेति । ( ७ प्र. ३ मा ) पथ पनीयाणः। तत्रादावध्वो खुवग्रहणम, होतुर्वेदग्रहणम्, पौध बाध्यविनापनौग्रहणम्, तथैवाध्वर्वादीनां परियाणदिकच । वता पत्नोसंयाशार्थसदः । तत्र सोमवदेवपश्यंग्रीतिदेवताचतुष्टयस्य पाय- रवियोपाध्यामविधि, पनीसंगाणस्येडातत्वविधालम, वेदस्योत्पत्तिविनि- ·योगविसंसनविधानानि, बौदध्वर्याः संवादादिकच । अथ समिछयजु- हामविधिः, समिछयजुर्नामनिर्वचनच। ततः प्रणीतानिनयनविधानम्, पलीकरणानन्तरस्थापितकणाना मुत्करे क्षेपणादिविधयश्चेति । ( ७ प्र. ४ ब्रा.) पच पूर्णपात्रस्य निनयनविधानम् । तत्र दक्षिणामाहात्म्यवर्णनम्, देव- यापिटयाणवर्णनम्, बयां शान्तिकरत्वाभिधानम्, पूर्णपात्रमन्त्रविधानम्, मुखोपस्पर्शनच । पथ विष्णुकमक्रमणविधानम् । तत्राख्यायिकादिकथनच्च । तत्र प्रास्प्रेक्षणम्, खप्रेक्षणम्, सूर्योवेक्षणम्, रणम्युदोक्षणम्, इहैव प्रसङ्गतो ब्राह्मणानां ब्रह्मवर्चसकामनाया एबौचित्यश्रुतिः, सूर्यावर्तनम्, गाईपत्योपस्थानम्, पुषनामग्रहणम्, चाहवनीयोपस्थानच्च । अथ व्रत- विसर्जनविधानम् । तत्र तम्मन्नविधिः, तेन पुनर्यथावभानुषत्वलामसिद्धि- चेति । अव मत्तव्याखोच्चवचनसूची। "अभिर्वे देवानां व्रतपतिः" १.१.२. "अभिर्वे देवानां नेदिउम्" १. १. ११. "घमिर्वे देवामा मडानमाम्" ५.१.६. "पिर्वे देवानां मदुरादयतमः ५.१.१.. "यमि योनियंज्ञस्य, स ततः प्रजायते .. ३. ११. "अभिवै स देवतस्यैतानि नामानि,- पूर्व इति यथा प्राथा पाचक्षते, भव इति यथा बाहीकाः, पशूनाम्पती नद्रोऽमिरिति तान्यस्याशा- तान्येवेतराणि नामान्यमिरित्येव शान्तवमम्" ६. १.८ "पमिदं सर्वा देवताः" ५.१. ८. * प्रथमप्रपाठकोयप्रथमब्रामणस्य बितीयकण्डिकायां अत मित्यर्थः ।

·( ५ )
x
"मि होता" ३. १. २४.
"अग्रौषोमीय हि पौर्णमासं विर्भवति" ७.१.२.
"अथ यदअवौदुिन्द्रशत्रुवंदखेति, वरमादु हैन मिन्द्र एव जघान" ५.२...
"अथैषा गतिरेषा प्रतिष्ठा य एष तपति वस्य ये रमयते सुकृतोऽथ
यत्परं भाः प्रजापतिर्वा स खर्गे वा लोकलदेव मिमांलोकान्समा-
बयाथैतां गति मेवां प्रतिष्ठां गच्छति" 0.8. १..
"बदन्तकः पूषा" ६.२...
"बद्भिर्वा इदं सर्व मातम्" १. १. १४.
"बध्वरो यज्ञः".३. ३. ३८, ३६, 8..
"अनिवाः प्रजापतिः” १. १. १३.
"धनियको वै प्रजापतिरनिगतान्यायानि" ४.६.२०.
"धनुवाक्या, बथ याज्या, अय वषट्कारः, पथ सा देवता, यस्यै देवताय
हविर्भवति, x x सदवदानं यत् पञ्चमम्" ५. ५.७.
"अन्तरिक्षं वा धनु रक्षचरत्यमूल मुभयतः परिछिन्नम, यथायम्पुरुषो
ऽमूल उभयतः परिच्छिनोऽन्तरिक्ष मनुचरति" १.२.३.
"बन्धो भगः" ६.२.६.
"धन्धो वा बधिरो वा भविष्यसौत्येता वै मुख्या बाया, x x x ,
अप्रणा अपभविष्यतीति प्रजा के पशवो मध्यम्, x x x,
पप्रतिष्ठितो दरिमा क्षिप्रेऽमुं लोक मेष्यसीति".. ६. १८-१८
"पि हि भूयासि शताइ वर्षेभ्यः पुरषो जीवति" ७. १. १६.
"अमृतं वा बाप" ७. 8. ७.
"अमेध्यो वै पुरषो यदन्तं वदति" १.१.१.
"अयं लोको बहिः" ३.३.२४.
"अबडा मनुष्यान् विवेद,-ये यजन्ते, पापीयांसख भवन्ति
यजन्ते, श्रेयांसले भवन्तौति" २. ३. २३.
"अद्याक्षरा वै गायत्री"
१.२३.

·( १ ) वै x x "पति वै पल्या अमेध्यं यदवाचीनं मामे" २. .. ५.. "बापो हि कुशा, प्रा यजुः" २, ४. ३. "ईद मनुषणे हित मिद हि यदा वर्षबघौषधयो वायत प्रोषधी- नग्धापपीत्वा तत एष रसः सम्भवति" २.१.२५. "इन्द्रः सर्वा देवता" ५.२. २२. "इयं वै एथिवी प्रतिका" ७. 8. १९. "इयं वै प्रथिव्यदितिः" २. १.१५. "उभयं वा एतदभिर्देवाना होता च दूत" १.१.३. "ऋण वैजायते । योऽस्ति सजायमान एव देवेश्य ऋषिभ्यः पिसभ्यो मनुष्येभ्यः-"५. .. १-५. "तवो प्रयाजातमात् पच भवन्ति ; पच घृतवा वसन्तो वै समित्, चौमो वै तनूनपात्, वर्षा वा इखः, भरकर बर्षि, हेमन्तः x x खाहावाहेति"...१,६-१३. "एकादशाक्षरा चिटुम्" ६. १. ११. "एसयू हविर्यवं ददृशुर्यदर्थपूर्णमाती" ... २१.. "एत देवानां प्रियं धाम यदाज्यम्" २.५.१७. "एत संवत्सरस्य खं पयो पदाज्यम्" .. ५. [२.६.१.. "एतानि वै वेषा मीनां नामावि, यद मुवपति वनपतिभूतावाम्पविः" "एति दक्षिणा मन्चारभ्य यजमानः" ७, ४. "रते वैधयो देवा बहसवो रमा पादित्या" ३. १. १२. "एव पुरोडाश मेव कूर्म भूत्वा सर्पन्तं ते सर्व एव मेगिरेऽयं वै यज्ञ इति" "एष उ वा इमाः प्रजाः पायो भूत्वा विमति, तस्मादेवारमारतेवि" "एष एव एत्रो यचन्द्रमा" ५.२. [... "एष यशो देवलोक मेवाभिप्रेति" ....१. "एष वै श्रेठो रमिर्षत् सूर्य" ... १९. "ऐनामा घामावास्य हविर्भवति" .. १.४.

·( १. ) १४. "किन्देवयान्यान्यानोति प्राजापत्यानोति र ब्रूयाद' . .२०. "चत्रं वै बुहविश इतरा कुचः। x x x | उपर्यासोनं क्षत्रिय मध. तादिमाः प्रजा उपासते" १.१.१५. "महावै गाहपत्यः” १. १. १८; ... १९ "महावै प्रतिष्ठा" १.१.१६७. १. १९ "एहा हि पशव" ६.8. "चत्वारि वाचः,-रोति ब्रामणस्य, भागह-यावेति वैश्यस्य च राजपबन्धोच, साधावेति भूमस्य"१. 8. १२. "चमसो देवयानः" ३. ४. १४. "छन्दांसि वा अनुयाजा" . 8.१३. "अघनावा एष यज्ञस्य यत् पनौ” २.१.१२. "नायैव इविष्कृत्" १. ४. १३. "तदु तदातिविज्ञान्य मिव" ३. ३.. "तदुहाषामः सावंयसोऽनशन मेव व्रतं मेने" १.१.. "तदु होवाच याज्ञवल्क्या,- यदि नानावि पिढदेवन्यो भवति, वधु पनाति देवानत्यनाति; x x x तमादारस्य मेवानीयात् १.१.६, १० "सदेतडोतुः कर्म। स यदि मन्येव न होता वेदेति, पकि सब मेवे यजमानोऽनुमनलये" .... "तोव ब्रामणेनेवर या सर्वसी स्यादिति" .. १६. "तहा एष एवेन्द्रोय.एष बपत्ताधेष एवं सत्रो मन्त्रमा" ५.३.१९. "वावेवानवकृतं यो मनुष्येष्वननात्मः पूर्वोऽनौरादय विमु को देकेशन- ऋतु पूर्वोऽत्रीयायः वसादु कानौपाद' १.१.८. "तस्मात् व्यहुना वेदि" २. ३.६ "वमादिमा मानुष्यस्त्रियतिर वैव पुरतो निधत्मनि" ३.१२. "तस्मादेतेषां पशूनां नाशितव्य मामिधा ते करा" .......

·( १८ ) x x, भूयो १. ९. २२. "तानि हतानि (बाच्यानि) यजमानदेवत्वान्येव ; यजमानो व खे यज्ञे प्रजापतिः। एतेन ऋत्वितन्वते तं जनयन्ति" 8.६.२० "तेनोऽति, शुक्र मति, अमृत मसि (बाज्य!) २. ४. २८. "विनायणा हि यशखिदुदयनाः ३. २. ५. "वठा वै सितं रेतो विकरोति" ७. ३. १०. "त्वहुई वै पुत्रः त्रिशीर्षा षडक्ष आस, तस्य त्रीस्येव मुखान्यासः । तद्य- देव५ रूप बास, तस्माद विश्वरूपो नाम" ५.२.६. "दारभिर्वा इतर शवं षन्ति" ०.१.१६. "दीर्घायुव माशाले x x, सप्रजाख माशात x हविष्करण माशाले x x x, प्राणानाशास्ते x दिव्यं धामाशाले x x x; पञ्चाशिषः करोति" ७.२. १३-१७. "देवाना मन्नं यच्चन्द्रमाः" ५.३.५. "इन्दं पात्राण्यदाहरति- [३. २.१०० "बादश वै मासाः संवत्सरस्य पचव एष एव प्रजापतिः सप्तदशः' "हादश वैमासाः संवत्सरस्य पञ्चवस्त्रयो बोकालदिशतिरेष एवैकविंशो य एष तपति" १. २. ११. "बादशाक्षरा वै जगतो" ५.१.२५. "हेवा वाजती, सोमाङतिरेवान्यायातिरन्या ; तत एषा केवलो यत् सोमाहुतिरथेषाच्यातियंडवियंची यत् प" ५.५.१.. "नव व्याहतयो भवन्ति ; नव वै पुरुषे प्राणा" १. ३. ५. "न वा एतेषां (माषाणां ) हविर्सहन्ति" १. १. १०. "भासामा योऽति"५.१. १. "पच व्याहतयो भवन्ति,-बो भावय, पख पौषट्, यण, ये यजामहे, वौषडिति" 8. ३. १६. "पवित्र वा पाप" १. १.१. "माई वा एष आजभ्यते यत् पुरोडाश" २. १. १. 3B .

·( ६ )
"पशोलेदनौं म कुर्वन्ति ; रक्षसा हि स भागः" ७.३. ३५.
"पुरा विदूर मिवोदितोऽथैन मेतारात्रि मुपैव न्याशवते, सोऽस्य यात
मापद्यते। तं ग्रसित्वोदेति । स न पुरस्तान पश्चाद ददृशै"
५.३.१,१६.
"पुरुष! ह वै देवा बग्रे पच मालेभिरे" २.१.६.
"पुरुषो वै यज्ञः" २. ५.१.
“पूर्वाद्धा वै यज्ञस्थाध्वर्युर्जधनाई पत्नौ' ७. ३. ३.
"पूर्वाडो वै शिरः" २. ६. १२.
[५. २. १२.
"पूर्वाहे देवा बशन मभिहरन्ति, मध्यन्दिने मनुष्या, अपराहे पितरः"
"पौर्णमासं पविः" ५.१..
"प्रजापवियज्ञः" १. १.१३.
"प्रजा वै नरः १. २.२..
"प्रतिष्ठा हि सहाः" .. १४.
"प्रयागानुयाजावै देवा पाग्यपा" ३..
३. ४.१७.
"मा प्रेक्षते ; प्राची हि देवानां दिक् .. ४. १३. [५. ७.१२.
"प्राची हि देवानां दिक् । x x ४ । उदीची हि मनुष्याणां दिक्"
"प्राची हि देवानां दिगयो उदकप्रवणोदीची हि मनुष्याणां दिग् दक्षि-
णतः पुरोष प्रत्युदूहत्येषा वै पितृशाम्" २. इ. १७.
"प्राणो वै वाता"
१.९.१४.
"ब्रमवै पलाशः" २.६.१६.
"ब्रह्मभिः" ३. १.२.
"ब्रमा वा ऋत्विजां भिषकमः" ६. २. १६०
"मा वै यज्ञस्य दक्षिणत चालेऽभिगोता" .. १८.
"बामणो हि रक्षसा ममिहन्ता" १. ४.६.
"मध्यं वै नाभिः १. २. २३.
"मनश्च ये वाक् च युगौ देवेभ्यो यज्ञवहतः" ३. ६.१.

·(..) x x x x x "मनसा वा इद) सर्व मातम, तम्मनसैवैतत् सर्व मानोति" ६.२.२२. "मनो वै देववाहनम: मनोदं मनखि भूयिद वगौवायते" ३.५.६. "मस्तिष्क ख पिडानि" १. .... "मिथुन) कोकका च x x x, मिथुन कि पडे x x x, मिथुन हि प्रयच तिसच x x, मिथुन हिसारच चतरx नो हात ऊई मिथुन मखि ; पञ्च-पञ्चेति वैतदुभयं भवति" .. ५.७, ८, ९, १०, १९. "मेध्या वा थापा" १.१.१. "म एव देवाना मागे सोऽयवाx x, योऽसरामा सयवा x, सब्द महा, सगरा रात्रिः, यव्या मासा, समेवा: संवत्सर:" ५. ५.२६. “यच्छुष्कं तदायम, यदा वत्सौम्यम् x x x । पौषोमगोतावनी विभूतिः प्रजातिः। सूर्य एवामेया, चन्द्रमाः सौम्यः ; पहरेवामेयर, रात्रिः सौम्या ; य एवापूर्यतेऽईमामा स पामेयः, योऽपक्षीयते ५. २. २३, २४. "यवमानो वै प्रस्तरः" ६. ३. 88; १. ११, १७, १६. "पत्रमाबो वै यज्ञपविः' १. २. १२. "यजमानो वै हव्यदातिः' इ. १.२.. "यच उवाच,-बामणस्यैव हप्ति मनु प्येय मिति" ६. १. २. "यत्रो वा बापः" १. १. १२. "यचो वा ऋतस्य योनिः" ३. १.१६. "यहोवै विष्णुः १.२.१३. "यत्रो वै श्रेष्ठतमं कम्म" ५. ... "यज्ञो वै खर्" १. २. २१. "यत्विचामौ सुन्नति, तदवदानं नाम" ५. ५... "यथा जातिभ्यां वा सखिभ्यां वा सहागताभ्याए समान मोदनं पचेदवा" स सौम्यः" .

·(1) . "बया मधु मधुलवो लिईयेयुः" .. १.१. "बदस्य एपिसा पनामतं देवषजन मासीक सचन्द्रमति अवधतदेत- पन्नमसि छाम्" २.३.१६ [...११. "यक यादिद मा सत्यादत मुपैमोति, तदु खलु एनर्मानुयो भवति" "पद्यपि वा इव स्त्रियः साई यन्ति, ब एव ताखपि कुमारक इव पुमान् भवति, त एव तन प्रथम रवि" २. 8... “यदै नेत्वृधि, यो मिति तत्" ३. ३.१०. "यवा वाहिया ऽपयवा यवेवौवाथ येतेषाए होता भवति, वर मावि होष मित्याचक्षते" ५.५.२९. “यां वै काष यक्ष ऋत्विज पाशिव माशासने, मनमानस्यैष वा" २.२. "यावती वै वेदितावतो एथिवी" २... "भाववेवास्या मानुष मायुलमा एवैतदुपविछते" ७.४.१८ "येन वाहनेन धावयेत्, तदिमुच्य ब्रूयात् पाययतेन सहित पुरता । एष उ वाहनस्यापहवा" .... "योषा वा पापो षामिः" १.१.१८. "योगावै पनी रेत पायम १... १५ "योषा वैदिवामिः"२.१.१५. "योषावै विषा वेदा" ..३.२१. 'रेतो वा मान्यम्" .... "रेतो वैतोमः" ..... "वचो वा पान्यम्" 8.8... "वत्रो वा पापा" १.१.१७. "वाग्वै यक्षः" १.२.२. "बामगोव विष्णुरास" २. ३... "विदेशो माययोऽपि वैश्वानरं मुखे बमार । x x। मेहमामख- मायोx - भिवानरो मुखाजव्वाण । प्रभाक, धार- 6 ·( १९ ) x यितुम् । सोऽस्य मुखानिव्येदे। x - । तर्षि विदेषो माधवं पास सरखत्वाम् । स तत एव प्रार दानमीयायेमा प्रथिवीम् । * । स इमाः सर्वा नदौरतिददार; सदानीरत्युत्तराद गिरे- निर्बावति, वा देव नातिददाह। तार र मेतां पुरा ब्राह्मण न तरम्यनविदग्धामिना वैश्वानरेणेति । तत एतई प्राचीन बहवो माझणालद्वाक्षेत्रतर मिवास सावितर मिवाखदित ममिना वैश्वा- गरेणेति । तदुतहि क्षेत्रतर मिव ब्राह्मणा उ हि नून मेनद्य- रसिम्बदन् । सापि धन्ये नैदाधे स मिवैव कोपयति तावच्छोतानति- दग्धा मिना वैश्वागरेण । स होवाच विदेघो माथवा,-काई भवानीति?बत एव ते प्राचीनं भुवन मिति होवाच । सैषाप्ये- सहि कोसविदेहानां मर्यादा ते हि माथवाः" ३. १. १०-१७. "बषा हि मना, सुषा हि खुवः; x x योषा हि वाक, योषा हि खुक" " विपतितलोमेव पापः पुरुषो भवति" . ५. ५. ६.३,। "शान्तिरापा" ६.२.६. "शिरो वै यज्ञस्याहवनीयः" २. ६. १२. ३.५.६. "शिन वै शोचिष्कषम् ; शित्रए बौदं चित्रिनं भूयिक शोचयति" "संवत्सरो वै पिता वैश्वानरः प्रजापति" . २. १६. "संस्थिते यज्ञे ब्राह्मणं वर्षयितवै ब्रूया यज्ञ मेवैतत् वर्षयति" ६.१.२८ बाच्यस्योपन्तीयं दिईविषोऽवदायाथोपरिकादाव्यस्याभिधारयति, सेवाज्येन मियाडति ईयते" १. ६.२१. " स इन्द्रोऽब्रवीद x x x वश इवास्मि, न वै मेदं धिनोति ; यन्मा धिनवत्तम्मे कुरतेति । तथेवि देवा अब्रुवन् x x x नवा इम मन्यत् सोमाद धिनुयात, सोम मेवामै सम्भरामेति" ५. ३. ४, ५ "स एव५ सर्वतोऽमिमिर्गुप्यमानः खर्ग बोकर समत्रुते" . ६. १५. "स एष देवयानो वा पिटयागो वा पन्थाः ७. 8. २. "स एपोऽमितुम्बामाकः समिधो बये तनूनपादम इडो बने बहिरमे सामि मिति' ... - ·3 "सबोध उत्यिते नाव मापेदे, x x x, तेनैव मुत्तरं गिरि मतिदुद्राव, x x x, यावद्यावदुदकं समवायात्, x x x, तावत्तावदे- वान्धवससर्प । तदप्येतदुत्तरस्य गिरेमगोरवसर्पण मिति । चौधो ताः सर्वाः प्रजा निगवाहाह मनुरेवैका परिशिशि" ६.३ "सामो वा एष सनिधोयते, यः प्रपालेर्यजते" 8. १. १७. "सत्वं वै चक्षुः । सत्यं हि वै चक्षुलमा यदिदागों दो विवदमानावेयावा मह मदर्श मह मौष मिति, य एव यादह मदर्श मिति, तस्मा एव श्रध्याम, तत्मत्येनैवैतत् समर्डयति" २. .. २७. "सब मेव देवाऽवृतं मनुष्याः" १.१.४ १.१०. "सप्तदशाक्षराणि सप्तदशो वै प्रजापतिः" . ३. १०. "स यद् वर्तमानः समभवत्, तस्माद सत्रः; अथ बदपात् समभवत्, तसादहिः; तं दनुश्च दनायूच्च मातेव च पितेव च परिजमातुः, तसादानव इत्याडा" ५.२.९. "स यदिदं पुरा मानुषौं वाचं थाहरेत्, वत्रो वैष्णवो मचं वा यजुर्वा नपे" "सर्वं वै पूर्ण सर्वेणेव" ७. ४. ३. [१.४.६. "सर्व वै प्रजापतिः" ३.२.१.. "सविता वै देवानां प्रसविता" ६.२.२ "स देष यज्ञ उवाच x ४, ब्रामणस्यैव हप्ति मनु दृप्येय मिति" "साहाय्य मामावास्यम्" ५. १. ६. [८.१.२८. "सूर्य मुदीक्षते, सैषा गतिरेषा प्रतिष्ठा' ७... १५. "सैषा प्रयो विद्या यक्षः" १.३. ३. "सोऽयं परोऽवरं यशोऽनूचते पितेव पुत्राय प्रभचारिणे" ५.१. 8. "खेको ह वै नामैतद् यत् समेक इति" .. ५. २६. "तो सत्रः स यथा दृविनिष्योत एवं संयोगः शिये, यथा निर्डवसात- मवए संजोना शिखें" ५. २. १६० ·प्र.पा.६० प्र.प्रा. ... २.४. १.२. २२. / बातचितापिधानम् . (.) अव कर्मनामसपी। कर्मनाम कर्मनाम बपिपरिकरणम् १.१.२८/धाज्यनिर्वायः... १.५.२२. पमिसम्मानम् १.१०.धाज्यभागयागः ५. पमिहोत्रहवण्यादानम् १. २. १. धान्यविजापनीयहणम् ...... पग्रीषोमोयेलिः ५.२.१०. पान्याधिश्रयणम् २.४.२.. बाराध्यूनम ..... चाज्याधिश्रपणम् पहाराभ्यूहनम् ९.५.१३. बाच्यावेक्षणम् पनारोदूहनम् १.५...चाच्यासादनम् २.४.२१. बहुल्यभिनिधानम् २. ४.२९. धनचाकमणम् १. २. १३. बातचनदानम् ५.४.१६. बनसोऽवरोषणम् ... ५.१.२०. बनुब्रवणम् पायहोटवरणम् 8.२.. धनुयानयागार ६. ४.७.६ धावाहननिगदानुवचनम् ३. ४. १६. बनुवाक्यानुवचनम् .. ५. ५. १२. पाश्रावणम्, . ३. ६, ७, १६-१.. धनुवाक्यापाठः ५.१.१०.९.९६. बाहवनीयप्रणयनम् ... १.१.२०. पाबिनयनम् ३.१.३. बाहवनीयोपस्थानम् .. १. २२. पपामुपस्पर्शनम् ९.१.१. इडानिगदानुवचनम्... ६. ३. १९. बभिधारणम् इडाप्राशनम् ... चवदानम् इडावदानम्... "पवधूननम् १.8.8. इडोपानम् . पवान्तरेडावदानम्... १.१.१७. पडाकपालपुरोडाश- चामिमर्शनम् प्रधनम् इलारविधानम् बाये .....९.१२. उत्तराचार: १. ५. ७. धान्योत्पवनम् ... ३. . ... . ... ... .

·( ५ ) ... ... ... ... 8. १.१. बुवादनम् . ... ... ... . ... कर्मकाम प्र.मा.क. उत्तराधारसमिदम्वाधानम् ३.१. माईपत्योपस्थानम् उत्पवनम् चतुरवदानानि... १.५... उदीयम् उपभत्याध्ययणम् . २. ५. ६. बुध्ययम् ....... १६. उपभसमन्धनम् .....१.११.बुद्धसमझनम् बुद्धसम्मानम् २. .. उपत्सादनम् ३.६.१२. उपमदादानम् उपणोपधानम् १.१.१४. मुहादानम् उपमन्यासेचनम् १.६.२./ जुधाञ्याणम् उपस्तरणम् ५. ५. १.. हणनिधानम् ... उपांश्याजः ५.२.२८ निरसनम्... १. २.९५० उपांशुवरणम्... उलखनाधानम् १.४ ...| दृषदुपधानम्... उल्लकोदूहनम् १. ४.९. दृषदुपनोपधानम् देवतादेशनम् १. २. १८; ५. 8.4. হজাৰাষায়, देवहोटवरणम् १. प्रथमम्... ५.२.१४. द्वादशकपालपुरोडाश: प्रथमम् ऐन्द्रामेषिः ५.३.३. धाय्याप्रक्षेपः ... कपालोपधानम् १.५. १, ७. धुरभिमर्शनम्... १. २.६-१९. कृष्णाजिनादागम् १. 8. १. ध्रुवाव्यग्रहणम् २. ५.१०.. कृष्णाजिनातरणम् ... १. ५.१३. ध्रुवासमन्ननम् ४.१.५ २.१.१९. छष्णाजिनोपजरणम् ९... ध्रुवासादनम् १.९.१०. ... . ... ... मामत्ववादनम् ... १.१.१२. निनौताभिवफ्नम् २. १ ..

·(४) प्र.प्रा.क प्र.पा. 8. ... ३२. पवित्रकरणम् ... कर्मनाम पहावदानानि... ५. ५. ८. पूसंपावनिमयनम् पामोसंयाजः ७. ३. ५. | पूर्वाधारः पानीसाहनम् ... ... २. १. १२. पूर्वाधारसमिदभ्याधानम् ३. १. ५. पय चासेचनम्... ... ५...१६. | प्रजाजननम् पय उदासनम् ... ... १.४.१८ प्रणीताप्रणयनम् ९. ९. १२. परिधिपरिधानम् ३.१.९; २.६.१३. प्रणीतानिनयनम् परिधिसमन्ननम् .. १.७. | प्रत्याश्रावणम् 8. इ. ६, ७, १३-२०. परिधौना मनुपहरणम् .. १. २२. प्रतिप्रेषः ७.२.१५-२०. परिसरणम् ९.९.२२. प्रयाजयागाः .....४.५,६. १. ३.९. प्रयाणानुमन्त्रणम् 8. ५. १२-१६. पश्चिादानम् ... १. २. १६. | प्रवरनिगदानुवचनम्... पाण्यवनेजनम् २. ३.१२. प्रवरायाश्रावणम् 8.२.१. पात्रप्रोक्षणम् ९. ३. १२. प्रखरतरणम्.. पाचासादनम्... ९.१.१२. प्रस्तरादानम् ... १. ११. पात्रौगिसेवनम् १. ६.१८ | प्रस्तरावयवानुपहरणम् .. १. १६. पिटसंयवनम्... ... १. ६. ३. प्रास्प्रेक्षणम् .. ७.४.१३. पिरसंवापः १.१.१. | प्राशिवहरणसम्मानम् २. ४. ६. पुचनामग्रहणम् ७. १. २१. | प्राशिवावदानम् ६. २.६. पुरोडाशपर्यमिकरणम् १. ६.१३. प्रेषः 8. ३. १५-२०. पुरोडाशप्रथनम् १.१.८. प्रोक्षण्यादानम् २.६.१. पुरोडाशयपणम् १.१.१०. | प्रोक्षण्यासादनम् २.२.२.. पुरोडाशाभिमर्थनम् १.६.११, १५. | प्रोक्षणत्पवनम् ... २.४.२४. पुरोडाशाभिवासनम् १.६.१६.१.. पुरोऽनुवाक्यापाठः ३.७.१८% पनीकरणम् .. १. ४. २४. ५.५.१९, १२. पनोकरणोपासनम् ... .. ३. ३०. ...

·(..) प्र.प्रा.क. प्र.पा. ... ... ... ... वेदिसंतरणम् ... ... 8. ... ... कर्मनाम कर्मबाम पहिस्तरणम्... २. ६. ७. | वेदायपहरणम् २.8. १२. बहिर्यागः .. १.२६. | वेदानुप्रकरणम् ब्राह्मणसन्तर्पणम् ... ६.१.२८ | वेदिकरणम् २.१.१४. वेदिपरिग्रहः... १. भागप्राशनम् ... २. १५. | वेदिपूर्वपरिग्रहः २.३.१-१.. वेदिप्रेक्षणम् ... २.२.११. मानुषहोटवरणम् ४. २. १३. वेद्युत्तरपरिग्रहः २. ३. ११-१३. मुखोपस्पर्शनम् ७.४.७. ७.३.२४. मुसलादानम् १. ४. १०. | अविसर्जनम् ... २२. व्रतोपायनम् १. १.१. यजनम् ५. ५. २. | बौद्यवेक्षणम् १.२, ५.. याज्यानुवणम् ५. ५. १२. याज्यापाठः ३. 8. १९; | शंयुवाकप्रैषः ... १. २१. ५. ५. ११, १२, १७; ६.१.१६. शंयवाक होत्रम् ७.२.२४. शंयवाकानुवचनम् ७. १. २६. रणम्युदोक्षणम्... .... १६. | शम्योपधानम्... ९. ५. १६. वत्सायाकरणम् ... १. शाखागूहनम् ५. 8. वषट्करणम् ... ५. ५. २१. भूदानम् १. २. १. वषटकार: ... 8. ३. १९, | शेषाभिमर्शनम् १.२.२.. ११-२०; ५.५. १२, १३. वागविसर्गः १. .... | संखवभागहरणम् २५. वासनाशनदाने ५. ५... | सबनविखंसनम् विष्णकमक्रामणम् .. 8. ८. सहनाभिच्छादनम् ... २.१.. ७.३.१६. | समिदभ्याधामम् .... ७. १. २१. | समिछयामः ७.३.२५. ... . ... ... ... वेदयणम् बेदविखंसनम्...

·प्र.भा... ... . ... ... १.१.२१. चुक्सम्मानम् सामाबकरणम् ५.३...बुवादानम् सामिनीसम्मेवा १. १. २. | खप्रेक्षणम् ..... सामिधेअनुवचनम् ३.२.३-२६. खाहाकार: 8.8.२. सूखाबाकप्रैवः .. १.१०. खिरवद्यागः ६.१.६. मकवाकोत्रम् ०.२.१. खिलनिगदानुवचनम् १.१.१.. सत्तावावानुवचनम् सूर्गमिवीक्षणम् ....... १५. हविःपेषणम् १.५.१९-२९. सूर्यावर्तनम् ....... १७. हविःप्रोक्षणम् सामाभिमर्शनम् २.६.१७. | हविरनुमन्त्रणम् ९. 8. २३. सम्बयरिणम् २.२.१८-२१. हविरमिमर्शनम् १. १.१. स्थाख्यादानम्.. ५. ०. ५१. रविरावनम्... ९.8.. स्पयपहरणम् २. २. १५, २.३.२२. विनिधानम्... १.४.२.. रुपबादानम् १. २. 8. विर्निव्यवनम १. 8. २९. हुप्रतपनम् . २.....विनिर्वापः:.. ... १.२.१-८ एक्सम्मानम् २. ३.१. विविवेचनम् ९.४.२२. 8.१.१.विश्नपणम् २.७.२० १.१.२२. बुगडूशनम् ७.१.१. विखमाननम् १.१.९३, १९. खुमादानम् २. ... विसादनम् १.१.२३.१.१०. युगादापनाजुवचनम् 8. ३. १. रविष्कदाजानम् .... १.. १९. सुक्यश्यम् ..१.१८. हिरणम् युवप्रतयनम् २...... होप्रेषः १.३... ... ... ... ... सुगब्याधारः ... ... ..... .

·... ( 8 ) अथर्षिनामादिसूची। ... ... ... ... ... ... ३. ८-१९. मनुः ... प्र.प्रा.क. प्र.प्रा.क बषाठा ब १.९.१०. वाङ्गिरसः (भगवः) १. ५. १३. | बाईस्थत्यः ७. २. २४, २५, २६. (सहस्पतिः) २.३. २५, २६. रहस्पतिः ९. ३. २५, २६. धास्याः २. १.१. | मालवेयः ६.१. १६. चावणिः ९.२.१९. भगव: १. ५. ५३. चामुरिः ५. २. २६. मनावी ९. 8. १८. १. ४. १४-१८, ३. ३. १, उत्तरगिरिः ३.३.१४६.१.५, ६. ६,८,९,११; ३. ४.५%, एकता २. १.१. 8. २.७. यौपोदितेयः ७. 8. १६. | माथवः ('माधवः' इति सा मा.) कुरवः ५.५.. ३.२.१०,१४, १७. कोसलाः ३. ३. १७. याज्ञवल्क्यः १.१.६; २. 8.२८% गन्धर्वः ३.१.२. ७. ३. १२; 8. १७. गोवमः १.३.१०, १४, १८. | राहुगणः ३. १०, १०, १८. १.१.१.. त्वठा. ५. २.६. विदेषः • ३.३.१०,१०,१०० त्वा (विशीर्षा षडक्षः) ५. २. १. | विदेहाः बाष्ट्रः (विश्वल्पा) २. १. २. विश्वरूपः २.१.२. ५.२.६. विश्वावसुः... ३. १.२. दनायूः ५.२.१. शंयुः ...०.२.२०, २५,२१. दानवः ५.२.८. सदानीरा १. ३.५०, १०० २.१.१. सरखबी २.१.१०.१.. पावाजाः ५. ५.. सावयतः ९.१. ३. १.६. हिरण्यलूपः ". ... त्रिता... ... २. १.१. | वार्ण ... ... . ... ... ... पाधि ...

·( ५.) ॥अथ कण्डिकाचुटौखूचौ॥ कधिकाप्रतीकम् पथ सम्मार्टि ... चासीनत माघारयति चासौगत माघारयति तं वा एत ममिर तूष्णीं त माघारयति तूष्णौं त माघारयति देवा वैयचं मन्त्रेण त माघारयति कणिकापनौकम् ३०६ मन्लेण त माघारयति ३०५ स यदुपा क्रियते ३०६ | स सम्मार्टि ३०४ स खुवेण पूर्व माधारयति ३०५ | खुचा त माघारयति ३.६ खुवेण त माघारयति ३०५ | सुवेण त माधारयति ... ३०५ ॥ अथ सूचौपचसूची। ... ... २२ ... अथ प्रपाठकसूची अथाध्यायसूची अथ ब्रामणसूची अब कखिकाची पच कण्डिकात्रुटोसूची. घडे घडे १पथ विषयसूची १ पथ स्मर्तव्याबोधवचनसूची . ३९ २ अथ कर्मनामसूची 8 | अर्षिनामादिसूची... अथ सूचीपत्रसूची ... 88 ५० ·॥ अथ ॥ ॥ शतपथब्राह्मणम्॥ ॥ सायणाचार्यकृत-“वेदार्थप्रकाश”-नामभाष्यसहितम् ॥ (पथ भाष्योपक्रमः) ॥ ॐ नमः श्रीगणेशाय नमः ।। वागौशाद्याः सुमनमः सर्वार्थाना मुपक्रमे । यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥१॥ यस्य निःश्वमितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे, त महं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥२॥ तत्कटाक्षेण तद्रूपं दधतो बुक्कभूपतेः । कृतावतरण: चौरमागरादिव चन्द्रमाः ॥३॥ विजितारातिबातो वौरः श्रीहरिहरः क्षमाधौमः । १-ड-पुस्तके एतदनन्तर मेष लोकोऽधिक:- "श्रुतिपरजार्थलमौं यो विकासयति हृदूतः । स पायात् सच्चिदानन्दः सूर्यमण्डलगो हरिः" इति । २- 'निश्वसितं'-इति ज, झ, ञ, ट। ३- 'बुक्कभूपतेः' इति ज, भ। ४- 'कृतेचेतरणः' इति ज, म, ट । ५- 'विजितारानतेजातो'- इति न, झ, भ, ट; 'विजितारिजनो जातो'-इति ड। - %3 1 ·शतपथब्रामणम्। धर्मब्रह्माध्वन्यः समादिशामायणाचार्यम् ॥४॥ अग्यजुः मामशाखाना मेकैका व्यावता त्वया। तावता तत्समानार्था ज्ञातुं शक्यास्ततः पराः ॥५॥ वासना विशदा यत्र मन्त्रार्थाना मशेषतः । प्रायेणध्वर्यवं कर्म पूर्ण शाखान्तरविना ॥६॥ करामलकवद्यत्र परं तत्वं प्रकाभितम् । या काचित्तादृशौ शाखा त्वया व्याख्यायता मिति ॥७॥ मर्वतः मायणचार्यो विमृश्योदौरितान् गुणान् । माध्यन्दिने शतपथे ब्राहाणे व्याकरोति तत् ॥८॥ सञ्चारः पदवाक्यार्थन्यायानां दर्शितः पुरा । बेदाना मर्थवत्त्वादि यच्चान्यदुपयुज्यते । सर्वशाखासमत्वेन विज्ञेयं तदिहाखिलम् ॥९॥ यच पन्दिग्ध मज्ञात मच तदिवरिष्यते । सम्पत्या कल्पसूचाणां ब्राह्मणानाञ्च साहात् ॥१०॥ १- 'धर्मबाझाचान्यः' इति ज, झ, भ, ट; 'धर्मब्रह्माचार्य-इति । २- 'समादिशत्मायणाचार्य'-इति ज, झ, भ, ट। ३-'स ऋग्यजुः-इति ज, झ, भ, ट। -'वासनादिशदा'-इति ज, झ, ट; 'वासनादि सदा-इति भ, 3. ५- 'कर्म पूर्गि-इति ज, झ, न ; 'कर्मापूरि'-इति ड । t-'सर्व'-इति । 'व्याख्याकरोति'-इति ज, झ, भ, ट। - 'यत्र'-इति ज, झ, भ, ट; 'बत्त'-इति । 'बांड परीप्यते'-इति ठ,।

·भाष्योपकमः। (पथ प्रथमकाण्डीय-प्रथमप्रपाठक-प्रथमावस्यावरी) दह हि चरमे चतुर्द काण्डे करतलामलकवत् परतत्त्वं प्रका- शितम्, ततः प्राक्रनैश्च त्रयोदशभिः काण्डस्वेताग्निमाध्यो धर्मः प्राधान्येन प्रतिपादितः। अग्न्याधाने अमयसाधानपवमानेष्टिभि- निष्पाद्याः; पवमानेष्टयश्व दर्शपूर्णमासविकृतितया तदधिगम- मापेक्षज्ञाना इति प्रथमे काण्डे दर्शपूर्णमासौ प्रतिपाद्यते ; तदनुष्ठा- नारम्भव पूर्णमासपूर्वकः ; अतश्च तस्य पूर्णमासस्य प्रथमं बदर व्रतोपायम तदङ्गत्वेनापा सुपस्पर्शनं विधत्ते- १- "दक्षिणामिर्गाहपत्याहवनीयौ त्रयोऽग्नयः । अमित्रय मिदं त्रेता प्रणोतः संस्कृतोऽनलः ।"-इति अम• को २. ७. २०। "वेता त्वमित्रये"-इति च तत्रैव ३. ३. (। नास्तेतत् पदं ठ-पुस्तके। ३- 'दर्शपूर्णमासविध्यन्तयाहितया'-इति ठ; 'दर्शपूर्णमासप्रकृतितया'- इति ड ; 'दर्शपूर्णमासविप्रकृतितया'-इति ज, झ, भ, ट । 8- 'पूर्णमासपूर्वकम्' इति भ-अ-टातिरिक्तेषु । ५- व्रतोपायनम् = व्रतग्रहणम् । “व्रतशब्देन कर्मानभूता शास्त्रतो नियमा उच्चन्ते। "कर्माणभूता यमनियमा व्रतम्, तदुपगमार्थो 'उने व्रतपते'- इत्ययं मन्त्रा"-इत्युक्त तन्वरने"-इति का० २. १. ११ सू० । संच दर्शपौर्णमासयोः बग्न्यग्वाधानानन्तरं भवति, पशौ तु ब्रह्मवरणानन्तर मिति विशेषः। विहितश्चैतत् कात्यायनेन "अपराहे व्रतोपायनीय मन्त्रौत"-इत्यादिसूत्रदयेन (२.१.१०, ११.)। "बशन मन्यन्वाधानं व्रतोपायन मित्येके, व्रतोपायन मशन मग्न्यन्वाधान मित्येके, अग्न्यन्या- धान व्रतोपायन मशन मित्येके (ौ• सू० 8. २. ८.)"-दयापलम्ब- ग्रन्थचेह व्यः । तबिधानं तु तत्रैव मुक्तम्-"दक्षिणेनाहनीय मव- ·॥ भाष्योपक्रमः॥ स्थाय व्रत मुपैष्यन् समुद्रं मनसा ध्यायति, अथ जपति 'अमे व्रतपते व्रतं चरिष्यामि'-इति ब्राह्मणः” इत्यादि (बाप • सू० 8. ३. १,२.)। अथ पद्धतिः- "कृताधानस्याधानानन्तरं प्रथमपौर्णमास्यां मारपूजा- पूर्वक माभ्युदयिकं श्राइम् । ततो मुख्याया मेव पौर्णमास्यां सद्यो इन्चा- रम्भणीयेषिः। तदनन्तरं पौर्णमासस्यारम्भः । समूहन्त्यग्न्यागारम्, x xx । अथाग्न्यन्वाधान मुच्यते x x x । यजमानस्य सपत्नीकस्य मांसमैथुनवर्जनसङ्कल्पः । के शमश्रुवपनं शिखां वर्जयित्वा x x x | अपराहे पत्नीयजमानौ माघमांसलवणप्रातोष्यमाणद्रव्यव्यतिरिक्तं घत- संयुक्त मल्प मनौती, न टप्तिपर्यन्तम् । x x x । व्रत्याशनानन्तरं यजमानः स्फ्य मादाय गाईपत्यदक्षिणान्योरन्तरालेन गत्वा याहवनी- यस्य पश्चात् समीपे पूर्वाभिमुखस्तिष्ठन्नाहवनौयं विलोकयनुदकं दक्षिण- हस्तेन स्पृष्टा 'यमे व्रतपते व्रतम्'-इतिमन्त्रेण व्रत मुपैति, सत्यवदनादि- नियम मङ्गीकरोतीत्यर्थः। अथवा इदमहमनृतादित्यनेन मन्त्रेण व्रत मुपैति, न पूर्वोतन । अतः प्रति क्रियमाणकर्माङ्गभूतो यजमानस्य सत्यवदननियमः। रात्रौ तस्मिन्नेव विहारे खय मेवामिहोत्रहोमः । सायाशनेच्छायां सत्यां होमानन्तर मारण्यौषधीनां नौवारश्यामाककङ्गा- दौना मन्नं वा पारण्यरक्षाणा मानराजादनादीनां फलानि वानीयाद; नाश्रीयादा। राजावाहवनौयागारे गाई पत्यागारे वा पत्नीयजमानाभ्यां खरस्थाग्न्यक्षया अधो नौचं शयनं कर्तव्यम् । बास्तरणस्य न निषेधः । x x x | प्रातरपि तस्मिन्नेव विहारे खय मेवामिहोत्रहोमः। तत उदिते सूर्ये ब्रह्मवरणाद्युपक्रमः” इति ।

·[ ५ ] ॥ अथ प्रथमकाण्डम् ॥ ( तत्र ) प्रथमाध्याये (प्रथमप्रपाठके ) प्रथमब्राझणम् । ॥ हरिः ॐ ॥ व्रत मुपैष्यन् । अन्तरेणाहवनीयञ्च गाईपत्यञ्च प्रातिष्ठनप उपस्पृशति तयुदप ऽउपस्पृशत्यमेध्यो वै पुरुषो यदन्तं वदति तेन पूतिरन्तरतो मुध्या वा आपो मेध्यो भूत्वा वत? मुपायानौति पवित्र वा ऽआपः पविचपूतो व्रत मुपायानीति तस्माद् वा ऽअप उपस्पृशति ॥ १ ॥ सोऽग्नि मेवाभीक्षमाणो व्रत मुपैति । अग्ने व्रतपते व्रतुं चरिष्यामि तुच्छकेयं तुनो राध्यता मित्यग्नि- व॑ देवानां व्रतुपतिस्तुस्मा एवैतत् प्राह व्रतुं चरि- * 'बत मुपैष्यन्'-इति च । एवं खरपाठभेदे स्यान्मुद्राशुद्धिरेव हेतुः । + 'प ऽउप'-इत्येवमादिषु 'उ'-इति चिहं नास्ति ग-च-छ-पुस्तकेषु । + वा ऽघापो'-इत्येवमादिषु च -इति चिहं ग-छ-पुस्तकयोस्ति । 5 'व्रत'-इति एकवकारात्मकः पाठः ख-च-पुस्तकयोः । सर्वत्रैवं बोध्यम् ।

·। शतपथब्राह्मणाम्। (१५• १वा.) प्यामि तुच्छकेयं तन्मे राध्यता मिति नाच तिरोहित मिवास्ति* ॥२॥ अथ स५ स्थिते विसृजते। अग्ने व्रतपते व्रत मचारिषं तुदशक तन्मे ऽराधौत्युशकुयेतद् यो यजुस्य सस्था मुगबुराधि ह्यस्मै यो यज्ञस्य सस्था मगन्तेन ग्वेव भूयिष्ठा ऽइव व्रत मुपयन्त्यनेन त्वेवोपेयात् ॥ ३॥ इयं वा ऽइदं न तृतीय मस्ति । सत्यं चैवान्तं च सत्य मेव देवा ऽअनृतं मनुष्या ऽइद मह मुन्न्तात् सत्य मुपैमोति तुमनुष्येभ्यो देवानुपैति ॥ ४ ॥ स व सत्य मेव ब्वदेत्। एतु वै देवा व्रतुं चरन्ति यत्सत्यं तस्मात्ते यशो यशो इ भवति य एवं विडा- न्सत्यं वदति ॥५॥ अथ सुस्थिते विसृजते। इद मई यु ऽरवास्मि सोऽस्मौत्युमानुष इव वा ऽरतद्भवति युद्धत मुपैति न हि तदवकुल्यते युद् ब्रूयादिदु महु५ सत्यादुन्नृत मुपै- -मौति तदु खुलु पुनर्मानुषो भवति तस्मादिदु मई य ऽरवास्मि सोऽस्मीत्येव व्रतं विसृजेत ।। अथातोऽशनानशनस्यैव । तुद् हाषादः सावयसो *"मिवाति-इति ख। + 'विटजते'-इति ख, च । + 'बुर्दति'-इति ख, 'वदति-इति ग, च। 'सोऽस्मीत्येव'-इविख, च ।

·(११० १जा.) । प्रथमकाण्डम् ॥ ऽनशन मेवु व्रतुं मेने मुनो ह वै देवा मनुष्यस्था जानन्ति तु ऽरन मैनुद् व्रतु मुपयुन्तं विदुः प्रातुनी यक्ष्यत इति तेऽस्य विश्वे देवा ग्रहानागच्छन्ति ते ऽस्य गृहेषुपवसन्ति स ऽउपवसथः* ॥ ७ ॥ तुन्वेवानवकृप्तम् । यो मनुष्येषुनग्नत्सु पूर्वोऽनौया- दुथ किमु यो देवेषुनश्नत्सु पूर्वोऽश्नीयात् तस्मादु नैवानीयात् ॥८॥ तुदु होवाच याज्ञवल्क्यः । युदि नानाति पित- देवत्यो भवति युधु अनाति देवानुत्यनातीति स यु- देवाशित मुनशितं तुदनीयादिति युस्य वै हविर्नु गृह्णन्ति तुदशित मुनशित५ स युदनाति तेनापित- देवत्यो भवति युधु तुदाति युस्य हविर्न गृह्णन्ति तुनो देवानात्यनाति ॥६॥ स वा ऽभारण्य मेवानीयात् । या वारण्या ऽश्री- षधयो युद्दा ठुल्यं तुदु हु स्माहापि बुकुर्वाणी माषान्मे पचत न वा ऽरतेषा इविन्तीति तदु तथा न कुर्याद् ब्रीहियवुयोर्खा रतुदुपजी युच्छमौ- धान्यं तुद् बौहियवावेतुन भूया सौ करोति नुस्मा- दारण्य मेवानीयात् ॥१०॥ 'उपवसथः' इति च । + 'दुपचं' इति ड, सायणसम्मतश्च ।

·॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ ((प्र. वा.) सु आहवनौयागारे वैता राचि शयौत। गाई- पत्यागारे वा देवान्वा पुरष ऽउपावर्तते यो व्रत मुपैति स यानेवोपावर्तते तेषा मेवैतन्मध्ये शेते ऽधुः शयौताधस्तादिव हि श्रेयस ऽउपचारः* ॥ ११ ॥ स वै मातरप एच। प्रथमेन कर्मणाभिपद्यते ऽपः प्रणयति यत्रो वा आपो यज्ञ मेवेतत् प्रथमेन कुर्म- णाभुपद्यते ताः प्रणयति यज्ञ मेवेसहितनोति ॥१२॥ स प्रणयति । कस्वा युनक्ति स त्वा युनक्ति कुस्म त्वा युनक्ति तस्मे त्वा युनौत्येताभिनिरुक्ताभिर्व्या- हृतिभिर निरुक्तो वै प्रजापतिः प्रजापतिर्यज्ञस्तुत्यजा- पति मेवैतद् यच्चु युनक्ति ॥ १३ ॥ युडेवापुः प्रणयति । अद्भिर्वा ऽइद५ सर्व माप्त तत्प्रथमेनैवैतत्कर्मणा सर्व माप्नोति ॥ १४ ॥ युद्देवास्यात्र। होता वाध्वर्युर्वा ब्रह्मा वामोधो वा स्वयं वा युजमानो नाभ्यापुयति तदेवास्यैतेन सर्व माप्तुं भवति ॥ १५॥ युद्देवापुः प्रणुयति । देवान् ह वै यजेन युजमानां- स्तानसुररक्षसानि ररशुन यक्ष्यध्व इति तद्यदरक्षं- स्तस्मादृक्षारसि ॥१६॥ ++ • 'उपचार:-इति ख,च। + 'स्वयं-इति च । । 'यक्षव'-इति क ।

·(११० १वा०) प्रथमकाण्डम् ॥ ततो देवा पुरतं बुजं ददृशुः। युदपो बजो वा ऽआपो व्वजो हि वा पिस्तुस्माद् येनैता युन्ति निम्नं कुर्वन्ति युरोपतिष्ठन्ते निहन्ति ततु* एतं व्वुज मुदयच्छंस्तस्याभये ऽनाष्ट्रे निवाते यजु मतन्वत तथो एवैष एतं व्युज मुद्यच्छति तस्याभये ऽनाष्ट्रे निवा यतुं तनुते तस्मादपः प्रणयति ॥ १७ ॥ ता उत्सिच्योत्तरेण गाईपत्य सादयति । योषा वा ऽआपो वृषामिHहा वै गाईपत्यस्तुद् गृहेष्वेवैतुन्मि- थुन प्रजननं क्रियते ध्वजं वा ऽरष उद्यच्छति यो ऽपुः प्रणयति यो वा अप्रतिष्ठितो व्वुज मुद्यच्छति नैनर शक्नोत्युद्यन्तु५ सु४ हैन शृणाति ॥ १८ ॥ स यहाईपत्ये सादयति । गृहा वै गाईपत्यो रहा वै प्रतिष्ठा तुद् गृहेष्वेवैतत्प्रतिष्ठायां प्रतितिष्ठति तथो हैन मेष व्वजो नु हिनस्ति नुस्माद् गाईपत्ये सादयति ॥ १६ ॥ ता उत्तरेणाहवनौयं प्रणयति । योषा वा श्रापो वृषामिमिथुन मेवैतुत्प्रजननं क्रियत एव मिव हि मिथुन कृत मुत्तरतो हि स्त्री पुमाइस मुपशेते॥२० ता नान्तरेण सञ्चरेयुः । नेम्मिथुन चयुमाण मन्त- * 'तत्त'-इति ग-घ-पुस्तकाच्या मन्यत्र । 2 ·१. । भूतपथब्राझगम। (१५. १वा.) रेख सपुरानिति ना नातिहत्य सादयेत्रो अनाप्ताः सादयेत्स यदतिहत्य सायेदृस्ति वा इनमेश्चापाच विधाकृष्य मिव स युथेवर तुदन वति युवास्याप पस्पृशुन्यमौ हाधि धावण्यं ब्वईयेद्युदति हत्य सादयेाद्य ऽनाप्ताः सायेबो हाभिस्तं काम मुभ्यापयेद्युस्मै कामाय प्रणीयन्ते तस्मादु सम्प्रत्येवो- तरेणाहवनौयं प्रणयति ॥ २१ ॥ पुष हुणैः पुरिस्तृणाति । इन्दं पाचाण्युदाहरति अपं चामिहोबहुवौच्च स्फ्युच्च कालानि च शम्याश्च कण्णाजिन चोलूखलमुसले हषदुपले तहुश दुशाक्षरा वै विरागिराड बै वस्तुनिराज मेवैतद्यानु मभिसु- म्यादयत्युय युट् इन्दु बन्दं वै ब्वौर्य यदा वै हौ सर- मेने ऽय तुहीयं भवति इदं व मिथुन प्रजननं मिथुन मेवैतत्प्रजननं क्रियते ॥ २२ ॥१॥ (प्रथमप्रपाठके प्रथमाध्याये वा प्रथमम्) ब्राह्मणम् ॥१।१। • 'सूर्य-इति ।

·(११० १वा.) । प्रथमकाण्डम्॥ प्रत मुपैयविति। पूर्णमासस्य प्राथम्यम् अत्रैवाग्रे पौर्णमासप्रयोग मभिधाय पश्चाद् दर्शप्रयोगाभिषानात् । कात्यायनेनापि नथा- भिधाय “पौर्णमामवदन्यत्" इति पौर्णमामतन्त्रस्य दर्भेऽनिदेशान। तथा इहैव ब्राह्मणे प्रजापतिपर्वसम्मानप्रस्तावे "पौर्णमासेन वा- मावास्येमर च पौर्णमासौचामावास्यां च तत्पर्वाभिषण्यन्" इति पौर्णमासप्राथम्यम् । तथा तैत्तिरीयके -“पौर्णमासर हविरिद मेषां मय्यामावास्य विरिद भेषां मयि" इत्यन्वाधानानुमन्म- णयोर्यजमानमन्त्रयोः पाठक्रमादपि पौर्णमासम्राथम्य मवगम्यते । ननु पूर्वोऽयं पाठक्रमः श्रुत्यैव तु पौर्णमासप्राथम्यं प्रतिषियते, श्रुतिय पाठाबलीयसी; श्रुत्यर्थपाठमुख्यस्थानप्रवृत्तीना' क्रमप्रमा- णना मपि श्रुतेः प्राथम्येन प्रावस्यात् । श्रूयते कि पौर्णमासमाथ- म्यस्य निन्दा-"यत्पौर्णमानौं पूर्वा मासभेत, प्रतिलोम मेवैनावा- १-ौ• सू० ४.२.४४ । २- उपरिक्षात् (१.६.३.२०) । ३- 'चामावास्येन'-इति झ, ट। - 'प्राथम्यात्-इति ट। ५- ब्रा० ३. ७. 8. ८ | तन्मन्त्रपाठच इमा मूर्ज मित्यादिः । ६- 'श्रुत्यर्थपाठमुख्यार्थानां प्रवृत्तीनां'-इति ज, झ, ञ, ट, ड। - 'श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्य मर्थवि. प्रकर्षात्" इति मौ सू० ३.३.१७ । “विरोधेऽर्थतत्परत्वात् । श्रुतिः क्रमादानुमानिकत्वात्" इत्यादिः (१.५.५-१.सू.) कात्यायनग्रन्थोऽप्यत्र पर्यालोच्यः । “अयोधकप्रमाणानि श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमा ख्याभेदेन पट"-इत्यादिश्च मौमांसापरिभाषाप्रवन्धः । “एतस्य विद्यः ( विनियोगविधेः) सहकारिभूतानि षट् प्रमाणानि"-इत्यादिना लौगाक्षिमाकरेणाप्यर्थसङ्गहे यानि लक्षणेदाहरणानि प्रदर्शितानि, तानि चेहरव्यानि ।

·१२ । शतपथब्राह्मणम्। (१५. १वा.) समेत"-इति, न, तस्य वाक्यस्य “भारखतौ होमो पुरस्ताव्नुड्या- दमावास्था वै सरखत्यनुहोम मेवैनावालभते"-इतिर मारखत- होमविधिशेषत्वेन पौर्णमासप्राथम्यनिन्दार्थवादात् । अतस्तदुकरौत्या पौर्णमासप्राथम्य मुपपत्रम् । उपस्पर्शनचेहाचमनं विवक्षितम् । नवापस्तम्बेन" "अप प्राचामत्युपस्पृशति वा"-इत्याचमनप्रति- बन्दिभावेनोपस्पर्मनाभिधानात् वनमाचं तत्प्रतिभाति। सत्यं तत्र तथा; दह तु "तेन पूतिरन्तरतः" इति वाक्यमेषादपोऽनात्यन्तरत एव मेध्यो भवतीति वदताचमन मेव । यथा “प्रकाः शर्करा उप- दधाति"-इत्यत्र ततैलादिवचनसाधनत्वेन मन्दिह्यमानेषु "तेजो तम्" इति वाक्यशेषात् त मिति निश्चयः, तहत् । मूत्रित हि-"मन्दिग्धेषु वाक्यशेषात्" इति । तस्य च व्रतोपायनाज- बम, उपेयनितिमत्प्रत्ययेन व्रतोपायनस्याचमनं प्रति हेतुत्वाभि- धानात् ; “लक्षणहेलोः क्रियायाः" इति मतेः । प्रधानं हि खनिष्यत्त्यर्थ मङ्ग मनुष्ठापयन् तदनुष्ठाने हेतुर्भवति । न च लक्षणे- ऽपि प्रतुर्विधानात् कथं हेत्वर्थनिश्चय इति वाच्यम्। तदा हि भविष्यता व्रतेन सचितो हि यः तत्पूर्वकालः, तत्सम्बन्ध माचमनस्य बैं १. ते. सं. ३. ५.१.५। २- नास्येतत् पदं न-मन-ट-पुस्तकेषु । -ते. सं०३. ५.१.६। 8- 'अत उतरोत्या'-इति ट। ५-ौ. सू. ४.३.२.६। t- "शर्करा बक्ता उपदध्यात् ; तेजो घृतम्" इति ते. प्रा. ३. १२. ५. १२ । - 'च'-इति ; म-म-प-ट-पुस्तकेषु नास्त्येव । -मो. सू. १.४.२८ । k-पा० सू० ३. २. १२० । वै -- ·(११० १ब्रा०) ॥प्रथमकाबढम्॥ १३ विधातुं व्रत मुपैथनित्येतस्यात्। तत्काससम्बन्धस्वाचमनानन्तरंबतो- पायनस्य विधानात् पाठादपि सिध्यतीति लक्षणर्थस्वीकारे वचन मनर्थक मिति । ननु व्रतोपायनादपि प्रथम माहवनौयप्रणयन मन्वाधानञ्च । श्रत एवापस्तम्बः-"प्रातरग्निहोत्र५ हुत्वान्य माहवनौयं प्रणौयानौ- नवादधाति" इति। कात्यायमस्वप्रौतस्थाहवनौयादेरवाधाना- सम्भवादर्थमिळू प्रणयनं मत्वा अन्वाधान मेव प्रथम माह-"अन्य- न्वाधान मध्वर्युर्यजमानो वा"-इति । ब्राह्मणं तु तदनभिधाय ततः पराचौन व्रतोपायनं तदङ्ग माचमनं वा कथं प्रथमम् अभि- दधाति ? प्रचाभिधीयते-नियमेन याजमानानां मध्ये व्रतों- पायन मेव प्रथमम्; अन्यन्वाधानं हि नियमेन न याजमानम् । अध्वर्युर्यजमानो वेति कात्यायनोकः । नन्वन्वाधानमन्त्रस्य ममाने वर्च इत्यस्य प्रत्यगाशीष्वात्रियमेन याजमानत्वं युक्तम् ; यथा आयुर्दा अमेऽस्यायुमै देहोत्यादेः । तस्य हि समाख्यया प्राध्वर्यवत्वप्राप्तावपि प्रत्यगापौवलिङ्गन प्रबलेन समाख्यां बाधित्वा याजमानत्वं निर्णैतम् “मन्त्राचाकर्मकरणस्त- १-'वाहवनौयं-इति ठ। २- श्री. सू० १. १.२। ३- 'मन्यानो'-इति छ; ज-भ-अ-ट-पुस्तकेषु नास्येव । 8-ौ• सू० २.१.२। ५- 'परत्वेन'-इति ठ, ड। और ६.- 'बाई'-इति झ, भ, ट । • सू० २.१.२। -का औसू० २.१.३. -ते. सं. 8. ७.१०.१। ६-० सं० १.५. ५. १३ ।

·। शतपथब्राक्षणम् ॥ (१५. १मा.) बत्" इति । मत्यम् । प्रकरणमन्त्रत्वात् तत्र तथास्त, ममाने वर्ष इति तु करणमन्त्रत्वादाध्वर्यवक्रियायो विनियुक्रत्वाद् यजमानेन प्रयोगे तत्प्रतिपादनासामर्थ्यादध्वर्युणेव प्रयोज्य मित्युक्त मुत्तराधि- करणे- “करणेवर्थवत्वात्" इति । अत उक्तयुक्तस्तस्करण मन्वाधान मप्यध्वपुणेवानुष्ठेयम् । यत्तु कात्यायनेनाध्वर्युर्यजमानो वेत्युकम्, तत्र याजमानत्वं भाखान्नरमूलंम् ; एतच्छाखानुसारेण लापस्तम्बादिभिः केवलाध्वर्यवल मुक मिति विभागः । अथवा यथा अप्रणीतस्या- ग्वाधानानुपपत्त्या प्रणयन मयन्वाधानविधिनैव महोतं कात्यायन- सूचे, तथा अन्तरेणहवनीयञ्च गाईपत्यं च प्राङ् तिष्ठबिति बच- नांदेवाग्रिप्रणयनं तत्प्रबलीकरणरूप मन्वाधानं चार्थमिद्धलादनुक मित्युच्यमानाङ्गमध्ये प्रतोपायनस्य प्राथम्य मविरुद्धम् ॥ विहित मुपस्पर्शन मनूद्य प्रशंसति- “नद्यदिति । 'तत्' प्रहतं 'यत्' उपस्पर्मनं तेनान्तरतः 'पूतिः' पवित्रता भवति । अनृतवद- नेन हि पुरस्तात् सम्भावित मपवित्रत्व मिति । मनूपपनस्य फल मेवेदं पवित्रत्वं किं न विधीयते : कथ मपि सम्बन्धाभावेऽपि हि फलविधिलं दृष्टम, यथा-"प्रतितिष्ठन्ति च एता रात्रौरुपयन्ति" इति रात्रिस। (अत्रोच्यते -) राषि- मनस अनन्यशेषत्वेन खतन्त्रतया विधीयमानस्य युक्तं यदर्थवादो १- मौ० सू० ३.८.१५। २- 'बकरणमन्त्रो यत्र, तत्र' इति ड। मौ• सू० ३.८.२५। 8- 'किङ्गः (भिन्नः इति ज, झ, भ, ट। 1- 'ननूपस्पर्शनस्यापामेवेदं'-इति ज, झ, भ, ट। "बादशरात्रादीनि राधिसत्राणि" इति का श्री. सू. २४.१.१। - नास्त्येत वाक्यं डातिरिक्तषु पुस्तकेषु ।

·(११० १वा.) । प्रथमकाण्डम् । १५ ऽप्यपेचितं फलं समर्पयतीति ; उपस्पर्शनस्य तु संस्कारतया संस्कार्य- पणैव प्रयोजनेन निरपेक्षितस्य कथ मपेचितं फलं समर्थो ऽर्थवादः समर्पयितुम् ? यथा- “यदाङ्क चक्षुरेव भाव्यस्य दृत इति । अब अननस्य संस्कारतया फल मनपेक्षमाणस्य भाव्यचक्षुर्वर्जनं न फल मिति । सूचितं च- "ट्रव्यसंस्कारकर्मसु परार्थत्वात्फलश्रुति- रर्थवादः स्यात्" इति । ननु माध्यमाधनेतिकर्तव्यतालक्षणे अंशत्रये ऽनुप्रविष्टं कश्चिदप्यर्थ मनभिदधानस्य वाक्यस्थानर्थक्य मेव प्राप्तम् ; "श्रावायस्य क्रियार्थ- बादानर्थक्य मतदर्थानाम्" इति। तचैव कस्यचिदंशस्य स्तुत्यापि भवत्यर्थवत्तेति चेत्, न; प्रवृत्तिविशेष मकुर्वाणया किं स्तुत्या ? अपि च यः स्तुतशास्तुतय तावानेव मोऽर्थः । अचोच्यते । दूह लिङादियुक्तषु वाक्येषु वे भावने । शब्दात्मिका चार्थात्मिका च। उन च- "अभिधां भावना माहुरन्या मेव लिङादयः । अर्थात्म-भावना वन्या सर्वाख्यातेषु गम्यते"-इति । एकैका च मा माध्यसाधनेतिकर्तव्यताभिः चिभिरंभेरंशय- वती। भावनाय हि वर्ग एकः माध्योऽशः, तत्करण मागेयादिः माधनम्, प्रयाजादिरितिकर्तव्यतारूपः। तत्रैवार्थभावनायां पुरुष- प्रवृत्तिः शब्दभावनाया भाव्यम, लिङादिः तयापारो वा करणम्, १- 'पल मसमोऽर्थवाद-इति ज, झ, भ, ट। २- 'समयितुं-इति ज, झ, भ, ट। ते सं०६. १. १. १७॥ ४-मौ. सू. ४. ३.१ । ५- मौ. सू० १.२.१। ६- 'नावानेवास्याः इति ड । 'अर्थभावनायो-इति ठ, ड।

·१४ ॥ शतपथबाझगाम्॥ (१५० वा.) प्रार्थवादिको स्तुतिरितिकर्तव्यता । तत्रार्थभावनाया अंशत्रयान- १- भावनोपदेशोऽयं मौमांसापरिभाषायां विशेषतो व्यक्तः, कार्थसङ्ग्रहे लौगाक्षिभाकरेणाप्यल्पाक्षरेण सम्यग बोधितः । तथाहि-"सच यागादि- यजेत वर्गकाम इत्यादिवाक्येन खर्ग मुद्दिश्य पुरुष प्रति विधीयते । तथाहि यजेतेत्यत्रास्त्यंशवयम्- यजिधातुः प्रत्ययश्च । प्रत्ययेऽप्यस्त्यं शवयम्- बाख्या- सत्वं लिपुत्वञ्च । तत्राख्यातत्वं दशलकारसाधारणं, लिड्त्वं पुनर्लिङमात्र । उभाभ्यामप्यंशाभ्यां भावनैवोच्यते । भावना नाम भवितुर्भवनानुकूलो व्यापार- विशेषः । सा विधा- शाब्दी भावना, यार्थों भावना चेति । तत्र पुरुषप्रत्- त्यनुकूलो भावयितुर्यापारविशेषः शाब्दीभावना । सा च लिईनोच्यते; लिश्रवणे अयं मां प्रवर्त्तयति, मत्यरत्यनुकूलव्यापारवानिति नियमेन प्रतीतेः। यद्यस्माच्छब्दानियमतः प्रतीयते, तत्तस्य वाच्यम् ; गा मानयेत्य- स्मिन् वाक्ये यथा गोशब्दस्य गोत्वम् । स च व्यापारविशेषो लौकिकवाक्ये पुरुषनिष्ठोऽभिप्रायविशेषः ; वैदिकवाक्येषु पुरुषाभावात् लिडादिशब्दनिछ एव । अत एव शाब्दी भावनेति व्यवयिते । सा च भावना अंशत्रय मपे- क्षते- साध्यं साधन मितिकर्तव्यताच । किं भावयेत् ? केन भावयेत् ? कथं भावयेत् ? इति । तत्र साध्याकाङ्क्षायां वक्ष्यमाणांशत्रयोपेता यार्थों भावना साध्यत्वेनान्वेति ; एकप्रत्ययगम्यत्वेन समानाभिधानश्रुतेः । सयादौना मेक- प्रत्ययगम्यत्वेऽप्ययोग्यत्वान्न साध्यत्वेनान्वयः । साधनाकाङ्क्षायां लिडादिज्ञानं करणत्वेनान्वेति ; तस्य च करणत्वं न भावनोत्पादकत्वेन, तत्पूर्व मपि तस्याः शब्दे सत्त्वात् ; किन्तु भावनाज्ञापकत्वेन, शब्दभावना-भाव्यनिर्वर्तकत्वेन वा । इतिकर्तव्यताकाडाया मर्थवाद ज्ञाप्यप्राशस्त्य मितिकर्तव्यत्वेनान्वेति । प्रयो- जनेच्छाजनितक्रियाविषयव्यापार यार्थी भावना । सा चाख्यातसामान्यस्य ; व्यापारवाचित्वात् । साप्यंशत्रय मपेक्षते- साध्यं साधन मितिकर्तव्यताच । किं भावयेत् ? केन भावयेत् ? कथं भावयेदिति । तत्र साध्याकाङ्क्षायां खर्गादि पलं साध्यत्वेनान्वेति, साधनाकालायां यागादि करणत्वेनान्वेति, इतिकर्तव्यताकालायां प्रयाजाद्यङ्गनाल मितिकर्तव्यत्वेनान्वेति"-इति ।

·(१५० जा.) भिधानेऽपि सदभावनेतिकर्तवताभूतां पति भुवाणो ऽर्थवादः कथ मनर्थकः स्यात् । चदाइ सूचकारः- “विधिना त्वेकवासलात् स्तुत्यन विपीना युः" इति । निविरो अंशवेकवादपरिपूर्ण शब्दभावनया न प्रवृत्तिरर्थभावनायर्या पुरुषश्चेति तथा प्यानयोग मूलोशेदप्रयङ्ग रति कप मनचिका सतिः स्यात् । षत्ववादरहित केवलं विधिवाक्यम्, तब विधिरेव सुति माधिपतौति नोभदोषा- वतारः; र प्रत्याश्रुतायां सती माया कि माक्षेप नेत्यसम् । अयं च विचारः उत्तरत्र सर्वेष्वेवार्थवादेषु द्रव्य इति । अमृतवदनानिमित्ताराद्विपरिहारेणोपखानस्य प्राशस्त मनिवार्य तत्साधनभूताना मपां खतः एकत्वात् खसम्बन्धिारितुवाच तत्पशस्त मित्याह- "मेध्या वा इति ॥ १ ॥ इदानौ मनिदर्शनलक्षणेनानान्तरेण परितं समन्त्रक प्रतोपान विधत्ते- "मोऽमि मिति। 'मः' यजमानः 'अभिम' पावनौयम्। मन्नार्थस्त-हे प्रतस्य पालक! अमे! अनृतवदनत्यागादिरूप प्रत परिष्यामि ; नत्कर्नु मतो भयानम् । कोतर्लियाशिवयम् । मदीयं 'नई' प्रतं 'राध्यताम' मम्मई मवलिनि । मतपतिपदं याकरोति- "अमि देवाना मिति। समय- वाक्यस्थाव्याख्येयव मग-प्रमेयं राध्यता मिति। स तु मार- "नाचेति । 'तिरोहितम' अविस्वष्टाय पदम् ॥ ९ ॥ १- मो. सू.१.२.७। २- 'यदर्थवावरहित' इति नामा,बट । ३- 'ए' इति । 8-वा० सं० १.५. १॥ है. सं. १.१.१०००। ५-यतोच विवहा पदं नास्ति; अतीथाल्याने प्रयोजनामाव इवः।

·॥ शतपथब्राह्मणम् । (१५० १ब्रा० ) खोकृतस्य व्रतस्य यागममाप्तिपर्यन्तता माह- "अथेति । 'मंस्थिते' यागे पर्यवमिते । विसर्जनमन्त्र माह- “प्रग्ने व्रतपते बत मचारिष मिति । प्रनाशक मराधौति पूर्वमन्त्राईलक्षण्यम् । तत्र हेतु माह- "अशकवौति। यो यज्ञस्य पर्यवसानं प्राप्तवान्, 'एतत्' कर्म कर्तुम् 'अशकत्' शनोऽभूत् । तस्मै तेन कर्मणा 'पराधि' सिद्धम् ; तत्कर्म अमिध्यदित्यर्थः। अगनिति गमेर्लुटि "मन्त्रे घमेति टुंकि, हल्डयादिलोपे, “मो नो धातोरिति । अत्र व्रतोपायने मन्त्रान्तरं विधात पूर्वमन्त्रात्तस्यैव विशेष माह- "एतेनेति । यत 'एतेन' वक्ष्यमाणेनेद मह मित्यादिना बहवो प्रत सुपयन्ति, अतस्तु हेतोः अनेनैवोपेयात् । एवकारेणेष मन्त्रः प्रशस्यते, न तु पूर्वो निषिध्यते। अत एव कात्यायनो इय मप्याह- "अग्ने व्रतपत दूद मह मिति वा"-दति ॥ ३ ॥ इद मह मिति मन्त्र कर्मलेनापादानत्वेन च सत्यानृतयोरुभयो- रेवोपादाने कारण माह- “इयं वा इति । यद् 'इदं जगत्, तत् सर्व मनृतं सत्यं वेति कोटिदय मेव; न हतीया कोटिरस्ति । मत्य मेव देवाः; चिरावस्थानात्, नियमेन मत्यवादित्वादा। अनृतं मनुव्याः; स्वप्नदृष्टवदल्यकालावस्थानात्, प्रायेणनृतवादित्वादा । तथा च देवमनुष्याणां मत्यानृतवादित्व मेतरेयके ऽप्याबातम्- . -- १- वा० सं० २. २८। तैसं० १.६.६.१३ । २-पा० सू० २. ४.८०। ३-पा० सू० ६.१.५ पा० सू. ८.२.६४ । ५-वा० सं० १. ५.२ । सू०२.१.१९ । 'तैत्तिरीयके' इति ज,झ, भ,ट,ड। :- ·(११० १वा. ) । प्रथमकाण्डम्॥ १९ । "सत्यसंहिता वै देवा अनृतसंहिता मनुष्याः" इति । सत्यानृत- वदनमाहित्यं हि तत्र विवक्षितोऽर्थः ; "तस्माद्दौचितेन सत्य मेव वदितव्यम्" इति वाक्यशेषात् । यदनेन मन्त्रेणोच्यते 'तन्मनुष्येभ्यो देवानुपैति'-इत्येवमामक मिम मर्थ मयं मन्त्र पाहेत्यर्थः ॥ ४ ॥ अनेन मन्त्रेण व्रत मुपेयुषो नियम माह- “म वा इति । 'मः' इत्थं शतव्रतोपायनः ‘मत्य मेव' इत्येवकारकरणादनृतं न वदे- दित्यर्थः। अमत्येवकारे यद्यत् सत्य, तत्तदवश्यं वक्तव्यं स्यात्,- "ग्रहं सम्माष्ौतिवदेकत्वस्थाविवक्षितत्वात् ; अनृतवचनं चाप्रतिषिद्धं स्थात्, इष्यते च तनिषेधः । अत एव तैत्तिरीयके दर्शपूर्णमामप्रकरणे ममाम्बायते- "तस्यैतद् व्रतं नानृतं वदेत्”-इति । यद्यप्या- हितामिमात्रस्थानृतवदन मन्यत्र प्रतिषिध्यते - "तस्मादाहिताग्नि- नानृतं वदेत्” इति', तथाप्यनतवदनवर्जनस्य दर्शपूर्णमामाङ्गत्वसिद्धये पुनरिह वक्तव्य मेव; इतरथा ह्यनृतवदनेऽपि पुरुष एव प्रत्यवेयात्, क्रतुः पुनरविगुण एवं स्थात् ;- "को नाम ऋतुमध्यस्थः कलचादौनि भक्षयेत् । न क्रतोस्तत्र वैगुण्यं यथाचोदितसिद्धितः”-तिन्यायात् । नन्चनेनापि वचनेन कथ मनृतवदननिषेधस्य कर्माङ्गत्वसिद्धिः? वदेदितिप्रत्ययार्थस्य कर्तुः प्राधान्यात् तदर्थ एवायं प्रतिषेध इति हि युक्रम्। कर्मप्रकरणात् कर्माङ्गतेति चेत्, न ; प्रतिषेध्यपाठादपि .. १-बा० १.१.६। २-तत्रैव ततः प्राग द्रष्टव्यम् । ३-सं० २.५.५.१९ । 8- 'निषिध्यते'-इति ज, झ, ञ, ट। ५- "न वाहितामिनावृतं वदितव्यम्" इतौ हैवोपरिछात् (२.२.२.२..)।

·(१५. मा.) .. - शिवापासावस्कर्ड गेषता पदभुत्या प्रतीवी, तदर्थ प्रतिषेष्यम् ; तादयक प्रतिषेधोऽपि चाभिधीयते इति औतेन पुरुषार्थनेने प्रयोग प्राकरणिको रसपूर्णमारार्थता बाथने । मनु न वददिनि पददममवप्रतिषेधख कर्तुः सम्बन्धः, पद- उपवाक्य मिति कषं प्रतिषेषण कर्तुः सम्बन्धः श्रोतः इति चेत्, न वा “यहं समाष्टौंति पददधगम्यममार्गस पावता, तथापि दिनीषायाः क्रियाणामान्य प्रति प्राय शेषलाभिधानात् तदि- वस समार्गस्य पदारेणेपथानेऽपि षषिभावस्य पौतता', गइन । तर पुरुषार्थी निषेधो विधीयते । सत्येव विहित रनि चेन्, तथापि हि तथा एषैव अतिर्मूलं भविष्यति ; दधो- रपाम्याम् । अतो थुक्रः श्रुत्या प्रकरणवाध इति। अथ मतम्- 'पविरोधेन दुर्वकं प्रबलेन निराक्रियते; न तु खपावल मित्येव दुर्यसत्य हिंसा न्याय्या । वह प्रकृतक्रियया कर्तुः सम्बन्धे प्रकरणबाधः अतो न केवलकावतेति । ननु पुरुषमाचार्थोऽनृतविषेषः सत्येव सिद्धः, स एव ऋतुगत- पुरुषार्थोऽपि भविखनौनि कि मनेन विशेषनिषेधेन ? का तथाः प्रतेरियं श्रुतिल मिति चुगम् ; सामान्यविशेषतया मूलमूणि- भावासावात्। एवं तर्हि सर्वविशेषमामिमा सामान्य सति- विसनिषेधख प्रकरणावापावाचा क्रतुगतपुरुषविशेषे अनुवादो स, तस्य प्रत्ययार्थत्वेन प्राधान्यादित्युतम् । स्थादेवं यदि कर्तुः १- ऽपि न शेषशेषिभावस्य औतत्वमा' इति क, झ, भ, ट, । - रतदवारं 'ब'-इति पद मधिक गझन-ट-पुलनेषु । ..

·(१५. मा.) .. प्रत्यचार्यावं स्थान, न लेतदखि अनन्यसम्धस्यैव शब्दार्थलात् । अवश्याभिधातव्यया भावनयवाक्षेपात् कर्तुः प्रतौतेः। न च "w: कर्मणि "-इति मतिबलात् कर्तुः प्रत्ययार्थता; तस्याः सतेथे- कयो रित्यनेनेकवाक्यत्वे प्रत्ययाभिधेयत्वेनोच्यमानयोदित्वैकत्वयोर्या- वर्तकवेनैव कर्तुः समर्पणात्,- कर्तृदिवे दिवचनं ककवे एकवचन मितिः चतो भावमया संख्या वा पापादेव कर्तुः प्रतीतिः सिद्धेति न म प्रधानतथा प्रत्ययाः; अतः क्रियाया एव प्राधान्यात् तस्या एवाङ्गत्वेनानृतनिषेधो विधीयते । न च स्मृत्या पुरुषार्थतया विहि- तस्थानृतवदननिषेधस्य कथ मिह प्रकरणात् कवर्थ तेति वाच्यम् ; "खादिरो यूपो भवति"-"खादिरं वौर्यकामस्य"-इतिवत् संयोग- पृथक्केनोभयार्थवमिः। उहि-"एकस्य भयत्वे संयोगपृथकम्”- इति । अतः सत्य मेव वदेदिति दर्थपूर्णमामाङ्गत्वेनानृतप्रतिषेधस्य विधिरय मिति सिद्धम् । तदाह कात्यायन:- “इद मह मिति वा सत्यवाद्यतः, कर्मात मुत्तरे सत्यवदनम्" इति । तस्मात्ते यश इति । पाखिना देवानां यशोऽपि यशःप्रति- पादनाय प्रशस्तम। 'एवम्' “अग्रे तपते"-इतिमन्त्रवत् । इद मह मिति किवाविशेषणवानपुंसकम् ५ ॥ १-पा.सू. ३.8.46 २-पा० सू० १.४.२२ । ३- विक्षितस्यातोऽतवदननिषेधस्य-इतिज, झ, भ, ट। .- 'कर्मार्थतेति'-इति वादिषु । ५- ५-इहैवोपरिखान (३.६.२.१२.)। 4- ऐ ब्रा० २.१.१। 'खादिरं खर्गकामो वौर्यकामो का'-इति पाप • सू. ७१.११॥ मौ. सू०.३.५। वा० सं० १.५.२। है-ौ. सू० १.१. ११,१२ । औ• सूर ·२२ ॥ शतपथब्राझणम्। (१५. १बा.) मन्लेणभ्युपेतस्य व्रतस्य प्रसङ्गादिसर्जन माह- “अथ मस्थित इति । अत्यविसर्जनमन्त्रस्य अय मर्थः,- व्रतोपायनात् प्रागहं य एव मनुष्योऽस्मि, व्रतं मुक्त्वा स एव मनुष्यः इद मस्मि । न तु व्रत- समये दूव' देवः । इद मिति क्रियाविशेषणवानपुंसकम् । नवमौ मनुथ्यो व्रतसमयेऽपि मनुष्य एव, तत् कि मुच्यते य एव मनुष्योऽस्मि स एवेद मस्मौति ? तत्राह- "अमानुष ऽवेति। मनुष्योऽपि हि तदा अन्यात्मकत्वात् सत्यवदनादा देव दवेत्युकम्, व्रतत्यागे तु कृते व्रतारम्भात् प्रागिव खभावमिळू मनुष्यत्व मेवेति । मनु यथा व्रतोपायने अनृतात् सत्य मुपैमौत्युक्रम्, एवं तत्त्यागे सत्यादनृत मुपैमौति किं नोक मित्यत आह- "न हौति । महत उत्कर्षात् (देवत्वात् ) प्रच्युतत्वेनात्यन्तनिकृष्टमानुषत्व- प्राप्तिकथनस्य परुषत्वादनवकल्पनं तदाह- “तदु खल्विति ॥ ६ ॥ व्रतप्रसङ्गादागतं तद्विसर्जनं समाप्य पूर्वधुर्यजमानेन ब्रतानन्तरं यत् कर्त्तव्यं तत् प्रतिजानौते- “अथात इति । यतो व्रतानन्तर मशनानशनापरनामक मारण्याद्यशन मेव यजमानेन कर्त्तव्यम्, 'अतः' तदनन्तर मेव तस्य निरूपणं क्रियत इत्यर्थः । १- "व्रतं विसृजते येनोपायात्” इति का श्रौ.सू. ३. ८.२६ । 'पूर्व हि व्रतग्रहणे हौ मन्त्रावुक्तौ व्यमे व्रतपते इदमह मिति वेति (का. श्री. • सू० २. १. ११.), अत्र इद मह मित्येव मन्त्रः श्रुत्यभिमतः"- इति हरिखामिनः। श्रुतिश्च सा इहैवाने अश्व्या-१. ६. ३. २३ । २- मन्त्रपाठः खलु वा०सं० २. २८.२ हटव्यः । ३- नपुंसकत्वम्-इति झ, ठ, ८ 'यात्मात्मकत्वात्-इति झ, 'सात्मकत्वात्' इति ड । ५- 'उत्कृष्ठात्' इति । ६- नास्त्येतत् पदंड-पुस्तके । ४ ·(११० १वा.) ॥प्रथमकाण्डम् ॥ २३ प्रतिज्ञातस्थाशनानशनपक्षस्य प्रशंसा केवलानशनपक्षं निरमित मुपन्यस्यति- “तदु हेति। 'तत्' तस्मिन्नमनानशनविषये सवयमः पुत्रः ('मावयमः') 'अषाढ़'-नामकः, सर्वात्मना अशनत्याग मेव व्रतं मेने। तथा मन्यमानस्याषाढ़याशय माह- "मनो हेत्यादि। अनुप- न्यस्त मपि मनुष्यस्य मनः 'श्रा' समन्तात् जानन्ति । अतो योऽसौ यजमानों व्रत मुपैति, एष नः प्रातरवण्यं यक्ष्यत इति ज्ञात्वा 'विश्वे' सर्वे 'ते' देवाः व्रतदिवसे यजमानस्य ग्टहानागच्छन्ति । 'उपवमथ'-नामनिर्वचनेन देवाना मागमनं दृढ़यति- “तेऽस्येति। 'उप' समोपे यजमानस्य वसन्ति देवा अस्मिन्निति पर्वदिवस 'उप- वसथ'-नामक इत्यर्थः ॥ ७॥ अस्तु किं ततः? इति चेत्- “मनुय्येविति । रहे मनुष्येवा- गतेषु अननत्सु 'यः कश्चिद्यजमानः स्वयं पूर्व भूनौतेति यत्तदेवा- नुचित मिति वितर्कयामः; अथ यः कश्चिद् देवेष्वननत्सु पूर्वो ऽनौयादिति यत्, तस्यानवक्तृप्तिः किमु वनव्या ? कैमुतिकन्यायफल माह- "तस्मादिति । 'उ'-दत्यसन्देहे। तस्मादेव हेतोः प्रशन- वर्जनलक्षणेऽर्थ नास्ति सन्देह इत्यर्थः ॥ ८॥ अषाढ़ेन चेन्मुनिना निर्णै तो ऽनशनपक्षः, तर्हि स एव परमार्थः; कथ मनानशनपक्षः ? इति चेत्, प्रस्थापि मुनिनेव याज्ञवल्क्येन मोपपत्तितो निर्णंतत्वादित्याह- “तदुहेति। तदु' तस्मिन्नप्यश- नानशनपत्रे याज्ञवल्क्य उपपत्तिम् 'उवाच' आह । अशनानशनलक्षणखमतसमर्थनाय प्रत्येकपक्षौ दूषयति- “यदौ- ति । दैविके हि कर्मणि देवान् प्रत्युद्दिष्टस्यैव हविषः प्रथम मनुप- ।

·२० ॥शवयवाचबम्। (१५. मा.) 3 योगः, काम मन्यय; पिथे पुनरतिनियमाइविषोऽन्यदपि पनुप- योग्य मिति पिवदेवत्यता मापादयतौति याज्ञवल्क्यस्थाशयः । तत् किं दैविके कर्मणि प्रागपि भोक्तव्य मिति यः, त मात्रय मजानानः शाइते; तं प्रत्याह- "यधु रति। 'यधु' यदि वनाति, तदा प्रशिशिषतो देवानतिक्रम्य स्वयं भुक्तवान् स्यात् । अशनानशनपश्योरुभयोरपि दोषश्वेत, का गतिः? रति (तचाह-“म यदिति।) 'यद् द्रव्य मभित मप्यमशितवद् भवति, तदन्नौयात्। किं तदिति तदाह- “यस्येति । 'यस्य' द्रव्यस्थ सम्ब- न्ध्यचं 'विः' देवा न पन्ति, तदशित मपि मद् अनशितवद् भवति । तथाले बचोदौरितदोषदयाभाव माह- “म पदिति। अशना- देव न पिलदेवताबम; अन्यमानस्य देवायोग्यवादेव न देवाना मतिक्रमः ॥६॥ अथ किं वं प्राम्यद्रव्यम् ? रति तदा- "म वा रति । भारण्यग्रहणं प्रकृतदर्शपूर्णमासवियतिरिकोपक्षणम् । 'वृच्छ वृषोद्भवं फलम् । १- नास्त्येषोऽशा ठ-पुस्तकादन्यत्र । १-'बशनान पिटदेवतात्वम्, वस्यान्नस्यादेवयोग्यत्वादेव न देवाना मति- क्रमः-इति ड । 'घशनानशनपिटदेवतात्वम, बस्य यजमानस्य देव- योग्यत्वादेवं न देवाना मतिकमा-इति , झ, भ, ट। 'बघ किं वाध्यद्रव्यम् ?'-इति ज, झ, , ट; 'षष किं तादृग प्रव्यम -इति ।

·(११० १७ा.) । प्रथमकाण्डम्। २५ भुक्तोपलक्षणत्वे मुनिविशेषव्यवहारं प्रमाणयति- “तदु इति । कृषा नाम कश्चित्, तस्य पुत्रो 'वार्णः', तस्य नाम 'वर्षाः' इति । मुनेर्मत मपवदति- “तदु तथेति। तत्र हेत:- "बौहियवयो- रिति । 'ममीधान्यं तिलमाषादि । उपचिनोतौति 'उपचम्' अन्वेनापि माषपिष्टेन मिश्रितं बौहिपिष्टम्। त्रिचतुरान् यामानपि स्थापितम् 'उपचितं' बड़ भवति इति प्रमिद्धं तदाह- "नौहि- यवाविति। तो माषोपयोगे बौहियवावेव यत उपयुक्तौ स्याताम्, अतस्तथा न कुर्यात् । अतो युक्त मारण्य मेवानीयादिति । तदेवं व्यवस्थितं मकदशनम् ॥ १० माहवनौयेति । तां रात्रि माहवनौयागारे गाईपत्यागारे वा भयौत। तत्रैव शयने हेतुः- “देवान् वा इति । 'उपावर्तते' समीपे ते । 'अधः भयौत' न पुनः खट्याद्युपरि; यत उपरि स्थितं श्रेयांस मध एव स्थिताः उपचरन्ति ॥ ११ ॥ अथ प्रभाते अध्वयोः कर्तव्यता माह- "म वा इति । 'मः' प्रसिद्धोऽध्वर्यः प्रथमेन कर्मणा अप एवाभिमुख्येन प्राप्नोति । किं तत्प्रथमं कर्म ? तदाह- "अपः प्रणयतीति । एतचापां प्रणयनम्, "अथ संयौति" इति वक्ष्यमाणसंयवनार्थम् । अतः संयवनात् १- 'मावानपि प्रापितम्' इति ज, झ, भ, ट; 'माखाबपितं'-इति ८ । २- का. औ. सू० २.१. १४, १५ । ३- 'सेवते'-इति ठ। 8- 'खट्वाद्युपरि ; यत उपस्थितं श्रेयांस मध उपस्थिताः' इति ज, झ, भ, ट। 'खट्दाद्युपरि श्योत ; उपस्थितं श्रेयांस मध उपस्थिता'-इति ठ। ५-१प्र. ६वा० श्क• अथवा २० २बा श्क।

·॥शतपथब्राझणम्॥ (१५० १७०) प्राक् प्रणैतानां नाशे पुनः प्रणयनं कार्यम्; ते तु संयवने तमाशे ऽपि प्रयोजनस्य जातत्वाब पुनः प्रणेतव्यम् । मनु अन्तर्वदि प्रणौता निनयति' इत्युपरितन-निनयनार्थं पुनः कस्मान प्रणयन मिति चेत्, न ; संयवनप्रमतौ तामा मेवापां प्रतिपत्तिमात्रम्, तो न तदपां प्रणयनस्य प्रयोजकम् ; न हि चालाले प्राशनं कृष्णविषाणां प्रयुते । अथोभयं माधयतः प्रणयनस्य कथं संयवन मेव प्रयोजनम्, न तु अन्तर्वेदि निनयन मिति चेत्, (न'); “पूर्णपात्रं निनयति"- इति द्वितीयया अपां संस्कारकर्मत्वातौतेर्निर्नयनस्योपयुक्तसंस्कार- तथा प्राशनवत् प्रतिपत्तित्वात् । संयवने तु समानप्रकरणे शाखा- न्तरे "प्रणीताभिः (हवौंषि) मंयौति"-दूति हतौयया अपां संयवनं प्रति गुणत्व प्रतीतेः । अतः संयवनार्थ मेव प्रणयनम् । उक्त प्रणयनं प्रशंसति- “यज्ञो वा इति। अपां यज्ञसाधनतया यज्ञरूपत्वात्तविस्तारात्मकस्य प्रणयनस्य यजविस्ताररूपत्वात् प्राश- त्यम् ॥ १२॥ उत प्रणयन मनूद्य कस्खेति व्यातिचतुष्टयात्मकं मन्त्रं विधत्ते- "म प्रणयतीति। हे प्रणीतोदक! को नाम त्वां यज्ञेन 'युनति' 'संयोजनस्य'-इति ड। २- इहैव २.२.२। का•ौ०२.५.११,१२। ३- इह ३. २. १.१८,२८; काश्रौ० ७.३.२८ ; तै०सं० ६.१. २. १५ । - अयोभयसाधनता'-इति ड। ५- नैतत् पदं ठ-पुस्तकादन्यत्र । 'प्रणीतेन'-इति ज, झ, भ, ट, ड । -बाप औ सू० १. २४.३। ६-वा० सं० १.६.१-४। इहैव ६. ३.१ । - ·(११० १वा.) प्रथमकाण्डम् ॥ योक्तुं समर्थः ? यः समथः ‘मः' युनक्ति। 'कस्मे' त्या प्रयोजनाय युनक्ति ? यस्मै युननि, तस्मै युनक्ति। योजने कर्ता प्रयोजनध दुर्ज्ञान मित्यर्थः । व्याहियन्त इति 'व्याहतयः' मन्त्राः; दुर्जा- मत्वाभिधानात्, अनिश्चित्य वचनाच' 'अनिरुताः' । व्यातिविशे- षणस्यानिरुतात्वस्य प्रयोजन माह- "अनिरुतो वा इति । अमिर्जातो हि पदार्थः क इत्युपयुज्यते । अतोऽसावनिरुक्तः प्रजापतिश्च 'कः'- इत्युच्यते । “को ह वै नाम प्रजापति" इति श्रुतिः। अतः श्रुतिसाम्यात् प्रजापतेरनिरुतत्वम् । अथवा वाचकमन्त्रोच्चारण मन्तरेण मनसैव (ध्यात्वा') प्रजापते हेमादपि प्रजापतिरनिरुतः । “यत्तूष्णौं तत्प्राजापत्यं स मनसा जुहोति, मन व हि प्रजापतिः'- इति श्रुतेः। अस्खनिरुतः प्रजापतिः, प्रस्तुते कि मायात मित्यत पाह- "प्रजापतिर्यज्ञ इति। "प्रजापतिर्यज्ञ मसृजत"-इति यज्ञस्रष्टत्वश्रुतेः कार्यस्य कारणदभेदात् । तथा “एष वै सप्तदशः प्रजापतिर्यज मन्वायत्तः" इति सप्तदशसमुदायात्मकस्य प्रजापतेः १- 'निश्चित्य अवचनाच'-इति ठ। २- 'इति पर्यनुपयुज्यते'-इति ठ। ते. • ब्रा० २.२.१०। नास्त्येतत् पदं ठ-पुस्तकादन्यत्र । ५- "यनिरुक्तं वा उपांशु'-इति, "बनिरुक्तं हि मनो ऽनिरक्तं ह्येतद् यत् तूष्णीम्" इति चेहेव (१.३. ५. १०, २. 8. 8. ५.)। ६- ० सं० ६.६.१०.३। “मनोऽसि प्राजापत्यम्" इति तत्रव १.६. २. १२, "मनो वै प्राजापत्यम्" इति च १. ६. १०.४ । 'श्रुतेः स त्वनियक्त'-इति ज, झ, भ, ट। - तै० बा० १.७.१. । ऐ. ब्रा० ७. ४.१ । “प्राजापत्यो यज्ञः"- इति तै० सं० १.६.१.। &-ते. स. ९.६.११.१। - ४. - - ·॥शतपथबामणम्। (१५० १बा.) । सकलयज्ञानुगमश्रुतेः। अनुगच्छतच सामान्यादेोके न पृथक् अनुगन्तव्यः ; व्यक्तावभिमानदर्शनात् । यस्मात् प्रजापतिर्यज्ञः, अतः अनिरुताभिर्यातिभिः प्रणयनाद निरुतप्रजापत्यात्मकतया अनिरुतं यज्ञ मेव 'युनक्ति' प्रारभत इत्यर्थः ॥ १३ ॥ प्रशब्दोपात्तप्रकर्षसूचितप्राथम्यद्वारा प्रणयनं प्रागस्तावौत्- "यचो वा इति। तच नयतिपदोपात्तप्रापणात्मकविस्तारदारत इति 'पथापः' इत्यस्यावयवार्थयर्यालोचनयापि विधा' स्तौति- “यदेवेति। अनियोग एवकारः। न नियोगेन प्रागकरीत्या खतिः, किन्वेव मयस्तीत्यर्थः । श्राप्नुवन्ति सकलं जगदित्यापः । तादृशा मपां प्रणयनात् प्रथम मेव सर्व माप्तं स्थादित्यपि प्रशस्त तत्प्रणयन मित्यर्थः ॥१४॥ अथवास्य कर्मो यदेवाङ्गं प्रापयितव्य मध्वर्यादयः प्रमादान प्रापयन्ति, तवैकल्यम् उदकाचमनप्रोक्षणदिना' परिहरन्त पाप- यन्ति । अतोऽप्याप इति तत्प्रणयनं प्रशस्तम् ॥ १५ ॥ न केवल मवयवार्थपर्यालोचनया, उदकप्रभावपर्यालोचनयापि प्राभल्यं वा मारभते- “देवान् इति। असराय रक्षांसि च 'अमररचमानि'। “अनसन्तानपुंसकाच्छन्दमि"-इत्यमन्तत्वात् ममा- १- 'सामान्यादेलेकिशानुगन्तव्यः । व्यवाद्यभिमानदर्शनात् प्रजापति- यंज्ञा-इति ज, झ, भ, ट। २-मास्येतत्पदम् ड-पुस्तके । ठ-पुस्तके तु 'देवा'-इति । • 'थाप्नुवन्ति'-इति ड ,। 8- 'शस्तम्'-इति ज, झ, भ, ठ। 1- 'उदकप्रोक्षणाचमनादिना'-इति ।

·(१५० १७०) प्रथमकाण्डम्। २९ .. मान्तः । 'न यच्यध्व इति' यटुं न सभध्वं यूय मिति वदन्तो 'ररचुः' प्रतिबन्धयेयुरित्यर्थः ॥ १६ ॥ ततो देवा इति। इत्यं प्रतिबद्धा देवाः 'एतम्' अलक्षणं वजं ददृशः। अपां वज्रत्वं “ता एता पापो वजीभूत्त्वा"-इत्यादि श्रुत्यन्तरे प्रसिद्धम् ; तदाह- “वो वा इति । न केवलं प्रसिद्धिबलाइज्जत्वम् उपपत्तिबलाचेत्याह- "वजो हौति। उपपत्तेः प्रसिद्धिं वै-शब्द आह। तां प्रसिद्धा मुपपत्ति दर्शयति- "तस्मादिति। यस्मादापो वज्रः, तस्माद् एता प्रापः 'येन' पथा गच्छन्ति, तं पन्थानं 'निन्वं' गत्तै कुर्वन्ति। गत्वा वा 'यत्र' बणगुल्मादौ उपतिष्ठन्ते, तत् 'निर्दहन्ति' निःसारं कुर्वन्ति । (ते') देवाः ‘एतम्' उदकलक्षणं वजम् ‘उदयच्छन्' उनप्रकारप्रणय- नात्मक मुद्यमनं तस्य कृतवन्त इत्यर्थः। तस्य वजस्य सम्बन्धिनि 'अभये' तेन वज्रेण परिहतभये', 'पनाष्ट्रे नाशयन्तीति नाजाय- सुररक्षसानि, तद्रहिते, 'निवाते' तत्संस्पृष्टेन वातेनापि रहिते, स्थाने । यथा देवाः कृतवन्तः, तथैवैषा मध्वर्युः ॥ १७ ॥ प्रणयनप्रकार माह- "ता उत्मिच्येति । चमसादिपाचस्योपरि %3 १-पा० सू० ५.४.१०३। २ 'प्रतिवबन्धरित्यर्थः' इति ठ। -ते. • ब्रा० १.७. १.६.७; ऋ० सं० ८.१०. १३ ( अपाम्फेनेन) 8- नात्येतत् पदं ठ-पुस्तकादन्यत्र । ५- 'सम्बन्धिनाभयेन वजेण'-इति ज, झ, भ, ट। 'सम्बन्धिनि "ब- भये" वजेण परिहितभये-इति ड । ९- 'तत्संबन'-इति ।

·। शतपथब्राझणम्। (१५. १वा.) मिक्का पूरयित्वा न पुनः (तेन पाचेण') कुतश्चिजलाशयादुद्धृत्य गाईपत्यस्योत्तरभागे स्थापयेत् । श्रापस्तम्बस्तु स्थापितपात्रस्य स- मन्त्रकं पूरण माह' ; दह तु ब्राह्मणे पूरितस्य स्थापनम् । अत- स्तथैवोक कात्यायनेन- “गाईपत्य मुत्तरेणोदपाचं निधाय"-इतिः । अवश्यं प्राङ् नेतव्याना मपा' किं गार्हपत्यस्योत्तरदेशे स्थापने- नेत्याशय तत्प्रयोजनकथनेन स्तौति- “योषा वा आप इति । अप्-शब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वात्। वृषेति, अग्निशब्दस्य पुलिङ्गत्वात् । "सहपतिना संयुक्त ज्य:-दूत्यग्निविशेषो गार्हपत्यः। तदावास इह लक्षणया गार्हपत्य उच्यते । अत एव तस्य ग्रहत्व मुक्तम्- "सहा वै गाईपत्यः" इति । उदपात्रस्थापनं प्रयोजनान्तरेण स्तौति- “वजं वा इति । 'अप्रतिष्ठितः' असम्बद्धः। "नैन मिति । त मेन मशक्कम, अनुद्य- न्तारं 'मंटणति' हिनस्ति। “हिमायाम्”, “पादौनां इखः" । अतो हिमापरिहाराय स्वयं मबद्ध एवोद्यच्छेत ॥ १८ ॥ उद्यन्तुः प्रतिष्ठा मुक्का उद्यन्तव्यस्यापि प्रतिष्ठा माह- "म यदिति। "ग्टहा वै प्रतिष्ठेति। कोशे स्थापितस्थामेरिव वातादि- स्पर्मविरहातैलण्यस्याविनाशो वज्रम्य प्रतिष्ठा । -ठ-पुस्तकादन्यत्र नेते पदे स्तः । २-ौ. सू. १.१.। ३-ौ० सू० २. ३.१ । एता एवापः प्रणीता उच्यन्ते । 8- 'निधाय" इति 'अवश्यं प्राड नेतव्याः । अपां'-इति ज,झ, भ, ट। ६-४० ८ पं० द्रष्टव्यम् । -पा० सू० ७. ३. - 'स्थापितस्यामेरिव'-इति ज, झ, भ, ट। - ५- पा. सू.४.४.६.। क्रमा०प० । ..।

·(११० १ब्रा.) प्रथमकाण्डम् ॥ तीक्ष्णीभूतः स वज्रः खप्रयोकुरभिमतफलनिष्पादनात् तद्धि- रहदुःखात्मिकां हिंसा मस्य न करोतीत्याह- "तथो हेति। गार्हपत्योपनिष्टे तदुत्तरभागे। ‘वटे गावः सुरते'-इति-वदौ- पश्लेषिकाधिकरणे सप्तमौ ॥१६॥ मादिताना मपां प्रणयन माह- "ता इति। श्राहवनौयस्य मबिहितोत्तरभागे 'प्रणयति' नौवा मादयति' । “एनबन्यतरस्था मदूरे पञ्चम्या:"-इत्यनेन एन । “एनपा द्वितीया"-इति षष्ठ्यर्थ द्वितीया। श्रपा ममेश्च मिथुनता मुपपादयति- “एव मिव हि मिथुनं कृप्त मिति ॥२०॥ ता नान्तरेणेति। अन्तरेणेतिबलादग्नि मिति लभ्यते । तामा मपा मग्रेश्च मध्ये न मञ्चरेयुरित्यर्थः । तत्र कारण माह- "नेदिति। नेदिति परिभये। “अथापि नेत्येष इदित्येतेन सम्प्रयुज्यते परि- भये”-इति हि निरुक्तम् । सञ्चारे हि चर्यमाणं मिथुन मन्तरेण परस्परं मङ्गतयोः स्त्रीपुंमयोर्मध्ये मञ्चारान्मिथुनविच्छेदलक्षण भौतिः ‘मञ्चरान्’ सञ्चरेयुरिति । ( हेतुहेतुमद्भावरूपे) लिङ १-पा० सू० १. ४. ४५ । 'औपश्लेषिको वैषयिको ऽभिव्यापकश्चेत्या- धारस्त्रिधा'-इति सि. कौ. । २- "गाईपत्यसमौपादाहवनौयसमीपं नौत्वा" का० २. ३. ३ १० । ३-पा० सू. ५. ३. १५ । ४-पा० सू० २. ३. ३१ । ५- 'प्रोताहवनौययोरन्तरालेन'-इति का औसू. २. ३. ४.। १. ३. ६ । “सर्वतो भयं परिभयम्” इति तदृत्तौ । नास्त्येतत् पदं ठ-पुस्तके। - 'लिदुर्थे'-इति ठ, ८। ६- घ.

·॥शतपथब्राझणम्॥ (१५. १वा.) लेट् झेरन्तादेशः, “इतच लोपः२"-दूतौकारखोपे, संयोगान्त- सोपः, तथामिद्धत्वाबलोपाभावः । माक्षादुत्तरभागे पाहवनौयप्रणयनं विवक्षित मिति दर्शयितं ततः प्राक्प्रत्यगामादन निषेधति- “ता नातिहत्येति । 'अतिहत्य' उत्तरभाग मतौत्य प्रारभागे। 'अनाप्ताः' उत्तरभाग मप्राप्ताः, प्रत्य- गपि नासादयेत् । तदतिहरणपक्ष मनुवदति- "म यदिति । तत्र दोषं वा मुपोद्दात माह- "अस्ति वा इति। "यन् सपने"-इति मतेः 'भातव्यः' शत्रुः, तस्य भावो 'भाटव्यम्' (शाच- वम्') युवादित्वाहावे अण्", विशिष्टं चाव्यम्। अनेरपां च पर- स्परविनाशकत्वात् महदस्ति वैर मित्यर्थः । अस्तु, किं तत इत्याह- "म यथेवेति । 'तत्' अभिः सह महरि मगेर्यथा 'भवति' खकार्य- निर्वापणरूप मुपद्रवं कर्नु प्रभवति, तथा 'मः' अतिहरन् अध्वर्युः कुर्यादित्यर्थः। १ १-पा• सू० ३. ३. १५६, पा० सू० ३. . २- पा. सू० ७.१.३। 'सञ्चारान्मिथुनलक्षणा भौतिः । सञ्चारान- सधरेयुरिति हेतुः। हेतुसद्भावरूपे लिऽर्थे लेट् । अाकारोऽन्ता. देशः-इति ज, झ, भ, ट, ड। १-पा० सू० ३.४.६७ | ४-पा० सू०८.२.२३ । ५-पा. स.८.२.१। ६- 'प्राकप्रत्यग्भागासादन'-इति । .-'प्रत्यगेव'-इति । -पा. सू० ४.१.१४५। मास्येतत्पदं ड--पुस्तकयो। १- 'चायनान्तयुवादिभ्योऽण'-इति पा० सू० ५. १.१३. ।

·(१ष. १७ा.) प्रथमकाखम्। तथा प्रकरणे का हानिः? तत्रा- “यति। 'यत्र' कर्मणि 'अस्य' प्रणयनपात्रस्य सम्बन्धिनौरप उपस्पृशन्ति चविग्यजमानाः । तत्रोपस्पर्शन मनौ 'भाव्यं शत्रु मुदकलक्षणं 'वर्द्धयेत्' उत्तेजयेत् । अतिहरणस्य वैरकरणसम्बन्धार्थः प्रथमोऽनुवादः, चरमस्त भादव्य- वर्द्धनसमर्थनार्थ इत्यपौनरुत्यम् । अतिहरणपक्षे दोष उक्तः, अनाप्तिपक्षे दोष माह- “या रति। खममये अप्राप्तवात्' तामा मपां कामप्रापकत्वं दुरापास्त मित्यर्थः । इत्थं (तम्') उपोद्दात मुक्का पोहातिक माह- "तस्मादिति। 'सम्प्रत्येवं' सम्यगुत्तरभाग एव, न पुरतो न पश्चात् । पत उकं कात्या- यनेन "उत्तरेणहवनौय) सम्प्रति निदधाति"-इति ॥ २१ ॥ प्रणौताप्रणयनानन्तरं परिस्तरणं पात्रासादनं चाह- "प्रथ तरित्यादि । 'द्वन्दं दे दे। “इन्दं रहस्यमर्यादावचनव्युत्क्रमण- यज्ञपाचप्रयोगाभिव्यक्रिषु"-इति निपातितम्। पात्रपदं यज्ञ- निर्वर्तकानां म्फ्यादौनाम् अयुपलचकम् । अर्थत: प्राप्ती सङ्ख्या मनूध प्रशंमति- “तद्दति। तस्मिन् प्रयोगे एवं परिगणने छते दश सम्पद्यन्ते। विराजश्छन्दयो ऽक्षरेषु दशव मस्ति। प्रथमच यज्ञो ज्योतिष्टोमः। “एष वाव प्रथमो यज्ञो यज्ञानां यजोतिष्टोमः” इतिश्रुतेः । तत्र च नवत्युत्तरमत- १- 'खसमयप्राप्तत्वात्' इति ज, झ, भ, ट । २- नास्त्येतत् पदं ड--पुस्तकयो। ५-ौ सू०२.३.३। 8-पा० सू० ८.१.१५। ५- 'अप्युपलक्षणम्-इति ठ । t- 'विराटछदसो'-इति । - ताना.१५.१ । ऐना. ३. ४. ५। ते०सं० ७. ७. १०, ११ ।

·। शतपथब्राझयम्॥ (१५० १वा.) महाकाः स्तोचियाः। ताखेकोनविंशनिमयया विभन्यमानास दश सभ्यत इत्यस्ति तचापि दश मझ्या। अतो दशमङ्यायोगाद् विरायचयोरेकत्वादिह दशमलासम्पत्त्या विराडात्मको यज्ञ एव माकल्येन सम्पादितो भवति । एवं दशत्वं स्तुत्वा दिशः प्रयोग मनूध स्तौति- “अथ यदिति। 'संरभेते' “रभ रामस्ये", राभस्य कायापक्रमः ; कि मपि कार्य कर्नु मुपक्रमेते ॥ २२ ॥ १ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथभाव्ये प्रथमाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम्॥ . १- 'माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणे'-इति ज, झ, ञ, ट, ड। २-- व्रतोपायनादनन्तर मपां प्रणयनम् तत्पइतिश्चैषा।- अध्वर्युरिणं चमसं सव्यहस्ते कृत्वा दक्षिणहतस्थेनोदयात्रेण स्वयं तस्मिनदक मासिच्य दक्षिणहरलेन चमसं गाईप बस्योत्तरतो निधाय 'ब्रह्मनपः प्रणेष्यामि :- इति ब्रह्माणं पृच्छति । 'वाचं यच्छ'-इति यजमान प्रेष्यति । ब्रह्मा 'प्रणय बचमित्यादि (२. २. ८.) उपांशु पठित्वा 'घों प्रणय'-इत्युच्चै रनुज्ञा करोति, यथाध्वर्युः पूणोति । ततोऽध्वर्युश्चमसं ग्रहीत्वा चाहवनीया. दुत्तरस्यां दिशि वहिदि दर्भेषु प्रणोताचमसं निदधाति । एतदेव प्रणोता. प्रणयनं चोचते । प्रगीताप्रणयनादनन्तरं प्रागोगदगग्रैश्च दभैराहवनीयस्य परिस्तरणं भवति ; गाईपत्वस्य तु प्रथम पुरस्तादुदगणैः, ततो दक्षिणतः प्रागौः, प्रसादुदगग्रैः, उत्तरतः प्रागणैर्दभैः परित्तरणम्। ततः पात्रा- सादनम् । तच्च शूर्णदिपात्राणां समीपे स्थापनम् । तत्पद्धतिश्चैवम् ।- अध्वर्युर्यगमानो वा हे हे पात्राणि गृहीत्वा विनियोगक्रमेण पाहवनौये गाईपत्ये वा यत्र विः श्रपणं करिष्यन् भवति, तस्योत्तरतः पश्चादा निद- धाति । एतान्येव चत्वारि कर्माणीत प्रथमब्राह्मणे कामातानि । .

·१०. रा.) ॥ प्रथमकाखम्॥ अश्व शूर्पञ्चामिहोत्रहुवणौचादत्ते। कुर्मणे का ब्बेषाय वा मिति यज्ञो वै कर्म यचाय हि तस्मा- दाह कुर्माणे वा मिति व्वेषाय वा मिति वेष्टीव हि यजम्* ॥१॥ अध व्वाचं यच्छति। वाग्वै यजो ऽविक्षुब्धो या तनवा इत्युथ प्रतपति प्रत्युष्ट रक्षः प्रत्युष्टा अरातयो निष्टप्त५ रक्षो निष्टप्ता अरातय इति वा ॥ २ ॥ देवा ह वै यर्नु तन्वानाः। ते ऽसुररक्षसभ्य आस- शाद् विभयाञ्चक्रुस्तुद्यनमुखादेवैतुम्बाष्ट्रा रक्षारस्यतो ऽपहन्तिा ॥३॥ अथ प्रेति । उर्वन्तरिक्ष मुन्वेमौत्यन्तरिक्षं वा अनु रुक्षश्चरत्यमूल मुभयुतः परिच्छिन्तं युवायं पुरुषो ऽमूल उभयुतः पुरिच्छिन्बो ऽन्तरिक्ष मनुचरति तद् ब्रह्मणे- वैतुदन्तरिक्ष मुभय मनाष्टुं कुरुते ॥ ४ ॥ स वा ऽअनस एव गृलौयात् । श्रनो ह वा ग्रेि पुश्चेव वा इदं युच्छाल५ स युदेवाने तुत्करवाणीति तस्मादुनस एव रतीयात् ॥५॥ भूमा वा अनः। भूमा हि वा अनस्तुस्माद्या 'यशम्'-इति ग, च। + 'रक्षास्यपहन्ति'-इति का।

·। शतपथब्राझणम्। १९. (१५० रा.) बहु भवत्यनोवाच मभूदित्याहुस्तुद् भूमान मेवैतदु- पैति तस्मादुनस रख रह्नौयात् ॥६॥ यत्रो वा अनः । यज्ञो हि वा ऽअनस्तस्मादुनस एव युजूषि सुन्ति नु कौष्ठुस्थ न कुम्भ्यै भुस्वायै । मुर्षयो पक्षन्ति तदृषीन् प्रति भुस्वायै युजूष्यासुस्ता- न्येतर्हि प्राकृतानि यज्ञाद्यज्ञं निर्मिमा* इति तुस्मा- दुनस एव गृहौयात् ॥ ७॥ जुतो पाय गृहन्ति । अनन्तराय मु तर्हि युजूषि जपेत् स्फर मु तुयधस्तादुपोह्या गृह्नौयाद्युतो युन- जाम तुतो चिमुच्चामेति युतो ह्येव युञ्जन्ति तुतो विमुञ्चति ॥८॥ तस्य वा रतस्यानसः । अग्निरेव धूरमिईि वै धूरथ यु एनढुहन्त्यग्मिदग्ध मिवैषां व्युहं भवत्युथ युनघुनेन कास्तम्भौं प्रऽउगं व्वेदिरवास्य सा नौड़ एव इवि- निम् ॥६॥ स धुर मभिमृति। धुरसि धूर्व धूर्वन्तं धूर्व तुं यो ऽस्मान् धूर्वति तु धूर्व य व्वयं धूम इत्यग्निर्वा 'निर्ममा'-इति छ, भाष्यसम्मतश्च । + 'टहन्ति'-इति ख। t, 'तवलादुपोच'-इति छ । 'तुद्यवस्तदुपोद्य-इति च ।

·(१५० वा.) । प्रथमकाण्डम् ॥ ऽएष धुर्य*स्तु मेतुदत्येष्यन् भवति हविग्रहीष्यास्तुस्मा एवैतान् निहुते तुथो हैत मेषो ऽतियुन्त ममिधुर्यो न हिनस्ति ॥१०॥ बुद्ध मैतदारुणिराह। बईमासशो वा बहु सपत्नान् धूर्वामौत्येतु म स तुझ्याह ॥ ११ ॥ अध अघुनेन कस्तम्भी मौषा मभिदृश्य जपति । देवाना मसि बह्नितम सुस्तितम प्रप्रितमं जुष्टतम देवहुतमम् । अहुत मसि हवि.नं दृहस्व माझारि- त्युन एवैतदुपस्तौत्युपस्तुताद्रातुमनसो हविटलानौति मा ते यमुपति र्षी दुिति यजमानो वै यजपतिस्त- धुजमानायवैतदतला माशास्ते ॥ १२ ॥ अथाक्रमते। विष्णुरुवा क्रमता मिति यज्ञो वै विष्णुः स देवेभ्य इमां विक्रान्तिं विचक्रमे यैषा मियं विक्रान्तिरिदु मेव प्रथमेन पटेन पस्याराथेद मन्तरिक्षं हितोयेन दिव मुत्तमेनैताम्वेवैषु एतस्मै विष्णुर्यज्ञो विक्रान्तिं विक्रमते ॥ १३ ॥ अथ प्रेक्षते । उरु ब्वातायेति प्राणो वै ब्वातस्तद् ब्रह्मणैवैतत्लाणाय वातायोरुगायु कुरुते ॥ १४ ॥ 'धूर्य-इति ख। + 'हविर्सहीष्यं'-इति क। + 'द्रातमनसो'-इति सायणसम्मतोऽपि न कापि मूलपुस्तके दृश्यते ।

·॥शतपथब्राझणम्। (१५० रखा. . ) अवापास्यति । अपहतर रक्ष इति याच किष्कि- डापत्रं भवति युधु नाभ्येव मृशेत् तुन्नाष्ठा एवैत- दृक्षारस्यतो ऽपहन्ति ॥१५॥ अधाभिपद्यते। युच्छन्तां पञ्चेति पुच्च वा इमा अङ्गुलयः पाको वै यज्ञस्तुद्यच मेवैतदव दधाति ॥१६॥ अव प्रल्हाति। देवस्य त्वा सवितुः प्रसुवे ऽश्विनो- बहुभ्यां पूष्णो हुस्ताभ्या ममये जुष्टं गृल्लामीति सविता वै देवानां प्रसविता, तत्सवितुमसत एवैतुद् ग्रहात्य- श्विनो हुभ्या मित्यश्विनावध्व! पूष्णो हुस्ताभ्या मिति पूषा भागदुधो ऽशनं पाणिभ्या मुपनिधाता सत्यु देवा अमृतं मनुष्यास्तुत्सत्येनैवैतद् गृह्णाति ॥ १७ ॥ अथ देवताया ऽआदिशति । सर्वा ह वै देवता अध्वर्युः इर्ग्रिहीष्यन्त मुपतिष्ठन्ते मम नाम हो- ष्यति मुम नाम ग्राहौष्यतीति ताभ्य एवैतुत सह सतीभ्यो ऽसमदं करोति ॥ १८ ॥ युद्देषु देवताया ऽत्रादिशुति। यावतीभ्यो ह वे देवताभ्यो हवौषि पद्यन्त किाणु मुव तास्तेन 'ति'-इति ख। + 'न्ति-'इति ख । + 'ति'-इति ख। 5 'ति-इति का T'ए-इति ग। || नास्टेतत् पदं क-ख-राजकयो । " एतदपि पदं ख-पुस्तके नास्ति ।

·(१५० २बा.) । प्रथमकादम्। मन्यन्ते युदम्मै तं काम समईयेयुर्यत्काम्या पल्लाति तस्माई देवताया ऽश्रादिशत्येवु मेव यथापूर्व इवौषि महोत्वा* ॥१६॥ अथाभिमशति । भूताय त्वा नारातय ऽहुति तद्युत रव ग्रह्णाति तदेवैतत्पुनराप्याययति ॥ २० ॥ अथ प्राङ् प्रेक्षते । स्वरभिविख्येष मिति परिश्त मिव वा एतदनो भवति तुदस्यतच्चक्षः पाप्मुगृहीत मिव भवति यचो वै स्वरहर्देवाः सूर्यस्तुत्खरेवैतदुतो ऽभिविपश्यति ॥ २१॥ अथावरोहति । दुहन्ता दुर्याः पृथिव्या मिति गृहा वे दुर्यास्त हेतु ईश्वरो पृहा युजमानस्य यो ऽस्यैषो ऽध्वर्युयज्ञेन चुरति तु प्रयन्त मनु प्रच्योतोस्तु- स्येश्वरः कुलं विक्षोधोस्तानेवैतुदस्यां पृथिव्यां हइति तथा नानुमुच्यवन्ते तथा न विक्षोभन्ते तस्मादाह हुहन्तां दुर्याः पृथिव्या मित्युथ गैत्युर्वन्तुरिक्ष मुन्वे- मौति सो ऽसावेव बन्धुः ॥ २२॥ स युस्य गाईपत्ये खौषि अपुयन्ति । गाईपत्ये तस्य पाचाणि सासादयन्ति अघुनेनो तुर्दि गाईपत्यार ॥ 'वा'-इति ख, च। 1 'विक्षुबो'-इति ख। + "हेत'-इति च, भाष्यसम्मत। 5 'पुच्चवते' इति ।

·। शतपथब्राह्मणम् । (१५० खा०) M सादयेद्युस्याहवनौये हवौषि श्रपुयन्त्याहवनौये तस्य पाचाणि सरसादयन्ति जघुनेनो ताहवनीय सादयेत् पृथिव्यात्वा नाभौ सादयामौति मध्यं वै नाभिर्मध्य मुभयं तस्मादाह पृथिव्याख्वा नाभौ साद- यामौ'त्युदित्या ऽउपस्थ हुत्युपस्थ इवैनदभार्षुरिति वाऽआर्यत्सुगुप्त गोपायुन्ति तस्मादाहादित्या ऽउपुस्थ इत्यमे व्यु रक्षेति तुदनये चैवैतद्धविः परि- दृदाति गुन्या ऽअस्यै च पृथिव्यै तुस्मादाहाने हव्यु रक्षेति ॥ २३ ॥२॥ (प्रथमप्रपाठके प्रथमाध्याये वा द्वितीयं) ब्राह्मणम् ॥ १ ॥२॥ पात्रामादनानन्तरं कर्त्तव्य माह-"अथ शूर्प मिति । चादानं इविनिर्वापार्थम् । वामिति मन्त्रगत द्विवचनलिङ्गात् उभे मह ादौयेते । अत एव सूचे-“शूमिहोत्रहवण्यादाय” इति । इतरेतरयोग-द्वन्दः । यज्ञो वा इत्यादि। यज्ञाय हि तदादानम् ; अतः कर्म- शब्दः कर्ममाचपरोऽपि तविशेषं यज्ञ मेव ब्रूते। इन्यते अनेनेति 'यसः' इविः । तदिह निर्वापकाले बौहिरूपम् । तदनिहोचवण्या एत- 'मो'-इति ख। १.१.५। १- "बथ हविरावपति"-इतौहेव . १- का औ• सू० २.३.१० । २- वा. सं.

·(वा (१५. वा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ ११ शूर्प निर्वपन् 'वेष्टीव' परिवेषणं करोतीव। पथाचं दर्या भोजनपाये। अतो वेषाय वा मित्युक्तम् । वेवेष्टोत्यत्र परि- रूपोपसर्गो खुतो निर्दिष्टः। “विषु व्याप्ती"। "निजां पयार्ण गुणः सौ-दत्यभ्यासस्य गुणः । अथ सूर्प मित्यादि। अथ-शब्दादमुष्ठेयपदार्थपौर्वापर्वलक्षणं क्रम माङः। अतस्तविशिष्टाः पदार्था विधीयन्ते । मनु चेदनुष्ठेयलक्षणः क्रमः, म च सर्वेषु पदार्थ वेक एव, नैकैकपदाग इति, तविशेषणतया तविधिभिः कथं विधातुं शक्यते ? तह महातविशेषणतया तद्विधानेनैव विधीयता मिति चेत्, न महातस्थाविधेयत्वात् ; तस्य चैकत्वेन नियमेनानेकपदार्थाश्रितस्य क्रमस्यासम्भवात् । नैष दोषः। यथा संयोगादय एकैकवस्तन्यपर्य- वमिता अपि वस्वन्तर मपेक्ष्येकत्रापि पर्यवस्वन्तः तविशेषणतया तविधिभिर्विधीयन्ते, तहत् क्रमोऽपि किं न विधीयते । न शब्देनानभिधानादविधान मितिः मन्तव्यम् ; प्रारुतोपकार वद- नभिहितस्यापि वैतत्यलक्षणक्रमस्वार्थाद् बुद्धावुपस्थितस्य विधि- १- 'निर्वपति' इति ड। २- वा० सं० १.६.५ । ३-जु० उ.1 8-पा. सू. ७.१.७५ । ५- 'एकवलपर्यवसिता' इति । 'संयोगो दिछ'-इत्यादि ज०म० । (- 'मपेक्ष्यैकत्रापर्यवस्यन्तः' इति । -'विधीयेत'-इति । 'शब्दनामभिधान मिति' इति । ६- 'प्रकृती एकार:'-इति ज, भ; 'प्रचतौ प्रकार'-इति । 'चैतदुपणक्षणामस्था' इति ।

·82 शतपथब्राझणम्॥ (१५० वा.) .. सम्भवात् । न चावश्यं वैतत्यसक्षण एव क्रमः ; असि अमावानु- पूर्णपक्षणोऽपि। तथाच, यथा “अध्वर्युटहपतिं दौथित्वा ब्रह्माणं दौरयतौति' का-प्रत्ययेनाभिहितः पौर्वापर्यवक्षणः क्रम एवार्थविशेषणतया विधीयते, एव मत्र पथ-गब्दरभिहितो विधीयत रति कि मुपपत्रम् ? तदुकं जेमिनिना-"श्रुतिलक्षण मानुपूर्य तत्प्रधानत्वात्” इति ॥ १ ॥ वाग्वे यज्ञ इति। यच्छति-पदमविधानानियम्यमानैवेह वाग् विवक्षिता; तस्थाच यज्ञसाधनत्वाद् । यज्ञसाधनता मुपपादयति- "अविषुध इति । वानियमे हि चित्तविक्षोभ हेतोर्वाग्व्यव- हारस्थाभावात् तदैकाय्ये सत्यविकलो यज्ञो यतः मन्पद्यते । डुभेदात्तोपदेशत्वे ऽप्यागमानुशासनस्थानित्यवादिड़भावः' (चुन्ध- खाति ज्ञापकात्)। बुधेति निपातितम् । (एपंचाग्रिहोचवोच्च प्रतपति-) “अथ प्रतपतौति। सूर्य ममिहोत्रहवणे चेत्यनुषङ्गात् तदुभय मित्यर्थः । “निष्टप्ता परातय इति वा” इति । प्रौधनुष्ठानपक्षे यववाक्यस्य, (१) प्राप्त- प्रामाण्यत्यागः, (२) अप्राप्ताप्रामाण्यखौकारः, (३) पुनर्यवानुष्ठाने खौलताप्रामाण्यस्य त्यागः, (४) त्याप्रामाण्यखौकारचेति चत्वारो १- इहैवोपरिक्षात् दीक्षाप्रकरणं एव्यम् ( १२ का• १प्र.)। २- मी० सू० ५.१.१ । ३- 'चित्तविक्षिप्त इति ज, झ, भ, ट, ठ; चित्तविक्षेप'-इति ड । 8- “धागमशास्त्र मनित्यम्" इति प•• ६५ (८.४.१६. म०मा०)। ५-पा.सू. ७.२.१। (-नास्त्येष पाठः -पुलके । .-'बुध इति' इति । -मास्येवडाक्यं ठ-पुस्तकादन्यत्र ।

·(१३० वा.) प्रथमकाण्डम्॥ ए दोषाः । इत्वं बौशिवाक्येऽपि चत्वार इत्यष्टौ दोषा' यद्यपि, तथापि गत्यभावादिकल्प इत्युक्त भट्टाचार्य:- "एव मेषोऽष्टदोषोऽपि यद्रोहियववाक्ययोः । विकल्प पाश्रितस्तच गतिरन्या न विद्यते"-इति। दह पुनर्वाशब्देनाधस्तादप्यनुष्टेन मन्त्रदयपाक्षिकत्वस्य श्रुत्यै- वाभिधानाकोऽपि दोषः। एतदर्थ मेव च “एकार्थास्तु विकल्पेरन्" इति बौहियववदेव न्यायप्राप्तस्यापि विकल्पस्य, वेति खशब्देनोपादानम् ॥ २॥ मन्त्रकरणकतायै माध्यस्य निरामयोपयोगसिद्धये निरसनौ- यानां प्रसहि मार- "देवा हवा इति । 'असररक्षसेभ्यः' इति षष्ठ्यर्थ चतुर्थों । तेषाम् श्रासनात्' संसर्गानौताः । विभेतेर्सिटि । १- 'इत्यसौ दोषः' इति ज, झ, भ, ट, ठ, । मौमांसायां भट्टमतपोषकाचारित्यर्थः । मौ०म० १२ ब.३ पा.। ३- विकल्पो विविधः- व्यवस्थित ऐच्छिकश्चेति । तत्रेच्छाविकल्पे भट्टमते अछौ दोषा भवन्ति । तद्यथा- "प्रमाणत्वाप्रमाणवपरित्याग- प्रकल्पना । प्रत्युष्जीवनहानिभ्यां प्रत्येक मदोषता"-इति । "ब्रोहि भिर्यनेतेवि वाक्यात् ब्रोहयो नियम्यन्ते; एवं यवैर्यने तेतिवाक्यात् यवा बपि नियम्यन्ते ; वयो रेकार्थत्वाद विकल्पः" इत्यादि मो०प०। "प्रतपनं प्रत्युनित मिति वा"-इवि का श्री सू० २. ३. १९ । मन्त्रौतु तो वा० सं० १. ७.१,२। ५- मो. सू. १२.३.१० । अस्मन्मते तु “मन्त्राणां सनिपातित्वादेका- र्थानां विकल्पः स्यात्" इति (२६) सूत्रस्यैवायं विषयः स्यात् । 1-पा. सू. २.३.६२. वा० १। ..

·शतपथबामणम्। (१५. ना.) "भौहोमडवाम"-इत्याम् प्रत्ययः, शुभावश्च । नाशयत्नौति 'माझाः' पासूर्यः प्रजाः, ताव रक्षांसि च 'तत् तेन तपनेना । • तो 'यजमुखात्' यज्ञप्रारम्भाद् अपहन्ति । 'एतत्'-इति क्रियाविशेषणम् ॥ ३॥ अथ प्रेतौति । शूर्पप्रतपनानन्तरम् उर्वितिर मन्त्रेण विनिर्वा- पार्थ प्रकटसमीपं 'प्रेति' प्रगच्छेत् । मन्त्रप्रयोजन माह- "अन्तरिचं वा इति। यथा वृक्षो मूलैः पृथिवौ मनुप्रविष्टस्तिष्ठत्येव, न गच्छति यथा व्याघ्रादिरभितः पाशाभ्यां बवा प्रियमाणः . नैवं पुरुषो मूलवान् ; नाप्युभयतः केनचित् संसर्गिणा प्रतिबद्धः, किन्तु 'परि- चित्रा प्रतिबन्धकासंसृष्टः मन् अन्तरिचे विश्रम्भ चरति । तथैव निर्वस्यमानहविरादानार्थं रक्षोऽप्युक्रविशेषणविशिष्टं सत्त्वं निर्वस्यन्त पुरुष मनुगच्छेत् । अतस्तदेतत्पुरुषेण गम्यमान मन्तरिक्षप्रदे 'अक्षणा' वित्यनेनेव मन्त्रेण 'नाएं हिंसाकररहितम, अत एवाभयं कुरुते। 'उ' विस्तीर्ण प्रतिबन्धकरक्षोलक्षणमूर्तद्रव्य- विरहादिति हि मन्त्रार्थः ॥ ४ ॥ अनम एव (म मालाचा:०) सकाशादणे, कारण माह- "अनोवा रति । अन एव हि प्रथमं धान्यस्याधिकरणम् । १-पा.सू. ३.१.३९ । २- 'यशेन' इति । १- वा. सं० १.७.३। 8- भियमाण-इति ज,झ, भ,ट ,। ५-विसम्भं'-इति ठ, ड। t-'सत्' इति ठ, ड। 6-'मन्तरिक्षं'-इति । -वा. सू. ९.७३ - 'हिंसकरहितम्'-इति ठ। १०-मारत्येष पाठो -पुक्षकादन्यत्र ।

·(११० वा.) ॥ प्रथमकाण्डम्। १५ अनमः सकाशावीयमानं धान्यं 'पञ्चेव' पश्चादेव । किं तत् ? यत् 'भालं' एतत् शाखागतं भवति । “पश्चपचा च छन्दमि"-इति' निपातितम् । शाखाशब्दाछान्दमत्त्वेन छस्य विकल्पितत्वादण । यत् 'अये' सहप्रवेशात् प्राक, अनसि स्थितम् । अत एव ग्रहिण माया अनुपहतं तदेव यज्ञसाधनं करवाणैति योग्यत्वे हेतुः । तस्मादनस एव सकाशात् मोऽध्वयुर्टीयान गालातः ॥ ५ ॥ प्रथानमोऽप्यये खसादानौयमानं मूतस्थ मेव किं न निरूप्यते ? इत्यत आह- "भूमा वा इति । मूतस्थं बेवाल्पम्, ततो निरूप्यमाणं रविः हिंमितभिवावहेवा न टोयुः । अपि मर्यते हि "श्रात्मानं पौड़यित्वा तु भिक्षां यः सम्प्रयच्छति । मा भिक्षा हिंमिता ज्ञेया न मा ग्राह्या कदाचन"-इति । बहोर्भाव: 'भूमा। भवितरि भावोपचारः अतिशयार्थः; मूर्तिभूतं ब्रह्माण्य मेवायं पुनातौतिवद् । अतो बडतरं भूमा अन इत्यर्थः । तस्यार्थ शोकप्रसिद्धि माह- "भूमा हौति । प्रसिद्धिं खोकव्यवहारेण साधयति- 'अनोवाद्यम्' अनमा वोढु माँ तदि- त्यादि । तदेतदनस्थं इविरुपयच्छन् भूयिष्ठ मेवोपैति । श्रतो हिंसित-भिक्षा निराशता ॥ ॥ १- 'एतत (B. पतते A. 0.!!)-इति । २-पा० सू० ५.३.५३ । ३- 'माशय-इति । 8- 'योग्य मनसो ग्रहणे'-इति । ५- मूतम् बडम, मूतस्थम् = बद्धावस्थम् । बम को. २. १.६५ । (-पा.सू... १५७।

·शतपथब्रामणम्। (१५. वा.) अनस एव परणे हेवन्तर माह- "यज्ञो वा रति । यज्ञ- साधनवादनसि साधनस्तुत्यै यज्ञत्वोपचारः । इज्यते अनेनेति करणे एव वा नङ् प्रत्ययः । वै-मन्दस्तस्य विधिश्रुतिमिळू यज्ञमाधनवं स्तोतुं स्मारयति । न केवलं श्रुतिमिद्धं तस्य तत्साधनवम्, अपि तु प्रत्यक्षादि- प्रमाणैरपि तस्य साधनत्वं सिद्ध मित्याह- "यज्ञो हौति । अनमोऽसाधारये हेत्वन्तर माछ- "तस्मादिति । यस्मादनस एव ग्रहणम्, तस्माद्रहणमन्त्राः “धूरस्थ इत मसि इविनि मित्यादयः अनोऽवयवलिङ्गा दृश्यन्ते ; न पुनः कोष्ठगतस्य कुम्भी- गतस्य वा धान्यस्य । कुम्भी-शब्दस्तविठं धान्यं सक्षयति, “मच्चाः कोन्तौतिवत्' । लुप्तनिर्दिष्टा षष्ठी। अषिमत माह-"भवाया इति । षष्ठ्यर्थ चतौँ । तस्मिन् पचे भस्वायाः के मन्वा इत्याह- "तहषौनिति । उल। तदा तु तान्येव यजूंषि भस्वायाः प्रतिपादकानि स्युरि- त्यर्थः । अनःपचे हे अनः! यत् वं 'धूरमि' ल मुद्भूत मतलं विनि मसौति । भस्वापक्षे तुहे भस्खे ! इत्येव विशेषः । . -पा० सू. ३. ३.६.। २-वा० सं० १.८१, २,६.१। "तात्स्यात् तथैव ताइात् तत्मामीप्यात् तथैव च । तत्माचर्या तादर्थ्याज् ज्ञेया वै लक्षणा बुधैः” इत्यादि ल० म० । 8-पा.सू. २.३.१२. वा.१। ५- 'यज्ञभखाया-इति अ, । भस्त्रा धनिर्मितं पात्रम, वदेवेश पात्रौत्युच्यते । एतच पक्षयं का औ• सू० २. ३. ३८ वष्यम् ।

·(१५. खा.) ।प्रथमकाण्डम् ॥ मन्बदारिद्र्य व कस्मात्तान्येव ! अन्यानि चेत्, भस्वायाः के मन्ना इत्यत पार-तान्येतीति । तैरेव यजुभिर्यहणे' यानि यजूषि प्रकतावनस्यासन्, तान्येवैवं मति विकतो भस्त्राया मपिर तथावस्थापि किं फल मिति चेत् तचाह- "यज्ञादिति । यज्ञमाधन मन प्राश्रित्य महत्प्रयुज्य तत इद मुक्कैव यजं भवा- दिकं 'निर्ममै अनुतिष्ठानि इत्येव मनुष्ठातराशय इत्यर्थः । मनु प्रतावेव पचान्तरं भस्वा यथा यवः, तत् कि मुच्यते पाहतानौति । सत्यम। प्राकृत मुपदिश्यमानं यथा प्रथमं वैलत- खतिदेशाचरमं प्रतीयते, एवं स्वशब्देनाभिधानात्प्रथमप्रतिपत्तेरेव प्राकत मुच्यते ; तलचितापूर्वसाधनत्वात्तु पश्चात्मतौतेखाविक्षति- वदिशतिः ; अतो भस्वाया मपि यववदुपदेशादेव धर्मसम्बन्धी नातिदेशात्। नौहीनवन्तीति अपूर्व नौहयः प्रकृतिद्रव्य मव- इन्तौति यथा, तथानेन पदेनापि भवाविपरिग्रह रति ॥ ७॥ . पाचौतो ग्रहणे धर्मविशेष माह- "तो पाथै इति । 'तो' अपि तु यदि पाया खौथात्, तदा धरोषाधभावेन तदुप- १- 'बन्यानि कानि चित् भस्त्रायाः किं न विधीयन्त इत्यस बाह- -इति । २- 'एतबपि तैरेव यजुभिहणम्'-इति ठ। ३- 'विहितमस्त्राया'-इति ठ, 'तान्येव भस्त्राया मपि'- इति । 8- 'सवात्मवत्प्रयुज्यत इद मुक्तीव-इति ज, 'सत्प्रयुज्यत इदमुक्कैव'- इति झ, 'सवत्प्रयुज्य तदनुस्कैव'-इति । ५- 'भस्वातु यथा यव-इति न, झ, ष, ट; 'भस्वा न तु विकृतौ यथा यवा-इति । - 'पायो-इति ज, झ। . "(पाचे) पचभ्यर्थे चतुर्थी । पान्या"-इति का.सू.. (२.१.२८.)।

·॥ शतपथब्राझणम् । (१प्र. वा.) " - स्थानविरहदमनुष्ठानहतं व्यवधान मन्तराय मन्तरेण तत्प्रकाशक- यचूंषि “धूरसि"-"देवानाममि”-इत्यादीनि जपेत् । तचैव धर्मान्तर माह- "स्पय मु त ति। तस्मिन् पाचौपचे तस्था अधस्तात् रुपय मुपनिधाय ग्रीयात् । यदाह कात्यायन:- "पाच्या वा कफ्योपहितायां धुरोषारोहणनि पाचौविले जपतौति। अनमो ग्रहणे स्फ्योपहितपात्रौतो प्रहणे ऽतिशयितं प्रयोजन माह- “यतो युनजामेति । योऽयं रूपय माश्रित्य 'युनजाम' यथेन योगं प्राप्तम्, ततस्तस्मिन्नेव रुपये 'विमुच्चाम'-इति वियोग मपि करवाम। योगवियोगमामानाधिकरण्यसिद्धिः । स्फ्योपहितपाचौतो यहणपत्रे अनःपक्षादतिशय इत्यर्थः । श्रय मत्राभिप्रायः।- अनमो निर्वापपचे हि जुहपस्तौ प्रकटस्य धुरोर्निदध्यात् । पाचौतः पुनर्निर्वापे तदाधारभते स्पये तयो- निधानं विमोकः। तदुर कात्यायनेन- “ताची इति धुरि निदधात्यनसि चेदहणम्"-"स्फ्ये पायां चेत्" इति। तथा अपां L १- तदनुष्ठानविरहादनुष्ठानकृतं'-इति ठ । ए- “धनन्तरायम्” (१६८० ८५०)= अविच्छेदम् (का औ०२.१.२६.)। १-वा० सं० १. ८. १, २, २, ६.१ । का० ० २. ३. १३, १४ । "स्पयो नाम बाडमात्रः खङ्गाकारः काठविशेषः" इति त. सं. १. ६. ८.२. सा. मा० । “स्पयोऽस्याकृतिः" इति का औ• सू० १. ३. २६ । “खादिरः रुपयः" इति चे हैव ३.६.२.१२ । औ. • सू० २.३.२८, २९ । - "यहणादपि"-इति । 'योऽयं'-इति ज, झ, भ, ट; 'यमेव'-इति ठ; 'योग'-इति । -वा० सं० २.१६.१। t-ौ.सू. ३.६.१६, २० ·(१०० वा.) ॥ प्रथमकाण्डम्। प्रणयनं च रुपयेन महेत्युक मापस्तम्बेन- "स्पोनोपसचाविषिच्छन् हरति" इति । एवञ्च रुपयेनैव योगः, स्फ्य एव वियोगात्मको विमोकोऽपौति पाचौतो ग्रहणे योगवियोगयोः सामानाधिकरण- लाभोऽतिशय इति । अथ तयोर्वैयधिकरण्यात् सामानाधिकरण्योकोऽतिशय इत्या- मञ्च लोकप्रमियनुसरण मतिशय इत्याह- “यतो ह्येवेति । सार्व- विभक्तिकस्तमिः। यत्रव योगः, तत्रैव वियोगो न्याय्यः ; न हि कणे युक्तः, कयां विमुच्यत इत्यर्थः ॥ ८ ॥ अथ धुरः समन्त्रक मभिमर्शनं विधास्यंस्तदुपोहातत्वेन देवता- रूपा तस्याः प्रतिपादयति- "तस्येत्यादिना । "अमिरेव धूरिति यद्धरोऽग्न्यात्मकत्वं प्रतिज्ञातम्, तस्योप- पादनम्- "अमिर्ह वा इत्यादि । अनमो या धूर्बलौवर्दवहनस्थान', तस्थाग्यात्मकल मन्वयव्यतिरेकाभ्यां सोकप्रसिद्ध मिति 'हिं- शब्दार्थः । ता मेव प्रसिद्धिं दर्शयति- “अथ य एनदिति । 'एन' धुराक्षम्, अनसो योगे खलु बलौवर्दा वहक्ति, एषां 'वई वहन- साधनं स्कन्धरूप मङ्ग ममिदग्ध मिव दृश्यते ; पतो नूनं 'धूर' वोढच्या धः अग्न्यात्मिकेत्यवमीयत इत्यर्थः । -ौ. सू० १.१६.८॥ २-पा. सू० ५.३.५७। 1- 'देवतासूर्यता'-इति ड3; 'देवतासूयतां'-इति । "युगस्य प्रान्तौ धाशब्देनोयेते, यावनडुत्खन्धयोपरि निधीयते"- इति का औ• २.३. १३ सू० तु.। 7 ·॥शतपथबामणम्॥ (१५. प्रा.) कटाविर्वापरय प्राशस्त्यातिशयं द्योतयितुं तस्मिन् वेदिवि- हनियोः सम्पत्ति माह- “अथ यजघनेनेति । प्रकटस्थाधःपतनं वारथित मौषादण्डप्रोत्तम्भनार्था मेथी 'कस्तम्भौ'। ईषादयं यत्र मंहतं, ततः प्रत्यग्भागः, तयोरोषयोर्मध्यदेशः 'प्रउगम् ; तच पश्वाद् विस्तृतम, पुरस्ताङ्गमीयः। 'वेदिः' अपि तथाविधा;- "चिंगत्पदा- नि पचात्तिरखी भवति, षट्त्रिंशत् प्राची, चतुर्विंशतिः पुरस्तात् तिरौ” इति श्रुतेः। अतस्तत्मारुण्यात्प्रउगस्य वेदित्वव्यपदेशः "नौड़ एवेति। धान्यनिधानाय परिश्रितप्रदेशों 'नौडः हविर्द्धन मपि परिश्रितम ; परिश्रयणसाम्यात् नौडस्य हविनित्वम् ॥६॥ औपोहातिकं ममन्त्रक मभिमानं विधत्ते- “म धुर मिति। अस्थाभिमर्शनस्य प्रयोजन माह- "अग्निर्वा इति । युगस्य धुरि भवोऽमिः 'धुर्यः' । “भवेच्छन्दमि"-इति यत् । हविर्यहणाय शक- टस्थ परिश्रितप्रदे' पञ्चाङ्गागं यास्यन्, 'त' धुर्यं पौरख्यम् अग्नि मतिकमिथन् भवति । तदतिक्रमे च म कुध्येत् । तस्य प्रमादनाथ 'एतद्' "धूरसौति" मन्त्रोचारणेन 'तम्मे एवागये 'निहुने' अप- .. १- प्रकटनिर्वापस्य-इति ड,८।१-का औसू... ५. १०। "प्रउगं प्राग्युग मौषान्तरम्" इति का औ.स. .. ६.५.१०। 'चतुर्विंशति'-इति जादिषु । ५-०सं०१.२.५. । "प्रकटस्योपस्थरूपा पश्चाट्टागः" इति का सौ.सू. ०.६.६०। •-का.औ. सू. ८.३.२१.। c-पा० सू० १.१.११.। t-'धौरवम्' इति ज, झ, भ, ट; “धौरेयम्" इति । 'सअध्येत्' इति । १९- वा० सं० १.६.१॥

·(१५. खा.) प्रथमकाण्डम्, नयति; अतिकमजनितं खापराधं प्रामय्या प्रसादयति । "झुङ अपनयने" धातुः (श्रदा• त्रा०)। “माघमुस्थामपाम्"-रति तच्छब्दाच्चतुर्थों । यथास्माकं हिंमिता, योऽप्यस्माभिहिंस्यः, 'तं. विविधं शत्रु मेव 'धूर्व' हिंस्थाः । योऽस्मानिति हि मन्लार्थः । तथा सत्येवं प्रार्थितोऽमिरतिकामन्त मप्यध्वर्यु न बाधत इत्यर्थः ॥ १० ॥ तन्मन्त्रोचारणेन शचुहिंसनं महर्षिव्यवहारेण संवादयति- "तद्धेति। 'तत्' तचाभिमर्शनविषये 'एतदारूणिराहं स्म'। एत- छब्दपराम्देश्यं दर्शयति- "बईमासन इति । मासस्थाई मङ्घमासः। "बर्दू नपुंसकम्" इत्येकवद्भावः । अर्द्धमासे ऽर्द्धमासे; पौर्णमास्या दर्भ च । “मबैकवचनाच्च वीणायाम्" इति शम् प्रत्ययः । 'एतत् हम इति सपेरभिप्रायकथनम् । एतत्' इति, धूरपौत्यभिमर्शन मित्यर्थः ॥ १९ ॥ । अथ समन्त्रक मौषाभिमर्शन विधते- “अथ जघनेनेति । 'कस्तम्भौ' व्याख्याता । “अन एवेति । यद्यप्य मन्त्र ईषाभिमर्थने जयः, तथाप्यवयविस्वत्या अवयवोऽपि स्तुतो भवति इत्यभिप्रेत्येत- मन्त्रवाक्यं वोढतमलादिगणकयनेन अन एवोपस्तौति । अभिनष्ट- व्येषा-परित्यागेन तदवयवि भकटं स्तुवतो ऽभिप्राय माह- “उप- १- 'प्रशंस्य-इति ज, झ, भ, ट,८। २-पा० सू०९.४.३। ३-पा.सू. २.२.२। 8-या. सू० ५.8.81 ५- शकटस्य दीर्घ काठ मौवा, तदग्रस्य भूमिस्पर्श मा भूदिति तदा- धारत्वेन स्थापितं काठ मुपस्तम्भनम, तस्य पञ्चाट्टागे ता मौवां स्पृशेदित्यर्थः। (-५०१० श्यया । - वा. सं० १.६.२ मन्नः । का• औ• सू० २.१.१७ ।

·पूर ॥शतपथब्राक्षणम् ॥ (१५०.२बा.) स्वतादित्यादिना। 'धात हप्तम् । देवानां हतिजनने पर्याप्त मित्यर्थः । " हप्तौ” इति भौवादिको धातुः । “ऋकला मायाले"- इति । 'यज्ञपतिर्मा हार्फत्' कुटिलगतिर्मा भवविति मलवाक्ये प्रतिपादनात् करणनिषेध एव 'कला'-शब्दार्थः ॥ १२ ॥ कटस्थारोहणं विधत्ते- “प्रथाक्रमत इति। हे शकट! बां विष्णुरेवाक्रमताम, नाह मिति मन्त्रार्थः । विष्णोरेवाक्रमणं किमिति प्रार्थते ? इति चेत्, तबाह- “यज्ञो वा इत्यादि। विष्णोर्यज्ञस्य च व्यापनसामान्यात् तादात्म्यव्यपदेशः । 'एषां देवाना मर्थे या 'यं' वैष्णवी विक्रान्तिः, दमा मिति पूर्वचान्वयः। का पुनरिय मिति तां दर्शयति- “दद मेवेत्यादिना। वैविक्रमसमये 'दद मेव' परिदृश्यमानं पृथिव्याख्यं स्थानं प्रथमेन पादनिधानेन श्राक्रममाणः 'पस्यार' पालयामास । “स्पृ प्रौतिपाखनयोः” इति धातुः । निगदसिद्ध मन्यत् ॥ १३ ॥ पुरोडाशीयानां प्रौहिणां समन्त्रक मवेक्षणं विधत्ते- “प्रथ प्रेक्षत इति। “प्राणो वा इति। "वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशत्" इति श्रुतेः प्राणवातयोरेकलम्। 'तत्' तथा मति सर्वेष्वेव मूलपुस्तकेषु 'रात' इत्येव पाठः । “रा दाने" अ. प., " शब्द" भू०प० । २- "रनिषेध"-इति डातिरिक्तषु । ३- " झल चलने" भू.प.। 8- वा० सं० १.६.३ मन्त्रो अश्व्यः । का• औ• सू० २.३.१५ । ५- पुनरिहोपरिचात् ६. ३. ६. अव्यम् । मन्नत बा० सं० १.६. | का. औ० सू० २. • सू०२.३.१८॥ -ऐ था. १.४.२.। खा.प.॥ . - ·(९ख० वा.) ॥ प्रथमकाण्डम्॥ ५३ 'ब्रह्मणा' मन्त्रेणैव प्राणात्मकाय 'वाताय' एतत् 'उगायम्' उर- भवनं कौतनम् कुरतेत्यर्थः ॥ १४ ॥ यद्यति । 'अत्र' पुरोडाशीयेषु बौहिषु यदि किचित् तणदिकम् 'पाप' क्षिप्तं भवेत्, तत् “अपहतम्" इति मन्त्रण निरस्वेदित्यर्थः। यदि तु तत्र हणादिकं न भवेत्, तदा पुरो- डागीयं बौहिसमूह मेवानेन मन्त्रण अभिमृदित्यर्थः ॥ १५ ॥ हविग्रहणाय समन्त्रक स्पर्शनं विधत्ते- “अथाभिपद्यत इति । 'अभिपद्यते' बालभते, स्पृशति। हविर्महोतं बघ्नन्तु पञ्चाङ्गुलय इत्यर्थः । मन्त्रगतपञ्चशब्दार्थ माह- “पाङ्को वा इति । “पञ्चपदा पति:""; यज्ञोऽपि धानाकरम्भादिपञ्चहविक इति पञ्चमङ्यायोग- साम्यात् 'पाङ्कः'। तथाच तैत्तिरीयकम्- “धानाः करम्भः परि- वापः पुरोडामः पयस्या, तेन पङ्किाराप्यते; तद्यज्ञस्य पाशाखम्"- इति । 'तत्' तथा सति ‘एतत्' एतेन पञ्चशब्दोपेतमन्त्रोच्चारणेन 'अत्र' अस्मिन् कटे 'पाय' यज्ञ मेव धारयतीत्यर्थः ॥ १६ ॥ १- 'उरभवनकीर्तनम्'-इति ठ-पुस्तकादन्यत्र । २- वा० सं० १. ६. ५ । का० श्रीसू० २. ३. १७, १८ । ३- वा० सं० १.६.६ । का० श्री. सू. २. ३.१८ । 8- ऐ० ब्रा० ६. 8. 8 । मि. छ. सू. ५,६ ख०.१२ सूत्राणि । पञ्च पदानि परिमाण मस्येत्यर्थे पा. सू०५.१.५८ । ५- सं०६. ५. ११. ८ | "महा यवा धानाः, बाज्यसंयुक्ताः सक्तवः करम्भा, जिन्या जागाः परिवापा, पिछविकारः पुरोडाशः, क्षौरविकारः पयस्या" इति ते. सं० १.४.२८ साभा।

·शतपथब्रामणम्॥ (१५. खा.) अथ समन्वक हविर्यहणं विधत्ते- “अथ ग्रहातौति। अनु- ठेयहविर्यहणानुगुण्यं मन्त्रस्य दर्शयति- “मविता वा इत्यादिना। 'देवानां' मध्ये 'मविता' खलु प्रसविता, स्वस्वव्यापारेषु सर्वस्य लोकस्य प्रेरयिता; "सूते प्रेरयतौति मविता"-इति' तबाम- व्युत्पत्तेः । 'अश्विनावध!'-इति । पुरा खलु देवकर्डके यज्ञे चचिना- वध्व! अभूताम्, अतस्तयोरेव बाहुभ्यां हविर्सलामौति अस्थार्थस्य प्रदिपादको मन्त्रभागो युक्त इत्यर्थः । 'पूषा भागदुघः' इति । भागं दोग्धौति 'भागदुघः' भागप्रद इत्यर्थः । “दुहः कब् घश्च”- इति कबघत्वे । तादृशः पूषा पाणितलाभ्यां सर्वस्य जनस्य 'प्रशन' भोज्य मन्त्रम् 'उपनिधाता' उपनिधातु मुपस्थापयितं मौखवान् ; ताच्छौखिकस्तृन् । “न खोकाव्ययनिष्ठेति" कर्मणि षष्ठ्याः प्रतिषेधः । तथाच पूष-देवताथा हस्ताभ्यां हविग्रहणं युततर मिति भावः । इतोऽप्यश्विनोर्बाहुभ्या मित्यादिकं युक मित्याह- "सत्यं देवा इति । 'देवाः' इति यत्, तत् 'सत्यम्'; अमरणत्वेन विनाशा- भावात् । मनुष्यास्तु तद्वैपरोत्यादनृतरूपाः। तस्मादश्विनो भ्या मित्यादिमन्त्रभागोचारणत् देवतारूपेण 'मत्येनेव' नविर्यहणं कृतं भवतीत्यर्थः ॥ १७ ॥ 4 १-वा० सं० १.१०.१ । का. श्री. सू. २. ३.२० । २-निघ• ५.४.२० प्रशष्यम् । निर०७.७.८ -पा० सू०३.२.००। 8-पा०स० ३. २. १५। *-पा. सू. २. ३.६६ ।

·(१५.शा.) प्रथमकाहम्॥ "अनये जुष्टम्" इति देवतादेशनस्थावश्यकर्त्तव्यता प्रतिपाद- यति- "सर्वा हवा इत्यादिना। खखनामग्रहणसम्भावनयोपस्थितानां मध्ये कस्याश्चिदम्यादिदेवताया श्रादेशने सति मह वर्तमानाः । 'ताभ्यः षष्ठ्यर्थे चतुर्थो। तासां देवतानाम् 'असमदम्' अकलहं परस्पर मविरोधं करोति ॥ १८ ॥ प्रकारान्तरेणापि देवतादेधनस्य कर्त्तव्यतां प्रतिपादयति- "यावतीभ्य इति । यत्परिणामविशिष्टेभ्य इत्यर्थः । “कण सु हैवेति। खखनामोद्देशेन एहोतं हविः कण मेव 'ताः' सर्वा देवता मन्यन्ते । कुत इद मवगतम् ? इति चेत्, उच्यते- 'यत्काम्या' यस्य फलस्येच्छया हविर्मशाति, 'तं काम' काम्यमानं फलविशेषम् 'असी' यजमानाय 'यद्' यस्मात् समईयेयुः, तेन कारणेन हविषः सण- रूपत्व मवगत मित्यर्थः । यत्काम्येति यच्छब्दादिच्छार्थ “काम्यञ्च"- इति' काम्यच्, तदन्तात् अकारप्रत्यये हतीयाया लुक् । “तस्मा- दिति । तस्मात्' इविषि देवताना मृणवाभिमानात् । फलप्रदानेन तत्प्रत्यर्पण) तत्र देवतानाम अवश्य मादेष्टव्य मित्यर्थः । अनौषोमौयादिहविरन्तरेऽपि उन मतिदिशति- “एव मे- वेति । 'एव मेव' श्रानेयवदेव 'यथापूर्व' यथाक्रमम, अनौषोमौया- दौनि 'हवौषि' यादित्यर्थः । अतएव मन्त्रकाण्डे आग्नेयहवि- - वा. सं० १.१०.२ । का• औसू० २. ३. २१ । २-पा. सू.२.३.१२. वा०१। ३-पा.सू. ३.९.९। 8-पा.सू. ३.३.१.२। ५-पा. स. ७.१.२६ ।

·१८ शतपथब्राक्षणम्॥ (१५० खा. खा.) हणमन्नानन्तरम् “अनौषोमाभ्यां जुष्टं ग्वामि"-इति' ग्रहण- मनमेष श्राबातः । कात्यायनोऽप्यसूत्रयत्- "एव मनीषोमौर्य यथादेवत मन्यत्” इति ॥ १६ ॥ निरुतशेषस्य ममन्त्रका मभिमर्शनं विधत्ते- "अथेति । "तयत एवेति । 'तत्' तत्र शकटे 'यत एव' यस्मादेव स्थानाद् शाति, 'तदेव' तत् स्थान मेव अनेन मन्त्रेण पुन: 'पाप्याययति' वर्द्धयति। 'भूताय' प्रभूताय महार्थं त्वा मभिशामि, 'रातये श्रदानाय असमृद्धये नाभिशामि, इत्यस्यार्थस्य मन्त्रेण प्रतिपादनान् । सूचितं हि- "भूताय वेति शेषाभिमर्शनम्” इति ॥ २० ॥ अथ समन्त्रक प्रागवेक्षणं विधत्ते- “अथ प्राङिति । “परि- वृत मिव वेत्यादि। परिवेष्टित मेव खल्बनो भवति, धान्य- निधानार्थम; तन्मध्ये अवस्थितस्थाध्वर्योपचुः ‘पाभग्टहीत मिव' कांचकामवादिदोषदूषितमिव द्रष्टुं न समर्थं भवति; तच सह- कारिण बालोकस्याभावात् । कथं तस्य दर्शनोपायः? इति, तदु- यते- अवेक्षणमन्त्रगत-खरितिशब्देन वर्गवाचिना तसाधनभूतो यशो ऽभिधीयते; पहरादीनि च तेन लक्षणया प्रतिपाद्यन्ते । चत एव 'स्वर'-गब्दस्य सूर्यनामत्व मुकं यास्केन- "खरादित्यो भवति । स अरणः, सईरणः" इति । 'तत्' तथा मति एतन्मन्त्र- १- वा० सं० १.१०.१। श्री. • सू० २.३.२१, २२। १- वा० सं० १. ११.१ । 8-का. औ० २.३.२९। ५- वा० सं० १.११.२ । का• औ• सू० २. ३. २४ । 'खा-शब्दस्य-इति जादिषु । -निह.२.४.२ प्रख्यम्।

·(११०वा.) । प्रथमकाण्डम् ॥ करणकेन प्रेक्षणेन खर्-शब्दप्रतिपादित' यज्ञादिचतुष्टय मर्थजातं प्राच्यां दिशि प्रथमत उपलभ्यमानम् 'अतः' अस्माच्छकटस्थानात् 'अभिविपश्यति' अवलोकयति ॥ २१ ॥ अथ समन्त्री शकटादवरोहणं विधत्ते- “अथावरोहतौति । "ते हैत इत्यादि। 'प्रस्य यजमानस्य, य एषः अध्वर्युः 'यशेन परति' हविर्यहणदिकं यज्ञमाधन मनुतिष्ठति, तं 'प्रयन्तं' प्रकटकानात प्रगच्छन्तम् 'अनु'-मृत्य यजमानस्य 'ते' ग्टहाः 'इतः' अस्माइलोकात् 'प्रयोतोरीश्वराः' प्रच्युतिं प्राप्तुं समर्थाः। तथा तस्य यजमानस्य कुलं 'विक्षोधोः' विक्षोभयितुं समर्थाः। “ईश्वरे तोसन्-कसुनौ”-इति' यवतेः चुभेश्च तोसन् प्रत्ययः। अनेन मन्त्रेण अवरोहबध्वर्युः 'तानेव' यजमानस्य ग्रहान् 'अस्यां' पृथिया 'दंहति' दृढ़ीकरोति । " दृहि वृद्धौ” इति धातः। एवं मत्युकदोषनिवृत्ति माह- "तथेति। निरुतेन हविषा महानिसमौपगमनं विधत्ते- “अथ प्रेतीति । "उर्विति मन्त्रस्य प्रागावातं ब्राह्मणम् प्रचातिदिशति- “मोऽसा- विति । “अन्तरिक्षं वा अनु रचवरति"-इत्यादिको यो वाक्यशेषः, 'मोऽसावेव' पचावातस्थापि तस्य मन्त्रस्य 'बन्धुः' अनुकूलः, अतो- चाप्यनुषव्य योजनौय इत्यर्थः ॥ २२ ॥ १-'ख:-शब्दप्रतिपादित-इति । वा० सं० १.११.३ । का० औ सू० ३. ३. २५ । १- 'प्रथावयितुं'-इति । 8-पा. सू. ३.४.१५। ५-खा.प.। पुरस्तात् ३५, 88 ए० ९९,५५० इयम् । -का. औ• सू०२. ३.२६ । वा० सं० २६ । वा० सं० १. ११.। 8 ·(१५. मा.) भारतख इविषः सादनं विधते- “म पखेत्यादिना । बाईपत्ये पापणीचे वा यस्मिनमौ अपणम्, तस्य पश्चात् 'पाचापादनं' निरुतस्य विषः सादनं च कर्तव्य मित्वर्थः । सादनमन्त्रगत-'नाभि-शब्दस्याभिप्रेत मर्थ मार- “मध्यं वा इति। मष्यादिधरौरेवु नाभेमध्यदेशेऽवस्थानात् पृषिया नाभि- रिति मथ मेवोचते। तच्च मध्धम् 'अभयम्' भयरहितम, प्रान्तदेशे हि चौरच्याघ्रादिभयम् । अतः पृथिव्याः सम्बन्धिनि राक्षसादिभय- रहित स्थाने वा भादवामीति मन्त्रभागस्यार्थः। “अदित्या उपखे"- इति मन्त्रस्य द्वितीयभागं व्याचष्टे- “उपस्थ वेति । 'यद्' वस्तु उसने मुटु रचितं यथा भवति तथा 'गोपायन्ति' रसि एतत् 'उपस्थ दूव' उत्सङ्ग इव, उदरमध्य व वा, 'पभाषुः स्तवन इति खलु बदन्ति शौकिकाः । अतश्च यस्मिन् स्थाने भादितं हविः सप्तं भवति, तत् स्थान मुपखाब्देन मन्त्रगतेन विवक्षितम् । अमाधुरिति मञ् भरणे” इत्यस्मात् लुङि विधि शुद्धि । 'गोषा- पति-पति “सुपधूपविच्छि” इति श्राय्-प्रत्ययः । अन्तिमं भाग मापटे-" हब मिनि । “बं वा अदिमिः" इति मुने चदि- तिहि पृथिवी; तस्थाचाधिपतिरमिः ; अचाच गाईचत्वपश्व- स्वा.उ.। १- वा० सं० १. ११.५५ का मौ. सू. २. ३.२० । १-पासू०७२.२ -पासू०३.१.२८॥ ५- ऐ बा० ३.६. । .सं. ३.२.४.७॥ 1- “पतिः एचियाः" इति स.सं० ३.१२ । निर• ०.२.१.३.

·: (१५० वा.) .प्रथमकाहम्। नौयल्पो वा; तौर पमये', तेनाधिष्ठितावै 'पृधि रक्ष- पर्थम्, 'एतद्धविः' भनेन मन्त्रभागेन दत्तं भवतीत्यर्थः ॥ २३ ॥१॥ इति श्रीसायणचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाभे माध्यन्दिनशतपथभाव्ये प्रथमाध्याये द्वितीयं ब्राह्मणम्॥ १- पात्रासादनानन्तरं हविष्यसहित मनो गार्हपत्यस्य पश्चात् प्राोष मवस्थापयेत् । अनः शकटम् ; तच्च युगयोकसंयुक्तं वरत्रापरि- वेरितं च स्थाप्यम् । ततोऽध्वर्युः शूर्याग्रिहोत्रहवण्यावादत्ते । तत धारभ्य हविरावपनपर्यन्तं हविष्कृदाखानपर्यन्तं वा अध्वर्यार्वाग्यमनम्। ततः शूर्याग्रिहोत्रहवण्योर्गाईपत्ये प्रतपनम् । तत उदकस्पर्शनम् । ततः शकटं प्रति गमनम् । तत्समोपे उपवेशनम् । तस्य धुरभिमर्शनम् । ततलब स्थित एवोपस्तम्भनस्य पश्चात् उत्तरा मौषा मालभ्य मन्त्रजपः । वता शकटस्य पश्चान्मार्गेण दक्षिणतो गत्वा दक्षिणचक्रस्योपरि बारोहति । आराय बौहियवादीन् प्रेक्षते । ततस्तत्रत्यरणनिरसनम् । हविरालमनम् । ततोऽयां स्पर्शनम् । पुनरपि हविरालभनम् । ततः सथहस्ते शूर्षे निधाय तस्योपरि उत्तामा ममिहोत्रहवौं निधाय प्रायासीनो मुच्या हवि:- प्रक्षेपः । तत्र मन्त्रेण विग्रहणं, तूष्णौं चतुर्थम् । एहोतं च तत् शूर्पस्य दक्षिणपाचे संस्थाप्य, अपरपार्श्वेऽमिषोमौयहविर्यहणं च तथैव । शकटे यदवशिवं हविस्तदपि पृथक् ग्रहणीयम् । ततस्तत्रैवानस्युपविष्ठः प्राची मिक्षते । ततः शकटादवरोहणम्, गाईपत्योत्तरस्यां गमनम् । ततस्तच्छमें सहविष्कं श्रपणस्य पश्चात् सादयति । श्रपण-शब्देनात्र यस्मिनो हविः श्रपणं क्रियते, गाई पत्यो वा आहवनीयो वा सोऽभिधीयते । तदेतत् सर्व मिह द्वितीयब्राह्मणे द्रव्यम् ।

·। शतपथब्राक्षणम्। (१५० वा.) पवित्र करोति । पवित्र स्थो वैष्णुव्याविति यज्ञो वै विष्णुर्यजिये स्थ हुत्येवैतदाह ॥१॥ ते वै हे भवतः। अयं वै पविचं यो ऽयं पुवते सो ऽय मेक इवैव पवते सो ऽयं पुरुषे ऽन्तः प्रविष्टः माङ प प्रत्युङ च ताविमौ प्राणोदानौ तदेतस्यैवानुमात्रां तस्माद् हे भवतः ॥२॥ अधो ऽपि चौखि स्युः। व्यानो हि तृतीयो हे त्वे भवतस्ताभ्या मेताः प्रोक्षणोरुन्यूय ताभिः प्रोक्षति तद्युदेताभ्या मुत्पुनाति ॥३॥ वृधो ह वा इद५ सुर्व कृत्वा शिश्ये। यदिद मन्तरेण द्यावापृथिवी स युदिद५ सर्व कृत्वा शिश्ये नुस्माद् उचो नाम ॥ ४॥ तमिन्द्रो जघान । सु इतः पूतिः सर्वत एवापो ऽभिमुसुखाव सर्वत इव धय समुद्रस्तुस्माद हुका श्रापो बीभत्साश्चक्रिरे ता उपर्युपर्युतिपुमुविरे ऽतु इमे दर्भास्ता हैता अनापूयिता आपो ऽस्ति वा इतरास सुरसृष्ट मिव युदेना वृचः पूतिरभिमास्त्रवत् तुदेवासा मेताभ्यां पवुिचाभ्या मुपहन्त्युच मेध्याभि- रेवाद्भिः प्रोक्षति तस्माद्दा ऽरताभ्या मुत्युनाति ॥ ५ ॥ + 'भवतः-इति ख। + 'न्वेव' इति । + पुजुविरे'-इति छ, सायणसम्मतश्च । 5 'बपो'-इति कम ·(१५० वा.) ।प्रथमकाण्डम्॥ ९ स उत्पुनाति । संवितुर्वः प्रसव ऽउन्पुनाम्युच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिरिति सविता वै देवानां प्रसविता तत्सविलुप्रसूत एवैतदुत्पुनात्युच्छिद्रेण पविवे- ऐति यो वा अयं पुवत रिपो ऽच्छिद्रं पविच मेतेनै- तुदाह सूर्यस्य रश्मिभिरित्येते वा उत्पवितारो यत् सूर्यस्य रश्मयस्तुस्मादाह सूर्यस्य रश्मिभिरिति ॥६॥ नाः सव्ये पाणौ कृत्वा । दक्षिणेनोदिनयत्युपस्तौत्ये- बैना रतन्मयत्येव देवोरापोऽअगुवो ऽअमेपुव डुति देव्यो ह्यापस्तुस्मादाह देवौराप इत्यग्रेगुव इति ता युत्समुद्रं गुच्छन्ति तेनाग्रेगुवो ऽग्रेपुव इति ता युत्प्रथमाः सोमस्य राजो भक्षुयन्ति नेनागेपुवो ऽम* ऽइम मधु यर्छ नयताये यजुपति५ सुधातुं यजुपतिं देवयुव मिति साधु यजुः साधु युजमान मित्येवैतदाह ॥ ७ ॥ युष्मा ऽहुन्द्रो ऽहणीत वृत्रतूर्य ऽइति। एता उ होन्ड्रो ऽवृणीत ब्वचेण स्पईमान एताभिन मुहं- स्तस्मादाह युष्मा इन्द्रो ऽटणीत वृचतूर्य ऽहुति ॥८॥ यूय मुिन्द्र मणौवं वृधतूर्य ऽहुति। एता उ होन्द्र मुहणत वृषेण स्युचमान मेताभिर्द्धन मुहंस्तुस्मादाह यूय मिन्द्र मणौवं वृचतुर्य ऽहुति ॥६॥ * 'तेनाग्रेगुवो ऽग्रेएवो ऽन-इति ग । t, f 'युमा'-इति क, छ ।

·६५ शतपथबामणम्॥ (१५० वा.) : मोक्षिता स्थेति। तुदेताभ्यो निहुतेऽथ हविःमोक्ष- त्येको वे प्रोक्षणस्य बन्धुर्मेध्य मेवैतुत्करोति ॥ १० ॥ स मोक्षति। अमुये त्वा जुष्टं मोक्षामौति तद् यस्यै देवतायै हविर्भवति तस्यै मेध्यं करोत्येवु मेव यथापूर्वः हवौषि प्रोक्ष्य ॥ ११ ॥ अथ यज्ञपाचाणि प्रोक्षति। व्याय कुर्मणे गुन्ध, देवयज्याया इति दैव्याय हि कर्मणे शुन्धति देव- यज्यायै यहो ऽशुद्धाः पराजधुरिद वस्तुच्छुन्धामीति सधुदेवैषा मचाशुद्धस्तुक्षा वान्यो वामेध्यः कश्चित्परा- हुन्ति तुदेवैषा मेतुदगिम्मेध्यं करोति तस्मादाह यहो ऽयुद्धाः पराजमुरिद व्वस्तुच्छुन्धामौति ॥ १२ ॥३॥ (प्रथमप्रपाठके प्रथमाध्याये वा तृतीयं) ब्राह्मणम् ॥ १।३॥ पवित्रकरणमन्त्रगतस्य वैषणव्यावितिर पदस्य तात्पर्य माह- "यज्ञो वा इति । वेवेष्टि व्याप्नोतौति व्युत्पत्त्या यज्ञ एव विष्णुः । 'प्रोक्ष्य-इति ख, च। १- वा० सं० १.१२.१। २- 'व्यत्ययो बलमिति (पा. सू०३.१.८५.) स्त्रीत्वम्" इति महो। ३-- निर० १२.१.७ । निघ• ३. १७. १२ । 8- "विष्णु यहा"-इति ते० सं० २.१. ८. ३ । ऐ० प्रा० १. ३. ४ ।

·(१५. शा.) प्रधमकाडम्॥ १ ! तथा मन्नमतस्य वैशव्याविति अब्दस्य, हे दर्भनायौ ! युवां यज्ञ- सम्बन्धिन्यावेव भवथ इत्यय मर्थः प्रतिपादितो भवतीत्यर्थः ॥ ५ ॥ मयान्तरं वारयितुं पविषयोईिवं विधत्वे- "ते वा इति । तदेतदुपपादयति- “श्रयं वा इति । 'यः पवमानो वायुः, प्रय मेव 'पवित्र पवनसाधनम्, शुद्धितः । “पुवः संज्ञाधाम्" इनि करणे इच-प्रत्ययः । “पन्थान विशान्ति सोमसूर्याइमारतैः- इत्यादिसते. वायोः शुद्धिहेतुत्वम् । "एक वैवेति । 'मः' च वाद्ये वर्त्तमानो वायुः, एकरूप एव वाति; 'स' एव पुरुषशरीरानुप्रविष्टः सन् वृत्तिभेदेन 'प्राक् । प्रत्यङ् च चरति'। डापिङ्गखादिनाड़ौदारा वहिनिर्गछन् प्रायः प्राङित्युचने, नयैव द्वारा पुनरन्तः प्रविशन् प्रत्यक्किति ; नावैतौ वृत्तिभेदौ 'प्राणेदानौ'-इत्युच्यते । तत्र प्राङ् सवरन् प्राणः, 'उद्' अर्द्धदेशान् चाववतिर पन्तः प्रवेण्यानुराणं चेटत रनि 'उदानः । जस्य देव प्रायमुखो पात्रो विवक्षितः, कर कान्तिहेतुकदानवृत्तिरिति; या उईमुखत्वेन प्रत्याभनुप- पत्ते । वन एव तिरीवके समानप्रकरणे पवियोः प्राणापान- रूपत्व माचापते- “प्राणापानौ पवित्र बजमान एव प्राणपानी दथति" इति। एवं विधा भिवस्येतस्येव प्रबास परियार 'माचा' परिमाणम्, 'अनु'-मृत्य, तत्पविषयोदित्वम् ॥ २॥ १-पासू०३.२.१५। ३-'पगिवि-इति 3,3। ५- 'प्रबरकानुषपसे-कति उ, । २- वि० सं०२३...। 'प्रवेशानुगर्य-इति उ,ड। -ते. सं.२.१.१०.२।

·१७ । शतपथब्राझणम्॥ (१५० वा.) त्रित्वपक्ष मभ्युपन्यस्यति- “अथो ऽपि"-इति । पचान्तरद्योतकः 'प्रथोऽपि'-शब्दः। तत्रोपपत्तिानो हौति । मुख्यपवित्रस्य वायोः प्राणोदानवद् व्यानाख्यो वृत्तिभेदः बतौयो 'हि' यस्माद् विद्यते', तस्मात् पवित्र- चित्ल मयुक्त मित्यर्थः। द्वित्वपक्ष मेव निगमयति- "वेवेति । “अथ यः प्राण- पानयोः सन्धिः, म व्यानः" इतिश्रुतेः व्यानस्य सन्धिरूपतथा तदु- भयानतिरिकत्वाद् द्विवपक्ष एव श्रेयानित्यर्थः । कात्यायनस्तु पक्षद्वय मपि सूत्रयामाम- "कुशौ ममा वप्रशौर्णया वनन्तर्गर्भो कुश- छिनत्ति पवित्र स्थ इति, चौन् वा"-इति । प्रथोत्पवनं विधत्ते- "तान्या मिति । प्रोक्षत्याभिरिति 'प्रोक्षण्यः' पापः। करणे युट् । 'ताभिः प्रोक्षति'-इत्युत्पवनस्य प्रयोजनकथनम् ; न तु प्रोक्षणविधिः । यस्मादृत्यूताभिरशिः प्रोक्षणं कर्तव्यम्, तस्मात् पवित्राभ्यां तामा मुत्पवनं कार्य मित्यर्थः । तदेतदुत्पवनं स्तोतु मनुवदति- “तधदिति ॥ ३ ॥ उत्पवन-निवर्त्या मशद्धिं दर्शयित मितिहास मुदाहरति- "वृत्रो हेति। 'वृत्ला शिष्ये'-इति, श्रावृत्य मयनं छतवान्। गौङो लिटि “एरनेकाच"-इतिर यण। 'धावापृथिवी'-इति, धौच "स वा पयं प्राणवेधा विहितः प्राणोऽपानो व्यान इति"-इति ऐ.बा.२.१.५। २-छा• उप० १.१. -ौ• सू० २.३.१२। -पा. सू.१.३.१९७। ५-घदा. मा० -पा० सू०६.8.२। - ·११. एखा.) ॥ प्रथमकाण्डम्। पृथिवौ च द्यावापृथिव्यौ । “अन्तरान्तरेण" इति बितौथा । द्यावापृथियोर्मध्ये इत्यर्थः । वरणद् वृत्र इति नाम । निर्वकि- "म यदिति ॥ ४ ॥ सहत इत्यादि । पूतिर्दुर्गन्धः । सर्वत एवापोऽभिलक्ष्य प्रसुतो- ऽभूत् । अत एव खल्वय मपि समुद्रः, सर्वतः सर्व मावृत्य वर्तते। 'तस्माद्' दुर्गन्धात् सुताद् वृत्रादिमा पापो 'बौभत्माञ्चकिरे' जुगुमन्ते स्म । “मान्बधदानशानभ्यः" इति बरूप्ये मन् प्रत्ययः । बीभत्समानाः 'ताः' पापः तत्संस्पर्श परिहत्तुं मुपर्युपरि वर्तमाना: 'अति पुलुविरे" जसाभय मतिक्रम्य तौरदेशं प्राप्ता आसन् । “मुङ गतौ”-इति' धातुः। सुताश्च 'ताः' भापो दर्भात्मना परिणताः । प्रय मर्थः तैत्तिरीयोऽपि विस्पष्ट मावातः- “इन्द्रो वृच मह- नमोऽपोऽयं मियत, तासां यन्मेध्यं यज्ञिय५ सदेव मामौत्; तदपोदकामत, ते दर्भा अभवन्” इति । “अनापूयिता इति। 'पा' समन्तात् पूर्य दौर्गन्ध्यं प्राप्ताः श्रापूयिताः, न अापूषिताः १-पा० सू.६.३.३०। २-पा. सू०२. ३.४। ३- "त्रो वृणोतेर्वा वर्ततेर्वा वर्द्धतेर्वा"-इत्यादि निरा० २. ५.३ । “तत् को वृत्रः? मेघ इति नैरताः, त्याष्ट्रोऽसर इत्यैतिहासिकाः, अपाच ज्योतिषश्च मिश्रीभावकर्मणो वर्षकर्म जायते, तत्रोपमार्थेन युद्धवर्ण भवन्ति"-इत्यादि च तत्रैव २.५.१ । “यदिमाँलोकामरणोत्, त सत्रस्य सत्रत्वम्" इति तै० सं० २... १२. २ । 8-पा० सू० ३.१.६ । ५- “पशुविरे"-इति । मूले तु “पुविरे"-इत्येव सर्वपुलकेषु । ई-सा.बा.६५७ ते० प्रा० ३.२. ५.१। 9 ·।शतपथब्राशनम्। (१७. ३वा.) 'अनापूथिताः' । “पूयौ विभरणे, दुर्गन्धे च" इत्यस्मात् कर्तरि निष्ठायां छान्दस इट् । यहा 'श्रा' समन्तात् पूयमानं सत्रात मिति 'आपूथिताः' । “तदस्य सन्चातम्" इति' तारकादिवादितच । 'इतरासु'-इति, दर्भात्ममा परिणतजस्तव्यतिरिकास; अमेध्यत्वा- पादकं किञ्चित् संसृष्ट मिव भवति । अत्र हेतुः- “यदेना इति। एव मनापूयिताविकारदर्भमयाभ्यां पवित्राभ्याम् 'पासाम्' अपा मुत्पवनं कुर्वन् पूयसंसर्गकृतं 'तत्' अमेयल मपहन्ति। ततय विधास्थमानं प्रोक्षणच 'मेध्याभिः' मेधार्हाभिः शुद्धाभिरेवाद्भिः कृतं भविश्थतीत्यर्थः । तस्मात्'-इत्युत्पवननिगमनम् ॥ ५॥ विहित मुत्पवन मनूध मन्त्र विधत्ते- म इति। सविता वा इत्यादि पूर्ववत् । अछिद्रशब्दार्थ माह- “यो वा इति। योऽयं वायुः पवते, एष खावविच्छेदेन सर्वत्र वर्तमानात् छिद्ररहितं पवनसाधनम् । “एते वा इति। एते' सूर्यस्य रम्मयः, 'उत्' उत्कृष्टं 'पवितारः' शोधकाः; अतस्तैः करणभूतैरुत्पवनं युक्त मित्यर्थः ॥ ६ ॥ उत्पवनानन्तरं कर्त्तव्यं विधत्ते- “ता इति । 'ता' प्रोक्षणैरपः अग्निहोत्रहवथा पात्रेण माकं भव्ये प्राणौ धारयन् “देवौरापः”- इति मन्त्रेण दक्षिणेन हस्तेन 'दिङ्गायति' जड़ सेचनेन पाल- यति । “दगि-रिगि-लिगि गत्यर्थाः" इति धातुः । मन्त्रतात्पर्य १-या०या०808२-पासू०५.२.३६ । ३-५४ए. रव्यम्। 8- वा. सं० १.१२.३। का० औ• सू० २. ३. ३५ । ५- उपरिवाच (१२.५.१. १२.) प्रश्व्यम् । 4-या०प०१५२-२५५ ।

·(१५. खा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ मार- "उपस्तौतौति। एतत्' एतेन, देवौराप इतिमन्नपटनेन 'एनाः' अपः प्रशंसत्येव । तेन च प्रशंसनेन 'मध्यति' पूजयत्येव । कस्तामा स्तावकस्तथाविधी मन्त्र इति तं दर्शयति- "देवी- रिति । स्तुतिरूपता मुपपादयति- “देव्य इत्यादिना। अपां देवतारूपत्वेन देवौत्वं प्रसिद्ध मिति 'हि'-गब्दार्थः । “ता यदि- त्यादि। 'ये' पुरतो वर्तमान समुद्रं गच्छन्तौति 'अगुवः' । अग्रेग-अब्दस्य समुद्रगामित्वं विवक्षित मिति भावः । “जङ्ग गमादीनाम्"-इति' गमेहकारः। “ता यत्प्रथमा इति । पापः खल्लभिषवार्थ मासिच्चमाना यष्टव्यदेवताभ्यः पूर्वं सोमरस मास्वाद- यन्ति, तेन सोमपानेन 'श्रये' प्रथमं खात्मानं पुनन्तौति 'अयेपुवः । उभयत्र "तत्पुरुषे कृति बडलम्” इति अपशब्दात् सप्तम्या अनुक् । "माधुयज्ञ मित्यादि। "श्रय दमम्"-दूत्यच 'अय-ब्दः प्राशयवाची। 'ये' प्रशस्ते 'पद्य' अस्मिन् काले 'दम' यचं प्रापयतेति प्रतिपादयता मन्त्रेण 'माधु यज्ञ नयत'-इत्येवोकं भवति; माभयं प्राप्तस्य माधुत्वनियमात् । यज्ञस्य पतिः यज्ञपतिः, त मिति। यज्ञशब्देन यजमानो विवक्षित इति व्याचष्टे-"माधु यजमान मिति । चापि पूर्ववत् 'अग्रे'-शब्द-व्याख्यानम्। माध्विति विशेषणम् ॥७॥ १- वा० सं० १. १२.३। “बापो देवीर"-इत्यादिः वैत्तिरीयपाठः (ले०सं० १.१.५.२.-बा० ३.२.५.)। २- पा. सू. ६.8.४०. वा. १, २। अनुनासिकलोपश्चतेनैव । ३- पुनातिच गमादेरन्तर्गवः । 8-पा० सू.१.१.१४ ।

·॥शतपथब्राह्मणम्॥ (१प्र. मा.) युमा इन्द्र इति। हे आपः! युभान् कृत्रं हन्तुकामः इन्द्रः साहाय्यकरणार्थं प्रार्थयामास । ताञ्च यूयं वृत्रशरोरनिरुद्धाः विसम्भगमनार्थं वृष हन्तुम् इन्द्रं प्रार्थितवत्यः । श्रत ईदृम्विधं परस्परमार्थन युमा इन्द्र इत्यादिना मन्त्रभागेन प्रतिपाद्यत इत्यर्थः ॥ ८॥८॥ "तदेताभ्य इति । यद्यपि प्रोक्षणौना मपां स्वातिरिकजलेन शार्थ प्रोक्षणं नास्ति, तथापि "प्रोचिता स्थ"-इति खात्मनैव प्रोचिता भवतेति मन्त्रेण प्रतिपादनात् प्रोक्षणवत्वमिद्धेः 'तत्' तेन मन्त्रपाठन अप्रोक्षणजनित मपराधम् 'एताभ्यः' प्रोक्षणभ्यो 'निहुते' अपनयति। प्रोक्षणपाचगतेनैवोदकेन तत्पात्रगत मुदक मनेन मन्त्रेण प्रोशितव्य मिति तात्पर्यार्थः । अत एवोकं सूचकृता ५- 'युमाँ इन्द्र'-इति छ । मन्त्रल्वेषः- वा० सं० १. १३. १ । तत्र "युमा = युभान्, अरणौत । आकारछान्दसः" इति मही। "युग्मानिन्द्रो"-इति वैत्तिरीयपाठः (सं०१.१.५.-ब्रा०३.२.५.)। २- "त्रसेनानिबद्धाः" इति ज, झ, भ, ट । १- यद्यप्ययं संहितायां कण्डिकान्तरगतत्वात् एथक मन्त्र एव बुध्यते, तथाप्येतद्ब्राह्मणविधितो देवीरापइतिमन्त्रस्यैवांशविशेष इति खो- कार्यः; अत एव नास्य विनियोगान्तरं दर्शितं कात्यायनेन । 8- 'प्रोक्षिताः स्थ'-इति ठ । मन्तवेषः- वा० सं० १. १९.२ । ५- 'तत् तेन'-इत्यारभ्य 'तात्पर्याय'-इत्यन्तस्य स्थाने "प्रोक्षणपात्र- गतेनैवोदकेन तत्पात्रगत मुदकं प्रोक्षयित्वा 'तत् तेन मनपाठन प्रोक्षणनित मपराध मेवाभ्यः प्रोक्षोभ्यो 'निहुते' अपनयति"- इति ।

·(१५० वा.) ॥ प्रथमकाण्डम्॥ दए कात्यायनेन- "प्रोषिता स्थति नामां प्रोक्षणम्” इति । तैत्तिरी- यकश्रुतिस्तु एतन्मन्त्रपठन मेवामा प्रोक्षणं मेने । यदाह- "प्रोक्षिता स्थेत्याह तेनापः प्रोक्षिताः" इति । एवं संस्कृताभिरदिईविषः प्रोक्षणं विधत्ते- “अथ हविरिति । वक्ष्यमाणस्य हविःप्रोक्षणविधिशेषार्थवादस्य सर्वप्रोक्षणविधिमाधारण्य माह- "एको वा इति । 'बन्धुः' अनुकूलं स्तावक मर्थवादवाक्यम, सर्वस्यापि प्रोक्षणस्य ‘एको वै' एकविध मेव ; अतस्तत् सर्वच योज- नौय मिति भावः । किम्युनस्तदित्याह- "मेध्य मिति ॥ १० ॥ विहितं प्रोक्षण मनूद्य मन्त्रं विधत्ते– “म पोचतौति । इति । मन्त्रे देवतादेशनस्य प्रयोजन माह- “तद्यस्था इति । एक मन्यचातिदिति- “एव मिति। 'एवम्' अनेनैव प्रकारेण 'यस्यै' देवतायै हविर्टहोतं भवति, तत्तबाम चतुर्थ्यन्तेनादि - अग्नय दित्यर्थः ॥ ११ ॥ - । हविःप्रोक्षणानन्तरं यज्ञपात्राणां समन्त्रकं प्रोक्षणं विधत्ते- "अथेति । "देयायेति । देवाना मिदं 'देव्यम्' । “देवाद बजनौ” इति प्राग्दोव्यतीयो यञ् । 'एन्धति' शोधयति । 'शुन्ध विशडौ” इति धातुः। 'देवयज्याय-इति, देवयजनरूपाय कर्मणे १- का. श्री. २. ३. २६ । २- ब्रा० ३. २. ५ (सं० १.१.५.३.)। ३- ३६ पृ० १६ पं०, ५७ ए• १६ पं० द्रश्यम् । 8- वा. सं० १. १३. 8, ५ | का० श्रौ• सू० २. ३. ३७, १८ । ५- वा० सं० १. १३. ६ । का• औ• सू० २. ३. ३६ । -पा. मु. 8. १. ८५. वा. २. (पा. सू० 8. १. ८३.)। खा. प०७४।

·॥शतपथबाधयम्। (१५० वा.) इत्यर्थः । मन्त्रस्यापरभाग मनूध याचष्टे- “बद्द इति। 'तक्षा' वईकिः, 'अन्य' तड्यतिरिक्तो वृषलादिः; स मोऽप्यशुद्धत्वात् 'अमेध्यः' । तत्मस्पर्शहतं यत् 'तत्' 'एषां' पात्रा दोषजातम्, 'एतत्' अनेन प्रोक्षणेनेषां निवर्तयन्, 'तत्' सर्वं पात्रं यजाह करोति। अत ईदुम्विधस्थार्थस्य प्रत्यायनाय यह इति मन्त्रभागः पठितव्य इत्युपसंहरति- "तस्मादिति । 'पराजनुः'-इति, पराहतं दूषितं चक्रुरित्यर्थः ॥ १२ ॥ ३ ॥ इति श्रीमायणचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथभाष्ये प्रथमाध्याय बतौयं ब्राह्मणम् ॥ १- बस्मिन् टतीये ब्राह्मणे पूर्व पवित्रच्छेदन विहितम् । तत्तु सम- प्रमाणयोः साग्रयोः अनन्तर्गर्भयोः अक्षरिताग्रयोः कुशयोः छुरिका- स्थानीयैः कुशैरेव छेदनम् । ततोऽमिहोत्रहवण्यां खय मेवोदक मासिच्य ताभ्यां पवित्राभ्या मपा मुत्पवन मुत्क्षेपणम् । तयोः पवित्रयोत्तत्रैवामि- होत्रहवण्यां स्थापनम् । ततः सव्यहस्ते अग्रिहोत्रहवौं निधाय सव्य- हस्तस्था मेव संलमा मेव दक्षिणहस्तेन 'उदिङ्गनम्' ऊई चालनम् । तत- खाभिरेव सुस्थाभिः तासा मेव प्रोक्षणम्। ततो 'ब्रह्मन् हविः प्रोक्षामि?' इति ब्रह्माणं एच्छति; ब्रह्मा च 'प्रोक्ष यज्ञं धेहीत्यन्त मुपां- श्रका 'चों प्रोक्ष'-इत्युचैः प्रसौति (२. २. १०.)। ततोऽध्वर्युः चमिहोत्र- हवण्याः उदक मादीय शूर्पस्थे हविषो प्रोक्षति । वत्र अपये प्रथमम्, अमीषोमाभ्यां द्वितीयम् । ततः सर्वाणि सहैव प्रोक्षति । एवच प्रोक्षणं पदक मादाय कार्यम्। प्रतिपात्रं प्रोक्षणात्तिपक्षल युक्ततर इति याक्षिकदेवः । ततोऽसवरे प्रणौताहवनीययोरन्तराले, गाईपाबाहवनीय योरन्तराले वा प्रोक्षणीनां निधानं कार्य मिति दिक् । ।

·(१३० वा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ अव कृष्णाजिन मादत्ते। यजुस्यैव सर्वत्वाय बची देवेभ्योऽपचकाम स कृष्णो भूत्वा चचार तस्य देवा अनुविद्य त्वच मेवावच्छायाजहुः ॥१॥ तस्य यानि शुक्लानि च कृष्णानि च लोमानि । तान्यचां च साम्नां च रूपं यानि शुक्लानि तानि साम्बा रूपं यानि कृष्णानि तान्यचां यदि वेत- रथा यान्येवु कृष्णानि तानि सामा५ रूपं यानि शुक्लानि तान्यचां यान्येव बभ्रूणीव हुरौणि तानि यजुषा रूपम् ॥२॥ सैषा चयी विद्या यज्ञः। तस्या एतच्छुिख्य मेष वर्णस्तद्युत कृष्णाजिनं भवति यजुस्यैव सर्वत्वाय तस्मात् कृष्णाजिन मुधि दीक्षन्ते यजुस्यैव सर्वत्वाय तस्मादध्यवहुनन मधिपेषणं भवत्युकन्नर इविरस- दिति तद्युदेवाच तण्डुलो वा पिष्टुं वा स्वन्दात् तद्यथे यनः प्रतितिष्ठादिति तस्मादध्यवहुनन मधिपेषणं : भवति ॥३॥ अथ कृष्णाजिन मादत्त शर्मासोति चुर्म वा एतत् कृष्णस्य तुदस्य मानुषः शुर्म देवचा तस्मादाह शुर्मासौति तदुवधूनोत्युवधूतर रक्षोऽवधूता भुरा- 'मेवावत्मायाज'-इति च (m.)।

·७२ ॥ शतपथब्राह्मणम् । (१५० ब्रा०) तय हुनि तुबाष्ठा एवैतद्रुक्षारस्यतोऽपहन्त्यतिनुत्येव पाचाण्यवधूनोति युस्यामेध्य मुभूत् तुयस्यैतुदव- धूनोति ॥ ४॥ तत्प्रतीचीनग्रीव मुपस्तृणाति। अदित्यास्वगसि प्रति त्वादितिक्वितीयं वै पृथिव्युदितिस्तुस्या ऽअस्यै त्वम्युदिदु मस्या मुधि कुिच्च तस्मादाहादित्यास्त्वग- सौति प्रति त्वादितिर्वेत्त्विति प्रति हि स्वः सञ्जानौते तत्समक्षा मेवैतुत कृष्णाजिनाय च वदति नेदुन्योन्युः हिनसात ऽहत्यभिनिहित मेत् सव्येन पाणुिना भवति ॥ ५॥ अथ दक्षिणेनोलूखल माहरति । नेदिह पुरा नाष्ट्रा रक्षास्या विशानिति ब्राह्मणो हि रक्षसा मपहन्ता तस्मादभिनिहित मेव सव्येन पाणुिना भवति ॥ ६॥ अथोलुखलं निदधाति । अद्रिरसि ब्वानस्पत्या ग्रावासि पृथुबुन इति वा तद्युथैवादः सोम राजानं ग्रावभिरभिषुण्वन्त्येषु मेवैतुदुलूखलमुसलुाभ्यां दृष- दुपलाभ्या५ हविर्य मभिषुणोत्यद्रय दुति वै तेषा मेकं नाम तुस्मादाहादिरसौति व्यानस्यत्य इति व्वान- एतदुत्तरं सर्वेष्वेव मूलपुस्तकेषु “बईप्रपाठकः" इति लेखो विद्यते ।

·(११० प्रा०) । प्रथमकाण्डम्। ७३ स्पत्यो ह्येष ग्रावासि पृथुबुन इति ग्रावा ह्येषु पृथु- बुधो भेष प्रति त्वादित्यास्वग्वेथिति तुलना मेबै- तत् कृष्णाजिनाय च ब्वदति नेदन्योन्यः हिनसात ऽइति* ॥ ७॥ अथ हविरावपति। अनेस्तनूरसि ब्वाचो विसर्जन मिति यज्ञो हि तेनाग्नेस्तनाचो विसर्जन मिति यां वा ऽअमु हविग्रहीष्यन् वाचं यच्छत्युच वै तां विसृजते तद्युदेता मुच ब्वाचं विसृजुत पुरष हि यजु उलूखले प्रत्युष्ठादेष हि प्रासारि तस्मादाह व्वाची विसर्जन मिति ॥८॥ स युदिदं पुरा मानुषों व्वाचं व्याहुरेत् । तुची व्वैष्णवी मृर्व वा यजुर्वा जपेद् यज्ञो वै विष्णुस्तद्य पुनरारभते तुस्यो हैषा प्रायश्चित्तिर्देववीतये त्वा गृलामौति देवानवदित्यु हि हवियते ॥ ६ ॥ अध मुसल मादत्ते । हुशावासि व्वानस्पत्य इति बहुवावा ह्येषु वानस्पत्यो शेष तवदधाति सु इद देवेभ्यो हविः शुमौष्ठ सुशमि शमौवेति स इहूँ देवेभ्यो हविः सुस्कुरु साधुसस्कृत५ सुस्कुर्वित्येवै- तुदाइ ॥१०॥ + 'पविह्यते' इति ख, च। 'इति'-इति ख, च। 10 ·७४ ॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (प्र. ४ब्रा.) अथ हविष्कृत मुद्दादयति । हुविष्कृदेहि हुविष्कृ देहौति व्वाग्वै हविष्कृद् ब्वाच मेवैतद् विसृजते बागु वै यज्ञस्तुद्यज मैवैतत् पुनरुपच्चयते ॥ ११ ॥ तानि वा ऽरतानि। चत्वारि ब्वाच रहौति ब्राह्मण स्था गद्या द्रवेति वेशस्य च राजन्यबन्धोश्चाधावेति शूदस्य स युदेव ब्राह्मणस्य तदाहैतडि यजियतम मेतद् ह व ब्वाचः शान्ततमं यदेहीति तस्मादेहीत्येव ब्रूयात् ॥ १२॥ तुब स्मैतुत्युरा । जायैव हविष्कृदुपोत्तिष्ठति तदिद मप्येतुहि यु एव कश्चोपोत्तिष्ठति स युवैषु हविष्कृत मुद्दादयति तदेको दृषदुपले समाहन्ति तद्युदेता मुत्र ब्वाचं प्रत्युद्दादयन्ति ॥ १३ ॥ मनोई वा ऋषभु पास। तुस्मिन्नसुरनो सप- नौ व्वाक् प्रविष्टा स तुस्य ह म श्वसुथाद्रवथादसुर- रक्षसानि मृघुमानानि यन्ति ते हासुराः समूदिरे पापु वत* नोऽयु मृषभुः सचते कथुन्वि, दनुया- मेति किलाताकुलौ इति हासुरब्रह्मावासतुः ॥ १४ ॥ तौ होचतुः। अड्डादेवो वै मुनुरावं नु ब्वेदावेति 'बत'-इति क, ख ।

·(११० ४ब्रा०) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ तौ हागुत्योचतुर्मनो याजुयाव त्वेति देनेत्यनेनर्षभे- ऐति तथेति तस्यालब्धस्य सा व्वागुपचक्राम ॥ १५ ॥ सा मनोरे जायां मनावौं विवेश । तस्यै ह स्म युब व्वदन्यै शृण्वन्ति तुतो हममैवासुररक्षसानि मृा- मानानि यन्ति ते हासुराः समूदिर इतो वै नः पापौयः सचते भूयो हि मानुषौ ब्वाग् वदतीति किलाताकुली वोचतुः श्रद्धादेवो वै मनुराव न्वेव ब्वेदावेति तो हागुत्योचतुर्मनो याजयाव त्वेति केने- त्यनुयैव जाययेति तथेति तस्या आलुब्धायै सा व्वागुपचक्राम ॥ १६॥ सा यज्ञ मेव यजपाचाणि प्रविवेश । तुतो हैनां नु शेकतुर्निर्हन्तुः सषासुरनौ सपत्ननौ व्वागुद्ददति स यस्य हैव' विदुष एता मुत्र व्वाचं प्रत्युद्दादयन्ति पापीयाश्सो हेवास्यु सपत्ना भवन्ति ॥ १७ ॥ सु समाहन्ति । कुक्कुटोऽसि मधुजित इति मधु- जिहो वैस देवेभ्य आसौद विषुजिहो ऽसुरेभ्यः स यो देवेभ्य श्रासौः स न रपौत्येवैतुदाहेष मूर्ज मावद त्वया व्वय सङ्घात सङ्घातं जेभेति नाच तिरोहित मिवास्ति। ॥ १८॥ न नास्त्येतत् पदं च-पुस्तके। + 'मिवास्ति-इति ख।

·॥ पातपथब्राह्मणम् ॥ (१५० ब्रा० ) अथ शूर्प मादत्ते। व्वर्युव मसौति व्वर्घा ह्येतद् यदि नडानां यदि वेणूनां यदोषीकाणां व्वर्ष मु वैता व्वईयति ॥ १६ ॥ अथ हविर्निपति। प्रति त्वा वर्षदृद्धं ब्वेविति वर्षवृद्धा उ ोवैते यदि बोहयो यदि युवा वर्ष मु वेतान् वईयति* तुत्सना मेवैतच्छुर्पाय च ब्वदति नेदुन्योऽन्य हिनसात ऽहुति ॥ २० ॥ अथ निष्पुनाति । पुरापूत रक्षः पुरापूता ऽअरा- तय ऽइत्युथ तुषान् प्रहन्त्युपहत रक्ष इति तुनाष्ट्रा एवैतवारस्यतोऽपहन्ति ॥ २१ ॥ अथापविनक्ति । व्वायुर्वो विविनवित्ययं वै ब्वायुः र्योऽयं पुवत ऽएष वा इद५ सर्व विविनक्ति युदिदं किश्च विविच्युते तुदेनानेषु रवैतद्दिविनक्ति स युदैत पुरातत्याप्नवन्ति युनानध्यपविनक्ति ॥ २२ ॥ अथानमन्त्रयते। देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृभ्णात्वच्छिद्रेण पाणिना मुप्रतिग्रहीता ऽअस नित्युथ चिः फलौकरोति विड्डि यज्ञः ॥ २३ ॥ 'वईयति'-इति ख, ग। + 'स्यपहन्ति'-इति क । पूर्वत्राप्येवं गतम् ३५ १० १० पं० । । 'प्रतिरक्षात्वच्छिद्रेण'-इति ग ।

·(१५• ब्रा०) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ तडेके देवेभ्यः शुन्धध्वं देवेभ्यः शुन्धध्व मिति फली- कुर्वन्ति । तदु तथा न कुर्यादादिष्टं वा एतद्देवतायै हविर्भवत्युथैतुदैश्वदेव करोति यवाह देवेभ्यः शुन्धव मिति तुत्समदं करोति तुम्मा तूष्णी मेव फलो- कुर्यात् ॥ २४ ॥ ४॥ (प्रथमप्रपाठके प्रथमाध्याये वा चतुर्थ ) ब्राह्मणम् ॥१॥४॥ अथ निरुतौहियवावहननार्थ कृष्णाजिनादानं विधत्ते- "अथेति । 'सर्वत्वाय'-इति, अवयवकाायेत्यर्थः । कथं कृष्णा- जिनादानेन यज्ञस्य काय॑ मित्येतदुपपादयितुं पुरावृत्त मुदा- हरति- “यज्ञो हेत्यादिना । 'कृष्णो भूत्वा'-इति, कृष्णमृगस्य रूप मास्थाय । 'अवच्छाय'-इति, अपच्छिद्येत्यर्थः । “छो छेदने"-दूत्य- स्मात् को ल्यप् ॥ १ ॥ तस्य कृष्णाजिनस्य यज्ञरूपतां वर्ल त्रयीमयत्वं प्रतिपादयति- "तस्य यानौत्यादिना । शुक्लावष्णलोवां मनाहात् कक्सामात्मकता मुवा विभज्यापि दर्शयति- "तस्य यानि शुक्लानौति । 'यदि वा'-इति पक्षान्तरकथनम्। 'इतरथा' उक्तवैपरीत्येनेत्यर्थः । तदेव सायणाचार्यमतेऽत्रैव प्रथमपरिच्छेदसमाप्तिा, एतच्छत पथौयपरिच्छे- दस्य चाध्याय इति व्यपदेशः सर्वत्र ; मूलग्रन्थे तु सर्वत्रैव प्रपाठक इति, न चात्र प्रथमप्रपाठकसमाप्तिः । एव मुत्तरत्रापि । १- 'निवतीयवहननाय'-इति ड । २-दि० प..। १-पा० सू० ७.१.३७ ।

·॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (१५' बा.) दर्शयति- “यान्येवेति । एवं कृष्णाजिनस्य सुक्यामरूपता मुक्का यजरूपत्व मप्याह- “यान्येव बभ्रूणौति । पिङ्गलवर्णानौव यानि लोमानि 'हरीणि हरितवर्णानि, तानि यजुषां रूपम् ॥ २ ॥ प्रस्वेवं समामयजुरात्मकत्वं कृष्णाजिनस्य, तदादानेन कथं यज्ञस्य काय मियत पाह- "मेषेति। येषा ऋग्यजुस्मामात्मिका त्रयौविद्या, मेव यजः; तत्माध्यत्वात् । य एष शुक्लकृष्णादिलक्षणो वर्णः, एतत्तस्याः त्रय्या उकरोत्या 'शिल्यं' चित्रं रूपम् । श्रत एवोपरिष्टात् सोमप्रकरणे मन्त्र श्रावास्यते- “ऋक्सामयोः शिल्पे स्थ"-इति । एव मपक्रान्तस्य यज्ञरूपस्य कृष्णाजिनस्य श्रादानं यज्ञस्य कायाय भवतीत्यर्थः । “कृष्णाजिन मधि दीक्षन्ते"-इति । यस्मा- देवं कृष्णाजिनं चयौरूपत्वेन यज्ञरूपम्, 'तस्मात्' सोमाणभूता दौवापि कृष्णाजिनस्योपरि क्रियते । कृष्णाजिनादानस्य प्रयोजना- न्तर माह- "तस्मादधौति । 'अधि' उपर्यर्थः । कृष्णाजिनस्योपरि अवहननं पेषणञ्च कर्त्तव्यम् । तथा सति तद्धविः 'अस्कन' स्कन- रहितम् 'श्रमद् भवेदिति । बुद्ध्या यदि भूम्या मेवावहननादिकं कुर्यात्, तदा तस्य हविषो ऽवश्यं स्कन्नदोष दूत्यभिप्रायः । एतदेव विवृणोति- “तद्यदेवेति। अवहननसमये तण्डुलो वा पेषणसमये पिष्टं वात्र कृष्णाजिने 'यदि' नाम 'स्वन्दात्' स्कन्देत् । लेव्यडा- गमः । 'तत्' तदा यज्ञे एव यज्ञः प्रतितिष्ठेत् ; न तु तस्य स्कन्नदोष इत्यर्थः ॥ ३ ॥ १- 'हरीणीव'-इति जादिषु । १- वा० सं० 8. ६.१। २-० सं० १. २. २.७॥ 8-पा० सू० ३.8.681 ·७१ प्रथमकागडम् । (११० मा०) उक्त मादान मनूध मन्त्रं विधत्ते'- "अथेति। मन्त्रगत-'शर्म'- शब्दस्य तात्पर्य माह- "चर्म वा इति । यत् ‘एतत्' कृष्णस्य चर्म अजिनम्, 'अस्य' यज्ञस्यैतदजिनं 'तत्' लोकप्रसिद्धचर्मशब्दाभिधेयं मत् 'मानुषं' मनुष्यमम्बन्धि रूपं भवति । एतदेव 'देवत्रा' देवेषु, सुखकरत्वात् गर्मत्युच्यते । अतो वैदिके कर्मणि शर्मामौति' तत्स्तुतिरुपपन्ना। देवत्रेति “देवमनुष्येत्यादिना सप्तम्यर्थ त्रा-प्रत्ययः। उपात्तस्य कृष्णाजिनस्यावधूननं विधत्ते– “तदवधनोतीतिर । “तन्नाष्ट्रा इति। 'तत्' तेन समन्त्रकावध्ननेन । गत मन्यत् । कृष्णाजिनवत् प्रमत मवधननं पाचाणं निषेधति- "न त्वेवेति। न केवल मवधूननस्य रक्षोपहनन मेव प्रयोजनं किन्तु अयज्ञियविक्षेपोऽपौत्याह- “ययस्येति । रचःप्रभृतिसम्पर्कात् यत् खलु 'श्रस्य' कृष्णाजिनस्य 'अमेध्यं' मेधानई मयजियरूप मभत्, तदेवास्यैतेन मन्त्रेण 'अवधूनोति' निरस्यति ॥ ४ ॥ तस्य समन्त्रकं प्रकारविशिष्टं स्तरणं विधत्ते - "तदिति । 'प्रतीचौना' प्रत्यग्दिशि स्थिता गौवा यथा भवति तथा । दूयं वा इत्यादि । 'दितिः' खण्डनं न विद्यते अस्या इति व्युत्पत्त्या पत्र मन्त्रगतादितिशब्देन दूय मेव पृथिवी विवक्षिता; १- वा. सं० १. १४.१ । का० श्री सू० २. ४. १ । २-पा० सू० ५.४.५.६ । ६- वा० सं० १. १४. २ । का. श्री. सू० २. ४. २ । ४४ ए. १ पं. द्रश्यम् । ५- वा० सं० १. १४. ३ । काश्रीसू० २. ४.३ । ६-निघ. १.१.१४, निर. 8. ४. १ द्रश्यम् । - ·॥ शतपथब्रामणम्॥ (१५. बा.) कथ मन्यदौया वगन्यस्य लग्भवतीत्याशयाह- “तस्था इति । 'अस्थां' भूम्याम् 'अधि' उपरिभागे 'यदिदं किञ्च' कि मपि वस्व- वस्थितम् 'तस्यै अस्यै' पृथिव्यै, सा 'वक्' कृष्णाजिन मण्युपर्यव- स्थानात् तस्या एव बगिति स्तुतिः। मन्त्रस्य द्वितीयं भाग मनूध व्याचछे- "प्रतीति। 'स्वः' खकौयो जनः आत्मीयं जनं प्रति 'सञ्चा- नौते' परस्परानुकूल्यं प्रकटयितुं मज्ज्ञां करोति। 'तत्' तथा कृष्ण- जिनभूम्योः समानज्ञानता मेवायं मन्त्रभागो वदति । सज्ञानस्य प्रयोजन माह- "नेदिति । परस्परानुकूल्यज्ञानाभावे ह्यन्य मन्यो हिंस्यात् । नैव तादृशौ अन्योऽन्यहिंमा भववित्यनेनाभिप्रायेणेत्यर्थः। उलखलनिधानपर्यन्तं कृष्णाजिनस्यानुत्सर्जनं विधत्ते- "अभि- निहित मिति ॥५॥ सव्येन स्पृशतो ऽभिप्राय माह- "नेदिति । यदि शुलखल- निधानात् प्रागेव कृष्णाजिनस्वर्ण मुत्सृजेत्, 'तत्' तदा 'दर' अस्मिन् कृष्णाजिने राक्षसादिकं प्रविशेत्, तचैव भवत्विति । 'विशान्'-दति विशतेलैटि बहुवचने प्राडागमः झरन्तादेशे "इतब खोपः”-दूतौकारलोपः । ननु स्पर्गेऽपि उलूखलनिधानात् पुरा कुतो रक्षांसि न प्रवि- शन्ति तचाह- "ब्राह्मण इति। 'हि' यस्माद् ब्राह्मणो रक्षमा मपहन्ता मन्त्रप्रभावेन, तस्मात् तेन स्पृश्यमानं राक्षमादिर्न प्रवेष्टुं शकोतौति भावः ॥६॥ १-पा० सू० ३. ४.६8 । २-पा० सू०७.९.३। ३-या. सु. ३.४.८७ ·(१५० ब्रा.) ॥ प्रथमकाण्डम् । अथ समन्त्रक मुलूखलस्य निधानं विधत्ते- “अथेति । “गावा- मौति वैकल्पिको मन्त्रः। अत एव सूत्रछतोकम्- “निदधा- त्युलखल मदिरसि ग्रावामौति वा"-इति । तबाद्यमन्त्रस्थाभिप्राय माह- "तद्यथेति। 'पदः'-शब्दो लुप्तविभक्तिकः ; 'अमुच' सोम- यागे थथा यागसाधनस्य सोमस्य ग्रावभिरभिषवः, एव मेवोल- खलादिभिर्हविर्यज्ञमाधनं नौह्यादिकम् 'अभिषुणति' वितुषो- करणादिभिः मंस्करोति। कुत एतदित्यत श्रा- “पद्रय इतौति । 'तेषां' मोमाभिषवहेवनां ग्राणां, पुरोडाशनिष्पत्तिहेवना मुल- खलादौनां च, अद्रय इत्येतत् साधारणं नाम ; तो नामसान्यात् उलूखलादिसाध्य मवहननादिकं ग्रावसायेन मोमाभिषवेण तुख्य मित्यर्थः । एवञ्च हे उलखल ! त्वम् 'अद्रिरमि' सोमाभिषव हेतुः । "ग्रावासोति ग्रावत्वारोपणं मन्त्रेण विवक्षित मिति व्याख्यातं भवति। वनस्पतिविकारत्वं प्रसिद्ध मिति वानस्पत्यपदतात्पर्य्य मार- "वानस्पत्यो हौति । वैकल्पिक मन्त्र मनूद्य व्याचष्टे- “यावामौति । "पृथुबुनो उलखलस्य विस्तीर्णमूलत्वं प्रसिद्ध मित्यर्थः । १-वा० सं० १.१४.५। २ - "सव्याशून्ये निद०-०ग्रावासोति वा"-इति का श्रौ० २. ४. ४ । “ 'सव्याशून्ये सव्यहस्तेनाशून्ये अमुक्त कृष्णाजिने"-इति तत्र बत्तिः । ३- "वष्णाजिन (८० ए० ३५०)"-इत्यारभ्य "सोमाभिषव"-इत्यन्तो (११० ११५०) ग्रन्थः ठ-ड-पुस्तकाभ्या मन्यत्र नोपलभ्यते, वेवर- महोदयेन च न दृष्ट इति गम्यते तल्लेखत एव । 8- वा. सं० १. १४.५। का. औ० सू० २. 8. ४ । हौति। 11 ·८२ ॥ शतपथब्राह्मणम्॥ (१५० ब्रा०) . प्रतिवेत्यादिकं मन्त्रदयशेष मनूध व्याचष्टे- "तदिति। कृष्णा- जिनोलुखसयोरन्योन्यं हिंसा मा भूदिति पृथिवीकृष्णाजिनयो- रिवकमत्यप्रार्थनं वदतीत्यर्थः ॥ ७ ॥ उलखले हविषः प्रक्षेपणं समन्त्रको विधत्ते– “अथेति । "यज्ञो हौति । यस्माद् 'यज्ञः' यज्ञमाधनं हविः, अतोऽमेः शरीर मेव तदित्यर्थः । “यां वा इत्यादि। हविर्यहणार्थम् “अथ वाचं यच्छति"-इति या वाग् नियमिता, 'अत्र' अस्मिन्समये ता मेव अनेन मन्त्रभागेन 'विसृजते'। (अतः") विसृज्यते अनेनेति 'विसर्जनं' हविरिति मन्त्रपाठयार्थः। एतहाविसर्जन मुपपादयति- “तचदिति। 'एतां वाच मत्र विसृजते'-इति यत्, तद्युतम् ; 'हि' यस्माद् एषः 'यज्ञः' यज- साधनं हविः, उलूखले 'प्रत्यष्ठात्' प्रतिष्ठित मभूत् ; यस्माञ्च ‘एषः' यजः 'प्रासारि' प्रसारितो विस्तारितोऽभूत् ; प्रतो हेतोर्वाग्यमनस्य प्रयोजनं नास्तौति तद्विसर्जन मेव युक्त मित्यभिप्रायः ॥ ८ ॥ हविरावपनात् पूर्व लौकिकवाग्व्यवहारे प्रायश्चित्त माह- “म यदौति । 'वैष्णवी मृचम्'-इति, “इदं विष्णुर्विचक्रमे"-इत्यादि- काम । यजुरपि वैष्णव मेव जयम् । 'देववीतय-इतिमन्नशेषस्य १- वा० सं० १.१४. ४ । का• औ• सू० २. 8. ५। २- वा० सं० १.१५.१ । का. औ. सू. २. ४.६ । ३-३५ ए० ५५० द्रश्यम् । 8- नास्त्येतत्पदं जादिषु । ५- 'मन्वपदस्यार्थः' इति ड। ई-विरावपने-इति जादिषु । ७-वा० सं० ५.१५। -वा० सं० १. १५.१ मनवांशस्येत्यर्थः । .

·(१५. बा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ ८३ अभिप्राय माह- "देवानवदितौमि। यष्टव्यान् देवान् 'अवत्' अवत, तर्पयविति। अनेनेवाभिप्रायेण हि हविर्टाते, अतो 'देववीतये' देवानां हप्तय इति मन्त्रपदाभिप्रायः ॥ ९ ॥ ममन्त्रकं मुमलादानं विधत्ते- “अथ मुसल मादत्त इति । "सहगावागैति । मोमसंस्कारकयाववत् मुसलस्थापि हविसंस्कार- कत्वमाम्यावावत्वम्, दीर्घत्वाच्च बहत्त्व मिति 'सहवाव'-शब्दाभि- धेयता मुसलस्य (प्रसिद्धेत्यर्थः३)। (तस्य मुसलस्य ) उलूखले प्रक्षेपणं समन्त्रकं विधत्ते - "तदव- दधातीति । “मौव्व"-इतिपदस्थार्थ माह- 'हविः संस्कुरु'-इति। 'मौम्व' शमय ; दोषोपशमनेन हविः संस्कुर्वित्यभिप्रायः। “सुमि मौव्वेति मन्त्रस्याभिप्राय माह- 'माधु संस्कृतम्'-इति ॥ १० ॥ हविष्कृत श्राझानं विधत्ते- “अथ हविष्कृत मिति । 'उ- द्वादयति' उचैराहयतीत्यर्थः । हविष्कृदेहौतिमन्त्रस्य दिः पाठो मन्त्रकाण्डे हिराबानात् । हविष्कृच्छब्दार्थ माह-“वाग्वै हवि- १- "पिढयो 'पिटवीतये'-इत्यूह" इति याज्ञिकदेवः । २- वा. सं० १. १५. २ । का. श्री. सू. २. 8. १९ । ३- नास्त्येषोऽशः शादिषु । 8- नास्ति चैषोऽशो जादिषु । ५- वा० सं० १.१५.३ । का• श्री. सू० २. ४. १२ । "पिटपक्षे 'स इदं पिटभ्यः' इत्यहः" इति या• दे। ६-'विकृत-इति । एव मुत्तरत्रापोह सर्वत्र - मन्मकाण्डे = संहितायन्थे। वस्तुतस्तत्र चिरामानं श्रूयते, न तु दिः । "त्रिवार मुक्त मर्थं देवा मन्यन्त इति विराजानम्" इति च महो । कात्यायनेनाप्युक्तं 'त्रिरायति'-इति (२. १. १३.) ।

·8 ॥ शतपथब्राझणम् ॥ (१५० ब्रा० ) कृदिति । निर्वापादौ मन्त्ररूपाया वाचो हविष्करणसाधनवाद् वागेव हविष्कृत् । अतस्ता मनेनैव मन्त्रेण श्राश्यन् हविर्गहणकाले नियमिता वाचं विसृजेत् । अत एव कात्यायनेन “अनेस्तनूरमौति मन्त्रेण, "इविष्कृदेहौति' मन्त्रेण वा वाग्विसर्जनं कर्त्तव्य मिति विकल्पेन सूचितम्- "त्रमेस्तनूरसौति वाचं विसृजते, + + +, हविष्कृता वेति। “वागु वा इति । या वाक् हविष्कृत्, मैव खलु यज्ञः, तस्य तनिर्वय॑त्वात् । 'तत्' तथा मति ‘एतत्' एतेन वागात्मिकाया विष्कृत श्राहानेन यज्ञ मेव पुनराइयते ॥ ११ ॥ ब्रह्मक्षत्रादिवर्णभेदोपजीवनेन हविष्कदाकानमन्त्रे विशेष माह- "तानि वा एतानि चत्वारोति । 'वाच:' सम्बन्धौनि 'चवारि' रूपाणि। कानि पुनस्तानोत्याह-“एहोत्यादि । वैश्यस्य "हवि- कृदागहौति मन्त्रः । 'राजन्यबन्धोः चचियजातेः “हविष्कृदाद्र- वेति । आपस्तम्बस्तु राजन्यवैश्ययोर्वैपरौत्येनासूत्रयत्- “हविष्कृदे- हौति ब्राह्मणस्य, हविष्कृदागहौति राजन्यस्य, इविकृदाद्रवेति वैश्वस्य, इविष्कृताधावेति शुद्रस्य” इति । एवं पूर्वपक्षतया ब्राह्मणक्षत्रादिवर्णप्रयुकं विशेष मुपन्यस्य खमतं निगमयति- “म यदेव ब्राह्मणस्येति । "एतद्धौति । 'एहौति' एतत् खणु यज्ञियतमम्' अतिशयेन यज्ञाईम् ; "इड एयदित एहौ. । १, २-वा० सं० १.१५.१, । औ० सू. २.४.०,६ 8- 'राजन्यस्य-इति जादिषु । ५- रते तु मला इहवामाता । ६- औ• सू० १.१६.६।

·(११० ४ब्रा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ ८५ त्यादौ अन्यत्रापि यज्ञे प्रयोगात्। “शान्ततमम्” इति, पागला- द्रवेत्यादेः सकाशात् एहौत्येतदेवातियेन शान्तम ;. प्रार्थना- वाक्येवेहौत्येव सर्वत्र प्रयोगादागह्यादौनां च निकृष्टप्रेषणरूपत्वा- वेत्यर्थः ॥ १२॥ कोऽसौ इविष्कृदिति तं दर्शयति- “तद्धेति। पुरा खल्वेत- दाहानानन्तरं 'जायैव हविष्कृदुपोत्तिष्ठति', अतस्तदानौं जायैव हविष्कृदभूत् । 'तत्' तस्मादिदानी मप्येतदाकानानन्तरं जाया वा, अन्यः कोऽपि' ऋत्विग्वा उपोत्तिष्ठति, स एव हविष्कृदित्यर्थः । तदप्यु सूचकृता- “हविष्कदेहौति चिरायत्यतः पत्न्यवहन्यन्यो वा"-दति। हविष्कृदाहानसमये दृषदुपलयोः शम्यया समाहननं विधत्ते- “म यचैष हविष्कृत मुद्दादयति”-इति । समाहननजनितां वाचं प्रशंसित मनुवदति- “तद्यदिति ॥ १३ ॥ अथ यज्ञायुधध्वने:२ यजविघातकासुरराक्षसादिनिवृत्तिहेतता मुपपादयितु मितिहास मुदाहरति- “मनोई वा इति । पुरा खलु मनोः सम्बन्धिन सषभस्य प्रश्वासाद् रवाच यज्ञविघातिनो- ऽसरराक्षसादयः बाध्यमाना गताः। ते च परस्परं संवादं कृतवन्तः । 'ह'-इति खेदे। 'प्रयम्' सुषभः 'मः' अस्माकं 'पापं निकर्ष १-वा० सं० ३.२७.१ । २-काऔ सू० २.१.१४ । “अन्य इत्यामौत्रः” इति या दे। ३-'समाहननजनिताया वाच'-इति ।

·॥ शतपथब्राझणम् ॥ (१प्र. बा.) १ पराजयं 'मचते' प्रापयति, कथं खलु इमं हिंस्यामेति । एवं संवादे कते 'किल्लातच त्राकुलिय' द्वावसुरपुरोहितौ बभूवतुः ॥ १४ ॥ तयोर्यापार माह- "तौ होचतुरिति। श्रद्धव देवो यस्य सः 'श्रद्धादेवः', श्रद्धालुरित्यर्थः । 'श्रावं नु वेदाव'-इति, पावा मस्य मनोरभिप्रायं जानावहै इत्यर्थः । “प्रथमायाश्च दिवचने भाषा- याम्" इति भाषाया मेवात्त्वविधानात् भाव मिति हखो- चारणम् "विद ज्ञाने"-इत्यस्मात् लोटि उत्तमदिवचने वेदावेति रूपम् । “मनो याजयावेत्यादि । हे मनो! वा मनेन कषभेण याजयावेति । श्रद्धालुं मनु विप्रलमय त मृषभ मव- धिष्टा मिति तात्पर्यार्थः ॥ १५ ॥ "मा मनोरेव जायां मनावौं प्रविवेश"-दूति। मनोर्भार्या 'मनायौ' । “मनोरौ वा”-दूत्यत्त्वम्', पुंयोगलक्षणो ङौ । “तस्यै हम यत्र वदन्यै खन्ति" इति। 'तस्यै षष्ठ्यर्थ चतुर्थो । 'यत्र' यस्मिन् देशे वदन्यास्तस्थाः शब्द टण्वन्ति, 'ततः' तस्मात् स्थानात् असरादयः बाधिताः पलायन्त इत्यर्थः । “पापौयः सचत इति। तिर्यगजातेः ऋषभस्य ध्वनेः श्रवणत् प्रागस्माकं निकर्ष- मात्र प्राप्तम्, दूदानौं तु मनुष्यशरीरात् निर्गतवाचः श्रवणात् १- 'श्रद्धालुरिति यावत्' इति ठ, ड । २-पा० सू० ०. २.७८ ३-बदा. प. ५० 8- 'विप्रलय-इति । ५-पा० सू०४.१.३७। 4-पा. सू.४.१.801 -पा० सू.२.३.१२. वा०९। 'बदनात्-रति जादिषु । ६-'इषभस्य-इति ठ।

·(१५० ब्रा०) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ अस्माकम् 'पापौय:' अतिशयितं पापं, पराजयः प्राप्नोति । इम मेवातिय मुपपादयति- “भूयो हि मानुषी वाम्बदति" इति । तिर्यग्वाचः सकाशात् 'भूयः' बहुतरं हि मानुषी वाम्बदति; वर्णपदवाक्यात्मना कस्यचिदर्थस्य प्रतिपादकत्वात् । एतदाकर्य तावेव पुरोहितावस्थापि प्रतिक्रियाञ्चक्रतरित्याह- “किलाता- कुलो हैवोचतुरिति ॥ १६ ॥ "मा यज्ञ मेवेति । असुरनी या वाक्, क्रमेण मनोः सुषभे जायायां चामौत्, 'मा' तयोर्हननानिराश्रया मती यज्ञ मेव पाश्रयितुं 'यज्ञपात्राणि प्रविवेश'। 'ततः' तेभ्यो यज्ञपात्रेभ्यः मकामात् 'एना' वाचं 'निहन्तुं' निर्गमयितुं न शकतः असुर- पुरोहितौ । 'मेषा' यज्ञपाचगता असरनौ वाक्, शम्यया' ममाह- ननादुगच्छति । एवं यज्ञपात्रध्वनेरसुरराक्षमादिनिवृत्तिहेतुतां प्रतिपादिता मुपसंहरति- “म यस्येति ॥ १७ ॥ विहितं समाहनन मनूद्य मन्त्रं विधत्ते- "ममाहन्ति कुछटो- मैति । मधुजिकइतिविशेषणस्थाभिप्राय माह- "म यो देवेन्य इति। 'मः' खनु अषभः देवानां 'मधुजिकः' मधुरवाक् प्रामौत् ; जयहेतुत्वात् । असुरेभ्यस्तु 'विषनिहा' विषवागामौत् ; पराजय- १- “गदया सदृशौ बाइपरिमिता शम्या"-इति सा. (ले० सं०१.२.१२) "शम्या हात्रिंशदङ्गुलप्रमाणा वारणों" इति या० दे० (का०५.३.१८)। २- वा० सं० १. १६. १ । “असुराः क क इति तान् हन्तु मिच्छन् योऽटति, सर्वत्र सवरति स कुक्कुटः । यहा कुकं कुत्सितशब्दं कुटति तमोतीति कुक्कुटः। यहा कुक्कटाख्यपक्षिवत् ध्वनिविशेष मसुर- भौत्यर्थं तनोतीति कुक्कुट इत्युपचर्यते” इति तद्भाष्ये महो। ..

·॥ शतपथब्राझणम्॥ (१प्र. 8वा.) हेतुत्वात् । एवञ्च मधुजिक इति विशेषणस्थाय मभिप्राय:- देवानां यादृश श्रामौः, अतोऽस्माकं तादृशो भवेति । दष मूर्ज मावइत्यादिमन्त्रशेषस्य स्पष्टार्थता माह- "नाचेति । 'अत्र' अस्मिन्मन्त्रे किमपि तिरोहितं नैवास्ति, तो न व्याख्या- यत इत्यर्थः ॥१८॥ अथ समन्त्रक शूर्पाधान विधत्ते- "प्रथेति । शूर्पस्य वर्ष- वृद्धव मुपपादयति- “यदि नडानां यदि वेणनां यदोषौका- णाम्” इति । जलप्रान्ते वर्तमानास्तुणविशेषा नडाः । नलादौनि द्रयाणि शूर्पस्योपादानभूतानि । 'वर्षम्' उदकवृष्टिरेव हि "एताः' नडाद्याः ओषधौर्वर्द्धयति, तो वर्षवृद्धत्वात् शूर्पस्य 'वर्षवर्द्ध मसि'-इति व्यपदेशः ॥ १६ ॥ तस्मिन् शूऽवहतानां नौहौनां प्रक्षेपं विधत्ते- “अथ हवि- निर्वपतौति । 'निर्वपति' उलूखलानिष्कृष्य (अवहतान् प्रौडौन्) प्रक्षिपतीत्यर्थः । हे हविः! वर्षद्धं वा शूर्प प्रति 'वेत्तु' पात्मन उपर्यवस्थानं जानाविति मन्त्रार्थः । हविषो वर्षवृद्धव मुपपादयति- “वर्षवृद्धा उौति । बौहि- । १- 'घासौत्'-इति जादिषु । २- 'नोऽस्माकं'-इति ठ, 'सोऽस्माकं'-इति ड। ३-१७ ए१६ पं०, ५ टीप्पनी द्रश्या । वा० सं० १. १६.२ । का० श्रौ• सू० २. 8. १६ । ५- 'शूर्पादान'-इति ठ। इह सर्वत्रव शूर्पशब्दो दन्त्यादिः ड-पुस्तके । ६-८-पुस्तकादन्यत्र नेते पदे विद्यते । 6- वा० सं० १. १६. ३ । का० श्रौ• सू० २. ४. १७ । .

·Ce प्रथमकाण्डम्॥ (१५. मा.) यवयोरन्यतरो हि हविष उपादानम् ; “नौहिभिर्यजेत"-"यवै- यजेत" इति विकल्पेन थागसाधनवश्रवणात् । प्रोहियवाद्योषध- यश्च वृष्या वर्द्धन्त इति प्रसिद्ध मित्यर्थः । "प्रति वा”-इत्यस्याभिप्राय माह- "तत्मज्ञा मेवैतर्पाय"- इति । शूर्पहविषोरन्योन्यं हिंमा मा भवेदिति । 'शूर्पाय -रति चशब्दात् हविषे । 'मजा' मज्ञानम्। समानज्ञानत्व मेव मन्त्रो वदतीत्यर्थः ॥ २० ॥ तषाण मपनयनं समन्त्रक विधत्ते- “अथ निष्युनानौति । तषाणं राक्षसभागत्वात् तेस्तन्निरसनं विधत्ते- “अथ तुषान् प्रह- क्यपहतम्" इति । 'प्रहन्ति' प्रक्षिपन्ति । एतन्मन्वइयस्य प्रयोजन माह- "तनाडा एवंतदिति ॥ २१ ॥ वितुषोलतानां तण्डुलानां नौहीणश्च पृथक्करणं विधत्ते- "अथापविनकौति । मन्त्र गतवायुशब्दस्यार्थ माह- "अयं वै वायु- योऽयं पवते"-इति । तस्य विवेचनसामर्थ्य मुपपादयति- “एष वा इद५ सर्व विविनति" इति । 'तत्' तस्मात् सर्वस्थास्य विवेतक- वात् एष एव' वायुः ‘एनान्' नौस्तण्डलांच 'विविनक्ति' पृथक करोति, अतस्तत्प्रार्थनं थुक मित्यर्थः । “म यदेत इति । 'यदा' - १-म•सं• २० १४, १५ रोको अध्यौ । “एकाख विकल्पे- रन्" इत्यादीनि जैमिनिसूत्राणि (१२.३.१०-१५.) चेहेक्षितव्यानि । २- वा. सं० १.१६. ७ । का. औ• सू० २. ४. १८। ३- वा० सं० १.१६.५। का• औ• सू० २.१.१६ । -वासं० १.१६.६ । का. औ. स. २. ७.२० । 12 ·॥ शतपथब्राझणम् ॥ (१प्र. वा.) यस्मिन् काले 'एते' प्रौहितण्डुलाः 'एतद्' विवेचनं प्राप्नुवन्ति, तस्मिन् समये 'यत्र' यस्यां पायाम् 'अधि' उपरि एनान् अपविनक्ति ॥ २२॥ तत्पात्रौगतस्य हविषः समन्त्रक मनुमन्त्रणं विधत्ते- "प्रथानु- मन्त्रयते” इति । यथा चैते तण्डुलाः 'अच्छिद्रेण' छिद्ररहितेन पाणिना 'सप्रतिग्टहीताः' शोभनं प्रतिग्टहीता भवेयुः, तथा प्रति- ग्राविति मन्त्रार्थ: । फलौकरणं विधत्ते - "अथेति। तस्य त्रित्वं प्रशंसति-"विवृद्धि यज्ञः" इति । सवनत्रयादिरूपेण त्रिरावृत्तो हि यज्ञः; अतस्तदनु- मारेण फलौकरण मपि त्रिः कर्त्तव्य मित्यर्थः ॥ २३ ॥ तस्मिन् फलौकरणे भाखान्तरौयं मन्त्रविधि मनुवदति- "तद्धेके देवेभ्यः इति। तं निषेधयति- “तदु तथा न कुर्यात्”- इति । एतदुपपादयति- "श्रादिष्टं वा एतद्देवतायै”-इति। "श्रमये नुष्टं ग्वामि"-इत्येव मग्न्यादिदेवतायै श्रादिष्ट मेवैतद्धविर्भवति। पच तु "देवेभ्यः शन्धध्वम्”-इत्यनेन मन्त्रेण 'एतद् हविः 'वैश्व- देवम्' विश्वदेवसम्बन्धि करोति; श्रतो देवानां° एतन्मन्त्रप्रयोगे 'समदं' परस्परं कलहं करोति । अतो वैश्वदेवत्वापादकं मन्त्र .. १- 'तत्पात्रीगतं हविरनुमन्त्रयते'-इत्येव । २- वा. सं० १.१६. ७ । का• श्री. सू० २. 8. २१ । ३-का• औ• सू० २. 8. २२ । ४- 'त्रिष्कृत्वा'-इति । - "वीमा प्रतिपर्यायं सन्मन्सप्रात्यर्था"-इति या० दे। t-शाखान्तरौय एष मन्तः । 'देवतानां -इति जादिषु।

·(१५० 8वा.) प्रथमकाण्डम्॥ परित्यज्य वृष्णी मेव फलौकर्त्तव्य मिति निगमयति- "तस्मादु वृष्णी मेव फलौकुर्यात्" इति ॥ २४ ॥ ४ ॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमांश्चतरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकत्रीहरिहरमहा- राजसाम्राज्यधुरन्धरेण मायणचार्यण विरचिते माधवीये वेदार्थप्रका माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाव्ये प्रथम- काण्डे प्रथमाध्याये चतुर्थं ब्राह्मणम', प्रथमाध्यायश्च समाप्तः ॥ १॥ १- पोत्याच्छादकदोषापनयनं फलौकरणम्" इति तै० सं० १.१.५ भाष्येऽय मेव सायणः । इह तु कणनिष्काशनं फलौकरणम् । २- चतुर्थेऽस्मिन् ब्राह्मणे विहितान्येतानि–कृष्णाजिनस्थादानम्, अवधून- नम्, तत उदकोपस्पर्शनम्, तत उत्तरेण गाईपत्य मुत्करदेशे वा प्रत्यग्यौवस्य कृष्णाजिनस्यास्तरणम्, तदुपरि उलूखलस्थापनम्, तत्र पूर्वस्थापितस्य हविईयस्य शूर्पणावपनम्। ततोऽध्वर्युयजमानयो- विसर्गः । ततोऽध्वर्युः मुशलं गृहीत्वा उलखलमध्ये प्रवेश्य कण्डनं कुर्वन्नेव तत्कण्डनाय यजमानपत्नी मनौधं वा त्रिराजयति । तस्मिनेव काले धामोधः हिर्दषदं कुट्टयति उपलं चैकवारम् । वितुधौभूतेषु बौहिषु अध्वर्युः शूर्फ एहीत्वा, कण्डितं तद्धविस्तस्मादुलखलानिष्काश्य तूष्णौं शूर्पे निदधाति । ततः शूर्पण 'निष्पुनाति' तुषान् एथक करोति, पुनरप उपस्पृश्य तण्डलानकण्डितांश्च 'विविक्ति' पृथक एथक् करोति । ततः कण्डितान् निधाय चकण्डितान् पुनगलूखलमध्ये प्रवेश्य कण्डनं कृत्वा पुनर्निकाश्य शूर्पे कृत्वा तुषान् एथक कुर्यात्, निक्षिपेच सर्वान् तान् तुषानुत्करदेशे। पुनरप उपस्पृश्य शूर्पस्थाला- ·८९ शतपथनामयम्। (१५० ५५०) [अथ द्वितीयाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् ] सवै कालान्येवान्यतर ऽउपदधाति । दृषदुपले ऽअन्यतरस्तदा ऽस्तदुभय५ सह क्रियते तदेतदुभयः सहु क्रियते* ॥ १॥ शिरो ह वा एतद्यस्य यत् पुरोडाशः । स या- न्येवेमानि शौर्णः कपालान्येतान्येवास्य कपालानि मस्तिष्क एव पिष्टानि तहा एतदेक मुङ्ग मेकर सह करवाव समान करवावेति तुस्माहा रतुदुभुय५ सह क्रियते ॥२॥ स युः कपालान्युपदधाति । स ऽउपवेष मादत्ते धृष्टिरसौति स युदेनेनाग्नि धुण्विवोपचुरति तुन धुष्टिरुथ युदेनेन यजु ऽउपालभत ऽउपेव वा एनेनै- तुद्देवेष्टि तुस्मादुपवेषो नाम ॥३॥ तेन प्राचोऽङ्गारानुदूरति। अपामे अमि मामाद अहि निष्कव्यादर सेधेत्ययं वा सामायेनेदु मनुष्याः पुत्काअन्त्यथ येन पुरुषं दुहन्ति सु क्रव्यादेवावेवैतदु- भावतोऽपहन्ति ॥ ४॥ स्तण्डुलान् पायऱ्या प्रक्षिप्याभिमन्लयते ; तगडलाननामिकाग्रेण स्पृशन् विलोकयन् वा मन्त्रं पठतीत्यर्थः । ततस्त्रिः पलीकरणम् ; विकण्डनेग सूक्ष्मकणिकाभ्यो वियोज्योज्वलान् करोतीत्यर्थः । तदित्यायन्तिमांशो ग-पुस्तके नास्ति । * ·२५० वा.) ॥ प्रथमकारहम्॥ ह अथागार मास्कौति। श्रा देवयुज बहेति यो देवयाट् तस्मिन् हवौषि श्रपयाम तुस्मिन् यनुतन- वामहा ऽहुति तस्माहा आस्कौति ॥ ५ ॥ तुं मध्यमेन कपालेनाभ्युपदधाति । देवा हवे यजुतन्वानास्ते ऽसुररक्षसेभ्य आसाद् विभयाञ्चकुर्ने- बोऽधुस्तानाष्ट्रा रक्षारस्युपोत्तिष्ठानित्यनिहि रक्षसा मपहन्ता तुस्मादेव मुपदधाति तयुदेषु एव भवति नान्यु एष हि यजुष्कृतो मेध्यस्तस्मान् मध्यमेन कपा- लेनाभ्युपदधाति ॥ ६॥ स उपदधाति। ध्रुव मसि पृथिवौं हाहेति पृथिव्या ऽरव रूपेण तदेव हत्यतेनैव द्विषन्तं धावव्य मुवबा- धते ब्रह्मवुनि त्वा क्षचवुनि सजातवन्युपदधामि भाव- व्यस्य व्वधायेति वही वै यजुःधाशौस्तद् ब्रह्म च क्षचं चाशास्त ऽउभे व्वीर्ये सजातवनौति भूमा व समाता- स्तुमान माशास्त उपदधामि भ्रातृव्यस्य वधायेति? युदि नाभिचुरेद् या अभिचुरेदमुष्य व्वधायेति ब्रूया- दभिनिहित मेव सव्यस्य पाणेरङ्गुल्या भुवति ॥ ७ ॥ 'नियमिईि-इति ख। + 'त्येनेनेव'-इवि ग। 1, 5, 11 एषु स्थानेषु विधायेति'-इति पवर्गीयादिपाठः च-मुलके ।

·'शतपथब्राझणम् ॥ (१५. वा.) अथाजार मास्कौति । नेदिह पुरा नाष्ट्रा रक्षा- स्याविशानिति ब्राह्मणो हि गुक्षसा मपहन्ता तुम्मा- दभिनिहित मेव सव्यस्य पाणेरङ्गुल्या भुवति ॥८॥ अथागार मध्यइति । अग्ने ब्रह्म गृभ्णोधेति नेदिह पुरा नाष्ट्रा रक्षास्याविशानित्यग्निहि रक्षसा मप- हन्ता तुम्मादेव* मध्यूहति ॥ ६ ॥ अथ यत्पश्चात् तदुपदधाति । धरुण मस्यन्तरिक्षं हर हुत्यन्तरिक्षस्यैव रूपेणैतदेव दृहत्येतेनैव विषन्तं भ्रातृव्य मुवबाधते ब्रह्मवनि त्वा क्षत्रवनि सजातव- न्युपदधामि भ्रातृव्यस्य व्वधायेति ॥ १० ॥ अथ यत्पुरस्तात् तदुपदधाति । धर्च मसि दिवं हरहुति दिव एव कपणेतदेव दृहत्येतेनैव हिषुन्त भ्रातृव्य मुवबाधते ब्रह्मवुनि त्वा क्षचवुनि सजातवन्युप- दधामि भ्रातव्यस्य व्वधायेति ॥ ११ ॥ अथ युद्दक्षिणतस्तदुपदधाति । विश्वाभ्यस्वाशाभ्य उपदधामौति । स युदिमाल्लोकानति चतुर्थ मुस्ति वा नु वा तेनैवैतद् द्विषुन् भ्रातव्य मुवबाधते ऽनड्डा वै तद् यदिमाल्लो कानुति चतुर्थ मुस्ति वा न वानदो 'तसादेन'-इति च । t, 'बधायेति' इति च । H, | एतदुभयत्रैव 'यदिमालो'-इति निरनुनासिकपाठो ग-पुस्तके ।

·(२५० वा.) ॥ प्रथमकाण्डम् । ६५ तद्यद्दिश्वा आशास्तस्मादाइ विश्वाभ्यस्त्वाशाभ्य उप- दधामीति तूष्णीं वैवेतराणि* कपालान्युपदुधाति चित स्थोर्द्धचित इति वा ॥ १२॥ अथाङ्गारैरभ्यूहति। भृगूणा मुङ्गिरसा तुपसा तप्यध्व मित्तदै नेजिष्ठं जो युद् भृग्वङ्गिरसार सुतप्तान्यसनिति तस्मादेव मुभ्यूहति ॥ १३ ॥ अथ यो दृषदुपले उपधाति । स कृष्णाजिन मादत्ते शासौति तदुवधूनौत्युवधूत रक्षो ऽवधूता अरातय हुनि सोऽसावेव बन्धुस्तुत् प्रतीचीनग्रोव मुपस्तृणात्युदित्यास्त्वगसि प्रति त्वादितिविति सो- ऽसावेव बन्धुः ॥१४॥ अथ हषद मुपदधाति। धिषणासि पर्वतौ प्रति त्वा- दित्यास्त्वग्वेविति धिषणा हि पर्वतौ हि प्रति त्वादि- त्यास्त्वग्वेत्त्विति तुत् सञ्जा मेवैतुत कृष्णाजिनाय च व्वदति नेदुन्योऽन्य हिनसात हुतीय मेवैषा पृथिवी रूपेण ॥ १५॥ अथ शुम्या मुदीचौनाया मुपदधाति। दिव स्कम्भ- 'वैवेतराणि-इति च । + 'तस्मादेन'-इति च । 'मुध्यूहति'-इति क, 'मुभ्यूहति' इति ख । $ 'बन्धस्तत्' इति क। ा हिनसाव'-इति च। || 'रूपेण-इति ख, 'रूपेण'-इति-च ।।

·शतपथबाधाणम्। (१५. ना.) नौरसौत्यन्तरिक्ष मेव रूपेणान्तरिक्षेणु होमे द्यावा- पृथिवी बिष्टब्धे तस्मादाह दिव स्कम्भनीरसौति ॥१६॥ अथोपला मुपदधाति । धिषणासि पावतेयौ प्रति त्वा पर्वतौ ब्वेविति कनीयसौ घेषा दुहितेव भवति सुस्मादाह पार्वतेयोति मुति त्वा पर्वतो वेत्त्विति प्रति हि स्वः सञ्जानौने तत् सज्जा मेवैतुद् हषदुपस्ताभ्यां बदति नेदुन्योऽन्यः हिनसात इति द्यौरवैषा रूपेण हुनू ऽरव दृषदुपले जिव शम्या तुस्माच्छुम्यया स- माहन्ति जिह्वया हि बदति ॥ १७ ॥ अथ हविरधिवपति। धान्य मसि धिनुहि देवा- निति धान्य हुि देवान् धिनवदित्यु हि हवि- हाते ॥ १८॥ अथ पिनष्टि । प्राणाय त्वोदानाय त्वा व्यानाय त्वा दीर्घा मुनु प्रसिति मायुषे धा मिति मोहति देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृभ्णात्वच्छिद्रेण पाणुिना चक्षुषे वेति ॥ १६ ॥ (शतम् १००") ॥ तधुदेवं पिनुष्टि । जौवं वै देवाना हविरमृत 'रसौति' इति च। + हिनुसाव'-इति च । 1 'बदति'-इति ख। 'हवियते'-इति ख, 'हविर्सह्यते' इति च । का “शतकण्डिकाः" इतिख; क-ग-पुस्तकयोस्त्येिवैतत् ।

·(२ख १वा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ ममुताना मुवैतदुलूखलमुसलाभ्यां दृषदुपलाभ्यार हविर्यमुंघन्ति ॥२०॥ स यदाह । प्राणाय त्वोदानाय त्वेति तत्प्राणोदानौ दधाति व्यानाय त्वेति तयान दधाति दौर्घा मुन प्रसिति मायुषे धा मिति तदायुर्दधाति देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिरभ्णात्वच्छिद्रेण पाणिना सुप्रतिमहौतान्यसन्विति चक्षुषे त्वेति तच्चक्षुर्दधात्ये- तानि वै जीवतो भवन्त्येव मुहैतुज्जीव मेव देवाना इवि वत्यमृत ममृतानां तस्मादेव पिनष्टि पिघुन्ति पिष्टान्युभौन्धते कपालानि ॥ २१ ॥ अथैक आज्यं निर्वपति। यहा ऽवादिष्टं देवतायै हविर्पछुते यावद्देव॒त्यं तुद्भवति तदितरेण यजुषा प्रजाति न वा पुरतत् कस्यै चन देवतायै हविक्ष- नादिशति यदाज्यं तस्मादुनिरुक्तेन यजुषा गुलाति महीनां पुयोऽसौति मुच्छ दुति ह वा एतासा मेक* नाम यद् गुवां तासां वा ऽरतत् पयो भवति तस्मादार महीनां पुयोऽसौत्येव मु हास्यैतत् खुलु युजुषैव रहौत भवति तस्माद्देवाह महीना पुयोऽसौति ॥ २२ ॥५॥ ॥ इति प्रथमप्रपाठके पचमं ब्राह्मणम् [२.१.॥ "मे के"-इति च । 18 ·॥ शतपथब्राझणम् ॥ (१प्र• पूजाः) ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ यस्य निःश्वमितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे, त महं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥ एवं प्रथमेऽध्याये व्रतोपायनादि तण्डुलकरणान्तं प्रयोगजात मुकम् । अथ द्वितीये कपालोपधानादिरभिधीयते । तत्र कपालोपधानपेषणयोर्युगपदनुष्ठानं विधत्ते- “म वै कपा- लानौति । 'अन्यतरः' ऋविना मध्ये एकः श्रामौत्रः', 'मः' कपा- लाना मुपधाता। 'अन्यतरः' अध्वर्युः, 'मः' पेषा) दृषदुपले उपदध्यात् । उनं कर्तृभेद मुपपादयति- “तद्वा एतदुभय५ सह क्रियते"-इति । एकककत्वे हि पर्यायानुष्ठानं स्यात्, एतचोभयं मानुष्ठेयम् ; तो विभिन्नावेव कर्तारौ युगपत् कुर्वाता मित्यर्थः । एतत् महानुष्ठान मुपपादयितु मनुवदति- "तदिति ॥ १ ॥ उपपादयति'- "शिरो ह वा एतद् यजस्य यत् पुरोडा इति। पुरोडाशस्य प्रतिज्ञातं यज्ञशिरस्त्रं मन्पादयति- "म यान्येवेमानौति। "मस्तिष्क एवेति। शिरःकपालान्तर्गतं मांस 'मस्तिष्कः'। “तदा एतदिति। 'तत्' एतत् कपाल मस्तिष्करूपं मिलितं मत् शिरस्मज्ञक मेक मङ्गं प्रसिद्ध लोके। तथाचापि शिरःकपालमस्तिष्कसंस्तुतयोः कपालपिष्टयोः सह प्रयोगात् पुरो- मात्मकस्य यजशिरमः एकीकरणं सेत्स्यतीत्यभिप्रायः ॥३॥ १- 'बामौधादि-इति ठ । २- 'तदुपपादयति'-इति ।

·+ (२१० १बा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ तत्र कपालान्युपदधतः कृत्य माह- "म उपवेष मादत्ते वृष्टिरमि"-इति । अङ्गारविभजनार्थं काष्ठ मुपवेषः । पृष्टिश निर्वकि- "म यदेनेनेति । 'विव'-इति क्रियाविशेषणम्। "नि षा प्रागल्भ्ये"-इत्यस्मात् वृष्णोत्यनेनेति धष्टिरिति करणे कित्रित्यर्थः । अत एवैतदुपवेषस्य मान्तरम् । तथा चान्यत्र श्रूयते- “ष्टिरुपवेषः” इति । “प्रथेत्यादि उपवेषस्य निर्वचनम् । अथ यजे 'एनेन' काष्ठेन 'यत्' अङ्गारादिकम् 'उपालभते' प्राप्नोति । 'तत्' एतत् ‘एनेन' उपवेषेण 'वेवेष्टौव' । “विषु व्याप्ता- वित्यस्मात् करणसाधनो घनन्त उपवेषशब्दः ॥ ३ ॥ अग्निगताशुह्यंशस्य निरमनं विधत्ते- "तेनेति । 'प्राचः' इति विधेयविशेषणम्, प्राग्दिग्गतानित्यर्थः । मन्त्रगतयोरामाकव्यांच्छन्दयोर्विवक्षित मर्थ माह- "अयं वा इति। श्राम मपक मत्तौति 'आमात्', मनुष्याणा मोदन- पाकादिहेतरमिः; क्रव्यं पलल मत्तौति 'क्रयात्'-इति भवन दरनोऽमिः ॥ ४॥ १- 'उपवेश'-इति तालव्योषधः जादिषु। एव मिहोत्तरत्रापि । २-या सं० १. १७. १ । का. श्री. सू. २. ४. २५ । ३- "पलाशशाखाया मूलदेश छिन्न उपवेषः" इति महीधरः। का औ• सू. २. ४. १५. राष्यम् । 8-खा०प० २५। ५- का. औ• २६. २. १०; ३. ८; 9. २८। (- 'उपवेषनामनिर्वचनम्'-इति ठ, ड। ७-जु० उ० ९३। १. १७. २ । का० श्री. सू० २. ४. २६ । - 'शवदाहकोऽमि'-इति ठ, ड। वा० सं० ·॥ शतपथब्राह्मणम् । (१५० ५नाः) एव मयजिय मग्निं मन्त्रेण निहत्य शुद्धादनेः पुरोडाशप- पार्थ मङ्गाराहरणं विधत्ते– “अथेति। 'भास्कौति' विभजती- त्यर्थः । “स्कुञ् श्राप्रवणे” इति धातुः । इत्थं कुर्वता मभिप्राय माह- “य इति। देवान् यजति इति 'देवयाट', 'यः' अग्निः, तस्मिन् हविःश्रपणा दिकं करवामहा इत्यनेनाभिप्रायेणेत्यर्थः ॥ ५ ॥ तस्मिन्नणारे मध्यमकपालस्योपधानं विधत्ते- "त मिति । अङ्गारस्योपरि विहितं कपालोपधानं प्रशंसति- “देवा हवा इति । "नेनः" इति। 'न.' अस्माकं हविषो भागेनैव राक्षमादय उपोत्तिष्ठेयरित्यनेनाभिप्रायेणङ्गारस्योपरि कपालोपधानं कृतवन्त इत्यर्थः। एवं सत्युकभयनिवृत्ति माह- "अग्निौति। "श्रा देवयजम्”- इतिमन्त्रेण स्थापितस्यैवाङ्गारस्थोपरि कपालोपधानं प्रशंसति- "तद्यदिति । यजुषा मन्त्रेण मंस्कृतत्वादेष एव हि कपालोपधाने मुख्यः; नान्य इत्यथः ॥ ६ विहित मुपधान मनूध मन्त्रं विधत्ते- “म उपदधातौति । "पृथिवौं दृपहेति । पृथिवौसम्बन्धश्रवणात् तत्सम्बन्धिरूपेणेतदेव कपालं दृढं करोति । दृढ़ेन चैतेन कपालेन विद्वेषणं कुर्वन्न शत्रु मवबाधते । । ॥ • 'निहत्य-इति ठ, ड। २- 'बाप्रवरणे'-इति । ३-क्रा० उ०६। 8- 'हविषोऽधोभागेनैव-इति ठ। ५- वा. सं० १.१७.३ । का० औ० २. 8. २८ । t-- वा० सं० १.१७. ४ । का० सू० २. ४. २६ ।

·(रष. १मा.) ।प्रथमकाण्डम्॥ १०१ एतमन्त्रशेष मनूध व्याचष्टे- "ब्रह्मवनौति । "बही वा इत्यादि । 'यजुष्षु' यजुमन्त्रेषु बहुविधा खलु 'श्रामौः' फलप्रार्थना, श्रतो बहुविधं ब्रह्मचत्रादिसम्भजन मनेन प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । मन्त्रगतयोर्ब्रह्मचत्रशब्दयोर्लक्षणया नहौर्यपरत्वं विवक्षित मिति याचष्टे- "उभे वौर्य"-इति । “भूमा वा इति । समानं जायन्त इति ‘सजाताः' ज्ञातयः । तेषु च बहुभावस्य दर्शनात् धर्मिवाचिना मजातशब्देन तद्धमा विवक्षित इत्यर्थः । अभिचरतो विशेष वाम् उ नित्यपक्ष मनवदति- “उप- दधामि भाव्यस्येति। त मेव विशेषं दर्शयति- “यधु अभिचरे- दिति । अभिचरणपक्षे 'भाव्यस्य वधाय'-दति स्थाने 'प्रमुब्ध वधाय'-इति शत्रो म षष्ठ्यन्तं निहिश्य ब्रूयादित्यर्थः । उपहितस्य कपालस्य उपर्यङ्गुया अभिनिधानं विधत्ते– “अभि- निहित मेव"-इति ॥ ७॥ दक्षिणहस्तेनान्यस्याङ्गारस्थाहरणं विधत्ते- "प्रथेति । "नेदि- इत्यादि । यदि सव्यपाण्यख्या अभिनिधानं न कुर्यात्, तदा 'दह' अस्मिन् कपाले उपर्यङ्गारनिधानात् पुरस्तादेव राक्षसाः प्रवि- शेयुः ; नैव तथा स्यादिति अङ्गुया' अभिनिहित मेव भवेदित्यर्थः । तथा मत्युतदोषनिवृत्ति माह- "प्राधणे हौति । अनिः यथा दाहेन रक्षांसि हिनस्ति, एवं ब्राह्मणोऽपि मन्त्रसामर्थन तेषां नास्त्येवत् पदं जादिषु। २- "राक्षसाः प्रविशेयुः; अतः कपालस्योपरि अङ्गाराध्यूशनपर्यन्तम् बडल्या"-इत्येवं विशेषपाठो -पुस्तके ।

·१०२ ॥ शतपथबामणम् । (१५. मा.) हिंसकः; अतोऽङ्गाराथानपर्यन्त मङ्गुयाभिनिहित मेव भवे- दित्वर्थः ॥८॥ समयक' कपास्योपरि अङ्गाराष्यूहनं विधते- “अथेति । "दिए पुरेति । 'पुरा' पुरोडामाधियणात् प्रागित्यर्थः । बन्यत् पूर्ववत् ॥६॥ पासात्यकपालथोपधानर विधत्ते- "अथेति। मथमकपास- स्थोपधानानन्तर्यम् 'अथ'-शब्दार्थः । अन्यत् सर्वं पूर्ववड्याख्येयम् ॥१०॥ मध्यमकपासात् पूर्वदेशे स्थाप्यस्य कपालस्यौपधान विधत्ते- "अथ यदिति। "दिव एव रूपेण"-इति । दिवः सम्बन्धिमा रूपेण 'एतत्' हतौयं कपालं दृढ़ीकरोतीत्यर्थः ॥ ११ ॥ दक्षिणभागस्थितस्य कपालयोपधानं विधत्ते- “अथ यदिति । मन्मथ तात्पर्य माह- “म यदित्यादिना । पूर्व हि पिभिरूप- हितैः कपालेः पृथिव्यादिलोकत्रयसकाशाच्छचोर्बाधः प्रतिपादितः, रदानौन्तु इमान्' त्रौंलोकान् 'अति' अतिक्रम्य यत् 'चतुर्थ' खानम, तदस्ति वा न वेति मन्दिग्ध मेव; लोकत्रयवत् प्रसिध- भावात् । श्रतो मजे लोकवाचिमब्दविशेष परित्यज्य "विश्वान्य- सामान्य"-रति' सर्वशब्दपर्यायस्य विश्वशब्दस्य प्रयोगात् पन्दि- १- वा. सं० १.१८.१ । का• औ• सू० २. 8. ३. । २- तत्र मलः - वा० सं० १.१८.२। का औ• सू० २. ३. ३१ । १- तत्र मन्त्रः- वा० सं० १.१८.३ । का. औ. सू. २. ४. १२ । 'पूर्वैः' इति इ-पुस्तकादन्यत्र । ५- वा० सं० १.१८.४। का. १.१८.४। का• चौ. सू. २. १.

·(२१. मा.) ॥ प्रथमकाण्डम् । मानात् सर्वस्मादेव स्थानात् 'दिषना' म 'मः' चजमानः 'तेन' चतुर्थकपासोपधानेन बाधत इत्यर्थः । "विश्वाभ्यः" इतिमन्त्रस्य लोकत्रयातिरिकपरत्व मुपपादयति- "अनवा वा इत्यादि । लोकत्रयातिवर्तिनश्चतुर्थस्य सद्भावोऽसहा- वञ्च 'अनहा वै' अस्माक मप्रत्यक्ष एव ; यद् ‘विश्वा भागाः' सर्वा दिशः, तदप्यनवा 'अनदे॒व' अप्रत्यक्ष मेव; (लोकत्रयवत्प्रसिद्य- भावात् ।) अतोऽप्रत्यचदिग्वाचिना विश्वाभ्य आशाभ्ध इति' पददयेन लोकत्रयव्यतिरिकं सकल मेवाप्रत्यक्षं विवक्षित मित्यर्थः । एवं कपालचतुष्टयस्य मन्त्रेणोपधानं प्रतिपाद्य प्रवशिष्टकपा. सोपधाने पक्षद्धय माह- "वष्णौँ चैवेति ॥ १२ ॥ उपहितेषु कपालेश्वङ्गाराध्यूहनं विधत्ते- “अथेति। मन्ने' भूगण मरिमा मिति तपसो यद् विशेषणं तयाचष्टे- “एतहा इति । यद् भवङ्गिरमा' महर्षीणं तपोविशेषजनितं तेलः, 'एतत्' खलु अयादि तेजोऽन्तरात् 'तेजिष्ट' तेजखितमम, पति- भयेन दौतम् । तेजखि-शब्दादिष्ठनि “विन्मतोमुगितिर शुक् । एवं वदतो मन्त्रस्थाभिप्राय माह- "मुततानौति। एतान्युपहितानि १- 'सन्दिग्धमानात्' इति जादिषु । २- तडाक्यं -पुस्तकादन्यत्र । ३- 'विश्वा बाशा इति' इति । 8- 'माधु-इति जादिषु ; ठ-पुस्तके तु नास्त्येवैतत् पदम् । ५- वा. सं० १.१८.६ । का. औ• सू० २. 8. १५ । ६-पा. सू० ५.३.६५ ।

·॥ शतपथब्राझयाम् । (१५° पूजा०) कपालानि भवङ्गिरमा तपमा सुष्छु अतिशयेन तप्तानि भवेयुरित्य- नेनाभिप्रायेणेत्यर्थः । 'श्रमम्'-इत्यस्तेः पञ्चमलकारे रूपम् ॥ १३ ॥ एवं महानुष्ठेययोः कपालोपधान मभिधाय पेषणं विधातु मारभते- "अथेति। अवहननवत् पेषणस्यापि कृष्णाजिनस्योपरि कर्तव्यता मभिप्रेत्य तदादानं विधत्ते - "म कृष्णाजिन मिति । "मोऽसावेवेति। अवहननप्रकरणे कृष्णाजिनावधूननविधिशेषो यः प्रागावातः- "तबाहा एवैतद्रक्षांस्यतोऽपहन्तौति', स एवात्राप्यनु- षज्य योजनौय इत्यतिदेशः। अस्य कृष्णाजिनस्य स्तरणं विधत्ते- "तदिति । “दूयं वै पृथि- व्यदितिः"-इत्यादिना यत् प्रागावात मेव मन्त्रव्याख्यानम्, नद- पातिदिति- "मोऽसावेवेति ॥ १४ ॥ तस्य कृष्णाजिनस्योपरि दृषदः समन्त्रकम् उपधानं विधत्ते- "अथेति । "धिषण होत्यादि । पेषणीयतण्डुलानां धारणाद् 'धिषणा', पर्वतावयवत्वात् ‘पर्वतौ'-इति। एतदुभयं प्रसिद्ध मिति 'रि'-गब्दयोरर्थः । गत मन्यत् । “दूय मेवेति । पार्थिवेन धारण- स्थेन रूपेण योगात् 'एषा' दृषत् दय मेव पृथिवौति स्तुतिः ॥१५॥ अथ दुषदः पश्चाद्भागे शम्याया उपधानं विधत्ते- “अथ म्या १-पा० सू० ३.१.७ । २- १. १. ४. (७१, ७६ पृ.) द्रष्टव्यम् । ३ तत्र मन्त्रः - वा० सं० १. १६.१ । का• श्री. सू० २. ५. २ । ७२ १० १५० ष्व्यम्। ५- ७२ ए० ५५० श्यम् । ६- 'मेतम्मन्वव्याख्यानम्'-इति ठ । -वा० सं० १.१६.२ । का• औ• सू० २. ५.३। तत्र मनल:- • १. १६.३। - वा० सं० ·(२५० १वा.) । प्रथमकाण्डम् । १०५ . मिति । 'दोचौनम्' उदगवस्थित मये यस्याः सा तथोक्ता । कात्यायनोऽयाह सम- “पश्चाच्छम्या सुपोहत्युदौचौं दिव इति"- इति । गम्याया धुलोकस्तम्भन हेतुत्वं वन मन्तरिक्षरूपता माह- "अन्तरिक्ष मेवेति। द्यावापृथिव्यात्मना संस्तुतयोर्दृषदुपयोर्मध्ये- ऽवस्थानलक्षणेन रूपेण 'अन्तरिक्ष मेव' अन्तरिक्षलोकात्मिकैव 'सम्या', दमे च द्यावापृथिव्यौ अन्तरिक्षेण हि यस्माद् 'विष्टधे' विविध मधस्तादुपरिष्टाञ्च धारिते, अतोऽन्तरिक्षात्मिका सम्यापि "दिवस्कम्भनौरमौति' सूयते ॥ १६ ॥ दुषद उपरि उपलायाः स्थापनं समन्त्रक विधत्ते- "अथेति । 'पार्वतेयौ'-शब्द व्याचष्टे- “कनौयमोत्यादिना। यस्मादेषोपला अतिशयेन दृषदः सकाशादल्यपरिमाणा, अतः ‘एषा' दुषदः 'दुहि- तेव भवति' ; दुहिता हि लोके मातरल्यौयसो भवति। तस्मादेषा पर्वत्याः पुत्रौ 'पार्वतेयौ'-इति। "स्वौभ्यो ढक्”-इति ढक् । "प्रति वा पर्वतौ वेत्तु"-इतिमन्त्रशेषेण परस्परहिंसापरिहारार्थं दृषदुपलयोर्मित्रीकरण मर्थ इति व्याचष्टे- “प्रति हौति । उपर्यव- स्थानचक्षणेन रूपेण 'एषा' उपला 'द्यौरेव' धुलोकात्मिकवेत्यर्थः । तदेको दृषदुपले समाहन्तौति प्राक् यत् तयोः समाहननं विहि- तम्, तत्र शम्यायाः साधनत्वं प्रसङ्गादुपपादयति- “हनू एवेति । १- का. औ० सू० २. ५.४ । २- वा० सं० १. १६.३। ३- वा० सं० १.१६. 8 । का० श्री. सू. २. ५. ५ । 8- 'पार्वत्याः' इति । ५-पा० सू०४.९.१२० । ६- १. ४.१३ (७४ १० ११ पं०) इश्व्यम् । 14 ·॥ शतपथबामणम्। (१प्र. ना.) दृषदुपचयोरभयपावसानाहनूवम, तमध्येवस्थानाच्छन्यायाः जिला- बम् । यस्माच जिड़या खोको वदति, तस्मात् विज्ञाखानीयया अन्ययेव समाइननं कुर्थादित्यर्थः ॥ १७ ॥ अथ पेषण) दुषद उपरि समन्वक नासप्रक्षेपं विधत्ते- "अथ विरिति । मन्त्रगतधान्यशब्दस्याभिप्राय माह- "देवान् धिनवदिति । "धिवि प्रौणनार्थः" इति धातुः । यष्टव्यानन्यादि- देवान् ‘धिनवत्' प्रौपयेदित्यनेनवाभिप्रायेण हि विर्सचते ; प्रतो धिनोति प्रौणयतौति 'धान्यम्' । यत एव मतो देवान् धिनौति मन्नार्थः ॥१८॥ समन्त्रका पेषणं विधत्ते- “अथेति । 'पिनष्टि' मधूर्मयति । "पिपु मधूलने"-इनि' धातुः । प्रकर्षण प्रनिति चेष्टत इति नासिकाम्यां वहिनिर्गच्छन् सामरूपो वायुः 'प्राण' । 'उत्' अर्थात् अधोदे प्रत्यनिति चेष्टत रति 'उदानः' ; नासिकाभ्यां देहे पुनः प्रविअन् वायुः। पनपानादिरसं विविधं सर्वास नाडौषु अनिति प्रेरयतौति 'थानः' ; ज वावृत्ति विलक्षणे मध्यवृत्तिर्वायुः । एतमन्नार्थ उत्तरमन्त्रसापेक्ष इति तदुभयं समुचित्य व्याख्यात मुत्तरमन् विनियुक्त- "प्रोहति देवो व इति। अनेन मन्त्रण १- वा० सं० १. २०.१। का. औसू० २. ५. ६ । २-भ्वा. प. ५६५। १- वा. स. १. २०.२। का• श्री. सू. २. ५.६। 8-र. प. १४. ५- 'ऊ धोति-'-इति ठ, । (-वा. सं० १.२०. १. २०.३ । का. औ. सू. २. ५.

·२५. मा.) ।प्रथमकायहम्॥ - युक्त .. हष्णानिने प्रक्षिपतीत्यर्थः । यत्तु प्रकाराकारेण कात्यायनेन सूत्र- प्रणयनं, तबाधणान्तरमूखम् । स होवं सूत्रथामास- "पिनष्टि प्राणाय खेति प्रतिमन्त्रं, दौर्घा मिति सणानिने प्रोति, चचुषे बेतौलत इति ॥ १८ ॥ प्राणयेतिमन्नस्याभिप्राय माविका मुक्तं पेषण मनुवदति- "तपदिति । 'अमृताना' मरणरहितानां देवानां विः 'जौवार प्राणधारणं मेव सत् 'अमृतम्' मरणसाधनं न भवति। अथैवं मत्येतद्यज्ञसाधनं हविरवहननपेषणन्या मृविजो मारयन्ति ; तथा मति निर्जीवत्वात् तस्थामृतस्बसाधनवं न युक्त मिति भावः ॥ २० ॥ मन्त्रप्रयोगेणास्य परिक्षारं दर्शयति- “म पदाहेति । पेषण- समये "प्राणय लेत्यादिमन्वं प्रयुधानः प्राणदौनेव' पुनरस्मिन् विषि सापयतीत्यर्थः । गत मन्यत् । "एतानि वै जीवत इत्यादि । 'एतानि' प्राणोदानधारणादौनि 'पौवतः' पुरषय विनानि । 'एवम्' अनेन मनायोगेण प्राणो- दानादिखापने पति हविरपि सजीव मेवेति युक्तं तस्यामतत्व- साधन मित्यभिप्रायः। "पिएषनौति । एवं समन्नक मश्वर्युणा पेषणे छते सति यजमानपरिचारका अभिष्टं सर्वं पू कुर्युः । १- का औ.सू. १.५.७, ८, ९. एतामणगये तु बायुषे धामित्वन्तः पेषणमन्ला, देवो व इत्यादिरेष प्रोषणमन्त इति विशेषः । २-'जीवन'-इति । १- 'अमरगसाधन-इति ठ,,। - "मलप्रयोगेण तस्य निर्जीवत्वं परिहरन् प्राणादौनेव"-इति । - "दासी पिनडि पलो वा, पपि वा पत्यवहन्ति भूशा पिनरि"-इति पाप. औ.स. १. २१.८,। ।

·॥ शतपथब्राह्मणम्॥ (१प्र. बा.) । तथा उपहितानि च कपालानि 'प्रभौन्धते' अङ्गारैः प्रदीप्तानि कुर्युरित्यर्थः ॥ २१ ॥ पेषणसमये एव प्राद्यस्य निर्वापं विधत्ते- "अर्थक इति। यदा चाध्वर्यः पिनष्टि, 'अथ' तस्मिन्नेव समये 'एकः' अन्यः प्राग्नौधादिः (प्राज्य निर्वपति')। अत एव सूत्रकृता पेषणाज्यनिर्वापयोः सम- समयवर्तिवं सूषितम्- "पिय्यमाणेषु निर्वपत्यन्यो महीना मित्या. ज्यम्" इति । तच्चाज्यं प्रसिद्धदेवतावाच्यन्यादिशब्दरहितेन मन्त्रेण पहीतव्य मिति विधित्सुराह- “यदा इति। 'यत्' खलु हविः "अनये जुठं ग्टक्षामौत्येवं देवतायै निर्दिष्टं भवति, 'तद्' ग्रहणसाधनं यजुश्च यावद्देवत्यं भवति, तावद्देवत्य मेव 'तत्' हविर्भवति । श्राज्य च सर्वदेवतामाधारण मिति देवतादेशनरहितेनैव यजुषा ग्रहोया- दित्यर्थः । तथा चाज्यस्य सर्वदेवतामाधारणं सत्यतीत्याह- "न वा इति । । एव मनिरुतयजुषा ग्रहण मुपपाद्य तद्विधत्ते- “तस्मा- दिति । देवतानाम निःशेषेणोकं यस्मिन् तत् 'निरुतम्', तद्विल- क्षणम् 'अनिरुतम्' । तादृशं च “महीना मित्यादि यजुः ; तत्र प्रसिद्धदेवतावाचिपदस्यानुपलम्भात् । अर्थतन्मन्त्र व्याचष्टे- मह्य इति। "मह पूजायाम्। मह्यन्ते पूज्यन्त इति 'महः'। एतच 'एतामां' गवाम् 'एक' माधारणं माम । श्राज्यस्य पयःकार्यत्वात् “पयोऽमौति। विकारे प्रतिशब्द इत्यर्थः । यहौतव्याज्यप्रकाशकत्वात् 'अमि'-मन्त्रः प्रयोक्तव्य इत्याह- १-नैते पदे -पुस्तकादन्यत्र । २-का. औ० सू० २. ५.६। १३, ५-बा. ९.२०. ५। 8-खा. प. ७३.।

·(२१. १ब्रा०) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ १०६ एव मु हेति। 'एवम्' अनेनैव मन्त्रेण प्राज्ये निरुप्ते मति तस्य तत्प्रकाशनसमर्थत्वात् यजुषेव 'तत्' भाज्यं ग्रहोतं भवती- त्यर्थः ॥ २२ ॥ ५ [२. १.] ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथभाव्ये द्वितीयाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ १- अथ पेषणोपधाने सह भवतः । तत्र अमौत् कपालानि प्रक्षाल्य, गाईपत्यस्य पश्चादुपविश्य, प्रथमं तावत् उपवेधं ग्रहीत्वा तेन श्रपणस्य अकारान् खरमध्ये एव खस्थामात् प्राच्या प्रेरयति,- यथाङ्गारस्थानेऽति. तप्तभूमौ कपालान्युपधौयेरन् । ततस्तेनैव प्राकरिताङ्गारमध्यात् एक मङ्गार गाईपत्यखरस्य पञ्चाङ्गागे दक्षिणपुरोडाशस्थानस्य मध्ये बानयति । तस्यानौतस्याहारस्योपरि उत्तानं मध्यमं कपाल मुपदधाति तत्राभिचारं कुर्वन् मन्ले 'भाटव्यस्य' स्थाने अमुकस्येति शबोर्नामग्रहणं कार्यम्, तत उदकोपस्पर्शनञ्च] । ततः सव्यहस्तस्थागुल्या अशून्ये स्पो मध्यमकपाले एक मङ्गारं निदधाति, ततः पश्चाद हितोयम्, ततः पुरस्तात् तीयम्, मध्यमाद दक्षिणं चतुर्थम्, चतुर्थात्पूर्व मेकस्य कपालस्यान्तरालं परिशिष्य पञ्चमम्, चतुर्थपञ्चमयोरन्तराले षष्ठम्, चतुर्थस्य पश्चात् सप्तमम्, तस्य पश्चादछमम्, सर्वेभ्य उत्तरतो नवमदशमैकादशानि प्राकसंस्थानि । ततो ज्वलदङ्गाः सर्वाणि तानि कपालान्याच्छादयति । ततस्तदैवोपसर्जनौरमौ- देव गाईपत्येऽधिश्रयति । पिटसंयवनार्या आप उपसर्जन्यः । इति कपा- लोपधानम् । अथ पेषणम् । तत्र अध्वर्युः कृष्णाजिन मादाय, पूर्ववदवध्य, अप उपस्पृश्य, प्रत्यग्यौव मास्तौर्य, सव्यहरलेनाविमुक्त कृष्णाजिने, दक्षिणेन हस्तेन प्रागयां दृषदं तस्य कृष्णाजिनस्योपरि निदधाति । तत्पश्चाट्टागे अधस्तादुदगयां शम्यां प्रेरयति,- यथा दृषदः प्राचीनप्रवणता जायेत । ततस्तस्या उपरि उदगया मुपला मुपदधाति । ततस्तस्यां दृषदि तण्डला- नोप्य पिनछि। पिथ्यमाणेषु तण्डलेषु, तप्यमानेषु कपालेषु च यजमानो आज्यस्थाल्या मान्यं प्रक्षिपतीतीच पेषणोपधाने कर्मणी विहिते।

·। शतपथब्रामणम्॥ (१५० (बा.) पचिवति सुब्बपति। पायां पवित्रे ऽअवधाय देवस्य त्वा सवितुः प्रसुवेऽश्चिनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हुस्ता- भ्यासंवपामोति सोऽसावेवैतुस्य यजुषो बन्धुः ॥१ अथान्तर्वैद्युपविशति । अथैक उपसुर्जनौभिरैति ता नयति ताः पविचाभ्यां प्रतिगृह्णाति स माप ओषधीभिरिति सुर होतदाप ओषधिभिरेताभिः पिष्टाभिः सङ्गच्छन्ते स मोषधयो रसेनेति स होत- दोषधयो रसेनैताः पिष्ठा अद्धिः सङ्गच्छन्त थापो बतासा रसः सः रेवतीर्जुगतीभिः पृच्चन्ता मिति रेवत्य आपो जुगत्य ओषधयस्ता उद्येतदुभय्यः सम्प- चुन्ने सम्मधुमतीमधुमतीभिः पृच्चन्ता मिति सर रसवत्यो रुसवतीभिः पृच्चन्ता मित्येवैतदाह ॥२॥ अथ संयौति । जुनयत्यै त्वा संयोमीति यथा श्रिये ऽवाद्यायेमाः प्रजा युजमानाय युच्छेदेवं वै तत् संयो- त्यधिवर्युनु वै संयोति युथा वा ऽधिकृतोऽमेरधि जायेवं वै तत् संयौति ॥३॥ अथ देधा करोति । यदि हे हविषौ भवतः। पौर्णमास्यां वै हविषौ भवतः स युच पुनर्न स. हरिष्यनस्यात् तदभिमशतीद ममेरिद ममौषोमयो- रिति नाना था एतदुग्रे हविरलन्ति तत् सहावन्ति ·(२५० ग्रा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ सुत् सहु पिश्यन्ति तत् पुनाना करोति तस्मादेव मभिमृशत्यधिहणुक्तयेवैषु पुरोडाश मुधियत्यसा - वाज्यम् ॥४॥ तहा रतत् । उभुयसहु क्रियते तद्युदेतदुभय सहु क्रियतेऽडों इ वा ऽरषु पात्मनो यजुस्य यदाज्य मी युदिह हविर्भवति स युश्चासावी यु उ चाय मस्ता ऽउभावनि गमयावेति तस्माडा ऽरतुदुभुयार सहु क्रियत एव मु हैष पात्मा यजुस्य सन्धीयते ॥५॥ सोऽसावाज्य मुधियति । इषे वेति व्बुध्यै तुदाइ यदाहेषे वेति तत् पुनरुद्दासयत्यूर्जे त्वेति यो वृष्टा- दूर्ग रसो जायते। तुस्मै तुदाह॥ ६ ॥ अथ पुरोडाश मुधिहणक्ति। घुम्मीऽसौति या मेवैतत् करोति युथा धम्म प्रवृध्यादेवं मुक्ति विश्वायुरिति तदायुधाति ॥ ७ ॥ तुं प्रथयति । उकुप्रथा उकु प्रथस्वेति प्रथुयत्येवैन मेतदुरु ते यशुपतिः प्रथता मिति युजमानो वै यधु- पतिस्तद्युजमानायैवैतुदाशिष माशास्ते ॥८॥ तनु मना पृथु कुर्यात् । मानुषः । कुर्याद् युत * 'मधिपत्यसा'-इति क । + 'जायते'-इति च-अहौ।

·१९२ ॥ शतपथब्राझणम् ॥ (१प्र. ६ब्रा.) पृथु कुर्याद् युद्ध वै तुद् यजुस्य* युन्मानुषं ने व्यहं यो करवाणीति नुस्मान्न सत्रुा पृथु कुर्यात् ॥६॥ अश्वशफमाचु कुर्यादित्यु हैक ऽाहुः । कस्तुर्वेद यावानश्वशफो यावन्त मेव स्वयं मुनसा न सवा पृथं मुन्येत कुर्यात् ॥१०॥ तु महिरभिमशति । सनुद्दा घुिर्वा तद्युदेवास्याचा वन्तो वा पिषन्तो वा क्षण्वन्ति वा व्वि वा सहुन्ति शान्तिरापस्तुदद्धिः शान्त्या शमयति तुदद्भिः सन्द- धाति तस्मादहिरभिमशति ॥ ११ ॥ सोऽभिमशति । अमिष्टे त्वचं मा हिसौदित्यमिना वा एनमेतदभितस्यन् भवत्येषु ते त्वचं मा हिसौ- दित्येवैतुदाह ॥ १२॥ तं पुर्यग्निं करोति। अच्छिद्र मेवैन मेतुदग्निना पुरियल्लाति नेदेनं नाष्ट्रा रक्षासि प्रमृशानि- त्यमिहि रक्षसा मपहन्ता तस्मात पुर्यमिं करोति ॥१३॥ तु अपयति। देवस्त्वा सविता अपयत्विति न वा एतस्य मनुष्यः श्रपयिता देवो ह्येष तुदेनं देव एव सविता श्रपति वर्षिष्ठे ऽधिनाक हुति देवुचो रत- दाह यदाह वर्षिष्ठे ऽधिनाक इति तु मभिमृशति ऋतब्बेदानौति तस्माद्दा अभिमशति ॥१४॥ 'यात्रुम्य'-इति ग। + 'क्षिण्वन्ति'-इति च ।

·(२० वा.) । प्रथमकाण्डम् ॥ ११२ सोऽभिमशति । मा भेर्मा संविथा इति मा त्व भैषौर्मा* संधिवक्था यत् त्वाह मुमानुष सुन्तं मानुपोऽभिमृशामौत्येवैतदाह ॥ १५ ॥ यदा शृतोऽथाभिवासयति । नेदेन मुपरिष्टान्नाष्ट्रा रक्षास्यवपश्यानिति नेद्देव नम इव मुषित इव शयाता ऽहुत्यु चैव तस्माद्दा ऽअभिवासयति ॥ १६ ॥ सोऽभिवासयति। अतमेरुयज्ञोऽतमेयजमानस्य प्रजा भूयादिति नेदेतदुनु यजी वा युजमानो वा ताम्याधुदिदु मभिवासयामौति तुम्मादेव मभुि- वासयति ॥ १७॥ अथ पाचौनिऐंजनम्। अङ्गुलिप्रणुजम मात्येभ्यो निनयति तादात्येभ्यो निनुयति ॥ १८॥६॥ ॥ इति प्रथमप्रपाठके षष्ठं ब्राह्मणम् [२.२.] ॥ अथ पिष्टानां पिण्डकरणथं पायां संवापं विधत्ते- “पवित्र- वति"-इति। मामान्योपक्रमात् नपुंमकनिर्देशः ; पवित्रयुक्त पात्रे इत्यर्थः । तदेव विवृणोति- “पाच्या पवित्रे अवधायेति। "मो ऽसावेवैतस्येति। "मविता वै देवानां प्रमवितेत्यादिना ग्रहणप्रकरणे 'भेषीमा-इति च । + 'अभिवासयति'-इति ख, च । १- ३८ ए० ७ पं०, ५४ पृ० २ पं० द्रश्व्यम् । 15 ·(१७. ६ब्रा०) १९६ ॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ अमावधिश्रयणं करिष्यन्, खस्नु संयोति। यथा खल्वधिश्रितः पुरोडाशोऽयः सकाशात् जायेत, एवं तदनुगुण मेव तत् संयवनं “जनयत्ये"-दूतिजननलिङ्गवतो मन्त्रस्य प्रयोगादित्यर्थः ॥ ३ ॥ "अथ वेधेत्यादिविभागविधिः । कुत्र तर्हि हविईय मिति तद्दर्शयति- “पौर्णमास्या मिति। 'पौर्णमासौ'-शब्देन कालवाचिना तत्कालानुष्ठेयं कर्म विवक्षितम् । तत्र ह्यानेयोऽष्टाकपालः, अनौ- षोमौय एकादशकपाल इति 'वे हविषौ' विहिते इत्यर्थः । एवं वेधा विभज्य, विभनायोस्तयोर्मन्वाभिमानं विधत्ते- “म यति। 'मः' खल्वध्वर्युः ‘यत्र' यस्मिन् काले 'तत्' हविईयं 'पुनर्न संहरिष्यनस्यात्' संहरण मेकीकरणं, तत् करिष्यन् न भवेत्', 'तत्' तदानीम् “इद मनः"-दूत्येक भाग मभिमृति, "दूद मनौषोमयोः"-दत्यपरम् । तावेतौ यथासङ्ग्य माग्नेयानौषोमीय- पुरोडाशावित्यर्थः । कथं पुनरनयोदित्वं, कुत्र वा तयोः संहरणं, यड्याहत्तये “न संहरिष्यन्”-इति विशेष्यत इति, तत् सर्वं दर्शयति- “नाना वा इत्यादिना। अमेर्निर्वापसमये "अग्नये जुष्टं ग्रहामि", "अनौ- षोमाभ्यां जुष्टं ग्टहामि”-इति पृथक् पृथक् देवतादेशनाद ग्रहणस्य १-- 'यस्मिन् काले तस्य हविईयस्य पुनःसंहरण मेकीकरणं करिष्यन् न भवेत्' इति । २- वा० सं० १. २२. २, ३ । का. श्री. सू० २. ५. १५ । ३-"यथादेवतमन्यत्" इति का नौ सू० २.५.१६ । 'अन्यत्' ऐन्द्रादि । 8- 'देवतादेशेन'-इत्येव पाठो ड-पुस्तकादन्यत्र सर्वत्रैव ·(२२० रखा) । प्रथमकाण्डम्॥ १९७ नानात्वम् । अवहननादिसंस्कारे सहैवानुष्ठिते सति तद्धविरस्मिन् समये पुनरनेन मन्त्रेण यथाखं विभजतीत्यर्थः ॥ पुरोडाशकपालस्थाज्याधिश्रयणस्य च समानकालतां विवक्षित- त्वात् कर्बभेद माह- "अधिकृणकौति । 'एषः' अध्वर्युः पुरो- डाशम् 'अधिवृणक्ति' अमेरुपर्यधिश्रयति। "प्रथैक भाज्यं निर्वप- ति"-दूति प्रागन्यशब्दपर्यायेणेकशब्देन य ाग्नौध आज्यनिर्वापे कर्टतया प्रतिपादितः, मोऽत्र 'सौ'-इत्यदःशब्देन विप्रकृष्टवाचिना परामृश्यते । पुरोडाशाधिश्रयणममये 'श्रमौ' भानौधः ‘ाज्यम्' अधिप्रयेदित्यर्थः ॥ ४ ॥ तदेतदुभयोः महानुष्ठान मुपपादयति- "श्रो ह वा एष इत्यादिना। श्राज्यं यज्ञशरीरस्यार्द्धभागः; उपस्तरणाभिघारयोः९ प्रयाजादौनाञ्च तत्माध्यत्वात् ; इतरोऽर्द्धः पुरोडाशादिहविः। महा- धिश्रयणेन तदर्द्धय मेकीकृत्य अग्निं प्रापयावेत्यध्वर्योरामोधस्य चाभिप्रायः । “एव मु हेति। अान्यहविषोरुभयोः महाधिश्रयणे मति अर्द्धदयस्यैकौकरणात् यज्ञशरीरं सन्धीयत इत्यर्थः ॥ ५ ॥ विहित माज्याधिश्रयण मनूद्य मन्त्रं विधत्ते- “मोऽसाविति। इय्यत इतौडिति व्युत्पत्या इट्-शब्देन दृष्टिर्विवक्षितेति व्याचष्टे- ५- 'पुरोडाशकपालस्याज्यस्य चामेरपरि अधिश्रयणस्य समानकाल- तां विवक्षिः (विवक्षुः) कर्तभेद माह-'-इति छ । २- पुरस्तात् द्रश्यम् २. १. २२ (६७ पृ० ११ पं०)। ३- "आद्यन्तयोराज्यम्" इति का श्री सू० १. ६. | 8- तन्मन्त्रस्त वा० सं० १. २२. । का• श्रौ० सू० २. ५.१७ ।

·१९ ॥ शतपथब्राह्मणम् । (१५० ब्रा० "वृक्ष्या इति। “वृष्टादूर्यम इति । तस्मात् 'वृष्टात्' उदकात् जाय मानो यो बलकरोऽन्नरसो जायते, म 'ऊ'-शब्देन विवक्षितः ॥६ "अधिकृणकौति। अमावुपरि 'वृणकि' वर्जयति, पण स्थापयतीत्यर्थ: । “यज्ञ मेवैतदिति। घोऽसौति धर्मतादात्य- स्तवनात्, धर्मस्य च सोमयागाङ्गत्वात् तदात्मक मेवैतत्करोति धर्मस्य यत् प्रवृञ्जनं सोमे, तत्मदृश मेवैतत् पुरोडाशस्य प्रवचन मित्यर्थः ॥ ७॥ "तं प्रथयतौति । उपहितेषु (कपालेषु२) विस्तारयतीत्यर्थः । "प्रथयत्येवैन मेतदिति विहितस्य प्रशंमा । 'प्रथयति' पृथु विस्तीर्ण प्रभृतं करोतीत्यर्थः ॥ ८॥ पुरोडाशस्य खाभिमतपरिमाणं विधित्सुः परिगाणान्तरं निषेधति- "तबेति। सदेति निपातोऽनेकार्थत्वादत्रातिशयार्थः । 'मत्रा पृथुम्' अतिपृथु न कुर्यात् । विपक्षे बाध माह- "मानुषं हेति। अस्तु मानुषत्व को दोष इत्यत पाह- "युद्धं वा इति । 'युद्ध' विगतर्द्धिक मित्यर्थः ॥६॥ १- गार्हपत्ये । रजोदोषप्रसवप्रवासादिना असनिहितपनौकस्य मत. पत्नौकस्य चाहवनी येऽधिश्रयण मिति का औसू. २. ५.१८। २- वा० सं० १. २२. ५ । का० श्रौ• सू० २. ५. १६ । ३- नास्येतत् पदं च पुस्तकादन्यत्र । 8- अत्र मन्त्रः- वा० सं० १. २२. ६ । का० श्री. सू० २.५.२० । ५- 'अभिमतं परिमाण-इति ठ, 'अभिमतपरिमाणं'-इति । ६- 'मानुधं'-इति ड।

·(२.० २बा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ १९९ पचान्तर मुपन्यस्यति'- "अश्वशफेति। पय मपि पक्षो दुनि- त्वात् न माधुरित्याह- “कस्तदिति। स्वाभिमतं पुरोडाशपरिमाण माह- "यावन्त मिति। यत्परिमाणविशिष्ट मेव पुरोडाशं खयं मनसैातिपृथु न मन्येत, किन्तु दैवतमौविष्टकृतेडाद्यवदानपर्याप्त मेव मन्येत, तत्परिमाणविशिष्टं कुर्यादित्यर्थः ॥ १० ॥ पुरोडाशस्थानिरभिमनं विधत्ते- "त मिति । 'क्षण्वन्ति' हिंसन्ति । "क्षण हिंमायाम्" इति धातुः । 'विवृहन्ति' विश्लेष- यन्ति। "वह उद्यमने"-दूति' धातुः । “शान्तिराप इति । दाह- हृष्णादिशमन हेतुत्वेनापां शान्तिरूपता ॥ ११ ॥ "मोऽभिमुशतीत्यादिविहिताभिमानानुवादेन मन्त्र विधिः । मन्त्रेणा हिंसाप्रार्थनं युक्त मिति व्याचष्टे- “अमिना वा इति । "अभितश्यबिति । अभितः सर्वतः तपनं करिष्यनित्यर्थः ॥ १२ ॥ पर्यनिकरणं विधत्ते- "त मिति। परितोऽनिर्यस्य, म 'पर्यमिः' ; परितोऽनिमन्तं पुरोडाशं करोतीत्यर्थः । तस्य प्रयोजन १- पक्षान्तर मपवदति'-इति । २- "घड़कुलवृत्ता कपालचितिर्यथा सम्पद्यते, तथा कपालपरिमाण माश्रयणीयम्"-इति का श्रौ० २. ५. २० सू० वृत्तौ या० दे। ३-'क्षिण्वन्ति' हिंसन्ति । “क्षिण-इति आदिषु, -पुस्तके च पाठः । 8- त° उ8 “क्षिणु च । ५-तु०प०६७। ६- मन्त्रस्त वा० सं० १. २२. ७ । का० श्री सू० २. ५. २१ । 4- पर्यमिकरणमन्वस्तु "अन्तरितं रक्षोऽन्तरिता घरातयः"-इति तै० सं० १.१. ८.१। तविधिः का. श्री. सू. २. ५. २२ ।

·१२. ॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (१५० ६ब्रा०) माह- "अच्छिद्र मिति। राक्षसादिसंपर्याभावार्थ प्राकारवबौरभ मग्निना वेटनं कृतवान भवतीत्यर्थः ॥ १३ ॥ समन्त्रकं अपणं विधत्ते- "त मिति। “वर्षिष्ठेऽधिनाक इति । मन्त्रपाठे 'देवत्री देवान् प्रत्येवैतदाह। 'वर्षिष्ठे' वृद्धतमे 'नाके खर्गे 'देवः सविता अपयविति हि मन्त्रार्थः। तथा च तलोकवामिनो देवान् प्रत्येवैतद्वचनम्। “देवमनुष्यपुरुषपुरुमय॑भ्यः"- इतिर द्वितीयाथै त्रा-प्रत्ययः। श्रपणानन्तरं तस्याभिमर्थनं विधत्ते- "त मिति। अभिमशतोऽभिप्राय माह- "श्रत मिति। 'टतं' पक्कं जानामौत्यर्थः । “श्रा पाके"- इत्यस्मात् निष्ठायां "टतं पाके"-इति निपातितम्। 'वेदानि'-इति "विदज्ञाने"-इत्य- स्मालोच्युत्तमेकवचनम् ॥ १४ ॥ विहित मभिमान मनूद्य मन्त्र विधने- “मोऽभौति । मन्त्रगतं 'भेः' इत्येतत्पदं व्याचष्टे- “मा त्वं भैषौरिति। 'मा मंविक्थाः'-दूति मा च कम्पिष्ठा दूत्यर्थः। भयकम्पयोः कारण माह- "यं वेति ॥ १५ ॥ "यदा श्टत इति । 'यदा' यस्मिन् काले म पुरोडाशः 'श्टतः' पक्को भवति, 'अथ' अनन्तर मेव तस्योपरि 'अभिवामयति' १- वा० सं० १. २२. ८ । का• श्रौ• सू० २. ५. २३ । २- 'देवत्रा उ'-इति छेदः । एवार्थोऽत्र उ-शब्दः । ३-पा० सू. ५.8. ५६ । 8-अदा०प०४३। ५-पा० सू० ६.१.२७ । ६-०प०४५ 6- वा० सं० १. २३. १ । का. श्री. सू० २. ५. २४ ।

·(श्च० ग्रा.) । प्रथमकाणम्। १२१ मागारेण भस्मना' प्रासादयतीत्यर्थः । तस्य प्रयोजन माह- "नेदिति। प्रयोजनान्तरं मदृष्टान्त माह- "नेदेवेति। 'मम' खभावतो विवसनः; 'मुषितः' चौरादिभिरपहतवसनः; तावुभौ यथा निरावरणौ 'मयाते, तहत् पुरोडाशोऽप्यभिवासमाभावे निरावरण: भयौत। नैव तथा भयौतेत्यनेनैवाभिप्रायेण भिवामनं कर्तव्य मित्यर्थः ॥ १६॥ "मोऽभिवासयतीत्यादिमन्त्र विधिः । 'प्रतमेरुः' अतमनमौलः, दूज्यते अनेनेति 'यज्ञ' पुरोडाशः, म ग्लानिरहितोऽभूत् ; तो यजमानस्य पुत्रादिरपि तथा भूयादिति मन्त्रार्थः । इम मर्थं प्रतिपादयति- “नेदेतदिति । यदिद मभिवासनम्, 'एतदनु' एतस्थानन्तर मित्यर्थः । “तस्मादिति। अतमेरुरिति-मन्त्रप्रयोगेण अभिवासनहत-तमनाभावादित्यर्थः ॥ १७ ॥ पायङ्गुलि प्रक्षालनोदकस्य निनयनं विधत्ते - "अथेति । निर्णिज्यते शोध्यते अनेनेति 'निर्णजनम्' अङ्गुलिप्रशासनम्, पाचौनिर्णजनं च उदकम् । अयो जातत्वात् 'प्रायाः' त्रितादयः १- “साङ्गारेण भस्मनेति काठके"-इति का औ० २.५. २५ या दे । २-- वा० सं० १.२३.२ । का. श्री. सू. २. ५.२५ । ३- 'पात्रालि'-इति जादिषु । 8- मन्त्रस्वस्य वा० सं० १.२३.३ । का• श्रौ• सू० १.५.२६ । ५-८-पुस्तके विमानि अङ्गुल्यादौनि श्रोणि पदानि न दृश्यन्ते । (- ते च त्रिता, हिवा, रक्त इति । “बस्यां ध्रुवायां मध्यमायां प्रति- डायां दिशि साध्याश्चात्याच देवाः" इति ऐ• मा) ....। 16 ·१२२ । शतपथब्राक्षयम्॥ (१५० (बा.) - तेन्यो' निनयेदित्यर्थः । विहितं निनयनं स्तोतु मनुवदति- "नचदिति ॥ १८॥ [२.२.. रति औमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाये माध्यन्दिनशतपथभाव्ये प्रथमका द्वितीयाध्याये द्वितीयं ब्राह्मणम्। १- तेषा मुत्पत्तिकथा त्वि हैवोत्तरस्मिन् बाह्मणे वर्णिष्यते । २-- पथ पिठावपनम् ।- पवित्रे पायां कृत्वा कृष्णाजिनात् पिहान्यादाय सपवित्रा पाया मावपति । तत उत्स्याय गाईपत्वस्य पश्चात् वेदिमध्ये वा उपविशति । तत पामोधः स्पयं सव्ये ग्रहीत्वा उप- सर्जनौगडास्य अध्वदिक्षिणेनानीय पिछाना मुपरि एतस्य सपकि- त्रस्य अध्वर्याहत्तस्य उपरि निनयति। ततोऽध्वर्युः तेनापौधा विनीयमाना उपसर्जनार्दक्षिणहस्त ताभ्यां पवित्राभ्यां प्रतिदहाति । पौधा च तथा निनयनं कार्य यथाध्यमिवान्ते ग्रहणं सम्पद्यते । तत उदकं पिठानि च मित्रयति । मिश्रितं तत् समं विभज्य बौ पिण्डौ कृत्वा पाया मुदकसंस्थौ निधाय इद ममेरिति इद मनो- बोमयोरिति च क्रमेण थालमते । ततोऽमोद सथहस्ते वेदं रहोत्या दक्षिणत धान्य मधिनयति, अगेपरि धान्यस्थालौं निदधाती- वर्थः। अथ पुरोडाशप्रथनम् । - तत्रायुः सहैवावास कपालेषु प्रथम पुरोडाश मधिनयति, तत एकादशसु कपालेषु दितीयम् । ततो यावत्यपालं पुरोडाशं प्रथयति । प्रतिष्ठथु न करोति । ततस्त मेव पुरोडाशं सकृत् विर्वा पद्भिरभिमशति, सत्यति ; क्रियमाणे यत्र कपन विदीर्ण भवति तत् सन्दधातीत्यर्थः । ततः पाया परलौनां च प्रक्षालनम् । पथ पर्यमिकरणम्।- दार मादाय पान्यस्यानोपुरोडाशान् परिता प्रदक्षिण मनाएं प्रथने गाईपत्या- ·(२१. ग्रा.) । प्रचमकाण्डम्॥ ९२१ ॥ इति प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठकः समाप्तः । प्रताचरण मारभ्य पात्रौनिर्णजनान्ततः । कोक प्राक्-प्रपाठकोऽन्यत्तु द्वितीयेऽभिधीयते ।। परिहरतीत्यर्थः । ततोऽणारं गाईपत्ये प्रक्षिप्य हस्तम्यापादक्षिणे- मानयगम्, तत उदकस्पर्शः। ततो ज्वलद्भिर्दर्भरणैः प्रथम द्वितीय च पुरोडाशं क्रमेण अपयति ; पूटताटतज्ञानाय वौदावेव पुरोडाशी कमेणाजभते च। अष्टतौ चेत् वो पुनः श्रपणप्रक्षेपः ; घटतौ चेत् वेदेनोपवेषेण वा समतरेणाद्वारमित्रेण भसनाच्छादयेत् । पथ पात्रो निर्णजनम्।- पायगुलिप्रक्षालनं जलं पात्रौस्य मेव गाई पत्यादौ मस्त. गलहिलापयित्वा विहारस्योत्तरतः रुपयेन प्रासंस्थालिखो रेखाः छत्वा तास रेखास प्रत्यक्संस्थं परस्परं संसर्ग मप्राप्नवत् विनिमय तौत्येतानि चत्वारि पुरोडाशकर्माखात्र ब्राह्मणे विहितानोति ॥ १- एतस्मात् समाप्तिवचनादनन्तरं 'क. १२१ संजना-इति ख, 'काडो १२१'-इति ग, 'कण्डिकासया १२१'-इति च । २- उ-पुस्तकमात्रेऽत्रैष योको दृश्यते ।

·(२५० वा.) १२० ॥शतपथब्रामणम्॥ अर्थ द्वितीयप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम्, अपि वा द्वितीयाध्याये बतौयं ब्राह्मणम् । ॥ हरिः ॥ चतुर्दा विहितो ह वा अग्रेमिरास। स य मुग्रेऽग्नि होचाय प्रारणत स प्राधन्वयु द्वितीयं माणत सु प्रैवाधन्वधं तृतीयं प्रावणत सु प्रैवाधन्वदुथु योऽयु मेतद्यग्निः सु भीषा निलिल्ये सोऽपः प्रविवेश तु देवा अनुविद्य सुहसैवाट्य निन्युः सोऽपोऽभितिष्ठेवावधूता स्थ या अप्रपदन* स्थ याभ्यो वो मा मकामं नुयन्तीति तुत आयाः सम्बभुवुस्वितो हितु एकतः॥१॥ त हुन्द्रेण सहु चेरुः । युथेदं ब्राह्मणो राजान मनु- चुरति स युव त्रिशौर्षाणं त्वाष्टुं विश्वरूपं जघान तुस्य हैऽपि वुध्यस्यां विदाञ्चक्रुः शुश्वचैनं चितु एव जघा- नात्युह तदिन्द्वोऽमुच्यत देवो हि सः॥२॥ • 'चपदनव-इति च-अौ। + बुध्यस्य'-इति ग, घ, ।

·(२५० वा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ १२५ तु उ हैतु ऽऊचुः । उपवेम ऽगुनो गच्छन्तु येऽस्य ब्बुध्यस्यावेदिषुरिति* कि मिति यज्ञ एवैषु मृष्टा मिति तुदेवेतुद्यन्जो मृष्टे युदेभ्यः पाचौनि"जन मङ्गुलिप्रणे- जनं निनुयन्ति ॥३॥ तु उ हात्या जचुः। अत्येवु ब्वयु मिद् मस्मुत्परो नयामेति कु मभौति यु एवादक्षिणेन हविषा युजाता ऽइति तुस्माबादक्षिणेन हविषा युजेताप्त्येषु ह यसो मृष्ट आत्या ऽउ ह तुस्मिन् मृजते यो ऽदक्षिणेन हविषा युजते ॥ ४॥ ततो देवाः। एतां दर्शपूर्णमासुयोर्दक्षिणा मकल्प- यन् युदन्याहार्य नेददक्षिणु हविरसदिति तन्वाना निनयति तथैभ्यो ऽसमदं करोति तुदभितपति तुषार शृतं भवति स निनयति चिताय त्वा हिताय त्वैकताय त्वेति पशुई वा एष श्रालभ्यते युत् पुरोडाशः ॥५॥ पुरुष ह वै देवाः। अग्रे पशु मालेभिरे तस्या- लब्धस्य मेधोऽपचक्राम सोऽश्वं प्रविवेश तेऽश्व मालभन्त तस्यालब्धस्य मेधोऽपचकाम स गां प्रविवेश ते गा माल- भन्त तस्यालब्धस्य मेधोऽपचक्राम सोऽविं प्रविवेश तुवि 'बुध्यस्यावेदिषुरिवि'-इति पवर्गीयादिः च, छ ।

·॥ शतपथब्राझणम्॥ (२५० मा०) १२६ मालभन्त तस्यालब्धस्य मेधोऽपचकामु सोऽजं प्रविवेश तेज मालभन्त तस्यालब्धस्य मेधोऽपचक्राम ॥ ६ ॥ सु इमां पृथिवौं प्रविवेश। तं खुनन्त इवान्वीषुस्त मुन्वविन्दस्ताविमौ बौहियवौ तस्मादृष्येतावेतुर्हि खुनन्त इवैवानुविन्दन्ति स यावहौर्यवव वा अस्यैते सर्वे पशुव श्रालब्धाः स्युस्तावद्दौर्यवद्धास्य हविईविरेवु* भवति यु एव मेतद् वेदाचो सुा सम्पद् युदाहुः पात्रः पशुरिति ॥ ७॥ यदा पिष्टान्यथ लोमानि भवन्ति। युदापुऽानयत्युथ त्वग भवति यदा संयौत्युथ मासु भवति सुन्तत इव हि स तुहि भवति सन्तत मिव हि मासु यदा तो ऽथास्थि भवति दारुण इव हि स तुहि भवति दारुण मिव ह्यस्थ्यथा युदुद्दासयिष्यन्नभिघारयति तुं मज्जानं दधात्येषो सुा सम्पद्युदाहुः पाङ्गः पशुरिति ॥८॥ स यं पुरुष मालभन्त । सु किम्पुरुषो ऽभवद्यावुश्वञ्च गाच तो गौरश्च गवयुश्चाभवतां य मुवि मालभन्त स उष्ट्रोऽभवद्यु मज मालभन्त सु शरभोऽभवत्तस्मादेतेषां पशूनां नाशितव्य मुपक्रान्तमेधा हैते पशुवः ॥ ६ ॥१॥ ॥ इति द्वितीयप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् [२.३] ॥ 'हविरेव'-इति च । + 'दारुण मित्वस्थ्युथ'-इति च ।

·(२१० वा.) ॥प्रथमकाण्डम् ॥ १२० निर्णजननिनयनस्याप्यभागत्व मुपपादयितं तावत् तेषा मुत्पत्ति माह-"चतुर्द्धा"-इत्यादिना । पुरा खल्वमिः परोरचतुष्टयधारणेन चतुर्विधो बभूव। तत्र 'यम्' अग्निं 'मः' अध्वर्युः 'होत्राय' होहकर्मणे 'पावृणत' प्रवृतवान्। व्यत्ययेन बहुवचनम् ; यदा सुपां सुपो भवन्तौति तच्छन्दात् जसः स्थाने सुः, ते देवा इत्यर्थः । 'म' अमिः 'माधवत्' प्रागच्छत्, अम्रियतेत्यर्थः । “धवि गमने” इति' धातः । “अथ योऽय मित्यादि । एवं विश्वप्यनिषु प्रगतेषु 'अथ' अनन्तरभावी ‘योऽयम्' दानौतनवतर्थोऽमिः, 'मः' अयम् 'भौषा' पूर्वानिवन्धरणभयेन 'निलिये' निलौनोऽन्तहितो बभूव । नितीय चापः प्रविवेश । 'तम्' असु प्रविष्टं देवाः 'धनुविद्य' स 8- - १- 'पूर्वप्रपाठकाने "चास्येभ्यो निनयति (११३ ए० १२ पं०)"-इत्युक्त- वादात्योत्पत्ति माह- "चतुईति ।-इति ड-पुस्तकस्थावतरणौ । २-पा० स० ३.१. ५। इहास्ति चेयंकारिका- "सुप्तिाऽपग्रहलिङ्गानराणाम्, कालइलचखरकर्त्तयां च । व्यत्यय मिच्छति शास्त्रशदेषां सोऽपि च सिध्यति बाहुलकेन" इति । ३-पा० सू. ७.१.३९। भ्वा०प० ५६७॥ ५- पुरेत्यादेः, योऽय मित्याद्यन्तस्य ग्रन्थस्य स्थाने ड-पुस्तके पाठवेवं दृश्यते-'-''-इति निपातौ वेदप्रसियर्थे । चमेरेकमात् सकाशात् चमिश्चतुर्दा 'विहितः' छतः 'खास' बभूव, इत्यय मर्यो वेदप्रसिद्धः। 'सः' प्रजापतिः 'बग्रे सुध्यारम्भे पूर्वकल्पे वा 'यम्' पमिम् 'पोषाय' होढकर्मणे 'प्रारणत' प्रकर्षण छतवान्, स 'प्राधवत्' मतोऽभवत् । यं द्वितीयं प्रावणत, स एव सोऽपि प्राधवत् । वं हतीयं, सोऽपि मतोऽभवत्" इति ।

·१२९ ॥शतपथबामणम्॥ (२५. १मा०) ज्ञात्वा, ‘मासेव' बलात् 'पद्यः' सकामात् 'पानिन्युः' पाजः 'मः' च बलादानौयमानोऽमिः अपः 'अभिलक्ष्य 'तिष्ठेव' छौवनं छतवान् । “ष्ठिवु निरसने"-इत्यमालिट् । केनाभिप्रायेण ठौवन मिति तं दर्शयति-हे श्रापः! 'याः' यूयं भौतस्य मम 'प्रपदनं स्थ' अनायझताः स्थ, 'याभ्यः' च 'वः' पञ्चम्यर्थं चतुर्थों", युभ- सकाशात् 'भकामम्' इच्छारहितं मां बलात्रयन्ति, ता यूयं 'अवध्यताः स्थ' छौवनेन दूषिता भवतेति । यथा लोके परैः प्रार्थितं कार्य कर्नु मक्षमः ठौवनेन निन्द्यते, तददां निन्दा विव- चिता । “तत इत्यादि । 'ततः' निष्ठौवनलक्षणवौर्यधारणात् ताभ्योऽन्यः सकाशात् त्रितादिसन्तका आप्या उत्पन्नाः । अयो जातत्वाच तेषाम् 'पाण्यः' इति सज्जा ॥ १ ॥ अथ तेषां पाचौनिजनोदकं भाग इत्येतत् प्रतिपादनाथाह- "त इन्द्रेणेति । यदानौं 'ब्राह्मणः' पुरोहितः देशाधिपति 'राजानम्' 'अनुसृत्य चरति, तददेव 'ते' त्रितादयोऽपौन्द्रेण मार्दू तदनुसारेणावस्थिता इत्यर्थः । 'मः' चेन्द्रो 'यत्र' यस्मिन् समये मोमपानादिसाधनैः त्रिभिः शिरोभिः उपेतं त्वष्टुः पुचं 'विश्वरूप जधान, तस्मिन् समये ते चितादयोऽपि 'तस्य वध्यस्य' कर्मणि षष्ठी, तं 'वयं' वधाई 'विदाश्चक्रुः' ज्ञातवन्तः । “उपविदजाग्र- १-'देवाः अग्विष्य बलाद यानिन्युः भाजकु'-इति ज, झ। २-था.प.५८.। ३- 'घनाशयभूता'-इति जादिषु, -पुस्तके च । 8-मा.सू.०३.१.८५। ५- सहदेव विवक्षिताः' इति । पा.सू. २. ३.५० । ७-. 'बध्यं बधाई-इति ।

·(२० ३वा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ १२९ भ्योऽन्यतरस्याम्”-इति' विदेर्शानार्थादाम् प्रत्ययः । अनन्तरं च 'एन' विश्वरूपं त्रित एव इन्द्रसहायार्थं जघान । इन्द्रश्च 'तत्' हननजनितात्पापात् 'प्रत्यमुच्यत' अतिमुकोऽभवत्। तत्र हेतु माह- "देवो हौति । यस्मात् स इन्द्रो देवः, अतोऽस्मिन् पाप- संश्लेषो न युक्त इत्यर्थः ॥ २॥ एवं विश्वरूपहननानन्तरं जनः कृतं संवादं दर्शयति- "त उ हेति। 'ते' लौकिका जनाः (विश्वरूपहननानन्तरम् ) एतदूचुः । एतच्छब्दपरामृश्यं दर्शयति- “उपैवेति । ये खल्वस्य वध्यस्य 'अवे- दिषुः' अज्ञामिषुः, दूमे 'एनः' पापम् 'उपगच्छन्तु' । एव मुप- गन्तव्यं तदेनः किंरूप मिति प्रश्नपूर्वक माह- “कि मितौति । 'एषु' त्रितादिषु 'यत् विश्वरूपवधजनित मेनः, यज्ञ एव 'तत्" एनो 'मृष्टां' मृजीत, अश्लेषयदित्यर्थः। अतो ‘यत्' एषां त्रयाणां पात्रौनिजनादि निनयनम्, ‘एतत्' एतेन 'ए' त्रितादिषु 'तत्' विश्वरूपहननजनित मेनो यज्ञो 'विमृष्टे' संश्लेषयति । तस्मादवह- ननपेषणदिजनितस्यैनमो रूपं पायादिनिमेजन मायेभ्यो निनेतव्य । मित्यर्थः ॥३॥ अथ तस्यैनमस्तैरपि कृता निष्कृतिं दर्शयन् दक्षिणावतैव यागेन यष्टव्यं, नादक्षिणेनेति प्रसङ्गादाह- “त उ हेति । वय मपि 'इदम्' एनः 'परः' परस्तादन्यत्र श्राधारान्तरे 'अस्मत्' अस्मत्तो नयामेति योजना। 'क मभौति' 'कम्' पुरुषम् 'अभि'लक्ष्येत्यर्थः १-पा०सू० ३.१.३८ । २-८-पुस्तके एष पाठोऽधिकः । ३ - 'तत्'-इति ठ, ड। 8- 'यत्' इति ठ, ड। ५- 'अस्मत्तोऽन्यत्र नथामेति'-इति ज, भ । 17 ·॥ शतपथबाह्मणम् (२५० १बा.) य एव दक्षिणरहितेन हविषा यजेत, तस्मिन्निति शेषः । प्रदक्षिणयागनिषेधं विपक्षबाधोपन्यासेनोपपादयति- "श्राश्येब्धि- ति । 'मृष्टे'-इति "मजू शुद्धौ”-इत्यस्मालट्, अदादित्वाच्छपो लुक् ॥ ४॥ का तर्हि दर्शपूर्णमास्योर्दक्षिणेति, ता माह- "तत इति। दर्भपौर्णमासिकर हविर्दक्षिणारहितं नैव भवेदिति अन्वाहार्यरूपां दक्षिणा मकल्पयनित्यर्थः। अन्धाहरति यज्ञसम्बन्धि दोषजातं परिहरत्यनेनेति व्युत्पत्त्यान्वाहार्यो नाम विग्भ्यो देय श्रोदनः । तथाच तैत्तिरीयकम्- “यदै यज्ञस्थ क्रूरं, यदिलिष्टं, तदन्चा- हार्येणावाहरति, तदन्वाहार्यस्यान्याहार्यत्वम्" इति ॥ "तबानेति। 'तत्' प्राण्यानां निनयनं पृथक् पृथगसंसृष्ट मेव कर्त्तव्यम् । 'तथा' मति 'एभ्यः' प्राप्येभ्यः 'श्रममदम्' अकलहं करोति। संसर्ग हि मदीयन्वदौव मिति कलहः स्थादित्यभिप्रायः॥ निनौतस्योदकस्याङ्गारेण प्रतपनं विधत्ते- “तदभितपतौति। 'नथा' मत्येषां 'तत्' जलं 'टतं' पकं भवतीत्यर्थः ॥ २-पा० सू०२.४.७२ । - बदा० प• ५६ । ३- 'दापौर्णमासिक'-इति ड । - "यज्ञस्य हौन मन्वाहरतीति अन्चाहार्यः। अध्वर्युरन्वाहार्यसञ्जकं दक्षिणार्थ तण्डलरूप मोदनं चतुर्ण विजा टतिर्यावता सम्भाव्यते तत्परिमाणं ततोऽधिकं वा"-इत्यादि का औ० २. ५. २७ सू०टी०। एष चौदवः दक्षिणामौ पच्यत इति तस्यागेरपरं नाम अन्याहार्य- पचन इति। ५-० सं० १.७.३.१। 4- निनौत मुदक मङ्गारेण प्रतपति'-इति छ ।

·(२१० वा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ विहितं निनयन मन्ध मन्त्र विधत्ते- “म इति ॥ एवं संस्कृतं पुरोडाशं परत्वेन स्तौति- “पशहति ॥ ५ ॥ अस्य पारूपता मुपपादथित मितिहास मुदाहरति- “पुरुषy हेति । "मेधोऽपचक्रामेति । यज्ञियः मारांशो 'मेधः' । 'तस्य' सज्ज्ञप्तस्य पुरुषस्य सकाशादपक्रान्तो बभूवेत्यर्थः ॥ ६ ॥ "म इमा मित्यादि । एवं पुरुषाश्वादिपशव्वालधेषु तत- स्ततो निक्रान्तः सः' मेधः अन्ततः इमां पृथिवौं प्रविष्टवान् । 'त' मेधं पृथिवौं 'खनन्तः' विदारयन्त दुव 'अन्वौषुः' देवा अन्वेच्छन् । "दषु इच्छायाम्"-इत्यस्मालिट् । ईदृम्विधं मेधं पृथिव्यां देवाः अलभन्त। “ताविमौ बौहियवाविति। स एव मेधो बौहियवरूपेण परिणत इत्यर्थः । “तस्मादपौत्यादि । तस्मात्' मेधपरिणामरूप- लादेव, ददानौ मपि 'एतौ' प्रौहियवौ मेधवत्कर्षणलक्षणेन खन- नेन लभन्ते कर्षकाः। श्रतः खननप्राप्यत्वदर्शनात् मेधपरिणामरूपत्वं बौहियवयोः खध्यवमान मित्यर्थः । एतज्ञानस्य फल माह- "म यावदिति । म इति पूर्ववद् बहथै एकवचनम् । 'अस्य यजमानस्य ते 'एते' पुरुषादयः सर्वे पशवा बालब्धाः सन्तो यत्परिमाणविशिष्टवीर्यवद् हविः 'स्युः' १- वा० सं० १.२३. ३, ४, ५ । का. औ० सू० २. ५. २६ । २- नास्त्येतत् पदंड-पुस्तके । ३-तु. प. ७१ । 8- 'परिणतोऽभूदित्यर्थः-इति ड । ५- व्यत्ययेनेति यावत् । १२७ ए. द्रष्यम् । ६-ते पदे -पुस्तके।

·॥ शतपथब्राह्मणम्॥ २प्र० १ब्रा०) १३२ भवेयुः, 'अस्थ' बौहियवयोः सर्वपशुसारत्वं विदुषो यजमानस्य तन्त्रि- प्यादितं पुरोडाशादिकं 'हविः', तावद्यौर्यवद् ‘हविरेव' भवति। एवं सर्वपशुसारत्वात् पुरोडाशः पशुरूप एव संस्क्रियत इत्यर्थः । इत्थं सर्वपशुमारतया पुरोडाशस्य पशुत्वं प्रतिपाद्य सम्पत्त्यापि तद्दर्शयति- “त्री ऐति । लोमत्वगादिपञ्चावयवयोगात् 'पाङ्गः पशः' इति यदाहुरभिज्ञाः, 'मा' पाससम्पत् 'पत्रो' अत्रापि पुरोडाशे विद्यत इत्यर्थः ॥ ७ ॥ ता मेव सम्पत्तिं दर्शयति- “यदेत्यादिना । यदा खलु पुरो- डाशस्य पिष्टावस्था, 'अथ' अनन्तर मेव पिष्टेषु लोमसम्पत्तिः; लोमवत् पिष्टानां सूक्ष्मत्वाद्, बड़त्वाच्च । यदा खलु मंयवनार्थ मप श्रानयति, अथ तस्मिन् समये पुरोडाशस्थ त्वम् भवति ; त्वचौव लक्ष्णौभावदर्शनात् । संयवनावस्थायां मांसधात्पत्तिः । संयव- नावस्थस्य पुरोडाशस्य, लौकिकमांसस्य च साम्य माह- “मन्तत इवेति। एतावस्थस्य पुरोडाशस्थास्युत्पत्तिः। ता मुत्पत्तिं लौकि- कास्थिमादृश्येन प्रतिपादयति- “दारुण वेति । श्टतावस्थो हि पुरोडाशो 'दारुणः' कठिन व हि तस्मिन् समये भवति; खौकिक मप्यस्थि कठिनम् । अतः श्टतावस्थायां पुरोडाशो ऽस्थिमान् भवतीत्यर्थः । “उदासयिष्यनिति। उदासनकाले यत् १- एव मित्यादेः स्थाने 'एवञ्च पशुरूप मेव संस्क्रियते' इति । २- 'लोमत्वगादिपञ्चावयवयोगात् या पशौ पातसम्पदभिरुच्यते, साचामि पुरोडाशे विद्यते'-इति ।

·(२. श्वा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ पुरोडाशस्य 'अभिधारणम्'; अस्यन्तर्गतं मन्नाख्यं धातु मेव तेन स्थापयतीत्यर्थः । उनां पाङ्गत्वसम्पत्तिं निगमयति- “एषो इति। 'एषा उ' एपेव ॥ ८॥ देवैरालब्धाना मपक्रान्तमेधानां पुरुषादिपशूनां परिणम- विशेषं दर्शयन् तस्य प्रसङ्गादभक्ष्यता माह- “म य मित्यादिना । 'मः'-इति पूर्ववद् बहुवचनस्थाने एकवचनम् ; ते देवा इत्यर्थः । "एतेषा मिति । किम्पुरुषादौनां पशूनां मांसं 'नाशितव्यं' न भक्षितव्यम् । तत्र हेतु माह- "अपकान्तेति । अपक्रान्तमेधत्वेन अयज्ञियवादित्यर्थः ॥ ६ ॥ १ [२. ३.] ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश माध्यन्दिनशतपथभाव्ये प्रथमकाण्डे द्वितीयाध्याय बतौयं ब्राह्मणम् ॥ १- इह तु 'एतेषां' पुरुषादिपशूना मित्येवार्थः कथं न भवतीत्यपि विचार्यम् ; तेषा मेव ह्यालम्भनेन अपक्रान्तमेधत्वं श्रुयतेऽत्र षष्ठ- कण्डिकायाम् । तथाच पुरोडाशनामपिटकविशेषस्य मांसप्रतिनिधित्वं प्रकल्य हिंसारहित्य एव श्रुतितात्पर्य पर्यवस्येत । २- 'सारांशो मेधः' इति युक्त मिहैव पुरस्तात् (१३९ १० ४ पं०)। ३- एतत्पूर्वश्रुतस्यैव ब्राह्मणस्योपसंहाररूप मिदं ब्राह्मणम् । इहायाना मुत्यत्तिनिदानं वर्णितम्, तबिनयनमन्त्राश्च विहिताः, अपि प्रसङ्गतः किम्पुरुष-गौर-गवयोष्ट-शरभ-मांसाना मभक्ष्यत्वं सूचितश्चेति । -- ·१३४ ॥ शतपथब्राझणम् ॥ (२५० श्वा०) इन्द्रो ह युच बृचाय व्बुजं प्रजहार। स महतश्चतुर्दा ऽभवत्तस्य स्फयस्तुतौयं वा यावद्दा यूपस्तृतौयं वा यावद्दा रुथस्तुतौयं वा यावहाथ युत्र प्राहरत्तच्छुकलोऽशौर्यत सु पतित्वा शुरोऽभवत्तस्माच्छरो नाम यदुशौर्यतैव मु सु चतुर्डा बुज्जोऽभवत् ॥१॥ तुती डाभ्यां ब्राह्मणा यज्ञे चरन्ति। हाभ्या राजन्य- बन्धवः संव्याधे यूपेन च स्फ्येन च ब्राह्मणा रथेन च शरेण च राजन्यबन्धवः ॥२॥ स यत् स्फ्यु मादत्ते। युथैव तदिन्द्रो वृचाय ब्वुज मुदुयच्छदेव मेवैष एतु पाभुने द्विषते माढव्याय व्वुज्व मुद्यच्छति तस्मादै स्फ्य मादत्ते ॥३॥ त मादत्ते। देवस्य त्वा सवितुः प्रसुवेऽश्चिनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हुस्ताभ्या माददेऽध्वरकृतं देवेभ्य हुति सविता वै देवानां प्रसविता तुत्सवितृप्रसूत एवैन मेतदादत्ते ऽश्चि- नोर्बाहुभ्या मित्यश्विनावध्वयूं तत्तयोरेख बाहुभ्या मादत्ते न स्वाभ्यां पूष्णे हुस्ताभ्या मिति पूषा भागदुध स्तत्तस्यैव हुस्ताभ्या मादत्ते न स्वाभ्यां व्वुजो वा ऽरष तस्य न मनुष्यो भर्ता तु मेताभिर्देवुताभिरादत्ते॥४॥ * 'पूष्णों-इत्यादीनि पदानि च-पुस्तके न सन्ति । । 'ममुष्यो'-इति च ।

·(२. ब्रा०) ॥ प्रथमकाण्डम्॥ आददेऽध्वरकृतं देवेभ्य डुति। अध्वरो वै यजो यज्ञ- कृतं देवेभ्य इत्येवैतुदाह तु सव्ये पाणौ कृत्वा दक्षिणे- नाभिमुश्य जपति सुश्यत्येवैन मेतद्यज्जुपति ॥ ५ ॥ स जपति। हुन्द्रस्य बाहुरसि दक्षिण इत्येष वै ब्बीर्य- वत्तमो य इन्द्रस्य बाहुईक्षिणस्तस्मादाहेन्द्रस्य बाहुरसि दुक्षिण इति सहुसभृष्टिः शतुतेजा इति सहुसभृष्टिबै स ब्वुज आसौच्छतुतेजा यंतं चाय माहरत्त मेवै- तत्करोति ॥६॥ ब्वायुरसि तिग्मतेजा दुति । एतदै तेंजिष्ठं तेजो यु- दयं योऽयं पुवत एष होमाल्लोकांस्तिर्युङनुपुवते* सु- श्यत्येवैन मेतुद् द्विषतो व्वर्धा हुति युदि नाभिचुरेाधु अभिचुरेदमुष्य व्वध इति ब्रूयात्तेन सुशितेनु नात्मान मुपस्पृशुति न पृथिवौं नेदनेन बुजेण सुशितेनात्मानं वा पृथिवौं वा हिनुसानीति तस्मान्बात्मान मुपस्पृ- शुति नु पृथिवीम् ॥७॥ देवाश्च वा ऽअसुराश्च । उभुये प्राजापत्याः पस्पृधिरे ते ह स्म युद्देवा असुरान् जयन्ति तुतो ह स्मैवैनान् पुनरुपोत्तिष्ठन्ति ॥८॥ * 'मनुपुवते'-इति च, छ। + 'बध'-इति च । एव मुत्तरत्रापि सर्वत्र ।

·॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (२५० २बा.) ते ह देवा जचुः। जुयामो वा असुरांस्तुतस्त्वेव नः पुनरुपोत्तिष्ठन्ति कथु न्वेनाननपजय्यं जयेमेति ॥ ६ ॥ सु हाग्निरुवाच। उदञ्चो वै नः पलाय्य मुच्यन्त ऽइत्यु दञ्चो ह मवैषां पलाय्य मुच्यन्ते ॥ १० ॥ सु हाग्निरुवाच । बहु मुत्तरतः पुर्येष्याम्यथ यूय मित उपसु रोत्स्यथ तान्सरुध्यैभिश्च लोकरभिनिधास्यामो युदु चेमाल्लोकानुति चतुर्थं तुतः पुनर्न सुहास्यन्त हुति ॥ ११॥ सोऽग्निरुत्तरतः पुर्यत्। अथेम इतु उपसमरुन्ध- स्तुान्सरुध्यभिश्च लोकैरभिन्युदधुर्य्यद चेमाल्लोकाननि चतुर्थ तुतः पुनर्न सुमजिहत तुदेतन्निदानेन युत् स्तम्ब- यजुः॥१२॥ स योऽसावमौदुत्तरतुः पयति । अमिरेवैषु निदानेन तानवर्युरेवेतु उपसुरुणद्धि तान्सरुध्यभिश्च लोक रभिनिदधाति युदु चेल्लोकानुति चतुर्थ तुतः पुनर्न सुनिहते तुस्मादप्येत सुरान सुञ्जिहते येन ह्येवैनान् देवा अवाबाधन्त तेनैवैनानुष्येतर्हि ब्राह्मणा यन्जे ऽव- बाधन्ते ॥ १३॥ यु उ ऽएव युजमानायारातौयुति। युश्चैनं दृष्टि त मेवैतदेभिश्च लोकेरभिनिधाति युदु चेमाल्लोकानुति ·(२१.बा.) ॥ प्रथमकारहम्। चतुर्थः स वा एभिश्च लोकैरभिनिधधुदु चेमालोका- नति चतुर्थ मस्या एव सुर्वइरत्यस्या होमे सुर्वे लोकाः प्रतिष्ठिताः कि हि हुरेधुदन्तरिक्ष५ हरामि दिवर हरामौति हुरेत्तुस्मादस्या एव सुर्व हरति ॥१४॥ अथ तुण मन्तर्बीय प्रहरति। नेदनेन बुजेण सु४- शितेन पृथिवीट हिनुसानीति तस्मात् तृण मन्तर्खाय प्रहरति । १५ स प्रहरति । पृथिवि देवयजन्योषध्यास्ते मूलं मा हिसिष मित्युत्तरमूला मिव वा एना मेतुत्करोत्याद- दानस्ता मेतुदाहौषधीनां ते मूलानि मा हिसिष मिति बर्जु गच्छ गोष्ठान मित्यभिनिधास्यवेवैतदुनपक्रमि कुरुते तड्युनपक्रमि युद् बृजेऽन्तस्तस्मादाह व्रजं गच्छ गोष्ठान मिति वर्षतु ते द्यौरिति युत्र वाऽअस्यै खुनन्तः क्रूरौ कुवन्त्यप चुन्ति शान्तिरापस्तुदद्भिः शान्त्या शम- यति तुदद्भिः सुन्दधाति तस्मादाह वर्षतु ते द्यौरिति बधान देव सवितः पर मुस्यां पृथिव्या मिति देव मेव- तुत्सवितार माहान्धे तुमसि बधानेति यदाह पर मुस्यां पृथिव्या मिति शतेन पार्शरित्यमुचे तुदाहु योऽस्मान् -- * 'सवा'-इत्यादिरेतदन्तो ग्रन्थः च-पुस्तके नास्ति । । 'करं'-इति सायणसम्मतः पाठः । +- 18

·॥शतपथब्राझणम् ॥
(२५• खा)
इष्टि युञ्च ब्वयु विष्मस्त मुतो मा मौगिति युदि
नाभिचुरेाधु अभिचुरेदमु मतो मा मौगिति
ब्रूयात् ॥१६॥
अथ द्वितीयं प्रहरति । अपारुरु पृथिव्य देवयुजनाद
बध्यास मित्यररुई वै नामासुररक्षसु मास तु देवा अस्या
अपाघ्रत तथो एवैन मेतदेषोऽस्या अपहते वज
गच्छ गोष्ठानं वर्षतु ते द्यौर्बधान देव सवितः पर मुस्यां
पृथिव्या शतुन पाशर्योऽस्मान् दृष्टि युच्च व्वयं
विष्मस्त मुतो मा मौगिति ॥ १७ ॥
तु ममौदभिनिदधाति । अररो दिवं मा पप्त हुति
युत्र वै देवा अरु मसुररक्षसु महानत स दिव मपि-
पतिषत्तु मग्मुिरभिन्यदधादररो दिवं मा पप्त इति स
न दिव मपतत्तुथो ऽएवैन मेतुदध्वयुरेवास्माल्लोकादन्त
ऐति दिवोऽध्यमौत्तस्मादेवं करोति ॥ १८ ॥
अथ तृतीयं प्रहरति । द्रसस्ते द्यां मा स्कन्नित्ययं वा
ऽअस्यै द्रसो यु मस्या इमा रुसं प्रजा उपजीवन्त्येषु ते
दिवं मा पप्तदित्येवैतदाह बज गच्छ गोष्ठानं बुर्घतु
ते द्यौर्बधानु देव सवितः पर मुस्यां पृथिव्या शतेन
पाशैर्योऽस्मान् दृष्टि युञ्च व्वयं विष्मस्त मुतो मा मौ-
गिति ॥ १९॥

·(२च. बा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ स वै चिर्यजुषा हरति । चुयो वा इमे लोका रभिरेवैन मेतुल्लोकैरभिानुदधात्यड्वा वै तद्युदिमे लोका शुद्धो ताजुस्तुस्मात् चिय॑जुषा हरति ॥ २० ॥ तूष्णी चतुर्थम् । स यदिमांल्लोकानुति चतुर्थ मुस्ति वा नु वा तेनैवैतुद् द्दिषन्तं भ्रातृव्य मवबाधतेऽनड्डा वै तद्युदिमाल्लोकानुति चतुर्थ मुस्ति वा न वानदो ता- तूष्णौ तस्मात् तूष्णीं चतुर्थम् ॥ २१ ॥२॥ ॥ इति द्वितीयप्रपाठके द्वितीयं ब्राह्मणम् [२.४.] ॥ अथ वेदिकरणार्थं स्फ्यादानविधि मनुसृत्य स्फ्यस्य वज्ररूपत्वं वक्त मितिहासम् श्राचष्टे- “इन्द्रो हेति। "तस्येत्यादि। 'तस्य' चतु विभकस्य वजस्य स्फाः बतौयोउंशः । न्यूनाधिकराहित्येन हतीयांशत्वज्ञानं दुर्लभ मित्यभिप्रेत्य पक्षान्तर माह – “यावद्देति। बतौयादागात् न्यून मधिकं वा यावदेव किञ्चित् तावानेव स्फ्य इत्यर्थः । एवं यूपस्तृतीय मित्यादौ योजना । चतुर्थभागस्य परि- "अथ यत्रेति । "तछकल इति । 'तत् तत्र देशे प्रहतः स वजः शकलो भूत्वा 'शौर्यत' शौर्णेऽभूत् । सच शौर्यो भूमौ पतिला भरात्मना परिणत इत्यर्थः । शरशब्दं निर्वकि-"तस्मादिति। चतु भवन मुपसंहरति-"एव मिति॥१॥ पाामप्रकार माह 'चतुर्थ-इति क । 'चतुर्थे'-इति ख, ग । १-व्याचरे-इति ज, झ, । २-'तद्देशे-इति ठ, ड।

·॥ शतपथब्राहाणम् ॥ (२५० खा) । तेषां बजावयवानां म्फ्यादौनां ब्राह्मणराजन्ययोर्व्यवस्थया विनियोग माह- “तत इति । 'राजन्यबन्धवः' पत्रियमांतीयाः 'संव्याधे' युद्धे चरनौत्यनुषङ्गः। “दाभ्या मिति सचोक विभ- गति- "यूपेन चेति ॥ २ ॥ अथ तस्य स्फ्यादानं विधत्ते- “म यदिति। तच्छब्दयच्छ- ब्दाभ्यां प्रसिद्धिरभिधीयते । 'मः' प्रसिद्धोऽध्वर्युरित्यर्थः । “एव मेवैष इत्यादि। वृत्रवधार्थ मिन्द्रवत् विद्वेषणशौलं पापरूपं गर्नु हन्तुं स्फ्यलक्षणं वन मुद्यच्छतौत्यर्थः ॥ ३ ॥ विहित मादान मनूध मन्त्र विधत्ते – “त मादत्त इति । "देवस्य बेतिमन्त्रस्य प्रागावात मपि बाहर विधेयविशेषे योजयितुं पुनरावायते- “मविता वा इत्यादिना । “न खाभ्या मिति। देवसम्बन्धिभ्या मेव बाहुभ्यां स्फ्यादानम्, न तु खकौयाभ्याम् । युक्तञ्चैतदित्याह- "वजो वा इति । एष स्फ्यो वजः; तत्परि- णामत्वात् । न हि मनुष्यस्तवजं भत्तुं शक्रोति, प्रतो देवस्य वेति मन्त्रं प्रयुञानः तं म्फ्यलक्षणं वजं मविचाख्यादिदेवताभि- रेव 'श्रादत्ते' प्रादानं कृतवान् भवति ॥ ४ ॥ "आदद इति । “अध्वरो वा इति। 'धरः' हिंसाप्रत्यवायो न विद्यतेऽस्मिनित्यध्वर शब्दस्य यज्ञोऽर्थः । अध्वरं करोतीति 'अध्वर- छत्' । तथाच यज्ञरतं देवेभ्य श्रादद इत्युकं भवतीत्यर्थः ॥ १, २-वा० सं० १. २०.१ । का० औ• सू० २.६.१५। ३-३८ पृ. ७२०, ५० पृ. २ पं० द्रष्टव्यम् ।

·(२० बा.) ।प्रथमकाण्डम्। ९४१ "संध्यत्येवेन मिति । वच्यमाणं मन्त्र जपतीति यत्, ‘एतत्' एतेन एनं 'संध्यत्येव' सम्यक् तमूकरोति, तीक्ष्णौकरोतीत्येव । "शो तनूकरणे”-इति' धातः । “श्रोतः स्यनि-इत्योकार- लोपः ॥ ५॥ विहितं जप मनूध मन्त्र विधत्ते - “म इति । इन्द्रस्य दक्षिणो बाङरतिशयेन वीर्यवान् ; वृत्राख्यासुरवधकारित्वात् । अतः स एव व मसौति स्क्यस्य स्तुतिरिति व्याचष्टे- “एष वा इति । द्वितीयं भाग मनूध व्याचष्टे – “महस्वष्टिरिति । सहस्त्रं भृष्टयो ऽत्रयः'; यहा भजनानि हिंसाविशेषा वृत्रवधादिषु येन क्रियको म वनः 'महसमष्टिः' । यः 'शततेजाः' अपरिमितदीप्तिः, तादृशो वजः। स एव ल मसौति स्फ्यस्तुतिः । वज्रस्येमा प्रमिड्रिं द्योतयितुं वै-शब्दः । “चं त मिति । 'तम्' उक्रविधं 'यं' वजं वृत्रवधार्थ मिन्द्रः प्राहरत्, 'त मेव' तदात्मक मेव अनेन मन्त्र- भागेन करोतीत्यर्थः ॥ ६ ॥ हतीयमाग मनूच याचष्टे- “वायुरनौति । यः 'तिग्मतेजाः' वायुः, म एव व मनौति स्तुतिः । वायोस्तिग्मतेजस्व मुपपाद- १-इन्द्रस्य बाडरसौति वा० सं० १.२०.२ । २-दिवा. प. ३१ ५-पा० सू० ०.३.७१ । 8-प्रथमा टोप्यगी मण्या। का. श्री. सू. २.६.१४ । ५-"भिनं पाको मारण मिति यावत् । सहखसयाकानां शत्रणां भरियस्य स सहसहिः" इति महो।

·२०२ ॥शतपथब्राक्षणम्॥ (२५० २ब्रा०) यति – “एतद्दा इति। य: 'अयं वायुः पवते' अन्तरिक्षे चरति, एतत् खलु तेजमां मध्ये तेजखितमं तेजः। दम मेवातिशय मुपपादयति- "एष होति । अग्यादितेजोऽन्तरं हि कुत्रचिदेव परिच्छिन्नम्, 'एष हि' वायुः इमान् सर्वान् लोकान् 'अनुक्रमेण 'तिर्यग्'वृत्तिः पवते' युगपड्यानोतीत्यर्थः ॥ अस्य प्रयोजन माह- "मण्यतीति । 'एतत्' एतेन उक्रविध- वायुतादात्यप्रतिपादनेनेत्यर्थः। “अमुष्य वध इति। अभिचारप्रयोगे "द्विषतो वध:"-इत्यस्य स्थाने 'अमुष्य' देवदत्तस्य वध इति शत्रोर्नाम निर्दिदित्यर्थः ॥ एतेन मन्त्रजपात्तीक्ष्णौछतेन स्फ्येनात्मनोऽन्यस्य च संस्पर्श निषेधति - "तेनेति । 'हिनमानि' हिसितं करवाणीत्यर्थः । "हिसि हिंसायाम्" इत्यस्मालोटि रूपम् ॥ ७ ॥ अथ स्तम्बयजुर्हरणं विधित्मस्तस्थासुरनिहरणलक्षणं प्रयोजन व माख्यायिका माह- “देवाश्चेति । प्रजापतेहि वे स्त्रियो,- दितिरदितिश्च। तत्रादितः पुत्रा देवाः; दितेः पुत्रा असराः; अतः 'उभये'ऽपि 'प्राजापत्याः' प्रजापतेः पुत्राः। ते 'पस्पृधिरे' स्पद्धा छतवन्तः । यदा खलु 'ते' देवाः असुरान् जयन्ति, 'ततः' अनन्तरक्षण मेव 'एनान्' देवानभिलक्ष्य पुनरमरा उत्तिष्ठन्ति । १-अत्र हि इन्तेर्वधादेशे रूपं वध इति। वधादेशस्तु अन्तस्थादिः (पा. सू० २. .. ४२.)। अतो यत्र क्वचिदपि हिंसाः पवर्गीयादि- बंधो दृश्यते, न स समीचीनः ; अपि बन्धनार्थो बधधातुल पवर्गों- यादिरिति विवेकः । २-रधा०प० १६।

·(श्य थ० ब्रा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ १४५ केन खलु । "उदोऽनर्भकर्मणि"-इति' पर्युदामादिर चोर्ध्वकर्मवादात्मनेपदा- भावः ॥ ८॥ अथ देवः कृतं जयोपायचिन्तन मुपन्यस्यति- "ते हेति । 'अनपजयं' जेतु मशक्यम् ‘एनान्' असुरान् प्रकारेण पुनरुत्थानरहितं जयेमेत्येवं विचारितवन्त इत्यर्थः । "क्षय्यजय्यौ शाक्यार्थ"- इति जयतेति निपात्यते ॥ ४ ॥ प्रथामिनोपदिष्टं जयप्रकारं दर्शयति- “म हेति। 'नः' अस्माकं सकाशात् उदङमुखाः सन्तः 'पलाय्य' पलायनं कृत्वा "श्रय गौ". इत्यस्मात् को ल्पप्, “उपसर्गस्यायतौ”-इति लत्वम्। अमिनोक वाक्यं सत्य मिति मिति श्रुतिः श्रुतिः खय मेवानुवदति- “उदच्चो हेति ॥ १० ॥ एव मुत्तरतोऽवस्थितानसुरान् जेत मग्निरेवोपायं देवान् प्रत्युपदिशति- “म हेति । “दूत इत्यादि। 'दूतः' अस्मात् वेदि- लक्षणत् स्थानात् 'उपसंरोस्यथ' उपसरुद्धवान् प्रतिबद्धगतानसुरान् करिष्यथ । 'अथ' अनन्तर मेव वयं 'एभिः' पुरोवर्निभिः पृथिव्यादिभिः स्विभिलीकैः ‘अभिनिधास्यामः' अभितः सर्वतो निरुद्धगतोन् निहितान् करिष्यामः । यद्दा ; अभितो नितरान् चिप्तान् त्याजितान् करिष्यामः । इमान् लोकान् 'अति' अतिक्रम्य -पा. सू०१.३.२४ । २-पा० सू०६. १. १ । ३-वा. पा. १७४ | 8-पा० सू० ७. १.३७ । ५-पा० सू०८.२. १६ । ६-परराष्ट्राश्रितत्वादिति भावः । ७-पार्यावलक्षणादित्यर्थ: स्यादैतिहासिकाना मिति विवेच्यम् ।

·॥ शतपथब्राझाम्॥ (२५० ग्रा.) १४० . यत् चतुर्थं लोकं जात मस्ति', अस्माक मप्रत्ययम्, तेनापि त्याजितान् करिष्यामः । 'ततः अनन्तर मसुराः पुनः 'न संहा- स्यन्ते' मङ्गता न भविष्यन्ति, विभौर्या बाधिता एव भवेयुरित्यर्थः । "श्रो शङ् गतौ” इति धातुः ॥ ११ ॥ इत्य मनिनोक वाक्यं श्रुत्वा तथैव तैर्देवैः कृतं श्रुतिरुप- बध्नाति- "मोऽमिरिति । अनिः 'उत्तरतः' उत्तरस्था दिधि 'पर्यंत्' पर्यगच्छत् । अनिवाक्ये हि चिकौर्षितार्थोपदेशनात् भवि- व्यदर्थवाचिनो खटः प्रयोगः ; श्रुतिवाक्ये तु निर्वृत्तार्थप्रतिपादना भतानद्यतनवाचिनो पङः प्रयोग इत्येतावान् भेदः ॥ "तदेतदित्यादि। यदत्र स्तम्बयजुर्हरणं करिष्यते, एतत् 'निदानेन' मूलकारणेन निरूप्यमाणं मत् देवैः शतं 'तत्' असुर- निरस्नम्। अतो यजविघातकासुरनिहरण) तम्लयजुर्हरण मिति विधिरुनेयः ॥ १२॥ “म योऽसाविति। स्तम्बयजुर्हरणसमये 'योऽसौ' भानौधो बेदेखत्तरतः परौत्य वर्तते । 'एषः' 'निदानेन' मूलकारणेन नियमाणः मन् 'अग्निरेव'। थोऽमिः पुरा असुराविरोद्ध मुदक् पर्यंत, तदात्मक एवापौध इत्यर्थः । ननु तोपरोधका देवाः, तत्स्थानीयरलियां मध्ये कः ? १-'चतुर्थलोकं जात मस्ति'-इति भ, 'चतुर्थलोकनात मति-इति ड । २-ऐतिहासिकपक्षे त्वत्रार्थान्तर मूह्यम् । ३-जु.बा.७ 8-पा० ३. ३. १३, ३. २. १११ सूत्रे इश्थे ।

·(२व. बा.) ॥प्रथमकाडम्॥ १४५ इति तं दर्शयति- “तानध्वर्युरिति। येनोपायेन पुरा देवा असुरामबाधिषत, तेनेवोपायेन यज्ञानुष्ठानसमये तदिधातिनोऽसरा बाधितव्या इति निगमयति- "तस्मादिति ॥ १३ ॥ न केवलं स्तम्बयजुषोऽसरनिहरणं प्रयोजनम्, शत्रुनिहरण मपि तत्प्रयोजन मिति प्रतिपादयति- “य उ एवेति । 'अरा- तौयति' रातिरिवाचरति। "उपमानादाचार”-इति' क्यच् । यश्च ‘एनं' यजमानं माक्षादेव 'बेष्टि' बाधते । 'तम्' उभयविधं शत्रुम् । अन्यत् पूर्ववत् । पृथिव्या एव सकाशात् स्तम्बयजुर्हरणं कर्त्तव्यं, नान्तरिक्षा- देरित्यभिप्रेत्याह- "म वा इति । पृथिव्यादिभिस्विभिर्लोकः तदतिरिक्तन चान्येन चतुर्थेन लोकेनासुराचिरस्थन् ‘अमौ' अध्वर्युः 'अस्याः' पृथिव्या एव सकाशात् 'सर्व' स्तम्बयजुर्हरति, मान्त- रिचादेः । 'हि' यस्मात् 'अस्थाम्' एव भूम्यां 'इमे' अन्तरिक्षादयः सर्वे खोकाः प्रतिष्ठिताः, तस्मात् स्तम्बयजुर्हरणस्य प्रथमपर्यायवत् द्वितीयादिपर्यायाण मपि पृथिव्या एव सकाशाद्धरणं युक्त मित्यर्थः । एतदेव व्यतिरेकमुखेनोपपादयति- “किं हौति । 'यत्' यदि "अन्तरिक्षं हरामि", "दिवं हरामि”-इत्येवं स्तम्बयजुर्हरेत्, तदा 'किं' नाम 'हरेत् ?' अन्तरिचधुलोकयोः हर्त्तव्यस्य स्तम्बस्था- भावात् न तच तद्धरणं सम्भवतीत्यर्थः । “तस्मादिति । प्रागुक- निगमनं स्तम्बयजुर्हरणर्थम् ॥ १४ ॥ १-पा० सू० ३. १. १०। २-१४३ १० १५ पं० द्रष्टव्यम् । .

·१४६ । शतपथब्राझणम्। (२म. ब्रा०) तणन्तर्धानविशिष्टं स्फ्येन प्रहरणं विधत्ते- "अथेति । बान्त नस्य प्रयोजन माह- “न हिनमानौति । हृणानन्त ने हि तीक्ष्णेन स्फा-रूपापन्नेन वज्रेण पृथिवी हिंमिता स्थात्, तद्धिंसानिवृत्तये प्रहरणसमये तण मन्तर्वाय तस्योपरि प्रहर्त्तव्य मित्यर्थः ॥ १५ ॥ विहितं प्रहरण मन्ध मन्त्र विधत्ते- “म प्रहरतौति । प्रोषध्यास्त इति मन्त्रभागं व्याचष्टे- “उत्तरमूला मिति । म्फय माददानोऽध्वयु: ‘एनां' पृथिवीम् 'उत्तरमूखाम्' उपरिभागाव- स्थितमूलयुक्ता मिव खल्वेतत् करोति । श्रत उत्तरमूखत्वेन प्रहरणत् तद्धिंसाशङ्कायां तदभावो ऽनेन प्रार्थत इत्यर्थः । मन्त्रगतौषधिशब्दस्य जात्यभिप्रायेणेकवचनान्तता' इत्यभिप्रेत्य व्याचष्टे- "श्रोषधौना मिति ॥ प्रहरणनिष्पवस्य महणस्य पांगोरादानमन्त्र मनद्य व्याचष्टे- "बजङ्गच्छति । 'अभिनिधास्यन्' अभितो निक्षेश्यन् खल्वध्वर्युः 'एतत्' असरजातम् 'अनपक्रमि' अपक्रमणरहित मितस्ततो गमन- रहितं कुरुते। तत् खल्वनपक्रमि यद् 'बजे' गोछेऽन्तर्निरयते, अतोऽस्य मन्त्रप्रयोगस्य अपक्रमणभावः प्रयोजन मित्यर्थः । १- वा० सं० १. २५. १ । का• श्री. सू. २. ६. १५, १६ । अत्रालि मतान्तरविचारः, स चास्य टौकायां (या० दे०) द्रव्यम् । २-पा० सू.१.२.५८ द्रव्यम् । ३-'पांसो'-इति जादिषु । :- वा० सं० १. २५.२ । का. श्री. सू. २. ६.१७ ।

·(२५० बा०) प्रथमकाण्डम् ॥ २४७ वेदिप्रेक्षणमन्त्र मनद्य तात्पर्य माह- “वर्षविति' । 'अस्यै षष्ट्यर्थ चतुर्थो । 'अस्याः पृथिव्याः सम्बन्धिनि 'यत्र' स्थाने वेद्यर्थ खनन्तः 'करं' निठुरं कुर्वन्ति ; तेन च तां पृथिवीम् 'अपघ्नन्ति' हिंसन्ति ; अतः खननजनितां हिंमा मनेन मन्त्रप्रयोगेण प्रान्ति- रूपाभिरेवाद्भिः पुनः प्रशमय्य सन्दधातौत्यर्थः ॥ ब्रजङ्गछेत्यादिमन्त्राणं कात्यायनः स्पष्टं विनियोग मसूत्रयत्- "व्रजङ्गच्छति पुरोष मादत्ते, वर्षतु न इति वेदिं प्रेक्षते, बधा- नेत्युत्करोति" इति। उत्करे निधानमन्त्रस्य अभिप्राय माविष्करोति- "देव मेवैतदित्यादिना। "पर मस्यां पृथिव्याम्”-इत्यस्य व्याख्यानम् "अन्धे तमसौति । सर्वप्रकाशरहितेऽतिशयिते तममि, यस्मिन् बडो न पुनरावर्त्तते, तादृशे स्थान इत्यर्थः । 'अमुचे'-इति, अमोचनाये- त्यर्थः; न हि शतमङ्ख्याकैः पार्षद्धः खात्मानं मोचयित मौष्ट इत्यभिप्रायः ॥ अभिचरतः प्रयोगे विशेष माह – “यधु"-इति । अनभिचरतः प्रयोगे मन्त्रगतस्त मिति यः शब्दः, तस्य स्थाने 'भिचरतः यजमानस्य शत्रुनाम द्वितीयया निर्दिथ्य मन्त्रः प्रयोक्तव्य इत्यर्थः ॥ १६ ॥ एवं स्तम्बयजुर्हरणस्य प्रथमपर्याय मभिधाय द्वितीयपर्यायार्थं - १- वा० सं० १. २५.३ । का• श्रौ• सू० २.६.१८ । २-पा० २. ३. दर सू० वा. १५०६ । ३–'खननं, तत्' इति ठ । 8.- का. श्री. सू० २.६.१७, १८, १९ । ५- वा० सं० १. २५. 8। का० औ• सू. २. ६. १६ । ५.

·(२०२ब्रा०) । शतपथब्राझणम्॥ १०० प्रहरणादिकं समन्त्रक' विधत्ते- "अथेति । मन्त्रप्रतिपादित मरस्वधप्रार्थन मुपपादयति - "अररहैति। 'पररुः' नाम असुर- रक्षसम, सुराणं विरोधि रखो बभूव । 'रत:'-शब्दात् “अनसन्ता- दित्यकारःसमामान्तः। देववदेव इदानीन्तनोऽध्वर्युरप्यपारण मित्यनेन मन्त्रेण पृथिव्याः सकाशादपहन्ति । “ब्रजङ्गच्छेत्यादिकस्य सर्वस्य द्वितीयपर्याये प्रयोज्यस्यापि प्रागुक एवार्थ इत्यभिप्रेत्यानु- वदति- “प्रजङ्गछति ॥१ उत्करे न्युप्तस्य स्तम्बयजुषोऽभिधानं समन्त्रक विधत्ते- “त मिति । 'अभिनिदधाति' उपरि हस्तनिधानेन अधस्तात् चिपतौ- त्यर्थः । 'मा पप्तः'-दुति पतनाभावप्रार्थनं समर्थयितुं पुरावृत्त मुदाहरति- “यत्र वा इति । “म दिव मिति । 'मः' देवैरप- हतोऽररुः 'अपिपतिषत्' दिवं पतितुं गन्तु मैच्छत् । 'त' तथाविधं पिपतिषु मररुम, उत्तरतः परिगतः 'अमिः' 'अभिन्यदधात्' उपरि हस्तनिधानेनाधस्तात् प्रेरितवान्। किं ब्रुवन् ? हे अररो! 'दिवं' धुलोकं ‘मा पन्नः' मा प्राप्नुहौति। “पत्य गतौ”-इत्यस्मालुङि खदित्वादङ, “पतः पु मिति पुमागमः। एव मनिनाभिनिधाने - १-वा० सं० १.२६.१। का. श्री. सू. २.१.२१ । बस्ति चात्र विचारः शाखान्तरघटितः (या. दे. टीका दृश्या)। २-पा० सू० ५. 8. १०३। ३- वा. सं० १. २६. २ । का• औ• सू. २. ६. २२ । g-श्या. प. ८४५ । ५-पा.सू. ३.९.५५ । 6-पा० सू० ७. 8. ९६।

·(२. ब्रा०) ॥ प्रथमकाण्डम्॥ १४६ कृते मति, मोऽररुर्दिवं न प्राप्नोत् । तदेवेदानी मप्यध्वर्युः स्तम्ब- यजुर्हरन् 'अस्माद्' भूलोकात् ‘एनम्' अररुम् 'अन्तरेति' अन्तरितं व्यवहितं करोति । श्रामोधश्चतन्मन्त्रकरणकनोत्कराभिनिधानेन 'दिवः' अन्तरिक्षात् त मसुर मन्तरितं करोतीत्यर्थः ॥ १८ ॥ अथ हतीयपर्यायं विधत्ते- “प्रथेति । मन्त्र व्याचष्टे- “प्रयं वा इति। 'प्रस्थाः पृथिव्याः सम्बन्धिनं 'य मिमं' मधुरादिरसं मर्वाः प्रजा उपजीवन्ति, अयं खल्वस्थाः पृथिव्याः 'द्रमः' । तथाच हे पृथिवि ! 'ते' त्वदीयः ‘एषः' रमः 'दिवं' धुचोकं 'मा पप्तत्' मा पतविति 'इमम्' अर्थम् ‘एषः' मन्त्रो ब्रूत इत्यर्थः । अस्मिन् बतौयेऽपि पर्याये जङ्गच्छेत्यादिकं सर्वं पूर्ववत् प्रयोक्रव्य मित्य- भिनेत्य तत् पठति- “ब्रज मिति ॥ १६ ॥ उक्र समन्त्रकं चिहरण मनूध प्रशंसति- “म वा इति । 'मे' पृथिव्यादयः प्रसिद्धाः पयो चोकाः। तथा च त्रिष्कृत्वो हरणेन 'एभिः' स्विभिरेव खोकैः ‘एनम्' पररुम् 'अभिनिदधाति' अभितो निक्षिपति, बाधत' इति यावत् ॥ यजुर्मान्त्रेण हरणस्य लोकत्रयस्य च साम्य माह- "श्रद्धा वा इति । 'मे' प्रथिव्यादयः 'लोकाः' इति यत्, तत् 'श्रद्धा वै' प्रत्यक्ष मेव खनु। यदेतद्धरणसाधनं यजुः, तदपि 'श्रद्धो' अर्द्धव प्रत्यक्ष मेव ; अनुष्ठेयार्थस्य साक्षात् प्रतिपादकत्वात् । अतो यजुषो १- व्यवहित मित्यादिग्रंथो भ-ठाभ्या मन्यत्र न दृश्यते । २- वा. स. १. २६.३ । का. श्री. सू० २. ६. २५ । ३- 'निहरण'-इति ठ, ड। 8-'प्रतिबाधत'-इति ठ, ड।

·१५० ॥ शतपथब्राझणम् ॥ (२५० रखा०) लोकानास प्रत्यक्षत्वसाम्यात्, त्रिवारं यजुषा हरणेन खोकत्रया- देवास्थाररोर्बाधो युक्त इति निगमयति- "तस्मादिति ॥ २०॥ अमन्त्रकं चतुर्थं पर्यायं विधत्ते- “वृष्णो मिति। तस्य प्रयोजन माह- "म यदिति। 'इमान्' प्रागुकान चौन् खोकान् अतिक्रम्य, यत् 'चतुर्थ' लोकजातम्, तत् 'अस्ति वा न वा-इति मन्दिग्धम् ; अत्यन्तविप्रष्टत्वेनानुभवपथानवतारात् । एतच्चतर्थ- हरणत्तेनैव मन्दियामानेन लोकजातेन विद्वेषणं कुर्वन्तं शत्र मवबाधते । एतदुपपादयितुं तुणों-हरणस्य लोकत्रयव्यतिरिकस्य चतुर्थ- स्थानस्य च साम्य माह- "अनवा वा इति । 'अनद्धा' अप्रत्यक्ष मित्यर्थः। दो-हरण मण्यनुष्ठेयार्थप्रतिपादकमन्त्रप्रयोगाभावाद- स्पष्टत्वेन 'अनः' अप्रत्यक्ष मेवेति ॥ २१॥ ४ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथभाव्ये प्रथमकाण्डे द्वितीयाध्याये चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥ १- “सटणं शाखान्तरात्" इति का श्रौ० २.६.२४ स• टोकायाम् । २-इह हि ब्राह्मणे पुरोषादानं, वेदिप्रेक्षणं, पुरोषनिरसनश्चेति त्रीणि कर्माणि विहितानि । वत्र प्रथमं तावत् पुरोषादानार्थ मेव अध्वर्युः टणसहितं स्फ्य मादाय सव्ये हस्ते सटणं तं निधाय दक्षिणेन हस्तेनालभ्य हस्तमार्जनेन विक्ष्णौकरोति। ततस्तत्तणं वेद्या मुदगग्रं निधाय टणस्याधत्ताद् भुवि स्पयेन प्रहरवि, तेन प्रह रणेनोखातं पुरीयं हस्तेन रहाति । इत्यं पुरोषादान सम्पाद्य ततो वेदि-प्रेक्षते । महोतं च तत् पुरोष मुत्करे निक्षिपति । एव मुत्तरोत्तरं चतुः कर्त्तव्यम्। तत्र मन्त्रेण त्रिः, तूष्णौं सवदिति विवेकः । प्रहतप्रदेशादतलणधल्यादिगशिरकर उच्यते ॥

·(२ब० ५बा.) । प्रथमकाण्डम् ॥ १५१ देवाश्च वा असुराश्च । उभुये प्राजापत्याः पस्पृधिरे तुतो देवा अनुव्य मिवासुरथ हासुरा मेनिरेऽस्माक मेवेदं खुलु भुवन मिति ॥ १॥ ते होचुः। हुन्तेमां पृथिवौं विभुजामहै तां विभ- ज्योपजीवामेति ता मौक्ष्णैश्चर्मभिः पश्चात् प्राच्चो विभुजमाना अभौयुः ॥२॥ त? देवाः शुश्रुवुः। बिभजन्ते ह वा ऽइमा मुसुराः पृथिवौं प्रेत तुदेष्यामो युनेमा मुसुरा विभुजन्ते के तुतः स्याम युदस्यै न भुजेमहौति ते यनु मेव विष्णु पुरस्कृत्येयुः ॥३॥ ते होचुः । अनु नोऽस्यां पृथिव्या माभजतात्वेव नोऽप्यस्यां भाग ऽहुति ते हासुरा ऽअस्युन्त इवोचु- विदेवैष विष्णुरभिशेते तावदो दद्म ऽहुति ॥ ४ ॥ वामनो ह विष्णुरास । तुद्देवा न जिहौडिरे महदे नो ऽदुर्ये नो यजुसम्मित* मुदुरिति ॥ ५॥ ते माञ्चं विष्णु निपाद्य । छन्दोभिरभितः पुर्यग्रहन् गायचेण त्वाच्छन्दसा पुरिगृह्णामौति दक्षिणतस्त्रष्टुभेन त्वाच्छन्दसा पुरिग्रहामौति पश्चाज्जागतेन त्वाच्छन्दसा पुरिल्लामौत्युत्तरतः ॥६॥ 'यज्ञसम्मिता'-इति क, ख ।

·१५२ ॥ शतपथब्राह्मणम्॥ (२प्र. ३वा.) तं छन्दोभिरभितः परिगृह्य । अग्नि पुरस्तात् समा- धाय तेनार्चन्तः श्राम्यन्तश्चेरुस्तेनेमा सर्वाम् पृथिवीर समुविन्दन्त तद्युदेनेनेमा सुर्वा समुविन्दन्त तस्माद वेदिर्नाम तस्मादाविती ब्वेदिस्तावती पृथिवौत्ये तया हौमा सुर्वा समुविन्दन्तैः ह वा इमार सुर्खा सपुत्नाना संबते निर्भजत्यस्यै सपुत्नान्यु ऽएव मेतद्देद ॥७॥ सोऽयं विष्णुर्लानः। छन्दोभिरभितः पुरिगृहीतो- मिः पुरस्तानापक्रमण मास स तुत ऽएवौषधीनां मुला- न्युपमुन्बोच ॥८॥ ते ह देवा ऽऊचुः। क्व नु विष्णुरभूत् क नु युज्ञो भूदिति ते होचुम्छन्दोभिरभितः पुरिगृहीतोऽग्निः पुर- स्तान्नापक्रमण मस्युचैवान्विच्छतुति तं खुनन्त इवान्चौषुस्तं व्यङ्गुलेऽन्वविन्दंस्तस्मात् यङ्गुला ब्वेदिः स्यात्तदु हुापि पाश्चित्यङ्गुला मेव स्यौम्युस्याध्वरस्य ब्वेदिं चक्र।। तदु तथा न कुर्यात् । श्रोषधौनां वै स मूलान्युपा- म्वोचत्तस्मादोषधौना मेव मूलान्युच्छेत्तवै ब्रूयाद्युम्वेवाच विष्णु मन्धविन्दस्तुस्माइदि म ॥ १० ॥ तु मनुविद्योत्तरेख परिग्रहेण पुर्यगृह्णन् । सुक्ष्मा चासि शिवा चासौति दक्षिणत ऽइमा मुवैतुत् पृथिवीर 'सुमविन्दन्त'-इति ग, च । + 'सपुत्ला-इति क।

·(२५० ग्रा.) प्रथमकाण्डम्। ११३ संवृिद्य सुक्ष्माय शिवा मकुर्वत स्योना चासि सुषदा चासौति पश्चादिमा मेवैतत् पृथिवीर संविद्य स्योनार सुषुदा मकुर्वतोजस्वती चासि पुयस्वती चैत्युत्तरत इमा मेवैतत् पृथिवीर संविद्य रसवती मुपजीवनीया मकुर्वत ॥ ११ ॥ स वै चिः पूर्व परिग्रहुं परिगृह्णाति। चिरुत्तरं तत् षट् कृत्वः षड् वा ऽस्तुवः संवत्सरस्य संवत्सरो यजुः प्रजापतिः स यावानेव यज्ञो यावत्यस्य मात्रा तावन्त मेवैतत् पुरिगृह्णाति ॥ १२॥ षभिर्ध्याहृतिभिः । पूर्व परिग्रहं परिगृह्णाति षड्- भिरुत्तरं तद् द्वादश कृत्वो द्वादश वै मासाः संवत्सरस्य संवत्सरो यजुः प्रजापतिः स यावानेव यज्ञो यावत्यस्य मात्रा तावन्त मेवैतत् परियाति ॥ १३ ॥ व्याममाची पश्चात् स्यादित्याहुः। एतावान्चै पुरुषः पुरुषसम्मिता हि यरनिः प्राचौ चिडि यज्ञो नाच मावास्ति यावती मेवु स्वयं मनसा मुन्येत तावतौं कुर्यात् ॥ १४॥ अभितोऽग्नि मुसा उन्नयति। योषा वै वेदिषामिः परिगृह्य वै योषा वृषाणुः शेते मिथुनु मेवैतत् प्रजननं क्रियते तस्मादभितोऽनि मुसा उन्नयति ॥१५॥ 20 ·१५४ ॥शतपथब्राझणम् ॥ (२५० वा.) सा वे पश्चादुरीयसौ स्यात्। मुध्ये मुजारिता पुनः पुरस्तादुर्येवु मिव हि योषां प्रशुः सन्ति पृथुश्रोणिर्बुिम- ष्टान्तराल्सा मध्ये सद्यायेति जुष्टा मेवैना मेतद्देवेभ्यः करोति ॥१६॥ सा वै माक्प्रवणा स्यात् । माची हि देवानां दिगुथो ऽउदक्पवणोदीची हि मनुष्याणां दिग् दक्षिणतः पु- रौषं प्रत्युदूहत्येषा वै दिक् पितॄणा * सा युद्दक्षिणा- प्रवणा स्यात् क्षिप्रेह युजमानोऽमुलोक मियात्तुथो ह युजमानो ज्योग् जीवति तस्माद्दक्षिणतः पुरोष प्रत्युदू- हति पुरोषवतौं कुब्वौत पशुवो वै पुरौष पशुमती मेवैना मेतत् कुरुते ॥ १७॥ तां प्रतिमाष्टि। देवा ह वै सङ्घाम सन्निधास्यन्तस्ते होचुर्हन्त युदस्यै पृथिव्याऽअनामृतं देवयुजनं तुञ्चन्द्रमसि निद्धामहै स युदिन इतोऽसुरा जुयेयुस्तुत एवार्चन्तः श्राम्यन्तः पुनरभिभवेमेति स युदस्यै पृथिव्या ऽअनामृतं देवयुजन मासीत्तुञ्चन्द्रमसि न्युदधत तुदेतञ्चन्द्रुमसि कृष्णं तस्मादाहुश्चन्द्रुमस्यस्यै पृथिव्यै देवयुजन मित्युपि ह वा त्रिस्यैतुस्मिन् देवयुजन इष्टुं भवति तुस्मा प्रतिमार्टि ॥१८॥ * 'पितृणा-इति च । 'पशुमतो'-इति च ।

·(श्या पत्रा.) प्रथमकाण्डम् ॥ स प्रतिमाटिं। पुरा क्रूरस्य विसृपो ब्बिरशिन्विति सङ्घामो वै क्रूरः सङ्ग्रामे हि क्रूर क्रियुते हतः पुरुषो हतोऽश्वः शेते पुरा ह्येतत् सभामाच्युदधत तस्मादाह पुरा क्रूरस्य विसृपो बिरशिन्नित्युदादाय पृथिवौं जीवदान मित्युदादाय हि युदस्यै पृथिव्यै जीव मासौ- तुच्चन्द्रमसि न्युदधत तस्मादाहोदादाय पृथिवी जीव- दानु मिति या मरयश्चन्द्रुमसि* स्वधाभिरिति यां चन्द्रमसि ब्रह्मणादधुरित्येवैतदाह ता मु धौरासो अनुदिश्य यजन्त ऽइत्येतेनो ह ता मनुदिश्य यजन्तेऽपि ह वा अस्यैतुस्मिन् देवयुजन ऽइष्टुं भवति य एव मेतद्देदु । १६॥ अथाह प्रोक्षणीरासादयेति । बुजो वै स्फ्यो ब्राह्म- णुश्चेमु पुरा या मुभ्यजूगुपतां व्वुजो वा ऽश्रापस्तद् ब्बुज मेवैतुदभुिगुल्या ऽासादयति स वा ऽउपर्युपर्येव प्रोक्षणीषु धार्यमाणाखुथ स्फ्य मुद्यच्छत्युथ यनिहित ऽएव स्पये प्रोक्षणीरासादयेद् बुज्वौ ह सुमृच्छेयातां तुथो ह व्वुजौ न सुमृच्छेते तस्मादुपुर्युपर्येव मोक्ष- णौषु धार्युमाणाखुथ स्फ्य मुद्यच्छति ॥ २० ॥ 'मेरयंश्चन्द्रमसि'-इति कारदौ, 'मेरयंचन्द्रमसि'-इति च-शुद्धौ ।

·॥ शतपथब्राझगम् ॥ १५८ (२५० ३ना) अर्थतां व्वाचं व्वदति। प्रोक्षणीरासादयेमं बहि- रुपसादय सुचः सुम्मृद्दि पुनौर सुन्नद्याज्येनोदेहीति सम्प्रेषु एवैष स युदि कामयेत ब्रूयादेतद्युधु कामुये- तापि नाद्रियेत स्वयु मु ह्येवैतदुदेद मतः कर्म कर्तव्य मिति ॥ २१ ॥ अथोदच्च स्फयं प्रहरति। अमुष्मै त्वा ब्बुजं प्रहरा मौति यद्यभिचरेदुज्जो वै स्पय स्तृणुते हुवैनेन ॥ २२ ॥ अथ पाणी अवनेनिक्ते। युद्ध्यस्यै क्रूर मभूत्तुङ्यस्या ऽएतदुहार्षीत् तस्मात्याणी ऽशुवनेनिक्ते ॥२३॥ स ये हाय ईजिरे। ते ह स्मावमुर्श यजन्ते ते पापीयास आसुरुथ ये नेजिरे ते श्रेयास आसुस्ततो ऽश्रद्धा मनुष्यान्विवेद ये युजन्ते पापीया सस्ते भवन्ति यु ऽउ न युजन्ते श्रेयाश्सस्ते भवन्तौति तुत इतो देवान् हविन जगामेतुः प्रदानाड्डि देवा ऽउपजीवन्ति ॥ २४ ॥ ते ह देवा ऽऊचुः। बृहस्पति माङ्गिरस मुश्रद्धा वै मनुष्यानविदत्तुभ्यो विधेहि यज्ञ मिति स हुत्योवाच बृहस्पति रागिरसः कथा नु यजध्व इति तु होचुः किकाम्या यजेमहि ये युजन्ते पापीया सस्ते भवन्ति य ऽउ न युजन्ते श्रेया सस्ते भवन्तौति ॥ २५ ॥ • सु होवाच । बृहस्पतिराङ्गिरसो य? शुश्रुम देवानां ·(रख५बा.) ।प्रथमकाखम्। परिषूतं तुदेषु यसो भवति युच्छृतानि हौऽपि कृप्ता बेदिस्तुनावमर्श मचारिष्ट तुस्मात् पापौयासो ऽभूत तेनानवमर्श यजध्वं तथा श्रेया सो भविष्यथेत्या कियत इत्या बर्हिष स्तुरणादिति बर्हिषा ह वै खल्वेषा शाम्यति स युदि पुरा बर्हिष स्तुरणात् किञ्चिदापुद्येत बहिरेव तुत् स्तृणन्बुपास्येदुश्च यदा बर्हि स्तृणन्त्युपि पुदाभितिष्ठन्ति स यो हैवं विद्यानुनवमर्श युजते श्रेयान् हैवु भवति तस्मादुनवमर्श मेवु यजेत ॥ २६ ॥३॥ ॥ इति द्वितीयप्रपाठके तृतीयं ब्राह्मणम् [२.५.]॥ इत्यं स्तम्बयजुर्हरणं विधाय वेदिपरियहं वकु मितिहास मुपन्यस्यति- “देवाश्चेति । 'पस्पृधिरे' पद्धी कृतवन्तः । “अपस्पृ- धेथा मानृचुरानृहुरिति सम्प्रसारणनिपातनस्योपलक्षणव मभि- प्रेत्य लिब्यपि सम्प्रसारणं कृतम् । स्पर्द्धमानानां तेषां मध्ये 'देवाः' 'ततः' तेभ्यः असरेभ्यः 'अनुव्यम्' अनुगमनं न्यग्भतिर प्राप्ता व * सायणाचार्यमतेऽत्रैव द्वितीयाध्यायपरिसमाप्तिः । १- "यजुर्मन्त्रको दर्भः 'लम्बयजुः' । तच्च स्तम्बरूपं रुपयेन भित्त्वोत्करदेशे हरेत्” इति तै• ब्रा० ३. २. ६ सा• मा० (ले० सं० १. १. ६.) "यजुषा मन्लेण हरणीयः पांससहितः स्तम्बः 'स्तम्बयजु', तस्य हरणं"-इति वै० सं० २. ६. ४. सा. भा० । “वेदिस्थानात् सरणस्य पांशोमन्नेणान्यत्र हरणम्" इति च तत्रैव । २-पा० सू०६.१.३८ । ३-'न्यत्कृत-इति ठ।

·१५७ । शतपथब्राह्मणम्॥ (२५० इब्रा०) बभूवुः । 'अथ ह' अनन्तर मेव ते असराः मन्यन्ते स्म। कि मिति? 'इदं सर्वं जगदस्माक मेवेति ॥ १ ॥ एव मुक्का कि मुक्रवन्त इति तद्दयति- "ते इति। 'इन्त'- इति हर्षे। यत एवं देवा न्यग्भूताः', अतो निष्पत्यूहं वयम् 'दमां' पृथिवौं विभजामहे । विभज्य च तां यथाभाग मुपजीवामेति । एव मुक्का किं तवन्त इति तदाह- "ता मिति । 'औक्षणैः' उक्ष्णोऽनडुः सम्बन्धिभिधर्मभिः । वक्षन्-शब्दात् "तस्येदम"- इत्यणिर “षपूर्वहन्तराज्ञाम्" इत्यचोपः । तेश्चर्मभिः 'पश्चात्' प्रतीचौं दिश मारभ्य 'प्राचः' प्रामुखा विभजमानाः 'भौयुः' अभिजग्मुरित्यर्थः ॥ २ ॥ अमरवेवं कृतवत्सु देवाः किं कृतवन्त रति, तदाह- “तदा इति । "प्रेतेत्यादि। अस्माकं वृष्णौ मवस्थान मनुचितम, अस्माभि- रपि तद्विषये प्रयतितव्य मिति, परस्पर मभिमुखौकत्येत्यर्थः प्रतिपाद्यते- हे देवाः! यूयं 'प्रेत' गच्छत, प्रोत्सहध्व मिति यावत् । यस्मिन् स्थाने असुराः पृथियौं विभजन्ते, तत् स्थानं गमि- थामः । गत्वा च 'यत्' यदि 'पस्यै' षष्ठ्यर्थ चतुर्थी' 'प्रस्थाः' पृथिव्याः सम्बन्धि स्थानं न प्राप्नुयामः, 'ततः' तर्हि वय मभागिनो भवेम; यदि तु प्राप्नुयामः, तदा भागिनः 'स्याम' भवेमेत्यर्थः । एव माखोच्य देवैः कृतं दर्शयति- "त इति । यज्ञात्मक मेव 'विष्णुं' पुरतो धारयित्वा 'क्यु' गतवन्त इत्यर्थः ॥ १- 'न्यत्कृताः' इति । २-पा० सू०४.३.१२० । -पा० सू०६.४.१९५। 8-पा० २.३.६२ सू० वा० १५०६!

·।प्रथमकाण्डम्। (२ब. सा.) १५८ गत्वा चामरान् प्रति कि मुक्तवन्त इति, तदाह-"ते इति । 'अस्यां' पृथिव्यां 'नः' अस्मान् 'अन्वाभमत' संयोजयत ; 'न' अस्माक मप्यस्यां भागो भवविति। असरैः शतं प्रतिवचनं दर्शयति- "ते इति । 'प्रसूयन्त दूव' असूयां कुर्वन्त दव, असहमाना इति यावत् । यावन्तं देशं विष्णुाप्य वर्तते, तत्परिमाणं स्थानं युमभ्यं प्रयच्छाम इति ॥ ४ ॥ अमरैरभिहिते देवास्तदङ्गौचक्रुरित्याह- “वामनो हेति । विष्णुहि तदानौं 'वामनः' खो बभूव । अतएवासराः तेनाक्रान्तं स्थानं प्रयच्छाम इत्यब्रुवन् । श्रथापि 'तत्' असरैरुतं देवाः 'न जिहौडिरे' न हनादृतं चक्रुः, किन्तु प्राट्रियन्ते स्मेत्यर्थः । “हेड अनादरे"-इति' धातुः । श्रादरणप्रकार माह- "महदिति । विष्णुहि यज्ञः, अतो 'यज्ञसमितं' स्थान मस्मभ्यं दत्तवन्त इति यत्, तत् 'नः' अस्माकं 'महत्' अधिकम् ॥ ५ ॥ एवं विचार्य देवैः कृतं दर्शयति- “त इति। यज्ञात्मकं 'विष्णुं' 'प्राचं' प्राधिरसं निपात्य, दक्षिणतः, पञ्चाद, उत्तरतच गाय- यादिच्छन्दोभिः सर्वतः पर्यटशन् ॥ ६ ॥ "त मिति । 'तं' विष्णुं गायत्र्यादिभिश्छन्दोभिः सर्वतः परि- रा, पूर्वस्यां दिशि हवनौयाख्यम् 'अग्निं प्रज्वाल्य, 'तेन' विष्खा- त्मकेन यज्ञेन 'पर्यन्तः' पूजयन्तः, 'श्राम्यन्तः' कर्मानुष्ठानजनितं श्रम प्राप्नुवन्तः 'चेकः' पूर्ववत् ववर्तिरे। परिवा च 'तेन' यज्ञात्मकस्य १- मा. बा० २८० । "हेड़-होड़ अनादरे"-इति ठ ।

·॥शतपथब्रामणम्। (२५० वा.) विष्णोराधारभूतेन स्थानेन देवाः सर्वा मेवेमां पृथिवौं सम्यगख- भन्त । अतो विद्यते लभ्यते अनेनेति यजस्थानस्य 'वेदि'-नाम- धेयं निर्वकि- "तदिति । उक्तं वेद्याः सर्वपथिवीलाभरूपत्वम्, इदानौं वेदिष्टथियो- तादाम्यविषया मभियुकप्रसिद्धि मुदाहरति- "तस्मादिति। यत्प- रिमाणविभिष्टा खलु बेदिः, तत्परिमाणेव पृथिवी, कुत इत्यत आह- "एतयेति । 'हि' यस्मात् ‘एतया' वेद्या 'दमा' सवीं पृथिवीम अलभन्त, अतस्तल्लाभरतत्वात् ततोऽनन्येत्यर्थः ॥ इत्यं पुरावृत्त मुदाहत्य प्रकृते योजयति- “एवं इति । यथैव हि वेदिपरिग्रहाद्देवा असुरमकाशात् कृत्स्नां पृथिवी मपहतवन्तः, एव मेवायं यजमानोऽपि शत्रुसम्बन्धिनौं सवी भूमि मपहरति; तांच शत्रून् ‘अस्याः' पृथिव्याः 'निर्भजति' निर्भकान् भागरहितान् करोतीत्यर्थः। तस्माद् गायत्रेणेत्यादिभिर्मन्त्रैः पयेन वेदिं दक्षिणतः पचादुत्तरतय रेखया परिधीयादित्यर्थः ॥ ७ ॥ अथ वेदेः खननं विधित्सुः प्रकृत मितिहामशेष मनुक्रामति- "मोऽय मिति। 'म:' यज्ञात्मको 'विष्णु:', दक्षिणतः पश्चादुत्तरतश्च छन्दोभिः परिग्रहीतत्वात् पूर्वस्यां दिशि चामेरवस्थानात् इतस्तत- बलित मशक्यत्वेन 'ग्लानः' श्रान्तः सन् ‘त्रपक्रमणम्' अपगमनं 'नाम' न जगाम । “श्रम गतिदौयादानेषु"३-इत्यमालिटि रूपम्। १ १-वा० सं० १. २०.१-३. का औ• सू० २. ६. २५ । २- एष एवं पूर्वपरिग्रह उच्यते । का• श्रौ० २. ६. २५-२६. सू० । मा० उ ०६।

·(श्च० ५ला.) । प्रथमकाण्डम् ॥ १६१ यदा अस्तेरेव लिटि छान्दमो भूभावाभावः । ग्रानस्य तस्य विष्णोरपगमनं न बभूवेत्यर्थः । स च सर्वतः परिरहौतो विष्णुः, 'तत एव' तस्मिन्नेव स्थाने श्रोषधीनां मूलान्युपेत्य भूम्यन्तर्गतः सन् 'मुखोच' प्रस्तङ्गतः, अदृश्यो बभूव ॥ ८ ॥ अनन्तरञ्च ते देवास्तच विष्णु मपश्यन्तो वितर्कितवन्तः, कि मित्याह- "ते ह देवा इति। विष्णुः 'क' कुत्राभूत् ? तदात्मको यज्ञश्च क वाभूदिति । एवं वितर्का तैनिौँत मर्थ दर्शयति- "ते होचुरिति । “अत्रैवेति । चतसृष्वपि दिक्षु परिवृतत्वेन गम- नासम्भवात् 'अत्रैव' स्थाने तस्य विष्णोरत्वेषणं कुरुतेत्यर्थः । इत्थं परस्परं निश्चित्य भूमिं खनन्त दुव 'त' विष्णु मन्विष्टवन्तः । अविष्य तं भूम्यन्तः अङ्गुले 'अन्वविन्दन्' अलभन्त। यत एवम्, अत इदानौ मपि यज्ञलाभाय वेदेख्यङ्गुलमात्रखननं कर्त्तव्य मिति विधत्ते- "तस्मादिति। व्यङ्गुलपरिमाणेन खाता वेदिर्भवेदित्यर्थः । वेदेख्यङ्गुलखनन मृषिसंवादेन द्रढयति- “तदु हेति। 'पाञ्चिः' नाम कश्चित्, म खलु मोमयागस्यापि वेदिं अङ्गुलखाता मेव कृतवान् ; अतोऽत्रापि व्यङ्गुलखाता वेदियुक्रेति भावः ॥ ६ ॥ त मिमं पचं निषिध्य पक्षान्तर माह- "तदु तथेति । 'मः' विष्णुः श्रोषधीनां खलु मूलान्युपेत्यान्नहितोऽभवत् ; तस्माद्यावति .. "यस् मुवि"-इति अदा० प ५५ । "बाईधातुके (पा.सू. २. 8. २५.)"-इत्यधिकृत्य "अस्तेर्भूः" इति (पासू० २. 8. ५२.) भुभावः प्राप्त इति भावः । २-'प्रतिबद्धों-इति ठ, ड। ३- ‘एवं'-इति ड। 8- 'बङ्गुलप्रामाण्येन खात्वा'-इति ज, झ। 21 ·१६२ ॥ शतपथब्राझणम् । (२५० ३बा०) । देशे भूम्या मन्तरोषधीनां मूलानि प्रमरन्ति, तावत्पर्यन्तं खावा तन्मलान्येवोच्छेत्तुं ब्रूयात्। “तुमर्थ सेसेनिति तवै-प्रत्ययः। पूर्व शस्त्रथिवौलाभहेतुतया वेदिनाम निस्कम्, यज्ञात्मकस्य विष्णो- ाभाधिकरणतयापि तनिर्वति- “यस्वेवेति ॥ १० ॥ अथ वेदेरत्तरपरिग्रहः कर्त्तव्य इतौतिहासमुखेन विधि मुन्न- यति- "त मित्यादिना । 'तं' विष्णुम् 'अनुविद्य' खन्धा उत्तर- परियहेण पर्यग्रक्षन् । गायत्रेण वेत्यादिभिः प्राक् कृतः पूर्वपरि- यहः तदपेक्षयास्योत्तरत्वम् । तस्य खरूप माह- "सुक्ष्मा चासो- व्यादिना । 'दक्षिणतः' वेदेर्दक्षिणस्यां दिशि "मुझा चामि"-इति' यजुषा स्फयेन लेखया परिग्रौयात् ॥ मन्त्रतात्पर्य माह- "इमा मिति। एव मुत्तरचापि योज्यम् । बतीयमन्त्रे 'ऊ'-शब्देन बलकरो रमो विवक्षित इति व्याचष्टे- "रमवतौ मिति । पयखतौत्यस्य व्याख्यानम् “उपजौवनीया मिति। पयखिनौ हि गौ के उपजीव्यते ॥ ११ ॥ पूर्वोत्तरपरिग्रहयोः मङ्ख्यां समुच्चित्य प्रशंसति- “म वा इत्या- दिना । षडतसमुदायात्मको यः संवत्सरः, तदात्मकः प्रजापतिः; संवत्मरकालभरणेन जातवादभेदोपचारः। श्रावास्यते अये वृहदा- रणक- "त मेतावन्तं काल मबिभर्यावान्संवत्मरस्त मेतावतः १-पा. सू. ३.४.६ २- "उत्तरं परियहं परिहाति"-इत्यादि का औ• २.६.३१ सू। ५-१५१ १०१७ पं। 8-शोभना मा, समा । ५- वा. सं० १.२७. ४-६ । का औ• सू. २. ६. ३१ ।

·(२.५० ५वा.) ॥प्रथमकाण्डम् ॥ २६३ २ कायस्य परस्तादसृजत”-इति'। यज्ञश्च पानावयेत्यादिसप्तदशाक्षर- साध्यत्वात् “एष धै सप्तदशः प्रजापतिर्यज्ञ मन्वायन्त”-दति-श्रुतेः प्रजापत्यात्मकः । एवं 'मः' यज्ञो ‘यावान्' यत्परिमाणविशिष्टः, 'अस्य' च यज्ञस्य 'मात्रा' परिमाणं च यावत्, तत्परिमाण- विशिष्ट मेवैतं यज्ञं षट्सङ्ख्यासम्पादनेन ‘परिग्रहाति' खौकरी- तौत्यर्थः ॥ १२॥ पूर्वोत्तरपरिग्रहयोर्मन्त्रावयवमङ्ख्या मनद्य समुचित्य प्रशंसति- "षड्भिरिति । व्याड्रियन्त इति 'व्याहतयः' मन्त्रावयवाः, पूर्वपरिग्रहे षट्। “गायत्रेण वेत्यादिकारखान्तास्वयः, रक्षाम्यन्ता- स्त्रयः; उत्तरपरिग्रहे च सुक्ष्मा चामौत्येव मस्यन्ताः षट् व्याह- तयः स्पष्टाः । अन्यत् पूर्ववत् ॥ १३ ॥ गार्हपत्याहवनौययोर्मध्ये मा वेदिरायामतो यजमानमात्रौ ; मा च पश्चादिस्तुत्या चतुररनिः, पुरस्तात् चरनिः कार्यति विधत्ते- "व्याममात्रौति । 'व्यामः' प्रसारितकरदयान्तराललक्षणः । ‘पश्चात्' प्रत्यग्भागे इत्यर्थः । “घरनिः प्राचौति । चिभिररबिभिर्विस्तृता प्राग्भागे वेदिः कार्यत्यर्थः। “त्रिवृद्धौति। मवनत्रयादिरूपेण यजस्थ चिवृत्त्वम् । पक्षान्तर माह- “नाचेति । 'अच' वेद्यां परिमाणं नैवास्ति । 'यावती' यत्परिमाणविशिष्टा मेव वेदिं स्वयं मनसा १-रह उप०१.२.४। उपरिछात्-का.१०.१०६. ब्रा०8. क. ० सं० १.६.१९ । तत्रैव "यात्रावयेति चतुरक्षर मखौष- डिति चतुरक्षरं यजेवि घक्षरं ये यजामह इति पञ्चाक्षरं द्यक्षरो वषट्कारः" इति च। ३-१६२ ए०१५ पं.।

·२६४ ॥शतपथब्राह्मणम् ॥ (२५० ३वा.) हविरासादनादिकार्यपर्याप्तां मन्येत, तत्परिमाणविशिष्ट वेदि कुर्यात् । कात्यायनोऽपौमं पक्षदय मसूत्रयत्- “याममात्रौं पश्चात् यरवौं प्राचौ मपरिमितां वा"-इति ॥ १४ ॥ वेद्यंमयोराहवनौयस्य स्पर्श विधत्ते- "अभित इति । 'अमिम् अभितः' आहवनौयस्य दक्षिणोत्तरपार्श्वयोः वेधंसौ 'उन्नयति' जड प्रापयति । तदेतत् प्रशंमति- “योषा वा इति । लोके हि योषित् पुमांस मंसाभ्यां परिष्वज्य शेते ; अतो वेदेरपि अंमाभ्या मनः परिवङ्गो युक्त इति भावः ॥ १५ ॥ “योषा वै”–दति मिद्धवदुकं स्त्रौत्वं, लौकिकस्त्रीमाम्येनोपपाद्य प्रशंसति- “मा वा इति । 'वरीयमी' उरुतरा, विस्तीर्णतरा । हिर "व्याममात्रौ पश्चात् स्यादिति” । 'मध्ये' प्रत्यग्भागानन्तर- भाविनि मध्यदेशे 'संहारिता' सङ्कुचिता; 'पुरः' पूर्वभागे 'उर्वो' विस्तीर्णा; यरनिः प्राचौति विधानात् ॥ एवं वेदिखरूप मभिधाय तत्माम्यं स्त्रियां योजयति- “एव मिति । “विमृष्टान्तरांसेति । श्रोणितो विमृष्टं न्यून मन्तर मव- काशो ययोः तौ 'विमृष्टान्तरौ' तथाविधासौ यस्याः मा तथोका। “साह्येति । मध्यदेशे हस्तेन सङ्ग्रहीतुं शक्या; कशोदरौति यावत् । एवम् ‘एना' प्रशस्तयोषिदाकारां वेदिं कुर्वन् देवेभ्यः प्रियां करोति ॥ १६॥ १- का• औ• सू. २. ५. ३, ४, ५। २- 'देव'-इति ड। ३- १५३ ए०१७ पं० । था. श्री. सू० २. २. ६. १. द्रव्यम् ।

·(एच• ५बा.) । प्रथमकाण्डम् ॥ १६५ . अथ मा वेदिः प्राक्प्रवणोदक्प्रवणा वा कार्येति विधत्ते- “मा वा इति । 'प्राक्' प्राच्यां दिशि 'प्रवणं' निबं यस्याः सा तथोका । प्राया दिशो देवसम्बन्धित्वम् ; दिग्विभजनसमये देवैरात्मौ- यतया खौकारात् । श्रूयते हि तैत्तिरीयके – “देवमनुष्या दिशो व्यभजन्त प्राचौं देवाः" इति। मां प्रसिद्धिं द्योतयितु मत्र 'हि'- शब्दः । 'अथो'-इति पक्षान्तरं द्योत्यते। अत एव कात्यायनोऽपि पक्षद्वय मसूत्रयत्- “प्राक्प्रवण मुदखा"-इति । आपस्तम्बस्तु प्रागुदगुत्कोपजीवनेन विकल्प मसूत्रयत्– “प्राक्प्रवणां प्रागुदक्- प्रवणां वा"-दूति । उदीच्या मनुष्यसम्बन्धः ; शान्तरूपत्वात् । प्रत एवान्यत्राबायते- “एषा वै देवमनुष्याण५ शान्ता दिक्”-इति ॥ वेदेर्दक्षिणभागस्य पांशुभिरौबत्यकरणं विधत्ते- “दक्षिणत इति । 'पुरोष' खातं पांशं 'प्रत्युदूहति' प्रतिक्षिपति । विहित मर्थ मुपपादयितुं विपक्षे बाध मुपन्यस्यति- “एषा वा इति । 'एषा' दक्षिण दिक् पितॄणां खभूता । तथा च 'मा' वेदिः यदि 'दक्षिणप्रवणा स्यात्' दक्षिणतो निना भवेत्, तदा तत्रामिनोद- कवत् यजमानोऽपि दक्षिणतोऽवस्थितं पिरलोकं 'विप्रे' क्षिप्रम् 'दयात्' प्राप्नुयात् । प्राचीनप्रवणायान्तु वेद्यां नैष दोष इत्याह- "तथो हेति । तथा मति 'मः' यजमानः 'ज्योक्' चिरं जौवेत् । १-० सं० ६.१.१.१. “देवमनुष्या दिशो व्यभजन्त,-प्राचौं देवाः, दक्षिणा पिनर, प्रतीचौं मनुष्याः, उदीची गद्राः" इति । २- का. औ• सू० २. ६. ६ । इहाएमसूत्रटीका व्या । ३- बा. श्री. सू० २.२.४ 8- बा. २. १. ३. ५।

·॥ शतपथब्राहाणम् ॥ (२. ३वा.) खाता वेदिर्नाद्भिः लक्षणीकरणैया, किन्तु पांशुलैव कार्यति विधत्ते- “पुरोषवती मिति । तत् प्रशंसति- “पशवो वा इति। पशप्राप्तिहेतुत्वात् पुरोषस्य पशुत्वम् । 'पुरोषेः' पांशुभिः' युक्तां वेदिं कुर्वन् पशुभिर्युका मेवेनां कुरुत इत्यर्थः ॥ १७ ॥ "पुरा करस्येति' मन्त्रेण यद्देदेः मार्जनं, तद् विधत्ते– “ता मिति । एतत्पशंमार्थ मितिहास माह- "देवा हेति । पुरा खलु देवा असुरैः सह योत्स्यमाना एव मवोचन् । कि मिति । 'अस्याः' पृथिव्याः सम्बन्धि। 'अनामृतम्' पा समन्तात् मृतम्, सर्वदा नश्वरम् 'श्रामृतम्', तदिपरौतम् 'अनामृतम्', सर्वदा बाधविधुरम् । ईदृम्विधं यद् 'देवयजन' देवयागाधिकरणभूतं स्थानम्, तत् 'चन्द्रममि' चन्द्रमण्डलमध्ये निक्षिपाम । 'मः'-दति व्यत्ययेनेकवच- नम् । ते सुराः यदि 'नः' अस्मान् ‘दतः' अस्मात् स्थानात् जयेयुः, तदा वय मेतत् स्थानं परित्यज्य 'तत एव' चन्द्रममि निहिते तस्मिन् स्थाने एव, पुनर्यशं कुर्वाणास्तेन यज्ञेनासुरान् पुनरभिभवे- मेति । ईदुम्बिधोपायजनितहर्षद्योतको 'हन्त'-शब्दः । एवं विचार्य तथैव देवैः कृत मिति दर्शयति- “म यदिति। व्यत्ययेन पुंलि- गता । तद्यदस्थाः पृथिव्याः सम्बन्धीत्यर्थः । 'न्यदधत' निहितवन्तो निक्षिप्तवन्तः। 'तत्' निहितं देवयजनम्, 'एतद्' दूदानौं चन्द्रमसि कृष्णवर्णं सत् कलात्मतया दृश्यते । १-इह सर्वत्रैव पांशु-पांस-इति पाठभेदो शादि-ठाद्यो । २- वा. सं० १. २८.१ । का० औ• सू० २. ६. ३२ । ३-पा० सू० १.१.८५। ४- १२७ ए.द्वितीयटीप्पनी दया ।

·(२ख ५वा.) ।प्रथमकाण्डम्॥ १६० उतऽर्थ खोकप्रसिद्धि मुदाहरति- "तस्मादिति। यस्मादेवं पृथिव्याः अनामृतं देवयजनं चन्द्रममि निक्षिप्तम्, तस्मादेव कारणदस्याः पृथिव्याः सम्बन्ध्युदौरितलक्षणं देवयजनं चन्द्रमसि विद्यत इत्यभिज्ञाः कथयन्तीत्यर्थः । यदौदृम्विधं देवयजनम्, एतस्मिन्नेव “पुरा क्रूरस्य"-इति मन्त्रेण प्रतिमार्जनं कुर्वतः 'अस्य' यजमानस्यापि यज्ञेनेष्टं भवतीत्यर्थः ॥ १८ ॥ विहितं प्रतिमार्जन मन्ध मन्त्रं विधत्ते- “म इति । मन्त्र- गतक्रूरपदस्थार्थ माह- “सङ्ग्रामो वै क्रूर मिति । कथं सङ्ग्रामस्य करणब्दाभिधेयतेत्याशझोपपादयति- “सङ्ग्रामे हौति । क्रूरकरण मपि कथं मनामे विद्यत इत्यत आह- "हतः पुरुष इति । पुरुषाश्वादेश्चतुरङ्गबलस्य तत्र हननलक्षणत् क्रूरकरणत् तदधि- करणभूतः सङ्ग्रामोऽप्यत्र क्रूरशब्देन प्रतिपाद्यत इत्यर्थः ॥ पदार्थ मुक्का वाक्यार्थ मुपपादयति- “पुरा हौति। 'क्रूरस्य' सङ्कामस्य 'विसृपः' विमर्पणदागमनात्पुरेति मन्त्रवाक्यार्थ इत्यभि- प्रायः। मन्त्रस्य द्वितीयं भाग मन्द्य 'जीवदानु'-पदस्य विवक्षित मर्थं दर्शयन् व्याचष्टे- “उदादायेति। 'अस्याः' पृथिव्याः 'जौवं जीवन- रूपं जौवात्मभूतं वा यदनामृतं देवयजन मामौत, तदित्यर्थः ।। तथा च 'जीवदानु' जीवनप्रदां जौवभूतां पृथिवौ मिति मन्त्र- पदाभिप्रायो वर्जितो भवति। वेयाकरणास्तु “जौवेरदानुक्”-इति' १,२- वा० सं० १. २८.१ । का• औसू० २.६ ३२ । ३, 8-वदेवं जीवं ददातीति विग्रहोत्रास्य ब्राह्मणकारस्येषः । “बासे- माणं जौरदानुरिति वर्णलोपात्" इति पा० ६.१.६६ सू० वा. ।

·१६० ॥शतपथब्राझणम् । (२५° ३वा.) जीवदानुपदं व्युत्पादयन्ति । तथैव तैत्तिरीयकैराबातम् । मन्त्रस्य भागान्तर मनूध व्याचष्टे- “या मिति । 'ब्रह्मण' मन्त्रेण । एतच्च खधाभिरित्यस्य व्याख्यानम् । मन्त्र स्थान्तिमं भाग मनूध व्याचष्टे- "ता मिति । एतेन' दूदानीन्तनेन देवयजनेन 'तो' चन्द्रमस्यव- स्थिताम, अनाहतां पृथिवीम् 'अनुदिश्य' तदेव मिति तादा- ज्येनानुमन्धायेत्यर्थः ॥ एतवेदनं प्रशंसति- "अपि हेति ॥ १६ ॥ वेदिकरणानन्तरं कर्त्तव्यं विधते- “अथेति । प्रोचौरामा- दयेत्यादिकं सम्प्रेषं ब्रूयादित्यर्थः। प्रोक्षत्याभिरिति 'प्रोक्षण्यः' प्रापः, तामा मासादनं यज्ञरक्षार्थ मिति व्याचष्टे- "वज्रो वा इति । स्पयस्तावद् वज्रः; तदंशपरिणमरूपत्वात् । तथैव प्रागानातम्- "तस्य स्फ्यस्तृतीयं वा यावद् वा”-इति । ब्राह्मणोऽपि वज्रात्मकः ; तन्मन्त्रसामर्थन रक्षसां इन्तृत्वात् । तौ खलु पुरेमं यजम् 'अभ्यजूगुपताम्' अभितोऽरविष्टाम्। “गुपू रक्षणे”-दुत्यस्मास्लुङि "गुपेच्छन्दमि” इति चङि रूपम् । तत्र हि "भायादय श्राद्ध- धातुके वा"-दूत्याय-प्रत्ययो विकल्यते । "वज्रो वा इत्यादि । "तस्माद् येनैता यन्ति निम्नं कुर्वन्ति”-दूत्यपां वजवं प्रागेवर श्रुत्या - -तै० सं० १.५.१० । “जोरं जीवनं पुरोडाशहारेण यज्ञस्य ददा- तौति जौरदानुः" इति तत्र सा० भा० । जीवदानुशब्दोऽप्येवमर्थकः । २- १३४ ए० २ पं०, १३६ १० १० पं० च द्रव्यम् । -वा. ३६५। 8-पा० सू० ३.१.५० । ५-पा० सू० ३.१.१९ । ६-६ ए.२ पं०, २६ ४.८ पं० । पं ·(रथ पूजा.) ॥ प्रथमकाण्डम्॥ १६६ - प्रतिपादितम् । बजरूपाणं तामा मासादनं यज्ञस्थाभितो रचाये सम्पद्यत इत्यर्थः । प्रोक्षणीना मामादनसमये प्रामोधकर्तृकं स्फ्यस्योद्यमनं विधत्ते- “म वा इति। “उपर्यध्यधमः सामौ”-इत्युपरिशब्दस्य दिर्वचनम् । 'उपर्युपरि' समीपे उपरि देशे। त्रासाद्यमानास 'प्रोक्षणोषु' 'धार्यमा- णासु' मतौषु 'अथ' अनन्तर मामादनसमकाल मेवाग्रौधः स्फ्यम् 'उद्यच्छति' धारयति । विपक्षे बाध माह- "अथ यदिति । उद्यमन महत्वा पूर्व वेदिमध्ये निहितस्य स्फ्यस्योपरि मादने स्फ्याब्लक्षणौ 'वजौ' सातौ भवेताम् । तथा च वज्रदयसङ्गमाद् यजमानस्य वाधः स्यादित्याशयः। 'समो गम्युछि”-इत्यात्मने- पदम् । अस्य दोषस्थाभावं खपचे दर्शयति- "तथो हेति। तथो' तथा च स्फ्यस्य वेदेः सकाशादुधमने सतीत्यर्थः । “तस्मादिति प्रतिपादितार्थनिगमनम् ॥ २ प्रतीकग्रहणेन विहितं सम्प्रेषमन्त्र माकल्येनानुवदति- "अथैता मिति । हे भानौध ! प्रोक्षणों अप त्रामादय। अग्नि- ममिन्धनार्थम् 'इ', वेदिस्तरणार्थम् 'बहिः च, हवनीयममोपे भामादय। जुहाद्याः ‘सुचः' समार्जनसंस्कारेण संस्कुरु। यजमानस्य या पत्नी, तां योक्रोण 'सबछ', यत् प्रागद्मावधिश्रित माज्यम्, तेन १- स्फ्यलक्षणं ४० प्रश्व्यम् । २- पा० सू० ८.१.७॥ ३-पा. सू. १.३.२९ । 8- 'सास्यास्याः' इति ज, म । ५- 'विवक्षित-इति ड । ६-वा० सं०.१. २८.२। 22 ·१७ ॥ शतपथबामणम्। (२५. वा.) 'उदेति चागचेति सम्प्रेषमन्वार्थः । एव मेष मन्नः परप्रत्याय- नार्थप्रयुकत्वात् सम्प्रेष एव; न तु मन्नान्तरवदइष्टकप्रयोजन इत्याह- "मष रति "म यदौत्यादि । पोषणासादनादिकम् पापौधेष कारयितुं पदि कामयेत, तदा ‘एतत्' सम्प्रेषवाक्यं ब्रूयात् ; यदि च तथा म कामयेत, खय मेव कुर्या मित्येव मेव कामयेत, तदा 'सत्' सम्प्रेषवचनं नाट्रियेतापि, तद्विषय मादर मपि न कुर्यात् । तत्री- पपत्ति माह- "खय मिति । 'प्रतः' अस्मात् कर्मणोऽनन्तर मिदं कर्म कर्तव्य मिति 'हि' यस्मात् स्खय मेवैतदेद, तस्मात्परं प्रति प्रज्ञानज्ञापनार्थः सम्प्रेषो निरर्थक इत्यर्थः ॥ २१ ॥ "द्विषतो बधः”-इति' मन्त्रेण स्फ्यस्य बहिर्वधुदङ् निरसनं विधते- "अथेति । अभिचरतो विशेष माह- "अमुभा इति । अस्मिन् मन्चे "अमुझे” इति चोर्नाम चतुर्थ्या निहिशेदि- त्यर्थः ॥ १२ ॥ इस्तप्रक्षालनं विधत्ते- “प्रथेति। 'अवनेनि' शोधयति, प्रचा- सयेदित्यर्थः । “णिजिर् शौचपोषणयोः" इति' धातुः । “निजां पयाणाम्"-दत्यभ्यासख गुणः । अवनेजनस्य प्रयोजन मार- "पद्वौति। यत् खानु 'अस्याः' वेदेः खननादिकं 'क्रूर' कर्माभूत् । नदनेन स्मास्योदनिरसनेन प्रस्थाः' वेदेः 'हार्फत् निरास्यत् । 'तमात्' पायोः क्रूरकर्मसंक्षेषात् अवनेजनेन इतिः कार्यत्यर्थः॥२३॥ १- वा. सं० १.२८३ । का• औ• सू. २.६.४२ । २-० उ०११। -पा.सू. ७.B.५।

·(एष था.) ।प्रथमकाण्डम् । । टतानां हविषां यागात् प्राक् निर्मिताथा वेदेख पति- रात् पूर्व स्वनिषेधं विधिमः तमिद्यर्थ मितिहास माचटे- "म ये हेति । पूर्ववद् बहुवचनस्थाने स इत्येकवचनम्', ते । 'ये' प्रसिद्धा यजमानाः 'अये' पुरा ह जिरे' इष्टवन्तः, 'ते' खलु थाग- समये एतानि हवौंषि मृतां वेदिं च 'अवमर्शम्' अवमृश्य संस्पृश्य यजन्ते; 'ते' च तेनावमर्शजनितेन दोषेण 'पापौयांसः' पापिष्ठाः निशष्टा बभूवुः । याग मकुर्वाणस्तु पवमर्गजनितदोष- विरहात् श्रेष्ठा एव बभूः। 'ततः'. अनन्तर मेव अवमानस्य दोषहेतृत्व मजानानान् ‘मनुष्यान्' 'श्रद्धा' यागविषया चिः 'विवेद' प्राप्नोति । ता मेवाश्रद्धां दर्शयति- “च इति । यागस्य अनर्थहेतता मज्ञामिषुरित्यर्थः । "तत इत्यादि । 'ततः' अश्रद्धापाण्यमन्तरं केनचिदपि यागस्य अननुष्ठानात् इतः' अस्माङ्कलोकात् देवान् प्रति परपुरोडागा- दिकं 'इविः' न जगाम । ननु मागमकविः; अमृतोपजी- विनां देवाना मनेन किं प्रयोजन मित्यत पा- "इतः प्रदाना- दौति । 'इतः' अमाशोकात् प्रदीयमानं यकविः, तस्मादि- त्यर्थः । “सत्ययुटो बडलम्" इतिर प्रपूर्वाद् ददातेः कर्मणि खुट् ॥ २४ ॥ ततिक्षास माह- "ते हेति। विरागमनाभावेन निराहाराः १-१२७ ए• टोपनो प्ररथा । २- 'प्राप्नोत्'-इति ठ, । पा. सू. ३. ३. १९३।

·१७२ ॥ शतपथबामणम्॥ (२प्र• इना.) 'ते' देवाः अङ्गिरसः पुचं वृहस्पति मुक्रवन्तः । कि मिति, 'श्रद्धा' यागविषया मनुष्यान् प्रामोति', तत्' तां निरस्य तेभ्यो 'यज्ञं विधेहि यजध्व मिति विधिं कुर्या इत्यर्थः । म च सहस्पतिः श्रागत्योक्रवान् - हे मनुष्याः ! 'कथा' कथं कस्माद्धेतोः न यजध्ये इति । “था हेतौ च छन्दसि"-दति था- प्रत्ययः। एवं पृष्टस्तैरुतं यागाननुष्ठानकारण मुपन्यस्यति- 'किकाम्या' किवामनया ? कस्य फलस्वेच्छयेत्यर्थः ॥ १५ ॥ एवं यागानुष्ठानत्यागकारण मुक्तवत्सु तेषु वृहस्पतिरयथानु- छानजनित मेव तत् पापौयस्वम्, न तु सम्यग्यागानुष्ठानज मिनि बोधयंस्तेषां विपर्यस्तता निरस्थति- "म होवाचेति। “यदै शुश्रु- मेति । 'यत्' खलु वस्तु देवाना मर्थ 'परिषूतं' परिग्टहीतं शुश्रुम, 'तत्' एतदात्मक एष यज्ञः तत्साध्यत्वात् । सामान्योकं विभिनष्टि- "यकृतानौति । 'टतानि' पक्वानि पुरोडाशादीनि 'हवौंधि', पूर्वपरिग्रहादिभिः 'कृप्ता' निर्मिता वेदिरिति यदस्ति, एतत्माथ्यो हि देवार्थो यज्ञः, 'तेन' एवेदृम्विधेन यज्ञेन हे मनुष्याः ! यूयम् 'अवमर्श अवमृश्य यागात् प्राक् पक्कानि हवौंषि, बहिःस्तरणात् पूर्व वेदिं च संस्पृश्य, 'अचारिष्ट' पाचरणं कृतवन्तः ; यागसाधनस्य च मनुष्यसंस्पर्शो न युक्तः, अतस्तस्मादेवावमर्शनात् हे मनुष्याः ! यूयं पापीयांसोऽभूत, न तु यागात् । अतोऽवम परित्यज्य तेन यज्ञेन B १- 'प्राप्नोत्-इति ठ, ड। २- नास्त्येतत् पदं ठ-ड-पुस्तकयोः । 1-पा० सू० ५. ३. ३६ । 'विपर्ययग्रस्तता'-इति । एवंविधस्थानेषु सविसर्गनिर्विसर्गपाठी सर्वत्रैव ज्ञेयौ। - ·(रब ५खा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ यजध्वम् । तथा च श्रेष्ठ्यं वो भविष्यतीति वृहस्पतिना बोषिते अवमर्शनपरित्यागस्थावधिं पृच्छति- "पा कियत इति । किय- कालपर्यन्त मेव अवमर्शनपरित्याग इत्यर्थः। तस्योत्तर माह-“बहिष इति । बर्हिःस्तरणपर्यन्तं, संस्कृतां वेदिं न स्पृशेदित्यर्थः ॥ एतच्च हविषा मयुपलक्षणम् ; अतः पक्कानि हवौंव्यपि यागात् पूर्वं न स्पष्टव्यानौति द्रष्टव्यम् । अत एव सूचितं कात्यायनेन "प्राक् स्तरणाद् वेदिं नावमृशेच्कृतानि च हवौथ्या प्रचरण- दिति । युतश्चैतदित्याह- "बहिषेति । बर्हिषः स्तरणात् पूर्व मशान्ता मती मा वेदिः स्तौर्यमाणेन 'बहिषा' खलु शान्ता भवति ; अतोऽशान्तायाः स्पृष्टौ प्रागुतो दोषो युज्यत इत्यर्थः ॥ "म यदौत्यादि । बर्हिषः स्तरणत् पूर्वं यदि वेदिमध्ये 'किश्चित्' बणादिक मापद्येत, तदा तन्निरामार्थ मपि न स्पृशेत् । किन्तु 'बर्हिः स्तृणन्' स्तरणसमये बर्हिषः स्करण कुर्वन्नेव 'तत्' हणदिकं निरस्येत । स्तरणप्रति वेदिस्यों न दोषायेत्यभि- प्रेत्याह- "अथेति । 'यदा' यस्मिन् काले बहिर्मुष्टिं स्तृणन्यध्वर्यवः, तदानों ‘पदा' पादेनाप्यभितिष्ठन्ति, अतस्तस्मिन् समये स्पर्शो न दुष्यतीति भावः । एव मितिहासमुखेन प्रतिपादित मर्थ मिदानी मण्यनुष्ठेयत्वेन विधत्ते- “म य इति । ‘एवं विद्वान्' उक्त मिति- हास जानबित्यर्थः ॥ २६ ॥ ३ [...] ॥ १- 'वेदिं नावमोदित्यर्थः-इति ठ। २-का. औ• सू० २. ६. ३८, ३६ । - 'बहिस्तरणात्'-इति ठ । ५-'बहिलरणं'-इति ।

·॥शतपथनामयम्। (२५. वा.) इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रका) माध्यन्दिनशतपथभाव्ये द्वितीयाध्याये पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमांचतरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ २ ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीहरिहरमहा- राजमायाज्यधुरन्धरेण मायणाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाष्ये प्रथम- काण्डे द्वितीयाध्यायः समाप्तः ॥ २ ॥ १- इह हि ब्राह्मणे वेदिपरिग्रहं "प्रोक्षणोरासादयेन परिपसादय बुचः सम्मष्टि पत्नी सन्नह्याव्येनोदेहि"-इति प्रैषमन्वं च विधाय, स्फ्य- प्रहरणं चोक्तम् । तत्र अध्वर्युः, ब्रह्मन् पूर्व परियहं सहीष्यामौति ब्रह्माणं एच्छति । ततो ब्रह्मा रहस्पते परिग्रहाणेतीमं मन्त्र मुपांन पठित्वा * परिशहाणे पुरणयं मनुजानाति । अनुचातश्चाध्वर्युः स्पधेन मोगरारभ्य दक्षिणतो 'वैदिं परियहाति' रेखां करोति । ततो हर विरिति बमोधं प्रति ब्रूयात् । ततोऽमौत् ताभ्यो लेखाभ्यः पांशूनुत्योत्करे प्रक्षिप्य ता लेखाः 'सम्मशेत्' मार्जनेन सोटयेत् । ततोऽधि मादाय प्रदक्षिणं सर्वतो वेदि खनति व्यङ्गल मोषधिमूलोछेदपर्यन्तं वा । एव मेव रुपयेन दक्षिणपश्चिमोत्तरपार्थेषु उत्तदवेदिं परिरहाति । ततः स्पयन दक्षिणां दिशं प्रति वेदिपुरोष्य मुदूह्यानुमाईि। अनुमान चात्र खननेग विषमस्य समीकरणम् । ततोऽमोत् प्रोक्षणोर्महोत्वा वेदेशपरिचात् समीपे रख धारयति, अध्वर्युश्च स्मय मुद्यम्य प्रोक्षणोरासादयेबादि प्रेषजातं 'ब्रूयात् । समाप्तेषु च प्रेषेषु रुपयं प्रहरति उदगग्र मुत्करे प्रक्षिपतीति शम्।

·प्रथमकाण्डम्॥ (एष १वा.) १७५ [अथ बतौयाधाये प्रथमं ब्राह्मणम् ] स वै खुचः सुम्मार्टि। तद्यत् सुचः सम्मार्टि युधा के देवानां चरणं तदा ऽश्रुनु मनुष्याणां तस्माद् यदा मनुष्याणां परिवेषण मुपतृप्तं भवति ॥१॥ अथ पाचाणि निर्णेनिजति। तैर्निर्णिज्य पुरिवे- विषत्येवं वा एषु देवानां यचो भवति युच्छृतानि हवौषि कृप्ता ब्वेदिस्तेषा मेतान्येव पाचाणि यत् सुचः॥२॥ स युत् सम्माष्टि। निर्णेनेत्येवैना ऽतन्विर्णि ताभिः प्रचराणौति त? इयेनैव देवेभ्यो निर्णनि- जत्येकेन मनुष्येभ्योऽद्धिश्च ब्रह्मणा च देवेभ्य ऽश्रापो हि कुशा ब्रह्म यजुरेकेनैव मनुष्येभ्योऽदिरेवैवुम्बेतवाना भवति ॥३॥ अथ खुव मादत्ते। तम्घृतपति मृत्युष्ट रक्षः प्रत्युष्टा शुरातयो निष्टप्त रक्षो निष्टप्ता ऽथुरातय हुति वा॥४॥ देवा ह वै यन्तुं तम्बानाः । तेऽसुररक्षसेभ्य त्रास- 'भवति'-इति ख, ग। + 'भवति' इति ख, ·। शतपथब्राझणम् । (२प्र• बा.) जाद् बिभयाञ्चक्रुस्तुद् यज्ञमुखावैतुन्नाष्ट्रा रक्षास्यतो ऽपहन्ति ॥५॥ स वा इत्युप्रैरन्तरतः सम्माटिं। अनिशितोऽसि सपत्नक्षिदिति यथानुपरतो युजमानस्य सपुत्नान् क्षिण- यादेव मेतृदाह ब्वाजिनन्वा बाजेध्यायै सम्माज्ौति यढियन्वा यचाय सुम्माउौत्येवैतुदाहैतेनैव सर्वाः खुचः सुम्मार्टि व्वाजिनौन्वेति खुचं तूष्णी प्राशिव- हुरणम् ॥६॥ स वा इत्युप्रैरन्तरतुः सम्माष्ौति । मूलैर्बाह्यत ऽहु- तौव वा अयं प्राण इतौवोदानः प्राणोदानावेवैतद्द- धाति तस्मादितौवेमानि लोमानौतीवेमानि ॥ ७॥ स वै सम्मृज्य सम्मृज्य प्रतुष्य प्रतुप्य प्रयच्छति। युथावमर्श निर्णिज्यानवमर्श मुत्तम परिक्षालुयेदेवं तत्तस्मात् प्रतुप्य प्रतप्य प्रयच्छति ॥८॥ स वै सुवु मेवाग्रे सुम्मार्टि। अथेतराः सुचो योषा खुग वृषा खुवस्तुस्माद् यद्यपि बह्वा इव स्त्रियः साई युन्ति यु एव तालुपि कुमारकु द्रव पुमान् भवति सु ऽएव तुत्र प्रथम एत्यनूच्य हुतरास्तुस्मात् खुव मेवाने सुम्मार्थ्यथेतराः सुचः ॥६॥ * 'प्राशिवहरण-इति च । +रतः सम्मा?ति'-इति च-B | ·(श्य. १बा.) ॥ प्रथमकाण्डम् । स वै तथैव सम्मज्यात्। यथाग्निं नाभिव्युक्षेद् यथा युस्मा ऽश्रुशन माहरिष्यन्तस्यात्तं पावनिर्णजनेनाभि- व्युक्षेदेवं तत् तस्मादु तथैव सुम्मृज्याद् यथाग्निं नाभि- व्युक्षेत् प्राङिवैवोत्क्रम्य ॥ १०॥ तडुके। खुक्सम्माजनान्यमावभ्यादधति ब्वेदस्या- हाभूवन्मुच एभिः सुममाजिषुरिदं वै किञ्चिद् यजुस्य नेदिदं बहिर्डा यज्ञाद् भवदिति* तुदु तथा न कुर्याद् युथा युस्मा ऽश्रुशन माहुरेत् तु पात्रनिर्णेजनं पायुये- देवं तत् तस्मादु पुरास्येदुवैतानि ॥ ११ ॥ अथ पुत्नौर सुब्रह्मति। जघना? वा एषु यजुस्य यत् पुनी प्राने यजुस्तायुमानो यादिति युनतोवैना मेतुद् युक्ता मे यज्ञ मुन्वासाता इति ॥ १२ ॥ योत्रोण सुब्रह्मति । योक्त्रेण हि योग्य युञ्जन्युस्ति पुल्या ऽअमेध्यं युदवाचीनं नाभेरुथैतदाज्य मवे- क्षिष्यमाणा भवति तदेवास्या एतद्योत्तोणान्तर्दधात्युथ मेध्येनैवोत्तरा.नाज्य मुवेक्षते तस्मात् पुत्नौर सुन्न- वै यति ॥ १३॥ - 'भवेदिति'-इति सायणसम्मत इति च । + 'देवैतानि'-इति ख, च । • . 23

·१७८
॥ शतपथब्राझयम्।
(२५० वा.)
स वा ऽअभिवासः सुन्बयति । श्रोषधयो ब्वै ब्वासो
वरुण्या रज्जुस्तदोषधौरेवैतदन्तर्दधाति तथो हैना
मेषा वरुण्या रज्जुन हिनस्ति तस्मादभिवासः सुन्न-
यति ॥ १४
स सुन्वष्यति । अदित्यै राखासौतौयं वै पृथिव्युदितिः
सेयं देवानां पुत्येषा वा एतस्य पुनो भवति तुदस्या
ऽएतद्वाना मेवु करोति न रज्जु हिरो वै राना ता
मेवास्या एतुत्करोति ॥ १५॥
स वैन अन्यिं कुर्यात् । बरुण्यो वै ग्रन्धिवरुणो ह
पुत्नौं गृह्णीयाद् युद् अन्थुि कुर्यात् तुस्मानु ग्रन्थिं
करोति ॥ १६॥
अर्ध्व मेवोहति। विष्णोष्योऽसौति सा वै न
पश्चात् प्राची देवानां यज मुन्वासौतेयं वै पृथिव्युदितिः
सेयं देवानां पुनी सुा पश्चात् प्राची देवानां यत्र
मुन्बास्ते तुझेमा मभ्यारोहेत् सा पुत्वी क्षिप्रेऽमु लोक
मियात् तुथो ह पुनो ज्योग जीवति तुदस्या एवैतनि-
हुते तुथो हैना मियं न हिनस्ति तस्मादु दक्षिणतु
वैवान्बासौत । १७॥
अथाज्य मुवेक्षते। योषा वै पत्नी रेत ऽाज्यं मिथुन
मेवैतत् प्रजननं क्रियते तुस्मादाज्य मुवेक्षते ॥ १८॥

·(श्व० १मा.) प्रथमकाण्डम् । + सावेक्षते । बुदब्धेन त्वा चक्षुषावपश्यामौत्युनातेन त्वा चक्षुषावपश्यामौत्येवैतुदाहा जिज्ञासौति यदा वा ऽरतुदनौ जुलत्युथानुजिह्वा ऽइवोत्तिष्ठन्ति तुम्मा- दाहामेर्जितासौति सुर्वेभ्य ऽहुति साधु देवेभ्य इत्ये- वैतुदाह धाम्ने धाम्ने मे भव युजुषे यजुष हुति सुर्वसमै मे यचायधीत्येवैतुदाह ॥ १६॥ अथाज्य मादाय प्राङदाद्रवति । तुदाहवनीयेऽधि- श्रयति युस्याहवनीये हवौषि श्रपुयन्ति सुर्बो मे या आहवनौये शृतोऽसदित्युथ युदमुत्राग्रेऽधिश्रयति पुनौर अवकाशयिष्यन् भवति न हि तुदवकुल्यते यत्सा- मि प्रत्यग् घुरेत् पुनी मुवकाशयिष्यामौत्युष यत् पुलौं ' नावकाशुयेदन्तुरियाव यज्ञात् पुत्नौं तुथो ह यज्ञात् पुत्नौं : नान्तुरेति तुस्मादु साई मेवु विलाप्य मागुदाहरत्यवकाश्य पुत्नों युस्यो पत्नी न भवत्युग्र एव तस्याहवनौये ऽधिश्रयति तत्तुत ऽश्रादत्ते तदन्त- बंद्या सादयति ॥२०॥ तुदाडुः। नान्तर्वेद्या सादयेदुतो वे देवानां पुनीः • 'दब्बेन'-इति च । + 'प्राणुदाइवति'-इति ग, 'पाउदाहरवि'-इति च । 1'पनौ-इति ख। 5 'पलो-इति ख, ग।

·ܘܲܪ । शतपथब्राझणम्। (२. ब्रा.) संयाजयन्धुवसभा अह देवानां पुत्नीः करोति परः- पु:सो हास्य पुत्नौ भवतीति तदु होवाच याज्ञवल्क्यो यथादिष्टं पुत्या अस्तु कस्तदाद्रियेत युत्परःपुरमा वा पत्नी स्याद् यथा वा यज्ञो वेदिय॑ज्ञ ऽश्राज्यं यजाद यज्ञं निर्मिमा ऽहति तस्मादन्तव॑द्येवासादयेत् ॥ २१ ॥ प्रोक्षणीषु पवित्रे भवतः। ते तुत ऽश्रादत्ते ताभ्या माज्य मुत्पुनात्येको वा उत्युवनस्य बन्धुर्मेध्य मेवैतत्क रोति ॥ २२॥ स उत्पुनाति । सवितुरुवा प्रसव ऽउत्पुनाम्युच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्य्यस्य रश्मिभिरिति सोऽसावेव बन्धुः ॥ २३ ॥ अथाज्यलिप्ताभ्यां पविचाभ्याम् । प्रोक्षणीरुत्पुनाति सवितुर्वः प्रसव ऽउत्युनाम्युच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिरिति सोऽसावेव बन्धुः ॥ २४ ॥ तद्यदायलिप्ताभ्यां पवित्राभ्याम् । प्रोक्षणोरुत्पनाति तुदसु पुयो दधाति तुदिद मासु पुयो हित मिदर हि यदा पत्यथोषधयो जायन्त श्रोषधौज॑ग्ध्वापुः पौत्वा तुत एष रसः सुम्भवति तस्मादु रुसस्यो चैव सर्व त्वाय ॥२५॥ अथाज्य मुवेक्षते। तहुँके युजमान मुवख्यापयन्ति * इतोऽनन्तरं "पूतं २००"-इति ख, च ।

·(श्य० वा.) ॥ प्रथमकाण्डम्॥ १८९ तुदु होवाच याज्ञवल्क्यः कथन्नु न स्वयु मध्वर्युवो भुवन्ति कथु स्वयं नान्याहुयंत्र भूयस्य ऽइवाशुिषः क्रियन्ते कथं न्वेषा मुत्रैव श्रद्धा भवतीति यां वै कां च यक्षु ऋत्विज आशिष माशासते युजमानस्यैव सा तस्मादध्वर्युरेवावेक्षेत ॥ २६॥ सो ऽवेक्षते। सत्यं वै चक्षुः सत्यः हि वै चक्षुस्तस्माद्य- दिदानौं डौ व्विवुदमानावेयाता महु मदर्श मह मौष मिति यु एव ब्रूयादहु मदर्श मिति तुस्मा एव श्रुद्दध्याम तुत्सत्येनवैतत्समईयति ॥ २७॥ सो ऽवेक्षते। तेजोऽसि शुक्र मस्यमृत मसौति स एषु सत्यु एव मुन्नस्तेजो ह्येतुच्छुक ह्येतदमुतः येतत्तत्स- त्येनैवैतत्समईयति ॥ २८॥४॥ ॥ इति द्वितीयप्रपाठके चतुर्थं ब्राह्मणम्' [३.१.] ॥ १- एतस्य भाष्यस्यारम्भतः प्रागिमौ लोकौ दृश्येते ठ-पुस्तके- "ब्रमाचं गोसहवं कनकहयतुलापूराषौ खर्णगर्म, समाब्बौन पञ्च सौरौन् त्रिदशतरलता धेनुसौवर्णभूमौः । रत्नोखां समवाजिदिपमहितरथौ सायणिः सिङ्गाणार्यो, व्यबाणेद विश्वचक्र प्रथितविधिमहाभूतयुक्त घटच्च ॥१॥ धान्याहिं धन्यजन्मा तिलभव मतुलखर्णजं वर्णमुख्या, कार्पासं यं छपावान् गड़छत मजड़ो राजतं राजपूज्यः । धान्योत्यं प्राज्यबुद्धिलवणन मटणः शार्कर चार्कतेजाः, रत्नाप्यो (रत्न)-रूपं गिरि मचत मुदा पात्रसात् सिङ्गणार्यः ॥२॥" -- -- ·१२ ॥शतपथब्राणम् ॥ (२५० ब्रा०) ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ यख निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे, त महं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ ३ ॥ प्रोक्षणोरामादयेतिप्रेषमन्त्रानुसारेण प्रथमं प्रोक्षणौना मामा- दन मुकम्'; दूभाबहिषो रुपमादनम् अपि विशेषवक्रव्याभावात् मिळू मित्यभिप्रेत्य क्रमप्ताप्तं सुक्समार्जनं विधत्ते- “म वा इति। “यथा वा इत्यादि। 'यत्' खलु देवानां वर्त्तनम्, 'तदनु'मार्यव मनुष्यवर्तनम् । तत्कार्यवात् । मनुष्याणां च भोव्याबसूपशाकादौ पक्के मति भोजमस्थाने च शोधिते, तत्परिवेषणसाधनानि दा- दौनि पात्राणि अद्भिः प्रक्षालनेन शोध्यन्ते । अतो मानुषव्यव- हारनिदानवाद् देवव्यवहारस्थर देवाना ममें हविषि पके वेद्याच्च - १-१५५ १० १२ पं०, १६८ ० ८ पं० द्रष्टव्यम् । २- दधिपयवादिगणपाठनिपातनात् दीर्घः (पा. सू० २. १. १४.)। ३- 'इवि'-इति ठ-पुस्तकारिक्तेषु सर्वत्र ; -पुस्तके तु नैव । 8- "बाहुमाग्यः सुचः पाणिमात्रमुष्करास्वग्विना हंसमुखप्रसेका मूलदण्डाः" इति का• सू. १. ३. ३७। सुचस्तिखः- जुयटदुवाः । तत्र “पालाशी जुहः” इति, "धावस्थौ उपत्”- इति च का. श्री. सू० १. ३. ३४, १५। ध्रुवा तु वैकाको भववि (का. औ• सू० १. ३. ३१.)। ५- 'भोव्येऽनसूपशाकादौ-इति ठ । ६-०विदानवादेव व्यवहारस्य'-इति ज, भ, भ, ८ ,। 'मन्ते-इति ज, झ, भ, ट,८।

·(श्य० वा.) प्रथमकाण्डम् ॥ संस्कृतायां तत्परिवेषणमाधनानां सुचां समार्जनं युक मिति “यत् सुचः”-इत्येवमन्तस्य वाक्यमन्दर्भस्थाभिप्रेतोऽर्थः ॥ १ ॥ "अथेति । “निर्णनिजतौति । - "अदभ्यस्तात्" इति' झस्य श्रदादेशः । “परिवेविषति"-इत्यत्राप्येवम् ॥ २ ॥ ननु मानुष पात्रवद् देवपात्राणं सुचा मप्यद्भिः प्रक्षालनेन भवितव्यम, कि मनेन ममार्जनेनेत्याह- "म यदिति । 'निर्णि- काभिः' प्रचालिताभिः सुगभिः प्रचरणौत्यनेनाभिप्रायेण ममार्जनेन प्रक्षालन मेव करोतीत्यर्थः ॥ देवपात्रय शोधने मानुष पात्रा विशेष माह- "तदा इति । "इयेनेनेति सामान्योकं विवृणोति- “अनिय ब्रह्मण चेति । "आपो हि कुशा इति । अपां यज्ञियांशपरिणमरूपा हि कुमाः । तथैव हि प्रागाबातम्- "ता उपर्युपर्यतिपुलुविरेऽत इमे दर्भास्ता हैता अनापूयिता प्रापः" इति । अतः कुणैः समार्जनाद् यशियाभिरभिरेव प्रक्षालनं छतवान् भवतीत्यर्थः । "एवम्बेतदिति । इयेनेकेनेत्येवं साधनभेदक्षतं दैवमानुषपाच- संस्काराण नानात्वं भवतीत्यर्थः ॥ ३ ॥ १- 'यत् बुध'-इतौहत्यहितीयकण्डिकान्तपदम् । २-मा० सू० ...१.४ । ३,५- 'मनुष्य'-इति ठ। 8- 'देवपात्राणां खुर्चा न मानुषपात्रवत् बद्भिः प्रक्षालनं केवलं करोति किन्तु सम्मार्जनेनैव सहितं प्रक्षाकनम्' इति । १.४० १५ पं० अश्व्यम् । 'सम्माजन'-इति । 'देवमनुष्यपात्राणां संखाराण'-इति ज, झ, भ, ट, ड ।

·१८४ (२५० बा.) ॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ प्रथमं सुवस्य' सम्मानं विधातुं तस्यादानप्रतपने विधत्ते- "अथेति ॥ ४ ॥ "देवा इति । "देवा ह वा इत्यादिकं समन्त्रकस्य प्रतपनस्य प्रयोजनप्रतिपादकम्। तच्च निर्वापप्रकरणे प्रागेव व्याख्यातम् ॥ ५॥ अथ तस्य प्रतप्तस्य सुवस्य समन्त्रकर सम्मार्जनं विधत्ते- “म वा इतौति । सुवस्थान्तरतो बिलमध्ये वेदारिति (प्राक् ) मम्मार्टि। समार्जनप्रकाराभिनयार्थः 'इति’-गब्दः । स च प्रकारः कात्यायनेन सूचितः- “वेदायैरन्तरतः प्राक् सम्माष्ौति । मन्त्रस्य प्रयोजन माह- “यथेति । यथा खलु यथा खलु अयं सुवः 'अनुपरतः' उपरति मप्राप्तः सन् यजमानस्य शत्रम् 'क्षिणुयान्' हिंस्थात् । "रि क्षि-हिंसायाम्” इति धातुः। एव मेवैतत् ॥ मन्त्रवाक्य माह- "सपत्नानिति । सपत्नान् विणतौति 'मपत्नचित्' इति मन्त्रपदस्थाभिप्राय इति भावः । मन्त्र शेष मनूच व्याचष्टे- “वाजिनं त्वेति । 'वाजः' हविलक्षण मन्त्रम, तदेव यज्ञः तदईत्वेन; तदन्तं त्वां 'वाजेध्याय' वाजस्य अत्र- स्येन्धनं दौपनम, भूयःकरण मनेन क्रियत इति 'वाजेध्या' १- "खादिरः खुवः” इति, “अरनिमात्रः खुवोऽङ्गुष्ठपर्ववृत्तपुष्कर"- इति च का औ• सू० १. ३. ३२, ३ । २-३५ ए. ८५०, ४३१०८ पं० द्रव्यम् । ३- वा० सं० २. २६. २। का. श्री. सू० २. ६. ४६ । 8- नास्त्येतत् पदं -पुस्तकादन्यत्र । ५- का. श्री. सू० २. ६. ०६ । -खा. प०३० ·(श्च० १वा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ १८५ यज्ञः, तस्यै ममा ति मन्त्रषस्यार्थः । तदेतदाह- "यशि- यन्वेति । यज्ञ महतौति यज्ञियः। “यज्ञविग्भ्याम्" इति च । जुकादौनां खुचा समार्जनं विधत्ते– “एतेनैवेति । अनिशितो- मौति योऽयं सुवसम्मार्जने मन्त्रः', 'एतेनैव' अनिशितासौति' स्त्रीलिङ्गखेन विपरिणमितेनेत्यर्थः। अतएव सूचकृतोत्रम्- "अनि- गितेति खुचः" इति । सुचः स्खौलेन तत्प्रकाशनाथ वाजिनं वेत्यस्यापि पुंलिङ्गशब्दस्य स्थाने वाजिनौं वेति स्त्रीलिङ्गतया प्रयोक्रव्य मित्याह- “वाजिनौं बेति । सम्मार्जनक्रियापेक्षया 'खुचम्'-दति द्वितीया । जुहादिवत् समन्त्रकममार्जनस्य प्रमकस्य निवृत्त्यर्थ माह- "वष्णौ मिति । प्राशिवाख्यो यो भागः, म हियते अनेनेति 'प्राशिवहरणं' गोकर्णाकृति पात्रम्, तत् व्रणों सम्माष्ीत्यर्थः । तदुक्कं कात्यायनेनापि- “ौँ प्राशिवहरणम्"- इति । आपस्तम्बस्तु समन्त्रकपक्ष मण्यसूत्रयत्- “प्राभित्रहरणं वृष्णों वा"-दति ॥६॥ . १-पा० सू० ५.१.०१ । २- 'सुवसम्मानमन्त्र'-इति ठ । ३- वा० सं० १. २६.३। का० श्रौ• सू० २.६.४७ । 8- का. श्री. सू. २. ६.४७ । ५. प्राशिवहरणं वारणं, प्रादेशमात्र, यादति ( वर्तुलं), चम- साकृति (चतुरखं) वा भवति । का• श्री. १. ३. ३६, ४०, ४१ । - का. औ० २.६.४८ औ. तमन्नस तत्रैव- "रूपं वर्ण पशूनां मा निर्मक्षं वाजि त्या सपनवाई सम्मानौति" इति । याप. सू०२.8.0 24 ·१८६ ॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (२५० ब्रा०) . । सुचां समार्जनप्रकार मभिनयेन दर्शयति- “म वा इति। 'इति' अनेन प्रकारेण 'प्रागपवर्ग' वेदाबिलमध्ये समार्जनम् । 'इति' अनेन प्रकारेण 'प्रत्यगपवर्गम्' आत्माभिमुखं 'बाह्यतः' पृष्ठभागे वेदागमूस्लैः सम्मार्जनं कार्य मित्यर्थः । तथैव सूत्रितम्- “वेदाग़- रन्तरतः प्राकसम्मानिभित इति, विपर्यस्य बहिर्मूरिति । यदेतदन्तरतो बाहतञ्च विविधं सम्मार्जनम्, तत् प्राणदानात्मना प्रशंमति- "इतौवेति । 'इति'-शब्दोऽत्राप्यभिनयार्थः । 'प्रयं' प्राणवृत्त्यात्मको वायुः 'दतीव' अनेनैव खलु प्रकारेण प्राङ् मञ्च- रति । उदानशब्दस्थापानवृत्त्यभिधायकत्वं प्राक् प्रतिपादितम् । अपानवृत्त्यात्मको वायु: 'दतीव' अनेन प्रकारेण प्रत्यङ् सञ्चरति । -प्रत्यक-सम्मार्जनाभ्यां सुक्षु प्राणपानावेव स्थापयतीत्यर्थः ॥ "तस्मादित्यादि । यस्मात् सुचा मुपरिभागस्य सम्पार्जन प्राचौनम्, पृष्ठभागस्य च प्रतीचीनम् ; 'तस्मात्' श्ररत्नेः उपरि- भागस्य लोमानि 'दूतौव' एवमेव प्राचीनानि भवन्ति, पृष्ठभागस्य च लोमानि 'इतौव' इत्यं प्रतीचौनानि भवन्तीत्यर्थः । श्रय मर्थस्तैत्तिरौयके विस्पष्ट मानायते- “तस्मादरत्नौ प्राशुपरि- शालोमानि प्रत्ययधस्तात्" इति ॥ ७ ॥ अतः प्राक्-प्र १- का. श्री. २. ६. ४६। २-१०६ १० १२ पं० प्रथ्व्यम् । नास्त्येतहाक्यं -पुस्तके । ३- 'उदानबत्त्यात्मकच'-इति । - तै• ब्रा० ३. ३. १. 8. (ले० सं० १.१.१०. सा. भा०)।

·(श्व० १वा.) ॥प्रथमकाण्डम् ॥ मम्मार्जनानन्तरं प्रतपनपुरस्मरं प्रदानं विधत्ते- “म वा इति। 'मः' खल्वाम्रोधः तत्तत्समार्गानन्तर मेव सम्मृष्टं पाचं पुनरमौ प्रताप्य अध्वर्यवे दद्यादित्यर्थः ॥ तदेतत्पुनः प्रतपनं लौकिकदृष्टान्तेनोपपादयति- “यथेति । यथा खलु कांस्थादिकं लौकिकं पात्र मवमृश्यावमृश्य निर्णिज्य प्रक्षाल्य, 'उत्तम चरमं क्रियाविशेषण मेतत् । अन्ततः 'अनवम ' अवमर्थन महत्वैव केवल मुदकेनैव 'परितः' अन्तरतो बाह्यतच सर्वतः चालयेत्, एवं तत्समार्जनानन्तरं पुनः प्रतपनमित्यर्थः ॥ ८ ॥ खुवममार्जनस्य प्राथम्यं स्रकममार्जनस्य तदानन्तर्यच्च प्रागुतं लौकिकदृष्टान्तेन प्रशंसित मनुवदति- “म वा इति । “योषा वा इत्यादि । सुक् स्त्रीलिङ्गत्वाद् योषित् ; सुवस्तु पुंलिङ्गत्वात् सेचनसमर्थः पुमान् । यस्मादेवं 'वृणः' सुवस्य समार्जने प्राथम्यं, 'तस्मात्' एव कारणात् बह्योऽपि स्त्रियः सम्भूय गच्छन्यो वाल मपि पुमांसं पुरस्कृत्य तस्य पश्चात् प्रयन्ति । तस्मात् दृष्टानुसारेण खुवस्य प्रथमं सम्मार्जनं युक्तम्, पश्चाच्च सुचा मित्येतत् युक्त मित्यर्थः ॥८॥ सम्मार्जने धर्मविशेष माह- "म वा इति । 'यथा' येन प्रकारेण सम्मार्जनसमये 'अमिम् अभि न व्युक्षेत्' अरुपरि सम्मार्जनसाधनं कुशोदकादिकं न पतेत्, तथैव समृज्यात् । तदे- १- 'पुनः-पुनः' इति नादिषु । “प्रतप्य-प्रतप्य"-इति का० २.६.४७। २- 'सम्मान मुक्तम्' इति ठ । ३- 'सम्मार्जनस्य समये-इति ।

·॥ शतपथबामणम्॥ (२५० बा०) तलौकिकदृष्टान्तेनोपपादयति- “यथेति। यस्य खलु भोजनार्थ मन्त्र माहरति, तं भुक्त्यर्थपाचप्रक्षालनोदकेन यथाभ्युक्षेत्', एवमेव तदनेरभ्युक्षणम्। अमेहामार्थं हि हविः; सुक्सवादीनि च पात्राणि तत्माधनानि ; अतस्तत्प्रक्षालनोदकेन तस्याभ्युक्षणं तादृगेव स्यात्। न हि खोके पाचप्रचाखनोदकेन भोकाभ्युक्षते । अतः पावसमार्जनो- दकेन अनेरभ्युक्षणं न कार्य मित्यर्थः ॥ कथं तर्हि ममार्जनं कार्य मित्याह- "प्राङिवेति । प्राङ्मुख एवाः सकाशादुल्लम्य गत्वा अरुपरि यथा न पतति तथा समृजीतेत्यर्थः ॥ १० ॥ खुक्समार्जनानां वेदाग्राणा माहवनौये प्रहरणं शाखान्तराभि- मत मुपन्यस्यति- “तद्धेक इति । सुचः सम्मृज्यन्ते एभिरिति 'सुकमार्जनानि' वेदायाणि अमावस्यादधाति। दधता मभिप्राय माह- “वेदस्थेति। यज्ञमाधनो हि वेदः' ; वेदस्य समार्ज- नादावुपयुकत्वात्। एतानि च (वेदाग्राणि') तस्थावयवा अभूवन् । 'अह-दूत्यवधारणे। न केवलं वेदावयवत्वादेव वेदायाणं यशि- यत्वम्, अपि तु एभिर्वदायैः सुचः 'सममार्जिषुः' समृष्टवन्त पविजः, अत इदं वेदाग्रजातंर यज्ञसम्बन्धि किचिदङ्गम। यदि १- 'यथा व्युक्षेत्' इति ज, झ। २- 'पात्रसम्मा!दकेन'-इति । - 'इवाने'-इति ज, झा 8- 'अमावभ्यादधतीति तेषां मिम मभिप्राय माई-इति ,झ, ड। ५- पद मिदं -पुस्तकमात्रे विद्यते । 4- 'वेदायपरिजात'-इवि ज,म।

·(३व. १वा.) ।प्रथमकाण्डम् ॥ १८९ 'चेत्" अग्रेरन्यत्र निरस्येत्, तदा तद्यज्ञाद् 'बधिर्धा' बाह्यतो भवेत् ; अग्नौ प्रचितं हि यजेऽन्तर्भवति, नैवेत्थं भवेदित्यनेनाभिप्रायेणायौ प्रक्षिपन्तीत्यर्थः ॥ खमतं दर्शयित मेकौयं मतं निषेधति- “तदु तथेति । एतलौकिकदृष्टान्तेनोपपादयति- “यथेति । यथा खलु भोज- नायोपविष्टं भोकारं ततः प्रागेव पात्रप्रक्षालनोदकं पाययेत्, एव मेव तद्धोमात् प्राक् सम्मानढणाना मनौ प्रहरणम् ; तो नेतद्युत मित्यर्थः । स्वमत मुपन्यस्यति- "तस्मादिति । यस्मादेकौयमते उकरीत्या दोषः, 'तस्मात्' एतानि समार्जनानि बणनि उत्करे प्रक्षिपेदित्यर्थः। पक्षदय मपि कात्यायनः सूत्रयामास- "समाज- नान्यपास्यत्याहवनौये प्रासन मेक इति ॥ ११ ॥ प्रेषक्रमप्राप्तं पत्नौरवहनं विधत्ते- “अथेति । “जघनार्दो वा इत्यादि। गाईपत्यानुष्ठेयेषुर पत्नौसंयाजादिषु पन्याः सम्बन्धात् मा यजस्थापराईः। किं ततः? इत्याह- "प्रागिति । मदीयो यज्ञः प्रागपवर्ग 'तायमानः' विस्तार्यमाणो 'यात्' गच्छेत् । अतः पराई मारभ्य यज्ञो विस्तारयितव्य इत्यनेनाभिप्रायेण पौं मनोदित्यर्थः ॥ यदेतत्मबहनं तदेतत् रथे अश्वादौना मिव पन्या यज्ञेन माई योजन बन्धन मित्याह- "युनौति । "युकाम इति । १- 'यदि च'-इति ड । 'यदि'-एतन्मात्र मेव -पुस्तके । २- का नौ सू० २. ६. ५०, ५५ । ३- 'गाईपत्येऽनुछेयेषु-इति ठ। 8- "पत्नीसहन मेके पूर्वम्” इति च आप• औ• सू० २. ४.१ ।

·शतपथब्राझणम्॥ (२५० ब्रा.) योरभिप्रापाविष्करणम् । युक्ता च मा मदीयं यज्ञम् 'अनु'लक्ष्य यज्ञममाप्तिपर्यन्तम् 'त्रासाते' प्रामौत; न प्रयुक्तोऽश्वादौ रथे नियमेनास्त इत्यर्थः ॥ १२ ॥ एवं विहितं मन्त्रहनं प्रशस्य, तत्साधनं विधत्ते- "योक्रणेति । रथाद्यवयवस्य युगस्य धुरि बलौवर्दादियोजनार्थ दाम 'योक्त्रम्', तेन मनोदित्यर्थः । चौकिकोदाहरणेनैतद् द्रढयति । “योले- णेति । 'योग्य' योजनौयम् अनडुदश्वादिक मित्यर्थः ॥ तञ्च सन्त्रहनं नाभिप्रदेश कार्य मित्यभिप्रेत्याह- "अस्ति वा इति । 'यज्ञियस्य' पन्या नाभेरधोभागस्य, 'यज्ञियस्य' उपरि- भागस्य च मध्ये मन्त्रहनेन मार्यनिवारणात् यज्ञियेनैवोपरिभागेन विधास्थमान माज्यावेक्षणं माधुकृतं भविष्यतीत्यर्थः ॥ १३ ॥ परिहितस्य वासस उपरि तत्मवहनं कार्य मिति विधत्ते- "म वा इति । योत्र-पनौशरीरयोः वाममा व्यवधानं प्रशंसति- "पोषधय इति। श्रोषधिकार्यवाद् वाससः तत्तादात्म्यव्यपदेशः । "वरुष्येति। वरुणसम्बन्धिनौ, वरुणपाशात्मिकाः रख्नुः। म च वरुणपायो निग्रहहेतरिति तस्य व्यवधानेन केनचिनवितव्य मिति वासोशक्षणौषधिभिरन्तर्द्धानं युक्त मित्यर्थः ॥ तस्य प्रयोजन माह- "तथो हेति ॥१४॥ विहितं मन्त्रहन मन्ध मन्त्र विधत्ते- “म इति । मन्त्र व्याचष्टे- "यं वा इति । 'अदितिः' अखण्डनीया देवानां पत्नी १- इहैवोपरिवाद द्रव्यम् (१८ क० १९२ १० १२ पं.)। - वा० सं० १.३०.१ । का० श्रौ• सू० २.७.१।

·(३.० १ब्रा०) ।प्रथमकाण्डम् ॥ या पृथिवी, 'मा' च एषापि 'योषित्', यजमानस्य पत्नी भवति । 'तत्' तस्मात् पृथिव्या इवास्याः ‘राखा' रशनाम् अलङ्कारार्थी मणिमुकादिखचितां मेखला मेव बध्नाति; न रन्नु मिति मन्त्र- प्रयोगाभिप्रायः । उक्रार्थपरता 'राखा'-शब्दस्य दर्शयति- "हिर इति । 'हिर'-शब्दो मेखलापर्यायः ॥ १५ ॥ योक्त्रस्य मन्त्रहनसमये ग्रन्थिकरणं निषेधति'- “वा इति । विपचे बाध माह- “वरुण्य इति। वरुणपाशो हि पन्थिमान्, अतो ग्रन्थिरपि वरुणसम्बन्धी ; तत्करणे वरुणः पत्नौं ग्टहीयाद्, बाधेतेत्यर्थः ॥ १६॥ ननु ग्रन्थिकरणाभावे यो वित्रस्तं स्यादित्यत पाह- "जई मिति । योक्त्रस्य मूलाग्रे संयोज्यकोचत्य 'ऊर्द्ध मुद्गुहेत्' उपरि- ष्टात् लम्बयेदित्यर्थः । तथा चोक्तं सूत्रकृता- “दक्षिणं पाश मुत्तरे प्रतिमुच्योर्द्ध मुद्गहति”-इति ॥ मन्त्रहनसमये गार्हपत्यस्य नैर्ऋत्यां दिशि पत्न्या अन्वासनं विधित्सुः माचात् पश्चात् प्रामखोपवेशनं निषेधति- "मा वा इति । तदुपपादयति- “दूयं वा इति । 'यं' हि पृथिवी देवानां पत्नी; मा गार्हपत्यस्य पश्चात् प्राङमुखी सर्वदा उपविशति ; अतः तत्रासौनामा मेव देवपत्नी मन्यारोहेत् ॥ १- 'सेव'-इति ठ। २- "न यथिं करोति"-इति का औ• सू० २. ७.३ द्रष्टव्यम् । ३- उद्दूहनमन्त्रस्त वा• सं० १.३०.१। का. श्री. सू०२. • सू०२.६.२। ५-तत्रान्वासौना'-इति जादिषु ।

·२६२ ॥शतपथब्राझणम्। (२५० ब्रा०) तथा च यो बाधस्तं दर्शयति- "मेति । 'तिने' अल्पकाले इत्यर्थः । “तथो हेति । पश्चादुपवेशनपरित्यागे सति उदोषा- भावात् चिरकालं पत्नी जौवेत् । तेन पश्चादासनपरित्यागेन 'प्रस्थाः' देवपल्याः यदुपवेशनस्थानं तत् 'निहुते' अपलपति, तत्- स्थानवर्जनेन तो प्रौणयतीत्यर्थः। तथा चेयं पृथिव्यपि 'एना' पनौं 'न हिनस्ति' न बाधते ॥ दानौं स्थानविशेषे तस्था उपवेशनं विधत्ते- "तस्मादिति । 'तस्माद्' देवपनौस्थानाद् ‘दक्षिणतः' दक्षिणभागे, गाईपत्यस्य नत्या दिौत्यर्थः । अत एव सूत्रितं कात्यायनेन- “पनौं सबमति प्रत्यग् दक्षिणत उपविष्टां गाईपत्यस्य मुच्चयोरण"- इति ॥१७॥ पन्या भाज्यावेक्षणं विधत्ते - "अथेति । रेतमः पुरुषोपभुक्का- ज्यपरिणामत्वात् कारणकार्ययोरभेदोपचारात्तादाम्यम् ॥१८॥ विहित मवेक्षण मन्य मन्त्रं विधत्ते- "मेति ॥ मन्त्रगत मदन्धेनेति पदं व्याचष्टे- "अनानेति । बार्ति- हिमा, तद्रहितेनेत्यर्थः । “अर्जिहामि"-दतिप्रतिपादित माज्यस्य जिहारूपत्व मुपपादयति- “यदा वा इति। जिहासदृशज्वाला- हेतुत्वात् श्राज्यं जित्युच्यते इत्यर्थः । मन्त्रगतं महरिति पदं श्री. १- का श्रौ.सु. २. ७.१ । “बनेकपनीके सर्वासाम्" इति या० दे० । २- बाज्यावेक्षणात् प्राक् आयोडासनं कार्य विहितम् । का. सू० ३. ७. ४ । वत्र मन्त्रः ऊजे त्वेति वा० सं० १.३०.३। - वा० सं० १. ३०.४ । का. औ• सू० २.७.४।

·(३.० १बा.) ॥ प्रथमकाण्डम्॥ व्याचष्टे- “माध्विति । मुटु इयमानत्वात् 'सुहः' । अनेन र होमानुगुण्येन साधुत्वं लक्ष्यत इत्यर्थः । “धावे-धान्ने"-इति मन्त्रशेष याचष्टे- “सर्वस्मा इति। 'धाबे-धावे' तत्तद्देवताशरोराय, यजुषे- यजुषे, तत्तद्हणमन्वाय च पर्याप्तं भवेति मन्त्रार्थः । अतः सर्वस्मै यज्ञाय 'एधि' भवेति तदर्थप्रतिपादनं ब्राह्मणेन क्रियते ॥ १६ ॥ पुरस्ताद्धरणं विधत्ते- “अथेति । पन्यवेक्षणानन्तर्यम् 'अथ'- शब्दार्थः । पुन स्तस्थाहवनौयेऽधिश्रयणं विधत्ते- "तदिति । हविःपणं हि पाहवनौय-गार्हपत्ययोर्विकल्पितम्। तत्रावनौये अपणपने पत्यवेक्षणनन्तर मेवाज्यं पुरस्ताद्धृत्वा पाहवनौये अधिश्रयेदित्यर्थः । एवं कुर्वतोऽभिप्राय माह- "मर्व इति। यागमाधनत्वात् इविरत्र 'यज्ञ'-शब्दार्थः । श्राज्यपुरोडाशादिलक्षणं सर्व मपि मदीयं 'हविः' पाहवनौये संस्कृतं भवेदित्यनेनाभिप्रायेणेत्यर्थः । अस्मिन्नपि पचे प्रथमतो गाईपत्याधिश्रयणे कारण माह- “अथ यदमुचेति । 'अमुत्र' गाईपत्ये, 'ये' पशुपुरोडाशाधिश्रयणकाले 'पनौम् अवकाशयिष्यन्' पन्यवेक्षणठूतोस्तत्मविधानाय गाईपत्येऽधिश्रयणं कर्तव्य मित्यर्थः ॥ प्रथमत एवाज्यस्थाहवनौयेऽधिश्रयणे दोष माह- “न हौति । पुरोडागाधिश्रयणकाले एव पाहवनौये यद्याज्य मधिश्रयेत्, तदा १- नास्त्येतद् वाक्यं उ-पुस्तके । २- "पुर'-इति । ३- १. २. २३. ३८ ए.। 8- 'पुरोडाशाधियणकाले'-इत्येव ठ । 26 ·॥ शतपथब्राझणम् ॥ (२५० ग्रा.) १८४ । गाईपत्यसमीपे अचासौनायाः पन्यास्तदवेक्षणं न घटते ; भित्रदेश- वात्। यदि च पत्नीम् 'अवकाशयिष्यामि' अवेक्षयिस्यामि 'इति' तदर्थं 'मामि' संस्कारमध्ये तत् 'प्रत्यक् पश्वात् पल्याः समीपं हरेत्, तदा संस्कारविघातः स्यादिति तदपि न युज्यते । अथै- तदोषपरिजिहीर्षया पनौं नावेक्षयेत्, तस्याः पन्या यज्ञादन्तरायो भवति। एतदुक्तं भवति। गाईपत्ये हविःत्रपणपक्षे हि प्राज्य मपि तत्रैवाधिनीयत इति तत्समौपोपविष्टायाः पल्यास्तदवेक्षणं घटत इति न काप्यनुपपत्तिः; श्राहवनीयत्रपणपचे प्रथमत एवाज्यस्थापि तत्रैवाधिश्रयणे हौदृम्विधो दोषः प्रमजेत इति। कथं तर्हि तस्मिन् पक्षे कार्य मिति चेत्,- उच्यते। प्रथमतो गार्हपत्ये अधिश्रित्य पन्यवेक्षणानन्तर माहवनौयसमीपं नौवा तत्राधियेत् । तथा मत्युक्तदोषाभाव माह- "तथो इति । "तस्मादित्यादि। यस्मादेव माहवनौये प्रथमतोऽधिश्रयणे दोषः, 'तस्मात्' पन्या मार्दू गाईपत्ये प्रथम माज्यस्य विलापन मित्यर्थः ॥ यस्य तु पन्या रजोदर्शनादिनिमित्तवशेन अमविधानात् तदीय- कर्माण्याज्यावेक्षणादौनि न क्रियन्ते, तस्योतदोषाभावात् प्रथमत एवाहवनौये धान्याधिश्रयणं कार्य मित्याह- "यस्यो इति ॥२०॥ १- 'प्राक-इति ज, झ। २- 'गाईपत्यहविःत्रपणपढ़ें-इति ज; 'गाईपत्यावित्रपणे-इति भ। ३- 'प्रसन्यते'-इति जादिषु ; 'प्रसन्नते'-इति । 8-"पत्नी मवेक्षयत्वदन्येनेति"-इति का औ० सू० २.७.५।

·ब० वा.) ॥प्रथमकाण्डम् ॥ १९५ तस्थाज्यस्थान्तवेद्यासादनं केषाञ्चिन्मतेन निषेधति- "तदाड- रिति । निषेधाभिप्राय माह- "श्रत इति। 'अतः' अस्मादेव खल्वाज्याद् देवपनौनां यागः, अतस्तत्सम्बद्धस्थाज्यस्यान्तवेद्यासादने मति तदैव देवपत्नीः 'श्रवसभाः' अवगतजनसमूहाः करोति ; यव्य- देवमहास्य वेद्या मवस्थानात् । 'अह'-दति निपातो विनिग्रहे। अस्तु तथात्वं देवपत्नौनाम, किं तत इत्यत पाह- "पर इति । देवपत्नौनां सभाप्रापणात् 'अस्थ' यजमानस्य पत्न्यपि 'परःपुंसा' भवति । 'परस्'-इत्ययं सकारान्तः, परस्तादित्यर्थे । खपुरुषादन्यत्र राजवौथ्यादौ पुरुषसमूहं प्राप्ता 'परःपुंमा'-इत्युच्यते। “प्रचतुरादि- सूचे स्त्रीपुंसेति निपातितत्वात् परःपुंसेत्युपपदान्तरेऽपि समामा- नोऽच्प्रत्ययो द्रष्टव्यः । 'इति'-गब्द एकौयमतममात्यर्थः ॥ याज्ञवल्क्यमतेनान्तवैद्यामादन मेव निगमयति- "तदिति । 'यथादिष्टं' यथादेशनं यथाशास्त्रम्, 'पल्याः' सम्बन्धि कार्यम, 'प्रस्तु' भवतु; अतः पनौसयाणार्थम् अन्तर्वद्यनामादन मिति न युतम् । पन्यपि 'परःपुंसा वा' भवत, प्रयाता 'यथा तथा वा' भवतु, तथापि किं प्रयोजनम् ? प्रतः परःपुंमेत्येतदपि दूषणं को वा धाद्रियेतेत्यर्थः ॥ एव मुकदूषणं निरस्य वेद्यामादनपक्ष मुपपादयति- “यज्ञो बेदिरिति । वेदिराज्यं चोभय मपि यजसाधनवाद 'यज्ञ'; तथा वेद्यासादने वेदिरूपाद् यज्ञाद् श्राज्यरूपं यज्ञं 'निर्मिमै निर्मित- १-पा. सु. ५...91 २- 'सधापि'-इति नादिषु ।

·। शतपथब्राझणम्। (२प्र• ब्रा०) वान् भवतीत्यनेनाभिप्रायेण तत्रैवासादयेदित्यर्थः। 'तस्मात्'-इति उतार्थनिगमनम् ॥ २१॥ तस्थाज्यस्योत्पवनं विधत्ते– “प्रोक्षणेविति। प्रोक्षण्युत्पवन याभ्यां पवित्राभ्यां कृतम, ते तत श्रादाय ताभ्या मेवाज्यस्योत्पवनं कार्य मित्यर्थः। उत्पवनविधिस्तावकं “वृत्रो ह वा इदं सर्व मित्यादिकं प्रागावातं' ब्राधणम, भाज्योत्पवनस्थापि समान मित्यत पाह- "एको वा इत्यादि। उत्पवनसंस्कारेण पर्यवमित मर्थ माह- "मेध्य मिति ॥ २२ ॥ विहित मुत्पवन मनूध मन्वं विधत्ते- "म उत्पुनाति”-इति। भाज्यस्यैकत्वात् 'वा'- इत्येकवचनान्ततैव प्रोतव्युत्पवनमग्नतोऽस्य विशेषः; अतस्तमन्त्रव्याख्यानरूपं “मविता वै देवानां प्रमवितेत्या- दिक ब्राह्मण मातिदिति- "मोऽसाविति ॥२३॥ पाव्योत्पवनानन्तरं ताभ्या मेव लेपसहिताभ्यां पवित्राभ्यां पुनः मोक्षप्युत्पवनं विधत्ते- “अथेति ॥ प्रागावात मेव मन्वं पठित्वा तदाहाण मयतिदिशति- "क्तिर्व इति ॥ २४॥ भाज्यले पमहिताभ्यां पवित्राभ्यां प्रोक्षष्यत्पवन मुत्पादयति- १- का. श्री. सू. २. ७. ७ । तत्र मन्त्रः वा. सं० २-१.३.४; • ए• १. पं०, ६० ए० १६ पं० । ३- १.३.६१ १०२ ५०, ६६ ए०१० पं । 8-१.३.६१ ए.। ५- 'पाज्यस्य सहिताभ्यां'-इति जादिषु । (-नारयेतत् पदं नादिपुस्तकेषु । १. २९.१।

·(श्च० १बा.) । प्रथमकाण्डम्॥ "तचदिति । 'तत्' तत्र 'यत्' इदम् श्राव्यलिप्ताभ्यां पवित्राभ्या मपा मुत्पवनम्, तेन पय एवामु 'दधाति' स्थापयति संयोजयति; श्राज्यस्य पयःकार्यत्वात् । अमु हि परम्परया तत्कार्यत्वात् पयः प्रतिष्ठितम् । एतदेव पारम्पर्यणोपपादयति- “इदं हौति। 'जग्ध्वा' भक्ष- यित्वा । “प्रदो जग्धिय॑प्तिकिति"-इत्यदेणग्धादेशः । "तस्मादिति। यस्मादेवं गव्यं पयः परम्परया उदकरमपरि- णामरूपम्, 'तस्मात्' कारणात् तत्कार्यस्थाज्यस्थापाश्च यदुत्पवने संसर्जनम्, तत् रसत्यैव 'सर्वत्लाय' सम्पूर्णत्वाय काहाय भव- तौत्यर्थः ॥२५॥ अध्वयोराज्यावेक्षणं विधत्ते- “प्रथेति । एकीयमत सुपन्यस्थ निरस्थति- "नर्द्धक इति। 'अवख्यापयन्ति' ख्यातिरत्र पश्यति- कर्मा ; अवेषयन्तीत्यर्थः ॥ याज्ञवल्क्यस्य मत मुपन्यस्यति- "तदिति। य एवं यजमान मवेषयन्ति, ते खकौये यजे 'कथं कस्मादेव 'खयं यजमाना एव सन्तोऽध्वर्यवो न भवन्ति ? कथं वा स्वय मेव होतारो भूत्वा १- का. श्री. सू. २. ७. ८ । अत्र मन्त्रः वा० सं० १.११.२ । २-पा० सू० २. 8. ३६ । ३-का. औ. सू. २.७.४। पत्र मन्त्रः वा० सं० १. ३१.३ । -निध० ३.११.१-५। निर• ३ मा० ३९६ ए., .भा. १९२, २६२ए।

·॥ शतपथब्राक्षणम्॥ (२५० बा०) १६ थाज्यानुवाक्यादौनि नानुबुयुः?। तेषा माध्वर्यवादिकरणे हेतु माह- "यति। 'यत्र' खल्वाध्वर्यवादौ तत्करणमन्त्रैर्बहुतरा व 'अाशिषः' फलप्रार्थनाः क्रियन्ते, तादृक्फलप्रतिपादकमन्त्र- विशिष्ट माध्वर्यवादिकं कस्मात्र कुर्युः ? । तत्परित्यज्य ‘एषाम्' एकेषां शाखिना मवावेक्षणं यजमानेनैव कर्त्तव्य मिति कस्मात् कारणात् श्रद्धा जातेत्यर्थः । एवं यजमानावेक्षणदि प्रहस्य अध्वर्युणैव तदवेक्षणं कार्य मिति प्रतिपादयति- “यां वा इति । दक्षिणाभिः परिकौतत्वादृविग्भिः चत् फल मागास्थते, तद् यजमानस्यैवेति न तेन पृथगाशासन कार्यम् । अतोऽध्वर्युरेवाज्य मवेक्षतेत्यर्थः ॥ २६ ॥ तदवेक्षण मनूद्य प्रशंसति- “म इति । अवेक्षणस्य करणं हि चक्षुः; तच्च यथाभूत मेव वस्तु विषयौकरोतौति 'सत्यम् । एतदेव लोकव्यवहारेण संवादयन् द्रढयति- "तस्मादिति। यस्मादेवं चक्षुः सत्यम्, तस्मादेव कारणात् विवदमानयोर्मध्ये यश्चचुषा दृष्टवान- मौति वदति, नवचन मेव अटाईम्, न वितरस्य श्रुतवानस्मोति वचन मित्यर्थः ॥ २७ ॥ विहित मवेक्षण मनूध मन्त्रं विधत्ते- “म इति। योऽयं "तेजोऽसौति मन्त्रः, 'म एषः' 'मत्यः' यथार्थ एव। कुत इत्यत पाह- "तेजो रीति । 'हि' यस्मात् ‘एतत्' श्राज्यं 'तेजः' तद्धेत- बात, तथा 'शुक्र' निर्मलम्, 'अमृत' यागादिद्दारा श्रमरण- १-बा० सं० १.३१.३।

·(३५० १ब्रा०) ॥ प्रथमकाण्डम्॥ १९६ साधनम् ; यद्दा अमृतवत्पुष्टिकरम् । ‘एवम्' भाज्यस्यैवंरूपत्वात्, विद्यमानार्थप्रकाशकत्वान्मन्त्रः मत्य इत्यर्थः ॥२८॥ ४ [३.१.] ॥ इति श्रीमायणचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथभाव्ये बतौयाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ १- इह हि ब्राह्मणे सुक्सम्मार्जनम्, पत्नीसनहनम्, आज्यावेक्षणम्, खान्याधिश्रयणम्, बाज्यासादनम्, बान्योत्पवनम्, प्रोक्षण्युत्पवनम्, अध्वर्या राज्यावेक्षणञ्चेति कर्माणि विहितानि । तत्रेयं पद्धतिः- बध्वयुः स्पयं सहीत्वा उत्करे पाणौ प्रक्षाल्य प्रणोतानां पश्चात् प्रागय मुदगग्रं वा स्पयं निदधाति । ततोऽमौद वेदिमध्ये उदगया ममिहोत्रहवौ मासाद्य प्रणोतानां पश्चात् स्फ्यस्योत्तरतः प्रागय मिध्न मासाद्य इध्यादुत्तरतो बहिः प्रागन मासादयति । तत आमौधः नुव मादाय गाईपत्ये प्रतप्य अप उपस्पृश्य अमेः प्राच्यां गत्वा वेदारन्तरतः प्राञ्चं सम्मार्टि मूलादारभ्यायपर्यन्तम्, अपि वेदमूलै- वहिः प्रत्यञ्च सम्मार्टि अयादारभ्य मूलपर्यन्तम्, पुनरमौ गत्वा प्रतप्याप उपस्पृश्याध्वर्यवे समर्पयति । ततो जुहूपभ्टगुवाणां खुचा मप्येव मेव सम्मार्जनम्। किञ्चोत्ताना एव धारयमाणाः सुचः सम्माात्यपि सर्तव्यम् । ततस्तूष्णौं प्राशिवहरणे हतावदान' पुरोडाणपत्रौं च सम्मज्यामी प्रतप्याध्वर्यवे समर्पयति । ततः पत्नी- सबहनम् । तद्यथा- अनौद योत्र मादाय गाई पत्याने त्यां दिशौशानाभिमुखौ मुजु मुपविशां पत्नौं परिहितवस्त्राइ बहिः योत्रोण दिश्यति । अनेकास पत्नौषु सर्वासा योजाबन्धनम् । ततः कर्तव्यानि पाग्यावेक्षणादीनि मूने एव विस्पतानि । ।

·॥ शतपथबाह्मणम् ॥ (२५वा.) पुरुषो वै यज्ञः। पुरुषस्तेन यज्ञो युदेनं पुरुषस्तनुत ऽएष वै तायुमानो यावानेव पुरुषस्तावाविधीयते तस्मात्पुरुषो यज्ञः ॥१॥ तस्येयु मेव जुहूः। इयु* मुपभृदात्मैव ध्रुवा तडा ऽत्रात्मन एवेमानि सुळण्युङ्गानि प्रभवन्ति तस्मादु ध्रुवाया एव सुवा यज्ञः प्रभवति ॥२॥ प्राणु ऽएव सुवुः । सोऽयं प्राणः सुळण्युङ्गान्यनुसुच्च- रति तस्मादु सुवः सुवा॑ ऽअनु सुचः सञ्चरति ॥३॥ तुस्याहावेव द्यार्जुहः । अथेदु । मन्तरिक्ष मुपदिय मेवु ध्रुवा तहा ऽअस्या ऽएवेमे सुर्वे लोकाः प्रभवन्ति तस्मादु ध्रुवाया एव सर्वो यज्ञः प्रभवति ॥ ४ ॥ अयु मेवु सुवो योऽयं पुवते । सोऽय मिमान्त्सवां- लोका'नुनुपवते तुस्मादु खुवः सुर्वा श्रुनु खुचः सुञ्चरति ॥५॥ सु पुरषु यजुस्तायुमानः । देवेभ्यस्तायत ऽस्तुभ्य- श्छन्दोभ्यो युद्धविस्तुद्देवानां यत्सोमो राजा यत्पुरोडाश- स्तत्तदादुिश्य गृह्णात्यमुष्मै त्वा जुष्टं रालामौत्येव मु हेतेषाम् ॥६॥ 'जुङ । रिय-इति ख, च। + 'जुह । एथेटु'-इति ख। + 'सबीलोका'-इति क, 'सर्वाल्लोका'-इति ख, ग । 'नो'-इति ख, च।

·(३१० ग्रा.) ।प्रथमकाण्डम् ॥ २.१ अथ यान्याज्यानि गृह्यन्ते। ऋतुभ्यश्चैव तानि छन्दो- भ्यश्च गृह्यन्ते तत्तदनादिश्याज्यस्यैव रूपेण गृह्णाति सवै चतुर्जुवां गृह्णात्यष्टौ कृत्व उपभूति ॥ ७ ॥ स युच्चतुर्जुह्वां ग्रहाति। ऋतु*भ्यस्तुगृह्णाति प्रयाजेभ्यो हि तुगृह्णात्य॒तवो हि प्रयाजास्तत्तदनादिश्याज्यस्यैव रूपेण गृह्णात्यजामितायै जामि ह कुर्याद्युइसन्ताय त्वा ग्रीष्माय त्वेति गृह्णीयात्तुस्मादनादिश्याज्यस्यैव रूपेण गृह्णाति ॥८॥ अथ युदष्टौ कृत्व ऽउपभुति गृह्णाति। छन्दोभ्य- स्तट्टलान्यनुयाजेभ्यो हि तुगृह्णाति छन्दासि ह्यनुयाजा- स्तत्तदुनादिश्याज्यस्यैव रूपेण गृह्णात्युजामितायै जामि ह कुर्याद्युगायथै त्वा त्रिष्टुभे त्वेति गृहौयात्तुस्मादना- दिश्याज्यस्यैव रूपेण ग्रहाति ॥६॥ अथ युञ्चतुर्दुवायां गृह्णाति। सर्वस्मै तुद्यचाय गृह्णाति तत्तदनादिश्याज्यस्यैव रूपेण गृह्णाति कुस्मा ऽउ ह्यादि- शेद्युतः सर्वाभ्य एव देवताभ्योऽवद्युति तस्मादुनादि- श्याज्यस्यैव रूपेण गृह्णाति ॥ १० ॥ युजमान एव जुहू मुनु । योऽस्मा ऽपरातीयुति सु "मड्डा । त्यतु'-इति ग। + ' त्रुिभे-इति च। 26 ·२०२ शतपथबाझणम्। (२५० वा.) ऽउपभुत मुन्धत्तैव जुहू मन्वाद्य ऽउपभृतमन्वत्तै जुहुराद्य ऽउपभृत्स वै चतुर्जुहां यला त्यष्टौ कृत्व ऽउपभूति ॥११॥ स युञ्चतुर्जुह्वां गृह्णाति । अत्तारा मेवैतत्पुरिमिततरं कुनौयासं करोत्युथ युदष्टौ कृत्व ऽउपभुति गृह्णात्याद्य मेवैतदुपरिमिततरं भूयासं करोति तहि समृद्धं युचात्ता कुनौयानाद्यो भूयान् ॥१२॥ स वै चतुर्जुवां गृहन् । भूय ऽाज्यं गृह्णात्यष्टौ कृत्व ऽउपभुति गृह्णन् कुनौय ऽाज्यं ग्रह्णाति ॥ १३ ॥ स युञ्चतुर्जुह्वां गृह्णन्। भूय ऽश्राज्यं गृह्णात्यत्तार मेवै- तत्पुरिमिततरं कुनौयासं कुर्वस्तुस्मिन्वौर्य बुलं दधा- त्युव युदष्टौ कृत्व ऽउपभूति गृह्णन् कुनौय ऽाज्यं एखात्याद्य मेवैतदुपरिमिततरं भूयासं कुर्व्वस्तु मौर्य मुबलीयारसं करोति तुस्मादुत राजापार विशं प्रावसा- याप्येकवेश्मनैवु जिनाति त्वयुथा त्वत्कामुयते तथा सचत ऽरतुनो ह तुडौर्येण युज्जुतां भूय ऽाज्यं गृह्णाति स युज्जुवा पहाति जुलैव तुज्जुहोति युदुपभृति पलाति जुझैव तज्जुहोति ॥१४॥ तुदाहुः। कुस्मा ऽउ तुझुपभृति ट्रलीयाधुदुपभृता नु जुहोतौति स युद्धोपभृता जुहुयात् पृथग्धैवेमाः प्रजाः 'मुहा'-इति ख, च। + 'एडा । त्यत्तार'-इति ख, ग ।

·(३५. रखा.) प्रथमकाण्डम्॥ २०३ स्युन्नैवात्ता स्थानाद्यः स्यादुथ यत्तुज्जुबैबु समानीय जुहोति तस्मादिमा विशः क्षत्रियाय बलुि हरन्त्युथ युदुपभुति गृह्णाति तस्मादु क्षत्यिस्यैव ब्युशे सति वैश्यं पशव ऽउपतिष्ठन्तेऽथ यत्तुज्जुबै समानौय जुहोति तस्माद्युदोत क्षत्रियः कामुयतेऽथाह वैश्य मुपि युत्ते परो निहितं तदाहरति तुं जिनाति त्वद्युथा त्वत्काम- यते तथा सचत रतुनो ह तुहौर्येण ॥ १५ ॥ तानि वा एतानि। छन्दोभ्य ऽश्राज्यानि गृह्यन्ते स युच्चतुर्जुह्वां गृह्णाति गाययै तुगृह्णात्युथ युदष्टौ कृत्व ऽउपभूति गृह्णाति विष्टुनगतीभ्यां तुह्नात्युथ युच्चतुर्द्ध- वायां गृह्णात्यनुष्टुभे तुगृह्णाति ब्वाग्वा ऽअनुष्टुब्वाचो वा हद सुब्बै प्रभवति तस्मादु ध्रुवाया एव सा यज्ञः । अभवतीयं ब्वा अनुष्टुबस्यै वा इद सुर्व प्रभवति तस्मादु ध्रुवाया एव सुब्बौ यज्ञः प्रभवति ॥ १६ ॥ सु गृह्णाति। धाम नामासि प्रियं देवाना मित्येतडै देवानां प्रियतमं धाम यदाज्यं तस्मादाह धाम नामासि प्रियं देवाना मित्युनावृष्टं देवयुजन मसौति व्युचो याज्यं तस्मादाहानाधृष्टं देवयुजन मसौति ॥ १७ ॥ स एतेन यजुषा । सकृज्जुहां गृह्णाति विस्तूष्णी मेतुनेव युजुषा सदुपभृति सल्लाति सप्त कृत्वस्तूष्णी ·२०४ ॥ शतपथब्राझणम्। (२प्र. ५वा.) मेतेनैव यजुषा सकृद् ध्रुवायां गृह्णाति चिस्तूष्णी तदाहु- स्विस्त्रिरेव यजुषा गृह्णीयात् चिड्डि यज्ञ इति तुदु नु सकृत्सकदेवाचो ह्येव चिहोत सम्पद्यते ॥ १८॥५॥ ॥ इति द्वितीयप्रपाठके पञ्चमं ब्राह्मणम् [३.२॥ अथ जूहूपमझुवास्वेतस्याज्यस्य सुवेण' ग्रहणं विधित्मस्तत्ममु- दायस्य पुरुषावयवकल्पनया स्तुत्यर्थं तत्साध्यस्य यज्ञस्य पुरुषतादाम्य माह- "पुरुषो वा इति। तादाम्य मुपपादयति- "पुरुषस्तेनेति । पुरुषप्रयत्ननिर्वय॑त्वाद्यज्ञस्य पुरुषत्व मित्यर्थः । "एष वा इत्यादि। यत एवं यज्ञः पुरुषः, अतः ‘एषः २ यज्ञो विस्तार्यमाणः, यदवयवपरिमाणविशिष्टः पुरुषः, तादृगवयवपरि- माणविशिष्ट एव विधीयते ॥ १ ॥ तादृगवयवक्तृप्ति मभिनयेन दर्शयति-"तस्येति। या 'जुहः', मा 'यम्' अयम्, दक्षिणो वाहुरित्यर्थः। तथा या 'उपभत्', मा 'यम्' वामबाडः । ध्रुवा 'आत्मा' मध्यदेहर इत्यर्थः । अत एव तैत्तिरी- चके विस्पष्ट मानायते- "जुहूर्दक्षिणो हस्त, उपभृत् सय, प्रात्मा ध्रुवेति । ध्रुवाया श्रात्मत्व मुपपादयति- “तदा इति । 'आत्मनः' १- "खादिर सुवः०- पर्णमयो जुहः वैकातो ध्रुवा.- एतद्दे नुचा रूपम्" इति तै०सं० ३.५. ७ । २- 'एवं'-इति । ३-- 'देहमध्य-इति जादिषु । -ते. जा• ३. ३. १ । अस्य "प्राणो वै खुवः"-इत्यारम्भः । याश्वत्यौ उपभत् ·(इथ. बा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ २०५ मध्यदेहादेव 'मानि' परितो वर्तमानानि इस्तपादादौन्यङ्गानि सर्वाणि 'प्रभवन्ति' उत्पद्यन्ते । यस्मादेवं लोके 'तस्माद्' ध्रुवाया श्रात्मत्वात्, तस्या एव सकाशात् कृत्स्नोऽपि यज्ञः 'प्रभवति' उत्पद्यते। ध्रुवास्थस्थान्यस्य सर्वयागसाधारण्य मनेन प्रतिदितं भवति ॥ २ ॥ जुवादिषु सर्वासु मुचु सुवस्य मञ्चरण मुपपादयितुं तस्य प्राणरूपता माह- "प्राण sएवेति । देहमध्येऽवस्थितः प्राणवायुः यस्मात् सर्वाण्यङ्गानि नाडौभिः क्रमेण व्याप्नोति, तस्मात् तदात्मकः सुवोऽपि जुवाद्याः सर्वाः ‘सुचः' 'अनुलक्ष्य क्रमेण मञ्चरति ॥ ३ ॥ एवं पुरुषावयवादिकल्पनया जुहादिसमुदायं प्रशस्य, लोक- तादात्म्यप्रतिपादनेनापि तं प्रशंसति- "तस्येति। तस्य' यज्ञस्य 'सौ' दूरदेशेऽवस्थिता द्यौरेव जुहः; इद मेवान्तरिक्ष मुपमृत् ; 'दय मेव' भूमिधुंवा ; जुहादयो लोकत्रयात्मिका इत्यर्थः । अस्खेवं किं तत इत्याह- “तदा इति। 'तत्' तथा मति 'अस्थाः' भूम्या एव मकामात् यस्मादिमे सर्वे लोकाः 'प्रभवन्ति' उत्पद्यन्ते, तस्मादेव कारणात् पृथिव्यात्मिकाया ध्रुवाया एव सर्वो यज्ञः प्रभवति । इतोऽपि ध्रुवास्थ माज्यं सर्वयागसाधारण मित्यर्थः ॥ ४ ॥ अस्मिन्नपि पचे सुवस्य सर्वासु सुक्षु मञ्चरण मुपपादयति- "अय मेवेति । 'योऽयं लोकत्रये वायुः पवते' वाति, तदात्मक एव सुवः । 'मः' च वाह्यो वायुः, यथा सर्वान् लोकान् 'अनु'लक्ष्य १- नास्त्येतद्दाक्यं ड-पुस्तके । २-याध्यात्मिकभावनेत्यर्थः । छा० उ० १.२ द्रव्यम् । ३- इदं व्याख्यान माधिदैविकम् । छा० उ. १. ३ दृष्ष्यम् । ।

·॥ शतपथब्राझणम्॥ (२.५बा) मञ्चरति, तथैव तदात्मकस्य स्खुवस्यापि लोकचयात्मिकासु सुच सच्चरणं युक मित्यर्थः ॥ ५॥ अथ तासु सुक्षु श्राज्यग्रहणं विधित्मुः तस्य पुरोडाशादि- हविरन्तरवत्प्रम देवतादेशनपूर्वकत्वं निवारयितु माह- “म एष इति । 'तायमानः' विस्तार्यमाणो यज्ञः, प्रथम मन्यादिभ्यः प्रधान- भूतेभ्यो देवेभ्यः' तादर्थं चतुर्थों देवतार्थं 'तायते' विस्तार्यते । "तनु विस्तारे"-दूत्यस्मात् कर्मणि यकि "तनोतेर्यकि"-इत्यात्त्वम् । ततः 'स्तुभ्यः' वसन्तादिभ्यः प्रयाजदेवताभ्यः, 'छन्दोभ्यः' गाय- थादिभ्योऽनुयाजदेवताभ्यश्च ; तायत इति शेषः। तच्च पुरोडागादि- लक्षणं 'यत् हविः', तत् देवानां खतम, अतस्तत् देवताना मादेशपुर.मरं पहौतव्यम्। कुत एतदित्यत पाह- "एव मिति। एव मेव हि 'तेषाम्' अग्न्यादिदेवतानां दर्शपूर्णमासादिषु सोमयागादिषु च नामादेश- विभिष्टा मन्त्राः समानाताः । “अग्नये त्वा जुष्टं ग्रथामि”-इति', "अनौषोमाभ्यां वा जुष्टं ग्वामि"-इतिर पुरोडाशनिर्वापे; सोमरसग्रहणेष्वेन्द्रवायवादिषु "उपयामग्टहौतोऽसि वायव इन्द्र- वायुभ्यां त्वा"-इति ॥६॥ १-पा० सू०१. 8.88. वा०१ । २-धा० पा०त. प०१ । ३-पा० सू० ३. १.६७। 8-पा० सू०६.8.831 वा० सं० १.१०. २ ( इहापि ३८४०७ पं०, ५५ १० १६०)। ६-वा० सं० १ १०.३ (इहापि ५६ ए. १५०)। - वा० सं०७.८.१, २ । तै० सं० १. 8. 8 ; बा. ६. 8. ७ ।

·(श्च.मा.) प्रथमकाण्डम्। .. %3 "अथेति । अथ तस्मिन् यज्ञे यदाव्यग्रहणम, तत्प्रयाजानुयाज- देवतार्थम् ; 'च'-शब्दादेव खिष्टकद्यागार्थञ्च । 'तत्' तथा मति 'तत्' आज्यं देवतानाम 'अनादिश्य अनुक्का पाव्यसम्बन्धिनवा रूपेण खाति। श्राज्यसम्बन्धि रूपञ्च देवताया अनादेशनम् ; "न वा एतत्कचन देवतायै हविक्षनादिशति यदाज्यम्" इति अनादेशमस्य तद्धर्मतया पागावातत्त्वात् । अथ जुइपस्तोराज्यग्रहणं विधत्ते- “म वा इति। जुहां चतर्वारं सुवेणज्यं टकौयात् ; उपमृत्यष्टवारम् ॥ ७ ॥ तत्र जुहस्थ माज्यं किमर्थ मित्याच तत्प्रयोजन माह- "म यदिति । के पुनस्त सतवः, घेन्यो जुहाथ माज्यं भाग इत्यत , आह- "प्रयाजेभ्य इति। प्रयाजदेवता हि तवो वसन्ताधाः, तेषां च नामादेशनरहित मेवाज्यं ग्रहौतव्य मित्युक्तम् ; तदिदानी मनूध तस्य प्रयोजन माह- "तदिति । 'तत्' तथा मति 'तत्' अनादिश्य ग्रहणम् 'अजामिताथै' जामितादोषराहित्याय सम्पद्यते; हविर्यहणज्यग्रहणयोर्दैवतादेशने सत्येकरूपेणाजामिता स्यात् । त मिमं दोषं विपचे दर्शयति- “जामि हेति ॥ ८ ॥ औपताज्यस्य विनियोग माह- "अथेति। अत्र बन्दमां कः प्रसङ्ग इत्यत आह- "अनुयाजेभ्य रति। गायच्यादिच्छन्दोरूपा %3 'अवशिवकृत्स्नयज्ञार्थच'-इति ठ, ड । २- 'मान्यखरूपसम्बन्धिनव-इति जादिषु । ३-१७ पृ. १३ ५०, १०८४० १२ पं० । 8-.२०१४.२ प० ।

·॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (२५० ५बा०) यमयाजदेवताः; अतोऽनुयाजेभ्य एवोपति तदाज्ययहणम् । पत्रापि देवतानादेशनं पूर्ववज्जामितादोषराहित्यायेत्याह- "तदिति। पूर्ववदिपचे बाध मुपन्यस्थानादेशन मुपपादयति- "जामि हेति ॥६॥ ध्रुवायां चतुरहण विधिपुरःसरं तत्प्रयोजन माह- "अथेति । धौवाज्यग्रहण मण्याज्यधर्मेण देवतानादेशनलक्षणेन कर्त्तव्य मित्युक्वा' अत्र देवतादेशनम्य प्रसतिरेव नास्तोत्याह- “कस्मा उ ह्यादि- दिति । 'यतः' यस्मात् कारणात् ध्रुवास्थ माज्यं यज्ञे यावत्यों देवताः मन्ति, तावतोभ्यः मर्वाभ्य एव देवताभ्यः 'अवधति' .विभज्य ग्टहाति, 'श्रतः' सर्वदेवतामाधारण्यात् देवताविशेषस्य उद्देशनं न मम्भवतीत्यर्थः । अत एव तैत्तिरीयके समानायते- "यज् जुहां ग्रहाति प्रयाजेभ्यस्तद् यदुपति प्रयाजानुयाजेभ्यस्तत्, सर्वस्मै वा एतद्यज्ञाय ग्राह्यते यद् ध्रुवाया माज्यम्" इति ॥ १० ॥ अथ जुडूपमृतोराज्यग्रहणस्य चतुर्दादिमझ्याविशेष मुपपादयितु माह- “यजमान एवेति। 'यजमान एव जुहू म'भागौ, तस्य जुहर्भाग इत्यर्थः । “लक्षणेत्यभूताख्यानभागवीमासुर"-इत्यनोः कर्मप्रवचनौयत्वम् ; “कर्मप्रवचनौययुक्ने” इति द्वितीया। तथा यश्च 'अस्म' यजमानाय 'परातीयति' रातिः शत्रुरिवाचरति, मः 'उपभृत मनु' उपभृत् तस्य भाग इत्यर्थः । अत एवं %3B १-६७, १०८,२०७१०४ प.। ५-पा० सू० १.४.६० । -ते. • ब्रा० ३. ३.५.५। ४.-पा० सू० २. ३.८।

·(३५० वा.) ॥ प्रथमकाण्डम्॥ २०४ तैतिरोधकम्- “यजमानदेवत्या वै जुहः माहव्यदेवत्योपरत्"- तथा भोक्तः भोग्यस्था च क्रमेण जुलपमृतौ भागावित्याह- "अत्तैव जुहू मिति। नवागत्वेन तत्तादात्म्य माह- "वत्तेव जुहरिति । माग् विहितं तयोराज्यग्रहणं स्तुत्यर्थ मनुवदित मनुसन्धत्ते- "म वा रति ॥११॥ तत्र जुहां चतुर्ग्रहण मनद्य सङ्ग्याल्पीयस्वं प्रशंसति- यदिति। जुका प्रत्तुरूपत्वाद् अष्टमङ्ख्यातः चतस्मङ्याया अस्पोय- स्खेनात्तार मेव परिमिततरम, अत एव 'कनीयांसम्' अपौयांस करोति। उपति श्राज्यग्रहणमया मनूध तस्यस्खं प्रशंमति- "अथ यदिति। श्राद्यरूपा झुपमृत्, तत्र भोक्तरूपजुहूतः सङ्ख्याबाङस्यात् 'प्राचं' भोग्यवस्तजात मेव 'अपरिमिततरम्' अधिकतरम् ; अत एव. 'भूयासम्' बहुतरम, अतिशयन बहुलं करोति । "तद्धिः समृद्ध मित्यादि। यत् खलु भोकृणा मल्यौयस्लम, भोग्यवस्तजातस्य च भूयस्लम, तत् खलु समृद्ध मित्यर्थः ॥१२॥ जुलपंमतोराज्ययहणे प्रतिनियतं धर्मविशेष विधत्ते- “म वा . १- ते. बा० ३. ३. ५.४ । २- ‘भोक्तभोग्यस्य'-इति जादिषु, के च । 'भोक्तुर्भोज्यस्य'-इति । ३- इहैव अशमनवमकण्डिकाभ्या मिति शेषः (२०१ १०)। 27 ·२९. ॥ शतपथबामणम्। (२५० ५मा.) इति। 'भूयः' बडतर मधिक माज्यं जुहां यथा भवति तथा सम्यक् पूणेन खुवेण कर्त्तव्यम् ; 'कनौयः' अल्पतरम् उपभति सह्यमाण माज्यं यथा भवति तथा अर्द्धपूर्णवेण कार्य मित्यर्थः ॥ १३॥ जौहवाज्यस्य विहितं भूयस्व मनूद्य प्रशंसति- “म यदिति। यहणमयाहासेन भोकारं भोग्यजातात् अल्पौयांसं कुर्वन् भूयो- ग्रहणेन 'तस्मिन्' भोकरि अधिकं 'वीर्य' सामर्थ्यं तद्धेतभूतं 'बलं च स्थापयति । प्रौपमताज्यस्य विहित मल्पीयस्व मनूद्य प्रशंसति- "अथ यदिति। मङ्ख्याधिक्येन भोग्यपदार्थ मपरिमितं कुर्वन्, अल्पौयस भाज्यस्य ग्रहणेन 'तम्' पाद्यम् 'वीर्य' वौर्यरहितं बलरहितं च करोति। "तस्मादिति । यस्मादेव माधवर्गो बलरहितः 'अबलीयान्,' तस्मादेव कारणत्, सार्वभौमो 'राजा', 'अपार' निरवधिका 'विशं' राज्यं 'पावसाय' प्राप्यापि 'एकवेश्मनैव' एकग्रहात्मनेव 'जिनाति' जयति, खाधौनं करोति । तत्र च त्वत्-त्वत्' एकमेकं वस्तु चथा कामयते, तथा 'मचते' समवैति, प्राप्नोति । 'स्वत्'- शब्दः एकशब्द-समानार्थः "उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचम्"- इत्यादौ तथा इष्टवात् । यद्दा बदिति निपातवार्थ : 'जिनाति च, थथा च कामयते'-इति योज्यम् । तदेतद्राज्ञः सामर्थ्यम, एतेनैव वौर्यण जनितम ; 'यद् वीर्य जुहां भूयोग्रहणेन भोनुर्विष्पन्न १- भोज्यजाताद-इति ठ । २-'बलौयांसं-इति ठ। ऋ० सं० १०.०१.। 8-निर० १.३.५। 3B ·(श्य रखा) ॥प्रथमकाण्डम् ॥ २१९ मित्यर्थः । जुइपद्धतयोराज्ययोर्जुदेव होमः कर्तव्य रति विधत्ते- “म यदिति ॥ १४ ॥ उपभृतो होमसाधनलाभावे तचाज्यग्रहणं किमर्थ मित्याधि- पति- "तदारिति। उपमृति ग्रहणं समर्थयिष्यंस्तावत्तस्या होम- साधनवे दोष माह- "म यद्धोपमतेति। होमसाधनवे जुड़वदुप- भृतोऽपि खातग्व्याद स्थानीयाः 'इमाः' सर्वाः प्रजाः, राज्ञः सकाशात् 'पृथक्' स्वतन्त्रा एव भवेयुः । तथा च राजा नैवात्ता स्थात्, राज्य मपि नैव भोग्यं भवेदित्यर्थः । प्रौपमत माज्यं जुहा मानीय, तयैव होमे तु नोक्न दोष इत्याह- "अथ यदिति । होमाभावे च उपभृति कस्माद् ग्रहण मित्यस्योत्तर माह- "अथ पदिति । यस्मादेव होमाय जुह मपेक्षमाणाया अपत्याज्य सह्यते, तस्मादेव कारणात् 'चत्रियस्य वशे' रक्षार्थं क्षत्रियाधीनत्वे सत्येव, वैश्यं 'पशवः' गवाद्याः 'उपतिष्ठन्ते'। उपमृति ग्रहणग्यस्य धनसम्मृद्धिर्भवतीत्यर्थः । "अथ यदित्यादि। यस्मादौपमृत माज्यं ममानौय जुकैव जुहोति, नोपमृता; तस्माद्यदैव स क्षत्रियः कामयते, अनन्तर मेतं वैश्यं ब्रूते । कथ मिति । वैश्य ! 'ते' तव 'पर: परतादन्यत्र गोप्यस्थाने निहितं 'यत्' धन मस्ति, तदाहरति । एव मुक्का 'त' वैश्यं 'जिनाति' धनापहारेण होनं करोति । अन्यत्पूर्ववत् । १- 'अत्तराज्ञः' इति जादिषु, टे च । २- 'भोग्य-इति ठ। 'प्रथ' ·२१२ (२५• बा.) ॥ शतपथब्राहाम्॥ "एतेनो ह तबीर्यण" इति। श्रौपस्ताव्यस्य जुहसमानयन- जनितवीर्यणेत्यर्थः ॥१५॥ धौवस्थाज्यस्य प्रागुकं मर्वयजसाधारण्यं द्रढयितुं जुकादिवाच्य- ग्रहणं प्रकारान्तरेण प्रशंसति- "तानि वा इति । सामान्योक विवृणोति- “म यदिति । प्राथम्यमान्यात् पाद- चतुष्टयोपेतत्वेन चतस्मयामाम्याच्च जुहां ग्रहणं गायश्चर्थ मित्यर्थः। मनु त्रिपदा गायत्री, कथ मस्याश्चतस्मङ्ख्यायोगः ? सत्यम् ! अष्टाक्षरः पादस्त्रिपदा, षडक्षरैः पादैस्तु चतुष्पदापि भवति । अत एवान्यत्रावायते- “मैषा चतुष्पदा षड्विधा गायत्री"-इति। चिटुब्जगत्योर्मिलितयोः पादाना मष्टमया भवति । तथाचोप- मृत्यटकलो ग्रहणं ताभ्या मर्थ सम्पद्यते, एव मेव पादमङ्ख्या- माम्यात् ध्रुवायां चतुर्यहण मनुष्टुबर्थं भवतीत्यर्थः । अनेन ध्रुवायाः अनुष्टुबर्थत्वोपजीवनेन तत्स्थस्याव्यस्य सर्वयज्ञ- साधारण मभिप्रेत्या- “वाम्बा इति । “अनुष्टुप् च सप्तदशश्च समभवता मानुष्टुप् चतुरुत्तराणि छन्दास्यसृजत पडुत्तरानस्तो- मानसप्तदशः" इति' मामब्राह्मणे सर्वेषां छन्दमा मनुष्टुपमकामात हटेरावातलात् मा वागात्मिका ॥ . १- “बौपदान्यस्य"-इति जादिषु, “उपझदाज्यस्य"-इति ड । २-दहव द्वितीयढतोयचतुर्थकण्डिकास द्रष्टव्यम् (२००, २०५५०)। ३-सा. छा• ब्रा० ५.१२.५। 'ध्रुवायाम्'-इवि ज, झ, भ, ट, ड। ५-ता. ता. ब्रा० १० प्र०२ख ।

·॥ प्रथमकाण्डम् ॥ २१३ (३५० रखा.) "वाची वा इत्यादि। 'वाचः' शब्दस्य मकाशात् 'इदं' सर्व मर्थजातं प्रभवति । अत एव जगतः शब्दविवर्त्तव माड:- "अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्वं यदक्षरम् । विवर्त्ततेऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यतः” इति । तथान्यचापि शब्दानुवेधात्तत्कार्यत्व मर्थप्रपञ्चस्योक्तम्- "न मोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः मन्दानुगमादृते । अनुविद्ध मिव ज्ञानं सर्वं शब्देन गम्यते"-इति । यस्मादेवं वाचः सर्वजगदुत्पत्तिहेतुत्वम्, तस्मात् तत्सम्बधिन्या ध्रुवाया अपि सर्वयज्ञहेतुत्वं युक्त मित्यर्थः । इतोऽपि ध्रुवायाः सर्वयज्ञहेतुत्व मित्याह- "इयं वा अनुष्टुप्”- इति ॥ १६ ॥ विहित माज्यग्रहण मनूध मन्त्र विधत्ते- “म इति । मन्त्र- गतस्य धामशब्दस्य विवक्षित मर्थ माह- "एतद्दा इति। धाम- शब्दस्तेजोवाची ; तद्धेतुत्वादाज्य मपि धामेत्युच्यते इत्यर्थः । मन्त्र- शेष मनध तचानाष्टपदस्य तात्पर्यगम्य मर्थ माह- "अनादृष्ट मिति। 'हि' यस्मात् 'भाज्यं वजः' "तं खलु वै देवा वजं कृत्वा मोम मन्नन्" इति श्रुतेः। वज्रय धर्षितु मशक्यत्वाद् 'अनाष्टः' अतस्तदात्मकत्वादाज्य मप्यनामुष्ट मित्यर्थः ॥ १७ ॥ १- हरिकारिकषा। २- वाक्यपदीयश्लोक एषः । ३- वा० सं० १. ३१. ४ । का• श्री. सू० २. ७. ११, १२ । 8- निरा० ६. ३. ७ दृश्यम् । बा. को० ३. ४. १८. १०४ । "छते श्रितो तग्वस्य धाम"-इति ऋ० सं० २. ३. ११ । ५- 'सोम मग्रभीत्'-इति भ। ६- उपरिछादि हैव 8. १. 8.८ । .

·२१४ ॥ शतपथब्राह्मणाम्। (२प्र. ५बा.) अनेन मन्त्रेण ग्रहणे विशेष माह- "म एतेनेति । पक्षान्तर माह-"तदाहुरिति । 'तत्' तत्र ग्रहणविषये ब्रह्म- वादिन 'बाहुः' अनेन मन्त्रेण जुकादिषु 'त्रिस्त्रिः' ग्शीयात् । तथा च समन्त्रकग्रहणस्य प्रत्येकं त्रिरावृत्तत्वात् यज्ञस्य त्रिवृत्त्वं सिध्यतौति तेषा माशयः । सकृत्त्वपक्षं निगमयति- “तदु विति । सर्वाखपि सूत् मक- त्मकदेव मन्त्रेण ग्रहीयात्। अत्र मद्ग्रहणपक्षेऽपि हि ग्रहणस्य त्रित्वमङ्ख्या समाहारेण सम्पद्यत इत्यर्थः ॥ १८॥ ५ [३.२.] ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथभाव्ये हतीयाध्याये द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ औ० २. १-पक्षापक्षविचारतात्पर्य का. २. ७. १३-१७ सू० पर्यानोच्यम् । २- "ध्रुवायाञ्च जुहूवत्" इति का श्रौ• सू० २. ७. १८ । ३- इह तु ब्राह्मणे एकैव कर्म विहित माज्यनिनयनं नाम । तत्रेयं पद्धतिः- अध्वर्युः सव्येन जुहूं वेदं च शहौवा दक्षिणेन खुव मादाय, तेनैव खुवेणाज्यस्थाल्याः तूष्णौ माज्य मादाय मन्त्रेण जुहां निनयति। निनयनं ग्रहणम् । जुड़ां चतुरः सुवान् ग्रहाति । तत्र मन्त्रेणेकवारं विस्तूष्णीम्, अथवा त्रिमन्लेण सकृत् तूष्णीम् । तत उपम्मति अशकत्व तथैवाज्यस्य ग्रहणं कर्तव्यं भवति । तत्रैकवारं त्रिवारं वा मन्त्र- प्रयोगः ; मन्त्रख स एव । ततो ध्रुवायां तथैव चतुर्पक्षणम् । तत्रापि जुड़ा मिव सकृत् त्रिर्वा मन्त्रप्रयोगः। मन्तश्च स एवेति विवेकः । । 3B ·२१५ (३.० ३वा.) । प्रथमकाण्डम् ॥ + 1 प्रोक्षणीरध्वर्युरादत्ते। सु इमु मेवाग्रे मोक्षति कृष्णो ऽस्याखरेष्ठोऽमुये त्वा जुष्टं प्रोक्षामौति तन्मध्य मेवैतुदमुये करोति । ॥ १॥ अथ व्वेदिं प्रोक्षति। ब्वेदिरसि बर्हिषे त्वा जुष्टां प्रोक्षामोति तन्मेध्या मेवैतुद् बर्हिषे करोति ॥ २ ॥ अथास्मै बहिः प्रयच्छति।। तुत् पुरस्ताद्ग्रन्थ्या साद- यति तत् प्रोक्षति बर्हिरसि सुग्भ्यस्त्वा जुष्टं मोक्षा- मौति" तन्मध्य मेवैतत् सुग्भ्यः करोति ॥३॥ अथ याः प्रोक्षण्यः परिशिष्यन्ते। ताभिरोषधीनां मूलान्युपनिनयत्यदित्यै व्युन्दन मसौतौयं वै पृथिव्य- दितिस्तुदस्या एवैतदोषधीनां मूलान्युपोनत्ति ता ऽइमा आईमूला ऽश्रोषधयस्तस्माद्यापि शुष्काण्युप्राणि भवन्त्याण्येिव मूलानि भवन्ति** ॥ ४ ॥ अथ विखुःस्य ग्रन्थिम् । पुरस्तात्प्रस्तरं गृहाति विष्णो स्तुपोऽसौति यज्ञो वै विष्णुस्तस्येय मेवा शिखा 'उध्वयु'-इति ग। | 'प्रोक्षामि'-इत्येव च। || 'प्रयच्छन्ति'-इति क, ग । 'न्ति'-इति क, ख । + 'ति' इति क, ख । $ 'तन्मध्य'-इति क। || 'प्रोक्षामि'-इत्येव च । # 'यु मे'-इति ख, च।

·२९६ ॥ शतपथब्राझणम्॥ (२५० ग्रा.) स्तुपु एता मेवास्मिन्नेतुद्दधाति पुरस्ताद् गृह्णाति पुर- स्ताद्यय: स्तुपस्तस्मात्पुरस्ताद् गृह्णाति ॥५॥ अथ सन्नुहनं ब्बिस सयति। प्रकृप्त हुवास्य स्त्री विजायत इति तस्मात् सन्नहनं विसासयति तद्- क्षिणाया श्रोणौ निदधाति नौविहुँवास्यैषा दक्षिणत इव हौयं नौविस्तुस्माइक्षिणाया श्रोणौ निदधाति तत्पुनरभिच्छादयत्यभिच्छन्नेव होयं नौविस्तस्मात्युन- रभिच्छादयति ॥६॥ अथ बर्हि स्तृणाति। अयं वै स्तुपः प्रस्तरोथ यान्युवाञ्चि लोमानि तान्येवास्य यदितरं बर्हिस्तान्ये- वास्मिन्नेतुद्दधाति तस्माद्दर्हि स्तृणाति ॥ ७ ॥ योषा वै ब्वेदिः । ता। मेतद्देवाश्च पर्यासते ये चेमे ब्राह्मणाः शुश्रुवारसोऽनूचानास्तषुवैना मेतुत् पर्यासौने- धुनमा करोत्यनमृताया एव तुस्माइईि स्तृणाति ॥८॥ यावतो वै व्वेदिः । तावती पृथिव्योषधयो बर्हि- स्तुदास्यु मेवैतत् पृथिव्या मोषधौर्दधाति ता इमा * 'ति'-इति क, ख । + 'ति'-इति क, ख । + 'णात्य । य-इति क, ग । $ 'वै बेदि'-इति क, ग। || 'बेदि । स्ता'-ति क, ग । 41. 'वै वेदि-इति क, ग। ** 'दि । स्तावती'-इति क, ग । , ·(३०० वा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ अस्यां पृथिव्या मोषधयः प्रतिष्ठितास्तुस्माबाई स्तृणाति ॥६॥ त? बहुल स्तृणीयादित्याहुः। युत्र वा अस्यै बहुलुतमा ऽअोषधयस्तदस्या उपजीवनौयतमं तस्माद् बहुलु स्तृणीयादिति तदै तुदाहर्त्तर्येवाधि चित् स्तृणाति चिड्डि यजोऽथो अपि प्रबह * स्तृणीयात् स्तृणन्ति बर्हिरानुषगिति घृषिणाभ्युनूक्त मुधरमूल स्तृणात्यधरमूला इव हीमा अस्यां पृथिव्या मोषधयः प्रतिष्ठितास्तस्मादधरमूल स्तृणाति ॥ १० ॥ स स्तृणाति। जुर्ण दसं॥ त्वा स्तृणामि स्वासस्थां" देवेभ्य इति साध्वौं देवेभ्य इत्येवैतुदाह यदा होर्स- घदसं त्वेति स्वासस्थां देवेभ्य ऽहुति स्वासुदा देवेभ्य ऽहुत्युवैतुदाह** ॥११॥ अथाग्निं कल्पयति। शिरो वे यजुस्याहवनीयः पूर्वाट वै शिरः पूर्वार्द्ध मेवैतुद्यजुस्य कल्पयत्युपर्यु- 'प्रबुईि५-इति ख, 'प्रवई:'-इति च । + 'दुषि' च, 'दुषि'-इति च-शुद्धौ । 1 'ला'-इति च। 5 'ति'-इति ख। ॥ 'स्तुणा । त्यूर्णमदसं'-इति क, ग । | 'खासंस्था'-इति क, ग । th 'पूर्वोऽ?'-इति च । ** 'ई'-इति ख। ... .28 ·२१९ ॥ शतपथब्राक्षणम् ॥ (२५• (ना.) परि प्रस्तरं धारयन् कल्पयत्ययं वै स्तुपुः प्रस्तर रत मेवास्मिन्नेतत्पुतिदधाति तस्मादुपर्युपरि प्रस्तरं धारयन् कल्पयति ॥ १२॥ अथ परिधौन्पुरिदधाति। तद्युत्परिधौन्परिदुधाति युच वे देवा अग्रेऽमि होचाय प्रावणत तुहोवाच न वा अहु मिद मुत्सहे युद्दो होता स्यां युद्दो इव्यं व्वुहे.. यन्त्रौन्पूर्वान्प्रावं ते प्राधन्विषुस्तान्नु मेऽवकल्पयुताथ वा ऽबहु मेतदुत्साक्ष्ये यद्दो होता स्यां युद्दो हव्यं ब्बहेय मिति तथेति तानस्मा एतानुवाकल्पयंस्तु ऽरते परिधुयः ॥ १३॥ स होवाच । व्वुजो वै तान्वषट्कारः प्रारणग् वनाई वषट्काराद् विभेमि युन्मा ब्बुजो ब्वषट्कारो न प्रवृज्या- देतैरेव मा पुरिधत्त सुथा मा ब्बुजी ब्वषट्कारो न प्रवर्यतीति तथेति तु मेतैः पुर्यदधुस्तन्न व्बुजो ब्वष- द्वारः प्रावणक् तड्डुम्मैवैतुदमये नयति युदेतैः परि- दुधाति ॥ १४॥ तु ऽउ हैतु ऽजचुः। इदु मु.चेदस्मान् यज्ञे युक्यास्त्वेवास्माक मुपि यज्ञे भाग ऽहुति ॥ १५ ॥ तथेति देवा अब्रुवन् । युइहिष्परिधि स्कन्स्युति * 'ऽऊचु · रिद'-इति क, ग।

·२१९. ॥ प्रथमकाण्डम्॥ (श्य० ३वा०) तुयुष्मासु हुत मुथ युद्द उपर्युपरि होष्यन्ति तुहो* विष्युत्यथ युदनौ होष्यन्ति तहो ऽविष्यतीति स युदौ जुह्वति तुदेनानवत्युथ युदेनानुपर्युपरि जुह्वति तुदेना- नवत्युथ युद्दहिष्परिधि स्कुन्दति तदेतेषु हुतं तुस्मादु ह नाग इव स्कन्न स्यादिमां वै तु पृथिवौं' प्राविशन् यहा इदं किञ्च स्कुन्दत्यस्या मेव तत्सर्वं प्रतितिष्ठति ॥ १६ ॥ स स्कन्नु मभिमृति। भुवपतये स्वाहा भुवन- पतये स्वाहा भूतानाम्पतये स्वाहेत्येतानि वै तेषा मग्नौनां नामानि यद् भुवपतिर्भुवनपतिर्भूतानाम्युति- स्तद्यथा ब्वषट्टतः हुत मेव मस्यैतेष्वमिषु भवति ॥१७॥ तबॅके। इभस्यैवैतान्परिधौन्पुरिदधति। तदु तथा न कुर्यादुनवकृप्ता ह तस्यैते भवन्ति यानिध्नस्य परिधात्यभ्याधानायु ह्येवेमः क्रियते तस्यो हैवैतेऽव- कृप्ता भवन्ति युस्यैतानन्यानाहरन्ति परिधुय ऽहुति तस्मादन्यानेवाहरेयुः ॥१८॥ ते वै पालाशः स्युः । ब्रह्म वै पलाशो ब्रह्मानि- रमुयो हि तस्मात्यालाशाः स्युः ॥ १६ ॥ युदि पालाशान् न विन्देत्। अथो अपि वैकहताः * इत उत्तरं 'तहो'-इत्यन्तो ग्रन्थः च-पुस्तके नास्ति । + नास्येतत् पदं च-पुस्तके। । 'विन्दे । दुथों-इति क, ग। - ·२२. ॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (२प्र. ६ब्रा०) स्युर्यदि ब्वैकङ्कतान् न विन्देदथो अपि कार्यमयाः स्युर्यदि कार्भयमयान् न विन्देदुथो ऽअपि बैल्वाः स्युरथो खादिरा अथो ऽऔदुम्बरा रते हि वृक्षा यजियास्तस्मादेतेषां वृक्षाणां भवन्ति ॥२०॥६॥ ॥ इति द्वितीयप्रपाठके षष्ठं ब्राह्मणम् [३.३.] ॥ अथभादौनां प्रोक्षणं विधत्ते– “प्रोक्षणोरध्वर्युरादत्त इत्या- दिना। "अनये करोतौति । अनौ हौम प्राधास्यते, अतोऽग्न्यर्थं प्रोक्षणेने मेध्यं कृतवान् भवतीत्यर्थः ॥ १ ॥ "अथ वेदि मिति । “बहिषे करोतीति । 'बहिषे त्वा'-दुतिर मन्त्रलिङ्गान स्तरिष्यमाणबहिरथं वेदिं शुद्धां करोति ; प्रोक्षणेन बहिस्तरणयोग्यतां वेदेरापादयतीत्यर्थः ॥ २ ॥ "अथेति। "पुरस्तादग्रन्थौति। 'पुरस्तात्' पूर्वभागे मन्त्रहन- रब्बोः ग्रन्धिर्यषा भवति तथा प्रासादयतीत्यर्थः ॥ "सुग्न्यः करोतीति। बहिष उपरि सुचा मासाद्यमानत्वात् तद्यो- ग्यता मेतम्मन्त्रकरणकेन प्रोक्षणेन बर्हिषः सम्पादयतीत्यर्थः ॥ ३ ॥ १- "धनः समिन्धनात्" इति निर. ८.२.१। “विंशतिकाठक इध्मः" इति का०प० ५.१ । अ० को• १. ४. १३ । २- अत्र मन्त्रः-वा० सं० २.१.१ । का• श्री.सू. २. ७. १६ क । ३- मन्त्रस्तु-वा० सं० २. १. २ । कात्रौ सू० २. ७. १८ ख । "धा बहिः सन्ना पुनरेकधा"-इति का औसू० ५.१.२५ । "बहिः परिवहणात्” इति निर० ८.२. ५। ५- सोऽयं मन्त्रः --- वा० सं० २.१.३ । का औसू० २. ७. १६ ग़।

·(इव३वा.) । प्रथमकाण्डम् ॥ २२९ अवशिष्टानां प्रोक्षणीनां विनियोग माह- "प्रथेति। "ओष- धौना मिति । स्तरणार्थ माइतबहिलक्षणाना मोषधीना मित्यर्थः । सूचितं हि कात्यायनेम-"शेषं मूलेषपसिञ्चत्यदित्यै व्युन्दन मितिर। मन्त्रस्य प्रयोजन माह- "इयं वा इति। पृथिव्याः सम्बन्धिन्यो या बौहियवाद्या प्रोषधयः, तामा मेव मूलानि पार्टीकरोति । "उन्दी लेदने"-इति धातुः। अनेनोदकेन ता इमा ओषधयः आमूला भवन्ति ; यस्मादेवं तस्मादेव कारणात् घोषधौना मग्रभागेषु शुष्केष्वपि मुलभागा आर्द्रतयेव दृश्यन्त इत्यर्थः ॥ ४ ॥ प्रस्तरस्थ ग्रहणं विधत्ते- "अथेति। बहिस्मन्बहनरज्जोग्रन्थिं विमुच्य 'पुरस्तात्' पूर्वदिग्भागे करोति। "विष्णोः” इति मन्त्रण प्रस्तरं ग्रहीयात् । मन्त्रस्य प्रयोजन माह- "यज्ञो वा इति । आहवनौयसाध्यस्य यज्ञात्मकस्य 'विष्णोः' प्रस्तरमुष्टिरेव शिखारूप: 'स्तपः' केशमवातः। श्राहवनौयनिकटे तद्हणात् शिखा मेव तस्मिन् स्थापितवान् भवतीत्यर्थः । पुरस्ताद्रहण मनूद्य प्रशंसति- "पुरस्तादिति । 'प्रयं' पिण्डोभावेन बद्धो मानुषः 'स्तुपः' केश- १- प्रोक्षण्य आपः ६०-७० ए० दृश्यम् । २- का. श्री. सू० २. ७. २० । ३- मन्त्रोऽयम्- वा० सं० २.२.१ । रु०प० २०॥ "कुशप्रखः प्रस्तर उपसन्नद्धः" इति का० श्रौ• सू० ५. १. २६ । पुष्पिता दर्भमनों बहिषः समीपे बदः प्रस्तरो भवतीत्यर्थः । "प्रस्तरो दर्भमुधिरूपः" इति वेददौपः। अम० को० ३.३.१६९। वा० सं० २. २.२ । का० श्री. सू० २. ७. २१ । -- ·२२२ ॥ शतपथब्राझणम् ॥ (२५० ६ब्रा०) महातः शिरमः पूर्वभागे हि भवति; तो यज्ञस्थापि पूर्वभागे स्नुपधारणाय पुरस्ताद्ग्रहणं युज्यत इत्यर्थः ॥ ५ ॥ मन्त्रहनरनोविलंसनं विधाय प्रशंमति- “अथेति। मन्त्रहनस्य विसंसने मति 'अस्य' यजमानस्य स्त्री 'प्रकृतं' प्रकर्षण कृतं दश- माससम्पर्णावयव मपत्यं 'विजायते' प्रसूयते । 'इति'-शब्दो हेतौर। यस्मादेवं तस्मादित्यर्थः ॥ तस्याः सत्रहनरजोर्देशविशेष स्थापनं विधत्ते- "तदिति । "नौविवेति। 'अस्य' यजमानस्य 'एषा' रज्जुर्नीविरेव भवतीत्यर्थः । नौविरूपत्वं दृष्टान्तेनोपपादयति- “दक्षिणत बेति। लोके हि वासमः परिधाने दक्षिणपार्श्व एव हि नौविः परिकल्यते, तस्मात् दक्षिणोणौ मन्त्रहनरज्जुनिधानं नौविपरिकल्पन मेव भवतीत्यर्थः ॥ मन्त्रहनस्योपरि दर्भान्तरै छादनं विधत्ते- “तत्पुनरिति । तदुपपादयति- "अभिच्छनेवेति । उपरि वासमा 'इनेव' श्रावतेव हिजोकिको नौविर्भवति, तस्मादभिच्छादनं कार्य मित्यर्थः ॥ ६ ॥ बर्हिषः स्तरणं विधत्ते– “प्रथेति । 'स्तुणति' वेदिं छादयतौ- त्यर्थः । तत्तरणं प्रशंमति- "अयं वा इति । यः 'अयं प्रस्तरः, म ऊर्ध्वबद्धकोशमाहातात्मक स्तुपः; अथ तयतिरिक्तानि माथुप्रभृतौनि पान्यवाङ्मुखानि लोमानि, स्तौर्यमाणेन बहिषा 'प्रस्य' यज्ञस्य तान्येव सम्पाद्यन्त इत्यर्थः ॥ ७ ॥ १- 'पुरोभागे-इति । २- अम० को ३. १. ३२. ७ । हे• को बने. ७. २१, २२। मेदि. को. आय.२२, २३। ३- 'यजमानस्य-इति ठ, ड ।

·(३५० ३वा०) ।प्रथमकाण्डम्॥ २२५ "योषा वा इत्यादि। हविर्यहणाय भागत्य थे देवाः वेदः उपरितः उपविशन्ति, ये च 'शुश्रुवामः' प्रयोगाभिज्ञानाः' 'अनू- चानाः' अनुष्ठाहरूपाः ऋत्वियपा ब्राह्मणाः समीपे वर्तन्ते ; स्त्रीरूपा दूयं वेदिः खय मचानावृता सतौ तेभ्यो लब्जाविशिष्टा भवति; प्रतस्तस्या बहिषा पाच्छादनं अनग्रतायै सम्पद्यत इत्यर्थः ॥ ८ ॥ प्रकारान्तरेण स्तरणं प्रशंसति- “यावती वा इति ॥ ६ ॥ स्तरणस्य लक्षणताविधत्ते- “तदा इति । 'बहुलं' निरन्तरं . घथा भूमिर्न दृश्यते तथा स्तृणौयादित्यभिज्ञाः कथयन्तीत्यर्थः । एवं वदता मभिप्राय माह- “यत्र वा इति। 'प्रस्थै' पछ्यर्थे चतुर्थों'; 'अस्याः' पृथिव्याः सम्बन्धिनि 'यत्र' यस्मिन् स्थाने घोषधौना बाहुल्य मस्ति, तदेव स्थानं सः प्राणिभिरतिशयेनोप- जीवनौयं भवति, तस्मादुपजौवनौयत्वमिद्धये बहुलं स्तरणं कर्त्तव्य मित्यनेनाभिप्रायेणेत्यर्थः ॥ अस्त भूमेरुपजीवनौयतमत्वम, तावता यजमानस्य को लाभः ? तत्राए- "तदा इति। 'तस्य' बर्हिषो यः 'पाहर्ता' यजमानः, तस्मिमेव 'तद्' बडलस्तरणकृत मुपजीवनौयतमत्वलक्षणं फलं भवति; अनुष्ठेयक्रियाफलस्य कर्तृगामित्वात् । अत एव जैमिनिः १- परितः' इति ठ, ड । २- 'प्रयोगाभिज्ञाः' इति ठ। ३- नालेतत् पदं ठ-पुस्तके । 8- 'मनाता'-इति । ५- 'लक्षणं'-इति । -पा० सू० २.१.६. वा. १ ।

·२२४ ॥शतपथब्राह्मणम्॥ (२५० ६ब्रा.) । सूत्रयामास- "शास्त्रफलं प्रयोकरि तलक्षणत्वात्" इति । 'पाह- तर्यवाधि'-दूत्यधिशब्दो विभक्त्यर्थानुवादौ ॥ स्तरणस्य निवृत्त्वं विधत्ते- “त्रिवृत् स्तृणातौति। चिभिर्मुष्टि- भिर्बहिस्त्रिधातु यथा भवति तथा वेदिं छादयेत् । तचैकं मुष्टिं वेदेः पूर्वभागे स्तोर्खा, द्वितीयं मुष्टिं तन्मध्यमभागे पूर्वमुष्टिना सम्बद्धं स्तृणौयात्; ततस्तृतौयं मुष्टि मपि वेदेरपरार्द्ध द्वितीय- मुष्टिना मम्बद्धं स्तुणैयादिति। एवं स्तरणं प्रत्यक् परिसमाप्ति- रित्येकः पक्षः । पक्षान्तर माह- "प्रथो इति। 'प्रबह प्ररह्य प्रम प्रथम- मुष्टिं वेद्यपरार्द्ध स्तौा, तस्याय मुद्यम्याधस्तात् तत्सम्बर्द्ध द्वितीयं मुष्टिं स्तुणैयात्, एव मेव हतीय मपि । एवं मुष्टित्रयस्य परस्पर- सम्बन्धं समन्त्रपादोदाहरणेन द्रढ़यति- "स्तृणन्तौति । 'भानुषक' अनुषकं परस्परसम्बद्धं बहिरध्वर्यवः स्तुणन्तौति ऋक्पादस्थार्थ. । 'अतः' अस्मान्मन्त्रलिङ्गात् पूर्व मुष्टिं प्रवर तस्याधस्तात् तत्संमत मेवापरं मुष्टिं स्तृणोयादिति भावः । अस्मिन्पचे स्तरणस्य प्रागप- वर्गता। कात्यायनः पक्षद्वय मपि सूत्रयामाम'.-- “पश्चादपवर्ग प्ररहन् १. -० • सू० ३.७.१० अ० मा० ३.७.८। २- स्तरणस्य-इति ठ। ३- 'मुद्यस्य तस्याधस्तात् सम्बइम्'-इति ठ । ऋ० सं० ८.४५.१ । निरु० ६. ३.५ द्रव्यम् । • ५-का० औ• सू० २. ७.२६, २७ ।

·(३.०० ३वा.) ॥ प्रथमकाण्डम्। २२५ . वेति । अस्मिन्पचदयेऽपि बहिमूलस्थाधरलं विधाय प्रशंसति- "अधरमूल मिति ॥ १०॥ विहितं स्तरण मनूद्य मन्त्रं विधत्ते- “म स्तृणातौति । “ऊर्ज- घदम मिति । मन्त्रपदस्य पर्यवमित मर्थ माह- "माध्वी मिति । अर्थासूचनिर्मितकम्बलवन्मृता खां वेदे!' तृणामीति हि तस्थार्थः। तथाच 'माधौं' शोभनां देवेभ्यः प्रौतिकरी मित्यय मर्थः मम्पद्यत इत्यर्थः । मन्त्रस्य द्वितीयभाग मनूध व्याचष्टे- “स्वासस्था मिति। सुखेनामित मुपवेष्टुं योग्यां 'खासस्थाम'। एतस्य पदस्थाभि- प्रायकथनं 'स्वामदाम्'-दूति। मुखेन आसितम्', बामदन मुप- वेशनं कत्तुं शक्या 'खासदा', ता मित्यर्थः ॥ ११ ॥ अमेः प्रबलौकरणं विधत्ते- “प्रथामि मिति। 'कल्पयति' साप्तं हविर्दहनममर्थं करोतीत्यर्थः । तच्च कल्पन माहवनीयस्यैवेति प्रतिपादयति- "शिरो वा इति। देहस्य पूर्वभागो हि शिरः; श्रत पाहवनीयोऽपि वेदेः पूर्वभागेऽवस्थानात् 'यज्ञस्य शिरः'। तथाच यज्ञस्य पूर्वार्द्ध माहवनौयं कल्पयन् शिर एवं कल्पयति । तस्मिन् समये प्रस्तरस्थोपरि धारणं विधत्ते- “उपर्युपरौति। अनेरत्यन्तमविकष्टोपरिभाग इत्यर्थः । “उपर्यध्यधमः मामौप्ये"- इति द्विवचनम् । तद्धारणं प्रशंसति- “अयं वा इति । योऽयं - १- वा. सं.२.२.३ । का. श्री. सू० २. ७. २२ । २- 'वेदि!-इति ड। ३- 'घासत्त-इति । 'माहवनीयकल्पनं यत्, शिर एव तत् कल्पयलि'-इति । ५-पा० सू०८.९..। 29 ·२२८ ॥शतपथब्राझणम् ॥ (२५० ६ब्रा०) 'सुपः' केशमातः शिरसि दृश्यते, अय मेव खलु प्रस्तरः । यज्ञ- शिरस पाहवनौयस्योपरि प्रस्तरं धारयन्, 'एत मेव' केशमवातं तस्मिन् 'प्रतिदधाति' मन्दधाति ॥१२॥ परिधिपरिधानं विधत्ते- "अथेति। परितो धौयन्त इति 'परिधयः'। “उपसर्ग घोः किः" इतिः कर्मणि कि-प्रत्ययः । तदेतत्परिधान मुपपादयितु मनुवदति- “तद्यदिति ॥ इतिहासमुखेनैतत्परिधान मुपपादयति- “यत्र वा इति। यत्र इमम् 'अग्निं पुरा' 'होत्राय' होतकर्मणे देवाः 'प्रावृणत' प्रवृत- वन्तः, 'तत्' तदानौं मोऽनिः 'उवाच' उकवान् । कथ मिति, तदुच्यते- “न खल्वह मिदानी मुत्माहं करोमि, 'वः' युमाकं होता या हव्यं च वयम्, इति"। यदेतद्धोत्त्वहव्यवहनादिलक्षणं कार्य युभाभिः प्रार्थ्यते, तत् कर्तुं नोत्सह इत्यर्थः ॥ अनुत्साहकारण मुपन्यस्यति- "ौन् पूर्वानिति। हे देवाः! यूयं मदौयान् पूर्वपुरुषान् बौन् 'प्रावृट्वम्' प्रवृतवन्तः स्वः; ते . १- “दर्भसङ्घातरूपत्वात् केशसङ्घातरूपा शिखेव"-इति वे० दौ । २- “परितः समन्ततः स्थाप्यन्ते"-इति परिधयः । “परितः सर्वतः चतुर्दिक्षु निधानात् परिधयः" इति पक्षे तु परिधित्रित्वे दोषः स्यात् ; बस्ति च परिधित्रित्वं परिधिचतुष्पश्चेति सम्प्रदायः । तथाहि- "बाहुमात्राः परिधय ऋजवः सत्वचोऽव्रणाः । त्रयो भवन्त्यशौर्णमा रकेषान्तु चतुर्दिशम्" इति क०प्र० २. ५. १८ । ३-पा० सू०३.३.६२। “यत्र खल्विम हव्यवाहम् 'अमिम्' पुरा"-इति ।

·(३३० वा.) । प्रथमकाण्डम् ॥ २२७ तत एव प्रवरणात् 'प्राधन्विषुः' प्रागमन्, प्रामुषतेत्यर्थः । एतच्च प्रागाबातम्- "चतुर्दा विहितो ह वा अग्रेऽग्निराम"-दूत्यत्र । "तान् न्वित्यादि । प्राग्-गतान् ‘तान्' मदीयान् पूर्वम् 'अव- कल्पयत' श्रवक्तृप्तान मूर्तिमामर्थ्ययुतान् कुरुत; 'अथ' अनन्तर मेव होता स्था मित्यादि 'यत् एतत् उत्साक्ष्ये अहम्' एतदिषय मुत्माहं करिये। ते च देवाः 'तथेति' अङ्गीकृत्य ‘एतान् अवाकल्पयन्' समर्थान् मूादियुतानकुर्वन्, 'ते' चेमे 'परिधयः' सजाताः ॥ १३॥ एव माख्यायिकया परिधीना मुत्पत्तिं प्रतिपाद्य, तैरनेः परि- धान कार्य मित्येतदपि प्रतिपादयति- “म हेति। एतद् देवान् प्रत्यनिरुवाच । 'प्रावणक्' प्रकर्षणवर्जयत् । वषट्कारागीतं मां 'यत्' येन परिधानेन हेतुना वषट्कारात्मको वजो न हिंस्यात्, तदेतत्परिधानं मम कुरुत ; तथा च वषट्कारात्मको वज्रो मां 'न प्रवच॑ति' न हिसिष्यति। एव मनिनोके देवा अपि तथेति' अङ्गीकृत्य तं परिधिभिः पर्यदधुः। 'अतः' देवैः परिधानकरण 'तम्' अग्रिम् वज्रात्मको वषट्कारो नाबाधिष्ट । अतः परिधि- परिधानं अनेः कवचबन्धन मेव भवति । तस्मादवण्यं तत्कर्तव्य मिति भावः ॥ १४॥ १-९प्र.१ ब्रा० १ क (१२४, १२७ पृ.) । २- 'प्रगतान्'-इति ठ, ड । ३- 'प्ररक्तांस्तान्'-इति ठ, ड । 8- 'प्रत्यभिवाक्यम्'-इति ।

·२२ ॥ शतपथब्राह्मणम्॥ (२५० ६ब्रा.) । अथ प्रमाद् "भुवपतये वाहा"-इत्यादिमन्त्रःर खत्रस्य हविषोऽभिमर्शनं विधित्मः, परिधिरूपेणवस्थितानां भुवपत्यादि मज्नकानां तेषा मनौनां स्कनद्रव्यभावं प्रतिपादयति- "त उ हेत्यादिना। 'ते' परिधिरूपेणावस्थिताः पूर्वाग्रयः ‘एतद् वक्ष्य- माणम् 'अचुः' उक्रवन्तः । अस्मांश्चेत् 'इदम्' इदानौं यज्ञे (पुनः 'युक्थाः ) युगान् कुरुथ, तमुस्माक मपि यज्ञे कवितागो- ऽस्विति ॥ १५ ॥ "तथेत्यादि। देवाश्च 'तथेति' प्रत्यश्टण्वन्। प्रतिश्रुत्य चैव मनुवन्। कथ मिति । 'बहिष्परिधि' परिधीनां वाह्यदेशे 'यद्' हविः 'स्कन्स्यति' स्कर्म भविष्यति, 'तद् युभास इतम्' अस्तु ; तत् स्कनं हविरसाधारणो थुमद्भागो भववित्यर्थः । अथ च 'व' युमाकम् 'उपर्युपरि' अत्यन्तममोपोपरिभागे 'यद्' हविः होम्यन्ति, तद् 'वः' युमान् ‘भविष्यति' हप्तान् करिष्यतीति। अवतिरत्र हप्यर्थ.। “अव रक्षणगतिकान्तिप्रौतिवण्यवगमेषु'"-इतिपठितत्वात्।- यचायौ होस्यन्ति, तदपि युमाकं वृप्तिकर मखिति । एवं देवैः तेषा मनौनां भागो दत्तः। यस्मादेवं तस्मादिदानी मप्यनौ हवनादिक मेनास्तर्पयतीत्याह- "म यदिति । 'म:'-इति व्यत्ययेन १- भूपतये'-इति ठ। २-ते च मन्त्राः वा० सं० २.२. ४, ५,६। ३- 'भूपत्यादि'-इति ठ। 8- नास्त्येतत् पदइयं ठ-पुस्तकादन्यत्र । •५-भ्वा० प...।

·२२६ ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ (३३० वा.) बहर्थ एकवचनम् । तथा च बरिष्यरिधि 'यत्' हविः स्कन्दति, तत् ‘एतेषु' अनिषु इत मेव भवति । स्कत्रस्य च तद्भागत्वं प्रत्यक्षतो दर्शयति- "तस्मादु हेति । यस्मादेवं परिधिरूपानौनां स्कन्न हविर्भागत्वेन परिकल्पितम, तस्मादेव कारणात् हविः स्कवं स्यादिति यत्तत् 'पागः' अप- राधो न भवति। कुत इत्यत पाह- "इमा मिति। 'ते' प्रगता प्रायः, 'दमा' भूमिं खलु प्रविष्टाः, यच्चान्यादिकं कि मपि हविः स्कन्दति, तत्मवं पृथिव्या मेव प्रतितिष्ठति । एवं च तेन स्कनेन तत्रत्याना मनौना सम्बन्धात् हप्तिर्भविष्यतीति न स्कनदोषः ॥ १६ ॥ एवम्भूतं स्वयं हविः परिधिरूपेणवस्थितानां भूमौ प्रविष्टाना मनौना भाग इत्युपपाद्य तत्तदमिनामधेययुक्तर्मन्त्रस्तस्थाभिमर्शनं विधत्ते- “म स्कन मिति । 'तत्' तत्र एवं नामोद्देशन अभि- मर्शने कृते मति, यथा 'वषट्कतं' वषट्कारेण प्रतं हविः तस्यै देवताये इतं भवति, एव मेव 'अस्थ' यजमानस्य 'एतेषु' भुव- पत्यादि नामकेषु परिधिरूपामिषु तत् स्वत्रं हविः अंत मेव भवतीत्यर्थः ॥ १०॥ तेषां परिधौना मिभावयवत्वं केचिमन्यन्ते, तेषां मत मुप- न्यस्य निरस्थति - "तद्धेक इत्यादिना । 'दू स्य'-दूत्यवयवावयवि- १-पा० सू०१.१.८५ । २- 'सोऽपराधः' इति जादिषु, डे च । १- भूपत्यादि'-इति । 8-'मत मुपन्यस्यति'-इति ठ ।

·२३० ॥ शतपथब्राझणम्॥ (२५० वा.) सम्बन्धार्था षष्ठी'; दूधस्यावयवभूतानित्यर्थः । अग्निसमिन्धनाय हौधः क्रियते, अतस्तदवयवानां ममिन्धनसामर्थ्य मेव, न तु परिधानमामी मस्तौत्यनवक्तृप्तिः। तदेतदाह- "अनवकृप्ता इति। "तस्यो हैवेत्यादि । 'यस्य यजमानस्य परिधय इत्येवं रूपेण ध्यात् पृथक्, तानेवाहरन्यध्वर्यवः; तस्यैव यजमानस्य एते 'श्रव- कृप्ताः' परिधानलक्षणकार्यक्षमा भवन्तौत्यर्थः । यस्मादेवं 'तस्मात्' इभानन्तर्भूतान् 'अन्यान्' एव परिधौनाहरेयुरिति विधत्ते- "तस्मादिति ॥१८॥ परिथुपादानभूतान् वृक्षान् उत्तरोत्तराननुकल्पतयोपादेयान् विधत्ते- “ते वा इति। 'ते' खलु परिधयः पलाशवृक्षजा भवेयुः। "ब्रह्म वै"-दूत्यादि तत्प्रशंसा । ब्रह्माविषयस्य रहस्यस्य श्रवणात् पलाशवृक्षस्तावद् ब्रह्मात्मकः । तथा च तैत्तिरीयकम्- "देवा वै ब्रह्माजवदन्त तत् पर्ण उपाश्टणोदिति । अनिवारवादित्यरूपेण हिरण्यगर्भस्य ब्रह्मणः पवावस्थानादग्निरपि ब्रह्मात्मकः । तादृग अन्यात्मकलं च परिधीनां प्रतिपादितम् । अतोऽनिरूपब्रह्मात्म- कानां परिधीनां पलाशरूपब्रह्माविकारत्वं युक्त मित्यर्थः ॥ १८ ॥ स्पष्ट मन्यत् ॥ २० ॥ ६ [३.३.] ॥ १-पा०२.३.५० सू. भा० दश्यम् । २- 'रहस्ये' इति जादिषु । ३- तै० सं० ३. ५. ७.३॥ - 'हिरण्यगर्भायब्रह्मण'-इति ठ । 1- नास्त्येतत् पदं ड-पुस्तके।

·(३० ३ला. खा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ २३१ इति श्रीमाषणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाव्ये प्रथमकाण्डे बतौयाध्याये हतौयं ब्राह्मणम् ॥ ॥ इति प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठकः समाप्तः ॥ १- अस्मिन् ब्राह्मणे इनवेदिबहिषां प्रोक्षणम्, बहिःस्तरणम्, प्रस्तर- स्थापनम्, याहनीयाग्निकल्पनम्, परिधिपरिधानारम्भश्च । तत्रेयं पद्धतिः- अध्वर्युः वेदित आज्यस्थालो मादायान्यत्र सुगुप्ते संरक्ष्य इध्मकाष्ठान् विखंस्य "ब्रह्मनिनं प्रोक्षिष्यामि" इति ब्रह्माणं पृच्छति। "प्रोक्ष यज्ञम्" इति च ब्रह्मा तत्रानुजानाति । ततस्तेषां प्रोक्षणं कार्यम् । वेदेः बहिषाञ्चव मेव प्रोक्षणम् । ततोऽवशिलैहिर्मूलानां प्रोक्षणच । ततो यथा वेदिभूमिर्न दृश्येतैवं कृत्वा तैरेव बहिर्भिः पाच्छादयेत् । एतदेव बहिस्तरण मुच्यते । तत्स्तरणप्रकारवैविध्यं तु ऋत्विकृताभिनयदर्शनत एव सुगमम् । तत इध्मात् समिध मादाय ब्रह्मणो हस्तात् प्रस्तरश्चादाय याहवनीयस्योपरि धारयन् आहव- नौयाग्निं कल्पयेत् । कल्पनं चात्र हविर्दहनसमाँकरणम् । परिधि- परिचयस्तूतपूर्वः । २- इतोऽनन्तरं क-पुस्तके “कण्डिकाः १२२"-इति, ख-पुस्तकेऽपि तथैव, ग-घ-उ-पुस्तकेषु नास्ति, च-पुस्तके तु “कण्डिकासङ्ख्या १२२"-इति । .

·२३२ ॥शतपथबामणम्॥ (श्न. ग्रा.) तृतीयप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम्, अपि वा तृतीयाध्याये चतुर्थं ब्राह्मणम् । ॥ हरिः ॐ॥ ॥ ते वा ऽआर्द्राः स्युः । एतयेषां जौवु मेतेन सुतेजस एतेन वीर्यवन्तस्तस्मादाः स्युः ॥१॥ सु मध्यम मेवाने परिधिं पुरिदधाति । गन्धवस्त्वा विश्वावसुः पुरिदधातु विश्वस्यारिध्यै युजमानस्य परिधिरस्यग्निरिड ईडित ऽदुति ॥२॥ अव दक्षिणं पुरिदधाति। हुन्द्रस्य बाहुरसि दक्षिणो विश्वस्यारिध्यै युजमानस्य परिधिरस्यनिरिडु ईडित ऽहुति ॥३॥ अथोत्तरं पुरिदधाति। मित्रावरुणौ त्वोत्तरतः पुरिधत्तां ध्रुवेण धुर्मणा विश्वस्यारिष्ट्यै युजमानस्य * 'स्यु । रे'-इति ग। + 'हुति' इति ख, 'इति' इति च । | 'पुरिदधातीन्द्रम्य'-इति ग। 5 'इति'-इति ख, 'इति'-इति च ।

·(शबा.) । प्रथमकारहम्॥ २३३ परिधुिरस्यग्निरिड ईडित ऽहत्यमुयो हि तस्मादाहामि- रिड ईडित हुति* ॥४॥ अथ समिध मभ्यादधाति । सु मध्यम मेवाग्रे परिधि मुपस्पृशति तेनैतानुग्रे सुमिन्धे ऽथामावभ्यादधाति तेनो अिग्निं प्रत्यक्ष सुमिन्धे ॥५॥ सोऽभ्यादधाति। ब्वौतिहोचं त्वा कवे द्युमन्त५ सुमिधीमहि। अग्ने हुन्त मध्वर हत्येतया गायच्या गायचो मेवैतत्सुमिन्धे सुा गायत्री सुमिहान्यानि छुन्दा सि सुमिन्धे छुन्दासि सुमिहानि देवेभ्यो यजु वहन्ति ॥६॥ अथ यां द्वितीया समिध मभ्याधाति। व्वसन्तु मेव तुया सुमिन्धे सु व्वसन्तः सुमिहोऽन्यान्तून्सुमिन्ध ऽसतुवः सुमिडाः प्रजाश्च प्रजनुयन्त्योषधीच पचन्तुि सोऽभ्यादधाति समिदसौति समिड्डि व्वसन्तः ॥७॥ अथाभ्याधुाय जपति। सूर्यत्वा पुरस्तात् पातु कुस्याश्चिदभिशस्या ऽहुति गुत्यै वा ऽअभितः परिधुयो भुवन्त्युथैतत् सूर्य मेवु पुरस्नाहोप्तारं करोति नेत् 'इति'-इति ख, 'इति' इति च । + 'वसन्त'-इति ख, 'न्त'-इति च । 30 ·२३० ॥शवपथब्राह्मणम्। (३५. १वा.) पुरुस्तानाष्टा रक्षास्यभ्यवचुरानिति सूर्यो हि नाष्ट्वाणा रक्षसा मपहन्ता* ॥८॥ अथ या मेवाएं तृतीया समिध मभ्यादधाति । अनुयाजेषु ब्राह्मणु मेव तया सुमिन्धे सु ब्राह्मणः सुमिहो देवेभ्यो यतुं व्वहति ॥६॥ अथ तौणं ब्वेदि मुपावर्तते । स हे तुणे आदाय तिरश्चौ निदधाति सवितुर्बाहस्थ हुत्ययं वै स्तुपुः प्रस्तरो ऽथास्यैते ध्रुवावेत् तिरश्चौ निदधाति तस्मादिमे तिरश्च्यौ धुवौ क्षचं वै प्रस्तरो ब्बुिश ऽइतरं बर्हिः शत्रुस्य चैव विशुश्च वित्यै तस्मात् तिरुश्ची निदधाति तस्माद्देव विकृतौ नाम ॥ १० ॥ तुत् प्रस्तर स्तृणाति। जर्मनदसं त्वा स्तृणामि स्वासस्थु देवेभ्य ऽश्रुति साधु देवेभ्य हुत्येवैतदाह यदा- होम्मदसं त्वेति स्वासस्थं देवेभ्य हुति स्वासुदं देवेभ्य इत्येवैतुदाह ॥ ११॥ तु मभिनिदधाति। श्रा त्वा व्वसवो रुद्राऽश्रादित्याः सदन्वित्येते वै चया देवा यहुसवो रुद्रा आदित्या * 'न्ता'-इति ख, 'न्ता'-इति च । 'स्टुणात्यूल-इति ग। । 'दुधात्य । नु'-इति ग। । 'दधात्या । त्वा'-इति ग।

·(श्व. बा.) ।प्रथमकाण्डम्॥ पुरते स्वासौदन्वित्येवैतुदाहाभिनिहित एव सव्येन पाणुिना भवति ॥ १२॥ अथ दक्षिणेन जुहं प्रतिरलाति। नेदिहु पुरा नाष्ट्रा रक्षास्याविशनिति ब्राह्मणो हि रक्षसा मपहन्ता तस्मादभिनिहित ऽएव सव्येन पाणुिना भवति ॥ १३ ॥ अथ जुहू प्रतिगृह्णाति। पृताच्यसि जुहनाम्नेति हताचौ हि जुहूर्हि नाम्ना सेदं प्रियेण धाम्ना प्रिय सुद ऽसौदेति एताच्यस्युपभृन्नामेत्युपभृतं दृताची छुपभृद्धि नाम्ना सेदं प्रियेण धामा प्रिया सुद अासौदेति पृताच्यसि ध्रुवा नाम्नेति ध्रुवां पृताची हि ध्रुवा हि नाम्ना सेदं प्रियेण धाम्ना प्रिय सुद ऽसौ- देति युदन्यद्धविः ॥१४॥ स वा ऽउपुरि जुहू सादुयति। अधा इतराः सुचः क्षत्रं वै जुहूविंश हुतराः सुचः क्षुत्रु मेवैतद् विश ऽउत्तरं करोति तस्मादुपर्यासीनं क्षत्रिय मधुस्तादिमाः प्रजा ऽउपासते तस्मादुपुरि जुहू सादयत्यध हुतराः . सुचः ॥ १५॥ सोऽभिमृशति। ध्रुवा ऽअसदन्निति ध्रुवा घुसद- बृतस्य योनाविति यज्ञो वा ऽस्तस्य योनिर्यज्ञे धुसद- "वि'-इरि च। 'ट्यत्य । ध'-इति ग। + 'मुध-इति ग, च।

·२१८ शतपथब्राक्षणम्। (श्म. १मा) स्ता विष्णो पाहि पाहि यशुं पाहि यशुपति मिति ताजमान माह पाहि मां यजुन्य मिति तदुप्यात्मानं यज्ञान्नान्तरेति यज्ञो वै विष्णुस्तद्यज्ञायैवैतत्सर्वं पुरि- ददाति गुप्त्यै तुस्मादाछ ता विष्णो पाहीति ॥ १६ ॥३॥ ॥ इति तृतीयप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् [३. ४.]॥ अथ परिधौना मातां विधाय प्रशंसति- "ते वा इति । 'एतद्' पार्द्रत्वं खलु ‘एषां' जौवां जौवनलिङ्गम । स्थावरजङ्ग- मादिशरोरे यत्र खच्चाईल मस्ति, 'तेन' ते 'सतेजसः' अवयव- कान्तिलक्षणेन तेजमा युकाः 'वौर्यवन्तः' बसवन्तश्च भवन्ति। अतः सतेजस्वादिसिद्धये 'ते' परिधयोऽपि 'आर्द्राः' भवेयुरित्यर्थः । बाईस्य च मजीवत्वं शुष्कस्य च निर्जीवत्वं छन्दोगैराबायते- “अस्य मोम्य! महतो वृक्षस्य यो मूलेऽन्याहन्यानौवन् सवेद अस्थ यदेका माखां जीवो जहात्यथ मा शुष्यति" इति ॥ १ ॥ श्रावनौयस्य पश्चिमभागे मध्यमपरिधिरेव प्रथमं परिधातव्य इति विधत्ते- “म इति । मन्त्रः स्पष्टार्थ इत्यभिप्रेत्य ब्राह्मणेन न व्याख्यायते । अस्मिन् मन्त्रे, दक्षिणेत्तरपरिधिमन्त्रयोच, यद् "अनिरिड ईडितः" इति तादात्म्यप्रतिपादनम्, तावन्माचं व्याख्या- १ - सा० छा० ब्रा०८.१९.१,२,३ । २- वा० सं० २. १. १ । का० श्री. सू. २. ८.१ ।

·(श्व. प्रा.) ।प्रथमकाण्डम्॥ यते। अस्माभिस्तु संहितावा मेव मन्त्रा व्याख्याता इति न पुनस्तेऽष याख्यातव्याः ॥२॥ दक्षिणोत्तरपरिष्योरपि समन्त्रक परिधानं विधत्ते- "पथ दक्षिण मित्यादिना । “अनयो हौत्यादि । यस्मात् प्रागुकरीत्या परिधयः ‘श्रमयः', 'तस्मात्' कारण “अग्निरिड ईडितः"- इत्यनिशब्देन परिधिरभिधीयत इत्यर्थः ॥ ३,४ ॥ पूर्वाधारसमिधोऽभ्याधानं विधत्ते- “अथ समिध मिति । वायव्यां दिश मारभ्य प्रायदिग्भागपर्यन्त मविच्छिन्नधारया होमः "पूर्वाधारः" । स च यत्र परिसमाप्यते, तत्रैकां 'ममिधम' श्रादध्यादित्यर्थः । सत्र धर्मविशेष माह- "म मध्यम मेवेति । 'अग्रे अभ्या- धानात्पूर्व मध्यमं परिधि' तया समिधा संस्पृदित्यर्थः । तस्य प्रयोजन माह- "तेनैतानिति । 'तेन' उपसर्भनेन परिधिरूपान् ‘एतान्' अग्रौन प्रथमं 'ममिन्धे'; 'अनौ' अभ्याधानेन 'तेन' हवनौयरूपेण प्रत्यक्षस्थानः ममिन्धन मित्यर्थः ॥ ५॥ विहित मन्याधान मनूध मन्त्रं विधत्ते- “म इति । 'अस्य अभ्याधानसाधनमन्त्रस्य गायत्रोच्छन्दस्कलात् छन्दमां मध्ये गाय- . १- यद्यपि काण्वसंहितैव सायणाचार्येण व्याखाता (सापि नाद्यापिः कचिदपि मुद्रिता), इदं तु ब्राह्मणं माध्यन्दिनम् ; तथापि वाज- सनेय-सर्वशाखामलाणा मभिन्नत्व मभिप्रेत्यैवोक्त मेव मिति । २- वा० सं० २. ३. २, ३ । का० श्रौ• सू० २.८.१ । ३- वा० सं० २. ४.१ । का• श्री. सू. २. ८.२ ।

·२३ ॥ शतपथब्राह्मणम्॥ (३५० १बा०) याख्य मपि छन्दः प्रथमं 'ममिन्धे' सन्दीपयति । समिद्धा च 'मा गायत्री उष्णिगादौनि 'प्रन्यानि' चतुरुत्तराणि' 'छन्दांसि' मन्दीपयति; ममिद्धायाश्चतविंशत्यक्षराया गायत्र्यास्तत्र सर्वत्रानु- गमात्। गायच्या 'ममिद्धानि' तानि च 'छन्दांमि', 'देवेभ्यः' 'यज' 'वहन्ति' प्रापयन्ति ॥ ६ ॥ अथोत्तराधारसमिधाभ्याधानं विधत्ते- “अथ या मिति । द्वितीयाघारो हि नैर्सतौं दिश मारम्धैशानौं दिशं प्रत्यनवच्छिन- धारया होमः; म यत्र परिसमाप्यते, तत्रैको समिध मादध्यात् । पूर्वाधारममिदपेक्षया 'द्वितीयाम्'-इति व्यपदेशः । 'तया' च ममिधा 'वसन्तः सुतः मन्दीप्यते । निगदमिद्ध मन्यत् । अभ्याधान मनूध मन्त्र विधत्ते- “म इति । “ममिवौति । "ममिधो यजति" इति तद्विधानात्। ईदशी प्रसिद्धि रच 'हि'- शब्देन प्रतिपाद्यते ॥ ७॥ एव माघारसमिदभ्याधानानन्तरं मन्त्रविशेषस्य जपं विधत्ते- "प्रथाभ्याधायेति । मन्त्रस्य प्रयोजन माह- “गुयै वा इति । राक्षसादिमञ्चरणनिरसनं गोपनम् । गुप्यर्थं हि परिधिपरिधानम्। पूर्वस्थां दिशि परिधिर्नास्ति, तथा च ‘एतत्' एतेन “सूर्यस्खा'"- रतिमन्त्रोचारणेन त मुद्यन्तं 'सूर्य मेव' यज्ञस्य रक्षितारं करोति। १- "चतुरश्चतुरः प्राजापत्यायाः" इति पिछ० सू० ३. १९ । २- अत्र मन्त्रः-वा० सं० २. ५.१ । का श्रौ सू० २. ८.३। 8- 'ईदृशौं प्रसिद्धि मत्र'-इति जादिषु । "- वा० सं० २. ५. २ । का० श्रौ० सू० २. ८. । ३- तै० सं० २.६.१।

·(श्च० 8ब्रा.) प्रथमकाण्डम्॥ शिष्टं स्पष्टम् । दम मथ तैत्तिरीयके विस्पष्ट मामनन्ति- “परि- धौन् परिदधाति रक्षमा मपहत्य, संस्पर्शयति रक्षमा मनन्ववचाराय, न पुरस्तात् परिदधात्यादित्यो ह्येवोद्यन् पुरस्ताद्रहास्यपहन्ति”- इति ॥८॥ अनुयाजपाकालेऽभ्याधानायका ममिदवशेषयितव्येत्यभिप्रेस्य तस्थाः समिधो ऽभिधास्यमान मन्याधान मनद्य प्रसङ्गात्तस्य प्रयोजन माह- "अथ या मिति । “अमू मिति । 'श्रदः'-शब्दो विप्रयार्थवाची । विप्रचष्टेऽनुयाजपाकाले अभ्याधान मित्यर्थः। “ब्राह्मण मेव तयेति । "एषा ते अने समित्"-इत्यादिना मन्त्रेण यजमानगामिनो वर्द्धनाप्यायनादिलक्षणफलस्य प्रतिपादनात् तेनाभ्याहितया समिधा यजमानरूपं 'ब्राह्मण मेव' 'ममिन्धे' मन्दौपयति। गत मन्यत् ॥६॥ एव माहवनौये कर्तव्याः परिधिपरिधानादयो विहिताः; अथ वेद्यां हविरासादनाथ प्रस्तरस्तरणं विधित्सुस्तदर्थं विश्त्योः मादनं विधत्ते- “अथेति । बर्हिषा 'स्तौण वेदिम्' 'उपलक्ष्य पाहवनौयममौपादुपावततेत्यर्थः । उपावृत्य च बर्हिषः सकाशाद् 'दे लणे श्रादाय' बर्हिष उपरि 'तिरची' तिर्यगये 'निदधाति' "सवितुः" इतिमन्त्रेण ॥ तदेतत् बणनिधानं प्रशंसति- “अयं वा इति । 'प्रस्तरः' हि यज्ञस्य 'स्तुपः' केशमातः । बौषि मश्रुप्रभृतौनि लोमानि । तथा १- 'गतम्' इति । २-० ब्रा० ३. ३. ७। ३- 'विधास्यमान'-इति ठ। ५- वा. सं० २. ५.३ । का. श्री. सू० २. ८.५। ते० सं० २.६.६.१।

·२४. । शतपथब्राक्षणम्॥ (३० वा.) च प्रस्तरबहिषोर्मध्ये तिर्यनिहिते ‘एते' हणे 'धुवावेव' धूथानीये इत्यर्थः । लोकप्रमिहोतद् द्रढयति- "तस्मादिति । यस्मादेवं यज्ञे केशमशुरूपेण मंस्तुतयोः, प्रस्तरबर्हिषोर्मध्ये मंस्थिते हणे तिर्यङ्गि- धौयेते, 'तस्मात्' कारणात् पुरुषशरीरस्य 'ध्रुवौ' 'तिरश्यौ' दृष्येते इत्यर्थः ॥ तिर्यनिधानस्य प्रयोजन माह- "क्षचं वा इति । त्रियवैश्य- जातिस्थानीय प्रस्तरबर्हिषौ ; अतस्तयोर्विविधं धारणय तत्तिर्यक् वणनिधानं सम्पद्यते ; इतरथा हि प्रस्तरबर्हिषोः मार्यात् चचिय- वैश्ययोरपि माङ्कय स्यात् । यस्मादेव मेते हणे तिर्यनिहिते विधारणप्रयोजने, तस्माद् अनयोः 'विधतौ' इति 'नाम' सम्पद्यत इति निते- “तस्मादिति ॥ १० ॥ प्रस्तरस्य समन्त्रकं स्तरणं विधत्ते- "तदिति । 'तत्' तत्र विकृत्योरपरौत्यर्थः। प्रस्तरस्तरणमन्त्रस्तु' बहिस्तरणमन्त्रवत् । तत्र सौर्यमाणाया वेदेरभिधेयत्वात् 'माध्वौं देवेभ्यः' इत्येवं स्वौखिङ्गा- नया व्याख्यातः ; अब तु प्रस्तर एवाभिधेय इति 'माधुं देवेभ्यः- इति पुलिङ्गतया व्याख्यायत इत्येतावानेव विशेषः। अन्यत् पूर्ववद् योग्यम् ॥ ११॥ स्तोर्णस्य प्रस्तरस्योपरि स्पर्मनं विधत्ते- "त मभौति । १- बा. सं० २.१. ४ । का० औ• सू. २.८.१० । २- वा० सं० २. २. ३ । पुरस्ताद (२१७, २२५४०) द्रव्यम् । ३- २२५ १०३-१०५० द्रव्यम् । 8- 'लोर्यस्य'-इति जादिषु, ठेच ।

·(प. बा.) ।प्रथमकारहम् । २१ "श्रा त्वा"-रतिमन्त्रेण प्रस्तरस्थोपरि हस्तं निदध्यादित्यर्थः। मन- व्याख्यानं सुगमम् ॥ जुहादौनां मादनपर्यन्तं प्रस्तरस्थावार विधने- "अभिनि- हित एवेति। मव्यास्तेन प्रस्तरः 'अभिनिहितः' संस्पृष्टः ‘एव' भवेत् ॥ १२॥ "अथेति। 'अथ' अनन्तर मेव 'दक्षिणेन' हस्तेन 'जुई' प्रति- रसीयात् । जुहमादनपर्यन्तं प्रस्तरविमोको न युक्त इत्यर्थः । तसा प्रयोजन माह- "नेदिहेति । उक्ताभिप्राथ मेतत् ॥ १३ ॥ अथ जुकाः मादनं विधत्ते- अथ जुड़ मिति। कुछ मादाव अनेन मन्त्रणा प्रस्सरे मादयेन तु यहणमाचम् ; मन्वय सादन- सिङ्गत्वात् । अत एवोकं कात्यायनेन- “जुई प्रतिरम निदधाति, घताचौत्येव . मितरे उत्तराभ्यां प्रतिमन्त्रम्" इति। "एताची होति । त मञ्चति प्राप्नोतौति 'घताची'। घृताचौत्येतत् प्रसिद्ध मिति हेरर्थः; 'नावा' नामधेयेन, एषा सुक् 'हईि' न केवलं होमसाधनवादित्यभिप्रायः । मन्त्रशेषो निगदसिद्ध इत्यभिप्रेत्यानु- वदति- “मेद मिति। पथोपतः सादनं · विधत्ते- “नाथस्युपश्चात्युपश्चत मिति । वाक्यमेषः पूर्ववद्योन्यः । १-वा० सं० २.१.५। का • सू. २.८.११ । २- वा० सं० २..६.१ । का. श्री. सू. २. ८.१२ । १-का. औ० मू० २. ८.१३ । -वा. सं.२.६.२ । का• औ• सू. २.८.१२। 81 ·१०२ ॥शतपथबाहायम्। (३५. सार) ध्रुवायाः सादनं विधत्ते- “नायसि ध्रुवा नाचेति ध्रुवा मिति। अन्यत् पूर्ववत् ॥ सुग्गताज्यव्यतिरिकस्य हविषः सादनं विधत्ते- "प्रियेणेति । 'घ' आज्यात् 'अन्यद्धविः' पुरोडासादिकम्, "प्रियेण” इनिमन्त्रणा तत् मादयदिति श्रेषः ॥ १४ ॥ जुहादीनां सादने विशेष माह- “म वा इति । प्रस्तरस्यो- परि जुहू मेव मादयेत् । तस्याधस्ताद बर्हिषि 'इतराः' उपभृदाद्याः 'सुचः' मादयेदित्यर्थः । अत एवोकं सूचकता- “बर्षियुपभूतं ध्रुवां चेति । तदेतदुपर्यधः मादन मुपपादयति- “क्ष वा इति । मातग्व्येण होमसाधनखात् जुहः चपियजातिः। उपभदादौनां तु मुहबद्धोमे खातग्व्याभावात्, प्रत्युत तत्स्थस्थाज्यस्य जुड़ा मानेयत्वात् ता वैष्यजातिस्थानौथाः। निगदसिद्धः शेषः ॥ १५ ॥ . समन्त्रक मासबानां हविषा मभिमर्थनं विधत्ते- "मोऽभि- हमतौति । मन्त्रप्रतीकस्वार्थ: प्रसिद्ध इति 'हि'-शब्देन व्याचष्टे- "ध्रुवा हौति । कर्मममाप्तिपर्यन्नं नैवख्येन वेद्यां जुहाद्या उपमन्त्रा इत्यर्थः । "तस्य योनौ”-इत्यस्य विवक्षित मर्थ माह- “जो वा इति। 'चत'-शब्दः 'सत्य'-गब्दपर्यायः। सत्यफलकारणत्वात् तस्य २. - या० सं० २.६.।। का औसू० २.८.१२ । वा० सं० २.१.४ का. श्री. सू. २.८.१०।। ३- का. औ सू. २. ८.१३ । मलय वा० सं० २. ५ । का. पौ. सू. २.८.१६। - ·(क्ष्य बा.) ।प्रथमकाण्डम् । सतख योनिः 'यज्ञः' । तादृगर्थपरत्वं युज्यत इत्याह- "यज्ञे हौति । 'यो खल्वेता जुहाद्याः 'असदन्' प्रासादिताः स्थापिताः; अतः योनौ"-इत्यनेन यज्ञप्रतिपादनं युक्त मित्यर्थः । मन्त्रशेष मनूछ व्याचष्टे- “ता विष्णो"-इति। फलभोकृतया खामित्वाद् 'यज्ञपति'-शब्देन यजमानो विवक्षित इत्याह- "तघज- मान मिति। यज्ञं नयति निष्पादयतौति 'यज्ञनौः' अध्वर्युः ; तो यजन्य मितिपदस्याध्वर्युपरतां व्याचष्टे- “तदण्यात्मान मिति। 'तत्' तेन 'यज्ञन्य मिति' अनेनाध्वर्युः स्वात्मानं यज्ञसकाशात् 'नान्तरेति' पन्तरितं वियुक्त न करोति। सिद्धप्राय मन्यत् ॥ १६ ॥१३.४.]॥ इति श्रीमायणचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनमतपथभाव्ये हतौयाथाये चतुर्थ ब्राहाणम् ॥ १- प्रथमं तावदिह परिधिपरिधान विहितम् । तच्चैवम्- यानि एकरक्षौयान् बाङमात्रान् पालाशवैकङ्गतकार्यवेल्वखादिरौदुम्ब- रान्यतमान् त्रीन् काठखगडान् सङ्गह्म तेषु यत् स्थूलतमं तदेव मध्यम परिधिं परिकल्प्य बाइवनौयस्य पश्चात् उदगग्रं प्रथमं परिदध्यात् । ततोऽणिठं द्वितीयं परिधिं दक्षिणतः प्रागग्रं परिदध्यात् । तत उत्तरतोऽपि प्रागय मेव अणिठतर मवशिवं परिधिं परिदध्यात् । अथैकविंशतिकाछकादिभाद होतया समिधा तूष्णौं प्रथम- परिधिं स्पृष्ट्वोत्थाय वां समिध माहवनौयेऽभ्यादध्यात् । इध्नस्यैक- विशतिकाष्ठत्वं चानातं तैत्तिरीयकः- "एकविंशति मिनदारूणि भवन्ति”- इति से प्रा. इ. ३. ७. २ । ततस्तस्मादेवेभात् द्वितीयां ·। शतपचनामयम्। (३० ग्रा.) इन्धेर वा रतुदध्वर्युः। इभेनाग्निं तुस्मादियो माम सुमिन्धे सामिधेनौभिहोता तुस्मात् सामिधेन्यो नाम ॥१॥ सु आह। अमुये* समिध्यमानायानुहोत्यमुये घेतत् समिध्यमानायान्वाह ॥२॥ तुदु हैक पाहुः । अमुये समिध्यमानाय होतरनु- बहोति तुद् तथा न ब्रूयादहोता वा एषु पुरा भवति यदुवेनं प्रणोतेऽथ होता तस्मादु ब्रूया दमये समिध्य- मानायानबृहीत्येव ॥३॥ समिध मादाय परिधि मस्पृष्ट्वैव तत्रैवादध्यादिति समिदाधानम् । अथ उपविश्य बाहनीय मोक्षमाणो सखरं मन्वं जपेत् । ततः प्रादक्षियेन वेदि प्रत्यावृत्यागत्य स्तोर्खाया एव वेदे रुपरि मध्ये घरनिमात्रे उत्तराग्रे साये दे टणे समन्वपाठं निदध्यात् । तयो- स्तृणयोपरि मूलभागे प्रागयं प्रस्तरं स्तुगौयात् ; बहिर्मूलेभ्यः प्रस्तरमूलानि अभिहततराणि कुर्यादित्यर्थः । तत उभाभ्यां हस्ताभ्यां प्रस्तर मभिनिदध्याचेति प्रस्तराभिनिधानम् । अभिनिधानं चेहाधः- पौडनम् । अथानोधा समर्पिता जुहूं दक्षिणेन पाणिना प्रतिया सव्यहस्तेनाविमुक्त प्रस्तरे प्रागनां सादयेत् । ततः सव्येन वेदं महोत्वोपसतं तथैव प्रतिया जुला उत्तरत्र बहियेवासादयेत् । जुलतोऽवष्ठां पश्चादर्तमाना मसंस्पृछां ध्रुवा मुपभ्टत उत्तरतो विकृत्यग्रयोगपर्यासादयेदिति खुगासादनम् । 'बाहामये-इति क, म। f 'बाहुरमये-इति क, म। 1 'या'-इति । 5 'ब्रहीत्येव'-इति । .

·(३५० ५बा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ २४॥ आमेयौरवाह। स्वयैवैन मेतद्देवतया सुमिन्धे गायचौरवाह गायचं व्वा ऽअमेछन्दः स्खेनैवैन मेत- छुन्दसा सुमिन्धे वीर्य गायत्री ब्रह्म गायत्री ब्वौर्येणे- वैन मेतत्समिन्धे ॥ ४॥ एकादशान्वाह । एका दशाक्षरा वै चिष्टुब् ब्रह्म गायची क्षचं चिष्टुबेताभ्या मेवैन मेतदुभाभ्यां ब्बौर्याभ्या सुमिन्धे तस्मादेकादशान्वाह ॥ ५ ॥ स वै चिः प्रथमा मन्वाह। चिरुत्तमां चिहत्यायणा हि यज्ञास्त्रिवृदुदयनास्तस्मात् चिः प्रथमा मन्वाह चिरुत्तमाम् ॥ ६॥ ताः पुञ्चदश सामिधेन्यः सम्पद्यन्ते। पञ्चदशो वै ब्बजो ब्बौर्य ब्वज्जो ब्वौर्य मेवैतुत्सामिधेनौरभि सम्पा- दयति तस्मादेतास्वनूच्यमानासु यं द्दिष्यात्तु मङ्गुष्ठाभ्या मुवबाधेतेदु महु ममु मुवबाध ऽहुति तुदेन मेतेन बजेणावबाधते ॥ ७॥ पुञ्चदश वा ऽअईमासस्य रात्रयः। अर्द्धीमासशो वे संवत्सरो भवन्नेति तद्राचौराप्नोति ॥८॥ पञ्चदशाना मु वै गायचीणाम् । चौणि च शतानि 'धाहेका'-इति क, ग। 'रात्रयोऽई'-इति क, ग।

·॥ शतपथब्राक्षणम्॥ (३५. शा.) पष्टिश्चाक्षुराणि चौणि च वै शतानि षष्टिश्च संवत्सर स्याहानि तदुहान्याप्नोति तुद्देव संवत्सर माप्नोति।। सप्तदश सामिधेनौः। दृष्ट्या ऽअनुबयादुपाश्गु तस्यै देवतायै यजति युस्या दृष्टिं निर्बुपति द्वादश वै मासाः संवत्सरस्य पुञ्चत्तव ऽरषु एव प्रजापतिः सप्तदशः सर्वं ब्वै प्रजापतिस्तत्सर्वेणैव तं काम मुनप- राधा रानोति युस्मै कामायेष्टिं निवपत्युपाश्शु देवतां यजत्युनिरुक्तं वा उपाशु सर्वं ब्वा अनिरुक्तं तत्सर्वे- णैव तं काम मुनपराध राधोति युस्मै कामायेष्टि निवपत्येष दुष्टरुपचारः ॥१०॥ एकविशतिर सामिधेनौः । अपि दर्शपूर्णमासुयो- रनुयादित्याहुादश वै मासाः संवत्सरस्य पुच्चर्तु वस्त्रयो लोकास्तुद्दिशतिरेषु एवैकवि शो य एष तपति सैषा गतिरेषा प्रतिष्ठा तुदेतां गुति मेतां प्रतिष्ठां गच्छति तस्मादेकविरशति मुनुयात् ॥ ११॥ ता हैता गतश्रेरेवानुब्रूयाद् । य इच्छेन्न श्रेया- स्यान्न पापीयानिति यादृशाय हैवु सु तेऽन्याहुस्ता- नो-इति ख। + 'नौ। रिश्या'-इति क, ग । 1 'र-इति च। $ 'नौ । रुपि'-इति क, ग। || 'हैव सते'-इति, 'हेव सते'-इति, 'हे स ते'-इति च पाठाः च ।

·२४ (३च० ५बा.) । प्रथमकाण्डम् ॥ हुवा हैव भवति पापौयान्या युस्यैवं विदुष एता अन्वाहुः सो ऽरषा मौमा सैव न त्वेवैता ऽयुनू च्यन्ते ॥ १२॥ विरेव प्रथमा चिरुत्तमा मनवानअनुब्रूयात् । चुयो वा इमे लोकास्तुदिमानेवैतल्लोकान्सन्तनोतीमालो- कान्स्पृणुते चुय इमे पुरुषे प्राणा एतु मेवास्मिन्ने- तत्सुन्तत मुव्यवच्छिन्नं दधात्येतदनुवचनम् ॥ १३ ॥ स यावदस्य व्वशः स्याद् । एव मेवानुविवक्षेत्तस्यै- तस्य पुरिचक्षोतु साम्यवान्यादुनवानन्ननुविवक्षस्तत्कर्म विह्येत सा परिचक्षा ॥ १४ ॥ स युद्येतुन्नोदाशरसेत । अप्ये कैका मेवानवानन्ननु- ब्रूयात्तदुकैकयुवेमांल्लोकान्त्सन्तनोत्येकैकयेमांल्लोकान्स्पृ- णुतेऽथ युत् प्राणं दुधाति गायची वै प्राणः स युत् कृत्स्वां गायत्री मन्वाह तत् कृत्स्नं प्राणुं दधाति तस्मादेकैका मेवानवाननुनुयात् ॥ १५ ॥ वै सन्तता अव्यवच्छिन्ना ऽअन्वाह। संवत्सरस्यै-. वैतदहोराचाणि सुन्तनोति तानीमानि संवत्सरस्याहो- राचाणि सुन्ततान्युव्यवच्छिन्नानि पुरिलवन्ते हिषत ऽउ चैवैतद् भ्रातृव्यायु नोपस्थानं करोत्युपस्थान ॥ ता 'वचन-इति ग, च। + 'से । ताप्ये'-इति क, ग ।

·२४७ ॥ शतपथब्राझणम्। (श्म• ग्रा.) ह कुर्याद्यदुसन्तता अनुब्रूयात् तस्मादै सुन्तता अव्यव- च्छिन्ना अन्वाह ॥ १६ ॥२॥ ॥ इति तृतीयप्रपाठके द्वितीयं ब्राह्मणम् [३.५.] ॥ अथेभाधानानि ममिन्धनहेतुभूताः मामिधेनौविधास्यन् तामां नाम निर्वनि- “इन्धे ह वा इति। पञ्चदशसमिदात्मनानेन 'रन' अध्वर्युः 'अग्रिम्' 'इन्धे हवे' सन्दीपयति खलु । ‘एतत्' -इति क्रियाविशेषणम् । 'तस्मात्' इन्धनसाधनत्वात्, तस्य 'दम:'- इति 'नाम' सम्पन्नम् । 'होता' च 'मामिधेनौभिः' "प्र वो वाजा"- इत्यादिभिग्मिः२ अग्निं 'ममिन्धे'; अतः ममिन्धनमाधनत्वात् तामा मपि 'मामिन्धेन्यः' इति 'नाम' निष्पन्नम्। एवं नाम- निर्वचनव्याजेनेभेन मामिधेनौभिश्व अग्रिसमिन्धनं कार्य मिति प्रतिपादितं भवति ॥ १॥ अथ मामिधेनौर्वाचयितरध्वयोः सम्प्रेषमन्त्रोचारणं विधत्ते- "म बाहेति। इभेन सन्दीप्यमानाय 'प्रनये' तत्ममिन्धनार्था या पचो वायाः, ताः मामिधेनोः 'अनुबहि' इतिर सम्प्रेषार्थः । त मिम मर्थं श्रुतिः खयं दर्शयति- "अगये शेतदिति ॥ २ ॥ । १- " अनामि"-इति । २-३ प्रा० । तै० ब्रा० ३. ५. २.१-१२ (ने.सं. २. ५. ७. २.)। -तै. सं. ६. ३. ५. ६ । पुनस्तत्रैव ७.१ । एवम् ऐ० बा० १.३.५ । -प्रेषपरिचयख ऐ. ब्रा० ३.१. ६ वयः ।

·(प. मा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ एकौयं मत मुपन्यस्य निरस्थति- “तदु हेक ति। एकोषा मते "होतः! अनुबहि"-'इति' कर्तुरुपादानं विशेषः ॥ ननु युक्त मेवैतत् कि मिति “न ब्रुयादिति" निषियते ? तबाह- "अहोतेति। प्रवरणात् पूर्व सामिधेनौरनुब्रुवाणस्य होतत्वं नास्ति; यदा खरेनं प्रवृणोते- "अनिर्देवो दैयो होता”-इतिर, 'प्रथ' अनन्तर मेव असौ ‘होता' भवति ; अतः मामिधेन्यनुवचन- समये होसत्वाभावात् “होतरनधि"-'दति' अपार्थकम् ॥ ३ ॥ देवताविशेषविशिष्टानां मामिधेनौना मनुवचनं विधत्ते- "प्राग्नेयौरिति । अनिदेवत्या ऋचार मामिधेनौरनुयादित्यर्थः । तदेतदनिदेवत्यत्वं प्रशंमति- "खयैवैन मिति । विहित मनुवचन मनूद्य बन्दोविशेषं विधाय प्रशंमति- "गायत्रौरिति । अनेर्गाय- याच प्रजापतिमुखादुत्पन्नत्वादमिसम्बन्धिच्छन्दो 'गायत्रम्'। प्रजा- पतिमुखात् महोत्पत्तिश्च तैत्तिरीयकैराबाता- “त मनिर्देवताच- सूज्यत गायत्रच्छन्दः" इति। प्रकारान्तरेण प्रशंमति- “वौर्य गायचौति। त्रिष्टुनगतीभ्यां कत्तु मणक्यस्य सोमाहरणलक्षणस्य वौर्यस्य करणाद' 'गायत्री' वौर्यात्मिका। तथा मा 'गायत्री' १- 'प्रवरात्' इति जादिषु, टे च । २- सोऽयं मन्त्र इहैवोपरिक्षात् (१ प्र० २ ब्रा० ५ क०) प्रश्थः । ३- "सास्य देवता (७.१.२९.)"-इत्यधिकारे "बोर्ड (8.२. ३३.)"-इति कि रूप मानेयोत्युच्यते चमिदेवत्या इति । ५- ऐ० ब्रा० ३.१.१ हरव्यम् । -ते. सं० ७.१.१.६। 32 ·॥शतपथबामणम्॥ २५. (३५. शा.) बहाल्पा। ब्रममन्देन बाबणजातिर्विवक्षिता। तथाच गायी- छन्दसख प्रजापतिमुखादुत्पत्तिसाधारशातादाम्यम् ॥४॥ मामिधेनौना सञ्चाविशेषं विधाय प्रशंसति- “एकादति। "उभाभ्यां वौर्यान्या मिति। छन्दोदारा ये निर्दिष्टे ब्रह्मायचे, तयोर्य बाचं हा चोभे वौर्ये, तान्या मित्यर्थः ॥ ५ ॥ प्रथमोत्तमयोखिच्चारणं विधते- “म वै पिरिति । विहित विचारणं स्तौति- "हिमायणा हि"-इत्यादि। "पिपत्या' . हि देवाः” इति श्रुतेः, तदीया यज्ञाः प्रारम्भपरिसमाप्योखिरा- वृत्तियुक्ताः । अत एव व्योतिष्टोमस्थाज्यप्रउगादिनस्वेषु प्रथमोत्त- मयोः पिरावृत्तिप्यते। प्रारम्बपरिसमायोखिरावर्तनस्य यश- शिवात् पचापि प्रथमोत्तमयोखिरावृत्तिः कार्यत्यभिप्रायः ।। "ताः पचदति। “पञ्चदशो वै वन इति । पचदमस्तोमये- इस्य र सह प्रजापतिषाजसकाशादुत्पत्तेरिन्द्रसम्बन्धात्" वोऽपि पञ्चदमस्तोमात्मकः। “मामिधेनौरभौति। "अभिरभागे” इति सपणे अभः कर्मप्रवचनीयत्वात् "कर्मप्रवचनोयधुळे-इति तिौथा। मिहं सुगमम् ॥ अङ्गुष्ठान्या मवबाधेतेति। देव्यं मनसा मत्वा "इद मा मिति । १-ऐ. ब्रा० ५.५.७ २- 'त्रिखता'-इति नादिषु, टे च । -ते. सं० ६.३.१०.३। ते. ब्रा० ३.२.३.। - 'पत एवं'-इत्यादिः 'वर्तनस्य'-इत्यन्तो ग्रन्यः नादिषु, तेच मालि। -रे० प्रा० ५.१.७॥ (-पा० सू०१. 8.६१। -पा.स.२...। ० सं० १.६.१.३।

·(३५. ५बा.) ॥ प्रथमकाखम् । २५१ मन्त्रेण पादाङ्गुष्ठाभ्यां भूमौ पौड़येदित्यर्थः। 'चमुम्'-इत्यदासदस्य खाने बितौषया तमाम नियम ॥७॥ पञ्चदशमहा प्रकारान्तरेण प्रशंसति- “पश्चदश वा इति । "बईमासगो वा इत्यादि। एककेनवाईमासेन कि 'संवत्सरः' 'भवन्' वईमानः ‘एति' भागवति। एव मईमामरापिधारा संवत्सरसम्बन्धिन्यो या राचयः, ताः सर्वा प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ ८॥ मामिधेनौना महरमयोपजीवनेन संवत्सरसम्बन्धिना मका प्राप्तिं दर्शयति- “पञ्चदशामा मिति। एवं मामिधेनौभिः संवत्सरसम्बन्धिमा महोराचाणं प्राप्तत्वात् तत्समुदायात्मकः रत्न एव संवत्सरः प्राप्तो भवतीत्याह- “तदेवेति ॥९॥ माप्तदम्यं विधत्ते– “सप्तदश मामिधेनौरिष्या अनुयादिति । उपरिष्टाद' "दर्शपूर्णमामयोः"-इति विशेषणात्, वाक्यमेषे च "तं काम मनपराधं राधोति"-इति कामप्राप्तिश्रवणत् तबिरुतिभूता काम्येष्टिरच 'रष्टि'-शब्देन विवचिता। अत एव पापस्तम्बो दर्श- पूर्णमामव्यतिरिक्रष्टिपशुबन्धानां मामिधेनौ-माप्तदण्यं सूचथामास- “पञ्चदश मामिधेन्यो दर्शपूर्णमामयोः, सप्तदशेष्टिपशबन्धानाम्"- इति ॥ अथ तामां काम्येष्टौनां प्रधानयागस्योपांएवं विधत्ते- "उपांचिति । मामिधेनौ-साप्तदन्यस्य कामप्राप्तिमाधमता मुप- 3B १- इहैवैकादशकडिकायाम् । २-२४६ए. ६० प्रश्व्यम् । ३- य. प. सू. ११३, १९७। • सू० २. १९.२;. ५. २२. २; ६. २६.६ ८.२.११ सूत्राणि चैवमर्थकानि। "सामिधेनो-विड़ी काठानि विबईते, प्रतिसमानासु प्रतिवत्" इति च तत्रैव ।

·२५२ (३५.२वा०) ॥ शतपथब्राझणम्। पादयति- “दादा वा इत्यादिना। हेमन्तशिशिरयोरेकोकरणेन 'संवत्सरस्य पञ्चर्तवः। एवं मासात्मको यः संवत्सरः ‘एष एव प्रजापतिः'; कथ मनयोरक्य मित्यत आह- "सप्तदश इति । चतो मामतुरूपेण सप्तदशावयवसमुदायात्मकः संवत्सरः, प्रजापतिय "पाश्रावय"-इत्यादि-सप्तदशाक्षरसमुदायात्मकः; अतस्तयोः मत- दशावयवोपेतत्वसाम्यात्तादाम्यम्। अस्खेवं किं तत इत्याह- "सर्व वा इति। 'अनपराधम्' अविकसम् । एवं साप्तदश्यं प्रशस्य विहितं यागस्योपांशुत्व मप्यनूद्य प्रशंसन्ति- "उपांश्चिति । उपांशूच्चारणस्य पार्श्वस्थाना मर्थविशेषाप्रत्यायकवाद् अनिरुकत्वम् । अनिरुतच विशेषनिरुक्रिविरहात् सर्वात्मकम्। तेन च सर्वात्मकेनानिरुकनोपांशुत्वेन कान्यन कामप्राप्तिर्भवतीत्यर्थः । प्रतिपादितस्थार्थस्य मष्टिमाधारण्य मभिप्रेत्याह- "एष इति । यत् मामिधेनो-माप्तदश्य मुपांशयजनञ्च ‘एषः' सर्वस्याः 'दष्टेः' धर्म इत्यर्थः ॥ १०॥ दर्भपूर्णमासयोरेव पचान्तरं विधाय प्रशंसति- “एकविंशति मिति । "मेषा गतिरित्यादि । मामाद्यपेचया 'यः' 'एकविंशः' सूर्यः, 'एषः' एव 'या' प्रसिद्धा ‘गतिः'; यागदानादिभिर्धमर्यगन्तव्यतया १- "हेमन्तशिशिरयोः समासेन"-इति च ऐ• ब्रा० १.१.१। २- "बामावयेति चतुरक्षरम्, अखौषडिति चतुरक्षरम्, यजेति इक्षरम्, ये यजामह इति पञ्चाक्षरम्, यक्षरो वषटकारः; एष वै सप्तदशः प्रजापतिः" इति तै० सं० १. ५. १५ ।

·(इस बा०) । प्रथमकाण्डम् । २५३ प्रतिपाद्यते, तदात्मक इत्यर्थः । तथा 'एषा' एव 'प्रतिष्ठा'; सर्वस्यापि लोकस्थायभूत इत्यर्थः । तथा च सामिधेनौना मेक- विंशतिमझया गतिप्रतिष्ठारूपं सूर्य मेव प्राप्नोतीत्यर्थः ११॥ इमं पक्ष मधिकारिविशेषे नियच्छति- “ता हैता इति । गता प्राप्ता यस्य श्रौः, तस्यैव यजमानस्य एकविंशतिमामिधेनौः 'अनुबयात्', नान्यस्येत्यर्थः । गतश्रीव्यतिरिक्तस्थापौमं पलं कर्त्तव्यत्वेनाशय निरस्थति- “य इच्छेदिति। 'यः' यजमानः श्रेष्ठ्यं नैवष्यञ्च न कामयेत, 'मः' यजमानः 'तादृङ् वा भवति'; 'यादृशाय' यथोपलब्धप्रकारेण नियतेनर 'ते' होतारः मामिधेनौः 'अन्वाडा', तत्प्रकारविशिष्ट एव भवतीत्यर्थः । तादृक्-शब्देन सामान्येन प्रतिपादितं विशि- नष्टि- “पापौयान्वेति । 'यस्य' खलु ‘एवम्' अनियत मनुवचन- प्रकारं 'विदुषः' यजमानस्य 'एताः' एकविंशतिमामिधेनौः 'अन्वाड', 'मः' 'पापीयान् वा' श्रेयान् वा भवतीत्यर्थः । “य इच्छेन श्रेयानित्यादिना योऽर्थः प्रतिपादितः, मा 'एषा' 'मौमां- सैव' विचार एव केवलं, न तु तथानुवचनं कार्य मित्यर्थः ॥ १२ ॥ कथं तबनुवक्रव्य मित्यत आह- "चिरेव प्रथमा मिति । 'एव'-शब्दो भित्रकमः । प्रथमोत्तमयोः 'त्रिः' अनुवचनं कुर्वन् 'अनवान मेव' अनुच्छ्रसन्नेव 'अनुयात्' । १- 'मासापेक्षया य एकविंशः सूर्यः, त मेव गतिप्रतिछारूपं सामिधे- मौनां मेकविंशतिसङ्ख्यया प्राप्नोति' इति । २- 'नियमेन'-इति ठ, ड ।

·२५४ ॥ शतपथब्रामणम् ॥ (३५० एखा०) तत्तिरण मां सन्तानं लोकत्रयमन्नत्यै भवतीति स्तौति- "चयो वा रति । 'मन्तनोति' सन्दधाति । ततस 'इमान् लोकान्' परस्परसंयुकाम् ‘स्पृणुते' प्रौणयति, बसथति वा । "स्प प्रौति- बलयोः"-इति' धातुः। तिहणं सन्ततानुवचनं प्रकारान्तरेण स्तौति- “चय इमे"-इति। प्राणापानव्यानात्मकाः 'चयः' प्राणभेदाः, प्राणपानव्यानलक्षणवृत्तित्रयविशिष्टं प्राण मेव अनवान मनुब्रुवन् 'मन्नत' परस्परमम्बद्धम, 'प्रयवछिन्न' विच्छेदरहितं 'दधाति । एव मेवानुवरनं कर्त्तव्य मित्यभिप्रेत्य निगमयति- "एत- दिति ॥१३॥ तिस एचः मन्तत मनुवईं यो न मनोति, तेन कथ मनुवक्रव्य मिति, तदाह- "म यावदिति । 'अस्य' होतः 'यावत्' अनुवईं 'म वश: स्यात्', सा अनुवचनशक्तिः थावती, तावदि- त्यर्थः । 'एव मेव' 'अनुविवछत्' अनुवा मिच्छेत् । प्रत्यनु- रूप मेवानुच्छूमनम् ; शत्यभावे हि सन्नध्येऽवमाने चोच्चासे नास्ति दोष इत्यभिप्रायः ॥ तदेतत्पषं निरस्थति- तस्येति । तस्येतस्य' पक्षस्य 'परिचया' निन्दा विद्यते। ता मेव दर्शयति- “उत साम्यवान्यादिति । 'श्रमवानम्' अनुच्छुमन्, 'अनुविवक्षन्' अनुवा मिच्छन्, होता 'उत' अपि 'मामि' मध्ये 'श्रवान्यात्' उच्छ्रामकुर्यात् ; तदा 'तत्कर्म' 'विवोत' विनियेत, शिथिलं भवतीत्यर्थः । "मा परिपक्षेति । यथाशक्यनुवचनपक्षे एपेव निन्देत्यर्थः ॥१४॥ १- "स्पृ पौतिपालमयो'-इति खा. प०१३। २-'खवशः' इति ।

·२५५ (३५. ५वा.) । प्रथमकाण्डम् ॥ तिस एच: मन्तत मनुवा मशकस्य कस्तमुपाय इति तं दर्भयति- “म यदौति । 'एतद्' अनन्तरोकं यथाशयनुवचनं निन्दायुतत्वात् 'मः' होता 'न' कामयेत, तदा 'एककाम्' पच मनुसबानुबयात् । पस्मिबपि पचे पूर्वोतलोकत्रय-प्राणत्रय-सन्तान मुपपादयति- "तदेकैकयेति । विपदा घेताः मामिधेन्यः । अत एकैकस्या भूचि पादत्रयस्य सन्ततत्वात् ‘एकैकयैव' पुचा चौन् ‘लोकान्' मन्तनोति। "मायचो वै प्राण इति । गायथास्त्रिपात्वात्, प्राणस्य च प्राण- पानव्यानलक्षणवृत्तित्रयात्मकत्वात्, चित्वमङ्यायोगसाम्यात् तादाम्यम्। तथा - कृत्स्नगाययाः सन्ततानुवचनात् कत्नपाणसन्तान मपि विधतीत्यर्थः ॥१५॥ एव मनुवचनस्थानवानलक्षणं धर्मविशेष विधाय मामात्यादिक विधते- "ता वै मन्तता इति। 'ताः' एताः मामिधेनीः 'मन्नताः' परस्परसम्बद्धाः; अत एव 'व्यच्छिवाः' विच्छेदरहिताः 'अन्वाइ। "संवत्सरस्येत्यादि । सामिधेनौनां संवत्सरसम्बन्ध्यहोराचरूपता प्राक् प्रतिपादिता; अतस्तत्मान्तत्येन 'अहोराचाणि' प्रयेवं 'मन्त- तानि' परस्परसम्बहानि गतवान् भवतीत्यर्थः। तदेतद् दृष्टानुसारेण. इडयति- "तानोमानौति । यस्मादेवं सामिधेनौमान्तत्येन संवत्सर- सम्बधौनि 'अहोरात्राणि सन्ततानि', तस्मादेवेदानी मपि 'तानि सन्ततानि अव्यवपिचानि' पर्यावर्तन्त इत्यर्थः । १- 'सतनामुवचनेन'-इति । 'धर्म'-इति ड।

·२५६ ॥ शतपथब्राह्मणम्॥ (३५० ब्रा) मन्ततानुवचनस्य प्रयोजनान्तर माह- "दिषत इति। 'द्विषते देषणं कुर्वते शत्रवे 'उपस्थानं न करोति'; सन्ततानुवचनेन छिद्र- रहितत्वात् । छिद्रान्वेषणमौलाय राक्षमादये प्रवेशोपायभूतं द्वार न प्रयच्छतौत्यर्थः ॥ विपक्षे बाध माह- "उपस्थानं हेति । टपतिष्ठते प्राप्नोति अनेनेति 'उपस्थान प्राप्तिसाधनदारम् ॥ १५॥२ [३.५.] ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रका माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाव्ये प्रथमकाण्डे हतीयाध्याय पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥ . १-इह हि ब्राह्मणे सामिधेनीसङ्ग्यादिकमात्र विहिवम् । वस्तुतः संहि- ताब्राह्मणयोः सामिधेन्य ऋच एकादशैवामाताः । तासु प्रथमाया बन्तिमायाश्च त्रिस्त्रिः पाठेन पञ्चदशमङ्ख्या पूरणीया भवति (ऐ० ब्रा० १. ५.२.)। सप्तदशसङ्ख्यायाः पूरणीयत्वे तु पृथुपाजेत्याद्य- परर्गदयस्य तास प्रक्षेपोऽपि विधीयते ( ऐ० ब्रा० १.१.१. टौप्य०) एकविंशसङ्ख्यायाः पूरणीयत्वे घसा मप्यचां प्रक्षेपणौयता विहिता (ऐ प्रा. 8. ५. ५.)। ताः प्रक्षेपणीयर्च एव धाय्या उच्यन्ते (ऐ.बा. ३.२.७.)। तत्र धाय्ययोर्धाय्यानां वा प्रक्षेपः खल समिइमान-समिद्ध- वत्योर्मध्ये एव भवति । ते च ऋचौ दण्यम्येकादश्यौ । मौ. द. ३० (पा०६१. सूत्रयोः, हितोयटतौयाधिकरणयोस्तत्रैवाधिकरणमाला- याश्चतविचारः सम्यगुक्तो दृश्यः । सामिधेनोप्रयोगारम्भल्वेवम्- "अध्वर्युहेातुरासनं दर्भास्तृतं गाईपत्याहवनौययोरन्तरालेऽशस्य मध्यभागे वेदेः पश्चात् स्थापयित्वा 'रहि होतः' इति होतुरा. मन्त्रणं करोति । ततो होतरि याचम्यागते सति अध्वर्युरिध्यादेका समिध मादाय होतारं प्रति 'अमये समिध्यमानायानुबहि'-इति ब्रवीति । रोता च 'ब्रह्मन् सामिधेनौरनुवक्ष्यामि'-इति ब्रह्माणं एच्छति। ब्रह्मा च 'प्रजापतयेऽनुहि, धेहि'-इत्यन्त मुपांशु पठित्वा ।

·(श्ष मा.) प्रथमकाण्डम् ॥ २५० बेदार्थस्य प्रकाभेन तमो हाई निवारयन् । पुमर्थाचतरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ ३ ॥ ब्रह्माण्डं गोसहसं कनकहयतुलापूरुषौ वर्णगर्भम, सप्ताधीन् पञ्चमौरौं'स्त्रिदभतरुलताधेनुसौवर्णभूमौः । रत्नोखां रुकावाजिदिपमहितरथौ मायणिः मिङ्गणार्या, व्याणैविश्वचक्रं प्रथितविधिमहाभूतयुकं घटञ्च ॥ धान्याट्रिं धन्यजन्मा तिलभव मतलः स्वर्णजं वर्णमुख्यः, कार्पामौयं कृपावान् गडकृत मजडो राजतं राजपूज्यः । भाज्योत्यं प्राज्यजन्मा' लवणज मनृणः शार्करं चातेजाः, रत्नाक्यो रत्नरूपं गिरि मकृत मुदा पात्रसात्मिङ्गणार्यः ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकौहरिहरमहा- राजसाम्राज्यधुरन्धरेण मायणाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनमतपथब्राह्मणभाव्ये प्रथम- काण्डे हतीयाध्यायः समाप्तः ॥ ३ ॥ - 'योर मनुब्रूहि'-इति होतारं प्रसौति । ततो होता 'कं प्रपद्ये- इत्यादि जपति । अस्यान्ते यजमानः स्पयं ग्रहीत्वा 'सन्तन्वन्निव मे ऽनुहि'-इति होतारं प्रेष्यति"-इति पद्धतिः। अस्मिन् कर्मणि वादित धारभ्य खिरकृतः प्राक् सर्व मन्त्रजातं प्रथमस्थानेन प्रयोज्यम; खिचत धारभ्येडामार्जनान्तं मध्यमखरेण, ततः शेषं समाप्तिपर्यन्त मुत्तमेन खरेणेति तन्वटीकायाम् । १- 'पञ्चाबीन्'-इति । २- 'सप्तसौरौं'-इति । ३- 'मण्ड-इति । 8- 'प्राज्यबुद्धिर्' इति । ५- युग्मकञ्चैतत् न--ठ-पुस्तकेषु ; ११ एछेऽपि मुद्रितं प्रयष्यम् । 83 ·२५ । शतपथब्राझणम्॥ (१५. श्वा०) [अथ चतुर्थाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् ] हिङ्कत्यान्याहु । नासामा युनोऽस्तौति वा बाहुन वा अहिङ्कत्य सुाम गीयते स युद्धिकरोति तुद्धिङ्कारस्य रूपं क्रियते प्रणवेनैव साम्रो रूप मुपगच्छत्योइम् ओ३* मित्येतेनो हास्यैष सुर्व एव सुसामा यचो भवति ॥१॥ युद्देव हिकरोति । प्राणो वै हिङ्कारः प्राणो हि वे हिङ्कारस्तस्मादपिटुह्य नासिके न हिङ्कतु शक्नोति व्वाचा वा ऽच मुन्वाह व्वाक् च वै प्राणुश्च मिथुनं तदेतत्पुरस्तान्मिथुनं प्रजननं क्रियते सामिधेनौनां तस्माई हिङ्कत्यान्वाह ॥२॥ स वा ऽउपाशु हिकरोति। अथ युदुच्चैहिङ्गुदिन्य- तरदेव कुर्याडाच मेव तस्मादुपाश्शु हिकरोति ॥३॥ स वा एति च प्रेति चान्वाह । गायत्री मेवैतुदर्वा- चौञ्च पुराचौञ्च युनक्ति पुराच्युह देवेभ्यो यचं वहत्य- र्वाची मनुष्यानवति तस्माद्दा ऽएति च प्रेति चान्वाह॥४॥ 'त्योर बोर'-इति क, 'यो थोर'-इति ख, ग, छ ।

·(एच. वा.) । प्रथमकाण्डम् ॥ २५९ युद्देवेति च ऐति चान्नाह । प्रेति वै प्राण एत्युदानः प्राणोदानावेवैतुद्दधाति तस्माद्दा ऽएति च ऐति चान्वाह ॥५॥ युद्देवेति च ऐति चान्वाह। प्रेति वै रेतः सिच्युत एति प्रजायते प्रेति पशुवो वितिष्ठन्त एति समा- वर्तन्ते सुर्व वा इद मेति च प्रेति च तस्माद्दा एति च प्रेति चान्वाह ॥ ६॥ सोऽन्वाइ। म वो ब्वाजा अभिद्यव दुति तन्नु प्रेति भवत्युम ऽश्रा याहि व्वौतुय ऽहुति तहेति भवति ॥ ७ ॥ तुदु हैक ऽआहुः। उभुयं वा एतत्प्रेति सम्पद्यत हुति तु तदातिविज्ञान्य मिव प्र वो ब्वाजा अभिद्यव हुति तब्बु प्रत्युग्म ऽश्रा याहि व्वौतुय इति तद्देति॥८॥ सोऽन्वाह । प्र वो ब्वाजा अभुिधव इति तन्नु प्रेति भवति ब्वाजा इत्युवं वै व्वाजा अन्न मेवैतदभ्यनूक्त मभिद्यव इत्यईमासा वा अभिद्यवोऽईमासानेवैत- दभ्यनूक्त हविष्मन्त इति पशुवो व हविष्मन्तः पशूनेवैतुदभ्युनूक्तम् ॥६॥ हताच्येति । विदेघो* ह माथुवो ऽग्निं वैश्वानरं मुखे बभार तस्य गोतमो राहगण ऋषिः पुरोहित ॥ 'छ । समय-इति क, ग। + 'माधुवों-इति छ, सायणसम्मतश्च ।

·२४. ॥शतपथब्राणम् ॥ (३५. ३वा.) भास तुस्मै छ स्मामन्यमाणो न प्रतिशृणोति नेन्मेऽग्नि- ब्वैश्वानरो मुखान्निध्युद्याता ऽहुति ॥ १० ॥ तु मुग्भिक्षुयितुं दधे। वौतिहोचं त्वा कवे द्युमन्त सुमिधीमहि अग्ने हुन्त मध्वरे विदेघेति ॥ ११ ॥ सुन प्रतिशुश्राव । उदने शुचयस्तव शुक्रा चाजन्त ऽईरते तव ज्योतीष्यचयो विदेघा३ इति ॥ १२ ॥ स हु नैव प्रतिशुश्राव । तुन्वा एतस्त्रवीमह इत्ये- वाभिव्याहरदुथास्य घृतकोतवेवाग्मुिर्वैश्वानरो मुखा- दुज्जज्वाल तं न शशाक धारयितुः सोऽस्य मुखान्निष्पेदे* सु इमां पृथिवौं मापादः ॥ १३ ॥ तुर्हि विदेघो माथवु आस । सुरखत्या स तुत एव प्राङ् दुहन्नुभौयायेमां पृथिवौं तं गोतमश्च राहगणो विदेघुश्च माथवः पश्चाद्दहन्त मन्बीयतुः सु इमाः सुर्वा नदौतिददाह सदानौरेत्युत्तराद् गिरेर्निर्वावति ता:- हैव नातिददाह ता ह म त पुरा ब्राह्मणा न तरन्त्युनतिदग्धामिना ब्वैश्वानरेणेति ॥ १४ ॥ तुत रतुहि। प्राचीनं बहुवो ब्राह्मणास्तड्डा क्षेत्रतर मिवास सावितर मिवास्वदित ममिना ब्वैश्वानरे- ऐति ॥१५॥ - • 'बिध्येदे'-इतिक, -4 | + 'मैता-इति च-मुडौ।

·(१० वा.) । प्रथमकाण्डम्। तदु हेतुहि। क्षेत्रतर मिव ब्राह्मणा उ हि नून मेनद्यरसिधदन्सापि जघुन्ये नैदाघे सुमिवैवु कोप- यति तावच्छौतानतिदग्धा ह्यमिना ब्वैश्वानरेण ॥१६॥ सु होवाच। विदेघो माथवः* क्वाहुं भवानौत्युत एव ते प्राचीनं भुवन मिति होवाच सैषाप्येतुर्हि कोसल- विदेहाना मर्यादा ते हि माथवा ॥ १७ ॥ अथ होवाच। गोतमो राहूगणुः कथनु म आमन्व्य- माणो न प्रत्यौषौरिति स होवाचामिमें वैश्वानरो मुखे ऽभूत्स नेन्मे मुखान्निध्युद्यातै तुस्मात्ते न प्रत्यौष मिति ॥ १८॥ तदु कथु मभूदिति। युचैव त्वं एतस्ववीमह ऽइत्यभि- व्याहा स्तुदेव मे पृतकौविनिर्वैश्वानरो मुखादुद- ज्वालौत् तुं नाशकं धारयितु सु मे मुखान्निर- पादौति ॥ १६॥ स यत् सामिधेनीषु तवत् । सामिधेनु मेव तत्सु मेवैनं तेनेन्धे वीर्य मेवास्मिन् दधाति ॥ २० ॥ तुदु एताच्युति। देवाजिगाति सुम्नयुरिति युज- मानो वै सुम्मयुः स हि देवाञ्जिगौषति स हि देवाञ्। 'विदेहो माधव'-इति छ। #, 6 'देवान् नि-'इति छ । + 'माधवा'-इति छ, सा-स.। || 'देवान्'-इति छ।

·॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (३५. खा.) जिघासति* तुस्मादार देवान जिगाति सुम्बयुरिति सैषामेयौ सत्यनिरुक्ता सुर्व वा ऽनिरुक्तार सुर्वेणैवैतत्यु- तिपद्यते ॥२१॥ अम ऽश्रा याहि वीतय इति। तद्देति भवति ब्वौतय हुति समन्तिक मिव ह वा इमेऽग्रे लोका आसुरित्यु न्मुश्या हैव द्यौरास ॥ २२॥ ते देवाऽत्रकामयन्त। कथन्नु न इमे लोका वितरा स्युः कथुन्न इदं बरौय इव स्यादिति तानेतैरेव चिभि- रक्षुरैयनयन्वौतुय ऽहुति त ऽइमे बिदूरं लोकास्तुतो देवेभ्यो ब्बरोयो ऽभवदुरीयो ह वा अस्मै भवति यस्यैवं विदुष एता मन्वाहुबौतय ऽइति ॥ २३ ॥ गुणानो हव्यदातय ऽहुति । युजमानो व हव्युदाति- बूंणानो युजमानायेत्येवैतदाह नि होता सत्सि बहिषीत्यग्निर्वे होतायुं लोको बर्हिरस्मिन्नेवैतल्लोकेऽग्नि दधाति सोऽयु मस्मिल्लोकेऽमुिर्हितः सैषेम मेवु लोक मभ्युनूक्ते मुमेवैतुया लोकं जयति युस्यैवं विदुष एता मन्वाहुः ॥२४॥ . 'जिगाएसति'-इति क, ख, ग, च-M | + 'देवान्'-इति छ। + 'जिगाति'-इति ग। 5 'टणानों-इति च। || 'मस्मिलोके-इति क, 'मस्मिन् लोके'-इति छ ।

·(8• ब्रा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ तुन्वा समिद्भिरगिर इति। समिड्डियेत मुङ्गिरस ऐन्धतागिर इत्युङ्गिरा उ ह्यग्निष्टतेन ब्वईयामसौति तुत्सामिधेनुं पद सु मेवैनं तेनेन्धे ब्वौर्य मेवास्मिन् दधाति ॥ २५ ॥ बहुच्छोचा यविथेति। ह्येष शोचति सुमिद्दो यविद्युति युविष्ठो ह्यमिस्तस्मादाह यविधेति सैषैत मेवु लोक मभ्युनूक्तान्तरिक्षलोक मेव तस्मादामेयी सत्युनिरुक्तानिरुतो ह्येष लोक एतु मेवैतुया लोकं जयति युस्यैवं विदुष एता मन्वाहुः ॥ २६ ॥ सु नः पृथु अवाय्य मिति। अदो वै पृथु युस्मिन् देवा एतच्छवाय्यं यस्मिन् देवा अच्छा देव विवास- सौत्युच्छ देव बिवासस्येतुन्नो गमयेत्येवैतदाह ॥२७॥ हहुदने सुवीर्य मिति । अदो वै सहधुस्मिन् देवा रतुत्सुवीर्य युस्मिन् देवाः सैषैतु मेवु लोक मभ्यनूक्तादिव मेवैतु मेवैतया लोकं जयति युस्यैवं विदुष एता मन्याहुः ॥२८॥ सोऽन्वाह। ईडेन्यो नमुस्य दुतौडेन्यो ह्येष नमुस्यो ह्येषु तिरस्तुमाऽसि दर्शत दुति तिर व ह्येष तुमा सि इतोऽनन्तर मिह "शतम् ३००"-इति च-पुस्तके । t, t 'मित्वदो-इति क।

·॥ शतपथब्राझणम् । (प्र. वा.) सुमिहो ददृशे सु मनिरिध्यते हर्षति सुर हौध्युते बृषा वृषो अग्निः सुमिध्यत ऽहुति सु४ हौध्यते ॥ २९ ॥ अश्वो न देववाहन इति । अश्वो हु वा एषु भूत्वा देवेभ्यो यच्चु ब्वहति यदै नेत्यूच्यो मिति तत्तस्मादा- हाश्वो न देववाहन इति ॥ ३० ॥ तुर हविष्मन्त ईडत इति । हविष्मन्तो ह्येतुं मनुष्या ईडते तुस्मादाह त हविष्मन्त ईडत इति ॥ ३१ ॥ वृषणं त्वा व्वयं वृषन् वृषणः सुमिधीमहीति । सः छोन मिन्धतेऽने दौद्यतं वृहदिति दौद्येव ह्येषु सहत् सुमिः ॥३२॥ तं व्वा एतम् । वृषण्वन्तं चिच' मुन्वाहामेथ्यो वा एताः सर्वाः सामिधेन्यो भवन्तीन्द्रो वै यजुस्य देवतेन्द्रो वृषैतनो हास्यैताः सेन्द्राः सामिथेन्यो भवन्ति तस्मादृषण्वन्तं चिचो मुन्वाह ॥ ३३ ॥ सोऽन्वाह। अमिन्दूतं वृणीमह हुति देवाश्च वा ऽअसुराश्चोभये प्राजापत्याः पस्पृधिरे तान्त्सुर्खमानान् गायुयन्तरा तस्थौ या वै सा गायच्यासौदियं वै सा ॥ 'इंडत ऽइति' इति ग। इतोऽनन्तर मिह "बई प्र.६४"-इति ख। 1, 6 'दृ'-इति सायणोयपाठः, कात्यायनवार्तिकसम्मतच (पा० ६.१. ३४ वा. १)। वखतः शतपणे कातौयौते च सर्वत्रेव 'विच'-इत्येव ।

·(अथ• १वा.) ॥प्रथमकायहम्॥ २६५ पृथिवीयु: हैव तुदन्तरा तस्थौ तु ऽउभय ऽएव विद्याच्च- क्रुयंतरान् वै न इयु मुपावत्स्युति ते भविष्यन्ति परेतरे भविष्यन्तौति ता मुभय एवोपमन्त्रयाञ्चक्रिरेऽग्निरेख देवानां दूत श्रास सहुरक्षा इत्यसुररक्षस मुसुराणार सामि मेवानुमेयाय तस्मादन्वाहाग्नि दूतं वृणीमह इति स हि देवानां दूत श्रासौहोतारं विश्वुवेदस मिति ॥३४॥ तुदु हैकेन्याहुः। होता यो विश्ववेदस दुति नेदर मित्यात्मानं ब्रुवाणीति तुदु तथा न ब्रूयान्मानुषः ह ते यजे कुर्वन्ति व्युद्धं वै तुद्यजुस्य युन्मानुषं नेबृवं यज्ञे करवाणीति तस्माद्युथैवर्धा नूक्त मेवा मेवानुबयाड्डो तारं विश्ववेदस मित्येवास्य यजुस्य सुक्रतु मित्येष हि यजुस्य सुक्रतुर्य दग्निस्तस्मादाहास्य यजुस्य सुक्रतु मिति सेयं देवानुपाववर्त ततो देवा अभवन् परासुरा भवति ह वा ऽत्रात्मुना पुरास्य सपुत्ना भवन्ति युस्यैवं विदुष एता मन्वाहुः ॥३५॥ तां वा अष्टमी मनुब्रूयात्। गायत्री वा पुरषा निदा- नेनाष्टाक्षरा वै गायची तस्मादष्टमी मनुब्रूयात् ॥३६ ॥ 'वर्धा'-इति क, ख। + नैतत् पदं च-पुस्तके । + 'सकुतुर्य-इति, 'सक्रतुर्य-इति च पाठौ च-पुलके । 34 ·॥शतपथब्राहाणम्। (३प्र. ३वा) तडके। पुरस्ताडाय्ये दधत्युन्न धाय्ये मुखतु इदु मन्नाचं दा इति बुदन्तस्तुदु तथा न कुर्यादुनवकृप्ता ह तस्यैषा भवति युः पुरस्ताडाय्ये दुधाति दशमी वा हि तुइँकादशौ वा सम्पद्यते तुस्यो हुवैषावक्तृप्ता भवति यस्यैता मष्टमी मन्वाहुस्तुस्मादुपुरिष्टादेव धाय्ये दध्यात् ॥३७॥ समिध्यमानो ऽअध्वर इति। अध्वरो वै यजुः समिध्यमानो यज्ञ इत्येवैतुदाहामिः पावक इंध इति पावको ह्येष ईड्यो ह्येष शोचिष्केशस्त मौमह ऽइति शोचन्तीत् ह्येतस्य केशाः सुमिवस्य सुमिडो ऽअम आहुतेत्युतः प्राचीन सुर्व मिध्न मभ्यादध्याधुदन्यत्स- मिधोपत इवु ह्येतद्योता यहा अन्यत्समिध इधा- स्थातिरिच्यतेऽतिरिक्तं तद्य? यज्ञस्यातिरिक्तं हिघुन्त हास्य तद् धातव्य मभ्युतिरिच्यते तस्मादुतः प्राचीन सुर्व मिध्य मभ्यादध्यायुदन्युत्समिधः ॥ ३८॥ देवान्यक्षि स्वध्वरेति । अध्वरो वै यज्ञो देवान्यक्षि सुयजियेत्येवैतदाह त्व हि हव्यवाडसौत्येष हि हव्यवाद युदग्निस्तस्मादाह व हि हव्यवाडसौत्या जुहोता दुव- स्थताग्निं प्रयुत्यध्वरे वृणीवर हव्यवाइन मिति सम्प्रेष्यत्येवैतया जुहुत च युजत च युस्मै कामाय ·२९७ (म. १वा.) ॥ प्रथमकायहम्॥ समन्धिा तुत् कुरुतेत्येवैतुदाहामिं प्रयुत्यध्वर इत्यध्वरो वै युशोऽनि प्रयति यज्ञ हत्येवैतदाह वृणीवर हव्य- वाहन मित्येष हि हव्यवाहनो युदमिस्तस्मादाह वृणीवर हव्यवाहन मिति ॥ ३८ ॥ तं वा एतम्। अध्वरवन्तं विच। मुन्वाह देवान् ह वै यर्जुन युजमानान्सपुत्ना असुरा दुधूर्वाञ्चक्रुस्ते दुधूपन्त एव न शेकु—वितुं ते पुराबभूवुस्तस्माद्युशो ऽध्वरो नाम दुधूर्षन् ह वा एन सपुनः पुराभवति युस्यैवं विदुषोऽध्वरवन्तं चिच' मन्वाहुर्यावद्देवु सौम्ये- नाध्वरेणेष्वा जुयति तावज्जयति ॥ ४० ॥३॥ ॥ इति तृतीयप्रपाठके तृतीयं ब्राह्मणम् [४. १.] ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ यस्य निःश्वमितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे, त महं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ ४ ॥ अथ तस्मिन् मामिधेन्यनुवचने धर्मविशेषं विधत्ते- “पिङ्कत्येति। 'हि'-इति शब्द मुच्चार्यत्यर्थः । “नामामेत्यादि । सामरक्षितस्य 'न्धिा-इति च पाठः च-पुलके। । २६५• 1-5 टोणन्यौ अवश्थे । १-""इश्म'-इति स विधार"-इति सा• छा• बा• १.८१।

·२६ शिसपथब्रामणम्॥ (३५. ग्रा) अयज्ञत्वात्, हिसारप्रणवयोः सामावयवत्वान्', मामिधेनौषु तत्कर- ऐन मामिधेनौयुक्तः सर्वाऽपि सामवान् यशः सम्पद्यत इत्यर्थः । 'चोरम-भोरम'-इति वौसया सर्वासु मामिधेनौषु स्थितस्य प्रणवस्थानुकरणम् ॥ १ ॥ "यदेवेत्यादिः हिसारस्तुतिः । तस्य प्रतिज्ञातं प्राणात्मकल मुपपादयति- “प्राणे वा इति । हिङ्कृत्यानुवचनम् । मिथुन- सन्पत्त्या स्तौति- “वाचा वा इत्यादिना । नासिकास्थप्राणात्मको शिवारः, तविवर्त्यत्वात् ; अक् च वागात्मिका, तया उच्चार्यमाण- वात्। 'प्राणश्च वाक् च' 'एतत्' एक 'मिथुनम्' ; स्त्रीपुंखरूपत्वात्। अतः मामिधेनौना 'पुरस्ताद' यजमानस्य पुत्रपौत्रादिप्रजनन- निमित्तं 'हिमृत्य' अनुवचनेन 'मिथुन मेव क्रियते' इत्यर्थः ॥ २ ॥ "अन्यतरदेवेति । उच्चहिवारयोचारणे हि मोऽपि वाचैव निर्वत्यैत इति तदात्मक एव स्थान प्राणात्मकः; तथा च मिथुन- सम्पत्तिन स्थादित्यर्थः ॥३॥ मामिधेनौना पिङ्गविशेष विधत्ते- “म वा एति चेति । पा रति 'एति' ; प्ररति 'प्रेति'। अब 'इति'-अब्देन प्रात- विपर्यापकता एतौ शब्दावर्थपरत्वात् प्रयाव्य 'पर्वाची'-अब्दपरतया १- तथाहि "लोकेषु पञ्चविधं सामोपासीत"-इत्यादि (प्र. २-७ ख.), "पथ सप्तविधस्य ; बाचि सप्तविधं सामोपासीत"-इत्यादि च (प्र. -२१ ख.) सा• छा• ब्रा०। २- "प्राणो हिजार"-इत्यादि सा० छा० प्रा० १.७.१ । -सा• • ब्रा. 8. १२. १,२ नव्यम्।

·(१० वा.) । प्रथमकाण्डम्॥ २९६ व्यवस्थाप्यते । तथा च प्राङपसर्गयुकाः प्रोपसर्गयुकाच पचोऽनु- धादित्यर्थः ॥ तदेतलिङ्गदयं प्रयोजनकथनेन प्रशंसति- "गायची मेवेति । पाकुपसर्गो शाभिमुख्ये वर्त्तते', अतस्तेन 'अर्वाचौम्' अभिमुखौं युनक्ति । परेतः प्रेत इति पर्यायतथा दर्शनात् 'प्र'-शब्दस्य परा- मुखत्वेऽपि वृत्तिरस्ति', अतोऽच 'प्र'-गब्देन पराङ्मुखत्ववाचिना पराङ्मुखौ मेव तां 'युमति' इत्यर्थः । एव मुभयथा योजनस्य प्रयोजन माह- "परायति । यतो देवयजनाविक्रम्य ‘पराचौ' पराङ्मुखौ, अनिवर्तमानैव गायत्री धुलोकं प्रति 'यज्ञ' वोढुं मनोति ; मा तु सविधानात् 'मनुष्यान्' रचितुं शक्नोति ; अतो लिङ्गदययुक्ता एवानुवक्तव्याः ॥ ४ ॥ तदेतलिजाइयं विधाय प्रशंसति- “य वेत्यादिना । "प्रेति वै प्राण इति। 'प्र'-शब्दस्य परागचनार्थत्वात्, प्राणस्य च पराग्वृत्ति- त्वादुभयोस्तादाम्यम् । “एत्युदान इति। पाकारस्थाभिमुख्यार्थत्वात् उदानस्य अन्तःप्रवेशत्ति'रूपत्वात्तादाम्यम् ॥५॥ "यदेवेति ति। "प्रेति वै रेतः सियत इति । सिच्यमानस्य रेतमः परामुखप्रवृत्तः 'प्र'-शब्दस्य तस्य च तादाव्यम् । अपत्य- रूपेण जायमानस्य अभिमुख मावर्त्तनादाभिमुख्यवाचिन पाकारस्य १- निर० १.१.५; १.२.३ ; ३. ३.४ ५.१.६ । २-"प्रपरेत्येतस्य प्रातिलोम्यम्" इति निय० १.१.५। ५- 'चन्ताप्रविशवृत्ति' इति ।

·२७. ॥शतपथब्राणम्॥ ३५० वा.) तादाम्यम्। “प्रेति पाव इत्यादि। पशूनां हृणदिभक्षणय घरनं प्रति पराग् गमनम्, तत् 'प्र'-शब्दार्थ: ; यच्च मायं समागमनम्, तदाकारस्थार्थः । किं बडना 'सर्वम् अपि 'इदं जगत् प्रगमन- खभाव मावर्तनखभावञ्च; तस्मादेतलिङ्गय मनुवचने सम्पादनौय । मित्यर्थः ॥ ६॥ तदेतदुदाहरणेन दर्शयति- "मोऽग्वाहेति । “प्र वो वाजा इति । एषा 'प्र'-शब्दखिङ्गयुका सामिधेनौ । “श्रम पा थाहोत्या- कुपसर्गलिङ्गयुक्ता ॥ ७॥ अनयोलिङ्गयोरक्य माग निरस्थति- "तदु हेति। "पाया- हि"-इत्यनेन यदस्मान् प्रत्याभिमुख्यगमनं प्रतिपादितम, 'तत्' वर्गवासि-देवापेक्षया परागमन मेवेति 'एति'-लिङ्ग मपि 'प्रेति'- लिङ्गं 'सम्पद्यत इति' एकीयमताभिप्रायः । 'तत्' एतत् 'पाति- विज्ञान्य (न') ज्ञानपथातिवर्ति। “आयाहि"-इत्युक्त यमादागमन मेव भौघं बुद्धावारोहति, न तु प्रगमनम् ; तस्मात् 'प्रेति’- सम्पत्तिः दुरधिगमेत्यर्थः । लिङ्गादयं तथैव व्यवस्थित मित्यभि- प्रेत्यातवदति- “म व इति ॥ ८ ॥ विहित मनुवचन मनूध प्रथमतोऽनुवतच्या म विधाय सत्य- दानि थाचष्टे- “मोऽग्वाहेत्यादिना । अत्र 'वाजा:'-'इति' पदेन १-निर० १.१.५। निघ. •8. २. ३२। ते. • प्रा. ३. ५.२.१; सं० २. ५. ७.२ । ते. • ब्रा० ३.५.२.२; सं० २.५. ८.५-११ । ५- 'न'-इति पदं ठ-इ-पुस्तकयोनास्ति। 'सप्रतिपत्ति-इति न, झ, 6, | ·(११० १वा.) प्रथमकाखम्। 'अ' विवक्षितम्। वाजथति बलयतीति तचन्दव्युत्पत्तेः । अतः एतत्पदोचारणेन 'पत्र मेव' 'अभ्यनूकम्' अभिलच्यानुवचनं छतं भवति । "वस्तोः, चौः, भानुः, वासरम"-इत्यहर्नामस पाठात्' 'चु'-गब्दो दिनवचनः । धून दिवमान् अभिगता इति व्युत्पत्त्या 'अभिद्यवः', 'इति' अनेन 'अर्द्धमासाः' उच्चन्त इति व्याचष्टे- "बईमामा वा अभिधवः” इति। “पशवो वै हविभः" इति। चौरदधान्यादिहविर्जनकत्वाद् भाविना हविषा तदन्त इत्यर्थः ॥६॥ "तायेति। 'घत'-शब्दोच्चारणस्याग्रिममिन्धनेऽतिशयित मानु- कूल्य माख्यायिकया दर्शयति- "विदेघो ह माधव इत्यादिना । 'माधवःर मधुनानः पुत्रो 'विदेघः' नाम राजा; स च खमुखे विश्वनरहितम् 'अमिं धारयामास । रहगणस्य पुचो 'गोतमः' नाम राषिः, तस्य राजः 'पुरोहितः' । म च राजा तेन ऋषिण पाहूयमानः 'तस्म' न प्रत्युत्तरं ददौ । केनाभिप्राणेति चेत्, उच्यते- यद्यहं वदिष्यामि, मदीयात् 'मुखात्' मोऽमिनिष्पोत ? नेव निष्पद्यता मित्यनेनाभिप्रायेणेत्यर्थः ॥ १० ॥ "त मृम्मिरित्यादि। सच सुषिः समन्त्रस्तस्य मुखगत मग्निं सुवन् 'त' विदेघ माहातुं निचितवान् । निश्चित्य च । १- निघ० १ बा६ख. १, २, ३, ४ । २- छातिरिक्तमूलपुस्तकेषु 'माथवः'-इत्येव पाठो दृश्यते, तथैव दृठो वेव- रेणापि सर्वत्रैव ; तब जाने माधवपाठः कुतो लब्धः सायणाचार्येणेति । ३- शतपथेऽन्यत्र तु सर्वत्रैव 'विदेह'-शब्दः श्रुतः (१. ४. १.१७; १७. ६.१९.६७. २. ३०.) एकत्रैवेह श्रूयते विदेध इति ।

·२७२ शतपथबामणम्। (श्प.वा.) "वौतिहोचम्" इति मन्त्रेण प्राजुहाव । एवं स्तुतोऽयमिः तन्मुखे वृष्णी मेव खितवान् ॥ ११ ॥ "मन रति । 'मः' विदेषोऽपि 'न' प्रत्युवाच । पुनरपि 'म:' पषिः "उदो शुचयः” इति मन्त्रेणाग्निं स्तुवन् क्रोधेन विदेष माकारयामास । “विदेघा'-इति शुतिः असूयार्थाः ॥ १२ ॥ "म ह नैवेति। एव मपि प्रतिश्रवणभावे "तन्वा तसवी- महे"-'इति' इमा मेव सुचम् अनि मभिलक्ष्योक्तवान् । 'म:' चाग्निः मन्त्रगतशतशब्दोच्चारणसमये एव माधवस्य मुखमकामादूर्द्ध ज्वलितोऽभूत् । 'तम्' अमिं 'धारयितुं' सोऽपि 'न शशाक' ; ज्वाखाधिक्येन दाहकत्वात् । 'मः' च मुखानिर्गतः सन् 'पृथिवौं' प्राप्तवान् ॥ १३॥ "तौति। तस्मिन् समये माधवश्व तापशममाय 'मरखत्यां' नद्या निमयोऽभूत्। 'म:' अमिस्तस्मात् स्थानादारभ्य 'प्राङ् दहन्' 'दा' सवीं 'पृथिवीम्' अभितो व्याप्नोत् । माधवगोतमावुभावपि 'दहन्तं' 'तम्' अमिं पश्चात्' अनुजग्मतुः। 'मः' च दहबनिः पृथिव्यां यावत्यो नद्यः मन्ति, ताः 'सर्वा नदौः' अतिमयेन ‘ददाइ' शोषयामास । 'प्राचीनं' दहतोऽस्य पुरस्तात् 'मदानीरा' नाम नदौ 'उत्तरात्' उदक्प्रवाहा 'एति' गच्छति। तया च व्यवहितः मोऽमिः, एनम् का• श्री. १-वा० सं० २. ४.१; सू. २. ८.२.। १.३.१०.२८% 8. ४६. १३, ५.५.१२२. ४.१४.१९ । '३-पा० सू० ८.२.१.३ । 8-ऋ० सं०५.२६.२। २- ते.सं.

·(७५० वा.) ।प्रथमकाण्डम्॥ २७५ . अग्निम, मापि निःशेषेण धारयति, इतस्ततो गमनं निवार्य धारितवतीत्यर्थः । स चामिः 'तां' नदी मितरनदीवत् 'नाति- ददाह' । अत एव 'सदा' सर्वदा 'नौरं' जल मस्या मस्तौति व्युत्पत्त्था 'सदानीरा'-रत्युच्यते। तथा च . निघण्टुः(?)– “करतोया मदानीरा बाहुदा मैतवाहिनौति । 'तर' नदौं 'पुरा' तहह- नोत्तरकाले 'प्राधणः' 'न तरन्ति' न स्पृगन्ति । अनिदाहा- भावेनाविशद्धलादिति हेतु माह- "अनतिदग्धेति ॥ १४ ॥ "तत एतौति। 'ततः तस्या नद्याः 'प्राचीन' प्राग्देशम् ‘एतईि इदानीं 'बहवो ब्राह्मणः' निवसन्ति । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । प्रान्देशः सर्वोऽपि बामणवास इत्यर्थः । 'तन्' च स्थानम् 'प्रक्षेचतर मिव' अतिशयेन निवासायोग्य मिव 'पास' बभूव । तथा 'सावितरं' भनभाण्डे निषिप्तनौरवत्तद्देशेऽनुष्ठितं यज्ञदानादिक मतिमयेन 'सावि' स्रवणशौलं फलप्रदानासमर्थ बभूवेत्यर्थः। तच हेतु माह- "अखदित मिति । यतो 'वैश्वानरेणमिना' 'अख- दितम्' अनाखादितम्, अतस्तत्थान मपवित्र मित्यर्थः ॥ १५ अस्य दोषस्य परिहार माह- "तदु हेति। एतहि' एतस्मिन् समये 'तत्' अपि स्थान क्षेत्रतरं' निवासयोग्य मेव भवति । कुत इत्यत आह- "ग्राह्यणा उ हौति । 'नूनम' इति निश्ये; 'हि' यस्मात् ‘एनत्' स्थानं ब्राह्मणः ‘यरसिव्वदन्' यज्ञानुष्ठानः १-चम• को० १.१०. ३३ । २-पा. सू० २.१.२९। ३- "नून मिति विचिकित्सार्थोयः" इति निर• १. २. । 35 ·२० ॥शतपथबामणम्॥ (म. वा.) अग्निना पाखादित महषत, तस्मादित्यर्थः। 'मा' च नदी 'जघन्ये निकष्टे सर्वरमवर्जिते 'नैदाघे' गौमसम्बन्धिकालेऽपि सम्यक् 'कोपयति' बहुजलतया प्रकुपिता भवति। 'तावत्' पर्यन्ते हि काले 'वैश्वानरेणाग्निना' 'दग्धा' ; तदा च तं निवारयितं तस्याः प्रकोपो मात इत्यर्थः ॥ १६ ॥ "स होवाचेति। एवं सर्वेषु देशेषु दग्धेषु 'मः' च माधवः अग्नि मेव प्रतीक्ष्य 'उवाच'- 'क' कुत्र देशे 'अहं भवानि' निव- मेयम् ? 'इति' पृष्टे मोऽप्यग्निरेनम् ‘उवाच'। कि मिति। 'अतः' अस्थाः नद्याः 'प्राचीनं' यद् ‘भुवनं' भूमिः, एतदेव 'ते' तव निवासोऽखिति। अत एव कारणात् एतस्मिन्नपि काले 'मेषा' सदानीरा नदी कोमलदेशस्य च विदेहदेशस्य च मर्यादालेन दृश्यते। 'हि' यस्मादेवं माधवायामिरदात्, तस्मात् 'ते' विदेहदेशाः अपि 'माधवाः' इत्युच्यन्ते ॥१०॥ उक्तं वृत्तान्तं गोतमेन पृष्टः सन् विदेहोऽनुवदति- “अथ होवाचेत्यादिना। परोक्षत्वात्पूर्वं श्रुतिवाक्ये लिट्-प्रयोगः । गोतम- माधवयोः प्रश्नपतिवचनरूपवाक्ये तु भूताद्यतनलालुङ्-प्रयोगो' विशेषः ॥ १८,१६॥ एवं प्रासङ्गिक परिसमाप्य प्रकृते योजयति- “म यदिति । यस्माद् घतशब्दोच्चारणेनाग्निः प्रज्वलितो बभूव, तस्मात् कारणात् 'मामिधेनौषु' 'यद्' 'त'-प्रातिपदिकयुकं पदम्, 'तत्' 'सामिधेन मेव' अग्निममिन्धनहेतुर्भवतीत्यर्थः ॥ २० ॥ १-पा० सू० ३.२. १९५ । २-पा० सू. ३. २. ११० ।

·२०५ (8ष. १वा.) । प्रथमकाण्डम् । तस्माद् घताच्येतत्पदं मामिधेनीषु युततर मिति निगमयति- "तदिति । तैत्तिरीयोऽपि नृमेधपरछेपसंवादोदाहरणे तवत्य- दस्याप्रिजननहेतुत्वं प्रतिपादितम्- “यत्समावद्दिद्द कथा व ममि मजौजनो नाह मिति ; मामिधेनौना मेवाहं वर्ण वेदेत्यब्रवीद यद् ; तवत्पद मन्यते, स त्रासां वर्णः” इति । “यजमानो वा इत्यादि । 'सर्व' सुखं स्वर्गादिलक्षण मात्मन इच्छतौति 'सुनयुः' यजमानः। जिगातीत्यस्याभिप्राय माह- “जिगोषतौति । जेतु मिच्छतौत्यर्थः । ननु “गा स्तुतौ”-दूतिर धातुः, कथं तस्य जिगोषतीति व्याख्यान मित्यत आह- "म हौति । 'हि' यस्मात् यजमानो देवान् स्तुत्या 'जिघांमति' हन्तुं प्राप्नु मिच्छति। हन्तिरत्र गत्यर्थः । 'तस्मात्' जिगौषतौति युज्यत इत्यर्थः । “अज्झनगमा मनि"-इति मनि दौर्घत्वम्। “सर्व वा अनिरुक्त मिति । बनामविशेषेरनिरुतम, तत्सर्वात्मक मित्यर्थः ॥२१॥ "श्रमायाहौति। "वीतये"-इति पदं व्याख्यात मितिहास मा:- “ममन्तिक मिवेति । सबिष्टतर मिवेत्यर्थः । मत्रिकर्ष मेवाभिनयेन दर्शयति- “इत्युत्पृश्येति । यथोबाडना शाखा स्पृश्यते, 'इति' एव मेव चौरपि हस्तस्पृश्येव बभूवेत्यर्थः ॥ १२॥ "ते देवा इति। “वितरां स्युरिति। अतिशयेन विप्रकाष्टा भवेयुरित्यर्थः । “वरीय वेति। 'उरुतरं' विस्तीर्णतर मेव एतत् १-० सं० २. ५.८.५। ३-धा. पा. जु.प. २३ । २-पा० सू० ३.१.। ४-पा० सू० ६.४.१६॥

·२७६ शतपथबापखम्। (श्म. वा.) पिरुपं स्थानं केन प्रकारेण स्थादित्यर्थः। विशिष्टा इतिः 'वौतिः', तथा च वीतये'-इत्यस्य विविधमानायेत्यर्थो भवति। एतदक्षरचय- प्रयोगात् पयः 'दमे लोकाः' परस्परं 'विदूर' विप्रकर्ष प्राप्ता इत्यर्थः । “एता मन्याडरिति। 'वीतये-इतिपदेन युक्ताम् “अन पाचाहीत्यादिका मित्यर्थः ॥ २३ ॥ अस्या पुचो द्वितीयं पाद मनूध व्याचष्टे- “टणान इति । हविषो दाना 'हव्यदातिः= यजमानः' । प्रस्था सचोऽनुवचनं भूलोकजयतुत्वेन प्रशंसति- "पनि होनेत्यादिना ॥२४॥ हतीयां सामिधेनौ मनूध व्याचष्टे- "तन्वेति । 'अङ्गिरसः' महर्षयो यत् 'ममिद्भिः' अग्रिम 'ऐन्धत' समिह मकुर्वन्', तस्मादनिरपि 'अङ्गिर इति' सम्बोध्यते। तदेतत्राम अग्रेः प्रसिद्ध मित्याह-"अजिरा उौति । "इतरे येणारा त्रासंस्तेऽशिरमो- ऽभवनिति' अङ्गिरमा मङ्गारपरिणामरूपत्वात् 'अङ्गिरः-शब्दाभि- धेयता। अमिरप्यङ्गाररूप इति युकं तस्याप्यशिरस मित्यर्थः ॥ २५॥ "राछोति। “यविठो बनिरिति । 'यविष्ठः' युवतमः नित्यतरणः; अजरामरत्वात् ॥ वस्था पचोऽनुवचन मन्नरिवलोकजयतुत्वेन प्रशंसति- “मैं- १-ते. मा. ३. ५.२.३; सं० २. ५.८.१-२१ । २- तेषां वर्णनम् ऐ ब्रा० ६.५. ८-६-खण्डयोवव्यम् । वखतख "एत मु एवाङ्गिरसं मन्यन्तेजानां यासः" इति सा• छा• ब्रा०३.२.१.। -रेना. ३.३.६ । निर० ३. ३. ५। निथ. ५.५.११ ।

·(ब. मा.) । प्रथमकाण्डम् । ॥ ति। "एत मेव"-दति सामान्योकं विवृणोति- "अन्तरिति । सोऽन्तरिक्षलोकस्य मान्य माह- "तस्मादिति ॥१६॥ चतुर्थों मामिधेनौ मनूध धुलोकजयहेतुत्वेन व्याचष्टे- “म न इत्यादिना । 'श्रदः' विप्रष्टं घुस्थानं खलु 'पृथु' विस्तीर्णम् । तदिशिनष्टि- “यस्मिन्निति । 'यस्मिन्' लोके 'देवाः' सर्वे वसन्ति, तत् स्थान मत्र 'पृथु'-शब्दवाच्यम् । देवनिवासत्वादेव 'एतत्' 'श्रवायं श्रवणीयं प्रशस्यम् । पादान्तर मनच व्याचष्टे- "अच्छा देवेति। देवोषितं धुलोकरूपं स्थानम् 'अछ' अभिवच्य 'विवासमि' प्रकाशयेत्यर्थः । प्रकाशनच्च प्राप्यर्थ मित्यभिप्रेत्य व्याचष्टे- "एतको गमयेति ॥२७॥ "दन रति। "श्रदो वा रति । सर्वत्र हि विशेष्यरशितः 'इदं'-गब्दो भूलोकवचनः, 'पदः'-गब्दच धुलोकवचनः ॥२८॥ गन्तरस्य अनुवचनं विधत्ते-"मोऽग्वाहेति। ईडेन्यः' खोतव्यः, 'नमस्यः' नमकर्तव्य इत्यय मर्थः । प्रसिद्ध रति हेरर्थः । दितीयं पाद मनूध प्याचष्टे- “तिरसमांसौति । 'एषः' खच्चमिः समिद्धः सन् ‘तमांसि तिरस्कृत्यैव दृश्यते। अनेन 'दर्शतः'-रतिपदस्थ कर्मणि व्युत्पत्तिर्दर्भिता। “म ममिरिष्यते"-इत्यादि निगदमिहम् ॥२८॥ "अश्वो नेति। "अश्वो न देववाहमः"-इत्यपर 'न'-गब्दस्य निषेधार्थव माशय विवक्षित मर्थ दर्शयति- “यदा इति। 'सचि' अमले 'चत्' 'ग-रति' पदम, नत् 'श्रोम-रति' बोकारार्थतया • ब्रा० ३.५.२.४ सं० २.५.८.९-११। २, ३-० वा. ३. ५. २. ५, ६ सं० २. ५. ८.१-११ ।

·॥शतपथब्रामयम्॥ (३० वा.) प्रतिपत्तव्यम् । “एवम्परमोम्पदम्” इति हि निघण्टुः(?) । 'अश्वो वा एष भूत्वा' अश्वरूप माथायेति यावत् ॥३०॥ "त५ विभन्त इति । “हविमन्तो खेत मित्यादि । चरुपुरो- डागादौनि 'हवौषि' सम्पाद्य, तथुका विग्यजमानाः तानि हवौंषि देवान् प्रापयितु मग्निं स्तुवन्तीत्यर्थः । “ईड सतौ”-इति धातुः ॥३१॥ "वृषणवेत्यादि । निगदमिद्धम् । “दौद्यतं हत्”-इत्यत्र दौद्यच्छन्दस्थाभिप्राय माह- "दौदयेवेति। "दीदयति" दौप्ति- कर्मा, छान्दमो धातुः । पूर्वाभिः समिद्धः स च ‘एषः' अगिरस्मिन् ममये 'सहत्' अधिकं 'दौदयेव' दिदीप इतौव। 'हि' यतो 'दोचतं' दौप्यमानं त्वा मित्यग्निविशेषणं युक्त मित्यर्थः ॥ ३२ ॥ "ईडेन्यः” इत्यस्य वचस्य वृषण्वच्छब्दायात मुपजीव्य प्रशंमति- " वा इत्यादि । अनिविशेषणभृतेनापि 'वृषन्'-शब्देन इन्द्रो- ऽप्युपथाप्यते ; 'वृषन्'-गब्दस्य तत्रामधेयत्वात् । अतो 'वृषन्'-शब्द- चुतस्य वचस्यानुवचनादितरयज्ञवत् मामिधेनौना मपौन्द्रसम्बन्धः मिद्यतीत्यर्थः ॥ ३१॥ ट ५-"यो मेवं परमं मते” इति बमको ३.४.१२। "बोर मित्या प्रति- गर एवं तथेति गाथाया यो मिति वै दैवं तथेति मानुषम्" इति ऐ ब्रा. ७. ३.६ । “प्रणवे चाभ्युपगमे चापाकृतौ च मङ्गले"-इति मे अन्य ५१ । २-धा. पा. बदा.था. . - ३-ते. ब्रा० ३. ५. ३.७; सं० २. ५. ८.१-११ । 8-निध० १.१६.. ; निर० १०.२.६।

·(.84• १मा०) ॥ प्रथमकायहम्॥ २७८ मामिधेन्यन्तरस्य अनुवचनं विधत्ते- "मोऽग्वाहेति। अग्रेव- दूतल मुपपादयितु मितिहास माह- "देवास वा इति। 'तान्' मिथः ‘स्पर्द्धमानान्' देवासुरान् 'अन्तरा' तेषा मुभयेषां मध्यत इत्यर्थः। “अन्तरान्तरेणे ति दितीया। “यं वा इत्यादि। योत्य- मानांस्तानुभयविधान् निवारयितुं गायत्री मध्ये प्रादुर्भुता 'सेयं पृथियेव' दय मेव खलु पृथिवी तेषा मुभयेषां मध्यवर्तिनौ। युतं चैतत्- मेरोरग्रभागे हि अमरावती नाम नगरौ, तस्यां हि देवाः; तथा मेरोरधस्तादागे च यत् दरामुखं नाम नगरम्, तस्मिन् यसरा निवसन्ति। तयोर्मध्ये पृथिवौ वर्तत इति। 'ह'-शब्दयोगा- दस्ति शास्त्रप्रसिद्धिः । “यतराग्वा इति । "किं यत्तदोर्निभरणे"- इति यच्छब्दात् डतरच् । 'उपावलति' उपावृत्ता भविष्यति । 'उपमन्त्रयाञ्चक्रिरे' रहस्यं दृतमुखेनाइतवन्त इत्यर्थः । “मत्रि गुप्तभाषणे"-इति' धातुः; लिट् प्रत्ययान्तवादाम् प्रत्ययः । तस्मिन्नुपमन्त्रणे देवानां को दूतः, को वा असुराणा मित्युभवं विविनति- "अग्निरेवेति । 'महरचाः' नाम यत् 'असुररक्षसम्' असुरविरोधि रक्षः। समासान्तो ''-प्रत्ययः । 'रक्षा'-शब्दख १- ते ब्रा० ३. ५. २.८; सं० २. ५. ८.१-११ । २-पा० सू०२. ३.४ । ३- अवैदिक मिदं वर्णन मिति सुधौभिः खलूपेक्षणीय मेव । 8-पा.सू. ५. ३.६२। ५-धा. पा. चु० था.४५ पा. सू. ३. १. ३५, ३६ । ७- "अनसन्तानपुंसकाच्छन्दसि"-इति पा० सू० ५.४.१०३ । - .

·२० शतपथब्राझणम्॥ (३५० मा.) नियतनपुंसकत्वात् समासान्तस्यापि तथालम् । “म हि देवाना मिति । 'हि' यस्मादुकरीत्या 'अमिं दूतं वृणीमहे-इति' अनु- वचनं युक मित्यर्थः । द्वितीयपाद मनूध तच पाठान्तर मुपन्यस्य दूषयति- "होतार मित्यादिना ॥ ३४ ॥ "तदिति। "होता यो विश्ववेदम इति" पाठान्तर मनुब्रुवता मभिप्राय माह। यद्यपि होतार मिति 'हो'-गब्दो द्वितीयान्तः, तथापि होता परम्' इत्यपि श्रुतिमामान्यात् प्रतीयते। सच 'परं'-गब्दः 'अल-शब्दपर्यायः । “वास-मूल-सवल मङ्गुलौनाम्"- इति' लत्वस्य विकल्पितत्वात्। 'परं'-शब्दोऽत्र निवारणार्थः । 'प्रात्मानं निवारणविशिष्टं 'नेत्' नैव 'अवाणि'-इत्यनेनाभि- प्रायेणेत्यर्थः । "होता यः" इति पाठे तु न ईदृशौ विरुद्ध प्रतिपत्तिरस्ति । तत्परनिराकरणं "तदु तथेत्यादि । स्पष्टम्। "होतारम्”- इत्यापाठं परित्यज्य "होता यः" इतिपाठविपरिणामस्य मनुष्य- बुद्धिप्रभवतया मानुषत्वम् । यथैव वेदे पठितम्, तथैवानुवाकव्य मित्युपसंहरति- "तस्मादिति । कौडम्विधं तहि वेदे पठित मिति तदाह- "होतार मिति। 'एव'कारः पचान्तरव्युदामार्थः ॥ प्रछत मितिक्षामशेष मुपसंहरति- "सेय मिति । देवासुराणं १-पा० सू०८.२. १८. वा. २ ("वा लो र मापद्यते")। २- तदित्यं मन्येषु खाभिप्रेतप्रार्थनादिप्रकाशनावापि वैदिकशब्दानां परिवर्तनादिकं सर्वत्रैव निषिद्ध मिति सूचितम् ।

·(१५. मा.) प्रथमकाण्डम् ॥ २८१ मध्ये वर्तमाना या गायत्री, 'मेयं रहस्य माहता मतौ 'देवान्' एव 'उपावर्तते' उपाजगाम । 'ततः' गायच्या उपावर्तनात् 'देवाः' 'अभवन्' अजयन् । 'असराः' तु तत्सम्बन्धविरहात् 'पराभूताः ॥ उक्रेतिहासज्ञानपुरःमर मेतां गायत्रौं प्रयुञानस्य फल मार- "भवतीति। 'प्रात्मना' स्वयं भवति' भूष्णुः, समर्थी भवति । 'प्रस्य च शत्रवः 'पराभवन्ति' इत्यर्थः ॥ ३५ ॥ अष्टमयोपजीवनेन प्रशंसति- "तां वा इति। 'निदानेन' मूलकारणेन विचार्यमाणा सुगक्षरात्मिका 'एषा गायत्री', मापि प्रतिपादम् 'अष्टाक्षरा'; या च अष्टमङ्ख्या, तत्पूर्तिहेतुत्वादप्येषा विशेषतो 'गायत्रौ'-इति। ताम् 'अष्टमी मनुयात्' इत्यर्थः ॥ ३ ॥ यत्र सप्तदश मामिधेन्यः, तत्र “पृथु पाजाः"-"तं सवाधः"-रति हे धाय्याख्य मुचौर मामिधेनौषु प्रचन्तये। तयोः स्थानं पूर्वोत्तर- पक्षाभ्यां दर्शयति- "तद्वैक दति। 'पुरस्तात्' अष्टम्याः पूर्व मित्यर्थः । तथा कुर्वता मभिप्राय माह- "मुखत इति । तदायञ्च 'प्रश्नाचम्' 'दं' धाय्यारूपं 'मुखतः' मुखप्रदेश एव 'दम' धारयामः 'इति वदन्तः ॥ तदेतदेकौयं मतं दूषयति- “तदु तथेति। 'अनवकृता' असमर्था जड़ द्वयोर्धाय्ययोः प्रक्षेपात् । “अग्निं दूतम्" इत्यष्टमी, अमच १- “पाय्य-सान्नाय्य-निकाय्य-धाय्या मानहविर्निवाससामिधेनीषु'- इति पा• सू० ३.१. १२६ । 'धीयतेऽनया समिदिति धाय्या ऋक्'-इति तत्र कौ। ऐ• ब्रा• ३. २. ७, १३; ३. ७ । ते. सं. २.२.१०.२। २- ऋ० सं० ३. २७. ५, ६ । 36 ·२८२ ॥शतपथबामयम्। (३प्र. ३वा.) 'दशमी' सम्पद्यते ; तथा चाष्टमौल्वभङ्गेन “गायत्रो वा एषा निदा- नेन"-इतिप्रतिपादित गायत्रौतिपदविरहादसमर्थं स्यात् । तथा ममिहामानवतौ-ममिद्धवत्योर्मध्ये हि धाय्ये प्रचेतव्ये; मा च ममिद्यमानवतौ मामधेनौनां पाञ्चदश्ये नवमी, मा च माप्तदश्ये वृत्कर्षात् 'एकादशौ सम्पद्यते'। उभयत्र 'वा'-शब्दश्चार्थे। कथं तर्हि प्रवक्तृप्तिरित्यत आह- "तस्यो हेति। 'यस्थ' यजमानस्य मी मामिधेनौषु “अग्निं दूतम्" इत्येषा अष्टमी; 'तस्यैषा' ('अवकृप्ता') अवकृग्निः, समर्था 'भवति' इत्यर्थः । कुच तर्हि धाय्ययोः प्रक्षेप इति तदाह- "तस्मादिति । अष्टम्याः ‘उपरिष्टात्' ममिध्यमानवतौ-समिद्धवत्योर्मध्ये एव 'धाये प्रक्षिपेत्। उक्र यापस्तम्बेन- “ममिध्यमानवती ममिद्धवतौञ्चान्तरेण पृथुपाजवत्यौ धाय्ये दधाति”-इति । श्राश्वलायनोऽप्यसूत्रयत्- "हतौयस्यां मामिधेन्यावावपते प्रागुपोत्तमायाः पृथुपाजा अमर्त्य इंति दे धाय्ये इत्युक्त एते प्रतौयात्" इति ॥ ३७॥ एव मष्टमौं विधाय प्रशंसति- “ममिद्यमान इति । निगद- सिद्ध मेतत् । “शोचन्तीव होतस्येति । दौप्यमानस्थानः ये ऊर्ध- मुखा ज्वालाविशेषाः, ते केशाः; ते च 'शोचन्ति' दौप्यन्ते; 'इव'- । १- पुरस्तादिदेव द्रष्टव्यम् (२६५ १० १० पं०)। २- 'गायत्रीवि पद्य मसमर्थ'-इति ड। -बाप. श्री. सू० २.१२. ५ । 8- था. • सू० २. १. २६. (ऋ० सं० ३.२७. ५, ६.)। ५-ते. प्रा. ३. ५. २.६; ब्रा० ३. ५. २.६; सं० २. ५, ८.१-११ ।

·(89• १प्रा.) ॥ प्रथमकाण्डम्॥ २८३ शब्दोऽवधारणे; 'शोचिषः' दौप्यमानाः केमा यस्येति 'भोषिकेशः' दूत्यर्थः ॥ दशम्याः सामिधेन्याः प्रागेवेभशेषख सर्वस्य अनावन्याधानं विधत्ते- “ममिद्धो श्रम इत्यादिना' । तस्था दशम्याः सामिधेन्याः 'प्राचौन' प्राक् । “विभाषाश्चरदिक् स्त्रियाम्" इति खार्थिकः ख-प्रत्ययः । “चदन्यत्ममिधः इति। अनुयाजायाः 'ममिधः' 'यत् अन्यत् तत्' सर्व मित्यर्थः । अस्मिन्नेव समये अशेषस्य सर्वस्थाभ्याधामं कुतो हेतोरित्याशय हेतु माह- "अपर वेति। 'एतत्' एतर्दि, अस्मिन् समये होता 'अपरत दव' अग्रेः ममिन्धनं परिममापयतीव। “ममिड्डो अन घाइतेति । ममिन्धनस्य भूतत्वप्रतिपत्तेः, ममिन्धन हेतुत्वाच, सर्वस्येप्रय समिद्धावस्थायाः प्रागेवाभ्याधानं युक्त मित्यर्थः ॥ प्रागनभ्याधानदोष माह- “यदा अन्यदिति । अनुयाजममिद- यतिरिकं 'यत्' इधसम्बन्धि काष्ठं समिद्धावस्थायां वर्तते, 'तत् अतिरिक्तम्'। तच्च शत्रुवर्द्धनहेतु रित्यपि । “ममिद्धो अन पाडत"- इत्यतः प्रागेवेभशेषः सर्वोऽपि प्रक्षेप्यः । अत एव कात्यायनेनोकाम- "ममिडू इति पागतः सर्व मित्र मेकवर्ज मनुयाजावेत्"- इति ॥३८॥ "देवान् यतीत्यादि । निगदमिद्धम् । अन्तिमा मामिधेनौ मनूध व्याचष्टे- "श्रा जुसोतेति । " १-० प्रा० ३. ५. २. १०; सं० २. ५. ८.१-११ । २-पा० सू० ५.४.। १-का. औ• सू० ३.१. १९ ।

·२८४ ॥शतपथमाझयम्। (श्म. वा..) जुहोत दुवस्यतेति' अध्वर्युप्रमुखा सत्विजः सम्बोध इवनादिका प्रेर्यन्ते ; प्रतः प्रोक्षणैरामादयेत्यादिवदयं मन्त्रः सम्प्रेषरूप एव ॥ श्रा जुहोत दुवस्थतेति पदयोरर्थ माह- "जुडत च यजत ति। जुद्धतेत्यत्र 'त'-अब्दस्य “तप्तनप्तनथनाच" इति तबादेशे गुणे च मति जुहोतेति रूपं भवति । 'दुवस्यतिः' परिचरणार्थ: 'दुवस्यत' परिचरत, यजतेत्यर्थः ॥ तात्पर्यार्थ माह- “यसी कामायेति । फलसाधनतया काम्य- मामाय 'यम' यागहोमादिकर्मणे विजः! 'समैन्धितम' अमिममिन्धनम् अदम् । मोऽनिः ममिद्धः सम्पनः । अतोऽस्मिन् समये 'तत्कुरुतेत्येव' एवंरूप मर्थ मन्त्रो ब्रूत इत्यर्थः । “अग्निं प्रयतीत्यादि स्पष्टम् ॥ ३९ ॥ बचस्याध्वरशब्दयुकात्वं प्रशंसित मनुवदति- “तं वा इति । "ममियमानो अध्वरः"-इत्यादिक मृत्रय मध्वरशब्दोपेत मनु- यात् । “दुधर्षाञ्चकुरिति । धूर्वितु मिच्छां कृतवन्त इत्यर्थः । "धुरु हिंसायाम-रत्यस्मात् सनि, वसोपे, प्रत्ययान्तत्वादाम् प्रत्ययः । 'दुधर्षन्तः' 'ते' असराः देवान् 'धर्वित' हिमितुं न गोकुः' शताः; प्रत्युत ‘पराहता एव 'बभूवुः । 'तस्मात्' अहिंसाहेतत्वात् 'अध्वरः' इति यज्ञस्य नाम सम्पन्नम् ॥ • ब्रा० ३. ५.२. ११; सं० २. ५. ८.१-२१ । २-पा. सू.७.१.४५। ३-निधश्च ५ख.५पदम् । 8-'वचषत'-इति ड। ५-धा.पा.खा.प.५७३। ६-पा० ३. १. असू० सन्, ६. १. ६६सू० वलोपः, ३. १. ३५ थाम् ।

·(.8M. खा) ॥ प्रथमकाण्डम् । २८५ एवं पुरावृत्त मुदाहत्येतद्विदुषः फल माह- "दुधूर्षन् इति । "यावदेवेति। 'अध्वर'-शब्दो हि सोमयागे रूढः ; म चाप दर्शपूर्व- मामविषये मन्त्रेण प्रवयत इति मोमयागेन यावदेव फलं प्राप्नोति, तावद्दर्शपूर्णमासयागेनापि प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ ४० ॥ ३ [४. १.] ॥ इति श्रीमायणार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ एतुन वै देवा अमिं गुरिष्ठे* युञ्जन्। युद्धोत्त्व इदुन्नो हव्यं बहेति तु मेतद् गुरिष्ठौ युक्तोपामदन्वौर्य- वान् त्व मस्थल वै त्व मेतुस्मा असौति ब्यौर्ये समा- दुधतो युथेद मुप्येतर्हि ज्ञातौनां यं गुरिष्ठे? युञ्जन्ति तु मुपमुदन्ति ब्बीर्यवान्चै त्व मस्यलं॥ वै त्व मेतस्मा १- बस्मिन् ब्राह्मणे सामिधेनौप्रयोगारम्भप्रकारो विहितः, तन्मग्लाणं कूटपदादिव्याख्यानानि च ज्ञापितानि । तत्रायं पद्धतिः-होत्रा उपांशु त्रिवि प्र वो वाजा इत्यास ऋक्षु मध्यमखरेणानूच्यमानास यजमानः पादाङ्गुष्ठाभ्यां भूमि मधः पौडयति ; अध्वर्युश्च स्पय मादाय विछन् सामिधेनौनां प्रणवे-प्रणवे एकैक मिध्नकाठ माहवनौये ऽभ्याददाति । 'समिद्धमानो अध्वरे-इत्यस्या ऋचः प्रणवे 'समिहो अमे-इत्यतः प्राक एक मिध्नकाउं परिशिष्यावशियानां पचानां काठानां सहैव प्रक्षेपं कुर्यात् ॥ *,1, 5 'गरि-इति ख, ग । t, || 'मस्य-इति क, ग ।

·२८६ ॥ शतपथब्राधणम् ॥ (३५. ब्रा.) असौति बौर्ये समादधतः स यदुत ऊर्द्ध मन्वाहोप- स्तौत्येवैन मेतडौर्य मेवास्मिन् दधाति* ॥ १ अग्ने महार॥ असि ब्राह्मण भारतेति। ब्रह्म यमिस्तस्मादाह ब्राह्मणेति भारतेत्येष हि देवेभ्यो हव्यं भुरति तस्माद् भरतोऽग्निरित्याहुरेषु उ वा इमाः प्रजाः प्राणो भूत्वा विभत्ति तस्माद्देवाह भारतेति ॥२॥ अथार्षेयं प्रणोते। कृषिभ्यश्चैवैन मेतुहेवेभ्यश्च निवेदयत्ययं महाबौर्यो यो यज्ञं ग्रापदिति तुम्मादा- यं प्रणोते ॥३॥ परस्तादाक प्रणौते। परस्ताड्याच्या प्रजाः प्रजायन्ते ज्यायसस्पतय ऽउ चैवैतं निहुत ऽइद हि पुितेवाग्रेऽथ पुत्रोऽथ पौत्रस्तस्मात्परस्तादाक् प्र- गौते॥४॥ सु आर्षेय मुक्काह। देवेद्यो मुन्विड्स ऽडुति। देवा होत मुग्र ऐन्धत तस्मादाह देवेच इति मुन्विच इति मनुर्खेत मग्र ऐन्ध तुस्मादाह मुन्वित इति ॥५॥ टुषिष्टुत इति। क्षयो। ति मग्रे स्तुवंस्तुस्मादाहु- ऽर्षिष्टुत ऽहुति ॥६॥ * 'वि'-इति ख। 1 'ति'-इति ख। 'महा३'-इति क, ख ; 'महार'-इति ग । 5 'वि'-इति ख। || 'इइत्यूषयों '-इति ग।

·४० वा.) ।प्रथमकाण्डम् ॥ २८० विप्रानुमदित इति। एते वै विमा यहुषय ऽरते होत मन्बुमदंस्तस्मादाह ब्बुिप्रानुमदित हुति ॥७॥ कविशस्त ऽहुति। एते वै कवयो यहुषय ऽरते ह्येत मश संस्तुस्मादाह कविशस्त इति ॥८॥ ब्रह्मस:शित हुति। ब्रह्मशितो ह्येषु एता- हवन इति हताहवनो ह्येषः॥ ६ ॥ प्रणौर्यचाना रथोरध्वराणा मिति। एतेन वै सुवान् यज्ञान् प्रणयन्ति ये च पाकयज्ञा ये चेतरे तस्मादाह प्रणौर्यज्ञाना मिति ॥१०॥ रथौरध्वराणा मिति। रुथो ह वा एषु भूत्वा देवेभ्यो यजु ब्वइति तस्मादाह रथीरध्वराणा मिति ॥ ११ ॥ अतूर्ती होता तूर्णिहव्यवाडिति। न ह्येत५ रक्षासि तुरन्ति तस्मादाहातूर्ती होतुति तूर्णि- ईव्यवाडिति सर्वर ह्येषु पाभानं तरति तस्मादाह तूर्णिहव्यवाडिति ॥ १२॥ आस्पात्र जुहूवाना मिति। देवपात्र वा ऽरथ युदमिस्तस्मादग्नौ सुर्वेभ्यो देवेभ्यो जुति देवपात्र ''इत्येते'-इति ग। 1 'ति'-इति ख। + 'हुत्येते'-इति ग। 5 'मित्येतेन'-इति ग।

·॥ शतपथब्रामणम् ॥ (३० वा.) धेष प्राप्नोति ह वै तुस्य पाचं यस्य पाचं प्रेसति यु ऽएव मेतडेद ॥ १३॥ चमसो देवपान इति। चमसेन ह वा पुरतेन भूतेन देवा भक्षयन्ति तस्मादाह चमसो देवपान हुति ॥ १४ ॥ अरां॥ इवाने नेमुिवाल्वं परिभूरसौति युथारान्नेमिः सर्वृतः परिभूरेवन्वं देवान्सङ्घतः परि- भूरसौत्येवैतुदाह ॥ १५ श्रावह देवान्युजमानायेति । तदस्मै यचाय देवाना- वोढवा आहामि मग्न अवहेति तुदामेयायाज्यभागा- यानि मावोढवा बिआह सोम मावहेति तुत्सौम्या- याज्यभागाय सोम मावोढवा ऽआहामि मावहेति तधु ऽरषु उभयचाच्युत आमेयुः पुरोडाशो भवति तस्मा ऽअमि मावोढवा आह ॥ १६ ॥ अथ यथादेवतुम् । देवां २॥ ऽाज्यपां २॥ श्राव- हेति तुत्प्रयाजानुयाजानावोढवा आह प्रयाजानुयाजा वै देवा प्राज्यपुा ऽअमिट होचायावहेति तुदनिष्ट 'प्रेष्यति'-इति च । । 'अरा'-इति क, ख ; 'घरा-इति ग, छ । 1 'देवांश् ऽधाज्यपा३'-इति क, ख ; 'देवा५ याज्यपा-इति ग ; 'देवाँ ऽबाज्यपाँ'-इति छ।

·२६ (8थ• खा.) प्रधमकाण्डम्। होचायावोढवा आह खं महिमान मावहेति तल्खं महिमान मावोढवा ऽआह व्वाग्वा ऽअस्य स्वो महिमा तद्दाच मावोढवा ऽआहा च वह जातवेदः सुयुजा च यजेति तद्या एवैतुद्देवता ऽवोढवा हि ता एवैतुदाहा चैना वुहानुया* च यजेति यदाह सुयजा च यजेति ॥ १७॥ सवै तिष्ठन्नन्वाह । अन्वाहु ह्येतदसौ घनुवाक्या तुदसावेवैतद्भूत्वान्वाह तस्मात्तिष्ठन्नन्वाह ॥ १८ ॥ अासीनो याज्यां यजति । इय हि याज्या तस्मान्न कुश्चन तिष्ठन् याज्यां यजतोय! हि याज्या तुदियु मेवैतद्भूत्वा यजति तस्मादासौनो याज्यां यजति ॥१६॥ ४॥ ॥ इति तृतीयप्रपाठके चतुर्थं ब्राह्मणम् [४.२.]॥ मामिधेन्यनुवचनानन्तर मने महाँ अमौति निगदस्यानुवचन विधित्मस्तत्प्रतिपाद्यायाः प्रशंसायाः कर्त्तव्यतां तदुपोहातत्वेन 'नुष्ट्या'-इति ख, सायणीयभाष्यपुस्तकेषु च बहुषु । + 'चाहान्वाई'-इति ग। + 'यजतीय-इति ग। १- तै० ब्रा० ३. ५. ३. १ ; सं० २. ५. ६.१ । २- निगदानां यजुष्ट्वाधिकरणम्- मौ० द० २० १पा० ३८-४५ स; न्या. मा० २.१.१३ अधि० द्रष्टव्यम् । 37 ·२६. ॥शतपथब्रामणम् ॥ (३५. बाब) प्रतिपादयति- “एतडू वा इति। 'गरिष्ठे' गुरुतमे। "प्रियस्थि- रेत्यादिना गुरुमब्दस्य गरादेशः । हविर्वहनार्थं गुरुतमे तस्मिन् होत्त्वे योजयित्वा तस्योत्साहं जनयितुम् 'उपामदन्' प्रस्तुवन्। “वीर्यवान् वै”-इत्यादिः स्तुतिप्रकारः । अनया च स्तुत्या 'तम्' अमिं 'वौर्य' सम्यक् स्थापितवन्तः। इदं लौकिकेन दृष्टान्तेन प्रतिपादयति- “यथेद मिति। निगदस्यानुवचनं विधत्ते- “म यदिति । 'श्रतः' अमात्, मामिधेन्यनुवचनादित्यर्थः ॥ १ ॥ अनुवतव्यं निगदं पठित्वा पदशो व्याचष्टे- "अग्ने महानित्या- दिना। "म धात्मानं व्यकुरुताग्निं हतौयं वायुं हतीयम्"- इत्यादिश्रुतेःर अग्निवाय्यादित्यात्मना ब्रह्मणस्त्रेधावस्थानात् “ब्रह्म घमिः" इति तादात्म्यप्रतिपादनम्। 'तस्माद्' ब्रह्मणो जातत्वाद् 'ब्राह्मणेति' अमिः स्तूयते इत्यर्थः। 'भारत'-इति पद मनूद्य देधा निबूते- “एष होत्यादिना ॥ २ ॥ "अथार्षय मित्यादि। होलकर्वकप्रवरविधिः ॥ ३ ॥ तत्र धर्मविशेष माह- "परस्तादगिति । तस्मिन्नार्षयप्रवरणे कूटस्थ ऋषि मारभ्य तत्पुत्रपौत्रादिक्रमेणर्वाचीनं वरणं कर्त्तव्यम् । यथा प्राङ्गिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजेत्यादि। तथा च 'ज्यायसः' भावपरो निर्देशः; ज्येष्ठ्यस्य ‘पतय एवैतत् निहुते' अनेन प्रवरणेन निवेदयति। स्पष्ट मन्यत् ॥ ४ ॥ ॥ १-पा. सू०६. 8. १५७ । २- "अमिः, स त्रेधात्मानं व्यकुरुतादित्यं टतौयं वायु तोयम्” इति इवोपरिचात् १०. ६. ५. ३.।

·(.४५० २वा.) । प्रथमकाहम्॥ २६९ "देवेद्धः"-इत्यादि-निवित्पदानाम् अनुवचनं विधत्ते- “स पार्षय मुक्केति। तानि पदानि क्रमेण व्याचष्टे- “देवा घेत मित्यादिना । स्पष्टोऽर्थः ॥ ५॥ ६ ॥ ७॥ ८ ॥ ६ ॥ १० ॥ ११॥ १२ ॥ "श्रास्थात्र मिति। श्रास्यरूपं पात्रम् 'पासाचम् । “देवपाचं वा इति। अनौ प्रक्षिप्तस्य हविषो देवैरद्यमानत्वादग्नेर्देवपात्रत्वम् ॥ एतद्देदितः फल माह- "प्राप्नोति हेति। 'यस्य' खलु भोज्यस्य वस्तुनः सम्बन्धि 'पात्रं' 'प्रेमति प्राप्नु मिच्छति, तदस्तसम्बन्धि 'पात्र 'प्राप्नोति' एवं वेदितेत्यर्थः ॥ १३ ॥ १४ ॥ "अरऽवेति। “यथाराबेमिरिति । (यथा) पक्रस्य नाभौ नेम्याञ्च संयोजिताः कौलकाः 'पराः', तान् 'यथा' 'नेमिः' परितो वर्तमानान् व्याप्नोति, तदद् ‘देवान्' अनिरपि संव्याप्नोती- त्यर्थः ॥१५॥ निवित्पदानन्तरं वक्तव्य मावाहननिगद मप्यनूद्य पदशो व्याचष्टे- "श्रावह देवानित्यादिना । “देवानावोढवा इति। श्राङपूर्वादहतेः । १- यजुर्निवित्पदान्येकादश, ऋनिवित्पदानि तु हादश ; सन्ति च ऋग्यजुषोः पाठभेदाः । ऋग्वेदीयनिवित्पदानि ऋक्परिशिशीयनिवि- दध्याये पठितानि (१.१-१२), ऐतरेयब्राह्मणे च प्रपन्य विहितानि (२. ५. १, २.)। यजुर्निवित्पदानि तु तैत्तिरीयब्राह्मणे समानातानि (३. ५. ३. १-११), वैत्तिरीयसंहितायाञ्च तानि विहितानि (२. ५. ६.२-१२.); इहापि प्रपश्येव व्याख्यायन्ते । २- 'प्रेस्यति' इति ज, झ, ८ । मूलेऽप्येव मेव पाठभेदः । ३- पावाहननिगदमन्त्रास्त त्रयोदश । घामातास्तेऽपि तैत्तिरीयब्राह्मणे ३. ५.३; विहिताच ते तत्संहितायाम् २. ५. ६.७, ।

·२६९ ॥ शतपथब्राझणम् ॥ (३५. ब्रा०) स्वार्थ तवैन्-प्रत्ययःयष्टयान् देवान् श्रावोढु मानेतु मित्यर्थः । "भावह देवान्” इति सामान्योकस्य आवाहनस्य विवरणम् “अग्नि मम आवह"-दूत्यादि निगदमिद्धम् ॥ १६ ॥ 'अथ यथादेवत मिति । दर्शपूर्णमासयोरुभयत्र योऽग्निः पुरो- डागदेवता, तदावाहनानन्तरं निर्वापसमये यस्यै-यस्यै देवतायै येन क्रमेण निरुतम, तेनैव क्रमेण तस्याः सर्वस्याः देवतायाः "अनौषोमावावह"-इत्यादिवाक्येरावाहनं कार्य मित्यर्थः । "देवार॥ऽाज्यपानिति । प्रयाजानुयाजदेवतावाहनं विवक्षित मिति व्याचष्टे- “तत्प्रयाजानुयाजानिति। कर्मवाचिना प्रया- जानुयाजशब्देन तत्सम्बन्धिनो देवा लक्ष्यन्ते। ते हि हविर्भागा- जीकाराय वोढव्याः। तेषा माज्य मेव हि भागः ; “यज्जुहां ग्रवाति प्रयाजेभ्यस्तद्, यदुपति प्रयाजानुयाजेभ्यस्तत्”-इति' नौहवौपभृतयोराज्ययोस्तद्धविष्श्रवणत् ॥ १ -पा० सू० ३.४.६ २-२०११.९६ कण्डिके द्रष्ये। ३- "त्रयस्त्रिंशदै देवाः सोमपाः, त्रयस्त्रिंशदसोमपाः। अठौ वसवः, एकादश सदाः, बादशादित्याः, प्रजापतिश्च, वषट्कारश्चैते देवाः सोमपाः; एकादश प्रयाजाः, एकादशानुयाजाः, एकादशोपयाजाः; एते सोमपाः पशुभाजनाः" इति ऐ० ब्रा• २.२. ८ । तत्र वसूनां पर नामानि तैयार. १. ६. १, वायूना मेकादश नामानि च तत्रैव १. ६. 8, आदित्यानां दादश नामानि • उप. ३. ६. ५, निघ• ५. ६, निर० १२.१९-३० दृश्यानि। प्रयाजानां परिचयख ते ब्रा १. ६. २, ३; तथा अनुयानाना मपि तत्रैव ३. ६. १३, १४ ; एव मुपवाजागान्तु ते. सं० १.५, ११, ६.४.१।

·॥ प्रथमकाण्डम् ॥ (.ब. खा.) "अग्निं होचाय"-इत्यनेन खिष्टकृतोऽग्नेरावाहनं विवक्षितम् ॥ "खं महिमान मिति। देवताया अनेः स्वभूतो वागपो 'महिमा' ; तस्यावाहनम् "श्रावह जातवेदः"-इतिवाक्येन ॥ प्राक्प्रतिपादितस्याज्यभागादिदेवतानां सर्वासा मावाहनस्य निग- मनम्- "सुयजा च यजेति"-इति । अस्य व्याख्यानम्- "अनुष्ठ्या च यजेति"-इति । 'अनुष्ठ्या अनुक्रमेण, सम्यगित्यर्थः ॥ १० ॥ यदेतत्सामिधेन्यादिक मनुवचनादि, तत्मवं तिष्ठतेव वक्रव्य मिति विधत्ते- “म वा इति। कुत इत्यत पाह- "अन्वाह होत- दिति। अनुवाक्या हि धुलोकरूपा तिष्ठतश्च धुलोकसम्बन्धो भवति । अतोऽनुवाक्या तावत्तिष्ठतैवानुवक्तुं योग्या; अनुवचनमाम्यात्मामि- धेन्यादिक मपि तिष्ठतैव पठितुं युक्त मित्यर्थः ॥ १८ ॥ याज्यायां विशेष माह- "श्रामोनो याज्या मिति। 'हि' यस्मात् 'दूयं पृथिव्यात्मिकैव 'याज्या, तस्मात् याज्यापाठस्तिष्ठता . -- %3 'धनुध्या'-इति पाठो मददृशेषु डातिरिक्तेषु सर्वेष्वेव सायणभाष्य- पुस्तकेषु डा. वेवर-दृष्ठभाष्यपुस्तकेषु चैव मेव । २,३- "सर्वेषा मग्रेऽग्रेऽनुवाक्यास्ततो याज्याः" इति आश्व० श्री. सू० ३. ७.३। “पुरस्तालमा पुरोऽनुवाक्या भवति ; जातानेव भाटव्यान् प्रणुदते । उपरिठालक्ष्मा याज्या ; जनिष्यमाणानेव प्रतिनुदते"-इति तै० सं० २.६.२.३ । “मन्त्रप्रतिपाद्याया देवताया नामधेयं लक्ष्म ; तद् यस्या मचि पूर्वार्दै विद्यते, सा पुरोऽनुवाक्या ; तन्नाम यस्या मुत्तरार्द्ध विद्यते, सा याज्या। तद्यथा- 'अमिर्मू '-इति पूर्वाई- मिशब्दः, 'जिज्ञा ममे चकृ'-इत्युत्तराऽमिशब्द" इति च तत्र सा० भा० । "इयति वा अनुवाक्यया, प्रयच्छति यान्यया .-.सा .

·२६४ ॥ शतपथब्राझणम् ॥ (३५० पूना) %3B म कर्तव्यः; 'प्रामौनच' मन्त्रिकर्षविशेषात् पृथिवीरूपापनो भवति; तदिय मित्युकम्- “य मेवैतद् भूत्वेति ॥ १८ ॥ ४ [४. २.] । इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश माध्यन्दिनमतपथब्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थाध्याये दितीयं ब्राह्मणम् ॥ यो ह वा ऽअग्निः सामिधेनीभिः सुमिद्धः। अति- तरा* ह वै स दुतरस्मादमेस्तपत्यनवष्यो हि भवत्य- नवमृश्यः॥१॥ स युथा हैवाग्निः। सामिधेनौभिः सुमिइस्तुपत्येव हैव ब्राह्मणुः सामिधेनौबिहाननुब्रुवंस्तपत्यनवष्यो हि भवत्यनवमृश्यः॥२॥ या पुरस्ताल्लक्षणा सानुवाक्या स्यात् .-. अथ योपरिहाल्लक्षणा सा याज्या स्यात्" इति चेहैवोपरिचात् ७.२.१७-१८ । “पुरो- ऽनुवाक्या देवतामरणार्था, याज्या च हविम्प्रदानार्था"-इति हि कात्या. श्री. १. ८.६ सू०१० । १- बस्मिन् ब्राह्मणे प्रवरनिगदमन्वपदाना मावाहननिगदमत्रपदानाञ्च पाठविधानव्याख्यानान्यानातानि, याज्यानुवाक्ययोरासनोपदेशश्चा- प्रातः। तत्र चाहवनीयस्योत्तरत उपविश्य दक्षिणं जान्वाच्य "कृणोध्वं हव्यवाहनोरम्" इति ब्रुवतैव होत्रा प्रवरमन्त्रपाठः कार्यः॥ * 'सुमिद्धोऽतितरा-इति ख । 'सुमिदो। ऽतितरा-इति ग ।

·। प्रथमकाण्डम् ॥ (३५. ३वा.) सोऽन्वाह। म वहुति प्राणो वै प्रवान् प्राणु मेवैतुया सुमिन्धेन ऽअायाहि ब्वौतुय ऽहुत्यपानो वा एतवानपान मेवैतुया सुमिन्धे वृहुच्छोचा यविधेत्यु- दानो वै वृहुच्छोचा ऽउदान मेवैतया सुमिन्धे ॥३॥ स नः पृथु श्रवाय्य मिति। श्रोत्रं वै पृथु श्रवाय्य श्रोत्रेणु हौद मुरु पृथु शृणोति श्रोत्र मेवैतया सुमिन्धे ॥ ४॥ ईडेन्यो नमस्य ऽहुति । व्वाग्वा ईडेन्या* व्वाग्यौद५ सर्व मौट्टे ब्वाचेद सर्व मौडितं ब्वाच मेवैतया सुमिन्धे ॥५॥ अश्वो न देववाहन इति। मुनो वै देववाहनं मुनो हौदं मनस्विनं भूयिष्ठं ब्वनीवाछुते मन एवै- तया सुमिन्धे ॥६॥ अग्ने दौद्यतं वृहदिति। चुक्षुब्वै दौदुयेव चुक्षुरे वैतया सुमिन्धे ॥ ७॥ अमिन्दूतुं वृणीमह ऽहुति । य एवायं मध्यमः प्राण ऽस्तु मेवैतया सुमिन्धे सा हैपान्तस्था प्राणाना मतो ह्यन्य ऽजोः प्राणा ऽश्रुतोऽन्ये ऽवाञ्चोऽन्तस्था ह भव- * "ईडेन्यो'-इति क, ग।

·॥ शतपथब्राह्मणम् ॥
(३प्र. ५ब्रा०)
त्यन्तस्था मेनं मन्यन्ते यु ए मेता मन्तस्थां प्राणानां
ब्वेद ॥८॥
शोचिष्केशस्तु मौमह इति। शिश्नं वै शोचिष्केश
शिश्न हौद शिश्निनं भूयिष्ठः शोचयति शिश्नु
मेवैतया समिन्धे ॥६॥
सुमिडो ऽअम ऽआहुतेति । य एवाय मुवाङ् प्राणु
एतु मेवैतुया सुमिन्ध अाजुहोता दुवस्यतेति सर्व
मात्मानः सुमिन्ध ऽश्रा नखेभ्योऽथो लोमभ्यः ॥ १० ॥
स युद्येनं प्रथमाया सामिधेन्या मनुव्याहुरेत् । तं
प्रति ब्रूयात् प्राणं ब्वा एतदात्मनोऽनावाधाः प्राणे-
नात्मन आत्ति मारिष्यसीति तथा हैव स्यात् ॥ ११ ॥
युदि द्वितीयस्या मनुव्याहुरेत् । तं प्रति ब्रूयादपानं
ब्बा एतदात्मनोऽनावाधा अपानेनात्मन ऽार्ति
मारिष्यसीति तथा है स्यात् ॥१२॥
युदि तृतीयस्था मनुव्याहुरेत् । तं प्रति ब्रूयादुदानं
व्वा ऽरतुदात्मनोऽमावाधा उदानेनात्मन अर्ति मारि-
ष्यसीति तथा है स्यात् ॥ १३ ॥
युदि चतुर्था मनुव्याहुरेत्। प्रति ब्रूयाच्छ्रोत्रं
व्वा एतुदात्मनोऽमावाधाः श्रोत्रेणात्मन अर्ति मारि-
ष्यसि बधिरो भविष्यसीति तथा हैव स्यात् ॥ १४ ॥

·॥ प्रथमकाण्डम् ॥ (ब. ३वा०) यदि पञ्चम्या मनुव्याहरेत् । तं प्रति व्याहाचं बा एतदात्मनोऽनावाधा बाचात्मन आत्ति मारि- ष्यसि मूको भविष्यसौति तथा हैवु स्यात् ॥ १५ ॥ युदि पश्चा मनुव्याहुरेत् । तं प्रति श्रूयान्मनो वा ऽस्तदात्मनोऽमावाधा मुनसात्मन अर्ति मारिष्यसि मनो मुषिगृहीतो मोमुघुश्चरिष्यसीति तथा है स्यात्॥१६॥ यदि सप्तम्या मनुव्याहुरेत् । तं प्रति ब्रूयाचक्षुर्बा पुरतुदात्मनोऽभावाधाश्चक्षुषात्मन अर्ति मारिष्यस्यन्धी भविष्यसीति तथा है स्यात् ॥ १७ ॥ युद्यष्टम्या मनुव्याहुरेत्। तं मृति ब्रूयान्मुध्यं ब्बा एतत् प्राणु मात्मनोऽनावाधा मध्येन प्राणेनात्मन अर्ति मारिष्यस्युद्धाया मरिष्यसौति तथा है स्यात् ॥ १८॥ युदि नवम्या मनुव्याहुरेत् । तं प्रति ब्रूयाच्छिन्नं व्वा ऽरतुदात्मनोऽमावाधाः शिश्नेनात्मन अर्ति मारिष्यसि कौवो भविष्यसौति तथा है स्यात् ॥ १८ ॥ युदि.दशम्या मनुव्याहुरेत् । तं प्रति ब्रूयादुवाचं वा . 'मोमुयु'-इति चातिरिक्तेषु ; 'मोमुगु'-इति च दृठो डा• वेवरेण । । 'स्युवाय'-इति चातिरिक्तष ; 'स्युट्राय'-इति च दृष्टो डा. वेवरेण । 38 ·२९ । शतपथब्राझणम्॥ ३५. पूजा) ऽएतत् प्राणु मात्मनोऽमावाधा अवाचा प्राणेनाम्न आर्ति मारिष्यस्युपिनदो मरिष्यसीति तथा है स्यात् ॥२०॥ युद्धकादश्या मनुव्याहुरेत् । तं प्रति व्यात् सबै व्वा ऽरतदात्मान मनावाधाः सुर्खेणात्मनाति मारि- ष्यसि क्षिप्रेऽमु लोक मेष्यसीति तथा हैवु स्यात् ॥२१॥ स युथा हैवामि। सामिधेनौभिः सुमिद माप- यात्र्ति न्येत्येव हैव ब्राह्मणुः सामिधेनौविद्यास मनुब्रुवन्त* मनुव्याहृत्युात्तुिं न्येति ॥ २२ ॥५॥ ॥ इति तृतीयप्रपाठके पञ्चमं ब्राह्मणम् [४.३.] ॥ मामिधेनौभिग्मिः ममिद्धस्यायः लौकिकानिसकाशादतिशय माह- “यो ह वा इति। यस्मादतिशयेन 'तपति', अतः राक्षमा- दिभिः ‘धर्षित' हिंमितुं, (मर्थित) स्पष्टुं न शक्य इत्यर्थः ॥ १ ॥ समिद्धानिदृष्टान्तेन एवंवेदितुईतिरपि तवदनुवचनं कुर्वतो यथोकविशेषापत्तिर्भवतौव्याह- "म यथेति । 'अनवथ्यः -'अनव- मुश्यः' इत्युभयत्र पृषीणेच सुदुपधाच्चाक्लपितेः” इति कर्मणि क्यप् ॥२॥ 1 * ''बिहार ससमनुब्रुवन्त'-इति च । 'मधेच'-इति जादिवपयाठः। "ष प्रसहने"-इति धा० चु०५० ३१५। "मष बामर्शने"-इति धा• तु० प. १४२ । 'बामर्शन स्पर्श'-इति सि को। २-पा. सू० ३.१.१९ । ।

·(प.शा.) । प्रथमकायहम्। अर्थताः मामिधेनौः प्रत्येकं तत्तलिकोपन्यासेन प्राणापान- श्रोत्रादिकरणयामविशिष्टात्मसंस्कारहेतृतथा प्रशंसति- “मोऽग्वाहे- त्यादिवा। “प्राणो वै प्रवानिति । प्रगमनयुकत्वात् 'प्राणः' 'प्र'- शब्दवान्। प्राणवृत्तिर्हि इडापिङ्गलाभ्यां प्राचीनं निर्गच्छति, अतः ( 'एतया' ) प्रशब्दोपेतया प्रथमया मामिधेन्या प्रगमनवन्तर 'प्राण मेव' 'ममिन्धे' दीपयति। एव मुत्तरत्रापि योज्यम् ॥ "अपानो वा एतवानिति । बहिर्निर्गतस्य वायोरात्माभिमुखौं वृत्ति पानः; त भागमनविशिष्टत्वात् 'अपानः' श्राकारोपसर्ग- वानित्यर्थः ॥ "उदानो वै वहछोचा इति । 'हत्' अधिक 'भोचते' दीप्यत इति 'बहछोचाः' अग्निः; उदानवायुरपि देहस्यो- तक्षेपणत् अधिकतेजोयुक्तः ; तो सहच्छोचाः' इतिशब्देन 'उदानः' उपस्थाप्यते ॥ ३॥ १- 'प्राग्गमनयुक्तवात्'-इति ड । २- "प्र वो बाजा अभिद्यवः । हविमन्तो हताच्या । देवाजिगाति सम्रयुः"- इति प्रथमा सामिधेनौ 'प्रवती', 'प्रेतिलिङ्गा' वा । नै० बा० ३. ५. २.१। ३- 'प्राग्गमनवन्त'-इति ड। 8- "अम या याहि वीतये । एणानो हव्यदातये । नि होता सत्मि बहिषि"-इति द्वितीया सामिधेनी 'बावती', 'रतिलिङ्गा' वा । त ब्रा० ३.५.२.२। 1 ५- "तं त्वा समिङ्किरगिरः । तेन वईयामसि । रहच्छोचा यविध"- इति हतीया सामिधेनी गीर्वती' । तै० ब्रा० ३. ५, २. ३ ।

·३.. ॥शतपथबामणम्॥ (प. ना.) । "म न इति । “श्रोचं वै पृथु अवाय्य मिति' । 'पृथु' विस्तीर्ष अवणसाधनं 'पृथु वाय्यम्' । अनेन शब्देन श्रोत्रेन्द्रियं विवक्षित मित्याह- "श्रोत्रेण हौति । 'उस्'-दति पृथुशब्दव्याख्यानम् ॥ ४ ॥ "इंडेन्य इति। "वाग्वा ईडेन्येति। "ईडेन्यो नमस्यः” -इत्युचि kडेन्य'-शब्देन वाग् विवक्षिता। कथ मेतदित्यागयोपपादयति- “वागिति। 'वाग' एव खल्विदं 'सर्व' जगत् ईट्टे' स्तौति । “ईड स्तुतौ”-इति धातुः । यचाप्यन्यः स्तोता, तत्रापि वाचैव करण- भूतया सर्व मौड़ितं भवति । ईट्टे ईयते अनयेति वा कर्तृकरण- युत्पत्त्या 'ईडेन्य'-शब्दस्य वाग्वाचकत्व मवगन्तव्य मित्यर्थः ॥ ५ ॥ "अश्वो न इति । “मनो वै देववाहन मिति। "अश्वो न देववाहनः" इति' 'देववाहन'-शब्दो मनम उपलक्षकः। 'हि' यस्मात् 'मनः' 'मनखिन' पुरुषं 'भूयिष्ठम्' अत्यधिकं 'वनौ- वाहते' भृशं वहति, देवान् शीघ्र प्रापयति ; तो देववाहनं मन इत्यर्थः ॥ ६ ॥ "श्रमे दौद्यत मिति। “चचुर्वै दौदयेवेति। 'चक्षुः' इन्द्रिय । "स नः पृथु अवाय्यम् । अच्छा देव विवाससि । बहदने सवीर्यम्"- इति चतुर्थों सामिधेनौ 'एयवतो' । ते वा० ३. ५. २. 8 । - "ईडेन्यो नमस्यस्तिरः। तमासि दर्शतः। सममिरिध्यते उषा"- इति पञ्चमी सामिधेनी 'नमखती' । तै ब्रा० ३. ५. २.५ । ३-धा. बदा०या०६। 8- "कृषो अग्निः समियते । अश्वो न देववाहनः । त५ हविक्षन्त ईडते"-इति षष्ठी सामिधेनी 'हविष्मता'। ब्रा० ३. ५. २.६ । । ।

·(७५० वा.) । प्रथमकाण्डम्। हि रूपादिप्रकाशकत्वात् “ऋग्ने दौद्यतम्”-इति' दौद्यच्छब्देन दीप्तिवाचिनोपस्थाप्यते ; तो ऽनया चक्षुःसमिन्धनम् ॥ ७ ॥ "अमिं दूत मिति' । “य एवायं मध्यमः प्राण इति। प्राण- पानादिपञ्चवृत्त्याश्रयभूतो 'य' क्रियाशक्त्यात्मको देहमध्येऽवस्थितः 'प्राण', तस्थ ममिन्धनम् “अग्निं दूतम्”-दूत्यनया। दूतो अमिः सर्वेषां देवानां मुखम्, तथा प्राणोऽपौति, तेन ममिन्धनस्थोपपत्तिः । "मा हैषान्तस्थेत्यादि । 'मैषा' "अग्निं दूतं वृणीमहे”-इति मामिधेनौ, मध्यमप्राणरूपेण प्राणापानादिसंस्तुताना मन्यामा मृचाम् 'अन्तस्था' अन्तरवस्थिता भवति। 'अन्ये हि 'प्राणाः' चक्षुः- श्रोचादयः 'श्रतः' अस्मात्प्राणदारभ्य 'ऊर्ध्वाः' चरन्ति ; पायपस्था- दयः 'अन्ये' प्राणाः 'श्रतः' अस्मान्मध्यमात् प्राणादेवारभ्य 'श्रवाञ्चः' अवाङ्मुखा अन्तरवस्थिता भवन्ति । एवं वेदितः फल माह- "अन्तस्था मिति । 'अन्तस्थाम' अन्तरवस्थितां प्राणदेवता मित्यर्थः ॥ ८॥ के पुनरेतेषां मध्येऽवाञ्चोऽन्तस्थाः प्राणा इति, तान् दर्शयति- "मोचिष्कशस्त मौमह इत्यादिना । “शिश्नं वै शोचिष्केश मिति। . १- “वृषणं त्वा वयं सुधन् । उषाणः समिधीमहि। अमे दौद्यतं रहत्"- इति सप्तमौ सामिधेनौ 'वृषण्वतो' । ० ब्रा० ३. ५.२. ७ । "अमिं दूतं रणीमहे । होतारं विश्ववेदसम् । अस्य यज्ञस्य सुक्रतुम्"- इति अरामौ सामिधेनौ 'दूतवती' । तै• ब्रा० ३. ५. २. ८ । • - “समियमानो अध्वरे । अमिः पावक ईद्यः । शोचिष्केशस्तमोमहे"- इति नवमौ सामिधेनौ 'समिरमानवतौ' । तै• ब्रा० ३. ५. २.६ ।

·३०२ शतपथबामणम्॥ (एप्र. मा.) तदुपपादनम्- "शिनं हौति। अभिलषितस्त्रीविरहे अतिशयन भोकरेतत्वात् 'मोचिष्केश'-गब्देन 'शिनं' पुंयञ्जनं वक्ष्यते। तथा च एतच्छब्दोपेतयर्चा श्रानन्दनव्यापारस्य उपस्थाख्यस्थेन्द्रियस्य ममिन्धनं कृतं.भवतीत्यर्थः ॥ ६ ॥ "ममिद्धो अन इति । “य एवाय मवाङ् प्राण इति । 'प्राण'-शब्द इन्द्रियवचनोऽवामुखः; अपानाख्य मिन्द्रिय मित्यर्थः ॥ "सर्व मात्मान मिति। उक्तन्द्रियमद्धात मापादमस्तकव्याप्तं जीवात्मान मेव उत्तमया सामिधेन्या 'ममिन्धे । तथा श्रात्मनश्च उकरीत्या सर्वोपरि वर्त्तनं माम्यम् ॥ १० ॥ एव मेकादश मामिधेनौः प्रत्यूचं लिङ्गविशेषोपन्यासेन प्राण- पानादौनां ममिन्धनहेतुतया प्रशस्य तत्र तदनुवचनसमये अपतो देव्यस्य प्राणपानादिवियोजनहेतुत्वेन प्रशंसति- “म यद्येन मिति । 'प्रथमायां सामिधेन्याम्' अनूच्यमानायाम् ‘एन' होतारं 'यदि' देव्यः 'अनुव्याहरेद' अपेत् । “अनुव्याहारः गापः" इति हि धूर्तस्वामौ भाव्यकारः। 'तम्' अनुयाहरन्तं 'प्रति' होता 2 १- “समिद्धो अम बात। देवान् यक्षि खध्वर । वर हि हव्यवाडसि"- इति दशमी सामिधेनी 'समिद्धवती'। तै बा० ३. ५. २.१० । २- "बाजुहोता दुवस्यत । अमिं प्रयत्यध्वरे । रणोध्व५ हव्यवाहनम्"- इत्येकादशौ तामिधेनौ 'उत्तमा' । त• ब्रा० ३. ५. २. १९ । ३- बासा मेव सामिधेनौनां व्याख्यानानि पुरस्तादानातानि (३ ब्रा०)। आपस्तम्बीययज्ञपरिभाषादिश्रौतसूत्रेषु एतत्कतभाष्याणि त्वद्यापि पापयन्त एव, शतपथस्याप्येतत्कृतं भाष्यं सायणादिभिरवलोकित ·(१० ३वा.) ॥ प्रथमकागड़म्॥ ३०३ . 'ब्यान्',– 'एतत्' एतर्हि 'त्रात्मनः' स्वसम्बन्धिनं ‘प्राणं' हे शत्रो! 'नौ' 'आधाः' निहितवानमि। 'ते' तव 'प्राणेन' निमित्तेन ('श्रात्मनः') स्वात्मनः ('त्ति') पौड़ा प्रास्यमौति। एवं होत्रा प्रतिवचने कृते तस्य देव्यस्य यथोक्तं 'तथैव' सत्यं भवेत् । सुचां च प्राणपानादिप्रतिपादकत्वं प्रागेव प्रतिपादितम् । एव मुत्तरचापि योजना। अर्थी निगदसिद्धः ॥ ११॥ १२ ॥ १३ ॥ १४॥ १५॥ "यदि षष्ठ्या मिति । “मनो मुषिग्टहीत इति। मनसो मोषणं विपरिलोपः, तेन ग्रहीतः, अत एव अतिशयेन मूढ़ः चरिव्यमीत्यर्थः ॥ १६ ॥१७॥ “यद्यष्टम्या मिति । “उद्घायेति । 'उानम्' जड़े श्वसनम, तत्प्राप्येत्यर्थः ॥ १८॥१९॥ “यदि दशम्या मिति। “अपिनद्धो मरिष्यसौतीति। 'अपि- नद्धः' बन्धनयुक्त इत्यर्थः ॥ २० ॥ “योकादण्या मिति। "क्षिप्रेऽमुं लोक मिति। 'विप्रे अल्प एव काले, कालविलम्ब मन्तरेण 'अमुं' द्युलोकं गमिष्य- मौत्यर्थः ॥ २१॥ स्यात् । इहैवोपरिष्ठात् पुनरपि ६.१.१८; पुनः 8. ५. २. १३ । कातौगौतव्याख्यानेऽप्येव मेव २५.१०.१५ । १- "ऋ गतिप्रापणयोः" इत्यस्य रूपं मूले श्रुतम् 'पारिष्यसि'-इति ; अस्य चेदं प्रतिवचनं प्राश्यसीति । २-२६५ १० १-8 पं० द्रष्टव्यम् । ..

·३०४ ॥ शतपथब्राझगाम्। (३प्रमा०) एवं मामिधेनोरनुहुवतो होतुरनिममानत्वात् तदृष्टान्तवेन होशापकारिण: प्रतिपादिता नार्ति निगमयति-"म यथेति। 'मामिधेनीभिः' करणैः ‘समिद्ध मनिं प्राप्य 'यथा प्राति' 'न्येति' नितरां प्राप्नोति, तथैव ‘मामिधेनौः' विदुषो होतुर्दैव्यश्च तदनुया- हारनिमित्ता मुक्रविधां पौड़ां प्राप्नोतीत्यर्थः ॥२२॥ ५ [४.३.] ॥ इति श्रीमायणचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथब्राहाणभाव्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थाध्याये बतौयं ब्राह्मणम् ॥ तं व्वा रतु मग्नि५ सुमेन्धिषत। सुमिद्धे देवेभ्यो जुहवामेति तुस्मिन्नेते ऽएव प्रथमे ऽआहुती जुहोति मनसे चैव ब्वाचे च मुनश्च ह वै ब्वाक् च युजौ देवेभ्यो यजु ब्वहतः॥१॥ स युदुपाशु क्रियते। तन्मुनो देवेभ्यो यनुं वह- त्यथ युद्दाचा निरुक्तं क्रियते तहाग्देवेभ्यो यज्ञं वहत्ये- तडा इदं इयं क्रियते तदेते ऽएवैतत् सुन्तयति हप्ते प्रोते देवेभ्यो यजु व्वहात ऽहुति ॥२॥ १- बस्मिन् ब्राह्मणे सामिधेनीमन्त्राणां पृथक-पृथक् फलसंवादाः, तत्त- त्याठव्याधातकारिणां पृथक-पृथक दोषाश्चानाताः । 'हव'-इति च।

·बा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ सुर्वण त माघारयति। यं मनस प्राधारयति वृषा हि मुनो बुषा हि* सुवुः ॥३॥ खुचा त माघारयति । यं ब्वाच आधारयति योषा हि व्वाग योषा हि सुक् ॥ ४॥ तृष्णौं त माघारयति । यं मुनस आधारयति न स्वाहेति चनानिरुता हि मनो ऽनिरुक्त ह्येतद् युत् तूष्णीम् ॥५॥ मन्त्रेण त माघारयति। यं ब्वाच आधारयति निरुक्ता हि वा निरुतो हि मन्त्रः ॥ ६ ॥ श्रासौनस्त माघारयति। यं मुनस आधारयति तुिष्ठस्तं यं ब्वाचे मुनश्च ह वै ब्वाक् च युजौ देवेभ्यो यहं वहतो यतरो वै युजोईसीयान् भवत्युपवई वै तस्मै कुर्वन्ति ब्वाग्वै मुनसो हुसौयस्युपरिमिततर मिव हि मनः पुरिमिततरेव हि ब्वाक् तहाच एवैतु- दुपवहुं करोति ते सयुजौ देवेभ्यो यजु बहतस्तुस्मात् तिष्ठन् वाच ऽआधारयति ॥ ७ ॥ देवा ह वै यचं तन्वानाः। ते ऽसुरराक्षसभ्य आसनाद् विभयाञ्चक्रुस्त ऽएतुदक्षिणतुः प्रत्युदय- बुच्छित मिव हि ब्यौर्य तस्मादक्षिणतस्तिष्ठन्वाधारयति 'हि'-इति च । + 'तन्वानास्ते'-इति क, ग। 39 ·॥शतपथब्राझणम्॥ (३५० वा.) । स युदुभयुत ऽआधारयति तस्मादिदं मुनश्च व्वाक् च समान मेव सन्चानेव शिरो ह वै यजुस्यैतुयोरन्यतर आधारयोर्मूल मन्यतरः ॥८॥ सुवेण त माघारयति। यो मूलं यजुस्य सुचा त माघारयति यः शिरो यजुस्य ॥६॥ तूष्णौं त माघारयति । यो मूलं यजुस्य तूष्णी मिवु हौदं मूल नो पुत्र ब्वाग्वदति ॥१०॥ मन्त्रेण त माघारयति । यः शिरो यजुस्य ब्वाग्यि मन्त्रः शीर्णो होय मुधि वाग्वदति ॥११॥ सौनस्त माघारयति । यो मूलं यजुस्य निषण्ण मिव हौदं मूलं तिष्ठस्त माघारयति यः शिरो यजुस्य तिष्ठतीव हौद शिरः ॥ १२॥ सु सुवेण पूर्व माघार माघार्याह । अग्नि* मग्नौत्सु- म्मडौति युथा धुर मध्यूहेदेवं तद्यत्पूर्व माघार माघार- यत्ययुध हि धुरं युञ्जन्ति ॥ १३ ॥ अथ सुम्मार्टि। युनुक्त्येवैन मेतुद्युक्तो देवेभ्यो यजु वहादिति तस्मात् सुम्मार्टि परिक्राम सम्माष्टिं परि- काम हि योग्यं युञ्जन्ति चिस्त्रिः सम्मार्टि विधि यजः॥१४॥ 'माघार्याहामि'-इति क, ग। 'यन्ति'-इति, 'यजन्ति'-इति च च-पुस्तके । * + ·(७५• बा.) प्रथमकाण्डम् । ३.७ स सम्मार्टि। अमे ब्वाजजिहाजं त्वा सरिष्यन्तं (त्वा*) व्याजजित सम्माज्मोति यन्तुं त्वा व्वक्ष्यन्तं (ब्वा) यञ्जिय सुम्माौत्येवैतदाहाथोपुरिष्टात्तूष्णीं विस्ताथा युक्त्वा प्राजेन्प्रेहि ब्वहेत्येवु मेवैतत् कुशयोपक्षिपति प्रेहि देवेभ्यो यज्ञ बहेति तस्मादुपुरिष्टात्तूष्णौँ विस्त- धुदेतदुन्तरेण कुर्म क्रियते तस्मादिदं मुनश्च व्वाक् च समान मेव सन्नानेव ॥ १५ ॥ ६ ॥ ॥ इति तृतीयप्रपाठके षष्ठं ब्राह्मणम् [४. ४.] ॥ अथाघाराख्यौ होमो विधात सिद्ध मर्थ मनुवदति-"तं वा एत मिति। 'तम् एतम्' प्रकृत माहवनीयम् 'अग्निम्' 'ममैन्धिषत' सम्यग् दीप्त मकुर्वन् । केनाभिप्रायेणेति त माह- “ममिद्ध इति । 'तस्मिन्' मन्दीप्तेऽसौ ‘एते एव' मुख्ये प्राधाररूपे 'आहुती" वाङ्मनसयोरर्थे 'जुहोति'। कुतः ? 'मनश्च वाक् च' इत्युभौ 'युजौ' मिथुनौभूतौ मन्तौ 'देवेभ्धः' यज्ञसम्बन्धि हविः प्रापयत इति ॥१॥ च-पुस्तकमात्रेऽत्रेतदधिकं पदम् । । ख-पुस्तकमात्रेऽत्रतदधिकं पदम् । | 'यक्षु'-इति ग, च । १-ड-पुस्तकमात्र मवलम्बैतदिह सायणीयं भाष्यं सम्पादितम् ; ज-पुस्तके त्वस्यैवं भाष्यम्- "तं वा एत मिति । 'समैन्धिषत' सन्दीपितवन्तः । यजमानः प्रयोक्तृत्वेन, अध्वर्युरिभाधानेन, ब्रह्मा सामिधेन्यनुज्ञया, होवानुवचनेन । किमर्थम् ? 'समिद्धे सति बाहुती होण्याम इति । 'तस्मिन्' समिद्धे 'एते एव' पूर्वोत्तराधारलक्षणे 'प्रथमे पाडतो' 'जुहोति'; न तावदन्यां काचिदन्यदेवत्याम् । अाध्यात्मिकाभ्यां - ? * -- ·॥ शतपथब्राझणम्। (१५० वा.) तयोः क्रमेण हविः-पापण मुच्यते- “म यदिति। 'यत्' एतत् इदम् 'उपरा' निरुक्तरूप माइतिद्वयं 'क्रियते', एतदेव 'तत्' भाडतियुग्मम् ‘एते' मनोवाचौ सन्तर्पयति। शेषं सुगमम् ॥२॥ खुवस्खग्भ्यां क्रमेणाघारौ कर्त्तव्याविति विधत्ते- "सुवेणेति। मनमो हि कामोत्पत्तिद्वारा वृषत्वम, इति तयोः साम्यम् ; प्रतो मनःसम्बन्धिन प्राघारस्य सुवमाध्यत्वम् ; वाक्युचोः स्त्रौत्वं समानम्, अतो वाक्सम्बन्धिन प्राधारस्य खुमाध्यत्वं युक्त मित्यर्थः ॥ ३ ॥ ४ ॥ अर्थतयोराधारयोः क्रमेण श्रमन्त्रकत्व-समन्त्रकत्व-लक्षणौ गुणौ विधत्ते-“वष्णौ मित्यादिना । “खाहेति चनेति । 'चन'-शब्दो- ऽप्यर्थे ; वाहेत्यपि शब्दं न ब्रूयादित्यर्थः । मनोदेवतस्याघारस्य वष्णौकत्वं युक्त मिति प्रतिपादयति- “अनिरुतं सौति । निगद- सिद्ध मन्यत् ॥५॥६॥ । रूपाभ्यां प्रजापति मिव दर्शयन्नाह- "मनसे चैव वाचे चेति । किं कारणम् ? ताभ्यां प्रथम मिति । “मनश्च ह वै वाक् चेति । 'युनो' युज्यते इति, योक्तव्यौ इत्यर्थः। युक्तौ च तौ अनौ वहत इत्यभि- प्रायः ॥१। स्थादिदं हरि खामिनः ? । भादिपुस्तकेषु मास्येवात्र भाष्यम् ; ठ-पुस्तके वितः पूर्वत एव सप्तमाध्यायौयदितीयब्राह्मणं यावत् भाष्यं त्रुटितम् ; -पुस्तकेऽप्येतद्भाष्याभावः । १-अ-पुस्तके त्वस्यैवं भाष्यम्- “स यदुपांश्चिति । किं पुनर्यक्षस्य, कोऽत्र बहति ?। वोप्यविभागायाह- "एतरा इद मिति । द्वित्वावधारण मिद मेव 'दयं क्रियते' यच वाचो -- यच्च विपरीत मिति ।। पन्यान्यादर्शपुस्तकविवरणन्तु इहामि पूर्ववदेव । २- 'चनेति निपातो निपातसमाहारो वा'-इति (हरिखामिनः ?) ।

·(अ.प्रा.) ॥ प्रथमकाण्डम् । उपवेशनावस्थानलक्षणो गुणौ क्रमेणधारयोर्विधत्ते- "बासौ- नस्त मिति। “तिष्ठस्तं यं वाच इति। 'बाघारयति'-इत्युभयत्रानु- पङ्गः । सुचाधारस्थ तिष्ठता होतव्यत्व मुपपादयति- “मनस हवे वाक् चेत्यादिना। 'युजौ' रथावयवे युगे अश्वादिवद् युती भूत्वेत्यर्थः । “यतरो वा इत्यादि। लोके हि रथादिषु युकयो- रश्वयोमध्ये ‘यतरः' खनु 'इसौयान्' अतिशयेन इखोऽल्पकायो 'भवति', तस्य माम्येन वहनाय 'उपवहं' वहः खन्धप्रदेशः तस्योपरि लिष्ट मौनत्यकरं दारुमयं स्थूलपीठकादिकं लौकिकाः कुर्वन्ति । यस्मादेवं लोके, तस्मादल्पविषयत्वेन अपरिमितविषयान्मनसो हमीयस्था वाचः स्थितिक्रियाविशिष्टाघारेणौनत्यकरम् 'उपवह मिव' एतद्भवति । अतः 'ते' वाचनसे उभे अपि 'मयुजौ' समान- वानप्रदेश भवत इत्यर्थः ॥ ७॥ सुगव्याधारस्य पाहवनौय-दक्षिणभाग-स्थितिषक्षण-धर्मविशेष. विदधाति- “देवा वा इत्यादिना । “दक्षिणतः प्रतीति । आहवनौयस्य दक्षिणभागे असुरान् प्रत्युच्छ्रितवनः । कथ मुच्छ्राथ- स्तेषा मित्यत पाह- "उच्छ्रित मिव हौति । 'उच्छ्रितं' पर्वतादिकम्, त मिव वीर्य मपि दुरामदम् । तादृशवीर्ययोगात्तेषा मुक्तित्व मित्यर्थः । प्रथाधारयोर्दक्षिणोत्तरपरिधिमन्धि मारण्येव उभयतः करणं विधत्ते- “म पदिति। 'उभयतः' दक्षिणत उत्तरतशेत्यर्थः । ९- 'गल्याधारस्य'-इति जादिषु ।

·३१. ॥ शतपथब्रामणम् ॥ (३५. ब्रा० "ममान मेव मनानेवेति । मनव वाक् चेत्येतदुभयं ममानविषय समामाश्रय मेव 'मद्' भवदपि 'नानेव' भिन्न मिव भवतीत्यर्थः । "सुवेण त माघारयतीत्यादिकं प्राविहितं प्रकारान्तरेप स्तोति- "भिरो ह वै यज्ञस्येत्यादिना। अर्था निगदमिद्धः । मूलत्वेन भिरलेन सुक्नुवयोस्तदुपजीवनेन तूष्णौकत्वं निरुतत्वं च प्राविहित मनूद्य प्रशंसति- "वष्णौँ त मित्यादिना । “वृष्णो मिव हौति। लोके हि यहचादौनां मूलं तत् 'वृष्णी मिव हि' अदृश्यमानत्वात्। एतदेवोपपादयति- “नो अति । 'न' 'उ' खलु 'अत्र' मूलविषये शब्दव्यापारो ऽप्यस्ति, दूरे दृष्टिविषयत्वम् । श्रतो मूलभूताधारस्य लौकिकमूलवत् वृष्णौकत्वं युक्त मित्यर्थः ॥ १० ॥ "मन्त्रेणेति। "वाग्धि मन्त्र इत्यादि। वागिन्द्रियमाध्यत्वात् तदात्मको मन्त्रः। मा च वाक् 'शौर्णः' उपरि ताल्चोष्ठपुटादि- व्यापारेण शब्द मुच्चारयति, प्रतो वागात्मकस्य 'यज्ञस्य' 'गिरः'- श्रुतौ प्राधारसम्बन्धो युक्त इत्यर्थः ॥ ११ ॥ प्राविहितयोरामौनस्थितयोरपि मूलभिरखोपजीवनेन प्रशंसा क्रियते- “श्रामौनस्त मित्यादिना। "निषण मिव हौद मिति । 'इदं' वृक्षादिमूलं 'निषण मिव हि' एकत्रोपविष्ट मिव हि भवति ; खातत्लेन चाचस्यविरक्षात् । अतो मूलभूतस्थाधारस्यासन- इव तौयकण्डिकादिकं द्रष्टव्यम् (३०५, ३०८४०)। २-इव पञ्चमकण्डिकादिकं द्रव्यम (३०५, ३०८०)। ३- 'शिर-खतौ'-इति । 8-इव सप्तमी कणिका द्रश्या ।

·8. ब्रा०) । प्रथमकाण्डम् ।। माम्बन्धो युक्त इत्यर्थः । “तिहतीव हौद मिति । 'हि' यतः 'इदं' मनुष्यादीनां 'शिरः' 'तिष्ठतौव' अस्तौति, स्थितिक्रियाविशिष्ट मिवोर्ड मिव दृश्यते, अतः भिरस्मंस्तुतस्थाघारस्य तिष्ठता कर्चा निष्पादनं युक्त मित्यर्थः ॥ १२ ॥ एव माधारयोः प्रतिनियतधर्मान् विधाय अनुष्ठानक्रम माह- "म सुवेणेति। पूर्वाधारानन्तरं, नोत्तराधारः; अपि तु “अग्नि भनौद्” इति प्राग्नौ प्रति सम्प्रेषं ब्रूयात् । तस्य चाय मर्थ:- हे 'नोत्' श्रामोध! प्राइवनौयाख्यम् 'अमिं' 'सम्मृद्धि' मयार्जनं कुर्विति ॥ विधित्मितस्य समार्जनस्याघारानन्तर्य मुपपादयति- “यथेति। अनडुहः स्कन्धदेशे 'यथा' 'धुरम्' युगधुरम् 'अध्यहेत्' योजयेत्, एव मनौ धुरोऽध्यान मेव पूर्वाधारहोमेन क्रियते । अस्मिन्नर्थ लोकप्रसिद्धि माह- "अध्ययेति । 'हि' यतः रथादिवहने अनडु- दश्वादिकं योज्यमानास्तदीयस्कन्धस्योपरि युगधुरम् 'अध्युन्छ' पश्चात् पागैः ‘युञ्जन्ति' बध्नन्ति ; तो धुरोऽयुहनस्थानीयः पूर्वा- घारहोम इत्यर्थः ॥ १३॥ अग्निसमार्जनं विधाय प्रशंसति- “अथेति। 'एनम्' अमिं विर्वहनाय सम्मार्जनेन युनकौत्यर्थः। सम्मार्जने धर्मविशेषं विधत्ते- "परिकाम मिति। परिकम्य-परिक्रम्य तत्तत्परिधिदेशं गत्वा तदनु- सारेणमिं 'ममार्टि। अत एवोकं कात्यायनेन- “दूनामबहनैरनु- १- का• औ० स० ३. १. १२ । प्रजापतिर्देवता, तेन खाहाकाराभावः ।

·२१२ । शतपथब्राझणम् । (प्र. ६मा०) परिधि सम्माने वाजजिदिति त्रिविः परिकामम्”- इति । तत्रापि लोकप्रसिद्धि मुदाारति- “परिकामं सौति। एकैकस्मिन् परिधी समार्जनस्य त्रिरावृत्तिं विधाथ प्रशंसति- "पिस्तिरिति। "नित्यवौमयोः" इति दिर्वचनम् ॥ १४ ॥ विहितं समार्जन मनूद्य मन्त्रं विधत्ते- "म समार्योति। मन्त्रस्याभिप्राय माह- “यज्ञं वेति। यज्ञसाधनबाद्धविरत्र यज्ञ- शब्दाभिधेयम् । यजमाधनं विलक्षण मन्नं देवेभ्यो 'वक्ष्यन्तं' वहनं करिष्यन्त मिति, “वाजं परिष्यन्तम्" इतिपददयस्थार्थः। 'वाज- जितम्' इत्यस्य व्याख्या 'पजियम'-इति । वाजं यज्ञमाधनं विसंक्षण मचं जयतौति 'वाजजित्'; तथाच 'यज्ञ' यज्ञसाधनं विरहतीति 'यशियम्' इति शब्दार्थः सम्पद्यते ॥ उपरिष्टात् ममार्जनं विधत्ते- “अथेति। परिधियानुसारेण परितोऽमिं समज्य, तदनन्तरं अमेः 'उपरिष्टात्' 'वृष्णौँ' 'चिः' समुख्यात् । तदेतत् स्तौति- “तद्यथेति । 'तत्' तथा मति 'यथा' खलु लोके युगधुरे अनड्डाहं संयोज्य, ‘प्रेहि' प्रगच्छ, वोढ़यं भारं 'वह' इत्येवं वदत् 'कमया' ताड़नेन 'प्राजेन' प्रेरयेत्। एवं कमयोपक्षेपण मेव तदुपरि ममार्जन मित्यर्थः । स्पष्ट मन्यत् ॥ सौवस्मगव्याधारयोर्मध्ये सुहानं सम्मार्जनस्य प्रशंसति- “तच- दिति । मनोवाक्संस्तुतयोरनयोराधारयोर्मध्ये ममार्जनस्य करणात् १-वा• सं० २.७.१। एतन्मन्त्रस्य महीधरकृतं भाष्यं द्रव्यम् । २- का• औ• सू. ३. १. १३ । सम्मानेन विरजल मुज्वलं करोति । ३-पा० सू०८.१.४।

·(१० ब्रा०) ॥ प्रथमकाण्डम् तावधाने मति 'मनश्च वाक् च' एतदुभयं ('ममान मेव') समानविषयं ममानाश्रय मपि 'नानेव' भिन्न मिव भवति ॥१५॥ ६॥ [४. ४.॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाव्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थाध्याये चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥ ॥ इति प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठकः समाप्तः ॥ १- एतस्मिन् ब्राह्मणे पूर्वाधारस्य, ततोऽमिसम्मार्जनस्य च विधिः । तत्रेयं पद्धतिः।-त्रवेणाज्यस्थाल्या याज्य महोत्वा उत्तरं परिधि मन्ववहत्य प्रजापति मनसा ध्यायन् अमेहत्तरप्रदेशे ऋजु दोघे सन्ततं. प्राचम् “इदं प्रजापतये" इति पूर्व माघार माघारयति । ततोऽमौधे स्फ्य मिध्नसन्नहनं च समर्पयन् “अनि मनौत् सम्मृद्धि” इति अनौधं प्रेष्यति । ततोऽग्नोत् स्पयं सव्ये सहीत्वा अग्निं प्रदक्षिणीकृत्य दक्षिण- परिधिसन्निधौ स्थित्वा इधसनहनैर्दक्षिणपरिधिपार्श्वेऽमिं त्रिः प्राक् सम्मार्टि। तत्र “अमे वाजजित्" इति सकृत्, विस्तूष्णीम् । एव मेव मध्यमपरिधिपायें, उत्तरपरिधिपार्श्वे चेति । २- इतोऽनन्तरं क-पुस्तके "काण्डो १२"-इति, ख-पुस्तकेऽपि तथैव, च-पुस्तके तु "कण्डिकासया १२०"-इति । वस्तुतोऽत्र प्रपाठके घटस ब्राह्मणेषु सर्वकण्डौ-सङ्कलनया १२८ एव सङ्ख्या लभ्यते । तद्यथा- ९ब्रा० १६ क.-२ ब्रा० १६ क°-३ ब्रा० ४० क.- बा. १६ क-५ बा. २२ क०-६ बा. ९५ क०=१२८ क.॥ - . A.

·शतपथब्राह्मणम्॥ (०प्र० १वा.) चतुर्थप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम्, अपि वा चतुर्थाध्याये पञ्चमं ब्राह्मणम् । ॥ हरिः ॐ॥ सु सुचोत्तर माघार माघारयिष्यन् । पूर्वेण सुचा- वञ्जलिं निदधाति नमो देवेभ्यः स्वधा पितृभ्य दुति तुहेवेभ्यश्चैवैतुत् पितृभ्यश्चाविज्यं करिष्यन्बिहुते सुयुमे मे भूयास्त मिति खुचावादत्ते सुभरे मे भूयास्तं भुत व्वा शकेय मित्येवैतुदाहास्कन्न मधु देवेभ्यः आज्य सुन्धियास मित्युविक्षुब्ध मधु देवेभ्यो यन्जु तनवा इत्येवैतुदाह ॥ १॥ अधिणा विष्णो मा त्वावक्रमिष मिति । यज्ञो वै विष्णुस्तस्मा एवैतन्बिहुते मा त्वावक्रमिष मिति ब्बुसुमतौ मने ते छाया मुपस्थेष मिति साध्वी मने ते छाया मुपस्थेष मित्युवैतुदाह ॥२॥ विष्णो स्थान मसौति। यज्ञो वै विष्णुस्तस्येवु होतुदन्तिकं तिष्ठति तस्मादाह विष्णो स्थान मसौतीत ·(81० ५बा.) ॥ प्रथमकाण्डम् । हुन्द्रो वीर्य मकणोदित्युतो होन्द्रस्तिष्ठन् दक्षिणतो नाष्ट्रा रक्षारस्यपाहंस्तुस्मादाहेत इन्द्रो ब्वौर्य मकृणो- दित्योऽध्वर ऽअस्थादित्यध्वरो वे यजु ऽजर्डी यज्ञ आस्थादित्येवैतुदाह ॥३॥ अग्ने व्वेचिं ब्वेर्दृत्य मिति। उभुयं ब्वा एतदग्नि- देवाना होता च दूतुश्चं तुदुयं विवि युद्देवाना मसौत्येवैतुदाहुावतां त्वां द्यावापृथिवी ऽअव त्वं द्यावा- पृथिवी गुति नाच तिरोहित मिवास्ति स्विष्टकृद् देवेभ्य हुन्द्र श्राज्येन हविषाभूत् स्वाहेतीन्द्रो वै यजुस्य देवता तुस्मादाहेन्द्र ऽाज्येनेति व्वाचे वा एतु माघार माघारयतीन्द्रो ब्वागित्यु वा बाहुस्तस्माद्देवाहेन्द्र ज्येनेति ॥ ४ अथास स्पर्शयन्सुचौ पर्येत्य। ध्रुवया सुमनक्ति शिरो वै यज्ञस्योत्तर श्राधार आत्मा वे ध्रुवा तुदा- मुन्येवैतच्छुिरः प्रतिदधाति शिरो वै यज्ञस्योत्तर आधारः श्रौढं शिरः श्रौहि वै शिरस्तुस्माद्योऽर्धस्य . श्रेष्ठो भवत्यसावमुष्याईस्य शिर इत्याहुः ॥ ५॥ युजमान ऽरव ध्रुवा मनु । योऽस्मा अरातीयुति स ऽउपभृत मुनु स युद्धोपभृता समज्याद्यो युजमानाया- * 'मि । त्युभयं -इति ग।

·"शतपथब्राह्मणम् ॥ प्रताप (प्र. १वा०) रातोयुति तुस्मिञ्छ्रियं दध्यात् तद्युजमान एवैतच्छ्रियं दधाति तस्माद् ध्रुवया सुमनक्ति ॥ ६ ॥ स सुमनक्ति। सज्योतिषाज्योतिरिति ज्योतिर्ला ऽहुतरस्या माज्यं भवति ज्योतिरितरस्यां तु ह्येतदुभे ज्योतिषी सङ्गच्छेते तस्मादेव सुमनक्ति ॥ ७ ॥ अथातो मुनसश्चैव व्वाचश्च । अहं भद्र उदितं मनश्च ह वै ब्वाक् चाहं भट्ट ऽजदाते ॥८॥ तुद्ध मुन उवाच । बहु मेव त्वच्छ्रेयोऽस्मि न वै मया त्वं किञ्चनानभिगतं वदसि सा यन्मुम त्वं कृतानु- करानुवस्यहु मेव त्वच्छ्रेयोऽस्मौति ॥ ६ ॥ श्रुथ ह ब्लागुवाच । अह मेव त्वच्छ्रेयस्यस्मि । यदै त्वं ब्बेत्याहं तद्दिज्ञपयाम्यह सुज्ञपयामीति ॥ १० ॥ ते प्रजापतिं प्रति प्रश्न* मेयतुः। स प्रजापति- मनस ऽएवानुवाच मुन ऽएव त्वच्छेयो मनसो वै त्वं कृतानुकरानुवासि श्रेयसो वै पापीयान् कृतानुकरो- ऽनुवा भवतीति ॥ ११॥ सा ह वाक् पुरोक्ता विसिमिये। तस्यै गर्भः पपात सा ह व्वाक् प्रजापति मुवाचाहव्यवाडेवाहं तुभ्यं भूयासं यां मा परावोच इति तस्माद्यत्किञ्च प्राजापत्यु 'प्रतिप्रश्नं'-इति च (अव्ययीभाव इति डा. वेवरः)।

·(१५० ५वा.) ॥प्रथमकाण्डम्, . यजे क्रियुत ऽउपाश्वेव तुत् क्रियतेऽहव्यवाड्ढि* ब्वाक् प्रजापतय ऽासौत् ॥१२॥ तबैतुद्देवाः। रेतश्चर्मन् वा युस्मिन् वा बभ्रस्तुच स्म पृच्छन्त्यचैव त्यादिति ततोऽचिः सम्बभूव तस्मादु- प्यात्रेय्या योषितेनुस्व्येतस्यै हि योषायै ब्वाचो देवताया .. ऽरते सम्भूताः ॥ १३ ॥१॥ ॥ इति चतुर्थप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् [४. ५.] ॥ अथ खुच्याघारस्य प्रयोगः प्रतिपाद्यते- “म सुचेत्यादिना । "पूर्वेण सुचाविति। जुह्वपमतोः पूर्वभाग इत्यर्थः । समन्त्रकस्या अनलिनिधानस्य प्रयोजन माह- "तहेवेभ्यश्चेति। 'आविज्यं करिष्यन्' तदतिक्रमजनित मपराधं तनमस्कारेण 'निहुते' समय- तौत्यर्थः ॥ समन्त्रकं जुहूपमृतोरादानं विधत्ते- “सुयमे इति । एतस्य 'हव्यवाटि-इति क, ख, च । + 'धुर्मन् वान्यस्मिन्'-इति सा०-सम्मतः । 1 'व'-इति च-पाठः, डा. वेवरेण बङपुस्तकेषु दृष्टश्च । 5 सायणाचार्यमतेऽत्रैव चतुर्थाध्यायपरिसमाप्तिः । १- तत्र मन्त्रः- वासं० २. ७.२ । का श्रौ.सू. ३.१. १५ । "तम्मा- दनलिकरणस्थानाद दक्षिणस्यां द्वितीय मञ्जलि मुत्तानं करोति खधा पिढभ्य इति (वा० सं० २. ७. ३.) मन्त्रण"-इति च तत्र प० । २- वा. सं० २. ७. ३ । का. श्रीसू० ३.१.१६ क ।

·३१० शता शतपथब्राझणम्॥ (प्र० १बा.) मन्वभागस्य विवक्षित मर्थ माह- "सभरे इति। सछु ममुनियन्त भर्तुं शक्ये 'सयमे' हे जुडूपस्तौ! युवा मौदृश्यौ 'भूयास्तम्' । 'भर्नु वा केयम्'-दति तात्पर्यार्थकथनम् । मन्त्रस्य द्वितीय- भाग मनूद्य व्याचष्टे- “अस्कन मयेति । यत् जुहपस्तोः स्थित माव्यम्, तत् 'अस्कन' यथा भवति तथा 'मम्मियामम्' सम्मत्त शको भूयाम मिति मन्त्रवाक्यस्यार्थः । तदिद माह- "अविध मद्यति। श्राज्यस्य स्कन्दने हि यजस्य विक्षोभः स्यात्, म च माभूदित्येवं प्रार्थ्यत इत्यर्थः ॥ १ ॥ लिङ्गदेवातिक्रमणे विनियोगः सिद्ध इत्यभिप्रेत्य केवलं मन्त्र मनूच व्याचष्टे- “अधिणेति । हवीरूपेण वेद्या मवस्थितो यज्ञोऽत्र 'विष्णु'-शब्देन विवचितः। दक्षिणतिक्रमवेलायां तस्यातिक्रमशङ्का माभूदिति तदभावः प्रतिपाद्यते- हे 'विष्णो' हवौरूप यज्ञ ! "व" त्वां 'मा अवक्रमिषम्' अवज्ञया त्वां नातिकमामि, अपितु होमाथें तत्रापराधो यथा न भवति तथैव सञ्चरदेशेनातिकमा- मौत्यर्थः। एतलिङ्गकल्पित मेव विनियोगं कात्यायनः सूत्रयामाम- "दक्षिणतिक्रामत्यक्षिणा विष्णविति, परिधौनपरेण मञ्चरः” इति। सुगव्याघारहोमार्थं यहक्षिणतोऽवस्थानम, तदपि मन्त्रलिङ्ग- सिद्ध मित्यभिप्रेत्य तं मन्त्र मन्ध व्याचष्टे- “वसुमतौ मिति । १- वा० सं० २.८.१ । पूर्वकण्डिकानातस्यैवापरांशोऽयम् । २- वा. सं० २. ८.२ । का० औ सू० ३.१. १६ ख । - का• औ• सू० ३.१.१७ । सर्वार्थोऽयं सघरो नोत्तराधारमात्रे । ४-वा० सं० २.८.३।

·(७५० पूजा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ) ॥ 'वसुमतौं' धनवौं वासयोग्यां 'माध्वौं' वदीयां 'काय' हे अने! 'उपस्थेषम्' उपेत्य तिष्ठेय मित्यर्थः । मन्त्रशेष मनूद्य व्याचष्टे- "विष्णोरिति । “तस्येव शेतदिति । यज्ञात्मको हि विष्णुरित्याहवनौये निष्पद्यते। यत्र स्थित्वा अध्वर्युर्जुहोति, तत्र । तस्थान्तिक मिति नेदीयत्वव्यपदेशः । एतलिङ्गमिद्ध मवस्थाने मन्त्रस्य विनियोगं कात्यायनः सूचितवान्- "वसुमतौ मित्यवस्थायेति"-इति । "इत इन्द्र इत्यादेः खाहान्तस्य मन्त्रस्य होमे विनियोगो लिङ्गसिद्ध इत्यभिप्रेत्य मन्त्र भागशो नूद्याव्याचष्टे- “इत इन्द्र इति। 'हि' यस्मात् अस्मिन् स्थाने तिष्ठबिन्द्रः दक्षिणदिगवस्थितान् राक्षमादौन् 'अपाहन्', श्रतः कारणत् 'इत इन्द्रो वौर्य मणोदिति' मन्त्रभागे इन्द्रस्ततिः। द्वितीयभाग मनूद्य व्याचष्टे- “जोऽध्वर इति। इन्द्रवीर्यण राक्षमादौनां बाधितत्वात् निर्विघ्नो 'यज्ञ' प्रवृत्त इत्यर्थः ॥ ३ ॥ भागान्तर मनूद्य व्याचष्टे- "अग्ने वेरिति । हे अने। 'हो' होतकर्म 'वेः' बुद्दाख । तथा 'दूत्यं' दूतकर्म 'वे' बुद्दास्त्र ‘दति' मन्त्रवाक्यार्थः । “विद् ज्ञाने"-दत्यस्मात् छान्दसो लङ मिपि १- का. श्री. सू० ३. १. १८ । “ईशानाभिमुखः स्थित्वा"-इति । २- वा० सं० द्वितीयाध्यायौयायमकण्डिकायाश्चतुर्थभागत धारभ्य नवम- कण्डिकाया चाद्यभागं यावदयं मन्यः । का० श्री. सू. ३. २.१ । ३- वा० सं० २.६.१ । 8-धा० अदा०प० ५४ । ५-पा. सू. ३.४.६।

·२२. शतपथब्राह्मणम् ॥ (प्र. १मा०) "दश्च"-इति दकारस्य रत्वे वेरिति रूपम् । इम मर्थ माह- "उभयं वा इत्यादिना। 'देवानाम्' अर्थ प्रात्मनो यद् दूतत्वं होखत्वं च पौलतवान् 'सि', 'तत् उभयं' 'विद्धि' जानी- होत्यर्थः । “अवतानवेत्यादि निगदसिद्धम् । अनिम भाग मनूध व्याचष्टे- "खिष्टकदिति। 'देवेभ्यः' देवाना मथै मोऽमिः 'खिष्टछत्' शोभनयागस्य कर्ता। हे अने! त्वं यस्मादेवं भवमि, तस्मादनेन 'भाज्येन हविषा' पाहतेन 'इन्द्रः' मङ्गतः 'प्रभूत्' भवतु, 'स्वाहा' खाऊत मिद मान्य मस्विति मन्त्रवाक्यार्थः । “इन्द्रो वै यज्ञस्येत्यादि स्पष्टम् ॥ भनु "मनसे चैव वाचे वेति द्वितीयाघारस्य वाग्देवतार्थत्वं प्रागाबातम्, तदिन्द्रार्थत्वे विरुद्यत इत्याशय, तयोस्तादाम्य माह- "इन्द्रो वागित्यु वा पाहुरिति। वाच इन्द्रेण व्याक्तत्वात् तादात्म्यम्। अत एव तैत्तिरीयके “दमा नो वाचं व्याकुर्वित्युप- क्रम्यानातम्- "ता मिन्द्रो मध्यतोऽवक्रम्य याकरोदिति। एषा प्रसिद्धिरत्र 'वे'-शब्देन द्योत्यते । “तस्मादेवाहेति । वाच इन्द्रस्य भेदाभावादपौत्यर्थः ॥ . -पा० सू० ८.२.७५ । २- एतत्पुर्वब्राह्मणस्य प्रथमकण्डिकायाम् (३०४ ए०)। तै० सं० ६. 8. ७.५- “वाग् वै परायथावतावदत्, ते देवा इन्द्र मब्रुवन् इमां गो वाचं व्याकुर्विति, सोऽब्रवोद वरं लणे, मह्यं चैवैध वायवे च सह एमाता इति, तमादैन्द्रवायवः सह एह्यते, ता मिन्द्रो मध्यतोऽवक्रम्य व्याकरोत, समादियं व्यावता बागुच्यते"-इति ।

·(8. ५वा.) । प्रथमकाणम् । ३२१ अस्य मन्त्रस्य लिङ्गमिळू होमे विनियोग मसूचयत् कात्या- यन:- “दत रन्द्र इति जुहोतौति ॥ ४ ॥ होमानन्तरं प्रत्याक्रम्य ध्रुवासमञ्जनं विधत्ते– “अथेति। "ध्रुव- येति। ध्रुवा मित्यर्थः । तदाह कात्यायनः- “असंस्पर्भयन्सुचावेत्य जुहा ध्रुवा५ समनौति । तदेतत् समञ्जनं प्रशंसति- “शिरो वा इति। उत्तराधारस्य यज्ञशिरखं प्राक् प्रतिपादितम् । ध्रुवाथ- स्थान्यस्य सर्वयज्ञसाधारण्यात् यज्ञस्य मध्यदेह एव ध्रुवा ; आधार- शेषस्य तस्यां समञ्जनात् 'शिरः' एव तस्मित् 'प्रतिदधाति' इत्यर्थः ॥ यज्ञशिरस्व मुपजीव्य श्रीरूपत्वेन प्राघारं प्रशंमति- "भिरो वा इति । शिरसः श्रौत्वोपपादनम्- "श्रीहि वै" इति। 'हि'- शब्दद्योतितां प्रसिद्धिं शोके औ मिति भिरखं व्यवहारेणा- विष्करोति । "तस्मादिति। 'अर्द्धस्य' देशभागस्य ग्रामादेः 'यः श्रेष्ठो भवति', 'अमुख्य' ग्रामादेः 'मौ' देवदत्तः 'शिरः' 'हात' चौकिकाः कथयन्ति ; अतः शिरमः श्रीरूपत्वम् ॥५॥ किं तत इत्याद– “यजमान एवेत्यादिना । 'ध्रुवा मनु' अनोः कर्मप्रवचनौयत्वम्, “कर्मप्रवचनौययुक"-इति द्वितीया । धुवाभागो यजमान इत्यर्थः । 'अ यजमानाय 'यः' 'रातीयति रातिः । १- का० औ सू० ३. २. १ (“जुहोत्युत्तराधारम्")। २- का. श्री. सू० ३.२.२ । ३- एरस्तादिहवाध्याये षछे ब्राह्मणे हादशौ कण्डिका द्रव्या (३०(५०)। 8- 'यात्मा'-इत्यस्यैवार्थो 'मध्यदेह'-इति कृतः । ५-पा० सू० १. 8. ८४ । ई-पा० सू० २. ३. 41 ·३२२ ॥ शतपथब्राहाणम् । (प्र. वा.) - शचुरिवाचरति, 'मः' उपभागः । 'उपमृता'-इति द्वितीयार्थ बतौया । स्पष्ट मन्यत् ॥ ६ ॥ विहितं समञ्जन मनूध मन्त्रं विधत्ते- “म समननौति। “मज्योतिषा ज्योतिरिति । मन्त्रगतज्योतिःशब्दद्वयस्थार्थ माह- "ज्योतिर्वा इति । ध्रुवापेक्षया 'इतरा' जुहः, तस्यां यत् 'श्राज्यम्', तत् बतौयान्तज्योतिःशब्दार्थः; जुहपेक्षया 'इतरा' ध्रुवा, तस्यां यत् ‘ाज्यम्', तत् प्रथमान्तज्योतिःशब्दार्थः । एते चाज्यज्योतिषी क्रमेण सूर्याग्यात्मके; तदुभये समझनेन ‘मङ्गच्छेते' मङ्गते एव भवत इत्यर्थः ॥ ७॥ प्राजापत्यस्य पूर्वाधारस्योपांशुत्वं प्रतिपादयितुं मनोवाग्यां कृतं संवाद मुपन्यमितुं प्रतिजानौते- “अथात इति । 'अथ'-शब्दोऽधि- कारार्थः ; 'श्रतः' परम, 'अहं भद्रे' निमित्ते, अह मेव भद्रः, अर म भट्र इति ख-खोत्कर्षविषये, ‘मनसो वाचश्च' यदुक्तं वचनम्, तदधिक्रियत इत्यर्थः । त मेवेतिहास मुदाहरति- “मनश्चेति । 'अहं भने त्रात्मीयोत्कर्षविषये 'ऊदाते' विवादं चक्रतः । व किति लिटि यजादित्वात् सम्ममारणम् ॥ ८ ॥ १-पा० सू० ३. १.५। २- जुहा धौवाज्यमध्ये विन्दु पातयतीत्यर्थः । ३- वा० सं० २.६.२ । का० श्रौ० सू० ३. २.५। 8- "गच्छता मित्यध्याहारः । 'ज्योतिषा' ध्रुवास्थिताज्यरूपज्योति सह 'ज्योतिः' जुलां सिच्यमान मान्यरूपं ज्योतिः 'सं ताम्" इति महौ० मा । ५-पा० सू०६. १. १५ ·(84. ५वा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ ३२३ तच मनमो झाक्य मुदाहरति- “तद्धेति । श्रेयस्वकारण माह- “न वा इति । हे वाक् ! 'त्वं' 'मया' मनमा अविषयोकतं 'किम्' अपि 'न बदमि'; अतो विषयौकत मेव वदसि । ‘मा वं' 'मम' 'कृतानुकला' मया यत्कृतं तदेवानुकुर्वतौ 'अनुवा' अनुगन्त्री भवमौ त्यर्थः ॥ ६ ॥ अर्थतस्य । प्रत्युत्तर माह- “अथ वागुवाचेति। हे मनः ! 'प्रह सकाशात् 'श्रेयसी'। कुतः? 'यत् वै त्वं' यवस्तु त्वं 'वेत्य' जान सि, 'अहं तद् विज्ञपयामि' तदन्तर्गतविषयं परेषां विविधं प्रः तिपादयामि; तत् 'सज्ञपयामि' सम्यक् ज्ञपयामि, प्रतिपादमि । यतो विज्ञापन-मज्ञापन-माध्यं ममेव, अतस्वत्तः मेव' बत्तः . श्रेयसौत्यर्थः ॥१०॥ 'प्रय रते प्रजापति मिति । एवं विवदमाने 'ते' मनश्च वाक् च कुन प्रति प्रजापतिम्' 'एयतः' जग्मतुः । 'ऐव' 'अनुकूलम् ‘उवाच। तद्दाक्य मुदाहरति- “मन एवेति । कृतानुकरत्वस्य निष्कर्षहेतुत्वं लोकप्रसिद्या दर्शयति- “श्रेयसो वा इति ॥ १९॥ "मा हेति। एवं प्रजापतिनोके 'मा' वाक् ‘पराजितत्वेन 'उका', 'विमिचिये विगतमाया भगवौर्या बभूव । तस्मात् पराभवात् तस्या वाचो यो 'गर्भः' देवमनुष्यादौना मुत्पत्तिहेतुः, मोऽपि 'पपात' । 'मा वाक्' पराजयेन खिना सती 'प्रजापतिम्' 'उवाच' उक्रवती। कि मिति । हे प्रजापते! 'तुभ्व महम्' 'अहव्यवाड्' व्यवहनस्य अहेतुभूतैव 'भूयासम्', 'यां मा' 'परा जितत्वेनोकवानपि। यस्मादेवं ·((प्र. १वा.) ३२४ शतपथब्राझयम्॥ '-इयत् किम' श्री विरहेण 'उपांचे •-- वाचोकम, 'तस्मात्' एव कारणात् यज्ञसम्बनि प्रजापतिदेवताकं कर्म, 'तत्' सर्व वाग्व्या ५ ॥ १२ ॥ क्रियते' । 'अहव्यवाडि-इति प्रागुतार्थस्मारणम् देति तदिदानी म पतितो वाचो गर्भः कथ मामौर'एतत्' वाचः मनुसन्धत्ते- “तद्वैतदिति। 'तत्' 'ह' खलु, : वा' यस्मिन् सकाशात्पतितं 'रेतः', 'चर्मन्' चर्मणि 'अन्यस्मिनात' प्रतिदिवस कस्मिंश्चित्याचे देवाः 'बधुः धृतवन्तः । मृत्वा च 'तर, किं 'त्यत्' 'पृच्छन्ति'- "अचैव त्यावदितीति। 'अत्र' अस्मिन् पाचे "विचार्य- एतत्प्रसिद्धं रेतः कथम्भूतम् ? विचारयन्त इत्यर्थः । गगनस्मात् म माणानाम्” इति सुतिः । यस्माद्देवैर्विचारितम्, 'ततः रित्यर्थः। गी 'पचिः सम्बभूव'; अत्रैव त्यदित्यचिरिति शब्दव्युत्पत्तिाट, तगर्भा पतो गर्भाशयात् सृतो गर्भः अधिः सम्पन्नः, 'तस्मात्' सचिनम्ता' रअखला स्त्रौ नाचा 'पायौ'- इत्याख्यायते । तया 'योपित सह सम्भाषणदिकं कुर्वन् पुरुषः ‘एनखौ' भवति। तैत्तिरीयकेऽप्या- बातम- “तस्मान्मलवदाममा न संवदेत, न महामौत" इति । १- "वाक् च मनश्चत्तौयेता महं देवेभ्यो हत्यं वहामीति वागब्रवीत् इत्यादि चात्रोपाख्यान मानातम् तै० सं० २. ५.१९ । २-पा० सू. २.२.८७ | -अथ रजखला । स्खौधर्मिण्यविरात्रेयौ मलिनो पुष्यवत्यपि"- इति धम• को. २. ६. २०। मनुव्याख्यायां कुल्लूकभट्टेन तूक्तम्-"यात्रेयौ च रजखना ऋतुस्नातोयते, 'रजखला मतुवाता मात्रेयोम्'-इविवसिष्ठमरणात्" इति । 8-.सं. २. ५.१.५॥ ३ - ·-- (ब. ५बा.) । प्रथमकाण्डम् ३२५ मनु यस्था गर्भो ऽत्रिः मन्त्रातः, मैव वागायौ सर्वस्वी कथ यिौत्व मित्यत पाह- "एतस्या इति। ('एतस्यै) स्त्रीरूपधारिया तस्याः खलु वाग्देवतायाः ‘एते' लौकिकाः सर्वे गर्भाः ‘सम्भूताः' । र्भाशयलक्षणे चर्मणि तं रेतो हि गर्भात्मना परिणमति, तच्च नक्यं बन्ध्यवेति सिद्धं सर्वामा मात्रेयौत्व मित्यर्थः ॥ १३॥५॥ [४.१.॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकामे माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थाध्याये पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥ इह हि ब्राह्मणे पूर्वाधारोत्तराधारहोमयोर्मन्त्रादौनि विहितानि । तत्रेयं पद्धतिः- जुहूपन्टनोः पुरस्तात् पाहवनीय मपरेण भूमौ पुटाञ्जलिं निदधाति नमो देवेभ्य इति । ततो द्वितीय मजलि मुत्तानं करोति खाहा पिटभ्य इति । नात्रापसव्यं नापि दक्षिणा- मुखता । तत उदकोपस्पर्शनम् । तत उभाभ्यां पाणिभ्यां जुहं परि- एछ उपभतोऽग्रत थानीय, तस्या उपर्येव निधाय, सयमे म इति ते जुहूपटतावादायैवोत्थाय अडिणा विष्णविति सव्येन पादेन अग्रतोऽग्रतश्चालितेन वेदेर्दक्षिणभागं गच्छति । तत्र च वसुमती मिति पठन्नौशानाभिमुखस्तिष्ठति। ततो जुइमटतोरयतस्तथैव प्राची मवतार्य दक्षिणपरिधिसन्निधि मन्ववहत्य इतइन्द्र इति उत्तराधारं जुहोति । ओमिद मिन्द्राय न ममेति त्यागः। ततः परस्परं स्पर्श मकुर्वन्नेव दक्षियोन पादेन अग्रतोऽग्रतः प्रेरितेन प्रत्या- गत्व जूहस्येनाव्येन ध्रुवास्थ मान्यं जुलैव समनक्ति सज्ज्योतिषेतीति।

·शतपथब्राझणम्॥
(प्र. १मा०)
वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाइँ निवारयन् ।
पुमांश्चतरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ ४ ॥
ब्रह्माण्डं गोसहस्रं कनकहयतलापूरुषौ स्वर्णगर्भम्,
सन्ताधौन् पञ्चमौरौंस्त्रिदशतरुलताधेनुसौवर्णभूमौः ।
रत्नोखां रुकावाजिदिपमहितरयौ मायणिः मिङ्गणार्यो,
व्याणैद्विश्वचक्रं प्रथितविधिमहाभूतयुक्तं घटच्च ॥
धान्याद्रिं धन्यजन्मा तिलभव मतलः स्वर्णजं वर्णमुख्यः,
कार्पासीयं कृपावान् गुडात मजडो राजतं राजपूज्यः ।
श्राव्योत्यं प्राज्यजन्मा खवज मनृण: शार्करं चार्कतेजाः,
रनायो रवरूप गिरि मकृत मुदा पात्रमात्मिणायः ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकौरिहरमह
राजसाम्राज्यधुरन्धरेण मायणाचार्येण विरचिते माधवौंये
वेदार्थप्रकाश माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाष्ये प्रथम-
काण्डे चतुर्थाध्यायः समाप्तः ॥ ४ ॥

·पूब० वा.) ॥ प्रथमकाण्डम् । ३२७ [अथ पञ्चमाध्याये प्रथमं ब्राहाणम् ] त वै प्रवरायाश्रावयति। तद्युत् प्रवरायाश्राव्यति वा आश्रावणं यजु मभिव्याहत्याथ होतारं प्रणा त तस्मात् प्रवरायाश्रावयति ॥१॥ तु इधासन्नहनान्येवाभिपद्याश्रावयति। स यड्डा- नारभ्य यजु मध्वर्युराश्रावुयेद् वेपनो वा ह स्यादन्यां वाति माच्छेत् ॥२॥ तडुके। ब्वेदेस्तौर्णायै बर्हिरभिपद्याश्रावयन्तौ स्य । शुकल मपच्छिद्याभिपद्याश्रावयन्तीदं वै किञ्चिद्यन्नु- चेदं यजु मभिपद्याश्रावयाम ऽहुति बुदन्तस्तुदु तथा - कुर्यादेतद् वै किञ्चिद्यजस्य यैरिधः सन्नदो भुर्व- त्यगि सम्मृजन्ति तुद्देव खलु यजु मभिपद्याश्रावयति तस्मादिध्यसन्नुहनान्वाभिपद्याश्रावयेत् ॥३॥ सु आश्राव्य । यु एव देवाना होता तु मेवाने होतेऽमि मेव तुदमये चैवैतुद्देवेभ्यश्च निहते यदहा- मिं प्रणोते तुदमुये निहते ऽथ यो देवाना होता iमुने प्रणोते तुदु देवेभ्यो निहुते ॥ ४ ॥ सु आह। अमिहेवो दैव्यो होतेत्यमिईि देवाना 'आहानिर्देवो'-इति ग। --- ·३२८ ॥ शतपथब्राझणम्॥ (प्र. रा.) - होता तुस्मादाहानिर्देवो दैव्यो होतुति तुदमये चैवै- तहेवेभ्यश्च* निहते यदहाऽग्नि माह तुदमुये निहुते ऽथ यो देवाना होता त मुग्र आह तुदु देवेभ्यो निहुते ॥५॥ देवान्यक्षविहांश्चिकित्वानिति। एषां वै देवाननु- विहान् युदमिः स एनाननुविहाननुष्या यक्षदित्येवै- तुदाह ॥ ६॥ मनुषुहरतवदिति। मुनुई वा अग्रे यजेनेजे तुदनु- कृत्येमाः प्रजा यजन्ते तस्मादाह मनुष्वदिति मुनोर्यज्ञ ऽहुत्यु वा ऽाहुस्तस्मादेवाह मनुष्वदिति ॥ ७॥ भरतवदिति। एष हि देवेभ्यो हव्यं भरति तस्मा- मरतोऽग्मिरित्याहुरेषु ऽउ वा इमाः प्रजाः प्राणो भूत्वा बिभर्ति तस्माद्देवाह भरतवदिति ॥८॥ अथार्षेयं प्रणोते। कृषिभ्यश्चैवैन मेतुहेवेभ्यश्च निवेदयत्ययं महावीर्यो यो यज्ञं प्रापदिति तस्मादाय प्रणोते ॥६॥ परस्तादळक प्रणोते। परस्तायोच्यः प्रजाः 'चैव देवेभ्यश्च'-इति च । + 'नित्येष'-इति ग। 1 'अनुथ्या'-इति ख, डा०-वेवर-दृष्रे -पुस्तके च । 5 "दित्येष'-इति ग। || 'प्रवणोत ऋषिभ्य'-इति ग ।

·(५च. १७०) । प्रथमकाण्डम् । ३२९ प्रजायन्ते ज्यायसस्युतय ऽउ चैवैतन्निहुत इद हि पुितैवानेऽथ पुत्रोऽथ पौवस्तुस्मात् परस्तादाक् मुख- णोते ॥ १० ॥ सु ऽआर्षेय मुक्त्वाइ। ब्रह्मखदिति ब्रह्म व्यग्नि- स्तस्मादाह ब्रह्मवदित्या च व्वक्षदिति तद्या एवैतु- देवता ऽश्रावोढवा श्राह ता एवैतदाहा च व्वक्ष- दिति ॥११॥ ब्राह्मणा ऽअस्य यजुस्य प्रावितार ऽहुति। रते* वै ब्राह्मणा यजुस्य प्रावितारो येऽनूचाना एते ह्येनं तन्वत एतु ऽएनं जनुयन्ति तुदु तेभ्यो निहते तुस्मादाह ब्राह्मणा अस्य यजुस्य प्रावितार इति ॥१२॥ असौ मानुष इति । तुदिमं मानुष होतारं प्रमुख णौत होता हैषु पुराथैतर्हि होता ॥ १३ ॥ स प्रत्तो होता जपति । देवता ऽउपधावति युथा- नुथा देवेभ्यो ब्वषदकुर्याद् युथानुथा देवेभ्यो हव्यं ब्बुहेद् युथा न हलेदेवं देवता ऽउपधावति ॥१४॥ तुच जपति । एतत्त्वा देव सवितरणत इति तुत्स- वितारं प्रसवायोपधावति स हि देवानां प्रसवितामि होत्रायेति तुदमये चैवैतुद्देवेभ्यश्च निहते यदहामि 'इत्येते'-इति म । + 'जपत्येतत्त्वा'-दति ग। 42.

·३३० ॥शतपथब्रामणम्॥ (8प्र. ना.) माह तुदमये निहुतेऽथ यो देवाना होता त मुग्र आह तुदु देवेभ्यो निहुते ॥ १५॥ सहु पिचा वैश्वानरेणेति । संवत्सरो वै पिता वैश्वा- नरः प्रजापतिस्तत्संवत्सरायैवैतत्प्रजापतये निहते ऽग्ने पूषन् छहस्पते प्र च व्बुद प्र च यजेत्यनुवश्यन्वा ऽस्तुद् यक्ष्यन् भवति तदेताभ्य एवैतुद्देवताभ्यो निगुते यूय मनुब्रत यूयं यजति ॥१६॥ बसनार रातौ स्याम। रुदाणा मुर्खाया स्वादित्या ऽअदितये स्यामानेहस इत्येते वै चया देवा यहुसवो रुट्ठा ऽाहित्या ऽरतेषा मभिगुप्तौ स्यामुत्युवै- तदाह ॥ १७॥ जुष्टा मधु देवेभ्यो ब्वाच मुद्यास मिति । जुष्ट मधु देवेभ्योऽनूच्यास मित्येवैतदाह तद्धि सुमृद्धं यो जुष्टं देवेभ्योऽनुब्रुवत् ॥१८॥ जुष्टां ब्रह्मभ्य इति। जुष्ट मधु ब्राह्मणेभ्यो ऽनूच्यास मित्येवैतुदाह तद्धि सुमृद्धं यो जुष्टं ब्राह्मणेभ्योऽनु- ब्रुवत् ॥ १६॥ जुष्टां नराशसायेति। प्रजा वै नुरस्तत्सर्वाभ्यः प्रजाभ्य आह तद्धि समृद्धं युश्च ब्वेद युश्च न साध्व- . इतोऽनन्तर मिह 'शतम् । ४००'-इति च-पुस्तके ।

·(५५. १०) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ ३३१ न्यवोचत्साध्वन्ववोचदित्येव विसृज्यन्ते युदय होतवय जिद्मं चक्षुः परापतत् अनिष्टत् पुनरामियाजातवेदा विचर्षणिरिति युथा यानुग्रेऽसौन् होचाय प्रावणत ते प्राधन्वन्नेवं यन्मेच प्रवरेणामायि तन्मे पुनराण्याय- येत्येवैतदाह तुथो हास्यैतत् पुनराप्यायते ॥ २० ॥ अथाध्वर्यु चासौधं च सुम्मृशति । मुनो वा ऽअध्वर्यु- ग्घिीता तन्मनश्चैवैतहाचं च सुन्दधाति ॥२१॥ तुत्र जपति। पुण्मोब्बौर हसस्यान्वग्निश्च पृथिवी चापश्च वाजश्चाहश्च रात्रिश्चेत्येता मा देवता ऽातें- पायन्वित्येवैतदाह तस्यो हि न हलास्ति यु मेता देवता आतापायेयुः ॥२२॥ अथ होवृषदन मुपावर्त्तते । स होवृषदनादेकं तृणं निरस्वति निरस्तः परावुसुरिति परावही वै नामा- सुराणा होता स तु मेवेतुघोषुदनाचिरस्यति ॥२३॥ अथ होतषदन ऽउपविशति । इदु मह मावुसोः सुदने सौदामौत्यर्बाब्बुसु नाम देवाना५ होता तस्यैवैतत् सुदने सौदति ॥२४॥ तुच जपति। विश्वकर्मस्तनूपा असि मा मोदो- 'होत्रवर्थ'-इति च च-पुस्तके । । 'पुरावसई'-इति च । 'उपविशतौद'-इति ग।

·३३२ ॥ शतपथब्रामणम् ॥ (प्र. खा.) षिष्टं* मा मा हिसिष्ट मेषु वां लोक इत्युदड्डेजत्य- न्तरा वा रतुदाहवनौयं च गाईपत्यं चास्ते तदु ताभ्यां निहुते मा मोदोषिष्टं* मा मा हिसिष्ट मिति तथा हैन मेतौ न हिस्तः ॥ २५ ॥ अथामि मौमाणो जपति। विश्वे देवाः शास्तुन मा युथेह होता तो मनुवै युनिघुद्य । प्र मे ब्रूत भाग- धेयं यथा वो येन पथा हव्य मा वो ब्वुहानौति युथा येभ्यः पक्कार स्यात् तान् ब्याहुनु मा शास्त युथा व आइरिष्यामि युथा वः परिवेश्यामौत्येवु मेवैतु- हेवेषु प्रशासन मिच्छतेऽनु मा शास्त युथा वोऽनुष्या व्वषट्कुर्या मनुथा। इव्यं बहेय मिति तस्मादेवं जपति ॥ २६ ॥२॥ ॥ इति चतुर्थप्रपाठके द्वितीयं ब्राह्मणम् [५.१.] । ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ यस्य निःश्वमितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे, त महं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ ५ ॥ चतुर्थे मामिधेन्यादिराधारान्तः प्रदर्शितः । प्रयोगः, पञ्चमेऽथास्मिन् प्रवरादिनिरूप्यते ॥ 'मोदोषिएं'-इति च च-पुस्तके। । ३२८ ए• -टोप्पनी द्रव्या ।

·(५ब १०) । प्रथमकाखम् । तत्र दैवहोचायमानुषहोतां वरणं विवचुरादौ तदङ्गतथा श्राश्रावणं विधत्ते- “म वै प्रवरायाावयतौति। 'मः' अध्वर्युः प्रवरार्थम् 'पाश्रावयति' पाश्रावयेत्। विहित मात्रावणं प्रशंसति- "तद्यत् प्रवरायेत्यादिना। पाश्रावणस्य यज्ञनिर्वर्तकत्वात् यज्ञत्वम् । "अथ होतार मिति । दैवं होतारम, अमि मित्यर्थः ॥ १ ॥ पाश्रावणातयेप्रबन्धन-दर्भाणां ग्रहणं विधत्ते- “म दुभ- मबहनान्येवेति । 'एव'कारो वक्ष्यमाणपक्षदयनिरासार्थः । विपक्षे बाध माह-"म यद्धेति। यज्ञावयवस्य कस्यचिदनन्वालम्भे मति निरालम्बनत्वेन 'वेपनः' कम्पनौलो ‘वा स्यात्'; 'अन्यां वा' पतनादिलक्षणाम् ‘ार्त्तिम्' प्राप्नुयात् ॥ २ ॥ तत्र केषाञ्चित् पक्ष मुपन्यस्यति- “तद्वैक इति। "स्तीर्णाया इति। “षष्ठ्यर्थे चतुर्थों"। तेषा मभिप्राय माविष्करोति- “इदं वा इति । स्तरणममिन्धनलक्षणस्य कार्यस्य करणत् 'इदं' बहिरा- दिकं 'यज्ञस्य' 'किञ्चित् अङ्गम। स्पष्ट मन्यत् ॥ तबिराकरोति- “तदु तथेति । पक्षान्तरादस्य विशेष माह- "एता इति । अमबहनाग्नि- सम्मार्जनलक्षण-कार्यदयकरणाद् ‘एतत्' धमत्रहनात्मक मेव 'यज्ञस्य' 'किञ्चित्' प्रशस्त मङ्गम् ; अतस्तद्धारणपक्ष एव श्रेया- नित्यर्थः। अत एव कात्यायनः श्रादाविप्रसन्नहनान्येवाभिधाय १-पा० २. ३.६२ सू० वा० १ । २- का. श्री. सू० १. ३.१४, १५, १६, १७ सूत्राणि द्रश्यामि । "बहादशेनं परिधिवक्षाणाम्, एकविंशतिं वा"-इति च तत्रैव(१८, १९, सू०)। परिधिवक्षाविहेवोक्लपूर्वाः (२प्र० ब्रा० १६,२९क०)।

·३३० शतपथब्रामणम्। (०प्र० वा.) पथात् पचान्तरं निर्दिदेश-"इभमबहनान्यादायोश्रावयेत्याहा- स्तुत्रौषडित्यग्रौद् वेदिबहिरिभशकल मपच्छिके"-इति ॥ ३ ॥ अथ देवहोतरमेवरणं विधत्ते- “म पात्राव्येति। 'ग्रे' पाय- होबवरण-मानुषहोटवरणाभ्यां पूर्वम् । देवहोतारं विशिनष्टि- "अग्नि मेवेति ॥ वरणस्य प्रयोजन माह- "तदमय इति। 'निहुते' “नि+हुङ् अपनये"। अपनेतव्यचाच तदमत्कारप्रयुकोऽपराधः । तस्य क्रिय- माणत्वादने निहवः। कथं देवानां निहवः स्यादिति तं प्रकार विभज्य दर्शयति- “यदहाऽग्नि मित्यादिना । अमेर्देवोत्त्वेन देवसम्बन्धात् तदरणेन तेषा मपि निहव इत्यर्थः ॥ ४ ॥ अत्र मन्त्रपाठ एवाग्र्वरण मित्याह- "म बाहेति । तथैव कात्यायनोऽप्याह- “अथ प्रवृतेऽनिर्देवो देयो होतेत्यादिना । १- "ब्रह्मन् प्रवरायाश्रावयिष्यामौति ब्रह्माण मामव्य पानावय- बोत्रावय-श्रावय-बोमात्रावयेति वा ऽऽश्रावयति" इति थाप. औ• सू० २.१५.३। अत एव ते-सं०-भाष्ये चाह सायणः- 'बाश्रावय'-इत्यय मेव पाठोऽत्रत्यः (वैत्तिरीयशाखीयः); 'यो- श्रावय, श्रावय, घोमाश्रावय' - इति च त्रयं शाखान्तरोयम्"- इति ( ० सं० १. ६. ११.)। १-का. औ३. २. ३, ४, ५ सूत्राणि । ३- बदा. पा. १०७२ धातुर्निपूर्व इत्यर्थः । 8- का. श्री. सू. ३ २.७॥

·(५० वा.) ॥ प्रथमकारहम्॥ ३३५ प्रवरविधिशेषार्थवादे यो देवानां निहवः सङ्ग्रहविवरणान्या मुक्तः, तं मन्त्रपदतात्पर्याभिधानदारेणपि प्रतिपादयते- "अग्रिी- त्यादिना । अमेदवहोटलसमर्थनेन ॥५॥ द्वितीयं मन्त्रभाग मनूध व्याचष्टे- “देवान् यक्षदिति । 'विद्वान्'-इत्यनेन यष्टव्यदेवतापरिज्ञानम्, 'चिकित्वान्' इति परि- ज्ञातस्थार्थथाविस्मरणम्। अनेस्तथाविधज्ञानवत्वं "विदा पा वधि विदुषो नि षत्मि"-इत्यादिमन्त्रेषु' प्रसिद्धम्। 'अनुष्ट्या' अनुक्रमे- त्यर्थः ॥ ६॥ । १- "घमिर्देवो दैयो होता देवान् यक्षद् विहांश्चिकित्वान् मनुष्वद भरतवदमुवदमुवद ब्रह्मण्वदा च वक्ष ब्राह्मणा यस्य यज्ञस्य प्रावि- तारो ऽसौ मानुषः” इत्येष मन्त्रः प्रवरनिगद उच्यते । वरणार्थों निगदलक्षणो मन्त्र इति तदर्थः । तस्यास्यामुवदित्यन्त बाद्यो भाम इह विहितः, उत्तरभागस्वनुपद मेवोपरियाद विधास्यते । तत्रापि भरतवदित्यन्तो दैवहोटवरणे विनियुज्यते, अमुवदित्यादिराय- वरणे, घसाविति मानुषवरणे इति विवेकः । इमे भागाः बाप. श्री. २. १५. ५-११-१४-सूत्रेषु च प्रपश्य विहिताः । २- ऋ०स०३.१९.२ ऋचोऽपराई एषः। ३- " "अनुछु'-इत्येतदव्ययं सम्यक-शब्दसमानार्थ समिति यथा । सम्यक अनुक्रमेण । 'आपदुःसषु स्थः ( उ० १. २५.)-इति विधीयमानः कु-प्रत्ययो बहुलवचनात् विष्ठतेरनुपूर्वादपि भवति"-इति ऋ. स. १.६४.३ भाष्ये सायणः । “ 'चनुछुया' x x x सपा समुगिति (पा. सू० ७.१.३८.) हतीयाया याणादेशः' इति च ऋ.स. 8. 8. १५ भाष्ये स एवाह।

·३९८ शतपथबाभयम्। (प्र. खा.) "मनुबदिति। बतौयमन्त्रभागगतस्य 'मनुव्वत्'-पदस्य मा- मयंखधोऽर्थः “तदनुकृत्येत्यादिः। अय मर्थः।- यथा मनुः स्वकीये यज्ञे देवान् अनुक्रमेणेष्टवान्, एवम् ‘दमाः प्रजाः' अपि 'यजन्ते'। तबदनिरपि होता भूत्वा यजत्वित्यर्थः ॥ तस्यैवाभिप्रायान्तर माह- "मनोर्यज्ञ इत्यादिना। "दति'- ब्दोऽप्यर्थे, 'वै'-शब्दः प्रसिद्धौ। अस्मिन् पचे 'मनुष्वत्' इति “तत्र तस्येव"-इति षष्ठ्यर्थे वतिः । यस्मात् 'मनोर्यज्ञ इति' 'पाड' सर्वे जनाः, अतो मनोर्यागकर्तृत्वम् ; मनोर्यज्ञ वास्मिन् यज्ञेऽपि देवान् यजवित्यर्थः । “नभोऽङ्गिरोमनुषां वत्युपसङ्ख्यानम्” इतिः भ-सन्जया पदसंज्ञाया रुवाभावः ॥७॥ "भरतवदितौति । भरतशब्दस्याम्यभिधायकत्वे वेधा व्युत्पत्ति दर्शयति- “एष होत्यादिना ॥ ८ ॥ यजमानस्थार्षयवरणं विधत्ते- “अथार्षय मिति। 'अथ' देव- होबवरणनन्तरम्, 'पार्षयम्' ऋषीणं सम्बन्धिनं त मध्वर्युः 'वृणोते' वरणं कुर्यात्, "अमुवदमुवत्”-इति' कौतयेत्। तत्प्रयोजन मार- "षिभ्योति । 'यः' यष्टु मुपक्रान्तवान् ‘अयं' यजमानः भारौरश्रुताध्ययनमन्पत्या हि महासामर्थ्यवामित्येतदमुकदमुवदिति पुरातनप्रसिद्धपषिदृष्टान्तेन गम्यते, तस्तेभ्योऽस्य यजमानस्य मामर्थ्य -पा.सू. ५. १. १९६ । २-पा० १.४.१० सूवा० ३। ३- "अमुवदमुवदित्यत्र सर्वनामस्थाने यजमानसम्बन्धौनि पूर्वजभूतानि परताव पिळस्थानीयादर्वाचिपिट-तत्पुत्र-तत्यौत्ररूपाणि त्रीणि याः- याणि ऋषेरपत्यानि होते"-इति काौ० ३.२. ७ सूख्या १० ।

·(अ. १मा०) ॥ प्रथमकाण्डम्॥ ॥ भावेदितं भवति। अचान्वाधाने देवतापरियहात् तत्सविधानं सिद्ध मित्यभिप्रेत्य ऋषिभ्यश्चैवैन मेतद्देवेभ्यश्च'-इत्युकम् ॥ ६ ॥ विहित मायवरण मवरोहण कर्त्तव्य मिति विधत्ते "परस्ताद गित्यादिना। “ज्यायमस्पतय इति । 'ज्यायान्' वृद्धः, पूर्व मित्यर्थः, तस्य पतिः ततोऽपि ज्येष्ठः, पूर्वपुरुषः । प्रत्येकविवक्ष- येकवचनप्रयोगः ; यः पूर्वः-पूर्वः तस्म-तस्मै, तत्तबामग्रहणेन निहवं कृतवान् भवतीत्यर्थः ॥ परस्तादम्वरण मुपपादयति- “दं हौति । पिता, पुचः, पौत्रः,-दत्यनेनैव क्रमेणोत्पत्तिरिति यत्, 'इदं हि' लोकमिद्धम्; अतस्तदनुसारेण पार्षे वरणेऽपि पूर्वपूर्वपुरुष मारभ्व अर्वात मेव युक मित्यर्थः। तथाच कात्यायनः प्रवराभिधानसमये अवरोह- क्रमेणैव वरण माह- "भरावच्यवनवदनवानवदौर्ववन्नमदग्निव- दित्यादिना ॥१॥ “म पार्षेय मिति। प्रवरशेषस्य प्रथमभाग मनूध व्याचष्टे- "ब्रह्मखदिति । 'ब्रह्म' परिवढं कर्म', तत्माधकत्वाद् 'अमिः' अपि 'ब्रह्म'; म यथा प्रावहति, तहदित्यर्थः । "श्रा च वचदिति । 'या एव देवताः' 'पावोढुम्' पाहातुम् “अग्नि मन भावह”-इत्यादिना 'पाह' होता, 'ता एव' श्रावहविति ॥ ११॥ तन्मन्त्रवाक्य माह- "ब्राह्मण इति । साङ्गवेदाध्यायिनः 'अन- पानाः' 'ये' मन्ति, त एवात्र 'ब्राह्मण'-शब्दाभिधेया ऋत्विजः ; ते १- "ब्रह्म परिव सर्वतः" इति निरु० १. ३. ३ । 43 ·२१९ ॥ शतपथबाभखम्। (प्र. खा.) 'प्रावितारः' कारः। भवतिरत्र क्रियावषमः। तवते"-इत्यस्य तात्पर्याभिधानं 'जनयन्ति'-इति। यस्मादेतहागपाठात् तेभ्यो निझवः तो भवति, तस्मादयं मन्त्रभागः पठनीय इत्यर्थः ॥ १२ ॥ पार्षयवरणानन्तरं मानुषहोत्वरणं कर्त्तव्यम्, तब मन्त्रपाठ एव तहरण मित्याह- "प्रमाविति। 'तत्' तेन "सौ"-इतिमन्त्रपाठेन। सावित्यच होतु म प्रथमान्तं निर्दिशेत् । तथाच कात्यायन:- "प्रसौ मानुष इति शोलनामग्रहणम्" इति। 'होता'-इति केदार । 'एतईि' एतस्मिन् मन्त्रलक्षणे वरणे सति ॥ १३ ॥ १-का. श्री. सू. ३. २. १२। अस्यैव वृत्तौ याक्षिकदेवेन हि विहितस्य कृत्स्नस्य प्रवरमन्त्रस्यैव मर्थः कृतः-'यमिबयं 'देवा', न मानुषः, न भूतमात्र मचेतनम् । 'दैव्या' देवैरपि पुरस्कृतः . सम्भावितशक्तिः। 'होता' साधुजाता। य ईदृशो होता, सः 'देवान' 'यक्षत्' यजतु, ('या च वक्षत्' ) भावहतु च । त महं होतारं रणे इत्यर्थः । 'विहान्' जानानः । यथा यत्र च यययो- जादौ संसारेऽभ्यस्तकर्मेत्यर्थः। कथम! 'चिकित्वान्' चेतमावान्, अविस्मरणशीलः। सोऽधुनापि अप्रमत्तः सन् 'मनुष्वत्' मनोरिख । यथा खायम्भुवादेर्मनोयोऽमिना देवा इछाः, तथास्यापि यजमानस्य यचे यजस्वित्यर्थः । 'भरतवत्' भरवों मानवो वर्षाधिपतिः, तस्येव । वसिष्ठादिर्यजमानस्य पूर्वजो मन्त्रदृक, तस्येव । ब्रह्मा सर्वेषां पूर्वजः, तस्येव । या च वक्षत्' पावहतु च । यद्यपि चैव ममिरेवात्र होता, तथापि ब्राह्मणा घस्य यज्ञस्य प्रकर्षण 'अवितार' रक्षि- वारः। x x x । 'यसो' देवदत्तो यज्ञदत्तो वा 'मानुष' होता, 'यक्षत्, वा च वक्षत्-इति वर्तते"-इति । १- मूने “धुरोऽहोता"-इवध बोधम् । .

·(पूष. १मा.) । प्रथमकाण्डम् ॥ इत्य मध्वर्युकर्तृकं होडवरण मभिधाय तस्य खं जपं विधत्ते- " प्रवृतो होता जपतौति। "देवता उपधावतौति जपप्रयो- जनकथमम् ; 'तस्मात्' मन्ने मति पित्रग्पादौनां श्रवणत्। उपधा- वनप्रकारं योजयित्वा दर्शयति- "यथानुष्ठ्येति । यथा याज्यासमये होता वषट्कर्त्तव्यदेवता अनुदिन्य-अनुदिश्य वषट्करोति, यथा क अग्निस्तं तं देव मुद्दिश्य हव्यं वति, तथाच स यजो यथा 'म हलेत्' न चलेत, न धंध्येत ; एवं स होता देवेन्य उपधावनं छतवान् भवति ॥ १४॥ "तत्र जपतीति । 'तच'. तस्मिन् वरणाख्ये कर्मणि। मन्त्र- भागस्याय मर्थ:-हे 'मवितः' मकलकर्मानुज्ञातः ! 'देव!' 'एतत्' एतेन मम वरणेन महाजेन 'वा' खा मेव 'वृणते' अध्वर्यवः । 'तत्' तेन मन्त्रपाठन सवितुरनुज्ञा लथा भवति। 'हि-शब्देन "मविता वै प्रसवाना मौभेर-इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धिोत्यते । "अमिय होचायतीति। होतः कर्म 'शो' ख-ख-मन्त्र- पाठादि । तत् हो कर्चम् 'अग्नि' वृणते; न तु मा मित्यर्थः ॥ मन्त्रगतं यत् 'अग्नि-पदम, पच तविशेषणं 'देवहोर'-पदम, तदुभयं पूर्ववद विभज्य प्रशंसति- “तदमय इत्यादिना ॥१५॥ "मह पिचेत्यादि। विश्वे च ते नराच विश्वनराः, तेषां सम्बन्धी 'वैश्वानरः' ; स च पासनात् 'पिता' उच्यते; तेन सह, अमिं वृणत इति पूर्वत्र सम्बन्धः । वैश्वानरात्मकं देव मनिं च वृणत इत्यर्थः ॥ १-ऐ० बा० १.३.५। २- मनस्वयमि हैवाम्रातो वाजसनेयिनाम् । एवमुत्तरमापौर बहुत्र ।

·३४. ॥शतपथबाझगाम्॥ (प्र. वा.) । वैश्वानरशब्दस्यानौ प्रसिद्धेश्वाभिमत मर्थ माह- “संवत्सरो वा इति। “संवत्सरो वै प्रजापतिः”-इतिश्रुतेः' संवत्सरस्य प्रजापतित्वम् । तस्यैव सकलमनुष्योत्पादकत्वेन सम्बन्धात् वैश्वानरत्वम् ।। "अग्ने पूषन्नितिमन्त्रभागस्याभिप्राय माह- "अनुवक्ष्यन् वा इति। होता ह्यनुवाक्याः पठिष्यन्, याज्याभिः ‘यक्ष्यन्' च भवति'; 'तत्' एतदनुवचनं यजनस्यैव ‘एताभ्यः' अन्यादि-देवताभ्यः' निक- वाय भवति । प्रच वद, प्र च यजेति प्रवचनयजनयोस्तेष्वारोपः। इम मेव निहुतिं विशदयति- “यूय मिति ॥ १६ ॥ "वसूना मिति । रातिर्दानम, तस्यां भवेम; धनं लभेमही- त्यर्थः। “रुद्राणाम् उर्वायाम्" इति। उरुत्वे तेषां यम्महत्वम्, तस्मिन् न्यामेति सम्बन्धः। 'खादित्याः' तेषा मुपसदनेन सुप्रीताः श्रादित्याः वयम् 'अदितये' देवमात्रे, एतनामिकायै देवतायै वा 'अनेहमः' अपापिनः, अनपराधिनो भवेम, अथवा दितिः खण्डनं नाशः, नदभावाय चिरकालजौवनाय भवेमेत्यर्थः ॥ अत्र महाविवक्षया “चया देवाः"-इत्युक्रम, पृथक् पृथक प्रार्थनायाः पर्यवमितं फल माह- "एतेषा मिति ॥१०॥ मन्त्रभागे विशेष्यभूतस्य वाक्शब्दस्य अर्थ 'उद्यासम्' इत्यत्र वदिधातनैव उपात्त मित्यभिप्रेत्य तविशेषणीभूतं 'जुष्टाम'-इति पदं क्रियाविशेषणतया व्याचष्टे- “जुष्टा मित्यादिना । केवलोऽपि वदिरुच्चारणर्थे वर्तते । कि मनेन वाचो जुष्टत्वप्रार्थन- चेति तदुपपादयति- "तद्धौति। 'यो जुष्टम्' 'अनुब्रवत्' अनु- १- ऐ० ब्रा० ३. २.७। २-निर० ४. ४. १,२; ११. ३. १,२।

·(५० १मा.) ॥ प्रथमकाण्डम् । ३७१ ब्रूयात्, 'तत्' तदीयं कर्म ‘समृद्धम्' इत्यर्थः । ब्रुनो लेख्यडागमः । एव मुत्तरवाक्ययोरपि योजना ॥१८॥ 'ब्रह्माभ्यः' इति ब्रह्मशब्दस्य ब्राह्मणजातिरर्थ इति व्याचष्टे- "जुष्टां ब्रह्मभ्य इति ॥१६॥ "जुष्टां नराशंमायेति। यथा सर्वऽपि नराः 'पा' सर्वतः शंसन्ति, तथाविधशंसनाय 'जुष्टां' प्रिया मित्यर्थः । अत्र माधारण्येन नराणं यो जोष आमंमितः, म युक्त एवेत्याह- “प्रजा वै नर इत्यादिना । न केवलं तद्धि होत्रज्ञाना मेव संलापोऽपेक्षितः, अपि तु यो जुष्टां वाचं जानाति, यश्च न, म सर्वैरप्ययं साधुः उक्तवा- नित्येवंरूपया वाचा 'विसृज्यन्ते' उच्चार्यन्ते तदेव समृद्ध मित्यर्थः ॥ इमानि मन्त्रवाक्यानि व्याख्याय सुगात्मकं मन्त्रं व्याख्यातुं माकख्येनानुवदति- “यदधेति। मन्त्रस्याय मर्थः ।- 'होलवर्य' होवरणे निमित्तभूते मतिर 'यत्' 'चक्षुः' अङ्गम् ('जिज़') अंशोपरोधेन कुटिलं ('परापतत्') मन्त्रिपतेत्, 'तत्' विशेषण द्रष्टा 'अमिः' पुनराभरत । चक्षुर्वत्प्रधानं होचस्याङ्गं यदृष्ट मत्, तदग्निः समादधाविति तात्पर्यार्थः । मन्त्रस्य तात्पर्यार्थ प्रदर्श्यते- “यथेत्यादिना। पुरा ‘यान् अग्रे अनौन् होचाय' वृतवन्तः, 'ते' 'प्राधन्वन्' प्रगता नष्टा अभवन् ; 'एवम्' इदानौं 'मे' मदन १-धा. बादा० उ० ३४ । पा० ३. ४.७ सू०, ३. 8.६४ सू० । २- 'होटवय-इति ऋ० सं० १. ३१. ३ । "होत्रा बियत इति होटवर्यो यज्ञः” इति तत्र सा० भा० ।

·३४२ शतपथब्राक्षणम् ॥ (०प्र० श्वा०) 'प्रवरेण' निमित्तेन 'श्रमायि' रिमित मभूत् तत्ममाघखेत्युक्त मिति ॥२०॥ अथ वृतस्य होतः समर्थनं विधत्ते– “अथाध्वर्यु मिति । सम्पर्मनेनेष्टं विवक्षुः प्रनयोः समर्थने कारण माह- "मनो वा इति। अध्वर्याः कर्तव्यविषयस्य मनोव्यापारस्य बाहुल्यात् मनो- रूपत्वाभिधानम्। थाज्यापुरोनुवाक्यादिकेवलवाग्व्यापारात् होतु- वांगात्मकता, तदुभयात्मकत्वाद् यज्ञस्य ; तयोः मम्मीनेन मनोवाचो: सन्धानं तं भवति। संस्पर्शनप्रकार माश्वलायन माह “ मन्धारभेत पार्श्वस्थेन पाणिना श्रापौध मङ्गदेशेन"-इति ॥२१॥ तत्र जपतौति । अन्चारधेन अपितव्यं मन्त्र मतात्पर्य माह- "षण्मोर्वीरित्यादिना। अग्न्यादौना मुरुत्वं शोकसिद्धम् । 'एताः' मां दुरितात् पान्विति तस्यार्थः । 'अंह:-शब्दस्य तात्पर्याभिधानम् "अतिरिति । श्रानिर्नामः । अग्न्यादौनां प्रत्यक्षदेवतात्वात् तद्रधि- तस्य नामाभावः प्रसिद्ध इत्याह- "तस्यो हौति ॥ २९ ॥ "अथेति। सम्मनदेशात् 'होरषदनं' प्रत्यागच्छेत् । उत्तर- वेदिोहोरषदनम्। 'मः' होता तस्मात् सदनात् 'एकं वर्ण' "निरस्तः" इतिमन्त्रेण निरस्येत् ॥ परावसोनिरसने कारण माह- "परावसईति। 'परा' परागतं 'वस' यज्ञाख्यं धनं यस्मात्, स तथोकः ॥ २३ ॥ "अथ होवषदन इति। उपवेशनमन्त्र माह- "इद मह १- बा. औसू. १. ३. २५, २६ । सत्येन वेति तच्छेषः । - साधा औ• सू०१. • सू० १. ६.६। 'पराग्वस'-इति कौषी० ३.१३७ ।

·(पूष. १मा) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ %3 मिति । 'पर्वा' पर्वाक् अभिमुखं 'वस' यज्ञाख्यं धनं यस्य, म तथोक', 'तस्य' ; मौदत्यचेति 'मदन' स्थानम्। तत्र संस्थितिभाव- नया वय मपि तत्मदृशो भवतीत्यभिप्रायः ॥ २४ ॥ तत्रोपविष्टस्य मन्त्रजपं विधत्ते- “तचेति। हे विश्वकर्मान् ! हत्नविषयव्यापारं करोतौति विश्वकर्मा, 'तनूपाः' तनोः पाता, महादेव ! त्वं शरीरस्य पाता भवमि । उपवेशनस्थानादौषत् उत्तरत- अलनं समलकं विधत्ते- “मा मेति । तस्थाय मर्थः।-हे उभा- वनौ ! युवा 'मा' माम् 'उत्' उत्कृष्ट माधिक्येन ‘मा उषिष्ठं' दाह माकार्षम् । “उष दाहे"-इति' धातुः। अस्यैव तात्पर्य माह- 'मा हिसिष्टम्'-इति । यतः 'एषः' 'लोकः' 'वा' सम्बन्धि स्थानम, प्रतो हेतोर्मा मारिमिष्ट मिति प्रार्थना युका। होटषदनात् 'उद उदभुखः 'एजति' “एज कम्पने", "अन्तरा वा इत्यादिना दाहप्रसङ्गप्रदर्शनम् ॥ २५॥ अथ समन्त्रक अपं विधत्ते- “प्रथामि मित्यादिना । मन्त्र- स्थाय मर्थः।-हे 'विश्वे देवाः।' 'दह' पञ्चे होनत्वेन 'वृतः' बई 'यथा' येन प्रकारेण, 'यथा' येन च 'पथा' मार्गण, 'वः' 'हव्यम्' 'या' समन्ताद् 'वहानि' प्रापयानि; तदुभयं 'मे' प्रज्ञाय महाम । जपन् कम्पते। १-वा० सं० १५. १६. 'अर्वाग्वसुः' इति । "पर्जन्यो वा उपरि तद्यत माहोपरीत्युपरि हि पर्जन्योऽथ यदग्विसरित्याहातो धर्वाग्वस रविरचं प्रजाभ्यः प्रदीयते"-इतोहैवोपरिछात् (८.३.६.२०.)। २-धा. वा. प.८६ । ३- धा. खा० प० २३४। 8-ऋ० सं० १०. ५२.१।

·॥ शतपथब्राझणम्॥ (प्र० २वा.) 'प्रवत'। । एतन्मन्त्रस्यार्थं लोकदृष्टान्तप्रदर्शनपुरःमरं विशदयति- "यथा येभ्य इत्यादिना । 'यथा' लोके कश्चित् पाचकः तत्खामिनं पृच्छति- 'पकम्' अन्वं यथा आनेष्यामि, यथा वा पानीतं पात्रे समर्पयामीति । एवम्प्रकारप्रश्नस्य लोके दृष्टत्वात् उक्त मनुशासन- प्रार्थन मित्यर्थः। दान्तिके योजयति- “एव मेवैतदिति । 'अनुष्ट्या' भानुपूर्येण 'वषट्कुर्याम्' वषडिति शब्दं ब्रूयाम् । 'वषड्'- शब्दो हविःप्रदानमाधनः ; "स्वाहाकारेण वा वषट्कारेण वा देवेभ्योऽनं प्रदीयते”-इतिश्रुतेः । सिद्ध मन्यत् ॥ २६ ॥२ [५. १.] ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथब्राहाणभाव्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ १- “यस्यै देवतायै हविहीतं स्यात्, तां ध्यायेद् वषट् करिष्यन्"- इत्यादि ऐ० ब्रा० ३.१. ८ । उद्धृतञ्चैतवचनं निशक्तो ( ८. ३. ७. )। "वौषडिति वषट्कारः" इति आश्व० श्री. सू० १. ५.१५ । अतएव तै० सं० १६. ११ भाष्ये सायोऽप्याह-"वषट्कारण वौषडित्येवंरूपो मन्लो विवक्षितः" इति । - "यजतिजुहोतीनां को विशेषः? तिष्ठद्धोमा वषटकार प्रदाना याज्यापुरोनुवाक्यावन्तो यजतयः, उपविठहोमाः खाहाकारप्रदाना जुहोतयः" इति का औ• १. २. ५, ६, ७ सू० । १- अमिन् ब्राह्मणे प्रवरविधावाश्रावणादिक मानातम् । तत्पद्धति- श्चैवम् । - अध्वर्युतारं पादक्षिण्येन मुक्त्कोत्कर मपरेण प्रामुखो होनसनहनान्यादाय 'बोश्श्रावय'-इत्याह । ततोग्नीत् दक्षिणा- ·(५चवा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ ३४५ अग्निहोता वेत्त्व होचो मिति । अग्मुिरिद होता बेत्वित्येवैतुदाहानुहोच मिति तस्यो हि होचं व्वेत्त प्राविच मिति यज्ञो वै प्राविचं व्वेत्तु यज्ञ मित्येवैतुदाह साधु ते यजमान देवतेति साधु ते यजमान देवता युस्य तेऽग्मिोतुत्येवैतुदाह तुवती मध्वो खुच मास्यस्खेति तुदध्वर्यु प्रसौति स यदेका मिवाह ॥१॥ युजमान एव जुहू मनु। योऽस्मा अरातीयुति सु ऽउपभृत मुनु स यद् हे ऽइव ब्रूयाद् युजमानाय द्विषन्तं भ्रातृव्यं प्रत्युद्यामिनं कुर्यादत्तव जुहू मुन्वाद्य उपभृत मुनु स यद् हे ऽइव ब्रूयाद ऽआद्यं प्रत्युद्यामिनं कुर्यात् तस्मादेका मिवैवाह ॥२॥ मुखोऽध्वर्यु मुत्तरेण स्थितः स्फ्यसनहने पाणौ कृत्वा 'त्यस्त श्रौषट्-इति प्रत्याह । ततो सहीतसन्नहन एवाध्वर्युः 'यनिर्देवो दैव्य'-इत्यादिराह। ततः परस्तादर्वाश्चि यजमानस्य त्रीणि प्रवर- नामधेयान्यप्याह । तद्यथा-'कश्यपवदवत्मारवन्ने ध्रुववदिति । एतद- मन्तर मेव 'ब्रह्मण्वदा च वक्षद् ब्राह्मणा अस्य यज्ञस्य प्रावितारो. ऽमुकशर्मा होता मानुष'-इति होटनामग्रहण मुच्चैरपांशु वा कर्तव्यम् । ततो होता ‘देव सवितरित्यादिकं जपित्वा उत्याय अध्वर्यु मनौधं चांसयोः प्रादेशेन सम्मशति । होत्रा सम्मृछौ तो चोपविशत इति । 'वत्व'-इति क, ख, ग, डा०-वेवर-दृयश्च। । त्रि'-इति सा-सम्मतः। । 'मियाम-इति ग। 5 'दत्त'-इति च । + 44 ·॥शतपथब्राझणम् ॥ (प्र० ३ब्रा०) देवयुवं विश्ववारा मिति । उपस्तिौत्युवेना मेतुन्महुः यत्येव यदाह देवयुवं ब्विश्चवारा मितौडामहै देवा। ईडेन्यान् नमस्याम नमुस्यान् युजाम यजियानितौडा- महै तान् देवान् यु ऽईडेन्या नमस्याम तान्ये नमुस्या युजाम यजियानिति मनुष्या वा ईडेन्याः पितुरो नमुस्था देवा यञ्जियाः॥३॥ या वै प्रजा यन्जे ऽनन्वाभक्ताः। पुराभूता वै ता एव मेवैतद्या इमाः प्रजा अपराभूतास्ता यज्ञ अाभजति मनुष्यानुनु पशुवो देवानुनु बुयाश्स्योषधयो व्युनस्युतयो यदिदं किञ्चैव मु तत्सर्वं यज्ञ ऽभक्तम् ॥ ४ ॥ ता वा रताः। नुव व्याहतयो भवन्ति नुवेमे पुरुषे प्राणां एतानेवास्मिन्नेतद्दधाति तुस्माबुव व्याहतयो भवन्ति ॥ ५॥ यसो ह देवेभ्योऽपचक्राम। तुं देवा ऽशुन्यमन्त्रयन्ता नः शृणूप न श्रावतस्वेति सोऽस्तु तथेत्येवु देवानुपाव- वर्त तेनोपाहत्तेन देवा अयजन्त तेनेष्वैतदभवन् युदिदं देवाः॥६॥ + *,t 'देवयुवं विश्ववारा मिति' इति च । 'मित्युप'-इति ग। 5 'देवाए'-इति क, 'देवार'-इति ख, 'देवाँर॥ इति च ।

·(५१. मा.) ॥ प्रथमकाण्डम् । ३४७ स युदाबावुयति । यच मेवैतदुनुमन्त्रयत ऽश्रा नः शृणूप न ऽश्रावतस्वेत्युथ युत्प्रत्याश्रावुयति यज एवैतु- दुपावर्ततेऽस्तु तथेति तुनोपात्तेन रेतसा भूतेनाविजः सम्प्रदायं चरन्ति युजमानेन परोऽक्षं यथा पूर्णपात्रेण सम्प्रदाय चरेयुरेव मनेनाविजः सम्प्रदायं चरन्ति* तहाचैवैतत्सम्प्रदायं चरन्ति व्याग्धि यज्ञो ब्वागु हि रतस्तदेतेनैवैतत्सम्प्रदायं चरन्ति ॥ ७ ॥ सोऽनुब्रूहीत्येवोक्साध्वर्युः। नापाव्याहरेनो एव होतापव्याहरेदाश्रावयत्यध्वर्युस्तदनौधं यक्षु ऽउपा- वर्त्तते ॥८॥ सोऽमौनापव्याहरेत् । श्रा, प्रत्याश्रावणात् प्रत्या- श्रावयत्यमोत् तत्पुनरध्वर्यु यज्ञ ऽउपावर्त्तते ॥६॥ सोध्वयु पव्याहरेत् । श्रा यजेति व्युत्तोर्यजेत्ये- वाध्वर्युहो। यज्ञ सम्प्रयच्छति ॥ १० ॥ स होता मापव्याहरेत् । श्रा" वषट्कारात् तं वषट्वारणामावेव योनौ रेतो भूत सिञ्चत्यग्निवें योनियंजुस्य स तुतः प्रजायत इति नु हविर्यजन्य सौम्येवरे ॥ ११॥ *, 'चरन्ति'-इति च । * 'ध्वयु य-इति ग! || "काण्डस्याईम् । ११६"-इतौह च-पुस्तकेऽधिकः पाठः । , गा 'हरेदा'-इति ग। 'स'-इति सा०-सम्मतः ।

·३४ ॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (प्र० ३वा.) स वै ग्रहं गृहीत्वाध्वर्युः । नापव्याहरदोपाकुरणादु- पावर्तध्व मित्येवाध्वर्युरुगातृभ्यो यजुः सम्प्रयच्छति॥१२॥ तु उगातारो नापव्याहरेयुः। श्रोत्तमाया एषोत्तम- त्येवोहातारी होने यन्तु सम्प्रयच्छन्ति ॥ १३ ॥ स होता नापव्याहरेत् । श्रा* वषट्कारात्तं व्वषट्वारे- णामावेव योनौ रेतो भूत सिञ्चत्यग्निर्वं योनिर्यजुस्य स तुतः प्रजायते ॥ १४॥ स युद्ध सोऽपव्याहुरेत् । यो यच उपावुर्तते यथा पूर्णपाचं परासिञ्चदेवः ह स युजमानं पुरासिञ्चेत् स युच हैवु मृत्विजः संविदाना यन्जेन चरन्ति सुद्ध मेव तुत्र कल्पते न मुह्यति तस्मादेव मेव यजो भर्त्तव्यः ॥ १५॥ ता वा ऽएताः। पुञ्च व्याहृतयो भवन्त्यो श्रावयास्तु श्रौषड् यज ये युजामहे व्वौषडिति पात्रो यज्ञः पाङ्गः पशुः पुञ्चर्तुवः संवत्सरस्यैषैका यजुस्य मात्रैषा सम्पत् ॥ १६ ॥ तासार सप्तदशाक्षुराणि। सप्तदशी वै प्रजापतिः प्रजापतियशु ऽरथैका यजुस्य मात्रैषा सम्पत् ॥ १७ ॥ * 'हरेदा'-इति ग। + 'हरेद्यं-इति ग।

·(५० वा.) । प्रथमकाण्डम् ॥ ३४९ श्री श्रावयेति वै देवाः। पुरोवातु ससृजिरेऽस्तु श्रौषडित्यभ्राणि समलावयन् यजेति विद्युतं ये युजामह ऽगुति स्तनयित्वं व्वषट्कारेणैव मावर्षन् ॥ १८ ॥ स युदि बुष्टिकामः स्वात् । यदीष्ट्या वा युजेत दर्शपूर्णमासुयोर्वैव ब्रूयाद् हुष्टिकामो वा अस्मौति तुवो ऽअध्वर्यु ब्रूयात् पुरोवातुञ्च विद्युतञ्च मुनसा ध्यायेत्यभ्राणि मुनसा ध्यायेत्यमोधर स्तनयित्नुच्च ब्वपुच्च मुनसा ध्यायेति होतार सुळ्ण्येतानि मुनसा ध्यायेति ब्रह्माणं वर्षति हैव तुत्र युव मृत्विजः संविदाना यजेन चरन्ति ॥ १६॥ ओ श्रावयेति वै देवाः । विराज मभ्याजुहुवुरस्तु श्रौषडिति व्वत्स मुपावासृजन् यजेत्युदनयन्ये युजा- मह ऽइत्युपासौदन् वषट्कारेणैव विराज मदुहतेयं वै विराड़स्यै वा एष दोह ऽरवुः ह वा ऽअस्मा ऽइयं विराट् सर्वान् कामान् दुहे यु एव मेतुं विराजो दोहं ब्वेद ॥ २० ॥३॥ ॥ इति चतुर्थप्रपाठके तृतीयं ब्राह्मणम् [५. २०]॥ . * 'स्याद'-इति ग। + 'देवा'-इति ग। * 'यजेत्युदजयन्'-इति च ।

·॥शतपथब्रामणम्। (8प्र० ३वा.) अथ स्तुगादापननिगदं नवधा विभव्य व्याचिख्यासराचं भाग मञ्च तस्यार्थ माह- "अग्निहेतिति'। वेदितव्यस्य मन्ने अनिर्देशान 'इदम्'-इति तत्कर्मप्रदर्शनम् । दैयो ‘होता अनिः' 'इदम्' धनु- डेयं कर्म 'वेत्तु' जानातु । एतन्मन्त्रवाक्यं 'वेत्त्विति' किम् ? पाह- दं हौ' कर्म। जानावित्याह, किं तवेदनेनेति तस्य हौत्रण प्रतिनियतं सम्बन्ध माह- “अमेरिति । तस्य उ हि' तस्यैव हि। सर सम्बन्धनियम एवकारार्थन 'उ'-शब्देन घोत्यते । द्वितीयभागे 'प्रावित्र'-शब्दार्थ माह- "यज्ञो वा इति । प्रकर्षणवतौति 'प्रावित्रः यज्ञः। अवतेरित्रप्रत्ययः । यज्ञापरिज्ञाने हौषज्ञान मपि व्यर्थ मिति तज्ज्ञान माशास्यते । बतीयभागे मामान्येन निर्दिष्टां यजमानदेवां विशिष्य ब्याचष्टे- “माधु त इति । हे 'यजमान' ! 'ते तव 'देवता' 'माधु' साध्वौ। कथं साधुत्वम् ? कैषा मा? तदाह- “यस्य त इति। होत्वगुणकोऽगिरेव तव देवतेत्याह स्म मन्त्रवाक्यम् । - "बमिोतेति खुगादापनं प्रयाजेषु सन्निधे"-इति का० औ• सू० ३. २. १५ । श्रुतश्चैव तैत्तिरीयानाये-ते. ब्रा० ३. ५. 8. १ ; सं. १. ५.६ । तत्रत्यपाठश्चैवम् – “(९) अमिता वेत्त्वमिः। (२) होत्रं वेत्तु प्रावित्रम् । (३) मो वयम् । (8) साधु ते यजमान देवता । (५) तवती मध्वों सुच.मास्यख । (६) देवायुवं विश्ववाराम् । (७) इंडामहे देवा ईहेन्यान् । (क) नमस्याम नमस्थान् । (६) यजाम यक्षियान्"-ति। एष एव मन्तः सुगादापननिगद उच्यते । १- "शित्रादिभ्य इत्रोचौ" इति उ. 8. १०५ । ३-० सं० २. ५. ६ भाष्ये उक्तम्- "त मिमं शाखान्तरपाठं दूध- यतीत्यादि । स च पाठस्तत्रान्यविध एवोडत इति न शतपथौयः । ? .

·(५ब. था.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ ३५१ चतुर्थभागे वाक्यार्थस्य स्पष्टत्वात्तात्पर्य माह- “तवती मिति। तपूर्ण 'खुचम्' 'पास्यख' हस्ते धारयेत्यर्थः। अनेन अध्वर्यवे अनुज्ञा दत्तवान् भवति । “उपसर्गादस्यत्यूयोर्वा वचनम्”-इत्या- त्मनेपदम् । मन्ने 'सुचम्'-रत्येकस्या एव निर्देश द्विवनिर्देशपर- निन्दापुरःसरं द्रढयति- “म यदित्यादिना। 'मः' होता 'एका मिव' खुब मित्येका मेव ब्रूयात् ॥ १ ॥ “यजमान एवेति । 'जुह मनु' जुका अनुकूलः, तदभिमानौ- त्यर्थः । 'य' च यजमानस्य 'परातीयति' भाव मिच्छति, 'म:' 'उपभूत मनु' उपमतोऽनुकूलः । यत एव मतो होता यदि 'दे दव' जुहपभूतावास्यखेत्येवं 'ब्रूयात्', तदा 'यजमानाय' देष्टारं गर्नु 'प्रत्युद्यामिन' प्रतिकूलोद्योगवन्तं कुर्यात्' । तथा च तैत्तिरीयकम- “यजमानदेवत्या वै जुहः, भादव्यदेवत्योपमृत्” इति । दोषागा- रोपन्यासेनापि द्विवचनं निषेधति- "प्रवेति। 'पायः' अदनीयो बौहियवादिपदार्थः; तम् 'प्रच' यजमानाय प्रतिकूलं कुर्यात् ॥२॥ “देवयुव मिति। देवानिच्छतौति 'देवयुः । “क्याच्छन्दमि"- इत्युप्रत्ययः । विश्वैरपि देववरणैया ‘विश्ववारा'। श्राभ्यां खुम्बि- भेष्यते। 'एना' सुचम एतद् 'उपस्तौत्येव' माघयत्येव । कश्चिदपूर्वोऽर्थोऽभिधीयत इति मापि किमर्थं वयत इत्यत आह- 'एतत्' 'महयत्येव' पूजयत्येव । 'यदाह' यदेतद्वाक्यं मन्त्र - आहेत्यर्थः ॥ १-का. का• औ• सू० ३.१.१६ । ते. सं. ५. ६.३। २-पा० ७.१..सू. बा.२। 8-पा० सू० ३. २. १७० | ·३५२ ॥ शतपथब्राझयाम्। (प्र. ३वा.) - %3 निगदस्य सप्तमादिभागवयं पृथक्-पृथग् व्याख्यातु मनुवदति- "ईडामहा इत्यादि । 'ये' देवाः 'ईडेन्याः' स्तुत्याः, स्तुतिभाजना इत्यर्थः; 'ये च 'नमस्थाः' नमस्कार मिच्छन्ते; ये च ('यज्ञियाः') यष्टव्याः हविर्भाजः ; 'तान्' सर्वान् अविशेषेण स्तुति-नमस्कार-यागैः 'ईडामहे' पूजयामहै इति सङ्ग्रहार्थः। 'ईडेन्यान्'-इति “ईड खतौ”-इत्यस्य 'केन्य'-प्रत्ययः। ईडेन्यादौन् प्रशंमति- “मनुष्या वा इत्यादिना । कुशलादिस्तुतिमात्रेण प्रायेण परितव्यन्त इति 'ईडेन्याः मनुष्याः', "नमस्कारो हि पितॄण मितिश्रुतेः 'नमस्याः' पितरः, हविःप्रदान मन्तरेणापरितोषाद् ‘देवाः यज्ञियाः' ॥ ३ ॥ "यजाम यज्ञियानितौतिकीर्तने यज्ञस्य शुद्धिस्तुतया यागं तदनुप्रवेशेन प्रशंसति- “या वा इत्यादिना । देवमनुष्यात्मकासु प्रजासु मध्ये 'याः' प्रजाः' यष्टव्यत्वेन यज्ञ मन्वभजन्। तत्प्रकार माह- "मनुष्यानन्विति। 'मनुष्यान्' 'अनु'मृत्य ‘पशवः' गवाद्याः चौरोधमाधनत्वेनानुप्रविष्टाः। 'देवान्' 'अनु'सृत्य 'वयांसि' पक्षिणोऽनुप्रविष्टाः ; “वमन्ताय कपिञ्चलानालभते"-इतिश्रुतेः" । अथ वा एकहायनप्रभृति-पञ्चदशहायनान्ताः ‘पशवो वयांमि', तान्यनुप्रविष्टानौत्यर्थः। तान्यनुप्रवेशाचरुपुरोडाशाः, यूपादियज्ञ- माधनबारेणौषधिवनस्पत्यादयः। किं बड़ना 'यत् किं चेदं' प्रतीयमानं वस्तु अस्ति, 'तत्' 'सर्वम् उ' सर्व मप्येव मेव 'दारि' २- 'प्रायेण परितोषात्'-इति ढ । ३- "चौणादिक एन्य-प्रत्ययः” इति ऋ० सं० १. ७९.५ सा० भा० । - तै० प्रा० ३. ३. १०.८। ५- वा० सं० २४.२०.१ । धा. घदा. धा। 8.

·(५५. शा.) । प्रथमकाण्डम् ॥ बारया यज्ञ मनुप्रविष्ट मेव । अतो यज्ञसंसर्भवतां न कदाचित् पराभवोऽस्ति, तदसंस्पृष्टं च न किञ्चिदस्तौति यजस्ततिः ॥ ४ ॥ निगदविभागगतां नवमयां' प्रशंमति- “ता वा इति । 'व्याहतयः' उकवाक्यानि। तानि च 'नव'; मप्त शौर्षयाः', हाववाश्चाविति । 'प्राणाः' अपि 'नव" । तदेतेन नवविभागकरणेन 'अस्मिन्' यजमाने 'पुरुषे' 'एतान्' प्राणन् ‘एव' स्थापितवान भवति ॥५॥ अथाश्रावणप्रत्याश्रावणे विधात माख्यायिका माह- "यज्ञो हेति। पुरा किल 'यज्ञः' केनचियाजेन ‘देवेभ्यः' अपनान्तवान् । 'तं देवाः' 'अन्वमन्त्रयन्त' अनुनयेनाहयन्त ।- हे यज्ञ! 'नः' अस्माकं वचनं 'स्टणु', 'नः' अस्मान् ('उपावर्त्तख') प्रतिनिवर्त्तख । उपावर्तति गुणश्छान्दसः। यद्दा, उपावर्त्तन मुपावर्तः। पावर्तना- भावे यागासम्भवात्तस्य माधनत्वव्यपदेशः । 'देवाः' यजमानाः 'अयजन्त'। भाविगत्या तेषां देवत्वव्यवहारः। 'देवाः' इति 'यदिदं' देवत्व मस्ति, 'एतत्' तस्यानुष्ठानेन 'अभवम्' प्राप्तवन्त इत्यर्थः ॥६॥ १- "अमिता नव"-इति ते ब्रा० ३. ५. 8 । २- "सम वै शौर्षन् प्राणाः" इति ऐ० बा० १. ३. ६ ; ३. १. ३ । ३- " 'घवाच' नाभेरधस्ताद वर्तमाना अपानवाय्वादयः" इति ऐ० प्रा० १. ३.६ सा० भा०। 6- "नव वै पुरुषे प्राणा."-इति तै० सं० ३. ५. १०.५। "शिरोऽव- स्थितेषु सप्तस छिद्रेषु, अधोऽवस्थितयोश्च दयोछिद्रयोः सच्चरन्तः प्राणा नवसायाकाः" इति तत्रैव सा• भा० । 45 ·३५४ ॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (प्र० ३वा.) इदानी मात्रावणं विधत्ते- “म यदिति । यस्मादेवं, तस्मात् 'म:' अध्वर्युराश्रावयेत् । 'एतत्' एतेन यज्ञ मेवानुमन्त्रितवान् भवतीति तत्प्रकारप्रदर्शनम् । “श्रा न इति । यत एतदेवं, तस्मात् । “श्रा नः श्टणु"-इत्यस्य पाश्रावणार्थत्वात् ॥ अथ प्रत्याश्रावणं विधत्ते- “अथ यदिति। तेन अनौनकर्डकेन प्रत्याश्रावणेन 'तथास्विति' प्रतिनिवृत्तिः कृता भवति ; प्रत्याश्रवण मत्या उतार्थप्रतीतेः॥ पाश्रावणादि वषट्कारान्त मध्वर्यादेः ख-ख-समये मौन विधित्सुराह- "तेनेति । 'तेन' प्रत्यावृत्तेन 'रेतमा भूतेम' बौजभूतेन। स्वर्गाख्यफलोदयात् बोजत्वं यज्ञस्य । ('त्त्विजः') अध्वर्यादयः खस्मिन्त्राश्रितं यज्ञं 'सम्प्रदाय' सम्यक् प्रदाय-प्रदाय, एकोऽन्यस्मै मोऽप्यन्यस्मा इत्येवम्प्रकारेण 'चरन्ति' अनुतिष्ठन्ति । 'चजमानेन' 'परोक्ष' त मनपेक्ष्य तस्य तत्र व्यापाराभावात् । परस्परसमपणे दृष्टान्त माह- “यथेति। यथा जलेरापूर्ण घटादि- पात्रं ग्रहान्तर्गतप्रभूतभाण्डपूरणसमये परस्परहस्तेन मञ्चरन्ति, तदत् । एतदेव विभिनष्टि- “तदाचैवेति । 'तत्' तदा 'वाचैव' वायूपेणैव, श्राश्रावणादिवाच मन्तरेण यज्ञासिद्धेस्तस्या यजत्वव्यप- देशः । अस्खे कि तत पाह- "वाग्धौति । वाचा मन्त्रात्मिकया यज्ञस्योत्पत्तेः तस्या रेतस्वम् । “तदित्याधुपसंहारः ॥ ७ ॥ १- यो श्रावयेत्वस्याश्रावणसण्ज्ञा । २- इहानात एष एव बापावणार्थोऽनुवाक्यामन्तः । ३- बल औषडित्यस्य प्रत्याश्रावणसण्ज्ञा ।

·(५० वा.) । प्रथमकाहम्॥ । अथ सबाहेणोक्तं यज्ञसम्पदानं विशिषनध्वर्यादेः स्व-स्व-कालेषु मौनं विधत्ते– “मोऽनुहोत्यादिना । 'मोऽध्वर्युः' होतारं प्रति 'अनुहोत्युक्वैव तत्समनन्तर मेव 'नापव्याहरेत्' प्रस्तुतानुपयोगि वचनं न ब्रूयात् 'होता' अपि अनुवचनदारेण वायूपयज्ञस्य खस्मिन् ममावेशात् 'नो एव अपव्याहरेत्। पुनः 'अनौध' प्रति 'अध्वर्युः' यदा 'पाश्रावयति", तदानौं म वाग्यज्ञः तं प्राप्नोति ; अतः 'मः' अपि 'न अपव्याहरेत्' ख-प्रत्याश्रावणावधि। सः ('मौत') यदा ‘अध्वर्यु' प्रति प्रत्याश्रावयेत्, तदेव 'यज्ञः' पुनः आगच्छेत् ; अतः 'मः' अपि 'अध्वर्यः' 'श्रा यजेति' बजेति वचनावधि 'न अपव्याहरेत् । अथ पुनः ‘अध्वर्युः' यदा 'यजेति' स्व-वाग्यज्ञं 'होचे सम्प्रय- छति', तदा प्राप्तयजः 'मः' 'होता' वषट्कारपर्यन्तं 'नापव्याहरेत्' । “म वषट्कारेणेति। 'मोऽध्वर्युः' होरकतेन 'वषट्कारेण' हविः- प्रदानसाधनेन 'नौ' योनिभूते 'रेतोभूतं' हविः 'मिश्चति' प्रय- छति। यस्माद्य उत्पद्यते तत्तस्य योनिरिति प्रसिद्धिः 'वै'-शब्देन उच्यते। उक्र वानियम विषयविशेष व्यवस्थापयति- “विति । पत्र सूचम्- “अनुहोत्युत्का नापव्याहरेद्धोता चाऽऽश्रावणात्, १- अनुहोति अनुवाक्यापाठार्थो होटप्रेषः । ५- अनुवाक्यापाठेनेति यावत् । ३- "यो श्रावयेत्युस्कत्यर्थः । 8- यजेति यान्यावषट्वारपाठार्थो होटप्रेषः ।

·३५८ ॥ शतपथबाभयम्। (प्र. ३वा.) पाश्रावितेऽसौदा प्रत्याश्रावणात्, प्रत्याश्रावितेऽध्वर्युरा होवप्रेषात्, होता ऽऽवषट्कारादिति ॥ अथ मोमविषयं वानियम प्रतिजानौते- “अथ सौम्येऽध्वरे"- इति ॥ ८॥८॥१०॥ ११ ॥ "म वा इत्यादि । 'अध्वर्युः' ग्रहग्रहणादनन्तरम् 'त्रा उपा- करणत्रं यदा च उगातारः स्तोत्रं प्रारभेरन्, तावत् 'नाप- व्याहरेत्'। यदा 'अध्वर्युः उपावर्त्तव मिति' ब्रूयात्, तदानौं तस्य यज्ञस्तान् ('उहाहन्') प्राप्नोति, 'ते उगातारः' अपि ('श्रा उत्तमायाः') 'नापव्या हरेयुः' तत्प्रमत्युत्तमस्तोत्रीयापर्यन्तर न वदेयुः । यदा च 'एषा' अन्तिमा स्तोत्रीयेति 'उगातारः' प्रज्ञाप- यन्ति, 'होता' अपि तदा प्रति 'नापव्याहरेत्' 'पा वषट्कारात्' । "तं वषट्कारणेत्यादि पूर्ववत् । अत्र सूत्रम्- "मोमे च ग्रहं ग्टही- खोपांकरणात्”-इति' । उत्तमस्तोत्रीयां प्रस्तुत्य होतरेवेति अवन्त उड़ातारः' मंसियते होचे यज्ञं प्रयच्छन्ति', तदा प्रति वषट्कार- पर्य होता नापण्याहरेत् ॥ १२ ॥ १३ ॥ १४ ॥ १- का. औ• सू. १. ३. १३-१४ । अपयाहारो लौकिकवदनम् । २- ऐ० प्रा० २. २. ५. ५ ; ० सं० ६. 8. ३. १ ; धाप. श्री. सू. १२. ३. १४, १५: अाश्व० श्रीसू. 8. १३.१-६; का• श्री सू० ६. १. १०.-इत्येतेषु प्रातरनुवाकोपाकरणं विहितं द्रव्यम् । ३- तिहष ऋक्षु एक स्तोत्रियं साम गौयते सामगैः। तत्रान्या ऋव उत्तमस्तोत्रीया भवति । विशेषतस्तु छन्दोभाष्यावतरण्याम्, बा० ३.२.१२ ३.१.४ इत्यादौ च द्रव्यम् । ५- उद्दारप्रस्तोरप्रतिहार इत्युदातारः ७- का-ौ. ३. ३. १६ एव्यम है। . ०३.३.१७॥ -का का औ• ३.३.१७ द्रव्यम् ।

·(एच. वा.) । प्रथमकाण्डम् । उत्तवानियमाभावे बाध मार- "म यद्धेति । सोमयागे तस्य ग्रहणादि-प्रदानावधि-काले 'यं यज्ञे उपावर्तते', 'मः' 'यद्' यदि 'अपव्याहरेत्', 'मः' 'यजमानं परासिञ्चत्' । अच दृष्टान्तः ।- 'यथा' 'पूर्णपात्रम्' अभिमतप्रदेशे घटादिषु प्रक्षेप मकत्वा अन्यत्र ‘परासिञ्चेत्', तादृगेव तत् । अपव्याहारण यज्ञ- धंगे सति खर्गाख्यफल_शाद् यजमान एव परामिको भवति । उक्वैपरोत्ये को गुण इत्याह- “म यति । एवं सर्वेऽध्वर्यादयः क्रमेण 'यत्र' यज्ञे 'संविदानाः' ऐकमत्यं प्राप्ताः स्ख-ख-कर्तव्य मेकायेण जानन्तोऽनुतिष्ठन्ति, 'तत्र' तस्मिन् यज्ञे 'मर्व मेव' श्रम- जातं 'कल्पते' फलजननसमर्थं भवति । एवं मत्येकोऽयुविक 'म मुह्यति' खानुष्ठेयं न विस्मरति; अपव्याहारात्मकविचेपासम्भवात् ॥ निगमयति- “तस्मादिति । 'एव मेव' अवादिभिः यत्र- सम्प्रदानक्रमेण 'यज्ञ' 'भर्त्तव्यः' पोषयितव्यः ॥ १५ ॥ पाश्रावणादिपञ्चक मनध प्रशंसति- "ता वा इति। व्यापयत इति 'व्याहतयः' वाक्यानि। तानि पाश्रावयेत्यादिकामि । पञ्चमवास्ति, 'यज्ञोऽपि पार'; धानाः करम्भ इत्यादिहविर्गत- पञ्चमहायोगात्। अतः मङ्यासाम्यद्वारा व्यातिपञ्चको यः अस्तु । तंतः किमित्यत आह- “पाङ्कः पचरित्यादिना । चत्वारः पादाः, शिर एक मिति बा, लोमत्वङ्मामास्थिमनभेदेन वा, .. १- "धानाः करम्भः परिवापः पुरोळाशः पयस्येत्येष वै यो वि. व्यति"-इति ऐ• ब्रा० २. ३.६ ।

·३५ ॥शतपथब्राहाणम्॥ (प्र० ३बा०) पशोः पाङ्गत्वम् । हेमन्तशिशिरयोरेकत्वेन 'पञ्चर्तवः संवत्सरस्य'। अयं यज्ञो व्याहतपञ्चकदारा पशुसंवत्सररूपाभ्यां शब्दाभ्यां परि- मितो भवतीत्यर्थः । 'एषा' पशुसंवत्सरात्मिका 'यज्ञस्य' 'एका' 'मात्रा' इयत्ता। प्रकारान्तर मपेच्योक्तम्- “एषा सम्पदिति। मयाद्वारा सम्पादितसम्मृद्धिर्यजस्य विभुत्व मित्यर्थः ॥ १६॥ पाश्रवणदिकं स्ववाक्यगतमङ्याहारेण प्रशस्य, तङ्गताचरमय- यापि प्रशंसति- “तामा मिति। "श्रो श्रावयेति चतुरचरम्, प्रस्तु औषडिति चतरक्षरम्, यजेति यक्षरम, ये यजामह इति पञ्चाक्ष- रम्, यक्षरो वषट्कारः" इति सप्तदशाक्षरता ; प्रजापतिरपि मास- तुंगतसङ्ख्यया सप्तदशः । यज्ञस्रष्टत्वात्मोऽपि यज्ञः। ‘एषा' अक्षर- महामाता प्रजापत्यात्मकत्वलक्षणा 'यज्ञस्य सम्पत् ॥१०॥ विहितेम्बाश्रावणदिषु वृध्याख्यफलाय तत्र विशेषं विवचु- स्तदुपोहात माह- "श्रो श्रावयेतीति। 'अस्तु श्रौषट्-'इति' अनेन 'अभ्राणि' उदक्सच्चरणममर्थान् मेघान् ‘ममशावयन्' सर्वत्र व्याप्तानकुर्वन्। 'ससृजिरे'-इति सर्वत्र सम्बन्धः। एव मुत्तरचापि उद्देशिमा मनुद्देशिनां च पूर्वपूर्वाभाव उत्तरोत्तरानुदयात् कार्य- कारणभावाभिधानम् । अत उक्तवपरीत्ये न तथा स्नौयम् । 'स्तनचिन्नु'-शब्दः स्तनयतीति व्युत्पत्त्या मेघवाचौ', तथापि तस्य पृथगभिधानादत्र स्तननमात्र मभिधत्ते ॥ १८॥ १- "सप्तदशो वै प्रजापतिः हादश मासाः पञ्चर्त्तवो हेमन्तशिशिरयोः समासेन, तावानसंवत्सरः; संवत्सरः प्रजापतिः" इति ऐ०ब्रा० १.१.१। २-० सं० १.६.११.१ । 'आश्रावयेति'-इति तत्र पाठः । ३- उ० ३.२९ ; पा० सू० ६. 8. ५५ । बम को० १.१. २. ।

·(५.२ब्रा.) ॥ प्रथमकाण्डम्॥ अथौपोहातिक माह- "म यदौति । 'मः' यजमानो 'यदि दृष्टिकामः स्यात्', स एव 'यदोध्या' मौर्यादिकया फलान्तरमाधन- भूतथा 'बजेत', तत्र प्रकृतिभूतयोः ‘दर्शपूर्णमामयोर्वा एव ब्रूयात्' अलिजः ! 'दृष्टिकामः' अहम् 'अस्मीति'। कं प्रति किं ब्रूयादिति तविभज्याह- “तत्रो इत्यादिमा। 'तत्र' तेम्वेव कर्मसु 'अध्वर्युम' ('यात्')- पाश्रावणसमये पुरोवातविद्युतोवा॑नं 'मनमा कुर्यात्' इति ; मनोव्यतिरेकेण ध्यानासम्भवात्, एकाग्रमना इत्यर्थः । एव मुत्तरवाक्येष्वपि योज्यम् । श्रामोधहोत्री: प्रत्येकस्य व्यापतिदये सम्भवात् एकैकस्य दयोईयोर्थानम् ; “मर्वं ब्रह्मा"-इति ब्रह्मण: सर्वकर्नव्यानुसन्धानमरणात् सर्वविषयध्यानाभिधानम् । एव मङ्गेषु ध्याने मति दृष्टिफलं नियत मेवेत्याह- "वर्षति हेवेति । 'संवि- दानाः' फलविषये परस्पर मैकमत्यं प्राप्ताः ॥ १८ ॥ प्रकारान्तरेणाश्रावणादिपञ्चकं प्रशंसति- "श्रो श्रावयतीति । चरुपुरोडाशादिना विशेषेण राजत इति 'विराट' वेद्यात्मिका पृथिवी', मा धेनुत्वेन प्रकल्यते ; "मा मे धुच्च यजमानाय कामान्”-इत्यादिमन्त्रेषु दोहनसाधनत्वश्रवणत् । तां विराड्- धेनुम् श्री श्रावयेत्यनेन अभिमुख माहयन् ‘वत्म मुपावासृजन्' स्तनपानाय वत्मस्य कण्ठगतं पाशं व्योषयन्। 'यजेति' अनेन तम् 'उदनयन्' अपरिवीतं वत्स मूर्द्ध मूधमोऽभिमुख मनयन् । 'उपा- १-य. प. सू. २२ । ऐ० ब्रा० ५.५. सबपि द्रष्टव्यम् । २- वा० सं० १९. ४३ कण्डिका आलोच्या ।

·।भूतपथनाम्॥ (प्र. वा.) बौदन्' दोहाय गोः समीपे स्थितः। 'वषकारेण' पविःप्रदान- साधनेन ताम् 'अदुहत' दोहनेनेमं यज्ञ मुदपादयनित्यर्थः ॥ विराटशब्द माह- "इथं वा इति । इयं पृथिव्येव 'विराट् । उक मर्थं समर्थयते- "त्रस्यै वा इति । 'एषः' उनो 'दोहः' 'अस्यै वै' अस्या वेद्यात्मिकायाः पृथिव्याः सम्बन्धी खलु; परपुरोडाशादियज्ञसाधनानां तस्या एवोत्पत्तेः ॥ पकार्थवेदनं प्रशंसति- "एवं ह वा इति । 'य:' एतदा- श्रावणादिकम् ‘एवं' दोहात्मकतया 'वेद' जानाति 'पी' अस्याः उकार्थं वेदिने 'इयं विराट' पृथिवी 'सर्वान्' धनादिकान् ‘कामान्' 'दुहे' प्रयच्छतौति ॥ २० ॥ ३ ॥ इति औसायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रका माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमाध्याये द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ . १- बसिन् ब्राह्मणे खुगादापनमन्त्रस्य विधिव्याख्ये याश्रावणादिपञ्चक विधिनियमौ च विदधौ । तत्रेयं पति- “यदा होता 'यमिता वेत्त्विति सगादापनं पठति, सदा अध्वर्युगभाभ्यां पाणिभ्यां जुहू मुप- मत उपरि पूर्ववनिधाय, इतवती मित्यस्मिन् शब्दे होत्रा उक्त, जूह- पतावादाय हवौंष्युत्तरेण परिधौनपरेण सख्येन पादेन वेदेर्दक्षिणे भागे गत्वा, ईशानाभिमुखः स्थित्वा, बाश्राश्य, अस्तु औषडिति प्रत्युक्तो, समिधो पति होतारं. प्रति ब्रूयात् ; ततो जुहू प्राची मवतार्य, वषद्वारेण सह वा, वषद्वारबते वा, समिद्धतमे व प्रदेशे बुद्धस्य-वतीयांशं जुहोति"-इति । पाश्रावणादिपञ्चकण्याख्यानन्वेव .

·(५ब ३ब्रा.) । प्रथमकाण्डम् ॥ फतवो ह वै प्रयाजाः। तस्मात् * पुच्च भवन्ति पुञ्च घृतवः॥१॥ देवाश्च वा असुराश्च । उभये प्राजापत्याः पस्पृधिर ऽस्तुस्मिन् यच्चु प्रजापतौ पितुरि संवत्सरेऽस्माक मयं भविष्यत्यस्माक मयं भविष्यतीति ॥२॥ माह सायणः- "एतेषु पञ्चसु मन्त्रेषु, आद्यस्य मन्त्रत्रयम्य विनि- योग मापस्तम्बोऽध्वर्युकाण्डे दर्शयति- "ब्रह्मन्-०सार्वत्रिकम्"- इति (ौ• सू० १. १५-१८.)। xxx । हे आमौन ! यक्ष्यमाण- देवतां प्रति तुभ्य मिदं दीयत इत्याभिमुख्येन श्रावयेत्यध्वर्युणेक्ते सति, स अाग्नौधः 'अस्तु'-इत्यङ्गीकृत्य 'श्रौषट्-इतिशब्देन श्राव- यति। हे देवाः ! तद्दिषय मिदं हविर्दानं घटणुतेत्यर्थः। हे होतः ! 'यज' याज्यां पठेत्यर्थः। इतरस्य तु मन्त्रदयस्य विनियोग साश्वला- यनो होटकाण्डे दर्शयति- “बागूर्याज्यादिरनूयाजवर्जम्। येश्यजा- मह इत्यागः। वषट्कारोऽन्त्यः सर्वत्र"-इति (आश्व १. ५. ४, ५, ६.)। सर्वे, 'ये' वयं होतारोऽध्वर्युणा यजेति प्रेषिताः, ते वयं 'यजामहे' यान्यां पठामः। वषटारशब्देन "वौषट" इत्येवंरूपो मन्लो विव- क्षितः। तचाश्वलायन उदाहृत्य दर्शयति- "येश्यजामहे समिधः । समिधो बम आज्यस्य व्यन्तू३ । वौषडिति वषट्कारः" इति • सू. १. ५. १५.)। हविर्दीयत इति तस्य (वौषडित्यस्य) शब्दस्यार्थः" इति (ले०सं०१.६.११.२ सा भा०)। यागः = प्रतिज्ञा। अम• को• १. ५. ५ । बागूःकरणन्तु ऐ• ब्रा० २. 8. 8 इश्व्यम् ॥ 'प्रयाजास्तुमात्'-इति ग। गादिषु केषुचित् पुस्तकेषु कण्डिकादि- भागपार्थक्यं कृतं न दृश्यते क्वापि ; तदेवं पदाविच्छेदकताः पाठ- . (ौ० 46 ·३१२ ॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (प्र. ४ब्रा.), ततो देवाः। अर्चन्तः श्राम्यन्तश्चेरुस्तु एतान् प्रयाजान् ददृशुस्तैरयजन्त रीतून्संवत्सरं माजयन्न- तुभ्यः संवत्सरात सपत्नानन्तरायंस्तुस्मात् प्रजयाः प्रजया ह वै नामैतद्युत्प्रयाजा इति तुथो एवैषु एतऽस्तूं- संवत्सरं मुजयत्य॒तुभ्यः संवत्सरात् सपुत्नानन्तुरेति तस्मात् प्रयाजैर्यजते ॥३॥ ते वा आज्यहविषो भवन्ति । बुजो वा ऽश्राज्य मेतेन वै देवा बुजेणाज्येनतेन्संवत्सरं प्राजयन्ऋतुभ्यः संवत्सरात् सपुत्वानन्तरायंस्तुथो एवैषु एतेन बजे- णाज्येनर्तन्त्संवत्सरं प्रजयत्यूतुभ्यः संवत्सरात् सपुत्ना- नन्तरेति तस्मादाज्यहविषो भवन्ति ॥ ४ ॥ रंत? संवत्सरस्य स्खं पुयः। यदाज्यं तत्वेनैवैन मेतत्ययसा देवाः स्व्यकुर्वत तुथो एवैन मेषु एतत् खेनैव पुयसा स्वीकुरुते तस्मादाज्यहविषो भवन्ति ॥५॥ स युचैव तिष्ठन् प्रयाजेभ्य आश्रावुयेत् । तुत ऽएव नापकामेत् सङ्कामो वा एषु सविधीयते युः प्रयाजैर्य- जते यतरो वै संयत्तयोः पराजुयते ऽप वै सु कामोत्य- भेदारलेष सन्ति सर्वत्रैव। ते च सुधौभिः खय मेवोहनौया इत्यल मिहेदृशपाठप्रदर्शनेनेति । 'संगतयो'-इति, 'संयतयोः' इति वा स्यात् सा०-सम्मतः । + 'संक्राम'-इति क, ख, च, M-पुस्तके डा०-वेवर-दृधश्च । * ·('पूब ३बा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ . भितरा मु वै जयन् कामति तस्मादभितरा मभितरा मेव कामे दभितरा मभितरा माहुतौर्जुहुयात् ॥ ६ ॥ तुदु तथा नु कुर्यात् । युचैव तिष्ठन् प्रयाजेभ्य ऽआश्रावयेत् तुत ऽएव नापकामेद् युवो ऽएव सुमिच- तमं मुन्येत तदाहुतौर्जुहुयात् समिडहोमेन ह्येव सम्सुवा ऽआहुतयः ॥ ७॥ सु ऽश्राश्राव्याह । समिधो यजेति तबसन्तः सुमिन्धे सु व्वसन्तः सुमिहोऽन्यान्न्तून्समिन्ध ऽसतुवः सुमिवाः प्रजाश्च प्रजनयन्त्योषधौश्च पचन्ति तुद्देव खुल सर्वा- ऋतूविराहाथ यज-यजेत्येवोत्तरानाहाजामितायै जामि ह कुर्याद् यत् तुनूनपातं यजुडो यजेति ब्रूयात् तस्माद् युज-यजुत्येवोत्तरानाह॥८॥ सवै समिधो यजति । व्वसन्तो वै समिद् वसन्तु मेव तद्देवा ऽअञ्चत व्वसन्तात्सपत्नानन्तुरायन् वसन्तम्वेवैषु ऽरतुद् बड्के व्वसन्तात् सपत्नानन्तरेति तस्मात् समिधो यजति ॥६॥ अथ तुनूनपातं यजति । प्रोमो वै तुनूनपाद्रीष्मी यासाम्प्रजानां तनूस्तुपति प्रोष्भु मेव तुहेवा ऽअञ्जत * 'मभितरा माक्रामे'-इति ग, स्यात् सा०-सम्मतश्च । । 'सुमिद्धा'-इति स्यात् सा-सम्मतः पाठः ।

·३६० । शतपथब्राझणम् ॥ (प्र.बा.) . पौष्मात् सपनानन्तुरायन् ग्रीष्मम्वेवैषु एतद् बने ग्रीष्मात् सपनानन्तुरेति तस्मात्तनूनुपातं यजति ॥१०॥ अथेडो यजति। वर्षा वा हुड इति हुि वर्षा हुडो युदिदं क्षुद्र * सरोसपं ग्रीष्महेमन्ताभ्यां नित्यक्तं भवति तुबर्षा ईडित मिवान्न मिच्छुमानं चरति तस्माइर्षा हुडो वर्षा एव तद्देवा ऽअञ्जत वर्षाभ्यः सपुत्नानन्तरायन् वर्षा ऽउ एवैषु ऽरतुद् व्वर्षाभ्यः सपुत्वानन्तुरेति तस्मादिडो यजति ॥ ११ ॥ अथ बढिर्यजति । शरदै बहिरिति हि शहियो इमा ऽओषधयो प्रौषमहेमन्ताभ्यां नित्यक्ता भवन्ति ता वर्षा व्वईन्ते ताः शरुदि बर्हिषो रूपं प्रस्तीर्णाः शेरे तस्माच्छर्हिः शरद मेव तुद्देवा ऽश्रुचत शरदः सपत्नानन्तरायञ्छरुदम्वेवैषु रतुद् बने शरदः सपत्ना- नन्तुरेति तस्मार्डिर्यजति ॥ १२ ॥ अथ स्वाहा-स्वाहेति यजति। अन्तो वै यजुस्य स्वाहाकारोऽन्त ऋतूना हेमन्तो व्वसन्ताडि पराड्या- इन्तेनैव तदुन्तं देवा अञ्जतान्तेनान्तात् सपत्नानन्त- रायबन्तेनो एवैषु एतदुन्तं ते ऽन्तेनान्तात् सपुत्ना- नन्तुरेति तस्मात् स्वाहा-खाहेति यजति ॥ १३ ॥ * 'क्षुल्लक'-इति सा-सम्मत इत्यलिखद् डा-वेवरः ।

·(५५. वा.) ॥ प्रथमकाण्डम्। तडा एतत् । व्वसन्तु एव हेमन्तात् पुनरसुरेतस्मा- ड्येष पुनर्भवति पुनह वा अस्मिलोके भवति य एव मेतद्देद ॥ १४ ॥ स वै व्यन्तु व्वेत्विति यजति । अजामितायै जामि ह कुर्याद् युद्यन्तु-व्यन्विति वैव युजेद् बेतु-बेविति वा व्यन्विति वै योषा ब्वेविति वृषा मिथुन मेवैतुत प्रजननं क्रियते तस्माद् व्यन्तु-वेत्विति यजति ॥ १५ ॥ अथ चतुर्थे प्रयाजे समानयति बर्हिषि। प्रजा वै बौं रेत ऽाज्यं तत्प्रजास्वेवैतद्रुतः सिच्यते तेन रेतसा सिक्तनेमाः प्रजाः पुनरभ्यावृतम् जायन्ते तस्माचतुर्थे प्रयाजे समानयति बर्हिषि ॥ १६ ॥ सङ्घामो वा एषु सन्नुिधीयते। यः प्रयाजैर्यजते यतरं वै संयत्तयोग़िचु मागुच्छति* सु जयति तदेतदुप- भृतोऽधि जुहू मित्र मागच्छति तुन मुजयति तस्माचतुर्थे प्रयाजे समानयति बर्हिषि ॥ १७ ॥ युजमान ऽएव जुहू मनु। योऽस्मा रातोयुति सु ऽउपभुत मुनु युजमानायैवैतुद्दिषन्तं भ्रातव्यं बलुि हारयत्युत्तेव जुहू मुन्वाद्य ऽउपभुत मुन्वत्रु एवैतुदाचं बलुि हारयति तस्माच्चतुर्थे प्रयाजे समानयति ॥१८॥ . * 'म्मित्र मागच्छति'-इति क, ग; 'म्भित्रु घागुच्छति'-इति च वेवरः ।

·। शतपथब्राझणम् ॥ (प्र• ब्रा.) स वा अनवमृशन्समानयति । स युवावमृद युज- मानं द्विषता भ्रातव्येनावमृशेदत्तार मायेनावमृशेत् तस्मादुनवमृशन्समानयति ॥ १६ ॥ अथोत्तरां जुहू मध्यूहति । युजमान मेवैतुद् विषति भ्रातृव्यऽध्यूहत्यत्तार माद्येऽध्यूहति तस्मादुत्तरां जुहू मध्यूहति ॥२०॥ देवा ह वा ऊचुः । हुन्त विजित मेवानु सबै यजु सश्स्थापयाम युदि नोऽसुररक्षसान्यासुजेयुः सस्थित ऽएव नो यन्नुः स्यादिति ॥२१॥ तु उत्तमे प्रयाजे । स्वाहाकारेणैव सर्वं यज्ञ सुम- स्थापयन्स्वाहाग्नि मिति तदानेय माज्यभाग सुम- स्थापयन्स्वाहा.सोम मिति तुत्सौम्य माज्यभाग सुम- स्थाययन्स्वाहामि मिति तद्यु एषु ऽउभयुचाच्युत ऽत्रा- प्रेयुः पुरोडाशो भवति त समस्थापयन् ॥ २२ ॥ अथ यथादेवतः। स्वाहा देवा आज्यपा हुति तत्प्रयाजानुयाजान्त्समस्थापयन् प्रयाजानुयाजा वै देवा ऽाज्यपा जुषाणो ऽअमिराज्यस्य वेत्विति तुदमि स्विष्टकृत सुमस्थापयनमिर्हि स्विष्टकृत् स एषोऽप्येतर्हि तथैव यज्ञः सुन्तिष्ठते युथैवैनं देवाः समुस्थापयंस्तुस्मा- दुत्तमे प्रयाजे स्वाहा-वाहेति यजति यावन्ति हवौषि ·(.५अ ३वा.) ॥ प्रथमकागड़म्॥ भवन्ति विजित मेवैतदुनु सुर्व यज्ञ५ सरस्थापयति तस्माद्यदुत ऽज विलोम यन्ने क्रियेत न तदाद्रियेत सस्थितो मे यज्ञ डुति ह विद्यात् सु हैषु यचो यातयामेवास यथा व्युषद्धृत हुतस्वाहाकृतम् ॥२३॥ ते देवा अकामयन्त। कथं न्विमं यज्ञं पुनराप्या- ययेमायातयामानं कुर्याम तेनायातयाम्ना प्रचरे- मेति ॥ २४ ॥ स यज्जुह्वा माज्यं पुरिशिष्ट मासौत् । येन यजुर समुस्थापयंस्तेनैवु यथापूर्व हवौष्यभ्यधारयन् पुनरे- वैनानि तदाप्याययन्नुयातयामान्यकुबनुयातयाम.याज्यं तस्मादुत्तमं प्रयाज मिष्ठा यथापूर्व हवौष्यभिधार- यति पुनरेवैनानि तदाप्याययत्ययातयामानि करो- त्ययातयाम ह्याज्यं तुस्माद्युस्य कुस्य च हविषोऽवद्युति पुनरेव तुदर्भिधारयति स्विष्टकृत एव तत्पुनराप्याय- त्ययातयाम करोत्युथ यदा स्विष्टकृतेऽवद्युति न तुतः पुनरभिधारयति नो हि तुतः काश्चनु हविषोऽमा- वाहुतिर होष्यन् भवति ॥ २५॥ ४॥ ॥ इति चतुर्थप्रपाठके चतुर्थं ब्राह्मणम् [५. ३.] ॥

·॥ शतपथब्राह्मणम्। प्र. वा.) प्रथाजानुपरिष्टाद् विधास्थति; तत्रादौ तहता मङ्ख्यां विधत्ते- "सतवो ह वा इति । यस्मात् 'सतवः' हेमन्तशिशिरयोरेक्येन 'पञ्च', अतस्तदात्मका अपि 'प्रयाजाः' 'पञ्च' कर्त्तव्याः ॥१॥ निर्वचनदारेण प्रशंमित माख्यायिका माह- "देवाश्चेति। स्प या विषयं दर्शयति- “एतस्मिविति। एतस्मिन्' दर्शपूर्ण- मासात्मके 'यजे' 'प्रजापतौ'। श्राश्रावयास्तुश्रौषडित्यादिसप्तदशा- मकस्य प्रजापतेर्यज्ञरूपत्वात्' 'यज्ञे प्रजापतौ'-इति मामानाधि- करणम्। स च सर्वोत्पादकत्वात् 'पिता' ; तस्य च 'संवत्सरः प्रजापतिः'-इतिश्रुतेः५ संवत्सरात्मकत्वम् । उक्तरूपे प्रजापतौ 'प्रय मस्माक मेव भविष्यति, अस्माक मेवेति' स्पर्धा मकुर्वन् ॥ २ ॥ "ततः इति। ते 'देवाः' 'अर्धन्नः' तत्पूजयन्तः, 'त्राम्यन्तः' प्रात्मानं कोयन्तः 'चेरुः' अन्वतिष्ठन्, तत्माधन मन्वतिष्ठन् । 'तत एतान् प्रयाजॉन्' प्रजापतिजयलाभोपायत्वेन दृष्ट्वा, 'तैः' दृष्ट्वा ; तत्फलभृतान् 'चन्', तद्वारा 'संवत्मरं च 'प्राजयन्' । जितेभ्यः तेभ्यः सकाशात् १- “ 'समिडो बम बान्यस्य'-इत्यादिमन्त्रसाध्याः पञ्च प्रयाजाः, 'देवं बहि:-इत्यादिमन्त्रसाध्याः प्रयोऽनुयाजाः" इति ऐ• ब्रा० १.२.५ सा• भा० । एतदप्यानात मैतरेयके-"प्राणा वै प्रयाजानुयाजास्ते य इमे शीर्षन् प्राणाले प्रयाजा ये वाचतेऽनुयाजाः" इति १. ३.६। इहापौत उत्तरस्मिन् ब्राह्मणे "प्राणा वै समिधः" इति । २- पुरस्तात् नरव्यम् (३४८४० १३-१० पं०)। ३- ऐ० बा. २. २. ७ अश्व्यम् । पुनस्तत्रैव तत उत्तरम् "संवत्सरः प्रजापतिः, सोऽस्य सर्वस्य प्रजनयिता"-इति च २. ५.७ । .

·(५० ३वा) ॥ प्रथमकाण्डम् । ॥ ख-सपत्नान्' असुरान् विरहितान् अकुर्वन् । 'तस्मात्' प्रजय- माधनलात् एते 'प्रजयाः-प्रजयाः'-इत्येतदस्ति, 'एतनामतः 'प्रयाजाः' खलु । यथा देवाः, 'तथा' एव 'एषः' इदानीन्तनोऽपि यजमानः 'एतैः' प्रयाजैः क्तुसंवत्सरजयद्वारा ख-शचन् ऋतुसंवत्सरळव- हितान् करोति ॥ ३ ॥ "ते वा इति । इयत इति 'हविः' द्रव्यम्, तत्तेषा माज्यात्मक कर्त्तव्यम् । सपनघातकत्वात् तदाज्यस्य वज्रत्वम् । 'वै-शब्देन सूचितां वजत्वप्रसिद्धि मुपपादयति,- यतः 'एतेन' याब्धेन 'प्रयाजयागद्दारा सपनानजयन्, अतोऽस्य वज्रत्वं सिद्ध मित्यर्थः । "तथो”-दूत्यादिः दृष्टान्तः ॥ ४ ॥ प्रकारान्तरेणाज्यद्रव्यकत्वं प्रशंसति- “एतद्दा इति। प्राज्य मिति यदस्ति, 'एतत्' खलु संवत्सरस्य 'खं पयः'। प्रतिनियतधनरूपं चौरम; पयःकार्यत्वादाज्य मपि पयः; गोमहिव्यादौनां संवत्सर- पर्यन्तं प्रायेण दोहात्मत्त्वम्। 'तत्' तस्मात् 'देवाः' पूर्वम् 'एन' प्रजापति 'खेनेव' स्वद्रव्यभूतेनैव ‘पयसा' 'व्यकुर्वत' स्वकीय- धनवत्ता मगमयन्। 'तथा' एवेदानी मपि यजमानः प्रयाजा- नाज्येन यजन् प्रजापति मेव स्वद्रव्यतां करोति । अतस्तेषा माज्य- हविष्कत्वं प्रशस्तम् ॥ ५॥ प्रयाजहोमविषये स्थाननियम माह- "म यत्रैवेति । 'प्रया- जेभ्यः' प्रथाजार्थं 'यत्रैव' प्रदेशे स्थितः 'पाश्रावयेत्', 'ततः' पश्चात् १- "आज्येन प्रयाजा इज्यन्त ज्येन पत्नीसंयाजाः। x x x। पञ्च प्रयाजा इन्यन्ते चत्वारः पत्नीसंयाजाः" इति तै० सं० २. ६. १० । .. 47 ·॥ शतपथब्राह्मणम् । (प्र.बा.) । . मापकामेत्' । अनपक्रमे कारण माह- "मङ्कामो वा इति । 'यः प्रयाजैः यजते', अयं युद्धाय 'मझामः मन्त्रिधीयते' । अतो युद्धाय 'मजतयोः' मध्ये 'यः पराजयते', 'मोऽपकामति' पश्चात्यलायते । तस्मादपक्रमणं न युक्त मित्यर्थः ॥ अथ पुरोऽभिक्रमणपक्ष मुपन्यस्य निराकरोति- "अभितरा- विति। 'जयन्' कविजिगीषुः ‘भितरा मु वै' पत्रोरत्यन्त मभिमुखं खलु 'कामति'। यस्मादेवं 'तस्मात्' प्रयाज मभिमुख मभिमुख मौषदोषत्पुरस्तादाक्रामेत् । आक्रमणानुसारेण अमावपि ईषदोषत्पुरस्तादाक्रम्य 'जुहुयात् ॥ ६ ॥ , पक्षं निषेधति- "तद्विति। तर्हि कथ मित्याशय पूर्वोक्त मेव पक्षं निगमयति- “यत्रैवेति। श्राश्रावणस्य प्रदानाज- तथा तयोः प्रदेश क्यखाभादित्यभिप्रायः ॥ पक्षान्तर माह- “यत्री एवेति। पाहवनौयमध्ये यस्मिन्नेव प्रदेशेऽग्निं प्रज्वलितं मन्येत, तत्र पश्चापि 'पाहुतीर्जुहुयात्' । 'कि' यस्मात् ममिद्धानिदेशहोमात् 'आहुतयः' अपि 'ममिद्धाः' प्रदीप्ताः, फलजननसमर्थाः स्युः; अतोऽय मेव पचः श्रेयान् ॥ ७ ॥ पाश्रावणानन्तरं कर्त्तव्य मा- “म इति। हे होतः ! ममि- नामिका अग्रिमूर्तीः प्रति तासां यागाय याज्यां पठेति प्रेषार्थः । १- 'संयतयोः' इति झ। संयत्तयोरित्यस्यैव स्थायाख्यान मिदम् । २- "अध्वर्युप्रेषितो मैत्रावरुणः प्रेष्यति प्रेतारम्, होता यजत्या- प्रोभिः प्रेषलिङ्गाभिः"-ति अाश्व० श्रौ• सू० ३. २. ४, ५। वाप्रियः प्रयागाश्चेत्यनर्थान्तरम् । तथाहि "अथापौभिश्चरन्ति"- इत्याद्यानाम्यत इहैवोपरियात् ( शतब्रा० ३. ८.१.)।

·(५.० ३वा.) ॥ प्रथमकागहम्॥ . तेन प्रेषेण साक्षाद् 'वसन्तम' एव 'ममिन्धे' दीप्तं करोति । न केवलं तस्यैव ममिन्धनम्, अपि तु नद्दारा सर्वेषा मयत्नां समि- धनं कृतं भवति । तथा च मति सर्वे मृतवः ख-ख-कालोचिताः 'प्रजाः' सर्वा अप्युत्पादयन्ति, तदुपजीवनाय 'श्रोषधीय पचन्ति' । "तदेवेति। यस्मादेव कारणात् वसन्तममिन्धनेन खय मपि समिद्धाः सन्तः प्राप्युत्पादन मोषधिपाकं चैव कुर्वन्ति, तस्मादसन्तः ममिद्धोऽन्यान् सन् ममिन्ध इति 'सर्वान् पढून् निराह' ॥ समिद्यागवदितरेषा मपि नामनिर्देशपूर्वकत्वप्रमको तन्निवा- रयति- “अथ यज-यजेति । तदनिर्देशस्य प्रयोजन माह- "अजामिताया इति। अनतिरेकाय । “जाम्यतिरेकनाम"-इति यारकः । एकस्मिन् प्रथमे ममिद्यागे नामनिर्देशे मतोतरेषा मप्यूहयितुं शक्यत्वेन निर्देशप्रायत्वात् पुनर्नामनिर्देशे 'जामि' भवेत् । जामित्वपक्ष मुदाहत्य प्रदर्शयति- “जामि इति । अत- स्तनूनपात्प्रमतीन् 'यज-यजेति' एव ब्रूयात् ॥ ८ ॥ "सतवो ह वै"-दूत्यत्री महशो विहिताः, पञ्च प्रयाजाः; । १- निर० ४. ३. ४ । 'पुनशक्तनामेत्यर्थः'-इति तदृत्तिः । "नामि वा . एतद् यज्ञे क्रियते, यत् समानौम्या म्हाभ्यां समानेऽहन् यजतीति'- इति ऐ० ब्रा० ३.५.३। २-क० १ (३६९ १० १५०)। ३- “पञ्च प्रयाजान् यतीतीयं पञ्चसङ्ख्या, पयाजाना मुत्पत्तिशिष्टा ; नव प्रयाजान् यतीति, एकादश प्रयाजान् यजतीति नवैकादशसमया बाधायोगाद् वैकृतौ सङ्ख्या, अभ्यासेनैव पूरणीया"-इति या. सु. (का. श्री. सू० ३. ३. ८.)। तदासां पञ्चप्रयाजातीनां प्रकृता- ·३७२ . ॥शतपथब्राझणम्॥ (प्र. ४ा०) - तेम्बेकैकं विधाय प्रशंमति- “म वै समिध इत्यादिना। अत्र ममिदादीनां वसन्ताधात्मतया तुतौ मङ्ख्यासाम्य मेव साधारणम, कारणविशेषस्तु तत्र प्रदर्यते- "वमन्तो वा इत्यादि। वमन्तेऽपि निखिलवृक्षाणां कुसुमागमेन प्रदीप्ततास्तौति समिधो वसन्त- वाभिधानम् । अतः 'तत्' तेन समिद्यागेन 'वसन्त मेव अवृञ्जत' खैलब्धत्वात् असुरेभ्यः तं वर्जित मकुर्वन् । तस्माद् 'वसन्तात्' 'मपत्नान्' असरान् 'अन्तरायन्' । यद्येषा नास्ति, तेन तेऽन्तहिता इति प्रमिद्धम् ॥ पुरातनवृत्तान्तप्रदर्शनस्य प्रयोजन माह- “वसन्तम्विति । 'उ' अपि च, इदानौ मपौत्यर्थः । 'एतत्' एतेन समिधागेन 'वसन्त मेव बड़े वर्जयति, स्वसपनेभ्य इत्यर्थः । सिद्ध मन्यत् । एव मुत्तरवाक्यान्यपि योज्यानि ॥६॥ "अथ तनूनपात मित्यादि । यौमस्य तनूनपात्माम्यं दर्शयति- "ग्रोमो हौति। अस्य सकलप्रजाशरोरतापकत्वेन तनूनां पालकत्वात् । . वनुष्ठानप्रकार आपस्तम्बेनैवं दर्शितः - “पञ्च प्रयाजान् प्राचो यजति, प्रति दिशं वा; समिधः पुरस्तात्, तनूनपातं.दक्षिणतः, इडः पश्चाद, बहिगत्तरतः, खाहाकारं मध्ये' इति श्री. सू० २.१७.१, २ । १- "समिधो यजति, वसन्त मेवाना मवगन्धे-इति तै० सं० २. ६. १. १। "प्राणा वै समिधा"-इत्यादि च ऐ० प्रा० २. १. ४ । इहत्य- समिद्-व्याख्याया माह यास्क:-"यशेम इति कात्यक्यः, अग्निरिति शाकपूणिः" इति ८. २.२ । समिद्यागमन्त्रल - "समिधो अम याज्यस्य वियन्तु (यन्तु)"-इति ते. बा. ३. ५. ५.१ ।

·(५० इब्रा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ ३७२ । । तनूनपात्त्वम् ; तो अर्थतः साम्याद् 'नौमः तनूनपात्"। शिष्टं पूर्ववत् ॥ १० ॥ "श्रथेड इत्यादि। दूड इत्येतद्देवता यजेत । दूडो वर्षात्वेनो- पचारे स्त्रीत्वं बहुवच बीजम् । उक्त माम्यं समर्थयते- "इति हौति। 'हि' एवं खलु 'दूडा वर्षा' । कथ मिति तत्राह- 'यदिदं चुलकम्' प्राणिजात मित्यर्थः । 'सरीसृपं' कलामगोधादिकम् । 'गौमहेमन्ताभ्यां' निमित्ताभ्यां 'नित्यनं' नितरां परित्यक्तगरौरं चौणं भवति' ; हिमे सर्वपदार्थानां गौतेनार्त्तत्वात्, ग्रोभे रमानां शोषणदिति भावः । 'तत्' सर्वे 'वर्षाः' द्वितीयाबहुवचनान्ताः, प्रति ईडित भिव' अहो विनष्टप्रायं मत् इदानों पुनथेष्ठत इति सर्वैः प्रशंसित मिव 'अन्नं' वोचितं बणजलादिरूपं 'इच्छमामम' इच्छां कुर्वत्, इतस्ततः 'चरति' ; वर्षास बणजलादिमम्मृद्धिसम्भवात् । यस्मादेवं 'तस्माद्' वर्षाण मिअ॒पत्व मुक्त मित्यर्थः ; दय्यत इतौ- डिति 'इट्'-गब्दव्युत्पत्तेवर्षाखपि सम्भवान् । शिष्टं पूर्ववत् ॥११॥ १- "तनूनपातं यजति, सौम मेवावरुन्धे"-इति तै० सं० २. ६.१.२ । "प्राणो वै तनूनपात्" इत्यादि ऐ० बा० २.१. 8 । तनूनपाइ- व्याख्याया माह याकः- "आज्य मिति कात्यक्यः, अमिरिति शाकपूणिः" इति ८.२. २। तनूनयाद्यागमन्तख- "तनूपादन भाज्यस्य वेतु” इति तै० ब्रा० ३. ५. ५.२ । २- ".डो याति, वर्षा एवावगन्धे"-इति तै० सं० २. ६. १. ३ । “अन्नं वा इळ:"-इत्यादि ऐ ब्रा० २.१.४ । हड्-याख्याया माह यास:- "इळ ईः स्तुतिकर्मण इन्धर्वा"-इति ८.२.४ । इयागमन्वल- "इडो बम बाज्यस्य वियन्तु (प्यन्तु)”-इति तै• बा• ३. ५. ५.३ ।

·३७४ ॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (प्र. ब्रा) . 'अथ बहिरित्यादि। “वर्षा इति। उकप्रकारेण विनष्टाः, ता 'श्रोषधयः' वर्षास प्रवृद्धवाः सत्यः, 'शरदि' प्राप्तायां 'बर्हिषः' प्रास्तौलस्य 'रूपम्' प्राप्नुवन्ति। तत् कुत इत्यत बाह- 'आस्तीर्णः' अनुक्रमणसामान्येन प्रास्तृतदर्भवत् 'मेरे' शेरते। 'तस्मात्' उप- पादितात् हेतोः 'शरद् बहिः ॥ १२ ॥ "अथ खा इत्यादि। अन्यप्रयाजे 'खाहामिं', 'स्वाहा सोमम्' -रति स्वाहाकृतिरस्ति; तां देवतां यजेति वाहाकारेण हविः- प्रदानात्, तत्पदानस्य च यागत्वात्, तस्य तद्देवत्वम्। हेमन्तोऽपि वमन्तावना मन्तिमः। तदेवोपपादयति- 'हि' यस्माद् ‘वमन्तात्' 'पराईः' परस्मिन् अर्दू भागे भवः । 'अन्तेन' स्वाहाकारेण 'अन्त' हेमन्तम् मसुरेभ्यः 'अञ्चत" । गत मन्यत् ॥ १३ ॥ - १- "वहिर्यजति, शरद मेवावरन्धे"-इति तै० सं० २. ६.१.५ । “पशवो वै बहिः' इत्यादि ऐ ब्रा० २.१.४ । बहिर्व्याख्याया माह यास्कः- "बहिः परिवहणात्" इति ८. २. ५। बहिर्यागमन्त्रस्तु". "बहिरम याज्यस्य वेतु" इति तै० ब्रा० ३. ५. ५.४ । २- "खाहामिम्, खाहा सोमम्, खाहामिम्, खाहा प्रजापतिम्, खाहामीषोमो, खाहेन्द्रायौ, वाहेन्द्रम्, खाहा महेन्द्रम्, खाहा देवा याज्ययान्, खाहामिए होत्रा जुषाणाः, अम बाज्यस्य वियन्तु (व्यन्तु)”-इति खाहाकृतयः। तै० ब्रा० ३. ५. ५. ५। ३- “खाहाकारं याति, हेमन्त मेवावरन्धे'-इति तै० सं० २. ६. १. । “खाहाकृतौर्यजति, प्रतिष्ठा वै खादाकृतयः" इत्यादि ऐ० ब्रा. २.१.४ । खाहाकृति-व्याख्याया माह यासः- "खाहाकृतयः। खाहेत्येतत्- सु बाहेति वा, खा वागाहेति वा, खं प्राहेति वा, खाडतं हर्नुिहोतीति वा"-इति ८. ३. ५। खाहाकृतियाग- मन्त्रास्तु -"खाहामिम्" इत्याद्या तब्रा० ३. ५. ५. ५।

·(५च. ३वा.) । प्रथमकाण्डम् ॥ हेमन्तस्यान्तिमत्वं प्रकारान्तरेण प्रशंसनि- “तबा इति । 'तत्' वक्ष्यमाणप्रकारं 'वे' खलु ‘एतत्', तदिद मपि हेमन्तप्राशय मस्तीत्यर्थः। किं तदेतत् ? 'वसन्त एव' 'पुनः' त्वारम्भे प्रावत- मानः मन्, 'हेमन्तात्' ख-पूर्वभाविनः सकाशात् 'पुनरसः' पुन:- प्राप्त-प्राणो 'भवति'। कथ मित्यत पाह- "एतस्मादिति। उतार्थ- वेदनं प्रशंसति- “पुनर्ह वा इति ॥ १४ ॥ प्रयाजमन्त्रेषु तद्देवताबहुत्वैकत्वप्रयुक्त 'व्यन्तु'-'वेतु'-इति बहुल मेकत्वं वास्ति, तदनूद्य प्रशंसति- "म वै व्यन्त्विति। उको 'जामि'-शब्दार्थोऽसकृत् । एकरूप्येण व्यन्विति वा वेविति वा पाठे मति श्टवतां मनसि अनादरः स्थात्, अतस्तत् 'जामि' अधिकं भवति। प्रकारान्तरेण तदेव प्रशंसति- "व्यन्विति वा इति । एकस्य पुंसो जायाबहुत्वसम्भवेऽपि स्त्रियाखक एव पतिरिति नियमाद् व्यन्तु-वेव इति योषा-वृषणो; अतः ‘एतत् एतेन तथाविधपाठेन अस्य पुत्रस्योत्पादनं "मिथुन मेव' सम्पादितवान् भवति ॥१५॥ तैत्तिरीयके “यदुपति प्रयाजानुयाजेभ्यस्तदिति' यदुभयार्थ माज्यग्रहण मुकम्', तस्य विभाग माह- "अथ चतुर्थ इति । चतुर्थ' बहिराख्ये 'प्रयाजे' होतव्ये मति, उपमतः सकाशा जुहां 'समानयति' भाज्यम्। एतत् प्रशंसति- “प्रजा वा इत्यादिना। प्रजानां पुत्रादिद्वारा उपरिबर्हणसम्भवात् बहिष्वम् । . ब्रा० ३. ३.६। २-इहाप्यानातम् २० ५बा. इष्टव्यम् । ३- "उपभ्तो जुह्वा मानयति" इति का श्रौ० सू० ३. २. २२ ।

·॥ शतपथब्राझणम् ॥ (प्र. ना.) तस्यास्य वृधादिद्वारा प्रजादिरूपेणोत्पत्तेराज्यं रेतः; तो बहि- व्यानयनात् 'प्रजासु' 'रेतः' सिकं भवति। 'मिनेन रेतमा' रेतीभूते- माज्येन 'इमाः' परिदृश्यमानाः प्रजाः' 'अभ्यावर्त्तम्' अभ्यावृत्याभ्यात्त्य कर्मवशाद देहसम्बन्धं प्राप्नुवन्ति । “तस्मादित्युपसंहारः ॥ १५ ॥ जुहा मुपभृतः प्राप्त माज्यं मित्रप्राण्यात्मना प्रशंसति- "मझाम इति । “यः' च 'प्रयाजैः' संसृष्टोऽध्वर्युः, तेन सङ्ग्राम एव मनिधापितो भवति। अतः 'संयत्तयोः' युद्धाय प्रयतमानयोर्मध्ये 'यतरम्' एव योद्धारं 'मित्र' सखायं माहाय्यं कर्तुम् 'पागच्छति', 'म जयति' इति लोके प्रमिद्धम् ; एवम् 'उपभृतः' प्रकाशात् 'जुई' जुहगत माज्यं 'मित्र' मत् 'पागच्छति' ; 'तेन' मित्रप्राप्तिकारणेन 'जयति' । 'तस्मात् समानयति' ॥ १७ ॥ "यजमान एव जुहू मिति। "प्रत्तैव जुहम्”-इत्याज्यानय नार्थवादद्वयम् “अध्वर्यो ! सुर मास्यस्व”-इत्येतस्य ब्राह्मणवद् व्याख्येयम् । उपमतः सकाशादाज्यस्य पानेता श्रध्वर्युः, शत्रोः । सकाशाद् ‘बलिम्' उपायनद्रव्य मदनीय मन्त्रं दात्रे यजमानाय प्रदापितवान् भवतीति सङ्ग्रहार्थः ॥ १८ ॥ भाज्यसमानयनसमये उपभवमर्शने विपक्षे बाधदर्शनेन निषेधति- “म वा इत्यादिना । “अत्तार मायेने ति । अत्तुरब- स्थावमी युक्तः, तद्वैपरौत्येन 'वाद्येन' भन्नेनावमर्शने भोक्तुर्यज- मानस्य प्रतिकूलं कृतवान् भवति ॥१६॥ पुरन्तादिहैव ३ बा २ क. (३०५, ३५१ ४०) द्रव्यम् ।

·(५च० वा.) । प्रथमकाण्डम्। "अथोत्तरा मिति । 'उत्तराम्' उपमृदुपरितनौं कृत्वा 'जुइम्' 'अयूवति' विधारयेत् । स्पष्ट मन्यत् ॥ २० ॥ भाज्यभागादिदेवतां तदनुक्रमेण निर्दिम्य साहाकारण तत्र स्तोतु माख्याथिका माह- "देवा ह वा इति । कृत्स्नयज्ञसमायु- पायपरिज्ञानद्योतनार्थी निष्पलाई प्रयाजलाभहर्षद्योतनार्थो वा 'हन्त'-शब्दः। 'हन्त ! विजित मेव' प्रयाजपञ्चक मपि असुरविघात मन्तरेण स्वाधीनं छत मेव । 'अनु' तदनुसृत्य एतस्मिन्नेवान्यायाले 'म' प्रयाजव्यतिरिक्त सकल मपि 'यज्ञ' 'संस्थापयाम' इति। तेषा मभिप्रायं दर्शयति- “यदि न इति। 'यदि' समापनात् प्रागेव अमरा राक्षमाव 'नः' अस्माकं यज्ञम् आगच्छेयुः, ताई तस्य भङ्गः स्थात् ; अतः प्रागेव समापित एवाखिति तेषा मभिप्रायः ॥२१॥ "त इति। एवं विचार्य 'उत्तमे प्रयाजे' 'स्वाहाकारेणैव' खाहा-खाहेत्युक्त्यैव 'मर्वम्' अवशिष्टं 'यज्ञं 'ममस्थापयन् । तत्प्रकारं विभज्य दर्शयति- "वाहामि मितीत्यादिना। 'उभय- चाच्युतः श्रानेयः पुरोडाशः' इति । “यदागेयोऽष्टाकपालो- ऽमावास्थायां च पौर्णमास्यां चाच्युतो भवतीति श्रुत भागेयोऽष्टा कपालः पुरोडाशो दर्श पौर्णमास्यां च नित्य इत्यर्थः ॥ २२ ॥ "अथ यथादेवत मिति । पौर्णमास्या ममावास्थायां च विष्णुः, अनौषोमौ, प्रजापतिथेति विकल्पिता उपांशयाजदेवताः', एका- १- "विष्णुर्वा"-इत्यादि का नौ सू० ३. ३. २५ । व्यवस्थितविकल्योऽयम् सन्जयतोऽमीषोमो असन्मयतो विष्णुरिति (सावा. १. ३.१६-२८.)। साहाय्ये दार्षिक दधिपयसौ, तदनुतिष्ठन् सवयवितिः । 48 ·३७० ॥ शतपथब्राझणम् ॥ (प्र. मा.) दशकपालदेवताः, अनौषोमो, अमावास्थायां चोभयत्र साधारण: ; अष्टाकपालदेवोऽमिः, इन्द्रानौ एकादशकपालदेवता, दधिपयो देवते इन्द्रमहेन्द्राविति या दर्शपूर्णमाम-प्रधानदेवताः सन्ति, ना अनतिक्रम्य (तत्तद्देवता अनतिक्रम्य') तत्तद्देवताकं यागं समस्थापय- नित्यर्थः । अत्र देवताना मनियतत्वात् यथादेवत मिति माहे- गाभिधानम् ॥ 'प्राज्यपा:' 'प्रयाजानुयाजा देवाः' समिदायाः खाहान्ताः । तेभ्यः इदं हविः स्वाहत मखिति तस्यार्थः । “जुषाणो अमिः"-इत्यत्र 'खिष्टकदग्निः' विवक्षितः; खिष्टकृत्त्वाभावे जोषस्यैवासम्भवात् । तेन 'खिष्टकृत मग्निं तद्देवताकं यागं 'सम- स्थापयन्' इत्यर्थः ; मकलकर्मन्यनातिरेकपरिहारायानौ स्विष्टकद्धोम- स्थानुष्ठेयत्वात् । मैषा प्रसिद्धिः “अग्निौति 'हि'-शब्देनोच्यते ॥ १- ढ-पुस्तके नास्त्येषोऽशः । २- "बाज्येन प्रयाजा इज्यन्ते” इति ते० सं० ६. ३. ११.१५ ।' ३- "एकादश प्रयाजाः, एकादशानुयाजाः, एकादशोपयाजाः ;- एते- ऽसोमपाः पशुभाजनाः"-इति ऐ० ब्रा० २. २. ८ । 8 - समिधः, तनूनपात् नराशंसो वा, इळः, बहिः, दुरः, उषासानता, दयाहोतारा, तिखोदेव्यः ( इड़ा, सरखती, भारतौ) त्वष्ठा, वन- स्पतिः, खाहाकृतयः इति । ऐ० बा. २. १.४ ; तै• बा• ३. ६. ३; निस सध. २,५पा० ; निघ• ५, २.२-१३। • "जुषाणोऽमिराज्यस्य वेतु"-इति, "बुषाणः सोम पान्यस्य वेतु"- इति च ; दावेतौ बाज्यभागयोर्याज्यामन्त्रौ । बानाताविमौ ते. ब्रा ३. ५. ६.२, ३ । ऐतरेयकेऽपि विहितौ ( १. २. ६.)। ।

·.(५० वा.) । प्रथमकाण्डम् । विभज्यान्वाख्यानस्य तात्पर्य माह- "यथैवेति । 'यथा' कत्सोऽपि 'यज्ञ' समातो भवति, तथा 'देवाः' प्रतिपादितप्रकारे- पान्यप्रयाज एव 'समस्थापयन्'। यदर्थ माख्यायिकात्र प्रपञ्चिता, तदिदानौं मार्थवाद माह- "तस्मादिति। 'यावन्ति हवौषि' पाण्यभागादि-खिष्टकदन्तानि, तानि सर्वाणि प्रयाजयागेनैव सम्पादितवान् भवति ॥ समापनफल माह- "तस्माद् यदत ऊर्ध्व मिति । 'तस्मात्' समापनाद्धेतोः 'अतः' अन्यप्रयाजात् 'ऊध्र्षे' 'विलोम' न्यूनं विप- रौतप्रकारं वा, यदि 'क्रियेत', तद्विषय मादरं न कुर्यात्,- तत्कथं समादध्या मिति चिन्तां न कुर्यादित्यर्थः। किन्तु 'यज्ञः मंस्थितः एव 'इति' जानीयात् । 'म एषः' उक्रविधो 'यज्ञः', 'प्रया- तयामेव' अगतमार एव ; 'यथा' अपेक्षानतिक्रमेणैव यती वष- द्वारादिना उक्त प्रामौत्, अतो यातयामत्व-शङ्का नास्तीत्यर्थः । अथवा अपेक्षितस्य वषट्कारादेरमत्त्वात् 'म एषः' शिष्टः 'यज्ञः' 'यातयामेव' निर्गतमार एव ॥ २३ ॥ अथ देवः कृत मवशिष्टस्य यातयामत्वपरिहारं दर्शयति- "ते देवा इति । केवलेनाङ्गन फलानिष्पत्तेरवश्यं प्रधान मनुष्ठेयम; तच्च गतसार मभूत् ; अतः कथं तत्परिष्ट्रियत इति तेषां गतमारं हि 'पुनराप्याययेम' इति। कस्तस्य प्रमा इति, त माह- "प्रयातयामान मिति । यामपर्यन्त मवस्थित मशनादिकं यथा नौरसं भवति, एव मय मपौति ; गतरमत्व- माम्यादस्यापि यातयामवम् ॥ २४ ॥ - कामना ·३.. । शतपथबामणम्॥ (प्र• बा.). अत्र तेर्दृष्ट मुपायं दर्शयति- “म यदिति । 'म:'-इत्यमर्थको वाक्यालद्वारार्थः । 'श्राव्य' 'जुहा' 'परिमिष्टं' प्रयागहोमेभ्योऽत्र- शिष्ट मभूत् । उपयुकादन्यः मेषः ; अतोऽस्याज्यस्य कचिदुपयोग इति तं दर्शयति- "येनेति। चं प्रति यस्य रमो निर्गतः, तस्य बत एव हि प्राण्यायन मुषित मिति संस्थापितावशेषाव्योपादाना- भिधानम् । “यथापूर्व मिति। बामेयोऽग्रौषोमौयादिति हविषां पूर्व-पूर्व मनतिकम्येत्यर्थः । अभिधार मेवाण्यायन मित्याह- "पुनरेवेति। श्राज्येन बाप्यायन मेवायातयामत्वकरणम्। भाज्यस्थायातयामत्वप्रसिद्धिः 'हि-गब्देनोच्यते । यदर्थं पुरावृत्ताभिधानम्, तदिदानौं विधत्ते- "तस्मादुत्तम मिति । अन्यचावत्तमेषस्य यातयामत्वपरिहाराय पुनरभिधारणप्रदर्शनेनाव्यस्यायातयामत्वं समीते- "तस्मादिति। “यस्य • कस्य चेति। चरोः पुरोडागस्य वा, पाब्यव्यतिरिकस 'हविषः अवत्त मिति शेषः, तम् प्रवत्तशेष मित्यर्थः । अवशिष्टय शिष्टकृत्युपयोगात् 'तत्' तेनाभिधारणेन विष्टलत मेवाण्यायित- वान् भवति,- पाण्यायनेन तदवशिष्टम् 'प्रयातयामं करोति'; शेषाभिधारणस्य अवतहविषोऽभिधारणात् ॥ साधारणत्वशां व्युदमित यतिरेक माह- "अथ यदेति । 'खिष्टकते' खिष्टकदर्थं 'चदा' एतत्माधारणं स्यात्, तदा 'तत' खिष्टकतोऽवशिष्टस्याभिधारणात् न तानि प्राप्याययेदित्यर्थः । अनभिधारणे हेतु मार- "नो हौति । 'ततः इविध १- 'पशो'-इति ।

·(५च. मा.) । प्रथमकाण्डम्। १८५ सकाशात् 'काञ्चन' प्रधानस्य अङ्गस्य वा सम्बन्धिनौम् आहुतिम अध्वर्युः 'होण्यन्' भवति । अतोऽभिधारणस्थाप्याप्यायनार्थत्व मिति मिर्म ॥२५॥४॥ [५.३.] ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाव्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमाध्याये बतौयं ब्राह्मणम् ॥ - "पत्र यद्यपि शतपथे अविशेषेण श्रतम्- “अथ तनूनपात यजति"-इति (३६३ ए• १७ पं.), परन्तु शाखान्तरेचास्ति विशेषोऽपि । तथाहि-'राजन्यात्रिवध्राश्ववसिष्ठवैश्य शुनकानां कण्व- कश्यपसकुन्तीनां नाराशंसो द्वितीयः प्रयाजस्तनूनपादन्येषाम्'-इति कात्या• औ• ३. ३. स. तु.। "वसिष्ठशनकानां नाखशंसः । खत्रीणां चैके"-इति का•ौ. सू. १६. ६.८, "नराशंसो बम बान्यस्य वेविति द्वितीयो वसिष्ठगुनकाना मत्रिवध्राश्वानां कण्वसातीनां राजन्यानां प्रजाकामानां च” इति सासा. १. ७.३। "तान्येतान्येकादशाप्रीसूतानि । तेषां वासिष्ठ मात्रेयं वाध्रप्रश्वं गार्ममद मिति नाराशंसवन्ति, मेधातिथं दैर्घतमसं प्रैषिक मित्युभयवन्ति, चतोऽन्यानि तनूनपावन्ति" इति चाह यास्कः ( निरा० ८.३...) बापस्तम्बत- “नराशंसो द्वितीयः प्रयागो वसिष्ठमनकानाम्, तमूनपादितरेषां गोत्राणाम्" इत्येवाह (ौ. सू. १) बावला. यनेन विह बहन्युक्तानि, तानि तत्रैव द्रव्यानि (ौ• सू. ३. २. १-८.)। प्रयाजयागदेवताविचारोऽप्यस्ति । तत्र याखन हि "कि- न्देवता प्रयागानुयाजा"-इत्युपक्रम्य बड विचारानन्तरम् "बामेया ।

·॥शतपथब्राझणम्॥ (प्र. ५बा.). सवै समुिधो यजति। प्राणा वै समिधः प्राणानेवै- तत्सुमिन्धे प्राद्ययं पुरुषः सुमिवस्तुस्मादभिमशेति ब्रूयाद्युपतापौ स्यात्स याष्णः स्यादेव तावच्छ सेत सुमिदो हि स तावद्भवति युधु शीतः स्यान्नाश सेत तत्प्राणानेवास्मिन्नेतद्दधाति तस्मात्समिधो यजति ॥१॥ अथ तुनूनपातं यजति । रेतो वै तुनूनपाद्वैत एवै- तसिञ्चति तस्मात्तनूनुपातं यजति ॥ २ ॥ अथेडो यजति । प्रजा वा जुडो यदा वै रेतः सिक्तं प्रजायतेऽथ तुदौडित मिवान्न मिच्छमानं चरति तुत्यै- वैतुज्जनयति तस्मादुिडो यजति ॥३॥ अथ बढिर्यजति । भूमा वै बर्हि मान मेवैतत्यु- जनयति तस्माईहिर्यजति ॥ ४॥ अध स्वाहा-स्वाहेति यजति । हेमन्तो वा तूना स्वाहाकारी हेमन्तो हीमाः प्रजाः स्वं ब्वश मुपनुयते तुस्माड्डेमन् म्लायन्त्योषधयः प्र वुनस्पतीनां पलाशानि मुच्यन्ते प्रतितरा मिव व्वयासि भवन्त्यधस्तरा मिव इति तु स्थितिः" इति निर्णीतम् ( निर० ८.३.६, ७. ) । एतद- वलम्य मौमांसादर्शनेऽपि बहूनि सूत्राणि रचितानि (२.२.२;३. १.१६,२०; ३. ३. ११; १. १.३३-३६; १०, ११, ५. २. १६ ६. २. ५६, ६०; १.. १. १४, १५.)। एतान्येवावलम्ब्याशावधि- करणान्यारचितानि माधवाचार्येण जैमिनीयन्यायमालाया मिति ।

·•( पूच. ब्रा.)
॥ प्रथमकाण्डम् ॥
३८३
व्वयासि पतन्ति बुिपतितलोमेव पापः पुरुषो
भवति हेमन्तो हौमाः प्रजाः स्वं व्बुश मुपनुयतें स्वौ ह
वैत मुई कुरुते श्रियेऽन्नाधाय युस्मिन्नुढे भवति यु एव
मेतद्देद ॥५॥
देवाश्च वा असुराश्च । उभुये प्राजापत्याः पस्पृधिरे
ते दण्डैर्धनुर्भिर्न व्यजयन्त ते हाविजयमाना ऽऊचुर्हन्त
ब्वाच्येव ब्रह्मन् विजिगीषामहै स यो नो ब्वाचं व्याहता
मिथुनेन नानुनिकामात्स सर्वं पराजयाता अथ सुद्ध
मितरे जयानिति तथेति देवा अब्रुवंस्ते देवा ऽहुन्द्र
मब्रुवन् व्यारेति ॥६॥
संऽहुन्द्रोऽब्रवीत् । एकी ममेत्युथास्माक मेकेंतुीतरे
ब्रुवंस्तुदु तुन्मिथुन मेवाविन्दन्मिथुन द्यकश्चैका च ॥७॥
हौ ममेतौन्द्रोऽब्रवीत्। अथास्माकं हे ऽहतीतरे ब्रुवं-
स्तुदु तन्मिथुन मेवाविन्दन्मिथुन हि हौ च द्वे च ॥८॥
यो ममेतीन्द्रोऽब्रवीत् । अथास्माकं तिस ऽइती-
तरेब्रुवंस्तुदु तन्मिथुन मेवाविन्दन्मिथुन हि यश्च
तिनुश्च ॥ ६॥
चत्वारो ममेतौन्द्रोऽब्रवीत्। अथास्माकं चुतस
इतोतरेऽब्रुवंस्तुदु तुन्मिथुन मेवाविन्दन्मिथुन हि
चत्वारश्च चतस्त्रश्च ॥ १० ॥

·शतपथब्राझणम्। (प्र. ५खा०) पुच्च ममेतीन्द्रोऽब्रवीत्। तुत दुतरे मिथुनं नावि- न्दुनो द्युत ऽजर्द्ध मिथुन मुस्ति पुच्च-पञ्चेति ।वैत- दुभ्यं भवति ततोऽसुराः सुवै पुराजयन्त सुर्चस्माद्देवा असुरानजयन्सुर्वस्मात्सपत्नानुसुरान्निरभजन ॥११॥ तस्मात्प्रथमे प्रयाजु ऽइष्टे ब्रूयाद् । एको ममेत्येका तस्य यु महुं हेमौति युधु न द्दिष्याद्योऽस्मान् दृष्टि युञ्च व्वयु हिम इति ब्रूयात् ॥१२॥ दौ ममेति हितोये प्रयाजे। वे तस्य योऽस्मान् दृष्टि युश्च ब्वयं विष्म इति ॥१३॥ चुयो ममेति तृतीये प्रयाजे। तिवस्तस्य योप्रमान् इष्टि युञ्च व्वयं दिम इति ॥ १४ ॥ चत्वारो ममेति चतुर्थे प्रयाजे। चुतखस्तस्य यो- ऽस्मान् दृष्टि युच्च व्वयं विष्म डुति ॥ १५ ॥ पञ्च ममेति पञ्चमे प्रयाजे । न तस्य किञ्चन यो- ऽस्मान् दृष्टि युच्च ब्वयं हिष्म डुति स पुच्च-पञ्चेत्येव भुवन् पुराभवुति तथास्य सु५ संत सुर्चस्मात्स- पुत्वान् निर्भजति एव मेतद्देद ॥ १६ ॥५॥ ॥ इति चतुर्थप्रपाठके पञ्चमं ब्राह्मणम् [५.४] ।

·(५च० वा.)
प्रथमकाण्डम्॥
३८५
।
अथ प्रयाजान् प्रकारान्तरेणनूध प्रशंसति- “म वा इत्या-
दिना। ‘एतत् एतेन ममिद्यागेन यजमानस्य 'प्राणनेव' ममि-
न्धितवान् भवति । प्राणनां समिद्धृत्व मुपपादयति- “प्राणौति।
'अयं पुरुषः' क्षेत्रज्ञः। प्राणोपाध्यभावे शरीरमम्बन्धायोगात् तेषां
पुरुषममिन्धनहेतुत्वम् । मेषा प्रसिद्धिः 'हि'-शब्देनोच्यते ॥
ममिधः प्राणवसमर्थनाय प्रासङ्गिकं नैमित्तिक मभिमर्थन
माह- "तस्मादिति। यजमानो ज्वरादिना उपतापवान् ‘यदि
स्थात्', तदाध्वर्युः समिद्यागसमये प्राणप्राबल्यायात्मना 'अभिमृति'
यजमानं 'ब्रूयात्' । ‘स यदि' 'उष्णः' औष्ण्यवानित्यर्थः । 'तावत्
पार्शमेत' अस्योपंतापः शाम्यविति; ममिद्यागेषु प्राणदेवता
मनुध्यायन् कामयेत । 'तावता' तदाशंसनमात्रेणैव 'समिद्धः' प्रबलः
प्राणो गतोपतापो भवति' एव। तापाभावे तब कर्त्तव्य
मित्याह- "यदिति। यस्मादेवं तस्मात् 'प्राणा एव समिधः-इति
मिट्ट मित्यर्थः । “तत्प्राणानित्याधुपसंहारः ॥ १ ॥
"अथ तनूनपात मिति। 'रेतमः' मप्तमधातोः शरीरावष्टम्भक-
त्वेन तनूनां पालनात् तनूनपात्त्वम् ; अतस्तद्यागेन म-प्राणे यज-
माने 'रेत एव' स्थापितवान् भवति ॥ २ ॥
"अथेड इति। दूद्यन्तौडोऽनानि; तदुपजौवनेन प्रजाना
मिडूपत्वम् । एतदेवोपपादयति- 'यद्' 'श्रामिक रेतः' 'प्रजायते'
उत्पद्यते, 'तद्' एव 'ईडित' सर्वैः प्रशस्यमानम् 'अन्नम्' इच्छन्
'चरति', 'तत्' तेन दागेन 'एतत्' रेतः 'जनयति' प्राणिरूपे-
..
णोत्पादितवान् भवति ॥ ३ ॥

·॥ शतपथब्राझगम्। (प्र.० ५बा.) .. "अथ बहिरिति । हतेयर्थाद् ‘बर्हिः'-शब्दः; अतो 'बहिर्भूमा' खलु ; अतः प्रजायमान मेतेन बहिर्यागेन बहुत मुत्पादयति ॥ ४ ॥ "अथ वाहेत्यादि। यः स्वाहाकाराख्यः प्रयाजः, स 'नां हेमन्तः' अन्तिमत्वमाम्यात्। 'हेमन्तः' खलु दमाः' सर्वा अपि 'प्रजाः' खकीयं 'व' प्रापयति ; इतरत्र्तुषु तथाविधप्रजापोडा- भावात्। अत एव च यारको हेमन्तपर्याय-हिमशब्द मिच्छन् व्युदपादयत्- “हिमं पुनर्हन्तेः” इति। वशीकरणप्रकारं स्पष्टं प्रदर्शयति- "तस्मादित्यादिना। वशीकृतत्वाद्धेतोः 'हेमन्' हेन्नि, हेमन्ते हिमोपघातेन 'श्रोषधयः' वनस्पतयश्च लाना गलितपर्णाश्च भवन्ति । तथा 'वयांमि' पक्षिण: 'प्रतितरा मिव' अत्यन्तं प्रति. कूला दूव, हिमोपहतपक्षत्वात् उपचौण वेत्यर्थः; 'अधस्तरा मिव' पत्राणां प्रच्यवनादूर्द्धङ्गन्तु मशक्का इव अधः श्रापितन्ति' । 'पुरुषः' सर्वाऽपि “विपतितलोमेव' प्रलुप्तलोमेव कदर्थिताङ्गो ‘भवति' । उपसंहरति- “हेमन्तो हौति। 'य एव मेतत्' कृत्स्नस्थापि हिमवशौकृतलं 'वेद', 'मः' वेदिता यस्मिन् '' अर्द्धभागे देशे भवति', सः 'तम्' 'श्रद्धे देशं 'श्रियेऽन्नाधाय च खोकुरुते खलु' स देशो धनकनकादिश्रिया, अनेन च समृद्धेस्तदधीनो भवतीत्यर्थः ॥ ५ ॥ १- “हेमन्तः हिमवान् । हिमं पुनहन्तेर्वा हिनोतेर्वा"-इति निरु. 8..६ । कथ मेतेन 'हिम'-शब्दस्य हेमन्तपर्यायत्वम् ।। २- भूगोलकस्योपरितनाईभागेऽधस्तनाईमागे वेत्यस्माकम् । - ·(५० ४ब्रा०) । प्रथमकाण्डम्॥ . । इत्थं प्रयाजान् प्रशस्य तदनुमन्त्रणमन्त्रान् विधात माख्या- यिका माह- "देवाश्च वा असुराश्चेति । 'प्राजापत्याः' प्रजापतेः पुत्राः 'देवाः असराश्च उभये' स्पर्खिला, परस्परं दण्डधनुरादिभि- ईननसाधनैः विजयं नालभन्त ; सामर्थस्य समानत्वात् । जयोपाय- परिज्ञानहर्षद्योतनार्थो 'हन्त'-शब्दः । विजयप्राण्यै इत्थम् 'ऊचुः',- 'वाच्येव ब्रह्मन् विजिगीषामहै' वाग्रूपे एव मन्ने विवदमानाः जेतु मिकामहै इति । 'नः' अस्माकं वाचम्' अस्मनिरुक्तं पुंलिङ्गवचनं 'मिथुनेन' स्त्रीलिङ्गान्तप्रतिवचनाभिधानेन मिथुनं कृत्वा 'न अनुनि- कामात्' अनुक्रमेण न निक्रामेत्, नितरां न आक्रामति; 'म सर्व' 'पराजयाते' पराजयं प्राप्नुयात्। 'अथ' 'सर्व' जेतव्यम् इतरे' मिथुनेन वकारः, जेलपचादन्ये सर्व पि 'जयान्' जयेयुः। एवं सङ्केते कृते मति तथेति' अङ्गीकृत्य श्रेष्ठत्वात् 'इन्द्रं व्याहर इत्यब्रुवन्' ॥ ६ ॥ "म इन्द्र इति । 'मः' एव मुक्तः ‘इन्द्रोऽब्रवीत',- 'एकः पुत्री 'ममेति' अस्विति शेषः । 'अथ' 'इतरे' असुराः 'अब्रुवन्',- 'अस्माक मेका इति' लिङ्गमामर्थ्यात् पुत्रौति गम्यते। अथ श्रुति- स्तेषां वचनप्रतिवचनस्य तात्पर्य माह- 'तदु' तदा 'तत्' तेन एव मभिहितत्वात् 'मिथुन मेव' प्रतिज्ञाविरोधेन ‘अविन्दन्' लब्धवन्तः। नत्कथ मिति, तदुच्यते- 'एकश्चैका च' मिलित्वा 'मिथुनं हि' ; खोके स्त्रीपुरुषयोमिथुनत्वव्यवहारात् ॥ ७ ॥ "दौ ममेत्यादि। चयः पर्यायाः एव मेव योज्याः ॥८, ९, १० ॥ १- का• श्री सू० ३. ३. २ । “इतस्य प्रयाजस्थानमन्त्रणं यजमानेन कर्तव्यम् ; यात्मगामिवाक्यत्वात्" इति महादेवः । ॥

·३० । शतपथब्राझणम् ॥ (प्र. ५ब्रा.) - “पञ्चम मेतीति। अथ 'इन्द्रः पञ्चम मेत्यब्रवीत्'; 'तत्' 'इतरे' असुराः 'मिथुनं नाविन्दन्' ; लिङ्गदयेऽपि रूपाविशेषात् । अलाभे कारणं श्रुतिरेवाह- “नो हौति। 'हि'-शब्दसूचित मर्थ माछ- “पञ्च-पञ्चेति । स्त्रियाः पुंसश्चोभयोरप्यभिधानं पञ्च-पञ्चे- त्येव, न व्यावर्त्तको रूपभेदोऽस्ति ; 'ततः' पञ्चप्रमृतौनां मिथुनत्व- स्थालाभात् 'असराः' 'म' विवादास्पदं जेयम् 'पराजयन्त' जेतुं नाशकुवन्नित्यर्थः । अतो 'देवाः' 'सर्वस्मात्' अपि जयविषयात् 'असरान् अजयन्'। जयशब्दार्थ माह- “सर्वस्मात्मपनानसरा- बिरभजनिति ॥११॥ इदानी मर्थवादमिद्धं प्रथाजानुमन्त्रणमन्त्रान् प्रति प्रयाज विभज्य योजयति- “तस्मादित्यादिना। यस्मादिन्द्रेणैको ममे- त्युक्रम, सुरेणैका ममेत्युक्रम, 'तस्मात्' 'प्रथमे प्रयाजे' ‘एको मम' -इत्यादि 'ब्रूयात्' । एवं द्वितीयादिवपि- 'दौ मम', 'दे तस्य' इत्यादि द्रष्टव्यम्। 'यं च 'अहं' 'देभि' अहं यस्य द्वेषं करोमि, 'तस्य' 'एका' पुत्री स्थादिति ब्रूयादिति प्रथमप्रयाजानुमन्त्रण- मन्त्रशेषस्थार्थः । पुयाः रक्षणप्रदानादौ बडतरदुःखसम्भवात् तच्छ- जोराया स्यात् । यदि कमै चिदपि द्वेषं न कुर्यात्, तदा “योऽस्मानित्यादि ब्रूयात् । वस्तुतो देषाभावेऽपि रागादिभिषा- चरणात् तविबन्धनं देष मभिप्रेत्य 'यं वयं दिमः'- इत्यभि- धानम् ॥ १२।१३।१४। १५ ॥ १- "एको, ममैका तस्य, योऽस्मात् देटि यच्च वयं दिम इत्येवं . मिथुनैर्यथासङ्घम्" इति का० श्रीसू० ३. ३. १ ।

·(पूच• ब्रा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ “पञ्च ममेतौति। ‘पञ्चमे प्रयाजे पञ्च ममेति' ब्रूयात् । पूर्ववद् । इष्टरि विपरौतफलकामनायां प्राप्ताया माह- “न तस्य किञ्चनेति । 'तस्य' देषकृतः शत्रोः 'किञ्चन' पञ्च पुत्राः पञ्च कन्या वा स्युरिति 'न' ब्रूयादित्यर्थः । असुरैः पञ्चमङ्ख्यायां मिथुन- रूपस्य वचनस्थादर्शनादिति भावः । उनार्थज्ञानं प्रशंमति- “पञ्च- पञ्चेत्येवेति। 'म' 'संयत्र वर्जयति, खयं तत्प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ १६ ॥ ५॥[५. ४.] ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाव्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमाध्याये चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥ . दौ मम, १- का• श्रौ० सू० ३. ३. ४ । २- "एतच्चानुमन्लणं त्यागानन्तरं हविःप्रक्षेपे च कृते कर्तव्यम् । त्यागाच मान्लवर्णिकोभ्यः समिदादिदेवताभ्यः कार्याः। तत्रेयं पद्धतिः- 'इदं समियो न मम ; एको मम, एका तस्य-योऽस्मान् देहि यं च वयं हिम'-इति प्रथमे । हितोये- 'इदं तनूनपाते [नराशंसाय वा] न मम; हे तस्य- योऽस्मान् देटि यं च वयं हिम' इति । हतीये- 'इदं मिड्भ्यो न मम ; त्रयो मम, तिसस्तस्य- योऽस्मान् देटि यं च वयं विश्न-इति । चतुर्थे- इदं बहिषे न मम ; चत्वासे मम, चतखस्तस्य- योऽस्मान् देटि यं च वयं दिन-इति । पञ्चमे- 'इद मनये सोमाय, अमयेऽग्रीषोमाभ्याम्, अमीषोमाभ्यां देवेभ्य घान्यपेभ्यो न मम ; पञ्च मम, न तस्य किञ्चन- योऽस्मान् देहि यं च वयं हिना-इति । अमावास्यायां तु 'इद ममयेऽनौ- घोमाभ्या मिन्द्राय देवेभ्य इति सवयतः, 'इद ममये विष्णवे इन्द्रामि- भ्यां देवेन्य इति असनयत इति विशेषः ॥ इत उत्तर मि हैव दर्श- ·३९० ॥ शतपथब्राझयम् । (प्र.ना.) वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हाई निवारयन् । पुमांश्चतरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ ५ ॥ ब्रह्माण्डं गोसहस्रं कनकहयतुलापूरुषो वर्णगर्भम्, मप्ताधौन् पञ्चमौरौंस्त्रिदशतरुलताधेनुसौवर्णभूमौः । रबोसां रुकावाजिदिपमहितरथौ मायणि: मिङ्गणार्यो, व्यवाणीविश्वचक्र प्रथितविधिमहाभूतयुक्तं घटञ्च ॥ धान्याट्रिं धन्यजन्मा तिलभव मतुलः स्वर्णजं वर्णमुख्यः, कार्पासीयं कृपावान् गुडहत मजडो राजतं राजपूज्यः । आज्योत्थं प्राज्यजन्मा लवज मनृण: शार्करं चार्कतेजाः, रत्नायो रत्नरूपं गिरि मत मुदा पात्रसात्मिङ्गणार्यः ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकौहरिहरमहा- राजसाम्राज्यधुरन्धरेण मायणाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाष्ये प्रथम- काण्डे पञ्चमाध्यायः समाप्तः ॥ ५ ॥ । पूर्णमासौयकाम्यप्रयाजानुमन्त्रणविधिरप्युक्तः कात्यायनेन- “विधि- मानपचितिमान्”-इत्यादिः (श्रौ.सू.३. ३.)। 'पूर्वस्मादनुमन्त्रणादिदं भिद्यते, पृथग्विधानात्' इत्यादि च तवृत्तौ या० दे० । इह शतपथे त्वेकादशे श्रुत मेतत् सर्वे स्फुटम् ।-"विधिरेव प्रथमः प्रयाजोऽय- चितिदितीयो यशस्तृतीयो ब्रह्मवर्चसं चतुर्थोऽनाद्यं पञ्चमः । स प्रथमं प्रयाज मनुमन्वयेत विषिमान् भूयास मिति"-इत्यादि (२प्र. श्वा० १०, ११ क०)। एतच्चानुमन्नणं 'प्रोषितोऽपि यजमानः करोति' इति महादेव इति शम् ॥

·(६१० १बा.) ॥प्रथमकाण्डम् ॥ ३८१ [अथ षष्ठाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् ] ऋतुवो ह वै देवेषु या भागु मौषिरे। श्रा नो यजे भजत मा नो यजुादन्तर्गता स्वेव नोऽपि यत्- भाग हुति ॥ १॥ त? देवा न जन्नुः । तु ऋतुवो देवेनुजानत्वसुरा- नुपावर्तन्ताप्रियान् देवानां दिषतो भ्रातव्यान् ॥२॥ ते हैता मेधतु मेधां चक्रिरे। या मेषा मेता मनुशृ- खन्ति। कृषन्तो ह स्मैव पूर्वे ब्बुपन्तो युन्ति लुनन्तोऽपरे मृणुन्तः शुश्वभ्योऽकृष्टपच्या एवौषधयः पेचिरे॥३॥ तहे देवाना माग आस । कुनौय इन्न्युतो विषं विषुते रातौयुति किम्वेतावन्मात्र मुपजानौत युथेदु । मितोऽन्यथासदिति ॥४॥ ते होचुः। तूनेवानुमन्त्रयामहा ऽहुति केनेति प्रथमानेवैनान्यज्ञे यजामेति ॥५॥ सु हाग्निरुवाच । अथ यन्म पुरा प्रथमं युजथु काहुँ भवानौति न त्वा मायुतनाच्यावयाम ऽहुति ते युहतू- नभिजुयमाना अथाग्नि मायतनाचाच्यावयंस्तुस्मादग्नि- 'दन्तर्गता'-इति क, ख, ग ; 'दन्तुर्याता'-इति च डा०-वेवर-दृश्यः । + 'इन्वतो'-इति क, ख, ग ; डा०-वेवरेण च दृशुः । * ..

·३९२
॥ शतपथबामणम्॥
(प्र० ब्रा०)
रच्युतो न ह वा अायतनाच्यवते युस्मिन्नायुतते भवति
य एव मेतु मग्नि मच्युतं ब्वेद॥६॥
ते देवा अग्नि मब्रुवन् । पुरेह्येनांस्त्व मेवानुमन्त्रय-
खेति स हुन्यामिरुवाचऽर्तवोऽविदं वै वो देवेषु यजे
भाग मिति कथं नोऽविद ऽहुति प्रथमानेव वो यजे
यक्ष्यन्तौति ॥ ७॥
तु तुवोऽग्नि मब्रुवन् । श्रा वयन्वा मस्मासु
भजामो यो नो देवेषु यन्त्रे भाग मुविद इति स एषो-
ऽग्मितुष्ठाभक्तः समिधो ऽअमे तनूनपादन ऽहुडो ऽअमे
बहिरग्ने स्वाहाग्नि मित्याभक्तो ह वै तस्यां पुण्यकृत्यायां
भवति यामस्य समानो ब्रुवाणुः करोत्यनिमते ह वा
ऽअस्मा अग्निमन्त ऋतुव श्रोषधीः पचन्तौद सर्वं य
ऽएव मेतु मनि मृतुष्पाभक्तं वेद ॥८॥
तुदाहुः। यदुत्तमान् प्रयाजानावाहुयन्त्युथ कुस्मादे-
नान् प्रथमान् यजन्तीत्त्युत्तमान् येनान् युज्ञे वाकल्प-
'घन् प्रथमान्वो यजामेत्युब्रुवस्तुस्मादुत्तमानावाहुयन्ति
प्रथमान् यजन्ति ॥६॥
चतुर्थेन वै प्रयाजेन देवाः। यजु मामुवंस्तुं पञ्चमेन
सुमस्थापयन्नुथ यदुत अर्ध्व मुसास्थितं यजुस्य स्वर्ग मेव
तेन लोकः समानुवत ॥ १० ॥

·अ. १बा.) ॥ प्रथमकागड़म्॥ ३६३ ते स्वगं लोकं युन्तः। असुररक्षसेभ्य ऽासादिभ- याञ्चक्रुस्तोनिं पुरस्तादकुर्वत रक्षोऽहुण५ रक्षसा मपहन्तार मग्निं मध्युतोऽकुर्चत रक्षोऽहण५ रक्षसा मपहन्तार मग्निं पश्चादकुवत रक्षोऽहुण५ रक्षसा मपहन्तार॥ ११ ॥ स युद्येनान् पुरस्तात् । असुररक्षसान्यासिसन्नग्नि- रेव तान्यपाहवक्षोहा रक्षसा मपहन्ता यदि मध्यत आसिसङ्गमिरेव तान्यपाहन्वक्षोहा रक्षसा मपहन्ता यदि पश्चादासिसवमिरेव तान्यपाहन्नदोहा रक्षसा मपहन्तातु एवः सर्वतोऽमिभिर्गुप्यमानाः स्वर्ग लोक समानुवत ॥ १२॥ तथो ऽएवैषु ऽएतत् । चतुर्थेनैव प्रयाजेन यजु माप्नोति तं पञ्चमेन सःस्थापयत्युथ यदुत ऽऊ मुस- स्थितं यजुस्य स्वर्ग मेव तुन लोक सुमश्नुते ॥ १३॥ स युदामेय माज्यभागं युजति। अग्नि मेवैतुत्युरस्तात् कुरुते रक्षोहुण५ रक्षसा मपहन्तार मुथ युदा यु: पुरोडाशो भवत्यग्नि मेवेतन्मध्यतः कुरुते रोहुणः रक्षसा मपहन्तार मुथ युदग्नि स्विष्टकृतं युज- त्यग्नि मेवैतत्पश्चात् कुरुते रक्षोहण रक्षसा मप- हन्तार ॥ १४॥ 51) ·३६ ॥ शतपथब्राक्षणम् । (प्र. ६ब्रा० स युधेनं पुरस्तात् । असुररक्षसान्यासुिस- न्त्यग्निरेव तान्युपहन्ति रक्षोहा रक्षसा मपहन्ता युदि मध्यतु आसुिसङ्गन्त्यभिरेव* तान्युपहन्ति रक्षोहा रक्षसा मपहन्ता युदि पत्रादासिसवन्त्यग्निरेवा तान्युप- हन्ति रक्षोहा रक्षसा मपहन्ता सु ऽरव४ सय्तोऽग्नि- भिर्गुप्यमानः स्वर्ग लोक समश्नुते ॥ १५ ॥ स युद्येनं पुरस्ताद् । यजुस्यानुव्याहुरेत्तं प्रति ब्रूया- मुख्या मार्ति मारिष्यस्यन्धो वा बधिरो वा भविष्य- सौत्येता वै मुख्या ऽआर्तयस्तथा है स्यात् ॥ १६ ॥ युदि मध्यतो यजुस्यानुव्याहुरेत्। तं प्रति ब्रूयाद- प्रजा' ऽअपशुभविष्यसौति प्रजा वै पशुवो मुध्यं तथा देव स्यात् ॥१७॥ युश्चन्ततो यजुस्यानुव्याहुरेत् । तं प्रति ब्रूयाप्रति- ष्ठितो दुरिद्रः क्षिप्रेऽमुं लोक मेष्यसौति तथा है स्यात्तस्मादु हु नानुव्याहारीव स्यादुतु ह्येवंवित्पुरो भवति ॥१८॥ संवत्सर४ ह वै प्रयाजैजयञ्जयति। सु हुन्ववैनं 'मध्यतु बसररक्षमाम्बासिसङ्कनयमिरेव'-इति च । + 'पञ्चादसररक्षसान्यासिसायभिरेव'-इति च । 'यं जयति' इति क, ख, ग ; 'यन् यति'-इति च ।

·॥ प्रथमकाण्डमा (घ• १वा.) २९५ अयति योऽस्य द्वाराणि ब्वेद कि हि स ते कुर्या- द्यानन्तरतो न व्यवविद्याद् यथा* यथास्य ते भवन्ति तुस्य व्वसन्त एव हार हेमन्तो हारं तं ब्बा एत संवत्सरः स्वर्ग लोकं प्रपद्यते सुर्च वै संवत्सरः सुर्व वा अक्षय्य मेतेनो हास्याक्ष सुक्कतुं भवत्यक्षय्यो लोकः ॥ १६॥ तदाहुः। किन्देवत्यान्याज्यानीति प्राजापत्यानौति ह ब्रूयादुनिरुक्तो वै प्रजापतिरनिरुक्तान्याज्यानि तानि हैतानि यजमानदेवत्यान्येव युजमानो ह्येव स्वे याचे प्रजापतिरेतेन धुक्ता ऽत्विजस्तन्ते तं अनुयन्ति ॥२०॥ स ऽाज्यस्योपस्तौर्य । दिईविषोऽवदायाथोपुरिष्टा- दाज्यस्याभिधारयति सैषाज्येन मिश्राहुतिईयते युज- मानेन हुवैषैतुन्मिश्रा इयते यदि ह वा ऽपि दूरे सन् युजते युद्यन्तिके युथा हैवान्ते सतु इष्ट स्यादेवहैवैवंविदुष ऽइष्टुम्भवति युधु हापि बुद्धिव पापं करोति नो है बहिर्डा याद् भवति यु एव मेतद् वेद ॥२१॥६॥ ॥ इति चतुर्थप्रपाठके षष्ठं ब्राह्मणम् [६.१.] । * सायणभाष्ये, च-पुस्तके च नास्त्येतत् पदम् । । 'सदु'-इति सा.-भा०-सम्मतः पाठः, डा.-वेवरेण दृउच्च ।

·॥ शतपथब्राह्मणाम् ॥ (४प्र. ६वा.) ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ यस्य निःश्वमितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे, त महं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ ६ ॥ अथ वमन्तादिप्रयाजदेवेषु कथ ममेः सम्बन्ध इति तदुप- पादनायाख्यायिका माह- "छतवो ह वा इति । 'चतवः' पुरा दर्शपूर्णमासादि-यज्ञे' 'भागम्' 'ईषिरे' ऐछन्। ते देवान् प्रति अस्मानपि 'यज्ञे' भागिनः कुरुत ! 'यज्ञात्' अस्मात् 'अन्तर्'- दूतान् 'मा' कुरुत! अतोऽस्माकम् 'अपि' 'यज्ञे भागोऽस्विति' अब्रुवन् ॥ १ ॥ "तदै देवा नेति । 'तत्' कार्य 'देवाः' 'न' प्राजानन्। तेषु 'अजानत्म' कथ मेतैः सह वासेनेति तदैरिभूतान् देषकारिण: 'असुरान्' 'उपा'गत्य, (॥२॥ "से हैता मिति ।) तेषु 'याम्' द्धिं देवेषु अन्वायन्ते', तादशौम् ‘एधतम्' ऋद्धि मसुरेषु प्रवर्द्धयाञ्चकुः । तेषु प्रवर्द्धितेषु मत्सु असुराः केचन वापनात्पूर्वभागिनः मन्तः दृष्टिबाडल्यात् 'वन्तो यन्ति' ; किल केचन कृष्ट क्षेचे वीजानि 'वपन्तो यन्ति' ; उप्तवौजाश्च केचन सस्यानि सम्यक् फशितानौति परस्पर मुञ्चारयन्तः परिणतानि सस्यानि 'लुनन्तो यन्ति' ; केचन लूनानि प्रौहिफशानि 'मृणन्तः' प्रहरन्तः, खले बलौवक्रिमणादिना स्तम्बाङ्घान्यं पृथक् - १- 'ऋद्धिं देवाः श्रुत्वा व्यथन्ते'-इति छ । २- 'केचन अपनात् पूर्व दृष्टिबाहुल्यात्' इति ठ ।

·१६च• १बा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ ॥ कुर्वन्तः ; तथा असुरदेशे खलु कर्षानपेक्षिता नौवारादयो मुहुर्मुहुः सर्वदा परिपक्का श्रासन् ॥ ३ ॥ तबै देवाना मिति । एवं वैरिवस्रेषु समृद्धेषु सत्सु 'देवानां' मनसि 'श्रागः' श्रामौत् । कथ मिति तदुच्यते- 'श्रतः' अस्मात् 'दबु'-इति अतिक्रमाद्धेतोः 'द्विषन्' देषकार्यवासुरमको 'द्विषते' देवसवाय 'परातीयति' शात्रव माचरितु मिच्छति। एतत् 'कनौयः इबु' निकृष्टं खलु । 'अतः' प्रवृद्धैः सह कलहो म कार्यः किन्तु 'ददम्' मृत्वतिक्रमलक्षणां विच्छिन्नं कार्यम् 'इतः' अस्मात्, दूदानौं प्रवृत्तप्रकाराद् ‘अन्यथा' प्रकारान्तरेण समाहितात्मना 'अमत्' भवेत् । 'एतावमात्रम्' श्रवबुाव मिति परस्पर मब्रुवन् ॥ ४ ॥ "ते होचुरिति । उवा च, 'करनेव अनुमन्त्रयामहै'- 'इति' निश्चित्य, तेषा मुक्को वः 'केन' दूतरदेवेभ्यः 'प्रथमानेव' 'यज्ञे' यजन मङ्गौचनुः ॥ ५॥ अथ प्राथम्ये तेभ्योऽवक्तृप्ते सत्या- “म हानिरिति । 'अमिः' पूर्वं 'माम्' एव 'प्रथमम्' इष्टवन्तः, ददानौं ते प्रथमं यष्टव्याश्चेत्, 'अहं' कुच स्थाने यजे 'भवानौति' अब्रवीत् । अथ तेनोकास्ते त मनिं स्वस्थानात् 'न थावयाम इति' प्रतिश्रुत्य, ऋत्वाहान- समये 'अग्नि' स्वस्थानात् प्रच्युतं न चक्रुः । 'तस्मात्' 'अमिः' स्वस्थानाद् 'अच्युतः' अभृत् । ‘एवं' 'यः' कोऽपि अनेरच्युतत्वप्रकारं जानाति, मोऽपि स्वस्थानाब च्यवत इति उतार्थज्ञानफलम् ॥ ६ ॥ १- 'ऋत्वतिकमाइतो'-इति । २-पा० सू० ३. १.१० ।

·॥ शतपथबाभयम्। (प्र. बा.) "ते देवा इति। अथ 'ते देवाः' अमेः स्थानस्य पालन- दाक्षिणात् सत्वसुमन्तणे 'अग्रिम' एव प्रेरयामासुः । 'मः' तथेत्यङ्गी. छत्य चनागत्य 'उवाच' बार- "चतव इति। 'व:' युमाकं 'यजे' 'देवेषु' मध्ये 'भाग' बुद्धवाममि इति'। केन प्रकारेणेति पृष्टः, 'प्रथमानेव' मतो चुमान् ‘पच्यन्ति'-'इति' अब्रवीत् ॥ ७ ॥ "त तव इति । अथ सन्तुष्टाः 'शतवः' हे अग्ने ! त्वं 'यजे' अस्माकं प्रथमम् 'अविदः'; अतः 'वाम' 'मास' मध्ये 'पा भजामः' इति 'अब्रुवन्'। यत एव मतः 'अमिः' 'चतुषु' भागं सध- वान् । “समिधो अमे"-"तनूनपाद्"-"अम दुखः” इत्याद्याभजन- प्रकारप्रदर्शनम् । उकार्थज्ञानं प्रशंसति- “भाभतो ह वा इति । 'प्रय' ज्ञातुरहं 'समानः' इति स्वात्मानं 'ब्रुवाणः' कचित्पुरुषो ‘यां पुण्यकत्यां' यत्पुण्यं कर्म, दर्शपूर्णमासादिकं करोति', तत्रासावपि भागवान् भवति; तथा 'एवम्' उकप्रकारेण 'अनि मृतुवाभनं' 'यो वेद', 'म अमिमते, उतार्थज्ञानसामर्थन थागस्यावश्यं साभादमिमान् भवत्येव ; अतोऽस्मै खलु उकाकारणामिना सहिता 'मतव', 'ओषधीः' बौहियवादिकाः ख-ख-कालोचिताः पाकं कुर्वन्ति। कथं पाव्या श्रोषधयः ? कियन्तः ? इति, तचाह- "इदं सर्व मिति। यद्यलोके परिदृश्यमानं, तदिदं सर्व मोषधि- जात मित्यर्थः ॥८॥ १- समिध इत्यादीनि प्रयाण-मन्ल-प्रतीकानि । ते च मन्ला त बा. ३. ५.५ पानाताः, ने. सं. २.६.१ विहितास ।

·(एच० वा.) ॥ प्रथमकाखम्॥ प्रयाजदेवतानां प्राथम्यं ब्रह्मवादिना चोधमुखेन प्रशंसति- "तदाडरिति । आवाहनक्रमेणैव सर्वच यागो दृष्टः, अच कथं वैवषण्य मिति तेषा माशयः। तैर्दष्टं तत्कारणं दर्शयति- "उत्तमान् हौति । 'हि' यस्मात् प्रथमभागकल्पनासमये 'एनान्' 'उत्तमान्' चरमभाविन एव देवताः कल्पितवन्तः, पश्चात् अप- गतानां तेषां पुनरागमनाथ यतो 'वः' युमान् 'प्रथमान् यजाम इत्यब्रुवन्'; 'तस्मात्' उाविधं वैलक्षण्यं मचात मिति । अषा मावाहनान्तिमत्वं “देवा श्राव्यपाए था वह"-इत्यभि- धानाद् द्रष्टव्यम् ; भाज्यपाः बनु प्रथाजानुयाजदेवाः ॥ ६ ॥ अादिमध्यावसानेवनुष्ठेयाना माज्यभागप्रधानविष्टवद्यागाना मनिदेवताकव मभिधातु माह- "चतुर्थनेति। चतुर्थप्रयाजेनैव पुरा 'देवाः' दर्शपूर्णमामाख्यं 'यज्ञम्' बाबा, 'तं पञ्चमेन समस्थापयन्'; तत्र यष्टव्यान् देवान् क्रमेणोहिग्य • स्वाहा रुतत्वात् । 'यदत जी' 'यज्ञस्य' अवशिष्ट माज्यभागाधस्ति, 'तेन खगै लोकं ममावत' ॥ १० ॥ "ते वर्ग मिति। असरेभ्यो राक्षसेभ्यय तेषाम् 'भामगात्' १-१८८४.१५ पं. राष्यम् । २-९९२ ए. हतीया टोपनो प्रया। तद्यथा- "खाहामिम् । खाहा सोमम् । खाशामिम् । खाद्या प्रजापतिम् । खाहामोषोमौ । खाहेन्द्रामो । खाहेन्द्रम् । साहा महेन्द्रम् । खाहा देवा पान्यपान् । साहामिहोत्रा जुषाणः। बम धान्यस्य वियन्तु (व्यन्तु)"-इति पथमप्रयाणमन्तः । मा. ३.५.५.५।

·॥ शतपथब्राझगाम् ॥ (प्र. ईब्रा०) निरोधात् भौताः आसन् ; तत्परिहाराय रक्षोहन्तारम् 'अमिं' 'पुरस्तात्' पूर्वभागे रक्षसां बधाय स्थापितवन्तः। तथा मध्ये, पश्चाच्च, अग्नि मेव रक्षोहन्तारं चक्रुः ॥ ११ ॥ "म यथेनानिति । अतः कारणात् 'मः' रचोहाः 'अनिः', खगें प्रति गच्छतः ‘एनान्' देवानसुरराक्षसांश्च 'पुरस्तात्' पूर्वदेश 'श्रामिमहन्' श्रासङ्ग प्रतिबन्धम् मैच्छन् 'तानि' असुररचामि चापहतवान्। एवं मध्ये, पश्चाद्देशे च ॥ १२ ॥ "तथो एवैष इति । पत्र सर्वत्रामिभिरादिमध्यान्तस्थितः रक्षिताः स्वर्गलोकं प्राप्ताः यथा देवास्तथैवेदानीन्तनोऽपि यजमानः चतुर्थन प्रयाजेन यज्ञं खाधीनं हत्वा पञ्चमेन ममाप्य तदूर्ध्व- भाविना अमंस्थितेनावशिष्टेन यज्ञेन पुरस्तान्मध्ये पश्चाच्चाग्निनैव यज्ञविघांतकान् घातयित्वा निर्वाचं स्वर्ग मश्रुते ॥ १३ ॥ अनः पुरस्तान्मध्ये पश्चाच स्थापनप्रकारं दर्शयति- “स यदा- मेय मित्यादिना। मौम्यस्याप्याज्यभागस्य मम्भवात् 'पानेयम्'-दूति विशेषितम् । प्रथमम् ‘ाज्यभाग मानेयं' कृतवान् यजमानः, वर्गप्राप्तिसमये 'अनि मेव' रचोहनमाय 'पुरस्तात्' कृतवान् भवति। अनेन प्रथम माग्नेयाज्यभागं कुर्यादिति ह लभ्यते । एव "मायेनाष्टाकपालयोगेन अनि कुरुते । आग्नेयेन खिष्टकता च पश्चात् ॥ १४ ॥ त्रिवपि यागेवाग्नेयत्वकरणस्य प्रयोजन माह- "स यद्येनं पुरस्तादित्यादिना । एतत्पूर्ववाकरवड्याख्येयम् ॥ १५ ॥ १- इहैव द्वादशकण्डोव्याग्या द्रव्या (४ पं०)। मध्यतः ·(द. १वा.) । प्रथमकाण्डम् ॥ ४०१ . " एवं सर्वतोऽमिभिर्गुप्यमानः"- इति' यदगिरक्षण मुक्कम, तत्प्रशंसनाय कञ्चिद् दृष्टं प्रयोजन माह- "म यद्येन मिति । 'म:' 'अनुव्याहारी' निन्दकः, ‘एनम्' अमिना रक्षितं यजमानं 'यजस्थ' 'पुरस्तात्' पूर्वभागे 'अनुव्याहरेत्' वैकल्यविषयं वाक्यं बचात्, 'त' निन्दकं 'प्रति' म यजमानोऽपि 'ब्रूयात्'- “मुख्या मार्ति मारिष्यमि,- अन्धो वा बधिरो वा भविष्यमौति"। एषेव मुख्या वार्त्तिरित्याह- ‘एताः' अन्धवधिरादयः । ज्वरशिरोव्यथादि- तात्कालिको मार्त्ति मपेच्य एतासां मुख्यत्वम् ॥ १६ ॥ "यदि मध्यत इत्यादि । स्पष्टम् ॥ १७॥ "यद्यन्तत इति । 'चिरें अविलम्बितखकाले भूमौ प्रतिष्ठा- रहितो 'दरिद्रः' मन् 'अमुं लोक' वर्गम 'एण्यमि'-'इति'। पत्र स्वर्गस्य नाशात्मकत्वात् 'अमुंलोकम्'-इत्येतदस्माल्लोकात्प्रच्युतिमाचे पर्यवस्यति। कि मेव मभिधाममाण तथाविधा असुखप्राप्तिः सिद्धा स्थादित्याशयोकम्- “तथा हेव स्थादिति। उक्रप्रकारः स्थादेवेत्यर्थः। यस्मादेव मवश्यं फलम्, 'तस्मात्' 'अनुव्याहारौव न स्यात्' यज्ञस्य निन्दको न भवेदिति विधिः । उतार्थज्ञं प्रशंसति- न केवलं यष्टेव ; अपि तु ‘एवं विद्' अपि स्वदूषकात् खयं 'परः' उत्कष्टो ‘भवति'। अथवा एवं वेदनायां तात्पर्यवान् भवेदिति श्राख्येयम्। तस्मादाज्यभागादौना मागेयत्वकरणं प्रशस्त मिति तात्पर्यार्थः ॥१८॥ प्रयाज एव किश्चिद्देदितव्य मित्याच- "संवत्सरं हेति। 'प्रयाज' .. १-३९७ ४. पं.। २- अस्मन्मते तु 'मुख्या' मुखमण्डलोया । 51 ·४०२ ॥ शतपथब्राह्मणाम् ॥ (प्र. वा.) माधनैः माध्यं 'जयन्' संवत्मरं खलु 'जयति'। जितप्रकारः पूर्वा- ध्याये "देवाश्च वा असुराश्चेत्यत्र "वनसंवत्सरं प्राजयनित्या- दिनोतः । 'यः' 'अस्य' संवत्सरस्य दाराणि' जानाति, 'मः' खल्वेव 'एन' संवत्सरं 'जयति', नानभिज्ञः। 'यान्' प्रयाजान् 'अन्तरतः' मध्यतो 'हि' 'म' व्यवजानाति। 'ते' च 'यथा' येन प्रकारेण 'अस्य' उपकारकाः भवन्ति', 'मः' अनुष्ठाता 'तेः' ग्राह्य- माणैरनुष्ठेयैः प्रथाजैः "किं कुर्यात्' किं माधयेत् । 'संवत्सरः' यदेकैकं तत् चयिष्णु, यत् 'म' तदपरिच्छेदात् तावत् 'अक्षयि'। एतत्परिज्ञानेन च 'सुकृतं', तत्फलभूतं पुण्यलोकश्च, उभावपि 'अक्षयौ' भवतः ॥ १९ ॥ अथ श्राज्यद्रव्यं प्राजापत्यत्वेन प्रशंमित माह- "तदारिति । प्रजापतेः सकलदेवतासमध्यात्मकत्वेन अय मसाविति निर्वक मश- क्यत्वादनिककत्वम् ; तो 'भाज्यानि प्राजापत्यानौति ब्रूयात्' । पातिभेदेन बहुवचनम् ॥ प्रजापतिशब्दस्यात्र विवक्षित मर्थ माह- "तानि इति । 'तानि एतानि' प्रथाजादियागसाधनद्रव्याण्याज्यानि 'यजमान- देवत्यानि'। 'एव'-कारेण प्रसिद्धः प्रजापतिरपोद्यते । एतदुप- पादयति- “यजमानो हौति । इतरेषा मपरोऽस्त्येवेत्याशङ्याह- "एतेनेति । विजां दक्षिणादिदानेन पालनात् प्रजापतित्वम् ; 'विजः' तु 'एतेम' नियुका एव यज्ञं 'तन्वते' स्व-स्व-भागं 'विस्तारयन्ति । तदेवाह- "तं जमयन्तीति । 'तं' यज्ञम् ॥ २०॥ १- ३६९ १० १६०, २६२ ४० २ पं०; २६० ए० १४ पं० । .

·(एच० वा.) ॥ प्रथमकाण्डम्॥ ४०३ इद माज्यं यजमानदेवताकत्वेन प्रशस्तम्, प्रतस्तेनोपस्तरणाभि- धारणदि कर्त्तव्य मित्याह- "म श्राज्यस्येति । 'मः' अध्वर्युः 'भाज्यस्य अपस्तौर्य' पुरोडाशस्थापनदेश माज्येनास्तृतं कृत्वा, 'हविषः' हविः, पुरोडाशादि 'हिरवदाय', अवत्तस्य 'भाज्यस्य' 'उपरि' श्राज्यम् 'अभिधारयति'। 'मेषा' उपस्तताभिघारिता 'धान्येन मिश्रा' सती अध्वर्युणा 'इयते' । श्राज्यस्य यजमान- देवताकत्वस्थ प्रतिपादितत्वात् 'यजमानेन एव मिश्रा इयते'। यत एव मत प्राज्येनोपस्तराभिधारणं कृत्वा जुड्यादित्यर्थः ॥ उतार्थचं प्रशंसति- “यदि हेति । 'यथा हैव' यथैव खलु 'अन्ते मदः' मदमो देवयजनस्य सविधौ ‘दष्टं' माझं 'स्थात्', 'एवम्' भाज्यस्य यजमानदेवत्यत्वप्रकारं जानतो यजमानस्य देशा- न्तरस्थस्थापि 'दष्टं भवति', व्यवधानदोषो नास्तीत्यर्थः ।। न केवलं विप्रकर्षदोषाभावः, किन्तु वैकल्यदोषोऽपि नास्ती- त्याह- “या हेति। 'य एतदेवं वेद', सः ‘पापम्' अङ्ग,शादि- लक्षणं 'यदि' 'बड अपि' कुर्यात्, म 'यज्ञात्' माजात् 'नेव' 'बद्धिों' वायो ‘भवति'। अथवा उतार्थज्ञानेन बडपापोऽपि', यज्ञाधिकारी भवेदित्यर्थः ॥ २१ ॥ ६ ॥ [५. १.] ॥ १- “पापः, पातापेयानां, पापत्यमानोऽवाव पततीति वा, पापत्य- तेर्वा स्यात्" इति निरा० ५.१.२ । पुनः “न पापासो मनामहे (ऋ० सं० ६. ४. ३७. ६.)"-इति-मन्त्रस्य व्याख्यायाम् “न पापा मन्यामहे x x x अस्त्यमासु ब्रह्मचर्य मध्ययनं तपो दानकर्म- त्वृषिरवोचत्” इति च तत्रैव ६. ५. २ ।

·शतपथबाझगम् ।
(प्र. वा.)
इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे
माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाव्ये
प्रथमकाण्डे षष्ठाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् ॥
॥ इति प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठकः समाप्तः ।
१- "प्रयाणानुमन्त्रणम् (३. ३. २.)"- इत्यादि-कातीय-वचनानौर
पर्यालोयानि ।
इत उत्तरं क-पुत्लके “काण्डी १९७"-इति, ख-पुस्तकेऽपि
तथैव, ग-पुस्तके "कण्डिका १२१"-इति, घ-ए-पुस्तके त्वसम्पूर्णे,
च-पुस्तकेऽस्त्येव "कण्डिकासया १२१"-इति । वत्र ब्रा०९
क.१२, ब्रा०२ क.२६, ब्रा०३ क.२०, ब्रा. क.२५, ब्रा०५
क.१६, बा०६ क.२९, सालनया १२१ इति सिद्धम् ।

·((अ.का.) । प्रथमकाण्डम् ॥ अथ पञ्चमप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम्, अपि वा षष्टाध्याये दितीयं ब्राह्मणम् । ॥ हरिः ॐ॥ यशेन वै देवाः। इमां जितिं जिग्युषा मियं जिति- से होचुः कथं न इदं मनुष्यैरनाभ्यारोघट स्यादिति ते यजुस्य रसं धौत्वा यथा मधु मधुकृतो निर्खयेयुर्विदुःख यज्ञं यूपेन योपयित्वा तिरोऽभवन्नुथ युदेनेनायोपयं- स्तुस्माधूपो नाम तद्दा हुषीणा मुनुश्रुत मास ॥ १ ॥ यशेन ह वे देवाः। इमां जितिं जिम्युषा मियं जितिस्ते होचुः कथं न इदं मनुष्यैरनभ्यारोह्यार . स्यादिति ते यजुस्य रसं धीत्वा युथा मधु मधुकृतो निर्हयेयुर्विदुध यज्ञं यूपेन योपयित्वा तिरोऽभवन्विति त मुन्वेष्टुं दधिरे ॥२॥ तन्तः श्राम्यन्तश्चेतः। श्रुमेण इ स्म वै तुहेवा ·४०६ ॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (५प्र. ९ब्रा०) जयन्ति युदेषां जुय्य* मासुऽर्षयश्च तेभ्यो देवा वैव - प्ररोचयाचक्रुः स्वयं वैव दधिरे प्रेत तुदेष्यामो यतो देवाः स्वर्ग लोकुर समाचवतेति ते किं प्ररोचते किं पुरोचत हुति चेरुरेन्युरोडाश मेव कुम भूत्वा सुर्यन्तं ते ह सुर्व ऽएव मेनिरेऽयं वै यज्ञ ऽहुति ॥३॥ ते होचुः। अश्विभ्यां तिष्ठ सरस्वत्यै तिष्ठेन्द्राय तिष्ठति सु ससुवामये तिष्ठेति तुतस्तस्थावमुये वा अस्थादिति तु ममावेवु परिगुह्य सर्वहुत मजुहवु- राहुतिर्हि देवानां तुत ऽएभ्यो यज्ञः प्रारोचत तु मस- जन्त" तु मतन्वतु सोऽयं परोऽवरं यशो ऽनूच्यते पुितैव पुत्राय ब्रह्मचारिणे ॥४॥ सवा ऽरभ्यस्तुत्पुरोऽदाशयत् । यु एभ्यो यज्ञं प्रारो- चयत्तस्मात्पुरोदाशः पुरोदाशो ह वै नामैतद्युत्पुरो- डाश ऽहुति स एष ऽउभयुचाच्युत आयोऽष्टाकपालः पुरोडाशो भवति ॥५॥ स न पौर्णमासुः हविः। नामावास्य मनीषोमीय * 'युज्य-इति च डा०-बेवरेण दृष्ठः पाठोऽशुद्ध एव । + 'मासु ऋषयच'-इति म । + 'दधिरें-इति क । 5 'ते होचुरश्विभ्यां'-इति ग। एव मिहोत्तरत्रापि सर्वत्र । || 'ससुवामये-इति च । || 'मुखजन्त'-इति च ।

·(६१. वा.) ॥प्रथमकाण्डम् ॥ . एव पौर्णमास४ हविः सान्नाय्य मामावास्यं यजु एवैषु ऽउभयचावक्तृप्तो नेद्यज्ञादयानौति न्वेव पुरस्ता- त्पौर्यमासस्य क्रियुत ऽएवम्वा मावास्यस्यैतन्नु तद्युस्मा- दुव क्रियते ॥६॥ युधु ऽएन मुपधावेत् । दृष्ट्या मा याजयेत्येतयैव याजयेद्युत्कामा वा एत मृषयोऽजुहवुः सु ऽरभ्यः कामः सुमीत युत्कामो ह वा एतेन यजेन युजते सोऽस्म कामः सुमृद्ध्यते युस्यै वै कस्यै च देवतायै हविर्य झुतेऽनौ वै तुस्यै जुसत्यमा ऽउ चुतोष्यन्स्यात्कि मन्यस्यै देवताया आदिशेत्तुस्मादाय एवो ॥ ७ ॥ अग्निब्बै सुळ देवताः। अग्नौ हि सर्वाभ्यो देव- ताभ्यो जुह्वति तद्यथा सुर्वा देवता ऽउपधावेदेवं तत्त- स्मादाय ऽएव ॥८॥ अग्निव्र्दू देवाना मड्डातमाम् । यं ब्वा ऽअडातमा मुन्येत त मुपधावेत्तस्मादमय एव ॥ ६ ॥ अमिव॑ देवानां मृदुहृदयतमः। यं वै मृदुहृदयतम. मुन्येत त मुपधावेत्तस्मादाय एव ॥ १० ॥ 'एवम्वा'-इति क, य। 1 'ए'-इति च ; एव मिहोत्तरत्रापि सर्वत्र । 1 'शतम् ५..'-इतौर च-पुस्तके ।

·४.७ ॥ शतपथब्राझमम् । (५प्र० १बा.) अमिर्चे देवानां नेदिष्ठम् । यं वै नेदिष्ठ मुप- सर्तव्यानां मन्येत त मुपधावेत्तस्मादमय ऽएव ॥ ११ ॥ स यदौष्टिं कुवात । सप्तदश सामिधेनौरनुब्रूयादुः पाशु देवतां यजति तुद्दौष्टिरूपं मूर्छन्वुत्यौ याज्यानुवा- को स्यातां वार्चनावाज्यभागौ विराजो संयाज्ये ॥१२॥१. ॥ इति पञ्चमप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् [६.२.] ॥ प्राग्नेयं पुरोडाशं विधातु माख्यायिका माह- “यज्ञेन वा इत्यादिना। पुरा किल 'देवाः' 'इमां जितिम्' इदानौं परि- दृश्यमानप्रकारं वर्गजयं 'यज्ञेन' एव साधनेन ('जिग्युः' ) जितवन्तः । 'ते' देवाः खैर्जितं खर्गस्थानं तुच्छः मनुष्यैः 'कथम्' पारोहणा न भवेदिति परस्पर मुक्का, 'यज्ञस्य' 'रस' 'धौला' पौला, 'यथा' सरघाः 'मधु' निःशेषेणसाव्य गतसार मेव परिशेषयन्ति, एवं 'यज्ञ' ( "विदुय') विदोहं हत्वा, तं 'यूपेन' पाच्छाद्य तिरोहिता 'अभवन्' । अतो योपन-माधनत्वात् यूपस्य 'यूप'-नाम सम्पन्नम् । 'तत्' देवैः कृतं यज्ञविमोहनम् 'सषीणाम अनुश्रुत मास' सुषयोऽवश्वचित्यर्थः ॥ १ ॥ १- 'यथोलदेवतां प्रति हविष्ट्येन प्रदेयद्रव्यरूपः पक्कः पिपिण्डः पुरोडाश इत्युच्यते' इति सा• भा० (ऐ० प्रा० १.१.१.)। २- “यशेन वै देवा ऊ ः खगै लोक मायले ऽविभयुरिमनो दृष्ट्वा मनु- घ्याच ऋषयश्चानुप्रज्ञास्यन्तीति तं वै यूपेनेवायोपर्यन्तं यद यूपे- नैवायोपर्यस्त पस्य यूपत्वम्" इति ऐ• ब्रा० २.१.१ ।

·(एच. वा.) ॥ प्रथमकाण्डम्॥ 8.६ अनुश्रुतप्रकारं पुनरनुवदति'- “यजेन ह वै देवा इति । 'त' यूपेण योपितं यज्ञम्, ऋषयः 'अन्वेष्टुम्' अन्वेषणे मतिं कृत्वा, (॥ २ ॥ "तेऽर्चन्त इति ।) तदन्वेषणेन 'अर्धन्तः' अन्वेष्टव्यं पूजयन्तः, अन्वेषणप्रयासेनात्मानं खेदयन्तः, इतस्ततः सं-'चेरुः'। कथ मित्या- प्रयाह- "श्रमेणेति। देवा ऋषयश्च पूर्वं जेतुं शक्य मथर अमेणेव 'जयन्ति'; अतः श्राम्यन्तश्चेरुरित्येतद्युक्त मित्यर्थः। अथ तदन्वेषणे एतेषां देवा अपि रुच्युत्पादन मकुर्वन्, । तेऽपि खय मपि तदर्थं मतिं कृत्वा परस्परं यूपं प्रगच्छन्तः। यस्मात् 'स्वर्ग लोक' 'देवाः' प्राप्ताः, 'तत्' साधनम् ‘एण्यामः' 'इति' उत्क्का (दूद मन्वेषणं कार्य 'किं रोचते") किं तव मतम्-किं तव मतम् 'दति' ब्रुवाणाः 'केहः' । परिभ्रम्य च 'पुरोडाश मेव' । कूर्मरूपं धृत्वा, ‘सपन्त' पुरोडाशम् “आ इत्” । 'त्रा'-इत्युपसर्गश्रुतेर्योग्य- क्रियाध्याहारः; त माजग्मुरेवेत्यर्थः । 'ते मर्वे' अपि 'य' कूर्म एव अस्माभिरवेष्टव्यो 'यज्ञ इति' निश्चिताः ॥ ३ ॥ १- “यज्ञेन वै देवा इमां जिनिं०-०तस्माद यूपो नाम । तदा ऋषीणा मनुश्रुत मास"-इत्यादि चात्रैवोपरिष्ठात् (३. २. २. ११, १२.)। २- "क्षय्य-जय्यौ शक्याथै"-इति पा० सू० ६.१.८१ । ३- 'शुयुत्पादन'-इति । 8- बन्धनौचिहान्तःकृतोऽयं पाठो ठ-पुस्तके नास्ति । ५- 'परिनाम्य-इति ज, झ। "चतुङ्ग मनपूपाचतिं कूर्मस्येव प्रतिकृति मश्वसफमात्रं करोति, यावन्तं वा मन्यते"-इति बाप. श्रौ• सू० १.२५ ४, ५। 52 ·०१० ॥ शतपथबाक्षणम् ॥ (प्र. वा.) "ते होचुरिति । 'ते' हे यज्ञावयव-पुरोडाश! त्वम् 'अश्वि- भ्याम्' अर्थाय ('तिष्ठ' ) स्थितिं कुरु,- मा पखाथिष्ट इति 'ऊचुः'। तथापि 'सरस्वत्यै तिष्ठ' इति, 'इन्द्राय तिष्ठ'-'इति' चाब्रुवन् । तस्मिन् मर्पति सति 'नये तिष्ठेति' ऊचुः । 'ततः' म स्थितवान् । अथ ते अयं पुरोडाशोऽनये स्थित इति 'तम्' अन्यर्थ मेव परिग्टह्य, यथा देवतान्तरसम्बन्धराहित्येन सः 'अनये' एव 'अस्थात्', तथा 'मर्व हुत मजुवुः ॥ कि मेकमै सर्वस्थापि प्रदान मिति, तबाह- "श्रातिर्हि देवामा मिति । प्रियेति शेषः । यतः प्रियस्य वस्तुनोऽसाकल्येन प्रदान मनुचितम्, अतः सर्वहोमो युक्त इत्यर्थः । 'ततः' अमेः प्रदानात्कारणात् 'एभ्यः' विभ्यो मनुष्येभ्यः 'फरोचत' कति मुद- पादयन्। 'तम्' 'प्रसृजन्त' उदपादयन् । 'तम्' एव (तन्वत') अङ्गकलापैविस्तारितवन्तः । 'मोऽयं' यज्ञः 'परोऽवरम् अनूच्यते'। यथा परभावी सन् कस्यषिदुपादिष्टः, मन्मुखादन्यस्योपदेशनात्. अय मेव 'अवरः' पश्चाहावी भवति, तथानुक्रमेणोच्यत इत्यर्थः । नदेवाह- "पितव पुत्रायेति । 'अस्मचारिणे' उपनौतस्यैव वेद- विद्याधिकारात् ब्रह्मचारिण इत्युक्तम् ॥ ४ ॥ अथ पुरोडाशं नामनिर्वचनहारेण स्तौति- "म वा इति । यतः 'मः' कूर्मरूपेणच्छनो मनुष्यदृष्टः, 'तत्' ततः यागसमये 'पुरः' पूर्वस्मिन् काले यजमुखे 'अदाशयत्' फल मदापयत् । तथा 'यः' पुरोडाशः 'एभ्यः' मनुष्येभ्योऽथै 'यशं प्रारोचयत्' । यस्मात् १- 'पराभावी' इति । २- 'तत्र' इति ।

·वि. ना.) ॥प्रथमकाण्डम् ॥ ११ पुरोऽदाशयत्, 'तस्मात्' मः 'पुरोदाशः' । वस्तुतः "एतनाम', 'यत्' सर्वैरिदानौतनैः 'पुरोडाश इति' व्यवश्यते ॥ इत्य मर्थवादेन प्रशस्वेदानौं तं विधत्ते- “म एषेति। 'म:' देवराच्छादितः, 'एषः' मनुष्यर्लन्धः, 'पुरोडामः' 'श्रामेयः' अमि- देवताकः । 'मः' 'उभयत्र' दर्भ पौर्णमास्यां च ( 'अच्युतः' ) नित्यं कर्तव्यः 'भवति ॥५॥ उभयसाधारण मेव स्थापयति- “म नेति । पौर्णमास्यां भवं 'पौर्षमासम्', एवम् 'आमावास्यम्' । उभयात्मकस्थान्यतरलाभावात्ते हि प्रतिनियतकाविषौ इति ते पाह- "अनौषोमीय एवेत्या- दिना। उभयत्रापि नियमेनानुतिष्ठता मभिप्राय माह- "यज्ञ एवैष इति । यजमाधनत्वात् 'एषः' पुरोडागः 'यज्ञ एव' । स उभयकालोऽपि नियमेन देवैः 'प्रयानि'-'इति' ; उभयत्रावत्कृप्त मतिकम्य नैव गच्छानि। यदा अन्यदनुतिष्ठानि, तदा'नेत्' परिभयं भवति । "नेत्येष इदित्येतेन सम्प्रयुज्यते परिभये"-इतिर हि निर्वचनेन खल्वभिप्रायेण 'पौर्णमासस्य', 'घामावास्यस्य' प यागस्य ‘पुरस्तात्' पूर्वकाले 'क्रियते' यस्माद' द” पौर्णमास्यां च यस्मात्कारणादनुष्ठीयते, 'तत्' तत्कारणम्, 'एतबु' उभयं निमित्तं ॥ १- पा• सू० ३. २. ३१, ८.२.६७। का• वा० २०३६, २०३८ । य० वा. प्रा. २. ४३ । २- "सास्य देवता । बोर्डक"-इति पा. सू. १. २. २४, ३३ । ३- निर० १.३.६ । 'सर्वतो भयं परिभयम्'-इति तदति। 'यज्ञ एव'। स उभयकानोऽपि वयोः पूर्वकाले क्रियते"-इति ।

·४१२ ॥ शतपथब्राझणम् ॥ (५प्र० १बा.) बहुधा अस्य एवाग्नेयस्य कद्धिफलार्थ पृथक्-प्रयोकव्यता माह- “यधु रति। ‘एनम्' अध्वर्युम् । एतयैव आग्नेयेचैव । “यत्कामा वा इनि। पुरा 'एतम्' आग्नेयाष्टाकपालपुरोडाशम् 'ऋषयः' यं काम मपेच्य 'अजुहवुः' अन्वतिष्ठन्, 'एभ्यः' 'म कामः' समृद्धोऽभूत् ; अत इदानौ मपि यः ‘एतेन यजते', 'अम्मै अपि 'म कामः' भवत्येव । यत्सम्बन्धादष्टाकपालेष्टिरेवंविधसामर्थ्याऽभूत्, त मग्निं प्रशंमति- “यस्यै वै कस्यै चेत्यादिना । यां काञ्चिद्देवता मुद्दिश्य भाग्यमोमादि 'हविः' 'ग्राह्यते', तत् 'अमौ' एवं 'जुकृति', नान्यत्र; अतः सर्व वा सर्वस्य ('प्रमाऽउ') अनावेव 'होप्यन्' यदि भवेत्, तर्हि किमर्थम् 'अन्यस्यै' इन्द्रादि-देवतायै' पमुष्या दद मिति 'श्रादित्' ; 'तस्मात्' अमौ होमस्थावश्यकत्वात् 'श्रमये' एव होमः, प्रशस्त इति शेषः ॥ ७॥ इसोऽप्यमय एव प्रदानं युक मित्याह- “अग्निर्वा इति। उकप्रकारेण अमावेव सर्वदेवतार्थहवनात्तदुपधावितत्वात् ‘सर्वाः' 'अनिः' एव । 'तत्' तस्मात् सर्वदेवतोप्रधावनात् यद्भवति, तदग्नेः उपधावनेनैव स्यात् । 'तस्मादाय एव' विरादेशः प्रशस्तः ॥ ८ ॥ "अमि देवाना मिति। किं यथा लोके यम् 'श्रद्धातमाम अतिशयेन प्रत्यक्षफलदं मन्येत, 'तम्' एव 'उपधावेत्', एव मनः प्रत्यक्षदेवत्वात् 'अग्रय एव' ॥ ८ ॥ २ १- "अस्या धायेकेः" इति ठ। २- 'बड़ा'-इत्यव्ययम, सत्यनामस पठितम् । निघ• ३. १.. इहोचरत्रापि बहुत्र २. ३. १. २५; ३. १. १. ११ ।

·(६० रखा.) । प्रथमकाण्डम्॥ ४५९ तथा इतरदेवताभ्योऽमेरेव शौनं प्रमादाय मृदुदयत्वात्, प्रत्यक्षदेवत्वेन ममीप एव सेव्यत्वाच्च 'श्रमय एव' होमो युक्त इत्याह- "अग्नि देवानां मृदुहदयतम इति, "अनि देवानां नेदिष्ठ मिति ॥ १० ॥ ११ ॥ अथ पृथक्-प्रयोकव्याया भाग्नेयेष्टे शेषिक मङ्गजात माह- “म यदौत्यादिना । 'यदि' 'इष्टिं' दर्शपूर्णमामात्पृथगेव 'कुर्वीत' 'म मामिधेनौः मतदशानुब्रूयात्', तथा प्रधानदेवता उपांश यजेत । 'तत्' उपांशत्वं काम्येष्टिरूपं खलु ; उपांशु काम्या दृष्टयः क्रियन्ते इति । एवं 'मूर्धन्वत्यः २ “अनिर्धा, भुवो यज्ञस्य”–इत्येते मूर्ध- शब्दवत्यौ, प्रधानस्य 'याज्ये खिष्टबद्याज्यापुरोनुवाक्ये ; 'विराजौ' विराट्छन्दके "प्रेद्धो अन, दमो अमे"-इत्येते भवतः ॥ १२ ॥ १ ॥ [६. २.] ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाथे प्रथमकाण्डे षष्ठाध्याये द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ .. ५- पुरस्ताद (३. ५.१०.१० २४६) द्रष्टव्यम् । २- "वयस्यास मू| मतुप्" इति पा० सू० . .. १२७ । ३- वा० सं० १३.१० (३. १२.), १५ । 8- वा०सं० १७, ०६ (ले०सं० १. ६.५. ११.) ०सं० 8. ३. १३.२१ । ५- संयाज्यशब्दार्थलेव माह सायणः- "खिएकत्सम्बन्धिन्यौ याज्या- नुवाक्ये इत्यर्थः" इति ऐ० ब्रा० १. १. ५. भा।

·॥ शतपथब्राझगम्। (५प्र० २वा.) त्वष्टुई वै पुचः।' विशौर्षा षडक्षु ऽास तस्य वोण्येव मुखान्यासुस्तधुदेव रूप ऽास तुस्मादिश्व- रूपो नाम ॥१॥ तस्य सोमपान मेवैकं मुख मास । सुरापाण मेक मन्युस्मा ऽशनायकं त मिन्द्रो दिद्देष तस्य तानि शौर्षाणि पुचिच्छेद ॥२॥ स युत्सोमपान मास । तुतः कपुिञ्चलः समभवत्त- स्मात्स बभ्रुक ऽइव बभुरिव हि सोमो राजा ॥ ३ ॥ अथ युत्सुरापाण मास । तुतः कलविङ्गः समभव- त्तस्मात्सोऽभिमाद्यत् क इव व्वदत्यभिमाद्यन्निव हि सुरां पौत्वा व्वदति ॥४॥ अथ युदन्यस्मा ऽश्रुशनायास । ततस्तित्तिरिः सम- भवत्तस्मात्सु विश्वुरूपतम इव सुन्त्येवु एतस्तोका इव त्वमधुस्तोका इव त्वत्पर्णेष्वाश्चतिता एव रूपु मिव हि* स तेनाशन मावयत् ॥५॥ । स त्वष्टा चुक्रोध। कुविन्मे पुच मुवधौदिति सो- उपेन्द्र मेव सोम माजहे स यथायः सोमः प्रसुत ऽएव मुपेन्द्र ऽएवासु ॥६॥ "एवए रूपर हि"-इति च ।

·((ख० ब्रा.) ॥ प्रथमकाण्डम् । ४१५ हुन्द्रो ह वा ईवाञ्चके। इदं वै मा सोमादन्तुर्य- तौति स युथा बुलौयानुबलीयस ऽएव मुनुपहूत एव यो द्रोणकलशे शुक्र श्रास तुं भक्षयाञ्चकार सु हैनं जिहि सु सोऽस्य विष्टड्डेवु* प्राणेभ्यो दुद्राव मुखा- वास्य न दुद्रावाथ सुर्वेभ्योऽन्येभ्यः प्राणेभ्यो ऽद्रवत्तुददः सौचामणौतौष्टिस्तुस्यां तडाख्यायते युथैनं देवा ऽअभि- षज्यन् ॥ ७॥ स त्वष्टा चुक्रोध । कुविन्मेऽनुपहूतः सोम मुबभक्ष- दिति सु स्वयु मेव यज्ञवेशसं चक्रे स यो द्रोणकलशे शुक्रः पुरिशिष्ट ऽास तुं प्रवर्त्तयाञ्चकारेन्द्रशचुवईस्वेति सोऽग्नि मेव प्राप्य सुम्बभूवान्तरैव सम्बभूवेत्यु हुक आहुः सोऽमौषोमावेवाभिसुम्बभूव सुर्वा विद्याः सर्च युशः सुर्व मन्नाद्य सा५ श्री ॥८॥ स यदुत्तमानः समभवत् । तस्माहचोऽथ युदपात्सम- भवत्तस्मादुहिस्तं दुनुश्च दनायूश्च मातेव च पितेव च पुरिजएहतुस्नुस्माद्दानव हुत्याहुः ॥६॥ अथ यदुब्रवीदिन्द्रशचुबंईखेति। तस्मादु हैन मुिन्द्र * 'विष्वव'-इति क, ख। + 'श्रौं'-इति क, 'श्रीम्' इति ख । । 'दनायुश्च'-इति'-इति पाठः सा०-सम्मतः, डा०-वेवरेण दृवश्व ।

·॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (५प्र० २ब्रा०) ऽरव जघानाथ युद्ध शुश्वदुवक्ष्यदिन्द्रस्य शचुर्खईस्वेति शुश्वदुह सु एवेन्द्र महनिष्यत् ॥१०॥ अथ यदुब्रवौदईस्वेति। तस्मादु ह स्मेषुमात्रु मेव तिर्यङ् बुद्धत इषुमाचं प्राङ्कमो ऽवैवावर समुद्र दधावुव पूर्व स यावत्स ऽास सुहैव तावदन्बाद ऽास ॥११॥ तस्मै ह स्म पूर्वाले देवाः। अशन मभिहरन्ति मध्यन्दिने मनुष्या ऽअपराल्ले पितरः ॥ १२ ॥ स वा इन्द्रस्तथैव नुत्तश्चरन् । अनौषोमा ऽउप- मन्त्रयाञ्चक्रेमौषोमौ युवं वै मुम स्थो युवयोरह मस्मिनु युवयोरेष किञ्चन के म इमं दस्युं व्वर्द्धयथ ऽउप मुावतथा मिति ॥ १३ ॥ तौ होचतुः। कि मावुयोस्तुतः स्यादिति ताभ्या मेतु मनीषोमीय मेकादशकपालं पुरोडाशं निरवपत्तस्मा- दमौषोमौय ऽएकादशकपालः पुरोडाशो भवति ॥ १४ ॥ तावेन मुपाववृततुः । तावुनु सुर्वे देवाः प्रेयुः सुज्ञ विद्याः सुर्च यशः सुर्व मन्नाद्य सुर्वा श्रीस्तेनेट्वेन्द्र एतदभवद्युदिद मिन्द्र एषु उ पौर्णमासुस्य बन्धुः स यो हैवं विहान् पौर्णमासेन युजत ऽएता हैव श्रियं गच्छत्येवं यशो भवत्येव मन्नादो भवति ॥ १५॥ . .

·(६य ३ब्रा.) ॥ प्रथमकाण्डमा ४१७ एवर तुदेव खुलु हतो वृत्रः। स यथा हुतिनिष्यौत संबौनः* शिश्ये युथा निर्दूतसक्तु स्त्रैव संबौनः शिश्ये त मिन्द्रोऽभ्यादुद्राव हनिष्यन् ॥ १६ ॥ स होवाच । मा नु मे प्रहार्पोस्त्वं वै तदेतद्यसि युदहुं व्येवु मा कुरु' मामुया भूव मिति स वै मेऽन्न मेधौति तथेति तुं देवान्वभिनत्तस्य यत्सौम्यं न्यक्त मास तुं चन्द्रमसं चकाराव युदस्यासुर्य मास तुनेमाः प्रजा उदुरेणाविध्यत् तस्मादाहुत्र एव तुह्मन्नाद ऽासौद् च एतौतौद हि युदसावापूर्यतेऽस्मादेवै- तुल्लोकादाप्यायतेऽथ युदिमाः प्रजा ऽअशन मिच्छन्ते- ऽस्मा एवैतुहचायोदुराय बलुि हरन्ति स यो है मेत वृच मन्नादं ब्वेदान्बादी हैव भवति ॥ १७ ॥ ता ऽउ हैता देवता ऽजचुः । या ऽहमा ऽअनौषोमा- वन्वाजग्मुरमौषोमौ युवं वै नो भूयिष्ठभाजौ स्थो युयोर्वा मिदं वयोरस्मानन्याभजत मिति ॥१८॥ *, * 'सुलीनः'-इति च पाठो डा०-वेवरेण दृष्टः। संलौनः, 'संलोनः'- इति वा च-पाठः सा०-सम्मतश्च । 1 'मा आकुरु'-इति सा०-सम्मतो डा०-वेवर-दृयश्च । 5 'उदुरेणायुध्यत्' इति सा०-सम्मत इत्याह डा०-वेवरः । || 'भजत हुति'-इति च डा०-वेवरेण दृष्टः । 53 ·४१७ ॥ शतपथब्राझणम् ॥ (५प्र. वा.) तौ होचतुः। कि मावुयोस्तुतः स्यादिति युस्यै कस्यै च देवतायै हविनिवपांस्तुहां पुरस्तादाज्यस्य यजानिति तस्माद्यस्यै कस्यै च देवतायै हविनिर्वपन्ति तत्पुरस्तादाज्यभागावनौषोमाभ्यां यजन्ति तन्न सौम्ये- ऽध्वरे न पशौ युस्यै कुस्यै च देवतायै हविर्निर्वपा- निति* ब्रुवन् ॥ १६॥ सु हामिरुवाच । मुय्येवु वः सुर्वेभ्यो जुह्नतु तुद्दोऽहं मय्याभजामौति तस्मादमौ सुर्वेभ्यो देवेभ्यो जुह्वति तस्मादाहुरनिः सुर्वा देवता ऽहुति ॥ २० ॥ अथ ह सोम उवाच । मा मेव वः.सर्वेभ्यो जुहतु तुद्दोऽहं मय्याभजामौति तस्मात्सोम सुर्वेभ्यो देवेभ्यो जुह्वति तस्मादाहुः सोमः सुर्वा देवता इति ॥ २१ ॥ अथ यदुिन्द्रे सुर्वे देवास्तस्थानाः। तस्मादाहुरिन्द्रः सुर्वा देवता हुन्द्रश्रेष्ठा देवा इत्येतु वै देवास्त्रेधैक देवत्या ऽअभवन्स यो है मेतडेदैकवा हैव स्वाना श्रेष्ठो भवति ॥ २२॥ इयं वा इदं न तृतीय मस्ति। आश्चैव शुष्कञ्च यच्छुष्कं तुदामेयं युदाई तुत्सौम्य मुथ युदिदु इयु इह 'इवि'-पदं न दृश्यते च-पुस्तके । + 'इन्द्रज्येष्ठी'-इति पाठः सा-सम्मत इत्याह डा०-वेवरः ।

·( स० ३ब्रा.) ॥ प्रथमकारहम्॥ ४१६ मेवाथ* कि मेतावत्कियत इत्यमीषोमयोरेवाज्यभागा- वनौषोमयोरुपाश्शुयाजोऽनौषोमयोः पुरोडाशो यदुत एकतमेनैवेद सर्व माप्नोत्युथ कि मेतावत्कियत हुत्यमौषोमयोहुँवैतावती विभूतिः प्रजातिः ॥ २३ ॥ सूर्य एवाग्नेयुः । चद्रमाः सौम्यो ऽहरेवानेय रात्रिः सौम्या यु एवापूर्यतेऽर्द्धमासः सु ऽआमेयो योऽपक्षीयुते सु सौम्यः ॥२४॥ आज्यभागाभ्या मेव । सूर्याचन्द्रमसावाप्नोत्युपाशु- याजेनैवाहोराचे प्राप्नोति पुरोडाशे वाईमासावानो- तौत्य हैक ऽबाहुः ॥२५॥ तुदु होवाचासुरिः। श्राज्यभागाभ्या मेवातो यतमे वा यतमे वा हे ऽआप्नोत्युपाश्शुयाजेनैवातो यतमे वा त्यतमे वा हेो ऽश्राप्नोति पुरोडाशेनैवातो यतमे वा यतमे वा हे आप्नोति सुवै म बाप्त मसत्सर्वं जित सुर्वेण च हनानि सुर्वेण दिषुन्तं भ्रातृव्य हना- नौति तस्माद्दा ऽरतावत्कियत ऽहुति ॥ २६ ॥ तुदाहुः । कि मिदं जामि क्रियतेऽमौषोमयोरेवाज्य- 'मेवाप्य'-इति च । सोऽय मशुद्धः पाठः स्यान्मुद्राकरप्रमादनः । + च-पुस्तके तु 'यतमे वा यतमे वा -इत्यस्य स्थाने 'होरात्रे-इति पाठः । । च-पुस्तके तु 'यतमे वा यतमे वा दे ऽवाप्नोति'-इत्यस्य स्थाने 'ईमासा- वाप्नोति' इति पाठः।

·४२०
॥ शतपथब्राह्मणम् ॥
(५प्र. २ब्रा.)
स्थानौषोमयोः पुरोडाशस्य यदुनन्तर्हितं तेन जामौ-
त्यनेन हु त्वेवाजाम्याज्यस्येतरं पुरोडाशस्येतरं तुदन्य-
दिवेतर मन्युदिवेतरं भवत्यूच मनूच्य जुषाणेन यजत्यूच
मनूच्या यजति तुदन्यदिवेतर मन्यदिवेतरं भवत्यनेन
हु त्वेवाजाम्युपाश्चाज्यस्य युजत्युच्चैः पुरोडाशस्य स
युदुपाशु तुत्प्राजापत्यु रूपं तस्मात्तस्यानुष्टुभ मनु-
वाक्या मुन्वाह व्वाग्ध्यनुष्टुब् वाग्धि प्रजापतिः ॥२७॥
एतेन वै देवाः। ऽउपाशुयाजेन यं य मुसुराणा
मुकामयन्त तु मुपत्सुर्य बुजेण व्वषट्कारेणाघ्रस्तुथो
एवैषु ऽरतुनोपाशुयाजेन पाभानं विषुन्तं भ्राढव्य
मुपत्सुर्य व्वुजेण व्वषट्कारेण हन्ति तस्मादुपा शुया
यजति ॥२८॥
स वा ऽच मनूच्य जुषाणेन यजति । तदुन्धिमा
ऽअन्यतरतोदन्ताः प्रजाः प्रजायन्तेऽस्थि गस्थि हि
दुन्तोऽन्यतरतो ह्येतदुस्थि करोति ॥ २६ ॥
अथुर्च मनूच्या; यजति। तदुन्धिमा ऽउभयुतो-
दन्ताः प्रजाः प्रजायन्तेऽस्थि गुस्थि हि दुन्त ऽउभयुतो
येतदुस्थि करोत्येता वा इमा दुय्यः प्रजा अन्यतरतो-
दन्ताश्चैवीभयुतोदन्ताश्च स यो हैवं विहानमौषोमयोः
प्रजातिं यजति बहुव प्रजया पशुभिर्भवति ॥ ३० ॥

·(अ. ३वा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ ४२१ स वै पौर्णमासेनोपवत्स्यन् । न सवा सुहित इव स्वात्तेनेद मुदुर मसुर्य खिनात्याहुतिभिः प्रातहुँव मेषु ऽउ पौर्णमासस्योपचारः॥३१॥ स वै सम्प्रत्येवोपवसेत्। सम्प्रति दृचु इनानि सम्प्रति द्विषन्तं भ्रातव्य हनानौति ॥ ३२ ॥ स वा उत्तरा मेवोपवसेत् । स मिव वा एषु क्रमते यः सम्प्रत्युपवुसत्युनडा सद्भान्तयोर्यदौतरो वेतर मभिभवतीतरो वेतर मुथ य उत्तरा मुपवुसति युथा पुराञ्च मारत्त५ सम्पिश्ष्यादुप्रत्यालभमान सोऽन्यतो- घात्येव स्यादेवं तद्य ऽउत्तरा मुपवसति ॥ ३३ ॥ स वै सम्प्रत्येवोपवसेद् । युथा वा अन्यस्यं हतः सम्पि ष्यादेवं तद्य उत्तरा मुपवसति सोऽन्यस्यैव कृता- नुकरोऽन्यस्योपावसायौ भवति तस्मादु सम्प्रत्येवोप- वै वसेत् ॥ ३४॥ प्रजापतेह वै प्रजाः ससृजानुस्य। पुर्वाणि ब्बुिससासुः स वै संवत्सर एव प्रजापतिस्तस्यैतानि पुर्खा- . यहोरात्र्योः सन्धी पौर्णमासी चामावास्या चर्तु- मुखानि ॥ ३५॥ स विखस्तैः पुर्वभिः। नु शशाक सुहातुं त मेरै- ईवियज्ञैर्देवा अभिषज्यन्नग्निहोत्रेणैवाहोराज्योः सन्धी ·१२२ ॥ शतपथब्राझयाम् ॥ (५५. ब्रा०) तत्पुर्वाभिषज्यंस्तत्सम॑दधुः पौर्समासेन चैवामावास्येन च पौर्णमासौं चामावास्यां च तत्पुर्वाभिषज्यंस्तत्समदधुश्चा- तुर्मास्यैरेवाणुमुखानि तत्पुर्वाभिषज्यंस्तत्समदधुः॥३६॥ स सहितैः पुर्वभिः । इदु मन्नाद्य मभ्युत्तस्थौ यदिदं प्रजापतेरन्नाद्य५ स यो हैवं विद्दान्त्सम्मृत्युपवुसति सम्प्रति हैव प्रजापतेः पुर्व भिषज्यत्युवति हैनं प्रजापतिः स एव मेवान्नादो भवति यु एवं ब्बिडान्सम्प्रत्युपवसति तस्मादु सम्प्रत्येवोपवसेत् ॥३७॥ चक्षुषी ह वा एतु यजुस्य यदाज्यभागौ। तस्मात्यु- रस्ताज्जुहोति पुरस्ताद्धीमे चक्षुषो तत्पुरस्तादेवैतचक्षुषी दधाति तस्मादिमे पुरस्ताच्चुक्षुषौ ॥ ३८ ॥ उत्तराईपूर्वार्द्ध हुँके। भाग्नेय माज्यभागं जुह्वति दक्षिणा पूर्वार्द्ध सौम्य माज्यभाग मेतुत्पुरस्ताचक्षुषी दध्म इति ब्वदन्तस्तुदु तदाविज्ञान्य* मिव हवौषि ह वा ऽआत्मा यजुस्य स युदेव पुरस्ताइविषां जुहोति तत्पुरस्ताच्चक्षुषौ दधाति युचो एव समिद्धतमं मुन्थेत तदाहुतौर्जुहुयात्समिडहोमेन ह्येव समृड्डा ऽाहु- तयः ॥३९॥ स वा ऽच मनूच्य जुषाणेन यजति । तस्मादिमे J 'तदातिविज्ञान्य'-इति ग।

·(६० वा.) । प्रथमकाण्डम्॥ ४२३ अस्थन्त्सत्यनुस्थिके चक्षुषो ऽाविष्टे ऽश्रुथ यहुच मनू- च्या युजेदुस्थि हैवु कुर्यान्न चक्षुः ॥ ४० ॥ ते वा एते। अग्नीषोमयोरेव रूप मन्वायत्ते यच्छुक्तं तुदामेयं युत्कृष्णं तुत्सौम्यं यदि वेतरुथा युदेव कृष्णं तुदामेयं यच्छुक्तं तत्सौम्यं युदेव ब्वौक्षते तुदामेयुः रूप५ शुष्क ऽइव हि बौक्षमाणस्याक्षिणी भवतः शुष्क मिवु ह्यामेयं युदेव स्वपिति तुत्सौम्य रूप मार्दै इव हि सुषुपुषोऽक्षिणी भुवत आई ऽइव हि सोम आजरसुर ह वा ऽअस्मुिल्लोको चुक्षुष्मान्भवति सचक्षुरमुष्मिल्लोके सम्भवति य एव मेतौ चक्षुषो अाज्यभागी ब्वेद ॥४१॥२॥ ॥ इति पञ्चमप्रपाठके द्वितीयं ब्राह्मणम् [६.३] ॥ अनौषोभौय मेकादशकपालं विधात माख्यायिका माह- “बटुई वै पुत्र इति । पुरा किल 'त्वष्टुः २ शिरस्त्रयेण युक्तः 'शुष्कव'-इति क। + 'अस्मिन् लोके'-इति ख, 'अस्मिंलोके'-इति ग, 'बस्मिलोके'-इति च । 4 'रमुष्मिन् लोके'-इति ख, 'रमुभिल्लोके'-इति ग, 'रमुभिंलोके'-इति च । १- रतदारभ्यामकण्डीस्थ-'नदुद्राव'-इत्यन्तं ग्रन्थनातम् पुनः पञ्चमे काण्डे अपि श्रुतम् (५. ५. ४. २-८.)। मश्रुत इति नैरताविषेर्वा स्याद् दौप्तिकर्मणम्वक्षतेर्वा स्थात् करोति कर्मणः" इति निरु. ८. २. १० । पुनस्तत्रैव तत २- "त्वछा, तूर्ण ·४२१ । शतपथबामणम् ॥ (५प्र. २वा.) कश्चित् 'पुत्रः' बभूव । यतोऽय मुकरीत्या बहुरूपः, अतः सः 'विश्वरूप:'-दूत्यन्वर्थनामा अभूत् ॥ १ ॥ "तस्येति । 'तस्य' शिरस्त्रयगतेषु मुखत्रयेषु मध्ये 'एक मुख 'मोमपानं' मोमः पौयते अनेनेति करणे युट् । सोमपानायाभूत्। अन्यन्मुखं 'सुरापाणं' सुरापानमाधनम्। “वा भावकरणयोः” इति पात्वम्। 'अन्यमै पानव्यरिताय 'श्रशनाय' भोजनाय 'एक' मुख मामौत्। 'तं' विश्वरूपं दृष्ट्वा, 'इन्द्रः' 'दिवेष' देष मकरोत्। देषण तैत्तिरीयके समाबातम्- “म प्रत्यक्षं देवेभ्यो भाग मवदत्, परोक्ष मसुरेभ्यः" इति। म क्रुद्ध इन्द्रः 'तानि' बोण्यपि पिरामि 'प्रचिच्छेद' ॥२॥ “म यत्सोमपान इति। तेषु त्रिषु मुखेषु मध्ये 'यत्' मोम- पानाय मुखम्, 'ततः' 'कपिञ्चलः' पचौ 'समभवत्' । “कपिञ्चल: उत्तरम्- "माध्यमिकस्त्वरेत्याहुः। मध्यमे च स्थाने समानातः (निघ• ५. ४. २१.)। पमिरिति शाकपूणिः" इति (११)। 'सर्व- शिल्पिमता माचार्या देववईकिर्दाक्षायणी-पुत्रो हादशाना मादि- त्याना मन्यतम इत्यैतिहासिका'-इति च तद्भाध्ये पर्यालोच्यम् । दुस्थाने धादित्यनामसु चाम्रातो निघण्टौ (५. ६.६.)। "तत्रेतिहास माचक्षते"-इत्यादि नैरक्तं चात्रालोच्यम् (निर• १२. १.१०.)। त्रिशिरो वर्णनं कृतं सायणाचार्येण ऋ०सं० १म. रस. १सूक्तारम्भे; विशेषतस्तु "त्रिशीर्षाणं .-. चितो गाः" इत्यादौ दृश्यम् (ऋ० सं० १.. .F; EE. ८)। २-पा० सू० ३.३.११७ । ३-पा. सू. ८४.१०। 8-० सं० २. ५. १. १ ।

·बि. ३वा.) .प्रथमकाण्डम् । १२५ । कपिरिव जौलः कपिरिव जवत ईषत्पिङ्गखो वा"-इति याकः । उक्रार्थविश्वासाय पक्षिणः सोमस्य च साम्य माह- "तस्मात् म बधुक एवेति ॥३॥ "अथ यत् सुरापान मिति। तथा कलविकोऽपि शब्दयति, अतः ततस्तदुत्पत्तियुका ॥ ४ ॥ “अथ यदन्यस्मा इति। 'अथ' पानात् 'अन्यस्मात्' अशनाय यत् मुखम्, 'ततः तित्तिरिः । यतो बहुरूपादनभक्षकान्मुखान सम्बभूव, अतः मोऽत्यन्तं बहुरूपवान् दृश्यते । कथं तस्य तथात्व मिति तदर्शयति- “मन्येवेति । त्वच्छन्द- स्वशब्दममानार्थः, सर्वनामस विकल्पेन पठितः । 'वत्' एकस्मि- बङ्गे 'इतस्तोका दुव' तविन्दवः परिदृश्यन्ते । तथा 'वत्' एकत्र अङ्ग मधोविन्दव दूव। एतदपि कुत इत्यत आह- 'पर्णषु' चटकपक्षेषु 'आधुतिताः' श्राक्षरं प्राप्ताः बडरूपाणि दृश्यन्ते । कार्यगतं वैरूप्यं तत्कारणेऽपि सम्भावयति- “एवं रूप मिव' ३.. १- तथाहि-“अथ लुप्तोपमान्योपमानौत्याचक्षते"-इत्यधिकारे (निर. ) द्रश्यम् । तत्र "कमनीयं शब्दं पिञ्जयतौति वा"- इति च तच्छेषः। २- "तित्तिरिस्तरणात्, तिलमात्रचित्र इति वा"-इति निर० ३. ४.१ । ३- एवंविधेष पदेषु प्रथमं मत्वर्थीयप्रत्ययेन भाव्यम्, ततो समासः चत एव "न कर्मधारयान्मत्वर्थोयो बौहिचेत् तदर्थप्रतिपत्ति करः" इति नात्र विवध्यते । 8- ग. पा. १.१. १. (१. १. २७ सू०)। 54 ·१९८ ॥शतपथब्राझणम्। (५५. शा.) ॥ इतस्तोकादिरूप मिव खलु 'मः' 'तेन' मुखेन 'पान' जठरम् 'भावयत्' अवतिरत्र गत्यर्थः', अगमवत् ॥ ५ ॥ "म त्वष्टेति। एवं पुषशिर विनेषु 'म त्वष्टा' असाविन्द्रो मे 'पु' 'कुवित्' बजप्रकारम् 'अवधीन'-'इति' क्रुद्धो भूत्वा 'पेन्द्र मेव' इन्द्रेण विरहित मेव 'मोम माजष्ट्रे । 'म:' च 'सोमः' 'यथा' अपेन्द्रः 'प्रसुतः', 'एवं' प्रदानेऽपि 'अपेन्द्र एव' अभूत् ॥ ६॥ "रन्द्रो वा इति । स च 'इन्द्रः' 'इदम् एव सर्वेऽपि 'मा' 'सोमात्' व्यवहितं कुर्वत 'इति' विचार्य, 'यथा' प्रबलो दुईसय धन मननुज्ञात एवापहरति, ‘एवम्' 'अनुपहत एव' 'द्रोणकलशे शोधितं मोम मभक्षयत् । 'मः' च भचितः सोमः मान्य मप्राप्नुवन् । मेव 'जिशियम' हिंमितवान्, पौडा मकरोत् । ततः सर्वतः नामाद्यमुख्य-'प्राणेश्यः', मुखयनिरिकन्यः युतोऽभूत् । अथ कर्क- वादिपदार्थरूपेण सूतेभ्यस्तेभ्यः सकाशात् 'मौचामणौ' सुचाम्णः सम्बन्धिनौ 'इष्टिः' निष्पना' । सोमे सते, येन प्रकारेण त मित्रं १- 'चयति' इति न, झ, डा.-वेवरेण च त्रिषु पुस्तकेषु दृष्टः । २- धा• पा. मा. पं०६..। १-मोणकलशो हुममयः कलशाकारो वैकवतः सोमरसपात्रविशेषः । पस्योपर्यव धारा ग्रहा रमन्ते। का• श्री. ८.७.५ सू. द्रश्यम् । - "मुत्रामा गोत्रभिद वची"-इत्यमरः १. १. ४५। "तदेतत् सर्व मानोति यज्ञे सौत्रमणीसते"-इत्यादि वा. सं. १९, ३१ । तत्र प "मरावन्तम् (वा० सं० १६. ३२.)"-इत्यादिमन्हामो विहितः का• औ• १६. ३. ८.)। "न वा एतदयो न हिरण्यं, यत्मीसम्; न खो ग पुमान्, यत् कोवः; न सोमो न सरा, यत् सौधामणौ- ·दि. मा.) प्रथमकासम्॥ १२७ सतमोम 'देवाः' विचिकित्सितवन्तः, 'तत्' सर्व सौचाम0प्रकरणे विस्पष्ट मावायते ॥ ७॥ "म त्वष्टेति। अथ 'म त्वष्टा' मम 'मोमम्' अतिप्रसूत मनाकारित मेवापिबदिति क्रुद्धः सन्, 'खय मेव' नस्य यज्ञस्य 'वज्ञवेश' बाहिंसापरिहारं कृतवान्। कथम् ? 'यो द्रोणकखणे' 'शुक्रः' मोमः 'परिशिष्टः' भामौत्, 'तम' आदाय प्रवर्तयामास, “इन्द्रयजुर्व ख”-इत्युच्चार्य इतवान्। 'मः' च इतः सोमः, अभिप्राप्ति- समकाल एव पुरुषरूपेण 'मम्बभूव'। केचित् प्रवर्तनसामर्थ्यात् अनि मस्पृशन्नेव मध्ये 'मम्बभूवेत्या:' । 'म' च सम्भवन् 'अनौषोमावेव' 'अभि' व्याप्नुवन् भक्षयन् ‘सम्बभूव' । न केवलं जगत्कारणभूतौ तावेव, किन्तु लोके थाः- “विद्याः', यद् यशः', यत् अदनीय मन्त्रम्, या च 'औः', तानि सर्वाणि 'अभिलक्ष्य भक्षयन् ‘सम्बभव ॥ ८ ॥ "म यवर्तमान इति । तथा 'म:' सम्भवन् 'वर्तमानः' सर्व व्याप्नुवनेव । यतः समभवत्', 'तस्मात्' तस्य नाम, सर्व व्याप्य वर्तत इति व्युत्पन्या 'वृष:'-इति सम्पन्नम्। तथा यस्मात् ('अपात्') . समय"-इति तै• ब्रा० १. ८.५.। "ते देवा अब्रवन् सुत्रात बतेन मत्रासता मिति तस्मात् सौत्रामणो नाम"-इवि (५. ५. ४. १२.) नामनिर्वचनम् । “सूत्रातं वतेनं पाप्मनोऽवामहोति"-इत्यादि चोपरिछादिव (५. ५. ४. १२; १२. ७.१.१५.)। १- इवोत्तरभागे प्रश्व्यम् । उत्तरभागे हि अष्टाध्यायिसौत्रा मेधाख्यास्त्रयः काण्डाश्चतुर्थश्च ब्रह्मप्रतिपादको रहदारण्यकाख्यः । २- "त्रो समातेर्वा, वर्ततेर्वा, वईतेर्वा ; 'यदवृणेत् तत्रस्य सत्रात्य मिति विज्ञायते, 'बदवर्तत तद इत्रस्य सुत्रत्व मिति विज्ञायते, यदवईत तक सत्रम्य बत्रत्व मिति विज्ञायते"-इति निस. २. ५.३। त्रामस्या- ·१२ ॥ शतपथब्राक्षणम्। (५प्र. वा.) अपादः मन् सम्भूतः, 'तस्मात्' अतः सर्पणमाम्यात् 'अहिः' इत्यपि तबामासीत्। 'तं' 'दनुच दनायूच' माळ-पिट-स्थानीयौ भत्वा रचणय 'परिजरहतः'। यस्मात्ताभ्यां परिजग्रपतः, 'तस्माद्दानव इत्या' सर्वे जनाः ॥ ६ ॥ "अथ यदबवौदिति । तथा स त्वष्टा ग्रहप्रवारसमय इन्द्र- प्रचुरिति' पूर्वपदोदात्ततया,- इन्द्रः शत्रुर्यस्येति बहुनौहिममा छत्वा' मन्त्रं प्रयुगवान्, अतः तम् 'इन्द्रो जघान' । यद्यमौ अन्तो- दात्ततया तत्पुरुषसमासेन' वा, 'इन्द्रस्य शत्रुः' इति व्यस्तनिर्देशन वा ब्रूवात्, तदा निश्चित मेव 'म इन्द्रं न्यात् ॥ १० ॥ - "पहिरयनात् ; एत्यन्तरिक्षे। अय मपोतरोहिरेतमादेव, निई- सितोपसर्ग चाहन्तौति"-इति निर• २. ५.३० २-'यहप्रचारसमये-इति ठ। “हुन्द्रशत्रुः। इन्द्रोऽस्य शमयिता वा शातयिता वा तस्मादिन्द्र- शत्रुः" इति निर० २.५.२ । "बहुनौहौ प्रकृत्या पूर्वपदम्" इति पा. स. ६.२.१ । ५- "धन्तोऽवत्वा"-"समासस्य"-इति पा• सू० ६.१.२२०, २२३ । "इन्द्रस्य प्रातयिता इन्द्रशत्रुरिति-विवक्षायां तत्पुरुषसमासस्यान्तो- दात्तत्वेन भवितव्यम् : खाद्युदात्तस्वयं शब्दः प्रयुक्तः, स च बहुप्रौहिता योतयति, बडौहौ प्रकवा पूर्वपद मिति पूर्वपदायुदात्तत्वविधा- मात् । सति बहुनौतौ इन्द्रः पातयिता यस्येत्यर्थो भवति सोऽयं मलगतः खरापराधः" इति ते. सं. २. 8. १२ सा. मा० । बत एवार पस्पशायाम- “दुखः शब्दः खरतो वर्णतो वा मिथ्या- प्रयुक्तो ग त मर्थ माह । स वाग्वयो यजमानं हिनति यथेन्द्रशनः स्थरतोऽपराधात्" इति पा• म. भा. १.१.१था। 11 !

·(एच. वा.) ॥प्रथमकाण्डम् ॥ 8२६ "अथ पदिति। तथा 'वईखेति'-प्रयोगसामर्थ्यात् 'मः' इषः 'घुमात्रम्- घुमात्रम्' धनुषः सकाशाइलात्प्रमुकेषुवत् दूरं गच्छति तावन्मात्रम्, प्रतिक्षणं 'तिर्यङ' उभयपार्श्वतः 'वर्द्धते', 'प्राङ्' हि 'इषुमात्रम्' प्रवर्द्धत। एतत् पश्चाद्धेरप्युपलक्षणम्। 'अवरं', 'पूर्व' च 'समुद्र' तथा प्राक्-पश्चात्ममुद्रावपि 'श्रवदधौ' शरौरवड्या अवाक् चकार इत्यर्थः। यावद्यावत् प्रवृद्ध श्राम, तावत्तावत् प्रवृद्धोऽनभक्षक एवाभूत् ॥ ११ ॥ "तस्मै ह स्मेति। एवं बकाशिने 'तस्मै 'देवाः मनुष्याः पितरच' पूर्वमध्यन्दिनापरायेषु क्रमेण सर्वतः 'अशनम्' प्रयच्छन्ति ॥ १२ ॥ “म वा इन्द्र इति । इन्द्रस्त वृचशरौरवृद्धिक्रमानुसारेपौवेष- दोषत्प्रणुबो दूर •एव' 'परन्', श्रोदन ममहमानो वृष मनुगतौ 'वनौषोमौ' रच्छन् उपमन्त्रयामास। कथम् ? हे 'अमीषोमौ ! युवां 'मम' खम् भवथः, 'युवयोरई' खम् भवामि । यथाई युवयोस्तथा 'एषः' वृषो 'न किञ्चन' कि मपि न भवति, प्रतः 'कम्' कौनत्वोपेतं 'दस्यु' 'वर्द्धयर्थ' ? अतोऽसुं परित्यज्य मां प्रति 'उपावतधाम् । 'इति'-शब्दः समाप्यर्थः ॥ १३॥ 'तो होचतुरिति । अथ 'तो' इन्द्रम् 'चतुः। ततः'' उपमन्त्रणामकार- १- तैत्तिरीयसंहितायाश्चैव मेव (२. ४. १२, २. ५. २.) । २- 'दुराद दूर एवं'-इति न, म । २- तैत्तिरीयसंहितायाचाम्रान मेवमेवोपमन्त्रणम् ( ० सं० २. ५. २.); अधिकन्तु तत्र श्रुत मिहेव प्रजापतितो वचनामादिकवेति ।

·४३. ॥शतपथब्रामणम्॥ (५५० रना वृषवदननिर्गमनात् 'श्रावयोः' 'कि' फावं लवं 'थात्'? 'पति'। म एव मुकः 'ताभ्याम', 'एतम' इदानीं विधीयमानम 'एका- दशकपालं पुरोडाशम्' अनौषोमदेवताकं कृत्वा निवप्तवान्, नयो- रिद मिति करिपतवानित्यर्थः । इदानौं तं चागं विधत्ते- “तस्मादिति । अनौषोमौ देवते यस्थ, म: 'अनौषोमौयः", एकादशसु कपालेषु संस्कृतः पुरोडाशः 'एकादशकपाल:' स भवेत्, पौर्णमास्या कर्तव्यः ॥ १४ ॥ "तावेन मिति । अथ 'तो' 'एनम्' इन्द्रं प्रत्युपावृत्तावताम्। 'तावनु' 'म अपि वृचमुखान्तर्गताः 'देवाः' ('प्रेवुः') निरौयुः। तथा वृषेण भचिता विद्यायशोऽवश्रियः 'म:' अपौद्रं प्रति निर्गताः। 'यत्' 'दम' इदानीम्परिदृश्यमानप्रकार मिन्द्रस्य सर्वाधिपत्य मस्ति, तत् 'तेन' अनौषोमौर्यकादशकपालयागेन रहा' 'अभवन् । उक मयं निगमयति- “एष उ इति । एष एव "लधु वै"-इत्याधुपाम्य, "तेनेहेन्द्र एतदभवत्"-दत्यन्तेनोक्त एक 'पौर्णमामय' पौर्णमास्या मसाधारणेनानुष्ठेयस्य विषो 'बन्धुः' बन्धकोऽर्थ नियामकः, एतदेव बाह्यण मित्यर्थः । - "सास्य देवता (७. २. २९.)"-इत्यधिकारे "द्यावाघिवी-अनासौर- मरत्वदोषोम-वास्तोष्यति-सहमेधा "-इति पा० सू• 8. २. १२। "देवताबन्दे च (पा. सू. ६. ३. २६."-इति, “यो सुल्तोमसोमाः (८.२. ८२.)"-इति पाणिनिसूत्रे चात्र मतव्ये । ३- "संस्कृतं भक्षा" इति पा• सू• 8. R. १९ । २- 'पौर्णमास्या साधारोगामुडेयस्य-इति ।

·. विहित मर्थ मनूध प्रशंसति- "यो हैवं विवानिति । अब पद्यपि पौर्षमामौशब्देन कालवाचिना तत्कासक्रियमाणं सर्व काश्रयणैयम्, तथाण्यानेयाष्टाकपालस्य माधारण्याद्, वाक्यशेषे श्रीप्रभृतेरेव फलत्वेन श्रवणाच, अनौषोमीय एकादशकपाल एव परिग्टझते। 'यः' यजमानः ‘एवम्' उक मर्थे 'विद्वान्' जानन्, 'पौर्णमासेन' पौर्णमास्यां क्रियमाणेनानौषोमौयेन 'यजते' अनु- तिष्ठति, मः ‘एताम्' इन्द्रेणानुभूतां श्रियम्', तथाविधं यशोऽषध प्राप्नोति ॥१५॥ "तदेव खविति। अथ तदानीम्, अनौषोमादिनिर्गमनानन्तर मेव 'चो हतः' 'निष्यौतो इतिरिव' पर्वनिर्मितपाच मिव, म यथा 'संबोनः बहुचितकुचिरिति एवं मंडीनो भ्रमावशयिष्ट ; तथा 'निर्भूतमनुका भना' पर्वमयी मंडौना, तबत् 'संलौना' ते ; कुक्षिगताना मनुस्थानौयानां देवानाम्, उदकशानौयाना महगादौनाञ्च सावात् दृष्टान्तयाभिधानम् । अथ प्रयानं वर्ष हननेच्या रन्द्रः शौष माजगाम ॥१६॥ “स होवाचेति। तं दृदा वृषोऽनवौत्,- इदानौ मेतत् सर्व त्वमेव भवमि, पूर्व बदहं सर्व मभवम् ; प्रतो 'व्याकुर्वव' गरौरं विविधम्, पा सर्वतो भनपर्वका कुरु, विदारयेत्यर्थः। 'अमुया' इदानी मनूभूयमानप्रकारया खित्या ‘मा भूवम्' सर्वदा न भवामि 'इति'। 'सः' एव मुक्तः रन्द्रा, ताई ममानं भवेत्युवाच । १- 'संखोना'-इति छ । एव मिहोत्तरत्रापि सर्वत्र । २- 'सत्रुचितकुक्षितमुः पतति'-इति छ । ३- मन-इति ।

·४५२ ॥ शतपथब्राझखम्। (५५० वा.) 'तथा' अस्तु 'रति' कम्। 'तम्' इन्द्रो 'देधा' 'अवभिनत्' तदनुक्रमेण व्यदारयत् । तेन 'थत्' 'मौम्यं' श्रेष्ठं श्रुत मासौन 'तं चन्द्रमसं पकार'। प्रतिनिर्देशापेक्षया पुंलिङ्गता। 'यन्' 'पर्यम्' असरेभ्यो हितम् अविष्ट मामौत, 'तेन' 'दमाः' सर्वा अपि प्रजाः उदरप्रदेशेन प्रयुज्यन्', तद्रूपेणोपचापया- मामेत्यर्थः । यस्मादेवं 'तस्माद्' यः कश्चित् यदि बचं भक्षयेत्, 'ताई' तदा सर्वेऽपि जनाः इदानौं 'वृष एतर्हि अनाद श्रामौत् इत्याः। प्रसिद्धेः सार्वत्रिकत्वप्रदर्शनाय दृष्टान्तः। उक मर्थे समर्थयते- "एतीति। 'अमौ' पन्द्रः पूर्वपचे 'आपूर्यते'-इति यत्, तत् 'इदं हि' कि मिदम ? तदाह- 'अमात्' 'लोकादेव' चन्द्रः 'आप्यायते' । अस्मालोकात् चन्द्रस्याप्यायनप्रकार मुपरिष्टाद वच्छते- “तदेन मय घोषधियः सम्भृत्याङनिभ्यो ऽधि जनयति, स एष पाहुतिन्धो जातः पश्चाददृशे” इति । यदा ('दमाः') बुभुक्षिताः 'प्रजाः' 'अमन मिच्छन्ति', तदा 'अस्मा एव वृत्राय' षध्यर्थे चतुर्थी, वृत्ररूपाय 'उदरायैव' 'बविं हरन्ति' । अतो वृवभागविशेषस्थानरूपेण स्थापनं युक्त मित्यर्थः । "म यो हेव मिति ज्ञानफलम् ॥१७॥ १- पसरशब्दस्य गवादिषु पाठात् “तमै हितम् (पा. सू. ५. १.५.)"-इत्यर्थे "उ-गवादिभ्यो यत् (पा. सू० ५.१.२.)"-इति यत् । वक्षतोऽच "बसरस्य खम् (पा.सू. १. १. १२५.)"-इति यदित्येव स्यात् सुवचम। २- 'अयुध्यत्' इति ज, ठ । ३- एतदिव काहे इत उपरिवाद द्रव्यम् (६. 8. १५.)। ३. १२ वा० १. (१५०६)। - पा.

·(६० ३ब्रा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ ४३३ ३ स्विकम् अभूत, प्रयाजानन्तर माज्यभागी वक्तव्यावन्तरितो, अतस्तौ नौ- बोमौयपुरोडाशप्रसङ्गन विधात माह- "ता उ हेति। वृदेहात् 'अग्नीषोमावनु' निर्गताः सर्वाः 'देवताः' 'तो' अनौषोमौ प्रतीद मब्रुवन्। यतो वृत्रदेहानिर्गतयोर्युवयोरिदं पुरोडाशद्रव्यं प्राति- अतो युवा मेव प्रभूतभागभाजी भवथः, 'युवयोः' मध्ये 'अस्मान्' अपि 'अन्वाभजतम्' 'इति' ॥ १८ ॥ "तौ होचतुरिति । अथ 'तावुचतुः'- 'ततः' युभदनुप्रवेशाद् 'आवयोः किं स्थात् ?' 'इति' उता देवतास्तयोः हे अनौषोमौ! लोके यष्टारो ‘यस्यै कस्यै च देवतायै' इन्द्रादिदेवतानां मध्ये यां काञ्चिद्देवता प्रति 'हविः' 'निर्वपान्' निर्वपेयुः ; तत्र च निरुत- प्रधानदेवताभ्यः पूर्वम् ‘ाज्यस्य' श्राज्यं 'यजान्' यजेयुः । इदानौं विधत्ते– “तस्मादिति । तस्माद्' देवैर्दत्तत्वात् यत्र निर्वपति, तत्र 'भाज्यभागावनौषोमाभ्याम्' अनुष्ठेयौ । प्राज्यभागौ प्रशमति- "तन सौम्ये इति। पशुमोमयो- राज्यभागौ 'न' कुर्यात् । निर्वापाभावादेव पशमोमयोरप्राप्तम्य प्राज्यभागस्य पुनर्निषेधेनैष्टिक माज्यभागविधानं स्वयते। यथा दशमाध्यायस्याष्टमे पादे द्वितीयाधिकरणे– “न सौम्येऽध्वर' इत्यत्र १- 'प्रयाजानन्तरं वक्तव्यौ तावाज्यभागौ, अग्रीषोमीयपुरोडाशप्रसङ्गेन विधातु माह"-इति ठ-पाठः । २- प्रातिखिक मसाधारणधर्म त्रिकाण्डः । ३ 'आज्यभाग-इति ढ ।' 8-- ४१८ ए० ४ पं. द्रव्यम् । एतदेव तदधिकरणस्य विषयवाक्यम् । 5.5 ·४२० ॥ शतपथब्राझणम्। (५प्र.वा.) किं निषिध्यते, उत पर्युदस्यते, अथार्थवादः ? इति विधा विकल्यार्थवाद इति राद्धान्तितम् । सोमपश्वोस्तदप्राप्तौ कारण माह- “यस्यै कस्यै चेति । 'निर्वपानिति अब्रुवन्' इति निर्वापन्य विशेषितत्वात् तयोस्तदभावादिति भावः ॥ १९॥ इदानौं ताभ्यां देवताभ्यः छत मुपकारं दर्शयति- "महानि- रित्यादिना, “अथ मोम इत्यादिना च। अनिः सर्वदेवार्थ माहुत्याधारतालक्षणम,- मोमस्तु सर्वदेवताना माहुतिलक्षणम.. उपकारं शतवन्तौ। यस्मादेवं 'तस्मात्' वेदवादिनः अमेः सोमस्य च सर्वदेवतात्मकताम् 'पाहुः ॥ २० ॥ २१ ॥ “अथ यदिन्द्र इति। 'पद्' यस्माच 'इन्द्रे । 'मर्व देवाः' 'तस्थानाः' स्थितवन्तः, अतः 'इन्द्रः सर्वा देवताः' । अत्र कारण "इन्द्रज्येष्ठा देवा इतीति। ज्येष्ठत्वं तु "तावेन मुपाववृतत- स्तावन सर्व देवाः”-इत्यादिनोकत्वात् अवगन्तव्यम्। 'एतद्ध' एतेनैव खलु कारणेन सर्वेऽपि 'देवाः' 'वेधा' चिप्रकारेण अग्निमोमेन्द्रात्मकाः 'एकदेवत्याः' एकैकदेवतार्थाः 'अभवन्' । तादर्थं यत् ॥ माह- १- तथाहि जैमिनिसूत्रम्- "अपूर्वे चार्थवादः स्यात्" इति मौ• द. जै. • सू• १. प. पा. ५ सूत्रम् ( अधि०)। “यथा 'यादित्यो यूप'-इति अझने कृते तेजसामान्यादुच्यते, एव मिहापि पशौ पाज्यभागौ कथं न कियेता मिति तदर्थी प्रशंसा"-इति च तत्र तद्भाव्योपसंहारः (शा. भा)। २-धमिव ब्रामणे पुरस्ताद (०१६ पृ. १५क.) द्रष्यम् ।

·((ख• वा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ ४३५ उनार्थ प्रशंसति- “म य इति। अग्यादौना मेकदेवत्व- लक्षणश्रेष्ठत्वपरिज्ञानेन खय मपि खकौयामां मध्ये एक एव 'श्रेष्ठो भवति ॥ २२॥ भाज्यभागोपांशयाजपुरोडाशानां यदनौषोमदेवताकत्व मस्ति, तत् प्रशंसित माह- "इयं वा इत्यादि। लोके पदार्थाः सर्वेऽपि शुष्का भावेन द्विविधाः; अतः बतौयविधस्याभावाद् ‘यकुष्क तदानेयम्' भविष्यति, 'यच्चा, तत्मौम्यम् । अतो खोके विद्यमान वस्तुदय मेव अस्मादेव कारणात् अनौषोमयोोंगेन म माप्तं भविष्यति। 'किम्' 'एतावद्' बङ 'क्रियते' 'इति' ब्रह्मवादिना- धोद्यम्। एतावदिति महेणोकस्य विवरणम्- “अनौषोमयो- रिति । अनौषोमयोरेवाज्यभागावित्यादित्रयाणा मपि प्रदानस्योप- पत्ति माह- "अनौषोमयोईत्यादिना । 'एतावतो' सूर्यचन्द्रादि- भेदेन विधा' 'विभूतिः'। विभवो बहुभावः। विभूतिरित्यय ' याख्यानम्- “प्रजातिरिति । 'प्रजातिः' प्रकर्षणोत्पत्तिः ॥ २३ ॥ सूर्यादियुगलत्रयस्थानौषोमात्मकतां विभज्य योजयति- “सूर्य एवेति। सूर्याकोसन्द्रराव्योचाग्निसोमात्मकताया मुष्णत्वभौतत्वे देव। श्रापूर्यमाणपक्षस्थानयत्व मन्त्रिस्य भवितुः किरणाना मनुक्रमेण चन्द्रमस्यनुप्रवेशात् ; अपक्षीयमाणपक्षस्य सौम्यत्वच्च क्रमेण सूर्याशापनये मति खकौयकारणोपवापादिति द्रष्टव्यम् ॥ २४ ॥ अस्खे किं तत इत्यत पाह- "ज्यभागाभ्या मेवेति। अत- . , १- 'वैधा'-इति । २- 'विभावो'-इति । ३- 'खकोषकिरणोपवापादिति' इति च पाठो डा.-वेवरेख दृवः ।

·४३६ ॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (५प्र० २ब्रा.) । . स्त्रिविधविभूत्याप्तये बयाण मपि यागाना मनौषोमीयत्वं युक्त मिति केचिदाङः ॥ २५ ॥ "तदु होवाचेति । ‘ासुरिः' त्वेवम् ‘उवाच । उभयेषु त्रिषु यागेवाज्यभागाभ्या मेव सूर्याहोऽर्द्धमामयुगलत्रयात्मकासु त्रिविधासु विभूतिषु 'यतमे वा यतमे वा' 'हे' वस्तुनो, 'यतमे वा' अहोरात्र- रूपे वा, शुक्लकष्णपक्षरूपे वा, हे 'श्राप्नोति'। वौपाया त्रिविधान्यपि युगलानि परिग्टह्यन्ते। श्राज्यभागपुरोडाशाभ्यां अमीषोमानौषोम- देवताकाना मप्येवं त्रिवपि यागेवेककेनैव त्रिविधा मप्यनीषो- मयोविभूति माप्तवान् भवतीति 'पासुरिः' आचार्य मन्यते । बासुरिपक्षं निगमर्यात- "तस्मादिति। 'तस्मादै' यस्मादेकेकेन मर्वविभूतिराप्ता भवति, तस्मात् कारणात् “एतावत्' यागत्रय मनीषोमोय मेव ‘क्रियते' ॥ २६ ॥ अथाज्यभागादियागत्रयद्रव्ययोराज्यपुरोडाशयोरेकदेवतात्वप्रयुक्त जामितादोष माक्षिप्य द्रव्यमन्त्रधर्माणां भेदेन तत्परिहरति- "तदाङरित्यादिना । श्राज्यपुरोडाशस्य प्रदान मिति शेषः । अथवा 'भाज्यस्य' 'पुराडाशस्य' वा पशावपि 'अनौषोमयोः' एव दीयत इत्यर्थः । कथ मेतावता जामितेति, तत्राह- “यदिति । एकरूपं 'यद्' वस्तइयम्, तहिलक्षणोन वस्त्वन्तरेणाव्यवहितम् ; 'तेन' अव्यव- १- 'धारिराचार्यस्त्वेवं मन्यते'-इति । २- 'सूर्याहोऽईमासयुगलत्रयात् सकलासु'-इति ज, झ। ३- विविधा अप्यग्रौषोमयोविभूतौराप्तवान्'-इति ज । 8- भवति'-इत्यन्त एवात्रत्यग्रन्थो ठ-पुस्तके ।

·. (६० ३ब्रा०) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ ४३७ - .. धानेन तवस्तु 'जामि' भवति । अत्र तुं व्यवधान मानेयेन 'अनेन' वक्ष्यमाणेन च खल्वजामि। केनेति, उच्यते- 'प्राज्यम्य' द्रव्यस्य 'इतरम्' इतरत् कर्म उपांशयाजाख्यम् ; तथा 'पुरोडाशस्येतर' भाज्याख्यम्'; अन्योऽन्या पेच्योरुभयोरितरत्वम् । “अन्यदिवेति । द्रव्यभेदादेकदेवत्य मपि कर्मद्वयम् 'अन्यदिवान्यदिव' भवतीत्यर्थः ; अतोऽन्ययोन जामितास्ति । द्वितीयः परिहारः- श्राज्यभागः प्रधानदयं वेति कोटिद्वयं विषयौकृत्य प्रवृत्त इति द्रष्टव्यम् । मन्त्रभेदेन चाज्यभागप्रधानदययोरजामित्वम् ; प्रधानदययोः 'जुषाण'-इत्यस्यासम्भवात् । यद्यप्याज्यभागप्रधानयोर्देवतैक्यम्, तथा- प्याज्यभागस्य 'ऋचम्' "अग्नित्राणि"-"त्वं सोमासि"-दूत्यादिका मनुवाक्यां कृत्वा, “जुषाणो अग्निराज्यस्य वेतु"-"जुषाण: सोमः”- इनि 'जुषाणेन यजति"; प्रधानाभ्यां तु क्रमेण "अनौषोमा यो अद्य वाम्"_"अनौषोमा मवेदमाई”-इत्यनूच्य, “अान्यं दिवो मात- रिश्वा जभार"-"युव मेतानि"-इत्यग्भ्यां यजति । “अन्यदि- वेत्यादि। पूर्ववत् न दोषः । तथाज्यपुरोडाशयोरुपांशुत्वौच्चैस्व- ४ १- 'धानाख्यम्' इति भ, ठ । २- द्वितीय इत्यादिग्रस्थो ठ-पुस्तके नास्ति । ३- मन्त्रेत्यादिग्रन्थो ज-पुस्तक नान्ति । ते. • ब्रा० ३. ५. ६. १, २ सशिरको मन्त्रौ द्रश्यो। ५- ऋ० सं० १.६३. २ । ६-३० सं० १. ६३.६। ते. ब्रा० ३. ५. ७.४ (क)। -ऋ० सं० १.६३.६ । - ऋ० सं० १. ६३. ५। १. ६३. ५। तै• ब्रा० ३. ५. ७. ४ (ख)। ६-५ पंक्तिईएण्या।

·४३८ ॥ शतपथब्रामम् ॥ (प्र. बा.) च वे वै भेदादप्यजामित्वम् । "तावबतादनौषोमावाज्यस्यैव ताबुपांश पौर्णमास्यां यजबिति-श्रुत्यन्तरात् उपांशवविधानं युक्रम् । विहित माज्यस्योपांशत्वं प्रशंमति-"म यदुपांश्विति। उपांशत्वस्यानिएकात्वात्, प्रजापतेरपि सर्वात्मकत्वेन तथात्वात, प्रजापतिरूपत्वम् ; 'तस्मात्' उपांशोः प्रजापतिरूपत्वात् 'तस्य' प्रजापतेः उचिता मनुष्टुप्छन्द- स्काम् “अनौषोमा यो अद्य वाम्”-मित्येताम् 'अनुवाक्याम्' अनुब्रूते। एतावता कथं साम्यप्रतीतिरित्यत पाह- “वाग्यौति । “अनुष्टुप् , सप्तदशव समभवता मानुष्टुप् चतुरुत्तराणि छन्दस्थिसृजत"- इति मामब्राह्मणे श्रवणादनुष्टुभो वायूपत्वम् । ततोऽपि कि मित्यत श्राह- “वाग्धि प्रजापतिरिति । "पाश्रावयास्तुऔषडित्यादि- "एष मप्तदशः प्रजापतिरितिश्रुतेः १ प्रजापतिरूपत्वम् ॥ २७॥ सिद्धवयवहत मुपांशयाज मिदानौं सार्थवादं विदधाति- "एतेन वे देवा इति । 'एतेम' 'उपांशयाजेन' 'अमुराण' मध्ये 'चं-यम्' असरं इन्तु मैच्छन्, 'तं-तम्' 'उपत्मर्य' उपपार्श्वे च गत्वा, उच्चरचार्यमाणेन वषट्काराख्येन च 'वजेण' 'अनन्'। वषट्कारस्थ सुत्रशिरश्छेदनमाधनत्वात् वचत्वम् । “तथो एवेत्यादि स्पष्टम्। तस्मात् उपांशयाजं यदिति विधिः । उपाश्विज्यते देवता पत्र यागे इति 'उपांशुयाजः ॥१८॥ पाच्यभागोपांशयाजयोर्जामितापरिहाराय याव्यापुरोऽनुवाक्ययोः वैशक्षण मुभम, तदेव विधाय प्रमतिः- “म वा एच मनूच्च १- सा. बा. ९७०२ख. द्रव्यम् ।। २- पुरस्तात् टोप्यन्यां हरव्यम् (२५२ ए.)। वैलक्षण्य मुक्का प्रशंसति'-इति ।

·(६च. वा.) । प्रथमकाण्डम्। ४३९ जुधापनेत्यादिना। उदारतौ जुषाणशब्दयुको मन्त्री', 'तत्' तादृक् अनुष्ठानम् 'अनु', तत्मामादित्यर्थः । 'अन्यतरतः' तयोरन्यच प्रकरणात् एतत्कर्म 'अन्यतरतः' 'अस्थि' अस्थिवद् दृढं करोति । तस्मात् अन्यतरत पक्करणं युक मित्यर्थः ॥ २८ ॥ "अथर्व मनूच्याति । एवम् 'अच मनूष्य सचा'-इत्येतद्व्याख्ये- ऽयम् । 'उभयतोदन्ताः' पुरुषावादय: प्रसिद्धवाः। द्विविधप्रजाव्यति- रेकेण प्रजान्तराभावात् सर्वप्रजाखाभाय याज्यानुवाक्यायुगलयोरुतं वेखक्षयम् ॥ उतार्थज्ञानपूर्वकानुष्ठानं प्रशंसति- "म च इति । अनौ- षोमयोः प्रजापतिसूर्यमोमादिरूपं त्रिविधवैभवम्, तदाप्तिकारण माज्यभागोपांशयाजानौषोमौयपुरोडामाख्यं यागत्रय मनुतिष्ठ- तौत्यर्थः ॥३०॥ ॥ । ३१ ३२ पक्षान्तर माह- "म वा उत्तरा मिति । न पूर्वी पौर्णमामी मुपवसेत्, उत्तरा मेव । उत्तरोपवासपचे गुण माह- “अथ च उत्तरा मिति। यथा कश्चित्परराएं प्राप्य प्रतिमुखं पलायमानं हननोद्योगरहितं सम्यक् चूर्णितं करोति, तदुत्तरं पेषण मण्येवं भवति । प्रतिनिवृत्तयोत्तरपक्षस्थाक्रान्तप्रायत्वात्। “य उत्तरा मिति पुनरूपसंहारः ॥ ३॥ इत्यंपक्षान्तरं सोपपत्तिक मभिधाय प्रथमं पक्षं सिद्धान्त- यितुं पुनरुपादत्ते- “म वै. सम्प्रत्येवोपवसेदिति । १- इहैव पुरस्तात् प्रदर्शितौ ( ७३७ ४० ११ पं० )।

·॥ शतपथब्राह्मगाम् ॥ (५प्र. २ब्रा.) ननु द्वितीयपक्षानादरे' किं कारण मिति, तदाह- “यथा वा अन्यस्येति। 'यथा' कश्चिन्मन्दोऽन्येन पूर्व मेव पातितम्, पुनः स्वयम् ‘पिंथ्यात्', ‘एवं' 'तत्' उत्तरपेषणं भवति ; स्वत एव प्रतिनिवृत्तस्य पक्षस्य खेनाकान्तत्वात् । उत्तरानादरे कारणान्तर माह- “मोऽन्यस्यैवेति। किञ्च उत्तरोपवामी 'श्रन्यस्य' अन्येन यत्सतं काय तस्य 'अनुकरः' अनुकारी, कृतस्यैव कार्यस्य पुनः करणशौलो भवति । तथा 'अन्यस्य- उपावसायौ' अन्येनाध्यवमितस्य पुनरध्यवमायौ 'भवति'। मम्पति उपवमन्तं दृष्ट्वा, तदनुकत्तुं वय मपि परेधुः अमावुपवसतीत्येवं प्रतिभानात् । 'तस्माद् सम्पति'-इति खपक्षनिगमनम् ॥ ३४ ॥ सम्प्रतिपक्ष मेव मिद्धान्तयितु माख्यायिक्त माह- "प्रजा- पते इति। पुरा 'प्रजाः' सृष्टवतः 'प्रजापतेः' मन्धयो विसस्ता श्रामन् किल । “ननु कः प्रजापतिः ? कानि पर्वाणि ? इति उच्यते- संवत्सरे सकलप्रजोत्पत्तेः 'मः संवत्सर एव प्रजापतिः'; 'तम्ब कालात्मकस्य ‘पर्वाणि' 'अहोरात्रयोः मन्धौ' प्रातस्मायङ्कालौ। तथा एतौ 'मन्धी' 'पौर्ममामी च अमावास्या च' कालौ। 'ऋतुमुखानि' वसन्तादौनि, तानि विस्रस्तानि ॥ ३५ ॥ "म विसस्तैरिति । 'मः' विसस्तपर्वा 'महातुं' मङ्गतो भवितुं शको माभूत् । 'तम्' अशकम् ‘एतैईविर्यः' "देवाः' 'अभिष- ज्यन्' भेषज मकुर्वन् । मोमव्यतिरिकाज्यपुरोडाशादिमाध्या' 'हवि- यज्ञाः'। विभज्य योजयति-सायं प्रातच क्रियमाणेन 'अग्रिहोत्रेण' १- 'सोमव्यतिरिक्त पुरोडाशादिसाध्या-इति छ ।

·(६ब. मा.) प्रथमकाडम्। 'अहोरायोः सन्धी' एतदात्मकं प्रजापतेः 'तत् पर्व' चिकित्सम्, 'समदधुः' समाहित मकुर्वन्। तथा 'पौमासौचाम्पवासाच पौर्बमास्थमावास्थारूपे पर्वणौ वैश्वदेवादि-'चातुर्माखरेव' वस- नादि-चतुमुखानि' 'समदधुः ॥१५॥ "म महितैरिति। 'मः' एव कालात्मकः प्रजापतिः दृढपर्वा', संवत्सरमध्ये यदवं बौह्यादिरूपं पकं भवति, तत् सर्वम् 'अभि'- सक्ष्य भोकु मुत्थितवान् ; कालावयवानां विच्छेदाभावात् तत्त- कालोचितम भोगयोग्य मामौदित्यर्थः ॥ इदानी मुपवासयोग्यं पर्व विधत्ते- “मम्प्रतीति। 'मम्मति हैव' पर्वविसंमनसमकाल एव 'प्रजापतेः पर्व' सम्प्रति उपवमन् चिकित्सितवान् भवति । तथैव सम्प्रत्युपवासिनं रक्षति ; प्रजापतिवत् सय मपि सर्वाबादो भवति ॥ “य एवं विद्वान्" इति उपसंहारः। “तस्मादिति स्वाभिमत- पचनिगमनम् । कात्यायमस्त ब्राह्मणे सोपपत्तिकाभिधान मभि- प्रेत्य पचय मपि विकल्पेनोवाच- “पूर्वी पौर्णमामौ मुपवसेत, उत्तरां वा"-इति ॥३०॥ भाग्यभागस्थाननियम माह- "चक्षुषी इ वा इति। 'यत्' यतः 'चान्यभागौ' चचुःस्थानीयौ, अतः 'पुरस्तात्' कर्त्तव्यौ ; तयोः पुरस्तात्करणेन 'यज्ञस्य चक्षुषो' 'पुरस्तात्' कृतवान् भवति। यतो १- 'पश्चात् 'स' दृठपर्वा' इत्येतावदेव ज-भ-पुस्तकयोः । २- का. श्री. सू. २.१.१ । इहैवोपरिवाद (६. २. २. १८)। 56 ·882 ॥ शतपथब्राभणम्॥ (५प्र. खा) यो ते पुरस्तात् कियेते, अत इदानी मपि प्राणिनां 'पशुपी पुरस्ताद' वर्तते ॥३८॥ अच केषाञ्चित् पक्ष माह- "उत्तराईपूर्वाई रति। तेषा मभिप्राय माह- "एतदिति । 'एतत् एतेन, पूर्वभागेऽपि उत्तर- दक्षिणभागयोहेमेन 'पुरस्तात्' पाचात् 'चचुषी' स्थान एव स्थाप- घाम इति । अस्य पक्षस्य दुरवगमत्व माशय पूर्वोक्त मेव पचं सिद्धान्तयति "तदु तदेत्यादिना। 'अविज्ञान्य मिव' विजानेन हौन मिक वैषम्याभावेन साक्षात् स्थानविज्ञानस्यामक्यत्वात् तस्य। कस्य पुर- स्तादित्यत श्रा- "इवषौति । यागशरीररूपस्यं द्रव्यत्यागात्मक- खात् यत्र प्रधानानि हौषि यन्ते, तेषां पुरोभागमात्रपवनात् स्वस्थाने चचुःस्थानं भवतीत्यर्थः। उतपुरोभागविशेष माह- “यत्रो एवेति। उत्तरपूर्वार्धादियान मनपेक्ष्य प्रधानहविःपुरोभागे 'यत्र' कुचानौ समिद्धे होतव्यम् ; तथा मति 'आहुतयः' अपि 'समृद्धवाः' खुः । पत्र कात्यायनः- "भानेच मुत्तरपूर्वाई, दक्षिणपूर्वाई सौम्यं, समिद्धतमे वा"-इति ॥३८॥ प्राज्यभागयाज्यानुवाक्ययोर्यादृग् जुषाणवैशक्षणं पूर्व मुक्तम्', नदपि तयोश्चचुप्रयुक्त मित्या- "म वा सच मनूचेति । 'अखन्' प्रथनि, मुखे अस्थिमये सति सम्जुषयोः काठिन्यमदुत्वान् १- 'उक्तहविःपुरोभागे विशेष'-इति छ । २.का. श्री. सू. ३. ३. १७.२०, २१, २२ । इरव पुरखात् २७ कण्डो हरथा (४२० ए०)। 'ऋगजुषाणयो'-इति भा, 'ऋग्यजुषो'-इति । !!

·. ((चवा.) ॥ प्रथमकाण्डम्॥ 88 साम्यादस्थ्यनस्यात्मता । पद यज्ञस्य समाखातेन यजुषा' क्रियते, तत् शिपिखितम् । यदृचा तद् दृढ मिति। 'पचा' "अमि- हृषाणि"-इत्यादिकया, 'यजुषा' “जुषाणे अमिर्जुषाणः सोमः"- इति, अग्यजुषोष मृदुमिथिखने समाचाते। उकप्रकारता मथान्य- भावे दोषदर्शनेन समर्थयते- “पदुच मनूचेति। अचावेव कुर्वन्, प्राणिनां यज्ञस्य वा 'अस्थि' अस्थिस्थानं मुखम् केवलम् 'कुर्यात्', 'न चचुः, चचुस्त वर्जयत्येव ॥ ४० ॥ भाग्रेयसौम्ययोराज्यभागयोर्यचक्षुई पौकिकचस्माम्येन सम- र्थयते- “ते वा एते इति । 'ते' चक्षुषी प्रत्येकम 'अनौषोमयोः रूपम्' 'अन्वायत्ते' अनुप्राप्ते । कथम् ? चचुषि ‘यच्छुकं तदानेयम' मितभाखरवसाम्यात् । चन्द्रमसि कार्यस्य वृधनुसारेण स्फुटं प्रतिभासात् 'चत् छष्णं तत् सौम्यम्' । अथ "पानेयः कृष्णयौवः"-इत्यादिषु कार्यस्थानेयलश्रवणत, अक्षिमध्यस्य प्रकाशकानिधर्मवाच; मोमे भूयसः शौकस्य दर्शनाच उक्तवैपरौत्य माणसा- “यदि वेतरथेति । इदानों दर्शनादर्शनांशभेदेनानीषोमात्मकता माह- “यदेव वोचत इति। 'चदेव' चक्षुरमौलनकाले सर्वं पश्यति । एतदुप- पादयति- “शुके वेति। सर्व मपि वस्खमिसम्बन्धे शुष्कं भवतीति प्रसिद्धम्। बपितिरयदर्शन मुपशचयनि- “यदेवेति। दर्शनं न १- 'चक्षुषो'-इति ज, झ। २-य. वा० सं० २६.२८। विधानचाये हैव १३. ५. १.३ ।

·॥तिपथमायाम् ॥ (प्र. वा.) करोतीत्यर्थः । 'सुषुपुषः' सुनवतः । खपेः कसः । मोमोऽपि पाई- प्रसवः पाप्यमण्डलवात् । बेदितः प्रशंसा- “श्राजरस मिति। वयोहानिपर्यन्तं 'चक्षुमान् भवति' इत्यर्थः । 'मुभिन्' वर्गलोकेऽपि 'मचक्षुः' एवं 'सम्भवति', श्राव्यभागयोः चचुष्ट-वेदिता ॥ ४१॥ २ ॥ [१.१.] ॥ रति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाष्य प्रथमकाण्डे षष्टाध्याये बतौयं ब्राह्मणम । ॥ इन्द्रो । युध बृचाय व्यजं प्रजहार। सोऽबुलीयान् मुन्यमानो नास्तृषीतोष बिभ्यनिलयाचके स पुराः परावुतो जगाम देवा ह वै विदाञ्चकुहतो वै व्युचो- ऽथेन्द्रो न्यलेष्टुति ॥१॥ त मुन्चेष्टुं दधिरे। अमुिवतानार हिरण्यस्तूप ऽनुषीणां सहतीच्छन्दसा तु ममिरुनुविवेद तेनैतार राषिर सहाजगाम स वै देवानां व्वसुबारी श्रेषाम् ॥२॥ ते देवा अब्रुवन् । अमा* वै नोऽद्य व्वसुर्वसति १-पा. सू. ३.२.१०७.१.१५ । - 'वयोहानिपर्यन्तं चक्षुधिं न भवति' इति । * 'बमा-इति क, ख, ग ।

·( इब. ब्रा.) ।प्रथमकाइम्॥ यो नः प्रावात्सौदिति ताभ्या मेताथा शातिभ्यां वा सुखिभ्यां वा सहागताभ्याए समान मोदनं पुचेदजं वा सदुह मानुषु हविवाना मेव माझ्या मेतत्समानु हविर्बिरवपमेन्द्रामं हादशकपालं पुरोडाशं तस्मादै- न्द्रानो हादशकपालः पुरोडाशी भवति ॥३॥ स हुन्द्रोऽब्रवौद् । युच व चाय व्बुजं माहरंतुद्यस्मये सुकशु वास्मि* न वै भेदं धिनोति युन्मा धिनुवत्तुन्ने कुरुतेति तथेति देवा अब्रुवन् ॥ ४॥ ते देवा अब्रुवन्। न वा इमु मन्यत्सोमाधिनु- यात्सोम मेवामै सुम्भरामेति तस्मै सोमः समभरबेष वै सोमो राजा देवाना मुन्न युञ्चन्द्रुमाः स युवेषु ऽएता राषिं न पुरस्ताव पश्चाद्ददृशे तदिम. लोक मागच्छति सु हुदैवापश्चौषधौश्च प्रविशति स वै देवानां व्वखन्नर येषां तधुदेषु एता राचि मिहामा वसति तस्मादमावास्या नाम ॥५॥ तं गोभिरनुविष्ठाप्य सुमभरन् । यदोषधौरानंस्त- दोषधिभ्यो युदपोऽपिस्तुदयस्त मेवु४ सम्भत्यातुच्य तौवीकृत्य तु मस्मै मायच्छन् ॥ ६ ॥ सोऽब्रवौद्। हिनोत्ये भेदं नेव तु मुयि श्रयते 'स्वामिन्'-इति क। + 'धिनीत्येवु'- इति ग, च ।

·४४८ ॥शतपथब्रांझणम् ॥ (५प्र० ३ना०) युथेदं* मुयि श्रुयात तथोपजानौतुति तु तेनैवा- श्रयन् ॥ ७॥ तडा ऽएतत् । समानु मेव सत् पुय ऽएव सदुिन्द्र- स्यैव सत्तत्पुननेिवाचक्षते। यदुब्रवीचिनोति मेति तस्मादड्युथ युदेन तेनैवाश्रयंस्तुस्माच्छृत ॥८॥ स यथाश्शुराप्यायेत। एव माप्यायताप पाभान हरिमाण महतैषु ऽउ आमावास्यस्य बन्धुः स याँ हैवं विहान्त्सनुयत्येवर है प्रजुया पशुभिराप्यायते ऽप पाभान हते तुस्माई सुनयेत् ॥६॥ तुदाहुः । नासोमयाजी सुन्नयेत्सोमाहुतिर्वा एषा मानवरुडासोमयाजिनस्तुमावासोमयाजी सुन्बयेदिति॥ १०॥ तदु सुमेवु नयेत्। नन्वचान्तरेण शुश्रुम सोमेन नु मा याजयतुाथ A ऽरतुदाण्यायनर सम्भरिष्यथेत्यब्रवी- दिति न वै मेदं धिनोति युन्मा धिनुवत्तन्मे कुरुतेति • तुस्मा ऽरतुदाप्यायन५ समभरंस्तुस्मादप्यसोमयाजी सुमेवु नयेत् ॥ ११॥ वार्चनं वै पौर्णमासम् । हुन्छो छेतेन वृच मुहन्नुथै- ० + 'युथेद'-इति च-पाठो नूनं मुद्राकरप्रमादनः । - इह "बईप्रपाठक" इति ख-ग-पुस्तकयोः ।

·((प.प्रा.)
। प्रथमकाण्डम् ।
88
तुदेव वृबहुत्यं युदामावास्यं वृव यस्मा रतुज्जनुष
आप्यायन मुकुर्वन् ॥१२॥
सहा रतुदेव व्वार्चनम् । यत्पौर्णमास मुथैष एव
वृषो युञ्चन्द्रुमाः स युवैषु एता राचिं न पुरस्तान्नु
पश्चाददृशे तुदेन मेतुन सर्व हन्ति नास्य किञ्चन
परिशिनष्टि सर्व ह वै पाभान५ इन्ति न पाप्मनः
किञ्चन पुरिशिनष्टि यु एव मेतडेद ॥ १३॥
तडके दृष्ट्वोपवसन्ति । श्वो नोडेतेत्यदो हैव देवाना
मुविक्षीण मुन्नं भवत्युथैभ्यो ब्वयु मितु ऽउप
मुदास्थाम ऽहुति तहि समुद्रं यदुक्षौण ऽएव पूर्वस्मि-
बन्ने थापर मुन्न मागुच्छति स ह बहन एव
भवत्युसोमयाजी दौरयाज्यदो हैव सोमो राजा
तु
भवति ॥१४॥
अथ युथैव पुरा। केवलौरोषधौरश्नन्ति केवलौरपः
पिबन्ति ताः केवल मेव पुयो दुह ऽएवं तुदेष वै सोमो
राजा देवाना मुन्न युचन्द्रुमाः स युषेषु एता राचिनु
पुरस्ताबु पश्चादृशे तुदिमं लोक मागच्छति सु गुहा-
पञ्चौषधीश्च प्रविशति तुदेन मय ऽथोषधिभ्यः ।
सम्भृत्याहुतिभ्योऽधि अनयति स एष ऽआहुतिभ्यो
जातुः पञ्चाशे ॥१५॥

·'शतपथब्राझखम्। (५प्र. वा.) तहा ऽएतद् । अविक्षौण मेव देवाना मन्त्राचं पुरि- सवतेऽविक्षीणः ह वा अस्यास्मिलोकेऽग्नं भवत्यक्षय्य ममुभिलोके सुक्कतुं य एव मेतबेद ॥ १६ ॥ तहा ऽरतार राषिम्। देवेभ्योऽन्नाद्यं प्रच्यवते तुदिमुं लोक मागच्छति ते देवा अकामयन्त कथन्बु न ऽइदं पुनरागच्छेत्कथुन्न ऽइदं पुरागेव न प्रणश्येदिति तधु ऽरव सन्नुयन्ति तेष्वाश सन्त रतु एख नः सम्भृत्यै प्रदास्यन्तीत्याह वा अस्मिन्त्स्वाश्च निष्ट्याश्च शसन्ते यु ऽएवं मेतद्देद यो वै परमुतां गुच्छति* तुस्मिन्बाश सन्ते ॥१७॥ तहा ऽएष एवेन्द्रः। यु एष तुपत्युथैषु ऽएव वृचो युञ्चन्द्रुमाः सोऽस्यैष भ्रातृव्यजन्मेव तस्माद्यपि पुरा विदूर मिवोदितोऽथैन मेता रात्रि मुपैव न्यासवते सोऽस्य व्यात्त मापद्यते ॥१८॥ तुं असित्वोदेति । स न पुरस्तान पश्चाद्ददृशे असते ह वै विषुन्तं भ्रातव्य मयु मेवास्ति नास्य सपुत्नाः सन्तीत्याहुर्य ऽएव मेतडेद ॥ १९ ॥ तुं निडीय निरस्यति । स एषु धौतुः पश्चाहदृशे स पुनराप्यायते सु एतस्यैवान्नाधाय पुनराप्यायते * 'गति'-इति च। + 'शसन्ति'-इति क ।

·(६० वा.) । प्रथमकाण्डम्॥ 888 युदि हवा अस्य हिषन् धातव्यो ब्वणिज्युया वा केनचिद्दा सम्भवत्येतस्य हैवान्नाधाय पुनः सुम्भवति यु एव मेतद्देद ॥२०॥ तङ्घके महेन्द्रायेति कुर्वन्ति । दुन्द्रो* वा एषु पुरा वृत्स्य व्वधा'दथ वृचः हत्वा यथा महाराजो विजि- ग्यान एवं महेन्द्रोऽभवत्तस्मान्महेन्द्रायेति तहिन्द्रा- येत्येव कुर्यादिन्द्रो वा ऽरषु पुरा वृत्स्य व्वधा दिन्द्रो वृचं अनिवांस्तुस्माद्दिन्द्रायेत्येवु कुर्यात् ॥ २१ ॥३॥ ॥ इति पञ्चमप्रपाठके तृतीयं ब्राह्मणम् [६.४.] । । अथामावास्यानि हवौंषि विधातु माख्याथिका माह- "दन्द्रो । यति । 'यत्र' पस्मिन् देशे 'इन्द्रः' 'वृत्राय' वृषवधार्थ "वजं' 'प्रजहार', तदा स्वयं बलवान् सबपि 'अबलौयान्' अह मिति मला 'नास्तृषि' । “स्तृङ हिंसायाम्”, सुङा। अहं न हिंमितवा- नौति भौतः मन् पुनर्वापकया निलौनोऽभूत्। एतदेवाह- 'पराः परावतो जगाम' अत्यन्तं विप्रष्टदेशं गतवान् । परावदिति * 'तडैके। महेन्द्रायेति कुव्वंन्तोन्द्रो'-इति ग, च । t, f 'बधा'-इति च । १- 'स्तुणाति'-इत्यस्य बधकम्मसु पाठात् । निघ० २.११.१२ । २-पा० सू० ३. २. ११० ; ३. 8. ६ । 57 ·४५. 'शतपथब्राक्षम्। (५७० ३वा.) --- दूरनाम । तस्य "उपसर्गाचन्दसि धात्वर्थ"-ति' मतप् । नतो 'देवाः' वृचे इते 'इन्द्रः' तब्नौवनाच्या कुच विजौनः? 'इति' विदिखा, (॥ १॥ "त मन्चेष्टु मिति ।) अन्वेषणे मतिं कृत्वा देवषिच्छन्दमां मध्ये अमिहिरण्यस्वपशहत्याख्यास्त्रयोऽप्यन्वयिषुः । तत्र 'अनिः 'अनुविवेद' अनुसृत्यालधवान्। सन्धेनेन्द्रेण सह 'एता' रात्रि। राचिशब्दो दिनयोपलक्षणः। अत्यन्तसंयोगे दितीया। कृष्ण मप्यमावास्यादिवस महोषितवान् । किं कारणं तत्र तस्य वाम इति, तदाह- "म वा इति । 'म:' इन्द्रो 'देवामां' 'वसः' धनरूपः, वासयिता वा । एवं 'हि' यतः 'एषां' देवानां मध्ये 'वीरः', अतः तदागमनाया विलम्बो युकः । “इन्द्रो हि देवानां वसुः" इति तैत्तिरीयके समानप्रकरणेऽभिधानात् “म वै"-इति तच्छब्दनेन्द्र एव परामृष्टव्यः ॥ २ ॥ ऐन्द्रामं द्वादशकपालं विधात माह- "ते देवा इति। 'ते देवाः' 'नः' अस्माकं बम्बन्धी 'यः' इन्द्रः प्रवाम मकरोत, म: 'न' ४ निघ० ३. २६. ५ । निर० ७. ७.४; १९. ४. १४ । २- पा० सू० ५.१.११८ । ३- "कालाधनोरत्यन्तसंयोगे"-इति पा० सू० २. ३. ५ । निर. ६. २.४। ५- "वसवो यद् विवसते सर्वम् । अनिर्वसभिर्वासव इति समाख्या; तस्मात् पृथिवीस्थामा। इन्द्रो वसभिर्वासव इति समाख्या ; तस्मान्मध्यमस्थाना। वसव धादित्यरमयः, विवासनात् ; तमा धुस्थानाः" इति निर० १२. 8. ।

·(६• ब्रा.) ।प्रथमकाण्डम् ॥ 98 'वसः', 'अद्य' 'प्रमा' अग्रिना सह 'वमति'-'इति' उत्त्का, 'ताभ्यां' मखिभावेन मह वसमा मिन्द्रामिभ्यां द्वादशकपालं हविरिति शेषः; प्रयच्छाम इत्यर्थः । मनु देवताभेदेन हविर्भदः किं न स्यात् ? इत्यत पाह- "यथा ज्ञातिभ्या मिति। परस्पर मुच्छिष्टता नास्तीत्यवगमथितं ज्ञातिमख्योरुपन्यामः । 'ममानम्' एक मेव पचति ; पत्का समानं प्रयच्छतौत्यर्थः । 'मानुषं' मनुष्येभ्यः कर्त्तव्यं सत्, उपकरण मिति शेषः। अस्लेवं देवानां कि मायात मित्याह- "हविर्दवाना मिति। 'देवानां' तु महागतानां 'हविः समान मेव' उपकरण मित्यर्थः । एवं पूर्वाचारानुसारेणेव ददानौं विधत्ते- "तस्मादैन्द्राम इति ॥ ३॥ पथ मात्राय्यं विधातु माह- “म इन्द्र इत्यादिना। 'यत्र' यस्मिन् काले 'वलं' 'प्राहरम' प्राधिपम्, तदा 'व्यस्मये विस्मितो- ऽभवम् ; विगतप्रबले स्मयदर्शनात् । यतः 'हयोऽस्मि', तस्मात् 'इदं' कठिनं पुरोडाशं 'मा' मा 'न धिनोति' न पौणयति, तो मम प्रौतिकरं हविः सम्पादयत 'पति' (॥ ४ ॥ "ते देवा इति ।) उका 'देवाः' 'मम्' इन्द्रं प्रौणयितुं 'मोमादन्यत्' 'न' कोतौति विचार्य, तस्मै 'मोम मेव' सम्भृतवन्तः । कथं सभेरयुरिति, तत्प्रकार उच्यते- “चन्द्रमा इति। 'या' योऽस्ति 'एषः' एवाभिषयमाण: 'मोमो राजा', 'मः' एवोभवन- सन्द्रदर्शनरहितायां सम्पूर्णमावास्यायां भूलोक मागत्य अषु श्रोष- धौषु च प्रविशति। 'मः' प्रविष्ट एव चन्द्रमाः ‘देवानां वसु' ·(प्र. वा.) ४५२ अयेत, 'तथा' उपायं बुध्यध्व मिति । तेऽपि 'तम्' इन्द्रं 'टतेनैव' ॥ शतपथबागम् ॥ देवधनम्। कुतः ?' यतः 'एषां' प्रोहियवसोमादिरूपेण 'अनं भवति, अतो वसरित्यर्थः ॥ चन्द्रमसोडबोषधिसहवासप्रमजात् 'अमावास्या'-शब्दं निर्वक्रि- "तघदेष इति । 'इ' भूलोके 'एतां रात्रिम्' अपरिदृष्टचन्द्रायां राजौ माकल्येन 'पमा वमति' श्रमा मह वमति ; अबोषधि- चन्द्रममा मस्यां तिथौ सहवासात् मा तिथिः 'अमावास्था नाम' अभवत् ॥ ५॥ "तं गोभिरिति । 'तम्' अनुप्रविष्टं मोमं 'गोभिः' अनुक्रमेण विविधं स्थापयित्वा धारयित्वैव ‘समभरन'। तत्प्रकार माह- "चदोषधौरिति । 'श्रोषधौः' 'श्राश्नन्' अभक्षयन् गावः, 'तत्' तेम 'श्रोषधिभ्यः' मोम मभरन् । तथा अनुप्रविष्टमोमा अपः पिबन्ति तेन 'अयः'; अबुपलचितानां बणपयसां औरतया परिणीमादिति भावः । एवम्प्रकारेण सम्भरण मेव सोमस्य तौत्री- करणम् । अथवा 'तौबौकत्य' अन्यत् भातश्चनं कृत्वेत्यर्थः । अथ 'त' सम्भृतम् 'प्री' इन्द्राय 'प्रायच्छन्' ॥ ६ ॥ "सोऽब्रवौदिति। 'मः' इन्द्रः स्खौकत्येदम् 'अब्रवीत्। 'इदं' विः 'मा' मा 'धिनोत्येव", ('तु') परन्तु 'मयि' 'नैव अयते' न तिष्ठति, न मान्यं भजत इत्यर्थः । अतो 'मयौदं' 'यथा' 'श्रयाते' गाव:, पक्कचौरेणैव 'प्रश्रयन्' । यद्यपि तैत्तिरौयके प्रथमं शतं पश्चाद् १- ठ-पुस्तके नास्त्येतत् पदम् । २- 'हिमोत्येव'-इत्येव बहुमूलपुस्तकपाठः ।

·(६ब ब्रा) ॥ प्रथमकाडम्॥ ४५३ दधीति' क्रमः, तथाप्यत्र सायम्पात हान्यां दधिपयसोः सम्भवात्। अनेन क्रमेणाभिधान मिति द्रष्टव्यम् ॥ ७॥ तत् प्रशंसति- “तदा एतदिति । 'तत्' प्रथमतचन्द्रात्मकम् 'एतत्' तरूपेण परिणतम्, वस्तुतः ‘ममान मेव' एकरूप मेव ॥८॥ मानाय्यस्य सोमात्मकता मभिधाय, प्राण्यायनसाम्यादपि तदा- त्मकता माह- "म यथांरिति । 'अंशः' मोमः, 'म यथा' पाण्याययेत्, ‘एवं' मानाय्य मपि। तथा पौतवतां 'पाभानम्' 'अप'इन्ति,- 'हरिमाण' शरीरहरितत्व मपहन्तीति ॥ प्राकरणिक मर्थ मुपसंहरति- “एष उ रति । 'एषः' “इन्द्रो इयत्र वृत्रायेत्यादिकः' 'आमावास्यस्य' कर्मण: 'बन्धुः' ब्राह्मणम् ॥ उतार्थज्ञानप्रशंसापूर्वकं मानाय्यं विधत्ते- “म यो हैवं विद्वानिति ॥९॥ विहितस्य साबाय्यस्याधिकारितां निश्चेत केषाश्चिमत'माह- "तदाडरिति । 'तत्' तच मात्राय्यविषये 'पाड:' ब्रुवते । तेषा मभिप्राय माह- "मोमाइतिरिति । साबाय्याडतिः परम्परया 'मोमाइतिः' खलु ; 'मा एषा' पूर्व सोमेनानिष्टत्वात् 'अनवरुद्धा' न सम्पना; अतः 'सोमयाजी न सत्रयेदिति' ॥ १० ॥ ॥ १- "एतेन प्रातस्मवने श्रोणीयात्, दधा मध्यन्दिने, नौतमिश्रेण टतीय- सवने"-इति तै• ब्रा० १. 8. ८.६ । २- पूर्व सायं दोहेन दधि सम्पाद्यते, ततो यागदिने प्रातदेहिन घटतम् । ३- दतत्पदं ठ-पुस्तके नास्ति । 888 ए. ७ पं.। ५-- व्याख्यान मेनस्य १३. ए. १५-पशिशेषतो दृश्यम् । 8 ·४५४ ॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (५प्र. वा.) खाभिमतं पक्षं प्रतिजानौते- "तद्विति । पसनयने कारणं स्मारयन् पुनराधिपति- “मन्यत्रान्तरेणेति। 'मनु' 'पत्र' विषये 'अन्तरेण' मध्ये एव श्रुतवन्तः स्म। कथम् ? 'नु' निययन 'मा' मा मिन्द्रं 'मोमेन' 'याजयत', 'प्रथ' पश्चात् 'मे' मम ‘एतत्' सामाय्यलक्षणम् 'पाप्यायनम्' 'भरिष्यथ ?'-'इति' इन्द्रेणोक्र वचन मिति। स्वाभिमतमनयनपचे पूर्वोदाहतं वाक्यं प्रमाणत्वेन पुनः आवयबिगमयति- न वै मेद मित्यादिना । पूर्ववड्याख्ये- यम् । अतः मबयेदिति स्वपक्षनिगमनम् ॥११॥ अमावास्योपवासस्य कालं विधित्सुः पुराकल्प माह- “वार्चनं वा इति। पौर्णमास्या क्रियमाणं यद्धविरस्ति, तद् 'वार्चनं' वृत्रहननसम्बन्धि ; वृत्रहननाय तदन्तर्गतनिगममावसरे एकादश- पानोपांशुयाजहविषोः प्रदामात्। हननसाधनत्व मेव दर्शयति- "इन्द्रो'होति। आमावास्यन्तु हविः 'हचहत्यं' वृत्रहनन मेव ; वृष इतवत इन्द्रस्याप्यायनाथै कृतत्वात् ॥ १२ ॥ वक्ष्यमाणोपायेण वृधशब्दार्थ माह- “तदा एतदिति । उक- प्रकारेण 'पौर्षमा हविः 'वार्चनम्। "चन्द्रमा इति । स यथा- स्थित एव 'वृचः' ; "तस्य यत् मौम्यं न्यक माम, तं चन्द्रमसं कार"-रतिमायकत्वात्। 'म:'. उकरूपो वृष: 'या' यस्मिन कपात १- "खाभिमतं पक्ष माह-"-इति छ । २- 'इन्द्रेणोक्तं वचनं तत्त्रमाणत्वेन पुनः श्रावयन् निगमयति'-इति ढ । श्रुता सप्तमौ कण्ही (३५२ ए.) द्रश्या । 8-१७ . (-पतिमध्यतो ष्यम् ।

·(ब• ब्रा• ) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ ४५५ दिवसे 'पुरस्तात् पश्चात्' च 'न' · दृश्यते, 'तत्' तेन 'एन' शुत्रम् 'एतेन' हविषा 'सर्व' माकल्येन 'इन्ति', 'न किञ्चन' अवशेषयति । अतः सर्वपापक्षयाय चन्द्रदर्शनरहितायां शुद्धामावास्याया मेवोप- वसेदित्यर्थः । उकार्थज्ञानं प्रशंसति- “म ह वा इति ॥ १३ ॥ उपवामतिथिविषये केषाञ्चित्पच माह- "तद्धक इति । केचन चन्द्रदर्शनयुकायां चतुर्दशीयुकामावास्थाया मेवोपवमन्ति। एषा मभिप्राय माछ- 'वः' परमिबहनि 'नोदेतेति' अव्यवहिते एव भविष्यति काले उदयं न प्राप्नोतौति ; अतोऽदर्शनोपवामपक्षी न युक्त इत्यभिप्रायः । त्वत्पचे को लाभ इत्यत आह- “प्रदो हैवेति। 'प्रदः' प्रविप्रकृष्टं प्रत्यक्षं चन्द्राख्यं खलु ‘देवाना मविधौण मचं भवति' ; तो यथा न विचौणं भवेत्, तथा (कर्तव्यम् )। 'प्रथ' चन्द्रदयसमनन्तर मेव 'एभ्यः' देवेभ्यो 'वयम्' ' 'दूतः' लोकात् 'प्रदास्याम इति'। विक्षौणत्व मेव दर्शयति- “तद्वौति। पूर्वार्जितात्रेऽवशिष्टे पुनरबसञ्चये मत्यत्रमातत्यात् 'तत् समृद्धम्' तथाविधान एव प्रवृहात्रो भवति। तस्मात् पन्द्रदर्शनयुतिया- बेवोपवासो युक्त इति ॥ दृष्टोपवासपचे दोषाभिधानपुरःसर मदर्शनोपवास मेव समर्थ- यते- "श्रमोमयाजी वित्यादिना। 'तु'-शब्दः पक्षं व्यावन्यति । 'सोमयाजी औरयाजौ भवति' ; म मेव नयेदिति निगमित- बात् । 'दो हैव' पाऊतं चौर मेव लोकान्तरवर्ति मन्, 'मोमो १- 'चन्द्रारथं ( थA.?)-इति ढ ।

·४५८ ॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (५प्र. ३ब्रा.) राजा भवति' ; “म एष पाहुतिभ्यो जातः पश्चाद् ददृशे"-इति वक्ष्यमाणत्वात् ॥१४॥ अस्त, ततः कि मित्यत आह- "अथ यथैवेति । 'यथा' 'पुरा' चन्द्रस्यौषथुदकेषु प्रवेशरहितकाले, अमावास्यातः पूर्वदिवसे इत्यर्थः । तत्र यथा गावः 'केवलौः' चन्द्रानुप्रवेशरहिताः 'पोषधौः' 'अपः' च श्राहारं कृत्वा, 'केवलं' चन्द्ररहितम् ‘एव' ‘पयो दुहे' दुहते। "लोपस्त श्रात्मनेपदेषु"-इतिर न-लोपः, "बहुलं छन्दमि"-इति षट् । 'एवं' 'सत्' औरयजनं भवति ; द्रानु- प्रवेशरहितं केवलं भवतीत्यर्थः । श्रतो दृष्टोपवासे चन्द्रस्यौषधौ- बननुप्रवेशेन केवलत्वात् तदानौं चौरस्य चन्द्रात्मकाबवाभावात् म पक्षो न युक इत्यर्थः । अस्त, को दोष दयाशयावश्यं चन्द्रानु- प्रवेशता चौरेण भवितव्य मित्याह- "एष वा इति । एतत् मानाय्यबाधवद् व्याख्येयम्। 'एनम्' अमावास्याया मवोषधौ- वनप्रविष्टम् ताभ्यः 'पाडतिभ्यः' सकाशात् चौररूपेण 'मम्भृत्य' 'अधिनमयति' पुनरुत्पादयति चौरयाजी। 'म एषः' अमुं लोक मागतः, पुनराङतिद्वारा अन्तरिक्षे उत्पनः, ‘पश्चात्' प्रतीच्या दिभि ‘ददृशे दृश्यते ॥ १५॥ "तद्दा एतदिति । 'तत्' एतच्चन्द्राख्य मन्त्रं 'परिशवते' परि- - परस्या मेव कण्डिकायाम् (१५५०)। मूजन्तु 8:०४० १६५० द्रव्यम् । २-धा. पा. पदा. उ.।। ३- पा. सू. ७.१.११ । 8-पा. सू... ९.८ । ५- मूलम् ५५.८ पं० ; तद्याख्यानम् १५९ १. प्रथम्। है-'हारेण'-इति ।

·(६५० ब्रा.) ॥ प्रथमकाण्डम्॥ ४५७ भ्रमति। उतार्थज्ञानं प्रशंसति- "अषिलोणं ह वा प्रस्थास्मि- विति ॥ १६॥ अवस्था विचौणत्वाच मानाय्यस्यावश्यं दातव्यता माह- "तदा एतां रात्रि मिति। चन्द्रोपक्षय एवानप्रयवः ; युतस्य च भूलोकप्रवेश उकः ; प्रच्युतञ्च तदनं तथैव प्रणाश मप्राप्य यथा पुनरागच्छेदिति कामयित्वा सावाय्ययाजिब्बेतेऽस्माकं चौररूपेण पुनः सम्पाद्य दास्यन्तीत्याशंमां कुर्वन्ति । अतोऽवश्यं चन्द्रदर्शन- रहिततिथौ माबाय्यं कर्त्तव्य मित्यर्थः ॥ उतार्थ प्रशंसति- "श्राह वा रति । 'निष्पाः' नौचाः; "समानौ यच नियः"-इत्यादिमन्त्रवर्णात् । उतार्थज्ञानिकृष्टतराः। तं ज्ञानिन मय मानाच्छादनादिकं प्रयच्छतौत्याशंसनीयत्वं युक्त मेवेत्याह- “यो वा इति ॥ १७॥ चन्द्रस्य क्षयोदयकारणाभिधानव्याजेन चन्द्रदर्शनरहिता ममा- वास्यां प्रशंसति- "ता एष एवेन्द्र इत्यादिना। नपत्रादित्य एवेन्द्रः, परमैश्वर्ययोगात्। चन्द्रस्य चत्वं प्रतिपादितम् । 'म चन्द्रमाः' 'अस्थ' सूर्यस्य शत्रुजन्मेव भवति । अनेन सूर्याचन्द्रममो- रिन्द्रवृत्त्वे समर्थिते भवतः। भादव्यत्वं समर्थयते- “तस्मा-. .. १- - . • ब्रा०.२.४.१.२। २- पत्रपदार्थनिर्णये त्वेव मुक्त यांखन- "वत् को वृत्रः मेघ इति नैरताः; त्याष्ट्रोऽसर इत्यैतिहासिकाः ; अपाच ज्योतिषश्च मिश्री- मावकर्मणो वर्षकर्म जायते, तत्रोपमार्थेन युद्धवर्णा भवन्त्यहिवत्तु खलु मन्नवर्ण ब्रामणवादाच; विरया शरीरस्य खोतांसि निवारयात्र- कार, तस्मिन् हते प्रसस्यन्दिर थापा"-इत्यादि निर• ३. ५.२ ।

·४५८ ॥ शतपथब्राह्मणम् । (५प्र० ३ब्रा.) - दिति । यस्मादयं तस्य भाव्यः, 'तस्मात्' 'पुरा' अमावास्थातः पूर्वदिवसेषु अत्यन्तं दूरं यथा भवति तथा 'उदितः' अपि 'अथैनं' सूर्याख्य मिन्द्रं प्रति 'एतां रात्रिम्' अमु ममावास्यादिवस प्रति 'उपव' ममौपे एव 'न्यालवते' आगच्छति। अथ 'मः' एव 'अस्य' इन्द्रस्य 'व्यात्तं' वितं मुखं प्राप्नोति ॥ १८॥ "तं ग्रसित्वेति । 'त' मुखान्तर्गतं शचुं गिरनेव सूर्य उदेति । 'मः' तस्मिन् दिवसे 'न पुरस्तात्' दृश्यते । उकार्थज्ञं प्रशंसति- "ग्रसते ह वा इति । चन्द्राख्यभ्राटव्यस्थात्यन्त मदर्शनात् तद्रात्रौ 'सपना: न सन्ति' एवं 'इत्याहुः ॥१९॥ एवं मपत्नं चन्द्रं निःशेषेण पौत्वा पुनर्निर्गमयति- "तं नियेति। पूर्वस्यां दिशि भक्षितः, ‘पश्चाद्' भागे निर्गतो रेखामात्री दृश्यते ; 'मः' च 'पुनः' कलाक्रमेण तस्यैव सूर्यस्थान- त्याय प्रवर्द्धते ॥ ज्ञातः फल माह- “यदि हेति । 'अस्य' शत्रुरपि अनेन इतधनोऽपि कृषिवाणिज्यादिकया कयाचिहत्त्या समृद्धो भवन् 'एतस्य' शातरबार्थ मेव वर्द्धते ॥१०॥ मानाय्यस्येन्द्रत्व माख्यायिकया प्रतिपादितम्, तत्र केषा- चित्पन मुपन्यस्य पुनरिन्द्रत्व मेव सिद्धान्तयति- "तद्वैक इति । 'तत्' सानाय्यम् । महेन्द्रत्वे कारए माह- “एष पुरेति। पूर्वं केवल मिन्द्रः सन्नपि ; यथा कश्चिद्राजमात्रः सन् पश्चाच्छवून जिला महाराजां प्राप्नोति । यत एवं वृचं हत्वा महेन्द्रोऽभवत्, अत एवं युक मित्यर्थः । स्वपक्षे युक्रि माह- "वृत्रस्य वधादिति । 1.

·((ख• प्रा.)
। प्रथमकाण्डम्।
१५८
वृत्रबधात् प्राक् यतोऽयं केवलः 'इन्द्रः, तथाविध एव म 'वृत्रं'
हतवान्;
; अतः पवादागतं महत्व मप्रयोजक मिति 'इन्द्रायेत्येव
कुर्यात्' इति ॥ २१ ॥ ३ ॥ [६. ४.] ॥
इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे
माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाव्ये
प्रथमकाण्डे षष्टाध्याये चतुर्थं ब्राहाणम् ॥
॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हाई निवारयन् ।
पुमांचतरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ ६ ॥
ब्रह्माण्डं गोसहस्रं कनकहयतुलापूरुषौ स्वर्णगर्भम्,
सप्ताधौन् पञ्चमौरी स्त्रिदशतरलताधेनुसौवर्णभूमौः।
रबोसां रुकावाजिदिपमहितरथौ सायणिः मिङ्गणों;
व्याणौविश्वचक्र प्रथितविधिमहाभूतयुक्त घटश्च ॥
धान्याट्रिं धन्यजन्मा तिलभव मतुलः स्वर्णजं वर्णमुख्यः,
कार्पामौयं कृपावान् गुडत मजडो राजतं राजपूज्यः ।
भाज्योत्यं प्राज्यजन्मा लवज मनृण: शार्करं चातेजाः,
रबायो रबरूप गिरि महत मुदा पात्रमात्मिङ्गणार्यः ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकीहरिभरमहा-
राजसामाव्यधुरन्धरेण मायणाचार्यण विरचिते माधवौये
वेदार्थप्रका माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाव्ये प्रथम-
काण्डे षष्टाध्यायः समाप्तः ॥ ६ ॥

·द शतपथब्रामणम् ॥ (५प्र• ब्रा.) [अथ सप्तमाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् ] स वै पर्मशाख्या ब्वत्सानपाकरोति। तद्युत्पर्म- शाखया व्वत्मानपाकरीति युच वै गायत्री सोम मुच्छा- पतत्तदस्या ऽआहुरन्त्या ऽअपादुस्ताभ्यायुत्य* पमै प्रचि- च्छेद गायन्यै वा सोमस्य वा राज्ञस्तुत्पतित्वा पर्यो। ऽभवत्तस्मात्पर्यो नाम तद्यदेवाच सोमस्य न्यक्तं तुदि- हाप्यसदिति तस्मात्पर्मशाख्या व्वत्सानपाकरोति ॥१॥ ता' माच्छिनत्ति। इषे त्वोर्जे त्वेति वृध्यै तुदाह यदाहेषे त्वेत्यूर्जे वेति यो वृष्टादूर्घसो जायते तस्मै तदाह ॥२॥ बुध मातृभिवत्सान्त्समुवार्जन्ति । सु व्वत्स शाख- योपस्पृशति ब्वायुव स्थेत्ययं वै व्वायुर्योऽयं पुवत पुरष वा इदर सर्व प्रप्याययति युदिदं किच वर्षत्येष वा ऽरतासां प्रप्याययिता तस्मादाह ब्वायुव स्थेत्युपायुव . •'यपालाभ्यायब'-इति सा०-सम्मत इति डा.-वेवरः । + 'स पो'-इति ख। + 'त'-इति च।

·(७५० वा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ ७६१ स्थेत्यु हैक आहुरुप हि द्वितीयोऽवतीति तुदु तथा न ब्यात् ॥३॥ ॥ अथ मातृणा मेका शाखयोपस्पृशति। ब्वत्सेन व्याकृत्य देवो वः सविता प्रापयत्विति सविता वै देवानां प्रसविता सवितृप्रसूता यज्ञ सुम्भरानिति नुस्मादाह देवो वः सविता प्रापयत्विति ॥ ४ ॥ श्रेष्ठतमाय कुण इति। यज्ञो वै श्रेष्ठतमं कुर्म यजाय हि तस्मादाह श्रेष्ठतमाय कर्मण ऽहुति ॥ ५ ॥ श्राप्यायध्व मघ्या ऽहुन्द्राय भाग मिति। तद्युथैवादी देवतायै हविलुवादिशत्येवु मेवैतद्देवुताया ऽआदि- शति यदाहाप्यायव मध्या ऽहुन्द्राय भाग मिति॥६॥ प्रजावतौरनमौवा अयमा इति । नाच तिरोहित मिवास्ति मा व स्तेनु ईशतु माघशस इति मा वो नाष्ट्रा रक्षा सौशतेत्येवैतुदाह ध्रुवा ऽअस्मिन् गोपतौ स्यात बहीरित्युनपक्रमिण्योऽस्मिन् युजमाने बुखाः स्यातेत्येवैतदाह ॥७॥ अथाहवनौयागारस्य वा पुरस्ताद् । गाईपत्यागारस्य वा शाखा मुपगृहति युजमानस्य पशून् पाहौति तद् ब्रह्मणैवैताजमानस्य पशून् पुरिददाति गुप्यै ॥८॥ 'दितीयोग्यतीति'-इति च ।

·१६२ • ॥ शतपथब्राह्मणाम्। ( ५० ब्रा०) तस्यां पवित्रं करोति । व्वसोः पवित्र मसौति यज्ञो वै ब्बसुस्तुस्मादाह व्यसोः पवित्र मसौति ।। अथ यवाग्वैता५ रात्रि मनिहोचं जुहोति । आदिष्टं वा एतद्देवतायै हविर्भवति यत्पुयः स यत्ययसा जुहुयाद्युथान्यस्यै देवतायै हविहोतं तुदन्यस्यै जुहुया- देव तत्तस्माद्यवाग्वैतार रात्रि मनिहो, जुहोति जुह्व- त्यमिहोत्र मुपतृप्तोखा भुव त्यथाहोपसृष्टां प्रब्रूतादिति यदा प्राहोपसृष्टेति ॥ १० ॥ अथोखा मादत्ते। द्यौरसि पृथिव्यसौत्युपस्तौत्येवैना मेतुन्मइयत्येव यदाह धौरसि पृथिव्यसौति मातरिश्वनी घुमीऽसीति यजु मेवैतुत्करोति यथा धर्म प्रज्ज्यादेवं प्रवृणक्ति विश्रुधा ऽअसि परमेण धाम्ना हुहस्व मातारिति हु हत्येवैना मेतदुशिथिलां करोति मा ते यजुपतिहर्षादिति युजमानो वै यजुपतिस्तद्युजमानायै- वैतदुतला माशास्ते ॥ ११॥ . अथ पवित्रं निदधाति । तदै प्राङ् निदध्यात्याची हि देवानां दिगुथो ऽउदगुदीची हि मनुष्याणां दिगयं वै पविचं योऽयं पुवते सोऽयु मिमांल्लोकांस्तियङनुपवते तस्मादुदङ निदधात् ॥ १२॥ 'खा भव'-इति डा०-वेवरेण च दृष्टः । च-पाठन 'खा भव'-इति ।

·(७५० ब्रा०) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ ४६३ तद्यथैवादः। सोम राजानं पवित्रेण सम्यावयन्त्येव मेवैतत्सम्पावयत्युदीचीनदशं वै तुत्पवित्रं भवति येन तत्सोमा राजानः सम्पावुयन्ति तस्मादुदङ् निद- ध्यात् ॥ १३॥ तन्निदधाति। ब्युसोः पवित्र मसौति यज्ञो वै वसुस्तस्मादाह व्यसोः पवित्र मसौति शतधार सहु- सधार मित्युपस्तौत्येवैनदेतन्मयत्येव यदाह शतुधार सहस्रधार मिति ॥ १४॥ अथ व्वाचंयमो भवति । आ तिसणं दोग्धोग्वैि यो विक्षुब्धो यत्तुं तनवा डुति ॥१५॥ तदानौयमान मभिमन्त्रयते। देवस्त्वा सविता पुनातु ब्बुसोः पवित्रेण शतधारेण सुघेति तद्यथैवादः सोम राजानं पवित्रेण सम्पावयन्त्येव मेवैतत्सम्यावयति ॥१६॥ अथाह का मधुक्ष इति । अमू मिति सा विश्वायु- रित्युथ द्वितीयां पृच्छति का मधुक्ष हत्यमू मिति सा विश्वकर्मेत्युथ तृतीयां पृच्छति का मधुक्ष ऽहत्यमू मिति मा विश्वधाया इति तद्युत्पृच्छति ब्वौर्याण्येवा- स्खेतुद् दधाति तिस्रो दोग्धिं यो वा इमे लोका ऽरभ्यु एवैनदेतुल्लोकेभ्यः सुम्भरत्युथ काम व्वदति ॥ १७ ॥ 'मिति'-इति क, ख ; 'मिति'-इति ग ।

·४६० । शतपथब्राह्मणम् । (५५. ब्रा.) अथोत्तमा दोहयित्वा । येन दोहुयति पात्रेण तुस्मिनुदस्तोक मानीय पल्यज्य* प्रत्यानयति यदव पुय- सोऽहायि तदिहाप्यसदिति रसस्यो चैव सर्वत्वायेदर हि यदा वर्षत्यथौषधयो जायन्त ऽश्रोषधौर्जुग्ध्वापुः पौत्वा तुत ऽएष रुसः सम्भवति तस्मादु रुसस्यो चैव सर्वत्वाय तुदुद्दास्यातनक्ति तौबौकरोत्येवैनदेतत्तुस्मा- दुहास्यातनक्ति ॥ १८॥ स तिनक्ति। इन्द्रस्य त्वा भाग सोमेनातन- भौति तद्यथैवाढो देवतायै हविर्गलबादिश्त्येव मेवै- तुद्देवताया आदिशति यदाहुन्द्रस्य त्वा भाग मिति सोमेनातनीति स्वयत्येवैनदेतद्देवेभ्यः ॥१८॥ अधोदकवुतोत्तानेन पात्रेणापिदधाति। नेदेनदुप- रिष्टान्नाष्ट्रा रक्षास्यवमृशानिति ब्बुजो वा ऽआपस्तद्द- जेणैवेतन्बाष्ट्रा रक्षारस्यतोऽपहन्ति तस्मादुदकुवतोत्ता- नेन पात्रेणापिदधाति ॥ २० ॥ सोपिदधाति। बिष्णो हव्यः रक्षेति यज्ञो वै विष्णुस्तद्यज्ञायै वैतुकविः पुरिददाति गुप्त्यै तस्मादाह बिष्णो हव्यः रक्षेति ॥ २१॥ ४ ॥ ॥ इति पञ्चमप्रपाठके चतुर्थ ब्राह्मणम् [७. १.] ॥ क ' 'मत्यज्य-इति च।

·( ७५० १ब्रा०) . प्रथमकाण्डम् ॥ ४(५ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ प्रधानयागः सकलः माख्यानः सम्प्रकौर्तितः । प्राधान्येनाथ तद्धर्मा निरूप्यन्तेऽथ सप्तमे ॥ ७ ॥ तत्रादौ मविहितत्वात् सानाय्यधर्माः प्रथम मुच्यन्ते । तत्र वत्मापाकरणाय शाखाच्छेदं विधास्थन् तदुचितं शाखायाः पर्मत्वं मार्थवाद माह- "म वै पर्मशाखयेति । 'मः' वत्माना मपाकर्ता । शाखायाः पर्मत्वं प्रशंमित मनुवदति- “तद्यत्पर्मशाखयेति । 'यत्र' यस्मिन् देशे 'गायत्री' पचिरूपेण 'सोमम्' अभिलक्ष्य प्रानयनाय अगच्छत्, 'तत्' 'अस्थाः बाहरन्न्याः 'पाधस्ता अधस्तात् प्रदेश १- 'निरूप्यन्तेऽत्र'-इति ज । - "अमीषोमीय एव पौर्णमासं हविः सानाय्य मामावास्यम्" इति ४०६ ए० । “स प्रजापतिः पशूनब्रवीदेतदमै सन्नयतेति, तत् पशव योषधीभ्यो ऽध्यात्मन्समनयन् ; तत् प्रत्यदुहन् ; यत् समनयन्, तत् सानाय्यस्य सान्नाय्यत्वम्" इति तै० सं० २. ५. ३. ३ । तदेतस्मात् पशुपयसां सान्नाय्यत्व मवगम्यते । गोरस इति, एतद्ब्राह्मणवचन- व्याख्यायां सायणः। 'सान्नाय्यं दधिपयोलक्षणम्' इति चात्रैव (११. २.६.६.) भाष्ये सायणः । 'सम्यक्ष नीयते होमार्थ मनिं प्रति इति सानाय्यं हविर्विशेषः' इति पा. ३. १. १२६-सूत्रवृत्तौ दीक्षितः । 'सानाय्यं दुग्धदधिरूपं हविः' इति कात्या. श्री. ४. २. १७-सूत्र- वृत्तौ याज्ञिकदेवश्च । “सोमः खलु सान्नाय्यम्" इति ते • ब्रा०३. २. ३. ११ । सान्नाय्यविधानादिकं सर्वच्चेतः पूर्वस्मिन् ब्राह्मणे ४-११ कण्डौषु द्रव्यम् । ३- वत्मापाकरणार्थशाखाच्छेदं'-इति ठ । 8- 'बानयनायागच्छन्नाहरन्त्याः'-इति ज, 6 | ५- 'अपादस्ता'-इति बहुमूलपाठः ; 'अपावस्ता'-इति च भाष्यपाठो डा.- दृष्टः । वस्तुतो 'चपादस्ता' अप-अदस्तम्, अनुपक्षौण मित्यर्थः स्यात् साधुः । ते. आ० 8. १. २, तै• ब्रा० ३.२. ३. १२ दृष्टव्यम् । वै वेवरेण 59 ·॥ शतषचनामयम्। (५प्र. वा.) 'अन्वायत्य' यत्' 'पर्ष, तत्र 'प्रपिच्छेद' । कस्येत्या:-- "गायचे वा, मोमय वा राशरति। 'वा'-शब्दार्थ, 'गायच्या.' 'मोमस्थ चेत्यर्थः; अननुष्ठानखेन विकल्पसानुषितवात् । पतितात् पर्थात् उत्पनः पक्षामः, तस्य ‘पर्खत्वम् । पोवं नचायव शाखाकर कोऽभिप्राय इत्यत बाह- "नवदेवेति। तस्मात्' सोमांशस्येव मन्पादितमायत्वात् 'पर्खशाखया' एव मानन्धः सकाशात् 'वामान्' 'पपाकुर्यात्' पृषक पुर्यात् । कात्यायनस्त प्रमौशाखा मपि विकल्पेनाचावोचत्- “पशाखा विनक्ति शामौसौं वा"-इति। "अन्याः क्षण-पति' विकारेबपि ॥ १॥ इदानीं वेदने मन् विधत्ते- "ता मिति। "तदिति। व्यत इतौट । यदिट, तदाका मित्यर्थः । पृथग-योगस्य विवचितत्वान वाययोरपि पौर्वापर्य विवक्षित मिति गम्यते । स्पष्ट मन्यत् ॥ सूर्यकारस्तु मन्त्रभेदपक्ष मप्याजौलत्य शाखादे एव विक- पितम, छेदममनमनयोति योगभिवतां चार- “पर्मशाखां १,२-न-ठ-पुस्तकयोरिह यत्तत्पदे न दृश्यते । .३- 'तस्य पर्मत्वम्'-इति ठ-पुस्तके नास्ति । 'सम्पादितप्रायत्वात् अस्यैव शाखाछेदनम्'-इत्येव । ५- का. औसू• 8. २. १ । "इथे खेपूर्फ वेति वा"-इति तत्र तच्छेषः ( वा० सं० १.१.१, २.)। "उभयोमन्लयोग्छेदने विधानात् करणमलत्वेन समुच्चयासम्भवाद विकल्पः" इति तत्र या• दे। पा.सू..३.१४२ । - वा०सं० १.१.१ (१, २ वा.)।

·७५० वा.) ॥प्रथमकाखम्॥ बिनत्ति शामौली बेपेवेति, अर्ज वेति वा, छिनौति वोभयोः साकाहायात्, सबमयामीति वोत्तरे"-इति ॥ २ ॥ अथ वामानां माहसंयोजनम् । तत्रैकस्य शाखया समन्त्रक मुपपनचाह- “अथ माभिरिति । 'ममवार्जन्ति' संयोजयन्ति । हे वत्स! गावर! यूयं 'वायवः स्य' प्रवर्द्धकत्वेन वायुसम्बन्धाद् यूथ मपि वायवो भवथेति मन्त्रार्थः। कथ मेतेषां वायुवष्यवहार इति तत्समर्थनायाह- "अयं वा इत्यादि। वायोर्गवां व कत्ल- समर्थनाच सर्वजगद्दईकता माह- “एष वा इदं सर्व मिति । एतन्मन्त्रमेषत्वेन' माखान्तरे पठितं मन्त्र मनूच निराचष्टे- "उपायव स्वेत्यु हेक इति । यदेनं भागं बचात्, यजमानस्य 'द्वितीयः' अनुरुपागमति, अतो 'न ब्रूयात् ॥३॥ प्रस्तनानां गर्वा मध्ये एकस्याः वत्मात् पृथक् सनम तार चा:- “अथ मावणा मिति। 'वत्सेन' 'थाहत्य' पृथऋत्य । प्रेषणकर्मणि सवितः प्रयोजकले कारण मा- “सविता वा इति । 'प' यज्ञमाधन औरम, तत् 'परान्' सभरेयुः ॥ ४ ॥ किं तत् श्रेष्ठतमं कर्म ? इति, तदा:- “यहो वा इति । मावावर्गसाधनखादितरकर्मभ्यः श्रेष्ठतमत्वम् ॥५॥ १-बाबौ. सू. ४.१.१, २,५। २- वा.सं.१.१.२ (५वा.)।का.मौसू......। नारयेतविशेषां सके। ते ब्रा० ३.२.१६व्यम् । ० सं० १.१.३। का. श्री. सू०६. २.८ (-वा० सं० १.१.३. ( ७ वा.)। का• औ• सू० ४. २.६ । -ते.सं. १.१.९, ·४६८ । शतपथब्राझणम् ॥ (५प्र.बा.) . मन्त्रभागे यद्देवताविशेषनामनिर्देशपूर्वक मादेशनम्, तत्पशं- मति- "आप्यायध्ध मप्रिया' इनि। यथा श्रमये हविग्रहणादौ अनये जुष्ट मितौति नामविशेषतो देवतादेशनं क्रियते, तददिद मपि पाठेनैव कृतं भवतीत्यर्थः ॥ ६ ॥ "प्रजावतीरित्यादि । स्पष्टार्थता माह- "नात्रेति । 'मा वः'- इत्यस्य मन्त्रभागस्य तात्पर्य माह- "नाष्ट्रेति। 'नाष्ट्रा' नाष्ट्राणि माशकारीणि, 'रक्षामि'। रक्षितव्याभ्य इति रक्षणापादानभूतानि स्तेनव्याघ्रादीनि 'नाष्ट्रा' । ध्रुवशब्दगोपतिशब्दयोरर्थ माह- "ध्रुवा अस्मिबिति ॥७॥ शाखागूह्यप्रदेशविशेषम्, तत्र समन्त्रकं गृहनचाह- “प्रथा- हवनीयागारस्येति । अमिपुरोदेशे स्थापयत्रध्वर्युः अमुं मन्नं ब्रूयात्- “यजमानस्येति । हे शाखे! त्वं 'यजमानस्य पशून्' रक्ष । एतन्मन्त्रपाठतात्पर्य माह- “तवाणेवेति। एतन्मन्त्रपाठेन शाखाये पशूनां परिदानम्, तदधीनत्वेन रक्षणार्थम् ॥ ८॥ दूदानौं दोहनार्थं शाखायां समन्त्रक पवित्रबन्धनं विधत्ते- "तखां पवित्र मिति। (दोहनार्थ ) 'तस्यां' शाखायां 'पवित्र' ३ १- 'वनियाः' इति तैत्तिरीयपाठः ; व्यत्रत्यपाठस्तु 'अन्याः' इत्येव । २- पुरस्ताद (३८ ए० ७ पं० ) १. २. १७ द्रश्यम् । "ऐन्द्रं भवति माहेन्द्रं वा" इति का. श्रीसू० ४.१.१० । ४- वा० सं० १.१. 8. ( ५ वा.)। का• श्रौ• सू० ४.२.११ । ५. वा० सं० १.२.१ । का. औ• सू. १. २. १५ । ६- नास्त्येतत् पदं ठ-पुस्तकादन्यत्र ।

·(७५० वा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ ४६ कुशवयात्मकं त्रिवृतं वा 'करोति' बनीयात्। तथाच सूत्रम्- "वसोः पविच मिति पवित्र मस्यां बनाति कुशौ, चिवृद्धा" इति। 'वसु'-शब्दार्थ माह- "यज्ञो वा इति। पुनात्यनेनेति' 'पवित्रम्, तस्मिवित्यर्थः ॥ ६ ॥ अमावास्यायां रात्रौ मन्नयतः चौरस्थावार्थत्वेन नियोगात् अग्निहोत्रस्य द्रव्यान्तरं विधत्ते- “अथ यवाग्वेति। एतच्छब्दार्थ माह- “यत्यय इति । विपक्षवाधपुरःसरं स्वपक्ष मुपसंहरति- “म यत्पयति । इन्द्रार्थस्य दुग्धस्य अग्न्यर्थत्वस्याप्युक्त्वात्। यद् यवाग्वैव होतव्यम् । “यवाखानिहोत्रहोमः मबयतः” इति कात्या- यनः। “जुहत्यनिहोत्र मिति। दोहकालोपलक्षणार्थम्, जुहतिमम- कालम् ; तद्धोमे परिसमाप्त एव 'उखा' मात्राय्यस्थालौ मा अध्वर्युणा अपणप्रदेशे 'उपलता' भवति। तस्याः समानयनानन्तरम् 'उपसृष्टां' वत्सेन सङ्गताम् ‘प्रब्रूतात्'-'इति' दोग्धारं प्रत्यध्वर्युः। 'यदा' उपसृष्टा, तदा 'उपसृष्टेति' दोग्धा 'प्राह' ब्रूयादित्यर्थः । दोग्धा च शूद्र- व्यतिरिको भवेत् ; “वाग्यतो दोहयत्यशूद्रेण"-इतिसूचात् ॥१०॥ १- का. औसू० 8. २.१५, १६ । २-पा० सू० ३. २. १८५। ३- "त्रिसद्दर्भमयं पवित्रम्" इत्यापस्तम्बः। “हस्तप्रादेशमात्रं तु त्रिवत् कृत्वा पवित्रकम्" इति । पवित्रं वेण्याकार मिति केचित् । नवकुश- वेणौ मिति श्रीअनन्तः। वस्तुतो हे सायेदर्भटणे पवित्र कत्तुं शाखायां बधाति, कुशत्रयस्य रज्वाकारं कृत्वा वा बभ्रातीति सम्प्रदायः । 8- का० श्री. सू० ४. २. १७ । तण्डुलैः शिथिलपक्का यवागूरित्युच्यते । औ. सू० ४. २. २२ । 'अशूद्रेण=त्रैवर्णिकेन'-इति माधवः । ५-का.

·। शतपथब्रामणम्। (५५० ग्रा.) अध्वयोः समन्बक स्वायादानं विधते- “अथोखा मिति। एखाचाः पु-पृथिव्यात्मकत्वस्य कदाचिदयसम्भवात् उपस्तुतिमात्र मिद मित्यांह- “उपस्तीत्येवेति । सापि किमर्थत्यत पाह- "महयत्येवेति । स्तुत्या पूजनं लोके प्रसिद्धम्। अधिश्रयणे मन्त्री माह- "मातरिश्चन इति । 'मातरि' अन्तरिक्षे श्वमतौति 'मात- रिश्वा' वायुरादिव्यो वा । तस्य धर्मस्व ममि ; तेन दौप्यमानत्वात् । एतत्पाठेन 'यज्ञ मेव' छतवान् भवति। तत्कथ मिति, तदुप- पादयति- “यथेति । यज्ञे 'यथा' 'घर्ष' प्रवग्य 'प्रवृद्ध्यात्', 'एवं' स्थायधिश्रयणेन 'प्रकृति' प्रवन्य छतवान् भवति; अतो यज्ञ- सम्पादनम्। “विश्वधायाः" इतिमन्त्रभागस्य तात्पर्याभिधानं स्पष्टम्। "मा ते"-इतिमन्त्रभागे 'यज्ञपति'-गब्दार्थ मार- “यजमानो वा रति। 'कथा' नामः, तदभावम् 'पाशास्ते'- 'मा कार्षात्'- इत्यनेनं । " कौटिये"-ति' धातः ॥ ११ ॥ अच पवित्रखापनं नदग्रमियमचा- “पथ पविष मिति । वसापाकरणानणारं यत् भावापवित्र शतम्, तत् प्राग थाल्यो 'निदधात्'। देयस पविषय देवदिगाभिमुखं चुतम् ; प्राथा रापिडितलात, रद्रय र सर्वदेवतात्मकलान, तहेवत्यं पवित्रम् । दिगार माछ- “अथोदौौौति। उत्तरां प्रायेण मनुष्य- माधुर्यात् । किष यमाजगत्पविभूतो वायुरपि ' तिनुपवते' १-वा० सं० १.२.२ । का•ौ. सू. १.२.१६ । २- वा० सं० १.२.३ । का• औ. सू. ३-निर..... हरव्यम् । -धा• पा० न्या. प. ६३९ ।

·(७१. १मा०) । प्रथमकाण्डम्॥ तिर्थग गछतिअतोऽस्थापि पविकलात् तसौम्याव 'बदर निदयात् ॥ १९॥ गावाव्यस्य सोमात्मकत्वात् तत्पवनसाधन-दशापवित्रवदखा- युदगग्रत्वं बुक मिति म-दृष्टाल माह- "तद्यथैवाद रति ॥११॥ पविनिधानस्य मन्त्र मार- "तविदधाति वमोरिति ॥१४॥ मौनकासनियमावधि मार- "अथेति। 'तिसूर्ण दोग्यो' तिसां गर्वा दोहावधि। 'वाचा' मन्त्रेण माध्यत्वात् 'वाग्= यज'। पथ वाक्यम्देन नियता वाक् विवशिता। वापि पचो- पयोगिन्यां मत्यां मनसि विरेपो भवति, तत्परिहाराय वाङ- नियमविधानम् ॥१॥ पयस पासेचनसमये अध्वर्योर्जपं विधत्ते- “तदानौवमान मिति । 'अभिमन्त्रणम्' पाभिमुख्येन जपः; “आमिच्चमाने जप- नौतिसूत्रात् । 'सुधा' मुछु-पवित्रेण पावयित्वा। स्पष्ट मन्यत् ॥१६॥ "अथाहेति। अध्वर्युः प्रथमायां गवि दुग्धायां 'कां' गाम 'अधुक' दुग्धवानसौति धूयात् । योऽपि दोग्धा गो गौरी मिति दुग्धाथा गो म मिति निर्दिशेत्। अथ मोऽध्वर्युस्ता मा विश्वायुः- 'इति' ब्रूयात् । एव मुत्तरयोरपि व्याख्या । 'विश्वायु:' बना, १- वा० सं० १.३.१ । का औ• सू० १. २. २१ । २- वाग्यमविधान' इति । ३- 'अध्वर्युर्जपति' इति । 8- का० औ सू० ४. २. २३ । तत्र मन्त्रः - वा० सं० १.३.२। ५- का. औ. सू. १. २..२४ । तत्र मन्त्रः-वा० सं० १.३. ६- वा० सं० १. ४.१ । का. श्री. सू. 8. २. २५ ।

·४७२ ॥ शतपथब्राझणम्॥ (५प्र• ब्रा.) बहुचौरेत्यर्थः । 'विश्वकर्मा बप्तिसाधनदोहकर्मापेता' । 'विश्व- धायाः' धीयत इति 'धायाः' अनम, बहना । एवं प्रश्नपूर्वकं तासां गुणकथनेन तासु वौर्य मवस्थापयति। दोग्धव्यगवा मयां विधत्ते- "तिस्रो दोग्धौति । तिसृभ्यः चौरसम्भत विभ्यो लोकेभ्य एव सम्भृतवान् भवति, अतः तिस्रो दुह्यात् । अत्र “यावत् ख मधि- कारात्, तिस्रो वा नित्यत्वात्" इत्यादि सूत्रं द्रष्टव्यम् ॥ अतःपरं वानियमं विसृजेदित्याह-"श्रथ कामं वदतौति ॥१७॥ दोहनपाचक्षालनोदकस्य पुनः चौरे समर्पण माह- "थो- त्तमा मिति । 'उदस्तोकम' उदकविन्दुधारा मित्यर्थः । ‘पल्यङ्ग्य" परितो गमयित्वा, दोहपात्र उदक मामिच्य प्रक्षाल्येत्यर्थः । 'पयमः' अवशिष्टं 'यत्' 'अहायि' इत मभूत् । “बदिहापौति। 'अपि'- शब्दो भिवक्रमः,- तदपौह 'श्रमत्' भवेदिति। एतत् महाल- नोदकानयनप्रयोजनम् । तदपि किमर्थ मित्यत पाह- "रमस्यो चैवेति । 'उ, च, एव'-इति निपातत्रयम् । 'रसस्य' चीरस्यैव 'सर्व- वाय' कााय। अस्तु नाम चौरांगेन सर्वलम्, तत्संयुक्रेन चालितोदकेन कथं सर्वत्व मित्युदकस्यापि चौरोपादानता माह- "इदं हि यदेति। परिक्षालनानयनमन्त्रः सूत्रे दर्शितः- । १, २-वा० सं० १. १. २, ३ । का. श्री. सू० १. २. २६ । ३- का औसू० ४. २. २८, २९ । यत्रादिपदेन “बादिसामर्थ्यात्"- "दर्शनाच"-इतिसूत्रहयस्य ग्रहणम् (का. श्री. सू. ४.२.३०, ३१.)। 8- परिपूर्वाङ्गतेः रूपमिदम् । एव मुपरिवादपि ३.६.२.१६ इछव्यम् । ५- यानातच सः- तै० सं० १.१.३.१ ।

·(७५० १वा.) ॥ प्रथमकाण्डम्। ४७३ "परिचालन मानयति सम्पयध्व मृतावरीरित्यादिना । “तदु- दास्येत्यादि। पातञ्चनेनेतत् चौरं तौबौछतवान् भवति । तौत्री- करणं मारत्वकरणम्। चौरादपि दनोलकरत्वं लोके दृष्टम्, “यन्मा घिनवत्तन्ने कुरुत”-इति युक्रम् । पातञ्चनद्रव्यं सूत्रकार पाह- “प्राग्घुतशेषेण"-इति । यवाम्वेत्यर्थः ॥ १८ ॥ तत्र मन्त्र माह- “म पातननि इन्द्रस्य वेति" । मन्त्रे देवता- नामनिर्देशं प्रशंमति- “तद्यथेति। पूर्ववद्याख्येयम्। मोमस्य देवताना मतिप्रियत्वात् कीर्त्तितेन एतद्धव्यं तेभ्यः खादु कृतवान् भवति ॥ १९ ॥ "प्रथोदकवतेति। पिधानपात्रस्योदकपूर्णत्वे प्रयोजन माह- "नेदिति। 'नेत्' इति परिभये । यादकपूर्णं न कुर्यात्, न तु चौर मुपरिभागे, 'रचामि' 'अवमृशान्' अवमृशेयुः । एतद्भयावह मित्यर्थः । कथं तत्परिहार इति तदाह- “वजो वा श्राप इति ॥ ९ ॥ "मोऽपिदधातौति। पिधानमन्त्रे विष्णुशब्दार्थ माह- “यज्ञो १- का•ौसू० 8. २. ३२ (तै० सं० १. १. ३. १ छव्यम् ) । २- पुरस्तादूतम्-88६ ए० १५ प० (० सं० २. ५. ३. 8.)। ३, ४- का. श्री. सू० १. २. ३२ । दधेति नव्याः। “यत्र विप्रति- पत्तिः"-इत्यादिर्याज्ञिकदेवीयो ग्रन्थोऽत्रालोच्यः । ५- वा० सं० १. 8. ४। ६- इहैव घटकण्डी-भाष्यं द्रव्यम् (४६१ ए.)। s- “नेत्येष इदित्येतेन सम्प्रयुज्यते परिभये"-इति निस० १.३.६ । वा० सं० १. ४. ५। का• श्रौ० सू० १.२.३७ । 60 ·898 ॥ शतपथब्राझणम् । (प्र. ४बा.) वा रति। सच पय्यात्मना व्यापित्वात् 'यज्ञो विष्णुः ॥२१॥ ४॥ [७. १.]॥ रति श्रीसायणचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाव्ये प्रथमकाण्डे सप्तमाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम ॥ "प्रतिपदि दर्शयागं चिकीर्षुरमावास्यायां प्रातरमिको हत्या दर्शयागार्थं 'ममामेर्वचः' इति मन्त्रेण अमिषु समिदाधानरूप मन्वाधानं कृत्वा वत्मापाकरणं कुर्यात् । दर्शयागे त्रीणि हवौंधि सन्ति । बामेयोग्डाकपालः, ऐन्द्रं दधि, ऐन्द्रं पय इति । तत्र प्रविपदि दधि होतुं दधो निष्यत्यै रात्रावमावास्यायांगावो दोग्धव्याः । तद्दोह- नार्थ प्रातौकिकदोहावूद्धं समाभिः सह परन्तो वत्माः खमाटभ्यः पलाशशाखयापाकरणीयाः । वदर्थं पलाशशाखाच्छेदनम्" इति वा. सं० मही० भा० अथात्र "देवो व"-इतीम मेव, त्रौन्मन्बामभिप्रेत्य विनियोगत्रयं च प्रोक्त मापस्तम्बेन । तथाहि-“देवो वः सविता प्रायविति शाखया गोचराय गाः प्रस्थापयति, प्रस्थिताना मेकां शाखयोपस्पशति दभैदैपिझूलैर्वा धाप्यायच मिति, रहस्य हेतिः परि वो रणत्किति प्रस्थिता बनुमन्वयते"-इति । अतएव तैत्तिरीय- भाष्ये सायणेनात्र विनियोगसङ्गद एव मुक्तः- “इषे शाखां छिनत्यूणे मार्टि वा एति वत्मकान् । अपावत्याथ देवो गाः प्रस्थाप्याप्येति गां स्पृशेत् । रहस्येत्यभिमग्यतान् ध्रुवेति यह मानजेत् । यति माखोपगूह इत्यष्ठावनुवाकगा"-इति । एवञ्चैतदनुवाकानाते- रभिमन्तैत्तिरीयाणां शाखाच्छेदनादोन्यौ कर्माणि सम्पद्यन्ते। वत्र "समयन मजूकरणम्, अनुमार्जन मानुलोम्येन संतमधूल्याद्यप- ।

·(प. खा.) ।प्रथमकाण्डम्। 89 चटण ह वै जायते योऽस्ति । स जायमान एव देवेभ्य ऽटुषिभ्यः पितृभ्यो मनुष्येभ्यः ॥१॥ स युदेव युजेत । तेन देवेभ्य ऽणुं जायते तोभ्य एतत् करोति युदेनान् युजते युदेभ्यो जुहोति ॥२॥ श्रुथ युदेवानुब्रुवौत। तेनुऽर्षिभ्य ऽकरणं जायते तुड्येभ्य ऽस्तुत्करोत्यूषीणां निधिगोप ऽहुति बनूचानु माहुः॥३॥ अथ युदेव प्रजा मिच्छेत। तेन पितृभ्य ऽकरणं जायते तुयेभ्य ऽरतुत्करोति युदेषार सुन्तता व्यवच्छिन्ना प्रजा भवति ॥४॥ श्रुथ युदेव वासुयेत । तेन मनुष्येभ्य ऽकरणं जायते तुझेभ्य एतुत्करोति युदेनान् व्वासुयते युदेभ्योऽशनं दुदाति स यु एतानि सर्वाणि करोति सु कृतकमा तस्य सर्व माप्त सुब्बं जितम् ॥५॥ नयनम्" इति वै ब्रा सामामूलादारभ्यायात् स्पर्शन मनुमान मिति धूर्तखामो। “अनुमाननं तत्पर्ण दिपातनेग गुणोकरणम्"- इति का. औ• सू० १. २. ३ भाष्ये या दे। वाजसनेयिनान्तु "हास्येति मन्यो मन्त्रमागोवा नैवानातः ; एवं "वायव स्थ"- इत्यस्यानन्तरम् "उपायव स्थ"-इति मन्त्रो मन्त्रांश वा नास्त्येव ; बपि "बाप्यायव मिति मन्ये "ऊर्जखतीः पयखती"-इति विशेषणपदयाभावोऽपि बोध्यः । * 'सन्तता'-इवि च। + पित'-इति क, ख, 'जित-इति च ।

·॥ शतपथब्राझणम् ॥ (५प्र० ५मा) स येन देवेभ्य ऽक्टणं जायते। तुदेनांस्तवदयते* यधुजतेऽथ युदनौ जुहोति तुदेनांस्तदुवदयते तुम्मा- धत्कुिच्चानौ जुह्वति तुदवदानं नाम ॥६॥ तहे चतुरवत्तं भवति। इदं वा अनुवाक्याथ याज्याथ व्वषट्कारोऽथ सा देवता चतुर्थों यस्यै देवतायै हविर्भवत्येव हि देवता ऽअवदानान्यन्वायत्ता अव- दानानि वा देवुता ऽअन्वायत्तान्यतिरिक्त ह तुदव- दानं यत्पञ्चमं कुस्मा उ हि तुदवद्येत्तस्माच्चतुरवत्तं भवति ॥७॥ उतो पञ्चावत्तु मेव भवति। पुाको यन्नः पानः पशुः पुश्चात्तवः सव्वत्सरस्यैषो पञ्चावत्तस्य सम्पदहुहेव प्रजुयां पशुभिर्भवति युस्यैवं विदुषः पञ्चावत्तं क्रियुत ऽएतुड न्वेव प्रज्ञातं कौरुपाञ्चालं युच्चतुरवत्तं तुस्मा- चतुरवत्तं भवति ॥८॥ स वै यावन्माच मिवैवावयेत् । मानुषः ह कुर्याद्य- महुदवद्येद् व्यवं वै तुद्यन्जुस्य युन्मानुषं नेद् व्युद्धं यच्चे करवाणीति तस्माद्यावन्मात्र मिवैवावयेत् ॥६॥ स ऽाज्यस्योपस्तौर्य। हुिई विषोऽवदायाथोपुरि- ष्टादाज्यस्याभिघारयति हे वा ऽआहुती सोमाहुति- *, 'दुवजायते' इति ख । + 'मन्वायत्ता-इति ख । S 'अतिरिक्त-इति ख ।

·(७• ब्रा.) ।प्रथमकाण्डम् ॥ ४७७ रवान्याज्याहुतिरन्या तुत हुएषा केवलौ यत्सोमाहुति- रथैषाज्याहुतियुद्धविर्यज्ञो युत्यशुस्तदाज्य मेवैतुत् करोति तस्मादुभयुत श्राज्यं भवत्येतदै जुष्टं देवानां यदाज्यं तज्जुष्ट मेवैतद्देवेभ्यः करोति तस्मादुभयुत प्राज्य भवति ॥१०॥ असौ वा अनुवाक्येयं याज्या। ते ऽउभे योषे तयोमिथुन मस्ति वषट्कार एव तहा एष एव व्वषट्कारो यु ऽरषु तुपति स ऽउद्युन्नेवामू मधिद्रुवत्यस्तं युन्निमा मुधिद्रवति तदेतेन वृष्णेमा प्रजातिं प्रजायते यैन- योरियं प्रजातिः॥११॥ सोऽनुवाक्या मनूच्य। याज्या मनुद्रुत्य पश्चाद्दषट्क- रोति पश्चा? परीत्य वृषा योषा मुधिद्रवति तुदेने ऽउभे पुरस्तात् कृत्वा वृष्णा वषट्कारेणाधिद्रावति तुस्मादु सहु वैवु वषट्कारण जुहुयाद् वषट्कते वा ॥१२॥ देवपाचं वा एष युद्दषट्कारः। तद्यथा पाच ऽउद्धृत्य प्रयुच्छेदेवं तदुथ युत्पुरा व्वषट्काराज्जुहुयाद्यथाधी भूमौ निदिग्धं* तुदमुया स्यादेवं तत्तस्मादु सहु वैव! व्वषट्कारेण जुहुयाहुषद्धृते वा ॥१३॥ 'निदग्ध'-इति सा-सम्मत इति डा०-वेवरः। + 'वै-इत्येव ख-पुस्तके। ॥ इहैव "... शतम्" इति ख ; “शतम् १०."-इति च-पुस्तके ।

·॥ शतपथबामणम् । (५प्र. पूना.) ताथा योनौ रेतः सिञ्चत् । एवं तदुथ युत्परा ब्वषट्काराज्जुहुयाधुथा योनौ रेतः सिक्तं तुदमुया स्यादेवं तत्तस्मादु सहु वैवु वषट्कारेण जुहुयाहुषमृते वा॥१४॥ असौ वा अनुवाक्येयं याज्या। सा वै गायुचीयं चिष्टुबसौ स वै गायची मुन्वाह तुदम् मनुब्रुवन्नसौ धनुवाक्येमा मुन्वाहेयर हि गायची ॥१५॥ अथ चिष्टुभा यजति। तुदनुण युजनिय हि याज्यामुष्या अधि व्वषट्करोत्यसा ऽउ हि विष्टुप्तदेने सयुजौ करोति तस्मादिमे सुम्भुञ्जाते ऽअनुयोरनु- सम्भोग मिमाः सर्वाः प्रजा ऽअनु सम्भुञ्जते ॥१६॥ स वा अङ्ग्यन्निवैवानुवाक्या मुनुयात्। असौ धनुवाक्या रहुड्यसौ बाईत हि तद्रपं क्षिण एव याज्यया त्वरेतेय हि याज्या रचन्तर होय राथन्तर हि तद्रूपर यति वा अनुवाक्यया प्रयच्छति याज्यया तस्मादनुवाक्यायै रूपर हुवे हुवामह श्रागच्छेदुम्बईः सौदेति यत्यति हितया प्रयच्छति याज्यया तुस्मा- द्याज्यायै रूपं ब्वौहि हविर्जुषस्व इविरावृषायखाचि पुिब प्रेति यत्यु हि तुया युच्छति ॥१७॥ सा या पुरस्तालक्षणा। सानुवाक्या स्यादसौ धन- * 'वै-इत्येव ख-पुस्तके । + 'यच्छति' इति च ।

·( ७१. खा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ 898 बाक्या तस्या अमुष्या ' अवुस्ताल्लुमा चन्द्रमा नुक्षचाणि सूर्यः ॥१८॥ अथ योपुरिष्टालक्षणा। स याज्या स्थादियर हि याज्या तस्या अस्था। ऽउपुरिष्टालझौषधयो व्युनस्पतय आपोऽनिरिमाः प्रजाः ॥१६॥ मा हुन्वेव समृवानुवाक्या । यस्यै प्रथमात्पदादेवुता मभिव्याहुरति सो ऽएव सुमुवा याज्या युस्या ऽउत्तमात् पदाद्देवताया अधि वषट्करोति व्वौर्यं वै देवतुर्चस्तुदु- भयुत एवैतुद्दौर्येण परिएछ युस्यै देवतायै हविर्भवति तस्यै प्रयच्छति ॥२०॥ स वै ब्यौगिति करोति। ब्वाग्वै व्वषट्कारो वाग्रेतो रेत एवैतुत्सिञ्चति षडित्वृतुवो वै षट् तुहतुष्वेवैतद्रुतः सिच्यते तुहतुवो रेतः सिक्त मिमाः प्रजाः पुजनयन्ति तस्मादेवं व्वषट्करोति ॥२१॥ देवाश्च वा असुराश्च । उभुये प्राजापत्याः प्रजापतेः पितुर्दाय मुपेयुरेतावेवाईमासौ य एवापूर्यते तुं देवा उपायुन् योपक्षीयुते त मुसुराः॥२२॥ 'मधलालक्ष'-इति सा०-सम्मत, इति डा. वेवरः। + नास्येतत् पदम् ख-पुस्तके।

·४. ॥ शतपथब्राह्मणम्। (५प्र. ५ब्रा.) ते देवा ऽअकामयन्त ।। कथं विम मपि सुंजी- महि योऽय मुसुराणा मिति तेऽन्तः श्राम्यन्तश्चेरुस्तु ऽएतु इवियतुं ददृशुर्यदर्शपूर्णमासौ ताभ्या मयजन्त ताभ्या मिष्ट्वैत मुपि समचत ॥२३॥ यु ऽरषो ऽसुराणा मासौद् । यदा वा एता उभौ परिलवेते ऽअथ मासो भवति मासशुः संवत्सरः सर्व वैसंवत्सरः सुर्व मेव तुद्देवा असुराणा सुमवृञ्जत सुद्ध- स्मात्सपुत्नानुसुरानिरभजन्सर्वम्वेवैषु ऽएतत्सपुत्नाना संघते सुर्खस्मात्सपुत्नान्निर्भजति यु ऽएव मेतद्देद ॥२४॥ स यो देवाना मासौत् । स यवायुवत हि तेन देवा योऽसुराणा सोऽयवा न हि तेनासुरा ऽयुवत ॥२५॥ अथो इतरथाहुः । यु ऽएव देवाना मासौत्सोऽयवा न हि त मसुरा ऽयुवत योऽसुराणा स यवायुवत हि तुं देवाः सुब्द मुहः सुगरा रात्रियव्या मासाः सुमेकः संवत्सरः खेको ह वै नामैतद्युत्सुमेक इति युवा च हि वा अयवा यवेतीवाथ येनेतेषा५ होता भवति तुद्याविहोच मित्याचक्षते ॥२६॥५॥ ॥ इति पञ्चमप्रपाठके पञ्चमं ब्राह्मणम् [७.२.] ॥

·(७५. खा.) प्रथमकाण्डम्॥ १८१ अवदामखरूपं विवचुराख्यायिका मार- "गणं इति । 'यः' दिजातिः ‘स जायमान एव' देवादिभ्ययतोऽपि 'सणवान्' अधमर्णिको 'जायते । पणिवे जनन मेव निमित्त मित्यर्थः ॥१॥ माहोक विवृणोति- “म यदेवेति । 'यजेत'-इति 'यत्', 'तेन' कारणेन यागेन निमित्तेन 'देवेभ्यः' 'तद् कणं जायते'। 'हि' यस्माद् यागकाभ्यः ‘एभ्यः' देवेभ्धः ‘एतत्' इदानौं 'करोति'; अतस्तेभ्यः तद् सण मित्यर्थः । तच्छब्दार्थ माह- “यदेनानिति । थागहोमावुभावपि नियमेन देवार्थ मेव यतः क्रियेते ; प्रतः तेषां तौ स्खम, तस्थावण्यप्रदानत्वादृणे जायत इत्यर्थः। एव मुत्तर- वाक्यान्यपि योज्यानि ॥२॥ "अथेति। 'अनुबुवौत' अनुवचनं कुर्यात्, अधीयतेत्यर्थः । "निधिगोप इतीति। उपभुज्यमानोऽपि यो न विनश्यति, म 'निधिः'। तादृशः सुषौणं सम्बन्धौ यो वेदाख्यो निधिः, तस्य गोपायिता 'इति' वेदम् 'अनूच्यमानम्' 'पाड' बुधाः । अतस्तेषां प्रवचनं धन मिति गम्यते ॥३॥ "अथ यदेवेति । 'वामयेत' रहे; अबादिप्रदानेनेदानी मव- १- "यत् किचामो जुति तदवदानं नाम"-दतो हैवोपरिठात् (क०)। २- “जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिर्ऋणवा जायते ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पिटभ्य एष वा अनृणो यः पुत्री यज्वा ब्रह्मचारि- वासो"-इति ते. सं• ६.३.११.१५ । म. सं• ६. ३५-३०; . २५७ । रामा० २. ४. १५ । महामा• १.४६५२-५७ ३- "ऋणत्वे-इति । - 'सहेणणे-इति । 61 ·(ER ॥ शतपथब्राझगम्॥ (५५० पूना) काशं प्रयच्छन् । 'यः' जायमानों ब्राह्मण: 'एतानि' यागानुवचना- दौनि 'मणि' अपि 'करोति', 'मः' 'तकर्मा' कृतकृत्यः । तस्मात् श्राप्तव्यं 'सर्व मातं' भवति, देवादिसर्वस्थानं 'म' जेतव्यं 'जितं' भवति ॥५॥ "म येनेति । इत्थं तेवा मृणत्वं प्रति तेन 'प्रवदयते' दयति- नार्थ:५; श्रवप्रत्यर्पणम, देवानां खभूत मृणम्, विभज्य दत्तवान् भवति। तच्छब्दार्थ माह- "यद्यजत इति । यदस्ति तत्तेन यागेनेत्यर्थः ; एवं होमेनापि। 'यस्मादेवं' तस्मात् 'यत् किञ्च' चरुपुरोडाशादिकम् 'अमौ जुकति', 'तत्' अवत्तं हविः “श्रव- दानम्" इति प्रसिद्धं भवति ॥ ६ ॥ तस्यावदेयस्य चतई विधत्ते- “तदा इति। तब कारण माह- "इदं वा इति । 'इदं वा' अनुवाक्यात्मक मिदं खलु प्रथमम् ; 'अथ' पथाद् ‘याख्या' ; 'प्रथ' प्रधानसाधना 'वषट्कारः'; पवाद्धविस्वामिनी 'देवता' 'चतुर्थों' भवति । ‘एवं' क्रमेण पुरो- ऽनुवाक्याद्याश्चतस्रो 'देवता', क्रमेण चत्वारि 'अवदानानि अन्धा- यत्ताः' । 'हि'-शब्दद्याथै ; अवदानानि च चत्वारि, चतस्रः पुरो- ऽनुदाक्यायाध्यादिदेवताः 'अन्वायत्तानि' अनुप्राप्तानि । अत उभ- येषां समसयाकत्वात् तन्यूनाधिकभावो न युक्त इत्यर्थः । चतसृभ्यो- ऽत्रदानचतुष्टयस्थावश्यकत्वात् न्यूनसङ्ख्याकलं न शक्यम् । अधिकत्व- "दय दानगतिरक्षणहिंसादानेषु"-इति धा० पा० मा• पा०४५। "होत्वेषोऽनेककर्मा"-इति निर. १.२.४; १.४.११ अम० को. ३. ३. २५६, ७.५।

·(प. बा.) . । प्रथमकाण्डम् । १८३ दोषात् पञ्चम माशय परिहरति- "अतिरिकं इति। अतिरेक मेव दर्शयति-"कस्मा इति। 'कस्म' प्रयोजनाय ‘पञ्चमम् अवयेत् ?' तदभिमानिन्याः पञ्चम्या देवताया प्रभावादिति भावः ॥ ७॥ अथाभ्युपगम्याधिक्यदोषं यज्ञादिसम्पत्तिलाभाय पञ्चावदान- पक्ष मण्याह- "उतो इति। यज्ञस्य पानात्वं धानाकरम्भादिहविः- पञ्चकादिनावगन्तव्यम् । ऐतरेयकेऽपि- “यो वै यजम्" इत्या- दिनाहविरघरमयादिभिर्बहुधा यज्ञस्य पाङ्गल्य मुपपादितम् । पभोः पावं लोमत्वगादिभिरिति प्रागुनम् । हेमन्तमिभिरयो- रैक्याभिप्रायेण संवत्सरः पाङ्कः । एवन्तु पचावते मति तगतपञ्च- मङ्याहारा 'सम्पत्' यज्ञात्मकं धनं सम्पद्यत इत्यर्थः ॥ एतज्ज्ञानपूर्वकानुहानफल माह- "बहुवेति ॥ अथ पुनः चतरवत्त मेव स्थापयति- “एतदिति। एतदेव 'चतु- रवत्तं' 'कौरुपाचाखम्' कुरुपचाल देशे प्रसिद्धम् ; अतस्तत्र प्रज्ञा- तत्वादनुष्ठानसम्प्रदायानुरोधेन 'चतुरवत्तम्' एव कर्त्तव्यम् ॥ ८॥ अवदानस्येयत्तां विधत्ते- “म वा इति। ('शवमात्र मिव') 'दव'-शब्दोऽनर्थको वाक्यालङ्कारे । 'यावभाव मेव' अङ्गुष्ठपर्वमात्र मेवेत्यर्थः । . १- "धानाः, करम्भः, परिवापः, पुरोडाशः, पयस्या"-इति ऐ० ब्रा० २. ३.६; तै० सं० ६. ५. ११.७॥ २- रे० प्रा० २. ३. । ३-हविष्यतिः, अक्षरपतिः, नराशंसपतिः, सवनपतिः । 8- “पाल पशुः"-इत्यादिकं पुरस्तात् प्रथम् (१२६ए. ७५०)। ५- "हेमन्तशिशिरयोः समासेन"-इति ऐ० प्रा० १.१.१ । ६- “इवोऽपि दृश्यते"-इत्यादि निर• १. ३. ५ अश्यम् ।

·४४ शतपथब्राझगम्। (५प्र. ५वा.) - आधिक्ये दोष माह- "मानुषं "-इति। ममुख्या परावादिपरिमितवादाधिक्यं मामुषत्वकरणम् ॥ ६ ॥ इदानौं चतुरवदानप्रकारं दर्शयति- “म ाज्यस्येति पुरोडामाशौ दौ; तदध उपरि चोपस्वताभिघारिताज्याभ्यां' चतुरवात्तत्वम् ॥ पुरोडागस्योभयत श्राज्यकरणं प्रशंमित माह- "देवा इति । सर्वापि पाडतिः सोमाज्यभेदेन दिविधा; तत्र मोमस्थर स्वरू- पेणाहुतित्वादाज्यापेक्षेव नास्ति; अवशिौ हविर्य जपण्यज्ञा- इतिको भवितव्यौ ; अतस्तत्र तयोः ‘एतत्' एतेनोपस्तर- पाभिधारणेन 'श्राज्य मेव' सतवान् ‘भवति' ॥ "एतदै जुष्टम्" इत्यादि स्पष्टम् ॥ १ ॥ अवदानाय धर्म मुक्का प्रधानधर्म विधात माह- "मौ वा इति । अनुवाक्या-थाज्ययोः क्रमेण देवताकाम-हविःप्रदानसाध- .. पुरस्तात् इश्यम् २९५, ४०३ ए.; परतादपि ६. १.२१ । बपि का. श्री. सू. १.६. ८-१९, २०, २१ । २r..."मिठोमोऽन्यमिठोम उक्थः बोशिमांततः । वाजपेयोऽतिरात्र- वालोर्यामात्र सप्तमः । इत्येते सत्याः" इति गो. ब्रा० १.५.२३ । सत्याः सोमसंस्थाः सोमयज्ञाः इत्येतेऽमिनार्थाः । - "अमगधेय ममिहोत्रं पौर्णमास्यमावास्ये । मवेशिश्चातुर्मास्यानि पशु- बन्धोऽत्र सप्तमः । इत्येते विर्यज्ञा"-इवि गो. ना. १. ५. २३ । "पछका पार्वणः श्राई श्रावण्यायहायणी चैयाअयुनौति सात पाक- यज्ञसंस्था"-इति गौ. ध सू०८.५। पाकयचा एव पयज्ञाः ।

·(७५• २वा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ 8C नत्वं वक्ष्यते । श्राहातव्यानां देवानां 'धुलोकमम्बन्धात्, प्रदानस्यै- वैतलोकमम्बन्धात्, तयोः क्रमेण द्युम्बात्मकता । तयोः स्त्रीलिङ्गत्वात् इन्हे, वषट्कारस्य पुंलिङ्गत्वात् मह मिथुनतास्ति । उभयोरन्तराले तपादिव्य एव वषट्कारः। स चोदयास्तमयसमये दिवं पृथिवी- चाधिकृत्य गच्छति' । 'सत्' तस्मात् ‘एतेन वृष्णा' अनेन वर्षकेण, श्रादित्येन मह सङ्गते मत्यौ, ते एव मिदानौं प्रमिद्धाम् 'दमां प्रजाति' 'प्रजायते' ; सर्वेषा मयुत्पद्यमानानां भावानां तत्रैवोत्पत्तेः, उत्पद्यमानपदार्थात्मना ते एव प्रचष्टे जायते इत्यर्थः ॥ ११ ॥ पुरोऽनुवाक्यायाज्यानां' धुम्वात्मकताभिधानस्य प्रयोजन मार- "मोऽनुवाक्या मिति । तयोः समनन्तरं वषट् कुर्यादिति विधिः । उकऽर्थे लोकाचरणं प्रमाणयति- “पवादा इति। 'पथात् परौत्य' स्त्रियाः पश्चाद्देशादागत्य 'अधिद्रवति' अभिगच्छति । 'तत्' तेन याज्यापुरोऽनुवाक्यानन्तरं वषट्कारकरणेन ‘एने उभे घावापृथिव्यात्मिके याज्यापुरोऽनुवाक्ये 'पुरस्तात् इला' 'वृष्णा' सेना 'वषट्कारेण' तत्सूर्यात्मकेन द्रवण माकारितवान् भवति । १-दीव ब्राह्मणे सप्तदशकण्डिकायाम् (१८८० ११ पं०)। २- 'वषटकार एव-इति ज । ३- “स वा एष न कदाचनास्त' मेति, नोदेति। तं यदस्त मेलौति मन्यन्तेऽह एव तदन्त मित्त्वाथात्मानं विपर्यस्थते ; रात्री मेवावस्तात् कुरतेऽहः परस्तात्" इत्यादि. ऐ• बा• ३. ४.६। 8- 'पुरोऽनुवाक्यायाच्यादौना'-इति ज, 'पुरोऽनुवाक्यादौन-इति छ । ५- 'धुत्वात्मकताभिधानस्य'-इति , ठ ।

·. ४८८ ॥ शतपथब्राझणम्। (५.५वा.) "तस्मात्" इति सष्टम् । पौषडित्युचारणकाले वा, समनन्तरं वा प्रदान मस्त ; सर्वथा वषट्कारात् प्राक् न जुडयादित्यर्थः । अनेनैव पुरोऽनुवाक्यायाज्ययोर्वषट्कारात् पूर्वभावित्वं सिद्धम् ॥ १२ ॥ प्रदानस्य वषट्कारानन्तरत्वं प्रकारान्तरेणोपपादयति- “देवपाचं वा इति। पिवन्यनेन देवा इति 'देवपात्र' 'वषट्कारः'। 'तत्' वषट्कारावमानं प्रदानम् ‘एवं' भवति, पाचोडारपूर्वकप्रदान मिव भवति । उवैपरौत्ये दोष मा:- “अथ यत्पुरेति । 'अधो भूमौ निदिग्धम्" भूमौ प्रास्तम्, दुष्टत्वेनोपयोगाभावात् दग्ध मित्युप- चर्यते । 'अमुया' अनेन वषट्कारात्पूर्वकालहोमेन ('स्यात्') दग्धं स्यादित्यर्थः । “तस्मात्"-इत्युपसंहारः ॥ १३ ॥ "तद्यथा योनौ” इत्यादि स्पष्टम् ॥ १४ ॥ पुरोऽनुवाक्यायाज्ये गायत्रीषिष्टुभौ कर्तव्ये इति विधात माह-"सौ वा इति । 'अनुवाक्या' 'अमौ' धुलोकः, तस्थाना; 'याज्या' तु ('यम्') भूः। 'सेयं पृथिवी गाययात्मिका, 'अमौ' धुलोकः पिष्टुबात्मकः । तथा मति “गायत्री मन्चाह" इति यत्, 'तत्' तेन अनुवाक्यात्मकम् 'अनुब्रुवन्' गायत्रीच्छन्दोद्दारा 'दमा' पृथिवौ मेवोतवान् भवति। धुलोकस्य कथ मनुवकाव्यतेत्याशन अनुवाक्यात्मकत्वं वाक्यमध्य एव स्मारयति । पृथिव्या अप्यनुवाकव्यत्वं गायच्यात्मकत्वादित्याह- "य) होति। इत्थ मनुवाक्याथा गाय- चौवे द्यावापृथिव्यावुभे अपि योजितवान् भवतीत्युतम् ॥ १५ ॥ १- निदग्धम्' इति न, 'निदिग्धम्'-इत्यपि तत्रैव शोधितः । २- 'प्राप्तं-इति । ३-दिग्ध मित्यस्यैव भाष्यं स्यात् दग्ध मिति ।

·(७१० वा.) ।प्रथमकाण्डम् ॥ ४८७ । पाज्यायास्त्रिष्टुप्पसम्पादनेऽपि तथैव 'योजितवान् भवतीत्याह- "अथेति। 'पिष्टुभा यजति' चेष्टुभं याज्यां कुर्यात् । तत्र याज्यया सचा यजतौति यत्, 'तत्' तेन 'नया' पृथिव्यैव यजति । तत्कथ मित्यत आह- "तदिति । 'तत्' तेन त्रिष्टुप्पकरणेनानया यजति । एतां भुव मेव याज्यां कृतवान् भवतीत्यर्थः । उतार्थ- समर्थनाय पूर्वति स्मारयति- “इयं हि याज्येति । अतः 'अमुष्या अधि' धुलोकस्योपरि एव 'वषट्' कृतवान् भवति। एतत्समर्थना- वाह- "चिष्टुबिति । 'तत्' तेन, पुरोऽनुवाक्यायाज्ययोर्गायचौ- त्रिष्टुवकरणेनानेन 'एने' द्यावापृथिव्यौ, प्रतिपादितप्रकारेण 'मयुजी' परस्परं संयुक्तौ कृतवान् भवति। 'तस्मात्' सायुज्यात् 'रमे' सहाभ्यवहरतः; "द्यावापृथिवीभ्यां वाहा"-इति' सहप्रदानात् । अथवा वृश्चबयोः परस्परसापेक्षत्वात्। महभागः । अतस्तयोः सहभागम् 'अनु' 'सर्वाः अपि 'प्रजाः' तत्सम्बन्धिन्यः 'अनु सम्भुनाते' अनुसृत्य भुञ्जते । अत उभयोः सभागलोकात्मकत्वात्, तयोच परखरसाहित्याद् याज्यानुवाक्ययोः माहित्येनापि भवितव्य मित्यर्थी सभ्यते ॥ ११॥ प्रथानुवाक्याथा उच्चारणधर्म माह- “म वा अङ्खग्यविधि । 'अजयविव' वर्णानालोड़यत्रिव शनैरनुवाक्यां ब्रूयात् । श्रङ्गतिः . १- ऐ. बा. १. ३. ५। ते० प्रा० २.१. ७.१ ८.२ । २- इहैवोपरिचात् ५. ३. ५. १७ ; ७. ३. १. ३. । म० सं० ३. ७६ । ३- 'सहभाव.'-इति ज-भोधितः, 'सहभोगः' इति ठ।

·॥शतपथनामयम्। (५५० ५बा०) गत्यर्थः । उाविधानुवचनं "हत्”-माचार स्तौति- “मौ हौति । 'अनुवाक्या' ('प्रसौ') द्यौः, एवं 'वृहत्' सामापि धौः। 'हि' यतो धुभागोऽनुवाक्या हत्याम, 'तत्' तस्मात् तहतं मन्द्रत्वं 'बाहतं' हतौसम्बन्धि 'रूपम् ॥ याज्याया उच्चारण धर्म माह- "विप्र एव याज्ययेति । 'याज्यया' निमित्तया उचारणे वर्णविषयां त्वरां कुर्यात् । “दूयं त्यादि । पूर्वापेक्षया वरतीति 'तत्' विप्रोच्चारणं 'राथन्तरम्' रथन्तरसम्बधि 'रूपम् ॥ अथ पुरोऽनुवाक्यायाज्ययोः लक्षणन्यन्यानि वर्ण कार्यभेद माह'- “यति वा इति । 'अनुवाक्यया' यष्टव्यदेवान् श्राहयति, तानेव 'याज्यया' यजति । 'तस्मात्' पाहानार्थत्वात्, श्राहानार्थं यलिङ्गम्, तत् 'अनुवाक्याया रूपम्' । तानि खिङ्गानि दर्शयति- "डव इत्यादिना । 'जि' यस्मात् 'तया' अनुवाक्यया यष्टव्यदेवान् श्रायति, तस्मादाहानप्रकाशकं “डवे"-इत्यादि यसिङ्गजातम्, तदत्येव सर्वचानुवाक्या कार्येत्यर्थः ॥ "प्रयच्छति याज्ययेत्यादि। यस्माद् याज्या हविःप्रदानसाध- नम्तमात्' तस्याः तत्पदानप्रकाशकं लिङ्ग 'रूपम्'। अभिहित- १- "पर्यायाते"-इति ऋ• सं० १०.१६. . । २-सा. सं. चा• गा० १.१.२७ । ३- ता. ब्रा० १६. १९ । तै• ब्रा० ३. ५. १३ । ४- सा•सं• बा• गा. २. १. २१ । ते. ब्रा. ३. ५.१३ । ५-ता• ब्रा० १६. ११ । (-'कार्यमेदवार' इति ।

·(प. शा.) ।प्रथमकाण्डम्। लिङ्गानि दर्शयति- “वौहौति । 'हि' यस्मात् 'तया' याव्यया प्रयच्छति हविः, 'तस्मात्' प्रदानप्रकाशकं यद् “वौषि"-इत्यादि लिङ्गम, तहत्येव सर्वत्र याच्या कार्यत्यर्थः । लक्षणान्तर माह- “मा या पुरस्तालक्षणेति। 'पुरस्तात्' मन्त्रस्य पुरोभागे 'लक्षणं' यष्टव्यदेवनाम यस्यां 'मा' ('अनुवाक्या') पुरोऽनुवाक्या । तस्या अधस्तालक्षणत्वे कारण माह- "तस्या इति । 'तस्थाः' पुरोऽनुवाक्यायाः 'अमुष्याः' "अयौ हि अनुवाक्या"-दूत्यु- कत्वात्। मामानाधिकरण्यम् । तस्याः चन्द्रनक्षत्रसूर्याः ('अवस्ताबम') अधस्तात् समाणैव; अधोभागे तेषां परिभ्रमणत् । अतोऽस्था अपि तथात्वं युक्रम् ॥ १८॥ "अथ योपरिष्टालक्षणेति वाक्यं पूर्ववाक्यवयाख्येयम् । 'तस्थाः' थाज्यारूपायाः 'अस्याः' भूम्याः ॥१९॥ उ पुरस्तादुपरिष्टालक्षवं विशिनष्टि- माह वेवेति । 'यस्यै यस्था अनुवाक्यायाः 'प्रथमात् पदात्' "अमिः प्रबेन मोम गौर्भि- रित्यादिखक्षणाद् यश्यदेवतां बयान, ‘मा एव समृद्धा अनु- वाक्या' । 'याज्या' तु मा समृद्धवा, 'यस्था उत्तमात् पदात्' "जिका अग्ने चचष इत्यादिकात् अभिहितायाः 'देवतायाः परि . 'वषट्करोति'। ननु कथं देवतामहावमात्रेण समृद्धत्व मिति, तदाह- 9 १- “यवष्यदेवाना मस्यां'-इति ज, झ, डा-वेवरेण च दृष्टः । २- पूर्वस्यां कण्डिकायां द्रव्यम् (१७८४० ११५०)। ३-०सं०८. 88. १२ । • ब्रा० ३.५.६.३। ते० सं० २.६, २.२। 8-ऋ० सं० १.८.६ । ० ब्रा• इ. ५. ७.२ । तै० सं० २.६.२. । 62 ·88. •॥ शतपथब्राझगम् ॥ (प्र. ५मा.) "वौयं वा इति । 'देवता. वै बौर्यम्' फागाचानस्य तत्प्रकाश- नार्थत्वात् ॥ २ ॥ अथ याज्यानन्तरभाविनं वषट्कारं विभज्य विधाय प्रशंसति- "म वै वौगितीति । 'वौगिति' उच्चारणं कुर्यात् । तत्प्रमति- “वाम्बा इति । 'वोग'-इत्येतदौकारस्थाने श्राकारे कृते 'वाग्'-इति भवति । अतो 'वषट्कारो वाक्' । मा च 'वाक्' 'रेतः'; सेचन- माधनत्वात् । उच्चारण मेव तत्सेकः । तथा 'षडिति' करोतीत्यनु- षज्यते, ब्रूयादित्यर्थः । सङ्ख्याया अतुम्वपि सम्भवात् 'ऋतवः' एव 'षट्-इत्यनेन विवक्षिताः; प्राक् षडित्यतः वौगित्येतस्य स्थाप- नात् । तेन 'मि' 'रेतः' 'इमाः' मर्वाः 'प्रजाः' उत्पादयन्ति । 'तस्मात्' ‘एवं' वौषडिति 'वषट् कुर्यात् ॥ २१ ॥ इत्थं दर्शपूर्णमासोभयसाधारण मवदानादिकं वषट्कारान्तं धर्म मभिधाय तत्प्रमङ्गाद्यवादिशब्दाभिधानद्वारेण दर्शपूर्णमासयागं प्रशं- मति- “देवाश्च वा असुराश्चेत्यादिना । 'प्राजापत्याः' प्रजापतेः पुत्राः 'दायं' पत्रकं वित्तम् 'उपेयुः। किं तत् ? 'एतावेव' प्रसिद्धा- वेव 'अर्द्धमामौ' मामस्थाद्धौं शक्लकृष्णपक्षौ । “श्रद्धं नपुंसकम्"- इत्येकदेशिसमासः । विभज्याह- “य एवापूर्यत इति। प्रजा- पतेः कानात्मकत्वादनयोस्तइत्त्वम् ॥२२॥ "प्र वौर्येण देवताति चेकिते"-इत्यादिषु (ऋ० सं० १. ५५. ३.)। २- “दायं पियम्" इति म.० सं० ६. १६७। ऋ० सं० १०. ११४.१० । ऐ० प्रा० .. ३.५। ता. ब्रा० १६. । ते. सं० ३.१.४। ३- "पा. सू. २. २.२ ।

·(७ब्रा.) ॥ प्रथमकाण्डम्। ४६९ एवं विभागे मति 'देवाः' 'कथम् असुरेभ्यः, तदीय मपि भागं 'संवृनौमहि' अपहरेमहि ? एवं कामयित्वा तत्साधनं प्रयासेनान्विष्य ‘दर्शपूर्णमामौ' यागावेवापश्यन्। 'ताभ्याम्' ('एत मपि') कृष्णपक्ष मपि खय मलभन्त । (॥२३॥) तद्वारा तदुभयावर्त्तमानात्मकं मासम्, तदावर्तनात्मक संवत्सरं च, असुरेभ्यः 'समवृञ्जत' खाधौनं कृतवन्तः । अतो न्यूनाधिक- कालावयवानां संवत्सरेऽन्तर्भावात् 'संवत्सरः सर्वम्' संवत्मरात्मकात् 'सर्वस्मात्' कालात् 'सपत्नान् असुरान्' भागरहितान् अकुर्वन् । 'निरभजन्'-इति तात्पर्याभिधानम्। 'मर्वम् एव एषः'-इति वेदितः फलम् । अतो दर्शपूर्णमामानुष्ठानं सपनसर्वखहरण मिति प्रशंसा ॥२४॥ "म यो देवाना मिति । 'मः यः' इति वाक्यालङ्कारे। 'मः' पूर्यमाण-प -पक्षः पुरा 'देवाना मासीत्' । 'मः' 'यवायुवत' । यौतौति यवः, तस्य यवेति नाम । कथम् ? 'हि' यस्मात् 'तेन' पापूर्यमाणपक्षेण सह 'देवाः' 'अयुवत' समसृज्यन्त । 'असुराण' कृष्णपक्षस्त 'अयवा'। कथम् ? 'हि' यस्मात् 'तेन' कृष्णपण मह 'नायुवत' तस्य देवैरपहतत्वात् ॥ २५ ॥ शुक्लष्णपक्षयोर्नामधेयव्यत्यास माह- "अथो इति । "देवानां' खभूतो 'यः' असौ 'अयवा' ; देवानां प्रतिनियतखभूतत्वेनासर- सम्बन्धाभावात् । अतोऽयवनादमिश्रणादयवा एकपक्षः। 'असुराणां' खभूतः कृष्णपक्षो ‘यवा' ; उपायेनापहत्य देवैर्मिश्रितत्वात् ॥ १- "यु मिश्रणेऽमिश्रणे च"-इति अदा• प• २२ धा । .

·४६२ ॥ शतपथमाझगम् ॥ (५प्र. ना.) 'स' सुह । अनयोरेवावयवावयवप्रशंमार्थ महोराचमाससंवत्सराण मपि नाम दर्शयति- “मब्द मित्यादिना। यव-शब्दाभिधेयान् शका- कृष्णपक्षान् बहतौति' 'मासः यव्यः' । 'खेकः' इत्यस्य मकारोप- जनेन 'सुमेकः' इति संवत्सरस्य नाम सम्पन्नम् । 'एकः' 'खेकः' । “म वै संवत्सरः”-इत्युक्त्वेन' सर्वस्यापि कालस्य तत्रैवान्तर्भावात् संवत्सर एक एव कालः; अतस्तस्यैतबाम युक्रम् ; तस्यैव परोक्षेण 'सुमेकः' इति व्यवहारः ॥ प्रमादहरादिनामाभिधाय मुपसंहरति- “यवा चेति। 'यवा अयवा च हि' 'यवेतीव' यवेत्येव भवति; यवन- स्योभयानुगतत्वात् । अथवा देवैरेवायवात्मकस्य कृष्ण पक्षस्यापि यवनात् पचदय मपि 'यवा'। अतः ‘एतेषां' यवादौनां मध्ये 'येन' निमिप्लेन ‘होता' भवेत्, 'तत्' कार्य 'याविहोत्रम्' । प्रकृत १- ‘होतीति'- इति ज, 'युनतोति'-इति तत्रैव शोधितः पाठः, 'ख- [य] तौति'-इति डा.-वेबर-शोधितः। यस्तौति पाठे यवशब्दात् "दण्डादिभ्यो यत्" इति (पा० सू० ५. १. ६६.) बहत्यर्थे यत् स्यात्, स्थाच दण्डादेराकृतिगणत्वं मन्तव्यम् । 'बहीत्तानि'-इति भ-पाठः । D१८० ए०६ पं.। "परोक्षप्रिया इव हि देवा"-इति ते. बा. १. ५. ६. २ । तथैव ऐ० प्रा० ३. ३.६ 8- 'मासो यथा-इत्यस्यानन्तरं खेक इत्यादि-थवहार इत्यन्त-ग्रन्थस्यस्थाने "मछु एकः 'खेक' ; सर्वस्यापि कालस्य तत्रैवान्तर्भावात् संवत्सर एक एव कालः मकारोप[युअनेन 'समेंक'-इति परोक्षनाम सम्प- बम्" इति ठ-पाठः।

·(च.वा.)
प्रथमकाण्डम् ॥
४६३
वैत्तिरीयोऽपि "सतव्या उपदधाति" इत्यत्र चयनप्रकरणे थवा-
दयो व्याख्यातः ॥ २६ ॥ ५ [७. २.] ॥
इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश
माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाव्ये
प्रथमकाण्डे मप्तमाध्याये द्वितीयं ब्राहाणम् ॥
॥ इति प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठकः समाप्तः ॥
१- "ते. सं० ५.३. १.२ ; ११.६; 8. २. १ ।
२- "कल्यः-'यावा अयावा इति सतर्तव्याः' इति । पाठस्तु- 'यावा
अयावा एवा ऊमाः सनः सगरः सुमेक-इति । यावाद्याः षट् शब्दा
वसन्तातुवाचिनः; समेकशब्दः संवत्सरवाचौ। हे इसके ! त्वं
त्वद्रूपासोति योन्यम्” इति वै० सं० ३. ४. ८. २३-२६ सा भा० ।
३- इत उत्तरम्.- क-पुस्तके "काण्डो १२१"-इति, ख-पुस्तकेऽपि
वथैव, ग-पुस्तके "कही १२१"-इति, घ-ौ न तः, च-पुस्तके
तु “कडिकासया १२१"-इति । तत्र १वा. १२क०, खा.
४९क०, ३वा० २९क०, ब्रा० २९क०, ५वा २(क.; सङ्कलनयात्र
पञ्चमप्रपाठकीयपश्चस ब्राह्मणेषु १२१ कखिका श्रुता इति सिद्धम् ।

·४६४ ॥ शतपथब्राझणम् ॥ (६प्र. १वा.) अथ षष्ठ प्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् । अपि वा सप्तमाध्याये हतौयं ब्राह्मणम् । ॥ हरिः ॐ॥ यशेन वै देवाः । दिव मुपोदकामनुथ योऽयं देवः पशूना मौष्टे सऽहहाहीयत तस्मादास्तव्य इत्याहुस्तिौ हि तदुहीयत ॥१॥ स येनैव देवा दिव मुपोक्रामन् । तुनो एवार्चन्तः श्राम्यन्तश्चेरुरथ योऽयं देवः पशूना मौष्टे यु ऽइहाही- यत ॥२॥ स रेक्षत। अहास्य हान्तर्यन्त्यु मा यज्ञादिति सोऽनू- चकाम स आयतयोत्तरतु उपोत्येदे यु एषु विष्ट- कृतः कालः ॥३॥ * 'देवा' इति ख। 1 'सु'-इति च1 + 'oकामंतुनो'-इति क, ग । 'काल:-इति च।

·(७५० वा.)
। प्रथमकाखम्।
BE
ते देवा अब्रुवन् । मा. विलक्षौरिति ते वै मा
यज्ञान् मान्तुगताहुतिं मे कल्पयतेति तथेति स सम-
वृहत् स नास्यत् स न कुञ्चनाहिनत् ॥ ४ ॥
ते देवा अब्रुवन् । यावन्ति नो हवौषि गृहीतान्य-
भूवन्त्सुर्वेषां तेषा५ हुत मुपजानौत यथास्मा ऽआहुति
कल्पयामेति ॥ ५॥
ते ऽध्वर्यु मब्रुवन्। यथापूर्वः हवी ष्यभिधारयैकस्मा
अवदानाय पुनराप्याययायातयामानि कुरु तुत ऽएकैक
मवदान मुवद्येति ॥६॥
सोऽध्वर्युः। यथापूर्ख हवौष्यभ्यघारयदेकस्मा
अवदानाय पुनराप्यायययातयामान्यकरोत्तत एकैक
मवदान मवाद्यत्तस्माद्दास्तव्य ऽइत्याहुर्खास्तु हि तुद्यनस्य
युडुतेषु हविष्षु तस्माद्युस्यै कस्यै च देवतायै हविर्गाते
सर्बुवै स्विष्टकृदन्वाभक्तः सर्वच यवैनं देवा अन्या-
भजन्॥७॥
तहा अमय ऽहुति क्रियते। अग्निर्वै स देवस्तस्यैतानि
नामानि शव इति युथा प्राच्या बाचक्षते भव ऽहुति
युथा बाहीकाः पशूनाम्पती रुद्रोमिरिति तान्यस्या-
शन्तान्येवेतराणि नामान्यमिरित्येवु शान्ततमं तस्माद-
मय ऽहुति क्रियते स्विष्टकृत ऽहति ॥८॥

·४६६ . ॥शतपथब्राभगम् ॥ (प्र. वा.) ते होचुः। यत्त्वय्यमुच सत्युयक्ष्महि तन्नः स्विष्टं कुर्द्धिति तुदेभ्यः स्विष्ट मुकरोत्तस्मात् स्विष्टकृत हुति ॥६॥ सोऽनुवाक्या मनूच्य सुम्पश्यति। ये तथानि स्विष्ट- कृत मयाडमिरमेः* प्रिया धामानौति तुदामेय माज्यभाग माहायाद सोमस्य प्रिया धामानौति तुत्सौम्य माज्य- भाग माहायाडग्नेः प्रिया धामानौति ता ऽरषु उिभयु- वाच्युत ऽश्रामेयुः पुरोडाशो भवति तु माहु॥ १० ॥ अथ यथादेवतम्। अयाड् देवाना माज्यपानां प्रिया धामानौति तत्प्रयाजानुयाजानाह प्रयाजानुयाजा वै देवा श्राज्यपा यक्षदातुः प्रिया धामानौति तदग्नि होतार माह तदस्मा एतां देवा अाहुतिं कल्पयित्वाथै- नेनैतन्यः सुमशम्यन् प्रिय एनं धामन्बुपातयन्त तस्मादेव सुम्पश्यति ॥ ११॥ तडैके। देवतां पूनां कुर्वन्त्ययाकारादरया सोम- स्यायाडिति तुदु तथा न कुर्याडिलोम ह ते यन्जे कुर्वन्ति ये देवतां पूवा कुर्वन्त्ययाकारादिदर हि प्रथम मभिव्याहुरन्नयाकार मेवाभिव्याहुरति तस्मादयावार मेव पूर्व कुर्यात् ॥ १२॥ युक्षत् खं महिमान मिति । युब वा अदो देवता 'मयालमिरमे-इति सायणसम्मतः पाठ इति डा.-वेवरः ।

·( ७५• ३वा.) ॥प्रथमकाण्डम् ॥ आवायति तदुपि स्वं महिमान मावास्यति तदुतः माङ् नैव किञ्चन स्वाय महिम्म ऽहुति क्रियते तदुष तुं प्रोणाति तुथो हास्यैषोऽमोघायावाहितो भवति तुस्मा- दाह युक्षत् खं महिमान मिति ॥ १३॥ श्रा यजता मेज्या ऽहुष हुति। प्रजा वा ऽहुषस्ता एवैतुद्यायजूकाः करोति ता इमाः प्रजा युजमाना अर्चन्त्यः श्राम्यन्त्यश्चरन्ति ॥ १४ सो ऽअध्वरा जातवेदा जुषता हविरिति । तुद्य - स्यैवैतत्समृद्धि माशास्ते यड्डि देवा हविर्जुषन्ते तेन हि महज्जयति तस्मादाह जुषता हविरिति ॥ १५ ॥ तधुदेते ऽघुच । याज्यानुवाक्ये ऽअवकृप्ततमे भवत- स्तृतीयसवनं वै स्विष्टकुट्टैश्वदेवं वै तृतीयसवन पिंप्रीहि देवा५३* ऽउशतो यविष्ठेति तुदनुवाक्यायै वैश्वदेव मुने युदधु विशो ऽअध्वरस्या होतरिति तुद्याज्यायै वैश्वदेवं तादेते एवररूपे' 'भवतस्तेनो ऽरते तृतीयसवनुस्य रूपं तस्माद्दा पुरते ऽच याज्यानुवाक्ये ऽभवत भवतः॥ १६॥ वै त्रिष्टुभौ भवतः। ब्वास्तु वा एतुद्यजुस्य युत् विष्टकुदवौयं वै ब्वाल्विन्द्रियं ब्वौर्यं त्रिष्टुबिन्द्रिय + 'अध्वरस्य-इति क, ग । 'देवारा-इति च। 63 ·LG ॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (६प्र. १मा०) मेवैतडौर्य वास्तौ स्विष्टकृति दधाति तस्मात्रिष्टुभौ भवतः॥१७॥ जुतो ऽअनुष्टुभावेव भवतः । ब्वास्त्वनुष्टुब्वास्तु स्विष्ट- कृड्डास्तावेवैतडास्तु दधाति पेसुकं वै ब्बास्तु पिस्यति ह प्रजया पशुभिर्यस्यैवं विदुषोऽनुष्टुभौ भवतः ॥ १८ ॥ तुदु ह भालवेयः। अनुष्टुभ मनुवाक्यां चक्रे त्रिष्टुभं याज्या मेतदुभयं पुरिटलामौति स रथात् पपात स पतित्वा बाहु मुपि शश्रे* स पुरिममृशे यत् कि मुकरं तस्मादिद मापदौति स हैतदेव मेने यहिलोम यजे- ऽकर मिति तस्मान्न विलोम कुर्यात् सुच्छन्दसावेव स्याता मुझे वैवानुष्टुभा ऽउभे वा चिटुभौ ॥ १६ ॥ स वा उत्तरार्द्धादवद्युति। उत्तरार्द्ध जुहोत्येषा ह्येतस्य देवस्य दिक् तस्मादुत्तरार्द्धादवद्युत्युरा? जुहोत्येतस्यै वै दिश ऽउदपद्यत तं तुत एवाशमयंस्तुस्मादुत्तरार्द्धादव- द्युत्युत्तराई जुहोति ॥२०॥ सपा ऽअभ्यधु वेतराभ्य ऽआहुतिभ्यो जुहोति । हुतरा ऽहुतौः पशवोऽनुप्रजायन्ते रुट्टियः स्विष्टकुछ- * 'सखें-इति सायणसम्मतः पाठ इति डा०-वेवरः। + 'मापदिति' इति च । 'मापदौति'-इत्यपि डा.-वेवरेण दृष्टः । 'मुपदिति' इत्येव पाठः सायणसम्मत इति च डा०-वेवरः ।

·(५० ३वा.) ॥प्रथमकाण्डम् ॥ BEE ट्ठियेण* पशून् प्रसजेद्यदितराभिराहुतिभिः ससृजेत् तेऽस्य गृहाः पशुव ऽउपमूर्यमाणा ऽईयुस्तस्मादभ्यर्छ इवेतराभ्य आहुतिभ्यो जुहोति ॥ २१ ॥ एष वै स यज्ञः। येन तुद्देवा दिव मुपोदकामन्नेषु आहवनीयोऽथ यु नहाहीयत स गाईपत्यस्तस्मादेत गाईपत्यात् प्राञ्च मुद्धरन्ति ॥ २२ ॥ तं वा ऽअष्टासु विक्रमेष्ठादधौत। अष्टाक्षरावैगायची गायत्येवैतडिव मुपोत्कामति ॥ २३ ॥ एकादशस्वादधौत। एकादशाक्षरा वै विष्टुप् चिष्टुभ- वैतद्दिव मुपोत्कामति ॥ २४ ॥ द्वादशस्वादधौत। हादशाक्षरा वै जुगतौ जुगत्यैवै- तद्दिव मुपोत्कामति नाच माचास्ति युचैव स्वयं मुनसा मुन्येत तदादधौत स यद्दा ऽअप्यल्पक मिव प्राञ्च मुड- रति तेनैव दिव मुणोत्कामति ॥ २५ ॥ तुदाहुः। आहवनौये हवौषि श्रपयेयुरतो वै देवा दिव मुपोदुक्रामस्तेनो एवार्चन्तः श्राम्यन्तश्चेरुस्तुस्मिन् हवौषि श्रपयाम तुस्मिन् यज्ञं तनवामहा ऽहत्यपस्खल इव ह स हविषां यहाईपुत्ये अपयेयुर्यन्जु ऽआहवनीयो यो यचं तनवामहा इति ॥ २६ ॥ 'गुडेण'-इति सायणसम्मत इति डा०-वेवरः ।

·. ५.. ॥शतपथब्राझणम् । (प्र. वा.) उतो* गाईपत्य एव अपयन्ति । आहवनीयो वा एष न वा एष तस्मै युदस्मिन्वशृत श्रपुयेयुस्तस्मै वा ऽएष युदस्मिञ्कृतं जुहुयुरित्युतो यतरथा कामयेत तथा कुर्यात् ॥२७॥ सु हैषु यज ऽउवाच । नमृताया वै विभेमौति का ते ऽनमतेत्यभितु ऽएव मा पुरिस्तृणौयुरिति तस्मादेतदनि मभितः पुरिस्तृणन्ति तृष्णाया वे विभेमौति का ते तृप्तिरिति ब्राह्मणस्यैव तृप्ति मुनु तृप्येय मिति तस्मा- सुस्थिते यजे ब्राह्मणं तुर्पयितवे ब्रूयाद्यन्नु मेवैतत् तुप्पयति ॥ २८॥१॥ ॥ इति षष्ठप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् [७. ३.] । अचानये खिष्टाद्यागम, तस्य प्रधानयागममानन्तर्यञ्च विधात माख्याधिका माह- “चशेन वा इति । पुरा खलु 'देवाः' 'यजेन' माधनेन 'दिवं' प्राप्ताः; तथा पश्वभिमानी 'देवः' रुद्रः 'र' यज्ञ- वातावृषिला' धुलोकाडौनोऽभूत् । पत एव'वास्तौ' एव स्थित- लात् जो वास्तव्य इति' वेदविदः कथयन्ति ॥१॥ बद्रस्येव हीनभावे कारण भिधानाचाह- "म नैवेति । * 'उतो'-इति च। + 'odत्यभित'-इति च । १- 'यज्ञवालवरीवित्वा'-इति ज, झ, दृटो डा०-बोयेवरेणापि ।

·(७च. ३वा.) ॥ प्रथमकाण्डम् । ५०१ 'अथ' रुद्राः 'देवा' 'येन' यजेन माधनेन 'दिवं गताः, 'तेनैव' साधनेन, तत्साधयितुं माधन मतिदुस्मन्पाद मिति ब्रुवन् श्रात्मान मन्तरेण तशापनयतां वर्गमाधन मन्वतिष्ठत् ॥२॥ "म ऐचतेति । भवतः स चाहं देवस्यको भुव मा यज्ञादेते व्यवहितं कुर्वन्तीत्येवेति विचार्य स्वयं यज्ञप्रदेशं प्रत्युत्तमामबद्धो भूत्वोत्तरस्यां दिभि खिष्टककाले यज्ञं प्रतिरोडु मुत्तस्थौ ॥ तथा च मति- "ते देवा अब्रुवन्चिति । 'ते देवाः' (अमुं) पशं विसृष्टं मा कार्षोंरित्यब्रुवन् । अथ स रुद्रोऽपि हे देवाः! 'ते' यूयं 'मा' मा 'यज्ञात्' अन्तर्हितं 'मा' कार्ट, अत एव 'आइति 'मे' मदर्थं 'कल्पयतेति' उक्रवान् । तैः 'तथा' अस्तु 'इति' उके 'म:' स्ट्रो यचं 'ममहत्' अर्द्ध प्रापयत् । न च इविरादिकं बहिः चितवान् । तथा 'कञ्चन' किमपि यज्ञावयवं न हिमितवान् ॥ ४॥ "ते देवा इति । अथ 'ते देवाः' परस्पर मित्यम् 'अब्रुवन्',- अस्माकं प्रदानाय 'यावन्ति हवौंषि ग्रहीतानि', 'तेषां' पूर्व माडतं 'इतर शिष्टम् 'उपजानौत' । 'यथा' येन प्रकारेण द्रव्येण 'प्रो छाय 'पाहुतिं कल्पयाम' 'इति' ॥५॥ एव मुक्का, “तेऽध्वर्यु मनुवनिति । हे अध्वयों ! त्व मनाक मवत्तानि 'हवौंषि' आग्रेयादिक्रमेण अभिधारणं कुरु। तथा चैकमै, ततोऽप्यवशिष्टायावदानाय, 'पुनः' तदवत्तशेषम्, 'पुनः' अभिधारणेन 'पाप्यायय', ततः प्रयातयामं त्वा मर्वाप्यवत्त- १- प्रत्युचकाम स क्रुद्धो'-इति छ। २- नैतत् पदं छ-पुस्तकादन्यत्र । ३- 'तेषां पूर्व माजविडता-इति झ, तेषां सर्वेषां माङतिईता'-इति छ ।

·. १०२ ॥शतपथबागम् ॥ (६प्र. १ब्रा०) पाणि प्रगतमाराणि कुरु, 'ततः' 'एकैकं' यावन्तः प्रधानशेषा- स्तेम्बेकैक मवदानं कुरु ॥ ६ ॥ देवैरभिहित मर्थ मध्वर्गुणा तथैवानुष्ठित मर्थं श्रुतिभूतार्थन लेटानुवदति- "मोऽध्वर्युरित्यादिना ॥ दूदानी मवशिष्टभात्न रुद्रस्य वास्तव्यत्वप्रसिद्धि माह- "तस्मादिति । आख्यायिकासिद्ध मर्थ मिदानौं विधत्ते- “तस्माद यस्यै कस्यै चेति । हविर्यहणवत्सर्वप्रदेशेवपि खिष्टकतो नियतत्वे कारणाभिधानं "सर्वत्र हौति । रुद्रः 'अन्वाभकः ॥ ७॥ कथ मनः खिष्टकृति क्रियत इत्याशङ्याह- "तदा प्राय इतौति । प्राच्चादिदेशभेदेन सर्वादिनामभेदेऽपि देवतेकवेत्यर्थः । यद्येवं तर्हि अन्यत् नाम किन स्थादित्यत आह- "तान्यस्येति। 'अस्य' रुद्रस्य अमिनामाभिधेयस्य अस्तु पावकादि नाम ; सर्वलोको- ऽपकारित्वात् । 'तस्मात्' तत्र सर्वत्र 'प्रनये-इति क्रियते ॥ ८॥ अथ किमर्थं खिष्टकत इति विशेषणं हविर्दादभिः क्रियते ? तत्र कारण माह- "ते होचुरिति । 'यद् यस्मात् 'वयि' 'मुत्र' प्राइवनीयदेशे आइत्याधारभूते 'मति' 'अयमहि' दृष्टवन्तः, तस्मात् + अथ वा 'यत्' हविर्जातम् 'श्रयमहि', 'तत्' सवें 'खिष्टम्' अवैकल्येन प्रकुरु' ; यथा माझं फलवद्भवति, तथा कुर्वित्यर्थः । यस्मादूचुः, 'तस्मात्' म तथैव 'खिष्ट मकरोत्' सर्वचापि विशे- षणत्वेन 'खिष्टकृत इति' क्रियते । तस्मात् "अनये खिष्टकते"-इति विष्टकद्यागममये बयादित्यर्थः ॥ ६ ॥ १- 'खिरकत इति विशेषणस्य कारण माई'-इति । .

·(७५० वा.) । प्रथमकाबडम् ॥ ५०३ अथ खिष्टक्षत्रिगद मभिधातु माह- "मोऽनुवाक्या मिति । 'म:' होता, खिष्टकदनुवाक्यानन्तरं 'ये' श्रानन्तर्यण प्रयाजाज्य- भागादिदेवाः खिष्टाः, तान्, तं 'खिष्टकृत ममिं च 'सम्पश्यति' संस्मरेत्, समयानुवदेदित्यर्थः ॥ मन्दर्शनप्रकार मनूद्य क्रमेण व्याचष्टे-"प्रयाडग्निः” इत्यादिना। 'अयं खिष्टकृत् 'अनिः' ('अनेः') प्रथमाज्यभागदेवस्य ('प्रिया') प्रियाणि 'धामानि' 'इति' निःशेषाणि 'अयाट्' दृष्टवान् । 'तत्' तेनैतन्मन्त्रभागपाठेन प्रथमम् 'भाज्यभाग' खिष्टं कृतवानित्युक्रवान् भवति । एव मितरवाक्यान्यपि योज्यानि। एष खिष्टहनिगद आवाहननिगदेनैव व्याख्यातप्रायः सम्पश्यताम् ॥ १० ॥ अत्र खिष्टकदमिरवान्तरदेववत्खिष्टौकर्त्तव्यत्वेनोकः, मोऽभि- धौयते- "यक्षदने तिः प्रिया धामानौत्यनेन। अत्राव्यभागादि- देवेभ्योऽन्य मिच्छितवादयाडिति भूतार्थ प्रयोगात् खिष्टकदमः खस्येतः परं यष्टव्यत्वम्। यक्षदिति वियर्थः पञ्चमसकारः । “अनि १- स एष निगदः वा० सं० २१ ब ४७ कण्डिकायां हरायः । २- 'बथ खिएकनिगद मभिदधाति' इति । ३- 'बयालमिः' इत्येव पाठोऽस्महरेषु सर्वपुस्तकेषु, पश्यते तु अया- लमिः' इति ; वस्तुतः 'अयाडग्नि-इत्येव साधुः । 8- पुरस्तात् ४. २. १६ दश्यम् (२८, २९१०)। ५- नैतत् पदं ठ-पुस्तके। ६- "लिउथै लेट"-इति पा० सू० ३. ४.७ ।

·॥ शतपथब्रामणम् ॥ ((प्र. १मा.) होतार माहेति। होमाधार ममि माह । स एव खिष्टकादमिः "त्वय्यमुच सत्यवाचीत्युक्त्वात् । कि मेतत्सन्दर्शनमात्रेणानिः कथं खिष्टं कुर्यादित्याय तस्य प्रौत्युत्पादनप्रकारं दर्शयति- "सदमा इति । 'तत्' तस्मात् 'म' खिष्टकतेऽप्रये पूर्वम् ‘एता माहुतिं कल्पयित्वा' ('अर्थ') इदानीम् ('एतेन') अनेन यचदने- रिति भागेन 'भूयः समभाम्यन्' (भूयौं प्रौति मुदपादयन्) । "तस्मादिति। सर्वथाः सन्तुष्टत्वाय विष्टकत्त्वकरणस्य प्रकाशनादेवं सम्पश्यदित्यर्थः ॥ ११॥ प्रयाद्वारात् प्राग देवतानामनिर्देश मेकौयपक्षत्वेनोपन्यस्य निराचष्टे- "तद्धैक इति। तत् खय मेव प्रदर्शयति- “अग्रेरयाट् मोमस्थायाडिति। अमेः सोमस्य च यानि धामानि, तानि खिएकदमिः सम्यगिष्टवामित्यर्थः। 'विलोम' विरुद्धम् ; खिष्टौ- करणस्यैवाभ्यस्तित्वेन प्रथमनिर्देष्टव्यत्वात् । अत: 'प्रथम मभिव्या- परन्' पुरुषोऽयाकार मेव प्रथम मभिव्याहरेत् ॥ १ खं मधिमान मित्यस्य तात्पर्य माह- "यक्षत् खं महिमान मिति । अयं खिएकदमिः 'खं महिमानं' स्वकीयं देवतारूप मपि 'यात्' यजेत । खिष्टात इदानौ मपि प्रशतवादयाडिति मोच्चत इत्यभिप्रायः। 'य' यष्टव्यदेवता 'पावायति', तचापि । १- पुरस्ताद द्रष्टव्यम् (२६ प्र१५०)। व्याख्यैषा ठ-पुस्तकमा दृश्यते । ३- 'देवतां देवतानाम पूर्वम् अयाटकारात् प्राक् । तहिण्इम्; खिद्यो- करणस्यैवानभ्यस्तित्वेन प्रथमनिटव्यत्वात्' इति छ । २- व्याख्येषा %3 ·( ७० वा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ ૧૦૫ महिमानं महत्वस्य विग्रह मप्यावाश्यति । अतो यथा भावाहिता देवताः सर्वा अपौष्टाः, एवं खं महिमार्थ मपि यष्टव्यम् । यतः 'श्रतः प्राक्' 'किञ्चन' 'खाय महिने' इदं हविः 'इति' 'न क्रियते', तस्मात् 'पत्र' खिष्टकृत्रिगदाभिधानमसये 'तत्' तेन खं महिमान मित्यनेन 'तम्' (अनेर्महिमानं') प्रौणितवान् भवति। अत एव यक्षदग्नेरित्येतत् अमेरपि यागानुज्ञाप्रदानादेव पूर्व प्रागावाहनसमये श्रावाहितः स्खो महिमा । 'तथो ह' तथैव मति 'अस्य' यज- मानस्य 'श्रमोघाय' माफख्याय 'श्रावाहितः' भवेत् । तस्मादि- त्युपसंहारः ॥ १३॥ "श्रा यजतेति । 'श्रा यजता मेज्या दूषः'-इतिभागस्य तात्पर्य माह- इटशब्देनात्र मुच्यते; तदुपजीवित्वात् 'प्रजाः' अपि 'दषः' ; 'एज्याः' पुनः पुनरिज्याः२; अत एतत्पाठेनं यजमानरूपाः प्रजाः 'यायजुकाः' इष्टिशौखा: 'करोति' । श्रतः कारणत् 'ता दमाः' सर्वा यजमानरूपाः प्रजा इदानीम् 'अर्चन्यः' बडकर्म कुर्वन्न्यः 'श्राम्यन्तः' अात्मानं व्यापारः क्लेशययः ('चरन्ति') यागाननुतिष्ठन्ति ॥ १४ ॥ "मो अध्वरेति । मो अध्वरेत्यस्य तात्पर्य माह- "तद्यज्ञस्यैव. नदिति। 'हविः' भौविष्टकृतम्, 'जातवेदाः' पाहत्याधारः विष्ट- वदमिः। 'यत्' 'हविः' (मौविष्टकृत) 'देवाः' सेवन्ते', 'तेन' %3 १- ठ-पुस्तके नेते पदे दृश्यते । २- 'पुनर्यशा'-इति ज, झ; 'पुनरिया'-इत्यपि दृटो डा०-वेबरेण । ३- 'इज्याशीला'-इति च । 8- नैतत् पदं ठ-पुस्तकादन्यत्र । ५- 'सेवा-इति । 6.

·. ॥ शतपथबाझमाम् । (६प्र. १मा०) 3 मेवितेन हविषा 'महत्' उत्तमं स्थानं 'जयति' यजमानः ; अतः समद्धेविर्षाऽधीनत्वादेतत्पाठो युक्तः ॥ १५ ॥ इत्यं खिष्टकृबिगदं व्याख्याय तम्य यान्यां पुरोऽनुवाक्याचाह- "मद्यदिति। 'पत्र' खिष्टक्वति । 'तयत्' तस्मात् ‘एते' वक्ष्यमाणे एव 'याज्यानुवाक्ये' 'श्रवक्तृततमे' अत्यन्तं योग्ये भवतः । तयो- रवक्तृप्तत्व मार- "तीयसवनं वा इति । अयं 'खिष्टबद्' थागः 'बतौयमवन' तत्स्थानीयः; अन्तिमत्त्वसाम्यात् । तच 'तौयसवनं' 'वैश्वदेवं विश्वे देवास्तस्याभिमानिमः ; अतः सर्वथा वैश्वदेवेन भवि- तव्यम् । तचापि “पिप्रौहि"-दतिया सुगस्ति, 'तत्' 'अनुवाक्याय' अनुवाक्यायाः 'वैश्वदेवं' रूपम ; तत्र “देवान्” इति देवानां बहुत्वश्रवणत् । “अने यदद्य"-इत्येत् 'याख्याये' थाज्यायाः वैश्व- देवत्वम् । अत्र “विमः” इति बहुवचनलिङ्गात् । 'एते' ऋचौ 'एवंरूपे वैश्वदेवलिङ्गके "पिप्रौहि देवान्”– “अने यदद्य विश:"- इत्येवंरूपे ; ('तेन उ') तेनैव कारणेन 'एते दे मुचौ 'हतीय- सवनय रूपम् ॥१६॥ तयोर्यत् त्रिष्टुप्त्वम्, तत्प्रशंसति- "ते वै त्रिष्टुभाविति। खिष्ट- १.- 'नेतव्यं'-इति । २- ३० सं० १०. २. १ । ते० सं० १. ३. १३.१३ । पाठल्वेवम्-"पि- प्रौति देवा५ उशतो यविक्ष विदाए ऋतु५ ऋतुपते यजेह । ये दैया ऋत्विजलेभिरमे त्वर होतॄणा मस्यायजियः" इति । ३-ऋ० सं० ६.१५.१४। तै० सं० १. ३. १३.१४ । वत्पाठल्वेवम्- "बमे यदछ विशो अध्वरस्य होतः पावक शोचे वेवर हि यज्वा । श्ता यजासि महिना वि यद भूया वह यविष्ट याने पद्य"-इति । ..

·(७य. बा.) ॥प्रथमकाण्डम्॥ ५०७ %3 कृतो इतावशिष्टरूपत्वात् एतद्' 'वज्ञख 'वास्तु' वास्तस्थानीयम् । तञ्च वास्तु 'वीर्य निस्मारम् ; उपयुकशेषत्वान् । त्रिष्टुम् प्रजापतेः बलवयः उरोबाडभ्यः सकाशादिन्द्रेण सहोत्पन्नत्वात् 'त्रिष्टुषि- द्रियम्'; अत एव 'वौर्यम्'; अतः पुरोऽनुवाक्यायास्त्रिष्टुण्वकरणक- अबले 'खिष्टहति' 'इन्द्रियं वीर्य मेव' स्थापितवान् भवति ॥ १०॥ पलान्तर माह- "उतो अनुष्टुभावेवेति। खिष्टकतः प्रधानेभ्यो- ऽतिरिकत्वेनाधिकत्वाद् 'वास्तु', 'अनुष्टुप्' अपि गायत्यादिमवन- छन्दमोऽतिरिकत्वाद् 'वास्तु'; अत एव 'वास्तावेव' 'वास्तु' स्थापित- वान् भवति। तच्च वास्तु 'पेसकम्' अभिवर्द्धनगौलम् ; अत एव तज्ज्ञानवान् य: 'अनुष्टुभौ' याज्यानुवाक्ये कुर्यात्, मोऽपि 'प्रजया पशुभिः' च 'पिस्थति" अभिबद्धो भवति ॥१८॥ याज्यानुवाक्ययोर्विलक्षणच्छन्दस्वपक्षं निराकर्नु माख्यायिका माइ- "तदु हेति। 'भालवेयः' तोभयपक्षोकफलावरोधार्य अनु- ष्टुभ मनुवाक्यां', 'त्रिष्टुभं याज्याम' अकरोत् । 'मः' विलक्षणनु- छानदोषेण कदाचित् सञ्चारममये 'रथात् पपात'। पतन्नेक 'वाई' भूमौ प्रसारितवान् ; सवाइर्विस्वस्तोऽभूदित्यभिप्रायः । 'मः' च विचार्य किश्चिदविहितं कृतवानस्मि, 'तस्मात्' 'दं'. रथा- त्पतनम् 'अपत्" प्राप्त मभूदिति निश्चित्य, “यदनन्तरं यद्भवति, तत्तस्य कारणम्"-इनिन्यायादिदं विपरीतानुष्ठान मेव कारणं १- निघ० २.१४.. २१ । "पिस पेस गतौ" वा०प०, व्यत्ययेन श्यन । २- 'अतिकड़ों-इति अ, मी ३- 'शत्रे'-इत्यस्यैवाय मर्थः स्यात् । मूलविण्डपाठोऽयम् । तस्यैव व्याख्यानं वा कृत मेवं स्यात् ·॥ शतपथब्राझणम् ॥ (६प्र. ९ब्रा०।) .. बुद्धवान् । यस्मादेवं 'तस्मात् सर्वच' विपरीतं 'न' अनुतिष्ठेत् । अतः 'उभे' याज्यानुवाक्ये 'अनुष्टुभावेव वा त्रिष्टुभावेव वा'; खिष्ट- वद्याज्यानुवाक्ये 'सच्छन्दसौ' समानच्छन्दके भवेताम् ॥ १६ ॥ खिष्टकदवदानहोमप्रदेशयोर्विशेष माह- "म वा उत्तरार्द्धा- दिति। उत्तरपूर्वदिशो' लोकपालवेन रुद्रसम्बन्धः सर्वशास्त्र- प्रसिद्धः; तेन कारणेनापि उत्तरार्द्धादेवावदानं, तत्रैव होमश्च कर्तव्य इत्याह- "एतस्यै वै दिश इति । विष्टबद्यागविधान- समये "उत्तरत उपोत्येदे”-इत्युक्त्वात् ; “यत उत्पद्यते, 'तं तत एव' शमयितव्यम्" इतिनियमात् उत्तरतोऽवदानहोमौ कर्त्तव्यो। तथा च कात्यायन:- “यावद्धविरुत्तरार्द्धात् खिष्टकृतस्तत एव .होमः" इति ॥ २० ॥ उत्तरदेशे प्रदानेऽपि प्रधानहविषा महासंस्पर्श विधत्त- “म वा अभ्यर्द्ध दवेति। 'इतराभ्यः' प्रधान-'आङतिभ्यः सकाशात् 'अभ्यर्द्ध' मचिहितप्रदेश एव; न तासां स्थाने । विपक्षे बाध माह- "इतरा इति । 'दूतरा पाहतौः अनु' यजमानस्य 'पशवः' 'प्रजायन्ते'; ताः पशुफलजनका इत्यर्थः । खिष्टक्द्यागय 'रुट्रियः' रुद्रदेवत्यः । 'रात्तरदिशो'-इति ट ; 'उत्तरपूर्वदिशो'-इत्यपि दृष्टो डा.-वेबरेण । "इन्द्रो वह्निः पिटपतिनैर्ऋतो वरुणो मगत् । कुवेर ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां कमात्”-इति.अम. को• १. ३. ३ । ३- पुरस्ताद् दश्यम् (४६४ पृ. १४ पं.)। 8- का. श्री. सू. ३. ३. २६, २० । यावन्ति हवींषि भवन्ति, तेषां सर्वेषा मुत्तरार्द्धात् उत्तरस्मात् प्रदेशात् खितः खिशवद्यागार्थ मवद्यति । ततोऽमेरत्तराई एव खिरवदवदानानां होमो भवति ।

·(७५० ३वा.) प्रथमकाडम्॥ १ एवं मति यदि ताभिः मह खिष्टछदाति मासंयोजयेत्, तदा स्द्रेण सह 'पशून्' 'प्रमजेद' योजयेत् । श्रत एतेनापराधेन यज- मानस्य रहावस्थिताः 'पशवः' 'उपमूर्यमाणः' समीप एव त्रियमाणः प्राप्नुयुः । तस्मादितराभ्यो नातिदूरे जुहुयात्। तथा च सूत्रम्- "असंसृष्टा माडतिभिः" इति ॥२१॥ आहवनौयगार्हपत्ययोरन्यतरस्मिन् हविः-अपणं विधास्थति, तदर्थे तयोराधानप्रदेशपरिमाणं विधातु माह- “एष वा इति । 'येन' साधनेन 'तहेवाः' 'दिवं' गताः, 'म एष यज्ञः' खलु । एष यज्ञ इत्येतदिशिनष्टि- “एष पाहवनीय इति । यज्ञसाधनवादा- हवनीयस्य यज्ञत्वम्। यस्विह भूमावेवावशिष्टः, 'म गार्हपत्यः'। 'तस्मात्' इदानौ मपि दिवङ्गन्तुकामाः ‘एतम्' पाहवनौयं यज्ञमाधनं 'गार्हपत्यात्' 'प्राञ्चं' प्रान्देशं प्रति 'उद्धरन्ति' यज- मानायोद्धरेयुरित्यर्थः ॥ २२॥ उद्धृत्य प्राच्यां कियत् पुर श्रादध्यात् ? इत्यत्र बहून् पचानाड:- "तम् अष्टाखित्यादिना । विक्रमशब्देनाच विक्रम्यते अनेनैवेति व्युत्पत्त्येकपादप्रक्षेपरिमितोश उच्यते ; अन्यत्र यजमानसम्मानस्य करणत्। गार्हपत्य मवधौछत्य तथाविधेषु अष्टसु प्रक्रमेषु गतेबाह- १- 'बद्रियेण'-इति मूलपाठः; तस्यैव व्याख्यानं स्थाढुद्रेणेति। २- का० औ• सू० ३. ३. २६॥ इतराभिराज्यातिभिरस्पृष्ठां खिश- वदाहुतिं जुड्यादिति तदर्थः । ३- 'कमु पादविक्षेपे-इति मा०प०४७३ धातुः। प्रकर्षेण क्रमणं प्रक्रमः। क्रमणेनारनिमात्रः प्रक्रमो भवति ; "तस्मात् प्रा प्रक्रामति त्रीन् विक्रमान"-इत्यादिश्रतः (३.५ १.१.) । अरनिस्तु पुरुषपञ्चमांशः; तस्माद दिपदः प्रक्रमः । .

·५१० ॥ शतपथब्राझणम्। (६प्र० सा.) वनौय मादधीत । तथा मिति तड्वारा अष्टमयायुक-गायथैव' 'दिवं' प्राप्तवान् भवति । तमाहायचीमाम्यलाभादष्टप्रक्रमपरि- माणाधानं प्रशस्त मित्यर्थः ॥ २३ ॥ ४. एव मुत्तरवाक्यान्यपि योज्यानि ॥ १४ ॥ क्रियासौकर्यानपहवेनान्यान् पक्षानभिधाय कर्मणे यावन्माचं पर्याप्त मिति मन्यते, तावन्मात्र मेव कुर्यादित्याह- "नाचेति । 'अ' श्राधानविषये अष्टत्वादि'-'मात्रा' 'नास्ति' शास्वतः । अतः खेच्छया 'यत्रैव' देशे आहवनौय आहिते कर्म सकरं भवतीति 'स्वयं मनसैव मन्येत' निश्चिनुयात्, तत्र 'श्रादधीत'; तस्मात् 'अल्पक मिव' अल्पक मपि, अष्टप्रक्रमादत्यल्प मपि 'प्राचं दिशं प्रत्युद्धरेत् । 'तेनैव' श्रात्मनेव' 'दिवं' प्रामोत्येव । अत्र कात्या- यनः- "पुरस्तादाहवनीयस्याष्टासु प्रक्रमेष्वेकादशसु द्वादशस मत्या वा"- इति ॥ २५ ॥ इदानौं हविः-अपणविषये केषाञ्चित्पक्ष माह- "तदाहुरिति । पाहवनीय एव अपयता मभिप्राय माह- "श्रतो वा इति । 'श्रतः' अस्मादाहवनीयात् 'देवाः' 'दिवं' प्राप्ताः, अतोऽस्माभि- रपि बजैव अपणं कर्त्तव्य मिति तेषा माशयः। उपोकमण- माधमत्व मेव कुत इत्यत पाह- "तेनो एवेति । तेनैवाहवनी- 'पष्ठाखादि'-इति भ । २- 'आत्म्येनैव'-इति । ३- का. और • सू० १.६.१६ । गाईपत्यस्य खरस्य मध्यात् प्राच्यां दिशि अयास पदिकेषु प्रक्रमेषु याहवनीयखरस्य मध्यं कुर्यात् । 'मत्या वा' उक्लसङ्ख्यातो न्यूनेष्वपि सासु घडादिषु वेत्यर्थः ।

·(७५. ३वा.) । प्रथमकाण्डम् । ५११ येन माधनेन प्रथासात्मकं हविः-प्रदानादि सकलं कर्मानुतिष्ठन् ; अतस्तस्योपोलामणमाधमत्वम् । अतो वय मपि अन्यच अपण मन्यत्र जुहवाम इति वैयधिकरणं मा भूदिति तस्मिन्नेव पाहवनीये अपर्ण यागच्च करवामेति। वैयधिकरणे दोष माह- "अपस्खल वेति। 'गाईपत्ये अपयेयुः' इति यत्, ‘मोऽपखलः दुव' अपखल नाम 'हविर्षा भवति। फलितानां ब्रौह्यादौना तुषविमोकादिसम्पा- दनप्रदेशः 'स्वतः'। यथा बौह्मादिराशिः खसाद बहिरपि प्राप्तो व्यर्थी भवति, एव मन्यत्र अपण मपि । अतः प्रागुकप्रकारेण प्राइवनौये एव 'यज्ञे', 'यचं' यजमाधमत्वात् श्रप्यमाणं हविरपि यज्ञः ॥२६॥ अन्येषां पक्ष माह- "उतो इति। प्रथमपक्षोक माहवनौये अपण मचापि सम्भावयति- "पाहवनीयो वा इति। आहवनी- यस्य दूतः प्रणीतत्वात् । कि मुपचरितेनाहवनौयेन, साक्षात्तस्मिनेव अपण मखित्याशच तस्य अपणयोग्यत्व माह- "न वा एष इति । 'एषः' भावनौयः शत-अपणय 'न वै' नोचितः, खल्वि- व्यर्थः । तहि कस्मा उचित इति, तचा- "ती वा . इति । असौ तस्य होमायोचित इत्यर्थः । १- 'खलाई'-इति छ । वस्तुतो लोके निस्कारः प्रयोग एव स्यात् साधुः । तथा हि मनुः-"खलात् क्षेत्रादगाराहा" इत्यादि (११.१०.)। "खल उत्तरवेदि"-इवि पाश्व• औ० ७.१३. १० ; का•ौ. २२. ३.०३ । “य वेदि ममिततानुत्तरवेदिदे म्हन्ति" इति तत्रैव तत उत्तरम् १५ सू०।

·५१२ ॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (६प्र० १बा.) अथवा एवं व्याख्येयम् । “पाहवनौयो वा एष इति, मुख्य पाहवनीय एवोचते। यस्मात् 'एष पाहवनौयः' पाहवनाहः: अत एष पक्कस्य हविषो होमाय योग्यः; न वामस्य पाकायेति अनिदयपक्षेऽप्युपपत्तिमम्भवाच्छपणस्यैच्छिकत्व माह- "श्रतो यत- रथेति । यथा कामयते, तथैव कुर्यात् ॥ २७॥ अथानः परिस्तरणं विधातु माह- "म हैष इति । 'यज्ञः' अमिः एष पाहवनौय इत्युक्त्वात्। 'नग्रता' प्रावरणराहित्यम् । श्रने मनत्वपरिहार मजानानाः पृच्छन्ति- "का त इति । 'अनग्रता'- इति छेदः । “तस्मादिति, परिस्तरणविधिः ॥ रव्याभूतब्राह्मणमतर्पणं विधातु माह- "वृष्णाया इति । भौत्युपन्यासस्तस्थावश्यपरिवर्तव्यत्वद्योतनार्थः । कः परिवारसृष्णाया इति पृष्ट पाह- "ब्राह्मणस्यैवेति । 'एव'-कारेण खतर्पणादपि माणतण मेव श्रेय इत्यथ माँ द्योत्यते। 'बाह्यणस्य-इति जातावेकवचनम् ब्राह्मण मित्यभिधानात्। “तस्मादिति । 'बाधणं तर्पयितवै ब्रूयात्' यजमान इति शेषः । ‘एतत्' एतेन बाधणतर्पणेन 'यज्ञ मेव' अनि मेव ॥ २८॥ १ ॥ [ ७. ३.] ॥ 'इवि मायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्डे मप्तमाध्यायें हतीयं ब्राह्मणम् ॥ .. १- 'तस्मात्' इति ज, झ। २-पा० सू०१ . . ५८वरष्यम् ।

·(७५० ब्रा) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ प्रजापतिर्ह वै खां दुहितुर मभिदध्यौ। दिवं वोषुसं वा मिथुन्येनया स्या मिति ता५ सुम्बभूवः॥१॥ त? देवाना माग ऽत्रास। यु ऽइत्थर स्वां दुहितुर मस्माकर स्वसारं करोतीति ॥ २॥ ते ह देवा ऊचुः । योऽयु देवः पशूना मौष्टे ऽति- सन्धं वा अयं चरति य इत्थर स्वां दुहितर मस्माकर स्वसारं करोति विध्येम मिति त: रुद्रोऽभ्यायुत्य विव्याध तस्य सामि रेतः प्रचस्कन्द तथनूनं तुदास ॥३॥ तस्मादेतहुषिणाभ्यनूक्तम्। पिता यत् स्वां दुहितर मधिष्कन् मया' रेतः सञ्जग्मानो निषिञ्चदिति तुदानिमारत मित्युक्थं तुस्मिंस्तद्याख्यायते यथा तुद्देवा रेतः प्राजनयस्तेषां यदा 'देवानां क्रोधो व्यैदथ प्रजापुति मभिषज्यंस्तुस्य तु शल्यं निरकृन्तन्त्स वै यजु ऽएव प्रजापतिः॥४॥ ते होचुः। उपजानौत युथेदं नामुयासत् कुनौगे हाहुतेर्यथेद स्यादिति ॥५॥ ते होचुः। भुगायनदक्षिणत ऽसौनाय पुरिहरत तहगः प्राशिष्यति तद्यथाहुतु मेवं भविष्यतीति त गाय 'मिथुन्येनया'-इति क, ग। 65 ·५१४ ॥शतपथब्राह्मणाम्। (६प्र. २ब्रा०) दक्षिणत ऽसोनाय पर्थाज?"स्तगुगोऽवेक्षाच्चक्रे तस्या- क्षिणी निईदाह तथेचूनं तुदास तस्मादाहुरन्धो भग दुति ॥ ६॥ ते होचुः । नो न्वेवाचाशमत् पूष्णु एनत् परि- हरतेति तत् पूष्णे पर्याजहाँस्तुत् पूषा प्राश तस्य दतो निर्जघान तथुनूनं तुदास तस्मादाहुरदुन्तकः पूषेति तस्माद्यं पूष्णे चहुं कुर्वन्ति प्रपिष्टाना मेव कुर्वन्ति यथादन्तकायैवम् ॥ ७॥ ते होचुः। नो न्वेवाचाशमद् बृहस्थतय ऽएनत् पुरिहरतेति तद् बृहस्पतये पर्याजहः स बुहस्युतिः सवितार मेवु प्रसंवायोपाधावत् सविता वै देवानां प्रसवितेदं मे मुसुवेति तदस्मै सविता प्रसविता प्रासु- वत् तुदेन५ सवितृप्रस्तुं नाहिनत् ततोऽर्वाचीन शान्तं तदेतुन्निदानेन युत् प्राशिचम् ॥८॥ स युत् प्राशिचु मवद्युति। युदेवाचाविज्ञ यन्नस्य युद्रुट्ठियं तुवैतनुिर्मिमौनेऽथाप ऽउपस्पृशति शान्ति- रापस्तुदद्धिः शमयत्यथेडां पशुन्समवद्यति ॥ ६ ॥ स वै यावन्मात्रु मिवेवावयेत्। तथा शल्पः प्रच्यवते * 'पर्याज'-इति क, ग। 5 'प्राशित्र' इति क, ग; 'प्राशिव-इति ख, च ।

·(७. बा.) ॥ प्रथमकाण्डम्। ५१५ तस्माद्यावन्माच मिवैवावधेदन्यतरत आज्यं कुर्याद- धुस्तादोपुरिष्टाहा तथा खदुन्निस्सरणवद्भवति तथा निसवति तस्मादन्यतरत आज्यं कुर्यादधुस्तादोपु- रिष्टाहा॥ १०॥ स ऽज्यस्योपस्तीर्य। दिर्हविषोवदायाथोऽपुरि- टादाज्यस्याभिधारयति तद्यथैव यजुस्यावदान मेव मेव तत् ॥११॥ तन्न पूर्वेण पुरिहरेत् । पूर्वेण हुँके पुरिहरन्ति पुरस्तादै प्रत्युच्ची युजमानं पशुव ऽउपतिष्ठन्ते रुट्टियेण ह पशून् प्रसजेद्यत् पूर्वेण परिहरेत्तेऽस्य गृहाः पशव ऽउपमूर्यमाणा 'ईयुस्तस्मादित्येव तिर्यक् प्रजिहौता तथा ह रुद्रियेण पशून्न प्रसुजति तिर्यगेवैनं निर्मि- मौते ॥ १२॥ तत् प्रतिगृह्णाति । देवस्य त्वा सवितुः प्रसुवेऽश्विनो- र्बाहुभ्यां पूष्णो हुस्ताभ्यां प्रतिगृह्णामौति ॥ १३ ॥ तद्यथैवादो बृहस्पतिः । सवितारं प्रसवायोपाधावत् सविता वै देवानां प्रसवितेदं मे प्रसुवेति तुदस्मै सविता प्रसविता प्रासुवत्तुदेन५ संवितृप्रसूतं नाहिनदेव मेवैष . 'मेव तत्'-इति ख, 'मेव मेतत्' इति च । + 'पुनहोत'-इति हरिखामिसम्मत इति डा०-वेबरः ।

·५१६ . ॥ शतपथब्राझणम्। (प्र. वा.) ऽएतत्सवितार मेव प्रसवायोपधावति सविता वै देवानां प्रसवितेद् मे प्रसुवेति तदस्मै सविता प्रसविता प्रसौति तुदेनः सवितृप्रसूतं न हिनस्ति* ॥१४॥ "तत् प्राश्नाति। अमेष्ट्वास्येन प्राश्नामीति न वा अनि किञ्चन हिनस्ति तथो हैन मेतन्नु हिनस्ति ॥ १५ ॥ तन्नु दद्धिः खादेत् । नेन्म ऽइदु रुद्रियं दतो हिनदिति तस्मान्न दद्धिः खादेत् ॥ १६ ॥ अथाप ऽआचामति। शान्तिरापस्तुदद्भिः शान्त्या शमयतेऽथ परिक्षाल्य पाचम् ॥ १७॥ अथास्मै ब्रह्मभाग पर्याहरन्ति । ब्रह्मा वै यजुस्य दक्षिणंतु शास्तभिगोप्ता स ऽएवं भागं प्रतिविदान ऽास्ते युत् प्राशिवं तदस्मै पर्याहार्दुस्तत् प्राशौदुथ यु मस्मै ब्रह्मभागं पर्याहरन्ति तेन भागौ स यदुत ऽऊर्ध्व मुस स्थितं यजुस्य तुदभिगोपायति तस्माद्दा अस्मै ब्रह्मभागं पर्याहरन्ति ॥ १८ ॥ सवै ब्वाचंयम ऽएव स्याद् । ब्रह्मन् प्रस्थास्यामी- त्येतस्मादुचसो विहन्ति वा ऽएत यचं क्षण्वन्ति ये मध्ये यजुस्य पाकयजिययडया चरन्ति ब्रह्मा वा ऋत्विजां भिषक्तमस्तद् ब्रह्मा सुन्दधाति न ह + 'म हिनस्ति'-इति ग।

·(७१.बा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ सुन्दध्यायुद्दावद्युमान ऽसौत. तस्मादाचंयम एव स्यात् ॥१६॥ स युदि पुरा मानुषौं व्वाचं व्याहुरेत्। तुचो ब्वैष्णवी मृचं वा युजुर्वा जपेद्यज्ञो वै विष्णुस्तुद्यज्ञं पुनरास्मते तस्यो हैषा प्रायश्चित्तिः ॥ २० ॥ स यवाह। ब्रह्मन् प्रस्थास्यामौति तुद् ब्रह्मा जपत्येतं ते देव सवितर्यज्ञं प्राहुरिति तुत्सवितारं प्रसवायोपधावति स हि देवानां प्रसविता बुहस्पतये ब्रह्मण इति बृहस्पतिव॑ देवानां ब्रह्मा तद्यु ऽश्व देवानां ब्रह्मा तम्मा एवैतत् माह तुस्मादाह बृहस्पतये ब्रह्मण ऽहुति तेन यजु मव तेन यजुपतिं तेन मा मवेति नाच तिरोहित मिवास्ति ॥ २१॥ मुनो जूतिर्जुषता माज्यस्येति । मुनसा वा इद सुर्व माप्तं तन्मनसैवैतत् सुर्व माप्नोति बृहस्पतिर्यन्तु मिमुं तनोत्वरिष्टं यत्र सु मिमं दधात्विति यद्दिद्धः तत्सुन्दधाति विश्वे देवास इहु मादयन्ता मिति सुर्व वै विश्वे देवाः सर्वेणुवैतत् सुन्दधाति स यदि कामयेत ब्रूयात् प्रतिष्ठेति या कामुयेतापि नाद्रियेत ॥ २२ ॥२॥ ॥ इति षष्ठप्रपाठक द्वितीयं ब्राह्मणम् [७.४.] ॥

·॥शतपथब्राझणम् । (हप्र० ब्रा०) [प्राशिचावदानविध्यर्थ माख्यायिका माह- "प्रजापतिति। दिव 'मिति केचिदाङरुषस मित्यपरे। तथा चैतरेयवाह्मणम् - "दिव मित्यन्य पारुषस मित्यन्ये"- इति] "प्रजापतिई वै”। प्राशिवब्राह्मण मेतत् । तच रौद्रस्येवो- रनौकं प्रजापतयंजस्य शयात्मकं निरवदेयम्। ब्रह्मणा च सविन- प्रसूतेन सहस्पतिरूपेण प्राशनौय मित्येतदाख्यानेन दर्यते । 'प्रजापतिः' प्राणपिण्डलोककालयज्ञात्मा, अभिध्यातवान्, 'दिवम् वा उषसं वा' लोकान्मना दिवम ; कालात्मना उषसम्; प्राण- पिण्डान्मना सक्षेभ्यो मृगो रोहितम्, रोहिणी-नाम नक्षत्रम्; यज्ञात्मना वाचम्। कथ मभिदयौ ? 'मिथुनौ' मिथुनवान् ‘एनया' 'स्था मिति', 'ता' 'सम्बभूव' मङ्गतः ॥ १ ॥ ? . १ प्राशित्रं ब्रह्मणो भागावदानम् । तत् क्रियते येन पात्रेण, तत् पात्रं पाशिवहरणम् । तच्च आदर्शसदृशं वर्तुलं, चमससदृशं चतुरखं वा, खातवच भवति । का• श्री. १. ३. ४०, ४१ सूत्रे द्रव्ये । २- "प्रजापति खां दुहितर मभ्यध्यायद, दिव मित्यन्य बाहुरुषस- मित्वन्ये"-इत्यादि ऐ० ब्रा० ३. ३.६ । ३- मत्महोतेषु डा०-वेबरसङ्गहोतेषु च सर्वेष्वेवादर्शपुस्तकेषु शतपथ- ब्राह्मणीयप्रथमकाण्डस्यैतदन्त मेव सायणभाष्य मवलोक्यते, अप्ये- तदारभ्याकाण्डसमाप्त थशेषस्य हरिखामिकृतं भाष्य मेव सर्वत्र विद्यत इत्येतत्काण्डस्यावशिवं सायणीयं भाष्यं लुप्तकल्पता मुपगत मिति स्यान्मन्तव्यम् । 8- तथा तिरेयकम्- "ता सश्यो भूवा रोहितं भूत्वा०-• या रोहित सा रोहिणी"-इत्यादि रु. ३. है ।

·(७५० ४ब्रा.) ॥ प्रथमकाण्डम्॥ ५१६ "तदै देवानाम्" । 'तद्' दुहितगमनं “देवानां चेतसि भागः' अपराधो बभूव । अपराधी सर्व मेवं 'करोतीति'. ॥ ९ ॥ "ते ह देवाः" । 'योऽयं देवः पशूना मौष्टे', तम् 'ऊचुः'- 'अतिम' मन्धा मन्धानं मर्यादा व्यवस्था, “दुहिता न गन्तव्या.. इति; तौत्य सन्धाम् (त मतिमन्ध मञ्चरणम्), मर्यादा मतीत्य 'अयं चरति'। ततश्चापराधित्वानिग्रहाई इति 'विध्य दमम्'। "व्यध ताड़ने”। ताडयषुणेति । यज्ञाङ्गसृष्टिभवितव्यताप्रसकानां चेष्टितम् 'त' 'रुद्रः' प्राकृश्य विद्धवान्। “तथेवनम्” । इच्छब्दोऽवधारणर्थ: । 'नूनं'-शब्दो यस्मादर्थे । यस्मात् तथैव 'तदास' ॥३॥ "तस्मादेतत्” । 'तस्मात् तत् 'षिणा' मन्त्रेण 'अभ्यनूकम्'। 'पिता' प्रजापतिः 'खां दुहितरम्' 'अधिष्कन्' अधिस्कनः, तथा च 'सनग्मानः' मङ्गतः मन्, 'माया' मायां पृथियां यत् रेतः' 'निषिञ्चत्' अभिषिक्रवान् । तस्माद्रेतमः “माध्योऽजनयन् ब्रह्म देवा वास्तोष्यतिं व्रतपां निरतक्षन"-इति' 'तदाग्निमारत मिति' नावा 'उक्थं' शस्त्रम् । 'तस्मिन्' 'तद् विभव्याख्यायते। 'यथा' 'तत्' 'रेतः' 'देवाः' प्रजनितवन्त इत्याख्यानशेषयोजना। यजस्य कृत्स्नताये 'म वै यज्ञ एव' इत्याख्यानस्य प्रातसम्बन्धोपचेपः ॥ ४ ॥ १- नास्त्येषोऽशो ठ-पुस्तके । २-दि.प. ७५ धा। ३-निर० १.३. ५ द्रव्यम् । 8-निरु० १. २. 8 द्रव्यम् । ५- ऋ० सं०१०.६१.७ (मिता यत् खां)। ऐ• ब्रा० ३. ३.६ द्रव्यम् । ६- “यैषा रौद्री शस्यते"-इत्यादि ऐ० ब्रा० ३. ३.१० पर्याजोच्यम् ।

·५२० ॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (प्र. २ब्रा.) "ते होचः" । “यथेदं मिति। यत् इदम्' इषोरनौक यज्ञरम विलिप्तम् तद् 'यथा' 'न' वृथा स्यात्, 'यथा' च प्रधानाहुतेः न महत् स्यात्, तथा उपायं जानौतेति 'ते' देवाः 'ऊचुः' ॥ "ते होचु नो वेव" । प्रायप्रसन्नः एव ब्राह्मणशेषः, किञ्चित्तु वक्ष्यामः। 'नो'-इति प्रतिषेधः२; 'नु' इति वाक्यपूरण: । 'शमत्' न शान्तम् । 'दतः' दन्तान् । 'प्रपिष्टानां' तण्डुलाना मिति शेषः ॥ ७॥ अहिनत्'। हिनोते हिंसाकर्मण:। न हतवान् 'ततोऽर्वाचनम'। रहस्पतिप्रशमनादर्वाक 'शान्तम्। "तदेतचिदानेनेति । इतिहास गुपसंहत्याधिदैवज्ञानाय प्राशिता प्राप्तोऽस्येति 'प्राशिचम्' । “अण- प्रकरणे अभिपदादिभ्य उपसंख्यानम्" इति' हि स्मरन्ति ॥ ८॥ “म यत्"। “यदेवाचेति। संसारखभावाद् ‘यदत्र' किञ्चिदशान्तं 'तत्' 'निर्मिमौते' बहिष्करोति, निष्कर्षतीत्यर्थः । 'अथ' 'अप उपस्पृशति' अध्वर्युः । “अथेडो पशूनिति। पशुत्व मिडायाः प्रसिद्धम् ; पशवच रुद्राद्रचणैयाः; अतो रुद्रिये प्राशिचे दत्ते अप उपस्पृश्य 'इडा मवद्यति' ॥६॥ - % 3B १- 'प्रसन्न'-इत्येव छ । २- निर• १४. ३७. वा १३. ४.६। ३- "नु इत्येषोऽनेककर्मा"-इत्यादि निर० १. २.२ । 8-निध० ४. ३.६४ । ५-पा० ५.१.६७ सू०१ वा. । -"पशवो वा इळा"-इत्यादि ऐ• ब्रा०२, ७.६ । तै० सं० २. ६. ७. ३। इत उत्तरमिन् ब्राह्मणे च (१२ क.) द्रव्यम् । .

·( ७२• ब्रा.) । प्रथमकाण्डम्॥ ५२१ "म वै” । रडावदानार्थता मुपस्पर्शनस्य दर्शयति- 'खदत्'। “खद स्थैर्य हिंसायां च"। अस्पतरत्वादस्थिर' मगाढवलम, 'निस्सरणवद्भवति' ; इतरथा तु चतुर्ट होतं महत्त्वाइाढं स्थादि- त्यभिप्रायः॥१०॥ "म भाज्यस्य" । -इति वचनाद् विकल्पः पूर्वण सह ॥ ११ "तक पूर्वण" । 'इत्येव'-इत्यभिनयेन अध्वर्युमञ्चरं दर्शयति । एव मेव अध्वर्युपञ्चरेण 'तिर्यक् प्रजहौत' । “श्रो हाङ् गतौ” । प्रगच्छेत् प्राशिवम् ॥ १२॥ "तत्प्रतिरक्षाति"। -इत्यत श्रारभ्य ब्रह्मालं प्राय श्राध्याय- समाप्तेः ॥ १३॥ १४ ॥१५॥ १६ ॥ "प्रथापः” । 'अष परिचाय पाचं' "नाभि मालभते"-इति. शाखान्तरात् तच्छेषः ॥ १७॥ "प्रथामै ब्रह्माभागं"। -इत्याध्वर्यवम् । 'प्रतिविदानः' जानन्, एष मे भाग इत्याशयः। 'पूर्वम् पास्ते' 'पर्याहार्घः' पर्याचतवन्तः । 'प्राशोत्' प्राशितवान् । अनेन तु ब्रह्मभागेन 'भागौ'। खोकतेनैव यज्ञशेषं 'गोपाययेति' ॥१८॥ "म वैवाचंयमः" । वाचं यच्छतौति' 'वाचंयमः' । श्रम- १-वा. प. प.धा.। २-जु. या०० धा० । ३- "देवस्य खेति प्रतियहाति" इति का० श्रौ• सू० २. २. १६ । मन्वतु-वा. सं. २. १९.२। 8- "अमेष्ट्रेति प्रानाति दन्तैरनुपस्पशन्” इति का नौ. सू० २.२.१८। मनल-वा० सं० २.११.३ । ५- “वाचि यमो व्रते"-इति पा० सू० ३. २. ३०, “वाचं यमपुरन्दरौ च"-इति पा० सू० ६.३.६ 66 ·पू२२ ॥ शतपथब्राझणम् ॥ (प्र० २ब्रा०) .. म्बन्धववनादुपरमयति, एततो वाचंयमः, ब्रह्मा स्यात् । कियन्तं काखम् ? 'बहात् ! प्रस्थास्थामौति बा एतस्मात्' 'वचसः' अध्वर्यु- वचनात् । अभिविधौ च श्राङ्, न मर्यादायाम् ; कुतः? सन्धान- वचनात् । 'विरहन्ति' विच्छिन्दन्ति। 'वखन्ति' हिंसन्ति। 'ये मध्ये यज्ञस्य' 'पाकयज्ञौयया' पाकयज्ञाईया विलक्षणया 'इडया' 'चरन्ति'। पाकयज्ञेषु इतशेषो भच्यते, दूडातशेषो भच्यते; तेन पाकयज्ञाईत्युच्यते। "ब्रह्मा वा ऋत्विजां भिषामः” अतिशयेन यज्ञस्य चिकित्मिता; म हि प्रायश्चित्तर्यज्ञं भिषच्यतीत्यभिप्रायः। ततः किम् ? यद् वाचंयमो भवति, 'तत् तेन 'ब्रह्मा' यज्ञं 'मन्द- धाति'; अन्यथा तु नैव मन्दध्यात्। 'यद्' यदि 'वावद्यमानः' • पुनःपुनर्वदमानः 'बामौत्' ॥ १६ ॥ "म यदि पुरा"। -इति प्रायश्चित्तविधिः ॥२०॥ "यत्राह"। -इत्यनुवाजप्रसवविधिः । “नाच तिरोहित मिति । विस्पष्ट एवार्थः । कथं सविता? उच्यते- यस्मात् 'ते' तुभ्यम् ‘एते' अध्वर्यवो 'यशं प्राडा', 'रहस्पतये च; न मह्यं मनुष्याय, 'तेन' कारणेन व मनुज्ञया यज्ञादौनवपालयः ॥२१॥ "मनोजूतिः” । 'मनः' च देवानां 'जूनिः' गन्त्री, 'जुषताम्' १- 'सन्ध्यवचनात्-इति ज, झ । २-तत् पदं ठ-पुस्तके। "एतं त इति समिदामन्त्रितः प्रसौति" -इति का श्रौ• सू० २.२. २१ । मन्त्रस्तु- वा० सं० २.१२, १३ । 8- वा० सं० २. १३ । एष हि पूर्वमन्त्रस्यैवापरांशः ।

·(७५० ब्रा.) ॥ प्रथमकाण्डम्। ५२२ प्रीयतां प्यत्वाज्येन । 'हस्पतिः च 'यशं तनोत, सन्दधात' च। 'विश्वे' च 'देवाः' हृप्यन्तु, त्वयानुज्ञातेऽध्वर्यो। तस्मादनुजा- नौहोत्यभिप्राय माखक्ष्य सवितः, खयं ब्रह्मा पाह- "मान्या- दर मेव सविता ; ततश्च 'प्रतिष्ठा' अध्वर्यो । प्रतिसर्जने लोट् ॥ २२॥२॥ [ ७.४.]॥ इत्याचार्यहरिखामिनः कृतौ शतपथभाव्ये । सप्तमस्य चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥ नागखामिसुतोऽवन्यां पाराशर्यो वसन् हरिः । श्रुत्यर्थं दर्शयामास प्रक्रितः पौष्करीयकः ॥ श्रीमतोऽवन्तिनाथस्य विक्रमार्कस्य भूपतेः । धर्माध्यक्षो हरिखामी व्याख्यच्छातपथौं श्रुतिम् ॥ इति श्रीमदाचार्यहरिखामिनः कृतौ शतपथभाव्ये सप्तमोऽध्यायः समाप्तः ॥ ७॥ १ -पा० सू० ३. ३. १६३।

·५२० ॥शतपथब्राझणम् ॥ (६प्र. ३वा.) [अथ अष्टमाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम्] मुनवे. वै प्रातः। अवनेग्य* मुदक माजहार्यथेदं पाणिभ्या मवनेजनायाहुरन्त्येवं तस्यावनेनिजानस्य मुत्यः पाणी आपेदे ॥१॥ सु हास्मै व्वाच मुवाद। विभूहि मा पारयिष्यामि त्वेति कुस्मान्मा पारयिष्यसोत्यौघु इमाः सर्वाः प्रजा निर्वोढा तुतस्त्वा पारयितास्मीति कथं ते भुतिरिति ॥२॥ स होवाच । याव? थुखका भुवामो बही वै नस्ता- वबाष्ठा भवत्युत मुल्य एव मुत्स्यं गिलति कुम्भ्यां माग्रे बिभरासि स यदा ता मतिव्वा ऽथ कर्पू खात्वा तस्यां मा बिभरासि सु यदा ता मतिव्वुर्वा ऽश्रुथ मा संमुद्र मभ्युवहरासि तुई वा अतिनाष्ठो भवि- तास्मीति ॥३॥ शश्वद्ध झषु त्रास । स हि ज्येष्ठं व्वुईतेऽथेतिथी 'चवनव्य'-इति न-पाठ, डा बरेशापि दृछः । + 'माण-इति क, ग। + 'कुंध-इवि च।

·(घ• १वा.) । प्रथमकाडम्॥ ५२५ समां तुदौघु आगन्ता तुम्मा नाव मुपकल्प्योपासास सु चौघ ऽत्यिते नाव मापद्यास तुतरूवा पारयिता- स्मोति ॥४॥ तु मेवं भृत्वा समुट्ठ मभ्युवजहार। सु यतिथौं तत्समा परिदिदृश ततिथीर सुमां नाव मुपकुलप्योपा- साञ्चके सऽऔघ उत्थिते नाव मापेदे त स मुल्य उपन्यापुमुवे तुस्य शृङ्गे नावः पाशं प्रतिमुमोच तेनैत मुत्तरं गिरि मुतिदुद्राव ॥५॥ सु होवाच । अपोपरं वै त्वा वृक्षे नावं प्रतिबधौध तु त्वा मा गिरौ सुन्त मुदकु मन्तुग्छत्सौद' याव- द्यावदुदक समवायात्तावत्तावदन्ववससौति सह तावत्तावदेवान्युवससर्प तदुप्येतदुत्तरस्य गिरेम्मनोरव- सर्पण मित्यौधो ह ताः सर्वाः प्रजा निरुवाहाथेह मनुरेवैकः पुरिशिशिषे ॥६॥ सोऽञ्च्छाम्यंश्चचार प्रजाकामः। तचापि पाक- यक्षुनेजे सु एतं दुधि मुख्यामिक्षा मित्यम जुवांचकार तुतः संवत्सरे योषित् सम्बभूव सा ह पिब्दमा नेवोदे- तं * 'मन्तु जैसीद-इति क। + 'यावदुदक'-इति च। t 'कार'-इत्यपि पाठोडा-वेबरेण दृष्टः । $ 'पिक्दमा'-इत्यपि पाठो डा०-वेबरेण दृष्टः।

·५९६ ॥ शतपथब्राझणम् ॥ ((प्र० ३वा.) याय तस्यै हम एतुं पदे सुन्तिष्ठते तुया मित्रावरुणौ सञ्जमाते ॥७॥ तार होचतुः कासौति। मुनोर्दुहितेत्यावुयोषेति नेति होवाच यु एव मा मुजीजनत तस्यैवाह मस्मीति तस्या मपि त्व मौषाते तुद्दा जज्ञौ तुहा न जज्ञावुति- त्वेवेयाय सा मुनु माजगाम ॥८॥ तार ह मुनुरुवाच कासौति। तव दुहितेति कथं भगवति मुम दुहितुति या ऽअमूरस्खाहुतौर हौषौटतं दुधि मुस्त्वामिक्षां ततो मा मजीजनथाः साशौरस्मि तां मा यज्ञे ऽवकल्पय यज्ञे चे? मावकल्पयिष्यसि बहुः प्रजया पशुभिर्भविष्यसि या मु मुया* काञ्चाशिष माशसिष्यसे सा ते सुवा समर्दिष्यत इति ता मेतन्मध्ये यज्ञस्यावाकल्पयन् मध्य ह्येतद्यञ्जस्य युद- न्तरा प्रयाजानुयाजान् ॥६॥ तयाञ्छाम्यंश्चचार प्रजाकामः। तुयेमा प्रजाति प्रजचे :येयं मनोः प्रजातिर्याम्वेनया काञ्चाशिष माशास्तु सास्मै सुर्वा सुमायत ॥ १० ॥ सैषा निदानेन यदुिडा। स यो हैवं विद्यानिडया चरत्येतार हैव मुजातिं पुजायते यां मनुः माजायत 'या ममुया' इति च। + 'माशास्ते'-इति ग।

·(अ. १बा.) प्रथमकाण्डम्। ५२० याम्वेनया काञ्चाशुिष माशास्ते सास्मै सर्वा समू- यते ॥ ११॥ सा वै पञ्चावत्ता भवति । पशुवो वा जुडा पाटा वै पशुवस्तुस्मात् पञ्चावत्ता भवति ॥१२॥ सु समवदायेडाम् । पूर्वार्द्ध पुरोडाशस्य प्रशौर्य पुर- स्ताद् ध्रुवायै निदधाति ता५ होचे प्रदाय दक्षिणा त्येति ॥ १३॥ स होतुरिह निलिम्पति। तद्योतीष्ठयोर्निलिम्पते मुनसस्युतिना ते हुतस्याश्नामौषे प्राणायेति ॥ १४ ॥ अथ होतुरिह निलिम्पति । तदोतौष्ठयोनिलिम्पते ब्वाचस्युतिना ते हुतुस्या साम्यूर्ज ऽउदानायेति ॥ १५॥ एतुन वै मुनुविभयाञ्चकार। इदं वै मे तुनिष्ठं यजुस्य युदिय मुिडा पाक्यजिया य? म वह रक्षासि यज्ञं न हिस्युरिति ता मेतुत् पुरा रक्षोभ्यः पुरा रक्षोभ्य इत्येव प्रापयत तुथो ऽएवेना मेषु एतत् पुरा रक्षोभ्यः पुरा रक्षोभ्य इत्येव प्रापयतेऽथ यत् प्रत्युदं न प्रावाति नेदुनपहता प्राश्नानौत्येतदेवना मापयते यदोष्ठयोनिलिम्पते ॥ १६ ॥ अध होतुः पाणौ समवद्यति। समुवत्ता मेव 'हुतस्या'-इति च । + 'प्रानामौ'-इति च ।

·५२८ • शतपथब्राझणम्। (६प्र. वा.) सतौं तुदेना प्रत्यक्ष होतरि श्रयति तुयात्मुतिया होता' युजमानायाशिष माशास्ते तस्माडोतुः पाणौ समुवद्यति ॥ १७॥ अथोपारशूपचयते। एतु वै मुनुर्बिभयुञ्चकारेदं वै मे तुनिष्ठं यन्जुस्य युदिय मिडा पाकयजिया य? म इह रक्षा सि यज्ञं न हन्युरिति ता मेतत् पुरा रक्षोभ्यः पुरा रक्षोभ्य इत्येवोपाशुपाहयत तुथो ऽएवैना मेषु एतत् पुरा रक्षोभ्यः पुरा रक्षोभ्य ऽहुत्ये- वोपाशुपतयते ॥१८॥ . स उपक्षयते। उपहत रथन्तरः सहु पृथिव्योप मारथन्तर सहु पृथिव्या वयता मुपहृतं ब्वामदेव्य: सुहान्तरिक्षेणोप मां ब्वामदेव्यः सुहान्तरिक्षेण यता मुपहतं बहुत् सहु दिवोप मां बहुत् सहु दिवाइयता मिति तुदेता मेवैतदुपञ्जयमान इमांश्च लोकानुप- इयत एतानि च सामानि ॥ १६ ॥ उपहता गावः सहुऽर्षभा ऽइति । पशुवो वा ऽहुंडा तुदेना परोऽक्ष मुपक्षयते सहुर्षभा ऽगुति सुमिथुना मेवैना मेतदुपञ्जयते ॥२०॥ 'कृतया'-इति च। + 'मेष-इति च।

·(च. मा.) । प्रथमकाण्डम्। उपहता सप्नुहोचेति । तुदेनार सप्तहोचा सौम्येना- ध्वरेणोपवयते ॥ २१॥ उपहतेडा तुतुरिरिति। तुदेनां प्रत्यक्ष मुपश्यते ततुरिरिति सर्व येषा पाभानं तुरति तस्मादाह तुतुरिरिति* ॥ २२॥ उपहूतः सुखा भक्ष इति । प्राणो वै सुखा भक्षस्तुत् प्राण मुपायत ऽउपहत५ हेगिति तच्छुरौर मुपश्यते तत्सर्वा मुपश्यते ॥ २३॥ अथ प्रतिपद्यते। इडोपहतोपहतेडीपो ऽअस्मांst ड्रिडा त्रयता मिडोपहृतेति तदुपहता मेवैना मेतुत्सतौं प्रत्यक्ष मुपतयते या वै सासौगौच सासौञ्चतुष्पदी वे गौस्तुस्माच्चतुरुपञ्जयते ॥ २४ ॥ स वै चतुरुपञ्जयमानुः। अथ नानेवोपक्षयते जामिताये जामि ह कुर्याद्यदिडोपहतेडोपहतेत्येवोप- बयेतोपहतेडेति ब्वेडोपहूतेति तुदर्जाची मुपायत उपहतेडेति तत्पुराची मुपो ऽअस्माइ हुडा यता मिति तुदात्मानञ्चैवैतुन्नान्तरेत्यान्युथैव च भुवतौडोप- * 'ततुरिरिति' इति च। + 'धमां-इति । + oतोपहतेडोपाडूतेडेति' इत्यपि दृटो डा.-वेवरेण । 5 'समां-इति च । || 'वैतुनान्तरेत्व'-इति । 67 ·५.३. 'शतपथब्राझगाम्। (प्र. ३वा.) इति तत्पुनरोची. मुपायते तुदर्वाचीचैवेना मेतत्पुराचौखोपक्षयते ॥ २५ ॥ मानवी तुपदौति। मनुर्खेता मने ऽजनयत तुस्मा- दाह मानवौति स्तुपदौति युदेवास्यै तुं पदे समुतिष्ठत तस्मादाह स्तुपौति ॥ २६ ॥ उत मन्त्रावरुणौति । युदेव मिचावुरुणाभ्या समग- छत स एव मैत्रावरुणो न्यो ब्रह्मा देवकतोपहतेति ब्रह्मा शेषां देवकृतोपहतोपड़ता दैव्या अिध्वर्यव ऽउपहूता मनुष्या ऽहुति तहेवांचैवैतुदध्व! नुपङ्घयते ये च मानुषा ब्वत्सा वै देव्या अिध्वर्यवोऽथ य हुतरे ते मानुषाः ॥ २७॥ यु इमं यज्ञ मुवान्ये च यन्नुपतिं व्वु निति । रते वै या मवन्ति ये ब्राह्मणाः शुश्रुवारसोऽनूचाना ऽरते होनं तन्बुत ऽरत एनं जनुयन्ति तुदु तेभ्यो निहुते वत्सा ऽउ वै यजुपतिं व्वईन्ति युस्य ह्येतें भूयिष्ठा भवन्तिः स हि यज्ञपतिब्बईते तस्मादाह ये च यशुपति बुद्दानिति ॥२८॥ उपहूते द्यावापृथिवी पूर्वजे ऽशतावरी देवी देव- पुचे इति । तुदिमे द्यावापृथिवी उपवयते युयोरिद * 'तदेवांश्चैवाध्वर्य'-इसि च ।

·(छ.वा.) ॥ प्रथमकाण्डम्॥ ५३१ सर्व मध्युपहतोऽयं युजमान ऽदुलि ताजमान मुपश्यते तद्यदुत्र नाम नु मल्लाति परोऽक्ष काशौर्यदिडायां मानुषः कुर्याद्यवाम गुलीयाद् व्यवं वै तुद्यस्य युन्मानुषं नेद् व्यवं यो करवाणीति तस्मान्न नाम गृह्णाति ॥२६॥ उत्तरस्यां देवयज्याया मुपहत दुति । तदस्मा ऽरत- ज्जीवातु मेव परोक्ष माशास्ते जीवन् हि मिष्वाथापरं यजते ॥३॥ तुदस्मा ऽएतत् प्रजा मेवु परोक्ष माशास्ते । युस्य हि प्रजा भुवयमलोक मात्मनेत्युथास्मिलोके प्रजा यजते. तस्मात् प्रजोत्तरा देवयज्या ॥३१॥ तदस्मा ऽएतत् पशूनेव परोऽक्ष माशास्ते । यस्य हि पशुवो भवन्ति स पूर्व मिष्ट्वाथापरं यजते ॥३२॥ भूयसि हविष्करणा ऽउपहूत ऽहुति। तदस्मा ऽस्तु- जीवातु मेव परोऽक्ष माशास्ते जीवन् हि पूर्व मिष्ठाथ भूयोमूय एव हविष्करोति ॥ ३३ ॥ तदस्मा ऽएतत् प्रजा मेव परोक्ष माशास्ते। युस्य हि प्रजा भवत्येक आत्मना भवत्युथोतु दशधा प्रजुया हविष्क्रियते तस्मात् प्रजा भूयो हविष्करणम् ॥ ३४ ॥ तुदस्मा एतत् पशूनेवु परोऽक्ष माशास्ते । यस्य हि ·॥ शतपथब्राक्षायाम्। (६५० ३वा.) पशुवो भवन्ति स पूर्व मिष्वाथ भूयो भूय ऽरव हविष्क- रोति ॥ ३५॥ रपा वा आशौः। जीवेयं प्रजा मे स्याच्छुियं गच्छेय मिति तद्युत् पशूनाशास्ते तच्छ्रिय माशास्ते श्रीर्डि पशुवस्तुदेताभ्या मेवैतदाशी. सर्व माप्तं तस्माद्दा ऽरते ऽश्रुष हे ऽाशुिषौ क्रियेते ॥३६ ॥ देवा म ऽइद् हविर्जुषन्ता मिति । तुस्मिनुपहूत ऽहति तद्यस्यैवैतत् समृद्धि माशास्ते यहि देवा हविर्जुषन्ते तेन हि महज्जयति तस्मादाइ जुषन्ता मिति* ॥ ३७॥ तां वै प्रानन्त्येव । नानौ जुक्षति पशुवो वा हुडा नुत् पशूनग्नौ प्रकृणुजामेति तस्मात्रामौ जुक्षति॥ ३८ ॥ प्राणेष्वेव इयते। होतरि त्वद्युजमाने त्वदध्व? त्वदुध युत् पूर्वाई पुरोडाशस्य प्रशौर्य पुरस्ताद् ध्रुवायै निदुधाति यजमानो वै ध्रुवा तद्युजमानस्य प्राशितं भवत्युथ युत् प्रत्यक्षं न प्राश्नाति नेदसस्थिते यो प्रामानौत्येतदेवास्य प्राशितं भवति सुर्वे प्राश्नन्ति सुर्वेषु मे हुतासदिति पुञ्च प्राश्नन्तिं पशुवो वा ऽहुडा पाता वे पशुवस्तुस्मात् पुश्च मानन्ति ॥ ३ ॥ + • एतदनन्तरं"शतम् ७०.'-इति ग, च । 'नई'-इति क ।

·व्य. १बा.) ।प्रथमकाखम्॥ ५५५ अथ युध प्रतिपद्यते। . तुचतुर्वा पुरोडाशं कृत्वा बर्हिषुदं करोति तदुच पितॄणां* भाजनेन 'चतुस्रो वा अवान्तरदिशो ऽवात्तरदिशो वै पितुरस्तस्माचतुर्दा पुरोडाशं कृत्वा बहिषुदं करोति ॥ ४० ॥ अथ यवाहोपहते द्यावापृथिवी इति। तदनोध आदधाति तदनोत् प्रान्नात्युपता पृथिवी मातोप मा पृथिवी माता वयता ममिग्रगोध्रात् स्वाहोपहतो द्यौष्यितोप मां द्यौष्यिता यता मनिरामोधात् स्वाहेति द्यावापृथिव्यो वा एष यदामोध्रस्तुस्मादेवं प्राश्नाति ॥ ४१॥ अथ युवाशिष माशास्ते। तुज्जपति मुयौद'मिन्द्र इन्द्रियं दधात्वस्मान् रायो मघुवानः सचन्ताम् । अस्माकर सन्वाशिषः सत्या नः सन्वाशिष ऽहुत्याशिषा मेवेषु प्रतिग्रहस्तद्या एवाचविजो युजमानायाशिष आशासते ता ऽरवंतत् प्रतिरयात्मन् कुरुते॥४२॥ अथ पवुिचयोर्जियन्ते। पाकयजिययेव वा एत- दुिडयाचारिषुः पविचपूता यदुत ऽऊ मुसस्थितं यजुस्य तत्तनवामहा इति तस्मात् पविचयोर्मा- जयन्ते ॥ ४॥ * 'पितृणां'-इति च । + 'चुतसो'-इति क।

·५३३ ॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (६• इब्रा०) अथ ते पविणे प्रस्तरेऽपिसृजति। युजमानो वे प्रस्तरः प्राणोदानौ पविचे युजमाने तुत् प्राणोदानी दधाति तस्मात्ते पवित्र प्रस्तरेऽपिसृजति ॥ ४४ ॥३॥ ॥ इति षष्ठप्रपाठके तृतीयं ब्राह्मणम् [८. १.]॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ "मनवे ह वै”। दमब्राह्मण मेतत् । तडायां मानवी मिडां देवतां वर्ल “मानवी इतपदी मैनावरणौत्येतानि च निगदपदानि व्याख्यात मितिहासः प्रवृत्तः। स चेतिहासः प्रसन एव, किञ्चित्तु दर्शयामः।- 'ममवे' वैवखताय। तादर्थं चतुर्थों । अवनेज्यते हस्तादि अनेनेति, 'अवनेग्यम्" ; करणे हत्यः । 'आज :' श्रानौतवन्तः, परिचारकाः। 'यथा' 'दम' अधुना 'पाणिभ्यां' हस्तार्थं यदवनेजनं तस्मै ‘ाहरन्ति', तथा श्राजहुः। 'तस्य मनोः प्रचासयतः 'मल्यः' 'पाणी' प्राप्तः। भाविनोऽर्थस्य सियर्थ देवतैव मत्स्य- रूपेणाजगाम ॥१॥ -वैत्तिरीयब्राह्मणे (इ. ५. ८.) समानातानीडानिगदवाक्यानीहोन- विंशकडिकादिषु, तैत्तिरोयसंहितायाच (२.६.७.) व्याख्यातानि, प्रपञ्च मतानि चाश्वलायनेन (औ• सू. १.८.)। २- 'ततः प्रजायां'-इति । ३-५३० ए०३-७ पं० देशव्याः । 8- पा. २.३.१६ . वा । y-"बवनेग्यम्'-इति ज; ठ। ६-या. सू. ३. ४. ७०।

·प्व० १मा.) ॥ प्रथमकाखम् ॥ ५२५ "मै"। 'मः' मायः 'मे' मनवे 'वाचम्' उदितवान् । कौरमीम ? 'विधि' पुणौहि 'मा' माम)',किमर्थम् ? 'पारयिष्यामि'। 'पास रक्षणे। रविष्यामि 'वा' 'इति'। 'कस्मात् ?' इति भयहेतुः प्रश्नः। वहतौति 'औषः' उरकसमानः । म दूमा भरतवर्षमिवामिनीः 'प्रजाः' निःशेषं वोडा, देशान्तरं प्रापथिता। तस्माद् भयहेतोखा पासथितासि 'रति' मास्यवचः । 'कथम् ?' इति मनोः प्रश्नः। कथं तव 'पतिः' भरणं पुष्टिः 'इति' ॥२॥ "म होवाच"। 'चुल्लकाः' बुद्रकाः, अल्पकाः । 'नाङ्गाः' इति । 'गिलाति'। “ग निगरणे" । निगिरनि । “बिभरामि' । अध्ये- षणायाम् लिङ\ लेटा । बिभ्रियाः, पुष्णियाः । एव मेव अभ्यव- हरासि', 'उपासाम', 'पापद्यामे' -इति याख्येयानि। 'प्रतिवई' अतिरिच वर्द्धितामौति प्राप्ते। "यदायद्योर्लिङ उपमहानम्", नतश्च "शिङर्थे लेट्” इति वदायोगे खेट् । 'कर्पू:' खातिकाः । अतीतो नाहान् नाशपिढन् इति 'अतिना: ॥३॥ १-चु• प• ५५ धा• । रलयोरमेदः । “पार तौर कर्मसमाप्तौ"-इति चास्ति चु. प. ३७८ धा । २-पा० सू० १.४.२५ । ३- तु. ५० १९६ धा। 8-'निगरति' इति । ५-पा० सू. ३. ३. १६९ । (-पा. सू० ३. ४.७। ५२४४० १५०, ५२५४० १५०, ५२५५० २५० द्रव्याः । -पा० ३.३.१४.सू.१वा । -पा.सू. ३.8.1 १०-विघ• १. २३. ६, घर को. १.२. ३. २७, २. ०.२०, त्रिका. २. .. ६ । 'खानिका'-इति ठ-पाठः। तत्र च त्रिका० २.१०.६ । । - ·५६ ॥ शतपथब्राझणम् । (६प्र. ३वा.) % 3B । "पद्ध"। शवछन्दोऽन सामर्थ्यात् विप्रवचनः । 'अषः' महामन्यः, हिश मेव मामयोऽत्रावर्तते इत्यर्थः । अच कमात्म शौघ्र मेव महामास्यः संवृतः ? 'हि' यस्मात् 'म:' 'ज्येष्ठं' हत्तम 'बईते' ; सर्व एव हि जलचरा अतिशयेन वईन्ते, स तु मत्स्यत्वा- दनाइत्वाच सत्तमं वईत इति अतिवचनम् । 'प्रथेतिथौम्'-इति मत्स्यवचनम्। पय मपि समुद्र मभ्यवरते 'इतिथीम्' इत्यभिनयः । तेन मयाः समा' दर्मितवान् । इयतीनां दशानां हादशानां वा पूरण 'इतिथी'। इदम इशादेशः छान्दमः । टित्वात् गैप । रयत्यस्तिथयो यस्यां मा इतिथीति केषुचित् कोषेषु । तेष्वपि यतिौँ यावतिौं तावतिथी मिति प्राप्ते हान्दमो च-शब्द- •व-शब्दशोपः। 'समाः' संवत्सरः, ताम् ‘ममाम्', समाथा मित्यर्थः । 'तत्' म रति लियत्ययः । 'मः' पूर्वोतः 'औषः' 'भागन्ता' ; 'तत्' तंदा 'भावम्' उपकल्य, भाम् 'उपासासै उपासोथाः । पौधे 'चोत्यिते' तां 'नावम् त्वम् 'पापद्या प्रारोहेरित्यर्थः ॥ ४ ॥ "त मेवं मत्वा" । यावतीनां पूरणे 'यतिौं' 'परिदिदेश' परिदिष्टवान्, पाख्यातवान्, 'ततिथों' तावतीनां पूरणें 'ममाम्', 'नाव मुपकल्य' मत्स्य मुपामितवान् । 'पौधे च उत्यिते 'नावम्' अधिरुडः। 'तं च मनुं 'म मत्स्यः' 'उप' समोपे, नौः; एन मुपकर्य मिति' सम्बन्धः । 'पापुमुवे' पागतः । 'तस्य' मत्स्यस्य 'टा भवितव्यतयेव निष्पादिते 'नावः पाशं' प्रतिबद्धवान् । १- 'सयां समां'-इति ज, झ। २-पा० सू० ५.३.३ । ३-पा. सू.१.१.१५ । 'नौचः' इति ज, झ। 'मुपकामीति'-इति ज, ठ । 'ब' आगतः' इति ।

·(च. १मा.) ॥ प्रथमकारहम् ॥ ५५० .. 'तेन' पाशेन सह मस्यः ‘एतम् उत्तरं गिरिम' हिमवन्तम अधिजगाम ॥ ५॥ "म होवाच" । मत्यवचनम्। पालितवानमि त्वाम् । अधुनाप 'वृक्षे 'नावं प्रतिबधीच' ; किश्चापरम्- 'गिरौ' 'मन्तं 'वा' नाम 'उदकम्' 'अन्नछत्सौद' तहेशमध्यं भित्त्वा पृथगकार्पोद्, दद मस्माद्देशादित्यर्थः। कथं पुनस्तां नावं दिनत्ति ? 'यावद-थावत्' अध्वनः 'उदकं समवायात्' एकीभावाय, 'व' अधः 'प्रयात्' गोत, अवतरेदित्यर्थः; 'तावत्-तावत्' व मपि तदेवोदकम् 'मनु' 'अवसामि' अवतरेः। 'मः' मनुः प्राप्ते काले 'तावत्- तावदेव' अश्ववसृप्तः। येन च वर्मना मनुः अवसृप्तः, 'तद' अद्यत्वे 'अपि' 'एतत्' 'उत्तरस्य गिरेः मनोरवमर्पणम्' –'इति', पाऊ- रिति शेषः । अवसप्तोऽनेनेति 'अवमर्पणम् ॥ "मोऽर्चच्छाम्यन्”। तपः तनवान् 'प्रजाकामः' । 'तचापि' 'मः' मनुः ‘पाकयन' अनेन 'ई' इष्टवान्, तादिभिः । 'ततः' तस्मात् पाकयज्ञादेव 'संवत्सरे' पूर्फ 'योषित्' मिश्रीभावात्मका सम्भता । 'मा' घोषित् 'पिन्दमाना' पाकधर्मात्मिका 'इव' पाह। पिवतेर्दकारप्रत्यययोगात् अकारप्रत्ययः ; ताप्लेन साचादादागामि- पवादात्मनेपदे बत्वम् ; नामधातौ। "पिव धरणे"। त- प्रभवत्वात् तं सवन्तौ 'उदेयाय' पड़ता, उदकादुत्थिता। एवञ्च सुविधा पिन्दमाना येन, 'तस्यै' तथाः 'पदे २ मन्तिष्ठते । 'तया' र 'मित्रावरुणो' कथ मपि मङ्गतौ ॥ ७॥ .. २-खा.प.५२८ धा•। 'पिब-इति । १- 'वत्वम्-इति । 68 ·५३८ ॥ शतपथब्राझगम् ॥ (प्र. ३वा.) "ना होचतुः" । 'भावयो हितेति बूच'-'इति' जचतुः । 'अपि त्वं' भागः, तं प्रार्थितवन्तौ। 'तद्' भागित्वं 'वा जज्ञौ' वा-शब्दः च-शब्दाथै', जानातिय प्रतिपूर्वो द्रष्टव्यः ; प्रतिज्ञातवती च; 'न' च प्रतिज्ञातवतीति । यावता मैत्रावरुणौति व्यपदिश्यते, तावत् प्रतिज्ञातवतो; यत्र तस्याः किञ्चित् ताभ्यां हयेतेति, एवं न प्रतिज्ञातवती ॥८॥ "तां है मनुः" । 'प्रजौजनथाः' जनितवानसि । 'शौरमि' पाशाईतत्वादाशीः । 'अव कल्यय' मङ्गततया समर्थय, समर्थी कुरु । 'मया' हेतुभूतया, मय्युपहयमानायाम् “उपहतोऽयं यजमानः"- रत्येतेनर होस्वचनेन 'याम् आशिषम् श्राशासिव्यसे' इति, 'ताम्' 'एतत्' एतां मैत्रावरुणणे मानवौं शतपदी. 'मध्ये यज्ञस्य' यज्ञ- स्थान्तः समर्थयन् 'प्रयाजानुयाजान् अन्तरा'। इति दड़ायागः ॥६॥ "तथार्चन"। 'तया' मह दर्शपूर्णमासयोवार्चनव्रतलक्षणं 'तपः' 'श्राम्यन्' कुर्वन्, 'चचार'। 'तया' हेतुभूतया। 'दमाम् प्रजातिम्'। प्रजायते इति प्रजातिः। ततो 'याम्वेनया'- इत्यादि, तत्करणफलम् ॥ १० ॥११॥ "मा. वै पञ्चावत्ता"। उपस्तरणदिविशेषः; शाखान्तरात् । 'पशवो वा इडा' पशुप्रभव-तादिप्रभवत्वात् पशवः इडा ॥ १२ ॥ "म समवदाय" | प्रसन्ना ॥१३॥ १- 'चिच्छब्दार्थे-इति ठ, ठ । २-५३१ १.१ पं.। ३- इडाशब्देनेडापाया मवत्तं पुरोडाशादि द्रथ मुच्यते । ते. सं.२.६.७.३। ऐ• ब्रा० ३. ४.६ ·(छ. १ब्रा.) ॥ प्रथमकाण्डम्॥ ५२९ "म होतरिह" । दहेत्यभिनयेन प्रदेशिनौपर्वमध्यमं दर्शयति ; पाखान्तरात् ॥ १४॥ "अथ होतरिह"। 'दह'-इति हेत्वन्तरम् ; भाखान्तरादेव । 'श्रोष्ठयोः' इति । प्रचाविशेषेण 'निलिम्पते' निलिम्पेदिति अनिः' शाखान्तरे तु-अधर मधर उत्तर मुत्तरे। किं पुनर्निलिम्पते ? द्रवत्वात् मनिधानाददनौयत्वाच्च भाज्यम् । तत्रापि “एतदेवेनां प्राप- यते"-इति' इडा-निक्रयवचनादेड मेवाव्य मिति गम्यते ॥१५॥ "एतद्ध वै मनुः”। निलेपार्थवादोऽयम् । 'बिभयाञ्चकार' भौतः। 'तनिष्ठम्' तनुतमम्। 'पाकयजिया' पाकयज्ञाय । मनुष्य- प्रधानत्वात् मन्दतरवौर्येत्यभिप्रायः। 'यत्' 'दयम् दूडा'। 'यत्' 'दर' तनिष्ठे देशे 'यज्ञं न हिंस्युः', महत् स्यादिति शेषः। एवं भौतः, विभ्यत्। “ता मेतदिति। 'ताम्' इडाम् ‘एतद्', यत् “ोष्ठयोनि- लिम्पते"-इति वक्ष्यते , तत् 'पुरा रक्षोभ्यः' यावदेवोश्चरुपहानं श्रुषा रक्षांसि नागच्छन्ति, तावत् 'प्रापयत' । “प्राणेष्वेव इयते"- इति वक्ष्यते', तं प्राणदेशं प्रापितवान्। “पुरा रक्षोभ्धः-पुरा रचोभ्यः"- इति दिर्वचनं प्रयोगान्तरव्यायभिप्रायम् ॥१६॥ "अथ होतः" । अवान्तरेडावदान मेतत् ॥ १७॥ "प्रथोपा"। अत जड़ हौच मिडोपकानं विधीयते । तदपि विविधम्,- उपांश चोवेश्च । तच प्रथमं तावदुपांशूपकानं १- एतन्मन्नस्तद्याख्यानच ते स. २.६.८ द्रष्टव्यम् । २-५२७ ४० १७ पं० । ३-५२७ १० १०५०। 8-५१२ ए. १९५० ५-पा. सू. ८.९.१,४। ६- का. श्री. सू. ३. ४. १० । ऐ. बा. २. ४.६।

·५४. •॥शतपथनामग्रम्। (प्र.ना.) .. युज्यते । उपपूर्वो कयतिरस्वानुमायां वर्तते; उपांचनजानौते इत्यर्थः । “एतदिति। 'विभवावकार' भौतः, विन्धत् । पूर्ववद् थाया। एवं हि 'ग' सर्वेः पविग्यजमानैर्विभव्ध भौया । चोनातिरेकामानिवृत्तये परखर मनुज्ञातव्यम् । ती तत्साधारण मेवानुज्ञातं मध्यमखानीयो होता मरवारथः करोति ॥१८॥ "म उपकवते"। यदीगनुचातया, रचन्तरादौनां कि मापतितम् ? अत पाह- “तदेता मेवेतदिति । दाया एवैतानि रथन्तरादौनि, पृथिव्यादौनि च रूपाणि । ततब तथा मुपहता नान्युपहतानि भवति। तेषु चोपहतेषु मा उपहता भवतीत्या- धिदैविकौं विभूति ख्यापथितं तबारेणैवीयज्ञयते । कचिदा- “देना परोक्ष सुपरयते” इति। "उप मां रथार मिति । सर्वच रथन्तरादिमयौ रडा-देवता, तो नाहन्यननुचाता मनुस्या भवयितुम् ; अतः मानुजाप्यते- “मा मिति । एतच सुख हेतुत्वात् सर्वेषा मृविग्यजमानानां प्रदर्शनार्थम् ॥ १८ ॥ "उपहता गावः"। प्रसचायतसः॥ 'प्राणः' 'शरीरम्"; रडाया एतद्रष्टव्यम् ॥२॥२१॥२२॥ "अथ प्रतिपचते" । "प्रथोपपिहयते"-रति यदुनाम', तथा । . १-५५९ ए. ८-११ पायो हरयाः । २-५२० ए०१७ .। २-१३ कडिका प्रयया । 8-५२- ए.पं.

·(य. मा.) ॥ प्रथमकाडम्। ૫૦૧ तस्थावदार्थम् “अथ प्रतिपद्यते”-प्रत्याह। तेनेत आई यथा- प्राप्त मुर्विक्रव्यम् ॥ २४॥ प्रसनाचततोऽतःपरम् । “वत्मा वै देव्या अध्धयेवः” इति मानाव्यं हविः सम्भवति ; अध्वर्युवदित्यभिप्रायः । इडाच्च भच्या, भक्ष्यत्वेनानुज्ञाय भवधिवन अनुजानौते- “उपहता दैव्या अध्व- र्थव इत्यादिना ॥ २५ ॥२६॥ २७॥२८॥ तवाणविशेषेणानुजाय, विशेषत पानौष मनुजानौते- "उप- इते चावाप्रथिवी" इति। स हि द्यावापृथिव्योरधिदैवरूपेणनु- ज्ञायते। “उपहतो यजमानः" इति। यजमानस्य विशेषोपकामम् ; परोक्ष पाशौरिति । कथं परोक्षम् ? उत्तरस्या देवयज्याया मुपहत इत्यनुज्ञामान मिह श्रूयते, नाशास्त इति ; “यत्वाशास्यते,, तदनुचातव्यम्” इति अनुज्ञया प्रार्गम्यत इत्यभिप्रायः। ततथ यजमानोऽपि सामान्यरूपेणैव यजमान इति वाथः, न विशेष- रूपेण देवदत्तो यज्ञदत्त इति। तद् विस्पष्टं प्रत्यक्षं मानुष मित्यभिप्रायः ॥ २६॥ "उत्तरथाम"। यदिडाया मुपहतः, तत् 'उत्तरस्यां देवय- ज्याया मुपहतः'; सापोडाया एव विभूतिरित्यभिप्रायः। तदस्मा एतदिति । जीवनादौना मुत्तरेज्या हेतुत्वात् । उत्तरथा देवेन्यया' जौवनादौनि सध्यन्ते इति दर्शयति । यथाशास्यते, तोपकानं १- 'तस्याविच्छेदार्थम्' इति न, म । २-५३० १० १० पं० । ३-५३.प.पं.। 'पारोच्यं'-इति ज, भ। ५- 'देवयन्यया-इति ठ।

·५४२. ॥ शतपथब्राझणम् । (६० ३वा.) । ॥ युक मिति गम्यमाना माशिषं "परोक्ष मागास्ते"-इति दर्शयति । एतेन "भूयो हविष्करणम्” श्राशास्त इति व्याख्यातम् ॥ ३०-३५॥ "एषा वा श्रामीः”। एपेव ; नातोऽधिकास्तीत्यभिप्रायः। "तात्पशूनिति । पशग्रहणं श्रियोपलक्षणार्थ मित्यभिप्रायः । "तदेताभ्या मिति । यद्यपि जीवनादिलक्षण मेक मुभयचाभित्रम्, तथापि स्वरूपेणोत्तरस्या दूज्याया बड हविष्करणं भिद्यते; अल्पेनापि हविषा उत्तरस्या देवयज्याया उपपत्तेः ॥३६॥ "देवा म इदं हविः” । 'देवा मे इदं हविः' 'जुषन्ताम्' सेवन्ताम्। यो मनोरथो यजमानस्य तस्य, 'तस्मिन्' अय मनुज्ञातः, मोऽस्य समृद्यता मित्यर्थः । “तद्यज्ञस्यैवैतदिति । हवि- •षणदारेण यज्ञसमृद्धिफल माशास्त इति दर्शयति ॥ ३७॥ "तां वै प्रानन्धेव" । प्रसन्ना ॥ ३८॥ "प्राणेब्वेव" । बच्छब्दः समुच्चयार्थः । होत्रादिग्रहणं प्रदर्श- नार्थम, ब्रह्मानौप्रयोरपि; “पञ्च प्रानन्ति"-इतिवचनात्। "प्रथ यत्पूर्वार्द्ध मिति। पुनर्वचनं यजमानभागत्वज्ञापनार्थम् । “नेद- मंस्थित इति । नो मंस्थिते ; प्राभातौति वचनाम्यते । 'अस्य' यजमावस्य 'प्राशितं भवति' इति । अग्नौ हुत्वाथ भक्षयति । “देवो वा अस्यैष आत्मा मानुषोऽयम्" इत्यनेन दर्शनेनावग्यं चजमानेन प्राशनीय मित्यभिप्रायः ॥ "अथ यत्प्रत्यक्ष मिति। यजमानभाग मनुपहतं न प्रानाति; इडां नु विशेषत उपहतां प्राश्नात्येव । “नेदमंस्थिते"-इति । 'विद्यते-इति ज, भ। २-५३२ ए. २. पं.। ३- “उपइतां प्रानन्ति युक्ताः, यजमानश्च"-इति का• ३. 8. २२, २९ । - ·(प्छ• १ब्रा.) प्रथमकाण्डम् ॥ ५४३ %3B अद्यापि अनुथाजपनौसंयाजदेवता नेव्धन्ते ; ताखनिष्टाखयुकं खय मशन मित्यभिप्रायः । “एतदेवास्येति। होमानन्तरं मेव प्राभितं भवतीत्यभिप्रायः। अन्ते तु प्रत्यक्ष मेव प्राशिव्यति ; अप्राम्य- माने यजमाने भागत्वव्यपदेशानुपपत्तेः। “सबै प्रानन्ति" दूडा मिति सम्बध्यते ॥ ३६॥ "अथ यत्र प्रतिपद्यते"। 'यत्र' काले होता 'प्रतिपद्यते' "दूडोपहता"-इत्येतं निगदम्, 'तत्' तदा 'चतुर्दा कृत्वा पुरो- डाशम्' श्राग्नेयम् ; “आग्नेयं चतुर्दा करोति"-इति शाखान्त- रात् । बर्हिषि मौदतौति 'बहिषत्'। यथा बर्हिषद् भवति, तथा करोति ; बर्हिषि मादयतीत्यर्थः । (तचतुर्दाकरण मानेयस्य पुरोडाशस्य ब्रह्महोचध्वर्यग्रौधा भक्ष इति । एवं चतुःप्रकारं चतुर्दा, अयजमानाचत्वारः प्रान्तीत्येवं न पञ्च प्रान्तौति विरोधः ।) 'तत्' चतुष्तिस्य बहिषः मादनम्, 'अच' दर्शपूर्णमासयोः पिन भाजनेन' हेतुना, क्रियत इति शेषः । पितृणां संविभागार्थ इत्यर्थः । किन्तत् पितृभ्यो दौयते ? नेत्याह। किन्तर्हि ? चतस्मयामामा- न्याद् बहिस्सम्बन्धाचांत्र भक्तिमात्र मेतत् । तदाह- "चतस्रो वा इति। "अवान्तरदिशो वै पितर इति। तासु हि पित्यनेन तेभ्यो दौयते। "तस्मादिति निगमः ॥४॥ “अथ यत्राहोपहते”। “नदनौध श्रादधाति” । श्राङपर्यो ? १-ठ-पुस्तकमा एषोऽधिकः पाठः । २- 'पितॄणां'-इति । ३-का. का औ• मू. ३. 8. १७-१८ । रन्मन्नोऽपि तत्रैव संमतः।

·५४४ ॥ शतपथब्राझणम् ॥ ((प्र. वा.) दधातिरन्यत्र स्थापने प्रयुकोऽत्र वर्पणे द्रष्टव्यः । न चेष इडाभागः; किं ताई?, का एवाय ममिद्भागः ; प्राधिोडाच, यचाौध आदधातीतौडाया भेदेन व्यपदेशात् । एतेन ब्रह्मभागयजमान- भाग्योरपौडाव्यतिरेकः सिद्धः। “द्यावापृषिव्यो वा एष यदा- प्रौधः”। अनि मिन्धे, दीपयति समागणेति 'अनौत'। अनि- ममिन्धनादियोगादानौप्रस्य तत्परत्वम् । स इन्द्रः द्यावापृथिव्यौ तर्पयति । “धूमेनामूं वृश्येमाम्” इति । धूमेन 'अमूं' धाम, वृष्या 'मां' पृथिवौ मिति । द्यावापृथियौ पानौधः; तस्मिन् भक्षण- दिना प्रौते सिद्धे, सिद्धा द्यावापृथिव्योः प्रौतिरिति ॥४१॥ "अथ यत्राभिषम्"। 'य' काले 'चाभिषम्' "उपहतोऽयं यजमान उत्तरस्यां देवयज्याथाम्" इति होता 'पाशास्ते', 'तत्' तदा 'जपति" । कः ? यजमानः; अाशिषां तदर्थत्वात्- “तद्या १-जु० उ. १ धा। २- का औ० ३. ४. १८ सू० टोका .. "भूमिं पर्जन्या जित्वन्ति दिवं जिन्वन्त्यमयः" इति ऋ० सं० १. १६४.१। 8-५३१ ए• १ पं. द्रव्या । y- "बाशासने मदीय मिति यजमानो जपति" इति का औ• सू० १... २१ । मन्नतु वा• सं० २.१०.१। तदिडाप्राशनपद्धतिखेवम् ।- बवयुः इडापात्रों गाईपत्ये प्रतप्य तस्या स्थाल्या रवोपखोर्य पुरोडाशस्य दक्षिणतो मध्याचावति । ततः प्रत्वमुखो भूत्वा होघे इडा प्रदाय, हलेनापि मुच्चन, होतारं प्रदक्षिणोछय, होतुरये प्रत्यमुख उपविश्य, होत्रा समर्पिता मिडा प्रतिया, इडाया एव सुखान्य माशय होतुः प्रादेशिन्या उत्तमे पर्वणि मध्यमै च खुवेणैवानक्लि । ततो होतुहले इडावा एवं पचा- ·(प्प. मा.) । प्रथमकाण्डम् ॥ 585 एवाचबिंगो यजमानायाशिष श्रागारते, ता एवैतत्प्रतिग्टचामान् कुरुते"-इतिवाक्यशेषात् ॥४२॥ "अथ पवित्रयोः" । 'पवित्रयोः' पवित्राभ्या मिति विभकि- व्यत्ययः । कुतः ? “पवित्रपूताः तनवामहे"-इतिवाक्य शेषात् । 'मार्जयन्ते । “टजू शौचासदारयोः”। चौरादिकत्वालिच् । शोधयन्यात्मान मित्यर्थः ॥४३॥ "अथ ते पवित्र”। “यजमानो वै प्रस्तरः"; इतरमाइषि उत्कृष्टतरत्वात्। “प्राणोदानौ पवित्रे"; दित्वात् । 'अपिसृजति' संसृजति ॥४४॥३॥ [८. १.] ॥ श्रीमतोऽवन्तिनाथस्य विक्रमार्कचितौभितः । धर्माध्यक्षो इरिखामौ व्याख्यछातपौँ श्रुतिम् ।। इत्याचार्य-ौहरिखामिनः कृतौ शतपथभाये हविर्यज्ञेषु अष्टमस्य प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ वत्त मवति । होता च पश्चम मवदानं खय मेवादत्ते । तत इडोप- इतेति होत्रा पद्यमाने बामेयं पुरोडाशं चतुर्दा कृत्वा बध पिन्च- खेतिमन्त्रान्तेऽवयुबहिषि निदधाति। ततो यजमान थामेयादि- विदिक्षु चतुरो भागान् निधाय, प्रदक्षिण मानेयस्थानादारभ्य, इदं ब्रह्मणः, इदं होतुः, इद मध्वर्याः, इद मामोधस्येति ऋविग्न्य धादि- शति । ततोऽपसव्यादिकर्मान्ते सर्वे प्रणोतोत्करावन्तरेण निष्कम्य, समर्पणक्रमेण भक्षयन्ति । यजमानोऽपि पञ्चमं भागं भक्षयतीति । १-५३३ ए. १४ पं० । २-५३३ ए० १७ पं.। का. श्री. सू. ३. 8. २४ । मन्त्र-वा० सं० ६. २२.२ । 8-चु. उ० ३१५ धा• । ५-पा० सू० ३.१.२५ । -का•ौ. सू. ३. ४.२५ । तन्मन्तोऽपि तत्रैव संस्मृतः । - . 69 ·५४६ . ॥ शतपथब्राहाणम्। (प्र.बा.) ते वा ऽरते ऽउल्मुके . उदूहन्ति । अनुयाजेभ्यो यातयामेव वा एतदमिर्भवति देवेभ्यो हि यनु मूहिवान् भवत्युयातयाम्न्यनुयाजस्तनवामहा ऽहुति तस्माद्दा ऽरते ऽउल्मुके ऽउदूहन्ति ॥१॥ ते पुनरनुसःस्पर्शयन्ति। पुनरेवैतुदमि माप्याय- यन्युयातयामानं कुर्वन्त्ययातयाम्नि यदुत ऽऊर्द्ध मस स्थितं यजुस्य तुत्तनवामहा इति तस्मात् पुनरनुस स्पर्शयन्ति ॥२॥ अथ समिध मभ्यादधाति । सुमिन्ध एवैन मेतत् सुमित्रे यदुत ऊई मुसास्थितं यजुस्य तत् तनवामहा ऽहुति तस्मात् समिध मभ्यादधाति ॥३॥ ताई होतानुमन्त्रयते। एषा ते अमे समित्तया ब्बर्द्धव चा च प्यायस्व ब्वषिौमुहि च ब्वय मा च प्यासिषीमहौति तद्यथैवादः समिड्युमानायान्वाइव मेवैतदुबार तदेतड्डोतुः कुर्म स युदि मुन्येत न होता वेदेत्युपि स्वयु मेव युजमानो ऽनुमन्वयेत ॥ ४॥ अथ सम्मार्टि। युनुक्तयेवैन मेतद्युक्तो यदुत ऽ ऽऊद्ध मुसास्थितं यजुस्य तुहहादिति तस्मात् सुम्मार्टि सकृत- सकृत् सम्माटि चिस्त्रिर्वा ऽअग्रे देवेभ्यः सम्मृजन्ति नेत्तथा करवाम युवा देवेभ्य ऽहुतिं तस्मात् सकुत-सकत् ·(च. २बा.) । प्रथमकाण्डम्॥ ५४७ सम्मा_जामितायै जामि ह कुर्याद्यत् धिः पूर्व विरुपरं तस्मात् सकृत्-सकृत् सम्मार्टि ॥५॥ स सम्मार्टि। अग्ने ब्वाजजिद् वाजं त्वा सहवास वाजजित५ सम्माज्ौति* सरिष्यन्त मिति वा अग्र आह सरिष्यन्निव हि तुहिीं भवत्यथाच समृवारस मिति ससृवेव धुच भवति तस्मादाह सहवास मिति ॥६॥ अथानुयाजान् यजति। या वा एतेन यज्ञेन देवता यति याभ्य एषु यजुस्तायते सर्वा वै तत्ता इष्टा भवन्ति तद्यत्तामु सुखिष्टास्वथैतत्पश्चेवानुयुजति तस्मादनुयाजा नाम ॥ ७॥ श्रुथ यदनुयाजान् युजतिः। छन्दासि वा अनुया- 'जाः पशवो वै देवानां छुन्दासि तद्युथेदं पशुवो युक्ता मनुष्येभ्यो वुइन्त्येवं छुन्दासि युक्तानि देवेभ्यो यर्नु वहन्ति तथुच छुन्दासि देवान्समुतर्पयनथ छुन्दा सि देवाः समतर्पयंस्तदुतस्तत् प्रागभूद्यच्छुन्दासि 'युक्तानि देवेभ्यो यन्त्र मुवायुदेनान्समुतौढपन् ॥८॥ अथ युदनुयाजान् युजति। छुन्दासि वा अनु- याजान्छन्दास्येवैतत्सतप्पयति तस्मादनुयाजान्यजति 'सुम्माम्मौति'-इति क,ग। + 'त-इति च।

·५४ शतपथबाहयम्। (६प्र. बा०) तस्माद्येन वाहनेन धावयेत्तुदिमुच्य ब्रूयात् पायुय-* तैनत्सुहितं कुरुतेत्येषु ऽउ वाहनस्यापहवः ॥६॥ स वै खुलु बर्हिः प्रथम यजति। तदै कुनिष्ठं छन्दः सुहायची प्रथमा छन्दसां युज्यते तुदु तुडौर्येणेव युच्छेनी भूत्वा दिवः सोम माहरत्तदुयथायथं मन्यन्ते यत्कनिष्ठ छन्दः सुहायची प्रथमा छन्दसां युज्यते ऽथाच यथा- यधु देवाग्छन्दारस्यकल्पयन्त्रनुयाजेषु नेत्यापवस्यसमुस- दिति ॥१०॥ स वै खुलु बहिः प्रथम यजति । अयं वै लोको बहिरोषधयो बर्हिरस्मिन्नेवैतुल्लोक ऽश्रोषधौर्दधाति ता 'ईमा अस्मुिल्लोको ऽश्रोषधयः प्रतिष्ठितास्तुदिदर सुर्वे जगदस्यां तेनेयं जुगतौ तज्जगतौं प्रथमा मकुर्वन् ॥११॥ अथ नराशुसार हितौयं यजति । अन्तरिक्षं वै नुरा- शुद्धसः प्रजा वैनरस्ता इमा अन्तरिक्ष मनु वावद्युमानाः प्रजाश्चरन्ति यई बुदति शुसतौति वै तुदाहुस्तस्मा- दन्तरिक्षं नुरासोऽन्तरिक्ष मु वै विष्टुप्तत् चिष्टुभं द्वितीया मकुर्वन् ॥१२॥ अथामिरुत्तमः। गायत्री या अग्निस्तुगायत्री मुत्तमा मकुर्खनेवं यथायथेन कृप्तेन छुन्दा सि प्रत्यतिष्ठस्तुस्मा- दिद मुपापवस्यसम् ॥१३॥ + 'अमिलोक'-इति च । 'पायय'-इति च ।

·(छ. ग्रा.) । प्रथमकाण्डम्॥ ૫e देवान् यजेत्येवाध्वर्युराह। देवन्देव मिति सर्वेषु होता देवानां वै देवाः सन्ति छुदास्येवु पशुवों द्वेषां गृहा हि पशवः प्रतिष्ठो हि गृहाश्छन्दासि वा अनु- याजास्तुस्माद् देवान् यजेत्येवाध्वर्युराह देवन्देव मिति सर्वेषु होता ॥ १४ ॥ ब्बसुवुने व्वसुधेयस्येति । देवताया एव व्वषट् क्रियते देवतायै झ्यते न वा अव देवतास्यनुयाजेषु देवम्बहिरिति तु नाभिर्नेन्द्रो न सोमो देवो नराशुस ऽदृति नात एकञ्चन यो वा ऽशुवाग्निर्गायची सु निदा- नेन ॥ १५॥ अथ युद्धसुवुने व्वसुधेयस्येति ,यजति। अमिव ब्बसुवनिरिन्द्रो वसुधेयोऽस्ति वै छन्दसा देवतेन्द्रामी ऽएवैव मु हैतुहेवुताया एव ब्वषट् क्रियते देवतायै इयते ॥१६॥ श्रुषोत्तम मनुयाज मिष्टा समानीय जुहोति प्रया- जानुयाजा वा एते ताश्चैवादः प्रयाजेषु युजमानाय हिषुन्तं धातव्यं बलुिः हारयत्युचु* ऽश्राद्यं बलुि हारयत्येवु मेवैतुदनुयाजेषु बलि हारयति ॥ १७॥४॥ ॥ इति षष्ठप्रपाठके चतुर्थं ब्राह्मणम् [८.२.] ॥ . 'हारयत्यत्रु'-इति च ।

·. ॥ शतपथब्राझणम् ॥ (प्र. बा.) "ते वा एते उल्युके"। अनुयाजब्राहण मेतत् । “प्रथामिं कल्पयति" इत्यस्मिन् क्रमे उल्मुके' हे 'उदूहन्ति' ज. नयन्ति, अमितः पृथक् कुर्वन्ति, पविग्यजमानाः। साचादध्वर्युः, इतरे तदनुज्ञानेन। अथ कस्मात्र बहव एव साक्षादुदूहन्ति ? एकेनो- दूसनेनेकस्यैव कषुरपेक्षितत्वात् । यथा चामुयाजवजने तेषां - व्यापारापेक्षं बहुत्वम्, एव मुदूहनेऽपौति गम्यते। किमर्थ मुडू- इन्ति ? 'अनुयाजेभ्यः' अनुथाजार्थम् । कोऽनुयाजेषु तयोरुपयोगः ? इति चेत्, 'यातयामा' गतरसः, गतवीर्यः ‘एतत्' एतस्मिन्ननुयाज- काले अधिर्भवति। 'देवेभ्यः' यस्माद् 'यज्ञ मूढ़वान् भवति', ततश्च गतवीर्यत्वादनुयाजेव्वक्षमः स्थात् । श्राभ्यां प्रागुनौताभ्यां पुनः संसृष्ठाभ्याम् अगतवीर्यो भविष्यतीत्यभिप्रायः। अतएवामिकल्पन- काले उदूहन्तौति गम्यते । अनुयाजेभ्यः उल्मुके उत्मार्य देव- यागायानि कल्पयतौति हि तप युज्यते ॥ १ ॥ "ते पुनरनु”। अनुयानेभ्य उल्गुके उत्मार्य देवयागेऽतौते पथात् 'संस्पर्शयन्ति' मङ्गमयन्ति ॥ २ ॥ “अथ समिध मन्या" । उल्नुकसमासेन पुनर्नवौकतोऽमिः ॥३॥ "ता होता"। समिधा मामिधेनौस्थानीयया च "एषा ते"- इत्यनयर्चा', “ममियते"-इत्येतदादिभ्यां दाभ्या माह। “नदेत- . १- पुरस्तात् ३. ३. १२ (२१७ ए० १४ पं०) द्रव्यम् । २- 'उल्गुकम्' प्रज्वलत् काठम् । चम० को २.६.३० । ३- 'मुदूहनम् -इति । 4- 'संमठाभ्याम्'-इति ठ । ५- वा. सं. २.१०.१ । का• औ• सू. ई. ५.२ ।

·(च. खा.) ।प्रथमकाडम्॥ ૫૫ दिति । यस्मादेव मनुमन्त्रणात्मकं कर्म होतः, नावोः। 'म यज- मानः' 'होता न वेद इति मन्येत', तदा 'स्वय मप्यनुमन्वयेत' ॥४॥ "अथ सम्मार्टि"। समागी दाभ्या मुच्यते ॥५॥ "म सम्मार्टि"। 'समृवान् ससृतवानिति प्राप्ते तकारलोपः ॥६॥ "प्रथानुयाजान्"। (न चैष दूडाभागः, किंतईन्य एवाय मनौद्भागः, प्राशित्रं च दूडा च यच्चामोध श्रादध्यात्') अत्रानु- याजविधिरुपकान्तः, तस्मात् “अनुयाजान् यजति”-इत्युपमंहरि- यते । 'या वा एतेन'-इति निर्वचनम् ॥ ७॥ "अथ यदनुयाजान्”। -इति अर्थवादसम्बन्धार्थः पुनरुपन्यासः । “छन्दा मौति । यदा छन्दोभिर्देवास्तर्पिताः, अथोत्तरकालं देवेश्छ- न्दांसि तर्पितानौतौतिहासः । त मधियचं योजयति', 'तत्' 'अतः' अनुयाजेभ्यः 'प्राक्' वृत्त मधियज्ञम् । किं तत् ? यच्छन्दो- भिर्देवास्तर्पितास्तस्यैतद्यज्ञे रूपं दर्भितम् । प्रयाजादौ खिएकदन्त इत्यर्थः ॥८॥ यस्य द्वितीयावृत्तं देवश्छन्दसां तर्पणम्, स यचे दर्शनीयः; तदर्थ मनुयाजा दण्यन्त इति दर्शयबाह- “अथ यदनुयाजान् यजतौति ॥८॥ १- वा. सं. २. १४. २, ३ । का• औ• सू० ३. ५. ३, ४ २- पुरस्तात् १४ १५ (३०७ १०) द्रव्यम् । ३-" 'सहवास' सरन्तम् । स गतावित्यमालिट, तस्य कसः" इति, 'सहवास' प्राप्तवन्तः' इति च ऋ. सं. सा. मा.। ज-पुस्तकेऽय मधिकः पाठः । ५- 'त मभिधेयं यचंयोजयति' इति । 18 ·॥शतपथब्राह्मणम् ॥ "५२ (प्र. वा.) सा "म वै खलु"। उत्तरस्यां कण्डिकायां बर्हिषो जगतीत्वं वध्यते अस्यां • तु जगत्या अनुयाजेषु प्राथम्यकारण माह- "तदै" इति। तत्र मामिधेनौषु 'कनिष्ठम्' अक्षरमध्यया अल्पतमं 'छन्दः' 'गायची' 'प्रथमा छन्दमा' यज्ञेषु: 'युज्यते' । 'तत्' तेन 'वौर्यण' 'यच्छयेनो भूत्वा दिवः सोम माहरत्'। यच्च 'श्रयथायथं' अयथास्थं स्थानविपर्यास 'मन्यन्ते' विदामः । 'चत्' जगत्यां परि- माणतो ज्येष्ठाया मेव तिष्ठमानाया मल्याचरा 'गायत्री प्रथमा युज्यते', तद् 'यथायथं' कर्तुं मिह 'अनुथाजेषु' 'देवाः' जगतौं प्रथमाम् 'अकल्पयन्' । च जगतो बहिरित्यभिप्रायः । किमर्थम् ? “नेत् पापवस्थम ममत्" 'पाप' ज्येष्ठापेक्षया कनिष्ठम्, बत् पापक मेव, 'वस्थमम्' प्रशस्यतरं, यत् “मेत असन' ; तदनु- काराच्च प्रजाखपि यत्पापं वित्तबन्धुकर्मादिना, तद् ‘वस्यसं' वसतरं, प्रशस्यतर मितरस्मादपापामाभूदिति ॥१०॥ यदि देवाः यथायथ मचाकल्पयन्, एवं तहि जगती प्रथम पष्टव्या, किम् बहिषा ? एतदान बहिषो जगतौवं वर्ल बहि:- शब्दप्रयोगे च कारणं व पुनराह- “म वै खलु” इति । 'अयं वे लोको बहि: येयं बहिराख्या देवताचेच्यते, एषा श्रयं लोकः । कथम् ?। परिवृद्धो हि मः। एव मपि जगती-भब्देनैव युक्रम 'अयं सोको बहिः' यष्टुम, किं बर्हिः-शब्देन ? अत बार- "ओषधयो बहिरस्मिन्नेवैतलोक श्रोषधौर्दधातीति । बहि:-शब्देन जगत्या मपौज्यमानाया मयं गुणो सभ्यत इत्यभिप्रायः। यद्यचं लोको बर्हिः, बधि प्रथम मिब्धते, ततः कथं यथायचं कदामि ·(च. मा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ ५५५ वै कल्पितानि भवन्तीत्यत पाह-- "कदिद मिति । अय मेव लोको जगत्सम्बन्धात् 'जगो'; ततश्चास्मिन् लोके बहिषौव्यमाने जगतो छन्दमा प्रथम मिष्टा भवतीत्ययथायथपरिहारः। "तनगौं प्रथमा मिति। “यहि प्रथम मयजन् देवाः, तजगतों, प्रथमा मकुर्वन्नेवं यथायथ मकुर्वन्”-दूतौतिहामशेषस्य पूर्वेण सम्बन्धः । “तथो एवेष यबहिर्यजति, तज्जगती प्रथा करोति, ततश्चापापवस्यम यथायथं करोति"-दुति चोपसंहार इतिहासस्य द्रष्टव्यः ॥११॥ "अथ नराशंस" । नरः प्रजाः शंसन्ति वदन्यस्मिबिति 'अन्न- रिक्षं नराशंसः' । 'अन्तरिक्ष मु विष्टुप्'; मध्यमत्वादेकादश- भागत्वाच्च । दश दिशः, श्रात्मनेकादश; रुद्रसम्बद्धवादा। शपि तथैवेतिहासोऽधियज्ञे उपसंहारार्थः। “यनराशंस मयजन्, तत्, त्रिष्टुभं द्वितीया मकुर्वन् ; यनराशंसं याति, तनिष्टुभ दितीयां करोति" इति ॥ १२ "प्रथामिरुत्तमः"। अत्र यष्टव्य इति शेषः । “गायत्री वा अमिः" राग्नेयौ हि ॥ १३॥ "देवान् यजेत्येव”। बहिरादिषु यष्टव्येषु बहिर्यजेत्यादिरूपेन्द्र- याज्यावचने चेद मुच्यते । “देवान्'-दति बहुवचनान्तेन देवशब्दे- नावयुः प्रेष्यति ; न बहिर्यजेत्यादिना। होतापिं सर्वच 'देवं देव मिति' आह, न बहिराधेव केवल मित्यर्थः । ननु चोत्तरयोदेवी एकादश रुद्राः, ते च मध्यस्थाना इति याखौयनिरालादौ प्रसिद्धाः । २- "अतिक्रम्याश्राव्याह देवान् यजेति, यज-यजेत्युत्तरौ, देवान्-देवानिति वा सर्वत्र नियमशब्दाद, विकृतिदर्शनाच" इति का नौ सू०३.५६-६ । 70 ·५५७ ॥शतपथब्राहाणाम्। (प्र.बा.) . देव इत्याह, न देवं देव मिति ? मत्य मेवम् । यथाप्राप्ने त्वनुवदितव्ये 'देव'-शब्दाडौमादिर्वचन मेतत् प्रातिपदिकनिर्देश- माचपरं द्रष्टव्यम् । किं पुनः कारणं बर्हिरादिषु वाव्येषु देवान् बार? यस्माच्छन्दोदेवव्या अनुयाजाः, 'छन्दांमि' 'देवानां देवाः, परोक्षत्वाच देवशब्दः प्रशस्ततरः; अतः छन्दो वा गायथा- दिर्वा 'तस्माद् देवान् यजेत्येवाध्वर्युरा'।-दूत मर्थ 'देवानां वै देवाः सन्ति'-इत्यादिना दर्शयति । 'पशवो हि'-रति देव- बोपपत्तिः। पशूनाञ्च भासाहेवत्व मसिद्ध मिति 'ग्टहा हि पशवः' इत्याह । ग्टहभोगाः परामत एवेति 'ग्टहाः पशवः' । रहाण मप्यमिठू देवत्व मिति 'प्रतिष्ठो हि ग्टहाः' इत्याह । प्रतितिष्ठन्यस्था मिति 'प्रतिष्ठा' शरणम्, गतिरित्यर्थः । यच यस्य शरणं गतिरत्यन्तोपकारी, म तम्य देव इति प्रमिकम् । “तस्माद् देवान् यजेत्याह"-इत्युपसंहारः ॥ १४ ॥ "वसुवने वसुधेयस्येति" । अनुयाजेषु सर्वेषु होताहेति सम्बन्धः । “देवताया एवेति । कण्डिकाइयेनास्य पददयस्यान्तरार्थ- व्याख्यानम् ; तस्योपक्रमः- सर्वचैव यागे 'देवतायै एव' होत्रा १- प्रथमो बहिर्यागः, तत्र 'देवम्'-इति समामातम् ; द्वितीयो नराशंसयामा, हतीयत खिएकदप्रियागः, तत्रोभयत्रैव 'देवः'- ते. • ब्रा० ३.५.६.१, २, ३, मन्त्रा ष्ष्याः । २-पा. सु. ८.१.४ । .३- 'पशुमन्त'-इति । मास्येतत् पदं ठ-पुलकादन्यत्र । ५- विशेषव्याख्या साधारणव्याख्या चेति व्याख्या विध्य मिहाभिप्रेतम् । तदिह विशेषष्याख्योपक्रान्ता, परकण्डिकायां समापयिष्यते; तत- स्तस्या एव भाथान्ते साधारणव्याख्या चाभिधास्यते । इत्यानातः।

·(च. २बा.) प्रथमकाण्डम् ॥ 'वषट् क्रियते'। 'देवतायै' एवाध्वर्युण 'इयते । एतचितम् । 'त्र' तु 'अनुयाजेषु' प्रसिद्धा 'देवता' 'न अस्ति'; बानिराश- मयोर्दैवतावेनाप्रमिद्धेः, अमेश्व गायत्रौप्रधानत्वात् । तेन 'वसुवने'- 'वसुधेयस्य'-इतिशब्दान्या ममि मिन्द्रचोपादाय, तान्या बहि- रादौनुपलक्ष्य रन्द्राग्यात्मकेभ्यो बहिरादिभ्यो वषट् करोति होता, अध्वर्युश्च तदात्मकेभ्य एव जुहोतीत्युपसंहारः ॥ १५ ॥ "अथ यद्"। 'अग्नि वसवनिः'। वसु हविलक्षणं वनति भजति, इतरदा यजमानेभ्यो ददगजतौति 'वसुवनिः' । 'इन्द्रो वसुधेयः । वसूनि हवौंषि धौयन्तेऽस्मिन्निति 'वसुधेयः', वसूनि वा दधाति ददातौति वा 'वसुधेयः' । “चत्यल्युटो बहसम्" इति कर्त्तर्यधि- करणे वा कृत्यः । ततः किन्देवतायै वषट् क्रियत इत्यभिप्रायः ननु चात्र जगत्यादिभ्य छन्दोभ्यो बहिरादिशब्दकेन्यो वषट् कर्तव्य मिन्द्रान्योः कि मापतितम् ? नैष दोषः । रन्द्रामियां प्रसिद्ध- देवताल्पप्रतिपत्तये जगत्यादौन्येव सक्षयिष्यन्ते, यथा बहिरा- दिभिः । कथं पुनरिन्द्रामिभ्यां जगत्यादौनि साक्ष्यन्तेऽसम्बहान्या मित्यत पाह- "अति वै छन्दमा मिति। प्राणेनेन्द्रेणधिष्ठितया वाचा छथिभिव्यज्यन्त इति 'इन्द्रामौ एव देवता छन्दमाम् । ततश्चाधिष्ठाया देवतया शक्यान्यात्मरूपापनानि जगत्यादौनि लक्षयितम् । एव मपि 'वस्वने !'-इत्यामन्त्रितान्तम्, 'वसुधे- यस्य'-इति षड्यन्तम् ; ते कथम् 'बहिर्वतु'-इतिप्रथमान्तेन १-पा० सू. ३. ३. ११६ । • ब्रा० ३. ५. ६.५-३। तै० सं० २. ६. ६. ११ । २-ते.

·॥ शतपथब्रामणम् ॥ (प्र. वा.) ? । तस्यै ०-० बहिरादिना सम्बोते ? नेष.दोषः । “एव मु हैतदिति । ध्रुवं वे अप्येते विभनौ यत्ययेन चतुर्थर्थवृत्ते दर्शयति । तथापि च नैव सामानाधिकरण्येन सम्बन्धः; कथं तर्हि? बहिर्वेत वसवनि-वसु- धेयाभ्यां वौषडिति बहिरात्मिका जगती पिवत्वाज्यम एवेन्द्राग्रिरूपायै वषडित्यर्थः । नन चाच याज्याया मुपपद्येताप्यय मर्थः, प्रेषे तु वषट्वार एव नास्ति,- "देवं बर्हिः वसुवने वसुधेयस्य यज" इति तच कथ मेकवाक्यता स्थात् ? नेष दोषः। तस्यापि हि यास्काचार्यण “वसुवननाय च वसुधानाय "- रति तादर्थ- चता एकवाक्यता दर्शिता' । अथवा विनैव विभकिव्यत्ययादी वक्रव्यः । हे भगवन् ! 'वसवने' अमे! छन्दसो देवा! त्वदात्मकं बदनुग्टहीत मेतद् ‘देवं-बहिः-शब्दकं छन्दः 'वसुधेयस्थ' इन्द्रस्य स्वरूप मधिष्ठाय 'वेत' इति । एव मपि चेन्द्रामिसम्बन्धकीर्तन- माधादेव देवतायै वषट् क्रियत. इत्यभिप्रायः। - एवं तावदन्तरो- ऽर्थः। हे 'वसुवने अने। वसुधेयस्य प्रशंस्यस्याज्यभागस्य 'बेतु' देवं बर्षि। -इति बायोऽर्थः ॥ १६ -पा. सू० ३.१. ६५। २- मनसंस्थस्य 'वेतु'-पदस्थाणेऽयम् । याखाचार्यस्तु 'वीताम्'-इत्यस्य 'पिबेतां कामयेतां वा-इति विविधोग्य उक्तः (निम० ६.१.१..)। "भाज्येन प्रयाणा इन्यन्ते, पशुमा मध्यतः, एषदाज्येनानुयाजाः" इति हिते० सं० ६. ३. १९.७ । ३- वा० सं० २८. १२ । का० औसू० १६० ६.१२ । 8- निर६.४.१.। 'यति सम्प्रेषः' इति तत्र तच्छेषः ।

·(व्य खा.) । प्रथमकागहम्॥ ५५० "प्रथोत्तमम्"। "प्रयाजानुयाला वा एत इति । प्राणादनपेतः 'प्रयाजः', अपानादनपेतः ‘अनुयाजः' इति; "प्राण वै प्रयाजा अपाना अनुयाजाः" इति। प्राणापाननिवृत्तौ समानयनेन भवितव्य मित्यभिप्रायः ॥ १७॥ ४॥ [८.२.] ॥ श्रीमतोऽवन्तिनास्य विक्रमादित्यभूपतेः । धर्माध्यक्षो हरिस्वामी व्याख्यच्छतपथश्रुतिम् ॥ इत्याचार्यश्रीहरिखामिनः कृतौ शतपथब्राह्मणभाष्ये हविर्यज्ञेषु अष्टमाध्यायस्य द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ ॥ इति षष्ठः प्रपाठकः समाप्तः ॥ xx वै याजा: x x x x १- निरा. ८. ३. ७ । "बामेया वै प्रयाना यामेया अनुयाणाः x x * छन्दांसि वै प्रयाजाश्छन्दांस्यनुयाजाः x ऋतवो प्रयानाः पशवोऽनुयानाः x x x प्राणा वै प्रयाजा अपाना धनु- पात्मा वै प्रयानाः प्रजा अनुयाजाः x * थामेया इति तु स्थितिर्भक्तिमात्र मितरत्" इति । २- 'विक्रमार्कस्य भूपतेः' इति, विक्रमस्य क्षितीशितुः' इति च पाठौ। ३- 'याख्यच्छातपथौं श्रुतिम्' इति च बहुत्र । 8- 'कांडि १११'-इति क, ग ; 'कण्डिकासया १९१'-इति च । तत्र १ बा० २८ क०, २बा २२ क, खा. 88 क., बा० १७ क.। तदासां सङ्कलनया १११ कण्डिकाः श्रुता इह घछे प्रपाठके श मिति । 3B ·५५७ ॥ शतपथब्राझगाम् ॥ (०प्र० १मा.) अथ सप्तमप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् । अपि वा अष्टमाध्याये बतौयं ब्राह्मणम् । ॥ हरिः ॐ स वे सुचौ व्यूइति। अनौषोमयोरुज्जिति मनूजेषं ब्वाजस्य मा प्रसवेन प्रोहामीति जुहं प्राचौं दक्षिणेन पाणुिनामीषोमौ त मुपनुदतां योऽस्मान् दृष्टि यं च व्वयु विमो ब्वाजस्यैनं प्रसवेनापोहामौत्युपभुतं प्रती- चौर सव्येन पाणुिना यदि स्वयं युजमानः ॥१॥ युयु ऽअध्वर्युः। अनौषोमयोरुज्जिति मनूजयत्वयं युजमानों व्वाजस्यैनं प्रसवेन मोहाम्यनीषोमौ त मुप- नुदतां यु मयं युजमानो देष्टि युश्चैनं दुष्टि व्याजस्यैनं प्रसवेनापोहामौति पौसमास्या मनीषोमीय हि पौर्समासु४ हविर्भुवति ॥२॥ अथामावास्यायाम्। इन्द्रायोज्जिति मनूजेषं

·(५० वा.)
। प्रथमकाण्डम् ।
“મૂહ
.
ब्बाजस्य मा प्रसवेन मोहामोन्द्रानौ त मुपनुदत
योऽस्मान् देष्टि यं च ब्वयु हिमो ब्वाजस्यैनं प्रसवेना-
पोहामीति यदि स्वयं युजमानः ॥३॥
युधु ऽअध्वर्युः। इन्द्राग्न्योरुज्जिति मनूज्जयत्वयं युज
मानो व्वाजस्यैनं प्रसवेन प्रोहामोन्द्रामौ त मुपन्दतां
यु मयं युजमानो देष्टि युश्चैनं दृष्टि व्वाजस्यैनं प्रसवे-
नापोहामौत्यमावास्याया मैन्द्रामु ह्यामावास्य हवि-
भवत्येवं यथादेवतुं व्यूहति तद्युदेवं व्यूहति ॥ ४ ॥
युजमान ऽरव जुहू मुनु। योऽस्मा अरातोयुति सु
ऽउपभृत मुनु मात्र मेवैतद् यजमान मुदुहत्युपाचं त
मुपोहति योऽस्मा अरातीयत्युत्तव जुहू मुन्वाद्य
ऽउपभृत मुनु प्राञ्च मेवैतुदत्तार मुदुइत्युपाञ्च माद्य
मुपोहति ॥५॥
तड्डा रतुत् । समान एव कर्मन् व्याक्रियते तस्मादु
समानादेव पुरुषादत्ता चाद्यश्च जायते ऽइदः हि चतुर्थे
पुरुषे तृतीये सुङ्गच्छामह डुति विदेवं दोव्यमाना
जात्या ऽासत ऽएतस्मादु तत् ॥ ६ ॥
अथ जुद्धा परिधीन्सुमनक्ति । युया देवेभ्यो दोषौद्
यया यः समुतिष्ठिपत्तथैवैतत् परिधीन् प्रौणति
तस्माज्जुहा परिधौन्सुमनक्ति ॥७॥

·५६० ॥ शतपथब्राहाणम्॥ (७प्र. १वा.) स सुमनक्ति। ब्वसुभ्यस्त्वा रुद्रेभ्यस्त्वादित्येभ्यस्त्वेत्येते वै चयां देवा. यहुसवो रुद्रा आदित्या ऽएतेभ्यत्वेत्ये- वैतुदाह॥८॥ अथ परिधि मभिपद्याश्रावयति। परिधिभ्यो ह्येतदा- श्रावुयति यज्ञो वा आश्रावणं यजेनैवैतुत् प्रत्यक्षं परि- धौन् प्रौणाति तस्मात् परिधि मभिपद्याश्रावयति॥६॥ स आश्राव्याह । इषिता दैव्या होतार हुति दैव्या वा ऽरते होतारो युत्परिधुयोऽमुयो हौष्टा दैव्या होतार ऽहुत्येवैतुदाह यदाहेषिता देव्या होतार ऽहुति भद्रवा- च्यायेति स्वयं वा एतस्मै देवा युक्ता भवन्ति यत्साधु ब्बुदेयुयुत्साधु कुर्युस्तस्मादाह भद्रवाच्यायेति प्रेषिती मानुषः सूक्तवाकायेति . तुदिम मानुष५ होतार५ वक्तवाकाय प्रसौति ॥१०॥ अथ प्रस्तर मादत्ते। युजमानो वै प्रस्तरस्तावास्य यशोऽगस्तुदेवैतद्युजमान स्वगाकरोति देवलोकं वा ऽअस्य . यज्ञोगन् देवलोक मेवैतद्युजमान मुपि नयति ॥ ११ ॥ स युदि बुष्टिकामः स्यात्। एतेनैवाददीत सुनानाथां द्यावापृथिवी हुति यदा वै द्यावापृथिवी सजानाते . 'पुसीति-ति क। + सञ्जानाथे'-इति च ।

·(छ• इब्रा.) ॥प्रथमकाहम्। ५८१ अथ व्वर्षति तस्मादाह सुचानायां द्यावापृथिवी हुति मित्रावरुणौ त्वा वृष्ट्यावता मिति तद्यो' वर्षस्येष्टे त्वा बुध्यावत्वित्येवैतुदाहायं वै वर्षस्येष्टे योऽयं पुवते सोऽय मेक इवैव पवते सोऽयं पुरुषेऽन्तः प्रविष्टः माङ च प्रत्युङ च ताविमौ प्राणोदानी प्राणोदानौ वै मित्रावरुणौ ता एव वर्षस्येष्टे सु त्वा वृश्यावत्त्वित्युवे- तुदाह तु मेतेनैवाददौत यदा ह्येवु कदा च बुष्टि स मिव* तु मनत्याहुति मेवैतत्करोत्याहुतिर्भूत्वा देव- लोकुं गच्छादिति ॥ १२॥ स वा ऽश्रुग्रं जुला मनुक्ति । मध्य मुपभुति मूलं ध्रुवाया मुग्र मिव हि जुहमध्य मिवोपमन्मूल मिव ध्रुवा ॥१३॥ सोनक्ति। व्युन्तु व्योता रिहाणा ऽहुति व्युय एवैन मेतुद्भुत मस्मान्मनु यलोकादेवलोक मभ्युत्यातयति तु बौचैरिव हरति इयं तद्यस्मान्नौचैरिव हुरेाजमानो वै प्रस्तुरोऽस्या एवैन मेतत् प्रतिष्ठायै नोडन्तीहो एव बुष्टिं नियच्छति ॥१४॥ सु हरति। मरुतां पुषतौर्गच्छति देवलोकुं गच्छेत्येवै- तुदाइ यदाह मरुतां पुषतौर्गच्छेति व्वशा पुचिर्भूत्वा 'शु मिव-इति क, ग । 71 ·॥ शतपथब्राझगम् ॥ (७प्र. १मा०) दिवं गच्छ तुतो नो ब्वृष्टि मावहेतीयं वै व्वशा पृश्नि- यदिद मस्यां मूलि चामूलु चान्नाद्यं प्रतिष्ठितं तुनेयु वश पुभिरियं भूत्वा दिवं गच्छेत्येवैतदाह तुतो नो बुष्टि मावहेति वृष्टाहा ऽजसः सुभूतं जायते तुम्मा- दाह तुतो नो बुष्टि मावहेति ॥ १५ ॥ अर्थकं तुण मुपगलाति। युजमानो वै प्रस्तरः स युत् कृत्स्नं प्रस्तर मनुग्रहुरेत् क्षिप्रे इ युजमानोऽमुं लोक मियात्तथो ह युजमानो ज्योग् जीवति यावडेवास्येह मानुष मायुस्तस्मा एवैतदुपगृह्णाति ॥ १६ ॥ तन्मुहत्तुं धारयित्वानुग्रहरति। तद्युषास्येतर ऽश्रा- त्मागंस्तुदेवास्यैतुगमयत्युथ युन्नानुग्रहरेदन्तरिया युज- मानं लोकात्तथो ह युजमानं लोकानान्तरेति ॥ १७॥ तं प्राञ्च मनुसमस्यति । प्राची हि देवानां दिगथो ऽउदश्च मुदीची हि मनुष्याणां दिक् तु मङ्गुलिभिरेव योयुष्येरन् न काष्ठेरुभिर्वा ऽहुतर शुवं व्यूषन्ति नेत्तथा करवाम यथेतर५ शुव मिति तस्मादङ्गुलिभिरेव योयुष्येरन् न काष्ठर्यदा होता सूक्तवाक माहु* ॥१८॥ अथामौदाहानुनहरेति । तंाचास्येतर आत्मागंस्तु- देवास्यैतुलमयेत्येवैतुदाह तूष्णी मेवानुग्रहृत्य चक्षुष्या 'माई'-इति च।

·(च.वा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥ अमेऽसि चक्षुर्मे पाडौत्यात्मान मुपस्पृशति तेनो अप्यात्मानं नानुमुक्ति' ॥१६॥ अथाह सुव्वदखेति । संवादयैनं देवरित्येवैतुदाहा- गानमौदित्युगन् खस्वित्येवैतुदाहुागन्नितीतरः प्रत्याह श्रावयेति तं वै देवैः श्रावय त मुनुबोधयेत्येवैतुदाह श्रौषडिति व्विदुर्वा एन मुनु वा ऽएन मभुत्सते- त्येवैतुदाईवु मध्वर्युश्चानौच्च देवलोकं युजमान मुपि- नयतः ॥२०॥ अथाह स्वगा दैव्या होतभ्य ऽहुति । दैव्या वा पुरते होतारो युत्परिधुयोऽमुयो हि तानेवैतुत् स्वगाकरोति, तस्मादाह स्वगा दैव्या होतृभ्य इति स्वस्तिर्मानुषेभ्य ऽहुति तुदस्मै मानुषाय होचे जला' माशास्ते ॥ २१ ॥ अथ परिधीननुग्रहरति । सु मध्यम मेवाग्रे परिधि मनुग्रहरति यु परिधिं पर्यधत्था। ऽअमे देव पणुिभि- गुंद्यमानः। तुं तारत मुनुजोषं भराम्येष नेत्त्व दपचेतु- * 'अमे-इत्येव ग। + 'यक्ति 'इति क। + 'होडकला'-इति, 'हा। दकला'-इति प्रेमी पाठौ दृछौ डा.- वेवरेण । पुरताचैवं ( 8६२ १०- ७.१. १९.) अशष्यम् । 5 'माशा' इति को || 'पर्यधस्था'-इति ग। पा नेवु' इति ग, डा. वेवरेण च दृष्टः । 'ने न त्व'-इति च ।

·- ५८० ॥ शतपथब्राझणम् । (प्र. वा. याता हत्यमेः प्रियं पायो ऽपौत मितीतरावनु- समस्यति ॥२२॥ अध जुहूच्चोपभुतं च सम्प्रगृह्णाति। अदो हैवाहुति करोति युदनत्याहुतिर्भूत्वा देवलोकं गच्छादुिति तस्माज्जुहुञ्चोपभुतञ्च सम्प्रटलाति ॥ २३ ॥ स वै विश्वेभ्यो देवेभ्यः सम्मुरहाति। यहा अनादिष्टं देवतायै हविर्यपते सर्वा वैतुस्मिन् देवता अपिविन्यो मन्यन्ते न वा एतत् कुस्यैचन देवतायै हविर्गलबादि- शति यदाज्यं तस्मादिश्वेभ्यो देवेभ्यः सम्यक्षात्येतदु ब्वैश्वदेवः हविर्यन्ते ॥ २४॥ सु संम्परलाति । ससवभागा स्थेषा हुन्त हुति सश्सवी व खुल परिशिष्टो भुवति प्रस्तरेष्ठाः परिधु- याश्च देवा ऽहुति प्रस्तरुश्च हि परिधुयश्चानुग्रहता भवन्तीमा ब्वाच मभि विश्वे गृणुन्त इत्येतदु व्वैश्वदेवं करोत्यासुद्यास्मिन् बर्हिषि मादयध्वर स्वाहा व्वाडिति ताथा वषद्कृत हुतु मेव मस्यैतद्भवति ॥ २५॥ स यस्यानसो हविर्यन्ति । अनसस्तस्य धुरि विमु- वन्ति युतो युनजामा तुतो विमुञ्चामेति युतो येव + 'यनजाम'-इतिचा 'समस्यति'-इति क। + 'छव'-इति व डा.-वेवरेण दृष्टः ।

·(च. ३वा.) । प्रथमकाण्डम्॥ युञ्जन्ति तुतो विमुञ्चन्ति युस्यो पाव्ये स्पये तस्य युतो युनजाम तुतो विमुच्चामेति युतो ह्येव युञ्जन्ति तुतो विमुञ्चन्ति ॥ २६॥ युजौ ह वा एते यजुस्य यत्सुची। ते ऽरतुद्युत युत् प्रचुरति स यं निधाया वद्येद् यथा ब्वाइन मवाच्छंदेवं तत्ते ऽएतत् विष्टकृति विमोचन मागच्छतस्ते तुत्साद- यति तद्दिमुञ्चति ते ऽएतत्पुनः मुयुङ्कनुगजेषु सोऽनु- याजेश्चरित्वेतुहिमोचन मागच्छति ते तत्सादयति तडिमुञ्चति ते एतत् पुनः प्रयुक्त युत् सम्पग्रहाति तद्या गुति मभियुक्त तां गुतिं गत्वा विमुच्यते यत्रं वा . श्रुनु प्रजास्तुस्मादयं पुरुषो व्युतज्य विमुञ्चतेज्य य्युत तद्यां गुति मभियुक्त तां गुर्ति गुत्वान्ततो ब्धिमु- चते सु सादयति घृताची स्थो धुर्यों पातर सुम्ने स्थः सुखेमा धत्त मिति साध्यौ स्थः साधौ मा धत्त मित्ये- वैतुदाइ॥२७॥१॥ ॥ इति सप्तमप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् [८.३.]. 'यनिधारा-ति क, ग, डा-वेवर-दृवश्च । * 'तत्मादयति'-इवि चड़ा-वेवर-वृधः पाठः ।

·५५८ ॥ शतपथबामणम् ॥ (०प्र० १बा.) " "भ वै सुचौ व्यूहति"। "जह वित"; प्रेरणे त्वत्र द्रष्टव्यः । अन्योन्यविपरीतं नामयतीत्युपन्यास मधिकर्नु यूपनस्य प्रेरकता- बनेकगुणश्रुतेस्खन्तावेवर विधी मन्तव्यौ । “अमीषोमयोरिति । लिङ्गक्रमाख्याप्राप्त मत्रानुवादः । 'जुहम पाचौं दक्षिणेन पाणिना' व्यूहतीत्यनुवर्तते। एष तावदेको विधिः । अपरोऽपि- 'उपमृतं प्रतौण सव्येन पाणिना'- इति । 'यदि खयं यजमानः' इति, जिनान प्राप्तस्य यजमानस्यानुवादः। एव मेव 'यधु अध्वर्यु:- रति', मन्त्रोत्पत्तिपरोऽध्वर्योरनुवादः। अनुवादे च सति यदि कालवचनः, 'पौर्णमासो'-शब्दः, यदि वा कर्मवचनः , प्रयोगे न कश्चित् कर्मणि विशेषः । एवं यथादेवतं यूहतीत्यर्थवत्वाय विधिः। • ततब "अमेरमौषोमयोरिति पौलमास्याम, "अमेर्विष्णोरिन्द्रस्थति साबाय्ययाजिनोऽमावायायां प्रयोगः सिद्धः। ननु च था-या यत्र-यत्र 'देवता, ता-तां तब-तचेत्यभिबर्थ प्रय मव्ययी- भावः समासो यथादेवत मिति, ततश्च प्रयाजादिदेवताभिरपि यूहनं प्राप्नोति ? नैष दोषः । प्रधानदेवते अौषोमाविन्द्रामी 'चुपौ' जुइपटतौ । का• औ• ३. ५. १० सू. इथ्यम् । २-खा.धा.६४८ धा । 'न्यासमात्र मेवैतत् ; बचानेकगुणश्रुतेख़तरावेव'-इति न, झ। 8- वा० सं० १.१५.१ । का• औ• सू०३. ५.१०। ५- का. औ• सू० ३.५.१६ । तत्र मन्त्रः- वा. सं. २. १५.२ । का औ• सू. ३. ५. २१ । - समुदायवचनः' इति , । 'वत्र-तत्वमिप्रायः । यथावादृश्येऽव्ययीभाव-इति ठ । .

·च. बा.) ॥ प्रथमकाण्डम्॥ ५६ याजकस्य; एवं शब्देन प्रधानदेवतासचण मिति प्रकार मतिदिशति । ततय प्रधानदेवताभिरेव यूहनम, नान्याभिः; अमभिरित्यर्थः ॥ १-४॥ "यजमानः" । प्रसन्ना ॥ ५ ॥ "तबा एतत्” । यस्मात् ‘एतत्' 'समाने' अभिये, यूहन- कर्मणि विलक्षणम् 'पाक्रियते' अभिव्यज्यते, भोकृत्वं भोग्यत्वच; तस्माद्यज्ञानुकारेण भूतेष्वपि 'समानात्' अभिवात् पुरुषात् 'श्रत्ता च' भोका च 'श्राधश्च' भोग्यच, भर्ता च भार्या च 'जायेते'। यथा ममाने कर्मणि जुइपस्तौ, तथैव । ननु च समानजातौययोर्विवाह एव नास्ति, कुतो भोकृभोग्य- भावः ? पशुन्यायेन मति मापिण्डो कशित, न म यज्ञान- कारः" स्यात् ; किं तर्हि ? यजमाकतानुकारः स्यात् ? सत्यम ; एवंव्यवहारस्य अन्याय्यस्यापि यजमुखत्वात् । त मेव व्यव- हार दर्शयति- "दद हौति । यस्मात् 'इदं प्रत्यचम्, विल- क्षणम् 'भासते' अधुनापि 'जात्याः' समानजातीयाः, 'दीव्यमानाः' 'तयोरनुकरणस्य-इति ज, झ। २- 'मतिदिश्यते'-इति ज, झ। ३- 'रेव व्यूहेत ; न सर्वाभिरित्यर्थ'-इति ज भ । 8- जुद्धस्थानापन्नानाच शूर्पार्कपर्णदोहनौदुम्बरखुवादीना मपि व्यूब भवति, वसाहोमहवन्याश्च एवंदाग्योपमतच, उपत्स्थानापन्नत्वात् । का• औ• ३.५, ११ सूत्रं द्रव्यम् । ५- 'पञ्चांन्यायेन सति सापिण्ये कश्चिद वर्तेत, ग स यज्ञानुकारों-इति ठ। (- 'किंव? समानजातीयेऽपि क्वचित् दौवनादि (?) व्यवहार'-इति ठ।

·। शतपथब्रायम्। (प्र. रममाणाः ? '- परितुष्टामाकरणाः• नाकार्यकारिण रखापरिघूनाः 'चासते। कथं दीप्यमानाः ? 'विदेवम्' दिवेर्व्यवहारार्थखा अन्योन्य भोकारो भोग्यैः सह, भोग्या भोकृभिः सह 'दौथामरे' यवहत्य- व्यवस्य । कथं व्यवहत्य ? व्यवहर्तृण मभिप्रायेण । व्यवहार दर्शयति- 'दं' प्रत्यय मेव;- विवाहेन वयं मनकामहे । 'एतमात्' एव पुरुषान्मूलतः उत्पद्य, पुनरेव कुटुम्बारम्भेण समा- नापत्यारम्भेणं च संयुयामा इति भर्तणं भार्याण' चाभि- प्रायवचनम्। एवं व्यवहारं दोव्यमाना भासते। ते क पुनः साशमा इत्याज:, कि मनन्तर एव पुरुषे ? नेत्या- 'चतुर्थ बतीये । 'वा'-गब्दोऽत्र खुप्तनिर्दिष्टो इष्टव्यः ; चदर्थे वा हतीये वेव्यर्थः। तथा च काखाना "तीचे चतुर्ष वा”-इति श्रूयते । (बतौ पुरुषे माछामह रति, चतुर्थ माछामा रति च युज्यते ।।) चतुर्थ माछामाइति सौराहाणं व्यवहारः। बतीये माछामा रति दाक्षिणात्यानाम। ते हि मातुलदुहियषु पिलबसपुचेषु मायन्ते। ते मूबपुरुषाहण्यमानास्तृतीया भवन्ति। ततस्मासिङ्गात् एव दीव्यमाना त्रासत इति । तच्च न जात्याः न जातीयाः, मदृशाः; श्रेयसः कर्मण्यतरन्तरस्यान्वन्तरा ततः किम् ? एतस्मादेव सुगन्यूहनात् कारणात् तथा भक्तीति शेषः ॥ । १-दि.प. था। मेष ग्रन्थो ठ-पुस्तके। :- 'योषिता'-इति च, भा। 'मालदुपितु'-इति ग, म, ।

·(8. वा.) प्रथमकाखम्॥ (एवञ्चानुष्ठिते कथं विवहन मिति समुदये श्रुतितो निर्णयः ? खाची चाजाराश्चकम्, सक् सुवश्चत्येकम, चाननीय ममिचेत्येकम, आइतिष स्वाहाकारयेत्येकम् ; इत्यं चत्वारः । चतुर्थ निवृत्त हतौये च निवृत्ते वयं माछामह रति मिटाना समुदयः । चतुर्थे प्रयाजे समानीय, पञ्चमेऽनुयाजे च ममानीय, ततो व्यूहन मिति देशव्यवहत्यनुसारात्; न शास्त्रप्रवृत्तेः । यथा । "मातुलस्य सुता केचित् पिवखसमुतादिकाम् । विवाति कचिद्देशे मकोयापि सपिण्डताम्" इति', "बायाहीन्द्र पथि- भिरीरितेभिर्यज्ञ मिमं नो भागधेयं जुषख । हप्ता नडातुख- स्येव योषा भागस्ते पैवखसियैव जामि वा” इति सम्वेद विवहन मेव । “अपिण्डा या मातरमगोचा था, पितः। मा प्रशस्ता विजातीनां दारकर्मणि मैथुने” इति मनोः । मङ्गत्या मूलतः षमिथुनान्यतौत्य 'विवहेदिति औतं विवहनम् । “यो ह वा अग्रिहोचे पमिथुनानि वेद, मिथुनेन-मिथुनेन र प्रजायते” इति परिमथुनानि। इत्यं मिथुनमनत्या परिणयन १- शातातपसतिरिति निलयसिन्धुटतषः शोकः । अस्मदृष्टग्वेदसंहितायां तु मातुलशब्द एव न कचिछुतः। प्रमा- णान्तरत्वेन निर्मयसिन्धकारलापरमन्नत श्रूयते- "गर्भ नु गौ जनिता दम्पती (ऋ०सं० १०.१०.५.)"-ति । सा• भा• द्रव्यम् । - म० सं० ३. ५ । मातुलकन्यायुद्धाहनिषेधोऽपि तत्रैव १९.१०२ । 8- शत- बा. ११.२.१.१ । (१मि.) यजमानः, पानी । (२मि.) वत्मा, अमिहोत्री। (मि.) स्थाणी, बङ्गाराः। (मि.) खुक, जुकः । (५मि.) बाहवनीयः, समित् । (दमि०) आहुतिः खाहाकारः । ३ 72 ·॥ शतपथब्राझणम्। (७प्र. १बा.) मिति जात्याः । न चेयं श्रुतिर्विवाहविषया, किवियत्मन्तानावश्य- विभागप्रशंसा। यथा जुहूपमृतौ चिरकाल सह स्थिते, तथा हतीय- चतुर्थमन्नानांवधि सह स्थितिः । ततः किम् ? 'एतस्मात्' एवम्य- कारेण सुगव्यूहनात् 'तत्' विवहनम्। 'उ'-दति “प्रथाप्युकार एतस्मिन्नेवार्थ उत्तरेण"-इति' यास्कभणितेः उकारी विनिग्रहा- चीयः । एवञ्चार विनिग्रहार्थः । यथा। मूलात् षडतीत्य ततो विवहनम्, मूलात् षष्ठे च पञ्चातौत्य, इत्येवं प्रदर्शनपरम् । स्त्री- मिथुने पुस्मिथुने चेति 'तत्' तथा भवतीति विशेषः३) ॥ ६ ॥ "अथ जुहा" । 'ममनकि" संस्खेहयति। 'जुका' सुक्-' -पात्रण, अर्थात्ततेनाज्येन । “थया देवेभ्यः” इति। परिधयोऽपि छायो देवाः, तेऽपि देवपात्रेण देवाब मईन्ति ; पालयित्वा तु न समग्र मित्यभिप्रायः । 'अहौषोत्' इतवानध्वर्युः। 'समतिष्ठिपत्' संस्थापितवान् ॥ ७॥ "म समनकि"। य एते मन्त्राः । एषा मेककेन एकैक मुप- धानक्रमेण यथाक्रम मनक्कि। “एतेभ्यस्लेत्येवैतदाह" इत्यपि प्रत्येकाभिप्रायम्। वसभ्यो देवेभ्योऽर्थाय वा मानज्मि। बयि पार्थिवान्यात्मके हप्ते पार्थिवा वसवस्तृप्यन्ते; वख) ला मनज्मी- त्यर्थः । एव मुत्तरत्रापि योग्यम् ॥ ८ ॥ १- "सर्ववर्णेषु तुल्यास पत्नीवक्षतयोनिषु । भानुलोम्येन सम्भूतो जात्या यात एव ते"-इति म. सं. १०.५। २- निर० १.२.४। बन्धनौचिहान्तःकृत एष प्रासङ्गिको यग्यो ठ-पुस्तकमात्रे दृश्यते । ४-काऔ० सू० ३.५.२४ प्रयष्यम् ।। ५- 'देवत्व'-इति ठ। बा सं. २. १६.१,२,३। - ·(अ० वा.) । प्रथमकारहम्॥ ५७९ "अथ परिधिम्"। 'अभिपध' 'अभिगम्य, हस्तेनासयेत्यर्थः । “परिधिन्धो ति। ननु सूकवाकषायतदाबावयति तद्वारेण च सूकवाकदेवताभ्यः प्रस्तराय वा, परिधीनां कि मापतितम् ? मत्य मेतत् । तद्देवत्वाद्यज्ञाः परिधयः, तेन प्रसिद्धयज्ञोकरणे- नाश्रावणेन परार्थनारोप्यालन्ध क्रियमाणेन लेशतो यज्ञभाजः छता भवन्तीत्युपकारमावलक्षणार्थी तादर्थं चतुर्थों प्रयुका। प्रत्यक्ष मव्यभिचारि यज्ञरूप माश्रावणम्, तेन ‘एतत् प्रत्यक्षम्' यो यजः; जुह्वस्तु होमेम्वपि यज्ञेवपि भवतीति तब तथा प्रत्यक्षः । जुहाउने यज्ञः ॥ ८॥ “म पाश्राव्याह"। "देव्या वा एते होतारो यत्परिधयः" इति प्रतिज्ञा । “अग्रयो हौति हेतुवचनम्। 'दृष्टाः' इति । इषितव्याः इच्छया स्थानम् अधीष्टाः, मान्विता इत्यर्थः ॥ १० ॥ "अथ प्रस्तरम्” । 'स्खगा' अव्यय मेतत्, खस्थानगामिवचनम् ; स्वस्थानगामिनं करोतीत्यर्थः । 'गन्' अगमन्, गत इत्यर्थः । 'अपिनयति' सत्रयति ॥ ११ ॥ • "म यदि दृष्टिकामः"। काम्यतया मन्वं विधाय, नित्यतयापि - का• औ• सू० ३. ६.१ । २- 'इच्छयाख्यात मधोया-इति ठ । ३- "इपिता दैव्या होतारी भद्रवाच्याय प्रेषिता मानुषः सूक्तवाकाय सक्ता बद्धि"-इति तदाश्रावणानन्तरपायो मन्त्रः का औ० ३.६.१ । 8- "खगा साधौनम्" इति ते. सं० सा० भा० १. 8. 88. ५। ५- "सजानाथा मिति प्रखरादानम्" इति का. श्री. सू. ३.६.३। अस्य च मन्यः वा. सं. बानातः (२. १६.४.)।

·५७२ । शतपथब्राझणम्। (०प्र० मा०) । J त मेव विधने- " मेतेनेवाददौतेति । "बदा मेवेति । सर्वदैव दृष्टिः सुखम् ; ततब सर्व एव दृष्टिकाम इत्यभिप्रायः। ततश्च खर्गादिकामेनाप्यविरुद्धत्वात् प्रयोकव्य एवंषः। "पाऊति मेवैत- दिति। अञ्चनेनायं होमयोग्यो भवतीत्यभिप्रायः ॥ १२॥ “म वा अयम्"। 'अयम्' अब मिव जुहः; मा घुपमृतं हिवाहवनौयं यावद्याति । 'मध्यम्' मध्य मिवोपमृत; मापि हि बेदर्यजतिस्थानं यावदुत्कामति। 'मूखम्' मूख मिव ध्रुवा; न हि मा सति कचित् ॥ ११ ॥ "मोऽनकि"। 'व्यन्तु' खादन्तु इमं प्रस्तरं देवाः, येन्यो होम्यन्ते। कीदृशम् ? 'वयः' परिभूतं गतं मत् तेनाहवनौयं धुलोकं वा ।- रत्येवं मन्त्रार्थ “वय एवेनम्"-रति दर्शयति ॥ १४ ॥ "म हरति" । “भवेति । यथा 'यं पृथिवी मूख्खमूला अनसंस्पृष्टा 'निः, तद्योगाच 'वा' वश्या काम्या; एवं व मपि दर्भमयत्वाभूलिनान्तेनोपेतः, एतेन वा मूलेन; ततस 'रय मिव भूत्वा'-रत्येत मर्थ मनेनाह । 'वृष्टाडा अर्यसः', 'सभूतं' भूतानां सम्रद्धिः 'बायते' रति दृष्यावाहनप्रयोजनम् ॥ १५ ॥ "अर्थक बणम्"। यदेकं वृण मपटकाति, तथा क्रियमाण: १- "वयं जुकाम, उपमति मध्यम, मूल मितरस्याम्" इति का औ• १. ६.५,६,७ सत्राणि । २- वा० सं० २.१६. ५ । ३- वा. औ• सू: १.१.८ । वमललवासं० २. १६.६ । 'इन्वेतत् सर्व-इति । - ·(घ• ३वा.) । प्रथमकाण्डम् ।' 'यजमानः' 'व्योक' चिरं जीवति । एवं तावत् छत्यानुप्रारण- कतदोषपरिहारायापरवातीत्युकम् ; अधुना तु. अन्यकृतोऽप्यायुषः चयो तेनापग्रहणेन रक्षत इत्याह- “यावदेवेति । 'उ'-गब्दबार्थे । 'यावत् च 'दह' 'अस्थ' 'मानुषम्' पूर्वकोपात्तम् श्रायु:' 'तमै एव एतदपटशाति' इति । 'एव'-शब्दः समुच्चये ॥१६॥ “तमुहर्तम्” । प्रसन्ना ॥ १०॥ "तं प्राञ्च मनु"। '' प्रशतं प्रस्तरं 'प्राञ्चं प्रागयं सूकवाके उक्रपाये' 'अनु' पश्चात् 'समस्यति' समग्र मेव प्रक्षिपति। “त मङ्गुलिभिरेव चोयुष्येरन्”। “युप रुप जुप विमोहने"। पुनः- पुनस्तं मूर्षयेषुः, न का?; रस्तेनोपचिपेयरित्यर्थः। किं कारणम् ? “दारभिर्वा इतरं मानुषं भवं वि भूषन्नि"। पषौ गतौ" नयनेच द्रष्टव्यः। विस्तारयन्ति, सुगन्धित्वायत्यर्थः । तदुपचाराचास्य यज्ञियस्य विलक्षणेनोपचारेण भवितव्य मिति। "नेत्तथेति । 'नेत्' इति परिभये । तत्तयेत्याह ॥१८॥ "अथानौदाह" । प्रमका ॥१६॥ 'उक्त पश्चात् समग्र मेव प्रक्षिपति'-इति छ । २- 'युपु गए लुपु विमाहने'-इति दि. प. १२६-९३१ धा। ३-तु० प..धा० । 'सुदग्धत्वायेद्यर्थ-इति ज, भ, ठ । ५- "चौदाहानुपहरेति" इति च का. श्री३. ६.१३ । बध्वयं प्रति । तत् प्रस्तरानुप्रहरणं यजमानभागहवनञ्चैतदुभयं सूक्तवाकान्ते भवति । अनुपहरणानन्तरचात्मोपस्पर्शनं कर्तव्यं भवति । का. औ. ३. ६. १५ सू• द्रव्यम् । तत्र चक्षुष्या इति मन्त्रो विनियुज्यते। स हिवा. संहिताया मामातः (२..१६. ७.)। - ४ ·५98 'शतपथब्राहगम्। (७५० बा.) "अथाह"। 'संवदखेत्यादौनां व्याहतीनां वाचस्तावदर्थः।- अनीदर्य प्रेव्यति- 'संवदख' वं मया सह गंथुवाकप्रैषार्थ मिति । त मध्वर्युः पृच्छति- 'अगानग्रौत्' हे अग्रौत् ! कि मगमत्यस्तरशरोरो यजमानः खर्ग लोकम् ? किं दग्धः प्रस्तर इत्यर्थः। श्रमीत्तु 'गन्' इति प्रतिवचनं ददाति। गतो यजमानः, दग्धः प्रस्तर इत्यर्थः। अध्वर्युवाह- यद्येवम्, ततः शंयुवाकपरिधि- प्रहरणयोः कालो वर्तते, ततश्च 'श्रावय' होतारम्, आकर्षयेत्यर्थः । श्रमीचाह - 'श्रौषट्' एणोत्येवाय मवहितः, ब्रूहि त्वं यद्विवक्षित मिति॥ "खगा दैव्या होभ्यः" इति शंथुवाकप्रैषः । हे होतः ! शंयोर्बाईस्पत्यस्य सपेरापम् ब्रूहि । 'खगा' 'स्वस्थानगामिनं त्वां 'दैव्या' देवेभ्यो 'होलभ्यः' परिधिशरोरेभ्योऽत्र इयन्ताम्. परिधय इत्यर्थः ; "मानुषेभ्यः' तु होलभ्यः 'खस्तिः' अविनाशोऽस्वित्येवं रूपं वाक्यं 'हि' इति ॥ १- "संवदखागानौदगग्च्छ्रावय औषट्" इत्येता व्याहतयः का० श्री ३.६.१६ सूत्रे स्मृताः। 'शम्युवाक'-इति छ । एव मिह सर्वत्रैव ; मुद्रितकात्यायनभाष्येऽपि । उत्तरस्यां करिडकायां व्यः । “खगा देथा होटभ्यः खतिर्मानुषेभ्यः शंयोāहि"-इति का श्रौ• ३.६.१६ सूत्रेऽपि संस्मतः । शंयुवाक- त. ब्रा० ३. ५. १९, या० ३. १. १च बामातः । तविधिब्राझणं व्याख्यानच ते० सं० २.६.१० संश्रुतः । 8-वत् पदम ठ-पुस्तके । 'खस्थानगामिभ्यः' इति । ५- 'अविनाशोत्पत्त्यर्थरूपं वाक्य-इति ठ ।। .. मनमस्तु ·(छ• ३वा.) । प्रथमकाखम्" ५७५ श्रुतिस्तु साङ्केतिक गूढतर मर्थ व्याचष्टे ।- तत्र च यथैव प्रहरणसम्बन्धसूकवाकप्रैषसम्बद्ध माश्रावणम्, अनुषङ्गतः परिधौना मुपकारक मित्थुक्रम् ; तथेहापि परिधिप्रहरणसम्बन्धयुवाकप्रैष- सम्बद्धा यातयः, अनुषङ्गात् प्रस्तरवृत्तान्तं प्रकाशयतीति दर्भ- यति। “संवादयैनं देवैरिति । प्रिय मिवातिथि मागतः देवैः सम्भाषयेत्यर्थः । णिचो खोप मच दर्शयति । “प्रगानग्रोदिति । गमनद्रढिने । त मेवाग्रौधं पृच्छति- किं गतोऽयं यजमानो येन संवाद्यते ? न गत इतौतरेणोकऽध्वर्युराह-त मेव तर्हि मदचनेन श्रावयेत मिति। अनौत्त्वाह- “औषडिति। “विदुर्वा एन मिति जानन्येवैनं देवाः; उपकारित्वादमाख्यात मपौत्यर्थः। "अनु वा एन मभुत्मतेति” । पूर्व मेवायं बुद्धो देवैरित्ययं वा श्रौषडित्य-. %3 स्थार्थः ॥ २ ॥ "अथाह खगा"। "तदस्मै मानुषाय” इति। प्रयोगे बहना मानुषाणां होढण मभावादेकवचनस्थाने एवैतहडवचन मिति - दर्शयति ॥ २१॥ "अथ परिधीन्” । प्रसबा ॥ १९ ॥ "अथ जुहम्"। 'सम्यग्रवाति' मङ्गते उद्रशाति संज्ञवहोमाच, प्राज्यशेषस्य खगाकाराय । कुत एतत् ? मन्त्रवर्णाद', वाक्य- शेषाच्च । "पाऊति वेति । एतेन 'प्रस्तर मनुसमस्यति', 'परिधी- १- 'रूटतर-दति ज, झ, ट। २- 'मायत्ते' इति । ३- इह हौ मन्त्रौ-वा० सं० २.१७.१, २ । वत्र, यं परिधि मित्या- घेन प्रथमम्, अप्रिय मित्यन्तेन युग्पदितरौ। काऔ... ६.१० सूमरयम्। 8- 'ससवमाया' इति मन्त्रः- वा०सं० २.१८.१।

·॥ शतपथबामणम्। (प्र. १क्रा०) 3 मनुप्रहरति'-इत्येते पपि मचोदने एव काव्यो "दो हैवा- तिम्" इति परिधिसंस्कारागां निवर्तयति। एवं घागरते। “य विरभ्यतं यदभिधारितं तज्जुष्टं तन्मेष्यम्"-रतिवचनाद हविरभिधारणैयम, अनन्तर मेव चइताः परिधयः; तेऽभिषा रिताः पाहुतिर्भवतिअतस्तेषा माङतिलाते सुचौ सम्प्रटहोते, म पृथगेव संस्खवहोमः कर्मति; तबिराकरोति । अत एव परिधय पाहुतिसता चे ते श्राज्येन चौहवेनाकास्तस्मात्र तेषा माहुति- बाय सूौ सम्प्रंग्टहोते ; किं तर्हि ? 'भाडतिर्भूत्वा इद मेवाव्यं 'देवलोकं गच्छेदित्येवमर्थं 'सम्प्रटकाति' । यथैव प्रस्तरपरिधीनां खगाकारो शुकः, एव माज्यशेषस्थापि विलग्रस्येत्यभिप्रायः ॥२३॥ "सवै विश्वेभ्यः" । 'अपिलिन्यः' भागिन्यः; अच वय मपौत्येवं मन्यन्ते ॥२४॥ "स ममग्रवाति"। "मंसवो वेति । यदा यः 'परिशिष्टः संभवः', तदा तद्वाजः संस्रवभागा एव भवन्तौत्यभिप्रायः! "प्रस्तरच हौति । प्रस्तरे परिधिषु च इतेषु तदिन्धनोऽमिः शरीरं येषां ते, 'प्रस्तरेष्ठाः परिधेयाश्च भवन्येवेत्यभिप्रायः॥ २५॥ "म.यस्थानमः” । 'विमुञ्चन्ति' जुइपस्तौ । यतो युनजामेति व्याख्यातम् ॥ २॥ । १-१८, २२ कहिके द्रव्ये । का• औ• ३.६.१३,१४, २० सूत्राणि । २- 'ऽभिधारणेन'-इति ठ। ३- 'बाहुतिं त्वा'-इति ठ। 'प्रस्तरपरिधीना मन्ननादिनावाहन मुक्तम्'-इति ठ। ५- मन्तख वा० सं० २. १८.२ । का. श्री. ३. ६.१८ सू० अश्व्यम् ।

·(ब. मा०) ॥ प्रथमकारहम् ।' "युजौ ह वा एते”। विमोचनार्थवादोऽयम् । तत्र च “यचं वा अनु प्रजाः”- इत्यधिभतं वच्यते', तदुपक्रमाथै 'युजी' योज- व्यावस्खौ ‘एते यज्ञस्य यत् सुचौ'-इत्याह । “म यं निधायाव- येदिति। प्रसङ्गनार्थप्राप्तं चरकश्रुतिप्राप्तं च निधायावदानं प्रति- धति । 'वाहनं' वाश्यति तदेभिरिति वाहन मश्वादि, यथा तत् 'प्रवाईत्' अधःपतेत्र वाघमानम्, ‘एवं' निधानं सुचोः प्राविमोकादधयसनम्, 'तत्' यज्ञस्य स्थादित्यर्थः'। “त एतत् खिष्टचतौति । ये चरतां युक्त, 'ते' 'खिष्टकृति' प्रतौते इति शेषः। 'वि' अपरिसमाप्तोऽर्थः । विमुच्यतेऽस्मिबिति 'विमोचनं' स्थानम्, तत् 'पागच्छतः' । 'ते' 'तत्' तत्र 'मादयति' अध्वर्युः, 'तत्' तत्र 'विमुञ्चति'। विश्रामार्थम् ‘पुनः' च 'अनुयाजेषु' प्रयुक्रेषु तदन्ते. च विश्रामार्थ मेव पुनः 'विमुञ्चति'। 'पुनः' च 'सम्पग्रवाति' 'प्रयते' ; तदन्ते च छतार्थः मन् ‘गति' गतम् 'अभियुङ्को करोति। मन्त्रेण देशनियमेन च गम्यत रति 'गतिः' अध्वा गन्तव्यः । 'यां गति' व मध्वानम् 'अभिगन्तुं 'युद्ध', 'तां गति' त मध्वानं 'गत्वा' 'विमुञ्चते'। “यज्ञं वा अनुप्रजाः" इत्यधियाज्ञिकयो- योगविमोकयोरधिभूतवचनम् । 'मायौ-इति 'मुने'-इत्यस्य व्याख्यानम् ; 'माधौ'-इति च 'सो'-इत्यस्य । 'मुचं' मुखम, तच माध्वित्यभिप्रायः ॥ २७ ॥ १ ॥ [८. ३.] ॥ %3B १- ५६५ ए० १०५०, इहैव च १६ पं० द्रष्टव्यम् । २-बधः कृष्यते'-इति । ३-निर० १.१.५॥ 8.- का. श्री. सू० ३.६.६६ । मनल-वा० सं० २. १८.१ । 73 ·•॥ शतपथब्राक्षणम्। (प्र.मा.) इत्याचार्य हरिवामिनः छतौ शतपथभाव्ये अष्टमस्य बतौयं ब्राहाणम् ॥ नागखामिसुतोऽवन्यां पारागर्यो वमन् हरिः । श्रुत्यर्थं दर्शयामास प्रक्रितः पौष्करौयकः । श्रीमतोऽवन्तिनाथस्य विक्रमार्कस्य भूपतेः धर्माध्यक्षो हरिखामी व्याख्यछातपौँ श्रुतिम् ॥ इति श्रीमदाचार्यहरिवामिनः कतौ शतपथभाये अष्टमोऽध्यायः समाप्तः ॥८॥ १-५५०१.२.१ टीमन्यौ प्रथे; एवं मिहोत्तरत्रापि सर्वत्र ।

·(ब१वा.) । प्रथमकाहम् ।। [अथ नवमाधाये प्रथमं ब्राह्मणम्] स यवाह। इषिता दैया होतारो भद्रवाच्याय प्रेषितो मानुषः सूक्तवाकायेति यदुतो. होतान्याह सूक्तव* तुदाह युजमानायेंवैतुदाशिष माशास्ते तडा ऽरतुदुपुरिष्टाद्यञ्जस्याशिष माशास्ते इयं तद्युस्मादुपु- रिष्टाद्यजुस्याशिष माशास्ते॥१॥ यचं वा एषु जनयति । यो युजत एतेन युक्ता ऽसत्बुिजस्तन्ते तुं जनुयन्त्युबाशिष माशांस्ते ता मस्मै यक्षु आशिष सुन्नमयति या माशुष माशास्ते यो माजीजनतेति तस्माडा ऽउपुरिष्टाद्यजुस्याशुिष माशास्ते।२॥ देवान्या एष प्रोणाति। यो युजत एतेन योन- ऽभिरिव त्वाजुभिरिव त्वदाहुतिभिरिव त्वत्सु देवान प्रौत्वा तेपित्वी भवति तेष्वपित्वी भूत्वाधारिष माशास्ते ता मस्मै देवा आशिष सुन्नमयन्ति या * 'सूक्त इव'-इति च । 'सूक्तानि'-इति मा०-सम्मत इति डा०-वेवरः । 'मुला-इत्यपि दृष्टो दा.-वेवरेण । + ·५. ॥ शतपथब्राह्मणाम्। (प्र. २बा.) माशिष माशास्तै यो नोऽप्रैषौदिति तस्माद्दा ऽउप- रिष्टाद्य स्याशिष माशास्ते ॥३॥ अथ प्रतिपद्यते। इदं द्यावापृथिवी भट्ठ मभूदिति भद्र. भूद् यो यजुस्य सस्था मुगन्नाभं सूक्तवाक मुत नमोवाक मित्युभयं वा एतद्यञ्ज एव यत् सूक्तवाकुश्च, नमोवाकथारात्स्म यज्ञ मुविदाम यज्ञ मित्येवैतुदाहाग्ने त्व सूक्तवागस्युपश्रुतौ दिवस्पृथि- व्यो रित्यमि मेवैतुदाह त्वर सूक्तवागस्युपशृखत्यो- रनुयोर्धावापृथिव्योरित्योमन्वतो तेऽस्मिन् यज्ञे यज- मान द्यावापृथिवी स्ता मित्युन्नवत्यौ तेऽस्मिन् यच्चे 'यजमान द्यावापृथिवी स्ता मित्येवैतदाह ॥ ४ ॥ शुङ्गको जोवुदानू ऽहुति। शुङ्गवी ते जीवदान स्ता मित्येवैतुदाहावस्तू ऽअमवेदे ऽहुति माह कुम्माञ्चन प्रबासौम्ो त ऽइदं पुष्टं कश्चन प्रविदतेत्येवैतुदाह ॥५॥ उरुगव्यूतौ ऽअभयं कृताविति । उरुगव्यूती भये स्ता मित्येवैतदाह वृष्टिद्यावा रौत्यापेति बुष्टिमत्यौ ते स्ता मित्येवैतदाह ॥६॥ 'दिवस्पृथियो'-इत्यपि दृछो डा०-वेबरेण । + 'oटण्वन्त्यो'- इति क । + 'शङ्गवी'-इति, 'शङ्खवी'-इति च दृष्टौ डा.-वेवरेण । ६ 'नाह'-इत्यपि डा०-वेबर-दृष्ः । 'कुस्माचन'-इति च ।

·(ब० वा.) ॥ प्रथमकाण्डम्॥ ५८९ . शम्भुवौ मयोभुवावित्वि।. शम्भुवौं ते मयोभुवौ स्ता मित्येवैतुदाहोर्जस्वतौ च पयस्वती चेति रस- वत्यौ त ऽउपजीवनौये स्ता मित्येवैतुदाह ॥ ७ ॥ खूपचरणा च स्वधिचरणा चेति । सूपचरणा ह तेऽसावस्तु या मधुस्तादुपचरसि स्वधिचरणो त इयु . मस्तु या मुपुरिष्टादधिचरसौत्येवैतुदाह तुयोराविदौति तयोरनुमन्यमानयोरित्येवैतुदाह॥८॥ अग्मुिरिदु हविः। अजुषतावौधत मुहो ज्यायो- ऽवतुति तदाग्नेय माज्यभाग माह सोम इदु हविर- जुषतावौधत मुहो ज्यायोऽकृतेति तुत्सौम्य माज्यभाग माहागिरिदु हविरजुषतावौधत मुहो ज्यायोऽस्तुति तधु एषु ऽउभयुचाच्युत श्रमेयुः पुरोडाशो भवति तु माह॥१॥ श्रुथ यथादेवतम् । देवा ऽाज्यपा श्राज्य मजुषन्ता- वौधन्त मुहो ज्यायोऽक्रतुति तत्प्रयाजानुयाजानाह प्रयाजानुयाजा वै देवा ऽाज्यपा ऽअग्निहोत्रणेदुर हविरजुषतावौधत मुहो ज्यायोऽकृति तुदमिट होओणाजुषतेत्येवं या इष्टा देवता भवन्ति ताः सुम्पश्यत्यसौ इविरजुषतासौ हविरजुषतेति तुद्यजुस्यैवै- तत्समृद्धि माशास्ते' यडि देवा हविर्जुषन्ते तेन हि ·५८२ .॥ शतपथबाझगम् । (७प्र० मा.) महज्जयति तस्मादाहाजुषतेत्युवीधतेति यहे देवा हविर्षोषयन्ते तदपि गिरिमाचं कुर्वते तस्मादाहा- वौधतेति ॥ १०॥ महो ज्यायोऽक्रतुति। यज्ञो वै देवानां मुहस्तुर येतज्ज्यायास मिव कुर्वते तस्मादाह मुहो ज्यायो- ऽक्रतेति ॥ ११॥ अस्या मृधेड्डोचायां देवनमाया मिति । अस्याः रानोतु होचायां देवाजमाया मित्येवैतुदाहाशास्तेऽयं युजमानोऽसाविति नाम गृह्णाति तदेनं प्रत्यक्ष माशिषा सुम्पादयति ॥१२॥ दौर्घायुत्व माशास्त ऽहुति । सा यामुचोत्तरा देव- यज्या तदिहु प्रत्यक्षं दीर्घायुत्वम्। ॥ १३ ॥ सुप्रजात्व माशास्त हुति। तद्युदमुच भूयो हवि- करणं तुदिह प्रत्यक्ष सुप्रजात्वं प्रशासन सु कुर्याद्य ऽएवं कुर्यादुत्तरां देवयज्या माशास्त ऽहुति त्वेव ब्रूयात्तुदेव जीवातुं तत्प्रजा तुत् पशून् ॥ १४ ॥ भूयो हविष्करण माशास्त ऽहुति। तुद्देव तुत्सजात- वनस्या माशास्त हुति प्राणा वै सजाताः प्राणैईि सह जायते तुत् प्राणानाशास्ते ॥१५॥ 'कुर्वते'-ति च। + 'दीर्घायुत्व' इति च ।

·। (ब. वा.) । प्रथमकाण्डम् ॥ ५८३ दिव्यं धामाशास्त ऽहुति। देवलोके मेऽप्यसदुिति वै यजते यो युजते तुहेवलोक एवैन मेतदपित्विनं करोति युदनेन हविषाशास्ते तुदश्यात्तुध्यादिति युदनेन हविषाशास्ते तदस्मै सुर्व समृद्ध्यता मित्येवै- तदाह ॥ १६ ॥ ता वा एताः । पुञ्चाशिषः करोति तिस हुडायां ता ऽअष्टावष्टाक्षरा वै गायची वौर्य गायत्री वीर्य मेवैतुदाशुिषोऽभिसम्पादयति ॥ १७॥ नातो भूयसौः कुर्यात्। अतिरिक्त इ कुर्याद् यदुतो भूयसौः कुर्याद् य? यज्ञस्यातिरिक्तं हिषुन्त हास्य तद् भ्रातृव्य मभ्यतिरिच्यते नुस्माबातो भूयसीः कुर्यात् ॥ १८॥ अपौर कुनौयसौः सप्त। तदस्मै देवा रासन्ता मिति तदस्मै देवा ऽअनुमन्यन्ता मित्येवैतुदाह तुदग्नि- देवी देवेभ्यो ब्वनुता ब्वयु मग्नेः पुरि मानुषा हुति तुदग्निर्देवोदेवेभ्यो वनुतां ब्वयु मरुध्यस्मा रतुइन- वामहा इत्येवैतदाह ॥ १९॥ इष्टुञ्च बित्तच्चेति । 'ऐषिषुरिव वा रतुद्यशं तु मविदस्तस्मादाहेष्टुच वित्तश्चेत्युभे चैनं द्यावापृथिवी 'ऽएताः-इति च। + 'सप्त'-इति च।

·॥ शतपथब्रामणम् ॥ (७प्र. वा.) १ इसस्याता मित्युभे चैनं द्यावापृथिवी ऽश्रात्तो- पायता मित्येवैतदाह ॥२०॥ तुदु हुँक ऽआहुः । उभे च मेति तथा होताशिष ऽत्रात्मानं नान्तुरेतीति तदु तथा न ब्रूयाद् युज- मानस्य वै यजुऽाशीः किन्नु तुर्विजां यां वै काश्च यक्षु ऽपविज आशिष माशासते युजमानस्यैव सा नु ह सु एतां कचनाशुिषं प्रतिष्ठापयति यु ऽहोभे च मेति तस्मादु ब्रूयादुभे चैन मित्येव ॥ २१ ॥ इहं गुतिवा॑मस्येति। तद्युदेव यजुस्य साधु तदेवा- स्मिन्नेतद्दधाति तस्मादाहेह गुतिर्वामस्येति ॥ २२ ॥ इदं च नमो देवेभ्य इति । तुद्यजुस्यैवैतत् सरस्था गत्वा नुमो देवेभ्यः करोति तस्मादाहेदुच्च नुमा देवेभ्य इति ॥२३॥ • अथ शंयोराहा । शंयुह वै बार्हस्पत्योऽन्नसा यजुस्य सरस्थां विदाञ्चकार सु देवलोक मुपौयाय तत्तदन्त हित मिव मनुष्येभ्य ऽत्रास ॥ २४ ॥ तहा ऽषौणा मनुश्रुत मास। शंयुई वै बाई- स्पत्योऽनसा यजुस्य सस्थां विदाञ्चकार सु देवलोक मुपौयायेति ते ता. मेव यजुस्य सस्था मुपायन् 'हुति'-इति च । + 'शान्योराह'-इति च। 1 'शम्युई'-इति च । च-पुस्तके त्वेव मेवोत्तरत्रापि सर्वत्र ।

·(ब० वा.) । प्रथमकाण्डम्॥ ५८५ या शंयुर्बार्हस्पत्योऽवेद्यच्छंयोरबुवस्ताम्ववैषु रतुद्यञ्जस्य सरस्था मुपैति या शंयुर्बाईस्पत्योऽवेद् 'युच्छयोराह तस्माई शंयोराह॥ २५॥ स प्रतिपद्यते। तुच्छयोराणीमह डिति' तां यजस्य सस्था मादृणीमहे या शंयुर्बार्हस्पत्योऽवेदि- त्येवैतदाह ॥ २६ ॥ गातुं यज्ञाय गातुं यजुपतय ऽहुति । गातु: ह्येष यजायेच्छुति गातुं यजुपतये यो यजुस्य सस्था दैवी स्वस्तुिरस्तु नः स्वस्तिर्मानुषेभ्य इति स्वस्ति नो देवचास्तु स्वस्तुि मनुष्यचेत्येवैतदाहोई जिगातु भेषज मित्यूर्ट्स नोऽयं यजो देवलोकं जयत्वित्येवैतदाह ॥२७॥ शन्नो ऽअस्तु दिपुदे शं चतुष्यद ऽहुति। एतावडा ऽइद सर्वं यावद् दिपाच्चैव चतुष्याच्च तुस्मा एवैतद्य- जुस्य सस्थां गत्वा शं करोति तस्मादाह शुन्नो ऽअस्तु दिपुदे शं चतुष्यद इति* ॥ २८॥ अथानयेत्युपस्पृशति। अमानुष इव वा एतद् भवति यदार्विज्ये प्रतं इयं वै पृथिवी प्रतिष्ठा . 'इति' इति ग; 'हुति'-इति च । 74 ·५८६ •शतपथबाझगम्। (७प्र. २बा.) तदस्या मेवैतुत् प्रतिष्ठायां प्रतितिष्ठति तदु खुलु पुनर्मानुषो भवति तस्मादनयेत्युपस्पृशति ॥ २६ ॥२॥ ॥ इति सप्तमप्रपाठके द्वितीयं ब्राह्मणम् [.. १.] ॥ "म यत्राह" । श्राध्वर्यवः सूकवाकप्रेषः शंयुवाक प्रेषश्चाधस्ता- दुक्तः, तत्प्रसङ्गात् सूक्रवाकयुवाकयोहेत्रियोरेतबाह्मणम्। तत्रापि सूकवाकस्य प्रयोजनं विवचुः कालसम्बन्धागत मुपादाय प्रयोजन मार- "म यत्राहेति । यस्मिन् कालेऽध्वर्युराह “दूषिता दैया"- इत्यादि', 'श्रतः', अत इति सर्वनामव्यत्ययो द्रष्टव्यः, तत अर्द्ध "होता' पदाह' “इदं द्यावापृथिवी”-इत्यादि', 'तत्' 'सूतवा- ग्वाह”। इति सूकवाकशब्दनिर्वचनम् । शोभनार्थत्वाच्छोभनादि- वचनानि सूक्कानि, ततश्च सूकानां वाकः वाचको पन्थः सूकवाक इत्येवं सूकवाकशब्दो निर्वाच्य इत्यभिप्रायः। “यजमानायेति मूक- वाकस्य मझपार्थाभिधानम्। यदपि चात्रातीतार्थकीर्तनं तदपि १- प्रसुवाक'-इति । एव मिहोत्तरत्रापि सर्ववैव २-५६०४० ०५० ('इषिता दैव्या'), ५६३४० ६५० ('स्यगा दैव्या')। ३- 'सूक्तवाकयुवाकयोरेतद्वाझणम्'-ति छ । 'कालसम्बन्धगत'-इति झ, ठ । ५- का औ• सू० ३.६.१ अव्यम्, ५०१ पृ. टोप्पगो च. ६-५८०ए० ३५०, ५८७४० १२५० (क)। 'सूक्तान्याच'-इति भ, ठ, छ । ४.

·(हप. मा.) । प्रथमकाण्डम्। ५८७ - . श्राशौःपर मेवेति दर्शयिष्यति-"तद्यजस्यैवैतत्समृद्धि माशास्ते"- इति । “तहा एतदिति कारणविवक्षयोपन्यामः ॥ १॥ "यज्ञं वा" । 'एषः' 'यः' यजमानः 'मा' 'प्रजौजनत' बनित- तान्, 'अमे' तस्मै ‘त्राभिषं' मन्त्रमयामीति' मन्यमानो, 'यज्ञ' यजमानम् उत्तरकाशं 'मत्रमयति', न प्रागित्यभिप्रायः ॥ २ ॥ "देवाचा एषः”। त्वच्छब्दः समुच्चये ; सुम्भिव यजुर्भिश्चाङति- भिवेत्यर्थः। 'देवान्' 'प्रौत्वा' तर्पयित्वा, शास्त्रपरिषदीव सन्तप्रने ) सन्दत्त्वा(?), 'तेषु' देवेषु, तेषां मध्ये 'अपिली' भागौ भवति । भागौ हि भागं प्रार्थयमानो खभते, नाभागौत्यभिप्रायः। 'यो नः' 'अप्रेषीत्' तर्पितवान्, 'तस्मै 'आशिष' सत्रमयाम इति मन्यमाना 'देवाः' 'मन्त्रमयन्ति । तच्चोई यज्ञात्, न प्रागित्यभिप्रायः ॥ ३॥ "अथ प्रतिपद्यते”। होता व मारभन इत्यर्थः। “इदं द्यावा- पृथिवी"-इत्यादिः सूकवाकः । नत्रादौ तावत् हे 'धागातथियौ!' 'इदं तावद् युवयोः प्रमादादस्माकं कल्याणं जात मेव । किम् ? 'आर्भ द्धवन्तः', 'सूकवाक' देवान् स्तुतवन्तो वय मित्यर्थः । 'उत' अपि 'नमोवाकम्' अनदानवचनच प्राप्तवन्तः । यज्ञेन दय मपि भवेदिति देवता दृष्टा अस्माभिरित्यर्थः । अधुना युवयोरेव प्रसादादिदं 'मूकोयं सूकवचन मृयामेत्याशौः। 'श्रने त्वम्'- . १- १.क. ( ५८१४० १८५०)। २- 'सन्नयामौति'-इति ठ । ३- 'समयवि'-इति ठ। 8- 'शास्त्रपरिषवसम्मने-इति ठ । ५- 'सनयाम'-इति । • ब्रा० ३. ५. १०। 6-'जवचन-विठ। t- ·पूEG ॥ शतपथब्रामणम्॥ (७प्र० २वा० ) इति अग्निं होतार सुपधावति। हे भगवन्! 'अग्रे!' 'बम' एव सूकानां वका 'अंमि'; नाहं मानुष इति विदिखा' मा मधिष्ठातु महमौत्यभिपायः। 'उपश्टावत्योः', 'द्यावापृथिव्योरिति' एकान्त मनक' मपि कुर्यात् ; न जनमंमदौत्यभिप्रायः । "श्रीमन्वनी"-इत्याशौर्यजमानं प्रत्यकौशय । “तयोराविदि, "अमिरिद मित्यादि मिथो हेतुवचनम,- यस्माद्यावापृथिव्योरनु- मन्यमानयोरग्न्यादयो हवौयजुषन्त, नम्माद्यावापृथिव्यौ श्रीमन्च- दादिगुणो स्ता मिति सम्बन्धः । “अस्या मृधेदिति । परोचौहत्य यजमान तम्मा आशिष पाशास्ते । “उत्तरी देवयज्या मित्यादि। "यदनेन हविषेत्याशिष एव समाप्ते “इदच नमो देवेभ्य इति याचितेभ्यो मिशवः । एत मेवा) 'भद्रं सत्' इत्यादि विवृण्वन् दर्शयति । 'अरात्मम यहम्'-इति तत् “आर्भ सूकवाक मित्यस्य पर्यायवचनम् ; 'राम'-दत्यस्यापि 'अविदाम'-इत्येतत्पर्याय- वचनम् ; समाधितवन्तो समवन्तो यश, वय मित्यर्थः। “उपश्रुतौ”। जमश्रणोतीत्युपश्रुतिः, ततः सप्तमौद्विवचने उपश्रुत्योरिति प्राप्तम्, नतम्हान्दम: पूर्वसवर्णः 'उपश्रुती'-इति ; 'उपटण्वत्योरिति तद् दर्शयति । "दिवस्पृथिव्योः"- इत्यस्य शब्दसमाधिः 'धावापृथियो- रिति । “श्रीमन्नतौ” अवति तर्पयति इति 'श्रीमन्" अचम्, नहती, श्रीमन्वत्यौ 'अन्नवत्यौ'-इति समाधिः ॥ ४ ॥ 'वेदित्वा'-इति झ, ७ । २- 'मन-इति ठ। ३- मन्त्रपाठो द्रष्यः ( ते. • ब्रा० २. ५.१०.)। 8-५८० . . पं० ( "भा मभूत्" इति मन्त्रस्य)। ५- 'योमा' इति ट। निह. ६. १. ५ प्रायम् । १ ·(च. मा.) ।प्रथमकाण्डम् ॥. । । . "प्राङ्गनी"। अञ्च ते गावो..जङ्गव्याविति प्राप्ने पूर्ववर्षः। "जीवदानू” जीवनस्य दायौ। अत्रसनशीले “अचख"; पचवू च ते देवते उपामौनो न पन्यतौति देवर्धम यजमाने दर्शयति- "माह कम्माचन प्रत्रामौरिति। "अप्रवेदे" प्रवेदनं प्रलाभः, नासि प्रवेदन मेतयो: 'अप्रवेदे' दुर्लभे; तादृश्यौ चोपासोमस्य । 'पुष्टम' पुष्टिरित्येतद् दुर्लभता न भवतीत्येतत् 'मो त इदं पुष्टुं' 'कचन' कश्चिदपि 'प्रविदत' मा लभत इत्यतिदिशति ॥५॥ "उरुगव्यूतौ"। गाव: अवन्ति हप्यन्यस्या मिति 'गव्यतिः' गोप्रचारः; मा च क्षेमउौं भवति । व्याघ्रादिभये चमन्ति, न दूरं यामाहावो गच्छन्तीत्यनुवर्षे गयूनिर्भवति। तेन गवां महेब द्यावापृथियौ ता मित्यर्थः । “अभयं छताविति। सामान्येना-. भयङ्करे स्थाता मिति । 'वृष्टिद्यावा' वृछेर्दाग्यौ । ददातेर्वनिप, यकारवागमः “घातो युक्”-ति'; दृष्टिदातारापिति प्राप्ते "रौत्यापा"। 'रोतिस्तृप्तिस्ता मापत इति ‘रोत्यापा' ; सुष्छु वर्ष- वत्यावित्यर्थः ॥ ६॥ गम्भुवौ”। दुःखोपशमनं 'शम्' भावयत इति 'गम्भुवौ' साता १- 'जीवदानु-जौरदानु-शब्दावभिन्नार्थी संहितामेदात् भिन्नरूपौ श्रूयेते । एतत्पदसियर्थ मेव वार्तिकता "रकि न्यः सम्प्रसारणम्" इति पठितम् (पा. १.१. ४.)। तत्र “रकि जौवेरपि सिद्धं भवतीति च भाष्योषः। 'जौरदानू'-इति ते. ब्रा० ३. ५.१० । २-नास्ति प्रवेदन प्रजाम एतयोः' इत्येव ठ । . ३-पा० सू. १. २.981 ४-पा• सू० ७. ३.५३।

·५९. ॥ शतपथब्राणम् ॥ (७७. मा.) प्रार्थते । .. मिति सर्वेण 'मया' मुखम, अनुकूलवेदनौयम्, नहावयतः 'मयोभुवौ' । 'ऊर्जखतौ” “अर्ज बलप्राणनयो:९” । जयतीति ऊर्ग' रमः, मोऽनयोरस्तीत्यर्जवत्यौ। अर्जः मतपि असुगागमः मकारस्य वत्वम् । 'एतदा'- "रमवत्यौ ते स्ता मित्याहेति । 'पयः' प्राण्यापनं स्थावरजङ्गमानां नोपघातकम्, नदत्यौ । तदाह- “उपजीवनौये स्ता मित्येवैतदाहेति ॥ ७ ॥ "सूपचरणा"। कणोपर्यत इति सूपचरा द्यौः; मा अविरुद्धा घणैवोपचर्यते । एवं 'खधिचरणा' पृथिवी; तस्या हि दृढाया मचक्रेण चरन्ति। “इन्दसि गत्यर्थभ्यः” इति खल युत् प्रत्ययः। एतदाह- "सूपचरणा ह तेऽसावस्वित्यादिना । श्रावेदनम् ‘ावित्' । श्रावेदनेनात्र यज्ञविषया मतिलच्यते । यस्य जानतः कस्य यत् क्रियते, म तदनुमन्यत इति गम्यते ॥ ८ ॥ "अनिरिदए हविः"। "तदानेय मिति समस्तार्थवचनम् । यदेतदमिना विषः मेचन मतोतं कोय॑त एवं तावत् पानेयाब्ध- भागं याग रत्याह। अथवा श्राव्यञ्चासौ भागोत्याच्यभागः ; भाग्य मेव होतव्य मिति भागशब्दार्थ दर्शयति । एवं पुरोडाभेन वैशक्षणं भवति; इतरथा तत्र पुरोडागेन यागो सक्ष्येत । 'अजुषत'- इत्यादीस्त शब्दाम व्याख्याम्यति ॥ ८ ॥ - •सं• २. ६.६ इश्यम् । २-धा० पा. चुं० प०.१५ । १- पा• सू० ६. २.६ । 'वकारस्य च भवम्'-इति छ । ३. १२६ । ५- नास्त्येतत् पदं ठ-पुस्तके । १. क. प्रव्यम् (५८१, ५६१ ए.)। पा. सू.

·(हेब ब्रा०) ॥ प्रथमकाण्डम् ।। પહા "अथ यथादेवतम"। या या देवता यष्टव्या, तो ता माहेति वर्त्तन्ते। "प्रयाजानुयाजावै देवा श्राज्यपाः" इति। प्रयाजानुयाजा देवता देवाना माज्यपा इत्यर्थः। 'अग्निः' 'होत्रेण'। “इत्यम्भूतलक्षणे बतौया । 'होत्रण' देवताहानेन कर्मणा युकः 'अनिः', 'हविः अजुषत' खिष्टक्कदित्यर्थः। एवं “या इष्टा इत्येतया यथादेवतस्था) स्फुटौकरोति। ततश्चेष्टदेवतावाचिना मेव देवतापदाना मस्मिन् प्रदेश मन्त्रलावगते विकतावूहविधौ सेल्यतः प्रकृतौ च पौर्ष- मास्थमावास्थादेवतापदानां व्यवस्था भविष्यति। “मम्मृद्धि मामास्ते" इत्येतदनुपपन्नम् ; भूतानुवादस्वरूपत्वात् । “अजुषतेत्यम्य यदपि हेतुवचनं “यद्धि देवा हविर्जुषन्ते, तेन हि महन्जयतौति, तद- प्यागोस्वं न साधयति; किन्तर्हि "श्रीमन्वतौति ; "अस्मिन् यज्ञे. यजमानो द्यावापृथिवी स्ता मिति ; प्रचाभिषो हेतुलेनोचते । "अमिरजुषतेति । ततश्च यस्माद्यावापृथिव्योराविदि अमिरजुषत, तस्माद्यावापृथियौ श्रीमन्वती स्ता मित्याशौःपर मेवातीतजोषण- कीर्तन मित्युपपत्रं यज्ञसम्मघाशीर्वचनम् । “यदै देवा हविष- यन्ते"-इति। खैरनुचरैः सेव्यन्ते । तेषां हि बहमा हप्तये यत् स्तोक मपि यजमानेन दत्तम, तद् बङ कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ १० ॥ "महो ज्यायोऽक्रतेति"। पूर्व मेकवचनान्तं व्याख्याय, इदं बहुवचनान्तं व्याचष्टे। व्याख्यानच्चाज्ञापितज्ञापनार्थम् । “यज्ञो वै देवानां महः” । महनं, महः ; पूजा, विभूतिः । मा च यज्ञं देवा तर प्रशस्यतरं वा प्राणवस्थानं कुर्वन्ति ॥ ११ ॥ १-पा. सू. २.३.२१ ! २-५७०४० ६५० द्रश्यम् । .

·५४२ ॥ शतपथनामबम् ॥ (प्र० ग्रा.) "प्रथा मधेत्" । "नदेनं प्रत्यक्ष मिति । श्रुतया अाशिषा विशेषेण. आशास्ते 'अयं यजमानः' इति, म "अषेत्” 'रामोत'। 'देवामाया' देवप्रापणशोलायाम, यश्च इडायाम् “उपाहतोऽयं यजमान इति । पाशौःशब्दाभावाचामाभावाच्च परोक्षम् 'अाशिषा सम्पादयति" ॥ १२॥ "दौर्घायुत्व माशास्ते"। 'अमुत्र' हुडायाम्। 'उत्तरा देवयज्या' "उपहतोऽयं यजमान उत्तरस्यां देवयज्याया मिति, तदिह' 'प्रत्यक्षं' श्रौतं 'दौर्घायुत्वम्' श्राशास्त इति दीर्घजीवित्व मुपदि- श्यत इत्यर्थः ॥ १३ ॥ "सुप्रजास्व माशास्ते" । 'प्रशासन' प्रशास्यन्तेऽनेन देवाः प्रार्थ- माना इति प्रशासनम्, पुरुषस्य साक्षात् खार्थपरत्वं 'कुर्यात्' इत्यर्थः । “उत्तरा देवयज्याम्" इत्येवं देवार्थाशीःपूर्वकान् स्वार्था- नागैरन् यजमानाः । यजनौयदेवानां भवति च यथा जीवनादि- त्रय मन्तर्गतम्, तथोक मेव ॥ १४ ॥ "भूयो हविष्करण माशास्ते"। "तदेव तदिति । यदेवैतत् पूर्व जीवनादित्रयं देवपुरःमरम् “उत्तरी देवयज्या मित्युक्तम्, तदेतद् 'भूयोरुविकरण मिति। किमर्थं तर्हि ? तदेवोच्यते- “तदेव तदिति ; अर्थभेदात् । श्रन्या हि उत्तरा देवेज्या, पुनर्यागमात्र . । १ -८. १. २६ क• इराथम् (५३१४० १५०)। २-६.९.३० क. १. ३० क द्रव्यम् (५३१५० ६० )। १-८१.३१-२९ क द्रश्यम् (५२१५० ६-१६५०)। १० प्रा० ३. ५. १. (पुरलाच ५८८ ए. ६. पं.)प्रश्ष्यम् ।

·(प. १वा.) । प्रथमकारहम्॥ ५६३ मन्यद् 'भूयः' बड 'इविष्करणम्'; प्रयोगबाङस्थात्मक मनल्पहवि- कत्ववेत्यपौनरकम् । मजाता: धातरः, धात्मिकास्तु प्राणास्तेषाच तस्थ सम्भक्तिस्तैरवियोगः 'मजातवनस्या' । 'वनस्' शब्दः कखादिषु द्रष्टव्यः । “कखादिभ्यो यक", वननं वनस्था ॥ १५ ॥ "दिव्यं धाम"। दिवि भवं 'दिव्यम्' । “देवलोके मेऽपौति । 'यो यजते', म एवमर्थ दह तावत्रामात्येव, येन कार्य देवलोकेऽपि मे कथं नाम स्थादिति । तत्र स्थान मात्मन श्राशास्त इत्यभिप्रायः। 'अध्यात्' "शू व्याप्तौ” प्राप्नोत्। 'अध्यात्' सम्मृयताम् ॥ १६॥ "ता वा एताः" । 'पञ्चाशिषः' उत्तरदेवयज्या, भूयोहविष्कर- एम्, मजातवनस्या, दिव्यं धाम, यदनेनेति च कर्मफलं समोहितम् 'एताः पञ्च' । 'तिस इडायां" देवयज्या: हविष्करणं "देवा म इदं हविर्जुषता मिति । “वीर्य गायत्री” वौर्यवती मा, यदायी ध्येनो हि भूत्वा दिवः मोम माहरत् ॥ १७ ॥ "नातो भूयमौः" । शाखान्तराधौतानां प्रतिषेधः ॥ १८॥ "अपौई कनीयसौः”। कनीयस्खे कारणं प्रदेशान्तरे उकम- "न्यूनाद्दा रमाः प्रजाः प्रजायन्ते तच्छुःश्रेयस मुत्तरावत्"-ति । १-"सजाताः प्राणानेव नान्तरेति" इति ते• सं० २.६.६ । २-पा० इ. १. २७ सू। २-धा. पा. खा. प. १०। 8-5.१.३०-३७ क. ( ५३१, ५५२ ए.) द्रश्याः । ५-८.१.३० (५१३ पु.) अरण्यम् । 4-'भूयत्वे-इति । ७-उत्तरमिन् कारडे १५० १मा...१३ क दरया। 75 ·५९४ ॥शतपथब्राझणम् ॥ (७५० वा.) 'रासन्ताम्' “रास दाने ददत ; कर्मभिर्यज्यमामा देवा अनुमन्यन्ता मिति भावः । 'तत्' 'अग्निः' होता 'देवः' 'देवेभ्यः' 'वनुताम्' “वनु याचने" याचताम् । 'वयं' च मानुषा होतारः । पात्मनि बहुवचनम्। ''अधि'-शब्दोऽत्राग्नेरित्यस्य पञ्चम्यन्तत्व- चोतनार्थः । अनेकपञ्चम्यर्थसम्भवेऽपादानार्थत्वद्योतकः ॥ १९ ॥ "इष्टच वित्तञ्च"। 'उभे च द्यावापृथिवी' 'एनम्' यजमानयज्ञ 'गोपाथताम्' इति सम्बधः । 'दष्टं' कर्म, यज्ञः; सर्वकालं मनोरथै- वाञ्छित मित्यर्थः । 'वित्तं तदेव लब्धम् । देवेषु 'ऐषिषुः' प्रार्थि- तवन्तः, ऋत्विग्यजमानाः। 'यज्ञम् त मविदन्' “विदु लाभे" खधवन्तः ॥ २० ॥ "तदु हैक ऽत्राः"। 'उभे च मा' मा द्यावापृथिवी इत्येवं होता ब्रूयात् । “एके श्राडः”– “यजमानस्य वै यज्ञ श्राशौः, किन्नु तर्विजाम्" इति ; न काश्चिदयाशिष ऋत्विजा मित्यर्थः । कथम् ? 'यां काञ्च' सर्वा मित्यर्थः; 'वाशिष माशामते', 'यज- भानस्यैव मा' भवति ; न वृविजाम् । ततश्च य एव मार्थी भवति, 'म' 'म:' 'कचन' कचिदपि 'एता माशिषं प्रतिष्ठापयति' । कथम् ? थच तया प्रतिष्ठातयो यजमानः, तत्र शंसनाह। यश्चाहात्मनि, तत्र म न प्रतितिष्ठतौति । “तस्मादु ब्रूयात् उभे चैन मित्येव” इति । उभेच मेतीत्येतच्छब्दस्यार्थः ॥ २१ ॥ . ९-धा. पा. खा. या ६२६ । २-धा. पा. त. का०७। १-"नैकवचनं युजीत गुरावात्मनि चेश्वरे"-इति । -पा० २.३.२७ सू० मा. श्यम् । ५-तु. उ० १५२ धा।

·(ब० वा.) ॥ प्रथमकाण्डम्॥ પં . "इह गतिः"। 'दह' यजमाने• 'गतिः' प्रतिष्ठा 'वामस्य' वननीयस्य' 'माधु', अस्तौति शेषः। “तद्यदेव यज्ञस्य माध्विति । अमावपि किञ्चिदस्थास्ति, तत् यजमाने माभूदित्यर्थः ॥ २२ ॥ "ददश्च नमः”। दूद मिति नमस्करणं प्रत्यक्षम्, नदाह 'नमस्करोति'-इति। होता 'देवेभ्यः' वैगुण्याशङ्कानिहवाय, यज्ञ- कृतकदर्थन निकवाय वा, वदेदित्यभिप्रायः ॥ २३ ॥ “अथ शंयोः”। शंयुर्नाम वृहस्पतेः पुत्रः । स थावदत्र लोके प्रास्ते, तावत्तादृशौ यजस्य संस्था न भवति, यादृौं 'म विदाञ्चकार'; धुलोकगते तु शंयौ तत्ममानवौर्या कनीयसी संस्था सम्भवतीत्येत- दितिहासेनाह- "शंयोर्वाक मिति। विशेषत पार होता अध्वर्युणा प्रेषितः सन् 'अञ्चमा' सृजु, सम्यगित्यर्थः। मः' क्वचित्काले 'देवलोकम्' 'अपौयाय' अपिगतः। 'तत्' तदा 'तद्' विज्ञानं भवितव्यतावशादेव 'अन्तर्हितं' विच्छिन्नं 'मनुष्येभ्यः' बभूव ॥२४॥ "तदा कषीणाम्"। कथं तस्याः संस्थायाः प्रतिमन्धेयम: तदृषिभिः तत्काले श्रुतावानीय तस्याश्च कालं विदित्वा ता मधः अवतारितवन्तः। तस्याश्चान्यूनवौर्यताये श्राह- "ते ता मेवेति । यच्छंयोर्वाक मब्रुवन् ॥ २५ ॥ १-निर. ४. ५ द्रव्यम् । २-'शम्युर्नाम'- इति । २-इत धारभ्य शंयुवाकमन्वव्याख्यानम्। तत्पाठल • ब्रा० ३.५. -११ धनुवाकः समयः। तदाख्यानन्तु वै० सं० २.६.१. द्रष्टव्यम् । ३–'यावद्देवजोके -इति ठ । 8-'वा मेव'-इति ।

·yet ॥ शतपथब्रांझणम् । (प्र. २ब्रा.) "म प्रतिपद्यते"। यत् 'यो' सम्बन्धि संस्थानं शंयुना दृष्टम्, 'तत्' 'आमहे' प्रार्थयामहे ॥ २६ "गातुं यज्ञाय" । कीदृशम् ? 'गातुं' गमनं 'यज्ञाय' धुलोक- गमनम्, 'यज्ञपतये' अपि च, यज्ञे यजमाने च 'दैवौ' देवेषु भवा 'खस्तिः' अविनाशः 'नः' अस्माकम् 'अस्तु' ; 'खस्तिः च 'मानुषेभ्यः' मानुषेषु च 'नः' अविनाशोऽस्तु । न इति ब्रुवन् खामिनं व्यप- दिशति । 'ऊंखें देवशोक 'जिगातु' ,जयत, 'भेषज' संसार- व्याधिविनाशनं यज्ञाख्यं कर्म । यज्ञेन हि योजितः स यजमानेन जित एव भवतीत्यभिप्रायः ॥ २७ ॥ "शबो अस्तु” । यज्ञे गच्छति तदनुकारेण विपदादेरपि गमनं माभूदिति '' मुख माशास्ते । एवमेव मन्त्रार्थ ब्राहणं व्याचष्टे, तत्प्रसन्न मेव ॥२८॥ "अचानया" । 'नया' दक्षिणस्य पाणे: कनिष्ठिकया इति' एव मित्यभिनयेन ('श्रावृणीमहे'-इत्यादौ विक्के यतः प्रत्तो यावृत्तः) पृथिव्या उपदर्शनं दर्शयति । “यं वै पृथिवौति वाक्य- मेषादन्यत्त्वनयेत्येवमन्तं मन्वं मन्यन्ते : अनयेत्येतेम मन्त्रेणोप- स्पृशति, किम् ? वाक्यशेषात् पृथिवी मिति । तेषा मेव कनिष्ठि- कथा पृथिवी मुपस्पातौति काखश्रुत्युपरोधः । कः पुनरुपस्पृशति ? "यदतो होताग्वाह" इति उत्तरच होटाब्दश्रवणदध्वर्युरुप- स्मृति। "अमानुष व वा एतत्” इति “अनिर्देवो दैव्यो १-मावेष ग्रन्थो ठ-पुस्तकादन्यत्र । २-ब-इति ठ। ३-पुरस्तात् (६.१.१.-५७६ ए. ) द्रव्यम् । ;

·(६० वा.)
॥ प्रथमकाण्डम् ॥'
५८.
होता"-इति ब्रियमाणोऽमिभावं. पित्तनोपगतः स पृथिवौस्पर्शने-
नाभिनयेन मानुषायतनं२ पृथिवी मुपगतोऽस्तौति दर्शयति ।
पृथिव्युपगमेनापि तत्स्थमानुषभावोपगम मुपलक्ष्य । योनिविमोचने
वक्ष्यत्येतद्- "यद्धि युक्तं न विमुच्यते, प्र तहहते"-इति' ;
तस्मात् मर्वयज्ञेषु युक्त विमोक्रव्यम् ॥
एवं प्रासङ्गिक होटबाहाणं ममाप्तम् ॥ २६ ॥ [ ६. १. ]
1
श्रीमतोऽवन्तिनाथस्य विक्रमार्कस्य शामितुः ।
धर्माध्यक्षो हरिखामौ व्याख्यछातपौँ श्रुतिम् ॥
इत्याचार्यहरिखामिनः कृतौ शतपथभाये हविर्यज्ञेषु
नवमाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम् ॥
१-५. १.५० (३२७ पृ० १६ पं० ) द्रव्यम् ।
२-'मिभवं-इति भ, ठ। ३-'मानुषयजन'-इति ठ।
-उपरिक्षात् (६. ७. 8. ८.) द्रष्टव्यम् ।
५–'सर्वयोर्युक्तम्' इति झ, ठ।
"स यात्राच्याह"-इत्यादिः पुरस्तादुक्तः (५८० ए० ७ पं०) समा-
बोचा। तथा “अध्वर्युरेवाहेषिता दैव्या होतारो भद्रवाच्याय
प्रेषितो मानुषः सूक्तवाकायेति सूक्तवाक) होता प्रतिपद्यते".
इत्युपरिवाच पुनर्वक्ष्यति ( २. ५. २. ४२.)।
6-1५७ १०२-३-टोप्पन्योरिहत्यपाठभेदा द्रव्याः ।

·५६ ॥शतपथब्राह्मणाम्। ( प्र. ना.) ते वै पत्नीः संयाजयिष्यन्तः प्रतिपुरायन्ति । जुई च सुवं. चाध्वयुरादत्त ब्वेदय होताज्यविलापनी मनौत्* ॥१॥ तछैकेषा मध्वर्युः । पूर्वेणाहवनौयं पुर्येति तदु तथा न कुर्याइहि. ह यजुात्स्याद्यत्तेनेयात् ॥२॥ जघुनेनो हैव पुनौम् । एकेषा मध्वर्युरेति नो एव तथा कुर्यात् पूर्वाची वे यजुस्याध्वर्युर्जघनाईः पुत्नौ यथा भसत्तः शिरः प्रतिदध्यादेवं तुदहि. हैव यचात्स्याद्यत्तेनेयात् ॥३॥ अन्तरेणो हैव पुत्नौम् । एकेषा मध्वयुरेति नो ऽएव तथा कुर्यादन्तरियाव यज्ञात् पत्नौं यत्तेनेयात् तस्मादु पूर्वेणैव गाईपत्य मुन्तरेणाहवनौयञ्चैति तथा इ न बहिर्वा यज्ञाद्भवति युथो ऽएवादः प्रचुरबुन्तरेण सच्चरति स ऽउ एवास्यैष सञ्चरो भवति ॥ ४ ॥ अथ पुत्नौः संयाजयन्ति । यज्ञाई प्रजाः प्र॒जायन्ते यचात् 'प्रजायमाना मिथुनात् प्रजायन्ते मिथुनात् प्रजायमाना अन्ततो यजुस्य प्रजायन्ते तुदेना एतदन्ततो यजुस्य मिथुनात् प्रजुननात् प्रजनयति तस्मान्मिथुनात् 'ममोत्' इति च। + मध्वर्यु:-इति च । 1 'नेयात्-इति च। * ·(हब. खा.) ॥ प्रथमकाण्डम् ॥' ५६ प्रजननादन्ततो यजुस्येमाः प्रजाः प्रजायन्ते तुस्मात् पत्नीः संयाजयन्ति ॥५॥ चुतस्रो देवता यजति। चुतसो वै मिथुनं इन्हें वै मिथुनं हे हे हि खुलु भवतो मिथुन मेवैतुत् प्रजननं क्रियते तस्माचतखो देवता यजति ॥६॥ ता वा आज्यहविषो भवन्ति। रेतो वा आज्य रेत एवैतुत्सिञ्चति तस्मादाज्यहविषो भवन्ति ॥ ७॥ तेनोपाशु चरन्ति । तिर इव वै मिथुनेन चर्यते तिर इवैतादुपाशु तस्मादुपाशु चरन्ति ॥८॥ अथ सोमं यजति । रेतो वै सोमो रेत एवैतुन सिञ्चति तस्मात् सोमं यजति ॥ ६ ॥ अथ त्वुष्टारं यजति । ' त्वष्टा वै सिक्त रेतो विकरोति तस्मात् त्वष्टारं यजति ॥ १० ॥ अथ देवानां पुत्नौर्यजति। पुत्नौषु वै योनौ रेतः प्रतिष्ठितं तत्तुतः प्रजायते तत्युत्नौधेवैतद्योनौ रेतः सिक्तं प्रतिष्ठापयति तत्तुतः प्रजायते तस्माद् देवानां . पत्नौर्यजति ॥ ११॥ स युत्र देवानां पत्नौयुजति। तत्पुरस्तात्तिरः करोत्युप ह वै तावदेवुता ऽसते यावन्नु समिष्टयजुर्जुहतीदं नु नो जुक्षत्विति ताभ्य एवैतुत्तिरः करोति तुस्मादिमा ·... ॥ शतपथब्राझगम्। (०प्र० वा.) मानुष्य स्त्रियस्तिर इवैद पुरसो जिघत्सन्ति या इव ता ऽवेतिहमालयाजवस्क्यः ॥ १२ ॥ अथाग्निं गृहुपतिं यजति। अयं वा अग्मिीक इम मेवैतुलोक मिमाः प्रजा ऽअभिप्रजनयति ता ऽहमुं लोक मिमाः प्रजा अभिप्रजायन्ते तस्मादग्निं गृहुपति यजति ॥ १.३॥ तदिडान्तं भवति। न पुत्र परिधुयो भवन्ति नु, प्रस्तरो युत्र वा अदुः प्रस्तरेण युजमान स्वगाकरोति पुतिं वा अनु जाया तुदेवास्यापि पत्नी स्वगाकृता भवतीयसि तरह कुर्याद्युत्प्रस्तरस्य रूपं कुर्यात् तस्मा- दिडान्त मेव स्यादुलो प्रस्तरस्यैव रूपं क्रियते ॥ १४ ॥ स युदि प्रस्तरस्य रूपं कुर्याद् । यथैवादः प्रस्तरेण युजमान स्वगाकरोत्येवु मेवैतत् पुत्नौ. स्वगा- करोति ॥१५॥ स यदि प्रस्तरस्य रूपं कुर्याद् । वेदस्यैकं तुण माच्छि द्याग्रं जुड़ा मनुक्ति मध्य मुवे बुभ्र स्थाल्याम् ॥१६॥ अथामौदाहानुग्रहरेति। तूष्णी मेवानुग्रहृत्य चक्षुष्या ऽअऽसि चक्षमें पाहोत्यात्मान मुपस्पृशति तेनो ऽअप्यात्मानं नानुग्रहणक्ति ॥ १७ ॥ 'कुर्याद-इति च। + 'स्थाल्याम्-इति च ।

·(एस. खा.) । प्रथमकाण्डम्॥ ६०१ अथाह संवदस्वेति । अगानमौदुगावय श्रौषद् स्वगा व्या होतृभ्यः स्वस्तिर्मानुषेभ्यः शंयोबूं- हौति॥१८॥ अथ जुहूच खुवञ्च सम्मुग्रल्हाति। अदी हैवाहुतिं करोति युदनत्याहुतिर्भूत्वा देवलोकं गच्छादिति तुस्मा-. ज्जुहूच्च खुवञ्च सम्पुराताति ॥१९॥ स वा ऽअमुये सम्पुगृह्णाति। अमेऽदब्धायोऽशौतम- त्यमतो मिस्तस्मादाहादधायवित्युशीत मेत्युशिष्टो यमिस्तस्मादाहाशीतमेति पाहि मा दिद्योः पाहि प्रसित्यै पाहि दुरिध्यै पाहि दुरग्रन्या ऽहुति सुर्वाभ्यो मातिभ्यो गोपायेत्येवैतुदाहाविषं नः पितुं कृखित्युन्न वै पितुरनमौवं न ऽइदु मकिल्बिष मुन्नं कुर्वित्येवैतुदाह सुषुदा योनावित्यात्मन्येतुदाह स्वाहा वाडिति तद्यथा- वृषद्कृत हुत मेव मस्यैतुजवति ॥२०॥ अथ व्वेदं पुत्नौ ब्बिसल्सयति । योषा वै ब्वेदिवि॒षा ब्वेदो मिथुनाय वै ब्वेदः क्रियतेऽथ युदेनेन यजु उपा- लभते मिथुन मेवैतुत्प्रजननं क्रियते ॥ २१ ॥ 'संवदखेति' इति च। + 'शम्यो—होति'-इति च। | 'यवित्यशीत'-इति च । 5 'विषम'-इति क। || इतोऽनन्तर मिहं 'शतं ८०.-इति पाठः क-पुस्तके । 76 ·६०२ ॥ शतपथब्राझगम् ॥ (७प्र.वा.) अब यत्पुरनौ विसरमयति। योषा वै पुनी वृषा ब्वेदी मिथुन मुवैतत्जुननं क्रियते। तुस्माद् वेदं पत्नी विसरसयति ॥ २२॥ सा . सिरसयति। वेदोऽसि येन त्वं देव व्वेद देवेभ्यो व्वेदोऽभवंस्तेन मुह्यं वेदो भूया दुति युदि यजुषा चिकीर्षेदेतेनैव कुर्यात् ॥ २३॥ त मा वेदेः सुश्स्तृणाति। योषा वै ब्वेदिषुषा ब्वेदुः पश्चा? परीत्य व्वृषा योषा मुधिद्रवति पश्चादुवैना मेतत् परीत्य वृष्णा ब्वेदेनाधिद्रावयति तस्मादा वेदेः सुश्स्तृणाति ॥ २४ ॥ अथ समिष्टयजुर्जुहोति । प्राने युञोऽनुसुन्तिष्ठाता हुत्युथ युद्धुत्वा समिष्टयजुः. पुनौः संयाजुयेत् प्रत्यङ्घ हुँवास्यैषु यज्ञः सुन्तिष्ठेत तस्माद्दा एतुर्हि समिष्टयजु- र्जुहोति माने युञोऽनुसन्तिष्ठाता ऽहुति ॥ २५ ॥ अथ युस्मात्समिष्टयजु म । या वा एतुन यर्जुन देवता पति याभ्य एषु यजुस्तायुते सुर्वा वै तत्ताः सुमिष्टा भवन्ति तद्यत्तासु सासु सुमिष्टाखथैतुज्जु- होति तुस्मात्समिष्टयजुर्नाम ॥ २६ ॥ बुध यस्मात्समिष्टयजुर्जुहोति । या वा एतेन यथेन देवता यति. याभ्य एष यमुस्तायत डुप ह वै ता ·(हब. २वा) ॥ प्रथमकारहम् ॥' ६.३ ऽासते यावन्नु समिष्टयजुर्जुआतौदं नु नो जुतत्विति ता एवैतद्यथायवं व्यवसृजति युच यचासा चरणं तदुनु यहं वा एतुदजीजनत युदेन मुतत तुं जनयित्वा युवास्य प्रतिष्ठा तत्प्रतिष्ठापयति तस्मात्समिष्टयजु- र्जुहोति ॥२७॥ स जुहोति। देवा गातुविद ऽहुति गातुविदो हि देवा गातुं विवेति यतुं विवेत्येवैतदाह गातु मितुति तदेतेन यथायथं व्यवसृजति मुनसस्पत ऽहमुं देवयजुः खाहा व्वाते धा ऽहुत्ययं वै यजो योऽयं पुवते तुदिम यक्षुः सम्भृत्यै तुस्मिन् यज्ञे प्रतिष्ठापयति यज्ञेन यार सुन्दधाति तस्मादाह स्वाहा वाते धा ऽहुति ॥२८॥ अथ बहिर्जुहोति। अयं वै लोको बहिरोषधयो बाई- रस्मिोवैतुल्लोक ऽश्रोषधौर्दधाति ता ऽइमा अस्मि- लोक ऽओषधयः प्रतिष्ठितास्तस्माइहिर्जुहोति ॥ २६ ॥ तां वा ऽश्रुतिरिक्तां जुहोति । समिष्टयजुधैवान्तो यजुस्य युड्यूई समिष्टयजुषोऽतिरिक्तं तुद्यदा हि समिष्टयजुर्जुहोत्युथैताभ्यो जुहोति तुस्मादिमा ऽश्रुति- रिक्ता सम्मिता श्रोषधयः प्रजायन्ते ॥३०॥ सु जुहोति। सम्बईिरकार हविषा घृतेन सु बस्मिल्योक'-इति क।

·६०४ शतपथनाहाणाम्। (७प्र० ३बा.) मादित्यैर्वसुभिः सुम्मरुद्भिः स मिन्द्रो विश्वदेवेभिरता दिव्यं नुभी गच्छतु यत् स्वाहेति ॥३१॥ अथ प्रणौता दक्षिणतः परीत्य निनयति। युक्त वा ऽस्तुद्यज्ञं युदेनं तनुते स यन्नु निनुयेत्पुराङ हुावि- मुक्त ऽए यज्ञो युजमानं प्रक्षिणीयात् तुथो हु यज्ञो युजमानं न प्रक्षिणाति तस्मात्प्रणीता दक्षिणतः परीत्य निनयति ॥३२॥ स निनयति । कुरुवा विमुञ्चति सु त्वा विमुश्चति कुस्म त्वा विमुञ्चति तस्मै स्वा विमुञ्चति पोषायेति तत्पुष्टि मुत्तमां युजमानाय निराह स येनैवु प्रणुयति तेन निनयति येन ह्येव योग्यं युञ्जन्ति तेन विमुञ्चन्ति योलोण हि योग्यं युजन्ति योनीण विमुश्चन्त्युथ फली- कुरणान् कपालेनाधोऽधः कृष्णाजिन मुपास्यति रक्षसां भागोऽसौति ॥२३॥ देवाश्च वा ऽसुराश्च । उभुये प्राजापत्याः पस्पृधिर ऽएतस्मिन्यजे प्रजापतौ पितुरि संवत्सुरेऽस्माक मयुम्भ- विष्यत्यस्माक मयुम्भविष्यतीति ॥४॥ ततो देवा । सुर्व यजु संज्याथ यत्यापिठं यजुस्य भागधेय मासौतेनैनानिरभजनना पशोः फलीकरणे- 'खाहेति-इति च । +'देवा' इति च ।

·(हब. ब्रा.) ॥ प्रथमकाण्डम्। ६०५ हविर्यज्ञात्सुनिर्भक्ता ऽअसन्नित्येष वै सुनिर्भक्तो यं भागुिनं निर्भजन्त्युथ यु मभागं निर्भजन्त्येव स तावच्छ सत ऽउत हि खुशे लब्ध्वाह किं मा वभक्थेति स य मेवेभ्यो देवा भाग मुकल्पयंस्तु मेवैभ्य एषु रतुद्भागं करोत्युथ युधोऽधः कृष्णाजिन मुपास्यत्यनमावेवैभ्य एतुदन्धे. तुमसि प्रवेशयति तुथो एवासक पशो रक्षसां भागो- सौत्यनमावन्धे तुमसि प्रवेशयति तस्मात् पशोस्तेदनों न कुर्वन्ति रक्षसा हि सु भागः* ॥ ३५ ॥३॥ ॥ इति सप्तमप्रपाठके तृतीयं ब्राह्मणम् [६.२.]॥ "ते वै पत्नीः”। पत्नौसयानब्राह्मण मेतत् । 'ते' वक्ष्यमाणाः अध्यर्वादयः ‘पत्नौः' देवानां 'संयाजयिष्यन्तः' देवैः मह सङ्गता याजयिष्यन्तः। यजमानः संयमते, न यजमानेन ममिज्यमानास्ते सविनः संयाजयन्ति । संयाजनार्थं 'प्रति' यस्मादेव गार्हपत्यदेशाद् गताः, त मेव 'परियन्ति' गमनप्रतिलोम आहवनौयात् परास्त मभिमुख मायन्ति। श्रागच्छन्तश्चेदं कुर्वन्ति- “जुहं च सुवं चाध्वर्युरादत्ते"-इत्यादि ॥ १ ॥ 'भाग'-इति च । "पनीसंयाजेभ्यो गार्हपत्यं गच्छति"-इत्यादीनि सूत्राण्यालोद्यानि (का० श्री. सू. ३. ७. १-१६.)। २- 'बाहवनौयान्तपरस्तानभिमुख मानयन्ति'-इति ठ ।

·•॥ शतपथबामणम् ॥ (प्र. वा.) "नकेषाम्" । 'बद्धि' बहिरेव बहिर्द्धा, 'यज्ञास्यान्' माधनं शरोरो यजः, न चाहवनौयात् प्राक् माधनं किञ्चिदस्ति, ततथा- ध्वर्युणा यज्ञान यज्ञशरौरं मोक्तव्य मित्यभिप्रायः ॥ २ ॥ "जघनेनो"। गाईपत्य मुत्तरेणतीत्य पात्रो चापरेण । “पत्रौ'- दक्षिणपार्क स्थितो यज्ञादित्यपरेशाखिन आङः। भसदुत्मायतनम्'; 'भमत्तः' यथा भसदि शिरः संयोजयेत्, तच्चायुक्त मित्यभिप्रायः ॥३॥ "अन्तरेणों"। 'गाईपत्य मन्तरेण' अतीत्य गाईपत्यस्य पत्न्या- बान्तरालेनेत्यपरे ॥ ४ ॥ "अथ पनौः"। "यज्ञादै प्रजाः” इत्यस्मिन् काले पत्नौषु संयाज्य- मानासु यज्ञस्य' जघनाई मिथुनं प्रजननं कृतं भवतीत्याह । प्रजा- पतिभावाय यशसम्पादनाय युक्तः मन् मर्गस्य हेतुर्भवति । सोऽपि न सर्वात्मना। किं तर्हि ?.यदाधियज्ञिकं मिथुनं तेनांशन प्रजासर्गस्य साक्षात्कारणं भवति। तदा:- "यज्ञात् प्रजायमाना मिथुनात् प्रजायन्ते न खतः, एवं च तदपि मिथुनं यद्यजस्थान्ते वर्तते, तमात् 'प्रजाः प्रजायन्ते । स हि यज्ञपुरुषस्य जघनाईभागित्यभिप्रायः । ततच यदेताः पनौः सह देवैर्यजति, 'तदेनाः' प्रजाः 'एत- दन्ततो यज्ञस्य 'मिथुनात् प्रजननात् प्रजनयति' यमाचैव मधि- पशं क्रियते, 'तस्माद' यज्ञानुकारिणो 'मिथुनाद' एव विज- १- "पल्या'-इति । 'यनेदित्यपरें-इति । १- 'भसदुपय-इति । 'मुत्तरेणातीत्व'-इति छ, भ। 111 ·(प. खा.) । प्रथमकाण्डम् ।. दयात् 'प्रजननादन्ततः' जघनभावाद् 'यज्ञस्य' यज्ञकायपुरुषस्थ 'इमाः' 'प्रजायन्ते तस्मानियमनम् ॥५॥ "चतस्रो देवताः"। 'चतवः' इति । देवानां पन्यो यद्यपि बह्यः, तथाप्येकैव मा हविर्भाग् देवतेत्यभिप्रायः । “डे-डेति । दाभ्यां देवताभ्यां मिथुनम्, अपराभ्या मपरं मिथुनम, तान्या मपि मिथुनान्या मपरं मिथुन मित्येतदर्शयति ॥६॥ "ता वा पाव्यदविषः" । 'रेत श्राज्यम्' मारत्वात, कारण- द्रव्यवस्वेदश्चरेत् । त एवैतदधियज्ञं 'मिञ्चति' प्रजार्थम् ॥ ७ ॥ "तेनोपांए"। उपांशुचरणशब्देन सर्व होचाध्वर्यव मेव श्राव्य 'तिरः' अन्तर्हित मप्रकाभं 'मिथुनेन' लिङ्गादयेन 'चर्यते' खोके । तेन यजपूर्वकेन भवनौयम ‘उपांशु' चाप्रकाशम् । “तमा- दुपांश्चित्युपसंहारः ॥ ८॥ “अथ सोमं”। यद्ययाज्येनैव रेतोऽर्थः सिद्धः, तथापि देवलोक मपि तत्सम्पाद्य मिति 'सोमं यजति , १- 'तमादित्यादिग्रन्थो ठ-पुस्तके न दृश्यते । - "चतसोऽवान्तरदिशः, त एव चत्वारः पनौसंयाजा"-इत्यादि- ग्रन्थचे हैवोपरिधात् (११. १. ६. २७.) द्रष्टव्यः । ३- निर• १२. 8. १०-११-१२-खखेषु प्याख्याताः । 8-"उपांशु चरन्ति, चरणशब्देसर्वम्" इति का औसू०३.६. ५- 'दोषाध्वर्यव मश्राव्यम् । इति । '- "यति सोमं त्वचारं देवानाम्पनीरमिं सहपति मिति"- इति का औ• सू० ३. ७.१० । ।

·॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (७प्र. ३ब्रा.) "अथ वष्टारम्"। वष्टारम"। मिथुनोपपादनाय यत्र कचन पुंसि पष्टव्ये मिथुनात् त्रिगुण एवाश्रयनौय इत्यभिप्रायः। त्वष्टा' वायुः मोऽध्यात्म मवस्थितः सितमात्र मेव 'रेतः' यावन्यस्थीनि यस्य प्राणिनः, तावन्ति तस्य सूक्ष्मविभागानि खण्डितानि करोति । तच्चाधियज्ञानुकारेण, नान्यथेति यज्ञे ऽपि मिथुने त्वष्टा विकुर्वन् दर्शनौय: । मोऽयं यक्ष्यत इति तदेष एवैतदित्याह ॥ १० ॥ "अथ देवानाम्पत्नीः" । “पनीषु वै योनाविति। पन्या एव 'योनिः' प्रजाधारणस्थानम, तस्मिन्नेव तस्मिन्नेव 'रेतः' 'प्रतिष्ठितम् । च 'प्रजायते' अपत्यरूपेण ; पत्नौनां योनेरेव वितरेतः मप्रसूतिर्भवति। 'तत्पनीम्वेव' योनिभूतासू 'सिक रेतः' 'प्रतिष्ठापयति" । 'ततः' ताभ्यः देवानरम्पत्नीभ्यः 'प्रजायते' सर्वः; योषितो ऽनुलक्ष्यन्यभिप्रायः ॥ ११ ॥ "म बत्र देवानाम्पत्नीः” । . "तत्पुरस्तात्तिरः करोति" अन्त- ङ्खन माहवनीयात् । ताभ्य एवैतत् 'तिरः' अन्तर्धानं 'करोति' । 'तस्मात्' हेतोः 'मानुष्यः स्त्रियः' 'तिर दुव' 'पुंसः' "अन्तद्धौं 'ततः एव मिर• ८.२.१०, ११, १२, १०. ३.१० खण्डेषु व्याख्यातः । "त्वष्ठा रूपाणि स हि प्रभुः" इत्यादिमन्त्रश्चेहालोच्या (ऋ० स०)। 'योनिः' स्थानम्' इत्येव छ, भ। नास्त्येतत्पदं ठ-पुस्तकादन्यत्र । ५- पत्नीनामित्यादिः प्रतिष्ठापयतीत्यन्तो ग्रन्थख ठ-पुस्तकेऽपाव्यः । ६- “प्रजायते' ताभ्यः सर्वा योषितोऽनुरता इव खपुरुष मुपासत इति किंवदन्तौ न विरुद्धा'-इति ठ।

·(प.शा.) ॥प्रथमकाण्डम् ॥ ३.६ %3 येनादर्शन मिति"-इत्यपादानात्पञ्चमी' - 'पुंसः' इति । 'पुंसः अन्तर्हिता', पुंमः अदृश्यमाना' 'जिघत्मन्ति' भक्षयित मिकन्ति । 'याः इव'-इत्यनुकारः। याः पुंसः पुरो जिघत्मन्यनन्ति विषः, 'ताः दूव' । अस्माद्यज्ञानामुकारात् 'इत्याह याज्ञवल्क्यः' ।. योषितस्तु पुंसः समच मप्यन्तेऽत्रनिर; तथैवातो ऽनुकारादित्यभि- प्रायः ॥ १२॥ "प्रथानिं ग्रहपति"। 'अयं लोकोऽग्निः' सहपतिः। गाईपत्यो हि ग्रहपतिः; "श्रय ममिर्गार्हपत्यः" इतिवचनात् ; गार्हपत्यश्वावं खोकः। ततश्च यत् 'अग्निं ग्रहपतिं यजति' तत् 'दमं लोकम्' लोकोपलचिते देशे 'प्रजाः प्रजनयति'। ततश्च यज्ञानुकारेण तथैव 'ताः प्रजायन्ते ॥ १३ ॥ "तदिडान्तं"। दूडान्तवत् ‘डान्तं'। 'इडान्तं' यजनान्त मित्यभिप्राप्ने, तत् इडा पनौसयाजेषु विधीयते। तस्याश्च पूर्वोक्त एव विधिः । अर्थवादाऽपि च पूर्वाक एवेति नोकः । तस्माद्यशेऽव- कल्पयेत्यादि यथैव हि देवेविडावत्कृप्ता, तथा स्वौम्वपि देवेषि त्यभिप्रायः। “न बच परिधयः"-इत्यादिस्त दुडाया अन्तत्वे- ऽर्थवादः । तत्राभिप्रायः। अचापि पनौयज्ञे। यथैव इजा देवयजे भवन्येवं सूकवाक-युवाकाभ्या मपि भवितव्य मित्यत आह- “म १- पा. सू. १.४.२० । २-“ 'करोति' अन्तर्हानेनादर्शन मिच्छति। "पुंसः बन्तर्षिता' पुंसश्चादृश्यमाना (पुंसश्च दृश्यमाना c.)"-इति छ । ३- 'मप्यन्ते नात्रन्ति'-इति । 77 ·६१. •॥ शतपथब्राझणम् ॥ (७प्र. वा.) अत्र परिधयो भवन्तीति । परिधिप्रस्तरसम्बन्धी सूकवाक-शंयुवाको तदभावेऽनुपपनावित्यभिप्रायः। ननु च प्रस्तरमहरणेन यजमानः खगाचतो देवयज्ञः, प्रचापि यज्ञे पत्नी तथा खगाकर्तव्या; इतरथा तु खर्गालोकात्मान्तरितैव स्यात् ? इत्यत पाह- "प्रस्त- रेणेति । प्रस्तरकरणे 'यमितं ह कुर्यात्' 'यस्'-शब्दोऽवमान- वचनः कखादिषु पयते । श्रवसन्नर मवसादं पत्न्याः कुर्याद् ;- यजमाने गच्छति स्वर्ग लोकं पत्नी न गता, अत्रैवावसना मा, अधुना चातीत्येतत्कुर्याद् ; न च युक्तम् ; पति झनु च जायेत्यभि- प्रायः ॥ १४ ॥ "म यदि प्रस्तरस्य" । 'प्रस्तरस्थ' 'रूप' प्रतिनिधिं 'कुर्यात्', अध्वर्युणा. ततः “यथैवाद इति । खेनैन महिना यजमानवत् तां 'खगाकरोति' नाभिदा मानयतीत्यर्थः ॥ १५ ॥ "म यदि" । प्रसन्ना ॥ १६ ॥ "प्रथामौदा"। म प्रस्तररूपवचनात् सूकवाको मा प्रापदि- त्याह- "अथानौदाहेति। यावदुक्क मेव भवनि; प्रेषसामर्थ्यात् ; म सूकवाक माह ॥ १०॥ "प्रथार संवदख" । प्रसन्ना ॥ १८ ॥ "श्रथ जुहं च सुवं च”। “सम्प्रटवातौति । होतं तत्स्थ १- ग. पा. ३. १. २७ (३०.)। २- 'अवसान'-इति ट। ३-तत्र मन्त्रः-वा० सं० २. २०.१ ।

·(हम वा.) । प्रथमकाण्डम्॥ ६११ .. माज्यम् ; न तु चरुवत् दणस्यातिकरणर्थत्वम् । किं कार- एम् ? 'श्रद एव' हण मध्वर्युः ‘पाहुतिं करोति' । यत्' तत् 'अनति' अयं जुहा मित्यादि। किमर्थञ्च जुह्वञ्च सम्पग्रवाति, कथं नाम ? 'आहुतिर्भूत्वा' दद माज्यं 'दवलोकं गच्छादिति' ॥ १८ ॥ “म वा ऋगये”। 'अगौतमः' भोकृतमः । 'अनमौवम्' अमौवा व्याधिः, म यस्य कार्यतया नास्ति, तदनमौवम् । 'पात्मनि' मौ; दक्षिणग्रिहोमादिशाखान्तरात् ॥ २० ॥ “अथ वेदं" । विसंसन मुपन्यस्त मेव, अर्थवादस्तु “यद्धि यु न विमुच्यते प्र तद्दह्यते"-इति गम्पमान एवेति नोकः। पन्यास्त कढत्वेऽर्थवादं वक्ष्यति- “अथ यत् पत्नी विनमयति"-इति', अधुना विसंमनप्रसादुत्पत्तिविनियोगौ वेदस्थाह। तनोत्पत्ति-. स्तावद् “योषा वै वेदिरिति । विनियोगः- 'श्रथ यन्' 'एनेन' वेदेन यज्ञे' किञ्चित् 'उपालभते. उपग्टचाति, ग्टहीत'मपि सत् 'उपचर्याय उपकाराय सुग्टहीतत्वात् यद् टसाति; यत् 'मिथुनं क्रियते'; उपयाह्यस्य च वेदस्य वेत्युपग्रहणे विनियोगः। स च एकद्रव्ये इत्येतन्मिथुनवचनादेव गम्यते; नेकद्रव्ये हि कर्मणि १- नास्त्येतत्पदं ठ-पुस्तकादन्यत्र । २- महौधरकृतं भाष्यञ्चेच द्रष्यम् (वा० सं० २. २०.१.)। ३- "पनी वेदं प्रमुञ्चति वेदोऽसौति" इति का. श्री. सू० ३.७.१ । मन्त्रस्त वा० सं० २. २१.१ । • उपरिकाद (६. ३, ४. ८) द्रश्यम् । ५- अनुपद मेव २२ कण्डिकायाम् ।

·६१२ ॥ शतपथबाझगम्। (७प्र. वा.) (बनावृत्तौर) तेषां यस्योकान्योन्य मिव मिथुनं सिद्धम् । तदपि माज्ये कर्मणि संसवहोमादौ बेदेनोपग्रहणम्, न सर्वत्येतच्छा- खान्तरात् ॥ २१ ॥ "अथ यत् पत्नी" । प्रसन्ना ॥ २२ ॥ "मा विसंमयति"। 'यदि यजुषा' कर्तु मिच्छेदिति । 'यदि'- शब्दात् पाक्षिकं वेदस्य यजुषा करण मिति गम्यते । अथ यजुषा करणचिकीर्षानुपपत्रेतिसामर्थ्यात् पतिः कुर्यादिति । तच्च करण मासाद्याज्य निर्वापकाले चिकौर्षति । कः पुनः कुर्याद् ? यजमानः; शाखान्तरात्, “मह्यं भूयाः" इति मन्त्रलिजाच ॥ २३ ॥ "त मा वेदे: । 'पाङ्' अवाभिंविधौ ; संस्तयते वेदिं व्यायेति। "योषा वै वेदिईषा वेदः"-इतिशेषात् । वेदिं संस्तृणाति' । समा- ख्यानादध्वर्युः ; हौत्र व विशेषवचनाद्धोता संस्तृणति ॥ २४ ॥ "अथ समिष्टयजुः" । प्रसबाश्चतस्रः ॥ २५॥ २६ ॥ २७ ॥२८॥ "अथ ब”ि। 'अयं वै खोको बहिः' "हि हि वृद्धौ” .. . १- नैतत् पदं ठ-पुस्तकादन्यत्र । २-वा. स. २.२०.१ मन्त्रपाठी द्रश्यः । ३- 'तिवचनादाशौर्योगः' इति छ, म । "तृणात्यावेदे।" इति का• श्रौ• सू० ३. '• सू. ३.७.३। ५- शाहायने तूत्तरेण गाई पत्य मा बहिषस्तोत्वेति (१. १५.१५.)। -का• श्री. सू० ३.८.४। तत्र मन्त्रः- वा० सं० २. २१.१ । समिछयजुरिति कर्मणः सज्ञा । वातश्चात्र देवता;. 'खाहा वाते धाः' इति (वा० सं० २. २१.१.) मललिङ्गात् । - का• औ• सू० ३. ८.५। मन्लस्त वा० सं० २.१२. १ ।

·(प. शा.) ॥ प्रथमकायहम् ॥ परिबद्धोऽयं लोकः । ततः किवदेहहि शब्दवाच्यता कोषधि- वाच्यता च? बहि:शब्दवाच्यांगेन तद् ‘बहिरयं, लोकः तस्यापि बर्हिःशब्दकत्वात्, ओषधित्वांशेन तत्सर्वाः 'श्रोषधयः । ततश्च यद् 'बहिः' अधियज्ञं 'जुहोति', तत् ‘एतलोके' 'श्रोषधीः'. बहिष प्रोषध्यात्मकत्वात् 'दधाति'; तदं तथैव दृश्यते ॥ २६ ॥ "तां वा अतिरिका"। बहिरातिं यज्ञात् 'अतिरिका जुहोति'। कथम् ? 'ममिष्टयजुर्वेर्वान्तो यज्ञस्य' ; तद्धि देवताविसर्जनार्थ मित्यभिप्रायः । ततश्च या 'जद्धं ममिष्ठयजुषः' मातिरिका, हप्तासु गतासु च देवतासु । 'यदा हि' । 'हि'-शब्दः 'च'-शब्दार्थ; यदा च 'समिष्टयजुर्जुहोति', 'अथ' 'अनन्तरम् ‘एताभ्यः' ओषधिन्धः । "तादर्थ चतुर्थों३. श्रोषधयोऽस्मिंश्लोके कथं नाम भविष्यन्तीत्येव । मर्थं 'जुहोति' ॥ ३०॥ "म जुहोति" । प्रसन्ना ॥ ३१ ॥ "अथ प्रणोता."। अध्वर्युरुत्तरपार्थाद् दक्षिणपावं वेदेः १- 'परिवठो'-इति ठ। २- समिष्ठयजुमनैव यज्ञसमाप्तिः । अत एतत् प्रतिपत्तिकर्मेत्युच्यते। अथेहोपरिणादाहुतिपरिगणनानुसारतः सामिधेनीसङ्ख्या चैत्यं श्रुतम्- “ताः पञ्चदश सामिधेन्यः । हावाधारौ पञ्च प्रयाणा इडा त्रयोऽनुयाजाः सूक्तवाकच शंयोर्वाकश्च तास्त्रयोदशाहतयो ऽथ, यदेवादः पत्नीसंयाजेषु सम्परहाति समिछयजुच ताः पञ्च- दशाहुतया"-इत्यादि ११. २. ६. ५, ६ । ३-पा० २.१.१३ सू०१ वा। 8- बत्र मन्त्रः-वा० सं०२.२२. १। ५- प्रणीताः =चापः। (१२. ५.२.७.) प्रणीवाप्रणयनं वक्ष्यति ।

·१४ •॥ शतपथब्राह्मणम् । (७प्र. वा.) (आहवनौयं प्रदक्षिणतो') गत्वा' खदेशेऽवस्थिता एव 'प्रणीता' 'निनयति' नौचर्नयति, भूमौ पर्यस्थतीत्यर्थः । “युक्त वा इति निनयनार्थवादः। “दक्षिणत इत्येतस्य तु "तथा युदग् भवती- त्यर्थवादं वक्ष्यति। 'पराङ्' अनावृत्तौ 'यज्ञो यजमानं प्रक्षि- पोयात्' "चि हिंसायाम्" हिंस्यात् । 'तथा' नौयमानासु प्रणै- तासु 'न प्रक्षिणति' न हिनस्ति ॥ ३२ ॥ "म निनयति”। “तत्पुष्टि मुत्तमा मिति । पुष्टेहेतरापः, तासु निरस्थमानास मा भूत् पुष्टेर्षिरामस्तेन पुष्टिं निराह- "उत्तमा मिति। श्राध्वर्यवस्थान्ते इत्यर्थः । आध्वर्यवे शिष्टम्, तच्च रसोनिरामप्रधानयागादि; ततश्च निनयन मेवाचार्यज्ञे सक मित्यभिप्रायः । “म येनैव प्रपायतीति । “कस्वेत्येताभिरनिरुका- भिर्व्यातिभिरित्यभिप्रायः । “अथ फलौकरणान् कपालेनाधोऽधः'। फलौक्रियन्त तण्डुला एभिरिति फलौकरणाः अङ्गौभवन्ति तण्डुल- निष्यत्तौ । “अभूततद्भावे", "कम्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि चिः" । 'फलीकरणन्' तण्डुलादौन् 'उपास्यति' उत्क्षिपति उत्करे । 'कपालेन' मध्यमेन प्रथमं नातिकामेदिति 'अधोऽधः' अधस्तात् ठ-पुस्तके त्वेष पाठोऽधिकः । २- इत उत्तरस्मिन्नेव ब्राह्मणे (१ क.)। ३-खा. प. २८ धा.। 8- का. श्री. सू. २५. ७. २७ । मन्तख वा० सं० २. २३.१। ५- सन्त्यत्रापास्यकल्पाः पाठमेदाः। -पा. ५. 8. सू०१ वा.। पा. सू. ५.४.५० ।

·(हब. २ब्रा०) ॥ प्रथमकागड़म्॥ ६१५ नातिदूरे। 'कृष्णाजिनम्'-इति, 'अधोऽध इत्येतद्योगनिमित्ता द्वितीया' ; कृष्णाजिनस्थाधस्तात्, समीप इत्यर्थः ॥. ३३ ॥ "देवाश्च वै" । प्रसबा ॥ ३४॥ "ततो देवाः" । 'सर्वं यज्ञं' हविर्यजाख्यम्, 'संवृज्य' समाप्ति- पूर्व संहत्य । “अथेति । 'अथ' अनन्तरम् । 'भागधेयं' भाग एव . भागधेयम् ; स्वार्थिको धेयः । 'तेन' भागधेयेन पापिष्ठेन ‘एनान्' असुरान् 'निरभजन्' निर्भक्रवन्तः, बहिर्यज्ञात् कृतवन्तः । केन, कस्मात् ? थाह- "प्रस्ना, पशोः”। असक्शब्दस्य अस्वादेशः । 'प्रवा' लोहितेन ‘पशोः' 'निरभजन्' । 'फलौकरणैः' पाण्डुरभागः 'हविर्यज्ञात्' निर्भजन्तोऽभूवन्। 'एष सुनिर्भकः' 'भागिन' खल्पभागे- नापि भकाम, यं 'निर्भजन्ति । 'मः' भागी प्रथमम् 'शंसते' एव, 'उत' अपि अबलो हि बलवतां वो भवति । 'लब्धा' प्रासाद्य 'बाह' ब्रूते-कुंतश्चित्कालपर्यायात् 'कि' व 'मा' मां 'बभक्थ', मनसि किं मह्यं त्वया दत्त मित्यर्थः । 'यं भागम्' 'एभ्यः' रक्षोभ्यः 'देवाः' 'अकल्पयन्' कल्पितवन्तः, समोपे प्रधि- पति, अमिहीने 'अन्धे तमसि' 'प्रवेशयति', 'तथा' 'पशोः प्रसूक्' 'प्रभाग' भाग मदत्त्वा -पा० २. ३. २सू. ३ वा. द्रव्यम् । २- का. श्री. सू० ३. ८.१ । मन्त्रख वा० सं० २. २३. २ । ३- "ततो देवाः" । 'सर्वयज्ञ हविर्यज्ञाख्यं संवृत्तं कृत्वा'-इति ठ । 8- "भागल्पनामभ्यो धेयः" इति पा० ६. 8. ३६ सू० २ वा । ५-पा० सू०६. १. ५३। 4-"'बभाग' भागहीनं 'निर्भनन्ति' "-इति ठ।

·॥ शतपथब्रामणम् । (प्र. वा.) अपि। “तस्मादिति। तेदनौकरंणभावेन रक्षोभागः । तेदनौ- करणेन खोहित सिद्धम् ॥ ३५ ॥ ३१ [८. २.] ॥ श्रीमतोऽवन्तिनाथस्य विक्रमादित्यभूपतेः । धर्माध्यक्षो हरिखामी व्याख्यच्छतपथश्रुतिम् ॥ इत्याचार्यहरिखामिनः कृतौ शतपथभाये हविर्यनेषु नवमाध्यायस्य द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ १-'तेदनी (तेमनी A. C.) लोहितम्'-इति ठ । तेदनौशब्दोग्न पुनः श्रोष्यति १३. ५. ३. ८; अन्यत्रान्यत्र च, तथाहि वा० सं० २५. २, पथ. सं० २०.१५१. ११, ता• ब्रा० २१.४, साड्डा. प्र. ६. १२. १२. 'तेमनं तु निष्ठानम्'-इत्यमरः २. ६.88 । •२- अत्र पद्धतिः। होता वेद मादाय, अध्वर्युर्जुई खुवश्चादाय, अमो- दान्यस्थालो मादाय, चामोधप्रथमाः पत्नीसंयाजान् कर्तुं गार्हपत्यं प्रति गच्छन्ति । तत्राध्वर्युहपत्यदक्षिणामौ चन्तरेण गत्वा पन्या बये गाईपत्यस्य दक्षिणत ईशानाभिमुखः, गाई पत्यस्य पञ्चाडोता ऊईनानुः, तदुत्तरतो- ऽमौदक्षिणाभिमुख इत्येवं सर्वे उपविशन्ति । ततोऽध्वर्युर्वेदं यहोवा क्रमेण 'सोमायामुदि', 'वोऽनुचि', 'देवानाम्पत्नीभ्योऽनुब्रूहि', 'अपये सह- पतयेऽनुबहि'-इत्युत्का जुझां चतुर्यहोव मान्यं रहोत्वा, धाश्राव्य, क्रमेण 'सोमं यज'-इत्यादिक माह। तथा 'इदं ' सोमाय'-इत्यादित्याग । ततः सर्वेषा मिडामागमक्षणम्, मार्जनम्, टणप्रहरणम्, चामोपस्पर्शनम, बमोदध्वर्याः संवादः, संखवहोमः, 'गाईपत्यं परीत्योत्तरहोमदयम्, पत्या ·(प. वा.) । प्रधमकाण्डम् । ११७ सुस्थिते यो। दक्षिणतः परीत्य पूर्णपाचं निन- यति तथा युदग भवति तस्मादक्षिणतः परौत्य पूर्णपाचं निनयति देवलोके मेऽप्यसदुिति वै यजते यो युजते सो ऽस्यैषु यचो देवलोक मेवाभिप्रेति तुदनूची दक्षिणा यां दुदाति सैति दुक्षिणा मन्वारभ्य युजमानः॥१॥ स एषु देवयानो वा पियाणो वा पुन्याः। तुदु- भयुतोमिशिखे समोषन्त्यौ तिष्ठतः प्रति तु मोषतो युः प्रत्युष्योऽत्यु त सृजेते यो तिसृज्यः शान्तिरापस्तुदेत मेवैतत्पुन्यान शमयति ॥२॥ पूर्ण निनयप्ति। सुर्वै वे पूर्ण सुर्वेणैवैन मेत- छमयति सुन्तत मुव्यवच्छिन्नं निनयति सुन्नतेनैवेन मेतदुव्यवच्छिन्नेन शमयति ॥३॥ युद्देवु पूर्णपाचं निनुयति । य? यजुस्य मिथ्या वेदयोयोर्विमुचनम, होतुर्वेदयोकपरिषिश्चनम्, गाईपत्यस्योत्तरत आरभ्य वेदेः पूर्वान्तं यावत् वेदव्णपरिसरणञ्चेति पत्नोसंयाजसङ्घपः ततोऽध्वर्युव माग्यं विलाप्य, बहिषः सकाशात् कुशमुहिं सत्ये पाग महोत्वा, ऊईलिछन्, सततं ध्रुवयैव समिठयजुर्जुहोति । ततो दर्भमुछे- रनुपहरणम्, 'बहिमिव । ततो वेदिमध्ये उदहमुख उपविधः प्रणीता निनयति । ततः पलीकरणानन्तरं स्थापितान कणान् प्रथमकपाले निधाय, सव्येगोत्करस्योपरि ष्णाजिनं धारयन्, कृष्णजिनस्याधस्तादुत्करे कपालेनैव कणान् प्रास्यति, तत उदकोपस्पर्थ इति समिछयासपः । 78 ·•॥ शतपथब्राझगम् ॥ (प्र. प्र. बा.) ६१८ . .. क्रियते व्यस्य तहहन्ति क्षणन्ति । शान्तिरापस्तुदद्भिः शान्त्या शमयति तुदद्भिः सुन्दधाति ॥ ४ ॥ पूर्ण निनयति। सुर्वं वै पूर्ण सुर्वेणैवैतत्सुन्दधाति सुन्तत मुव्यवच्छिन्नं निनयति सुन्ततेनैवैतदव्यवच्छिन्नेन सुन्दधाति ॥५॥ तुदञ्जलिना प्रतिगृह्णाति । सं वुर्चसा पयसा सुन्त- नूभिरगन्महि मुनसा सुः शिवेन त्वष्टा सुदुचो विदधातु रायोऽनुमाष्टुं तुन्नो यडिलिष्ट मिति यढिं तत्सुन्द- धाति ॥६॥ अथ मुख मुपस्पृशते। इयं तद्यस्माण्मुख मुपस्पृशुते ऽमुतं वा आपो ऽमुतेनैवैतत्सुस्पृशत एतदु चैवै- तत्कुस्मिन् कुरुते तस्मान्मुख मुपस्पृशते ॥ ७ ॥ अथ विष्णुकमान् क्रमते । देवान्वा एषु प्रौणाति यी युजत एतेन यजेनाभिरिव त्वयुजुभिरिव त्वदाहु- तिभिरिव त्वत्स देवान् प्रौत्वा तेधपित्वी भवति तेषपित्वी भूत्वा तानेवाभिमुकामति ॥८॥ युद्देव विष्णुक्रमान् अमते । यज्ञो वै विष्णुः सु देवेभ्य इमां विक्रान्तिं विचक्रमे यैषा मियं विक्रान्ति- 'क्षयवन्ति'- इति च ।

·(हप. ३वा.) । प्रथमकाण्डम् । ६९९ रिद मेव प्रथमेन पदेन पस्याराथेद मन्तरिक्षं हिती- येन दिव मुत्तमेनैताम्वेवैषु एतस्मै विष्णुर्यज्ञो विक्रान्ति विक्रमते तुम्माबिष्णुक्रमान् क्रमते तडा इतु एव पराचीनं भूयिष्ठा इव क्रमन्ते ॥ ६ ॥ तुदु तत्पृथिव्यां विष्णुळक्रस्त । गायत्रेण छन्दसा. ततो निर्भक्तो योऽस्मान् दृष्टि यं च वयं डिमोऽन्त- रिक्षे विष्णुयक्रस्त चेष्टुमेन छन्दसा तुतो निभक्तो योऽस्मान् दृष्टि युच्च वयं हिमो दिवि विष्णुयक्रस्त जागतेन छन्दसा ततो निर्भक्तो योऽस्मान् दृष्टि युञ्च वयं हिम हत्येव मिमल्लिोकान्समारुह्याथैषा गुति- रेषा प्रतिष्ठा य एष तुपति तस्य, ये रश्मयस्तु सुक्रतो- ऽथ यत्पुरं भाः प्रजापतिज्ञ सु स्वर्गो वा लोकस्तुदेव मिमांलोकान्समारुह्याथैतां गुति मेतां प्रतिष्ठा गच्छति परस्तुात् त्वेवार्वाङ क्रमेत यु हुतोऽनुशासनं चिकीर्षे इयं तद्युस्मात्परस्तादडर कमेत* ॥ १० ॥ अपसरणतो ह वा ऽअग्रे देवा जयन्तोऽजयन् । दिव मेवाग्रेऽथेद मन्तरिक्ष मुथेतोऽनपसरणात्सपुत्वाननुदन्त तथी एवैषु एतदपसरणतु एवाग्रेजुयन् जयति दिव * 'क्रुमते' इति च । + 'मयं जयति'-इति क, 'जयञ्जयति'-इति च ।

·॥ शतपथब्राझणम् । (प. प.प्रा.) मेवाग्रेऽथेदु मंन्तुरिक्ष · मुथुतोऽनपसरणात्सपत्नानुदत ऽयं वै धृथिवी प्रतिष्ठा तुदस्या मेवैतुत्प्रतिष्ठायां प्रति- तिष्ठति ॥ ११ ॥ तदु तुहिवि विष्णुळक्ररस्त । जागतेन छुन्दसा तुतो निर्भक्तो योऽस्मान् दृष्टि युञ्च व्वयं विमोऽन्तुरिक्षे विष्णु- व्यंकरस्त पैष्टुमेन छुन्दसा तुतो निर्भक्तो योऽस्मान् दृष्टि युश्च वयं विभुः पृथिव्यां विष्णुळक्रस्त गायघेण छन्दसा ततो निर्भको योऽस्मान् हेष्टि युश्च वयं डिमोऽस्मादुन्नादस्यै प्रतिष्ठाया इत्यस्या हौदा सर्व मन्नाद्यं प्रतिष्ठितं तस्मादाहास्मादुन्नाइस्यै प्रतिष्ठाया इति ॥ १२॥ अथ प्राइ प्रेक्षते । प्राची हि देवानां दिक् तस्मात् प्राङ्प्रेक्षते ॥ १३॥ •स प्रेक्षते। अगन्म स्वरिति देवा वै स्वरगन्म देवानित्येवैतुदाइ सं ज्योतिषाभूमेति सं देवरभूमे- त्येवैतदार ॥१४॥ बुध सूर्य मुदीक्षते । सैषा गुतिरेषा प्रतिष्ठा तुदेतां गति मेतां प्रतिष्ठां गच्छति तस्मात् सूर्य मुदी- क्षते ॥ १५॥ स दौक्षते। स्वयम्भूरसि श्रेष्ठो रश्मिरित्येष वै' ·(प.बा.) ॥ प्रथमकाण्डम् । १२१ श्रेष्ठो रश्मियत्सूर्यस्तुस्मादाह स्वयम्भूरसि श्रेष्ठो रश्मि- रिति वर्षीदा असि बुञ्चों मे देहीति त्वेवाएं ब्रवी- मौति ह माह याज्ञवल्क्यस्तोव ब्राह्मणेनैष्टुव्यं युद् ब्रह्मवर्चसौ स्यादित्युतो ह स्माहौपोदितेयु एष वाव मुह्यं गा दास्यति गोदा गा मे देहीत्येवं यं कामं कामयते सोऽस्म कामः समृद्ध्यते ॥ १६ ॥ अथावर्तते। सूर्यस्यात मन्वावर्त ऽहुति तुदेतां गति मेतां प्रतिष्ठां गुत्वैतस्यैवाहत मन्वावर्तते ॥ १७ ॥ अब गाईपत्य मुपतिष्ठते। इयं तद्युस्मालाई पत्य मुप- तिष्ठते गृहा वै गाईपत्यो गृहा वै प्रतिष्ठा तुद् रहेछ, वैतुत्प्रतिष्ठायां प्रतितिष्ठति थावडेवास्येहु मानुष मायुस्तुस्मा एवैतदुपतिष्ठते तुम्माडाईपत्य मुप- तिष्ठते ॥१८॥ स उपतिष्ठते । अग्ने गृहपते सुगृहपतित्वयामेऽहुं गृहपतिना भूयास सुराहपतिस्त्वं मुयाने गृहुपतिना भूया ऽइति नाच तिरोहित मिवास्यस्थूरिणौ गाई- पत्यानि सन्वित्युना नि नौ गाईपत्यानि सन्वित्येवै-. तदाह शत हिमा इति शत वर्षाणि जीव्यास * ''मन्यावर्तते'-इति घ।

·६२२ ॥'शतपथब्राणम्॥ (प्र.बा.) मित्येवैतुदाह तदुप्यतुद् ब्रुवन्नाद्रियेतापि हि भूयासि शताहर्षेभ्यः पुरुषो जीवति तस्मादप्येतद् ब्रुववाद्रि- येत ॥१६॥ अथावर्तते। सूर्यस्यात मन्वावर्त इति तुदेतां गुति 'मेतां प्रतिष्ठां गत्वैतस्यैवाहत मन्वावर्तते ॥ २० ॥ अथ पुत्रस्य नाम गृह्णाति । इदं मेऽयं वौर्य पुचो- ऽनुसुन्तनवदिति युदि पुचो न स्यादुष्यात्मन एव नाम गृल्लौयात् ॥ २१॥ अथाहवनीय मुपतिष्ठते । प्राचे युज्ञोऽनुसुन्ति- ष्ठाता डुति तूष्णी मुपतिष्ठते ॥२२॥ अथ व्रतं विसृजने । इदु मई युएवास्मि सोऽस्मीत्यु- मानुष इप वा एतद् भवति युद् व्रत मुपैति न हि तुदवकल्पते युद् ब्रूयादिदु महु सत्यादुन्न्त मुपैमोति तदुः खलु पुनर्मानुषो भवति तस्मादिद महुं यु एवास्मि सोऽस्मीत्येवं व्रतं विसृजेत ॥ २३ ॥ ४ ॥ ॥ इति सप्तमप्रपाठके चतुर्थ ब्राह्मणम् [...] ॥ "मंस्थिते यज्ञे"। याजमानकर्माभिधायि ब्राह्मण मेतत् । 'दक्षिणतः परौत्य' अध्वर्युः 'निनयति'। 'हि' यतः, 'तथा' कृते 'उदक् भवति', परीत्येयुके दक्षिणादागला निनयनायोदगागमनं + 'मुपतिष्ठते'-इति का * 'मन्यावर्तते'-इति क, घ ।

·(अ. ३०) प्रथमकाण्डमा १२३ भवति। उदपात्रनिनयनम्यानुवादो न सर्वतो विधिः। कुतः? “अथ विष्णुक्रमान् क्रमते"-रनि' परतः 'अथ'-शब्देनानन्तर्दवचनं संयुज्य पदार्थान्तराणां विधानात् । तथा धुदगित्ययं दक्षिणतः परीत्ये- त्यर्थवादोऽयम् । पूर्णनिनयने “देवलोके मेऽयादि। अयं यशः 'अमत्' भवतु । एव मथ यजमानो 'यजते'; 'यो यजते, स यज्ञोऽस्य (यजमानस्य) देवलोक मेवाभिप्रेति'। मां संस्कृतवाममो, प्रतो मया प्रत्युपकरणीय मित्यभिप्रायः । 'तदनूचीः'। दक्षतेः समस्या 'दक्षिणा' रूपम् । यज्ञसम्मार्थ यज्ञ मनु विलमा दक्षिणेति । 'दक्षिण मन्वारभ्य' । सा हि परिक्रयार्थी ; अखिनिष्यादिता परिक्रीयते, यथान्यचापि परिक्रयसम्बद्धः परिक्रेता, मत्रापि ॥१॥ "म एष देवयानः" । प्रात्मयानिनस्तस्य कुणपादिमोक्षप्राप्त.. •. १- इवोपरिवादशमकडिका द्रश्या (६१-४०.१५ पं.)। २-सा था. ६०९ धा। ३- ठ-पुस्तके विद मेव परिखामिकृतं भाष्य मिहान्यथा दृश्यते । तद्यथा- “संस्थिते समासे यज्ञे पूर्णपात्रासादितं जलं निनयति; अर्थादध्वर्युर्यजमानामली। । यजमानोऽपि तदनलिमा प्रतिएका. तौति वक्ष्यति। यो दर्शपूर्णमासात्मना यजते, मम यज्ञोऽयं देव- लोकेऽपि असत् । लेट लिएथें, स्थादित्यर्थः । एष यज्ञोऽस्य देव लोक मेव बाभिमुख्थेन एति । तस्मादन्वगनशीला मन्वाधार्य- लक्षणशीला यां दक्षिणां ददाति, सा देवलोकमेति । ततो दक्षिण सम्रद्धिखरूपा मन्वारभ्य यजमानो देवलोक मेत्येव ॥१॥"-इति।

·१२० प्रतपथब्रायम्। प्र. ब्रा.) देववाजिनः पिटलोकः पन्थाः । एवञ्च केवलकर्मिणः पुनरावृत्ति- दर्शिता ; यतस्वचाय मेव 'अन्यावर्त्तते' इत्युपसंहारः । “अपि हि न सर्वचः श्रुतम-हे सृतौ पटणवं पितॄण मित्युपक्रम्य, ज्ञान- समुश्चितकर्मिण: पुनरावृत्तिर्दर्शिता- "ते य एव मेतद्विदुः"-इत्या- दिना । 'वा'-शब्दो व्यवस्थितः। तदुभयतः' 'अमिशिखे' अनिवाले 'श्रोषन्यौ' भस्मसात् कुर्वन्यौ ‘मन्तिष्ठतः' । दहनात् मुकिरित्यर्थः । ज्ञानमहकारिकर्मकारी यजमानः 'अतिसव्यः'। ज्ञानिनबोणं पन्धानञ्च उष्णशमनसमर्थाभिरनिःशमयति। शान्तिसाधनं 'शान्तिः', ज्ञानसमुश्चितकर्मफलमलशासकं भवतीति सम्मतम। केवलस्य स्वर्गादि- फलं तु कार्यारम्भादौपचारिक मिति (मां कोकिखग्रहेणैव गच्छ- तौति यतस्तेऽतः किं [?]२) यदि फलभोगाय देवलोकं यजमानो थाति, म देव एव। म एष देवफलभोगार्थं देवानेति; "देवो भूत्वा देवानप्तौतिवचनात् । पिहुंध केवलात्कर्मणः। तदुभयतः' तब उभयतः, उभयोरपि मार्गयोः 'अमिशिखे' सूर्यरायः 'घोषतः' दशतः। योऽशतकत्यः, त मोषतः; यस्तु छतनियतकर्मा, त मतिसृजतः । परवनेन पूर्णसेकेन शान्ते जाते 'यः' 'प्रत्युष्यः', “उष दाहे” प्रतिदहनाई, 'त' 'प्रत्योषतः' प्रतिदहतः । यथा दर्शित- यहादावेष एवामिसंयोगो निमित्त मिति, एवं तदपि ते प्रदौने दहतः । 'प्रतिसजेते' अनिसर्जनं विसर्जनमः ॥ १ ॥ .. १-इहव विंशकखिकान्ते हरव्यम् (६२२ ए०.५ पं०)। इहैवान्यकाण्डे प्र• खा•8-१९क० (१०.६.१.४-१६.)। ३- एष च पाठो न-भ-पुस्तकयो। १-खा.प.६९७ धा।

·(हप. शा.) ।प्रथमकारहम् . ६२५ , "पूर्ण"। पो पूर्णम् ; 'भानिलराप'-इतिवचनात् । उदका एवं तावदाधिदैविक निनयनस्य प्रयोजनम् ॥३ अधियाचं दर्शयबार-“यवेति । 'यबै मिथ्या क्रियते याय' प्रकरण मन्यथाकरणञ्च, 'तद विहन्ति' व्यर्थ कुर्वन्ति, सी- यापः, 'क्षन्ति' "क्षणु हिमायाम्"३; हिंसन्ति, दुःखायन्ती- त्यर्थः ॥ ४॥ ॥५॥ १-इहैव पुरस्तात् (६१७ ४० ८ पं.) द्रव्य २-का. श्री. सू०१.८८ ३- त० उ० धाः । ३- ठ-पुस्तके तु द्वितीयादिचतुःकण्डिकानां भाष्याख्येवम्- "देवलोकशाप्तौ प्रसङ्गात् मार्गान्तरं श्रुतिरेवाह- "स एषः" । स यज्ञो देवयानः देवैः प्रापणीयः, पिढभिः प्रापणीयः पिढयाणः । देवयानोऽमिहोत्रिणा मध्वा वर्गगमनाय ; पिटयाणोऽन्यमनुष्याणा मध्वा। तदुभयतः चमेराहवनौयादेः देवयानपिढ्या खेि ऊईज्वाले घोषन्त्यो सन्तिठतः । अपां शान्तिखरूपत्वात् सविनयनेन शान्तो भवति देवपन्थाः ॥२॥ पूर्ण । वर्षाजलेन निनयनधर्माच पूर्णम् । सन्तत मध्यवच्छिनम् बनवखडितेन धारानिमयनेन ॥१॥ यदेव । यज्ञस्य यत्किञ्चिन्मिथ्या प्रमादादिना क्रियते । व्यस्य सदिति । षस्य यजमानस्य तन्मियाकृतं विवहन्ति विनाशयति, यज्ञः सम्पूणों भवति ; क्षण्वन्ति हिनस्ति, तत् मिथ्यादि न दुःखायतीत्यर्थः । शान्तिराप इति समानम् ।। 'पूर्ण । एवत् मिथ्याशतं सन्दधाति सन्धितं करोति । सन्तत मनवखण्डितम् । तेनं यज्ञस्यानुसन्धान भवतीति शेषः ॥५॥"-इति । 79 ·६२६ ॥ शतपथब्राक्षणम् ॥ (प्र.प्रा.) -- "तदखिना"। यद्यपि, “अनुमाई तबो यदिलिष्टम"- रतिलिङ्गान् मुखोपस्पर्शनाङ्गता मन्त्रस्थ प्रतिभाति, तथापि वाक्यात्प्रतियणांगता। तथाहि “यदिवढं तत्मन्दधाति"-दतियह- णार्थवाद एव परतो दृश्यते, अर्थवादान्तराभावात् ; अथशब्देन च मुखोपस्पर्शनस्य व्यवधानादर्थवादान्तर दर्शनाच । खिच्चाविरुद्ध 'मेव; मुखवद्धस्तयोरपि गरौरैकदेशत्वात् । “यदिवृढ मिति । यजमानस्थ एवं यज्ञो वर्तते; तचैव स्थितस्य 'पविढं तत्म- न्दधाति'-इत्यभिप्रायः। कखानान्तु “तदनलिना प्रतिसाति, सच अपति संवर्चसेति" | रक्षतः यज्ञवीर्य मत्र च जप्यमानः प्रतिग्रहणय स्पर्शनेऽपि प्रकाशयिष्यति । कः पुनः प्रतिग्वाति ? यजमानः; अध्वर्यानिनबने व्यापृतत्वात्, अन्य. कोऽपौति सिद्धे भागैङ्गिलामन्त्रस्य यजमान एव। तथाच यज्ञस्य "यद् विवृद्धं तत्मन्दधातौति (उपपत्त्या, श्रत पृत्तरत्र च “एतदु चैवैतत् कर्म कुरुते"-दतिमन्त्रवाक्यशेषैरेव च सर्व मेवातः परं थाजमान मित्यवसीयते ॥ ६॥ १-का० श्रौ० सू० ३.८.६। तन्मन्त्रस्त वा० सं० २. २४.१ । २- वा० स० २. २४.१ दरव्यः । ३- 'यदूई' इति छ, झ। 'उपशब्देन'-इति ठ (उत्तरकण्डिकारम्भे)। 'व्यवधानार्थवादान्तर'-इति ठ। संवर्चसेति मन्त्रस्तु वा० सं० २. २४.१ । ७क. दरस्था। उपपत्त्येत्यादिनन्यः ठ-पस्तके नास्ति - ·(प. बा.) ॥प्रथमकाण्डम्॥ ६२७ ? "अथ मुखम् । “एतदु. तत्कर्मात्मन् कुरुते"-इतिशेषाद् यजमान प्रात्मीय मेव मुख मनिरुपस्पृशत इति गम्यते। यस्मात् कारणात् मुखं स्पृमति, 'तद् द्वयम्' हे ते कारणे इत्यर्थः । तकं तावत्- 'अमृतेनैवैतदात्मानं संस्पृशते'-इति। कथ मनिः संस्पृश्यमाने अमृतेन संस्पृशते ? तदा:- "अमृतं वा पापः” इति । यो देवाना मन ममतम, ता प्रापः; श्राप एव हि शुद्धतमा अमृत मित्यभिप्रायः। अमृतसंस्पर्शनं यजमानेन कर्त्तव्य मित्येक कारणम्। अपर मपि- 'एतच्च कर्म श्रात्मनः कुरुते' यजमानः । कथम् ? यसो वा श्रापः; आपञ्च संश्लेषणहेतरित्यभिप्रायः ॥ ७॥ “अथ विष्णुक्रमान्" । ('विष्णोः यज्ञस्य') सम्प्रवेश मिव दत्या 'देवान् प्रौला', (देवेषु मध्ये) 'पपित्वौ' भागौ 'भूत्वा' च उपेति विष्णुक्रमैर्देवयाजीत्यर्थः । “अनुपसर्गादा"-इति क्रमेरात्म- नेपदम् ॥ ८॥ - १- का. औ० सू० ३. ८.१०। "एतच्चार्थकर्म, ततश्चान्तापच्छिन्नादौ न भवति" इति च तवृत्तौ याज्ञिकदेवः । २- का. श्री. सू. ३. ८.१९ । मन्त्राख वा० सं० २. २५. १, २, ३ । ३-पा० सू० १.३.४३। 8-इहाप्यन्यथा भाष्यं ठ-पुस्तके। तद्यथा- "अथ विष्णुक्रमान् । विष्णोर्यज्ञस्य क्रमणं विष्णु क्रमस्तं विष्णुप्रवेश मेव कुरते । देवान् वा । देवानेतान् एष यजमानः प्रोतान् करोति, यो हविर्यज्ञं संस्थापयति । स्वच्छन्दः समुच्चये। ऋगादिभिर्देवान् प्रौत्वा तेषु देवेषु 'मध्ये भागवान् भवति । भागित्वं प्राप्य तान् विष्णुक्रमानेव सर्वतोभावेन प्रकामवि ॥ ८॥"-इति ।

·॥ शतपथबामग्रम् ॥ (6प्र.बा.) "यदेव विष्णुक्रमान्”। यजमानशरीरस्थ एव 'यज्ञो विष्णुः' यजमानार्थ 'विक्रभते ।। 'तदै' तच 'इत एव' लोकात् 'परानम' आईम, अन्तरिक्षं दिव मित्येवं 'भूयिष्ठा दव' बहुतमा इव 'क्रमन्ते ॥६॥ विष्णुक्रमणे मन्त्रा:- “तदु तत् पृथिव्याम्" इति । प्रसना । "इत्येव मिमालोकान्" इति उत्तरपक्षस्थार्थवादः । गम्यत इति 'गतिः', प्रतितिष्ठन्यस्था मिति 'प्रतिष्ठा'। 'तस्य' त्रादित्यस्य 'थे रम्मयः' कदम्बकेसरवदनन्तभेदाः, ते सुशतः ये पूर्व यजमानाः तेजःशरीराः। उपरितान] मेव 'यद्' यज्ञरूपः 'प्रजापतिः', 'खो वा खोकः प्रज्ञानानां कर्मकर्ण प्रजानां पतिः, ज्ञानिना मुपभोग्यं स्थानम, 'तत्' तत्र; ते गच्छन्तीत्यभिप्रायः। भाः' प्रकाशमाचं सूर्यरूपम्। ( पक्षान्तरोपन्यासः।) “परस्तात् वेव"। ''-शब्दः खशब्दार्थ, 'स्व'-इत्यवधाराणार्थः । इतः अस्मादेव खोकात् 'अनु- शासनम् अस्मिन्नेव बोके फलोपभोगं बड़काल माशास्ते, सः १-ठ-पुस्तके त्वेतदुत्तर मेष ग्रन्थोऽधिका- "विष्णुरेव देवेभ्योऽर्थायेमा विष्णुक्रमणक्षणां विक्रान्तवान् । प्रथमेग पादेन पृथिवीक्रमलक्षणेन, पस्यार। "स्पृ प्रोविचलनयोः” लिट् । द्वितीयेन पादेनान्तरिक्षं विक्रान्तवान्.। उत्तमेन दिवि क्रमणात्मकेन । एतां विष्णुक्रमात्मिकां यशो विक्रमते । तस्माडेतोः विष्णुक्रमान् मामते । "-इति । २- वा० सं० २.२५. ३,२,१रथाः ·(प. श्रो.) ॥ प्रथमकारहम्। 'पर्वा विक्रमणेनैव 'यस्मात्'. अध्वर्यवः ‘परंस्तान्' क्रमेत, 'तत् दर्य कारणम् ॥१०॥ "अपसरणतो "। जितापसरणेन जितवन्तो धुलोकाख्यम्, अस्मालोकादपमृत्य असुरान् हतवन्तः देवाः। द्वितीयच फलोप- भोगानन्तरं प्रतिष्ठायां प्रच्युतानां वर्गालोकाविरुपद्रवात् । ततश्च यदितः पराचीनं क्रमेत, तदेतां गतिं गत्वा प्रतिष्ठायां प्रति- तिष्ठति ॥ ११॥ "तदु तहिवि" । वद्धि स्वर्ग बाघम, तदयस्मिन्नेव लोके १- “तदु वत् पृथिव्याम् । प्रसन्ना । इमान् एघिश्यन्तरिक्षद्युसन- कान, एवं समाल्लान् कृत्वा अनन्तरम् । विष्णुक्रमणस्थार्थवादः- एषा गतिः । गम्यत इति गतिः, प्रतिकूलं तिष्ठत्यस्या मिति प्रतिका य एष धादित्यः, तस्यादित्यस्य ये रमयः किरणकदम्बाः, ते सकत इति । अथेति । पर मुत्कृष्टं भासनं प्रजापविर्वा, स एव खर्गों जोको निरुपद्रवत्वात् । एवम्मकारेण यज्वा रतां गतिं प्रविहां प्राप्नोति, परस्तात्तु अर्वाड पर्वाचनशीलः क्रमेव, इतो लोकादनु- शासनं कर्तु मिच्छेत् । इयम्, इहामुत्रलक्षणम् पर्वाचनवेति ॥१०॥"- इतीद मेव भाष्यं ठ-पुस्तके । २- पत्र ठ-पुलकलिखितं भाष्यपाठान्तरं चैतत्- "अपसरणतः । जयन्तो देवा दिव मये, ततोऽन्तरिक्षम्। इतः अपसरणात् एतदाचरणादेव सम्पबाग्छन् व्यथितवन्तः । एव मस्याचरणस्यापि भवति । इयं वै इति । बतिरोहितम्॥१५॥इति। ३- दिवोत्यादयः प्रतिकाया इत्यन्ताः पञ्च मलाः वा० सं० २.२५. १-५। तत्र "मादनादिति भाग मवेक्षते"-इवि का मौ.सू. ।

·शतपथब्राझणम् । (6. .बा.) .. प्रतिहितम् ; चन्द्रमसोऽप्याप्याय- प्रतिपदि माचाव्येन क्रियते ; अतः 'अमादबात' निष्काशने विषन् सर्वस्मानिष्कासितो भवति ॥ १२ ॥ “अथ प्राङ् प्रेक्षते"। प्रानिरीक्षणेन सन्तर्पिता गच्छन्तो देवा निरीक्षिता भवन्तीत्यभिप्रायः ॥ १३ ॥ “म प्रेक्षते"। मच्चाकोशन्तौतिवत् 'खर-देवाः'; तेज:- परौरवात् ज्योतिर्-देवाः। 'समभूम' तहेवत्वं प्राप्ता इत्यर्थः ॥१४॥" “अथ सूर्य मुदीक्षते"। (सूर्यः खलु) यज्ञकर्तृणं गन्तव्यं प्रतिष्ठा ॥१५॥ “म उदौलते। तेजोधनो रमिशब्देनोचते। 'एषः तेषा मति- . इ. ८.१३ । “अस्यै प्रतिछाया इति भूमिम्" इति च तदुत्तरसूत्रम् (१४)। 'भूमिम्' वेदिभूमिम् ; उपविच एव । -इह चास्ति ठ-पुस्तकछता पाठान्तरता। तद्यथा- "इत ऊर्द्धा वेदौति तत्पकार माह- "तदु तदिति । दिवि अन्तरिक्षे प्रथिव्या ममादनाद्भागलक्षणात् । अस्यै प्रतिष्ठायाः वेदः । यावती वै वेदिस्तावतो एथिवौति ॥ १२॥"-इति । २-काऔ• सू० ३.८.१५ । वा० सं० २. २५.६ । २-४-पुस्तके विक्ष 'प्रसन्ना'-इत्येव । 8-का. श्री. सू. ३. ८.१६ । वा० सं० २. २५. . । ५- " प्रेक्षते । खरिति । यज्ञो वै खरिति यज्ञदेवसूर्याः खः- शब्दवायाः, अत्र देवा अभिप्रेताः ; देवानगन्मेति ॥ १७॥"-इति ठ। • सू. ३.८.१७। वा० सं० २. २६..१। - एषा तु 'प्रसन्ना'-इत्यव्याख्यातेव ठ-पुलके । -का०ौ. सू. ८.१८ | वा. सं: .. २६.२ ।

·(प. शो.) ॥ प्रथमकाखम १३१ म उतावान अचः। 'याज्ञवल्क्य इत्याह म-वादा सि वी मे देहौति (एत देवाभामहे वयम्) 'अहमिति अवौमि'। 'बाहाणेन तदेष्टव्यम्' 'चत्' वा ब्राह्मण्ययुक्तः स्था मिति तु 'पोपोदितेयः' । उपगम्य उदिता पितुरुपोदिता; "स्त्रीभ्यो ट"; उपोदिताचा अपत्य मिति विग्रहः । 'गा दास्यति' रति गो-प्रार्थना । ‘एवं' प्रजादिष्वपि वाव्यम् ॥ १९ ॥ "पथावर्तते । प्रदक्षिण मावर्त्तते । एवं "तस्य सूर्यथानु- वृत्तिः ॥ १७॥ “अथ गाईपत्यम्"। कारणइयं तस्याप्युपस्थाने । सूर्योप- स्थानादिना खर्गतिः, गाईयत्योपस्थानेन स्वस्टहे प्रतितिष्ठति । द्वितीयञ्च ‘यावद्देवास्येह' मानुषायुष 'उपतिष्ठते' ॥ १८॥ . १-पा० सू. ४. १. १२० । एतद्भाष्यवाप्यन्यविधं ठ-पुस्तके । वद्यथा- "स उदौक्षते । प्रसन्ना। 'इति खेवाह इत्येवाहं ब्रवीमि । वर्च एव याचते । ब्राह्मयोग तद्धि एवष्य मेव यतो ब्रह्मवर्चसौ स्यात् । उप समोपे उदिता आदित्यो यस्य इत्युपोदिता, वस्या अपत्य मौपोदितेयः । एष रोगा मह्यं सम्प्रदानभूताय गाः पयखतीः दास्यति । हे गोदा में मह्यं गाः देहि । एव मित्याद्याशीः ॥१६॥"-इति । का• औ• सु. ३.८.१६ । वा. सं० २. २६.३। इस मप्यश्याख्याता प्रसनेवि ठ-पुलके । ५-का. औसू०३. ८.२१ । ६-एताष्यच्चान्यविधं ठ-पुस्तके । तद्यथा- "बघ माईपन्यम् । इयं गतिप्रतिकात्मकं गाईपायोपस्थाना- ·१९ शतपथमाशयम्। (प्र.वा.) "म उपतिष्ठते । 'पथरिण' असहाय-गो-वासः सूरः, तपा- महाधमाचं बच्छते; खूरोऽभिवतीति सूरी, न खूरी यूरी, ममहाधिनौ। तव गार्हपत्ये कर्मणि प्रवृत्ते बह मिन्धनादिना पालकः, अखूरौ ग्रहपतिः; त्वम् कर्मणाम् । श्रत बार- "अनानौति। अस्थरित्वेन च सामर्थताक्षिप्तं यजमानस्य जीवित मिति “प्रतं वर्षाणि जीव्यास मित्याह"-इति विवृणोति ॥ १८ ॥ दवाप्यते । सहा वै इत्याद्याशीः प्रवर्तनाथी। यावदिति । उ इति बनेककर्मा निपातः । यावत्प्रमाण मस्य पुरुषस्य घायुर्णौवनम्, तम एतदायुधे उपतिष्ठते । तस्मादिति निगमः ॥१८॥"-इति । -वा० सं० २. २७. १ । " 'बस्थरि' पस्यूरीणि। एकाश्वयुक्तः शकटः स्यूरिरित्युच्यते, तडि- परीतो बहुभिरश्वैरपेतः प्राकटोऽस्थूरिः । तेन च सम्पूर्णता लभ्यते"- इति ऋ० सं० १. १५. १६ सा• भा०, “एकपाधै बलोवईयुक्त शकटं स्थूरि, न स्थूरि बस्थूरि । लुप्तोपमानम्" इति वा० सं० २. २७. १ मही• मा० । इहोत्तरत्रापि पुनः श्रोष्यति ३. ७. ४. १० । का. औ• सू० ६.१.३ अपि प्रश्व्यम् । - "पूतं हिमा इति ब्रूयाहा"-इति का• औ• सू० ३. ८.२२ । 8-ठ-पुस्तके त्वतोऽधिकोऽप्येष पाठः- "क्ष उपवियते। धमे इति । एहपत्योः परस्पर माशंसन फुटतर मेव । अस्थूरि । बसहायगोवाह्यः स्थूरः, तत्रासदायमा लक्ष्यते; स्यूरोऽस्मिनस्तौति स्थूरि, अस्थूरि सहाययुक्तः त्वम् । यत चाहानानिौति । अस्थूरित्वेन च सामर्थ्याक्षिप्तं यजमानस्य जीवित माशाले-शतं हिमा। वर्षाणि शतसयाकानि गोथासम् । इत्याहेति विकृणोति- एतत् ब्रुवन् अपि न बानियेत । तेन धपि ·(प.शा.) ॥ प्रथमकाण्डम् । - "प्रथावते । मन्त्रवर्णत् प्रादरिया - "सूर्यस्यात मन्विति मन्चे दृश्यते, सूर्यो हि प्रादहियेन गच्छति । एतखेव' सूर्पस २०॥" "अथ पुषस्य" । कथं पुनर्टवाति ? “ततोऽसि तन्तुरमि"- इत्येतस्मिान् सत्पदैरेकवाक्यभूतं शाति। कुतः? काखममा- बामात् । “इदं मे कर्म, इदं वीर्यम्, पुषो देवदत्तोऽनुसन्तान- वत्" इति। किमर्थं नाम रखाति? 'इदं मे 'वीर्य' विक्रमम, 'पुषः' देवदत्तादिः 'अयम्' 'अनुसन्तनवत्' अनुसनानोतु । कथम् ? 'मे' मम 'इदं वौर्य मनुसन्तनवदिति' मा विच्छिन्द्यादित्येवमर्थम् । वर्षेभ्यः शताव वर्षशत मतीयापि पुरषो जीवति । तमारिति निगमनम् ॥१९॥"-इति । १-का. औ० सू० ३.८.२३ । २-- वा. सं० २.२७.२. ३- अत्र “गच्छति प्राउपुरविष्णविति"-इवि च का• श्री. सू. ३.६. २७ । मन्वल-वा० सं० ५.१८.१। -हाप्यन्धविध मेव भाष्यं ठ-पुलके । तद्यथा- "अथावर्तते। सूर्यस्य धावतंग मात्, वा मन्वावर्तते। तदेता मिति निगदव्याख्यातम् । श्रुत्या मनलवर्णाप्रदक्षिणं समारत्याशिर्ष सोयात् । २०॥"-इति। "-काश्री. सू. ३. ८.२५ । - एष मनः शाखान्तरीय इति का औ३.८. २५ सूत्रे पूर्ण एव संमतः। वयथा-"वतोऽसि तन्वरस्यनु मा वनुस्मिन् यशेऽस्या साधुवाबाया ममिवमिंझोक इदं मे कर्मेदं वीर्य पुत्रोऽनुसन्तनोतु"-इति । 80 ·॥ शतपचनाशनम्। (म. प्र.प्रा.) (पचार माह-) 'यदि पुषी स्थान' कथञ्चित् पुपरहितखेन, भजातपुषी मृतएपो वा, तदा 'पात्मनो नाम सौचात् । तपार "दं मे कर्मदं वीर्य देवदत्तोऽहं सन्तनवानि" इति नाम ग्रहणम:। २१॥ "अचाहवनौयम" । (गाईपत्योपस्थानादिकर्मणा यत् पदं न प्रायोति, अतः') उपखानयचकिया प्रत्यक्खा जाता; मा. बघन्या, अधोगतिखान, अत पाहवनीयोपखानं विधले प्राद मंखिती। अपिच प्रत्यग्गमनशम्दो हि नरकपातवाचकः; एव- चाधोगतिपय स्यात् । “वष्णौ मिति' । सामर्थ्याचे प्राने वणी सुपखानं विधेय मिति मन्त्रनिवृत्तिः क्रियते ॥ २२ ॥ B १-ठ-पुस्तके विहिष पाठोऽधिकः। २- वाचत्वादिग्रन्थाल ठ-गुतो नाति पति च तत्रै ग्रथा- 'चतो भावपुत्रः वष्ाकेशोऽमौनादधीतेति सम्मतम्'-इति । "बनेकेषु पुचेषु सर्वेषां ज्येष्ठस्य पुत्रस्य नामाभिव्याहत्य"-दाब साहायवः २. १२. ११ । "प्रियस्य पुषस्य नाम सहावि"-इत्या- पताम्बा इ. १६ .। 8-का. औ. सू. ३.९.२। बलोचिहान्तर्गव एष पाठः झ-ब-पुस्तकायोरधिकः । 1- 'तूष्णो मिति नौकिकवागुचारणनिषेधः क्रियते ; मन्नाभावात् । एव तत्समीपे स्थित्वा तं विलोकयत्येव'-हतोष याशिवदेवः । -पथ विष्णुकामानिवारभ्य बहवनीयोपस्थानान्तं कर्म विजुकामसन्ध भवति (का.बी०३.८.२० सू. मा. दे..)। "अचाहनीयम् । प्राक्वंय बस्याशाले। दूसो मेवोपख्यानम ।२२।"-त्येव भायं दृष्यत इ-पुस्तके।

·(प.शा.) । प्रथमकाखम। %3B 쁨 "पथ ब्रतम्"। पूर्वोता मितिकर्तव्यता मनूष याममाप्तिः प्रतविसर्गसम्बहा विधीयते ; पदिद मुकं “संस्थिते"-इति, तदिद मवसरप्राप्तं तं विराजते। खाखाचाम् “इद मह मनृतात् सत्य मुपैमि"-रति मन्त्रोचारोऽभिप्रेतः ; अत एव पचान्तरोपन्यायो म तो भगवत्या श्रुत्या समाप्तोऽवं पौर्णमासः, सर्वाविष्टिषु पशुवन्धेषु यागेषु मौचा- मंयां च प्रतिमतः। यद्यप्यवं सताधानस्य भवति, तथापि भाधानेटौनां तनूहविस्मन्जकानां पौर्णमासयागः प्रतिः, तमान १-का. औ. सू० ३. ८.२६ । २-१.१.३८ (ए. ३५०)। ३- वा० सं०१.५.१ । इह च पुरखात् १. १. । •- पूर्व कि प्रत्यहणे दो मालावुको “बसे असपते"-इवि (५४० १९५०), "इद मह मन्तात्" इति ((ए• ८५०)। नत्र यद्यमे ब्रवपत इति रहौवम्, तदा,"धये तपते व्रत मचाविषम्" इति ((ए. ३५०) विसर्गः कार्यः; यदौद मह मिति रहोसम, तदा "इद मई य एवासि खोऽमिति" इति (हए. १३ पं.) विसर्गः कार्य इति कातीयौवसूचामिप्रेवः । ३. ८२८ सू. प्रथम् । 1- "पच प्रवम् । व्रत मिति कर्मणो नामधेयम् । तस्य विसर्ग कुरते यणमानः इद मा मिति । यद प्रतं विलनते, तेग तो ऽमानुष व देव इव भवति । न होति । मनरूपान्तरं दूषणम् । प्रत- विवर्गानन्तरं पुनः मानुषो जायते, वमादिद मह मियतेन मलेग ब्रतं विनेतेति विधिः । तदु खणियवधारणा; "पचा- प्युकार एतसिमेवार्थ उत्तरेण"-इविस्मरणाव (निर० १.९.७.)। बनु पदं सत्यवचाविडये, स वै सत्य मेव वदेदित्यादि विध्यर्थम् ।२५"-इति उ-माध्यम् । .

·॥ शतपथबापणम्। (प्रा.) पूर्व सुपदेश्यः। ननु तर्हि तनूहविषा मेव सर्वष्टिप्रतिवं सत्वा नान्येव पूर्व कमांचोपदिष्टानि ? सत्यम्। किन्तु नेवितिकर्तव्यता- वैत्यदर्शनात सर्वप्रतित्वं न सम्भवति, तस्मात् पौर्णमासयाग एव पूर्व मुपदिष्टः ॥ २३ ॥ ४॥ [६.३.] ॥ इत्याचार्यहरिखामिनः हतौ शतपथभाव्ये नवमस्य बतौयं ब्राह्मणम् ॥ २. ४७. - "शितं वर्षास्येव दर्शपूर्णमासाभ्यां यनेछ । पञ्चदश दाक्षायण- मालो। अमिहोत्र मेव वा जुड्यात्" इति का श्रौ• सू० ४. ४८. ४६ । 'दाक्षायणयाजों' दाक्षायणयज्ञसम्झक- दर्थपूर्णमासयाजीत्यर्थः। दाक्षायणो नाम म कर्मान्तर मपि तु दर्शपूर्णमासविशेष एवेति च तत्रैव तत्प्रकरणे ठम् (७. ३. १-३.)। हतौयसूत्रे चेह एवब्दा खल्विवार्थो विवक्षितः; चापलम्बसूत्राद्यनुरोधात् (३. १४.८–१३.) । तथाच यथामि- होत्रं यावन्नीवं जुडयात्, तथा दर्शपूर्णमासावपौत्वर्थो सभ्यते।। तदेवं यावन्नौवं त्रिंशद्वर्षाणि वेति साधारणकाजविधिा, दाक्षायण- याजिनां तु यावन्नीवं पञ्चदश वर्षाव वेति च । एवमिन ब्राह्मणे तावत् पूर्णपात्रनिनयनम, विष्णुकमणम्, व्रत- बिसबवेति त्रीणि कर्माणि विहितानि । तत्रेयं पडतिः- अध्वर्युः पूर्णपात्र मादाय पूर्वणाहवनौयं परोध दक्षिणत उत्तराभिमुखो यणमानस्याञ्जली सन्ततं निनयति, निवीयमानं पूर्णपात्रं यज- मानोऽनलिना प्रविरहाति। बतष्यों मुखं विभडे। बत बारभ्य - भागप्राशनान्तः सर्वे कर्म यजमानः करोति। तत उत्थाय दक्षिणवेदिश्रोगेरारभ्याहवनीयादर्षक विष्णुकामान् क्रमते ।

·(प. .) प्रथमकाणम् । नामखामिसुतोऽवग्यां पाराभों वपन् परिः। श्रुत्यर्थं दर्शयामा गमितः पौवरोधकः ।, श्रीमतोऽवन्तिनाथस्य विक्रमाय भूपतेः । धर्माध्यक्षो हरिखामी व्याख्यातपौँ श्रुतिम् । इति श्रीमदाचार्यहरिखामिनः हतौ तपथभाव्ये नवमोऽध्यायः समानः॥६॥ ॥ इति सप्तमः प्रपाठकः समाप्तः ॥ तत्रैव खं भाग मवेक्षते, प्राचौं दिय : मवेक्षते, सूर्य मौक्षते, सूर्य प्रार्थयते, सूर्यस्य प्रदक्षिण मावर्तनं करोति, प्रदक्षिणं चावर्तते, ततो गाईपत्यसमीपे भागत्य त ममि मुपविठते, पुनस्लव प्रदक्षिण मप्रदक्षिणच सूर्य मावर्तते। ततो गाईपन्यात् प्राणं गत्वोपविठः पुत्राणां नाम एकाति, अविद्यमाने पुत्र स्वात्मनामयणम् । तत उत्थाय तूष्णी माहवनीय मुपतिकते। एतदन्तं गतं विष्णुक्रमणम् । तत बाहवनीयस्यामे स्थित्वा व्रतं विहल्य पूर्वणाहवनीयं दक्षिणायोत्तरेण गत्वाग्न्योरलिराखेन निष्कामेत् । ततो भागप्राशन-ब्राह्मणभोजने। समामा चेत्यं . दर्शपूर्णमासेपिरिति शम्। १- भूत्वर्थविकृति चो-इति छ । - 'भासितु:-इति । ३- 'इत्वाचार्यवर्यौररिखान्युत्प्रेषिते' इति । 8- इत उत्तर मिह काडीः १९४-इति क; ; 'कविकासाचा ·॥ शतपथबामणम्॥ (प्रा.) पूर्व मुपदेश्यः । ननु तर्हि तनूहविषा मेव सर्वेष्टिप्रतिवं छत्वा तान्येव पूर्व कमांसोपदिष्टानि ? सत्यम् ! किन्तु तेवितिकर्तव्यता- वैहत्यदर्शनात सर्वप्रचतित्वं न सम्भवति, तस्मात् पौर्णमासयाग एव पूर्व मुपदिष्टः ॥ २३ ॥ ४॥ [.. ३.] ॥ इत्याचार्यहरिखामिनः कतौ शतपथभाये नवमस्य बतौयं ब्राह्मणम् ॥ २. ४७. १८ -- १- (शतं वर्षाण्येव दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत । पञ्चदश दाक्षायण- पाजी। अमिहोत्र मेव वा जुजयात्" इति का• औ• सू० १. 8६ । 'दाक्षायणयाजौं' दाक्षायणयज्ञसज्ञक- दर्शपूर्णमासयाजीत्यर्थः। दाक्षायो नाम में कर्मान्तर मपि तु दर्शपूर्णमासविशेष एवेति च वत्रैव तत्प्रकरणे अवम् (७. ३. १-२.)। बतौयसूत्रे चेह एवशब्दा खल्विवार्थो विवक्षितः; पापस्तम्बसूत्राद्यनुरोधात् (३. १४.८-१३.)। तथाच यथामि- हो यावनीवं जुड्यात्, तथा वर्ष पूर्णमासावपोबर्थी लभ्यते।। तदेवं यावन्नौवं त्रिंशद्वर्षाणि वेति साधारणकाजविधिा, दाक्षायण- याजिनां तु यावजीवं पञ्चदश वर्षायेव वेति च । २- एतस्मिन् ब्राझये तावत् पूर्णपाचनिनयनम्, विष्णुक्रमणम्, व्रत- विसर्जनश्चेति त्रीणि कर्माणि विहितानि । तत्रेयं पद्धतिः-अध्वर्युः पूर्णपात्र मादाय पूर्वणाहवनीयं परीत्व दक्षिणत उत्तराभिमुख यजमावस्याञ्जली सन्ततं निनयति, निवीयमानं पूर्णपात्रं यज- मावोऽनलिना प्रविरहाति। वस्तूष्णीं मुखं विट। बारभ्य भागप्राशनान्तः सर्वे कर्म यजमानः करोति । तत उत्स्याय दक्षिणवेदिओगेरारभ्याहवनीयादर्सक विवाामान क्रमते ।

·हप. शां.) प्रथमकाखम् नामखामिसतोऽवयों पारापर्यो वसन् रिः। अत्यर्थं दर्शयामास शशितः पौवरोधकः ।, श्रीमतोऽवन्तिनाथस्य विक्रमाय भूपतेः । धर्माध्यक्षो हरिखामी व्याख्यातपौँ श्रुतिम् ॥ इति श्रीमदाचार्यहरिखामिनः हतौ शतपथभाये नवमोऽध्यायः समाप्तः ॥८॥ ॥ इति सप्तमः प्रपाठक समाप्तः । तत्रैव खं भाग मवेक्षते, प्राचौं दिन मवेक्षते, सूर्य मौक्षते, सूर्य प्रार्थयते, सूर्यस्य प्रदक्षिण मावर्तनं करोति, प्रदक्षिणं चावर्तते, ततो गाईपत्यसमीपे बागत्य त ममि मुपतिष्ठते, पुनलघेव प्रदक्षिण मप्रदक्षिणच सूर्य मावर्तते। ततो गाईपन्यात् प्राणं गत्वोपविः पुत्राणां नाम एकाति, अविद्यमाने पुत्र त्वात्मनामग्रहणम् । तत उत्याय तूणी माहवनीय मुपतिडते । एतदन्तं गतं विष्णुक्रमणम् । तत बाहवनीयस्याये स्थित्वा व्रत विज्य पूर्वणाहवनीयं दक्षिणामेच्चोत्तरेण गत्वाग्न्योरतराक्षेन निष्कामेत् । ततो भागप्राशन-ब्राह्मणमोजने । समामा चैत्यं दर्शपूर्णमासेचिरिति शम्। १- 'अत्यविकृति चो-इति ठ । २-'शासितु:-इति । 'इत्याचार्यवयंबीररिखान्युप्रेक्षिते-दति । 8- इत उत्तर मिह काडीः १९४-इति क; ; 'कलिकावधा ·। शतपत्राचाम् । (4.बा.) भमा विक्रमार्कण कुत्तो कनकवेदिकाम् । दानावाचाय बनवान् श्रुत्यर्थविवृतिं परिः ॥ १॥ इति श्रीसर्वविधानिधानकवीनारावरखतीनां शकवणुर्वेदौथे माश्चन्दिनीमतपत्राभाये हविर्ष नाम प्रथमं काण्डं समाप्तम्॥ १९४'-इति । तत्र १मा. २०१०,२मा• २९ क., 1., २ बा. २५क.. ना. २५ क.। तदाता साचसयामिन् प्रपाठी ११. कडिकाः सम्पन्ना। बच प्रथमे काले विवाः बुता । तब प्रथमे प्रपाठके १९९, द्वितीये १९९, तोये १२८, चतु.१५, पचने च १२१, बडे १११, सामने ११७ । तदा वाचनया इति विडम् ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.