·No text on this page.

·qiqqt 1 3 जय विदितमेव शोकोकोऽतितीव्रतरोचावचेष्टानिष्प्रातानित्रादिनिवन्यनोत्पनदनवि- धवाधनलक्षणदुःखमालारिहत्तरङ्गमालमन्बुमालीव कामकोथलोमादियालोभिरनिभी- पणमविवकिनाम् , निदायनंतमानां कुपितफाणिमान्छायोग्नमुन्दखयोनिकोबोदितनिर्व- न्द्रियकोपनिपातातिपातवतां रन्यारम्यतरदर्शनम् . वजननीने पुण्यानिर्वचनीयल्पम, नई- न्द्रजालोपननयनलोभकारिदानम, वन्नुतः समनिविदीयं जगम् , अपरं च नि- सर्गप्रतिकृलस्वभावं सर्वजनसंवेदनन्निदं दु: जिदानवः नित्यनिरतिमयानन्द भिका- ཏུའTh with f|འq། བདiའི་དེ cའུ ( ། ༑ ཡ ', ༤…- f Truth a scord: Hai-iics 44-4 tại: làm gì ta ra: kết già, ra : - ; ཨ ཨཱ ཡྻ འT༣༣༥ འ ཡོT༣ བར། པེའུ་| ཀཱ་ལོ་ཏུཔཏི༌ པ་ལས༌ ༥. པོའི T''གཤེ་ཀཱ༌[༢] =༣༢ ལག་ པར་ལན: Giá: Ca si cha giàu : THỊT ན 1 ：: G : ཝ: •དཔ་ པཎ་ ཀ ཀ ཀཱ་ པ་བྱཱཀ༌ - - ༌ ག པ༑ པཎཁས མ ༈ ཡཔfཔའ༈ { ༽ ལrས པ ཨུ པ : སྶ：;། ; ཁསྶ ཨཏཎ གུ ཀཱ༌༔ བར༌ ''' མ༌ ཡ ་ ༌ ་ ༌ ༌ ་ ཙ་ ༢ ༩ t: ས པ ： ཨ; ཨ… -- ཀ པ ན པསལེ་ :: ་༌༌: ༌ ་ ༌ ： ཝེབ ལ ཡ ཡཱན་པ། ལ་ལས༌དབྦས༌པཎ༌གྷ ་ཨ༌པ་ པརྨ་ པས་ ::༌པ• ཨཝཱ：ས་པས༌ པའི ཡ: ༔ས༌མ༌ *4 ས་པཎ: ༤ ：:: ཡཎས༌མ༌ མཎ ཏ པ་: མཎ: ， , ; པའཊཱ ཎ ཏུ་ནས : ཀ ས སྨད དྷཱ ཆམ བ ཨ – གསསིཾ མྨ; ཎ: པ་འུ ༣༡ ·. 7 भीमानेऽपि मिलान्तप्रकाशको गुरपादकाध शा. । मोवं पूरे शिलाभरैः काइयां मुद्रि- नीतिगालोग बहुभिः प्राधिोन पाची- तुकाराम जानजीतिनानाधिन निर्णयसागरा- .:...: गुभिः श्रीपं० काशीनाथशास्तिभिः सं- नाकाशीशिलामुनिनाम- ; . . . मामामुद्राणां गमगातारलेन .:..:............. गाला मारामार निर्माण यी १२ पो गनिनुहार ...........! fr" : पप गुणकपक्षपाती ': ' ; ' ' . . ! ]; ? निमाविमाया ---- ........ १ 7 A . TITIT: f; {{{{".१.१ IT श्रीदिनदनामनामी ·तत्त्वप्रदीपिका-चित्सुखीस्थविपयाणामनुक्रमणिका । पं. विपयाः तंत्रवाभिहितान्वयवादिनः प्रलवस्था०६४९ वेदान्तानामपालेयत्वे पूर्वः पक्षः वेदान्तानामपौरपेयत्वे उतरः पक्षः १५९ १ १ विषयाः पं. अथ प्रथमः परिच्छेदः। समन्ययाख्यप्रपनपरिच्छेदविपदानुक्रमणिका ॥ मालाचरणम् १ स्वप्रकाशनिरूपणे पूर्वः पक्षः ३ खप्रकाशनिरपणे उत्तरः पक्षः आत्मनः संविद्रूपत्वनिरूपणम् तमोनिरुपणे पूर्वः पक्षः तमोनिरूपणे उत्तरः पक्षः मिथ्यात्यनिरुपणे पूर्वः पक्षः निध्यात्यनिरुपणे उत्तर: पक्षः ३ सध्यानयाध्ययनविधिप्रयुतात्ये पूर्वः० ४८ अध्ययनन्याध्ययनविधिप्रयुगवे उ. तरः पधः बहते आगमरस प्रमाणत्वस्थापनम् भादापानिर्दचनीयाविद्यायांपूर्वःपक्षः ५४ भादर पानिदनीमानियामागुत्तरः पक्ष:५७ ११ सर्वप्रापमानामाद पूर्वः पक्षः सर्वश्ववानांनभार्थत्वे उत्तर: पक्षः ६३ ८ अथ द्वितीयः परिच्छेदः । अविरोधाख्यद्वितीयपरिच्छेदविषयानुक्रमरिया। भदन्दर पसाधनम् तत्राप्यनम् धर्मभदं विकल्यान्योन्यामाकर तस्य सप्टनम् बंधात्मकमा तम्य गानम् पृथवयात्मवस्य तस्य पालन, ६. यत्वाच भिमरक्षपयोनिदाद :- त्पलक्षादिमा कम् गुमलापदिसायन कमला राजाधिER: २ ३ ६ अनिर्वचनीयादे पूर्व: पक्षः पिलर स ::: गदान परि६:५५ दर १२: ३ ३ - K .. ::::.:.....:.. . १६ ·पराधीनुमान सीमाए. हेतु तरिका ar 1 1 निगमन परामानुमाने पEETमान २४॥ उपमानहाणादन नमामिलादीरितमान २५३ म.मी: 1 गायनिगरिमा पदलक्षणसम्बनम प्रकारान्तरेणादसा प्रामाण:२१२ शरणाधिन सा सपना नयागिकोपागाणलाना २९५ अभीपशिलक्षणमानम् अनुपलपिलक्षमण्डनम् प्रकारान्तरेणानुपलब्धिगधगम् अभावलक्षणसण्टनम् भावलक्षणमण्डनम् ध्वंसलक्षणराण्डनम् २७६ अन्योन्याभावलक्षणमण्डनम् २७६ अत्यन्ताभावलक्षणमण्डनम् लक्ष्यस्याभावस्य मण्डनम् प्रमाणखण्डनाय करणखरूपखण्टनम् २०९ प्रमाणलक्षणान्तरखण्डनाय कर्तृत्वसा- पत्रिकरवकारकत्वलक्षणसण्डनम् २८१ ब्रह्माणो जगत्कारणत्वे पूर्वः पक्षः २८३ आरम्भवादनिरासपुरःरारं ब्रह्मणस्त- त्कारणत्वसमर्थनम् २८८ आरम्भवादसण्डनाय संयोगादिस्वरू- पानिरूक्तिः २९४ विभागसण्डनम् द्वित्वखण्डनम् ३०० जातिखण्डनम् ३०३ परिमाणखण्डनम् ३०९ कारणत्वनिर्वचनम् ३१३ कार्यलक्षणखण्डनम् ३१९ ८ ६ २ भश चतुर्भः पहिला। लदिगियान AIRFr तत्रतामाकोलारिसान १२ गौरमागरमा दुगायतमाम गतिगमनम ३५. । भातिकतनतिरतिराग ३५२ ३ एतनीवनिष्टदुःसागमानकालीनदुःग. वंगागिरिसीतनिष्टः गोऽस्य गुक्तिरित्यतत्तापक्षणसमर्थना तत्यानम् भागनः प्रेमास्पदत्वसाधनपुरःसरे मु. रासहपतासाधनम् ३५८ सांध्यमताभिमतमुक्तिराण्डनम् अनतिशयानन्दसमावस्यात्मनोऽवि- ३ द्यातिरोधानरूपोवन्धः विद्यानिमित्ततदस्खमयो मोक्ष इ. त्युपसंहारः अविद्याश्रय विषयावाक्षिप्यतत्समाधा०३६१ १ साक्षिसाधनम् ३७३ एकजीववादमुपसंहत्य नानाजीवपक्षे- ऽपि दोपोद्धारः अनेकाविद्यासमर्धनम् ३७७ ६ ज्ञातत्वेनोपलक्षितात्मनो मोहनियत्ति- १२ रूपतासाधनम् ३८२ जीवन्मुक्त्युपपादनम् ૨૮૨ ४ १ ९

·श्रीः।
श्रीमचित्सुखाचार्यमुनिवरविरचिता
तत्त्वप्रदीपिका।
परमहंनप्रत्यनृपभगवत्मणीतया
नयनप्रसादिनीसमाख्यव्याख्यया युता ।
स्तम्भाभ्यन्तरगर्भभावनिगदव्याग्बानन भयो
व: पाश्चाननपाञ्चजन्यवपुपा व्यादिधविश्वामानः ।
श्रीः। पहिलं निस्वारगनाया 7.
मापायावर विवाद ।
भाग्नदन्नमय
निर्धताधियोधनेवारभि के कारः ।।
उमिकामामीगिरना
हालांकि मदिरामपुरका ::
पोपमा :
--

·तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी)
[प्रथमः
प्रहादाभिहितार्थतत्क्षणमिलदृष्टप्रमाणं हरिः
सोऽव्याद्वः शरदिन्दुसुन्दरतनुः सिंहाद्रिचूडामणिः ॥ १ ॥
.
न्तरेत्यादीनि । स्तम्भस्याभ्यन्तरं स्तम्भाभ्यन्तरं तत्र गर्भभावः स्तम्भाभ्यन्तरगर्भभावः । गर्भवं चेदमन-
भिव्यक्ततया वृत्तित्वं नतु गृहान्तरावस्थितदेवदत्तवत्प्रकटतया । सर्वान्तरभावोऽनेन विवक्ष्यते । मुकुलपुटकुटी--
कोटरकोडलीनामितिवत् । तेन न पौनरुक्त्यम् । तेन निगदव्याख्यातं निगदमात्रेण व्याख्यातम् । उपायान्तरनिर-
पेक्षतया स्पष्टीकृतमिति यावत् । तद्वैभवं तस्य खरूपस्य, तत्तादृगनुपममिति वा वैभवं विभुत्वं येन, यस्येति
वा । असौ स्तम्भाभ्यन्तरगर्भभावनिगदव्याख्याततद्वैभवः । तदनेन सर्वगतत्वमुक्तं भवति । सर्वगतमपि
नैयायिकादेरिव वस्तुतः परिच्छिन्नं स्यादिति तनिवृत्तये सर्वात्मतामाह-यः पाञ्चाननपाञ्चजन्यवपुपा
व्यादिएविश्वात्मत इति । पञ्चाननसंवन्धि पाञ्चाननं पञ्चाननः सिंहः पञ्चसु दिक्ष्वाननमस्य विपरिवर्तत
इति व्युत्पत्त्या विस्तृतास्यत्वाद्वा 'पचि विस्तार' इत्यस्मात्पञ्चशब्दव्युत्पत्तेः, 'सिंहो मृगेन्द्रः पञ्चास्य'इत्यमरसिंहो-
केश्च । पञ्चजना मनुष्याः, 'स्युः पुमांसः पञ्चजना' इति तेनैवोक्तत्वात्, "दिक्संख्ये संज्ञाया'मिति समासाभिधा-
नाच । तत्संवन्धि पाञ्चजन्यं । पाञ्चाननं च तत्पाञ्चजन्यं चेति पाञ्चाननपाञ्चजन्यं तादृशं वपुः पाञ्चाननपाच-
जन्यवपुः नरसिंहात्मकमित्यर्थः । तेन वपुपा व्यादिष्टा विशेपेणोक्ता विश्वात्मता विश्वखरूपता येन, यस्येति
वा स तथोक्तः । नच सर्वात्मकत्वकथनेनैव सर्वगतत्वसिद्धवृथा पृथक्कथनमिति वाच्यं, अतत्परत्वात् यदेतद्वा-
दिश्रुत्यादिप्रसिद्धं सर्वगतत्वं, सर्वात्मकत्वं तनूनं मया प्रकटितमित्युत्प्रेक्षाया विवक्षितत्वात् । तदेवं सर्वगतत्वं
सर्वात्मकत्वं चोक्त्वा परमकारुणिकस्य भक्तानुग्रहीतृतामाह-प्रादेति । प्रहादेनाभिहितोऽर्थः प्रहादाभि-
हितार्थस्तस्मिंस्तत्क्षणं समसमयमेव मिलद्धटमानं दृष्टं प्रत्यक्षं प्रत्यक्षवत्साक्षात्कारसाधकत्वात्प्रमाणं यः स
तथोक्तः । प्रमाणशब्दस्य नित्यनपुंसकत्वात्प्रतिपिपादयिपिततया तत्पुरुषसमासतया स्वप्रधानत्वाच संगच्छत
एव प्रमाणं हरिरिति सामानाधिकरण्यम् । सर्वात्मकस्य परमेश्वरस्य स्तम्भादिसर्ववस्तुगतत्वं हि प्रहादेन प्रत्य-
ज्ञायि । तत्र चागमोऽनुमानं वा यत्तेन वक्तव्यं प्रमाणं तत्परोक्षमेवाहं तु साक्षात्कारयिष्यामीत्यभिमानेन
स्तम्भोदरान्निरगादित्यर्थः । शरदिन्दुसुन्दरतनुः शरदिन्दुवत्सुन्दरा धवला तनुर्यस्य स तथोक्तः सिंहादेथूडा-
मणिः सिंहाद्रिचूडामणिः सिंहगिर्यलंकारः सिंहगिरिनिवासीत्यर्थः । य एवंविधः स हरिरित्यन्वयः । यद्यप्यन
वैभवस्यार्थात्मकतया निगदव्याख्यानं न संभवति तस्य ग्रन्थधर्मत्वात्तथापि समाधिप्रदर्शनार्थमयमन्यधर्मो-
ऽन्यत्र निवेदितः । समाधिर्नाम काव्यविशेपस्य प्राणविशेपः । काव्यविशेपस्य हि दश प्राणाः कविभिः परिग-
णिताः । यथाहुः-श्लेपः प्रसादः समता माधुर्य सुकुमारता । अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोजःकान्तिसमाधयः ।
इति वैदर्भमार्गस्य प्राणा दश गुणाः स्मृता' इति । तथा-'अन्यधर्मस्ततोऽन्यत्र लोकसीमानुरोधिना।
सम्यगाधीयते यत्र स समाधिः स्मृतो यथा ॥ कुमुदानि निमीलन्ति कमलान्युन्मिपन्ति चे'सत्र हि नेत्रकि-
यारूपयोनिमीलनोन्मीलनयोः कुमुदकमलयोरनेत्रयोरध्यारोपणं समाधिस्तथेहापि ग्रन्थधर्मस्यार्थे निवेदनात्स-
माध्यलंकारो दर्शितो भवति । पाञ्चालीवैदर्भीरीयोश्चाजसैव वैपम्यात् । अस्य च वेदान्तशास्त्रप्रकरणत्वात्तद्विपयादि-
भिस्तद्वत्त्वमस्तीति दर्शयितुं लेशतस्तदपि सूचितम् । तथाहि, हरिरित्यनेनाज्ञानतत्कार्यहारित्वदर्शनानिधूतो-
पाधिव्याधिपरिशुद्ध प्रत्यग्रूपं ब्रह्म प्रयोजनं सूचितम् । व्यादिष्टविश्वात्मत इत्यनेनारोपितमायतयाऽज्ञातं प्रत्य-
ग्भूतं च ब्रह्म विषयो दर्शितः । प्रहादशवदेन तादृगधिकार्यथशब्दसूचितोऽपि सूचितः । अर्थाच शास्त्रफल-
योतुहेतुमद्भावरूपः शास्त्रतत्त्वज्ञानयोस्तत्त्वज्ञानफलयोश्च कार्यकारणभावरूपौ तत्फलज्ञानतत्त्वयोश्च विषयवि-
पयिभावरूपः शास्त्रतत्त्वयोश्च प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावरूप इति पञ्चविधः संवन्धो दर्शित इत्यनेनैव प्रकरणा:
रम्भोऽपि समर्थितः ॥ १॥

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीन्यास्यायुता। ३ । योतिर्यहक्षिणामूर्तिच्यासशंकरशान्दितम् । ज्ञानोत्तनाल्यं तद्वन्दे सत्यानन्दपदोदितम् ॥ २ ॥ विप्रतिपत्तित्रातध्वान्तध्वंसप्रगल्भवाचाला । क्रियते चित्सुखमुनिना प्रत्यतत्त्वप्रदीपिका विदुया ॥ ३ ॥ प्रमाणनखनिर्भिन्नमहानोहामरारये। नमानों नृसिंहाच खप्रकाशचिदालने ॥ ४ ॥ अथ कोऽचं खप्रकाशशब्दार्थः । किं वश्चासौ प्रकाशच स्वप्रकाश: १, स्वत्य वय- मेव प्रकाश इति वा २. सजातीयप्रकाशाप्रकाइयतं वा ३, खसत्तायां प्रकाशव्यतिरे- तदेवनामापदिन परदेवता पूजिता । गुस्जकापि नवितव्यं 'पन्य देवं परा भाल्या वे तथा गर्ने । तीते कथिता पपीः प्रकमान्ते नहानन इति देवनामतिवद्गुरमलेरपि विद्यावतावन्तरकतावनात्तदर्थ गुरु नमकरोति-ज्योतिर्यदित्यादिना । जलानन्वति सालानन्दादाभ्यां प्रशनितं, अपवा ससानन्दा. मकं पदं पाते इति पदं तनोरितं हरितन् । उपनावे नृतीया । अनेन व गुरदेवायोम्यनुलन् । वा- न्तवेदन्नुस प्रतिपादकचेदान्तापेक्षितन्यानूननाद व्यासपद नकार । पुनराधांविरमायराना वंत तमायाविरमार व दानोत्तमतानुभागनरिति भावः ॥ २ ॥ पारिवारिकल्पिपारिनान्यापि परमविवादिनस् नियति तयायसाधारावाराची परवान्यन, अन्यथा पगारम्भदेवादिलसाधारमान्याह-विप्रतिपत्तिमातेति । विजिनान कर मनच घान्तं तन्य व प्रगना नरमायोता कायाला नाविनी मालाची नावित पििदल्ल- रान, पाकन्द वाचाले कपाटो हुमायामिलानेपानामा अनेकन परिजनः प्रतीची दम्य ता पारमाथि निरतिमायानन्दनिरताना तम्म प्रदवियव प्रदीपिका प्रसान्यात् । एतदुकं भवति-पापि सारीरकारिततान्पैः प्रयासस्वरमाने करपदालनं विनिम्न- पोपपरगतिकतालमपि तं नमाति ननभिन्पविप्रतिपतिमानानक दासी प्रयोजन भवति । चित्रनितितिगोरिलंपियः । तथाथिर नीतिपय न्यासल्वाम पारसमनिप- पादि । बजारव चारन्मयनिति । विहिप्रतिपल अपनारमनजन्य निरः प्रसन्चाई अनन्तनागदामा नमान्नद पति-प्रमाति। मनाया- मिना पायापाला विविपरित परिनिगतिविदिन कन्या व बहु । प्रमापन मानहाय नमो न तलै । यति समदरमः- नमो स्वार-रूप्रकाशति । मगर चिदम पर अपना सप्रदी विप्राः । एतेन मानसी नलिकादान . पद कोऽपमिति । स्यामसिना । । समनपारसमरिदिनः। लोतिन् । सानाति । - नन् । नाम :- ·४ तत्त्वप्रदीपिका ( चित्सुखी) [प्रथमः कविरहितत्वं वा ४, खव्यवहारहेतुप्रकाशलं बा ५, ज्ञानाविषयलं वा ६, ज्ञानाविषय- वे सत्यपरोक्षत्वं वा ७, व्यवहारविषयले सति ज्ञानाविषयलं वा ८, प्रतिबद्धव्यवहारे सजातीयपरानपेक्षत्वं वा ९, अवेयत्वे सत्यपरोक्षव्यवहारविपगलं वा १०, तमोग्यत्वं वा ११ । नाद्यः । वेद्यस्यापि ज्ञानस्य स्वप्रकाशलाभ्युपगमात् । न द्वितीयः । कर्मकर्तृभाववि- रोधेन लक्षणस्यासंभवात् । न तृतीयः । प्रदीपादेः सजातीयप्रकाशाप्रकाश्यस्वास्वयंप्रका- शत्वेन लक्षणस्यातिव्याप्तेः । घटादेरपि सजातीयप्रकाशाप्रकाश्यस्य प्रकाशलप्रसजाय । नहि प्रदीपादौ ज्ञाने वा घटत्वादिजातिरस्ति येन घटादयः सजातीयप्रकाशप्रकाश्या भ- वेयुः । सत्तया सजातीयत्वं तत्राप्यस्तीति चेन्न, विशेषणवैयात्सत्ताविरहिणः प्रकाश- स्यैवासंभवात्प्रकाशाप्रकाश्यत्वमित्येतावतैव चरितार्थत्वात् । नापि चतुर्थः । सुखादावति- व्याप्तेः सुखादेरपि स्वसत्तायां प्रकाशाव्यभिचारान् । न पचमः । प्रदीपादावतिव्याप्तेः प्रदीपादेरपि स्वव्यवहारे हेतुत्वात्प्रकाशत्वाय । अथ ज्ञानव्यवहारहेतुप्रकाशतं विवक्षितं अपि संभवात्प्रकाशव्यतिरेकोऽनवस्था वा स्यादित्यधः । स्वव्यवहारेति । अविज्ञाते व्यवहारायोगादवयं ज्ञानेन खव्यवहारहेतुभूतेन भवितव्यं । तद्रूपत्वं च तम्य स्वप्रकाशत्वं विवक्षितमित्यर्थः । यद्यपि न पूर्वपूर्वप- क्षदोपपरिजिहीर्पया सर्वत्रोत्तरोत्तरपक्षपरिग्रहस्तथापि संभाव्यमानत्वाद्विभिमपणत्वाय विनेयमतिविकासायो- पन्यस्यन्ते । ज्ञानाविषयत्वं शशविपाणादेरप्यस्ति तच्छन्दजनितबुद्धविकल्पमात्रतयार्थासंस्पर्शात्, यथाहुः पतजलयः 'शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्प' इतीत्यपरितोपापक्षान्तरं शरते-शानाविषयत्वे स- तीति । नच तृतीयपष्ठयोः संकरः । तथाभूतस्यापि प्रदीपस्य ज्ञान विषयत्वात् । अथ ब्रूयात्किमिदमपरो- क्षत्वं किमपरोक्षज्ञानविषयत्वं किंवाऽपरोक्षज्ञानत्वम् । नाद्यः । ज्ञानाविपयत्वज्ञानविषयत्वयोव्याघातात् । न द्वितीयः । सर्वस्यैव ज्ञानस्य स्वप्रकाशताश्रयणेन व्यर्थविशेषणत्वापातात् , अनपरोक्षज्ञानाभावाच । भवन्मते 'यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्मेति श्रुतेः वृत्तिरूपस्य ज्ञानस्य च ज्ञानत्वं नेप्यते भवतेत्यतः पक्षान्तरं शकते- व्यवहारेति । अख्यातिवादिना व्यवहारविषयत्वे सति ज्ञानाविषयत्वं शुक्तिरजतादिसंसर्गेऽप्यस्तीत्यतिव्या- प्तिमालक्ष्य पक्षान्तरं कक्षीकरोति-स्वप्रतिवद्धेति । असंभवनिवृत्त्यै सजातीयप्रणम् । ज्ञानाविषयत्वे सत्यपरोक्षत्वं पूर्वमुक्तमिहतु तध्यवहारविषयत्वमिति न सप्तमदशमसंकरावसरः । मुक्तिदशायां व्यवहारानझी- करणाव्याप्तिः ' स्यादत उक्तं तद्योग्यत्वं वेति । अथवार्थान्तरतानिवृत्त्यै द्वितीयोत्थानं विरोधपरिहाराय तृतीयोत्थानं, घटादावतिव्याप्तिपरिहाराय चतुर्थः, सुखादावतिव्याप्तिनिवृत्त्यै पक्षमः, प्रदीपेऽतिव्याप्तिपरिहाराय पष्ठः, सप्ताष्टमनवमेषु चोक्तमेव । प्रदीपेऽतिव्याप्तिनिवृत्त्यै दशमः, एकादशेप्युक्तमिति संभवत्येव सर्वत्र पूर्वपूर्वा- नुपपत्तिपरिहारायोत्तरोत्तरोपन्यासः । वेद्यस्यापीति । नहि तदस्वयम्(खम् ?) । नाप्यप्रकाशः ज्ञानताजीकारा. दित्यर्थः । कर्मकर्तृभावेति । यद्यपीयं खस्येऽति पष्ठी संवन्धमानेपि संभवति तथाप्यविवक्षितविशेपे व्यव- हारायोगाद्विशेषस्य च संनिहितप्रकाशनक्रियानुरोधेन कर्मणि व्यवस्थापनात्प्रसज्येतैव कर्मकर्तृभाव इत्यर्थः । प्रदीपादेरिति । नहि तदालोकान्तरेण प्रकाश्यते । यच्च ज्ञान प्रकाशकं तद्विजातीयमित्यर्थः । नच प्रदी- पस्यापि खप्रकाशत्वादनतिव्याप्तिरिति शनीयं भौतिकस्य खप्रकाशताव्याघातादिति । न, विशेषणवै- यादिति । एवं हि विशेषणस्य सार्थक्यं यदि कयापि जात्या साजात्यहीनः कश्चित्प्रकाशः स्यात् । नचैवमस्ति जातिमतः सर्वस्यापि अन्ततः सत्तया साजात्यादित्यर्थः। प्रकाशाव्यभिचारात् साक्षिणेश्वरज्ञानेन वा मानसप्रत्यक्षेण वेत्यर्थः । घटादावपि तुल्यमेतत् । खव्यवहारे हेतुत्वादिति । व्यवहारो घेतद्विपयो- ऽभिज्ञाभिवदनं वा हानादिर्वा कर्मकारकप्रदीपजन्य इत्यर्थः । अथ ज्ञानेति । स्वव्यवहारेत्यत्र प्रस्तुतं ज्ञान- मेव खशब्देनाभिधीयते न विपयमात्रम् । तब्यवहारहेतुत्वं च न दीपादेरस्ति, प्रदीपादेर्शानाप्रकाशत्वात् । अतो ·५ परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। तदपि न । अनुव्यवसायेऽतिव्याप्नेः । तस्य वेद्यत्वेऽपि व्यवसायज्ञानव्यवहारहेतुप्रकाश- त्वात् । प्रदीपज्ञानमिदमिति व्यवहारहेतौ प्रदीपप्रकाशेऽतिव्याप्तेश्च । किंच व्यवहारहेतुत्वं विशेषणमुपलक्षणं वा । नाचः । मुक्तिप्रलयादावप्रातः । न द्वितीयः । उपलक्षितत्वस्यापि विशेषणत्वे प्रागुपदोपानुपजात् । वरूपमात्रले तु ज्ञानं प्रकाश इत्येव स्यात् तथा सति न लझणसिद्धिः । नापि पष्टः । त्वयंप्रकाशवसाधकानुमानागमादिजन्यज्ञानविषयत्वेन लक्ष- णत्यासंभदित्तात्तत्याप्यविषयते कथाप्रवृत्त्यनुपपत्तेः । नापि सप्तमः । अविषयत्वस्वैवासं- भवन निरस्तत्वाद्विपयत्वशब्देन कर्मवविवक्षायां गुरुमतानुसारिणामालन्यतिव्याप्तेश्च तस्य ग्राहकतया सिद्धत्याविषयत्वेऽप्यपरोक्षतायातेरङ्गीकारान् । नाप्यष्टमः । प्राचीनदोषानुष- जात् । शुक्तिरजतादिसंसर्गेऽख्यातिवादिनामतिव्यामेश्च । तस्य व्यवहारविषयत्वेऽपि तैर्ता- नविषयतानीकारान् । नापि नवनः । खप्रतिवद्धव्यवहारेसजातीयपरानपेक्षत्वत्व प्रदीपादौ घटादो च भावेनातिव्याप्तः । सत्तया सजातीयलविवक्षायां तु तब्यवहारस्यापि सत्तया सजातीयादृष्टादिजन्यतया तदपेक्षत्वेन लक्षणत्यासंभवित्तप्रसङ्गात् । नापि दशमः । अवे- चत्वेऽनुमानाचगोचरतया कथानवतारप्रसङ्गस्य दर्शितत्वात् अपरोक्षन्यवहारविषयत्व- मिति शब्देन प्रत्यक्षज्ञानविषयत्वत्य कण्ठोक्तलान् तद्विपरीतावेद्यताभिधाने मे माता व- ध्येतिवव्याघाताच सुपुतिप्रलयमोझेबच्याप्तेश्च तदा व्यवहारत्यैवासंभवेन तद्विपयताभा- वात् । नाप्चेकादशः । उक्तव्यवहारयोग्यताया धर्नलेऽद्वैतवादिनामपसिद्धान्तापातात्वत्- नातिन्याप्तिरिति भावः । अनुयवसायतीवरहानवायुपलक्षगन् । अयानुयवसायहानव खप्रकाशवादेन संप्रतिपन, यत्रातिमाप्तिरुच्येत संप्रतिपनत्वे वा तस्यापि व्यवसायवदेव पश्तेति तत्राह-प्रदीपज्ञानमिति। विनिवेदनस्य विदोषणालन्दनत्यनियमान विषयजन्यावाच तज्ञानन्य प्रदीपदाननिनिसनुयवसायस्याभिज्ञा- रूपव्यवहारस्य स्खविपकहानविशेषणानुनप्रदीपजन्यचनतीति हानन्यवहारहेता प्रदीपेऽतियाप्तिः स्यादेवेसर्थः। भानेक्दन वा व्यवहारस्तम्याप परन्याबापर्वकप्रदीपजन्यवाद्यवहारहेतुत्वनिति व्यवहारहेतुत्वमिति। लमपहारहेतुप्रकाशवलेला पहारहेतुत्वं प्रकाशन्स विशेषनुलक्ष वेल्थः। अलक्षित वनप्युप- लक्षिते नान तन्य धनः खरूप वा । लाये तदप्युपलक्षणं विशेष वा । नायः । अनवस्थापगतान् । द्वितीयं निरव द्वितीपहिती शहते-खरूपमात्रत्वे विति।न लक्षणसिद्धिरिति । लक्ष्यतरूपमात्रया- तस्य जानवादिभिरपि तायन्नानाकाराचलः दानाविषयत्वे सतीलन पदिदं दानाविषयलं प्रतिषिच्यते तन्कि देय ज्ञानकर्न वा नायः। तनिषेधारनवस दमितत्वादिलाह-अविपयत्वत्येति । द्वितीय नि- धति-विपयत्वेति । प्राभारराजांनते संविदासयतया निदसाननो हानारनंदनाररोजतातीलझी- फारादतिव्याप्तिरिलथः । ईशरवादिनां तहानारनतारोक्षे जगति नविश्वसनन व वेदान्तिनांच ताक्षिवेपनुखादायतिव्याप्तिरिलपि चन् । प्राचीनदोषानुपादिति । बदहारविषयत्वस्य मुन्तिदशा- पानभवाझानाविपरनिराकारलः । अविवाति चाह-गुतीति । इतिरूपनगन्य हानविषयत्वं तेपाननभिनतं तपासलपपाडानाकारापाताविति भावः। माना किमलन्तं याचन वा । आये प्रदीपे प्रसत्तिरता, द्वितीयेऽयनोज्ञानानं पटादरयति । गोसावत्यानविकरणत्वविवज्ञायानाह-सत्त- येति । अयाः सर्वोत्पतिनामिनेनतमा सत्तावनपा व तमन्वयवहारत समाचारमाता लक्षा- संभवादित्यर्थः । पुरातत्वविशेषत्वाचे प्रश्नम् । अपरोक्षेति । कारोबहानाबदहारो भव- सेवामिवारूपत्वातत्य व्यापात इलयः । अभिवदनविवाह स वविश्यानत्रयोरतमामाता.

·६ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी.) [प्रथमः पत्ते च ज्ञानस्वभावस्यात्मनो व्यवहारनिरूपणीयत्वात्सप्रतियोगिकत्वप्रसङ्गात् । तदेवं न खप्रकाशलक्षणं पश्यामः । नापि प्रमाणम् । अथानुभूतिरनुभूतिव्यवहारहेतुप्रकाशोऽनुभूतित्वात् यन्नैवं तन्नैवं यथा घट इत्यनुमान प्रमाणम् । नचाप्रसिद्धविशेषणः पक्षः । अनुभूतिव्यवहारस्य हेतुभूतः प्रकाशः परेपामपि हि प्रसिद्धस्ततोऽनुभूतेस्तत्स्वरूपत्वप्रतिज्ञोपपद्यते । नचानुव्यवसायज्ञाने साध्यस्य सिद्ध- स्वाभागे सिद्धसाधनता । तत्स्वरूपस्यैवासंमतत्वेन तस्य धर्मिभागतानङ्गीकारादितिचेन्म- वम् । अनुभूतिव्यवहारस्य हेतुभूतः प्रकाशो यत्र सिद्धस्तत्र हेतोवृत्तौ केवलव्यतिरेकित्व- व्याकोपात् । अवृत्ती सपक्षाप्रवेशिनोऽसाधारणानैकान्तिकत्वापातात् । वृत्तावपि भागे सिद्धसाधनताया दुप्परिहरत्वात् । नच स्वस्यासिद्धतामात्रेण परसिद्धे साध्यवति ध- मिणि सिद्धसाधनतायाः परिहारः । अन्यथाऽन्यथाख्यातिवादिभिः केनचिद्धेतुना रजत- ननु प्रमाणबलात्स्वप्रकाशत्वे सिद्ध तदनुगुणं यत्किंचिल्लक्षणमपि भविष्यति यतो लक्षणमपि प्रमाणान्तरसि- दम्येतरेभ्यो व्यावर्तकं व्यवहारहेतुर्वा भवेदित्यत आह-नापि प्रमाणमिति ॥ ग्यायरनदीपावलीकृतमनुमानमुपन्यस्यति-अथानुभूतिरित्यादिना । प्रकाशत्वस्य यत्किंचियवहार- हेतुत्वस्य च पररप्यहीकारात्सिद्धसाधनता स्यादित्यनुभूतिग्रहणम् । नचाप्रसिद्धविशेषणता । अनुभूतिव्यवहा- रस्योभयसिद्धतया तहेतुभूतप्रकाशस्यापि संमतत्वात्केवलं व्यतिरेकाव्यतिरेकयोर्विप्रतिपत्तेः, तथाचानुभूतिव्यवहा- रहेतु वाप्रनिद्धिरलंकार एव । वह्निमत्त्वादीनामपि महीधरादिसंवन्धस्यानुमानगम्यत्वादितरथा सिद्धसाधनता- पातादिति । तदिदमाह-नचाप्रसिद्धविशेषणः पक्ष इत्यादिना । तदेतद्रूपयति-भैवमिति। अयम- भिसंधिः-न तावदनुभूतिव्यवहारहेतुरविवक्षितस्थलविशेषःप्रकाशः सिद्ध्यतीति शक्याङ्गीकारं, नास्ति संभवः, संप्रतिपनमुभयोः क्वेति न जायत इति कस्य चायमविवक्षितस्थलविशेषः सिध्यतीति विवेचनीयम् । न ताव. विपक्षे। तस्य संविद्रूपतया निर्णीतत्वादपरथा परं प्रति प्रसाधनायोगात् । यदाह 'निश्चितौ हि वादं कुरुत' इति। नापि परस्य । तस्याप्यनुव्यवसायेन निर्णीतत्वात् । अतएव नोभयोः। तस्मादविवक्षितस्थलविशेषः सिद्ध्यतीत्यस्य न कंचनांचे पक्ष्यामः । नच केवलव्यतिरेकिण्यप्रसिद्धविशेषणता नाम न दूपणमिति मन्तव्यं, तथा सति वमुधा दाशविपागोदिलिता वसुधात्वादित्यादिना शशविपाणादेरपि सिद्धिप्रसङ्गात् । अथ तत्र प्रमाणान्तरवाध्यतया दुष्टता नाप्रनिविशेषणतयेति ब्रूपे । तन । वाधकासिद्धेः । नहि शशविषाणादीनामभावावेदकं प्रमाणमस्ति । तस प्रमाणान्तरयोग्यतायोग्यतयोरभावासिद्धेः । अथ नियमेन प्रमाणानुपलम्भो वाधकः ततोतिरिक्ता तर्हि का नानाप्रनिविशेषगतेति घटकुटीप्रभातायितम् । अथ विपक्षे वाधकतर्काभावात्स किं विपक्षे वाधकस्तर्कः प्रभागानुमाद्वारोपयोगी वातन्त्र्येण वा। नान्यः । तकस्य प्रमाणानुज्ञाव्यापारमन्तरेणोपयोगाभावात् । प्रथमे तु नामावत नियति संव चाप्रतिद्धविशेषणतेति निद्धं नः समीहितम् । किंच केवलव्यतिरेकि. ५५ केवटचतिरेकिनि न दृषणमप्रनिद्धिविशेषणता केवलान्वयिन्यन्वयव्यतिरेकिणि च सपक्षवत्यप्रनिद्ध- . 4 ....नानीति हता यतेयमप्रनिविशेषणताकयातपखिनी । तस्मात्रायं प्रसिद्धः स सपक्षः १.२५५ोमान प्रासो दुनिरसन इति । सपक्षवृत्त्यवृत्त्योः केवलव्यतिरेकिताहानिरसाधारणा ....... चने दूपगद्वयनुवं, तत्र मा नामायं भूकेवलव्यतिरेक्यन्वयव्यतिरेक्येव भवल्लिति शमानं प्र. वृत्तावपीति । यनृनं वप्रकागवादिनो नानुव्यवसायो नाम ज्ञानग्राहकं ज्ञानमलि तत्कथं तस्य या कपंतग नम्र निद्धता कर्थतनां निद्धसाधनतेति तत्राह-नच स्वस्यासिद्धतामात्रेणेति । माथिको प्रतिबन्दी ठानि-अन्यथान्यथेति । केनचिद्धेनुनति । हतार्थिनो नियमन पुरो- ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीन्याख्यायुता। ज्ञानत्य पुरोवर्तिविषयले साधिते वेदान्तिना चानिवर्चनीयपुरोवर्तिरजतविषयतेन सिद्ध- साधनतेनालाकं तत्तिद्धमिति वचनमात्रेणान्यथाल्यातिवादिनचरितार्था भवेयुः । अथ नानिर्वचनीयवादिनं प्रति अयं प्रयोगस्तत्य सिद्धसाधनतापत्तेः । तीतुव्यवसायवादिनं प्रत्यप्ययं प्रयोगो न स्याद्भाने सिद्धसाधनत्वप्रसङ्गात् । खप्रकाशवादिनं प्रति सिद्धसाधन- लादप्रयोग इति भूकीभाव एव त्यात् । अथ विवादपदेनानुव्यवसायस्य व्यवच्छेदान्नात्य धर्मिभागतेति नतित्तथापि तत्व साध्यविशेषणप्रसिद्धिस्थलवेनाभ्युपगमाद्धेतोः केवलव्य- तिरेकिवाभावस्तदवस्थः तदनङ्गीकारे च न विशेषणप्रसिद्ध्युपपत्तिः । अय परं प्रत्येव तत्व प्रतिद्धिस्थलता ताहि तं प्रति केवलन्यतिरेकिप्रयोगायोगः । किंच व्यवहारहेतुत्वत्य प्रका- शविशेपणतायां केवल्ये तदभावात्त्वयंप्रकाशताभावः । व्यवहारहेतुलयोग्यतायां च वल- पातिरित्तायां स एव दोषः । अथ तदुपलक्षितप्रकाशालत्वमेव साध्वं तथाप्युपलक्षित- लत्य साध्यान्तर्भाव स एव दोपः । अनन्तर्भावे च प्रकाशखरूपताया एव साध्यत्वात् वत्साश्चान्यत्रापि सिद्धत्वान् न केवलव्यतिरेक्यनुमानावकाशः । एतेनानुभूतिरनुभाव्या न भवत्यनुभूतिलादित्यादिप्रयोगोऽपि परात्तः। तत्राप्यप्रसिद्धविशेषणताया दुप्परिहरलात्। ज्ञानं वेद्यं वस्तुवाछूटवदिति प्रतिप्रयोगभवाच । नच हेलसिद्धिः सत्ताधिकरणवलक्ष- वर्तिप्रतिहेतुत्वावजतेाधीनपुरोवर्तिप्रतिहेतुत्वालादिनेसर्थः । अत्यनुव्यवसायवादिनं प्रलप्रयोगः पल तु तमान्ति तं प्रति निरपसर्गः प्रयोग इसत आह-वप्रकाशवादिनमिति । ननु विवादपदनित्य- नभूतविदोन प्रक्षिप्यते तपाचानुव्यवसायत्स परप्रतिपन्नताध्याय व्यावर्तननिति तदाह-अथेति । तनेदं वरयं-किमनुयवसायज्ञानं लमतन्तं नवा । न सदि, तदा व्यर्थविशेषगता । जय मतं, तदा कथं वप्रकाशता, कथं वा फेवलयतिरैकितेति । तदेतदपिना सूचयनियन्तरेण पुरोदितं फेवलयतिरेकि- तातोपनाह तथापीति । साध्यविशेषणेति । सापनेव विझेपण, पर्ने प्रति विशेषणत्वात्तन्य । नत्र बसावं पक्षीहलानुयवसायवदनुभूतिब्बवहारहेतुप्रकाशत्वतापनादन्वयव्यतिक्रितालु । अनुयवसापानीका- रानकारयो हविष्टान्ताभावयोः प्रतान् । पानि च सन्यवहारहेतुप्रकाशवनिति पचने पक्षे व्यवहारहेतु- त्वस्य विशेषजोफ्लपक्षविकल्येन दृषणान्युत्तानि तान्यत्र प्रसरतीलाह-किंच व्यवहारहेतुत्वत्येति। ननु व्यवहारहेतुत्वदोन्यता विवक्षिताना व तदानीनति चोदतावा यावदस्तुनावित्वादिलायन, नहि साखरूपातिरिका तदनतिरिका वा । अतिरित्तापि विटोपल्नुपलक्ष वेति विकल्य, विशेषनवं दूरपति व्यवहारेति । वरूपातिरिक्षायां विशेषतापां चेलम्चाहतंबन् । लक्षवं शहते-यथेति । तया योग्यतया, तेन व्यवहारहेतुत्वेन कोलक्षितं पत्रकारात्मरत्वं तदेव सायलेलदः । तदापि दरवं पत्तदुपलाक्षेतवंतद्विशेषानुपलाया।आदं दूपात तथापीति । स एव दोप इति।कवल्यावसायां तदभावादलकामाला इलर्थः । उपतक्षितचसोलमायाक्षं टूपयति-अनन्तभावे ति। तत्याधान्यनापीति । अनुपसापादिचपीलः । एवेनानतिरिपक्षोऽपि निरन्तो देदितयः । इस पजातं प्राचीनाचाचौदोस्तिनमानेऽनिरिगाति एतेनेति । एवेत्येतदेव विमोति-तत्रापति । तदेवं लपकाये संभाबनानाननानादि यादवा वेदोऽनुमाननाद-झानमिलादिना । प्रतिप्रयो- रोति । प्रतिपक्षलाधकेलयः समविपक्षता दा। ननु किमिदं दनुवं हे शिल्पनिशमनाहो- लिङ्कास्ववसत्त्वनिति । नायः। उनपाडिदेः । नोतरः । भलवादिनः नापनविकलवादिलत आहार हेत्वसिद्धिरितिसाधनकल्ययायुगलापनेवर । रुपया विन्दवं नाम कादिक धर्मः स्वापाच- दिक । नायः। त्वातिः। नोजरःनिनानिदेरेसाबसानिमितादरमदाबाद पारहारः। सत्ताधिकर ·८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः गवस्तुत्वस्यावधीरितकल्पिताकल्पितविशेपस्यानुभूतिवादिवःतुलोपपत्तेः । ननु किमिदं साध्यमानं वेद्यतं वास्तवमुतावास्तवमाहोस्विव्यावहारिकमथवा साधा- रणम् । आये साध्यविकलं निदर्शनमितरेषु सिद्धसाधनलमिति चेन्मैवम् । घटादेरिव व्यावहारिकप्रमाणसिद्धवेद्यतापादनेऽपि स्वप्रकाशलासिद्धेः। किंचानुभूतिपदं खगोचरगोचर- ज्ञानजन्यं पदत्वात्कुम्भपदवत् । ननु किमत्र गोचरशब्देन विपयमात्रमुच्यते किंवा वा- च्योऽर्थः अथ लक्ष्यो वा । न तावत्प्रथम द्वितीयौ । सिद्धसाधनतापत्तेः । अभ्युपेयते हि अनुभूतिशब्दवाच्चस्यान्तःकरणवृत्तिविशिष्टस्य ज्ञानस्य ज्ञानगोचरता । तृतीये तु मुख्यार्थ- विवक्ष्या प्रयुक्तगङ्गादिपदैर्व्यभिचार इति चेन्मैवम् । लक्षकपदं पक्षीकृत्य लक्षकपदत्लेन लक्षकगङ्गादिपदवलक्ष्यज्ञानजन्यत्वानुमानात् । किंचानुभूतिपदाभिधेयस्य स्वप्रकाशलम- भिधीयत भवद्भिमत लक्ष्यस्य । नाद्यः । अपसिद्धान्तापातात् । न द्वितीयः । प्रतिवादिनं प्रत्याश्रयासिद्धेः । सकलधर्मातीतस्याद्वितीयस्यानुभूतिपदलक्ष्यस्य परैरनङ्गीकारात् । किंच स्वप्रकाशतायां सति प्रमाणे तद्वेद्यत्वमसति च साधकामांवादेव न तत्सिद्धिरिति णत्यति । स्वरूपसत्ता विवक्षिता । अनुभूतित्वादिवदिति । यथाह्यनुभूतित्वादिति स्वप्रकाशवादिहेतौ कोऽयमनुभूतित्वं नाम धर्मः किं कल्पित उताकल्पितः । नायः । परस्यासिद्धेः । न द्वितीयः । खस्यासिद्धेरिति विकयिते साधारण्यनव परिहारस्तददित्यर्थः । अत्र गनापुरीभट्टारकोदीरितदृषणमनुवदति-ननु किमिदमियादिना । मैवम् । घटादेरिवेति । नदि घटारिवानुभूतेरपि वेद्यत्वं प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धमिति मन्तुमुचितम् । तथा सति नैयायिकादेरिव जड- याति मंविदाऽर्थप्रथननिद्धी घटादिप्रतीलन्यथानुपपत्त्युपन्यासानवसरात्तपणानां स्वमतेऽप्यनुपमप्रसमाय । नच नैयायिकाद्युपगतजननायाः समारोपितत्वाङ्गीकारादस्त्येवानुभुतेरपि व्यावहारिकवेद्यतेति सांप्रतं, तस्याः मुन्तिरजतादेखि व्यवहाराक्षमत्वात् । अतो व्यावहारिकवेद्यत्वसाधनमपि विरुणयेव राद्धान्तमिति भावः । वैद्यन्यनुनानान्तरमाह-किंचानुभूतिपदमित्यादिना । खगोचर एव गोचरो यस्य तज्ज्ञानं खगोचरगो- बदानं दबन्यः, बान्दनिलववादिनां प्रयोगम्य तजन्यत्वाच्छन्दोपि नजन्य इत्युच्यते । निद्धसाधनतानिवृत्त्यै खगोचरणम् । अत्रापि तन्द्रावितदुषणमनुवदति-ननु किमोति । सिद्धसाधनतामेव विवृणोति- अन्युपेयते हीति । अन्तःकरणवृत्तिविशिष्टस्यति हेतुगर्भ विशेषणम् । यस्मादन्तःकरणवृत्तिविशिष्टमतो इनोवालयः । मुख्यार्थविवक्षयेति । एवं हि तदा प्रयोगः स्यात्विवादपदं खलक्ष्यविषयज्ञानजन्य पदन्दनंातिपदिति । एनधानकान्तिकं, मुठ्यार्थविवक्षया प्रयुक्तगादिपदानां तक्ष्यतीदिनानजन्यावा. भावाने मुख्यार्थशनमात्रजन्यन्दादित्यर्थः । तदतपबति-मैत्रमिति | लक्षकपदल्लं हेतुल्तथाच नान- कान्टिकनियर्थः । पदमात्र पक्षाव्य लक्षकपदत्वादिन्युन भागानिदियाधी स्यातामिति लक्षकपदमिन्युक्तम् । उनका प्रतिपादनामवाचकानुभूतिलकपदं चात्र विवक्षितं, तंन नाश्रयानिद्धिसिदमाधन । किन कविन्यप्रकारावानुमानमुपन्दसते तय गर्यस्य धन्यव दावन्न निरूपणपद्धतिमध्यामते इलाह- किंचानुभूतीति । अपसिद्धान्तेति । अन्तःकरणपत्तिविशिष्टम्य स्वप्रकागत्यानाश्रयणादित्यर्थः । अदिवादिनं प्रतीनि । न तदनुभूतिपदलक्ष्यन्य अम्बकम्यनियमानुर्वा प्रमेयस्य वा प्रकाशना लिया. परिद, देदिन नदेव , विटीयानादिनिधनान्ममृतमानस्य, दस परं प्रत्यागिद्धगविशन्यवा- - - वित्र नाम नामदादान्द्रादयोः प्रभवानिदिगिति व्यापादलक्षणतर्कयुगलदिरोष इत्याद- किन दकानायामिति । एवं न्दप्रसादाचे प्रमाला मुनाक्षिय ग्माषाढाक्रमने- ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीन्यायायुता । सैपोपनिषदानामुभवत:पाशा रज्जुरित्वलमतिविन्तरेण । अत्रोच्चत-'अपरोक्षव्यवहनयों- ग्यत्वाधीपदन्य नः । संभवे स्वप्रकाशन्य लक्षणासंभवः कुतः ।। १॥ न तावत्वयंप्रकाशे लक्षणासंभवः । अवेद्यत्वे सत्यपरोकव्यवहारयोग्यतायातल्लक्षणलान् । नच योग्यतालक्षण- धर्माङ्गीकारेऽच्यामिमोक्षद्शायां तदसंभवादपसिद्धान्तापनिवेति शङ्कनीयं. योग्यत्वात्पन्ना- भावानधिकरणत्वन्य तत्त्वान् गुणवत्त्वात्यन्ताभावानधिकरणच नव्यलकन . नन नाच्यातिः। नाप्यपसिद्धान्त: काल्पनिकधर्माणां संसारदशायामभ्युपगमात । 'अक्षमा भवतः केयं ना. धकत्वकल्पने । किं न पश्यन्नि संसारं तत्रैवान्नानकल्पित मिति नुरेश्वराचावचनान । 'भानन्दो विषयानुभवो नित्यत्वं चेति सन्ति धनी इनि पञ्चपादिकाचार्यचना । मो. क्षदशायां च विवक्षितधर्माभावेऽपि कदाचिन्नन्वेन तदत्यन्ताभावानधिकथयन्य गुमा. भयो व्यनितिवलिडेरपरोक्षव्यवहारयोग्य वटादावनिच्यामिपरिहारानवले मनोनि अत्रोच्यन इलादिना । नत्र लावायच्योरेन रनि-अपरोक्षान: :: अत्यवतन्याहारस्य योग्यस्य । बधिकरण पानी । नयाधीपक दिपक ग्यप्रकारचेति पदनुपर्यपि संबवते हारमयलमणिदन् । अनसम्म मात्रा मार युलोपीति चोजना । संगालमा विमोति-नाव दियारा :- नन्दलानपातिपः । नव गारमियुर ना हेतुना योग्दत्वालालेलि । नादिकालदत्यन्तामावधिकमेव । समुपनि माथिकाः । नमार सदाशिवपिन समितीमार भन्मदिनमा मनानीलामाय नमालिकोट....., अप पटाविमोनियममा संगम पिका माय मर: सम्प": .............. -- 62 ·१० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः विशेषणम् । नचैतावदस्तु लक्षणमिति वाच्यम् । तथा सत्यतीतानागतयोनित्यानुमेयेपु च धर्मादिष्वतिव्याप्तेः। ननु तेपामप्यागमवेद्यत्वान्नावेद्यत्वमिति चेन्मैवम् । फलव्याप्यतालक्षणवेगलम्य तत्रा- भावात् । तत्र विशिष्टशब्दप्रमाणवलात्तदाकारधीवृत्तिसमुल्लासमात्रादेव तावहार इति वेद- वादिनां प्रक्रिया । नच योगिप्रत्यक्षगम्यतया अपरोक्षलं धर्मादीनां, चोदनैकप्रमाणवेद्यला- प्पाम् । नचैतावता सर्वदर्शित्वाभावो योगिनाम् , सर्वदर्शित्वशब्देन योग्यसर्वद्रष्टुत्वस्त्र विवक्षितत्वात् । 'यत्राप्यतिशयो दृष्टः स स्वार्थानतिलचनात् । दूरसूक्ष्मादिदृष्टौ स्यान्न रूपे श्रोत्रवृत्तिता' इति न्यायात् । अतो धर्मादिव्यवच्छेदार्थमपरोक्षव्यवहारयोग्यले स- तीति विशेपणम् । नन्वज्ञानान्त:करणतद्धर्मेच्छादिपु शुक्तिरजतादिपु च लक्षणातिव्या- प्तिस्तवस्था, तेपामपि फलंव्याप्यत्वाभावेनावेद्यत्वात् अहमज्ञ इत्याद्यपरोक्षव्यवहारयो- ग्यत्वाचेति चेत् । सत्यम् । अवेद्यत्वेऽपि नापरोक्षव्यवहारयोग्यता तेपाम् , अध्यस्ततयैव तेपां सिद्धेः । ननु तथाप्यपरोक्षमिति व्यवहारदर्शनात्तद्योग्यता तत्र कल्पनीयेति चे- अवेद्यत्वशब्देन ज्ञानाविपयत्वमभिमतमिति भ्रान्तः शकते-नन्विति । फलव्याप्यतेति । विषया- वच्छिन्नं चैतन्यमभिव्यक्तं फलमिति वेदान्तवादिनां मतम् । अभिव्यक्तिधेन्द्रियद्वारा अर्थसंनिकृष्टमनः- परिणामविशेषः । नचैवंविधः परिणामविशेषोऽदृष्टादिपु संभवति, तेपामिन्द्रियायोग्यत्वात् । एतेनाती- तादि व्याख्यातम् । तस्मान्न धर्मादीनां फलावच्छेदकतया वेद्यत्वमित्यर्थः । 'यथानयैव व्यवहारसिद्धिरद्धा भवेत्कल्पनयान्यथा न । तथोदितं तत्तदगाधधीभिरतो वयं विस्तरतो विभीताः ॥' ननु यदि न वेद्यत्वं तेपां कथं तर्हि तेषु विज्ञानमनुष्टानमित्यादिव्यवहार इत्यत आह-तत्रेति । विशिष्टशब्दप्रमाणं विधि- वाक्यादि । धीवृत्तिरन्तःकरणपरिणामस्तस्य समुल्लास उदयस्तन्मात्रादित्यर्थः । ननु यद्यपि धर्मादीनां नास्मदादिप्रत्यक्षगम्यत्वं तथापि योगिनां भवति तत्प्रत्यक्षमतएव वेद्यत्वमिलत आह-नचेति । अयम- भिसंधिः-न तावद्धर्मादीनां वाह्येन्द्रियग्राह्यत्वं रूपादिहीनतया तदुपहितमर्यादविषयाणामिन्द्रियाणां तत्रा: प्रवृत्तेः । मानसत्वं तु तेपामात्मगुणत्वेऽपि संस्कारवदयोग्यत्वेन दूरनिरस्तम् । अथ विशिष्टादृष्टसामर्थ्यात्तेपां तेषु विषयेषु सामर्थ्य मिति मतं, तर्हि तदेव हि विशिष्टादृष्टज्ञानं कथंकारमेपामुदेति । अज्ञातेषु तेपामनुष्टा- नायोगात् । अथ योग्यन्तरवचनादन्धपरम्परा । अथ नित्यतिद्धेश्वरवचनात् । स्यादेवं यदि निलसिद्ध ईधरः सियेत । आगमवलादीश्वरसिद्धिरितिचेत्स किमीश्वरवचनतया प्रमाणमपौरुषेयतया वा। प्रथमे वितरेतराश्रयं तद्विरचनात्तत्प्रामाण्यं तत्प्रामाण्याच तत्सिद्धिरिति । उत्तरे त्वपराद्धान्तः । यथा चानुमानजातमपि न पराभि- मतेश्वरे वर्तते, यथा चापौरुषेयत्वं वेदस्य, तत्सर्वमव्यग्रमले निवेदयिष्यते अथागमाज्ज्ञातेष्वनुष्ठानमिति । अस्तु तर्हि स एवागमस्तत्र प्रमाणम् , अवश्यापेक्षणीयत्वात्कृतं तदुपजीविभिर्योगिभिरिति। ननु यदि न योगि- नामयोग्यविपयेषु सामर्थ्य, कृतं तर्हि तेषां सर्वदर्शित्वप्रदर्शकशास्त्रराशिना । अत आह-नचैतावतेति । प्रमाणान्तरवलात्सर्वशब्दः संकोचनीय इत्यर्थः । यत्रापि विषयेऽतिशयो दृष्टः पार्थसंपातिप्रभृतीनां विश्वरू- पाशोकवनिकानिहितसीतादिपु, सोऽतिशयः स्वार्थानतिलङ्घनाद्रष्टव्यः । अनतिलङ्घनमेवाह-दूरसूक्ष्मादीति । योग्य एव विपये दूरवर्तिनि सूक्ष्मे वा दर्शनं तत्र, न पुना रूपादौ श्रोत्रादेवृत्तिरिति भट्टोक्तरर्थः । फलव्या- प्यत्वाभावेनेति । प्रमाणाविपयत्वेन केवलसाक्षिवेद्यत्वादित्यर्थः । परिहरति-सत्यम् । अवेद्यत्वेऽपीति। नाज्ञानादीनां साक्षादपरोक्षतीवेद्यतया तेषां साक्ष्यापरोक्ष्याध्यासादेवापरोक्ष्यादित्यर्थः । उत्तरौ चोद्यपरिहारौ स्पष्टार्थो । ननु यदि खतोऽपरोक्षत्वं चैतन्यस्यैवाज्ञानादीनां तु तदध्यासादापरोक्ष्यमध्यस्तमिति नापरोक्षव्य- वहारयोग्यत्वमिति ब्रूपे तर्हि तद्धटादावपि तुल्यमिति न तेपामप्यपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वप्राप्तिरतस्तयवच्छेदा- १ अपरोक्षता इत्येतदन्तस्यैव पूर्ववाक्यत्वे अवेद्यतयेति च्छेदः कार्यः, ·। । तुम्हनामान्यत इत्र परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । ११ न्मैवम् । रजतादिव्यवहारायोन्येऽपि शुक्तिशकलादो रजतादिव्यवहारदर्शनात् । नन्वेवं सत्यवेद्यत्तविशेपणत्व न व्यवच्छेद्यमति । वन्मते घटादेरप्यध्यस्ततया अपरोक्ष- व्यवहारचोन्यवाभावान् । मैवम् । व्यवहारदज्ञायां तेषां प्रत्यक्षप्रमाणविषयाणामपरोक्ष- व्यवहारयोग्यताङ्गीकारान् । तथाप्यवेवले सत्यपरोक्षत्रमेव लक्षणमन्तु व्यभिचाराभावा- दिति चेन् । सत्यम् । अपरोक्षज्ञानविषयत्तेनेव घटादेरपरोक्षवाङ्गीकाराद् , अत्रापि तथा- वाव्याघात इति विभ्रमो माभूदिति तब्यवहारेणेव प्रतिवादिनामपि संप्रतिपन्नेन तदेव स्कुटीक्रियत इति न कश्चिद्दोपः। कथं तहिं अवेद्यत्य व्यवहारयोग्यत्तमिति चेकिमिदमवेद्यत्वे व्यवहारविषयत्वं न त्खादित्यनिष्ठप्रसजनमुत व्यवहारविषयत्वादेवलानुमानम् । नायः । आपाधापादकयोरु- भयोरपि परेपामप्रसिद्धेः । नेतरः । तत्स सप्रतिसाधननिराससमये निराकरिष्यमाण- तात् । तन्नादनाविलं खप्रकाशलक्षणम् । प्रमाणनपि । अनुभूतिः स्वयंप्रकाशा अनुभूतित्वाद्यन्नैवं तन्नैवं यथा पट इत्यनुमानम् । नचाप्रसिद्धविशेपणत्वम् । यत: 'सामान्यतोऽनुमानेन प्रसिद्धेऽपि विशेषणे । कथं कथय र्थनवेशत्वविपत व्यनिति माइते-नन्वेवमिति । व्यवहारदशायामिति । यद्यपि वान्तवारी- वाभावो नादानादच नमानजपाप्यक्रियाक्षननापतेश्वं प्रलक्षादिप्रनालिद सत्त्वनिय पादेरन्ति अदानावन्त तन्मादि प्रलक्षादिविषबताया अचनावाद । अतः मुन्तिरजतादिसतावतानीतिकनिलयः । ननु तथापि बवहारयोग्यतापदन्य सत्यं न पायानः, संवेदनादन घटादिमातेरपरोकतादिनाहानादिन्यायन- रिति दाइते--तथापीति । परिणति-सत्यमिति । अपन:-अपरोहानवियवाले नवदपरोक्ष- शब्दः प्रयुज्यते । तत्रापरोक्षनियुले त्याहतिमा स्यात्तनियनदेयत्वेऽप्युपपदनानन्यवहारयोग्यतापद- महानिति । वस्तुतन्न न प्रसरत्येव पटाविवपनक्षत्वं. नन्द प्रमात्रायान्तरजातिनकामनायां पटादावना- यान् । नव निम्याहानेऽपि भावाप्रमावेन परापरभावाभावान जातिरिति पाचन् । तत्रारोपाहीकान्छ. दप्रयोगसापि तन्मार्गल्यान् । अन्यथा पटल्यांदरपालामनितिन पदानप्रयोग विं. खादिना परापरभावाभावत्यादि सवयवचनस्यात् । यति व्यवहारो नमी भी यादवविरमा नरोधेन सदस्योग एक सीक्रियते । तेन न पूर्वावलोकनसः । यपि दोषतावनिरंकजाति सक्षम व्यापि नमी नदनाही पोपवाय मनोऽयालाय सामान् । व्यपादिपवयव नियमति मिनिचरकथं नहींति ! नंदलको या प्रसार पनि विकल्य दापति--किमिदनवेद्यत्वे व्यवहारविषयवमिदना आपाधापाद- कयोरिति । तिमीले पो परागपिन रविवारजना मन परे पनि स्थितिलोपनादन पनि भनिनन् । नवनवं की नमान्न्न भव दायिक प्रतिी पेन नान इस तव समतिसाधननिराससमय इति । लामो समन्योरपि । नमाजमति । ताप्रमिनी । असन्त मनमानी दा म मनोनित ।

·१२ तत्त्वप्रदीपिका (निमुखी) [प्रथमः पक्षोऽयमप्रसिद्ध विशेषणः ॥ २॥ तथाहि यशवं किंचित्रिष्टालान्ताभावप्रतियोगि, धर्म. त्वात् शौक्ष्यवदिति समान्यतो दृष्टानुमानेनानिर्धारितभर्मिविशेषनिष्ठम्यानेगवधर्मस प्र. सिद्धत्वात् केवलव्यतिरेकिणशोभयवादिसंप्रतिपन्नापरोक्षयवहारयोग्यानुभूतिविशेषावल- म्बताया एव समर्पणात् नाप्रसिद्ध विशेषणता । यद्वा यद्विपर्यये असमीहितप्रसक्रिसत्कचिन्मानयोग्यमिति सामान्यच्यातिः । ३. ना- नुभूतिरनुभाव्या भवति नवेति वादिविप्रतिपत्तेः संशगे सरानुभागले सरासमीहिता- सक्तेस्तद्विपर्ययस्य सामान्यतो मानयोग्यताधिगमात् विशेषप्रमाणापेक्षायां व्यतिरेकिण उपन्यासात् नाप्रसिद्धविशेषणता । अन्यथा कथमिच्छादीनाम द्रव्यव्यतिरिक्तद्रव्याधि- तत्वं नैयायिकादयोऽपि साधयेयुर द्रव्यव्यतिरिक्तद्रव्यम्साप्रसिद्धावप्रसिद्ध विशेषणता, प्रसिद्धौ च हेतोस्तत्र वृत्तावन्वयव्यतिरेकितया केवलयनिरेकिलासंभवः, अवृत्तौ चा- अत्र च सामान्यत इति निस्साधनतापि परिहता पंक्तिया । सामान्यतौरटमेनाल-तथाहि वेधत्वमि- लादिना । अभावप्रतियोगीत्युक्त अन्योन्याभावेन पेपरोऽगुपपरामाने नान्निरला सातनित्यर्थमलता- भावग्रहणम् । नचास्तित्वेन व्यभिचारः, तसा पक्षलात् पक्षतुल्गलादा । अभिरत्यादिवशीयमेव गतिः । अन्ततः खस्मिन्नेवाभावादात्माश्रयमततात् उत्पत्तिाप्तिप्रतिवन्धकमान दोपलामिति प्रक्रियामा, नियमेने प्रमाणानुपलब्धेरविशेषादिति । अत्र च वेद्यत्वप्रमियर यद्यपि तदनधिकरणलमपि प्रतिवं, प्रतियोगिप्रसिध्य- वाभावप्रसिद्धः तथापि मुहद्भूत्वेदमाहेति द्रष्टव्यम् । अनिर्धारितेति । अनिर्धारितो यो धर्मिविशेषतानिष्ट- स्येत्यर्थः । ननु भवत्ववेद्यत्वसिदिरपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वे सलवेद्यत्वरा कुतः सिद्धिरित्यत आह-केवल. व्यतिरेकिणश्चेति । अथवा मानान्तरेणावेद्यत्यसिद्धौ किमनेनानुमानेनेलत आह--केवलेति । केवल- व्यतिरेकिण इति पञ्चमी । प्रथमपक्षे त्वयमधः । अपरोक्षव्यवहारविषयत्वं तावदनुभूतावेव तवापि संप्रतिपर्व तागनुभूतो चावेद्यत्वमन्यतः स्वरूपेण सिद्धं यदा साध्यते तदा फिमपरमनामसिदं येनाप्रनिद्धविशेषणता स्यादिति । द्वितीये तु सामान्यतः सिद्धस्यानुमानेन धर्मिविशेष साधनानानर्थक्यमित्यर्थः । एतेन फेवलव्य- तिरेकितापि रक्षिता अन्यत्र प्रसिध्धनभ्युपगमात् । एवमुदयनरीत्या केवलव्यतिरेकिणः प्रामाण्यं समर्थितम् , संप्रति लीलावतीकाररीलाप्याह-यद्वेति । यस्य वैपरीत्याहीकारे प्रमाणान्तरवाधादिप्रसक्तिस्तत्प्रमाणयोग्यमिति सामान्याकारेण व्याप्तिः । व्याप्तहेतोः पक्षध- मतामाह-इहचेति । तत्किं सर्वत्र विपक्षवाधात्प्रमाणोनयनम् । तथाच गतं घटादिप्रत्यक्षेणाविमर्शपूर्वके- त्यत आह-संशये सतीति । कोटिद्वयाप्रतिध्या साधारणधर्मदर्शनाभावान संशयोत उक्तम्-विप्रति. पत्तेरिति । इदं च प्रयोगशरीरं-वेद्यत्वमनुभवनिष्टप्रामाणिकात्यन्ताभावप्रतियोगि तर्कादिवाधितत्वात् यदेवं तदेवं यथा शुक्तिरजतादि यथा वा घटत्वादीति। तर्कमानं चेदमिलाशय प्रस्तुतानुमानोपयोगमाह-विशेष- प्रमाणापेक्षायामिति । अत्र सामान्यतोऽनुमानेनेति सामान्येन प्रमाणोनयनेनेति योजनीयम् । एतदेव प्रतिवन्द्या साधयति-अन्यथेति । अनुपपत्तिसाम्यं तावदाह-अमृद्गव्यव्यतिरिक्तेति । तत्र वृत्ता. विति । अत्र ह्यष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यप्रसिद्धौ तदाश्रितगुणादीनां सपक्षत्वम् । तथाच तत्र हेतुवृत्त्यवृत्त्योर्दूषणद्वयं स्यादित्यर्थः । एवमनुपपत्ती समानायामस्मदुक्तविधामन्तरेण नापरा विधास्तीति भावः । तथाहि इच्छादयो गुणाः अनित्यत्वे सत्यस्मदाद्यचाचपप्रत्यक्षत्वात् गन्धवदित्यादिना गुणत्वे स्थिते गुणत्वापरजातिमत्तया निय- तैकद्रव्यव्यवच्छेदकतया विशेषगुणत्वे च सिद्धे सतीच्छादयः क्वचिदाश्रिताः गुणत्वाद्रूपवदिति सामान्यतो- दृष्टानुमानेनानिर्धारिते कस्मिंश्चिदाश्रये सिद्ध न तावत्स्पर्शवद्विशेपगुणाः प्रत्यक्षत्वे सत्यकारणगुणपूर्वकत्वात् , प्र- त्यक्षत्वे सत्ययावद्रव्यभावित्वाद्वा। नाप्याकाशविशेषगुणाः वाह्येन्द्रियाप्रत्यक्षत्वात् । नापि दिकालमनसां विशेषगु- १ नियमेनति-नियम इति पाठः साधु ति. .. ।

·परिच्छेदः । नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । १३ । साधारणानकान्तिकतापत्तिः । नत्रै ससप्रसिद्धविषणताया अदूपणतापत्तिः, उत्सामा- न्यतोदृष्टानुमानगोचरवातंभवे शशविपाणोलिखिता भूरियादी तया: सावकाशवान् । अथवा अयं पट एतस्दान्यते सत्ति वेचलानधिकरणान्यः पनार्थलात्पद्रवदित्वादिमहावि- द्याप्रयोगैरप्यवेवलप्रसिद्धिरप्यूहनीया । नाप्रसिद्धविशेष्यतापि, अनुभूतेः प्रसिद्धत्लान् । अतएव नाश्यातिद्धिरपि हेतोः । नापि त्वरूपासिद्धिः, कल्पितञ्यक्तिभननिष्टत्य चन्द्रत- सामान्यत्वेवानुभूतित्वसामान्यस्वाभ्युपगमे सिद्धान्ताविरोधात् । कल्लितत्यापि प्रतिवि- न्वादिवत्ताधकलसंभवान्। नत्र प्रतिवाद्यसिद्धिः तेनाप्चनुभूतित्वसामान्यत्वाभ्युपगमात् । नव कल्पिताकल्लितत्ववपन्यादेतोरन्यतरासिद्धिराशनीया, अवर्धारितफलिताकल्पि- तविशेषत्वानुभूतिलनात्रलोभयवादितिद्धत्वात् । जन्यथा धूमवत्त्वानवपित्तदेतद्देशनिष्टता- पत्वादिलादिनयत्वानुमपतियालेन्छयोऽव्यतिरिमामयः, देवापदनानवे सात गुरुत्वाइन तय गन्याति केवलयतिरनिव निरिति । नन्वेवियारिहारमतर सर्वत्र मुत- नवागतवता प्रतिसविरेपरवानातिन्देलत साह-नवंसतीति । एतदुत्तं भवति- सयंत्रयः परिहारः मुलभः सनायामतिद्धविरमदानानात भूलः समाविकानोनिहिता' इलादीनं संभयान ते बासा मामालालेति । तदेवनजरोलाऽतिविनाता परिवहारातु कति रोपन्त नानत महावि- सानिरपि सायलिने मुलनपति-अथवेति । अतः वरचानावरान इयुलेन्दविवाहा सवयत्वयादिनोऽनुमानासानदनविकरणानिन्न उनं-घटान्यत्वेसतीति । चानविकराल इति पावद । तपार सयु दिनाथनं, तन उ-एतदिति । एतरूपस देवगिति सन्यत्वंलनधिकरपल्यानपाविधाकन्दव व पवादादेव प्रतिद्धन निरनिमिदनापने दमः। पक्षमा पारसलान्यति देवाधिकान्य ब्युर पन्तरनादातरता, पन्नाला येत- समान्यात वेरचानावरवल्दन्यानयवदानपनितिदएकत्र पास एटकाया वेतन देदवानविकरमानन्दे मनाने पान्तरनादापान्तरताका अन्दरमा : रमनमा धन्य दलले सात सातवनस्पत्यायो र तद देववादः । न जाय ये देशवन्य- परमन नादबलन दाद ः रूतिः। पता नही देनद- न्यनेकपदानविकरमान्यानरः पेपराधिक सातादेकाले बनाइ- न्यवादगार । ॐ वन्य देनारे देवभिन्न देशमा दरवन्द निः! अनि दरद स्वतनन्दनकानन नानाविका मेयः- लादिगानम् । एतदपिसानोऽनुन नेवि संगालोद नामन्निनाविधोपनापति । पनि । त पक्षपदासान-मनवेल्लादिमिर पा दिनमत वचः । ननु समकान कविः, सगुनगारे सदर मनपर-दोरनार दामा भिगोपी नदद -नापीति । परम्परा ननु प्रदेश सर भान कल्पितेतिस्पोनरन्तुनि के नकारनामा रूपमर-अत्यति। तदेतदेोति। धनबाद मनरेगा। परदे पर दिनमा

·土
}
y
P
in

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । १५ . साध्वं त्वात् तब न पक्षे. तत्रोपाधिसद्भावे तस साधनव्यापकलप्रसङ्गात् । तस्मादन्य- नोपाधिसत्वे साध्यत्व तत्त्वं त्यादिति वाच्यम् । तथाच केवलयतिरेकिलभङ्गप्रसङ्गः । प्रकृते चानुभूतिर्वेचा वस्तुत्वाइटवदिति केवलान्वयित्नानुमानेन हि त्वयंप्रकाशन- व्यतिरेको वक्तव्यः । तत्रच नोपाधिः संभवति साधनान्यापकलत्य वक्तुमशक्यतात् । तदेवं नासिद्धो हेतुः ।नापि विरुद्धःविधेषु विपक्षेबनुभूतित्वहेतोरवृत्तेः। नाप्यनेकान्तिकः, विपक्षा- ब्यावृत्तेरेव । नाप्यसाधारण: सपक्षाभावात् । विपक्षे बाधकतर्काभावात्संदिग्धानकान्तिकतेति चेन् । नैवम् । अनुभूतेनुभाव्यत्वेऽनवस्यापातान् । नव वाच्यमवश्यवेबसाभावान्नानवस्था व्यवहारस्य तत्वरूपतत्तानानेणाप्युपपत्तेरिति । तद्विषयप्रमाणानुन्चे तत्तत्ताचा अप्यनि- श्वयात् । तत एव व्यवहार इत्यप्यसिद्धेः । अथ यदा कदाचित्तत्तत्ताजिज्ञासोदये व्यव- हारादिना केनचिल्लिन सापि प्रमीयत इति मतं. तन्न । घट इति घटमनुभवामीति स्वादः किमतन्न वरून जि प उन तयार तथाले । आयं मलाह-न पक्ष इति । तत्र हेतुनाह --तत्रोपाधिसन्नाव इति । ददन्न वक्षन्नं न पुरस्तादेवोत्तम् । द्वितीयं परियोपपति-तलादिति । भक्त्वेवं ततः रिलिति । केवलयतिरकिनाजोपनहाय न किंचिदिलाह-तथाचेति । ननु मान्दुत्तदोपरामिडेगानुषितया नाचानाप्रति व्यापकत्वमपाधेः, व्यायवे का नानानुतिरिति तमाह-प्रश्ते चेति । अनुमानेनेति। हेतुनेलयः। अनाहे खाकामावलमनापानावो देवत्वम् । यत्रच पदवं तत्र व देववं गनकन्दनानिनतलित तंवरपाधित न केवलान्वायत्वेनानिनननया मनपस साधनलार मिदनानन्दालापनालापकर दुलमिल्दः । भत्रननग्रहन केवलान्तकिमहा चोल- क्षम् । सर्वफेवलयनिक पक्षनिष्कासनाननवोपायः साधनामारवाद । एतेन नाभ्यानादतन- बातः कषिपाधिराति पक्षोऽपि निरन्तः । रिच यदा सध्यानादप्रति व्यायाधिरिष्यते, तदा साका- नादचायत पाघिन्यायनिरपोऽन्या, कपकासन्तामा पनि सन्तानावप्रतियोगिनो बालवाद, नवय- तिरेस्पोभायातरफत्यामेरप्पेशवन्यात् । त्याचसापानावयाइनारति जातिः किं पक्षे तान्दन । नादः। पले मायानाकानावरून पसायायानपान् । नयनत्र । दिसम्बनिनिताकोमादिशी । अत्र सचिन-सामानावरापनाकाबन्दना नया विपक्षे कोधि निदनानिति, वन्न नपादानवबोध- दिन्निनलिति न दारथः कथित । एवं हि समानावयापकान्दै माति सापकानावयापक अपिरिन्दुत्वं स्वासथान सपबारकबा . नहि साधनाभावः सामनावित्रतिपादन व रूमानादालापरव- नदसैपन्न वादपोत्नमामाभापानिपादानपत्र नपानत नयनामावाला कनया तत्क्षय- तिरित्तल नस दलवानरेसिपनानापन्या । बहु चान पत्रपति चिन्तनपातु नोदने । ननु भवतु विपक्षमापालामा सामानापार विस्कन्दिरनानभासदानन्नाः । विपक्ष ब,यस्तभावातु रिमानातिनायिदन्तः कविरिपीमाते-विपक्षे मायकेति । नन्व- हनुमा पनि विनियमारूद.सादन्यथा नवनियन मलमास निपति-नत्र वाच्य- मिरिन ।न्दु परिनानुनयनाभिरमः अन्नमनपा कपन ब्यवहार र होमल पहिर- नि-व्यवहारत्येति । तरूपसत्तामात्रेपनेसः। नव दमनना हेतुन ह-त- द्विपवेति । नवनिरन्तर मन निधी, नन्दकि नाना पानवाय दिलानन्दद ननद । रोम मिनारी नन्लानन्दारितस प्रमा देवाय नवलेल। दारिदमदपने नदारत-पाति पन:-जालन तापमानमेव नासानुमते, हडसन न्तु पुनः जन्मने तयारी नपाः प्रवाविषयवार वन विनेगुन्न । न माने । परन-उम्मेनि ·१६ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः चानुभूतिद्वयातिरिक्तायास्तत्तदनुभूतिपरम्परावगाहिकायाः कस्याश्चिदनुभूतेरनुभवागोचर- त्वात् । अन्तरेण तदनुभवं तत्सत्ताभ्युपगमे प्रमेयसत्ताया अपि तथाभ्युपगमोपपत्तौ प्र. माणगवेपणावैयर्थ्यापातात् । तत्रापि च प्रमाणगवेपणायां पूर्वोक्तानवस्था तदवस्यैव स्यात् । अथ सा स्वविषयप्रमाणमन्तरेण स्वभावभेदादेव स्वविषयभेदव्यवहारं जनयेत् , ज- नयेत् सैव तर्हि तथा स्वव्यवहारमिति व्यर्थाऽनुभूतिपरम्पराभ्युपगतिः। तदेवमनुभूतेरनुभा- व्यत्वेऽनुभूतिस्वरूपासिद्धिप्रसङ्गस्यैव विपक्षे वाधकतर्कत्वात् न संदिग्धानकान्तिकता । किंचानुभूतिरर्थप्रकाशनसमये यदि न प्रकाशेत तथा सत्यनन्तरक्षणे जिज्ञासोस्तत्र संदेहो विपर्ययो वा विपरीतप्रमा बोदियात् । नच कश्चिदमुमद्राक्षीनो वा भवानिति पृष्टोऽनन्तरक्षणे संदिग्धे विपर्यस्यति संविदभावं वा प्रमिणोति, किंतु निश्चिनोत्येव 'इदमहमद्राक्षम् इति । तेन प्रकाशमानैवानुभूतिरथैर्व्यवहारं जनयतीति युक्तम् । नच सुखादिवदन्याधीनप्रका- शत्वेऽपि संशयाद्यविपयत्वोपपत्तिः । सति धर्मिणि तद्वदेवावश्यवेद्यत्वेऽनवस्थादौस्थ्यात् । किंच येन मनःसंयोगेन घटानुभूतिर्जनिता तेनैवानुव्यवसायस्यापि जन्म उत संयो- अयं भावः-भवेदेवं यदि काचिदेवंविधा वित्तिः स्यात्सैव त्वनुपलब्धिविरुद्धा । नहि संसारमण्डले कस्यचिद- ग्दृिशो व्यवसायानुव्यवसायातिरिक्ता तत्तद्वित्तिपरम्पराग्राहिका काचिदपि वित्तिरनुभूयते । तेनोपलब्धियोग्य. त्वे सत्यनुपलब्धेरभाव एवावसीयते ।योगिप्रभृतीनां तु तदस्तित्वे न ते प्रमाणमस्तीति । अथ माभूदनुभवस्त. थापि तत्कल्पयाम इत्यत आह-अन्तरेणेति । तदनुभवं तादृशवित्त्यनुभवामित्यर्थः । न चयमेवमेव कल्प- यामः अपितु प्रमाणवलादिति चेत्तत्राह-तत्रापीति । तृतीयज्ञान इत्यर्थः । - ननु तादृशी संवित् खज्ञापकप्रमाणमन्तरेणैव स्वरूपविशेपात्स्वविपये व्यवहार प्रवर्तयतु, नोकस्य याहगेव खभावस्ताहगेव सर्वस्येति शक्यनियमनं, जगद्वैचित्र्यभङ्गप्रसज्ञादिति शङ्कते-अथ सेति। स्वभावभेदात्। खभावविशेपादित्यर्थः । खविपयभेदव्यवहारमिति । खविपयविशेषव्यवहारमित्यर्थः । परिहरति- सैव तहीति । स्वव्यवहारमिति । खविपयव्यवहारमिति यावत् । अन्तिमायां यो न्यायः स प्रथमायामे- वास्तु, प्रथमस्य तथाभावे प्रवेपः किंनिवन्धन इति न्यायादित्यर्थः । तृतीयज्ञानमेव वा तच्छब्दावमृष्टं तदा स्वविषयवत्वस्मिन्नपि तथाव्यवहारं प्रवर्तयेत्तन्यायेन चाद्यस्य स्वप्रकाशता सिद्ध्यतीति द्रष्टव्यम् । किंचानुभूतित्वं भवतु खप्रकाशत्वं च माभवत्विति वदन्प्रष्टव्यः किं अर्थप्रकाशनसमयेऽनुभूतिर्न प्रकाशतएव प्रकाशमाना वा परत इति । नाद्य इत्याह-किंचानुभूतिरिति । अप्रकाशमानेऽपि सर्वत्र संदेहादिर्नास्ति जिज्ञासाभावा- दपि तदभावोपपत्तेः । नहि हिमगिरिदरीविहारिकेसरिसटासंख्यासु संदिहते जनाः, असंदिहाना वा विपर्य- स्यन्ति, अविपर्यस्यन्तो वाऽभावं प्रमिण्वन्ति, अप्रमिण्वन्तो वा तत्तत्त्वं विनिश्चिन्वन्तीत्यत उक्तं-जिज्ञासो- रिति । जिज्ञासायां सत्यामपि संदेहादि!देति अभावनिर्णयादपि तेपामभावोपपत्तेरत उक्तं-विपरी- तप्रमा वोदियादिति । एतदुक्तं भवति-यत्र विषये प्रमितिरपि नास्ति जिज्ञासा च चकास्ति तस्याः स्फुर- णदशायां संदेहादिर्भवेदेवेति । नचैतदनास्तीत्याह-नच कश्चिदिति । निश्चयमेवामिनयति-इदम- हमद्राक्षमिति । इदानी द्वितीयं निषेधति-नच सुखादिवदिति । हेतुमाह-सति धर्मिणीति । धर्मी अनुभवः । तद्वदेवेति सुखादिवदेवेत्यर्थः । अथवा सति धर्मिणीति द्वितीयज्ञाने सतीत्यर्थः । तद्वदेवेति प्रथमज्ञानवदित्यर्थः । तथासत्यनवस्था प्रसरत्येवेति भावः । नच सुखादिप्रतिवन्दी, तत्राप्यस्मन्मते तत्साधकसाक्षिणा खप्रकाशत्वेनानवस्थानवतारात्, भवतामेव त- त्रापि दौस्यात् । तदेवमर्थप्रतीतिसमये संविदः स्फुरणमनवस्थाभयादन्यनिवन्धनं न भवतीत्युक्तम् । इदानीं तात्कालिकं तद्विपयं ज्ञानमेव निरूपयितुं न शक्यते कारणाभावादिलाह-किंच येनेति । व्यवसायजन- ·। परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । १७ गान्तरेण । नायः । अनुव्यवसायं प्रति कर्मकारकतथा जनकस्य व्यवसायत्त्य तजन्यानु- व्यवसायत्य व चौगपद्यायोगान् करणय प्रत्ययपर्याचे सामर्थ्यानङ्गीकाराच्च । यतोऽस- मवायिकारणभेद एव ज्ञानभेदहेतुरभ्युपेयते । अन्यथापेषणीयान्तरासंभवन युगपदेव घटानुभवलरणयोरनुभवान्तरन्य च तद्विपयत्योत्पत्तिप्रसङ्गात् । अक्रमाच कारणाला- भेदकनायोगान् वासामध्यवच्छेदककनभेदेन कार्यक्रमाभ्युपगमे युगपदेव संप्रयुक्तेषु घटपटादिषु युगपदेवानेकज्ञानजन्मप्रसङ्गान् । न द्वितीयः । घटज्ञानोदयसमये मनति क्रिया ततो विभागतत: पूर्वयोगविनाशतत उत्तरसंयोगोत्पत्तित्ततो ज्ञानान्तरमित्यने- कक्षणविलन्वेनोत्पद्यनानन्य ज्ञानत्यापरोक्षतया पूर्वज्ञानग्राहकतानुपपत्तेः । किंच चक्षु- रादिक्दप्रकाशमानन्यैव ज्ञानन्य स्वातिरिक्तदानजननेनार्थव्यवहारतुत्वाभावान जडानां च स्वत: परम्परं वा प्रकाशमानलायोगात् ज्ञानमपि न प्रकाशन किमपि न प्रका- तेति जगदान्ध्यप्रसङ्ग इत्यादिविपक्षवाथकस्तर्क उन्नयः ।। ननु घटज्ञानवानहनन्नि ज्ञातो घट इति प्रत्यक्षेणवानुभूतधन्वनीनेः कालात्ययाप- कदोगनवाबदसायजन्नेलादं पर निगई नाच इति । नत्र युग : नर उनी मननयोगः स्त पर्यायच । नादः । जन्यानको समसमयमेव जनमानसाला-अनुव्यवसायं प्र. तीति । नदिनीय लाह-करणन्येति । प्रलपर्ययः प्रत्ययपन्न । प्रलय म विपति-यत इति । अव भेदकन्यानतीयारे दस्टमार-अन्यति । मतदः प्रत्यभित जनपति नपरियोनभदन्नरयोपियानुभयान्तरपत्रिम पावन शाद । नत्र हेतुः अपेक्षणीयांनरासंभवति।संयोगभेदन करन.पदमा संवाद संप्रयोगन्य च विमान चारिति भावः । देव व मेदो सामानन्दुमदरसाद पाययुगम्। इदान कोऽयमवर नन्ना मानानेमन नवनिलाह-मशमाति । न्तु मदत करानन्दनः नस विमोन्टिबरंगोलह सत्र बुगडे देवानेनि रानाने जान दीवार कारण पनी पत्रकानमारको रोगको संका प्रपोज.प. इलाह-वाहासामग्रीति ने. दिनी नजमेल पर निगम हनुमान -- द्वितीय इति । ममलागु गर्दपुर नगर-विचेनि ! बन्ना मदत में :--- नहार ? ------- करा-जानादित FFER-------- .."

·तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः न्त:करणवृत्तिव्याप्यत्वेन विषयताङ्गीकारेऽपि स्वप्रकाशवाव्याघातात् , उक्तवृत्तिव्याप्यत्वे- ऽपि फुरणव्याप्यत्वाभावापराधेन नाप्रामाणिकतापि, केवलव्यतिरेकामावादतीतानाग- तयोः स्फुरणविरहिणोरुक्तवृत्तिव्याप्ययो टैः प्रामाणिकत्वाभ्युपगमात्, चेष्टादिलिगका- नुमानविषयस्यापि परज्ञानस्य स्वाश्रये स्वविपयापरोक्षव्यवहारजनने ज्ञानान्तरनिरपेक्ष- तया खप्रकाशलोपपत्तेश्च । किंच तज्ज्ञानं तवापरोक्षव्यवहारयोग्यत्वे सति वेद्यं न भवति ज्ञानत्वान्मदीयज्ञानवत् । नन मदसमवेतलं मदन्यसमवेतत्वं वोपाधिः । साध्याव्याप्तः, त्वदीयधर्मादिपु त्वत्समवेते- प्वममवेतपु च परमाणुपूक्तमाध्यसद्भावेऽप्युपाधेरभावान् । नच ममापरोक्षव्यवहारायोग्य- नमुपाधिः, ममापरोक्षव्यवहारयोग्यत्वादिदं ममापरोश्नव्यवहारयोग्यत्वे सत्यवेद्यं न भवति पटादी नया दर्शनादिलत आह.----उक्तति । कुतः, केवलव्यतिरकाभावात् । नहि संभवमातिरकयोरन्वय- मायालुहेतुमदापनिधयः, अतिप्राज्ञान । माभुत्तुरगवरवर्णयोहंतुहेतुमद्भावः संभवति यन्वय इति भावः । कंच नावानियमावदेवं वत्तुमयुक्तं प्राकट्यानाभारयोरप्यतीतानागतयोः ज्ञानमात्रविषयतया प्रामाणिकत्या- मारियाद. ----अतीतेति । तार्किकाणां वृत्तिफलविभागएव नास्तीति न पर्यनुयोगावकाशः । तदेवं वृत्ति- मालेगापि प्रामाणिकत्वमसीन्युपपादितम् । इदानी वृत्तिविपयत्वेऽपि वप्रकाशत्वक्षतिनास्तीत्युपपाद- -शादीति । माश्रये साधारे । नहि प्रमाणावेद्यत्वं स्वप्रकाशत्वं किंतु खविपयापरोक्षव्यवहारजनने कामालगनरपेक्षवं । तग स्वप्रकाशत्वगाधकप्रमाणगम्यत्वेपि न विरुध्यते प्रमाणान्तरनिरपेक्षतयैव म्बाश्रये मरियागंधयवहारजनकवादिलक्षः। अतिरेरयनुमानन म प्रकाशलं गमर्थितम् । ये तु वक्रनयवानुसारिणस्तान्प्रत्यभिनवरीतिगुरभिमन्व- मनोकप्रयोगमाह-किंच त्वज्ञानमिति । त्यज्ञानं वद्यं न भवतीत्युक्ते अप्रसिद्धविशेषणता । वनि- अधाश्यवहार योग्यन्ये गतीन्युक्तम । बेद्यन्वाभावम्याग्रसिद्धवंऽप्यपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वसति चेद्यत्वर- यादः प्रामदयन नामनिद्धाविशेषणना । नावयुक्तोऽर्थान्तरना तदीयज्ञानम्य परंप्रत्युक्तमत्वान, नरेन्युमम । एवमार परकी यहानमादायार्थान्तरता नस्पतं प्रति तथात्वादत उत्त-त्वज्यानमिति । मदनयनं प्रलपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वं गति वावानधिकरणबमपरोक्षव्यवहारयोग्यवानधिकरण. र सन्मारकरगन्यादा । नाद्यः । व्याघातात । उत्तरं तु मियदपरोक्षव्यवहारयोग्यत्यगन्यवेद्यन्नलक्षणं रसायन यप्रकाशवनिदिः, अन्यज्ञान चतदपरीक्षव्यवहारयोग्यत्वानधिकरणवान तद्- किमानले गायप्रमिदः । अन्यदीयमानयोक्तमाध्यवत्वं मदगमवतलं मदन्यसमवेतन महानिरम्मत-नवेति । कुतः, गाण्याव्यापकत्वात । नदेर विगुणोति-न्यदीयेति । मामकारदोनदारव्यवहार योग्यन्य मति वदान्यहिनयान्वदगमवतव्यवदन्यगमवेतन्ययोहपा गोरभा- कामवीयर्थः । नालापायः गाध्यान्यान्युदाहरणान्नरमाद-असमवेतेग्विति । पर- समन्वन लामो टन्यन्य मुलगमनावादित्यर्थः । माध्यन्नम्माशमार निगकरोनि- ददर दागेवदारयन्त्र गति बंद्यावानविकरण नदागक्षयरहागयोग्यत्यमु. मन मा पर दमनः मध्यमवहादीव्युपविवादिनोऽभिमान नापयितुं हनुमाह- मोजन्यवहारयोग्य न्यादिन्यादिनांपाधियादिन्यन्तेन । उपाधि वदोपवारिका II. 7. नामवंट । सुन पगलायोगाप्यव्यापमानाचार्य नरभार. दरममा दमकामावोगा निपचितवनमा दन्ताः । नरमाद. दद प्रमभमकर नाटकमाविमा ममा.

·परिच्छेदः ] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। घटवदिति व्यतिरेके ज्ञानेतरत्वत्यैवोपाधित्वान् । विवादपदानि ज्ञानानि घटज्ञानान्यत्वे- सति वेचतानधिकरणानि ज्ञानवाइटज्ञानवन् । नच घटज्ञानत्वमुपाधिःशरीरिजन्यत्वोपाधाविव व्यर्थविशेषणत्वात् । तस्माद्विगलितसक- लकलङ्कमनुभूतेः स्वप्रकाशत्वानुमानमिति सिद्धम् । एतेनालनोऽपि स्वप्रकाशत्वं व्याख्यातम् । तथाहि 'चिद्रूपत्वादकर्मत्वात्स्वयंच्योतिरिति श्रुतेः । आलन: स्वप्रकाशत्वं को निवार- परोक्षव्यवहारयोग्यत्वादित्युपाभिव्यतिरेकनिर्देशः । शेषः साध्यन्यतिरेकनिर्देशः । अनयोः संवन्धे ज्ञानेतरत्वन- पाधिरित्ययः । तदेवं व्यतिरेकानुनायकत्वालायाच्यापकत्वाचानुपाधित्वे सिद्धे पूर्वोक्तहेतुरप्रत्यूह इसभि- प्रायः । ननु यथाज्ञानवव्यातिन्कन्य ज्ञानेनन्वन्योपाधिवं पे एवं ननापरोक्षचवहारयोग्यत्वादित्य हेतो. तिरकन्य मनापगेन्यवहागयोग्यचन्योपाधिवं पणारि बनिति पढनैथुनायिनं चक्रमापनिय-ज्ञाने- बरवर्तिकन्य ज्ञानन्वन्न प्रतिवादिनाभ्यन्यनिकरूपत्वायसायोनायकन्ये सिद्ध झानतस्त्वन्योपाधिन्वं, तन्योपाधित्वे व्यतिरेकानुन्नायकत्वान्नमापरोक्षव्यवहारायोन्यत्वन्यानुपाधिलं. तत्यानुपाधित्वे व ज्ञानत्वस्य प्रथमसाध्यं प्रति हेतुत्वनिति । तलानेयं रीतिचतुरश्रेणीरीतिसरनिमधिरोहतीति । आकर्ण्यतां तावदवहितहृदा अन्धकारहदयं, मनापरोक्षयवहारयोग्यत्वस्व प्रथमसाध्यन्यतिरेकोनायकत्वं तावदसंगतम् । वेद्यत्वं बनेन साधनीयम् । नच तदप्रतिदं न मनापरोक्षेति विशेषणान्तरसार्यक्यं स्यात् । तलान्नद्वेद्यनिदं मघवहार- योग्यत्वादित्येकालनिति व्यर्थविशेषणत्वादहेतुरेवायम् । अतएव न तयतिरेकन्योपाधितेति। ननु एतदेवो- व्यतां किननेनाजागलतनायनानेन, सत्यम्, इयमपि काचन रीतित्तार्किकाररीकृतेति प्रदर्शनार्थम् । तथाहि मानननोहरकारेण वादिवागीश्वरेणात्मप्रकरणे-विवादाध्यासितं योधाधारजन्य कार्यत्वात् चेष्टादिवदिलनुमा- नंम् , व्यर्थविशेषपेनापि दारीरिजन्यत्वन्यतिरेकेण विवादाध्यातितं वोधाधारजन्यं नभवति। शरीर्यजन्यत्वाद् , इति सत्प्रतिपक्ष्यतेला तथा, विवादाभ्यासितमूर्त प्रयत्न परमाणुव्यतिरिक्तत्वे सति भूर्तत्वान्, गन्धः प्रयनजः गन्धवालवत्तद्गन्धवयेति, शरानुमाने च, न दारीरिणाजन्यत्वादित्यनेन प्रकरणसमत्वम् । नापि तजन्य- त्वमुपाधिरकार्यवन्योपाधेव्यतिरेकस्य व्यर्थविशेषणत्वातिवन् । तत्लान कश्चिदपि कलइशक्षावकाशः। तवैव रोलानुमानान्तरमाह-विवादपदानीति ॥ ज्ञानमात्रपक्षीकरण घटतानाशे सिद्धसाधनना, नदधे विवादपदनिति ग्रहगं, वेद्यत्वानधिकरणनित्युक्तेऽन- सिविशेषगता, तनिवृत्त्वय घटदानान्यन्त्र सनाति विशेषण, वेद्यत्वानधिकरणवत्याप्रतिद्वेऽपि घटज्ञानान्य- त्वं सति वेद्यत्वानधिकरणत्वं घटझाने प्रसिदं घटद्वानन्य घटज्ञानान्यत्वानधिकरणवादेव, अन्यलं चान तत्त्वान- विकरणत्वं घटज्ञानान्यतानाधिकरणानीयुले वाहतिस्तेषां पद्वानान्यत्वादेव, तदर्थ वेद्यत्वग्रहणं, घटज्ञाना- न्यत्वेसति देयत्वानधिकरणलं घटज्ञानान्यत्यानधिकरणत्वान संभवति व्याघातात् । तल्लारेयत्वानधिकरणव- सिदिः । पूर्वानुमान सनलक्षणवतः नजाने, इदं स्ववेचनात्र इति विशेषः । पज्ञानयोतसाध्ययत्त्वे घट- दानलनुपाविनाश निषधति-नवेति । यचाहि-विवादपदं सकतक कार्यत्वाकुम्भवदिला दारीरिज- न्यत्वं दयविशेषत्वादनुपापिः,जन्यत्वमाजमाध्ययातिनिरितरस्य पानानन्यावर्तकत्वात् , एवं ज्ञानवनि- लनेनैद ज्ञानव्यतिरिलयाती निदायां पट्पदन्य पक्षास्तषज्ञानयतिरिझानन्ययन्छेदकत्वासक्षेतरतया- ऽयमनुपाधिरिलाह-शरीरीति । अतिपदनाचारकार्यन्वयगोचराः । महाविद्याः पुनदिव्यादीच्यन्यत्रानि- पारितम् ॥ तथाहि चिमतं हानतम्झानविज्ञानविषयत्वे सात येयवरहितहानविषयः पदविषयत्वात् घटवादि- लादि महाविद्याभिरपि समर्थनीय खनकावावं, फलाविषयवादिसायनान ब्याहातः । खनकाशममर्थनमुप- संहरति तलादिति । विज्ञानवप्रकाशलमानलमकाराऽप्यतिदिशाति-एतेनेति ॥ यपि विज्ञानलप्रमशानव तद्रूपन्यात्मनः सकाशना निदा तथापि तद्रूपतापानेव २५६ यतिप्रदर्शनार्थं च वादान्तरारम्भः । हेप्रमाणानि काति झोफेन- चित

·No text on this page.

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीन्याख्यायुता। २३ ब्धितात्पर्यलिङ्गोपेताद्वैतश्रुतिः कथं लोकप्रवादोपजीविनी संबन्धश्रुतिं न बाधेत । देवदत्तस्य गन्तुरितिवद्रष्टेरिति ब्रष्टरूपाचा दृष्टेः, दृष्टिलक्षणो वा चो द्रष्टा तस्य, विपरिलोपो नास्तीति सामानाधिकरण्येन पट्योः संबन्धसंभवे वैचाधिकरण्यत्स कल्पनायोगात् 'न इष्टारं पश्यें रित्याज्ञाविव वैचाधिकरण्येऽप्यन्तःकरणपरिणामरूपायाः हट्यों द्रष्टेति वा परिणामिनोऽन्तःकरणन्य युः ताभिभूता या दृष्टिन्तत्सा विपरिलोपो नास्तीति वा, अद्वैतनुसनुगुणे संभवति संबन्थे गुणगुणिमात्रेन संबन्धकल्पना अविदितनीमांसावृत्तान्त- स्यैव परं शोभते। किंच जीवेश्वरयो दमभ्युपगञ्चत निसदृष्टिसंबन्धः कस्योच्यत इति विवेचनीयम् । न तावजीवत्स । तत्यानित्यज्ञानाभ्युपगमान् । नापीश्वरन्य । मैत्रेचीब्राह्मणे 'नवा अरे पत्युः कानाच पतिः प्रियो भवतीत्यादिना पतिजायाद्रिप्रियसंसूचितं जीवनपक्रन्य तत्व चै- तेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानु विनश्यति न प्रेस संज्ञाती यवत्यान्तरप्रतिपादना- वसरे विनाशनाशय 'अविनाशी वा अरेऽयनालाऽनुच्छिनियर्मा मात्रासंसर्गस्त्वत्स ददर इति पलश्रदान् । 'अन्य महन एवेन्य इति नादियवादः। दुन्दुन्यादिष्टयान्नमादितं, तदेवदा- विशवेन रहतम् । लोकप्रबाद इलनेनानुवादकतया संदन्यातेपदमुन्न, कथं न वात, वातवे- लखः । एवं यदन्न तेनैव गर्जिनं नकानावाप्रतीत आगो भबिनुनह तीलादि तमामुपवान्प्रकृतेः मुन्द्र- मत्वादिलनं नवं प्रनतल पवाचितन् । यत्तु नत्र प्रल तय भेदग्राहकाभित्युदं तदा भेदनिमल नसन मन्यमापनासानापियानः देवधिकर पोल पर्यहाद प्रतियषिकरद- नेव नानि मानानाधिकरवेनायुपत्तरिति मन्दिानमाह-देवदत्तति । न्नु न बरं परिपत्र दया वधिकरबनेयत्रापि किन स्मादिल्लन आह-न दृष्टेरिति । अन्तःकरण निमावि पन्तःकर- साक्षित वा निजी संचन्धितया निदिनेते नतु इमानबिलः । तलनुमुन मन् नवर्त- स्थापना-भाईलालदिरखानेककारे परिलनियनत्य बिरल व प्रातः पन्ना ईद- नेदरकारपरिलभिप्रायः । सं शुतिरेव तादन्दपक्षे नार्थदी दूरेटर दानेमन मानावालाह--रिवेति । नापी- परस्पेति । यद मैत्रेचा पाकादेन तम्स महामन तिपादनचरं न्नु बरं वदने परं वेति 'पारयान्वयाला प्रतिपादित पोषित किराइन बनान- पंदनाता परन्देलभिप्रेल नियादिनित माया, देनमान्य कराई- तनापतिनां नि मानयन पापियारीनः । एतेन रसुदेशना:---- पराया नमस्कान न परनि. एमः पमन्द मन्त्र- मुल्ला नया पोरेन्योरेहमान प्रति मानन्द मिति लेति । रानी दाद : मदन्या- न्तरतिवदनमः । दिनानिति । नाना नानी ! प्रतिवचन्दन् । रे मैत्री, अगले लः । मनमानेपनी से काम कर्म । सन:- नालंल ल्वर-नानि ।

·: 由 ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । पपत्तेः । नच प्रत्यक्षतेतति इन्द्रियतच्याकोपः, तत्स साभिवेचल्याप्पैन्द्रियकज्ञानाविषयत्तेने- न्द्रियत्वाच्याकोपात् । तत्लान्निरलनमन्तकलवावकाशमालन: स्वप्रकाशत्वम् । तदालत- पनविद्यापरिकल्पितपञ्चावभालकत्वादविद्यातनोनिवर्तकता ज्योति:शवाभिधेचं, यथा भावरूपशार्वरादितनोनिवर्तनेन जगढ़वभासकमाविलादि ज्योतिरिति निद्धम् । ननु तमो न भावरूपं, भाववन्न्तर्भावात् । तद्धि पृथिव्यादिन्द्रयाणामन्यतमत्तद- न्यहा न्यान् । नायः । मितिसलिलालनु चतुर्दशगुणेषु तेजसि एकादमागुणे मातरिश्वनि नवगुणे नननि चाटगणे नमन्ति पडणे विद्यालयोः पञ्चगुपयोगविनामिनोरनन्तभावान् । अन्तभाव वा ताबद्गुणवत्वप्रनहात. आलादावन्तर्भाव नित्यत्वापतंत्र! नापि द्वितीयो। निर्गुणन्य व्यत्यानुपपत्तो न्यान्नरलय सुनामनुपपनः । नीलोत्पल- दलदवानं महयोपलक्ष्यमाणं तनः कथं निर्गुणमितिचेन्न । नीलमपन्य गन्यापकानन- वाधिनतळामन्य तदभाव भावायोगान् । अपिद व्यान्न न दावहिरवस्यवं. नि- ललनालोकानिवर्सवापत्तः । नायबदले चनदारम्भकाणां वन्दनानिवि- विधान नि विषयोति-नचेति । न्तु ८६ नम्बर पर मन चोकमा एका ज्योति को युवा वन अत्तति । नो नियनेने या नों - मानविनाऽनिदानन्दामिन ने नाम कदम: प्रदिक-ननु तमो न भावनानिति । --- भावेविति । परन्न नाम .. वर्ग: । नानपान र मदनी पति-नावः । झिनीति मेगा: मेनुका ཙམ༌༣ པང༌ས༌སང་ ངེས 5:! PRE :::: They - निति ·- २८ तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः झेपलम्भप्रसङ्गादस्पर्शवत्त्वे च तेषां मनोवद्रव्यारम्भकलायोगात् । नापि गुणः रूपा- न्तर्भावे पृथिव्यादित्रितयगुणवत्त्वे च तत्सहचारिणां गुणान्तराणामप्युपलब्धिप्रसङ्गान् । नापि नभोनभवतोर्गुणः, तयोररूपत्वात् । नापि दिकालमनसाम् , एतेषां विशेषगुणरहित- त्वात् । नाप्यासनः, तस्य वाहन्द्रियप्रत्यक्षगुणानधिकरणलान् । नापि कर्म, संयोगविभागयो रकारणत्वात् । नापि सामान्यविशेषसमवायाः, तेपां व्यरत्याश्रयसंवन्धिनामुपलब्धिम- न्तरेणानुपलम्भनियमात् । नहि सामान्यस्येव व्यक्तिविशेषाणामिव चाश्रयः समवायस्येव संवन्धी तमसः कश्चिदुपलभ्यते । नचास्य तमस उपलम्भसंभवः, तदुपलम्भकाभावात् । नच लोचनमुपलम्भकं तदव्यापारे तदनुपलम्भापातान् । अस्ति च निमीलितनयनस्यापि तमः पश्यामीत्यभिमानः । अपिच रूपले रूपवत्त्वे वाऽऽलोकाजन्यचक्षुर्जन्यसाक्षात्कार- विपयत्वं न स्यादालोकसहकृतस्यैव चक्षुपतत्र सामर्थ्यात् । नापि मनस्तदुपलम्भकं, वाह्येन्द्रियनिरपेक्षस्य तस्य बहिरप्रवृत्तेः । तस्मात्पम्यपि भावेष्वनन्तर्भावात्तद्भावे वोपलम्भकाभावाच, प्रभाभावस्तम इति । अनोच्यते-'तमालश्यामलज्ञाने निर्वाधे जाग्रति स्फुटे ॥ द्रव्यान्तरं तमः कस्माद- समवायिकारणगतविशेपगुणस्य कार्ये सजातीयगुणारम्भकत्वनियमादिति भावः । द्वितीयं दूपयति-अस्पर्श वत्त्वे चेति । यत्स्पर्शरहितं न तव्यारम्भकं यथा मन इत्यर्थः । उत्तरपञ्चकान्तर्भावं क्रमेण दूपयति- नापीति । गुणपक्षेऽपि किं रूपान्तर्भूतमितरान्तर्भूतं वा । आद्येऽपि किं पृथिव्यादिवयवृत्तीतरयत्ति वा । आद्यं निराचष्टे-रूपान्तर्भाव इति । इतरवृत्तितामपि क्रमेण दूपयति-नापीति। नभखान्यायुः। विशेषगुण. रहितत्वादिति । दिकालमनसां विशेषगुणशून्यत्वमिति सिद्धान्तादित्यर्थः । चक्षुर्मात्रग्राह्यस्येतरगुणान्तर्भाव- स्त्वसंभवनिरस्तः । कर्मान्तर्भावं निराकरोति-नापीति । संयोगविभागयोरसमवायिकारणत्वस्य कर्मलक्ष. णत्वात्तमसश्च तदभावादित्यर्थः । सामान्यादिनयधर्माणामभावं तमसि दर्शयति नहीति । सामान्यत्वे व्यक्तिव्यज्यत्वं, विशेपत्वे चाश्रयप्रतीत्यपेक्षा, समवायत्वे च संवन्धिप्रतीत्यपेक्षा स्यादित्यर्थः । एवं भावत्वे निःखभावापत्तिमुक्त्वा प्रतीत्यनुपपत्तिमाह-नचेति । प्रत्यक्षं तावदनुभूयते । तत् किं चाक्षुपमुत मानसं, स्पार्शनादिकं त्वनुपलम्भपराहतम् । नाद्य इत्याह-नचेति । अस्मत्पक्षे निमीलितलोचनस्यापि संतमसालोचनं संभवति आलोकामावस्यान्तरस्य चक्षुपा ग्रहणसंभवादालोकानपेक्षत्वाद्भावपक्षे त्वालोकापेक्षाया वक्ष्यमाणत्वात् पदार्थान्तरस्याप्यान्तरस्य ग्रहणप्रसङ्गाचेति भावः । रूपगुणत्वे रूपवद्व्यत्वे चानुपपत्त्यन्तरमाह-अपिचेति । आलोकेनाजन्यश्चक्षुर्जन्यश्च यः साक्षात्कारस्तद्विपयत्वं न स्यादस्ति च तदित्यर्थः । रूपघटादिष्वव्यभिचारा- याद्यविशेपणं ईश्वरप्रत्यक्षवेद्यस्यास्मदादिस्पार्शनप्रत्यक्षवेद्यस्य च घटादेनिवृत्त्यै चक्षुर्जन्यग्रहणम् । अस्मत्पक्षे त्वालोकाभावस्यालोकानपेक्षत्वात्प्रत्यक्षप्रतियोगिकतया च प्रत्यक्षत्वान्नानुपपत्तिरिति भावः । मानसत्वं निषे- धति–नापि मन इति । तमसश्चवहिरुपलब्धेरिति शेपः । उपसंहरति-तस्मादिति । तद्भाव इत्य- न्तर्भूतत्वेऽपीत्यर्थः । अयमन प्रयोगः-तमःपदमालोकाभाववाचकमालोकानपेक्षचक्षुर्माद्यवाचकत्वादालो- काभावपदवदिति । समाधातुमुपक्रमते-अत्रोच्यत इति । श्लोकेन प्रमाणमुपदर्शयति-तमालेति । तमालवच्छयाम लमिति ज्ञानं तमालश्यामलज्ञानं तस्मिन्निधे स्फुटे जाग्रति स्फुरति सति अकस्मानिष्कारणं द्रव्यान्तरं तमः विशेषणैरुदयंदयं कस्मादपलप्यते । अयुक्तो यकस्मादपलापोऽतिप्रसङ्गादिति योजना । अत्र जाग्रतीत्यनुत्प- १ उदयदयमिति उदयन् उघन् अयः शुभावहो विधिर्यस्येति व्याख्येयम्. . -- ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २९ कस्मादपलप्यते ॥ ५॥ अत्ति हि तमत्तमालमालाश्यामलमिति प्रतीतिः। नचाप्रतीता वेवायं प्रतीतिभ्रनस्तब्यवहारस्य तत्प्रतीतिमन्तरेणानुपपत्तेः । नचायमौपचारिक आलो- काभावे, शोल्याभावे पटादो नीलव्यवहार इवेति युक्तम, मुख्ये वाधकाभावात् । रूपत्वे रूपवत्त्वे वा आलोकानपेक्षचनुर्जन्यज्ञानविपयत्वासंभवो बाधक इति चेन्मैवम् । आलो. कविरोधिनत्तमसञ्चालोकाभावव्यञ्जनीयतया तनिरपेक्षचक्षुपियत्वोपपत्तेः, सामर्थ्यस कार्यगन्यत्वात् , नचेद् , जालोकाभावत्यापि रूपदभावतया घटाभाववदालोकनिरपेक्षचक्षु- विषयत्वं न त्वात् , तद्विरोधितथा तदनपेक्षत्वं तु प्रकृतेऽपि समानमन्यत्राभिनिवेशात् ॥ नच निमीलितनयनत्व लोचनव्यापाराभावेऽपि तमस उपलन्भाइचानुपतं, तत्रापि पक्ष्मपटलान्तवर्तितमसञ्चचापारादेवोपलब्धेः पिहितकर्णपुटत्य श्रोत्रव्यापारादेवान्तर- । त्तिलक्षपनपानाप्यं परिहतम् । सुट इति संशयः परिहतः । निदांध इति विपर्ययपदासः । लोकं विवृणोति -अस्ति हीति । अत्र प्राभाकरापलन्दिनः प्राहुः-प्रतीतिरेव तावन्नोवेति । यस्तु प्रतीतियवहारः न तु प्रतीलनाव एव प्रतीतिननः। यथारौ घान्तपिदिति, तन्निराच-नचेति।तत्र हेतुः-तद्यवहा- रस्येति । अति तावदेवंविधः संसर्गव्यवहारः । स च ताहादाननन्वरेणानुपपन्नः । चेतनव्यवहारस हान- पूर्वकल्यानयनादियः । दया चैतत्तयोदयातिप्रत्याख्याने प्रत्याप्यते । नचालोकादानविषयानमेव तनः पापानीति बदहारहेतुलन्याबापत्या इदनिति व्यवहारानुपपादकवादिति भावः । एतेनैतदपि परा. खन् । पदाह नानमनोहरत्वनति प्रमाणानादनपन्चाय, नीलं तन इति प्रतीतिः प्रनानिति चेन, नोटबु- धनिद्धः, उतनापेनापि-अप्रतीतावपि प्रतीतित्रनो नन्दानानिति । यतु तेनैवोतं-कथं तर्हि पदप्रयोग इति चलिताना उपचारादलितं नीलनिति हि लीनिक प्रयोग इति । तदेतदनुवादपूर्वकं दूपचति-नचाय- मित्यादियुक्तमित्यन्तेन । पहादी सपानावे नीलम्ब व्यवहार इकालोक नावेदनौपचारिक इति न दुत. मिलन्दनः । नरदे मायकानापारात तत्र हेतुः । त्वत्राले तेनोरं मुख्य विकनिति चेदालोकनिर- पेक्षय भुपो प्रलदजनकल्यानपत्तः कारपानावे का जापन इति दुपटनिति । तदेतदनः बार- रूपत्व इत्यादिना । परिहाति-मैवमिति । रूवत्त्वावररूपलान्चन लन्यानिनिसर्थः । नन्दितरत्र टोफसापेक्षस्य चक्षुषः रतनन्तरेण तान्ति माननिलन बाह-सामर्थ्यखेति । एतदेव प्रतिपन्या मनाते-नचेदित्यादिना । परि हि सत्यमानेगालोकसापेक्षतामासिसदा बदभाददा- दालोकभावेऽपि पानावदाले फिलित नाहते रिलः । प्रनासम्मनुश्य परिहार गर्न रोत तद्विरोधितयेति । नमानिकपतपायदानापेक्षा सलारना नाद तनपादन सतमपिवान्धकारपसन्मति पाचम् । यतः पपन्न प्रल पर्दपोगः । नमसंप्रमानापन्न प्रति, आ. भालतोदावनीयले दुमदना, द टुरेनति दिवर्ग:पन् । नदेन न तन इति प्रधानन्त पायरन, अनुमाननितित्तय तापदायका विपरित सापलादिननाथन । नदेवन निरसन्माद गुपपत्तिः परिएला। दत्तु भुलांपासनाऽयुक्तन्नादापनी कान मिसिनर-नव निर्मालिनि । नरम- पदन्तरमहारतः । नाटकमान्य । पानवान्नानि वर्गमा लार-पिहितेति । तापसाट मारे गन्दा नाकामायनका दरका । जय यदु नीलपनरून रंगवति नकारात दामनमानपेक्षेन्ना दर -

·No text on this page.

·। परिच्छेदः । नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३१ पधारन्भासंभवालमानव द्रव्यान्तरारन्भवेयर्थ्यम् । इह पुनस्तमसो महतो रूपवतः संभवति भोगलापनत्वमिति नारन्भर्यम् । किंचालन्मते न तमत्तमोवयवैरारब्ध, तस्य मूलकारणान्नेयमण्डलान्नहाविद्युदादिजन्मवजन्माभ्युपगमान् । नच ननसोऽनारम्भकत्वं, तस्यापि सावयवद्रव्यत्तेन परिणामिताभ्युपगमात्, आल. नश्च स्पर्शरहितन्य सर्वजगदुपादानकारणलाभ्युपगनाच । चलवाचालोकवत्तमो यान्तरं, अन्यानुविधाननियमान्न स्वाभाविकं चलनमन्व घटस्पादिवदिति चेत् न । न्यसापि नुवर्णादिवद्ध्यान्तरानुविधानेऽपि स्वाभाविकचलनोपपत्तः । तथाहि-आकरजन्य तेजसः सुवर्णादेः पार्थिवद्रव्योपष्टन्भात्यतनादिप्रतिभासेऽपि न स्वाभाविकं चलननुपमध्यने । किंचेदानुविधानं. फिनालोकावरकातपत्राद्यनुविधानं. किंवा निवर्तकप्रदीपागनुविधा- नम् । नाचः । निचलेऽन्यचलादी नच्छायावाचलनोपलन्मान् । नापि द्वितीयः । वरीया- दालोकानमने गच्छति छायनि प्रतीतर्गमन चागन्तीति प्रतीत:. नहिरोधिलार नदनु- विधानानुपपत्तेः । पुनलमा भिषयतया भोगमाधननयोपाधेः माधनात्यापार-रह पुनरिति । का दिसापि । मुमार चतचाया. जगाम दानि प्रते. पण न भोगाद न्यादिला. महत इति । प्रकला कामाय: म । गन्नाकननिर्वाचनीयाविनाम-विधाचिका निवर्नयास्निानपारा याद -वि.चालनमत इति । भारीला का पुरो. मुल.. महाविदादीति एक नियमादिलन्द निम्नः । पुनपि निहायकोरलेन आमचारी :- माधिरपद माविमारक परिण?-नच मनन रति । बिह-आमनयति । परिसरालवाति । अन्दैन । घरपादिवदिति ! - । Aamram- लो: । रमाका करा - पस्वाति । अल्लादिना।

·Rt.k- ३२ तत्वदीपिका (निमुखी । किंन ' धप्रकाशनाजगगाडीमा । निगाहीदिन शनि ॥ ६॥' नभुरालोकजिनगाषिजनके विमान केन्द्रिालागि नन रूपरहिरोन्टिगतमाभिः । गापनहिन्द्रिय मालमिरजनन भयाति प्रामादिति इमतिरेक मानी मामा कलमीमोलान । महिमागतो दमारारमिति । इसमालोमोन भागाझामनमोपिरोपिन नो जगदमागमा योति:नवागताय ।समा समासानिमाTTART AT: RT. प्रासि गालामा सितितिति सि विाला। किं पुनरिनिगागागागागतं का ?, भगमागमानसंवा २, जमशानाग. रामैन भागनिमारने नोमतिमा मापानी माग Tere aref- भोग्नीतनेन प गुरबानुगुगप्रमाणामागोमा मोरिय माना। पूर्वगालोकानागासिमपाल : प्रलिमिना (TAITre- फिंच नचरित्यादिना लोकेन । कानमा काजमादी निशा कारसाशन रासमणि ira रान हेतुमाह-कपीति मादक वा मा गिन्दिपनि यः । रोगी रागनुगानं विमोति-नारित्यादिना । कानमा शानियु, आल कामानामा मान्यता. रता, सदर्भ दयाहणम् । आमोकामगाशा कामभियानाला मनसे कालाहानागाव ता. स्यात् । गभार मानतोदरः-शिक्षितागाध पनि, नदी मणम् ।पादिप्रतातिनाकावन गिद्धगाधन- तानित्यधंगालोफानन्मेन्युक्तम् । अनुमानांदगांत्य नामिन्द्रियमाणाः । इन्दिपलारिन्युरो प्राणाने का न्तिकता तस्य दन्यमादकपाभावात् । नदर्श दयपाद केन्द्रियवादियुक्तमः । तासायुक्त प्रतिवादिनो मनस्यने कान्तिकता तस्याःगद्रव्यशाहकाऽपि पिदव्ये म्यातयंग माह कानागावात , तदा रूपी युक्तम् । गाध्य हे. त्वोद्रव्यपदं स्पटामित्रोकः । एवं सति माननादरमंप्रमोऽयनवगनिरमाः । लगिन्नियस्योहारााभ्ययतायां रूपरहितेन्दियत्वं नोपाधिनस्य व्यानरकव्यात्यभायेन गामायापकत्यापित्याह-यद्रुपवदित्यादिना । व्यतिरेकानिध्यवारयादी चन्द्रियानिक गोलकादिष्टी च सान्याव्यातिनित्यै मनुष्गेन्द्रियत्पविशेषितोक्त- साध्यस्योपाधैविधानमपि निरलं मन्तव्यम । एवंच राति यदनुमानं तमःपदमिलादि तदुक्तप्रमाणयलाद्भाव- रूपत्वे निति कालातीतं, विपक्ष पाधकामावात् शक्षितोपाधिता च । नचालोकनिरपेक्षचभुनायावहानिस्तस्या- लोकविरोधितया तदभावव्यत्यत्वेनाप्युपपत्तः, तमःपदस्य नानार्थवाचकलसिलावण्यम्स चरितार्थत्वेन तमसो- ऽभावत्वासिद्धथ, आलोकसंसर्गाभावस्तमःपदयाच्यो नभयति अभावत्वाददाभाववदिलादिना रात्प्रतिपक्षं चाभाव- प्रमाणगम्याभाववादिनः साधनवकल्यं च दृष्टान्तस्येत्यादिदोषानुपेक्ष्यम् । मनस्त्वं स्पर्शवदात्तिवेगवत्तिजात्यन्य- गेयत्वाद्धटवदिति तमसो द्रव्यान्तरत्वसिद्धिरित्यप्यके । 'साक्षिवेद्यं स्वरादान्ते ध्वान्त तथा पुनः। आचा- योऽसाधयाक्तिवैभवं खं विभावयन् ॥' वादार्थमुपसंहत्य प्रयोजनमाह-इत्थमित्यादिना । अभावविलक्षणा- विद्यासिद्धिः फलमित्यर्थः । ज्योतिःशब्दवाच्यत्वाद । युज्यते श्रुतिः अत्रायं पुरुष'इत्यादिकेति शेषः । घक्ष्यमाणवादा) प्रस्तावयति-दृश्यमपञ्चस्येत्यादिना । 'कार्य वाचारम्भणं भेदलीढं सलं तत्त्वं त्वेकमेवाद्वितीयम्। इत्यद्वैते श्रीत एवाह युक्तीयुक्त्याभासोद्भुतविभ्रान्तिभित्त्य' । : हंगात्मन्यध्यस्ततया दृश्यप्रपयस्य मिथ्यात्वमित्युक्तं तदिदमराहमानः प्रपञ्चरात्यत्ववादी मिथ्यात्वलक्षणमा- क्षिपति-किं पुनरिति । आक्षेपमेव संभयत्सर्वप्रकारनिररानेन निर्वाहयितुं संभवत्प्रकारान्विकल्पयति-- प्रमाणेत्यादिना । प्रमाणविषयत्वाभावादप्रमाणविपयत्वमन्यदेव, अप्रमाणमपि द्वेधा यथार्धमयथार्थं च, यथा- १ ज्योतिःशब्दवाच्यत्वादित्यत्र ज्योतिःशब्दवाच्यत्वमिति पाठे शेपपूर्तिशो न सात, -- ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीन्यास्यायुता। ३३ न्यतं वा ३. सद्विलक्षणलं वा ४, सदसद्विलक्षण वा ५, अविद्यातत्कार्ययोरन्यतर वा ६, ज्ञाननिवर्सतं वा ७. प्रतिपन्नोपाधौ निपेधप्रतियोगितं वा ८, वाध्यतं वा ९, स्वात्य- न्ताभावसमानाधिकरणतया प्रतीयमानलं वा १० । नायः। ब्रह्मणोऽपि मिथ्यात्तप्रसङ्गात, तत्य वप्रकाशवेन त्वया सर्वप्रमाणगोचरतानङ्गीकारात् । नापि द्वितीयः । सदादिभिरपि तन्याङ्गीकृततेनार्थान्तरत्वात् , तन्यतन्य शुक्तिशकलादेनतेन रजतायाकारेण प्रतीयमा- नतयाऽप्रमाणज्ञानविपयत्वान , सर्वन्य प्रपञ्चन्य क्षणिकानिदं ब्रह्मकार्यमिदननिर्वचनीयमिद- मिति च निध्यातानगोचरतायाः परेरभ्युपगमान् मतेरप्रमाणतया तहिपयन्स तथाला- गीकाराम । न तृतीयः । उक्तदोषानुपक्तरेव । न चतुर्थः । सद्विलक्षणन्यापि मशवियाणादे- रमिध्यात्तात् । न पञ्चमः । एकतरनिपेथल्यान्यतरविधिनान्तरीयकनवा तदभवात् । न पष्टः । अनिर्वचनीयाविद्याया अप्रसिद्धत्लान् । अग्रहणानिध्यातानलक्षणाविद्यायातका- र्यन्य प्रवृत्तिलंकारादेः सत्यवान् । न सममः । ज्ञाननियन्यापि ज्ञानमुखाइः सत्त्वात, सर्वत्य सत्यत्वेऽपि परीश्वरज्ञाननिवर्त्यत्वाङ्गीकारात् । नाप्रमः। प्रमाणेन यदुपाधी य: प्रति- पन्नतत्र तस्य निषेधासंभवाद्. अन्यथातिप्रसगात् । झान्तिप्रतिपन्नोपाधी नितियोगित्व- स्व सत्त्वेऽपि संभवेनार्थान्तरत्वाद्, अन्यथाल्यातिवादिभिरपि पचितिपितवान्यन्त्र भगा- स्मृतिविपक्ष, तेन प्रतिकृतीचा संवार लाभदः । अविद्यातायोनिति । अस्य बन्नमाम् । दाधकामयार पदिल्लीवल यश नाकार:- नयमसंपरः । प्रतिपादिः प्रकीनामाकम् । सात्वन्तेति ! पूरा विलम्, स तु सालमापना करू नका दावा भिगो दायर པ་ལ་ ཡཱ ཡང་ = པ : { ཊ་ པས༑ པཱ༌ཡ༌ཎ༌ཝཔ :ཡཊ प्रमाविमा सवादिभिरपीति करना या बस नायव सुपपरोल सम्पति। समितिमा गोदावरकरिति । उसकोपति को सोलः । महिलामालिन पक्ष काया, " - ཨ༌'' ''ང༌''“མ་པ་པཎས༌ ： ཝཡས་ མས་ལ ༣ ཨ -::', . char ·३४ तत्यप्रदीपिका ( चित्सुखी) [प्रथमः स्वीकारात् । न नवमः । बाधकज्ञानविषयलं तन्निवर्यलं वा बाध्यल मिताभ्युपगमेऽप्य- र्थान्तरतायारतावस्थ्यात, शुक्त्यादेरपि बाधकज्ञानविषयलागीकारात, बाधकज्ञानेन पूर्व- ज्ञाननिवृत्त्यभ्युपगमाग । न दशमः । संयोगविभागशब्दाला विशेषगुणानां प्रदेशत्तीनां स्वात्यन्ताभावसमानाधिकरणतया प्रतीयमानानामपि परैः सालागीकारादर्थान्तरताया दुरतिक्रमत्वात् । तदेवं न प्रपश्चमिथ्यात्वनिरुक्तिर्नापि तत्र प्रमाणम् । तथाहि न तावत्प्रत्यक्षं तत्र क्रमते । उक्तप्रकाराणामन्यतमस्यापि मिथ्यात्वस्य प्रत्यक्षसिद्धले तत्र वादिनां विवादाभाव- प्रसङ्गात् । नच विवादपदं मिथ्या, दृश्यत्वान्छुक्तिमप्यवदित्यनुमानम् । प्रमाणागम्यत्तस्य सदसद्वैलक्ष्ण्यस्याविद्यातत्कार्ययोरन्यतरत्वस्य या साधनेऽप्रसिद्ध विशेषणलादयथार्थज्ञान- गम्यत्वस्य गुरुमतेऽप्रसिद्धत्वात् इतरेषु च सिद्धसाधनत्वात् । किंच दृश्यत्वं नाम फल- व्याप्यत्वं वा वृत्तिव्याप्यत्वं वा साधारणं वा । नायः । अतीन्द्रियेषु तदभावेन भागा- भिमतं, किं वाधकज्ञानविषयत्वमुत तग्निवर्सत्यमुभयथार्थान्तरतेलभिप्रेत्याह-न नवम इति । प्रथमो- दाहरणमाह-शुक्त्यादेरपीति । द्वितीयमाह-बाधकशानेनेति । संयोगविभागेति । अयमर्थः- संयोगविभागयोरव्याप्यवृत्तितां स्वीकुर्वद्भिस्तदत्यन्ताभावरामानाधिकरणत्वमनीक्रियते नच तत्रापि घटावय- वानादाय संयोगविभागयोभिन्नाधिकरणता शक्योपपादना । तथा सति तदवयवसंयोगस्यापि तदवयवत्तिता- परम्परया परमाणावेव परिनिष्ठेति नाध्यक्षपथमवतरेदयं संयोगयोगीति तदनिच्छताप्यच्छमतिना यत्रैव संयोगस्तत्रैव तदत्यन्ताभावोऽप्यभ्युपेयः । नच प्रमाणविनिवेशितयोविरोधशावकाशोऽतिप्रसन्नात् , शब्दस्य चाकाशे वर्तमानस्य प्रदेशभेदमादायाप्येकस्मिन्नेव नभसि भावाभावी समानाधिकृतौ स्वीकृती, एवं सर्वगता- त्मवादिनामात्मविशेषगुणानां, तत्राप्यतिपीडने साक्षादेवैकाधिकरण्यं, प्रदेशस्त्तीनामिति तु तदनुमतिमनुरुन्धा- नेनोक्तम् । अत्र ब्रह्मण्यनतिव्याप्त्यै द्वितीयस्योत्थानम् , अर्थान्तरतानिवृत्त्ये तृतीयचतुर्थयोरसत्यतिव्याप्तिनिवृत्त्य पञ्चमः, असंभवनिवृत्त्यै पष्ठः, असंभवातिव्याप्तिनिवृत्त्य सप्तमः, अष्टमोऽप्यन्तिरनिवृत्त्यर्थमेय, असंभ- वार्थान्तरयोनिवृत्त्यै नवमः, दशमोऽप्यर्थान्तरनिवृत्त्यर्थमेवेति ॥ नापि तत्र प्रमाणमिति । यद्यपि लक्षणमपि प्रमाणविशेप एव तथापि न तत्स्वरूपसिद्धिपरम् , अपि त्वि- तरव्यावृत्तिं व्यवहारं चोपहरति । प्रमाणं तु लक्षितमेव खरूपं साधयतीति सर्वत्रानयोः पृथगाक्षेपसमर्थने द्रष्टव्ये । प्रत्यक्षं न प्रमाणमित्युक्तं तत्र हेतुमाह-उक्तप्रकाराणामिति । अयमर्थः-भवदुक्तप्रकाराणा- मन्यतमं मिथ्यात्वं तस्य तु न कस्यचिदप्यन प्रत्यक्षसिद्धिः। यदि हि प्रत्यक्षतः सिद्धयेन कोऽपि विप्रतिपद्येत । नहि प्रत्यक्षसिद्ध घटादौ विवदन्ते, विवदन्ते चाद्यापि वादिनो मिथ्यात्व इत्यर्थः। ननु माभूत्प्रत्यक्षम् , अनुमान भवत्वित्यत आह-नच विवादपदमिति । दशधा हि मिथ्यात्वसंभवः । तत्र प्रमाणागम्यत्वादिरूपसाधने- प्रसिद्ध विशेषणता अविद्येत्यप्यनिर्वचनीया विवक्षिता। इतरयोस्तस्या असंप्रतिपन्नत्वात् । नन्वयथार्थज्ञानगम्य- त्वात्मकं साध्यं, तथाच नाप्रसिद्ध विशेपणताऽत आह-अयथार्थति। यद्यप्यस्माकमिदं प्रसिद्ध तथाप्यख्या- तिवादिनामप्रसिद्धविशेषणता, सोऽपि हि तावदेवं मिथ्यात्वे विप्रतिपन्न इत्यर्थः । भवतु तं प्रति, त्वां प्रति तु को दोष इत्यत आह–इतरेपु चेति । पक्षत्रयातिरिक्तेप्वित्यर्थः । तथाचे यथाचैतत्तथा तत्तलक्षणदूपणस- मयेऽर्थान्तरं दर्शयतोपपादितम् । उपलक्षणं चैतत् । तेन यथासंभवं सद्वैलक्षण्यादिप्रयुक्तदूपणमूहनीयम्। तदेवं साध्यानिरूपणमुक्त्वा हेतोरप्यनिरुक्तिमाह-किंचेति । अतीन्द्रियेविति । कृतोपपादनमिदं खप्रकाशलक्ष- १ इतरयोस्तस्सा इति । अग्रहणमिथ्याशनद्रयात्मिकाया अविद्याया इत्यर्थः. २ तथाचेति संपातायातम्. ..

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्यात्यायुता। ३५ सिद्धत्वात् । न द्वितीयः । ब्रह्मणोऽपि वेदान्तिभिवृत्तिव्याप्यत्वाभ्युपगमादनकान्तिकत्तात् । न तृतीयः । ब्रह्मण्यनेकान्तिकलाइव । एतेन जडतावन्तवत्वपरिच्छिन्नलाइयो हेतवो निरताः । तत्रापि साध्यानिरुतेः । अथावं पट एतत्तन्तुनिष्टात्यन्ताभावप्रतियोगी दृश्यलाइटवदितिचेन्न । तन्तुनिष्टात्य- न्ताभावे दृश्यत्वहेतो चानकान्तिकत्वात् . तयोर्दश्यत्वेऽपि तन्तुनिष्टासन्ताभावाप्रतियोगि- वान् । प्रतियोगिले वा तन्निष्टात्यन्ताभावाभावात्पटल्य तत्प्रतियोगितलक्षणसाध्यासि- द्वितन्तूनामदयता च स्यात् । किंच प्रपञ्चन्य प्रामाणिकते मिथ्यात्वानुमानानां धर्मि- प्राहकप्रमाणेन वाध: । अप्रामाणिकत्वे चाभयासिद्धिः । प्रतीतिमात्रनिद्धन्याश्यते च दूपणभूपणादेरपि प्रतीतिमात्रसिद्धत्व सर्वत्र संभवात्सर्ववादाविधिनिषेधप्रसङ्गः । एवं साध्यहेतुदृष्टान्तानामपि प्रामाणिकत्वे दृश्यत्वहेतोसत्रानकान्तिकता अप्रामानिकले वा साध्यसाधनाद्यभावादनुनानासिद्धिः । पन्न महादेव नावंदर भिस्तन भागानिसो हेतुः । इरिग बतोऽनीलादेवि पक्षमा लत्रातलियः । नन्वविधित िहदी पक्ष हरिबन -- न तृतीय इति । प्रमणीति । सदिक्षतविशेषमायाम वंचर निदा यी वर्थः । ननु विवादपदं मिया उददादादन्नदन्दा परिवारका सर हे प्रमा प्रमामित्वत मार-एतेनेति । तितिवमानमेव दिसत-तापीति । सामान्य पारले-अयं पट इति । एलका एकमाकर जियोनीति योजनः । मादतियोगीन्युरो सदरमदद तक टनन्दः प्रभावोगाभादवीय रेशम नदालनामादिगो दुरी, चुर परियोग र रिसाधाना गरि मानिस । एलपीचोगिन पुलिस न: मनपर राधार बन्टर पम् । पटकप मारः प्रसादि । मरदेवमाया རྣམཱ༌ལ༌ཡ: ༌ས༌ མཱ༌མནལ མཱ;པས་ བལ་ ས ས པ ས བ ५२ རྩ་བྦས པས མཎསཱ-མྨནྟེ བསམ༌ཧཱ་པག ཡ་་་ ཨ ཀམསྶགྒལ་བ་ Mr. KI nt- "र ·३६ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः नाप्यागमः प्रपञ्चमिथ्यात्वे मानम् । तथाहि न तावत् 'एकमेवाद्वितीयं' 'सत्यं ज्ञान- मनन्तं ब्रह्मे'त्यत्र ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वानन्तत्वप्रतिपादनात् द्वितीयवस्तुनोऽभावः प्रतीयत इति युक्तं वक्तुम् । अद्वितीयशव्दस्य तत्सजातीयवस्त्वन्तरनिपेधपरत्वादस्मिन्यामेऽयमेक एवाद्वितीयः पुरुष इतिवत् । अनन्तपदस्य च प्रागुत्तरकालीनान्ताभावपरत्वात्तत्रैव तस्य व्युत्पत्तेरन्योन्याभावाधिकरणत्वानधिकरणत्वस्याप्रसिद्धत्वेन तत्र व्युत्पत्त्ययोगात् 'नेह- नानास्ति किंचनेत्यादेश्चागमस्य कारणे ब्रह्मणि नानात्वनिपेधपरत्वात् 'इन्द्रो मायाभिरित्या- देश्च तत्तदिन्द्रियद्वारकबुद्धिवृत्त्युपाधिभिर्मायाशब्दाभिधेयैः स्वशक्तिविशेषैर्वा भेदेन पर- मेश्वरप्रतिपत्तिविधिपरत्वेन प्रपञ्चनिषेधे तात्पर्याभावात् । 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोती'त्येवंविधायाश्च श्रुतेर्भेददर्शननिन्दयाऽभेदप्रतिपत्तिविधिपरत्वेन वर्तमानो हेतुरनैकान्तिकः स्यादप्रामाणिकत्वे च यथायथमप्रसिद्धविशेषणताखरूपासिद्ध्याश्रयहीनताः प्रसज्ये- रन्निति भावः। ननु माभूदनुमानान्मिथ्यात्वम् , आगमादागमिष्यतीत्यत आह-नाप्यागम इति। तत्र वक्तव्यं कि 'एक- मेवाद्वितीय मित्यद्वितीयशव्दाब्रह्मव्यतिरिक्तस्य मिथ्यात्वसिद्धिरिति मन्यसे किंवा 'सत्यं ज्ञानमनन्त'मित्खनन्त- श्रुत्या किंवा 'नेह नानास्तीति ब्रह्मणि नानात्वनिषेधात् आहोस्वित् 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयत' इति माया- भिर्वहुभवनाभिधानात् उत 'मृत्योः स मृत्यु'मिति द्वैतदर्शननिन्दया । तत्र नाद्यद्वितीयावित्याह-न ताव- दित्यादिना । न युक्तं वक्तुमित्युक्तं तत्र हेतुमाह-अद्वितीयशब्दस्येति । यथा खल्वस्मिन्प्रामे अय- मेक एवाद्वितीयः पुरुष इत्यत्र शौयौदार्यातिशयादिना सजातीयः पुरुषः प्रतिषिध्यते नतु तद्यतिरिक्त समस्तं वस्तु तत्कस्य हेतोस्तस्यतस्य वस्तुनस्तत्तत्प्रमाणोपनीततयाऽशक्यनिषेधत्वात् , तद्वदिहापि समस्तं मानोपनीतं- वस्तु निपे मशक्नुवानाऽद्वैतश्रुतिस्तत्सजातीयं ब्रह्मान्तरं निषेधतीत्यर्थः । भवत्वद्वितीयश्रुतेरियं गतिः, अन न्तशब्दस्य को निवारक इत्यत आह-अनन्तपदस्य चेत्यादि । वस्तुपरिच्छेदाभावस्य परस्पराभावाधि- करणत्वराहित्यरूपस्य लोकेऽप्रसिद्धतया तत्रागृहीतसंगतिकत्वात्कालपरिच्छेदाभावमाकाशादौ प्रतिद्धमभिधत्त इति भावः । प्रागुत्तरकालीनान्तौ प्रागभावप्रध्वंसौ अनेकान्योन्याभावपक्ष एकानधिकरणस्यापि तत्सिद्धे द्वै- तसिद्धिरिति तदधिकरणत्वानधिकरणेत्युक्तं, तृतीयं पक्षं निषेधति-नेह नानास्तीति । इदं हि वाक्यमिह पदावमृष्टे प्रस्तुते कारणे ब्रह्मणि नानात्वं निषेधति । तथाच न नाना ब्रह्म किं त्वेकमिति स्यात् । ब्रह्मव्यति- रिक्तस्य तु किमायातमित्यर्थः । चतुर्थे निषेधति–इन्द्रो मायाभिरिति । अत्र हि मायाशब्देन बुद्धि- तयोऽभिधीयन्ते 'चेतश्चित्तं क्रतुर्मायेति चित्ताभिधायकतावगमान्मायाशब्दस्य । तत्रच चित्तस्यैकत्वात्कथं मायाभिरिति वहुवचनोपपत्तिरित्यत उक्तं-तत्तदिन्द्रियेति । स्वत एकस्यैव सतश्चित्तस्यानेकेन्द्रियोपाधिक- वृत्तिभेदादिदं बहुवचनम् । अतस्तरुपाधिभिः परमेश्वरो बहुधोपास्यत इत्यर्थः । अथवा याः परमेश्वरस्येच्छा- झानक्रियाशक्तयो मायाशब्दाभिधेयास्तासामपि श्रुत्यादिषु मायाशब्दाभिधानदर्शनात्ताभिश्च परमेश्वरः प्रत्यु. पासकं बहुरूप आविर्भवति । अवतारभेदैर्वा बहुधा व्यवहियते इत्यर्थः । ननु 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति' संसारात्संसारं प्रतिपद्यत इति भेददर्शनासंसाराविमोककयनादतत्त्वज्ञान- त्वमवगम्यते अतएव तद्विपयस्य भेदस्यातत्त्वतेति भेदस्य मिथ्यात्वमियमेव श्रुतिर्गमयतीति पञ्चमं पक्ष निर- खति-मृत्योरिति । नास्याः श्रुतेरत्र तात्पर्यमपुरुपार्थत्वात् अपित्वभेदध्यानविधौ, तत्स्तुत्यर्थं च भेद- दर्शननिन्दा । यथोदिते जुहोतीति विहितोदितहोमस्तुतयेऽनुदितहोमनिन्दा 'प्रातःप्रातरनृतं ते वदन्ती'ति । अनुदितहोमस्य विहितस्य स्तुत्यर्थमुदितहोमस्य निन्दा 'यथाऽतिथये प्रद्रुतायेति ततोऽन्यपरादस्मात्प्रत्यक्ष- विरुद्धोऽयमर्यो न लभ्यत इत्यर्थः । ननु प्रत्यक्षागमयोरुभयोः प्रमाणत्वाविशेषे केन वैषम्येणेदमवधार्यते ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। प्रपञ्चनिषेधे तात्सर्याभावात् । आगमन्य च [व]ल्पावगतो पदपनार्थविभागप्रतिपत्तौ च प्रत्यक्षादिसाकाइत्वात्प्रत्यक्षन्य चागमानपेक्वान् । 'न हिंन्यात्सर्ना भूतानि 'अग्नीषो- नीचं पशुमालभेत 'ब्राह्मणो न हन्तव्य: 'ब्रह्मणे ब्राह्मगमालभेत' 'अतिरात्रे पोडशिनं गृहाति नातिराने पोडशिनं गृहात्ति उदिते जुहोति अनुदिते जुहोती ति व परस्परं व्या- कुलत्वात् प्रत्यक्षादेव तदभावात् आगमत्य चोपचरितार्थत्वेनापि तत्र सावकाशवाइनव- काशवाद भेदग्राहिणः प्रत्यक्षादेः पूर्वसिद्धतया वागमेभ्यन्तन्ल प्रतिष्टितत्वात्तहिरो ते- पानेव वाधान् 'मृत्तिकेत्येव सत्य, त्रीणिरूपाणीत्येव सत्यं प्राणा वै सत्यं सत्र त्वचाभव- दिति च प्रपञ्चस्व सत्यलप्रतिपादनान् । विवादासढ़ीभूतः प्रपञ्च: सत्यः प्रमाणसिद्धत्तादात्मवदिनि. अयं च एतनिष्टयाध्य- भेदानिरिकभेदाभ्यः त्यत्वात्पटवदित्यनुमानतोऽपि वियदादेशलनां च सत्यभेदसिद्धिः । पालकादिविरोधे श्रुतिरेव ददनगोधेन बाया न विपरीतमित्यन आर-भागमय नि । दया आगमन्यापपलोचनया नान कामिन्यु इदानी भवतु यासायनियर एवेलमिलामन्य दो बारपाया-आगमस्य नि । एका की. तरप्रति संबनाः । कपाहि पाब्दः सम्पर संगतिमा काम ने र लक्षाम्पिादितिपन दादानापनपेक्षते. देन मनियमाचार परवरबिनोद यादवलहेनेद नाबदुपातः काममाः रिमु दर मरिर न हिमादित्यादिना । | अमर फ सामान्य प्रापिः पोसः । यथा व नियम व प्रयोग गरितोषिलवाटांव ति परमानधनासमो. --प्रत्यक्षा- दति । साथमा गिरा था, चोपनरितार्थनेनियन दमो. नर : दिया जाना : ---पूर्वनिपतयेति ! ए-हरियादिना ! विवादि राम- ཀ ཨ་ཝ་ཨཱ མ - ཧེམསཝས ： ཎ ལ བ;

·३८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः नच भेदस्य सत्यत्वे दृग्दृश्ययोः संवन्धानुपपत्तिर्वाधिका तत्तत्प्रतिपत्तिहेतुभूतेन्द्रियलि- गादेस्तत्तद्विषयसंवन्धादेव तदुत्पन्नज्ञानानां तत्तद्विषयं प्रति नियमसिद्धावन्तरेणापि संव- न्धान्तरमतिप्रसङ्गाप्रसङ्गात् । शब्दान्तराभ्याससंख्यादेश्च कर्मभेदप्रतिपादकप्रमाणस्य भेदमिथ्यात्वेऽप्रामाण्यप्रसङ्गः। मानत इत्यर्थः । ननु प्रतिकूलतर्कपराहतत्वात् शङ्कितोपाधिदुष्टमिदमनुमानद्वयम् । तथाहि भेदस्य भेदिनो वा दृश्यवर्गस्य सत्यत्वे तस्य तत्तज्ज्ञानस्य च कः संवन्ध इति विवेचनीयम् । न तावत्संयोगः, तस्य गुणत्वेन द्रव्य- मात्रवृत्तित्वात् ज्ञानस्य गुणत्वात् द्रव्यत्वाभावात् । नापि समवायः, आत्मसमवेतत्वाज्ज्ञानस्य । नाप्यन्यः कश्चित्षट्पदार्थनियमानुगुणः संभवति । नाप्यभावः अभावतज्ज्ञानयोः संवन्धाभावप्रसङ्गात् । किंच यत्र यत्रास्यान्तर्भावस्तस्य तस्य तज्ज्ञानेन संवन्धो न स्यात्ववृत्तिविरोधादिति । तदेतद्दूषयति-नचेति । हेतु- माह-तत्तदिति । नियामको हि संवन्धः । संभवति च तत्र नियमः तत्तज्ज्ञानानां तत्तदर्थैः खतत्रसंव- न्धाभावेऽपि तत्तज्ज्ञानजनकेन्द्रियलिङ्गशब्दादीनां तत्तदर्थैः सह संबन्धेनेत्यर्थः । एवं प्रतिकूलतर्क परिहत्य खानुमानस्य विपक्षे वाधकतर्कमाह-शब्दान्तरेति । अयमर्थः-शब्दान्तराभ्याससंख्यासंज्ञागुणप्रकरणा- न्तरैः कर्मभेदो निरूपितो द्वादशलक्षण्यां द्वितीयाध्याये । तत्र यजति ददाति जुहोतीत्यादौ धातुभेदेन धात्व- र्थभेदेऽपि भावना भिद्यते न वेति संदेहे धातूनां भेदेऽपि भावनावाचकलिङादेः सर्वत्र प्रत्यभिज्ञयाऽभेदावग- मात् धात्वर्थस्य च भावनां प्रति गुणभूतत्वाद्गुणभेदेन प्रधानभेदस्यान्याय्यत्वात् अभेद एवेति पूर्वपक्षय्य धा- तोरिति विवक्षितैकवचनेन सूत्रेणैकधातोरुपरि प्रत्ययविधानात्सर्वत्र धात्वर्थानुरजिताया भावनायाः प्रतीतेरे- कानुरजितायाश्चान्यानुरञ्जनायोगात्प्रतिधात्वर्थ भिद्यत एव भावनेति राद्धान्तितं 'शब्दान्तरे कर्मभेदः कृता- नुवन्धत्वादि'त्यत्र, अयमर्थः-शब्दान्तरे धात्वन्तरे सति कर्मभेदः भावनाभेदो भवितुमर्हति । कुतः कृतानुबन्ध- त्वात् तेनैव कृतावच्छेदत्वात् भावनाया इति। सोयं शब्दान्तरात्कर्मभेदः। तथा 'समिधो यजति' 'तनूनपातं यज- ती'त्यादिषु पञ्चकृत्वो यजतिश्रुतौ किं प्रथमविहितस्यैव यागस्य पुनःपुनरभ्यास उत पञ्चापि विधय इति संदेहे शब्दान्तरे सति कर्मभेदस्य पूर्वाधिकरणे वर्णनात् इहैकस्यैव यजतेः पुनःपुनःश्रवणात् तस्यैवायमभ्यास आदरार्थ इति पूर्वपक्षय्याप्रवृत्तप्रवर्तकत्वाद्विधेः सर्वेषां च प्राथम्याहतया विध्यनुवादविनिगमाभावादानर्थक्य- परिहाराय भिन्नविधितया कर्मभेद इति सिद्धान्तितम् ‘एकस्यैवं पुनःश्रुतिरविशेषादनर्थकं हि स्यादिवत्र- अयमर्थः-एकस्य विधेः पुनःश्रवणमपि एवं कर्मभेदकं, कुतः अविशेषात् विध्यनुवादविशेषाभावात् । इतरया पुनःश्रवणं हि यस्मादनर्थकं स्यादिति । आनर्थक्ये वा हेतुरविशेषादिति । सोयमभ्यासात्कर्मभेदः । तथा 'सप्त- दश प्राजापत्यान्पशूनालभेते त्यत्र किं सप्तदशपशुकमेकं कर्मोत सप्तदश कर्माणि विधीयन्ते इति संशये प्राजा- पत्यानित्यत्र कृतैकशेषाणां पशूनां तद्धितेनैकप्रजापतिदेवताकत्वबोधनादेककर्मत्वमिति प्रापय्य राद्धान्तितम् , एककर्मत्वे हि एक एवातिदेशः स्यात् ततश्चैकपशुनिष्ठमेकादशावदानमतिदेशप्राप्तमेकपशौ निष्पनमितीतरेषा- मदृष्टार्थता स्यात् सप्तदशकर्मत्वे तु प्रतिपशु एकादशावदानसिद्धिरिति दृष्टार्थताऽतः कृततद्धितदेवतासंवन्धतया देवतासंवद्धानामेकशेपतेति सप्तदशकर्माणीति । इदं भाष्यकारीयं मतम् । वार्तिककारीयं तु 'तित्र आहुतीर्जु- होती'त्यत्रैकस्य जुहोतेः श्रवणादेकहोमत्वम् । त्रित्वं तु एकादशप्रयाजादिवदावृत्त्येति प्राप्ते राधान्तः-त्रित्वस्य तावजुहोतिसामानाधिकरण्यमुत्सर्गतो होमभेदकमेकातिरिक्तसंख्यायाः पृथक्त्वसामानाधिकरण्यखरसत्वात् । कचित्त्वगलाऽपवादः । एकादशप्रयाजादौ प्रकृतौ पञ्चत्वावधारणात् । नचेह तथा बाधकमस्तीति होमभेद इति । तदुकं 'पृथक्त्वनिवेशात्संख्यया कर्मभेदः स्यादिति । संख्ययापि हेतुना कर्मभेदः स्यात् । कुतः कर्मपृथ- फ्त्वनिवेशात् कर्मपृथक्त्वेनैव तस्या निवेशात् । एकातिरिकसंख्यायाः कर्मपृथक्त्वसामानाधिकरण्यादित्यर्थः । सोयं संख्यया कर्मभेदः। तथा 'अर्थप ज्योतिरथप विश्वज्योतिरेतेन सहस्रदक्षिणेन यजेते त्यत्र ज्योतिर्विश्वज्योतिः- १ पूर्वपक्षयित्वेति पाठः साधुरेवमन्यत्रापि योध्यन. .. । ।

·-- परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीन्यात्यायुता। नच तस्य लोकसिद्धभेदानुवादकत्वसंभवः । ताइकर्मापूर्वभेदत्य लोकतोऽसिद्धेः, सिद्धते च शब्दान्तरावधिकरणानारन्मप्रसङ्गात् । तदेवं मिथ्यात्वे लक्षणप्रमाणयोरसंभवादनुमा- नागमाभ्यां प्रपञ्चत्य सत्यत्वापादनान निध्यात्वनिति । अत्रोचते- तावल्लक्षणासं- भवः यतः सर्वेपामपि भावानामाचलेन संनते। प्रतियोगित्वमत्यन्तामा प्रति मृपालता ॥७॥ तथाहि घटादीनां भावानां खाश्यत्वेनाभिमतान्तन्वादयो ये तन्निष्टायन्ताभावप्रति- योगितैव तेपां निध्यात्वम् । नहि तेपानन्यत्र सत्ता संभविनी । तत्रापि चेला न स्यात्तदा शब्दयोः प्रजोतिष्टमानुपादकत्वं कर्नान्तरविधायक देति संशये येवावन्न स्वतः कन- शिवात् ज्योतिरादिशब्दम्य तस्मानाधिकरणवादूर्वक वानर महनदक्षितलमान विधीयते इति प्रायोजिष्टोनादन्य ज्योतिरादिक्षान्दानां च स्वर पब्लिक्षपत्याद भियचे संबले त्वकालनाचा सगतितित्वात् सर्वनाथ प्रत्तोबनानपानिमावि नमान् नमान्न नाम- तीतिमादितं 'नहा चोपनियोगा दिल्लत्र । अयमय:--हार पूर्वविधा भय । रमः असे. संयोगात् वर्मपन्समय एव तन्य नानः योगारिति । नमः लामो कव्वदेवतालंदन्यानभितयाग किं पूर्व कानुकानोतरन पाजिनाधान्मुन म वाजिन्य इला पाजन नेपानिति सुन्दन्याऽनिधारिददददतावादी परत्यनिति प्रो देदवलन विक देवा देवता अस्थाइलमलमा मदद पाक्षितनिदिषिदेवलंपन्न श्रीसदमा प्रमलेन सह पाहिन्योकि जिनसंबन्धस्य विकासमुशदोरमायाहाजिनगा विनियमान्वयनमा काययोः समत्व दिन गुण कर्मभेदय अकरम को स्वाद मने हिनदा दाश्च भवतः कोऽपित बल । दादालनेमिनरल वारंवार को हो गुदिन्नत न बनना धान ना कर न गुरुनानभिन्नति पूर्वपधित मामादेमुपदेशन -: प्रनिनादार मालागिरी नदी प्रयोजनामा यो पाहो हा परि प्रया दिन - iབ; རྣམ་པས༌མཁས༌པས ག ༌ ཡཾ པཎཎ༔ པ ན ཝ ཨ༌ པས་ भार सहदेवमिति : भानिसभिमद Art .:: :: नतिन । སg: མཐཱ་མསྶཔས་ ལཱ ཙ ཚ་ ལ་ ཝམ་རྨཐཔ་བཝཔ ་ ༌པ ：གསྶ ཆ - ·父 ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। निष्टात्यन्ताभावप्रतियोनि अवयवितात्पटान्तरवन् । एवमेतद्गुणकर्मजात्यादयोपि तत्तत्तन्तु निष्टासन्ताभावप्रतियोगिनः तत्तद्रूपत्तादितरतत्तद्रूपवदित्येवमादिप्रयोगः सर्वत्रैवोहनीयः । ननु किं प्रामाणिकैतन्निष्टात्यन्ताभावप्रतियोगिलं साध्यं किंवा प्रातिभातिकात्यन्ताभा- वप्रतियोगित्वम् । नाचः । अभावानां प्रामाणिकते तैरेव द्वैतापत्तेः प्रामाणिकाभावप्रति- योगितेच भावानामपि प्रामाणिकतया न मिथ्यात्नसिद्धिः।न द्वितीयः। रजते सीसविभ्रमे सीसमेवेतन्न रजतमिति रजते रजतत्वप्रतिषेधे प्रातिभासिकात्यन्ताभावप्रतियोगिनोऽपि रज- तत्त्वानिध्यालेनार्यान्तरत्तापातादिति चेन्मैवम् । अभावानां प्रामाणिकतेऽपि सद्वैताव्या- कोपात् । कथं च व्यावहारिकप्रमाणोपस्थापितस्वभावैर्भावैरभावैर्वा तत्त्वावेदकप्रमाणोपनीत- त्याद्वैतत्य व्याकोपाशसावकाशः । नापि प्रामाणिकाभावप्रतियोगिनोऽपि शुक्तीदमंशरजता- कारद्वचालिक्तित्व संतर्गत्वेदं रजतनित्येकज्ञानोपनीतत्य केवलतञ्चवहारोपनीतत्व वा धीरूपरजताकारोपारोहिणो बहिष्ट्रय वा कुत्रचिद्देशे काले वा केनचिदपि वादिना सत्ता स्वीक्रियते येन प्रामाणिकाभावप्रतियोगिनः सत्तां भावाः प्रतिपचेरन् । द्वितीयत्तु विक- नेतत्तन्तुनिष्टेयुतम्।पटान्तरे त्वेतत्तन्तभरनारधे सुप्रसिद्ध सायम् । अवयवित्वात् अवपवित्वेन तन- तत्वात् । तेन न प्रतिज्ञाहेलोविरोधः । दिपवेत्येतद्विगोत-एवमिति । एतद्रूपतत्तन्तुनिष्टालन्ताभा- प्रतियोगि रूपयादिदररूपवत् । एवं सशदिवार। एतचलननेतत्तन्तुनिष्टासन्तानावप्रतियोगि चलनत्वादन्य- चलनवत् । तथा तन्तुत्वं तन्तुनिष्टासन्ताभावप्रतियोगि जातिवाटत्ववत् । एवं सत्तादयोऽप्यनुनेवाः । एवं सनवाऽपि बन्। जयनन्दविशेप एतदाननिसन्तानावप्रतियोगी विशेषत्वादानान्तरगतविशेषदिति विशेषु। स्वादेतत् पदादीनां तन्वादिषु पदलन्तानावप्रतियोगिताध्यते - प्रिनानिमोऽसानानिको वास्वादिति विकल्प पपात पूर्ववादी-किं प्रामाणिकेत्यादिना । प्रामाणिको यस्तनिष्टासन्तानाव इति विग्रहः । तैरेवेति। पानसन्तानावान्प्रति प्रतियोगिल्वं तन्नमादौ पत्राचादेः साचते तैरेव, प्रामाकिरिलयः । जिच एहनावानां सभावो पत्प्रतियोगिनिरीदत्वम् । तथा व पदनावाः प्रानातिकाः कुतरां तनिरूपका भावाः तथा चाताव नौदेतीलाह-प्रामाणिकाभावेति। एतेन सदैतनेवादित इति वेदान्तिनां किंवदन्तपोदिता । समानानिकाक्षं दूरपति नेति । समानातिकालन्ताभावप्रतियोगितं न निघ्यावं तलव रजतत्ववसीम विन्ननविपदे रजतेकान्तिमालन्तानावप्रतियोगिवन्य परनिध्यात्दावीकारा दिलाह --रजत इति । तनाझे पहिरति-मैवमिति । नागपत्र तत्त्वलन्युरोल परिहरति- अभावानामिति । इननन्युमन लजन् सदान्तरहसनादाद परिहति-कथं च व्यावहारिकेति। माननागपवाद मदनापानि । देहानतादौ तपानादानाबाद , भातु नात्त्विकमना गन्दत्वात् । नवैत मन्यातीतलानादल भावस वात नाईतन्त्रवादकाम सादिति भावः । ग्नु प्रानातिना भावपक्षे प्रतियोगिभूवनविरोध ते तकादति-नापि प्रामाणिकेति । अपन:- याति- रतिपत्रानानिकानावप्रतियोगि तामासिकमेति । चनः दिनदारजनाकारपोरेशानोपनीत मंग- मलाननिकालन्नानापरयोगिनोऽी कविदति देश कदादिदी को सत्यनन्दयाकातिवादिनि- पाते। तथाऽस्यातिवादिनः संमः नामहोपनीवल नगन्न । त्या विहनदविनित धील दतं त्वारोपेतस परिपे सपानं वानवादित । पत्तनाशनान्युतदान मतं तदभावर प्रनाकिनालीक रद नियनपोर इलर-द्वितीस्त्विति । पदभार नरनार - P ·१२ तत्त्वप्रदीपिका ( चित्सुखी) [प्रथमः ल्पोऽनङ्गीकारपरास्तः। न च धर्मिग्राहकप्रमाणवाधः धर्मिणस्तत्त्वावेदकप्रमाणसिद्धत्वानभ्यु- पगमात् । तश्रियासिद्धिरितिचेन्न । सांव्यावहारिकप्रमाणोपनीतस्याप्याश्रयत्वोपपत्तेः । प्रपञ्चतत्त्वावेदकप्रमाणविषयः धर्मित्वादासवदिति चेन । आसत्वस्यैव तत्रोपाधित्वात् । नच व्यतिरेकासिद्धिः । अनासन: शुक्तिरजतसंसर्गादेस्तत्त्वावेदकप्रमाणाविषयस्योभ- यवादिसिद्धम्य व्यतिरेकोपसंहारस्थलस्य सद्भावात् , धर्मित्वहेतोः शुक्तिरजतादिसंसर्गधर्मिणि व्यभिचाराय । नासौ धर्मी मिथ्यात्वादिति चेन्न । एतमेव हेतुं प्रति धर्मित्वाधामित्व- योसदयोगात् । एतेन प्रतीतिमात्रसिद्धस्याश्रयत्वे दूपणभूपणादेरपि तथाभूतस्य सुलभ- वात् सर्ववादविधिनिषेधप्रसङ्ग इत्यपास्तम् । वादिप्रतिवादिमध्यस्थानां प्रमाणसिद्धमेत- दिति संमत्यालम्बनतया त्रिचतुरकक्षाविश्रान्तस्य तत्तदाभासलक्षणानालिङ्गितस्याश्रयस्य दूपणभूपणादेश तत्रतत्र कथाङ्गताङ्गीकारात् , तादृशव्यावहारिकप्रमाणसिद्धस्यैव च व्यावहारिकसत्यलेन स्वीकारात्, सर्वथा वाधवैधुर्यस्यागमेतरप्रमाणैरसर्वज्ञेन ज्ञातुमशक्य- वान् । एतेनेदमपाम्तम् , यदाहुर्भट्टाचार्या:--'संवृतेन तु सत्यत्वं सत्यभेदः कुतो न्वयम् ।। प्रामाशिवाप्रामाणिकत्वविकलपन दृषणमुक्तं तत्परिहरति-न चेति । प्रमाणमात्रगम्यस्यात्यन्तिकसत्त्वाभा. वामिति भावः । सत्त्वं चेनास्ति तर्हि अरादेव । तथा च शशविषाणवदेवानर्थक्रियाक्षममिति शकते-तहीति । दहामभावादिवद्यावहारिकगत्वमादाय परिहरति-न । सांव्यावहारिकेति । यथाच रादसद्विलक्षणाप्यपरा कोटेम्नया निर्वचनीयवादे निर्वक्ष्यत । तत्त्वावेदकप्रमाणगम्यत्वाभावेन धर्मिग्राहकवाधः परिहतस्तत्र बाध. निय तत्वावेदकप्रमाणगम्यत्वमप्यनुमिनोति पूर्ववादी-प्रपञ्च इति । ननु कथममन्वमुपाधिः माध्यव्यापकत्वानिर्णयात् । तथा हि यत्रात्मत्वं नास्ति तत्र तत्त्यावेदकप्रमाण- मम्मलमणि नानाति गायाभावेनोपाध्यभावव्याप्तिरेष्टव्या । न चपा शक्यनिर्णया । आत्मवरहिते अपने नामावनियात् । तम्मानपर्वतेतरत्वादिवत्पक्षेतगेयमित्यन आह-नच व्यतिरेकेति। शुशिम्प्यमं- मादः मया प्रमाणायोग्ये वाक्य उभयाभावो निर्गतुमित्यर्थः । अनकान्तिकतां चाह-धर्मित्वेति । मंमगधर्मिणीति । मंगर्ग एवं धनी । हतोलवावृत्तिमाशाने-नासाविति । परिहरति-नेति । अगमर्थः नियाल्दादिनीनमेव हेतुं प्रति मंस धमी नवा । आद्य धर्मित्वमशक्यनिषेधम् । द्वितीयेप्यशक्यनिषेधमेन शिवररहेगवानदत्यादिनि । यत्तु प्रतीतिमात्रनिद्धस्य गाधनादित्वऽतिप्रशक्तिरित्युक्तं तदप्येवं गति परि- लट-पनेनेति । व्यावहारिकप्रमाणनिदम्य गाधनदूपणत्वाभ्युपगमेनेत्यर्थः । एतेनेत्येतदेय विपर- म काम गटारी मेव दीवान-वादिप्रतिवादील्यादिना । त्रिचतुरकक्षाविश्रान्तम्यति । विनापर्यन्वतन्यर्थः । स्यांदनन् कतिपयम्यस्य ऋतिपयकालं बाधविधु मिन्यवयोधविषयम्य गाथ. नामवदन्युरेवने दहिं निदान्दविरोधः, यदो व्यावहारिकगन्धयुक्तग्य वेदान्निभिः गाधनादित्यममी- किल्लवित अदनाददाति । ननु निमित्वयं मंदाच आत्यन्निकमेव गत्य किन वीक्रियते इलन 37-सर्वथेनि । नवलपमगाटापक्षयर्थः । दकि ब्रह्मणोऽपि तादयं गत्वमगम्यमानमियत -यानमेनन । नन्द प्र गान चिनायो मध्य भायनामियन नं.-अस. दबावनय नाममान पधिपमिलन नायाग्दमां प्रमाणामि प्रत्युतागम न दमदः । व्यवमन्वं नाम न मन्यापः अपियवहानविषयलमियानी र मामा-पटनंदमिति । मंभिमत्र ट्राबाद यद-संयुतन तु सन्दवामिति । वन मन्द नाना दम गलतमान तथा हेतुमा मिल्दभेद - ..

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ४३ सत्ता चेत्संवृति: फेयं मृपा चेत्तत्यता कथम् ।। सत्यवं नच सामान्यं मृपार्थपरमार्थयोः ।। विरोधानहि वृक्षवं सामान्यं वृक्षतिहयों रिति । वस्तुतोऽसत्यत्वैव यावद्वाधं देहालभावव- लोकिकवेदिकव्यवहाराङ्गतया सत्यतेन व्यवहारान् । नायनसिद्धो हेतुः । पटत्यांशिते वादिनोरविवादात् । नापि विरुद्धः । एतत्तन्तुनिष्टासन्ताभावाप्रतियोगिनि विपक्षे आ- लनि अंशिलवावृत्तेः । नानेकान्तिकोऽपि । विपक्षाच्यावृत्तेरेव । इह तन्तुपु पट इत्यादिनैव प्रत्यक्षेण तन्तुनिष्टतया पटत्त्वावगमात्तदपहृतविपयतया कालात्ययापदिष्ठतेति चेन्मैवम् । पटत्यैतत्तन्तुनिष्टासन्ताभावप्रतियोगित्वमङ्गीकुर्वता तत्व प्रामाण्यानङ्गीकारादिह नभसि नीलिमेति प्रत्यक्षाभिमतप्रत्ययवाधेनालपित्वानुमानप्रवृत्तिवन्त्राप्यनुमानप्रवृत्युपपत्तेः । नवंतति दहनशेबानुनानादेरप्यप्रतिवद्धप्रसरतया कालात्ययापदिष्ट्रकथा सर्वत्रातमिया- दिति वाच्यम् । तत्रतत्रोभयवादिसंमतप्रवलप्रमाणे परिपन्थिनि जाप्रति तत्वा निरङ्कु- शप्रसरत्तात्, प्रकृते च तथाभावाभावात् । एतेन प्रमाणसिद्धत्वादिति प्रत्यनुमानविरोधो- ऽपास्तः । प्रमाणसिद्धत्वत्यैवासिद्धेः । इति।इदं तितदिदं परमार्यदिति वदता कि सलविशेषः कश्चितिः ससं नान तीक्रियते उतादेव। द्वितीये नत्लशब्दो नार्यवान् । अपने प्राह-सत्यभेद इति । कुनो नलनेदो, न कुनोपि प्रनागादित्यर्थः । किलति प्रमालाना इति, विस्मृत्वादिलाह-सत्या वेदिति । विद्वत्वाजातियक्तिनायो नातीयुक्तम् , इदानी सदसतोः परस्परविरुद्धयोः सलवजातिसंबन्धोपिन परत इलाह-सत्यत्वमिति । तन दृष्टान्तः- नहि वृक्षत्वमिति । एतेनेललैव विवरण-वस्तुत इति । नत्रावानेतनिटत्वनुपाधिः । आकाशादी माध्याच्यापकत्वात् । नाप्येतदन्टियम् । तत्वैव साध्यत्वात् । नाप्येतदनिटवरहिततया प्रतीचनानन्वन् । संयो. गादी तव नाप्याच्यातः । एतेनैतदवदवानारमत्वमपि निरत्वम् । नत्र इन्ववक्टिोषितन् । गुनादी साया. व्याप्तः । नव द्रव्यत्वविज्ञपिते सायेद्रबत्वविदोपितोयनुमाधिः । व्यतिरेकच्यात्यविद्या पक्षेतरत्वादिति।वह पानिदि परिहल विरदवं परिहरति-नापि विरुद्ध इति । लनहाना विक्षन्तस्य सर्ववस्तुखकानया तन्तुनिटालन्तानापानावाद । नत्र तलिमिरवददेशित्वं वर्तते इलयः । एतनैतानिटगुमादि बाल्यातन् । एवनेतदलन्ताभाववैतत्तन्तुनिष्टतालीकारे तसा येतदनियाजीकारे नु तदभाबादेव पाचं शहते- इह तन्तुप्विति । परिहरति-मैवमिति। पनदोचानामिनतमहन वायपरिहार इति तस्यैतदुत्पानम् । दयाहाकाशनालिनग्राहिमलक्षविरोधेऽयामासनपिनिनवादानवदिलारनुमाननदेति, तकन्स हेतोः, दृट्ट- तरन्यापादानावेऽवगते हलकारमानावेऽगुलदमानत्वात् , तपेहाय पर नकलभुतितिबलादर्थाभावेऽव- गते जापनानं प्रलक्षं प्रलक्षाभास इति नानुमानानुदय इलः । नन्वनुमानवाभिमायेन प्रलक्षामामीकरण सर्वत्र मुलमलिति दहनानुभवानुनानेदिन सक्षपाथः स्वादिति गर्न १.लालपाविष्टश्यपेलन आह- नचैवं सतीति । हेतुनाह-तत्र तत्रेति।रूपननिधिः-अनिरनु इल्त्र निरयन कविनितं नवान पाद तदा प्रतियोग्यानिलाऽनादप्रतिलभावार प्रतिनिधोरगता। नव क्रान्तिन्दल नि धोऽयक्रियावां वाचानावाद । तलानितनिति दरवन । नव वदनियतिरिचयतेऽन्त न्युनयनादिर- तिमनात तत्र प्रमागन् । अतसादरोधादनातनवतीलनिरव पथप्रतिरिति । प्रदन तथोपन बात किंचित्रमा देना पारिताह-प्रकृते चेति । प्रत्यक्ष निरोई परिहल दुदं पूर्वयादिना प्रपञ्चः सला प्रामारिवानिति तहरोपं परिलविएतेनेति । नव विवरण-प्रनाति ।

·तत्तदीषिका (नित्सुखी) [प्रथमः Anay नमा प्रमाणे तन का कथा तत्पादोपजीविनो बराकस्यानु- - नरेलमा पटल द्रज्यलादेतनिष्ठयाध्यभेदातिरिक्तभेदवत्वा- कालापनापदिधमिलुरेक्षणीयम् । 'मृत्तिकेत्येव सत्यमित्याचा- - माजानम पनोपनरितार्थ: किं न स्यादिति चेन्न । तस्या- निन मारिजानं प्रतिज्ञाय ब्राणः सर्वकारणतया सर्वका- पाप लोकेऽसि पटरुचकादिकार्याणां मृल्लोहादिकारht : --- मयं. त्रीणि रूपाणीरोज सत्य'मित्यादिना। न तु रोपां र ??fe मा तत्मगं स आत्मे यन्तेन प्रहाण एव राराला- : :: :: :: :: सिमानागमनिरोपोऽप्यपारा: । W -R114 - ५ म र. . -- + :: : : नानगानग्य नापिका। नग करणगंवन्धादेव संव- "" !: विषाणां तुरगान, करण मन्येवपि योगिशाने . . . : मनी नानागवानां वाताना न मारणात । न च गनगो : दि न्यायाल, अम्मलादीनां न्द्रिपिकविभगेरिय- 7. महादिप्रमाणजन्यगि जाने गोयं देवदत्त इत्यादी :: ....अनि । साना तिनंगनन्याय गतिकन्यागन गं. गरम मामिला। अनुमानिगरिदारामतत्यान- ............गानाति । अगं पर एनहरी गान ....... महिना मानिनागिरमा । नन :: :: Hदान गमनागमविणाग- . : - ... ममिवादिना । मायामानाननमा अब .: ... ... ...पाः पान । . ... मनाममा नि ! | Til-... . ..': : : -दानापति अपमारी। : ::::: - -गागर. -- ....... ... ....... नि ! .::...~ . ~zziite: rimini .

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्यायायुता। ४५ । तत्तांशन्य करणासंबद्धन्यापि प्रत्यक्षताभ्युपगमात् । नत्र तत्तायामपोन्निवेश सह संयुक्ष- विशेपणतालक्षण: संनिकर्षः । समवायतरभावलेन्द्रियसंप्रयोगमन्तरेणापि प्रत्यक्षताथान पर्वतोऽग्निमानित्यत्राग्निमन्त्वन्यापि संयुक्तविशेषणतया प्रत्यक्षतापतेः प्रत्यभयानकानुमान- मात्रोच्छेवप्रसङ्गः । अत्तु तर्हि ज्ञानतेययोविपचत्रिपविभावः संवन्य इतिचेन्न । तनि- रूपणान। तथाहि न तावरजानजन्यफलाधार विपयतं विपयनिष्टकलजनकतं च विवित मिति युत्तम, विकल्पालहत्वात् । तत्फलं ज्ञातता व्यवहारो वा । नायः । अर्ववादी नद- भावनाविषयत्वप्रसङ्गान : तब फलजननेप्यनुगत नियमाभावात नोगे का नन्द वियः त्वनियामफनोपपत्तेः । न द्वितीयः । कराकर्षणादवहारवालाबाबमान. मन. मलादेरपि नान्तरीयकतया तळावहारविषयन्य तमानविपन्नतारन: । नानीमादि: गलन एव नवाधारनया तदन्यस्याविषयत्वप्रमझान । अन्य सानालिस्तानविनमा - नशान कित्यर्थः। एनम मलामियानुभव याद ननु " विशेष नातः मंपिपनामलाममा मनदिया कानन तत्तायामिति अमान पाय-समयावर ! भावावमा कृतिः पादचा सारा साविप गुमनां तु युगमायाति नमक : Era । पिपमा प्रस्तावः । संसदिय देवि ! ཎསྶ ག iཔར༌''ག;:|:ཀ་ ཝམམས་པཝཡཔ་ བསམ་ ་ ༌ ་ ་ -པར་སྶ ཁ པ ་ Fari ::------ RAA करनाल। ་ :: ལས༌ད……： For ... विदयारावादिति । - क । ३.

·६ , तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः रतं तद्योग्यत्वं वा विपयत्वम् । न। ज्ञानगोचरत्वस्यैव निरूप्यमाणत्वात् , हानादिज्ञानानां च हानादिज्ञानान्तराजनकतया निर्विपयत्वप्रसङ्गात् । जनकत्वे वा हानादिज्ञानानुपरमा- द्विपयान्तरसंचाराभावः सुपुप्त्यभावश्च प्रसज्येयाताम् । व्यवहारयोग्यत्वं विपयत्व- मित्यङ्गीकारे च योग्यतायां योग्यतान्तराभ्युपगमेऽनवस्था, तदनभ्युपगमे योग्यताया विपयवाभावः। अलमिह लक्षणान्तरगवेपणापरिश्रमेण यस्यां संविदि योऽर्थोऽवभासते स तद्विपय इति लक्षणनिरुत्त्युपपत्तेरिति चेन्मैवं, विकल्पासहत्वात् । संविदीति सप्तम्या किमधि- करणं विवक्ष्यते, अथ विपयः, किं वा संवन्धिमात्रं, सतिसप्तमी वा । नाद्यः । घटादिद्र- व्याणां बाह्यानामान्तरसंविद्गुणाधिकरणतानुपपत्तेः । न द्वितीयः । तस्यैव निरूप्यमाण- त्यान् संविदो विपयलं घटादीनां च विपयित्वमिति वैपरीत्यापत्तेश्च । न तृतीयः । संवि- जनकतया तत्संबन्धिनो नयनादृष्टादेरपि तद्विपयत्वप्रसङ्गात् । संविदिभासत इति भास- मानताया विशेषणलान्न नयनादावतिप्रसङ्ग इति चेन्न । भासमानताया एवाद्याप्यनि- रूपितत्वात् । न चतुर्थः । भासमानत्वानिरुक्तेरेव । ज्ञानाकारार्पको हेतुर्विपय इति चेन्न । - - -- । पिसानं जायते तत्प्रति विषयत्वं हानादियोग्यत्वमेव वा यत्तत्पूर्वज्ञान प्रति विषयत्वमित्यर्थः। एतेनातीतादि संगृहीतं तदेनदात्माश्रयण दृपयति-न । शानगोचरत्वस्यैवेति । किंच हानादिज्ञानानां हानादिज्ञानान्तरजनकत्व. मान न वा । यदि नासि तदा हानादिज्ञानानां निर्विपयत्वप्रसङ्गः । अस्ति च तदतोऽव्याप्तिरित्याह- हानादिक्षानानामिति । प्रथमं दृपयति-जनकत्ये वेति । ज्ञानान्तरजनकत्वेन तज्ज्ञानानामपि सविषय. त्वनिअर्थ ज्ञानान्तरजनकत्वे घटादिज्ञानानुत्पादः सुषुप्त्यभावश्च प्रसज्येयातामित्यर्थः । द्वितीये दूपणमाह- व्यवहारयोग्यत्वमिति । उपलक्षणं चतत्प्रथमपक्षस्यापि । तेन हानादिज्ञानगोचरत्वेपि गोचरत्वान्तरमस्ति नया । यद्यन्नि नदानवस्था अथ नास्ति तर्हि तस्यानिविषयत्वमित्यपि द्रष्टव्यम् । गानिकनायोनालक्षणमवतारयति-अलमिह लक्षणान्तरेति । यस्यां संविदि योऽथोऽवभासते सोऽर्थ- मराः नंभिदा विषय दत्यर्थः । उसं च पचिकाप्रकरण-'अत्र ब्रूमो य एवार्थी यस्यां संविदि भासते। वैद्यः मात्र नवद्धि वैद्यावेद्यन्य लक्षणमिति । तदेतदृपयति-मैवमिति । घटादिद्रव्याणां संवि(ल्लक्षण- गु)हणाधिकरणतानुपपत्तेरिति । उपलक्षणं चतद्गुणकर्मसामान्यविशेषाणाम् । इदमनिटं न भवतीत्यन उ-याहानामान्तरत्वानुपपनेरिति। ततश्च तंपु लक्षणम्याव्याप्तिरिति भावः । विपयराप्तमीपर्श नि बो-न द्वितीय इति । विषयवमेव निम्प्यमाणत्वादात्माश्रयप्रसादलर्थः । किंच संविदाति राप्तम्या दो विल्यवानवाने वारीत्वमपि स्यादिन्याह-संविद इति । संवन्धिमात्रमिति तृतीयपक्षं निराचटे न तृतीय इति । विदीति कोथः, नविलंबन्धीति, तथाच नयनापि तथेनि घटज्ञानम्य नयनाद्यपि कमरा बदतियामिनिल्यर्थः । नत्र तम्यापि विषयत्वादनतिब्यामिविशपरत्वात् । इतरथा वस्नुमात्रा- निरन' । ननु यदी संबन्धिनात्रं गमन्या प्रदीयते तथापि भासद इति विशेषणात भारामान. नमल विपिनन । यात्राका माननबनादिव्यानिमिति माइते-संविदीति । भानविषयलं हि नमक काम नवमत पनिहाति-न । भाममानताया इति । गनिमप्रमापक्ष नियन- न चतुर्थ इति । अनि मद मय वहागडे म विश्व इति बत्तव्यम् । नयाचामाश्रयमित्यर्थः । र भरपदय भगवान्दनिदि वचम् । योग्यटायां पूर्वाभपणाला । सा ·४७ परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीवाख्यायुता । ज्ञानताकारयो दाभावेन सर्वेषामपि ज्ञानहेतूनां तदाकारसमर्पकतया विषयत्वप्रसङ्गात्। दृश्यमानतया तदाकारसमर्पको विषय इतिचेन्न । दृश्यमानताया एवाचाप्यनिरूपणान् । नच ज्ञानकर्न विषयत्वम् : अतीताविज्ञानलेश्वरजानन्य व कर्मकारकाजन्यत्तेनाविषयत्व- प्रसङ्गान् । संवन्धान्तरमन्तरेण ज्ञानत्य वद्विगेपणं न तद्विषयो, विशेचं व तेन विपचीति चेन्न । नत्सनवेतं रूपज्ञाननियन्त्र व्यभिचारान । संवन्धान्तरमन्तरेणैव मत्समवायल रूपवानन्य च विशेषणविशेयभावेऽपि मत्समवायल्पज्ञानयोविषयविषयित्वाभावात् तत्र समवायत्यानुव्यवसायज्ञानविपयत्वेऽपि रूपज्ञानाविषयत्वात् । तदेवं विषयविषयिभावनि- रूपणा आलन्यध्यन्ततचा चानिहो प्रपञ्चव सत्यत्वे दृश्यत्वानुषपन्निवाधिकति सि- तम् । नच भेदन्य मिथ्यात्वे दाब्दान्तरादेः कर्मभेदप्रनिपाइकन्यामानानन्दः । वाप- वादेरिव व्यावहारिकत्वैव भेदमात्रन्य कर्मगोचरन्य तत्रतत्र शब्दान्नगादिभिः प्रतिवाद- मानत्वात्तगतबाधायोग्यतालक्षणन्य सत्यत्वन्य प्रतिपादन नेपानाहानन्यान । नव निर. तसमतप्रत्पनीकमनुनानं प्रपञ्चमिभ्याले मानमिति निम्। तानिमतं लभते-मानेति । पट पटनानी इलः। तेन च नपारिवान्तिः । उसंहि-निय लंक नराधमान नि । पति-नेति । नन बनान: समान्तयामारोतुन्द नातिनाव सविधानमिति ने-मानाबादति पूरपति-नचेति । नारेदः-अतीतादीनिमि.-:-:- पनवहिनलानन्द नगर विमानन्दादेव नियमादायमादसामान भी तकलगाव र अपितं पु ! सार-संन्यातरमिनि མཝེ ཨ་ པར་';: པས པ ས་མ ཨ༌མས་ विपरिल्ला या मेवाती लोकर शित माती-- मत्समदेतमिति ।:: पसी-देवमिति नन मेदवेति । HAmar ·तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः - - नन्वस्यानुमानस्य मिथ्यात्वं किमनुमानान्तरेण सिद्ध्यति किं वा खेनैव । आयोऽनवस्था । तस्यतस्यानुमानस्य मिथ्यात्वसाधनेऽनुमानान्तरापेक्षणात् । जिज्ञासायां सत्यां तत्तदनुमानप्र- वृत्ते नवस्था मूलक्षयकरीति चेन्न । यद्यदुक्तसाधनं तत्तदुक्तसाध्यमिति व्यातिग्रहणसमये तस्यतस्यानुमानस्य मिथ्यात्वानधिगमे सर्वोपसंहारवती व्याप्तिर्न सिद्धयेत् । अधिगमे च तदधिगमाय तत्तदनुमानान्तरं तदैवापेक्षणीयमिति कथय कथं न मूलक्षतिः । द्वितीये तु खालनि वृत्तिविरोधः स्वगतमिथ्यात्वस्य खेनैव ग्रहणादिति चेन्मैवम् । शब्दशब्दवत्प्रपञ्च- सत्यत्वानुमानवध्ययनविधिवचाविरोधात् । ननु नाध्ययनविधिप्रयुक्तमध्ययनम् । तस्याध्यापनविधिप्रयुक्तलात् । तथाहि अध्ययन- विधिर्न स्वविपयाध्ययनस्यानुष्ठापनक्षमः । निनियोज्यत्वात् । नक्षत्र कामी जीवनादिनि- मित्तवान्यः कश्चिन्नियोग्यः प्रतीयते । नापि विश्वजिदादिवत्कल्पयितुं शक्यः। अध्यापनवि- धिप्रयुक्तित एव तद्विपयस्याध्ययनस्य सिद्धौ नियोगसिद्धेः कल्पकाभावात् । नचाध्यापनविधे- रपि निनियोज्यतयाननुष्ठापकत्वम् । आचार्यकरणकामस्य नियोज्यस्य प्रतीतेः। तथा हि'अष्टवर्प प्रत्यवतिष्ठते-नन्यस्यानुमानस्येत्यादिना । शकते-जिशासायामिति । यदि हि प्रथमानुमानसम. समय एवानन्तानुमानस्फुरणापत्तिः स्यात्तदानुपलब्धिपराहततया मूलक्षयकरी, नान तदस्तीत्यर्थः । दूषयति- यद्यदुक्तसाधनमित्यादिना । तत्तदनुमानजातस्य मिथ्यात्वेन साध्यवष्यक्तित्वात् व्याप्तिग्रहणकाले सर्वे- पामेव स्फुरणापत्त्या मूलक्षतेरित्यर्थः । स्वेनैव खमिथ्यात्वसाधने दूपणमाह-द्वितीये त्विति । तमिनमाक्षेप परिहरति-मैवम् । शब्दशब्दवदित्यादिना। यथाहि शब्दशब्दः शब्दत्वाकान्तं शब्दजातं विषयीकुर्व- न्खमपि विषयीकरोति, यथा वा सर्वप्रपञ्चसत्यत्वानुमान खात्मन्यपि सत्यतां साधयतीति भवद्भिरभिमन्यते, यथा वा 'खाध्यायोऽध्येतव्य' इत्यध्ययनविधिः स्वाध्यायशब्दवाच्यसमत्तवेदराशेरध्ययनं विदधानत्तदन्तर्वर्तिनः खात्मनोऽपि विधत्ते तेषु यः परिहारोद्धारभेदादिः सोऽत्रापि समान इत्यर्थः । अध्ययनविधेर्विधायकत्वमुक्तममृष्यमाणः प्राभाकरः प्राह-ननु नाध्ययनेति । नन्वविहितस्य कथम- नुष्ठानमित्यत आह-तस्येति । ननु धूयमाणे विधी कथमेतत्प्रयुक्तत्वं तत्राह-तथाहीति । खविषय- रूपमध्ययनं खविपयाध्ययनम् । ननु यद्यप्यत्र स्वर्गादिवत्काम्यं, नित्यं वा जीवनादिवत्किचिनिमित्तं न श्रूयते, तथापि यथा 'विश्वजिता यजेत', 'अमावास्यायामपराहे पिण्डपितृयज्ञेन चरन्ती त्यत्र वाऽभ्रूयमाणोऽपि वर्ग- काम्यधिकारी कल्पितः। तथा हि ‘विश्वजिता यजेते' पत्राश्रूयमाणोऽधिकारी कल्प्य उत नेति संदेहे द्वारमित्यत्र क्रियान्वयं विना कारकाणामिव विषयेण पर्यवसितान्विताभिधानस्य कार्यस्याधिकारिणा विनानुपपत्त्यभावात् अनध्याहार इति प्रापय्य राद्धान्तितम् । कर्तृव्यापारकृतेः कर्ता विनानुपपत्तेस्तनिरूप्यकार्यस्याप्यनुपपत्तिरिति सोऽध्याहर्तव्यः। स चासंवद्धकार्यसंवन्धो न संवद्ध्यत इति खसंवन्धित्वेन कार्यवोद्धा नियोज्यो भवति। तत्रापि । सर्वकल्पनायां नैरर्थक्यात् यस्य कस्यचित्कल्पनायां विनिगमनाभावात्सर्वाभिलषितवर्गकामोऽधिकारी कल्पितः 'चोदनायां फलाश्रुते'रित्युपक्रम्याधिकरणत्रयेण, 'सखर्गः स्यात्सर्वान्प्रत्यविशिष्टत्वा'दित्यन्तेन । एवं पिण्डपितृ- यज्ञेऽमावास्यायामिति कालपर उत कर्मपर इति संशय्य कर्मपरत्वात्तदङ्गत्वमिति पूर्वपक्षय्य कर्मपरत्वे लक्ष- णाप्रसङ्गात् कालपरत्वमादाय खतन्त्राधिकारत्वेन वर्गकामाधिकार्यध्याहृतः-'पिण्डपितृयज्ञः वकालत्वादनझं स्या'दित्यन, तद्वदत्र किं न स्यादित्यत आह-नापि विश्वजिदादिवदिति । ननु 'तमध्यापयीते यत्रापि न कश्चिनियोज्यः प्रतीयतेऽतो निर्नियोज्यत्वमुभयोः समानमिति कथमेतत्प्रयुक्तविषयत्वमितरस्य, तबाह -न चाध्यापनेति । हेतुमाह-आचार्यकरणकामस्येति । आत्मनो यदाचार्यकरणमाचार्यत्वसंपा- दनं तत्कामस्येत्यर्थः । नन्वाचार्यकरणकाम इत्यपि न श्रूयते इति तत्राह तथा ह्यएवर्षमिति । भ्रूयतां ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीन्यास्यायुता। ब्राह्मणमुपनीत तमध्यापयीते ति भूयते, तत्र 'संमाननोत्सजनाचार्यकरणेति सूत्रेणा- चार्चकरणे नयतेरालनेपदविधानात् 'उपनचीत, तमध्यापचीतेति चोपनयनाध्यापन- चोरेकप्रयोगतावगमात्, उपनयनपूर्वकाध्यापनसाध्याचार्यत्वप्रतीतो तत्कामिनो नियो- बत्वावगनात् न निनियोज्यताध्यापनविधेः । तथा च स्वविषयत्वाध्यापनत्वानुष्टानं प्रयु- क्षानोऽध्यापनविधित्तन्निष्पादकमध्ययनमपि प्रयुड़े तेन विध्याक्षेपलक्षणोपादानप्रमाणे- नान्चत एवाध्ययनसिद्धेर्नाध्ययनविधिप्रयुक्तमध्ययनमिति । अत्रोच्यते । भवतु नाम सनियोज्यताऽध्यापन विधेः, तथापि नाध्यापनविधिप्रयुक्तता- ऽध्ययनल सिद्ध्येत् । कानाधिकारे करणांशे रागस्यैव प्रवर्तकलात् अध्यापनत्यापि नान, तावतापि किमायाननाचार्यकरण इति तत्राह-तत्र संमाननेति । 'नाननोससनाचार्यकरपदान- ऋतिविगजनव्ययेषु निवः' । अपार्थःपचापि सरितजितः कर्मनित्राचे क्रियाफल' इति कगालिफलानि- धापिनो नयरात्मनेपदं सिद्ध तपाचकत्रभिप्रायापोवनारन्मः, संमाननादिष्वषु गम्यमानेषु नयर्धातोरा- लनेपदं न्यात् । तत्र स्नान पूजनं स्थानयते चाप लोकायते, चावी बुदिनानाचार्योलोजायतेनते शिया- नयते । ते हि लद्युतिभिराचा प्रतिष्ठापितबुद्धयः सन्तः पृजिता भविष्यन्ति इलामनेपदार्थः । उत्तान- नक्षेपन या नावानुमयते क्षिपतीलयः । आचार्यकरपनाचार्यत्वसंपादनं च्यामानवकमुपनयते बालाननाचाॉफ नापदकमालती प्रापयतीत्ययः । ज्ञान प्रमेचनिश्चयः । यथा नयवे चावी लोकायते तन्मते प्रयव निश्निोतीलः । नतिवेतनों यथा ककरानुपनयते भूतिदानेन सनीपीकरोतसर्थः । विगमनादिनिर्यातनं यथा नवाः करं विनयन्ते करदानेन निवर्तयन्तीलयः । वयो धारिशु विनियोगः स्था पतं दिनयते नहर दिनयते धनधि बिनियुद्धे इल्यः । अथ कपनतेवियुत्तम सजा मान नयादी- लादिषु विनिवृत्त इति । तसादुपनीतति श्रीतनेवाचार्यकरणनिलर्थः । ननु भवपनपनत्यावार्यकर फलं तत्र भूपत इति, नि.माचानमध्यापनस्य सनियोज्यत्व इति तत्राह-उपनयीत तमध्यापीतेति चेति । एक्षप्रयोगतेति।अदनानपनीत उपनीय च नमध्यानयोतेतिया रकमचोगतामन्यते वाडी- चनेहा दृहस्पतिलवेन पततिवदित्यर्थः । तथा फवेशवाननाललानिदिरिति सोन्यनाम्यापनादाचा. यतिदिति भावः । तथा च तिः-उपनीय तु यः शिष्यं वेदनयापयदिजः । सरलं सरह व तनाचा प्रचक्षते' इति । ननु भक्तूपनपनापारनपोरेक्त्रयोग शुदत्यानि सहारतन्य त्वनिलाकाकरणय कथं नियोग्यविषमन्वं नान वामविकार निशिरकत प्रर्दयते इत्यत आह-तत्कामिन इति । रात्रिसन्नन्मादेन प.लवं विपरिमन्यते इति भावः । नन्दपावनवियः खतिपयमध्यापन विहान कपमध्ययन प्रीटेलासाह-तथा च सविषयत्येति ।न्नु विधिहि सर्वत्र खविप तदा वा पुरुषन्नापति नचाप्ययनन्याध्यापनाचे रिचन (साईनानन्मनन्द प्रमानाने चोकारनामादावं, गोदोहन्धनार्जनकालासादानवैताननदि पन्नितिः पुरन्ध तत्वालमाऽतक्षाऽविनरत्यारिति तार-तेन विध्याक्षेपेति। मिति प्रमानिलर्थः। सनापानमनटे-भत्रोच्यत इति । कत्र नानदयाप भनि समन्व नियोजनान्द- नन्यारत्वेन तम अपनापसापापोपपदप पानी सडादन पत्या पति-भवतु नाति । हेदनारकानाधिकार इति । पर नियोः । करासन्तः । अन्यतोऽनः रुनु पुरक पर कोई सगतः एव प्रातः, तिर दलहर प्र! पनत्यापीति । ननु भक्त करने मनोमन वनपनि :: : : ४. वारीमा .

·तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः काम्यत्वात् , तद्विपयरागेणैव तन्निष्पादकेप्यध्ययनेनुष्ठानलाभात अध्यापनविधेरनुष्टापक- त्वकल्पनानुपपत्तेः । नचाध्यापनाङ्गत्वादध्ययने विधितः प्रवृत्तिराशङ्कनीया । तत्र श्रुत्या- दीनामन्यतमप्रमाणस्यादर्शनात् । नचाध्यापनविधिप्रयुक्तत्वाध्ययनस्य तदङ्गत्वं, प्रयुक्ते- र्व्यभिचारात् । न हि 'भिन्ने जुहोति स्कन्ने जुहोति' इत्यादौ भेदनादिना प्रयुज्यमानो होम- तदङ्गमङ्गीक्रियते, तत्प्रयुक्तेरध्ययनस्याद्याप्यसिद्धेरङ्गत्वेन प्रयुक्तिः प्रयुक्तौ च तदङ्गत्वमिति परस्पराश्रयता च । किं चाध्ययनविधावधिकारिणमङ्गीकुर्वता नियोज्यः कस्मान्न स्वीक्रियते इति वाच्यम् । अनुष्ठानसिद्धये नियोज्योऽपेक्षितव्यः तच्चान्यत एव सिद्धमिति नासावङ्गी- क्रियत इति चेत्तर्हि अधिकार्यपि नापेक्षणीयः अनुष्ठानस्यान्यत एव सिद्धेः । अधिकारी विधिपर्यवसानायापेक्ष्यत इति चेत् नियोज्येपि तुल्यं, तेनापि विना नियोगापर्यवसा- नात् । अन्यतोपि विपयानुष्ठानसिद्ध्या च नियोगसिद्धौ का नाम विधेरपर्यवसानवाचो- युक्तिः । किं च तमध्यापयीतेति च नायमध्यापने विधिः वृत्त्यर्थत्वेनाध्यापनस्य याजन- वत्प्राप्तत्वात् । उक्तं हि-'पण्णां तु कर्मणामस्य त्रीणि कर्माणि जीविका । याजनाध्यापने - टोमालेष्विव दीक्षणीयादिषु, न च दृष्टार्थत्वादविधेयत्वं, तत्तनियमोपेताध्ययनजन्यादृष्टस्यावघातादिष्विवान्यतो. प्राप्तस्य विद्यमानत्वादिसत आह-न चाध्यापनेति । ननु श्रुत्यादिप्रमाणाभावेपि तत्प्रयुक्तत्वलक्षणोपा- दानप्रमाणातदशत्वमुक्तमिति तनाहन चाध्यापनविधीति । भिन्ने जुहोतीत्यादौ भेदनादीनां निमित्त त्वेन नैमित्तिकहोमं प्रति प्रयोजकत्वमस्ति अथ च नाङ्गित्वं भेदनादीनां निमित्तत्वेनाननुष्ठेयतयाशिलानुप- पत्तः । अतः प्रयुक्तिय॑भिचारिणीत्यर्थः । अनीकृत्य प्रयुक्तिमेतदुक्तं सैव तु नास्तीत्याह-तत्प्रयुक्तरिति । रागस्ययोभयत्र प्रयोजकत्वादिति भावः । नन्वङ्गत्वात्प्रयुक्तिरित्यत आह–अङ्गत्वेन प्रयुक्तिरिति । किंच नौपादानात्मकं किंचिन्मानं, मेयानिरूपणात् । तस्माच्छ्रुत्यादिपटेण विनियोगो नचात्र (तत्)ते यत्तु प्रोक्षणादेः फत्वर्थत्वमुपादानलभ्यमिति तन्न,श्रुत्यवापूर्वसाधनत्वे ब्रीह्यादिगते विनियोगात् । तथापि कथमपूर्वार्थत्वमुच्यते मीहीणां तण्डुलपिष्टपुरोडाशयागप्रणालिकयाऽपूर्वसाधनत्वमस्ति तथाविधांश्चोद्दिश्य विधीयमानं सर्वस्य द्वारद्वा- रिभाकव्यवस्थितस्याहं भवतीति, पवेकत्वादीनामपि श्रुखैव विनियोगसिद्धिः ज्योतिष्टोमादेश्च फलार्थत्वं वाक्या- दिभिरिति । यच निनियोज्यत्वमध्ययन विधेरुक्तं तदपि दृपयति-किं चाध्ययनविधाविति । पूर्ववादी नियोज्यानहीकारे कारणमाह-अनुष्टानसिद्धय इति । दूपयति-अधिकार्यपीति । अनुष्टानार्थ- मधिकार्यपेक्षा तवेदन्यतः निदं किमर्थमधिकायंपेक्ष्यत इत्यर्थः । शकते-अधिकारीति । अयमभि. संधिः । यद्यपि कार्यमेव नियोगापरपर्यायं वाक्यार्थस्तथापि तदेवेष्टसाधनतानिवन्धनं यथाहुः--'फलसा- धनता तत्र कारणं तेन कार्यते ति । तचेष्टसाधनत्वं कस्येति भोक्तारमधिकारिणमाका माणं न तावत्पर्यव. स्वति यावन्नाधिकारिविशेषप्रतीतिरिति, तदेतनियोज्येपि तुल्यं नियोगस्यापि नियोज्यव्यतिरेकेणापर्यवसाना- दिति। पन्हिति-नियोज्येपीति ।आपाद्यदूपणमिदम् आधानादिनियोगेयु तैरनङ्गीकारात् । किं च विषयनि- दिद्वारा बनिदिदि विधेः पर्यवसानं सा चंदन्यतोपि निद्धा पर्यवसित एव विधिरित्यधिकार्यपेक्षापि निनि- बन्धनबाद-अन्यतोपीति । अध्यापनस्य विधयत्वमीकृवंतदुक्तं तदेव नास्तीयाह-कि चेति । तत्र हिन्यर्थ यदल्यानं तदेव विधयनुतालोकिकनियोगार्थः कश्चित् । नाद्य इलाह-वृत्यर्थत्वेनेति । अभयनालापनय जनवाननदानप्रतिग्रहामकानां पनां कर्मणां मध्ये त्रीणि जीविका जीवनसाधनम् । तान्येवाह बाजनेत्यादिना । ननु यदि न विधानं दयं तहि उपनयीताच्यापीतेति विधीयत इत्यत आद.--- -- १. न्यायः चितिदि-अलौकिनियोगार्थ किनिदिति पाटो युक्तो माति।

·. -- परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । चैव विशुद्धाच प्रतिग्रह' इति । तत्माद्यथैतयाऽनाद्यकामं वाजयेदित्यादिपु चाजनं न विधी- यते किंतु एतयान्नाद्यकामो यजेतेति वाक्यार्थः । तथेहाप्याटवर्षों ब्राह्मण उपगच्छेत्लोधी- पीतेति वाक्यार्थः स्वीकार्यः । नचालौकिकनियोगार्थत्वेनाध्यापने विधिः चाजनेपि तथा- प्रसङ्गात् । अपि चाध्ययनं नित्यं, 'चोऽनधीत्य द्विजो वेदानन्यत्र कुत्ते श्रमम् । स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः ॥ इत्यादिनाऽकरणे प्रत्सवाचन्मरणान्, अध्यापनं चानिलं, काम्यत्वात् , तथाच कथं निलमनियेन प्रयुज्येत, विरोधान् , तलाध्ययनविधिप्रयुक्तमेवा- ध्ययनमिति न दृष्टान्तासिद्धिः । अस्तु वाध्यापनविधिप्रयुक्तमध्ययन तथाप्यध्यापनवि- धिर खिलवेदवाक्याध्यापनं विद्धानः खवाक्याध्यापनमपि विधत्त इति स एव दृष्टान्तो भविष्यतीत्यलमतिविस्तरेण । तथैकमेवाद्वितीयमित्याद्यागमोपि तत्र प्रमाणम् । नचाहितीयशब्दतत्नजातीयवत्व- न्तरनिपेधपरः, संकोचे कारणाभावादेकत्वविशेषणेनैव सजातीयन्य निषिद्धत्वान् स- जातीयमात्रनिपेधपरते चेकवितानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानस्य वाचारम्भणपदस 2- तदात्म्यमिदं सर्वमित्यादुपसंहारन्य च वाधप्रसङ्गात् । नचैकमिलेकत्वसंख्याविधानपरं, तत्रैव तस्य व्युत्पत्तेरिति वाच्यम् । एकं रूपनेका संख्या एकोऽभाव इत्यादावपि प्रयो. गान् । आनन्त्यमप्युभयान्ताभाव एव, तत्रैव तस्य व्युत्पत्तेरियपि न । पूर्वापर- फालानवच्छेदस्यवहानन्तपदेन विवक्षायां नित्यमाकाशमनन्तं चेति प्रयोगानुपपत्तिमझात् । तलावथैतयेति । एतया येया, पथाहि न सायदयाभुति पाजन विधार्नु पाप हयपेन तहत एव प्रवृत्तल्यादतो प्राप्तप्रयोज्यरुपसाक्षात्कर्तृवापारयानपरो विभिन्न यहादन्यतो पासपोखर पर पारा. पगमनाप्ययने विधीयते लर्भः । म द्वितीय इलाहनचालविकनि । निहारिन . विधेयवपक्ष एव पपान्तरमार-अपिचाध्ययनमिति । सान्ययः गई। विरोधादिति ! हि कामनाधीनं कामना हि कादागिनी उपायान्तरादपि नारी का नाम दर मिलनयनं कथं प्रयुतीत अचिनागत्यायोरदार । ८ सम् पायो पिर पालविरोध ती। अलंका गरिंदादेन पावन दिया लार-अलु पेति । देवनमा पनि मानिन ! पानी प्रमा-तकवति । पोमस इपमादि-चेति । संकोच इति ! नत्र का नाम-एकात्यदिशेयति । सह-सजातीनि : मो. ཨནྟ་ སམ་ པས པ པ; | ན་མ་སྶ ཨ- सुरक्षः : : समिति सो कुमार-धानी रेति - म:, ::Tr परेकोमre: ::

·५२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः . न चान्योन्याभावाधिकरणत्वानधिकरणे व्युत्पत्त्यभावो दोपः। अन्तशब्दस्य देशतः कालतो व्युत्पन्नत्वात्तस्य नसमासे विविधस्याप्यन्तस्य निषेधकतोपपत्तौ पृथ- ग्व्युत्पत्त्यनपेक्षत्वात् । नेह नानास्ति किंचनेति च न ब्रह्मणि नानात्वं निपिध्यते । अप्र- सक्तत्वात् । नहि लोकतः श्रुतितो वा वादिप्रसिद्धितो वा ब्रह्मणि नानात्वं प्रसक्तं येन प्रतिपिद्धयेत । नानाशब्दस्य भावप्रत्ययान्तताभावाच न नानात्वनिषेधः । तन्निपेधे वा संकोचे कारणाभावात् सजातीयविजातीयस्वगतनानात्वनिषेधाद्ब्रह्माद्वैतमेव पर्यवस्येदिति स एव घट्टकुट्टीप्रभातवृत्तान्तः प्रसज्येत । न चेन्द्रो मायाभिरितीन्द्रियद्वारकवुद्धिवृत्त्युपाधावीश्वरस्य भेदोवभासत इत्येतावत्परमिदं वाक्यं नतु द्वैतनिषेधपरमिति युक्तम् । ईश्वरस्य नित्यानुमेयस्यैन्द्रियकबुद्धिवृत्तिविपयलानङ्गी- कारात् । मायाशक्तिविशेपाभिधाने च 'युक्ता ह्यस्य हरयः शता दशे'ति वाक्यशेपो न संगच्छेत । इन्द्रियवाहुल्याभिधानस्य मायाशक्तिविशेपाभिधानं प्रत्यनुपयुक्तत्वात् । अयं वै हरयोऽयं वै दश च सहस्राणि बहूनि चानन्तानि चेति वाक्यशेपे सर्वस्येश्वरात्मकत्वप्रति- पादनविरोधाच्च । मृत्योः स मृत्युमिति च नाभेदप्रतिपत्तिविधिः । नेह नानास्ति किंच - भावः । यस्तु पूर्वपक्षिणा व्युत्पत्त्यभावोभिहितस्तं दूपयति-न चान्योन्याभावेति । सर्वत्र ह्यभाववाचकश- व्दानां प्रतियोगिवाचकशब्दव्युत्पत्तित एव व्युत्पत्तिस्तत्कुतो हेतोः, यौगिकत्वाद्यौगिकानां चावयवव्युत्पत्तित एव व्युत्पत्तेः समुदायव्युत्पत्त्यनपेक्षणात् । तदिहान्तपदस्यावच्छेदत्रये व्युत्पत्तेर्नजस्तनिषेधव्युत्पन्नत्वान पृथक् समुदा- यस्य व्युत्पत्त्यपेक्षेत्याह–अन्तशब्दस्येति । यत्तु नेह नानेपन ब्रह्मणि नानात्वनिषेधादेकं ब्रह्मेति सिध्यति न तु द्वैतनिषेध इत्युक्तं तनिषेधति-नेह नानेति । अयमभिसन्धिः।प्रसक्तं हि सर्वत्र निषेध्यं नाप्रसक्तम् । यत्तु क्वचिदप्रसक्तस्यापि निषेधो यथा नान्तरिक्षे न दिवि इत्यत्र, तत्र गत्यन्तरं नास्ति । नच तत्रापि निषेधपरत्वं, अर्थवादो ह्ययं रुक्मोपधानस्य, रुक्ममुपदधातीत्यनेनैकवाक्यत्वात् , तस्माद्यथाकथंचन तत्स्तुतावेव तात्पर्यम् । अन तु द्वैतनिषेधपरत्वमिति वैषम्यं, तदिहापि प्रसक्तद्वैतप्रपञ्चनिषेधपरत्वं युक्तं नाप्रसक्तेश्वरनानात्वनिषेधप- रत्वमिति । किंच नानात्वनिषेधपरत्वे नानाशब्देन ध्येकयोरित्यत्र द्वित्वैकत्ववत् नानात्वं लक्षणीयं, न च विना कारणं सा युक्ता, अतिप्रसङ्गात् । प्रत्यक्षादिविरोधस्तु कारणं हृदि विपरिवर्तमान पुरस्तादेव निरस्तं तद- नेनाभिसन्धिनाह-नानाशब्दस्येति । भवतु नानाशब्देन नानात्वाभिधानं गोशब्देन गोत्वस्येव तथापि सोचे कारणाभावात् समस्तप्रतियोगिकनानात्वनिषेधादद्वैतसिद्धिरित्याह--तनिधे वेति । नानाशब्दस्य च नानात्ववाचकत्वेपि तवोक्तिवैयर्थं तदुपलक्षितव्यक्तिवचनत्वे चेह गौर्नास्तीतिवत्तज्जातीयनिषेधसिद्धिरि- त्यपि द्रष्टव्यम् । यत्तु श्रुत्यन्तरस्यान्यथासिद्धिरुक्ता पूर्वपक्षिणा तामनुवादपूर्वकं दूपयतिन चन्द्र इत्यादिना। प्रत्यक्ष- योग्यं खल्वन्द्रियकवुद्धिवृत्ती प्रतीयते ईश्वरस्त्वतीन्द्रियो न तथेति न बुद्धिवृत्त्यभिप्रायेणायं मायाशब्द इत्यर्थः । नीरूपत्वादबाह्यत्वादनवतारप्रकरणत्वाच न योगीन्द्रियापेक्षयेति भावः। यत्त्वीश्वरशक्तयो वेत्युक्तं तत्राह-मायाशक्तीति । असङ्गतिमेवाह-इन्द्रियेति । तत्र हि दशशतहरयोऽस्य युक्ता इतीन्द्रियाणि हरिशब्देनोच्यन्ते । तद्वाहुल्याभिधानं नेश्वरशक्तिप्रतिपादनोपयोगीत्यर्थः । उत्तरत्र तेषां हरीणामीश्वरमात्र- तया वोधनमपि त्वत्पक्षे विरुध्यते तेपां भिनत्वाभ्युपगमादित्याह-अयं वै हरय इति । नच निमित्तत्वा- भिप्रायेण, सामानाधिकरण्यानुपपत्तेरिति भावः । यत्तु मृत्योः स मृत्युमित्यभेददर्शनस्य विधित्सितस्य स्तुति- नतु द्वैतनिषेधपरमिति तत्राह-मृत्योरिति । यदि ह्यभेदप्रतिपत्तिमात्रं विधित्सितं तदा द्वैतनिषेधो व्यर्थः । A ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ५३ नेति द्वैतनिषेधयात् , अनुपासनप्रकरणवाच । पूर्वापरालोचनायां चाख प्रकरणत्व निष्प्रपञ्चब्रह्मालत्वप्रतिपत्तो तात्पर्याधिगनात् । ननु पूर्वापरवाच्यानामुपासनपरतापि दृश्यते बायुहोपात्ततेऽनृतं, विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वात: सर्वत्व वशी सर्वत्त्वेशानः, अन्नादो वसु- दानो विन्दते वतु य एवं वेसादिकवणादिति चेन्मेवे, प्रसङ्गागतत्वादुपासनानुवादत्य । तमेव धीरो विज्ञायेति च चलिन्पञ्च पञ्चजना इति व पूर्वोदिताकाशादितत्त्वाधार- तया तपश्चताप्रसचाववधारणस तन्निवारणपरत्वान्, प्रज्ञां कुर्वीतेति च प्रज्ञाशब्देन विज्ञानशब्दाभिधेयपरोक्षज्ञानातिरिक्त्ताक्षात्काराभिधानाङ्गीकारे तत्वानवधिसुखरूपाल- साक्षात्कारतया फललेन विधेयत्वानुपपत्ते, सर्वत्य वशीयादेः स्तुतिपरतया गुणविधा- नार्थवाभावान्. आगमन्य च स्वरूपप्रतीतो पदपदार्थसंबन्धावगमे च प्रत्यक्षादिसापे- क्षलेपि तत्स तद्विषयत्व च पारनार्थिकलांशत्यानुपजीव्यत्वात्तद्वायनेनि विरोधाभावान्, सांव्यवहारिकमेवाभावल्य ज्ञानोड्चनान्तरीयकतया श्रुतिबाध्यत्वाभावात् न व्यावहारिक- भेदतापेक्षतया झुतेरमानाण्यप्रसङ्गः । नच न हित्वादित्यादिवाक्येपु परस्परपराहतिः । सामान्यविशेषभावनेच्छाविकल्पेन वा व्यवस्थितविकल्पेन वाऽविरोधोपपत्तेः । प्रत्युतानपंकरवाईततत्तत्रान्तिमसरिति भावः । मित्र निम्नपचन मज्ञानप्रकरगोलपंयोपासनातरत्ने इलाह-अनुपासनेति । अव मामा--पूर्वापरेति । ननु तं देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुहीनासतेऽस्त- निति, विज्ञाय शालनां साक्षाकारला सादयेदिति च, त्यानन्द दी नवत्येवानः, समादोऽन- ना समन्ताइदत् वनुदान धनाद इति यो देदन दनु धनं विन्दते लनवे शत, तर पूर्वोत्तरभागपोतासना- अदापासनाप्रकरणनेतशित चोदयात-ननु पूर्वापरेति। प्रसङ्गागतत्वादिति । निग्रासनप्रकरण एव स्तुलनुपासनानुवादः सः न तु विधिदश्यदप्रसादिलः । किंव तनेद धीर ति, तमेव मन्य इति दकारान्यां पतितर पदवनाः परमाणादयः भाकावाय प्रतिहत इति पूर्वकायारोलिकामानिसमावर्तन निदरवनेवेलाह-तमेव धीर इति । निप्पासहरी तलाक्षात्कारबिधिरत्न नवविति नेलाह-प्रशानिति । पतु भवन्स वालदि. मुमच एवं वेदयुपाननं विपने शति तत्राह-सर्वस्व वशीत्यादेरिति । प्रतिदिन सचिदं क.मा- दोतरन तारादतनारियलत्र । जयविरोध परिह रति-आगनत्येति । तत्सति । प्रलक्षत। एनदुतं भवति।निदिनानं तदपारन २. नामदे दशकेल्यमबहार, रूपन द्वापत रति। न्द्र व्यवहारिकन नागनेन पायवेटरफाइत हारतेलकोपनीयविरोधी दुनिवारण इति नन्नाह -सांव्यवहारिकेति । या त्यो कान पान तन्वातिपनि न पा हारिरमादान- लाले भावः । तदेतदारसन दर्तनानन्द परिधान्यतिरेननतिजनाकात कपन । पतु कलर्सद च पैदल पातलोतरमुर लरिहात नचेति । सामान्यविशेषनादे. नेति । नियावलोलले नानादिपनादान । पार्न मुद्दोति हनना- विवरणतया पर्नपत्र पडतोति विमोनिशाना सानहोनालिसलमा महोत्रा नहि दथेट हंसनानिपतचा निकः प्रकटे पेन सिहोरदलिनु नाम की निजानन मप्रकरणी विधान स्नं प्रमानना । पुल दानदार इति न्या. नान्नवदनालाजिरेत्यादि सरकार विनाविरमः सादिलनात रूहरूकतानिकि वेदलनुपलान, मनोरन्यन रिमा उदितानोमयोपदेन व्यपारितार 12 ·:

·परिच्छेदः] । नयनप्रसादिनीच्याख्यायुता। ५५ तत्याज्ञानलाभावात् । अथानाधनिर्वचनीयमज्ञानं तदपि न । निर्वचनागोचरताया भावा- भावविलक्षणतायाश्वातंभवित्वात् । भ्रमोपादानमज्ञानमित्यपि न । आसन्यतिव्याप्तेः । सत्योपादानले भ्रमत्व सत्यत्वप्रसङ्गात् नालोपादानमिति चेन्न । भ्रमत्यापि स्वरूपसत्य- वात् । विपयापहाराद्धि तत्र मिध्येति व्यवहारो न स्वरूपापहारात् । तथाले चेतावन्तं कालमिदं रजतनिसभादित्यनुभवविरोधः । अस्तु वा यत्किचिदविचारितरमणीयं लक्षणं तथापि तत्र किं प्रमाणम् । अज्ञोऽहमित्यनुभव इति चेन्न । तत्व ज्ञानाभाव- विषयत्वेनाप्युपपत्तेः । अनादित्वभावत्ववोत्त्वभिमतयोरत्यानुभवस्यौदासीन्याच । नापि सुप्तोत्थितस्य न किंचिद्वेदिपं गाढं मूढोहनासमितिपरामर्शानुपपत्तिसिद्धः सुपु. प्तिकालीनोऽनुभवः प्रमाणं, वन्मते ज्ञानाभावत्यापि साक्षिसिद्धस्य परामशोपपत्तेः । अलन्मते चेदानीमेव ज्ञानाभावलानुनीयमानतया परामर्शासंप्रतिपत्तेः । ननु कथं ज्ञानाभावत्य निर्विकल्पकचैतन्यगोचरतया सिद्धिः तत्तिद्धर्धामप्रतियोगिज्ञानपराधीन- वात् , सुपुप्तौ च तदसंभवादिति चेन्न । ज्ञानाभावत्यापि त्वरूपेण भेदादिवनिर्विकल्पक- सिद्धत्य सविकल्पकद्शायां धर्मिप्रतियोगिज्ञानपराधीनतया स्फुटतरव्यवहारविषयत्वो- पपत्तेः। नचासिद्धे तत्कालीने धर्मिण्यालनि, ज्ञानाभावत्वेदानीमेवानुनीयमानत्वासिद्धिः, प्रतिपन्ने हि प्रातश्चत्तरादौ धर्मिणि सायंसमवे तत्र गजाभावानुमानमुपलभ्यत इति वाच्यम् । संप्रतिपन्नोदयातमयवद्विवादपदयोरप्युद्यातमययोरन्तरालकालननुमाय का- । सद्विलक्षणत्वं परत्सवित्दयोनांवानावदुनपर्वलक्षवत्सायभवात् । अभिवादं लक्षणालाह-निर्वच- नेति । नमोपादानमज्ञानमिति । बालनोपि हि जगविनाधिष्ठानत्वनीजियते नवद्भिरन्यथा जन्ना- पधिकरणायनरन्नसमात् । जीतनलानिधामनो विनमसनवाधिकारणत्वनिति भावः। आननि लक्ष- पापक्तिं शहते-सत्योपादानत्व इति । नापनानेवता इति परिहरति-न । भ्रमत्यापीति । ननु लरूपनासलत्वे रुपं नियाज्ञानवप्रातदिलित नाह-विपयेति । खात्याचाहारे प्रलनिहाविरो- धनाह-तधात्वे चेति । अनादित्वेति । बडोहनिति ज्ञानराहिलनेव प्रतीयते नतु तत्साहानसानादि- वभावत्वे । अतो नेदनभिनतनावपनिलः । त्वादेतत् अलि तापमोचितल एतावन्तं कालं न किंचिदवेदिपनिति परानः सप सुपुतिकालीनमहानानुभवं गनपति अननुभूते परानयोगात् । स चानुनपत्तन प्रमानिति तदेतपति-नापीति । अतिकालीनहानानावगमकतथा वन्नते तावदन्यवासिनलन्नते स्थानानन्तरकालंनमन्नान पूर्वकालनहानानाविपपलियुभवपारि विवक्षि- तासिद्धिरिलाह-वन्मत इति । या तु वेदान्दपक्षेऽन्यपालिदिरा स न दुक्षा पनिप्रतियो- निशानाधोनशानल झानाभावत्व तो निर्विोपविन्नानादप्रतीतरित दाते-ननु कथनिति । प्रथनं निर्विकल्पकानभुतलाव पक्षात् रुविकल्पकाविपचनया विविधयवहारहेदत्वं भवति । नच निलसापेक्षता निर्विकलकाविषयत्व, भेदसारपारिनिनिधारानी परिहरति ।मानानावस्था- पीति । ननु नपचललऽन्यवासिदित्वपक्षे तु कपन्ननानायनस नौपुतिनन्यानीमन्नुभवाद तलियनित हानामाव.ननानासाद पाहि प्रायवर मजे नालालित्र मालकानवावरानपिनने गजाभावानुमानानाद इति शहां निरासोति नमात्तिद्ध इति । नत्र वाचलेलु न हेतुनाह संप्रतिपन्नेति । यति सुपतिनन्ये तत्कालीनालनी न जाननात पायतकाले संभवत्येवानुमानेन ·५६ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः - - लाख्येन लिङ्गेनानुमिते धर्मिण्यामनि ज्ञानाभावानुमानोपपत्तेः । भवत्वेवं धर्मिसिद्धिस्त- थापि न ज्ञानाभावानुमाने लिङ्गमस्ति, अस्मर्यमाणत्वस्य नियमेनास्मर्यमाणत्वस्य वा पथि गच्छतस्तृणस्पर्शादौ निर्विकल्पकानुभूते चानैकान्तिकत्वादिति चेन्न । ज्ञानसामग्रीवैक- ल्यलक्षणलिङ्गाज्ज्ञानाभावानुमानोपपत्तेः । तदेव कुतः सिद्धमिति न वाच्यम् । तत्सिद्धे- रुभयवादिसिद्धत्वात् । अन्यथा वेदान्तिनामपि सुपुप्तिकाले घटपटादिविशेपज्ञानाभावा- नुमानं न स्यात् । ज्ञानाभावस्य निर्विकल्पकसाक्षिवेद्यतानङ्गीकारात् । नचावस्थाभेदसंभि- नभावरूपाज्ञानपरामर्शसामर्थ्यसिद्धतदनुभवादेव तद्विरोधिनो ज्ञानस्याभावानुमानम् । भावरूपाज्ञानस्य तत्परामर्शस्य च परं प्रत्यद्याप्यसिद्धत्वात् । यत्तु कैश्चिदनुमानं रचितम्-न तावदज्ञानं ज्ञानाभावः अभावमानागम्यत्वात् , संप्र- तिपन्नवत् । अभावो ह्यभावस्य प्रत्यक्षस्य वा विपयः परेणेष्यते । अज्ञानं च न मानगम्यं माननिवर्त्यत्वात्संप्रतिपन्नवदिति । तदन्ये नानुमन्यन्ते । अज्ञानस्य मानागम्यत्वे तत्सा- धनायानुमानप्रयोगायोगात् । एतन्मानगम्यत्वे वा मानगम्यं न भवतीति स्ववचनव्या- घातात् । नचासनोऽनुमानेनावेद्यत्वसाधन इव न स्ववचनव्याघातादिदोपापत्तिः । तत्र वृत्तिव्याप्यत्वेपि फलाव्याप्यत्वेनाविरोधात् । इह च वृत्तिव्याप्यत्वानङ्गीकारात् । नच प्रमाणनिवर्त्यस्य प्रमाणागम्यत्वनियमः प्रत्यभिज्ञानप्रमाणनिवर्त्यस्य तद्धेतोस्संस्कारस्य तस्य ज्ञानं तथाह्यनिद्राणस्य संप्रतिपन्नोदयास्तमययोरन्तरालकालानुभवानिद्राकालात्पूर्वोत्तरास्तमयोदयकालयो- स्तत्कालत्वेन हेतुनान्तरालकालवत्त्वमनुमाय तस्याप्यात्मवत्त्वं कालत्वेनेतरकालवदनुमाय तस्मिन्धर्मिणि ज्ञानाभावानुमानमप्रत्यूहमित्यर्थः । उक्तंच तात्पर्यपरिशुद्धावुदयनाचार्यैरपवर्गप्रकरणे–'पूर्वापरावस्थयोरेक- त्वप्रत्यभिज्ञानेन मध्यावस्थायामपि तत्सामान्येनोपनया'दिति । अभ्युपगम्य धर्मिसिद्धि हेत्वसिद्धिं शङ्कते- भवत्वित्यादिना । अन्तरालकालीनात्मा दुःखादिज्ञानाभाववानस्मर्यमाणतदानींतनदुःखादित्वादिति हेतुः । पथि गच्छतस्तृणादिस्पर्शप्वनन्तरमस्मर्यमाणेष्वनैकान्तः । नियमेनेति विशेषणेपि निर्विकल्पकानुभूतेनुदित- सविकल्पकेऽनैकान्त इत्यर्थः । उभयवादिसिद्धत्वादिति । विशेपविज्ञानोपरमस्य त्वयाप्यङ्गीकारादि- त्यर्थः । अतश्चैवमङ्गीकर्तव्यमित्याह-अन्यथेति । ननु नास्माकं सामग्र्यभावात्तदनुमेयमपितु साक्षिसिद्ध- मिति तत्राह-शानाभावस्येति । तत्काले निर्विकल्पकवेद्यत्वेपि न तावतोत्तरकालं विशिष्टव्यवहार इत्य- नुमानमेव शरणमित्यर्थः । तेन च न पूर्वोत्तरयोाघातः । ननु परामर्शवलाद्भावरूपाज्ञानसिद्धौ तद्वलात्तद्वि- रोधिघटादिज्ञानाभावानुमानमस्मन्मते न सामय्यभावादिति वैपम्यमिति तत्राह-नचावस्थेति । अवस्था- भेदः सुषुप्तिरूपावस्थाविशेपस्तेन यद्विशेपितं भावरूपमज्ञानं तत्परामर्शसामर्थ्यन सिद्धो यस्तदवस्थाज्ञानानुभवो न किंचिदेतावन्तं कालमवेदिपमित्येवंविधस्तस्मादिति योजना। न्यायदीपावलीकृतमनुमानमुद्भावयति-यत्तु कैश्चिदिति। हेतुमेव समर्थयते-अभावो हीत्यादिना । अमावस्येति भाटाभिप्रायेण, प्रत्यक्षस्येति तार्किकाभिप्रायेण । संप्रतिपन्नवदिति । शुक्तिरूप्यसंसर्गवदि- त्यर्थः । मानागन्यत्वे तत्साधनायानुमानप्रयोगो व्याहतोऽनुमानप्रयोगे च मानागम्यत्वं व्याहतमिति दूपयति -तदन्य इत्यादिना । ननु यथात्मनोऽनुमानेनावेद्यत्वसाधनेपि न वेद्यत्वप्रसक्तिस्तद्वत्प्रमाणे वाप्रामाणि- कत्त्वसाधनेपि न प्रामाणिकत्त्वप्रसक्तिरिति तत्राह-नचात्मन इति । प्रमाणनिवर्त्यत्वादिति हेतोरनेकान्ति- कतां चाह-नच प्रमाणेति । संस्कारस्य हि कार्यापवर्णित्वात् तत्कार्यप्रत्यभिज्ञानप्रमाणनिवर्त्यत्वं, अथच गाभ्यं नानीलर्थः । अनुव्यवसायनिवखेन व तद्न्येन परसंमतेन व्यवसायेनानकान्तं दृष्टव्यं, विवरणकारोक्तां. 2. अनकान्तवनिति पाटो भाति । - ..

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीन्याल्यायुता । नित्यपरोक्षतया साक्षिसिद्धलाभावेनानुमानगन्यत्लाङ्गीकारान् । नत्र वदुक्तमथै न जानानीलादिव्यवहारोत्यन्तनुपुरे ज्ञायमाने वाऽसंभाव्यमानोऽतिरिक्रमेव ज्ञानाभावाद- ज्ञानं गमयति । अवनतेंऽशेऽवगतलादेव न जानामीतिव्यवहारायोगादनवनतेशे चान- वनतत्वादेव प्रभानुपपत्तेरिति युक्तम् । त्वदुत्तमर्थ प्रमाणतो न जानानीउपरतचापि व्यवहारोपपत्तेः, प्रतिवादिवायादवगतार्थत्यानुवादपुरःसरं प्रमाणासंभवेन सर्वादिभि- निराकरणाङ्गीकारात् । नापि नातवासीनो सवासी वित्युपान्य 'तन आसीन्, 'मायां तु प्रकृति विद्यान्, 'इन्द्रो मायाभिरित्वाद्यागमन्तत्र प्रमाणम् । तमाशब्देन सांतारिकपुरुषाणां प्रलयकालीनतानाभावन्वोच्यमानत्वान्, नायाशब्देन च परमेश्वरज्ञानशत्तरेव तत्त्व- रूपभूताचा: संकीर्तनान् । तदेवमनिर्वचनीयाज्ञाने लक्षणप्रमाणयोरसंभवात्तागज्ञानम- तीखेतदेवालानमिति सिद्धम् । अत्रोच्यते।न तावलक्षणासंभवलयाहि-'अनादिभावल्पं यद्विज्ञानेन विलीयते। तद- ज्ञानमिति प्राज्ञा लक्षणं संप्रचक्षते ।। ९ । अनादिले सति भावरूपं विज्ञाननिरन्यनज्ञान- मिति लक्षणमिह विवक्षितम् । न तावदिहाव्यापिः । सर्वेपामप्यज्ञानानानुत्तरूपत्रयानु- गनान् । नाप्यतिव्यामिः । अनादेर्भावत्यालनो निवर्त्यलाभावेन ज्ञाननिवलंत्वन्यायभा- वान् , तदन्यन्य च परमाणोलगतदयामत्वादेश्व वरूपतोनीकृतस्य दूरत एवानादित्वान- टीकारान् । नचासंभावित्वं, भावाभावविलक्षणत्याहानत्याभापविलक्षणत्वनात्रेण भावतो. पचारादालवदनादिभावलेनानिवललानुमानानुपपत्तेः । : भापतिमामात निपति-नवेत्यादिना गुत्तमित्यन्लेन । न्नु सामान्यांन्द बिपाश- भने प्रारदात तार-सवा इतिहास सातमहरदमन्दमननाबा परदे पानेन निरोधात् । अलरक्षेनिलतन्यरूनसाधक दादरोष इति भावः। न दुननिरंजन हेतु- कार-वधुलमर्धमिति । नायित्नानि तर महाकरिता सरपतन बमः । नमो विरोधमा समातिनः । न चलन्दे नि सय यस्थल लर-प्रतिवादीति । प्रमानन्द सन्माद इलाका प्रत्याही पतिनापीति । तदा प्रलमारी की प्रतिक पुतिः, माया लिम, सोनार मिमिन्यः । दलको संहननले माता- निकः म मानवः । मान-मापदादेन दि मरने समायभूत मेल्दः । उपती-देवनिदि ! भवादानि । । संत सामादि सनीलादिना ! र मार པཎ:ག ༌ ཡོ ་ གས༌ ཡས༌ ཀས་ पला ·तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः नचैवंविधे मानासंभवः । यत:-'देवदत्तप्रमा तत्स्थप्रमाभावातिरेकिणः। अनादेध्धैसिनी मावादविगीतप्रमा यथा ॥१० । विगीतं देवदत्तनिष्ठप्रमाणज्ञानं देवदत्तनिष्ठप्रमाऽभावाति- रिक्तानादेनिवर्तकं प्रमाणत्वाद्यज्ञदत्तादिगतप्रमाणज्ञानवदित्यनुमानम्।ये तु प्रमा प्रमाप्राग- भावनिवृत्तिरेव न तु निवर्तिकेति मन्यन्ते तान्प्रति, देवदत्तप्रमा तन्निष्टप्रमाभावातिरिक्ताना- दिनिवृत्तिरिति प्रयोक्तव्यम् । नचैतदसमवेतत्वमेतदन्यसमवेतत्वं वा तत्रोपाधिः । साध्या- व्याप्तेः । एतत्समवेतसुखदुःखेच्छाद्वेपप्रयत्नानामेतन्निष्टप्रमाभावातिरिक्तानादेः स्वप्रागभा- वस्य निवर्तकत्वेन साध्ये विद्यमानेपि त्वदुक्तोपाधेरभावात् । नच विवादपदमनादेर्भावस्य निवर्तकं न भवति पदार्थत्वात्संप्रतिपन्नवदिति प्रत्यनुमानविरोधः। सत्ताद्रव्यत्वाद्यनिवर्तक- लेन सिद्धसाधनत्वात्। ननु संप्रतिपन्नामादिपदार्थातिरिक्तस्य भावस्याभावातिरिक्तस्य चाना- देर्न निवर्तकमिति विशेपणादिदमदूपणमिति चेन्न । तस्य तवाप्रसिद्धतयाऽप्रसिद्धविशेषणत्वा- पत्तेः । किंच न किंचिदवेदिप'मितिपरामर्शसिद्धसौपुप्तिकानुभवोप्यन प्रमाणम् । नच ज्ञाना- भावविपयोयमनुभवः । अभावप्रतीतेर्मिप्रतियोगिबोधपराधीनतया तदभावे तस्यानुभवितु- । प्रमाणाक्षेपं परिहरति-न चैवंविध इति । श्लोकेनानुमानं संगृह्णाति-देवदत्तेत्यादिना । देवदत्तप्रमेति धर्मिनिर्देशस्तत्स्थेत्यादि साध्यनिर्देशः मात्वादिति हेतुनिर्देशः । अविगीता अविप्रतिपना । यज्ञदत्तप्रति दृष्टान्तः । संग्रहं विवृणोति-विगीतमित्यादिना । इत्थमत्र प्रयोगः । देवदत्तप्र. माणज्ञानमेतनिष्ठप्रमाणाभावत्वानधिकरणानादिनिवर्तकं प्रमाणत्वात् यज्ञदत्तप्रमाणवदिति । अत्र चाभा- वत्वानधिकरणेत्येवालमनादिनिवर्तकमित्युक्त प्रागभावमादायार्थान्तरता तदर्थं प्रमाणाभावत्वानधिकरणेत्यु- कम् । तावति चाप्रसिद्धविशेपणता प्रमाणाभावत्वानधिकरणस्यानादेनिनिवर्स्स्यतेनानझीकारादात्मनश्च तनिवर्सत्वानीकारात् तदर्थ देवदत्तनिष्टेत्युक्तम् । यज्ञदत्तनिष्ठप्रमाणे हि देवदत्तनिष्टत्वे सति प्रमा. पाभावत्वानधिकरणानादेस्तत्प्रागभावस्य निवर्तके सुप्रसिद्धमेव साध्यमिति नाप्रसिद्धविशेपणतासाध्यवैकल्ये । पूर्वज्ञानमुखादिव्यवच्छेदायानादिग्रहणम् । पक्षे चैतनिष्ठप्रमाणज्ञानाभावत्वानधिकरणत्वमेतनिवर्सस्यानादे- रेतनिष्टत्वानधिकरणत्वेन न संभवति । अन्यनिष्ठनागभावं प्रत्यन्यनिष्टस्यानिवर्तकत्वात् । तस्मादेत- निष्ठत्वे सति यत्प्रमाणज्ञानाभावत्वानधिकरणं अनादि ज्ञान निवत्यै च, तदभिमताज्ञानमेवेति तसिद्धिः नन्वभावनिवृत्तिरेव भावः नहि भावव्यतिरेकेणाभावनिवृत्तिर्नाम संभवतीति केपांचिन्मतम् । तथा च यादतप्रमाणन्य वनागभावनिवृत्तित्वात् , निवर्तकन्वलक्षणसाध्याभावात्साध्य विकलो दृष्टान्त इति तत्राह- ये विति । व्याप्यत्वानिद्धिं परिहरति-नचैतदिति । मत्प्रतिपक्षमाशय परिहरति-नच विवादपद- मिति । संप्रतिपन्नवदिति । घटवदित्यर्थः । अत्र क्रिमनादिभावस्य यस्य कस्यचिदनिवर्तकत्वं साध्यते, किं. वोनयनप्रतिपन्नानादिभावव्यतिरिक्तस्यानादेर्भावस्याभावविलक्षणस्य वा । आद्यं प्रत्याह-सत्तेति । द्वितीयं दहते-नन्विति । नच विगीता प्रमा प्रमाऽभावातिरिक्ततनिष्टानादिनिवर्तकत्वानधिकरणं प्रमालान यदनानावत् इति प्रमाधनादप्रनिद्धविशेषणत्वाभावाद्भवति प्रतिप्रयोग इति वाच्यम् । देवदतनिष्टं प्रमागवानं देवदतनिष्टानाद्यभावानिवर्तकत्वालन्ताभावानधिकरणं प्रमाणज्ञानत्वात् यशदत्तप्रमाणज्ञानय. दिसामाननमानयोगक्षेमन्वात् । नन देवदत्तत्रमा देवदत्तनिष्टत्वे गति देवदत्तप्रमाभावातिरिक्तानादिनि- वरन्दानधिकरणं प्रमादाद बदनामावदिनि मन्प्रतिपक्षता । एतनिटनिवर्तकलानधिकरणत्यसो. पयः, दनुवादी च व्यतिरेकनिदिः । अभावविलक्षणानाने प्रत्यक्षमपि प्रमाणमाह-किचति । पटन्य न किंचिदवेदिमिति गगनानीदो यः माप्तिकानुभवः सोपि प्रमागमित्यर्थः । ननु तिमिति - ·- न्छदः ] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। मयोग्यत्वात् । नच भेदसादृश्यादिवत्स्वरूपेणाभावत्यापि निर्विकल्पकबुद्धियोध्यता । तथात्वे सादृश्यादिवदेव भावतापत्तेः निर्विकल्पकबुद्धियोध्यो भाव इति परैर्लक्षणाङ्गीकारान् । नाचं सुपुप्तिकालीनानुभवजपरामर्शः किंतूस्थितस्येदानीमेव सौपुप्तिकज्ञानाभावानुमानमि- ति च नवाच्यम् । तदनुमापकलिङ्गासिद्धेः । नच सामग्र्यभावो लिङ्गम् । तस्याप्यसिद्धेः । नच ज्ञानाभावेन तस्वानुमानम् । अन्योन्याश्रयतापत्तेः, सामग्र्यभावाज्ज्ञानाभावानुमानं तदभावाच सामय्यभावानुमानमिति । नवं सति वेदान्तिनामपि ज्ञानाभावानुमानासं- भवः। अवस्थाभेदसंभिन्नभावरूपाज्ञानसंवेदनादेव सुपुत्यवस्थायां तद्विरुद्धत्य ज्ञानस्य तत्सामग्र्याश्चाभावानुमानात् , त्वयापि गत्यन्तराभावादेवमेव ज्ञानाभावानुमानस्यावश्या- भ्युपेयत्वात् । नचैवंविधमज्ञानमद्याप्यसिद्धमिति वाच्यम् । तत्प्रमाणस्य दर्शितत्वात् । त्वदुक्तमथै न जानामीति व्यवहारान्यथानुपपत्तिरपि भावरूपाज्ञानसद्भावे मानम् । नच प्रमाणतो न जानानीत्येवंपरतयापि व्यवहारोपपत्तिः । त्वदुत्तेथें प्रमाणज्ञानं मम नास्तीत्वस्य विशिष्टविपयज्ञानत्य प्रमावात् , तद्विशेपणतयार्थस्यापि प्रमाणेनाधिगतत्वात्, खवचनव्याधा- तापत्तेः । एतदतिरिक्तप्रमाणज्ञानं त्वदुक्तेर्थे मम नास्तीति वदतो वचनव्याघातदोपानुपङ्ग एवात्यापि ज्ञानस्य पूर्ववदेव प्रनाणजन्यत्वान् । नच सामान्यत: प्रमाणेनार्थत्याधिग- मेपि विशेपानधिगमादोपः । विशेषत्वाप्यधिगमानधिगमयोः पूर्वोक्तदोपानतिवृत्तेः । ननु भावरूपमप्वज्ञानं ज्ञाननिरत्वमभ्युपगन्यते भवद्भिस्तत्कथं ज्ञायमानेर्थे न जानामीति निर्विकल्पकानुभवायोग्यत्वं यावता भेदनादयादिवत्संभव उत्तत्तत्राह-नच भेदसादृश्येति । ननु कि- मिति भावत्वापत्तिः नहि निर्विकल्पकवादिबोध्यत्वतान्यालाइयभेदयोरेक्यनिति तत्राह-निर्विकल्प- केति। यत्तु तेनोकमललो तु नायं परामर्श इलादि तदनूय दूपयति-नायमित्यादिना । ननु किनिति सानग्रोवैकल्यलक्षपलिज्ञालिद्धिः यावता हानामानव शक्यानुनानं तवैकल्यनिति तत्राह-नच ज्ञानाभा- वेनेति । यच तेनोकमन्यथा भवतानपि पटपटादिज्ञानाभावानुनानं न स्यादिति तदन्य परिहरति-नवं सतीति । नन तु भावरूपाहानदलादुनयानावः शश्यानुनान इलर्थः । तवापीयमेव गतिर्नान्येलाह- त्वयापीति । यत्त्वेवंविधाडानन्य तलरामर्शवचनां प्रलसिद्धिरिति तवाहनचैवंविधमपीति । परामर्शस्याप्युपलक्षपनिदं तत्सापि समर्थनात् । भापत्तिनपि प्रमाणपति-त्वदुक्तमर्थमित्यादिना । पूर्वपत्यारायनन्य निषेधति-नचेत्यादिना। त्वदुत्तमर्थ प्रमाणतो न जानानीति यदिदं दानं तत्तावानापनेव । यथार्थानुभवत्वात् । तथा चै- तज्ज्ञानविषयान्तर्गततर्वतद्विपपभूतत्वार्थत्यारे प्रनागतो हातत्वात्तनिषेधवचनविरोध इलाह-त्यदुतर्थ इति । ननु प्रमाणतो न जानानालस्वायनर्थः-एतदहातत्वग्राहिमनापन्यतिरिक्तं प्रनाहानं नास्तीति । तत्राह-एतदतिरिक्तेति । अत्राप्येवंविधानस पूर्वनिर्दियादतिरिवानाबादेव तदविषयत्ववचनं व्याहत्तनियर्थः । ननु सामान्यतः प्रनितस विज्ञपतोनगिनोद्भावनान वाहतिरिति तवाहनच सामान्यत इति । पूर्वोक्तति । पूर्वपातनयोत्तेलयः । ननु त्वन्नपि कथं झायनानेऽयें न जानानीतिव्यवहारः पावता झानाभावहानमपि ज्ञाननिदर्लमवेति चोदयति-नन्विति । न दत्रा- ज्ञाननिवर्तकं प्रनामझानं तद्वोधनातु नातिन्वन् । नत्र तदहाननियतकं तला ·६० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी ) [प्रथमः व्यवहारः । मैवम् । अस्मन्मतेऽज्ञानस्य साक्षिसिद्धतया प्रमाणाबोध्यत्वात् प्रमाणज्ञानो- दयात्प्राकालेऽज्ञानं तद्विशेपितोऽर्थः साक्षिसिद्धोऽज्ञात इत्यनुवादगोचरो भवति, भवति च प्रश्नाई इत्यविरोधात् । उक्तं च संप्रदायविद्भिः सर्व वस्तु ज्ञाततया अज्ञाततया वा साक्षिचैतन्यस्य विपय एवेति । किंच 'तम आसीत् , मायां तु प्रकृति विद्या'दित्याद्यागमोपि तत्र प्रमाणम् । नच तमाशब्देन ज्ञानाभावः कथ्यते । नासदासीदित्यभावं व्यावर्त्य तम आसीदिति प्रतिपादनात् । नच परमेश्वरज्ञानशक्तिर्माया । 'भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः, मायामेतां तरन्ति ते, तरत्यविद्यां विततां योगी माया'मित्यादिना ज्ञाननिवर्ये मायाशब्दप्रयोगदर्श- नात् । तदेवं लक्ष्णप्रमाणयोरुपपन्नत्वादनादिभावरूपाज्ञानमस्तीति सिद्धम् । किंच भ्रमो- पादानमज्ञानमिति लक्षणेपि न दोपः । नचात्मन्यतिव्याप्तिः । तस्य केवलस्य कूटस्थस्य कस्याप्यनुपादानलात् । सत्योपादानवे च विभ्रमस्यापि सत्यत्वप्रसङ्गात् । नच विभ्रमोपि स्वरूपतः सत्यस्तथाखे प्रमाणज्ञानवदेव विपयापहारलक्षणबाधस्याप्यसंभवप्रसङ्गात् । नचै- तावन्तं कालमिदं रजतमित्यभादित्यनुभवविरोधः । अनिर्वचनीयस्यापि विभ्रमस्याभाववि- लक्षणतया तथात्वेनानुसन्धानोपपत्तेः । नच स्वरूपसत एवासीदिति प्रतिसन्धानम् । एतावन्तं कालमिहादर्श मुखमासीत्स्फटिकश्च लोहित आसीदित्यायनुसन्धानदर्शनात् । प्रयोगन, विगीतो विभ्रमः एतज्ज्ञानकारणावाध्यातिरिक्तोपादानः विभ्रमत्वात् देवदत्ता- परिहरति-मैवमिति । प्रमाणावोध्यत्वादिति । अभावव्यावृत्तेरेवानुमानादिप्रमाणे:ध्यमानत्वादिति भावः । यत एव पूर्व प्रमाणज्ञानं नोत्पन्नं साक्षिणवाज्ञानविशिष्टतयैवार्थो निति इत्यत एवानुवादप्रश्नो घटेते इत्याह-प्रमाणशानोदयादिति । आगममपि प्रमाणयति--किंच तम आसीदित्यादिना । यत्तु जीवानां तात्कालिकशानाभावस्तमः- शब्दाभिधेय इति तन्न । नासदासीदिल्लभावस्यापि प्रतिपेधादित्याह-नच तम इति । नच प्रागभा. वप्रध्वंसवर्गसानाद्यनन्तस्य सद्भावादशक्य निषेधतेति वाच्यम् । तयोरग्युत्पत्तिविनाशयत्तायाः साधयिष्यमा- पत्वात् । मायादाब्दस्यान्यथासिद्धिमुक्तां निराचटे-नच परमेश्वरेति । ईश्वरज्ञानस्य नित्यस्य ज्ञान- निवलंत्वानहीकारादिति भावः । उपनंहरति-तदेवमिति । पञ्चममपि मतं शक्यरामर्थनमित्याह- भ्रमोपादानमिति । नचात्मनीति । कूटस्थस्य तस्य वियदादिविकाराभावादविद्यावेशवशाद्विकारे प्रामामातविवेकेन तस्या एवं विकारः । नचैवं सांख्यसिद्धान्तसझतेरि गन्धिता, परमेश्वराव्यस्लानिर्वचनी- याविद्यापरिणानन्य विदर्तापरनान्नः स्वीकागदीदृशमेव हेतुत्वमभिप्रेल 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूत' दलादिष्टिश्रुतयन्तथा 'जन्नाद्यस्य यतः, प्रकृतिथे' त्यायधिकरणान्यपि । अत एव धानुरा- मीक्षायां प्रदायका हरिभिरभिदित 'शुद्धतत्त्वं प्रपन्य न हेतुरनिवृत्तितः । शानक्षेयादिरूपण मायव जननी तन' इति । परिणानिन्धमात्रं चात्रोपादानत्यमभिप्रेतं, यत्तु विभ्रमस्यापि स्वरूपेण सत्सवागे. दनिनिति तबाद-नच विभ्रमोपीति ! यदि हि पदादिवानव स्वरूपेण सत्यो विभ्रमः मातवाद- देव दार्थ स्वादिदर्थः । अन एकदुराचार्या:--'सदनन्यामनिवाच्चाविद्या बंधः सह भ्रम' इति । प्रखनि. मानवक पनिहाति-जनावलमिति । ननु मद्विलक्षणाम्यागतः कथनामीदिति प्रतिगंधानविपयल. नितिनबाद-नच बन पमन एवेति । अमीषादानादान प्रमाणमाद-विगीत इति । अप्राप्यतिरि- अपने दन्वाधिमादीप्रक्षेनव्यम् । अवाश्चत्यानधिकरणोपादान दन्युक्तेऽप्रतिद्धविदोषणता सर्वत्रोपादान- -- ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । दिविभ्रमवत् । दर्शित एव च सत्त्योपादानले सत्यत्वप्रसङ्गो विपक्षे बाधकतर्कः । तस्मा- बदुपादानो विभ्रमस्तदज्ञानमिति सिद्धम् । ननु तथाप्यसंभवि लक्षणं सर्वप्रत्ययानां यथार्थलेन विभ्रमाणामेवाभावान् , विगीता: प्रत्यया यथार्थाः प्रत्ययत्वात्संप्रतिपन्नवदित्यनुमानान्, अन्यथान्याकारत्य प्रत्ययान्चालन्बनतायामनुभवविरोधान, संविदा स्वविपयव्यभिचारे चानावासप्रस- मान् , अलतोपि संसर्गादेखभासमानतायामसत्ल्यातेरपि दत्तावसरत्या सौगतमतानु- प्रवेशप्रसङ्गान् , असतश्च संसर्गादेः स्कुरणकारणानिरूपणान . चक्षुरादेव संप्रयुक्त- मात्रप्राहित्वान् , देशान्तरनिवेशिन: खल्पालतच संप्रयोगायोग्यत्वात् , दोषाणां च स्वारनिककार्यप्रसवशक्तिप्रतिरोधमानहेतुत्वान् मृपिकावातशालिचीजादी तपाइष्टत्वान्, दावदहनदग्धवेत्रवीजात्कदलीकाण्डजन्मनो दन्धत्यावेत्रवीजत्वेन बोषाणां विपरीतका- कारपन्य द्रव्यन्य परवाध्यत्वाहीकाराद् तदर्थमंतजानकारपयुम् । एतजन्कारवान किशन रकुने चाहतित्तदर्थमवाध्यत्वानधिकरणयुत्तम् । ततभावाप्यन्यानधियाणयामा भ्रमस्य । छन्ते त्येनदानकारणातिकमादाय साध्यप्रसिद्धिः । अम्निमसनमाहात--तम्ला. दिति । दल पक्षानुमानार्धापत्तिा प्रमाधिना । अविभक्तेः परेऽविद्या भावानादिकपदार लाभियतन्वयाऽविधानादिः स्वाहका स्रनान्ते । वादिभान्लालादिननावमा दमन के पाबरगन्येषिया देऽपरप्रमापालिरमादिभेदः । बचाय बगायोदिमाग पर नियम पनर दिनोपादानमाननियुस तन्त्र विभमापामेवाभायादुपादानन्दमनभई लान नाम- गनु तथाप्यसंभवीति । जिमिदं निमायन विधिनक दमन, ई. एनन । नामः । सम्पादानमा मनोनयनपत वा अभिदायामापात ना-समन्वया- नामिति । दिनमाणामेवाभावादिति । नामधार्थ भाद: । : : सायनविलिनमानलार-विनीता इति । तदा पदवहारमा पक्षकारका मन्दधनि । . ་ ༌ ༑ཏེ༌སཾ ལུས: ་ པ ་་་༌ | ཡུ་པི༌ཎེ ༌༌༌ ལ་ ： ཁམལམ་- लागि रामद एकातिर ----- कर ; ：: རྨ་ པ ： སྶ མས༌ ༌ ཨ་ དེ་ ;མ་པས་མ 2-मति ·૬૨ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः रजत- र्यकारणतां प्रत्यनुदाहरणलात्, सर्वत्र च प्रतीयमानयोः संसर्गिणोः संसर्गव्य- वहारस्यासंसर्गाग्रहनिवन्धनत्वात् , संसर्गज्ञानस्यापि हेतुत्वकल्पनायां गौरवात् , गौरवात् , असं- सर्गाग्रप्रसक्षितसंसर्गव्यवहारमात्रवाधनादेव बाधकस्य बाधकतोपपत्तेः, इदमितिप्रत्य- यस्य च दोपदूपितचक्षुर्जन्यतयानाकलितविशेपस्य सामान्यमात्रग्रहणरूपत्वात् , मिति चासंनिहितविशेपविपयस्य संप्रयोगलिङ्गाद्यजन्यतया संस्कारमात्रकारणत्वेन स्मर- णत्वात् , तस्य च दोपहेतुकत्वेन तत्तांशागोचरतया स्वविपयाविवेचकत्वात् , तयोश्चान्योन्यसं- सर्गसाकाङ्क्षसामान्यविशेपालम्बनयोः स्वरूपतो विपयतश्चागृहीतासंसर्गयोर्निरन्तरोत्पन्नयोः स्वरूपेण यथार्थयोरप्ययथार्थव्यवहारप्रवर्तकयोविभ्रमत्वप्रसिद्धेरप्युपपत्तेः । तदेवं प्रत्ययानां यथार्थलेन स्वरूपतो विभ्रमलाभावात् विभ्रमोपादानमज्ञानमिति लक्षणमलक्षणमे- हरणत्वात् , कुतः, दग्धस्यायत्रीजत्वेनेति योजना। उक्तं हि 'भस्मकादिपु कार्यस्य विघातादेव दोपते'ति। ननु मंगष्टव्यवहारदर्शनात्मंसर्गज्ञानपूर्वकत्वमितरत्रेवानुमीयत इलत आह–सर्वत्रेति । मुपुप्त्यादी सर्वत्र संम- एव्यवहारप्रसक्तिवारणाय प्रतीयमानयोरित्युक्तम् । नन्विदं विपर्ययस्थलमात्रलोभन सकलसमीचीनव्यवहारव- निमंगर्गज्ञानज्ञातहेतुपरिहरणम् 'अल्पस्य हेतोर्वहु हातुमिच्छन्विचारमूढः प्रतिभाति मे त्वमिति न्यायमनु- सरनीलत आह-संसर्गज्ञानस्यापीति।नन्वयथार्थज्ञानानगीकारे नेदं रजतमिति बाधकबोधेन किं वेदव्य मिति तत्राह-असंसर्गाग्रहति । ननु सर्वमेतदिदं रजतमिति संसर्गग्राहिप्रत्ययविरुद्धमिलाशय नेदमेकं ज्ञानमपितु ग्रहणन्मरणात्मकमगृहीतविवेकं ज्ञानद्वयमिलाह- इदमितिप्रत्ययस्य चेत्यादिना । इदमिति. प्रत्ययस्य ग्रहणकपत्यादिव्युत्तरत्रान्वयः । अस्य च ज्ञानस्य खप्रकाशस्यापि खस्य स्वविषयस्य चेतरस्मादविवेचक- वन्य वक्ष्यमाणम्यानाकलितविशेषत्वस्य च निद्ध्यर्थ दोपदुपितेत्युक्तम् । भवत्येवमेतद्रजतमिलन का वातति, परिशेपास्मृतिरिवाह-रजतमिति । असंनिहितत्वेनासंप्रयोगादप्रत्यक्षत्वमगृहीतव्याप्तिकत्वादनुमेयत्वमस्या संभावि । अननुभूतरजनस्य च प्रत्ययो नोत्पद्यते तस्मात्सवादर्शनसमुद्रुद्धसंस्कारस्य संजायमानैपा स्मृतिरेवेति भाः। तदुक्तं परियोपालतिरपति निश्चयो जायतेन्तत' इति । ननु स्मृतेगृहीतग्रहणखभावायातद्विपरीतात् ग्रहणाद्गृहामाशाच गवयादिस्मृतिवन्वार्थस्य स्वस्य च किमिति न विवेचकत्वमिति तत्राह-तस्य चेति । दुष्टमनोयोगित्वात् तदाकालवशिष्ट्यं न गृहातीलविवंचकत्वमित्यर्थः । तथापि कथं स्वरूपतो विपसतश्च विभिन्नान्यानान्यां मंनष्टप्रतिल्लित आह-तयोश्चेति । सामान्यविशेपेति । इदमिति मा. मानवमात्र, रजताका विद्योपः । नन्विदं ज्ञानमिदमि प्रवर्तयतु रजतज्ञानं च रजते, किमिति रजताधिनः पुरोवर्तिनि प्रकृतिलवाह-~-खमपतो विपयतश्चति । म्यादनन् किमिदमेककं व्यवहारहेतुः, उत निलिनन् । नायः । पृथक्वंदेदो प्रवृत्तिप्रमहात् । न द्वितीयः । क्षगिकज्ञानयोर्मलनायोगादियान आह- निरन्तरोत्पन्नयोरिति । यद्यपि मेलनं न मंभवति तथापि नरन्तर्वगोत्पतिरेव तथाविधमा- लिहेरियर्थः । विनदयविनदयनोः महावस्यानं वा नरन्तयंग विवक्षितम् । ननु यथार्थानानामपि वित्रनवे मचानेद किमिति न विनमन्वनिदिगिति ददनुपपनिरव विपर्यय प्रमाणमिलत आद- सम्पोनि । दुल नयांध्यां-'ननिदिवरदयकले रजतमतिर्भवति याददी मला । भेदानध्य कमायादिनी नाकान्ति ! माधान दि म्याचाम्याश्च विद्यत नन । तन्मात्रप्रनिभानाय- मनानेच मन्यन्ते । दालचवहारप्रनिपि युज्यते बाटः। द्विन्दिवारणकारणबाधकमावोयं वाधकस्या- पं. इन गतिगर्न पूर्वानुमंडरति-प्रत्ययानामित्यादिना । एतेन पोनः माह दलादिप्रलया - ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । ६३ वेति । अत्रोच्यते । नेतत्सारं यतः स्वीकारे विभ्रमाणां स्यात्वीयसिद्धान्तबाधना । अन- भ्युपगमे तेपामाभ्यासिद्धिद्धता ॥ ११॥ विगीतविभ्रमाभ्युपगमे सिद्धान्तविरोधात् अन- भ्युपगने हेतोराश्यासिद्धेरनुमानानुढ्यान् । अयथार्थव्यवहारहेतोनित्य पक्षीकरणादोप इति चेन्न । यथार्थन्यापीश्वरज्ञानत्य सर्वव्यवहारहेतोरयथार्थव्यवहारं प्रलपि हेतुतया तत्र तार्किकाणां सिद्धसाधनतात् । हूं रजतनित्यत्रापादनंशाविषयत्व वृत्तिज्ञानसायथा- र्थव्यवहारहेतोरप्यधिष्टानविपयत्य वेदान्तिभिर्यथार्थत्वाङ्गीकारान् । ज्ञानतं यथार्थमा- त्रवृत्ति ज्ञानमात्रवृत्तित्वात्मनात्ववदिति विवक्षितमिति चेन्मेवम् । मात्रशब्दनायथार्थव- त्तिव्यावृत्तिविवक्षायामयथार्थव्यवहारे ज्ञानत्वन्य वृन्यभावेन सिद्धसाधनतान् । अयथार्थ- वृत्तितासन्ताभावाधिकरणलं विवक्षितनिति चेन्न । दुष्टनामध्यप्रसूनमात्रवृतित्वस तत्रोपाधेः, यथार्थशब्देन च सदयविवक्षायां नाचं सर्प इलादिवाथविरोधात: तुन्छच्या- वृत्त्वर्थविवक्षायां चालान्त्रति सिद्धनाथनत्वात् । किंचायधार्थप्रत्ययोलीयन् प्रत्यय य. थार्थत्वे तन्य सालन्यनत्वाच कश्चिदप्ययथार्थप्रत्ययोऽभ्युपेय: नथा मनि नत्रैव नोरन- कान्तिकता । अयथार्थत्वे तन्य प्रत्ययन्य कण्ठोत्त. एक व्यभिचारः । अपचार्थप्रयोनी- लेताहताः प्रत्ययो नास्ति किंतु व्यवहारमात्रं पदार्थानान व्यवहारनानं पदार्थानाननंगप्रहनिकन्दननिनि अपि परमानाः तेषु प्रणानिदेवसमामा । मोर का कितनी-द- लारमित्यादिना । जैव विनि-विगीतति । नमस्कार पदुमयपरिहार तिन नहे-अधाति । पानं वादी मन्मानानामि ते वारे-न यथार्थलापीति । सामान किमया मार-इदं रजतमित्यति । कप:. रोकिरहरी देशमा नमा परेका 7-नयमिति । ल, མྨཝཔ; देनेति । +4 नेपादिना । नाम: -पादि:

·६४ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः चेन्मैवम् । सर्वत्र संसर्गव्यवहारस्य व्यवह्रियमाणपदार्थसंसर्गज्ञानपूर्वकत्वनियमात् । अन्यथा मध्यमवृद्धव्यवहारेग्यसंसर्गाग्रहादेव तदुपपत्तेर्युत्पित्सोः संसर्गज्ञानानुमा- नाभावाच्छब्दप्रामाण्यभङ्गप्रसङ्गः । एवमनुमानाभास इव सदनुमानेप्यसंसर्गाग्रहा- देव संसर्गव्यवहारोपपत्तेरनुमानोच्छेदः प्रत्यभिज्ञाप्रामाण्योच्छेदश्च । ज्वालैकत्वव्यव- हारवत्सर्वत्र प्रत्यभिज्ञायामसंसर्गाग्रहादेव संसर्गव्यवहारोपपत्तेः । यत्र दोषशङ्का नास्ति तत्र संसर्गज्ञानानुमानादुपपद्यत एव शब्दप्रामाण्यं अन्यथान्यथाख्यातिवादिनोपि विपर्ययाशङ्ख्या व्युत्पत्तिविरहाच्छब्दप्रामाण्यभङ्गप्रसङ्गो दुर्वार इति चेन्मैवम् । तव संसर्गज्ञानानुमानलिङ्गानिरूपणात् । तथाहि किं दोपाभावः संसर्गज्ञानानुमापकः, किं वा व्यवहारमात्रं, उताविसंवादिव्यवहारः । नाद्यः । दोपाभावस्य संसर्ग- ज्ञानस्य च व्यभिचारित्वात् सत्यपि दोपाभावे सामग्रीवैकल्ये संसर्गज्ञानानुदयात् । नच दोपाभावविशिष्टसामग्रीसद्भावेन संसर्गज्ञानानुमानम् । सामग्र्याः कार्यकसम- धिगम्यत्वात् । सति संसर्गज्ञाने सामथ्यनुमानं तदनुमाने च संसर्गज्ञानमिति परस्परा- श्रयप्रसङ्गात् । नापि द्वितीयः । इदं रजतमित्याद्ययथार्थव्यवहारे व्यभिचारात् । नापि ज्ञानमन्तरेण संमृष्टव्यवहारानुत्पत्तिनियमादिति परिहरति-मैवमिति । एवं नियमानझीकारे वाधकमाह --अन्यथेति । गामानयेति हि उत्तमद्धेनोक्ते मध्यमवृद्धस्य प्रवृत्तिं दृष्ट्वा वाल इत्थमाकलयति-नूनमनेन पदकदम्वेनैतावदर्थविषयं ज्ञानं संमृटप्रवृत्तिहेतुभूतमुत्पादितमिति, पश्चादावापोद्धाराभ्यां पदार्थविशेषेषु पद- विशेषमामय गृहातीति व्युत्पत्तिपरिपाटी । तदत्रापि संसृष्टव्यवहारस्यासंसर्गाग्रहादेवोपपत्तौ संसृष्टपदार्थवि- पयप्राथमिकज्ञानानुमानानुदयात्तन्मार्गसातिग्रहायोगाद्गतं शब्दप्रामाण्येनेत्यर्थः । न केवलं शब्दप्रामाण्यस्यै- वायं वियोगोऽपि त्वनुमानम्यापीलाह-एवमिति । यथा हि शब्दो नित्यश्चाक्षुषत्वात् घटवदित्यनुमानाभासे संदृष्टव्यवहारोऽमंसाग्रहमात्रात्. तद्वनित्यः शब्दः ध्वनितद्धर्मव्यतिरिक्तत्वे सति श्रावणत्वात् शब्दत्ववदित्य- नापीयर्थः । प्रलक्षेप्याह-प्रत्यभिज्ञेति । तत्र हेतुः-ज्वालैकत्वेति । दोपशासदसत्त्वाभ्यां निय. ममन्यथाख्यातिवादिप्रतिवन्या शकते-यत्र दोपेत्यादिना । अन्यथाख्यातिवादिनामपि उत्तमवृद्धप्र. युकशब्दासमक्षानमनुमाय तत्र बालस्य व्युत्पत्तिरित्यभिमतं तथा सति यथा छाचिदविपर्ययेगि विपर्ययादा तथा तत्रापि विपर्ययशङ्का निरवकाशेति । इतरथा तन्मार्गव्युत्पत्तेरभावात् शब्दप्रामा प्यना एवं विपर्ययाहोपशमश्च । तत्र दोपशहोपदामात्तदस्मिन्मतेऽपि रामानमित्यर्थः । दूषयति- मैवमिति । अन्याय व्यवहारः संसर्गज्ञानपूर्वकः न पुनरसंसर्गाग्रहादिलत्र न किंचिलिमस्तीत्यर्थः । भवन्ति लियानि विकलव्य दृपयंसिद्धाभावमेवोपपादयति-तथाहीत्यादिना ! यत्र दोपाभावात्र संसर्गज्ञानाति व्याप्ति तीन्युक्तं तदेव विवृणोति-सत्यपि दोपाभाव इति । ननु न दो- प.भावमात्राममहानननुनिनुनः किंतु तयुक्तसामग्रीसद्रावातथा च न व्यभिचारः यस्मिन् सति भवत्येव कार्यमिति माननीलक्षणादिति नत्राह-नच दोपामावेति । भर्वदेवं यदि सामध्येच दादेत नन्दनन्याः कायदया मगर्गदानलक्षणकार्यहानतमामग्रीज्ञानयोः परम्पराश्रयप्रमादित्याह--- सामग्या इति । इदं अति । नहि नत्र मंसर्गदानं तवाभिमतमिति भावः । विनापीति । अविनादिनमवहारमारि चारमंसर्ग:महादवोत्यानभवान् न मंसगंज्ञानं बिना काचिदनुपपति- पैन तदनुनादयः। नातिमंदादिव्यवहारांद्रपन्याथै मष्टयारित्युतम् । तेनेतदुर्म भवति । अराति । -- ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ६५ तृतीयः । विनापि संसर्गप्रहं संसृष्टयोरसंसर्गाग्रहादेव तदुपपत्तेः, त्वन्मते घटत्वतब्यक्त्योः समवायस्याप्रत्यक्षतया संसर्गाग्रहेपि संवादिव्यवहारदर्शनेनानैकान्याच । व्यवहारावि- संवादत्य च देशान्तरकालान्तराधीनाधिगमतया व्यवहाराधिगमसमयेऽनधिगतत्वेनात- ल्लिङ्गवात् वालस्य मध्यमवृद्धसमवायिसंसर्गज्ञानानुमानानुदये व्युत्पत्तिविरहप्रसङ्गात् । नच प्रतीतिविरोधः । रजताकारायाः प्रतीतेः शुक्तिकालम्बनतानभ्युपगमात् । नहि रजतं शुक्तिरिति परैरपि प्रतीतिरुपेयते । इदमाकारस्य तु रजतज्ञानालम्बनतामनभ्युपगच्छ- तस्तवैव प्रतीतिविरोधः । इदं रजतमिति सामानाधिकरण्येन पुरोवर्तिन्यङ्गुलिनिर्देश- पुरःसरमादानादिव्यवहारदर्शनात् । नच संविदा विषयव्यभिचारादनाश्वासनसङ्गः । विसंवादिव्यवहारजनकत्वपक्ष इवामन्मतेप्याश्वासोपपत्तेः । नचासतः संसर्गादेरवभा- साभ्युपगमादसत्ल्यातिप्रसङ्गः । भासमानव संसर्गादेः सद्विलक्षणतावदसद्विलक्षणताया- अप्यङ्गीकारात् । नचायधार्थज्ञानजन्मनि करणाभावः । दोपदूपितचक्षुरादेस्तत्करणलो- पपत्तेः । ज्ञानानामाजानतो यथार्थव्यवहारजनकत्वेपि दोषवशादयथार्थव्यवहारहेतुत्ववदेव दुष्टानां करणानां विपरीतज्ञानहेतुताचा अपि संभवात् । यथाच दवदाहस्य वेत्रवीजवि- संसर्गेऽनसर्गाग्रहात उलयनानो व्यवहारो विसंवादीतरत्त्वविसंवादीति न केवलमयोकवर्मना शहितानका- न्यनपितु स्पष्टनेव त्वन्नत इलाह-त्वन्मत इति । घटत्वेति । घटत्वतद्यक्तिसंस्ष्टव्यवहारतावदवि- संवादी । नचात्र व्यवहारसनये संसर्गज्ञानमस्ति तत्सर्गस्य समवायत्स्य त्वन्नते प्रत्यक्षत्वानझीकारादनुमा- नत्य चाविसंवादिन्यवहारक्षितया प्रागतिद्धेः । ततत्तत्राविसंवादिव्यवहारस संतर्गहानपूर्वकत्वं व्यभिचरती- त्यर्थः । वरूपातिदि वाह-व्यवहारेति । अविवादित्वत्य कालान्तराधिगम्यत्वात् मध्यमवृद्धवर्तिज्ञाना- नुमानसमये दुरधिगमतया जिलाभावेन सतिग्रहणायोगात्, पुनरपि स एव दुराना शब्दप्रामाप्यभा- प्रसा भागत इत्यर्थः । एवननुमानं दूपितम् । यत्तु रजतज्ञानत्यान्यालन्वनत्वेऽनुभवविरोध इति वाधक- तौभिहितत्तं परिहरति-नचेति । तत्र किं रजताकारप्रतीति प्रति शुक्षेरालम्वनत्वेऽनुभवविरोधः, इदं मात्रस्य वा, आद्योऽनोकारपरात इलाह-रजतेति । द्वितीयं दूपयति-इमाकारस्यत्विति । प्रतीतिमेवाभिनयति-इदं रजतमिति । अनाथासप्रसापूर्वोकं परिहरति-नचेति । येन हि नियानकेन क्वचिद्विसंवादिव्यवहारजनकत्वेपि संविदां न सर्वत्र तश्या प्रत्युच्छेदः, सनालन्मतेपि दण्डवारित इत्याह-विसंवादीति । किंच वोधकतया खतःप्रमाणत्वात् ज्ञानानानवनिवारस्य चानुमानमात्रा त्या प्रभागमात्राननुप्रवेशित्वात् तितासितव्यभिचारेपि वपः प्रामाण्याङ्गीकाराच नानावासमापि । तृतीयं वाधकं परिहरति-नचासत इति । नानिर्वचनीयवादिनानयं दोष इत्यर्थः । एतेन साकारताप्रसशोऽपि परिहतः । अन्यथाख्यातिवादिनां तु त्वदीयव्यवहारेण सनानयोगक्षेमत्वानेति दृष्टव्यम् । यतु कारणानावा- द्विपर्यासापलापत्तं परिहरति नचायथार्थेति ननु सनीचीनहानहेतुभ्यो नयनादिभ्यः कथनसनीचीनज्ञानजन्न नहि जानु फुटजवीजाइटारप्ररोह इत्या- शाह तन प्रतिवन्या परिहारमाह-ज्ञानानामिति । आजानतः स्वभावतः । चत्नु दोपोपतेन्योपि न मिथ्याज्ञानजन्न प्राप्तकार्यप्रतिवन्धकमात्रत्वात् दोपानामित्युतं तलरिहरति-यधाच वदाहस्येति । दवोपनवहिः तेन यो दाहत्तत्येवः मानूद्वनवादग्धवेत्रवाजान्दाहरण मात्र भूतेषां वेत्रवीनता दाहन्वत्र । चि.९ ·૬૮ तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) -[प्रथमः नकतया व्यतिरेकोपसंहारभूमित्वात् । विवादपदानि पदानि. स्वस्मारितपदार्थान्वयप्रति- पादकानि आकाङ्खासन्निधिमत्पदकदम्बकत्वाद्गामानयेत्यादिपदकदम्बवत् । नच योग्यता- वत्त्वमुपाधिः, साध्येन समव्यास्यभावात् । आकाङ्क्षासन्निधिरहितपदेषु · योग्यतावत्त्वेपि साध्याभावात् । नचाकाङ्क्षादिमत्त्वेसति योग्यतावत्त्वमुपाधिः, व्यर्थविशेष्यापातात् । नयाकाङ्क्षासन्निधिमत्त्वेसति योग्यताभावेनान्वयज्ञानाजनकत्वमुभयवादिसंप्रतिपन्नस्थले ह- टमस्ति । अयोग्यार्थविषयाणामाकासासंनिधिमत्पदानां सर्वेषां पक्षीकरणात् । नच यो- ग्यतावत्त्वस्य विषमव्यापकत्वेनोपाधिता । यदयोग्याथै तदन्वितप्रतिपत्तिजनकं न भव- तीति व्यतिरेकोपसंहारस्थलस्य पूर्वोक्तन्यायेन दर्शयितुमशक्यत्वात् । नच विवादपदानि पदानि स्वस्मारितार्थान्वयप्रमितिजनकानि, आकाङ्क्षासंनिधिमत्पदत्वात्, गामानयेति पदवदित्याभाससमानयोगक्षेमता । तत्र वाधकप्रमाणविरोधेन कालात्ययापदिष्टत्वात् । प्रतीतिमात्रसाधनेतु वाधाभावात् । उक्तं चैतद्भट्टाचार्य:-अत्यन्तासत्यपि ज्ञानमर्थे शब्दः करोति ही ति । विपक्षे च प्रतिपक्षाप्रतिपत्तौ तन्निराकरणाय कथारम्भासंभवो तंत्राप्यान्तरेन्द्रियत्वमुपाधिः । आन्तरपदस्य पक्षमात्रव्यावर्तकतया पक्षेतरत्वात् । तथा प्रमाणत्वमनुभवा- घ्यावृत्तं अनुभवत्वातिरिकत्वे सति ज्ञानत्वावान्तरजातित्वात् स्मृतित्ववत् । प्रमानुभूत्योश्च लक्ष्यलक्षणभावा- झीकाराद्भेदसिद्धिः । पूर्व चाक्षुषविभ्रमसद्भावे प्रमाणमुक्तम् । इदानीं शान्दविभ्रमं साधयति-विवादप- दानीति । पदमात्रपक्षीकरणे गामानयेत्यादिषु यथार्थज्ञानजनकेषु सिद्धसाधनता तदर्थ विवादपदग्रहणम् । आकासासनिधिमात्रवन्ति पदानीत्यर्थः । पदानां देवदत्तोयमधीत इति वक्तृविशेषानुमापकतयाप्यन्वयप्रतिप- त्तिजनकत्वेन सिद्धसाधनताऽत उक्तं-खस्मारितेति । पदकदम्बकत्वात्पदसमूहत्वादित्युक्ते उरगस्तुरगः खदिर इत्यादिपदसमूहेष्वनैकान्तिकता तदर्थमाकालाग्रहणम् । तावत्युक्ते 'गामानय प्रासादं पश्ये त्यत्र साका- हयोरप्यसनिहिततया परस्परमन्वयप्रतीत्यजनकयोगों पश्येत्यनयोरनैकान्तिकता तनिवृत्यर्थ सनिधिमदिति । तावत्युक्त च, 'अयमेति पुत्रो राज्ञः पुरुपोऽपसार्यतामिति वाक्ये राज्ञ इति पुरुष इति च पदयोः सनिधिम- त्त्वेपि नैराकाण परस्परमन्वयप्रतीत्यजनकयोरनैकान्तिकता तदर्थमाकासाग्रहणम् । कि समव्याप्तिवादिना- यमुपाधिीयते विषमव्याप्तिवादिना वा । नाद्य इत्याह-साध्येनेति । तदेव विवृणोति-आकाङ्क्षति । ननु न वयमन्वयप्रतीतिजनकत्वे योग्यतावत्त्वमात्रमुपाधि ब्रूमः किंतर्वाकासासंनिधिमत्त्वविशेपितं तथाच समव्याप्तिरस्त्येवेत्यत आह-नचाकाङ्केति । हेतुमाह-व्यर्थविशेष्येति । आकासासनिधिमत्त्वेपि यदि क्वचिद्योग्यताभावापराधेनान्वयप्रतीतिर्न स्यात्ततः साध्यव्याप्तिसिद्ध्यर्थं योग्यतावत्त्वमुपादेयं नचैतदस्ति तादृशां सर्वेषां पक्षत्वादेव साध्याभावनिर्णयस्थलत्वाभावात् , अतः पक्षमात्रव्यावर्तकतया पक्षेतरत्वमित्यर्थः । तदेव विवृणोति-नह्याकाङ्क्षासंनिधीत्यादिना । द्वितीयं दूपयति-नचेति । अनापि पक्षेतरत्वमेयो- पाधिव्यतिरेकस्य साध्यव्यतिरेकेण व्याप्त्यनिर्णयात् । जरद्वादिवाक्यानां पक्षतुल्यत्वात् , 'खदिरस्तुरग' इत्या- दिपदानामाकाहाद्यमावादेवान्वयप्रतीत्यजनकत्वादित्यभिप्रेत्याह-यदयोग्यार्थमिति । आभाससमानयो- गक्षेमतामाशय निषेधति-नचेति । नेदं रजतमिति समनन्तरवाधकप्रमाणविरोधात् । प्रमितिज- नकत्वानुमानं कालातीतम्, नैवम् प्रतीतिमात्रजनकत्वानुमाने किंचिद्बाधकमस्ति उक्तानां संविद्विरोधादीनां प्रागेव परिहतत्वादिलभिप्रेलाह-तंत्र वाधकेति । शशविपाणं सपुष्पमित्याद्यसत्यर्थेऽत्यन्तायोग्येप्याका- हासनिधिमाञ्छन्दो ज्ञानं करोतीति भट्टवार्तिकार्थः । योग्यतारहितस्याप्याकाहादिमतः प्रतीतिजनकत्वानगी- कारे प्रतिवादिवाक्याच्छब्दोऽनित्य इत्यादेरयोग्ययोः शब्दानित्यत्वयोः संसृष्टप्रतीलनुपपत्तौ तदनुवादाभावेन तनिराकरणाय ग्रन्यकरणादिरूपकयानारम्भप्रसङ्गो वाध इलाह-विपक्षे चेति । एतदेव विकल्पपूर्वक ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीन्याख्यायुता.। ६९ वाधकः । तथाहि । शब्दोऽनित्य इति शब्दत्वानिसले वादिना प्रतिपादिते चदि न तत्पतिवादी प्रतिपचेत तदा वादिना परिपदा च विज्ञातस्यापि खयमविज्ञातेऽविज्ञानं नाम निग्रहत्याननापद्येत । प्रतिपत्तौ वा विपर्ययाभ्युपगमप्रसङ्गः । नहि शब्दला. नित्यत्वज्ञानं तन्नित्यत्ववादिनो यथार्थम् । किंचैकाधिकरणविरुद्धधनद्वयप्रतिपत्तिलक्षणा विप्रतिपत्तिरेव भवन्मते न भवेत् तत्र कुतस्तरां कथाप्रवृत्तिः कुतत्तमां च विप्रतिप- त्तिनिरास: । अपि च सर्वत्त वाक्यत्व संसर्गप्रतीयजनकत्वेऽनृतापार्थकनिरर्थकभेदो न त्यात् समुदायार्थप्रतीतो सत्यामपि चदर्थो बाधितो भवति तद्वाक्यमनृतमुच्यते यथा नद्यातीरे पञ्चफलानि सन्तीति विप्रलम्भकवचनं, यत्रावयवार्थप्रतीतो सत्या- नपि समुदायाप्रतीतित्तदपार्थकम् , यथा 'दशदाडिनानि पडपूपा: कुण्डमजाजिन- नित्यादि । अवयवार्थप्रतीतेरपि चत्राभावत्तनिरर्थकं यथा 'नित्यः शब्दः कचटतपानां गजडवत्वात् सच्च्यवदिति । सचायमन्तापार्थकादिभेदः पचिदपि साइन्स संतर्ग- तीसजनकले न संभवतीत्यलमतिविस्तरेण । यदसत्तन्न प्रकाशते यथा गगनकुमुनन्, अ. सच शुक्तिरजततादात्न्यनितिचेत् । मैवं । गगनकुसुनस्यापि तन्छब्दात्तीयमानत्वेन दृष्टान्तस साध्यविफलत्वात् , तादात्म्यत्स च प्रतीतावन्यथाख्यातिस्वीकारान् , अपती- सावाश्यातिदे:, असंसर्गाग्रहबलेन च तस्यवहारे तत्रासत्वाप्रतीतो हेतोरपायर्नत्वात् । विशणोति-तचाहीति।परिन दुप्पत सुपित वेला दरवन्। बाद तमिलावरमान श्यनिलाया। न केवलनप्रतिपुसस निराकरमानराव निमस्तानापतितार-तदा दाहिनेति।चकि सातं मानमिति सूत्रस्थकारानोऽयोऽभिवातिय परिसरमायोजन परिवारका दिमित्र- मलिन उगविशाला निति सूर्म निरनिहितमपति कादिनेतिपादितर-प्रतिपत्त ति।। प्रमः । नहि रादति । रमा-किचेति । एमालदा दिन प्रशीपत नितिन पुनभिभिररोगामिरस पपिक्षिारिखनन इभिनित པ༌ སེ་ནེ་ དེ་ལས༌ स पिरतिपहियामापा । प्रतिसेच रिस्थमा भारः । ननु པས མཱཡཱ ཀུ ཨཱཡཀཾ ཨཱ ནསྶཡག་པ ལ ཨས་གན པ༌ ཡཱཡས་པས…! ཡཔ་ पानागारकी पम-अपिचेति । सर्वसनि ।। माया सनदादासादिना । इत्र र तिने विनोद प: किसने -पनि । पद : सचिदति । . निस ! संग ---मदिति । परमिनि ! मादिनन-डे असंसर्गापति।

·तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी.) [प्रथमः जगोचरतयाऽसंनिहिततत्सत्तायामौदासीन्यात् । न द्वितीयः । वाधानुभवस्यापि पुरोव- तिन्यारोपिताभावविपयस्य देशान्तरतत्सत्तानावेदकत्वात् । न तृतीयः। रजतावभासस्य यथा- प्रतीतपुरोवर्तिरजतसत्तां विनानुपपत्तावपि देशान्तरे तदीयसत्तामन्तरेणानुपपत्त्यभावात् । न चतुर्थः । वाधस्य प्रसक्तप्रतिपेधासनस्तत्रैव तत्सत्ताक्षेपकतयाऽन्यत्र तत्सत्तानाक्षेपकत्वात् । नच वाच्यमन्यत्रापि तस्यांसत्त्वे तत्रापि कुतो न तस्य वाधः स्यादिति । तत्र तस्याप्रसक्तरेव वोधाभावोपपत्तौ तत्सत्ताध्यवसायायोगात् । नेदं रजतमिति पुरोवर्तिनि रजततादात्म्य- निषेधात्मवाधानुभवो रजतमत्क्वापि परिशिनष्टीति चेन्न । तथासति वनस्पत्योरिव विविक्तयोयोरप्यत्रैवानन्तरं प्रतीतिप्रसक्तेः । नापि पञ्चमः । असतः संसर्गस्येव रजत- स्याप्यसंत: ख्यात्युपपत्तेः । अथाधुनिकस्य कस्यचिन्मतानुसारेणेदं रजतमिति ज्ञानमि- दमाकाररजताकारयोर्नसंसर्गग्राहकमपितु तयोरेकज्ञानसंसर्गिणोर्मेंदाग्रहादयथार्थव्यव- हारो गृह्यमाणयोर्भेदाग्राहिसविकल्पकमेकं विज्ञानं विभ्रम इति. भ्रमलक्षणाभ्युपगमात् । तथाच नासतः कस्यचित्ख्यातिरिति क कश्चिद्रूयात्तं प्रति ब्रूयात् । मध्यमवृद्धव्यवहारेप्ये- कज्ञानोपारोहिणोः संसर्गिणोरसंसर्गाग्रहादेव व्यवहारोपपत्तौ वालस्य संसर्गज्ञानानुमा- नानुदयाच्छब्दप्रामाण्यभङ्गप्रसङ्गादेवमनुमानाभास इव सदनुमानेप्यसंसर्गाग्रहादेव संस- न तृतीय इति । अत्यन्तासतः संसर्गस्याप्यपरोक्षप्रतीतिमशीकुर्वतोरजतस्यापि तथाप्रतीतिसंभवान्न सत्तापे- क्षेति सूचितम् अनुपपत्तावपी त्यपिना तत्रैव तत्सत्तेति सैनिधेरित्यर्थः । ननु यद्यन्यत्राप्यसदत्रेव तत्रापि वाधः स्यानत्वेतदस्ति ततो नूनमवगच्छामोऽन्यत्र सदिति तत्राह-नच वाच्यमित्यादिना। हेतुमाह- तत्र तस्येति । वाधाभावस्त्वन्यथासिद्ध इत्यर्थः । ननु न वयं रजतवाधान्यथानुपपत्या रजतसत्त्वं ब्रूमः अपितु तादात्म्यमात्रवाधो धर्मिभूतं रजतं क्वापि परिशिनष्टीत्याशय निपेधति-नेदमिति । अयमर्थः । कथमिदमवधार्यते तादात्म्यनिषेधोयं न धर्मिनिषेध इति । यदि हि धर्मिणो रजतस्य मानान्तरात्सत्त्वमवसी- येत तदा प्रसक्तस्यापीदमंशस्येवावाध इत्यवधार्यते नत्वेतदस्ति नहि दूरस्थस्थावरयोर्भेदाग्रहात्परस्परात्मत्वा. रोपे नेदिष्ठं तिष्टतश्च विवेकग्रहात्तादात्म्यांशनिवेधे तत्रैवानन्तरप्रतीतिवदनयोरस्ति प्रतीतिः । एतदुक्तं भ- वति । प्रसक्तयोस्तादात्म्यांश निषेधो धर्मिणोस्तत्रैव समनन्तरप्रतीत्या व्याप्तस्तनिवृत्तौ निवर्तत इति । नच तत्र संनिहितयोस्तादात्म्यारोप इहतु सन्निहितासनिहितयोरिति वैपम्यम् । एतादृशेषु तादात्म्यारोपासंप्रतिपत्तेः, द्वावेतो नैक इतिवदवाधनाच । असतः ख्यात्यनुपपत्तिरिति पञ्चमं पक्षं निषेधति-नापि पंचम इति । असत एव संसर्गस्यापरोक्षतयाख्यातिरिति यस्य मतं तस्य कानु नामानुपपत्तिः असतो रजतस्य प्रतीतावित्यर्थः। न्यायकल्पतरावुदीरितमाशङ्कते-अथाधुनिकस्येति । न संसर्गोऽत्र प्रतीयते येनासतः प्रकाशमानता स्यात् । तदृष्टान्तेन च रजतस्य सत्त्वं निपेधेताऽपितु शुक्तिरजतयोः स्वरूपमात्रग्राहीदमेकं विज्ञानमित्यर्थः । तर्हि किं तत्संसृष्टव्यवहारो निर्निवन्धनो न भेदाग्रहनिवन्धन इत्याह-अपित्विति । कथं तख्यिातेर्मेंद- स्तत्राह-गृह्यमाणयोरिति । एकं विज्ञानमित्यख्यातेर्भेदः सविकल्पकमिति च वस्तुमात्रग्राहिणो निर्वि- कल्पकाद्विवेचितो नेदं रजतमित्यादिभ्यश्च भेदाग्राहीति व्यावृत्तिर्घट इलायेकैकवस्तुमाहिविज्ञानमितरस्माद्भेदं न गृहाति उक्तरूपं चातस्तनिवृत्त्यर्थं गृह्यमाणयोरित्युक्तम् । एकैकेन ज्ञानेन तु भेदवत्पटादेरप्यग्रहणाच्या वृत्तिः । फलितमाह-तथाचेति । तदेतद्रूपयति-तम्प्रति व्यादिति । एकज्ञानोपारोहखीकारेपि संसर्ग ज्ञानापलापसाम्यात् अख्यातिवादिनि संसर्गज्ञानापलापिन्युक्तं शब्दानुमानप्रत्यक्षाप्रामाण्यप्रसङ्गं दोपमत्रा प्याह-मध्यमवृद्धत्यादिना । किंचैकस्मिन्नेव घटे स एवायं घटो न भवतीति विभ्रमे लक्षणमव्यापकम्। १ सनिधिरिति पाठान्तरम् ।

·७३ - परिच्छदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। र्गव्यवहारोपपत्तेरनुमानोच्छेदः, प्रत्यभिज्ञाप्रामाण्योच्छेदश्च । ज्वालैकत्वव्यवहारवत्सर्वत्र प्रत्यभिज्ञायामसंसर्गाग्रहादेव संसर्गव्यवहारोपपत्तेरिति गुरुमतनिरसनेनैव गुरुमतपरि- मोपणनिपुणमतेर्मतं निरस्तमिति । फिंच कणभक्षाक्षचरणमतमवलन्ध्यैवमन्यथाख्यातिमन्यथावर्णयतो द्वितीयसूत्रे मि- ध्याज्ञानविवेचनवेलायाम्-'इहालनि मिथ्याज्ञानमनेकप्रकारं वर्तते तद्यथाऽनिये नित्य- मिति सभये निर्भय मित्यादिभाष्यविरोधः 'कः पुनर्विपर्ययोऽतस्मितदिति प्रत्यय' इत्यु- योतकारवार्तिकविरोधश्च प्रसज्येतेति, 'वध्यतां वध्यतां वालो नानेनार्थोऽस्ति जीवता । स्वपक्षहानिकर्तृत्वाचः कुलाङ्गारतां गत' इति न्यायविपयतामयं नातिवर्तते । तस्मादस- ल्यात्यनुपपत्तिरपि नान्यत्र सत्तावेदिकारोपितस्य । कुत्रचेदमारोपितमन्यत्र भवद् भवेत् । न तावद्देशान्तरादौ तस्यासन्निहितस्य द्रष्टुमयोग्यत्वात् । दुष्टं करणं विप्रकृष्टमपि द्रष्टुं शनोतीतिचेन्न । दुष्टकरणस्य पुंसः सर्वदर्शिवप्रसङ्गात् । अतो दोपोऽप्यसदनिर्वचनीयं वा दर्शयति दृष्टानुसारात् । तदेवं न देशान्तरादावारोप्यसद्भावः । अस्तु तर्हि वुद्धौ, स्वरू- पेणासतो गगनारविन्दादिवदप्रतिभासान्नेदं रजतमिति वाधस्येदंतामात्रगोचरत्वात् द्वयो- धकल्पनायां कल्पनागौरवान्नेदं रजतमिति च रजते बाधादर्शनात् । नचेदंतानिपेधे सत्यनिदंतया वहिरपि व्यवस्थोपपत्तो कुतः संविदाकारतेति सांप्रतम् । व्यवहितत्यापरो- क्षसंविदैक्यमन्तरेणापरोक्षत्वानुपपत्तेः, संविदाकारो रजतं संप्रयोगमन्तरेणापरोक्षवात्तं- वेदनवदिति प्रयोगोपपत्तेः । विद्यमानभेदयोरिति विशेषणेपि दूरगिरिशिखरतरनिकरमानमाहिप्रत्ययेऽतिव्याप्तिरिति द्रष्टव्यम् । एतन्नतदूष- पनुपसंहरति-इति गुरुमतेति । किंच कणादाक्षपादनतादलम्बिना तावदिदं वक्तुं न युक्तं भाष्यवार्तिकविरोधेनापनिदान्तापातादिलाह -किंच कणभक्षेत्यादिना । द्वितीयसूत्रे-'दुःखजन्नप्रत्तिदोपनि चाहानानानुत्तरोत्तरापाचे तदनन्त- रापाचादपवर्ग इति।मात्मनीलधिकरणे सप्तनी। अत्र पनित्ये इलादिसप्तन्या आधारावरूदायमाहित्वं विनमय कण्डोनिति भावः । स्वपक्षहानीति प्रसादं प्रति हिरण्यकशिपुवचनम् । अन्तिनपक्षोत्तस- पनुपहरति-तलादिति । तदेवं साधारम्येनारोपितवान्यन्त्र सत्वं नालीमुहलेदानी विशेषतो पायेनु- मुपशमते-कुत्र चेदमिति । बन्दवास्वाति निराकरोति-न तावदिति । न्नु पदि न दुशक्षस विप्रध्यात्वं कुतलहिं दोपल दोपचलते तनाह-अतो दोपोऽपीति । प्रातकाप्रतिवन्धकत्येति विपरीतका निभादको दोषः तदिहापसदनिची या नरदेन भासयतोनाल्पः। दृष्टानुसारादिति। असत्संसर्गापभानक हाने लव सकारारिलः । भालपातिमतारपति-अस्तु तहीति । तत्र दुसोराह-स्वरूपेणालत इत्यादिना ।नवल सरदरल्पन नेदं रजननेति परिनिति लाह-नेई रजतमिति । सप मिति तद निपलद भारद्धयोधकल्पनायानिति । अनुभवी प्रमाणपति-नेदं रजतमिति । नान्यदनानिये हलविदंदपा नि नदवलनसनिपान दाना- प्रलपाल उतरवनिति समार-नवेदंतानिधेसतीति । दमाह-व्यवाहिनन्येति । योगर- हितस्पेति पाप । नन्दिार स्वापानकाको प्रमाह-संविदाकारो रजतमित्यादिना । पटादेननेवल च पदच्छेस संयोजनन्तरंगेलापुरम् । ।

·तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः त्वापत्तिरिति लक्षणस्यातिव्याप्तेश्च । एतेन प्रतिपन्नोपाधी निपेध्यत्वमनिर्वचनीयलमित्य- पास्तम् । पुरोवर्तिनि प्रतिपन्नस्य रजतस्याधिष्ठानज्ञानेन मायायां विलीयमानायां तत्प- रिणामतया स्वयमेव विलीयमानस्य नेदं रजतमिति निषेधाविषयत्वात् । किंचात्र प्रमाणं, ख्यातत्वेसति वाध्यत्वानुपपत्तिः । असतो नरशृङ्गादेरख्यानात्सतश्च चिदालनो वाधाभावात् उभयस्य चेह दर्शनादितिचेत् । न । देशान्तरे सत्त्वाख्यातेरि- हासत्वाद्वाधस्यापि संभवात् अन्यथाप्युपपत्तेः । किंचासतो भानमनुपपन्नमित्यसन् । असतोपि तच्छब्दानानात् अन्यथावपार्थकत्वं वाक्यस्य प्रयुक्तपदानां संभूयकारित्व- नियमात् । किंचेदं सद्विवक्षितं, किं सत्तायुक्तम् ? अथावाध्यम् ? उत ब्रह्मस्वरूपम् ? नाद्यः। सत्तायु- क्तस्य प्रपञ्चस्य भवन्मते वाध्यतया यत्सत्तबाध्यमिति व्याप्तेरसिद्धः। न द्वितीयः । यदवाध्यं तवाध्यमिति साध्याविशिष्टत्वापत्तेः । न तृतीयः । सिद्धसाधनत्वात् । अर्था- न्तरत्वाच्च । किंचान्यथैवोपपत्तिरभ्यूहनीया सद्विलक्षणले नृशृङ्गवत्ल्यात्यनुपपत्तेः अस- द्विलक्षणत्वे चासवदाधायोगादुभयविलक्षणस्योभयानुपपत्तेः । तृतीयपक्षोकं दूषणं चतुर्थेप्यतिदिशति-एतेनेति । अतिदिदयमानामव्याप्तिमेव विवृणोति-पुरोवर्ति- नीति । अधिष्ठानयाथात्म्यज्ञानेनाधिष्टानाज्ञानमेव वाध्यते । तत्परिणामरूपयोस्तु ज्ञानज्ञेययोः खयमेव वि- लय इतिहि तव समयः । तथाच रूप्यादेनिषेध्यत्वाभावादव्याप्तिर्लक्षणस्येलर्थः । एवं लक्षणमाक्षिप्य प्रमाणं प्रतिक्षिपति-किंचात्र प्रमाणमित्यादिना । अर्धापत्तिं शहते-ख्या तत्वे सतीत्यादिना । अनुपपत्तिमेव स्फोरयति-असतो नरशृङ्गादेरित्यादिना । इमामापत्ति मानमनोहरकारोक्तान्यथाप्युपपत्त्या दूपयति-न । देशान्तरेत्यादिना । अनुदयमप्याह-किंचेति । यद्यसतो न भानं कथमसत्पदं वोधकं स्यात् यदिचावोधकमसत्पदं कथमपार्यकं नाम निग्रहस्थानं न भवेदिति भावः । निरर्धकं चात्रापार्थकत्वेन विवक्षितम् । नन्वसतोऽभानादित्यत्रासत्पदस्यावोधकत्वेपीतरपदानां वोध- कत्वात्कथमपार्थकता तत्राह-प्रयुक्तपदानामिति । इदमपि तेनैवोक्तं यदाह 'असतो भासनायोगादि- त्यादिनाशय प्रथमे त्वसत्पदस्य वोधकत्वेऽसतो भासनायोगादित्यनेन व्याघातः । अन्यथानर्धकत्वं प्रयुक्त पदानां संभूयकारित्वनियमादिति । यत्तु तेनैव द्वितीये सत इति कोऽर्थ इत्यादिदूषणमुक्तं तदाह-किंचेदं सद्विवक्षितमित्यादिना । प्रथमं दूपयति-नाद्य इति। यत्सत्तायुक्तं तदवाध्यमितिव्याप्तिः क्व दृष्टा।न तावत्प्रपञ्चे । तस्य सत्तायुक्तत्वेपि वाध्यत्वेन व्यभिचारभूमित्वात् । नापि ब्रह्मणि तस्यावाध्यत्वेपि निर्धर्मकत्वेन सत्तायुक्तत्वाभावादिति भावः । द्वितीये तु सतो वाधाभावादिति कोर्धः योयमवाध्यत्तस्य वाधाभावादिति, तथाच साध्याविशिष्टत्वमिलाह -न द्वितीय इति । यद्ब्रह्मखरूपं तदवाध्यमिति हि तृतीयः पक्षः । तथाचास्यार्थस्यालाभिरप्यङ्गीकारा- त्सिद्धसाधनं प्रपञ्चस्यानिर्वचनीयत्वापर्यवसानादर्धान्तरंचेत्यर्थः । त्रीणि हि दूपणानि अर्थापत्तेः अन्यथैवोप- पत्तिरन्यथाप्युपपत्तिरनुदयश्चेति तत्रान्यथाप्युपपत्तिमनुदयं चोक्त्वाऽन्यथैवोपपत्तिमाह-किंचेति । सबैल- क्षण्येऽसद्वैलक्षण्य उभयवैलक्षण्ये चानुपपद्यमानाभ्यां ख्यातिवाधाभ्यां सदसदात्मकत्वमेव रजतादेः सिध्य- तीत्यर्थः । ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीन्याख्यायुता। नव वाच्यं तदतत्त्वे वाधाभावाभानप्रयोजके न तु तद्वैलझण्ये गौरवादिति । अस- तोपि तत्पदाप्रतिभानेन सतोपि प्रपञ्चख वाध्यत्वदर्शनेनोत्तोत्तरलात् । तदेवं नार्याप- त्तिरनिर्वचनीये प्रमाणम् । अस्तु तहनुमान-विवादपदमनिर्वाच्यं भ्रमविषयत्तात् य- नैवं तन्ने ययाला । नचाप्रसिद्धविशेषण: पक्षः । इच्छादीनामष्टद्रव्यातिरिक्ताभितलानु- मानवत्तामान्यतः प्रसिद्धिविशेपपरिशेपाभ्यां तत्प्रतियुपपत्तेरितिचेन्न । शुत्तयादावालनि च विपक्षे वर्तनानतया विद्धतात्, गुणतलिङ्गेन कचिदाश्रितलप्रसाधनवनिर्वायत्त- साधने लिङ्गाभावात् । अयैतद्दोपपरिजिहीर्पया विनतं सदसद्विलक्षणं दोपप्रयुक्तमान- तात् भ्रान्तिसिद्धतादाल्यवदिति प्रयुशीत तदप्यत्सत् दृष्टान्तत्य साध्यविफललात् । नहि शुधिरजततादात्म्यत्व सदसलमण्यं परीक्षकैरभ्युपगन्यते, येनोभयवादिसिद्ध- तथा तत्स दृष्टान्तता त्वात् । अथ भावस्पतयाऽपरोक्षलेन भानाद्वाधाच तत्व सदत्तद्वै- लक्षण्यं युच्या साध्येत तदा रजतत्वापि तथा तत्साधयितुं शक्यमिति व्यर्थोयं वकव- न्धविधिप्रयास: । किंचेदं दोपप्रयुतभानतं किं दोपजन्यज्ञानविषयवं, उत दोषजन्य- प्राकट्यानयत्तम् । नायः । ज्ञानत्यैकतेन तज्ज्ञानविपयाधिष्टाने व्यभिचारात् । न द्वि- तीयः । प्रतिवादिनं प्रत्यतिद्धतात् । नहि देशकालव्यवहितत्य रजतादेर्दोषजन्यमाना- अचवमुपपद्यतेऽभ्युपेयते वा परैः । किंचेदननिर्वचनीयतं न भ्रान्तिज्ञानानुकूलं, नापि बाधकज्ञानानुसारि । भ्रान्तो सदिदं रजतनिति सत्त्वेन वाधे च ने रजतनिस्तत्त्वेन सादेतत् सद्विलक्षात्वे व त्यालनुपतिप्लुितनयुक्तम्, नद्वैताप्यस प्रतियोगिफतवाऽनेक- हानापेक्षस कल्पनागौर नानानावं प्रति प्रयोजकत्वायोगार, एवनत्तलान्यपि, तलादतत्त्ववानाने प्रपोज तद्धि निरपेक्षं लम्पिति, तथा दाधानावपि सत्वन्न प्रयोजक लघुत्ताव तदिह वाघो दृश्यनानः सद्वैलाप्यं गनपति त्यातिश्चात लक्षप्यनिति, तदेतदाश निषेधति-नच वाच्यमित्यादिना । उत्तान्योपपत्तिनेव दूधजनाह-असतोपीति। एषनर्धापति दूषित्वाऽननानं गावे-अस्तु तहीति। तत्र हिनविषयत्वं हेतुरधिष्ठानतया ने प्रतिनासनाने शुक्पालादौ पर्वत इति विरुद्ध इलाह- शुच्यादाविति । किंच या तत्र गुरुत्वेन सामान्यतः इविदाधितत्वमापनं नवननिवांच्यावर सामा- न्दैन सापने जिनवि किंचित्ततो देशप्पनिलाह-गुणत्वेति । सानिविशेषजलापरिहारायान्वय- तिरेक्यनुमान दादरनदीपावलोवंशहते अथैतहोपेति । साध्यकत्यमेव विशदपति-नहि शुक्तीति । य वादावर प्रयनं युक्त्या सदस्टूला प्राय तदृष्यन्तेन अपयस्य तलायते तर्हि व युत्तिरत्रवान्यसतानलननेन दसनारगन्यायेनेलाह-अध भावरूपतयेत्यादिना । भवतु वा चपास्यचितरं त्यादि हेतुरेवा न पन्त इलाह-किंचेत्या- दिना । मानसन्देन सानननिधीयते प्रात्य देलः । प्रपनेऽनैकान्तिकतानाह-नाद्यो ज्ञानत्येति । विष्टानहानसादोपजन्यत्पादितरस्य च इनसानहाकारादलिद्विारेलके । द्वितीये खहमानिदिरिलाह- न द्वितीय इत्यादिना । ददापि वपक्षे ननस साक्षिदेवतालाकारादरदेवापरोल्वं यानि विषयाव- छिन्नाभिचाचैतन्यरूपमाक्यं नाताला द्रश्यम् । त्रि पदुपपादनापेदनन्विनीपदनानियते तान्या- मेव ब्रान्तिदाधान्यो निरोधायुसनेदिलाह- किमिति । रजतशब्दप्रयोगादासतिरपनिवेचनीय- ·८० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) प्रथमः । वोधनमतो नातिव्याप्तिः । एतेन वाधकज्ञानविषयत्वाच्छुत्यादेब्रह्मणश्चानिर्वाच्यत्वप्रसङ्ग इत्यपास्तम् । मितया वाधकज्ञानप्रतिपन्नत्वेऽपि बोध्यमानाभावप्रतियोगित्वाभावात् । अतएव प्रतिपन्नोपाधौ नाभूदृस्ति भविष्यतीति कालत्रयसत्तानिषेधो वाधस्तद्विपयत्वं च वाध्यत्वमिति केचिदाचार्याः । नचाव्याप्त्यतिव्याप्ती । शुक्तिशकले. प्रतिपन्नस्य रजतस्य कालत्रयेपि तत्र सत्ताभावस्य नेदं रजतमिति वाधेन बोध्यमानत्वात्, लौकिकपरमार्थ- रजतस्य देशान्तरादौ सत्त्वेन प्रमितस्य तत्रासत्त्वबोधनस्याशक्यत्वात् । तस्य - शुक्तिका- शकले कालत्रयासत्त्वं वोध्यत इतिचेन्न । तस्यात्राप्रसक्तेः । रजताभासप्रसक्तिरेव तत्प्रसक्तिरितिचेन्मैवम् , रजताभास इत्यप्रतीतेरिदं रजतंमित्येव प्रतीतेश्च । प्रतिपन्नोपाधौ निषेधात्तदाभासता पश्चान्निश्चीयते इतिचेत्, एवं तर्हि ना: व्याप्तिः, प्रतिपन्नोपाधौ तस्य निषेधस्य त्वयाङ्गीकारात् । अतएव न देशान्तरादौ प्रमि- तस्य लौकिकपरमार्थरजतस्यैतन्निपेधप्रतियोगित्वम् आभासविपयत्वात्तस्य । अन्यथा जगति रजतमेव न स्यात् । तस्माल्लौकिकपरमार्थरजतमेव नेदं रजतमिति निधप्रतियोगीति पूर्वाचार्यवाचोयुक्तिरपि पुरोवर्तिनि रजतार्थिनः प्रवृत्तिदर्शनाल्लौकिकरजतात्मत्वेनापरोक्ष- तया प्रतीतस्य कालत्रयेपि लौकिकरजतमिदं न भवतीति निषेधप्रतियोगितामङ्गीकृत्य ने- तव्या । नचैवं सत्यन्यथाख्यातेः प्रसक्तिः । संसर्गवत्संसर्गिणोपि ख्यातिवाधान्यथानुप- न्ताभावबोधनं हि वाधः नतु ध्वंसकरणमित्यर्थः । एतेनेत्यस्यैव विवरणं-धर्मितयेति । यत्तु वाधलक्षण- मनूद्याव्याप्त्यतिव्याप्तिभ्यां दूपयांबभूव तदपि परिहर्तुमुपक्रमते-अतएवेति । यत एव निषेधोऽभावयो- धनमत एवेत्यर्थः । अव्याप्ति निराकर्तुमाह-शुक्तिशकले प्रतिपन्नस्येति । नहि नेदं रजतमित्यस्याय मों, यदिदानी रजतं न भवतीति भावः । नन्वयं निषेधः किं लोकिकपरमार्थरजतविपयस्तथा च तत्रैव तावदतिव्याप्तिः अत्रचामिद्धिरिति तत्राह-लौकिकपरमार्थेति । तत्रेदं वक्तव्यम् । किं यत्रेदं सत्त्वेन प्रमितं हटादी तत्रैव निषेधः किंवा शुक्ती, न तावद्देशान्तरे तत्र सत्ताग्राहकप्रमाणविरोधादित्यभिधाय द्वितीयं शहते-तस्य शुक्तिकाशकलेति । अत्राप्रतीतस्य न निषेधः संभवतीति परिहरति-न तस्येति । ननु यद्यपि तम्यात्र न साक्षात्प्रसक्तिस्तथापि रजताभासः प्रतीतस्तद्वारा रजतत्वसाम्यात् तदपि प्रसक्तः मिति शङ्कते-रजताभासेति । तत्र किं भ्रमकाले रजताभासतयावभासस्तत्प्रसक्तिः, उत दैवगया तथा भूतस्य सरूपेण । नाद्य इलाह-मैवं रजताभासेति । द्वितीयं शङ्कते-प्रतिपन्नेति । तत्कि प्रतिप- मशुक्तिकाद्युपाधी रजतादेः कालत्रयसत्तानिषेधरूपवाधविषयत्वमङ्गीकृतं रजतादेराभासतासिद्धये तथाचायु- प्मतवाव्याप्तिः परिहतेलाह-एवं तहीति । ननु तथापि तद्वारा लौकिकरजतप्रसक्तिरप्यस्तीति नेत्याह- अतएवेति ।आभासविपयत्वादिति।आभासविषयत्वेन त्वयाप्यनीकारादित्यर्थः । न केवलं तवानीकारः अनुपपन्नश्च लौकिकरजतनिषेध इलाह-अन्यथेति । रजततदाभासयोरक्यायोगादजताभाससम्यग्रजतवि- पयकप्रतीतिद्वयाभावाचाप्रसव सम्यग्रजतस्य निषेध इति वक्तव्यं तथाच यत्र यत्र प्रमितं तत्र सर्वत्र निषेधः म्यादित्यर्थः । नन्वेवं सति विवरणकाराचार्यवचनविरोध इत्यत आह-तस्मादिति । ननु लौकिक परमाधरजतामित्वेन चंप्रतीतं निषिध्यते तीन्यथाख्यालापातः देशान्तरस्थरजतस्यात्रप्रतीतस्य निषेध इति दि देवानपि मनमियन आह-नचैवं सतीति । संसर्गवदिति।संसर्गस्य सदसद्वैलक्षण्याङ्गीकारादेव ताव दन्यथाख्यात्यादिवादिभ्यः सिद्ध एव भेदः संगगिंणस्तु लोकिकपरमार्थरजततया प्रतीतस्यापि सदसलक्षप्यः ·परिच्छंदः नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ८१ । पत्त्या सदसद्विलक्षणताङ्गीकारान् । एवं च सति कुतोऽतिव्याप्तिः । प्रमाणं च तत्र ख्या- तले सति वाध्यत्लान्यथानुपपत्तिः । नच देशान्तरे सत्त्वादनासत्त्वाच ख्यातिवाधयोरन्यथाप्युपपत्तिः । अन्यत्र सत्ताया इह प्रतीत्यहेतुत्वात् । नहि भूमावन्भोरुहं सदिति दुधाक्षत्यापि नभसि तदवभासते। अप्रतीतलादेव च वाधायोगात् । नचासतोऽभाने शब्दत्वापार्थकत्वप्रसङ्गः । अपरोक्षभा- नाभावस्येह विवक्षितत्वान् , परोक्षभानत्व चानिराकरणान् । नच सच्छब्दार्थानिरुक्तेर्व- त्तत्तदवाध्यनिति व्याप्त्यसिद्धिः । त्वयापि द्वे तत्वे सदसती इति तत्त्वं व्यवस्थापयता य- देव सत्त्वेन व्यवस्थापितं तत्वैव मयापि व्यवहारदशायामवाध्यत्वोक्तेः । नचान्यथैवोप- पत्तिः । सदसत्त्वयोरेवाबाधाभानप्रयोजकलोपपत्तो तदितरवलक्षण्यत्स तत्प्रयोजकलक- ल्पनायां गौरवात् । नचासतोऽपि तत्पदात्प्रतिभासनात्सत्तायुक्तस्यापि प्रपञ्चस्व वाधाभ्युपगमात्तयोरप्रयो- जकत्वम् । अपरोक्षतया भानत्य व्यवहारदज्ञायां चावाध्यत्वेह विवक्षितत्वात् । ननु सत्त्वा- सत्त्वयोरेवावाध्यताभानप्रयोजकले यत्तद्विलक्षणं तद्वाध्यं यद्सद्विलक्षणं तत्ल्यातिरिति व्यतिरेके गौरवं स्यात् । सत्त्वातत्त्वयोस्तु ख्यातिवाधप्रयोजकतायां लाघवमिति चेन्मै- वम् । तवापि व्यतिरेके गौरवत्य तुल्यत्वात् अख्यात्यवाध्यत्वयोः सदसद्वैलक्षण्यत्य प्रयो- जकत्वाङ्गीकारात् । एवमपि प्रयोजकत्रविनिगमनायां को हेतुरितिचेत् पक्षान्तरे ख्यात्यसं- भवः । तथाहि न तावत्तत्त्वाध्यस्तत्य ख्याति: तत्वेहातत्त्वात् सतश्च ख्यातो भ्रान्ति- खीकारात् प्रसिप्पतितरां भेद इत्यर्थः । लौकिकपरनार्यरजताप्रतिषेधादेवातिव्याप्तिः परिहतेलाह-एवंच सतीति । लक्ष सनर्ययित्वापापत्तिं तावत्प्रना नाह-प्रमाणं चेति । अन्यथाप्युपपत्तिमुक्षां परिहरवि-नच देशान्तरेत्यादिना । ननु दुष्टाक्षसान्यत्र सदन्यत्र प्राप्त इति नेत्याह-नहि भूमाविति । एवं प्रतिरन्यवायुपपत्ति परिहत्व पापस्यापि तां परिहरति-अन- तीतत्वादेव चेति । यत्त्वसतो भानामावेऽसत्पदप्रयोगलापार्यकत्वासः इति तत्परिहरति-नचासत इति । नासतो भान्नात्रं प्रतिषिध्यतेऽपित्वपरोक्षनानम् । तथा च नान्दधोपपत्तिरपार्थक चलः । यत्तु सच्छन्दार्थ त्रिधा विकल्प पूषनुसं तलरिहरवि-नच सच्छन्दार्थेति । इतिरूपायसवाऽवाध्यत्वं च घटादी व्याप्तालयः । दूपान्तरं परिहाति-चेति । नन्वसत्त्वमभाने न प्रयोजक अन्तोपि तच्छदादानाद । नापि सत्वनवापायां सतोति प्रपन्य वाया. झोकारादित्युतनिति तत्राह-नचासतोऽपीत्यादिना । पूरनेव परिहारमत्रचार-परोक्षतयेति । नन्ददायत्वे सत्त्वं प्रयोजकनार्वता नीलमप्र पप्पत्ये प्रयोजक विवे, दया व प्रयोजकमरद याद एवमितरत्रापि । नप त्वतत्त्वं पाप्पत्ये प्रपोजक सत्वं प्रदाताविति सापदनति कामपाकीद- मा तत्रापि व्यतिरेफेऽनईशान्यनमधे प्रयोजक सलमान कनने प्रयोजकनेति और सनाननिलाह मैवं तवापीति । नन्वेवं जनानगपदोपदे सिलिन्पना पक्षपात इति पदे-पवनपीति । विभिगमन निर्णयः । तत्वं माने योजनाले पझे कपल िसन्दद सम्माननाद इत्याह --न तावत्सत्त्वादिति । दूधनान्तरमार-सतक्षेति । जना दाटे पाई द्वितीय मनिषः। दन्दर्षः दि.११

·{
鲁在
45
| |
¥:

·परिच्छेदः]. नवनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ८३ नचानिर्वचनीयले सदिदं रजतमिति भ्रमानुभवविरोधः । अधिष्ठानेदंतासंसर्गवत्तत्सता. संसर्गत्यापि अनिर्वचनीचत्यैव भ्रमेऽनुभवान् । अपिच ब्रह्मणीव पारमार्थिकसत्तायाः प्रपञ्च इव च व्यावहारिकसत्ताया अभावेपि प्रातिभातिकसत्तास्वीकारेण सदिदं रजतसिवनुभवो न विरुध्यते । नच नेदं रजतमित्य- सत्त्वानुभवविरोधोऽर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणतत्त्वत्यैव तत्र निपिध्यमानत्वात् । नचानिर्वाच्ये रजतशब्दप्रयोगायोगः । सविकल्पकरजतानुभवसंत्कारजन्यतया रजतभ्रमत्व तद्वाचकश- बोल्लेखोपपत्तेः । नचानिर्वचनीयते रजतस्य प्रतीत्यनुपपत्तिः शुच्चवच्छिन्नालचैतन्य- स्थाविद्याविवर्ततया चैतन्येऽध्यत्तत्तात्तेन प्रतीत्युपपत्तेः । नच संप्रयोगाभावादपरोक्षला- नुपपत्तिः अध्यस्तत्यापरोक्षतायां संप्रयोगानपेक्षत्वात् । अन्यया भवतोपि रजततत्तंसर्ग- चोरपरोक्षताभावापातान् । अधिष्टानसंप्रयोगादेवापरोक्षलमलन्मतेपि तुल्यं अन्यत्र स्वपक्षपातात् । नचेन्द्रिया- न्वयव्यतिरेकानुविधायितं रजतत्य तयोरधिष्टानग्रहणेनान्यथासिद्धत्वात् । नचैवंतति । - - नईलक्षयानुनाननिति तवाहनचानिर्वचनीयत्व इति । स्थाह्यपुरोतिनो रजतन्य पुरोवलंपिटानारो. पात्पुरोवर्तित्वप्रतिभासः । तथासद्विलक्षपरजतत्व सदधिष्टाने समारोपितत्वात्सहुद्धियोध्यत्वं न पुनः सत्त्वादिति परिहरति-अधिष्टानेति। नयवा सदिदं रजतमिति प्रातीतिकसत्वानुभूयते पारमार्थिकव्यावहारिकन लक्षवं चानिर्वचनीयत्वं साध्यत इति नानुनविरोध इलाह-अपिचेत्यादिना । सदसद्विलक्षणतायां क्रान्तिवाधानुभवाविरोधो बघतादभिः । तत्र त्रान्तिविरोध परिहल दाधनिरोधं परिहरति-नव नेदमिति । नेदं रजततिति कोयः । नेदं मदभिमतरजताति । तथाचायक्रियासानलक्षपसत्त्वलैव निधान्न तदक्षाननानं रि- पदात्ययः । सदसलमप्यननिर्वचनीयत्वं नतं तन्निर्वाहावसरतया व पूर्वोदितटौकिकपरमारतविषयत्व- नियन न विप्रतिषेधशाहापाति भाषः । दोपान्तरनुहं परिहरजिनचानिर्वाच्य इति । रजतानभवन- स्कारपिता विद्या रजतडानाकारण विवर्तते । जन्नुभूतरलवल मान्लनुसतेः । सचानुनतः सविकल्पर इति शन्दोरेतवान् । तपाव तत्संसारपिताविद्या तनुवित्तछन्दप्रयोगपि हेतुः । एतदुतं भवति-रन- तपदिक्दातजातीपयुखिरचुदाते । तदर्थ तन्दप्रयोग इति परसापि शुलयादी जनवजावादनंनदात्त- त्वंस्कार एव भारनिति भावः ।वात प्रलादक नुसत्या प्रतलतिरक्षा परिहनत-नवानि- वचनीयेति । एत्पपछि तन्वं तदविधापरिकामो हि रजतं न केवल पाविद्यापरिमानः दुते. रविदाकार्यन्त सकारमाविका प्रलाम्पत्यायोगः । तदुहमा चारितिकारः सभी समोहजा । कभ्यते सदवस्थामजानोन्दोरपा पटः'शी। ततनय चनन्दन राजतनी पैचानलयः। रजत हरिमानानाधिक सदनाद पुनरपिछले चुनन नपरोक्षता तमाह-जन संप्रयोगति । न मलाबन्दं नियमनमोऽस्तु भरटोनीलाह अन्यधति। ननु नन्तर रजत रजतानोन से सन्दरदुमनेटपणे देवा तहाँदनलन्नत सनानमिति जनाः प्रार-अधिष्टानेति । रूपं दादो पैनै परहेपत इति तार-तपोरिति । कि मारोता नाही-नवं सतीति। म पागोटाचार- नाव कप- ·८४ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः स्पर्शनेनाधिष्ठाने गृहीतेपि चाक्षुपो रजतविभ्रमः स्यादिति वाच्यम् । सादृश्यदर्शनजन्ये विभ्रमे तेनैवेन्द्रियेण सादृश्यस्य ग्रहणनियमात् । अन्यथा तवापि तिक्तो गुड इति वि- भ्रमो न भवेत् । आरोप्यस्य रसस्य रसनेन्द्रियग्राह्यतया द्रव्यग्राहकस्पर्शनेन्द्रियागोचर- त्वात् । तस्मात्तत्राधिष्ठानग्रहण एवेन्द्रियस्योपयोग इति त्वचापि वक्तव्यम् । तथाच न तत्प्रकृतेपि दण्डवारितम् । नच ज्ञानद्वयाङ्गीकारादख्यातिप्रसङ्गः । इदमंशावच्छिन्नसा- क्षिचैतन्यस्यैवाधिष्ठानज्ञानफलभूतस्य स्वमायाविवर्तरजतादिसिद्धित्वात् । अन्तःकरण- त्तिलक्षणज्ञानद्वयानङ्गीकारात् । तदेवं लक्षणप्रमाणयोरनिर्वचनीये रजतादिविभ्रमे संभवात् तद्वद्वैतप्रपञ्चविभ्रमोपि वेदान्तवाक्यप्रमाणजन्यादधिष्ठानाद्वितीयासविज्ञानाद्विलीयत इति सिद्धम् । ननु कथं वेदान्तवाक्यानां सिद्धार्थवोधकत्वम् । सकलपदानां लोके कार्ये एव सङ्गतिग्रहणात् लोका- वगतसामर्थ्यः शब्दो वेदेपि वोधक इति न्यायात् । लोके च प्रवर्तकवचनश्रवणसमनन्तरं श्रोतुः प्रवृत्तिमुपलभ्य प्रवृत्तिलिङ्गेन प्रवर्तक- . माद्रमानुदयः अपितु सादृश्यजन्यभ्रमेषु सादृश्याधिष्टानयोरेकेन्द्रियग्राह्यतानियमात् तदभावापराधादि- त्याह-सादृश्येति । यदि च कस्मैचित्समानेन्द्रियग्राह्यत्वनियमदुराग्रहादुक्तरीतिर्न रोचेत तं प्रति वाधक- माह-अन्यथा तवापीति । विभिनेन्द्रियग्राह्यतामेव हेतुमाह-आरोप्यस्येति । तदेवमधिष्ठान एवेन्द्रियोपयोगमुपपाद्य ज्ञानद्वयानीकारादख्यात्यापत्तिमुक्तां परिहरति-नच ज्ञानेति । कोयं ज्ञानभेदः कि ज्ञप्तिभेद उतान्तःकरणवृत्तिभेदः । नाद्य इत्याह-इदमंशेति । उभयोरपीदमंशावच्छिन्नैकसाक्षिवेद्यत्वेन फलभेदाभावादिसर्यः । द्वितीये प्राह--अन्तःकरणेति । नचैकत्रान्तःकरणपरिणामोऽपरनाविद्यापरिणाम इति ज्ञानभेदः । अविद्यापरिणामस्य ज्ञानाभासत्वेन ज्ञानतासिद्धेः। उहि अविद्यावेद्यैः सह भ्रम इति वादार्थमुपसंहरन् समन्वयोपयोगमाह-तदेवमित्यादिना । भेद- प्रपञ्चस्याविद्यापरिणामतया शुक्तिरूप्यादिवदनिर्वचनीयारोपितत्वात् तदधिष्टानाद्वैततत्त्वसिद्धिः फलमिलर्थः । इत्यनिष्टविपरीतबुद्धितत्तुच्छसद्विपयवाददूपणात् व्यक्तमुक्तमिह तत्तदुक्तिभिः शक्यनिर्वचनतानिवारणं वेदा- न्तवाक्यजन्यादद्वितीयात्मविज्ञानादित्युक्तं तदसङ्गतम् , सिद्धेऽर्थे वेदस्य प्रामाप्याभावादिति कार्यवादी प्रत्यवति- टते-ननु कथमिति । ननु भवतु लौकिकानां कार्ये शक्तिग्रहो वैदिकानां तु किमायातमित्यत आह- लोकावगतेति । निर्णीतं खल्विदं प्रमाणलक्षणे आकृलधिकरणे तदर्थचिन्तया। तथाहि--'स्वरवर्णलोपा- गमादिवलक्षण्यात् अनभ्यायादिधर्मभेदालौकिकवैदिकव्यपदेशाच्च स्पष्टभेदयूपादिशब्दसाहचर्याच गोशब्दा- देरपि लोकवेदयोर्मेदत्त दादशवालादिशब्देप्वर्थान्तरदर्शनात् 'उत्ताना वै देवगवा वहन्ति, तेजो वै घृत'मि- लादियूत्तानवहनादिविपरीतलिङ्गाचार्थभेद इति प्रापय्य प्रतिविदधे प्रत्यभिज्ञया तावदेकत्वं गवादिपदानाम- वगम्यते । नच वरवर्णलोपागनादिवैषम्यमात्रात् प्रत्यभिज्ञायमानशब्दखरूपभेदः तथार्थोपि स एव प्रल मिलायमानत्वात् , उत्तानवहनादि तुस्तुतिन गवादिभेदप्रतिपादकं तस्माद्भेदकाभावादभेदावगमाच शब्दार्थयो. रक्यमेव लोकवेदयोरिति लोकवेदाधिकरणे स्थितम् । नन्वन्तु लोकगृहीतसङ्गतिशब्दानां वैदेपि वोधकत्वं कथमेतावता सिद्धार्थबोधकत्वाभावस्तत्राह-लोके- चेति । अयमर्थः-गामानयेत्युत्तमवृद्धवचनश्रवणसमनन्तरं मध्यमवृद्धस्य गवानयनं दृष्ट्वा व्युत्पित्सुरिस्थ- माकलयति वालः ज्ञानपूर्वियमस्य प्रवृत्तिः स्वतन्त्रप्रवृत्तित्वात् मदीयस्वतन्त्रप्रवृत्तिवदिति । तथैव सात्म- दृष्टान्देन प्रवर्तकप्रलय दादपूर्वकलं चानुमाय तलिञ्छब्दानन्तरभाविनि शब्दस्य शक्लिं गृहाति तदनु च ·परिच्छेदः] हर्षमनु- नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ८५ प्रत्यये पदसमुदायन्य सामान्यतः सामर्यमधिगन्य पुनरावापोद्वाराभ्यां च प्रत्येक कार्या- न्विते पदानां सङ्गतिग्रहणान् आनयनादिलक्षणकार्यविशेषे व्यभिचारेपि कार्यमात्रस्य सर्वत्राव्यभिचारात्तदन्वितस्वार्थेषु पदानां सामाधिगमात् । नचान्तरेणापि व्यवहारं पुत्रले जात इत्यादिवाक्यप्रवणसमनन्तरं ओतुर्मुख विकासादिना लिङ्गेन माय तद्धेतुप्रत्यये वाक्यन्य सामय सामान्यतोऽधिगन्यावापोद्धाराभ्यां पुनः पुत्रादिप- दानां तनयाद्यर्थविशेपेपु सङ्गतिग्रहो दृश्यते इति वाच्यम् । परिशेपावधारणानुपपत्तेः प्रियासुखप्रसवादेरपि हर्पहेतोः संभवात् । यत्रच प्रभिन्नकमलोदरे मधूनि मधुकरः पिवतीति प्रसिद्धपदसमभिव्याहारात्प्रसिद्धेतरपदार्थोऽप्रसिद्धमधुकरपदार्थः समधिगत- विभक्त्यर्थश्च वं मधुपाने कर्तारं पश्यति तं मधुकरशब्दवाच्यत्वेन प्रत्येति । तत्रापि न कार्यपरताव्याकोपत्ताश्या अपि व्युत्पत्तेर्व्यवहारनिबन्धनप्रथमकार्यव्युत्पत्तिनिवन्ध- नतया तदानुगुण्येन व्यवस्थानान् पुत्रस्ते जात इत्यादेश्च सिद्धार्थप्रयोगस्य लाक्षणिकते- प्रयोगान्तरेषु गां वधानाचमानयेत्यादिष्वानयनगोशब्दयोल्दारे तदर्थयोरप्युद्धारात् प्रक्षेपे व प्रक्षेपदर्शनात् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां गवादिविदोपेषु पदविशेषस्य सामथ्र्य गृहाति । सर्वत्र व कार्यान्वयाव्यभिचारात्तदन्वि- तपदार्येषु सामथ्र्य गृहाति न पुनः पदार्यमाने नाप्यन्यमात्रान्वितेषु । प्रथमावगताव्यभिचारिकार्यान्वयपरि- लागे प्रनाणाभावादिति । ननु कथं कार्यान्विते सामर्चग्रहः यापता पक्ष्यानयवधानेलादावन्यदन्यत्कार्य प्रतीयतेऽतो व्यभिचाराद्वादेिवदेव शब्दविशेषाभिधेयत्वमेव न सर्वशब्दसामर्थ्यप्रतियोगित्वमिति तत्राह- आनयनादिलक्षणेति । प्रकृलभिधेयरधनादिव्यभिचारेपि प्रत्ययाभिधेयानुगतकार्यनानं न व्यभिचर- वालयः । ननु यत्र प्रवृत्तिलिजमवलन्य नतिग्रहः तत्रैवं भवतु, यत्रतु मुखविकासादिलिशादर्पहेतुतिद्धा- यमनुनाय शब्दस्य सातिग्रहः यथा पुत्रस्त जात इत्यादिषु तनावश्यं कार्यनन्तरेणैव सिद्धार्थे शब्दशक्तिरा. प्रचणवैति तत्राह-नचान्तरेणापीति । नच वात्र्यनित्यु तत्र हेतुमाह-परिशेपेणेति । अयमभि- सन्धिः-न तावत्प्रवर्तकवाक्येष्विव सिद्धार्थवाक्येयु प्रवर्तकविशेषानुनापकानयनादिप्रतिवदन्ति हर्षहेतुविशे- पानुनापकं प्रलक्षलिनुखविकासादिनु हर्षहेतुमानननुमापयति । तद्विशेपस्तु परिोपाप्रार्थनीयः । नत्र संभवति पुत्रजन्नवदेव मुखप्रसवादेरनेकस्योपटवनानत्वात् विनिगननानावादतः पुनराब्दस्य सङ्गविग्रहो दूरो- सारित इति । यथाहुः नायाः-'प्रमाणपारायणेन च परिशेपेण तत्प्रतिपादकताप्यवसानं भूतभविष्यद्वत- नानानां सन्निहितव्यवहितानां संभवात् पारिशेप्यावधारणाया जलन्तदुःकरत्वादिति।सादेतत् अत्ति प्रभिन्न- कमलोदरे नधूनि नधुकरः पिदासादिवास्यं ध्रुतवतः पुरुषस्य नधुकरप्रातिपदिकार्थनाप्रमजानतः समया- न्तरे सराहोदरविपरिवर्तिमधुकरनधुपानमवलोक्यतः प्रतिद्धपदसममिव्याहारपलान्मधुकरदाब्दस्य मधुक- रशन्दा सिद्ध तामिह इति तत्राह-यत्रचेति । तिलिति न कार्यपरतावाकोप इति तमाह-वाह- या अपीति । सोपि हीतरपदानां सातिं गृहीत्वा तलननियाहारादत्य सातिं गृहाति । इतरपदानां त्र व्यवहारवलात्प्रवर्तककार्यान्विते प्रथनमेव सातिनहीतया । नहिं तत्रापि प्रदिपदार्यसनमियाहारः शायपरिग्रहः । अनवस्यादौल्यात् । त्थानोपजांचकप्रयोजकानुगुन्येनानायघातकार्यान्विते शत्तिा - लयः । कथं तीगृहीततजतिकानां सिद्धार्थ प्रयोगः पुत्रत्ते जात इलादिपदानां तत्राह-पुत्र इति । ननु 'अभिधेयाविनाभूते प्रवृत्तिलक्षणेप्यते' इति दक्षपालक्षणात् अनिधेयकार्यान्वयबन्धः कार्यान्वय । - ·८८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः तया कार्यपरत्वात् । तदेवं सकलपदानां कार्यपरत्वान्न सिद्धे ब्रह्मणि वेदान्तवाक्यानां प्रामाण्यमिति । अत्रोच्यते-न तावत्सिद्धे प्राथमिकव्युत्पत्त्यसंभवः । प्रागुन्नीतन्यायेन पुत्रस्ते जात इत्यादिवाक्यादपि व्युत्पत्तिसंभवात् । नच तत्र पारिशेष्यावधारणानुपपत्तिः। -'दृष्टचैत्रसुतोत्पत्तेस्तत्पदाङ्कितवाससा । वार्ताहारेण यातस्य परिशेपविनिश्चितेः ॥' यो हि परिदृष्टचैत्रप्रहर्पहेतुपुत्रजन्मा पुत्रपदालिप्तकुङ्कमाङ्कितपटप्रदर्शकेन वार्ताहारेण सह चैत्रसकाशं गतः तस्य दिष्ट्या वर्धसे चैत्र पुत्रस्ते जात इति वार्ताहारव्याहारश्रवणसमनन्तरं समुन्मीलत्पुलकसकलकलेवरमुत्फुल्लगण्डयुगलमुल्लसितनयनयुगलं चैत्रमवलोकयतस्तत्प्र- मोदलिङ्गेन स एव नूनमनेन मदवलोकितः सुतसंभव: प्रमोदहेतुरेतस्माद्वाक्यादधिगत इति परिशेपावधारणोपपत्तेः । नच प्रियासुखप्रसवस्यापि संभवात्परिशेपावधारणानु- पपत्तिः पुत्रपदाङ्कितपदप्रदर्शनवत्प्रियासुखप्रसवसूचकाभावात् । नच विद्यमानतामात्रेण तत्रापि शकावकाशः । कार्येप्युपानच्छत्रदण्डाद्याहरणलक्षणावान्तरकार्यदर्शनेन शङ्काप्रस- रस्य दुर्निवारत्वात् । एवमुक्तरीत्या सिद्धेऽपि प्राथमिकव्युत्पत्तेः संभवात्प्रभिन्नकमलोदरे मधूनि मधुकरः पिबतीत्यादिप्रसिद्धपदसमभिव्याहारनिवन्धनव्युत्पत्तावपि सिद्धार्थपरता न व्याहन्यते मुख्यार्थविपयतया सिद्धेपि प्रयोगयोगे लाक्षणिकत्वकल्पनानुपपत्तेः । नच प्रथमावगतकार्यान्वयानुरोधेन लक्षणाश्रयणम् । प्रथममपि पुत्रस्ते देशान्तरादागतः वाधकम् । ध्यानत्वात्तस्य विधेयत्वमायुप्मताप्यनुमन्यते । यथाह श्रुतिः-'निदिध्यासितव्य' इति । नच ब्रह्मासिद्धिः । यूपादिवत्तत्सिद्धरपि संभवात् । ततस्तद्विधिविपयापेक्षितमात्मानं सत्यज्ञानादिरूपं समर्थयन्ति सन्त्यमूनि पदानि न कार्यपरतामतिवर्तन्ते । सर्ववेदान्तप्रत्ययतया चाश्रूयमाणस्थलेष्वपि समर्थयन्त्येव विधि- मिति उपसंहरति--तदेवमिति । प्राथमिकव्युत्पत्ती सिद्धे सिद्धायां प्रसिद्धार्थपदसमभिव्याहारात् व्युत्पत्तिः खत एव सिध्यतीति तां समर्थयते-न तावदित्यादिना । परिशेपोपपत्तिं श्लोकेनोपनिबध्नाति-दृष्टे- त्यादिना । दृष्टा चैत्रमुतोत्पत्तिर्येन तस्य दृष्टचैत्रमुतोत्पत्तेस्तत्पदेन तस्य पुत्रस्य पदेनाधितं चिह्नितं वासो वयं यस्य हस्तेऽसी तत्पदावितवासास्तेन तत्पदावितवाससा वार्ताहारेण सह यातस्याविदितार्थभाषस्य च पुंसः परिशेपविनिश्चितेः संभवादित्यर्थः । अत्र च विज्ञातपुत्रजन्म विहायाविज्ञातहर्षहेतुकल्पनमयुक्तमिति दर्शयितुं दृष्टेयादिविशेषणं विज्ञातादपि प्रियामुखप्रसवाद्विशेषदर्शनार्थ तत्पदाङ्कितेति । अस्यैव श्लोकस्यार्थं विवृणोति-यो हीत्यादिना । यत्तु तत्पादाशितवाससेति विशेषणस्य प्रयोजनमुक्तं तद्दर्शयति शशानिरास- पूर्वकं नचनियेति । तत्र किं पुत्रजन्मैव तत्सूचकं किं वान्यत् आहो संभावनामात्रात्तच्छता । आये प्रथमप्रतीतपुत्रजन्मपरित्यागे कारणाभावात् तत्रव सद्गतिग्रहो युक्तः । द्वितीयं निषेधति-पुत्रपदाङ्कि:- तेति । तृतीयं निषेधतिनच विद्यमानतेति । विशेषनिर्णयकारणाभावपि संभावनामात्रेण चेद्विपरी- तोदयम्बाई गवानयनवदेव छत्राद्यानयनमपि तेन क्रियते इति तपामपि शब्दार्थताशझ्या अनिर्णयः सादित्ययः । एतेन तदपि निरस्तम् । यदाह भवनाथः-'नच स्वाधिगततत्प्रिये तद्धीरिति कृप्तत्यादव दिन्तर्ववानेकस्य मनवादिति । एवं निद्ध प्राथमिकव्युत्पत्तिसमर्थनेन तत्पूर्वकप्रनिद्धार्थरामभिव्याहारनिबन्ध नब्युनिशी सर्विदेवाह-एवमुक्तरीत्येति । यनु गिद्धार्थपरपदप्रयोगो लाक्षणिक इत्युकं तत्राह- मुख्याति । ननु प्रयन प्रयोः व्युत्पतिकाले पुत्रादिपदानामावापोद्धारण कार्यान्वितखार्थ सातिग्रहः पुत्रं पश्येत्या. विवादास्पेषु कृदन्तदनुरोधान्यप्रयोगसमयपि सिद्धार्थप्रयोगो लाक्षणिक इति तपादनच प्रथमेति । - 10 ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याल्यायुता। पुत्रत्ते गच्छति पुत्रस्ते सुखी पुत्रत्ते निरामय इत्यादिप्रयोगेष्वावापोद्धाराभ्यां पुत्रा- दिपनानां खखार्थे व्युत्पत्तेरुपपत्तेः । प्रथमव्युत्पत्यनुसारेण च लक्षणाश्रयणे लोके भावा- र्थकार्ये व्युत्पत्तेवेंदे तदसंभवात् यजेतेत्यादिशब्दानामबोधकताप्रसङ्गः । कामाधिकारे च प्रथमं कामसाधने नियोगे लिङ्गादिपदानां व्युत्पत्तेः निसनैमित्तिकाधिकारे लाक्षणिको लिडादिप्रयोगः स्यात् एवं नित्यनैमित्तिकयोः स्वतन्त्रकायें पदशत्यधिगतेरङ्गवाक्ये परा- र्थकायें लिजादिपदप्रयोगो मुल्यो न स्यात् । अयावधीरितभावार्थकामसाधनस्वतन्त्र विशेष कार्यमानं व्युत्पत्तिगोचरः सर्वत्र तत्या- व्यभिचारात् लाघवाचेति मतं तहीहापि योग्येतरान्विते पदशतरव्यभिचाराहायवाचेति समः समाधिः । एवंच सति कार्यान्वयान्वयिनि पदशक्तिरित्यपान्तम् , अन्वितमात्रत्य- प्रयोजकले संभवति कार्यान्वयान्वयिनीति कल्पनाचां गौरवान् । नच कार्यपरपदार्था- न्वितस्वार्थे शक्तिः । विकल्पासहत्तात् । तथाहि कार्यपरतं पदधर्मः किंवा पदार्थधर्मः । नाद्यः । सर्वपदानां लिडादिपदवत्कार्यपरत्वे पर्याचतापत्तेः । अथ पर्यायतापरिहाराय मुख्यगौणसाक्षात्परम्परादिभेदेन कार्यपरतां विशिंप्यात्, न तहकप्रयोजकललाभः, मुख्यादिविशेषणानां सर्वपदेप्वेकरूपताभावान् । नहि सिंहोदेवदत्त इत्यादौ सिंहादिशब्दानां मुख्यगोणयोत्तत्परत्वमेकरूपम् , तथा सति देवदत्तादेरपि केसरादिमत्त्वप्रसंगात् । नापि द्वितीयः । पदार्थानां कार्याबोधकत्वेन तत्परत्वाभावान् । अथ कार्यशेपत्वं कार्य- । इत्यादिप्रयोनेविति । त्तिद्धार्थप्रयोगविलयः । किंच प्रथनं पोपेतरविरोधकार्यान्विते दुसलान्यत्र पोल्येतरमात्रान्विते प्रयोगो लाक्षणिक इति ददि पे तर्हि लोले धाबालकका व्युत्पन्न देदे नल लाक्षणिकतथा कार्यतानीकाराद लिबदल क्षतिकत्वं प्रसपेत तथा कम्पनियोगे फलदानियोग व्युतप- नस्य नित्येषु लाक्षणिकतापातः । तथा निलननितिक विधि खतकका गृहीतताविकस तदाप्रपालदिनु परतद्रका लाक्षनिकतापातः पदयनुवादागइयान शनिति नियोगान्तरपेपरवाना स्वरलिडारे रिति प्रभाकररावान्तत्ववादानियोगानिधापित्वनिष्पत एवारा दुपकारकावाश्येच इतरमा तदुपरा. भवात् अनन्यविषयत्वाय समिपत्त्योपकारकेषु तदुनपानाबादनवादकन्दवति तदेतदार-प्रथमव्युत्प- त्तीत्यादिना । अयोधकतेति । सर्वस याच्यभावार्थमन्त्रालयबसायनादिरूपः । जय तेषां समाहापानुगतरूपे युतिरिति दूर ताई सर्वस्वहा कोपेवरन्विटे व्युत्पनिरिक नपुर सर्वानुगतप्रयोजकलामाद लापवाचेलार-अथावधीरितेति । अपरितः परेलरः भावाकर साधनादिविरोयो ऐन तत्तयोरुन् । एवं मतलहंद हिरमनन्दिननावी । द्वितीय प्रो सात -चेति । कि कापरं परूदं तदनान्धित विधिवत पदान्दन्दिर इति क्षितत विकल्प कार दूपात सर्वपदानानिति । ननु कान कई = त्यवृत्त्या तरतदीप कपका पादयान ताना पारिहरति तहति । नई भरपाप करने का दावा निदर्शयति नहीति । किनति तथा कला तमानतीति । या याद कसरादिनन्दनादाद तदेव रेतकर गरबा परत्वं कार्योधकता, उन स्थापनानं भरना दि.१२ -- ।

·तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः परत्वं पदार्थानां तर्हि कार्यशेपत्वं कार्यपदार्थस्य नास्तीति तदन्विताभिधायिकारकपदानां कार्यपरपदार्थान्विताभिधायित्वं न स्यादिति न किंचिदेतत् । यत्पुनरनुमानं कार्यपराणि पदानि पदत्वात्कार्यपदवदिति तदपि न पिन्न हन्यादित्यादिनिषेधवाक्यस्थपदैरनैकान्तम् , नहि तत्र प्राप्तक्रियानिवृत्त्यौदासीन्यव्यतिरेकेण किंचिदनुष्ठेयमवयोध्यते हननप्रागभाव- स्यानादित्वेनाननुष्ठेयत्वात् । न हन्यामिति संकल्पस्य विधारकप्रयत्नस्य वा विधानाभ्युपगमे तस्याप्रतीयमानतया- लक्षणाप्रसङ्गात् । प्राप्तक्रियायाश्चेष्टसाधनत्वाभावयोधादेव निवृत्तेर्वाक्यस्य चरितार्थत्वो- पपत्तेश्च । नच 'विज्ञानमानंन्दं ब्रह्मेत्यादिवचसां प्रतिपत्तिशेपवं, विकल्पासहत्वात् । तथाहि किं शाब्दी प्रतिपत्तिर्विधेया उत भावनामिका अथ साक्षात्कारलक्षणा । नाद्यः । तस्याः स्वर्गकामो यजेतेत्यादिशब्दादिवद्विदितपदपदार्थसंगते: स्वयमेवोत्पत्तेः । न द्वितीयः । ज्ञानप्रकर्पहेतुत्वस्यान्वयव्यतिरेकसिद्धत्वेन भावनाया अविधेयत्वात् । न तृतीयः । लिङ्गतयाऽनुमेयत्वप्रसङ्गादित्यभिप्रेत्याह-पदार्थानामिति । द्वितीयं शते-अथेति।दूपयति । तीति । अयमर्थः । न कार्यस्य कार्यशेपत्वं भेदाभावादतस्तदन्वितार्थाभिधायिनां गवादिपदानां नोक्तरूपवत्तेति । निषे- धवाक्येषु साध्याभावं दर्शयन्ननैकान्तिकतां स्फोरयति-नहि तत्रेति । प्राप्ता या हननक्रिया तनिषेधाद- निष्टसाधनतावबोधाद्यत्पुरुषस्यौदासीन्यं तद्यतिरेकेणेत्यर्थः । एतदुक्तं भवति । सर्वत्र भावार्थनिष्ठो विधिर्दध्या दावपि भावार्थनिष्ठस्यैव सतो विधेरन्यतः प्राप्तत्वात्तस्याप्राप्त शक्तिमात्रमुपसंकामति यदाग्नेयोऽष्टाकपालो भवति इत्यादावपि द्रव्यदेवतासंवन्धानुमितयागविषयत्वमेव तदिहाभावो न भावार्थः ततस्तद्यावृत्तौ तद्याप्त विधिरपि व्यावर्तत इति तदिदमाह-अनुष्ठेयमिति । किंच प्रागभावोह्यत्र नाभिधेयः प्रध्वंसे वैयर्थं क्षणिकत्वात्क्रियायाः खत एव निवृत्तेः सचानादिरननुष्ठेय इत्याह-हननेति । ननु यथा'नेक्षेतोद्यन्तमादित्य'मित्यत्र नेक्षिष्य इति सङ्कल्पविधिपरत्वं व्यवसितं "तदुत्सर्गे कर्मणीलधिकरणे" तद्वदिह पर्युदासवृत्त्या हननविरोध्यहननसंकल्पो विधीयताम् , अथवा हननोद्यतदेहेन्द्रियादेविंधारकसामग्री- घटक कंचनप्रयत्नमन्तरेण नाकस्मादौदासीन्यं भवितुमर्हतीति स एवात्र विधीयतामिति, तत्राह-नेति । न तावदन संकल्पः श्रौतः, किमिति न श्रौतः यावता तदन्यतद्विरोधितदभावा यथायथं नमोर्थाः मर्यन्ते तद्वि- रोधी च संकल्प इति चेन्न । अभावस्यैव मुख्यात्विात् इतरयोस्तु तदनुषशादेव लक्षणादिवृत्त्यन्तरेण प्रयोगो- पपत्तेः । इतरथाऽनेकत्र शक्तिकल्पनाप्रसङ्गात् । एवं प्रयत्नोपि न श्रौतः श्रौतसंभवे च लक्षणा न युक्ता । एतेन नञः प्रकृत्यर्थसंवन्धेनाहननं कुर्यादिति कल्पनमपि प्रत्युक्तम्, नेक्षेतेत्यत्र तु तस्य व्रतमित्युपक्रमादनुष्ठे- यार्थविधिपरतावगमात् लक्षणयापि पर्युदासवृत्तिराधितेति वैषम्यादित्यर्थः । तत्किमिदानीमकस्मादेव हननो- न्मुखानां देहेन्द्रियाणां तत उपरम इति, नेत्याह-प्राप्तेति । अयं भावः । इष्टसाधनत्वज्ञानात्प्रवृत्तिरनिष्ठ- साधनत्वज्ञानाच निवृत्तिरित्यनन्तरमेव समर्थयिष्यते तदिह यद्धन्यादिति प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां रागतः प्राप्तहनने इष्टसाधनतामनूद्य तन्नेति निषिध्यतेऽनर्थसाधनता च वोध्यते, तत्रापि प्रत्यक्षविरोधात् सहतेष्टसाधनताभा- वं वोधयितुमशनुवानः प्रतिपेधस्तदधिगमाय तामनर्थसाधनतामेवावेदयति, ततश्च विरलरागस्यानिष्टसाध- नताज्ञानादौदासीन्यमिति निर्वृत्तं निषेधवाक्यमतो न विधिनान किंचित्कृत्यमिति । यत्तु विज्ञानादिपदेष्वेव विधिनिष्ठतोपपादनेन व्यभिचारवारणं तद्रूपयति-नचेति । नच वचनीयं स्वर्ग- कामादिवाक्येप्वप्यध्ययनविधित एव वोधनमिति यतोऽत्रापि स एव शक्नोतीति पृथग्विध्यपेक्षानवकाशा- दित्यध्ययनविधेरक्षरमहणमान विधान्तत्वाच । अन्वयव्यतिरेकेति । गान्धर्वशास्त्रादौ षड्जादिखरप्राममू- ।

·पक्षेतरत्वलति भावः । चित्विद्वानुनान्नद्भाब्य दूपयांदनः। तदतत् कार्यान्वयोपाधिहतत्वात् गवा- पारच्छदः। नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता साक्षात्कारस्य ब्रह्मरूपत्वेन नित्यत्वेनाविधेयत्वात् । अन्तःकरणपरिणतिरूपते चानन्द- साक्षात्कारतया फलवेन विधेयत्वानुपपत्तेः । द्रष्टन्य इत्यादिपदानां चार्थितयाप्युपपत्तेः । अथापि सिद्धार्थव्युत्पत्तो किं नानमिति चेदुच्यते । 'विवादाध्यासित: सिद्धः शब्द- व्युत्पत्तिगोचरः । मेयत्वान्यायगन्यत्वात्तवाभिमतकार्यवत् ॥१६॥' नच कार्यत्वमुपाधिः व्यतिरेकासिद्धेः यत्का न भवति नासो शब्दव्युत्पत्तिगोचरो यथा संप्रतिपन्नमिति व्यतिरेकव्याप्तेः परं प्रति दर्शयितुमशक्यत्वात् । नन्वाकृतेरेव शब्दार्थत्वाब्यतेत्तदभावात्त- त्रानेकान्तिकमिति चेन्मैवम् । लाकृतेः शब्दार्थलेपि तत्सा एव शब्दार्थत्वमिति नियमा- नङ्गीकारात्, व्यच्याकृतिजातयः पदार्थ इत्यक्षचरणपक्षपातिभिरङ्गीकारात्, आकाशा- दिपदानां च व्यतिवचनताया नीनांसकैरप्यभ्युपगमात् , व्यक्तिशब्दत्वच व्यक्तिवाचक- बात् । ननु तत्रापि व्यतितोपाधेरेव वाच्यतं न व्यक्तेन्तला लक्ष्यतादितिचेन्मैवम् । कचिच्छब्दान्तरवाच्यत्यैव शब्दान्तरलस्यत्वाभ्युपगमात् । व्यक्तिः शब्दवाच्या न भव- तीति खवचनव्याघाताच । तलात्तिद्धं सिद्धे ब्रह्मणि वेदान्तानां प्रामाण्यमिति । ईनासाक्षात्कार इत्ययः । तृतीयेपि साक्षात्कारः किं ब्रह्मसभावभूतः किंवान्तःकरणपरिणानरूपः । नाय इत्साह-साक्षात्कारस्येति । द्विवीयं दूरपति-अन्तःकरणेति । नहि फलं विधेयं ययाहुः-तत्व लिप्तालक्षणे तीति भावः । तत्किं प्रनत्तप्रगीतलदं द्रष्टव्यनित्यादिवाक्यनिलत लाह-द्रष्टव्य इत्यादिप- दानामिति । 'बहे हसतच ति कृलप्रसपानानििप विधानालाः प्राङ् 'बुल' इति तयादीनां कृल- इलाचेत्यर्थः । एवं व सवि सिद्धर्थे कुलत्यभवेन वेदान्तानामपि जात्ना ज्ञातव्य इति विधिनकवाक्य- तथा कार्यपरत्वं शालिकनायोतं कृतम् । यह तेन परमानन्दादित्वस्वानुभवपराहतत्वात् अभिभवक- त्पनायायायुतनिर्विकारत्वस्य च विड़ानादिविकारवत्तया मयुत्ते नन्दादिपरत्वनियुक्तं तत्सर्वं चतुर्पपरिच्छेदे एवाचार्येण तुन्जारप्यते। ननु युत्तिार यदेताददानहितं प्रनापननिधीयतानति शहते-अयापीति । तत्र तावकार्दन्यापि पदाक्षिगोचरतानाचलानुमानमाह-विवादेतिरलोकेन । कार्यान्विते तिसाधनताबपच्छेदाय विवा- दाध्यातितग्रहणम् । कार्यान्वयरहित इलयः । व्यतिरेकातिदिनेव विवृणोति-न्यत्कार्यमिति । ततश्च दिव्यत्या नकान्लाच लाशतिः शब्दार्य इति हि स्थिताः शब्दाविद' इलादिना, तत्रोपाधिः परिहतः अनेकान्वं परिहनुद्भावयति नन्वाकृतेरिति । किं नैपादिकादिसाधारपनिदमनकान्तिकत्वं किंवा नीनांसकं प्रत्येव । नाय इत्साह-आकृतेरिति । नाविराकारः सानादिमत्त्वं सूत्रे विवक्षितन् । द्विती- पेपि तकलादानां जातिवावल्वं पानपतिदं जातिहितेष्वपि भावादिलाह-आकाशादीति । ननु तथापि गवादिव्यत्तिष्पनशान्तिकत्वस कः परिहारत्तत्राह-व्यक्तिशब्दस्येति । यतिसम्देनापि न तिरनिधीयते तु सर्वव्यतिमनुस्यूतमरित्वोपापिरेवेति साहित्वा परिहरति-मैवं इचिदिति । अति नीनांसकानानन्युपगनः सम्दान्तरवायनेद शब्दान्तरलक्ष्यनिति । तयाच व्यत्रापि यत्किंचिन्छन्द- वाच्य मंतबनितरया लक्षणानुपपत्तेरेत्यर्थः । नन्दिनं नियनमनन्युपगच्छदः दिनुत्तरं देवनिति तबाह व्यतिरिति । व्यक्तिः शन्दवाच्या न भवतीला दया बलेः सन्दवारा निषियते का तादध- तिशब्देनानिधेचा इतरथा कसा निपेषः साततच परतरं बाधान इलयः । नत्र तत्रापि बस्दिाब्द- लक्षितल शब्दवाचत्वनिषेध इति वाचन् । यतः किं नान तहक्षितती पर्चनुचोगे तनापरंपराश्रयान- न्तरेण निदतरतापातादिति। १ सितिरिदिपावेनादि ·९२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः अङ्गीकृत्यैतदवोचामः । कार्येप्रामाण्यमेव शब्दस्यानुपपन्नं तत्र सङ्गतिग्रहणायोगात् । ननु कथं तत्र सङ्गतिग्रहणायोगः प्रवृत्तिदर्शनात् । प्रवर्तकज्ञानमनुमाय तस्य च प्रवर्त्त- कज्ञानत्वादेवालीयप्रवर्तकज्ञानवत्कार्यविपयकतामध्यवस्यानन्तरं शब्दान्वयव्यतिरेकानु- विधायितया तस्य शब्दजन्यत्वावगमेन तत्रैव शब्दशक्तेर्ग्रहणात् । नच स्वात्मनि प्रवर्त्त- कवोधस्येष्टसाधनविपयत्वात्परप्रवृत्तावपि तदेव प्रवर्तकतयानुमीयते न कार्यमिति वा- च्यम् । अतीतानागतविषयेष्विष्टसाधनज्ञानेपु प्रवर्तकत्वव्यभिचारात् । अथ कृतिसाध्ये- ष्टसाधनत्वज्ञानं प्रवर्तकं तर्हि कार्यमेव नामान्तरेण प्रवर्तकं त्वयाप्यङ्गीकृतं तस्यैव कृति- साध्यत्वात् 'कृतिसाध्यं प्रधानं यत्तत्कार्यमभिधीयते' इत्यभिधानात् । तथापि कृतिसाध्ये- ष्टसाधनज्ञानमेव प्रवर्तकं न केवलं कार्यज्ञानमिति चेन्मैवम् । इष्टसाधनतावबोधस्य कार्यावबोधं प्रति हेतुतयाऽन्यथासिद्धेः । उक्तं हि-'किन्तु स्वयं केशरूपं कर्म यत्कार्यतां व्रजेत् । फलसाधनता तत्र कारणं तेन कार्यता॥' इति । ननु चिकीवैषा ममेदं कार्यमिति । नतु तदतिरिक्त कार्य नामात्र किंचित्प्रतीयत यत्तदवोचाम कार्यस्य शक्तिगोचरत्वमङ्गीकृत्येति तदुद्धाटयति अङ्गीकृत्यैतदिति । तत्र कार्ये सङ्ग- तिग्रहणपरिपाटीं दर्शयति पूर्ववादी–नन्विति । प्रवृत्तिदर्शनादिति । खतन्त्रस्य प्रवृत्तिदर्शनादिति यावत् । इतरथा वलवदनिलसलिलौघेन नुद्यमानप्रकृतावनैकान्तिकता स्यादिति। नन्विष्टसाधनत्वज्ञानादेवात्मनि प्रवृत्तिदृष्टा न कार्यज्ञानादतस्तदेव परत्राप्यनुमीयतेऽतो विरुद्धो हेतुः साध्यविकलश्च दृष्टान्त इतीमां शां निषेधति-नचेति । तदेवेति । ज्ञायमानतया विवक्षितं तेन न पूर्वापरव्याघातः । तत्र किमिष्टसाधनता- ज्ञानं प्रवर्तकं किंवा कृतियोग्यताविशेषणविशिष्टतज्ज्ञानम् । आये प्राह-अतीतानागतेति । द्वितीयं शकते--अथेति । कृतिः पुरुषप्रयत्नस्तेन साध्यं यदिष्टसाधनं तज्ज्ञानमिति योजना। तहविप्रतिपत्तिः कार्यस्य चैवं रूपत्वादित्याह-तीति । यद्यपि भावार्थस्य कृतिसाध्यत्वमस्ति तथापि कार्योपाधित्वान प्राधान्येन तदस्तीति भावः । एतदेव शालिकनाथवचनेन द्रढयति—कृतिसाध्यमिति । कृतिसाध्यं कार्यमित्युक्ते भावार्थेऽतिप्रसक्तिस्तदर्थे प्रधानमित्युक्तं, प्राधान्यं चेदं कृत्युद्देश्यत्वम्, तावतिचोके फलेपि स्यात्तदर्थ कृति- साध्यमित्युक्तं, तत्र कृतिसाध्यत्वं कृत्यन्वयव्यतिरेकरूपानुमानगम्यं, कृतिप्राधान्यं च मानसप्रत्यक्षमिति, प्रत्य- क्षानुमानगम्यं वालेन स्वात्मनि कार्य यथौदनः पाकश्चेत्यर्थः । भवतु कार्यस्याप्येवंविधत्वं तथापि न कार्यताज्ञा- नात्प्रवृत्तिरिति शङ्कते-तथापीति । नेष्टसाधनताज्ञानं प्रवृत्तेर्हेतुरपितु कार्यताज्ञानमेव तज्ज्ञानाच प्रवृत्ति- रित्याह-मैवमिति । अत्रापि वाक्यार्थमातृकागतं तद्वचनमेव प्रमाणमित्याह–उक्तहीति । अयमर्थः । हितसाधनताकार्यतयोः पूर्व भेद उक्तः अनन्तरं हितसाधनेष्वेव किमिति कार्यतामतिर्नान्यत्रेति शङ्कां परि- हरन्त आहुः शालिकनाथाः-किंत्विति । सत्यमस्त्वयं नियमः किंत्वयं तत्र विशेषः यत्कर्म कार्यता व्रजेत् तत्खयं क्लेशरूपमेव कथं तर्हि तस्य कार्यत्वं नहि दुःखाकारस्य कार्यत्वमुपपद्यते यथाहुः-'अक- र्तव्यो दुःखफल' इत्यत आह-फलसाधनता तत्रेति । तस्यैव विवरणं-तेन कार्यतेति । अथवा फलसाधनता तत्र कथं कारणं यावता प्रवृत्ति प्रत्येव कारणं तदिति केचित्तत्राह-तेनेति । तेन कार्यतास्य भवति नतु प्रवृत्तिरिति । अतएव तैरुक्तमिति ज्ञापककोटिनिविष्टा फलसाधनता कार्यतामनुरुध्यते । नत्वसौ तदात्मैवेति। ननु कार्यसिद्धिरेव कुतः प्रमाणात् । न तावन्ममेदं कार्यमिति बुद्धिः प्रमाणं तस्याश्चिकीर्षामात्रतयार्था- साधकत्वादिति शङ्कते-नन्विति । कोस्याभिसन्धिः कि कार्यमेव नास्तीति उत तत्रेयं प्रमाणं न भवतीति ।

·-- परिच्छेदः] नयनप्रतादिनीव्याख्यायुत्ता। इतिचेन्मैवम् । अन्तरेणापि कार्यधियं समीहितसाधनतामात्राववोधात्सुधामरीचिमण्ड- लोदयादौ चिकीर्षाया अप्यनुपपत्तेः । न चान्याः कार्यधियः कृतियोग्यतामात्रमालन्वनं कृतियोग्ययोरपि दुःखतत्साधनयो- तददर्शनान् । नापि समीहितसाधनं अतीतवर्तमानयोः समीहितसाधनयोत्तदभावात् । नापि फलमेव । तत्साधनेपि दर्शनान् । नापि फलतत्साधनयोरनुत्यूतमभिलापनोचरता- मात्रमत्या आलम्बनं अभिलापमानगोचरेपि सुधामरीचिमण्डलादो तदभावल दर्शित- त्वात् । तस्मादेभ्योतिरिक्त एव कश्चिदाकार: कार्यधीनन्यः स एव चाकारः कृतिसाध्यः कृत्युद्देश्य: कार्यनित्युच्यते । स एव प्रवर्तकतया स्त्रालन्यधिगतत्वाच्छन्दशक्तगोचरः । तथापि कथमलौकिकनियोगे वैदिकलिडादिशब्दानां व्युत्पत्तिरितिचेत् उच्यते । यद्यपि लोकव्युत्पत्यनुसारेण क्रियायाः कार्यत्वं प्राप्तं तथापि वेदे स्वर्गकामो बजेतेति नियोज्या- भिधायिना स्वर्गकानपदेन समभिव्याहारा नियोज्यः सच कार्य य: स्वकीयत्वेनावबुध्यते' इतिन्यायात् । तत्व च कमिसंवन्धात्साध्यवर्गविशिष्टस्य क्षणप्रध्वंसिन्यां त्रियायां काला. न्त विस्वर्गसाधनयोग्यतावैधुर्येण कार्यताबुद्ध्यनुत्पत्तेः नियातोतिरितं. कालान्ती- नादः । तदनीकारे चिकीया एवानुत्पत्तिप्रसज्ञात् । नासाधनतामानावयोधातदुपतिः । सरकारम्न- परिमान्तमुन्दरोसनाहितसाधनेपि सुधामरीचिमालोद मलपनारतवासाने वाजवलमा निक- भावादिलाह-मैवमन्तरेणेति । द्वितीये वनन्दगतिकल्यादेव भविष्याति प्रमाणनिति भावः । भपत्पिपलिन्छातिरेकिपी तथापि हतियोग्यतानेवालम्बतेन तदतिरिक किचियामारट नत्र- नचास्या इति । साधषि योग्यत्वमलि दुःसादरपि, नकार्यानिविषयपनिति तदाहिनेवास किपर इलार-कृतियोग्ययोरिति । बल तहीसाधनदनेवाला विपर इति तमाह-नापीति । त्र रेट: अतीतेति । ननु यद्यपि सपनेपि दर्शनात्मलमासमय बालन्यन न भवति ननुभम निरन् त्याप्युमपानगनिन्दागोचरल्यमानमत्य मालम्पनीलाह पूरकनिचारमेदार-अभिलापति पति- ऐपदातिष्मेिद पारम्पमित्टुपलंदरी-तलादिति ।न्नु भन्दा त कई करने समार-स एपेति । तथापि या पदापतिति हमार-स एदेति ! सामनीति । ६ट- रपति रोषः । कामामन्यादा देर निचोर दादा, भीमर दर- पातिधापीति । समिति करे - पापीत्यादिना । मिसाला रति : । न तु པཎ… བྱབསཱཡ༌ ཨ༌ལལ ཎསལ་པ ས པཎ་སམྤཔ– ས པསལ། མཱཡཁ रिपोमा : हार के मन -नियोल्यास पति : नामदेति तर ཡུག པཎསམྨནྟེལ, ཨཊ དང་ཐེ་ཡ, པཏྟཱངྒེས༤ ༩ ནས་བཝཱབྦ' ལ་ལཱམ ཀེ གཡམ ག་ ལཾ ཀ་ལ་ཨཎ་ ཙg: : ༌ པ ས ་ པ ཨང་ ཨ ་བ་འདཔག༌ཡས་ཁཡོ ་༌ཨ ཀ མ ཝཡཔྤཡ བྷཱ་ཡ་སྭཱནྟཡེ; ཡ , : ཋ '' ཙེ• ཨསཾསཾ༌ སྔོས་''བ་， ཀ ན པ ས ：; ཝལཡ་པ ·तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः विफलसाधनं नियोगमेव नियोज्यं प्रति लिङादयः कार्यमवगमयन्ति । तच्च स्वामनि पु- रुपं नियुञ्जानं नियोग इति, मानान्तरापूर्वतया अपूर्वमिति च व्यपदिश्यते । नच फल- जनकतया फलंप्रति शेपत्वात् अपूर्वस्य प्राधान्यप्रच्युतिः स्वसिद्ध्यनुकूलनियोज्यलाभायैव फलशेषतावलम्वनात् । स्वशेषभूतगर्भदासोपकाराय संविदधानस्य स्वामिन इव प्राधा- न्यानुपरोधात् । तदुक्तं-स्वामसिद्ध्यनुकूलस्य नियोज्यस्य प्रसिद्धये । कुर्वत्स्वर्गादिक- मपि प्रधान कार्यमेव न' इति । तदेवमलौकिकत्वेपि नियोगस्य यूपाहवनीयादिवत्पदान्तर- समभिव्याहाराल्लिङादीनां तत्र संबन्धग्रहणोपपत्तेरुपपन्नम् तत्राम्नायस्य प्रामाण्यम् । प्रयोगश्च विवादाध्यासिता लिङादयः एतक्रियातिरिक्तकार्याभिधायिनः कार्याभिधा- यित्वाद्गामानयेत्यादिपदवदिति । विपक्षे यागातिरिक्तकार्यानभ्युपगमात् यागस्य च स्वर्गसाधनत्वानुपपत्तेः स्वर्गकामो यजेतेत्यादिवाक्यानामप्रामाण्यप्रसङ्गो वाधक इति । अत्रोच्यते भवेदिष्टमनोरथो यदि स्वात्मन्यपि कार्यवोधस्य प्रवर्तकत्वमध्यवसीयेत समीहितसाधनताया एव तु खालनि प्रवर्तकत्वाध्यवसायात् । नच भूतादौ व्यभि- नचापौरुषेये वेदे सा संभवति अतएव च नापूर्वत्वमिति तत्राह-तच्च स्वात्मनीति । अथवा अपूर्वस्य शब्दार्थत्वे नियोगस्य वाक्यार्थता कथमिति तत्राह-तच्च स्वात्मनीति । पुरुषाभिप्रायरूपप्रैषाद्यभावेपि परस्परव्यभिचारिपु तेष्वनुगतप्रवर्तकत्वरूपो नियोगः शब्दार्थः सचात्रापि संभाव्य इत्यर्थः । स्यादेतत् खर्ग- साधनत्वयोग्यतावलेन खल्वलौकिकनियोगाङ्गीकारः तथा च वरघाताय कन्योद्वहनं, यतः 'कृतिसाध्यं प्रधान यत्तत्कार्यमभिधीयत' इति कार्यलक्षणमायुष्मन्मते तत्र वर्ग प्रतिसाधनतया तच्छेपस्य न प्राधान्यमिति तत्राह-नच फलेति । यदि परसिद्ध्यर्थमयं व्याप्रियेत तदा स्यात्प्राधान्यविघातः नतु तदस्ति, नहि खाँस्य स्यादिति नियोगव्यापारोऽपितु कथंकारं मामयं साधयेदिति तदर्थमेव खल्वयमस्मै स्वर्ग ददाति गर्भदासोपकर्तेय खामी, तथाच कुतः प्राधान्यप्रच्युतिरित्याह-स्वसिद्धीति । संविधानस्य संविधानं योगक्षेमं कुर्वत इत्यर्थः । स्वात्मसिद्धीति । अनुष्ठानं विना नियोगासिद्धेः का विना च तस्यासिद्धेः अधिकारिणं विना कर्तु रभावानियोज्यं विना च तदभावात् अकामानुगुणे च कामिनियोगत्वायोगात् तदिदमानुकूल्यम् । अपिभिन्नक्रमः खर्गादिकं कुर्वदपि प्रधानमिति प्रतिपादिततर्कोपसंहारपूर्वकमुपपादितं नियोगशब्दार्थ प्रतिबन्दीग्रहणपूर्व कमुपसंहरति-तदेवमिति । यूपादीति । यथा खल यूपाहवनीयादी 'यूपं तक्षति, यूपमष्टास्रीकरोति, यूपमनक्ति, अोदिते सूर्ये आहवनीयमादधाती'त्यादिवाक्यपर्यालोचनया संस्कृतौ कौचन दाग्निविशेषी 'यूपे पशुं निबध्नाति आहवनीये जुहोती'त्यत्र यूपावनीयशव्दार्थाविति निर्णीयते । आदिशब्देन यववराहा- दिनाश्यम् । विवादेति । कार्याभिधायिन इत्युक्ते भावार्थाभिधानेन सिद्धसाधनता तन्निवृत्त्यर्थे क्रियाति- रितेत्युक्तम्, तथाचाप्रतिद्धविशेषणता तनिवृत्त्यर्थमेतत्पदम् । क्रियान्तराभिधायिपदेषु च सुप्रसिद्ध साध्यं पक्षे तदभिधेयक्रियातिरिक्तकार्यत्वमेतदनभिधेयत्वे सति क्रियात्वाद्वा एतदभिधेयत्वे सति क्रियात्वानधि- करणत्वाद्वा अप्यभिधायकत्वसाधनव्याहतम् द्वितीयं सिध्यत् क्रियान्वानधिकरणकार्यनियोगमादाय निध्यतीति नियोगनिद्धिः। तदेतत्कार्ये व्युत्पनिसमर्थनं दूपयितुमुपक्रमते-उच्यत इति । समीहितसाधनताया इति । तबोधरं विषयेण विषविलक्षणात् । ततश्च तस्यैव परत्राप्यनुमानेन तत्रैव शब्दशक्तिः नतु कार्ये इत्यभि- ·परिच्छेदः] । नयनप्रसादिनीव्याख्यायुत्ता। ९५ चारः यतः–'कार्यत्वावगहेंतुर्यानं हितसाधनम् । प्रवृत्तेताह हेतुळभिचारत्ततः कुतः ॥ १५ ॥ येनापि हि कार्यावयोवत्यैव प्रवर्तकत्वमभ्युपेयतेऽभ्युपेयते एव तेना- पोष्टसाधनतावोधत्य कार्यावयोधं प्रति हेतुता तदभावे कार्यबोधानुपपत्तेः । तत्रापी- प्रसाधनतामात्रय भूतादो व्यभिचारान् कृतियोन्चेष्टसाधनताज्ञानमेव कार्यताज्ञानहेतु- रित्सभ्युपेचं तथाच तादृष्टिसाधनतावोधत्वैव प्रवृत्तिहेतुत्वोपपत्तो किनन्तर्गहना कार्या- वबोधेन । नचेनिष्टसाधनताज्ञानमेव कार्यताज्ञानम् । वन्य तज्ज्ञानं प्रति हेतुत्वाभ्युपग- मात् नच भने कार्यनिति चिकीर्णनपहाय कार्यज्ञानं नाम किंचिदुपलभामहे । नच चिकी कार्यथियनन्तरेणानुवचनाना तां कल्पयतीति युनम् कृतियोग्येष्टसाध- नतावयोधादेव चिकीपाया अप्युपपत्तेः । नच तिलाध्यं प्रधानमिति कार्यलक्षणं युगम् फलेऽतियानेः । अय साक्षात- तिलाध्यत्वं विवक्षितं न च तत्कलेऽन्तीति मतम् । नैवं । नियोंने नदभावनाप्याले भावार्यन्यैव साक्षात्कृतिलाप्यत्वात् । अब माध्यैकस्वभावरवं, न प्रागभावयत्सु व्यभि- चारात् । नच सदा साध्यैकस्वभावलं. बागायनुष्टानोनरपालमपि तम्य मातभा- यले कदाचिदपि नियोगासिलो स्वर्गसिद्धिमतगात् । अस्तुका पविचिदविचारितरम- पीयं लोक कार्य तथापि कथं वैदिकालिशादिशब्दावलौपिपनियोगस्य प्रतिपतिः नाना- न्तरानधिगते नलिहिलदेः नङ्गनिहलायोगात । अधिगने तो मानान्तरापूर्वमा प्रायः । सायनलाययस्य भूवादः प्रवर्तकन्य व्यभिचार कार न पहनने-शानि। མཱ༣༤ པ། ཝ རེ ལེ པས པཉྩེཝ – རྨནྣཱམ༌ བུ༌ པས པ ་སམཱ– ས : མ काममा हाजिरी देनापति FT नन्द- བརཱམཤཱ ༌ :༤ པ ཁ པྤཔས : སཾ་མཾ༌ག ---ང་པ༌ ， ང་ पचपदसदलित-चेनि रेलमति । - - मेन पनि दर तोकामना . इतर पर दिपक पर सवार ममिति ! ---- पं. सदर -नवादिताः। यदे - - - པd གསར ཡན་ ་ན་ སྨནཱས ག པཎཡཁ པཎཡཾསམ; भी अपेकि । ཨམ་བཝཱ ཡྻ དེཝ། ༌༌་ ་ཀཱམས་; གཡག – ཀེ༔ । भादेशमा पनि ཀཱམས : ༌ ་ེམསཱ ་ པ ས སྨ, ..

·च्यम् । नचात्राननुभूते नियोगे स्मृतिः संभवति संस्कारजन्याया: स्मृतेत्तदभावे- ज्ञानमस्ति चात्र प्रमाणानुग्राहकतया तर्कस्य तदपेक्षा ततो नोक्तदोष इति चेन्मैवम् । द्भवति । यथाहुः–'व्युत्पत्तिरपिकार्यर्थ व्यवहारानुसारिणी ।किंतु निर्धारणमानं वेदवाक्यविमर्शजनिति। तदेतत्पूर्वपक्षावसरोक्तमनूद्य दूपयति-नचेत्यादिना । नच युक्तमित्युक्तं तत्र हेतुमाह-अनुपपत्तीति। पूर्ववादिहृदयं शङ्कते-नन्विति । अपूर्वत्वं निवाहयति-तर्कस्येति । यद्यपि तर्कः खयं न प्रमा तथापि तद्विषयः प्रमाणविषय एव तथा चोक्तदोषानुपा इत्साह-मैवमिति । तदेव दर्शयितुं तर्कलह- पमाह-तथाहीति । एकाभ्युपगमेनेति । व्याप्याहायारोपणेलधः । अनेन चानुनानेऽतिव्याप्तिः परि- हृता । नियतप्रसजनं तर्क इत्युक्ते यद्यनित्यः स्यान्मूतः सादिलादिप्रसज्ञाभासेतिव्याप्तित्तदथै प्रमाणान्तरे- त्याधुक्तम् । नियतपदं तु व्यर्धमेव । उदाहरति यथात । प्रकृतस्थलेप्यापाद्यापादके विवेचयति-तथा- । अस्य च विपर्यये पर्यवसानं दर्शयति-समाजव्याहियते चायमिति । कथं न स्यादिति । जाणज्ञानस्य भवतानझीकारात् । स्मतेधाननुभुतचरतयाऽनुपचितसंस्कारेऽनुपपत्तरिलाइ भिधायकत्वयादिना । ननु वयमेतलक्षणं न कक्षाकुर्मः यत्संस्कारमानजन्यं ज्ञानं स्मृतिरिति येना स्मृत्यनुपपत्तिः स्थाकि तु सापेक्ष ज्ञाननिति शकते-नन्विति । प्रकृततर्के च लक्ष संस्काराभावायेलक्षणात् । समर्धनं दूत्रिति । यदिदमस्य सापेक्षत्वं तत्क जोत्पत्ती, उत विषयावबोधे । आद्यपि यत्किंवि- पाठे न छन्दोभंगः । २ मूलशैथिल्यं स्वादिति पाठान्तरन्. तत्वप्रदीपिका (चित्तुजी) [प्रानः निति गीयते' इति स्वकपोलकल्पितापूर्वलभगममङ्गः । नन कार्गमा जनितमदिरा लिखादयः शब्दाः नियोज्याभिधायिस्वर्गफामादिषदसमभिन्नादारमानालांत्रियानि- रिक्तमेव कार्यनवगमयति । आशुतरविनाशिन्याः क्रियायाः कालान्तरभाविवाहिता- धनतानुपपत्तेरिति युक्तं बलम् । अनुपपत्तिवेगते मानान्तरगोचरतप्रसन्नान् । ननु नेयमर्यापत्तिन्तक एवायमुपन्यतः नेन नकाधिगते निगोगे सातिप्रहः सन- छते तर्कस्यामानत्वान् । प्रमाणानुप्राहकलार्को नवु प्रमाणमिति हि परीक्षका इति चेत् । मैवम् । तर्कगोचरलेपि प्रमाणान्तरगोचरतमापरिहार्यतान । तथाहि प्रनाना- न्तराधिगतव्याप्यव्यापकभावयोरेकाभ्युपगमेन विनीयमा निस्तनस सनरूपतः । यथा यद्ययं वह्निमान्नस्याद्भूमवानपि नल्लादिति । तथाच या लिादिः क्रियातिरि- क्तकार्याभिधाची न भवेत्तदा न स्वर्गकामपदेन समभिन्याशियेत समभित्र्याहिपते चावं तस्मास्त्रियातिरिक्तकार्याभिधायक इति प्रसारूपेपि तकें द्वयोरापागापादकभागयोत- दभावयोश्च धूमवत्त्ववह्निमत्त्वयोतदभावयोरिव मानान्तरगोचरता कयं न स्यात् । नत्रा- पाद्यापादकभावोपि, क्रियातिरिक्तकार्यस्याप्रसिद्धलेन तदभावल्याप्रसिद्धत्वान् । अप्रमाणभूतञ्च तर्कः स्मृत्यनुभवभेदेन ज्ञानवैराश्यवादिना स्मृतावन्तर्भवतीति वा ऽभावात् । ननु पूर्वानुभवजन्यसंस्कारमात्रजन्यमान मतिरिति न ब्रूमः किंतु सापे अर्थापत्तिः खल्वनुपपत्तिः । तथाच मानान्तरगम्यत्वादपूर्व निवारणमित्यर्थः । सिंहर नकि, अर्दोदिते सूलशैथिल्यादिति भावः । अभ्युपगम्यापाद्या, निवनाति आहअसिद्धविशेषणत्वादित्याह-नचेति । अनाहि देति। राहारथापाद्यस्तत्रातिरिक्तकार्यस्याप्रतिद्धत्व चाप्रसिद्धवि त्वेिपि.प्रमाणान्तरगम्यत्वमापादितमि यातिका - -- . इतरथा मू नास्ति अमा पादकभावं प्रमाणान्तरगोचरत्वप्रसक्तिरुता स एव कियातिरिक्तकार्यानभिधायकत्वमापादकं खर्गकाम- देव तदनभिधानमप्रतिदमेवेत्यर्थः । पनीनप्रमाणरूपत्वमपि त्वन्मते तर्कस्य न शक्यसमर्थन सममित एवं तर्कगोचरः व्य - चा inબાનાત્રામ ·त्वान्, परिच्छेदः नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । ९९ यादीनां तु तत्साधनसाधनतेनेति युक्तं वक्तुं प्रमाणाभावात् । तथाहि-किं 'दर्शपूर्ण- मासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतें त्यधिकारवाक्येनेपां परमापूर्वसाधनत्वमवगतमुत 'आग्नेयोऽ- धाकपाल इत्याद्युत्पत्तिवाक्यैः । नायः । दर्शपूर्णमासाभ्यामित्यत्य कर्मसमुदायवाचक- यजेतेति च परमापूर्वाभिधानान् । नापि द्वितीयः । दर्शपूर्णमालाभ्यामिवधि- कारवाक्यसनिधिसमानातानानुत्पत्तिवाक्यानामधिकारापूर्वानुवादशवाकुण्ठिनशक्तीनां द्रागित्येवापूर्वान्तरप्रत्ययजनकतानाचणात् । अन्यथाधिकारवाक्यसंनिधिपरिपठित- समिदादिवाक्यस्यलिडादिशब्दानामपि स्वतन्त्रकार्याभिधायकले प्राहकप्रहणमङ्गप्रसङ्गः । प्रयोजनायोजनिभावेनान्विताभिधानं प्राहकप्रहह्णमित्यभ्युपगमान . स्वतत्राणां च प्रयो. जनप्रयोजनिभावासंभवान । आयादीनानेव त्यधिकारापूर्व प्रत्यवगनकरणविषयभावानां क्षणिकपेन नदनुपपत्ती तलियर्थमेवावान्तरख्यापारतयोत्पत्त्यपूर्वाङ्गीकरणात । पयायं नियोज्यो नाम यदन्वयाक्रियातिरिक्तानियोगनिद्भिः न किं. कार्यानि गुन- स्वरोधकम् । आदेखि पक्षे दपूर्णमाला यागिल्लनेन या बाजेलेल्पनेस का । प्रयने दर्शपू मासाभ्यामित्वम्येति । आमपानसमुचलका नरवादपन्यांना महिलः निपति-बजेनेति चेति । भावादिनिका निवारचालिः । सपनामले पर पति-नापीति । परि वामपन-आधादियानाने । प्रा. नापूर्वनिचिटिकदम बदमादमा पुदिनऐया सामन्दम् । सर्वाभादार प्रमानिनिया पालामा पति को करें- पनवर्गः । न समसदार सानिधार मानिसकार-मन्वधेति । दा. པ ཨུགསུམ པའ; ནགསལ ས ས ས ས ས པ ས པས༑ ཨ༌ चन्द र शाहिसार प्रधान नरेगुसा भगोकरमाटर- प्रयोगमा परिमोम्पादिल । १६ ! मनाते- प्रयोजना प्रमोट किन ? दान में मोजमापारमार्थः । मेव दिनि । सीकरणादिति -::- . -यदिनि गाविसमा ·त्यर्थः । दूषयति-मैवमिति । विपयनियोज्यनिरूप्यः कश्चित्कार्यनियोगो नाम, यथाहुः-'कार्यवेन नियोचं यच कृत्यद्देश्यत्वं प्राधुपगमः । उपलक्षण-पतारररिभिस्तदपि दूपयति-नच नियोगस्येति । पुरुषार्य- या तस्याः करणत्वादपि प्राथमिकत्वात् । ति । ननु किमिति न पुरुषार्थलं यावता सादिसाल. स्यादेतत्-लोके खल्वियं कथा यत्सुखादिचतुष्टयान्यतफलसंवन्धवोधकं वाक्यं नियोज्यसमर्पक- त्वप्रयोजकं दर्शयनपुरुषार्थतामेव विवृणोति-सुख वर्णितं वाचस्पतिमित्रैः । अवश्यं चैवं मन्तव्यम्, इतरमोभन्याय , ऐन्द्रं पय' इति यागत्रयं दर्शत्रयां स पुरुषार्थ इति, वेदे तु नियोगसिद्धिरेव पुरुषार्थ इसी पालयागश्चेति पौर्णमासत्रयति । अयमर्थः । नियोगसिद्धिस्तु सर्वत्र पुरुषार्थो भव- बतानेयादीनां साधा सन्मते तत्तद्देवतां-नापि तादृशी विषयकरपे अपिलकाननियोगं साधनम्, आमेयादीनि तु तत्सम्ययोतिरिकालदेऽपि प्रकार तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी [प्रथमः भूतः प्रधानभूतो वा । नायः । गुणत्वे कर्तृत्वान्वयान्तर्भावात् । न द्वितीयः । प्राधा- न्येऽधिकार्यन्वयापातात् । गुणप्रधानभावातिरिक्तप्रकारान्तरासंभवाग । कार्यमालीय- वेन योऽवबुध्यते स नियोज्य इति चेत् तथाभूतावबोधस्यापि गुणप्रधानभावान्तर्भावे- णोक्तदूपणापत्तेः । क्रिया कार्यप्रति गुणभूतत्वं कर्तृवं क्रियातिरिक्तं प्रति गुणभूतत्वमेव नियोज्यत्वमिति विपयभेदाढ़ेद इति चेन् , मैवम् । क्रियातिरिक्तकार्यसिद्धी नियोज्यान्व- यसिद्धिः नियोज्यान्वयसिद्ध्यधीना च क्रियातिरिक्तकार्य सिद्धिरिति परस्पराश्रयप्रसङ्गान् । नच नियोगस्य कृत्युद्देश्यत्वमपुरुषार्थत्वात् सुखदुःखप्राप्तिपरिहारौ तदुभयसाधनं वा पुरुषार्थः । नचैपामन्यतमो नियोगो येन पुरुपार्थतया कृत्युद्देश्य: स्यात् । नच स्वर्गा- दिसाधनतया पुरुषार्थत्वं, नित्यनैमित्तिकनियोगयोस्तदभावेन कृत्लुद्देश्यतावैधुर्यापातान्, नियोगसिद्धेरेव च पुरुपार्थत्वे नियोगस्य स्वर्गसाधनताभ्युपगमानर्थक्यप्रसङ्गात् । ननु कामाधिकारे फलकामिनो नियोज्यत्वात्फलं प्रति करणीभूतस्यैव यागस्य नियोग प्रति विषयत्वात् तत्साध्यस्य नियोगस्य फलान्तरसाधनता। नित्ये तु न फलकामिनोऽधिकारः नापि फलं प्रति करणीभूतस्यैव यागस्य नियोगं प्रति विपयत्वं किंतु नियोगं प्रत्येक विषयत्वं करणत्वं च, अन्यथा नित्यकाम्यवैपम्यानुपपत्तेः । तस्मान्नित्येपु नियोगसिद्धिरेव नतु तदतिरिक्त इत्यर्थः । तेन न समिदादिषु व्यभिचारः । इदं च निगूढाभिसन्धेषणम् । प्राधान्य इति। क्रियां प्रति प्राधान्यं नाम तत्फलभोक्तृत्वमत्र विवक्षितं चेतनत्वविशेषितं वा तदेव नाधिकारित्वमित्यर्थः । तेन च ब्रीह्यादिव्यावृत्तिः । ननु गुणप्रधानभावव्यतिरिक्त एव कश्चित्प्रकारो भवत्विति तत्राह-गुणप्रधाः नेति । खतन्त्रयोः संवन्धाभावप्रसङ्गादिति भावः । तथाभूतेति । आत्मीयत्वं नामात्मसंबन्धिःवम् । न निराकारयोः संवन्ध इत्यन्तर्भवत्येव गुणप्रधानभावे सोपीत्यर्थः। यो निगूढोऽभिसन्धिरुतत्तमुरादयितुं शते -क्रिया कार्यमिति । द्विविधं हि कार्य क्रियारूप तदारितानयोगरूपं च । तत्र प्रथमं प्रति गुणभूत कर्तृत्वं, द्वितीयं प्रति गुणभूतत्वं नियोज्यत्वमिति गुभा समान प्रति गुणभावन्तपन्यादिदं वैषम्याने यः खात्मनि प्रेरयन्नसौ । नियोग इति मीमांसानिष्णातरभिधीयते' इति । तथाच नियोज्यनिरूपमानियोगनिः- पणं संप्रति नियोगेन तं निरूपयसीति परस्पराधय इत्यर्थः । मर्थ्याग्नेयादिप्रतिवन्द्यापि क्रियाया एक्टरहिते कृत्युद्देश्यता न स्यादित्याह-नवेत्यादिना । विधिना वोधितम्, मिनस्तत्राधिकारित्वात् । स्वर्गकरणस्यैव -- । नतया सुखसाधनत्वमस्तीत्याशय नित्यनियोगे ह-नियोगसिद्धिरेवेति । शङ्कते-नन्विा ।.नच काम्येषु स्वर्गसाधनत्वाभावप्रसङ्गः स्वर्गको · गत्वाच । तेन भवतु नाम तत्र स्वाँऽपि फल पाः । नित्येषु न तादृशोऽधिकारी विवृद्धिरहितं नियोगमात्रंता प्रमविभागानुपए सागल नियोग नत्वपूर्वम् । अह तावता नियोगस्यापुरुषार्थता । अतएव च का .

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीन्याख्यायुता। १०३ लान् । नच करणांशे रागत: प्रवृत्तिरितिकर्तव्येषु तु विधित इति विभागो चुक्तः । सेतिकर्तव्यताकल्यैव करणतया तंत्र रागत: प्रवृत्तेरवर्जनीयवान् । तथा लोके दृष्टवान् । एतेन श्येनानीपोनीयवेपन्यमप्यपात्तम् । श्येनवदनीपोनीयेऽपि रागत: प्रवृत्तेः समान- वान् । नच प्रथमतो नियोगेनैव संबद्धेतिकर्तव्यता पश्चात्तत्त्रयुक्ता फलेन संवध्यते । यागस्य तु फलं प्रति करणीभूतत्वैव नियोगेन पश्चात्तंबन्ध इति वैपन्यं ग्राहकाणद- शायां प्राकरणिकत्सकलपदार्थानानविशेषेण नियोगसंबद्धानां तनाव परस्परसंबन्धन्य पाटिकन्लाङ्गीकारान् फलं प्रति करणत्ल विध्याक्षेपलक्षणोपाद्वानाधीनतया तत्प्रतनिर्वि- शिष्टनियोगप्रतीत्युत्तरकालीनत्वात् । कथं चैवं सति इथेनेनाभिचरन्यजेते ति वियो जाप्रति रागतः प्रवृत्ती निषेधानुप्रवे- शादधर्मता स्यान् । नहि विधिसंस्पृष्टे निषेधः प्रवर्तनानोऽनर्थतां योधयितुष्टि । नथा- नति पोडशिप्रणत्वापि नातिराने पोडशिनं गृहानीति निषेधादनलासलान् । उहि भट्टाचा:--'यद्यपि त्याद्विधिस्पृष्टे निषेधो नैव तादृशम् । विज्ञायत हनवं पोडसिग्रहणा- दिवदिति । धिकारे करगतिरतयनाविभागो मुरमतानुसारिभिः परिकरूयते नाव प्रापयनि-नत्र कारणांना इति लपवा माथन याविशेऽपि कानाधिकारे करवायोजकमानेन यत तवरेनः-तिकत. व्यतेतिाया दमननिपातनलालनिशिन्यैव बटारस मापन्न दलका नगर पम् । तत्र चंद्रावतः प्रतिनीतिकर्तव्यतारूपि सपन की बिमारलः । ५. बसमायोपकारापेक्षवाकरम तदपेक्षेप्यपि रानतः निलयः । सानिमा पनि अटलम् । करतिशतब्बतको गगनः प्रतिसादर कर -एनेनेति । रनेलच दिनददिति । न्नु मेडिकलन ::, पर नियोगेन म रमपियादामा सगरूसमः परनि नर- वियनमा नरसियत एक प्रकारात -नच अपनत इति । रेना---ग्राहकति । प्रथमतः पारेन सडकः अावयाला नेम । - वोऽनिलो नेमविकासमा सम्पन्न पसोमालियानोपले- दिसायची किनार कर नारा-पलं प्रतीति ! भागमा :: -- -कारचे सातिमान दि विभिन्न लादिना । ----- ·- - -- १०४ तत्त्वप्रदीपिका ( निस्सी) (प्रथमः ननु विधेद्विविधो व्यापारो भावार्थफलयोः साध्यसाधनसंबन्धबोधो भाषायांनुष्ठान- बोधश्चेति । तत्रैव चानुष्ठानबोधो यत्र भाषाऽन्यतो न प्रवृत्तिः, नादौ च फलोपाय- त्वेऽधिगते रागत एव प्रवृत्त्युपपत्तेर्नानुष्ठापकलं, तता निषेधप्रवेशान्येनादेरनलमिति चेन्न । उक्तोत्तरतान् । उक्तं हि सेतिकर्तव्यत्र करणलात्तत्र रागत: प्रवृत्तावितिकत- व्येऽपि तत एव प्रवृत्ती इयेनवदग्नीषोमीयसापीतिकर्तव्यस्सानर्थता प्रसगतेति । ननु 'अभिचारमहीनं च त्रिभिः कृच्दैळपोहती ति प्रायभित्तविधानादनर्थता निधीयत इति चेन्मैवम् । नैमित्तिकवेनाप्यस्योपपत्तेः । यथाहि-'वर्णिनां हि वधो यत्र तत्र साश्यनृतं वदे'दित्यनृतवदनविधानानन्तरं 'तत्पावनाय निर्वाप्यामः सारखतो विजे'रिति नैमित्तिक- तेन सारस्वतश्चान निर्वाप्यो विधीयते नलनृतबदनजनितपापनिवर्हणाय । अनृतवदने का. मतो प्रवृत्तेविधित एव तत्र प्रवृत्त्यङ्गीकारान् । एवमेन्यत्रापि । तदेवं नित्यकाम्यवैपन्यस्य वक्तुमशक्यत्वान्नित्यवत्काम्येऽपि नियोगस्य फलसाधनत्वकल्पना निःप्रामाणिका, पुरुपा- र्थत्वे नियोगस्य स्वर्गसाधनताभ्युपगमानर्थकताप्रसङ्गात् । नच स्वर्गादिसाधनते नियोगस्य प्राधान्यमपि संभवति स्वर्गादिसुखशेषत्वात् । नच स्वानुकूलनियोज्य सिद्धये स्वर्गादिकं साधयतो नियोगस्य स्वामिवत्प्राधान्यानुपघातः दृष्टा- न्तवैपम्यात् । तथाहि द्वौ हि तत्र स्वामिभृत्ययोः प्रयत्नौ स्वार्थीद्देशेन प्रवृत्तौ परस्परमु- पकुर्वाते न तथेह नियोगस्य चेतनता येन स्वकीयप्रयत्नेन स्वर्गमालार्थतया आक्षिपेत् प्रत्युत गर्भदासस्थानीयो नियोज्यः स एव स्वर्गाय प्रवृत्तो नियोगमेव स्वर्गशेपतया स्वी- व्यापारद्वैविध्यं विधेर्दर्शयन् इयेनयागस्याधर्मतामुपपादयति पूर्ववादी-नन्वित्यादिना । तदेतदनीषो. मीयहिंसायामपि समानमिति परिहरति-न । उक्तोत्तरत्वादिति । प्रकारान्तरेणाधर्मतामाशहते- नन्विति । अहीनोऽहर्गणनिवर्त्यः क्रतुविशेषः 'अहः सः कताविति समूहे गम्यमाने अहन् शब्दात्तप्रत्य यविधानात् । परिहरति-मैवमिति।निपिद्धत्वानिर्णये प्रायश्चित्तानिर्णयात् तद्विधानस्य च नैमित्तिकत्वेनाप्युः पपत्तेः निपिद्धत्वविधानात्प्रायश्चित्ते प्रायश्चित्तविधानाच निषिद्धत्वे परस्पराश्रयमिति भावः। ननु व्यपोहतीति दोष- निवर्हणश्रवणात्प्रायश्चित्तत्वमिति तत्राह-यथाहि वर्णिनामिति । यत्र यलिन्समये ब्राह्मणादीनां वधः प्रा. मोति तत्र तदा साक्ष्यनृतं वदेत् । अनृतवदनमवदनस्याप्युपलक्षणम् । ततश्च यदि वदनमात्राद्वधः प्राप्नोति तदा न वदेत् । यदा तु सत्यवदनात्तदानृतं वदेदित्यर्थः । तत्पावनायेति तच्छुध्यर्थम् । द्विजेस्त्रैवर्णिकैः । सारखतः सरखतीदेवताकश्वरः । निर्वाप्यः निर्वपणेन यागपर्यन्तं लक्ष्यते । ननु तत्पावनायेति श्रवणात्प्रायश्चित्ततैव किं न स्यादिति तत्राह-नत्वनृतवदनेति । तत्र हेतुः अनृतवदनेति । कामतः प्राप्त ह्यनृतवदनं नानृतं वदेदिति निपिद्धं निषिद्धानुष्ठाने च प्रायश्चित्तं, प्रकृते तु विधितः प्रवृत्तेन प्रायश्चित्तं युक्तं निषिद्धानुष्ठानशङ्काभा- वादित्यर्थः । एवंच विषयविभागेन प्रायश्चित्तव्यवस्थापनमपि कैश्चित्कियमाणमयुक्तमित्यवान्तरविचारमुपसंह- रति-तदेवमिति। यच प्राधान्यसमर्थनं कृतं स्वर्गादिसाधनत्वेपि तद्पयति-नचेति । पूर्वपक्ष्याशयमनूय दूपयति- नचेति । गर्भदासखामिनोश्चेतनतया स्वखप्रयोजनोद्देशेन प्रवृत्तियुक्ता अत्रतु नियोगस्य खामिस्थानीयता न युक्ता अचेतनत्वात् । अतएव न प्रवृत्तिरपीत्यर्थः । न केवलं नियोगस्य प्राधान्याभावः प्रत्युत प्रति शेषत्वमेवैत्याह-प्रत्युतेति । ननु कथामिदमवधार्यते खर्गशेपो नियोगः नतु विपरीतमिति तत्राह-- - खगे .. १ मत्रापीति पाठान्तरम् । ------------ ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीन्याख्यायुता। १०५ कुर्यात् । नच स्वर्गादिसुखसान्यार्थत्ता, स्वभाववैपरीयापत्तेः । यदर्थ सर्व यत्र नान्यार्थ तल्लुखमिति हि सुखत्य लक्षणमाचक्षते तत्कयमन्यशेपता स्वर्गादिसुखस्य भवेत् । नचा- लौकिकत्वेऽपि नियोगत्व चूपाहवनीयादिवत्पदान्तरसमभिन्याहारासंबन्यग्रहणम् । तत्र यूपाहवनीयादेवूपं तक्षतीत्यादिप्रसिद्धपदसमभित्र्याहारान्यथानुपपत्तिगन्यत्ववनियोगस्या- पित्तिगन्यवानगीकारान् । अझोकारवाऽपूर्वतव्याघाताच । यतु लिडादेः क्रियानिरिक्तका- र्याभिधापिलानुमानं तत्प्रत्लनुमानपराहतवादलाधनम् । तथाहि "विवादाध्यासिताः बन्दाः क्रियाकार्याभिधाचिन: । कार्यप्रत्ययहेतुलादानवेत्यादिशब्दवत् ॥ १८ ॥ ३साधनवा- दिनो वेदान्तिनः प्रति साध्यविकलत्वाच । लौकिकलिडादिशबानामपि श्रेयःसाधनयो- धकलाभ्युपगमान् । व्यापकानुपलब्धिपराहतत्वाच । तथाहि तदभिधायक नत्र - अतिमहणेन व्यानं तव नानान्तरानधिगतादपूर्वाधावर्तनानं लिादीनां तदभिधारकता व्यावर्तयति । नच नियातिरिक्त कार्यानभिधान वर्गकामो यजेतेयादिद्यारबन्लाप्रामाश्य- प्रसङ्गः । नियाचा एवापूर्वावान्तरव्यापाराया: परमेश्वरप्रसादावान्तरल्यापाराया या फल- साधनलोपपत्ते: प्रदर्शितत्वात् । तदेवं विधिवाक्यानामपि सिद्धार्थयोधकत्वाद्विधिसंस्पर्शविधुराणां मलानादिवारमा- नाममण्डकरसवमलक्षणसिद्धार्थाश्योधकत्वं सुतरां सिस्वतीति सिद्धम् ॥ १८ ॥ ननु कथं वेदान्तानानखण्डार्थत्वं तस्य निर्वतामशक्यत्वात् तत्र प्रमाणाभवाच । नाति- किमिदमसण्डार्थत्वं किं. निर्विशेषवस्तुपरवं त निभेदार्थनिष्टलं आहोलिदरवायानां नवेति । अया पूर्वमवेतनाबानियोगस्य न सस्य तन्छ पनि । कारनच स्पर्गातीति । समन्याय तमुसीन दोऽपि मादक पदमिति - दिमासान्यरोपमायामिति लापरवः । र पार कि न ईप दाचा परिणी-चालौकिकत्येऽतीति । प्रसनमारमेव रेकर-विवादमासिना इति।रिपरिस्मिानाबादपदः । मदरसर । किया नामवादिन इलः निरम दिन पादिः, सीपरी परतवमान, सान्दिनना परमार । रोय पा, करार मिर--साविति। --- नन् ! RRE न :- Tr-पाति । सम्मानभातीवादिना । པས་： ཀ ཨཊྚཁཁ + ·१०६ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः प्रातिपदिकार्थमात्रपर्यवसायित्वं अथवा तेपामेवैकप्रातिपदिकार्थमात्रपर्यवसायित्वं संस- र्गागोचरप्रमाजनकत्वं वा । नाद्यः । विकल्पासहत्वात् । तथाहि पदानां निर्विशेपवस्तुप- यवसायित्वमभिधायकतया लक्ष्कतया वा स्यात् । न प्रथमः । तस्यात्यन्तमप्रसिद्धतया संवन्धाग्रहणेन पदानां तत्पर्यवसायित्वासंभवेन लक्षणस्यासंभवित्वप्रसङ्गात् । नापि द्वि- तीयः । अप्रसिद्धत्वादेवाभिधेयाविनाभावस्य लक्षणाहेतोरसंभवेन प्राचीनदोपानुपङ्ग- प्रसङ्गात् । नचाभिधेयाविनाभावं विनापि गरमभ्यवहरेत्यादिगिरामिव वाक्यप्रामाण्यानुपपत्तिरेव लक्षणाक्षेपिका। अत्यन्ताप्रसिद्धत्वेन गगनारविन्दादेरिव लक्ष्यत्वानुपपत्तेः। अथ निर्भेदवन्तु- परत्वम् , तदपि न। निर्भेदत्वस्यानिरुक्तेः । तथाहि निर्भेदत्वं नाम किं भेदाभावविशिष्टलं उत भेदाभावोपलक्षितत्वम् । नाद्यः। तत्परत्वे वाक्यस्य निर्घट भूतलमितिवत्संसृष्टार्थत्वप्रसङ्गात् । न द्वितीयः। तत्रापि संसृष्टार्थत्वस्यानतिवृत्तेः । तथाहि भेदस्य योऽभावस्तेनोपलक्षणेनोप- लक्षितवस्तुपरत्वे कथं न संसृष्टार्थता । वस्तुमात्रमेव तत्र प्रतिपाद्यं भेदाभावस्तु द्वारमिति चेत् तथापि नाखण्डार्थता। उपलक्ष्यमाणस्य स्खेतरेभ्यो व्यावृत्तत्वेन प्रतीतावखण्डार्थत्वासंभवात्। - 1 विशेपं भेदं चार्धमादाय प्रथमद्वितीययोः प्रवृत्तिस्तृतीयचतुर्थयोःखविवक्षावशात्।तेपामेवेति । अपर्यायश- व्दानामेवेत्यर्थः । पञ्चमस्तु खण्डशब्दस्य संसृष्टमर्थमादाय, निर्विशेषाणामप्यन्त्यविशेपाणां भिन्नत्वस्य परैरङ्गीका- रात् नाद्यद्वितीयसकरः । तात्पर्य अविहितेषु लक्षितेपु वा संभवति यथा गङ्गायां यादांसीति, यथावा ग- झायां घोप इति, तमुभयमपि प्रकारं विकल्प्य दूपयति-तस्यात्यन्तमिति । अन्त्यविशेषाणां भवद्भिरन- सीकारादिति भावः । लक्षणापक्षं दूपयति-नापीति । अभिधेयाविनाभूतं हि लक्ष्यं दृष्टं, यथा गङ्गायां घोपः प्रतिवसति इत्यत्र गङ्गाऽविनाभूतं तीरं गङ्गापदेन न पुनरविनाभूतम् । अविनाभावश्चायं भूयः संवन्धदर्श- नमात्रम् मञ्चाः क्रोशन्तीत्यत्र मञ्चपुरुपयोर्मुख्याविनाभावाभावेपि लक्षणादर्शनात् । नचान्यताप्रसिद्धस्य निर्विशेषवस्तुनोऽभिधेयाविनाभावः संभवतीति लक्षणासंभवाष्टक्षणाऽसंभव इत्यर्थः । नन्वभिधेयासंबद्धमपि क्वचिल्लक्ष्यं दृष्टं यथा कश्चिकिमस्य गृहे भोक्तव्यमिति केनचित्पृष्टः तनिवारयन्नाह विपं भुझ्वेति । नचात्र लक्ष्यमाणैतद्गृहनिष्टभोजननिवृत्तेः विपभक्षणस्य च संवन्धोस्ति अथ च लक्ष्यते तत्कस्य हेतोवाक्यप्रामाण्यानुपपत्तेरेवमत्रापि सत्यादिवाक्यप्रामाण्यानुपपत्तरेव किमिति न लक्षणेत्यत आह -नचाभिधेयेति । तत्र हेतुः-अत्यन्ताप्रसिद्धति । अनुपपत्तिरपि हि योग्ये लक्षणां प्रवर्तयति नत्व- योग्ये, इतरथा खपुप्पादेरपि लक्षणाप्रसङ्गात् , तस्मात् प्रामाण्यानुपपत्तिरपि अन्यपरतायामेव बीजं नत्वख- ण्डार्थतायामिति भावः । द्वितीयं दूपयति-अथ निभेदवस्त्विति । निर्भेदत्वं नाम भेदाभावविशिष्टत्व- मिति प्रथमपक्षं दूषयति-नाद्य इति । यथा हि निर्घटं भूतलमिति घटाभावविशिष्टभूतलबोधकस्य नास- ण्डार्थत्वमेवं तत्रापीत्यर्थः । भेदाभावोपलक्षितत्वपक्षं दूपयतिन द्वितीय इति । तत्रापि वक्तव्यं किं भेदा- भावोपलक्षितत्वविशिष्टमुत वस्तुमात्रमिति। आये प्राह-भेदस्य योऽभाव इत्यादिना। द्वितीयं शङ्कते। वस्तुमात्रमेवेति । दूषयति-तथापीति । भेदाभावेन या लक्ष्यते तत्तिमितरेभ्यो ध्यावृत्तं प्रतीयते न वा । प्रथमे प्राह-उपलक्ष्यमाणस्येति । व्यावृत्तिविशिष्टस्यासण्डत्वाभावादित्यर्थः । द्वितीयं दूपयति -अप्रतीताविति । कादाचित्कच्यावर्तकमुपलक्षणं नाम तस्य चाव्यावर्तकत्वं व्याहतमित्यर्थः । अपर्या- । -- ·. १०८ . । .. .. परिच्छेदः ] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता अप्रतीतो चानुपलक्ष्कत्तादेवोपलक्षणत्व वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । नापि तृतीयः । शीतोष्णस्पर्श- वन्तौ पच:पावकावित्यत्रापर्याचशज्ञानां प्रातिपदिकार्थमात्रपर्यवसायित्तेप्यखण्डार्थवादर्श- नात् । नापि चतुर्थः । तथालयेकेनैव तत्प्रतिपत्तेः पदान्तरप्रयोगत्य वैयर्थेन लक्षणला- संभवित्तापातात् । व्यवच्छेद्यभेदादवैयर्यमिति चेन्न । तदनिरुक्तः । तथाहि किं व्यवच्छेचानां व्याय- तयः पदैः प्रतिपाद्यन्ते अथवा तद्विशिष्ठमाहोखिदुंपलक्षितं त्वरूपमात्रं वा । तत्र न प्रथ- मद्वितीयो । तथासति संसृष्टार्थवेनाखण्वार्थत्वानुपपत्तेः । नापि तृतीयः । तत्राप्यन्यतो ज्यावृत्तत्त्व प्रतिपादने प्राचीनदोपानुपङ्गात् । वल्पमात्रप्रतिपादने च पदान्तरप्रयोगवै- पर्यय दर्शिततान् । नापि पञ्चनः । तथावत्यात्यन्ताहचरत्वेन लक्षणासंभवितान् । ननु प्रष्प्रकाशचन्न इत्यादिलक्षणवाक्येषु दृष्टं संसर्गागोचरप्रनितिजनकत्तमिति चेन्नैवम् । लक्षणवाक्यैरपि लक्ष्यन्त्र सजातीयविजातीयेभ्यो व्यावृत्तत्वेन प्रतिपादनान् तंच्छन्देर्व्यवहर्तव्यलेन प्रतिपादनाद्वा लक्षणवाक्यानानपि संधार्थलानतिकृतः । ननु तोयं देवदत्त इत्यादिपु देवदत्तगतभेदभ्रनव्युदासेन तत्त्वरूपमात्रपर्यवनायित्वनपर्वायदा- व्हानां दृष्टनिति चेन्मेवम् । तत्रापि परोक्षदेशकालोपलक्षितत्वतद्देशकालविशिष्टत्वप्रतिपा- पहादान प्रातिपदिक नाननित्यनिति वीर दूरपति-नापि तृतीय इति । पस दिलाया लक्ष्यप्रातिपरिकानात्रावासतलिति न तस्येने लक्षावार पजलानललरूपादे पाती नस हार्यता भिमलापमोरिलयः । अपया पपापादकादयोरपि दालोपतवन्तायाः सनातर- स्वायोगाद । तपाय तीतोपत्तावन्दयोः पयःपादकादश प्रातिपदिकानारपट नर- हातैलधः । अपायदानाने प्रातिपदिसायन्यनिति चतुर्थ पर पति-नापि चतुर्थ इति । यदि देकनेव दरद पोधविपिनं सरेना दुसलति पान्तरमोद रूद र पदम का तसादसंगपिलानिलयः । पसरने लिपिरि पारिबाचा दरवः मन्दि अल्जामाद: सदन रूपरः ददनातरम विधानापार, सोन पदान्तदेति पारे-व्यवच्छेदेति । पति- तदनिररित्लादिना । तपादनासमतिपयन पनि प्रतिसाद वन- या समाजाविधात तिचा पदोपनियमिदनी बल सी- नापि तृतीय इति । समयमारकी पद-नापनि । का दस पदार्थसंसनीया सरंगापरायसी मनिल्न मन ! सिमितभपामारलेन प्रादेति । पनिर. पिपरा इनः प्रसार, नवनी-वानिति । र सरन्यारोपनी जमिनमा सोपं देवदल पति । देवदह -भेदमनन्दानि सनापारमारामार मीर रजमाने पर, बदम, अमदद ।

·११० तत्वादीपिका (निस्सी) [प्रथमः - विशेषतस्तु न जानातीगुनगन्त समापि कि सामागतो यारसा निमितातां जानाति किं वा व्यवहार विशेषता । जाने प्रकलानुपयोगः । तारनिगम मिनार्गमाणलान् । द्वितीयेपि नन्द्रतमणानिशेषापरिज्ञाने सडिशियर ए शिज्ञातुमयः । झाते च लक्षणवाक्यगर्यमित्युक्तम् । नापि द्वितीयः । ला निनागि गादिशदानामिन गृहव्यवाहारादेव मानगवानकसंगनमहोपपत्तेः । पूनिया पर सामानकभाको लक्षणयाश्येन मार्गस इति चेत् । न । जगतसंगमम स लादेश संबन्धगरणो- पपत्ती लक्षणाभिधानबैगभगात् । अवगतसंबन्धगापि शब्दमा लक्षणवायादेव मंगमगरणनिगमे लक्षणवानपदाना- মাৰি সন্ধি শুয়াক: শাসনালা লা শাল। গানগণা- दिवाक्यवदाप्तोपदेशराच लक्षणयागमवयोधकम् । राग मी सम्पमाग्ने पर्यवसाति अर्थात्पुनरन्यतो व्यायतिः फलतीति युक्तम् । नन्वेयमपि नैततक्षणं अप्राप्तयोः प्रामिः संयोगो निराः संयन्धः समवाय इत्येवमा- दिसंवन्धप्रतिपादकलक्षणवाक्येष्वव्याप्तः । तेषां संसर्गगोचरप्रमितिजनकलादितिचेत् । - गति-तथापीति । कीमिदं सामान्गेन शानं किं पश्यमाणदिशा लन्दशन्दविशेषितत्वारिद्धेचन्द्रलक्षणा- धीशानाशाश्वकर्णादिव्यवहारमात्रस्य नाम चन्दव्ययहार इति ततो व्यवहारमानं निमितवदिति, किंवा चन्द्र- व्यवहारो निमित्तमानवानिति । आये गयादिव्यवहारस्य निमितमायवत्वज्ञानं न चन्द्रव्यवहारकर्तव्यतानुमा- नस्याप्रसिद्धविशेषणतां निवारयति । नपगिमरवप्रसिद्धिरनित्यत्वानुमाने तां वारयितुमलमित्यभिप्रेत्याह- आद्ये प्रकृतानुपयोग इति । द्वितीये चन्द्रविशेषितव्यवहारः किं चन्दलक्षणार्थविशेषितो व्यवहारः उत चन्द्रशब्दविशेपितः । द्वितीयस्तु प्राथमिकद्वितीयविकल्परागानजीवनः प्रथमेपि किं चन्द्रोऽविदितो विदितो वा। आये प्राह-द्वितीयेपि चन्द्रेति । द्वितीये प्राह-दाते चेति । चन्द्रशब्दविशेपितो व्यवहारः साध्यत इति द्वितीयं पक्षं दुपयति-नापि द्वितीय इति । अन चन्द्रशब्दः प्रयोक्तव्य इति वाच्यवाच- कसतिग्रहो हि यदा लक्षणप्रयोजनं तदा लक्षणं व्यर्थमन्तरेणापि लक्षणं गवादिपदानामिव समतिग्रहसंभ- वादित्यर्थः। प्रथमतोऽवगतस्यापि शब्दसंवन्धस्य लक्षणवाक्यात्स्मरणसाधनमप्यनर्थक गवादिपदानामिवान्तरेणापि लक्षणं स्मरणसंभवादित्युक्तम् , इदानीं न केवलमानर्थक्यमपि त्वनवस्थालक्षणानर्थोपि स्यादित्याह-अव- गतसंबन्धस्यापीति । तत्तद्वाक्यस्थपदानामपि तैस्तैरथैः संवन्धो लक्षणैरेव स्मारयितव्यः, एवं तत्त- स्मारकवाक्यस्थपदानामपीति न कश्चिदपि स्यादित्यर्थः । तत्किं लक्षणमेव तेषु प्रन्थेषु न प्रयोक्तव्यं तथाच गतं सत्यं ज्ञानमनन्तमिति ब्रह्मलक्षणेन तत्प्रयुक्ताजन्मायधिकरणेनापीत्यत आह-तस्मादिति । न लक्षणमनुमानतयोपयुज्यते अपितु शब्दप्रमाणतयेत्यर्थः । ननु भवतु लक्षणं शव्दतयोपयोगि किमायातम- खण्डार्थतायामिति तत्राह-तच्च सर्वमिति । उक्तमेतत्पुरस्तादेव स्वरूपमानं शब्देन योध्यते इतरव्याय. त्तिस्त्वार्थिकी नचार्थिकः शब्दार्थ इति । यद्यपीदं संभवति तथाप्यव्यापकमिदं लक्षणं संयोगसमवायात्मकसंवन्धस्य यशक्षणवाक्यं तस्य लक्ष्य संविषयत्वेन संसर्गागोचरत्वलक्षणांशाभावादिति शकते-नन्वेवमपीति । संसर्गागोचरप्रमितिज- फत्पमि कोर्थः, यद्बोधयति तदीयसंसर्गागोचरत्वे तत्प्रमितिजनकत्वमिति, अस्तिचैतदनापि, नहि १ तत्तच्छन्देति पाठान्तरम् । २ गोचरत्वे सतीति कचिदधिकः पाठः।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याल्यायुता। १११ मैवं । तेषामपि त्वत्वपढ़त्लारितपदार्थानामन्योन्यतंसर्गागोचरप्रमितिजनकत्वात् । संस- नगोचरप्रनितिजनकलशब्देन चावैवार्थत्य विवक्षिततात् । नाप्चतिव्याप्तिः संसर्गप्रमि- तिजनकेषु गवानयनादिवास्येषु लक्षणाभावात् । यद्वा अपर्यायशब्दानामेकप्रातिपदिकार्थ- मात्रपर्यवसायित्वनखण्डार्थता । नवं पदान्तरवैचर्यम् । व्यावल्भेदादर्थवत्त्वोपपत्तेः । तथाहि लोके प्रकृष्टप्रकाशचन्द्र इत्यत्र प्रकृतपदेनाप्रकृष्टवद्योतादेः प्रकाशपढ़ेनाप्रकाशा- लप्रकृष्टतंतमताश्च व्यवच्छेदेन बुनुत्तितश्चन्द्रप्रातिपदिकमात्रार्थः प्रतिपाद्यते, अन्यथा वक्तुरखुनुत्सितनर्थ प्रतिपादयतोऽनवधेयवचनवप्रसङ्गान् । नच व्यावृत्तिपरत्वे व्यावृत्तिमत्परत्वे वा संसृष्टार्थतं वरूपमात्रपरते च पक्षन्तरवै- वर्य निति वाच्यम् । व्यावृत्तिद्वारा पदानां त्वत्पनात्रपर्यवसायित्वाङ्गीकारात् व्यावर्त्यभेद्रे- नाया। तथा वेदेपि तवं ज्ञानननन्तं ब्रह्मेत्यादौ सलज्ञानानन्दानन्तालशब्दा अनृत- जडदुःखान्तवत्त्वानालवभ्रान्तिनिवृत्तिद्वारा लक्ष्ये ब्रह्मणि पर्यवत्यन्ति । नचैवमनेकाकार- विज्ञानजनकत्तात्पदानां लल्यत्व ब्रह्मणोऽनेकाकारत्वप्रसङ्गः । लक्षणासनये भिन्नाकार- विज्ञानजनकानानपि पदानां तत्तद्धान्तिनिवृत्तिनात्रप्रयोजकतया लक्ष्ये ब्रह्ममाने तात्पर्यण पर्यवसानात् । एवं च तत्तच्छब्दजन्यविज्ञानानां तत्तद्भिन्नाकारसमर्पिणां नान्तरीयकतया तत्तद्विरोध्याकारनिवर्तकत्वाद्वाक्यलाखण्डार्थत्वसिद्धिः । संयोगस मनवायत्त्व वा तत्तहिशेषपसगयोपारलिदं वा तत्वानुलितत्वादिलनिग्रेल परिहरति- मैवं तेपानपीति । नव वि मुलादिसर्वलक्षावापेपतियातिः प्रतिषितादवियितनगंगोत्रस्वात् तदभावपेह विवक्षितत्वात् । पद्धा तत्रातिपदिकार्थी शोकावद विमोति-यहा पर्यायेत्यादिना । पदकादलक्ष्यनेव पदान्तरपर्यवसानभूलपाति नैकपदव्यादलनव पदान्तरल्यावलं जामातादीनां विनिमत्वात् ततो न संबधातावप इन्दुसन्। एतदेव लौकिकोदाहरणेन दापति तथाहीत्यादिना । संतन वित्तमः । जत्रच बदनरेनेति वरच्छेदानां द्वरतोता। प्रतिपाद्यत इति । तासपियत्वं तेन न न्यनिष्टतापतिः । ननु किनिति सपनानपरताय न पुनर्पयानुनकपीदिनपरत्वनित समाह-अन्यथेति । पदिदि सपना गुजारन प्रतिसाद देत पदवनः सदिलयः । कन्तु पूर्वपक्षिमा नेपादिकल्प पडूपनुन तनिराकरोति-नवव्यावृत्तीति । नन्तं खरूपमात्र- परत्वे पान्तरपनिति तवाह-व्यावर्त्यभेदेनेति । तदेवं हरिपदाहल विवक्षितसलादिवाक्पेषु सशक्तंपति-तथा देदेपीति । ननु सवाप्रपा पदानं विरोधियावर्तनमान सावितीयः। विरोपदनिनाता त्याने स्थानमा । प्रपद विभिन्न नन्दादिभिवानी बनेकाकारत्वानेति तमार-नवमनेकाकारेति । लक्षावाद इति सानीमा सामानो विवक्षते । नहि तन्नदाकाराः प्रविदिपिपिता पति प्रतिकारन्त दिनु कथं नानानासारोपरहिट प्रतितिरिति तपाहतारिवानिमापद सलवारकानां चितिः निहतेषु दडरटे एकान महता कापन्देकर रिपोवानिराकमानतदिरोधे । नलकन्दतारने मालदिवार नसलवादिसरं नतारिष्मातिपरनेलः विपिननेषु पाउनब निरनुरेन प्रतिसाद पंचतवन-वंद तत्तच्छन्दजन्येति । १ देत पसन्दरद ।

·هم في سه ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुत्ता। ११५ ननु किमिदं प्रामाण्यत्व खतरलं, न तावत्वत एव जन्म । खत्ल खहेतुकलविरोधात् । नापि प्रमाणादेव जन्म । ज्ञानत्य गुणवेन खप्रामाण्यं प्रति समवायिकारणत्वासंभवात् । नापि ज्ञानसामग्रीतो जन्म । प्रामाण्यत्योपाधिले जातिले च जन्मासंभवात् । तथाहि उपाधिपक्षे स्मृतित्वानधिकरणत्य ज्ञानत्य बाधात्यन्ताभावः प्रामाण्यम् । नच तस्योत्पत्तिः संभवति । अत्यन्ताभावत्वादेव । नापि जातेर्जन्म । नित्यत्वात् ।ज्ञानसामग्रीजन्यत्वं प्रमाया: प्रामाण्यस्य स्वतत्त्वमिति चेन्नैवम् । अप्रमाया अपि स्वतत्त्वप्रसङ्गात्, तत्या अपि ज्ञान- सामग्रीजन्यत्वात् । अथ ज्ञानसामग्रीमात्रजन्यत्वं खतरलम् अप्रमा तु न तन्मात्र- जन्या दोपसहकृतज्ञानसामग्रीजन्यत्लादिति चेन्मैवम् । विकल्पासहत्वात् । तथाहि । दोपाभावसहकृतज्ञानसामग्रीजन्यत्वं मात्रशब्दार्थः किंवा दोपातहकृतज्ञानसामग्रीजन्य- त्वम् । नायः । परत:प्रामाण्यवादिमतानुप्रवेशप्रसङ्गात् । तेपि हि दोषाभावसहकृत- ज्ञानसामग्रीजन्यत्वमेव परत:प्रानाण्यमितीच्छन्ति । नापि द्वितीयः । विशेपदर्शनत्य भ्रमनिवृत्तिहेतुत्वे तद्विपर्ययत्व भ्रनहेतुलवद्दोपसहकृतज्ञानसामग्रीजन्यं ज्ञानमप्रमेयङ्गी- कुर्वता प्रमा प्रति दोपाभावस्य हेतुताया अनिराकार्यत्वात् । - खतःसिद्धमेव प्रामाप्यनियुक्तनुपधुल परतःप्रामाण्यवादी प्रत्यवतिटते-नन्विति । तत्र लक्षणं तापदाक्षिपति-न तावदित्यादिना । तत्र किं खत एव प्रामापत्य जन्न सतःप्रानाप्यं नाम आ. होखिलाश्रयज्ञानजन्यत्वनुत साधनहानताननीजन्यत्वम् अथवा हानसानग्रोजन्यप्रनाभितत्वं, किंवा शानसानीमात्रजन्यप्रमाश्रितत्वम् । नाय रलाह- तावदिति । विरोधादिति । खन्दैव खकारण- तथा प्राक्क्षले सत्त्वं कार्यतया च प्रागसत्वनिति व्यापातादिलः । द्वितीयं निषेधति-नापीति । एतम खराब्दस खोयवचनवनाधिल । खाधवप्रामापजनकल्ये हि समयाचिकारणतया वतारातोमान- स्पेलयः । तृतीयं निधति-नापि ज्ञानेति । तल्लानश्यामपि हि यथाकविलीयतया समदो नत्र. त्येवेति भावः । तदेतदसंभवेन पचति-प्रामाण्यत्येति । दाधालन्ताभावी पवादनप्यनीति :- स्वैलुतम् तथापि स्तापतिव्याप्तिस्तदर्थ स्मृतित्वानधिकरणखेति । अवाप्यानुभव विषयापहारष्ठ कापस्तदभावधापाततः संशवादेरप्पताललन्तग्रहणम् । अत्र च नादः पन्ः . सारप्रसाद प्रानाप्यनुपाधिरिति केचित् । अपरेतु तन व्यवहारमादाय जानिरिति हद ते द्वैविध्यनुतम् । चतुपैशाते-ज्ञानसामग्रीति । पदिदं प्रमापा हानसानीजन्यन्त नयनर- स्त्वनिति योजना। तदेतदतियावा यूपयति-भवमिति हानपिशेयो हाना विमान सानम्यनुनाविवाति सिपालामयादि मसानभी रत्रणा नसावलिरकार : भिनताप्रामापि शनसानीजन्दारितेऽतिब्वातिरलः । अपनाया अपीति । । पचनं राहते-अधेति । जमनापानतियारहार मात्रमाणेन विधि त्विति । अत्र मात्रमाणेन मासामोतोकानाहिलारे दनादाल मनबीन जासाहिलमाननिति विकल्या पति-नाच इति । एवं सम्मान - न्तरनिलयः । द्वितीयं पति-नापि द्वितीय इति । स्थान नादान हेतु एदननादनहटोशेबानाको प्रना हेतु पर । म दिनासानामा दोकामाकाऽविपातलमावि नरेनपारिवान ।

·११६ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः नन्वीश्वरज्ञानइव दोपाभावस्यावर्जनीयतया अस्मत्प्रमावपि तथासन्निधिः किं न स्यात् । नहीश्वरज्ञानेऽपि दोपाभावः प्रयोजक इति युक्तं वक्तुं, तत्प्रयुक्तत्वस्य तदन्तर्भूतसामग्री- जन्यत्वानतिरेकात् तस्यच नित्यतया विशिष्टसामग्रीजन्यत्वासंभवादिति चेन्मैवम् । अन्तरेणापि तत्सामग्रीजन्यत्वं नित्यद्रव्येषु गुणवत्त्वप्रयुक्तद्रव्यत्ववत्तत्प्रयुक्तत्वोपपत्तेः । नच दोपाभावस्याभावत्वादेवाकारणत्वं, विशेपदर्शनाभावस्य भ्रमहेतुत्ववत्प्रमाणाभावस्य प्रमेयाभावप्रमितिहेतुत्ववद्विहिताकरणस्य प्रत्यवायहेतुत्ववञ्च तदुपपत्तेः । नच प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वे मानमस्ति प्रामाण्यं ज्ञानहेतुमात्रजन्याश्रयमप्रामाण्येतर- वेसति ज्ञानैकधर्मत्वात् ज्ञानत्ववत् । दोपजन्यत्वेन व्यभिचारो माभूदिति ज्ञानकधर्मत्वा- दित्युक्तम् । 4 युक्तं चैतत् इतरथा नित्यस्येश्वरज्ञानस्य तदनुत्पाद्यतया प्रामाण्याभावप्रसङ्गादिति शकते-नन्विति । जन्या प्रमा दोपाभावसहकृतज्ञानसामग्रीजन्या न भवति प्रमात्वादीश्वरप्रमावदिति भावः । साध्यवैकल्पं परिहरति-नहीति । ननु जन्यत्वाभावेपि तत्प्रयुक्तत्वं किं न स्यादिलत आह-तत्प्रयुक्तत्वस्येति । तदन्तर्भूतेति । स दोषाभावादिरन्तभूतो यस्यां सामग्र्यां सा तदन्तर्भूता सामग्री, अथवान्तर्भाव एवान्तर्भूतं भावे निष्टा तदन्तर्भाववती सामग्रीत्यर्थः । न तद्गर्भसामग्रीजन्यत्वं नहि गुणवत्त्वप्रयुक्तं द्रव्यत्वमिलन गुणवत्त्वद्रव्यत्वयोजन्यजनकभावः परस्परमेकस्योपाधित्वात् एकस्य च जातित्वात् किं तर्हि समव्यापकत्वमा. प्रेण प्रयोज्यप्रयोजकभावः एवमत्रापीति परिहरति-मैवमिति । अनित्ये खाश्रयद्वारा कादाचित्कत्व. मपि कथंचित्संभाव्यमिति निलद्रव्येष्वित्युक्तम् । नन्वभावस्य कारणतैवायुक्ता निःखभावत्वादिति तत्राह- नचेति । किमिदं निःखभावत्वं यद्यसत्त्वं तत्किं सत्तानधिकरणत्वं तहिं गतं सामान्यादीनां बुद्धिकारणत्वेन । नच खरूपसत्त्वरहितत्वं तदसिद्धम् । यथाहोदयन:--'नह्यसौ विधिरूपेण तुच्छ इति खरूपेणापि तथा इतरथाऽभावस्यापि तथात्वापाता'दिति । अथ भावत्वानधिकरणत्वं किमेतावता । किंचाभावस्य कार्यत्वमजी- क्रियते न वा।न यदि तदा प्रथ्वंसानुत्पत्त्या घटस्य निलता स्यात् । अस्तिचेत् कारणत्वेन किमपराद्धम् । कः खलु विशेयो नियतमाक्षणसतः प्रागसत्त्वेसति सत्तायोगित्वसत्त्वे । अथान्यथैवाभूत्वाभावित्वाद्यात्मकं तत्र कार्यत्वं शिक्षयति कारणत्वमपि तया शिक्षयेति मूकीभावः । उक्तंचोदयनेन--'भावो यथा तथाभावः कारणं कार्यवन्मत' इति । किंच न सर्वत्र भावरूपा एव दोपाः येन तदभावस्थाभावतया न कारणत्वमपि त्वभा- वरूपा अपि सन्ति दोपाः तदभावस्य न किमिति कारणता स्यात् । अथ भावस्य तत्र तत्र दृष्टचरं कार• पात्वं न त्वनावस्येति तत्र अमावस्यापि तत्र तत्र दर्शनात्वीकाराच भवद्भिरित्याह-विशेषदर्शनेत्या- दिना । साधारणधर्मदर्शनविशेषादर्शनाभ्यां सर्वत्र भ्रम इत्यर्थः । भाटानेव प्रलाह-प्रमाणाभावस्येति। योग्यानुपलभ्या ह्यभावप्रमितिरीक्रियते अनुपलब्धियोपलभ्यभाव इत्यर्थः । मतद्वयसंमतमुदाहरणमाह विहिताकरणेति । येचत्र-'खकाले यदकुर्वन् हि करोति यदचेतनः 1 प्रत्यवायोऽस्य तेनैव नाभावेन म जन्यदे' इति ब्रुवते तर यतिप्रसक्तिपरिहारायाकुर्वन् यदन्यत्करोतीति वचनादभावहेतुताऽशक्यप्रया- - - एवं लक्षगमाक्षिप्य प्रमाणमाक्षिपति । नच प्रामाण्येति । रनदीपावलीकृतमनुमानमुद्भावयति-प्रा. माण्यमिति । मानहेतुजन्याश्यत्यमायने निद्धसाधनता तदर्थ मात्रग्रहणं ज्ञानकधर्मत्यमप्रामाग्येप्यतीनि तत्र व्यनिवारवान्यावापामाध्येतरल्ये सतीत्युक्तम् । घटत्यादिव्यायत्त्व ज्ञानग्रहणन् । उत्तरविशेषणकलमाह- दोषेति । नदि व्यापि धर्म इति न दानधन दलर्थः । , ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्याता । तथा प्रामाण्यनुत्तविधनप्रामाण्येतरत्वे सति ज्ञानचन्यूनवृत्तिवात् प्रवक्षत्ववदित्यनु- नानं माननितिकेचित्तन्न । विकल्पासहत्वात् । तथाहि किं तथाविधव्यक्तिवृत्तितामानं विवक्षितनुतान्यावृत्तिवेतति तथाविधव्यक्तिवृत्तितम् । नाचः । अंशत: सिद्धसायन- वात् . अनुव्यवसायानुमित्युपमितीनां स्वत:प्रमावस्य परैरण्यङ्गीकारात् । न द्वितीयः । आचप्रयोगे दृष्टान्तत्वं साध्यविकललान ज्ञानवत्व बोपजन्याप्रमाणज्ञानवृत्तिवन्वाय- झीकारात् । नाप्रमाणज्ञाने ज्ञानतत्व वृत्तिस्तन्य ज्ञानाभालत्वादितिचेन् । नवम् । तथा- सलमानाप्येतरते सति इति विशेषणल वैचात् अप्रमाणतानन्य ज्ञानाभालतनामा- माण्यत्व ज्ञानवृत्तिवाभावात् । द्वितीयानुनाने च संशयवादिना व्यभिचारः । तथाहि तदपि वप्रामाण्येतरत्वे सति ज्ञानत्वन्यूनवृत्ति भवति नतु भवनि जानहेतुमात्रजन्याचं निनिरादिदोपजन्याश्यत्वात् । दृष्टान्तन्य माध्यविकलता च । प्रत्यक्षात्लन्यादि परन:- प्रामाण्यवादिना ज्ञानहेतुमानजन्याश्यत्वानाभयणान् प्रमात्यमेव वन्य ज्ञानहेतुमानजन्या- अयं न भवति गुणविशिष्टज्ञानताननीजन्यवृत्तित्वात् नन्त कायं तदवान्तरजातिवसभर तदेतुमात्रजन्यायं स्यात् । अन्तिच परतत्त्वपि प्रयोगः । अनीश्वरप्रमा विज्ञान हे त्यतिरिक्तहे त्वधीना कार्यलाहवत । ननु कि हानथ्यले प्रमाव्यक्तितोलि कनिद्विशेषः किं वा प्रमाव्यतिरेव जाव्यतिः। आगे मान- व्यच्या सष्टो व्यभिचारः । प्रत्यक्षजानव्यविमानो वनिरिमालधनवानामत् । द्वितीयेऽपि जन्यापि विज्ञानरूपा मना न सानो निरिक्तदानेदि कार इति चन्दन । नायगानमामानरमाइति । शायदान कामेज भन्मानाप्यंत- पाये सतीति । समान भवानेवाः दन्दनन् । इनहेदना- जन्याममा मानवनिरिएजन्य पनि नेपालीले या ET-sina रतिया न कर पा शन्ने - पले दिलायमेव रानतिमिर- नाद. मदमस्त पाप्रमानी ! पहिरन, पर 7-मितिका राम-पाति -प्रानलेलि । कमवलापीति । -नारदति। . नमानी ·११८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः . ज्ञानव्यक्तेः प्रमाव्यक्तितो भेदाभावेऽपि विज्ञानलप्रमात्वधर्मयोर्मेदान् । ततश घटत्वस्य पृथिवीत्वप्रयोजकातिरिक्तप्रयोजकत्वसाधन इव प्रमाया विज्ञानलप्रयोजकातिरिक्तप्रयो- जकत्वसाधने वाधाभावात् , विपक्षे च प्रमात्वस्य विज्ञानलप्रयोजकमात्र प्रयोज्यत्वात् , ज्ञानत्ववदप्रमाज्ञानवृत्तित्वं स्यादिति बाधकतर्क उन्नेयः । ननु ज्ञानसामग्र्या एवानिरूपणात् तदतिरिक्तहेवधीनत्वं दुर्ज्ञानमितिचेत् मैवम् । एवं सत्यप्रमायाः परतस्त्वं दत्तजलाक्षलि स्यात् । तदपि हि ज्ञानसामग्रीनिरूपणाधीन- निरूपणं तस्य दोपानुपक्तविज्ञानसामग्रीजन्यताप्रतिज्ञानात् । तस्मान्नोत्पत्तौ प्रमायाः खतस्त्वं नापि ज्ञप्तौ । तथाहि नीलसंवेदनस्य प्रामाण्यं नीलसंवेदनेनैवावेद्यत इति स्वत- स्त्वमुच्यते किंवा तद्वेदनग्राहकमात्रग्राह्यत्वेन । नाद्यः । तस्य तत्राप्रमाणत्वात् । तथाहि यदेतन्नीलप्रकाशनप्रत्यक्षं तन्नीलं प्रति तावत्प्रत्यक्षमिन्द्रियार्थसंनिकर्पोत्पन्नत्वात् । स्वप्रा- माण्यपरिच्छित्तौ तु कथं तत्प्रमाणं तस्य बहिरिन्द्रियैरसन्निकर्पात् । अपिच तत्प्रत्यक्षं विज्ञानस्यैव प्रामाण्यं गृह्णीयादुत तत्फलस्य । नाद्यः । ज्ञानस्य फललिङ्गानुमेयत्वेन तस्सा- प्रत्यक्षतया तत्प्रामाण्यस्यापि प्रत्यक्षतानुपपत्तेः । फलस्यापि स्वप्रकाशतया वाटेन्द्रियाविपयत्वात् , तद्गतयथार्थत्वलक्षणप्रामाण्यस्यापि - अपि ज्ञानत्वप्रयोजकव्यतिरिक्तप्रयोज्यत्वमुपपद्यते यथा कस्मिन्नेव घटे द्रव्यत्वपृथिवीत्वघटत्वानां विभिन्न- योजकतया द्रव्यादीनामपि विभिन्न प्रयोज्यतेत्यर्थः । ज्ञानहेत्वतिरिक्तहेत्वधीनत्वाभावे च वाधकमाह- विपक्षे चेति । यदि ज्ञानहेतुमानप्रयोज्येयं तर्हि तत्प्रयोज्यज्ञानवृत्तिज्ञानत्ववत्प्रमात्वमप्यप्रमायां वत्तेंतेत्यर्थः । ननु साध्यमेवेदं नाङ्गं धारयति ज्ञानहेतोरेवानिरूपाणादिन्द्रियादीनां परस्परव्यभिचारादात्ममनःसंयोगस्य च सुखादिसाधारण्यात् अतस्तदतिरिक्तहेतुरपि दुर्निरूप इति शकते-नन्विति। दूषयति-मैवमिति । अवश्य तावद्दोपानुपक्तविज्ञानसामग्रीजन्यत्वमप्रमायां मन्वानेन ज्ञानसामग्री तावनिरूपणीया, साच नालन्मते दण्ड. वारिता, भवितव्यं च तया अन्यथा विलक्षणकार्यादर्शनप्रसङ्गादिति भावः । किमाश्रयज्ञानवेद्यत्वं प्रामाण्यस्य ज्ञप्तौ खतस्त्वं किं वा ज्ञानग्राहकग्राह्यत्वमिति विकल्प्याद्यं दूषयति-नाद्य इति। नीलसंवेदनस्य स्वप्रामाण्य- ग्राहकत्वाभावमेवोपपादयति-तथाहीति । इन्द्रियार्थसंनिकर्पोत्पनं ह्यनीश्वरप्रत्यक्षं तदिदं वहिरिन्द्रियस्या- न्तरस्य वा प्रामाण्येन संनिकोदुत्पद्यते इति वक्तव्यं प्रत्यक्षवादिना, तत्र वहिरिन्द्रियग्राह्यत्वं प्रामाण्यस्यान्त- धर्मत्वादेवासंभवीत्याह-तस्येति । नापि मानसत्वम् । तदाहि प्रामाण्यस्य मनःसंनिकर्पसमये तत्सत्त्वार्थ सदाश्रयज्ञानस्यापि सत्त्वं वक्तव्यं तथाच न तदेव ज्ञानं खाभितप्रामाण्येन्द्रियसन्निकर्षादुत्पत्तुमर्हति सिद्ध- स्वभावात् । ज्ञानान्तरस्योत्पत्तौ तु परतःप्रामाण्यप्रसक्तिरिति लिज्ञादिजन्यत्वाभावाच नानुमित्यादिरूपता- शङ्कापि । किंचेदं प्रामाण्यमिति वा तत्तेन गृह्यते तत्प्रामाण्यमिति वा । आये ज्ञाननिष्ठतया अग्रहणात् गृहीते तस्मिन् संशयप्रसङ्गः । द्वितीये खविशेषितप्रामाण्यग्रहणे स्वग्रहापत्तिः । अपिच यथातथा भवतु तत्तु कस्य प्रामाण्यं गृह्णातीति भाई प्रति विकल्पयति-अपिचेत्यादिना । तत्फलं प्राकट्यं प्राकट्यलिङ्गानुमेयं वि. ज्ञानं भाटैरभ्युपेयते । नचाप्रत्यक्षगतं प्रामाण्यं भवितुं प्रत्यक्षमर्हति । नच स्पर्शशब्दादितुल्यता जातित्वात् । जातेरेव व्यक्तिप्रत्यक्षतानियतप्रत्यक्षत्वं, वक्ष्यते च जातित्वमतमनन्तरमेवेति भावः । फलगतप्रामाण्यग्रहणपक्षेपि किं वहिरिन्द्रियेणान्तरेण वा । नाद्य इत्याह-फलस्यापीति । अर्थनिष्ठ- त्वादेव नान्तरप्रत्यक्षत्वमपि । यदि कश्चिदात्मनिष्ठत्वं मन्वीत सुचरितमिश्रमतानुसारेण तथापि वप्रकाश- त्वादेवाविषयत्वे तद्गतप्रामाण्यमविषय इत्यपि द्रष्टव्यम् । ज्ञानग्राहकादेव तत्प्रामाण्यग्रहणं ज्ञप्तिस्वतस्त्वमिति ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ११९ । बाह्येन्द्रियप्रत्यक्षविपरत्वानुपपत्तेः । नापि द्वितीयः । ज्ञानवाहकमात्रग्राह्यत्वे प्रामाण्यत्व कचिदपि ज्ञाने प्रमाणनप्रमाणं वेति संशयाभावप्रसङ्गान् । ननु ज्ञानप्राहकमात्रमाहते प्यर्थविशेपितत्वत्य सांशयिकलवत्प्रामाण्यत्यापि सांशयिकत्वनुपपद्यते । तथाहि कुन्भज्ञा- नन्यान्भो विपयोऽभून्नवेति संशयाना दृश्यन्ते जनाः सान्भसामनन्भसामपि कुन्भाना- मुपलन्भान् । एवं प्रामाण्येपि संशयः किं न त्यादितिचेन्मेवम् । अन्भस: कुन्भग्राहक- सामग्रीमानवाहलानङ्गीकारान् अङ्गीकारे वाऽविशेपेण सफलफलशान सलिलबत्त्व सगात् । तत्लान्नारिकेल्फलान्तर्गतसलिलादिवभिन्नसानग्रीमाहत्वादेव तत्र संशयः । प्रामाण्ये तु न तथेति युक्तमुत्पश्यामः । किंच विज्ञानग्राहकमानत्रीमात्रमाहतायां प्राना- ण्यत्य शक्तिकारजतादिबुद्धिप्वपि तदप्रसङ्गः । सवं गृहीतमेव तत् बाधकाइपनीयते यथा :--'तल्लाद्वोधालकत्वेन प्राप्ता दुद्धः प्रमाणता । अर्थान्वयात्वहेतृत्वद्रोपनानैरपो- यते ॥ इति । तलादलाकनिष्प्रससमिति चेत् । मैपम् । परत:प्रामाण्यानमात । तथाहि प्रसत्तमपि प्रामाण्यं रजतादिबुद्धिपु वाधयानानादपनीयत इति वदता पाथर- जानाभावनियन्धनमेव प्रामाण्यानधारणमभ्युपगतं स्यात् । नच शमिततस्ले मानमस्ति । ननु प्रमा स्वतो ज्ञापते परनिरपेक्षोत्पत्तिक यान मान- वन तथा प्रामाण्यवतो ज्ञायते अप्रामाण्येतरत्वे सति सानेपानिला पनवदिल्य- न्यवानुमानमिति चेत् । मैवम् । आचप्रयोगे परत:प्रामाण्यवादिन प्रति हेदारनि: शन्ताभावा । नहि पक्षीयतां प्रमां विपक्षकुक्षिनिभिमानानां च विराय जानन्यापन द्वितीय पर पति-नापि द्वितीय इति । एरिने प्रा6 :: सार शातिर देव पिपलियः । तर कानपुर: संरः द. दिनापित यस समयमा म सहमतः सिनावर रेट र परसरमामले केसांना र राति नन्दित्यादिना । समाजमा नीलोकमानसोपी सन-- राम चोकग संगाल सादर टा. गी-मेवामिनि । -विचेति । रकम नि, जिला: : : : सीमापमिति ! मारवादिति । सन् ५ : ४ -- नमुमति हो नि :शाहिर . .

·१२० तत्त्वप्रदीपिका ( चित्सुखी) [प्रथमः कोटिरस्ति या दृष्टान्तपदवीमुपारोहेत् । द्वितीये च प्रयोगे प्राभाकरस्य स्वयंप्रभत्वे ज्ञानकधर्मे, भादृस्य च ज्ञाततानुमेयत्वधर्मे व्यभिचारः । तयोर्जानैकधर्मत्वेपि ज्ञानग्रा- हकसामग्रीमात्रग्राह्यत्वाभावात् । अन्यथा तत्र वादिनां विप्रतिपत्त्यभावप्रसक्तेः । ज्ञप्ति- परतस्त्वे चानुमानं न्यायकुसुमाञ्जलावाहस्म चोदयनः । प्रामाण्यं परतो ज्ञायते अन- भ्यासदशायां सांशयिकत्वात् अप्रामाण्यवत् विपक्षे प्रामाण्ये संशयो न स्यात् । ज्ञान- निश्चायकादेव तन्निश्चयप्राप्तर्वाधकस्तर्कः । ननु नैवमनुमानमुदेति । मिहेत्वोरसिद्धेः । तथाहि प्रामाण्यं प्रवृत्तिसामर्थ्यलिङ्गावगम्यं भवद्भिरुपगम्यते तस्य च लिङ्गस्य प्रवृत्तिः प्रामाण्ये संशयपूर्विका । असंदिग्धे सिपाध- यिपाभावात् अनुमानाप्रवृत्तेः । तत्संशयश्च कचिनिश्चयाधीन इति प्रामाण्ये संशय- निश्चययोरन्योन्याश्रयादनवस्थानाद्वा नैकमपि सिद्धयेदिति चेन्मैवम् । विकल्पासहत्वात् । किं स्वार्थानुमानमसंदिग्धे न प्रवर्तते किंवा परार्थम् । नाद्यः । सद्यःसमुन्मीलितवि- लोचनशिखरिशिखरविपरिवर्तमानधूमलेखावलोकनसमनन्तरमप्रत्यूहं धूमध्वजमनीपासमु- न्मेपात् । नापि द्वितीयः । विपर्यस्तसपि प्रतिप्रतिवादिनमनुमानप्रयोगोपगमात् । अन्यथा जल्पवितण्डयोः प्रमाणतर्काभ्यां स्वपरपक्षसाधनोपालम्भासंभवात् । 'संदिग्धे न्यायः .. नास्तीलाह-दृष्टान्तेति । अप्रामाण्येतरत्वे सति ज्ञानेकधर्मत्वादिति द्वितीयानुमानेपि गुरुमतभाहमतयो- यथायथमनकान्तिकमाह--द्वितीयेचेति । ज्ञाततयानुमेयं हि ज्ञानं भाहमते ततो ज्ञाततानुमेयत्वं नाम कश्चिज्ञानस्य धर्मतस्मिनित्यर्थः । ज्ञानसामग्रीजन्यत्वधर्म च व्यभिचारो द्रष्टव्यः । अथ किमिति तयोरपि न खतो ज्ञानमिति तत्राह-अन्यथेति । यदि हि ज्ञानग्राहकादेव तयोरपि ज्ञानं स्यात्तर्हि ज्ञानवदेव तयोरपि न विवादो वादिनां स्यात् विवदन्तेचेत्यर्थः । सांशयिकत्वादित्युक्ते भागासिद्धिः स्यात् । नहि करतलस्पर्श- वत्त्वादिप्रत्यक्षे मुग्धोऽपि संदिग्धे तत उक्तम्-अनभ्यासदशायामिति । विपक्षे बाधकस्तर्क इति संबन्धः । बदन रनदीपावल्यां दृषणमुक्तं तदनुवदति-ननु नैवमिति । प्रवृत्तिसामर्थ्यति । विमतमर्थाव्य- भिचारि समर्थप्रवृत्तिजनकत्वात् यनवं तनवं यथा ज्ञानाभास इति व्यतिरेकिणानुमानादिलन्वयिना वा । अनन्यासदापनेषु प्रानाप्यमनुमीयते संशयाच प्रवृत्तिरभ्यासदशापनेषु तु तनातीयत्वलिशन इत्यभ्युपेयत इत्यर्थः । ऋचिदनिर्णीतस्य साधारणधर्मदर्शनाद्युपस्थापिततया संशयकोटिताऽभावात् तनिर्णयस्य च मंगवाक्षानुमानाधीनत्वात्संदायनिर्णययोः परस्परसापेक्षत्वे परस्पराश्रयात् संशयान्तरनिर्णयान्तरापेक्षा यानन्दस्थानाच नकमपि नियति लोकसिद्धं च किंचिद्रूपं सर्वत्र प्रमाणतः सिद्धमभिवाञ्छतो नास्ति । अतो नितिमानाप्याभावाद्धर्यभावः संशयाभावाच हेत्वभाव इति सण्डलार्थः । अत्र विकल्पपूर्वकं संशयव्यति- रंगात निश्चयनुपपादयधर्मिहेतृ समर्थयते--मैवमित्यादिना | शिखरी पर्वतः तम्य शिसरमग्रिम- नगः अनन्यूहं निर्विनं धूमध्यनो बदिननीया बुद्धिः स्वार्थानुनानं च हितगायनादिज्ञानप्रामाण्यानुनानमि. त्यर्थः । परार्थनमानेपि न संदायपूर्वकत्वनियमः विपर्यतं प्रत्यपि प्रयोगादिलाद-विपर्यस्तमिति । जलपवितण्डयोरिति । नढे नत्र संदिहानः प्रतिवादी यं प्रत्यनुमानं प्रयुज्येत अपितु विपर्यस्तः । त्याचाद्यान्नम्पतिः-'निश्चिती हि बादं कुन्त' इति । यादे तु खत एव वाहायों या संशयोक्ति नति हलवः । ननु मंदिग्ध न्यायः प्रदतंत' ददि युदयचनस्य ताहि का गतिरिलत आर-संदिग्ने इति । ददगारेनुमान नेतनारं अपियनुनानलले महोप्यनीयोगव्यातिमिलः । अशो- .

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । १२१ प्रवर्ततं इति वचनत्यायोगव्यवच्छेदपरत्वात् कचित्साधकबाधकप्रमाणानुदयात्संदेहे सति न्यायप्रवृत्त्युपपत्तेः । नचानभ्यासदशायामिति विशेषणत्य वैचर्यम् । असिद्धिवारकत्वात् । नच व्यभिचारवारकमेव हेतोविशेषणमिति नियमः । चक्षुस्तैजसं रूपादिपु मध्ये रूप- वैवाभिव्य चकत्वात् , प्रदीपवदित्यादिचिरंतनानुमानेष्वसिद्धिनिवारकाणां विशेषणानां बहुलमुपलभात् । अपिचासिद्धिनिवारणापि विशेपणोपादाने न दोपं पश्यामः शिया- दिकनकर्तृकं शरीर्यजन्यवादाकाशवदित्वादाविव व्याप्यवासिद्धिरिति चेन्मैवम् । तत्रा- कर्टकले साध्ये तदेकदेशत्याजन्यत्वत्यैवोपाधितया विशिष्टस्य व्याप्यत्वासिद्धः । उक्तंहि 'एकामसिद्धिं परिहरतो द्वितीयासिद्धिरापद्यत इति । प्रकृते तु परतो ज्ञानेन सांशयिक- त्वनुपाधिः । स्फीतालोकविपरिवर्तिनां परतो ज्ञायमानानानपि घटादीनां सांशयिकता- दर्शनात् । ननु प्रामाण्यत्व परतो ज्ञानेऽनवस्था, तत्तत्प्रामाण्यग्रहणायान्यत्यान्यन्य प्रमा- णत्यापेक्षणादतः प्रतिकूलतर्कपराहतं परतः प्रामाण्यानुनानमितिचेत् । मैवम् । माना. न्तरस्यावश्यंभावनियमाभावात् । नच कुरत एव मानत्यार्थनिधायकत्वमन्यथाज्ञानेन्यनन्तरं संदेहापत्तेरिति वाच्यम् । जाततयानुमेयं ज्ञानमिति मते निलीनत्यापि ज्ञानस्वार्थनिश्वायफत्वात् । स्वयं वेदनं संवे- गन्यातिनेवोपपादपति-धचिदिति । पञ्च तैरेवानभ्यासदशापानिति विशेष बर्थ बानेचारानिवार- २.त्यापतिकारिताराय व विशेष प्रक्षेपायोगादित्युसन लनन्यासदशामाललादिना ददन्द दूरपति- नवानभ्यासेत्यादिना । रुपएप.त्यापित्युत्ते ननवनैकान्तिवता तदर्थ रूसवेचुचन तपाचानिद्धिः द्रव्यमानायादेरपि त्यसरवायापत्तदर्थ रूपारिषु माय इत्युसन पर रसाप्राहकासति रूपरत्वाद- त्युरू एक ननरूपि न भिगारः तथा पतिस्पिरिहारमपि भवति विपतिति दखिन्दिं दिन्त- नविशेष प्रक्षिालेति भावः । तस्मिनहरपनो व्यासपनेनैद साप्पोपन इति नन्वानं प्रल्नुसत्यना दापति-अपिचेत्यादिना । दो शहरति-क्षित्यादिकामिति । अत्र जन्यचादित्युत्तेहारादे- न्यवादसिसिस्वात्तदर्थ परोपजन्यमारित्युत्तम् । तदन्न पचालदिशारिहाराय विशेषरे हदे पायदा- हिदिसमन्वयसपारपल्लोवामित्यातहरितानि सरिलपः । न तमारिदिपरिहारनपोजनविशेष पावत्यानिति । कि त तरलोपाधिपनदार । नचात्र तथा साविक दरोगामित्व परितति-भवमित्यादिना । एकामसिद्धिमिति । बरसाद परिहन्तो दादातितिरिति पलधिर उदयने नेसलेलः । परतोशापमानानानिति । इहक तिरिरमा निलयः प्रहमानरू तपसलियते-ननु प्रमापति । न हि प्रमान प्रापनिरल प्रनाले समानापनले प्रमानानुरागीलनलयः । उर रूटिन-परहि नहोचरं दा निनन्युपले सक्रियानि पारदोर नरोमरददि तम रूपमा मनापलं मत्स्य शान नजी। न्दु पारपानेमानाः समरसमसमा मिसिगनेन्द्र दहनन- पानमा माय लेनेति, नर-नव स्फुरत एवेति ! नर रचन्युनं नोटः- साततपेति। सतनाले मनमनाली सायराना बनान्तरेड त्दारिनोबानका रूपमा पनि नामकलर-मानाररस्यापति नन्नति । - .

·१२२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः दनमिति बदतः प्राभाकरस्यापि मते प्रामाण्यस्य तद्धर्मस्य तद्गतगुणलादेरिव न स्वतः स्फुरणं तस्यापि संवेदनवत्वयंप्रभावत्वापत्तेः । तथालेचाप्रमावस्यापि स्वत एव स्फुर- णप्रसङ्गात् ततश्चाप्रामाण्यं परत: प्रतीयते इति स्वसिद्धान्तभङ्गप्रसङ्गः । वेदान्तिनां च प्रामाण्यस्य साक्षिवेद्यत्वेन स्फुरणनियमादिदं प्रमाणमप्रमाणं वेति संदेहो न भवेत् । नच प्रमाणं स्वत एव फलं जनयति हानोपादानोपेक्षालक्षणस्य त्रिविधस्यापि फलस्य वस्तुन्नानातिरिक्तगुणदोपमाध्यस्थ्यदर्शनपूर्वकलाभ्युपगमात् , तस्माद्वेदान्ताः स्वत एव प्रमा- णमिति न प्रामाणिकप्रतीतिपथमवतरति । अत्राभिदध्महे । न तावत्प्रमायाः स्वतस्त्व- निरुक्तिः यत:--'आहुर्विज्ञानसामग्रीजन्यत्वे सत्यजन्यता । तदन्यतः प्रमायास्तत्वत- स्त्वमिति तद्विदः' ॥ २१ ॥ विज्ञानसामग्रीजन्यत्वे सति तदतिरिक्तहेलजन्यत्वं प्रमायाः स्वतस्त्वं नामः । नचैतल्लक्षणमव्यापकम् । सर्वप्रमाणानुगमात् । नचाजन्यवादव्याप्तिरीश्वरज्ञाने । तस्याजन्यत्लेपि ज्ञानसामग्रीजन्यले सत्यतिरिक्त कारणजन्यत्वलक्षणविशिष्टधर्मवत्त्वाभावात् । नाप्यतिव्यापकम् । अप्रमाया विज्ञानसा- मग्रीजन्यले सत्यतिरिक्तहेतुजन्यत्वात् । अस्ति चेह मानमनुमानं तथाहि 'प्रमा विज्ञा- नसामग्री जन्यले सति नान्यतः । जायते व्यतिरिक्तत्वादप्रमात: पटादिवत् ॥ २२ ॥ प्रमा विज्ञानसामग्री जन्यत्वे सत्यतिरिक्तजन्या न भवति अप्रमातिरिक्तत्वात पदा- गतं प्रामाण्यं अर्थप्रकाशनसमसमये ज्ञानेन स्फुरति खत एव वा । न तावज्ज्ञानेन । पूर्वमेव निरत्तत्वात् । द्वितीयं निषेधति-न स्वतःस्फुरणमिति कुतो न खतःस्फुरणमिति तत्राह-तस्यापीति । ततोपि वा किमनिष्टमिति तत्राह-तथात्वे चेति । तथाप्यपरितुप्यन्तं प्रत्याह-ततश्चेति । ननु साक्षिवेद्यवृत्तिज्ञान- वादिनां तत्समये व साक्षिणव प्रामाण्यमपि स्फुरतीति वदतामखण्डितैव व्याप्तिरियत आह-वेदान्तिनां चेति । तेषां सुन्देहानुपपत्तिरेव बाधिकेलयः । एवमुत्पत्ती झप्ती च स्वतस्त्वं दूपयित्वा परतस्त्वं समर्थितम् इदानी व्यवहतावपि तदुभयं व्याकरोति- नंच प्रमाणमिति । नत्र वस्तुज्ञानमात्रादानादयोऽपितु इष्टसाधनतादिज्ञानात्ततश्च घटज्ञानस्येष्टसाधनता. दिज्ञानाधीनव्यवहारजनकत्वं तस्य व्यवहृती परतस्त्वमित्यर्थः । लक्षणं तावत्समर्थयते-न तावदिति । लोकेन लक्षणं संगृडाति-आहुरित्यादिना । यद्विज्ञानसामग्रीजन्यत्वेसति तदन्यतः तदतिरिकसामग्री- तोऽजन्यता प्रमायान्तत्वतस्त्रं प्रमावतस्त्वमिति तद्विद आहुरिति योजना । लक्षणवाक्यं विवृणोति- विज्ञानेति । विज्ञानसामग्रीजन्यत्वे सति विज्ञानसामग्रीत्वानधिकरणजन्यत्वानविकरणत्वं ततस्त्वनिलयः । विद्वानसानीजन्यवनप्रामाण्येप्यन्तीति परतः प्रामाण्यवादिभिश्च सीमियत इलतिव्याप्तिान्तरता वा सात् तनिवृत्त्यर्थं तदतिरिकहेत्वजन्यत्वमित्युताम् । ननु कथं नायाएकं यावतेश्वरदानेऽजन्येऽव्याप्तिः विशेषणाभावादिति तत्राह-नचाजन्यत्वादिति । विज्ञानमानीजन्यत्वे सति तदतिरिक्सानीजन्यत्वं यदनमामु प्रतिद्वं तदलन्ताभाववत्त्वं हि लक्षणं एत. देवरहानेतीति नायाप्तिरिलयः । अत्र चाममाव्यतिरिकं सर्व लक्ष्यसमानयोगक्षेमं पराभिमतपरतस्त्वव्य- निन्वितन्वय विवक्षितत्वात् । लोकविवरणयोः प्रमापदस्य प्रकृतोपयोगमात्रनियन्यनत्वात् । अत एवं दत्यनाणानुनाने पादीनां नपक्षीकरणम् । एवंच सति पटादिप्वव्याप्तिपरिहाराय विज्ञानसामग्रीजन्यत्वग्रह- पमिति दृश्यन् । स्पयर्थ वा विज्ञानग्रहान् । प्रनावामुक्तवतस्त्वसद्भावेऽनुमानमाह 'लोफेन-अमेति । जन नायन दन्ना प्रतिग, अमनातो व्यतिरिकत्वादितिहेतुः । अतिरिक्तसामग्रीजन्या न भवतीत्युक्ते. - - ·परिच्छेदः नयनप्रसादिनीव्यायायुता दिवत् । नत्र ज्ञानलानधिकरणलनुपाधिः । ईश्वरज्ञाने साध्यान्यानेः । नापि ज्ञानसा- मञ्चजन्यत्लनुपाधिः । यज्ञानसामग्रीजन्यं तज्ज्ञानसामग्रीजन्यने सत्यतिरिक्तजन्यम- प्रमाणवदिति व्यतिरेकिव्याप्तावप्रमावस्येवोपाधित्वात् । विपक्षे च त्रिज्ञानसामग्रीमा- बादेव प्रमोत्पत्तिसंभवे तदतिरिक्तस्य गुणल्य दोपाभावन्य वा कारणत्वकल्पनागौरख- प्रसङ्गो वाधकतर्कः । एतेन 'प्रमा विज्ञानहेत्वतिरिक्हेत्स्वाना कार्यवासव्र्वदिति योग- मुदयनन्य परतन्वेपि प्रयोगः लोपि परास्तः । प्रमा दोपव्यतिरिक्तज्ञानहेत्वतिरिक्तजन्या न भवति ज्ञानवादप्रमावदिति प्रतिसाधनप्रस्तत्वाम्म । नच प्रमात्वन्य विज्ञानसामग्रीमात्रप्रयोज्यत्वादप्रमाजानवृत्तित्वं न्यादिति वाच्यम् । तत्र प्रयोजकाभावादेव प्रयोज्यत्याप्रसत्तेः । दोपासवानमाननीयो दिनातं चत्र दोपन्यैव सद्भावात् । कथं प्रमात्वन्य वर्तमानत्वनंभावनापि मनुवा दोषा:- माहेनुते तदभावस्य गले पादुकान्यायन प्रमा प्रति नुवं स्वादिनि न मा काम न्यपातिद्धावन्वयव्यतिरेको कारणत्यावेदको स्यातां नौ तु विनोमालिया पाथः । परिचितिरिमानजन्यवान विज्ञासामा म । पपनाकारला लदान दिने का जनाकागावरमा गापति रवान्याधिकार पावसान निमनु नत नसामान्यायममाथिः तपादन :--- नापीति । नायपाधिलाद सोपानका कायाप साकार-पसाने दिना । पिटपरिलाभासातारा: Tic-दिपक चेति तालम:. --ति! -- मर---:--. to - - .... ramaya ·१२४ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुसी) [प्रथमः नोपक्षीणौ न कारणमानवमावेदयतः । तथाचाहुर्भट्टपादाः-- 'तस्माद्गुणेभ्यो दोषाणा- मभावस्तदभावतः । अप्रामाण्यद्वयासत्वं तेनोत्सर्गोऽनपोदित' इति । नन्वेकस्यापि दोपाभावस्याप्रमाप्रतिबन्धकत्वं प्रमाहेतुलं च किं न स्यात् एकस्यापि संस्कारस्यानुभवनाशकत्वस्मृतिहेतुत्वयोरपि दर्शनादिति चेन्मैवम् । तत्र संस्कारस्यानु- भवनाशकत्वेपि स्मृतेः संस्कारातिरिक्तकारणान्तरानिरूपणात् उभयहेतुताया अवश्या- श्रयणीयत्वात् । नच तत्रापि संस्कारनाशात्स्मृतिः किं न स्यादितिवाच्यम् । स्मृतिसमु- दयव्यतिरेकेण संस्कारनाशस्यैवासंभवात् प्रकृते तु ज्ञानसामग्रीत एव प्रमोद्भवसंभवे दोपाभावस्यापि तद्धेतुत्वकल्पना निष्प्रामाणिका तस्मात्प्रमा विज्ञानसामग्रीमात्रादेव जायत इति सिद्धम् । तथा प्रमाज्ञप्तिरपि विज्ञानज्ञापकसामग्रीत एव । नच तथाले विज्ञान इव प्रमाणमप्रमाणं वेति संशयानुदयप्रसङ्गः । स्वत: प्रमाणवेन भवदभिमत- धर्मिज्ञानेऽनुव्यवसाये च स्फुरत्यपि सुगतमतानुसारिणामप्रमाणमेवेति विपर्यासदर्शनात् स्वतः प्रमाणत्वेन भवदगीकृतानुमित्यादावपि ज्ञायमानायां चार्वाकस्य प्रामाण्ये विप्रति- पत्युपलव्धेः । स्वरूपभेदवादिनां च गृह्यमाणेपि स्थाणोः स्वरूपे स्थाणुर्वा पुरुषो वेति संदेहस्य पुरुष एवेति विपर्ययस्य चोपलम्भात् सत्यपि प्रतिभासपुष्कलकारणे प्रतिबन्ध- ननु तर्हि दोषाभावादेव भवतु प्रामाण्यं तथापि सैव परतःप्रामाण्यपिशाचिका विशेदिति तनाह-तदभावत इति । दोपाभावादप्रामाण्यद्वयस्य मिथ्यात्वसंशयत्वलक्षणस्यासत्त्वमेव जायते अनुत्पत्तिलक्षणाप्रामाण्यस्या- नाद्यभावतया दोपादुत्पत्त्यसंभवेन तदभावेन भावस्याप्यसंभवात् तेन कारणेनोत्सर्गो ज्ञानसामग्रीमानप्रयु- तत्वलक्षणोऽनपोदितः अपोदितो न भवतीति भवार्तिकार्थः । भवतु दोषाभावस्य विरोधिप्रतिवन्धकत्वं तथापि किमायातं प्रमानुत्पादकत्वे नहि संस्कारस्य खंजनका. नुभवविनाशकत्वमित्येतावता स्मृति प्रति हेतुत्वमपनीयत इत्याशय वैपम्येण परिहरति-नन्वित्यादिना । ननु किमिति तत्र कारणान्तरानिरूपणं यावता संस्कारनाश एव स्मृतिकारणं भवत्विति नेलाह-नच तत्रापीति । नित्यद्रव्येषु गुणनाशस्य गुणान्तरोत्पादनियतत्वादिति भावः । एवं तत्रानन्यगतिकत्वमुक्त्वा प्रकृते तदभावमाह-प्रकृतेत्विति । एतेनाप्रामाण्ये दोपाणामन्यथासिद्धिरुदयनापादितापोदिता । तत्र हेत्वन्तराभावादभावहेतुताया निरस्तत्वादिति । नच सामग्यैक्ये ज्ञानप्रमालक्षणकार्यभेदानुपपत्तिर्वाधिका । एकस्मादप्यग्निसंयोगात्पार्थिवपरमाणौ रूपरसगन्धस्पर्शदाहादीनां यहूनामङ्गीकारात् । प्रागभावभेदस्य च तदभावे कार्याभावलक्षणव्यतिरेकाभावादकारणत्वादुत्पत्तिखतस्त्वमुपसंहत्य ज्ञप्तिखतस्त्वमपि निर्वक्ति- तथा प्रमेति । यत्तत्राप्युक्तं विज्ञानग्राहकसाक्षिमात्रग्राह्यत्वेन प्रामाण्यस्य संदेहो न स्यात् ज्ञानवदेव निति- त्वादिति तत्परिहरति-नचेति । तथाहि भवतां धर्मिमात्रज्ञानं स्वत एव प्रमाणं सर्व ज्ञानं धर्मिण्यभ्रान्त- मिति खीकारात् तथानुव्यवसायज्ञानप्रामाण्यमपि तत्तज्ज्ञानस्फुरणसमय एव स्फुरति तथापि तत्र बौद्धानां धर्मधर्मिभावाद्यपलापाय पहिष्ट्वारोपवादिनां खप्रकाशज्ञानरुचीनामप्रामाण्यवुद्ध्या विपर्यासः तथानुमित्युप- मित्योश्च भवदभिमतखाभाविकमानभावयोश्वार्वाकवैशेषिकयोर्विपर्यासः । यथावा प्राभाकराकबन्धुप्रभृतीनां खरूपभेदवादिनां खरूपे स्फुरत्यपि भेदाग्रहात् संदेहविपर्ययौ तथानापि कि न स्यातामित्यर्थः । समाधान- साम्यं दर्शयितुं तन्मुखेनैव समाधानमुद्भावयति-सत्यपीत्यादिना । प्रतिभासस्य पुष्कलकारणे सत्यपि - ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १२५ कदोपादिसमवधानात्तत्र तत्र संशय विपर्यासयोरुपपत्तौ प्रकृतेपि समं समाधानमन्यत्रा- भिनिवेशात् । नच ज्ञानज्ञापकादेव प्रामाण्यमहणे मिथ्यारजतादियुद्धिषु प्रामाण्यग्रह- णप्रसङ्गः । प्रसक्तस्यापि प्रामाण्यग्रहणय कारणदोपावगमवाधबोधाभ्यामपनयात् । नच ताभ्यामपनये तयोरभावज्ञानस्य प्रामाण्यग्रहणहेतुत्वोपपत्तौ परत: प्रामाण्यापत्ति- रिति वाच्यम् । दोपवाधबोधयोरनुचमात्रेण प्रामाण्यस्फुरणोररीकरणात् । तथाचाहुर्भट्टपादाः-'यदा खतः प्रमाणत्वं तदान्चन्नैव मृग्यते ॥ निवर्त्तते हि मिथ्यात्वं दोपाज्ञानादयनत' इति । अन्यथा तदभावावगमत्यापि प्रामाण्यत्फुरणहेतुलेन तदभावावगमत्यापि प्रामाण्यावगमाय तत्तदभावावगमान्तराणामप्यवश्वाश्रयणीयला- दनवस्था, तथाचानभ्यातदशायां सांशयिकलादिति हेतोः स्पष्टमनैकान्तिकतम् । स्वतः प्रमाणत्वेन भवभिनतेष्वेवानुमानोपमानानुव्यवसायधर्म्यध्यवसायेषु व्यभिचारल दर्शितत्वात् । उक्तं चैतदनुमानादेः स्वतःप्रामाण्यमाचार्यवाचस्पतिना न्यायवार्तिक- टीकायाम् । 'विमतं ज्ञानमर्थान्यभिचारि समर्थप्रवृत्तिजनकत्वात् यदि पुनरेवं नाभ- विप्यन्नसमधी प्रवृत्तिमकरिष्यत् यथाप्रमाणाभास' इति व्यतिरेकी । अन्वयव्यतिरेकी प्रबलप्रतिवन्धवशात् तत्र तत्र संशयाद्युत्पत्तिरत्रापि समानेसर्थः । यत्तु इप्तिखतत्वे तेन वाधकमुकं तत्प- रिहरति-नचेति । हेतुनाह-प्रसतस्यापीति । ननु कारपदोपज्ञानवादकज्ञानाभ्यां चेत्प्रसवत्सापि मानाचग्रहणत्यापन्यतहि तयोरभावज्ञानस्य प्रानाग्यज्ञानहेतुत्वं त्वादिति युक्तमिति तत्राह-नच ताभ्या- मिति । न वनप्रानान्यज्ञाने कारणदोपज्ञानवायकज्ञानवत्मानाप्यागने तयोरभावज्ञानं कारणनाश्रयानहे अपि तु तज्ज्ञानानुदयनानं तेन न परतः प्रानाप्यापत्तिरित्यर्थः । उररीकरणं खीकारः। दोपाभावादिज्ञानस्य प्रानान्यज्ञानहेतुताभावं भट्टाचार्यवचनेन द्रढयति-तथाचाहुरिति । यदा ततः प्रमाणत्वमत्याधीयते तदान्यज्ञानप्राहकातिरिक्तं नैव मृग्यते । ननु दोषाभावज्ञाननतिरिक्तं मृग्यत इति तमाह-निवर्तत इति । दोपहनानुदयनात्रात् अचानतो नियात्वका निवर्तत इत्यर्थः। नव दोषज्ञा- नानुदयनादायैव परतत्त्वापत्तिरिति वचनीयम् । विरोधिबुद्ध्यदयप्रतिवन्धकतयैव कृतसमाधानत्वात् । दोषा- भावावगमत्यापि प्रानाप्यहेतुत्वेऽनवस्थावाधकमाह-अन्यथेति । येन हि दोषाभावज्ञानेनायव प्रानाप्य- नवगम्यते तत्वानाप्यावगनायनाप दोपाभावज्ञानान्तरं नवेपनीयं एवंकारनुपपीत्लनवस्येलर्थः । यत्तु ज्ञप्तिपरतत्त्वेऽनुमाननुदयनीयं तत्राप्युकं दूपणमतिदिशति-तथाचेति । तथाचेत्येतदेवोद्धाव्यति- खत प्रमाणत्वेनेति । ननु यद्यनुनानादि खतः प्रनानिति परैरङ्गीकृतं स्यात् त्सादयं ननोस्यत्तदेव तु कुत इति तत्राह-उक्तं चैतदिति । प्रमाणतोऽर्थप्रतिपत्ताविति प्रथमभाष्यवाख्यानावसर इति शेषः- समर्थप्रवृत्तीति । फलाभिसन्धिप्रवृत्तिजनकत्वादित्यर्थः । व्यतिरेकन्याप्तिं दर्शयति-यदि पुनरेव- मिति । अभविष्यदिति च कियाविपत्तो लडो रूपम् । अत्रचोपेक्षाज्ञानानां पक्षत्वेनानुपादानान्न नागा- तिदिः । व्यतिरेकी सर्वत्र सपक्षाभावनन्युपेल पर्वत इति नातावारणानकान्तिकता । ननु नात्येव वार्दा यः प्रानाप्यनिधये विप्रतिपद्येत । नहि प्रानाचं सांकल तनिश्वये वित्रातिपत्तिः।खीकारस्य निश्चमूलवात् । नायलीकृल। प्रनामशून्यविप्रतिपत्तेः सर्वत्र मुलमाया चर्पवादविधिनिषेवप्रसज्ञात् । सनिधित्तु प्रानान्ये तदतद्रूपसंदेहोपि चिडुलभः । विशेषल्टवेरभावात् , तत्पूर्वकत्याच संशयानाम् । नापि सर्वत्राप्रामा यत्रत- सनम् । प्रानाप्यमहमोपायनिराकरणत्यामानान्यपि तुल्यत्वात्तदति प्रानाम्यादिकं तन्निश्यश्च तदुपापन्नाच- न्तानहति । एवंबान्वयोल्देव तलयं केवलयतिरेकोलाराहा प्रत्युत्तरनाह-मन्त्रयन्यतिरेकीति :- ।

·१२६ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः वा । 'अनुमानस्य स्वत: प्रमाणतया अन्वयस्यापि संभवात् । तथानुमानस्य तु परितो निरस्तसमस्तविभ्रमाशङ्कस्य स्वत एव प्रामाण्यम् । अनुमेयाव्यभिचारिलिङ्गसमुत्थत्वात् । एतेनोपमानं व्याख्यातम्' इत्यादि । सत्प्रतिपक्षसाधनत्वाच्च । विवादस्थले प्रमात्वं विज्ञान- ग्राहकसामग्रीमात्रग्राह्यं अप्रमामात्रवृत्तित्वानधिकरणले सति ज्ञानकवृत्तिजातित्वात् ज्ञानत्ववत् । ननु कथं प्रमात्वं जाति: साक्षात्कारित्वेन तस्य परापरभावासंभवात् । तथाहि यदि साक्षात्कारित्वं परं तदा तदपरसामान्यस्य प्रमावस्य परसामान्याविनाभावनियमात्स- वैव प्रमा साक्षात्कारिण्येवेत्यनुमानादेः परोक्षस्याप्रमात्वमेव भवेत् । अथापरं तदा साक्षात्कारित्वस्य प्रमात्वाविनाभावादिदं रजतमित्यादिसाक्षात्कारिणो विभ्रमस्य प्रमा- त्वप्रसङ्गः । किंच यदि प्रमात्वं जातिस्तदा सर्व ज्ञानं धर्मिण्यभ्रान्तं प्रकारे तु विपर्यय इत्येपा परिभाषा परिलुप्येत । एकस्यैवेदं रजतमिति ज्ञानस्य धयैशे प्रमात्वमप्रमात्वं चेतरांशे इति जातिसङ्करप्रसङ्गादिति चेत् । मैवम् । साक्षात्कारित्वस्य रजतादिविभ्र- नन्वनुमानमेव कथं खतः प्रमाणं यदृष्टान्तादन्वयित्वमित्याशय तत्रापि तदीयमेव ग्रन्थं पठति-तथानु- मानस्येति । परितः सर्वप्रकारेण निरस्ता समस्तविभ्रमाशङ्का यस्येति विग्रहः । अनुमेयेनाम्न्यादिना यलिङ्ग- मव्यभिचारि तेनोत्पन्नत्वात् । प्रत्यक्षज्ञानं ह्यदुत्पद्यमानमपि न गृहीताव्यभिचारादुत्पद्यते अपितु सत्ता- मात्रेणावस्थितादेव । एवमिन्द्रियादीन्यपि न गृहीताव्यभिचारीणि, व्यभिचारीणि वा अर्थेन शाव्दज्ञानं तु नार्यादुत्पन्नं नच शब्दस्यार्थाव्यभिचारस्तस्मानतयोः खतोऽव्यभिचारग्रहणमिति । प्रवृत्तिसामर्थ्य तज्जातीयत्वं वा अर्थाव्यभिचारायानुसरणीयम् । अनुमानोपमानानुव्यवसायधर्मिज्ञानानां धर्मिज्ञाने खत एव तद्याप्तिप- क्षधर्मत्वग्राहकेणैवानुमाने कारणतः खरूपतश्च व्यभिचाराशङ्कानिरासादुपमानेप्यतिदेशवाक्यसादृश्यज्ञानयोः प्रामाण्यावधारणेन तनिरासादनुव्यवसायेप्यज्ञाताननुव्यवसायादित्यर्थः । एवमनैकान्तिकतामुक्त्वा सत्प्रतिप- क्षतामप्याह--सत्प्रतिपक्षसाधनत्वाच्चेति । विवादस्थल इति । अनुमित्यादिव्यतिरिक्तस्थल इत्यर्थः । इतरथांशतः सिद्धसाधनतापातादिति परतः प्रामाण्यवादिनोऽर्थान्तरतानिवृत्त्यै मात्रग्रहणम् । गुण- त्वादिव्यभिचारवारणाय ज्ञानैकवृत्तीत्युक्तम् । अप्रमात्वसंशयत्वादिव्यभिचारनिवृत्त्यर्थमप्रमावृत्तित्वानधिकर- णेत्युक्तम् । साधनवैकल्यनिवृत्त्यर्थे मात्रग्रहणम् । प्रमामात्रवर्तिना प्रमान्यान्यत्वादिना व्यभिचारनिवृत्त्यर्थ जांतिग्रहणम् । तस्यान्योन्याभावत्वेन प्रतियोगिज्ञानापेक्षत्वेन विवक्षितत्वात् । उदयनीयां विशेष्यासिद्धिं शङ्कते-ननु कथमिति। साक्षात्कारित्वप्रमात्वयोः परापरभावाभावं स एवो. पपादयति-तथाहीत्यादिना । अत्र साक्षात्कारित्वं किं परं व्यापकं प्रमात्वमपरं व्याप्यमिति मतं विप- रीतं वा । नाद्य इत्याह-यदीति । साक्षात्कारित्वव्याप्यत्वे प्रमात्वस्य तदहितेषु परोक्षेष्वनुमानादिषु प्रमात्वं न स्यादस्ति च तदतो न व्याप्यमित्यर्थः । द्वितीयमाशय दूषयति-अथापरमित्यादिना । यदि हि साक्षात्कारित्वं प्रमात्वावान्तरजातिस्तदा तदहितेषु विभ्रमेषु साक्षात्कारित्वं न स्याद्यदि स्यातर्हि तव्यापकं प्रमात्वमपि स्यादित्यर्थः । ततः परापरभावशून्ययोरेकत्र वृत्तौ सङ्करः स्यात्स च जातिबाधकः यथा वक्ष्यति -सङ्कर इति । सङ्करान्तरमाह-किंचेति । यदि प्रमात्वं जातिस्ततो जातिसङ्करपरिहाराय विभ्रमेष्वप्र- मात्वाधिकरणेषु सा नेष्टव्या ततश्च सर्वज्ञानानां धय॑शे प्रामाण्यं प्रकारे रजतादौ विपर्यय इति यौक्तिकप- रिभाषानिरर्थका स्यादित्यर्थः । साक्षात्कारित्वमपरं प्रमात्वं परं विभ्रमेषु च साक्षात्कारित्वं व्यवहारस्तु औपा- धिकस्ततो न जातिसकर इति परिहरति-मैवमिति । प्रमात्वाप्रमावसङ्करं परिहरति-धयंश इति ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १२७ मावृत्तित्वात् । तत्रव्यवहारत्येन्द्रियसंप्रयोगजन्यतोपाधिमात्रेणोपपत्तेः धन्यैशे प्रमान्य- वहारत्व चावाधितानुभूतितोपाधिनिबंधनतयापि संभवात् । नचैवं सर्वत्रोपाधिनिबन्धन एवात्तु प्रमाव्यवहारः कृतं जातिकल्पनवेति वाच्यम् । प्रमिणोनीत्यवाधितानुगतव्यवहारत्व गौगौरिति व्यवहारत्येव जातिमन्तरेणानुपपत्तेः । उपाधिनादाय जातिप्रसाल्यानत्यगोत्वादिष्वपि तुल्यत्वात् तस्माद्यत्र 'व्यक्तेरभेदस्तुल्यत्वं संकरोऽयानवस्थितिः । रूपहानिरसंवन्धो जातिवाधकसंग्रह'इत्युक्त्वाधकानामन्यतमोपि घाधको न प्रसरति, तत्र जातिनिमित्तो व्यवहार इतरत्र तूपाधिनिवन्धन इति विभागो द्रष्टव्यः । नाबाधितानुभूबित्वनवे तथड़या जातिरपि तत्र भवेदिति वाच्यम् । प्रसाधने सङ्कवाधात्, प्रसनने विपर्ययपर्यवसानात् । न तापदिदं प्रयोजकं मीमांसकानां यथाह सूत्रकारः-'अनुपलब्धे तत्प्रना- निति । तथा तद्भाष्यकारोपिनसनिऽर्थे ज्ञान निति । शवविपर्ययतिव्यतिरिकज्ञानानि तदति- रित्तवृत्तिवानविकरणजातिनन्ति जातिनत्वात्प्रतिपनवदिति । प्रनावजातानुनानम् । अत्र चैतदवसे- पम् । पविद्धान्तमादित्यवं जातिवदरपरिहार इति। यतो विज्ञानत्वनाधिष्टानधियानारोपितेषु यत् । अविद्या- परिणामवाद्विहानाभासता नता ॥ न यत्तत्र विज्ञानं तत्तनाननुपेयते । बभनान विज्ञानं तत्क सहर संभवः' । ननु तर्हि सर्वमेव ज्ञानप्रनानप्रमाणेच ज्ञानानास इति ज्ञानन्स परतोमानाप्यनिति वचतः कोऽयःन कोपि। विज्ञानं परतःप्रनागं अपितु खत इत्येतावदुपपादनीयन, अथवा बनानाप्यं परत इत्यस्यैवाय पर्यवति- तोऽर्थः यहिानयतिरिक्तसमवाव्यप्रानाम्यनिति । सानीभेदत्त कार्यभेदनियमात् प्रमायाश्च ज्ञानविशेषत्वस्या- विरिति । नव सर्वप्रलवानां च्यार्यत्वेऽस्याविनतापातः, विद्यापरिपानपत्रमारोप्चयोसकारण ततो वि- शेयादिति । नन्वेकत्रोपाधिनिबन्धनक्षेत्रानापन्यवहारः सर्वत्र तन्निवन्धन एव भवतु किनिलईजरतीय कल्यत इति तत्राह-नचैवमिति । तत्र कि कल्पकं नास्तीत्युच्यते, अन्ययातिद्धिर्वा । प्रयमे प्राह- प्रमिणोमीति । एप झुत्सर्गः चदनुवृत्तयवहारस्यानुवृत्तालन्दननिति तचेकपनपि दुःसंपादं तदागत्वैवा- प्रोपते साधारणसन्दता पचाक्षादीनान्। भवति चहानुत्तोऽयःतत्रापि वपनानदापमानावे जातिवनेवेति भावः । द्वितीचे प्राह-उपाधीति । यदि हि नवेप्युपाधिना जातिप्रलाल्यानं तदा गोवादिप्वचना- वातः सात् तत्तयपककोपाः भवादिलनिप्रायः । ननु तहिं पावादावपि किनिति जतिन कुलप्यते अतिहि अनुत्तप्रलय इति तत्राह-तलादिति । नव बत्तिः यपाकाशवादी न तत्र जावित्वक- पना । हत्तप्रलयहेतुत्वाभावात् , अनेकसमवेतत्वाभावाच । तस्य च तहमपलात् । तथा पत्र तुल्य- व्यक्तित्वं यथा फुन्नत्वलशवयोः न तत्रोनयोजीवित्वं एकवानुगतयवहारानेदेः इतरथा पर्यायत्तदि- त्याहार । तथा पत्र सरप्रसक्तिः परत्तरव्यभिचारिपोरेक्त्र स्थिनिर्वथा दण्डित्वकुन्डलिवयोत्तत्रापि न सावित्वम् ।प्रयननत्व दूपत्वं । परस्सरपरिहार वनानतयावततनावपोरेका प्रतीजिस्तानाना माता ने विवत्तद्विरदाविषयतया भवनानीनवटीत प्रनापानाबादेव तदभाकः परस्परपरिहारेण वर्त- मानयोः तानान्यदोरकत्र सनावों तदतदातीयविरोधोच्छेदात्तिक्षेति, त्या पत्रानवल्या प्रक्तिः दया सत्तायां सत्तालोजारे तनातिन ज्ञाजिकलना पत्र महानिलिरागन्तुकवादिनाऽनिसबहानादिना यथा पाचफत्वादी दया वा विशेषेषु मापे न चारित्सना पत्र जातिकल्पनायां बच्या नह संदन्यानावः स्था समवाये जाविकपनायां समवायानावात् मानिबन्यो तन्नियनान्न तत्रानि जातिरिति किरपावती- कारसंग्रहीतजातिवापतानां जन्यतनसापि यत्रानावना जानिनलिनरनोराषित्वनिवि सन्दताः।

·१२८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथ तस्माज्ज्ञानैकनिष्टजातित्वादिति न विशेष्यासिद्धो हेतुः विपक्षे चानवस्थाप्रसङ्गो वाध स्तर्कः । नच निलीनस्यैव प्रमाणस्यार्थे व्यवहारजनकलोपपत्ते नवस्येति वाच्यम् । तर वनिश्चायकप्रमाणानुदये तदस्तित्वस्यैव निश्चेतुमशक्यत्वात् । अस्तु तर्हि ज्ञानस्य र एव स्फुरणं तथापि तत्प्रामाण्यं तद्गतगुणत्वादिवदन्यत एव स्फुरिष्यति को विरोध ? चेत् । मैवम् । तस्यादित एव प्रमाणत्वेनास्फुरणे तद्विषये निःशङ्कप्रवृत्त्यनुपपत्तेः । न ज्ञातमित्येतावता प्रवृत्तिः । मरुमरीचिकादौ सत्यपि विज्ञाने तदप्रामाण्यनिश्चये प्रवृत्त दर्शनात् । अस्तु तर्धप्रामाण्यास्फुरणे प्रामाण्यस्फुरणमन्तरेणापि ज्ञानमात्रात्प्रवृत्ति तिचेन्मैवम् । विज्ञानस्य प्रामाण्याप्रामाण्ययोरस्फुरणे संशयान्निशङ्कप्रवृत्त्यनुपपत्तेः । आ चानभ्यासदशायां नववनस्थलीस्थितेषु फलितरसालादिपु तत्फलादानेच्छोनि:शङ्कप्रवृत्तिः अपिच त्वयापि पारलौकिकफलसाधनेपु निःशङ्कप्रवृत्तिः प्रामाण्यनिश्चयाधीनाभ्युपगता नच कृष्यादौ संशयेपि प्रवृत्तिईष्टेति वाच्यम् । तत्र निःशङ्कप्रवृत्तेरभावात् । एवंच यत्र यत्र निःशङ्कप्रवृत्तिः तत्र तत्र प्रामाण्यनिश्चयाधीनैव सेत्यभ्युपगन्तव मपरथा प्रामाण्यानिश्चयानिवृत्तेरपि प्रसङ्गात् । नच फलेपि परतस्त्वम् । ज्ञेयाभिव्यत्ति प्रमात्वजातिसमर्थनस्य प्रकृतोपयोगं दर्शयितुमुपसंहरति-तस्मादिति । ज्ञप्तिपरतत्त्वे वाधकमाह- विपक्षे चेति । पूर्वपक्ष्याशयमनूद्य दूपयति-नचेत्यादिना । ननु भवतु तदस्तित्वलोभाज्ज्ञानस्य खत स्फुरणं प्रामाण्यं तु किमिति न परतःस्फुरतीति प्राभाकरं प्रति पूर्वोक्तं स्मारयति पूर्वपक्षी-अस्तु तहीति अर्थे तु निःशङ्कप्रवृत्तिः प्रथमतः प्रमाणतया स्फुरण एव घटते नेतरथेति परिहरति-मैवं तस्यादि इति । तद्विषये तस्य ज्ञानस्य विपय इत्यर्थः । एतदेव विपक्षे वाधकेन विवृणोति-नहीति । मरुभूमि मरीचिका मरुमरीचिकाः । नन्वप्रामाण्यस्फुरणादेव तत्र प्रवृत्त्यभावः न प्रामाण्यास्फुरणात्प्रामाण्यास्फुरणे प्रवृत्तिर्घटते इति प्रस्तुतं तत्किं केन संगतमिति शङ्कते-अस्तु तहाँति । प्रामाण्यास्फुरणे न निःशक वृत्तिरुपपन्नेति परिहरति-मैवं विज्ञानस्येति । ननु ज्ञानोदयसमसमयमेव निःशङ्कप्रवृत्तिः क्व दृष्टा य लादिदं साध्यत इति तत्राह-अस्ति चेति । रसाल आम्रः । अपिच त्वयापि पारलौकिकसाधनेषु लौकिकेपु अभ्यासदशापन्नेषु च निःशङ्कप्रवृत्तिः प्रामाण्यनिश्चयाधीनैवेति खीकृता तत्साम्यात्सर्वनिःशङ्कः वृत्तिस्थलेषु शक्यं प्रामाण्यनिश्चयाधीनत्वमनुमातुमित्यभिप्रेत्याह-अपिच त्वयेति । ननु संशयादपि निःश प्रवृत्तिः कृप्यादी दृष्टा इति सव्यभिचार इति तत्राह-नच कृप्यादाविति । एवं पारलौकिकेपु निःशङ्कप्रवृत्तेनिर्णयपूर्वकत्वस्य च व्याप्तिनिश्चयात् सर्वत्रैवं शक्यानुमानमित्याह । एवं यत्र यति । यदि च संशयात्प्रवृत्तिस्तदा संशयस्य. कोटिद्वयसमानत्वात्प्रवृत्तिवनिवृत्तिरपि स्यात् । नच नक्षजत्वाद्वैषम्यम् । वैधर्म्यमानत्वात् । अथाप्रामाण्यानिश्चयान निवृत्तिः प्रामाण्यानिश्चयान प्रवृत्तिरिया पश्य तस्मानिःशङ्कप्रवृत्तिः प्रामाण्यनिश्चयाधीनैवेत्यभिप्रेत्याह-अपरथेति । यदन्न कुसुमाअलावुदयने झटिति प्रचुरसमर्थप्रवृत्तेः खतः प्रामाण्यानधीनतामुपपादयतोतं 'झटिति प्रवृत्तिहीं लाद्युपक्रम्य 'इच्छा प्रवृत्तेः कारणं साच समीहितोपायताज्ञानमपेक्षते तचेष्टजातीयत्वलिङ्गानुभवं सोपीन्द्रियसनिकर्षात् , प्यग्रहणं तु न केनाप्यंशेनोपयुज्यते उपयोगेपि वा स्वत इति कुत एतदिति तदपि तस्करस्य पुरतः कई मुवर्णमपलपतः सर्वानोद्घाटनमिव यतः समीहितसाधनताज्ञानमेव प्रमाणतयावगम्यमानमिच्छां जनयति ' इत्यत्रैव स्फुटे खतः प्रामाण्योपयोगः । किंच क्वचिदपि चेत् निःशसमर्थप्रवृत्तिः संशयादुत्पद्यते तर्हि सर्व त्रैवं तथाभावमवात् प्रामाण्यनिश्चयो निरर्थकः । अनिश्चितस्य सत्त्वमेव दुर्लभमिति प्रामाण्यस्य जलांज १ पेदेति पाटो माति। २ प्रामा ·. परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । १२९ लक्षणफलत्य ज्ञानमात्रादेव सिद्धेः । उपादानादीनां पुनरिष्टसाधनादिज्ञानाधीनतया तद्विपयप्रमाणस्य तत्रापि फलजनकत्वं स्वत एव तस्मादवधी गुणगणमनपेल्यैव दोपा- भावं स्वशक्त्यैव स्वार्थमावेदचन्ति वेदान्ता इति सिद्धम् । ननु खरूपतहकारिसमवधानातिरिक्तां शक्तिमेव न जानीमः, तत्र प्रमाणाभावात् । तथाहि स्फोटादिलक्षणकार्यान्यथानुपपत्तित्तत्र प्रमाणमुतोपादानोपादेयभावनियमानु- पपत्तिः । नायः । त्वत्पादेव पावकादेः प्रतिबन्धकाभावादितहकार्युपश्रृंहितात् स्फोटा. दिलक्षणकार्योत्पत्युपपत्तावतीन्द्रियशक्तिकल्पनानुपपत्ते: । नचाभावस्याकारणवात्प्रति- वन्धकामावो न सहकारीति सांप्रतम् । किमन्वयव्यतिरेकिलं नात्युताभावस्य कारणले. ऽनिष्टप्रसक्तिः । नाद्यः । भाववदभावत्यापि कार्यान्वयन्यतिरेकित्तात् । न द्वितीयः । योग्यानुपलब्धेरभावप्रनितिहेतुत्वात् , विवेकानहस च विभ्रमहेतुत्वात् । ननु कि प्रतिवन्धकमानभावत्स कारणत्वमुत तत्प्रध्वंसत्य । नाद्यः । उत्तन्मकसद्भावे लिरव वदतः स्यादिति । एवमुतत्तौ जप्तौ च सतत्पनुपपाद्य व्यवहतो सतत्त्वनुपपादयति नच फले- पीति । यदि तापमानानां यामिन्याप्तिः फलं स्याहुः-'हेवानिव्याप्तितो पलामत्र हानाललान्तर- ...निप्यते' इति। तच फलं झाननानादेव न पुनरन्थनिवन्धननिलयः । अयोपादानाद्येव सर्वत्र फलं विद्वा. नन्स तयेटसाधनादिज्ञानाधीननिति परतत्वं पुरस्तादेव वर्णितनिति तत्राह-उपादानादीनामिति । न वस्तुमानानफलनुपादानादि अपितु गुणदोपनाध्यस्थ्यदानानां तेषां व खत एव तजनकत्वमिति तत्रापि वर्जितसतस्त्वं न व्यभिचरतीलः । वादार्थमुपसंहरन् समन्वयोपयोगमाह तलादिति । 'इति लतत्त्वं परितः प्रसाधितं प्रमागमानन्स सतः खतो चदा । निषिद्दोपका लीलया सनन्तवेदान्तवचन्म नियति॥' खात्यैव वेदान्ताः स्वार्थमावेदयन्तीयुदं तत्र खरूपसहकार्यतिरित्तरायसहिम्णववाकिंकाः प्रलपति- टन्ते-नन्वित्यादिना । सनधानं नेलनं तत्र कि कार्यालतियोजकपनमात्रं दशत्ति विवान्द्रियत्वे सति ताशो धनः किं वा मृदादिगतातीन्दिप्रयोजकपनविशेपो वा मृदादिलरूलनानगलाइनोवा। प्रथने त्ववि- वादः। पटवामित्वादिजातीनानीकारान् । द्वितीयेपीश्वरंच्छादीनानाकारादविवादः। तृतीयेति कलादियो- गव दादावाकारादपिणानने । चनुधेतमाह-तत्र प्रमाणाभावादिति । तत्र किनापत्तिनुमान- मागमो वा प्रमानन् । तमायापत्ति द्विधा विषय दूतपति-तधाहीत्यादिना । कालिन्चनुपाति दिनत्योपादानं दुन्धादिदध्यादे पुनन्तिलादीति तिलादेव तटब न पुन्र्दुग्धादीति यो निदनन्तदनुर- तिवलयःसादेतद, यदि सम्पसहकारसमधाननामाकपालतिः प्रतिवन्धदशापामा रिनिति नोनयते स्कोटादिः । नहि तदमिरनभिः सहकारितो देधनादयोऽनिन्यनादयः तलाव्यतिपन्नावानोलपत्र दाहिरिलनुपपईव कालतिरन्तरेज शामिति तत्राह-प्रतिबन्धकानावादीति । एटदुन्नं भवति । प्रमाणपविरोधोऽपिन्तिः सभा देवदत्तल औदनाहरल रानासाहय व विरोधी पाहना पति विरोधपहिले नचात्र तपाविरोधः सोमेलदलनियरकपोनिनाने दिन प्रतिवन्धनादतवाहिलबद- सिविषयत्वेन विरोधसान्तरिति । ननुन प्रतिवन्यानादपदमिनिपलमा बिनधान्यति बनान्य करा- तामापादिति तत्राह-वाभावयेति । सिंच नौलादनयुदं वनेलाह-योन्येति । मुनुर- तिनः प्रलाह-विवेकानहरति । विक्रमादोऽस्याबवलपरो मुन्न। पत्र प्रतिवन्धानावरू कर विरकर यानेचारेण पति पदबादी-नन्वित्लादिना दि.६७ का ·१३० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः सत्यपि प्रतिवन्धके विनापि प्रागभावं कार्यदर्शनात् । न द्वितीयः । प्रतिवन्धकानुदयपि कार्योपलब्धेरिति चेत् । मैवं । उत्तम्भकमणिमत्राद्यभावसहकृतस्यैव प्रतिबन्धकस्य प्रतिवन्धकत्वात् , तेन तत्र प्रतिबन्धकप्रागभावसहकृतस्यैव कारणलान्न व्यभिचारः । एतेनानियतहेतुकत्वमप्यपास्तम् । सर्वत्र प्रतिवन्धकसंसर्गाभावविशिष्टस्यैव कारणालागीकारात् अन्यथानुपलब्धाव- प्युपलब्धिप्रागभावप्रध्वंसाभावविकल्पनाभावप्रमितेरनियतहेतुकताया दुष्परिहरत्वात् । शक्तिपक्षेप्यप्रतिबद्धाया एव तस्याः कारणवादभावविकल्पोत्थदोपतत्परिहारयोः समा- नत्वात् । ननु न प्रतिबन्धकाभावस्य कारणता, प्रतिबन्धापेक्षस्तदभावः कारणं कारणा- पेक्षश्च तद्भाव: प्रतिवन्ध इत्यन्योन्याश्रयग्रस्तत्वात् 'प्रतिबन्धो विसामग्री तहेतुः प्रति- यदाघुत्तम्भकः प्रतिवन्धकसविधं निधीयते तदा सत्यपि प्रतिवन्धके मण्यादी कार्यमुत्पद्यते न तत्र प्राग- भावोस्तीत्यर्थः । इयमपि प्रतिवन्धध्वंसव्यभिचारभूमिर्भवत्येव तथाप्यसाधारणं दूपणमाह-प्रतिवन्ध- केति । नानुदितप्रतियोगिप्रध्वंसः संभवतीति भावः । तदेतत्परिहरति-मैवमिति । नामाभिर्मण्या- दिस्वरूपमात्रस्य प्रतिवन्धकत्वमुच्यते अपितूतम्भकाभावविशिष्टस्य निच तादृशमुत्तम्भकसग्निधानेऽत्तीति तदापि प्रतिवन्धकप्रागभावस्य न व्यभिचार इत्यर्थः । उक्तं च कुमुमालावुदयनेन-'प्रतिवन्धकोत्तम्भकाले तर्हि व्यभिचारः स्यात् यदि यादृशे सति कार्यानुदयत्तादृशे एव समुत्पादः नत्वेवं तदापि प्रतिपक्षस्याभावात् असत्प्रतिपक्षो हि प्रतिवन्धकोभिमतो न सत्प्रतिपक्षः सच तादृशो नास्त्येव यस्त्वति नासौ प्रतिपक्ष'इति । स्यादेतत् प्रतिवन्धकाभावस्य सामग्यन्तःपातित्वमयुक्तम् । अनियतहेतुकत्वप्रसज्ञात् । तथाहि । यत्राभ्या- दिसमवधाने प्रतिवन्धकमण्याद्यभावे झटिति कार्यमुत्पद्यते तत्र विशेष्यमण्यादिप्रतिबन्धकाभावादिति वक्त- व्यम् यत्र मण्यादौ विद्यमानेपि उत्तम्भकसनिधौ कार्यमुत्पद्यते तत्रोत्तम्भकाभावरूपविशेषणाभावादिति नैक. हेतुनिरूपणमिति तत्राह-एतेनेति । एतेनेत्यस्यैव विवरणं सर्वत्रेति । न विशेषणाभावो विशेष्याभावो वा हेतुस्तयोरप्रतिवन्धकत्वात् किंतु विशिष्टाभावः सचोभयथापि न भिद्यते तथाहि केवलदण्डसद्भावे दण्डपुरुषसद्भावे द्वयाभावे केवलपुरुषाभावः सर्वत्रावशिष्टः तथा केवलोत्तम्भकसद्भावे प्रतिबन्धकोत्तम्भकसद्भावे द्वयाभावे वा केवलप्रतिवन्धकाभावो. ऽवशिष्टः । संसर्गाभावशब्देन तद्विशेषप्रागभावादित्रितयं विवक्षितम् । प्रागभावप्रध्वंसाद्यपेक्षया चेदननि- यतहेतुकत्वमाशय परिहियते । तदाच संसर्गाभावशब्दोप्यनुगुणः त्रयानुगतत्वात् 'यस्मिन्नसति कायै न जायते तस्सिन्सत्येव कार्य जायते इत्येवं संसर्गाभावमात्रस्यैव प्रयोजकत्वादित्युदयनोक्तेश्च । अतश्चैवमे. वाझीकर्तव्यम् , अन्यथाऽनुपलब्धेरप्यभावप्रमितिहेतुतायामपि उक्तदूषणसाम्यादिलाह-अन्यथेति। अलं वा स्थलान्तरप्रतिवन्या शक्तावेवेयं सुग्रहा सापि ह्यप्रतिबद्धा कार्याय प्रभवति ततत्तत्रापि प्रतिवन्धाभावे समानावेवेमावाक्षेपपरिहारावित्याह-शक्तिपक्षेपीति । एवमभावविकल्पप्रयुक्तदोषे परिहते प्रकारान्तरेण प्रतिवन्धाभावस्य कारणतामाक्षिपति शक्तिवादी-नन्विति । यस्तदभावः प्रतिवन्धकाभावः कारण- मसौ प्रतिवन्धापेक्षः तन्निरूपणीयत्वात् यश्च कारणाभावः प्रतिवन्धः सोपि कारणापेक्षः तन्निरूपणीयत्वा- देव । ततश्च प्रतिवन्धाभावरूपकारणस्य कारणाभावरूपप्रतिबन्धस्य च परस्पराधीननिरूपणादन्योन्याश्रय- तेत्यर्थः । ननु कारणाभावस्य प्रतिवन्धत्वे स्थादयमन्योन्याश्रयस्तदेव तु कथं यावता कार्यानुत्पाद एव प्रति- पन्ध इति तत्राह-पतिवन्ध इति । अयमर्थः । न तावत्कार्यानुत्पादः प्रतिवन्धः तस्यानादितया प्रतिवन्धकाधीनत्वाभावात् । नापि तस्य कालान्तरसंवन्धः। कालस्यैकत्वात् , औपाधिकानेकत्वे च कालो- पाधेमप्याद्यजन्यत्वात् । कतर्हि कारणाभावात्कार्याभाव इति परिभाषार्थः । भावधर्मोपचारात सामग्रीका- । - ·। परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १३१ वन्धक इत्यङ्गीकारादिति चेत् । मैवम् । अवधीयवाभावस्य कारणतां कार्यानुदयमाने- व मत्रादेः कार्यप्रतिकूलतावगमात्, अनवलन्ध्यैव च मणिमत्रादेः कार्यप्रतिबन्धकतां तदभावत्यान्वयव्यतिरेकाभ्यामेव कारणताध्यवसाचात् । किंचेदमन्योन्याश्रयत्वमुत्पत्ती जप्तौ वा त्यान् । नायः । मत्रतदभावयोः परस्पर- हेतुलाभावात् । नापि द्वितीयः । अज्ञातयोरपि मत्रतदभावयोः कार्य प्रति प्रतिकूल- त्वकारणतयोल्पपत्तेः । ननु कार्याभावावसयकार्यप्रतिकूलभावा मन्त्रादयः शक्तरपह्नवाय फारणाभावरूपा इप्यन्ते. अत एव मनाचभावोपि कारणमिप्यते ततो मत्रतदभावनि- टप्रतिबन्धकलकारणत्वयोरन्योन्योपाधिकलादुलत्तौ नौ वान्योन्यानयता दुर्वारेति चेन्न । उक्तोत्तरत्वात् जन्तरेणेवाभावत्व कारणतावगनं मन्त्रादेः कार्याभावमात्रेण कार्य प्रतिकूलभावत्यावगन्तुं शक्यत्वात् तदभावकारणतत्याप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव सुक- रावगन्यवान् इति । नच शत्यनङ्गीकारे प्रतिबन्धासंभवः, 'मणिनवादिसन्निधानासन्निधानयोः स्वरूप- त्याविशेपादिति वाच्यम् । कायौंदासीन्यत्वैव प्रतिवन्धशब्दाभिधेयत्व विशेषत्वात् , दयोः पौपिनियनः तदभावपोरप्युपचाराप्रयुलते पस्तुतत्तु नमसनयत्वमेव । कतर्हि प्रतिवन्ध इति हदि निधाचोच्नुदयन-भादो था तथानावः कार कार्यवन्नतः । प्रतिवन्धो विज्ञाननी तदेतुः प्रतिवन्धक' इति । अत्र पूर्वार्धनाभावस कारणतानिरूपन प्रतिवन्याभावस कारणत्वमुक्तम् । उत्तरार्धन व प्रतिवन्यप्रतिवन्धको निर्दिष्टौ । प्रतिवन्धो नाम विताननी सानीर्वकल्यं नबादितदेतुस्तु नत्रप्रयोत्ता प्रतिवन्धक इति तलावानीप्रतिवन्धयोरस्येवान्योन्याश्रददेति । यद्यप्युभयानावत्लनुभवस तथाप्यन्यो. न्यनिरपेक्षस्य दाक्यनिरूपनत्वानान्योन्याश्रयत्वनिति परिहरति-मैवमिति । मत्रादेः खाभावकारपता- झानमन्तरीय कार्यानुदपेन्वयव्यतिरेकान्यां कार्यप्रतिकूलतालक्षाप्रतिवन्यकत्वावगनादिलयः । मन्त्राद्य- भाषस कारणत्वनपि नत्रादिप्रतिवन्यकत्वज्ञानव्यविरवि शक्यं दातुनलाह-अनवलम्व्यैव चेति। प्यासन्यादेः कारणत्वं कार्यान्वयव्यतिरेकान्दानेव तया मनामनावत्यापीलयः । एवं साधारण्येन परिहारमुक्त्वा विकल्याह-किंचेति । यद्यपि मत्रादिप्रागभावस मनादि प्रति हेतु- ता नवति तथापि तं प्रति न हेनुता मनादेत वाह-परस्परेति । इसी परसराम परिहराति- नापीति । नहि पदकारण तत्सर्व सादनेव कारणं चक्षुरादेरदर्शनात् । एवंप्रतिवन्धाभावोपीति नावः । वनिमनुदयनीयनन्योन्याश्रयतापरिहारं परिजहुः न्वारनदीपावलीहवतदनुवदति नन्विति । यद्यापे कार्यानुदयोदयान्वयव्यतिरेकापन्देन्द्रनदभावयोः प्रतिवन्यकत्वकारत्वे तयापि सामग्रीवैकल्यरूपतया मनादः प्रतिवन्धनलंन्तु सस्पेगा एवं तदभावस्थापि प्रतिवन्धनाभावतया कारणत्वं न खरूपेण तयाच प्रतिवन्धनवारणत्वकोपारहाव सत्ताइयोरन्योन्याश्रयतेति तन्डलकाः।दूपति-नेति । रचनेवोत्तरं दर्शपति-अन्तरेणेत्यादिना । यद्यपि कोटगला विद्यत एवारमयः तयापीनरंतरनिरपेशवनन्वययति- रैकान्यां प्रदीपमानननुभवत्तदं न युक्षितहलेजापि शक्यनिवारणनिलयः। न्नु प्रविदधान्ययानुपतिः गत्तौ प्रमाणन् । तपाहि । जन्मदितरूपं तावन्न प्रतिवध्यते पूर्ववदेवावि- कलनुपलन्दनानवातलायदनेन प्रतिवध्यते तदतीन्द्रियं प्रतिनिजि तदिदं म्हेतुकमान्य प्रतियति- नचेत्यादिना वाच्यमित्यन्तेन । तत्र हेतुः--कार्योदासीन्येति । कन्यादिखलाकत्येति नत्रा- दिसानिधाने कार्योसादं प्रदानीना भवन्सन्मादयः अयमेव प्रतिवन्ध इत्यर्थः । दारिपक्षेप्ययन्त्र प्रतिय- ·१३२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः अन्यथा शक्तिपक्षेपि प्रतिबन्धस्य दुविवेकलात् । नहि शतेनीशः प्रतिबन्धः । प्रति- वन्धापाये कार्याभावप्रसङ्गात् । नच स्फोटाख्यकार्योत्पत्तये शत्तयन्तरं तत्रोत्पन्नम् । तत्कारणानिरूपणात् । नच प्रतिवन्धाभावः कारणम् । अभावस्य कारणतानङ्गीकारात् । अङ्गीकारे वा तस्यैव स्फोटादिकार्यजनकत्वमस्तु कृतमतीन्द्रियशक्तिकल्पनादुर्व्यसनेन । शक्तेः शक्त्यन्तरं प्रतिबध्यते इति वदतोऽनवस्था तस्मात्कार्यस्यान्यथाप्युपपन्नत्वान्नाती- न्द्रियशक्तिकल्पनावकाशः । नापि द्वितीयः । उपादानोपादेयभावनियमस्याप्यनादिसि- द्धवृद्धव्यवहारावसिततत्कार्यानुकूलस्वभावभेदादेवोपपत्तेः । अन्यथेयमिहैव किमिति शक्तिर्नान्यत्रेति पर्यनुयोगे कः स्वभावभेदादन्यः परिहारः स्यात् । तस्मादर्थापत्तिद्वय- मपि नात्र प्रमाणम् । अस्तु तर्खनुमानं तथाहि विमतमजनकदशातो जनकदशायामति- शययोगि, कारकत्वात् कुण्ठकुठारवदिति चेत् । न । सहकारिसमवधानातिशयेनैव सिद्ध- साधनत्वात् । अस्तुतहग्निरतीन्द्रियसामान्यवनिष्क्रियाश्रयः कारणत्वात् गुरुत्वाश्रयवदिति प्रयोगः । तेजोव्यणुकमतीन्द्रियरूपस्य वायोश्चाधिकरणमिति तन्यावृत्त्यर्थमतीन्द्रियसामान्यव- निष्क्रियेत्युक्तमत: शक्तिसिद्धिरिति कश्चित् । तन्न योगिस्वीकारवादिनं प्रत्यतीन्द्रियविशे- न्धशब्दार्थो वक्तव्यः स मत्पक्षेऽपि समान इति प्रतिवन्दी गृह्णाति-अन्यथेति । एतदेव शक्तिपक्षे परि- शेषयति-नहीत्यादिना । ननु सा शक्तिर्विन टैव उत्तरकालं तु शक्यन्तरमुत्पनं तदा कार्योदय इति तत्राह-नच स्फोटाख्येति । न तावदग्निसामग्रीतस्तस्योत्पादः । तस्यानष्टत्वात् । नाप्याश्रयभूतानेः । तस्याऽशक्तस्यानुत्पादकत्वात् । उत्पादकत्वे वा कार्य तथा इति कृतं शक्तिपिशाचिकया । शक्तवेत्सव शक्तिः कार्येप्यस्तु मुधोत्पाद्या शक्तिः तस्मात्कारणान्तरानिरूपणानशक्त्यन्तरोत्पाद इति भावः । ननु किमिति कार णाभावः यावता प्रतिवन्धाभावादेवेयमुत्पद्यतामिति तत्राह-नचेति । ननु शक्तेरपि शक्तिरस्ति सैव प्रति- वध्यतामिति तत्राह-शक्तेरिति । तत्राप्युक्तदूपणपरिहाराय शक्तिप्रतिवन्धो वक्तव्यः तथाचानवस्थेति भावः । प्रथमार्थापत्तिदूपणमुपसंहरति-तस्मादिति । अनादिसिद्धो यो वृद्धव्यवहारस्तेनावसितो यस्तत्त- कार्यानुकूलखभावस्य भेदो विशेपः तस्मादेवोपादानोपादेयनियमोपपत्तेः तदर्थमपि शक्तिर्न कल्पनीयेति द्वितीयामापत्तिं दूपयति--उपादानेति । यदि हि स्वभावो नियामको न खीक्रियते तर्हि शक्तावपि न स्थानियम इत्याह-अन्येति । तिमिरादिप्रयोगमनुवदति-विमतमिति । विमतमम्यादि । अतिशय- योगीत्युक्ते अविद्यमानदशातो विद्यमानदशायां सत्त्वलक्षणातिशयवत्त्वात् सिद्धसाध्यता तदर्थमजनकेति वि. : । इदं शक्तिसाधकं न भवति । सहकारिसमवधानस्यातिशयस्यापि जनकावस्थायां साधकतयार्थान्त- परिहरति-न सहकारीति । यरलदीप : पयति-अस्तुतहीति । निष्क्रियाश्रय इत्युक्ते सामान्याभावाद्याश्रय- सायनं तदर्थ सामान्यवदित्युक्तम् । तथापि गुणकर्मभ्यां सिद्धसाधनता तदर्थमतीन्द्रियेत्युक्तम् । क : दिना सिद्धसाधनतापरिहारायैतत्सामान्यग्रहणम् । तस्यैन्द्रियकसामान्यवत्त्वात् । वाय्वाभय- तरतानिवृत्य निष्क्रियेत्युक्तम् । गुरुत्वगुणाश्रयः पार्थिवमाप्यं वाऽत्र दृष्टान्तः गुरुत्वत्वजातेरतीन्द्रि- '। गुरुत्वाश्रयस्योक्तरूपत्वात् तेजति गुरुत्वासंभवेन शक्तिसिद्धिः। तदुक्तमेव व्यावर्त्यमाह तेज इति । :पति-योगीति। तार्किकाणां हि सर्वं योगिप्रत्यक्षमित्यतीन्द्रियविशेपणस्यासिद्धत्वात् अप्रसिद्ध- १. पक्ष इत्यर्थः । अतरेव गुरुत्वत्वजातेोगिनः प्रत्यतीन्द्रियत्वसमर्थनेनैवाप्रसिद्धविशेषणतासाध्य- ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १३३ पणस्याप्रसिद्धत्वात् विमतं न गुरुत्वजातिविषयमिन्द्रियत्वादस्मञ्चक्षुर्वदित्यतीन्द्रियसिद्धि- रिति चेन्न । योगिनमनङ्गीकुर्वतो मीमांसकस्याश्रयासिद्धेः तत्सिद्धौ वा धर्मिग्राहकप्र- माणवाधात् । अस्तु तस्मिदाद्यभिप्रायेणातीन्द्रियत्वविशेषणम् । मैवम् । अनुव्यवसाय- प्रत्यक्षगोचरतया सर्वस्यास्मदादिविशेषणस्वीकारेपि पूर्वोक्तदोपतादवस्थ्यात् । अनुव्य- वसायेतरास्मदाबैन्द्रियकबुद्ध्यगोचरत्वाभिप्रायेणातीन्द्रियत्वविशेपणमितिचेत् । न । प्रमा- णान्तरोपनीतविशेषणावगाहि विशिष्टज्ञानवादे सर्वेषामप्यन्द्रियकत्वसंभावनया पूर्वोक्त- दोषानुत्तारात् । आश्रयपदस्य च समवाय्यर्थतायां भादृस्य समवायानङ्गीकारवादिनो- ऽप्रसिद्धविशेपणत्वात् वह्नौ स्थितिस्थापकसंस्कारसिद्धेः सिद्धसाधनत्वाच । ननु कथं सिद्धसाधनत्वं तत्सत्त्वे मानाभावादिति चेन्मैवम् । विमतः स्थितिस्थापक- संस्कारवान् रूपवत्त्वात्कटवदित्यनुमानसद्भावान् । नच स्थितिस्थापककार्यवत्त्वमुपाधिः । उत्पन्नमात्रविनष्टकटादिपु कार्यानुपलम्भेपि तथाविधसंस्काराभ्युपगमेन साध्याव्याप्तेः । किंच यः स्वसिद्धान्तानुसारेण सिद्धसाधनतां ब्रूयात् स कथमनुमानशतैरपि स्वसिद्धा- न्तात्प्रच्याव्येत कथं वा तदीयसिद्धसाधनताभिधानं प्रत्युद्भियेत । अस्तु तर्हि स्थितिस्थापकेतरातीन्द्रियसामान्यवन्निक्रियाश्रय इति प्रयोग इति चेत् । वैफल्ये परिहते । तदनुवदति-विमतमिति । योगीन्द्रियमित्वधः । एवमनुमिनानस योगीन्द्रियं प्रसिद्ध- नप्रतिदं वा । द्वितीये प्राह-योगिनमिति । प्रथमे प्राह--तत्तिद्धौ वेति । साध्यं विशेषयति- अस्तु तहीति । तथाप्यप्रतिद्धविशेषणतामाह-मैवमिति । यदा हि परमाणु जानान्याका जानानी- त्लनुव्यवसायो जायते तदा परमावादितज्ज्ञानं चानुब्यवसायस्य मानसप्रत्यक्षस्य विपयो भवति एवं सर्वोप्य- न्द्रियकज्ञानविषय इलप्रतिद्धमतीन्द्रियत्वमलदादि प्रत्यपीत्यर्थः । अनुव्यवसायेतरत्वे सतीति विशेपणना- शह दूषयति-न प्रमाणान्तरेति । येषां हि व्योमशिवप्रमृतीनां नते नुरभिचन्दननिलादिविशिष्टज्ञा- नानि प्रमाणान्तरेण प्राणादिनोपनीतगन्धादिकमपि विपचीपुर्वन्ति प्रलनि व तत्तांदामिति मतं तन्नते सर्वस यत्किचित्तलक्षार्थविशेषणतचा ऐन्द्रियकबुद्धियोध्यत्वसंभवात् , अप्रतिद्धविशेषता तदवस्पेलर्थः । अप विशिष्टज्ञानानुव्यवसायातिरिचालदायेन्दियकबुद्ध्यविषयत्वनतीन्द्रियत्वनभिप्रतमिति विशेषणपरंपराभव प्राणधारणनिरपप्रपतया परिग्रहीयात् स प्रष्टव्यः किमत्राश्रयाशब्देन संयोगितयाधाराधेपनावो विवक्षितः सनवायितया वा । नायः । दृष्टान्ते साध्यवैकल्यात् । द्वितीचे प्राह-भाश्रयपदत्येति । साधारणाकार- विवक्षायां सिद्धसाधनतानाह-चसाविति । अनापि तदीपपरिहारनद्भावयति-ननु कथमिति । अन्लिन्नप्यनुमाने तदीयं दृषपनद्भाल दुपयति -नचेति साम्याव्यापकत्वनोपाधि परिहरति-उत्पति । नहि यत्र स्त्र सितिस्थापक ननना तत्कार्यवत्वमति पदा मुत्तमः फटोनुपादितपूर्वावल्यानरमानस्थानादिस्थितिमापयशानों विनश्यति ददा साध्यवत्त्येप्युपाधेरभावात् साध्याच्यासिरिलः । अत्र चोवनमावि अनुमादितगादादमा विवक्षिता इतरथा तन साध्यानावस्यापि पचत्वाशित। ननु यदि लसिसान्तानुरोधेन सिमाधनतां ददतोमुनानेलदापनितान्तरच्याइन लायन्ता वा अपरिहार्वा तर्हि स्थितियापपेतरति विरोपीयनति करते-भन्तुनहींनि। तपाति प्रभाकरमने कर्मपान्तरता तन्नते कर्मपालले नितिनन्दिदनामान्यवमानिसमाप्यन्य विद्यमान्दारियाद -- ·भो... मामिलानोमः | ft.ft. मोना मिति : ने मोदर । मन . समिनिकन 1ि7 Mintfirsang 1- attri refram, शनि अनि मा. THE नाम । नमो अनि :- मोगादिपिकविता Ear. नगमा । skinोरमाने fant affair मानोरामेन मना लिया। रामादि । मोदिकापातागो ने निः । नापतित- बामतिः निजामामाहवाईव दलित योग: । मन भागमा- सभागादिपिकोनामाकरणया । मानिस लाप्रतिवमाया एरो: कारणतादिनि मनमेवा । दिनमामाहतात यादि यदि अधिकामार: फार न मान म्यारादि अगिरनि कारणमिति अनिकलतमाम बा भनि नाशिः तारणं नमः अनिमयकामावोनि काति विपी पवमानालभाषण कार- पलगाधर्षः या नायः । सकेमात्रायोपालमानललात तरः । भवति शक्तिः कारणमिनि विपर्ययम्म शक्तिविना पतमझायलान । दुतं भवति । गर्थनापानामत तापम: नीति किए वतयं ATयातः : रागीर. कनलगुरुपयत दनि । अथवा गावानामिनि कशि की शानगीनगः अधिग्याः शकयतान्ति यतोऽनमा गमाया मायदा यो माग रानि बागम्य नामिनिटातुरमातादनः सादिको ब्रह्मय उपपयने इत्यर्थः । पुराणान्तस्य वनगुनाहगी-सर्वातत्यादिना । अगिन्याक्तिरिति तु घेतो. पयोगिनी । विधिक्षा शाः परमेश्वरमा दतिया। नन्वतए शारिसमान्दा खपराहकारिगातारः गातीन्द्रिय- शक्तिपर दत्यत आह-गचैतानीति । न तण कार्य करणं च विद्यते इति सहकारिणिधेन शक्तरुच्य- मानत्वास सहकारिमानपरत्यभिसर्थः । शक्तदाबम्पत्यानावे हेतुगाह-पराम्यति । पशा शक्तः महा- खरूपाझेदप्रतिपादनात् विविधति शक्ता इति च यदुत्वानिधाना:स्वेगा सम्य भेदागोगात् एकम्बानेकत्या- योगाशेलर्धः । नयायिकादिभिः खाकृतं चासामीधरपरत्वमित्याह । नैयायिकेति । परितोपयामः परि. तोपयिप्यागः। प्रथगामापत्ति समर्थगते-तथाहीति । स्फोटादीति । प्रतिबन्धाभाषम्य कारणत्याभावे शतप्रति बद्धागाः कारणत्वं न स्यादिति यदुक्तं तद्विकल्प्य दृपयति-मैवमिति । प्रतिवन्धाभावस कारणत्याभावे शक्तिकारणत्वापलापलक्षणप्रतिकूलतकै दर्शयित्वा विपर्यये पर्यवसानरूपप्रमाणादभावस्य कारणतासाधकत्व- मिति द्वितीयं पक्षं दर्शयति-भवतीत्यादिना । विपर्यये पर्यवसानरहितसा तर्काभासत्वाम्म ततः प्रतिप- क्षनिराकरणसिद्धिरित्याह-नाद्य इति । द्वितीयं दृपयति-नेतर इति । एवं हि विपर्ययपर्यवसानम् । मृदादिविशेपणप्रतिवन्धाभावः कारणं प्रतिबन्धाभावत्वात् शक्तिविशेषणप्रतिवन्धाभाववदिति । नचैतन्छ क्यानुमानम् । दृष्टान्तस्याश्रयहीनत्वादिदोपप्रस्तत्वादित्यर्थः । १ प्रकृतोपयोगीति पठनीयः । - ·परिच्छेदः] नयनप्रसांदिनीव्याख्यायुता । १३७ - .. नच परसिद्धेन परस्यानिटापादनम् । प्रमितप्रतियोगिकनिपेयवादिनः शक्तिरपि का- रणं न भवेदियेवं विधिनिषेधस्याप्यसिद्धेः । तथापि जल्पकथामवधीर्य प्रतिवन्धकाभा- वत्याकारणले प्रतिवद्धापि शक्तिः किमिति कार्य न जनयेदिति सुहद्भावेन पृच्छतः किमु- त्तरमिति चेच्छ्रयतां तहि दर्शनरहस्यम् । सतिपुष्कलकारणे कार्योत्पादविरोधि प्रतिब- न्धकमिति हि शक्तिवादिनः । तेन न सामग्रीवैकल्यात्तत्र कार्यानुदयः किंतु विरोधिसद्भावादेव । नच सामग्री- वैकल्यमेव प्रतिवन्धः । लोकप्रसिद्धिविरोधात् । नहि कुशूलनिहितवीजानि क्षिविपवन- ननु द्विविधतर्कः सपक्षसाधकानुकूलः प्रतिपक्षपकच, तत्राद्यस्य विपर्यये पर्यवज्ञानमक्षितम्, इत- स्था साधकानुकूलत्वातिद्धः, चरमत्त्व तु न तदपेक्षितम् , परतिद्धन्याप्तिमादाय परसानिध्यतः, दास्य- करणत्वात्ताहाचायनिति तत्राह-नचेति । तत्र हेतुः-प्रमितेत्यादि । यस्य हि मते प्रनितेऽधिकरने प्रनितप्रतियोगिक एव निधः नाप्रनितप्रतियोगिकतन्य वादिनो यदि प्रतिपन्याभावः कारणं न भवेन तहिं राधिरपि कारणं न भवेदिति शक्तिकारणत्वं निपटुं न शक्यम् । शक्तिकारपत्वस्य चामलितवान्, प्रनि. तत्वे वा खरूपेण निधानुपपत्तेः । उत्तं च प्रनितत्वैव निषेधप्रतियोगित्वं धर्मित्वं चोदयनेन-लावादी भाववव भाविकी हि विशेप्यता।अभावविरहात्मत्वं वस्तुनः प्रतियोगिते'ति । तदिह भवतु नाम विपचार. यवसाम्यपि तर्को निषेध एव शक्तिकारणत्वत्यापादयितुं न शक्यत इति भावः। वस्तुदाति हुनुन्नःच्छी- तथापीति।चदि प्रतिवन्धाभावः कारन भवेत् प्रतिवन्ध विद्यमानेपि विमिति दाक्ति: कानजनरेलयः। सत्र माननर्विकल्यास प्रतिबन्धकताभावंतावदाह--सतीत्यादिना ! कारपाभावब्यवच्छेदार्थ सति पुगता- रणमित्युतम् । कार्योत्पत्तिं प्रति कारणपोकल्ये सति यदुत्पत्तिविरोधि ताप्रतिवन्धकनितिपदिकादेन २ तेन प्रतिवन्धसमयपि कारणपोकल्यान प्रतिवन्धाभावत्व कारणान्तरभाव इति भावः । पदनादयनेन 'सात पुस्कलकारणे कायोत्पादविरोधी प्रतिवन्धक राति मतमसमानेनोतं. 'तु प्रतिपादयन्नि कार्यानुसार एक प्रतिबन्ध इति तः प्रतिबन्धमकुर्वन्त एव प्रतिवन्धका इन्दुक्तं भवति । तथाहि । पानपाद दाते वयः कार्यप्रागभादो या स्यात् पार्दप्रागभावस्य कालान्तरप्राप्तिा रूद । नापः । तस्यानादिन्वेन मनिमश्राद- जन्मापान । म द्वितीयः । कालवावेन कालान्तराभावात् । अकालमैदक सादिः कान्तरं तर तापत्सवारजन्यावेन न नपादिजन्यत्वम् । म प्रागनावावधिकलोधिनजन्यः । प्रसनद. सानादित्येन तददासिनकालोपारा मन्त्रारजन्यथानुपपत्ते । तलकोतव दो फैनिकना दभापयोरपि पावापदभाव उपपयते । पस्दल तुझपाटपति नः याः किंतु प्रदेश प्रतिवन्यायाधों मुरथः स च मादित्य न वर्मः प्रतियः नत्र तरूचियर दोष नमोर- रस्त प्रतिस्याः ते २ किचियरसहि वेतदपि गर्जनंदानं वयदानन्द प्रतिवन्धरलंद नियमापसात् आयारामुहिरनमापते । किन भनु बालगनापन्य सानादि का समर. पाधीनसार मसान्च, भारि प्रापनादातर दवन्दी नभर, नहि सभागमायो नामाभिमान ६ मा कमल पुनसरी लालिपी रियक रूपमेव पन्या: न भरच परिसर :ोर-जेनेति । समय दिया ततः कानुसारःलादपक न्युरलं कर पनि बिन्द तिसर-सामग्रीति ! रोमददी-नहीति । समम् । ती सानप्रदेकर रिकतामा महिला र मिसरासरी । दि.१८ ·- १३८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्गुखी) [प्रथमः पाथरतेजस्संसर्गविरहितानि तन्तवो वा मञ्जूपानिहितास्तुरीवेमकुविन्दादिविरहिणः प्रतिवद्धा इति प्रतियन्ति लौकिकाः । सामग्रीविधुरतामात्रस्य च प्रतिबन्धतायां समस्त- स्यापि हेतुजातस्य प्रतिबन्धाभावतयैवोपक्षीणत्वादिदमस्य कारणमयं च प्रतिवन्धाभाव इति परीक्षकाणां विशेपावधारणमेव न स्यात् । अभावस्याकारणत्वे कार्येणान्वयव्यतिरे- कविरोध इति चेन्मैवम् । अन्यथासिद्धत्वात् , 'अनन्यथासिद्धावन्वयव्यतिरेको कारण- कृप्तिं कुर्वाते' इति न्यायात् । तीनुपलब्धेरप्यभावोपलम्भहेतुता न भवेत् विरोधिन्याभावोपलव्धेरभावतया तद- न्वयव्यतिरेकयोरप्यन्यथासिद्धेर्वक्तुं सुकरत्वादिति चेन्न । तब्यतिरेकेणाभावोपलम्भका- रणानिरूपणात् । इन्द्रियमेव कारणमिति चेन्न । तस्याभावेन सन्निकर्पाभावात् । संयो. गसमवाययोस्तत्राभावात् , विशेषणविशेष्यभावस्य च संबन्धान्तरगर्भस्यैव प्रत्यक्षाङ्गत्वात् न तत्राभावस्य प्रत्यक्षगम्यत्वं किंत्वनुपलब्धिगम्यतैवेति निश्चीयते । अन्यथायं पर्वतो वह्निमानित्यत्र वढेरपि संयुक्तविशेपणतया प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात् । नन्वसंवद्धस्यैवाभावस्येन्द्रियग्राह्यत्वमस्तु तत्प्रतीतेरिन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वे- नापरोक्षत्वात् , गत्यन्तराभावाचेति चेत् । मैवम् । अयोगिप्रत्यक्षप्रमिताविन्द्रियाणां संब ततो नियमेन वुद्ध्यनुपलब्धिरर्थाभावनिवेदिका इत्यर्थः । इतश्च न सामग्रीवैकल्यमानं प्रतिवन्ध इत्याह- सामग्रीविधुरेति । अस्ति तावदिदमस्य कारणमयं प्रतिवन्धाभाव इति विभागः । इतरथा प्रतिबन्धस- हितकारणानां सामग्रीत्वाभावप्रसङ्गात् । सचायं विभागस्त्वत्पक्षे न सियेत् । सर्वस्यैव कारणस्य स्ववैधुर्यल- क्षणप्रतिवन्धाभावरूपत्वादित्यर्थः । तदेवं सामग्रीवैकल्यप्रतिवन्धनिरसनेन प्रतिवन्धाभावस्य कारणत्वमपि निरस्तं तत्रान्वयव्यतिरेकविरोधं शकते--अमावस्येति । विरोध्यभावविषयतयान्यथासिद्धत्वात् । न ताव- दभावस्य कारणत्वं कल्प्यत इत्याह-मैवमित्यादिना । उक्तश्चायमर्थः खतःप्रामाण्यवादे । एवं शक्तिप्रतिवन्द्यां परिहतायां पूर्वोदितां प्रतिवन्दी स्मारयति पूर्ववादी-तहनुपलब्धेरिति । शक्य हि तत्रापि वक्तुं घटाभावोपलब्धेर्विरोधिनी घटोपलब्धिस्तदभावश्च तदनुपलब्धिरतो योग्यत्वे सत्यनुपलब्धे- रभावोपलब्धेश्चान्यथासिद्धान्वयव्यतिरेकत्वात् न कार्यकारणभाव इत्यभावप्रमाणाभावः स्यादित्यर्थः । यद्य- प्येवं तथापि कारणान्तराभावादगत्यानुपलब्धेरनन्यथासिद्धायास्तत्र कारणत्वमाश्रितम् । इहतु न तथेति वैष. म्येण परिहरति-न तदिति । गत्यन्तरं शकते इन्द्रियमिति । सन्निकभावमेवाह-संयोगेति । द्रव्ययोर्हि संयोगो गुणत्वानचाभावो द्रव्यं तथा कार्यद्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषाणामेव समवायः नचैपामन्यः तमोऽभाव इत्यर्थः । ननु संयुक्तविशेषणत्वादिकमस्ति संवन्धान्तरमिति तत्राह-विशेषणेति । संवन्धा भावादप्रत्यक्षत्वमुक्तमुपसंहरति-न तत्रेति । यदि च संयुक्तविशेषणतैव प्रत्यक्षबुद्धिनिमित्तं तर्हि प्रत्यक्ष धर्मिकानुमानोच्छेदः स्यादित्याह-अन्यथेति । नन्वपरोक्षाभावप्रतीतिरिन्द्रियान्वयव्यतिरेको वान्यथानुपपन्नावसंवद्धस्यापि ग्रहणं कल्पयत एव, यथाहि ये। विशेपणविशेप्यभावस्य मूलसंवन्धनिवन्धनस्यातन्निवन्धनस्यापि च स्वीकारस्तथाऽभावे तदभावेपि तातिवलादेवीकार इति शकते-नन्विति । नत्वेतदपरोक्षं खप्नादिवद्धान्तिरेवेत्याशय मैवं बाधाभा- पिलाह-गत्यन्तरेति । विशिष्टप्रतीतेरुभयवादिसंमतत्वात् मूलसंवन्धरहितोपि विशेषणविशेष्यभावः मिति वक्तव्यं नतु तथाविधस्य प्रत्यक्षात्वे मानमस्ति अपरोक्षत्वस्यासिद्धत्वात् । प्रापकप्रमाणाभावा- ना - संवद्धार्थग्राहकत्वनियमभनो नागीकरणीयः । इदं निर्घट भूतलमिति व्यवहारस्यायं घटो 4- -- ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। द्धार्थग्राहकत्वनियमत्य निराक मशक्यत्वात् , अभावप्रतीतेरपरोक्षत्वस्यासिद्धतादिन्द्रि- यान्वयन्यतिरेकयोरधिकरणप्रणमात्र एवोपक्षीणतयान्यथासिद्धलाच । नन्वधिकरणग्रह- णमात्रोपक्षीणसमन्वयव्यतिरेकयोचुतम् , अन्धत्त्व वगिन्द्रिवेणोपनीतघटादौ रूपाभाव- प्रतीतिप्रसङ्गात् , अधिकरणस्य गृहीतत्वात् : इन्द्रियत्य चाभावात्राहकतान् । तस्मादन्यत्ल प्रतियोगिमाहकेन्द्रियाभावादेव रूपाभावप्रतीत्यनुदय इति वाच्यम् । तथाचाभावत्यैन्द्रि- यकत्वसिद्धिरिति चेन्नम् । अभावत्य प्रतियोगिग्राहकेन्द्रियग्राह्यलमतेप्यनन्धत्यापि मे- दो घटतद्रूपाचभावन्स चाचपलं किं न स्यात् । ननु तत्र प्रतियोगिनश्चाशुपत्तेचधि- करणत्याचाक्षुपलान्न तत्र रूपाभावश्चाक्षुप इति चेत् एवं तर्हि मन्मतपिं नान्धत्य त्वनि- न्द्रियगृहीते पटादी रूपाभावप्रतीति: । प्रतियोगिताह केणाधिकरणन्य घटादेरग्रहणात् । तहि ब्राणागोचरकुसुमादो वायो वाऽचाहुपे गन्धस्य रूपन्य चाभावप्रत्यक्षो न स्वादितिचे नाभूतत्र प्रमाणान्तरवेद्यत्वेपि तत्र्वहाराविरोधान् । नच सर्वत्र पष्टप्रभाग- वादिनामनुपलब्धिगन्च एवाभाव इति नियम: । व्यापकाभावाव्याप्याभावन्य कारणा- भावेन कार्याभावन्य वाऽनुमेयत्वाङ्गीकारान् । गुरवं पर्यतो परिमानित्यारित्यवहारवदधिकरणलक्षतामानेजोपपत्तेलिभिप्रेल परिहरति-मैवनिति । योगीन्द्रियव्काइदै अयोगीति पदम् । आपरोक्ष्यानुपपत्तेरनुदानाह-अभावेति । कानापरीक्षकान्ति. त्वादिलः । विदोषणानिनावे तु गलन्तरं नात्ति अवापरोयाच निपट भूलनिति प्रतियोनि लारियपिति भावः । अधिकरपतिपयतयेन्द्रियान्दपव्यतिरेक्योरन्दमानिलिरमा, अतिप्रकतिरटे- नन्विति । परिदभावस्व मेन्द्रियमाहाता तबन्ध स्थापि त्यगादिना पटादायधिकरणे गरे स्त्र समानार- प्रहप्रताः । तत्र हेतुः-अधिकरणलेति । अपेन्द्रियानापानापानावप्रवक्षनति वेतनार-इन्द्रिय- स्येति । तस्मादरल्यादभायात्रा तरिन्द्रियनमायसादं समनिलाह-तलादिति । सनननद- नशाननापत्ति परिहति-मैवमिति । सावि मते प्रतियोगितरन्टिना निन्नर. सगिर नगदी पटारमायः किनिति चाहते कि पनिचोरिदारः प्रतियोमान्दा पनपिपरपस सोऽलन्नति समान इति सालकः । प्रतियोगिताको नमन नरोग्यानपिनमा विवाह निमदर एसो समान्दिको ད་ལྟོ་ བདེཝཡཔ ས ས ས མན་ :: འན ༢ ས༔ པཎཱ་ ཡངཝ- सनेनाको दानावर मनापनगद । एवं हि । पनिर निदान न पुन्हा སའུ – ཀཱ པས པ སཱཝཀན བྱཱ ས ས ཡསེམམས –-- दिल्यमापः प्रचारमा जति । कोह-मादिति । इत्र तापमा पाप नवसार । म प्रमादन पनः । པའwགོན ༌་༌ གཙྩ གཡསྶ ： སེམས༌ ར पटमारोहः । उनले दे मरदरील कारक མ་མངམ༌བསྨགས གཡམ༌གཡཔཱམརཱཎསཱཡས༌པས༌གཡས་པས༌སག་གཱ ས : समाजमनासमोर जापतिले ·१४० सत्यप्रदीपिका (नित्सुखी) [प्रथमः उक्तं हि भट्टपादेनियम्यस्त्वनियन्तृसे भावयोदशी गते । विपरीते प्रतीयेते ते एव सदभावयोः'इति । तथाच ब्रामसिद्धी मण्डनमि विपर्ययाभावस्तु युफोनुमातुं हेलभावे फलाभाव' इति । तस्मादनुपलब्धेरनन्यथासिद्धान्वयव्यतिरेकबलादभावप्रतीतिहेतुतास- लविशेपेऽवसीयते । प्रस्तुते च स्वपुष्कलकारणादेव कार्योत्पत्त्युपपत्तौ न प्रतिवन्धकामा- वस्य कारणता अन्योन्याश्रयताचास्य मते दुर्वारा । यमपि मण्यादेः कार्यप्रतिकूलत्वमन्व- यव्यतिरेकायसेयं तथापि विसामग्रीरूपतालक्षणं यदिदं प्रतिबन्धलं तत्तदीयामावस्य सामग्र्यन्तर्भावविज्ञानसापेक्षं प्रतिबन्धो विसामप्रीत्यङ्गीकारात् । तेन प्रतिबन्धलसाम- भीलयोरन्योन्यापेक्षयैवाधिगतिरिति परस्पराश्रयता कथं न स्यात् । ननुमण्याद्यभावस्य सामग्र्यन्तर्भावज्ञानसापेक्षमस्तु नाम मण्यादेर्विसामग्रीत्वज्ञानं त- थापि तदभावस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यामेव पहिस्वरूपवत्सामध्यन्तर्भावावगतिसंभवान्नान्यो. न्याश्रयतेति चेत् । मैवम् । विकल्पासहवात् । तथाहि किं मण्यादाभावाः प्रोकमन्व- अयमर्थः । यदिहि वक्ष्यमाणतत्तदृद्धसंमतिवशात् प्रमाणान्तरगम्यत्वमप्यभावस्यास्ति तदा योग्यानुपलब्धि गम्यस्थल एव प्रतियोगिग्राहकेणाधिकरणग्रहणनियमः तत्कस्य हेतोः तत्तदविनाभूतकारणव्यतिरिक्तकारण पौष्कल्यं हि योग्यत्वं तदन्तःपाति चेन्द्रियमिति तदभावेपि योग्यत्वं न भवेत् । यन तु प्रमाणान्तरगम्यत्वं तत्र तद्विरहेपि शक्योऽभावो प्रहीतुमिति व्यापकाभावाचाप्याभावानुमाने भट्टसंमतिमाह-उक्तंहीति । अग्निधूमयोर्भावयोर्यादृशी नियम्यत्वनियन्तृत्वे गम्यगमकत्वे संमते ते एव गम्यगमकत्वे तदभावयोर्विपरीते प्रतीयते । धूमो गमको पहिर्गम्य इति हि भावयोः स्थितिः अभाव- योस्तु तद्वैपरीत्येनान्यभावो गमको धूमाभावो गम्य इति स्थितिरित्यर्थः । कारणाभावेन कार्याभावानुमाने मण्डनमिश्रवचनमुदाहरति-तथाच ब्रह्मेति । 'नहि कारणसद्भावे कार्यसत्तावियोगता' इति लोकविवरणे दोपाभावादमहाशका निवर्तत इत्यख्यातिपक्षेऽविनिगम्यत्वमुक्त्वा स्वपक्षे वैषम्यमाह ल दोषाभावाद्विपर्ययज्ञा- नाभावः शक्योनुमातुं हेतोरभावे फलाभावस्य नियमादिति । अन्यथानुपपत्तिवलादभावस्स. कारणतासमर्य- नमुपसंहरति-तस्मादिति । प्रतिवन्धकाभावस्य तु न कारणत्वे किंचन प्रमाणमित्याह-प्रस्तुते चेति । उकान्योन्याश्रयमपि समर्थयते-अन्योन्येति । नन्वत्राप्युक्त एव परिहारः कार्यप्रातिकूल्यखरूपप्रतिबन्ध कत्वमनुत्पत्त्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामेवावसीयते इति तनाह-यद्यपीति । वैसामग्यं हि प्रतिवन्धः प्रतिव- न्धाभावलक्षणकारणवैकल्यं च वैसामम्यं तथाच मन्त्रायभावस्य सामग्यन्तर्भावज्ञानसापेक्ष्यं मयादेवैसामप्य- रूपप्रतिवन्धत्वज्ञानं मण्यादेव प्रतिवन्धत्वज्ञानाधीनं तदभावस्य सामग्यन्तर्भावज्ञान प्रतिवन्धाभावलक्षणकार- .णवैकल्येन वैसामग्योपपादनादिति वक्तव्यमन्योन्याश्रयत्वमिति सण्डलकार्थः। प्रतिपन्धत्वस्य स्वाभावस्य सामम्यन्तर्भावज्ञानापेक्षज्ञानत्वेपि तदभावस्य सामग्यन्तर्भावः प्रतिवन्धज्ञानान- पेक्षः शक्यो ज्ञातुं न ह्यन्यादेः कारणत्वं तत्तदभावस्य विसामग्रीत्वज्ञानाधीनमिति परस्परामयपरिहारं पुरै- वोक्तं स्मारयति पूर्ववादी-नन्विति । परिहरति-मैवमिति । अनुगतरूपमादाय ह्यन्वयव्यतिरेको प्रतीयेते नतु व्यावृत्तम् । तस्यानन्तत्वेनाशक्यज्ञानत्वात् , घटविशेषचिकीर्षया मृद्विशेषोपादानानुपपत्तेश्च । नये- -तच्यक्ति प्रत्येतत्यक्तेरन्वयव्यतिरेकावभूताम् । तद्विशेषस्य प्रागनुत्पत्तेः।अनुगतेनापि ताशा भवितव्यं यदनति- प्रसजि तदिह प्रतिवन्धाभावस्यापि कार्ये प्रति हेतुत्वं व्यावृत्ताकारणाशक्यप्रहणं सदनुगतं पुरस्करोति रूप- मभावत्वं चानुगतमप्यतिप्रसशि । नचाभावेषु जातिरन्ति तत्प्रतिवन्धाभावत्वमनुगतरूपमुपाधिमादाय कार्ये- णान्वयव्यतिरेकाववगन्तव्यौ।यदाहोदयनः-'माभूजातिः न तदुपहितगृहीतानामेव व्यवहाराङ्गत्वम् । सर्वत्रो १भत्र मादेरिति पाठान्तरम् ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १४१ यव्यतिरेकान्यां कारणतया जवत्तीयन्ते जयवा प्रतिवन्धाभावतोपाधिना जोडीकृताः । नाद्यः । मण्याचभावानाननन्तानानुपसंग्राहकं विना प्रत्येकमन्वयव्यतिरेकाध्यक्तानत्य पुरुपायुपेणाप्यशक्यतान् । नापि द्वितीयः । तथासति विसानप्रीलक्षणप्रतिवन्धनाना- धीनप्रतिवन्धाभावलोपाधिज्ञानमन्तरेण मण्यावभावानां सानभ्यन्तर्भावस दुरधिगमत- यान्योन्याश्यताया दुरुत्तरतान् । नच शक्तिपक्षे प्रतिबन्धातंभवः । शक्तिमनभ्युपग- तामिव शक्तिमभ्युपगच्छत्तानपि कारणना कायौदासीन्यत्यैव प्रतिवन्धतोपपत्तेः । वैतामध्यस्य प्रतिवन्धत्योदीरितरीत्या निरत्तवान् । अत: प्रतिबन्धाभावत्य कारणत्वासंभवान्न कार्यार्थापत्तेरन्ययोपपत्तिः । उपादानोपा- देवभावनियमानुपपत्तिरपि शन्नो प्रमाणनेव । ननु तत्र सभावभेदादेवोपपत्तेरन्यथोप- पत्तिरति चेन्नैवम् । तथासति सर्वत्र स्वभाववादपादप्रसारिकया सामान्यमनवायविशे- पादेरपि पराकरणप्रसगान् । तथाहि । सत्तायां स्वभावभेदादेव सदिति व्यवहारवन् द्रव्यादिवपि सबवहारोपपत्तो लत्तासामान्यापलापः प्रसन्येत । एवं समवायवान पर इत्यादाविव संवन्धनन्तरेणापि गुणकर्नादेविशेषणत्वोपपत्तौ समवायापहवः स्यात् । विदो- पाणां विशेषान्तरेव व्यावृत्तिव्यवहारहेतुलवा नित्यद्रव्यापानपि स्वभावभंदादेव नथा- लोपपत्ती विशेषपदार्थपरित्यागप्रसङ्गः । अथ यत्र यत्र प्रमाणनन्ति तत्र नत्र वस्त्वन्त- पाधिनयवहारलोप्रमालितो दुरिक एप दुरामा पराभपतनकार-विकल्ले त्यादिना । यस्तु पारिप कः प्रतिवन्धः इनसारिन प्रतिवन्मानाने नोटबर-नवेति । ननु न परम्स कार्कदासीन प्रतिवन्धो देनेदं नानिपते कोतु वैनगदमेव ननद-साम्यति। उदीस्लिरीतिः परसरामयः। सदन लोप:कारमायापनिमारहोस स्त्रावते दादाविपक्षत क्षेत्रम्मकादिनो हदस्योगादनाद । सामन्ती रूपुरपस दोन । प्रतिनियतामिमापदारप्रतिपक्षववाहास स्मारिति । तदेवावर मनमा विजयुम: विदा दाहो न साविति दाहक ननदेश्यति रूपन्न परिकाले । हर दरान- मलानकादियाने पुंलि दाहतिएलानरूपरंगपर अधिक दिनमः रदनपि तेनद सानिनिति पेट की परिहारस्वतः रवियोमा पहिरन्छ कि पुषहरपलेल्द पनि पन्न परनानासपद का दानपामार । नीलः । कदमदार तदतमनेन रवी मिरमरोपिनेर । पतिस्मन्नाहरति-जत इति । समान सन-उपादानेनि ! नक པ་རེས: ངས༌མྨཝཱ ཀཋ་དང༌འོཅས༌སུ༌ས༌ ཡགཡསྨ༌ परेपनि सभापदिलान-तक्षारतीति । पारसी-वधाहीलादिना । देरी t परम ·१४२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः राधीन एव तावहारः यत्र तु तन्नास्ति तत्र तत्स्वभावभेदादेव व्यवहार इति व्यवस्थेति चन हन्तवमत्रापि प्रमाणसद्भावादेव स्वरूपातिरेकिणी शक्तिरङ्गीक्रियतां कृतं स्वभाववा. दपादाबलम्बनकातरतयेत्यलमतिविस्तरेण । अनुमानमपि तत्र प्रमाणम् । तथाहि 'स्थितिस्थापकधर्मान्यातीन्द्रियाद्विष्ठसंश्रयः । दहनो गुणयोगिलाद्गुरुत्वाश्रयकुम्भवत्' ॥ २४ ॥ वहिरद्विष्ठातीन्द्रियस्थितिस्थापकेतरभा- पामयः गुणवत्वान् घटवत् । नगरवादिनामतीन्द्रियलमसिद्धम् । प्रमाणान्तरोपनीतविशेपणानालम्बनानुव्यय- मायागम्मदादिप्रत्यक्षाविपयलस्मातीन्द्रियशब्दार्थस्य गुरुत्वादी भावनादौ च प्रसिद्ध- 'गुगलधर्माधर्मभावना अतीन्द्रिया' इति प्रशस्तपादैरुतत्वात् । ननु किमिहाश्रयश- अदनाधारसमा विवक्षिनगुन तत्समवायित्वम् । नाद्यः । वढेः कदाचित्परमाण्वाधार- समभन मिहगाधनवान् । नापि हितीयः । समवायमनिच्छतो भादृस्याप्रसिद्धविशे- पायदान नीयम् । गमवायानङ्गीकारेपि स्वीयरूपादीनामिवायुतसिद्धतया वनवि- विमाधमधारलपाश्रयगन्देन विवक्षितलान । नचातीन्द्रियकर्माश्रयलेन मीमांसकस्या- तिरता । शक्तिवादिनारपि प्राभाकरवडावेदान्तिनो: कर्मातीन्द्रियलस्यासिद्धलात । कारेर मावान्ता विशेषत्वादिति तद्वनित्यद्रव्याणामपि भाववशाप्यागृत्तिबुद्धिजनकन्य पालादनि लकार्थः । उपलक्षणं चतत् कालादेग्तत्संबन्धमन्तरेण सत्यवदित- ३१ मा कानालाप इत्यपि द्रष्टव्यम् । द्वितीयमाशमा परिहरति-अथेत्यादिना । उपादाना- पर पदोनोपादिग्रहानियमस्यापि । नहि राभिकर्षमात्रात्तत्संभवः । रमादेरगि तत्स्यात । मा अनुमानमगि गमयितुं टोकेन संग्रहाति--सितिस्थापकेति । दहन इति दिन र अनिदाः । राई विणोतिबद्धिरित्यादिना । आकाशादिगंगोगव्यायत्य- " मरन्चधमनीन्द्रिय नाम । प्रत्यक्षावयधिनः पक्षवाद गणुकादिगतम्रोण नाना- * : *नि मिनिम्मापदन्युका । अतीन्द्रियाकाशादान्योन्याभावग्याधिगतम्य व्यायस्य -: :: : प्रोन नायुजिदया निदर्भवन्धिलं विवक्षितम्। तेन न वागुपरमाणुनियात्मना । ३ दिया। पूर्वधारणामा पनिजचंत्यादिना । प्रमाणागेपनीनशे * सामन्यवयायनिकः च दमादादियों तदविषयमनीदिया विवक्षित गई दयालोपताना नि प्रानपादानमरिक, दार- पनि नयनादन दिलापकमा गुपक्षणम । दाणामir देवमासाद प्रथावला दीव मा प्राविEिR-नापि द्वितीय इति अनाजायजय मला दिम नमान्नु नाम मा. । त्यसवेदन र मनानामि मा ममिनि इटदिन निकाय arein. पटना-नानाभा. FREE: {f :: :: :: : Prefixia.' १४:४ । ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। विपक्षे च वहिवरूपस्यैव कारणत्वात्, प्रतिवन्धकाभावकारणवत्य पुरत्तानिरस्तत्वात् । मन्नादिसमवधानासमवधानयोरविशेषेण कार्यजननप्रसङ्गो वाधकः। नवंविधधर्माभ- चत्वे गुणकर्मादेरपि द्रव्यत्वप्रसङ्गः । तेषां गुणानधिकरणत्वात् । नचैवंविधधर्माश्रयता- द्गुणाधिकरणत्वमपि त्यादिति वाच्यम् । प्रसङ्गत्य विपर्ययापर्यवसायित्वात् । नहि यगु- णानधिकरणं तदेवंविधधर्माधिकरणं न भवतीति प्रतिवादिसंप्रतिपन्नमुद्राहरणमस्ति येनायं प्रसङ्गो विपर्यये पर्यवसायी स्यात् । शक्तिव्यतिरिक्तस्य सर्वत्ल पक्षकोटिनि- क्षिप्तवान् । द्वितीयानुमानेपि मायावादिनं प्रति नेश्वरकारणत्वेन सिद्धसाधनता । तस्योभयवा- दिसंमतकारणातिरिक्तवाभावादीश्वरकारणवत्य वेदान्तिभिरभ्युपगमान् , जन्यभावजन्य इति विशेपणान्तरप्रक्षेपेण भाट्टत्याप्चान्तरपरिहारसम्भवात् । नवं सति नित्येपु शक्त्यभावप्रसङ्गः । अनित्येषु शक्तिसिद्धौ तदृष्टान्तावष्टम्भत एव नित्येप्वपि तत्सिद्धेः, सलिलपरमाणुरूपादिवन्नित्येपु तस्या अनित्सलोपपत्तेः ब्रीहीन्प्रोक्षतीत्यादिद्वितीयानुतिभिश्च बीहादिपु अतीन्द्रियशक्तिसद्भावसिद्धिः । क्रिया सा कादाविती न वा नचेतमिलतया संयोगादिनित्यतापतिः । कादानिकी चेदतिरुपान्तरपूर्वरये. ऽनवस्था । अतत्यूर्वकत्वे हेतोत्तत्रैव व्यभिचार इति भावः । विपक्षे वाचवमार-विपक्षेचेति । विपक्ष मन्त्रादिलनवधानासनवधान्योरनादरे सप्तनी । अविरपेज कार्यजननप्रमोबाधकः कुनोऽभिलपमेव कार. पत्यात् । प्रतिबन्धाभावकारपत्यस पुरस्माभिरतवारिति योजना । दुपान्तरनु निराकोति-नचय- मिति । यद्यपि भारिपारिनां गुणादिषप्येवं धर्नानिमतत्तथापि मा गुरुत्पतितिस्थापनादेररपतनदवा- न्तरजालाश्रयत्वनानालामतिः । लय तदप्यनेवतियामिना भपतति मतं नमार गुपयन्वं बवायोजक नच तहमादायपत्तीति न द्रलयानासिरिला-तेगामिति ननन्य कराना प्रसनीयनिति तनाहनचैवमिति । प्रविपिलमूल तसा आपादन पालति-प्रसइखेति । एवं इस विपदः विप्रतिपक्ष गुजावंधिय नथिवर गुमानधिकरणमामिति । नयन यानिमिः । गुर- त्याधयतिरिटल सर्दल पक्षकोटिनिधितापत् । अन्त त परिव विपदमभूनिः । तस्याः गुमानविकरणपापद्वितीन्द्रियावादिभिरि सपनामदार या सदनि रसियनवाया शित पम्पादिप दिन सदमिर परिदेन दान प्रमाः प्रमानदाति मनम्। उभयपादियनितल साधना तानियमाप्रमाभावः । एवं प्रमानानं समर्मवित्वा रकोटः प्रतिकारक व इलनुलना परिति-दितीयेति । गहना मानिभिरमा हनप्रतिपयन नतिरिका परेशान्तर मनभरपारचे देवांगन नर-उन्नाव इति । ཨཱནྟ , ཨེ… མེས་པ༌ཡ: | ས ཧནས། } གཡས་པ ཡས༌ པེ་ पति-नचेत्यादिना । निषा बारेमा चीन- स्पेन देन मुमकिरन सिद६ र साता सस्नुपादेराकिलो पारालिलेति नाम प्रदिपार -- A मीहीनिति।

·१४४ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः नचादृष्टस्य चेतनधर्मस्याचेतनेपु व्रीह्यादिष्वसंभवात् तद्विपयक्रियाजन्यतामात्रेण तदी- यत्वप्रतिपत्त्युपपत्तेश्च द्वितीयाश्रुतिगौणीति वाच्यम् । धर्माधर्मलक्षणादृष्टविलक्षणस्यैव कस्य- चिदतिशयस्य तण्डुलपिष्टपुरोडाशादिपरम्परया प्रधान धानापूर्वजननसामर्थ्यापरनामधेयस्याभ्युप- गमात् । अन्यथा स्वरूपेणैव ब्रीह्यादीनां तत्साधनत्वे प्रोक्षणादिविधानवैयर्थ्यप्रसङ्गात् , दृष्टस्यासंभवे चादृष्टस्यैव कल्पनीयत्वात् , सम्भवति च मुख्य लक्षणाश्रयणस्यानवकाशत्वात् । एतेन लीलावतीकारस्यापि निराकृतः प्रयोगः । प्रमाणानामागमार्थापत्त्यनुमानानां दर्शितत्वेन प्रमाणेनानुपलभ्यमानत्वादिति हेतोरसिद्धेः । तदेवमर्थप्रत्यायनशक्तिसद्भावा- त्पदानां तदभिहितेभ्यः पदार्थेभ्यः सन्निधानादिसहकारिवशात्पदार्थानामन्योन्यान्वयन तिपत्तिर्लक्षणया सिद्ध्यतीति सिद्धम् ।। १३ ॥ यत्तु मुख्यार्थानुपपत्त्युपन्यासेनार्थान्तरत्वमुक्तं तदनूद्य दूषयति नचेत्यादिना-चाच्यमित्यन्तेन । तत्र हेतुमाह-धर्माधर्मति।नास्माभिर्धर्माधर्मात्मकादृष्टं वीयादिप्वभ्युपेयते अपितु तद्विलक्षणम् । नयती- न्द्रियातिशयः सर्यो धर्माधर्माभिधानः । गुरुत्वादेरपि तत्प्रसज्ञात् । यौहि सुखदुःखफली पुरुषार्थावतिशयी पुरुषसमवेतो तो नाम पुण्यापुण्याभिधानौ । एतादृशानि तु क्रत्वर्थानि तथैव श्रुत्यादिप्रमाणैरवगमादित्यर्थः । यथाच प्रोक्षणादीनां गुणकर्मतया स्वतन्त्रापूर्वकल्पनानवकाशः तथा भेदलक्षणे भावार्थपादे 'तानि द्वैध गुण- प्रधानभूतानी'त्यत्रोक्तम् । ननु ब्रीहीणामेव प्रोक्षितानां तण्डुलादिपरंपरया प्रधानापूर्वनिर्वर्तकत्वमस्तु किम- त्रादृष्टेन विनानुपपन्नमिति तत्राह-अन्यथेति । एतदनुपपत्त्यात्मकं प्रमाणान्तरमेव वोच्यते विविधं या दृष्टार्थमदृष्टार्थमुभयाथै चेति । तत्र दृष्टार्थेष्वपि नियमादृष्टमस्त्येव । केवलं टेष्टे विधिवैयर्थ्यात् , अनन्यल. भ्यस्य च शब्दार्थत्वात् । अतोविध्यन्यथानुपपत्तिरप्यदृष्टसाधिकेत्यर्थः । ननु दृष्टसंभवेनादृष्टकल्पनाऽयुक्तेति तत्राह-दृष्टस्येति । ननु भवतु विध्यन्यथानुपपत्त्या दृष्टं तच चेतनसमवायि चेतनधर्मत्वात् भावनाया इति तत्राह-संभवति चेति । अयमर्थः । ब्रीहीन्प्रोक्षतीति द्वितीयाश्रुत्या ब्रीहीणामेव प्रोक्षणेन संस्कार्यत्वं श्रुतं नतु सक्तूनामिव होमेन भस्मसाद्भूतानां विनियोक्ष्यमाणत्वानुपपत्तिः येन सक्तुभिरितिवद्रीहिभिरिति श्रुतविनियोगभावकाशः । नच तीर्थम्नानादिवत्कर्तृधर्मता । तदिह न विषयतामात्रेण द्वितीया श्रूयते किंतु संस्कारजन्यातिशयाधारतया । तथा सति लक्षणा स्यात् । नच विनाकारणं लक्षणा । अतिप्रसमात् । नचाग- मैकभूमिपु प्रमाणान्तरावतारो येन विरोधशापि स्यात् । तदुक्तं भाष्यकृद्भिः 'न विधी परः शब्दार्थ' इति । यत्तु श्रीवाभेन शक्त्यपहवायानुमानमुक्तं तदप्युक्तप्रकारेण दृपितमित्याह-एतेनेति । एतेनेत्येतद्वि- वृण्वननिद्धिमाह-प्रमाणानामिति । किंच यच्छन्दतच्छब्दयोस्तावदर्थपर्यालोचनायामनुमानशरीर पूतिकूष्माण्डायते । तथाहि यत्तच्छन्दाभ्यां साध्यविवक्षायां यथा नीलं पीतरूपेणेति दृष्टान्तासमातिः । नील- रूपविवक्षायां तु पक्षासङ्गतिः । अन्यश्चानुगतोर्थोऽनतिप्रसङ्गी दुनिरूपः, सत्प्रतिपक्षत्वाश । तथाहि विवा. दपदं स्वरूपमात्रसंबद्धातीन्द्रियसापेक्षं जन्यजनकत्वादात्मवदिति शक्यमनुमातुम् । नचात्रात्मत्वमुपाधिः । सरूपमात्र संबद्धातीन्द्रियगुमत्वसापेक्षाणां पतने पापाणादीनामात्मत्वाभावेन साध्याव्यापकत्वात् । नच विवा- दपदं स्वरूपमात्रसंघद्धातीन्द्रियभावनासापेक्षमदृष्टसापेक्षमिति वा । जनकत्यादात्मवदित्यपि प्रराशनाभास- समानयोगक्षेमता । आत्मत्वयैव तत्रोपाधित्वात् । यच्च तनोत्तं शक्तरपि शक्त्यन्तरापेक्षायामनवस्थितिः अनपेक्षन्ये तयंत्र व्यभिचार इति । तदगत् । शक्तस्य कारणत्वाभ्युपगमात् । नचान्ततः प्रतीतिं प्रत्यपि कार: गन्यमन्तीति वचनीयम् । प्रत्यक्षप्रतीतेरेवार्थजन्यत्वात् , शक्तचाप्रत्यक्षत्वात् । अनुमानादीनां तु नार्थजन्य- त्वमिवस्थाऽदीताद्यनुमानानुदयप्रसझान् । नच योगिनामतीताद्यपि प्रत्यक्षमिति प्रत्यक्षेप्यर्थजन्यत्वं शक्य- भधनम् । अनीतादीनां प्रत्यक्षल्व एव विवादात् । यथाह परमपिः-'विद्यमानोपलम्भना'दिति । यादार्थ- अपनहरन् दाक्तिसमर्थनस्य समन्ययोपयोगमाह-तदेवमित्यादिना । अर्थप्रत्यायनशक्तिसद्भायात्पदानां १ केवटपति ममन्तः पाटो भाति । - 1

·परिच्छेदः]
नयनालादिनीयान्यायुता।
११३
ननु पानामेवान्योन्यान्वितन्यायाभिवावकत्यनभने विमिति पदायांनं लाया-
न्योन्यान्यप्रतिपत्तिजनकम्माधीयते ! नारि बोवनाविनायच पहानामाको
सारवानात्तत्रैव सामध्यमध्यदलीयने । यद्यपि प्रतिप्रयोग कि
भिचारः, नापि योन्यवगायिनन्य सामानन्यायभिचारान प्रथमानना
सस्वार्थाभिधानमानानुमारण प्रयोगान्तरपि नव जन्मनि ।
ननु किन नभितिन पानानियन स्वाति गोयनयानी
नामः । एकग्नादक पदासत्तासियाविरोधगंभो पालाम :
शिमीरः । परापास्यप्रमलान । नमामि गामानयो -
भनिनवासी नाभिधीयत न लावान्वितम्या : र
स्वाभान्वित गोप गाभिमानना
मायाभिहित पशावामय पदेन मायावा.
ग्यायोऽभिमाना नि याद पर ......
शाभिमान विभिधानमप्रमाणानुपपया साप : '.
emamal
पान... -

·१४६ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः साहचर्यवशात्स्वार्थेषु प्रथमं स्मारकाणां पश्चादन्विताभिधायकवाभ्युपगमादिति चेन्नै- वम् । साहचर्यदर्शनदशायामन्वितानामेवानुभूततया तथैव स्मरणस्यावश्याश्रयणीयत्नात् । नहि पदं पदार्थमात्रप्रतिपत्तये प्रयुज्यते किंतु व्यवहाराय स चान्वित एवेति कथमन- न्वितानामेव पदार्थानां पदेभ्यः स्मृति: स्यात् । तथा च गां पश्येति प्रयोगे गोपदेन पूर्वानुभूतानयनान्वितस्वार्थस्य स्मारितत्वात्पश्येति पदमनाकासितार्थमसङ्गतं प्रसज्येत, एवं प्रासादं पश्येत्यत्र प्रासादान्वितखार्थाभिधायकत्वात्पश्चेति पदस्य न गोपदं तेन संवध्येत । तथाच वाक्यार्थः कापि परिनिष्ठितो न सिद्धयेत् । नन्वव्यभिचाराद्वोपदं स्वार्थमात्रमेव स्मारयति नार्थान्तराणि तेषां व्यभिचारित्वादिति चेत् । मैवम् । पदभ्यासादरप्रत्ययैराहिताया भावनायाः प्रबोधवत्याः स्मरणहेतुत्वाङ्गी- कारात् तत्प्रवोधस्य च व्यभिचारिण्यर्थान्तरे परिगणितप्रणिधानसाहचर्यादिजन्मनोऽवि- शेषात् । परिगणिता हि स्मृतिहेतवः प्रणिधानाभ्यासलिङ्गलक्षणसादृश्यपरिग्रहाश्रिता- श्रयसंवन्धानन्तर्यवियोगैककार्यविरोधातिशयव्याप्तिव्यवधानसुखदुःखेच्छाद्वेपभयार्धितक्रि- पदानि गृहीतसंगतिकानि तमपि प्रथममेवाभिदध्युः अगृहीतसंगतिकत्वे पश्चादपि नाभिदध्युः इलस्त्येवानु- पपत्तिः सकृत्प्रयुक्तशब्दस्य विरम्यव्यापारानुपपत्तिानुपपत्तिः । ननु न प्रथममभिधायकानि पदानि येन द्विरभिधानं प्रसज्येत अपितु प्रथमं पदार्थेषु स्मृतिरेव जायते सहचरितदर्शनात् सहचरितानि हि पदार्थः प्रथमं पदान्यनुभूतानि देवदत्तदर्शनादिवत्तत्सहचरितयज्ञदत्ते अनन्तरं तु संवृष्टदशायां मारतानां पदार्था- नामभिधानमिति तदेतच्छङ्कयित्वा परिहरति-मैवमिति । अन्वितपदाथैः साहचर्यमेवोपपादयति-नहि पदमिति । व्यवहारसमर्थसंदृष्टपदाथैः साहचर्यात्तागर्थसारकपदानां पदार्थमात्रलारकत्वनप्रतिद्धमिलयः । अङ्गीकारे च दूपणान्तरमाह-तथाचेति । अयमर्थः । गामानयेति प्रयोगे गोपदस्यानयनान्वितगोत्वेन साहचर्योपलम्भात् गां पश्यति प्रयोगेपि कारकाभिधायिगोपदमानयनान्वितमेव गोत्वं स्मारयेदिति पश्येति पदमनाकासितार्थमसङ्गतं प्रसज्येत । एवं तस्मिन्नेव प्रयोगे गोपदनपि पश्येत्यनेन क्रियावाचिनानाकाहितार्थ- स्मारकमसङ्गतमेव स्यात् , पश्येत्यस्य प्रयोगान्तरेऽर्थान्तरसाहचर्यदर्शनादिति उकामव्यवस्था सर्ववाश्येष- तिदिशति-तथाचेति । साहचर्याविशेपेपि पदार्थान्तरवैपम्यं शङ्कते-नन्विति । व्यभिचारैपि भूयोदर्शनाद्याहितसंस्कारोबोधा- दुत्पद्यमाना स्मृति नन्वितान्वितपदार्थयोविशिष्यत इति परिहरति-मैवमिति । भावना संस्कारः सह- द्गृहीतेपि तडिदादौ पटुप्रत्ययः कण्डिकादावभ्यासप्रत्ययः अद्भुतेष्वादरप्रत्ययः तथाप्यप्रवुद्धस्य न स्मृतिज- नकत्वमिति प्रबोधग्रहणम् । ननु भावनोबोध एव न तथा व्यभिचारिणि यथा अव्यभिचारिणि पदार्थमान इति । तत्राह-तत्प्रवोधस्येति । प्रवोध उद्बोधः परिगणितेभ्यः प्रणिधानसाहचर्यादिभ्यो जन्म यस्य प्रयो. घस्य तस्येत्यर्थः । भगवदक्षपादेन परिगणितानेव शास्त्रान्तरे स्मृतिहेतून्दर्शयति-परिगणिता हीति । स्मृतिहेतवः संस्कारोबोधनद्वारेति शेपः। प्रणिधानं मनोऽवधानम् । अभ्यासः प्रतिद्धः। लिजाद्याप्तिसंस्कारः। लक्षणं धवलच्छनादिचिहं राजादिसंस्कारोवोधकम् । सादृश्यं शुक्तिभाखरतादिरजतादिवंस्कारोबोधकम् । परिग्रहः स्वीकारः कलत्रादिसंस्कारस्य । एवमाश्रिताश्रयावपि परस्परसंस्कारस्य । सम्बन्धः सहचारः सहच. रितसंस्कारस्य । आनन्तर्य पूर्वतनपदार्थसंस्कारस्य । वियोगः कामिन्यादौ । एककार्यमेकलादुत्पन्नकार्याणा- मन्यतमत्कारस्य । विरोवः सर्पनकुलादौ। भतिशयेनातिशयिते।व्याप्त्या व्याप्यव्यापकयोः।व्यवधानं प्रियवन- व्यवहिते । मुखदुःखादि तैनातीयस्य तद्धतोश्च । अर्थित्वमर्थनीये । आर्थत्वं तु प्राप्तविषये पुनःपुनरिच्छा। तेने- -

·पासमानापन: मानगिने चोरावर नाचे नादः ! तरू-
सहरनिहिताः पहा मरादिन्न्तः परमान्दच कोसने कुलमान
. वयाति पायाः प्रमाः मानवतः
स्वालामाविमोचरा नकमारा इनि दुनो केरा । नाम
लिद कारमान नामादिति ! हम दोनः
किन
ननिरन्तीलाई बयानन्दकन्हान ! जयनिक समानुः ।
सर या पदावा न मानोस ! कति र
नवरदेवमानित पायानि: पहली
नामिनियममा मानिस
wr
समादिनि ।
MIT
+my WATE
*
-
-::-

·१४८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः रणात्तेनैव तस्यान्विताभिधानासम्भवादन्यस्य चानभिधानादभिधानपर्यवसानायैवाकाङ्क्षा । यथा वा 'विश्वजिता यजेते त्यत्र कार्यस्य विपयकरणान्विततया प्रतीतस्यैवापर्यवसानाद्वि- शिष्टाधिकारिकल्पना । तदेवंभूताकासावशात्पदानामन्विताभिधानं न विरुध्यते । ननु तथापि पदानामन्विताभिधाने सामर्थ्य न कल्पनीयं पदस्मारितानामेव पदार्था- नामाकाहादिवशादन्योन्यान्वयप्रत्यायकत्वोपपत्तेरिति चेत् । मैवम् । मानान्तराधिगतानां पदार्थानां वाक्यार्थप्रत्यायकत्वादर्शनात् । ननु 'पश्यतः श्वेतिमारूपं हेपाशब्दं च शृ. ण्वतः । खुरनिक्षेपशब्दं च श्वेतोऽश्वो धावतीति धी'रितिन्यायादस्त्येव पदार्थानां संसर्ग- योधजनकल मिति चेन्न । अनुमानादर्थापत्तेर्वा तत्र संसर्गावगमात् । तथाहि । एपां पदा- नामेकाधिकरणतयावगतानां प्रत्यायकत्वेनानुमानानतिरेकः विशकलितावगतानां वार्था- न्तराभावे निश्रितेपत्तिरेव परिशिप्यते अनिश्चिते त्वनध्यवसाय एव । । अपि च शब्दसामर्थ्याजन्यत्वे वाक्यार्थप्रत्ययस्य पदार्थाख्यं सप्तमं प्रमाणमभ्युपेयं म्यात् । प्रत्यक्षादिपु तस्यानन्तर्भावात् । किंच पदार्थानामनभिहितानां संसर्गवोधकवाभा- पदनापि हि पदत्यादन्वितो वृक्षोभिधातव्यः स च केनान्वित इति विमर्श न तावदुक्षं वृक्षरित्यादी कर्मक- रणादिभिरिव विभक्त्यर्थन । प्रातिपदिकार्थमाने प्रथमाविधानात् । 'प्रातिपदिकार्थलिगपरिमाणवचनमाने प्रथमेति प्रातिपदिकार्थादिवर्थेषु प्रथमां पाणिनिः स्मरतिस्म । नच पदार्थान्तरमभिहितमस्ति । तमादभि- धानपर्यवगानायव तत्र तिष्टतीलादी जिज्ञासेत्यर्थः । अभिहितापर्यवसानस्योदाहरणमाह-यथावेति । विषयो यान्वयः स एव करणं तय हि पदान्तरश्रवणादभिधानपर्यवसानेप्यभिहितापूर्वापर्यवसानमस्ति । पनियोव्यच्यानो हि नियोगः प्रतीयमानोऽनुष्टानाय कलायत इति विषयवनियोज्येप्यस्त्येवाकावेत्यर्थः । प्रतिदिनानाकामा प्रकृतेपि दर्शयति-तदेवमिति । बदायन्योन्याश्रयादिदोपो नानि तथाप्यभिहितपदार्थभ्य एव संसर्गसिद्धी पदानामपि सामयकलपनाया रानागारवं दृपानिभिहिनान्वयवादी शरत-नन्विति । यदि हि पदार्थानां संसर्गयोधकत्वं स्यातदा दापहाय पदानारि मामयंकन्यनायां म्यादेव गारवं नतु तदम्ति प्रमाणान्तरगृहीतपदार्थवदर्शनादिन्याह भवनिति। उ त्र नाथेन----'किंतु नेपां न दृष्टया शक्तिमानान्तरोगती। कल्या विशिष्टार्थपरपदमपी- भाव' इति । प्रनामान्दगीदानामप्यन्येव मंगर्गयोधकल्लमिति शहते-नन्विति । अब हि दृश्यमानं मामयन श्रूयमानी व हेयानुरनिक्षेपगन्दा श्रेतोश्रो धावतीति मंसर्गबुद्धि जनयन्तीत्यर्थः । अत्र बिकनेवादानेदयं मंगर्गबोधकं विगलिततया वा। प्रथमेऽनुमानतां दर्शयति-तथाहीति । त्रास्त्रादगदं दवायदं दृष्ट्रमित व्याया बोधकत्वादनुमानमित्यर्थः । द्वितीयेऽपिसिनामाह- विदाकनिदैनिा नवयंन्तनाचे विनिश्चितऽनपपत्यायन्दयोधकत्याद्रयंदापतित्वमर्थान्तराभावोऽपि यदा -दिन्नदा करनापन्निवनिर्दि दाद-अनिश्चितविति । इन मद्धम बुदेवन कन्वं पदाचाव्यसमप्रमाणाभ्युपगमो वा प्रमये प्रत्यक्षादिया -अनिचेति । अव पदन्यान्टिानानवेदं गामय तकविकल्पनागोरयं मम दिया इति । दमददइन्नमामध्यम एमपरमपि पदानां पदार्थेषु मंगप्रत्ययतमनगा जादं मनदनदमिददय दादा मनमायदे । दरदय दादा सनमायदे । अनि म मध्यासनाद।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीन्यायायुता । १४९ वादभिहितानामेव तदेष्टव्यं तथाच पदार्थानां संसर्गप्रत्ययजननसामय पदानां च पदा- थेषु तत्तानाधानसामर्थ्यनिति द्वयं कल्पनीयमिति कल्पनागौरवमभिहितान्वयवा- दिनः, अन्विताभिधानवादिनन्तु पदानां चोन्येतरान्वितत्वार्थाभियानसामर्थ्य नेकमेव कल- नीयमिति कल्पनालायवमित्ययमेव पक्ष: श्रेयानिति । अत्राभिहितान्वयवादिनः प्रसव- तिष्टन्ते-'विनाभिधेयलरणमन्वयाप्रतिपतितः । तत्तत्पदार्थमृतयत्तेपामन्वयत्रोधिकाः ॥ २५ ॥ पदकदन्बकवणसमनन्तरनपि कुतश्चिन्नानसापरावादनुपजनितपनार्यस्मृते- वाक्यार्थप्रत्ययानुयायाशेपजातपदार्थलतेन्वयन्यतिरेकाभ्यां पदार्यतीनां वाक्या- थप्रलयहेतुतं तावदवलीयते । नच पदार्थस्वरूपमात्रविषयत्नृतीनामन्योन्यान्वयबोधकत्वमनुपपन्न मन्त्राइष्टत्वादिति वात्र्यम् । स्मरणमात्रय सामाभावेऽपि समभिव्याहतपदकदम्बकलनुपजनिनवार्य स्मृतीनामाकाहादिसहकारिणीनां संभवत्येव तद्वोधकत्वं सहकारिभेदोपादानात् कथन- न्यथा संस्कारेन्द्रिययोरन्यत्र परस्परसंगतार्थाविपययोः प्रत्यभिज्ञायां पूर्वापरदेशाकालन- सृष्टकवस्तुदोषकलं, परसरमहकारितया तयात्वं तु प्रकृतेपि तुत्यम् । न च पदान- नीनां स्मृतानां वा पदार्थानामन्वययोथकले सप्तमप्रमाणाभ्युपगम सङ्गः । लिङ्गप्रकरण- स्थानानामिव शब्दप्रमान्तर्भावोपपत्तेः । ननु लिङ्गादिपु अति पल्लपिदैव विनियोग- नवन् । अनन्वितला पदान नेताना रकमान्य चमति तथापि न समयहिन्यन् , अनुस्मामानिदिमाः । मदिरा - पुनः सालतिवमभिप्रेस । १२ पारदरबार सन्द एकत। उम्म पर पदस्नतिजनमानमिति कलन्दरादे रे ननद-विनेला. दिना सोवन । पदारू बनान्दारू दानपनि । समोरमा जानकारीः म्हनिरन्तरकिरदार को दो वि-देवादिना । दम्ब सः । एवं न्याय प्रदाः उतार्थ बाहे--अन्त्येति। नामदेवादिन वायरमन ! साकारतिर कति !

·- १५० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः तीतेः स्वीकाराच्छाब्दत्वं न विरुद्ध्यते, इहतु पदार्थस्मृतीनां स्मृतानां वा पदार्थानामन्व- यवोधकत्वमिति चैपम्यम्, शब्दावगतपदार्थजन्यत्वेनान्वयप्रतीतेः, शाब्दले चक्षुपा- वगतधूमजन्यस्यापि वहिज्ञानस्य चाक्षुपत्वप्रसङ्ग इति चेन्मैवम् । अन्वयप्रतीति जनयतां पदानामवान्तरव्यापारत्वात्पदार्थस्मरणानाम् । नचस्वव्यापारव्यवधानाध्यापारवतः करणलं विहन्यते । यागादीनामपूर्वव्यवधानेन फलसाधकानामकरणत्वप्रसङ्गात् । नच चक्षुपो लिङ्गज्ञानमवान्तरव्यापार: । अगृहीताविनाभावस्यानुमानानुदयात् , अचाक्षुपस्थलेपि लिङ्गस्य वोधकत्वात् । गुरुमतानुसारिभिरपि लिङ्गप्रकरणादीनामन्तरेणैव श्रुतिकल्पनं विनियोजकानां शब्दप्रमाणान्तर्भावाभ्युपगमाघ । ननु त्वयाप्यभिहितान्वयवादे तिस्रः शक्तयः कल्पनीयाः पदानां तावदर्थस्वरूपानुभ- वजननशक्तिरर्थानां चान्योन्यान्वयप्रत्यायनशक्तिस्तदाधानशक्तिश्चापरा पदानामिति । प- दानां साहचर्येणार्थस्मारकत्वे पुनः शक्तिद्वयं कल्पनीयं पदार्थानामन्वयवोधनशक्तिस्तेषु तदाधानशक्तिश्च पदानामन्विताभिधाने तु पदानामन्योन्यान्वितस्वार्थाभिधानशक्तिरे- स्यन्ते तदा श्रुतप्रधानेन नेतरथेति श्रुतिकल्पनयैवैपां लिशादीनां विनियोजकत्वं न खातव्येण । श्रुतिकल्पनायां च त्वरामन्थरतातारतम्येनैपां प्रावल्यदौर्बल्ये यथाह परमपिः 'अर्थविप्रकर्षादिति । “अन्येपि एकद्वित्रिचतु- प्पञ्चवस्त्वन्तरायकारितं श्रुत्यर्थ्य प्रति वैपम्यं लिजादीनां प्रतीयत" इति। प्रकृतेतु वैपम्यमाह-इहत्विति । न शब्दस्येति शेपः । नन्वशब्दत्वेपि पदार्थानां शब्दावगतत्वात्तजन्यप्रतीतिरपि शाब्दी एवेति नातिप्रसा इत्याशङ्याह-शब्दावगतेति । तामिमां शकां परिहरति सिद्धान्ती-मैवमिति । नात्र शब्दावगतप- दार्थजन्यत्वमात्रादन्वयप्रतीतेः शाब्दत्वमुच्यते येनानुमितेरपि चाक्षुपत्वप्रसक्तिः किंतु शब्दावान्तरव्यापार रूपपदार्थस्मरणजन्यत्वात् । उक्तं हि 'साक्षाद्यद्यपि कुर्वन्ति पदार्थप्रतिपादनं वर्णात्तथापि नैतस्मिन्पर्यवस्यन्ति निष्कले ॥वाक्यार्थमिति येतेपांप्रवृत्तौ नान्तरीयकं । पाके ज्वालेव काष्ठानां पदार्थप्रतिपादन मिति । ततो नाति- प्रसक्तिरिति भावः । ननु तथापि पदाथैर्व्यवधानात् पदानां कथमन्वयप्रतीतिं प्रति करणत्वं तद्यनन्तरफल- त्वमिति तत्राह-नचेति । यागादीनामिति । गुरुमतेपि यागस्य फलं प्रति करणत्वमस्त्येवेति भावः । पदार्थेभ्यो लिङ्गज्ञानस्य वैपम्यमाह-नचेति । अथ किमिति न व्यापारस्तत्राह-अगृहीतेति । तज्ज- न्यस्तदाश्रितो वा यस्तत्कियाहेतुः स हि तव्यापारो नाम तथाच कथं चक्षुपि व्याप्रियमाणेप्यगृहीतव्याप्तिकस्य लिशज्ञानमनुत्पद्यमानं चक्षुर्व्यापारः स्यात् । नहि धूमज्ञानमात्रं लिङ्गज्ञानमपि तु व्याप्तस्य सतः पक्षधर्मतया ज्ञानमिति भावः । चक्षुर्व्यतिरेकेणोत्पद्यमानत्वादपि न तथ्यापारत्वमित्याह-अचाक्षुपेति । अथवा न चक्षुर्जन्यानुमितिः । तस्मिन्सत्यपि नियमेनोत्पत्यभावात् । असति चोत्पत्तेरतो नेदं तस्य व्यापार इति प्र. न्थार्थः । यत्तु लिङ्गप्रकरणादि उदाहृतं तदन्विताभिधानवादिनः प्राभाकरस्य भवत्येवोदाहरणम् । श्रुतिकल्प. नाव्यतिरेकेणैव लिशादीनि विनियोजकानीति हि गुरूणां मतमित्याह-गुरुमत इति । यत्तु शक्तिकल्पनागौरवमुक्तं तत्परिहर्तुमुत्थापयति-नन्विति । ननु कथं शक्तित्रयकल्पना यावता. साहचर्यवशादेव प्रथम स्मृतिः पदार्थपूत्पद्यते भवतामिवेति तर्हि शक्तिद्वयमवश्यं भावीलाह-पदाना- मिति । यत्तु पूर्वपक्षे स्पष्टीकरिष्यतीत्युक्तंतदत्र स्पष्टीकृतम् । खपक्षे च लाघवं स्मारयति-अन्वितेति । अनाभिहितान्वयवाद्यन्विताभिधानेपि शक्तित्रयकल्पनामापादयन्परिहरति-मैवमिति । स्यादेतत् यथा. नित्यत्वेसत्यनेकसमवेतरूपजातिवाचकमपि पदं नानेकात्मकव्यक्तीनां तदन्वयस्य समवायस्य वा वाचकं गोत्व. वाचकं यथा तव्यक्तितदन्वययोरवाचकं तद्वदन्यान्वितखार्थवाचकमपि पदं स्वार्थमात्रमेव वक्तीति न शक्तित्रयं ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । १५१ कैवेति कल्पनालाघवमिति चेन्नैवम् । त्वचाप्यर्थान्तरे तदन्वये खार्थे च पदशक्तीनां कल्पनीयत्वात् । नचार्थान्तरान्वितत्वार्थाभिधायकमपि पदं स्वार्थस्यैव वाचकं नार्यान्तर- तदन्वययोर्जातिवाचकमपि पदं व्यक्तितदन्वययोरिवेति वाच्यम् । विकल्पासहत्वात् । तथाहि किं जातिवाचकपदेन व्यक्तेरिव लक्ष्यत्वनन्तरतदन्वययोरुत वाच्यत्वम् । नाद्यः। पदानामन्विताभिधानभङ्गप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । वाच्यते तयोरपि शक्रवश्यकल्पनी- यतया गौरवत्स ताइवस्थ्यात् । किंचैकैकस्ख पदत्य श्रूयमाणस मर्यमाणस वा तत्तत्प- दार्थमरणजननशक्तिः पुनरेकलरणगोचराणां च तेषामेव पदानामन्योन्यान्वितपदार्था- भिवानशक्ति: सकलपदगोचरत्व लरणव पदेष्वन्विताभिधानशचयाधानशक्तिश्चेति शक्ति त्रयकल्पनान्विताभिधानवादेपि तुल्या । नचाभिहितान्वयवादेपि शक्तिकल्पनागौरवत्य तुल्यत्वात् विनिगमनाभाव आशङ्कनीयः । विशिष्टार्थप्रत्यायनप्रयुक्तपदकदन्वसमभिव्याहा- रान्यथानुपपत्त्या पदलारितानामनामन्योन्यान्वयत्य लक्ष्यमाणत्वेनोपपत्तेः, 'शक्ते- रकल्पनीयत्वादनन्यलभ्यः शब्दार्थ इति न्यायात् । उक्तं च 'विशिष्टार्थप्रयुता हि समभिव्याहुतिर्जन' इति । ननु नेचं लक्षणा भवितुमर्हति, तल्लक्षणाभावात् , तथाहि वाच्यत्त्वार्थत्व वाच्यार्ये फल्पनीयनिति तमाह-नचेति । किं देवगलान्वितं तद्वाचकनियन्वयत्योपक्षणवं बाहोलिदन्वितन्य पाचकनिति विशेषत्वानेति विकल्यायं दूपयति-नाद्य इति । अनिहितान्वयादिनिरदेवनन्युपग- नामावत्तेति भावः । हितोपेतु शक्तिमपनवनावीलाह-न द्वितीय इति । स पदि पानान्विता. निधानवादे सचित्र नोतदर्यत्रयमपि तु एक. एव विशिटोर्यः परंतु सनिशेषजवानव दातेरिति तं प्रचारा- न्तरेण शचित्रपनापादयति-किचेति । एपाहि नन्दितानिधानपरिपाटी । प्रयनं भूपनानः पनागी पदैरन्योन्याचाः प्रलायन्ते बन्सपदोचारणानन्तरं चैकललारूढानि तान्देव पदानि पदार्यानन्यो- न्यान्विततपा प्रतिपादयन्तीति । तथाच पदार्थमात्रेय संपदार्येषु च प्रलपायाने पदानां सामपंहवं सफलपदविषयलरपल सकलपक्षेप्यन्वितानिधानसानाधानमानद तृतीदनेकस्तृलनारुडपदानां तत्ता- नयाभावादिलः । ननु पस्त्रियारूनापानुभयोः समानायां कोपनामहः पदनिहितान्वयवाद एवं प्रेया- निति तनाह-नचेति । अनन्वलन्यो हि शब्दार्यः, सन्यते चान्येन्दोनि बहरः सनसंपदार्यवो. धार्थ प्रयुक्तपदलारितेन्दः पदान्दः । नव तसारादत्व, दादरेष तपमानादतो नास्त्रियनित सन्तकार्यः । एतदु नपति । पदानां पदापल्लविजनफलं तवार दुवं तादापानानन्तप्रतिपति- हेतुतानाननपि तुल्पनेव इतरपा प्रापनिजदार्थलतेजवापि देवमांद करावं तु नादि नेते पदानां पदावन्दरप्रतिपतिजननसानपानवाम नवदीपदापल्लवितानन टु पदानां स्नादापी- न्वययोधने पलानधनानिधानानक त्वया परिकल्पते तन्मलो नासीति मलले टावलति । बने नयनरने सयपहार दिपा पदन्नननिमाइनिरत्तन पदप्रयोगो का विभिनयंत्रयुत्तेति नन्दनने- भोसियोजना। - परतरावदे पदानां द निन्द नुरुल्द ददाक्षिात हलत नन्दानोऽन्दितानिपानवादी- ननु नेयमिति ! कान दरदिनु मलिकनापोर मह-उधाहीति । वायसना- रूिपस दात्या पोपत्रविकासारिखे संपन्याहरी ससा कमासिन्दालाना ९५५.६ ·१५२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः संवन्धानुपपत्तितः । तत्संवन्धवशप्राप्तस्यान्वयाल्लक्षणोच्यते ॥' इति । नचौदनं चैत्रः प- चति पिठर इत्यादौ चैत्रपिठरादीनामर्थानां वाक्यार्थसंबन्धानुपपत्तिः, नच पदार्थैर्लक्षि- तायाः पदार्थानामन्वितावस्थायाः पुनरन्वयान्तरशालिता तेनेयं न लक्षणा तल्लक्षणविर- हादिति चेन्मैवम् । अव्यापकलादेतस्य लक्षणालक्षणत्वासंभवात् । नहि विपं मुझे त्यादावेतल्लक्षणमस्ति । तत्र सर्वेषां पदानां लक्षकत्वेन वाच्यार्थाभावात् , वाच्यार्थावि- नाभूतस्य वाक्यार्थेन पुनरन्वयाभावाच । यदपि 'मानान्तरविरोधे तु मुख्यार्थस्य परिग्रहे । मुख्यार्थेनाविनाभूते प्रतीतिर्लक्षणो- च्यते ॥ इति लक्षणालक्षणं तदप्यव्यापकम् । कुण्डपायिनामयने 'मासमग्निहोत्रं जुह्वती'- येतल्लक्षणाव्यापकत्वात् , 'उपसद्भिश्चरित्वा मासमग्निहोत्रं जुह्वती'ति श्रूयमाणत्वात् प्रसि- द्वाग्निहोत्रे चोपसदामभावात्कर्मान्तरेऽग्निहोत्रशब्दः प्रसिद्धाग्निहोत्रसाधDलक्षणया वन तते । नच तत्र मानान्तरविरोधः, तदर्थस्य मानान्तरागोचरलात् । 'याद्धेतोर्या शब्दस्य तत्र प्रवृत्तिः सा लक्षणेति श्लोकार्थः । प्रकृते च वाच्यार्थानां वाक्याथै संवन्धानुपपत्ति- रूपलक्षणभागो नास्तीत्याह-नचेति । पिठरं भाण्डम् । यस्तु तत्संवन्धवशात् प्राप्तस्यान्वयादिति लक्ष्य- माणार्थस्य पुनर्वाक्यार्थे योन्वय उक्तः सोपि नास्तीत्याह-नच पदाथै रिति । नपत्र वाक्यार्थद्वयमस्ति येन लक्ष्यमाणवाक्यार्थस्य वाक्यार्थसंवन्धो भवेत् स्वेनैव स्वसंवन्धानुपपत्तेरिति भावः । लक्षणमेवेदं लक्ष- णाया न संभवति अव्यापकत्वात् अतो नैतदभावमानाल्लक्षणाक्षय इति परिहरति अभिहितान्वयवादी- मैवमित्यादिना । वाक्यार्थे संवन्धानुपपत्तितः, अन कोयं वाक्यार्थोभिमतः किं न्यायपरिशोधनया निष्प- नोर्थः किंवा क्रिया आहोखिपरिशिष्टपदवाच्योर्थः । नाद्यः । तदानीमनिष्पन्नत्वाद्वाक्यार्थस्येत्यभिप्रेलाह -नहीति । नापि द्वितीयः । विपं भवेत्यन क्रियाया अविवक्षितत्वात् भुड्वेत्यस्यापि तनिवृत्तिपर- त्वात् । अंत एव न तृतीय इत्याशयवानाह-तत्रेति । इतरोपि लक्षणांशो नास्तीत्याह-वाच्यार्थेति । नहि भोजननिवृत्तिव्यतिरेकेणापरो वाक्यार्थोऽस्ति येनान्वियादिति भावः । लक्षणान्तरमप्यनुवदति-यदपीति । मुख्यार्थस्य परिग्रहे मानान्तरविरोधे सति मुख्यार्थेनाविनाभूते संवद्ध इति यावत् । मञ्चाः कोशन्तीत्यनाविनाभावादर्शनात् तस्मिनविनाभूते या प्रतीतिः सा लक्षणोच्यत योजना । अस्ति कुण्डपायिनामयनगतं कर्म 'मासममिहोत्रं जुहोती ति भूयमाणं तत्र चाग्निहोत्रशब्दो गोण्या प्रयुज्यते इति स्थितम् । उक्तं क्रियाभिधानमित्यन गौण्यपि हि गुणलक्षणयोगेन वर्तते इति लक्षणोच्यते। लक्षितलक्षणा हि गोणी नच तत्र एताल्लक्षणमस्तीत्यव्याप्या दूषयति-तदित्यादिना । ननु किमिति गौणो य एवाग्निहोत्रशब्दः किं नस्यादत आह-उपसद्भिरिति । एतश भाष्यकारीयं मतं वार्तिककारमतं संपन्य, विच्छिन्नप्रकरणत्वाच, प्रत्यभिज्ञाभावाच कर्मान्तरमिति । तच दर्शितं प्रकरणान्तरा- नु :गर मिर्मियात्वा पूर्व सासर अस्तु लक्षणात्वं लक्षणस्य तत्र कथमभाव इति माना- कामापा त्याह-नचेति । यथाहि गझायां घोप इत्यत्र तद्वाक्यव्यतिरेकेण मानान्तरविरोधो न तथेह प्रमाणान्तरविरोधः तदर्थस्य तदयोग्यत्वात् , केवलमेतद्वाक्यव्यापारपर्यालोचनया ... दिति भावः।

·, परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीन्यात्यायुता। १५३ तस्मात्पदानां पदार्थस्वरूपनानपरत्वे वाक्यप्रामाण्यानुपपत्तिरेव लक्षणाक्षेपिकेति तदेव- लक्षणं लक्षणायाः, सर्वलौकिकवैदिकलणायां व्यापकत्लान् । तथाहि गिलायां घोपः प्रतिवसति, आदित्यो यूपः, कुण्डपायिनामयने मासमग्निहोत्रं जुहती सादावति पदार्यमा- परते वाक्यप्रामाण्यानुपपत्तिः । ननु तत्र वाच्यार्यान्वयानुपपत्तिरप्यक्ति तत्कथमिकमेव लक्षणमिति नियन्यत इति चेन्मैवम् । वाच्यार्थान्वयानुपपत्त्वभावपि लोकत्रयोलला. दर्शनान् । तथाहि लोके 'सुवर्णपुप्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरपालयः । म कृतवियत्र योऽभिजानाति सेवितुम् । इत्यादी पदार्थानामन्वयसंभवेपि नियोजने तात्यासम्भवन पाक्यप्रामाण्यानुपपत्तेः प्रतीयमानवाक्यार्थ हित्वा शरादित्वं संपदो नुमिति बनिना सूच्यते । तथाच वेदे 'वायु क्षेपिप्टे'त्यादी संभवत्येव वाच्यार्यान्वयनमान देव- साप्राशस्त्यलक्षणया फर्मणः प्राशस्त्यं लक्ष्न्यते तस्माद्वाय प्रामाण्यानुपपरियार केति निश्चिनुमः । अलि चहापि लोकानुसारतो विशिधाप्रसादनम्युगमनभिसारी नामर्थमानपरत्वे पदानां प्रामाण्यानुपपत्ति: दिशिष्टार्थप्रयुता हि सामाभिमानित इति न्यायान् । अस्ति ६ शब्दानामर्यरूपसंवन्धवासामिरम्भिावस्था reas. बोधनमामांसाधिकासामर्थ्यय कल्पनापि । एवं पाभिमान र समिक्षा रक्षा मनपरा-साविति । एसजाय मातादि पति--तमाहीति । मारिलो : --' ! न पाई-निविन इन्य कालिया र नरेन. भाग लिन सकियो होम रोमदमित्यादिना । स्वामिति । स्थान शरोजगार विमा - - - - time महार: बालादिना । པ; དསྶཔཎ' r:ཎ ལ “ས ; : " ༔ རྨ༧ ” ༌་ ༌་ ༌ སྔ་རྒྱ༩ པ་སེམཱཔས པ“ཁ: -- - -, ཡ ་. तर :- com:: : ३.१५ र ६६... म ..." ... Ek rrrrr !

·१५४ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः ननु पदानां संस्कारोन्मेषमानोपयोगान्नाभिधातृत्वं, पदार्थानामपि खवाचकपदसंस्का- रोन्मेषकाणां तत्स्मारकतयाभिधायकत्वप्रसङ्गादितिचेन्न । पदानामेव पदार्थस्मारकाणाम- भिधातृत्वस्य लौकिकपरीक्षकप्रसिद्धिसिद्धस्यानिवारणीयत्वात् , शब्दविषयविज्ञानस्यैव प- दार्थस्मरणजननशक्युपहितस्याभिधान्यापारत्वेन स्वीकारात्, अन्यस्य च परिस्पन्दप्रयत्न- लक्षणस्य व्यापारस्य विभौ विभुगुणे वा शब्दे चैतन्यानधिकरणे दुर्निरूपत्वात् । तस्मा- समभिव्याहृतपदकदम्बकस्मारितपदार्थानां परस्परान्वयप्रत्ययो लाक्षणिक: शाब्दश्चेति सर्वमवदातम् । तथाचोक्तं मीमांसावातिककारमिरैः-'न विमुञ्चन्ति सामर्थ्य वाक्या- थेपि पदानि नः । वाक्यार्थो लक्ष्यमाणो हि सर्वत्रैवेति च स्थिति'रिति । प्रयोगश्च-'शब्दास्तात्पर्यविपयव्यतिपङ्गस्य लक्षकाः । तत्तात्पर्याभिधानत्वात्स्वेलं भुङ्केति शब्दवत् ॥ २६ ॥' विवादपदानि पदानि लक्षणया पदार्थानामन्योन्यान्वयप्रति- पत्तिपराणि अन्वितप्रतिपत्तिपरत्वे सति पदत्वाद्विषं भुङ्केति पदकदम्ववत् । स्यादेतत् । न पदानां पदार्थाभिधायकत्वं येन तत्सामर्थ्यादधिकं न कल्पनीयं स्यात् अपितु साहचर्यवशा- संस्कारोन्मेषकतया स्मारकत्वम् । नचैतदेवाभिधायकत्वम् । अर्थानामपि शब्दाभिधायकत्वप्रसङ्गात् । अस्ति च तेषामपि शब्दस्मारकत्वमिति ततश्च तदतिरिक्ताभिधाव्यापारस्वीकारेऽन्विताभिधानवादखीकार इत्यभिप्रेत्य शङ्कते-नन्वित्यादिना । यद्यपि स्मारकत्वं पदतदर्थयोः समानं तथापि पदानामेवाभिधाय कत्वं लौकिकप्रसिद्धं नेतरस्येति परिहरति-न पदानामिति । नन्वन्य एवाभिधाव्यापारः शब्दस्य भार. भ्युपेयते तत्कथं स्मारकाणामेव प्रसिद्धिवशादभिधायकत्वमिति तत्राह-शब्देति । अथवा स्मृतिजननश- क्तिविशिष्टं शब्दविज्ञानमभिधाव्यापारः नचैवंविधो व्यापारोऽर्थस्यास्तीति कथमभिधायकत्वप्रसक्तिरित्याह-- शब्दविपयेति । अथवाभिधायकत्वं न निवारयामः किंतु स्मरणजनकतातिरिक्तमेव तत्स्वीकर्तव्यमिति तत्राह-शब्दविपयेति । पदजनितविज्ञाने परिशेपास्मृतित्वेन तजनकत्वमेव शब्दस्याभिधायकत्वमि- सर्थः । अत्र वक्तृविशेपानुमापक्रशब्दविज्ञाने तदनभिधानरूपेति व्याप्तिनिवृत्त्यै पदार्थग्रहणम् । सहदृष्टवस्त्व- न्तरज्ञानेऽतिव्याप्तिनिवृत्त्यै शब्दग्रहणम् । ननु परिस्पन्दः प्रयत्नो वा अन्य एव व्यापारो लोकप्रतिद्धः यथा तरूणां, यथा वा कौमारिलानामात्मनः, तत्कथं विज्ञानस्य व्यापारत्वमित्याशयाह-अन्यस्येति । विभा- विति महनये। विभुगुण इति काणादादिनये । तदनेन मूर्तद्रव्यानुविधायिपरिस्पन्दो निरस्तः। प्रयत्ननिरासायाह चैतन्येति । अयमभिसन्धिः । तजन्यस्तदाश्रितश्च तक्रियाहेतुस्तद्यापार इति चक्षुःसंयोगादौ यद्यपि दृष्टस्तथापि श्रोत्रशब्दसग्निकर्षे तज्जन्यवाभावेपि तद्यापारत्वं दृष्टं, तथा अपूर्वस्य यागाश्रयत्वाभावेपि याग- जन्यतया तयापारत्वमभ्युपगतं तदिहापि शब्दविषयविज्ञानस्य शब्दाश्रयत्वाभावेपि तजन्यत्वादपि भवति तद्यापारत्वमिति । सपक्षदूषणसमाधानमुपसंहरति तस्मादिति । लाक्षणिकत्वेऽत एव शाब्दत्वे च भा- पादतंमतिमाह-तथाचेति । ननु तथापि वाक्यार्थस्य लाक्षणिकरवे किं प्रमाणं नह्येतदभियुक्तवचनैकगम्यमिति तत्राह-प्रयोगश्चेति। तात्पर्यविषयो व्यतिपाः संवन्धस्तस्य लक्षका इति साध्यनिर्देशः। विषं भुवेति शब्दवदित्यर्थः । श्लोकेन संगृहीतमनुमानं विवृणोति-विवादपदेति । विषं भुवेलादी सिद्धसाधनतानिवृत्त्यै विवादपदग्रहणम् । अन्विताभिधानेनार्यान्तरतानिवृत्त्यै लक्षणयेत्युक्तम् । पदार्थानामिति । अन्वयिनां न पुनः खसारिता- नाम् । तेन न दृष्टान्तस साध्यवैकल्यम् । पक्षे च सामर्थ्यात्वस्मारितान्वयसिद्धिः इतरस्यासंभवात् । गौरभ इत्यादिपर्दरनकान्तिकतापरिहाराय हेतौ प्रथमं विशेषणम् । लिन्निलिङ्गसंबन्धपरलिमव्यवच्छेदाय पदग्रहणम् । अनन्वितानधिकरपेलपि विशेषणीयमिति केचित्, इतरया सपुत्रानुमापकपदेषु व्यभिचारादिति ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १५५ नच पदानि स्वार्थपरित्यागेन लक्षणयान्वयप्रतिपत्तिपराणि उक्तसाधनत्वात् त्वदुदाह- तवाक्यवदित्याभाससमानयोगक्षेमता । अत्यैव सदुदाहतानुमानवाक्यस्य स्वार्थपरित्यागा- परित्यागयोस्तदनुपपत्तेः । तथाहि । स्वार्थपरित्यागे विशिष्टसाध्यप्रतीत्यभावादेवाविघातक- त्वात्, अपरित्यागे च तत्रैवानकान्तिकत्वात् , मुख्यार्थबाघोपाधिप्रयुक्तत्वाच स्वार्थपरि- त्यागस्य । इह च वाधाभावान्न स्वार्थपरित्यागानुमानं तस्मादभिहितान्वयवाद एव श्रेया- निति केचिदाचार्याः । नचैवमपसिद्धान्तः । भाष्यकारसंमतत्वात् । तथाच समन्वयसूत्रे वेदान्तवाक्यानि प्रस्तुत्य भाष्यकार: प्रतिपादयति म । नच तद्गतानां पदार्थानां ब्रह्मस्वरूपविषये निश्चिते समन्वयेवगन्यमानेऽर्थान्तरकल्पना युक्ता । श्रुतहान्यनुतकल्पनाप्रसङ्गात् । तत्र च पदा- र्थानामेवान्योन्यान्वयप्रत्यायकताप्रतीयते मण्डनमिश्रादिभिरप्यङ्गीकृतलात् । ‘पदार्थान्तर- तुल्यत्वाद्विध्याकाहानिबन्धनः।न संसर्ग:पदार्थानां स्वशब्देस्तु प्रदर्शिताः॥संवन्धयोग्यरूपेण तत्मात्तंबन्धभागिनः । विशिष्टार्थप्रयुक्ता हि समभिव्याहृतिर्जन' इति । व्यवहारे भट्टनय इत्यङ्गीकारात् । भट्टपादश्च वाक्यार्थस्य सर्वत्र लाक्षणिकवस्वीकारात् । 'वाक्यार्थो लल्ल्य- माणो हि सर्वत्रैवेति च स्थिति रिति । तस्मात्पौरुषेयवाक्येभ्य इवापौरुपेवेभ्यो वेदान्तवा- क्येभ्यो लक्षणया यथोतलक्षणं ब्रह्म सिद्ध्यतीति सिद्धम् ।। १५ ॥ भाभासतमानयोगक्षेनतां निराकरोति-नचेति । उदाहृतानुमानवाक्ये वाच्यार्यपरित्यागापरिलागयोः प्रकृताविघातं दर्शयति-तथाहीत्यादिना । अनैकान्तिकत्वादिति । तत एव व्याघातकाभावाव्या. धात इति शेषः । उपाधिमन्याह-मुख्याति । साधनव्याप्ति परिहरति-इह चेति । किं चेदमन्वि- ताभिधानं नान न तावदन्वितप्रतिपादनमात्रम् । अविप्रतिपत्तेः । नापि पदार्याभिधायकशब्दस्यान्विते ता- त्पर्यम् । लनाविवादादेव । नापि पदार्थनाने गृहीतसंगतिकस्यान्वितानिधायकत्वम् । पदार्थसंगतेजन्मा. नोपक्षीणत्वात् , इतरयाऽतिप्रसमात् । नन्वितपदार्थसंगतिवलेन तत्प्रतिपादनं तदिति चेत् तत्र वक्तव्यं, किमन्वयविशेयपति संगतिग्रहः किं वान्वयनात्रवति । नाये वाक्यार्थस्यापूर्ववक्षतिः । नन्वयपदार्यप्रतीयोः समसमयतया योग्यतादिप्रवितन्धानविरहिणामपि पदार्यप्रतीविवदन्वयप्रतीत्यापत्तिय । द्वितीयस्त्वभवनि- रस्तः । नान्वयमात्रवति गृहीतसंगतिकत्सान्वयविशेषववाचकत्वं संभवति । जातौ गृहीतसंगतिकस्यापि व्यक्तिवाचकत्वप्रसमात् । अन्वयमात्रपति गृहीतसंगतिकेन तापमानमभिधीयते विशेषस्तु लक्ष्यत इति चेत् हन्त पदार्थाभिधायिभिरेव शन्दैरवं लक्ष्यतां इतनन्तर्गडनान्वयनात्रेण प्रमाणप्रयोजनरहितेनेवलम् । केचिदाचार्याः वाचस्पतिनिधमनृतयः। यदि वैवं न्यायं परिसुद्धपि पक्षे विवरणकारादिमतनवलच्यापउिद्धान्तगन्वितां कश्चिदादध्यात्तन्नत भाष्यकारप्रतिवृद्धवचनप्रतिवन्धेन पिदधाति-नवेत्यादिना । पदार्थान्तरेति । पदार्यानां संसों न विध्याकाहानिवन्धनः कुतः विपि पदार्यान्तरतुल्यत्वात तलासंबन्धयोग्यरूपेण सशब्दः प्रकाशिताः पदार्याः वयमेव संसर्गभागिनः। संवन्धयोग्यतया पदार्यप्रकाशे कारपनाह-विशिष्टार्थेति । सप्रयो- जनस्यनं वादार्यमुपसंहरति-तलादिति । ' संपरवाक्येषु संस्थायंस टक्षणानखण्डायपरं पाप संण्डखैव लक्षणम्॥ यदा 'अखण्डायपरेयादापत्ति संसर्गलगा। तस्यापिचताना...

·१५६ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः ननु कथमपौरुषेयत्वं वेदान्तानां तत्प्रतिपादकप्रमाणाभावात् , नन्वपौरुषेयाः वेदाः संप्रदायाविच्छेदे सत्यस्मर्यमाणकर्तृकत्वादासवदित्यनुमानमस्तीति चेत् । मैवम् । विशेष- णासिद्धेः पौरुषेयवेदवादिभिः प्रलये संप्रदायविच्छेदस्याभ्युपगमात् । अस्मर्यमाणकर्तृकत्वं च किमप्रमीयमाणकर्तृकत्वं विवक्षितम् , उत स्मरणागोचरकर्तृकत्वम् । नाद्यः । तस्माद्यज्ञा- त्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे। छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत, त्रयो वेदा अजा- यन्त, प्राग्वेद एवामेरजायत यजुर्वेदो वायोः सामवेद आदित्यात् , इदं सर्वमसृजत चो यपि सामानी'यादिश्रुतिभिः कर्तुः प्रमीयमाणत्वात् । नापि द्वितीयः । विकल्पासह- त्वात् तथाहि किमेकेनास्मरणं विवक्षितमुंतसस्मिरणम् । नाद्यः । मुक्तकश्लोकादावनैका- न्तिकत्वात् । न द्वितीयः । सर्वास्मरणस्यासर्वज्ञविज्ञानाविषयत्वात् । ननु 'वाचा विरूपनित्यया, यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै, नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युप्रोक्तं सनातनम् , अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवे- त्यादिश्रुतिस्मृतिवाक्येभ्यो वेदस्य नित्यत्वावगमात् , पौरुषेयत्वप्रतिपादकानि कल्पादौ तत्संप्रदायप्रवर्तकलपराणीति चेन्मैवम् । वाचा विरूपनित्ययेत्यस्य वाक्यस्य वृष्णे चोदव मुष्टुं स्तुतिमिति वाक्यशेपादग्निस्तुतिविधिपरलावगमात् अन्यार्थदर्शनस्य प्राप्त्यभावे प्रमा- णत्वानुपपत्तेः । यो वै वेदांश्च प्रहिणोतीत्यस्य च पौरुषेयत्वापौरुषेयत्वयोः साधारणत्वात् स्वयं निर्मायापि वेदानां प्रदानसंभवात्। 'मृत्युप्रोक्तं सनातन'मित्यस्य वाक्यस्योक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके 'महीयते' इति वाक्यात् उपाख्यानानुवचनश्रवणप्रशंसापरत्वात् । 'अनादिनिधना नित्येति स्मृतेश्च 'प्रतिमन्वन्तरं चैपा श्रुतिरन्या विधीयत' इति स्मृत्यन्तर- विरोधेनानिर्णायकत्वात्। एवं च नित्यत्वप्रतिपादकानामन्यार्थतया पौरुषेयत्वप्रतिपादकवा- क्याबाधकलात् पौरुपेयत्वमेव वेदान्तानां निश्चिनुमः । अपौरुषेयेभ्य इत्युक्तममृष्यमाणा वैशेषिकादयः प्रत्यवतिष्ठन्ते-ननु कथमिति । जीर्णकूपारामादिव्य. भिचारवारणाय सम्प्रदायाविच्छेदे सतीत्युक्तम् । कालिदासादिवचस्सु . व्यभिचारवारणायास्मर्यमाणकर्तृकत्वा- दिव्युक्तम् । विशेषगानिद्धिमेवाह-पौरुषेयेति । अस्मर्यमाणेत्यत्रापि स्मृतिपदं कि मूलप्रेमितिपरं किं वा मुख्यवृत्तीति विकल्प्याद्ये तदविषयत्वं वेदक रसिद्धमिलाह-नाद्यस्तस्माद्यज्ञादिति । तस्मात्प्रकृतायझा- यमरूपिणः परमेश्वरात् सर्वहुतः हुतं हुत् यस्मिंस्तत्सर्व विद्यते स सर्वहुत् ततः सर्वहुतः सकाशात्, अथवा सबै दोदीनि सर्वहुन् यष्टापि स एवेति यावत् । प्रलयकाले या सर्व समात्रतया जुहोतीति सर्वहुत् ततः अगा. दयो जलेरै उत्पन्ना इति पुरुषसूक्ताथः। वयो वेदा इति श्रुत्लन्तरम् । इदं सर्वमित्यपरा श्रुतिः । मुक्तकेति। विप्रकीनी लोकाः मुक्तक लोकाः तेषु यः कश्चिदस्मर्यमाणकर्तृकत्वमति नचास्त्यपरिषेयत्वमित्यर्थः । निलत्वप्रतिपादकागमविरोधान् मृटिश्रुतीनामन्यार्थत्वं शश्ते-नन्वित्यादिना। हे विरूप श्गे नित्यया दाचा नए स्तुति दोदयस्वेत्यर्थः । तथा यः परमेश्ररी ब्रह्माणं हिरण्यगर्भ विदधाति विहिताय र तम्म पेदान्यहिनोति प्रददाति । उपदिशतीति यावत् । नतु करोतीति वेताश्वतरोपनिषन्मन्त्रार्थः । नारिकेतमिति कवर्ग श्रुतिः । अनादिनियनंति स्मृतिः । आदिनिधनरहिता अत एव नित्या उमटेत्युपदिष्टेत्यर्थः । अत. परन्दादमा दायमापेक्षाणां तदमाचे नालिबायें प्रामाष्यम् , अतो न मृश्श्रुितिविनिवारकत्वमिति परिहरनि --वमित्यादिना । अन्यायति 1 अन्वेशे दारये यदर्शनं पदयमभिव्याहारमायातदन्यादर्शनम् । मापदन्यद दर्शवति चयमिति । उपाख्यानति । उपाध्यानस्यानुदचनं श्रवणं च ययोः प्रशंसा परन्दादिपर्यः । म्नः स्लान्टरविरोधनाद-अनादीति । निदानादि। र उदानानिमायानरन् । ३ मूलभूत निति परमिति पाठातरम् । - ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । १५७ अनुमानतोपि तथालमध्यवस्यामो वेदवाक्यानि पौरुषेयाणि वाक्यत्वात् कालिदास- वाक्यवदिति, वेदवाक्यान्याप्तप्रणीतानि प्रमाणले सति वाक्यत्वान्मन्वादिवाक्यवत् । ननु 'वेदत्याध्ययनं सर्व गुर्वध्ययनपूर्वकम् । वेदाध्ययनरूपत्वादधुनाध्ययनं यथे त्यनुमानात्सप्रति- साधनतेति चेत् । मैवम् । सर्ववेदाध्ययनपक्षीकारे दृष्टान्तासिद्धेः, अतीतकालीनाध्ययन- पक्षीकारे चांशतः सिद्धसाधनत्वात्, सर्गकालीनाध्ययनपक्षीकारे सर्गमनङ्गीकुर्वतो मी. मांसकस्याप्रयासिद्धेः, 'भारताध्ययनं सर्व गुर्वध्ययनपूर्वकम् । भारताध्ययनत्वेन सांप्रताध्य- चनं यथे त्याभाससमानयोगक्षेमत्तात् । अय तत्र कर्तृत्नृत्या वाधः 'कृष्णद्वैपायनं व्यासं विद्धि नारायणं प्रभुम् । को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद्भवेत् ।।' तर्हि इहापि सकरीकताप्रतिपादकनुतिभिर्वाध इति समानम् । विपक्षे चाप्ताप्रणीतत्वाालोन्मत्तादिव- दप्रामाण्यप्रसङ्गो वायकस्तर्कः। अथ वालोन्मत्तादिवाक्यानामनाप्तप्रणीतत्वेनाप्रामाण्यम् इह तभावादाप्तवाक्यवत्प्रामाण्यनुपपद्यत इतिचेत् । मेवम् । अनाप्ताप्रणीतवाक्यत्य जगत्या- सप्रणीतलनियनदृष्टेः, अन्यथा वक्तुरभावे वाक्यस्योत्पत्तिप्रतीयोरसंभवात् । अथाभिव्यक्तिरेव शब्दानां वक्तव्यापारान्नोत्पत्तिः । मैवम् । एवं सति पापण्डाचाग- मानामपि निसलप्रसङ्गात् । किंच शब्दो नित्यः कृतको वा सामान्यवले सत्यलदादि- वाहन्द्रिय प्रत्यक्षत्वात् घटवदित्यनुमानेन शब्दानां कृतकत्वेन पौरुपेयवसिद्धिः । नच मीमांसकं प्रति योगिव्यवच्छेदार्थमलदादिपदं व्यर्थ तेन योगिनामनभ्युपगमादिति वा- च्यम् । खमते व्यभिचारनिवारणार्थत्वात् । तथाच चिरन्तनाचार्याणामपि खमते व्य- एवं नित्त्वानुमानागमदूषणपूर्वकननिलत्वागनं प्रदर्यानुमाननप्पनिलवे दर्शपति-अनुमानेति । गोतिरूपेषु हुंफडादित्तोमभागेषु चासिद्धिपरिहारार्थ वाश्यानीति विशेषजम् । ईश्वरहतत्वेचनुमानमाह- वेदेति । उन्नतवाक्ये प्रलक्षादौ च ब्यनिवारवारमाय विदोपहीतन् । सत्रतिरक्षतां राहवे- नन्विति । मन्त्र किं कुलं वेदाध्दपन पक्षः, उताढीतकालीनम् ,उत सर्गफलीनाप्ययनाति विकल्प कने दुपपति-भैवमित्यादिना । बाभासतमानयोगक्षेमतया ददिल्यमा-भारतेति । ननु तन बातः कर्तेति लपते कोपन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतद्दे दिलादौ तेन वापाईपन्यनिति तत्राह-अयेति । बातोपारितां निराको पूर्ववादी-विपक्षे चेति । भोपाधितया प्रशिपिल्लवां राहते-अथेति । बनाताप्रणीतं चेदान्तप्रजीतनेदेति निललानापाद्वारपस्पेति हाद निषाद परिहरति-वमिति। माना- रिपु व्यभिचारतारणाय वाक्यप्रापन् । ननु नपरा सदानां निष्पादनं क्रियते फिलभिवतिरेव तेन दमभावो नानातियात इति प्रसिपलभू- लतां शरते-अथेति । सानिमारमा पहिरवि-मैवमिति । तदेवं सदोटिम्पनुपविक्षन दिलले पाथकनभिमानानिलत्येचनुमाननार-विवेति । पापनाने दिवान्नीनगरः इतरत्ये एक विवरेत तदरि साधनोपानेलार-कृतको देति । ईशरमलयाकावारिस बानेवारनिहत्यनिन्द्रि- पप्रलमत्वारिसुतम् । तथापि मनोमानाने पानिपरतदारति । तपात योगदादिलक्षर- मापारिषु पानेवारत्तदर्शनलदादोरम् । तथापि सामान्य कामेवारसद सामान्यत्व युदन्। वालदादाति विशेप नोमान प्रति वर्ष टेन पर्व पोपनाकारतदुर चन्द बनिवार इति फेचिपनदि तपादि-नवेति । न्न न समननामभिचारदिपारगार विदोदष्टच- स्वादिति माह तथाचेति । पान्मु वरदान सुपरनिकारनायो ध्यानपवन- पाटोलारियाना। ।

·[प्रथमः १६०. तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) चारात् । एतेन प्रमाणभूतवाक्यस्य रचनान्यथानुपपत्त्या मानान्तरोपलब्धेर्थ विरचित- त्वकल्पनापि प्रत्युक्ता । अस्मदादिभिरुच्चार्यमाणमन्वादिवाक्येषु व्यभिचारात् । किंच यदि विरचितत्वान्यथानुपपत्तिर्मानान्तरोपलब्धेर्थे रचनां कल्पयेत् हन्तैव 'मृग्वेद एवाग्नेरजा- यत यजुर्वेदो वायोः सामवेद आदित्यादिति वेदानामन्यादिभ्यो जन्मश्रवणात् तत्तत्क- र्तृकतया ईश्वरकर्तृकत्वनियमो न स्यात् । अथ 'तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे'इत्यादिवाक्ये वेदानामीश्वरक -.. कत्वाधिगमादधिष्ठातृदेवतापरं तत्तद्वाक्यमिति कल्प्येत तर्हि 'ब्रह्म, स्वयंभु, वाचा. वि- रूपनित्यया, अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टे'त्यादिश्रुतिस्मृतिशतेभ्योपि वेदानां नित्य- त्वावगमात् । तस्माद्यज्ञादित्यादिवाक्यं संप्रदायप्रवर्तकत्वपरमिति . कल्पना न प्रकृतेपि दण्डवारिता । नन्वेपामन्यपरत्वान्नैतेभ्यो नित्यत्वसिद्धिरिति चेन्मैवम् । देवताधिकरण- न्यायेन प्रमाणान्तरप्राप्तिविरोधयोरसतोरन्यपराणामपि खार्थे प्रामाण्योपपत्तेः । एतेन वाक्यत्वादिति पौरुषेयत्वानुमानमपि परास्तम् । पुरुषप्रणीतत्वमानसाध्ये सिद्धसाधनत्वात् । प्रमाणान्तरेणार्थमुपलभ्य विरचितत्वसाधने च मालतीमाधवादिष्वनैकान्तिकत्वात् । तथा च प्रमाणवे सति वाक्यत्वादाप्तप्रणीतत्वानुमानेपि सिद्धसाधनता । आप्तेनोच्चार्य- त्वमुपपद्यमानं न वेदेष्वपि तत्कल्पयतीत्यर्थः । द्वितीये पक्षेऽपीदमेव दूषणमतिदिशति-एतेनेति । किंच भवतैवायमङ्गीकर्तव्योऽर्थ इत्युत्पत्तिश्रुतेरन्यथासिद्धौ प्रतिवन्दीमाह-किंचेत्यादिना। अथ श्रुत्यन्तरवशादन्यथा नेतव्यं तदिदमिति तदस्मन्मतेपि समानमित्याह-अथेत्यादिना । ब्रह्म वेदः । पूर्वपक्षाशयमनुवदति-नन्वेपामिति । देवताधिकरणन्यायेनेति । द्वधा दि वाक्यार्थी द्वार- भूतः : प्रधानं चेति । तत्र प्रधाने तात्पर्य द्वारे त्वतत्परमपि प्रमाणम् । अवाधितासंदिग्धानधिगंतार्थवोधकत्वं हि प्रमाणत्वम् । नचान्यपरैरपि मन्त्रादिभिः प्रतीयमानो वज्रहस्तेन्द्रादिलक्षणोर्थः संदिग्धः, नापि विपर्यस्तः । वाधाभावात् , प्रमाणान्तरायोग्यत्वाचानधिगत इति प्रमाणमेव तस्मिन्नपि मन्त्रादयः । नचार्थभेदे वाक्यभे. दप्रसक्तिः । प्रधानार्थस्य भेदाभावात् , अवान्तरवाक्यस्येष्टत्वाच । नचातत्परत्वादप्रामाण्यम् । अतत्परस्या प्यर्थवादस्य द्वारभूतार्थे प्रामाण्यखीकारात् । इतरथा तद्धारा तत्प्रधानेपि तत्प्रामाण्याभावा'द्गुणवादस्तु त- त्सिद्धि' रित्यादि सूत्राणामनारम्भप्रसङ्गात् । विशिष्टविधौ च तात्पर्याविषयेपि विशेषणे प्रामाण्यस्यावश्यखी. कर्तव्यत्वात्तत्रापि विशेषणांशे तत्परं विध्यन्तरमुन्नीयते इति चेत् किं तदुन्नायकं विशिष्टविधानमेवेति चेत् हन्त परस्पराश्रयप्रसङ्गात्, विशिष्टविधिप्रवृत्तौ च विध्यन्तरोन्नयनं विध्यन्तरप्रवृत्तौ च विशिष्टविधानमिति । नच प्रमाणान्तरगोचरत्वं विशेषणस्य सर्वत्र संभवति । वारवन्तीयादौ तदभावात् तस्मादतत्परमपि प्रमाणा- न्तरप्राप्तिविरोधयोरभावे प्रमाणमेवेति सोयं देवताधिकरणन्यायसारः । तेनासामपि श्रुतीनां वेदनित्यत्वे प्रामा ण्यमस्त्येवेत्यर्थः । ननु नेदं पौरुषेयत्वं श्रुतं श्रुतसामर्थ्यसिद्धं वेति अस्माभिः खीक्रियते किंत्वनुमानवलादिति तत्राह-एतेनेति । एतद्विशदयति-पुरुषेति । मालतीमाधवादिष्विति। यद्यपि प्रथम कविकृतवाक्येषु साध्यभावान व्यभिचारः, तथाप्यस्मदुच्चार्यमा- णमालतीमाधवादिवाक्ये व्यभिचारः। नहि तत्तद्वाक्यं, तस्यान्यत्वादित्यर्थः। कविकृतेप्योत्प्रेक्षिकचित्रकथापरेषु वाक्येषु व्यभिचार इत्यपि द्रष्टव्यम् । द्वितीयानुमानेऽपि सिद्धसाधनतामाह-तथेति । अत्रापि किमाप्तेनो. चार्यमाणत्वं पौरुषेयत्वं कि वोपलभ्यविरचनम् । प्रथमे सिद्धसाधनता विशदयति-आप्तेनेति । स्यादेतत् द्वितीय एप नः पक्षः सिपाधयिपितः । नचेदानीमुचार्यमाणवेदवाक्यैरनैकान्तिकता । तेषामपि पक्षतुल्य . - ·- .. - परिच्छेदः] नवनप्रतादिनीन्याल्यायुता। माणवया तत्प्रणीतत्वलापौरपेयवादिभिरण्यभ्युपगनात् । प्रनाणान्तरेणार्यमुपलभ्य विर- चितत्वानुमाने तु हेतोरन्ययासिद्धिः । जलदादिभिरुवार्यनाणेज्ञानीवनवेदवाक्यानामिव सर्गकालीनानामपि तेपानीवरेणोचार्यत्वनानेगापि प्रनाणवायत्तोपपत्तौ प्रमाणान्तरा- धिगतिपूर्वकविरचितत्वलानुनातुनशक्यत्वात् , तत्स सर्वज्ञलाइतीवकल्पान्तरगतवेदा- परोक्षसंभवान् । भविग्रहत्यापि तत्व भत्तानुफन्पितया लीलाविब्रह्महणेन चारणोपपत्तेश्च । एतेन सर्गकालीनाध्ययनत्य पूर्वपूर्ववेदाध्ययनपुरःसरतमपि समर्थनीयम् । नचानयासिद्धिः । वेदान्तिभिः साङ्गीकारात् । नच भारताध्ययनल त्यावप्रसङ्गेनानालसमानयोगझे- मता । तत्र दृढतरकलरणेन वाधात् । नचेहापि कर्वश्रुत्या वापः । तत्साः संप्रदायव- कत्वपरतयाप्युपपत्तेः, अन्यथा नित्यत्वप्रतिपादकवाक्यानाननवकाशवदसान् , भार- तल नित्यत्वप्रतिपादकप्रमाणाभावाच । पेनान्ततः परमेशविरचितत्वचाविति तवाह-प्रमाणेति । अन्यथा लिनेद दपी-अलदा. दीति । परि हि मिरचनं प्रनामान्तरेगोलपविरचनेन का लदान्मदादादि तपादनवानि तदोन- म्यते नूननन्दोः संन्योन्यप्रयुत पति भावः। नसादेवराहीकार निलं प्रवन् विरका सटीक रस्मोपात् कपनीचरेमाप सश्चः पूर्वरद उवारपितानि नार-तत्सति । न वापरले प्रतः तत्संस्काररस्तिनायोपहितपरनेश्वरस्य मूलरपत्य वा विदन्ननः । अतएर ततारकराद दाह- रामववेदोधारममापि संभवीलर्थः । तथापि तायादिवरपरहितन्य क व संप्रदायवर्त प्रति समार-अविनात्यापीति । सन्युपान्दमुच्यते पलस्वायरल रासदिन रोल्पनेव माने यांना तकनीकी सानपरंपरापलिरमेशरामभापमा गतिमय मान लिन दुईदिन ससन परमेश्वर मंदोदो नाम दरद सोनवांत लागुपदेन तानेर किन की। दनुवापरासानिध्यमायाननुमान न समायोजन समभिदानेलर-एतेनेति । तेनालया निविरिपुरक भनाई समान परिरमतेचेति । लेनोमालिकालाई पोरन की रचन् । भारतमामन पावरनिति । न्ननः गदरपु. हिम्मती किडे ही नकार-नन्हापाति । अपने शनिवः पर्ने सुमिन सोभियते सकार-अन्रपति । बिहार: २८ निर्व- रोपामारक ना एक रूप में मनरः जरियानः परमार केन रहिन्द मन्दी पति क. पर काम करने पर दी དཔལས:: ཙཔས རྒྱལ་ཁམསྶ ཝ ཨ་པ་ཨ་ཡས་མས བསགྷཱལཡ༌པ- པ་ཡག་ ལ་ས；མཔ པ– བྷ ཎ ཡ༌་་ གཡཁམནྟབྷཁ पुणे : रेटी ·१६२ तत्त्वप्रदीपिका ( चित्सुखी) [प्रथमः + नच वेदानामनाप्ताप्रणीतलादाप्तप्रणीतत्वमनुमातुं युक्तम् । आमाकाशादौ व्यभिचा. रात् । अथ शब्दत्वे सतीति विशेपणाददोपः । मैवम् । आप्तप्रणीततामात्रस्य पूर्वोक्तन न्यायेन वेदेष्यङ्गीकारात् । नचैवंसति पापण्डाद्यागमानामपौरुषेयत्वं मानान्तरेणार्थ- मुपलभ्य तत्तत्पुरुपविरचितत्वस्य सौगतादिभिः स्वयमेवाङ्गीकारात्प्रसिद्धेश्च । नच सा. मान्यवत्त्वे सत्यस्मदादिवहिरिन्द्रियप्रत्यक्षतया वर्णानां कृतकत्वानुमानम् । अस्मदादिव- हिरिन्द्रियप्रत्यक्षस्य कालाकाशादेर्नित्यत्वेन भार्टी प्रत्यनैकान्त्यात्, सत्प्रतिपक्षत्वाच । श्रोत्रं नित्यद्रव्यग्राहकं निरवयवेन्द्रियत्वात् मनोवदिति भाट्टमतेन प्रयोगसंभवात् । नच श्रोत्रं न नित्यद्रव्यग्राहकम् , अनित्यभूतविशेषगुणग्राहकं वा । वहिरिन्द्रियत्वादिन्द्रियत्वाद्वा चक्षुर्वदिति प्रत्यनुमानवाधः । प्रथमानुमाने नयनस्य नित्यगगनादिग्राहकत्वेन दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यात् , द्वितीये च ध्वनिग्राहकतया सिद्धसाधनत्वात् । व्यक्तिभेदासिद्धौ च स एवायं गकार इति प्रत्यभिज्ञाया जातिविषयत्वकल्पनानुपपत्तेः तद्विरोधश्च नित्यत्वानुमाने दुर्वारः । नच द्रुतो गकारो विलम्बितो गकार इति विरुद्धधर्मसंसर्गिलाद्नकारव्यक्तिभेद- सिद्धिः । तस्याः प्रतीतेर्ध्वनिविपयतया वर्णविषयलाभावेन प्रामाणिकविरुद्धधर्मसंसर्ग- . यच्चानाप्ताप्रणीतत्वे सत्याप्तप्रणीतत्वमेवायाति गत्यन्तराभावादित्युक्तं तत्र किमनाप्ताप्रणीतत्वमात्रेणाप्त- प्रणीतत्वमनुमीयते शब्दत्वविशेपितेन वा । नाद्य इत्याह-नचेति । द्वितीयं शकते-अथेति । तत्रापि किमाप्तप्रणीतत्वमात्रमनुमीयते उपलभ्य विरचनं वा । आये प्राह-मैवमिति । द्वितीये तु पूर्वोक्कमेव दूपणमिति भावः। यत्तु पाषण्डाद्यागमानामप्यपौरुषेयत्वमेवंसति स्यादित्युकं तत्राह-नचेति । अथ तदङ्गीकारे भ्रान्तो नैयायिकादीनामिव वेदपौरुषेयत्वे इति तत्राह-प्रसिद्धेश्चेति । ननु सर्वमेतच्छन्दनि- त्यत्वे सति स्यात्तदेव तु नास्ति अनुमानाच्छब्दानित्यत्वसाधनानित्यत्वप्रमाणदूषणाचेति तत्राह-नवेति । अन तावदेकदेशिमतेन दूपणमाह-अस्मदादीति । आकाशमसदादिप्रत्यक्षं प्रदेशवृत्तिविशेषगुणवत्त्वाव आत्मवत् , दिकालाकाशानि अस्मदादिप्रत्यक्षाणि विभुत्वादात्मवत्, श्रोत्रं विभुग्राहकमिन्द्रियत्वान्मनोवदि- त्यादिना च तेपां प्रत्यक्षत्वसिद्धेः । नच संबन्धासंभवो वाधः। अजसंयोगसंभवात् । वक्ष्यते च तत्र प्रमाणं द्वितीयपरिच्छेदे । तन्मतेनैव सत्प्रतिपक्षतामप्याह-सदिति । जातौ सिद्धसाधनतानिवृत्त्यै द्रव्यपदं घ्राणे रूपे वानकान्त्यनिवृत्त्यै हेतौ पदद्वयम् । प्रत्यनुमानविरोधं निराचष्टे-नचेति । अनित्यो यो भूतविशेष- गुणस्तस्येत्यर्थः । वेदान्तिप्राभाकरयोर्मते सिद्धसाधनतापरिहाराय अनित्यग्रहणम् । शब्दनिष्ठद्वित्वादिना भाट प्रत्यर्थान्तरतानिवृत्त्यै विशेषग्रहणम् । नभोगुणत्वार्थ भूतपदम् । मानसप्रत्यक्षात्मवादिनां मनसि व्यभिचार• वारणाय बहिरिन्द्रियेत्युक्तम् । अत्रापि भाटमतेन दूषणमाह-प्रथमेति । नैयायिकादीनां च योगीन्द्रियै- य॑भिचारः । अस्मदादिविशेपणं च परस्य व्यथैमिति द्रष्टव्यम् । तावतापि तव मते किं दूपणमस्येलाशय प्रत्यभिज्ञावाधं दर्शयितुं तस्या अपि जातिविषयत्वेनोकामन्यथासिद्धिं परिहरति-व्यक्तीति । अथ कथं व्यकिभेदासिद्धिर्यावतोदात्तानुदात्तादितारतम्यादिविरुद्धधर्माध्यासाझेद एव गकारादेरवसीयते इति तत्राह- नचेति । अत्र किं प्रामाणिकविरुद्धधर्माध्यासानेदः साध्यते प्रातीतिकाद्वा । आयेऽसिद्धिमाह-तस्याः प्रतीतेरिति । यदि व्यक्तिभेदः स्यात्तदा द्वौ गकाराविति स्यात् न पुनगि उच्चरित इति । तदिह खारसिकं प्रलभिज्ञयक्यं प्रतीयते विरुद्धधर्मसंसर्गस्तु परोपाधिकः । नच परोपाधिभेदेन खाभाविकमैक्यं विहन्यते माहि भूनभसोपि कुम्भाधुपाधिभेदादाजानतो भेद इति तेनानुवृत्तिव्यवहारः स्वरूपण व्यावृत्तव्यवहारस्तूपाधि- निदान इत्यनवद्यम् । उक्तं च वृद्धः 'तेन यत्प्रायंते जातेस्तद्वर्णादेव लभ्यते । व्यक्तिलभ्यं तु नादेभ्य इति । ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १६३ त्यासिद्धः । प्रातीतिकस्य च तत्व नणिकृपाणादिप्विवाननस्य भेदाताधकलात् । वेदा- न्तवादिभिःतर्गत्व तद्विशेपितकालय चाङ्गीकारात् । अतीतकालशब्देन तलक्षीकारेणा- नुमानप्रवृत्तावपि न धयतिद्धिः । नचाभालसमानयोगक्षेमता । भारताध्ययनानामना- दिवनिरासेन पुरत्तानिरततात् । एक्मपौरुषेयतया वेदान्तानामसंभाविताशेपपुरुपदोपतंतर्गेभ्यतेभ्यो विगलितनिति- लभेदविशुद्धब्रह्मप्रनितिः सिध्यतीति सिद्धम् ॥ ११५ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरित्राज- काचार्यश्रीज्ञानोत्तमपूज्यपादशिप्वनीचित्सुखाचार्यमुनिविरचितायां तत्त्वप्रदीपिकायां प्रथमः परिच्छेदः ॥ गत्वादिनीति । द्वितीयेपनकान्तिकतामाह-प्रातीतिकलेति । स्थाहि नानपान्दमा तने- देन भिनलिव प्रतीपनानमपि मुसं न सतो नियते एवनिलयः । एतेन तीमारियनॉतत्वादुलपनिकाय स्वास्लिादिकमनिलवसापक हेदुजातमाहलितं मन्तव्यम्।तथाच 'प्रलनिता पदावादे जागतिं निरवत्रा। अनिललाननानानि सेव सर्वानि पापते । किंत्र सामान्यत्वं सतीलनुमाने सदनामीकारेषि पन्चरो सिद्धलायनता तस्तित्वविदोपो चानिटापन्चेदाईपद हेतोयोपान्लारिपालदिः । बन्दादाक्षीकारें व पूर्वदेव वैदर्य तथा बनदेन सोपविकलन् । मावावलोपाधित्वाद, शब्दवासिन्विलंतदादाय न पईतरत्वम् । एतेनेदनालन्दाह मानननोहरकारः अनिलःशब्दः, शन्दपविशेषगलाद. वा. पविति । तत्रापि हि समान दन्द लिखनाथनत्वं तस्तिविशेष वैदर्दनाकरोगामिहतवं ची। उदयनतु आश्रयालक्षवेधभाव प्रलक्षतां नाता संन्ने सनपहेव निकोलाहल, साना दाद सी व्यवहारचरकारःप्रलक्ष्ने सवानिलये प्रमापतिलस्व रिपनसकिरदोषा- दनन्यायेन दत्तपति वेलालः । यो निलये सर्वदोपलायनुपलचित्रमा न्यापपरोला मोरे पनिहालोपलनान्युपानावरतः । न परिन्द्रियरंपदन प्रतिनिस्तारकापवान कानु- मानं तपन्नत एकानन्यनै नियनचलनविक्टरलेन । पन दरपाड प्रपन्न कलं- प्रतिलिनुमान चापिकानं तदसद । निर्णतः पार बंदम्पयनपुरः कासवाददानंतर सत्रविपक्षवाद । यतत्र वाशिम ताररति-वेदान्तवादिभिरिति । पापानावर काय रेलपति-वनपरिपतयेत्यादिना । स्त्र र पुरपदोन- नेदरकारपानपरूपल लेन समानामानिहिलादपनि काम- मायापान मसानिलिनेमनाराका सभासद सनसदुपयोगलनामातिषविचारकाः । पहिसानमनन्तकारी मात्रा विकी रेटेर सफलः संकट की सवै निर्मलन् । वि स मी व पुरस्ताव दाम्पारोकनभनेलनानिपाकापनेसतिरनितिनगरका दाना राशिः परमपरसोरपिता परमेन दे धिनपरमपरिकरः- पायल नगर निगम म्या ·द्वितीयः परिच्छेदः। ननु कथं विगलितनिखिलभेदब्रह्मप्रतिपत्तिः, प्रत्यक्षादिविरोधात् । तथाहि प्रत्य- क्षेण तावदिदमस्माद्भिन्नमिति नीलपीतादेर्भेदमध्यवस्यामः । अथ मतं किं प्रत्यक्षं भेदमेव गोचरयत्युत वस्त्वपि, तदापि भेदपूर्वकं तद्गोचरयेत्तत्पूर्वकं वा भेदं युगपदेव वोभयम् । नाद्यः । धर्मिप्रतियोगिवस्तुप्रतिपत्तिमन्तरेण भेदस्य प्रत्येतुमशक्यत्वात् । अतएव न भेदग्रहपूर्वको वस्तुग्रहः । नच वस्तुग्रहपुरस्सरो भेदग्रहः, बुद्धेविरम्यव्यापा- राभावात् । नापि युगपदुभयग्रहः । कार्यकारणबुद्ध्योयोगपद्यायोगात् । धर्मिप्रतियोगि- प्रतिपत्तिर्हि भेदप्रतिपत्तेः कारणं सन्निहितेऽपि धर्मिण्यसन्निहितप्रतियोगिप्रतिपत्ति- मन्तरेण भेदप्रतिपत्तिव्यतिरेकस्य वादिप्रतिवादिनोः संमतत्वादिति । मैवम् । स्वरूपभे- दवादिनं प्रत्येतेपां विकल्पानामनवसरदुःस्थत्वात् , वस्तुग्रहस्यैव भेदग्रहत्वात् । नच वस्तु- स्वभावस्यैव भेदत्वे तद्गृहस्य प्रतियोग्यनपेक्षत्वप्रसङ्गः । वस्तुस्वभावतया भेदस्यानपेक्ष- दृष्टिदृष्टस्य सविकल्पके व्यवहारे प्रतियोगिसापेक्षत्वोपपत्तेः । दृश्यते हि प्रादेशमान- नमस्ये मानौधैः प्रमितममितं स्थाणुमनिशं समस्त लोकत्रितयनयनं सत्रिनयनम् । सकालं कालारिं सकलवपुपं निप्कलमुमा- सहायं कामारिं भवमभवमीशं पशुपतिम् ॥ १॥ ब्रह्मणि वेदान्तानामुदितोऽद्वैते समन्वयस्तस्य । भेदावगाहिमानविरोधनुयै परः परिच्छेदः ॥ २ ॥ यद्यप्यद्वये ब्रह्मणि वेदान्तानां प्रामाण्यं साधितं तथापि भेदग्राहिप्रत्यक्षादिविरोधादसाधितसमं तदतोऽनुत्प. त्तिलक्षणाप्रामाण्याभावेपि विरोधान्मिथ्यात्वलक्षणमप्रामाण्यं भवेत्कः खलु विशेषः स्वगोचरशूराणां प्रत्यक्षा- दीनामागमेभ्य इति प्रामाणिकभेदवादिनः प्रत्यवतिष्ठन्ते-ननु कथमित्यादिना । अनेन परिच्छेदयो. विपयविपयिभावलक्षणा संगतिरपि दर्शिता, पूर्वस्य विषयत्वादुत्तरस्य विपयित्वादिति । अत्र मण्डनमिश्रर्भेद- वस्तुनोः किमेकैकग्राहकं प्रत्यक्षमुतोभयग्राहकम् , उभयग्रहपक्षेऽपि युगपत्क्रमेण या, क्रमपक्षेऽपि कि पूर्व किम परमिति विकल्प्य दूषयद्भिर्मेंदग्राहित्वमेव प्रत्यक्षस्य नास्तीत्युक्तं तदनुवदति पूर्ववादी-अथ मतमिति । वस्त्वेवेति तु पक्षन्तदनर्थवीजमिति परित्यक्तः । धर्मिप्रतियोगिरूपं वस्तु धर्मिप्रतियोगिवस्तु । इदमेव दूप. णमुभ ग्रहेपि भेदपूर्वकवस्तुग्रहपक्षेप्यतिदिशति-अतएवेति । कार्यकारणभावमेवोपपादयति-धर्मिप्र- तियोगीति । ननु यद्यपि भेदप्रतिपत्तिसमये धादिज्ञानमन्वेति तथापि न तावता कारणत्वं शक्याध्य- वसायं व्यतिरेकामावादितरथा नभसोऽपि निमित्तकारणतापातात् अस्तिह्यन्वय इति तबाह-सन्निहिते. ऽपीति । तनिममनूदितं पक्ष प्रतिक्षिपति-मैवमिति । किं वस्तुस्वरूपमेव भेद इति तस्य मतं प्रतीमा नि दूषणान्युच्यन्ते किं वा धर्मभेदवादिनं प्रति । प्रथमे चौरापराधान्माण्डव्यनिग्रहन्यायः, उच्यमानदूषणानां नदविषयत्वादित्याह-स्वरूपभेदेति । ननु वस्तुखभावत्वमेव भेदस्य न घटते तथासति घटस्वभाववदेव प्रतियोग्यनपेक्षितत्वप्रसमान्, प्रतियोगिसापेक्षश्च सर्वत्र भेदः प्रतीयत इति तत्राह-नच वस्तुखभावः स्येति । अत्र यदि वस्तुखभावो भेदः स्यात्तहि सापेक्षप्रतीतित्वं न स्यादिति छापादनं तयायुक्तं, वस्त्येव भेद इति वदन्तं मां प्रति व्यास्त्वसिद्धेः प्रशिथिलमूलबादित्याह-वस्तुस्वभावतयेति । प्रतीतिविशेषो व्यवहारविशेषप्रयुक्तः न वस्त्वतिरेकप्रयुक्त इति भावः । अथैवमापाद्यते-यदि हि निरपेक्षदृष्टिदष्टं स्वाद म्यालाई मापेक्षाष्टिदृष्ट इति तत्रापि प्रशिथिलमूलतामाह-दृश्यते हीति । दीर्घमिति व्यवहारे न्यूनबन्नु - ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १६५ परिमाणवस्तुनोऽनपेक्षदृष्टिस्टस हवं दीर्यमिति सविकल्पके व्यवहारे न्यूनाधिकपरि- नाणवत्तुमहत्तापेक्षता । नच धर्मभेदवादिनं प्रत्यप्यते विकल्पाः प्रसरमर्हन्ति । युगपदु- भयग्रहेपि विरोधाभावात् । असन्निहिते धर्मिणि प्रतियोगिनि वा युगपदुभयमहाभावेऽपि सनिहितत्वले दण्डी देवदत्त इतिवदपर्याचमेवोभयग्रहोपपत्तेः । नच धर्मभेदवादे तस्य तत्य भेदत्य भेदान्तरभेद्यत्वाइनवस्थानोपापत्तिः । मूलझतेरभावात् , 'मूलक्षविकरी प्राहु- रनवस्यां हि दूपण मिति न्यायान् । ननु धर्मपक्षेपि धर्मिणो भेदेन प्रतिपन्नल प्रतियोगितायां परस्पराभयदोपः, तन्भा- कुन्भत्त्य भेदसिद्धौ कुन्भात्तन्मत्व भेदसिद्धिरिति । अप्रतिपन्नभेदल तु प्रतियोगितायां दुप्परिहरः खालनोऽपि तत्मसङ्ग इतिचेन्मैवम् । विद्यमानभेदचोरपि स्वरूपेण च कुर- तोभिप्रतियोगित्वोपपत्तौ एकलिन्भेदनहप्रतङ्गाभावान् । ननु क्षीरनीरचोविद्यमानभेद- योरपि वरूपग्रहणे भेनहो न दृश्यत इति चेन्मैवम् । तत्र समानाभिहारलभगदो. पप्रतिबन्धादेव तदनहोपपत्तेः । एतेन दूरस्थवनस्पत्योरपि भेदग्रहप्रसङ्गः प्रत्युतः । उकंच 'अतिदूरात्तानीप्यादिन्द्रियघातान्मनोनवत्थानात् । सौदन्याविधानाइनिभवात्तमाना- प्रहापेक्षा हलव्यवहारे त्वधिक महापेक्षा । अधिकत्वं चात्र दोपत्वं विवक्षितनिलयः । अलु तहिं द्विदीयो नेलाह-नच धर्मभेदवादिनमिति । ननु कथं युगपदुभवप्रहः पावता कार्यकारणभावलदुनयमहदोवे- तिः समिहितप्रतियोगितले स्थितत्यतिरेक चारिति तत्राह-ससनिहिते धर्मिणीति । पपाहि विनिभेन्द्रियमाहासमिहितविशेषाविदोग्यशानयोविशिष्मानपूर्वभानित्व फेन्दिपमालामाहेतस्थले पूना वित्वं नास्यापते तलव हेतोयतिः संयोचापालिकोवध दर्शनपताच तहारसहिनस्पले पार्ष दानेन वल्लभेदयोरपिविशिषपर्वतदमनामान्तरणम्पलेपि समितिले पगरयं भवतु पो दोष इलयः । मूलक्षतेरिति । मूलं प्रापनिकभेदप्रतीतितमदेरणादादशवनानानानेय भेदानं प्रपन्दोकादक- त्यारिलर्थः। धनरपक्षे धर्मिप्रतियोगिताको पररपरमपदोपनासाहेननु धर्मपक्षेपीति । परकर अपने- मिनपति-तम्मादिति । नन न देन प्रतिमा प्रतियोगिता ऐनमनन्तरो दोकाननु सरूपतत्पति मार-अप्रतिपक्षेति । तदेवताति-वमिति । विपक्षितमान विमानस्यनपि । तपार सन्द लातभार भदवसी नबन्योन्या. लः । तदसायोज्योति पर-ननु क्षीरति । सन्नाहान निधान्यान- तापोनर मिति भावः । परनानभेरल सर के प्रति किलो तायां विपरस्परोसी भेदालना दाताबु परिरहनत-तेनेदि न च प्रदिपनानासनतिरपनि अतिरादिति । दिलीपरति दिसानीयाचनाननीन्सोमा निरादा नदनानंद मा सरनावारीपानापरवाना मिनीपार मनन नाईदनुभमनन- रेतु सामान्यो भवति । नभन्नु न भांड दम्ब दोनोटः। सेन ननुन्तवना दिन सही ·६ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः भिहाराचेति । किंचैकस्यामेव निर्विकल्पिकायां संविदि भेदस्य भेदिनोश्च युगपत्प्रती- तिभासे सत्येकं भेदिनं प्रतियोगीकृत्यैतस्मादयं भिन्न इति सविकल्पकबोधोपपत्तौ कुतः परस्पराभयो दोपः । एतेन भेदभेदिनोर्भेदान्तरप्रतीतिमन्तरेण विशेषणविशेष्यभावा- संभवाद्भेदस्य विशेषणत्वेन विशेष्यत्वेन वा प्रतीतिनियमादनवस्था मूलक्षयकरी स्यादि- यपि प्रत्युक्तम् । विद्यमानभेदयोः स्वरूपेण स्फुरतोरेव धर्मिप्रतियोगित्ववद्विशेषणविशे- प्यभावसाप्नुपपत्तेः । तदेवं प्रत्यक्षप्रमितिगोचरो भेदः । अनुमानमपि लिङ्गविशेषस्य लिङ्गिविशेपप्रत्यायकत्वाद्भेदे प्रमाणम् । आगमोपि शब्दा. नराभ्याससंयागुणप्रक्रियानामधेयः कर्मोपासनादिभेदमेव बोधयति । उपमानमपि मलाहटगवयसादृश्यविशिष्टपरोक्षगोविषयमनेन सदशी मदीया गौरिति भेदमेव गृहाशि । अर्थापत्तिरपि तिलेभ्य एव तैलं पयस एव दधीति व्यवस्थान्यथानुपपत्तिप्र- भवा भेदमेवालिङ्गते । योग्यानुपलब्धिरप्यन्योन्याभावलक्षणा भेदं बोधयत्येव । तदेवं भदाहकप्रत्यक्षादिविरोधान्नाद्वैतं प्रतिपादयितुमर्हन्ति वेदान्ताः । प्रयोगश्च घट: घटनि- धमियाभेदातिरिक्तभेदाश्रयः दृश्यलात् पटवत् । अत्राभिदध्महे- 'सापेक्षत्वात्सावधेश्न सोऽदनप्रराङ्गतः । एकाभावादसंदेहान्न रूपं वस्तुनो भिदा' ॥ १ ॥ न तावखरूपं । किमयामवेति । यदि धमिप्रतियोगिगापेक्ष एव सर्वदा भेदः प्रतिभायात्तदा स्यादयं दोपः नत्वेतदनित नदि निरपेक्षानीतिराभवादित्यर्थः । यस कविदुयते विशेषणतया विशेष्यतया वा रायंत्र व सा भेदेन प्रीतम्य । तथान विशेष्यत्वेन विशेषणत्वेन वा प्राथमिकभेदप्रतीति दारनी का तदपि भेदान्तरं दर्थव्यनन्तभेदप्रतीत्यापत्त्या मूलक्षतिकारिण्येवानवस्थेति तदप्युक्तन समानेन भेद दिनोरिति । एतेनेलग्यय विवरण-विद्यमानत्यादि । प्रनयन्वं भदोस्वाऽनुनानादि भेदं गमयनीत्याह-अनुमानमपील्यादिना । गुर्गभ- मेत बन्दनानानना मिलच्यायनयानुनि प्रमाणमित्यर्थः । शव्यान्नगाधिकरणान्यनुकान्तानि प्रा. नद । वामपना र दयादि मानगत्ववयम्ण भेदन निदियानि । आदिशक्षेन निर्य- यादग्राः । उमलायोपमान दर्शयनि-अनेन सदृशीति । अन्योन्यानात न्यूम, भूटाटी बटाटनगीभावर श्रीषदाबाद । अमन गाक्षादेव प्रमेयी भगो, भविष्यति - लभमति ननननन । दमयनुमान मानमा--प्रयोगनि । म निन्ददाट पूर्वरक्षावालगना । मादप यानि ओकिन गंमुहाति-मापक्षया विदित निबनेगा इनामदयः । मापक्षानीनिवाडेदय नारachi यो मनिकन मेदन दा बन्दुमा प्रतियोगितामा . मोदः दा मामा दिददः । वामपन्द मंद river मात्र कर दी र मोrariateria, firmer : - भLagiri + ·परिच्छेदः ] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १६७ भेदः । प्रतियोग्यनपेक्षतप्रसङ्गात् । नच प्रादेशमात्रपरिमाणस्य हखदीर्घादिव्यवहार इव सविकल्पकव्यवहारे भेदत्यापि प्रतियोगितापेक्षतम् । वैपन्यात् । तथाहि । प्रादे- शमात्रपरिमाणं खतो न्यूनाधिकपरिमाणाभ्यामेकद्रव्यसमवायविरोधिधर्मद्वयविशिष्टत- योपलन्भे प्रतियोगिनसपेक्षत इत्यत्त्येव तत्र मेयभेदः । प्रकृते तु न तथा स्वरूपस्यैव भेद- तात् । यदि चालाइयं भिन्न इति प्रतियोगिघटिततया प्रतीयमानो भेदो वस्तुनः खरूपं स्यात्तदा तस्य सपरिकरय भेदत्य स्वरूपेन्तर्भावात् प्रतियोगिनोऽपि स्वरूपतया निमज्जनाद्वैतमेव पर्यवत्वेत् । अय प्रतियोगी भेदत्व वरूपे नान्तर्भूतः किंतु तटस्थ एव तन्निरूपकत्ततो नाद्वैताप- त्तिरिति । मैवम् । प्रतियोगिनो भेदत्वभावानन्तर्भावेपि स्वभावभूतत्य भेदत्व वस्तुत्र- भाववदेवान्यनिरूप्यत्वानुपपत्तेः । किंच कुन्भं प्रति त्तन्भत्य यत्प्रतियोगितं तदापि तन्मत्य स्वरूपेन्तर्भूतं चेल्लुन्मत्यापि तन्भालना पर्यवसानाद्वैतापत्तिः । धर्मले च कुन्भोऽपि तन्मधर्मतामनुप्रविशेत्कुन्भविशेषितत्व प्रतियोगित्त्य तन्भधर्मत्वात् । अथ विशेप्यांशत्य धर्मताचामपि न विशेषणत्व तद्धर्मता, देवदत्तश्चित्रगुरित्यादी बहुव्रीहि- सनासाभिहितत्वामित्वत्व देवदत्तधर्मतावानपि गवां चित्रवायाच देवदत्ताद्भिन्नलेन धर्म- वादर्शनादिति । सत्यम् । एपा विभीपिका तदा सनुन्मिपेद्यदि लोके कापि कमपि भेदं परमार्थतत्यमभ्युपगच्छेन । यदा पुनरद्वैतमेव परमार्थमवलन्व्य समतं भेदजातं प्रत्याचि- ख्यात्सामन्तदा घटल स्तन्मधर्मतायां गवां देवदत्तधर्मतायां वा के विशेषमवलोकयसि लोकं विमोति-नतावदित्यादिना । पूर्वपल्याशयनुन्नूलपाति-नवेति । वैपन्दनेव विनोति- तधाहीति । सतो न्यूनपरिमाणेन खतोधिकपरिमागेन च नहेकद्रव्ये समवायविरोधि पद्धद्वयं दीर्पत्व- हलवालकम् अस प्रादेशमानपरिनापस तद्विसितया प्रदीतादेव प्रतियोग्यपेक्षा न सरूपनानप्रतीताविति नभेदसोदाहरणं तदिलः । सावक्षेलादि द्वितीयं हे विमोतिपदिचेत्यादिना घटिततयेति। विशिरतचेलयः। मनु न प्रतियोगिविशियो भेदः किंतु तदुरलक्षितः तेन भेदस धनिखभाववैपि न प्रतियोगिनतदनन्त- भूतस्य धनिखभावतेलाह-अध प्रतियोगीति । परिहराव-मैवं प्रतियोगिन इति । तदानीनत- प्रतकाभावेऽपि पनिवदेव तलभूतभेदोऽपि न प्रतियोगिनिरूयः सादिलपने दोपः सादिलयः । त्या सन्मल परिदं पुन्म प्राते प्रतियोगित्वं नानावविपरितं तदार सन्नस मरू पोंदा। आये सावधेत्तस तत्त्वे खभावत्वेऽतताः । गुन्मन्वापि प्रतियोगितान्तभूततया जन्मान्तःपाविन्यादिति पौन- नान्तरं विवक्षनाह-किंच कुन्भमिति । द्वितीचे मार-धर्नत्व इति । न्न मुन्नविधि- तियोगित्वलसन्मपनवेपि न विशेषजीभूतरन्नत समपन्ता, तसा तो दांनानादिति मरते- अथ विशेप्यांशवेति । चित्रगरिला चित्रा गायो पन्पति पापा सनितं देवदतर विभूतन- निधीयते साम्पस विपनं चित्रा गायः चित्रमतां लानीति नत्र चित्रगवां नदेवदनविरोपावं तदि दिखाम्यन्य तद्विशेषावडर तददिलः चिदनादिति सानिलार 1 पर्नी नाना नित देनेति च युततिस्पिरम् । परू भेदनाननेवासानाविधनाचाविकान्नननन एवं लघुताविकाच वहारोऽपि ताशा नितं तल रूपं परिव एक व्यभिचारभूने ति परिहरी-सलन् । - पेत्यादिना । किंचादर्शनादिति लोपः किं निपनेन किया शरिददि । बन्ये वादनावादात्मान ·[द्वितीय . १७० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) अथ विद्यमानभेदस्य स्वरूपेण गृहीतस्य विशेषणतोपपत्ती भेदाप्रतीतिः किं करिष्य- तीति तन्न । क्षीरनीरयोर्दूरस्थवनस्पयोश्च तथात्वाप्रतीतेः । नच तत्र दूरत्वादिदोपप्रति- बन्धात्तद्ग्रह इति वाच्यम् । विद्यमानभेदयोरपि भेदेनाप्रतीती विशेषणविशेष्यभावाग्रहे सिद्धे कारणविशेपोपन्यासस्य निष्प्रयोजकत्वात् । नघुभयवादिसंमतं तथाविधं स्थलमस्ति यत्र विद्यमानभेदयोः स्वरूपप्रतिपत्तिमात्रेण विशेषणविशेष्यभावग्रहणम् । एतेन भिन्नतया प्रतिपन्नयोरेव धर्मिप्रतियोगिभाव इतीतरेतराश्रयदोपो वज्रलेपायते । नच निर्विकल्पिकायां संविदि भेदस्य भेदिनोश्च युगपदङ्गुलित्रयवदवभासनादिदमस्माद्भिन्नमिति सविकल्पक- व्यवहारोपपत्तेः कथमितरेतराश्रयतेति वाच्यम् । निष्प्रतियोगिकस्य भेदस्य प्रमाणा- गोचरत्वात् , नित्यं प्रतियोगिघटित एव तस्मिन्प्रमाणप्रसरात् । कश्चायं धर्मभेदः किमन्योन्याभावः किं वा वैधर्म्यमुत पृथक्त्वमाहोखिद्भिन्नलक्षणयो- इति विशेषणविशेष्यभावेन भेदव्यवहारस्यैव विहस्तस्य समस्ताधस्तनभेदपद्धतिप्रसजकत्वात् । ननु तर्खयमे- वानन्तभेदान्कल्पयन्नारूढमूलः प्रौढो भवेत् । न जानीमः किमारूडमूलतया प्ररूढः किंवाऽनुपलब्धिपराहत- तत्तन्मूलतया निर्मूललूनसस्यवद्विलीयेतेति । यत्त्वेकभेदवलेनान्यभेदानुमानं मायावादिमततया आशक्ष्य दृष्टा न्ताव्याघातव्याघातयोर्दूपणमुक्तं तल्लोकोत्तरप्रज्ञस्य तवैव शोभते कः खल्वनुन्मत्तोऽनिर्वचनीयसर्वभेदमायावा दिमततयैवमाशयेत । अथ योयं विशेषणविशेष्यभूतभेदव्यवहारो भेदपरंपराप्रसअकः तत्रैवेदं दूपणद्वयमा स्तामिति चेन्न । दृष्टान्तभेदानझीकारात् । तर्हि व्याप्तिराहिलं स्वव्याघातकत्वंचेति चेन्न । प्रामाणिकत्वाभावेपि विशेषणादिभावस्य भिन्नतया प्रतीतेश्च व्यभिचाराभावात् । यत्र दृष्टं स एव प्रामाणिको भेद इति चेन्न । प्रामा णिकत्वासिद्धेः। तयसाधकमिति चेन्न । प्रतिविम्वदेहात्मभावांदीनामिव व्यावहारिकसतोपि लौकिकवैदिकव्यवहा- राजत्वोपपत्तेः तत्रापि मुग्धोयं मिथ्यात्ववादं व्याचक्षीत । व्याघातश्च यदि शून्यताकारणं तन । अन्यनाक- रणात् । यद्यनिरूपितरूपतापादनम् । अनुमोदय एव तत्र । एतेन दृश्यत्वादयोपि समर्थिताः । नचानिर्वच नीयत्वे प्रमाणाभावः । तल्लक्षणप्रमाणयोरुद्धोपितत्वादनिर्वचनीयवादे । एवंचतादृशमुत्तरदानं पिण्याकयाविने खारिकातैलदानं वा सकललोकवेदनिन्दितवैशेषिकदर्शनमदिरामत्ताय मरणान्तिकप्रायश्चित्तरूपतीव्रतरतर्कत. प्तमदिरांधारादानं वेत्यात्मनि परिभावयेत्यलम् । पूर्वोक्तानवस्थापरिहारमुद्भाव्य दूपयति-अथेत्यादिना । यत्त्वत्रापि तेनोक्तं समानाभिहारादिप्रतिय- न्धादग्रहणमिति तदनूद्य दूपयति-नच तत्रेति । अयमभिसन्धिः । तत्र तेषां परस्परं भेदो गृहीतो न वा । यदि गृहीतस्तदा दोपशतैरपि न विपर्ययादि शक्यमुत्पादयितुम् , असाधारणाकारग्रहणेपि भ्रमोत्पत्ताव- तिप्रसङ्गात् । ततो भेद एव न गृहीतस्तदग्रहे चातिदूरत्वादि कारणमिति वक्तव्यं तथाचास्मदुक्तं प्रयोजकम- नुसृत्यैव तत्र कारणवर्णनमनुकूलमेवेति । किंच भवदभिमतप्रयोजकस्य प्रयोजकत्वं क्ववा दृष्टं येनास्य प्रति. वन्धकतेत्याह-नाभयवादीति । प्रतिवन्धरहितस्थलेऽपि क्षीरनीरयोः स्वरूपप्रतीतिमात्राद्धादिभावा- दृष्टेभेदप्रतीतिपूर्वकत्वेचान्योन्याश्रयता स्यादेवेत्यर्थः । यस्तु धर्मिप्रतियोगिभेदवोधयोरितरेतराश्रयपरिहारोभि- हितः पूर्ववादिना तत्राप्युक्तदूपणमतिदिशन्परस्पराश्रयत्वादिति श्लोकावयवं विवृणोति-एतेनेति । तस्यैव विवरणम्-भिन्नतयेति । परिहारान्तरमुक्तं दूपयति-नच निर्विकल्पकायामिति । निष्प्रतियोगि- कभेदसद्भावे प्रमाणमेव नास्तीत्यर्थः । एतेन प्रतियोगित्वेनाप्रतीताधिकरणत्वेन प्रतीतिरधिकरणत्वेनास्मृती च प्रतियोगिस्मृतिरित्यादि वौद्धधिकारस्थमुदयनीयसमाधानमपि निरस्तं मन्तव्यम् । तदेवं साधारण्येन धर्मभेददूपणमुक्त्वा विशेषतोऽपि दूपणानि दर्शयितुं विकल्पयति-कश्चायमिति । वैधये घटत्वपटत्वनित्यत्वादिलक्षणालक्षणसाधारणम् । लक्षणं त्वसाधारणम् । तेन च न द्वितीयचतुर्थस- ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । गित्वम् । तत्र तावत्-नान्योन्याभावरूपोयं द्वैताभावप्रसङ्गतः । तादात्म्यत्याप्यमानत्वा- प्रतियोग्यनिरूपणात् ॥३॥ अन्योन्याभावोपि हि यस्माद्भेदतं प्रतियोगिनमपि धर्म- तथा खस्मिन्नन्तर्भावयेत् । तथाच विश्वप्रतियोगिघटितान्योन्याभावस्व वस्तुनो भेदेऽन- वस्थाप्रसङ्गात् वत्तु तावन्मात्रत्वे कथं नाद्वैतं पर्यवत्येन् । किंच तादात्म्यप्रतियोगिको- ऽभावोऽन्योन्याभाव इति तद्वादिभिरभ्युपेयते तथाचाभावप्रतियोगिभूतं स्तम्भकुन्भयोस्ता- दात्न्यं यदि न प्रमाणगोत्ररत्तदा कथं तदभावः प्रामाणिकः त्यान् । एवं कुन्मत्व विश्व- प्रतियोगिकं तदान्यमानावेव प्रमितमित्यद्वैतसिद्धापूर्ध्वमपि तद्विरोधिनोन्योन्याभावग्रहत्त्व न समुदयः सान् , उपजीव्यविरोधात् । ननु कुन्भः तन्मोन भवतीति स्तन्भप्रतियोगिकोऽभावो यः कुन्भमाप्रितः सोऽन्योन्या- भाव इति कथनप्रनितप्रतियोगिलप्रसतिः । मैवम् । प्रतियोगिभेदाभावादन्योन्याभा- वसंसर्गाभावयो दाभावप्रसङ्गान् । तन्भः कुन्भे नास्ति कुन्भः तन्भो न भवतीत्युभय- दरः । अन्योन्याभाव दूपोकेन संगृहाति-नान्योन्येति । स भेदोऽन्योन्याभावरूपो न भवति पुतः सप्रतियोगिकन्यान्योन्याभावन्य धन्य धर्मिखभावत्वे विश्वप्रतियोगिकान्योन्याभावद्वारा विश्वस्यापि धनिभूतवस्तुमानत्वातवानावप्रसातः धर्नवे पूर्वोत्तानवस्था विश्वधर्मवत्ता च पटादेरिलादि बहिरेव दातव्यम् । किंवान्योन्याभादवानिरपणातदूपोऽपि भेदो दुनिरूप इति, कथं तादादप्रतियोगिको बभा- वोऽन्योन्यानावः तत्र सर्वत्र भदवादिनन्तकिंमन्यामानानिरन्, ततत्तनिरूयानादोपि प्रतियोग्यनिरूपणादना- मालिक इलाह-तादात्म्यस्येति । अथ तादाम्यं पटपटयोः प्रनितं तहिं तत एव तन्नियल्पोऽन्यो- न्यानावत्तदोन घटते । एवं सर्वत्रति, पुनरचतापात इति पफुटीप्रभातम् । नचान्यत्र प्रनिततादाम्यन्या- न्यत्र निषेधः, संसानादलप्रसादिलपि लिन् । अस्तु तहन्द एकान्योन्यानावप्रतियोगीति तनायेतदे- पारल्या योजनीयम् । प्रतियोग्यनिरूपाविति सोर.योजना । सो विमोति-अन्योन्याभावोपीत्या- दिना । अन्योन्यानाबोकि हि भेदो दलालतियोगिनः समादेष्टयः तमपि प्रतियोगिनं सन्निमन्त - वयन्क न धर्नतया सन्न पचनत्वात्तनपि धर्मतवान्तर्भावपेत् । पधतानातादयेदिलर्थः । तथापि देतानावः कपनिलत आह-तथाचेति । यदुत्तमलाभिहिरेव दानवनिति तनपनमाह-वस्तुनो भेद इति । द्वितीचं हेतुं विमोति-किंच तादात्म्येति । अनावं निरूपयता प्रतियोगिना शिव- नोपलक्षणेन वा भवितव्यन् । जनयपापि तस्यामानानिकत्ये तदिदि नदुरलक्षित वामानातिकमेव सादि- लः । वादीन्द्रन्तु पक्षध त्वादीनां धर्नाकामनावतनुरोल्ल प्रतियोगिनुपाने प्रह-वन्दन्तु न चिदिति। तं प्रत्येताददसव्वं चन्दनी भाववनति । सानिधानरत्नावलापातानिपालवं तु नियतिकोमिनमनमोहन निन्दार इति । प्रतियोग्यनिरुपमालिस द्वितीपयोजना दचिर्नु हानाह-ननु कुन्म इति । न वादावतियो- निमोऽन्योन्यानादः किंतु सन्मानितादायप्रतियोगिरः तत कपनतिसमतियोगिलम् । अपमानास्नु तादाम्पप्रतियोगिता तपाति नोटाइपनः, सन्न निन्यापमानवानमानिनवादा प्रकार भावादिति माह-गन्विति । पति-नैमिति । मानपोदने दम्पति-लन्न इत्यादिना । सपनामसन्धिः । तन्नः कुन्ने नालीत संगीभादपि नन्न प्रतियोनिकः उन्नविकराए । नत्र संततिपोनिक नन्नापोनिक इति वाच्यम् । तपानत ननाव प्रच्चालाद। नन्न- विपितसर्गनिरे हसन्मोते प्रतियोनि जन की पूर्वोन्दीपन दबल्यन । पाचन्योन्याना. - ·भावमानप्रतियोगित्वं प्रनयवादरप्यम्यन्योन्यानाववत्त्वात् सच नोपाधिः तस्य सर्ववस्तुनिष्टतया गाधनमा १७४. तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः त्पर्वतान्यत्वादेः पक्षेतरत्वस्याप्युपाधित्वप्रसङ्गो दोपः । य एतत्पर्वतोऽसावनग्निमानिति व्यतिरेकासिद्ध्यैव तस्य दुष्टत्वात् । 'एकसाध्याविनाभावे मिथः संबन्धशून्ययोः । साध्या- भावाविनाभावी स उपाधिर्यदत्यय' इति चोपाधिलक्षणस्य इति चोपाधिलक्षणस्य समासमव्यापकयोस्तु- ल्यत्वात् । समवायः समवेत: संवन्धत्वात् संयोगवदिति प्रयोगे संवन्धते सति समवेत कार्यत्वमुपाधिरिति विपमव्यापकोपाधेरुद्योतकराचारङ्गीकारात् । अपिचान्योन्याभा- वादयो भेदाः किं भिन्नमेव धर्मिणं परिरभन्ते उताभिन्नम् । नाद्यः । अनन्तभेदाभ्यु- पगमप्रसङ्गात् । अस्तु किं नः छिन्नमिति चेच्छृणु । क्रमेण तेषां धर्मिणा संवन्धे धर्मि- णश्च घटादेः कादाचित्कवेन तत्संबन्धासम्भवः । संभवेवाऽतीतानागतानां च भेदानां क्रमसंबन्धाय घटोऽनादिरनन्तश्च स्यात् । अथ युगपदेव धर्मिणा सर्वे भेदात्संबद्ध्येरन् । नत्वेतदन्ति एतत्पर्यतेतरत्वरहितेप्येतत्पर्वतेऽग्निमत्त्वविरहानिश्चयेन व्यतिरेकव्याप्त्यतिध्या साध्यान्यापफला दीनाथ सर्वत्र पक्षेतरः । यत्र तु साध्योपाध्योर्व्यतिरेकव्याप्तिनिर्णयस्तत्र न पक्षेतरत्वसंज्ञा अपितूपायित्वमे- पेसभिसन्धिराह-य एतत्पर्वत इति । अत्रोदयनलक्षणविरोधमाशय परिहरति–एकसाध्येति । मिथः परस्परं संबन्धशून्ययोर्धर्मयोरेकेन साध्येनाविनाभावे निरूप्यमाणे सहभावो विनाभावः तलिन्तति ' यदलयः यस्याभावः साध्याभावाविनाभावी साध्याभावेन व्याप्तः स तदभावप्रतियोगी उपाधिः मन मिधः संबन्धशुन्ययोरिति साधनाव्यापकत्वमुक्तम् । अत्रापि साध्याभावस्य व्यापकत्वमुपाध्यभावस्य व्याप्यत्तं च प्रतीयते तेन च साध्यस्य व्याप्यत्वमुपाधेश्च व्यापकत्वं सिध्यति तच्च द्वयमग्निधूमवद्विपमव्याप्तित्वेपि पटत इति नायं समव्याप्तित्वगमक इत्यर्थः । न केवलमगमको विषमव्याप्तितागमकश्चेतरथोद्योतकराचार्यवचनविरोधप्रसङ्गादित्यभिसन्धिस्तदीदग्रन्थ माह-समवायः समवेत इत्यादिना । संयोगे हि संवन्धत्वे सति समवेतत्वे कार्यत्वमुपाधिः । कार्यन्त्र च समवायायावर्तमानं संबन्धवे सति समवंतत्वं व्यावर्त्तयति । तत्रापि संवन्धत्वमुभयवादिसमतामेति समवेतन्वव्यायनिरूपाधिफलम् । यद्यप्ययं साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापको नतु केवलसाध्यव्यापकस्तथापि विष मलातिकत्वेन प्रकृतोदाहरणं साधनावच्छिन्नसाध्यन च विषमव्याप्तिकता कार्याणामपि गुणादीनानुक्तमाय कत्वाभावादिति । एतेन 'समासमाधिनाभावावकत्र तो यदा समे। समे न यदि नो व्याप्तत्तयोहीनोऽप्रयोजक दति नाचार्यवचनमपि प्रतिभाटितं मन्तव्यम् । वस्तुतस्तु उभावपि प्रकारी संग्राद्या । न त सामान्गलाई- पमपि तु विशेषलक्षणं नस्य चानेकप्रकारत्वं न दोपाय सामान्यलक्षणं त्वलन्ताभावप्रतियोगिधर्म इति अ. । - पकत्वेन साध्यानपहानिबादन उत्तमखन्नाभायति । धर्मग्रहणं तु परमायादीनामनाश्रितानानुपाभिस्वी रसनामिति नवनानामुन्नयनम् । व्यांचतत्सर्वमविचारितरमणीयं तथादर्के दर्शयिष्यते । इदानीं सक्षम धनभदन्य सवारणमाश्रयानिरूपणं दूषणमाह-अपिचेत्यादिना । कि परम्परं विभिन्न घटादिकमाई मंद उतानिनलयः । ननूनगेतरनेदर्तनार्थ पूर्वपूर्वाश्रय देऽनन्तभेदश्रे प्राध्यता नअराजनता नाम अवमानन कपादकल्दैन मूलक्षयानाव दिलाशहर पान्हरति-ण्विति । नत्रानन्दाना भदान कर पटे दर्दनन्वं युगपट्टः । ऋनपतु सावधिक बन्नुन देवाननम्नव इलाहकमेति । अमभदा बायन द्रटारे-संभवति । किमिति परिद तबाद-मंदसंबन्धमिति । यता विनिमयदेमंदत वानस्य मध्य प्रशासनिलियः । ननु याव्यं प्रद धन: मटकनया वन्य परम्य बाधवनेदं मंशदान ददार नजर गरम -- ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १७५ तहिं भिन्ने भेदस्थितिरिति पक्षक्षतिः । भेदसंबन्धं विना तस्य भिन्नत्वानुपपत्तेः । तत्सं- बन्धेनैव च भिन्नत्वे किं भेदविशिष्टे किं भेदस्थितिरिति नियामकाभावादेकोपि भेदो न भवेत् । उत्तरोत्तरेणेव च भेदेन पूर्वपूर्वभेदोपयोगोपपत्तावनन्तभेदाभ्युपगमोपि निष्फल: त्यात् । एवमपि भेदाः स्वीक्रियेरन् यदि भेदपरंपराभरमन्थरा कापि संविदुदयमासादयेत् । तथाचाहुः खण्डनकाराः–'प्राग्लोपाविनिगन्यत्वप्रमाणापगमैर्भवेत् । अनवस्थितिमा- स्थातुरचिकित्सा त्रिदोपतेति । न द्वितीयः अभिन्नेपि चे दो निविशेत्तदा तदपि नैकं त्यादित्येकाभावादनेकमपि न सिद्ध्येत् । नापि वैलक्षण्यं भेद आलाश्रयत्वात् । नाना- लक्षणयोगो हि वैलक्षण्यं नानात्वं च भिन्नवापरपर्यायमद्याप्यसिद्धं तेन च तत्सिद्धौ तसिद्धिरिति । किंच नानालक्षणयोगोपि दुर्निरूपः । तथाहि । द्रव्यादीनां पण्णां लक्ष- णानि नानाविधान्यभ्युपगन्यन्ते । तत्र तावद्गुणाश्रयो द्रव्यमित्यलक्षणं यतः-'अव्या- तेरप्यतिव्याप्तेद्रव्यं नैव गुणाश्रयः । आये क्षणे गुणाभावाद्गुणादावपि वीक्षणात् ॥ ४ ॥ उत्पन्नमात्रं द्रव्यं क्षणमगुणं तिष्टतीसङ्गीकाराव्याप्तेः । गुणादिष्वपि चतुर्विंशतिर्गुणा यथासत्वतिरः पदातिः पटुर्गेपु परेपानात्मनश्च कपाटविघटनेन द्वारनापादयति तद्वदिति तत्राह- तत्संबन्धेनेति । स्यादेवं यदा पदातिरिव कश्चिनेदः प्रमाणेन प्रथमप्रवृत्त इति निणर्णीयेत नत्वेतदिति भावः । केन भेदेन विशिष्टे घटादौ कन्य भेदन्य स्थितिरिति योजना । युगपदववद्यमानैर्भेदैरेवाधारभेदश- शायां वायं ग्रन्थः । एवनविनिगन्यत्वमुक्त्वा प्राग्लोपापत्तिं वाह-उत्तरोत्तरेति । प्रतीतिक्रमापेक्षयो- तरनुपपादकं पूर्वनुपपायं घटपट्योर्मेदव्यवहारसिद्धिर्हि प्रथनभेदोपयोगः सचोपपादकेन द्वितीयेन सिध्यतीति नुधा प्राथमिकभेदः । एवनधोधोपीत्यर्थः । तदुत्तं श्रीहर्षकाविभिः 'अग्रे धावन्पश्चाल्लुप्यमानो विलरणशी- लश्रुतवत्तभेदप्रवाहः क्रिमालन्बते'ति । प्रमाणापगननपि दूपणमाह-एवमपीति । विषयभूतया भेदपरं- परया मन्धरा बलनेलर्थः । उत्चदूषणत्रितयं श्रीहीरतनयोक्त्योपोलयति-तथाचाहुरिति । भेदानव- स्थितिनास्थातुः प्राग्लोपादिभिपैरचिकित्सानिदोषता चिकित्सामतिक्रान्तो यत्रिदोपो वातपित्तश्छेप्मणां प्रकोपः सन्निपातसद्भावः स्यादिति श्रीहोरर्थः । धर्मरूपो भेदो भिन्ने वर्तत इति प्रधनपक्षो निरस्तः । अभिन्न वर्तत इति द्वितीयं पक्षं दूषयति-न द्वितीय इति । यदि पटादभिन्ने पटे वर्तनानः पटार्ट भिन्यात्पठनपि पदागिन्यालनानयोगक्षेमत्वादिति भावः । निन्नलक्षणयुक्तत्वं भेद इति चतुर्थ धर्मभेदविकल्प दूपयति-नापीति । अत्र चान्योन्याश्रयद्वारा तत्फलनात्माश्रयः सब हप्तौ आत्माश्रयमेव सुबोधेन अन्धेन विकृणोति-नानालक्षणेति । लक्षणानानेव दुर्निरूपत्वात्तद्रूपोपि भेदो दुर्निरूप इलाह-किंचेति । तानि च दूपयितुं नानालक्षणानि संकल्यति-तथाहीति । यानि नानालक्षणानि मन्युपगन्यन्ते तानि द्रव्यादीनां नतु लक्षणानि तत्प्रधानत्वादतत्वेषां दुनिरूपत्वे दुर्निरूपतरानि तदवान्तरलक्षणानीलभिप्रायः । 'भेदज्ञाने प्रविध्वस्ते भेदज्ञानेकवित्रनान् । आगमापायिनः सर्वानागना वाधितुं क्षमाः ।' चलक्षणं दूपयति ---तत्र तावदिति । लाश्रयत्वं गुणकर्मणोरप्यक्ति तत्तजालाधारवादत उक्तं गुणाश्रय इति । तया गुणो द्रव्यनित्युत्ते व्याघातत्तदर्थ गुणस्येत्युत्तम् । तथापि तत्त्वन्धिप्वतियाप्तित्तदद्यमाश्रयग्रहणम् । लोकन दूपणं संगृहाति-अन्याप्तेरिति । गुणाश्रयो न्यनिति पत्तनैव ननवत्येव तलक्षणं कुतोऽन्याप्रतिव्याप्ते- वेति योजना । ते एव क्रनेगोत्तरार्धेन विवृणोति-आधे इति । नाचक्षणे गुणाभावं दर्शयनव्याप्तिनेव विवृणोति-उत्पन्नमात्रमिति । कार्यस गुजन्य जनवाधिकार वत्तव्यं तचायभूतं द्रव्यवति तन्न गुणात्प्राक्षणवर्तिवं वसवं नियतप्राक्क्षगसतः कारणत्वादिलक्यविषु गुणवत्त्वं लक्ष नातीलव्यातिः । "" ·७ [द्वितीयः अन लीलावतीकारः प्राह-'गुणाश्रयो द्रव्यमन यद्यपि संवन्धो न सदातनः योग्यता तु स्वरूपमननुगतं प्रमेयत्वादिवत्केवलान्वयित्वं येनाधुनिकनीत्यापि स्ववृत्तिता स्यात् । केवलान्वयित्वे च भमं द्रव्यलक्षणमिति १७६ तत्त्वप्रदीपिका ( चित्सुखी) इत्यादि. संख्यागुणान्वयवीक्षणादतिव्याप्तेः । नच तत्र संख्यावत्त्वप्रतीतिविभ्रमः । नवैव द्रव्याणीत्यादाविव वाधकादर्शनात् । अथ मतमास्तामिदमृजुपथप्रस्थितानां दूपणाभिधानमस्माकं पुनरभिनववक्रनयत्र- आनुसारिणां नैषा विभीषा समुन्मिपति, यतो गुणवत्त्वात्यन्ताभावानधिकरणतामेव गुणा- धिकरणतामाचक्ष्महे तेन नाव्याप्ति प्यतिव्याप्तिः । गुणादीनां पञ्चानामपि निर्गुणव- निष्क्रियत्वे इति प्रशस्तपादभाष्यदर्शनादिति । मैवम् । तत्रैवात्यन्ताभावेऽतिव्याप्तेः । सोपि हि गुणवत्त्वात्यन्ताभावस्तस्यानधिकरणं स्वस्य स्वस्मिन्नवृत्तेः । अथानेकत्वादत्यन्ताभावा- नामत्यन्ताभावेप्यत्यन्ताभावोस्ति । मैवम् । विकल्पासहत्वात् । किमेकैकगुणवत्त्वात्यन्ताभावानधिकरणत्वं द्रव्यलक्षणमुत सर्वगुणवत्त्वात्यन्ताभावा- नधिकरणत्वम् । नोभयम् । उभयत्राप्यव्याप्तेः । तथाहि रूपादीनां गुणानामनेकत्वात्त- देकगुणाधिकरणस्यापि तदितरगुणात्यन्ताभावाधिकरणत्वादेव तदत्यन्ताभावानधिकर- णत्वाभावात् । सर्वगुणवत्त्वात्यन्ताभावानधिकरणत्वस्य सर्वस्मिन्नसम्भवात् । सति हि सर्वगुणाधिकरणत्वे सर्वगुणात्यन्ताभावानधिकरणता स्यात् । नच सर्वगुणाधिकरणत्व- ननु केनैवमुक्तं यावलक्ष्यं लक्षणेन भवितव्यमिति । यथाहि कादाचित्कमपि पतनभावत्वं गुरुद्रव्यलक्षणमेव- मत्रापि कि न स्यादिति । उच्यते । लक्षणं हि केवलव्यतिरेक्यनुमान विशेषः तथाचाद्यक्षणवर्लपि द्रव्यं पक्ष एव नच तत्र हेतुवृत्तिरित्यसिद्धिः स्यात् । पतनस्यापि लक्षणत्वमसंप्रतिपन्नं किंचोत्तरक्षणे गुणोत्पत्ती उत्प. नमात्रस्यानुत्पन्नगुणस्यापि क्वचिद्विनाशसंभवात्तत्र सर्वथैवाव्यापकमिदं स्यात् । अपिच गुणस्य क मानव इति पृष्टे किमुत्तरं देयं यदि द्रव्यमिति तदा परस्पराश्रयम् , अथान्यत्किंचित्सकलगुणाश्रयानुगतमनतिप्रसस चाभिधीयेत तर्हि तदेव भवतु लक्षणमितीतरब्यर्थम् । द्रव्यविलक्षणगुणाज्ञाने च लक्षणासिद्धिः । तज्ज्ञाने च चक्रकपरस्पराश्रयात्माश्रयाणीति तदेतच्छोकस्थापिना दर्शितम् । गुणादावपीत्येतद्विवृण्वन्नतिव्याप्तिं दर्शयति -गुणादिप्वपीति । स्यादेतत् अगुणा गुणा इति लक्षणात्तेपु संख्यावत्त्वप्रतीतिर्धान्तेति तत्राह-नच तोति । वाधाभावान भ्रमत्वमितरथाऽतिप्रसज्ञात् । च द्रव्यत्वं तु लिष्टं तथाप्यत्यन्तायोगव्यवच्छेदो लक्षणार्थ' इति । तदेतद्धदि निधाय शङ्कते-अथ मतमिति अभिनवं वक्र च यन्नयवम न्यायमार्गस्तदनुसारिणामित्यर्थः । वक्रमार्गमेव दर्शयति-यत इत्यादिना । तथाप्यतिव्याप्तिरित्याह-मैवं तत्रैवेति । किं गुणवत्त्वात्यन्ताभावोऽनेकः किं वैकः । एकत्वे तावदाह सोपि हीति । योपि हि गुणवत्त्वात्यन्ताभावः सोपि हि स्वस्थानधिकरणमेव खस्मिन्सस्यावृत्तेरिति । ना . । भावः । अनेकत्वपक्षमुद्भाव्य दूषयति-अथानेकत्वादित्यादिना । अत्र तावत्प्रतियोगिभेदादभावभेदो वक्तव्यः नह्यभावस्य खतो भेदोऽस्ति निर्विशेषत्वात् तथाच गुण, पत्त्वभेदो वक्तव्य इति स्थिते विकल्पयति-किमेकैकेत्यादिना । रूपादिगुणानां मध्ये यदेकैकगुणापर तत्प्रतियोगिकोयन्तामावस्तदनविकरणत्वं वा उत चतुर्विशतिगुणानि चतुर्विंशतिगुणवत्वानि तेषां योर न्तानावन्तदनधिकरणत्वं वेत्यर्थः । प्रथमपि किं नियतस्य कस्यचित् अलन्ताभावानधिकरणयमनियता दा। नियमपक्षे दुषणमाह-रूपादीनामिति । रूपालन्ताभावानधिकरणत्वस्य लक्षण वे वाव्यादिपनि दिरैवमितरत्रापति भावः । सर्वगुणवत्वासन्ताभावानधिकरणत्वपक्षं दूषयति-सवेति । सर्वगुणवत्या- १शोकको मोतिर्मनेत्यर्थः । - ·परिच्छेदः ] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १७७ मेकैकत्सास्तीति कथं नाव्याप्तिः । अथ चतुर्विशतिगुणानामन्यतमगुणवत्त्वासन्ताभावा- नधिकरणता विवक्षिता तदपि न । अन्यतमशब्देन रूपादेरेवैकैकस्य सर्वस्य वा विव- क्षायां पूर्वाभिहिताव्याप्तिदोपत्य तदवस्यत्वात् । किञ्चास्मिन्नपि वक्रलक्षणे गुणादिष्वपि सङ्ख्यापृथक्त्वगुणयोः प्रतीतेः कथं नातिव्याप्तिः । नच प्रशस्तपादभाष्यं मनुवचनं येन निर्गुणता गुणादीनां प्रामाणिकी स्यात् । नच नन्तव्यं गुणेष्वपि गुणाभ्युपगमेऽनवस्थाप्रसक्तेः सङ्ख्यापृथक्त्वप्रतीतिर्धान्तिरिति । रूपादिपु तदभ्युपगमेपि सङ्ख्यापृथक्त्वयोत्तलयापृथक्त्वान्तरानभ्युपगमेनैवानवस्थाप- रिहारात् । यथा भवतां सन्वन्धे सन्वन्धान्तरमङ्गीकुर्वतामपि समवाये तदनभ्युपगमा- देवानवस्थापरिहारः । द्रव्यगतसङ्ख्यापृथक्ताभ्यामेव तदेकार्थसमवायलक्षणप्रत्यासत्या गुणादिष्वपि तव्यवहारोपपत्तौ व्यर्था तत्कल्पनेति चेन्मैवम् । विपर्ययस्यापि सुवचत्वात् । - न्ताभावानधिकरणत्वं तत्प्रतियोगितर्वगुणाधिकरणत्वे सति सात् नवैतदत्ति । नहि तदत्ति किंचिद्रव्यं पञ्चतुर्विशतिगुणाधिकरपानति संभव एव लक्षमत्येत्यर्थः । भनियतपक्षं शश्ते-अथेति । किनन्यतम- शब्देन प्रत्येकं सनुदितं वा विहापान्यत्व कस्स विनिर्देशः उतैतयोरेवान्यतरसोभयस्य वा । नाद्यः । तथा- विधस्य तस्य नियमेनादर्शनात् उत्तरन तूकमेव दूपणानेलाह-अन्यतमशब्देनेति । अय भावत्वे सति गुणवत्त्वात्यन्ताभावानधिकरणत्वानेत्युच्येत । तन । रूमादावविव्याप्तेश्यनाणत्वात् । ननु संयोगासन्ता- भावानाधिकरणवत्य लक्षणत्वे को दोषः । तदलन्ताभावस्यैकत्वे तलिनेवाविवाप्तिरनेकत्वे पुनः किनेकैक- संयोगासन्ताभावः सर्वयोगालन्ताभावोऽन्यतनसंयोगासन्ताभावो वेति विकल्पैरुन्मूलनात् । एतेन विभा- गपरिमाणतक्षपाध्यक्त्वपि लक्षानितत्तिप्रसाशानवकाशीलता वेदितव्या । किंवं विवक्षायानपि न पूर्वो- जातिव्यात्युपशन इलाह-किचेति । पत्त प्रदात्तपावचनानिर्गुणलं गुणानामुक्तं तत्राह-नच प्रशस्तेति । बत्र किरणावलीकारः प्राह- 'सनानजातीयगुणाभावत्वावदनवस्थाप्रसाद्रूपादौ रसादिवेगान्तभावे नृतत्वप्रसङ्गात् । वुद्यादीनां च प्रति- सन्धानालगुणत्वेन व्यवसितेप्रतत्तिरेव शब्दस्य नभोनिवनात गुणेषु गुपयोगे व सनवायिकारणत्वप्रसती द्रव्यत्वापत्तेर्गुणतव्यापातः, एवं रूपावपविरूपेष्वेव वर्तत इति घटादेन रूपत्वमस इलादि, एवं निर्गुणत्वे निफियत्वे च रसादयो गच्छन्ति चतुर्विशतिर्गुणा महान्शब्द इत्यादयो बवहारातदेकार्यसमवायादिना साध- न्यग गौणाः समर्थनीयांशति । तदेतदाराक्ष दूपपति-नव मन्तव्यमिति । नवस्थाग्रहगं तदुत्त्या- धकान्तराणानयुपलक्षपन् । नव नन्तव्यनियुक्तं तत्र हेतुनाह-रूपादिग्विति । अयनर्थः । सलं सजातीयगुणाजीकारेनवस्था विजातीयसंख्याध्यक्त्वयोराधयगे कि वाधकम् । नच समवापिकारणत्वास- तिर्वाधिका । इत्वात्संख्यादिसमवापिनारपत्वस । अतएव द्रव्यत्वासतिरवि नानिधाय । कथं च द्रव्व- वप्रसक्तिः यदि घेतवलक्षणं स्यात्त्याइयत्वप्रतः तदेव त्वचापि न नितम् । नच रूपाद्यारब्धत्वे सायाचा रूपादिवृत्तित्वान द्रव्ये त्या सादिति वचनीयम् । गुपि पर्यनुयोगस तुल्यत्वात् , प्रलयसा- न्याच । यथा तु तन्तुशौकत्यव्यतिरेकेण पटेपि सोक्त्यनहीक्रियते। प्रतीविदटादेवन्त्रापि नहपाहूयं शिन स्यात् । नच तापायां सहपान्तरखीकारादनपस्याप्रतिः । तत्र परवलीचारान् पृथक्वे व सहया- खोकारादिति, नवदुरोकता रोविरिलाह-यथा भवतामिति । बन्योपपत्ति शहते-द्रव्यग- तेति । द्रव्यगतता पावित्रतीवेतीयं सनाना गावरिलाह-मैवनिति । गुजगतहपया द्रव्ये त्यात तीतिरदात्योपपादना । गुनानाननेकत्वेपि तदानपदव्यबस्वाद, बन्यया लायव्यस्थानकवलक्षा- चि. २३ ·[द्वितीय १७८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) अथ गुणानामनेकत्वेपि द्रव्यस्यैकत्वदर्शनात्कथं गुणसङ्घयया द्रव्ये तद्व्यवहारः । तहीं. हापि माध्यस्थ्यमवलम्ब्य किमिति न दीयते दृष्टिः । नवैव द्रव्याणि चतुर्विशति. गुणा इति सङ्ख्यावैपम्यात् । अथावान्तरद्रव्यसङ्ग्थासंभवनिमित्तोयं व्यवहारः । तर्हि परार्द्धसङ्घयाव्यवहारोपि गुणेषु स्यात् द्रव्येषु तत्संभवात् द्रव्यगतसत्तासामान्यादिभि- रेव गुणकर्मणोरपि सद्ध्यवहारोपपत्तौ तत्र सत्तासामान्यकल्पनावैयर्थ्यप्रसङ्गाच । एतेन समवायिकारणं द्रव्यमित्यपास्तम् । जातमात्रस्य तदभावात्तदत्यन्ताभावानधिकरणवस्व चात्यन्ताभावे एव व्यभिचारात् , रूपादिगुणानामपि सङ्ख्यापृथक्त्वसमवायिकारणव- संभवात् । अस्तु तर्हि द्रव्यत्वजातियोगित्वं द्रव्यलक्षणम् । न । यतः 'द्रव्यत्वजातियोगित्वमपि नो द्रव्यलक्षणम् । तजातिव्यञकाभावात्तन्मानस्यानिरूपणात्' द्रव्यत्वं ॥५॥जातिमभ्युप- गच्छता तज्जातिव्यक्षिकं किंचिदवश्यमभ्युपेयं नच तन्निरूपणं सुशकम् । गुणविशिष्टल तव्यञ्जकत्वे विशेषणभूतस्य गुणस्यापि तव्यचकतया द्रव्यत्वापत्तेः, रूपादीनामपि सङ्ख्या- दिगुणवतां तब्यक्षकतया द्रव्यत्वप्रसङ्गाच । एतेन समवायिकारणस्यापि तब्यसकता निरस्ता । स्वातत्र्येण प्रतीतियोग्यलं व्यञकमिति चेकिमिदं स्वातत्र्यं किमानयप्रती- .. दिति शङ्कते-अथगुणानामिति । एपानुपपत्तिरत्रापि तुल्या । यदि हि द्रव्यसङ्ख्ययैव गुणेषु संख्या स्यात्तदा द्रव्याणां नवसङ्घयावत्त्वादतिरिक्तगुणा न भवेयुरिति परिहरति-तीति । नन्ववान्तरद्रव्येषु चतु विंशतिसङ्ख्यासद्भावात्तनिमित्तो व्यवहार इति शङ्कते-अथावान्तरेति । तर्हि चतुर्विंशतित्वनियमः कि कृतः अधिकसङ्ख्यानामपि द्रव्येपु विद्यमानत्वात् । नच चतुर्विंशतिजातिनिमित्तं चतुर्विंशतित्वम् । जातेरेव चतुर्विंशतित्वासंभवादित्यभिप्रेत्य परिहरति-तहि पराईति । अतिप्रसङ्गं चाह-द्रव्यगतेति । तदेवं क्रियावगुणवत्समवायिकारणं द्रव्यमिति काश्यपसूत्रोक्तलक्षणेषु गुणवत्त्वलक्षणं दूपयित्वा तदीयलक्षणान्तरेरि तदेव दूपणमतिदिशति-एतेनेति । अतिदिश्यमानाव्याप्त्यतिव्याप्ती विशदयति-जातमात्रस्यति । लक्षणान्तरं शङ्कते-अस्तु तीति । जातियोगित्वं गुणकर्मणोरप्यस्तीति द्रव्यत्वग्रहणम् । नियतव्यजः कप्रमाणयोरभावामुव्यत्वजातिरेवासिद्धा ततस्तद्युक्तलक्षणमप्यतिद्धमिति श्लोकेन दूषयति-द्रव्यत्वेति । तज्जातिव्यजकाभावादित्येतद्विवृणोति-द्रव्यत्वं जातिमिति । नच व्यञकनियमो नास्तीति युक्तम् । तथासति किं त्वया दृष्टं किं वा श्रुतमिति पृष्टे न जानामि दृष्टं श्रुतं वेति ज्ञातं तावदिति प्रत्यक्षत्वादौ सन्दिग्धम् । " नच व्यञ्जकास्फुरणव्यतिरेकेण संदेहकारणं तत्रास्ति । ज्ञानस्याश्रयभूतस्य मानसप्रत्यक्षेणानुभूयमानत्वात् । तस्माजातिमिच्छता नियतव्यमकं वक्तव्यमेव । तत्र किं गुणवत्त्वं तद्या समवायिकारणत्वं वा खातव्येश प्रतीतियोग्यत्वं वा । नाद्य इत्याह-गुणविशिष्टस्येति । तद्यलकतयेति । द्रव्यत्वजातिव्यसकतये- त्यर्थः । यस्य हि विशेषणाद्यनतिरिक्त विशिष्टं तस्यायं दोषः यस्य त्वतिरिक्तं तस्य घटादिव्यतरप्यद्रव्यता पातः । तन्मात्रस्य विशिष्टताभावादिलपि द्रष्टव्यम् । द्वितीयं दूपयति-एतेनेति । तत्र हि समवायवि- शिष्टस्य कारणस्य तद्यजकत्वे समवायस्यापि तद्यजकत्वाद्रव्यत्वप्रसङ्गः । सङ्खयादिसमवायिकारणत्वागुणक मणोरपि तद्यधकतया द्रव्यत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । तृतीयं शङ्कते-खातन्येणेति । शब्दादेरपीति। शब्दस्य वायुस्पर्शस्य रसगन्धयोश्चेति गुणानामेवाश्रयप्रतीतिनिरपेक्षप्रतीतीनां सातव्यसंभवे न तद्यसकतया द्रव्य त्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । अवयविष्वव्याप्तिः, तेपामप्यवयवप्रतीतिव्यतिरेकेणाप्रतीतेरिति केचित् । अनाश्रितत्वं --- ·। परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १७९ तिमन्तरेण प्रतीतियोग्यत्वमुतानाभितत्वमेव । नाद्यः । शन्दादेरपि तत्संभवात् । न द्वि- तीयः । अवयविनामद्रव्यत्वापत्तेत्तेषामवयवामितत्वात् । तदेवं न व्यसकं द्रव्यत्वजातेः । नापि प्रमाणमस्ति । द्रव्यं द्रव्यमित्यनुगतप्रत्ययः प्रमाणमितिचेन्न सुवर्णमुपलभ्य मृत्ति- कामुपलभ्चनानत्य लौकिकत्य तदेवेदं द्रव्यमिति प्रत्ययाभावात् , परीक्षकाणां चानुगत- प्रत्यये विप्रतिपत्तेः । रत्नतत्त्वनिवोपदेशसहकृतप्रत्यक्षेणैव द्रव्यत्वमीक्षत इत्यपि स्खशिष्य- धीवन्धनमेव । रखतत्वत्येवजाते: सर्वपरीक्षकासमतत्वात् , धर्माधर्मयोरहष्ट्रवजातेरभ्यु- पगमप्रसङ्गात्र । अष्टमष्टमित्युभयोरप्यनुगतप्रत्ययदृष्टेः । यदपि लीलावतीकारमतम् , आकाशकालदिश: सत्तेतरजातिमत्यः संयोगविभागजन- कलात्कर्मवत् । नच कर्नलमप्रतिद्धम् । चलतीत्यनुगतप्रत्ययवेद्यत्वादिति । तदपि मन्दम् । कर्माप्रत्यक्षवादिनां चलतीति प्रत्ययत्व संयोगविभागप्रवाहविषयतया कर्मविषयतानङ्गी- कारात्कर्मवासिद्धौ दृष्टान्तत्य साध्यविफलतात् । आला शावलेयवृत्त्ववृत्तिशावलेयनि- प्ठजातिमान्तंयोगित्वाच्छाबलेयवत् । जलादेव पक्षतुल्यतान्न तेन व्यभिचारः । तथा, सत्ता दिकालाकाशनिष्टजातेरन्या नेयत्वात्पटवत् । जालाऽनालवृत्तित्पावृत्तिजाति- खातयतिति द्वितीयं दूपति-न द्वितीय इति । सवयवाश्रितापयविनां सातव्याभावेन व्यत्वाच- पकत्वातत्र तजालनावेनाद्रव्यवता इलयः । तन्नानसानिरूपणादित्येतद्विपोति-नापि प्रमाण- मिति । तत्र प्रमाणे प्रल शहते-द्रव्यं द्रव्यमिति । अनुगतप्रलपवेदनीयं हि सामान्यम् । लत्ति चानानुत्तप्रलय इत्यर्थः । कत्र कि तदेवेदनिति वुधा जातिसिद्धिः किं वैकाकारप्रलपनानात् । प्रयने लौकिकानालयं दुद्धिः परोक्षाणां वा । नाय इलाहन सुवर्णमिति । द्वितीये प्राह-परीक्षकाणा- मिति । चतु श्रीपहभनोतं जातिसमवायल रमतत्त्वद्भावादिति तं प्रलाह-रत्नतत्त्वमिवेति । यत्तु नोतं प्रतारपैवेति चेन रनशानेपि प्रतारणप्रतत्तरिति तत्र तत्त्वे वैपन्यनाह-रततत्त्वत्येवेति । द्वितीये दूसपनाह--धर्माधर्मयोरिति । यदि होकाकारद्धिनानाडानिसिद्धिन्वहि ध धन्योरप्यदृष्टन- रनित्येकाकारसुद्धरेष्टत्वं नान जातिःसार, नतादेवनानुगतजातिव्यपकानाशादिल्यः। एवं प्रलक्षं निरसानुमानमपि द्रव्यत्वजाती निरसति यदपीति । जातिनल इत्युक्ते सत्तया गिदसा. धनत्वं तमिहत्पर्य सत्तेतरेयुक्तम् । तथाचालायत्वादेरनावाव्यत्यजातितिदिरिलः । सव संयोगजन- कत्वं संयोगप्रागभापत्सापति एवं विभागप्रागनादसापि विभागजनरलनतीति तयभिचारपरिहारायोन- पजनकत्वादिदुक्तं हेनुइ पात्र विवक्षितम् । स्टान्तस साप्पदैरत्वं स एव परिहति-नचेति । बन प्राभाकरमते यन्तस्य सन्दकलनाह-तदपि मंदमिति । किंत्र झालावाददाः सत्ताव्यत्वातिरिकजातिनलः संयोगविनागजनकत्वात्य दिलनुमाननन्नवादानासनानयोगक्षेनतन् । विपक्षबाधाभावाय सहिताप्रपोजकानिलपिना सचितम् । यत्वज्ञातायनुनानान्तरानि मादे- आत्मेत्यादिना । शापलेपनिष्टजादिनानियते सत्तपापांन्तरता दर्य सादलेपवनसुत्रून् । सापलेपतित्वे सति गुजरनगरति वर्तमानवायरछेदः । तावन्नासायानादेन विस्तापनता तदर्थ सापलेपनिटेचम् । तपात सापलेकालतियादिपनरपान्तरना तदर्थ जा. तिमहलन् । दयन्त गोत्वेन सापप्रतिदिः । पझेच तयापातादुनपनियतादः । न्नु नंबोनिलमति जलादी नाति वैविधा जातित माह-अलादेरिति । द्विवचे तु जावेरन्यरतं घटत्वान्यावे. नार्थान्तरता तदर्थ दिकलाकारनिटेचुरुन् । तापयुक्त तमिमगादरवनाथांन्तरता ददर्य जानिग्रहणन् । - ·[द्वितीय १८० तत्वप्रदीपिका (नित्सुसी) मान् रूपान्यत्वे सति सामान्ययत्त्याटवदिति द्रव्यलजातिसिद्धिरितिचेत् । मैवम् । संयोगिलहेतोर्वेगवत्त्वोपाधिहतत्वात् । मेयलहेतोत्र सत्तामनङ्गीकुर्वतामानयासिद्धेः । दिकालाकाशनिष्ठजातिलेन तस्सा एव विवक्षितले नाप्रसिद्ध विशेषणलाग । प्रमेयत्रगु- णवत्त्वज्ञानाधारत्वोपाधिभिरेव यथायोग्यं सद्रव्यमालेति व्यवहारोपपत्ती तत्तत्सामान्य- स्वीकारवैययन सामान्यवत्त्वहेतोरप्यसिद्धेः । तदेवं जाती व्यकप्रमाणयोरसंभवेनाकाशवृत्तिसत्ताव्याप्यजातियोगिक्रियासमाना- धिकरणसत्तावान्तरजातियोगिसंयोगवत्तिसत्तावान्तरजातियोगिद्रव्यमित्येवमादीनि जा: तिपुरस्कारप्रवृत्तानि महाविद्यालक्षणानि निरस्तानि वेदितव्यानि । अनचानुमानत्रयसूचनाय तथेति ग्रहणम् । इतरथा यादिति या सा दिगादिनिष्टा जातिः तद्रव्यवनेत द्रव्यत्वजातिसिद्धिः । तृतीये तु जातिमानित्यु सत्तयार्थान्तरता तदर्थ रूपागृत्तीत्युक्तम् । तापति बाल्न त्वेनार्थान्तरता तदर्थे अनात्मवृत्तीत्युक्तम् । रूपान्यत्वेनान्तिरतापरिहाराय जातिग्रहणम् । रूपेनकान्तिर- तापरिहाराय रूपान्यत्वे सतीत्युतम् । रूपत्वानधिकरणत्वे सतीत्यर्थः । सामान्यादिषु व्यभिचारवारमान सामान्यवत्त्वग्रहणम् । तत्राद्यहेतोळप्यत्वासिद्धिमाह-मैवं संयोगीति । द्वितीयानुमानं दूपयति-- मेयत्वेति । नचाजातिरूपस्यापि पक्षत्वामाश्रयासिदिः । दृष्टान्ते साध्ययैकल्यात् । किंच दिकालाकाशनि- जात्यन्यत्वं किं सत्तान्यत्वेन किं वा द्रव्यत्वान्यत्वेन । उभयथाप्यप्रसिद्धविशेषणः पक्षः । तत्र प्रथने व्यापार ताचरमेऽसिद्धरित्याह-दिकालेति । सत्ता गुणवृत्तिदिफालाकाशनिष्ठजातेरन्या मेयत्वादित्यपि संभवादाभा- ससमानता चेति द्रष्टव्यम् । तृतीयहेतोः स्वल्पासिद्धिमाह-प्रमेयत्वेति । अयमभिसन्धिः । तिभिः खलु जातिभिरात्मनः सामान्यवत्त्वमभिमतं तासु च न किंचित्प्रमाणमस्ति अनुवृत्तप्रत्ययस्य च पुरस्तादेव निरस्तत्वादनुमानस्य चैतादृशत्वात् । अस्तुवानुवृत्तव्यवहारत्तथापि प्रमेयत्वादितत्तदुपाधिभिरेवायं व्यवहारः शक्यसमर्धनः । नच प्रमेयत्वस्य सत्तात्वे चाचपत्वं न स्यात् , प्रमाविषयत्वस्याचाशुषत्वादिति वचनीयम् । : सामान्यत्वेप्यचाचपत्वस्य तदवस्थत्वात् । स्वरूपसद्विशेषो हि सामान्यं नाम । नच प्रमेयत्वातिरिक्तं वरूप सत्त्वमस्ति । रूपैकार्थसमवायाचाक्षुपत्वमितरत्रापि तुल्यम्, अभावत्वं तु प्रमेयत्वादेः शपथसाध्यमिति, च महाविद्यानुमानानि द्रव्यत्वजाती प्रवर्तन्ते तान्यपि परमाणुनिराकरणवादे निवेदनीयदूपणदूषितानीति नोदाहृतानि आचार्येण । तदेवं व्याकप्रमाणयोरसिया द्रव्यत्वजातेरतिद्धौ तत्पुरस्कारेण यानि शिवादित्वमित्रेण लक्षणानि लाग- मालायामुक्तानि तान्यपि निरस्तानीत्याह-तदेवमिति । अत्र चाकाशवृत्तीत्यायेकं लक्षणं क्रियासमाना- धिकरणेत्याद्यपरं संयोगवद्वत्तीत्यादिलक्षणान्तरम् । तत्र सत्ताव्याप्यजातियोगिद्रव्यमित्युक्ते गुणादावतिन्याप्ति गुणत्वकर्मत्वादीनामपि सत्ताव्याप्यत्वात्तदर्थमाकाशवृत्तीत्युक्तम् । तावत्युक्तेपि गुणादावतिव्याप्तिः, तेपान- प्याकाशवृत्तिसत्ताजातियोगित्वात्तदर्थे सत्ताव्याप्येत्युक्तम् । आकाशगुणान्यान्यत्वमित्याद्याकाशवृत्तिसत्ताच्या- प्यान्योन्याभावादिरूपधर्मयोगिगुणादावतिव्याप्तिपरिहाराय जातिग्रहणम् । द्वितीये सत्तावान्तरजातियोगीत्युक्ते गुणादावतिव्याप्तिः, तदर्थं क्रियासमानाधिकरणेत्युक्तम् । तावति च सत्तायुक्तगुणादावतिव्याप्तिः स्यात् तदर्थे सत्तावान्तेरेत्युक्तम् । अत्र च सत्तासाक्षायाप्यत्वं सत्तावान्तरत्वम् । अनेन न घटत्वादिकमादायाव्याप्तिनमः। तृतीयेपि गुणादावतिव्याप्तिपरिहाराय संयोगवद्वत्तीति विशेषणम् । सत्तामादाय गुणादावतिव्याप्तिपरिहाराय सत्तावान्तरग्रहणम् । आदिग्रहणेन जातिमनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोग्याकाशवृत्तिजातियोगित्वं कार्यसमानाधि- करणसत्तावान्तरजात्यधिकरणं वा रूपसमानाधिकरणसत्तावान्तरजातियोगि वा स्पर्शसमानाधिकरणसत्तावा- न्तरजात्यधिकरणं वा रससमानाधिकरणसत्तावान्तरजात्यधिकरणं वेत्यादीनि लक्षणानि संगृहीतानि । महा: . गानि - ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १८१ तथा गुणलक्षणमपि न युक्तं लक्ष्यामः । 'सामान्यवानगुण इत्याचप्यस्य न लक्ष- णम् । अन्योन्याश्यत्तापत्तेर्गुणत्वाधाप्यसिद्धितः ॥ ६ ॥ सामान्यवानगुणः संयोगनि- भागयोनिरपेक्षो न कारणं गुण इति कंदलीकारत्य गुणलक्षणं तावद्युतम् । सिद्धे गुणे अगुण इति लक्षणसिद्धित्तत्तिद्धो च गुणसिद्धिरितीतरेतराप्रयतदूपणमस्तलात् । यत्तु लीलावतीकारेणोकं सामान्यवानचल्नालकः समवाचिकारणताहीनो गुण इत्यपि न । रूपादीनामपि समवाचिकारणलत्य दर्शितन्यायेन संभवात्तद्धीनतालक्षणत्य लक्षणांश- स्थासंभावितलात् । सामान्यवान्पर्शरहितो द्रव्याश्रयः कर्नातिरित्तो गुण इत्यपि न । गुणाकर्मणो विद्यालक्षणानीति ।महाविद्यारीत्या प्रवृत्तानालयः। द्रव्यलक्षपखण्डनेन च तद्विोपथियादिलक्षणान्यपि खण्डितानि वेदितव्यानि । सामान्याभाव तदिशेपन्य नजरानभवात्तत्तदक्षणानामपि जातिपुरस्कारेल प्रवृत्त- वाच । गन्पतमानाधिकरपदव्यत्वावान्तरजातिनती पृथिवीलादिरूपाणि हि तानि तत्र द्रव्यत्वजातिदूदन तदवान्तरल्यमाप दूपित नेव । प्रदर्शयिष्यते च जातिनात्रस्य सडनं ततोपि तहागि लक्षनानि दुभगाने । मादीन्दस्तु एतानि लक्षणानि दूपवित्वा समतेन कार्याश्रयो द्रव्यं गुमाश्रयो द्रव्याललादिलक्षणान्युदाबहार तानि तव निरस्तप्रायानीति। मन्येतादतापि न नातालक्षवत्वेन भेदासिद्धिः, गुणलक्षवत्वमेदनिदेः, गुमलागानामानवातदर्य तान्यपि खादयति-तथा गुणलक्षणमपीति । तत्र 'द्रव्याधची न गुणवान् योगविनायकार निरपेक्ष'इति गुगलपपरं सूनन् । नदयतया च कंदलीकाराभिनवलक्षण तापपति-सामान्यवा- नित्यादिना । अन्योन्याश्रयतापानेद हेतुः गुणस्येति । यदि हि गुणो कानः स्वात्तदा गुरहितत्वानं साद सतराव्यतिरेकेा नादापि निक्षः । एतस्मन सिद्धादन्योन्याश्रयत्वपः । सो विमोति--साना- न्येत्यादिना । सामान्यादिव्याहत्त्व सामान्दवानिति निदोषनन् । यसरच्छेदाचार न्युरन् । कनं. बच्छेदाद चोगविनालादिविपणन् । संयोगविभागपोर्टि निरपेक्षकार फर्न तमनति चलान इलः । यादीन्दत परवानाधयः सहपानाश्रयः संयोगकारपये माति विनामनिरपेक्षकारमावरहिलो गुन इल्लादिनलवादात् । तन । साभार पाथवरदय पर्वमेयोपदांन । बन्योन्यापारिहानाद श्रीवल- नोपलक्षमनस्पति-परिवति । उक्तं च धर्मपरिच्छे दतियः । बजार सन्यास मा. मान्यदानिरन् । पव्वदच्छेशप सनकाधिकारशाहीन युनन् । यशपालनान्क इन्यु. सम् । तत्र का पत्र समदति तासनमायकापतित पसां स्मदापिकारपलक्षार पाटन पृथ- पवादि प्रतिमारपती लग इलः । एतेन देदलनिनिता नामापत्रक बनाया मादिकारणबारहिले पर्तमानापरजीवावं देवि भानमनोहरवारलगनति परिन्दं मन्तबन्। दन्का- देन सदगुजानना परस्मिनिरापदमा पलानिमितान्त्यका कारणवतन्यदोरन- किरण -सामान्ययान्सरहित इलादिना ! कति हुरे बन्दै प्रतिसाद लम् । तसा काकालीन मरतील दुनन् मामालिद हाकिम इन देतान निकिल सोगिक पर मामला सल- मिनिसगुमाकर्मम इति । पर मीनादर दस मारो रुटिनले का नोटि- १ उनके समी: ।

·[द्वितीयः १८२ तत्त्वप्रदीपिका (नित्गुती ) भेदासिद्धौ कर्मव्यावृत्तेरयुक्तलान् । अन्यथा रूपातिरिक्तो रसातिरिक्त इतापि विशेषणो- पादानप्रसङ्गात् । तथाच गुणपदार्थ किरणावलीकारत 'स्माहरो भूपण: कर्मापि गुणस्त- लक्षणयोगादिति । ननु गुणत्वजातियोगी गुणः नच गमकाभावः, सामान्यवत्त्वे सति संयोगविभागकार्यद्वयाजनकत्वस्यैव गुणलव्य सकलात् । नापि गुणलजाती प्रमाणा- भावः, संयोगः संयोगलातिरिक्तावान्तरजातिमान , जातिमत्त्वात्कर्मवदिति तसिद्धिरिति चेदन ब्रूमः । 'गुणत्वजातियोगोपि न भवेद्गुणलक्षणम् । अन्योन्याश्रयदुष्टत्वाजातेस्त- व्यसकस्य च ॥ ७ ॥ सिद्धे हि सत्तासामान्ये गुणलसामान्ये वा तद्विशिष्टव्यञ्चक- सिद्धिस्तत्सिद्धौ च सामान्यसिद्धिरिति परस्पराश्रयत्वात् , अनिष्टवियोगेष्टसंयोगोदेशेना- नुष्ठानसमुपजनितधर्मे संयोगविभागहेतौ लक्षणस्यासंभविलात् , तथाभिचारादिजनिते- दुरिते शबोरिष्टवियोगानिष्टसंयोगहेतौ च लक्षणस्वासंभवित्वात् । नच तयोनिमित्तत्वे- नैव जनकत्वं नतु समवायिकारणतयाऽसमवायिकारणतया वेति वाच्यम् । आमनिष्ठ- संयोगविभागहेतोरदृष्टस्य कार्यकार्थसमवायिनोऽसमवायिकारणलक्षणोपपत्तेः, समवायि- त्वासमवायित्वकारणभेदस्याद्याप्यसिद्धेश्च । दत्वं व्यतिरेकानगीकारश्च प्रतिवादिन इत्याह-अन्यथेति । उकश्चायमों गुणपदार्थपूर्वपक्षोपसंहारसमवे किरणावलीकारेणेत्याह-तथाचेति । यत्सान्न कर्मणो भेदकमस्ति तस्माद्दूपणो वरः श्रेष्ठः । कथं कर्मापि गुणस्तल्लक्षणयोगादिति हि तन्मतमित्यर्थः । तत्लाद्वादिनः सकाशादिति वार्थः । एतेन कर्मान्यत्वे सति सा- मान्यैकाश्रयो गुण इति सर्वदेवीयमपि लक्षणं प्रतिक्षिप्तम् । पृथक्त्वाद्याश्रयतया सामान्यैकाश्रयत्वत्यासिद्ध- रिति । ननु गुणत्वजातिरेव नास्ति तयसकप्रमाणयोरभावादिति तत्राह-नच व्यञ्जकेति । द्रव्यकर्मगो- र्व्यवच्छेदाय संयोगविभागकार्यद्वयाजनकत्वमित्युक्तम् । द्रव्यं हि संयोगविभागयोः समवायिकारणं भवति कर्मत्वसमवायिकारणं गुणस्तु न तथा । यद्यपि संयोगविभागयोरस्ति तजनकत्वं तथापि संयोगजनकने सति विभागजनकत्वरूपोभयजनकत्वं न संयोगरयास्ति । संयोगस्य संयोग प्रत्येवासमवायिकारणत्वात् । एवं विभागस्यापि विभागं प्रत्येव । अजनकत्वं च समवाय्यसमवायिकारणत्वराहित्यं तेनेश्वरेच्छादिसंग्रह इति नाव्याप्त्यतिव्याप्ती इतिभावः । संयोग इति । संयोगो जातिमानित्युक्ते सत्तयार्थान्तरता तदर्थमवान्तरजाति- मानिति कृतम् । तथाच संयोगत्वेनार्थान्तरता तदर्थ संयोगत्वातिरिक्तत्युक्तम् । यासाववान्तरजातिस्तद्गुण- त्वमिति तत्सिद्धिरिति भावः । गुणत्वजातेस्ताकस्य चान्योन्याश्रयदुष्टत्वाद्गुणत्वजातियोगोपि गुणलक्षणं न भवेदिति श्लोकेन दूपयति-गुणत्वजातियोगोपीति । अन्योन्याश्रयं विशदयति-सिद्धेहीति । येन गुणत्वजाति द्रियते तेन सत्तापि जाति द्रियते एवेति तद्गर्भव्यअकस्य तद्यङ्ग्यजातेश्चातिद्धिरित्यर्थः । व्या- कस्याव्यापकतां चाह-अनिष्टवियोगेति । संयोगविभागद्वयाजनकत्वं तत्रासंभवीत्यर्थः । सत्तासामान्य मानं विवक्षित्वा अन्योन्याश्रयपरिहारमाशय वायं ग्रन्थः । ननु तदुभयासमवायिकारणत्वसमवायि- कारणत्वयोरभावो लक्षणं विवक्षितं अस्ति चादृष्टस्यापि तदभावः निमित्तकारणत्वात्तस्येति तत्राह- नच तयोरिति । समवायिकारणप्रत्यासन्नमवधृतसामर्थ्यमसमवायिकारणम् । प्रत्यासत्तिश्च द्विविधा लप्पी वृहती च उत्पायेन कार्येण सहैकार्थे कारणे खेस्य यः समवायः सा लध्वी प्रत्यासत्तिः यथा तन्तुसंयोगस्य तत्कार्यस्य पटेस्य चैकतन्तुसमवायः, तत्कारणेन सहैकार्थे समवायो वृहती यथा पटगतशौक्ल्यासमवायिकार: णस्य तन्तुशौक्ल्यस्य तत्कारणेन पटेन सहकत्र तन्तौ समवायः तदन संयोगं प्रति विभाग प्रति च समवाः यिकारणे आत्माने संयोगेन सह वर्तमानस्यादृष्टस्यास्ति लध्वी प्रयासत्तिरित्यसमवायिकारणं भवत्येवादृष्टमि- त्यर्थः । किंच यस्य द्रव्यगुणादिभेवमात्रमेवाद्याप्यसिद्धं तस्य समवाय्यसमवायिकारणविभागोपि न सिद्ध इत्याह-समवायित्वेति । । - . - ·, ... .. : परिच्छेदः] नयनप्रतादिनीयाख्यायुता। १८३ नापि तत्र प्रमाणम् । जातिमत्त्वहतोरसिद्धेः । कर्मलादेरसिद्धौ दृष्टान्तस्य साध्यवि- कललात् गुणत्वजातेरसिद्धौ संयोगाजन्यसंयोगासमवाचिकारणवृत्तिसंयोगासमानाधिकर- जातिमान्विभागाजन्यविभागातमवाचिकारणावृत्तिविभागासमानाधिकरणजातिमान्गुण इत्येवमादीनि जातिपुरस्कारप्रवृत्तानि गुणलक्षणानि निरस्तानि । तथा, फर्मलक्षणमपि दुर्लन्यम् । न तावत्तंयोगविभागयोरनपेक्षकारणं कर्मेति । यतः- 'यथानुतेऽसंभविवानिरुतेरप्ययुतितः । नानपेक्षतया हेतुः कर्म योगविभागयोः ॥ ८॥ एवं बपकं दूषित्वानुमान दूपतिनापीति । पल्पनापसामान्यमानखण्डनेन सत्ताकनवजालो- रप्पतितिरिति भावः । एतेन रूपादयो रूपत्वाचतितिावान्तरजातिमन्तः सानान्यवत्त्वालनवदिति लीलाव- वीकारागनान्नाप निरन्तम् । मुन्नः कर्मन्यातजातिमान्चार्यत्वात्तुरगपादेति सर्वदेवत्वदपि द्रव्यतजालन- सीकारेण परिहतन् । पोगित्वाद्युपाधिहतलाव प्रचंतनानान्तं व रूपत्वादिनान्तिरत्वाचेति, यानि शिवादिलनिश्रेण गुणत्वजातिगर्नानि गुजलक्षपानि विवक्षितानि तान्यापेकप्रहारेण परिहरति-गुणत्व- जातेरित्यादिना । जातिनान्गुण इत्युत्ते द्रव्पतियाप्तित्तदर्थ संयोगासनानाधिकरणेत्युक्तम् । एवं तति कर्मपतिव्याप्तित्तदर्य संपोगासनकादिकारणातीयुतम् । एवं च सति संयोगेऽन्याप्तित्तय संयोगासनवा- चिनारत्वेन तदतिनाविनवसानवात् तत उत्तं संपोगाजन्यति संयोगाजन्यो यः संयोग अलसनवादिकारण दत्तदत्तिजातिनानिलयः । एतच पोगत्वाप्यत्येव तत्स संयोगजन्यसंयोगासनवा. दिशारदेपि चोगाइन्दसंपोनं प्रलसनवाधिकारजवाभावाल्योगाजन्ययोगासनवाविज्ञारणातिनाति- मन्दसन्नवादतो नाबाप्तिरिति भावः । द्वितीपेरि लक्षणे विभागनिशेपेऽच्याप्तिपरिहाराय विभागाजन्येति विशेषणम् । शेपं पूर्ववत् । जादिननाक्षेपमानियोगासनानाधिकरणसत्तासाझावायजातिमानिलादि तरसते । यत्तु तेन रुपापन्यतम वा तच तदन्दान्यत्वनिति रोला सर्वत्र क्षनिर्वचनं कृतं तदप्यनन्त- रोखान्योन्याश्रमतन् । रूपादिहाने तदन्यत्वज्ञानं तदन्यत्वहने च रूपादिज्ञाननिति । किंच रूपादिविशिष्टा- दोन्वाभावो वा तदुपरक्षितान्योन्याभावो क लक्षणोरयोगी । साये पर्मादीनां रूपादिमत्त्वं रूपादर्शनानपि पनदिनत्वं स्वाद । बन्योन्यानावद्ध्वं प्रति वर्गदूपत्ल विशेषत्वात् । द्वितीयेचुरलक्षित विशेषन्नाट- क्षदा । द्वितीदेऽन्वया । अपने परंपरयोनचोरप्युनयवत्वं सात् । अन्योन्यानापासन्तानावयोश्च प्राव प्रयुक्तं निर्वचनं प्रलाल्यासवे च । यतादीन्देश तनपान्तरलं नानान्योन्याभाववत्त्वे सति इसस दोन्दानावदत्त्वानधिकरणत्वनति निर्वचनं कृतमेतदन्योन्यानावानिलचान्दतराधिकरण शब्दलालताना- पानिलवायतराधिकरणनिलादिषु तदयुतम् । तथा सात हि रूपान्यवन नाम तान्योन्यानावाभि- भरपये सति सास्त्रियोक्सिलन्योन्याभावाविकरपावरहितत्वनिजि कमायः साद । दया सन्योन्या- भावापानविकरण वा एकैफान्योन्पानापानकिरण को टक्ष विषपदे उभयानापत्तिः । उभयान्दोन्वाभावानधिकरण वसायाः । नहि रूने रसान्योन्दानाको नाताले दस वक्तुंना रूपान्यो- साभादो रत्तादी नातीति । एकैरामोन्मानापानी वाले सादिप्रतियोनिकानावविशेषविवक्षायां रसा. विश्वमातिवदवसानिपतविवक्षायां तु जनगदमय हो । ततो पार्दन्द्र दवे बदन्तरतादिषु । पराजितानेरल्युत्पः पतिंनन्द रन्दितः ॥' समप्राप्त कट सटपति तथा कर्नलक्षपनपीति । श्रीराचार्यानि न तावडूपयति तावदिति । जनक्षपदेन इवचारतिः । पोगानाहान पोगविभाग यातित्तयोत- यो सात विभागाइनरवाद । तस हेटवालिया। योगविभागयोः योगमायोनपेक्ष- तपायो हेनुः तलति न त पुनः सामुदेनावबाद । सातिर कन्निदियोक्षाया अ. मारित्वाद । तया निरपर सोलापनन्तरताना गामा भयुन्ति इति नोकपोजना। -- P . . ।

·१८४ तत्त्वप्रदीपिका ( चित्सुखी) [द्वितीयः नानपेक्षतया संयोगविभागहेतुत्वं कर्मणः । समवायिकारणेश्वरेच्छादेशकालादृष्टापेक्षणात् । अथैवं निरुच्यते पश्चाद्भावि निमित्तं नापेक्षते कर्म तेन चेश्वरेच्छासमवायिकारणादयो व्यावर्यन्ते तेषां पूर्वभावितया पश्चाद्भावित्वाभावादिति । मैत्रम् । उत्तरसंयोगे कर्तव्ये पश्चाद्भाविन्याः पूर्वसंयोगनिवृत्तेरपेक्ष्यमाणत्वात् । पश्चाद्भाविभावरूपं निमित्तं नापेक्षत इतिचेन्न । पूर्वसंयोगनिवृत्तिक्षणस्य भावस्यैव पश्चाद्भाविनोप्यपेक्ष्यमाणत्वात् । यदनन्तरं संयोगविभागयोरुत्पत्तिस्तत्कर्मेति च कर्मलक्षणे तत्सामग्र्यामपि तत्संभवादतिव्याप्तिः । नच कमैव सामग्री । तथा सति विभागोत्पत्तिसमसमयमेव पूर्वसंयोगनिवृत्तेरुत्तरसंयो. गस्य चोत्पत्तिप्रसङ्गात् , सत्यां सामग्र्यां कार्ये विलम्बायोगात् । अस्तु तर्हि संयोगविभागयोरसमवायिकारणं कर्मेति लक्षणम् । नच संयोगविभागयो- रतिव्याप्तिः, तयोरेकैककारणत्वात् , अत्र चोभयकारणत्वस्य विवक्षितत्वादिति चेन्मै- वम् । कर्मविशेपे लक्षणस्याव्याप्तेः । तथाहि । यदा पटारम्भकावयवतन्त्वादिनिष्ठेन कर्म- लोकं विगृणोति-नानपेक्षतयेति । द्वितीयं पादं शतापूर्वकं विवृणोति-अथैवमित्यादिना । व्याव: त्यन्ते अनपेक्षात इति शेषः। कर्मत्वादिति वा तेषां पश्चाद्भाविकर्मापेक्षितत्वात् । दूषयति-मैवमुत्तरति। एपा हि परिपाटी वैशेपिकाणा'मुत्पन्नमात्रात्कर्मणः खाश्रये पूर्वसंयुक्ताद्विभागो जायते ततः पूर्वसंयोगनाश- न्दत उत्तरमयोगोत्पत्तिरि'ति । तत्रोत्तरसंयोगोत्पत्ती पूर्वसंयोगनाशं पश्चाद्भाविनमपेक्षते कर्मत्यसिद्धिलक्षणस्ये वर्थः । ननु भावरूप पश्चाद्भाविनं नापेक्षत इत्यनपेक्षाशब्दार्थो विवक्षितस्ततो नासंभव इति शक्षिरया परि- हरति-न पूर्वसंयोगेति । यस्मिन्क्षणे पूर्वसंयोगनाशः स कर्मणः पश्चाद्भावी औपाधिकस्योत्पाद्यत्यादा बपधादमदपेक्षत्वाकर्मणस्तदवस्थ एव पूर्वदोप इत्यर्थः । स्यादेतद्यदनन्तरं संयोगविभागयोरुत्पत्तिसारक मति लक्षणम्, नश्वरेच्छादिपु प्रशक्तिस्तेषु सत्स्वपि यावत्कर्मोत्पत्त्यनुपपत्तेः । नाप्यनपेक्षाक्षिप्तशुद्रोपद्रवावरार इति तत्राह-यदनन्तरमिति । ननु नात्र कर्मातिरिक्तसामग्यस्ति यत्रातिव्याप्तिरुच्येतेति तत्राह-नव कर्मवेत्यादिना । यदि हि कर्ममात्रं सामग्री तदासति भवत्येवेति नियमात् विभागोत्पत्तिरामसमयगेर पूर्वमंयोगनाशोत्तरमंयोगोत्पत्ती स्यातां नचैवमिप्यते युज्यते वा पूर्वसंयोगस्य विभागव्यतिरेकेण नाशकामा बाद, बाथवम्म चानष्टत्वादनिवृत्ते च पूर्वसंयोगे नोत्तरसंयोगोत्पत्तिः । अतः पृथगेव सामग्री तथाचातिव्या- निगिति भावः । पूर्वयोगनारान्य च समसमयत्वापादनं पूर्वभावित्वस्त्रोपलक्षणम् । तप्यतिरेकेणोत्तरसंयोगा. दुपतः । वादीन्द्रः प्राह-विभागकुर्वपत्वापरपर्यायविभागजननशीलत्वस्य धर्मविशेषम्यानपेक्षकारणत्या- द्वान्चात् तस्य पदार्थान्तरन्यावृनस्य कारणमात्रविभागकारणाकारण विभागजनकविभागकारणकर्मनिष्टर द्विनामारेक्षकारणम् । इदं विभागानपेक्षकारणमित्यनुभवसिद्धत्वादिति तदरात् । न सलु त्यस्कुलकांना ददरेवनानुभवोनि । विभागजनकत्वं च विभागम्य विभायिष्यते । यातु महाविद्यानपेक्षकारणत्यसामना योसा ना नदीयविदन्वनोन्नदोपविटविदेति नादरणीया । दटेयकद्रव्यनगनं नवागविभागानपक्षकारणमिति मोत्रं लक्षणं दूपयित्वा लीलावतीलाणमुद्रालयनि- अस्तुतहीदि । निमितकारीश्वरेच्छादः समवायिकारणद्रव्ये चातिव्याप्तिपरिहारायारामवाधिकारणग्रहणम् । ननु दया र योगाभागदौनियानिटको यथाय वोरयायिकारणावादिति ननाद-नति । इन् प्रत्यमका कारण विभिनं ददो नादिव्यादरियः । उत्त नलीलावतीकारेण दिवसाय देन मंगविनमयुदन दि । मिलिटमयोगविभागानन्दरूपकमलक्षणसाव्यानिमाह-अमिन्या दिनः । कर दर्शदानादि विमति-तथाहि यदेति । अत्र तापवयकमननामा बपि अन मन्दति बन्ने तय मन्दबभृदन्द्रमा अवधिभूताटारम्भकरयोग विनिमय ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीन्यात्यायुता। १८५ पाक्यवान्तराद्विभागोवत्तलिन्तमये तदारब्धावयविनिष्टं कर्म यदि भवति तदावयवानां विभागाद्वयव्यारन्भकतंयोगनिवृत्तिसमयेऽवचाविकर्मणा तलिन्नेवावयविनि यतः कुत- श्चिद्विभागो जायते तत्रसमवाधिकारणावयवसंयोगनिवृत्यनन्तरमवयविनो नाशान्नोत्तरसं- योगोत्पत्तिः । संयोगिनोऽवयविन एवाभावात् । तत्रावयविनिष्टस्य कर्नण उभयासम- वाचिकारणलाभाबादच्याप्तिः कथं न भवेत् । नचावयवकर्मानन्तरनवयविनि कर्म न जायत इति वाच्यम् । हत्तचलनानन्तरं देवदत्तचलनत्य शाखाचलनानन्तरं शासिच- लनत्य हत्वात्। नचोत्तरसंयोगानुत्पत्तौ कर्मणोऽनुपयोग्यत्वप्रसङ्गः । विभागजननेनापि पुरुषार्थतोप- पत्तेः । नहि यावदशेपप्रयोजनसिद्धित्तावद्वत्तुनोऽवत्थाननियनः । वीजादेरखुराधजननेपि नाशायुपलन्भान् । अस्तु वोभयन्चारणतं कर्नणत्त्याप्यसनवाधिकारणता निरूपणीया । समवायिकारणप्रत्यासन्ननवतसामथ्र्य तदतमवायिकारणनिति चेत्केयं प्रवासत्ति: कार्यैकार्थतनवाय: कारणेकार्थतनवायश्चेति चेन्न । विकल्पासहत्वान् । त्याहि । उभ- यविधप्रत्यासन्नता जतनवाधिकारणशन्देन कर्नलक्षणेपि विवक्षिता उतान्यतरा । नाद्यः । अनहीकारादसंभवाच । नान्यावयविनिष्टत्य कर्मजः संयोगविभागनमवाविकारणेनान्या- क्यविना सहेकलिन्नथें समवाय: संभवति । कर्नण एकद्रव्यनात्रवृतित्वात् । न द्वितीयः । कारणकार्यसमवायत्यानकीतारादेव । कार्यकार्थतनवायत्स तु लक्षणान्तर्भावेऽतिव्याप्तः यन्निष्टो संयोगविभागो तन्निष्टतया संयोगविभागयोर्यकारणं तत्कर्मेति हि तथालणार्थः तिसनदेऽपविगतकार विनागः सत्योपादः । वयविनोऽनियवाद । उतरन्योगोपनिन्नु बतं. भदिनी । तदानीमायसापटिनः परसासनकादिकारणभूताबदस्योगनाशावादनमशादिनमालन- दादिनासावाऽवयदिनामा इतिलिदांताद, ततस तालकपमातिरनवजनरवलक्षात्लयः । नवपक्निो नाशादित्सवय विवरस्बिोगिनोऽश्यविन इति तापत इत्युदं तदाह-नवावयवेति । नवकाव- पचिनोर्युगपत्तोपत्ताव पेपा ननाद । उतरस्केगोलातत्तत्रापि तुन्वान् । ननु नास्ति स्थानिय न पानागनायोडायोपरमेद, समयोजनानन्द विवाद, दयाहु- विभागप्रकरणे प्रलपाद उत्तररंदो पायोग्यप्रति तत्रह-नवोत्तरेति । पदिमन्त बिभागनाउनी सनसनयोजनानिपतवेदपवादन करता एकादिति वाह-नहि याय- दिति । संसानिमाति दन्टिनालन सदानला निद-भस्तुवेत्यादिना । न्नु नित्र. निरूपीपनात प्रसिदं तसलाह । पूर्वरादी-समवादिकारणेति । कागोमान्न पान रहेकालनः समवायसन्नयोगारमा हारशा तबनियाना लानतः । पोल्दनना कपासनकादिकार पर तेन का तन्वा तन्दुरदः सरकापः = वृहनिपान, दति द्वितीया मलामतिरल्दः । ननकालना नपान नियन्लावयविनि- हत्येति। सतरंदोगकार प्रश्न त्न्दा तेन न करतापवनदार इलः । अन्न- तसझे वही दूषिता तप्पाननियतिमाह-कार्येति । अनि दलुि मनिननंदा- पति-यन्निष्टाविति । कामदापनले संसदपति-शाति । नव प्रसाद को बना दि.२४ ·। १८६ तत्त्वप्रदीपिका ( चित्सुखी) [द्वितीयः संपद्येत तथाचासमनसोः संयोगविभागजनकाटेऽतिव्याप्तिः कथं न स्यात्कार्येण संयो. गविभागाख्येन सहतजनकादृष्टस्यात्मन्येकस्मिन्नर्थे समवायात् । गुणान्यत्वे सतीति विशे- पणादयमदोप इति चेन्न । तदोभयकारणताभिधानस्य वैयर्थ्यापातात, गुणान्यत्वपढ़ेनैव विभागजनकविभागस्य संयोगजनकसंयोगस्य च व्यवच्छेदात् । एवं विभागाजन्यविभा. गासमवायिकारणं कर्मत्यपि लक्षणं निरस्तम् । असमवायिकारणताया दुर्निरूपत्वात् । विभागाजन्यत्वविशेपणं च व्यर्थम् । व्यवच्छेद्याभावात् । नच विभागजविभागव्यव- च्छेदार्थमितिवाच्यम् । कर्मण एव तदुत्पत्ती विभागजविभागस्यैवाप्रामाणिकलात् । ननु यत्तावदिह वंशावयवेपु प्रवर्तमानं कर्म तव्यारम्भकसंयोगविरोधिनं विभाग- मुत्पादयत्तदैव नाकाशादिभिः सह विभागमुत्पादयति यस्मादाकाशादिविभागजनकत्वं एवासमवायिकारणता नादृष्टस्येति निर्वचनीयम् । तल्लक्षणस्यातिव्याप्त्यापातात् , उभयोरपि तदुपपत्तेश्च । नचादृष्टचरकल्पना । उभयासमवायिकारणत्ववदुपपत्तेः । नच कल्पनागारवम् । अवयवनिष्टरूपादीनामनेके- पामप्यवयविरूपादिकं प्रत्यसमवायिकारणत्वकल्पनावदुपपत्तेः । नच विभिन्नजातीयादेककार्यानुत्पादः । बहु त्वप्रचयाभ्यां महत्वस्येवोत्पत्तिसंभवात् , उभयासमवायिकारणत्वस्य वस्त्वन्तरेऽनुपलब्धचरस्यापि कर्मगि कल्पनावत्संयोगविभागविशेपेप्यदृष्टस्य च प्रत्यासत्तेरसमवायिकारणत्वकल्पनायां दोपाभावात् । नचादृष्टस्या- समवायिकारणत्वे सर्वनिमित्तकारणत्वानुपपत्तिः । कालादीनां खगुणसमवायिकारणानामपि निमित्ततावदु- पपत्तेरिति । अतिव्याप्तिमदृष्टे परिहरति पूर्ववादी-गुणान्यत्वे सतीति । गुणत्वानधिकरणत्वे सतीत्यर्थः। दूपयति-न तदेति । एकैकजनकसंयोगविभागव्यवच्छेदाय हि उभयकारणता कर्मलक्षणे विवक्षिता । तो च गुणान्यत्वग्रहणेनैवनिरस्ती ततश्चोभयकारणत्वविशेपणं व्यथै स्यादतो द्वित्वे तात्पर्यमिति केवलं लीलावला विलपितमेव भवेदिति भावः । गुणान्यत्वं चासिद्धम् । अद्यापि कर्मलक्षणानिर्णयात् । गुणलक्षणानां च परागुच्छिन्नत्वादिति वा भावः । उक्तं लक्षणमन्यत्राप्यतिदिशति-एवमिति । अतिदिश्यमानमेव वि. णोति-असमवायिकारणताया इति । दुर्निरूपत्वादिति । यथाऽदृष्टेन संभवति तथा निरूपयि- तुमशक्यत्वात्ततश्चादृष्टेऽतिव्याप्तिस्तदवस्थागुणान्यत्वविशेपणे च पूर्ववद्वयर्थ्यमित्यर्थः । व्यर्थविशेपणत्वं चाह- विभागाजन्येति । ननु त्रिविधो विभागः अन्यतरकर्मजः उभयकर्मजो विभागजश्चेति, तत्रायः राक्रियेण निःफ्रियस्य, यथा स्थाणोः इयेनेन । द्वितीयस्तु सक्रिययोः, यथामल्लयोमपयो । तृतीयस्तु कारणमात्रविभागजः कारणाकारणविभागजश्चेति । तत्राद्यो यः खलु पटावयवस्य खगतकर्मणा पटावयवान्तराद्विभागो जायते स तु विभागः पूर्वतनारम्भकसंयोगनाशानन्तरकालीनावयविनाशसहकृतः खाश्रयस्याकाशदेशाद्विभागमारभते । द्वितीयस्तु हस्तावयवाकाशयोविभागाद्धस्ताकाशविभाग इति एवंच सति यदि विभागासमवायिकारणं कम- त्येवोच्यते तदाविभागेतिव्याप्तिः स्यातदर्थ विभागाजन्येति विशेषणमिति तत्राह-नच विभागजेति । अत्र च विभागजशब्दस्तत्कारणांमभागोपलक्षणार्थः । हेतुमाह-कर्मण एवेति । न कचिदपि विभागो विभागजन्यः किंतु वंशदलविभागजनकादेव कर्मणो वंशदलादेराकाशस्य च विभाग इत्यर्थः । अत्र वंशदलाकाशविभागस्य कर्मजन्यत्वं दूपयन्विभागजन्यत्वं पैशेपिकः परिशेययति-ननु यत्ताव दित्यादिना । तत्रावयवगतं कर्म किमवयवान्तराद्विभागजननसमय एवाकाशादिभ्यो विभागमारभते सम- यान्तरे वा । द्वितीये तु प्रथमपक्षदेखणमेवातिदेक्ष्यति । प्रथमं दृपयति-तदेव नेति । द्रव्यस्य बंशावय- विनः आरम्भको यो वंशावयवयोः संयोगस्तद्विरोधिनं विभागमुत्पादयतीति योजना । ननु किमिति नोलाद- यतीलाशय तत्रानुमानं वाधकं दयितुं व्याप्ति तावत्संपादयति-यस्मादिति । आकाशादिविभा. गेति-द्रव्यानारम्मकसंयोगविरोधिविभागोपलक्षणम् । तथाच किरणावलीकारः-'यत्कर्म द्रव्यानारम्भकसं.

·परिच्छेदः ] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। फर्मणो द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागानारन्मकतेन व्याप्तमुपलभ्यते नलिनदलेपु । नहि तन्त्र द्रव्यविनाशः प्रत्यक्षाधिगतः । तदेवेदं नलिनमिति प्रत्यभिज्ञानात् । नाप्यनु- मानतः । दध्यादिष्विव व्यूहान्तरत्व तन्नायकस्य लिङ्गस्यादर्शनात् । तथाच पद्मपत्रल पत्रान्तराद्विभाग उपलभ्यमानो न द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधी किंतु स्पर्शवद्व्यसंयोग- जात्कर्मण उत्पन्नो यः संयोगः सत्येव द्रव्ये द्रव्यारम्भके च संयोग पनपत्रयोर्वर्तते तमेव निवर्तयति यथाङ्गुल्योविभाग: प्रयत्नोत्पादितं संयोगमेव निवर्तयति नतु द्रव्यारन्भकसं. योग, तस्नादगुलिविभागवत्पद्मपत्रक्रियाजनितो विभागो न द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधीति व्याप्रिनिश्चये प्रयोगः, विवादाध्यासिता वंशदलक्रिया नाकाशादिविभागारम्भिका द्रव्या- रम्भकसंयोगविरोधिविभागारम्भकत्वाद्यन्नेवं न तदेवं यथापद्मपत्रक्रिया । एककमहेतुकले च विभागयोद्रव्यारम्भकसंयोगविरोधित्वाविरोधित्ववलक्षण्यननुपपन्नं कारणावैचित्र्य कार्यवैचित्र्यस्याकलिकलप्रसङ्गादिति विरक्षे वाधकतर्कः तदेवमवयवक्रियावययविना- नकाले पश्चाद्वा नाकाशादिविभागमारभते तस्मादाकाशवंशावयवयोविभागोन कियाजः। नचालमवायिकारणमन्तरेण कार्योत्पत्ति: दाक्याभ्युपगन्तुम् । नचान्तरेण कियामन्य- दसमवायिकारणमवयव विभागातिरेकि शक्यनुत्पादायितुम् । अवयव विभागलवशिष्यने बोगदिनोदिनं विभागनारमते न तयारम्भक योगदिरोधिनं पत्र न तत्तद्विरोधिननिति बिनमल. युपलादी तथा सानायतदयधारणीय'निति । अथ कथं प.मलालदलदिलो दिमागम बानार- मायसंयोगविनेधित्वं न पुनरारम्भकासंगोगदिरोधियनिति तनार-नहि तन्नति । गाद हि सामने गेगतिरोधो न्यानतो विक्सनसन नलिनादरची मापेर न बतानोऽनुमानो यामापते को मतदारम्भकरयोगविरोधी स विभाग दलः । पुरः सापारः । कार्यदक्षान्ततित पावर । इस नई विरोधीलत आह-विविति । सदाव्य पालपारि । भारम्भर सोने व सदयोग सवाललंयोगमाप उपः पादलपोलते तद निपल मार- यथासयोरिति । तदेवं ममतपतिया काम गर्षिक विरेदयविनाल प्रयोग मारवाति-विवादास्यासितेति । नादाशादीति । नकारारमोनोरे लय पर विभागामारे निरकार करना मानारगररोगविनितालाप का निलयः । विपक्ष वाय. मार-एक.फति । जसकाकार भनिन नाई का डिन- निरजलाल र गीतदेवनिति । पनदवान वित परिवार-पधाति । सामने प्रति परिवारमा हरि दार- । । पवमिनि । पद. परिसर शान्तीति । उनका नयादी :

·१८८ तत्तपदीपिका ( नित्यूसी) [द्वितीयः स च तस्य प्रशासन एकासमनागादिति मिलो विभागजो दिमागमाला व मि. भागाजन्यत्वविशेषणमिति नेन । 'मैले गारमिजलानागासिनतत: । सौगा- प्रतीनेश प्राक्षल गुपेगुणाम ॥ न तावदाकाशादितिभागजनकम्म कर्मगो द्रव्यारम्भकर्म- योगविरोधिविभागानुत्पादकलं फनिराशामिलाम् । आकाशादिविभागातीन्द्रियस्य क्रियान्वयव्यतिरेकयोः प्रराक्षतोधिगन्तुमशागलागाध्यमिः । अनध्यवसितभावं हेतुः आकाशादिविभागानारम्भके रुपाली समापि सपक्षे ततो ज्यातलान् । अपिन कम- कल्पनेयमनुपपना । आकाशादिविभागप्रदानादिना विभागद्यसापि सौगपगमतीतः । नच शतपत्रपत्रशतव्यतिभेदानुभवयातिभ्रमोयगनुभवः । बाधकामावान् । नचोपन्य- तानुमानं वाधकम् । तस्यानध्यवमितलेनापतितलान । विवादाध्यासितं विभागज- न्यगुणाधिकरणं नित्यद्रव्यत्वादालवत् । 'असि हवालानो विभागविपयं प्रामज्ञानं त- कर्मकारकजन्यं तेन न साध्यविकलो दृष्टान्त' इति मानमनोहरकारोक्तमनुमानं बाध- चासमवायिकारणलक्षणं संपादयति-सच तस्येति । उपसंहरति-सिद्ध इति । परनिष्पादितपरिय- मस्य प्रकृतोपयोगमाह-तघ्यावृत्त्यर्थं चेति । तमानुमानं तावदूपयति । कर्मजलसंगवेन परिशेषं विषट- यितुं-मैवमित्यादिना श्लोकेन । अन्न किं व्यतिरेकभूमावाकाशादिगिभागारम्भकत्वस्य द्रव्यारम्भकसं. योगविरोधिविभागानारम्भकत्वोपाधी व्याप्तियते किंवा द्रव्यानारम्भकसंयोगविरोधिविभागारम्भकत्वस्त द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागानारम्भकत्योपाधौ । आये प्राह-व्यातेरसिद्धत्वादिति । आकाशादि. विभागस्याप्रत्यक्षत्वेन तजनकत्वमपि कर्मणो प्रत्यक्षमतो न प्रत्यक्षत्वसिद्धिाप्तरित्यर्थः । द्वितीये दूपणमाह -अनध्यवसितत्वत इति । आकाशादिविभागानारम्भकत्वमति रूपादौ नच तत्र हेतुरतीयर्थः । किं च वंशदलयोविभागस्याकाशवंशदलविभागस्य च हेतुहेतुमत्वकल्पनापि अनुपपन्ना, आकाशप्रत्यक्षवादिना- मुभयोरपि विभागयोः प्रत्यक्षेण योगपद्यप्रतीतेरित्याह-योगपद्येति । अथवाकाशप्रत्यक्षवादिमते व्याप्ति- सिद्धिमाशयेदमुक्त योजना तु पूर्वव । लोकं विवृणोति-न तावदित्यादिना । दिकालादिपु सर्वोत्पत्तिम- निमित्तकारणतया उभयविधविभागजनकेषु व्यभिचारोपि द्रष्टव्यः । अनध्यवतितत्वत इत्येतद्विगृणोति- अनध्यवसित इति । अत्रचोक्तो विशेपो न प्रविसर्तव्यः । उपलक्षणं चैतत्सत्प्रतिपक्षस्यापि । तथाहि । विमतं कर्म आकाशादिदेशेन विभागमारभते आरम्भककर्मत्वात् संप्रतिपनवत् , विभागो वा कर्मजन्यः विभागत्वात्संप्रतिपन्नवत् इति शक्यं सत्प्रतिपक्षयितुम् । तेन च पदार्थतत्त्वनिर्णयोक्तदोपोपि परिहतः। एतेन व्यभिचारानध्यवसितत्वनिवारणाय कर्मणा हेतुसाध्ययोर्विशेपणमपि निष्फलीकृतम् । नच द्रव्यारम्भ- कसंयोगविरोधिविभागानारम्भकत्वमुपाधिः, उभयविधविभागजनकेश्वरादौ साध्याव्याप्तरिति उत्तरार्धे न्याचष्टे -अपिचेति । ननु पूर्वापरीभूतयोरपि विभागयोरतिशेध्याद्योगपद्यविभ्रमोयं यथातितीक्ष्णसूच्या कमलदलशतवेधे युगप- द्विद्धत्वाभिमान इति तत्राह-नच शतपत्रेति,। शतपत्रं कमलम् । व्यतिभेदः वेधः । अपहस्तितत्वाद स्तपरिहारमात्रेण परास्तत्वात् । उपलक्षणं चैतद्योगपद्यप्रत्यक्षवाधव्यभिचारसत्प्रतिपक्षत्वानाम् .। विभागाज- न्यत्वेऽनुमानान्तरविरोधं शकते-विवादाध्यासितमिति । भात्माकाशव्यतिरिकनित्यद्रव्याणि पक्षः । दृष्टान्ते साध्यं दर्शयति-अस्ति ह्यात्मन इति । विभागविषयं यत्प्रत्यक्षज्ञानं तद्विभागजन्यगुणे । एव- माकाशे शब्दो विभागजन्यगुणः । नच ताभ्यामेवार्थान्तरतापरमानादेनिशब्दाधिकरणत्वाभावात्ततश्च योसौ.

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १८९ कमिति चेत् । मैवम् । वेदान्तिनं प्रति हेतोरसिद्धेः । तेनालव्यतिरिक्तनिसानगीकारात्, जालनो गुणानधिकरणत्वेन दृष्टान्तत्व साध्यविकललाच । किंच नित्यविशेषणं व्यर्थम् । जीवाकाशव्यतिरिक्तत्व द्रव्यजातत्य विभागजन्यगुणाधिकरणतया विप्रतिपद्यमानत्य पक्षीकृततया पक्षव्यापकद्रव्यत्वहेतुमात्रेणैव साध्यसिद्धेनित्यपदव्यावाभावान् । अस्तु तहि द्रव्यत्वमात्रं हेतुरिति चेन्न । विभुत्वोपाध्युपहतत्वात् । नच दिफालेश्वरेषु पक्षकदे- शेपु साधनव्यापकता । पक्षीकृतपरमाण्वादिषु तदभावात् । किंच कर्मणो द्रव्यारम्भ- फसंयोगविरोधिविभागजनकत्व नभोभागविभागाजनकले द्रव्यारम्भकसंयोगजनकस्य तदजनकतंयोगजनकत्वमङ्गुल्यालाशतंयोगजनककर्मण इव न स्यात् , तथाच तन्तुद्वय- संयोगजनकात्कर्मणतन्ताकाशसंयोगो न त्वात् । नन्वड्डुल्याकाशसंयोगाच्छरीराकानातंयोगवतन्त्ववयवाकाशसंयोगादेव तन्वाकाशतं- योगोपपत्तेर्नायं दोप इति चेत्, एवं तर्हि ब्यणुकजनकतंयोगासमवाचिकारणात्परमा- गुकर्मणः परमाण्वाकाशसंयोगो न भवेत् । नहि तत्रावयवतंयोगात्परमाण्वाकाशसंयोगः निरवयवत्वात् । अपिवं वंशदलावयवाकाशविभागादेव दलाकाशविभागोपपत्तेर्दलयो- विभागत्याकाशविभागं प्रति हेतुता न त्यादिति दल्योविभागानाकाशविभागः स्वाभि- मतो न सिद्धयेत् , तलाइसनबायिकारणापेक्षिणो वंशदलाकाशविभागस्य वंशदलकियैवा- सनवाचिकारणमिति न पारिशेप्याद्विभागय विभागजनकतसिद्धिः । नत्र कमैकहेतुकते - विभागजन्यो गुणः परमावादिनिष्टः स विभागजन्यविभाग इत्यर्थः । ब्रह्माइतवादिवेदान्तिनते परमावादीनां निलत्वननिदानति विशेषजतिधा हेतुं दूपपति-मैवमिति । दूपनान्तरमाह-आत्मन इति । व्यर्य- विशेषतया चलिदिनाह-विचेति । निलद्रयच्यायत्त्वर्थ निलपदम् । अवयव द्रव्यपदेनैव बावृत्तः। नत्र तशाश्त्यर्थ पक्षवल्यवादतो वैवनलः । मालानाशपोरगुजयने विनम्वनुपाधिः । नच साय- नयापकता, पाहतपरमासुमनकोलारनावादिलाह-न विभुत्वेत्यादिना । ननु कालो विनागजन्य- गुणाधिकरणद्रव्यत्वादात्मवरिल को दोषः विशेषगुवत्वोनाधिहतलं विहाय न किंचिदन्यत् । साभावसनान- पोगक्षेमतां चार-विचेति । विनतं बने न मानारम्भकच्योगजनकं इन्वारन्नकसंयोगजनकत्वात् न देवं न तदेवं यथाहत्याकाराचोगजनकं फलपि शक्यननुमाइनिति सडलकार्यः । भवावे हिं नदिछ- प्रतिति तत्र गूहानिन्दितावदाह तथाचेति । द्वितन्तारमाटारम्भको दत्तन्नुपयोगलबनकाल भजतन्ताकासंयोगव न्यानारन्मकन्योलतिन सादिलथः । अभिसन्धिनविद्वान् श्रीकामः राते-नन्विति । अपन:- या हिनयोगजसंयोगविशेषल मारी- राज्ञाशसंयोगल दवयवाहत्याकारासंदोगादेव जन्न न बनंगः, तथा तन्वाकावानयोगोपि तदाकाश- संयोगादेव भवेरिति कर्नाजन्यतालमेवेति । अनिन्धिनायनारहादि-एवंतहीति । अवाद हि निरवयपरनापासपोगल ददवयोगवन्यवानवा मुगारन्मकपरनामुलंयोगजनकारना- कर्नजनित दमयं ददेव नन प्रतिदन्दोलनस्विति नावः । अनियन्तरं वाह-अपिचेति । दा. क्यते हि तनादि वहुंन दादल्यादिनागाइंवाइनकायोविभागः किंतु ददलावपासादायोविभागादिति तलव वृदितिवतो मूलनपि नई साविति भावः । तदेवं नजन्यवानवालारोपातदिनरहरति- तलादिति । पल विपक्षे सामान्तक रचतं प्रातपित्तन्यात नवेति । दया रहेतुत्वपि रंगे ·१९० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः विभागयोरक्तवैलक्षण्यानुपपत्तिः । कमैकहेतुकयोः संयोगविभागयोरिव वैलक्षण्योपपत्तेः । तस्माद्विभागजविभागाभावात्तद्व्यावृत्यर्थ विभागाजन्यत्वविशेषणं कर्मलक्षणे व्यर्थम् । व्यञ्जकप्रमाणयोनिरस्तत्वाच्च कर्मत्वजातेरभावे तद्योगित्वमपि लक्षणं परास्तम् । सामान्यस्य दुर्लक्ष्यत्वाच्च तद्विशिष्टानि लक्षणानि सर्वाण्यपि निरस्तानि वेदितव्यानि । तथाहि किमिदं सामान्यं किमनुवृत्तप्रत्ययकारणमुतानुवृत्तप्रत्ययप्रमाणकमथवानुवृत्त- त्वमाहोखिन्नित्यत्वे सत्यनुवृत्तत्वमथवा नित्यमेकमनेकसमवेतम् । तत्र 'अतिव्यात्या निरा. कुर्यादाद्यं पक्षचतुष्टयम् । अनेकत्वानिरुक्तेश्च पक्षमन्त्यं प्रतिक्षिपेत् ॥ १०॥ न ताव. दाद्यः । सामग्र्या तदेकदेशेषु चातिव्याप्तेस्तेपामपि तत्प्रत्ययकारणत्वात् । नापि द्वितीयः । अनुवृत्तप्रत्ययस्य स्वकारणानुमापकतया कारणस्यापि तत्प्रमाणकत्वादतिव्याप्तेः । न तृतीयः । अनुवृत्तत्वस्य संयोगादिष्वपि भावात् । नापि चतुर्थः । नित्येष्वनेककार्यवृत्तिषु परमाणुपु व्यभिचारात् । नापि पञ्चमः । विकल्पासहत्वात् । तथाहि किमनेकलसंख्या- विशिष्टेपु समवेतत्वमनेकसमवेतत्वमुताश्रयप्रतियोगिकान्योन्याभाववत्समवेतत्वमाहोस्थि- गविभागयोः परस्परं वैपम्यं तथेहापीत्यर्थः । एतेन कार्यविरोधात्कारणविरोधोनयनमपि किरणावलीयं निर- स्तम् । विरुद्धयोरेव संयोगविभागयोरेककर्मजन्यत्वात्प्रासनिकस्यास्य विचारस्य प्रकृतोपयोगमाह-तसा. दिति । ननु संख्याऽवृत्तिसंयोगासमानाधिकरणसत्तासाक्षायाप्यजातिमदिति वा संयोगाजन्यसंयोगासमवा: यिकारणवृत्तिसंयोगत्वासमानाधिकरणजातिमद्वेत्यादीनि शिवादित्यामिश्रोक्तलक्षणानि भविष्यन्तीति तत्राह- व्यकेति । उक्तलक्षणानि खलु व्यअकानि भवन्ति तानि च यथायथं दूषितानि, प्रमाणं च प्रत्यक्ष द्रव्यखण्डनावसरे दूपितम्, अन्यच्च न निरूप्यते अतस्तादृशी नास्ति जातिरित्यर्थः । किंच सामान्यमेव यदा दुर्लक्ष्यं तदा दुर्लक्ष्यतराणि तदवान्तरकर्मत्वादिसामान्यानि दुर्लक्ष्यतमानि च .. तद्गर्भलक्षणानीत्यभिसन्धाय सामान्यखण्डनं प्रस्तावयति-सामान्यस्येति । तत्र किमनुवृत्तज्ञानं प्रति कारणं सामान्यं तज्ज्ञानेन प्रमीयमाणं वा अनुवृत्तं वा नित्यत्वे सत्यनुवृत्तं वा नित्यमेकमनेकसमयेतं या इति विकल्प्य दूपयति-तथाहीत्यादिना । असमवेतस्यापि समवायवदनुवृत्तिसंभवान्न चतुर्थपद्यमपी. नरूत्यम् । तत्र तेपु मध्ये इत्युत्तरश्लोकस्योपकारः । पक्षचतुष्टयेप्यतिव्याप्तिं दर्शयन्पूर्वार्ध व्याचष्टे-न तावदित्यादिना । तदेकदेशा धर्मादयः । इदं चासाधारणसाधारणकारणविवक्षयोर्यथायथमुत्तरम् । नच विपयतया कारणमिति विशेषणीयम् । गौरिति विशिष्टव्यवहारे व्यक्तेरपि तथात्वापातात् । नापि द्वितीय इति । यथानुवृत्तप्रत्ययः कारणतया सामान्यमनुमापयति, एवं सामग्री तदेकदेशांश्चेति तत्रातिव्याप्ति- रियर्थः । न तृतीय इति । अनेकवृत्तिर्वानुवृत्तिः सा च संयोगविभागद्वित्वादिष्वप्यस्तीति तेष्यतिव्याप्ति- रित्यर्थः । अनेककार्यवृत्तिप्विति । संयोगिनामपि वृत्तिरस्त्येव इतरथा कुण्डेपु वदराणां चैत्यभावप्रस- शादिति भावः । समदायेऽप्यतिव्याप्तिः । असंबन्धत्वविशेषणेपि पूर्वमुत्तरम् । नन्वस्तु पञ्चमस्तथा च नाति- व्याप्तिः। समवेतशब्देन परमाण्वाकाशादिव्यावृत्तनित्यपदेनैव संयोगादेरिति । तथाच श्रीवल्लमः-'निसमेकम नेकसमवेतं सामान्यमिति एकपदेन चान्त्यविशेषव्यावृत्ते'रिति तत्राह-नापीति । दूषणपरतयोतराश्च योजयति--किमनेकत्वेत्यादिना । अनेकत्वसंख्या द्वित्वादिसंख्या।खाश्रयति सस्य सामान्यस्य य आ. यन्त प्रतियोगिकान्योन्याभाववान् यतन्मिन्समवेतत्वम् । एवं ह्यनेकाश्रयत्वमुक्तं भवति तस्यैव तलादन्य वायोगादित्यर्थः । अनेकत्वसंख्या विशिष्टे समवेतत्वमनेकसमयतत्वमित्ययुक्तम् । गुणत्यकर्मत्वतदयान्तरमा .

·परिमोट नयनप्रमादिनीव्यायायुता । २९१ योगिकान्योन्याभाववत्समवनत्यम् । न प्रथमः । गुणकमनिमामान्य त्य- न्याः, अव्ययन गुणकर्मयोः संन्यानधिकरणत्वान । नापि बिनीयः । अन्यविनपः परमाणुरूप व्यभिगायन, नेपामपि यत्किचिवालयप्रतियोगिकान्योन्याभावयन्सम- बनवान । न वृतीयः । स्वान जातिविवक्षायानालामचलप्रमझान । नित्यत्वं च म्वनन्युन्यनुपलक्षितमत्तायोगित्वं मध्वंसप्रतियोगित्वानधिकरणलं वा न्यप्रध्वंसप्रतियोगि- त्यानाधिकरण वा । न प्रथमः । जातेविनाधिकरणलेन लक्षणन्यासंभवित्लान् । न हितीयः । विकल्पातहत्वात् । किं तत्प्रतियोगिलं यदनधिफरणतं नित्यतामभिदधासि किं. तनिरूपकलमुत तेन लहानपस्थितत्वम् । नायः जातेयसोऽन्यो इत्यत्र जातेरपि ध्वंसनिस्पकत्वात् । न द्वितीयः । सत्ताद्रव्यत्यपृथिवीत्वानां घटध्यसेन सह पृथिव्याम. नवस्थानात् । नापि तृतीयः । जातिप्रध्वंसत्येवाप्रसिद्धतया तत्प्रतियोगितल्याप्रसिद्धः । ननु प्रमणि तवापि नित्यत्वं सिद्धं तत्कि जातावपलपसि । मैवम् । ब्रह्मणो निर्धर्मकतया नित्यत्वधर्मानधिकरणत्वात् । कथं तर्हि तव्यपदेश इति चेत् विनाशन्य दुनिरूपत्वादिति - नितलासाव्यारिलाह-प्रथम इत्यादिना। तत्र हेनुः-अव्यत्वेनेति भन्सविदोषारतीदं पन्सनिापानानपार्थिवपरमायुविशेपमुजानानीवरतानादीनां नित्लद्रव्यसमवेतपत्यसंख्यापृथक्त्यपरिमाणाना- मुपलक्षनन् । तेषां निललात्ताभयानां च पस्किचिदापप्रतियोगिकान्योन्यानाववत्यादतोतिब्बाप्तिस्तप्पि- लः । स्वशदेनेति । सायला लादेन यत्किचिद्विवक्षायां पूर्वोत्तदोषः, जातिविवक्षायां तेनैव तत्क्षगादामाश्या, पूोलातिन्याप्तिक्ष । तेपानपि सामान्यायपप्रतियोगिफान्योन्याभाववत्समवेतत्वादिति भाषः । एवमनेरसमवंतत्वानिरल्या लक्ष दूरपिता निसत्वानिरुत्पापि तड़पयति-नित्यत्वं चेति। इदमपिसोकम्यवरानाभूचि प्रच्युतिर्विनाशः, वेनानुपललितनत्तायुक्षवं सतायानमावि, निःसा- मान्यवान् सामान्यत्वेति प्रपन पतं दूरपति-न प्रथम इति । भात्नाविषयाप्तिः । तत्र वर्तमान- सत्तावा अपि घटादिमन्युत्युपलक्षितत्वात् । एतेन खरूपतत्तावियज्ञापि प्रतिक्षिप्ता । प्रमेयत्यरूपन्य तसा- नवृत्तस्य तथात्वात् , इतरस्य च बातखानुगतनिलदादार्थत्वायोगात् । सप्रन्युतीति विक्षेपणे चात्मान- यत्यनिलपि द्रश्चन् । प्रतियोगित्यविकल्पस प्रस्तोपयोगित्वनाह-यदनधिकरणत्वमिति । किं प्रवं- सानिरूपकत्वं किंवा प्रध्वंसत्तहानवस्थितत्वनिलयः । आये प्रपंसानिरूपरत्वं तत्प्रतियोगित्वानधिकरणव- मिति यावत्, तचादिमिलाह-नाद्यो जातेरिति । यतोऽन्य इलत्र कलादन्यत्वनिलपेक्षायां जाते- सिति जातिनिरूपिकेलयः । नवान्यवं प्रत्येव तदिति वाच्यम् । सतो घटस्य पंस इत्यादी विशेषतया तस्यापि तपात्याद, वरूपभेदवादिनां तन्यापि भावाचेति द्वितीयेपि घतासमानाधिकरणत्वन्स तत्प्रतियो- गित्ये तदनधिकरण नान पंतासमानाधिकरणत्वानधिकरणत्वं वत्तव्यम् । नचैतदिसाहन द्वितीय इति । यद्यपि कपाले सामानाधिकरप्यनति तथापि तन्लादिरूपपृथिवादी तदभावादसमानाधिकरणत्वान- धिकरणलं नातीलः । वनेनेति तु तृतीयपनदूपर्नव दूपपिप्यते । यत्किचिप्रबंताप्रतियोगित संचोगावेरप्यतीति तन तक्षपातिव्याप्तिरिति द्रव्यम् । खपंतप्रतियोगित्वानधिकरपावं नित्यत्वनिति तृतीयं पक्षं दुपपति-नापीति । ननु ब्रह्मणो निधनकतया निल नातीति वनुमयुत्तम्, 'नाकाशपत्त- वंगतच निलः, निलं विभुं सर्वगतं चे'लादिक्षुतिविरोधादिति शकते-कथं तहीति । नान निलत्वं नान धनों विवक्षितः, अद्वैतधुतिविरोधात् किंतु दुनिरूपविनाशलादीति परिहरति-विनाशस्येति । नन ।

·१९२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः त्रूमः । ननु घटादेरपि विनाशो दुर्निरूपः । सत्यम् । स्वरूपेण परमार्थस्य तदनिरूपणे नित्यत्वव्यपदेशात्, घटादेश्चातथात्वात् । त्वं पुन: सामान्यादीनां त्रयाणां स्वात्मसत्वं बुद्धिलक्षणत्वमित्यादिभाष्यदर्शनान्नि- त्यत्वं साधर्म्यमिच्छसि । अस्तु तर्हि मनस्त्वात्मत्वातिरिक्तनित्यमात्रसमवेतान्यत्वे सति समवेतं सत्तानाश्रयः सामान्यमिति सामान्यलक्षणं चेन्न । यतः 'जातेरद्याप्यसिद्धेश्व सत्तादेरप्यसिद्धितः । तदनाश्रयतान्यत्वलक्षणेऽन्योन्यसंश्रयः ॥ ११ ॥' जातिमानलक्षण- सिद्धौ सत्तात्मत्वमनस्त्वसिद्धिस्तत्सिद्धौ चासत्वमनस्त्वातिरिक्तसत्तानाश्रय इति लक्षणवि- शेपणसिद्धिरिति परस्पराश्रयता । तथाहि घटवृत्तिवृत्तित्वे सत्यासवृत्तिर्जाति: सत्तेति परैरभ्युपेयते, न धर्ममात्रं भावमात्रं वा । धर्ममात्रले घटवृत्तिरूपादेरामनग्यान्योन्या- भावे तिव्याप्तेः । भावमात्रत्वे वा परजातिमत्त्वलक्षणे धर्मे गुणकर्मणोरामनि च वर्तमा- नेऽतिव्याप्तेस्तादवस्थ्यात्, अत: परिशेपादेवं विशेपिता जातिः सत्तेति वाच्यं, तथासति ब्रह्मव्यतिरिक्तानिर्वाच्यत्ववादिनो घटादेरपि विनाशो दुर्निरूप इत्याशय परिहरति-सत्यं स्वरूपेणेति । यथाहि रजुसदेर्नाशो दुर्निरूपः, नचैतावता तेषु नित्यत्वव्यपदेशस्तत्कस्य हेतोधर्मिणो दुर्निरूपत्वात्तथा वियदादेरपि ब्रह्मणस्तु खरूपेणापि परमार्थत्वात् स्वरूपेण परमार्थत्वे सति दुर्निरूपविनाशत्वलक्षणनिसत्व- संभवानित्यत्वव्यपदेश इत्यर्थः । नन्वस्मन्मतेऽपीदमेव नित्यत्वं सामान्यस्य भवत्विति तत्राह-त्वं पुनरिति । तथाहि सामान्यादीना त्रयाणां खात्मसत्त्वं बुद्धिलक्षणत्वमकार्यत्वमकारणत्वमसामान्यविशेपवत्त्वं नित्यत्वमर्धशब्दानभिधेयत्वं चेति प्रशस्तपादभाष्यम् । तत्र च स्वात्मसत्त्वं खरूपसत्त्वम् । वुद्धिलक्षणत्वं बुद्धिभिर्येतानि लक्ष्यन्ते । अनुयुत्तमः लयकारणं सामान्यम् । अत्यन्तव्यावृत्तबुद्धिहेतवोन्त्या विशेषाः । इहप्रत्ययहेतुः समवायः । अकारणावं चानात्मगुणकार्य प्रति तत्र च नित्यत्वं साधर्म्यमभिप्रेतम् । साधर्म्य समानो धर्म इत्यर्थः । एतेन नित्यत्वे सत्यनेकसमवेतमिति मानमनोहरकारोक्तलक्षणमपि निरस्तम् । शिवादित्समिश्रोक्तलक्षणमुद्भावयति-अस्तु: तीति । सत्तानाश्रयः सामान्यमित्युक्त अभावसमवाययोरतिव्याप्तिः स्यात्तदथै समवेतमित्युक्तम् । तापति चान्त्यविशेषेप्वतिव्याप्तित्तदर्थ नित्यमात्रसमवेतान्यत्वे सतीत्युक्तम् । एवंचात्मत्वमनस्त्वयोरव्याप्तिसयोनि- समानसमवेतत्वात् अत उक्तमात्मत्वमनस्त्वातिरिक्तेति, अत आत्मत्वमनस्त्वातिरिक्तं यनियमानसमवेत तदन्यत्वे सतीयर्थः । द्रव्यगुणकर्मव्यावर्तनाय सत्तानाश्रय इत्युक्तम् । जातिरेव तावदद्यापि न सिद्धा अत एव तद्विशेपसत्तात्मत्वमनस्त्वानामप्यनिद्धिस्ततच सत्तानाश्रयत्वेनात्मत्वमनस्त्वातिरिकत्वेन च सामान्यलक्ष णेऽन्योन्याश्रयः स्यादिति संग्रहश्लोकार्थः । अन्योन्यसंश्रयं विशदयति-जातिमात्रेति । ननु यदी सत्तादीनां जातिभेदत्वं तथापि न तेषां सामान्यज्ञानाधीननिरूपणमतो नान्योन्याश्रयतेति तबाह-तथा हीति । जातिः सत्तेत्युक्ते गुणत्वादावतिव्याप्तिरत उक्तमात्मवृत्तीति तथाप्यात्मत्वेऽतिव्याप्तिस्तदथै घटवतो- त्युक्तम्, तथापि द्रव्यत्वेतिव्याप्तिस्तदधै घट्वृत्तिवृत्तीत्युक्तम् । घट्यत्तिनी ये गुणकर्मणी तद्वतीत्यर्थः । नन घरवृत्तिवृत्तिरात्मवृत्तिनावः सत्ता अथवा तथाविधो धर्मविशेषः कश्चिदिति सत्तालक्षणमस्तु न जातिविशेष युक्तं येनान्योन्याश्रयता स्यादिति तत्राह-न धर्ममात्रमिति । घटवृत्तीति । रूपादेरात्मनश्च यो धर्मभूतो घटान्योन्याभावतत्रतहक्षणमस्तीलतिव्याप्तिरियर्थः । भावमात्रत्वे दूपणमाह-भावेति । अनि हि गुणकर्मणोरामनचापरजातिमत्त्वं धर्मः सच भावरूपोऽप्रतिषेधात्मकवादितरथातिप्रसवात् । किंच विशि- पनिदं विशिष्टं च विशेषण विशेष्यतत्संबन्धात्मकम्, नत्र तेषां नियमेनाभावत्वमिति कथनोदशानामा -- ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीन्याख्यायुता। १९३ कधं नान्योन्याश्यता, तथालत्वमनस्त्वलक्षणे च । तथाहि । घटावृत्तिवे सत्यालनिष्ठा- सन्ताभावाप्रतियोगिनी जातिरालतं एवमाकाशावृत्तिते सति मनोनिष्टात्यन्ताभावप्रति- योगिनी जातिर्मनस्त्वं, नतु धर्ममात्रं भावमानं वा, तदुभयनिष्टान्योन्याभावे बहुत्वसं- ख्यायां च त्यभिचारात्तथाच तदतिरिक्तललक्षणे कथं न प्राचीनदोपानुपङ्गः कथं च सत्सदित्यवाधितप्रत्यये सति सत्ताया गोलादावभावः । नचैकार्थसमवायात्सदिति प्रत्ययो गुणकर्मणोरपि तथोपपत्तौ सत्ताभावप्रसङ्गात्, सत्तासमवाययोः सदिति व्यवहाराभा- वप्रसङ्गाच । विवादाध्यासितं सत्तारहितमपरजातिरहितत्वात् सत्तावदिति वाधकमिति चेन्नैवम् । सगोलं सदश्वत्तनित्यादिप्रत्यक्षविरोधे कालात्ययापदिष्टवादन्यथा गुणकर्मणी सत्तारहितेजद्रव्यत्वात्तत्तावदित्यपि त्यादथ तत्रानुभवविरोधः स न प्रकृतेपि दण्डवारितः, तलादसंभवितात्तत्तानाश्य इत्यलक्षणनेतत् । विशेषलक्षणमपि दुर्निरूपम् । तथाहि । निसेवेव द्रव्यप्नेव वर्तन्त एवं ते विशेषा इति न लक्षणं यतः–'निलद्रव्यैकवृत्ति- वनयोगपरिहारतः । न लक्षणनतिन्यानेतवालतमनस्त्वयोः ॥ १२ ॥ आलतं मनस्त्वं वान्तभावः । दयाह विशेष विज्ञप्यं च तत्रंदन्यफलाकिन् । ज्ञानरूपं बतानविशिष्ट्यनिति बोलत' इति । ततश्च तत्रातिचाप्तिरिलयः । जालवननस्वातिरित्तेसंशेप्यन्योन्याश्रयनाह-तधात्मत्वेति । तयोरपि जातिगत्वाहत्येलाह-तथाहीति । सत्तादवलचोरविव्याप्तिपरिहाराय घटावृत्तीत्युत्तम् । उदकत्वगुणलायतिमाप्तिवारणायामनिटालन्तानावाप्रतियोगिनीसुन्। ननत्वलापमाह-एवमिति। सत्रापि सत्ताव्यवाचतिचाप्तिनिदर्थनाकाशारतीत्युत्तम् । पब्वादिवतियाप्तिपरिहाराय ननोनिटेला- दिविशेपनम् । यदि हि धनाननाललननत्वे स्यातां तदा तद्नपनिटावालमनोनिष्टौ यावन्योन्याभावी आननि घटान्योन्याभावो मनाने चाकाशान्योन्यानापन्तयोरविन्याप्ती स्वाताम् । लय भावनात्रं तदानवृत्तिहाने मनोनिष्टबहुवरख्यायां चातिव्याप्ती स्वातानित्ययः । बहुतत्त्वामहल हानादेप्युपलक्षणम्। प्राचीनदोपोन्यो- ऽन्याश्रयः।सतानाश्रय इति विशेष सत्ताम्यतिरिक्षगोवादिबलिदंगोलंसद्रय नदिलवाधितानुहत्तप्रत्ययव- शानेपानपि सत्तात्रयत्वप्रदरिलाह-कथं च सत्तादिति । ननु गोवादिषु सदिति प्रलयो न सत्तानिमित्तः किंतु सतपा सहकलिन गवादी सनवाचादिति तनाह नचैकार्थेति । गुप्फर्मजोरपि द्रव्ये तदेकार्य- सनदायातदुपपत्त्या सत्ताभादः प्रजज्येत एक्नदयविदपीति भावः । किंब यदि सत्कार्यसनवायात्तत्र सदिति व्यवहारतहि सत्तायाः तत्तान्तरानावेन सनवापस चालनकावित्वेन सत्कार्यननवायो नास्तीति नहु- दिलन न स्वादिलाह-सत्तासमवाययोरिति । चि सत्तापानेवाच्यामिस्तस्याः सत्ताश्रयत्वात् । नचा- लाभयान्योन्याश्रयानवस्था सतिप्रतिवन्धकाया प्रनेवादाविव नवन्नते दूपत्वाभावादिति । विवा- दाप्यातितनिति गोत्वं विवक्षितं, जाविरहितत्वादियु सभ्याविशिष्टता तदर्थनपरग्रहन्न् । नहि दवत्यादिषु द्रव्यत्वादिकमस्तीति तेपि नलेति भावः । यदि प्रतीतावनादरतहि गुमादापनि न जातिविदिरलानुनानन्य तत्रापि प्रचारादिलाह-अन्यथेति । शिकदिलान्नानहाति-तलादिति । कन्दलशारोह- लक्षमनुवदति-नित्येप्वेवेति । द्रव्येषु चे वर्तन्ते ते विशेषा इत्तेऽनावतानान्यतनवायेवविवाति- त्वदर्भ द्रव्येवेवेलुरुन् । तथापि गु कनोः प्रागनावप्रपंसपोशानियाहितदर्थ नित्ये वेवेत्युत्तन् । दया- प्पालबननत्वपोनिलद्रव्यमनमुनविदापेषु चाविवातिरत उत्तं वर्वन्त एव । अनेन कदावित्तिः वि. द्वतिय व्यावतते । तेन निलये कदाचित काविकानं तानाशनानकदाविकानानात शचिलानां मनलादीनां वरच्छेदत्देश फालतो देवस्थानेराप विद्यमानत्वतत एदलयनंको नवति भावः । चि.२५

·No text on this page.

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याल्यायुता। १९५ खाश्यप्रतियोगिकान्योन्याभाववद्वृत्तितानविकरण विवक्षितमिति चेन्न । स्वशब्देन विशेषविवक्षायामालानयप्रसङ्गात् । एतदालवृत्तिवे सखेतदन्यनित्यद्रव्यावृत्तिरेतद्विशेष इति प्रतिव्यक्तिलक्षणं विवक्षितमिति चेन्न । अन्योन्याश्यत्वात् । निसद्रव्याणां भेदा- धिगतिहेतवो विशेपाः परैरभ्युपगन्यन्ते ततन्त्र विशेषसिद्धो नित्यच्याणां भेवाधिगति- तत्तिौ च विशेषाधिनतिरिति कथं नान्योन्याश्यः । अन्यत एव चेनेनाधिगमतदा विशेषाधिगनो व्यर्थः स्यात् । आलत्वननत्त्वातिरि- पात्ले सति नित्समात्रसमवेतः सत्तारहितो विशेष इत्यपि न लक्षणम् । परननहवसाना- न्येतिव्यानेः । अस्ति हीदं परमनदिदं परमनहदिलनुवृत्तप्रत्यययोध्या परमनहत्तरि- नाणेपु परनमहत्वं जातिः । ६ -- भावः । ननु तात्तित्वनाननन न विवक्षितं किंतु वायपातियोभिवान्योन्यानानिबन्धवरावं. न तासामान्येयन्ति तुपामने तिनोररुपन्वाभावारिति दाइले-माधयति । त्र हान प्रस्ताविशेषान्ते परियाचदा । हितीदेखभदः । प्रथम दिन परेक विमलयाला- न सदान्देनेति । एवं कातिदोपर सर्यनित्वदन्यतिमासंभव सहपान दि. लक्ष पाले-एतदिति । लिलावादातरेतद्विदोष इत्यु साहानि. माय (तदन्यनिलद्रव्याकृतीयुतम् । तथाप्यादानन्यतिलापिलाद मेदामही सप : शिरिदेदोगामायादिनान्तिरता तदर्यवदन्यानलमा तिरिसम : लम् । इसिवान साकापस च विवरण एलरमा नमानमातोपानीमा भयोगमा विहायोति-नित्येति । सभा कालाका प्रमावर्मजोरपि रामदिरेष का लिहिले. रमाबर मिचिदति प्रमा, मिलानामपि निकाला रहायरगिलाययातितपोनिया शिरा संसार दाजार सिपाहिति मिली। ས ས པ ས པ་ ཙཱཀམསམཱཡཱམཱསནཎསཱས་ - པེ་ ཡས ༣ = མ ༌ མ ཝནྣཨཱཎནྡ; • ༣ ཨུ༌པ་ པཎྞ སཾ༌ सायन एकदिति निक s, क . है... : . - .. पर ·तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः नच तत्र व्यञ्जकाभावः । नित्यमहत्परिमाणस्यैव तब्यक्षकत्वात् । तर्हि तेनैव परम- महळ्यवहारोपपत्तौ व्यर्था जातिकल्पनेति च न वाच्यम् । व्यजकमादाय जातिनिरासे गोत्वादेरपि प्रत्याख्यानप्रसङ्गात् । नचैवं परमाणुत्वजातेरभ्युपगमप्रसङ्गः । तत्र पृथिवी- वादिना परापरभावस्यानिरूपणात् । यदि पृथिवीत्वं परं तर्हि परमाणुलस्य पृथिवीत्वा- व्यभिचारात्सलिलादिपरमाणुपु परमाणुलं न स्यादथापरं तर्हि परमाणुत्वस्य परते पृथिवीत्वं परमाणुत्वं न व्यभिचरेदिति सर्वा पृथिवी परमाणुरेव स्यात्तेन न परमाणुत्वं जातिः । नचैवमत्र वाधकमस्तीति परममहत्वजातौ भवेदेवातिव्याप्तिः । नित्यमानस- मवेतत्वं च किंचिन्नित्यसमवेतत्वं सर्वनित्यसमवेतत्वं वा । उभयथापि लक्षणस्याव्याप्तिः । सर्वेषां विशेपाणां एकनिष्ठत्वाभावात्सर्वनिष्ठत्वाभावाच । किं चात्र प्रमाणम् । समानजातिगुणकर्मकार्याः परमाणवोऽन्योन्यव्यावर्तकधर्मसमवायिनः द्रव्यत्वाद्वा- दिवत् । तथा 'सत्ता सामान्यसमवायातिरिक्तभावासंसर्गिणी जातिवादोत्सव'दिति लीला- ननु नात्र नियतव्यञ्जकमस्ति नित्यपरिमाणत्वस्य पारिमाण्डल्यसाधारण्यादिति तत्राह-नच तत्रेति । न नित्यपरिमाणत्वं व्यञ्जकमपि तु नित्यमहत्परिमाणत्वमिति भावः । ननु तर्हि तेनैव व्याकेनानुवृत्तव्यव- वहारसिद्धावधिकजातिकल्पना मुधेति तत्राह-तीति । आभाससमानयोगक्षेमतामाशय परिहरति- नचैवमिति । तत्र जातिसङ्करप्रसङ्गो वाधकः नेह तथास्ति किंचिदिलाह-तत्रेति । परापरभावामावमेव विवृणोति-यदीति । पृथिवीत्वस्य परत्वे तन्न्यूनवृत्तेः परमाणुत्वस्य तदहितसलिलपरमाणुयु वृत्तिर्न स्वा. दस्ति च तदित्यर्थः । परमाणुत्वस्य परत्वे दूपणमाह-अथापरमिति । परमाणुत्वस्य परत्वेन तन्यूनवृत्तेः पृथिवीत्वस्य तद्रहितद्यणुकादियु वृत्तिर्न स्यादित्यर्थः । समुदायदूषणमुक्त्वाऽवयवानिरूपणादपि दूषयति- नित्यमानेति । एकनित्यवृत्तित्वं सर्वनित्यवृत्तित्वं वा विवक्षितम् । आये सर्वविशेषाव्याप्तिः । सर्वविशे- पाणां एकनित्यद्रव्यवृत्त्यभावात् । द्वितीये न क्वापि संभवः । एकैकविशेपस्य सर्वनिलद्रव्यावृत्तेरिति खण्ड लकार्थः । एकनित्यद्रव्यवृत्तित्वमपि किमेकत्वनित्यत्वविशिष्टद्रव्यवृत्तित्वं तदुपलक्षितद्रव्यदृत्तित्वं वा द्रव्यमा नवृत्तित्वं वा । आये संख्यानित्यत्वयोरपि विशेपाधारत्वप्रसङ्गादसंभवि लक्षणम् । द्वितीयतृतीययोस्तु द्रव्य मात्रवृत्तित्वं स्यादुपलक्षणस्य कार्यानन्वयात् । तथाच सर्वद्रव्यसामान्येऽतिव्याप्तिः । तथा सत्ताविशिष्टे तज्ज्ञा. नसुखादावतिव्याप्तिः तेपामप्युक्तलक्षणवत्त्वात् , सत्ताश्रयत्वं तत्रास्तीति चेन्नूनं वधिर इव भवानाभाति कथमन्यथा सत्ताविशिष्ट इति विशेपणं शृण्वतः शङ्का स्यात् । नहि सत्ताविशिष्टेपि सत्तास्ति अंशत आत्मा श्रयप्रसादिति । नच नित्यत्वानधिकरणासमवेतत्वं तदिति वाच्यम् । नियमात्रनिष्टकार्यप्रतियोगिफनागभा- वप्रध्वंसयो-भिचारात् । नच भावत्वविशेषणम् । पूर्वोक्तजातावतिव्याप्तेः । किंच किमेतैर्लक्षणैर्लक्ष्यं द्रव्या- दिपञ्चकमुतातिरिकम् । नाद्यः । असिद्धः । नान्यः । तत्र प्रमाणाभावेनासिद्धत्वादिलभिसंधिराह-किंचा प्रमाणमिति। श्रीवल्लभीयमनुमानद्वयं शकते-समानेति । अत्र च जातिभिर्गुणः कर्मभिस्तदारयकार्यश्च व्यावत*- रयान्तरतापरिहारापत्तेः समानताग्रहणम् । निरवयवद्रव्यत्वादिमियटादिव्यावर्तकैरन्तरतापरिहारायान्यो- न्यैत्युक्तम् । गवादिषु च गोत्वादिना साध्यप्रसिद्धिः तथा सत्तेति । भावासंसर्गिणीत्युक्त सामान्यसनवाया- सर्गिन्दसाधनेन तत्तिद्धिपर्यवसानादर्थान्तरता तथा संसमिणीयुक्तभावासंसर्गित्वपर्यवसाबितयाांना रता तदुमयनित्यय सामान्यसमवायातिरिक्तभावासंसगिंगीत्युक्तम् । यलाय भावासा ब्यावलंत मोन्य-

१९९No text on this page.

·ܕ 1 ; ܕ• ; ܚܙ ܕ܂ -- ܐ mܪ ܀ ܀ ܝ ܕܫ ܀ ܀ ܗ ܕܙ . ; .: ܕ ܙܢ ܆܇ - .. ; ܠܪ ܕܐ܀ : ; ( ܪܽ ܢ. ܕܕ܂ .ܪ܀ ،، ، ،،، ܀܃ ܃ ܃ ܃ ܃ ܊ ܕܐ ܕ 4 ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । १९९ त्योः तत्रायुतसिद्धयोः संवन्ध इत्येतापति लक्षणे सुखस्य धर्मत्य च कार्यकारणभावसं- वन्धोपि समवायः सात् । आलेकानिततया तयोरयुतसिद्धत्वात्तदर्थमाधार्याधारभूताना- मिति पदम् । एवमप्याकाशत्याकाशपदत्य च वायवाचकसंबन्धः समवाय: स्यात्तनिवृत्त्य- मिहप्रत्ययहेतुरिति पदम् । नहि तलासंबन्धादिहेदमिति बुद्धिर्जायते । केवलाका- शत्वैव प्रतीतेः । साधार्याधारभूतानामिप्रलयहेतुरित्येतावति लक्षणे कुण्डवदरसंवन्धे- ऽतिव्याप्तिस्तनिवृत्त्यर्थनयुततिद्धानामिति पदम् । न समस्तमेवेदं समवायलणमिति कन्दलीकारः तदसत् । 'न त्यान्युतसिख्यादि समवायत्व लक्षणम् । विशेषणविशेष्य- वसंवन्धे व्यभिचारतः ॥ १४ ॥ इह भूतले घटाभाव इति विशेषणविशेष्यभावल- क्षणेपि संबन्धे लक्षणल्यातिव्यातिः । अस्ति हि तत्रायुतसिद्धिर्भूतलघटाभावयोर्भूतलव खावयवाश्रितत्वेप्यभावत्व भूतलातिरिक्षाचाभावात् । अतिचाधार्याचारभाव इहप्रत्य- यश्च । अथ भावयोरीशः संबन्धः समवायः तथापीह पटे रूपसमवायो रूपमनवाय- वान्पट इति विशेपणविशेप्यभावे लणत्यातिव्यातिः । उक्तलक्षणस्य तत्रापि संभवात् । अथ गुणगुणिनोः क्रियाकारकयोरवयवावयविनोर्जातिजातिमतोर्विशेषतद्वतोश्च य: संबन्ध उतरूपः समवाय इति चेन्न । तेपानेवान्योन्यविशेषणविशेप्यभावविव्यानेः । तु निसाना, अनिलानां तु युवाप्रयेषु समवायो चुतसितितिति । इदानों धीपरावरील निन- पयोग दापति-तत्रेत्यादिना । ननु कथं मुरुधर्नपोरनसिसितिति तां दर्दापति-मात्मशति । उनयोः परतरानापावे मी परसरायपातिरिकवलं हि दुतासरितमादिलं चोरी करः । दं तु चिन्तन् । कपनन्योः परराश्रयानिरिसानाश्रययोरपुरिदिापति । द्वयोः पगार आदिवानापन्न वास्तसिद्धत्वोपानी परस्परपरिहारदिपाययद । नच निसरीला, बनेपकाद् । पहिलाह -एवमपीति । अस्ताकसानदायककासिदोर दिरामाराधेचनः भादः । इस आरभ्यास्मिान्तोपन निगवारपातन् । कन्दलीकार रति किस दिन स्न लानेदं भावं सामनपि त्वदुतरिमान संवन्द देतादद। तेन च निलः स्कन्द डे तान्न बाटे। दप्रलयहेतुति च तन प्रमागोपन्यासः । दलदल द निदिनाहार करना दानाति विनिर्देश शनि भादोजनेति भावः । देवदूरपति-तदलदिति । दुई पुस परिद लक्ष न पा । इटः दिविरोध परम पनि बनाउन बिह- पोतिर भूतल इति । न्न सो पार करनः बन्द ती कान्त माइ-जलिहीति । बन्द भयो दुलहनी - : कदम रसानेन न्यून रसटिन दर्तपी-अस्ति चेति। निरंप-अधेति । हर भापरिन्जिनयामा परि तपाति ! - सथ गुणगुपिनोरिति । सिर, दलका इंच मोरिलो मन् : नेर। कन्या པ༌ ཀ མཱསཱཙྪིས༌མཱ༌ཛ་གསན གས ་ ཡོ ཡ་མཱ༌ ཡ༌-- प्रतिभागी-- देवरेटे। १ ·२००. तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी ) [द्वितीयः तत्र समवायस्यैवेहप्रत्ययहेतुत्वं नेतरस्येति चेन्न । एवमपीहाकाशे शब्द इत्यत्रेहशब्दसा- काशस्य च वाच्यवाचकसंबन्धे इहप्रत्ययहेतावतिव्याप्तेस्तादवस्थ्यात् । तत्र हि गुणगु- णिनोराधार्याधारभूतयोरयुतसिद्धयोरिहप्रत्ययहेतुरिहेतिशब्दाकाशयोरस्ति वाच्यवाचक- लक्षण: संवन्धः । किंचाधार्याधारभूतानामिति व्यथै विशेषणम् । अयुतसिद्धयोरिहप्र- त्ययहेतुः संवन्ध इत्येतावत्यपि लक्षणे भवतामव्याप्त्यतिव्याप्त्यभावात्, अनाधार्याधार- भूतयोरिहप्रत्ययस्यैवानुदयात् । अस्तु तर्खेतावल्लक्षणमिति चेन्न । तत्रापि प्रागुक्तवाच्य- वाचकसंवन्धेऽतिव्याप्तेः । भवतु तर्वािचीनमतानुसारेण नित्यः संवन्धः समवाय इति लक्षणमिति चेन्न । विशेषणविशेष्यभाव एव व्यभिचारात्सोऽनित्यः प्रतियोगिनोरनित्यत्वादिति चेत्तथापि नित्यप्रतियोगिकविशेपणविशेष्यभावे व्यभिचारस्य तुल्यत्वात् प्रतियोगिनोरनित्यलेन संवन्धानित्यत्वापादनस्य समवायेपि समानत्वाच । भावरूपले सतीति विशेपणादयमदोष योसावभिप्रायदोपः पूर्वमुद्धृतस्तमुद्गिरन्पर्यनुयुद्धे-तत्र समवायस्यैवेति । यद्यपीहपटे रूपमिलादी विशेषणविशेष्यभावोप्यन्ति तथापि नासाविहप्रत्ययहेतुः तत्कस्य हेतोः, अमुख्यत्वात् । औपचारिकः सत्वयं विशेषणविशेष्यभावः संवन्धः । नच मुख्यसंभवेप्यौपचारिकाश्रयणं युक्तम् । न खलु वलवर्मगि क्रौर्यशौर्य- रोपविस्तृततरोनद्धस्कंधादिगुणयोगात्सिहशब्दः प्रवृत्तः सिंहेपि तन्निमित्तः प्रयुज्यते, अत्ति हि तदिति, तस्मात्समवाय एव तत्र हेतुरित्यत्र तावदिदं वक्तव्यम् । कथं विशेपणविशेष्यभावस्यौपचारिकत्वमिति निमा मकत्वं वा संवदुद्धिजनकत्वं वा संवन्धत्वं तञ्च सर्व संयोगादिभ्यो विशेषणविशेष्यभावस्य न विशेष्यते । नच मूलसंबन्धापेक्षत्वादौपचारिकत्वम् । संयोगस्यापि तथात्वप्रसज्ञात् । नच मूलसंवन्धाभावादौपचारिक त्वम् । सर्वत्रासिद्धः, समवायेपि तथाभावप्रसङ्गाच । तदेतदपिना सूचयन्दूषणान्तरमाह-एवमपीति । यद्यप्याकाशवाचकपदमानवाच्यवाचकभावस्येहनत्ययहेतुत्वं नास्ति तथापीहाकाशे शब्द इत्यनेहशब्दस्या- काशस्य व वाच्यवाचकसंवन्धेतिच्याप्तिः स्यादिलर्थः । एतदेव विवृणोति-तत्र हीति । गुणगुणिनो- रिति । इहेतिशब्दाकाशयोरित्यर्थः । नव तत्रापि समवाय एवेहालयहेतुर्न वाच्यवाचकभाव इति वर नीयम् । तथा सति अगृहीतसंगतिकानामपीहेति पदश्रवणादिहेति बुद्ध्युदयप्रसादस्ति हि समवाय इति । किंचाधाराधेयभुतानामिति विशेषणं व्यर्थम् । इहप्रलयहेतुरिलनेनैवाधार्याधारमावस्यापि निद्धत्वादिलाह- किंचेत्यादिना । उत्तरौ चोद्यपरिहारी विशदी। लक्षगान्तरं शकते-भवत्विति । एतचंतदाप्यातयोदयनेन समर्थितं लक्षणं तदेव श्रीवद्धभवादिया- गीश्वरसर्वदेवानां संमतं लक्षणम् । अत्र च संयोगव्यवच्छेदाय निलग्रहणम् । आत्मादिव्यवच्छेदाय संबध महगम् । ननु न विशेषगविशेयभावे लनगप्रसक्तितस निलावाभावाद्धटतद्रूपादिप्रतियोगिको वयं संबन्धः सब प्रतियोग्यनिल इलनिल एवायनिति शकतेसोऽनित्य इति । तत्रायमेकोऽनेको वा। एकले निल वृलिलोभानिलवनस्यापि दत्तव्यं, तथाच तत्रातिव्याप्तिरनेकवे ग्राह-तथापीति । न खलु सर्वत्रा- निल्लचोख विशेषाविशेयभावः, निसानामष्यानतजातिप्रकृतीनामात्मत्वनातिमानिलादी विशेषाविदो प्यभावदर्शनाततश्च तत्र न प्रतियोगिद्वाराप्यनिललमेलः । किनानिलप्रतियोगिल्थलेपि न विशेष प्पनादयादिवता, ममवायपि नयाभावप्रमादिलाद-प्रतियोगिनोरिति । शियादिल्लम मो-- मावरूपत्वे सतीति । दयायजयोगविव्यापक म हि विभुव्यस्योग वामान्यतरोभयानन्यां आपने ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीच्याख्यायुता। २०१. इति चेन्न । अजयोगे व्यभिचारात् । स एव नास्तीति चेन्मैवम् । प्रमाणसिद्धत्वात् आका- शमालना संयुज्यते संयोगित्वाइटवत् । नच क्रियावत्वमूर्तत्वादिरुपाधिः । तद्व्यतिरेके- ऽसंयोगित्वस्यैवोपाधित्वात् । किंचाकाशमालना संयुष्यत इत्याससंबन्धाधार इति साध्ये कियावत्वमूर्तलयोरुपाधिलमेव नात्यालनि साध्यान्याप्तस्मादुक्तयुक्त्या न समवायस्य लक्षणसंभवः । प्रमाणमपि तत्र प्रत्यक्षमनुमानं वा । नायः । तदभावात् । इहतन्तुपु पट इति प्रत्यक्षमस्तीति चेन्न । विचारासहलात् । समवायो ह्याधारबुद्धि कुर्यादाधेयबुद्धिं वोभयबुद्धिं वा । सर्वथापि नोपपद्यते । तन्तुपटयोरुभयोरप्याधारबुद्धे- . नापि संयोगजः कारणाकारपसंयोगाजायमानः खलु कार्याकार्यसंयोगः संयोगजसंयोगः । नच विभुद्रव्य- संयोगवंभावः, तेपानकारणत्वेन तत्तयोगस कारणाकारणयोगजन्यत्वाभावादतत्त्वातिव्याप्तिरीलाह नाजसंयोग इति। नन्वजसंयोग एव नाति प्रमाणाभावाद्यथाह भाष्यकार:-'नाजः संयोगोस्ति निल- पारिमाण्टल्यक्त्पृथगनभिधानादिति । तदेतच्छते-ल एवेति । विभुव्ययोरपि संयोगेनुमानं मानमाह -आकाशमिति । इदमनुमानमाशल नानमनोहरकारो दूपयानास । तत्र क्रियावत्त्वस्य मूर्तत्वत्य पर- वापरत्वयोर्वोपाधैः जानाकाशेन न संयुज्यते अमूर्तत्वाद्रूपादिवदिति ब्रुवापत्तत्रोपाधि दूपयति-नचेति। साध्यभावसायाभावयोरपि व्याप्तिरेष्टव्या अन्यथा साध्याच्यापकत्वप्रतझात्ता च नास्ति सोपाधिकत्वादि- त्याह-व्यतिरेक इति । रूपादावनूतत्वात्मसंयोगित्वयोाप्तावसंयोगित्वनुपाधिस्तथा । व्यतिरेकच्या- प्तिमझात्साध्योपाध्यापि व्याप्तिमा इत्यर्थः । एतेन मानमनोहरोचं प्रत्यनुमानमपि निरत्तम् । स्पष्टं च साघ्याव्यापक उपाधिः । आत्मना संयुज्यते इति कोर्थः आत्मनिष्टालन्ताभावप्रतियोगित्वानाक्रान्तसंयोगा- धिकरणमिति । तथाच कयं मूर्तत्वाधुपाधिः संभवति भात्मन्येव साध्यान्याप्तेः । यच तेन खानुमानेद- व्यत्वमुपाधिनाशयोक्षमाकाशे तदभावेन साध्याव्याप्तेरिति तदप्येवं साध्यव्याख्याने क्रियमाणे निरवकाश- नुपाधिवदेव साध्यस्याप्याकाशेऽभावेन साध्ययाप्रीत्यनागत्वात् । मूर्तत्वं च पक्षेतरत्वानोपाधिः। तथाहि । परिच्छिन्नपरिपाणवत्त्वं मूर्तत्वं तत्र परिमाणवत्तनित्यनेनैव साध्यन्याप्तितिद्धौ परिछिन्नग्रहणं पक्षीकृताकाशत- तुल्याविभुद्रव्ययावृत्त्ययनिति कयं न पक्षेतरः । सोयनविदितखपरसाध्यत्तत्वो निर्विषयानेव दूपणाभाता- नाहोपुरपिकयैव भापमाणो निमित्तादपरा पोर्धानुष्कत्येव वलिताने ति न्यायविषयतां नातिवर्तते। नित्यत्वानिरूपणाच तद्विशिष्टलक्षणानिद्धिः । तथाहि तलिं पंसाप्रतियोगित्वं सताप्रतियोगितं वा । बाये संचोगेतिव्याप्तिः । तस्यापि यत्किंचिद्धसाप्रतियोगित्वात् । नेतरः । मात्माश्रयात्, प्रतियोगिध्वंसादे- शानिरूपणात् । किंच 'तत्तल्लक्षणवल्ये तत्तन न विद्यते । आत्नाश्रयादतो व्याप्तिस्तेषु स्यात्सलन- पाम् ॥ १॥ नच पामलक्ष्यत्वं पपदार्थातिरेकतः । नचायन्तनसत्त्वं तहदेर्वाधायभावतः ॥२॥ नाभाववनिक्षेपत्तेपानप्रतियोगिनः । प्रतियोग्यनिरूप्यस्यानावता नातिनक्तितः॥३॥ किंच 'तत्तत्का- लेषु लक्ष्मानि वर्तेरन्वा न वा वद । वर्तेरन्याद व तत्तत्कालेऽविव्याप्तिरापतेत् ॥ ४ ॥ न वेत्तदा तदा त्वंयु लक्ष्यप्वव्याप्तिरक्षता । न च तत्तनवायितं तत्तदष्वभवात् ॥ ५॥ नित्यः संबन्ध इति टन संप्रतिपन्नसंयोगादिसंबन्धस तदतिरिचय कस्यचिदा । नायः । अपतिद्धान्तापातात् । न द्वितीयः नलि- प्रनाणाभावादिलभितंधिराह-प्रमाणमपीति । ननु किनिति प्रमाणाभावः प्रलक्षस उत्पादिति गहते-इह तन्तुग्विति । याहि नः पर बुद्धश्च विषयत्या हेतुभूतो तन्तुमटौं प्रतीपते तयेहति दुर्जनकापा सनवायोपे प्रयते इसनिनानः प्रत्यक्षवादिनः, दूपयति-नेति । पात्रयेपि दूपचनाह-तन्तुपटयोरिति । भावादिनाजनक वि.२६ ·[द्वितीय २०२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) राधेयबुद्धेरुभयबुद्धेश्चाविशेपेण प्रसङ्गात् । जातिजातिमन्तौ मिथःसंवद्धावित्यस्त्येवानु: भवान्तरमिहेति चेन्मैवम् । विकल्पासहत्वात् । तथाहि । अस्मिन्ननुभवे समवायस्तदीय. त्वेन वान्यदीयत्वेन वा स्वरूपेण वा प्रथत इति वक्तव्यम् । नाद्यः । तदीयत्वस्य संब- न्धान्तरायत्तत्वेनानवस्थापातात् । न द्वितीयः । अन्यत्रैव संवन्धबोधप्रसङ्गात् । न तृतीयः । कचिदपि संवन्धप्रत्ययानुपपत्तेः । असत्येव संवन्धे तदीयत्वमनुभवसिद्धमिति चेन्न । जात्यादेरप्यसत्येव संवन्धे तदीयत्वानुभवप्रसङ्गात् , असत्ख्यातिप्रसंगाच । अस. त्येव संवन्धे संवन्धिभ्यां निरूपणात्तदीयत्वव्यवहारे जातेरपि संवन्धान्तरमन्तरेण व्यक्त्या निरूपणात्तदीयत्वव्यवहारप्रसङ्गः । नानुमानमपि । लिङ्गाभावात् । विवादाध्यासित इहप्रत्ययः सवन्धपुरःसरोऽवाधिते- हप्रत्ययत्वादिहकुण्ड वदराणीति प्रत्ययवदित्यनुमानमस्तीति चेन्न । विशेपणविशेष्यमा वाधाराधेयभावसंवन्धादिना सिद्धसाधनत्वात् । विशेपणविशेष्यादेरेव मूलसंवन्धपुरःस. प्र इहतन्तुषु पटेपु इत्युभयत्राप्याधारबुद्धिं कुर्यात् । द्वितीये तु तन्तवः पटे वर्तन्त इत्याधेयबुद्धिमेव कुर्यात् । तृतीये तु तन्तुष्वाधाराधेयबुद्धि पटेप्याधाराधेयबुद्धिं कुर्यादित्यर्थः। अविशेषेणोभययुद्धेरिति चान्वयः ।। . प्रत्यक्षान्तरं शकते-जातिजातिमन्ताविति । तदीयत्वेनेति । जातिजातिमदधीनत्वेनेत्यर्थः । ख. रूपेण वेति । अपराधीनतया वेत्यर्थः । नाद्य इति । तत्संवन्धं विना तदीयत्वानुपपत्तेः समवायस्यापि संवन्धान्तरवत्त्वेऽनवस्था स्यादित्यर्थः । अनवस्थापि द्वितीयपक्षे द्रष्टव्या । प्रथमपक्षेऽनवस्थापरिहारं शङ्कते- असत्येव संवन्ध इति । इह गवि गोत्वमित्यादौ तदीयत्वेनैव समवायः प्रतिभाति नच तावता संबन्धव- त्त्वमप्रतीतेः । नच संवन्धाभावे तदीयत्वबुध्यभावः । जातिव्यक्तिसमवायबुद्धीनामेव खभाववशात्तदीय व्यवहारजनकत्वादिति भावः । एवं तर्हि समवायोपि न सिद्ध्यति तत्तत्स्थलेपि संवन्धिबुद्धिभिरेव जात्यादीनां तदीयत्वबुद्धिसंभवादिति दूपयति-न जात्यादेरपीति । दूषणान्तरमाह-असत्ल्यातीति । यदि हि संवन्धव्यतिरेकेण तदीयत्वं प्रतीयते तदा संवन्धाभावे एव तत्संवन्धित्वप्रतीतिरित्युक्तं स्यात्ततोऽन्यत्र सर न्यन प्रतीयत इत्यन्यथाख्यातित्यागः असत्ख्यातिखीकारश्च स्यात् । नचान्यत्र सतः समवायस्य तत्र तिरन्यत्रापि तदभावस्यापादितत्वादिति भावः । विषयाभावे जायमानशुक्तिरजतसंसर्गप्रत्ययवद्धान्तित्वं । असख्यातित्वम् । ननु समवायस्य समवायिभ्यां यदिदं निरूप्यत्वं तत्कृतेयं तदीयत्वख्यातिस्तेन नासत्या. तिप्रसङ्गः, निरूप्यनिरूपकभावस्यैव तदालम्बनत्वादिति तनाह-असत्येवेति । तदेवं प्रत्यक्षं दूपयित्वाऽनुमानं दूषयति-नानुमानमिति । अनुमानं शङ्कते-विवादेति । इहपटे रूपसमवाय इत्यादीहप्रत्यये वाधपरिहाराय विवादाध्यासितग्रहणम् । जात्यादिप्रतियोगीत्यर्थः। इह शङ्ख पीत- मित्यादिप्रत्यये व्यभिचारपरिहारायावाधितग्रहणम् । असंवद्धपदार्थप्रत्ययव्यवच्छेदायेहेति विशेषणम् । तथाच कुण्डबंदरादिवजातिषु संयोगासंभवात्समंवायसिद्धिरित्यर्थः । नेदं समवायसाधकं जायादेविशेषणवि- शेष्यभावादिसाधकतयाप्यर्थान्तरत्वादिति परिहरति-न विशेषणेति । नन्विंहप्रत्ययस्य संवन्धपुरस्सर: त्वमनुमिन्वतामयमभिप्रायः–यत्तत्रत्यविशेषणविशेष्यभावस्य मूलभूतः संवन्धः सेत्स्यतीति।शङ्कते-विशे पणविशेष्यादेरिति । तत्किमिदानी जात्यादिगोचरो विशेषणविशेष्यभावः संवन्धान्तरपूर्वकः विशेषग- विशेष्यभावत्वाद्दण्ज्यादिप्विवेत्सनुमिनोपि तथाचानकान्तिकत्वम् । इहभूतले घटाभाव इहपटे रूपसमवाय इलादिविशेषणविशेष्यभावस्य संवन्धान्तरपूर्वकत्वाभावादिति दूषयति नेति । अत्र च शक्षायामपि विष- - ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २०३ रत्वं सिसाधयिपितमिति न सिद्धसाधनलमिति चेन्न । इहभूतले घटाभाव इत्यस्मिन्नेव विशेषणविशेष्यभावप्रत्ययेऽनैकान्यात् । यञ्च लीलावतीकारेणानुमानमुकं जात्यादिगोचरो विशिष्टव्यवहारः संवन्धनियतो भावमात्रविषयावाधितविशिष्टव्यवहारत्वात्सघटं भूतलमिति व्यवहारवत् । सामानाधि- करण्यज्ञानमबाधितसंवन्धज्ञानपुरःसरमवाधिवसामानाधिकरण्यज्ञानत्वाद्दण्डकुण्डले देवद- त्तसंसृष्टे इति ज्ञानवदिति । तदप्ययुतम् । प्रागुतनीत्या सिद्धसाधनवात् । अथ विशेषण- विशेष्यभावादेः संवन्धत्वमेव नात्यद्विष्ठत्वात् द्विष्ठत्वे चोभयत्रापि विशेषणबुद्धेविशेष्यबुद्ध- श्वाविशेपेण जननप्रसज्ञात्, एवमाधाराधेयभावेपि ततो न तिद्धसाधनतेति चेन्मैवम् । द्विष्ठत्लेपि कुण्डे वदराणीति प्रतिनियताधाराधेयभावबुद्धिजनकसंयोगवत् , तन्तुपु पट इति यवाचकपदं विपपिप्रत्ययत्व लक्षकं प्रत्ययशब्दो वा परिहारे प्रनादलिखितः सतो विषयस लक्षकत्वे तत्त- सयनैफान्तिकत्वाभिधाननयुक्तालति नाशक्षितव्यम् । अत्र लीलावतीकारः पूर्वपक्षावसरे लयमेवैतानि दूपणानि उगोर्य सिद्धान्तेऽनुनि च । तदनुवदति- यञ्च लीलावतीकारेणेति । अघटं भूतलनित्यादिषु वाधपरिहाराय जालादिगोचर इत्युत्तम् । समाधेि- तविशिष्टव्यवहारत्वादियुते लपटं भूतलनिति विशिष्टव्यवहारेऽनकान्तिकत्वं तदर्थ भावनात्युक्तम् । भाव. मात्रविपये विशिष्टव्यवहारत्वादित्युक्ते पीतः शह इलादिव्यवहारेऽनकान्तिकता तदर्थनवाधितेसुक्षम् । इनौ घटपटाविलादिव्यवहारव्यावर्तनाय विशिष्टपदम् । संघटं भूतलमिलन संयोगनादाय साध्यतिदिः । बनुमानान्तरमपि तदीयनुनावयति सामानाधिकरण्यज्ञानमिति । नवाधिततानानाधिकरणबहान पक्षः । इतरथा क्रान्तिस्थले वाधातिधोः प्रमात् । रूपं समवेतनिदं रजतनिलादिस्थलेविवारोपितसंवन्ध- हानेनार्यान्तरतानिवृत्यर्थनवाधितग्रहणम् । ताशस्थलेवनैकान्तिकतानित्व व हेताववाधितग्रहणम् । पटः पट इलादिहानव्यवच्छेदाय सानानाधिकरप्यपदन् । इदं सनवायत्य प्रलक्षात्वतापनाय प्रयुक्तन् । म्यायनये-'तु प्रत्यक्ष एव तनवाय' इत्युपक्रम्य नैपादिकमतेन समवाय प्रत्यक्षतोपन्यासात्तदेव टूपयति -तदप्ययुक्तमिति । प्रागृतनातिविशेषणविशेष्यभावः तदन्यः । ननु विशेषाविदोयनावादेः संबन्धः त्वमेव नास्ति तत्कुतस्तेनान्तिरवेति शहते-अथेति । नन्वयित्वने कुवतत्राह-द्विष्टत्वे चेति । विशेषणविशेष्यत्वनियमो न स्वादिलः । इनमेव न्यापनाधाराधेदभावेचाह-एवमिति । दनापि यदरा- देराधारत्वं फुग्डादेराधेवलं च प्रतीत इत्यर्थः । दूपपति-मैवमिति । यथा हि कुन्डवदरसंयोगस दिष्ट. त्वाविशेपेपि फुन्ड एवाधारबुद्धि करोतीति नूपे न्नु पदरेषु पदरेवेवाक्षेपबुद्धि ननु कुन्टे तत्कस हेतोः, खभावविशेषादेव । एवनाचाराधेयभावादेपोलर्थः । स्वान्नतं न संपोगिलमात्रा-डादेरापाराधेपनादः, कि तह बदरपतनप्रतिवन्धरत्वं कुण्डस्य तदाधार यदराजां च तत्प्रतिवद्धगुरताधिकरणत्वं तदाधेवलं तच द्वयं प्रतिनियतमेवेति वैपन्यनिति तत्रह-तन्तुषुपट इतीति ।नहि तमादपविगुरु पनवपदैः प्रविश्यदे। निलप्रतिवन्धप्रसनावपतिनो नियनेन पतनानावप्रसाद, सादाचारवानादननाद । नहि देवा पान- मस्ति पत्रतिबन्धकतमा तदाधारत्वंसात् । नचौपचारिकत्वन, नत्ये वाथानावाद, वारीसत्यापि मुर. चताय । तलातन्दुपु पट इत्यत्रोभयोः समकायाधपत्यादिशी समका सभापदिशेपाव तन्दुदिह- पुद्धिः पटे चाप्युतिरेलसोलार्द सब लमायपियोपोनार नमानः । बप तत्र सनपापकली बम- शस्वैिचित्र्यात्प्रतिनियनः यो भापकता नमवारदेन द्रव्यवान नारायाः परिमाह- रता था कुदमो योगरत्वो भवलापाप्रापनावतिरमः, तपादकत्वादीनं बनवादकत्वविद- १नुमनावितिसारो भाति ।

·[द्वितीयः २०४ तत्त्यप्रदीपिका (चित्सुखी) प्रतिनियतप्रतीतिजनकसमवायवग बुद्धिवैचित्र्यजननोपपत्तेः, प्रतिवादिनाङ्गीकृतस्य वा. धनङ्गीकारमात्रेण सिद्धसाधनतायाः परिह मशक्यत्वात् । किंचेदमवाधितलं सर्वानुमानेषु विवक्षितं किं प्रत्यक्षेणाबाधितत्वमुत युक्त्या किं वा । व्यवहारे बाधराहित्यम् । नायः । नीलं नमः प्रादेशिक: सवितेत्यादिविशिष्टव्यवहारे व्यभिचारात् । नापि द्वितीयः । युक्तियाधविरहस्यात्राप्यसिद्धेः । तथाहि समवायः स्वतन्त्रः परतत्रो वा । नाद्यः । समवायिभ्यामसंयन्धे पदार्थान्तरवत्तद्बटकत्वाभावप्रसङ्गात्। नापि द्वितीयः । संवन्धिभ्यां संबन्धे संयन्धान्तरसापेक्षत्वेनानवस्थाप्रसङ्गात् । अथ सम- वायः संवन्धिभ्यां संवन्धे संवन्धान्तरं नापेक्षते, तस्य संबन्धिसंबन्धनपरत्वात् , नहि तस्मिन्सतिसंवन्धिनावसंबद्धौ भवतोऽतो नानवस्थेति चेन्न । संयोगस्याप्युक्तनीत्या संव- न्धान्तरानपेक्षत्वप्रसङ्गात् । नापि तृतीयः । नीलं नभ इत्यादावपि व्यवहारे वाधाभावे- न व्यभिचारस्य तादवस्थ्यात् । 'घटस्तद्वृत्त्यनित्यान्यभावसंवन्धवानयम् । संवन्धित्वादिति स्याचेन्नाभावे व्यभिचारतः' ॥ १५ ॥ अयं घट एतद्भुटनिष्ठानित्यत्वानधिकरणभावरूप- जयव्यअकशक्तिभेदादाधाराधेयत्वनियम इति मतं तर्हि इहाप्याधाराधेयभावस्यैकत्वेपि व्यकशक्तिवैचित्र्या. द्वैचित्र्यव्यवहार' इति समं समाधानमन्यत्राभिनिवेशादिति भावः । किंच प्रतिवादिना खसिद्धान्तानुरोधेना. धाराधेयादिसंवन्धेष्वर्थान्तरत्वेऽभिहिते न वैशेषिकेण खानीकारमात्रातच्छक्यपरिहारम् , तस्य खसिद्धा- तात्प्रच्यावनाभावादित्याह-प्रतिवादीति । एवमर्थान्तरतामुक्त्वानुमानत्रयहेतुप्ववाधितेति विशेषणप्रयुक्तदूषणान्याह-किंचेदमिति। नाद्य इति। प्रत्यक्षेणावाधितविशिष्टव्यवहारत्वं नीलं नभ इत्यादिप्वस्ति नहि तत्र प्रत्यक्षेण वैपरीसमनुभूयते तदयोग्य त्वात्तेपामथापि न साध्यमस्तिनैल्यादेवियदादेश्व संवन्धासंभवादित्यर्थः । युक्तिवादविरहितत्वमवाधितत्वं प्रकृतेप्यसिद्धमिति सप्रपञ्चं दर्शयति-नापि द्वितीय इत्यादिना । यदि समवायः खतन्त्रस्तदा खत. त्रयोः संयोगव्यतिरिक्तसंवन्धाभावादद्रव्यत्वेन तस्याप्यसंभवात्संवन्धिभ्यामसंवद्ध इति वक्तव्यम् । असंब- द्धस्य च न तद्धटकत्वमति प्रसङ्गादित्याह-नाद्यः समवायिभ्यामिति । परतन्त्रपक्षे दूषणमाह-नापि द्वितीय इति । पराधीनं हि परतन्त्रं नाम नचासंवद्धस्य तदधीनता, अतिप्रसमात्। तथाचानवस्थेति भावः। ननु संवन्धिभ्यां संवद्धोपि समवायो न संवन्धान्तरेण येनानवस्था स्यादपितु संवन्धात्मकतया खभावादेव । यथाहुर्भाष्यकाराः 'यथा द्रव्यगुणकर्मणां सदात्मकस्य स्वभावस्य नान्यः सत्तायोगोस्ति एवमविभागिनां वृत्त्या त्मकस्य समवायस्य नान्या वृत्तिरस्तीति । तदेतच्छते--अथेति । संवन्धिनोर्यत्संवन्धनं घटनं तत्पर त्वात्तत्खरूपत्वादित्यर्थः । एतदेव विवृणोति-नहि तस्मिन्निति । अयमत्र प्रथितोर्थः । समवायः संब. न्धान्तरेण संबद्धः संवन्धित्वाद्धटवदिति सिद्धान्तिनोऽभिमतम् । तत्रचासंवन्धत्वमुपाधिरिति पूर्वपक्षिणोभि- प्रेतं तत्र सिद्धान्ती संयोगे साध्याव्यापकतामाह-न संयोगस्यापीति । नचासमवायत्वमुपाधिः, पक्षे. तरत्वात् । नचातेजस्त्वन्यायः, संप्रतिपन्नवाधकाभावादिति। व्यवहारे वाधाभावोऽवाध्यत्वमिति तृतीयपक्षे व्यभिचारमाह--नापि तृतीय इत्यादिना । एतेन विवादाध्यासितं नित्यसंवन्धेन संबद्धं द्रव्यत्वादाका- शवदिति मानमनोहरकारोक्तमपि निरस्तम्, विशेषणविशेष्यभावेनार्थान्तरत्वादिति । अनुमानान्तरमुद्भाव- यति- श्लोकेन-घट इत्यादिना । संगृहीतमनुमानं विवृणोति-अयं घट इति। एतद्धटनिष्ठश्चानित्यत्वा: नधिकरणं च भावरूपश्च यः संवन्धस्तदधिकरणमिति योजना । विशेषणविशेष्यादिरूपाभावात्मकसंबन्धेना- र्थान्तरतानिवृत्त्यै भावग्रहणम् । भावरूपसंवन्धवानित्युक्त संयोगेनार्थान्तरता तदर्थमनित्यत्वानधिकरणाम- ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २०५ - संबन्धवान्संबन्धितात्पटवदिति चेन्मैवम् । अभावे हेतोभिचारात्तस्यापि विशेषणवि- शेष्यभावसंबन्धेन संबन्धिताङ्गीकारात् । जथ भावत्वादिति हेतुत्तथापि समवाये व्यभि- चाराद्रव्यतादिति प्रयोगेपि संयोगनित्यतापादकतवार्थान्तरलप्रसङ्गः । नचानित्यस्य घटादेनिंत्यसंवन्धाधिकरणलानुपपत्तिः । समवायाधारलवत्तदुपपत्तेः । अतो यथा सन- वायत्व स्वभावतामादेवालनि परत्र च संवन्धव्यवहारहेतुत्वमेवं गुणगुण्यादेरपि स्वभावतामादेव संवन्धन्यवहारहेतुत्वोपपत्तेर्न कल्पनागौरवानवस्यादुःस्यसमवायत्री- कारावकाशः । तदेवं लक्ष्णाभवात्प्रमाणाभावाच न समवायत्व द्रज्यादिभ्यो भेदसिद्धिः । अतो न शापि लक्षणभेदाभेदसिद्धिरिति सिद्धम् । युतम् । तथाचाप्रतिद्धविक्षेपणता । तनियत्यय एतस्वनिष्टत्युत्तम् । घटान्तरसंयोगे साध्यप्रविद्धिः तस्या- निसत्वाधिकरणत्वेपि एतदनित्ये सलनिलवानधिकरणलनत्यैव, एतद्धनिष्टत्वानविकरणवात् गुणाद- चश्व पक्षल्या इति न बनिचाराशझावकासः । नानावे व्यभिचारत इलंशं व्यापटे अभाव इति । नहि तत्व भावरूपसंपन्धाधिकरणत्वभवः, अभावस भावानधिकरणलात् । नय व विशेषणविशेष्यमावे- न तत्र संवद्धत्वनलीलयः । बभावे हेतोवृत्तिनेव दर्शयति-तत्यापीति । हेवन्तरं पाहते-मधेति। तपापि सनवानकान्तिफता, अव्बत्वेनालंयोगित्वानवस्थानचाच न जमवायवत्त्वम् , नप च नावत्वं सनवायत्सात्तोलयः । अस्तु तर्हि द्रव्यत्वादिति हेतुत्या वन व्यनिवारोपद्रवतत्राह-द्रव्यत्वादि. तीति । इदं हि भावरूपे नित्ये कलिदिन्थे विश्रान्यतीति, तथाच संयोगनिलतियापि सार्यक्वाद. पान्तरनिलयः । ननु कपनन्तरता यावता संयोगत्य नित्यतैव न संभवति तमिलत्वेऽनिलपवादिनि- हत्त्वानुपपत्तेः । बप कपननुपपत्तिः । पटायभावदशापाननाधारस स्थिलनुपपत्तेरसमवेतस्य च गुणवानुप- पत्तिः कदाचिदसमवेततया स्तिस चुततिद्धतया कदाचिदयननवाचादिति तत्राह-नचानित्यत्येति । तत्किनियं राजाज्ञा नेलाह-समवायेति । अपमनितान्यः पनामपि पदार्यानानेत्युपक्रम्माश्रितत्वं चान्यत्र निलद्रव्येभ्य इति भाष्यकार पणातनवायत्याश्रितवं वरवं तत्रानिलपटादिविगने यः परिहार- सचानापि भविष्यति । स तत्र सनवापसैकत्वावविपनिलपदार्पयाश्रिततमा नाघितलनामवाबा. पातः । संयोगले केन वार्यते । लय तन पटसंयोगः पसंयोग इति इद्धिभेदापोल्नेदः, मनवायत दोयतां दृष्टिकोनात रूपसमवायः गोत्वसमवाय इति दुद्धिभेदः । अप पटासमवेतपोगस गुण्या- नपतिर्युततिरत्या च सनवाचानुपपत्तिरिति नून भिर इव भदायते कपनारमा समापनेव निरा. वन्तं प्रलननुरूपानि शानि च वचनानि जल्लनि । चिनिदस सादेः समदापोन नियति । सुस्वापि स्वादः समायो न विचति, बलम्पालपरू रूपाशसंबन्धित्वानावादयामरस बन्यो दरब्य- वयाचो लगुडतानात इति तलालादूर--सनवायाधारत्ववचदुपपवेरिति । तन्कि सन- वायनानमात्र एवायुप्नतः प्रदेवो न वर्षे पापता नवतारे भाइस्पनिलमपोगो नाम बहन इले तदिदं भिक्षुफपादप्रसार पूर्वकादिनः परिहरमहराजे-अतोचयेति । नालानिलाइसः योगः ती- किपते की नमामीनाननन्यायापतिसरंपन्यवहाररूपा । मलेपिता नल्सनापदादेव तपोपपत्तिरेलवेह । तपासात पनि भावसार इव पोनीट दिया चेन्नदेवदतवाहिन्योऽलन्यो नसा सारित कलावंच सनका संवी सनावद द.नं तददफागोरखनाद र मापता रिननवसाकारले हान्यायादिनामामानिमन- दायकापनाइनेनेलयः । उनकापन्नमराजे-देवमिति । नितनवं भेद इति पक्ष- पन्नातहते-अतोन कापि लक्षणभेदादिति । हिच मारनेर तापदगदगमति न - la ·२०४ तलपदी (निमी) [वितीयः प्रतिनिगरातीसिजनमामा मुछिनिजाननोरो:, प्रतिवादिमाशीराम बा. पनङ्गीकारमाबेग सिमानतागाः परिपालान । दिनाभितरू सानुमाने निति माविलगुन गुना किया न्याहारे माराहिलाए । मायः । नीलं नमः पादेशिकः सपिरोलाविनिशिययनहारे गाभिनागम् । नापि द्वितीयः । गुरिहमानिरहमा जागिः । तथाहि समागः सरातः परतत्रो मानाय: । सामायिभ्याममानोपनान्तलाभावप्रसङ्गात्। नापि द्वितीयः । संगधियां मांग मंगधारमापेशलेनाना । अथ सम- वागः संपनियां संग संगमान्तरं नाते, सम्म संगभिमनपरलात्, नहि तस्मिन्स सिसंगन्धिनासंग्रौ भातोडतो नानासेति बेश । संयोगस्याप्युसानीसा संत्र. धान्तरानपेक्षाप्रसङ्गात् । नापि तृतीयः । नील नभ इसादावपि व्यवहारे थाधाभावे- ग न्गमिनारम्य सादयस्थ्यात् । 'पदसत्यनिसान्यभावसंगन्धवानयम् । संयन्धिलादिति स्मानाभाये व्यभिचारतः' ॥ १५ ॥ अयं पद एतद्धटनिष्ठानिससानाधिकरणभावरूप- - अपयशकारितभेदादाधाराधेमवनियम इति मतं तर्हि दहाप्यापाराधेयभावस्कशि व्याशक्तिचिश्या- वैषिणव्यवहार' ही सम समाधानमन्यत्राभिनिवेशादिति भावः । किन प्रतिवादिना ससिदान्तानुरोधेना- धाराधेयादिसंयन्येषयान्तरत्वेऽभिहिते न धैशेषिकंण खानीकारमानात्तन्छायपरिहारम् , तस्य स्खशिद्धा न्तानच्यापनाभावारित्याह-प्रतिवादीति । एयमांन्तरतामुक्त्वानुमाननयहेतुम्वयाधितेति विशेषणप्रयुक्तदूषणान्याह-किंचेदमिति। नाद्य इति। प्रत्यक्षेणायाधितविशिष्टव्यवहारत्वं नीलं नम इसादिवस्ति नहि तन प्रत्यक्षेण भैपरीलमनुभूयते तदयोग्य त्वात्तेषामथापि न साध्यममिनल्यादेवियदादेव संबन्धासंभवादित्यर्थः । युक्तिवाधविरहितत्वमयाधितत प्रकृतेप्यसिद्धमिति सनपचं दर्शयति-नापि द्वितीय इत्यादिना । यदि समवायः सतनस्तदा खत प्रयोः संयोगव्यतिरिक्तसंयन्धामावाददव्यत्वेन तस्याप्यसंभवात्संवन्धिभ्यामसंबद्ध इति वक्तव्यम् । असंत्र- दस्य च न तद्वटकत्वमति प्रसमादित्याह-नाद्यः समवायिभ्यामिति । परतम्प्रपक्षे दूषणमाह-नापि द्वितीय इति । पराधीनं हि परतन्त्रं नाम नचासंबद्धस्य तदधीनता, भतिप्रसज्ञात्। तथाचानवस्थेति भावः। ननु संवन्धिभ्यां संवद्धोपि समवायो न संवन्धान्तरेण येनानवस्था स्यादपितु संबन्धात्मकतया खभावादेव । यथाहुर्भाप्यकाराः 'यथा द्रव्यगुणकर्मणां सदात्मकस्य खभावस्य नान्यः सत्तायोगोति एवमविभागिनां गृत्त्या स्मकस्य समवायस्य नान्या यत्तिरस्ती'ति । तदेतच्छपते-अथेति । संबन्धिनोर्यत्संबन्धनं घटनं तत्पर- त्वात्तत्वरूपत्वादित्यर्थः । एतदेव विवृणोति-नहि तस्मिन्निति । अयमत्र प्रथितोर्थः । समवायः संब: न्धान्तरेण संवद्धः संवन्धित्वाद्धटवदिति सिद्धान्तिनोऽभिमतम् । तत्रचासंवन्धत्वमुपाधिरिति पूर्वपक्षिणोमि- प्रेतं तत्र सिद्धान्ती संयोगे साध्याव्यापकतामाह-न संयोगस्यापीति । नचासमवायत्वमुपाधिः, तरत्वात् । नचातेजस्त्वन्यायः, संप्रतिपन्नवाधकाभावादिति । व्यवहारे वाधाभावोऽवाध्यत्वमिति तृतीयपक्षे व्यभिचारमाह-नापि तृतीय इत्यादिना । एतेन विवादाध्यासितं नित्यसंवन्धेन संबद्ध द्रव्यत्वादाका- शवदिति मानमनोहरकारोफमपि निरस्तम्, विशेषणविशेष्यभावेनार्थान्तरत्वादिति । अनुमानान्तरमुद्भाव यति श्लोकेन-घट इत्यादिना । संगृहीतमनुमानं विवृणोति-अयं घट इतिएतद्धटनिष्ठश्चानित्यत्वा- नधिकरणं च भावरूपश्च यः संवन्धस्तदधिकरणमिति योजना । विशेषणविशेष्यादिरूपाभावात्मकसंबन्धेना- र्थान्तरतानिवृत्त्यै भावग्रहणम् । भावरूपसंवन्धवानित्युक्ते संयोगेनार्थान्तरता तदर्थमनित्यत्वानधिकरणमि- पक्षे.

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २०७ दुपलभ्यते तस्मादसमर्थ सहकारिसमवधाने च समर्थमिति सामर्थ्यासामर्थ्यलक्षणवि- रुद्धधर्मसंसर्गः । नच समर्थत्यापि सहकारिसमवधानाभावादजनकत्वमिति संदिग्धव्य- तिरैकिता । जनकखभावत्वे तस्य सहकारिसमवधानाभावेपि स्वभावविरोधादेवाजनक- खानुपपत्तेः । सहकारितमवधाने जनकमजनकं चान्यदेति स्वभाव इति चेन्मैवम् । एकत्यानेकस्वभावतानुपपत्तेः । किंच चदि सहकारिसमवधानमपि स्वभावान्तर्भूतं तदा तदपि तदैव संपचेत खभावत्यानपाचात् । अधाजनकलं स्वभावस्तदा न कदाचिदप्य- जनयेत् । अथ सहकारिसमवधानानन्तरभाविन: कार्यात्समनन्तरपूर्वक्षणवर्तित्वं खभावन्तर्हि कुसूलनिहितावस्थायामपि वीजत्य यथावर्णितस्वभावो भवेत् तत्त्वभावस्य तदानीमभावे स्वभावपरित्यागप्रसङ्गात् । अथ सहकारिसमधानं न खभावस्तहिं तत्का- रणस्योपकरोति नवा । नचेदनपेक्षणीयत्वम् । उपकरोति चेदुपकारो वन्तुनो भिन्नो नवा भिन्नले प्राप्ताप्राप्तविवेकेन स एव कार्यजनक इति न स्थिरस्य कारणता । अभिन्नते प्रसङ्गतद्विपर्ययाभ्यानसामर्थ्यनुपपादितम् इदानी क्षणान्तरस्थस्य सानथ्य दर्शयति विरुद्धधर्नाध्याससिद्धये- सहकारीति । तत्रापि यदि सहकारिसमवेतं वीजनसमर्थनारजनने त्यानजनयेदिति प्रताः । ययजन. तत्र सनथै यथा सामग्री, जनयति चेदनिति विपर्ययः । धर्मद्वषप्रतिपादनमुपसंहराति-इति साम- ध्येति । ननु तदानीं तदजनकत्वादिति हेतुरनैकान्तिको विपक्षाधावृत्तेः संदिग्धत्वात् । चदि हि समर्थन्या- जनकत्वमसंभव्येवेति निर्णायेत तव विपक्षव्यतिरेकनिर्णयो न च तदन्ति समत्वापि सहकारिनेटनाभावा- दजनकत्वतंभवात् तलात्संदिग्धविपक्षव्यतिरेकित्वात्संदिग्धानेकान्तिकमेव । पथाहुः-यावयाव्यतिकिलं पतांशेनापि शसते । विपक्षस्य कुतत्वावधेतोर्गननिकाल्ल निति । तत्राह-नच समर्थस्थापीति । तन पकव्वं कि वोजस जनकत्वं सनाव उत जनकत्वमजनकत्वं चाहोखिदजनकत्वनेवेति । तत्र प्रथमं दूपपति. -जनकखभावत्व इति । स्वभावविरोधादेवेति । खभावभूतेन उनकत्वेन दिरोपादजनकत्वानु- पपत्तिलियः । द्वितीयं शहते-सहकारीति । दूपयति-मैवमेकस्येति । खोहि भावः तनावः बताधारण इति चावत् । तपाचोमपलभावत्वे किं युगपदुभयं खभावभूतं पति वा । नायः । भवद्भिद सहकारितनवधानासमवधानावस्यतया व्यवस्थापनात् , निलं कार्यसत्त्वातत्त्वयोः प्रसहाच । द्वितीय तु नोन- पोरपि खभावता, तस्योभवत्रानुगच्छतोपि तपोरननुगमनेन भेदावसापादिति भावः । पदि व सहवारि- समवधानातनवधानपदपया जनकत्ताजनकत्वयोरप्येकत्र व्यवस्थानिप्रेयवे सापि न संभवालाह- किञ्चेति । तथाच तदतमत्थानाभावात्तत्प्रयुत्ताजनकत्वमपि तस नास्तीति उनकै क्खभावत्वं सातथाच पूर्वोच्नेव दूपणानेति भावः । सहकारिसमधानलापलनावत्यानुत्तरबाराहर निराकारम्पति । भजन- त्वमेव सभाव इति तती परंपराइते-अधाजनकत्वमिति । ननु नालन्तजनकल्दनजनक दान सभावः किं तर्हि सहकारिसमधाने सति पत्कार्य भवति तलादनन्तरपूर्वक्षणपतितं समावस्टेन न मह. कारितनवधानानापि जनसत्वं नारि साकारिलमधानेका बोलाह-अप सहकारीति। दुपति -तहाँति । एवं विथः खनादः उचूलानेहितावलापानयर रित तदाने याजन्नमा इल्पः । विपक्षे पापामाह-तत्समावस्येति । यत्तदाब निसरपटीयुतं तदार-नयेति । ननु सपनुपलारिपक्षानुपमा तदुर्वन्त्येव सहकारिणः परस्पति हटे पहिरत-उपकारी वस्तुन इति । कारू लनो निकले पलनः कारण नसाइन्वयमविरकन्यां तसंद कामया- शित परिरवि-भिन्नत्व इति । द्विद पूनार-मनिम्नत्य इति । नत्र दरदिन्न :- ·२०६ - -- तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः अन्ये मन्यन्ते माभूलक्षणभेदा दस्तथापि सामर्थ्यासामर्थ्यलक्षणविरुद्धधर्मसंसर्गा- द्वीजादीनां भेदः सिद्ध्यति । तथाहि । यदि कुसूलंनिहितं वीजं तदानीमङ्कुरजनने समर्थ तर्हि तदेवाकुरं जनयेत् यद्यदा यजननसमर्थ तत्तदैव तत्करोति यथा सामग्री नच कुर्व वा । न यदि तदा तेषामितरव्यावृत्ततया ज्ञानं न स्यात्तदन्तरेणापि वा, तथा ज्ञाने पदार्थेष्वपि तथैव स्वा. दिति लक्षणक्षतिः । अथास्ति किंचिदनुगतं लक्षणलक्षणं किं तत्सजातीयविजातीयव्यावर्तकत्त्वमिति चेन्न, सामान्यादिलक्षणेष्वव्याप्तेः । नहि ते जातिमन्तः येन तत्सजातीयमन्यत्तैर्लक्षणैर्व्यवच्छेद्यं स्यात् । किंचैव प्रव्यादीनामपि लक्षणं न स्यात् सामान्याद्यव्यवच्छेदकत्वात् । नहि सामान्यादयः सजातीयतया विजातीय- तया वा व्यवच्छेदमर्हन्ति । जातिरहितत्वादेव प्रमेयाभिधेयादिलक्षणेषु चाव्याप्तिः । नहि तत्र किंचिद्यवच्छे. यस्य प्रमिती प्रमेयतयाऽव्यवच्छेद्यत्वादप्रमितौ च किं व्यवच्छेद्यं स्यात् एवमभिधेयत्वेपि । किंचेदं साजालम- भिमतं व्यवच्छेद्यस्य किं लक्ष्यमात्रवृत्तिजात्या किं वा यया कयाचन । नाद्यः । लक्ष्यस्यापि व्यवच्छेदापातात् । न द्वितीयः । विजातीयपदवैयर्थ्यात् । अन्ततः सत्तयापि जातिमतां साजालाद्विजातीयव्यावर्तकमिति चेन्न । सामान्यादिलक्षणेष्वव्याप्तेः । नहि ते जातिमन्तः, जातिरहितानां च वैजात्वस्याप्यभावात् । जातिशब्दस्यो- पाधिपरत्वेप्येते दोषा दुरुद्धराः । एतेन लक्ष्यलक्षणमपि प्रत्युक्तम् । तस्याप्युक्तदूपणलङ्घनाजशालत्वात् । नच सामान्यादीनामपि सामान्यवत्ता, अनवस्थानात् । नचेगनवस्थादीनामदूपणत्वम् , अवैषम्याददर्शन- नियमसाम्यात् । एवमुपाधावुपाधिखीकारेपि तत्तलक्षणानिरुक्तेश्च जातिलक्षणं च खण्डितं खण्डयिष्यते च जातिः । तेन जातिद्वारोपाधिद्वारा वा वादीन्द्रादिभिरुत्प्रेक्षमाणलक्षणान्यपि क्षुण्णानि मंतव्यानि । अपि च धादीन्द्रस्येष्टदा तावन्महाविद्या पुलोमजा । सा च सव्यभिचारादिदोषैस्संदूषितात्मनाम् ॥ १ ॥ तामेव दूषयनेष तत्पादे निपतन्नपि । कथंकारं मदोन्मत्तः श्रद्धेयवचनो भवेत् ॥ २ ॥ पक्षतद्भिन्नवृत्तित्वाद्युप- ज्ञाभिश्च रीतिभिः । आप्तासाधकतासीमा एताः पारिप्लवावहाः ॥ ३॥ नोपादेया महाविद्यामुद्रिता जातु जातयः । तत्त्वं चापि खीययत्नाज्जिगीपयिषुभिर्बुधैः ॥ ४ ॥ शक्यते च सर्वप्रकारविप्लवो महाविद्याभिः । साधयितुं ग्रन्थगौरवभयान प्रपञ्च्यते सः ॥५॥ तस्मात् 'लक्ष्यलक्षणभावोयमलक्ष्योऽभिन्नवस्तुनि । त्वद्यु- क्त्यैवान्वितमनिर्वाच्याविद्याविजृम्भितम्-॥ ६ ॥ इति षट्पदार्थमतखण्डनया परिशुद्धचिद्धनसुखैकनिधिः । प्रतिषिद्धभेद इह यः परमः प्रतिपादितस्तमभिनौमि भवम् ॥ ७॥' : ननु वैधर्म्यभेदनिरसनेनैव क्षणभङ्गवादिनामपि भेदहेतुर्विभअित एव सामर्थ्यासामर्थ्ययोरपि वैधर्म्यरूप. स्वादतो मुधैवायं क्षणभजवादावतार इति । उच्यते । न तावत्सुगतमते वैधर्म्यरूपो भेदः, खरूपभेदवादि- त्वात्तथागतानाम् । नापि सामर्थ्यासामर्थ्ययोर्धर्मरूपत्वम् , यतस्तयोः सत्त्वासत्त्वात्मकतया खरूपत्वमतः खरूपभेदस्यैवायं विशेषोभयन्तरेण निराक्रियते। अथवा प्रत्यक्षतो भेदाधिगतिं निराकृत्यानुमानिकभेदाधिगति- विध्वंसोऽनेन क्रियते । तत्र क्षणभङ्गवादिनो वावदन्ति 'एकस्वभावत्वायोगात्सामर्थ्यस्य च खभावत्वात्समर्थख- भावस्यासमर्थखभात्वमयुक्तं, खभावहानिप्रसङ्गादत एकत्वेन भवद्भिरभिमन्यमानमपि भिन्नमेव । यदा च समर्थक्षणादसमर्थक्षणमेव प्रत्यभिज्ञायमानमपि भिद्यते तदा किमु वक्तव्यमप्रत्यभिज्ञायमानतया अप्रतीयमानै- क्यानां घटपटप्रभृतीनां भेद इति तदेतदाह-अन्ये मन्यन्त इति । धर्मनिर्देशश्चायं परकीयरीत्या। स्यादे. तद्यदि विरुद्धधर्मसंसर्गः स्यात्स्यात्तदा चीजक्षणानां भेदः स एव तु कुतः, यावता समर्थमेव कुसूलनिहितमपि वीज़मगुरजनन इति तत्राह-यदि कुसूलनिहितमिति । तत्र जनकत्वेन सामर्थ्यस्य व्याप्तिं दर्शय- व्यापकजनकत्वनिवृत्त्या व्याप्यसामर्थ्यनिवृत्तिमनुमिनोति-यद्यदेत्यादिना । कुसूलनिहितं वीजमसमर्थ- मङ्कुरोत्पादे तदानीं तदजनकत्वाद्यदेवं तदेवं यथा पदार्थान्तरमिति पररीत्या च प्रयोगः, खकीयरीला तु पद्यन्न जनयति तत्तत्रासमर्थ यथा पदार्थान्तरं, न जनयति चेदं कुसूलनिहितं वीजमिति खभावहेतुः । तदेवं :१ वावदतीति पाठो भाति ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीन्यात्यायुता। २०७ दुपलभ्यते तलादत्तमर्थ सहकारितनवधाने च समर्थमिति सामर्थ्यासानमुलक्षणवि- रुद्धधर्मसंसर्गः । नच समर्थत्यापि सहकारिसमधानाभावादजनकलमिति संदिग्धन्य- तिरेकिता । जनकखभावले तत्व सहकारिसमधानाभावेपि स्वभावविरोधादेवाजनक- बानुपपत्तेः । सहकारितमवधाने जनकमजनकं चान्यदेति स्वभाव इति चेन्मेवम् । एकत्लानेकखभावतानुपपत्तेः । किंच यदि सहकारिसमवधानमपि स्वभावान्तर्भूतं तदा तदपि तदेव संपत स्वभावत्यानपाचात् । अयाजनकतं स्वभावत्तदा न कदाचिदप्य- करं जनयेत् । अयं सहकारिसमवधानानन्तरभाविनः कार्यात्तमनन्तरपूर्वक्षणवर्तितं स्वभावस्तर्हि कुलूलनिहितावस्यायामपि वीजल चथावर्णितखभावो भवेत् तत्स्वभावत्स तदानीनभावे स्वभावपरित्यागप्रसङ्गान् । जय सहकारिसमवधानं न समावस्तहिं तत्का- रणत्योपकरोति नवा ! नचेदनपेक्षणीयलम् । उपकरोति चेदुपकारो वस्तुनो भिन्नो नवा । भिन्नले प्राप्ताप्राप्त विवकेन स एव कार्यजनक इति न स्थिरन्स कारणता । अभिनले - प्रसातविपर्ययाभ्यानसामर्थनुपपादितम् इदानीं मनान्तरस्थस्य सामध्ये दापति दिरामलिरने- सहकारीति । तत्रापि यदि सफारिसमवेदं दोजनसमर्थ महारजनने स्थानमनपरिति प्रमाः । पदवन. देशन समर्थ था मानमी, जनपति चेदनिति विपदः । धर्मयप्रतिपादनापति-इति सान. स्पेति । ननु तदा तदजनकत्वातितिरेतुरनैकान्तिको विपक्षापारले संविधयाट् । पदिदि जनकत्वमनन्देदेति विदेत तद विपक्षयतिरेपनियोन व तदति समरि सहकार दजनरत्वतंभवाद तलासन्धिविपक्षव्यतिकित्वासंदिग्धानकान्तिरमेव । पाहुः-साबरमतिर तांतिपिशाहपते । विपक्षस कुतत्तापदेतोर्गनानिक पल'मिति । तमाह-नव समर्थत्यापति । त्न एसनकपीजल जनकत्वं समाद उत जनकदमजनका कहोलिदनदति । त्यसरी -जनफवभावत्व इति । स्वभादविरोधादेवेति । समावभूतेन जनकन बिनादरका न पतिलिदः । बिती राहते--सहकारीति । पति-नैवमेवालेति । सो महः हः साधार, रवि पावर जपाचोभरूमापादेश गभ सनावदं परमोद सासिनपधानासनपधानावस्थरपा पवस्थापनाद, दिलं कसन्दरको मनहार दिने गोपि सनावदा, तस्लोभमागगरजोषि तमोरनगमनेर भेदरमा नयः सदन मनपानामधानबदलता स्नानासमोरोका पोडे सीन - किडेतिकार रामप्यानमार साप्रपुर नररूति नरम भोपने मानिति भावः । सय स्निपर काम ! ने सभापती रो-रूपाउन समिति इन्ट ननदय भारतमा ती सारी हदमा साकार པས མཱ ཙག དེ་སྔཡན་་་༌ - ས་ -तहाँति । किका रूर मार र र གཡཡ: བསྶཙ༤ ཝཱརཱཎསལེ་ 3 ཡ་ པ་པར༌ ༌མ་ ༌ རྒྱུས་ ' ས ས པ ས པས་ ཡ: ཙགས༌ འི ཡཾ ཡ༌- पस्टन रति ! सामनेट: - ती-रिति-मिएर नि ! :- ·[द्वितीय मंसंसर्गः निद्धस्तदा तलादेव हेतोर्मेंदतिद्धिरपि भवतीति योजना । सहकारिभिराधीयमाने वीजस्यातिशय पकारवृत्तावरस्यापि सर्वदोत्पत्तिप्रसङ्गात् । तस्मात्तदतिशयार्थमपि सहकारिभिरपेक्ष्यमाणैः सहकारिभिरति- शयान्तरमाधेयं वीजे तन्मिनप्युपकारे पूर्वन्यायेन वीजं सहकारिसापेक्षं जनकमित्युपकारजनकोपकारजन वृत्त्यतिशयानवस्थेति । यद्वा वीजवर्तिनि सहकारिभिरतिशये क्रियमाणे बीजमपि सहकारिभिरपेक्षणीयनित मरोलादे नदानीं तद आये वीजादेरहेतुतापातः । द्वितीय तु बीजादिनापेक्ष्यमाणेनोपकारेणातिशय आये। निदायान्तरमाधयमिलनवस्थितिः । उपकारः कार्यार्थमपेक्ष्यमाणो बीजनिरपेक्षः कार्य जनकी कार्याय बीजादीनपेक्षत इति बीजादीनां तत्राप्यतिशयान्तरमायमित्लप्यनवस्थिति २०८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी)- तु पूर्वावस्थस्य वस्तुनः सांप्रतमुपकाराभिन्नतयोत्पत्त्यसंभवाद्वस्त्वन्तरोत्पत्तेः क्षणिकस्यैव कारणताप्रसंगः । उपकारस्य वस्तुतन्मात्रत्वे च सहकारिसमवधानात्पूर्वमपि तद्भावात्त- दापि कार्यजननं, सहकारिसमवधानवैयर्थं च प्रसज्येत । अथोपकारो वस्तुनस्तत्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयस्तदा तस्यैव कारणत्वमिति न वस्तुनः फारणता । नच वस्तुनोप्यन्वयव्यतिरेकित्वात्कारणता, केवलव्यतिरेकाभावात्सत्युपकारे घस्त्वभावापराधेन कार्याभावानुपलम्भात् । तदेवं सामर्थ्यासामर्थ्यलक्षणविरुद्धधर्मसंस- गजिनकाजनकयोर्मेदसिद्धिः । कारादभेद उपकारस्य वा वस्तुनोऽभेदः । प्रथमे प्राह-पूर्वावस्यस्येति । उपकारः खल्विदानीमुत्पद्यते पूर्वसिद्धस्य च वस्तुनस्तदभेदे तस्यैव पुनरुत्पत्तिः प्रसज्येत तच्चायुक्तं द्विरुत्पत्त्यभावादतोन्यस्यैवोत्पत्तिव- फव्या तथाच कथय कथं न क्षणिकस्य कारणतापत्तिरित्यर्थः । द्वितीये दूपणमाह-उपकारस्येति। वस्तुनः पूर्वमेव विद्यमानत्वात्तदभिन्नोपकारोपि पूर्वमेव विद्यत इति तदापि कार्योत्पत्तिप्रसङ्ग इत्यर्थः । दूर णान्तरमाह-सहकारिसमवधानेति । वस्तुखभावस्य तस्य तत्पूर्वमपि भावादिति भावः । भेदाभेदप्रयुक्तदूषणपरिजिहीर्पोरनिर्वाच्यमतमुद्भावयति-अथेति । दूपयति-तदेति । यथा भेदेना. निर्वचनीयत्वं तथाऽभेदेनापीति न वस्तुखरूपत्वमुपकारस्य । तथाच क्षणिकस्य कारणत्वं दुरपवादं वस्तु नश्वाकारणतापत्तिरतिरिच्यत इति न भिन्नपक्षात्फलतो भेद इति भावः । ननु किमिति वस्तुनोऽकारणता यावतान्वयव्यतिरेकाभ्यां तस्यापि कारणत्वमवसीयत इतरथोपकारस्यापि तन स्यादिति तत्राह-नच व स्तुनोपीति । हेतुमाह-केवलेति । तदेव विवृणोति-सत्युपकार इति । यथा हि योजे विद्यमा अभ नेप्युपकाराभावादनुत्पत्तिमभ्युपैपि न तथोपकारे विद्यमानेपि वस्तुनो भावादनुत्पत्तिः शक्यनिदर्शना, दवादिनो व्याघातात् भेदवादेप्युपकार्याभावे उपकारस्यैवासंभवात् , अनिर्वचनीयेपि भेदपक्षप्रयुक्तदूषणानु, पद्नादिति भावः । तदित्यं वाधकपद्धतिभिः संदिग्धव्यतिरेकितानिरसनेनाजनकत्वादसामर्थ्यानुमानमप्रत्यू: मिति स्थितं तथाच विरुद्धधर्माध्यासः सिद्ध इत्याह-तदेवमिति । एवमुपपादितप्रकारेण यदा विरुद्ध वाजमुत्पादकमन्यथा तदभावे तदुदयापत्तेः । वीजं चातिशयमादधानं सहकारिणोऽपेक्षते अन्यथा सर्वदो- नानपेक्ष्यमाणैः सहकारिभिरुपकारान्तरं बीजे जनयितव्यमिति तत्तदतिशयार्थमपेक्ष्यमाणसहकारिसंपाथवीन वीजन सहकारिष्वतिशय आधेय एवं बीजेन सहकारिप्वतिशय आधीयमाने सहकारिणोऽपेक्षणीया इत तिशयान्तरमाधेयं तन्मिन्नप्यतिशय सहकारिभिवाजस्य क्रियमाणे वीजमपेक्षणीयमिति योजेन न्यापकजनकत्वनिवर मशन जनवति तत्तत्रामनय १ कावदादि पाये मादि।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । २११ रेकर धर्मिणि सहानवस्थायित्वनिति चेन्न । स्थायिवादिनं प्रत्ससिद्धेः । क्षणभङ्गवादि- नोपि तत्कार्यजनकत्वैकत्व क्षणान्तरे तदजनकत्वेन तयोरेकत्रैव वस्तुनि साहित्यात् । नापि द्वितीयः । वध्यघातकभावत्व युगपड़ेकथर्मिनिष्ठयोरेव धर्मयोः संभवेनाश्रयभेदा- साधकत्वान् । नापि तृतीयः । कार्यभेदं प्रति जनकत्ताजनकत्वयोर्भावाभावल्पयोरेक- लिन्नपि भावात् एककार्यप्रतियोगिजनकत्ताजनकत्वयोरेकलिन्वस्तुनि झणभेदेन भावाच । नापि चतुर्थः । स्यायिवादिनं प्रत्यत्तिद्धेः । किंच सहकारिसमवधाने चः कार्यमुत्पाद- यति स भाव: सहकारिविरहकाले तत्र तनयों न वा । समर्थश्चेत्तदापि जनयेनचेत्तदेव वस्तु शक्तमशक्तं चेति दुर्निवारो विरोधः सहकारिविरहकाले सोऽसन्नतसमर्थ इति चेन्न । सहकारिविरहकाले यमसद्रूपता ला तहकारितन्निधानकालेपि विद्यते न वा । विद्यते चेत्वकाल एवासत्वप्रसङ्गः । नचेन्न तर्हि तहकारिविरहकाले तदसद्रूपमलद्रू- पाभावेप्यत्व भावात् । अथैकमेव वस्तु सहकारिभावाभावयोः सदसन्यवहारयोग्यं तथैव तहिं स्थिरनपि शताशचव्यवहारयोग्यनिति तुल्यम् । नचातामय विहायान्यदसत्त्व- प्रत्येव कालभेदेन जनकत्ताजनकत्लयोः सर्वत्रवाहीकारादित्साहन स्थायिवादिनमिति । क्षमावा- दिनं प्रत्यसिद्धिनाह-क्षणभङ्गेति । यदिदनिदान तनाहरजननसमर्थ दीजं तत्कालान्तरं तं जन्येन वा । यदि जनलिदान्तमनुसन्वत । ननु क्षपान्तरे तदेव नान्ति कथं तत्व जनकत्वं नानु सक्षम एव तं किनिति न जनसानन्तरक्षदतिनं प्रत्येव नन तदिति देवंतासन ततति वचनीयन् । त्याच तव वीजय तत्कालीननहरं प्रतिजनकत्वनन्यकालीनं तव प्रलजनकत्वनिति तामानाय सहावस्थानं त्वर्यवा- नुनतमिलर्थः । वयापातकनावाक्षं निदेषति-नापि द्वितीय इति । अजातन्य निनाधिकरणास वा पातकत्वानावादेकाधिकरण वर्तनानदारव वध्यपातकनावो वृत्तयः तरिहेहदो विरोधोऽनयोः संन्वति नवति तावदान्तां विचारः । नमपि नाधिकरणभेदकः प्रत्युत तक्यासादक इलः । भावानावरूनो विशेष इति तृतीय पक्षं निपति-नापि तृतीय इति । ननु विषपदेन पर्वमानयो नानाजनकव- पोनावाभावरूपाविपिन बिरोधः। परसनिषेवरूपतानावात् । नहि पटानादो पक्ष परतरं रिभ्यते पति भावाभावरूपदेति तलाकविषयकोरनवोदिरोष इति तत्राह-एकज्ञायति । हतोतसादनं चेदन- नन्तरनेव । जनकत्ताजनकत्वदोः परत्सरलतानानानानाधिकार दिनेष इति चतुर्थ पति- नापि चतुर्थ इति । स हि स्थाविवादिनो जनयवनजनक चकत्र द इति निदनलं प्री कयं त्योः परतरालतानासनानविकरपत्वं निवदुदाहिपेलः । तसं साक्षे विरदय या पहल परपक्ष एव तमाशयति-विचेति । न्द सहकारिबिरहकालनका प्रल कि नाई नहारिदि- योगसन तद नाति ततोन पिलधर्मापान इतिवाद-सहकारीति । तनहानिरहननाद पेनालपेज भवति तत्वा तल्लाहकारननपान्तनपारे निरनमा । अपने दावसापानमनन् वान् । विदेह पूर्वनिसरू वतनः पचासयसन्न रूनादः मन्यायापाः पूर्वनारे दलुनो दिमा- नकादिति परिति-नेत्यादिना । न्नु पपपि तक वयानुनकालन्दनं नात महामिनाय- पानासमवधाननियन्दनादन विधानदारिदिप-अधकमेवेति । एवीं बादः- कर्मयोप-तहाँति । तापनि सदासयनिंदानेन मानपानपराई । तहिं सहकारितेतत्वं तपार स्विी परपति, बार-बासामथ्र्य बिहा- येति । समिचिन्ह तेऽसत्व या नावानमनपचानक मन्दमनन- ·[द्वितीयः .. .. त्वादिलाह-नेतर इत्या। २१० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) क्षविरोधस्तस्माद्विरुद्धधर्मसंसर्गाद्वस्तूनां भेदसिद्धिरिति । अत्रोच्यते-'सिद्धे भेदे विरोये च धर्मयोधर्मिभेदधीः । तयोर्नाद्यापि संसिद्धिर्धर्मिभेदस्तदा कुतः ॥ १६॥' अशेपभेदा- नपाकुर्वतोऽद्वैतवादिनो यदा भेदमात्रमेव नास्ति तदा कुतो धर्मयोर्भेदः कुतस्तरां विरोधः कुतस्तमां च तदधीनो धर्मिभेदाध्यवसायः । अन्यतो वा भेदविरोधयोः सिद्धौ तत एव धर्मिभेदसिद्धिः कृतमनुमानेनाजागलस्तनायमानेन विरुद्धधर्माध्यासेन । कञ्चायं धर्मयोर्विरोधो येन विरुद्धधर्मसंसर्गित्वेन भेदोऽभिधीयते किं सहानवस्था. यित्वं वध्यघातकभावो वा भावाभावरूपत्वं वा तदत्यन्ताभावसमानाधिकरणलं वा । प्रथमे किमेकस्मिन्काले सहानवस्थायित्वमुतैकस्मिन्नधिकरणे । नाद्यः । एकस्मिन्नपि क्षणे धर्मिभेदेन जनकत्वाजनकत्वयोः सहावस्थानात् । नेतरः । एकजनकस्याप्यन्याजनकत्वेन जनकत्वाजनकत्वयोरेकस्मिन्नधिकरणे सहभावात् । एककार्यप्रतियोगिजनकत्वाजनकत्वयो- ध्यासाद्वस्तुभेदसाधनेऽन्योन्याश्रयं श्लोकेन संगृह्णाति सिद्धान्ती-सिद्धे भेद इति । धर्मयोर्जनकत्वाजनक- त्वाद्यात्मकयोः परस्परं भेदे सिद्धे सति विरोधत्तिद्धिरभिन्नस्य विरोधाभावात्तयोः सिद्धे विरोधे तदाश्रयंत्या धर्मिणोः कुसूलनिहितसहकारिसमेतवीजयोर्भेदबुद्धिः स्यात् । यदा च तयोर्भेद एव न तिद्धस्तदा विरोधस्य तद्वारकर्मिभेदस्य च कुतः सिद्धिः परस्पराश्रयादित्यर्थः । लोकं विवृणोति-अशेपेत्यादिना । अभेदया- दिन इति पदच्छेदः। ननु कथमन्योन्याश्रयता यावता प्रत्यक्षेण धर्मयोर्भेदः सिध्यति ततश्च विरोधसिद्धिस्ततथ धर्मिभेदसिद्धिरित्यत आह-अन्यत इति । तत्र वक्तव्यं कीदृशं तद्भेदग्राहिप्रत्यक्षमभिमतं किं निर्विक ल्पकं सविकल्पकं वेति । न तावत्सविकल्पकं तस्य प्रामाण्याभावाद्भवन्मते । नापि निर्विकल्पकं तस्य वस्तु मात्रग्राहितया खलक्षणातिरिक्तविकल्पागोचरत्वात् । यथाहुः 'कल्पनापोडमभ्रान्तं प्रत्यक्षमिति । भेदस्यापि खलक्षणमात्रत्वे खरूपभेदविमर्दनप्रस्तावोक्तदोपानध्यस्यामः । एतेनेदमप्यपास्तं यथास्तथागताः-'वर्तमान परिच्छिददवर्तमानताव्यावृत्तिमपि परिच्छिनत्ती'ति । अवर्तमानताव्यावृत्तेर्वर्तमानतायाश्च धर्मत्वे प्रत्यक्षागो- चरत्वात्वरूपत्वे चैकस्योभयखभावत्वायोगात् । नच वर्तमानतैवावर्तमानताब्यावृत्तिः । भावाभावयोरेक्यायो- गात् । यथाहात्मतत्त्वविवेककृत्-'विधिरात्मास्य भावस्य निषेधस्तु ततः परः। सोपि चात्मेति कः प्रेक्षः भाषा नपि न लजत' इति । भूतभविष्यतोश्चावर्तमानत्वात् तव्यावृत्तेरप्युभयविधायाः एकरूपवर्तमानतात्मकत्वायो- गात् भविष्यतश्चावर्तमानभूतव्यावृत्तत्वेपि वर्तमानत्वाभावात् भूतस्य च भविष्यदवर्तमानव्यावृत्तत्त्वेपि वर्त- मानत्वाभावात् वर्तमानतावगाहिताया उत्पन्नावगाहितारूपतया उत्पन्नबुद्धेरवर्तमानव्यायत्त्यवगाहितया पुन- रुत्पत्त्यभावात् जन्ममात्रव्यापारत्वाच्च बुद्धत्तस्मान्न प्रत्यक्षं भेदावभासनायालम् , अनुमानं त्वनन्तरमेव निरा. करिप्यते तदेतादृशी दर्शनस्थितिः । आचार्यस्तु-भवतु वा यत्किंचित्प्रमाणं तथापि तत एव धर्मिभेदस्थापि सिद्धेमुधा धर्मभेदोपन्यास' इति प्रौढिमारूढः प्राह-अन्यतो वेति । पूर्व भेदासिध्या विरोधासिद्धिरुता । अधुना धर्मिभेदापादनकोविदः कोपि विरोधो दुःसाध्य इलभिने- त्याह-कश्चायमित्यादिना । किं सहानवस्थायित्वमिति । जनकत्वासन्ताभाववति धर्मियजन- कत्वस्य वृत्तिरिति चतुर्थविकल्पार्थः । प्रथमे पक्षे यदिदमवस्थानस्य साहिलं निषिध्यमानं तत्किं देशतः कालतो वा इति विकल्पयति-प्रथम इति । एकस्मिन्नपि क्षण इति । एकक्षणे सहानवस्थायित्वरूपो विरोधोजनकत्वाजनकत्वयोरसिद्धः । एकस्मिन्नपि क्षणे वीजवीरणयोरकरं प्रति जनकत्वाजनकल्ययोर्वर्तमानत्वा- दिलर्थः । द्वितीयपि योऽसिद्धः । एकस्मिन्नपि धर्मिणि जनकत्वाजनकत्वयोः कार्यभेदापेक्षया वर्तमान- कत्वयोरस्त्येवेति शश्ते कार्येति । ईदृशश्च विरोधो न कापि संप्रतिपन्नः स्थायिवादिनामेकस ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । २११ रेकन धर्मिणि सहानवस्थायित्वनिति चेन्न । स्थायिवादिनं प्रत्यसिद्धेः । क्षणभङ्गवादि- नोपि तत्कार्यजनकस्यैकत्व क्षणान्तरे तदजनकत्वेन तयोरेकत्रैव वस्तुनि साहित्यात् । नापि द्वितीयः । वध्यघातकभावत्व युगपदेकर्मिनिष्टयोरेव धर्मयोः संभवेनाश्रयभेदा- साधकत्वात् । नापि तृतीयः । कार्यभेदं प्रति जनकलाजनकत्वयोर्भावाभावरूपयोरेक- लिन्नपि भावान् एककार्यप्रतियोगिजनकलाजनकत्वयोरेकस्मिन्वस्तुनि क्षणभेदेन भावाच । नापि चतुर्थः । स्थायिवादिनं प्रत्यसिद्धेः । किंच सहकारिसमवधाने यः कार्यमुत्पाद- यति त भावः सहकारिविरहकाले तत्र समर्थो न वा । समर्थश्चेत्तदापि जनयेन्नचेत्तदेव वन्तु शतमशक्तं चेति दुर्निवारो विरोध: सहकारिविरहकाले सोऽसन्नत्वसमर्थ इति चेन्न । सहकारिविरहकाले येयमसद्रूपता सा सहकारिसन्निधानकालेपि विद्यते न वा । विद्यते चेत्काल एवातत्त्वप्रसज्ञः । नचेन्न तर्हि सहकारिविरहकाले तदसद्रूपमसद्रू- पाभावेचत्य भावात् । अथैकमेव वस्तु सहकारिभावाभावयोः सदसञ्चवहारचोन्यं तथैव तर्हि स्थिरमपि शक्षाशक्तव्यवहारयोग्यमिति तुल्यम् । नचातामय विहायान्यसत्त्व- - प्रत्येव कालभेदेन जनस्वाजनकत्वयोः सर्वनवासीकारादित्साह- सायिवादिनमिति । क्षमावा- दिन प्रतिदिनाह-क्षणभङ्गेति । यदिदलिदानीतनारजननतनयं बीजं तत्कालान्तरे तं जनयेन वा। यदि जनयत्तिवान्तननुसन्धरू । ननु क्षपान्तरे तदेव नास्ति कथं तस्य जनकत्वं नातु लक्षण एव तं किलति न जनसानन्तरक्षणवतिनं प्रत्येक्सन तदिति चेदेवंतर्वसन तत्तति वचनीयम् । तथाच तसव वीजस्य तत्कालीन प्रतिजनकपनन्यकालीनं तनेव प्रलजनकत्वनिति ताशनाप सहावस्थानं त्वयैवा- नन्तलिलयः । वध्यपातकनावपक्षं निपाति–नापि द्वितीय इति । अजातस्य मिनाधिकरणस्य वा पातत्यानावादेकाधिकरणं वर्तमानपोरेव पध्दपातकनावो वक्तवः तदिहेदृशो विरोधोऽनयोः संभवति नवत तावदातां विचारः। संभवेपि नाधिकरणभेदकः प्रत्युत तदैक्यापादक इलर्थः । भावाभावरूपो विरोध इति तृतीयं परं निषेधति-नापि तृतीय इति । ननु विषयभेदेन वर्तमानयोर्जनकत्वाजनकत्व- पोभावाभावरूपत्वेपि न विरोधः । परसरनियरूपत्वाभावात् । नहि पटाभावो घर परसरं विध्यते त्ति भावाभावरूपदेति तलादेकविषयोरनयोविरोध इति तनाह-एककार्येति । हतोपपादनं चेदन- नन्तरनेव । जनकलाजनकत्वयोः परतरान्तानातानानाधिकरप्वं विशेष इति चतुर्थ पज्ञ नियति- नापि चतुर्थ इति । यस हि स्थापिवादेनो जनकत्वनानात्वं चकन वर्तत इति नियनत्तं प्रति कयं तयोः परत्तरायन्ताभावसमानाधिकरण विद्याहियतेलयः । तदेवं स्वपक्षे विरधर्माच्या परिहल परपक्ष एव तनातपयनि-किंचेति । न्नु सहकारिविरहकालीनकार्य प्रत्सर्थ तल्कि तहि सहकारिति- योगसन तदेव नास्ति ततो न वित्स्यनावात झाले पारते-तहकारीति । तर्हि सहकारिविरहसन पैनासद्रूपेण भवति तत्कार तत्तहकारितनधानसनोर विदले नवा । प्रथने सद्रूपावसायानयतत्त्वं सात् । द्वितीये तु पूर्वतिद्धत क्लनः पचालायत्तत्वं न समावः नत्वावस्थायाः पूर्वनपि वखनो विद्यमा- नत्वादिति परिहरति नेत्यादिना । न्नु परपि तर त्यानपवहारालम्बनं भवति सहकारितनव- मानवधाननियन्यनत्वेन विरोधाभावादिति दाइते-अथैकमेवेति । स एव हि न्यायः सामर्थ्याचा- नईदोसालाह-तहाँति । सादेवयदि च सत्तारत्तपोनिदर्शनेन तानाजानचोराधयम् भवति । तहि सहकारविरहकलेऽसत्त्वं तपाच किदवाने का स्वागत, तह-चालानध्य विहा. येति । दिदं सहकारविरहकालेऽसलं तलवनये नावदसान यौवासानस सत्वान्युपगनात ·२१२ तत्त्वप्रदीपिका (नित्सुखी) [द्वितीयः मस्ति । अथैकस्मिन्नेव वस्तुनि सहकारिसमवधानानन्तरं कार्यजननवभावता तद्विरहे चासमर्थखभावतेत्युभयमप्यविरुद्ध तुल्यमिदमस्मन्मतेऽपि तथापि सहकारिसनवधाने यत्समर्थरूपं तदेव चेत्यागप्यस्ति पूर्वमपि कार्यप्रसवप्रसङ्ग इति चेन्न । सहकारिवि- रहे यत्तव कार्येऽसमर्थ रूपं तदेव चेत्सहकारिसमवधानेपि ततोऽजननप्रसंग इति तुल्यत्वात् । नच सहकारिणां स्वभावेन्तर्भावो येन गले पादुकान्यायेन तेषामपि तदैव समुदयः स्याकिंतु भवन्मते समर्थक्षणोत्पादकानां क्षितिपवनपाथस्तेजसामिव सहकारितैव । नच सहकारिकृतोपकारस्य भेदाभेदविकल्पानुपपत्तिः । वस्तुनस्तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वच- नीयत्वात् , लोकसिद्धकारणताया अप्रत्याख्येयत्वात् । नच केवलव्यतिरेकाभावः । उप- कारवस्तुनो दानभ्युपगमात्, उपकारकारणताया एव वस्तुकारणताभ्युपगमात् । गस्तु धर्मयोर्विरोधनिरासेनैव निरस्त: अनैकान्तिकश्च सहकारिमध्यमध्यासीनस्ल विरु- द्धधर्मसंसृष्टत्वेपि स्वतो भेदाभावात् । प्रयो । थाचैतादृशासत्त्वमेतादृशक्षणिकत्त्वं च नालभ्यमपि दुत्पतीति भावः । अथ वा सहकारिविरहकाले यदिद- मसत्त्वं तदेवासामर्थ्य ततधासदेव तनासमर्थमित्ययुक्तमुक्तमित्याह-नचासामर्थ्यमित्यादिना । सा- मर्थ्य हि सत्त्वमशीक्रियते ततधासत्त्वमप्यसामर्थ्यमेवेत्यर्थः । शङ्कते-अथैकस्मिन्निति । इयं च निल्ड गतिसौगतशका । अहो मामकभाग्योद्गमसमयोऽयं यदायुष्मतैवात्मसमीहितं खीकृतमिलभिप्रेत्साह-तुल्य मिदमिति । यद्यपीदमावयोः समानं तथापि स्थिरपक्षेऽनुपपत्त्यन्तरमन्तीति शङ्कते-तथापीति । स्थैर्य- वादिना सहकारिसमवधाने सामर्थ्यमेवं रूपं प्रागपि वर्तत इति वचनीयं तथाच प्रागपिकार्यप्रसवप्रसा इत्यर्थः । अस्य मिथो विरोधेन तर्काभासतां दर्शयितुं प्रतिप्रसङ्गमाह-न सहकारीति । अङ्गुरक्षणोत्पाद कमपि वीजं क्षणं सहकारिविरहे तस्मिनेवासममिति वक्तव्यं अन्यथा तद्विरहेपि जनकत्वप्रसझात, तलायत दसमर्थ तदेव समर्थमपि तथाच तसादुत्पत्तावसामर्थ्यादप्युत्पत्तिप्रसा इत्यर्थः । अजननप्रसा इति का पदच्छेदः । एवं सहकारिसमवधानासमवधानयोः सामर्थ्यासामर्थ्य चाविरुद्धमिति प्रौढिमारूढेणोक्तम् । पख तस्तु समर्थमेव समर्थमपि सहकारिवैकल्येन जनकमिति स्थितिः । यत्तु समर्थस्यापि सहकारिसाकल्य एव जनकत्वमित्युक्तमयुक्तं, सहकारिणां खभावान्तर्भावे यावत्कारण- भावित्वेन सर्वदा कार्योत्पत्तिप्रसङ्गादिति पूर्वपक्षिणोक्तं तदनझीकारपरास्तमित्याह-नच सहकारिणा मिति । यथाहि सौगतानां मते क्षित्यादिचतुर्विधधातूनां समर्थवीजक्षणोत्पादकत्वमेव न समर्थक्षणसभा वान्तर्भावः । एवमस्मन्मतेपि सहकारित्वमेव न स्वरूपत्वम् । इयांस्तु विशेषः । भवन्मते तजनकत्वमल न्मते तदुपकारकत्वमित्यर्थः । यचोपकारकत्वपक्षेपि तेनोक्तं तदनूद्य निराचष्टे-नच सहकारिकृतेति। अनुपपत्तिरुपकारस्येति शेषः । नन्वनिर्वचनीयोपकारस्य कारणत्वे कारणस्य कारणत्वं न स्यादित्युक्तमेव तत्राह-लोकसिद्ध कारणताया इति । कारणस्येति शेषः । नन्वत्राप्युक्तं केवलव्यतिरेको नास्तीति तत्राह-नच केवलेति । कैवल्यं चेदमनौपाधिकत्वमितरथानुपयोगात्केवलस्य वस्तुमात्रस्येति वा यदि कारणादुपकारस्य भेदः स्यात्स्यात्तदा कारणस्यापि पृथक्केवलव्यतिरेकप्रार्धनं नत्वेतदस्ति भेदेनाप्यनिर्वचनी- यत्वादित्यर्थः । ननु तथाप्यनुमाने किं दूषणमिति तत्राह-प्रयोगस्त्विति । पूर्वोकप्रकारेण विरोधानि- रूपणे क्वचिदतिद्धिः क्वचिद्विरुद्धत्वं क्वचिदनैकान्तिकत्वमित्यर्थः । अविवक्षितविशेषेपि विरोधेनैऽकान्तिकता. माह-अनैकान्तिकश्चेति । तद्धि सहकारिमध्यमध्यासीनं कालान्तरीयमङ्गुरं न जनयति जनयति च तात्कालिकमिति विरुद्धधर्माध्यासवत् । अथ च खयं स्वस्मान भिद्यते इति तत्रानेकान्तिकत्वमित्यर्थः । सहा- - ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २ कार्याव्यवहितातीतक्षणातिरिक्तक्षणसंबन्धित्वादित्यपि हेतुःस्थायिवादिनो मते त तथाविधक्षणसंबन्धित्तात्तलिन्नेवानैकान्तः । तदेवं, प्रसङ्गतद्विपर्ययचोरपातलाम कलानुनानं दूरोत्सारितम् । किंचेदं क्षणिकतं किं क्षणसंबन्धिलं क्षणान्तरासंबनि सति क्षणसंबन्धिलं वा क्षणान्तरमात्रासंबन्धिले सति क्षणसंबन्धिलं वा उत्पत्ति सत्त्वं वा खोत्पत्तिक्षणे सत्वं वा खोत्पत्तिक्षणमानसत्त्वं वा एकक्षणावस्थायित्वं वा कक्षणानवस्थायित्वविशेपितं वा । न तावत्प्रथमः । सिद्धसाधनवादनेकक्षणावस्था नोपि घटा३: क्षणतंबन्धिलान् । न द्वितीयः । अर्थान्तरत्वात् । क्षणान्तरासंबन्धित नेकक्षणतंबन्धिलाविरोधात् । घटादीनामनेकक्षणसंवधिनामपि स्वप्रध्वंसादिक्षणान न्धिलत्याभ्युपगनात् । न हत्तीयः । व्याघातात् । तत्संबन्धिक्षणस्यापि क्षणविशेष क्षणान्तरले सति क्षणान्तरमात्रासंबन्धाभावात् । न चतुर्थः सिद्धसाधनत्वात् भो क्षणसंबन्धेप्युत्पत्तिक्षणतंबन्धाविरोधात् । अत एव न पञ्चमः । नापि पष्टः । त्व नाहराचेकैकविवक्षायां तदुत्पत्तिक्षणमात्रतत्त्वत्ल घटादिष्वभावेन क्षणिकताभावः गात् । सर्वविवक्षायां तु लक्षणासंभवित्तमेकैकत्व सर्वोत्पत्तिक्षणसत्त्वातंभवेन तन्म सत्त्वातंभवात् । नापि सप्तमः । अनेकक्षणतत्त्ववादिभिरप्वेकक्षणावस्थायित्वाङ्गीकार। नाप्यष्टमः । प्रध्वंसायनेकक्षणानवस्थायित्वत्यैकक्षणावस्थायिनि स्थायिन्यपि सन्भवात् नसत्यापिलवयातकवनावानापनिरोधेषु चपाययन विद्यादयो ज्ञेयाः । यता कुमूलनिहितसहकारित हितवीजयोः परत्सरविरुदधनंम्वत्साविशिश्वाललपि विरुद्धधर्नसंसर्ग सहकारितनवहिनस समां शिकमेवानधिकरणलादनान्तिकवलेलाहबनेकान्तिकोति। द्वितीयानुनानेचन्यतरानकान्तिकतानाह-कार्याव्यवहितेत्यादिना । यत्ततलनिकलिलनुमाने दूपनादिशति-तदेवमिति । यदि सहकारिलहितं वो तहिरहकालनदीजान नियेतार्थक्रियाका रूस न साविति प्रतालचेदं तलानियते इति तोपर्ययत्तयोः स्थापिन्यपि जनकल्वसनयनेन । सातत्वहेतु क्षतिक्त्वानुमानमपि निरन्तनिवः । साप्यनिष्ज्ञजिरवसाजिदविशेषत्वानद्धसाथ पोचतात इति दिदर्शपियुर्विकलपति-सिंचेत्यादिना । जान्तरारंपन्धित्वनानवे तिक्षा वि द्वितीयः पक्षः। दृतीयत्त क्षगान्तरसंसन्धित्वासन्तानावाधिकरणले गति क्षाबन्धिलनिति क्षेपः । दिसाधनतामेव विमोति-अनेकक्षणेति । न केवलं धनान्तरेण नचिदसंबन्योऽनेका बन्धन न विरुष्यत इति संभावनानाम्, किं ताटुंगवधानित्ये पदार्येषु भाविवादिनिरिलाह- दीनामिति । चापातनेव दर्शपात्र-तत्संबन्धीति । बान्तरवाकान्तं पनपन्यासताना सति पन्धित्वाति हि तृतीदःपक्षालय व्याहतापेन हि कान संवध्यते मोतिपकिचिलाने क्षान्तरमेव । त्याव तेनाचदन्यः संवन्यसालाताद कामातः स्वादिलयः । अत एवेति । एकानेकारतोयुपतिनवान्, त एव सोलतिजपसावपि नव सिद्धनाचनमल नापि पष्ट इति । सोलनोलत्र सादेन किं प्रविनियतः कश्चिदमियोपवे में या पदापी । उमाप्तिः सर्वपदार्थानामेकादायॉलनिक्षत्वानावेन देश के कानवादिलपः। द्वितीय कमाह-सवैति । सतनानि टेक्सामनतानाहनापि ततम इति । नायटन इति । क्षणावस्थायित्वेन ताकामावस्यादिवमतिमंसारन्योरनेसन ·२१४ तत्त्वप्रदीपिका ( चित्सुखी) [द्वितीयः । उत्पत्तिक्षणानन्तरक्षणवर्तिध्वंसप्रतियोगित्वं क्षणिकत्वमित्यपि न । स्थिराणामपि यस्य कस्यचिदुत्पत्त्यनन्तरक्षणवर्तिध्वंसप्रतियोगित्वोपपत्तेः । एतेन स्वोत्पत्त्यनन्तरक्षणवर्तिध्वंस- प्रतियोगित्वमपि निरस्तम् । स्वशब्दखण्डनस्य पूर्ववत्रापि तुल्यत्वात् । अथास्य घटस्यै- तद्धटोत्पत्त्यव्यवहितानन्तरक्षणवर्तिध्वंसप्रतियोगिवं क्षणिकत्वमेवं प्रतिव्यक्तिक्षणिकल. लक्षणमूहनीयमिति चेन्मैवम् । एवंविधक्षणिकत्वसाधने सत्त्वसाधनस्यानै कान्तिकला- पातात् । नह्यतीतानागतानां च सतामेतदुत्पत्त्यव्यवहितानन्तरक्षणवर्तिध्वंसप्रतियो- गित्वमस्ति । तत्तद्धंसानामेतद्धटोत्पत्त्यनन्तरक्षणेऽनुत्पन्नत्वात् । एतेनोत्पत्तिक्षणध्वंसासमा- नकालीनत्वं क्षणिकत्वमित्यपि निरस्तम् । यत्किंचिदुत्पत्तिक्षणध्वंसासमानकालीनत्वस्य स्थायिष्वपि भावात् स्वशब्देन विशेषणेपि पूर्वोक्तदोपानुपङ्गात् प्रतिव्यक्तिलक्षणे च सत्त्वसाधनस्यानैकान्तिकत्वात् । घटत्वात्पटत्वादित्यादिप्रयोगसाधनाभ्यूहने चानागतघ- टपटादिष्वनैकान्तिकता तदवस्यैव । सर्वश्चायमुदितो हेतुकलाप: पूर्वोदितप्रत्यभिज्ञा- प्रत्यक्षविरोधितया कालात्ययापदिष्टः । यत्पुनरुक्तं सामग्रीभेदाद्विरुद्धधर्मसंसर्गाच प्रत्य- भिज्ञाज्ञानस्यैकत्वानुपपत्तिरिति तद्युक्तम् । संप्रयोगसंस्कारयोः संभूयसामग्रीलात् । नचान्यत्र संप्रयोगसंस्कारयोः प्रत्येकमन्योन्यनिरपेक्षयोः कारणत्वादेकज्ञानकारणतानु- लक्षणान्तरं दूपयति-उत्पत्तिक्षणेति।उत्पत्तिक्षणसमनन्तरक्षणवतिध्वंसप्रतियोगित्वं स्थायिनि न संभ- वतीत्यभिमानः। अत्र किमुत्पत्तिक्षणशब्देन यथाश्रुतोऽर्थो विवक्षितः स्त्रोत्पत्तिक्षणो वा। आये प्राह-स्थिरा- णामपीति । स्थिरस्यापि हि यो ध्वंसक्षणस्तत्पूर्वक्षणोपि यस्यकस्यचिदुत्पत्तिक्षणो भवतीत्यर्थान्तरमित्यर्थः । द्वितीयं दूपयति-एतेनेति । तत्रापि खशब्देन किं ध्वंसप्रतियोगी विवक्षितः किं वा प्रतिनियतः कश्चित् । आयेऽनन्तरदोपानुपङ्गः। द्वितीये तु पष्ठपक्षोक्ताव्याप्तिरित्याह-वशब्देति.। ननु न समस्तक्षणिकेषु अनु गतमिदमाचक्ष्महे लक्षणं येनैवमव्याप्तिः स्यातिकतु प्रतिविशेपं पृथगेवेलभिप्रेत्य शङ्कते-अथेति । अन न्तरत्वं चात्रोत्तरत्वं विवक्षितं तस्य स्थैर्येप्युपपद्यमानतया अर्थान्तरतापरिहारायाव्यवहितग्रहणम् । तल्कि यत्सत्तत्क्षणिकमित्यत्र सत्त्वहेतुना एतादृशं क्षणिकत्वं तिसाधयिपितं तथाचानैकान्तिकत्वम् । गणराबान्त रितपदार्थानां चैतद्घटोत्पत्त्यव्यवहितोत्तरक्षणवर्तिध्वंसप्रतियोगित्वलक्षणक्षणिकत्वाभावेन विपक्षत्वात्सत्त्वहे. तोश्च तत्र वर्तमानत्वादित्याह-एवंविधेत्यादिना । साध्यविकलश्च दृष्टान्त इति च द्रष्टव्यम् । अथ किमिति . तत्र नास्ति तत्राह-तत्तवंसानामिति । उक्तं दूपणं लक्षणान्तरेप्यतिदिशति-एतेनेति । उत्पतिक्ष- णस्य यः प्रध्वंसस्तेनासमानकालीनत्वं यदुत्पद्यमानस्य तत्क्षणिकत्वं स्थिरस्य ह्यनेकक्षणावस्थायिनो नोत्पत्ति क्षणप्रध्वंसासमानकालीनत्वं तेन नार्थान्तरत्वमित्यर्थः । असंभवपरिहारार्थ चोत्पत्तिपदम् । एतेनेत्येतद्विवृणोति -यत्किचिदित्यादिना । पूर्वोक्तदोपो व्याप्तिः । अथ विशेपलक्षणमिदं विवक्ष्यते तदा पूर्वोक्तमनुमा- नदूपणं स्यादित्याह-प्रतिव्यक्तीति । ननु विशेपलक्षणविवक्षायां न सत्त्वादिति हेतुरभिधित्सितः किंतु घटत्वात्पटत्वादित्यादिव्यावृत्तधर्मा अतो नानकान्तिकता तत्राह-घटत्वादिति । तथाप्यनागतेषु घटे प्वभिप्रेतसाध्यरहितेप्वनकान्तिकता । एवं पटत्वादेरपीत्यर्थः । एतद्धटत्यादित्यादिहेतुविवक्षायां व्याप्त्यनि- द्धिरिलपि द्रष्टव्यम् । एवं साध्यप्रयुक्तदूषणान्युक्त्वा वाधमप्याह-सर्वथायमिलादिनाननु कथं संस्कार संप्रयोगयोः संभूयसामग्रीत्वं यावतान्यत्र निरपेक्षयोदृष्टयोरत्रापि तयोः साहिलाभावो वर्णित इति तत्राह- नचान्यत्रेति । किमन्यत्र निरपेक्षकारणत्वेनात्रापि नरपेक्ष्यमनुमित्सितं तयनकान्तिकं लिङ्गस्य श्रूयमाग: ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्यास्यायुता । २१५ पपत्तिः । यत्मात् 'अन्यत्र लिङ्गेन्द्रिययोरन्योन्यनिरपेक्षयोः । दृष्टं संभूयकारित्वं विशि- धानुमिति प्रति ॥ १७ ॥ भूयमाणत्व नर्थमाणस्य वा लिंगत्वाक्षनिरपेक्षत्वानुमानज्ञानहेतुतं दृष्टं, इष्टं चेन्द्रि- यस्यानपेक्षत्यापरोक्षज्ञानकरणलं, तथापि संभूयोभाभ्यामचं पर्वतो वहिमानित्येकमनुमा- नज्ञानं जायमाननुपलभामहे । नबन्तरेणेन्द्रियसंप्रयोगमयमिति पुरोवाकारोपलम्भसं. भवः । नच विरुद्धधर्मसंसर्गानेदः । अलिन्नेवानुमानवेदने वह्रिमानिति चावमिति च पारोक्ष्यापारोदयविरुद्धधर्मसंसर्गोपलब्धः । तदेवं प्रत्यभिज्ञाज्ञानत्वेकलेन प्रामाण्यसंभवा- त्तद्विरुद्धं भेदानुमानं कालात्ययापदिष्टं न भेदप्रत्यायनायालम् । तथा लवाजतया वा क्षचिदिन्द्रियानरपेक्षतयानुनित्युलादकत्येन्द्रियन्स व पदी लिनिरपेक्षतया परो- ज्ञानजनकत्यायननिनान्वर्वत इत्लनुनिलुत्पत्ती भूवकारित्वदर्शनादिलाह-अन्यत्रेति । इनमेव लोकं विश्णोति-भ्रूयमाणत्येत्यादिना । ननु किनित्यनुनितावपि तयोः साहिलनिति तनाह नान्तरेणेति । सय पर्वतो वहिनानिति प्रतिज्ञालकोऽवयवो नानुमन्यते गोतनगोनिनिन्नपापीहरा दान प्रलालवंदनीयनन्यनायत इति न निदर्शने विप्रतिपत्तिः । दत्तु पारोक्ष्यापारोश्यलक्षणाविरधनी- प्पासाहेद इति तत्राह-नच विरुद्धति । एतेन विपदभेदाभेदोनयन्नपि निरन्तम् । अयं पर्वतो. हिमानिलनैव व्यभिचारालथं चात्र पारोश्यनाधिगतम् । नहि तदित्युसनानासारोवारोबारात मानवतः सोभिनान्पर्वत इति ज्ञानयोलदन्वयानन्वयदर्शनात् । नच प्रचमिहात्वादेव जालप्रलनिहावद- प्रामाण्यानुनानम् । विरुद्धधर्मदंष्टविषयत्वोपाथिहतत्वात् , अत्र च तदभावरू निवेदितत्वातथापि वाना- माये सर्वत्रकान्तात् इचिदेक्षासायसिसः क्षनिकस्यापि क्षयरोगप्रसाद । प्रलभिदायाचनानुनानन्य समर्थितनुपसंहरति तदेवमिति । एतेन विहानक्षतिकवान्नान्नपि प्रत्युत्रं वैस्तियन् । विन्टनिन- वलमपविधनसर्गखोपाधेर्दिपपतया अतिनीलगातादेव विहानबाहिनावात् । अन्तु नहिं प्रसन सतः परतो वा । अनिद्धः । किं. विज्ञानस्य सपमेवोसत्तिनासोनियतादानान्तरण का। तावदन्तः । पनिदान्तानविहानन्दोत्सत्तिविनाशी लत्तविहानमपि गडीपादपरथा नियाविना दिखावेदवेत् । नव चिदानन्य विहानान्तरमालत्वं वप्रकाशदर्शन शोभनन् । स्मारके निशान लोतिविनासायाहत दत चेत् ताकि खसम खानावसमदान तापदन्तः। असंभपादतिप्रमा। वि.न.मन दक्पायन- मलता मानेन । नापि अपनः । संनिसनये तदुपत्तेरतंतत्वात निधन कागतम्वादयोजिशन्स चातीतापगोचरत्वात् । कथं च तापन्निवसतिराजन्यन्य तालावन् ।द : करने मार. नई नित पेन तरिन्द्रियसतिकदुसदेत । बद कहि बोनिल तक का कोचरवारदार बन्द प्रलमचार्विन वदन-'तदनुभूताना पर्यन्त चोदा चोति लेन से कला दार्ति तदपि चार्तम् । नयाहि कि तकनीलारिस्पेदनामानुपातिरिगामनिरपन, परिमल कस्यचिन् । नामानिलादिनानां नानाविषपान लगादासाट । नमी किलोसमातिविपिन परोलरमारिदिन्यः वापरासान्तात् । अयमा मोदी सोपानीदने दाम, अनुताई सदयतामगिर प्रमापरः । न्तु सेमिनी नाम: विमान अमीर लोमिनुमान ! པས ་ཁབ༌ }, བ་, ཀཱ ཀམཱཋ – ： जह तो नेवागमन पर करना ·[द्वितीयः २१६ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) कथं च व्याप्यव्यापकभावभेदोपलम्भाधीनाललाभमनुमानमसिद्ध भेदे भेदं गोच. रयेत् । . आगमोप्यभिधानाभिधेयभेदावगमपुर:सरस्त स्गिन्नेवासिद्ध कथं तत्र प्रामाण्यमनु वीत । शब्दान्तरादिकमपि सिद्धशब्दादिभेदोपजीवनेन प्रवर्तमानं तदसिद्धौ कथं कर्मो- पासनादिभेदमावेदयेत् । नहि भेदासिद्धौ यजति ददाति जुहोत्यर्थानां भेदः सिद्ध्यति येन 'धात्वर्थभेदे सर्वत्र विज्ञेयं भावनान्तरमिति' वार्तिककारोक्तो भावनाभेदः सिद्धोत् । उप- मानमपि मानान्तरावसितगोगवयादिवस्तुद्वयावच्छिन्नसादृश्यगोचरस्यात् । तदसिद्धौ न वस्तुभेदावभासनाय प्रभवति तिलेभ्य एव तैलं पयस एव दधीत्यर्थक्रियान्यथानुपपत्तिा- भवत्वादापत्तिरपि नान्तरेण तिलादिकारणभेदावभासं व्यवस्थासिद्धिरित्यन्योन्यसंश्रयान्न कारणभेदावभासे प्रामाण्यं भजते । अभावोपि नेदमिह, नेदमिदमिति धर्मिप्रतियोगि- भेदाधीनसिद्धिर्न वस्तुभेदं साधयत्यन्योन्याश्रय यागमादेव, अहो दुर्भगोति यत्तावकगोत्रधुराधुरैमारजिल्लोकजिदित्यादीन्युदारगुणग्रामनामान्युपार्जितानि त्व या तु सांप्रतं मन्दाक्षजिदिति नाम निळजेनोपार्जितं कथमपरथा तत्प्रणीतागममेव तत्सिद्धावभिदधाति पर स्पराश्रयादपि न विभेषि तदित्थं-'स्वतस्तावन विज्ञप्तेः सियेतामुदयव्ययौ। परतोपिन विज्ञप्तेः सिद्ध्येतामुद यव्ययौ ॥ तदेवं विरुद्धधर्मसंसर्गाझेदानुमानं निरस्तम् , इदानीं भेदशक्षितानुमानजातस्य साधारणं दूषणमाह-कथं चेत्यादिना । व्याप्यव्यापकयोर्भेदोपलम्भः तमुपजीव्य प्रवर्तमानं कथं भेदमाने प्रमाणं स्यादन्योन्याश्रया- दित्यर्थः । इममेव दोपमागमेऽप्याह-आगमोऽपीति । तस्मिन्निति । अभिधानाभिधेययो द इत्यर्थः । यत्तु शब्दान्तरादिभेदसाधकमित्युक्तं तत्परिहरति-शब्दान्तरादीति । एतेषां चोदाहरणानि मिथ्यात्ववादे दर्शितानि तत्र च शब्दान्तरेण धातुभेदेन धात्वर्थभेदात्तदुपरक्तभावनाभेदाधिगतिश्च शब्दादिभेदोऽद्याप्यसि द्धस्ततः कथं तदुपजीविनः समस्तभेदसाधकत्वमित्यर्थः । उपलक्षणं चैतदभ्यासादेरपि, तेषामपि हि पुनः श्रुतिसङ्ख्याविशेपसंज्ञान्तरगुणान्तरासन्निधिविशेपरूपाणामभ्याससङ्ख्यासंज्ञाङ्गप्रकरणान्तराणां भेदोपजीवनेनैव प्रवर्तमानानां तदसिद्धावप्रवृत्तेः । उपमानेप्युक्तन्यायमतिदिशति-उपमानमपीति । मानान्तरावसित यद्गोगवयादिवस्तुद्वयं तदवच्छिन्नसादृश्यगोचरत्वात्तस्य च वस्तुद्वयस्यातिद्धावुपमानमपि न समस्तभेदावभास नाय प्रभवतीति योजना । अर्थापत्तेरपि भेदेऽप्रामाण्यमाह-तिलेभ्य एवेत्यादिना । अर्थापत्तिरपि न कारणभेदावभासे प्रामाण्यं भजते कुतस्तिलेभ्य एव तैलं पयस एव दधीति तैलदधिलक्षणार्थक्रियाया व्यव: स्थानियतिः, तदन्यथानुपपत्तिप्रभवत्वात् । भवतु तावतापि किमायातमित्यत आह-नान्तरेणेति । तिलेभ्य एव दुग्धेभ्य एवेत्यत्र यदि तिलदुग्धयोर्भेदो न प्रतीतः ततः किं कुत्र व्यवस्थाप्येत प्रत्युताव्यवस्थैव तस्मात्तयोर्भेदसिद्धावेव व्यवस्थासिद्धिर्व्यवस्थान्यथानुपपत्तिलक्षणार्थापत्त्या च कारणयोर्भेदसिद्धिरभिप्रेतेत्य- न्योन्याश्रयादिति योजना । नचाभावप्रमाणगम्योस्तु भेदः तस्य च परस्परव्यावृत्तिरूपभेदे संभवति प्रवृत्ति रिति तत्राह-अभावोपीति । संसर्गाभावेऽन्योन्याभावे वा प्रवर्तमानोऽभावो धर्मिप्रतियोगिभेदज्ञानाधी- नप्रवृत्तिस्ततश्च भेदसिद्धावन्योन्याश्रयतेत्यर्थः । 'निर्भग्नः क्षणभङ्ग एष विपमो वद्धोतिदुर्बुद्धिमिद्धिविभ्रम- विभ्रमालयमहामायाविमूढान्तरैः । यं विध्वस्तसमस्तभावविकृति व्याकीर्णमायाकथं लब्ध्वाऽविक्रिययोधमो- दजलधि स्थाणुं स्थिरं तं भजे ॥२॥ .

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २१७ अपि च मानाधीना मेचसिद्धिर्मानसिद्धिश्च लक्षणात् । तचाध्यक्षादिमानेषु गीर्वा- गैरपि दुर्भणम् ॥ १८ ॥ प्रत्यक्षादिप्रमाणाधीना तत्प्रमेयव्यवस्थिति: प्रमाणानि च लक्षणाधीनाधिनमानि लक्षणं च दुर्निरूपणम् । तथाहि । तत्र न तावदिन्द्रियार्थसन्नि- कर्पोत्पन्नं ज्ञानमव्यभिचारीत्यक्षपादोदितं प्रत्यक्षलक्षणं घटते । अव्यभिचारित्वस्य दुर- धिगमत्वात् । तदव्यभिचारित्वं किमदुष्टसामग्रीजन्यत्वेन ज्ञायते किं वा वाधरहितत्वेना- होस्वित्प्रवृत्तितामध्येंनोतान्येन केन चित् । न प्रथमः । अप्रत्यक्षतामग्रीनिष्ठदोपाभावत्या- ध्यक्षेणाध्यवसातुमशक्यत्वात् । नापि ज्ञानाल्यलिङ्गेन । ज्ञानमात्रेणादुष्टसामग्रीजन्यत्व- साधने विभ्रमज्ञानेष्वनैकान्तिकत्वात् । नाप्यव्यभिचरितज्ञानेन तदवगमः । परस्परा- अयत्वात् , अदुष्टकरणजन्यत्वेन ज्ञानत्याव्यभिचरितत्वसिद्धिरव्यभिचरितत्वज्ञानाचादु- टकरणजन्यत्वसिद्धिरिति । नापि द्वितीयः । विकल्पासहत्वात् । किं सर्वपुरुषवाधरहि- तत्वमुत प्रतिपत्तुः । नाचः । सर्वपुरुषवाधरहितत्वत्यासर्वज्ञाविज्ञेयत्वात् । न द्वितीयः । प्रतिपत्तुदेशान्तरगमननिधनादिना वाधानुदचे तदीयमरुमरीचिकाविभ्रमाणामप्याव्य- प्रत्यक्षादिननापानां भेदविषयत्वानावाद्भेदस्य च दुर्निरूपत्वान्नाद्वैतप्रतिपादकागमानां तैविरोध इत्यवत्ता- दभ्यधाये, इदानी दैः प्रमाणविरोध पे तान्येव दुनिल्पानि, कैविरोधः त्वादित्याह-अपि च मानाधी- नेति । तच्चेति । तच लक्षपनध्यक्षादिषु देवैरपि वक्तुं न शक्यत इत्यर्थः । बनेन प्रनागादिषोडशपदार्थ- व्युत्पादनरूपन्यायदर्शनविरोधोऽपास्यते । वैशेषिकदर्शनविरोधो हि पपदार्यनियनेन पुरो निवारितः । लोकं विवृणोति-प्रत्यक्षादीति । यद्यपि प्रणासनानलक्षणखण्डनानन्तरं तद्विशेषप्रलक्षादेः खण्डन युवं तथापि प्रलक्षलक्षगसडनप्रसझेन तदपि खन्डपियत इति लापनभिप्रेस न्यायसूत्रोतं प्रलक्षलक्षणं दूपति-तत्रेति । तेषु प्रनायु मध्य इत्यर्थः। यद्यपीन्द्रियार्थसनिकालननन्यपदेदवमयभिचारि व्यव- सायानकं प्रसज्ञानति सूत्रं तथापीयानेवांशो लक्षणोपयोगी । जयपदेश्यपदस्य निर्विकल्पकप्रलक्षभेदसूच- फत्वात् । व्यवसायालकपदत्य रूपं रत इलादिप्रत्यक्षज्ञानन्य शब्दानुधेन दाव्दत्वदादानिवर्तनेन सविक- सकप्रत्यक्षपानाप्यसमर्थनार्यत्वात् , इति हाद निधातावदुदाहतम् । तत्र यायभिचारीति दुटिरजतज्ञा- नादिव्यवच्छेदः । उत्खादिव्याहत्त्व जानपदम् । अनुनानादिव्याहत्त्वर्थनादं विदोषणन् । एकदेशान्य दुहानत्वा- दतिद्धि तक्षणत्याह-अव्यभिचारित्वत्येति । नत्र प्रलक्षतोऽनुमानतो वेदमधिगम्यत इत्लने विकल्प दूपविष्चत दानों नपानुगुणतन्हापकत्वेनानिमतान्धनान्विकल्प टूरपति-तव्यभिचारित्वमि- त्यादिना । ननु कथं प्रलक्षपझे धनागनाडगुप्यनिति चेत् भवत्वोपदेशत्व तलसाताचियनिल- वैहि । प्रवृत्तेचेषायाः फलेन तोयादिना अवभिचारतप्रातिनियनःप्रवृत्तिसामर्थन, अदुष्ज्ञानीजन्दत्वेनेति प्रथमपक्षे पदिदमदुष्टसानीजन्य तस्कि प्रतक्षेपते सानुमानेन । साये प्राह-अप्रत्यक्षेति । कापैकगन्दसानम्या दोषांशानां च प्रलमत्तानापात् तनिष्टदोषाभादोलनः अतन्तइन्यदति सानाद- मप्रलक्षनिति भावः। द्वितंति कहानत्वनिशन तदनुनीपट किंवाऽयभिचारिहानत्वेन । नाद लाह- नापीति। तत्र हेतुः-ज्ञानमात्रेणेति । भादारो निर्देशः । द्वितीयं दृषपति-नायव्यभिचारितेति। परसरामचनेव विमोति-अदुऐति । साधरातत्यनाथानेचारित्वादन्न इति द्विदचं पर दूषपति- नापीति । उत प्रतिपत्तुरिति । यो हि वेन प्रक्षेपार्थ प्रतिपय तत्र दस पचानावालयः । प्रति- पत्तुर्देशान्तरेति । यदा हि नरनरोक्सिवित्रनोदयानन्तरं प्रविनर्देशान्तलनन बहमतिका नवति तन तत्व न वाघोदय शत तहमागानन्यानवारि सारिलः । कादिनहन वयव किसाइनानी - -- दि.२८ ·- २१८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः भिचारित्वप्रसङ्गात् । नापि तृतीयः । तस्याप्यनिरुक्तेः । तथाहि । प्रवृत्तिर्नाम पुंसः समी- हा, चेष्टा तस्याः फलेनोदकादिनाभिसंवन्धः प्रवृत्तिसामर्थ्य तेनोदकादिविज्ञानस्यार्थाव्य- भिचारित्वमवगम्यत इति स्थितिः । तच्चेदं प्रवृत्तिसामर्थ्य लिङ्गत्वादवगतं सव्यभिचा- रित्वं वोधयतीति वाच्यम् । तथा सति किं ज्ञानमात्रावगतं सत्तव्यभिचरितां विज्ञान- स्यावगमयेदुताव्यभिचारिज्ञानावगतम् । नाद्यः । भ्रान्तिस्वप्नादिज्ञानेनानैकान्यात् ।। नापि द्वितीयः । परस्पराश्रयत्वात् । किंचायमन्वयव्यतिरेकी हेतुः केवलव्यतिरेकी वा । नाद्यः । सर्वज्ञानानामव्यभि- चारित्वे विप्रतिपन्नं प्रति सपक्षासंभवात् । अस्तु तर्हि द्वितीयस्तथाचार्यवाचस्पतेस्तात्प- र्यटीकायां प्रयोगः-विवादाध्यासितं ज्ञानमर्थाव्यभिचारि । समर्थप्रवृत्तिजनकत्वात् । यदि पुनरेवं नाभविष्यन्न समर्थी प्रवृत्तिमकरिष्यद्यथा प्रमाणाभास' इति । मैवम् । हेतोविरुद्धत्वात् । दृश्यते हि मणिप्रभायां मणिबुद्ध्या प्रवर्तमानस्य मणिप्राप्तेः प्रवृत्ति सामर्थ्य न चाव्यभिचारित्वम् । उक्तं हि मणिप्रदीपप्रभयोमणिबुद्ध्याभिधावतोः मिथ्या- ज्ञानाविशेषेपि विशेषोऽर्थक्रियां प्रतीति । कश्चायं फलाभिसंवन्धः । ज्ञानप्रतिभासितार्थस्य प्राप्तिरुत तज्जातीयस्य । नायः । वृपभमहिपपरिवर्तनादिना क्रियाविभागन्यायेन विज्ञानावभासितसलिलावयविनो विना- गृह्यते । प्रवृत्तिसामर्थ्येनेति तृतीयं पक्षं दूपयति-नापि तृतीय इति । पूर्ववाद्यभिमतं प्रवृत्तिसामर्थ्य विवेचयति तदनिरुक्ति दर्शयितुं-प्रवृत्तिर्नामेत्यादिना । समीहेयस्यैव विवरणं चेष्टेति । भवविद प्रवृत्तिसामर्थ्य ततः किं तत्राह-तच्चेदमिति । लिङ्गत्वादिति । व्याप्तत्वपक्षधर्मतया ज्ञातं हि लिङ्ग भवति इतरथाऽसिद्धत्वप्रसङ्गादित्यर्थः । तच्च प्रवृत्तिसामर्थ्य किं ज्ञानत्वलिङ्गेनावगतं सत्साध्यं बोधयति किं वा अव्यभिचारिज्ञानत्वेनावगतमिति विकल्प्याद्येऽनैकान्तिकतामाह-भ्रान्तीति । अत्र च प्रवृत्तिसामर्थ्य समर्थप्रवृत्तिजनकत्वमभिमतमितरथा वैयधिकरण्यं स्यात् । पूर्व प्रवृत्तिसामर्थ्यलक्षणो हेतुर्युर्ज्ञान इत्युक्तम् , इदानीं भवतु सुज्ञानत्वं तथापि कीदृशो हेतुरिति विकल्पयति -किंचायमिति । चः किंचार्थः । पञ्चरूपः खल्वन्वयव्यतिरेकी । अत्र च सपक्षे सत्त्वलक्षणं द्वितीयं ना- स्तीलभिप्रेत्याह-सर्वज्ञानानामिति । नच तदनुभवाभावे संदेहाभावः । विपर्यासादपि प्रत्यवस्थानस- भवात् । नच सोप्यन्यत्र सत एवानिर्वचनीयवादात् । नच सर्ववादविधिनिषेधप्रसङ्गः । उक्तवक्ष्यमाणसः माधानत्वात् , एतेनोदयनोद्गारोपि चिकित्सितः । केवलव्यतिरेकिपक्षं शरते-अस्तु तहीति।तात्पर्यटीका. न्यायवार्तिकटीका । उदाहृतश्चायं ग्रन्थः खतःप्रामाण्यवादे । भ्रान्तिव्यावृत्त्यै समर्थपदम् । तदेतद्दूषयति- मैवमिति । विरुद्धत्वं दर्शयति-दृश्यते हीति । या हि मणिप्रभायां मणियुद्धिः सा तावदर्थव्यभिचा- रिणी, अयथार्थत्वात् । नच मणिप्रभव मणिः । अथ च समर्थप्रयत्तिजनकत्वमस्ति मणिप्रापकत्वादित्यर्थः । अत्र सौगतवार्तिकसंमतिं दर्शयति-उक्तं हीति । यदि हि मणिप्रभायां प्रदीपप्रभायां च मगिबुद्धिन्या पुरुषावभिधावतस्तदा तयोरुभयोरपि विज्ञाने मिथ्याज्ञाने एव तथाप्यर्थक्रियां प्रति विशेषोति मनिप्रभा मगिबुद्धेमपिप्रापकत्वात् इतरत्र तदभावादित्यर्थः । प्रवृत्तिसामर्यस्य हेतुविशेषान्तर्भावो दुनिरूप इत्युक्तम् , इदानी प्रवृत्तिसामर्थ्यमेव सर्वज्ञानानुगतमशक्य निरूपणमिलाह-कश्चायमिति । वृषभमहिपेति । अयमर्थः । वैशेषिकादिमते विज्ञानप्रतिभागितार्थ- - ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । २१९ शेन ज्ञानत्य फलाभितंवन्धाभावप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । ग्रहतारादिविज्ञाने तत्व तज्जा- तीयस्य वा प्रात्यभावात् । नापि चतुर्थः । अन्यदप्यनुमानान्तरमुत प्रत्यक्षम् । नाचः । लिङ्गत्याव्यभिचरितत्वलक्षणताध्येन व्याप्तिग्रहणदशायामेवाव्यभिचारत्व गृहीतले पुन- रनुमानानुपयोगात् । अगृहीतते वानुमानलाप्रवृत्तेः । न द्वितीयः । ज्ञानप्राहकेणैव मानसप्रत्यक्षेण तत्वार्थान्यभिचारित्वग्रहणेऽभ्यासद्शायामिवानभ्यासद्शायामपि संश- चानुदयप्रसङ्गात् । किंचेदमव्यभिचारित्वं नाम विज्ञानत्य, किं प्रमावापरपर्याया जातिस्तोपाधिः । न तावजातिः । जातिसकरप्रसङ्गात् । तथाहि । सर्व ज्ञानं धर्मिण्यभ्रान्तं प्रकारे तु विप- र्थच इति वदद्भिरिदं रजतमिति विभ्रनज्ञानमिदमंशे प्रमाणनप्रमाणं च रजतांशेभ्युपग- न्यते परीक्षक:तथाच-"अन्योन्यपरिहारेण भिन्नव्यत्तिनिवेशिनो: सामान्ययोः समावेशो जातितकर उच्यत" इत्युक्षन्यायेन तृतौ प्रमावपरिहारेणैवाप्रमात्त्य वृत्तेरप्रमालपरि- हारेण च प्रत्यक्षादो प्रनालवृत्तरेकलां विभ्रमव्यतावुभयसनावशे कथं न जातिसङ्करः त्यात् । उपाधिश्चाबाधितत्तावितंवादिनादिमागुतप्रकारेणेवापाकरणीयः । अत्तु वा प्रापरत्वं फलानितंबन्धरूपप्रवृत्तितानपानेलयुक्तम् । बव्यापकत्वात् । यदा हि दूरतरे सरति यः सलिलं ट्वा तात्पपातमा तर्पति तदा सनतनयनेव पाद नाहिन अपभेग वा तदन्नः क्षोभितं भवेत्ततत्तदन्नो- पदबारम्भकावरवेषु कियोसपने ततय पूर्वतनद्रव्यारन्मकस्योगविघातकविभागोलतित्वतश्च संयोगनाश- स्वदनु च तदारयावयविनाशः उत्तरयोगोलत्त्याचावन्दन्तरोत्पत्तिरिति तेषां दर्शनं, ततच पूर्वज्ञातः सलिलाववो बिलन एव पीयमानधान्य एवेति पूर्वहानजनितप्रत्तेः फलाभिदन्यो न स्यादति च तदि- तरपा बनिवारित्याऽमानायनादिति । विज्ञान प्रविनारितार्थतजातीचार्यप्रापरत्वं फलायभिचार इल- प्पबुलन् । प्रहतारकादिविज्ञानन्द सजावीदन्य वा विजातीयस्य वा महादेः प्रापफवाभावेनाच्या कलादि- लाह-ग्रहेति । पक्षपेक्षाहानन्द मानावं न खादिलपि दृष्यन् । अन्नति पक्षं निषेधति- नापीति । पत्तोचान प्रदाननानं वेति विकल्प दूपियतीति, तदाह-अन्यदपीति । येन हि लिनाव्यभिचारित्वननुनीपते तस वेन वाहिहोता न वा । लाये प्राह-लिइत्येति । नहि ज्ञानवि- मोऽव्यभिचारित्वं विप्रतिपन्नं नामिनत्यादिवदन्यन प्रतिदनेवान्यनानुनयेतापि त्वयाभिचारित्वनान इति भादः । द्वितीय माह-अगृहीतत्व इति । प्रलाप दूरपति-न द्वितीय इति । प्रतज्ञत्वे ज्ञान- प्रीतिसनसनयने तत्वाति नि तत्वादनन्यालदापानव्यानेचारित्वेशदोन सादिलपः। तरियनव्यानचारित्वच ज्ञापकानावादलिदिरनिहिता इदानीनन्यानचारिखनेव दुनिस्तानलाह-कि- वेदमिति । प्रनालीलपरः पायो यहाः ना तपोज । प्रनावलीत नानिकति पावत् । प्रनावरून नयभिचारित्वं न जातिः।दं रजतनिलादिनने पन्ऽयनिवारित्वरूपमानाचाहाकारादितगंदे चाना- नाम्बाहीकारात् । उनचोध परतरब्बनिचारिजौरेषत्र सुनी जामिनदारादिलाह- तारजातिरित्या- दिना । जाविनहरखरूपनेव वृदयनेन वटपति-अन्योन्यपरिहारेणेति । न्व समानान्ववादोतः परिहारः नंतपदारस्पाधिस्वेऽन्यत्रापि तत एव त्यवहारोपनी जातिनावे प्रमानाबाद । नव गोलाधुच्छेदनमः । रात । कामनायनायिः प्रनालंच शातिरत पहुं दुरन् । दार्गल. सापि संभकार । माथिई पति-उपाधिश्चेति । प्रागुरूमकारेणेति । कमापिटलं नवस किंवा प्रवितुः, एकनावाविना विपनु प्रादेपनुन विकल्पोन्सनेसः बनवकरी दूसनस्त्वा स्नादेतेऽसे दूर दकिन-अस्तुति । जनवानलमालकानेदनतो नामानिरी ·ed नि गजनीति विज्ञापणाददोष इति चेन्न । इन्द्रियार्थसन्निकर्पपदवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । नागनामावनिगुमेन लिङ्गामाजन्यलगेयोच्यत इति चेन्न । यत्किंचिदपेक्षया सर्व न तनेदशादिशाये शमाल जातिः, किंतूपाधिनिबन्धनः नादार इन सादिक दर रेटुक्त समले लक्ष दिर साल का रे-मुक्त होति । एतदुक्तं भारी । इन्ददेवशेष सभाका सो १ सोमलाल सो : दमदाट निानी शानिनिजारिलायमायरायभिचारिन नावनातल्यातिः । तन्त्र निदान नियरिकाजन्यलान । जन्यप्रन्यानलमणमिनि नयायनुनितावतिव्याति FAaiन्दिपलानावणानार्थर मनिकापादनुमिनंजायमानत्वात् । नि विपणानानिव्यानिरिनि चेन्न । युक्तावस्थायामुपजायमानगर विपणनीमियाव्यामः । अयोगिप्रत्यक्षलक्षणमिति चेन्न । प्रत्यभिज्ञाने तत्तांशेऽभने। नापि मागृतविशेषणानालक्षण: गन्निकोऽस्तीति चेन्मैवम् । अयमग्निमान्पर्वत इ. गानेनिगाग्नित्रापि गंयुक्तविशेषणतालक्षणसन्निकर्पस्य तत्तांश इव सद्भावात् । लिजवराभवेन माणग्यारांगविलपराङ्गात् । गारोक्ष्यानधिकरणगापलक्षफलं करणं च प्रत्यक्षप्रमाणमिति सूत्रेण सूत्रिका पामिति र । प्रमालपरोक्षलगोर्तुनिरूप्यलेन तद्धीननिरूपणत्यापि लक्षात्य पलात् । नच प्रगालग जातिलेन निरुक्तिः । भ्रमज्ञाने जावितकरयोजना ३६ जन्भेति । अतानिन्दिमासतिसालदर्शकालिमा १५ चैतन्यसानती। सोनाम हे रुवनारवरून युक्त २ ले हर तक यह हादतपदाका साकार को न्या. रहा न देतानन्द देवर को है by+H e ·- परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । २२१ सर्वप्रमाव्यवहारत्यापि तथातोपपत्तो जातेरपलापापत्तेः । नचैवं गोत्वापलापप्रसङ्गः । जातिमन्तरेणोपाधिमात्रनिबन्धनतया गोव्यवहारल क्षचिदप्यनगीकारान् । मृगवादी गोव्यवहारो न जातिनिबन्धनो नाप्युपाधिनिबन्धन: किंवोपचारिक इति न किंचिडु- प्यति नच प्रमावजाते→सकमस्ति । तथाहि । तत्किमवाधितानुभूतितं किं वा यथा- र्थानुभूतित्वमाहोस्विदच्यभिचार्यनुभूतित्वमविसंवाचनुभूति संशयविपर्ययव्य- तिरिक्तस्मृतित्वानधिकरणज्ञानलं वा एतद्धटनानवृत्तिले सत्तेतमजन्ये बहिज्ञानवृत्तिसं- शयावृत्तिजातिमत्त्वं वा। न प्रथनः । इदानी वाधविरहन्यातिप्रससफत्वान् । कालान्तरे वाधविरहस्य दुरवधारणत्वात्सर्वपुरुपायाधन्य पुरस्तादेव निरस्तत्वात् । न हितीयः । यथार्थवानि- रक्तः, तत्किमर्थसत्तामात्रविपयत्वमुत यावत्प्रतीयमानार्थसत्त्वमाहोम्बिवाधिनाथदन्तम् । न तावदर्थसत्तामात्रविषयत्वम् । भ्रमत्यापि प्रमात्वप्रसङ्गात् । नापि यावत्ननीयमानाय. सत्त्वं प्रत्यभिज्ञायामतीतानागतानुमानेपु वैधज्ञाने च तदभावेन तेपामप्रमाणपालान् । माहः उ जलमिलादी पीतोपतादिप्रलयाः संगबन्ते । संसर्गनानालामा पिना सर्वत्र प्रमाव्यपहारोऽत्यनुगतनिमित्तलामाद अलं जातिय पनसा अजाती पनि नेति । ननु कप चिदपि गोत्वत्यवहारन्योपाधिनियन्धनतामायः सायना मदावि पहारसोपाधिकत्याद तन जारभावारिति तनार-मृदयादाविति । न सपना सन्दप्रयोगस्तु परम्, नच सोपि जातिमुपाधि दायलय शिक्षाका !ी म उपचारात्मयुर राति उपाधिनियन्यनो जातिनिबन्धनो का भवति । प्रमालपारस लीमियत इति विशेष की भावः । जामिनाराम प्रभाव म. द.. हमावादन प्रनाय जातिरित्यार-चेति । परनुभव कसा रूप व शिपयारन् । रंगपादिपार ललिपि सहि स्मारक पसल पक्षः । एतखटकानेति । एज पर चीनमः ! सर . པས༴ ན པ གསེགཡ: |ཎཊཱི། རེ ༌༌་་་ : ཡ: :=མྦྷ ཎ ཁ माया पानिलयः । लाइनिजागार मनात ནྟེ བྱཱ ཎ ན ནས པས༑ པ་ ཎ： ཊོས་ : ཝཱ་ པ༌ཝ ཨ བདག मदासाना लदान । प्रल दर 7. པཎེ་： ཨརཝ { ས པར་པས་:་པཎྜ'ཝཔས༌མ་ “ཡསྶ *སམཱ༌ པདཔ༌ཌམ ཧ:༌པས་ས་ ARRIER८, रबि । अतिम दिने । पुरा विन्द . s:- A ·जातिरति येन जातिसरः स्थाययोहारस्तूपाधिनिवन्धन इति शहते-न तत्रेति । आदिग्रहपोन पीतः द्वितीय शङ्कते-जन्येति । अनुमिताविन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पनत्वं दर्शयन्नतिव्याप्तिमेव विवृणोति-मनोलती नन्विन्द्रियार्थसनिकर्पोत्पनं संयुक्तेर्थे प्रत्यक्षमिति लक्षणं विवक्षितं, नचैवमनुमानमतो नातियागाई मिति । तर्हि योगिप्रत्यक्षविशेषेऽव्याप्तिरित्याह-न युक्तावस्थायामिति । आत्ममनःसन्निकर्षमा न्मनसश्च वहिः खातन्त्र्याभावादिति भावः । तर्हि अयोगिप्रत्यक्षस्यैवेदं लक्षणमस्त्विति शकते असे गीति । तयोगिप्रत्यक्षेप्यव्याप्तिरित्याह-न प्रत्यभिज्ञान इति । ननु कथमव्याप्तिः यावता ततयार तथा च नानुमितावतिव्याप्तिरित्याशय तर्हि लिङ्गाद्यजन्यत्वे सति प्रमितित्वमित्येतावदेवास्तु प्रत्यक्षलाई व्यभिचाराभावात् वृषवरदिति परिहरति-नेन्द्रियार्थेति ।नन्विन्द्रियार्थसनिकर्पोत्पनमित्यत्र लिलाधजन्य. विवक्षितमतो न वैयर्थ्यम् । यदि हि लिङ्गाधजन्यत्वमिन्द्रियार्थसनिकर्षजन्यत्वं चोभयं विवक्ष्येत स्वातदा वैयर्थ्यं नत्वेवमिति शङ्कत-तेनापीति । तद्यसिद्धिरेव लक्षणस्य चक्षुरादेरपि यत्किंचित्प्रति लिजस्वेन सं. प्रत्यक्षाणां लिङ्गजन्यत्वादिलाह-न यत्किचिदिति । तल्लिझाजन्यत्वे सति तदिन्द्रियसनिकर्षजन्यवर व्यवच्छेदाय प्रमाग्रहणम्, इन्द्रियेत्यादिविशेपणेन पारोक्ष्यानधिकरणत्वसूचनाव्यभिचारितयात्रमादिव्युदासेन फलद्वारालक्षणं शते-शारोक्ष्यति । अनुमित्यादिव्यावृत्तये पारोक्ष्यानधिकरणेत्युक्तम् । भ्रान्तिविशेष प्रमात्वलामात्यलक्षानुमानोपमा पशन्दाः प्रमाणानीति सूत्रे करणस्य च प्रकान्तत्वादिदं लभ्यत इति भावः। नमज्ञान इति। तत्र हीदमंशज्ञाति प्रमात्वमितरत्राप्रमात्वमिति जातिसकर उक्त इत्यर्थः। ननु न तत्र प्रमा २२० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) यथाकथंचिदविचारितरमणीयमव्यभिचारित्वं तथापीश्वरज्ञानेऽव्याप्तिः । तस्य नित्यत्वा. देवेन्द्रियसन्निकर्पाजन्यत्वात् । जन्यप्रत्यक्षलक्षणमिति चेत्तथाप्यनुमितावतिव्यातिः मनो- लक्षणेन्द्रियस्यासलक्षणेनार्थेन सन्निकर्पादनुमितेर्जायमानत्वात् । संयुक्तेर्थे इति विशेषणानातिव्याप्तिरिति चेन्न । युक्तावस्थायामुपजायमानपरना विषययोगिप्रत्यक्षेऽव्याप्तेः । अयोगिप्रत्यक्षलक्षणमिति चेन्न । प्रत्यभिज्ञाने तत्तांशेऽज्यादैः । तत्रापि संयुक्तविशेषणतालक्षणः सन्निकर्पोऽस्तीति चेन्मैवम् । अयमग्निमान्पर्वत इचतुः मानेऽतिव्याप्तेस्तत्रापि संयुक्तविशेषणतालक्षणसन्निकर्षस्य तत्तांश इव सद्भावात् । लिङ्ग द्यजन्यत्वे सतीति विशेपणाददोप इति चेन्न । इन्द्रियार्थसन्निकर्पपदवैवर्यप्रसङ्गात् । तेनाप्यतढ्यावृत्तिमुखेन लिङ्गाद्यजन्यत्वमेवोच्यत इति चेन्न । यत्किचिदपेक्षया सर्वस्यानि लिङ्गत्वसंभवेन लक्षणस्यासंभवित्वप्रसङ्गात् । पारोक्ष्यानधिकरणप्रमाप्रत्यक्षफलं तत्करणं च प्रत्यक्षप्रमाणमिति सूत्रेण सूत्रितं तर णमिति चेन्न । प्रमात्वपरोक्षत्वयोर्दुनिरूप्यत्वेन तदधीननिरूपणस्यापि लक्षणस्य दुनि पत्वात् । नच प्रमात्वस्य जातित्वेन निरुक्तिः । भ्रमज्ञाने जातिसङ्करस्योक्तत्वात् । न तत्रेदमंशादिप्रत्यये प्रमात्वं जातिः, किंतूपाधिनिवन्धनः प्रमाव्यवहार इति । उपलक्षणं चैतत्स्मृत्वादेरपि । शङ्कते-संयुक्तेर्थे इतीति । एतदुक्तं भवति । इन्द्रियार्थेलादिविशेषणयुक्तं संयुक्तार्थावभासकं शेपार्थग्रहणमिति भवतामभ्युपगमः । युक्तं च नहि तदा परमावादीन्द्रियसंयुक्तम् । वहिरिन्द्रियाया। पीदानी चक्षुपा संयुक्तदेवदत्तविशेषणतया पारंपर्येणेन्द्रियसन्निकर्षोऽस्तीति शहते-तत्रापीति । तर्हि भी क्षधर्मिकानुमानेष्वतिव्याप्तिरित्याह-मैवमिति । ननु लिशायजन्यत्वे सत्युक्तविधसन्निकर्षजन्यत्वं तार लक्षणत्वविवक्षायां तच्छब्दार्थानुगलसंभवेन लक्षणस्याव्याप्तिरित्सपि द्रष्टव्यम् । - ·परिच्छेदः ] नवनप्रतादिनीव्याख्यायुता । २२१ सर्वप्रमाव्यवहारत्यापि तथालोपपत्तो जातेरपलापापत्तेः । नवं गोलापलापप्रसङ्गः । जातिमन्तरेणोपाधिनात्रनिबन्धनतया गोव्यवहारस्य कचिदप्यनङ्गीकारान् । वादी गोव्यवहारो न जातिनिबन्धनो नाप्युपाधिनिबन्धन: किलीपचारिक इति न किंचिहु- प्यति नच प्रभावजातेच अकमस्ति । तथाहि । तत्किमबाधितानुभूतितं किं वा यथा- धानुभूतित्वमाहोस्विदच्यभिचार्यनुभूतित्वमविसंवाद्यनुभूति नंश्यविपर्ययव्य- तिरिक्तस्मृतित्वानधिकरणज्ञानलं वा एतटज्ञानवृत्तिवे सत्तेतड्नजन्य वहिज्ञानवृत्तिनं. शयावृत्तिजातिमत्त्वं वा । न प्रथनः । इदानी बाधविरहन्यातिप्रन सकलान् । कालान्तरे अधविरकन्य दुरवधारणत्वात्लवपुरुपायाधत्य पुरस्तादेव निरस्तत्वात् । न द्वितीयः । यथार्थत्यनि- सत, तत्किमर्थसत्तामात्रविपयत्वमुत यावत्प्रतीयमानार्थसत्त्वमाहोन्विदाधितावन्तम् । न तावदर्थसत्तामात्रविपरत्वम् । भ्रनन्यापि प्रमादप्रसङ्गात् । नापि यायलनीयमानार्थ- सत्त्वं प्रत्यभिज्ञायामतीतानागतानुमानेषु वैधज्ञाने च तदभावेन लेपानम्मानपानान् । सजलमिलादी पीतोपताविप्रलयाः संयन्ते । संसर्गमानलमा धिना सर्वत्र प्रनात्यवहारोऽन्यनगतनिमित्तलामात् बलं जातिका र नेति । ननु कर्ष चिदपि गोत्सत्यवहारस्योपाधिनिबन्धनतानादः चायनमा पारपाधिकरवाद तन्त्र कातेरभावारिति तत्रार-मृतवादादिति । न पर सदस्योगस्ट परम्, नच सोपि जातिमाथि वापसमय बिचार नमी उसधिनिपनाने जातिदियो १ः भ. पुर प्रमाव्यपहारस्य स्वीमियत इति विशेष की भावः । जातिकाराम मनात भ .. भावाच न नावं साहिरिलाह-नदेति । पराममनिका ------- ས་པཎཔ|ཙཡགནས་ཝཱ5: ཡནནཱམཱ༔ པ ས པས་གསམཝཡཔ ལས ཊ་ पनः १५: । एतटानेति । एकर पोल मिलानमा पिः । दोकानादेसक र नेम : པ དེ ས༌རཱ： {པ ཁམས་ - ཡཙྪཱ ཀ ཁ ཨཎཊཾ་ པས་ སེབཱ་ཡཱ༌སཱམཱནྟཡ པ་ཨཱ་ཀན༌ གྷ་ ང་ ས ༣ པ༌སངས༌པས་ས༌ཝསྨརཝ་ ཁn: ཡས་ ས༌ནས ： ལཔ༌ ཚོངུ ལ༌སངུངསཱཨཱཡ ༔ མ रन् । सभामा- . ༤ སྶ ག ཡས་རཱ༌དྷཱ ཨི ༦ ང. ::༌:མ་པ“ཡ་ཡ་ .. E –– མན པ མ༌ ༌་་ ༌ :་:མངས： དངཝེ༌ ·२२२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी ) [द्वितीयः अबाधितार्थवत्त्वं तु पुरस्तादेवापहस्तितम् । नापि तृतीयः । ज्ञानार्थयोविभिन्नदेश कालयोधूमान्योरिवाविनाभावाभावात् । चतुर्थेपि पक्षे ज्ञानान्तरेण तथैवोल्लिख्यमानवं विपरीततया वा उल्लिख्यमानत्वमविसंवादित्वम् । नाद्यः । रजतं रजतमिति धारावा- हिकविभ्रमेष्वपि भावात् । न द्वितीयः । असंजातवाधस्यापि भ्रमस्य प्रमात्वापातात् । नापि पञ्चमः । संशयविपर्ययव्यतिरिक्तस्मृतित्वानधिकरणज्ञानत्वस्य विभ्रमेपि धम्चशे भावात् ।। अन्यथा सर्व ज्ञानं धर्मिण्यभ्रान्तं प्रकारे तु विपर्यय इत्यभ्युपगमपरित्याग- प्रसङ्गात् । संशयविपर्ययस्मृतीनामनिरुक्तेश्च तदतिरिक्तत्वमपि दुर्भणम् । तत्र किमन- वधारणज्ञानं संशयः विरुद्धोभयकोटिसंस्पर्शिज्ञानं वा अनिर्धारितत्वविशेपितं वा जिज्ञा. साजनकं मिथ्याज्ञानं वा विपर्ययेतरमिथ्याज्ञानं वा संशयत्वजातियोगि वा सर्वथापि न निरूपणपथमवतरति । 'अनिरुक्तेरवधृतेरतिव्याप्तेर्द्वयोरपि । अव्याप्तेर्विभ्रमाभेदान्जाति- साङ्कर्यसक्तितः ॥ १८ ॥ नाद्यः । अवधारणानिरुक्तावनवधृतत्वस्याप्यनिरूपणात् । तथाहि । किं ज्ञानमात्रम वधारणत एकाकारप्रतिनियतमाहोस्वित्संशयविरोधिज्ञानं वा संशयविरोधिप्रमाणज्ञानं वा । आद्ये व्याघातः । ज्ञानं भवति न भवति चेत्युक्तत्वात् । द्वितीये चित्रः पटश्चैत्रो अवाधितार्थवत्त्वं त्विति । अव्यभिचार्यनुभूतित्वमिति तृतीयं पक्षं दूपयति-नापि तृतीय इति । किं यत्रार्थस्तत्र ज्ञानमिति देशतोऽव्यभिचारित्वं विवक्षितं किं वा यदार्थस्तदा ज्ञानमिति कालतः, नोभयमपीत्याह-ज्ञानार्थयोरिति । यद्यपि सुखादिषु देशतोऽविनाभावो वर्तमानेषु च कालतः संभवति तथापि न सर्वप्रमितीनामेवंभाव इति ताखव्याप्तिरित्यर्थः । अविसंवाद्यनुभूतित्वमिति चतुर्थेऽपि पक्षेऽविसंवादित्वं विकल्प्य दूपयति-चतुर्थेपीति । किं संवादाभावो विसंवादित्वं तदभावो- ऽसंवादित्वमिति प्रथमविकल्पाभिप्रायः। द्वितीये तु विपरीतसंवादो विसंवादस्तदभावोऽविसंवादित्वमिति तत्र प्रथमं दूपयति-नाद्य इति । अस्ति हि इदं रजतमिदं रजतमिति धारावाहिकविभ्रमे ज्ञानान्तरेण पूर्वज्ञा. नप्रतीतार्थस्य तथेत्युल्लेख इत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । द्वितीये देशान्तरगमनादिनानुत्पन्नवाधे भ्रमेऽतिव्याप्तिरित्साह न द्वितीय इति । पञ्चमपक्षेऽप्यतिव्याप्तिः। सर्वभ्रमाणामधिष्ठानांशे त्वदुक्तलक्षणवत्त्वेन प्रमात्वप्रसङ्गात् । न चेष्टापत्तिः, जातिसङ्करोक्तरित्यभिप्रेत्याह-नापि पञ्चम इति । किंच संशयादेरपि दुर्निरूपत्वात्तयति. रिक्तत्वमप्रसिद्धमित्यसिद्धिलक्षणस्येत्यभिप्रेत्याह-संशयेति । तत्र संशयलक्षणानि संभवन्ति विकल्पयति तत्र किमित्यादिना । निश्चयव्यावृत्त्यर्थमायं पदम् । अवधारणाभावव्यावृत्त्यै ज्ञानपदम् । घटपटी स्थाणुरेवेलादिव्यावृत्त्यै विरुद्धोभयग्रहणम् । अनिर्धारितत्वविशेषितमिति । अनिर्धारितोभयकोटि- संस्पर्शि ज्ञानमित्यर्थः । मिथ्याज्ञानमित्युक्त विपर्ययेपि प्रसङ्गस्तदर्थ जिज्ञासाजनकेत्युक्तम् । तावत्युक्ते तकॅपि प्रसक्तिः तदर्थ मिथ्याज्ञानमिति । सर्वथापि दुर्निरूपणमित्युक्तं तत्र यथासंभवं दूषणानि श्लोकेन संगृहाति- अनिरुक्तरित्यादिना । प्रथमे पक्षेऽवधृतेरनिरुक्त्या अनवधृतेरप्यनिरुक्तेरसिद्धिस्तथा द्वितीयतृतीययोरति- व्याप्तिश्चतुर्थे चाव्याप्तेः पञ्चमे विभ्रमाभेदात् पष्टेपि जातिसकरप्रसक्तित इति योजना । संगृहीतानि दूपणानि विवृणोति-नाद्य इत्यादिना । अवधारणानिरुक्त्याऽनवधारणानिरुक्तिं दर्शयि- तुमधारणलक्षणानि विकल्पयति-किशानमात्रमित्यादिना । ज्ञानमात्रमयधारणमिति पक्षे ज्ञानत्वान- धिकरणं ज्ञानमनवधारणज्ञानं स्यात्, तथाचानवधारणज्ञानं संशय इति वदतो न्यायभूपणकारस्य वदनस रोरुहं व्याहतिहिमाहतमिलाह-आये व्याघात इति । नहि चित्रः पट इत्यादिज्ञानानामेकाकारप्रतिनि. यमस्ततोऽनयधारणज्ञानतापत्त्या संशयलक्षणमतिव्यापकमिति द्वितीयं पक्षं टूपयति-द्वितीय इति । - ।

·परिच्छेदः] । -- नयनप्रतादिनीव्याख्यायुता! २२३ मैत्रश्चेत्यादिप्रमाणज्ञानानामपि संशयत्वापात: । एकाकारप्रतिनियमाभावात् । नापि तृतीयचतुौँ । संशयानिरत्तो तद्विरोषत्यानिरुतेः । किं चैवंसति संशयविरोधिज्ञाना- वन्यज्ञानं संशय इत्यापतेत् तथाचानुत्पन्नसंशयत्य संशयाविरोधितथा जायमानप्रमा- पज्ञानमपि संशयः स्यात् । नापि द्वितीयः । भेनाभवशीतोष्णादिविषयप्रमाणज्ञानानां विरुद्धोभयकोटि स्पर्शिनां संशयत्वप्रसङ्गान् । नापि तृतीयः । निर्धारणानिरक्षावनि- र्धारितत्वत्सेवानिरुक्तेः । अनिर्धारितत्वशब्लेन कोटियन्यान्यवस्थितत्तं विवक्षितनिति चेत्तदेव विविच्यताम् । किमव्यवस्थितत्वं कोविद्वयन्य सम्पनुत धर्म: । न प्रथमः । कोटिद्वयस्वरूपनिश्चयस्यापि संशयत्तापत्तेः । नापि द्वितीयः ताहन्धर्मविशिष्टकोनिद्वयमा- हिज्ञानविषयमनाचा अपि संशयत्वापातत् । नापि चतुर्थः । अजिजालोरपि भगवादी संशयदर्शनेन लक्षणत्याव्यापित्वात् । नापि पञ्चमो विकल्पासहलान । नयाहि । मंग यम विपर्यासाद्विपचविशेपेण कारणविशेषण जातिविशेषण वा भेदः बान । मारः। विषचविशेपानिवृतेः । तथाहि न तावदुभयविधिविपचः । एतौ स्थाणुपुरुषाविति मनुश्यनियन्यादि गायत्वापातान् । नाप्युभयनिषेधः । न स्थाणुन पुरुष इति प्रत्यासत: । मान्यता निधः । तदितरावधारणापत्ते: । नाप्युभयविधिनिषेधी स्वाभानि न भवति पुगे धितानत्वं त्यादिवानापत्वं पति दिदनदधारण सभा तर भामाश्यप्रसादिलाह-नापि तृतीयेत्यादिना । र सो संसारमा संकाचपिरोपिशनादन्यमान संकाय इति साना सवाल :: रस मायासिधियादिलार-विचति । देवरित म. -- दिमागधारका काय दी हद राम रहन । किलोति-नापीत्यादिना । निर्धारणेति । कारः भारतपरम्, परिमोद मितिलप: । न्नु कोरि अनिर्धारितति । पहिरो - मला शोटिसहि । सपा-कारमधमेति ।::: :::: इत्यादिना rana स्पतिः ·२२२ तत्वप्रदीपिका (चित्सुसी) [द्वितीयः अबाधितार्थवत्त्वं तु पुरस्तादेवापहस्तितम् । नापि तृतीयः । ज्ञानार्थयोविभिन्नदेश- कालयोधूमान्योरिवाविनाभावाभावात् । चतुर्थेपि पझे ज्ञानान्तरेण तथैवोल्लिख्यमानत्वं विपरीततया वा उल्लिख्यमानत्वमविसंवादित्वम् । नागः । रजतं रजतमिति धारावा- हिकविभ्रमेष्वपि भावात् । न द्वितीयः । असंजातवाधस्यापि भ्रमस्य प्रमालापातात् । नापि पञ्चमः । संशयविपर्ययव्यतिरिक्तस्मृतिलानधिकरणज्ञानलस्य विभ्रमेपि धन्यैशे भावात् । अन्यथा सर्व ज्ञानं धर्मिण्यभ्रान्तं प्रकारे तु विपर्यय इत्यभ्युपगमपरित्याग- प्रसङ्गात् । संशयविपर्ययस्मृतीनामनिरुक्तेश तदतिरिक्तलमपि दुर्भणम् । तत्र किमन- वधारणज्ञानं संशयः विरुद्धोभयकोटिसंस्पर्शिज्ञानं वा अनिर्धारितलविशेपितं वा जिज्ञा- साजनकं मिथ्याज्ञानं वा विपर्ययेतरमिथ्याज्ञानं वा संशयत्वजातियोगि वा सर्वथापि न निरूपणपथमवतरति । 'अनिरुक्तेरवधृतेरतिव्याप्तेयोरपि । अव्याप्तर्विभ्रमाभेदाजाति- साकर्यसक्तितः ॥ १८॥ नाद्यः । अवधारणानिरुक्तावनवधृतत्वस्याप्यनिरूपणात् । तथाहि । किं ज्ञानमात्रम वधारणमुत एकाकारप्रतिनियतमाहोस्वित्संशयविरोधिज्ञानं वा संशयविरोधिप्रमाणज्ञानं वा । आद्ये व्याघात: । ज्ञानं भवति न भवति चेत्युक्तत्वात् । द्वितीये चित्र: पटश्चैत्रो अवाधितार्थवत्त्वं त्विति । अव्यभिचार्यनुभूतित्वमिति तृतीयं पक्षं दूपयति-नापि तृतीय इति । किं यत्रार्थस्तन ज्ञानमिति देशतोऽव्यभिचारित्वं विवक्षितं किं वा यदार्थस्तदा ज्ञाननिति कालतः, नोभयमपीत्याह-शानार्थयोरिति । यद्यपि सुखादिषु देशतोऽविनाभावो वर्तमानेषु च कालतः संभवति तथापि न सर्वप्रमितीनामेवंभाव इति ताखव्याप्तिरित्यर्थः । अविसंवाद्यनुभूतित्वनिति चतुर्थेऽपि पक्षेऽविसंवादित्वं विकल्प्य दूपयति-चतुर्थेपीति । किं संवादाभावो विसंवादित्वं तदभावो- ऽसंवादित्वमिति प्रथमविकल्पाभिप्रायः । द्वितीये तु विपरीतसंवादो विसंवादत्तदभावोऽविसंवादित्वमिति तत्र प्रथमं दूपयति-नाद्य इति । अस्ति हि इदं रजतमिदं रजतमिति धारावाहिकविभ्रमे ज्ञानान्तरेण पूर्वज्ञा- नप्रतीतार्थस्य तथेत्युल्लेख इत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । द्वितीये देशान्तरगमनादिनानुत्पन्नवाधे भ्रमेऽतिव्याप्तिरित्साह -न द्वितीय इति । पञ्चमपक्षेऽप्यतिव्याप्तिः। सर्वभ्रमाणामधिष्ठानांशे त्वदुक्कलक्षणवत्त्वेन प्रमात्वप्रसाद। न चेष्टापत्तिः, जातिसरोक्तरित्यभिप्रेत्याह-नापि पञ्चम इति । किंच संशयादेरपि दुर्निरूपत्वात्तधतिः रिक्तत्वमप्रसिद्धमित्यसिद्धिलक्षणस्येत्यभिप्रेत्याह-संशयेति । तत्र संशयलक्षणानि संभवन्ति विकल्पयति -तत्र किमित्यादिना । निश्चयव्यावृत्त्यर्थमाद्यं पदम् । अवधारणाभावव्यावृत्त्यै ज्ञानपदम् । घटपटौ स्थाणुरेवेत्यादिव्यावृत्त्यै विरुद्धोभयग्रहणम् । अनिर्धारितत्वविशेपितमिति । अनिर्धारितोभयकोटि- संस्पर्शि ज्ञानमित्यर्थः । मिथ्याज्ञानमित्युक्ते विपर्ययेपि प्रसास्तदर्थं जिज्ञासाजनकेत्युक्तम् । तावत्युक्ते तकेंपि प्रसक्तिः तदर्थ मिथ्याज्ञानमिति । सर्वथापि दुर्निरूपणमित्युक्तं तत्र यथासंभवं दूषणानि श्लोकेन संगृह्णाति- अनिरुक्तरित्यादिना । प्रथमे पक्षेऽवधृतेरनिरुक्क्या अनवधृतेरप्यनिरुक्तेरतिद्धिस्तथा द्वितीयतृतीययोरति- व्याप्तिश्चतुर्थे चाव्याप्तेः पञ्चमे विभ्रमाभेदात् षष्ठेपि जातिसङ्करप्रसक्तित इति योजना । संगृहीतानि दूषणानि विवृणोति-नाद्य इत्यादिना । अवधारणानिरुक्त्याऽनवधारणानिरुक्ति दर्शयि- तुमवधारणलक्षणानि विकल्पयति-किं ज्ञानमात्रमित्यादिना । ज्ञानमात्रमवधारणमिति पक्षे ज्ञानत्वान- धिकरणं ज्ञानमनवधारणज्ञानं स्यात्, तथाचानवधारणज्ञानं संशय इति वदतो न्यायभूपणकारस्य वदनस- रोरुहं व्याहतिहिमाहतमित्याह-आये व्याघात इति । नहि चित्रः पट इत्यादिज्ञानानामेकाकारप्रतिनि- यमस्ततोऽनवधारणज्ञानतापत्त्या संशयलक्षणमतिव्यापकमिति द्वितीयं पक्षं दूपयति-द्वितीय इति । - ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २२३ नैत्रत्रेलानिमाणज्ञानानामपि संवत्तापात: । एकाकारप्रतिनियमाभावान् । नापि हत्तीयचतुथौँ । संशयानिरत्तो तद्विरोधलानिरक्तेः । किं चैवंसति संशयविरोधिज्ञाना- इन्वज्ञानं संशय इसापतेत् तथाचानुत्पन्नसंशयत्य संशयाविरोधितया जायमानप्रमा- मज्ञानमपि संशय: स्यात् । नापि द्वितीयः । भेदाभेदशीतोष्णादिविषयप्रमाणनानानां विरुद्धोभचकोटिप्पर्शिनां संशयत्तातङ्गात् । नापि तृतीयः । निधोरणानिल्जावनि- र्धारितलवेवानितः । अनिर्धारितत्वशब्देन कोटिहवन्याव्यवस्थिततं विवक्षितमिति चेत्तदेव विविच्चताम् । किनव्यवस्थित कोटियन्य सल्पनुत धर्मः । न प्रथमः । फोनिद्वयत्वरूपनिश्चयस्यापि संशयत्वापत्तेः । नापि द्वितीय: ताइन्धनविशिष्योदित्यना- हिमानविपयमनाया अपि संशयत्वापातान् । नापि चतुर्थः । अजिनामोरपि न्याबादी संशयदर्शनेन लक्षणत्याव्यापित्वात् । नापि पचनो विकल्यानहलान । नचादि । - चम्ब विपर्वाताद्विपचविशेषेण कारणविदोपेण जातिविशेषेण वा भेदः न्यान् । नामः। विपचविशेषानिरक्तेः । तथाहि न तावदुभवविधिविपयः । एतौ स्थाणुपुरुषाविति महपनिशम्यानि शयत्तापातान् । नाप्युभयनिषेधः । न स्थाणुन पुरुष इति प्रत्यावर: । मान्यता निषेधः । तदितरावधारणापत्तेः । नाप्युभयविधिनिषेधौ स्था पनि न भवति पुग्यो सरोधिनत्यं तपादिपनापत्वं दी परिदमदधारमा स्तमा समाश्रयतादित्याह-नापि तृतीयेत्यादिना । ३.८ कार के संगनिधितान दम्पलानं सदासदाति लक्ष सनथः चामुमारास भगमन सर्पसंचालितमित्यादिला-दिति । तदेवमनिराला दिमानवधारलाकर इति नारद राम । किरोति-नापीत्यादिना निर्धारपति । धार परपद, करून ཡས: ！ འུ ཡཱ -པ་ ཀ ག་མསྶ ༌ས་ ༌ ཀ པ༑ – ;; བྱཱ “སམཐ་ཡབ་མ-- भनिर्धारितति । भाग:-धिरति ! - मर-तारमधमेति । पर MAP རྣ་གཡཔ | པ་ ཡ་ཀ༌མ་ .. रिति ·[द्वितीयः २२४ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) भवति न भवतीत्युभयविधिनिषेधावधारणप्रसङ्गात् । नित्योऽनिलोवेत्यत्रैकतरनिषेधस्या- न्यतरविधिरूपतयोभयविधिनिषेधयोरसंभवान । न द्वितीयः । कारणविशेषानिरुक्तेः । स हि सामग्री वा तदेकदेशो वा । नामः । अतीन्द्रियलेन तस्याः प्रत्यक्षलायोगात् । लिङ्गाभावेनानुमानतोप्यसिद्धेः । नच संशयज्ञानं लिङ्गम् । तस्येदानीमेव निरूप्यमा- णत्वात् । नापि द्वितीयः । प्रत्यक्षस्य तदेकदेशस्य साधारणधर्मदर्शनादेः स्वविषयतया- नुव्यवसायप्रत्यक्षजनकत्वेनातिव्यापकत्वादप्रत्यक्षस्य च तदेकदेशस्य सामग्रीनिरासेन नि- रस्तत्वात् । नापि तृतीयः । जातिसकरापत्तेः । अयं स्थाणुः पुरुषो वेत्यत्र धयेशे तस्यैव ज्ञानस्य निश्चितत्वं विशेषांशे विकल्पांशे च संशयलमित्येकस्यैव ज्ञानस्य विरुद्धजातिद्वय- लिगिनः प्रसङ्गात् । एतेन पप्टोपि पक्षो निरस्तः । तस्मान्नसंशयलक्षणनिरुक्तिः । नापि विपर्ययस्य । तथाहि । मिथ्याध्यवसायो विपर्यय इति भूपणकारभाषित लक्षणं तावदयुक्तं मिथ्यात्वानिर्वचनात्तत्किमप्रमात्वमुतार्थव्यभिचारित्वमथोपदर्शितार्था- प्रापकत्वमर्थक्रियाशून्यार्थत्वं वा । 'आद्यकल्पेप्वतिव्याप्तेरव्याप्तेश्चान्ययोर्द्वयोः । न मिथ्याध्यवसायत्वं विपर्यासस्य लक्षणम्' ॥ २० ॥ नाद्यः । अप्रमाले सत्यध्यवसाय- वश्चेत्याह-नित्य इति । नित्यत्वानित्यत्वयोः परस्परप्रतिक्षेपरूपत्वादेकतरविधावेकतरनिषेध उभयविधा' नमुभयनिषेधश्च न संभवति, उभयविधानातिरिक्तोभयनिषेधाभावादित्यर्थः । एवं विषय विशेषाद्विशेषं निरा- कृत्य कारणविशेषाद्विशेप इति पक्षं निराचष्टे-न द्वितीय इति । कारणशब्देन किं सामग्री विवक्ष्यते सा- मग्येकदेशो वा। आये प्रत्यक्षतस्तज्ज्ञानमनुमानतो वा । नोभयथापीलाह-स हीत्यादिना। ननु किमिडि लिङ्गाभावः यावता कार्यात्संशयज्ञानात्सामग्याः शक्यानुमानमिति तत्राह-नच संशयेति । सामग्येकदेशः कारणमिति पक्षेऽपि किं प्रत्यक्षगम्यस्तदेकदेशस्तदगम्यो वा । नाद्य इत्याह-प्रत्यक्षस्येति । तदा हि ता. शकारणजनितं ज्ञानं संशय इति पर्यवस्येत् । तथाचातिव्याप्तिः । तस्य साधारणधर्मदर्शनादेः स्वविपयानुव्यव- सायं प्रत्यपि जनकत्वात् । तस्य च प्रत्यक्षप्रमितित्वेन संशयत्वाभावादित्यर्थः । आदिशब्देन च विशेषस्मर. णविशेपदर्शने गृह्यते । सामग्रीनिरासेनेति । न प्रत्यक्षतस्तत्सिद्धिः नाप्यनुमानतः । लिङ्गाभावात् । नच संशय एव लिङ्गम् । अद्याप्यनिरूपणादित्यर्थः । जातिविशेषाद्विशेष इति पक्षं दूषयति-नापि तृतीय इति । जातिसकरमेव विवृणोति-अयं स्थाणुरिति । संशयत्वजातियोगिसंशय इति षष्टेपि पक्ष सङ्करप्रसङ्गमतिदिशति एतेनेति । एवं संशयानिरुक्तिमुपपाद्य विपर्ययानिरुक्ति प्रतिज्ञातामुपपादयति-नापि विपर्ययस्येति । प्रमाण- ज्ञानसंशययोमिथ्याध्यवसायपदाभ्यां निरासः । उपदर्शितेति । यद्वि ज्ञानं स्वेन प्रकाशितमर्थं न प्रापयितुं शक्नोति स विपर्यय इति किं विवक्षितमित्यर्थः । अर्थक्रियेत्यत्रोत्तरार्धशब्दो विषयपरः, समासच वहुव्रीहिः । सर्वपक्षेषु दूषणानि श्लोकेन संगृह्णाति-आद्येति । प्रथमद्वितीयतृतीयेष्वतिव्याप्तेरन्त्ययो- स्तृतीयचतुर्थयोरव्याप्तेरिति योजना । चस्तु तृतीयपक्षस्यैवातिव्याप्तिं च समुच्चिनोति । संग्रहं विवृणोति- नाद्य इत्यादिना । अप्रमात्वं मिथ्यात्वमिति पक्षे अप्रमारूपाध्यवसायो विपर्यय इत्युक्तं स्यात् तथाच स्मृतावतिव्याप्तिरित्याह-अप्रमात्व इति । अतीतादिज्ञानानामर्थव्यभिचारिणामध्यवसायरूपाणां १ चकाररहितः पाठो भाति । - .... .

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २२५ रूपायां स्मृतावतिव्यातेः । न द्वितीयः । देशतः कालतोऽव्यभिचारिषु प्रमाणज्ञाने- प्वपि विपर्ययत्प्रसङ्गात् । न वृत्तीच: । चन्द्रतारकादिननाणज्ञानेम्वनिप्रदतः । झं रजतमिलादिनानेषु चोपड़र्शितेदमंशप्रापकताइञ्चाः । नापि चतुर्थः । मित्राहि- शप्रतिसूर्यकाचनेकार्थानां निधनप्रकाशानाद्यर्थनियादर्शनात् । नच जाननेवार्थनियाकारि नार्थ इति वाच्यम् । ज्ञानमात्रल तद्धेतुत्वेऽतिप्रसङ्गादर्थविशेपितन्य तनुले चालानि तद्धेतुत्वापातत् । तदेवं तृतीयचतुर्थयोख्यामिः । 'अतलितदिति प्रलयो विपर्यय इत्युदयोतकरीयमपि लक्षणमयुक्तम् । अतिव्यानेः । भवति हि बल्नीकाो स्थाणुर्वा पुरुषो वेति संशयः, न स्थाणुन पुन्य इन्युभववाद- दर्शनान् अतलितदिति प्रत्ययः, न चासो विपर्ययः । अतन्निनिति च वासना- भावाधिकरणे तदिति प्रत्ययविवक्षायां संयोगविभागशब्दालविशेषगुणेषु प्रदेशनि खात्यन्ताभावसमानाधिकरणेषु प्रमारूपोपि प्रत्ययो विपर्यय: स्यात् । एनेन बाध्य नं दुष्टकरणजन्यं वा ज्ञानं विपर्यय इति लक्षणं निरस्तम् । संशयेऽनियामक वाधानिरत्तेश्च । किं विरोधिप्रमाणज्ञानं वाधः वि. वा विपर्ययविरोधिनाया कि यापहारो वा । आचे पूर्वोत्तरप्रमाणनानानां वध्यघातकलक्षणेऽनिमामिः । हिली पर- सरामयता । न तृतीयः । तथाहि-विपचापहारो नाम पूर्वानोपार्शितावदोषन- परत्यापत्त्याशिव्या द्वितीयपक्षोप्यनुपपन्न इलाह-देवात इति । चन्द्रतारोति । जनसमये प्रादायपन्त इति पूर्वनेदोसमिति भावः । सन्द पाया कादं जनमिति । चहऽव्यामिनाह-मिथ्याहिदंशति । अनि ताकाका र न्वितस्य च प्रकारचे उपसूर्य का रयमानः पूर्वः विकासमा सारितस्यायनमा दायात समिती रे समावस्यात्रियारल्यासानदैव तत्कालिन राति : लोपिआर-मानतिमिर-अति । ति-तदेवमिति । सन् । नि:। .. समारोप मस्तितिनि। ཨཱསཱཙཡཔཎས་པ་ བ ས་ M ·२२६ तत्त्वप्रदीपिका (. चित्सुखी) [द्वितीयः मात्रमुत तथा प्रमितिरुत यद्देशकालविशिष्टतया यत्प्रतीतं तस्य तत्रैवासत्त्ववोधनम् । नाद्यः। नायं देवदत्तो न जीवतीति विभ्रमप्रत्ययेन देवदत्तादिप्रत्ययानां वाधितत्वेनाप्रमाला- सङ्गात् । न द्वितीयः । देशान्तरकालान्तरयोस्तदसत्त्वप्रमित्या घटादिज्ञानानामप्रमात- प्रसङ्गात् । नापि तृतीयः । देशकालविपयवाधेष्वव्याप्तेर्देशकालयोर्देशकालान्तराभावात् । यत्तदादिशब्दानां च सर्वविपयत्वे कतिपयविपयत्वे चाव्याप्तिरेव । एतेन फलापहारोपि व्याख्यातः । अनुत्पन्नफलस्यापि ज्ञानस्य वाध्यत्वाङ्गीकाराच विपर्ययत्वजातियोगी विप- येय इत्यपलक्षणं । इदं रजतमित्यादौ धयैशे प्रत्यये जातिसङ्करप्रसङ्गात् । तस्मान्न विपर्ययस्य लक्षणं पश्यामः । तथा स्मृतेरपि । तथाहि । किं प्रमाकरणाजन्यत्वे सति संस्कारजन्यं ज्ञानं स्मृति- रुत दोपाजन्यत्वविशेपितमथवा स्वसमानविपयसंस्कारजन्यं ज्ञानं किं वा प्रमित्यवृत्ति- पदजन्यज्ञानवृत्तिजातिमदाहोस्वित्स्मृतित्वजातियोगि। 'आये कल्पे ऽधिकव्याप्तेर्द्वयोश्चा- संभवित्वतः । तुर्येऽतिव्याप्तितश्चान्त्येऽभावाव्यचकमानयोः ॥ २१ ॥ नाद्यः । भ्रमस्यापि स्मृतिलप्रसङ्गात् । तस्यापि प्रमाणाजन्यत्वे सति संस्कारजन्यत्वात् । नापि द्वितीयः । असं- भवित्वापातात् , संस्कारस्यापि स्वसामग्र्यनुमापकतया प्रमाकारणत्वात् । नापि तृतीयः । तथाप्रमितिरिति । पूर्वज्ञानोपदर्शितार्थस्यासत्त्वप्रमितिरिति वार्थः । नायं देवदत्त इति । यदा हि देवदत्त इति वा जीवतीति वा प्रतीतिरेकस्योदेत्यपरस्तु भ्रान्तः प्राह नायं देवदत्तः नच जीवतीति तत्रोत- रस्य वाधकत्वं पूर्वस्य वाध्यत्वाद्विपर्ययत्वं च स्यादितीष्टसिद्धिकारोक्तातिव्याप्तिरित्यर्थः । द्वितीयेप्यतिव्याप्ति- माह-देशान्तरेति । अनित्यानामविभूनां कालान्तरदेशान्तरयोरसत्त्वप्रमितिरस्तीति तज्ज्ञानेष्वतिव्याप्ति- रित्यर्थः । यदा हि देशकालविषयो भ्रमो जायते न तत्र तद्वाधस्योक्तरूपत्वमित्यव्याप्त्या तृतीयपक्षं दूपयति -नापि तृतीय इति । किंच यद्देशकालेल्यत्र यत्प्रतीतमित्यत्र च तस्य तद्देशकालेत्यत्र च यत्तच्छन्दान सर्वदेशकालसर्ववस्तुपरत्वे सर्ववाधाव्याप्तिरेकैकेन सर्वावाधात् निष्कृष्टविशेप विवक्षायां च तदितरयाधाव्याति रित्याह-यत्तदादीति । लक्षणान्तरेप्युक्तं दूपणमतिदिशति--एतेनेति । तत्राप्यभिवदनं प्रतिमा दानमर्थक्रियेति चतुर्विधफलानामेकैकापहारे सर्वापहारे वाऽव्याप्तिरित्यर्थः । अव्याप्त्यन्तरं चाह-~-अनुत्प नेति । प्रवृत्तेषु विपर्ययज्ञानेपु फलं प्राक् तस्याभावात् तयानुत्पादितप्रगृत्तिकमपि कचिद्वाध्यं दृदयते विरः सादीनां तनाव्याप्तिरित्यर्थः । अस्तु तहिं विपर्ययत्वजातियोगी विपर्यय इति तत्राह-विपर्ययेति । संदायत्वसमानयोगक्षेममिति भावः । मंदावविपर्ययव्यतिरिक्तस्मृतित्वानधिकरणं प्रमात्वव्याकमिति पशमपक्षे संशयविपर्ययानिह पणाक्षणा निद्धिमत्ता, ददानी स्मृलनिरूपणादपि तत्त्वानधिकरणत्वमग्रसिद्धमित्यभिप्रेत्याह-तथा स्मृतेरपीति । संस्कारजन्यं दानं स्मृतिरित्युक्तो प्रत्यभिज्ञादिष्यतिव्याप्तिस्तदथै प्रमाकरणाजन्यत्वे सतीत्युक्तम् । अननुभूत विषयभ्रमनिवृत्त्व द्वितीयं विशेषणम् । द्वितीये विपर्ययेतिब्याप्तिपरिहाराय दोपाजन्याचे सतीत्युक्तम् । ज्ञान पदेन घटादेः नस्कारजन्यपंदनानुवादम्य प्रत्यभिताया आद्येन पदेन निरागात् । तृतीयेऽपि संस्कारजन्य:- मनुमानादावन्तीति तयवच्छेदार्थ सुसमानविषयग्रहणम् । नहि तत्र व्याप्तिगंकारादेरनुमिनिगमानविषयावर निति भावः । चतुयेऽपि पदजन्यवानवृतिनातिमत्वं शाब्दप्रमिलादीनामस्तीति तच्छदाय प्रमित्यपुतीयुः साम् । मोकन दूपणानि मंगृहानि-आद्य इति । अधिकच्यानः अतिव्याप्तः द्वयोदिनीयतीययोः। पिकव्यानि निगव्याख्यान दर्शयति मन्यापीति । द्वितीयेऽसंभवं दर्शयति-संस्कारया. पोति । इदं व प्रयास समानन् । समानामन्यमान्तरोपयापर्क समिति दूपणात, मोहन् । परनिति, करन नदि.

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्यास्यायुता। २२७ असंभबिलादेव सा मे माता त ने पितेत्यादिमृतीनां पूर्वानुभवतंत्काराधिकविषयत्तात्। नहि पूर्वानुभवे स इसाकारोऽवमितिवर्तनानताया एवानुभवात् । नच स इत्याकारः कारणान्तरोपनीतः । पदात्पदार्थनृतौ हरिहरादिल्लतो चाभावादिति वाच्यम् । तत्का- रणानिल्पणात् । तोऽयं देवदत्त इति प्रत्यभिज्ञाप्रत्यये तदित्वंशत्य संस्कारानुपनीतते सत्यपमित्ताकारत्व च संचोगमात्राधीनतया विशिष्टप्रत्यभिज्ञावल्पासिद्धिप्रसङ्गात् । अनुमिततत्तायां त इत्यभिलाप इति चेन्न । संस्कारत्व प्रत्यभिज्ञां प्रत्यकारणवप्रसङ्गात् । स इत्यंशेऽनुमानत्यैव सहकारितात् तं घटं लरानीत्यनुव्यवसायानुपपत्तेश्च । नहि तत्रा- नुमानन्यवधाननति तथा सति लरणत्यातीततेनानुव्यवसायविषचत्तानुपपत्तेः । । तृदयेऽभवं दर्शयति-सा मे मातेति । लय नृतेः पूर्वानुभवरतारादपिकविषयता तत्राह- नहीति । ननु त इलन तद्देशनालवैशिष्ट प्रदीयते सत्र देशादिः पूर्वानुनवसमयेऽप्यनुभूत इति कथं तनं- सनादापाधिकविषयताउत लाह-अयमितीति । न तशादिवैशिष्टयनानं तत्ता लयं स इति जयनिति बोनचोरविशेषतात्वित्वसन्निहिताकालावच्छेदः पूर्वानुभवभेदो वा । नव तत्पुरतादनभूतम् । वर्त- मानवाननवाद, सविशिधाप्राहकत्वाच पूर्वानुनदत्येचि नावः । ननु स इलाकारः टनेविषय एव न नपात पदालदायटनावदर्शनात्तलाकारणान्तरयुक्त एवापनतो न तेरधिकतिपयने। तमाह- - नवेति । कुतो न वाचनिति तत्राह-तत्कारणेति । नव पदालदायटतावदानात्कारणान्तरप्रदु. तिकल्पना । पदजनितबुद्धेः स्टतित्याप्रनिदेः । अनुवादोहनं या पदापदार्यधुद्धिः । दुतं चैतदितरपा शक्तिशादनिधायकत्वानेदिन स्यात् । नपाध्यायलारकत्व शिष्यस तदनियादकत्वप्रनिहिरति । सलपि लारकत्वे सात्विचिन्यादभिधायकत्वप्रतिदिति चेत्तदैव तहिं इत्यानिधान्नान वास्तु क लारत्वेन । अत एव तदन्यानपवा काश्याप निधायकत्वं बालिकनायो प्रचुरन् । बनेकदा पानिपात्रादीनां संदन्धिनां न नियनेनार्यस्थतिःलारपत्वा स्यात् । नव नियनेन कन्स्यन्दरदने संदभ्यन्तरस्वतिर्भवति भवति च निपनेन रंगतिकन्द दादल लागेऽद्धिः । तदुई नियना- मदतो पुदिन तथान्वपिदर्शनादिति । तलादनुवादमापदजन्याने तमादीनानायां करणान्तरमा पुफिसलना न केवलं कारपान्तरानीनता, संस्कारानधन दे पाय चाललह-सोयमिति । तम तरिलंस कारनधीनाले प्रयोगसक तनामन्यात प्रवनिदान मलदः। न्नु नएन- मपादच्छापारिना निमुनानापथापिता नाच - इति परानपान दियदे-अनुनितेति । तर्हि तत्तापा बननानजिरकारितापार मगरलाकार परिहरति संस्कारस्पति । कानुननिरूदे तनया सान्तमार-तं घटमिति । तमध्य- मतलसानुमानन पटलर तदनं साजनकपप ! कि यः पनासल बननमः ततोऽनुसार राति । २ प्रमः । नियमित मननिय पर नुन लरनिति तत्तमितिपरिरमिकला निमी, दिदिति नहि नति। अमलेति नत्रावनामयमा नार-तथास्तीति । यसले पेसोचनुनानिवसायी सनदग नई दिनमा निदानावना, वनानलकानबरसासपियर ! पानापानमसाजः । दाम्य ·२२८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः संस्कारस्यासंविद्रूपत्वात, निर्विषयलाभ समान विपगलासिद्धिः । न छसंविद्रूपस्य सवि- पयत्वम् । इच्छादिषु तजनकज्ञानविपयेण सविपयत्वोपचारात् । तहि संस्कारजनकानुभवसमानविपयले सति संस्कारजन्यलं लक्षणार्थ इति चेन्न । तत्तांशे सगानविपयतायाः खण्डितलात् । गरुडादिसाक्षात्कारे चातिव्याप्तेः, तस्य दीर्य- कालनैरन्तर्योपचितसंस्कारविषयविषयत्वात् । नापि चतुर्थः । अनाप्तवाक्योत्यविभ्रम- प्रत्ययेऽनेकार्थाक्षादिपदजन्यसंशये चातिव्याप्तेः । नापि पञ्चमः । तज्जातौ व्यञ्जका: माणानिरूपणात् । तदेवं संशयविपर्ययस्मृतीनामनिरुक्तौ तदतिरिक्तत्वविशेपणं दुनि:- पम् । नापि पाठः । तथाहि । एतद्भटज्ञानवृत्तिले सत्येतद्भूमजन्यवहिज्ञानवृत्तिसंशया- वृत्तिजातिमत्त्वमित्यपि न । विकल्पासहत्वात् । तथा हि किं घटज्ञानवविज्ञानशब्दाभ्यां ज्ञानमानं विवक्ष्यते । किं वा प्रमात्वेन व्यवहियमाणमाहोस्विदवाधितप्रमाव्यवहारा स्पदम् । नाद्यः । विभ्रमज्ञानानामप्येवं भावात् । नापि द्वितीयः । उक्तदोपानुपङ्गान, विभ्रमज्ञानेष्वपि तात्कालिकप्रमात्वव्यवहारदर्शनात् । नापि तृतीयः । अवाधितत्वस दुर्निरूपतायाः प्रागेवाभिहितत्वात् । तदेवं प्रमावस्य न निरुक्तिः । विषयाभावादपि समानविपयत्वमसिद्धमिति प्रड्या प्राह-संस्कारस्येति । असंविद्रूपत्वादिति ! ज्ञानत्वाभावादित्यर्थः । ननु तर्हि तत्कथमिच्छादिषु सविषयत्वं समानं हि तेषामप्यसंविद्रूपत्वमिति तत्राह -इच्छादिविति। तदेवं खसमानविषयसंस्कारजं ज्ञानमिति लक्षणं दूपितमेव । एतत्परिहाराय भझ्यन्तरं शश्ते-तही ति । न स्वसमानविषयसंस्कारजन्यत्वमत्राभिप्रेयते येनासिद्धिरभिधीयते किं तर्हि, संस्कारजनको योऽनु वस्तेन समानविषयत्वे सति तत्संस्कारजत्वमित्यर्थः । प्रत्यभिज्ञाव्यावर्तनायाद्यं विशेषणम् । समानविषय चान्यूनानतिरिक्तविपयत्वम् । संस्कारजनकानुभवसमान विषयधारावाहिकज्ञानव्यावृत्त्यै संस्कारजन्यपदम् इदमपि पूर्वोक्तदूपणेन दूपितमित्याह-न तत्तांश इति । अतिव्याप्ति चाह-गरुडादीति । गडा दिध्यानाद्यः साक्षात्कारो जायते स पूर्वपूर्वभावनाजनितः तत्र संस्कारजनकपूर्वानुभवस्य साक्षात्कारस्य चास्टि समानविपयत्वम् , अथ च न स्मृतिः । साक्षात्कारिज्ञानस्य स्मृतित्वव्याघातादित्यर्थः । संस्कारशब्देनात्र तजनकानुभवो लक्ष्यते । संस्कारस्य सविषयत्वमझीकृत्य वा । प्रमित्यवृत्तीत्यादि चतुर्थ लक्षणं दूषयति- नापि चतुर्थ इति । पदजन्येत्यत्र एकत्वम विवक्षितं विवक्षितं वोभयथापि क्रमेण व्यभिचारमाह- अनाप्तेत्यादिना । अनाप्तवाक्यजनितं यद्विज्ञानं विपर्ययरूपं तत्र विपर्ययत्वादिर्जातिः प्रमित्यवृत्तिपद जन्यज्ञानवृत्तिजातिर्भवति तस्यैव ज्ञानस्याप्रमितत्वात् , पदजन्यत्वाच, अतस्तद्योगिनि विपर्यये चातिव्याप्तिः तथाक्षगवादिशब्दैरनेकार्थवाचकैः श्रवणमात्राद्यः संशयो जायते किं विभीतक किंवा देवनमिति तत्राप्यति व्याप्तिरित्यर्थः । स्मृतित्वजातियोगित्वमिति पञ्चमं पक्षं दूपयति-नापीति । प्रासङ्गिकस्य प्रकृतोपयोगमा -तदेवमिति । एतद्धटज्ञानवृत्तित्वे सतीत्यादिपष्ठं प्रमात्वव्यअकमाशक्षितं दूषयति-नापि पष्ठ इति तमेव पक्षं दूपयितुमतिव्यवहित इत्यनुवदति-तथाहीति । एतद्धटज्ञानतद्भूमजन्यवहिज्ञानशब्दा विकल्पयति-किं घटज्ञानेत्यादिना । विभ्रमेति । येन हि विपर्ययत्वं नाम जातिरङ्गीक्रियते तर विपर्ययेप्येतहक्षणं गच्छति । ज्ञानत्वाधिकरणवृत्तिसंशयावृत्तिजातिमदिति हि तदा लक्षणार्थः । सच विपर येप्यस्तीति भावः । प्रमात्वेन व्यवहियमाणं ज्ञानमिति द्वितीयपक्षेपीदमेव दूपणमतिदिशति-उक्तदोषेति ननु विभ्रमेषु कथं प्रमात्वव्यवहार इति तत्राह-विभ्रमशानेष्वपीति ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २२९ नापि परोक्षतायाः । तस्या जातिले जातिसङ्करप्रसङ्गात् । तथाहि । किं प्रमा परं पारोल्चमपरं विपरीतं वा । नाघः । पारोल्यभ्रमाभावप्रसज्ञात् । यत्र परोक्षवजा- तिळप्या तत्र व्यापक प्रमात्मत्येवेति नियमात् । नापि द्वितीयः । तथा सति प्रमा परोक्षतां न व्यभिचरेदिति प्रत्यक्षप्रमाभावप्रसङ्गात् । नच विभ्रमेपूपाधिनिबन्धन एव परो- क्षतन्यवहारः । तथासति सर्वत्र तन्निवन्धनतयैव तव्यवहारोपपत्तो जातिकल्पनायचं- प्रसङ्गात् । तदेवमन्योन्यपरिहारेण वर्तमानयोर्मनोगगनवर्तिनोमूर्तवभूतत्वयोः पृथिव्या- दावेवेकन समावेशे जातिसङ्करः स्यात् । नच परोक्षताचा जातेच जकमस्ति । तकि. मिन्द्रियार्थसन्निकर्पाजन्यते सति प्रमावमुत लिङ्गादिप्रमाकरणजन्यत्वम् । नाचः । ईश्व- रज्ञानत्यापि परोक्षवप्रसङ्गात् । नापि द्वितीयः । मृतेः परोक्षवाभावप्रसङ्गात् । एतेन परोक्षवत्योपाधित्वमपि निरत्तम् । व्यञ्चकनिरासेन तयोरुपाधित्वत्वापि निरत्तत्वात् । ईश्वरज्ञानवृत्तिवे सत्ययोग्यनुव्यवसायातिरिक्तपरमाणुप्रमियवृत्तिर्जातिः साक्षात्वं तद्- धिकरणं प्रत्यक्षमित्यपि न । यत:-'प्रमिते१निरूपत्वाचनकस्यानिरूपणात् । साक्षात्त्वं पारोत्यानाधिकरणप्रनाकर प्रत्यक्षातति लक्षणे प्रनात्वनिरूपतोपपादिता, पारोल्पदुनिरूपतां प्रतिज्ञाता- सुपपादयति-नापि परोक्षताया इति । जातिकरनेव दर्शयति-किं प्रमात्वमित्यादिना । परो- क्षत्रनाभावप्रतानेवोपपादयति यति । व्यायपरोक्षलजातिमत्त्वे सर्वत्र बापस्मनात्वनिपनापारोल्य- रूपत्रनो न सादित्यर्थः। द्वितीपे प्रलक्षल्पना न सात् । चत्र पत्र व्यायानात्वं तन तत्र व्यापारो- पतित्वनियनादिलाह-नापि द्वितीय इत्यादिना । ननु प्रमावं परमेव तद्रहित्यु वित्रने पारो- स्यव्यवहारत्वोपाधिक इति तत्राह-नच विभ्रमेप्विति । प्रतिपादितजातितारं सनिदर्शननुपहज -तदेवमिति । याहि भूतव्यतिरिक्त ननति वर्तनानमूर्तत्वलाभूर्तेऽपि गगने वर्तनानन्य भूतत्वस चलन पृथिव्यादी वृत्त्या जातितरप्रतमात् न जावित्वन्, एक्ननयोपि परतरपरिहारेण नानपारेक- मानललादो वर्तनानतवा जानितहरप्रता शत योजना । नियतया कानावादार न पावं जातिरिलाह -नचेति । प्रलक्षालिते परोक्षत्रनस्य च निरासाय विदोपपन् । प्रलाप्रनितियाय पवादिया. वृत्त्यै वा विशेषगदपम् । नित्यत्वरज्ञानल नेन्द्रियास्तिनिकर्मजन्य वनति अति च प्रनानिति तखापि परोक्षत्यप्रससिरिति प्रपन पक्षं पूरपति-ईवरेति । कादिप्रनाररणजन्मत्वं परोक्द- बसकलिति पक्षेलते पारोन स्वादशकानावादिलाह-स्तृतेरिति । एतेनेलय विवर-व्यत कैति । पारोपसोपाधिकरवेऽपनदोरेवोपापित्यसंभावनाता पं निरसलेलः ।प्रललस का न्तरंसते-ध्वरेति । साक्षाकारबालधिक प्रलक्षाडि लगन् । मार दास भागनो धरेलार, जातिः साक्षाकारलनियुटे सत्तादापतिमामिल प्रलादुन्न । तपाच बा- पातः प्रत्यक्षप्रावित्तित्यातर्थ परनामनिल:सुनम् । लमायसिद्धिः । पुरमान जाननील- मुव्यवसायालाल परमाविषयलमा समाविल परमलेनियनसंदरन्नुमाया सति । तथापनुरूपयाविरमकोगितलभमादारविहिरन उसनले । पति पादातिका जिलद शनातीत्युसम् । तथापि निर्विकारस्ततिमा पनि मानिनोमानानन्दएन् ! नति पानासनतापोल्दः । ननये सामरूपानने प्रमा प्रसानिराकार परनानाम् । सनोपानस्किार मिनिसकार पदम् । परेशान इतिवनक्षेत्राचे विभाजित कटा लेत-प्रमितेरियादिना and ·समिति २३० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) (द्वितीयः जातिसाङ्कर्यान्न प्रत्यक्षस्य लक्षणम् ॥ २२ ॥ प्रमितेरेवानिरूपणे परमाणुप्रमियवृत्तिवि- शेपणस दुर्ज्ञानत्वात् , इन्द्रियार्थसन्निकर्पजन्यत्वादेश्वाभिव्यञकस्यापास्तत्वात् , साक्षा- त्वस्य च प्रमात्वेन परापरभावाभावाज्जातिसङ्करप्रसङ्गाच नेदमपि प्रत्यक्षलक्षणम् । सत्संप्रयोगे पुरुपस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षमित्यपि न प्रत्यक्षलक्षणम् । प्रत्यक्षा- भासेऽपि सत्त्वात् । वृत्तिकारमतेन तत्सतोयंत्ययेऽपि लक्षणस्याव्याप्तिरतिव्याप्तिर्वा । तथाहि । यदाभासविज्ञानं तद्यदि तत्संप्रयोगादेव भवति तत्समीचीनं प्रत्यक्षमिति तदा सूत्रार्थः । तत्र किं प्रतिभासमानेनाकारेण कृत्लेन संप्रयोगाजायमानत्वं विवक्षितमुत- कदेशेनापि । नाद्यः । सोयं देवदत्त इति प्रत्यभिज्ञायां तत्तांशे संप्रयोगाभावादव्याप्तेः नच तत्रापि तत्तांशे संयुक्तविशेपणतालक्षणः संप्रयोगोस्तीति वाच्यम् । पष्ठप्रमाणवा. दिना तस्य प्रत्यक्षतानङ्गीकारादगीकारे वा निर्घटं भूतलमित्यत्र तथाभूतसन्निकर्षभावा- दभावस्य प्रत्यक्षतोपपत्तो पष्ठप्रमाणाभ्युपगमवैयापातात् । न द्वितीयः । विभ्रमेष्वपि भावाद निव्याप्तेसात्राप्यधिष्ठानसंप्रयोगस्य भावात् । अथोच्येत संप्रयोग इत्यत्र विशेषणेन दुष्टेन्द्रियसंप्रयोगजन्यत्वस्य व्यावर्तितत्वाद्दुष्टेन्द्रियसंप्रयोगजन्येषु विभ्रमेषु प्रमितेदुनि पत्यादित्येनद्विगृणोति-प्रमितेरिति । व्यशकस्यानिरूपणं विवृणोति-इन्द्रियाति । समिधारित्यराटनादीवरज्ञानाव्यापकत्वाचेत्यर्थः । इन्द्रियार्थरानिकर्षजन्यत्वासिद्धेश्च । तथाहि । न ताग- प्रत्यक्षतमदधिगमः । इन्द्रियार्थसनिकर्पयोरप्रत्यक्षत्वेन तजन्यत्वस्याप्यप्रत्यक्षत्वात् । नाघ्यनुमानतो हान- समिनियादीनां व्यभिचारिलात्साक्षात्कारित्वस्याद्याप्यसिद्धेरिति । तृतीयं हेतुं विवृणोति-साक्षावण चति । तथा 'मामायनीतिः प्रत्यक्षं मेयमातृप्रमामु सा । मेयेष्विन्द्रिययोगोत्था द्रव्य जातिगुणेपु गा ॥१॥ गजानतत्यमिता मातरि र प्रमा। साक्षात्कारत्वसामान्यात्प्रत्यक्षत्त्वेन संमता ॥२॥' इति भाति- कनायलनगरि परिणुनं मन्नव्यम् । एतेन साक्षात्प्रतीतिगाधकतममध्यक्षं राम्यगपरोक्षानुभवानं प्रार क्षमित्यादिधीन इमभूषणप्रभृतिभिरभिहित लक्षणजातं प्रत्याचक्षीत । साक्षात्वानिरत्तरेव प्रराक्षभ्रम दोशनाया वाइमादप्रमादिति भावः । एवं दाकिन्यक्षलक्षणानि दुयित्वा मीमांसकाभिमतं लक्षणं दूपयति-सत्संप्रयोग इति । 'गता दमनकनन्द्रयाणां मंप्रयाग मनि पुरूषण यद्यदिइन्न तत्प्रत्यक्षमिति लोकशिद्धप्रत्यक्षलक्षणानुपापा प्रत्यार्थः । अत्र च जन्मग्रहणं जन्मेव बुदयापार इति प्रदर्शनार्थम् । उहि.---'व्यापार कर। नांदु हो उन्मादिकतः। मान:पि हि नया मा भूदिति जन्माभ्युपयते ॥ इति । अन्सानियामिमा प्रत्यक्षानानि । अनि हि दवापि यतमानन संप्रयोगाइदिजन्म । यथा:-कनिमप्रयोग है। चाहियोगतः। दि । दनोनिच्यामिरित्यर्थः । म्याददन साताद भागकाम र भवति सनद न संभवति । देत नामदोव्यत्ययं कन्या व्यायायुः । दर्गप्रयोग पुरुप यो यात्रा शुर जन्मदि। ददाशयं नावः । 'दामंत्रयोनामपिर्यावहान गमवक्षनरयोगादर नत्र: अन्नामादिः, नदि मालारानं प्रयोगादुर रिलिज इन्दिकारमनद । अबका दिनम::-दयाहानि का दान नप्रेन्यादिनाना-प्रतिकार यदि ४. या दामना गं हिद दि...त्रातातिtainst दरअयोग्यतयादिना | Rija 11 - PASA ·परिच्छेदः] नवनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २३१ नातिन्याप्तिः । यथादुर्भट्टपादा:--'सन्यगर्थे च संशब्दो दुष्प्रयोगनिवारणः । प्रयोग इन्द्रियाणां च व्यापारोफेऽषु कथ्यते ।। दुष्टताच्छुक्तिकायोगो वार्यते रजतेक्षणादिति । तदपि न । उत्तोत्तरत्वात् , प्रत्यभिज्ञायां तत्तांशेन तथाभूतसंप्रयोगाभावाव्यातेः, इन्द्रि- येषु दोपाभावत्व प्राणुजन्यावेन दुरवधारणत्वात् । तदेवं प्रत्यक्षलक्षणं प्रत्युक्तम् । नाप्यनुमानत्य लक्षणं निरूपयितुं शक्यम् । तथाहि । करणपक्षे तृतीयलिङ्गपरा- मर्श:, परावृश्यमानं वा लिङ्गननुनाननिति नैयायिकाः । न तावत्तृतीयलिङ्गपरानों- ऽनुमितेः फरणम् । जव्यापारत्तात् । व्यापारवत एव हि सर्वत्र करणलं तदिह महा- नसादौ धूमधूमध्वजयोः प्रथनं संवन्धं गृहीतवत: शिखरिशिखरपरिवर्तितया पुनत्तमेव धूनमवलोकयतत्तदनुचानुसंहितच्याप्तेयोऽयं लिङ्गविपयः परामर्श: 'तथाचायं धूमा निति नवस व्यापारान्तरनुपलभामहे, येन तत्वानुमितिकरणता त्यात् । नच व्याप्तत्व पक्ष- धर्मतावगमेऽप्यनुमानानुयत्वयाभ्युपगन्यते, येन व्यापारान्तरं तत्र कल्येत । अथा- नुसंहितव्याप्तिकस्य लिङ्गविषयो निर्विकल्पकप्रत्ययः करणं तत्व तथाचायं धूमवा निति स्त्र कार्तिकतनविनाह-यथाहुरिति । पादशब्दः पूजार्यः । 'पादा शति नानान्ते देवा भारका वापी- लनिधानात् । सन्दगर्थे प्रसिद्धोय सानेति शब्दो दुट्योगत्व निवारकः । अप कोयं प्रयोगः, पत्सायं सन्द- क्वनाचक्षीत संशब्द इति तत्राह-प्रयोग इति । बुद्धीन्द्रियानानपु यो व्यापारः स प्रयोगोऽभिनत इलः । कतर्हि दुष्प्रयोगोऽनेन निववंत इति तत्राह-दुष्टत्वादिति । कथं तस्य दुष्टत्वानेति तत्राह -रजतेक्षणादिति । तनिमित्तं रजतं हायत इति दुष्टो योनी प्रयोगोऽतत्वधावतकोयं संवाद दवि कार्तिकयोजना । बनेनापि हि सन्दप्रयोगः समर्थितः । सच ततांश नास्तीति पूर्वनेवोनिलाह-त- दपि नेति । उसनेव दर्शयति-प्रत्यभिज्ञायामिति । ननु विलरशील व भवानालोच्यते कपन- न्यमा एकदेशाप्रयोगपक्षनक्षिप्य ततसे तारायंत्रयोगानावादबासिनाचझे इति माह-इन्द्रिये- रिवति । प्रागुसन्यायो दुष्टमाननीजन्वत्वावधारपनिरसनन्यायः । इन्द्रियप्रयोगपोलादेन तमिदो- पाहतेन दोपानावस्यायनासत्तादित्वपः । प्रलमसरन्नुपरंहरति-तदेवमिति । प्रलक्षपनिकानुना- नेकपोगवादविवाहिः । दुल एका इति विदोषले व मलनिकमाहिरिलनि द्रश्यन् । अपका भाग्यकारक्ष एवाविवाहितारिहरनाराहोदनवानिदानम् । इन्द्रिनिति दुपान्तरान्ताचपः । अध्यक्ष सर्वनानानामध्यक्षेऽलिन्त्रपरिंदे । मनानारिषु वसनमानेषु क. पा... सनातमननान्तपिटकमटेनाप्यतुमानत्येति । प्रनाइटनल प्रवडादन विहाय ताकिफानुनविनापमानावपति-परणेति । रनेद दानदारनामम् । इनं ३ तोयं परामनरत्र सपनेव दतिमाते । स्नु मान्द याचारः करमय बिनित नसदन बाह- व्यापारवत एव हीति । बाजार सिल्हुच्या कारक विदोरयाको मान : करपानेलः । सस्त तासात पार कि कार-तदिहेल्लादिना । मजे की, दिल पर्वतः । तृतीपाते. रानानेपानिपति तथाचायमिति । न्न पनि संचारान्तरं नमन सच्चे तथा त्वरित लपान इति तार-नरमासपेति । गरिब सय कम कर तरू दिल का दनुनविपना न देत पाये गदा सनरन्तर गरेकी सपनेससारे भारः । ननु दिपालमा निरिक नरिवल, नि. पलपप सरलन्द तरू सारी बारी-सति । नगर निनन् । एटर पिरान सरकार पर नि मोरपिसे । सहमदनगर ।

·२३२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः सविकल्पकप्रत्ययो व्यापारः । मैवम् । शब्दानुमानाभ्यामवगतलिङ्गेष्वव्याप्तेरादावेव सविकल्पकेन तेषां विपयीकरणाच्छब्दानुमानयोर्निर्विकल्पकप्रत्ययाजनकलात् । अथो- च्येत--तस्मादयमग्निमानिति निगमनेन तस्मादित्युपनयार्थस्य लिङ्गाधिकरणत्वस्य पराम- दुिपनयार्थस्य पूर्वभाविनस्तृतीयलिङ्गपरामर्शस्य तजनकतया तब्यापारोपपत्तिरिति । तदपि न । आप्तवाक्यादस्ति धूम इत्यधिगतवतोपि विनैव तस्मादिति परामर्शमात्रादस्ति धूमध्वज इति प्रतीतेरुदयात् । न चैपा प्रतीतिः प्रत्यक्षा । अनैन्द्रियकत्वात् । नापि शाब्दी । आप्तवाक्यस्य धूमसद्भावमात्रपर्यवसितत्वात् । नापि स्मृतिः । तत्राग्निसद्भावस्त्र पूर्वमननुभूतत्वात् । अतः परिशेपादनुमितिरेवेत्यास्थेयं तत्कथं तत्र व्यापारसंभवः । लिङ्गपरामर्शस्य करणत्वेन प्रमाणेपु ज्ञाताज्ञातकरणविभागश्च न स्यात् । नयनादीना- मेव हि करणत्वमज्ञाततया, ज्ञाततया तु लिङ्गशब्दादीनामिति विभागः परामर्शस्य करण- तायां न सिद्धयेत् । नच परामर्शोपि ज्ञाततया करणम् । ज्ञानस्य निलीनस्यैव नयना- दिवत्स्वरूपफलजनकताङ्गीकारात्, अन्यथाऽनवस्थाप्रसङ्गात् । अथ परामृश्यमानं लिङ्ग मनुमितेः करणम् । तदपि न । तत्रासीद्धूम इत्याप्तादुपश्रुत्य वहिरपि तत्रासीदित्यनुमिताव- विद्यमानस्य कारणत्वानुपपत्तौ तत्परामर्शस्यैव कारणतायास्तस्यावश्याश्रयणीयत्वात् । एकप्रयोजकतानुरोधेन धूमादेर्वर्त्तमानदशायामपि तत्परामर्शस्यैव कारणतायाः स्वीकरणी- यत्वात् । किंचेदं लिङ्गं, यस्य परामर्शः परामृश्यमानं वालिङ्गमनुमितिकरणम् , व्याप्तिपक्षधर्मता- वल्लिङ्गमिति चेत्केयं व्याप्तिः, किमविनाभावः किंवा स्वाभाविकः संवन्धः निरुपाधिक: लिङ्गावगमः न तत्रैवं वैविध्यम् । प्रत्यक्षगोचरत्वादस्याः कथायास्ततस्तत्र करणस्यैवाभावप्रसझादव्याप्तिरि- त्याह-मैवमिति । स्यादेतत्, 'तथाचायं धूमवा'निति च 'तस्मादग्निमा'निति च याविमावुपनयनिगमनाख्या- वयवौ तत्र निगमनगतस्तस्मादिति परामर्शो व्यापारस्तजनकचोपनयगतलिङ्गपरामर्शः सविकल्पकः करम मिति शङ्कित्वा तादृशपरामर्श विनैवाप्तवचनादवगतधूमादनुमित्युदयेऽव्याप्त्या परिहरति-अथोच्यतेत्या- दिना-उदयादित्यंतेन । ननु तादृशपरामर्शव्यतिरेकेणोत्पद्यमानप्रतीतिरनुमितिरेव न भवतीत्याशय परि- शेपादनुमितित्वमाह-न चैपेत्यादिना । परिशेपादनुमितित्वं दर्शयित्वा तत्राव्याप्तिं दर्शयति-तत्कथ मिति । किंच यदि परामर्शः करणं तदा तस्याज्ञायमानतया करणत्वान्न प्रत्यक्षाद्वैलक्षण्यं स्यादित्याह- लिङ्गपरामर्शस्येति । अस्तु तर्हि परामर्शोपि ज्ञायमानतया करणमिति नेत्याह-नच परामर्शोपीति। ननु निलीनतया फलजनकस्याप्यपेक्षितस्थले ज्ञायमानतया जनकता किं न स्यादिलत आह-अन्यथेति। खप्रकाशतानङ्गीकारादिति भावः । केवलव्यतिरेकामावस्याप्युपलक्षणमिदम् । सति लिङ्गपरामर्शे तदः वोधापराधेनानुमित्यनुदयादर्शनांत् । ननु न परामर्शः करणं येनायं दोषः स्यादपि तु परामृश्यमानं लिई तस्य च ज्ञायमानत्वानोक्तदोप इत्युदयनमतं शङ्कित्वा अतीतादिधूमेनानुमानस्थलेऽविद्यमानस्य कारणत्वा भावात्परामर्श एव करणं मन्तव्यं तत्सामान्याद्वर्तमानस्थलेऽपि तस्यैव करणत्वं वक्तव्यं तथाचापरिहार्य एव पूर्वोक्तदोष इत्याह-अथ परामृश्यमानमित्यादिना । एवं लिजमङ्गीकृत्य तत्परामर्शस्य करणत्वं नास्तीत्युक्तम् , इदानी लिङ्गानिरूपणादपि तत्परामर्शस्य कर गत्वं न संभवतीलभिप्रेत्याह-किंचेदमिति । लिङ्गस्य लक्षणमुद्भावयति-व्याप्तीति । व्याप्तिमल्लिा- मित्युक्त करतलं स्पर्शवतूरूपवत्त्वात् , मुरभि गगनारविन्द अरविन्दत्वाकासारारविन्दवदित्यादिसिद्धसावनताश्रः . - M . ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्योयुत्ता। २३३ संबन्धो वा । नायः । विकल्पासहत्वात् । तथाहि 'किं व्यत्तयोरथवा जात्योस्तद्वतो; विशेषयोः । व्याप्तित्त्वयेष्यते किं वा साध्यसाधनवत्त्वयोः ॥ २३ ॥ सा न व्यक्तयो- तदानन्त्यान्न जात्योत्तदसंभवात् । न तद्वतोरक्तदोपान चतुर्थोऽनिरूपणात् ॥ २४ ॥ किं धूमधूमकेतनवलक्षणयोर्व्याप्तिरुत धूमत्वव हित्वजात्योरथ तजातीययोराहोस्वित् धूमव- त्ववह्निमत्त्वयोः । नायः ।। व्यक्तीनामनन्तवात्तत्र संबन्धग्रहणासंभवात् । नासर्वज्ञेन सर्वा व्यक्तयो विशेषतो ज्ञायन्ते । अथ व्याप्तिप्रणसमये सामान्यलक्षणया प्रत्यासत्त्या तास्ता व्यक्तयत्तत्तदिन्द्रियैरवभासन्तेऽन्यथा तोंपसंहारवती व्याप्तिरेव नावगता इत्या- नुमानिकोपादानादिव्यवहारविरहविरोधप्रसङ्गान्, नहि परिदृश्यमानकदलीफलादेः प्रत्य- क्षेण इष्टनिष्टसाधनलं येनेतदुपादीत । किं नामानुमेयं, न च प्रतिवन्धसिद्धिमन्तरे- णानुमानप्रवृत्तिः, नचान्तरेण विशेषप्रतिभासं तन्नियमावगमः । तत्सिद्धं व्याप्रिग्रहणसमये एव सकलविशेषाः प्रतिभासन्ते । तद्युक्तम् । प्रमेयत्ताभिधेयत्वयोर्व्याप्तिं गृहतः सर्व- ज्ञलप्रसङ्गात् । ननु प्रमेयतया सर्व ज्ञायते नतु रूपान्तरेणेति चेन्मेवम् । रूपान्तरत्यापि प्रमेयत्ता- पानिधोरनित्यः शब्दः सावयवत्वादिसादिलरूपासिद्धौ चातिव्याप्तित्तदर्थ पक्षध तावदित्युतम् । तावत्युक्ते चानिलः शब्दः प्रमेयत्वात् . निलः शब्दः इतकवादित्लादिनन्यभिचारविरद्धादिप्वतियासितदर्थ व्याप्ति- प्रहम् । सविनामाको व्याप्तिरिति पक्षं दूपयति-नाद्य इति । विकल्पदूपणे लोकाभ्यां नमाति-कि व्यक्योरित्यादिना । तद्वतोरिति । जातिविशिष्यत्योरिवर्थः । साध्यसाधनवत्त्वयोरिति । धूनवत्वानिनत्त्वपोलियः । तदानन्त्यापीनामानन्लादसवतेन तत्रंदन्यग्रहणादारिलयः । तदसं. भवादिति । अमित्वधूनत्वयोरैकाधिकरप्यानावन व्याप्रसंभवादित्यर्थः । आनन्लगुददोषः । भोको व्या- करोति-किं धूमेत्यादिना । धूमकेतनो पहिः । अत्तरेनापि प्रपत्वायाकारण सर्वा बच्चो इतुं दावयन्त इति तन्नित्य विशेषत इति । ननु यदा व्यक्तिद्वयं गुह्यते तदा तद्गतसामान्यपबद्धाः सर्वा बायः प्रलक्षीकियन्ते तत्र च सामान्यानिव प्रलासत्तिः चक्षुःसंपरधनवहिव्यतिसमये तत्ताना- न्यवद्धारा संवदविशेषतया प्रत्लासमत्वायनां ततो बस्योरेर वामित्रहेपि न कशिदोष इति करते -अथेति । ननु माभूलवापरहारवयात्पदानः किं नदिनानिति तत्र भीवनभोत्ताधरनाह-इत्या- नुमानिकेति । अप करनुपादानादीनानानुमानितत्यानेति तनाह नहि परिदृश्यमानेति । कि- नाम । फिन्त्यर्थः । प्रतिवन्धो व्याप्तिः। सर्वपरिनिरव्यामिश्राप समर्थनमाहात-पूर्ववादी। तत्लि- खुमिति । इदनोदनादिनन सनीहितसाधनमोदनारित्पाद खनीदनादिददिल्नुमाय तदादिलते । एवं परिवईनीति। तत्सकलीदनादिगतहितलायनतापगनं बिना सम्पननुमान्नुदेवन् । नच तददगमे करितोपादनन्तरेणापान्तरनीति सदलकाः । तदेतपति-तदयुतामिति । महादग्नि प्रल प्रदत्वादभिषेपवाटेलादी चदा प्रपत्पादेवालि दहा तदा प्रपन्यादेः सर्वान्दनिवानहो गई होतो कापि न दे संपादि सद, असि च तन्नतिकनिदापनानधानविनतमन एक ननु प्रमेयत्वाकान्ताशरेत बापटे वाफारेसलिमहन्तुमान्तरेण तदमाता- नन्विति । तत्र कालन् । नारे सानि न पन्दे सहि प्रयोन । लाई न एपेति न पूर्वोदोबासिनोका उत्तलिल ३ एव नाति न नहारतानलह-भवनिति । दि.३० ·- वर्तमानत्वं, गतं तर्हि गवान्तरगतगोत्वेन । अथ पर्यवसिततया प्रमीयमाणत्वम् , अर्थाभावे तत्पमितत्वे २३४ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्विती धारतया ग्रहणप्रसङ्गात् , अप्रमेयत्वे च सप्तमरसादिवत्तदसिद्धेः । येन येन रूपेण वद्य- दस्ति तेन तेनाकारेण तत्तत्प्रमेयमिति स्यादेव सर्वज्ञता । किंच व्याप्तिसंदर्शनसमव एवाशेपग्रहणे पर्वतनितम्बगोचरोपि कृशानुर्गृहीत एवेति पुन—मदर्शने तस्य स्मृतिगो- चरतैव स्यान्नत्वनुमेयता । नापि द्वितीयः । यद्भूमत्वं यत्र वा धूमत्वं तद्वद्वित्वं तत्र वा वह्नित्वमिति नियमासंभवात्तयोभिन्नत्वानिन्नाधिकरणलान । नापि तृतीयः । व्यक्ती. नामिव तद्वतामपि अनन्तत्वात्संवन्धग्रहणानुपपत्तेः । अस्तु तर्हि चतुर्थः । नहि तत्र संवन्धग्रहणानुपपत्तिधूमवत्त्वव हिमत्त्वलक्षणयोरुपाध्योः कतिपयव्यक्तिप्रणेपि गोत्वादि- जातीनामिव ग्रहणोपपत्तेरिति चेन्मैवम् । संभवेपि तत्संवेदनस्य तत्समय एव पर्वतनि- तम्वसंवन्धिनो वह्निमत्त्वस्य गृहीतत्वात्पुनरनुमानाप्रवृत्तेः । वह्निमत्त्वमात्रमेव धूमवत्त्वव्या. पंकतया गृहीतं नतु पर्वतगतवहिमत्त्वमिति चेत्तत्किमिदानी बहूनि वह्निमत्त्वानि, हन्तै धूमवत्त्वान्यपि वहून्येवेति तदानन्त्यात् संवन्धग्रहणानुपपत्तिस्तदवस्थैवेति घट्टकुटयां सप्तमेति । रसपटव्यतिरिक्तद्रव्यादे रसत्वस्याप्रमेयस्यासिद्धिवदित्यर्थः । किंच व्याप्तिप्रहणसमये सर्वव्यक्षिनहर णपूर्वकं तनिष्ठव्याप्तिग्रहणमाशंसता पक्षीकृतपर्वतेऽपि सा गृहीता न वा । न यदि तदा सर्वोपसंहारिणी व्याप्तिरेव न गृहीता । अथ गृहीता तत्राह-किंच व्याप्तिग्रहणेति । नितम्वः सानुः । नच धारावाहि- वत्संप्लववादेऽनुमानप्रवृत्तिः । परार्थानुमाने तं प्रति सिद्धसाधनतापातात् । जालोरिति द्वितीयं पक्षं दूषयति -नापि द्वितीय इत्यादिना । वृक्षशिंशपयोरिव खभावाविनाभावो वा धूमान्योरिव सादेदयनियमो का वक्तव्यः । कालकृताविनाभावस्य जात्यन्तरेणापि साधारण्यात् । तच द्वयं न संभवति । भिनलभावत्वात् । भिन्नदेशत्वाचाग्नित्वधूमत्वयोरिति भावः । जातिविशिष्टव्यक्त्योरिति तृतीयं दूषयति-नापि तृतीय इति । यत्त्वत्र लीलावतीकारेणोक्तं 'नच प्रतिवन्धासंवेदनं व्यक्तिमात्रसहिततजातिनिर्भासादिति । तदसत् । सर्वव्य- क्तिग्रहणाग्रहणप्रयुक्तदोपापरिहारात् । धूमवत्त्ववहिमत्त्वयोरिति चतुर्थं पक्षमुदायति-अस्तु तीति । ननु तयोरप्युपाधिसामान्यत्वात्समस्तधूमवदग्निमल्लक्षणोपधेयग्रहणव्यतिरेकेणाशक्यग्रहणत्वात् । पूर्वोक्तदोष- स्तदवस्थ इति तत्राह-नहि तत्रेति । यथाहि कतिपयव्यक्तिग्रहणेऽपि समस्ता जातियते तत्कस्य हेतोः, प्रत्येकं परिसमाप्यवृत्तित्वात्तद्वदनापीति भावः । अत्र तावत्कतिपयव्यक्तिग्रहणे जातियते इत्यत्रापि नाति संप्रतिपत्तिः । अथ तत्र परिसमाप्यवृत्तित्वाद्गृह्यत इति मतं तर्हि वक्तव्यं केयं परिसमाप्तिः, कथमाश्वासः । किंच सा कि व्यक्तिसर्वगताऽसर्वगता वा । अन्त्ये तु नैकस्यां व्यक्तौ परिसमाप्तिः । नहि सर्वगताया गृहोदरे परिसमाप्तिर्वास्तवी । व्यक्तिसर्वगतत्वपक्षे गोद्वये वर्तमाना तयोरन्तराले वर्तते न वा । न यदि तदवच्छिन्नदेशायाः कथमेकत्वम् । द्वितीयेतु प्रागुक्त एव दोष उत्पद्यमानायां च व्यक्तौ कुत एय तीति पतिष्यतीत्यपि चिंतनीयम् । तत्रापि तत्सत्त्वे प्रागुक्तदोपः । प्रतीत्यप्रतीती वृत्त्यवृत्ती नान्ये इति चेत्कि योगाचारनगरगोपुरं प्रविशति । अचिन्त्यमहिमेयं वस्तुखभाववैचित्री, यद्यक्तिद्वये वर्तमानाप्यन्तराले न वर्तत एकत्वं न जहाति व्यक्त्यनुत्पत्तिदशायां तत्र तत्कारणेषु वा नास्ति व्यक्त्युत्पत्तौ चास्तीयादीति चे. त्सत्यम् । अचिन्त्यमहिमैव सा न केवलं सैव भवदनववोधोप्यचिन्त्यमहिमैव यत्तस्यैवंविधमहामहेन्द्रजा लता । नावकल्पयसि प्रमाण युक्तीश्च तत्र संचारयन्विचारकताभिमानं च न मुञ्चसीति वक्ष्यते नायमुपरि यात्सविस्तरोधः । तदेतादृशदोषराशिकालुप्यकर्षणमपिना सूचयन्दोषान्तरमाह-मैवम् । संभवेपीति । ननु वहिमत्त्वमात्रमत्रापि गृहीतमेव पर्वतगतवहिमत्त्वं तु न गृहीतमिलनुमानसार्थक्यमिति शङ्कते-वद्धि मत्त्वेति । बहून्येवेति मन्यमानं प्रत्याह-हन्तैवमिति । शक्यते हि पर्वतगतधूमवत्त्वमन्यदेवेति बन । यदि तनै ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। प्रभातमनुसरति । अथैकैव धूमवत्ता एकैव वह्निमत्ता न सा पर्वतसंवन्धिनी गृहीत तैवानुमानालन्वनमिति चेन्मैवम् । विकल्पासहत्वात् । तथाहि । संबन्धसंवेदन यत्र यत्र धूमवत्त्वं तत्र तत्र वह्निमत्त्वमिति वीप्साविषयतया पर्वतादिप्रदेशोऽपि : न वा । आये पर्वतेऽपि वह्निमत्त्वमधिगतमिति कृतमनुमानेन । द्वितीये तु पर्वते वत्त्वस्य प्रतीतावपि वहिमत्त्वप्रतीतिर्न स्यात् व्याप्तेरगृहीतवादित्यलमतिप्रसङ्गेन । कञ्चायमविनाभावः, किं साधनसद्भावेन साध्यसद्भाव: किं वा साध्याभावेन नाभाव उतोभयम् । नाद्यः । केवलव्यतिरेकिणि तदभावात् , पक्षादन्यत्रापि भ लव्यतिरेकित्तव्याकोपात् । नापि द्वितीयः । केवलान्वयिन्यभावान् । न अन्वयव्यतिरेकिणि तदभावेऽपीतरयोत्तदभावात् । एतेन स्वाभाविकः संबन्ध रिति द्वितीयः कल्पोऽपि परास्तः । तत्रापि जातिव्यच्यादिविकल्पानां दूपण स्वाभाविकशब्दार्थानिरुक्तेश्च । स्वाभाविकशब्देन किं संबन्धित तात्, निति भावः । बनेकत्वपक्षं परिलज्यकत्वपक्ष एवं पूर्वोत्तदोपत्य परिहारं शहते-अधैफैले व्यापकतया प्रतिवहिनत्त्वत्स पर्वतसंवन्धवोधनननुमानार्थनिति भावः । तत्र धूनवत्त्व महणसमयेऽपि यत्र यत्र धूनवन तनामिरित्येव रायते वीप्साचानुत्तोपसंहारार्था तथा पान्तर्भावेऽनन्तभावे च पर्वतस्यानुमानानुपपत्तिरिति दूपयति-मैवम्। विकल्पासह प्याप्तरगृहीतत्वादिति । यत्र धूनत्तत्रानिारे व्याक्तिहणसमये चनेत्येतदन्ति प्तिकत्वादिलयः । एतेनाव वहि विशेपत्त पूर्व प्रवीतत्वेऽपि एतत्सर्वतनिष्टतया पूर्वन दीन्द्रोऽपि विद्रावितः । लप केवलयतिरेक्यनुनानादेतवाहिनत्यनिदिन्नत्किन पर्वत दत्वादिति तिसाधविपति, लोनिति दन्तात्माश्यता पर्वतस्यापि पर्वतावितत्वप्रसर एवनविनाभावप्रतियोग्यनिरूपणाक्षणासिद्धिरक्षा, इदानीनविनाभावशब्दाय विक यमित्यादिना । किमविनेति विनाशब्दानिक्षेपसाधनाभावसामावं साधनसद्भाव समावोभावशब्देनाभिधीयतशत साधनसलावे एव साम्यनादस्पान्वव्याधि विवक्षितः किंवा बिनाभायः साम्यवातिरेफेन साधनस्य भावसदनावोऽविनान विवक्षिता साप्याभावे साधनानावत तत्वात् । उनोनयनपि रोहिरिलः । साम्यसाधनयोः सत्वात्सम्भवलन्वयव्यातिरिति तन सबमिश एवोन वा । नायः । तत्र साध्यानियात् । द्विीपे माह-पक्षादन्यत्रेति । केवल नविपक्षत्यारिलयः। तरयोरिति । केवलान्यदिपततिरमिजोरिलया। प्रपन पक्ष पवित्ला द्वितीपेऽपि तदेवाविरिति-एतेनेति । तर विदर विकोऽपि हि संपन्यः कपोरिति विवेचनीपनि ति भावः । उन्दरन्तु संपन्यो मलन लिधर्मति दानापाकपनों कारयनिस्यो चामिन पुनरनय नायः । नाई पटेन इस संबन्ध हरे न्यवाददोनयनित गमदेव ·। २३६ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः विवक्ष्यते यद्वा तत्स्वभावाश्रितत्वमथवा तत्स्वभावप्रयुक्तत्वमाहोवित्तव्याप्यत्वं किं वा तदनतिरिक्तत्वम् । नाद्यः । एकार्थसमवायेन रसापानुमाने तत्संबन्धस्य समवायस्थाज. न्यत्वेनाव्याप्तेः, व्यभिचारिणोर्घटपटयोः संयोगेऽतिव्याप्तेश्च । तस्य तद्रूपत्वेऽपि व्याप्ति- रूपत्वाभावात् । नापि द्वितीयः । घटपटयोः संयोगे संयोगिस्वभावाश्रिते व्यभिचारात् । नापि तृतीयः । प्रयुक्तत्वशब्देन जन्यत्वविवक्षायामाद्यपक्षोक्तदूपणप्रसङ्गात्तद्व्याप्तत्यविव. क्षायां तु व्याप्तेरद्याप्यनिरुक्तेरामाश्रयः । अत एव न चतुर्थः । किंच संवन्धस्य व्या- प्यत्वे संवन्धिनोस्तद्व्यापकत्वेनाभिमतयोः कचित्तदधिकदेशकालावस्थानसंभवेन संबन्धं विनाप्यवस्थानोपपत्तौ व्यभिचारात्तदेकतरदर्शनेनान्यतरानुमानं न स्यात् । नापि पञ्चमः । भूतलघटाभावयोर्विशेपणविशेष्यभावलक्षणसंबन्धेऽतिव्याप्तेः । तस्य परैस्तदतिरिक्तवा- नङ्गीकारात् । समवायतद्वतोः संबन्धे च रसापानुमानादावेकार्थसमवायेऽव्यानेः, तस्य संवन्धिस्वरूपातिरिक्तस्यापि व्याप्तित्वात् । अतोऽनौपाधिकः संवन्धो व्याप्तिरिति तृतीयः कल्पो न युक्तः । तत्रापि संवन्धिनो१निरूपत्वात् , इतरेतराश्रयप्रसङ्गाच । सदुपरितनतद्धितप्रत्ययेन तजन्यत्वादिप्वन्यतमो वक्तव्यः संवन्धमात्रविधानेऽपि विशेषपर्यवसितत्वादिति विकल्पयति-स्वाभाविकशब्देनेत्यादिना । नच जन्यत्वेन प्रयुक्तत्वस्य पौनरुत्यम् । अजन्यजनकयो- रप्यनित्यत्वकृतकत्वयोः प्रयुक्तिदर्शनादित्यवगन्तव्यम् । तदनतिरिक्तत्वमिति । खार्थ एव विहितोऽयं प्रत्यय इत्यर्थः । नाद्य इति । विप्रतिपनं रूपवद्रसवत्त्वादित्यत्र ोकार्थसमवाय एव व्याप्तिरूपः संवन्धः, नच तत्र लक्षणमस्ति तस्याजन्यत्वादित्यर्थः । घटपटसंयोगस्य लक्षणवत्तामलक्ष्यतां चाह-तस्येति । संवन्धिखभावाश्रितः संवन्धो व्याप्तिरिति द्वितीयपक्षेपि घटपटसंयोगेऽतिव्याप्तिमाह-नापि द्वितीय इति । नचाव्यभिचरितसंवन्धिखभावाश्रितत्वेन संवन्धो विशेषणीयः । अव्यभिचारस्यैव तथासति व्याप्ति- त्वसंभवेन तदितरवैयर्थ्यात् , अव्यभिचारस्य निरसिष्यमाणत्वाच । ननु तत्प्रयुक्तत्वं नाम न तज्जन्यत्वं येन पूर्वोक्ताव्याप्त्यतिव्याप्तिदोपौ स्यातां किंतु संवन्धिखभावव्याप्तत्वं गुणवत्त्वप्रयुक्तत्वमिव द्रव्यत्वस्येति तत्राह- तयाप्तत्वेति । इममेवात्माश्रयं चतुर्थेऽप्यतिदिशति-अतएवेति । यदि च संवन्धिभ्यां व्याप्तः संबन्धः तदा संवन्धिनोर्व्यापकयोरधिकवृत्तितापि संभाव्यत इति संवन्धं विनापि संवन्धिनोरवस्थानं स्यात्तथा चान्य तरदर्शनादन्यतरानुमानं न स्यात्तत्संवन्धं विनापि तयोः स्थितिसंभवादित्यसिद्धिलक्षणस्येत्यभिसन्धिराह-- किंचेत्यादिना । नच समव्याप्तितया व्याप्यत्वविवक्षायामदोपः । रूपरसयोरेकार्थसमवायलक्षणव्याप्त तदभावात्समवायस्य नित्यत्वेन द्रव्यादिपञ्चकवृत्तित्वेन च कालतो देशतो वा रूपरसाधिकवृत्तित्वात् । संवन्धि खरूपानतिरिक्तत्वमिति पञ्चमपक्षेऽप्यतिव्याप्तिमाह-भूतलेति । नच तस्य व्याप्तित्वं भूतलघटाभावयोन्य भिचरितत्वादिति भावः । तस्य च खभावानतिरिक्तत्वे परागीकारमाह-तस्य परैरिति । नचाभाव तर्भावो निष्प्रतियोगिकत्वात्, अभावत्वसमानाधिकरणत्वादभाव इति वादीन्द्रमतेऽपि तद्यमकतया सप्रतियो गिकत्वं मन्तव्यम् । अभाव इति बुद्धश्चात्रासिद्धत्वादिति भावः । अतिव्याप्युदाहरणान्तरमाह-समवा येति । तयोरपि खभाव एव संवन्धः । नच तयोर्व्याप्तिः । भूतलादौ घटसंयोगे तत्समवायाभावात्समव येऽपि रूपादौ घटाभावादिति भावः । अव्याप्तिं चाह-रसादिति । तत्र लक्षणाभावं दर्शयति-तस्ये ति । एवं खाभाविकः संवन्धो व्याप्तिरिति द्वितीयः पक्षो निरस्तः । तृतीयं दूपयति-अनौपाधिक इति तत्रापीति । अनौपाधिकः संवन्धो हि संवन्धिनिष्ठः तथाच किं व्यक्त्योरित्यादिसंवन्धिविकल्पदूपणा समानानीत्यर्थः । दूपणान्तरमाह-इतरेतरेति । अत्र ह्यनौपाधिकत्वज्ञानं व्याप्तरुपाधिज्ञानाधीनमुपाधि :.१ रूपस्येति पाठो भाति. ..

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुत्ता। २३७ पाधिहि साधनाचापकले सति साध्यव्यापकः, एवं च व्यामिसिद्धावुपाधिसिद्धिस्त- सिद्धौ च तद्रहितसंबन्धन्य व्याप्तित्त्रसिद्धिरिति कथं नान्योन्याश्रयत्वम् । अथ मतं साध्यन्यापफलं नामोपाधेरदृष्टव्यभिचारसाध्यलं नतु वस्तुतो व्यापकत्वं तस्मान्नेतरेत- राश्यत्वमिति । भैवम् । व्यभिचरितसाध्यस्यापि वस्तुगत्यापाततोऽदृष्टव्यभिचारसाध्य- त्वापत्तेस्तत्वाप्युपाधिवप्रसङ्गान् । साध्यव्यभिचारदर्शनविषचत्तात्यन्ताभाववत्त्वं विवक्षि- तमिति चेन्न । तस्य दुरवधारणत्वान् । नहि देशान्तरे कालान्तरे पुनपान्तरे वा तयो- भिचारदर्शनं न भविष्यतीलेवेति शक्यं विज्ञातुमसर्वनेन । किंच व्यानिग्रहणसमये- ऽग्निमत्त्वादेनिश्चितत्वेन साध्यत्वाभावात्साध्यव्यापक उपाधिरिति निर्धारयितुनशक्यम् । व्यापकत्वमिह साध्यशब्देन विवक्षितमिति चेन् । न । व्याप्त्यनवगने व्यापकलानिरतः। एतेन साध्यवन्निष्टात्यन्ताभावाप्रतियोगिलं साध्यन्यापकत्वं साधनवनिष्टात्यन्तामा. वप्रतियोगिलं साधनाव्यापकत्वमित्याधुनिकानां वक्रनयोऽपि निराहनः । साध्यसाधन- चोरनिरुक्तरेव तद्रूपेण संभावितत्वमुभवत्रापि विवक्षित मिति चेन्मैवम् । तपन्यानिरनी तपेण संभावितत्वस्यापि दुर्भणत्वात् । सानं च व्यामिहानादीनमितीतरेतराप्रपं विशनोति -उपाधिहीति । व्याप्तिसिहादिति । अन्य पत्वं व्यापकत्वं च बामिवानाधीनतानं तत्प्रतियोगित्यारिलः । नमूपाः साचार - त्यादीनानिय व्यामिप्रतियोगि किंचितम्, कि. नाम सामना मनिपारिन् या च मान्य दाते-अथ मतमिति । अत्यभिचारं साप्नं नोपादिना स उपाधिका अन नामदार- सादर कभिचारदर्शनविषयानादनानं किया ब्यभिचारदर्शन पिकापासन्तामावरकन् । नादः । य. स्तुतः सापयनिवारियपि तददर्शनसंभवगोतामामार महतसातिव्यापकमल-बम् । व्यभि- चरितति । द्वितीय सामने-साध्यति । एवधिसम्मतन्वं न मने दुग्दाद- लाह- तस्येति । विच मादायक. या दिरं गावं शिवलि मिति चापदम् । नारः। मारमिमरचं प्रति व्यापानसन्देहासानन्दः .. सामालिर-विचेति ।-यापकान्यमिति । स . मनिरपददेव दन्त विपक्षिनिमः । ता पदमी : ：:༌ན༌ ： ༣ ཙཔ། ་'མས་ཡཁ་''' ༌ ༌ ཨུས परायः परामरमिर-व्यात्पनदगम रति । नत्र याचिका पर सरकार का एक-एनेनेति । लन् ཎ་ཨཝཱརཱཡཎས་:འང་ ཙཱ་པ་གནས་རrས ： ཨཱལེ་ ་མ ་དག༌ཡ– སན་ रामेति । TRE ·२३८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः भवतु नाम या काचन व्याप्तिस्तस्या व्याप्तेरनुमितेश्च व्याप्तिरेष्टव्येत्यासाश्रयः । स- त्यामेव व्याप्तावनुमितिभावादसत्यामभावात् । किंच तद्व्याप्तिग्राहकं प्रमाणं 'न प्रत्यक्षम- शक्यत्वान्नानुमाप्यनवस्थितेः । नागमस्तहते भावान्नोपमाऽतत्प्रमेयतः ॥ २५ ॥ नापत्तिरनन्यत्वादनुमाफललोपनात् । नाभावो दुर्निरूपत्वान्न तर्कस्तर्कवाधनात् ॥२६॥ न तावत्प्रत्यक्षं व्याप्तिग्राहकं सर्वव्यक्तिनिष्ठस्यान्वयस्य व्यतिरेकस्य वा सर्वव्यक्ती- नायाः सुतरामसिद्धरित्यर्थः । किंच साध्यसाधनशब्दाभ्यामविशेषेण सर्वसाध्यसाधनविवक्षा तद्विशेषविवक्षा पा । नायः साधनस्यापि यत्किंचित्प्रति साध्यतया तद्यापकत्वे साधनाव्यापकत्वव्याकोपात्, तथा साध्य. स्यापि यत्किंचित्प्रति साधनतया तदव्यापकतया साध्यव्यापकत्वव्याकोपात् । नापि द्वितीयः । तथासति धूमवत्त्वाव्यापकोनिमत्त्वव्यापक उपाधिरित्युक्तं स्यात् तथाच नानुगतलक्षणसिद्धिः । नच विशेषलक्षणत्वा. पदोपः । सामान्यलक्षणासिद्धौ तदसिद्धेः । नचात्यन्ताभावप्रतियोगिधर्मत्वं सामान्यलक्षणम् । व्यर्थविशेषग- त्वात् । नच प्रमेयत्वादिव्यवच्छेदार्थमत्यन्ताभावविशेषणम् । तस्याप्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वादन्ततः स्खलि. नेवाभावादात्माश्रयप्रसङ्गात् । नचोत्पत्तिज्ञप्तिप्रतिवन्धकस्यैव तस्य दूपणता । संकोचे प्रमाणाभावात्, निय. तानुपलब्धेरुभयत्र समानत्वात् । नच केवलान्वयिताभङ्गप्रसङ्गः । इष्टत्वात् , केवलान्वयिनि प्रमाणाभावात् । नहि प्रमेयत्वादीनां सकलवस्तुनिष्टत्वे प्रत्यक्षप्रमाणमस्ति । अस्मदादेरसकलवेदितृत्वात् , सर्ववेत्तुश्च तद्विष. यप्रमाणेऽस्मदादीनां प्रमाणाभावात् । नाप्यनुमानम् । अप्रसिद्धविशेषणतादिदोषप्रवासात् । सकलवस्तुनि- टत्वं प्रमेयत्वादिनिष्ठमित्यादेश्वाश्रयासिद्धत्वात् । सकलवस्तूनि प्रमेयत्वाधार इत्यादेश्वासिद्धिदृष्टान्ताभावग्र- स्तत्वात् । किंच धूमानुमाने तत्साधनाव्यापकस्तत्साध्यव्यापकश्च कश्चिदुपाधिः प्रमितो न वा । आयेऽनुमा. नभाः। द्वितीये प्रतियोग्यप्रमित्या निरुपाधिकसंवन्धरूपव्याप्त्यसिद्धिः । यावन्त एतत्साधनाव्यापकास्तावन्त एतत्साध्यं प्रत्यप्यव्यापका यावन्तश्चैतत्साध्यव्यापकास्तावन्त एतत्साधनं प्रत्सपि व्यापका इति साधिते भय- त्युपाधेरुद्धार इतिचेदेतावतापि परिश्रमेण किं प्रतियोगिप्रमितिरापादिता नवेत्यात्मनि परिभावयेत्यलमति- कलकलेन । विध्वंतिते च निश्चितोपाधी शङ्कितोपाधिरिदानी ध्वस्यत एवेति मन्तव्यम् । क्वचिदप्यनिधितरा संशयायोगात्। एवं व्याप्तिलक्षणं दूषयित्वात्माश्रयादितर्कवाधादपि व्याप्तेरनुमित्यात्यासिद्धिमाह-भवतु नामेति । व्याप्तेरनुमितेश्च व्याप्तिरस्ति न वा । यदि न तदा तामन्तरेणाप्यनुमितिहदीयात् । अथास्ति तदा सैव व्याप्ति- स्तत्र वर्तते तदात्माश्रयः ज्ञप्ती चायमथान्या तत्रान्योन्याश्रयचक्रकानवस्थाश्चेति भावः । एटव्या च व्याप्ति- रिलाह-सत्यामिति । नच व्याप्ती प्रमाणमपि किंचन निरूपयितुं शक्यमित्याह-किंचेति । संभव प्रमाणानि श्लोकाभ्यां निरस्यति-न प्रत्यक्षमित्यादिना । सर्वव्यक्तिनिष्ठव्याप्तेरसर्वज्ञेन ग्रहीतुमशक्यत्वान प्रत्यक्षतस्तदधिगमः । नाप्यनुमानम् । अन्योन्याश्रयात् । अधान्यैवानुमानगता व्याप्तिस्तर्हि तत्राप्यनुमाना• न्तरमेवं तयाप्तावपीलनवस्था स्यात् । नाप्यागम आगमव्यापारव्यतिरेकेणापि पामरपशुशकुन्तादीनाम- नुमित्युदयात् । नाप्युपमानम् । तस्य सादृदयविषयतया संज्ञासंक्षिसंवन्धविषयतया चतादृशानां तत्प्रमेय. वाभावात् । नाप्यापत्तिः । अनुमानानन्यत्वात् । अथ परमते न पार्थक्यं तथैवानुमानफलस्याग्निमत्या स्वापि निद्धिः, शझोति ह्यग्निव्यतिरेकेण धूमोऽनुपपद्यमानस्तं कल्पयितुमित्यनुमाफललोपः स्यात् । नाप्यः मावः । यस्यकस्यचिद्वा सर्वेषां वा योग्यानुपलब्धैर्या अनुपलब्धिमात्राद्वा दुनिरूपत्वात् । नापि तकः । तम्य व्याप्तिमूलत्वेऽनवस्थालक्षणतर्कवाधनात् । अतन्मूलत्वे तर्कामासतया तर्कवाधनात् । भावपरो निर्देश दति लोकार्थः। इंग्रहं रिगोति-'नतावदित्यादिना । अनवस्थामेव विवृणोति-अन्तरेणेति । वेदाप्तवननैति ·परिच्छेदः] । - नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २३९ नामबहे ग्रहीतुमशक्यत्वात्तद्हे वानुमानत्य वैयर्थ्यात् । नाप्यनुमानम् । अनवस्थानाद. न्तरेण व्याप्तिग्रहमनुमानानुचे तत्तद्व्याप्तिग्राहकानुमानपरन्पराया दुरित्वात् । नाया- गमः । वेदाप्तवचनाकर्णनविधुराणामपि व्याप्तिदृष्टिदृष्टेः । नाप्युपमानम् । तत्व साह- श्यमात्रविपयतया व्याप्तिज्ञप्तावजागरूकत्वात् । नाप्यर्थापत्तिः। तत्सा अनुमानानतिरेकात् । अतिरेकेपि तयानुमानाक्सयार्थाधिगतेरनुमानखानुदयप्रसङ्गात् । तथाहि । व्यापकव्य- तिरेकेण व्याप्यत्यानुपपत्तिरिहार्थापत्तिरभिमता तथा च तवैवानुपपत्त्या लिङ्गिनोऽधिगती कृतमनुमानेन । नाप्यभावः । एवं हि त प्रमाणचित्तव्यः यदि वहिधर्मिव्यतिरेकेण धूमः खात्तदा तथोपलम्भः त्यात्तदभावान्नाचं तब्वतिरेकेणेति । तच्च न । तथाहि किं सर्वेपी व्यभिचारानुपलम्भः किं वा स्वत्यैवानुपलम्भः उत योग्यानुपलन्भः । नायः । सर्वानु- पलम्भत्य निश्चेतुमशक्यतया संशयानिवृत्तेः । न द्वितीयः । व्यभिचारात् । नहि नग- गतेन खेनानुपलब्धमित्येतावतारण्यकोपलब्धगवयादेरपलापसंभवः । नापि तृतीयः । सार्वत्रिकयोग्यानुपलब्धेरसंभवात् । उक्तं च लीलावतीकारेण–'सर्वादृष्टेश्च संदेवाल्याह- हेर्व्यभिचारतः । योग्यारष्टेरसत्त्वाच प्रतिवन्धो न सिध्यतीति । नापि विपश्याथकान- कर्कात् । तर्कत्व व्याप्तिमूलत्वेनानवस्थानादतन्मूलत्वे च मूलशैथिल्येन तर्वाभासत्वान् । अय मतं यदि धूमोऽनिं व्यभिचरेदकारणः स नित्यः त्यात त्या व वा ननु कदाचि- त्त्वात् । नच विनापि कारणं कार्य शादितुं शक्यम् । व्याघातात् । तदेव हि कार्य च. कारणाधीनस्वाललाभम् । अत: कार्य च कारणरहितं चेति व्याघातः । तदेव पाटा- विभागोनीमांसयानटेन । अजागरूकत्वात् । अप्रत्यादिपर्णः । अभावमा सं. इतिप्रारं ददायति-एवं हीति । तथेति । पहिरतिपलः । तमतिरक्षेति । वर्तनमः। सत्येति । प्रतिपत्तुस्लियः । खानुपलमपक्षेऽयनुपलमनामाइन कोन-उन नि । स्यभिचारादिति । खानपानमालामादेन नियमामा रिपथः । किम नहीति । पोग्यानपलविपक्ष पपति-नापीति । उत्त: चेति । अधिनिया प्रतिमा དྷི་ན་ ཀན པ པ་; ༴ :： ཁྱབ་པ་ཡ མ ་པས་ཁའུ - -- मार लामिया लोकापवादादिप रोमेकी देर यः । अनिमपदं निवसति-जापति । ཙམྦྷ འགམ འ मिलनस्थाहरणादार विलमः। बातम्यानमार मार मीना- གནདྷ | ཕཔལ་གསྶ ཡབཙལས༌ཨཱརཱཎྜབྱཱལཱ; ཇ་ ༣༤ལ་ལྡཝང་ ག ང ༤ ་ཁ- -- सरकार ! :- र. 4 - मिर-मर मितिदेव हाति। सरदेवि : ཙཀ ཀ་པེས： ཡཔཎ མ: ༣ ༔ མ་ལསཨཱཡཱམབཅ:：༔་སཱནཾ ཀཐཱསམe: པ ：གས་ལྔཐིལ༌ संयो। रा.

·२४० तत्त्वप्रदीपिका ( चित्सुखी) [द्वितीयः कितव्यं यस्मिन्नाशङ्कमाने क्रियाव्याघातादयोपि नावतरन्तीति । मैवम् । अस्यापि तर्कस्य व्याप्तिमूलत्वेन तदसिद्धावसिद्धेः । तथाहि । यत्कार्य तत्कारणपूर्वकमिति व्याप्तौ सि- द्धायां यदकारणं तन्नित्यं स्यादिति प्रसङ्गप्रसरात्सवाद्यापि न सिद्धा । सर्वकार्यकारण- व्यक्तिग्रहणस्याशक्यत्वात् , कतिपयव्यक्तिग्रहणे चादृष्टवजस्य पार्थिवत्वलोहलेख्यत्वयो- रिव व्याप्तेरनिश्चयात् । नन्वेवंभूतोपि व्यभिचारो यत्र न दृश्यते कतिपयव्यक्तिपु सह- भावः प्रदृश्यते नचोपाधिर्निरूप्यते तत्र व्याप्तिर्निश्चीयते तत्रैवंसत्यन्यत्र व्याप्तिग्रहण- मन्यत्र चानुमितिरिति । एवं च 'पण्डकमुद्वाह्य मुग्धायाः पुत्रप्रार्थनमिवेति वाचस्पते- रुपालम्भोऽप्यनवकाशः । व्याप्तेः सर्वत्रैकत्वात्तस्याश्च कतिपयव्यक्तिपु गृहीतत्वात् । गृहीतव्याप्तिकलिङ्गसामर्थ्यादेव संदिग्धसाध्यधर्मिणि व्यापकस्यापि प्रतीतिः सिद्धति चेन्मैवम् । व्यभिचारादर्शनस्योपाध्यनिरूपणस्य च दुर्निरूपत्वात्सादृष्टश्च संदेहादिति न्यायस्योभयत्रापि तुल्यत्वात् । उपाधेश्च व्याप्तिनिरूपणमन्तरेण दुर्निरूपत्वस्य दर्शितत्वात्। किंच विनापि धूमध्वजं धूमोऽन्यस्मादपि हेतोर्भविष्यतीति शङ्कायाः कः प्रतीकारः अथ मन्यसे विभिन्नसामग्रीजन्यत्वे धूमस्यैकजातीयताप्रतीतिर्न स्यादिति । मैवम् धिर्मत'इति । एवमपि पूर्वोक्तदोपो दुष्परिहर इत्याह-मैवमिति । ननु किमिति कार्यस्य कारणेन व्याप्ति- रसिद्धति तत्राह-सर्वकार्यति । ननु कतिपयव्यक्तिग्रहणेऽपि किमिति व्याप्यसिद्धिस्तवाह-कतिपः येति । तथाहि विमतं लोहलेख्यं पार्थिवत्वादित्यत्र स्तम्भादिकतिपयव्यक्तौ व्यभिचारादर्शनेपि न व्याप्ति- निश्चयः । प्रशिथिलावयवारब्धत्वोपाधिहतत्वात् । ननु तत्र वज्रमणौ व्यभिचारदर्शनादेव व्याप्यनिश्चयो पुनः सर्वव्यक्त्यपरिज्ञानात् नचेह तथा व्यभिचारदर्शन मिति तत्राह-अदृष्टवज्रस्येति । येन हि हीर णिर्न दृष्टस्तेन यो व्याप्त्यनध्यवसायः स सर्वव्यक्त्यदर्शननिमित्तः । अध्यवसाये च भ्रान्तिमात्रत्वादिलर्थः कतिपयव्यक्तिग्रहणेपि व्याप्तिग्रहणोपायं नवीनमतावलम्बनेन शङ्कतेनन्वेवमिति । तल्कि हिंसात्यान' साधनत्वयोरपि व्याप्तिरस्तु अस्ति चात्र रूपद्वयमिति तत्राह-नचोपाधिरिति । स्यादेतत्कतिपयव्यक्ति व्याप्तिग्रहणेऽनुमेयस्थले व्याप्तेरग्रहादन्यत्र व्याप्तिरन्यत्रानुमानमिति स्यात् तथा च गृहीतापि व्याप्तिरनुमिर समर्थेति वाचस्पत्युक्तोपालम्भप्रसङ्ग इति तत्राह-तत्रैवं सतीति । पण्डकः पण्डः तत्र यथावृत्तः पण्ड पुत्रासमर्थः समर्थश्च न वृत्तस्तद्वदित्येतावत्ययं दृष्टान्तः तत्तु योगभाष्यकृदभिप्रायेण । ननु तथापि कथा न्यत्र व्याप्तिग्रहणमन्यत्रानुमानमिति तत्राह-गृहीतेति । स्यादेवं यदि व्यभिचारो न दृश्यत उपाधिय दृश्यते इत्ययमर्थः सिद्ध्यति स एव दुःसाध्य इति परिहरति-मैवमिति । उभयत्रापीति । व्यभिचा वदुपाधावपि सर्वादर्शनं यस्यकस्यचिद्वेलादेस्तुल्यत्वादित्यर्थः । उपाधावधिकमप्याह-उपाधेरिति । एयं व्याप्त्यसिद्ध्या तर्काप्रवृत्तिमुक्त्वा धूमस्याग्निव्यभिचारशङ्कायामकारणकत्वापत्त्या व्याघातोऽप्यापादवि न शक्यत अन्यम्मादप्युत्पत्तिसंभवेन विरोधानिद्धरित्याह-किंचेति । स्यादेतत् यद्यन्यस्मादपि धूमोपनि तर्हि परिदृदयमानधूमानामेकावान्तरजातीयता न स्यात् । कार्यकजालस्य कारणकजातिनियमादन्यथा त कत्रात्यम्याकस्मिकत्वासनात् । अत एव हि तृणारगिमणिभ्योऽव्युत्पद्यमानदहनेण्यवान्तरजातिभेदकल्पनामि तदेतद्रादयति-अथ मन्यस इति | नियम एवायमसिद्ध इति परिहरति-मैवमिति । अस्ति तर लवंदानेषु नानकजालं नचात्रानुगतमनतिप्रसनि कारणं शक्यं निरूपयितुम् । इन्दियादीनां व्यायतबाद, आत्ममनःमनिकर्षस्य त्र मुखादिमाधारण्यात् । ततस्तत्र यथाकारकायामावपि कार्यकजालमेवं तृणाद्युत्पन्ना ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २४१ इन्द्रियत्वनादिजन्यविज्ञानस्येव रणारणिमणिप्रभवस्याऽऽशुशुक्षणेरिव चैकजातीयतोप- पत्तेः । तस्मान्न व्याप्तिलक्षणं नापि तद्वाहकं प्रमाणमस्तीति सिद्धम् । पक्षधर्मत्वमपि दुर्निरूपम् । तथाहि कोयं पक्षो यद्धमता पक्षधर्मता । संदिग्धसा- ध्यधर्मा धर्मीति चेत् किं वादिप्रतिवादिनोः संदेहः किं वा मध्यस्थानाम् । नाद्यः । नि- श्चितो हि वादं कुरुत इति स्वीकारात् । नापि द्वितीयः । तेपामपि दर्शनद्वयतत्त्ववेदिनां संदेहानुपपत्तेः, किंचान्तरेणापि संशयं धूमदर्शनमानादग्निमनुमिमानव संदेहविशेषि- तधर्मिणि हेतोरवृत्तेः पक्षधर्मवाभावादनुमानानुदयप्रसङ्गः । एतेन ज्ञापनीचधर्मविशिष्टो धर्मी पक्ष इति प्रत्युक्तम् । स्वार्थानुमाने प्रज्ञापनाभावात् । प्रमित्सितधर्मविशिष्टः पक्ष इत्यपि न । अप्रमित्ततोप्यनिष्टविषयेनुमानोदयदर्शनात् । साध्यधर्मविशिष्टः पक्ष इत्यपि न । साध्यपदेन संदिग्धत्वप्रज्ञापनीयत्वप्रमित्सितत्वा- चन्यतमविवक्षायामुक्तदोपानुपङ्गात् । अप्रमितत्वं साध्यमिति चेन्न । प्रमाणसंप्लववादिनो नैयायिकस्य प्रमितेऽप्यनुमानप्रवृत्तेरनुमितेऽप्यनुमानप्रवृत्चेश्च । नच तत्रापि तत्तत्कालवि- शिष्टतयानधिगतिः । कालानुमाने तदभावात् । मेरपि । यथा च तत्रावान्तरजातिभेदकल्पनाऽयुत्ता तथाप्रे वक्ष्यते । तदिहाप्यनुगतकारणव्यतिरेकेण व्या- वृतेभ्य एव कारपेभ्यः खभावशात्तजातीयधूनाः समुत्पद्यन्तामिति भावः । ननु तमिप्रयोज्येषु धूनेवि. तरेभ्यो व्यावृत्तः कश्चिद्विदशेपो दृश्यतेति चेन । तददर्शनस प्रतियोगिधूनादृश्यतपायुपपत्तेरिति शहाया निरनशत्वादिति व्याप्तिखण्डनमुपसंहरति तस्लादिति । इदानी पक्षधर्मतालक्षपालिझावयवं खण्डयति-पक्षधर्मत्वमपीति । अनवसरतां निराठे-यधर्म- तेति । संदिग्धसाध्यधर्मा पक्ष इत्युक्ते विशेपणीभूतसापधर्नस्वापि पक्षता स्वानचैतद्युतम् । साम्पस पक्षनिष्टत्वाभावप्रसज्ञात् आत्माश्रयात् हेतोवधिकरप्यापाताच । सतलनिवनाल पक्षत्वदर्शनाय धनौति विशेषणम् । अन्न पदिदं संदिग्धत्वं साध्यस तत्कंप्रतीति विकल्प दूषयति-किं वादीत्या- दिना । किंच संदेहः लिमुपलक्षणं विशेषणं वा । साये कदाचिसंदिग्धे प्रत्यक्षेत्र निर्मातेऽपि प्रवर्तनाना- नुमानस्य न सिद्धसाधनता सात् , तदापि पक्षवापातात् । द्वितीये त्वनुनिलनन्तरनमतिः स्यात् । धर्मि- नारावादिदोषनाशेन पक्षस नत्वात् । लार्थानुनानेऽन्यानि चाह-किचेति । एतेनेत्येतविमोति- खार्थेति । प्रज्ञापनगिलन जिला परिदं प्रयोजकत्वमभिधीयते न तासानुमानेऽस्ति । तन परं प्रति वोधनाभावादिलः । तर्हि प्रनित्सितधननिशिट इत्येवास्तु तस लापदिनानेति भावारिति तवार- प्रमित्सितेति । तथाप्दयातिः । प्रनानुननितोषि दुर्गन्धारित परमारनुमानगढपक्षाच्या रित्यर्थः । सर्वही लक्षणमुदाय सूपपति-साध्येति । ममापि समापन कार्यविदादा दाददाता पा एलर्मः । स्थान्तरं पाते-अप्रमितत्वमिति । एतदवारीलार-प्रमाणेति । सर. लिपि प्रमेये पनि प्रनामानि वर्तन्त इविन लस निदेनमान्य । पाहुः-काननु मानेन पानासलक्षणेन च । त्रिपालनि प्रमानानांतवासार्प पति । सत्रयालिः । ननु तत्रापि तत्तकात विविध पानीपत नेतनेय समिति नकार-नवेति । पदाह साले दा. मिनमानेरननीय नच तदेतदान स्ले रूपानामा दिलमामिला-काटेति । - ·२४२ तत्त्वप्रदीपिका ( चित्सुखी) [द्वितीयः अस्तु वा यःकश्चित्पक्षस्तथापि तद्धर्मता दुरधिगमा । तथाहि । पक्षानितलं पक्ष- धर्मत्वं चेत्तथा सति प्रमेयत्वहेती तन्न स्यात् । प्रमेयत्वस्य प्रमाविषयत्वलक्षणस्य ज्ञान- ज्ञेयानतिरिक्तत्वाभ्युपगमेन तदाश्रितत्वायोगात् । प्रमान्योन्याभाववत्त्वं प्रमेयत्वं ततस्तस्य ज्ञानज्ञेयाश्रितत्वमुपपन्नमिति चेन्न । अन्योन्याभावस्यैकत्वे तस्य तदवृत्तौ प्रमेयत्वहेतुना कस्यचित्प्रत्यक्षत्वानुमानं न स्यात् , तस्यैवान्योन्याभाववत्त्वाभावात् । अनेकले चान्यो- न्याभावानां सर्वान्योन्याभाववत्त्वं प्रमेयशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमुतान्यतमत्वम् । नायः । सर्वग्रहणासंभवात् । न द्वितीयः । अन्यतमशब्देन निर्धारितकविशेपोक्तौ तदितरप्रमेय. शब्दप्रवृत्त्ययोगात् । एकं निमित्तमन्तरेण वहुष्वेकशब्दप्रवृत्तौ गोत्वादेरपलापप्रसङ्गात् । व्याप्तिवलेन प्रवृत्ताया व्यापकसामान्यविपयायाः प्रतीतेर्विशेषपर्यवसानाय व्याप्यस्य सामर्थ्य पक्षधर्मतेति चेत् । मैवम् । विकल्पासहत्वात् । किं प्रथमं सामान्यमानाल- म्वना प्रतीतिर्या सा सामर्थ्यात्पश्चाद्विशेपमवगाहत इति ब्रूपे किं वा विशेषविषयप्रती- प्रमान्योन्येति। एवं पक्षं दूपयित्वा पक्षधर्मतां दूषयति-अस्तु वेति । प्रमेयत्वं नाम प्रमाविषयत्वं विषयविपयिभावध खभावानतिरिक्त इति प्रमा च विषयश्च प्रमेयत्वं नातिरिक्तं, तथाचादृष्टादि कस्यचित्प्रत्यक्षं प्रमेयत्वादित्यस्य हेतोरपक्षधर्मता स्यात् । आत्मव्यतिरिक्तस्यार्थजातस्य प्रमाश्रयत्वानुपपत्तेरस्यापि खाश्रयत्वानुपपत्तेः ! अतः पक्षाश्रितत्वं पक्षधर्मत्वमित्यव्यापकमित्याह-प्रमेयत्वेति । ननु प्रमेयत्वं नाम प्रमाव्यतिरिक्तत्वं तेन नोक्तदोषः । नच प्रमायामव्याप्तिस्तस्या अपि यत्किंचित्प्रमाव्यतिरिक्तत्वादिति शङ्कते- तत्र किमेक एव प्रमान्योन्याभावः किं वानेकः । आये प्राह-अन्योन्येति । तदापि हि प्रमान्योन्याभावे प्रमेयत्वं न वर्तेत खसिन्खवृत्त्यभावात् , अभिमता च खवृत्तिरायुष्मतः इतरथाऽभावप्रत्यक्षतायां विप्रति पन्नं मीमांसकं प्रति प्रत्यक्षता कथं भवता साधनीया, सर्वज्ञ वा कथं समर्थयते, ततोऽव्याप्तिरिति भावः । अनेकत्वे दूषणमाह-अनेकत्व इति । सर्वग्रहणेति । तदा हि प्रमेयत्वादिति कोर्थः सर्वप्रमान्योन्या- भाववत्त्वादिति । न चैतदसर्वज्ञेन शक्यग्रहणमित्यर्थः । किंच यदैकां प्रमा पक्षीकृत्य प्रमेयत्वेन निलानु- मेयखप्रकाशवादिनं प्रति प्रत्यक्षत्वं साध्यते तदा तस्यां न सर्वे प्रमान्योन्याभावाः सन्ति खान्योन्याभावाभा वादित्यव्याप्तिः । अन्यतमपक्षं दूपयति-न द्वितीय इति । तदा किमन्यतमशब्देन नियतः कश्चिदभिः धीयते अनियतो वा, नियतपक्षे तदितरान्योन्याभावानां प्रमेयशब्दार्थत्वाभावात्तद्वतां प्रमेयत्वं न स्यात् । 'नच स एव सर्वत्र प्रवर्ततामिति वाच्यम् । खस्मिन्खप्रतियोगिनि च वृत्त्यभावादित्यभिसंधिराह-अन्य तमशब्देनेति । अथानियमेन कदाचित्कश्चित्प्रवृत्तिनिमित्तं तत्राह-एकमिति । दूपणान्तरं चेदम् । न चान्योन्याभाववत्त्वमनुगतं जातिरिति युक्तिमत् । उपाधित्वेपि तत्र प्रमेयत्वावृत्तिप्रसङ्गः । खवृत्त्यभावा- दुपाध्यन्तरखीकारे चाननुगतिरित्यपि द्रष्टव्यम् । '. लक्षणान्तरं शङ्कते-व्याप्तिवलेनेति । द्विविधं हि हेतोः सामर्थ्यमेकं व्याप्तिवलेन वोधकत्वम् । यथा हि यद्भूमवत्तदग्निमदिति सामान्येनाग्निमत्त्वप्रतीतिजनकत्वं तत्कस्य हेतोः । विशेपाणां व्यभिचारित्वेनान, न्त्येन च व्याप्तेरशक्यग्रहत्वात् । अपरं तु तामेव प्रतीति पर्वताग्निमत्त्वलक्षणविशेषे पर्यवसाययितुमनुगुणं निर्विशेषं न सामान्यमिति न्यायात् तचेह पक्षधर्मत्वं विवक्षितमित्यर्थः । दूपयति-मैवमिति । किं पक्ष धर्मतया सामान्यविपयिण्येव प्रतीतिः पश्चाद्विशेषविपयिण्यपि फियत उत विशेषविपयिण्येव प्रतीतिरुत्पाद्यत इति विकल्प्याये दूपणमाह-प्रतीतेरिति । शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्यव्यापाराभावाजातस्य पुनर्जन्माभा- वाचेति भावः । यदि विशेषविषयं बुद्ध्यन्तरमुत्पाद्यते तहिं प्रमाणान्तरमेव । तव्यापकसामान्यप्रतीत्यनुपपत्तेः, ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २४३ तिरनन्तरं जायत इति । नायः । प्रतीतेविरन्यव्यापारापत्तेः । न द्वितीयः । प्रमाणा. न्तरप्रसङ्गात् । किंच पक्षधर्मता चेद्विशेषप्रत्यायिका केवलव्यतिरेकी तहिं निरवकाशः त्यात् । शब्दः कचिदानितो गुणवादित्यादिसामान्यतो दृष्टानुमानेपु हेतोः पक्षधर्मता- पलादेवाष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यानितत्वत्यापि सिद्धेः । वाधकान्तराधीनमेव तदितराष्टद्रव्या- भितत्वनिरसनमित्युभयवादिसंप्रतिपन्नतया तदितराभितत्वनिरासेपि केवलव्यतिरेकिणो निरवकाशवात् । तदेवं न व्याप्तिापि पक्षधर्मता शक्त्यनिरूपणेति व्याप्तिपक्षधर्मतावल्लिङ्गं तत्परामर्शो- नुमानमिति लक्षणं न सिद्ध्यतीति सिद्धम् । शान्दव्युत्पत्तिशून्यत्त्व त्सृतिकरणिका प्रमि- तिरनुमितिस्तत्करणमनुमानमित्यपि न लक्षणम् । व्युत्पन्नत्यानुमितौ तत्करणे चाव्याप्तेः । ताशप्रनितिवृत्तिप्रमालावान्तरजासधिकरणज्ञानमनुमितित्तत्करणमनुमानमिति चेन्न । प्रमावजातेः पुरस्तादेव निरत्ततात् । एतेन अनुमेयेन संवद्धं प्रसिद्धं च तदन्विते । तदभावे च नात्येव तल्लिङ्गमनुमा- प्रतीतिव्यापकतानान्यानुपपत्तापित्तिवादित्यनुनितित्वक्षतिरिलाह-त द्वितीय इति । पक्षधर्मताया विशेषत्रलायकत्वे वाधकान्तरमाह-किंचेति । चत्र हि सामान्यतो दृष्टेन सामान्यतः साध्यतिद्धौ केवल- व्यतिक्रिया विशेपसनर्पणम् । यथा तावच्छन्दः क्षत्रिदानितो गुणलादिति किंचिदानितत्वे सिद्ध केवल. यतिकिगारव्यातिरिद्रव्याभितत्वं साध्यते तन स्यात् । सामान्यतो दृष्टहेतोः पक्षधर्मतावलादेव विशेष- सापि लेटेरियर्थः । ननु यद्यपदव्यव्यतिरिक्तद्रव्याधितत्वमपि सामान्यतोऽनुमानेनैव सिध्यति तथापि नानयंकत्वं वलयतिरेकेपः, आकाशव्यतिरित्ताधव्याधितत्वनिरसनार्यत्वात्तत्यति तत्राह–चाधका- न्तरेति । न तत्रापि केवलयतिरेकिपः कश्चिदुपयोगः । श्रोत्रं विशेषगुणग्राहकानेन्द्रियत्वाचक्षुरादिवदिति विशेषगुणत्वे सिद्धे शब्दो न दिकालमनोगुणः प्रलमत्वाद्विशेषगुणत्वाच रूपादिवत्, नापि सर्शवद्विशेषगुणः प्रलक्षवे सत्यकारजगुपपूर्वकलात् । लपावबभाविवादाभवादन्यत्रोपलव्धेध । नत्रामगुणः । दाहोन्द्रि- पवेद्यत्वादिलादिदाधकान्तरनिवन्धनवातत्वेलयः। पक्षधर्मतासन्डनेन नहाविद्यानीवननपि तण्डितं वेदि- तन्यम् । केवलान्वयिनि व्यापके प्रवर्वमान हेतुः पक्षे व्यापकमतीलपर्दवतानदलादन्वयव्यतिति साध्यनि- शेष वायमिनतं साधयन्हि महाविवेत्युच्यते । तथा च न्यापकप्रतीलपर्यवसानानिरत्तो तासामप्यनिरः दन्थसारं चेदं वादीन्द्रदावानलेन नहाविधाविपिननिति नालाभिवद्भलीभावाद संरन्यते । तया 'पक्षपन- त्वसामयीलबहेश्वरसाधकम् । विरानुनतीनां च चरभारानुरं वपुः ॥ यातिपक्षधनतासन्डनत्य प्रस्नोपयोग दर्शपितुनुपरहरति-तदेवमिति । तरोलानुमानलमतान्तरं सह-शाब्देति । अनुलतिरपननुनानं का पुनरनुनविलितपनाह-शान्दव्युत्पत्तीति । प्रलक्षन्यवच्छेदाय नविकरणिकेयुतम् । शादप्रनिरपि पदार्यत्यतिकरपवनन्तीति तयवच्छेदाप शाब्द- व्युत्पत्तिमन्यत्पेत्युत्तम् । उनपोरप्पयामिनाह व्युत्पन्नत्येति । सान्दव्युत्ततिनत इलयः । व्युत्तमन- तयोरपि संग्रहार्य विशेपं शहते-ताशेति । पूर्वोत्मनिनिवर्तिनी प्रनावावान्तरजातिरनुनविलं तदो- गिज्ञानमनुनितिरति चेदं गुरूनानुलतावाल्यः । अत्र च प्रत्यक्षानपदवाछेदाय प्रमात्दावान्तर- जातिप्रहर्ष प्रलक्षागमादिब्यवन्छेदय तादृशानदात्युक्तं प्रमात्वनादेरिनुपलक्षमननुवित्तसापीति । तीननितित्वं ताका जाति अपनाननातवंत इति इने नदन प्रलादेन तामात् । नान्यु- पाधिः उमावितोपाधीनां निरसनादित, पम्तिनमानलक्षणसन्दनं प्रसन्ताददायवरतानिनवलक्षणे वनिदिदाति-एतेनेत्यादिना । बननोन पो लिन्दई पक्षपन्तावदिल्लयः । तदन्विते बनने ·तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) २४४ [द्वितीयः । पकम् ॥' 'अनुमानं त्रिरूपालिङ्गतोऽर्थक्' 'ज्ञातसवन्धस्यैकदेशदर्शनादेकदेशान्तरे घुद्धि'रित्येवमादीनि वैशेपिकवैभापिकजैमिनीयलक्षणान्यपि प्रत्युक्तानि । पक्षधर्मत्वसपन- सत्त्वव्याप्यव्यापकसंवन्धानां पुरैव निरस्तत्वात् । तदेवं नानुमानलक्षणमपि निर्वाहुं शक्य- मिति सिद्धम्। एतेन परार्थानुमानमपि प्रत्युक्तम् । स्वार्थानुमानमुपजीव्य तत्प्रवृत्तेः । तथाहि । प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनरूपपञ्चावयवालकं तत् , तत्र तावत्पक्षवचनं प्रतिज्ञा इय- लक्षणम् । 'पूर्वोदितेन न्यायेन पक्षस्यैवानिरूपणे । कथं तद्वचनं वाच्यं प्रतिज्ञेति विप- श्विता ॥ २७ ॥ किं पक्षप्रतिपादकं वचनमानं प्रतिज्ञा प्रतिपिपादयिपया वा तद्वचन- मुत हेत्वाकाङ्क्षाजनकं किं वा साध्यधर्मविशिष्टधर्मिप्रतिपादकं तदेव हेत्वाकाङ्क्षाजनकत्व- विशिष्टं निगमनान्यत्वविशिष्टं वा । नाद्यः । अयं पक्ष इत्यादेरपि वचनस्य प्रतिज्ञात- प्रसङ्गात् , पक्षलक्षणवचनस्यापि तत्त्वप्रसक्तेश्च । अत एव न द्वितीयः । प्रतिपादनेच्छया पक्षवंचनत्वस्य तत्रापि भावात् । न तृतीयः । कस्मादयं पक्ष इत्यादेरपि तत्त्वप्रसङ्गात् । नापि चतुर्थः । निगमनस्यापि तद्भावप्रसङ्गात् । नापि पञ्चमः । फस्मादयं साध्यधर्मवा- यधर्मवति पदार्थान्तरे सर्वस्मिन्नेकदेशे वा प्रसिद्धम् । सपक्षे सदिति यावत् । चकारस्तु पक्षधर्मत्वेनेदं रूप समुचिनोति । तथा तदभावे साध्याभाववति नास्त्येव । सर्वथा व्यावृत्तं विपक्षाद्यावृत्तमित्यर्थः । अत्रापि चः पक्षधर्मतयैतत्समुचिनोति नतु सपक्षे सत्त्वेन, केवलव्यतिरेक्यभावापातात् । एवं पूर्वोपि । केवलान्व- यिलाभात् । एवंविधं यल्लिङ्गं तदनुमापकमिति काश्यपः कणादोऽब्रवीदित्युत्तरलोकस्येनान्वयः । 'विपरीत- मतो यत्स्यादेकेन वा द्वयेन वा । विरुद्धासिद्धसंदिग्धमलिङ्गं काश्यपोनवी दिति धुत्तरश्लोकः । तथा निरूपात्य- क्षधर्मतादिरूपत्रयवतः । समासस्तु वहुव्रीहिः । 'यदर्थगर्थदर्शनं तदनुमान मिति वैभाषिकाणां सूत्रकृतो दिङ्गागस्य सूत्रम् । तथा ज्ञातसंवन्धस्य ज्ञाताविनाभावस्य पुंसः एकदेशदर्शनाखूमविशिष्टांशदर्शनादेकदेशा- न्तरे अग्निविशिष्टांशे बुद्धिरनुमानमेकस्यैव खलु पर्वतस्यैकदेशदर्शनेनैकदेशोऽनुमीयते । तथाचाहुर्वार्तिककृतः स एव चोभयात्मायं गम्यो गमक एव च । असिद्धेनैकदेशेन गम्यः सिद्धन बोधक' इति । यद्यपि 'प्रमाता ज्ञातसंवन्ध एकदेश्यथवोच्यते । कर्मधारयपक्षे वा संवन्धिन्येकदेशता ॥ द्वयं वा ज्ञातसंवन्धमुपलब्धं पर स्परम् । तस्यैकदेशशब्दाभ्यामुच्येते समुदायिना'विति वार्तिककारैर्वहुविधं भाष्यं योजितम् । तथापि वि. स्तरभयादेकैव रीतिरत्र प्रदर्शिता । एतेनेत्यतिदिष्टांशं विशदयति-पक्षेति । अत्राहि त्रैरूप्यमुखेनाद्ये लक्षों प्रवृत्ते तृतीयमपि व्याप्तिपुरस्कारेण ज्ञातसंवन्ध इत्यत्र व्याप्तर्विवक्षितत्वात् । तच्च रूपं व्याप्तिश्चेति द्वयं पुर स्तादेव खण्डितम् । पक्षधर्मत्वखण्डनन्यायेन सपक्षविपक्षयोस्तत्र सदसत्त्वयोश्च खण्डितप्रायत्वादिति भावः । यद्यप्यनुमानमात्रखण्डनेन परार्थानुमानमपि खण्डितमेव तथाप्यधिकदूषणविवक्षया अखण्डितवदतिदि- शति-एतेनेति । खार्थानुमानोपजीवनं दर्शयितुं परार्थानुमानं दर्शयति-तथाहीति । परोपदेशापेक्ष मनुमानं तदित्यर्थः । तत्रोपजीवनदर्शनपूर्वकं दूषणमतिदिशन्प्रतिज्ञां खण्डयति श्लोकेन-पूर्वेति । तद्वचन पक्षवचनम् प्रतिज्ञेति विपश्चिता कथं वाच्यं नकथमपीत्यर्थः । इदानीमधिकदूपणं दर्शयितुं प्रतिज्ञालक्षणान विकल्पयति-किं पक्षेत्यादिना । निगमनव्यवच्छेदाय द्वितीयतृतीययोर्विशेषणद्वयम् । अयं पक्ष इत्या देरपीति । इदमपि वचनं पक्षप्रतिपादकमित्यर्थः । पक्षस्य यल्लक्षणवचनं तस्मिन्नप्यतिव्याप्तिरित्याह- पक्षलक्षणेति । अत एवेत्यस्यैव विवरणम् । प्रतिपादनेति । कस्लादिति । तदपि हेत्वाकासाजनकमि- त्यर्थः । निगमनस्यापीति । तत्रापि तलादयमग्निमानिति साध्यविशिष्टधर्मिप्रतिपादनमस्तीयर्थः । नई " 43 ·परिच्छेदः] नयनप्रतादिनीव्याख्यायुता। २४५ निति वचनत्वापि तथात्वापातात् । अप्रश्नरूपं तथाभूतवचनं विवक्षितमिति चेत् । न । आक्षेपवचनस्वापि प्रभं मन्वानं प्रति तद्रूपत्वात्, लक्षणवचनेपि व्यभिचाराच । नापि पष्टः । परस्पराभयप्रसङ्गात् । उपनवानन्तरं प्रतिज्ञावचनं निगमनं तहेतुकं प्रति- झापचनमिति वा लक्षणम् । तथाच प्रतिज्ञासिद्धौ निगमनसिद्धित्तत्सिद्धौ च तदन्यत- विशेषितप्रतिज्ञासिद्धिरिति कथं न परस्पराश्रयस्तलान्न प्रतिज्ञालक्षणनिरुक्तिः । नापि हेतोः । तथाहि । किं लिङ्गवचनं हेतुरुत तृतीयापश्चन्योरन्यतरविभत्तयन्तं साधनत्व ल्यापकं लिङ्गवचनं वा । नाद्यः । अस्ति लिङ्गमयं धूम इत्यादेरपि वचनत्व हेतुत्वप्रसङ्गान् । नापि द्वितीयः । अन्यतरशन्देनकत्त्य द्वयोर्वाभिधाने तल्लक्षणल्याव्याप्तः । न तृतीयः । सा. धनशब्देन हेतुविवक्षायामालानयात् । तृतीयापञ्चन्योरन्यतरान्तार्थाभिधाने पूर्वोत्तद्रो- पापत्तेः, लिङ्गविवक्षायां वेतल्लिङ्गनत्ति वास्य लिङ्गमित्यादेरपि वचनत्य तथालापातात् । नाप्युदाहरणलक्षणं दृष्टान्तानिरुत्ती तद्वचनमुदाहरणमिति वतुमयुक्तवान् । तथाहि किं लौकिकपरीक्षकाणां चत्र बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः । किं वा निश्चितताध्यसाधनवान् । नायः । स्वर्गापूर्वदेवतादीनां लौकिकासमतानामपि दृष्टान्तत्वान् । नापि द्वितीयः । नि. श्चितताध्यसाधनाभाववतो वैधदृष्टान्तत्वाभावप्रसङ्गान् । साध्यसाधनादाभ्यां तद- भावयोरपि संग्रहाददोष इति चेन्न । निश्चितत्वानिरक्तः । तथाहि । किं वादिनो नित्रय उत प्रतिवादिनः किं वा सर्वेपाम् । नाद्यः । साध्यधर्मिणोपि दृष्टान्तलप्रसङ्गान् , दादि- नस्तत्र निश्चयसद्भावात् । न द्वितीयः । विकल्पासह त्वान् । किं निश्शयमात्रं किं वा- पदापि कलाद साप्पयानिति वचनस्य हत्याकाहाजनवारवे सति सामगिरिप्रतिपादयन्टिनी प्रारूपमिदमप्रसरुपमपेक्षितं लक्षणेऽतो मारवतियामिरित दारते-अपक्षरूपमिति । पपपतियाप्तिरिलार-नाक्षेपेति । नन तय करेलामजनकलनेति तनार-प्रयं मन्यानं प्रतीति । नचाहान्तं प्रतीति पिटोपनीयन् । भ्रान्तं प्रति प्रयुज्यमानप्रनिशानमः । लक्षपदयन इति । समापि रेवापति लक्षपपरनमानादल्लिरिलः । लिगमनालापानी ल्या -नापि पट रति । परसायनेयर-उपनदानन्तरमिति । तोरिति । लिङ्गवचनं हेतुरिति पादचारू सिनोलारियलिटः द एन. पमार-अन्यतसादेनेति । सामन्दरमा उनले समिरमान- देन हेपिते तृतीयापरम्पोरग्यतामा सहान-साधनेदि । मार-हतीयेति । -लिति । नर-नादान लक्ष्य मिति । दम मियानगरलनिक र पुरानी Tre --कि.साकिर स्पादिना निहिनेति । ཡ གལ་བའ ཙཱ་མཱ; |པ ས ད མཱ༌ཝསམྨནྟེ ཝས་པསལ༌པསཝམས་， ༣ པཧཡབ༌ཡཔཝ की-सालि । HERE གནག པཎསྶ་མནྟཔ་ཡ: ：: ཁ ཁམས་པ ཨཱལ་ གཡས་མས༌མསྶར; ཏཔ༌ ཀ པ་ - – }ད་པ གས । रूर-नायासारथर्मियोऽसति ·[द्वितीयः नापि: । निमान्पर्वत इत्येतावद्वचनस्यापि निगमनत्वप्रसङ्गात् । नापि द्वितीयः । व्युत्क्रमोदितस्यापि इत्येतावदिति । तस्मादित्येतदंशविधुरतयेत्यर्थः । व्युत्क्रमेति । यदा हि उपनयानन्तरमग्निमानयं तम्मादिति व्युत्क्रमेणोच्यते तत्रापि प्रसक्तिः । नच तदपि निगमनमेव विपर्यस्तवचनतया अप्राप्तकालत्वप्रस- २४६ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) नुमितिकालविशेषितो निश्चयः । आद्ये कालान्तरे निश्चितसाध्यसाधनवतोपि कालान्तरे- ऽन्यथाभूतस्य दृष्टान्तत्वप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । कालस्य निश्चितसाध्यसाधनवतोपि दृष्टान्तत्वाभावप्रसङ्गात्काले कालविशेपितनिश्चयस्याभावात् । नापि तृतीयः । सर्वनिर्ण- यस्यासर्वज्ञेन निश्चेतुमशक्यत्वात् । यो यदा निश्चितसाध्यसाधनवान्स तदा दृष्टान्त इत्ययुक्तम् । यदा तदेति कालाभि- धाने काले तदभावाद्यत्तच्छब्देन चानुगतरूपस्य तद्वतो वाभिधाने तयोरेव प्रत्येकमदृष्टा- न्तत्वापातात् । एवं दृष्टान्तानिरुक्तौ तत्प्रतिपादकं वचनमुदाहरणमित्ययुक्तम् । नाप्युप- नयलक्षणम् । तथाहि । किं दृष्टान्तानन्तरं हेतुवचनमुपनयः किंवा दृष्टान्ते प्रसिद्धाविना- भावस्य साधनस्य दृष्टान्तोपमानेन पक्षे व्याप्तिख्यापकं वचनं व्याप्तस्य पक्षधर्मताप्रतिपा- दकं वा । नाद्यः । दृष्टान्तवचनानन्तरं धूमवत्त्वादित्यपि वचनस्योपनयत्वप्रसङ्गात् । द्वितीयः । दृष्टान्तवैधयेण न तथाचायमधूमवानित्यादिवचनस्यानुपनयत्वप्रसङ्गात् । उपमा- नशब्देन च साधर्म्यवैधय॑योरुभयोर्विवक्षितत्वेऽन्यतरवचनस्यानुपनयत्वप्रसङ्गः । दृष्टा- न्ताविनाभावलक्षणयोः पुरस्तान्निरस्तत्वाच्च । नापि तृतीयः । व्याप्तो धूमः पक्षेस्तीति वच- नस्यापि तथात्वप्रसङ्गात् , व्याप्तिपक्षधर्मतयोश्च पुरैव निरासात् । नापि निगमनलक्षणम् । तत्किमुपनयानन्तरं प्रतिज्ञावचनमुत सहेतुकं प्रतिज्ञावचनम् । नाद्यः । उपनयानन्तरम- तथात्वापातात् , प्रतिज्ञाहेत्वोश्च पुरैवनिरासात् । दाचिनिश्चितसाध्यवत्त्वमुत कालविशेषकथासमयादाविति विकल्प्य प्रथमं दूषयति-कालान्तर इति । तथासति कथाप्रवृत्तिसमये विप्रतिपन्नसाध्यस्यापि दृष्टान्तता स्यात् यदाकदाचिदत्रापि निश्चयसंभवादित्यर्थः। द्वितीये तु कालस्य दृष्टान्तत्वं न स्यात् । नहि कालः कालविशेपे निश्चितसाध्यः कालस्य कालान्तराभावा- दित्याह-न द्वितीय इति । सर्वनिश्चयपक्षमसंभवेन दूपयित्वा पक्षान्तरं शङ्कते-यो यदेति। यो यदेत्यादिलक्षणे यदातदेत्यशे दूपयित्वा यः स इत्यंशं दूपयति-यत्तच्छब्देनेति । अत्र किं यत्तच्छब्देन प्रत्येक व्यावृत्ताः साध्यसाथ नवन्तोऽभिधीयन्ते किंवा कौचिदनुगतौ धर्मों तयोश्च दृष्टान्तत्वमिति विवक्ष्यत उत रूपवतः कस्यचित् । येऽनुगतलक्षणाभावः । द्वितीये रूपिणस्तृतीये रूपयोदृष्टान्तत्वं न स्यादित्यर्थः । दृष्टान्तखण्डनस्योदाहरण- खण्डनशेपतामाह-एवमिति । चतुर्थमवयवं खण्डयति-नापीति । दृष्टान्तोपमानेनेति । तथा चायमिति महानसाद्युपमानेनेसर्थः । नापि द्वितीय इति । द्विविधो घुपनयः तथा चायं धूमवानिति साधोपनयः न तथायमधूमवानिति वैधोपनयः । तत्र वैधोपनये दृष्टान्तो- पमानं नास्तीत्यव्याप्तिरित्यर्थः । अथोपमानशब्देन वैधर्म्यमपि विवक्षितं तदैकैकाव्याप्तिरित्याह-उपमान शब्देनेति । दूपणान्तरमाह-दृष्टान्तेति । व्याप्तो धूम इति व्याप्तस्य पक्षधर्मतां तदपि वचनं प्रतिपा- दयेदित्यर्थः । दूपणान्तरमाह-व्याप्तीति । पचमावयवं खण्डयति नापीत्यादिना । अग्निमान्पर्वत साधर्म्यवैधर्म्यभेदा- मादिलर्थः । दूषणान्तरमाह-प्रतिक्षेति।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २४७ किंच 'अनुमानाङ्गयोः सिद्धेाप्तिपक्षगतत्वयोः । उदाहतेरुपनयात्पञ्चावयवता मुधा' ॥ २८ ॥ पञ्चावयववाक्यमपि न प्रयोजनवदवश्चमिति पश्यामः । साधनानुपयुक्तवच- नवाधिकनिमहत्वात् । तथाहि । वादिप्रतिवादिनोः पक्षप्रतिपक्षसमयवन्धत्वीकारसमन- न्तरं प्रतिवादिनः किमत्र प्रमाणमिति प्रमाण एवं जिज्ञासा यावदङ्गविशिष्टं च प्रमाणं तावदेव वक्तव्यम् अहंच द्वयमेव व्याप्तिः पक्षधर्मता चेति तत्वोभयनुज्ञाहरणोपनयाभ्यामे- वाभिहितमिति किमपरमवशिष्यते यदर्थमुपादीत । ननु पक्षधर्मतं सपक्षसत्त्वम् विप- क्षाब्यावृत्तिरवाधितविषयत्वमसत्प्रतिपक्षवं चेति पञ्चरूपाणि हेतोरवश्यं वक्तव्यानि अ. न्यथाऽसिद्धविरुद्धानेकान्तिकानध्यवसितकालात्ययापदिष्टप्रकरणसमानामनिरासे हेतोरसा- धकलप्रसङ्गात् । तत्र यद्यपि व्याप्तिपक्षधर्मताप्रदर्शनेन रूपयोपपादनादसिद्धविरुद्धाने- कान्तिकानि परिहतानि तथापि वाधितविपयत्वत्तत्प्रतिपक्षलयोरविशिष्टयोरनिरासे का- लात्स्यापदिष्टप्रकरणसमयोर्हेत्वाभासयोः परिहाराय निगमननपेक्षणीयमेव स च तला- तदेवं दकसूत्रस्थापयवानां लक्षणानि सण्डितानि, दानों पत्तेषां पयत्वं तैरादियते स एव परमो न्यायो परिप्रतिपनं प्रति पयावर वाश्यानति वदद्भिः सोयदुत्तः प्रमामाभावात्ताप्रपोजन व दान्यानेव दसपनं. पादन वारिलाह-किं चेत्यादिना व्याप्तिपक्षध त्वयोरनुमानापोरदाहरदाहरपद, सन्यास लिदः। पवावरता, निवन्यापदिनुपलक्षणम् । सुधा वृषेति लोकदोजना । एतदेव विमोति-पश्चति । न दल. मनायोगः निप्रहस्थानं च स्यात् । हेददाहरणान्यामधिकमधिकनिति हि मूत्रम् । हेवदाहरहाल के लक्षणलादुपयुकापुनरन्तकृतकानिधाननिति सूनायः संपरज्ञ इतरमा निमतान्तरसंकरप्रसाद । तर हन्यां जिवदान्येभ्योपि साधनेथिक प्रसयत इलाह-अधिकनिग्रहत्वादिति । एतदेव पोपयुकाजातं विदेचयन्विादपति-तधाहीत्यादिना । स्मरन्यो नामकरन्दो एला- पन्ति च निप्रस्थानानि जलावनीपानीलादिरूपः । एतेनेलालम् । पदार भुत्सितसायप्रतिपादनोपयोगित्यादिलारिना महार सपनाहरवचनरूकतना दुपार एस्पारिति । पच न्यायवाचततापुर मनिलं परं भुगनानादेलार तदन्द पसिनम् । . लिपपरिरलेनैव प्रतिदम्य सुभदिसत लावारिति । अधिकारको निगमरू दारे पूर्व नन्वित्यादिना । लापर्व पालिकामा कन्वर हेमी तिः सपा सरपन् । मामालनाभावन्दिरून पियानोमा मनिधी मिन्नान पोरस समापियो । सल्लर-अन्यधेति । सती । पाम, . ཙནྟེ མཱ་པ ཨཱལཾ༌ཨཱ་མསྶབྦ, ་ཨཱཎས་གཡགེ་ཁ་ .. བྷཱམཱ་ནསྶ མམྨམ་ས༌ཀེ༌ཡཁས་པ་ཡཔཎ.. २ में - ·[-द्वितीयः २४८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखीः) दयमग्निमानेव न पुनस्तस्मादन्यस्माद्वानग्निमानपीति निगमनेनावद्योत्यत इति चेन्मैवम् । पूर्वमेव हि सिद्धत्वादसंभवित्वाच्च । तथाहि । साधनसद्भावे साध्यसद्भावनियमलक्षणान्त्र- यव्याप्तेः साध्याभावे साधनाभावलक्षणव्यतिरेकव्याप्तेश्वोदाहरणेनैव प्रदर्शितत्वेन काला- त्ययापदिष्टस्यानैकान्तिकेन्तर्भूतस्य कृत एव परिहारः । वाधिते पक्षे वर्तमानो हेतुहि कालात्ययापदिष्टः वाधश्च पक्षनिष्टसाध्याभावनिश्चय एवेति निश्चितसाध्याभाववद्वृत्तिः कथमनैकान्तिको न स्यात् । ननु साध्याभावनिश्चयो वाधः स च पृथग्दूपणम् , अनैकान्तात् , निश्चिते साध्याभावे तद्वति वर्तमानोनैकान्तिकः, ततश्च पुरःस्फूर्तिकबाधेनैवोपहतो हेतुः कथमनैकान्तिकेन पुन- रुपहन्येत, नहि मृतो मार्यत इति चेत् । हन्तैवं वाधवदेव विपक्षग्राहकप्रमाणमपि पृथक् दूपणं स्यात् । प्रमिते विपक्षे तदुपजीविनस्तद्वृत्तेरनैकान्तिकत्वाङ्गीकारात् । व्याप्तिपक्षधर्म- । वेति हि निगमनरूपं तत्र सिद्ध सत्यारम्भो निर्णयार्थ इति न्यायेन तस्मादेवाग्निमानान्यस्मादिति सिद्धसाध नताव्युदासस्तस्मादयमग्निमानेवेति न पुनरन्यस्मादनग्निमानपीति द्विविधोपि सत्प्रतिपक्षो निरस्तः । द्विविधो हि सत्प्रतिपक्षः स्वात्मना परात्मनाचेति । आद्यो यथाऽनित्यः शब्दः पक्षसपक्षयोरन्यतरत्वात् एवं नित्यः शब्द इत्यत्रापि । द्वितीयस्तु नित्यं मनो निरवयवद्रव्यत्वादाकाशवत् अनिलं मनो मूर्तत्वाद्धटवदितीदमेव विरुद्धाव्यभिचारीत्यभिधीयते । तथानिमानेवेत्यनग्निमत्त्वनिषेधाद्वाधोपि विध्वस्त इत्यवश्यमपेक्षणीयं निगम- नमित्यर्थः । एवं समर्थितं निगमनोपयोगं दूपयति-मैवमिति । अन्यतः सिद्धिं विवृणोति-तथाही- त्यादिना । ननु यदि कालात्ययापदिष्टस्यानैकान्तिकेन्तर्भावः स्यात्तदा तन्निरसने निरासः स एव तु कथमिति तत्राह-बाधित इति । सद्धेतुनिरासाय वाधितग्रहणम् । ततः किमिति तत्राह-बाधश्चेति । पक्षत्र यवृत्तिर्यनेकान्तिकः यथा नित्यः शब्दः प्रमेयत्वादिति । तदिहानिरनुष्णः पदार्थत्वादित्यत्र प्रत्यक्षसिद्धोणि- मतया विपक्षतामापन्नेऽनौ पक्षे सपक्षे च घटादिषु वर्तमानः कथमनैकान्तिकानन्तर्भूतः स्यात्कथंतरां तनिवर्त कोदाहरणेन न निवृत्तिः कथंतमां च तनिवर्तकतया निगमनस्य सार्थक्यमिति भावः । वाधस्यानैकान्तिकाद्वहिर्भावमाह पूर्ववादी-नन्विति । वाधिते पक्षे वर्तमानो हेतुः कालात्ययापदिष्ट- स्तथाच घाधमुपजीव्य तद्विपक्षत्वनिर्णयानन्तरमनैकान्तिकत्वप्रतीतिः । तथाचोपजीव्यमेव निग्रहस्थानम् । प्रथमोद्भाव्यत्वात् । न चरमोद्भाव्यम् । इतरथा निग्रहस्थानानां संकरापत्तेरित्यर्थः । तदेतदतिप्रसङ्गेन दूप: यति हन्तवमिति । तत्साध्याभावज्ञापनं नाम विपक्षत्वज्ञापनमेव तथाच वाधोपि दूषणमिति, किमुकं भवति विपक्षग्राहकं प्रमाणमपि भवति दूपणमिति, तथाच प्रसिद्धानकान्तिकस्थले विपक्षग्राहकं प्रमाणमेव किमिति निग्रहस्थानं न स्यादस्ति हि तस्यापि तेनोपजीव्यत्वमिति भावः । ननु यद्यपि वाधे विपक्षत्वज्ञान- मप्यस्ति. तथापि न तेनाकारेण दूपणत्वं येनातिप्रसक्तिः स्यात् किंत्वनुमित्सितस्थले तदभाववोधकतया तदेव ह्यनुमानप्रयोजनं यदनुमित्सार्थसिद्धिस्तथा च तमेवापहरतो नागवैकल्यान्तर्भावेन दूपणत्वमपि तु शिरच्छेद- नमिव खातन्त्र्येणेति तत्राह-व्याप्तिपक्षधर्मतेति । अयं भावः । न तावदाधसहस्रेणापि खाभावया प्तिकाविनाभाववति हेतौ जीवति साध्यमपहर्तुं शक्यम् । स्वभावव्याप्त्यपहारे पदार्थत्वादिति हेतोरेवापहा- रप्रसङ्गात् । तस्मादनेन बाधेनापि निरुपाधिकसंबन्धाभाव एव बोधनीयः । एतमर्थमभिप्रेलाहुः-बाधेन चोपाधिस्त्रीयते अन्यथा चेति न कश्चिद्विशेष'इति । तथाच व्याप्त्यपहारेण दूपणत्वान्नानैकान्तिकाद्भेदः न चातिद्धावन्तर्भावः । व्याप्त्यपरिहारलिङ्गत्वाभावात्तस्य व्याप्त्यपरिहाररूपो यसौ येयमसिद्धिः । उक्तं च लीला वतीकारेण-'सर्वोपसंहारप्रवृत्तवाह्याभ्यन्तरनियमस्यानुमानसहायत्वात्तद्देशप्रवृत्तर्विपरीतपरिच्छेदस्य वापस ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २४९ । ताप्रहारेणैव च सर्वदूपणजातत्य दूपणता अन्यथासिद्धसाधनताया अपि पृथग्दूपणत्व- प्रसङ्गात् । साहि सिद्धत्य साध्यत्वाभावेन पक्षत्वप्रच्युत्या दूषणमुपेयते तथा वाधोपीति अबाधितविषयत्वत्य दुर्निरूपत्वाच । पक्षे विषयापहारलक्षणवाधत्य प्रमितौ तदभावत्व वक्तुमशक्यत्वात् अप्रमितो चाप्रमितप्रतियोगितया तदभावत्यासिद्धेः । तदुक्तमभियुक्तः -बाधश्च पक्षे विषयापहारो यद्यत्ति नाबाधिततात्र सिद्धा । नोचेदसिद्धप्रतियोगिकवा- देतस्य सिद्धिर्न कथंचन स्यादिति । सत्प्रतिपक्षप्रकरणसनावप्चसंभविनावेव निरुपाधेल- नुमानद्वयत्यैकत्रासंभवित्वात् संभवे वा वस्तुनो द्वैरुप्यापत्तेः । प्रकरणसमेपि वस्तुनो द्वैरू- प्यापत्तिरेव । पक्षविपक्षचोर्व्याप्तिग्राहकप्रमाणसद्भावान् । अन्यतरग्राहकप्रमाणाभावे च तत एव व्यातिभङ्गात् । किंच नित्यः शब्दोऽनित्यः शब्दो वा पक्षयोरन्यतरत्वात्तपक्षवदित्येवं रूपोऽसाविप्यते तत्र चार्थभेदान्न पक्षप्रतिपक्षयोरेकरूपो हेतुः । नित्यत्वप्रतिज्ञायां नित्यन्यानित्यत्वप्रतिज्ञा- याननित्यत्य सपक्षशब्देनाभिधानात् । शब्दसान्यमात्रेण च हेतोरेकल्पत्वे गोशब्दवा- .. । वभिचारत्वाल व व्यभिचारो पहिरन्तश्चेति सव्यभिचारदेहान्तर्भूतत्वादिति । अथवा-'प्रतिदोपदः देवित् प्रत्यक्षवाधन'मिति वातिककारमतेन प्रतिहादोपतवासास्तु नानैदान्तिकतेलार पाया. धर्मतयाखासिद्धावेवान्तर्भावः न पृथग्दृपणतेलाह-व्याप्तीति । एवमनहीकारे चजिमननिमार- धन्यथेति । तस्यापि पक्षत्वप्रच्यावकत्वनाम्यादिलाह-सा हीति । ततस पयतकाधिक पासिद्धिलक्षणासिद्धादेवान्तर्भाव एवनयापनकान्तिकान्तावः दयांत विपतल पक्षनहारन वद. निधन्तर्भादः अन्य व्यायपहारकत्वादनेकान्तिकान्तर्भाव इति । असंभविसावेतदिति-भवाधि. तेति । प्रतियोगिप्रनितावप्रमिती च नेदं संभवतीर्यः । एतदेव इसवचनेन दृदयति-तदुत्तानिति । असत्प्रतिपक्षलत्यापि दुनिरूपतां ददादिदं प्रतियोगिनो दुनिपतामाह-सत्प्रतिपक्षेनि । दलना सम्प्रतिपक्षः प्रकरप्सन इति विवक्षिततत्र हि नित्लत्यानिलयमाह कनानान्हू निरस दिवा परं का आय प्राह-निरूपाधेरिति । पथमिति न संभपाते तबाह-संभव वति । सानाबिन्द कापहारे हेतोः सभापरित्यागप्रमात् । तदेवं मनो निलमनिल रतनको पत्र निर. लः । प्रारमने उभयत्र व्यापिरस्ति न वा । प्रपने सपनदिति-प्रकरपसनेपादि। उतरलिन्दूषपनारअन्यतरेति । एटेन रूप्रति द्वितीयकमोरि दिन्तः । एटेन हेमानन्द रान्तमातोपि दिनमः। पय प्रसास सक्षम रचते रूपरपस लिम्पोरेरेबः प्रम दानवलेल -- किंचेति । अर्थमेव पचति-नित्यदेति । लामः . मिलाकरे ! वाऽदिलः कदा मात्र ना.. रूदः । वसाय नोनयनमा परेको मितिः । नमः भने तपकिरदः, र पर ननमनिर-मादनाममाए नि ! :- : किमी. སྔོནཔཎཁནའམ༌པཎ;མས་གསཨ༌མཱ ཙཝཔསཾ༌ ： པར་པེ. सबसे पीट पर:

·[द्वितीयः । २५२ तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) यत्पुनः पटपदार्थान्तर्भावे सामान्यादिवृत्तिलं न स्यादिति तत्र चूमः । किमिदं प्रस- झमात्रमुत विपर्ययपर्यवसायितया प्रमाणमेव । नानाः । तर्कमात्रस्यासाधकत्वात् । न द्वितीयः । सामान्यमेव साहश्यमिति वादिनं प्रति सामान्यवृत्तित्वस्यासिद्धेः । ननु गव• यत्वमिव गोत्वमित्यनुभवादेव सादृश्यस्य सामान्यत्तिता सिद्धेति चेकिमनुभवादेव- सिद्धिरुताबाधितात् । नागः । गगननीलिमादेरपि सिद्धिप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । प्रति- वादिनं प्रत्यवाधासिद्धेः । किंच यत्र सौवर्णकर्णाभरणया सौवर्णकर्णाभरणा सदृशीत्यु- पमीयते तत्र द्रव्यं सादृश्यं नच तद्गुणवृत्ति तथा रसः पनसशर्करयोः सादृश्यं तस्य च द्रव्यवृत्तित्वेन गुणवृत्तित्वादित्य सिद्धो हेतुः । यत्र च हंसगमनेन हंसगमनमुपमीयते तत्र कमेव साहश्यमिति तत्रापि हेतोरसिद्धिः । किंच दृश्ये प्रतियोगिनि धर्मिस्वरूपग्रहणमे- वाभावव्यवहारनिदानमिच्छन्कि नेच्छसि अधिगतविपयस्य गोखरूपावधारणमेव साह- श्यव्यवहारकारणमिति । भवतु वा यत्किचित्सादृश्यं तथापि गोपिण्डस्य तद्विशिष्टताप्र- तीतिरनुमानमेव किं न स्यात्सा गौर्गवयसदृशी गोत्वात् गवयेन सहोपलभ्यमानगवान्त- रवदिति प्रयोगोपपत्तेः । गवयोपलम्भसहकालमप्रमीयमाणगवान्तरस्य गवयसदृशी गौ- रित्यवगतिरूपमिति चेन्मैवम् । अर्थापत्तेरेव तत्रापि प्रामाण्योपपत्तेः । गवयनिष्ठगो- सादृश्यस्य परिदृश्यमानस्य गोगवयसादृश्यव्यतिरेकेणानुपपत्तेः । नच गवयनिष्ठं गोसा- दृश्यमप्रत्यक्षमप्रत्यक्षत्वात्प्रतियोगिनो गोरिति वाच्यम् । स्मर्यमाणेपि प्रतियोगिनि धर्मि- .. यत्पुनरिति । न द्वितीय इति। । एवं पट्स्वेवान्तर्भावमुक्त्वा यत्तेनानन्तर्भावे कारणमुक्तं तद्रूपयति- विप्रतिपन्नं सामान्याद्यनन्तर्भूतं सामान्यादिवृत्तित्वादिति हि विपर्ययपर्यवसायि प्रमाणं तत्र चासिद्धो हेतुः । सामान्यवादिनानझीकारादित्यर्थः । वृत्तिमनुभवेन साधयति पूर्ववादी-ननु गवयत्वमिवेति । ति प्रतीतिमान वृत्तिसाधकमवाधितप्रतीतिर्वा । नायः । अतिप्रसादिति दूपयित्वा द्वितीयं दूषयति-प्रति- वादिनं प्रतीति । एवं सामान्याद्यनन्तर्भाव हेतुमुद्धृत्य द्रव्यादित्रयानन्तर्भावे हेतुं गुणवृत्तित्वमप्यसिद्धयति ---किंचेत्यादिना । हंसगमनेनेति । 'हंसीव गच्छति चारुहासिनी'त्यादौ हंसगमनेन हेतुना हंसगमना हसीत्युपमीयते यत्रेत्यर्थः । हंसगमनेन पुरुषेणेत्यन्ये । द्रव्यगुणकर्मणामेव तत्र तत्र सादृश्यव्यवहारहेतुत्वा- तेपां च द्रव्यवृत्तित्वेन गुणवृत्तित्वासिद्धिरिति खण्डलकाः । किंचास्तित्वव्यवहारहेतौ प्राभाकराणामस्तित्वे प्ययं प्रसङ्गः समानः । तस्य भवदभिमतसर्वपदार्थवृत्तित्वात् । अथेतरान्तर्भूतस्यैव तस्य तथा व्यवहारहेतुत्वं तत्सादृश्येपि समानमित्यपि द्रष्टव्यम् । इदानीमभावप्रतिवन्या वस्तुत्वमेव सादृयस्य नास्त्यतोपि पदार्था- न्तरत्वं दूरापेतमित्याह-किंचेति । विषयो गवयः । इदानी सादृश्यमुपेक्ष्य तत्प्रमितिकरणस्य प्रमाणान्त रत्वं दूपयति-भवतु वेति । इदं च पूर्वोक्तप्रत्यभिज्ञानान्तर्भावमशीकृत्याधिकमभिधीयते न त्वव्याप्तिम- भिप्रेत्य । ननु नास्त्यत्र लिङ्गमित्युक्तं तत्राह-सा गौरिति । गवयसन्निधावुपलब्धगोपिण्डे प्रत्यक्षेण शझ्या गोत्वस्य गवयसादृश्येन व्याप्तिग्रहीतुमिति भावः । तथाप्यनुपलब्धगोपिण्डं प्रत्युपमानोपयोग शकते गवयोपलम्भति । अप्रमीयमाणगवान्तरस्य पुरुषस्यति शेषः । अर्थापत्तिमेव सविकल्पिकां दर्शयति वयनिष्ठति । स्यादेतत् यदि गनिष्टगोसादृश्य प्रत्यक्षेण गृह्यते ततस्तदन्यथानुपपत्त्या शक्यं गोगत गनयसादृश्यं ज्ञातुं नत्वेतदस्ति तस्यापि प्रतियोगिगोसापेक्षग्रहणतया तव्यतिरेकेण ग्रहणमेवाशक्यमिति त. त्राह-नच गवयनिष्ठमिति । माभूप्रतियोगिनस्तदानी ग्रहण गृहगृहीतगोः स्मरणसहायमिन्द्रियमेव - ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । २५३ ग्रहणादेव सादृश्यत्व भेदवत्प्रत्यक्षत्वोपपत्तेः । सादृश्यज्ञानकरणमुपमानमित्सभ्युपगच्छता च सादृश्यप्रतीतेरवश्याभ्युपेयत्वात् । तथाचार्थापत्त्यैव तत्प्रतीत्युपपत्तेः कृतमुपमानेन, अन्यथा वैधप्रतीतेरपि प्रमाणान्तर- लप्रसङ्गः । तथाहि । यत्र परोक्षादपरोक्षे भवति वैधावगतिस्तलाइयमन्यथेति भवति एतमादन्यथा स इत्यपि मत्ति: सापि प्रमाणान्तरं स्यात् । सार्धापत्तिरिति चेत्प्रकृतेपि समानम् । यथोदितमुदयनेन-'साधमिव वैध माननेवं प्रसज्यते । अर्थापत्तिरसौ व्यक्तमिति चेत्प्रकृतेन किमिति । तदातां मीमांसकाभिमतोपमानापाकरणप्रपञ्चः, नेयायिकोदीरितनुपनाननपि दुनि- रूपम् । अनवगतसंगतिसंज्ञासमभिव्याहृतवाच्यार्थप्रमितिरुपमितितकरणनुपमानमिति ते वर्णयन्ति । तथाहि । नागरिकत्व चादशी गौत्ताशो गवय इति श्रुतातिदेशवचन: कानने वस्तुतो गोसदृशं गवयनालोक्यतो नूनमयनलो गवयपदाभिधेयो य: पुरानेन गोसहशो गवय इत्युपदिष्ट इति प्रनितिरुपजायते । नचेयमागमजा, अपरिदृष्टगवय- संमदुरसादृश्यप्रलक्षकरने समय या प्रलभिज्ञायां च्या कामानिहितप्रतियोगिक सभी लभेद इलः । पदि । तत्र धमिजो रहीतत्वात्तद्गतभेदस्य संप्रयुसत्याच दुजते प्रनिति नदिलदार समानतात भावः । अथ सादृश्यमेव प्रत्यक्षायोग्यनिति दूपातं प्रलाह-सादयशानेति । एवमनरपनदर्शनं समपित्यार्थापत्तिनुपरहरति तथावेति । सवा दना वन, न्यनि- समादित्यार-अन्यथेत्यादिना । सतिप्रतिद दिजोति-तबाहीति । यदी परशाला दे समासादपरोक्षस्लादापनतिदीपाऽवमापुरतीदासनावितरीमपलपादेपर्व ही उदा सनिहितहस्त्पादेः सकाशादसहितपरमादावर वादपिहनकाशारदधि- प्रतीनिर्भवति तत्परमनप्पर प्रनार पारिसर्थः । न च पोपका द एन् । एवं प्रतिपन्दी रसीला परिहासाम्य तन्नोन नमान्यति-सेति । स्वपन म दुर चलरिलार-पभोदितमिति ! बा सायपरदा मावि ! एवं नामांवर भिनानुमान गरि निजामपन पदेचा दर -अनपगतेति । समयमा गरिमा र मदन सपा सममिलान रोपारित गरी मोद समिरमानपारामेरिन ! निकाल पद गुम्दान। च : ས: {ཝས༌པེ ཝེ བྱཱ ཎ གནཊཱི ཀག ༑གནྡྷ साहीत्यादिन दि- सदनसति । सो दल न རྣམཱ་པེལཱ ཨུས༌ཡབྦ ཁག ： པེས ས པ ： ཁ་ - ཨ༌ ཡསགས प्रतिबनिदियो :- समर स्पेशियलयनमा परसाद त ·हंगीत्युपनीयते यत्रेयर्थः । हंसगमनेन पुरुषेणेत्यन्ये । द्रव्यगुणकर्मणामेव तत्र तत्र सादृश्यव्यवहार हेतुत्वा- तेषां च व्यत्तित्वेन गुणवृत्तित्वामिद्धिरिति खण्डलकार्थः । किंचास्तित्वव्यवहारहेती प्राभाकराणामनिवे.. दामादयपि समानमिल्लपि दृष्टव्यम् । इदानीमभावप्रतिवन्या वस्तुत्वमेव साहदयस्य नास्त्यतो पाय- दरत्वं दुरापेनमिल्लाह-किचेति । विषयो गवयः । इदानीं सादृदयमुपेक्ष्य तत्प्रमितिकरणम्य प्रमाणात रत्वं दूषयति-भवतु वति । इदं च पूर्वोक्तालभिज्ञानान्तविमलीकृत्याधिकमभिधीयते न समानित निप्रेल । ननु नाम्यत्र निमित्युक्त तत्राह-सा गौरिति । गयरानिधायुपलब्धगोषिष्टे प्रल -गवयोफ्लम्मेति ! अपनीयमागमवान्तरम्य पुरुषम्येति शेषः । अापत्तिमंव मविकषिको दावी नादयनिष्टेति । स्यादेवद यदि गवयनिष्टगोसादनं प्रत्यक्षण गृह्यते तरतुदन्यथानुपपत्या मार्य मोर बदनच गवयनिष्टमिनि । मान्टातियोगिननादानी प्रहर्ष गृहयहीदगोः स्मरमराहायमविपर २५२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः यत्पुन: पटपदार्थान्तर्भावे सामान्यादिवृत्तित्वं न स्यादिति तत्र ब्रूमः । किमिदं प्रस- गमात्रमुत विपर्ययपर्यवसायितया प्रमाणमेव । नाद्यः । तर्कमात्रस्यासाधकत्वात् । न द्वितीयः । सामान्यमेव सादृश्य मिति वादिन प्रति सामान्यवृत्तित्वस्यासिद्धेः । ननु गव- यत्वमिव गोत्वमित्यनुभवादेव सादृश्यस्य सामान्यवृत्तिता सिद्धेति चेस्किमनुभवादेव- सिद्धिरुताबाधितात् । नाद्यः । गगननीलिमादेरपि सिद्धिप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । प्रति- वादिनं प्रत्यवाधासिद्धेः । किंच यत्र सौवर्णकर्णाभरणया सौवर्णकर्णाभरणा सहशीत्यु- पमीयते तत्र द्रव्यं सादृश्यं नच तद्गुणवृत्ति तथा रस: पनसशर्करयोः सादृश्यं तस्य च द्रव्यवृत्तित्वेन गुणवृत्तित्वादित्य सिद्धो हेतुः । यत्र च हंसगमनेन हंसगमनमुपमीयते तत्र कभैव साहश्यमिति तत्रापि हेतोरसिद्धिः । किंच दृश्ये प्रतियोगिनि धर्मिस्वरूपग्रहणमे- वाभावव्यवहारनिदानमिच्छन्कि नेच्छसि अधिगतविपयस्य गोस्वरूपावधारणमेव साह- इयव्यवहारकारणमिति । भवतु वा यत्किचित्सादृश्यं तथापि गोपिण्डस्य तद्विशिष्टताप्र- तीतिरनुमानमेव किं न स्यात्सा गौर्गवयसदृशी गोत्वात् गवयेन सहोपलभ्यमानगवान्त- रवदिति प्रयोगोपपत्तेः । गवयोपलम्भसहकालमप्रमीयमाणगवान्तरस्य गवयसदृशी गौ- रित्यवगतिरूपमिति चेन्मैवम् । अर्थापत्तेरेव तत्रापि प्रामाण्योपपत्तेः । गवयनिष्ठगो. सादृश्यस्य परिदृश्यमानस्य गोगवयसादृश्यव्यतिरेकेणानुपपत्तेः । नच गवयनिष्ठं गोसा- दृश्यमप्रत्यक्षमप्रत्यक्षत्वात्प्रतियोगिनो गोरिति वाच्यम् । स्मर्यमाणेपि प्रतियोगिनि धर्मि- एवं पदस्वेवान्तर्भावमुक्त्वा यत्तेनानन्तर्भावे कारणमुक्तं तद्रूपयति-यत्पुनरिति । न द्वितीय इति । विप्रतिपन्नं सामान्याद्यनन्तर्भूतं सामान्यादिवृत्तित्वादिति हि विपर्ययपर्यवसाय प्रमाणं तत्र चासिद्धो हेतुः । सामान्यवादिनानन्गीकारादित्यर्थः । वृत्तिमनुभवेन साधयति पूर्ववादी-न गवयत्वमिवेति । प्रतीतिमात्रं वृत्तिमाधकमवाधितप्रतीति । नायः । अतिप्रसङ्गादिति दूपयित्वा द्वितीयं दूषयति--प्रति वादिनं प्रतीति । एवं मामान्याद्यनन्तर्भाव हेतुमुत्य द्रव्यादित्रयानन्तर्भाव हेतुं गुणवृत्तित्वमम्यगिद्धपति --किंचेत्यादिना । हंसगमनेनेति । 'हंसीव गच्छति चारुहासिनी' यादी रागमनेन हेतुना हंगगमना प्ययं प्रसनः समानः । तस्य भवदभिनतसर्वपदार्थवृत्तित्वात् । अथेतरान्तभूतस्यैव तस्य तथा व्यवहार हेतु मारवायं माटुं नन्देलनि दमा प्रतियोगियोहममेवानमिति । । - ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीच्याख्यायुता। २५५ सादृश्यत्य गवयशवप्रवृत्तिनिमित्तानुपपत्तेः, अप्रतीतगूनामारण्यकानां गोसाहश्या- नधितो गवय इति व्यवहाराभावप्रसङ्गात् । गवयत्तस्यापि निमित्तत्वाददोष इति चेत् । मेवम् । अप्रतीतगोपदार्थत्व गवयतं निनित्तं प्रतीतगोन्तु तत्तादृश्यं निमित्तमित्युभ- यत्र शक्तिकल्पनायां गौरवप्रसङ्गात् । गोविशेषितसादृश्यत्य गवयशप्रवृत्तिनिमित्तते गवि तत्सादृश्ये च शक्तिः कल्पनीयेत्यपि गौरवं त्यान् । अन्यथोपमानल मानान्तर- वेऽपि गवयशब्दत्व गोतादृश्यन्स निनित्तताशक्षायाः दुप्परिहरत्वात् नवयतं निमि- तीकृस गवयशब्दोत्र प्रवृत्त इत्युपमानादपि निर्धारणा न सित्येन् । किंचानवगततंग- तित्वविशेषणं व्यर्थम् । अभ्युपगतप्रमाणसंप्लववादिन: प्रत्यक्षाधिगतेपि पुन: प्रत्यक्षवदनु- मितेप्यनुनानवज्ञोपमितेपि पुनरूपनानप्रवृत्युपपत्तेः । अपि 'चेह प्रभिन्नकमलोदर नधूनि मधुकरः पिवती यत्राप्रतिद्धनधुकरपदार्थन्य प्रतितरपदार्यन्य च प्रनिद्धपदनमभिच्या- हारान्मधुकरशब्दार्थप्रतीतिवद्वयादार्थप्रतीतिः किं न स्यात् । नच सर्वत्र समभिन्या- हाराधिनतिरूपमितित्तत्करणस्य सादृश्यतानन्य तत्राभावात् । असत्सपि च सादृदय- ज्ञाने संज्ञालंझिसंबन्धप्रतिपत्तिरेवोपमितिरित्याधुनिकमतानुप्रवेशे सूत्रातिकालिदानि- द्धान्तविरुद्धाभ्युपगमो कलेपायते । तथाच भगवदक्षपादप्रणीतं नूनं प्रसिद्धनाथ- नवपलमपि प्रनिनिनिन्तं तव तैपधिगनालेति वारदादयत्वसापीति । निविदा निने किया प्रत्येकन् । नायः । कोदोपानतिनेः । द्वितीय वन्द मनेका पति किन्दा भाः कल्पनागारवं च साधक याताललाह-वमित्यादिना । औरकान्तरं -गोविदोन्नि- तेति । न मारापनानं गददादादेन रहतेऽपित गोसावा, तसाच निनननन- चितित भावः । वियोमान पनामानि गदगदमेव प्रलले सन्दर दत्यप्रसाद । चाहोददन:-मतदानिक गाई दिनः । सम्मो दुहः वदन्नु.. मयादिति । रक्तानि कि दयन्दं निनोज मिटे प्रदीपले परमइति । न्द्र न. प्पेला युसमा पारमानिति न बोप्रति विशेष निल-अन्यधोपनानलेलादिना । रन मंपन्य परिमोद : मोना सलमान दुपारदरद सिकः । ब्दुएं सदनसंहा-कोरियाका प्रमुख ने इन्पन्न न कर या गोगदो गोपन्य प्रमुख पदमादी नगरपति नौद की नम: सत्वाकर-किनानवागतेति । प्रतिदिन मगदुदुमला- दामियानातीकिनारा करदन मार रिमपरम । -: हा :-अपि अभिनेति नई སགས༌པ་ :: ཡནྟསཨ༌མསྶ परन: न wp- - तथादि ।

·यथा करभादीति व्यतिरेक्यनुमानादधिगतिरिति । तच न संभवति । गवान्तरेऽपि गवयशब्दावा २५४ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीय स्यापि प्रसङ्गात् । भवत्येवाप्तवचनात्सामान्यतस्तन्निश्चय इति चेत् मैवम् । सामान्यतः प्रतीतावपि व्यक्तिविशेषस्य तत्पदाभिधेयत्वाप्रतीतेः । अन्यथा यो यो धूमवानसावसा- वग्निमानित्याप्तवचनाधिगताविनाभावस्य पर्वते वहिप्रतीतिरागमजैव स्यात् । अस्तु तर्हि प्रत्यक्षेणैव गवयशब्दवाच्यत्वाधिगतिरिति चेन्मैवम् । अश्रुतातिदेशवाक्यस्यापि प्रसङ्गात् । उपदेशसंस्कारसध्रीचीनं प्रत्यक्षमेव रत्नतत्त्वस्येव तदवगतिहेतुरिति चेत् । न । वा- च्यत्वस्य प्रत्यक्षानवगाह्यत्वात् । नहि प्रत्यक्षेपि घटे घटशब्दवाच्यता प्रत्यक्षा येन प्रकृ- तेपि तथा स्यात् । नाप्यनुमानतस्तदधिगतिः । गोसादृश्यस्य गव्यपि संभवेन विपक्ष- वृत्तित्वात् । नार्थापत्तिरनुमानाव्यतिरेकादिति चेन्मैवम् । अनुमानतस्तथात्वप्रतीत्युपपत्तेः । तथाहि-वाचको गवयस्यायं तत्र वृत्त्यन्तरेऽसति । वृद्धैः प्रयुज्यमानत्वाद्गोवे गौरिति गीरिव' ॥ ३१ ॥ यो यत्रासति वृत्त्यन्तरे वृद्धः प्रयुज्यते स तस्य वाचको यथा गो. शब्दो गोत्वस्य प्रयुज्यते चायमसति वृत्त्यन्तरे गवयशब्दः पुरोवर्तिनि तस्मात्तस्य वा- चक इत्यनुमानादेव संवन्धाधिगतिसिद्धेः । न च विशेपणासिद्धो हेतुः । शक्यमानगो- क्यार्थप्रत्ययस्य तथाप्युपपद्यमानत्वादिति शङ्कते-भवत्येवेति । न सामान्यप्रतीतिर्व्यवहारोपयोगिनी विशेपनिष्ठत्वात्तस्य अतो व्यक्तिविशेपस्य शब्दवाच्यत्वमेव वुभुत्सितं तत्प्रतीतिश्च न वाक्यजन्यातः करणा- न्तरनिवन्धनैवेति परिहरति-मैवमिति । ननु यद्यपि तदा नोत्पद्यते तथापि श्रुतवाक्यसामर्थ्यादेव पश्चादुत्पद्यमानत्वादागमजन्यैवेति तत्राह-अन्यथेति । अथवा सामान्यनिश्चायकादेव विशेषनिश्चयसंभ. वेनोपमानवैयर्थ्याशङ्कायामिदमुत्तरम् । स्यादेतत्संप्रयुक्तगवयनिष्ठं गवयशब्दवाच्यत्वं तद्गतसामान्यादिवत्प्र- त्यक्षेण क्रिमिति न गृह्यत इति शङ्कित्वा परिहरति-मैवमश्रुतेति । अतिदेशवाक्योपदेशसहकृतप्रत्यक्षजन्यत्वं शङ्कते-उपदेशेति । विषम उपन्यासः । रत्नतत्त्वे यवय- वविशेपो वा रूपविशेषो वा सामान्यविशेषो वा तचिहं प्रत्यक्षयोग्यमिह तु न वाच्यवाचकभावस्य प्रत्यक्षता घटादावदर्शनात् वृद्धव्यवहारलक्षणानुमानकावसेयत्वात्तस्येत्यभिसंधाय परिहरति-न वाच्यत्वस्येति अस्तु तर्हि घटादिगतवाच्यत्ववदत्राप्यनुमानगम्यत्वमिति तत्राह-नाप्यनुमानेति । अयमभिसंधिः। ताव'न्माणवक समिधमाहरे'ति वाक्यश्रवणसमनन्तरमेव मध्यमवृद्धमाणवकसमिदाहरणप्रवृत्तिवदेतच्छ्रवण समनन्तरमस्ति काचित्प्रवृत्तिर्येन मार्गेण गवादिशब्दानामिवानुमानादस्यापि गवये संगतियेत । तत्कर हेतोरप्रवर्तकत्वात्तदिहैतावदवशिष्यते विमतः पुरोवर्तिपिण्डो गवयशब्दवाच्यः गोसदृशत्वान्न यदेवं न तदे गोसदृशत्वहेतोर्वर्तनेन विरुद्धत्वादिति । अनुमानाव्यतिरेकादिति तन्निरसनेन निरासादिति भावः ।। समर्थितं नैयायिकोपमानलक्षणं दूषयति-मैवमनुमानत इति । अनुमानमेव श्लोकेन संगृह्णाति-व चक इति । तत्र वृत्त्यन्तरेऽसतीति । गोसदृशपदार्थ लक्षणागुणवृत्त्योरसंभवे सति तत्र प्रयुज्यमान त्वादित्यर्थः । निमित्तान्तरेण वृत्तिर्वा वृत्त्यन्तरमिदं च गङ्गायां घोषः प्रतिवसतीति सिंहो वलवर्मयादि लक्षणागुणवृत्तिभ्यामेवावाच्येष्वपि तीरादिषु प्रयुज्यमानगङ्गादिपदैर्व्यभिचारपरिहाराय विशेषणम् । सं विवृणोति-यो यत्रेति । ननु विशेषणासिद्धो हेतुः असति वृत्त्यन्तरे इत्यस्य दुर्ज्ञानत्वादिति तत्राह- नच विशेषणेति । अत्र तावल्लक्षणावृत्तिर्न शङ्कामप्यधिरोहति तदाहि गोसादृश्यवाचकस्य सतो गवय तदविनाभूते लक्षणया प्रयोग इति शक्षितव्यं तच्च न संभवति, अदृष्टगोपदार्थानामरण्यैकनिवासिनां गोमा दयानधिगमे गवयपदाप्रयोगप्रसङ्गादित्यर्थः । द्वितीययोजनायां तु सुगमम् । ननु किमित्यप्रयोगः याव ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २५५ तादृश्यत्य गवयशब्दप्रवृत्तिनिमित्तवानुपपत्तेः, अप्रतीतगूनामारण्यकानां गोसादृश्या- नधिनतो गवय इति व्यवहाराभावप्रसङ्गात् । गवयत्वत्यापि निमित्तत्वाददोप इति चेत् । मैवम् । अप्रतीतगोपदार्थस्य गवयत्वं निमित्तं प्रतीतगोत्तु तत्सादृश्यं निमित्तमित्युभ- यत्र शक्तिकल्पनायां गौरवप्रसङ्गात् । गोविशेषितसादृश्यत्य गवचशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वे गवि तत्सादृश्ये च शक्तिः कल्पनीयेत्यपि गौरवं स्यात् । अन्यथोपमानस्य मानान्तर- वेऽपि गवयशब्दत्व गोसादृश्यत्य निमित्तताशङ्कायाः दुप्परिहरत्वात् गवयत्वं निमि- त्तीकृत्य गवयशब्दोत्र प्रवृत्त इत्युपमानादपि निर्धारणा न सिख्येन् । किंचानवगतसंग- तितविशेपणं व्यर्थम् । अभ्युपगतप्रमाणसंप्लववादिनः प्रत्यक्षाधिगतेपि पुनः प्रत्यक्षवदनु- मितेप्यनुमानवञ्चोपमितेपि पुनरुपमानप्रवृत्त्युपपत्तेः । अपि 'चेह प्रभिन्नकमलोदरे मधूनि मधुकरः पिवती त्यत्राप्रसिद्धमधुकरपदार्थत्व प्रसिद्धेतरपदार्थस्य च प्रसिद्धपदसमभिव्या- हारान्मधुकरशब्दार्थप्रतीतिवद्वयशब्दार्थप्रतीतिः किं न स्यात् । नच सर्वत्र समभिव्या- हारादधिगतिरुपमितिस्तत्करणस्य सादृश्यज्ञानत्य तत्राभावात् । असत्यपि च सादृश्य- ज्ञाने संज्ञासंक्षिसंवन्धप्रतिपत्तिरेवोपमितिरित्याधुनिकमतानुप्रवेशे सूत्रवार्तिकप्रसिद्धति द्धान्तविरुद्धाभ्युपगमो वजलेपायते । तथाच भगवदक्षपादप्रणीतं सूत्रं 'प्रसिद्धसाध- गवयत्वमपि प्रवृत्तिनिमितं तब तैरप्यधिगतमिति राहते वयत्वस्यापीति । अन्न किनुभव मिनिल्या निमित्तं किं पा प्रत्येकम् । नायः । पूर्वोफदोषानतिवृत्तेः । द्विदीये त्वन्यायचाने कार्य पति ननांसमुदा. भाः कल्पनागौरवं च वाधक सातानलाह-मैवमित्यादिना । गौरवान्तरं चाह-गोविशेदि. तेति । न सादृदयनानं गवाव्दार्थत्वेन समयतेऽपितु गोसाद, तपाच दिलपसार निलतत्वान- चिरिति भावः । किंचोपमान पृथकप्रमाणानच्छताप गदयत्वमेव प्रतिनिने न गोलापन इतरमा दा- दत्वप्रतात् । क्याहोदयनः-'सायन्सानिमित्तत्वानिमित्तलाप्रतीतिकः । समयो दुहः पूर्व सानानु- मचापि देति । टीकारतापि किंतु गवपत्यं निमितीहल पिन्ट प्रदर्तत इति परमार्थ' इति । नत्र बनवा. प्पेता दुरूयः शरणनिति न त्वां प्रति विशेषणानिनिरिलाह-अन्यधोपमानलेत्यादिना । पदन संपन्य परिरछेदं संज्ञायाः मंडिना सर प्रत्यक्षादेरमाध्यतापमानलं विदुनिनुदानमः प्रयासोऽनद- जितः । तदुर तत्वानुदरता-'यो हिदायो वा इद्धः प्रयुज्यते सोऽसति इन्वन्तरे नम्र वाचकः था गोरो गोत्वस प्रयुज्यते व गवरदो गोरस इशात तर दारफ इति मनमान्ने देते। सन्दाति बार-किंचानवतेति । प्रमापनययापिनोहटेननान्प्रनिवदुरलेतेन्दुमाननननन- पातलियानात इति विपनामापादयामिरिलः । शिदननदरलगदिन नमाने इनका पनि मतका साथ किया सारदोषपद किया गुपकथनपरन् । । सायप्रदीडियरपरेऽयाः । अयपारशपिचेर प्रभिनेति । नयन, भवी मानसी मशरूपहोली समुपतिः बसन्तपदिन मधुकरस्य पदपररूप्रमिनमा तिमविरोमाः । दुई दिन सर्वति। . . मरनायो । साम-दान पर पता वीरभोले नमकी 27-समयपति ! मनं दात- तयाचेति । निमारमनपरपसारन्दम दम ·२५६ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः ८ ात्साध्यसाधनमुपमान'मिति । व्याख्यातं चैतदुइयोतकारेण वार्तिककृता-'आगमा. हितसंस्कारस्मृत्यपेक्षं सादृश्यज्ञानमुपमानमिति । अथावधीरितापसिद्धान्तप्रसङ्गभीते- रियं पृथिवीशब्दवाच्या गन्धवत्त्वाद्यनैवं तन्नैवमित्यादि केवलव्यतिरेक्यनुमानमपि सं- ज्ञासंज्ञिसंवन्धप्रतिपत्तिफलमुपमानमापद्यतेत्यलमतिविस्तरेण । शाब्दप्रमाणमपि दुर्निरूपम् । तथाहि शास्त्रं 'शब्दविज्ञानादसनिकृष्टेथे विज्ञान'मिति मीमांसकाः । शब्दविपयं विज्ञानं शब्दविज्ञानं तस्मादसन्निकृष्ठेऽर्थे श्रोतुरनधिगतेऽवाधिते च विपये यद्विज्ञानं तच्छाब्दप्रमाणमिति यावत् । उक्तं हि वार्तिककारैः-- 'असन्निक- टवाचा च द्वयमत्र जिहासितम् । ताद्रूप्येण गृहीतत्वं तद्विपर्ययतोपि वे'ति । यद्वा शब्दाजनितं पदार्थविपयं यद्विज्ञानं तस्मादसन्निकृष्टेर्थे बुद्धिः शाब्दमिति । तद्- युक्तम् । शब्दलिङ्गकवक्तविशेषानुमानेऽतिव्याप्तेः । भवति हि वहिष्टस्याध्ययनध्वनिश्रव- 'णाद्भवनान्तर्वर्तिपुरुपविशेषानुमानम् । द्वितीयेपि । धूमादिपदात्तदर्थविज्ञाने धूमध्वजादौ नमिति सूत्रार्थः । वार्तिकं दर्शयति-व्याख्यातं चैतदिति । आगमोऽतिदेशवाक्यम् । ननु प्रामाणिकत्वे. नाभ्युपगतोर्थः सिद्धान्तो नाम, प्रामाणिकश्चायमस्मत्पक्षः सूत्रादीनि तु एतदनुसारेणोपलक्षणतया व्याख्ये- यानि, तथाच यथा मुद्गस्तम्वः तथा मुद्गपणत्युपमानस्य सादृश्यं विषयमभिधायैवमन्योप्युपमानस्य विषयो लोके बुभुत्सितव्य इति भाप्यकारेण विषयान्तरेप्युपमानाभ्यनुज्ञानात् धिक् करभमतिदीर्घवक्रग्रीवं प्रलम्बोष्ठं कठोरकण्टकाशिनं कुत्सितावयवसन्निवेशमपसदं पशूनामिति वाक्यश्रवणसमनन्तरं तथाभूते द्विरदादिसमवस्तु- विसदृशे करभपदार्थे वैधात्करभशब्दवाच्यत्वप्रतीतिमप्युपमानत्वेनैवोवाचाचार्यवाचस्पतिरुपमाविनोदे इति मन्वानं प्रति सर्वलक्षणवाक्येषु केवलव्यतिरेकितया प्रसिद्धेष्वतिव्याप्तिरित्याह-अवधीरितेत्यादिना । क्रमप्राप्तं शब्दप्रमाणं खण्डयति-शाब्देति । तत्र शवरखामिसंमतं लक्षणमुद्भावयति-तथाहीति । ननु परार्थानुमानेतिऽव्यापकमिदं लक्षणं तस्यापि पञ्चावयवात्मकवाक्यजनिताद्विज्ञानादसनिकृष्टे प्रमाणान्त- रेणानधिगतेथे लिङ्गिनि बुद्धिरूपत्वादितीमामाशनां परिहरन्भाष्यं व्याचष्टे-शब्दविपयं विज्ञानमित्या. दिना । नात्र शब्दजनित विज्ञानमिति विवक्षितम् , अपितु शब्दविषयं विज्ञानं तेन नातिव्याप्तिरिति भावः । असनिकृष्टपदं व्याचष्टे-श्रोतुरिति । प्रमाणान्तरेण तथा वाऽतथावानधिगत इत्यर्थः । अत्रैव वार्तिक: संमतिमाह-उक्तं हीति । अर्थग्रहणं चार्थासंस्पर्शो वार्थोपेक्षितखभावो वा शब्द इति वदतां बौद्धानां मतनिरासार्थम् । एवं हि वर्णयन्ति अङ्गुल्यग्रे हस्तियूथशतमास्त इति वचसोऽर्थ एव नास्ति नद्यास्तीरे पञ्चः फलानि सन्तीत्यादिवाक्यानां कदाचिदर्थवत्ता कदाचिनेत्यर्थासंस्पर्शोऽर्थोपेक्षितखभावो वा शब्दः तस्मानार्थे प्रामाण्यं किंतु वक्तुरभिप्राये तत्रापि न शब्दतया किंतु तत्कार्यतया तदनुमापकः । यथाह कीर्तिः–'नान्त- रीयकताऽभावात् शब्दानां वस्तुभिः सह । नार्थसिद्धिस्ततस्ते हि वक्रभिप्रायसूचका'इति । तन्निरासार्थम- र्थग्रहणम् । निरासप्रकारश्चान एव विवक्षायां प्रामाण्यं निराकुर्वता स्वयमेवाचार्येण दर्शयिष्यते । एवमन्विताभिधानाभिहितान्वयसाधारण्येन भाष्यं योजितम् , इदानीमभिहितान्वयानुसारेण योजयति -यद्वेति । पदात्पदार्थस्मरणस्य शब्दाभासस्य च निवृत्त्यर्थमसनिकृष्टावाधितेति विशेषणद्वयम् । प्रत्यक्षा नुमानादिव्यावृत्त्यै शब्दविज्ञानादिति । तत्र प्रथमं दूषयति-तदयुक्तमिति । शब्दादेव लिङ्गाद्वस्तुविशे- पेऽनुमानं जायते तदपि हि शब्दज्ञानादसनिकृष्टार्थे बुद्धिर्भवतीत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । एतदेव विवृणोति- भवति हीति । तदुक्तं विशेषतोऽदृष्टविशेपानुमानं दर्शयता वार्तिककारेण 'स्वपुत्रायनुमानं यद्गृहाभ्यन्त रगोचरम् । वेदस्वरविशेषेण वहिष्टस्येह लक्ष्यत' इति । द्वितीययोजनायामप्यतिव्याप्तिमाह-द्वितीयेऽपीति।

·No text on this page.

·। नकत्वमित्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । अथ नियमेन विषयीक्रियमाणतया तज्जनकं विशेषणं न तदुपलक्षणस्यान्ति २५८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्युसी) [द्वितीयः त्तिः द्वितीयः । संबन्धस च विशिष्टलाभावः तृतीयस्ता संबन्धान्तराभावाझावे वानवस्था। किंच विशेषणविशेष्यतत्संबन्धेभ्यो विशिष्टं भिगमभिन्नं वा । नागः । अनुपलम्भ- पराहतत्यात्, दण्डिनमानयेत्युक्तेन्यस्यैवानयनप्रसझाग । नापि द्वितीयः । त्रयाणामपि प्रत्येकं विशिष्टत्वात् । दण्डादीनामन्यतमानयने दण्डी समानीत इति व्यवहारप्रसङ्गान् । किंचेदं विशेपणं नाम यद्विशेषितं तत्त्वान्तरं सात् व्यावर्तकमिति चेस्कि व्यावृत्तेर्भेदस्य जनकमुत तत्प्रतीतेः । नाद्यः । असंभवात् । नहि कठोरकुठारधारया तरोरिव देवदत्तसं दण्डकुण्डलादिना विधीयते द्वधीभावः । नापि द्वितीयः । नयनादेरपि भेदप्रतीतिजन- कस्य विशेपणत्वप्रसङ्गात् । तदपि कचित्कस्यचिद्भवत्येव विशेषणमिति चेद्धन्त तर्हि वस्तुमात्रमित्येव विशेपणलक्षणमस्त्वलमनया प्रन्थकथाकन्थया । अस्तु तर्हि विषयी- क्रियमाणतया यद्ध्यावृत्तिबुद्धिजनकं तद्विशेपणलक्षणमिति चेत् । मैवम् । विशेष्येपि प्रस. ङ्गात् । तदन्यत्वे सतीति विशेषणाददोष इति चेन्न । उपलक्षणेपि प्रसङ्गात् । विशेषण- सिद्धौ तदुपजीविनो विशेष्यस्य सिद्धिस्ततश्च ततोन्यत्वेन विशेपणसिद्धिरिति परस्परा- पणविशेष्यसंवन्धस्य द्विष्टत्वेन विशेषणस्यापि तदाश्रयत्वादित्यर्थः । तृतीयं दूपणमाह-संवन्धस्येति । संवन्धाधारत्वं च यद्यपि विशिष्टत्वाद्विशेषणविशेष्यसंयोगस्य संभवति तथापि समवायस्य तन्न संभवति । खाश्रयत्वाभावादन्यत्वे चानवस्थानात् । अस्त्येव तस्यापि विशिष्टत्वं रूपसमवायो रससमवाय इयतोऽव्याप्ति- रित्यर्थः । इदानीं विशिष्टखरूपमपि दुर्निरूपमित्याह-किंचेति । न केवलमनुपलम्भः व्यवहारविरोधश्च स्वादि- त्याह-दण्डिनमिति । द्वितीयेपि किं त्रितयमपि यथायथं विशिष्टमुत मिलितम् । आये प्राह-त्रया णामपीति । द्वितीयेपि किं मिलितमिति तदेवाभिधीयते किं वा तदन्यत् । प्रथमे पूर्वोक्तमेव दूपणम्। अति- रिक्तपक्षे त्वनुपलम्भपराहतिः । इदानीं विशेषणानिरूपणादपि तत्संवन्धविशिष्टमित्यनुपपन्नमित्लाह-किंचे दमिति । व्यावर्तकत्वमित्यत्र कृतः किं व्यावृत्तिजनकत्वमर्थः किं वा प्रत्यायकत्वमिति विकल्प्यायं दूपयति नाद्य इति । असंभवमेव विवृणोति-नहि कठोरेति । यथा हि घोरकुठारधारया वृक्षस्य द्वैधीभाव क्रियते न तथा देवदत्तस्य दण्डकुण्डलादिना विष्णुमित्राद्भेदः क्रियते तत्पूर्वमभेदप्रसज्ञादित्यर्थः। द्वितीये नयनादावतिव्याप्तिस्तस्यापि व्यावृत्तिज्ञापकत्वादित्याह-नापि द्वितीय इति । नेयमतिव्याप्तिः, चाक्षुपं रूपं रसनाग्राह्यो रस इत्यादिव्यवहारविशेषणतया लक्ष्यत्वादिति शङ्कते- तदपीति । उत्तरो निग- दव्याख्यातः । विशेपणलक्षणान्तरं शकते-अस्तु तहीति । येयं व्यावृत्तबुद्धिर्विशेषणेन अन्यते तया विषयीक्रियमाणं सद्यावृत्तिबुद्धिजनकं यत्तद्विशेषणं तथाच न चक्षुरादावतिव्याप्तिः । नहि घटः पटाद्यावृत्त इति बुद्धेश्चक्षुरादिर्विषयीभवतीत्यभिप्रायः । अस्यातिव्याप्तिमाह-मैवमिति । नीलमुत्पलमित्यादौ नेल्य- विशिष्टमुत्पलाद्यपि तद्बुद्धिविषय एव तजनकं च प्रत्यक्षप्रतीतित्वादतस्तस्यापि विशेपणत्वं स्यादित्यर्थः । उपलक्षणेपीति । अस्ति हि मयूराधिकरणं श्रीसुंदरदेवमन्दिरमित्यत्र मयूरस्यापि तद्बुद्धिविपयतया तज असतोऽप्युपलक्षणतया तत्र तस्यासंभवादिति ब्रूयात्तं प्रति दूपणान्तरमाह-विशेषणेति । विशेष्याद न्यत्वे सत्युक्तविधं विशेषणमिति हि लक्षणमभिधीयते, नचैतद्युक्तम् । परस्पराश्रयापातात् । यद्धर्मविशिष्टं गृह्णाति तदिति वा विशेपणव्यावर्त्यमिति वा विशेष्यलक्षणम् । आये परस्पराश्रयः, तस्यापि विशिष्टत्वस्याद्याप्य- ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २५९ भयता एतेन त्वबुद्ध्या रज्यते येन विशेष्यं तद्विशेषण मिति भट्टपादीयमपि लक्षणं परा- तम् । परस्पराश्रयताया दर्शितत्वात् । यत्पुनरुदयनेनोदीरितं-'सामानाधिकरण्येन प्रतीयमानं विशेषणं व्यधिकरणतया प्रतीयमानमुपलक्षण मिति तदप्यसत् । विकल्पासहत्वान् । किमार्थिक सामानाधिक- रण्यं विवक्षितमुत शान्दम् । नाचः । असंभवान् । नास्ति दण्डदेवदत्तचोः शौक्यपट- योश्चकाधिकरण्यम् । तयोः प्रतिनियताधिकरणत्वान् । दण्डित्वदेवदत्तत्वयोरेकाधिकरण्य- मस्ति दण्डिन एव देवदत्तवादिति चेत्तर्हि तयोरेवास्तु विशेषणविशेप्यभावो नतु दण्ड- देवदत्तयोः । नहि दण्ड एव दण्डी । न द्वितीयः । तत्किमेकविभक्तिकानेकपदाभिधे. यसमुत भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानां शब्दानामेकस्मिन्नथें वृत्तिः । न प्रथमः । असंभवादेव । नहि विशेषणविशेप्यभावेन प्रसिद्धयोईण्डदेवदत्तयोर्दण्डो देवदत्त इत्येकविभक्तिकानेक- पदाभिधेयत्वमस्ति । नापि चरनः । दण्डीदेवदत्त इत्यत्रैवादर्शनात् । नहि यथा शुक्लः पट इति शुष्टगुणं पटलं च निमित्तीकृत्य पदद्वयं पटे प्रवृत्तं तथा दण्डिलं दण्डं वा निमित्तीकृत्य दण्डपदं देवदत्ते प्रवृत्तं येन समानाधिकरणता स्यात् । दण्डितं निमित्ती- कृत दण्डिशब्दो देवदत्ते प्रवृत्त इति चेत्प्रवर्ततां नाम नतु तद्विशेपणम् । दण्डविशिष्ट- रूपत्वात्तस्य । किंच जटी तापसो जटाभिस्तापस इति वैकल्पिकप्रतिभासमात्रेण विशे- । सिद्धः। द्वितीयेपि परत्तराभय एव, विशेषजन्यावाजिद्धति भावः । उपरत्तराम लक्षपान्तरपति- दिशति-एतेनेति । विशेष्यं पेन पदार्थेन सबुधा रनवे स रसको विशेषणन् । नदुलक्षणयोरएक- त्वमति तटस्थत्वादिति निकर्थिः । अत्यापि विशेषगर्भवायूर्ववदन्योन्याश्रपत्तानलाह-परस्परेति । विशेपोपलक्षयोलापर्वपरितुखावुदयनेनो भेदनन्द निराचष्टे-यत्पुनरिति । सामानाधिक रण्येनेति । जही तापस इतिवरिलः । विशेषाविदोयचोरेकाधिकरपल्यासानानाधिकरवानवनि- लाह-नायोऽसंभवादिति । तदेव विमोति-नबत्तीति । प्रतिनियतेति । दाटरू पुराथि करणत्वासुरसस्य भूतलाधिकरणवादेवं शौरल्यास पदाधिकरणलालटस च तन्त्यधिकरत्वारिति निना विकरणशदिलः। चारे दाउदेवदतपोकाधिकार तथाति दल्टिददेवदत्तवपोल्कापियनित साहित्वा परिहरति-तीति । दडदेवदतयोदिषाविदोपनावः प्रतिसः लोके न्तु दन्टिवेदनन्द- पौरतलदोः सानानाधिकरवननादोगीलः । अप धनद्वारा पर्निगोपि मनिन्ददाति दन्टिनेबदनदोरेव । नतु दरदेवदतवोदिलख दागधनबाद ददल च दालानागारिलाइ नहि दण्ड एव दण्डीति । एवं पिप विशोर सानानाधिकरपतिति पक्षं दूरविवाद इनति पर दरपति- न द्वितीय इति । एकलिग तिः पवमानम् । अनपनेपर-नहीति । दरानति दन्दो देवदन्तः नैल्पमालमिति प्रमोगः साल बाद खः । विदेऽध्यातिमारवाडी देवदत्त इति । निकी भूतारकाची सोनदेवदनान समानाः दरिन्दः समान विमान दाद- यापक लपंः । एतदेव पनाहरणे दि-इण्डित्वमित्लादिना ! किन मनन कादेन प्रतीयमान चारन मान्न पो मिसे मिलान एस, एमालगपरे प्रतिभाला. मनावरक एतिर पर भी मदः - तकनी पोगाकार पाइलर-किंव जटीलादिना । उन लक्षारया- ·[द्वितीया तो २६० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) पणोपलक्षणव्यवहारमङ्गीकुर्वाणः सर्व एवायं मानमेयादिव्यवहारो बुद्ध्यारूढेन धर्मधा- दिभावेन न बहिःसदसत्त्वमपेक्षत इति सौगतमतानुप्रवेशमासनस्तार्किकंमन्यो नालोच. यते । एतेन संवद्धमेव व्यावर्तकं विशेपणमसंवद्धमपि व्यावर्तकमुपलक्षणमित्यपि परास्तम्। अस्तु वा भवदिच्छया यत्किचनावच्छेदकमवच्छिन्नं च तथापि किं तत्पदमिति वि: वेचनीयं यत्समुदायो वाक्यम् । ननु प्रसिद्धिसिद्धमेव सुप्तिङन्तं पदमिति किमिह विवे- चनीयमिति चेन्मैवम् । एकैकस्य मिलितस्य वा लक्षणत्वे सुवन्तेपि तिङन्तस्य तिङन्तेपि सुंवन्तस्योभयोरुभयत्र चाव्याप्तेः । उभयान्यतरदितिचेन्न । अन्यतरशब्देनैकैकस्य मिलि- तस्य वाभिधाने पूर्वदोषानुपङ्गात् । उभयान्यान्यदिति चेन्न । उभयशब्देनोभयत्वसं. ख्याविशिष्टत्वविवक्षायामन्यशब्देन चान्यत्वाधिकरणवविवक्षायामुभयोरपि तत्संभवेन पूर्वोक्तदोपानतिवृत्तेः । अपि च सुप्तिङन्तं पदमिति यत्र सुप्तिङौ स्तस्तत्पदं यत्र वा विधित्सितौ तत्पदम् । नाद्यः । विभक्तिसत्त्वस्य विशेषणत्वेऽव्ययानां लुप्तविभक्तिकाना- मपदत्वप्रसङ्गात् । उपलक्षणत्वे च प्रातिपदिकस्यापि पदत्वं भाविनापि विनाशेन विनाशी घट इतिवद्भाविनापि विभक्तिसत्वेनोपलक्षितत्वोपपत्तेः । अत एव न द्वितीयः । एतेन विभक्त्यन्ता वर्णाः पदमित्यपि निरस्तम् । दिशति-एतेनेति । व्यावर्तकत्वानिरुक्तरित्यर्थः । अत्र चैवकार उपलक्षणव्यावर्तकः । अपिस्त्वव्याप्ति- व्यावर्तकः । एवमवच्छिनत्वं दूपयित्वा पदसमुदाय इत्यत्र पदपदाथै दूपयति-अस्तुवेति । अनवसरशां निराचष्टे यत्समुदाय इति । पाणिनीयं पदलक्षणमुद्भावयति-नन्विति । तत्र 'खौजसमौट्छस्टाभ्यांभिरडे- भ्यांभ्यस्ङसिभ्यांभ्यस्ङसोसाम्ड्योस्सु'विति सूत्रोक्तसप्तविभक्त्यात्मकैकविंशतिवचनानां प्रत्याहारन्यायेन सुविति निर्देशः तिङिति च तिप्तस्झितिप्थस्थमिप्वस्मस्तातांझथासाथांध्वमिवहिम हिडि'तिसूत्रोकाष्टादशरूपाणां नि. देशः । एतद्विभक्तिवर्गद्वयान्तं शब्दरूपं पदमित्यर्थः । तदेतदूषयति-मैवमिति । किमेतत्पदमात्रलक्षणे किं वा तद्विशेषलक्षणम् । नान्यः । पदमावलक्षणस्य पृष्टत्वात्सामान्यलक्षणासिद्धी विशेषासिद्धेश्च । प्रथमे- त्वव्याप्तिरेकैकस्य लक्षणत्वे सुवन्तत्वस्य तिडन्तेऽभावात्तिङन्तत्वस्य च सुबन्तेऽभावात् । मिलितस्य लक्षणत्वे चोभयत्राव्याप्तिरेकैकस्योभयान्तत्वाभावादित्यर्थः । अनुगतरूपसिध्यै शरते-उभयान्यान्यदिति । दा यति-नेति । उभयत्वसंख्याविशिष्टादेतस्माद्यदन्यद्विश्वं तदन्यत्वाधिकरणं यदेतदुभयं तत्त्वमिह लक्षणे विवक्षितोर्थः । नचेदमुभयसाधारणमिति प्रत्येकमिलितविकल्पतद्दोपौ च समानावित्यर्थः । उभयान्यान्यश: व्दानां च साधारणार्थविवक्षायां सर्वत्रातिव्याप्तिरिलपि द्रष्टव्यम् । इदानीं तदन्तत्वानिरुत्यापि लक्षण दूपयति-अपि चेति । किमयं बहुव्रीहिस्तद्गुणसंविज्ञानः किं वाऽतद्गुणसंविज्ञान इत्यर्थः । आयेपि कि विशेषणतया विभक्तिसत्त्वं विवक्षितमुपलक्षणतया वा। नाद्यः । अव्यापनादित्याह-नाद्यः । विभकीति। स्नात्वा स्नातुमिलादीनि तावत्पदत्वेन प्रसिद्धानि नचैतेषु विभक्तिसत्त्वमस्ति, 'अव्ययादाप्सुप' इति विमति- लोपात् 'कृन्मेजन्तः क्त्वातो मुन् कसुन' इति चाव्ययसंज्ञा विधानादितरथाऽकार्यभोजीलादिष्वपि लुप्तबिन- क्तिकेष्वव्याप्तिरिति भावः । उपलक्षणत्वपक्षं दूषयति-उपलक्षणत्वेचेति । प्रातिपदिकग्रहणं घातोरप्यु पलक्षणम् । ननु तदानीमविद्यमाना विभक्तिः प्रातिपदिकस्य कथमुपलक्षणमिति तत्राह-भाविनापीति ! नाशोपलक्षितमत्तायोगित्वमनिसत्वमिलत्र तदानीमविद्यमानेनापि नाशेनोपलक्षणदर्शनात् । एवं बिनाशी घट इत्यनापीति भावः । विधित्सिताविति पक्षं दूषयति-अत एवेति । प्रातिपदिकमावस्यापि पदत्वासमा दिलर्थः । नकदृषणं लक्षणान्तरेप्यतिदिशति- एतेनेति । विभक्तर्विभयन्तत्वस्य चानिरूपणादित्यपः। - ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २६१ १ ननु शाब्दप्रतीत्यजन्यशान्दप्रतीतिजनकं वर्णालकं पदमिति लक्षणं अन च शाब्द- प्रतीतिजन्यशाब्दप्रतीतिजनकं वाचं प्रथमविशेषणेन व्यानलते द्वितीयेन च प्रत्यक्षा- नुमानादावतिन्याप्तिर्युदयते वर्णालकलविशेषणेन चाटेश्वरादि । तदिहाधुनिकलक्षणे न कोपि दोप इति चेन्मैवम् । विकल्पासहत्वात् , तत्किं शब्दशब्देन पदं विवक्षितमुत वा- क्यम् । नानिमः । पदत्वाचाप्यसिद्धेः। न पश्चिमः । पदासिद्धौ तस्याप्यसिद्धेः । ना- प्याकाहासंनिधियोग्यतावन्ति पदानि वाक्यमिति तृतीयः पनः । आकाक्षायाः पुरुषध- मस्साचेतनेषु पहेष्वभावात् । आकाङ्क्षा हि जिज्ञासा, उक्तंहि-अन्वित्तस्वाभिधानार्थमुक्ता- घटनाय वा । प्रतियोगिनि जिज्ञासा चा साकाङ्केति गीयत' इति । योग्यतापि किं पदानामेव सहप्रयोगयोग्यत्वमुतान्योन्यान्वययोग्यार्थत्वम् । नाचः। वहिना सिञ्चेदित्यादावपि सहप्रयोगदर्शनात् । नापि द्वितीयः । वाक्याभासेपि प्रसङ्गान् । नद्यान्तीरे फलानि सन्तीति विप्रलम्भकवाक्यस्थपदानामप्यन्योन्यान्वययोग्यार्थफलान् । अन्यथा --- । माधुनिकरीत्या पदलक्षणमुद्धावपति-नन्विति । शब्दजनिता या प्रतीदिलचाऽजन्म दे सदि. प्रतीतिजनकं वर्णानकं च यत्तत्पदनिलयः । स्वयमेव विशेषनरस हलमाह-अत्र चेत्यादिना । पदसमुदायात्मकं वाक्पमतः समुदाविपदविपरप्रत्यक्षप्रतीतिजन्यं तन्हादप्रनीहिनन कं च पास्यायो तेरपि शाब्दत्वादतस्त्रयवन्छेदाय तथाऽजन्यत्याविशेषणानिलयः। शादतलजन्येला प्रतिनि- शब्ददाशन पदमभिधीयते वाक्यं वेति विकल्यायनामाप्रयत्पेन दूधपति-नामिन इति । ट्रिट दूरपति- पश्चिम इति । पदसमुदायो हि वारदमतः पदासिनी सपनयासानेलः । दर चातिव्याप्तिः । तस्यापि वाश्यजन्यप्रदीलजन्यत्वे सत्युदलिपपद । कसनुदामादानुदान र पाश्ये दलकत्वमयस्त्वान्दया पदस्वापि पालवताभावप्रमादिति । नच सदरमाद- विजातीयजन्यप्रतीतिजनकपसनुदायः पदनिति पुएन् । प्रपनशिपमेन सदरमवाटप तदजन्पत्यविशेषणं द्वितीयेन मारला । द्वितीदे दामोतियातिः । तरूपादन - एरुपयामिति । विपदसमुदायो पाश्पनिलादिना त्रिया पासलक्ष दिन तृतीयं दृषपति-नापाकाहेति । किन सोन्यतासविधिवदार कर विवादित नान्तः । पिपिविभाकर ! तिमाह-आकाहाया इति । भन्दिननि। TE लाविरूनियामा विशा पटेलर कर दिया सामालिनीपत लयम निरीमन। मोदी-योगपति! परन:::- पहिनेतिरी समोर मझेर पातर तिटरक्षक दाना Fि NAATE : रंगभर .

·[द्वितीयः २६२ तत्तपदीपिका (निस्सी) प्रामाणिकवारगेपि सेपामनवमापतेः । अगाणान्तरतिरोनादिक पदार्यानामनगयोग्यता नास्तीति चेन्न । संसर्गाभावेपि संसर्गगोग्यमाभानस्सामाण्डिततात। अस्तु वा यत्किनिदविनारितरमणीगं पर तत्सम वागं तथापि कुन प्रमाण- मिति विवेचनीयम् । 'शब्दो मानं विवक्षागां ज्ञानेडों का भवन्भनेन् । नागौ तथाभि- चारिलानान्तयः संगटागोगतः' ।। ३१ ॥ न सात देवदत गाम गाजेति पदनिचयस्तद्वि- वक्षायां तज्ज्ञाने वा लिझतया गानं गाभिचारिलात । भान्तस्य पिपासोः पानीयविव- क्षायां कुकुर देहीति प्रयोगदर्शनात् । अन्यथा जानतोपि विप्रलम्भसान्यथाप्रयोगदर्शन नाशाप्तवाक्यमेव तगोलिकं नेतरदिति चेत् । अस्तुतर्हि तदर्शस्यैव प्रतिपादकत्वं तस्य तेनाव्यभिचारात् । किंन याम्यं वाल्यार्थेनाविशेषितज्ञानविवक्षयोर्मानमुत विशेषितयोः । नाद्यः । व्यवहाराभावप्रसङ्गात् । द्वितीये तु तद्विशेषणभूतोऽर्थः केनाधिगत इति वा. च्यम् । न तावत्प्रत्यक्षेण । नदीतीरे फलसत्तायाः श्रोतुरिन्द्रियासनिकृष्टत्वात् । नानुमा नेन । तव्याप्तलिङ्गाभावात् । नाप्येतदयगतिः स्मृतिः । पूर्वमननुभूतत्वात् । नाप्युत्प्रेक्षा | तस्याः प्रत्यक्षानुमानयोरनन्तर्भावात् । नापि संशयः । कोटिद्वयानवलम्बित्वात् । नापि तेपामन्वययोग्यतास्तीति संगतिग्रहणाभायादवोधकता च । भल्यातिवादिनापि च पदार्थयोधानीकारात- स्मादस्त्येवानाप्तवाक्ये व्यभिचार इति एतदेव चोयपरिहाराभ्यां विशदयति-प्रमाणान्तरेत्यादिना। एवंतावच्छब्दविज्ञानादसनिकृष्टेर्थे वुद्धिः शाब्दमिति लक्षणे शब्दविज्ञानादित्यंशो दुर्निरूप इत्युक्तमिदानी तदपेक्षाविज्ञानमित्यत्रार्धशब्दार्थोऽपि विचारासह इत्याह-अस्तुवेत्यादिना । मानभवन्शब्दः किं वक्तृविवक्षायां पदार्थसंसर्गविषयिण्यां लिङ्गतया भवेत् यथाहुः सौगताः--'वक्तुरभिप्रायं तु सूचयेयुरिति । किंवा वक्तृप्रयोगगूलभूतशाने लिङ्गतया यथा वैशेषिकादयः । उपलक्षणं चैतत् रागाभिप्राययोरपि । किंवा वाक्यार्थे खभावत एव यथा मीमांसकाः । न तावदायी । ताभ्यां शब्दस्य व्यभिचारात् । नाप्यन्त्यः । पदा- थेषु संगत्यसंभवेन तत्संसर्गरूपवाक्यापि प्रामाण्यायोगादिति संग्रहलोफयोजना । इममेव संग्रहं विघृणोति -न तावदित्यादिना । विवक्षाव्यभिचारमुदाहत्य ज्ञानव्यभिचारमुदाहरति-अन्यथा जानतोपीति। तदुक्तं भपादैः 'अन्यथा संविदानोपि विवक्षयन्यथा यतः । तस्मादेकान्ततो नास्ति पुंवाक्यात्तद्धियां गति रिति । ननु नास्माभिः शब्दमानं विवक्षाज्ञानयोः प्रमाणमित्युच्यते अपित्वाप्तवाक्यं तस्य च न ताभ्यां व्यभिचार इति शङ्कित्वा परिहरति-अस्तु तहीति । अनाप्तवाक्येष्वर्थव्यभिचारदर्शनेन खल विवक्षाज्ञा- नयोः प्रामाण्यमाधीयते तत्रापि चेदाप्तवाक्यत्वेन विशेषणमर्थे एव किमिति तर्हि तादृशं वाक्यं प्रमाणं न स्यादस्ति हि तेनापि तस्याव्यभिचार इत्यर्थः । इतोपि विवक्षाज्ञानयोः प्रामाण्यं न संभवतीत्याह-किंच वाक्यमित्यादिना । किं ज्ञानविवक्षामात्रयोर्वाक्यं प्रमाणमुत तत्तद्वाक्यार्थविशेषितज्ञानविवक्षयोरित्यर्थः । आद्यमसंभवेन दूपयति-व्यवहारेति । नहि ज्ञानमात्र विवक्षामात्रप्रतिपत्त्या गवानयनादौ प्रवृत्तिः संभ- वतीत्यर्थः । द्वितीये तु ते वाक्यार्था ज्ञाता न वा । आये किमन्यतस्तेषां ज्ञानं शब्दत एव वा । न तावद न्यत इत्याह-न तावत्प्रत्यक्षेणेत्यादिना । इन्द्रियासनिकृष्टत्वाद्वाक्यप्रयोगसमय इति शेषः । ननु स्मृतिरेव सा अतः संस्कारादेव प्राप्तेति तत्राह-नाप्येतदवगतिरिति । उत्प्रेक्षापक्षेपि न तावत्स्मृतिः। निरस्तत्वात् । अनुभवपक्षे तु प्रमाणं न वा । आये प्राह-प्रत्यक्षेति । द्वितीयेपि . संशयो विपर्ययो ना । - ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीन्याख्यायुता। २६३ विपर्ययः । तत्र प्रवृत्तत्व तत्प्रात्यभावप्रसङ्गात् । शादेव तु तदधिगने परस्पराभचता अनुनावयध्यै च । जनधिगमे तु तद्विशिष्टज्ञानानुमानायोगः । नागृहीतविशेषणा विशेष्ये बुद्धिरिति न्या- यात् । नापि तृतीयः । अर्थेन शब्दसंगत्यभावान् । शब्दार्थयोरेकदेशकालवनियमाभा- वात् । वाच्यवाचकलक्षणः संवन्धोत्तीतिचेत् । वाचकतं नान तद्विषयप्रतीतिजनक वाच्यत्वं तजन्यप्रतीतिविपयतं तदेवासति संवन्धे कथं त्यादिति पर्यनुयोगे तलादेव तद्भवतीति वाणः पण्डितगोष्टीपु कयं नापत्रपेत् । अन्तरेण च संवन्धं शहत्यार्थवि- शेपप्रतीतिजनकलेध्यक्षानुनान्योरपि संवन्धतनर्थनवैचापातः । कत्ल चायं शब्दो वाचकः किं जास्त व्यक्तेः किं वा जातिविशेपितायाः व्यत्तेः । नाचः । विशेपविष- पन्यवहाराभावप्रसङ्गात् । जय जातादेवावसितसंगतिकानि पदान्यनाकलितविशेषाचा- तवा बोद्धनशक्यत्वात्तत्रापर्यवसितव्यापाराणि विशेपानपि बोधयन्तीति मतं तदपि न । विकल्पातहत्तात् । तथाहि । प्रथनं जातिनात्रनयोध्यापर्यवसानादनन्तरं विदोपमवयो- धयन्ति किं वान्त वितविशेपानेव जातिम् । नायः । पङ्घयोविन्यन्यापाराभावान् । द्वितीयेपि विशेपेषु पदानां वाचिरति न वा । अन्ति चेनातिरेव शब्दार्य इसन्युपगम- नोभादपीलाह-नापि संशय इति । जस्त तर्हि शब्दादेव तदागन रति नेलार-शन्दादेवेति । पदा इन्दता इत्या तपास्तविवक्षा पाइने का सन्देन लिननीयते तान्यां नमनन पा चाहने विवक्षानं विवक्षाइने चाइनाति परतरालयः । किंव पन्त एकाई नदिक- या पुनन्ददनमानं व इलाह-अनुमानेति । रूपकान परसरामयः । अपचनकि पुर- मनमानाभावाचारस प्रयोकप्रील दोपपरित पार पनेरूपात प्रक-अनुमानेति । दो मापनपनयंतिलाल विपक्ष नमन तान्नामदेव महारानिदरिलदः । एवं पनानापल्लारतविदक्षान्दो प्रनानिले पई सादिवानान इति पद धिगम इति । नारदपति ती दूरपति-नापि तनीय रति । अथेनेति । ददा- मैन गलनापार परदेचपस न पहायस्नो मापनेसः । ननु मानव-:. या पायावरसाद संपन्दहावेयाच्येति । संपतिरेर परू वापप समस्नपति तत्र नलैप पोरीत पगिरत-शासत्यनिल्या. दिना । सदाखिलः । संसबर वर नमः -- न्तरति । जस्ट पावर पसरदरले मिरल पर सवारमिया- दिना । पाल्गो नियोगेन दिन समान र मारी. मी परतापनः । मननयन कल मनसेला नकराती तयाहीदिन निज : - रोलपमन-हितीतीति ! - - - ·[द्वितीयः तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) भङ्गप्रसङ्गः । अस्तु तर्हि जातिरेव वाच्या व्यक्तिस्तु तदविनाभावाल्लक्ष्येति चेन्मैवम् । अविनाभावासिद्धेः । किं गोवजातेय॑क्तिमात्रेणाविनाभावः किं वा गोव्यत्त्या । नाद्यः । गोत्वजातेघटादिव्यक्तिभिरविनाभावाभावात् । न द्वितीयः । आमाश्रयत्वात् । गोवजा- तिविशिष्टायां गोत्वस्य वर्तनाङ्गीकारात् । विशिष्टस्य लक्ष्यत्वे विशेषणभूताया जावेर्लक्ष्य- त्वप्रसङ्गात् । एतेन सानावता विशेपेणाविनाभाव इत्यपि प्रत्युक्तम् । किंच सापि श- क्तिरनधिगता न कार्याय पर्याप्तेति तदधिगतिरवश्याश्रयणीया न च सा शक्या विशे- षाणामानन्त्याव्यभिचाराच्च। नास्ति चेव्याघात:, तत्रासमर्थानि वोधयन्ति च तानीति । अपि जातिरेव शब्दार्थ इति नियमे कालाकाशदिगादिशब्दानामवाचकवप्रसङ्गात्काला- काशादौ कालत्वादिजातेरभावात् । यत्र संभवति तत्र जातिरितरत्र तु व्यक्तिरिति व्य- वस्थेति चेन्न । पाचकादिशब्दानामुपाधिपरत्वस्वीकारात् । अस्तु तर्हि त्रितयं शब्दार्थ इति चेन्न । जातिशब्दार्थत्वदोषाणामुपाधिष्वपि तुल्यत्वात् । नच त्रितयस्य मिलितस्पै- कैकस्य वा शब्दार्थत्वप्रयोजकता । व्यभिचारित्वात् , अन्यतमत्वस्य च खण्डितत्वात् । एतेन व्यक्तेरपि शब्दार्थता प्रत्याख्याता । आनन्त्यव्यभिचारयोत्तत्रापि तुल्यत्वात् । च -- - क्षणयेति शङ्कते-अस्तु तहीति । जातिव्यक्त्योः साधारण्येनासाधारण्येनोभयथापि चाविनाभावोऽसिद्ध इत्याह-मैवमित्यादिना । ननु जातिमात्रस्य न व्यक्तिमात्रेणाविनाभावः किंतु तद्विशेषेणेति द्वितीयं पक्षं दूपयति-न द्वितीय इति । यदि गोत्वविशिष्टायां व्यक्तौ गोत्वस्याविनाभावत्तर्हि तत्रैव सा वर्तत इति वाच्यं तथा चात्माश्रयत्वमित्याह-आत्माश्रयत्वादिति । उपलक्षणं चैतजातेः, जात्याविनाभावादा- त्माश्रयान्तरस्यापि । किंच गोत्वविशिष्टव्यक्तेरविनाभावालक्ष्यत्वे तद्विशेषणजातेरपि लक्ष्यत्वमित्यभिधेयशूः न्यता शब्दस्य स्यात्तदभावे च लक्षणापि न संभवेदिति नैरीक्यमेव शब्दसामान्यस्य समर्थितं स्यादित्य- भिसंधिराह-विशिष्टस्येति । ननु सानावता विशेषेण गोत्वजातेरविनाभावः न गोत्वविशिष्टेन तथाच नात्माश्रयतेति तत्राह-एतेनेति । सोपि हि गोत्वविशिष्ट एवेति पूर्वोक्तदूपणद्वयं स्यादित्यर्थः । अनन्त व्यभिचाररूपो वा पूर्वोक्तदोपः । किंच ययाकयापि भवत्वविनाभाव तथापि तास व्यक्ति योधनसामर्थ्य- मस्ति न वा अस्तिचेदगृह्यमाणा वा गृह्यमाणा वा । आये प्राह । किंच सापीति । अनधिगतलक्षणाप- रिकरं प्रत्यपि योधकत्वप्रसङ्गाचेत्यपि द्रष्टव्यम् । द्वितीये प्राह-नच सेति । ननु नास्त्येव तादृशी शतिर भिधेयनिष्टत्वाच्छतेरिति तत्राह-नास्ति चैतदिति व्याघातमेव दर्शयति-तत्रेति। किंच सर्वशब्दाना जातिरर्थः उत यत्र संभवति तत्रेति मतम् । नाय इत्याह-अपिचेति । नोकव्यक्ति कालादिषु जाति- रस्तीति तद्वाचकशब्दानां नैरर्थक्यप्रसङ्ग इत्यर्थः । द्वितीयं शहते यति । एतदव्यापकमुभयव्यतिरिक्ष- स्योपाधेरपि क्वचिच्छब्दार्थत्वाश्रयणादित्याह-न पाचकादीति । अव्याप्तिद्वयं परिहरन्राइवेट अस्तु तहीति । त्रितयं जातिव्यक्तिरूपाधिश्वेत्यर्थः । एतदपि न संभवति, उपाधः शब्दार्थतायां जातिवदुपहि तेषु व्यक्तिप्विव प्रवृत्त्यसंभवादेस्तुल्यत्वादित्याह-न जातीति। किंच नितयमपि किं मिलितं शब्दार्थः किं वककम् । नाद्यः । प्रत्येकस्थले तदभावात् । द्वितीयोऽसिद्धः । एकैकस्थले तदितरयोरभावादेव । अया न्यतमं शब्दार्थः स्यान्नान्यतमस्य त्रितयातिरिक्ततया दुर्वचत्वस्याधस्वालियासमभिहारेणोदाहृतत्वादित्याह- अन्यतमत्वस्स चेति। तदेवं जातिः शब्दार्थ इति प्रथमः पा प्रतिक्षितीय दूषयति एतेनेति। टक्षणादिपक्षोकदोषविशेपमतिदिइयमानं विशदयति आनन्त्येति । जातिविशेषिता व्यक्तिः शब्दार्थः इति - १ नाकति पारी भाति । -- ·। परिच्छेदः] . नयनप्रसादिनीव्यास्यायुता। २६५ विशिष्टत्यापि व्यावृत्तवाविशेपाञ्चत्तेरिव तस्यापि शब्दार्थता निरसनीया । अथ जातिवैशिष्वं सर्वनानुगतमेव शम्नास्तिदापि जाते: शब्दार्थतायानुक्तं दूपणं न प्रत्युद्भिवेत । किंच वाच्चत्तमर्थत्व धर्मों वाचकलं च पदत्य तथा च प्रतिवस्तु नियते वाचले वाचकवे च संवन्धवाचोयुक्ति: कुतस्या । एतेन साङ्केतिक: शब्दार्थयोः संवन्ध इत्यपि परात्तम् । सङ्केतलापि जातो व्यक्ती विशिष्टे वाभिहितन्यायेन दुर्ग्रहलान् । तला- च्छालं शब्दविज्ञानादसनिकृत्य बुद्धिरिति लक्षणमलक्षणम् । तथाप्तवाक्यं शब्दप्र- नाणमिति नैयायिकानामपि । 'आप्तोदीरितवाक्येषु मालतीनाधवादिषु । व्यभिचारान तयुक्तमानत्वत्वानिरुतित: ॥ ३२ ॥ वकपोलकल्पितमालतीमाधवादिवाक्येषु प्रामा- ण्याभावातिव्याप्तिः । नहि पुराप्त एव तन्नाटकनाटिकादिप्रबन्धविरचनमात्रेणानातो भवति भवभूतिः । उक्तं चैतदुन्वेकेन 'यदातोपि कलैचिदुपदिशति न त्वयाननुभूतार्थ- विपचं वाच्यं प्रयोजव्यं यथानुल्यप्रे हत्तियूथशतनाते इति तत्रार्थव्यभिचारः कुट' इति । चायनामो नाम यथादृष्टार्थवादीति चेन्न । भ्रान्तवाक्येपि प्रसङ्गात्प्रमाणष्ट इति विशेषणेपि प्रमाणहष्कृत्य प्रमादादिनान्यथाकथनेपि प्रसङ्गान् । प्रनाणेन यथाष्टं तथावादीति चेन्नैवम् । एकदेशे तयाभूतवादित्वेप्यंशान्तरेऽन्यथाभूतवादिन्यपि प्रसङ्गान् । यावत्प्रमाणदृष्टं तावत एव वक्षाप्त इति चेन्न । अज्ञातसंदिग्धानुवादादिवाक्यप्रयोक्तर- नातत्प्रसङ्गात् । अय निदोंप जात इति चेन्मेवम् । जातानानपि क्षचित्रागादिदोप- ... रायपक्षेपि वशिलोचनतिरिति-विशिष्टत्यापीति । ननु न जातिविविध यत्तिः शान्दार्थः पेनानन्दादिदोषः साकिनु सर्वविम्बिनुगतं दातिदेसि तदेव शब्दार्थ इति तदार न । तलाव जातिववानुगतलापारने अदभावादेवादस्पादिलाह--अथ जातीत्यादिना । पल कच्चावरत्वमेव संपन्ध इत्युलाब दूषितः पक्षः तत्रैव सिंहावलोटिन दूपान्तरमा- किंचेति । संवन्धियदत्यैको हि संदन्यो नाम न चैतन्तयेतीदं संवन्ध एव न भवेदिलयः । अन्न नपा- दिकाः प्राहु:-'सांकेतिकः दान्दार्थयोः संपन्ददति । तदपि पति-एतेनेति । सतिविदयनानने- पाह-संकेतस्पापीति । एवं नीनांकनां मनलागे दुनिनुपहरति-तलादिति । नेपा- विकरमतनाप लक्ष दूषयति-तथेति । लक्षामलामलिलायो । अनियमित मौके नाह--आतेति। अनेकान्तिरता विमोति-सकपोलेति । नक्षिक चने नाकारतो नातियातितति तमार-नाहि पुरेति । नामक योगान्तः नदोषः। नागवेकः । एन- देवपान्तरस्पेन तदूचनेन स्नतपति-उदं चैतदिति । न उन्मभूताप उपोदाराने चना- पवनारिकायनासोरदारपने मामिल:-आनन्यसानिरसित फायमिति।प्रान्तवास्य इति । विदिशा स्वेन रदद पहीलः । न्दु मन पर सोनाम नतोकान्ते नातिवाहिरिने नम:-प्रमापदष्टेति । न्तु नाम बदनाद. क्षित देनदारनामरिनु साना ददनति काले-मानेनेति । कम किन तथापन्न किदिनविरिष वदन्नर दरार-बनेकदेशेनि । तर साते-यावदिति। बातेतिनीटेकनारा, किन निदोपहरले बोलनाकविर-वनातानामिति इति .

·[दितीयः तलपदीपिका (निसुखी) भवान् । गन विषगे गो निरः स त इति ना । गनदयोनिशेषनिषगलेना- साधारण्याव्याप्तः । सम्माननामागम इगागलाणम । गमावा शब्दप्रमाण- मित्रापि न । गशालमा प्रमितिगण्डनामर एज राडिला । एलेन समगवलेन 'सम्यकपरोक्षानुभनसामानशाब्दमिति भूषणम्माणि लक्षणमपासम् । अनी कतरार्जन्या दशसंख्यानुमाने सानी नानुविभेगमपाभिप्रागानुमापले गभिगारात । समयस- म्यक्त्ययो पूर्व मेन निरासान । तदेवं शादलक्षणमपि दुर्भणमिति सिद्धम् । तथापित्तिलक्षणमपि । अन्यथानुपपनदर्शनादुपपादक शुद्धिरापत्तिः । यथाजी- वतो देवदत्तमा गृहान्तरभागमालोक्य गहिरसलानशाना । नन्विदमनुमानमेवास्तु देव- दत्तो बहिरस्ति जीवनबत्त्ये सति गृहेऽभावान संप्रतिपन्नादिति ने मैवा । देवदत्तप्रति- योगिकाभावस्य गृहाधिकरणतया देवदत्तधर्मसाभावात् । गृहनिष्ठाभावप्रतियोगिलं हे- त्वर्थ इति चेन्नैवम् । यदा जीवन्नति मानिदेवयत इसाप्तवामगादनिर्धारितदेशविशेषनि- प्टतया देवदत्तसत्तावगता प्रामानुहिरव स्थितेनैव चैत्रेण सर तदागस गृहान्तसदभाव- . वतोन्या यथार्थयदनमप्याप्तमाय न स्यादित्ययातिरिति भावः । द्वितीये लतिव्याप्तिर्यन कचिद्दोपरहितस्या- न्यथा यदपि प्ररामात् । ननु यम यो दोपरहितः रा तत्राप्तो नान्यत्रेति शक्षित परिहरति-यत्तच्छन्द योरिति । साधारणविषयत्वे च पूर्वोक्कातिव्याप्तिरित्सपि द्रष्टव्यम् । यथार्थत्वस्येति । प्रमात्वन्यजकतड नरामय इत्यर्थः । भारावंशोक्तलक्षणमुद्भाव्य दुषणमतिदिशति-तेनेति । अनुमानादिव्यावृत्त्यर्थ समयप हणम् । प्रत्यक्षव्यागृत्यै परोक्षमणम् । संशयादिव्यावृत्त्यै सम्यग्ग्रहणम् । स्मृतिव्यावृत्त्यर्थमनुभवग्रहणम् । • यत्र हि वणिजां रागययलेनोयीकृता तर्जन्यालिर्दशसंग्ल्यामगुमापयति तत्रानुमाने त्वदुक्तलक्षणमतिपते- दित्यर्थः । अतिव्याप्यन्तरमाह-शशध्वनी चेति । अनुविधेयः प्रभुः । तत्रापि हि प्रभोः सेनोद्यो: गपरावृत्त्याद्यभिप्राय रामययलेन शायनिः सनिकानामनुमापयतीलार्थः । एवमधिकं दर्शयित्वातिदिष्टांश विशदयति-समयेति । तदित्थं प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानीत्यक्षपादसूत्रपरिगणनाक्रमेण प्रमाणचतुष्टयं खण्डितम् इदानी भादृप्राभाकराभिमतामापत्ति सण्डयति-तथेति । दुर्भणमिलानुवर्तते । तत्र तायदापत्तिलक्षणं दर्शयति दूपणाय-अन्यथेति । प्रत्यक्षादिव्यवच्छेदार्थमनुपपनदर्शनादित्युक्तम् । अनुपपद्यमानविषयनिर्विकल्पक- दर्शनात् । यत्सविकल्पक तत्सदृशं स्मरणं वा भवति तव्यवच्छेदार्थमुपपादक इत्युक्तम् । तत्र द्विविधार्थापत्तिः -दृष्टा पत्तिः श्रुतार्धापत्तिश्चेति । तत्र प्रथमामुदाहरति-यथा जीवत इति । अत्र हि जीवतो देव- दत्तस्य वहिरवस्थानं विनानुपपद्यमानगृहाभावदर्शनात्तदुपपादकवहिरवस्थानज्ञानमापत्तिरित्यर्थः । तत्रैव वैशेपिकादेरनुमानान्तर्भाववादिनो मतमाशय मीमांसकः पार्थक्यं समर्थयते-नन्वित्यादिना । अस्ति हि मैत्रस्य जीवनवत्त्वेपि गृहेऽभावस्य पहिरवस्थानस्य च परस्परं व्याप्तिरिति भावः । मीमांसकः परिहरति -मैवमिति । अत्र जीवनवत्त्वे सति गृहेभावादिति कोर्धः किं गृहनिष्ठाभावाधिकरणत्वादिति किं वा गृहनिष्ठाभावप्रतियोगित्वादिति । आयेऽसिद्धिः । नहि गृहाधिकरणश्चैत्रप्रतियोगिकोऽभावश्चैत्रे वर्तत इति संभ यति अतोऽपक्षधर्मत्यादसिद्धो हेतुरित्यर्थः । देवदत्तग्रहणं चैत्रोपलक्षणम् । द्वितीयं शङ्कते-गृहनिष्ठेति । दूपयति-मैवमिति । अत्रानुमानाप्रवृत्ति दर्शयितुं भूमिका परिशोधयति-यदा जीवन्निति । यः सः ल्वनुमाता चैत्रः तेनैव चैत्रेण यदा ग्रामावहिरेव जीवनस्ति क्वचिदेवदत्त इत्याप्तवचनादनिर्धारितदेशविशेष- निष्ठतया देवदत्तोवगतो भवति पुनश्च स एव चैत्रो ग्रामं प्रविश्य गहमागत्य गृहान्तश्च तस्य जीवतोऽभाव- ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २६७ मालोक्य बहिःसत्त्वमनुमिमीत इति वाच्यम् । तत्रानुपपन्नम् । साधारणदेशमात्राव- स्थानविपयस्यागमत्यार्थापत्त्या चावन बहिर्देशसत्ताविषयत्वं परिकल्प्यते तावदागमाप- वाधितविपयतयानुमानत्यानुत्थानात् । कल्पिते तु बहिर्देशविषयत्वेऽनुमानात्मागेवार्था- पत्तिर्लब्धप्रति कृतननुमानेनेति भाट्टाः प्रतिपेदिरे । तदिदमसुन्दरम् । 'बागमत्र वहिदेशविपयलत्य कल्पनान् । प्रागेव देवदत्तत्य गृहेऽभावो मितो न वा ॥ ३३ ॥ आद्येनुमानं तेनैव निष्प्रत्यूहं प्रवर्तताम् । द्वितीये कल्पकाभावादापत्त्युदयः कुतः ॥ ३४ ॥ भाट्टानामप्याप्तवाक्यत्व बहिर्देशविषयत्वकल्पनात्प्रागेव देवदत्तत्याभावः प्रमितोऽप्रमितो वा । प्रमितत्वे तत एवानुमानोदयादलमपत्तिप्रकल्पनादुर्व्यसनेन । द्वितीये तु कल्पकाभावात् कुतोपत्तेदयः । इयांस्तु विशेषः । प्रत्यक्षाभाववादिनो मते प्रत्यक्षत्यागमावलीयत्त्वादागममवगणय्यापि प्रत्यक्षाधिगतगृहाभावलिङ्गेन भवति ब- हिदेवदत्ततत्त्वानुमानमभावप्रमाणाधिगन्यत्वे पुनरभावत्यागमार्बलतया तद्विरोधिगृहा- भावत्यैव प्रमातुमशक्यतया नार्थापत्तिः प्रसरति सदुपलन्भकमनाणप्रत्यत्तमय एवाभा. नवलोक्य यहि सत्तानमिनीत इति वक्षन्वन् । इत्तरथा आसवाक्याबीवनमानानधिगने जीवनवत्वे स तीति विशेषणातिदिप्रसमात्, यहाभावमात्रय पहिर्भावनाविनाभावाभावाच । प्रलक्षन्य च साधारस्येनान- इत्तेरनुनानस च लिहाभावादनातवाश्येन सामान्येन जीवनमवगल पवादनलिनीत इति वसन्यनिति चो- जना। भवत्वेवनेतायताऽनुनानानावे किमायातनिति तत्राह-तञ्चेति । पत्सवातवाक्यं सामान्दैन स्थितिनवबोधयति तय किं गृहावाहिविषयतायां समायाननुमानानेदं प्रवर्तते अहमादां वा । न तावद- हमायान् । तदासागनय रहेपि स्थितियोधकत्यनंभवेन तद्विरदयहिरवस्थानानुनानस कालालयापदिष्टवा- दिलर्थः । अथ हसायां तमाह-कल्पिते त्विति । गृहेऽभावावेदकप्रमाणन्य नानान्वेन स्थितिवषया- मनन्य च चोपं विरोधत्वयानुपपत्तागनस यहि वरिषदलल्लनासातिनान तत्वती कानुनानि- फलानिलननानाप्रतिपत्तेश पार्यक्यानिति भाशनां समर्थन प्रकार इलयः । अत्र सिद्धान्त पितुन- पक्रमते-तदिदमित्यादिना । आगनवाधपरिहारार्थनापतिरपेक्षतीपोते हि तेनानिहितं तत्रापति रतियाविरवानयाध पारे- हरमनमानप्रति दर्शयति-सोक्दपेन-आगमत्येति । सामान्दैन प्रतापनल पाइविषयत्वासन- मागेव महाभादः फेनचित्रमान प्रतितो न पा । यदि प्रनेतलहिं तेनैवागमस निरवादनानं निव प्रवर्तता किन पत्या। अपन प्रनतोरामायलहिं कपानुसत्यापन रहिर्दिनयतं चन दत्लनुना- नपदांपत्तप्पनदर एपेति भोरयोजना विमोति-भाहानानित्यादिना । गुटनिकका रे. दननुमानगपतिनानयोगक्षेमारनुर वन्नुवन्नु नवदीप दान किनुमानेदपस पानीसह -याल्विति । प्रातः सह मदानावरसारिनदेगिरते दासानायापार प्रसन्नदनुमानना- गहरा प्रदतेशलिदानानेद परमारनुमान दमटमेव नार- प्राहिमामलापतरस रद विचारणीयः । तदुर लन्दन मनान निधनन्द टन्धन पारिकपा मांदिरेन एमाले प्रतियोगनिति । तन्मलेन दईननुनयन टी दुपामेति चोपनलगानापिटमार तदुपत्तन्मकेति। मनवान्नानि साने अनानि टेवा प्रलसमवर एकामानामागमास्तिरमा मनको माननीदनमा ·[द्वितीयः एवमुपपादकोपपाद्ययोर्विरोधोर्थापत्तिरित्यत्र प्रमाणान्तरेप्वपि भावादतिव्याप्तिरुक्ता । इदानी विरोधानि- प्रवृत्तं यत्प्रमाणं जीवन्देवदत्तः काचिदस्तीति तेन विशेपे प्रवृत्तं यत्प्रमाणं गृहाभावग्राहि तदर्थस्य गृहाभापत्र बाधोस्ति नवेति योयं संशयः स चेत्यर्थः । एवं विकल्प्य श्लोकेन संगृह्णाति दूपणानि-तदसिद्धिरिति । प्राह-असंभव इति । नहि यद्यत्र विशेपतः प्रमितं तस्य तत्रैव विपरीतप्रमाणविययत्वसंशयः संभवनि २६८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी.) वप्रमाणप्रवृत्त्यङ्गीकारात् । यथाहुः "प्रमाणपञ्चकं यत्र वस्तुरूपे न जायते वस्तुसत्ताव. वोधार्थ तत्राभावप्रमाणतेति” । किंच यद्यस्य कल्पकमिष्यते तत्तेनाविनाभूतमिष्यते न वा । आद्ये भङ्यन्तरेण भवताप्यनुमानमेवाभिहितमिति न प्रमाणान्तरावकाशः । द्वितीये प्यनियतमेव यत्किंचित्कल्पयेदिति नार्थापत्तिप्रमेयसिद्धिः । अनुपपद्यमानस्योपपादकासत्त्वे विरोधो गमक इति नानुमानमिति चेन्मैवम् । अनुपलब्धेरप्यनुपलभ्यमानसत्त्वे विरोध एवाभावगमक इत्यभावमानापह्नवप्रसङ्गात् । धूमोपि धूमध्वजस्यासत्त्वे विरोधादेव तद्- मक इत्यनुमानविलयापत्तेश्च । यत्र कार्यकारणभावं विनाऽविनाभावादेव गमकवं रस- रूपादौ तत्र भवत्येवानुमानं लब्धावकाशमिति चेन्न । तत्रापि रूपासत्त्वे रसस्य विरोधा. देव गमकत्वोपपत्तेः । कञ्चायं विरोधः किं प्रमाणयोः १ उत प्रमाणत्वेनाभिमतयोः २ अनिर्णीतप्रामाण्या- प्रामाण्ययोर्वा ३ सामान्यप्रवृत्तप्रमाणेन विशेपप्रवृत्तप्रमाणार्थवाधसंशयो वा ४ तर्कयोरेख वा ५ । 'तदसिद्धिरतिव्याप्तिः सक्तिः सप्रतिसाधने । असंभवोऽतर्कता च दोपास्तेषां क्रमादमी ॥ ३५ ॥ न तावदाद्यः । उभयोः प्रामाण्ये विरोधस्य विरोधे वा प्रामाण्य- भावनिर्णयप्रसङ्गादिति भावः । अत्र च वार्तिकसंमतिमाह-यथाहुरिति । वस्तुसत्त्वं वस्तुतत्त्वम्। भावक पतेति यावत् । तदवयोधार्थमित्यर्थः । भङ्गयन्तरेणाप्यनुमानतामांपत्तेरनुदयं च विकल्पपूर्वकमाह-कि- चेति । कल्पकमिति । गृहाभावादीत्यर्थः । तेनेति । कल्प्येन वहिर्भावेनेत्यर्थः । स्यान्मतं कल्पकस्य कल्प्येन या व्याप्तिः सानुमित्युत्पादिका । यस्तु कल्पकस्य कल्प्यासत्त्वे विरोधः सोर्धापत्तिजनक इति कार णभेदादनयोर्भेदः । स एव च विरोधोत्र गमक इति नानुमितित्वमिति शङ्कते–अनुपपद्यमानस्येति । तदेतदनिष्टान्तरापत्त्या दूपयति-मैवमिति । एवं सत्यनुपलब्धिलक्षणपष्टप्रमाणमापत्तिरेय स्थाच्छक्यते हि तत्राप्यनुपलब्धेरनुपलभ्यमानघटसत्त्वे सति यो विरोधः स एव गमक इति वक्तुंमित्यर्थः । अनुमानाप- हवश्च स्यादित्याह-धूमोपीति । अनुमानस्यासाधारणं विषयं दर्शयन्ननन्तरदोष परिहरति पूर्ववादी- यत्रेति । कारणाभावे हि कार्यस्य विरोधः । नच रसरूपादावकार्यकारणभूते स इत्यभिमानः पूर्वपादिनः । तत्रापि विरोधं संभावयनुक्तदूपणं संस्मारयति सिद्धान्ती-नेति । प्रमाणयोर्विरोध एवासिद्धः अन्यतरस्याप्रमाणत्वात् । इतरथा वस्तुन एव द्वैप्यापत्तरित्यर्थः । द्वितीये दूध णमाह-अतिव्याप्तिरिति । प्रमाणत्वेनाभिमति म किं प्रमाणत्वेन भ्रान्तिः किं वा ज्ञानमात्रम् । उन यधार्थापत्त्याभासे गमनादतिव्याप्तिरित्यर्थः । तृतीये पणमाह-सक्ति प्रतिसाधने इति । सप्रति साधने पनिणीयमानामाण्याप्रामाण्ययोरुभयोविरोधापत्रुदयप्रसक्तिः ततश्चातिव्याप्तिरित्यर्थः । चतुर्थे स्थाणुत्वनिर्णयेपि पुरुषत्वे संग्राहकप्रमाणप्रवृत्तिसंशयापातादित्यर्थः । पचमे दूपणमाह-अतर्कताचेति । मिथो विरोधेन तर्काभासतापातादित्यर्थः । एवमेते दोषास्तेषां पक्षाणां झमाद्रष्टव्या इति श्लोकयो जन्तः । मंग्रहं विवृणोति-नतावदित्यादिना । विरोधस्यासिद्धरित्युपरितनेनान्वयः । अनुत्र्ययसायद्वारा माना- .. - - - - ।

·- -- . - परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २६९ स्यैवासंभवादसिद्धेरन्यथा वस्तुनो द्वैल्प्यापत्तेः । नापि द्वितीयः । अभिमतशब्देन भ्रमा- भिधाने ज्ञानमात्रविवक्षायां वा भ्रनज्ञानयोः प्रमाणवेन गृहीतयोविरोधाद्विभिन्न विषयत्वक- ल्पनाचा अप्वापत्तित्वप्रसङ्गात् । नापि तृतीयः । वायुर्बाह्यकरणाप्रत्यक्षः अरूपिद्रव्य- वात् कालादिवत् , वायुः प्रत्यक्ष उपलभ्चमानस्साधिष्टानत्वान् घटादिवदित्यनिर्णीत- प्रामाण्याप्रामाण्ययोरनुमानयोविरोधेयर्थापत्तेदयप्रसङ्गान् । नापि चतुर्थः । असंभवान्। नहि यवत्र विशेषतः प्रमितं तत्व तत्रापि तद्विपरीतप्रमाणविपयत्वनंशयः । न खलु सा- गुरयमिति निश्चयेपि स्थाणुर्वा पुरुषो वेति संशेरते जनाः । नापि पञ्चमः । मिथोविरो- धेन तर्कयोरेवाभासत्वान् । किंचोपपाइकन येन विनानुपपद्यमानत्वं तत्प्रमितं न वा । प्रथमे गृहीतग्राहिकार्था- पत्तिर्न प्रमा स्यात् । द्वितीये तु विशेषणासिद्धेः तद्विशेपितानुपपद्यमानार्याप्रतीतो कल्प- काभावान्नापत्तिरुदयनासादयेत् इत्यलमतिविस्तरेण । सभावाल्यं प्रमाणमपि दुर्निरूपम् । एवं हि वर्णयन्ति-योग्यानुपलब्धिकरणकमर्था- । N:.:....... प्रलक्षवं संभवति तपेशाप्रलमत्वमेव सर्वस्येलप्रतिक्षविदोषपला स्तमित परप्रान् या वृत्त्यर्थ द्रव्यग्रहपन् । पटादिलपदार्थ नपिनापन् द्वितीये सन्मदादिया करारमा । मामा- दिल्लनिवारपारपानोपलन्दनानपदं तदुत्तं न्याय कुनालो-'अनियम्यस्य मन पदकः । नमानयोदिरोधोनित प्रनि चासो समरति । प्रकारान्तरेणापति दूतपति--किंचोपपादकैति । न हि देवदनको पपते सप्रिमितो नया । आदेऽपनि मिलार-प्रथम रनि । बि-द्वितीयधि- त्यादिना । अपमानपतिदर्शनीक पम् । अन्य यः । ५. : सच मांगते तदपि तदन्तरेनुपपनानासानले लः । मदुर श्रीरयंकालिनि:-~ोयनानिक नागरिक परिनल्ला । अगामापावाल सरकारी ने बदन मुरी पार गुलाबपुरते का कुमारिएका निराकार पर मन पूरीमा परेका मुपपणापाम: दीदी -3 -- भारत --- ཁམསཨཎ་ཡང༌ ཙ་་་ལམཡས- ཁཡ, सिविल पति -------- ·[.द्वितीयः वत्वेन प्रत्यक्षत्वनिरासात्तद्विशेपमानसप्रत्यक्षत्वं दूरोत्सारितम् । नित्यानुमेयत्वाच ज्ञानस्य न दृश्यप्रतियो. २७० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) भावज्ञानमभावः यथेह भूतले घटो नास्तीति ज्ञानं न चेदं प्रत्यक्षं इन्द्रियसंनिकर्षाजन्य- त्वात् । नाभावेनेन्द्रियसन्निकर्पः संयोगः समवायो वा संभवति । तयोर्भावधर्मवात् । नापि विशेषणविशेष्यभावः । तस्यापि मूलसंवन्धगर्भतया तन्निवृत्तौ निवृत्तेः । अन्तरे- णापि मूलसंवधं विशेपणविशेष्यभावाङ्गीकारेपि तस्य प्रत्यक्षाङ्गतायाः पुरैव निरासात् । नचेदमनुमानादावन्तर्भवति । चक्षुरादिवदनुपलब्धेरजायमानाया एव करणत्वात् । अ. न्यथानुपलव्धेरप्यनुपलब्ध्यन्तरोपलभ्यमानतायामनवस्थानादिति । तदयुक्तम् । 'केवलानुपलम्भस्य व्यभिचारनिवारिणी । योग्यता चेत्कुतो न स्यादनु- मानमभावधीः ॥' ३६ ॥ अनुपलम्भमात्रस्य सुपुप्त्यादावभावज्ञानाजनकतया तव्यभि. चारवारणाय योग्यानुपलब्धिरिति विशेष्यतेति चेत्तर्हि योग्यानुपलब्धेधूमादिवद्व्यभि- चारितयाऽभावज्ञानजनकत्वोपपत्तौ कुतः प्रमाणान्तरता । नचाज्ञायमानतया करणवेनानु. मानाद्वहिर्भावः, अन्यथानवस्थाप्रसङ्गादिति वाच्यम् । स्वतःसिद्धसाक्षिप्रसादादेवोपलब्धि- वेदनयोश्च फलत्वमक्षादौ त्वौपचारिकः प्रमाणव्यवहारस्तेनाभावज्ञानं प्रमाणमित्यर्थः । शाब्दानुमानिकाभाव- ज्ञानव्यवच्छेदायानुपलब्धिकरणकमित्युक्तम् । अयोग्यस्यानुपलब्धिमात्रादभावमात्रव्यवच्छेदाथै योग्यपदम् । उदाहरति-यथेति । नन्वज्ञातकरणजत्वात्प्रत्यक्षमेतदिति तत्राह-नचेदं प्रत्यक्षमिति । ननु संयुक्त विशेषणतालक्षणसंनिकर्षात्प्रत्यक्षमेतदिति तार्किकास्तत्कथं पृथक्प्रमाणमिति तत्राह-नह्यभावेत्यादिना। नन्वस्त्येव विशेषणविशेष्यभावसंवन्ध इति तत्राह-नापि विशेपणेति । संवद्धयोर्हि दण्डदेवदत्तयोः पटशौक्लययोर्वा विशेषणविशेष्यभावो दृष्ट इति भावः । ननु मूलसंवन्धं विनैव निर्घटं भूतलमित्यभावभूतल. योर्विशेपणविशेष्यभावो भवद्भिरेवाङ्गीकृत इति तत्राह–अन्तरेणापीति । पुरैवेति । प्रत्यक्षधर्मिकानु- मानमात्रप्रविलयप्रसङ्गापत्तेर्वहुश उक्तत्वादित्यर्थः । नचासंवद्धस्यापि प्रत्यक्षत्वे को दोप इति वाच्यम् । अ. तिप्रसङ्गस्यैव दोपत्वात् । नच तत्परिहारिका दृश्यानुपलब्धिर्भविष्यतीति वाच्यम् । तथासति तावन्मात्रस्य करणत्वेनेन्द्रियवैयर्थ्यात् । नचान्धस्यापि शुक्ले पटे कार्णाभावप्रमितिप्रसङ्गः । प्रतियोगिग्राहकेन्द्रियेणैवाश्रय- ग्रहणस्याप्यत्वात् । नच व्योनि स्पर्शाभावाग्रहणप्रसङ्गः ।प्रमाणान्तरनिवन्धनत्वात्तग्रहणस्य । अत एव स्मर्य- माणदेवदत्तकुण्डलादौ देवदत्ताभावग्रहणेपि नानुपपत्तिरिति । अस्तु तर्वानुमान एवास्यान्तर्भावस्तथा च सौगतैरनुपलब्धिलक्षणं लिङ्गान्तरं स्वीक्रियत इति तत्राह-नचेदमिति । ज्ञायमानकरणं ह्यनुमानमियं तु न तथेत्यर्थः । अथ किमिति ज्ञायमानतयैव करणं न भवेत्तत्राह-अन्यथेति । अयमर्थः । अनुपलब्धेरभा. गिकत्वमत एव 'ज्ञानविकल्पानामध्यात्मभावाभावसंवेदना'दिति सूत्रमप्यनवकाश, तस्मादनुपलब्धिरेवानुप- लब्धिसंवेदनेपि शरणम् । तथाच तत्र तत्रापि तथेत्यनवस्था स्यादिति । एवं समर्थितमभावप्रमाणं दूपयति सिद्धान्ती-तदयुक्तमिति । अस्य तावदनुमानान्तर्भावं श्लोकेन दर्शयति-केवलेपि । अत्र तावदनुपलम्भमावस्याभावयोधने सुपुप्त्यादौ व्यभिचारात्तन्निवारणाय योग्य- तालक्षणविशेषणं प्रक्षिप्यते भवद्भिस्तथाच धूमादिवदव्यभिचारेणाभावबोधकत्यातजन्याभावधीरनुमानं कुतो न स्याकिंतु स्यादेवेति योजना । एतदेव विवृणोति-अनुपलम्भेति । नन्वव्यभिचारेप्यज्ञातकरणत्वान्ना- नुमानमित्युक्तमिति तत्राह-नचेति । स्यादयं दोषो भवनये असन्मते तु खप्रकाशसाक्षिवेद्यत्वादृत्तिरूप: ज्ञानतदभावयो।ज्ञातकरणत्वं नाप्यनवस्थेत्याह-वतासिद्धेति । ननु ताटक्साक्षिचैतन्ये सिद्ध सत्यं ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । २७१ वदनुपलब्धेरपि सिद्धावनवस्थादुस्थताऽभावात् । अन्यथानवस्थायास्तवापि दुरुत्तरत्वात् । तथाहि अनुपलब्धेः सर्वधानवगतले तत्करणवस्य दुरधिगमतात्तदधिगतिरवश्याश्रय- णीया । सापि चेदनुपलन्मान्तरास्तिस्येत्तदपि तथैवेति कथं नानवस्था । एवं तत्र तत्र प्रमाणानुपन्याले तत्तदनुपलम्भसत्ताया एवासिद्धिः । प्रपञ्चितं चैतत्पुरस्तात् । भवतु वा भिन्ने वानुपलब्धिरनुमानात्तथापि नाभावः प्रमितिकरणम्। विकल्पासहत्वात् । तथाहि । किनुपलब्धेः प्रागभावोनुपलब्धिरुत प्रध्वंत: किं वान्योन्याभावोत्यन्ताभावो वा नावः । दृष्टनष्टे घटे उपलब्धिप्रागभावाभावेप्यभावप्रमितिष्टेः । नापि द्वितीयः । प्रागभावात्यन्ताभावप्रमित्यनुत्पत्तिप्रसङ्गात् । प्रतियोग्युपलब्धेरसंजातत्वादेव तत्प्रतियो- गिकप्रध्वंसाभावात् । नापि तृतीयः । सत्यपि घटोपलन्भे तदभावप्रतीतिप्रसङ्गान् । नापि चतुर्थः । दृष्टनष्टाद्यभावे प्रमित्रानुदयापत्तेः । एतेनोपलन्भसंसर्गाभावः कारणमित्यपि निरत्तम् । तत्रापि प्रागभावादिविकल्पानामप्रतिवद्धप्रसरत्वात् , अन्यतमत्वखण्डनत्य पूर्व- मेव कृतवान् । नचानुपलब्धेः करणतम् । अवान्तरव्यापारानिरूपणान् । नच प्रति- योगिलरणनधिकरणग्रहणं वा तव्यापारः । ततस्तयोर्भावविषययोरनुपलन्भाजन्यवान् । परिहारो भागी तदेव डुलीक्षीरसदृशं प्रमाणाभावादिति तनाह–अन्यथेति । सर्वथाज्ञायनानानुपलब्धेः प्रतिकरणत्वमपि दुर्भपालति कदाचिदपि इप्तिरवस्याश्रयीचा तथात्र वदुदीरितानवस्यकत्सा तथ्येव प्रतिकला सादिति साक्षिणैव तवापि रक्षा विधातव्येति तन्डलकार्यः । वयते । ताक्षितिची प्रनाणगणव- तुर्यपरिच्छेदे । पुरस्तादिति । ईदयनवस्था सप्रकाशवादादौ प्रपञ्चिततरेलर्थः । एवं प्रौडवादेनानुमानान्तीव उत्त इदानी भवतु वानन्तर्भावस्तथापि नैतन्य प्रमाणनं प्रनामापातं स: हते इति प्रामाणिकप्रपञ्चरुवान्भाधान्प्रलाह-भवतु वेत्यादिना । उपलब्धिप्रागभावलक्षणानुपलन्धेर्ना- भावप्रनितिनियतिः, तदनापि पटोपलब्धिप्रचंतसननावप्रनितिदर्शनादिलाह-नाद्य इति । उपल. धित्रचतोऽनावप्रनितिकरणनिति पहंदूपति-नापि द्वितीय इति । कारणनिष्टः कार्यसंसर्गाभावो हि मागभावः नत्र तत्प्रनितिननये प्रतियोन्युपलब्धिप्रबंसोति, उपलब्रसंजातत्वात् । प्रनितिप्रितियोग्युप- लधिरभिप्रेता । नच तासाप्रतियोगिप्रतितिरति, निसनवियनानात्वादिति भावः । एवनलन्ताभावेषि। उपटम्यन्योन्याभावपक्षं दूषयति नापीतिनिहि पटोपलब्धिरेव पटइति घटोपलब्धिसमपि तदन्योन्या- भावत्व सत्त्वात् घनाभावप्रतितिःसादिलः उपलव्यसन्ताभावपक्षे दूपनमाह-दृतियः मन्टो यो घटत्तभावस्य प्रनितिनत्वात्।पटोपलम्र्जातवेन तदलन्ताभावाभावादिलः । आदिशन्दादनुसनननन्। ननुपलब्धितंतर्गाभावोनुपलब्धिरनावप्रनितिकरण तेनन पूर्वोत्तदोषः, प्रागभावादिन्यभिचारपिसभापत्या- व्यभिचारादिति तनाह-एतेनेतिबतिदेशं विज्ञादयति-तत्रापीति निसर्गप्रागभावः किं वा तन्न. पंत इति विकल्पजालय तुल्यत्वादिलयः। जल तहिं प्रागनावादन्यतन इति तनाह-अन्यतमत्वेति! एपननुपलपनवधारपान ना बनावप्रलितिरपालमुत्तनिदानों मनु या काचिदनुपलपित्यापि तस्याः फरपत्वं न भवति तहसहितत्वादिलाह-न चेत्यादिना । व्यापारवादि कारण कारकं तविशेषण करमनतो ब्यापाराभावेनुपलः करमत्वं न खाशित भावः। ननु किनिति बाजारानावः पावता प्रतियो- मिलरपनधिकरहनवा व्यापारोस्विति तवाहनोति । ननु यति भावविययपोरधिकरणब्रहण- प्रतियोगिलरज्योः सविषयजन्पत्या संस्कारजन्यतया चानुनतम्यन्नत्वं, तथाति तदानारत्वं निनन्या- ·२७२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः तजन्यस्तज्जन्यजनको व्यापार इति हि तद्विदः । केवलानुपलम्भस्य तदजनकवेपि यो- ग्यताविशिष्टस्यास्त्येव तजनकता तत्तदविनाभूतेतरप्रमाकरणसाकल्यं हि योग्यतेत्यङ्गी- कारादिति चेत् तर्हि भावप्रमितीनामिन्द्रियादिसहकृतभावानुपलम्भकारणजन्यतया तासु तासु प्रमास्वसाधारणकरणत्वप्रवादः प्रत्यस्तमियात् । कश्चायमनुपलम्भः, किं प्रमाभावः किं वा ज्ञानमात्राभावः । नाद्यः । इदं रजतमिति रजतारोपम्थले रजताभावप्रमित्यजनके रजतप्रमाभावेऽतिव्याप्तेः । अन्यथा रजतारोप एव न स्यात् । नापि द्वितीयः । शङ्खधवलिमप्रतिसंधानवत: पीत इति भ्रमानुदय- प्रसङ्गात् । अपिच यत्राभाव एव लक्षणतो दुनिरूपः कुतस्तत्रेदं प्रमाणमिदं प्रमेयमिति विचा- रावतारः । तथाहि । कोयमभावः भावादन्यो वा १ भावत्वानधिकरणं वा २ भाववि- रोधी वा ३ भावेन स्वभावप्रत्यासन्नो वा ४ नास्तीति प्रत्ययविषयो वा ५ प्रतियोगि- सापेक्षनिरूपणो वा ६ अस्तीति बुद्धेरविपयो वा ७ निर्विकल्पकबुद्धरविपयो वा वलक्षणरहितो वा ९ । नाद्यः। भावस्यापि भावादन्यत्वेनातिव्याप्तेः । न द्वितीयः । अनधिकरण- ८ भा- दित्यत आह-तजन्य इति। तेन करणेन जन्यत्वे सति तत्करणजन्यक्रियाजनको यः असौ तद्यापार इलयः । ननु नास्माभिरनुपलम्भमात्रस्य करणत्वमभिप्रेयते येन तयापारश्चिन्त्येतापितु योग्यतावतोनुपलम्भस्य ताड- शस्य चान्तर्भूतभूतलादिरूपत्वेन तज्जन्याधिकरणग्रहणादिव्यापारकत्वादस्त्येव करणत्वमिति शङ्कते-केव लेति । योग्यतया व्यापारवत्तां दर्शयन् तत्खरूपमाह- -तत्तदविनाभूतेति । तस्माद्विषयात्तदविनाभू- ताद्विपयसन्निकर्पादेश्चेतरद्यत्प्रतियोगिप्रमितिकरणं तत्साकल्यं योग्यता तथा च तत्तज्ज्ञानान्यवान्तरव्यापा- राणि भविष्यन्तीत्यभिप्रायः । तदेतदतिप्रसक्त्या दूपयति-तहीति । अस्ति हि घटप्रत्यक्षात्पूर्वक्षणेऽनुप- लम्भः । अस्ति च प्रतियोगिप्रमापकमिन्द्रियादिसाकल्यम् । नच विषयसत्ताऽपरानीयात् भावप्रमिति प्रल- नुगुणत्वादिति सर्वत्र तत्तदिन्द्रियादिसहितानुपलब्धिरेव करणम्। तथाचेन्द्रियादेः करणत्वप्रसिद्धिविरुद्ध्येतेयर्थः । एवमनुपलब्धेः करणत्वं न संभवतीत्युक्तमिदानीमनुपलब्धिरियन ना समस्यमानोपलम्भशब्देन प्रमि- तिर्वा ज्ञानमात्रं वाभिधीयते, उभयथाप्यनुपपत्तिरिति दूपयति-कश्चायमिति । इदं रजतमिति । अस्ति हि तत्र प्रतियोगिरजतप्रमित्यभावः । अस्ति च योग्यता, इन्द्रियादेविद्यमानत्वादितरथाधिष्ठानस्याप्यप्रह णप्रसङ्गात् । अथ च न रजताभावप्रमित्युदय इत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । अथ कथमभावप्रमित्यनुदयस्तत्राह अन्यथेति । नह्यारोप्याभावप्रमितावपि तत्रारोपः संभवति । अतिप्रसङ्गादिति भावः । द्वितीयेप्यतिव्याप्ति माह-शहधवलिमेति । यदाहि कश्चिद्धवलः शङ्ख इति चेतसा शवलिमानमनुसंदधाति तदापि पीतपित्तोपहतनयनतया पीतः शङ्ख इति भ्राम्यति तत्र धवलिमानुसंधानसमये पीतज्ञानं नासीत् । ज्ञानद्वः ययोगपद्याभावात् । ततश्च योग्यतोपेतपीतोपलम्भाभावस्तदानीमस्ति नास्ति च पीतशहाभावप्रमित्युत्पतिः । उत्तरक्षणे भ्रमदर्शनात् । अतस्तावकलक्षणं तत्रातिव्याप्तमित्यर्थः । इदानीमेतत्प्रसादभावमात्रस्यैवानिरूपिततां दर्शयितुमुपक्रमते-अपिचेत्यादिना । अभाव इत्या नमस्तदन्यत्वतदभावत्वतद्विरोधित्वार्थाभिप्रायेण विकल्पत्रयोत्थानम् । इतरेतु पडपि पक्षा ववक्षिकाः । स्वभावप्रत्यासन्न इति । नहि भूतलघटाभावयोरन्यः संबन्धः प्रत्यासत्तिः संबन्धान्तराभावादित्यर्थः । न द्वितीय इति । भावत्वानधिकरणत्वं नाम किं तदधिकरणलाभा वा तदधिकरणत्वान्यत्वम् । द्वितीये भावेश्वनिव्याप्तिः । नहि भावत्याधिकरणत्वमेव भावः । प्रथमे प्राह-अनधिकरणेति । एतेन समवाया- - .

·परिच्छेदः] न खलु नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २७३ पदेनाधिकरणत्याभावविवक्षायामालाक्षयत्लान् । न तृतीयः । किंचिद्भावविरोधस्य भावेपि सद्भावादतिव्याप्तेः, सर्वभावविरोधित्वस्वाभावेप्यभावेनासंभवित्वान् । घटाभावः सर्वभावविरोधी, सति घटाभावे विश्वाभावप्रसङ्गात्, विरोधिशब्देन च ता- दाल्यासहिष्णुलविवक्षायां भावेष्वपि भावान् । नापि चतुर्थः । समवाचादावपि भावात् । नापि पञ्चमः । इह भूतले घटो नास्तीति घटभूतल्योरपि विशिष्टाभावबुद्धिविषयत्वात् , अनुगताकारानिरूपणाच । नापि पष्ठः । इत्वादिप्वपि भावात् । न सप्तमः । घट- साभावोतीत्यभावत्याप्यन्तिप्रत्ययविषयत्वेनासंभवित्लान् । नाप्यष्टमः । ब्राह्मणत्वादि- प्वपि भावान् । "संस्थानेन घटलादि ब्राह्मणवादि जन्मतः । कचिदाचारतश्चापि सम्यग्रा- जानुपालितात् ॥ तैलाद्वृत्तं विलीनं च गन्धेन च रसेन च।" इत्यादिन्यायेन तेषामपि सवि- कल्पकमात्रविषयत्वात् । नच नवमः । राहित्यशब्देनाप्चभावाभिधानादालाश्रयत्वापत्तेः । किंच किंचिद्भावलक्षणरहितत्वे च भावप्वपि प्रसङ्गः, सर्वभावलक्षणरहितत्वशब्देन च सर्वभावलक्षणत्वानधिकरणत्वविवक्षायानेकेकस्यापि भावत्व तत्त्वादतिव्याप्तिः । सर्वभा- -- - बावे सलमवाव्यभाव इति नानमनोहरलापमपि निरलम् । जसमवादित्वविवेचने एव यथोतदूषणप्र- चारादिति । भावेपीति । गोत्वायत्वादाविलयः । अभावत्स सभापविरोधित्वाभावमेव विवृणोति-न तल्विति । किंवदं भावनिरोपित्वं कि भावपातस्त्वं कि वा भावासहस्थायित्वं किंवा भाक्तादात्म्यराहि- लन् । विधापि नावेवतियाप्तिरिलनिधेिराह-विरोधिशब्देन चेति । समवायेति । नहि सन- वायस्य समवादिन्यां खभावयतिरेकेन प्रलातत्यन्तरमन्ति । अनवस्थादिदोपात् । नादिशब्देन च प्रमेय- त्वादि दह्यते। इह भूतल इति एक हीदं ज्ञानं भूतलपटितानावग्राहीति तयोरप्येतत्प्रलयविषयत्वादति- व्याप्तिरिलः। विच प्रतीतिविपदनान प्रतीतिय विधयक्ष, तो परतरं व्याहत्ताविति अनुगतलक्षणा. भावादयातिरिलाह-अनुगतेति । निर्विकल्लयुधविषयत्तानात पदं दूपपति-नाप्यष्टम इति । माणत्वादीनामपि न निर्विकल्पकबुदिविषयत्वं व्यसफविशेषप्रतोलभावे तेषामप्रतीतेरतोतियाप्तिरित्ययः । एतदेव भवार्तिकेन यति-संसानेनेति । संस्थान कम्बुप्रीवादिलक्ष तलहकृतनिन्द्रियं च घटत्वादे- महिफनित्यर्थः । जन्मतः अविधानाचौँ ब्राह्मणः स्वादिलादिविशेषण, चिच युधिष्टिरप्रतिसन्दमा- जानुपातितादाचाराद, दिलीनं इतं गन्धेन च रसेन च तैलानेदेन हायत इति दोषः । भावलक्षणरहितो वेति पक्षं दूषयति-नव नवम इति । अन्यत्वानिधान व भावपि भावादतियासिरिलपि द्रष्टव्यम् । भावत. क्षपशब्देन सर्वभावलानिधीयते किंचिहक्ष वा । द्वितीचे प्राह-किंच किंचिद्भावेति । प्रपति भावानां चानि सर्वानि लक्षणानि तदनधिकरपत्वं विवक्षितं भावलक्षणानां दे नर्वेऽनावातदधिकरणत्वं दा। लाये प्राह-सर्वभावति । सर्वभावलमत्वनिति च बहुव्रीहिः । सर्वभावलक्षणवत्वनिति पावत् । एक भावस्य सर्वभावलक्षपचानावादतियाप्तिरभावलक्षात्लयः । द्वितीचे दूरगनाह-सर्वेति । भाव- लक्षणानां दे सर्वेऽभावातदधिकरपनिसानिधाने ६ तत्तामानावेवव्याप्तिः, नहि तदभावानां सर्दा नादाधिकरणतन्, साधिकरत्वाभावारिलः । अप वैकनारमानावा नपि दबोतन्तत्तदक्षाना- दान्तराधिकरपत्वात्तदभावानामप्यत्येव सर्वाभाकाधिकरवनितिन तपानि न सर्वानावापिकरमतद, खाधिकरणवाभावाव। दत्तदभावविशेषाधिकरपत्वं क्षतहि देवानेव विशेगान ताधिकरणबा. -- ·रजतमिति २७२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः तजन्यस्तजन्यजनको व्यापार इति हि तद्विदः । केवलानुपलम्भस्य तदजनकत्वेपि यो- ग्यताविशिष्टस्यास्त्येव तजनकता तत्तदविनाभूतेतरप्रमाकरणसाकल्यं: हि योग्यतेयङ्गी- कारादिति चेत् तर्हि भावप्रमितीनामिन्द्रियादिसहकृतभावानुपलम्भकारणजन्यतया तासु तासु प्रमास्वसाधारणकरणत्ववादः प्रत्यस्तमियात् । कश्वायमनुपलम्भः, किं प्रमाभावः किं वा ज्ञानमात्राभावः । नाद्यः । इदं रजतारोपम्थले रजताभावप्रमित्यजनके रजतप्रमाभावेऽतिव्याप्तेः । अन्यथा रजतारोप एव न स्यात् । नापि द्वितीयः । शङ्खधवलिमप्रतिसंधानवतः पीत इति भ्रमानुदय- प्रसङ्गात् । अपिच यत्राभाव एव लक्षणतो दुर्निरूपः कुतस्तत्रेदं प्रमाणमिदं प्रमेयमिति विचा. रावतारः । तथाहि । कोयमभाव: भावादन्यो वा १ भावत्वानधिकरणं वा २ भाववि- रोधी वा ३ भावेन स्वभावप्रत्यासन्नो वा ४ नास्तीति प्रत्ययविषयो वा ५ प्रतियोगि- सापेक्षनिरूपणो वा ६ अस्तीति बुद्धेरविपयो वा ७ निर्विकल्पकबुद्धरविषयो वा ८ भा- वलक्षणरहितो वा ९ । नाद्यः।भावस्यापि भावादन्यत्वेनातिव्याप्तेः। न द्वितीयः।अनधिकरण- . दित्यत आह—तजन्य इति । तेन करणेन जन्यत्वे सति तत्करणजन्यक्रियाजनको यः असौ तयापार इत्यर्थः। मनु नास्माभिरनुपलम्भमात्रस्य करणत्वमभिप्रेयते येन तयापारश्चिन्त्येतापितु योग्यतावतोनुपलम्भस्य ताद- शस्य चान्तर्भूतभूतलादिरूपत्वेन तज्जन्याधिकरणग्रहणादिव्यापारकत्वादस्त्येव करणत्वमिति शकते-केव- लेति । योग्यतया व्यापारवत्तां दर्शयन् तत्स्वरूपमाह-तत्तदविनाभूतेति । तस्माद्विपयात्तदविनाभू- ताद्विपयसनिकांदेश्वेतरद्यत्प्रतियोगिप्रमितिकरणं तत्साकल्यं योग्यता तथा च तत्तज्ज्ञानान्यवान्तरल्यापा- राणि भविष्यन्तीत्यभिप्रायः । तदेतदतिप्रसक्त्या दूपयति-तीति । अस्ति हि घटप्रत्यक्षात्पूर्वक्षणेऽनुप लम्भः । अस्ति च प्रतियोगिप्रमापकमिन्द्रियादिसाकल्यम् । नच विषयसत्ताऽपराधीयात् भावप्रमिति प्रत्य- नुगुणत्वादिति सर्वत्र तत्तदिन्द्रियादिसहितानुपलब्धिरेव करणम् । तथाचेन्द्रियादेः करणत्वप्रतिद्धिविरुद्ध्येतेत्यर्थः । एवमनुपलब्धेः करणत्वं न संभवतीत्युक्तमिदानीमनुपलब्धिरित्यत्र नजा समस्यमानोपलम्भशब्देन प्रमि- तिर्वा ज्ञानमात्रं वाभिधीयते, उभयथाप्यनुपपत्तिरिति दूपयति-कश्चायमिति । इदं रजतमिति । अस्ति हि तत्र प्रतियोगिरजतप्रमियभावः । अस्ति च योग्यता, इन्द्रियादेविद्यमानत्वादितरथाधिष्ठानस्याप्यग्रह- णप्रसङ्गात् । अथ च न रजताभावप्रमित्युदय इत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । अथ कथमभावप्रमिलनुदयस्तत्राह अन्यथेति । नह्यारोप्याभावप्रमितावपि तत्रारोपः संभवति । अतिप्रसङ्गादिति भावः । द्वितीयेप्यतिव्याप्ति- माह-शङ्खधवलिमेति । यदाहि कश्चिद्धवलः शङ्ख इति चेतसा शङ्खधवलिमानमनुसंदधाति तदापि पीतपित्तोपहतनयनतया पीतः शङ्ख इति भ्राम्यति तत्र धवलिमानुसंधानसमये पीतज्ञानं नासीत् । शानद्वः ययोगपद्याभावात् । ततश्च योग्यतोपेतपीतोपलम्भाभावस्तदानीमस्ति नास्ति च पीतशङ्खाभावप्रमित्युत्पत्तिः । उत्तरक्षणे भ्रमदर्शनात् । अतस्तावकलक्षणं तनातिव्याप्तमित्यर्थः । इदानीमेतत्प्रसङ्गादभावमात्रस्यैवानिरूपिततां दर्शयितुमुपक्रमते-अपिचेत्यादिना । अभाव इत्यत्र नजस्तदन्यत्वतदभावत्वतद्विरोधित्वार्थाभिप्रायेण विकल्पत्रयोत्थानम् । इतरेतु पडपि पक्षा वैवक्षिकाः । स्वभावप्रत्यासन्न इति । नहि भूतलघटाभावयोरन्यः संबन्धः प्रत्यासत्तिः संबन्यान्तराभावादित्यर्थः ।। द्वितीय इति । भावत्वानधिकरणत्वं नाम किं तदधिकरणवाभाव वा तदधिकरणत्वान्यत्वम् । द्वितीये भावेश्वतिव्याप्तिः । नहि भावत्वाधिकरणत्वमेव भावः । प्रथम प्राह अनधिकरणेति । एतेन समवाया- ·: परिच्छेदः] नयनप्रतादिनीव्याख्यायुता। २७३ पदेनाधिकरणत्वाभावविवक्षायामालाश्रयत्वात् । न तृतीयः । किंचिद्भावविरोधत्व भावेपि सद्भावातिव्याप्तेः, सर्वभावविरोधित्वस्याभावेप्यभावेनासंभवित्नात् । न खलु पटाभावः सर्वभावविरोधी, सति घटाभावे विश्वाभावप्रसङ्गात् , विरोधिशब्देन च ता- दात्न्यासहिष्णुलविवक्षायां भावेष्वपि भावात् । नापि चतुर्थः । समवाचादावपि भावात् । नापि पञ्चमः । इह भूतले घटो नास्तीति घटभूतलयोरपि विशिष्टाभावबुद्धिविपयत्तात् , अनुगताकारानिरूपणाच । नापि षष्ठः । इस्वादिष्वपि भावात् । न सप्तमः । घट- साभावोत्तोलभावत्वाप्यस्तिप्रत्ययविषयत्वेनासंभवित्लान् । नाप्यष्टमः । ब्राह्मणवादि- प्वपि भावात् । "संस्थानेन घटत्वादि ब्राह्मणवादि जन्मतः । कचिदाचारतश्चापि सन्यग्रा- जानुपालितात् ।। तैलाहृतं विलीनं च गन्धेन च रसेन च।" इत्यादिन्यायेन तेपामपि सवि- कल्पकमात्रविषयत्वात् । नच नवमः । राहित्यशब्देनाप्यभावाभिधानादालाश्रयत्वापत्तेः । किंच किंचिद्भावलक्षणरहितत्वे च भावेप्वपि प्रसङ्गः, सर्वभावलक्षणरहितत्वशब्देन च सर्वभावलक्षणत्वानधिकरणत्वविवक्षायामेकैकस्यापि भावत्व तत्त्वादतिव्याप्तिः । सर्वभा- । । वे सत्वसमवान्यभाव इति नानमनोहरलक्षणमपि निरत्वम् । असामवामित्वविवेचने एवं पयोदून- चारादिति । भावपीति । गोत्यायवादापिलः । सभावस सर्वभावविरोधित्वानापनेव विमोति-न तस्विति । किंचदं भावविरोधित्व कि भाक्यातकत्वं किं वा भावासरस्थापित किया भारतासराहि- लम् । निधापि भावेवतियाहिरिलनिधिरार-विरोधिशब्देन चेति । समवायेति । नहि सन- वायस समवायिभ्यो खभावयतिरेप प्रलासयन्तरमति । अनयस्यारिदोषान् । आरिदेन प्रमेय- त्यादि रखते। वह भूतल इति एक हीदं ज्ञानं भूतलपटपटिताभावप्राति तपोरवेतप्रखपविषयमादनि- स्याप्तिरिलः। विच प्रतीतिविषयत्वं नाम प्रतीनिध विपमध, ती परतरं पाहताविति अनुगमना. भावादल्यातिरित्यार-अनुगतेति । निर्षिफलपुषविषयको पक्षं दूरपति-नाप्यटन इति । माजवादीनामरिन निर्विरलक्युद्धिविषय दयादिपावलमादे पानटेरतोनिया मिरलः । एलदेव ममातिफेन द्रापति-संसानेनेति । संस्थान प्रोकारिता समन्दर मान- महिक निलः । जन्नता अविनाशचनों मालपः सारिवारिरिषद. विश कुमारपसारा जानासितापाचाराद, दिलीनं एवं मन्येन च रहेन चलादेन इनर पति का भातमाटोति पक्ष पति-नन नवम इति । यामधाने च भास भारनिद परिलो सन्मान सग सगापरणनिधारले किरिया । लिलीमार-विच किचिल्लायति । प्रान བཨཱ༔ ཏེ ''ཎ : དུསཱཏེ༌ཡཾ ཡ་ པསཔེ བ ས པས༔ सागर-सर्पभावति । सभापति च मायानी सार।. सदभावसानिमालदेति । भद नालियो २ सयल, मदन मई भन्. यसरः । शरद མཉྙཱརཱཎསཱི ཨཱགམ་སྶ པནྟ::་ ཨ ༴ ཡཾ༌ र. ।

·[द्वितीयः शिवादित्यमिश्रेणोक्तमिति तत्राह-न पष्ठ इति । एवं भावलक्षणानिरूपणादपि तन्मुखेनाभावनिरूपणं । हाराय विनाशिग्रहणम् । घटादिनिवर्तनायाभावग्रहणम् । अन किं विनाशिशब्देन विनष्टो घट इत्यादिविवो २७४ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) वलक्षणाभावाधिकरणत्वाभिधाने च तेप्वेव लक्षणाभावेष्वव्याप्तिः । तेषां खाधिकरण. वाभावात् । तेष्वभावान्तराभ्युपगमे चाननुगमप्रसङ्गः । किंचेदं भावत्वं यदनधिकरणत्वमभावः, किमस्तीतिप्रत्ययविपयलं १ नास्तीतिप्रत्य- याविषयत्वं वा २ प्रतियोग्यनपेक्षनिरूपणत्वं वा ३ निर्विकल्पबुद्धिबोध्यत्वं वा ४ पड्- लक्षणलक्षितत्वं वा ५ पडलक्षणान्यतमलक्षणलक्षितत्वं वा ६ । नाद्यः । घटस्थाभावो. स्तीत्यस्तिप्रत्ययविपयत्वेनाभावेऽतिव्याप्तेः । न द्वितीयः । भूतले घटो नास्तीति प्रत्ययवि- पयस्यापि घटादेर्भावत्वात् । न तृतीयः । प्रतियोग्यपेक्षनिरूपणे हस्वदीर्घत्वादावव्याप्तेः । न चतुर्थः । निर्विकल्पबुद्धेः प्रागूर्ध्वमपि घटादेर्भावात् । तदत्यन्ताभावानधिकरणले चात्यन्ताभाव एवातिव्याप्तिः । तत्राप्यत्यन्ताभावान्तराभ्युपगमे लक्षणस्याननुगमः । न पञ्चमः । षड्लक्षणलक्षितत्वस्य प्रत्येकं द्रव्यादिष्वभावेनाव्याप्तेः । न पप्ठः । अन्यतम- त्वस्य प्रागेव निरस्तत्वात् । कश्चायं प्रागभावः, विनाश्यभाव इति चेन्न । विनाशिशब्देनोत्पत्तिमदभाववत्त्वाभि- धाने लक्षणस्यासंभवित्वात् । नहि प्रागभावस्य घटव्यतिरेकेणोत्पत्तिमानन्योऽभावो नि- वृत्तिरन्यस्यानुपलम्भात् । 'अपोह्यमाने चाभावे भाव एवावशिष्यत' इत्यभ्युपगमाञ्च । नन्वनिवृत्ते प्रागभावे घटजन्मन एवासंभवादन्यैव निवृत्तिरभ्युपेया । नच वार्तिकवच- भावेनैकैकविशेषाधिकरणत्वविवक्षायामितरेषु लक्षणाननुगतिः । एवमितरविशेष विवक्षायामपीत्यव्याप्तिरि- त्याह-अभ्युपगम इति । किंच भावलक्षणानामेव दुर्निरूपत्वात्तदधीननिरूपणाभावोपि दुर्निरूप इति हृदि निधाय भावलक्षणमपि खण्डयति-किंचेदमिति । यदनधिकरणत्वमिति । यल्लक्षणाधिकरणत्वमित्यर्थः, अस्यैवानन्तरं प्रकृतत्वात् । पड्लक्षणेति । द्रव्यादीनां पण्णां यानि लक्षणानि तैलक्षितत्वं चेत्यर्थः । नास्तीति प्रत्यया- विषयत्वमिति द्वितीयपक्षेऽव्याप्तिमाह-भूतले घट इति । ननु निर्विकल्पकबुद्धिविषयत्वं नाम तद्विषयत्वा त्यन्ताभावानधिकरणत्वं विवक्षितं तेन न प्रागूर्वप्रयुक्ताव्याप्तिरिति तत्राह-तदत्यन्तेति । योयमत्यन्ता- भावो लक्षणत्वेनाभिहितस्तस्मिन्नेव खानधिकरणेतिव्याप्तिरित्यर्थः । उत्तरो ग्रन्थोनन्तरमेव कृतोपपादः । न पञ्चम इति । पण्णां यानि लक्षणानि न तैरेकैकलक्षितत्वमित्यव्याप्तिरित्यर्थः । अस्तु तर्हि पष्ठः, तथा संभवति प्रकारान्तरेण निरूपणं पुरस्तादेव निरस्तम् । एवमभावमात्रलक्षणं खण्डयित्वा तद्विशेपलक्षणमपि खण्डयति-कश्चायमिति । प्रध्वंसेतिव्याप्तिपरि त्पत्तिमदभाववत्त्वमभिधीयते किं वाऽभाववत्त्वम् । चरमे प्रध्वंसादावतिव्याप्तिः । तस्याप्यभावप्रतियोगि त्वात् । आद्यस्त्वसंभवीलाह-विनाशिशब्देनेति । प्रागभावस्य निवृत्तिरित्यन्वयः । अत्र कि प्रत्यक्षा घटव्यतिरेकेणाभावनिवृत्तिः खीक्रियते उपपत्तिवलाद्वा । नाद्य इत्याह–अनुपलम्भादिति । तदुई तात्पर्यटीकायामाचार्यवाचस्पतिना-'नो खल्वभावाभावो नाम कश्चिदन्यो भावान्नापि भावाभावोन्योऽभा वादिति । भट्टान्प्रत्याह-अपोहामान इति । द्वितीयपक्षमुद्भावयति-नन्विति । किं निवृत्ते प्रागमा घट उत्पद्यते उतानिवृत्त । न तावदनिवृत्ते । विरोधिनि सति विरोध्यनुदयात् । तस्मानिवृत्ते सतीति वर व्यम् । तथाच घटोत्पत्तेः प्राचीना काचन प्रागभावनिवृत्तिरभावरूपिणी खीकरणीया अतः कथमसंभव ·रेच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २७५ विरोधः । निवृत्त्या प्रागभावेऽपोहमाने तत्प्रतियोगी घटादिवशिष्यत एवेत्ययोगव्य- च्छेदपरत्वात् । अन्यथाऽभावापह्नवमात्रेण भावशेषे प्रागभावसमये प्रध्वंसत्यानंभवात् , ध्वंससमये च प्रागभावत्याभावाभावावशेषः प्रसज्येत इति चेन्मैत्रम् । त्वदुत्वेन न्या- नानिवृत्त प्रागभावे तन्निवृत्तेरपि जन्मासंभवात् । तत्र तत्र नित्यन्तराभ्युपगने वान- स्थापातासन्मादुभयत्रानुपपत्तिसान्येपि घट एवं स्वनागभावनियुत्तिरिसङ्गीकरणीयम् । स्पनालाघवान् । तथाचा भवित्वदोपत्तदवस्य एव । अस्तु वा प्रागभावल्य घटादव नेवृत्तितथापि प्रध्वंसेतिव्याप्रिस्तस्यापि विनाशिलान् । नत्र ध्वन्तन्योन्मजनापनिः। ध्वंसवदेव तत्तत्प्रध्वंसमालाया अपि प्रध्वस्तभावविरोधिलान् । वापि कानन्यथा प्राग- भावोन्मजनप्रसङ्गपरिहारः । यत्पुनरुत्तं लीलावतीकारेण 'असंभवद्विधर्मसंसर्गप्रत्यभिजानाधिनमान कम्पन -- अजरबैलमः । अयोगेति । यदि पोशमानेऽनाये गय मीनबर: ::- वमन्ययोऽपि तु भावोऽववियर एति । सभार माटमा मनि:. रत्यर्थः । ननु भावायशेष एव ननिधिस्मितसहि नित्यपाद : --- --- स्पातः पृथगभिधानानिति नन्नार-अन्यधनि । माया- पाययो नामाभायापारमा मारदा भायापोर एक मा।.. दमिरगतः प्रागभागमपि सादाम :--::: सपास विमानमारभावापापापो पर मदाता मो.-.- पपपनामा भादस प्रागभावामान दिन मापन रोमिनिकताव दियणी : सम्मानित ( २४ करनादादिना ! --मनुदेव : ६५ ·[द्वितीयः लब्धेः । । । तथाच नासंभव इति शकते-धर्मिव्यतिरिक्तति । किं धर्म्यन्यत्वं . धर्मिव्यतिरिकत्वं वा.धर्मित्वानधि. २७६ तत्त्वदीपिका (नित्गुनी ) लाघवाग न प्रागभावप्रध्वंसयोरुत्पत्तिविनाशा'निति तदसत् । कपालचूर्णरजःप्रभृतीनां संभवद्विरुद्धधर्मसंसर्गाणां भिन्नतयैव प्रसाशलात् तदुरुपराभिज्ञागा असिद्धेः, प्रत्यक्ष सिद्धे च भेदे कल्पनालाघवन्यायसानवसरदुःसालात । तथाच पौराणिकमुदाहरणम्- 'मही घटलं घटतः कपालिका कपालिकापूर्णरजस्ततोगु'रिति । उत्पत्तिमानभावो ध्वंस इत्यप्यलक्षणम् । पिण्डादेटमागमावलेनास्मदभिमतसोत्पत्तिमत्त्वात्तदतिरित्तस्य चानुप- तादात्म्यप्रतियोगिकोऽभावोऽन्योन्याभावः इटापि न । घटपटयोस्तादात्म्यस्यैवाप्रमि- तत्वेन प्रमितनिषेधनियमवादिनसान्निषेधस्याशक्यसात् , प्रमिते घटे प्रमितपटत्वप्रतिषेधे च भूतले घटनिपेधवत्संसर्गाभावापत्तेः । प्रतियोग्यनिष्ठो नियोऽभावोन्योन्याभाव इयपि न, विकल्पानुपपत्तेः । प्रतियोगिशब्देन किमन्यदुच्यते किंवा निरूपको विरोधी वा । नाद्यः । धर्मिणोऽपि स्वरमादन्यत्वेनासंभवित्वात् । धमिव्यतिरिक्ते न वर्तत इति विवक्षि- तमिति चेन्न । अत्यन्ताभावेतिव्याप्तः । यत्र यत्र वर्तते तस्यैव धर्मितया ततोन्यत्र त. स्यावृत्तेः । न द्वितीयः । धर्मिणोपि निरूपकतया तत्रावृत्त्यसंभवात् । धमिव्यतिरिक्त- त्यभिज्ञानं तथोक्तम् , एकाभावेनैव व्यवहारोपपत्तावनन्ताभावकल्पनायां गौरवं चेलाह-कल्पनेति । दूपयति-तदसदिति । अत्र तावदुत्तरोत्तरकपालादिरेव पूर्वपूर्वघटादेः प्रध्वंसः पूर्वपूर्वपिण्डादिरेवोत्तरघ- टादेः प्रागभाव इति च वक्ष्यति । तथाच तेषां कपालप्रभृतीनां परस्परविरुद्धानामेवोपलभ्यमानत्वात् ज्वाः लाप्रत्यभिज्ञानवदाभासोयमित्यर्थः । कल्पनागौरवं परिहरति-प्रत्यक्षेति । कपालादीनां घटादिध्वंसरूपाणां नानारवे विष्णुपुराणसंमतिमप्याह-मही घटत्वमिति । मही घटत्वं प्रतिपद्यते, एवं यावदः । अस्य व 'जनैः स्वकर्मस्तिमितात्मदृष्टिभिरालक्ष्यते हि किमत्र यस्त्वित्युत्तरार्धः । अयमर्थः एवमागमापायितया व कर्मस्तिमितात्मदृष्टिभिर्जनैर्विकारजातमालक्ष्यते अतः किमत्र विकारजाते वस्तु ब्रूहि न किमपीत्यर्थः । प्रचं- सलक्षणमपि दूपयति-उत्पत्तिमानिति । यत्तद्वक्ष्यतीत्युक्तं तदाह-पिण्डादेरिति । तथाच प्राग- भावेतिव्याप्तिरित्यर्थः। एवंप्राक्प्रध्वंसाभावौ दूपयित्वान्योन्याभावं दूषयति-तादात्म्येति । भेदखण्डनप्रस्तावोक्तं सारयत्व धिकविवक्षया-घटपटयोरिति । ननु घटे पटत्वमेव निपिज्यतां तथाच नाप्रसिद्धप्रतियोगितेति तनाह- प्रमिते घट इति । लक्षणान्तरं शङ्कते-प्रतियोगीति । असन्ताभावव्यात्त्यर्थं प्रथमं विशेषणं नि- त्यत्वं चेदमुत्पत्तिविनाशरहितत्वम् एतच प्रागभावप्रध्वंसयोर्व्यभिचारवारणार्थम् । निलभावव्यावृत्त्यर्थमभाव पदम् । यत्तदधिकविवक्षयेत्युक्तं तद्दर्शयिष्यन्विकल्पयति-प्रतियोगिशब्देनेति । धर्मिणोऽपीति । अन्यत्वं चेत्प्रतियोगित्व तथासयन्यान्याभावादियालभ्यते तस प्राधान्येन प्रकृतत्वात् । तथाच प्रतियो- ग्यनिष्ठ इति कोर्थः, अन्योन्याभावव्यतिरिक्त नवर्तत इति, तथाचाभावस्य धर्मिण्यप्यवृत्तिप्रसङ्गेन नित्यमत- भव्येव लक्षणमित्यर्थः । नन्वन्यत्वमेव न प्रतियोगित्वं किंतु धर्मिणोऽन्यत्वम्, तथाच धमिव्यतिरिक्ते न वर्तत इति लक्षणार्थ इति शते-मिव्यतिरिक्त इति। तत्र याप नित्यत्वविशेषणात्प्रागभावादौ न गच्छति तथाप्यत्यन्ताभावे गच्छत्येव तस्यापि धर्मिव्यतिरिक्त वृत्तिापातानास्ति अस्ति च नित्यत्वमित्यभिप्रेस दूप यति-अत्यन्तेति । निरूपकत्वं प्रतियोगित्वमिति पक्षेप्यसंभव एव धर्मिणोपि निरूपकतया तत्रावृत्तर- संभवादित्याह-न द्वितीय इति । ननिरूपकत्वमा प्रतियोगितहिं धर्मिव्यतिरिक्तत्वे सात, ।

·-~- २८ । त्वाच : परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। निल्पकावृत्तित्वं विवक्षितमिति चेन्न । धर्मिणोऽपि धन्तरादन्यत्वात् । धर्मित्वानधि करणे न वर्तत इति चेन्न । असंभवित्वात् , निर्धर्मकल वस्तुनोऽसंभवेन प्रतियोगिनोऽपि धर्मिसात् । नापि तृतीयः । विरोधस्य दुर्घटतायाः पूर्वमेवाभिहितत्वात् । अस्तु वा य: कश्चिदविचारितरमणीयः प्रतियोगी तथापीदं भवान्पृष्टो व्याचष्टां किमेको जगत्यन्यो- न्याभावः किं वा वहवः । 'सर्वस्व प्रतियोगिताद्दुर्लभा तदनिष्टता। द्विधाप्यालाश्रय- न खशब्दो विशेषणम् ॥ ३७ ॥' अन्योन्याभावस्य सर्वत्रैकते सर्व एव धर्मी सर्व एव प्रतियोगीति कथं तदनिष्ठता संभवेन् , बहुवेपि यत्किंचिदपेक्ष्य धर्मिणोऽपि प्रति- योगित्वात्तदनिष्टत्वासंभवत्तदवस्थः । स्वप्रतियोग्यनिष्ट इति च विशेपणे स्वशब्दाभिधे- यत्यान्योन्याभावत्याद्याप्यसिद्धेः कथं नालाश्रयः । एतेन प्रतियोगिनिष्टोऽभावोत्यन्ता- भाव इत्यपि निरस्तम् । प्रतियोग्यनिरूपणात् । प्रतिपादितन्यायेन सर्वत्य प्रतियोगिले- नान्योन्याभावस्यापि प्रतियोगिनिष्टतया विशेषणवैचात् , प्रागभावप्रध्वंसयोरपि तत्सं. भवादतिव्याप्तेश्च । किंचाभाव एव दुर्निरूपः, कुतस्तत्र तत्प्रमाणलक्षणभेदाभेदचिन्तावतारः । तथाहि । याहशे भूतलादो धर्मिणि घटाभावोऽभ्युपेयते तादृशत्यैवाभावव्यवहारनिदानत्वमस्तु - करणत्वं वा, आये माह-धर्मिणोपीति । तथाचासंभवत्तदवस्थ इलर्थः । द्वितीयनारामानवेन दुप- पति-धर्मित्वेति । असंभवनेव विवृणोति-निर्मकस्येति । विरोधिप्रतियोगीति पक्षं दुश्चति- नापि तृतीय इति । पूर्वमेवेति । किं. सर्वानावेन पत्किचिदनादेन वेति विकल्द पूर्वनेव पितला. दित्यर्थः । एवं प्रतियोग्यनिरुपमा प्रतियोग्यनिष्टत्वं दुर्निरूपणमित्युत्तम् , इदानी तदुपेक्ष्य प्रकारान्तरंग प्रतियोग्यनिष्टतादुर्घटतां प्युत्पादयति-अस्तुवेत्यादिना । एकत्ये बहुत्वेच पाकनं दुप हाति शोफेन-सर्वस्येति । येको जगलन्योन्याभायत्तदा सर्व एव तन्य धर्ना सर्व एव प्रतियोगी पदप्रति. योगिकपधार्मिकान्योन्यामादव पटेऽपि दर्तनानत्वातथाच मिनित्यनेद प्रतियोगिनिनिति प्रदियो- ग्यनिता दुर्लभा स्वात् । अब यहवोऽन्योन्याभावातभापि प्रतियोगिमानानिएवं दासप्रतियोग्यनिवं का तदानियते । आपल्वसंभवी । पर्मियोऽपि विचित्प्रति प्रतियोगित्वेन तदनिनावाभावात् । द्वितीय चामाश्रयत्वासमा । खराब्दो न विशेषानिति द्विधा देवयं पहुये पदुमा तदनिष्टेडियोकदोजना। बिपोति-अन्योन्यति।जनदमा चान्योन्यामापानेकलेस्लरूपत्वे वानर यातिः। एतेन सर्वत्र तद. मत्वादिलोपन प्रतिक्षिप्त मन्तव्यम् । अलन्तागापरक्षरेशर पन्नानिदिदात-पतेनेति । प्रतिदिन सादयति-प्रतिपादितेति । प्रतियोगिता सपिपिवियोमानापमान्य, नव देनी दादा ते ततापि पविधिमातियोगिनि पालन्तानापप्रतियोमिनि सामानमादलो व्यतिपाता।कति. मितपति भावः । सतियात्पन्तरं गार-प्रागनावेति । तदान शिरिप्रति सनमा दुरिपोरदानी लानाने रिशमा नर-शिवेति । भूलते पटोनाल सोनार नाव पल तार- पदहे; भक्तिीला परभूतले भाषान । प पाले में ·२७६ तत्ता लाघवाज न प्रागभावप्रध्वंसगोत्पत्ति संभवद्विरुद्धधर्मसंसर्गाणां भिजतना सिद्धेच भेदे फत्पनालापवन्यागमान: 'मही घटलं घटतः फपालिका कपालि इत्यप्यलक्षणम् । पिण्डादेर्घटनागभावर लब्धेः । तादात्म्यप्रतियोगिकोऽभावोऽन्योन्गा तत्वेन प्रमितनिषेधनियमवादिनसा निषेत्र च भूतले घटनिपेधवत्संसर्गाभावापत्तेः । न, विकल्पानुपपत्तेः । प्रतियोगिशः नाद्यः । धर्मिणोऽपि स्वस्मादन्यत्वेनासंभ तमिति चेन्न । अत्यन्ताभावेतिव्यातः । स्वावृत्तेः । न द्वितीयः । धर्मिणोपि नि । त्यभिज्ञानं तथोक्तम् , एकाभावेनैव व्यवहारोपण दूपयति-तदसदिति । अत्र तावदुत्तरोत्तरकपा टादेः प्रागभाव इति च वक्ष्यति । तथाच तेषां द लाप्रत्यभिज्ञानवदाभासोयमित्यर्थः । कल्पनागौर नानास्वे विष्णुपुराणसंमतिमप्याह-मही घटत्व 'जनैः खकर्मस्तिमितात्मदृष्टिभिरालक्ष्यते ब्रूहि फिमा कर्मस्तिमितात्मदृष्टिभिर्जनर्विकारजातमालक्ष्यते भतः : सलक्षणमपि दूपयति-उत्पत्तिमानिति । यत्तदक्ष्य भावेतिव्याप्तिरित्यर्थः । एवंप्राक्प्रध्वंसाभावी दूपयित्वान्योन्याभावं दूपयति-- धिकविवक्षया-घटपटयोरिति । ननु घटे पटत्वमे प्रमिते घट इति । लक्षणान्तरं शत-प्रतियोग त्यत्वं चेदमुत्पत्तिविनाशरहितत्वम् एतच प्रागभावप्रय पदम् । यत्तदधिकविवक्षयेत्युक्तं तदर्शयिष्यन्विकल्प अन्यत्वं चेत्प्रतियोगित्वं तथासत्यन्योन्याभावादित्याल ग्यनिष्ठ इति कोर्थः, अन्योन्याभावव्यतिरिक्ते न वर्तत इति, भव्येव लक्षणमित्यर्थः । नन्वन्यत्वमेव न प्रतियोगित्वं किंतु धर्मिणार इति लक्षणार्थ इति शक्षते-धर्मिव्यतिरिक्त इति। तत्र यद्यपि निलाम तथाप्यत्यन्ताभावे गच्छत्येव तस्यापि धर्मिव्यतिरिक्त वृत्तिाघातानास्ति । यति-अत्यन्तेति । निरूपकत्वं प्रतियोगित्वमिति पक्षेप्यसंभव एव पी संभवादित्साहन द्वितीय इति । न निरूपकत्वमानं प्रतियोगित्वं किं तथाच नासंभव इति शकते-धर्मिव्यतिरिक्तति । किं धर्म्यन्यत्वं ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । २७९ भूतलमिति विज्ञानमेतद्विज्ञानालम्बनभावमात्रातिरिक्तालम्बनमेतद्भावमात्रालम्वननिर्विक- ल्पकेतरज्ञानत्वात्सघट भूतलमिति ज्ञानवदिति प्रमाणे जाप्रतीति चेत् । मैवम् । भावा- तिरिक्तग्राहकं भावातिरिक्तालम्वनमिति च तात्त्विकपदार्थान्तरस्य प्रसाधनमुत व्यावहा- रिकत्याहोस्वित्साधारणस्य । आधे दृष्टान्तस्य साध्यविकलता । इतरयोश्च सिद्धसाधनता । तदेवं प्रमाणलक्षणानां दुर्निरूपत्वादविचारितरमणीय एवायं प्रमाणव्यवहार इति सिद्धम्। करणस्वरूपानिरूपणाच प्रमितिकरणं प्रमाणमित्यपि न । तथाहि । किं कारकान्तरे- ऽचरितार्थ कारकं करणम् १ उतायोगव्यवच्छेदेन फलसाधनं २ कर्तृव्यापारगोचरो वा ३ व्यापारवत्त्वे सति फलाव्यभिचारि वा ४ चरमव्यापारं वा ५ अनन्तरफलं वा ६ यदभावात्कर्तृकर्मणी क्रियां न जनयतस्तद्वा ७ । नाचः । कुठारादौ कारकान्तरे नालन्दनत्वानधिकरणत्वमादाय साध्यतिदिः । अत्र चाप्रतिद्धविशेषणतानिवृत्त्यर्थमेतज्ज्ञानपदम् । निर्घट भूतलनिति ज्ञानस्वालम्बनभूतो यो भूतलामकोऽभावत्तनिष्टगुणसामान्यादिश्च तन्मात्रालम्बनं यनिर्विकल्पकं तयतिरिकत्वे सति ज्ञानत्वादिति हेत्वर्थः । एतद्विज्ञानालम्बनीभूतभूतलादिनिर्विकल्पकव्यभिचारनिरासार्थ निर्विकल्पकतरेत्युतम् । घटादिव्यवछेदाय ज्ञानपदम् । एतच साध्यं विकल्प्य दूपयति-मैवमित्यादिना। तथा चक्षुश्चाक्षुपभावनाहकत्वे सत्यतिरिक्तवाहकत्वानधिकरणं वाखेन्द्रियत्वात् घ्राणवत्, निर्घटं भूतलमिति ज्ञाननेतद्भावालम्बनत्वे सलतिरिकालम्बनत्वानधिकरणनेतद्भावालन्यनत्वे सत्यतिरिकालम्बनान्यत्वात् । एतद्भावमानविषयनिर्विकल्पकवदिति सप्रतिसाधनत्वमपि द्रष्टव्यम् । एवं प्रमाणखण्डनप्रसझे दण्डकसूत्रोका वहवः पदार्थाः खण्डिताः । तथाहि । भावाभावखण्डने प्रधानमनिवर्हणन्यायेन प्रमेयजातं खण्डितं संशय- दृष्टान्तावयवनिर्णया अपि प्रागेव खण्डिताः प्रमाणखण्डनेन प्रामाणिकत्वेनाभ्युपगतत्वलक्षणसिद्धान्तोपि खण्डितः उपरिष्टाच क्वचित्तण्डयिष्यन्ते । तत्र प्रमाणखण्डनप्रघट्टकस्याद्वैतागमाविरोधोपयोग दर्शयति- तदेवमिति । अत एव न वान्तवाद्वैतपरागमस तद्विरोध इति तिद्धनिति शेषः । 'मुक्तेषु नान- निजलक्ष्मसूचैर्मुक्तेषु मानैः खरतर्कसाथैः । नुक्तेषु मानः प्रतिवादिषु खैर्मुक्तेषु मानः श्रुतिरन्यवरैः ॥ प्रमाकरणं प्रमाणनिति प्रनाणसानान्यलक्षणम् । तय प्रमाणखण्डनेन पूर्व सग्इितमिदानी फरपखण्डनादपि तदर्भलक्षणं खण्डितमेवेति मन्वानः करणलक्षणं सण्डयति-करणेति । चः समुचये, न केवलं प्रनितेरनिरूपणादपितु करणानिरूपणाचलः । तन प्रनापतोर्यप्रतिपत्ताविति भाप्पं व्याचक्षागेनोयोतकराचार्येनोपलब्धिहेतुः प्रमाणमिति प्रमाणसामान्चलक्षणनुक्त्वा मनात. प्रोक्योरतिव्याप्तावासहितायां तद्भेदनाय तदर्थ निर्वदता यानि लक्षणान्युतानि तान्युद्भावयति- कारकान्तरेत्यादिना । कर्तुः सल्यमननिपतनव्यापाराविरुवाररूपकरणं निष्पादयतः कारका- न्तरेति चरितार्थत्वम्, एवं फर्मगोपि फरपव्यापारस कर्मविषयतया कर्माभावे करणाभावात् । अधि- करपनपि फर्मादिपूपक्षीपम् । नहि निरविष्टानं छिनत्ति तमारा व करणेऽपि देन फकनधिकरणबवन्छे. दार्य तरफान्तरेऽचरितार्थनिति विशेषणम् , नत्र व संप्रदानापादानपोर्चदच्छेदाय सार्वत्रिक इति विशेष द्रव्यम् । वेदसार्वत्रिके दानपतनपोरेव संप्रदानापादानापेक्षमादिति वा तपोत कारखान्तरे चरितार्थ- त्वम् । नहि प्रतिमहोत्रभावे दादरयोगः । नापि वृक्षायभावे तद्देशस्थपणादिनिदिरिति बापारब्दरच्छेदार्थ कारकाहपन् । अयोगेति । नहि जाट साधकतने करणे गति फलानिपत्तिस्टेन व कादियातिः । सत्लपि तेषु फलानिष्पतिसंवाद । व्यापारस पर्नुकोष निगार यासारदन्ये नदीलादिविषयमा परिवार परमात विशेषन् । यदभावादिति । कर्दकनं गोः क्रियान्वितरवानादायोमाना वातियोगि वेलपः । आयेऽध्यातिमाह-कुठारादाविति । नन्वयममेव कादिलेन तदनननं न ·. - मूर्तातिरिकेत्युक्तम् । तथाप्यप्रसिद्धविशेपणता । परमाणुसिद्धिव्यतिरेकेणानित्यमूर्तत्वानधिकरणमूर्तस्वातिद्धः। मादाय तदन्यत्वमस्य सिध्यतीति परमाणुसिद्धिः । नित्यमूर्तः परमाणुरिति तल्लक्षणादित्यर्थः । स्वादेतन्निर- वर्तते सहि परमाणुरिति अन्यथा सुमेरुसर्पपयोरनन्तावयवतया समानपरिमाणत्वप्रसज्ञात् । नच निरवयवयोः संयोगोऽस्ति । अव्याप्यवृत्तित्वात्तस्य । निरवयवे च यदि वर्तत किं तत्र व्याप्नुयात् यदि च न व्यामुयाक रसंयोगाभावात्तदसमवायिकारणकघणुकादिप्रक्रमेण जगत्समवायिकारणत्वाभावान तहाहिप्रमाणविरोधो वेदान्तानाम् । तथाचैकैकैरेव परमाणुभिरसंयुक्तैर्यणुकायारम्भः, तथासति तदुत्पन्नकार्यस्य विनाशहेत्वभा- याग्नित्यता स्यात् , असमवायिकारणनाशात्समवायिनाशाद्वा खलु द्रव्यनाशः । तत्र संयोगलक्षणासमवाय्यन- जीकारेऽणूनांच नित्यत्वात् ध्यणुकादे शो न स्यात् । नित्यत्वे चान्त्यावयविपर्यन्ते नित्यतापत्त्या घटवि- नाशो नोपलभ्येतेति तत्राह-नचेति । निरवयवपरमाण्वनङ्गीकारेजीकारे वा संयोगित्वमप्रत्याख्येयमि- त्याह-परमाण्विति । एवं वाधकं परिहत्य तत्संयोगित्वे प्रमाणमाह-द्रव्यत्वेनेति । एतेन पूर्वानुमा- नस्याद्रव्यत्वमुपाधिरित्युक्तम् । ननु सावयवत्वप्रयुक्तं घटादौ संयोगित्वमिति व्याप्यत्वासिद्धो हेतुरिति तबाह -नचेति । सावयवत्वमेव विवेचयनर्थतः पक्षेतरतां दर्शयति-कार्येति । आकाशादिर्गुणादिश्चोभयत्र विशेषणद्वयव्यावर्त्यम् । तदयमर्थः । यथाह्यकुरादि सकर्तृकं कार्यत्वाद्धटादिवदित्यत्र शरीरिजन्यत्वस्योपा. धित्वोद्भावने जन्यत्वमात्रस्य घटादौ साध्यव्याप्तौ सिद्धायां शरीरिग्रहणं पक्षीकृतारादौ साधनव्याप्तिपरि हारार्थमिति पक्षेतरत्वम् एवं द्रव्यत्वमानस्यैव संयोगित्वव्याप्तौ सिद्धायां कार्यत्वं समवेतत्वं वा विशेषनं २८४ तत्त्वप्रदीपिका (नित्सुखी) [द्वितीयः पृथिवीलं निसावृत्ति घटवृत्तिजातिले सति पदवत्तिजातिलात्सत्तावत् । अयं घट एत- दतिरिक्तानित्यमूर्तातिरिक्तमूर्तान्यः प्रमेगलात्पटवदिति प्रगोगसंभवाग । नच निरवय- वयोः संयोगाभावादसमवायिकारणाभाने कथं कार्यद्रव्यारम्भकलमिति वाच्यम् । पर- माण्वसिद्धी तत्पनीकारेणासंयोगिताम्य साधयितुमशक्यलात्, सिद्धौ च धर्मिग्राहक- प्रमाणवाधात, द्रव्यत्वेन घटादिवत्संयोगिलानुमानाश । नच सावयवत्समुपाधिः । अर्थतः पक्षेतरत्वात् । कार्यद्रव्यलं वा समवेतले सति द्रव्यलं वा सावयवत्वम् । तथाच त्वानुमाने तदवयवानां ततोप्यणुतराणां संगवाम गरारेणु तद्विशान्तिः, गयपीदं घणुके चरितार्थ तथापि महदारम्भकत्वेन तन्तुवत्तेषामपि सावयगत्वानुमानातदवयवभूतपरमाणुसिसिरितिभावः । इदानीं साक्षात्परमाणुसाधकं सर्वदेवीगमनुमानमाह-पृथिवीत्वमिति । जातित्वे सतीत्युक्ते संयोग- त्वकर्मत्वादावनैकान्तस्वनिगृत्यथै घटगृत्तीत्युक्तम् । तथापि घटत्वेऽनेकान्तिकलादर्थ पटग्रहणम् । पटत्वेऽन- कान्तिकतानिवृत्त्यर्थ घटग्रहणम् । महाविद्यानुमानमप्याह-अयं घट इति । एतद्धटातिरिक्तत्वे सति यद नित्यं मूर्तं तत्त्वानधिकरणं यन्मूः ततोन्यः । मूान्य इत्युक्ते पटान्यत्वेनार्थान्तरता तदर्थ मूर्तातिरिक्तमू- तान्य इत्युक्तम् । तथाच व्याहतिर्मूतत्वानधिकरणत्वमूर्तत्वयोर्व्याघातात् । ततश्च ततोन्यत्वसाधने प्रसिद्ध- विशेषणता । अतिरिक्तपदेनानधिकरणत्वस्य विवक्षितत्वात् । इतरथार्थान्तरताया दुष्परिहरत्वातदर्थमनिय- तत्परिहारायैतदतिरिक्तपदम् । अनित्यमूर्तत्वानधिकरणमूर्तस्याप्रसिद्धत्वेप्येतदतिरिक्तत्वेसत्यनित्यमूर्तत्वानधि- करणस्यैतस्य घटस्य प्रसिद्धत्वात्तदन्यत्वस्य च पटादी प्रतिद्धः । तेन नाप्रतिद्धविशेषणतासाध्यवैकल्ये, त्वेतदतिरिक्तानित्यमूर्तत्वानधिकरणत्यमेतदतिरिक्तत्यानविकरणत्याद्वा नियमूर्तत्वानधिकरणत्वाद्वा । आये तादृशमूर्तादन्यत्वमस्य व्याहतम् , तादृशमूर्तस्य तत्त्वेन खस्यैव समादन्यत्वाभावात् । द्वितीयेप्यनित्यमूर्त- त्वानधिकरणमूर्तत्वं मूर्तत्वानधिकरणत्वान संभवति व्याघातादेव । ततो नियत्वानधिकरणं मूतै परमाणु वयवास्तावत्परमाणवोऽभ्युपगम्यन्ते तथाछन्त्यावयविनमारभ्यानुभूयमानोयमवयवावयविविभागो यतः पर वर्तेत, विमतमसंयोगि निरवयवत्वात् , रूपादिवदिति प्रयोगात्र । तस्मादशीकृतेष्वपि परमाणुपु पक्षे तेषां परस्स- - -- ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २८५ द्रव्यत्तेनैव साध्यव्यामो सिद्धायां कार्यपदस्य समवेतपदत्य च जन्यतेन सककत्तानु- माने ज्ञरीरिजन्यत्वोपाधौ शरीरिपदत्येव साधनाच्यापकत्वमात्रप्रयोजनलोपादाने कथं न पक्षेतरता । साध्यच्चानो सत्यां साधनाव्याप्त्यर्थ चत्र विशेषणमुपादीयते स पक्षेतर इति तहक्षणात् । नच द्वितीयसंयोगासंभवात्प्रधिमानुपपत्तिपः । अणुके प्रथिनाभावसाधने दोषाभावान् । तन्वाणुत्वात् । व्यणुके तु कारणबहुत्वादेव महत्त्वोपपत्तिः बणुकानां सावयवत्वेन संयोगोपपत्तिश्च । नचावविन एवाभावानदा- रम्भानुपपत्ति: । एकस्थूलनीलावभासो वाखे प्रमा प्रमात्वापदर्शनवदित्यवचाविनिद्रेः । नचार्थान्तरता । विकल्पासहत्वात् । तथाहि । किं परमाणुसन्हालन्यनत्मभिप्रेनमुना- क्यवसंहतिगोचरत्वम् । नाचः । परमाणूनामतीन्द्रियाणामन्मदादिप्रत्यगोचरताऽयोगान । नापि द्वितीयः । अवयवानामनेकत्वादेक इतिप्रत्ययगोचरत्वासंभवान ! मनुदानम्बर त्याददोप इति चेन्न । तस्यावस्तुत्वाद्, वस्तुत्वे च तस्यैवावयादित्वा महामात्र दि. वादः न्यान् । यत्प्रकाशते तज्ज्ञानं यथा ज्ञानं, प्रकाशने च विवादा यामिनमियमुनान पक्षीपरमाणु साधनव्याप्तिपरिहारामतः पक्षेलर समिती । पुनरित्यभूत इति नार-साध्यव्याताविति । किन ' ::: मानी परमारन्तरसंबोगी मसात् संदुसमाहिरिराम ब... लदायक प्रथिमा म सादित नहाति। मा सवाररथाबारदेन का दायिकते : भागा": । :: स्वार-एक प्रति -यणक इति । .::. :: महानपर राम बारामार पावसामा - བྷཱུ བུ ：“༌་་ ་:་ པ༌ ཡ་ པས་ ༔ ༔ मकर नार--सानामिति । - : २ ......::.::: - मचादपनि । .. -- " पादिका दरमा - 1. ।

·दारार्थमिति पक्षेवरत्वम् एवं द्रव्यत्वमात्रस्यैव संयोगित्वव्याप्ती सिद्धायां कार्यत्वं समवेतलं वा विशेष [द्वितीयः पटत्वेऽन- मूर्तातिरिक्तेत्युक्तम् । तथाप्यप्रसिद्धविशेषणता । परमाणुसिद्धिव्यतिरेकेणानित्यमूर्तत्वानधिकरणमूर्तस्यासिद्धः। त्वानधिकरणमूर्तत्वं मूर्तत्वानधिकरणत्वान्न संभवति व्याघातादेव । ततो नित्यत्वानधिकरणं मूत परमाणु- मादाय तदन्यत्वमस्य सिध्यतीति परमाणुसिद्धिः । नित्यमूर्तः परमाणुरिति तालक्षणादित्यर्थः । स्यादेतग्निर- वयवास्तावत्परमाणवोऽभ्युपगम्यन्ते तथाह्यन्त्यावयविनमारभ्यानुभूयमानोयमवयवावयविविभागो यतः परा- वर्तते सहि परमाणुरिति अन्यथा सुमेरुसर्पपयोरनन्तावयवतया समानपरिमाणत्वप्रसङ्गात् । नच निरवयवयोः संयोगोऽस्ति । अव्याप्यवृत्तित्वात्तस्य । निरवयवे च यदि वर्तत किं तत्र व्याप्नुयात् यदि च न व्याप्नुयाक वर्तेत, विमतमसंयोगि निरवयवत्वात् , रूपादिवदिति प्रयोगाच । तस्मादशीकृतेष्वपि परमाणपु तेषां परसा- जगत्समवायिकारणत्वाभावान ताहिप्रमाणविरोधो वेदान्तानाम् । तथाकैरेव परमाणुभिरसंयुक्तैर्यणुकाद्यारम्भः, तथासति तदुत्पनकार्यस्य विनाराहलमा- वानित्यता स्यात् , असमवायिकारणनाशात्समवायिनाशाद्वा खल द्रव्यनाशः । तत्र संयोगलक्षणासमवाय्यन- नाशो नोपलभ्येतेति तत्राह-नचेति । निरवयवपरमाण्वनङ्गीकारेजीकारे वा संयोगित्वमप्रत्याख्येयमि नीकारेऽणूनांच नित्यत्वात् घणुकादेर्नाशो न स्यात् । नित्यत्वे चान्त्यावयविपर्यन्ते निलतापत्त्या घटवि. नम्याद्रव्यत्वमुपाधिरित्युक्तम् । ननु सावयवत्वप्रयुक्तं घटादी संयोगित्वमिति व्याप्यत्वासिद्धो हेतुरिति तयार लाह-परमाण्विति । एवं वाधकं परिहत्य तत्संयोगित्वे प्रमाणमाह-द्रव्यत्वेनेति । एतेन पूर्वानुमा- -नचेति । सावयवत्वमेव विवेचयनर्वतः पक्षेतरतां दर्शयति-कार्यति । आकाशादिगुणादियोभत्र विवोद्रावने जन्यत्वमात्रस्य घटादी साध्यव्याप्ती सिद्धायां शरीरिग्रहणं पक्षीकृतारादी साधनव्याति विशेषणद्वयव्यावलम् । तदयमर्थः । यथायद्गुरादि सकर्तृकं कार्यत्वावटादिवदित्यत्र शरीरिजन्यत्व सोप २८४ तत्त्वप्रदीपिका ( चित्सुखी) पृथिवीत्वं नित्यवृत्ति घटवृत्तिजातित्वे सति पटवृत्तिजातित्वात्सत्तावत् । अयं घट एत- दतिरिक्तानियमूर्तातिरिक्तमूर्तान्यः प्रमेयत्वात्पटवदिति प्रयोगसंभवाच । नच निरवय- वयोः संयोगाभावादसमवायिकारणाभावे कथं कार्यद्रव्यारम्भकत्वमिति वाच्यम् । पर- माण्वसिद्धौ तत्पक्षीकारेणासंयोगित्वस्य साधयितुमशक्यत्वात् , सिद्धौ च धर्मिग्राहक- प्रमाणवाधात् , द्रव्यत्वेन घटादिवत्संयोगित्वानुमानाच्च । नच सावयवत्वमुपाधिः । अर्थतः पक्षेतरत्वात् । कार्यद्रव्यत्वं वा समवेतले सति द्रव्यत्वं वा सावयवत्वम् । तथाच त्वानुमाने तदवयवानां ततोप्यणुतराणां संभवान्न त्रसरेणुपु तद्विश्रान्तिः, यद्यपीदं ध्यणुके चरितार्थ तथापि महदारम्भकत्वेन तन्तुवत्तेपामपि सावयवत्वानुमानात्तदवयवभूतपरमाणुसिद्धिरितिभावः । इदानीं साक्षात्परमाणुसाधकं सर्वदेवीयमनुमानमाह-पृथिवीत्वमिति । जातित्वे सतीत्युक्ते संयोग त्वकर्मत्वादावनैकान्तस्तनिवृत्त्यर्थं घटवृत्तीत्युक्तम् । तथापि घटत्वेऽनैकान्तिकस्तदर्थं पटग्रहणम् । कान्तिकतानिवृत्त्यर्थं घटग्रहणम् । महाविद्यानुमानमप्याह-अयं घट इति । एतद्भटातिरिक्तत्वे सति यद नित्यं मूर्तं तत्त्वानधिकरणं यन्मूर्त ततोन्यः । मूर्तान्य इत्युक्ते पटान्यत्वेनार्थान्तरता तदर्थं मूतिरिक्तम्- न्य इत्युक्तम् । तथाच व्याहतिर्मूर्तत्वानधिकरणत्वमूतत्वयोर्व्याघातात् । ततश्च ततोन्यत्वसाधनेऽप्रसिद्ध विशेपणता । अतिरिक्तपदेनानधिकरणत्वस्य विवक्षितत्वात् । इतरथार्थान्तरताया दुष्परिहरत्वात्तदर्थमनिय. तत्परिहारायैतदतिरिक्तपदम् । अनित्यमूर्तत्वानधिकरणमूर्तस्याप्रसिद्धत्वेप्येतदतिरिक्तत्वेसत्यनित्यमूर्तत्वानधि- करणस्यैतस्य घटस्य प्रसिद्धत्वात्तदन्यत्वस्य च पटादौ प्रसिद्ध न नाप्रसिद्धविशेषणतासाध्यवैकल्ये, पो स्वेतदतिरिक्तानित्यमूर्तत्वानधिकरणत्वमेतदतिरिक्तवानधिकरणत्वाद्वा नित्यमूर्तत्वानधिकरणत्वाद्वा । आधे तादृशमूर्तादन्यत्वमस्य व्याहतम् , तादृशमूर्तस्य तत्वन खस्यैव स्वस्मादन्यत्वाभावात् । द्वितीयेष्यनियमूर्त रसंयोगाभावात्तदसमवायिकारणकधणुकादिप्रक्रमेण - - - ·. . २८७ परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीन्याख्यायुता। तावचवसन्निकर्पस्व तत्प्रतीतिहेतोरभावान् । रक्तवतु महारजनादेरेवे द्रव्यान्तरस ना- प्ववयवानामिति दूरनिरन्तो विरुद्धधर्मसंसर्गः, तथापि तत्तंयोगाद्रक्तिमप्रतीतिः सर्वत्र किं नत्यादिति चेन्न । संयोगत्याव्याप्यवृत्तित्वात् । नन्ववयवेपु वर्तमानोऽवयवी किं वा कात्त्येन वर्तते उतैकदेशेन । नाद्यः । शृङ्गेणापि तनकार्यकरणप्रसङ्गान् , अवयविनः कार्येणान्वयान् युगपद्नेकत्र वृत्तावनेकवृत्तिरूपादिवदनेकत्वप्रसङ्गाच । नापि द्वितीयः । आरम्भकावयवव्यतिरिक्तेकदेशाभावान् । भावे वानन्तावयवतया मेसर्पपयोत्तुल्यपरि- माणतापत्ते: अवयवावयविनो(रविप्रकर्पप्रसंगाचेति चेत् । मैवम् । विकल्पवानवसरदुः स्थत्वात् । नोकलिन्नेवावयविनि सनतोऽसमस्तो वेति विकल्पः कल्पते. बहूनां हि सम- तताऽतमत्तता वा संभवेत् । किंचायं वृत्तिविकल्पः खसिद्धां व्यामिमवलन्योत्तिष्ठत्युत परसिद्धाम् । नाचः । सौगतेः सर्वत्व क्षणिकत्वेनालयानयिभावानभ्युपगमात् । वेदा- न्तिभिरपि कार्यत्य कारणे कल्पितत्वमभ्युपगच्छनिवृत्तेरनभ्युपगमान् । नापि द्वितीयः । तेनाप्यनगीकारान् । वर्तते तलंयोगेन समवायेन वा वर्तते इति परोगीकरोति नतु कालपैकदेशाभ्याम् । स्तेपानिन्द्रियेण यः समिकर्षः सोपेतवकहतादेः प्रतीतान्तिो हेतुत्तमाभावादिलयः । पन्त रमतर सत्यलक्षपपिरस्पर्मसंसर्ग उत्सतं परिहरति-रक्तत्वं त्विति । यदि पर विराट र पटेन नंदुर्ण फुमुम्भाविद्रव्यान्तरं तद्धर्न एव रसत्यादिः न पधर्मः नापि तन्धनः, परंहासंभोग सामान तिरिलरएकलमावत्यासटप निरत्तो रिसचनसंसर्ग इलः । तद् भरा हरितादिस्योगालो राप्रतीतितपापि फिनितिन सर्वान्मना पटे रतिनीतिः एकः सवपन तेनपुर दति तरूम. पतीतिविषयावतदस्तित्वलक्ष एकादं पिरस्प संगास्थिति सारते-तधापीति । परिणति-नेति । एप्पक एपापपदी तपापि वान्तरसंयोगसनिमा मालिन्मतेतेऽपिवाति तिवाद- व रस्मीतिरिपनपतालयः । एवं निरस्परसमें परिहते इति कसाना ना ते-नन्दित्यादिना । ननु किनिति समकप्रिनिः न्च पर यचिन इति । अन्दको जनदतया संबधित्वम् । अत्रैव नरमाह-युगपदिति । प्रो. पर्तनानदेवदनादिय-दाय दुपारपान, पार िमलकपदं पर वो नदी र तिरदिने यस रूक्लियः । न्युनिकर.:::: पर पेयु पलंगामासे यो परिसर दर्शन -भावति । तहानवयानमा पर मात भारमेरमनपरीत TE:- मामीला । न सनम: ! म भनिदि। सपने किरदामामिति । दिना। शिव ·, वायिकारणं यस्य कर्मणस्तदेकद्रव्यं न पुनः संयोगादिवदनेकवृत्तीत्युक्तम् । परस्परसंगोगविभागवत्त्वं युतसि- कम्पेऽपीत्यत्र, तन वाधकं शङ्कते. अवयवेति । केयं कात्स्न्यून प्रतीतिः--किमवयविस्वरूपस्यानवशेषेण २८६ तत्त्वपदीपिका ( चित्सुखी) [द्वितीयः ज्ञानमात्रत्वसिद्धी साध्यविकलो दृष्टान्त इति चेत् । न, उभयवादिसंप्रतिपन्नस्य धर्मिणो- भ्युपगमेऽपसिद्धान्तापत्तेः । अनभ्युपगमे चाश्रयासिद्धिः । यत्प्रकाशते तदुभयवादिसि- द्वैकविज्ञानमात्रं, प्रकाशते च विवादाध्यासितमिति ज्ञानाद्वैतप्रसशकतयाऽऽभाससमान- योगक्षेमत्वाच्च । नच कम्पाकम्पावृतत्वानावृतत्वरक्तवारक्तत्वलक्षणविरुद्धधर्मसंसर्गात्तदा- अयस्यैकत्वानुपपत्तिः । अवयवानां कम्पे तदावरणे तद्रक्तले चावयविनोऽतद्रूपत्वेनैकस्य विरुद्धधर्मसंसर्गासिद्धेः । नचावयवावयविनोश्चलाचलयोर्युतसिद्धिप्रसङ्गः । विकल्पा- सहत्वात् । किं भेदो युतसिद्धिः १ किंवा पृथगाश्रयाश्रितलं २ पृथक्रियावत्त्वं वा ३ परस्परसंयोगविभागवत्त्वं वा ४ । न प्रथमः, अवयवावयविनोर्भेदाभ्युपगमेन सिद्धसाध- नत्वात् । अत एव न द्वितीयः । अवयविनोऽवयवाश्रयत्वेप्यवयवानां स्वारम्भकावयवा- श्रितत्वात् । न तृतीय: । पृथक्रियावत्त्वस्योभयोरिष्टत्वात् , एकद्रव्यं कर्मेति सूत्राच । न चतुर्थः । चलाचलयोरपि घटहिमाचलयोः परस्परसंयोगविभागानधिकरणत्वात् । अवयवावरणेऽवयविनोऽनावरणे पूर्ववत्कृत्स्नप्रतीतिः स्यादिति चेत्, सयं कृतः प्रतीयत एव तस्यैकत्वात् । तथात्वे द्विहस्तत्वादि किमिति न प्रतीयत इति चेत् तदुचि- भावत्वावगते रूपज्ञानस्यापि वायविषयत्वम सिद्धमित्यर्थः । अत्राहि प्रकाशते रूपमिति पक्षीकृतं रूपमुभया- भिमतमनभिमतं वेति विकल्प्य दूपयति-नेति । ज्ञानातिरिक्तरूपाद्यभ्युपगमेऽपराद्धान्त इत्यर्थः । आभा ससमानयोगक्षेमतां चाह-यत्प्रकाशत इति । अस्ति खनाप्येकस्मिन्विज्ञाने तन्मात्रत्वप्रकाशमानत्वयो- र्व्याप्तिरित्यर्थः । ननु तथापि तर्कविरुद्धत्वाच्छकितोपाधित्वमनुमानस्य तथाहि वृक्षे कासुचिच्छाखासु कम्प मानासु तदंशेवयवी कम्पते अपराखकम्पमानासु तदंशे न कम्पते नचैतदेकस्मिन्वृक्षावयविनि घटते । नहि संभवति तदेव कम्पते न कम्पते चेति । तथा घटादिष्वप्यर्धमात्रियते नार्ध तथा पटादावप्यर्धरक्तमरतम- धै दृश्यते । नचैतदेकस्मिन्संभवति विरोधात् तस्मानास्त्येवावयवीति तत्राह-नव कम्पेति । अवयः वेभ्यो विभिन्नस्तावदवयवी । नच तस्मिन्विरुद्धधर्मसंसर्गः । भागनिष्ठत्वात् कम्पादीनां विरुद्धधर्माणाम- वयवी तु यथानुभवं कम्पत एव वा आवृत एव वा विपरीतमेव वा, न पुनरुभयाधिकरणमित्यर्थः । स्यादे- तत् यद्यवयवचलनादावप्यवयवी न चलनादिमान् तर्हि घटचलनेप्यचलितपटवद्युतसिद्धतावयवावयविनो- प्राप्नोति तथाच न समवाय इति तत्राह-नचावयवेति । विरुद्धधर्मवत्त्वेपि न युतसिद्धिरिति विकल्प- पूर्वकमाह-विकल्पासहत्वादित्यादिना । अतएवेत्यतिदिष्टं सिद्धसाधनत्वं विवृणोति-अवयविन इति । पृथक्तियावत्त्वं युतसिद्धत्वमिति तृतीयपक्षेपि सिद्धसाधनतामाह-पृथक्रियावत्त्वेति । अवय- वेऽन्यत्कर्म अवयविन्यप्यन्यदेवेत्यत्र वैशेषिकसूत्रमपि प्रमाणयति-एकद्रव्यमिति । एकमेव द्रव्यं सम- द्धिरिति चतुर्थं पक्षं दूपयति-न चतुर्थ इति । तत्रहि चलाचलत्वेन संयोगविभागवत्त्वमापादनीयं नचै- तच्छक्यापादनं व्याप्तेरभावेन प्रशिथिलमूलत्वादिति भावः । यत्त्वावृतत्वानावृतत्वविरुद्धधर्मसंसर्गो नास्ति अवयवावरणेप्यवयविनोऽनाधृतत्वानुभवादित्युक्तम् अवयवानां प्रतीतिः किं वा हस्तवितस्त्यादिमत्तया प्रतीतिः । आद्यामिष्टापत्त्या दूषयति-सत्यमिति । एकः खल्लव यवी न पुनरवयववदनेकः स चेत्प्रतीयते प्रतीत एव कास्यनेति नामानिष्टसा इत्यर्थः । द्वितीयां शकते तात्व इति । सहकारिवैकल्यादिति परिहरति-तदुचितेति । अवयव्युत्पादका एव येऽवयवा- ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २८७ तावयवनलिकपल तत्पतीतितोरभावान् । रक्तसंतु महारजनादेरेव द्रव्यान्तरस्य ना- प्पवयवानामिति दूरनिरस्तो विरुद्धधर्मसंसर्गः, तथापि तत्संयोगाद्रक्तिमप्रतीतिः सर्वन सिं नस्यादिति चेन्न । संयोगल्याल्याप्यवृत्तिवान् । नन्वषयवेपु वर्तमानोऽवयवी कि वा कात्स्येन वर्तते इतकदेशेन । नायः । शृङ्गेणापि स्तनकार्यकरणप्रसङ्गात् , अवयविनः कार्येणान्वयान् युगपदनेफन वृत्तावनेकवृत्तिरूपादिवदनेकत्वमताच । नापि द्वितीयः । भारम्भकावयवन्यतिरिक्तफदेशाभावान् । भावे वानन्ताक्यवतया मेरुसर्पपयोस्तुल्यपरि- माणतापत्ते: अवयवावयविनोदूंरविप्रकर्पप्रसंगाचेति चेन् । मैवम् । विकल्पस्थानक्सरदुः स्वत्वात् । नफलिन्नेवावयविनि समस्तोऽसमतो वेति विकल्पः कल्पते. वहूनां हि सम- तताऽसमस्तता वा संभवेत् । किंचायं वृत्तिविकल्पः खसिद्धां व्याप्तिमवलन्ज्योत्तिष्ठत्युत परसिद्धाम् । नावः । सौगतैः सर्वत्व क्षणिकत्वेनाभयानयिभावानभ्युपगमात् । वेदा- न्तिभिरपि कार्यत्व कारणे कल्पितत्वमभ्युपगच्छनिवृत्तेरनभ्युपगमात् । नापि द्वितीयः। तेनाप्यनङ्गीकारान् । यद्वर्तते तत्तंयोगेन समवायेन वा वर्तते इति परोजीकरोति नतु काल्यैकदेशाभ्याम्। । - स्तेपानिन्द्रियेल यः समिकर्षः सोप्येतस्यैकहता प्रतीताचुचितो हेतुस्तस्याभावादिलयः । पस्तु रक्तवार- सत्वलक्षाविदधर्मसंसर्ग तत्तं परिहरति-रक्तत्वं त्विति । यदि पाकादिवशादृढतरं पटेन संयुक्त फुसुम्मादिद्रव्यान्तरं तदर्न एव रतत्वादिःन पधर्मः नापि तन्तुधर्मः, परं तत्संयोगात्तटस्थरताप्रती- सिरित्सरसफलभावत्वालटव दूरनिरत्तो विस्तधर्मसंसर्ग इत्यर्थः । स्वादेतत् भवतु हरिदादियोगासटे रहतीतित्वमापि हिनितिन सर्वात्मना पटे रक्तिमप्रतीतिः एकः तत्ववपदी तेन संयुक्त इति तलादत. प्रतीतिविपनत्वतद्रहितत्वलक्षण एवायं विदधनलगॉल्विति शहते-तथापीति । परिहरति-नेति। यद्यप्येक एपादनवी तथापि द्रव्यान्तरतंयोगवलिन सलिन्वर्तितेऽपित्वव्याप्पवृत्तिवति च स वर्तते भव- त्येव रतातीतिरिवनप्पत्तीलः । एवं विदधतपरिहतेपि वृत्तिविफल्लानुपपत्त्वाशहितोपाधितां शहवे-नन्वित्यादिना । ननु तिमिति खेज वनकार्यप्रसक्तिः नव यास वनत्वमस्तीति तनाह- नवयविन इति । अन्वयो जनकतया संवन्धित्वन् । अत्रैव दूपान्तरमाह-युगपदिति । कमाने. फन वर्तनानदेवदत्तादिव्यवच्छेदाप दुगपरहणम्, पदिहि प्रसववं परितमान्य वर्तते तदा प्रतिद्रव्य पारे- समाप्य वृत्तिलपादिवदनेकत्वनारि स्वादिलः । ननु शिनिलारन्मसन्यतिरेक्षेप वृत्यर्थनप्पया न तुः कोशावयवेषु वर्तमानातः कोशावपदव्यतिरितापपदत्वदर्शनादिति तत्राह-भावे चेति । तदाहि तेवय- चवेषु तद्वत्त्वर्थनवपदान्तरानि कल्पेरन् एवं तेषु तेजपालनन्तावयवाः स्युरपस्थान्तिमायवेलदोपापा- तात्, तथाच नुनेस्सपियोरेनन्तावयवत्वं समानतति परिनामसान्दपि साददिक्षान्ततारतम्यसरिनाका- धिकरपेषु परिनाग्वैपन्दसावयववैपन्यनिमित्तताव्याप्रलयः । नव दूपान्तरमाह-अवयवेति । प्रपनावपवादयविनोनयेऽनन्तावपदयपधानादिलयः । एवं वृत्तिविकल्पदोष पारेहरात-मैवमिति । एकलिनुगपत्तिनेव व्यतिरेफनिपनेन दर्शपति-बहनामिति । किंच यदन्न वर्तते तत्कान्नेकदेशन पति कि सौगततनये नियतिः किंवा वेदान्तदर्शने माहोमानिने प्रसचते, न सर्वथापीलाह-किंचा- यमित्यादिना। ननु सौगतवेदान्तिदर्शनयोईपन कारदेव दुचनप्रयुत्तनिपनेपनादरः क्तुं भवता तु वृत्तिनीकु. दता काचिनिपतिरही करनीदेवेति तवाह-यदर्तत इति । संबन्धे एष नियतिन काळदाविलयः । ..

·[ द्वितीयः 1- - कम्पेऽपीत्यत्र, तन वाधकं शङ्कते--अवयवेति । केयं कात्स्न्यैन प्रतीतिः-किमवयविखरूपस्यानवशेषण यत्त्वावृतत्वानावृतत्वविरुद्धधर्मसंसर्गानास्ति अवयवावरणेप्यवयविनोऽनावृतत्वानुभवादित्युक्तम् अवयवानां २८६. तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) ज्ञानमात्रत्वसिद्धौ साध्य विकलो दृष्टान्त इति चेत् । न, उभयवादिसंप्रतिपन्नस्य धर्मिणो- भ्युपगमेऽपसिद्धान्तापत्तेः । अनभ्युपगमे चाश्रयासिद्धिः । यत्प्रकाशते तदुभयवादिसि- द्वैकविज्ञानमात्रं, प्रकाशते च विवादाध्यासितमिति ज्ञानाद्वैतप्रसशकतयाऽऽभाससमान- योगक्षेमत्वाच्च । नच कम्पाकम्पावृतत्वानावृतत्वरक्तवारक्तत्वलक्षणविरुद्धधर्मसंसर्गात्तदा- श्रयस्यैकत्वानुपपत्तिः । अवयवानां कम्पे तदावरणे तद्रतले चावयविनोऽतद्रूपत्वेनैकस्य विरुद्धधर्मसंसर्गासिद्धेः । नचावयवावयविनोश्चलाचलयोर्युतसिद्धिप्रसङ्गः । विकल्पा- सहत्वात् । किं भेदो युतसिद्धिः १ किंवा पृथगाश्रयाश्रितत्वं २ पृथक्रियावत्वं वा ३ परस्परसंयोगविभागवत्त्वं वा ४ । न प्रथमः, अवयवावयविनोर्भेदाभ्युपगमेन सिद्धसाध- नत्वात् । अत एव न द्वितीयः । अवयविनोऽवयवाश्रयत्वेप्यवयवानां स्वारम्भकावयवा- श्रितत्वात् । न तृतीयः । पृथक्रियावत्त्वस्योभयोरिष्टत्वात् , एकद्रव्यं कर्मेति सूत्राच । न चतुर्थः । चलाचलयोरपि घटहिमाचलयोः परस्परसंयोगविभागानधिकरणत्वात् । अवयवावरणेऽवयविनोऽनावरणे पूर्ववत्कृत्स्नप्रतीतिः स्यादिति चेत् , सत्यं कृतमः प्रतीयत एव तस्यैकत्वात् । तथात्वे द्विहस्तत्वादि किमिति न प्रतीयत इति चेत् तदुचि- भावत्वावगते रूपज्ञानस्यापि वायविपयत्वम सिद्धमित्यर्थः । अनहि प्रकाशते रूपमिति पक्षीकृतं रूपमुभया- भिमतमनभिमतं वेति विकल्प्य दूपयति-नेति । ज्ञानातिरिक्तरूपाद्यभ्युपगमेऽपराधान्त इत्यर्थः । आमा ससमानयोगक्षेमतां चाह-यत्प्रकाशत इति । अस्ति यत्राप्येकस्मिन्विज्ञाने तन्मात्रत्वप्रकाशमानत्वयो- र्व्याप्तिरित्यर्थः । ननु तथापि तर्कविरुद्धत्वाच्छरितोपाधित्वमनुमानस्य तथाहि वृक्षे कासुचिच्छासासु कम्प मानासु तदंशेवयवी कम्पते अपराखकम्पमानासु तदंशे न कम्पते नचैतदेकस्मिन्वृक्षावयविनि घटते । नहि संभवति तदेव कम्पते न कम्पते चेति । तथा घटादिष्वप्यर्धमानियते नार्ध तथा पटादावप्यर्धरक्तमरक्तम- धैं दृश्यते । नचैतदेकस्सिन्संभवति विरोधात् तस्मानास्त्येवावयवीति तनाह-नव कम्पेति । अवयः वेभ्यो विभिन्नस्तावदवयवी । नच तस्मिन्विरुद्धधर्मसंसर्गः । भागनिष्टत्वात् कम्पादीनां विरुद्धधर्माणान- वयवी तु यथानुभवं कम्पत एव वा आवृत एव वा विपरीतमेव वा, न पुनरुभयाधिकरणमित्यर्थः । स्यादे- तत् यद्यवयवचलनादावप्यवयवी न चलनादिमान् तर्हि घटचलनेप्यचलितपटवद्युतसिद्धतावयवावयविनो- प्राप्नोति तथाच न समवाय इति तत्राह-नचावयवेति । विरुद्धधर्मवत्त्वेपि न युतसिद्धिरिति विकल्प- पूर्वकमाह-विकल्पासहत्वादित्यादिना । अतएवेत्यतिदिष्ट सिद्धसाधन विवृणोति-अवयविन इति । पृथक्क्रियावत्त्वं युतसिद्धत्वमिति तृतीयपक्षेपि सिद्धसाधनतामाह-पृथक्रियावत्त्वेति । अवय- वेऽन्यत्कर्म अवयविन्यप्यन्यदेवेत्यत्र वैशेषिकसूत्रमपि प्रमाणयति-एकद्रव्यमिति । एकमेव द्रव्यं सम- घायिकारणं यस्य कर्मणस्तदेकद्रव्यं न पुनः संयोगादिवदनेकवृत्तीत्युक्तम् । परस्परसंयोगविभागवत्त्वं युतति- द्धिरिति चतुर्थे पक्षं दूपयति-न चतुर्थ इति । तत्राह चलाचलत्येन संयोगविभागवत्त्वमापादनीयं नचै- तच्छक्यापादनं व्याप्तेरभावेन प्रशिथिलमूलत्वादिति भावः । V - प्रतीतिः किं वा हस्तवितस्त्यादिमत्तया प्रतीतिः । आद्यामिष्टापत्त्या दूपयति-सत्यमिति । एकः खल्वर यवी न पुनरवयववदनकः स चे प्रतीय प्रतीत एव कायनात नायमनिष्टप्रसा इत्यर्थः । द्वितीयां शङ्कने तथात्व इति । सहकारिवैकल्यादिति परिहरति तदुचितति । अवयव्युत्पादका एव येऽवयवा- ·२८९ परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। परमाण्वसिद्धौ वैयर्थ्यात् । यत्तु पृथिवीलस्य नित्यवृत्तित्वानुमानं तत्र पृथिवीव्यतिरिक्ता- धेयत्वमुपाधिः सत्ताया अपि नित्यवृत्तिलानङ्गीकारात् साध्यविकलश्च दृष्टान्तः । अयं घट एतदतिरितानित्यमूर्तातिरिक्तमूर्तान्य इत्यनुमानमाभाससमानम्, अयं घट एतदतिरिक्तानित्यसावयवातिरिक्सावयवान्यो मेयत्तादित्यपि प्रयोगस्य सुवचत्वात् । पृथिवीत्वमनिसमात्रवृत्ति पृथिवीमात्रवृत्तिवात् घटत्ववदिति प्रतिप्रयोगसंभवाच । नच पृथिवीनिष्टात्यन्ताभावाप्रतियोगिजात्यन्यत्वमुपाधिः । व्यतिरेकच्याप्त्यसिद्धः, साध्या- व्यापकत्वात् सत्ताद्रव्यत्वयोरपि नित्यवृत्तित्वासंप्रतिपत्तेः । नच निरवयवेपु संयोगसंभवः येनासमवायिकारणसंपत्त्या द्रव्यारन्भः संभाव्येत । महत्ववाभावात् । परन्योपाधिमत्त्वत इत्येतद्विपोति यत्त्विति । तत्तायां निलतिवेपि पृथिवीत्व. रहितवृत्तित्वनुपाधिः, नच पक्षेतरता आकाशादेविपक्षस न्यावर्लव सत्वात् । वेदान्तिनते साध्यवैकल्यं चाह -सत्ताया इति । साकाशादिप्रपञ्चस नित्यत्वाभावालतायाः कल्पितत्वात् लालनम सपतया तन सत्ताश्त्यभावादिलः। अन्यत्वेत्येतद्विजोति-अयं घट इत्यादिना । बत्र खेतदतिरिक्तानिलसावयपातिरितः सावययो- ऽयमेव वा घोऽनिलवानधिकरपसावयवो वा कक्षित् । प्रथनेऽन्यत्वमेव तत् घटस चाहतामति ततो. ऽनिलवानधिकरपल सावववव कस्यचिदप्यन्यस्य सितिप्रसाा इलर्थः । नचानिलद्रव्यय सावत्यावं वादनित्यसावयवत्वानधिकरणसावयवान्चत्वानुमानं व्यापातादेय नौदेतीति वाच्यम् । मूर्तस्थापनेल. तान्यावा त्वदमुनानेपि व्यापातलान्यात्सरिच्छिन्नपरिनामाननेव मृतत्वनियुत्ते. दबले सति दन्यसा मतत्वमेव सावयवत्वं न पुनरनिलत्वगन्ध इलपि वक्तुं दास्यनिति भावः ॥ ॥ पापं घट एतहरय सति एतदतिरिसानिलमूतत्वानधिकरणभूतन्यो न भवति नेयत्वा पटवरिति प्रकरणसमता ॥ २ ॥ तथा त्वहेतुः स्वत्वेतरत्तित्यानधिकरपननलहेतुदोपाधिकरणनिधनवान् नेपलान् ॥ ६॥ तपः निला - स्वेतरवृतित्यानपिफरणमूर्तनिटवरहितनिष्टधर्माधिकरण नेक्त्यात् ॥ ४ ॥ तथा निरवपदादं वरनरत्ति- त्वानधिकरणमृतनिष्त्वरहितनिधाधिकर नेयत्वात् ॥ ५॥ इलारिनाविधानिरेकार्थतः सम्प्रतिपक्षता फेन पाते, तथापि यसकस्यचिदुपापितानुभाव तत्साये समत्वारित्रितिपत्तावन्येतदैव रोला समर्थन, तमा हेमादिकमरि पक्षीरल वैपरोल्ननुनातव्यं परनापन कारपेदनमानना रपटे तक रोन्टर रपि । नतेपो तर्कपिधादिरोधादिदोपः श्यामः । विमतान्दनुमानानि सस्पनरनिवाधिरामरसाद पारहितनिधर्माधिकरपानि मेयरयात् ॥ ६॥ दलपि र प्रयोगवाद । नच मया पेयं निलनमा पापानति पचनीयम् । ततो देवं पहुं फसाद । एवं हिनाविधाकोविदः प्रदुमदुरो न दे सो। ननु स्थापि माविमाप्रामा सिस्नेदेखि रेट अमानापन दिने । दिन सामेष पारिपापा । भारादेव परिलाय माविसनिसारिका' ! 5 स्मानियन्तः बिह- पृथिवीत्यमिति । एसोनचोरपनानयोः समनन् । नच पृधियर्यानिटेति । म सवमा प्रधिकामापारि दयारे दरवर्षः । प्यतिरेकेति । पिनामाजिर : सावित्रसेन समासपोन्सर रिजनियरले ६, ཙམ་ཎས་སམ་ ：་：༌བ་དེ ས : སྣེ༌ साप-देनेति । Twee: जर पदमः - ·२८८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीय अस्तु वा कायेन वृत्तिस्तथापि न शृङ्गेण स्तनकार्यकरणप्रसङ्गः । तत्तदवयवविशिष्टस्यै- वावयविनस्तत्तत्कार्यप्रसवसमर्थत्वात् । सर्वश्चायं प्रसङ्गहेतुराश्रयासिद्धः । अवयविनोन- ङ्गीकारादगीकारे वा धर्मिग्राहकप्रमाणबाधः । परसिद्धेन परस्यानिष्ठापादनमिति चेत् । न । परस्यापि प्रमाणत: सिद्धावसिद्धौ च पूर्वोक्तदोपद्वयानतिवृत्तेः । अस्येवेतरस्यापि कल्पनाकल्पितो धर्मीति चेत् । न । कल्पनायाः सर्वत्राव्याहतप्रसरतयाऽऽश्रयासिद्ध्या- दिदोपप्रमोपप्रसङ्गात् । तदेवं परमाणूनामेव व्यणुकादिक्रमेण निश्चितनिखिलजगत्का- रणतोपपत्तौ न ब्रह्मणस्तत्कारणलकल्पनावकाश इति । अत्रोच्यते-'अर्थान्तरत्वादाद्यस्य परस्योपाधिमत्त्वतः । अन्त्यस्याभासतुल्यत्वात्प्रति- साधनरोधनात् ॥ ३८ ॥ यत्तावन्महत्त्वापकर्पतरतमभावस्य कचिद्विश्रान्तिसाधनं तद- र्थान्तरं त्रसरेणुष्वेव तस्य विश्रान्तेः । नच चाक्षुपद्रव्यत्वात् महत्त्वे सति क्रियावत्त्वाद्वा तेषामपि सावयवत्वानुमानात्तत्र विश्रान्त्यनुपपत्तिः । आद्यस्य योगिचक्षुर्गोचरेषु परमा- णुष्वनैकान्तिकत्वात् । नचास्मदादीति विशेषणोपादानाददोपः। परमाणूनामिदानीमेव साधनीयतया तड्यावृत्त्यर्थ विशेषणस्य वैयर्थ्यात् । द्वितीयेपि महत्त्वे सतीति विशेषणस्य ननु किमिति न प्रसङ्गः यावताऽवयविन एव कार्यकरत्वादापतत्येवेति तत्राह-तत्तदवयवेति । यथाय- वयविनोन्वयव्यतिरेको तथा तत्तदवयवोपेततयापीत्यर्थः । किंच यद्येकदेशेन वर्तेत यदि वा कात्स्न्येन यदि वावयवेभ्योऽतिरिच्येत तहीदमिदं स्यादिति यदिदं प्रसननं तत्राश्रयभूतः कश्चिदवयवी खीकृतो न वा उभयथाप्यनुपपत्तिरित्याह-सर्वश्चायमिति । प्रसङ्गहेतुः प्रसाको हेतुरित्यर्थः । अनजीकारेप्याश्रयासि- द्धिपरिहारं शकते-परेति । परस्यापि किं प्रमाणतः सिद्ध त्वया धर्मीक्रियते उत प्रतीतिमात्रसिद्धम् । आये धर्मिग्राहकप्रमाणवाधः नहि परप्रमाणमप्रमाणं भवति वस्तुनोनन्यथाभावात् । द्वितीये त्वानयासि- द्विरिति परिहरति-न परस्यापीति । ननु किमित्याश्रयासिद्धिर्धर्मिग्राहकप्रमाणयाधो वा यावता कल्पितः कश्चिदवयवी ममाप्यस्त्येवेति शशित्वा अतिप्रसक्त्या परिहरति-न कल्पनाया इति । उपपादितोयमों मिथ्यात्ववादे । पूर्वपक्षमुपसंहरति-तदेवमिति । तत्र तावत्परमाणुसाधकतया शक्षितानुमानेषु दूपणानि श्लोकेन संगृह्णाति-अर्थान्तरत्वादिति । अ- णुपरिमाणतारतम्यमित्यनुमाने व्यणुकैरर्थान्तरता । यत्तु पृथिवीत्वस्य नित्यवृत्तित्वानुमानं तबाह-पर: स्येति । यत्तु महाविद्यानुमानमुक्तं तत्राभाससमानयोगक्षमता सत्प्रतिपक्षतां चाह–अन्त्यस्येति । संग्रह विवृणोति-यत्तावदित्यादिना । कश्चायं तरतमभावः- जातिः महत्त्वाणुत्वाभ्यां परापरभावाभावात् । अभावत्वं त्वेतादृशानां पुरैव निवारितम् । ततश्वाश्रयासिद्धि- रपि दुरुद्धरा । यत्तु व्यणुकानामपि सावयवत्वानुमानद्वारार्थान्तरत्वं परिहतं तत्राह-नचेति । अत्र कि चाचपत्वमात्रं विवक्षितं किंवाऽयोगिचाक्षुषत्वम् । आये भवतामकान्तिकता स्थादित्याह-आद्यस्येति । 'परमाणुण्वित्युपलक्षणं कालादीनामपि । द्वितीयं दूपयति-नचेति । अत्र तावद्भाट्टानां कालाकाशदिशा- मप्यस्मदादिचाचपत्वात्तयावृत्त्यर्थं न स्यात्तस्माद्योगिनामेव प्रत्यक्षपरमाणुव्यावृत्त्यर्थमिदं विशेषणं तथाच वैय- र्थ्यम् । योग्यनझीकारादपि भाडान्प्रति वैयर्थ्यमित्यर्थः । द्वितीयं सावयवत्वसाधक दूपयति-द्वितीयेति । निरवयवपरमाणुपु क्रियावत्खनैकान्तिकतापरिहारार्थं महत्त्वे सतीति विशेषणम् । तथाच वैयर्थ्यमित्यर्थः । भवतु वा सावयवत्वं तथापि कथमर्थान्तरताऽभावः । नहि घणुकादौ महत्त्वापकर्षविश्रामसंभवः । तत्र । -न तावत्संख्या । परिमाणेऽसंभवात् । नापि । . .

·परिच्छेदः। नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २९१ दवयविन एकलानुपपत्तेश्च । नचावयवानां तथाप्यत्रयविनोऽतयातम् । तथाले सति चुतसिद्धिप्रसङ्गात् । नच चुतसिद्धरनिरुतिः । घडपटयोरिव द्रव्ययोः समवायायोग्य- वत्स चुत्तसिद्धिपदेनाभिलापात् । नच युततिद्धते भागभागिव्यवहारगोचरत्वानुपपत्तिः, पदवाक्यादिवदुपपत्ते। यत्ततं नावचविनोऽवयवानां वा रक्तं किंतु महारजनायित्वैव तत्संयोगला- व्याप्यत्तितादेव रजारतवन्यवहारो विभागच तिक्ष्यतीति तइसन् । जयाप्यवृत्तिव- सानिरः । तत्किं प्रदेशवृत्तिवनुत खात्यन्ताभावसनानाधिकरणतम् । नायः । आर- नकप्रदेशातिरेकेणावयविनः प्रदेशान्तराभावान्, प्रदेशवृत्तिले संयोगत्वावयविनः सर्वत्र संयोगानधिकरणलप्रसङ्गान्, प्रदेशतद्वतोभिन्नत्वात् । न द्वितीयः । भावत्व वासन्ता- नावसनानाधिकरणले भावाभावविरोधोञ्छेदप्रसङ्गात् । प्रतियोगिसमानदेशकालवेयन्ता- भावत्यान्योन्याभावत्प्रसङ्गाध । नच नेदनिह नेदमिदमिति विलक्षणबुद्धिवेचनादः । । विपनविरोषनापि सन्यरत कम्पति । पूर्वोतं पूर्वपक्षास निगह-नवाययवा- नानिति । ननु चुतदिन्दनव विकार दूषितं तत्रह-नच युतेति । नात्र भेदादिनादिराचा दिना पयोदवयोर्यादा युतनिधिः समकायापोग्य चालिका सेवान चलाचलवादिनामदनपेति कला- चलयोरपि दन्दमुन्योतदयोन्यता नालीले द्रव्यदोरियुतम् । इत्पनेच दुनादिरोगा भवताति, दन- स्था निसासिमापारयुततिरभाकर भगायाप्रदिवस परमामरिचनाकार पागतिनन्दन मादारभावादन्नति पद । नवनवनितिनावे संधारदादता पुनः । न्युतिरित पदावरि दाना कमसिनापि समान्तामिति वचनीन् । वात् । नातिसमवापस दिवशानुपातिः । विरजतनादान्पदान्तिलिसात निरः पदार- 'तल्दुतनितिनमानद ददरिना परो पनपने दानन्देव पाईनन् । न्नु पनि युट. लालेन्ट है पत्रपटददेव भागनानियवहारो न दिले तार-जब चुतसिद्धत्वइति न्हे पदान यादीनां व दुतातिदिन अपायल भागमायादिलवहारः पमान वयारिवानेहोला! रस्सवको तदुर परिहारनन दुरपति-पत्तृत्तमिलादिना । संगम मानिन वदयनरापदारस या निपटे दान. यापातार दुपदर-सपा- प्पेति । स्मिारभरपब्बतिःचदरम: किस नद- नाथ इति । दिनेशरप्रदेशति । भर परेको कई =८२ - निदेन गन्दन भावतिरला रेनो पापको सरिर देना किन्ने दुरसार दीन कर को मेवानन्गुनन्द मानन्दने, समय यदि से ही नदेति ! - हवामान:- ·२९० तत्त्वप्रदीपिका ( चित्सुखीः) [द्वितीयः परमाणुपक्षीकारासंभवेपि संयोगित्वं सावयवमात्रवृत्ति संयोगिमात्रवृत्तित्वात् घट- त्ववदिति संप्रयोगोपपत्तेः । नच द्रव्यत्वेन संयोगित्वानुमानम्, उभयवादिसिद्धस्य धर्मि- णोऽभावात् । नच संयोगित्वं निरवयववृत्ति संयोगिनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वान्मेय- त्ववदिति सप्रतिसाधनता, संयोगिव्यापिनि सावयवत्वधर्म परस्यानैकान्यात् । नच द्वितीयसंयोगानुपपत्तिरदोपः, पार्थिवाप्यपरमाण्वोः संयुक्तयोः सजातीयाण्वन्तरसंयो- गात् व्यणुकोत्पत्तौ द्वितीयसंयोगस्यावश्याभ्युपेयत्वात् , कारणाकारणसंयोगेन कार्या- कार्यसंयोगस्येप्टत्वाच्च । नचावयवी कश्चित्संभवति यः परमाणुभिरारभ्यते, नचैकस्थूल- नीलावभासो वाह्ये प्रमेत्यनुमानात्तत्सिद्धिः । याहगवयवानामवयव्यारम्भकताभ्युपेयते तेषामेवैकस्थूलनीलावभासगोचरत्वोपपत्तेरन्तरत्वात् । नचानेकेषामेकप्रत्ययविपयत्वानुपपत्तिः । एकप्रावरणाद्यर्थक्रियाहेतुत्रोपाधौ बहूना- मपि तन्तूनामेकप्रत्ययत्वोपपत्तेः । दृश्यतेहि वहूनामपि वर्णानामेकार्थप्रतिपत्तिहेतुत्वोपा- धावेकं पदमिति बुद्धिगोचरता कम्पाकम्पावरणानावरणरक्तारक्तत्वलक्षणविरुद्धधर्मसंस- स्यानुमानमारचयति-परमाण्विति । नच द्रव्यत्वेनानैकान्तिकता, तस्यापि पक्षतुल्यत्वात् । प्रतिप्रयो- परमाणुव्यक्तिमात्रपक्षीकरणमाशङ्का पूर्ववादिना यडूपणमुक्तं तदनङ्गीकारपरास्तमिति वदन् संयोग्यन्तर- गमाशय दूपयति-नच द्रव्यत्वेनेति । ननु किमित्युभयासिद्धेर्धय॑भावस्त्वद्रीला संयोगित्वमेव पक्षी- कृत्य शक्यप्रयोगत्वादिति तत्राह-नच संयोगित्वमिति । संयोगिनिष्ठघटत्वादिव्यावर्तनायासन्ताभा- वपदम् । यस्य हि सावयवमेव संयोगीति मतं तन्मते सावयवत्वानकान्तिकमित्यर्थः । किंच संयोगित्वं गुणादिवृत्ति संयोगिनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वान्मेयत्वादिवदिति शक्यानुमानत्वादाभाससमानयोगक्षेम- त्वम् । यच्च द्वितीयसंयोगाभावो न दोषाय प्रथिमानुपपत्तेरदूषणत्वादित्युक्तं तत्राह-नचेति । माभूत्प्रथि मानुपपत्तिर्दोपः द्वितीयसंयोगानुपपत्तिरेव दोपः अपसिद्धान्तापत्तरित्याह-पार्थिवाप्येति । यदाहि पा- र्थिवपरमाणोराप्यपरमाणौ संयोगो जायते तदनन्तरं च पार्थिवस्थान्येन पार्थिवेन आप्यस्याप्यन्येनाप्येन संयोगो जायते तदा पार्थिवाभ्यां पार्थिवघ्यणुकं आप्याभ्यां चाप्यद्यणुकमिति द्वयं युगपदारभ्यत इति भवतां समयः ततश्च पार्थिवाप्यपरमाण्वोः प्रथमं संयोगः संयुक्तयोरेव पुनः सजातीयाणुभ्यां संयोगनिष्पत्तिरिति तदनुपपत्तिःपायवेत्यर्थः । अथेयमपि प्रक्रिया माभूति नश्छिन्नमिति तत्राह-कारणेति । अयमर्थः । संयोगजसंयोगप्रकरणे किस्माद्वाभ्यां बहुभ्यश्चैकस्य संयोगस्योत्पत्तिमुक्त्वा पुनरेकस्मात्संयोगाइयोः संयो- गोत्पत्तावित्थमुदाहृतं भवद्भाप्यकृता 'यदा पार्थिवाप्ययो रित्यारभ्योक्तप्रकारेण घणुकयोरुत्पत्तिमुक्त्वा ततो 'यस्मिन्नेव काले घणुकयोः कारणगुणक्रमेण रूपाद्युत्पत्तिस्तस्मिन्नेव काले इतरेतरकारणाकारणगतात्संयोगा- दितरेतरकार्याकार्यगतौ संयोगौ युगपदुत्पद्यते' इत्यन्तेन उपपत्तिरपि तैरेवोक्ता-'किं कारणं कारणसंयो- गिना हि कार्यमवश्यं संयुज्यते इति हि न्याय' इति । तस्मात्योदिता द्वितीयसंयोगानुपपत्तिरनिष्टापतिरे- वेति । यच्चावयविसाधनं पूर्ववादिना कृतं तदपि दूपयितुं क्रमते-नचावयवीत्यादिना । या मानम नोहरीयमनुमानं तत्र वाह्यविषयत्वेयवयवैरर्थान्तरतामाह-नचैकस्थूलनीलेत्यादिना । नन्यवयवानामनेकत्वादेकबुद्धिविषयत्वानुपपत्तिरिति तत्राह-नचानेकेषामिति । यथाहि यहूनामपि वर्णानां वहूनामपि पदानामेकपदार्थादिबुद्धिजनकत्वोपाधावेकं पदमेकं वाक्यमिति बुद्धिविषयत्वं न पुनस्सा दृशः कश्चिद्वर्णाश्यतिरिकोर्थः, तहाप्येकार्थक्रियोपाधी बहूनामेव तन्तूनामेक्युद्धिविषयत्वं किमिति न संभः वतीत्यर्थः । नच परमाणूनामप्रत्यक्षत्वात्प्रत्यक्षवुद्ध्यविषयत्वमिति वाच्यम् । तादृशपरमाणूनामेवासिद्धेः ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीन्यास्यायुता। २९१ नाइवयविन एकवानुपपत्तेश्च । नचावयवानां तथालेप्यवयविनोऽतथात्वम् । तथाले सति युतसिद्धिप्रसङ्गात् । नच युतसिद्धरनिरुक्तिः । घटपटयोरिव द्रव्ययोः समवायायोग्य- वत्स युतसिद्धिपदेनाभिलापात् । नच युतसिद्धत्ते भागभागिव्यवहारगोचरलानुपपत्तिः, पदवास्यादिवदुपपत्तेः। यत्तूकं नाक्यविनोऽवयवानां वा रक्ततं किंतु महारजनादिद्रव्यत्यैव तत्संयोगस्या- व्याप्यवृत्तिलादेव रत्तारक्तत्वव्यवहारो विभागश्च सिद्ध्यतीति तदसत् । अव्याप्यवृत्तित्त- त्यानिरतः । तत्ति प्रदेशवृत्तित्वमुत स्वात्यन्ताभावसमानाधिकरणत्वम् । नाचः । आर- न्मकप्रदेशातिरेकेणावयविनः प्रदेशान्तराभावात् , प्रदेशवृत्तिवे संयोगल्यावयविनः सर्वत्र संयोगानधिकरणवप्रसङ्गात् , . प्रदेशतद्वतोभिन्नवान् । न द्वितीयः । भावत्व खात्यन्ता- भावतमानाधिकरणले भावाभावविरोधोच्छेदप्रसङ्गात् । प्रतियोगिसनानदेशकालवेसन्ता- भावत्वान्योन्याभावत्वप्रसङ्गान । नच नेदनिह नेदमिदमिति विलक्षणबुद्धिवेद्यता दः । बिस्दधनसंसर्गलपतविरोधमपि सनर्थयते-कम्पति । पूर्वोतं पूर्वपक्षाश निरावटे-नचावयवा. नामिति । ननु युतत्तिद्धत्वमेव विकल्पपूर्व दूपितं तत्राह-नच युतेति । नात्र भेदादिमुतनिखिरापा- दिता पटपटचोदव्ययोर्याशी युतसिद्धिः समवायायोग्यत्वात्मिका सेवात्र चलावट वादिनापादनीति चला- चलवोरपि द्रव्यगुणयोस्खदयोग्यता नातीति द्रव्ययोरिलुतम् । इत्पनेवर दुतनिदिन्युपेया भवताति, इत- पा निलानिलसाधारणयुतसिद्धरनावात् पृथगाभवानपित्तन्य परनामारिबनायाद पृथतिमत्तल न गुणादावभावादननुगतिः सात् । नवानुगतनिलित्ताऽभवे साधारजशब्दता दुत्ता । नवविधयुतनिलिन पादावपि शक्यप्रसझना कम्पादेत्तत्रापि समानत्वादिति वचनीयम् । स्यात् । नवाप्रनितन्य मनवायला निषेधानपत्तिः। शुचिरजदतादाम्यवद्धान्तितिक्षस्थापि निधोपपत्तेः । एवं च पदाह किरावलीकारः- 'तलापुततिदिनजानमेव शब्दसिदिमाने परो पनपतीति तदानन्येव परावर्तितन् । ननु परि युत- लिखितहिं पटपटवदेव भागनागिष्यवहारो न स्यादिति तत्राह-नत्र युततिद्धत्व इति। नहि पदार्दन कादीनां वा युतसिद्धिति अपाप्यन्ति भागभाग्यादिब्यवहारः पादप पारपतिलरिववतहानलः । रहारसत्वयोरपि तदुर परिहार पति-पत्तदमित्यादिना । स्पोयापारजिया हि तदधीनरकारलनहारत दस्था मिपते तदसद, जमानिताया दुनियारिलाह-सम्मा- प्येति । प्रदेश रिमारनपदयातिरिका चिया किसाहस । मलद- नाच इति ।हिती प्रार-प्रदेशति । प्रदेोन्य अरन्नकापरेन्यो निनोकपी पाच प्रोदर तिन संयोग नाचिरस्थापित संशोपिलेति पपलहरिः। कायोगोषजनमान भावः भादतिरंगार रेकामगारविनि तिरेलु नरेनवार र समानधनले दुखतः नरव मनरले, सिनो सेयरमा सामसटे पनि A -नियोगीति ।न्ने - पहनते । हरेक ·- २९२ सदीपिका (निराली) असति अमेगा भक्ति । नगिनिमामि वितः | नगाभागात पाकरणानो जागो गया farmers या पदो परिगमाग गया पगाभिमाना जानिः । नादिलदा राममाय. गवानामाहणेन गोत । दिती मानिनि म माग तसाच फार्गावगा शोणागि मान कामे करणः । मामायापरिशिष्टम्या गतकार्य करण. सामानिमा इमागिन नानगा । गाशमानजागोजागी मोत गरे रोपामेत्र ततकाकरणपिनो मेगामहार। नावगनिनः अगाया पनिगमाय मी करियाययसनापि जानिप्रदमावति- प्ठेत । गायिकारणमन्तरेण कायममानगिनिप्रियाय परिममाप्यत्तावपि सकलसमवागिकारणसहित एपानतिन मथान गाणि मानकार्यप्रसाः पूर्वोक्त एवा- नुवर्तते, सरदयराययिशिष्टम्ग ता ता भावान । प्रत्ययययं निखिलावयचोपलम्भन्न स्मात्तदित्यं गृत्तिविकल्पम्प परमिव्यायुपजीवियामामिद्धां परमिद्धां वेति विकल्पो- भकगतिमानादपि रवयाधितम् । नचंद ताणायमान दुनिझपदा मादित्यर्थः । गनु प्रतियोगिनिष्टल गरलायन्नामागम्य अन्योन्याभातम्य तु नास्ति नियोग तु प्रायोयुदारा इत्ययमेगास्तु तयोविशेष दति तमाह-गच प्रतियोगीति । प्रतियोगिल्वानिकिचित्प्रतियोगिलसप्रतियोगिलविवक्षयोरगुपप- तोदगगावराण्डन एर निरममित्यर्थः । यत्तु गृत्तिविकार दूपर्ण पूर्वपक्षावार उर तदपि समर्थयते- किंचेत्यादिना । व्यासज्य परिगमायेलः । आदिशन्दाधिलादित्रियपत्यादिसंयोगविभागाच गृह्यन्ते । पराभिमतेति । खपक्षे हि जातादेत व्यक्तीना कल्पितत्वावास्तव जातेरभागायखभः । एतग द्वित्वादायपि सगानम् । स्यादेतद्वत्वं नाम त्रित्वाद्यभिधीयते तयापेक्षावुद्धिजन्यं तथाच समसाश्रयग्रहणाभावेऽपेक्षाबुद्धिल- क्षणनिमित्तकारणाभावात् यहुत्वगेव नासित कम्याग्रहणं दृष्टान्यते तस्मादयुक्तमिवंतन, यद्यसंख्यावदिति निदर्शनदानम् । मेवं युक्तंचतत् । नायुत्पादिकापेक्षायुद्धिरेच बहुत्यज्ञानमपित्पन्नायां पधादाविज्ञानान्तरं, तथा च तदर्थगप्याश्रयग्रहणमपेक्षणीयम् । यथाहुः--'आश्रयग्राहकरिन्द्रियघटत्वसंख्यादिज्ञान' मिति । त. धाच तदवशवहुत्याग्रहणं शक्यं दृष्टान्तयितुम् । नन समसावयवग्रहण क्वचिदपि संभवतीयग्रहणमेव निल- मवयविनः ग्यादिति भावः । प्रत्सवयवं परिसमाप्य वृत्तिपक्षे दोपमाह-द्वितीय इति । यथाहि प्रतिव्य- क्तिीगौरिति जातिः प्रतीयते एवं प्रतितन्तु पटः पट इति प्रतीयेत नवमस्तीत्यर्थः । ननु न ण तन- कार्यप्रराक्तिः, तत्तदवयवविशिष्टस्यैवावयविनः कार्यकरत्वोक्तरिति तत्राह-स्तनादीति । हेतुमाह- यादृशेति । यदि यवयविनमभ्युपेत्यावयवशिष्टां प्रायते तर्हि तैरवयवरस्तु तत्तकार्यनिर्वृत्तिः कृतमितरेण, तत्र च पारिश्वपरिहारायोकं यादृशसंस्थानेन्विति । अस्मिन्नेव पक्षेऽनिष्टान्तरं चाह-किंचेति । जातिवदिति । यथा कतिपयव्यक्तिनाशेपि व्यक्त्यन्त रमवलम्व्य जातिजावत्येवमित्यर्थः । स्यादेतत् विपम उपन्यासः नित्या हि जातिरतः कतिपयव्यक्तिनाशेपि युक्तं तस्या व्यक्त्यन्तरावलम्बनेनाप्यवस्थानम् । अत्र त्यवयवरारभ्योऽययवी, ततश्चकतरनाशेपि समवायि- कारणस्य तन्तुसंयोगलक्षणासमवायिकारणस्य च नाशात्कथमस्यावस्थानमिति शकते-समवायीति । एवं तर्हि प्रत्यवयवं परिसमाप्यवृत्त्यवयविनः सकलरामवायिकारणमपि प्रसवयवं वर्तेत इतरथा समवायि- कारणव्यतिरेकण तत्र वृत्त्ययोगात् । तथाच गोपि स्तनादिसमस्तावयवाः सन्ति स्तनादावपि च पृङ्गादय इति पूर्वोक्तपारिप्लवो वज्रलेपायते इति परिहरति-तहीति । तत्रैव हेतुस्तत्तदवयवेति । दूपणान्तरं चाह -प्रत्यवयवमिति । यत्तु खपरमतयोप्त्यसिध्या पिकल्पानुत्थानमुक्तं तद्रूपयति-तदित्थमिति । - ·. परिच्छेदः] नयनंप्रसादिनीव्याख्यायुता। २९३ ऽनवसरदुस्थ एव । नच सर्वत्सात्य प्रसङ्गस्यावयविनः प्रमाणसिद्धावसिद्धौ च धर्मिया- हकप्रमाणवाधानयासिद्धिदोपो चत:: 'प्रमितत्वत्व वैयात्सिद्धस्यैवाश्रयत्नतः। देहालता- वनियमाल्लक्षणैश्च व्यवस्थितेः ॥ ३९ ॥ प्रसिद्धतामात्रेणानयत्वोपपत्तौ प्रमाणविशेषण- वैचात् । नचैवमवयविनः शशविपाणतुल्यता । अपरोक्षप्रतीतिगोचरत्वेनार्थक्रियाका- रितया च तद्वैलक्षण्यात् । नच कल्पनाकोशस्य निरङ्कुशप्रसरतयाऽतिप्रसङ्गः, देहाल- भाववत्प्रतिनियमोपपत्तेः । नहि देहादावालभावः कल्पित इति घटादावपि कल्यते । नच कल्पितोपि सोर्थक्रियाकारीति भवति शुक्तिरजताद्यर्थक्रियाकारी । एवमनभ्युपगमे कथायामप्रवृत्तिरेव त्यादुभाभ्यां धर्मिणः प्रमाणसिद्धत्वेनानङ्गीकारात् । तवापि प्रतिप- क्षत्त्व प्रमितावप्रमितो च निषेधानुपपत्तेश्च । उभयवादितंप्रतिपन्नलक्षणेरेव धर्मिहेतुदृष्टा- न्ततदाभासव्यवस्थोपपत्तौ ससत्तानङ्गीकारेप्यतिप्रसङ्गाप्रसङ्गान् । एकसानेकवृत्तेरवय- विनो निरासेनैव संयोगविभागद्वित्तद्विपृथक्त्वसामान्यायोपि परास्ता वेदितव्याः । पहुत्वगोवादाविलयः । दूषणान्तरनप्पनूय दूपयति नच सर्वस्येति । न दोषा दलसं तत्र हेतुमाइ प्रमितत्वस्येति श्लोफेन । सिदत्वे प्रनितत्वाभावापराधेनाश्रयत्वाभावादर्शनाप्रतित्यविशेप बर्थ- मतः सिद्धयवाश्यत्वं युत्तम् । ननु काल्पतयेदवयवी किनिलवरवेवेव कल्यते न पुनरयन मुक्तिरलता. दिकल्पनाचानयंक्रियाक्षनो वा किं न स्वादिति तमाह-देहात्मतावनियमादिति । या देह एवाना कल्यते नतु पटादी तकल तोरनुभवादेव । रया च कलितलाविशेपेपि देहात्मवारपायनिकाक्षमत्वं न रउत्तादेरेवनापीलर्थः । कथं तहिं तत्वनिर्णयार्थ कपाप्रवृत्तिः नदाभासवर्जनमनाभाससाधनालीकार च विना कलाप्रवृत्तिः । इतरथा आभातप्रयोतरिवानानासप्रयोहरपि पराजयः सादानानप्रयोहरी चन. रपयः स्वादिति तत्राह-लक्षणैश्चेति । यपि कल्पितत्वं समानं तथापि सत्तासतायुगमनबतिरे. गोभयसंप्रतिपक्षलरूपनादायानासानाभातव्यवस्थायां सिखायाननाभासदवरतंबन लाभासा पर्जनेयाः एवं निवादुर्विजयः इतरस तु पराजय शति बदहारनियनबन्ध एव कथा ननु पदिनना । इतरथा- सदादिनां परसरं जदपराजयात्यवस्थापानात् । नचासत आभावनानास मिनटत इति दयनीय सत्ययतिरेगापि लक्षणवत्त्वताहिलाभ्यामनानासानासव्यवस्थोपपतेः । ताक्षरहिनस्टादवभास्नने दि तदानासः । इतरथा सत्याविशेषावतानचानासानाभासपिक.भावपातापिति भावः । को विकृति प्रसिद्धतेति । देहानतावदित्येतद्विरपोति-नव कल्पनाकोगस्येति । कोदो नाहगारन् । द्वितीय नियनं विमोति-च कल्पितोपीति । जय किलिपन्तसत्त्वनेद नापते रितिकारका निविलक्षपतया सोपालतमा प्रतिमानापदे रति माह-एमिति । असार बलदिन अनिर्वचनीयवादिन प्रति सत एव भावनियेतलायनवदीनदयाल सिविन ने पखां कथावानुरकरणीयम् । इतथा प्रथमद माहिदने नाममा दन्त र सापनपत्रयोगायोगात् । दार भारी नारा सम्पप दर दनुभन्दादा- दिस्यलाहदुर शामिभिः-संबन्धनिपटने रहेनन्यायिक ती पाई पदादिवारः । देवदार भीमा नमारोपण ! मनिरपोर । हककर रोनाइ. मुगदेरोनिलाजर-तवापि प्रतिपाति । हुन - उभयचादीति । पी-एसेति । न कि ·[द्वितीयः २९४० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) संयोगादिवरूपानिरुक्तेश्च । तथाहि । किमप्राप्तयोः प्राप्तिः संयोगः १ अनित्यः सं- वन्धो वा २ जन्यत्वविशेपितो वा ३ अव्याप्यवृत्तित्वविशेपितो वा ४ द्रव्यासमवायि- कारणवृत्तिगुणत्वावान्तरजातीयो वा ५ । सर्वथापि नोपपद्यते । 'अन्योन्यसंश्रयापत्तेर- तिव्याप्तिप्रसङ्गतः । अव्याप्तेरजसंयोगे द्रव्यत्वाद्यनिरूपणात् ॥ ४० ॥ न तावदाद्यः । अप्राप्तिशब्देन संयोगाभावविवक्षायामामाश्रयत्वात् । संवन्धाभावविवक्षायां तन्तुपटयोः संवन्धेऽतिव्याप्तेः । नहि पटोत्पत्तेः प्राक्पटस्य तन्तुभिः संवन्धोस्ति संवन्धिनः पटस्यै- वाभावात् । समवायस्य नित्यत्वादसत्यपि संवन्धिनि स भवतीति चेत् तर्हि पटस्य कार- णेपु तन्तुपु सदा समवायात्प्रागपि. सत्त्वप्रसङ्गः तथा तन्त्वादीनामपि कारणानामिति न किंचित्कादाचित्कं स्यात् । अथापि कार्यविशेपितः प्राक् नास्तीति चेत् तद्यप्राप्तयोः प्रा- तिरिति सोपि संयोगः स्यात् । अप्राप्तयोः सतोरिति विशेपणाददोप इति चेत् । न । सदसतोः संबन्धासंभवेन सिद्धस्यैव पटस्य समवाय इत्यवश्याभ्युपेयत्वात् , पूर्वदोपान- तिवृत्तेः, अजसंयोगेऽव्याप्तेश्च । स एव नास्तीति चेत् । न। आकाशादिकमासना संयुज्यते संयोगित्वात् घटवदिति प्रमाणसिद्धत्वात् । नच मूर्तत्वादिरत्रोपाधिरस्ति । व्यतिरेका- इदानी प्ररागात्संयोगादिकमपि खण्डयति-संयोगादीति । न केवलमवयविवदनेकवृत्तित्वात्संयोगा- देरनुपपत्तिः, खरूपानिरुक्तेश्चेति चार्थः । अत्र समवायनिवृत्तये चतुर्पु पक्षेप्वाद्यं विशेषणं द्रव्येति । द्रव्यं प्रत्यसमवायिकारणं देतद्वृत्तिर्या गुणत्वावान्तरजातिः संयोगत्वाख्या तदधिकरणं वेत्यर्थः । रूपत्यादि- कमादाय रूपादावतिव्याप्तिपरिहारायाचं विशेपणम् । सत्तामादाय द्रव्यकर्मणोरतिव्याप्तिपरिहाराय गुणत्वा- वान्तरजातीयग्रहणम् । तत्रैव वर्तमानावान्तरजातीय इत्येवाभिधानेपि गुणत्वजातिमत्तया रूपादावेवातिव्या- प्तिस्तद्यावृत्त्यर्थं गुणत्वग्रहणम् । अनुपपत्तिहेतून् श्लोकेन संगृह्णाति-अन्योन्येति । अप्राप्तयोरित्यय किमप्राप्तशब्देन संयोगाभाववान् संवन्धाभाववान् वा विवक्ष्यते । प्रथमे संयोगसिद्धौ लक्षणसिद्धिलक्षणसिद्धी संयोगसिद्धिरियन्योन्याश्रयः संयोगस्याद्याप्यसिद्धरित्याह-अन्योन्येति । द्वितीये तन्तुपटादिसमवाये- ऽतिव्याप्तिः । उत्पत्तेः प्रागसंवद्धयोरेवावयविनोः समवायसंवन्धेऽतिव्याप्तिः । समवायनित्यत्वेपि प्राक् तीयत्वाभावेन तस्याप्राप्तयोः प्राप्तित्वादित्याह-अतिव्याप्तीति । प्रथमद्वितीयतृतीयचतुर्थेषु च दूपण- माह-अव्यातेरजसंयोग इति । नाजसंयोगस्य विभुमात्रवत्तिनोऽनित्यत्वं जन्यत्वमव्याप्यवृत्तित्वं वा संभवति ततस्तत्राव्याप्तिरित्यर्थः । पञ्चमे दूषणमाह-द्रव्यत्वादीति । संग्रहं विगृणोति-न तावदि- त्यादिना । आत्माश्रयग्रहणमन्योन्याश्रयस्याप्युपलक्षणम् । ननु माभूत्संवन्धिनः पटस्य पूर्व भावः तथा तनंबन्धल्य समवायस्य नियतया प्रागपि सत्त्वानातिव्याप्तिरिति शरते-समवायस्येति । शत्र तन्तुपटविज्ञपित एवं समवायः प्रागप्यन्ति किंवा स्वरूपेणव । नाद्यः। कार्यमगर्गस नित्यतापत्या कापिल. मदानुननिकलङ्कलेपापातादिल्याह-तहीति । द्वितीयमाराध्य दूषयति-अथापीत्यादिना । ननु ताई प्राप्तयोः प्रातिनित्येतावन लक्षणमपित्वप्राप्तयोः सतोः प्राप्तिरिति तथाच किरणावळाकार:--'अप्रामयोः ग्रानिः संयोग' इति मात्र व्याचक्षणः प्राह-विद्यमानयोरप्राप्तयोः प्राप्तिः संयोग' इति । दयान न पू:- नियालिः, पटन्य विद्यमानत्वाभावादिति रिवा पुनरपि दयवातियातिमापाया-अप्रायोरित्या दिना । एदेनददति निरन्दं यथाहोदयन:--'समवायम्वनामयोन संभवत्येक जातः मंबन्धनका तानमा दिदि । अध्यारित्वेतद्वियोति-अजसंयोग इति । अनमयोगगमवायसाहनाममा दनान सामयादि-प्राकाशादिक्रमात्मनेति । कृपादनाच तयने प्रत्याः । अनुगम्य पुनः कप ·रिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २९५ संद्धेः । यदसूतै तदालना न संयुज्यते यथा रूपमिति व्यतिरेकः । तत्रचासंयोगित्वस्यै- पाधितया व्यतिरेकासिद्धेः । मूर्तवं चावच्छिन्नपरिमाणाधिकरणलं ततश्च परिमाणाधि- रणत्वेनैव व्याप्तिसिद्धेरवच्छिन्नविशेषणस्य पक्षमात्रन्यावृत्तिप्रयोजनस्य पक्षेतरता । अत व न द्वितीयतृतीयौ । अजसंयोगाव्याप्तः, क्रयादिजन्यस्वस्वामिसंबन्धादिष्वतिव्याप्तेश्च । पां जन्यवादनित्यत्वाच नेते संबन्धाः स्वत्ववामित्वादीनां द्विष्ठत्वाभावादिति चेत्तत्किमि- हानी विशेषणविशेष्यभावोपि न संवन्धः तथाच सुन्याहतं विशेषणविशेष्यभावसंवन्धा- भावसमवाययोर्ग्रहणमिति । अपिचैवं समवायोपि संबन्धो न स्यात् । घट: पटेन सं- युक्तः पञ्च घटेनेतिवत्तन्तुपु पटः समवेतः पटे च तन्तवः समवेता इति तुल्यंरूपव्य- वहाराभावात् । तन्तुपटौ संवद्धावित्यत्त्येव व्यवहार इति चेत्समं समाधानम् । स्वस्वा- मिनी संबद्धाविति व्यवहारात् । नापि चतुर्थः । अजसंयोगाऽव्याप्तः । नहि निरवयवेषु नि- येपु सन्ति प्रदेशाः यानव्याप्यायमेकदेशे वर्तेत । नापि पञ्चमः । द्रव्यत्यासमवाचिका- रणानां जातेश्वानिरुक्तौ तद्विशेपितलक्षणासिद्धेः । अपि च 'संयोगस्यापृथक्वेपि व्याहारव्यवहारयोः । समवाय इवोत्थानाद्वथा सामा- न्यकल्पना ॥ ४१ ।। यथा तत्तत्संबन्धिनिरूपणाधीननिरूपणोपि समवायत्तत्रतत्रैको नित्यश्च संयोगोपि तथा किं न स्यात् । तद्भेदन्याहारव्यवहारयोः समवायवदुपपत्तेः । तेन जातेरसंभवाद्गुणत्वावान्तरजातीय इतीदं लक्षणमेव न संभवति । नन्वन्यतरकर्मणोभय- । स्था, नाधिकार्यत्वात् । कन्नीधिकोतमाह-मूर्तत्वं चेति । अत्र हि परिमाणाधिकरमत्वमित्येतावर्तव संयोगानहगुणादिव्यावृत्तेः पक्षीकृततत्तुल्यविभुद्रव्यमानव्यावर्तकायच्छिमाविशेषणवत्त्वादयं पक्षेतर इलः । अत एवैतस्य विवरणनजसंयोगेति । लोकोत्तानतिव्याप्तिं चाह-मयादीति । आदिदाम्देन भुत्लखानि- संबन्धादयो गवन्ते । तत्र लक्षणं च नयति-तेपामिति।सनाना चेयं प्रथमेपि । ललाम्बाधारावादिषु विशेषणसंभवेपि संपन्धरूपरिशेप्याभावादतिव्याप्तिपरिहारं पाहते-नेत इति । विश्व चोमवाप्पद- शिष्टयुयुत्पत्तिप्रसज्ञादिति भावः । तदिदमपरिक्षान्तेन दुपपति--तकिमिति । किं सोमवत्र तुल्प जनकतपोभयनिहत्यामादेन खसाम्यादीनामसंपन्धत्पमभिमन्नानव सनवापोषि संबन्धो न सात्तलास तदजनकत्वादिलार-अपि चैवमिति । तुल्यरुपञ्चवहारसभा र ते तन्तुपटाविति । मनाया- नलाम्यमेवार-सस्वामिनाविति । एतेन कारः संपन्यः संयोग इति लीलापलपि निरन्ता । मा. गृत्तिः संपन्ध इति चतुर्थपक्षनव्याया एपपति-नापि चतुर्थ इत्यादिना । दयाननकापिलादि- सिपादिलनिशलक्ष पति-नापीति । यानिरः प्रागलोरलायनसनसनदेसर पत्वत्स मिरामार गुपलक्षापरानामसिना सतिमिदनाप नक्षलपः। स्वामी गुमायान्तरितोलिनामाभिमान मारिलार-अपिति । नत्र गोगानेगये सलगतदारापाशुपस्तिः योग पसन्दरः । रनर - दोगः लेदोन जिनामा दिने । मतिपतः । दिवस पापपदेपराधिकालांतर संयोगति ! प्रोपदी-नेति नमामि सदा भिर पर ल्पतरेलादिना । प .

·२९६ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी.) [द्वितीयः कर्मणा संयोगेन वा संयोगस्य जन्म तथाच नित्यात्कारणत्रितयजन्यत्वं व्यावर्तमान तस्य संयोगत्वमपि व्यावर्तयति तत्कथमजसंयोगसिद्धिरिति चेत् हन्त तर्हि कारणबहु. त्वात्कारणमहत्त्वात्प्रचयविशेपाञ्च महदिति महत्त्वस्य कारणत्रितयजन्यत्वेन व्याप्तावात्मा- दिपु तद्व्यावर्तमानं महत्त्वमपि व्यावर्तयेत् । तथा संयोगे संवन्धत्वमनित्यत्वेन व्याप्तमिति समवायस्यापि संबन्धस्य नित्यता न स्यात् । ज्ञानस्य चास्मदादिपु शरीरेन्द्रियादिसाध- नाधीनत्वादीश्वरे तद्विरहिणि तव्यावर्तेतेति भवतैव स्वसमयः सकलोपि व्याकुली- कृतः स्यात् । अथ कारणनिवृत्त्या कार्यस्य निवृत्तिर्न नित्यस्य अव्यापकनिवृत्तावव्याप्यनिवृत्तेरयो- गादित्युच्येत तदितोपि दीयतां दृष्टिः तस्मान्न संयोगः संभवी नापि विभागः । स हि प्राप्तिपूर्विका अनाप्तिः किंवा संयोगविरोधी गुण: अथ वा संयोगावृत्त्यनित्यमात्रवृत्तिदि- संयोग उभयकर्मजन्यः, यथामल्लयो#पयोर्वा कारणाकारणसंयोगात्कार्याकार्यसंयोगः संयोगजः तथाचोक- कारणत्रितयजन्यत्वेन व्याप्तं संयोगत्वं तदव्यावृत्ती व्यावर्तत इत्यजस्य संयोगत्वं व्याहतमित्यर्थः । संयोगविशे- पस्य कारणत्रयजन्यत्वेन व्याप्ति तु संयोगमात्रस्यातो न व्याहतिरिति प्रतिवन्दीग्रहणपूर्वकं परिहरति हन्तत- हीत्यादिना । क्वचित्कारणवहुत्वात्कार्ये महत्त्वमुत्पद्यते यथा व्यणुके यथा वा समानपरिमाणप्रशिथिलाव- यवसंयोगवत्तन्तुभिरारब्धयोः पटयोरन्यतरस्मिन्वहुतन्त्वारब्धक्कचित्कारणमहत्त्वात् । यथा त्र्यणुकादुपरित- नेषु यथा वा समानसंख्याकैरप्रचयवत्तन्तुभिरारब्धयोः पटयोरन्यतरस्मिन्स्थूलदीर्घतन्त्वारब्धे तथा प्रशि- थिलावयवसंयोगरूपप्रचयविशेपादपि क्वचिन्महत्त्वमुत्पद्यते यथा समपरिमाणैः समसंख्यैश्च तन्तुभिरारब्धयोः पटयोरन्यतरस्मिन् तथा चैतेषु कारणत्रितयजन्यत्वेन व्याप्तमिति नित्येष्वात्मादिषु महत्त्वं न स्यादित्यर्थः । स्थलान्तरयोरपि प्रतिवन्दिद्वयं सुवोधेन ग्रन्थेन गृह्णाति-तथेति । विशेपमादर्शयन् प्रतिवन्दीमाभासयति पूर्ववादी-अथेति । कारणनिवृत्त्या या निवृत्तिः सा कार्यस्यैव तस्य तेनैव व्याप्तेः न नित्यस्य तस्य तेनाव्याप्तेः । तथापि निवृत्तावतिप्रसङ्गादित्यर्थः । नायं विशेषः । अस्मत्पक्षेप्यस्य समानत्वादतो नाभासः प्रतिवन्दीति परिहरति-तदितोपीति। तत्तर्हि इतोप्यत्रापीत्यर्थः । 'संयोगत्वनिरासेन तद्गर्भलक्षणभापिणौ । विनासितौ सर्वदेववादिवागीश्वरावपि ॥' गुणत्वावान्तरजात्या द्रव्या समवायिकारणजातीयः संयोग इति प्रमाणमअरीकारः । घटजनकतदवयवनिष्ठगुणत्वावान्तरजातीयः सं. योग इति च मानमनोहरकारः । मनित्यः संवन्ध इति च तदीयं लक्षणं पूर्वमेव पितम्। यथाप्रतिइं वि. भागं दुर्निरूपयति-नापीति । तत्र प्रशस्तपादसर्वदेवशिवादित्यमिश्रकक्षीकृतलक्षणान्युद्भावयति-स हि- प्राप्तिपूर्विकेत्यादिना । विन्ध्यमेरूः संयोगाभावोप्यप्राप्तिरिति तन्निवृत्ती प्राप्तिपूर्विकेति विशेषणम् । संयोगविरोधित्वं संयोगप्रागभावप्रध्वंसयोरप्यस्तीति गुणग्रहणम् । युध्यादिव्यावृत्त्य संयोगग्रहणम् । संयोगा- वृत्तीति । गुणत्वावान्तरजातीय इत्युक्ते रूपत्वादिकमादाय रूपादायतिव्याप्तिस्तदय जातिरेव विशेषणद्वयन विशेष्यते । दिग्वृत्तियों गुणसदृत्तिर्या गुणत्वावान्तरजातिस्तदधिकरणमित्यर्थः । तेन रूपादयो व्यावर्तिताः । रूपत्वादीनां तदभावात् । तथापि संख्यापरिमाणपृथक्त्वेष्यतिव्याप्तिस्तनातीनामपि तथात्यादत उसमनि- समायवृत्तीति । नहि संख्यात्वादिजातिरनियमाने वर्तते एकत्लैकपृथक्त्वयोनिल्यवर्तिनोः परममहत्वसार निलतया तनातेरपि नित्यत्तित्वात् । तथापि संयोगेऽतिव्याप्तिः संयोगलनातेरेयंभूतल्लादत उफ सं. योगावृत्तीति । मंयोगावृत्त्यनियमात्रवृत्तिजातीय इत्युत्ते घटादावतिव्याप्तिस्तदर्थ गुणवायान्तरपदम् । गन्यत्वादिनिवृत्त्व दिगतितीति पदम् । गुणत्वावान्तरत्वं च गुणवसाक्षायाप्यावं तेन च द्विवादिगामा:- .. ..

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २९७ वृत्तिवृत्तिगुणत्वावान्तरजातीयः । सर्वथापि न घटते । 'आलानयादतिव्याप्तेरयोगाच- भिचारतः । विशेषणाप्रसिद्धेश्च न विभागः प्रसिद्ध्यति ॥ ४२ ॥ तत्र न तावदाद्यः । विकल्पासहत्तान् । अप्राप्तिशब्देन विभागोभिलप्यते किं वा संवन्धाभावः । विभागामि- धाने वालाश्रयत्वम् उत्तरत्र संयोगप्रध्वंतेऽतिव्याप्तिः । न द्वितीयः । विरोधशब्देन सहा- नवस्थानाभिधाने लक्षणस्यासंभवित्वात् , वध्यघातकयोरेकानयत्वस्य खेनैवाभ्युपगमात् । निवर्तफत्वविवक्षायां च तन्निवर्तकाटेश्वरेच्छादावतिव्याप्तिः । समानाधिकरणो निवर्तको गुणो विवक्षित इति चेत् । न । आलमनःसंयोगनिवर्तकादृष्टेऽतिव्याप्तेः । कर्मजन्यले सतीति विशेषणादोप इतिचेन्न । तस्यापि तीर्थयात्रादिकर्मजन्यत्वात् । कर्मसमानाधि- करणः संयोगविरोधी गुणो विभाग इति चेन्न । संयोगविभागयोरसिद्धौ कर्मणोप्यसिद्धेः, संयोगविभागासमवायिकारणं कर्मेति कर्मलक्षणाङ्गीकारात् , संयोगत्व चासिद्धौ तद्विरो- धित्वत्याप्यसिद्धेः, कर्मण एव च पूर्वसंयोगनाशकत्वोपपत्तौ .विभागाभ्युपगमवैयर्वाच । कथं तजनकल्य तन्निवर्तकतमिति चेन्मैवम् । प्राचीनकर्मजनितसंयोगस्योत्तरकर्मणा नि- । न्यानातव्याप्तिः । दूपणानि संगृहाति-आत्माश्रयेत्यादिना श्लोकेन । प्राप्तिपूर्वकाऽप्राप्तिरिलत्राप्रा- मिसम्झन विभागो वा संपन्धाभावो वा विषत्यते, प्रथमे प्राह-आत्माधयादिति । उत्तरन गंयोगप्र- तिन्याप्तिरिलाह-अतिव्याप्तेरिति । द्वितीये दूपपनाह-अयोगाध्यभिचारत इति । सरत विरोधादेन कि सहानवस्थाननभिमतं निवर्लनिवर्तकर या। आयेऽभयः । यमपातक्योरेकाभितत्या- होकारात् । उत्तरत्र त्वदृष्टादावतियाप्तिरित्यर्थः । तृतीये दूपपनाह-विशेपणेति । नंयोगस्य पूर्वगेर पितत्यादुजालोरपि सण्डितत्वाय तद्विशिष्टलक्षमप्यतंभवीलर्थः । सो विमोति-तत्र न ताव- दित्यादिना । ननु न सहानवस्थानमन्त्र विरोधः देनायोगोऽभवः सात् किंतु कापातकनादः । तमान प्राप्तिपूर्विकाप्राप्तिविभाग इति भावं याचक्षानः किरणावलोकारो 'प्राप्तिविरोधिगुण दलपः, श्य प्रातिः संयोगस्तेन सह कि देशातः कालतः खरूपलतो पाव विरोधः सवै तदनुसामलिलत उत्प्रसिर्वि- के त्वैव सहानवस्थानभावापोयं प्राह, तथाच प्राप्यताविभागल पालकत्वं दर्मितं तेन संयोगमाती गगो विभाग इति संक्षेप इति तनार-निवर्तकत्वविवक्षायां चेति । बास्पानरीतिरेदेवं चतुरा न्दु रोनिनक्षपतित्यासत्याशित भावः। एवेन बभिचारत रति पवारपातम् । अत्र मानमनोहरकारःप्रार--- 'संयोगसमानामयले सति संयोगनारायो विभाग' ति तदेताते-समानाधिकरप रनि। मान- मनसोः संयोगस्य निदर्तय संयोगेन समानापयनिलतियातिरिलाह-नात्मेति ! बातो. पाहिजरिताराम विशेषमान्तरं पाहटे-कर्मसमानाधिकरण इति । हाल बनानामिका दिनापाननि र भावादिलखः । पगोपरिस्मिन, स्वददिभात्यनावरून कर्मनिरूपम देन परिवार स्मार-संयोति ! भिगारी पनदिई व विभागलियोबापरेटिनाः । संयोपियोप-संयोगा चेति! से पिनामा संयोगदि निकामना मायादेन तर पावर स्वाद संपोसिलर-कर्मपदचेति । प्राचीनेति । गट : समिति र माननियनका सरकार र लमही कर्म ..?

·[द्वितीयः २९८ तत्त्वप्रदीपिका ( चित्सुखी) वृत्तेः । नाङ्गुलिकर्मणस्तरुसंगोगनाशकलम, व्यभिकरणमा निवर्तकतायामनिप्रसज्ञादिति चेत् । न । स्वाश्रयाश्रितसंयोगशैव नाशकलेनातिप्रसङ्गाभावात् । विरोधिनः समाना- धिकरणस्यैव नाशकत्वोपपत्तावसति बाधक यावत्संयोगनिसामानाधिकरण्यस सहोचो. नुपपन्न इति चेन । उभयवादिसिद्धकर्मण एवान्चगव्यतिरेकवतस्तन्नाशकलोपपत्तौ गुणा- न्तरकल्पनागौरवस्व घाधकत्वात् । नच विभक्तप्रत्ययादेव तत्सिद्धौ कल्पनैव नास्तीति वाच्यम् । हिमवद्विन्ध्ययोरिव सं- योगाभावमात्रादेव विभक्तप्रत्ययोपपत्तेः । ननु स्फुटद्वेणुदलशब्दात्तदसमवायिकारणतया विभागोऽवगम्यते, सहि न वंशदलद्व- माने तरमाने या वर्तते तस्योभयात्तित्वातथा का वर्तमानेन कथमुभयनिधनयोगनिवृत्तिमधिकरणत्वा. तथापि तथात्वेऽतिप्रसादेतदेव शकते-नागुलीति । गशप्यन्यतरनिष्ठेन कर्मणोभयनिष्ठसंयोगव न सर्वात्मना सामानाधिकरप्यं तथाप्यन्यतराधिकरणमादायामि सामानाधिकरप्यम् । तथाच तदाभितसंयोग- निवर्तकत्वेप्युभयनिष्टसंयोगोऽनिवर्तते । नाप्यातिप्रसफिरिति परिहरति-न स्वाश्रयेति । तन सानाना• धिकरण्यं चेदवश्यं मन्तव्यं तहिं सर्वथा सामानाधिकरप्यमप्युसर्गप्राप्तं नासति बाधके शक्यसागम् । तथाचोभयनिष्टो विभाग एव सीकर्तव्यः न कर्म, अताशत्वादिति श्रीवल्लभन्तदुद्भाययति-विरोधिन इति । असति बाधक इत्यसिद्धिः, गौरवस्य बाधकल्यादिति परिहरति-उभयेति । ननु न कल्प्यते सः येन गौरवं दोपाय अपितु विभक्त इति प्रत्यक्षादेव तलिसिरिति तत्राह-नचेति । यथाहि हिमवद्विन्ध्ययोः प्रारभावात्तत्पूर्विकाप्राप्तिरूपविभागाभावेऽपि संयोगाभावमाननादाय विभक्त इति प्रत्ययशब्दयोः प्रवृत्तिस्तद्धटादायपि स्यादिति नेयं प्रतीतित्तत्प्रयायिकेत्यर्थः । एतेन भाष्यकारोक्तं विभागे प्रत्यक्षं प्रत्युक्तं मन्तव्यम् । मनोहरस्तु तादृशस्थले प्रतीतिरेव नास्ति शब्दप्रयोगस्तु गौण इत्याह-तदसत् । एतादृशानुभवपरिहारपारिजातस्य प्रकृतेपि सुलभत्वात् । तात्पर्यटीकाकारकिरणावलीकारौ त्वगुलिकर्मणोड- लितरुसंयोगनाशकत्वमशीकृत्यापि हस्ततरुसंयोगनाशानुपपत्त्या विभागं समर्थयामासतुः । तथाहि । हत्ता- दीनां निष्क्रियत्वान्न तद्गतकर्मतत्संयोगनाशकं नचालिगतं कमैव तस्य हत्ततरुनिष्टत्वाभावेनातिव्यधिकर- णत्वात् । नचागुलितरुसंयोगनाशात्पाणितरुसंयोगनाशो भविष्यतीति वाच्यम् । कर्मजं करतरुसंयोग प्रबड्ड- लितरुसंयोगस्याकारणत्वात् , अकारणनाशस्य विनाशकत्वेऽतिप्रसङ्गात् । तलाकमजनितविभागजविभागप- रंपरया निष्क्रियकरशरीरतर्वादिसंयोगपरंपरा विनश्यतीत्यनिच्छन्नपि गलपादुकयाहीकारयितव्य इति तत्रापि खाश्रयेत्यादिनन्धेनैवोत्तरं देयम् । योजना तु खस्य कर्मणो य आश्रयोगुल्यादिस्तदाश्रितश्च यो हत्तादिरव- यवी तस्य यस्तर्वादिभिः संयोगस्तस्यैव नाशकत्वाश्रयणं वैयधिकरण्येप्यतिप्रसज्ञाभावादिति । अपिचात्रैतद्- तव्यम् । कथं हस्तादीनां निष्क्रियत्वावगम इति, हस्तस्याकम्पमानत्वादिति चेन्न। अहुलिचलनमनु करचलन- स्याप्यावश्यकत्वात्तदितरावयवेषु चलनाभावादवयवी न चलतीति चेकि समत्तावयवचलन एवावयविनि चलनोत्पत्तिरोमिति चेद्धन्त समस्तावयवसंयोग एवावयविसंयोगोपीति न हस्तादेः संयोग एवास्ति कस्य विनाशाय विभागः कल्प्यते, तस्माद्ययावयवसंयोगानन्तरमवयविसंयोगनियमः एवं कर्मप्यपि । इयांस्तु- विशेषः । तत्र संयोग एव संयोगान्तरोत्पादकः अन तु तन्नास्ति किंत्ववयवकर्मोत्पादकवदवयविन्यपि कर्मों- त्पादकानि सन्ति नह्यत्ति संभवोवयवेषु गुरुत्वं द्रवत्वं संयोगो वा नपुनरवयविनीति तत्मात्वकर्मणैव हत्ता- दिसंयोगोपि निवर्तते इति नानेन मिपेणापि विभागभिक्षुकस्य पादप्रसार इत्यलम् । ननु यद्यपि विभक्तप्रत्ययवलान विभागसिद्धिस्तथापि न कल्प्यत्वम् । शब्दलक्षणकार्येण तदनुमानात् । उक्तं हि भाप्यकृता 'विभागः शब्दहेतुश्चेति । तत्र विभागस्यैवासंप्रतिपत्तेः । यद्यपि न तेन कारणविभा- गान्मानं संभवति, तथापि शब्दात्तदनुमानं भवतीति लीलावतीकारः शश्ते-नन्वित्यादिना । स्फुटतो ·... परिच्छेदः] . । नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २९९ यसंयोगनाशापेक्षवंशदलाकाशसंयोगजन्यः संयोगजन्यस्य शब्दस्य संयोगनिमित्तकार- पतोपलन्भात् , भेर्याकाशसंयोगजन्यस्य शब्दस्य भेरीदण्डसंयोगनिमित्तकतावदितिचेत् । न वायुदलसंयोगनिमित्तकत्वोपपत्तेः। नत्र सर्वत्रातीन्द्रियवायुसंयोगकारणताप्रसङ्गः । भेरी- इण्डसंयोगत्यान्वयव्यतिरेकवतः कारणतोपपत्तौ तत्कल्पनानुपपत्तेः । अन्यथा तवापि पलाशादा शुकशुकशब्दो वेगवदनिलपलाशसंयोगनिमित्तो न स्यात् । कर्म संयोगातिरिक्तासमवायिकारणं संयोगातिरिक्तवे सत्यसमवायिकारणत्वाद्रूपवदिति मानमनोहरकारोक्तमनुमानमिति चेन । कर्ममात्रपक्षीकारे वेगाल्यसंस्कारजनकतया सि- द्वसाधनलान्, वेगाजनककर्मपक्षीकारे च सप्रतिसाधनता, कर्म संयोगातिरिक्तद्विष्ठगु- जासमवायिकारणलात्यन्ताभावाधिकरणं, संयोगासमवायिकारणत्वात् संयोगवदिति प्रति- प्रयोगात् । वेदान्तिनं प्रति दृष्टान्तत्व साध्यविकललाच । विवर्तवादाश्रयणेन तैः कार्ये गुणान्तरमनभ्युपगच्छद्भिः कारणगुणानां कार्ये गुणासमवायिकारणलानङ्गीकारात् । नापि तृतीयः । विशेषणाप्रसिद्धेः । 'संयोगत्व निरन्तत्वाद्गुणानामनिरूपणान् । जातेञ्च कान्डादुलशनानशब्दादिलयः । तत्व विभागजत्वं परिशेपयति सहीति । वादलगपन्य यः चो- गवनाशापेक्षो यो दललाशय संयोगलबन्यो न भवतीलयः । मन च निमिततयापि विभागाननु- प्रवेशाय वंशदल्यसंयोगनाशापेक्षेनुत्तम् । एप हि तेपानभ्युपगमः वंशदलविभागामिनितकारणाशद- साराविनागादसमवादिकारणान्नहाकायप्रदेदो सनवाधिकारने प्रथनः शब्द उत्सदते इति । तत्र वंशद- संयोगनाश एव निलित्तकारणमपि भवत्तिलयः । कुतस्तेन न जन्यत इति तमाह-संयोगजन्यति । यः खलु संयोगासनाधिकारणकः शब्दः स योगनिमितकारकोपि दृष्टः । या भाकानयोगानन- काधिकारपादुपयमानदादय मेरोदडतंयोगो निलितं, नह तथाति तलामानयोतिरित्यर्थः । दुइ- पति-न वायुदलेति । अन्नुपगन्यते च वादुवंशदलयोः संयोगो निमित्तलयः । नन्य सात भेगे. पटसंयोगवापि कचिनिनित्तता न स्यात् तत्रापि वायुदलपोगस वचत्वारिति तह-नति । मान्वयव्यतिरेको स्वः, नह तथेति भावः । अभापतीन्द्ररफलनवाविप्रसहित दूपानं मलाह- अन्यथेति । पलाशः पत्रं, काति दशब्दानुकारः । एतेनतारतम्, पदाह कानः-वस दिगम्दतदा तदनुपलब्धेरभावावधारणादिति दादोपलनसापि तथात्वात्। एवं नायकारापनिनतननुमान दूपपित्या मनोहरोपननुनानं पितुनमापति-कर्मति । कोन दिसायनतानिदै संयोगातिरित्युतम् । संपोगजनपदोनदानवजानिक रेल यति रि पति । यातिपरिहारापासनवाधिकारपत्कारिन्युरन् । पतपोमाजिक विक, बचना- दिलर्थः । जबकि वनमा पक्षः, किया देशाजनक वन, आरेम-कर्ममात्रेति । दिदै - वेति । प्रतिसाधननेय दापति-कर्मति । संयोगजमदन महा चोर दुन। तथापि देगजनका सातदर्थ विपरन् । इत्यपिसमापिन्टरननियन्द गन् । सविधानजनकलया वायरिरामनामयामिकरमेन्दुभन् । किन- नाभायमापन । नित्यायनमयापिकाबराया तिर नल्द । संपदामामि मिले एक मन मामा, र पत्यारिला गावानुमान ·[द्वितीयः . - । । ३०० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) दुर्निरूपत्वात्स्यादसंभवि लक्षणम् ॥ ४३ ॥' नापि द्वित्वं संभवति । तत्किमिमौ द्वाविति प्रत्यक्षतः सिद्ध्येदुतानुमानतः, नोभयथापि-प्रत्यक्षस्यान्यथासिद्धिः स्यादेकत्वसमु- चये । अनुमाप्याश्रयासिद्धिसाध्यवैकल्यदूपिता' ॥ ४४ ॥ इमौ द्वाविति प्रत्यक्षं तावदेकैक- समुच्चयविपयतयाप्यन्यथोपपद्यमानं नापरं द्वित्वमवगमयितुमर्हति । ननु समुच्चयमात्रवि- पयमिदं प्रत्यक्षं तद्विशेषविपयं वा । नाद्यः । तस्यावैचित्र्ये द्वित्वत्रित्वादिव्यवहारवैचित्र्य- विरोधात् । नापि द्वितीयः । विकल्पानुपपत्तेः । सहि समुचितैकत्वभेदाद्वा तद्गतधर्मभे- दाद्वा । न प्रथमः । एकतायाः सर्वत्र तुल्यत्वात् । न चरमः । आरोपितस्य वा पारमा- र्थिकस्य वा द्वित्वत्रित्वादेरनङ्गीकरणे तद्गतधर्मभेदासिद्धेरिति चेन्मैवम् । द्वित्वत्रित्वादि- जनकापेक्षावुद्धिविपयेपि विकल्पसाम्यात् । अपेक्षावुद्धेरेकत्वगुणसमुच्चयमात्रविषयत्वे द्वित्वत्रित्वादिसंख्याभेदोत्पादकता न सिद्ध्येत् । समुच्चयस्य सर्वत्राविशेषात् । आरोपित- द्वित्वत्रित्वादिविशेषितैकत्वसमुच्चयालम्बना बुद्धिर्द्वित्वादिजनिकेतिचेत् । न । तथाभूताया एव बुद्धेर्द्वित्वाद्विव्यवहारजनकलोपपत्तौ द्वित्वाद्युत्पादकत्वकल्पनावैयर्थ्यात् । आरोपितस्यानारोपपूर्वकत्वनियमाहित्वादेः क्वचित्सत्यतापत्तिरितिचेत् । न । शुक्तिर- अथ प्रतिज्ञातं द्वित्वं दूपयति-नापीति । लक्षणं तस्य खण्डयिष्यते । प्रमाणं तावदूषयति-तत्रैकादि- व्यवहारहेतुः। संख्येति । भाष्ये व्यवहारशब्देन ज्ञानाभिधाना--'देकं द्वे त्रीणीत्यादिप्रत्यक्षविषयः संख्ये'त्युदयनादिभिरभ्यधायि । अपरैर्घणुकपरिमाणमसमवायिकारणजन्यं भावकार्यत्वात्कटव'दित्यनुमान- मगायीति तदुभयमपि विकल्प्य दूपयति-तत्किमित्यादिना । एकत्वसमुच्चय एव विपये प्रवर्तमानत- येमौ द्वाविति प्रत्यक्षस्यान्यथासिद्धिरनुमानमप्याश्रयासिद्धिसाध्यवैकल्याभ्यां दूपितं स्यादिति श्लोकं विवृणोति -इमावित्यादिना । तत्र लीलावतीकारेण द्वाविति प्रत्यक्षस्यैकत्वसमुच्चयाविषयत्वमुपपादितमुद्भावयति -नन्विति । तस्यावैचित्र्य इति । एकत्वसमुच्चयमात्रस्य द्वित्वादिव्यवहारस्थले विशेषाभावाव्यवहार- विशेषो न स्यादित्यर्थः । समुच्चय विशेषविषयमिति द्वितीयपक्षेपि समुच्चेतव्यैकत्वखरूपकृतविशेषाद्वा तदा- श्रितद्वित्वत्रित्वादिधर्मविशेपाद्वा । नोभयमपीत्याह-विकल्पेति । प्रथमे खल्वसिद्धिः नोकत्वखरूपे वि. शेषोस्ति तादृशो येन द्वित्वादिविलक्षणव्यवहारः स्यादित्याह-एकताया इति । द्वितीये त्विष्टसिद्धिः, तस्यैव विशेषस्य द्वित्वत्वेनेष्टेरित्याह-न चरम इति । आरोपितस्येति । एकत्वसंख्याया गुणत्वेन द्वित्वादेर्गुणस्य तत्र वृत्त्ययोगात् । पारमार्थिकस्येति तु संख्यायाः पदार्थान्तरत्ववाद्यभिप्रायेण, तमिम- माक्षेपं प्रतिवन्द्या परिहरति-मैवमित्यादिना । एवं हि भवतां द्वित्वोत्पत्तिवर्णनं-प्रथमं द्रव्यद्वयगतं यदेकत्वसंख्याद्वयं तद्विपयं ज्ञानमेकमेकमुत्पद्यते सापेक्षावुद्धिर्नाम निमित्तकारणं तदपेक्षं चैकत्वसंख्याद्वयमस- मवायिकारणं खाश्रयद्रव्यद्वयं समवायिकारणं द्वित्वमुत्पादयति एवं त्रित्वादिप्वेकत्वत्रयादीति । तदत्र येयम- पेक्षाबुद्धिस्तस्याः किमेकत्वसमुच्चयमानं विषयः किं वा तद्विशेषः । नाद्यः । तादृशबुद्धेः सर्वत्र समानतया द्वित्वत्रित्वादिपारिप्लवापत्तेः । नापि द्वितीयः । समुचितैकत्वखरूपकृतविशेषाभावात् । धर्मान्तराभ्युपगमेप्य नारोपितमारोपितं वा। नाद्यः । द्वित्वानवस्थाप्रसङ्गात् , उत्तरोत्तरद्वित्ववैयर्थ्याच्च । विषयवैचित्र्याभावेपि स्वभा. ववैचित्र्याद्विचित्रकार्यजनकत्वमिति चेत् । न । अतिप्रसङ्गापत्तेः । तस्मादारोपितद्वित्वमेव तस्या विषयः तथाच तागेव घटादिप्वपि द्वित्वबुद्धेविषय इति वृथा तव द्वित्वकल्पनेति संकलितार्थः । इमामेवार्थस्थिति पर्यनुयोगपरिहाराभ्यां परिद्रढयति-आरोपितेत्यादिना । न तद्यथाकचिदपि सत्त्वमन्तरेणानाद्यनिर्वचनीयाविद्यावशादेतद्विभ्रमोद्भव इति प्रथमपरिच्छेदेऽनिर्वचनीय. . -- शुक्तीति । उक्त ·परिच्छेदः ] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुत्ता। ३०१ जतादिसंसर्गवत्कचित्सत्यताऽभावेपि भ्रान्तिविपयत्वोपपत्तेः । नापि द्वितीयः । बणुकप- रिमाणं जन्यासमवायिकारणजन्यं कार्यत्वात्पटवदित्यनुमानस्याश्रयासिद्धत्वात् । व्यणुक- तत्परिमाणयोरस्माभिरनङ्गीकारात् , पटस्यापि तन्तुसंयोगासमवायिकारणजन्यत्वासंप्रति- पत्तेदृष्टान्तस्य साध्यवैकल्याच । 'विवादाध्यासितो बुद्धिजन्यगुणयोराभयः द्रव्यत्वादासव'दिति मानमनोहरोदीरितम- नुमानं मानमितिचेत् । न । अर्थान्तरत्वात् , सर्वस्यापि घटपटादेरीश्वरवुद्धिजन्यरूपादि- गुणाश्रयत्वात् । अनित्यबुद्धिजन्यत्वस्य विवक्षितत्वाददोष इतिचेन्न । घटपटादिगतरूपा- देरप्यस्नदादिक्षानेच्छाप्रयत्नजन्यत्वेन पूर्वदोपानतिवृत्तेः । परमाणूनामेव पक्षीकरणे तेषा- मलदादिप्रत्यक्षागोचरत्वात् । तेषु बुद्धिजन्यगुणाधिकरणत्वसाधनेनार्थान्तरतेति चेन्न तेपा- मेवासंमतत्वेनाश्रयासिद्धत्वात् , चेतनत्वस्योपाधित्वाच । न चेश्वरे साध्याव्याप्तिस्तस्यापि त्वन्मते तद्बुद्धिजन्यसंयोगविभागाश्रयत्वात् । निर्गुणालवादिनं प्रति दृष्टान्तस्त्र साध्य- विकलवाच । स्वाती । आतां तु नामकी रीतिः आयुप्मतैव तापच्छुक्तिरजतसंसर्गेषु तत्तदत्यन्ताभावप्रतियोगिषु चात्यन्त- नसत एवं प्रतिभासोऽभ्युपगम्यत इति भावः । अथ तादृशबुद्धिायमाना व्यवहारं प्रवर्तयेत्ततत्तया वा। नान्योऽतिप्रसज्ञात् । नायः । विषयानिरूपपे युद्धेरेव तावदनिरूपणादिति चेत् । तदिदं वीवोहलनमन्त- रेग भारोहलनं, यतः स्वप्रकाशज्ञानवादिनोलान्विहाय जडहानवादिषु भवादृशेप्वेवंविधविकल्पः कल्पित- सुधिरजतादिप्यपि वा कथंकारमित्यात्मनैवात्मा पर्यनुयुज्यताम् । तत्र वाधितत्वाद्यथातथास्त्वितिचेदनापि किमुतानि साधकानि लक्षणानि मन्यसे गुणसमवायादिखण्डनानि वा विलरति । तदेवं न प्रलक्षं द्वित्वे प्रमाणमित्युतम् । अनुमानानि दूषयति-नापीति । परिमाणमात्रपक्षीकारेण परमाग्वादिषु बाधः लात- दर्थं यशुकपरिमाणप्रहपम् । यत्तजन्यधणुकपरिमाणासनवायिकारणं तद्धित्वम् । परमापुर्यगतद्वित्वाति पशुपरिमाणोत्सत्तिरिति भावः । आध्यासिद्धिनेव विवृणोति-घणुकेति । साध्यवैकल्यं चाह-पट- स्यापीति । अनेकान्तिकं चाप्यपणुकरूपादौ । अथ जन्यपदं विहायेदमनुनानं तदापि पारिनाडल्यसैव तदसमवायिकारणत्यप्रसाधकतयान्तिरत्वम् । मच तख निलपरिमाणत्वात्परनमहत्वयदनारन्मकतानुमा. नम् । परमाणुद्वित्वस्यापि वियदादिद्वित्ववदनारम्भकत्यप्रसगात् । शुकपरिमाणं परिनापजन्यं, बहुत्यप्रद. चाजन्वत्ये सति कार्यपरिमाणत्वान्महत्वपदिति सत्प्रतिपक्षवाद । अनुमानान्तरमुद्भावपति-विवादेति । रूपादिभिरन्तिरतानिय बुद्धिजन्यमापन् । बालतिरि- रुद्रव्यजातं च पक्षः। आत्मनप पुद्धिजन्येच्छायाधारतमा सपक्षले ततधापेक्षाइनिजन्यतयाने कवरणानेर- पृथकत्वकयातिसिरिलः । इत सारभ्यामपाणिसत्वादिलन्तो प्रन्यो निगवारपातः । ननु कथं चंदन- स्वत्योपाधि सावतेवर निलझानादिना सापसममातिनाति माह-नवेश्वर इति । मायामालिः साप्पसनन्यायभायः । सपपि न तन्लिन् शनादयो इसिजन्मालपारि संचालविभाग परिजन कार्यत्वात् । तथान साम्पसमयासिरिती भावः । नचानिलमुनिजन्य पिपरमाविकमा साप्पसमबा- हिनासोति वचनीयम् । इशरतापदिल्योगिरिजवाहित्यापदिकपात् । तदननाद । दाम नारे पह-निर्गुणेति । शान्तिम रिपन दलो मानन गुमासलमानि मापकायनेति भावः।

·३०२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः अपि चापेक्षावुद्धिव्यङ्ग्यत्वे द्वित्वस्य कं दोपं पश्यसि येन तज्जन्यतामङ्गीकुरुपे । एकत्र- वहित्वस्याप्यपेक्षावुद्धेः प्रागेव सिद्धौ तत्प्रतीतिसमकालमेव द्वित्वप्रतीतिप्रसक्तिदोप इति चेत् । न । व्यञ्जकाभावादेव तदप्रतीत्युपपत्तेः । नच समानाश्रयसमानेन्द्रियग्राह्यसमानजा- तीयगुणानां विचित्रव्यञ्जकव्यङ्ग्यत्वानुपपत्तिः । महत्त्वदीर्घत्वयोरिव तदुपपत्तेः । नहि महत्त्वप्रतीतिर्दैर्घ्यप्रतीतिवद्भस्वमपेक्ष्य जायते तत्प्रतीतेरणुप्रतियोग्यपेक्ष्यत्वात्ततो न द्वित्व- स्यापेक्षाबुद्धिजन्यतापि । नचैकत्वसंख्यासमुच्चयोपि द्वित्वम् । एकत्वस्यापि स्वरूपातिरेकेण दुर्निरूपत्वात् । नच स्वरूपाणां भिन्नत्वादेकमेकमित्यनुगतप्रत्ययानुपपत्तिः, एकत्वसंख्यास्वीकारेपि तस्याः प्रति- द्रव्यं भिन्नतया द्रव्येष्वेकमेकमिति प्रत्ययानुपपत्तेस्तुल्यत्वात् । एकत्वसंख्याविशिष्टतया चैकमिति प्रत्ययविपयत्वे रूपादौ संख्यायां चैकमिति मतेरभावप्रसङ्गाच । तत्र स्वरूपत एवैकत्वव्यवहारेऽन्यत्रापि तथाभावप्रसङ्गात् । एकत्वसंख्याविशिष्टे चैकत्वसमवायस्यानवस्था- दिदोषादयुक्ततया यादृक्स्वरूपे संख्यासमवायस्तादृशस्यैवैकव्यवहारविपयतोपपत्तौ संख्या- स्वीकारवैयर्थ्यात् । नचैवं जात्यपलापानिष्टप्रसङ्गोऽद्वैतवादिनाम् । इष्टत्वात् । एवमनुमानतोपि न द्वित्वाधिगतिरित्युक्तम् , इदानीं यद्भाष्यकारप्रभृतिभिः परिकल्प्यते तस्याः खल्वेक- त्वेभ्योनेकविषयबुद्धिसहितेभ्यो निष्पत्तिरित्यादिनापेक्षावुद्धिजन्यत्वं द्वित्वस्य तदसंगतमित्याह-अपिचेति । नन्वयं दोपः यदेकत्ववद्वित्वस्यापि यावद्रव्यभावित्वेऽपेक्षावुद्धेः प्रागपि तत्प्रतीतिप्रसक्तिरिति शङ्कते- एकत्ववदिति । नायं दोपः, यावद्दव्यभाविनोपि तब्यङ्गयतया तदनुविधानोपपत्तेरिति परिहरति-व्यञ्ज- केति । यत्त्वत्रोदयनमानमनोहरकाराभ्यां वाधकमुक्तं तहूपयति-नचेति । समानाश्रयाणामपि गन्धर- सादीनां विचित्रव्यञ्जकव्यङ्गयत्वमस्तीयतः समानेन्द्रियग्राह्याणामित्युक्तम् । समानाश्रयाणां समानेन्द्रि- यग्राह्याणामेकत्वमहत्त्वादीनां विचित्रव्यञकव्यङ्ग्यत्वमस्तीयत उक्तं समानजातीयानामिति । महत्त्वदी- र्घत्वयोर्व्यभिचारमेव स्फोरयति-नहीति । यथाहि समानेन्द्रियग्राह्यसमानदेशसमानधर्मापन्नयोमहत्त्वदीर्घ- त्वयोर्हखाणुलक्षणविलक्षणप्रतियोगिप्रतीतिव्यङ्ग्यत्वमेवमत्रापि द्वित्र्यादिसंख्यानामियर्थः । अथ तत्र मह- स्वदीर्घत्वगतजातिवैलक्षण्यान समानजातित्वमिति मतं तर्हि अत्राप्येकत्वद्वित्वादिजातिभेदोस्तीति समं समा- धानम् । ननु यदि न गुणान्तरं द्वित्वं तयेकत्वसमुच्चयरूपद्वित्वमेवमस्तु नच द्वित्वादिसमानाकारापत्तिः, सैक- मिदं सैकमिदं सैकैकमित्येकत्वसमुच्चयतारतम्येनापि तव्यवहारोपपत्तेरिति तत्राह-नचैकत्वेति । अजी- कृत्य पूर्वमेकत्वसमुच्चयं तद्विपयतयाऽन्यथासिद्धिर्द्धित्वप्रत्ययस्योक्तेति न विरोधः। एकत्वसंख्यैव दुर्निरूपा कुतस्तत्समुच्चयरूपद्वित्वादिरित्येकत्वसंख्यां दूपयति-एकत्वस्यापीति । यदत्रोद यनश्रीवल्लभावूचतुस्तद्रूपयति-नच स्वरूपाणामिति । स्वीकृतायामप्येकत्वसंख्यायामयं दोषोऽपरिहार्यः, तस्या अपि प्रतिद्रव्यं विभिन्नत्वादित्यर्थः । ननु ताखनुगतमेकत्वसंख्यावैशिष्टयमुपाधिमादायानुगतिसमर्थन- मिति तत्राह-एकत्वसंख्येति । किंच यत्रेयमेकत्वसंख्या वर्तते तत्किमेकमनेकं वा । नान्यः । विरो• धात् । आये तदप्येकत्वं किमेकत्वसंख्या खवरूपं वा । आयेऽनवस्था खाश्रयत्वं वा स्यात् । तस्माद्याइ. क्वरूपे सा वर्तते तादृक्वरूपादेव सर्वत्रैकत्वव्यवहारोस्तु मुधाधिकाथस्वीकार इत्याह-एकत्वेति । न- न्वेवं गोत्याश्वत्वादयोपि तत्तदाश्रयस्वरूपमादाय शक्योद्धारा । यदाह लीलावतीकारः-'जातेरपि विष्टवा- पत्ते रिति तत्राह-नचैवमिति । यत्वेकत्वसंख्यायां मानमनोहरोक्तमनुमान तद्भेदखण्डनसमय एवैकप- थक्त्वदूषणप्रसभेनानूय दुषितम् ।

·३०३ परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। 'नव प्रमाणं संख्यायामप्येकवादियुद्धयः । गुणादिप्वपि तद्भावान् तद्वावस्यानिरूप- नान् ॥ ४६॥ नच संख्यायामपि प्रमाणं पश्यामः । न चैकत्वादिबुद्धयः प्रमाणम् । संख्याभावेपि चतुर्विशतिर्गुणा:, पञ्चकर्माणि, द्विविधं सामान्यमित्यादिवदुपपत्तेः । नच नत्र गौणः प्रयोगः । मुख्थे वाधानिरूपणात् । नहि निपुणमतयोपि निरूपका न चतु- विशतिर्गुणा, न पञ्चकर्माणीति वाधमध्यवत्वन्ति । तदेवं द्वित्वादिसंख्यायां प्रमाणाभा- यात् ब्वणुकपरिनाणासमवाचिकारणवृत्तिगुणलावान्तरजातीया संख्या ताहन्वृत्तिसंख्या- नावान्तरजातीयं द्वित्तमित्यादिलक्षणमसंभवित्तदोषेण परात्तम् । तथा जातिरपि-प्रत्यक्षादनुमानाद्वा न जाति: सेडुमर्हति । व्यसकैरन्यथासिद्धे. तद्वृत्तेश्चानिरूपणान् ।। ४७ ॥ नतावनोगौरित्यभिन्नाकारग्राहिप्रत्यक्षं जाती प्रमाणम् । विकल्पातहत्वान् । तत्किनेकव्यक्तिवध्यत्यन्तरे गौरित्ववभासः उत व्यक्तीनामेकगोन्बमा- वावभासः एकधर्नवत्तयावभासो वा । नायः । एकव्यक्तेना॑न्वभाववनयन्नरन्यापि गो- स्वभावत्वादेवान्तरेणापि सामान्यननेकोदकभाजनेप्वचं चन्द्रोयं चन्द्र इति वदयभानोर. पत्तेः । ननु व्यक्तिमानं गौरितिनतिगोचरो गोव्यत्तिा नापः । तुरगादिव्यशायपि नाम- सङ्गात् । नेतरः जातिस्वीकारापत्तेरिति चेन्न । सानादिमवसन्मानिनोकरलान् । एक्नेकत्वाख्याऽनिररिनुकत्या संप्रति संख्यामान एवं प्रना नाम्गलाद-नच प्रमापमिति । दिल्लवहारहेतुः संस्पति हि तरेकादभिटायपहारस विपतमा हेवारत्येक दुिनयः प्रमु. पंकवादियः संस्थापन प्रनार, तदहितेयपि गुपादिपु तारपानेः । नन साकार चेलाह-तदाधस्येति । संप्रदं विपोति-नचेति । ननु तथापि तो किसी ... भावादनंनद इलाह-तदेवमित्यादिना । पाशवडिव्याप्तिपरिवार को नीन्युरन् । पकस्य परिमार तदनमयापिका र पपरमाननाद तर पर जिनदाधिकरपलेलः । सनागुजाय समापदत्यारियतिपादिरा गावापान तान्यत्तीति । पारिमामयादिर रनोलः । एलरमादिका : : श्यारापि बरसातं, त्रापेक्षा पुद्धिमादार प्रसारमानन्द दारोमदार :रम- या पाना भरमारने एस एपितम् । པས： པེ ཙེ བྱཝ:nt, ཨཨང་སེམས༌ཡ༌ཡག भाविपरनामापीर ! पारितापी-तथा सानिरीन्दि ! - 23 नहाने! མྨས༔ ཡ;སྶབ གམྦ……………… :ཨཱ་-- ：་:༌ ·तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः अन्यथा व्यक्तिमात्रस्य गोत्वव्यञ्जकत्वं गोत्वव्यक्तेर्वेति प्रत्यवस्थानस्य जातावपि तुल्य- वात् । नापि द्वितीयः। सर्वत्र गोस्वभावस्यैकस्यानिरूपणात् । निरूपणे वा जातिस्वीकारवैय- भान् । नापि तृतीयः दण्डी दण्डवानितिवद्गोत्वी गोत्ववानिति प्रत्ययाभावात् । सानादिम- त्वधर्मस्यैकस्य सर्वत्रप्रतिभासोस्तीति चेत् , कृतं तर्हि जात्या तत एवानुवृत्तव्यवहारो- पपत्तेः । किंच जातिं स्वीकुर्वता तब्यक्षकं किंचिद्वाच्यं तदपि कुन वर्तत इति पर्यनुयोगे यत्र जातिस्तत्र वर्तत इत्युक्तावन्योन्याश्रयता । उभयोर्वा कुत्र वृत्तिरिति पर्यनुयोगे यदि व्यक्षकान्तरमभ्युपगछेत्तदानवस्था, यदि न तदोभयोरपि वस्तुमात्रवृत्तितया सर्वत्र सर्वा जातिर्वर्ततेति जातिसाङ्कर्यप्रसङ्गः । यत्र यत्प्रतीयते तत्र तद्वर्तत इति प्रतीतिचरणशर- णत्वेपि व्यञ्जकाङ्गीकरणवैयर्यम् । प्रतीतिमात्राच्च तथात्वाङ्गीकारे नभोनीलिमादेरपि तथालापात: । अबाधितप्रतीतेर्व्यवस्थापकत्वाङ्गीकारे वेहापि युक्तिवाधस्य सुवचत्वेन न तारामतीतेरपि व्यवस्थापकता। किंच जातिस्वीकारवादिनापीयं जातिरियं जातिरित्यनु- वृत्तप्रत्ययमिद्धये कश्चिदुपाधिरेष्टव्यः तथाच सार्वत्रिक: स एवानुवृत्तप्रत्ययकारणमस्तु तदलं जातिकल्पनादुर्व्यसनेन । तदेवं न प्रत्यक्षं जातौ क्रमते । अस्तु तर्हि गन्धवन्तो गन्धवदगन्धावृत्तिगन्धवद्वृत्त्यवृत्त्यन्यधर्मवन्तः । तथा शेरावन्तः दियेयं रीतिरित्याहअन्यथेति । गोत्वव्यक्तरिति । गोत्वविशिष्टव्यर्गोत्वव्याकरले स्वसैव सग कलयात्माश्रयामा इत्यर्थः । सर्वव्यक्तीनामेकगोम्वभावत्वावभारा इति द्वितीयपक्षं दुपाति--नापि द्वितीय इति । नहि सर्वव्यक्तीनामेकगोखभावत्वं भवद्भिरभ्युपगम्यते, जातिव्यत्यो दानीकारात् । नि. रूपमे वेति । एकशब्दप्रयोगानुपपत्त्या चकम्खभावानीकारे वा तादृशखरपणवानुगतव्यबहार निवार- समागांगपतया द्वतवादिनामेव विजयः स्यादित्यर्थः । एकधर्मवत्त्वावभास इति तृतीयं पक्ष दुपयति नापि तृतीय इति । प्रतीतिरेवेयमसिद्धा । नहि गोरिति प्रतीतिव्यतिरेकेण गोलपाहिलयोगा- सर्थः । यद्यपि गोत्यम्य धर्मत्वग्राहिणी प्रतीतिनास्ति तथागि सानादिमत्त्वं नामकानुगतो धर्मः प्रनीयते अटन यापजानिनिद्धिरिति शहते-साम्नादीति । किंच सानादिमत्त्यलक्षणव्याकधर्मापि दुनिझप इसाद ---किंच जाति स्वीकुर्वतेति । सर्वत्रति । यदि साम्नादिमत्त्वं गोवं शोभयं भावनम्तुमाने गत टदा गवन्य सामादिमन्वं गान्वं च म्यादिति विरोधविशयोच्छेदः जातिमकरण कार्यकारणभावामयिनि- धेयादिदोषाः प्रादुष्प्युरिति भावः । ननु प्रतीतिरेव तत्तात्त्यव्यवस्थिता शरणं नाच गा गर्वशकिए गोलाय प्राहियान दन्थमुभदोष इति तबाह-यत्र यदिति । जानीनां व्याकम्पाका गि गृक्षा, या पानी बने नत्र मानति तत्रापि बहुं शक्यन्वादित्यादयति । अथ माभूत व्याका युपगमः 1ि1. बंदर नदि दरवं-प्रीतिनावानदीकार उलाबाधिनप्रनीतः । नागाः । अनिमा । न दियः । अदिग्लिाद-प्रतीदिमात्रेत्यादिना । सिंच आनिनादिनापि मानिनीयं जानिरि निरिमन प्रविनिमः श्विदीन नंदा । अन्य दुद व्यादि प्रनीति: । आधे गाने जा मानदारदान्दार, दम्मादाभिरेव म मन्तव्यः, त्याच नावारि गानुमान नियमान वाद-चित्यादिना। का प्रयन्त कुटदिनमदुमानमुद्राय नहीनि ! माद ध न न , म दशामा भी याद नाममा लाइक - । , । auran S ·३०५ परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। - शीतवदशीतावृत्तिशीतबद्त्यवृत्त्यन्यधर्मवन्तः प्रमेयत्वाञ्चलनादिवदित्यनुमानैः पृथिवी- तजललादीनां सिद्धिः । विवादाध्यासितानि द्रव्यगुणकर्माणि सामान्यवन्त्यनित्यत्वान्दो- वदित्यनुमानेन सत्तायाश्च सिद्धिरिति चेत् । न । प्रथमप्रयोगेपु तत्तजातिव्यक्षिकगन्ध- पत्त्वशीतत्पर्शवत्वादिधभैरेवार्थान्तरत्वान् । जासनहीकारवादिनं प्रति गोवदिति दृष्टान्तस्य साध्यविकलताच । किंच सर्वसर्व- गता जातिस्त व्यक्तिसर्वगता । नावः। विकल्पासहत्वात् । किं सर्वसर्वगत नाम- सर्वत्र संयोगत्तादात्यं वा सनवायो वा संवन्धान्तरं वा । 'अद्रव्यत्वान्न संयोगः सार्यान्नेतरावपि । पदार्थान्तरतापत्तेर्नान्यतंबन्धसंभवः ॥४८॥ न तावजाते: सर्व- व्यक्तिसंयोगोऽद्रव्यत्वान्। न तावाल्यसमवायो. सर्वव्यक्तिषु सर्वजातीनां तादात्ये समवाये जनच गन्धवृत्तिधन्वन्त इत्यु प्रनेयत्वादिनिरन्तरता तदर्थनगन्याइतोत्युत्तम् । गन्धवदगन्धा- तिपर्नवन्त रत्युत्ते पटत्वपटत्वादिभिन्तरता तदर्थ गन्धववृत्त्यवदन्त्युतम् । घटनादीनां च गन्ध- वनादिवृतित्वे तति गन्धक्सटात्तित्वेन तवाहिलानावात् । गन्यवरत्वयत्यन्यधर्मवन्त इत्युत्ते व प्रमे. पत्यादिमिरन्तिरता तदर्थनगन्यातीलुजम् । तापति चागन्धवत्नु सामाननुनादनासदारिशेपन्ना। चन तं गन्धवदिति । गन्धवगन्धातिवं चातिवाद्वाऽगन्यवन्नान वृत्तिचाहा गन्धवन्नानातियादा। पनद्वितीयो गन्धयत्नु बाहती। तृतीयोपि कतिपयगन्यवहृत्तिा तमत्वगन्धवत्तियां । प्रपनो द्वितीन- विपन त्याहतः । द्वितीयस्तु तिमनुगतजातिरूपः तिथीलभिमानः । अगन्धवन्नानतिनियेतरन सध्यानदिः । उदकत्वज्ञातावपि सनानानेद रीतिमाह-तथा शैत्यवन्त इति । व्यापानं तु पूर्ववत् । उनपन हेतूदाहरणे निदिदाति-प्रमेयत्वादिति । एवमुपसावन्तो नीरामर्शवन्तय पक्षरल तेज- स्ववायुदे समर्थनी। तथा सानादिनतः पक्षोल्ल गोवादितमर्थनीयम् । सत्तापान नमानमाह-दि- वादेति । कार्यवर्गयात्र पक्षः । तदितरेषु तु तद्वारा सिद्धिः । एकसानान्यत्वं सत्र सभ्यम् । तथा पर्न पावलयतिनातिनलार्यवाद सापलेपददिलारपि दृश्यम् । एवनन्नानन्युरन्दर पक्रनं दुपपन्न. एकरन्ययातिदेरित भोकभागं विमोति-न प्रधमेति । अनि हि गन्धवा पतत वन्दननयु- समात्न तन्नानातिनारिलान्तरनिलः । एतेन बरन्दधानिदेरिति विहनन् । मन्वनी- कारे रु तल गन्धववव संभवः सानाश्रयादतो नान्तरदेविचेत । पारवादिनन्तरवाद । अपिच त लागतोपं देवानां प्रियः दोमुपलभरन्यायेन निधन एव निवन्ध समेटनास्ट तति, पारस्पादिनन्तरराश्यपक्षीकरवीति । भवतु भो निमन्वन्तर दकि. विपति, तिलोरप्रतिवन्यपान तस पासमन्दार, इनरमा बरामि चिलकाना । नन्द मोपदप्रक्षेजारदोषः, सारी दुरावा । दलेट टेप सादर निसले ऐन न कुस्मन्नरस्पाविति । समासानुनाने समार-जातीति । सहिद गोचरप्रतिपतितः सावरि मानिसमा रेप ! हारन-कि- ति । सर्वपला कर दिया। रंग-पदादित्यादिना ! - संयोगः । सर्वगाल । मनकः : द ! དེ༌ དེ་ ཡན༌ ༌༌༌:ས་ས :: ： कवि और विनोद तावदित्यादिना । न्न नीमक ।

·[द्वितीयः ३०८ तत्त्वप्रदीपिका ( चित्सुखी ) त्वादवयविनाशे न किंचिदृश्येतेति चेन्न । व्यणुकारभ्यत्वेऽपि प्रसङ्गस्य तुल्यत्वात् । त्र्यणु- कचतुरणुकादिक्रमेणारम्भानायं प्रसङ्ग इति चेत् । न । चतुर्मिळणुकैश्चतुरणुकवत् ब्यणुकसहस्रारब्धकार्यनाशेऽपि प्रसङ्गस्य तुल्यत्वात् । तस्माध्यणुकसद्भावे न किंचिन्मान- मस्ति । ननु व्यणुकं कार्यद्रव्योपादानकं महत्त्वे सति कार्यत्वात् घटवत् । तथारम्भक- द्रव्यसंख्यापकर्पतारतम्यं कचिद्विश्रान्तं तरतमभावत्वात्परिमाणतरतमभाववत् । नचैक- त्वसंख्यायामेव विश्रान्तौ सिद्धसाधनता । तथासत्येकद्रव्यस्यैव द्रव्यारम्भकत्वप्रसङ्गात् । नचैकद्रव्यारब्धं द्रव्यम् । कार्यद्रव्यस्यानाशप्रसङ्गात् । कारणविभागस्य कारणविनाशस्य च तन्नाशहेतोरभावात् । ततो ब्यणुकसिद्धौ न परमाणूपादानकत्वं त्र्यणुकस्येति चेत् । न। प्रथमप्रयोगे महदुपादानकत्वस्योपाधित्वात् । ननु परिमाणावान्तरसामान्यस्य मह- त्वाद्यवान्तरसामान्यव्यतिरिक्तस्य कार्याकार्यवृत्तित्वं महत्त्वे दृष्टमतोऽणुत्वस्यापि कार्या- कार्यवृत्तित्वसिद्धौ कार्याणुपरिमाणाधिकरणब्यणुकसिद्धिरिति चेन्न । हस्खत्वदीर्घत्वयो- रनैकान्त्यात् , तयोः कायॆकवृत्तितयाऽकार्यवृत्तित्वानङ्गीकारात् । नच तद्व्यतिरिक्तते त्वन्यस्यादर्शनमनुगुणमेवेति शङ्कते-ज्यणुकेति । स्यादेवं यद्येवमेवेति भवतां नियमः, नत्वेतदस्ति, चतुर्मिणुकैश्चतुरणुकारम्भवड्यणुकसहस्रेणाप्येककार्यारम्भोऽनुमन्यत एव भवता। तथाच तत्रैवोक्तानुपपत्तिः समानेत्याह-न चतुर्भिरिति । नच चतुरणुकमपि त्र्यणुकचतुष्टयारब्धमणुशब्दार्थाभावादण्वारब्धे ह्यणुपु चाणुशब्दप्रयोगः घणुकत्र्यणुकयोस्तथा तदर्शनात् परमाणुव्यतिरिक्तयोः । ननु किमिति मानाभावः यावता किरणावलीकारोक्तमस्त्यनुमानमिति शङ्कते-ननु व्यणुकमिति । आकाशादौ व्यभिचारवारणाय कार्य- त्वादित्युक्तम् । इच्छादिनित्यद्रव्यगुणैः स्वाभिमतब्यणुकेन च व्यभिचारवारणाय महत्त्वे सतीत्युक्तम् । सिद्ध- साधनतानिवृत्त्यै प्रतिज्ञायां कार्यपदम् । तथारम्भकेति । तन्त्वारब्धपूर्वपूर्वारम्भकद्रव्येषु यदिदं संख्या- पकर्यस्य तारतम्यं तत्वचिद्विश्रान्तम् । नचाश्रयासिद्धिर्यतोस्ति तावद्धटानुप्रविष्टपरमाणुसंख्यापेक्षया तदव- यवकपालमनुप्रविष्टपरमाणुसंख्यापकर्षः इतरथा घटकपालयोर्गुरुत्वादिसाम्यापातात् , नचायमपकर्पोऽनवधिः, एकत्वादपकृष्टसंख्याभावात् , नचैकत्वमेव तदवधिरित्यर्थान्तरता, तस्यारम्भकद्रव्यसंख्यात्वाभावात्, नह्येकद्रव्यमारम्भकम् , तथा सति संयोगलक्षणासमवायिकारणाभावात् विनाशहेत्वभावानित्यतापाताच । तस्मात्परमाणुगतद्वित्वं विधान्तिभूमिः । तथाच यत्परमाणुद्वयारब्धं कार्य तद्व्यणुकमिति भावः । तदेतद्रूपयति-न प्रथमेति । घटादौ कार्योपादानकत्वे त्वदुक्तहेतुर्न प्रयोजकः किंतु महदुपादानकत्व माकाशादौ व्यतिरेकसिद्धेर्न पक्षेतरतेति भावः। वस्तुतो नायमुपाधिर्महत्पदवैयर्थ्यात् । दूपर्ण तु सप्रतिसाधन वक्ष्यते । अपिच घटत्वमत्रोपाधिनच साध्याव्यापकता । त्र्यणुकघटान्यतरत्वे सति कार्यद्रव्योपादानकत्वे घटत्वस्योपाधित्वात् साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाधिवत् । तथाच साध्यव्यावृत्तिसिद्धिः, तदन्यतरत्या. व्यावृत्तेरशक्यत्वात् , सर्वानुमानभङ्गप्रसाश्चानिर्वचनीयवादिनी न वचनीयः । श्रीवल्लभस्त्व'नुग्राहकतर्कामा- वात्साध्यव्याप्तिः पूर्वस्य नास्ति प्रत्युत वाधकापत्तिश्चेति मन्वानो बाधकमुक्तवान् , तमनुवदति-ननु परि- माणेति । परममहत्त्वादिषु व्यभिचारनिरासायोक्तं महत्त्वाद्यवान्तरेति । प्रयोगशरीरं तु-अणुत्वसामान्यं कार्याकार्यवृत्ति परिमाणत्वसाक्षायाप्यजातित्वान्महत्त्ववदिति भावः । नच साध्यविकलता। महत्त्वस्याकाशा दिषु घटादिषु च वर्तमानत्वात् । तथाच यत् कार्यमणुत्वाधिकरणं परिमाणं तदधिकरणं द्यणुकं यय नित्य परमाणुपरिमाणं तदधिकरणं परमाणुरित्यर्थः । अनेकान्तिकतामेव दर्शयति-तयोरिति । अस्तु तर्हि हस्खत्वदीर्घत्वव्यतिरिक्तत्वे सति इति विशेषणं तत्राह-नचेति । ननु यदिदमणुत्वं प्रतिसाधने पक्षीक्रियते ·परिच्छेदः। नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३०२ सतीति विशेपणाम्नानकान्तिकता । तथापि प्रतिसाधनसद्धावान्, तथाहाणुवं कार्या- कार्यवृत्ति न भवति महत्त्वव्यतिरिक्तत्वे सति परिमाणावान्तरजातिवाद्भस्खलादिवत् भवन्मतमालिस प्रयोगसंभवान् , ऋतरेणुनित्यत्ववादिनं भामु प्रति हेतोविशेष्यासिद्धेश्च, द्वितीयप्रयोगे च सिद्धसाधनता, सरेणुयुगलादो संख्यापकर्पतारतन्यविनान्युपपत्तेः । तदेवं परमाणुभिरारब्धे व्यणुकादो महत्त्वोपपत्तेर्न ब्णुकादिप्रक्रमप्रक्रियासिद्धिः । किंच 'परिमाणत्व सिद्धते तदारन्भविचारणा । नाबापि सिद्धस्तझावोऽभावाल्लक्ष- णमानयोः ॥ ५० ॥ परिमाणमेव न निरूपणपथमवतरति कुतस्तदारन्भचिन्ता तल्लक्ष- णप्रमाणयोरनिरूपणान् , तथाहि किं मानन्यवहारकारणं परिमाणम् १ उत द्वित्वासम- वाचिकारणकत्तिगुणतावान्तरजातीयम् २ आहोस्विदसमवाविकारणवानधिकरणनित्या- कारावृत्तिवृत्तिगुणलावान्तरजातिमन् ३ परिमाणवजातिमद्वा ४ । नाघः । अदृष्टेश्वरा- देरपि मानव्यवहारकारणत्य परिमाणवप्रसङ्गात् । विषयतयेति विशेषणादोष इति चेन् । न । परिमाणलजातेरपि तथानापत्तेः । जातिमत्त्वे सतीति चेत् । न । द्रव्येऽपि प्रसङ्गात् । परिमाणवजातिमत्त्वे सतीति चेन् । न । तावन्मावत्यैव लक्षणवोपपत्तो तत्तावन वेदान्तिनः तिदं, परमाणुधमुकचोरसिद्धी ततरिनानतलानान्ययोरसिद्धतरत्वादिति तत्राह- भवन्मतमिति । अथवा नहत्त्वयतिरिक्त सतीति विशेषण व्यर्थम् । आकाशादीनानपि कार्यत्वादान- नव परिमाणानाधिकरपतया नहत्त्वस्यापि कार्यकत्तित्वेनोतसाध्यवत्वादिति तनाह-भवन्मतमिति । पच प्रथनानुमाने नहत्त्वे सति कार्यत्वादियुक्तं तत्र विशेष्यासिद्धिनाह-सरेण्विति । आरम्भकरच. संस्लादिद्वितीयानुनानपि टूपमाह-द्वितीयेति । द्वित्वं ह्यारम्भकसंख्यापकपवित्रान्तिभूमिः तच व्य- पुगतनपि भवति ततः परारम्भकत्साहायजिद्धिरिलान्तरनिलयः । प्रपचितं यक्षगनुपसंहरति -तदेवमिति। यस च महत्त्वत्लोलत्त्यनुपपत्त्या घपुककल्पनं तदेवासिद्ध, परिमाणमात्रय दुनिरूपत्वं तद्विशेषमह- स्वस दुनिरूपत्वादिलाह-किचेत्यादिना । अभावादिदि नछेदः । श्लोकं विमोति-परिमाणेति । द्वित्वनतनवाधिकार पर पशुपरिनामस्य तहित्वासनवाधिकारणकं तवृत्तिगुणत्वावान्तरजातित्तद्वाद- लपः । रूपादिन्यदच्छेदार प्रपनं विशेषणम् । द्रव्यादिन्दवच्छेदाय द्वितीयम् । असमवायिकारणेति । असनवापिसारपसानाधिकरण निलय र आकाशतिगुनः तत्तिर्दा गुगलादान्तरजातिवदीयं चेलयः । अत्रापि रूपत्वादिकमादाय लादिप्वतियातिनिरासायनाचारातियत्तीदत्तम् । तथापि द्वित्वादितियानि- तदर्थ निलग्रहणन् । एतेन संयोगविभागान्दा अपि वच्छिनाः । तयायकत्वपक्वतारतियामिन्तदर्थ- नसनवाधिकारपत्वानाधकरपेयुत्तम् । नहि परमनहत्तव किंचित्रलसनवाधिकारण वनात । एकत्वादेश विवादरसनवाधिकारपलाधिकापलानियनः । ननु पयपि नबासतिनभिनितकारापरादेति मान- महारफारम तथापि न विषयतया, दाइशकारणलं चात्र विवक्षितती गाते-विपयेति । 'गुल्ले सति मानव्यवहारकारपनिलुदयन्तदपि गुगलखन्डनेन निरसनीयन् । यद्यपि परिनामजादेः परिमान- विशेषतया बवहारविषयत्वमन्दि तपापि जातिमत्त्वे सतीत विवक्षित, नत्र जानी जातिरन्नाति नाति- यातिरिलासह तर्हि तदाधारट्रोऽतियातिरिलाह-नद्रव्येपीतिन जतिनवनानं विवक्षित स्नुि पारमानलबातिनत्वं देन न दमादिप्पविन्यातितिने दाद-परिमापत्वेति । परिमानवजातियोगीले- तावदेवास्तिसः। सोनितिन वाचन, वन्यपक्षत्वेन दूपनानवादिति भावः । शिवादिलमनोहर- ·[द्वितीय । ३१० तत्त्वप्रदीपिका (नित्सुनी) व्यर्थविशेष्यत्वापातान् । नापि द्वितीयः । द्विलस तदसमवायिकारणला नानन्तरमेवर निरस्तत्वात् । किंच विशिष्टजातिमत्त्वं ज्ञाततया तन्मवहारकारणं वक्तव्यं तम किंचिदुः पसंग्राहकपुरस्कारेणैव सर्वलक्ष्यव्यक्तिनिष्ठतयाधिगन्तव्यम्, अन्यथा व्यत्यन्तरे तथा. प्रथाऽभावेन तव्यवहाराभावप्रसङ्गात् । तथाच तेनैवानुगतव्यवहारोपपत्ती कृतं विलक्षण- लक्षणपरीक्षाप्रयासेन । नापि तृतीयः । उक्तदोषानुपङ्गात् । नापि तुरीयः । जातिन्य- सकस्य निर्वक्तुमशक्यत्वात् । शक्यत्वे वा पूर्वोक्तदोपानुपक्तेन । तदेवं न लक्षणनिरु- क्तिर्नापि प्रमाणम् । नहि मानव्यवहार एव तत्र प्रमाणम्, तस्यानिरुक्तेः, तथाहि कोऽयं मानव्यवहारः किं हस्तवितस्त्यादिव्यवहारः १ किं वाणुमहदादिव्यवहारः २ अस- वंगतत्वव्यवहारो वा ३ परिमितत्वव्यवहारो वा ४ । सर्वधा नोपपद्यते । अव्यानेः । अणु- त्वमहत्त्वाद्यसिद्धौ तद्विशेपितव्यवहारासिद्धरसर्वगतव्यवहारस्याविभुत्वेनापि संभवात् । परिमितत्वव्यवहारस्य दशपलपरिमितमित्यादौ गुरुत्वेनापि दर्शनान् , यादगाश्रयेऽणुम- हदादिपरिमाणसमवायः परेणाङ्गीक्रियते तागाश्रयविशेपादेव तद्व्यवहारोपपत्तौ तदति- रिक्तपरिमाणकल्पनायां कल्पनागौरवाच । अस्तु तनुमानं मानमनोहरकारोक्तं विवादाध्यासितं द्विष्ठगुणानसमवायिकारणा- नित्यविशेषगुणव्यतिरिक्ताद्विष्ठगुणाश्रयः द्रव्यत्वाजलाणुवन् । अत्र च जीवाकाशौ पक्षी- योरभिमतलक्षणं दूषयति-नापीति । यानि च जातिपुरस्कारेण प्रवृत्तानि लक्षणानि तेषां साधारणदूष- णमाह-किंचेति । व्यवहारोपि लक्षणप्रयोजनं सच ज्ञातादितरथातिप्रसङ्गात् असत्त्वप्रसनाच, केवल- व्यतिरेकित्वाल्लक्षणस्य, तथाचैवंविधजातिमत्त्वमपि लक्षणं ज्ञातमेव व्यावर्तकमित्यर्थः । ततः किमिति त- बाह-तञ्चेति । एतादृशामेवंविधजातिमत्त्वं न त्वनीदृशामिति यदिदं ज्ञानं तद्यदि व्यक्तिपुरस्कारेण तदा तद्रूपस्यान्यत्राभावेन तत्र तहेतुव्यवहारो न स्यात् , तथाच सर्वव्यक्तिनिष्ठमेकरूपतंग्राहकं पुरस्कृत्य स इति वक्तव्यमित्यर्थः । प्रथा प्रतीतिः । ततो वा किमित्यत्राह-तथाचेति । विलक्षणजातिविशिष्टं यहक्षणं तत्प- रीक्षणप्रयासेन कृतमलमित्यर्थः । असमवायिकारणेत्यादितृतीयलक्षणं दूपयति-नापीति । अशक्य- त्वादिति । पूर्वोक्तलक्षणानां दूपितत्वादिति भावः । ननु मानव्यवहारः किमिति न प्रमाणमिति तत्राह- नहीति । अव्याप्तेरिति । हस्तवितस्त्यादीनामेकैकस्यैकैकलिन्भावात्परमाणौ परममहति वाऽभावादव्या- प्तिरिति प्रथमपक्षे दूषणम् । द्वितीये दूषणमाह-अणुत्वेति । परिमाणमात्रासिद्धौ तद्विशेषोऽसिद्ध इति भावः । सकलपरिमाणाननुगतिश्च लक्षणस्य द्रष्टव्या । तृतीये दूपणमाह-असर्वेति । विभुत्वाभावमादा- यापि घटत इत्यर्थः । अत्रापि व्यापकपरिमाणेऽव्याप्तिर्दष्टच्या। चतुर्थ दूपयति-परिमितेति । कल्पना- गौरवं च सर्वपक्षसाधारणदूपणमाह-यागेति । एवं प्रत्यक्ष निराकृत्यानुमानमुद्भाव्य निराकरोति-अस्तु तहीति । अद्विष्टगुणाश्रय इत्युक्ते एकत्वै- कपृथक्त्वाश्रयत्वेनार्थान्तरता तदर्थ द्विष्ठगुणानसमवायिकारणेत्युक्तम् , तथापि शब्देन ज्ञानादिगुणैश्चार्था- न्तरता तदर्थमनित्यविशेषगुणव्यतिरिक्तेत्युक्तम् । द्विछगुणानसमवायिकारणानित्यविशेषगुणव्यतिरिक्तगुणाश्रय इत्युक्ते संयोगविभागाजनको यो घटादिनिष्ठौ संयोगविभागो तदाश्रयत्वेन सिद्धसाधनता अत उक्तमद्वि- प्ठेति । द्विष्ठगुणानसमवायिकारणानित्यगुणव्यतिरिक्ताद्विष्टगुणाश्रय इत्युक्ते कार्यद्रव्येषु व्यभिचारस्तेषामनित्य- गुणमात्राश्रयत्वेनानित्यव्यतिरिक्तगुणाश्रयत्वाभावादत उक्तं विशेषगुणेति । ईश्वरे व्यभिचारवारणायानिलग्रह- णम् । अत्र च विवादाध्यातितपदेन विवक्षितं दर्शयति-अत्रचेति । तथाचानित्यविशेषगुणानामेव तथा । - ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । । क्रियते । तथेश्वरो नित्यविशेषगुणव्यतिरिक्तानसमवाचिकारणाद्विष्ठगुणाश्रय आसवाजी- ववदिति चेत् । न । 'आद्यस्योपाधिमत्त्वेन साध्याभावान्निदर्शने । द्वितीयत्योभयत्रापि प्रतिसाधनरोधनात् ॥ ५१ ॥ प्रथमानुमाने मूर्तत्वत्योपाधित्वात् । नच पार्थिवपरमाणौ साध्याव्याप्तिः। तत्रापि द्विष्ठगुणानसमवायिकारणानित्यविशेषगुणव्यतिरिक्ताद्विष्ठगुणानां परत्वापरत्ववेगादीनां सद्भावात् । नचेश्वरे मूर्तत्वत्योपाधेः साध्याव्याप्तिः, तस्य वेदान्ति- भिनिर्गुणत्वाङ्गीकारात् , द्वितीयप्रयोगेऽपि दृष्टान्तत्य साध्यवैकल्यात् । गुणानां नित्यत्वा- सिद्धावप्रसिद्धविशेपणत्वाच । सप्रतिसाधनं चेदं प्रयोगद्वयं, विवादाध्यासितमुक्तवि- शेषणविशेपितसाधारणगुणाभयो न भवत्यमूर्तत्वाद्रूपादिवदिति प्रयोगोपपत्तेः । नचाद- व्यत्वमुपाधि: तब्बतिरेके पृथिव्यादिषु मूर्तत्वत्यैवोपाधित्वात् । तदेवं परिमाणत्यासिद्धे- न तदारम्भविचारणाप्यवकाशं लभते । नच कारणगुणपूर्वकतानियमः । रूपादीनां परिपके लौहित्यत्याकारणगुणपूर्वस्यापि दर्शनात् । ननु निवृत्तः श्यामो घटोऽन्य एव च लोहितत्तत्रोत्पन्नः, तथाहि श्यामत्व- भूतानां सत्त्वेनोभयेपामपि पक्षत्वादिकालयोविशेषगुणशन्यतया निलविशेषगुणपदस्य ववर्यप्रसङ्गेन पक्षत्या- संभवात् जीवाकाशयोरेव पक्षत्वं दिकालयोस्तु पक्षतुल्यतयावस्थानमिति भावः । अनुमानान्तरमपि तदी- पनाह तथेति । अत्राप्यद्विष्टगुणाश्रय इत्युक्ते एकत्वादिनान्तिरता तदर्थमनसमवाचिकारणेत्युक्तम् । तथापि ज्ञानादिनार्थान्तरता तदर्य नित्यविशेषगुणव्यतिरिक्वेत्युक्तम् । द्वित्वादिमिरान्तरतापरिहारावादि- ग्रहणम् । सामान्यादिभिरान्तरतापरिहाराय गुणग्रहणम् । अन्योर्दूपर्ण संग्रहाति-आद्यरोति । द्वितीयस्य निदर्शने साध्याभावादिलन्वयः । लोकं विजोति--प्रधमेति । यदन्न तेनैवोतं 'नर सर्शव- त्वमूर्तरवे उपाधी, पवनपार्थिवपरमाणुव्यभिचारादिति तरूपयति-नचेति । सामान्याप्तिः सादेनोपाधे. प्विभावः, साध्याधिकवृत्तितेति गावत् । साथ्याव्याप्तिरिति साध्यननन्याहमभावो विवक्षितः । ननु विश्वेश्वरे निलज्ञानादेरकरूपत्वेन साध्यतत्त्वमति नचास्ति मूर्तत्वनुपाधिरतः साध्यादापक इति तनाह- नचेश्वरे इति । तन साध्यपि नालीत्यर्थः । किंचान द्विविदोपगुणपदलोरपायरल जनसमवादिकार- पपदेनानिलव्यतिरिकपदेन वाऽनभीष्टव्यावृत्तितिदः । नन्तरता , शब्दहाननिस्तानादादाति निधा. मात् । ईश्वरान्यामूर्वान्यत्वल समन्यापकस्योपाधित्वाच । साध्यदैकल्यादिति । निर्गमानवादित्याद्देदा- न्तिन इत्यधः । निलविशेषगुपेत्सवमयशो मा लतिस इलाह-गुणानामिति । उभपनापीलादेव विकृणोति-साधनमिति । जीपाकासौ द्विपगुमानसनवाधिकारमानिलमियोपानव्यतिरिमाद्विपसाधारण- गुणाशयत्यानधिकरण, तपेश्वरोप्युपविक्षेपणविशियसाधारणगुमाश्यत्वानधिकरणन् । उनपत्रान्तत्वादिति हेतुरवगन्तव्यः । तद्यतिरेक इति । एवं पार्वतिरेको सन्दः, विप्रविमेवंविधगुमाश्रयः द्रब्द- त्पाद प्रथिवीपरिति । तम मूर्तस्वनुपाधिरतः साम्पत्यादिनातीलः। विच भोत्रनाममापदायेन रामद- माया प्रकरणसम संपादपितमालनि च मनोमानापनपत्वेन पदो वाइनदि का दायान्तः । परिनामसहन परिनाकारणत्वनिराफरमोपयोगनार-तदेवमिति । पर कारपगुमप्रकमेप का मुभारम्भ गति देशोपिकः परिमाप्रवे नवदुरन, पायनिकाय निवनारायतमत्वारिलार--नच कारणेति । यो पनि पसरू पफम्न मसान्तरं दार- दुपयते नच सय कारसनका पूर्वपटानयवाद । सिट एक दलित कान्दाहा मोगलानुलने- रिलः । ननु लिा एक दरवन मायारामपदम्पति मदते-जन्विति नन्दन काटने सनिनाद पटक्यापपने कर्म तक निसारला जर-तथाहीलादिना निमायनरला.

·- [द्वितीयः ३१२ तत्त्वप्रदीपिका (निरगुप्ती) माश्रय विनाशादेव नश्यति कार्यगतरूपलात् न पटरूपयन । तथा लौहित्यमाश्रयोत्पत्त्व- नन्तरमेवोत्पनाते कार्यगतरूपलात्कार्यलोहितपटरूपवदिलानुमानतरखानेदसिद्धेः । नच विनाशे हेतोरभावः । स्पर्शवद्वेगवदनिलसंचलनवलेन प्रज्वलज्ज्वलनस्सा ज्वालाकलापस्यैव घटावयवसातविघटनहेतुवात । अन्यथानलावयवानामन्तरनुप्रवेशासंभवेन पिठरजठरसं- चारिसलिलौल्ललनतण्डुलविछेदनयोरसंभवप्रसङ्गात् । मृदुकठिनतालक्षणविरुद्धधर्मसंस- गोपलव्धेश्च तझेदावगती कथं न कारणगुणपूर्वकता रूपादीनामिति चेत् । मैवम् । 'त- त्वेन प्रत्यभिज्ञानात्तदाधेयानिपाततः । संख्याप्रमाणयोरक्यादन्यथापाकसंभवात् ।। ५२ ॥ स एवायं घट इति प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षविरोधात् , उपरिस्थितशरावादीनामपातात् , तद्देश- त्वतत्संख्यतातत्परिमाणतोपलब्धेश । अन्तःपाकस्यापि सच्छिद्रत्यावयविनां स्फटिका- न्तरिन्द्रियरश्मिप्रवेशवदुपपत्तेः । अन्यथा सलिलम्यन्दनबहिःशैत्योपलम्भयोरभावप्रस- । - परिहारायैवग्रहणम् । परमाणुगतरूपेऽनैकान्तिकतापरिहाराय कार्यग्रहणम् । कार्यगतसत्तादिव्यावृत्त्यै रुपग्रहणम् । एवमामघटध्वंसं प्रसाध्य कार्यगुणानां कारणगुणपूर्वकत्वनियमाथै लोहितघटस्योत्पत्तावप्यनुमा नमाह-तथा लौहित्यमिति । लोहिततन्त्वारब्धः पटो लोहितपटः । पटग्रहणं चोपलक्षणार्थम् । एवं किरणावलीकारोदीरितानुमानविरोधाहव्यभेदाधिगती प्रत्यभिज्ञा ज्वालाप्रत्यभिज्ञावान्तेत्यर्थः । नन्वत्र मुशलाहारादिरसमयायिकारणसंयोगनाशहेतुः पाकावस्थायां नास्ति तत्कथं विनाशः, अनुमानद्वयं तु शकि- तोपाधिव्याधिव्याहतं भविष्यतीति तम्राह-नच विनाश इति । स्पर्शवान्वेगवांश्च योऽनिलस्तस्य संच. लनेन यो प्रज्वलज्वलनस्तस्य यो ज्यालाकलापस्तस्येति विग्रहः । अयमभिसंधिः । .घटादिपार्थिवावय- विनां तेजःसंयोगे सत्यन्याद्याघातानोदनात् वा परंपरया तदारम्भकेपु परमाणुपु कर्माण्युत्पद्यन्ते तेभ्यो विभागः विभागेभ्यो द्रव्यारम्भकसंयोगनाशस्ततश्च प्यणुकमारभ्यान्त्यावयविपर्यन्तं द्रव्याणां विनाशः तस्मिन् विनष्टे परमाणुष्वमिसंयोगादोपण्यापेक्षाद्रूपरसगन्धस्पर्शानां विनाशः पुनरन्यस्मादमिसंयोगादौपण्यापेक्षात्पा- कजरूपादयो जायन्ते तदनन्तरं च भोगिनामदृष्टापेक्षादात्माणुसंयोगादणुषु कर्मोत्पत्तौ तेषां परस्परसंयोगाड्य- णुकादिप्रक्रमेण कार्यद्रव्यमुत्पद्यते तत्र च कारणगुणप्रक्रमेण रूपाद्युत्पत्तिरिति पीलुपाकवादिप्रक्रिया । तथाच स्पर्शवद्वेगवदमिसंयोगो द्रव्यासमवायिकारणसंयोगनाशहेतुरिति । नन्वविनष्ट एव कार्यद्रव्ये रूपादिमात्रस्यैव निवृत्तिरपरस्य चोत्पत्तिः किं न स्यादिति तत्राह-अन्यथेति । अथवा तादृशज्वालासंपर्को वहिष्ठावय- पानां न पुनर्घटान्तरावयवानां तत्कथमान्तरावयवंसंयोगनाश इति तत्राह-अन्यथेति । उल्ललनं ऊर्ध्वच लनम्। विरुद्धधर्मसंसर्गादपि द्रव्यान्तरमेवावसीयत इत्यभिप्रेत्याह-मृद्विति। तदेतद्दूषयति-मैवमिति। स एवायमिति प्रत्यभिज्ञानात्तावदामपक्कावस्थयोरैक्यमवगम्यते ततस्तद्विरुद्धतया कालात्ययापदिष्टमनुमानजा. तमित्यैक्यमेव युक्तम् । तदाधेयानिपाततः। यदि हि पाकसमये चुल्लयादीनां विनाशोत्पादौ स्यातां तदा तदन्तराकाले तदुपरिस्थितस्थाल्यादीनां निपातः स्यान्मुद्रादिप्रहारे तथादर्शनात् । इतश्चैक्यमेव युक्तं संख्याप्रमाणयोरक्यात् यावन्तो यत्परिमाणाचं घटा आमपाके निक्षिप्तास्तावन्तस्तत्परिमाणा एव च घटाः पक्का अपि दृश्यन्ते । अपूर्वोत्पत्तौ हि कतिभिश्चित्परमाणुभिरधिका वा अधिकपरिमाणा वा किमिति नार- भ्यन्ते । यत्तु पाकानुपपत्तिर्वाधिकोका तत्राह-अन्यथेति । द्रव्यविनाशव्यतिरेकेणापि सच्छिद्रत्वादवय- विद्रव्याणां ज्वलनावयवानामान्तरेप्यनुप्रवेशसंभवेन पाकोपपत्तरिति संग्रहश्लोकार्थः । तमिमं विवृणोति- स एवेत्यादिना । यथाहि सलिले विनटेषु बुद्दुदेषु वुद्बुदान्तराणां चोत्पत्तौ न तद्देशत्वादिनियमस्तथेहापि स्यात् पूर्वस्य विनाशात् , न त्वेवमस्तीत्याह-तद्देशत्वेति । अथ किमिति सच्छिद्रतावयविनामिति तबाह अन्यथेति । यथाहि सलिलस्यन्दनादिमात्रान्न तद्धटनाशस्त्वयाजीक्रियते तथा दहनानुप्रवेशेपि सच्छिद्रेषु ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्यास्यायुता । ङ्गात् । नृदुकठिनतालक्ष्णविरुद्धधर्मसंसर्गत्याप्यन्तरेणावयविनाशं छायातपत्रिनिहितपट- वदुपपत्तेः । नच वेगवव्याभिघातमात्रादवयविनाशः । प्रवरूपवनाभिमुखनिहितघटा- देरपि विनाशापत्तेः। नियतहेतुभावकुलालादिव्यतिरेकेण घटजन्मासिद्धेश्च । अन्यथा शब्द सुखाइयोप्याभ- चविनाशाविनाश्याः, कार्यले सति विशेषगुणवान् घटरूपादिवदित्यपि स्यात् . प्रत्यभि- नाविरोधत्तु प्रकृतेपि समानः । नवं पिठरकुहरसंचारितण्डुलानामनलसंपर्कप्यनादान- सङ्गः । परिमाणभेदस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वाद्विरोधिप्रत्यभिज्ञाभावाच । नच स एवायमिति प्रत्यभिज्ञाविरोध: प्रदीपेपि तुल्यः । न्यूनाधिकपरिमाणभेदन्य तत्र प्रत्यगोपलम्भान् तलवल निसंयोगानां च प्रतिक्षणं भेदेन सानीभेदान कार्यभेदोपपत्त:, नत्र प्रत्यनि- जाया: साहश्यविपयतयान्यथासिद्धेः । नचैकत्र प्रत्यभिज्ञाया अन्यथा मिली नर्वत्र तथाभावः । वाधावाधाभ्यां तब्यवस्थोपपत्तेरन्ययातिप्रसङ्गात् । तस्नात्कारणगुणप्रक्रमो न विदुषां परितोपायति मिदम् । नामानिमः। । -- पाकोपपत्तेर्न इन्दनारा इति भावः । विरदधर्मसंसर्ग परिहाति-मृदुकटिनेति ! . हितपरस्यापि पाको वापिरोकियते. तथापि न पिरमरकर, र एकत्येन प्रत्लनिशानादिति भावः । सल इत्याविनानहेलर: सोय सप तेजस एका सभापः पापूर्वगृहनिलालेन व्यानरोप, कहा- देगातिपयः रसदातिशयो 'लादि । दमद् । मुगलकिन दायरा.. कान्तम् । नहि माधुरं चान का तेजो पदादि पालमनन्धर འན༌ཅ• '' འཛམམཱནྟེ， *ཏུ རཱཎསཱ ཎ་༌་ག: པ༌ ཙཏི • दनविदोकायमसदाच हेतपो होसियारे कमी ཡསྶ པ། ཙྪཡཔསཨ་ཙམ ཡ-དེང་ 1 པ ： ཁཀ – ས༌ཡབ་ རོ་ཙཱ ཙྪ༌ཨུཙྪབ- མཱསཱར པ ： ཁུལབངས་-པ ༔ ཁཝ་ tei ད་ཡམསཎ' ''''， ་་ ༌༌ ་ ས པས་ སོ་ ས: ༈ > ན་ ༌ ༌ ་ ་ - मेयर एप्रिलमिति । सायनन्द ... Pि rafनचेनि ! ::. 1 -- ८...:::. : -- । " I ri * . . . . ५. ཁཎསྶ ༌ ”མསམྦྷཝཔ–འུ： – ས༌ཁམས་ ས༌ མ་ པས་ ལ – rལ་ ·३१४ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः तथाहि किमिदं कारणत्वं किं पूर्वकालभावित्वं १ किं वा नियतप्राकालसत्त्वं २ सहका- रिवैकल्यप्रयुक्तकार्याभाववत्त्वं वा ३ अन्वयव्यतिरेकवज्जातीयत्वं वा ४ सामग्र्येकदेशवं वा ५ व्यापारवत्त्वं वा ६ यदनभ्युपगमे नित्यसत्त्वासत्त्वयोरन्यतरप्रसक्तिस्तद्वा ७ । नाद्यः । रासभस्यापि धूमादिकारणत्वप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । 'कालस्याहेतुतापत्ते - धितोन्योन्यसंश्रयात् । स्वासवृत्तेरयुक्तवानियतत्वानिरुक्तितः' ॥ ५३॥ कालाव्याप्तः कालस्य कालान्तराभावात् । नचौपाधिकं कालस्य पौर्वापर्यम् । इतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गात् । कालपौर्वापर्य उपाधिपौर्वापर्य तत्पौर्वापर्ये कालस्य तथात्वमिति । उपाध्यन्तराधीनमुपाः पौर्वापर्यं नतु कालाधीनमिति चेत् । न । युगपदनन्तोपाध्यवस्थानप्रसङ्गात् । नचैवम- स्त्विति वाच्यम् । प्रमाणाभावात् , व्यवहारस्य मायामयत्वेनोपपत्तेः, कल्पकाभावाच । अन्यथा तदुपाधेरेवातीतादिव्यवहारोपपत्तौ कालापलापप्रसङ्गात् । उपाधिभेदेपि किं- चिदुपाधिविशिष्टस्य कालस्यान्योपाधिविशिष्टे काले न वृत्तिर्येन कालस्य पूर्वकाले भावित्वं स्वामनि वृत्तिविरोधात् । नहि कुण्डलिनि देवदत्ते स एव दण्डविशिष्टो वर्तते । काचेयं नियतिः किं तस्मिन्सत्येव भावः १ अनन्यथासिद्धत्वं वा २ तत्तत्कार्यानुगुणतया प्राका- लसत्त्वं वा ३ तस्मिन्सति भाव एव वा ४ । नाद्यः । रासभस्यापि धूमविशेपं प्रति नि- निरूप्यमाणं कारणत्वमेवंविधाधिष्ठानत्वमेव । एतादृशाधिष्ठानत्वविवक्षया च ‘स कारणं करणाधिपाधिपः, कारणत्वेन चाकाशादिष्वि'त्यादिश्रुतिसूत्रभाष्यादौ ब्रह्मणि कारणशब्दप्रयोग इति हृदि निधाय कारणत्वं ख- ण्डयति-कारणत्वेति । कारणत्वानिरुक्तेश्च न कारणगुणप्रक्रमो विदुपां परितोपायेत्यन्वयः । अङ्गराज- ननलक्षणकार्याभाववत्त्वमतत्कारणस्याप्यस्तीत्युक्तम्-सहकारीति । जातीयपदं व्यक्तिसंग्रहार्थम् । यदनभ्युपगम इति । नित्यसत्त्वासत्त्वयोरन्यतरप्रसक्तिनिवारकं चेत्यर्थः । यस्य मृदादेः कारणत्वेनाभि- मतस्यानभ्युपगमे निर्हेतुकतया भावत्वे सति खादिवत् घटादेः सत्त्वमभावत्वे सति शशविषाणादिवदसत्त्वं च प्रपद्यते तन्मृदादिकारणमिति भावः । रासभस्यापीति । अकारणस्यापि गर्दभादेधूमादिपूर्वभावित्व- मस्तीति तस्यापि धूमादिकारणत्वप्रसङ्गादतिव्याप्तिरित्यर्थः । नियतप्राकालसत्त्वमिति द्वितीयपक्षेपि दूषणानि श्लोकेन संगृह्णाति-कालस्येति। नहि कालस्य कालभावित्वमस्ति कालस्यैकत्वेन कालान्तराभावात् । अधौ- पाधिकः कालभेदोस्ति तथाचोपाधिपौर्वापर्याभ्यामुपहितकालपौर्वापर्यमिति तत्राह-नाधित इति । नाप्युपाधितः पौर्वापर्यं कुतः, अन्योन्यसंश्रयात् । उपाध्यन्तरेपि पौर्वापर्यं किमुपाध्यन्तरात् किंवा पूर्वापर- कालसंयन्धात् । नाद्यः । अनवस्थानात् , तैरेव चार्थेषु पूर्वापरादिव्यवहारसिद्धः, कालवैयर्थ्याय । द्वितीये. ऽन्योन्याश्रयः । कालपौर्वापर्यादुपाधिपौर्वापर्यम् उपाधिपौर्वापर्याय कालपीर्वापर्यमित्यर्थः । यदिच किंचिदुपा. धिविशिष्टकालेनोपाध्यन्तरविशिष्टकालसंवन्धादस्ति कालपौर्वापर्यमिति मतिः तदा विशेप्यांश आत्माश्रयत्वं स्यात्तचायुकं लोके तथाऽदर्शनादित्याह-स्वात्मेति । तव नियतत्वानिरूपणाच न तद्विशिष्टलक्षणमित्याह -नियतत्वेति । श्लोकं विवृणोति-कालाव्याप्तेरित्यादिना । खात्मवृत्तेरित्येतद्विवृणोति-उपा. धिभेदेपीति । खात्मवृत्तिविरोधमेवोपपादयति नहि कुण्डलिनीति । अन्यदृषणं विवृणोति- काचेति । प्राकालसत्त्वमाकाशादेरप्यस्तीति कार्यानुगुणतयेत्युक्तम् । नच प्रथमचतुर्थयोः पौनरुत्यम् । धूमान्योरन्ययोगव्यवच्छेदेप्ययोगव्यवच्छेदाभावात् । रासभस्येति । यद्यपि धूमजातीयस्य रासभे गयेव भाव इति नानि, नथापि तदानीमुत्पन्नधमविशेषस्यवंभायोतीत्यतिव्याप्तिरित्याः । एतदेव विशदयति- -- - ·म ::, कागि नमावि नियमान । it ! नमान। मतानमन निमविशुनगा न त anhviainामिका. नकि माजभिमनिधीनि बीजभरती- minी किया यानी नियधिगुम्बमावा वि- मा: I at: वाणिनिनामुगणपायनियमान । न च. समान नागमणि भाव पवागः । मामालियामामीने मिति भयनि । मम । सनभन्यापि कदा. निमियामीनमाभयान । महकारियकन्यमयुसका भावयत्वं कारणव- मिलोरिन । गुमासम्मरूपानां मानायां तदनभयान । कारणत्वानिकली च माare || | मानामा असारणलप्रमझान तन्या: सहकारिवैफल्यप्र- सुभासामान्चामायात् मालानिमालमा एप मागप्रीत्यान् । किंच साफरोतीति मा पारि सामान नवा र कारणलवायाप्पनिम्शेरालाशयः । नापि चतुर्थः । 'जागोनापसे गनर्भऽनिप्रमभितः । गगनादिषु चान्यामेरन्ययादेरयोगतः ।। ५५ ।। लमत्तायामिनि । मान्नधानिस पनि पोपीदमेव ममाह-न द्वितीय इति । नन्दनन्यया- पिरिम सम्पमानितीन भवतीति, नमान कारण नियतत्वं या विना मिलो निमसो मातो वा में भर भात, नसमा आरशो पा, एक सकारमायुपसमिपित्यादपाल च विभुतपा- मनमामिभि तक नाविधाप्तिरित सरते-स्वकारणसत्त्वेनेति । तन्कि सकारप्रयुस्सविधि- बिगुलेल दानयासिसिः कि. यान्यामनुनावमानः कानिद । नोभत्यापि, बोजादीनामदुराचुलत्तावालाशा- दीनां कादापत्तायुत्तरपन्वभादेपि अनन्नयासिसत्यादिति दुपयति-तत्किमित्यादिना । धान नेशः । सत्तर लादि तृतीयप दूधपतिनापीति । अनिरूपणादिति । यथा काललक्षणकारपेपि नंगी तथा निररदालमिरुपनानुगुपनपि दुनिरूपनमतो सिसिलियः। प्राकालसत्वनावस रास- भाषामादावविशिष्टत्यारिलपि दालम् । सति तलिन्भवत्येवेति चतुर्यपक्षेऽन्याप्तिनाह-वीजादेरिति । ननु वयपि वीजमानीवविधनिपनो नाति तथापि सहकारिसमेतन्याति कदाचिदपि च तदन्वयो नमसन प्रतिनियतनुयते इति दाते-सहकारीति । तत्र किं. सहकारमध्वनिवेश एवंविधानपनो- तिरसो वा । नान्तः, अनिरतः।आयेऽतिव्याप्तः । गर्दभादेरपि क्षिलादिसहकारिनपनिवेदर एवं विनियनमानेगारं प्रतिनिपतत्वापाताशित दृष्यनि-मैवमिति । एवं नियतत्वतण्डनेन द्वितीचं मारणलक्ष दूपमित्वा दी दूषपति--सहकारीति । तत्रापि दूषगानि संरहाति-हेत्विति । कारणपोकल्परूपा पा सामग्री सापि तावीजादिवत्कारपनेव । लपत्र तत्र लक्ष न संभवति तसा सला सहकारिदेक्यसपासंभवान् । शिव सहकरोतोति सहकारी कारणविशेषः तथा केनेसपेक्षायां व कारणेनेति वचनी तथानामाश्रयत्वानेसर्थः । विप्नोति-सामग्र्या इति । मन्वयव्यतिरेवबातीयतालेति वर्षे पक्षे दूपणानि संग्रहाति-जातेरित्यादिना । नहि जाते तिरति पेन जातोपतया कारता तसाः सादिलव्याप्तिः । किंच तत्त्वादिकमादाय गर्दनादेरपि दौमादिजातीयतवाहुरादिकारमतारातादतियाक्तिः। लय द्रव्यसापान्तरजासा साझालं विवक्ष्येत तदाशवादावभावादयाप्तिः, व्यतिरेकामााचलपि बटव्यम् - ·३१४ तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः तथाहि किमिदं कारणत्वं किं पूर्वकालभावित्वं १ किं वा नियतप्रामालसत्त्वं २ सहका- रिवैकल्यप्रयुक्तकार्याभाववत्त्वं वा ३ अन्वयव्यतिरेकवजातीयत्वं बा ४ सामग्र्येकदेशवं वा ५ व्यापारवत्त्वं वा ६ यदनभ्युपगमे नित्यसत्त्वासत्त्वयोरन्यतरप्रसक्तिस्तद्वा ७ । नाद्यः । रासभस्यापि धूमादिकारणत्वप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । 'कालस्याहेतुतापत्ते - धितोन्योन्यसंश्रयात् । स्वात्मवृत्तेरयुक्तवानियतत्वानिरुक्तितः' ॥ ५३ ॥ कालाव्यानेः कालस्य कालान्तराभावात् । नचौपाधिकं कालस्य पौर्वापर्यम् । इतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गात् । कालपौर्वापर्य उपाधिपौर्वापर्य तत्पौर्वापर्ये कालस्य तथात्वमिति । उपाध्यन्तराधीनमुपाधेः पौर्वापर्यं नतु कालाधीनमिति चेत् । न । युगपदनन्तोपाध्यवस्थानप्रसङ्गात् । नचैवम- स्त्विति वाच्यम् । प्रमाणाभावात् , व्यवहारस्य मायामयत्वेनोपपत्तेः, कल्पकाभावाच । अन्यथा तदुपाधेरेवातीतादिव्यवहारोपपत्तौ कालापलापप्रसङ्गात् । उपाधिभेदेपि किं- चिदुपाधिविशिष्टस्य कालस्यान्योपाधिविशिष्टे काले न वृत्तिर्येन कालस्य पूर्वकाले भावित्वं स्वामनि वृत्तिविरोधात् । नहि कुण्डलिनि देवदत्ते स एव दण्डविशिष्टो वर्तते । काचेयं नियतिः किं तस्मिन्सत्येव भावः १ अनन्यथासिद्धत्वं वा २ तत्तत्कार्यानुगुणतया प्राका- लसत्त्वं वा ३ तस्मिन्सति भाव एव वा ४ । नाद्यः । रासभस्यापि धूमविशेपं प्रति नि- निरूप्यमाणं कारणत्वमेवंविधाधिष्ठानत्वमेव । एतादृशाधिष्ठानत्वविवक्षया च ‘स कारणं करणाधिपाधिपः, कारणत्वेन चाकाशादिष्वि'त्यादिश्रुतिसूत्रभाष्यादौ ब्रह्मणि कारणशब्दप्रयोग इति हृदि निधाय कारणत्वं ख- ण्डयति-कारणत्वेति । कारणत्वानिरुक्तेश्च न कारणगुणप्रक्रमो विदुषां परितोपायेत्यन्वयः । अङ्खराज- ननलक्षणकार्याभाववत्त्वमतत्कारणस्याप्यस्तीत्युक्तम्-सहकारीति । जातीयपदं व्यक्तिसंग्रहार्थम् । यदनभ्युपगम इति । नित्यसत्त्वासत्त्वयोरन्यतरप्रसक्तिनिवारकं चेत्यर्थः । यस्य मृदादेः कारणत्वेनाभि- मतस्यानभ्युपगमे निर्हेतुकतया भावत्वे सति खादिवत् घटादेः सत्त्वमभावत्वे सति शशविषाणादिवदसत्त्वं च प्रपद्यते तन्मृदादिकारणमिति भावः । रासभस्यापीति । अकारणस्यापि गर्दभादेधूमादिपूर्वभावित्व- मस्तीति तस्यापि धूमादिकारणत्वप्रसादतिव्याप्तिरित्यर्थः । नियतप्राकालसत्त्वमिति द्वितीयपक्षेपि दूपणानि श्लोकेन संगृह्णाति-कालस्येति। नहि कालस्य कालभावित्वमस्ति कालस्यैकत्वेन कालान्तराभावात् । अथौ- पाधिकः कालभेदोस्ति तथाचोपाधिपौर्वापर्याभ्यामुपहितकालपौर्वापर्यमिति तत्राह-नाधित इति । नाप्युपाधितः पौर्वापर्य कुतः, अन्योन्यसंश्रयात् । उपाध्यन्तरेपि पौर्वापर्यं किमुपाध्यन्तरात् किंवा पूर्वापर- कालसंवन्धात् । नाद्यः । अनवस्थानात् , तैरेव चार्थेषु पूर्वापरादिव्यवहारसिद्धेः, कालवैयर्थ्याच । द्वितीये. ऽन्योन्याश्रयः। कालपौर्वापर्यादुपाधिपौर्वापर्यम् उपाधिपौर्वापर्याच कालपौर्वापर्यमित्यर्थः । यदिच किंचिदुपा- धिविशिष्टकालेनोपाध्यन्तरविशिष्टकालसंवन्धादस्ति कालपौर्वापर्यमिति मतिः तदा विशेष्यांश आत्माश्रयत्वं स्यात्तच्चायुक्तं लोके तथाऽदर्शनादित्याह-स्वात्मेति । तव नियतत्वानिरूपणाच न तद्विशिष्टलक्षणमित्याह -नियतत्वेति । श्लोकं विवृणोति-कालाव्याप्तेरित्यादिना । खात्मवृत्तेरित्येतद्विवृणोति-उपा- धिभेदेपीति । खात्मवृत्तिविरोधमेवोपपादयति नहि कुण्डलिनीति । अन्त्यदूषणं विवृणोति- काचेति । प्राकालसत्त्वमाकाशादेरप्यस्तीति कार्यानुगुणतयेत्युक्तम् । नच प्रथमचतुर्थयोः पौनरुक्त्यम् । धूमाम्योरन्ययोगव्यवच्छेदेप्ययोगव्यवच्छेदाभावात् । रासयति । यद्यपि धूमजातीयस्य रासभे सत्येव भाव इति नास्ति, तथापि तदानीमुत्पन्नधूमविशेषस्यैवंभायोस्तीत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । एतदेव विशदयति- ..

·परिच्छेदः नयनप्रसादिनीव्यान्यायुता। यतत्वापस:. स्वमत्तायां नत्वामेत्र जायमानमविशेष प्रति तस्यापि नियतत्वान् । न हिनीयः । रानभाकामादेरपि तथात्वापत्तेः । स्वकारणसत्त्वेन नित्यविभुतया च तेषां सन्निधिनत्वनन्यथासिद्ध इति चेत्, तत्कि स्वकारणसन्निधिप्रयुक्तसन्निधीनि बीजधरणी- धामसलिलानीत्यकारणान्येवाकरोत्पत्तौ किं वा शब्दसुखाचुत्पत्तौ नित्यविभुखभाषा वि- यदालादयः । नापि तृतीयः । प्राधालसत्वातिरिक्तानुगुणवस्याप्यनिरूपणात् । न च- तुर्थः । बीजादेरफारणत्वप्रसङ्गान् । नहि तस्मिन्सति भाव एवागुरादेः । सहकारिमध्यमध्यासीने तस्मिन्सति भवत्येवेति चेन् । मैवम् । रासभस्यापि कदा. चित्तहकारिमध्यमध्यासीनतासंभवात् । सहकारिवैकल्यप्रयुक्तकार्याभाववत्त्वं कारणव- मिति तृतीयोपि न । 'हेतुसाफल्यरूपायां सामयां तदसंभवात् । कारणत्वानिरुक्तौ च सहकार्यनिरूपणान्' ।। ५४ ॥ सामन्या अकारणत्नप्रसङ्गात् तस्याः सहकारिवैकल्यत्र- युक्तकार्याभाववत्त्वाभावात् सहकारिसकलताया एव सामग्रीवात् । किंच सहकरोतीति सहकारि कारणान्तरं तथा च कारणत्वत्यैवाद्याप्यनिरुक्तेरामाश्रयः । नापि चतुर्थः । 'जातेरहेतुतापत्ते रासभेऽतिप्रसक्तित: । गगनादिपु चाव्याप्तेरन्वयादेरयोगत:' ।। ५५ ।। स्वसत्तायामिति । अनन्यथानिदत्वमिति पक्षेपीदमेव दूपपनाहन द्वितीय इति । नन्वनन्यथा- सिद्ध इति कोथैः अन्यथानिदो न भवतीति, तयाच कारणत्वं नियतत्वं वा बिना सिद्धो निष्पन्नो ज्ञातो वा न भवत्युहं भवति, नवं रासभ आकाशो पा, एकस्य सकारणप्रयुक्तसनिधित्वादपरत्व व निभुतया- वर्जनीयसनिधित्वं ततो नातिव्याप्तिरित शहते--स्वकारणसत्त्वेनेति । तत्किं खकारणप्रयुक्तसन्निधि- विभुत्ने एक वान्यथासिद्धिः किं वाभ्याननुनीयमाना काचित् । नोभयथापि, वीजादीनानगुराधुत्पत्तावाकाशा- दीनां च शब्दादुत्पत्तायुतरूपत्वभावपि अनन्ययातिद्धत्वादिति दूषयति-तकिमित्यादिना । धाम तजः : । ततत्कार्येत्यादि तृतीयपक्षं दूपयति-नापीति । अनिरूपणादिति । यथा काललक्षणकारणेपि संभवति तथा निररशतनिरूप्पनानुगुप्यमपि दुनिरूपणनतो तिद्धिरियर्थः। प्राकालसत्त्वमात्रय रास- भाकाशादापविशिष्टत्वादिलपि द्रष्टव्यम् । सति तलिन्भवत्येवेति चतुर्यपक्षेऽव्याप्तिमाह-चीजादेरिति । ननु यद्यपि योजनानस्यैवंविधनियनो नास्ति तथापि सहकारिसमेतस्याति कदाचिदपि च तदन्वयो चन तत्र प्रतिनियतनुच्यते इति शहते-सहकारीति । तत्र कि सहकारिमध्यनिवेश एवंविधनियमो- ऽतिरिक्षो वा । नान्यः, अनिरोः ।आयेऽतिव्याप्तेः । गर्दभादेरपि क्षिलादिसहकारिमध्यनिवेदा एवैवं- विधनियममात्रेणाकुरं प्रतिनियतत्वापातादिति दूषयति-मैवमिति । एवं नियतत्वतण्डनेन द्वितीयं कारणलक्षणं दूपयित्वा तृतीयं दूषयति-सहकारीति । तनापि दूपणानि संगृहाति-हेविति । कारपपोकल्यरूपा चा सामग्री सापि ताक्ट्रीजादिवत्कारणमेव । अथच तत्र तक्षणं न संभवति तन्यां सत्लां सहकारिदकल्यन्यैवासंभवात् । किंव सहकरोतीति सहकारी कारणविशेषः तथा केनेत्यपेक्षायां व कारणेनेति वयनीयं तयाचात्मात्रयत्वनिवर्थः । विप्नोति-सामग्र्या इति । अन्वयाविरेवदातीयत्वनिति चतुर्थे पक्षे दूपणानि संगृहाति-जातेरित्यादिना । नहि जावेर्जाधिरति येन तदातीयतया कारणता तस्याः स्वादिलव्याप्तिः। किंच तत्त्वादिकमादाय गर्दनादेपि वीजादिजातीयतयाङ्करादिकारणतापातादतिचाप्तिः । अथ द्रव्यवापान्तरजाला साजालं विषयेत तदाकाशादात्रभाषादव्याप्तिः, व्यतिरेकामावाचेलपि द्रष्टव्यम्।

·कसfini (निती ) - । मादिमि : - किया जाने का 1 ली ! | at hai : Metो । Irrः । to fihi भूहिक etter of file - विजोत । सामने लाने : :' || .: का #tatti | मोवि timritiit को भित्री fantetति efforth: मोदी-fiनि ।।। at: ARE | iff If a Hiftrofit, fit, Tirti ! retur सदाको नानी नादिगो का । "ritair ft. बिपिविजिट कम्पिमानित कर लिया १६५६ मा भाषित नामानि निविधान । नदि पनि देव । विनिशे पनी । काले गिनि: कि सरि माय: १ वाजतना २ तागतमा प्रा- स्टार वा : मिति भाव व बा । नामः ! माणि धूमविशेष प्रतिनि. freeमा कावा विधावियामा । एजापानवविवाना में 'T कारणं कागाधिराधिपः, कागवेन चाकाशादिमित्यादिश्रुतिगुनायादो महागि कानयोग इfer दिपा कारण द.. यतिकारयति । कारणवानिक र काकी विदुषां परितापनितन्त्रयः । अहरान- गनलक्षणकायाभाववत्वानकारगाणा यनान्युक्त --हकारीति । जातीयपदं अक्तिसमाधम् । यदगभ्युपगम इति । गिन्यगचामत्त्वयोन्य नरयाक्तिनिवारक चैत्यर्थः । यस्य मुदादः कारणवेनानि मतम्पागम्युपागे निहतुकतया भावग्वं गति लादिवत् पादः गत्तमभावले माति पाशविषाणादिलदस्त्वं च प्रपद्यते तन्मृदादिकारणमिति भावः । सभापति। आकारणस्यापि गर्दभादेवमादिपूर्वगानित्य- मनीति तस्यापि धूमादिकारणचप्रमहादतिव्यापिरित्यर्थः । नियनप्रामालमत्त्यमिति द्वितीयपक्षेपि दूपणागि टोकन संगृाति-कालस्यति । नहि कालम्य कालगाविलाल कालस्य कायेन कालान्तराभायात् । अधी- पाधिकः कालभेदोम्ति तथाचौपाधिपीवीपर्यायामुपहितकालगीनापर्यगिति तबाह-नाधित इति । नाप्युपाधितः पावापर्य फुतः, अन्योन्यसंथयात् । गायन्तरेपि पानांपर्यं किमुपाध्यन्तरात् किंचा पूर्वापर- कालसंबन्धात् । नाद्यः । अनवस्थानात् , तैरेव चाधेषु पूर्वापरादिव्यवहारसिद्धः, कालयाच । द्वितीये. ऽन्योन्याश्रयः। कालपौर्वापर्यादुपाधिगावापर्यम् उपाधिपायोपर्याच कालपापियमित्यर्थः । यदिच किंचिदुपा: धिविशिष्टकालेनोपाध्यन्तरविशिष्टकालगंबन्धादलि कापावापर्यमिति मतिः तदा विशेष्यांश आत्माभयत्वं स्वातघायुक्त लोके तथाऽदर्शनादित्याह-स्वात्मेति । तय नियतत्वानिरूपणाच न तद्विशिष्टलक्षणमित्याह नियतत्वेति । श्लोकं विशृणोति-कालाव्याप्तेरित्यादिना । सात्मवृत्तेरित्येतद्विगृणोति---उपा- धिभेदेपीति । खात्मवृत्तिविरोधगेयोपपादयति-नहि कुण्डलिनीति । अन्सदूषणं विगुणोति-- फाचेति । प्राकालरात्त्यमाकाशादेर यस्तीति कार्यानुगुणतयेत्युक्तम् । नन प्रथमचतुर्थयोः पौनरुत्यम् । धूमाम्योरन्ययोगव्यवच्छेदेप्ययोगव्यवच्छेदाभावात | रासभस्यति । यद्यपि धूमजातीयस्य राराभे सत्येन गाय एति नास्ति, नथापि तदानीगुत्गममणिशेपसमायोस्तीत्यतिव्याक्षिरित्यर्थः । एतदेव विशदगति- - ·परिवा] नगनप्रसादिनीव्यायायुता । ३१५ यतत्वापत्तः, स्वसत्तायां सलामेव जायमानधूमविशेष प्रति तस्यापि नियतत्वात् । न द्वितीयः । रातभाकाशादेरपि तथात्वापत्तेः । स्वकारणसत्त्वेन नित्यविभुतया च तेषां सन्निधित्वनन्यथासिद्ध इति चेन, तकि स्वकारणसन्निधिप्रयुक्तसन्निधीनि चीजधरणी- धामसलिलानीत्यकारणान्येवालरोत्पत्ती किं वा शब्दसुखाद्युत्पत्ती नित्यविभुस्वभावा वि- चदालादयः । नापि तृतीयः । प्राफालसत्त्वातिरिक्तानुगुणत्वस्याप्यनिरूपणान् । न च- तुर्थः । वीजादेरकारणत्वप्रसङ्गात् । नहि तस्मिन्सति भाव एवानुरादेः । सहकारिमध्यमध्यासीने तस्मिन्सति भवत्येवेति चेत् । मैवम् । रासभस्यापि कदा. चित्सहकारिमध्यमध्यासीनतासंभवात् । सहकारिवैकल्यप्रयुक्तकार्याभाववत्त्वं कारणत्व- मिति तृतीयोपि न । 'हेतुसाकल्यरूपायां सामग्यां तदसंभवात् । कारणत्वानिरुक्तौ च सहकार्यनिरूपणात्' ।। ५४ ॥ सामग्या अकारणत्वप्रसङ्गात् तस्याः सहकारिवैकल्यप्र- युक्तकार्याभाववत्त्वाभावात् सहकारिसकलताया एव सामग्रीत्वात् । किंच सहकरोतीति सहकारि कारणान्तरं तथा च कारणत्वस्यैवाद्याप्यनिरुक्तेरामाश्रयः । नापि चतुर्थः । 'जातेरहेतुतापत्ते रासभेऽतिप्रसक्तितः । गगनादिपु चाव्याप्तेरन्वयादेरयोगतः ॥ ५५ ॥ वसत्तायामिति । अनन्यथासिद्धत्वमिति पक्षेपीदमेव दूषणमाह-न द्वितीय इति । नन्वनन्यथा- सिद्ध इति कोथः अन्यथातिद्धो न भवतीति, तथाच कारणत्वं नियतत्वं वा बिना सिद्धो निष्पन्नो ज्ञातो वा न भवतीत्युकं भवति, नचैवं रासभ आकाशो वा, एकस्य खकारणप्रयुक्तसनिधित्वादपरस्य च विभुतया- वर्जनीयसनिधित्वं ततो नातिव्याप्तिरिति शकते-खकारणसत्त्वेनेति । तत्ति खकारणप्रयुक्तसनिधि- विभुत्वे एव वान्ययातिद्धिः किं वाभ्यामनुनीयमाना काचित् । नोभयथापि, वीजादीनामङ्गुराधुत्पत्तावाकाशा- दीनां च शब्दाद्युत्पत्तावुकरूपत्वभावेपि अनन्यथासिद्धत्वादिति दूपयति-तत्किमित्यादिना । धाम तेजः । तत्तत्कार्येत्यादि तृतीयपक्षं दूषयति-नापीति । अनिरूपणादिति । यथा काललक्षणकारणेपि संभवति तथा निरक्षरशक्तत्तनिरूप्यमानुगुप्यमपि दुनिरूपणमतो सिद्धिरित्यर्थः। प्राकालसत्त्वमात्रस्य रास- भाकाशादावयविशिष्टत्वादिलपि द्रष्टव्यम् । सति तल्लिन्भवत्येवेति चतुर्थपक्षेऽच्याप्तिमाह-बीजादेरिति । ननु यद्यपि वीजमावत्यैवंविधनियनो नास्ति तथापि सहकारिसमेतस्याति कदाचिदपि च तदन्वयो यत्र तत्र प्रतिनियतमुच्यते इति शङ्कते-सहकारीति । तत्र कि सहकारमध्यनिवेश एवैवंविधनियमो- ऽतिरिक्तो वा । नान्यः, अनिरतः ।आयेऽतिव्याप्तेः । गर्दभादेरपि क्षिलादिसहकारिमध्यनिवेश एवं- विधनियमनानेणारं प्रतिनियतत्तापातादिति दूपयति-मैवमिति । एवं नियतत्वतण्डनेन द्वितीयं कारणलक्षणं दूषयित्वा ठतीयं दूषयति-सहकारीति । तत्रापि दूषणानि संग्रहाति-हत्विति । कारणपोष्फल्यरूपा चा सामग्री सापि तावद्वीजादिवत्कारणमेव । अथच तत्र लक्षणं न संभवति तत्यां सला सहकारिवकल्यत्यैवासंभवात् । किंव सहकरोतीति सहकारी कारणविशेषः तथा केनेलपेक्षायां च कारणेनेति वचनीयं तथाचात्माश्रयत्वमित्यर्थः । विवृणोति-सामग्र्या इति । अन्वयव्यतिरेकवदातीयत्वमिति चतुर्थे पक्षे दूषणानि संग्रहाति-जातेरित्यादिना । नहि जाते तिरस्ति येन तनावीयतया कारणता तस्याः स्वादिलव्याप्तिः । किंव सत्त्वादिकमादाय गर्दभादेपि वीजादिजातीयतयाङ्करादिकारणतारातादतिव्यातिः । अथ द्रव्यत्वावान्तरजाला साजालं विवश्येत तदाकाशादावभावाव्यातिः, विरेशानावाचेलपि द्रष्टचन्।

·[दितीगः FA ३१६ तत्तपदीपिका (नित्नी) जातेरकारणलप्रसङ्गात् जार्जातिमत्त्वाभावान गलादिना रासभादेशगमनागमतिरे- कवनगादिजातीगलेन भूमादिकारणासमान । गलावान्तरजातीय विवक्षितमि- तिचेन । कालाकाशदिशामकारणासमान । तेषां इलावान्तरजातिविधुरसान् । को चेगावन्वयन्यतिरेको कि कालत उत देशत उतोभाभ्याम् । भाले काले तदभावा- दव्याप्तिः । द्वितीये तु देशे तदमानः । न तृतीगोपि । उभयोरप्युभगाभावात् । सति भावोऽसताभाव एव साविति नेन । तदभावपि शृणारणिमणीनां दहनहेतुला- जीकारात् । तेपामेकैकामावेपि दहनदर्शनात् । तत्रापि तजन्यदहनानामवान्तरजाति- भेदान्न व्यभिचार इति चेन्न । जातिभेदे प्रमाणाभावात् । न तावत्प्रलाक्षप्रमाणम् इन्द्रि- यसन्निकर्पमात्रेण सुनिपुणैरप्यनुपलभ्यमानलात् । ननु तृणारणिमणिप्रभवत्वज्ञानसंस्कृ- तेन्द्रियसंनिकोधिगम्योयं जातिभेदः विशिष्टमातृपितृप्रभवलज्ञानसंस्कारसचिवलोचन- गोचर इव वालोणत्वमिति चेत् । न । तेषां व्यभिचारादेव जनकत्वासिद्धेः । जातिभे- दालिङ्गिन्तव्यक्तिविशेपं प्रति न तस्य व्यभिचार इति चेन्न । सिद्धे जातिभेदे जनकल- सिद्धिरतत्सिद्धी च जातिभेदसिद्धिरितीतरेतराश्रयलप्रसङ्गात् । ननु कार्यविशेपेण तृणादिकारणविशेपप्रभवाणां बहूनां वैजात्यानुमानमस्तु । तथाहि प्रदीप एव प्रासादोदरव्यापकं प्रभामण्डलमारभते न तथा बालाजटिलोपि वहिनतरां च कारीप इति कुसुमालिकार इति चेन्न । एकजातीयत्वग्राहिप्रत्यक्षप्रतिहतस्यानु- मानस्यानुत्थानात् । नच प्रत्यक्षायोग्यं वैजात्यम् । प्रत्यक्षव्यक्तिवृत्तिसामान्यस्याप्रत्यक्ष- तथान्वयव्यतिरेकयोरपि कालतो देशतो वा दुर्निरूपणादयुक्तमिदं लक्षणमित्यर्थः । संग्रहं विवृणोति विशदग्रन्थेन-जातेरिति । ननु न देशतः कालतो यान्वयव्यतिरेकावभिमती किं तर्हि तस्मिन्सति भावोऽसत्यभाव एवेति यो नि- यमी ताविति शते-सतीति । तृणादिषु नियमाभावं विवृणोति-तेपामिति । नहि दहनस्तृणाभावे न जायते, मणेरपि जायमानत्वात् । नापि मणेरभावेऽभावः, अरणेरपि जायमानत्वात् । अथ च तेपामन्वय- व्यतिरेको स्तः कारणत्वप्रसिद्धरतोऽव्याप्तिरित्यर्थः । अत्र कुसुमालिकारेण तृणादिप्रभवाग्निष्वप्यवान्तरवै- जात्यमभ्युपगम्य कारणवैचित्र्ये कार्यवैचित्र्यं समर्थितं तथाच तत्तद्विशेष प्रति तृणादीनामुक्तनियमोस्तीति शङ्कते-तत्रापीति । प्रत्यक्षतो वैजात्यमनुपलब्धिपराहतमित्याह-सुनिपुणैरिति । ननु यद्यपीन्द्रिय- सन्निकर्पमात्रान ज्ञायते तथाप्यभिव्यकान्तरसचिवप्रत्यक्षेण शक्यं ज्ञातुमिति दृष्टान्तदर्शनपूर्वकं शकते- नन्विति । तत्र वक्तव्यं किं तृणादिप्रभवत्वमग्निमात्रदर्शनावगम्यते किं वा जातिभेदाऽऽलिजितामिदर्श- मात् । आद्येऽसिद्धिः । अनिमात्रं प्रति तेषां परस्परव्यभिचारादित्याह-न तेषामिति । द्वितीयं शकते -जातिभेदेति । तय॑न्योन्याश्रयः प्रथमतोऽग्निपु जातिभेदे ज्ञाते तद्दर्शनात्तृणादिप्रभवत्वज्ञानं तज्ज्ञानाच जातिभेदज्ञानमिति परिहरति-न सिद्ध इति । ननु न प्रत्यक्षेण जातिभेदाधिगतिः किंतु लिजेनेति शङ्कते-नन्विति । कार्यविशेषमेव समर्थयते- तथाहीति । कारीषो गोमयेन्धनोद्भवः । प्रदीपप्रभामण्डलं कारीषादिकारणाद्विभिन्नजातीयकारणजन्यं तद्विभिनजातीयकार्यत्वाद्धटवदित्यनुमानाजातिभेदसिद्धिरित्यर्थः । नन्वतीन्द्रियजातिभेद एवानुमीयते तेन न प्रत्यक्षपराहतिस्तत्राह-नचेति । यदि हि प्रत्यक्षाध्यापि जातिरप्रत्यक्षा, घटत्वादेः प्रत्यक्षत्वे कुत -- ++ am- - - ---------- ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीच्याख्यायुता। ३१७ वायोगात्, प्रासादोदरव्यापिप्रभामण्डलादिकार्यभेदस्य तत्तत्सहकारिभेदादन्यथोपपत्तेश्च, एकजातीयेपि मृदादी तत्तत्सहकारिताहियेन तत्तद्विजातीयघटशरावादिकार्योपलब्धेः । एकजातीयादपि घटाद्भिन्नजातीयानां रूपादीनामुत्पत्तेरभ्युपगमाच । नापि पञ्चमः सा- मन्या दुर्निरूपत्वेन तदेकदेशस्यापि दुनिरूपत्वात् । तथाहि 'अतिव्याप्तेः स्ववृत्तित्वाद्भेदे- ऽभेदेप्यसंभवात् । कार्यत्य हेतुभिः सिद्धेव॒धा साकल्यकल्पना' ॥ ५६ ॥ किं वस्तूनां साकल्यं सामग्री किं वा कारणानाम् । नाद्यः । अकारणसाकल्येपि प्रस- नात् । द्वितीये कारणवत्याचाप्यनिरुक्तेरामाश्रयः । कारणसाकल्यं च कारणानां स्वरू- पमतिरिक्तं वा । आधे व्यत्तेभ्योपि कार्यमुत्पद्येत । द्वितीये नित्यत्वे साकल्यस्य सदा कायोत्पादः, अनित्यत्वेपि व्यत्तानामेव साकल्यकारणले साकल्यस्यापि सदातनत्वेन कार्यत्यापि सदोत्पादः । समस्तानां हेतुत्वे चालाश्रय: अनवस्था वा । साकल्यजनकेभ्य एव च प्रधानकार्योत्पत्ते: किमजागलस्तनायमानेन साकल्येन । एतेन कारणानामन्यो- न्यवैशिष्वं सामग्रीति प्रत्यादिष्टम् । न च कारणसन्निधिः सामग्री । तदनिर्वचनात् । न तावदेककालवं सन्निधिः । काले तदभावात् । नाप्येकदेशत्वं देशे तदभावात् । नोभयं उक्तदोपानुपङ्गान् । नापि संयोगसमवायौ लावातः, व्यसकन्य च पूर्वनेवोन्मृलितत्वादिति भावः । विपक्षे वाधकविधुरत्वाच्छहितोपाधिता च कार्य- भेदस प्रकारान्तरेणाप्युपपत्तेरिलाह-प्रातादेति । न केवलमुपपत्तियते च तत्र तत्र एकजाती- पालहकारिभेदयुताद्विलक्षणद्रव्यस्य विलक्षणगुणस्य चोत्पत्तिलतथानकान्तिकतेलाह-एकजातीयेत्या- दिना । सामग्येकदेशत्वनिति पक्षं दूषयति-नापि पञ्चम इति । तत्र सामग्रीदूपणानि संगृहाति- अतिव्याप्तेरित्यादिना । किं वस्तूनां साकल्यं सामग्री कि वा कारणानाम् । नाये अहरायजनकानामपि शिलाशकलादीनानपि साकल्यन्यारादिसामग्रीत्वप्रसादतियाप्तिः । द्वितीचे कारणहानालामाहानं सा. मनोज्ञानाय कारणज्ञाननिलन्योन्याध्यादिलः। किंच तत्साकल्यं कारणेभ्यो भिन्नमनिम्नं वा। भिन्नत्वे निलं चेल्सदा कार्यजन्नप्रसाः । अनित्यत्वेपि व्यस्तेभ्यः समस्तेन्यो वा तस्य नोत्पत्तिनंभवः । आय कार्यसान- स्लयोः सदा जन्नप्रसझः । द्वितीचे जाकल्यासाकल्योत्पत्तिरित्लामाश्रयात् । अभिनवे तु प्रत्येककारने- भ्योपि कार्योत्पत्तिप्रसज्ञात् तावन्मानत्वात्साकल्यास, तथाच सदा कार्यजन्नप्रसाः। किंचोत्पन्नाचाः सानम्माः उसादकानि पानि कारणानि तैरेव कायोसनिलिदेः वृथा देषां साकारल- नैति लोकार्य विनोति-किं वस्तृनामित्यादिना । व्यत्तानामेवेति । यदि व्यत्तान्द कारणानि साफल्यनुत्सादयन्ति तदा वीजादेरनिलत्यतीश्वरादेर्निलतमा सदा नाफाचोसादात्कार्दापि सदानन्दा सा- दिलयः । ननु न व्यता अपितु स संभूप साकर उनपन्दीनि तह सञ्चालारचा इदि दच नीयं तयाचाभेदे भेदे पानाचान्वये सातानिलाह-समलानामिति । ननुदितान निलम - बन् । उत्तरा ब्याच साकल्पेति । माननालापान्तरे दुरापमान तिदिदि-एनेनेति । नत्राषि वशिष्ट भिननि देलारिंदोपान नमान्दादिरूपः । ननु फरमान पोरं ममितिः मंद माननेह -नचेति । तयोरिति । परिवि कारणानां योगः सनर्मः तदा मंगतरकारः योगमा सामन्त पातिवाभावेनाकारपसारे रूमपानीलः। ननु कारसनानन्ति कविरानो कापारी पदनन्तरं नानुनले मानले नर-नापति ।

·[दिनीयः ३१८ तत्पदीपिका (निल्गुनी) तयोरेवाकारणलप्रसज्ञान । नायककार्यकारणतं मानिभिः । कार्यकारणभावमेवाति- ढेरालाभयात् । नापि कारणानां नरमो व्यापारः सागपी, यसानां ममतानां का तजनकले पूर्वोक्तदोषानुपङ्गात् । अपिन व्यापारे जनगिताये कार काणि व्यापारवन्ति निर्व्यापाराणि वा । आगेऽनवसा । द्वितीये कार्गमेव प्रधान तथा कुर्वन्तु कृतमन्नरा व्यापारेण । व्यापारसा सगापारस जनकतेऽनवला निर्गापारते न कारकाणानेव तथात्वमस्तु किं व्यापारेण । गदनन्तरं कार्य भवतोब सा सामग्रीति चेन् न विभागा- नन्तरं पूर्वसंयोगनाशस्यावश्योत्पत्तविभागस्यापि तथा सामग्रीलप्रसमात्, एवं कर्ममो विभागेऽन्यतन्तुसंयोगस्य च पटे तत्त्वप्रसझाग । नापि षष्ठः । व्यापाराव्यापनादाला- श्रयत्वादनिरुक्तितः । समवायेऽस्य हेतुले पूर्वदोषानुपातः' ॥५७॥ चरनन्यापारस्य व्या पारान्तरविधुरस्याकारणलप्रसङ्गात् । तजन्यस्तजन्यजनको व्यापार इति जनकत्वमन्त- र्भाव्य व्यापारनिरुक्तेरामाश्रयत्वास । व्यापारवत्त्वं च व्यापारसमवायित्वमुत तजनक- त्वम् । नायः । यागादेः स्वर्गायकरणत्वप्रसङ्गात् । ध्वस्तस्य यागादेरपूर्वादिव्यापारास- मवायित्वात् । नेतरः । आलाश्रयत्वात् । नापि सप्तमः । 'असिद्धेः प्रतिवन्धस्य नृशृङ्गा- दावभावतः । सत्त्वे सतीति चायुक्तं दृष्टान्तादेरसिद्धितः ॥ ५८ ॥ निर्हेतुकस्य नित्यतत्त्वा- सत्त्वाभ्यां प्रतिवन्धासिद्धौ नित्यसत्त्वासत्त्वयोरन्यतरप्रसङ्गस्य दुर्वचत्वात् । अहेतुकवेपि प्रागभावस्य नित्यसत्त्वासत्त्वाभावात् शशविषाणस्य नित्यसत्त्वाभावाच । इमं पक्षं प्रकारान्तरेणापि दूषयति--अपिचेत्यादिना । यश्चायं चरनो व्यापारः कारणानां सोपि कि सव्यापारतया जनको निर्व्यापारतया वेति विकल्प्य दूषयति-व्यापारस्येति । सानण्याः लक्षणान्तर शकते-यदनन्तरमिति । कार्य कारणे हि सत्येव भवतीति नियमः नत्वसत्येवेति ततो नातिन्याप्तिरिति भावः । तदेतदतिव्याप्त्या दूषयति-न विभागानन्तरमित्यादिना । तत्त्वप्रसङ्गादिति । सामग्री- त्वप्रसमादित्यर्थः । व्यापारवत्त्वमिति पष्टे पक्षे दूषणानि संगृह्णाति-व्यापारेत्यादिना । व्यापारत्व व्यापारवत्त्वाभावादकारणत्वप्रसझेनाव्याप्तिः । किंच जनकत्वनन्तरेण व्यापारस्य दुर्निरूपत्वादानाश्रयत्वं स्यात् । किंचास्य व्यापारवत्त्वानिरुक्तितश्चातिद्धिलक्षणस्य, तथाहि-व्यापारसमवायित्वं व्यापारजनकत्वं वा व्यापारवत्त्वमिति मतुपोऽर्थः । उभयत्र समवाये हेतुत्वे च पूर्वदोषानुपातः अन्याप्तिरात्माश्रयत्वं च पूर्व- दोपः । तथाहि यागादेरपूर्वसमवायित्वाभावादव्यापारवत्वप्रसादन्याप्तिः । जनकत्वपक्षे च कारणवस्या- द्याप्यसिद्धरात्माश्रय इति श्लोकार्थः। विवृणोति चरमेत्यादिना । अथ तिमिति यागादेः स्वर्गायकार- णत्वं तत्राह-ध्वस्तस्येति । यदनभ्युपगमे नित्यतत्त्वासत्त्वयोरन्यतरप्रसक्तितत्त्वनिति सप्तने पझे दूप- णानि संगृहाति-असिद्धरित्यादिना । यदि हि हेत्वभावत्य नित्लसत्वासत्त्वाभ्यां न्याप्तिरवधार्यते ततस्तयतकत्वं स्थान लेतदत्तीलाह-असिद्धःप्रतिबन्धस्येति । तत्यैवोपपादनं-नृश्ङ्गादावभा- वत इति । आदिशब्देन प्रागभावो गृह्यते । तथाहि निहेतुत्वं तु शशविपापेस्त्वय व निलसत्त्वं नास्ति तथा प्रागभावे निहतो नास्ति नित्यसत्त्वं विनाशित्वादतो नास्ति व्याप्तिरियर्थः । ननु सत्त्वे सति निहतु- कत्वमाकाशादौ निवसत्त्वेन व्याप्तमिति तत्राह-सत्त्वे सतीति चायुक्तमिति । तत्र हेतुईटान्ता- देरिति । स्वभाववादिनं प्रत्याकाशादेरतिद्धाप्यतिद्धिरित भावः । एतमेव लोकं याचष्टे-निर्हेतुकत्ये- त्यादिना । प्रतिवन्धासिद्धेरेव विवरणम्-अहेतुकत्वे इत्यादिना ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३१९ ननु भावते सत्सहेतुकलस सदातनवे व्याप्तिराकाशादौ सिद्धेति चेत् न । अस्याव्याप्तः खभाववादिनं प्रत्यसिद्धेः, भूतचतुष्टयतत्त्ववादिना तेनालाकाशादीनामनभ्युपगमान् । विपर्ययपर्यवतानाच प्रसङ्गत्व । नहि यद्भावते सति सदा सत्त्वानधिकरणं तत्सहेतुक- नित्युपसंहारस्थलमस्ति, लोकायतिकं बौद्धं प्रति कार्यकारणभावस्ववाद्याप्यसिद्धेः । ननु विनतं सहेतुकं प्रानभाववत्वाचन्निर्हेतुकं न तत्प्रागभाववदालवदिति वेदान्तिनं प्रति प्रयोग इति चेन्न । हेतुशब्दार्थानिरुक्ती सहेतुकत्वस्याप्यसिद्धेरप्रसिद्धविशेपणत्वात् । कारणानिरुतौ च व्यापारवत्कारणं कारकमिति कारकलक्षणमप्यपात्तम् । तदेवं कार- पलक्षणं दुर्भणम् । तथा कार्यलक्षणमपि तत्किं कारणाधीनस्वाललाभं १ प्रागभावोपलक्षितसत्तायोगि वा २ प्रागभावप्रतियोगि वा ३ प्रागभाववद्वा ४ प्रागसत्त्वे सत्युत्तरकालसंवन्धि वा ५ । सर्वधा न निरूपणपथमवतरति-'अनिरुतेरतिव्याप्तेरव्याप्तेस्तदसंभवान् । अति- प्रसङ्गतोऽव्याप्तेर्मतुवनिरूपणात् ॥ ५९ ॥ न तावदाद्यः । कारणस्यानिरुक्तौ तदधी- नखाललाभत्याप्यनिरुतेः । न द्वितीयः । आलादीनामपि कार्यत्वप्रसङ्गान् । घटादौ सत्ताया एव प्रागभावेनोपलक्षिततात्तत्याश्च तत्र भावान् स्वप्रागभावोपलक्षितसत्तायो- पित्तमिति लक्षणविवक्षायामननुगम एव । सत्ताविरहिणः प्रध्वंतत्वाकार्यप्रसङ्गाच । न तृतीयः । प्रतियोगिशब्देनैकदेशानवस्थानाभिधाने लक्षणस्यासंभवित्वात् , कार्यतत्प्राग- भावयोः कारणे वृत्तेः, एककालानवस्थाने तु कालस्यापि कार्यलप्रसङ्गान् , कालत्य का- लान्तराभावेन प्रागभावेनैकलिन्कालेऽनवस्थानात् , घटादेरपि कार्यस्य यत्किंचित्प्रागभा- उत्तरार्धन्य सहामाह-नन्विति । दृष्टान्तादेरियादिशब्दसंग्रहीतं दूपणमाह-विपर्ययेति । यदि नि- हतुकं तद्धि भावत्वे सति सदासत्वाधिकरण स्वादिति तर्कः। तस्य चैवं विपर्ययः पहावये सात सदा सुन्वा- नधिकरण तत्तहेतुकनिति । नवं निर्हेतुकवादिनः प्रतिपनस्थलमत्तालयः । वेदान्तिनं प्रति व्यतिरेक- व्याप्ति दीयन्कारपत्वं समयपति-नन्विति । ननापि तादन तात्त्विकनन्ति हेतुवं प्रामाणिकनवन्तदन- साध्यमप्रतिनित्यर्थः । प्रसशात्कारकलापमपि दुपपति-कारणानिरताविति । कार्यकारमालको हद देतवता कारस्य दुनिरूपत्वान्न तवर्गग्राहकप्रमाविरोधोऽदतभुनानन्युत. लेदानी कार्यवर्गव दुनिरुपदपा तद्विषयप्रमाविरोधो नालोति दयितुं कार्य सन्टपति-तथा का. चति । साललाभः सतायोगिवन् । अभावप्रतियोगिवनभाददन्यन् । उत्तरकालसन्य चतनि लन्सापतीति तयदन्छेदा परसति पक्षे प्रपनविदोपानि भोफेन समान संगति भनिस्टरि- त्यादिना । अपना कामानिरौ तदधीनामलाभायम पनिरसनेलादिः । द्वि, दानादेगी सावप्रमाः पवित्राननादोपलक्षितमत्त पोपिलादरलमर इलतियातिः । अपमान- रक्षिततत्तपोनि विवक्षितं नकार-प्रत्यारिति ! बादाममादमा तलियः । नाटे- पातितादव र हलचे दोरमार तदसंभवादिति । तहि करना नशान किपालान निरन् । कानमः । प्रगनावर दोन्हित 1. तोदेबर-अतिप्रसङ्गत इति । इति कलाप्रपरकमान्न् । पले इत्यना- मालेला ·[द्वितीयः . ३२० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) वेन सहावस्थानादसंभवदोपस्तदवस्थः । स्वप्रागभावेन सहानवस्थाने चालादेरपि कार्य- त्वप्रसङ्गः । तेषां प्रागभावाभावेन तेन सहानवस्थानात् । न चतुर्थः । मतुवर्थस्याधिकर- णार्थतायामामादेरपि कार्यत्वप्रसङ्गात् । तेपामपि सुखादिकार्यप्रागभावाधिकरणत्वात् । प्रतियोगिपरत्वे पूर्वदोपानुपङ्गात् । न पञ्चमः । उत्तरकालस्याकार्यत्वप्रसङ्गात् । तस्यो- तरकालसंवन्धित्वाभावात् । अथ नोत्तरकालः कार्य नित्यत्वात्तस्येतिचेत् । न । प्रागभा- वस्यापि कार्यत्वप्रसङ्गात् । तस्य प्रागसद्रूपत्वात् , किंचिच्चापेक्ष्योत्तरकालसंवन्धित्वाच । प्रागसत्त्वशब्देन प्रागभाववत्ता विवक्षितेति चेत् । न । मतुवनिरूपणात् , कालसंवन्ध- पदस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गाच्च । एतेन नियतोत्तरक्षणवर्ति कार्यमित्यपि परास्तम् । कारणानिरुक्ती तदपेक्षया नियतोत्तरक्षणवर्तित्वस्यानिरूपणात् , कालानिरूपणाच्च । न पूर्वोत्तरक्षणभाव: कारणकार्यभावः । तथाहि—'प्रत्यक्षागोचरत्वेन परत्वादेरलिङ्गतः । स्वरूपतोऽनिमित्त- त्वादुपाधौ निष्फलत्वतः ॥ ६० ॥ दिवाकरपरिस्पन्दपिण्डसङ्गतिसंभवात् । व्यापिन- श्वेतनादेव कथं काल: प्रसिद्ध्यति ॥ ६१ ॥ न तावत्काले प्रत्यक्षं प्रमाणम् । द्रव्यग्राहकयोश्चक्षुस्पर्शनयोस्तस्मिन् रूपविरहिणि स्पर्शविधुरे चाप्रवृत्ते:, मनसश्च वाह्येन्द्रियनिरपेक्षस्य वहिरप्रवृत्तेरननुभवाच्च । नाप्यनु- मानम् । तत्प्रतिवद्धलिङ्गाभावात् । परापरयोगपद्यायोगपद्यचिरक्षिप्रप्रत्ययाः प्रत्येकं लि- पाह-अव्याप्तेरिति । घटादेरपि यत्किंचित्प्रागभावेन सहावस्थानात्तेप्वव्याप्तिरित्यर्थः । द्वितीये त्वात्मा. दावतिप्रसङ्गं वक्ष्यति, खशव्दार्थाननुगमादव्याप्तेः । चतुर्थे प्राह-मतुवर्थेति । किं प्रागभावाधिकरणत्वं प्रागभाववत्त्वं किं वा तत्प्रतियोगित्वम् । आये सुखादिप्रागभावाधिकरणात्मादावतिव्याप्तिः । द्वितीये तु तृतीयपक्षोक्तदोप इति भावः । पञ्चमपक्षेऽव्याप्तिमनुपञ्जयिष्यति विशदग्रन्थेन । संग्रहं विवृणोति-नता- वदित्यादिना । यत्तद्वक्ष्यतीत्युक्तं तदाह-खप्रागभावेनेति । यच्चानुपायिष्यतीत्युक्तं तदाह-उत्त- रकालस्येति । तस्मिन्नेव पक्षेऽतिप्रसङ्गान्तरमाह-न प्रागभावस्येति । वैयर्थ्यति । प्रागभाववत्त्व. मित्युक्ते क्वातिव्याप्तिर्योत्तरकालसंवन्धपदेन व्यावय॑तेत्यर्थः । एतेनेत्यस्यैव विवरणं-कारणानिरुक्ता- विति । नहि किंचिदपेक्षया नियतत्वमपि विवक्षितमतिप्रसङ्गादितिभावः। तत्र काले प्रमाणं दूपयति श्लोकेन-प्रत्यक्षेति । न तावत्प्रत्यक्षप्रमाणं, रूपादिरहितद्रव्यत्वेन वाह्यत्वेन च बहिरन्तःकरणागो- चरत्वात् । नाप्यनुमानं, परत्वादेस्तल्लिङ्गत्वाभावात् । ननु तज्जन्यत्वात्परत्वादेः किमिति न तलिङ्गत्वं तत्राह -स्वरूपत इति । किं कालखरूपमानं परत्वादिनिमित्तं किं वा तद्विशेषः । नाद्यः । कालस्याविलक्षणत्वेन विलक्षणपरत्वादेस्ततोनुपपत्तेः । न द्वितीयः । स्वतो विशेपाभावात् । अथोपाधिकस्तत्राह-उपाधौ नि- प्फलत्वत इति । तैरेवोपाधिभिः परत्वादिव्यवहारसिद्धेविफला कालकल्पनेत्यर्थः । ननु दिवाकरपरिस्प- न्दभेदास्तावदुपाधयः नच तेषां पिण्डैः साक्षात्संवन्धः परिस्पन्दक्रियाया दिवाकरवर्तित्वात् , नचासंवद्धानां पिण्डेपु व्यवहारजनकत्वमतिप्रसङ्गात् , अतस्तत्संवन्धकतया कालकल्पनेति तत्राह-दिवाकरेति । यः खल विभुरात्मा परमेश्वरस्तत एव दिवाकरपरिस्पन्दानां पिण्डानां च संगतिसंभवान्न तत्सिद्ध्यर्थमपि काल: कल्प्य इति श्लोकयोरर्थः यथाक्रमं विवृणोति-नतादिल्यादिना । परत्वादेरलिङ्गत इत्यस्य शक्षामाह-परापरेति । तत्र परापरादिपटूं कि कालगुणतया खसमोयित्वेन तं कल्पयति किं वा तदसमवायिकारणतया किं वा तनि- मित्तकतया । नाद्यः । कालस्य विभुतया पञ्चमात्रगुणतया च तद्गुणकत्वाभावात् । नापि द्वितीयः । द्रव्य ·-- परिच्छेदः ] नयनप्रसादिनीव्यास्यायुता। ३२१ - स गमिति चेत् । न । तेषां निरुपाधिककालनिवन्धनले प्रत्ययवेलक्षण्यानुपपत्तिप्रसङ्गात् । तपनपरितन्दभेदलक्षणोपाधिकवलितकालाधीनले तूपाधिभिरेव तत्सिद्धेः कृतं कालक- त्पनया। ननु 'तरणिपरिस्पन्दभेदानां युवास्थविरादिपिण्डे: स्वतः संबन्धासंभवेन दिवसमासा- दिविशिष्टप्रत्ययजनकत्वायोगापिण्डचण्डरोचिःपरिस्पन्दयोः परंपरासंबन्धसंपादकः कालः खीकर्तव्यः । तच संबन्धः संयुक्तसंयोगिसमवायाला । नच तत्र पृथिव्या- दिचतुष्टयं हेतुः तस्य तपनपिण्डाभ्यां नियमेन संसर्गाभावात् । नत्र दिनकरनिकर- तथा । तदभावे गृहनिखातनिध्यादिपु मासाद्यवच्छेदप्रतीनेः । नचाकाशालानौ तथा । विशेषगुणवत्त्वात् पृथिव्यादिवत् । नचाव्यापकत्वमुपाधिः । एकन्य व्यापकच संबन्यो- पनायकले व्यापकान्तरस्य तदहेतुत्तचा व्यतिरेकव्यामो साध्याध्यापकलेनानुपाधित्वात् । ततः परिशेषात्पिण्डसंयुक्तः कालत्तपनेनापि संयुज्यमानललमवेतपरिरुपन्दानां परम्परवा पिण्डसंबन्धहेतुः सिद्ध इति लीलावतीकारः । स्थानवाधिकारपत्वाभावात् । गुजरनं गोरेव हि तत्वान् । नादि तर्नयः। कारोवार मदतु या पथातथापि कि पालमा निमितं तद्वियोपो वा । नारला-नामिति । कि सतो विशेष औपाधिको वा । नारः । असरासन्तात् । दिनपनेति ।। मत्र श्रीवाभोदोस्तिकालसमर्थनारी जिनदायात नियमोनरोकिन्नर-नान्यति । रणिः सूर्यः । अनुभूयते तावदन्वयत्यतिरेकामा तपारस्पतिशय दुसर विविचित्रबुद्धिजननहारेप तदुपहिला पत्त्यापरवारित्तिजनक २ दसम - पर नव साक्षान्धी रदिपरिस्पन्दनां पिरलतः तातेल्यात दाटला. कर्नमा, नस चे काल इति सोपी । म बरते. विरार कतिपतोगत्यात समार-सच संबन्ध इति । सनयोगमति तपने सम देतानां परिरमदान दुपयोगमावा य सांदुरुपयनहरे रंकामदः वारि सामाजिरहे रमन :- पिलादिभिरेयायनः संपादनले मानव का धिमाईति ! - - - परनालया परवकिपमाविमो संक-27 निम्न दयालः । समय :------ मन्त्र दिनकरेति । निशा :. मा: : । ::--::-:-:-. ས༴ ཨུབྷཡཱ ཎསཱ མ མཎའ༌ཡས་སེའུ ༔ ཀ - -- ---- ནས 1 བྱ g: པ་,：༌ སྶ -པ༌ བ ༌ ： -:ཧཡ:༌ : ཨ ཨཱ ：:ས༴ ཀ པ གཱ༌ མ༌ - ཙམ ཙང་མ ལ་ བཙས པ ས :: བ༔ ས་ , 4 ·܀ ܀ ; ;* ܠܐ܇ ; ܙ | ܪ . ܝ ܝܟ ܕ ܀ ܪ f ܀ ܙ ܙ ; ܕܳܪ ܂܂܃ ܪܼܲܢܼܲ. :, ܕ - ܐܼܲ ܪ ، ܐ ; ; ,3، ܃ ܃ ܊ ܃ ܃ ܃ ܃ ܃ ܃ ܃ ܃ ;:).܀܆܇܆ - ܬܐ ܙ * :: ܀ ܐ. ܪܰܝܶܝܪܳܐ ܐܲܪ ܃ ܃ ܃ ܃ ܃ ܃ ܃ ܃ ܃ ܃ ܃ ܃ ܐ ܐܳܪ ..1؛ܐ ܕܕܼ ( ·३२३ परिच्छेदः]] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । अन्यथा परत्ववन्मध्यमत्वस्यापि गुणान्तरस्य स्वीकारः त्वादिति भूपणभाषितदूषणप्र- सान्। नव तरणिपरिस्पन्दानां प्राचुर्यमल्पलं च न संख्याभेदो नापि परिमाणविशेपो नि- गुणे कर्मण्यसंभवादिति वाच्यम् । भवन्मते परत्वापरत्वहेतुभूताया अपेक्षाबुद्धेर्यद्विपय- निबन्धनं वैचित्र्यं तत्यैवास्माभिः प्रचुराल्पतरशब्देनाभिलापान् । अपेक्षायुद्धेः स्वभा- वभेदादेव वैचित्र्यव्यवहारहेतुलं न विषयभेदापेक्षयेति चेत् । मैवम् । परापरबुद्ध्यो- रप्यन्तरेणैव विषयवैचिञ्चं स्वभावभेदादेव तथाविधव्यवहारहेतुत्वप्रसङ्गान् । तथा नील. पीतादिबुद्धीनामपीति तथागतानां त्वयैवदत्तः स्वहत्तः त्यात्तदेवं न कालसद्भावसिद्धिः । 'इन्द्रियानधिगमत्वान्नाध्यक्षं नानुमा दिशि । वर्णैरर्थान्तरलेन साध्यासिद्धिनि- परिहतम् । पूर्वापरयोरुपरोधनात्तरगिपरिस्पन्दप्राचुर्याल्पत्वमानव समर्थनादिति । अधिवमेवाभायणीयम् । इतरपा नध्यनोपनिति व्यवहारान्मध्यनत्वनपि कश्चिद्गुणः स्यात् । नहितनोत्तरीतिनन्तरेण मारपलिवाह- भन्यधेति। लीलावतीकारस्तु संयोगाल्पत्वभूयत्वे विकल्प्य दूपयांवभूव । तदीतिननायुद्भाय दूपपति-नच तर- णीति । अवश्यं तावद्युपानमवधि रुला स्थविरे विप्रन्या युनिरस्पयते स्थविरनवधि हत्या यूनि च सहि. रुटा बुद्धिरुपयते इलपेक्षायुद्धितः परत्वादिनभवनभ्युपगन्छता परवापरत्वजनक्युयोः परतरं विलेपो वत्तव्यः । सच विषयगतप्रचुराप्रचुरतरगिपरित्पन्दान्तरितजन्मव्यतिरेकेप दुर्निवस्ततो पाइदा प्रानुप्रिय तकाभिमतं ताशनेव ननापीलर्थः । ननु न विषयविशेषकतो युधोविशेषः किंतु खरूपसानभ्यनियन्धनः, पथाह धोवहभः-'अपेक्षासपियवैचित्र्यनन्तरेणापि विचित्रकार्यजननशीलत्वेन विलक्षाफल जनरन्य विरोधादिति तदेतदुद्भावयति-अपेक्षेति । एवंविधं खभावयचिदं परापरयुयोरेव पश्यतां लापवादा- पदयकत्याच वृथा तदतिरिक्तपदिकल्पनापीलाह-मैवमिति । अतिप्रसादनपूर्वकमपनद्धान्तान नाह -तथा नीलेति। तथागताः बौदाः । भवेतां वा यथातथा परत्वापत्ये तपाति तदसनकादिकारण- योगाश्रयः परमेवर एव प्रागुपपारितरीला परते शत वृथा कालकपना । नचातिनताः । कालदेव पदाये विशेष एप तत्प्रवर्तकत्वात् । किंच परंपरात्मकतावन्न संबन्धो भवनले तन्नाद रविपरितन्दविदसामा व्यतो खसौ लोलतेपि फाले न तत्संयोगनानासरत्यारिसमोलतिरविशेषाद् उमहिनाकलनपोगान- पाधिकालयोपाथिपियोर्वा न साक्षासंपन्यः । नन दुरापोगसनदायनकः मनपन्यो भवनले भावाभावान्तर्गततया सत्यनिरुतः। तलाया सनयामानावपोः समायदेव संबन्धम्याउन तरतिपरिन्दानामेव सभापपिरोपपराइ पिडे परत्या परत्वमहरनम्वनन्द नन्तगोएम- नावितपालकानति । एतेन परवापरपासनाविन्यौपायो विनः लः, परपर- गरपालिकाले कारः, निलं परत्यारसपालनमाफिकरनन नोयो पनि भारत निजादिनारहितः परमजनपनपोल्पाकाल, साने सभापतिमानिनन्नने, पारिन्नरपान विपरीत अदनानाने सनननारमेर लिने रूदनानित पति-इन्द्रियेल्लादिना। मानसिकता ·[द्वितीयः ३२४ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) दर्शने' ।। ६२ ।। एतेन दिगपि व्याख्याता। तस्या अप्यनध्यक्षवादलिङ्गत्वाञ्च । ननु पूर्वापरदक्षिणोत्तरादिदशप्रत्ययाः सन्ति तत्कथं लिङ्गाभाव इति चेत् । न । तेषां निरु- पाधिदिगालम्बनत्वे सर्वत्र सर्वप्रत्ययप्रसङ्गात् । दिशां दशवप्रसङ्गे नवैव द्रव्याणीति व्याघाताच । नचासत्वेन संग्रहवदिशामपि दिक्त्वेन संग्रहाददोपः । शब्दलिङ्गानामपि भिन्नतया तत्कारणाकाशस्याप्यानन्यप्रसङ्गात् , आकाशत्वेन संग्रहस्य तत्रापि तुल्यत्वात् । नच तथैवास्तु को दोप इति वाच्यम् । आकाशकालदिशामेकैकत्वादपरजात्यभावे पारि- भापिक्यस्तास्ताः संज्ञा आकाशं कालो दिगिति भाष्यविरोधात् । सुरशिखरिशिखरपरिभ्रमन्मार्तण्डमण्डलप्रथमसंयोगाद्युपाध्युपधाने तेनैव पूर्वादिप्र- त्ययानामन्यथासिद्धत्वात् । उपहितदिगालंवनत्वे च परस्पराश्रयत्वात् । पूर्वादिप्रत्य- यबलादुपाध्युपहितदिसिद्धिः । तत्सिद्धी च तदालम्बनपूर्वापरादिप्रत्ययसिद्धिरिति -एतेनेत्यादिना । ननु सन्ति पूर्वापरादिप्रत्ययाः प्रत्लात्मवेदनीयाः नच तेषां मूर्तद्रव्यनिवन्धनत्वं, तेषाम- सार्वत्रिकत्वादनुगतविचित्रव्यवहारानुपपादकत्वात् पूर्वादिप्रतीत्यनुपपत्तेश्च । नच विभुद्रव्यान्तरनिवन्धनाः, तेषामविचित्रतया विचित्रव्यवहारानुपपत्तेः । ततस्तेभ्योतिरिक्तं किंचिदेपामालम्बनं दिगभिधानं कल्प्यमिति शकते-ननु पूर्वेति । तत्र किं निरुपाधिका दिगेपामालम्वनं किंवा तत्तदुपाध्युपहिता । अनौपाधिकपक्षे. प्येकानेका वा । आये । पूर्वादिदिशां व्यवस्था न स्यात् , अविचित्रविषयत्वादित्याह-न तेपामिति । अथ पूर्वादिप्रत्ययविपयासंकराय विभिन्ना दिशः कल्प्येरंस्तत्राह-दिशामिति । यत्तु लीलावतीकारेणोक्तम् --'अनेकत्वेपि तत्कियोपनायकः कालः संयोगोपनायिका दिक् नच नवैवेति विरोधः आत्मनामानन्त्येप्या- त्मत्ववदविरोधादिति तत्र कालसंग्रहोपाधिः पुरस्तादेव निरस्तः । दिक्संग्रहोपाधिमपि पुरा निराकरोति । अत्राभ्युपगम्याप्युपाधिमेवं संग्रहेतिप्रसक्तिमाह-नचात्मत्वेति । यदिहि पूर्वादिप्रत्ययवैलक्षण्येन दिग्भे- दकल्पनं तर्हि तारतरत्वादिरूपेण शब्दलिङ्गानामपि भिन्नतया गगनमपि किं विभिन्नं न खीक्रियते शक्यते हि तत्राप्युपाधिपुरोधानेन नवत्वव्या कोपपरिहार इत्याह-शब्दलिङ्गानामपीति । गुडजिहिकायामेव विश्वसन्तं डिम्भकं प्रत्याह-न च तथैवेति । भाष्यं प्रशस्तपादीयम् । तथा काललिझाविशेपादेकत्वं सिद्धं, दिग्लिशाविशेषादलसैकत्वेषीति च तत्र तत्र भाप्यमुदाहरणीयम् । एवमनौपाधिकपक्षं दूपयित्वोपाधिकपक्षमाशय तत्राप्युपाधेर्निष्फलत्वत इत्येतदतिदिशति-सुरशि- खरीति । सुरशिखरी मेरुपर्वतः । तथाहि दिग्लिाविशेषात् दिश एकत्वेपि दिशः परमर्पिभिः श्रुतिस्मृ- तिलोकसंव्यवहारार्थ मेरुप्रदक्षिणमावर्तमानस्य भगवतः सवितुर्ये संयोगास्तेषां संयोगानां लोकपालपरिगृही- तदिक्प्रदेशानामन्वर्थाः प्राच्यादिभेदेन दशविधसंज्ञाः कृता इति भाष्यात्सन्ति दशोपाधयः प्रागधनमवागधनं प्रत्यगञ्चनमुदगञ्चनमिति मेपेक्षया संति चत्वार उपाधयः, तथा तदन्तरालाश्चत्वारः, तथा नक्षत्रलोकाद्य- पेक्षयाभिमुख्यं पृथिव्यादेः पृथिव्याद्यपेक्षयाभिमुख्यं नक्षत्रलोकादेरिति द्वावुपाधी। तदेतैर्दशभिर्दिशो दशत्वं न खभावत इति यद्यभिमतं तर्हि तैरेवोपाधिभिः पूर्वापरादिप्रत्ययाः पदार्टपूत्पद्यन्तां कृतमन्तरा दिशे- त्यर्थः । किंचौपाधिकत्वेप्येतेपां प्रत्ययानां किं दिङ्मानं विपयाः उपाधिमानं वा उपहितदिग्वा । नाद्यः । विचित्रत्वात् । नोत्तरः । दिग्वैयर्थ्यात् । तृतीये दृषणमाह-उपहितेति । परस्पराश्रयं विवृणोति-पूर्वा- परेति । अयमर्थः-तत्र कि पूर्वापरादियुद्धय एव दिक्षु लिङ्गमन्यद्वा, द्वितीये वक्ष्यति । प्रथमे तु शायमा- नतया तासां लिङ्गत्वं तत्रापि न रूपादिवुद्धिभिरिव चक्षुरादेरेताभिर्दिशामनुमानं तथासति दिग्विषयत्वाभाव- प्रसझात् । तथाच दिग्विषयाभिरेताभिरवगताभिर्दिशामनुमाने विषयविशिष्टयुद्धिलक्षणलिज्ञानात. दिगनु- ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । ३२५ लिङ्गान्तरेण तत्सिद्धौ पूर्वापरादिप्रत्ययवान् । उपाधीनामादिवादिगतवान् पूर्वापरप्रत्य- वालवनवस्तुभिः स्वरूपतः प्रत्यासत्तिसन्यानां संवन्धापादकवस्त्वन्तरत्व स्वीकारे दिछ- सिद्धिरिति चेत् । न । तदभिमतकालेनैव तदुपपत्तेः । मच कालहतपरत्वापरत्ववलक्षण्यादत्व विककृतलम् । विछापनामन्तरेणैव व्यवहर्तुः खेन संयुक्तपृथिव्यादिभिर्हत्तदण्डादिसंयोगानामल्पीयस्त्वभूयस्त्वाभ्यामेव विशिष्टपराप- - मितिः दिन्हाने च वियफविशिष्बुद्धिलक्षाविज्ञान नहि तद्विषबहानतिरले, नकि दुनिः माने- ततरेतराभवत्यनिति दिगदानाय विज्ञाननित्येतदपि कानुकान्तरम् । दनु वायु गर-दि कान्तरेति । पत्याधिनादायान्यानिदिरसा तां परिहरति पूवादी-उपाधीनामिनि । वादिस्यताबा दिलानविषयाः कि विदं पूर्वमिदमपरमिति पत्रादिनु विवरण :- पियाः पटवरूपालतिर रत्व पाविपि विद्यमानयात् पम्बल . पनेछ । तला पदापांन्तरविपिनादिसपनिवन्धनः । वियपालिका गादयः । नच ते पदादिषु सनमान्लादिलमेनियार नसरता मानक: R. लंकाः तस्वोभवाननुसन्तान यादयामानानी त्यतिमीनी विदाई . राजप्रदेशसंयोगदानां समंयुक्त सनवताना वापर करे विधानमारकाला तरेभ्यो मिलते एवंविधनयोगकामवदन : , तसिसिरिलः : । पति-~न त्यदभिमतेति 1 TERE सागुमलने पर्ने विवाद र ती .:: : रेण पिलिद लापनि रवि यादव -.:. : ས་པཎ་ ཀཱ་ཏྟ༌ཡ་པ་མ ཝཱ་“གནས :༌ RE::: कालनेति : १२ १८-शिल्पनामिना करावाति tr:

·[द्वितीयः " ३२६ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) रव्यवहारोपपत्तेः । नचाल्पीयस्त्वभूगस्त्वयोः संख्यारूपगुणस्से परिमाणविशेषत्वे च सं- योगाख्यगुणाधिकरणलासंभवादनुपपत्तिः । भवदभिमतपरत्यापरलजनकसनिकृष्टविन- कृष्टलक्षणापेक्षाबुद्धिविषयसंयोगाल्पीयस्त्वभूयस्लयोरपि तुल्यत्वात् । यश दिफालयोः प्रसाधनाय प्रमाणमुक्तं लीलावतीकारेण-महत्परिमाणसामान्यं वि- शेपगुणशून्यद्रव्याधिकरणानेकव्यक्तिवृत्ति परिमाणतारतम्यविश्रान्तिविपयनिष्ठजातिवाद- गुत्ववत् अस्ति हि विशेषगुणशून्यानेकमनोगतानेकाणुपरिमाणनिष्ठताणुखजातेः, तथा- विवादाध्यासितानि मूर्तद्रव्याणि युगपद्विशेषगुणशून्यानेकद्रव्यसंसर्गीणि द्रव्यत्वादात्सव- दिति, तदयुक्तम् । अन्तरेणापि दिकाली व्यापकपश्चाशद्वर्णद्रव्यप्रसाधनेनार्थान्तरलात् । वेदान्तिनं प्रति दृष्टान्तस्य साध्यविकलवाय, मनसो विशेषगुणशून्यले हि तद्गताणु- त्वस्य विशेपगुणविधुरद्रव्याधिकरणानेकव्यक्तिवृत्तित्वम् , आसनश्च युगपद्विशेषगुणशून्य- द्रव्यसंसर्गित्वं च भवेत्तञ्च वेदान्तिनं प्रत्यसिद्धं मनसोपि विशेषगुणवत्त्वात् । नच तत्र मानाभावः, मूर्तत्वस्यैव तत्त्वात् । नच विशेपगुणवत्त्वे द्रव्यारम्भकत्वमुपाधिः घटादिष्व- न्त्यावयविपु व्यभिचारात् । नच द्रव्यारम्भकवृत्तिव्यत्वावान्तरजातिमत्त्वमुपाधिः । लीलावतीकारेणोक्तं-'किं पुनः संयोगस्य भूयस्त्वमल्पत्वं चे'त्यादि तदनूद्य निषेधति–नचाल्पीय- स्त्वेति । भवतापि ह्यपेक्षावुद्धिवैपम्यात्तजन्ययोरनयोर्वेपम्यमभ्युपेयते बुद्धिवैपम्यं च संयुक्तसंयोगवहुत्वा- ल्पत्वलक्षणविषयवैपम्यात् । अत्रापि विप्रतिपत्तावुक्तमुत्तरं कालखण्डने तसात्तद्विकल्पस्तन्निराकरणं च जात्युत्तरमित्यर्थः। एवं चिरंतनप्रमाणं दूषितमिदानीमाधुनिकोनीतं दिकालसाधकानुमानजातमनूद्य निराकरोति-यञ्चे- ति । अणुत्वे सिद्धसाधनतावारणाय महत्परिमाणसामान्यमित्युक्तम् । विशेषगुणशून्यं यद्रव्यं तदधिकरणा. यानेकव्यक्तिमहत्परिमाणानि तद्वृत्तीत्यर्थः । द्रव्याधिकरणानेकव्यक्तिवृत्तीत्युक्ते गगनात्मघटादिवृत्त्यनेकमह- त्परिमाणनिष्ठतासाधनेनार्थान्तरता स्यात् तदर्थ विशेषगुणशून्येत्युक्तम् । अनेकव्यक्तिग्रहणेन च तदधिकर- णविशेपगुणशून्यद्रव्यानेकत्वसिद्धौ कालदिशोः सिद्धिः । परिमाणवृत्तित्वेन सिद्धसाधनतानिवृत्त्यै द्रव्याधिकर- णपदम् । घटत्वादिनिवृत्त्यै विश्रान्त्यादिविशेपणम् । ज्ञानत्वादिनिवृत्त्यै परिमाणेति । दृष्टान्ते साध्यप्रसिद्धि दर्शयति-अस्ति हीति । विवादाध्यासितेति । शरीरेन्द्रियव्यतिरिक्तमूर्तद्रव्याणीत्यर्थः । द्रव्यसंस- गीणि इत्युक्ते गगनसंसर्गितयार्थान्तरता तदर्थमनेकद्रव्येत्युक्तम् । तथापि घटादिसंसर्गितयार्थान्तरता तदर्थं विशेपगुणशून्येत्युक्तम् । तथापि क्रममुक्तसंसर्गितयार्थान्तरता तदर्थे युगपदित्युक्तम् । तेषां क्रमेणैवमुच्यमा- नानां युगपद्विशेषगुणशून्यताभावात् युगपत्संसर्गीणीति वा साध्यम् । तदालोकान्तरं प्रतिष्ठमानैमनोभिः क्र. मेण संवध्यमानपृथिव्यादिना सिद्धसाधनतानिवृत्त्यर्थे युगपदिति पदम् । वाधपरिहारार्थ विशेषपदम् । मनोभिः संसर्गेण चात्मसु साध्यसिद्धिः । एतद्दूषणपरतया वगैरर्थान्तरत्वेनेत्येतदवतारयति-तदयुक्तमित्या. दिना । अधिगतमिदमपौरुषेयवादे यद्वर्णानां नित्यत्वं विभुत्वं च । नच तेपां विशेषगुणाः सन्ति । नादा- नामन्यधर्मत्वादन्यस्य चाभावादतस्तद्वृत्तितासाधनेनापि विश्रान्तेरन्तरता प्रथमे । द्वितीयेपि तत्संसर्गसा- धनेनार्थान्तरतेत्यर्थः । उभयोरपि दृष्टान्ते साध्यवैकल्यमाह-वेदान्तिनं प्रतीति । तदेव विवृणोति- मनस इति । मूर्तत्वस्येति । विप्रतिपन्नं विशेपगुणवन्मूर्तत्वात् घटवदित्यनुमानेन मनसो विशेषगुणसि- द्धिरित्यर्थः । अत्रोपाधिमाशय निरस्यति-नचेति । विशेषगुणवत्वप्यन्त्यावयविषु द्रव्यारम्भकत्वं नास्ति तत्त्वव्याघातादतः साध्याव्यापकत्वादनुपाधिरित्यर्थः । उपाध्यन्तरं निरस्यति नच द्रव्यारम्भकेति । - ·३२७ च्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। लाकाशयो-भिचारात् । नच वाह्येन्द्रियप्रायविशेषगुणवत्वम् । भवभिमतालनि व्य- चारान् । न वा भूतालनोरन्यतरत्वमुपाधिः। वेदान्तिनं प्रति तमति साध्याच्याप्रेः । जाम: संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिरित्येतत्सव मन एवेति मनसो विशेषगु- बत्तश्रुतेश्च । नच कामादीनां निमित्तकारणतान्मनसत्तथातव्यपदेशः । मुल्ये वाध. भावान् निमित्तननित्तिकत्वमात्रेण सामानाधिकरण्यभवणानुपपत्तेश्च । नहि भवति लालो घट इति सामानाधिकरण्यम् । एतेन नानननोहरप्रयोगोप्यपान्तः । विवादाध्यासितं कार्य विशेषगुणरहितद्रव्याभ्यां न्यते कार्यत्वादन्तःकरणस्यसंयोगवदिति तत्रापि दृष्टान्नन्य साध्यविमललान् . वि. दाध्यासितं विशेषगुणरहितद्रव्यैर्जन्यत इति बहुवचनप्रक्षेपेणापि प्रयोगभवानिरि- दिव्यसाधकतयाऽऽभाससमानयोगक्षेमत्वाच । नच दृष्टान्तासिद्धिनेगानामाभि- उरणापेक्षायुद्धिजन्यबहुत्वत्यैव दृष्टान्ततोपपत्तेः, विवादाध्याम्मितं किंगाल चाभ्यां न जन्यतेन्तःकरणाकार्यत्वादाकाशवदिति सतानिपक्षपाः । नमाग. माधिः । वेदान्तवादिभिराकारात्यापि कार्यतागीकारात् । तदेवं गातानि': लारम्भरेषु वर्तमाना दादलत्वावान्तरजातिसहायम् । नया नसाधनमाप्तिः नाप्यन्लायवदिषु सामावापिः । एशिया समापि सामाव्यामिः, साकार दिपगुणदादेशि द्रव्यापायला. सन्सार पति द्रवारम्भत्तित्याभावादिला-आत्मेति । -ननेति । नागपीति भावः । तथापि भयानले विशेषगुपदान र . :. सयालिर-भवदिति । ना भूनकर नपा भूतेति । उपादित देतोपदे रियम भमनोरन्यतल्यानिविपरितः 10 re ང - ཅཔ༌པ : སངཤུལཙཆ:'– པེ ལྕཔས བ གསྶམཁས༌ པ :ཡ་ ༌ ：བྷེ་ཝནྣས ག་:མྨཊ ཋ :ས༌ ངང དང་ ཙ ཚ ཛཱདྷ: རྒྱུ ནུ • ས ས ས བདཎ ཏ ལལ པཎས་: -- ---- ལས༔ ཡ་མ་ एक मारमा - : : RE ::::: ་ ་ ༌ ་ེ་ པདྡྷཱ་ཝམ་བྱསུ } • ·པན… ཨ༌ :- ब ·[द्वितीयः ३३० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) यित्वलक्षणयुतसिद्ध्यभावात् । नापि चतुर्थः । व्यर्थविशेष्यत्वापत्तेः । नहि द्रव्यमुपादा- नमित्यभिहितेऽस्ति कचिदतिप्रसङ्गः येन जन्येनायुतसिद्धत्वमिति पदान्तरमुपादीयेत । नापि पञ्चमः निरवयवेष्वासाकाशादिष्वव्याप्तेः । नह्यामाकाशं वा ज्ञानेच्छादिरूपेण शब्दरूपेण वा परिणमते कात्स्यैकदेशविकल्पासहत्वात् । तन्त्वादीनामपि पटाद्याकारेण गुणकर्माद्याकारेण वा परिणामादर्शनात् नहि द्रव्यं गुणः कर्म वा भवति, तदाश्रय- त्वात् । नापि पष्ठः । प्रपञ्चसत्यत्ववादिभिरनङ्गीकारात् । तदेवमुपादानोपादेयभावानि- रूपणान्न तदन्यथानुपपत्त्या भेदाभेदसिद्धिः । नापि सामानाधिकरण्यानुपपत्तिः, विकल्पासहत्वात् । तथाहि-किं शाब्दस्य सामा- नाधिकरण्यस्यानुपपत्तिरुतार्थिकस्य । नोभयथापि 'युक्तेः शब्दनिमित्तानामेकाधिकरण- कार्याकारेण परिणतत्वमिति पक्षं दूपयति-नापि पञ्चम इति । अथ किमित्यात्मा ज्ञानादिरूपेण आका- शश्च शब्दरूपेण न परिणमत इति तत्राह-कात्रुयैकदेशेति । अयमर्थः–किमाकाशः सर्वात्मना परि- णमत एकदेशेन वा । नाद्यः । आकाशविनाशेनानियतापातात् । न विनाशस्तस्यैव शब्दत्वादिति चेत् किं कारणव्यापारवैयर्थं समर्थयितुमध्यवसितोसि । अभिव्यक्ती सार्थक्यमिति चेत् सत्यमस्तीयं किंवदन्ती कापिलानां तत्र त्वदभिव्यक्तावपि किमुत्पादकतया कारणचक्रसार्थक्यमभिव्यजकतया वा । आये घटकुटी. प्रभातायितम् । द्वितीये त्वनवस्थेति न किंचिदेतत् । नचोत्पत्तिप्रतिवन्दी, अनझीकारात् । एकदेशपरिणामे तु किमवयव एकदेशः किं वान्यत् किंचित् । नाद्यः । निरवयवत्वात् । न द्वितीयः । अप्रसिद्धत्वात् । भवतु वा यथातथा तथापि किमेकदेश आकाशादभिन्नो भिन्नो वा । नाद्यः । पूर्वदोपात् । न द्वितीयः । आकाश- स्यापरिणामात् । भिन्नाभिन्नं तदिति चेत्सत्यं यदि विरोधो न स्यात् विरुद्धं तु तत् । अथाविरुद्धौ कौचन धर्मो भेदाभेदाभिधानौ रूपरसादिषु मध्ये कयोः कश्चिद्भेदाभेदनामाभिधीयते तथापि पर्यनुयुक्तयोः पक्षयोः कः परिगृहीतः स्यात् । नोभयमिति चेत् , तत्किमनिर्वचनीयं हन्त शब्दाकारेणाकाशो विवर्तत इति निरवयं निर्वद किमिति परिणामभापया दुर्भगया भास्करगोत्राभिसारिकया, एतेन परिणामपक्षं प्रत्याचक्षीत । तदेवं कात्स्न्यैकदेशविकल्पासहत्वादाकाशादीनां न परिणामः, अथच कारणप्रसिद्धिरस्ति शब्दादिप्रतीत्यव्याप्ति- रित्यर्थः । न केवलं निरवयवेपु परिणामानुपपत्तिः सावयवेष्वपीत्याह-तन्त्वादीनामपीति । तत्रापि हि कार्यपक्षे तन्तुविनाशानिरुपादानरूपः पटः स्यात् । स्यादेकदेशपक्षेपि भेदाभेदविकल्पकल्पान्तवातनि- मूलनोन्मूलनमिति भावः । आश्रयाश्रितप्रतीतिविरोधश्चेत्याह-नहि द्रव्यमिति । द्रव्यं यत्तत्वादि कर्म वा नहि भवतीत्यन्वयः। घटादिकार्यस्याप्युपलक्षणमिति आश्रितत्वप्रतीतेस्तत्राप्यविशेषात् । कार्यवि. भ्रमाधिष्टानत्वमिति पष्टं पक्षं दूषयति-नापीति । यः सलु कार्यकारणभावनिर्वक्ता नचासावनिर्वचनीय. - वादीति भावः । दे ह्यनुपपत्ती भेदाभेदसाधनाय कीर्तिते एकोपादानोपादेयभावानुपपत्तिः अपरा तु सामानाधिकरप्या- नुपपत्तिः । तत्र प्रथमे दूपणं प्रसारितमुपसंहृल्ल द्वितीयं दुपयति-नापीति । तत्र भिमप्रतिनिमित्तानां शब्दानामेकसिन्नर्थे प्रवृत्तिरूपशाब्दसामानाधिकरण्यस्यैकाधिकरणत्वलक्षणार्थिकमामानाधिकरप्यस्य वाय. न्तभेदेप्युपपत्ति श्लोकद्वयेन दर्शयति-युक्तेः शब्दनिमित्तानामित्यादिना । शोकस्यपटत्यादीनागेक पटाधिकरणत्वादेव शाब्दसामानाधिकरप्योपपत्तेन शाब्दसामानाधिकरघ्यं गुणगुप्यादिभेदाभेदप्रसाधकमिति प्रथमश्लोकयोजना । 'तथाऽऽर्थमपि सामानाधिकरप्यमस्य न साधकं, (कुतः) धर्माणामेकनिष्टयमाग्रेणियोपप- तितः' । तथाहि धर्मधर्मिणोलावसामानाधिकरण्यमेव नाति अभेदानुभव इति सामानाधिकरण्यानुभवोऽत्र ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्यास्यायुता। लतः । शान्दं न तावाटते भेदाभेदप्रसाधकम् ॥ ६२ ॥ धर्माणामेकनिष्ठत्वमात्रेणैवोपप- तित: । अभेदानुभवाभावादार्थ नैवात्य साधकम् ॥ ६३ ॥ शुक्लः पट इत्यादौ शाब्दसा- मानाधिकरण्यास प्रवृत्तिनिमित्तयोरेकाधिकरणसंबन्धादेवोपपत्तेः धर्मधर्मिभेदाभेदयो. रौदासीन्यात् । आर्थिकस्यापि धर्मयोरेकाधिकरणतालक्षणस्यात एवोपपत्तेः । धर्मधर्मि- पोरभेदानुभवस्थासंप्रतिपत्तेश्वासाधकलात् , गुणो द्रव्यं कर्म द्रव्यं जातितिरिति सा- मानाधिकरण्यानुभवाभावान् । भिन्नाभिन्नमित्यत्र भिन्नशब्देन स्वरूपभेदत्वाभिन्नशब्देन तदभावत्याभिधाने च भा- वाभावचोर्चुगपदेकन परस्परविरोधेनासंभवात् । अभेदे च शुक्लः पट इत्यादिपु द्वितीय- बुद्धिव्यपदेशयोः पोनरुत्त्यापत्तेः । नच भेदत्यापि भावात्सार्थकता अभेदत्त्यापि भावे- वैयर्श्वस्यापि संप्रतिपन्नांश इव दुप्परिहरत्तात् । हेत्वभावे फलाभावादोत्सर्गिकाद्धेतुभावे फलभावस्य तदपवादतया बलीयत्त्वात् । अन्योन्याभावतदभावचोभिन्नाभिन्नशब्दाभ्या- विवक्षितो नात्लनुभवो रूपं पट इति वा बालनं पट इति वा । तथा धर्नचोरकाधिकरम्यमेव सामा- नाधिकर नान । तथाच धर्मर्निगो देपि तत्पन्धादेव तदधेिफरपत्वोपपत्तरिति द्वितीयलोकपोजना। तत्रायं विपोति-शुद्ध इत्यादिना । धर्मधनीति धनधर्मिजोयो भेदाभेदी तपोसैदासीन्यारिलयः । द्वितीय विमजते-आधिकैति । अत एवेति । पर्मिसंपन्यादेवेलयः । अभेदानुभवाभावादिलंग विमोति-धर्मति । अत्राप्पभेदानुनवः सानानाधिकरम्यानुभवः साधकत्वात् , भेदाभेदानुभवति शेषः । अननवानावनेव विमोति-गुण इति । इदानी भेदाभेद इलस्यैव ताददव्याहतः सथिदर्थों दुर्भः फुत्र प्रनापविन्टेलनिधितह-भिन्नत्या- दिना । जब कि भिन्न इलनेन वरूपभेदो विकल्पवे अनिन दलनेन तदनावः, किंवा निम इलनेनन्चो. दाभापत्तनभिप्रेते बभिन्न इति च तदभादः उपमा निम ति सपनेदवत्त्वं अनिन्न इति चन- रेतराभाराहिलननिधायदे शति । नाय इलाह-निनोन लस्पदन्येति । तदा हि खर पवनवम्वत्र च भेदाभेदशब्दार्थः स्वाद तव विरदं अपिरत्वेषि पनिमोति साक्षया लपावागावात् । लवस्थितिरेव पदारास्थिता साविशीभावः । किं परिौल्यायो लस्सनेदो नान्ति तदाहरने पदेन पादानोंनिहितः तापानेद पट लपति पच्युरेखनन्दरू च पैनर सार बुद्धश पनरन् वैवमेव शब्दरू च पैनरपे सह प्रयोगानुपातिः । नर मारवाद हमनन महायोगः। नियमेन गुणप्रलाप प्रयोगात् । परिवाद पर एकापं: त्दा पदसत्र सकिन्न पपईतापात एवं सर्वप्रेति जितमलनिः। नन भेदोरे पनपमिति पन्ति नार--- नचेति। संप्रतिपक्षांशवेति पटापट दलदलपः। नन्नपदुमलादेशबनमो देव तम भैरपपनेपेति शिनगनना हैटनार-हत्वभाव इति । ईई र रेखा फरभाव इति तयोः प्रान पोरगरिने शनिदरतमा बिलमा नरेव च ननद- भयाथको दमादे पलमायोजनादः तापनि मानिनभेद नही मान्नुट एकोऽपानी भरने मेलः दिपाईन नर-अन्योलेनि! . सन्तोकानापनपनापोरयकरायः। नरेन्टल - ·[द्वितीयः ३३० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) यित्वलक्षणयुतसिद्ध्यभावात् । नापि चतुर्थः । व्यर्थविशेष्यत्वापत्तेः । नहि द्रव्यमुपादा- नमित्यभिहितेऽस्ति कचिदतिप्रसङ्गः येन जन्येनायुतसिद्धत्वमिति पदान्तरमुपादीयेत । नापि पञ्चमः निरवयवेष्वासाकाशादिष्वव्याप्तेः । नह्यामाकाशं वा ज्ञानेच्छादिरूपेण शब्दरूपेण वा परिणमते कात्रूत्यैकदेशविकल्पासहत्वात् । तन्त्वादीनामपि पटाद्याकारेण गुणकर्माद्याकारेण वा परिणामादर्शनात् नहि द्रव्यं गुणः कर्म वा भवति, तदाश्रय- त्वात् । नापि पष्ठः । प्रपञ्चसत्यत्ववादिभिरनङ्गीकारात् । तदेवमुपादानोपादेयभावानि- रूपणान्न तदन्यथानुपपत्त्या भेदाभेदसिद्धिः । नापि सामानाधिकरण्यानुपपत्तिः, विकल्पासहत्वात् । तथाहि-किं शाब्दस्य सामा- नाधिकरण्यस्यानुपपत्तिरुतार्थिकस्य । नोभयथापि 'युक्तेः शब्दनिमित्तानामेकाधिकरण- कार्याकारेण परिणतत्वमिति पक्षं दूपयति-नापि पञ्चम इति । अथ किमित्यात्मा ज्ञानादिरूपेण आका- शश्च शब्दरूपेण न परिणमत इति तत्राह-कामयैकदेशेति । अयमर्थः---किमाकाशः रात्मिना परि- णमत एकदेशेन वा । नाद्यः । आकाशविनाशेनानियतापातात् । न विनाशस्तस्यैव शब्दत्वादिति चेत् किं कारणव्यापारवयर्थं समर्थयितुमध्यवसितोसि । अभिव्यक्ती सार्थक्यमिति चेत् सत्यमस्तीयं किंवदन्ती कापिलानां तत्र त्वदभिव्यक्तावपि किमुत्पादकतया कारणचक्रसार्थक्यमभिव्यशकतया वा । आये घटकुटी- प्रभातायितम् । द्वितीये त्वनवस्थेति न किंचिदेतत् । नचोत्पत्तिप्रतिवन्दी, अनङ्गीकारात् । एकदेशपरिणामे तु किमवयव एकदेशः किं वान्यत् किंचित । नाद्यः । निरवयवत्वात् । न द्वितीयः । अप्रसिद्धत्वात् । भवतु वा यथातथा तथापि किमेकदेश आकाशादभिन्नो भिन्नो वा । नाद्यः । पूर्वदोपात् । न द्वितीयः । आकाश स्थापरिणामात् । भिन्नाभिन्नं तदिति चेत्सत्यं यदि विरोधो न स्यात विरुद्धं तु तत् । अथाविरुद्धी कीचग धर्मी भेदाभेदाभिधानी रूपरसादिषु मध्ये कयोः कश्चिद्भेदाभेदनामाभिधीयते तथापि पर्यनुयुक्तयोः पक्षयोः कः परिगृहीतः स्यात् । नोभय मिति चेत् , तकिमनिर्वचनीयं हन्त शब्दाकारेणाकाशी विवर्तत इति निरवयं निर्वद किमिति परिणामभापया दुर्भगया भास्करगोत्राभिसारिकया, एतेन परिणामपक्षं प्रत्याचक्षीत । तदनं कास्न्यकदेशविकल्यासहत्वादाकाशादीनां न परिणामः, अथच कारणप्रसिद्धिरति शब्दादिप्रतीय गाषि. रित्यर्थः । न केवलं निरवयवेषु परिणामानुपपत्तिः सायययेयपीयाह-तन्त्वादीनामपीति । तत्राणि हि काम्न्यपक्षे तन्नुविनाशान्निपादानरूपः पटः स्यात् । स्यादेकदेशपक्षेपि भेदाभेदविकल्पकल्पान्तायावनि- मुलनोन्मूलनमिति भावः । आश्रयाश्रितग्रनीतिविरोधश्चेत्याह-नहि व्यमिति । द्रव्यं यतन्यादि सणः कर्म वा नदि भवतीलन्त्रयः । घटादिकार्यस्याप्युपलक्षणगिति आश्रितत्यप्रतीतेखावाप्यविशेषात । कार्यवि- भ्रमाधिष्टानत्वमिति पष्टं पक्ष दृपयति-नापीति । यः सल कार्यकारणभावनिर्वता ननामावनियननीय. वादीति भावः। दे दनुपपत्ती भेदाभेदमाधनाय कीर्तित एकोपादानोपादेयभावानुपपतिः अपरा तु गामानारिया. दुनिः। तत्र प्रयने दृपणं प्रमारितमुपमंहत्य द्वितीयं दूषयनि-नापीति । नुन निमामिनिमियाना নাপলি দুশিমালাৰাখিগুণাথিলুৱগাসিনানাগিতা • न्ददयुपपनि भोकद्वयेन दर्शयनि-युक्तः शब्दनिमित्तानामित्यादिना । शादयपटानादीनामे क. पादिरशन्याय शादमानानाधिकरण्यापरीनं सादगामानाधिकरवं गुणामयादिदाभदनमा कमि प्रथमनोयोटा । दयायनीष मामानाधिकारमा न पर, (इ) नियमावी. दिः' । नया पधनावमामानांवरद नगर प्रमंदानुभव गमान कायम । - ·३३१ परिच्छेदः] । नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ततः । शान्दं न तावलूटते भेदाभेदप्रसाधकम् ।। ६२ ॥ धर्माणामेकनिष्ठतमात्रेणेवोपप- तितः । अभेदानुभवाभावादाथै नैवात्य साधकम् ॥ ६३ ॥ शुक्लः पट इत्यादौ शाब्दसा- मानाधिकरण्यख प्रवृत्तिनिमित्तयोरेकाधिकरणसंबन्धादेवोपपत्तेः धर्मधर्मिभेदाभेदयो- रौदासीन्यात् । आर्थिकत्यापि धर्मयोरेकाधिकरणतालक्षणत्यात एवोपपत्तेः । धर्मधर्मि- पोरभेदानुभवत्यासंप्रतिपत्तेश्वासाधकत्वात् , गुणो द्रव्यं कर्म द्रव्यं जातिय॑क्तिरिति सा- मानाधिकरण्यानुभवाभावान् । भिन्नाभिन्नमित्वन भिन्नशब्देन स्वरूपभेदत्याभिन्नशब्देन तदभावत्याभिधाने च भा- वाभावयोर्युगपदेकर परस्परविरोधेनासंभवान् । अभेदे च शुक्लः पट इत्यादिपु द्वितीय- बुद्धिव्यपदेशयोः पौनरुत्त्यापत्तेः । नच भेदत्यापि भावात्सार्थकता अभेदत्यापि भावे- वैयचंत्यापि संप्रतिपन्नांश इव दुप्परिहरवान् । हेत्वभावे फलाभावादौत्सर्गिकाद्धेतुभावे फलभावत्व तदपवादतया क्लीयत्वात् । अन्योन्याभावतभावयोभिन्नाभिन्नशब्दाभ्या- विवक्षितो नखत्लनुभवो रूपं पट इति वा बालनं पर इति वा । तथा धर्मयोरैकाधिकरप्यमेव सामा- नाकर नान । तथाच धर्मनिनो वेपि तत्संपन्यादेव तदधिकरणत्वोपपत्तेरिति द्वितीय लोकयोजना । तनायं विनोति-शुक्ल इत्यादिना । धर्मधनाति धर्मनिनोची भेदाभेदी तपोसैदानीन्यादित्ययः । द्वितीयं विभजते-आधिकेति । अत एवेति । धनयमिदंपन्यादेवेलर्थः । अनेदानुभवाभावादिलंदां विहजोति-धर्मति जनाभेदानुभवः सानानाधिकरप्यानुनवः साधकत्वात् , भेदाभेदानुभवत्यति केपः । मनभवाभावनेव विमोति-गुण इति । इदानी भेदाभेद इलस्वैव तावदव्याहतः कश्चिदर्थों दुर्भगः कुन प्रनाचिन्छेलभिनंधिराह-भिन्नत्या- दिना । लत्र किं भिन्न दलनेन सरूपभेदो विकल्पते जमिन इलनेन तदभावः, किंवा मिन इसनेनान्यो- न्याभाववत्वनभिप्रेते तमिम इति च तदभावः नपवा निम इति खरूपभेदवत्त्वं अभिन्न इति चेत- रेतराभादराहिलनभिधीयते शति । नाद इलाह-भिमान खरूपभेदत्येति । तदा हि खरवापत चभेदाभेदान्दार्थः स्वाद तद विरदं सविरुदत्वेपि धर्मिगोपे सापेक्षया तथालापातान् । पठापट- लवस्थितिरेव पदापैरास्थिता सावितिभावः । किंच पदि दौल्यायोः तपनेदो नाति नदा र इति पदेन पावानपौनिहितः तापानेद पर इलपति पच्युरेन्ट उदल च पौनरन्दं सात् दुद्देश्च पौनरन्य देवमेव दादरू व पनिरल्ये सह प्रपोगानुपातिः । नच बारवायां प्रयोधनायन महप्रयोगः । नियनेन स्कुलमानलपि प्रयोगाद । पदि चादर पर एकापः तदा हो पर इलन पटम्यापिनत्वेन पउपचईतापात एवं सत्रोत जिवनलनिः। ननु नेदोष धनपनि गोरोति कप नरसंश्यनिति तार- नचेति । संप्रतिपक्षांश इति पटापट इलदेलयः । ननुनपहेतुन कपमानही देय न्यादिति तत्र जपने पति विनिमनन हेतुनार-हत्यनाय इति । अनगि लविदं दन्दना पलभाय दी इतरमा लोः प्रारनापोरन दिनानिपलंपा नित्पन्नावर साद नमान्द भरपयले रेनादेपलमादा तादात मुगीन भेद मुहमा दिनहेलम- मन्दमन्दन महिला- पर पानी भरनेव दुसलः । पर परमार-अन्योन्यति। एन्टोन्पानापानापोर पेरेजा बनेकपोलोव पाना ·[तृतीयः . ३३४ तत्त्वप्रदीपिका ( चित्सुखी) मिति चेन्न । अयं पर्वतोऽग्निमानिति परोक्षापरोक्षविपयानुमानिकज्ञाने व्यभिचारात्। अपरो क्षमात्रविपयत्वं विवक्षितमिति चेत् । न । सुखेच्छायां व्यभिचारात् । तज्जनकज्ञानस्य तद्वि- पयत्वादिच्छायास्तद्विपयत्वमुपचर्यते इति चेत् । मैवम् । तथाप्यविद्यायां व्यभिचारात् । स्वतोऽपरोक्ष आत्मैवाविद्याया आश्रयो विपयश्चेति भवद्भिरभ्युपगमात् । नापि द्वितीयः । अविद्यायामेव व्यभिचारांत् । तस्या अपरोक्षामविपयत्वेपि तद्विपरीतव्यवहारहेतुतया तव्यवहारहेतुत्वाभावात् । अपरोक्षव्यवहारहेतुत्वमेव हेतुरिति चेन्न । साध्याविशिष्टत्वप्रसङ्गात् , प्रतिप्रयोग- संभवाच्च । विवादाध्यासितः शब्दः अपरोक्षज्ञानजनको न भवति शब्दत्वात् , ज्योति- टोमादिवाक्यवदिति । अत्रोच्यते-'साक्षात्करणहेतोरप्यप्रत्यक्षत्वसंभवात् । दशमस्त्व- मसीत्यादौ शव्दादेव तदुद्भवात् ॥ १॥ यत्तावदुक्तमपरोक्षप्रमितिकरणत्वे प्रत्यक्षान्तर्भावः स्यादिति तत्र ब्रूमः-अभ्युपगम्यते हि परेणापि योगिमनसो वाह्यविपयापरोक्षप्रमिति- करणता, तथापि, न वाह्यप्रत्यक्षान्त वस्तस्याभ्युपेयते एवं शब्दस्यापरोक्षप्रमितिजनक- त्वेपि प्रत्यक्षान्तर्भावो माभूत् । अथ तत्र वाह्यप्रत्यक्षान्तर्भावे चक्षुरादीनामन्यतमत्वं योगिमनोन्यत्वे सति बाह्यप्रत्यक्षप्रमितिकरणत्वं वा प्रयोजक हन्तेहापि तर्हि स्वतोपरोक्ष- ब्रह्मामविपयशब्दान्यत्वे सत्यपरोक्षप्रमितिकरणत्वं प्रत्यक्षान्तर्भावे प्रयोजकमस्तु, सिद्धे शब्दस्यापरोक्षप्रमितिकरणत्वे तळ्यावृत्यर्थ विशेपणं युक्तं तदेव तु कथमिति चेत् , दशमस्त्वमसीत्यादिवाक्येषु दर्शनादिति ब्रूमः । -अपरोक्षमात्रेति । तथापि सुखेच्छायां व्यभिचारः । तस्या अपरोक्षसुखविषयत्वेपि साक्षात्वानधिकर- णत्वादित्याह-न सुखेच्छायामिति । इच्छायाः सविपयत्वमौपचारिकं मुख्यं च विवक्षितमिति शकते- तजनकेति। ननु कथमपरोक्षविषयत्वमविद्याया येनानैकान्तिकतेति तत्राह-स्वत इति। भवद्भिरिति एकजीववादिभिरित्यर्थः । अपरोक्षव्यवहारहेतुत्वमपरोक्षत्वमिति द्वितीये पक्षेप्यविद्यायां व्यभिचारस्तत्र हेतुसद्भावेपि साध्याभावादित्साह-नापि द्वितीय इत्यादिना । नन्वपरोक्षविपयत्वादिति हेतोरयमर्थः यदपरोक्षव्यवहारहेतुत्वादिति, तथाच नाविद्यायां विपरीतव्यव- हारजनिकायामनैकान्त्यमिति शकते-अपरोक्षेति । परिहरति-न साध्यति । सत्प्रतिपक्षं चेदमनुमानमि- त्याह---प्रतिप्रयोगेति । ज्योतिष्टोमादिवाक्येपु सिद्धसाधनतापरिहाराय विवादेति विशेषणम् । वाधसा- ध्यवैकल्ययोः परिहारायापरोक्षेति विशेषणम् । साक्षादिति । अत्र किं वाधकवशाच्छब्दस्यापरोक्षज्ञानज- नकत्वं नेप्यतेऽदर्शनाद्वा । नाद्यः । तदसिद्धेः । नतावत्प्रत्यक्षान्तर्भावो वाधकः । नहि साक्षात्कारिझानहेतु- तामात्रेण प्रत्यक्षत्वं संभवति । शब्दव्यतिरिक्तत्वे सति तादृशस्य तत्प्रयोजकत्वात् । ननु दृष्टे शब्दस्य तद्धे- तुत्वे प्रयोजकसंकोचो युक्तस्तदेव कथमिति तत्राह-दशम इति । ननु तत्रापीन्द्रियमेव करणमित्युक्तं तत्राह-शब्दादेवेति । श्लोकं विवृणोति-यत्तावदित्यादिना । अत्र प्रत्यक्षविशेषप्रयोजके प्रतिबन्दी गृहाति-अभ्युपगम्यते हीति । विशेषणं दर्शयन्नाभासतां प्रतिबन्धाः शहते-अथ तत्रेति । अनी- श्वरप्रत्यक्षेषु चेदं प्रयोजकगवेषणमिति द्रष्टव्यम् । नायं विशेषः । प्रकृतेप्येवं शब्दसंकोचत्वादिति परिहरति -हन्तेति । उत्तरार्धस्य शशामाह-सिद्ध इति । एतापरिहारहेतुत्येन तृतीयपादमयतारयनि- दशम इति। . । - ·परिच्छेदः] 1 नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ननु तत्रापीन्द्रियसहितस्यैव तद्धेतुत्वं न केवलत्येत्युक्तमिति चेन् , अत्रापि तर्हि मनः- सहायत्वैव शब्दस्यापरोक्षप्रतीतिहेतुतास्तु । ननु तत्रेन्द्रियस्वैव करण शदत्य तु सह- कारितामात्रमिति चेन्न । शब्द एव करणमिन्द्रियं सहकारीति वैपरीत्यमेव कुतो न त्यान् अन्वयव्यतिरेकयोस्तूभयत्राविशिष्टत्वात् । तथापि विनिगमनायां को हेतुरिति चेन् , कचिबहुलतमे तमति फचिञ्च लोचनविरहिणोपि वाच्याशमोस्लीयपरोझनमितिदर्शन- मेवेति वदामः । भवत्येवं तथापि ब्रह्मसाक्षात्कार करणं मन एत्र 'मनमैवेदमानव्य मि- त्यादिश्रुतेः । 'यन्मनसा न मनुते, अप्राप्य मनसा सहें यादिश्रुतंवानधिकृतमनोविनय त्वादिति चेन्मेवम् । 'तद्धत्यादिश्रुतेः शापि मनसः नदोगतः । शब्दलानुमितेधा- बगिचारादनुत्थिते ॥२॥ तद्धास्य विजिज्ञी तमसः पारं दायनीति चोगमाला- देवापरोक्षप्रमित्युपपत्तिप्रतिपादनान् । नन्वतानि वचनान्यानमामायापायो मा. कारहेतुतां प्रतिपादयन्ति । साक्षात्कारहेतोर्मनसः महायगाप्रतिपादन अन्यथा प्रवणोत्तरकालयोर्मनननिदिध्यासनयोविधानानवमाता रोत्पत्तेः, श्रुतवेदान्तानामपि पूर्ववत्संसारानुत्तिदर्शनाईनि भन । म । र विपरीतभावनात्यम्य चित्तविपलक्षणस्य च प्रतिवन्ध निगर-- सनयोः फलोपकार्यगतयापि भवणं प्रति विधानोपद:. : चनुपादित मां ददाति-ननु तत्रापनि । " दाभरि वनेन्द्रियम्बर बरपाय दारावरील :::: मिलार-सत्रापीति । तपानाव: -- दलदमिमग दासी-नदादपदेन । विनिगमनाव: 2: रेवं दागति-घ.चिदिति ।...:::::::: दादेवाय ! TER: .. मोदः, सेना- भत्रि : मा.. ३ ::::7-पमानतति। मन::.:...... - ·३३६ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी ) [ तृतीयः प्रतिवद्धविज्ञानपुरुपविपयत्वात् । मनसैवेदमाप्तव्यमित्यादिश्रुतेश्चित्तैकाग्र्यस्याङ्गताप्रतिपा- दनपरत्वात् । मनसश्च नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावब्रह्मात्मसाक्षात्कारहेतुत्वस्यादृष्टचरतया तत्र शब्दस्य संहकारित्वकल्पनानुपपत्तेः । तथात्वे श्रवणादीनामेव वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । सुखादीनां सा- क्षिवेद्यत्वादात्मनश्च स्वयं प्रकाशत्वात् मनस: क्वचिदपि साक्षात्कारहेतुत्वासंप्रतिपत्तेः । भावनासहायस्य तु मनसो गरुडादिसाक्षात्कारप्रमित्यनुत्पादकत्वात् । तदपरोक्षस्य च विधुरपरिभावितकामिनीसाक्षात्कारवद्विभ्रमत्वात् । अप्रमारूपसाक्षात्कारस्यापि साक्षि- रूपतया मानसत्वाभावात् । इह च 'भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः, तमसः पारं दर्शयति, भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः, तरति शोकमामवित्, योस्माकं अविद्यायाः परं पारं तारयसि, मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते, तरत्यविद्यां वितता मित्यादि- श्रुतिस्मृतिपु ब्रह्मविद्याया एवाविद्यानिवर्तकत्वश्रवणात् पारिशेष्यात्तत्कारणं वेदान्तवाक्य: मिति निश्चीयते । श्रूयतेच-'नावेदविन्मनुते तं बृहन्तं, तं त्वौपनिषदं पुरुपं पृच्छामि, वेदान्तविज्ञान- सुनिश्चितार्था' इति । अत्र हि वेदान्तवाक्यजन्यज्ञानस्य विज्ञानमिति विशेपणेन विशेष- विषयत्वप्रतिपादनात् निश्चयहेतुत्वे सिद्धेपि सुशब्दविशेषणेनापरोक्षनिश्चयहेतुत्वप्रतिपाद- हन्ति । उक्तं च सूत्रकृता-‘ऐहिकमप्यप्रस्तुतप्रतिवन्धे तद्दर्शनादितीति भावः । या तु श्रुतिर्मनसः साक्षा- स्कारकरणत्वे प्रमाणमुक्ता तामन्यथयति-मनसैवेति । यत्तु . तद्धेत्यादिश्रुतीनामुपदेशस्य मनः सहायताप्रतिपादकतयाप्युपपत्तेरिति तत्राह-मनसश्चेति । अदृष्टचरतयेति । श्रुत्यादिष्विति शेपः । वाधकान्तरं चाह-तथात्व इति । इदानी क्वापि मनसस्तद- योगत इत्येतद्विवृणोति-सुखादीनामिति । एतेन साक्षात्कारहेतुतया कृप्तस्य मनसः संभवे शब्दस्य तत्कल्पनानुपपत्तेरिति वाचस्पतिमित्रैरुदीरितमपोदितं मन्तव्यम् । ननु कथं साक्षात्कारहेतुत्वासंप्रतिपत्तिर्या- वता भावनापरिपाकसहकृतमनसो दृष्टं गरुडादिसाक्षात्कारहेतुत्वमिति तत्राह-भावनेति । किं तर्हि तदि- त्यत आह-तदपरोक्षेति । पूर्व साक्षात्कारहेतुत्वमङ्गीकृत्य प्रमितिहेतुत्वं नास्ति इत्युक्तमिदानीं तदपि न मनोजन्यमित्याह-अप्रमेति । एतेनाप्रमारूपसाक्षात्कारहेतोर्मनसः क्वचित्प्रमाहेतुत्वेनापि भवितव्यं नयनादिवदिति पर्यनुयोगोपि परास्तः । प्रस्तुतस्थले च प्रमारूपसाक्षात्कार एवाविद्यानिवृत्तिक्षमः श्रुतिभिरव- गम्यते तत्रच मनसः करणत्वनिषेधात्करणान्तरानिरूपणाच वेदान्तवाक्यमेव करणमित्याह-इह चेत्या- दिना । अथवात्रापि साक्षिरूप एव साक्षात्कारोऽविद्यानिवर्तकः अतस्तत्करणत्वेन शब्दकल्पनमपि मनोव- देवायुक्तमिति तत्राह-इहचेति । 'मामेव, तरत्यविद्या'मिति स्मृती । शोककारणाविद्यामित्यर्थः । वेदादेव परमेश्वरज्ञानमित्यत्र साक्षादेव श्रुतिरस्तीत्साह-श्रूयते चेति । तं वृहन्तम् अपरिछिन्नं परमेश्वरं अवेदवित् अवेदज्ञः पुरुषो न मनुते, अपितु वेदज्ञ एव जानातीत्यर्थः। अत्र च वेदशब्देन तदेकदेशा वे. दान्ता विवक्ष्यन्ते । अथवा सप्रपञ्चनिष्प्रपञ्चप्रतिपादकतया सर्व एव विवक्षिताः । उपनिषत्स्वेव वेद्यत इत्योपनिषदः । वेदान्तजनितं विज्ञानं वेदान्तविज्ञानम् । नन्वत्र साक्षात्कारः कथं लभ्यते नापि विज्ञानमि- त्युपसर्गवलात् तस्य विशेषेण ज्ञाननिति नियमात्रपर्यवसितत्वादिति तत्राह-अत्रेति । चकारस्तूपप- ·........ ..::.:: ...: ::::...:.::::::: .:--:-:- ........::-:-:-:-: । ...::::::::::::::::.::. M -- 2 -- ....... :: :: :: : 201............ ::.११.२०१४१०१३। । । :" !! 3... ...:: नादि, .. .:: ।:::. :: .. File १९३६.! । . . . . . . 12 ? :: Pahil: म र वि.नि., १२. विरान : RAE मायाविर ५२मा1ि3५५१: । apni nipi.vif || Twin Ref | T-यापुनरिति । दा -~-प्रमिायोति । सलोना । नाम- प्रतिमा मामामनिलामागमानतति समार-तम्बामाससमानत्या- दिति ५६ पाना fla-प्रतिश्योगझोति । मासी यु ल. निमा समानता २६ पावजन्माननीयुनाम । समापि विवक्षितातितिः । पासमानारमादाया- पता-पमम्यादीति । समिनित्य हेलापरोक्षाहणम् । गपिकासादिना मंदामा निमार्गगरामाधमलन्ताभावहता । तिमिपि शादात्मनुमिशिलाद Forpiलनामा । समिसिनियम र परोक्षारणम् । सिसाधनतामेव विमोति- यतीति । माझादभिमतमानशिलगनुयमिति तमार-तहास्येति । तामामसमानमालिया प-चापरोक्षत्वमिति 1 fri यापन विकल्पयति-कि पापयेत्यादिना । . EURTI मा महाप्रमाणं स्वामिति साना यापकम् लगाने व्यभिचारापिलार-शनुमानि । विषधे मामगंभमादित्यतक्षिणीति- विति । भूमतां नाम ततः मिति शि: नानकमार तथा पतुर्मपरिसद पपगते । ननु सारनितिमक्षिः R. रिमिता.--संसारगति । तथापि पारस रोक्ष nिtamin ... 2 चति ।हिदी तथा दर्शनास गायः । ए मि. ४३ ·नषि कर्मप्रवृत्तिर्न वियत दलाह-जनकेति । सिद्धान्ती समाधते--प्रोति/TETaft- [तृतीयः कारणाविद्यातिरिक्ततया तत्र प्रथमं कर्माझं भवति इतरत्तु न तथा, अनुपयोगात् प्रत्युताधिकारविरोध प्रतिपिध्यते तत्रानुपयोगं परिहरति-आज्यावेक्षणेति । दृष्टोपयोगाभावेप्याशेषसोमोसि साकगम्य त्वादस्येलर्थः । अधिकारविरोधं परिहरति-नचाधिकारेति । यथाहि तथाविधाभिमानषियगादी प्रा. दिदयेन को विरायः प्रत्युत प्रखवाय एव तदकरण स्वादिति भावः । अति वागमन मा. तिविहितन्यात्तथा कर्मप्यपि विहितत्वादेव प्रवर्तितव्यं शास्त्रेण च तथाविधाभिनाने किमान प्रतिर ३३८ तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) ब्रह्मणि च सकलकरणागोचरे प्रमाणान्तरेण प्रत्यक्षज्ञानानुत्पत्तेर्वाक्याचापरोक्षज्ञाना- नुत्पत्तावनिर्मोक्षः स्यादिति विपक्षे वाधकतर्कसंभवान्नाभाससमानतानुमानस्य, · तस्मा- च्छाब्दादेवापरोक्षज्ञानात् कैवल्यमिति सकलमनाविलम् । ननु कथं ज्ञानात्कैवल्यं तस्त्र वर्गादिफलकर्मशेपतया स्वतन्त्रफलसाधनत्वाभावात् , देहव्यतिरिक्तात्मतत्त्वविज्ञानव्यति- रेकेण पारलौकिककर्मणि प्रवृत्त्ययोगात् , फलश्रुतेश्चापापश्लोकश्रवणवदर्थवादत्वात् । तथा- चाहु:--'आत्मा ज्ञातव्य इत्येतन्मोक्षार्थ नच चोदितम् । कर्मप्रवृत्तिहेतुत्वमात्मज्ञानस्य लक्ष्यते । विज्ञाते चास्य पारायें पापिनामफलश्रुतिः सार्थवादी भवेदेव न स्वर्गादे: फ- लान्तर मिति । देहव्यतिरिक्तात्मज्ञानस्य कर्मप्रवृत्त्युपयोगित्वेप्यशनायाद्यतीतब्रह्मविज्ञानस्य न तच्छेपत्वमनुपयोगादधिकारविरोधाचेति चेन्मैवम् । आज्यावेक्षणत्रीहिप्रोक्षणादिवदृष्ट- द्वारेणोपपत्तेः । नचाधिकारविरोधः । तथाभूतब्रह्मविदामपि यमनियमादौ प्रवृत्तिवत्क- मप्रवृत्त्यविरोधात् । जनकोद्दालकप्रभृतीनां तथाभूतानामपि कर्मणि प्रवृत्तिदर्शनाचेति नन्वपरोक्षज्ञानमपि मनसैवोत्पद्यतामिति तत्राह-ब्रह्मणीति । प्रत्यक्षेत्यपरोक्षज्ञानं विवक्षितम् । वा. दार्थमुपसंहरंश्चतुर्थ पादं व्याचष्टे-तस्मादिति । ज्ञानात्कैवल्यमित्युक्तमसहमानः कर्ममीमांसकः आक्षिपति ननु कथमिति । ननु कथमात्मज्ञानस्य कर्मशेषता तद्वोधकप्रमाणाभावात् , नह्यात्मज्ञानेन कर्म कुर्या- दिति काचिच्छ्रुतिरस्ति विनियोकी, नापि लिङ्गमसमर्थत्वात् , नापि वाक्यं पदद्वयसमभिव्याहाराभावात् , नापि प्रकरणं साकाहविधिसन्निध्यभावात् , नापि स्थानं कर्मसनिधावपळ्यमानत्वात् , नापि समाख्या संज्ञा- साम्याभावात् , ततः कथं कर्मशेषत्वमिति तत्राह-देहव्यतिरिक्तेति । यद्यपि श्रुत्यादीनि न सन्ति तथापि सामर्थ्यलक्षणमस्ति लिङ्गं विनियोजकं भस्मीभूयमानदेहस्य पारलौकिकफलोपभोगासंभवादिति भावः। ननु मोक्षाख्यं फलमात्मज्ञानस्य श्रूयते ततः श्रुताधिकारस्य कथमन्यशेपत्वमिति तत्राह-फलश्रुतेरिति । यथाहि-'यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं शृणोति यस्य खादिरः सुवो भवति छन्दसामेव रसेनाव- द्यती' त्यादौ पर्णमयीत्वाद्याश्रित्य श्रूयमाणापापश्लोकादिश्रवणमर्थवादः तत्कस्य हेतोः परार्थत्वात् । नपत्र साक्षात्फलश्रवणमस्ति कामशिरस्कत्वाभावात् । कीर्तनमानं ह्येतत् । तथाच रात्रिसत्रवद्विपरिणेतव्यम् । नच खशेपिफलेनैव निराकाङ्कपर्णमयीतायाः फलान्तरापेक्षास्ति यदर्थं विपरिणेतव्यम् । नच वाक्यं ऋतुसंबन्धे वोधनपरमपि भवति तस्मादर्थवाद एवैतत् प्रतिवद्धफलश्रवणं, तहापि स्वशेषिकर्मफलेनैव निराकाहस्यात्म ज्ञानस्य न ब्रह्मैव भवतीत्यादिवर्तमानोपदेशविपरिणामापेक्षेत्यर्थः । तथाह परमर्पिः-'द्रव्यगुणसंस्कारकर्म परार्थत्वात् फलश्रुतिरर्थवादः स्यादिति । अत्र वातिककारसमतिमप्याह-तथाचाहुरिति । अचोदितत्ये हेतुः कर्मेति । फलान्तरश्रवणस्य गतिमाह-विज्ञात इति । न स्वर्गादेरिति । खर्गादेः सकाशास्फ लान्तरमपि नास्तीत्यर्थः । स्यादेतत् द्विविधं ह्यात्मज्ञानमक स्थलहमाव्यतिरिक्ततया अपरं सूक्ष्मदेहत- एव । नाहं भोक्तेलभिमन्यमानः कथं भोक्ता स्यात् , नाहं कतैलभिमन्यमानो वा कथं की रादिति शङ्कते देहव्यतिरिक्तेति । अशनायादीलादिशब्देन ब्राह्मण्यादिशातिराहिसं गृह्यते तेन वाधिकारान्वयः - - - - ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीन्यात्यायुता। चेन् । अत्रोच्यते----'अभावाच्कृतिलिङ्गा रुपयोगानिरूपणान् । अधिकारविरोधान क- नाझं नालतत्धीः ॥ ४ ॥ न तावन्न्या गार्हपत्यनुपतिष्ठत इतिवदालविज्ञानत्व कर्नाङ्गले अतिरन्ति । नच यव विद्यया करोति अयोपनिषदा तव वीर्यवत्तरं भवतीति श्रुति: तत्याः प्रकृतो. बोथविद्याविषयत्वात् । अनादिवत्तार्वत्रिक किनत्यादिति चेन् । तथाप्युपासनानुष्टानलैक तदङ्गतास्तु उपासनाप्रकरणे पाठात् । नापि वहिवतदनं दानीतिवच्छ्रतसामर्थ्यलक्षणं लिइनतिन चोहालकादीनां कर्मणा सहालविज्ञानसद्भावे लिङ्गं किं प्रजचा करिष्यामः किनर्थ वयमध्येप्यानह इति च वैपरीत्यत्वापि दर्शनात् । नत्र 'यस्य पर्णमची जुहूर्भवती तिवद्वान्याद्विनियोगः । पर्णमयीतादिवदालनो- ऽन्यभिचरितऋतुसंबन्धाभावात् , तत्व लौकिकवैदिककर्मसाधारण्यान् । नचालज्ञानं कर्म- न तावदित्यादिना । यथा दन्या गाईपचनातिटन इलैन्याः न कदाचन वरोरवो गाईपसमिति महालयाने दीपया विनियोगः किंचित हि पत्र वृतीपथावगन्यते तय तिनिलिनेसपेक्षाला गाईपालनात विदरसन गाहपलनित व द्वितीया झिवित्री दोन गाहाल प्रतीयते ऐन्दीपन वोपदिषः सनत अत एव वाश्यगन्यवाहानि न तहाना नल कनोपयोधिक का- चन विनियोजिका इनिरस्त सर्यः । ननु देव विदया करो भरमा अलिश्यया उपनिषद रहस्पविद्धनेन व कटान नियायाः क. मंचाने विनेयोग झाले नाह-नवेति । न तावलविदानां सर्वकर्मन विनियोजन याभुतिति- तिवादविदितः । अपवाद । दलदोन्पम्पिये संञ्चन्त हुतिः प्रसन्नत्योहापापविनयतया न किन्ने हैन नानाविधानालन्दत रवयः । एतवनमायानन्यां पति-श्रद्धादिवदित्यादिना । ५५. खोषितषसानास सर्वमान्यने विदानावतारे नमानपत किन सासर्वः । तद- इत्तेति । स हि पलवलनानन्य ननद नसावनदाता। इसी दिन समानुयोग' नई र रोगासनोरन वल पान बनेयोरवन् ! त्याच वेन्कनीदने कानबापाचादिकारिताहेति तनमाननादान्दं पता करना। दलारियानं वरनाशनानानपत्र निसि परमानापनेपन परेनी ततः परनननन परति विदरबन् उसमापनयों बनाम भारत मन नर स्पेन पन्थले । पाई चालदिन दमकमा ले। नापीति । न बनन- दानापन दिनादानि । पदिन्नन्दन पलंग नियोगः न देर कानमः । पुलको किना- मकर किसी भारनोदालोति : रूर कम तापवलमा सनम दामन मेले मन्त्री- नरसा माना बोले नेपाल पद : हमरद पवैति । यति लीना -- - मज्ञाननिति।

·। ३४० तत्वदीपिका ( निगुती ) [तृनीयः प्रकरणे भुतं येन प्रगाजादिवत्काङ्गतामधुनीन । नापि सानं, कर्ममनिनावपटरमान- वात् । नापि समाख्या, संज्ञासाम्गाभावात् । ननालझानस कर्मण्युपकारप्रकारो नि- रूप्येत । देहव्यतिरिक्तालज्ञानसोपयोगेगशनायागतीतामविज्ञानमा तनानुपकारिलान् । नचाज्यावेक्षणादिवतारेणोपयोगः । सप्रकरणपठितसंसारनित्तिलक्षणहष्टफलनिरा- कानुसाहटफलकल्पनानुपपत्तेः । नच क्रियाकारकफलशून्यमद्वैतगात्मानं विजानतः क- मणि प्रवृत्तिम्पपगते । नर यमनियमादिप्रतिवदविरोषः । समनियमावावप्यपरोमास. विज्ञानवतो विधितः प्रवृत्त्यनङ्गीकारात् । तस्य कार्य न विद्यते, ज्ञानामृतेन तृतस्य कृत- कृत्या योगिनः । नैवासि किंपिलर्तव्यमति चेन स तत्त्वनि दिति स्मरणात् । भिक्षा. टनादावपि व्युत्थानदयायां यहन्छयैव प्रवृत्तेः । नचैवं कर्मणि प्रवृत्तिः नियतदेशका- लतया तस्य विधानात् । एतेन ज्ञानकर्मणोः समुगयोपि निराकृतो वेदितव्यः विरोधादेव । उक्तं हि 'यद्धि यस्यानुरोधेन स्वभावमनुवर्तते । तत्तस्य गुणभूतं स्यान्न प्रधानाद्गुणो यत' इति । अपिच दादिभिः कल्पनागौरवेण फलवत्संनिधावियादिन्यायेनेतिकर्तव्यतासाकाहप्रधानभायनाभिलाषपोषणम् । नच पूपायनुमन्त्रणवदात्मज्ञानस्य स्वप्रकरणसमवायः कर्मप्रकरणरामवायो वा येनासंनिहितमपि तत्रोपयुज्येत, नच स्वप्रकरणपठितरजातनिराकाहस्य कर्मणः कचिदप्यपेक्षास्तीति भावः । स्थानसमाख्ययोस्तु संभव एव नास्तीत्युपेक्षा कृता । उपयोगानिरूपणादित्येतद्विवृणोति-नचात्मशानस्येति । यस्त्वदृष्टद्वारेणोपयोग उक्तस्तत्राह-नचाज्यावेक्षणेति । उत्तरार्ध विवृणोति-नच क्रियाकारकेत्यादिना । उत्पन्ना- त्मापरोक्षस्यापि खभाववशाद्यमादीनामनुत्तिर्घटते नवं कर्मणामिति भावः । ज्ञानिनो विधेयव्यापाराभावे स्मृतीराह-तस्येति । स्यादेतत् भवतु निवृत्तिरूपाणां विधिव्यतिरेकेणाप्यनुवृत्तिः भिक्षाटनादौ प्रवृत्तिरूपे का वार्ता । नहि तदौदासीन्यात्मकमिति तत्राह-भिक्षेति । यथा ह्यनियतदेशकालभुधाधीनतयाऽनिय- तवृत्तिर्भिक्षाहरणादिः, नैवं कर्म तस्य 'प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजेत सायंप्रातरग्निहोत्रं जुहोती'लादिनियत- देशकालतया विधानादित्यर्थः । एतेन 'भ्रान्त्या चेल्लौकिक कर्म वैदिकं च तथा वदेति भास्करदुरुगारोपि चिकित्सितः । भ्रान्त्यविशेषेप्यवान्तरविशेषस्य दर्शितत्वादिति । एवं तावद्विद्यायाः कर्मशेषतानिरासेन कैवल्यफलता प्रसाधिता, इदानी भवतु विद्यायाः कैवल्यसाधनता तथापि कर्मसमुचिताया एव न केवलाया इति समुच्चयवादिनो मतं निराकुर्वन् ज्ञानिनः कर्मणि प्रवृत्त्यनु- पपत्तिमुक्तां तत्राप्यतिदिशति-एतेनेति । अतिदिश्यमानं विशदयति-विरोधादेवेति । द्वेधा हि समुच्चयः संभवति समप्राधान्येन वा पध्यागवत्, गुणप्राधान्येन वा प्रयाजदर्शपूर्णमासवत् । तत्रापि ज्ञानं गुणः कर्म प्रधानमिति वा विपरीतं वा । तत्र वक्ष्यमाणप्रकारेण ज्ञानकर्मणोः साध्यसाधनभावावगमात् न समसमुच्चयो गुणप्रधानपक्षेपि परंपरया ज्ञान प्रति कर्मणां गुणभावोभ्युपगत एव । यत्तु कर्म प्रधानं ज्ञानं गुण इति तन स्वरूपविरोधादिति भावः । अत्रैव सुरेश्वराचार्यसंमतिमाह-उक्तं हीति । न प्रधाना- दिति । प्रधानमत्तीति प्रधानात् प्रधानविद्याजकः स तस्य गुणो न भवति यत इत्यर्थः । यत्कर्मप्रवृत्ति- विघातकं ज्ञानं तन कर्म प्रति गुणो भवतीति भावः । विभिन्नविरुद्धफलत्वाच न गुणगुणिभाव इत्साह- अपिचेति । नाविद्यास्तमयात्मकस्य नित्यप्रत्यग्भूताविकार्यनामधेयातिशयनिर्दोपात्ममात्रस्य मोक्षस्य ज्ञानोत्पाद्यत्वं संभवति भवनेनेव पिण्डस्य । नाप्याप्यत्वं दोहनेनेव पयसः । नापि विकार्यत्वमभिषवेणेव सो. १ संप्रति मूले स्मृतिदयदर्शनात्स्मृती आह इति पाठो भाति.

·न सन्ददे दरूपः । अनृतत्वनन्तकारन्न् एतावत् पन्नोरमानानं नटरनलयः परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीन्यास्यायुता। ३४१ सत्यातिविकृतिसंस्कृतयः कर्मणः फलं विद्यायाः पुनरविद्यान्तमयस्तत्कथमनयोः साहित्यम् । नहि मुक्तिकाशकलं सफलमाकल्यतः कल्धौतविभ्रमनिवृत्तिः लानाऽऽचमनादिकर्मा- किया विलन्वते । तदेव लौकिकेन न्यायेन ब्रह्मालसाक्षात्कार एव तदविद्यानिवृत्तिहेतु- रिलायेयम् । श्रुतिस्मृतिषु कर्मणो निर्वाणकारणतानिराकरणाचैतदवसेयम् । श्रूयते हि 'टर्म विदित्वातिमृत्युनेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय; न कर्मणा न प्रजया न धनेन, नालाः कृतेन, एतावदरे सल्लमृत मिलादि । लयते च ज्ञानादेव तु कैवल्यं प्रा- प्यते येन नुच्यते । कर्मणा वध्यते जन्तुविद्यया च विनुच्यते । तत्मात्कनै न कुर्वन्ति यव्यः पारदर्शिनः ।। इति । नन्वेतानि वचनानि केवलानानेव कर्मणां कैवल्यसाधनत्र- निराकरणराणि सनुचितानां तूपपद्यते तत्ताधनभावः, त्याच 'अन्यं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यानुपातते । ततो भूय एव ते तमो य उ विद्यायां रता इत्येकैकनिन्दापुरःसरं 'विद्यां चाविद्यां च यत्तदोभयं तह । अविद्यया नृत्तुं तीर्ता विद्ययान्तनश्रुतें इति ज्ञानकर्मयोः समुचित्योनोइसाधनलप्रतिपादनान् । तथाहि तंतारनिवृत्तिनप्राप्तिश्च मुक्षिः, तत्र विद्येतरत्वेनाविद्याभूलत्वेन वा अविद्याशब्द वाच्यानां कर्नज नृत्युपवेदनीयक क्षयद्वारेण संसारनिवृत्तावुपयोगः ब्रह्म तालरूपतया नर । नी सर्वक्षनेव होन, एमाद व कत्तमतः कबितानेव इनकला दिननसाय इ.नाशिनिवदेने नव नाति ततो इनं प्रधान दो प्रकानदा- मलनुरुप इति पोरन नवदीले टोकरन्यान दम्पति नहि गुतिकेति । सलमान रह- तर । निवांगे नतः । एतदिति । गोरेशमला नीने 'तने दिल्ली पोखम् । अतिवृत्युमेति । नई उन्नर सारनपेटलः । अयनं मानः । तेन्य गन्तवनात ते! क्षेत्रात हनन्यतिरेकेन्यो नानों नाटलः । महतो निलो देकः फोन नं. नालि पारदर्शिनः बरसानाजावोनलः । अन र मनुरपदी प्रदान विकार--नन्वित्यादिना । नन्दो मनपर केवल समुक्ति दिलार-तधावेति। नन्दा नरमा सोलः अर यसपः मनोकामा मन प्रवर इदे तार-तभाहरीति भी सामना करनी स्थानीय नाकाबनान् । सभामा कर नयी सर्गः तत्रभरको सम्मेलः । सत्य मानक दर रक्त तार-तत्र वितरवेति। न करना रूकदास करमपान देनानयुषदेदि ।

·३४० तत्त्वप्रदीपिका ( चित्सुखी) [तृतीयः प्रकरणे श्रुतं येन प्रयाजादिवत्कर्माङ्गतामध्रुवीत । नापि स्थानं, कर्मसंनिधावपळ्यमान- त्वात् । नापि समाख्या, संज्ञासाम्याभावात् । नचात्मज्ञानस्य कर्मण्युपकारप्रकारो नि- रूप्येत । देहव्यतिरिक्तात्मज्ञानस्योपयोगेप्यशनायाद्यतीतात्मविज्ञानस्य तत्रानुपकारित्वात् । नचाज्यावेक्षणादिवदहष्टद्वारेणोपयोगः । स्वप्रकरणंपठितसंसारनिवृत्तिलक्षणदृष्टफलनिरा- कावस्यादृष्टफलकल्पनानुपपत्तेः । नच क्रियाकारकफलशून्यमद्वैतमासानं विजानतः क- मणि प्रवृत्तिरुपपद्यते । नच यमनियमादिप्रवृत्तिवदविरोधः । यमनियमादावप्यपरोक्षास- विज्ञानवतो विधितः प्रवृत्त्यनङ्गीकारात् । 'तस्य कार्य न विद्यते, ज्ञानामृतेन तृप्तस्य कृत- कृत्यस्य योगिनः । नैवास्ति किंचित्कर्तव्यमस्ति चेन्न स तत्त्वविदिति स्मरणात् । भिक्षा- टनादावपि व्युत्थानदशायां यहच्छयैव प्रवृत्तेः । नचैवं कर्मणि प्रवृत्तिः नियतदेशका- लतया तस्य विधानात् । एतेन ज्ञानकर्मणोः समुच्चयोपि निराकृतो वेदितव्यः विरोधादेव । उक्तं हि 'यद्धि यस्यानुरोधेन स्वभावमनुवर्तते । तत्तस्य गुणभूतं स्यान्न प्रधानाद्गुणो यत' इति । अपिच दादिभिः कल्पनागौरवेण फलवत्संनिधावित्यादिन्यायेनेतिकर्तव्यतासाकाङ्क्षप्रधानभावनाभिलापपोषणम् । नच पूषांद्यनुमन्त्रणवदात्मज्ञानस्य स्खप्रकरणसमवायः कर्मप्रकरणसमवायो वा येनासंनिहितमपि तत्रोपयुज्येत, मच खप्रकरणपठितैरङ्गजातैर्निराकाहस्य कर्मणः क्वचिदप्यपेक्षास्तीति भावः । स्थानसमाख्ययोस्तु संभव एव नास्तीत्युपेक्षा कृता । उपयोगानिरूपणादित्येतद्विवृणोति-नचात्मज्ञानस्येति । यस्त्वदृष्टद्वारेणोपयोग उक्तस्तत्राह-नचाज्यावेक्षणेति । उत्तरार्धं विवृणोति-नच क्रियाकारकेत्यादिना । उत्पन्ना- त्मापरोक्षस्यापि खभाववशाद्यमादीनामनुवृत्तिर्घटते नैवं कर्मणामिति भावः । ज्ञानिनो विधेयव्यापाराभावे स्मृतीराह-तस्येति । स्यादेतत् भवतु निवृत्तिरूपाणां विधिव्यतिरेकेणाप्यनुवृत्तिः भिक्षाटनादौ प्रवृत्तिरूपे का वार्ता । नहि तदौदासीन्यात्मकमिति तत्राह-भिक्षेति । यथा ह्यनियतदेशकालभुधाधीनतयाऽनिय- तवृत्तिर्भिक्षाहरणादिः, नैवं कर्म तस्य 'प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजेत सायंप्रातरग्निहोत्रं जुहोती'त्यादिनियत- देशकालतया विधानादित्यर्थः । एतेन 'भ्रान्त्या चेल्लौकिकं कर्म वैदिकं च तथा वदेति भास्करदुरुङ्गारोपि चिकित्सितः । भ्रान्त्यविशेपेप्यवान्तरविशेषस्य दर्शितत्वादिति । एवं तावद्विद्यायाः कर्मशेपतानिरासेन कैवल्यफलता प्रसाधिता, इदानी भवतु विद्यायाः कैवल्यसाधनता तथापि कर्मसमुचिताया एव न केवलाया इति समुच्चयवादिनो मतं निराकुर्वन् ज्ञानिनः कर्मणि प्रवृत्त्यनु- पपत्तिमुक्तां तत्राप्यतिदिशति-पतेनेति । अतिदिश्यमानं विशदयति-विरोधादेवेति । द्वेधा हि समुच्चयः संभवति समप्राधान्येन वा पड्यागवत् , गुणप्राधान्येन वा प्रयाजदर्शपूर्णमासवत् । तत्रापि ज्ञानं गुणः कर्म प्रधानमिति वा विपरीतं वा । तत्र वक्ष्यमाणप्रकारेण ज्ञानकर्मणोः साध्यसाधनभावावगमात् न समसमुच्चयो गुणप्रधानपक्षेपि परंपरया ज्ञानं प्रति कर्मणां गुणभावोभ्युपगत एव । यत्तु कर्म प्रधानं ज्ञानं गुण इति तन खरूपविरोधादिति भावः । अत्रैव सुरेश्वराचार्यसंमतिमाह-उक्तं हीति । न प्रधाना- दिति । प्रधानमत्तीति प्रधानात् प्रधानविद्याजकः स तस्य गुणो न भवति यत इत्यर्थः । यत्कर्मप्रवृत्ति- विघातकं ज्ञानं तन कर्म प्रति गुणो भवतीति भावः । विभिन्नविरुद्धफलत्वाच न गुणगुणिभाव इत्याह-- अपिचेति । नवविद्यास्तमयात्मकस्य नित्यप्रत्यग्भूताविकार्यनामधेयातिशयनिषात्ममात्रस्य मोक्षस्य ज्ञानोत्पाद्यत्वं संभवति भवनेनेव पिण्डस्य । नाप्याप्यत्वं दोहनेनेव पयसः । नापि विकार्यत्वमभिषवेणेव सो- १ संप्रति मूले स्मृतिदयदर्शनात्स्मृती आह इति पाठो भाति. .

·१ परिच्छेदः] नमनप्रसादिनीव्याख्यायुत्ता। ३४१ सत्यानियिनिहरयः कर्मणः फलं विवायाः पुनर विद्यास्तमयतत्कथमनयोः साहित्यम् । नहि झुक्तिकादाय सकलमाफलयत: कलधौतविभ्रमनिवृत्तिः लानाऽऽचमनादिकर्मा- पेक्ष्या विलयते । तदेवं लोफिन न्यायेन ब्रह्मालसाक्षात्कार एव तदविद्यानिवृत्तिहेतु- रित्यास्येवम् । झुतिस्मृतिषु कर्मणो निर्वाणकारणतानिराकरणाचैतदवसेयम् । श्रूयते हि 'तमेव विदित्वाति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय, न कर्मणा न प्रजया न धनेन, नात्यकृतः कृतेन, एतावदरे खल्वमृतत्वमित्यादि । स्मर्यते च 'ज्ञानादेव तु कैवल्यं प्रा- प्यते येन मुच्यते । फर्मणा वध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते । तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः ॥' इति । नन्वेतानि वचनानि केवलानामेव कर्मणां कैवल्यसाधनत- निराकरणपराणि समुचितानां तूपपद्यते तत्साधनभावः, तथाच 'अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यानुपासते । ततो भूय एव ते तमो य उ विद्यायां रता'इत्येकैकनिन्दापुरःसरं 'विद्यां चाविद्यां च यत्तद्वेदोभयं तह । अविद्यया मृत्यु तीळ विद्ययामृतमश्रुते' इति ज्ञानकर्मणोः समुचितचोर्नोक्षसाधनत्वप्रतिपादनात् । तथाहि संसारनिवृत्तिलप्राप्तिश्च मुक्तिः, तत्र विद्येतरत्वेनाविद्यामूलत्वेन वा अविद्याशब्द वाच्यानां कर्मणां मृत्युपवेदनीयकर्मक्षयद्वारेण संसारनिवृत्तावुपयोगः ब्रह्म त्वासरूपतया 4 मस । नापि संस्कार्यत्वं प्रोक्षणेनेव त्रीहीनाम्, एतावदेव व कर्मफलमतः कर्मफलविलक्षणनेव ज्ञानफल- नित्यर्थः। इदानीनुसनत्य हानत्याविद्यानिवर्तने कर्मापेक्षव नाति ततो ज्ञानं प्रधानं कर्न गुण इति प्रयाजदर्शपूर्ण- मास्कसनुचय इति पक्षोपि न भवतीति लौकिकन्यायेन दर्शयति नहि शुक्तिकेति । फलधौतं रज- तम् । निर्वाणो नोक्षः । एतदिति । ज्ञानकगोरेकफलता नास्तीति 'तमेव तं विदित्वैवेलपि पोयम् । अतिनृत्युमेति । न्युं जन्ननरमानकतारमत्येतीलयः । अयनं नार्गः । तेनत्र गन्तव्यनुपलभ्यते । क्षेनप्राप्तये ज्ञानव्यतिरेकेणान्यो भार्गो नास्तीसर्थः । अकृतो निलो सोकः कृतेन कर्मणा नास्ति न लन्दते इत्ययः । अमृतत्वनमृतत्वसाधनम् एतावत् पन्नयोकमानज्ञानं नातःपरमतीलः। पारदर्शिनः संसारावतानरूपालतत्त्ववेदिन इलयः । अत्र च समुच्चयवादी प्रदर्शितवचनानामन्यथाति- दिनाह-नन्वित्यादिना । नन्वविशेष प्रतिनिषेधन्य केवलधनपरतया संकोचः जिनिवन्धन इति समुचयक्षुतिव्लादित्याह-तधाचेति । नन्दा नृत्युतरणेऽविद्याया उपयोगः अन्नप्राप्तौ च विद्यायाः तत्कयनन्योरेकालतया समुचयोऽन्त्र प्रतीयते इति तत्राह-तथाहीति । नहि अप्रामिनामपवर्गः तस पूर्यनारे विद्यमानत्येन साधनो त्यानवैवात् । नाप्पविद्यानिवृत्तिमात्रम् । अभावरूनसापुतार्थत्वात् । तलादविद्यानिकृत्युपलक्षितन- प्राप्तिपवर्गः तत्रचोभयनपि तायनानिलः । अल्वेवं तथापि नंगः किनाया ननुहये अविदया तर मीयत इति तत्राह-तत्र विद्येतरत्वेति। अन्यलं ननोचः कारणकात्रों का कार्य लक्षणया प्रवर्तत इलयः। तपाप कय कर्मजः संचारनिदर्तकत्वं यावता तरणनेच तेन प्रतीयते तत्राह-मृत्युपदेति । कमेनिस्तु कर्मक्षयत्वारा व नोक्षोपयोगः हानेन तु साक्षादविद्यानितिरिति ज्ञानोपयोगमाह-ब्रह्मात्विति।

·[ तृती ३४० तत्त्वप्रदीपिका ( चित्सुखी) प्रकरणे श्रुतं येन प्रयाजादिवत्कर्माङ्गतामनुवीत । नापि स्थानं, कर्मसंनिधावपळ्यमान त्वात् । नापि समाख्या, संज्ञासाम्याभावात् । नचात्मज्ञानस्य कर्मण्युपकारप्रकारो नि रूप्येत । देहव्यतिरिक्तात्मज्ञानस्योपयोगेप्यशनायाद्यतीतामविज्ञानस्य तत्रानुपकारिता नचाज्यावेक्षणादिवदृष्टद्वारेणोपयोगः । स्वप्रकरणपठितसंसारनिवृत्तिलक्षणहष्टफलनि काङ्कस्यादृष्टफलकल्पनानुपपत्तेः । नच क्रियाकारकफलशून्यमद्वैतमात्मानं विजानतः मणि प्रवृत्तिरुपपद्यते । नच यमनियमादिप्रवृत्तिवदविरोधः । यमनियमादावप्यपरो विज्ञानवतो विधितः प्रवृत्त्यनङ्गीकारात् । 'तस्य कार्य न विद्यते, ज्ञानामृतेन तृप्तर कृत्यस्य योगिनः । नैवास्ति किंचित्कर्तव्यमस्ति चेन्न स तत्त्वविदिति स्मरणात् । टनादावपि व्युत्थानदशायां यदृच्छयैव प्रवृत्तेः । नचैवं कर्मणि प्रवृत्तिः निया लतया तस्य विधानात् । एतेन ज्ञानकर्मणोः समुच्चयोपि निराकृतो वेदितव्यः विरोधादेव । उत्तं यस्यानुरोधेन स्वभावमनुवर्तते । तत्तस्य गुणभूतं स्यान्न प्रधानाद्गुणो यत' इ दादिभिः कल्पनागौरवेण फलवत्संनिधावित्यादिन्यायेनेतिकर्तव्यतासाकाङ्क्षप्रधानभावनाभिला पूचिनुमन्त्रणवदात्मज्ञानस्य खप्रकरणसमवायः कर्मप्रकरणसमवायो वा येनासंनिहित नच खप्रकरणपठितैरङ्गजातैनिराकाहस्य कर्मणः क्वचिदप्यपेक्षास्तीति भावः । स्थान एव नास्तीत्युपेक्षा कृता । उपयोगानिरूपणादित्येतद्विवृणोति-नचात्मज्ञानस्येति । उक्तस्तत्राह-नचाज्यावेक्षणेति । उत्तरार्धं विवृणोति-नच क्रियाकारके त्मापरोक्षस्यापि स्वभाववशाद्यमादीनामनुवृत्तिर्घटते नैवं कर्मणामिति भावः । ज्ञा स्मृतीराह-तस्येति । स्यादेतत् भवतु निवृत्तिरूपाणां विधिव्यतिरेकेणाप्यनुवृत्ति का वार्ता । नहि तदौदासीन्यात्मकमिति तत्राह-भिक्षेति । यथा ह्यनियत तवृत्तिर्भिक्षाहरणादिः, नैवं कर्म तस्य 'प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजेत सायंप्रात देशकालतया विधानादित्यर्थः । एतेन 'भ्रान्त्या चेल्लौकिकं कर्म वैदिकं च चिकित्सितः । भ्रान्त्यविशेपेप्यवान्तरविशेपस्य दर्शितत्वादिति । एवं तावद्विद्यायाः कर्मशेषतानिरासेन कैवल्यफलता प्रसाधिता, इदा तथापि कर्मसमुच्चिताया एव न केवलाया इति समुच्चयवादिनो मतं । पपत्तिमुक्तां तत्राप्यतिदिशति-एतेनेति । अतिदिश्यमानं विश समुच्चयः संभवति समप्राधान्येन वा पञ्यागवत् , गुणप्राधान्येन व गुणः कर्म प्रधानमिति वा विपरीतं वा । तत्र वक्ष्यमाणप्रकारेण समसमुच्चयो गुणप्रधानपक्षेपि परंपरया ज्ञानं प्रति कर्मणां गुणर गुण इति तन स्वरूपविरोधादिति भावः । अत्रैव सुरेश्वराचा दिति । प्रधानमत्तीति प्रधानात् प्रधानविद्याजकः स तस्य : विघातकं ज्ञानं तन कर्म प्रति गुणो भवतीति भावः । वि. अपिचेति । नवविद्यास्तमयात्मकस्य नित्यप्रत्यग्भूताति ज्ञानोत्पाद्यत्वं संभवति भवनेनेव पिण्डस्य । नाप्याप्यत्वं दोहरे १ संप्रति मूले स्मृतिदयदर्शनारमृती आह इति पाठो भाति.

·परिचोदः] नयनमसादिनीन्यायायुता। ३४३ चेनाप्युपपनः । नच वाच्यमन्त्रयाध एयात्र युक्तः 'तमेनं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विवि- दिपन्नि योन दानेन, मान्नु च ज्ञानं च मानान्मोझोधिगम्यते, योगिन; कर्म कु- वन्ति सात्यकरयान्मालय, कपाये कर्मभिः पके ततो ज्ञानं प्रवर्तत'इत्यादिश्रुतिस्मृति- वाक्यः कर्मणां मोक्षमाधनसाधनत्वेन विनियोगादिति ज्ञानस्यैव कैवल्यसाधनवे 'ततो भूय एव ते तमो य उ विवायां रतांति केवल विद्यानिन्दानुपपत्तेः । नच समुच्चयपक्षे 'नान्यः पन्था विधाते, न कर्मणा. नात्यकृतः कृतेने ति कर्मनिपेधानुपपत्तिः । तद्वचनानां पड्यागवत्सावाल्लमप्रधाननया साधनतानिषेधपरत्वात् । अभ्युपगम्यते हि व्यवधानेन कर्मणां मोक्षमाधनत्यम् । व्यवधानत्वं च करणोपकारो, न तदुत्पादकत्वम् । नचैवमपि कर्मनाध्यत्वे मोक्षस्यानित्यत्वदोपः 'तथेहे'त्यादिश्रुतेः यत्कृतकं तदनि- समिति न्यायाति युक्तम् । यन्धप्रध्वने कर्मणामुपयोगात् वन्धप्रध्वंसस्य कृतकलेपि नित्यलान्, अन्यथा नष्टानष्ठिप्रसङ्गान् । 'वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति इत्यत्र सन्याच्येच्छाया: करणसंबन्धानुपपत्तावश्वेन जिगमिपतीयादाविवोभयवादिसंप्रतिपन्नेष्य- माणवेदनोत्पत्तावेव कर्मणां करणत्वावगमात् । न कर्मणां करणोपकारकत्वम् । करणे मु- ख्यायास्तृतीयाश्रुतेः करणोपकारकले भङ्गप्रसङ्गादिति न वाच्यम् । 'यज्ञेन विविदिप- सर्वथा परिलागाभावादित्यर्थः । अत्र यदानन्दवोधाचार्यरुकं तदनूय दूपयति-नच वाच्यमित्यादिना । अन्वयवाचे हेनुमाह-तमेतमित्यादिना । अत्र हि वेदानुवचनोपलक्षितब्रह्मचर्याश्रमकर्मणां यज्ञदानो- परक्षितगाहस्थ्यानकर्मणां तपउपलक्षितवानप्रस्थाश्रमकर्मणां च विविदिपन्तीति वेदनेच्छायां वेदने वा विनियोगः प्रतीयते तत्रापि वेदन इति तत्त्वम् । इच्छाया विषयसौन्दर्यज्ञानाधीनत्वात्तथा धर्माज्ज्ञानमिति चात्मनोऽन्तःकरणस्य शुद्धये कर्म कुर्वन्तीति च 'कर्मभिः कपाये पक्व' इति व ज्ञान प्रति चित्तशुद्ध्यादिद्वारेण विनियोगाच्छालेणेव व्यवस्थाया दर्शितत्वात्प्राप्तान्वयवाथ एव युक्त इति भावः । नच वाच्चमित्युक्तं तत्र हेतुनाह-ज्ञानयैवेति । यदि हि केवलविद्यय विधित्सिता ततस्तनिन्दा नोपपद्यतेत्यर्थः । पूर्व कर्मनि- पेधवचनानां केवलकनविषयतया गतिरुक्षा संप्रति गलन्तरमप्याह-नच समुच्चयेति । ननु यदि न समुचयन्ताभ्युपगतहानिरिति तत्राह-अभ्युपगम्यत इति । नन्वस्माभिरपि साधनसाधनतया व्यव- धाननेवाङ्गीक्रियते तत्किमधिकमाचरितनायुप्मतेति तत्राह-व्यवधानत्वं चेति । प्रयाजादिवदेपामग- त्वं नतुम्रोक्षणादिवदिलर्थः । ननु यद्यपि सनप्रधानतया मोक्षसाधनत्वं नास्ति, तथापि करणोपकारकत्वे करणेतिकर्तव्यतयोरेकविपय- तया कर्मसाध्यत्वं मोक्षस्य स्यात् । नच तदुत्तम् । 'यत्कृतकं तदनिल मिति न्यायानुगृहीततया 'तयह कर्मचितो लोक' इत्यादिधुलवगतानिलवापानापुनरावृत्तित्वचापातादिति तत्राह-नचैवमपीति । हेतुनाह-चन्धेति । ततः किमिति तत्राह-वन्धमध्वंसस्येति । ननु करणोपकारकत्वकल्पनमन्ययुक्तं 'तनेत'मिति धुतो साधकतनार्थतमा तृतीयमा फरपत्वप्रतिपादनादिलानन्दयोधाचार्योलमुद्भाब्य दृश्यति- वेदानुवचनेनेति । करणतंदभानुपपत्ताविति उपसर्जन खेमा या सन्यान्येच्छा । नचायं लिडाद्ययंववा- च्यायः येन प्रत्लगार्थप्राधान्य सात् गलतिप्रलयौ प्रलपाय सह नूतः सनोऽन्य। ति च न्चायः। नदुपत- नमेषा मनोपसर्जनेनान्वयो युक्तः 'नोपसर्जनं पदं पदान्तरेण संबध्यते इति न्यापात् । सन्मानपान- पेदनेनैव संचपत लभः। अश्वेनेति । गमा सोग जिगनिपतीलवायस गननं प्रत्येव मा. नतु गननेछ प्रतील: my करणोपकारकरनेऽपि साधनलात्ततोगा जिन स्वादिलवाह गल पाच्यामित्युक पोपमारकपरतला नाव नोजपति-यज्ञेनेति । - ·- । ३४२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [ तृतीयः नित्यप्राप्तमविद्यामात्रतिरोहितं कण्ठगतचामीकरवत् । न तत्राविद्यानिवृत्तेरधिकं कार्य- मस्तीति अविद्यानिवृत्तौ विद्यायाः उपयोगः । तदिदमुक्तं-'विद्ययाऽमृतमश्रुत' इति । यत्पुनः परेपां व्याख्यानं देवताज्ञानमिह विद्याशब्देन विवक्षितं तस्य कर्मणा समुन्- योऽनेन वाक्येन कथ्यत इति । तद्युक्तम् । प्रक्रमाननुगुणत्वात् , ईशावास्ये परमासनः प्रक्रान्तत्वात् । तथाच श्रुति:-'तेनैति ब्रह्मवित्पुण्यकृत्तैजसश्च सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येप आमा सम्यक्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्य'मिति स्पष्टमेव समुच्चयं प्रतिपादयति । स्मृतिरपि- 'तपो विद्या च विप्रस्य निःश्रेयसकरं परम् । तपसा कल्मपं हन्ति विद्ययाऽमृतमश्रुते ॥' तत्प्राप्तिहेतु ज्ञानं च कर्म चोक्तं महामुने । यथान्नं मधुसंयुक्तं मधुचान्नेन संयुतम् । एवं तपश्च विद्या च संयुक्तं भेपजं महदि'त्यादिका । तेन च वाचनिकसमुच्चयानुसारेण कर्मनिन्दापराणां वाक्यानां केवलकर्मविपयतैवेति निश्चीयते । नच मोक्षस्य साक्षाज्ज्ञानं साधनं कर्माणि तु पापापाकरणद्वारेण ज्ञानसाधनानीति वचनानां व्यवस्था । 'कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादय'इत्यादेस्तु लाङ्गलेन वयं जीवामह इतिवत्पारंपर्येणापि तत्साधनपरत्वोपपत्तेरिति युक्तम् । साक्षान्मोक्षसाधनवेन प्राप्तस्य कर्मणः साधनसाधनत्वग्रहणे प्राप्तान्वयवाधप्रसङ्गात् । 'नान्यः पन्था'इत्यादेस्तु निषेधस्य केवलकर्मविपयतयान्तरेणापि प्राप्तान्वयवाधसंको- 'अमृतमश्नुत' इति प्रतिवन्धका विद्यानिवृत्तिर्विवक्ष्यत इत्यर्थः । अत्र सिद्धान्यन्ययोजनामुन्द्रावयति पूर्ववादी-यत्पुनरिति । प्रक्रममेव दर्शयंस्तदननुगुणतां दर्शयति-ईशावास्य इति । अत्र हीष्ट इतीट् परमेश्वरः तेन परमेश्वरेणेशा वास्यमाच्छादनीयं व्याप्यम् । वस निवास इत्यत्माद्धातोर्ण्यति वास्यमिति रूपम् । कारणं हि कार्य स्वस्मिन् वर्तयति । इदं सर्वमिति परमात्मैवोपक्रान्तस्तद्विरुद्धं च मध्ये देवताविज्ञानाश्रयणमित्यर्थः । तेनैतीति । यस्तैजसो योगी ब्रह्मवित्पुण्यकृच भवति असौ तेनोत्तरमार्गेणेति गच्छतीति ब्रह्मवित्त्वपुण्यकृत्त्वयोरेकपुरुपसंवन्धकीर्तनात् ज्ञानकर्मणोः समुच्चयोवसीयत इत्यर्थः । सत्यतपो- ब्रह्मचर्याणां च सम्यग्ज्ञानेन समुच्चयोपि क्वचित्प्रतिपाद्यत इत्याह-सत्येनेति । पराशरदक्षस्मृतिपर्यालो- चनयाप्येवमेवावसीयत इत्याह-स्मृतिरपीति । एवं निन्दावचनानां केवलकर्मविषयतायामुपपादितं हेतुमुपसंहरति-तेनेति । स्यादेतत् ज्ञानमेव साक्षान्मोक्षसाधनं कर्माणि तु पापलक्षणप्रतियन्धापाकरणद्वारेण ज्ञानसाधनानि, 'धर्मेण पापमपनुदतीति श्रुतेः । तद्वारा च मोक्षसाधनमतः साक्षादभावपराणि निन्दावचनानि समुचयवचनानि तु साधनतया पारंपर्येण समुच्चयपराणि इत्यस्तु व्यवस्थेति तत्राह-नच मोक्षस्येति । ननु 'कर्मणैव हि संसिद्धिमि'त्यादीनि कर्मणामपि साक्षान्मोक्षसाधनतां दर्शयन्तीति तत्राह-कर्मणैवेति । यथाहि सा- क्षात् जीवनसाधनौदनादिसाधने लाङ्गलादौ लागलेन वयं जीवामह इति जीवनसाधनत्वव्यपदेशस्तद्वदि- त्यर्थः । नच युक्तमित्युक्तं तत्र हेतुमाह-साक्षादिति । वचनतस्तावत्साक्षात्साधनत्वं प्राप्तं तस्य वाधो- ऽयुक्तः रागतः प्राप्तं हि वाध्यते न शास्त्रतः प्राप्तम् । तुल्यं हि सांप्रदायिकम् । इतरथा पोडशिग्रहणादा- वपि विकल्पानवकाशप्रसङ्गात् , निषेधस्य निषेध्यसापेक्षतया दुर्वलत्वाचेति भावः । कर्म- ननु 'नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाये'त्यादिवचनान्यपि ज्ञानव्यतिरिक्तं मोक्षसाधनं वारयन्ति तथाच, णामपि मोक्षसाधनत्वे तेषु प्राप्तान्वयवाधः समान एवेति तत्राह-नान्यः पन्था इति । यदिदं ज्ञानव्य- तिरिकसमस्तनिवारक वचनस्य तदेकदेशे केवलकर्मविपये व्यवस्थापनं नायं वाधोऽपितु संकोचः श्रुतार्थस्य ·परिच्छेदः ] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । ३४३ पेनाप्युपपत्तेः । नच वाच्यमन्वयवाध एवात्र युक्तः 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विवि- दिपन्ति यज्ञेन दानेन, धर्मात्सुखं च ज्ञानं च ज्ञानान्मोक्षोधिगम्यते, योगिनः कर्म कु- वन्ति सङ्गं त्यक्त्वालशुद्धये, कपाये कर्मभिः पो ततो ज्ञानं प्रवर्तत इत्यादिश्रुतिस्मृति- वात्यैः कर्मणां मोक्षसाधनसाधनत्वेन विनियोगादिति ज्ञानस्यैव केवल्यसाधनले 'ततो भूय एव ते तनो य उ विद्यायां रता इति केवलविद्यानिन्दानुपपत्तेः । नच समुच्चयपझे 'नान्यः पन्था विद्यते, न कर्मणा, नात्यकृतः कृतेने ति कर्मनिषेधानुपपत्तिः । तद्वचनानां पड्यागवत्तादात्सनप्रधानतया साधनतानिषेधपरवान् । अभ्युपगम्यते हि व्यवधानेन कर्नणां मोक्षसाधनत्वम् । व्यवधानत्वं च करणोपकारो, न तदुत्पादकत्वम् । नवमपि कर्मसाध्यले मोक्षत्यानित्यत्वदोपः 'तद्यथेहे त्यादिश्रुतेः यत्कृतकं तदानि- सनिति न्यायाति युतम् । बन्धप्रध्वंसे कर्मणानुपयोगान् बन्धप्रध्वनन्च कृतकवेपि नित्यत्वात् , अन्यथा नमानष्टिप्रसङ्गान् । 'वेदानुवचनेन बामणा विविदिपन्ति इत्यत्र सन्वाच्येच्छाया: करणतंबन्धानुपपत्तावश्वेन जिगनिपतीयादाविवोभयवादिसंप्रतिपन्नेय- नाणवेदनोत्पत्तावेव कर्मणां करणत्वावगमात् । न कर्मणां करणोपकारकत्वम् । फरणे मु- ख्यार्थायात्तृतीचाश्रुतेः करणोपकारकत्वे भङ्गप्रसङ्गादिति न वाच्यम् । 'यशेन विविदिष- सर्वपा परित्यागाभावादिलर्थः । अत्र चदानन्दवेधानारदं तदन्य पति-नच वाच्यमित्यादिना । अन्यपणाचे हदमाह-तमेतमित्यादिना । न हि वेदानुवननोरल मतदान जमकर्ममा बादानी- पलक्षितगाहस्थाश्रमकर्ममा तपउपलक्षितवानप्रस्थाशनपर्मनां मिनिरपन्तीने पंदनेन्टयां ददने या विनियोगः प्रतीयते तनापि दन इति तत्त्वम् । या विपदसैन्दमानधानन्यानमः पाटननेति चात्मनोऽन्तःकरपस गुल कर्म युदन्तीति च धर्मनिः कपादे पर' इति चमति निनादारे मिनियोगारदासव व्यवस्थामा दस्तित्वासामान्यमय एक दुनः इति भावः । न्च मेन्यु नत्र हेतुनाह-मानसेवेति।पति हि फेदलविश्व विधिमिता साभिन्दा नेपालियर्थः । - पेपवचनानां फेवलकतिपयनमा गतिरसः संप्रति लन्तरमन्यार-नव समुइयेति । न्नु सीन समस्या पगारानिरिति तार-अभ्युपगम्यत इति । नन्दन्नाभि सपनापन - भानपाइकियते नरिमधिवनाचरिमायुमदेति नार-व्यवधानत्वं चेति । प्रदेश नमोक्षजनियरिलक्षः। འུ༌ ཅགྷ་ཝ༔ བྱེ༌ཡཱསམཡར་མཚོ་ཡ༔ དྷ ༌ - नवनाति। सचिनी को समय रेलमार-दग्धेति । --एन्धानन्दनि ! न पेदानुवचनेनेति ! - समान ::

·३४४ तत्वमदीपिका (चित्सुखी) [तृतीयः न्ती'त्यत्रापूर्वलाविधिपरवान्ये विध्यवच्छिनभावनारूपनाफ्यार्थानुप्रवेशेनैव पदार्थानां परस्परसंबन्धात , तस्साश भायनाया मोक्षभाव्यावन्छिन्नलान, धालय च खतोऽस- मीहिततया भाव्यत्वानुपपत्तेः । सतश्चान्यार्थप्रवृत्तभावनाभाव्यललक्षणकरणभाव एवं धात्वर्थस्य । तथाच लन्धनौतधात्वर्थकरणायां भावनायां यज्ञादीनां करणलेनानुप्रवेशानुपपत्तेस्तदः पेक्षितकरणोपकारद्वारेण तेषां संबन्धः तता यज्ञादिभिरुपकृत्येति वाक्यार्थः संपगते । नय शमादीतिकर्तव्यतानिराकासात् भावनाया यज्ञादीनां विधेयधात्वर्थकरणलेनैवान्वय इति वाच्यम् । उभयोरपि प्रयाजानुयाजादिवदगृह्यमाणविशेपतयेतिकर्तव्यलेनैवान्वयोपपत्तेः । तदेवं वाधकाभावात्साधकसदावाग कर्मसमुभितमेव ज्ञानं मोक्षसाधनमिति तदिदमसु- न्तीति वर्तमानोपदेशाद्विधायकमेवेदं न भवति नवाह-अपूर्वत्वादिति । यथा 'ह्याचिनं गृहाति मैत्रा- वरुणं गृहाती'त्यादी 'पचनान्यपूर्वत्वादिति न्यागेन विधिपरतया विधिविभक्तित्वेन परिणामः कृतः, यथा च 'समिधो यजती' वादावपूर्वत्यादेव लिट्परिप्रहः कृत, एवमनापीति भावः । विध्यवच्छिन्नेति । प्रधा- नेन हि गुणानामन्वयः भावना च प्रधानमिति तयैवेतरेपामन्ययः पश्चाजारुणाधिकरणन्यायेन तमेवान्वयं निवोढुं योग्यतावशेन परस्परं पार्मिकोन्वय इत्यर्थः । अस्तु प्रकृते किमायातमिति तत्राह-तस्याश्चेति । विविदिपन्तीत्यत्राख्यातविशेषलिडा शाब्दभावनाभिधीयते, आख्यातविशेषेण च पुरुषप्रयनरूपार्थभावना- प्यभिधीयते, साच किं भावयेत्, केन भावयेत् , 'केवेतिकृत्येति भाव्यकरणेतिकर्तव्यतालक्षणांशत्रयवती प्रतीयते, एतदाकासात्रयपूरकतयैव चेतरेपामन्ययः । तत्रच रात्रिसत्रन्यायेनार्धवादिकमोक्षो भाव्यत्वेनान्वे- तीत्यर्थः । ननु कथं मोक्षस्य भाव्यत्वं यावता समानपदोपात्ततया श्रौतस्य धात्वर्धस्य भिन्नपदोपात्ततया वाक्यप्राप्तात् प्राकरणिकाद्वा मोक्षादलीयस्त्वेन तस्यैव भाव्यत्वमिति तत्राह-धात्वर्थस्यचेति । अय- मर्थः-चेतनसमीहास्पदं हि फलं तत्साधन विधायिना चानेन वाक्येन भवितव्यम् , उपदेशत्वात् । तथा भवतु नाम समानपदोपात्तो धात्वर्थः तथापि दुःसात्मकत्वेनासमीहास्पदत्वान तस्य भाव्यत्वम् । अपिच न फलस्य वाक्यार्थत्वम् । इष्टसाधनरूपभावना हि लिडादिनाभिधीयते तथाचेष्टमपि भाव्यमभिहितमेव तेन पदान्तरेण तु परं तस्यैव विशेपसमर्पणम् । अत एव 'ज्योतिष्टोमेने'त्यादौ तृतीयायोगश्च तस्मात्समानपदो. पात्ताद्धात्वर्थात्समानप्रत्ययोपात्तमोक्ष एव वलीयान् । यथाहुः-समानप्रत्ययश्रुत्या बलीयस्या हि वाध्यत इति तस्मान्मोक्षस्यैव भाव्यत्वं न धात्वर्धस्येति कथं तर्हि धात्वर्थस्यान्वय इत्याशय करणतयेत्साह-तत. श्चेति । अन्यावर्गमोक्षोद्देशेन प्रवृत्ता या भावना तया चान्तराले भाव्यत्वलक्षणो यः करणभावः स एव धात्वर्थस्य भवति, अन च फलव्यवच्छेदार्धमन्यापदम् । कुठारादेरपि द्वैधीभावाद्युद्देशेन प्रवृत्तपुरुषप्रयत्न- भाव्यत्वमेघ हि करणत्वं तदत्रापि समानमित्यर्थः । तथापि यज्ञादेरितिकर्तव्यत्वे किमायातमिति तत्राह-तथाचेति । लब्धं श्रौतं समानपदश्रुतितिद्धं धात्वर्धलक्षणं करणं यया भावनया सा तथोक्ता । अत्रोपपत्तिर्भिनपदोपात्तस्य समानपदोपात्तादुर्वलत्वादिति भावः । अन्वयप्रकारमेवाभिनयति-ततश्चेति । अन 'शान्तो दान्त'इत्यादिवाक्यपरिप्राप्तशमादीतिकर्त. व्यतानिराकासत्वात्तद्वारेणाप्यनुप्रवेशो न युक्तः तथाच तृतीयानुसारेण कारणकरणतयैवैषामन्वय इत्यानन्द- वोधाचार्याः, तनिषेधति-नचेति । भावनया हि साक्षादन्वयः श्रेयान् तथाच प्रकरणेन शमादिवदेव य- ज्ञादीनामपीतिकर्तव्यतयैवान्वय इत्यभिमानः । पूर्वपक्षिणा एवमुपपादितं समुच्चयं दूपयति सिद्धान्ती- तदिदमिति । यज्ञादेस्तृतीययैव तावद्विधेयभावनां प्रति करणत्वं प्रतीयते तद्यदि साक्षान संभवति तर्हि परंपरयापि करणत्वमेव श्रेयः श्रुतिलोभात् इतरथा प्रकरणलोभेन श्रुतिवाधः स्यात् नच तद्युक्तं श्रुत्यपेक्ष- १ अत्र केनोपकृत्येति पाठो भाति. . .

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३४५ न्दरम् । 'चतादेः करणवेन श्रुत्यैव प्रतिपादनात् । शेषत्वाधिगतावेवं प्रक्रमवाप्युपक्ष- यात् ॥ ५ ॥ विविदिषन्ति यज्ञेन दानेनेति तृतीयाभुत्या विधेयविज्ञानकरणत्वेन यज्ञादेः प्रतिपादनात् तेषां फलोपकार्यङ्गत्वकल्पने श्रुतिवाधप्रसङ्गात् । नच प्रकरणप्रमाणेन प्रया- जानुपाजादिवद्गृह्यमाणविशेपतयेतिकर्तव्यतावमेव यज्ञादीनां शमादिवदिति वाच्यम् । प्रकरणस्य सामान्यतः शेषत्ववोधनेनैव चरितार्थत्वात्तद्विशेष प्रति श्रुत्यादीनामेव प्रमाण- तात् । तत्ला दीहिभिर्यजेते त्यादाविव करणशरीरनिर्वर्तकतया च यज्ञादीनां करणत चज्ञेनेतितृतीया त्या निश्चीयते । यज्ञादिभिरुपकृत्येति व्याल्याने साध्याहारयोजनाप्र- या पन्तस्तित्त्वात्तत्व । नत्र प्रकरणव धुतिविरोधराशाप्यतीलाह-शेपत्वेति । सामान्यम्बन्धोधक हि प्रकरण विशेषस्तु हुलादिभिरेव प्रार्थनीयः कृवित्तु पुतितिापायानामप्रवृत्त प्रकरणेन विशेषविनियोगः पाहुः-'असंयुकं प्रकरणादिति । श्रुलादिनाऽसंयुकं प्रकरणाद्विनियुज्यत इलः । तलालानान्दनंच. न्यकोधिनः प्रकरणय न करपत्या विशेषतंवन्धयोधरभुला विरोधः । अत एव नामागिता पहा- देतृतीयाधुला करणत्वप्रतिपादनात्, शनाय तदभावारिति भावः । यो किमोति-विविदिपन्ती. त्यादिना । उत्तरार्ध व्याचडे-नच प्रकरणेति । प्रपाजावाजारिवरित्सनाविवादः । नादिवदिति चेतिकर्तव्यतापाम् । भुत्यादीनामेवेति । प्रकरनर शेषावकर्माकर मदिनादि- पनि विशेषयोधकालादिवरप्रसादिति भावः । सादेन यदि विधेयकावरमा कारो विधीयन्ते तहि भावनां प्रति धालयः तं प्रति सादर इति वैचारी र किन स्पेन दोपाभावादिलनिप्रेलाह-तलानीहिभिरिति । साहिणिनिरिला माग तकतया मायनान्वयत्ताधेटातीलः । इदं तु दिलं रूपनदादरममावती .. मितेला यागो विधीयते येन पिरिधिन रूकियाकार पनि पोपन्ते तलाकारण करताना दनुवारपन् । स्रोत परोधार काश्यमेवप्रसाः । सताएर २ पानेवाला हीटन, विधानापतिः। पाठ:-'मा पनि मादेश विभः । प्रद. प्दैव करत' इति । तमलोमेल पते निवर भर लिया । रेट इयाँ विनियामाहादेन राहिले पानी सोर दर དེ་ཡ, རྨ་ཆུ་ལ སུཔ ཕ:： ངལ་ གསང ： ༤་བསམ པཎྜག༔ पर रचा वापर करून सते འགའ ས ཝཱལཝ་ཨུསྶ ས ས སྨདྡྷཱ་ ཡཔསཱམ;， ཝབ་-ཨ མསམགས་དང་ས་ ए!:::::::

·[तृतीयः ३४४ तत्त्वप्नदीपिका (चित्सुखी) न्ती'त्यत्रापूर्वत्वाद्विधिपरवाक्ये विध्यवच्छिन्नभावनारूपवाक्यार्थानुप्रवेशेनैव पदार्थानां परस्परसंबन्धात् , तस्याश्च भावनाया मोक्षभाव्यावच्छिन्नत्वात् , धात्वर्थस्य च स्वतोऽस- मीहिततया भाव्यत्वानुपपत्तेः । ततश्चान्यार्थप्रवृत्तभावनाभाव्यत्वलक्षणकरणभाव एव धात्वर्थस्य । तथाच लब्धीतधात्वर्थफरणायां भावनायां यज्ञादीनां करणत्वेनानुप्रवेशानुपपत्तेस्तद. पेक्षितकरणोपकारद्वारेण तेषां संघन्धः ततश्च यज्ञादिभिरुपकृत्येति वाक्यार्थः संपद्यते । नच शमादीतिकर्तव्यतानिराकाङ्कत्वात् भावनाया यज्ञादीनां विधेयधात्वर्थकरणत्वेनैवान्वय इति वाच्यम् । उभयोरपि प्रयाजानुयाजादिवदगृह्यमाणविशेपतयेतिकर्तव्यत्वेनैवान्वयोपपत्तेः । तदेवं बाधकाभावात्साधकसद्भावाच्च कर्मसमुच्चितमेव ज्ञानं मोक्षसाधनमिति तदिदमसु- न्तीति वर्तमानोपदेशाद्विधायकमेवेदं न भवति तनाह-अपूर्वत्वादिति । यथा 'ह्याश्विनं गृहाति मैत्रा- वरुणं गृह्णाती'त्यादौ 'वचनान्यपूर्वत्वादिति न्यायेन विधिपरतया विधिविभक्तित्वेन परिणामः कृतः, यथा च 'समिधो यजती'त्यादावपूर्वत्वादेव लिपरिग्रहः कृत, एवमत्रापीति भावः । विध्यवच्छिन्नेति । प्रथा- नेन हि गुणानामन्वयः भावना व प्रधान मिति तयैवेतरेपामन्वयः पश्चान्चारुणाधिकरणन्यायेन तमेवान्वयं निर्वोतुं योग्यतावशेन परस्परं पार्डिकोन्वय इत्यर्थः । अस्तु प्रकृते किमायातमिति तत्राह-तस्याश्चेति । विविदिपन्तीत्यत्राख्यातविशेषलिङा शाब्दभावनाभिधीयते, आख्यातविशेषेण च पुरुषप्रयत्नरूपार्थभावना- प्यभिधीयते, साच किं भावयेत्, केन भावयेत् , 'केवेतिकृत्येति भाव्यकरणेतिकर्तव्यतालक्षणांशत्रयवती प्रतीयते, एतदाकाक्षात्रयपूरकतयैव चेतरेपामन्वयः । तत्रच रात्रिसत्रन्यायेनार्थवादिकमोक्षो भाव्यत्वेनान्वे. तीत्यर्थः । ननु कथं मोक्षस्य भाव्यत्वं यावता समानपदोपात्ततया श्रौतस्य धात्वर्थस्य भिन्नपदोपात्ततया वाक्यप्राप्तात् प्राकरणिकाद्वा मोक्षाएलीयस्त्वेन तस्यैव भाव्यत्वमिति तत्राह-धात्वर्थस्यचेति । अय- मर्थः-चेतनसमीहास्पदं हि फलं तत्साधन विधायिना चानेन वाक्येन भवितव्यम् , उपदेशत्वात् । तथा भवतु नाम समानपदोपात्तो धात्वर्थः तथापि दुःखात्मकत्वेनासमीहास्पदत्यान्न तस्य भाव्यत्वम् । अपिच न फलस्य वाक्यार्थत्वम् । इष्टसाधनरूपभावना हि लिडादिनाभिधीयते तथाचेष्टमपि भाव्यमभिहितमेव तेन पदान्तरेण तु परं तस्यैव विशेषसमर्पणम् । अत एव 'ज्योतिष्टोमेने'त्यादी तृतीयायोगश्च तस्मात्समानपदो. पात्ताद्धात्वर्थात्समानप्रत्ययोपात्तमोक्ष एव बलीयान् । यथाहुः-समानप्रत्ययश्रुत्या बलीयस्या हि वाध्यत इति तस्मान्मोक्षस्यैव भाव्यत्वं न धात्वर्थस्येति कथं तर्हि धात्वर्थस्यान्वय इत्याशय करणतयेत्याह-तत- श्चेति । अन्यार्थस्वर्गमोक्षोद्देशेन प्रवृत्ता या भावना तया चान्तराले भाव्यत्वलक्षणो यः करणभावः स एव धात्वर्थस्य भवति, अन च फलव्यवच्छेदार्थमन्यार्थपदम् । कुठारादेरपि द्वैधीभावाद्युद्देशेन प्रवृत्तपुरुषप्रयन- भाव्यत्वमेव हि करणत्वं तत्रापि समानमित्यर्थः । तथापि यज्ञादेरितिकर्तव्यत्वे किमायातमिति तत्राह-तथाचेति । लन्धं श्रीतं समानपदश्रुतिमिदं धात्वर्धटक्षणं करणं यया भावनया सा तथोक्ता । अत्रोपपत्तिर्भिन्नपदोपात्तस्य समानपदोपात्तादुर्वलत्यादिति भावः । अन्वयप्रकारमेवाभिनयति-ततश्चेति । अत्र 'शान्तो दान्त'इत्यादिवाक्यपरिप्राप्तरामादीतिकर्त. व्यतानिराकाहत्वात्तद्वारेणाप्यनुप्रवेशो न युक्तः तथाच तृतीयानुसारेण कारणकरणतयवेपामन्वय इलानन्द. वोधाचार्याः, तनिषेधति-नचेति । भावनया हि साक्षादन्वयः श्रेयान् तथाच प्रकरगेन शमादिवदेव य. ज्ञादीनामपीतिकर्तव्यतर्यवान्वय इलभिमानः । पूर्वपक्षिणा एवमुपपादितं समुचयं दृपयति सिद्धान्ती- तदिदमिति । यज्ञादेतृतीययंत्र तावद्विधेयभावनां प्रति करणत्वं प्रतीयते तयदि साक्षाग्न गंभयति सहि परंपग्यापि करपात्वमेव श्रेयः श्रुतिलोमात् इतरथा प्रकरणलोभेन श्रुतियाधः स्यात् नच तद्युतं श्रुवपक्ष- १. अथ केनोपालेनि पाटो भाति. .. 3 ·३४७ परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीन्याख्यायुता। इत्यात्यन्तिक एवाधःपात स्वादिति । तत्रैषाक्षरयोजना । विद्यां परिपकालज्ञानलक्षणाम् , अविद्यां च फर्मलक्षणां यः सह उपायोपेयभावेन वेद । सोधिकृतः पुरुषोऽविद्यया कर्मलक्षणया विद्योत्पत्तिप्रतिवन्धकं मृत्युपदवेदनीयं पापं तीर्थ्यो । विद्यया परिपक- साक्षात्कारलक्षणयाऽमृतं निर्वाणम् अभुत इति । इदमत्राकृतम्-अविद्यापरिपाकाचथावं कर्मानुष्ठेचं, विद्या तु परिपक्षा कर्मनि- रपेक्षैव मोक्षं साधयिप्यतीति । समुच्चयवादिनोपि न तावत्कान्यकर्मणां समुच्चयः तत्स परित्यागात् । नापि नित्यनैमित्तिकैः, तत्तदानमविहितानां तेषामुत्कर्षापकर्ष- पत्त्वात्कर्मभूयत्त्वात्कलभूयस्त्वन्यायेन कैवल्यफले तावभ्युपेयाविति स्वर्गवदपवर्गस्यापि सातिशयत्वेनानित्यत्वादिदोषप्रसङ्गात् तलाजानमेव कैवल्यसाधनमित्लभ्युपेयम् । 'सत्येन लभ्यस्तपते त्यत्रापि सत्यादीनां ज्ञानसाधनत्वं, ज्ञानन्यैव मोक्षसाधनलमिल- भ्युपेयम् । विविदिपावाप्ये यज्ञादीनां विज्ञानसाधनत्वत्वावधृतवान् । तेनैति अनधि- नुरक्षणा सम्पचितदुरितनियाधालन्तनधःपतन्तीलः । एवं निन्दावायं मोजामिया कि गारियां करदार मनसमुनदपरतया योजयति तत्रपति । फलितं फलप्य दर्शपति-दमिति । अथ या सासनविहितं व मुख्य विधातु कला मोसमा धननिति विरोध इति तनार-दमिति । चित्ताविपर्यन्तं महामपनपाले हवे तु दिन सर्वर सन्यासलक्ष पारिवाज्यमास्थितेन साधनचतुपयसम्मान प्रदायामपन् । तर मनमा सासनामदनापनेदितिकर्तवतोपेतपरिनिष्पापासति प्रतिबन्ध गदर जाप्ते उप वपरोक्षानमन्धानपेक्षीदादियां निदर्तपदति भावः । एतेन निरोपटक पारनवरसंगालोर समर्पितः । कानामा पिलदीन दोषिवनपरिको मुग परी. रमतिदान समापन सरपार विधानात् । सिर परवान : परमम्पते । किन गनुभयपदी:-सिमकामः स्मरगिलना :- समुपपेति । एमाभो रिसोसिमाभिः । कसलाचीति !" प्प समापनाससिड हन् ! इन ་ :：|:མ་ཙཔསད༌ ༌༌ད ་ ས་ཡཡ. གསངྒྷཡས༌ --- ཝ་ གནས： ་བམ་ལསཁསལས༔ མཁ; ཀརྨ༣ ནས་ ཁ་:སལ༌བ ག་ གས༌ས:ཡ་སཱཁས༌ -པ་ད༌ པ་: ----ཀ---- सकि. Chri-मन ! -:. 1-ति ।

·३४६ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [तृत नच यज्ञादीनां श्रवणादिवत्साक्षाद्विज्ञानसाधनवाभावात् करणत्वानुपपत्तिः । पर रासाधनेष्वपि लोके वेदेपि करणत्वाभ्युपगमात् , अभ्युपगम्यते हि ज्वालाव्यवधाने काष्ठानां पाके करणत्वम् , अपूर्वव्यवधानेनैव स्वर्गे यागस्य तथेहापि परिपन्थिदुरितः धनव्यवधानेन यज्ञादेर्विज्ञानकरणतायां न कश्चिद्विरोधः । तदेवं तृतीयाश्रुत्या यज्ञादे ज्ञानकरणत्वाधिगतौ सर्वाण्यपि समुच्चयवचनानि परम्परासमुच्चयप्रतिपादनपराणीत्या पेयम् । नच केवलविद्यानिन्दानुपपत्तिः । निन्दाया देवताज्ञानविषयत्वेपि संभवात प्रक्रमस्यापि वाध्यत्वावलीयस्या तृतीयया' ॥ ६ ॥ निन्दाया देवताविज्ञानविपयत्वेनाप पपत्तेः । नच परमात्मोपक्रमविरोधः । 'यज्ञेनेति तृतीयाश्रुतेः प्रक्रमादलीयस्त्वेन तव धेप्यविरोधात् । क्रमसमुच्चयविषयत्वेनाप्युपपत्तेश्च । 'अविद्यया मृत्यु तीर्खा विद्ययामृतमभुत' इति पौर्वापर्याभिधानात् , 'सह वेदेति वेदन एव सहभावश्रवणात् , प्रक्रमानुरोधेनामविद्याविषयत्वेप्यपरिपक्कामज्ञानविपयतय प्युपपन्नत्वात् । एतदुक्तं भवति-विद्यापरिपाकात्यागेव ये यथास्वं विहितं नित्यादिक त्यजन्ति तेपामुपात्तदुरितक्षयाभावाद्विहिताकरणनिमित्तप्रत्यवायस्याहरहरुपचीयमानत्वेना शुद्धान्तःकरणतया परिपकासविद्यानुदयात् न कैवल्यं, शुभकर्मपरित्यागाच नाभ्युदर ननु यद्यपि तृतीयया करणत्वं यज्ञादीनां ज्ञानं प्रति श्रूयते तथापि तन्न संभवति, प्रमाणाधीनस्य ज्ञानर यज्ञाद्यजन्यत्वात्। नहि प्रत्यक्षादिमध्ये यज्ञादयः किंचित्प्रमाणमतो यथाश्रुतार्थासंभवादध्याहत्यापि योजनं श्रे इति तत्राह-नच यज्ञादीनामिति । यद्यपि साक्षाज्ज्ञानं प्रति न साधनं श्रवणादीनामेव तत्त्वात् , त थापि यज्ञादेः परंपरया संभवति तदप्यभ्यर्हितमेव इतरथा श्रुतिवाधप्रसङ्गात् । नच निर्देशायुक्तिः लोक वेदयोदृष्टचरत्वादिति भावः। परिपन्थीति परिपन्थिभूतं यदुरितं तत्प्रतिशोधनेन यध्यवधानं तेनेति योजना एवं श्रुत्यैव साधनसाधनताया दाहीतत्वात्साधारणसमुच्चयवचनान्येतदानुगुण्येन परंपरया समुचये व्यवस्था पनीयानीत्याह-तदेवमिति । दुर्बलं हि वाक्यं श्रुतेरिति भावः । यत्केवलविद्यायाः साधनत्वे 'ततो भूय इति तन्निन्दा नोपपद्यते विधित्सितस्य निन्दायोगादिति तच श्लोकेन परिहरति-निन्दाया इति यत्त्वीशावास्ये परमात्मोपक्रमविरोधाम देवतापितानस्य निन्दा वा समुच्चयो वोपपद्यत इति तनाह-प्रक मस्येति । विवृणोति-निन्देति । एवमुपासनाविषयत्वेन परिहारोभिहितः इदानीमस्तु परमात्मविद्यैवो पक्रमानुसारेण तथापि न विरोधः, उपायोपेयभावेन क्रमसमुचयरतयाप्युपपत्तरित्याह-क्रमेति । न केवलमुपपद्यत इत्येतावन्मात्रमपि त्येवमेवोपपद्यते इतरथा क्रमश्रुतालथंक्यप्रसङ्गादित्याह-अवि- द्ययेति । ननु परम्परापक्षे सहवेदेति फलं प्रति साहित्यमनुपपन्नमिति तत्राह--सहेति । उपायत्वज्ञान एव सहभावो नतु फलं प्रतीति भावः । नन्वस्मिन्पः कथं निन्दोपपत्तिः नहि क्रमानुसारेण परमात्मयि- द्याकर्मणोः परंपरया समुचयखीकारे साक्षात्साधनभूतकेवलविद्यानिन्दोपपद्यत इति तनाe -प्रक्रमेति । उपपन्नत्वानिन्दाया इति शेषः । अयमर्थः-नास्मिन्पक्षेऽविद्यानिवर्तनसमर्थकेवलात्मविद्याविषय निन्दा किं तापरिपकात्मविद्याविषया । तथाच-यावत्परिपकब्रह्मविद्योदयमाश्रमादिविहितकर्माप्यनुष्टेयानानि फलिप्यतीति टक्तार्थे 'ततो भूय' इति वाक्यं योजयति-एतदुक्तमिति । अन्तःकरणशुद्धेः प्रागेयादा- पातज्ञानोदयमात्र एव कृतार्थमन्याः सन्तो ये यथा विहितानि चित्तशोधकानि कर्माणि त्यजन्ति उभयभ्रष्टाः ·३४७ परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। इत्यायन्तिक एवाधःपात त्यादिति । तत्रैषाक्षरयोजना । विद्यां परिपकालज्ञानलक्षणाम् , अविद्यां च फर्नलक्षणां यः सह उपायोपेयभावेन वेद । सोधिकृतः पुरुषोऽविद्यया कर्मलक्षणया विद्योत्पत्तिप्रतिवन्धकं मृत्युपदवेदनीयं पापं तीर्ला । विद्यया परिपक- साक्षात्कारलक्षणयाऽमृतं निर्वाणम् अभुत इति । दनत्राकृतम्-विद्यापरिपाकाचथावं कर्मानुष्ठेचं, विद्या तु परिपका फर्मनि- रपेक्षैव मोरं साधयिष्यतीति । समुच्चयवादिनोपि न तावत्कान्यकर्मणां समुच्चयः तस्य सजणा परित्यागात् । नापि नित्यनैमित्तिकैः, तत्तदानमविहितानां तेपामुत्कर्षापकर्ष- वत्वात्कर्मभूयत्त्वातलभूयत्त्वन्यायेन कैवल्यफले तावभ्युपेयाविति स्वर्गवदपवर्गस्यापि सातिशयत्वेनानित्यत्वादिदोषप्रसङ्गात् तलाज्ञानमेव कैवल्यसाधनमित्सभ्युपेयम् । 'सत्येन लभ्यस्तपते यत्रापि सत्यादीनां ज्ञानसाधनवं, ज्ञानस्यैव मोक्षसाधनवमित्य- भ्युपेयम् । विविदिपावाप्त्ये यज्ञादीनां विज्ञानसाधनत्वत्वावधृतवान् । 'तेनैति ब्रमवि- अनुपवितरितनियाधालन्तनधःपतन्तीयः। एवं निन्दावा पोजपिता "विदा नावियां लेतदान मानसनुवादपरतया योजयति तनपति। फलितं फलम्य दर्शपति-दमिति । अथवा लायनविहितं कनिष्टे, निया तु फेदला नोधना पनाति विरोध इति तनाह-दमिति । चितादिपर्यन्तं पायाधन यापन यानि उद्धे नु चिने सर्वजनतन्यासलक्ष पारिवालनास्थितेन साधनबहुम्पसनन सतपादनोपन । ततश ननानिदि- प्पासनानदमायनेकविधेतिकर्तवतोपतपरिनिपायपहासति प्रतिवन्धे पर्तनानदरीर एकापनदान जापते जप वपरोक्षानमन्धानपेमेवावियां निवर्तयतीति भावः । एतेन सियदलकोत. तपारनवसंन्यासोषि समर्पितः। कर्नाभूतानां रिसादीनां दोपिक परिला हलगं पोलादपुर- स्पतिशतेन चहानात्देन तस्यागल विधानाद । दिची चात्रापरिनितमलेभितरवानिनः पराकम्पते । किचेदं मन्ययादी प्रायः-कि काम्नभिः स्मरचो निल्न मेतिरंदी । नारलार- समुच्चयेति । इलनमा भोगरियो दि ननधारित भावः द्वितीय पति-नापीति । पारमेषु समानानि पानी सपोन्टि तापटीवरेपान । उनं वह कानु र संहार' जि । तलातत्यपालमा सामानोरी ती रूकान, नामदेव शासन विभरतपालनपानासार । स्सएर वनी- त्पते । सरपंचावरकर:-जमाना पाक समाचार पविभागले दोन पति! महामोरे का दान सोशः एका प्रसिदमारः। ८ नमुरार-सलेनेति । पकानेर" समोर.. बनेर-दिदिदिनि ! आभार नदेव जी । मरेपर-नैति। र ·३५० तत्त्वप्रदीपिका ( चित्सुखी) [ चतुर्थः भावे विशेपानाधायकत्वात् । सन्तानस्यावस्तुत्वात् , सन्तानिनां च प्रतिक्षणमपूर्ववदुप- जायमानत्वेनानासादितभावनाप्रकर्पतया विशुद्धविज्ञानजननासामर्थ्यात् । नाप्यात्यन्तिकी दुःखनिवृत्तिः । अतीतस्य तस्य स्वत एवात्यन्तं निवृत्तत्वेनासाध्यत्वात् , वर्तमानस्य विरोधिगुणप्रादुर्भावनिवर्त्यत्वात्, अनागतस्य निवर्तयितुमशक्यत्वात् । निवृत्तेरात्यन्ति- कत्वशब्देन निवृत्तजातीयस्य दुःखस्य तस्मिन्नामनि पुनरनुत्पादो विवक्षित इति चेन्न । अनुत्पादस्यापि प्रागभावतयानुत्पाद्यत्वात् । ननु दुःखात्यन्ताभावो मोक्षः, नच तस्य नित्यत्वादसाध्यत्वं, तत्संवन्धस्य स्वामनि साध्यत्वादशेपक्लेशहेतुनाशस्य दुःखात्यन्ताभावामनोः संवन्धरूपत्वात् , तदुत्पत्तौ दु:- खात्यन्ताभावस्य तदीयत्वेन व्यवहारात्, तदीयतया व्यवहारहेतुत्वेन च विषयविपयि- भावादिवदस्यापि संवन्धव्यवहारगोचरत्वात् । तस्य च कृतकत्वेपि ध्वंसत्वादेवाविना- शित्वात् । नचात्यन्ताभावस्य प्रतियोगी दुर्निरूपः मुमुक्षुसमवेततया संभावनोपनीतस्य दुःखस्य उक्तं हि-'यस्मिनेव हि संतान आहिता कर्मवासना । फलं तत्रैव वध्नाति कार्पासे रक्तता यथेति । तत्राह -संतानस्येति । अत्र तार्किकाः प्राहुः-'योगपरिभावनाभुवः परमेश्वरसाक्षात्कारानवानामात्मविशेष गुणानामात्यन्तिकी निवृत्तिरपवर्ग इति तद्रूपयति-नापीति । दुःखशब्देन चैकविंशतिप्रकारमपि दुःख विवक्ष्यते इन्द्रियपटुं विषयपदं बुद्धिपदं शरीरं सुखं दुःखं चेत्येकविंशतिप्रकारं हि दुःखं, तत्र किमतीत- वर्तमाने निवर्खेते अनागतं वा दुःखं यथाह पतञ्जलिः–'हेयं दुःखमनागत'मिति । त्रिधापि न संभव- तीत्याह-अतीतस्येत्यादिना । अशक्यत्वादिति । विद्यमानस्य हि प्रध्वंस इत्यर्थः । पक्षत्रयप्रयु- कदोपपरिहाराय तात्पर्यपरिशुद्धावुदयनोदीरितामात्यन्तिकत्वनिरुक्तिमुद्भावयति-निवृत्तेरिति । चेत. नान्तरे तथाविधोत्पत्तिसंभवेनासंभवानिवृत्त्यर्थं तस्मिन्नात्मनीति विशेषणम्, निवृत्तस्यानुत्पादः संसार- दशायामप्यस्तीति तन्नातीयस्येत्युक्तम् , तथाप्युपायानुष्ठानं व्यर्थमित्याह-अनुत्पादस्यापीति । अत्र लीलावतीकारमतमुद्भावयति-ननु दुःखात्यन्ताभाव इत्यादिना। नन्वत्यन्ताभावपक्षे मुत- रामानर्थक्यमुपायानुष्ठानस्य नित्यत्वेनासाध्यत्वादिति तत्राह-नच तस्येति । ननु भावाभावयोर्न मुख्यः संवन्धः संभवी, संयोगसमवाययोरभावात् अथ विशेषणविशेप्यभावस्तथापि तस्य खभावानतिरिक्ततया न साध्यत्वमिति तत्राह-अशेपेति । य एतेऽविद्यास्मितारागद्वेपाभिनिवेशा दुःसहेतवः पम शास्तेषा. मशेषाणां निवृत्तिरेव दुःखासन्ताभावस्यात्मना संबन्धः सच साध्य इत्यर्थः । नन्वयं संयोगाद्यनन्तर्भूतः कथं संबन्धः स्यादप्रसिद्धत्वादिति तत्राह-तदुत्पत्ताविति । नहि संवन्धयुद्धि जनकत्यमन्तरेण गकल. संबन्धिवनपायि संवन्धत्वं नाम किंचिच्छक्य निरूपणं तदिह यथा शानार्थयोसदीययुद्धिजनकलया विषय- विपयिभावमंवन्धः तद्वदुःखात्यन्ताभावस्यात्मीयत्वव्यवहार हेनुरसावपि मुंबन्ध इत्यर्थः । तस्य चेति । अशेषलेशहेतुनाशस्येत्यर्थः । ननु कम्य दुःवन्यायमऽसन्नाभावो मोक्षत्वेनाधीयते न तावदतीतवर्तमानयोरेतम्मिमुत्पन्नावर मदद ताभावय तन्मिन्दसंभवात् । नापि भविष्यतोऽन्यदीयभविष्यदुःसासन्ताभावस्य संसारदायामध्यनम्मि वियनानन्येयवन्मुक्तेरभावान् । एनदीयभविष्यद्दुःसायन्ताभावोऽस्य मुक्तिरिति चन् । तीनदीया. पदुःनयन्दानावप्रतियोगिभूतं प्रमितं न वा। आये, नदयन्ताभायोम्मिन मंभवत्येव प्रतियोगिगा. कात्र प्रमिदवात । द्वितीये लादीत प्रतियोगित्वेनालन्दाभावपमोक्षस्याप्यप्रामाणिकत्वमिति सार- नचात्यन्तति । प्रनालिदाभायपि संभावनोपानीमा मंभवति प्रतियोगित्यमित्यर्थः । ममावनांगतो.

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३५१ प्रतियोगित्वात् , असति योगाभ्याले दुरितप्रवाहयानागतसमवर्तिःवोत्पादकतात, सर्वत्र चात्यन्ताभावनिरूपणे सामान्यतोवगतन्य विशेषतः समारोपविज्ञानविषयक प्रतियोगित्वात् , विशेषतन्तु प्रतियोगिसझावनिश्चयापेक्षावामयन्ताभावनिल्यान्याया- तान् , शग विषाणं तदीयमन्यदीयं वा नास्तीति पर्यनुयोगन्य मुवावान. नगलन मध्ययफलत्वेनापुरुषार्थत्वम् , योगप्रभावान काग्ज्यूहनिमांपेन जीन्मुनियमान मा. लमुखोपभोगाङ्गीकारात् । 'श्रीयन्तंचात्य कर्माणि तन्मिन टे पगवं. मानानिः --- तथेति श्रुतितिशतेभ्यः सर्वकर्मणां जानन बिन्यादानात गुन न वाच्यम् । तद्वचनानामचिरविनयनामात्रप्रतिपादनमान का नादाहियुप: नय एव शरीरपाने जीवन्मुनयभावप्रमा मादय प्रक्षयो विवक्षिन इनि चंन । मैवा । अवृताभि कहोगेय नाट्यत्यनियमान नामुक्त क्षीयले यो नि : ar ܀ ܝ पादति-अरसुतीति ।मायामा : नि । लामालतिरसत :.. नाकाबलः । एतदेव - दि रापुर ::: -~~ याति:::...... . है ·[ चतुर्थः ३५२ तत्त्वप्रदीपिका (नित्सुखी) प्रक्षयानुपपत्तिः । योगप्रभावादनन्ततदुपभोगसाधनकायव्यूहनिर्माणेन तदुपपत्तेः । न- चानियतकालविपाकतया कर्मणां युगपदुपभोगविरोधः । उपभोगानुकूलसहकारिसाक- ल्यादेव समानविपाकसमयतोपपत्तेः । अत: आत्यन्तिकदुःख निवृत्तावपि मुक्तौ न समव्य- यफलता। । नचाननुभूयमानतया दुःखनिवृत्तेरपुरुषार्थलम् । विकल्पासह त्वात् । किमनुभूय- मानतामानं पुरुपार्थत्वोपयोगि यावत् दुःखनिवृत्तिसत्त्वं वा । नाद्यः । चरमे जन्मनि योगप्रभावादनागताया अपि दुःखनिवृत्तेरनुभूयमानत्वसंभवात् । वर्तमानाया अप्यचि- रमनुभवोपपत्तेः । तथाहि योगिनश्चरमज्ञानेन सकलविपयेण दुःखतदभावौ युगपत्सा- क्षात्कृतौ तेनैव विरोधिगुणप्रादुर्भावेण निवृत्ते दुःखे विनश्यदवस्थज्ञानेन वर्तमानापि दुःखनिवृत्तिरनुभूतेति । नापि द्वितीयः । प्रसक्तकण्टकादिदुःखनिवृत्तेरपुरुषार्थत्वप्रसङ्गात् , यावत्सत्त्वमननुभूयमानत्वात् । तथाले विपयान्तरावेदनप्रसङ्गात् । नच दुःखाभावस्य सुखशेपतया पुरुषार्थत्वम् । सुखस्यापि दुःखाभावशेपतया पुरुपार्थत्वमिति वैपरीत्यस्यापि वक्तुं सुकरत्वात् । कामनायाश्चोभयत्रापि समानोदयतयोभयोरपि पुरुपार्थत्वोपपत्तेः । प्रयोगश्च-आमा कदाचित् ध्वस्तापविशेपगुणः, नित्यत्वे सत्यनित्यविशेषगुणाश्रयत्वात् महाप्रलयावस्थायामाकाशवदिति लीलावतीकारः । धिका, अनियतविपाकत्वं, वा । नाद्यः । सौभर्यादिवद्योगप्रभावादुपपत्तेरित्याह-योगेति । नोत्तरः । अनि यतविपाकत्वं हि कर्मणां सहकारिसंपत्त्यनियमप्रयुक्तं सा च सहकारिसंपत्तिरस्य योगप्रभावात्संपत्स्यते अगस्त्यादेरिव पयोनिधिपानादाविति भवत्येव युगपदुपभोग इलाह-नचानियतेति । उक्तं हि पता- लिना 'योगप्रभावाटते नागस्त्य इव समुद्रं पास्यतीति । उपपादितमसमव्ययफलत्वमुपसंहरति-अत इति । ननु दुःखाभावस्य न पुरुषार्थत्वम्, अननुभूयमानत्वात् अनुभवे च नाशेषविशेषगुणोच्छेदः ज्ञानस्यानुच्छिन्न- स्वादिति तत्र तात्पर्यपरिशुद्धावुदयनोक्तं परिहारमाह-नचाननुभूयमानेति । अत्र किं दु:खनिवृत्तेरनु- भूयमानत्वमानं पुरुषार्थत्वोपयोगि किं वा यावद्दुःखनिवृत्तेः सत्त्वं तावन्तं कालमनुभूयमानत्वमिति विक- ल्प्याद्य आपादकासिद्धिमाह-चरमेजन्मनीति । योगप्रभावादिति।भूतभविष्यद्वर्तमानवेदनादित्यर्थः । ननु कथं वर्तमानायाः सकलदुःखनिवृत्तेरनुभवसंभवः येन हि चरमज्ञानेन दुःखनिवृत्तिरनुभूयते तदपि ता- वदेकं दुःखं नच तत्समये तस्य निवृत्तिरस्ति नापि तनिवृत्तिसमये तदनुभवान्तरमस्ति, चरमत्वभङ्गादिति तत्राह-वर्तमानाया अपीति । तस्यैवोपपादनं तथाहीति । विनश्यदवस्थेत्यत्र हृदयम् नित्यद्रव्ये- प्वाश्रयविनाशाभावेन विरोधिगुणप्रादुर्भावेन पूर्वगुणनाशादुक्तं विरोधिगुणप्रादुर्भावेणेति । प्रसक्तेति। यद्यपि कण्टकादिदुःखनिवृत्तिस्त्विदानीमनुभूयते तथापि न यावत्सत्त्वमनुभवः । विषयान्तरसंचारायभाव- प्रसङ्गादतः प्रशिथिलमूलतेति भावः । ननु दुःखाभावस्य पुरुषार्धत्वमेव नास्ति, यातु तत्र प्रार्थना सा तस्य सुखशेषतया तत्राह-नचेति । हेतुमाह-सुखस्यापीति । ननु काम्यमानत्वात्सुखस्यैव पुरुषार्थत्वमिति तत्राह-कामनाया इति । आत्मेति । इदानीमुपलभ्यमानविशेषगुणकतया वाधपरिहारार्थ कदाचि- दित्युक्तम् । पर्यायेण विशेषगुणध्वंसस्य संसारदशायां सिद्धत्वेनार्थान्तरत्वनिवृत्त्यर्थमशेषग्रहणम् । युगपदिति चान विवक्षितम् । संख्यापरिमाणादीनां मोक्षदशायामपि विद्यमानत्वेन बाधपरिहारार्थ विशेषग्रहणम् । पीलपाकपक्षे घटादिपु विशेषगुणैः सहैव ध्वस्यमानेषु व्यभिचारनिवृत्त्यै नित्यत्वे सतीत्युक्तम् । ईश्वराप्यपर- माण्वादिपु व्यभिचारनिवृत्त्यर्थमनित्यविशेषगुणाश्रयत्वादित्युक्तम् । नित्यगुणादिप्वनैकान्तिकत्वपरिहाराय वि. शेषगुणग्रहणम् । दृष्टान्ते च शब्दव्यक्तिभेदापेक्षयाऽशेषपदसार्थक्यम् । . ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । ३५३ वक्रमतानुसारिणः पुनरेवं मोक्षलक्षणमाचक्षते-'एतजीवनिष्ठदुःखसमानकाली- नदुःखध्वंसातिरिक्तैतन्निष्ठदुःखध्वंसोत्य मुक्ति रिति । प्रयोगश्च देवदत्तोयमेवंविधदुःख- ध्वंसवान् दुःखित्वाचैत्रवत् । एतन्निष्ठदुःखप्रागभावासमानकालीनैतनिष्ठदुःखध्वंसोत्य मोक्ष इत्यपरे । एवंविधताध्येपि दुःखित्वादिति प्रयोगः पूर्ववदेव । अन्ये तु ज्ञानाजन- कसंस्कारजनकजन्यसाक्षात्कारविषयो दुःखध्वंसो मोक्ष इति मन्यन्ते तत्र साक्षात्कार- विषयो दुःखध्वंस इत्येतावति लक्षणे सांसारिकदुःखध्वंसेतिव्याप्तिाभूदिति ज्ञानाज- नकेत्यादिना विशेषणेन साक्षात्कारो विशेष्यते । तत्र जन्यपदेनेश्वरसाक्षात्कारो व्याव- यते । तत्त्वापि सकलजनकतया ज्ञानाजनकसंस्कारजनकत्वात् । अस्ति च ज्ञानाजन- कसंस्कारजनकत्वं चरमसाक्षात्कारत्व दुःखध्वंसविषयस्य तदनन्तरं मुक्तौ ज्ञानान्तरानु- दयात् । दुःखनिवृत्तिरेव मुक्तिरित्यत्र चा शरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशत इत्यादयो वेदान्ता: प्रमाणम् । प्रियशद्वाभिधेयस्य सुखत्वापि निराकरणात् । 'यो वै भूमा तत्सु- तदेवं दुःखान्तानावालनोः संपन्धरूपोऽशेपमहेतुनाशो नोक्ष इति श्रीवहनमतं दापित्याधुनिक- रोतिं दर्शयति-वक्रेति । एतहीपनिटं बहुःखं तेन समानकालीनो यो दुःखपतः नतोतिरित्तः तत्वान- धिकरण र एतनिष्टो दुःखपतः स एतजीवन्य मुत्तिरिति योजना । एतनिष्टदुःसध्यंत एतसंचारदझाया. मप्यत्तीलतियाप्तिपरिहारापातिरितेत्यन्तं विशेषणम् । जीवान्तरनारसनदुःसवंने तादयतिन्याप्तिपरि- हाराचैतनिष्टदुःखध्वंस इल्लुतम् । असंभवपरिहारापतजीवनिष्टेयुत्तम् । पटादिवंतव्यवच्छेदार्य दुःरावने- लुतम् । प्रयोगश्चेति । अयं देवदत्त एतद्देवदत्तनिष्टदुःखसमानकालान्दुःसवंतानिरिक्तदुःसनसवान् दुःखित्वात् चैत्रवदिलनुमातत्यानलः । लक्षणान्तरमाह-एतन्निष्टेति । एतद्देवदत्तनिष्टो यो दुःसमा- गभावस्तेनासनानकालीनो च एतन्निष्टदुःसवंतः स एतन्मुत्तिरिलयः । स्त्रानि सांसारिकतदुःराधनति- बाप्तिपरिहारायैतनिष्टदुःखमागमापासनानकालनेत्युत्तन् । संसारदमायां सायनानदुःसवागनावसमान- कालीनो हि दुःसपंतः । लनापि प्रयोग दर्शपति-एवंविधेति । रूपं देवदत्त एतनिदुःरमानना वासनानकालीनदुःखवंतवान् दुःखित्वात् पुरखान्तरपति प्रयोग इलयः । सानाजनकेति । हानाज- नको यः रंकारलइनको जन्य यः साक्षाकारन्टेन विपल्लो वो दुःसवंतः न नोक्ष इति योजना। खपनेव विशेषणानां सुखमाह-तत्रेत्यादिना । न्नु भावनाकारल्या खनादः पल्लविजनरवं तत्कथं दानाजनकनंकारजनकत्वनतोऽसिद्धिलक्षात्पति तनाह-अलिवेति । प्रयोगल्ददं देवदन एट- देवदत्तनिशानाजनक तारजनकजन्यसाक्षात्कारविषपदुःसपनपान दुःखिलानंदादिति । तदेवं दुःसनित्तिरेव नलिनमानसारितं प्रति अतिनी तन मनपति-दुःखेति । दाई. लपधारणे । अगरीरं च सन्तं प्रियाप्रिन हात एवेति दुःस्वन्नुपमा प्रतिवाद दुःननिनिमात्र- मेव नान पुनः मुस्कानपीलदीपत इलः । सादेत मन्ति दुर्ग समतिमादिका की शुन- पला कि मत्तगीता इति तत्रह-यो वै नमेति । यो ननादिन्यः प्रामान्दन्यः पालन प्रतिदिनः सलाल्यो मा तान् । मादल पुत्वनि दिमुक्षया ददिति निदेः । इलया । एवं छान्दोग्दधुनिनुस्त्वा काढलने पर पुतिनयाह-एप इति । दासत्ताददानि कानन्दः प्रति- भावे पोचालनः परन उन्नयनन्द ल्यः। न्नु निमुखः पलते बनवदारददि- चि.४५ ·३५४ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [चतुर्थः खमेपोस्य परमानन्द'इत्येवमाद्यास्तु श्रुतयो दुःखाभावविपयतयोपचरितार्था विषयाजन्य- सुखस्यादृष्टचरत्वात् । नच सुप्तोत्थितस्य सुखमहमस्खाप्समिति सुखपरामर्शदर्शनाददृष्ट- चरत्वमसिद्धमिति वाच्यम् । पित्ताद्युपहतेन्द्रियस्य दुःखमहमस्खाप्समिति परामर्शात दुःखस्यापि नित्यताप्रसक्तेः । नच परमप्रेमास्पदत्वादालनः सुखरूपतानुमेया । दुःखाभावे व्यभिचारात् । आत्मनः सुखरूपत्वे च मुक्तिसंसारयोरविशेषप्रसङ्गात् । स्वयंप्रकाशस्य निरतिश- यसुखरूपतया सदावभाससंभवात् । सुखं मे स्यादिति च प्रेमालोके न सुखमहं स्यामिति तथाचात्मनः सुखरूपत्वे प्रेमास्पदत्वमेव न स्यादिति प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधस्तत्र कुतस्तत: सुखरूपतानुमानं तस्मात् दुःखनिवृत्तिरेव मुक्तिरिति । अत्रोच्यते-प्रतियोगिहेतुनाशो न तदत्यन्ताभावस्य तदीयत्वे प्रयोजकः 'लीनशब्दनिदानेपि व्योग्नि तस्यानवस्थितेः । रूपाभावव्यवहृतेस्तदभावेपि चालनि' ॥ १ ॥ प्रलयदशायामशेपशब्दनिदाननाशेपि आ- काशे न शब्दात्यन्ताभावः पुनः सर्गे तत्रैव शब्दोत्पत्तेः । प्रतियोगिहेतुनाशामावेप्यामनि रूपात्यन्ताभावव्यवहारात् । नचाभावत्वेपि विपयविपयिभावादिवत् ध्वंसस्य संवन्धरूपता विषयविपयिभावादेरप्यभावत्वे संवन्धरूपत्वे चासंप्रतिपत्तेः । , त्याह-विपयेति । नन्वदृष्टचरत्वमसिद्धं सुप्तोलितेन परामृश्यमानत्वादिति तत्राह-नच सुप्तेति । ननु माभूदर्थापत्तिरनुमानं तु भविष्यति तथाहि-आत्मा सुखं परमप्रेमास्पदत्वात्संप्रतिपन्नमुखवत् व्यतिरे. केण दुःखवदिति वा तत्राह-नच परमप्रेमेति । अस्ति हि दुःसाभावस्यापि परमप्रेमास्पदत्वं, नच तत्र सुखशेपतयेति वाच्यं वैपरीत्यस्य मुवचत्वात् नच सुखरूपत्वमित्यनैकान्तमित्यर्थः । तर्कवाधितत्वं चाह-आत्मन इति । ननु स्वरूपभूतमपि सुखं संसारदशायां न प्रकाशते मुक्ती तु प्रकाशतेऽतोति विशेष इति तत्राह-स्वयंप्रकाशेति । प्रतिज्ञाविरोधलक्षणं निग्रहस्थानमप्याह-सुख- मिति । पूर्वपक्षमुपसंहरति-तस्मादिति । सिद्धान्तमुपक्रमते-अप्रेति । दुःसासन्ताभावस्स स्वरूपतो निलत्वेपि तत्संबन्ध आत्मनि साध्यः संवन्धश्च दुःखहेतूनामशंपनशानां नाशस्तस्मिन्गति तदीयत्वयनहा- रादिति हि श्रीवल्लभेनोक्तं तत्र दुःखहेतुनाशो दुःखात्यन्ताभावस्यात्मीयतया व्यवहारे न प्रयोगको व्यभिचा. रादित्याह-प्रतियोगीति । प्रतियोगिनो दुःसादेहतुभूतकेशनाशो न दुःसासन्ताभावस्य तदीगत्ये प्रयो. जक इति योजना । हेतुं श्लोकेनाह-लीनेति । प्रलयावस्थायां खाकाशेऽधिकरणे शब्दहेतवोऽसमयायि. कारणसमवायिकारणनिमित्तकारणानि च कानिचित्प्रलीनानि अथापि शब्दायन्ताभावम्य नाकारामंत्रन्धो नहि पूर्वोत्पन्नशब्दध्वंसानुत्पद्यमानशब्दमागभावावन्तरेण तत्र शब्दालन्ताभावोस्ति । नग शन्दीपादाना- काशस निमित्तभूतेश्वरादश्च विद्यमानत्वात् प्रलये कथं शब्दकारणाभाव इति वचनीयम् । दुःखेप्यान्मादीनां सत्त्वेन हेतुनाशकसंवन्धाभावसात्रापि वक्तुं शक्यत्यान् । तंदवमन्वयो नालायुक व्यतिरेकोपि नानी. साह-रूपेति । रुपहेत्वमावस्यात्मन्यविद्यमानत्वेपि रूपालन्दामायव्यवहारापति श्लोकयोजना । वि. गोति-प्रलयेति । उत्तराद विवृशोति-प्रतियोगीति । लेहेतुश्वसामावपि परमेथरे दुःसायना. भावव्यवहाराच । नत्र तदलन्ताभादविवक्षा विश्वभावात् । नच मुंसर्गाभावमाविवक्षा गगनेमिना- रोदारमादिति । किंच नावविशंपन्यव वंदन्यत्रनिद्धः प्रतियोगिहेनुयमय मंबन्धनमा नाति । नन विषयविपदिभावादिदृष्टान्तलयाप्युनरूपत्वे विप्रतिपरिल्लाह-जवाभावत्वपीति । १ जालोर दिमिका रन् ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३५५ नच विनाशस्याप्यविनाशिता, कृतकलात् । नच ध्वस्ताध्वस्तिप्रसङ्गः, पुरस्तादेव परात्तवान् । नच समारोपितप्रतियोगिफले दुःखात्यन्ताभावस्य पारमार्थिकता, स्वप्नस- मारोपितद्विरदवंतवदत्वापि पारमार्थिकलानुपपत्तेः । नच शशविषाणनिषेधप्रतिवन्दी- प्रहः, तत्याप्यविचारितरमणीयत्वात् । नच कायब्यूहनिर्माणेन जीवन्मुक्तिदशायामशेप, सुखोपभोगाझीकारात् समव्ययफलवदोषपरिहारः । विदेहकैवल्ये दुःखाननुभववत्सु- खानुभवत्याप्यभावात् । नच सर्वकर्मफलोपभोगसंभवः प्रारब्धकर्मतरकर्मणां ज्ञाना- निवृत्तिभवणात् । नचाकृतप्रायश्चित्तानां कर्मणां भोगैकनाश्यत्वनियमः । क्षीराकैरान- पत्रेतु ज्वरं सद्यो निवारयेदित्यादिना अकृतप्रायश्चित्तानामपि ज्वरादिहेतुकर्मणां नि- वृत्तिलरणात् । नचाकृतप्रायश्चित्तत्वम् । एवं हाय सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते, एक्मेवं- विदि पापं कर्म न लिष्यत इत्यादिवाक्यशेपे भूयमाणपापक्षयत्व रात्रिसत्रन्यायेन ज्ञान- फलवकल्पनया सगुणासु विद्यासु दुरितक्षयकामो ब्रह्मोपासनं कुर्यादिति प्रायश्चित्तवि- धितोपपत्तेः । 'उपपातकेषु सर्वेषु पातकेषु महत्सु च । प्रविश्य रजनीपादं ब्रह्मध्यानं समाचरें दिति लरणाच । 'सत्येनापि शपेद्यस्तु देवाग्निगुरुसंनिधौ । तव वैवस्वतो राजा धर्मस्वार्द्ध निकृन्ततीलादिलरणान् सुकृतस्यापि भोगेकनाश्यत्वनियमानुपपत्तेः । यत्तु घसस्य कृतकत्वेपि निलत्वसमर्थनं तदृपयति-नचविनाशस्येति । पुरत्तादेवेति । उत्तरो- तरपंतनालाया जन्मलिनाप पत्वपदार्थे विरोधित्वादिति प्रागनावस-डने कृतसनापानवादित्यर्थः । चत्तु दुःखालन्ताभावत्व संभावनोपनीततया विशेषतः समारोपतिदुःखप्रतियोगिक मुदं तदृपयति नत्र समारोपितेति । ननु समारोपितद्विरदचंतन्यानचन्ताभाववादप्रामानिकलन, जलन्ताभावस वयं वि- शेपः यत्प्रतियोग्यप्रामाणिकतयापि प्रामाजिकत्वम् इतरथा साविया निषेधाननवारिति वाह-नव शशेति । सनब्बयफलवानपि सनयंदते-जच कायेति । पयपि जीवन्मुस्दिशापादच्छपपरिहारं तथापि विदेहकपल्यापवायां दुपरिहरनेतदिलाह-विदेहेति । एतदप्यपान्तम् पदाह मानमनोहरः -'योगदिननानादितरिकालोपभोग्यसुसविदोपसरस्पेसपत्ते रिति तादानुसन्स सुतारनावाद । नव बोपन्मुचिददायानपि सर्दकनंग फ्लोपभोगनवः देनाधिक.मुखोपभोगः स्वादिलाह-नच सर्वेति । पेन कर्ममा फलं प्रारव्यं तत्कने प्रारम्यं कर्न। यदि हि भोगविनाश्यादि कर्नानि तदा सानानितिनं भवेद भूपचे वातो न संदफनफलोपनोगत्तदेलयः । चत्तु ज्ञानमित्तिन परत इलयु तसारहरति-नचाह- तेति। तन हेदोनिकान्तरतानाह-क्षीरेति । अत्र हि पक्षराव जाहोंनः नाम प्रायविनं नापि भोगः पापि निवलवे जरहेदक ततो नाद नियन इल्पः। नव तन जान्द कार्य नायः फल प्रविपन्धमात्र यो पाचन् । तत्कापसालन्तारानी कहावे प्रनासानाय । अन्य पेदन, पलदस्त इलमापतित्वमा रक्यगाइनलवेदनादनमाइतमायश्चित्तत्वमिति ननु पासपोद्देशनादिहलस कप ऊपतिवाधार तह-एवं हायति । ननु पराभूपनाः नारोवारदर्थवाद इति तमाह-रात्रीति।पाहि प्रनिन्विहसएना मनी लन विश्वजिम्मान सकतां और कानपदविपरिमानेर प्रतिहारनेरदिन इलिन तहारलः । शानफलत्वेति प्रवेपतन कपनलः । देवच प.सौदेन मान- धापिका तिरपार-उपपातरम्विति । रजनीपादः रजन्दानुनतः । नन्नन्द दुनिले न नियमः मुने नौकदिनदयानरमेन्वति नार-सत्येनापीति । न्नु नदिनयन्द्र- 1 ·[ चतुर्थः ३५४ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) खमेपोस्य परमानन्द'इत्येवमाद्यास्तु श्रुतयो दुःखाभावविपयतयोपचरितार्था विषयाजन्य- सुखस्यादृष्टचरत्वात् । नच सुप्तोत्थितस्य सुखमहमस्खाप्समिति सुखपरामर्शदर्शनादृदृष्ट- चरत्वमसिद्धमिति वाच्यम् । पित्ताद्युपहतेन्द्रियस्य दुःखमहमस्खाप्समिति परामर्शात् दुःखस्यापि नित्यताप्रसक्तेः । नच परमप्रेमास्पदत्वादालनः सुखरूपतानुमेया । दुःखाभावे व्यभिचारात् । आसनः सुखरूपत्वे च मुक्तिसंसारयोरविशेषप्रसङ्गात् । स्वयंप्रकाशस्य निरतिश- यसुखरूपतया सदावभाससंभवात् । सुखं मे स्यादिति च प्रेमालोके न सुखमहं स्यामिति तथाचामनः सुखरूपत्वे प्रेमास्पदत्वमेव न स्यादिति प्रतिज्ञाहेनोविरोधस्तत्र कुतस्ततः सुखरूपतानुमानं तस्मात् दुःखनिवृत्तिरेव मुक्तिरिति । अत्रोच्यते-प्रतियोगिहेतुनाशो न तदत्यन्ताभावस्य तदीयत्वे प्रयोजकः 'लीनशब्दनिदानेपि व्योन्नि तस्यानवस्थितेः । रूपाभावव्यवहृतेस्तभावेपि चालनि' ॥ १ ॥ प्रलयदशायामशेपशब्दनिदाननाशेपि आ- काशे न शब्दात्यन्ताभावः पुनः सर्गे तत्रैव शब्दोत्पत्तेः । प्रतियोगिहेतुनाशाभावेप्यालनि रूपात्यन्ताभावव्यवहारात् । नचाभावत्वेपि विपयविपयिभावादिवत् ध्वंसस्य संबन्धरूपता विषयविपयिभावादेरप्यभावत्वे संवन्धरूपत्वे चासंप्रतिपत्तेः । । त्याह-विपयेति । नन्वदृष्टचरत्वमसिद्धं सुप्तोलितेन परामृश्यमानत्वादिति तत्राह-नच सुप्तेति । ननु माभूदर्थापत्तिरनुमानं तु भविष्यति तथाहि-आत्मा सुखं परमप्रेमास्पदत्वात्संप्रतिपन्नसुखवत् व्यतिरे- केण दुःखवदिति वा तत्राह-नच परमप्रेमेति । अस्ति हि दुःखाभावस्यापि परमप्रेमास्पदत्वं, नच तन सुखशेपतयेति वाच्यं वैपरीत्यस्य सुवचत्वात् नच सुखरूपत्वमित्यनैकान्तमित्यर्थः । तर्कवाधितत्वं चाह-आत्मन इति । ननु खरूपभूतमपि सुखं संसारदशायां न प्रकाशते. मुक्तौ तु प्रकाशतेऽतोस्ति विशेप इति तत्राह-स्वयंप्रकाशेति । प्रतिज्ञाविरोधलक्षणं निग्रहस्थानमप्याह-सुख- मिति । पूर्वपक्षमुपसंहरति-तस्मादिति । सिद्धान्तमुपक्रमते-अत्रेति । दुःखात्यन्ताभावस्य स्वरूपतो नित्यत्वेपि तत्संबन्ध आत्मनि साध्यः संवन्धश्च दुःखहेतूनामशेपक्लेशानां नाशस्तस्मिन्सति तदीयत्वव्यवहा- रादिति हि श्रीवल्लभेनोक्तं तत्र दुःखहेतुनाशो दुःखात्यन्ताभावस्यात्मीयतया व्यवहारे न प्रयोजको व्यभिचा- रादित्याह-प्रतियोगीति । प्रतियोगिनो दुःखादेहेतुभूतक्लेशनाशो न दुःखात्यन्ताभावस्य तदीयत्वे प्रयो- जक इति योजना । हेतुं श्लोकेनाह-लीनेति । प्रलयावस्थायां ह्याकाशेऽधिकरणे शब्दहेतवोऽसमवायि. कारणसमवायिकारणनिमित्तकारणानि च कानिचित्प्रलीनानि अथापि शब्दात्यन्ताभावस्य नाकाशसंवन्धो नहि पूर्वोत्पन्नशब्द्ध्वंसानुत्पद्यमानशब्दप्रागभावावन्तरेण तत्र शब्दात्यन्ताभावोस्ति । नत्र शन्दोपादाना- काशस्य निमित्तभूतेश्वरादेश्च विद्यमानत्वात् प्रलये कथं शब्दकारणाभाव इति वचनीयम् । दुःखेप्यात्मादीनां सत्त्वेन हेतुनाशरूपसंवन्धाभावस्यात्रापि वक्तुं शक्यत्वात् । तदेवमन्वयो नास्तीत्युक्तं व्यतिरेकोपि नाती. त्याह-रूपेति । रूपहेत्वभावस्यात्मन्यविद्यमानत्वेपि रूपासन्ताभावव्यवहाराचेति श्लोकयोजना । वि. गोति-प्रलयेति । उत्तरार्द्ध विवृणोति-प्रतियोगीति । क्लेशहेतुध्वंसाभावेपि परमेश्वरे दुःसायन्ता- भावव्यवहाराच । नच तदत्यन्ताभावविवक्षा जीवेष्वभावात् । नच संसर्गाभावमात्रविवक्षा गगनेव्यभिचा- रोदीरणादिति । किंच भावविशेषस्यैव संयन्धत्वप्रतिद्धेः प्रतियोगिहेतुध्वंसस्य संवन्धत्वमेव नास्ति । नव विषयविषयिभावादिदृष्टान्तस्तस्याप्युक्तरूपत्वे विप्रतिपत्तेरियाह-नचाभावत्वेपीति । १आलोके इति क्रियापदन् ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३५५ नच विनाशस्याप्यविनाशिता, कृतकत्वात् । नच ध्वस्ताध्वस्तिप्रसङ्गः, पुरस्तादेव परातलान् । नच समारोपितप्रतियोगिकले दुःखात्यन्ताभावस्य पारमार्थिकता, स्वप्नस- मारोपितद्विरदवंतवदसापि पारमार्थिफलानुपपत्तेः । नच शशविषाणनिषेधप्रतिवन्दी. प्रहः, तस्याप्यविचारितरमणीयत्वात् । नच कायव्यूहनिर्माणेन जीवन्मुक्तिदशायामशेष. सुखोपभोगाझीकारात् समव्ययफललदोपपरिहारः । विदेहकैवल्ये दुःखाननुभववत्सु- खानुभवस्याप्यभावात् । नच सर्वकर्मफलोपभोगसंभवः प्रारब्धकर्मतरकर्मणां ज्ञाना- निवृत्तिभवणात् । नचाकृतप्रायश्चित्तानां कर्मणां भोगेकनाश्चत्तनियमः । क्षीराक्तैराम्र- पतु बरं सद्यो निवारयेदित्यादिना अकृतप्रायश्चित्तानामपि चरादिहेतुकर्मणां नि- वृत्तिलरणात् । नचाकृतप्रायश्चित्तलम् । एवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते, एवमेवं- विदि पापं कर्म न लिप्यत इत्यादिवाक्यशेपे भूयमाणपापक्षयत्व रात्रिसनन्यायेन ज्ञान- फललकल्पनया सगुणासु विद्यासु दुरितक्षयकामो ब्रह्मोपासनं कुर्यादिति प्रायश्चित्तवि- धिलोपपत्तेः । 'उपपातकेपु सर्वेपु पातकेपु महत्तु च । प्रविश्य रजनीपादं ब्रह्मध्यानं समाचरेंदिति स्मरणाच । 'सत्येनापि शपेद्यत्तु देवाग्निगुरुसंनिधौ । तख वैवस्वतो राजा धर्मस्थाई निकृन्ततीत्यादिलरणान् सुकृतस्यापि भोगेकनाश्यत्वनियमानुपपत्तेः । पतु ध्वसस इतकत्वेपि निलत्वतमर्यनं तपपति-नचविनाशस्येति । पुरस्तादेवेति । उत्तरो- तरचंतनालापा लन्पलिना पत्तपदार्थे विरोधित्वारिति प्रागभावस-डने कृतसमाधानत्वादिलयः । यत्तु दुःसालन्तानावत्स संभावनोपनीततपा विशेषतः सनारोपतिदुःखप्रतियोगितल्यनुतं तदूपपति-नव समारोपितेति । ननु समारोपितद्विरद्ध्तस्वानसन्ताभावत्वादनानानिकत्वन, जलन्ताभावस्व त्वयं नि- दोपः पत्प्रतियोग्यप्रामानिकतपापि प्रामाणिकत्वम् इतरथा दाराविषाणनिधासंभवादिति तमाहनच शशेति । समन्वयफलनामपि समर्पयतेच कायेति । यद्यपि जीवन्मुत्तिदशापानेतन्छस्पपरिहार तपारे विदेहकैवल्पाक्सापां दुष्परिहरमेतदिलाह-विदेहेति । एतेनैतदप्यपातम् पदाह मानननोहर: -'योगदिसमासादितचिरकालोपभोग्यमुसविदोषपरत्वेयुपपत्ते रिति ताशमुसस मुक्तावभावात् । नच जोपन्मुत्तिदशामानाने सर्वकर्नां फलोपभोगसंभवः पेनाधिकमुखोपभोगः सादिलाह-नव सर्वेति । पेन कर्मजा फलं प्रारब्धं तत्कने प्रारब्धं करें। यदि हि भोगैकविनादानि कर्नानि तदा झानानितिन भूदेत भूपचे चातो न सपनालोपभोगस्तदेवर्यः । यत्तु हानानितिन पटत इलप्युक्तं तत्परिहरति-नचाल- तेति। तन हेतोनिशान्तिकतानाह-क्षीरेति । अत्र हि ः क्षीरान्यतानाहानः नामी प्रायशित नापि भोगः भाप निवल ते जरहेनुकर्म ततो नावं निपन दलपः । नच तन जरबैय कार्यमा नाराः कर्मनस्तु प्रतिवन्धमाननेवेति वाच्यम् । तत्कासालन्तानुसती फर्मसद्भावे प्रमानानात् । भन्युमगन्य वेदनकं, वस्तुतस्तु तत्रापचितवनति सम्पबादलेलालेदिनाहनवाकृतप्रायश्चित्तत्वमिति ननु परयो सेनाविहितस कपंप्रापतित्वावधार तत्राह-एवं हायेति । ननु वायदोष भूपनान- नपारोकारवाईपाद इति तमाह-रात्रीति चाहि 'प्रतिनियन्तिर द एका रात्रीतपन्दोलन विधजिन्यायन वर्गकल्पनाया गौरवशालकानपदविपरिमानेन प्रतिष्ठाको रात्रिनत्रं कुर्वामिति फलित तहरिलयः ।हानफलत्वेति । इन प्रति पलपेन फसन्पेलः । साभाव व पक्षपोहोन पाना- धापेक्षा तिरप्यतीलाह-उपपातफेविति । रजनीरादः रजन्याचदर्थनानः । नन्वन्द दुरिदेन नियमः सकते तु नौकाविनाइयत्वनिपनोस्वत समाह सलेनापीति । ननु बाद नौकदिनाचन्द- ·[चतुर्थः ३५६ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) 'नामुक्तं क्षीयत' इत्यादेरौत्सर्गिकत्वादपवादं परिहत्यैव चोत्सर्गस्थितेः निर्गुणब्रह्मविद्यायाश्च सर्वकर्महेतुभूताऽविद्यानिरासिकाया अदृष्टद्वारेणैव तत्कार्यपुण्यापुण्यनिवर्तकत्वोपपत्तेः । नच कायव्यूह निर्माणेन युगपत्सर्वकर्मफलोपभोगसंभवः तत्तत्कल्पमन्वन्तरादिनि- यतकालोपभोग्यानां युगपदुपभोगे तत्प्रतिपादकशास्त्रस्याप्रामाण्यप्रसङ्गात् । नच प्राप्ताणि- माद्यैश्वर्याणामेव मुक्तिः येन कायव्यूहनिर्माणेन युगपदशेपकर्मफलोपभोगः स्यात् नः वेवम् । भगवता पतञ्जलिना नियमाभावाभिधानात् । 'यदानि तरजस्तमोमलं बुद्धिसत्त्वं पुरुपस्यान्यताप्रत्ययमात्राकारं दग्धक्लेशवीजं भवति तदा पुरुपस्य शुद्धिसारूप्यमिवा- पन्नं भवति, एतस्यामवस्थायां कैवल्यं भवतीश्वरस्यानीश्वरस्य वे'ति । जनकजडभरतवि- दुरधर्मव्याधपिङ्गलादीनामप्राप्तैश्वर्याणामपि मुक्तिस्मरणाच । नच युगपद्धोगे सहकारिसाकल्यं भविष्यत्तत्तत्कल्पमन्वन्तरादीनां सहकारिणामिदा- नीमाहर्तुमशक्यत्वान् । नच प्रसक्तकण्टकादिदुःखनिवृत्तिवन्मुक्तौ दुःखनिवृत्तेर्वर्तमान- प्रतिपादकवचनस्य का गतिरिति तत्राह-नाभुक्तमिति । ननु तथापि निर्गुणज्ञानस्य कथं कर्गनिवर्तकरवं नहि तदुद्देशेन ध्यानं विधातुमुचितमिति तत्राह-निर्गुणेति । नायं शास्त्रकगम्योर्थः वस्तुवृत्तेनैव त. सिद्धेः नहि रजुतत्त्वज्ञानस्य भयकम्पादिनिवर्तकत्वं शास्त्रमन्तरेण न बुध्यत इति भावः । तदेवं ज्ञाननिवर्त्यत्वान जीवन्मुक्तिदशायां सर्वकर्मफलोपभोग इत्युक्तम् । इदानीमशक्यत्वादपि न राव- कर्मफलोपभोगसंभव इत्याह-नच कायेति । देहदेशादिवत्कालोपि सहकारी सहलसंवत्रारादिपरिमितमो- ग्यस्य तत्र तत्र फलल्येन श्रवणात् सच न योगीच्छामनुवर्तते, युगपदेव च तस्योपसंहारे तादृशालप्रतिपा. दकशास्त्रार्थपरित्यागादप्रामाण्यप्रसशस्तस्येत्यर्थः । किंचाव्यापिका चेयं कल्पना यत्कायव्यूहनिर्माणेन राव- कर्म फलान्युपभुक्तवतो मोक्ष इति, अप्राप्ताणिमाद्यश्वर्याणां कायव्यूहनिर्माणाप्रवीणानामपि योगशाप्रकृतयन नवलात्तत्तदितिहासपुराणादिगतन्द्रिमावगमाच मुक्तिविज्ञानात् त्वत्पक्षे च तेपाममुक्तिरेव स्यात् । नग बदकन्वभावाः केचन जीवा इति वचनीयम् , तथागति तत्त्वशाया राईपामप्रवृत्त्यापानान । नल शमदमविषयवतृष्ण्याद्युपलम्भाच्चयोच्छदेन विम्रब्धप्रतिरिति बननीयम् शमदमादरपि निनिगितामनुगतः सनिनिनवे च तनिमितानुटानदशायामपा शमा निराशा ग्यातदेतदमलं हृयादित्याह-नच प्राने त्यादिना । यदा निर्दृतति । मन्चपुरुषयोः शुद्धिमाम्ये कवन्यमिति विभूतिपादायमानावं व्यापाण परमपिराह-यंदल्यादिः । रजन्तमालक्षण मले निधूने यग्मिन् बुद्ध्याकारपरिणने गय गुणे नगर था. छन् । अत एव पुकाबुद्ध्योरन्यदकाकारप्रत्ययमात्रेण परिणतं तथा मानविद्यादीन प्रति दामी याममायो यन्न न पुनरकृतार्यवितदप्रमुप्ततनुविच्छिनोदामः तमोगवियर यातिलक्षणम्यागला. गायी. हम् एवं वदानवति चिनतन्वं ददाम्पादियानन्यारवान भगत । गुदादिगदगदगुदाया। बाह पक्षिन्मादया स्वच्छः दया गच्चमि नन्मानाकारवादयति निर्ममा अयm नयत कर देवान्त्र प्रदानवनवाकियामनिमद; अनपामा वा HATE: म.. नलंबना देना नमिल्दनन्तरोनयमावरमानवतः ददाय वा उत्पत्रिका याता बादलदेव मुनिकायकः । बनुदान महरमादित्यमा पनि बारनच युगपदिति । य . मन्टना वादा टिमममम afrairi. दमनन व प्रदान नि ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३५७ तया साक्षात्कारसंभवः । अप्राप्तेश्वर्यत्वापि मुक्तिप्रतिपादनेन तदसंभवस्योपपादितत्वात् । नच दुःखाभावः स्वतन्त्रतया पुरुषार्थः सुखाभिव्यक्तिशेषत्वात् । नच विपरिवृत्तिप्रसङ्गः, विकल्पासहत्वान् । किं सुखं दुःखाभावत्योत्पादकमुताभिव्यञ्चकम् । नोभयथापि । आ- लनि समत्तदुःखाभावमनुभवतोप्यकल्लादुपनतविपञ्चीवरश्रवणादौ सुखोत्पत्तेः । नच संतापवत: शीतहदे निमन्नार्धकायत्य सत्येव दुःखे सुखोपलम्भात् न दुःखाभावस्य सुखप्र- तिपत्तिशेषतेति वाच्यम् । सुखत्य दुःखाभावकाभिव्यङ्ग्यत्वनियमानभ्युपगमान् अनुभूयमानो दुःखाभावः सुखमभिव्यनत्येवेति नियमान् । ननु वैपयिकसुखत्य कण्टकादिनिवृत्तावन्नुभवात् आलनञ्च सुखरूपत्वासंप्रतिपत्ते- नंदुःखाभावत्व सुखाभिव्यक्तिशेपतेति चेन्न । आलन: सुखरूपत्वस्थानन्तरमेव निवेदयि- प्यमाणलान् प्रयोगश्चासमीचीनो वेदान्तिनः प्रति हेतोरसिद्धत्वात् दृष्टान्तस्य च साध्य- साधनविकलत्वात् आकाशत्यापि प्रलये लयाभ्युपगमात् । अस्तु तर्हि 'दुःखसंततिरत्यन्त- मुच्छिद्यते संततित्वात् प्रदीपसंततिवं दिति किरणावलीकारप्रयोग इति चेत् न, पार्थिव- परमाणुरूपादिसंताने सन्मते व्यभिचारात् । ननु सर्वमुक्तौ सापि संततिः उच्छिद्यते धर्माधर्माल्यनिमित्तस्य सुखदुःखोपभोगलक्षणप्रयोजनत्य चाभावादिति चेत् । मैवम् । स- नुत्तयनङ्गीकारवादिनं प्रति एवं पर्यनुयोगायोगात् । कन्दलीकारलीलावतीकारप्रभृतिभिः कैश्चिद्वैशेषिकविशेपैः सर्वनुक्तेरनङ्गीकारात् केपांचिदालनां संसार्येकखभावताङ्गीकारात् । नचैवं सति सर्वेषां तथाऽऽत्ताशया मोक्षसाधनाननुष्टानप्रसङ्गः । शमदमोपरमतिति- क्षादिना मुमुक्षुचिह्नन श्रुतितिद्धेन त्यात्वशानिवृत्तेः । वक्रानुमानं पुनः सिद्धसाधन- वैपरोलं किं न त्याविति तत्राह-नच विपरिवृत्तीति । यदिदं दुःखाभावशेषत्वं मुन्नन्य तति तदुत्पा- दकतया तदभिव्यपकतया वेति विकल्योभपयापि बनिचारमाह-आत्मनीति । विपञ्ची वीणा । नहि विद्यमान एव दुःखाभावो वीजापवादिनिनादैरलायते बनभूयनान एव वानिवज्जत इलर्थः । ननु दुःखाभावत्य सुखप्रतिपत्तिोपताप्पयुत्ता दुःखानुभवमयोप मुखानुभवदर्शनादिति नाह-नच संता- पवत इति । मूदी सुखानुभवातावारणायो-अनुभूयमान इति । खादेतन् । यदिदं दुःलाभावेनानियतकानिमतं नुन तत् किं. वैषयिकमुत सानाविकन् । नायः । कष्टकादिदुःसनितिसमये चन्दनवनितादिवाभावेन तनुतन्य तदानीनभावात् । न द्वितीयः । तत्र प्रना- पाभावादिति राहतेनन्विति । यत्तु ललावदाकारानुनानं तपपति-प्रयोग इति । निर्गुननवा- दिनो वेदान्तिनो हेदरनिद इत्यर्थः । साधनवैकल्यं मुबोपन् । यहीनय दृष्टान्तः । अत्यन्तमुच्छिद्यत इति । दुःतमागभावामनानकालीन पंतप्रतियोगिनीला प्रत्यावस्यामां दुःतमन्नरच्छेदलाकारालिद्धना- धनतानिकृत्पर्यनलन्तमपन् । पार्थिवेति । तत्र हि नन्ततित्वमन्ति चालतोच्छित्तिः सर्गन्तरेणु दे रूपाधुत्तरल्यो । मन्त्र तदीपने परिहारं ननुनावपति-नन्विति । यदा हि नर्वेषां नदिने : तदा मनेज सर्वेषु नुक्षेषु सत्सु नितिनचोजनपोरनावालाचलन्तनच्छित इलयः । सादेवं देवमेव सर्वतादिकाल नितिः स तु नातालाह-मैवं सति। ननु तहि कत्यादि मुन्धी प्रतिर्न स्वासपानालनि पकवनाइववाति नत्र श्रीवदनीय परि. हारमाह-नवमिति । दिसाधनतामेव विशदयनि-नहीति । इनाजनकनन्कार त्यादेश दामाव- ·३५८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [चतुर्थ स्वादुपेक्षणीयम् , नहि मुक्तस्य दुःखनिवृत्तौ कश्चिद्विप्रतिपद्यते । तृतीयमपि मोक्षलक्षण मसंभवित्वदोषेण निरसनीयं योगप्रभावनियमनिराकरणात् अनागतदुःखध्वंसस्य साक्षा स्कर्तुमशक्यत्वात् चरमदुःखध्वंसदशायां विज्ञानस्यापि विशेषगुणस्योच्छेदस्याङ्गीकारात् प्रियस्पर्शनिपेधश्रुतिस्तु वैषयिकसुखनिषेधपरा । अन्यथा 'एपोऽस्य परमानन्दः यो वै भूमा तत्सुख मिति सुखरूपताप्रतिपादकश्रुतिविरोधात् । नचासामुपचरितार्थत्वं मुख्यार्थे वा- धकाभावात् । नच नित्यसुखस्यानुपलब्धिर्वाधिका नित्यज्ञानवदुपपत्तेः । सुखस्य विष. येन्द्रियादिजन्यत्वव्याप्तेश्च । ज्ञानेच्छादेर्जन्यत्वव्याप्तिवदेव निरसनीयत्वात् श्रुत्यवष्टम्भेन नित्यलाङ्गीकारस्योभयत्रापि तुल्यत्वाद्विपयाद्यभावेपि सुप्तोत्थितस्य सुखमहमस्खाप्समिति सुखपरामर्शदर्शनाच्च । नच दुःखपरामर्शस्यापि सत्त्वान्नित्यदुःखरूपत्वमपि तुल्यमिति वाच्यम् । नित्यदुःखरूपतायामात्मनः परमप्रेमास्पदत्वव्याकोपात् । नच दुःखाभावे व्यभिचारादिदमसाधनमिति वाच्यम् । तस्य सुखशेपतया परमप्रेमास्पदत्वाभावात् । परमप्रेमास्पदत्वानुपपत्तिरप्यासनः सुखरूपत्वे प्रमाणम् । आसन: प्रेमास्पदतायां न कस्यचिद्विवादः मा न भूवं भूयासमित्यामन्याशिपो लौ- किकपरीक्षकसंमतत्वात् । नचेयमाशीः शरीरोपघातजन्मनो दुःखाद्विभ्यतो नपुनरा. मानमानन्दं मन्यमानस्येति युक्तम् । शरीरोपघातजन्मनो भयस्याप्यालन: प्रेमास्पदत्व- मन्तरानुपपत्तेः, नहि दुःखं दुःखतया भयहेतुरन्यगतस्यापि तथाभावप्रसङ्गात् । “तदेत- तृतीयमपीति । चरमदुःखध्वंसः किमनागतः साक्षात्कियते किंवा वर्तमानः । नाद्यः । योगप्रभावनियम- निरासेनानागतसाक्षात्कारनियमनिराकरणादित्याह-योगेति । द्वितीये प्राह-चरमेति । ततः साक्षा. कारविषयो दुःखध्वंस इलंशोऽमुंभवीलर्थः । यातु दुःख निवृत्तिमात्रमेव मोक्ष इत्यत्र श्रुतिपदाहता सामन्य- ययति-ग्रियस्पर्शति । मुक्तिदद्यायामानन्दप्रतिपादकश्रुतिराशे ख्यार्थप्रच्यवनेनोपचरितार्थत्वकल्पनादर प्रियस्पर्शनिषेधस्य वपयिकप्रियस्पर्शतया संकोचमात्रत्वमिति भावः । नित्यशानेति । यथाहि जीवशाने. च्छाप्रयत्नानामनिलत्वेश्वरज्ञानादेनित्यत्वमिन्द्रियादेई तुजातस्य च न ज्ञानादिमा प्रति च्याधिः मिनु ताहि- शेपं प्रतीति भवद्भिः कल्यते तत्कस्य हेतोः योग्यत्वे सत्यनुपलब्धेरभावात् , अनन्यथागिद्धश्रुनिममर्पि. तत्वाच, तथात्रापि स्वरूपभूनमुखस्य नित्यत्वेष्यविद्यात्ततया संमारदशायामुपलब्धुमयोग्यत्वानिवलास नापलापनंभव इति खण्टलकार्थः । अपि चोपलभ्यत एव मुंगारदशायामपि निन्य मुगामियाद-विपया. द्यमावेपीति । यात्ववानिग्रमतिरका तां परिहरति-नचेति । परप्रेमापदलमेर दुपायांना घटत इयर्थः । अत्र यदुक्तं दुःखामावपि परप्रेन्यो दर्शनान मुसह पतागाधक परप्रेमापदत्यमिति नमा -नचदुःखेति । निवाधिकत्वं हि प्रेमगः परत्वं नाम तयार गुपोपटुःसामावे कथं पायनिलः । एवं परानन्यथानुपपत्या मुसहरदमुनं, संपति परप्रेमापदत्यानुगतिर या प्रमाणनिमा-पर. प्रेमेति। ददानी परप्रेनामददन्यत्र कृत्य माधयनि-आत्मन इत्यादिना शरीरति स य . पादः दना दन्यं सःम दद्रादेवयं प्रार्थनखः । ननु दुःखमयदेव भय नदि दुःखमिति । पनापदन्ये श्रुतमप्यार--नदेनदिति । ददनदास पुत्रा Hिerernation - ·। परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्यास्यायुता। ३५९ त्प्रेयःपुत्रा"दिति प्रेमात्पद्वश्रुतेश्च । नच दुःखाभावतथालन: प्रेमास्पदत्तम् भावरूप- लात् । नापि तदानयतया दुःखदशायामप्यालनि प्रेमोपलन्मात् । नापि तत्साधन- तया साधने प्रेम्णो निरुपाधिकत्तासंभवात् । अतएव न सुखसाधनतयापि सुख- स्याप्यालार्थतया प्रेमापदत्तात् । अतः सकललौकिकवैदिकसुखगोचरप्रेन्योतिशयो स्वा- लनि प्रेमा निरतिशयसुखगोचरप्रेमसमानएवालन्यवकल्पत इत्यर्थापत्त्यालनोनिरतिशय. सुखस्वभावत्वसिद्धिः । प्रयोगश्च 'कुम्भः कुन्भेतराचित्कासुखान्यान्यः प्रसाध्यताम् । कुम्भत्वेन यदित्यं तत्तथा कुम्भान्तरं यथा ॥२॥ कुन्भोयमेतदितरानालासुखान्यान्यः कुन्भलात्संप्रतिपन्नकुन्भवत् । नच कुन्भोयमेतदितरानालादुःखान्यान्यः कुन्भत्वात्संप्रतिपन्नकुन्भवदिलाभासस- मानयोगक्षेमता तत्यानमार्थापत्तिवाधितविषयतयानुत्थानान् । किंच सुखप्रेन्योः सं. वन्ध लालनिष्टः सुखनिष्ठत्वात्संप्रतिपन्नलक्ष्यत्वादिवत् । नच सुखनिष्टोत्कर्षापफर्यादि- धनैरनेकान्तता, तेषां वेदान्तिभिः सुखनिष्टतानगीकारात् तत्प्रतीतेरोपाधिकत्वाभ्यु- पगमात् । नचेशसंवन्धोऽनालनिष्टः प्रेमनिष्टत्वात्सत्तादिवदिति सप्रतिसाधनता । प्रेम. वृहदारवऋतेरथः । भवतु तर्हि दुःसाभावत्वादिति तत्राह-जब दुःखेति । सम्दु नहिं दुःगमाया. तति नेलाह-दुःखेति । तत्साधनतयेति दुःसाभारतापनवेलर्थः । अत एव निरविरुवाद. रूपः । सुखत्यापीति । तथापि कथं निरतिशयललित बार-भत इति । अगर मानस पुरमा नसंभवतालत उक्तं-समान इति । मानलपमुखमदादे अनुमान्ममाह-कुम्भ इति । अत्र पुनविदोपः पक्षः । शोक विकृपोति-कुन्नीयमिति । लयं गन्न एजन्भेनर सलन मन्दमुन. त्वानाधिकरणादन्यः फुन्मत्यागुम्मान्तरदरिलमः । अनच मुसन्धान पिकमाइन्य इन्युरे मुन दन्यो- नान्तरता तदर्थमनालामुसान्यान्य इदुनं त्याचा सासंप्रतिपत्तनदानरूपं विदितंप्रतिपननति मुखं प्रति वशिनः तलादसिविदित रायर तरेगुरन् । एतन्मेवारदेन जम्मान्तरे सामामितिः । यदि एमवानानन्दवाधिक प्दतरितरत्ये सति तदधिकरण मात्र एलबनविरत्वाभाट । पदतर मनमान- सत्वानधेिदरल्यमेतदितर चालभिजवादा कमाल नविकरावा प्रपने कतिः । नन लादरूपान्यायं संभवति द्वितीय क्षेतदहिरिचनालयामानविकर विददर दृदन्दी लामरूपम्पासितिः। मन्मानासनानगोगनोमानापन्दुमदनचंति । अपन अपारद हो ! मदनः । ཚན་པས པ ; | པ ཝ नाहः इन्दु देनी इती नामपन्दनारमयोलोर पटे प्रसार उपस बातम्मानिति, नत्राह तरलतीतरिति । इनर दन्ननद इत्यर्थः। नारामतः पर्वत तपात्र दीर-मनाति । महले नवंति । व । - ·[चतुर्थः ३६० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) निष्ठतयैव सिद्धसाधनत्वादनात्मनिष्ट एवेति तु साधने दृष्टान्तस्स साध्यविकलता । सत्ता. देरामानामनिष्ठत्वस्य परैरङ्गीकारात् । नच नित्यसुखरूपत्वे मुक्तिसंसारयोरविशेषप्रसङ्गः, तस्याविद्यातिमिरतिरोधानातिरोधानाभ्यां विशेषोपपत्तेः । नचालन: सुखरूपले सुखं मे स्यादिति प्रेमानुपपत्तिः संबन्धव्यपदेशस्यान्यनिष्टताच्यावृत्तिपरत्वात् । अन्यासंबन्धि- सुखसाक्षात्कारे सत्यपि संबन्धाभावापराधेनापुरुषार्थत्वानुपलब्धेः । संवन्धस्य केवल- व्यतिरेकाभावात् । सुखसंवन्धमात्रस्य पुरुपार्थले परकीयसुखसंबन्धस्यापि तथालप्रस- ङ्गात् । संवन्धे न संवन्धान्तरमभ्युपेयं तथाचानवस्था तस्मादात्यन्तिकी दुःखनिवृत्तिरेव मुक्तिरित्ययुक्तम् । एतेन प्रकृतिपुरुपविवेकदर्शनात्पुरुषस्य स्वरूपावस्थानं मुक्तिरित्यपि परास्तम् । 'आसनो सुखरूपत्वाइन्धस्यान्यगतत्वतः । उपचारस्य वायोगात्संबन्धस्यानि- रूपणात् ॥ ३ ॥ सुखसाक्षात्कारस्यैव पुरुपार्थत्वोपपादनादासनश्च सुखत्वानभ्युपगमात् न पुरुपस्य स्वरूपमात्रावस्थानं पुरुपार्थः । अपिच यस्य वन्धस्तत्यैव मुक्तिः नच पुरुषस्य बन्धः वन्धस्य बुद्धिगतत्वाङ्गी- खप्रकाशस्य तिरोधानमेव न संभवतीति वाच्यम् । मतद्वयेपि व्याप्त्यसिद्धः । यत्तु प्रेमास्पदत्वमेव सुखरूप- त्वेन स्यात् सुखैकस्याप्रार्थनीयत्वादिच्छाया आत्मरूपस्योभयानभिमतत्वादित्युक्तं तत्परिहरति-नचात्मन इति । नन्वन्यनिष्ठताव्यावृत्तिवत्स्वनिष्ठत्वमपि पुरुषार्थोपयोगि तथा व्यपदेशस्यापि मुख्यत्वमिति तत्राह- अन्यासंवन्धीति । योगिनः परसुखसाक्षात्कारेपि पुरुषार्थता नास्तीत्यन्यासंवन्धीत्युक्तम् । नच सुखस्य संवन्धित्वे विद्यमानेप्यन्यासंवन्धित्वाभावापराधेनापुरुषार्थत्वादर्शनात्तदप्यप्रयोजकम् । सुखात्मनोरभेदवादे संवन्धस्यासंमतत्वादुभयसंमतान्यासंबन्धित्वस्यैव प्रयोजकत्वे लाघवान्मम स्वरूपमितिवन्मम सुसमिति. व्यव- हारस्यान्यासंवन्धित्वेनैवोपपत्तेः । किं सुखसंवन्धमानं पुरुषार्थः किंवा खस्य सुखसंवन्धः । नाद्य इत्याह- सुखसंवन्धेति । द्वितीये प्राह-संवन्धेति । वादार्थमुपसंहरति-तस्मादिति । इदानीं सांख्यसं- मतमोक्षं निराचष्टे-एतेनेति । महदादिविकृत्यन्ताकारपरिणामिनी त्रिगुणात्मिका जडा प्रकृतिः प्रधाना- परपर्याया साहि प्रकृतिरेव न पुनर्महदादिसप्तकवत् प्रकृतिविकृत्यात्मिका नापि पृथिव्यादिषोडशवत् विकृत्ये. करूपिणी । पुरुषस्त्वसंगोऽनाधेयातिशयः परमोदासीनश्चिच्छक्तिः । तयोविवेकाग्रहणात्संसारः । विवेकदर्श नात्त्वविवेकख्यातिनिवृत्तावुदासीनरूपावस्थानं मोक्ष इति यत्सांख्यैः समाख्यायते तदप्येतेन दुःखनिवृत्तिमा. लक्षणमोक्षप्रतिक्षेपेण प्रतिक्षिप्तं मन्तव्यम् । तत्राप्यानन्दानवाप्तेः समानत्वादित्यर्थः । एतस्य चान्यान्यपि दूषणानि श्लोकेन संगृह्णाति-आत्मन इति । आद्यपादं विवृणोति-सुखेति । द्वितीयपादं विवृणोति-अपिचेत्यादिना । अनाधेयातिशयोदासीनैकरसः स्वच्छः पुरुषः नच तस्य सुखदुःखोपभोगलक्षणः संसारस्तत्प्रयोजकपुण्यापुण्यावेशो वा संभवति । भोक्तृत्वे कर्तृत्वस्यापि तन्मार्गस्या- शक्यवारणत्वात् कर्तृत्वे च परिणामितया तयाप्तजाज्यस्याप्यवर्जनीयतया चिच्छक्तिव्याघातेन जगत एव घोरान्धकारकूपे निपातः स्यात् । तस्माद्येयं बुद्धिः सत्त्वरजस्तमोमयी तत्रैव वन्ध इति वक्तव्यं तथाच बन्ध- मोक्षयोवैयधिकरण्यमित्यर्थः । स्यादेतत् मोक्षोपि बन्धवगुद्धिगत एव नापूर्वः कश्चिदतिशयो मोक्षाख्यः पुरुपे आधीयते, विद्यमानो वा कश्चिदाकारो निवर्सते असङ्गत्वात् । कथं तर्हि चेतने बन्धमोक्षप्रसिद्धिर्व- द्धिगतयोरपि तत्रोपचारात् स्फटिकमणाविवारुणिनः प्रसूनवर्तिनः, योद्धगतस्येव विजयस्य राजनि । उक्तं ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। कारात् । नचोपचाराहुद्धिगतावेव वन्धमोक्षौ पुरुपे व्यपदिश्यते । निमित्ताभावादुप- चारानुपपत्तेः । नच खखामिभावो निमित्तं सर्वधोदासीनत्य खामिभावे दृष्टान्ताप्रसिद्धः । नच बुद्धेः स्वत्वमपि अनाधेयातिशयपुरुपेऽनुपकारकत्वान् । नच द्रष्टवश्ययोर्योन्यतालक्षणः संबन्धः मुक्तावपि प्रसङ्गात् , तत्वान्तदाप्यनपायात् । नच पुरुपभेदेन प्रकृतिगतयोग्य- ताया अपायानपायौ । अनाधेयातिशयतया पुरुपं प्रति प्रकृतिविशेषाभावे तब्यवस्थानु- पपत्तेः, तलादनतिशयानन्दखभावत्यालनोऽविद्यातिरोधानमेव बन्धः विद्यानिमित्तत्त- दत्तमयो मोक्ष इति सिद्धम् । ननु कलाविद्या किं ब्रह्मणो जीवानां वा नाद्यः । सर्वज्ञल तद्नुपपत्तेः । न द्वितीयः । तेपां परमार्थत: परलार्द्रदेऽद्वैतव्याघातात् । अभेदे च पूर्वदोपानुपङ्गान् । अविद्याकल्पितभेदले चेतरेतरायापातात् । अविद्याधीनो जीवविभागो जीवाभया चाविद्येति । अनुपपत्तिरविद्याया न दूपणमिति चेत् । अनुपपत्त्यभावे मुक्तानां ब्रह्मणञ्च हि-रूपैः सप्तभिरेव तु दमासात्माननालना प्रहतिः । सैव च पुरुषार्थ प्रति विमोचयत्वेकरूपेनेति । तथा पतपतिनापि-'एवंवन्धनोक्षी बुदिती बुद्धावेव वर्तमानौ पुरुष यपदिश्यते स हि तरफलम्य भो- सेति । तत्राह-नचोपचारादिति । एतेन तृतीयः पादो विकृतः । असाधारपतबन्धं निनितोक्स खुपचास प्रवर्तते या कौशौर्यादिगुणगणशालिनि दलवनगि सिंहदान्दः । नबालन्तविलक्षमनोधतचोरन्ति तायागुजयोग इलाह-निमित्तेति । एतेन तुरीदचरणो विकृतः । धनदानादिना सुपर्वतां दनुधापतिमन्तीनां खान दुरादिनोपर्वतां न लादीनां खत्वं, नयेह इचलेलाह-नच स्वस्वामीत्यादिना । ननु चिन्तः पुत्वत्स दृष्ट्योन्यताति अबुईकचोग्यता, मतो चोदितालक्षण एवान्दोः संवन्धोत्पलानतः । युक्तं चैतत् , इतस्पोभयो३दर्यप्रसाशित तत्राह- नच द्रष्टदृश्ययोरिति । एपा योग्यता नुसावदलनिनोज्ञ एव सादिलयः । लय भारावस्थाया- मेव योग्यता न दुसाविति पातवाह-तत्या इति । सानातिनी न योग्यता नामालीति भावः । पदि मुक्ती सत्यानयोग्दैव प्रतिवदजवानसा न किंचिदपि तन योग्यतेपेरुनुको सर्वनुतिः स्यात् । मर्थकापि प्रकतिर्नुसं प्रत्येकाचोन्या नेतरं प्रति । योनं-हता प्रति नमन तदन्यसाधारणत्या' तिते । तत्राह-नच पुरुषेति । तत्र पर्व किमिनासायानपाची मुत्तनुस्वतमन्नुपविशेषप्रधुनी किंवा प्रकृतिदेवं जानाना तिरोदधाति संचित्रलानाननिति । तत्र नार इलाह-अनाधेयेति । उन- रस्तु जडत्वाप्रकरपालः । एवं परानिमदं नो निरस सलिदान्तसिनोजनानंहारथाजन दापति- तस्मादिति । सविदा विरोधानं दन्यो विचमा पारिवानितिन वयापादन पन् । समाविक तिगोपान निरूपपिप्पाविद्यापदिपपापा क्षेप समाधानरवादन-ननु कलादिना ! सर्वमनोति । ८ः सल्वविधामोजावोत्रान्तो पा रः, इस वनोपनात विमतिदिनलः । ननु पसल ददतोऽनिल को सपा सविसनिकतभेदः देते। देशामवतनदाखव. निति तह-अविधेति । किनारे हरे तदाकारः नियों व नवमी सिरितरेतरात्यनिलयः । ननलिकनबदति-अनुपपत्तिरिति । ननु कला माना जा वा नुत्तिरीत नालनः पारेर यो नर्टि तमितान्नुन लपकामटे दे-- १सरमरहितोमादि। me दि.४६ ·३६२ तत्त्वप्रदीपिका ( चित्सुखी) [ चतुर्थ पदेशः, इहतु सा किं न स्यात् । ननु न सा मुक्तानां ब्रह्मणश्च भाति नापि कल्प्या । कल्पकाभावात् । मुक्तसर्वज्ञयोरविद्याश्रयत्वव्याघाताच । जीवानां तु न सा कल्प्या अहमज्ञ इत्यनुभवसि- द्वत्वादिति चेत् । न । अविद्याकल्पितोऽहमज्ञ इत्यनुभवाभावात् । नन्वहमिति प्रतीतिः कल्पिततामविद्याश्रयस्य बोधयति । अहंकृतेः कल्पनामयत्वात् । सुपुप्ततुरीयादौ च सत्यपि चिदात्मनि तदभावात् । अहं ब्रह्मास्मीति सामानाधिकरण्यस्य योयं स्थाणुरसौ पुमानिति- वद्वाधपरत्वात् । अहंशब्दस्य तत्र लक्षण या शोधितत्वंपदार्थविषयत्वाभ्युपगमाच अतः कल्पिताश्रयमज्ञानं प्रतीतित एव सिद्धमितिचेत् । न । प्रविलीनाहंकारेप्यामनि सुपु- तादावज्ञानस्य सद्भावाभ्युपगमादन्यथा सुपुप्तिप्रलययोर्मुक्तिप्रसङ्गात् । तस्मादविद्याधीनो जीवविभागस्तदधीना वाऽविद्येति दुर्वारा परस्पराश्रयता । नच वीजाङ्गुरसन्तानयोरिव जीवाविद्ययोरनादित्वेन तत्परिहारः । दृष्टान्तवैपम्यात् । तत्र हि वीजाङ्कुरव्यक्तीनामन्योन्यकार्यकारणभावात् तत्सन्तानयोः परस्पराधीनत्वव्य- जीवाविद्याव्यत्तयोरेकत्वात् कार्यकारणभावाभावाच कथं तथा व्यपदेशः स्यात् । नन्वात्मनि गुणवत्त्वद्रव्यत्वयोरिवानादित्वेपि प्रयोज्यप्रयोजकभावो जीवाविद्ययोः किं न स्यादिति चेत् । ती विद्यावत्त्वजीवत्वयोश्चिन्मानं किमधिकरणमुताविद्याविशिष्टम् । आद्ये ब्रह्मण्येवाविद्येति प्राचीनदोपानुपङ्गः । द्वितीये पुनरविद्यावत्येवाविद्येयामाश्रयः । ब्रह्मवज्जीवस्यानादिले च न ब्रह्मप्रतिविम्बता । नन्विति । ननु कल्पकाभावो जीवेऽपि समानः । सलं, कल्पनायामयं दोपः । अनुभूयते तु जीवे इत्या- शयवानाह-जीवानामिति । ननु यद्यप्यहमज्ञ इत्यत्राविद्याकल्पिताऽऽश्रयत्वं न केनाप्युल्लिख्यते तथा- प्यज्ञ इति प्रतीतिवलादज्ञानाश्रयस्याविद्याकल्पिततास्तीति शङ्कते-नन्वहमित्यादिना । अहंकृतेरिति। अहमिति कृतिः करणमहमाकारेण परिणामो यस्मिन् यस्याहंकारस्य वेत्यर्थः । अयावदात्मभावित्वाच क- ल्पित इत्याह-सुषुप्तेति । तुरीयं मोक्षावस्था । नन्वहं ब्रह्मास्मीति वाक्येन ब्रह्मसामानाधिकरण्यमहंका- रस्योच्यते नच कल्पितस्य वस्तुभूतेनैक्यं संभवतीति कथं कल्पितत्वमहंकारस्येति तत्राह-अहमिति । अन्यतरवाधायामपि भ्रान्तिस्थलेपु सामानाधिकरण्यं दृश्यत इत्यर्थः । ननु न तावदिदं वाक्यं बाधमात्रपरम् ऐक्योपदेशपरत्वात् ऐक्यसाक्षात्कारेण ह्यविद्यानिवृत्तिरिति । सत्यं, शोधितत्वं पदार्थस्य ब्रह्मैक्योपदेशपरं नत्वहंकारस्य । कथं तहिंशब्दस्य तत्र प्रवृत्तिस्तत्राह-अहंशब्दस्येति । स्यादेवं यद्यहंकारविशिष्टाधि- तमज्ञानमिति ते मतं स्यात् । नत्वेवं सुषुप्तिप्रलययोरप्यस्ति दण्डायमानमज्ञानमिति हि ते मतम्, नच तदा. हंकारोस्ति । विकारस्य तदा प्रविलयात्तदभावे कथं कल्पिताश्रयत्वमज्ञानस्येति दूपयति पूर्ववादी-न प्रविलीनेति । मण्डनवाचस्पतिमिश्राभिमतपरिहारं दूपयति-नचेति । चैपम्यमेवाह-तत्र हीति । नहि साक्षात्स- न्तानयोरन्योन्यस्मादुत्पत्तिः । अनादित्वात् । ततो व्यक्तिद्वारा व्यक्तीनामप्यनेकतया नान्योन्यमुत्पत्तिः । नहि यतो वीजाद्योऽङ्कुरो जायते तदेव वीजं तस्मादवरात् अपित्यकुरान्तरात् नचेह तथा नहि प्रतिदि- नमन्येन्ये जीवाः नाप्यविद्या तस्मादस्त्येव वैपम्यमित्यर्थः । यद्यप्यनादित्वादेकत्वाच नान्योन्यमुत्पत्तिर्जी- वाविद्ययो प्यन्योन्यज्ञप्तिः एकस्य खप्रकाशत्वात् अपरस्य साक्षिवेद्यत्वात् तथाप्यन्योन्यनियम्यत्वं घटत इति दृष्टान्तमवष्टभ्य शङ्कते-नन्वात्मनीति । तहि यथागुणवत्त्वद्रव्यत्वयोरेकआत्माधिकरणं तथात्राप्येकम- धिकरणं वक्तव्यं तत्किं चिन्मानं किं वा अविद्या विशिष्टमिति विकल्प्य दूपयति-तहीत्यादिना । दृषणा- न्तरं चाह-ब्रह्मवदिति ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीन्याख्यायुता । अथ ब्रह्मैव स्वाविद्यया संसरति वविद्यया च विमुच्यत इत्युच्येत, तदा तस्यैक- त्यान्न विद्वदविद्वगुरुशिष्यबन्धमोक्षादिव्यवस्था: स्युः। तथाहि-यदि नोत्पन्नाविद्या कस्तदा गुरुरालान्तराभावान्, यात्पन्ना कस्तदा शिष्यः सर्वभेदप्रविलयात् । मायाविनिर्मितो गुरु- शिप्यो त एवेति चेन्न । उत्पन्नविचस्य मायानुपपत्तेः । शिष्याविद्याविनिर्मितो गुरुरिति पेत् । न । अविद्यानिर्मितस्य जडतेन विद्यावत्त्वानुपपत्तेः । दृश्यत एवाविद्यानिर्मितस्य गुरुलं स्वप्न इति चेत् । तर्हि शिष्याविद्याविनिर्मितस्य गुरुते तस्य तस्यापि शिव्यत्य स्वीयस्वीयशिष्यं प्रति गुरुतेन तत्तदविद्याविनिर्मितत्वान्न कोपि परमार्थः परमालतया निरूपितः त्वान् । यज्ञाहुः, त्वालानमेव कल्पितभेदं गुरुः शास्तीति । तच्चायुक्तम् । तस वालनो मुक्ति निश्चिन्वत: खव्यतिरेकेण तेपामभावं च पश्यतत्तदुपदेशार्थ प्रवृत्त्ययो- गात् । प्रवृत्तौ च मन्मुक्त्यैवासि मुक्तस्त्र मा यनं कुरु मुक्त इत्येवोपदेशप्रसङ्गात् ।। किंचानादो संसारे कल्यचिन्मुत्तिरातीन्न वा । आधे नेद्वानी संसारोपलन्भः त्यादा- लान्तराभावात् । द्वितीयेपि फ़थं भविष्यतीति प्रत्याशा । नच विद्याभावात्पूर्वममुक्तिः । शुकवामदेवप्रभृतीनानविधनाना विद्याऽन्यत्त्व भविष्यतीति प्रत्याशाऽसंभवान् , गुरुसं- प्रदायाभावाच । तलादेकालवादे वन्धमोक्षव्यवस्थानुपपत्तेः पारमार्थिक एवालभेदः समा- अयणीयः । प्रयोगश्च-आला आलप्रतियोगिकान्योन्याभाववान् आलनिष्टमिथ्याभे. दातिरिक्तभेदवान् लक्ष्यत्वाइटवत् । 'नचेको देवः सर्वभूतेषु गृढः इत्याद्यागमविरोधः । तत्वेश्वरैकत्वप्रतिपादनपरत्वान् । नच तत्र सर्वभूतान्तरालत्वविरोधः । तस्यैव नियामकतया इष्टसिद्धिकारमतनावपति-अधेति । गुर्वादिविभागानायव प्रायति-तथाहीत्यादिना । पदयुतमविद्यतया गुरो वा नान्ति तपापि शिमलाविधान्ति अनुसनवियत्वात्तदविद्याविजन्नित एव तहरुः । नच कल्लितल्लोपदे त्वानुपपत्तिः वामदुपपत्तरिति दावे-शिप्याविद्येति । एवं शिया- विवादिनिर्मितो गुरिति पर्व दूषिचा गुर्वविद्याविनिनितः शिष्य इति दृश्यति-यचाहुरिति । तत्याप्यविद्यावस्थापान कल्पनेति पत्रव्यं साचोत्पन्नविदवा यस्तेति सिम्यकलनव नान्ति कथननुग- प्यात् । भदतु तथाप्यधिगतारनार्यत्वान्टिम्यारिकत्वं जानन पवनपरियादिलाह-तचायुक्तमि. त्यादिना। एवं गुरुकिप्पयथानुपान्तिनुक्ता पदनुस्मनस्वानुमानिनवाद-विवेत्तादिना निनु पूर्व निदेव नोलना देनोसनः संसारः, एकादीनां तु विदोलतिर जनपददमानित नाह-नव विद्येति । किंच पूर्व कवविदपि चेदिरा नोपना तर्हि गुरसंप्रदायानावादापि विदा नोरती निवस्त्र मन- वादनिनोक्षप्रमः इलाह-गुरुसंप्रदायेति । तदेवनदानमानेमायिने जापान च भेद इलपरन् । अतः पारमार्थिक रवाल्मनेद इसार-तलादिति । ककनन मः धन्तापरिहाराय आत्मप्रतियोगित्युतम् । आननोनियन इलयः । भदनामचनुमाननाद- मात्मनिष्टेति । अतिरिन्दननाधिकरणसायन्तापरिहाना थानेदानिरिकन्युलन् । मानि- सविशेषतानिपुत्दननानाम् ! 'नन्द देवः सनः मयंका चन्दन्नने ले गई भूतानानन्दनवनचन्द के संदेब क्षेत्राति सपनलेशानियतन दलासननिनया न तरंभपतीलारच तति । नन्दर एव तु भवानंत तिन न विनानमार्गमनानेय- ·३६२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [ चतुर्थः सा किं न स्यात् । ननु न सा मुक्तानां ब्रह्मणश्च भाति नापि कल्प्या । कल्पकाभावात् । मुक्तसर्वज्ञयोरविद्याश्रयत्वव्याघाताच । जीवानां तु न सा कल्प्या अहमज्ञ इत्यनुभवसि- द्धत्वादिति चेत् । न । अविद्याकल्पितोऽहमज्ञ इत्यनुभवाभावात् । नन्वमिति प्रतीतिः कल्पिततामविद्याश्रयस्य वोधयति । अहंकृतेः कल्पनामयत्वात् । सुपुप्ततुरीयादौ च सत्यपि चिदात्मनि तदभावात् । अहं ब्रह्मास्मीति सामानाधिकरण्यस्य योयं स्थाणुरसौ पुमानिति- बद्वाधपरत्वात् । अहंशब्दस्य तत्र लक्षण या शोधितत्वंपदार्थविषयत्वाभ्युपगमाच अतः कल्पिताश्रयमज्ञानं प्रतीतित एव सिद्धमितिचेत् । न । प्रविलीनाहंकारेप्यामनि सुपु- सादावज्ञानस्य सद्भावाभ्युपगमादन्यथा सुपुप्तिप्रलययोर्मुक्तिप्रसङ्गात् । तस्मादविद्याधीनो जीवविभागस्तदधीना वाऽविद्येति दुर्वारा परस्पराश्रयता। नच वीजाङ्गुरसन्तानयोरिव जीवाविद्ययोरनादित्वेन तत्परिहारः । दृष्टान्तवैपम्यात् । तत्र हि वीजाकरव्यक्तीनामन्योन्यकार्यकारणभावात् तत्सन्तानयोः परस्पराधीनत्वव्य- पदेशः, इहतु जीवाविद्याव्यत्तयोरेकत्वात् कार्यकारणभावाभावाच्च कथं तथा व्यपदेशः स्यात् । नन्वात्मनि गुणवत्त्वद्रव्यत्वयोरिवानादित्वेपि प्रयोज्यप्रयोजकभावो जीवाविद्ययोः किं न स्यादिति चेत् । ती विद्यावत्त्वजीवत्वयोश्चिन्मानं किमधिकरणमुताविद्याविशिष्टम् । आये ब्रह्मण्येवाविद्येति प्राचीनदोपानुपङ्गः । द्वितीये पुनरविद्यावत्येवाविद्येलामाश्रयः । ब्रह्मवजीवस्यानादिले च न ब्रह्मप्रतिविम्बता । नन्विति । ननु कल्पकाभावो जीवऽपि समानः । सत्यं, कल्पनायामयं दोषः । अनुभूयते तु जीव इत्या- दायवानाह-जीवानामिति । ननु यद्यप्यहमज्ञ इत्यत्राविद्याकल्पिताऽऽश्रयत्वं न केनाप्युल्हिादयते तथा. प्यत इति प्रतीतिवलादज्ञानाश्रयस्याविद्याकल्पिततातीति शत-नन्यहमित्यादिना । अहंकृतेरिति । अहमिति कृतिः करणमहमाकारेण परिणामी यस्मिन् यस्याहंकारस्य वत्यर्थः । अयावदात्मभावित्लाग क. ल्पित इलाह-सुपुतति । तुरीयं मोक्षावस्था । नन्वहं ब्रह्माग्मीति वाम्येन ब्राह्मगामानाधिकरणयमका रस्योच्यते नच कल्पितम्य बस्तुभूतेनैवयं मुंभवनीति कथं कल्पतलमहंकारगति नत्राह-अहमिति। अन्यतरबाधायामपि प्रान्तिस्थल यु गामानाधिकरण्यं दृश्यत इत्यर्थः । ननु न तावदिदं वागं याधमात्रपरम ऐक्योपदेशपरल्यात् एक्यनाक्षात्कारेण हा विद्यानिवृत्तिरिति । सलं, शोधितवं पदार्थमा प्रायोपदेश नत्वकारस्य । कथं तहाइंदाब्दस्य तत्र प्रवृत्तिलबाह-अहंशब्दस्यति । म्यादेवं यद्यहकार विशिधाधि- तनहानमिति ने मनं स्यात् । नन्वेयं मयुनिग्रल गवारयलि दण्डायमानमज्ञानमिनि हित मनम, मरनदा हंकारोति । विकारस्य तदा प्रविलयानदभाव कथं कल्पिताश्रयन्यमझानम्यनि दुपरति पूर्वादीन मविलीनति । मन्दनवाचतिनिधाभिमतपरिहारं दूषयनि-नचेति । यस्यभवाद-तत्र हीति । न मा. दानवीनचन्यन्नादपनिः । अनादिबाद । ददो व्यक्ति द्वारा महीनामप्यनेकनया नान्योन्यमुनिः । नेजादी जाय ददेव व दम्यादागद अपयगत मा प्रतिदि. नन्द जवा: "टा दम्यादन्येव देपन्यमवर्गः । दयनादिवादकन्या नो. नन्दौन्दर दलामावादमागमा अदाद मायन्यनियमी भाननान्यदे-नन्यान्मनीति । दाया. का दरवंत, मकान दुपतीलादिना ।

·। परिच्छेत्रः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। अथ नोव खाविद्यया संसरति स्वविद्यया च विमुच्यत इत्युच्चेत, तदा तस्यैक- त्यान विद्वविद्वगुरुशिष्यबन्धमोक्षादिव्यवस्थाः स्युः । तथाहि—यदि नोत्पन्नाविद्या कत्तदा गुरुरालान्तराभावाद्, यद्युत्पन्ना कस्तदा शिष्यः सर्वभेदप्रविलयात् । मायाविनिर्मितो गुरु- शिप्यो त एवेति चेन । उत्पन्न विद्यस्य मायानुपपत्तेः । शिष्याविद्याविनिर्मितो गुरुरिति चेत् । न । अविद्यानिर्मितत्य जडवेन विद्यावत्त्वानुपपत्तेः । दृश्यत एवाविद्यानिर्मितस्य गुरुलं स्वप्न इति चेत् । तर्हि शिप्याविद्याविनिर्मितस्य गुरुले तस्य तस्यापि शिष्यस खीयवीयशिष्यं प्रति गुरुत्वेन तत्तदविद्याविनिर्मितत्वान्न कोपि परमार्थः परमात्मतया निरूपितः स्यात् । चचाहुः, स्वालानमेव कल्पितभेदं गुरुः शास्तीति । तचायुक्तम् । तत्व खालनो मुक्ति निश्चिन्वतः स्वव्यतिरेकेण तेषामभावं च पश्यतस्तदुपदेशार्थ प्रवृत्त्ययो- गात् । प्रवृत्तौ च 'मन्मुक्त्यवासि मुक्तरलं मा यनं कुरु मुक्तय' इत्येवोपदेशप्रसङ्गात् ।। किंचानादो संसारे कत्खचिन्मुक्तिरासीन वा । नाचे नेदानी संसारोपलम्भः स्यादा- लान्तराभावात् । द्वितीयेपि कथं भविष्यतीति प्रत्याशा । नच विवाभावात्पूर्वममुक्तिः । शुकवानदेवप्रभृतीनामविचमाना विद्याऽन्यत्व भविष्यतीति प्रत्याशाऽसंभवान्, गुरुसं- प्रदायाभावाच । तलादेकालवादे बन्धनोझव्यवस्थानुपपत्ते: पारमार्थिक एवालभेदः समा- श्रयणीयः । प्रयोगश्च-आला आलप्रतियोगिकान्योन्याभाववान् आलनिष्टमिथ्याभे- दातिरिक्तभेदवान् लक्ष्यत्वावत् । 'नचेको देवः सर्वभूतेषु गूढः इत्याद्यागमविरोधः । तत्वेश्वरैकत्वप्रतिपादनपरत्वान् । नच तत्र सर्वभूतान्तरालबविरोधः । तस्येव नियामकतया इष्टसिद्धिकारनतमुनावपति-अथेति । गुर्वादिविभागाभावनेव प्रपञ्चयति-तथाहीत्यादिना । पद्ययुत्पन्न विद्यतया गुरोनांवा नान्ति तथापि शिष्यत्वाविद्यालि अनुत्पनविद्यत्वात्तदविद्याविजृन्नित एव तगुरुः । नच कल्लितलोपदेष्टुत्वानुपपत्तिः सामवदुपपत्तरिति माइते-शिप्याविद्येति । एवं शिष्या- विद्यानिनिनितो गुरिति पक्षं दूषदित्वा गुर्वविद्याविनिर्मितः शिष्य इति पलं दूपति-रचाहुरिति । तत्वाप्यविद्यावस्थापलियं कल्पनेति वत्तनं साचोत्सनविद्यया ध्वस्तति शिष्यकल्पनैव नान्ति कथननुशि- प्यात् । भदतु तथाप्यधिगतपरमार्थत्वाशिम्यादितत्त्वं जानन पृथक्तनुपदिवोदित्लाह-तचायुक्तमि- त्यादिना । एवं गुरुशिष्ययवस्थानुपपत्तिनुक्त्वा यदनुस्यवस्थानुपपत्तिनयाह-विचेत्यादिना निनु पूर्व विव नोलना देनोपनः संसारः, मुरादीनां तु विद्योलक्तिशालयवादनानिति तनाह-नब विद्येति । निच पूर्व कल्पचिदपि चेद्विया नोसना तर्हि गुरुसंप्रदायानावादद्यापि विद्या नोपयी नियन्वन- वादनिनोक्षप्रसा इलाह--गुरुसंप्रदायेति । तदेवनाविद्याश्रयानिहादविद्याधीनो जवाहनोजवानां च भेद इलसंपदन् । अतः पारमार्थिक एकालनेद इलाह-तलादिति । श्वान्योन्यानावत्वेन निदना- धन्तापरिहाराय आत्मप्रतियोगित्युत्तम् । आत्मनोनियत इलयः । भेदभावनसत्वेचनुमानमाह- आत्मनिष्टेति । अविरितबननधिकरणलं, निदसायनतापरिहारार्थ निभ्याभेदातिरिक्षेन्युरन् । अनि विशेषतानिदर्थनालनिदन् । 'नन्येको देवः नर्वभूतेष्ट गूढः नवंबाची सर्वभूतान्तराने ति न- भूतानानन्तराजवनपत्य बोलते सत्र क्षेत्र एवेति जयनत्येवाविषयता इलामलान्तनित्रया तसलि तनवतीलाह-नच तत्रेति । नन्वेक एक दु भूताली प्रतिभूतनेदेन प्रतिमानमानकालनाक्य.

·[चतुर्थः तत्यादीपिका (चित्सुखी) तेन्यहं सुनीलानुभवसहावात् नासौ दण्डवारितः । एतेन सुखादिप्रतिपत्त्यन्यथानुपप- तिरपि साभिसिद्धौ प्रमाणमिति परास्तम् । अन्यथाप्युपपत्तेः । नच व्यभिचारिकरण- जन्मशानानां चैतन्यरूपमनुगतमनुसंधातारमन्तरेण प्रतिसंधानानुपपत्ति: साक्षिणि प्रमा- पम् । ज्ञानानां मागंप्रकाशलान् तदाश्रयतया सिद्धस्य स्थिरस्थागनः पूर्वोत्तरकालीनज्ञा- नानुगंधानोपपतेः । एतेन प्रमाप्रमाणप्रमेयप्रतीत्यन्यथानुपपत्तिरपि परास्ता त्रिपुदी- मलाताई घटमर जानामीति नितयप्रतिभासोपपत्तेः । नापि माथी चेता केवलो निर्गुणश्येत्यागमः प्रमाणम् । साक्षादीक्षत इतीश्वरम्स गापिरोदर्शिनः प्रतिपादनात । तदेवं न साक्षिणः सिद्धिः सिद्धावपि न साक्ष्याणां धर्म ननि: । "आनन्दो विषयानुभवो नित्यलं चेति सन्ति धर्मा" इति साक्ष्याणामणि नमलपी कागन । किंचाकाशो विशेषगुणवयापकद्रव्यान्यः द्रव्यत्वावरियनुमाना- हरि आगनां गगादिविशेषगुणवत्व मिद्धिः । मथान तनावपातनेपां नानालासिद्धिः । अत्रोच्यते । यत्तावदुरी गर्वज्ञलानमाणों भापनि, नदयुक्तम । यन:- 'म्बम्पन: प्रमाणवी सर्वक्षलं द्विधा स्थितम । रागीभग र गति दागिना अागनि पति-पतनति.। अन्यथागाति । मागगन ययः । ननु चालियरपरगगिनारिकरण न्यानि यानि नामानिने जाना न कविन्दानुभाता नावगीगा। मन प्रफुरणगानुगंधानुमति द्वारा जानागानि माग दानातानाराम, अनवरगान गान । नमाग मा गमलामागगनु पः । अयमा यदि गायनमानियनुसंधानम् गमद्राक्षमित्यादि मनरेगा १.२ ३.६ विनियम अनसननिगागागागतिमि त नवाहनान व्यरिवानि । अस्वानुमंधानातिन गमिदायगीना ift नानाMinute माना-सानानामिति । या नियमानरमा tam | गति दिनामिमानिनः परगनाfm निदान :: Artment मान २४ सय ...! | १५ :- xxx.r-2014 -- ...शादि forg....परि xxxii 47...............। ...:::-. H . .:: .......................... .

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३६७ विना विद्यासंबन्ध नैव सिध्यति ॥ ४ ॥ स्वरूपप्रज्ञया चेत्सर्वज्ञतं ब्रह्मणोऽभ्युपगम्यते तदा असङ्गत्य ब्रह्मणो नाविद्यामन्तरेणाशेपार्थसंगतिरिति सर्वज्ञलोपपत्त्यर्थमेव साभ्युप- गमनीया । प्रमाणतः सर्वज्ञलेपि प्रमादलस्य प्रमाणप्रमेयसंबन्धस्य चाविचारितरमणी- पानाचविद्यासंबन्धमन्तरेणासिद्धेः सर्वज्ञलमविद्यावत्तामाक्षिपति नतु प्रतिक्षिपतीति कुतो विप्रतिषेधः । ननु प्रकाशरूपत्व कथमप्रकाशरूपाविद्यानयत्रं परस्परविरोधिनोत्तमःप्रकाशयो. रिवाधाराधेयभावानुपपत्तेरिति चेत् । मैवम् । विकल्पासहत्वान् । किमप्रकाशशब्देन प्रका- शाभावः उत प्रकाशादन्यत् तद्विरुद्धं वा विवक्षितम् । नायः । अविद्याया भावाभाव- विलक्षणत्वेनाभाववानभ्युपगमात् । द्वितीये तु दृष्टान्ताभावः । किं खलु चित्प्रकाशा- दन्यत्तदाभयं न भवतीति मां प्रत्युदाहियेत सर्वत्व जडत्य चित्प्रकाशाश्रयत्वाभ्युपगमान् । तदेकामयत्व तेन सह विरोधासंभवान्न तृतीयोपि । नचाविरुद्धत्वानिवृत्तिः । वेदान्त- वाक्यजनितेन ब्रीकाकारेण विज्ञानेन तदवच्छिन्नेन वा चित्प्रकाशेन तन्निवृत्त्युपपत्तेः । नच विज्ञानत्य निवर्तकान्तराभावानिवृत्तिः, भावे वा तनिवर्तकान्तरस्याभ्युपगन्तव्य- वादनवत्येति वाच्यम् । कारणनिवृत्त्येव तनिवृत्तेरप्यत्र सिद्धत्वान् । नच कार्येण कार- । था वा तादपयोगिनामुनक्याप्पविधासंपन्धनन्तरेण नोपपरते ते सोरायः । विमोति-स्वरूपेत्या- दिना या दरवयोरा मासिक एव संपन्यो नान्यत्तयोपारित प्रपनपरि निकायका प्रमातृत्व- स्थति प्रमापजनितदानापारपरिणामी प्रमाता मानानव निर्विकल्पचिन्नामाननः परिजननवः, नापि कैलजारनप्यतायाःप्रकायामासपरिणामालादविधामनोतिरेताया विवादित मालासदियः- दधिधाता। इतरपा तेषां वरपवनन्त पर्नु वनोपन इति । नच तेवहननामिनाईन् ददक्षिा तत्वमति परपरवानान् । नपासासादियायामनन्तरे दादाभिमान संभवः । प्रनामेवो. न्यल कम्पासिकायनयतादेयोपारितं नमनापजमिनमावि इवनासायपरमेलयः। एपनदिशाश्वत्वं सर्वदनारदिन्नु विरारं. सपनोपना परिहनत-नुका. शेत्यादिना । पिटालाः प्रकारलमानलनः कोमिद इति विकार मन-नाद इति । दितीने लापनदिनार-द्वितीय इति निन्यायविन्द पति नदार पनि। नचिदपि वाहिनी प्रति प्रतिपानि रिपारि किस दिन न करना। चिपपता नया तरू मन गिर इन दलर-तदेति । नुन दिसपना टेन मनिपटसोनोपन स्म? वाबिरडेति। . परन् । मिसालासर निमः, - नासिकलसर मानिनादर असिसोदी भारः। दिनति । दया नारपनि २५ गत " को पराकारच कारेवादिना !

·तत्यादीपिका (चित्सुखी) [ चतुर्थः तेन्नई सुखोलानुभवसभावात् नासौ दण्डवारितः । एतेन सुखादिप्रतिपत्त्यन्यथानुपप- तिरपि साशिसिसौ प्रमाणमिति परास्तम् । अन्यथाप्युपपत्तेः । नच व्यभिचारिकरण- जन्यज्ञानानां चैतन्यरूपमनुगतमनुसंधातारमन्तरेण प्रतिसंधानानुपपत्तिः साक्षिणि प्रमा- पम् । ज्ञानानां खगंप्रकाशलान् तदाश्रयतया सिद्धस्य स्थिरस्यासन: पूर्वोत्तरकालीनज्ञा- मानुगंधानोपपत्तेः । एतेन प्रमाप्रमाणप्रमेयप्रतीत्यन्यथानुपपत्तिरपि परास्ता निपुदी- पसभागार घटमहं जानामीति त्रितयप्रतिभासोपपत्तेः । नाधि 'साधी चेता केवलो निर्गुणश्चे'त्यागमः प्रमाणम् । साक्षादीक्षत इतीघरस्य गर्मागेअदर्शिन: प्रतिपादनात् । तदेवं न साक्षिणः सिद्धिः सिद्धावपि न साक्ष्याणां धर्मशानि: । 'आनन्दो विपयानुभवो नितालं चेति सन्ति धर्मा" इति साक्ष्याणामणि न दुर्गलम्वीकारात् । किंचाकाझो विशेषगुणवड्यापकद्रव्यान्यः द्रव्यलाहटवदिनानुमाना. र आगनां मुग्लादिविशेषगुणवत्त्वसिद्धिः । नशाच नद्रायम्भावनगा नानात्वसिद्धिः । अत्रोच्यने । यत्तावदुर्ग सर्वज्ञलादताणो नायिनि, नदयुक्तम । यन:- -'स्वरूपतः प्रमाणा मर्वज्ञलं द्विधा सिनम । जीभग नमाने गालि दागिना अशीनि दुरागति-पतनति.। अन्यथागाति । गानगंगा रायमानादित्यर्थः । ननु अशुगदिपरम्पग्यभिजारिकरण न्यानि गानि जानामि ने जानागि पनामा मचिदानधाता नागप्रमीगने । गा पुरजवानुगंधानुमानि इनरला जानामानि गगहाग. F, २ नम मानान्धरला फरणाम , अनवाणाभयान । जग्गागः मकायः गालगालगनुगमन र। अबया यदिदं गायनशानाजानुमानापमद्राक्षमित्यादि तरणमा न नको. समय पत्रपत्रिम अनसननिगायकगायापनिमा इनिज नाद---जन व्यभिचार्गति । अब मम्दानुनमाया लिमयेन Hitra ग्राम परिहा-बानानामिनि । पटपमालारा माननक्षमादाग यार । म गानित मतदापि साक्षीतिचनन इमर्थः । मादाय गरितिक मटटर इंद ने सपना सायानि | nrn. मन्मचिंदिन पर रजना मार । ५ Re:::: Tanuarpati -यदि दि :- नाव:::::.................! .. है -::-:.:..............................!

·३६५ परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। विना विद्यासंबन्धं नैव सिध्यति ॥ ४ ॥ स्वरूपप्रज्ञया चेत्सर्वज्ञत्वं ब्रह्मणोऽभ्युपगम्यते तदा असङ्गल ब्रह्मणो नाविद्यामन्तरेणाशेपार्थसंगतिरिति सर्वज्ञत्वोपपत्त्यर्थमेव साभ्युप- गमनीचा । प्रमाणत: सर्वज्ञलेपि प्रमात्वत्व प्रमाणप्रमेयसंबन्धल चाविचारितरमणी- चानाद्यविद्यासंबन्धमन्तरेणासिद्धेः सर्वज्ञत्वमविद्यावत्तामाक्षिपति-नतु प्रतिक्षिपतीति कुतो विप्रतिषेधः । ननु प्रकाशरूपन्य कथमप्रकाशरूपाविद्याश्रयत्वं परस्परविरोधिनोन्नमःप्रकाशयो- रिवाधाराधेयभावानुपपत्तेरिति चेत् । मैत्रम् । विकल्यासहलान । किमप्रकाशमान प्रा. शाभावः उत प्रकाशादन्यन् तद्विरद्धं वा विवक्षितम् । नाम: । अविवाया भावाभाव- विलक्षणत्वेनाभावत्वानभ्युपगमान् । द्वितीये तु दृष्टान्नाभावः । कि. या चित्रकामा- दन्यत्तदानयं न भवतीति मां प्रत्युदाहियेत सर्वन्य जन्य चिन्यामानानुमान । तदेकामयस्य तेन सह विरोधासंभवान्न हतीयोपि । नचादिमितिः । बहाना वाक्यजनितेन नदीकाकारण विज्ञानेन तदवनि या चित्रान कलिगः । नच विज्ञानन्य निवर्तकान्तराभावाद नियुत्तिः, मादे पा दिया त्यादनयस्येति वाच्यम् । कारणनित्यैव तमिदत्तप्यत्र मिला। । माया नायक मौगितामनक्यान्सर दिना। कथा मनोमालिका कन्यो का तिमापमानाका परिणाम देवरानुनमा सचिमा । म तेषां काम... :: नयममा परमार याद । पाकि एम. त्यादिना ।::::: ::-- ति:-दितीपारि --- ·[ चतुर्थः - ३६८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) णस्यानिवृत्तिः । संस्कारेण तजनकस्य ज्ञानस्य स्मरणेन तजनकसंस्कारस्यान्त्यशब्देनो- पान्तशब्दस्य च परीक्षकै शाभ्युपगमात् । लौकिके चारणिप्रभवेनाशुशुक्षणिनाऽरणे: कदलीफलोद्गमेन वा कदलीकाण्डादेः प्रक्ष्यदर्शनाच । . ननु भवत्वेवं ब्रह्माश्रया अविद्या तस्याश्च को विषयः किं स्वयमेव ब्रह्म उत द्वैतमु- भयं वा । सर्वथाप्यनुपपन्नं सर्वज्ञस्य तत्तद्विपयज्ञाने सति तत्र तत्राज्ञानासंभवादिति चेत् । मैवम् । मां न जानामि त्वदुक्तमथ न जानामीति चावभासमानेपि विपये तस्याः स्वा. नुभवसिद्धत्वात् । जडस्याविद्यानिर्मितत्वेन तद्विपयविद्यानुपपत्तौ तन्निवाविद्यायास्त- त्रासंभवाच्च । जीवाश्रयाविद्यापक्षोद्भावितास्तु दोपास्तदनङ्गीकारादेव परास्ताः । यत्तु ब्रह्मण एवाविद्याश्रयत्वे विद्वदविद्वद्गुरुशिष्यवन्धमोक्षव्यवस्था न स्यादिति तदसत् । यावदविद्यु सर्वव्यवस्थानां स्वप्नवदुपपत्तेः । निवृत्तायां तस्यां न काचिदपि व्यवस्था । नचाविद्यानि. र्मितस्य गुरोः कल्पितत्वेन विद्यावत्त्वानुपपत्तिः । स्वप्न इव विद्यावत्तयैव कल्पनोपपत्तेः । नच गुरोः शिष्याविद्याकल्पितत्वे शिष्याणामपि स्वीयस्वीयशिष्याविद्याकल्पितत्वान्न कोपि परमार्थः स्यादिति वाच्यम् । विकल्पासहत्वात् । गुरुशिष्यादिशब्दैः किं केन- चित्परिच्छेदेन कवलीकृतं चैतन्यमभिधीयते किं वा निरस्तसमस्तभेदम् । नाद्यः । परि- च्छिन्नस्य परिकल्पितत्वादेवाविद्याश्रयत्वानुपपत्तेः । द्वितीये तु सिद्धसाधनं, यस्मादस्मा- भिरप्येतदेवाभिधीयते । विध्वस्तसमस्तविकल्पं चिन्मात्रमेव ब्रह्म स्वाविद्यापरिकल्पितांस्त- तद्विकल्पान्पश्यत् संसरतीति, तादृशमेव चाकारमभिप्रेत्य गुरुरिति शिष्य इति चाभिल- प्यते, नतु परिच्छिन्नं कंचनाकारम् । न चेत्परिच्छिन्नानाम विद्या कथं तर्हि मदविद्यानिर्मि- यिनिवर्तकत्वं न दृष्टमिति तत्राह-अन्त्यशब्देनेति । अथोपादाननिवर्तकत्वं न दृष्टचरमिति ब्रूयात्तं प्र. त्याह-कदलीति। एवमविद्याश्रयं निरूप्य तद्विपयं निरूपयति ननु भवत्वेवमित्यादिना । ज्ञायमाने विषये अविद्या न संभवतीत्युक्तं पूर्वपक्षिणा तदसिद्धमित्याह-मां न जानामीति । यथाच ज्ञानाज्ञानयोर्भिनविपयताऽसं. भवः तथोपपादितं भावरूपाज्ञानवादे । किंच विद्याविययोस्तावत्समानविपयत्वं वक्तव्यमितरथातिप्रसशात् । नच जगद्विपयिणी विद्या संभवतीति विपयचैतन्यमेवाविद्याया अपि विषय इत्याह-जडस्येति । एवं ब्रह्माश्रयत्वपक्षोक्तदूपणानि परिहत्य जीवाश्रयत्वपक्षोक्तदोषाननङ्गीकारेण परिहरति-जीवेति । दूपणा- न्तरमनूद्य दूपयति-यस्वित्यादिना । तत्र किमनिवृत्तायामविद्यायां व्यवस्थाभावः निवृत्तायां वा । आये प्राह-यावदिति । द्वितीये प्राह-निवृत्तायामिति । ननु भवतु वप्रवद्विद्यावतो गुरोः कल्पितत्वं नापि कल्पितस्यार्थक्रियानुपपत्तिस्तथापि परमार्थः कोपि न निरूपितः स्यात् तत्तच्छिष्याणामपि खस्व शिष्यगुरुतया कल्पितत्वादित्युक्तदोपोऽपरिहार्य इति तत्राह- नच गुरोरिति । शिप्याविद्याकल्पितो गुरुरिति वदतामस्माकं शिष्यशब्देन किमवच्छिन्नचैतन्यमभिप्रेतमि- स्यबुध्यत भवान् भनवच्छिन्नं वा । आद्येऽनधिगतपराभिसंधिरायुप्मान् । नास्माभिरविद्याकल्पितस्य चिदव- च्छेदस्याविद्याश्रयत्वमभ्युपेयते । कस्तर्हि शिष्यशब्दार्थः । अज्ञातमात्रमनवच्छिन्नं चैतन्यमित्यवगच्छतु भवान् । द्वितीये त्विष्टप्रसक्तिस्तदेतदभिप्रेत्याह-विकल्पासहत्वादित्यादिना । अनुभवविरोधं शङ्कते-न चेत्परिच्छिन्नानामिति । यथाहि स्वप्नदृदय पुरुपाणामज्ञानितया शिष्यगुर्वादिभेदेन प्रतीयमानानामपि 4 १ लोके चेति पाठो भाति ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। तर मविद्यानिर्मितस्त्वमिति वादिप्रतिवादिनोरन्येषां च कोलाहल इति चेत्, मैवम् । विनैव तत्तत्परिच्छेदेष्वविद्यां स्वप्ने इव परमिन्नेव ब्रह्मणि गुरुरिति शिष्य इति चायमिति- चाहमिति चैकत्मिन्नेव नानाप्रतिभासः स्वप्नहशीव चिदात्मनीत्युतत्रादित्यलं मतिकर्दमेन । एतेन त्वालानमेव कल्पितभेदं गुरुः शास्तीत्यत्राभिहितोपालम्भः परास्तः । परमार्थत उत्पन्न विद्यो मुक्तच कश्चिच्छास्तीत्यनङ्गीकारान् । अविद्यानिर्मिते च गुरौ स्वाप्त इव कलादित्थं कुरुते कमान्नेति पर्यनुयोगायोगान् । यत्पुनरनादौ संसारे न कश्चिदपि मुक्तश्चेद्भविष्यति मुक्तिरिति प्रत्याशा न संभवति, विद्योत्पत्तिरप्यनुपपन्ना गुरुसंप्रदायाभावादिति तदपि प्रत्युक्तम् । शाखप्रामाण्यादेव भ- विष्यति मुक्तिरिति प्रत्याशोपपत्तेः । नच गुरुसंप्रदायाभावः, विद्वत्तया परिकलितगुरो- सदुपपत्तेरक्तत्वात् । प्रथनप्रयोगे च पारमार्थिकान्योन्याभावत्वसाधने साध्यविकलो दृष्टान्तः, अद्वैतवा- दिभिः घटत्यापि वास्तवान्योन्याभावानभ्युपगमात् । व्यावहारिकसाधने च सिद्धमाध- नत्वात् । द्वितीयप्रयोगे च कालात्ययापदिष्टता ‘एको देवः सर्वभूतेषु गई इति शुन्या वा- धात् । नपा अतिरीश्वरपराऽप्रसत्तनिपेधप्रसज्ञान् । नहीबल्ल प्रतिभूतं भेदो लोकतो नादानित्वं किंतु पनान्सनिवाछेदान्य परदसति तमिवाकिया नावावर तिचा एक उदा. लनासाधितचैतन्यस्वादिदैव तयाविनापनेपने सपने पादरी नगर- भैवं विनवेति । एतेन सामानव कतिपदं तुरः दानदी सननन् । गुदा मिलपारिलाह-एतेनेति । सन न पशुपरिवार कालिका मन्दिर हरी गरीनु र अविद्यानिमित इति । शाररमामायादेवेति । अपानदेवगिरिकोषः कः ननवाः संभयानल मासानिरनिरा सालाना नाम लन्द नव देवताभिसन्दरः सहित मान्यतारा । अलि रिन्द पैदा कर र. पहिलामा भरकर पर रिकारिन པ་ར་ཎཡ: ནེམ་ནུ་སྨ་ ' ! प्रधानमोगल्लादिना । माने पर-हितीति। པ་སེ གེ ཨཨམས་ པར༌ གཉྫལ བ ས གཡས༌པས པ ：ཡ༌ཡཔ་ཡཔ -नीरति । निर्माता : : टर भरना ·३७० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [चतुर्थः वेदतः परीक्षकसंमत्या वा प्रसक्त: । नच तस्यापि नियन्तृतया सर्वभूतान्तरवस्थानं 'य आमनि तिष्ठन्निति श्रुतेरिति वाच्यम् । आमेश्वरभेदाभावस्य तत्र तत्र श्रुतिपु बहुश: प्रतिपादनात् । अन्तर्यामिब्राह्मणे च 'नान्योऽतोस्ति द्रष्टा नान्योऽतोस्ति श्रोते त्यामभेदनिराकरणात् 'य आत्मनि तिष्ठन्निति चौपाधिकस्यात्मनो घटाकाशस्य महाकाशाधीनत्ववत्स्वानुगताला- धीनतामात्रप्रतिपादनपरत्वात् , अन्यथा नित्यद्रव्याणां स्वतन्त्रतया परस्पराधाराधेयभा- वानुपपत्तेरनङ्गीकाराच्च श्रुतेरानर्थक्यप्रसङ्गात् । नच तत्त्वमसीत्याद्युपासनापरं, तथात्वे प्रमाणाभावात् । तथाहि किं प्रमाणान्तरविरोधादुपासनापरमुत स्वार्थे तात्पर्यावगमोपा- याभावात् । नाद्यः । जीवब्रह्मणोः प्रमाणान्तरागोचरतया तद्भेदस्यापि प्रमाणान्तरागो- चरत्वात् । विम्वप्रतिविम्बयोरिव भेदावभासोपपत्तेश्च । नापि द्वितीयः । तत्त्वमसीति नवकृत्वोभ्यासादनेन जीवेनेति चार्थवादोपादानादथ ये अन्यथातो विदुरिति भेददर्श- ननिन्दनादथ संपत्स्यत इति फलश्रवणा देकमेवाद्वितीयमैतदात्म्य'मिति चोपक्रमोपसंहा- रयोरैकरूप्यादपूर्वत्वान्मृदादिदृष्टान्तैश्चोपपादनात् । अन्यत्रा 'प्यहं ब्रह्मास्मि' स एप इह प्रविष्टो, योन्यां देवतामुपास्ते स इदं सर्व भव- श्वरस्य । यात्वन्तर्यामितया तटस्थेश्वरपक्षेऽप्यन्यथासिद्धिरुक्ता तामनूद्य निराचष्टे-नच तस्यापीति । नच वाच्यमित्यन्वयः। न केवलं श्रुत्यन्तरे अन्तर्यामिब्राह्मण एवात्मभेदी निराकृत इत्याह--अन्तर्यामीति । ननु तर्हि 'य आत्मनि तिष्ठनित्यात्मेश्वरयोराधाराधेयभावस्य का गतिरित्यत्राह-य आत्मनीति । यथाहि घटाकाशे महाकाशो वर्तत इति व्यपदिश्यते तत्वरूपतया तत्रानुगतत्वादत एव च महाकाशाधीनो घटाकाश इति व्यवहारः, तद्वदत्राप्यौपाधिकजीवात्मनः खरूपत्वात्परमात्मा तत्र तिष्टनिति तनियमयतीति च परमेश्वरा- धीनताप्रतिपादनार्थोयं व्यपदेश इत्यर्थः । किंच त्वत्पक्षेपि न मुख्योर्थः संभवति निलद्रव्ययोः परापरात्मनोः परस्पराधाराधेयभावानुपपत्तेः, व्यापित्वाच न कुण्डवदरन्यायः, तस्मादनिच्छतापि नैरर्थक्यपरिहारायोकप- रिहारः स्वीकर्तव्य इत्याह-अन्यथेति । श्रुत्यन्तरस्योक्तान्यथासिद्धिं परिहरति-नच तत्त्वमसीति । यदि जीवब्रह्मणोर्भेदः प्रमाणान्तरगोचरस्तर्यकत्वग्राहिप्रमाणैरैक्योपदेशो विरुध्येत न तदस्तीयाह--जीव- ब्रह्मणोरिति । ननु परमेश्वरविरुद्धधर्मवत्तया तावत्कर्ता भोक्ता दुःस्यहमिति भेदप्रतीतिरस्ति ततस्तद्विरु- द्धोऽयमागम इति तनाह-विम्वेति । अथवा यदि जीवब्रह्मभेदः प्रमाणान्तरागोचरः कथं तर्हि तत्प्रति- भास इति तत्राह-विम्वेति । न वास्तवभेदसाधिकेयमित्यर्थः तात्पर्यावगमोपायाभावादिति । द्वितीय- पक्षेऽसिद्धि दर्शयन्नुपक्रमोपसंहाराभ्यासापूर्वताफलार्थवादोपपत्तिलक्षणपड्विधतात्पर्यलिङ्गानि दर्शयति- नापि द्वितीय इत्यादिना । अथ य इति । अथ येऽन्यथातो विदुरन्यराजानस्ते क्षय्यलोका भवन्तीत्यत्र ये अतः उक्तात् ऐक्यज्ञानात् व्यतिरेकेणान्यथा मत्तो भिनः परमेश्वरः अहं च तस्माद्भिन्नः संसारीति भेदेन परमेश्वरं विदुः तेऽन्यराजानः सन्तस्तदधीनतया खाराज्याभावात् क्षय्यलोकाः भवन्ति अपुनरावृत्तिलक्षण- मुक्तिं न प्रतिपद्यन्ते मृत्युरूपं संसारं च प्रतिपद्यन्त इति भेदनिन्दाश्रवणादित्यर्थः । एवं छान्दोग्यश्रुतो लिङ्गादिदर्शयित्वा बृहदारण्यकेऽपि दर्शयति-अन्यत्रापीति । अतोऽप्युपासनापर• - Amer..

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुत्ता । ३७१ तीत्यादिश्रवणादेकले तात्पर्यावगमात् । तद्धाल विजज्ञा विति 'तरति शोकमालवित्' 'तमसः पारं दर्शयति, भिवते हृदयप्रन्थिब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीति विद्याया अवि- द्यानिवृत्तिनमालभावफलकत्लश्रवणात् उपासनाविज्ञानत्याप्रमाणनाइविद्यानिवर्तकला- योगात् । परमार्थतो भिन्नत्यालनो ब्रह्मालतासंभवास्थितन्त्र नष्टस्य वान्यत्वान्यालवायोगान् उपासनपरत्वत्स वतुमयुक्तलान् । 'वेद भवति, विद्वान् न विभेति, पश्यन प्रति- पेदे, को मोहः कः शोक एकत्तमनुपश्यत इत्यादिना विद्यातत्फल्योः समकालीन- खप्रतिपादनान् विधेयज्ञानापूर्वजन्यत्वे च तदयोगान् 'नेह नानात्ती त्यत्र च त्वप्रत्यया- अवणेन नानावत्यानिपेधात् अप्रसक्तप्रतिपेधप्रसङ्गन्य च पूर्वमंव दर्शितत्वात् । ना. नाभूतत्य कार्यत्व प्रतिषेधे च कारणादन्यत्र कार्यत्याभावेन वाक्यत्स तन्निध्याते पर्य. वतानात् । उपासनाविधिपरत्वत्व निषेधादेव भेददर्शननिन्दायात्तत्परत्वायोगान् । द्वासुपर्णेयादेच लोकसिद्धभेदानुवादकत्वात् लोकसिश्लेपि भेदन देहालभावव- त्सवित्प्रादेशिकतादिवञ्च प्रामाणिकतानात् । व्यवस्थानुपपत्तेन दुनिरूपतया भेदा. साधकत्तान् । व्यवस्थाशब्देन धर्नभेदमानाभिधाने दाहपाकादेरिव धर्मिभेदासाधकलान् । भिन्नाधिकरणधर्मभेदाभिधाने चान्योन्याशयत्तान् । परसरविरुद्धपोती च विरोषन्स 44 त्वमस नातीलाह-तद्धाखेत्यादिना । ननूशासनापि विद अतः माती हिनिलदानिक भवेत् तमाह-उपासनेति । नपासनाविधिविषयतात्विकत्यनप्यपेक्ष गोविनदावा कि योपासना विधेयल्यान प्रनितिः, नहि प्रतिः पुरमाथीनाललाना दरवधीनन्दनलालन निवतिफलः। इतोयुशासनापरत्वनदुरलेलाह-परमार्थत इति । शिव को दान पोलादत मिलल वा । नारः । बदल पूर्वव रिपाटदल २ नत्र निन्दन त्वान् । द्वितीने तु स्थित एक संदेह नरे। नोनपरा रन्न विपद्धन्द दल्न न. पुरखापत्यारित्वर्थः । इतोमुसमानारत्वं न पते पदो हिरोदाममननेव अपना नारले दयपधानातदनुपरेलर-देव भवतीत्लादिना । नेद नमविला. दतनियरवमुपादकी-नेहेति । दरवासालाना नमन- नियतमानि समितिमा दमा का संदेह निरिक्षक -शरणाद- न्यति रितु मेदानन्याउरेका कारनपरंतु सामनेति। राम रहिम पोपट दराबाद- अति। न वाटर - पसर । देहाती बनेरतोगसिरपति राती-प्पयन्येति । म र मनरदेनेनि ! པཎཡབསམཎཨཔྤཡངས ：་ संभानिदिकमटि :

·[ चतुर्थः ३७२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) विचारासहत्वात् सहानवस्थानस्या सिद्धेः एकस्मिन्नण्यासनि पादे मे वेदना शिरसि मे सुख मिति युगपत् सुखदुःखयोरनुभवात् । अणुपरिमाणस्य मनसो युगपत्प्रदेशद्व- येन सन्निकर्पाभावेपि त्यगिन्द्रियेण व्यापकेन युगपत्संनिकर्पात् । तत्तत्प्रदेशावच्छिन्नासमन:संनिकर्पस्य च सुखदुःखनिदानत्वाङ्गीकारे सुखदुःखयोर- णुमात्रतयोपलम्भप्रसङ्गात् । सकलदेहव्यापितया च तयोरनुत्पादप्रसङ्गात् । विनश्य- दविनश्यतोश्च सुखदुःखयोः सहावस्थानस्य स्वयमेवाङ्गीकारात् । वध्यघातकभावस्य च 'नाजात एकोन्यं हन्ति नाप्यन्याधार'मिति न्यायन सहावस्थानाक्षेपकत्वात् । व्यवस्था- याश्च कल्पितभेदाश्रयत्वेनाप्युपपत्तेः । अननुसंधानस्य च शरीरभेदादेवातीतशरीरेप्विव संभवात् । वर्तमानशरीरेप्वपि निदर्शनाभावादेव योगिनमनङ्गीकुर्वद्भिः अनुसंधानस्य प्रसञ्जयितुमशक्यत्वात् योगिसद्भावाभ्युपगमेऽपि नयनावच्छिन्नस्यासनः शब्दाद्यननु- संधानवदेकशरीरविशिष्टस्य शरीरान्तरेऽननुसंधानोपपत्तेः । उपलक्षितस्य परमात्मनः सर्वज्ञस्य सर्वत्रानुसंधानेपि दोपाभावात् । अनुसंधानेपि त्वम् । आये प्राह-सहानवस्थेति । ननु कथमणुपरिमाणस्य मनसः शिरःपादप्रदेशाभ्यां युगपत्संवन्धः येन तत्तत्प्रदेशवर्तिसुखदुःखयोर्युगपदुत्पत्तिः स्यादतः समानाधिकरणक्रमेणोत्पन्नसुखदुःखयोन्तिरेव योग- पद्यप्रतीतिरिति तत्राह-अणुपरिमाणस्येति । त्वगिन्द्रियं हि निखिलशरीरव्यापकत्वाद्युगपच्छीतोष्णाभ्यां सनिकृष्यते तच्चैकेन मनसाधिष्टीयते ततश्चोभयविपयज्ञानोत्पत्तौ युगपत्सुखदुःखयोरुत्पादो न विरुध्यते । त्वरद्वारा च युगपत्संनिकाधिष्टानादुभय विषयमेकं ज्ञानं सामग्रीसंपत्त्या समुत्पद्यत इत्यर्थः । ननु भवतु युगपज्ज्ञानं तथापि नैकन द्वयोरवस्थानं नहि यावदात्मसुखदुःखोत्पत्तिरनुपलम्भात् किं तहिं । येन शरीरप्रदेशेन कण्टकादिसंयोगः समजनि तदवच्छिन्नात्मप्रदेशेन मनःसंयोगात्तत्रैव दुःखादय उत्पद्यन्ते ततश्च सुखदुःखयोनिप्रदेशावस्थितत्वादस्त्येव सहानवस्थानमिति तत्राह-तत्तत्प्रदेशेति । अथवा- ऽसमवायिकारणमनःसंयोगक्रमात् सुखदुःखयोः क्रमोत्पादः किं न स्यादिति तत्राह-तत्तत्प्रदेशेति । अण्विति। पादादिव्यापितया नोपलस्येतेत्यर्थः। दूषणान्तरं चाह-सकलेति । मनःसंयुक्तप्रदेशस्याणुपरि- माणतया तत्र सुखस्य निखिलशरीरव्यापिता नोपलभ्यतेत्यर्थः । अलं वा विवादेन विनश्यदविनश्यतोर्भवतैव सहावस्थानमङ्गीक्रियत इत्याह-विनश्यदिति । द्वितीयपक्ष प्रतिक्षिपति-वध्यघातकेति । नन्वस्त्वेवं युक्तिपरिनिष्पनः पन्थाः अनुभवस्य तु का गतिः नोकस्मिन्सुखिनि सर्वे सुखिनो दुःखिनि वा दुः सिन उपलभ्यन्त इति तत्राह-व्यवस्थायाश्चेति। अङ्गीकृत्य सहानवस्थानमयं काल्पनिकभेदमादाय परिहारः । एतेन भावाभावपक्षोपि प्रतिक्षिप्तः एकस्मिन्नप्यात्मनि सुखादेस्तदभावस्य च भवद्भिरेवाङ्गीकारेणाव्यवस्था- पकत्वात् । नच भावाभावत्वमपि शङ्कामधिरोहति उभयोरपि गुणत्वेनाशीकारात् । यत्तु पादाद्यवयवेष्विव निखिलशरीरेप्चेकस्यैवानुसंधानं स्यादिति तत्राह-अननुसंधानस्येति । नन्वतीतत्वमेव तत्रोपाधिः नतु शरीरभेद इतरथा वर्तमानानेकशरीराधिष्टातृयोगव्याघ्रस्य तेप्वननुसंधानप्रसङ्गादिति तनाह-वर्तमा- ते । मीमांसकानां तावदयं न युक्तः प्रसा इत्यर्थः । तार्किकान्प्रत्यप्याह-योगीति । ननु यद्यपि चक्षुरवच्छिन्नस्य शब्दायनुसंधानं नास्ति तथाप्यस्त्येवैकस्तदुपलक्षितोऽनुसंधाता, इतरथा य एवाहं रूपमद्राक्षं स एव शृणोमीति प्रतिसंधानाभावप्रसङ्गादिति तत्राह-उपलक्षितस्येति । परमात्मानु- संधात्येवेत्यर्थः । ननु कथं दोपाभावः यावता चरणतललग्नकण्टकोद्धरणाय पाणितलव्यापारवचैत्रगात्रवे- दनापरिहाराय मैत्रगावव्यापारप्रसास्य दोपत्वादिति तत्राह-अनुसंधानेपीति । यथाहि भवतां सर्व- ܐ न .. - ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। तत्याभोक्तलादेव योगिवदीश्वरवञ्च तत्व तत्तच्छरीरदुःखपरिहाराय प्रवृत्तेरप्रसङ्गात् । सुखादीनां च साक्ष्याणां साक्षिधर्मवाभावेन तझेदासाधकलात् । साक्षिणश्च प्रमाकरणासंनिधानेऽपि सुपुप्रावज्ञानसाधकल प्रमानन्तर्भावानुपपत्तेः । तत्य च जीवालान्तर्भावात्साक्षिप्रत्यक्षत्य लौकिकन्यवहाराङ्गतोपपत्तेः । नत्र साक्षिणि प्रमाणाभावः, यत: 'चैत्ररागः खविपयानित्यज्ञानातिरेकिणा । तदध्यक्षेण संवीक्ष्यः प्र- सक्षलापटादिवत् ॥ ५ ॥ विवादाध्यासिता: चैत्रेच्छाइय एतद्वाहकाऽनित्यज्ञानातिरिक्त तत्प्रत्यक्षमाखाः एतत्प्रत्यक्षतादेतत्प्रत्यक्षघटादिवत् । नचाभातसमानयोगक्षेमत्वम् , अनुनानत्य नित्यत्वप्रसाधने लक्षणव्यावातात् । व्याप्याध्यापके बुद्धिरनुनानम् । साधनधर्मदर्शनात साध्यधर्मविशिष्टे युतिरनुमानम् । लिङ्गदर्शनात् संजायमानं लैजिकननुनानं त्रिरूपाहिङ्गतोऽर्थगियादिलानरनिया ज्ञानत्यानुनानवेन लश्यनाणत्वान् , विपक्षे वाधकाभावा । माननालागले इन्चादेः कर्मकर्तभावत्यैव वाधकलान् । नच स्वरूपमात्रेण प्राहकन्य विशिष्टरूपेण मारलेलवि- रोधः । फेवलय देवदत्तन्य गन्तुलं कुण्डलविशिष्टल तु गन्तब्यसमिति तत्रारि विरोधा- भावप्रसङ्गान् । दृश्यते च कर्तुरप्यन्यत्र करपता चोथै राजा बुध्यने चारेण परसन्न स्पेशल सोगिनो का सत्रामधाने पतित पालन हेतोः अमेजवाद मनः । साक्ष्यमा मुसाद साक्षियवाभावाभिवरणतयाऽसदरमाय नम -सुखादीनां चेति। पतु समिति वाले प्रमानन्धर्भातः सरपा कारनामनिपुर त्रदानी प्रा. हिरति-साक्षिणश्चेति । प्रमाः प्रजेले र मानतो कम । ननु न द नारिलायर तस = सार सरत्प्रनामसार सदानो हार नदी नार-तत्व चेति । अन्तमारूतपेलः ! मी प्रति । नद. महेश नालापर्थः । इदं न हो योजना सनिमियतानीका हित-दिवादेति।मनिलागनानिरिनि:- नधिसत्यः । शपयार, पनि मेलाही परन्, त्माकोला,म ET-मादित्यादिना म ! देश : मालमोर ·- ३७४ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [चतुर्थः कलयतीत्यादिपु । नचाविद्याविशिष्टः साक्षी येन कर्तृकोटिनिविष्टाया अविद्यायाः कर्तृतं स्यात् चिद्रूपस्यैवासनः साक्ष्यसंवन्धे साक्षित्वेन व्यवहारात् । 'यद्वै तन्न पश्यति पश्यन् वै तन्न पश्यतीत्यादिश्रुतेः 'ब्रह्म वा इदमन आसीत्' 'तदा- मानमेवा'दित्यादिना नासनः कर्मकर्तृभावो विवक्ष्यते किंतहि-वेदान्तवाक्यजनित- ब्रीकाकारान्त:करणवृत्तिरूपया विद्यया स्वतःसिद्धस्यैवालनोऽब्रह्मलभ्रमकारणाविद्या- निवृत्तिः, तथाचान्तःकरणविशिष्टस्यैव प्रमातृत्वं विशुद्धस्य ब्रह्मणो वृत्तिव्याप्यत्वमिति कुतस्तत्रैकस्य कर्मकर्तृभावः । नच नित्यबोधमन्तरेण पूर्वापरबुद्धीनामनुसंधानसिद्धिः । ग्राहकतया सिद्धेनिराकृतत्वात् । नच 'साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्चेति वाक्यमीश्वरपर- त्वादात्मन: साक्षित्वे न प्रमाणमिति युक्तम् । मायाविशिष्टरूपे तस्मिन् केवलो निर्गुण इति विशेपणानुपपत्तेः, तस्मात्सर्वप्रत्यग्भूतं विशुद्धं ब्रह्मात्र जीवाभेदेन साक्षीति प्रति- पाद्यते । नचानन्दादीनां साक्ष्याणां साक्षिधर्मत्वम् आनन्दानुभवयोरामरूपत्वात् । नच नि- यत्वं धर्मः विनाशराहित्येनोपलक्षितस्वरूपस्य तथा व्यपदेशात् । विशेपगुणवढ्यापका- अथ च करणतया निर्दिश्यन्तइत्यर्थः । यात्वविद्यायां कर्तृत्वकर्मत्वप्रतिबन्दी गृहीता तां परिहरति- नचाविद्येति । नाविद्याविशिष्टस्य साक्षित्वं नाप्युपलक्षितस्य, किंतु तदुपाधिकस्य । अथ कोयं विशेषणो- पलक्षणोपाधीनां भेदः । शृणु-कार्यान्वयित्वेन तु भेदकं यत्तद्विशेपणं नैल्यमिवोत्पलस्य । अनन्वयित्वेन तु भेदकानामुपाधितोपलक्षणताप्रसिद्धा' तयोरपि यावत्कार्यमवस्थायिभेदहेतोरुपाधिताकादाचित्कतया भेदधी- हेतुरुपलक्षणं तेन नाविद्यायाः कर्तृभाव इत्यर्थः । यद्वै तदिति । इयं हि साक्षाद्वैताभावनिवन्धनमदर्शनं स्वरूपतश्च दर्शनं वदतीत्युक्तिः खाभाविकमेव सकलावभासकचैतन्यं तस्य तत्तद्विपयानुपावशाच तत्तद्विषयानुभवत्वं विकल्प्य निदर्शयतीत्यर्थः । या तु तदात्मानमेवावेदिति ब्रह्मणि कर्तृकर्मत्वप्रतिवन्दी गृहीता तां परिहरति-ब्रह्म वा इति । ननु तथापि कर्मकर्तृत्वाभावे किमायातं यावतैकस्यैव वेद्यत्ववेदितृत्वाशीकारादिति तत्राह-तथाचेति । नन्वेवं घट्ट- कुटीप्रभातायितम् अन्तःकरणविशिष्टस्य प्रमातृत्वं स्वरूपेण च कर्मत्वमिति वदतैकस्यैव कर्मकर्तृत्वमौपाधिकश्च विरोधपरिहार इत्यजीकारादिति । न । तदुभयस्याप्यसिद्धः। नतावदन्तःकरणविशिष्टतयास्य कर्तृत्वम् । आरो- पात् । अन्तःकरणगतं हि कर्तृत्वं धर्म्यध्यासद्वारा चैतन्ये परमारोप्यते नहि दण्डदेवदत्तयोरिव विशेषण. विशेष्यभावः तस्मादारोपितत्वान कर्तृत्वं नापि कर्मत्वं तजन्यातिशयताभावात् । अस्तु वा कर्म वृत्तिव्या- प्यतामानेण, तथापि कर्तृत्वाभावादेव वैषम्यमिति अनुसंधानान्यथानुपपत्तिमपि साक्षिणि प्रमाणं समर्थयते -नच नित्येति । निराकृतत्वात्वप्रकाशवाद इति शेषः । आगममपि समर्थयते-नच साक्षीति । किमिति न युक्तं तनाह-मायाविशिष्टेति । नहि निर्विकारचैतन्यस्य मायानिवेशमन्तरेण वियदाद्याका- रविवर्तः संभवतीति भावः । तदेवं न साक्षात्सुखादेः साक्षिधर्मत्वमित्युक्तं यत्तु पञ्चपादीवचनमुदाहृतं तत्परिहरति-नचानन्दादी- नामिति । यच्चाकाशं पक्षीकृत्य विशेषगुणवद्यापकद्रव्यान्यत्वसाधनेनात्मनो भेदसाधनं तत्परिहरति- विशेषगुणेति । यस्य हि वेदान्तिनो वियदधिकरणन्यायेनाकाशोप्युत्पद्यते प्रलीयते चेति मतं तन्मते कल्पान्तरीयाद्विशेषगुणवद्यापकद्रव्यादाकाशादन्यत्वमादायाप्यन्तरमित्यर्थः । ईश्वरादन्यत्वमादायाप्यर्थान्त- ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। न्यत्तसाधनं च प्रतिकल्लं जायमानाकाशदेव सिद्धसाधनम् अर्थान्तरञ्चेश्वरवादिना- मीश्वरेण, अनित्यपदप्रक्षेपे च पूर्वोक्त एव दोप: । तथाच सुखादीनामालगुणवाभावान तव्यवस्थातन्तद्भेदसिद्धिः । तदेवं स्वाविद्यया ब्रह्मैव संसरति खविद्यया च मुच्यत इति एकाविद्यापक्षे न कशिदोपत्तथा नानाविद्यापझेपि । ननु नानाजीवानां फिमेकाविद्या कल्पिका उत प्रतिजीवं मिला । नामः । एकमुषों सर्वमुक्तिप्रसङ्गतादवत्थ्येन नानाजीवकल्पनायानपि व्यवस्थानुपपने: । न हिनीयः । कल्पनागौरवान् । ननु व्यवस्थानुपपत्ती कम्पिकायां न कल्पनाजीरवं योग: मानव दृष्टानि कल्यानि मुबहून्यपीति न्यायादिति चेन, भवन । मला: पारमाणिकर सत्यविधाकार्यत्यानुपपत्तेलत्कल्पनावैवात् । अपारमार्थिक पुनरेवर नम्या: ढेरविद्याभेदकल्पना व्यर्था । अन्यथैकन्नाप्यनन्तभेदभानाबानालाकि या तुः । सन्तु को दोष इति चेन् , तहि ताभिरेव नवयल्पनामिगलानन्दमा :: नच तेपामप्यतया भानान् ताः कल्ल्या ति पाया गया कि माणिकत्याभावादप्रामाणिकम्स काविधाभिरेव मित्राला व यधान्तरेणेवार्थान्तरमविपान्तरं च खर पाया जा सकता जाप्रत्यापि कि न भायान् । अदिचोपविदा आगे निवृत्ताविधवापि भेदभाने न भूगल - I ३ रतामा-अर्थान्तर चलिया -~-अनित्यति । पृदातन्ति । तथाति र कार “; པཎྜ སྶ དུསྶ ང༌མས ༌ ༌ : - :; གཏྟ་ म. .....:::::::::::: न :

·(मली ) होम'T 17 ::mirmir मा. . THE TIME = 1ि1: Ar। • माना । मी पडले नि kit- नाग नागपाल नि.1 1 1 tो. मा छ । भने गाना देने को 14 of firent- Forfs:। If a fotaily सदन f fire. Fifi fiarsit It affiratiदिप लामोरे. दयो विमानता विवादादेन यो कति दिन बोर का चेक दिया जाने नि:, शोष मुमोदन नया नि विमान विशो का प्रति युगको नष्ट नटं च मान । विचन्द्रादेश्य युगमनमानसानामनिपात्यान । प्रान्तमपदेना सामामि दान । नासानाविवादी नातिनामिद्धिति ति। आजीच्यन -~~~यानावदेवावियनि दोषः गोपामादेव पगरतः । प्राण ए. कारा ननदनामनन्तावितावच्छेदनानाजीविभागाला युपगमाल , मति च क. न्यः कानागावग्यादपिलान, कायागिन जीवापानका विद्याराहावाभ्युपगमात् । इधमिद्विकारपि पावनि जानानि नावन्यज्ञानानीगनेका विद्याम्बीनागत । गन्त्रपार- -शिम्पयादिना । नत्यागीदनानि नयनादायमोजमनगामि तवाह-गचान्येति । कायान वगाहेगेति मोषः । इतमानवमाना। चि समोरगतम गहानामा खात गेणान्यकालमा नासीत्यादन सत्कल्पित- स्येति । दूषणानामाह-मोहात्तरेत्यादिना । विगतमोत कार्याणि देवदत्तीगानि दृश्यत्वारांप्रतिमा- वदित्यर्थः । अयानापानापगलमणियामयानुमान न हेतुपान्तयोरशिदरियाह-अन्यमोहत्यादिना। तापक्षे दृष्टान्तनिलिमाह-स्वमोहति । ननु मायाविप्रदर्शितप्रागादादिनिगरणादेमंदिदिकल्पितस्यापि ब- यत्ववदवाप्यागमोहादग्यदृदयत्वं नि म्यान तबाह-नचेन्द्रजालेति । तत्रापि प्रतिपुरुष मित्रमेव दृदयगिलधः । तर्हि संवादः किं.नियन्धनः तत्राह-तदेवेति । अथ केन वलेन प्रत्यभिशा बाध्यत इति अन्यत्रमोहकारिगतस्यासाधारण्यदर्शनादित्याह-एकरऐति । एकमोहकल्पितस्य दृष्टान्तस्य सिसिवाऽनेन समयते । दृपणान्तरमाह-एकस्यैवेति । स्यादेतद्यस्य मोहो नष्टमां प्रति प्रपशोपि नष्ट एव इतरं प्रति वा नष्ट इत्यरतु, नच विरोधलोभगन्धोपि कल्पितस्याचिन्यखभावत्यादिति तनाहनचैकमेवेति । ननु बहुदृष्टद्विचन्द्रादायप्येवं भाव इति नेत्याह-द्विचन्द्रेति । अनेकजीवपणमुपसंहरति-तस्मादिति । रामाधानुगुपकगते-अत्रेति । ननु तहिं कल्पनागौरवमुक्कं तबाह-सति चेति । तार्थ करयाप्यनेका- विद्याः कल्प्येरन तत्यार्यभ्रमाणां विभिनत्वादिति ओमित्याह-एकस्यापीति । एकजीववादिभिरप्ययगर्यो- मीक्रियत इत्याह-इष्टसिद्धीति । पूर्वपक्ष्याशयमन्य दृपयति नन्वित्यादिना । नन्वियमपि त्यनaretharunack ·३७ परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। पादितवान् । अन्यथा सुत्तिरजतादिवजीवाविद्यामात्रनिर्मित जगतो जीवादिकर्तृक निरासप्रयासवेयर्थ्यात् । जीवाविद्याकल्पितत्वे चेश्वरस जीवानामीश्वरो नियन्तेत्यादि तिस्मृतीनामप्रामाण्यात्तात् । एकत्व प्रपञ्चत्य बहुमोहकल्पितत्वानङ्गीकारादेव तत्रोक्तदो- पाणां दूरपरास्तत्वान् । स्वीयवीयविद्यया च स्वत्वाविद्यानिर्मितकर्तृतभोजतादेवन्धल स- कारणल निरासेन नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावाल्यब्रह्मप्राप्रिलक्षणमुक्तेरप्युपपत्तेः । ननु स्व- खाविद्येति कथं जीवनिष्टलेनाविद्या व्यपदिश्यते ब्रह्माश्यताइविद्यानामिति चेत्ससम् , ब्रह्मसंबन्धिलेपि तासामवच्छिन्नजीवरूपपक्षपातितया प्रतिभानात् । टं हि लोके मुखमात्रसंबन्धिनोपि दर्पणत्य प्रतिविन्यपक्षपातित्वम ; दृश्यते च घट- स्थाकाशमात्रसंबन्धिनोप्चवच्छिन्नाकाशपक्षपातित्वं तत्लान किंचिद्वयामिति । अपिच -'सूत्रभाप्यादिवाक्यानां श्रुतिस्मृतिगिरामपि । मुख्यार्थत्योपपन्य व्यवस्था गुपेय- ताम् ॥ ७ ॥ एवंच सति 'नेतरोनुपपत्तेस्तु न शारीर: कनक व्यपदेशाम, परार तन्क्रुतेः. कृतप्रयनापेक्षलु विहितप्रतिपितावैयादिभ्यः. यापदाधिकारमपरिनिः, परा. भिध्यानात्तु तिरोहितं ततोहस्य बन्धविपर्ययो प्रकाशादिको पर:. अनन्तलेगावनिकर इत्येवमादीनि सूत्राणि तब्याख्यानपराणि भाप्यापि र सान खम्येनोपनि भन्लि । 'तयो यो देवानां प्रत्ययुध्यत स एव तदभवत्तथा नापी तथा मनुष्याला दोनाप- दयन् अपिनिदेवः प्रतिपेदे अहं मनुरभवं सूर्यश. तले सदेवर पायाय नाम: पार साधारप्रतीपत पति तम-जीवावियेति । पति पनि मिचीमिरम्भिाभिः परियमित स्वार तय सकलाविन्द :: ... प्रतिसादरभुत्लादिविशेषः । १९ परमारपरको माननः । एषमान्तर चार-जीवादिति । यो सरकार परिरति-एकस्सेति । कमलमलिन प्रार: । नरमान संपालिकासिमनाने का --सीरवीति । ''ཎ༌ པ༌: · ཙ：: འུ པ༌ ::ཡ་ पारद सपाल ससाविति -नो बोट दिना। समाति -नि:- F --; योनि ·३८० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [चतुर्थः दर्शयति भगवान् सनत्कुमारो, ऽभयं वै जनक प्राप्तोसि, एतावदरे खल्वमृतत्वमितिहोक्त्वा याज्ञवल्क्यः प्रवव्राज, तद्धास्य विजिज्ञावेकशतं ह वै वर्षाणि मघवान् प्रजापतौ ब्रह्मचर्य- मुवास, भृगु वारुणिः वरुणं पितरमुपससार, स ब्रह्मविद्या सर्व विद्याप्रतिष्ठामथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राहे येवमादिश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणवाक्यानि च मुख्यार्थे प्रामाण्यमभुवी- रन् । तस्मादेकमपि ब्रह्मानेकोपाधिभिरवच्छिन्नं लब्धनानाजीवभावं तत्र वद्धमिव यत्र विद्यया अविद्योपाधिनिवृत्तिस्तत्र मुक्तमिव भवतीति नानाजीववादेपि वन्धमुक्तिव्य- वस्थोपपद्यत इति केचिदाचार्याः प्रतिपेदिरे । का पुनरविद्यानिवृत्तिः। न तावत्सती, आमव्यतिरिक्तत्वे तस्याः सद्वैततापत्तेः । अव्य- तिरिक्ते चाममात्रत्वे सदानिवृत्तेः संसारानुपलब्धिप्रसङ्गात् । तन्मात्रत्वे चासनस्तस्या- ज्ञानजन्यतया पूर्वमभावात् अज्ञानस्य स्वातत्र्यप्रसङ्गात् । नाप्यसती, तुच्छत्वे शशवि- पाणादिवत् ज्ञानाधीनत्वासंभवात् । अभावत्वे च तस्य निर्वाच्यत्वे द्वैतापातात्, अनिर्वा- च्यत्वे च तत्कारणाविद्यावस्थानादनिर्मोक्षप्रसङ्गात् । भावस्याभावो निवृत्तिरभावस्य च भावः भावाभावविलक्षणस्याज्ञानस्य कथमभावो निवृत्तिः स्यात् । नाप्यनिर्वचनीया, अविद्या- - वान् । स एव तदभवत् नतु खर्गादिष्विव भेदेन भोगमात्रम् । एवं मनुष्यादिष्वपि । एकशतमिति । मघवानिन्द्रः । प्रजापतौ प्रजापतिसकाशे । एकोत्तरशतं वणि ब्रह्मविद्यार्थं ब्रह्मचर्यमुवास उपितवान् । स ब्रह्मविद्यामिति । स ब्रह्मा ज्येष्ठ पुत्रायाथर्वाय । अथर्वशब्दोयमकारान्तः । सर्वविद्याप्रतिष्ठां ब्रह्मविद्यां प्राह । स्मृतीतिहासादि बहिरेव द्रष्टव्यम् । अनेकजीववादमुपसंहरति-तस्मादिति । उपाधयोऽविद्या इव द्वयेन वन्धमोक्षयोरेकानेकपक्षद्वयेपि दुर्निरूपत्वं प्रदर्यते उक्तं हि संप्रदायविद्भिः 'न निरोधो नचोत्पत्तिर्न- बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येपा परमार्थते'ति । केचिदाचार्या मण्डनमिश्रवाचस्पतिमि- श्रमतावलम्बिनः। सत्यज्ञानानन्तानन्दैकरसब्रह्मात्मनोऽविद्यया तिरोधानं वन्धः विद्यया तनिवृत्तिश्च मोक्ष इत्युक्तं तत्र ब्रह्म- ण्यविद्याश्रयत्वविषयत्वोपपादनेन जीवापेक्षाविद्यातिरोधानरूपवन्धविधा निरूपिता। तिरोधानेन हि तत्पूर्वविप- सो विवक्ष्यते । संप्रत्यविद्यानिवृत्तिलक्षणमोक्षतत्त्वं निरूपयत्याक्षेपसमाधानाभ्यां-कापुनरित्यादिना । तत्र किं सद्रूपिण्यविद्यानिवृत्तिरसदूपिणी वा सदसद्रूपिणी वाऽनिर्वचनीया वा पञ्चमप्रकारा वा आत्ममात्रं वा, सत्त्वपक्षेपि किमात्मातिरिक्तानतिरिक्ता वा। प्रथमे चाह-आत्मेति। द्वितीये प्राह-अव्यतिरिक्तेचेति । तत्रापि वक्तव्यं किमविद्यानिवृत्तेरात्ममात्रत्वम् । आत्मनो वा निवृत्तिमात्रत्वम् । आये प्राह-आत्ममात्रत्व इति।आत्मनः सदातनत्वादित्यर्थः। द्वितीयं दूपयति-तन्मात्रेति ।अविद्यानिवृत्तेस्तात्कालिकतया तन्मात्रा- मनोपि तात्कालिकत्वेन पूर्वमभावादज्ञानस्य सांख्यप्रकृतिवत्खातव्यं स्यादाश्रयाभावात् आत्मनित्यत्वादयश्चे वहवः कुप्येरनिति भावः । असत्त्वपक्षं दूपयति-नापीति । तत्रापि किं निरुपाख्यमसत्त्वेनाभिप्रेयते यथा शशविषाणादि किंवा सोपाख्यं यथा घटाभावादि । आये प्राह-तुच्छत्व इति । नद्युत्पत्तिस्तस्य संभव- तीत्यर्थः। द्वितीये प्राह-अभावत्वेति । तत्रापि किं निर्वाच्यमिति पक्षः यथा तार्किकप्रभृतीनामुतानि- र्वाच्यमिति यथा भवनये शुक्तिरजतादि । उभयत्रापि क्रमेण दूषणमाह-तस्य निर्वाच्यत्व इत्यादिना । तत्कारणेति । अविद्याकल्पिते ह्यनिर्वाच्यं नाम तथाच कार्यानिर्वाच्य स्थितौ तदुपादानेनापि स्थातव्यमि- त्यर्थः । नच भावाभावविलक्षणाविद्याया निवृत्तिरभाव इत्यपि युक्तिसहमित्याह-भावस्येति । भावनि- वृत्तेरेवाभावत्वमभावनिवृत्तेस्तु भावत्वं प्रसिद्धं तदुभयविलक्षणाविद्यानिवृत्तिः कथमभावः स्यात् । एतय -"-.-.

·परिच्छेदः] . नयनप्रतादिनीव्याख्यायुता। .३८१ तत्कार्ययोरन्यतरत्वापातात् । नचाविद्यातत्कार्ययोरन्यतरत्वे निवृत्तिमत्त्वमुपाधिः । अ- निर्वचनीयलेन निवृत्तिमत्त्वस्यापि साधनात् । नच निवृत्तेनिवृत्तिमत्त्वेऽनवस्था । निव- तिमत्प्रध्वंसपक्षे प्रध्वंसमालावदुपपत्तेः । प्रध्वंसप्रध्वंस इव प्रतियोगिनो वन्धत्यानुन्मज- नादेवापुनरावृत्तिश्रुतेरप्यव्याकोपात् । तस्मादनिर्वचनीयत्वे अविद्यातत्कार्ययोरन्यतरलं प्र- सज्यत एव । नापि पञ्चमप्रकारा सदसद्विलक्षणतया तत्वा अप्यनिर्वचनीयत्वप्रसङ्गात् , सदसद्विलक्षणमनिर्वचनीयमिति लक्षणाङ्गीकारात् । ननु नेदं लक्षणं किंतु ज्ञाननिव- वननिर्वचनीयम् , नचाज्ञाननिवृत्तिर्ज्ञाननिवा, ज्ञानजन्यत्वात् । ज्ञानानिवापि च सा वाधनोचराऽतो नं प्रपञ्चमिध्यानसाधनं सव्यभिचारम् 'नेह नानास्ति किंचनेति प्रतिप- नोपाधौ निपेधालबाधोऽज्ञाननिवृत्तेरपि तुल्य इति चेत् । मैवम् । अज्ञाननिवृत्तेब्रह्मज्ञान- रूपतया तजन्यवाभावात् , 'ज्ञातोऽर्थतज्ञप्तिर्वाऽज्ञानहानि रितीष्टसिद्धिकारैरभिधानात् , 'विद्येव वाद्वया शान्ता तदस्तमय उच्चत' इति ब्रह्मसिद्धिकारैरप्युक्तत्वात् , ज्ञानजन्यसं- स्कारे च ज्ञाननिवखें व्यभिचारात् । ननु तत्र ज्ञानान्तरेण ज्ञानान्तरजन्यसंस्कारो निव- तते नतु तेनैवेति वैपन्चमिति चेत् । मैवम् । ईश्वरज्ञानजन्यत्य जगतत्तज्ञानेनैव निव- र्सवाङ्गीकारात्, उत्पाद्य घटं नाशयिष्यामि इत्यभितंघानस्थले कुलालज्ञानजन्यघटत्य भावत्वैपि तुल्यम् । एतेन सदनद्रूपपक्षोपि प्रतिक्षिप्तः, अविद्यायाः तदन्दूपत्वे हि तन्नित्तेः सदसदूपता सात् । अनिर्वचनीयपक्षं दूपयवि-नापीति । ननु नानिर्वचनीयत्वस्याविद्यानलार्यत्वेन प्रतिवन्धः, नि- तिनत्वत्य तत्प्रयोजकत्वात् । नच निवृत्तनिवृत्तिमत्त्वमति बनवस्थानादपुनरावृत्तित्वचाकोराच । सतो नितिमत्त्वं ब्यावर्तनानमाविद्यातकार्यान्वतस्वमप्यतो व्वाश्र्तयतीलानन्ददोषाचार्योक्तं दूपयति-नचा. विद्येति । साधनव्यापकत्वादनुपाधिरित्ययः । तत्र व यायकं पारेहराते-नब निवृत्तेरिति । ययादि प्रावंसध्वंसवादिनामनवस्था न दोष एवलेलर्थः। पुनरावृतित्वविरोध परिहाति-प्रध्वंसप्रध्वंस इति । पयालुत्तरोत्तरवंतानानपि प्रथमपदार्थविरोधितया तथाऽनुन्ननं तपाऽविद्यानिवृत्तिनालापाशापि प्राची- नाविद्याविरोधित्वादेव तदनुन्ननादपुनरात्यविरोध इलयो। पवना दूतपति-नापीति। अप सदसद्विलक्षणत्वेपि फिनिलनिर्वाचता तनाह-सदसदिति । तत्र यदुन्तं न्यावरमावास्त- दुद्भापति दूषि, ननु नेदमित्यादिना । नन्दिपना सामानवलैं तबाहनचेति । सादेतत् । एवंविधाप्यवियानिवृत्तिश्या तापदन्यते जानव्यतिरिक्सानपात्र पदि ने इनानवा वहिं वत्व- हेतुवानकान्तिकानेति तत्राह-ज्ञानानिवापीति । इननिवलंत्वनन्यद हत्वावलं चालदिलं. निनानः । स्थ कर दाम्पत्वनत्या व तमाह-नेह नानेति । ततस्पति-मैवमिति । नहि विरो- चुदवमन्तरेण विरोधिनि तिर्नानान्का दृश्यते युधवे देवयः । कत्राचाननतिन पाह-मातोर्थ इति । भनाभन तिमचार-विद्यैवेति । तदनन्दः अनिससमयः । त्रि सिंग आधाविय व्याप्तिः पहावनापरवं तनहातीन न निवर्वत इत, दिया बली। लाये बनेकारमाह-मानजन्यति । द्वितीयमापति ननु तत्रेति ! भारे यानेवारमाह-वनीश्वरेति । महारो नवदी- अशानं नितिनेति भावः । पानी पान एवयं नियतिरित पाट नई तबारे बभिवारमाह- उत्पाद्य घटमिति । इन दुसार नादियानाति भारः । पदइनवलवहानबाषयो. दनादाय सतलोकान्तकाया नयाद, नरसंवकिल कानाध्यवानियाद- । - - ·। ३८२. तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [ चतुर्थः तेनैव ज्ञानेन निवर्सत्वदर्शनाच । अज्ञाननिवृत्तेश्च ज्ञानानिवलंते प्रपञ्चमिथ्यात्वसाध- नस्य तत्र व्यभिचारात् । ज्ञानानिवर्यत्वेपि वाध्यत्वात् न व्यभिचार इतिचेत् । न । ज्ञाननिवर्त्यत्वमन्तरेण वाध्यत्वस्यानिरूपणात् । सविलासाज्ञाननिवृत्तिर्वाध इत्यङ्गीकर- णात् । नाप्यामैवाज्ञाननिवृत्तिः, आसनः सदातनत्वेनाज्ञाननिवृत्तेरपि तथाले संसारा- भावप्रसङ्गात् । आसनस्तत्त्वज्ञानसाध्यत्वप्रसङ्गाच । ज्ञात आत्मा अज्ञाननिवृत्तिर्न स्वरूपेणै- वेति चेत् । न । ज्ञानस्य विशेपणत्वे नित्यत्वे च मोक्षदशायामपि अन्तःकरणादेरवस्थान- प्रसङ्गात् । अनित्यत्वे चाज्ञाननिवृत्तिरूपाया मुक्तेरप्यनित्यत्वापातात् । नच ज्ञानोपलक्षित एवालाऽज्ञाननिवृत्तिः । उपलक्षितत्वस्य नित्यत्वानित्यत्वयोः प्राचीनदोपानुपङ्गात् । तस्मा- नाज्ञाननिवृत्तिरुपपन्नेति । अनोच्यते--निवृत्तिरामा मोहस्य ज्ञातत्वेनोपलक्षितः । उप- लक्षणनाशेपि स्यान्मुक्तिः पाचकादिवत्' ॥ ८ ॥ यथा लोके सकारणस्य कलधौतवि- भ्रमस्य ज्ञाता शुक्तिरेव निवृत्तिः । नच तत्रापि नेदं रजतमित्यन्योन्याभावज्ञानं तन्नि- वर्तकमिति युक्तम् । अपरिज्ञाते शुक्तिशकले धर्मिप्रतियोगिसव्यपेक्षस्य तस्यैवासंभवात् । परिज्ञाते तु तेनैव तदुपपत्तावितरस्य कृतकरस्य वैयर्थ्यात् । इदमाकारपरिज्ञानस्य च भ्रान्तौ विद्यमानस्य तदविरोधात् । तथेहाप्यनृतजडदुःखानामद्वैतविरोधिसत्यज्ञानान- न्दानन्ताद्वयलक्षणं ब्रह्मैव वेदान्तवाक्यजनितब्रह्मैकाकारान्तःकरणपरिणामदर्पणप्रतिवि- म्बितं सविलासाज्ञाननिवृत्तिरिति युक्तमभ्युपगन्तुम् । नच ज्ञाततालक्षणोपलक्षणनाशे त्याह-अज्ञानेत्यादिना । अपसिद्धान्तश्चेत्याह-सविलासेति । पष्ठं पक्षं दूपयति-नाप्यात्मैवेति। आत्मनित्यत्वव्याहतिश्चेत्याह-आत्मन इति । ज्ञानस्य विशेपणत्व इति । ज्ञात आत्मेत्यत्र वृत्तिरूपं तावज्ज्ञानं वक्तव्यं स्वरूपज्ञानं प्रति कर्मत्वाभावात्ततश्च तद्यदिविशेषणं नित्यं च तदा जन्यस्य कथं नित्यत्वमि- त्यास्तां तावत् । सन्तानरूपेण चेन्नित्यत्वं तथापि तत्कारणान्तःकरणादेवस्थानान संसारतो विशेषः स्यादि. त्यर्थः । अथैतदोपभयादनित्यमेवाङ्गीक्रियते तर्घपुनरावृत्तित्वव्याकोप इत्याह-अनित्यत्वे चेति । ननु ज्ञानोपलक्षितात्मरूपमविद्यानिवृत्तिस्तेन विशेषणपक्षप्रयुक्तदोपद्वयनिवृत्तिरिति तत्राह-नच ज्ञानेति अत्रा- प्युपलक्षितत्वधर्ममादाय दूपणद्वयं सुवचमित्यर्थः । पूर्वपक्षमुपसंहरति-तस्मादिति । आत्मैवाज्ञानहानि- रिति पक्षं परिगृह्णनुपपादयति-उपलक्षणेति । यथाहि लोके पचनलवनादिक्रियानिवृत्तावपि देवदत्तः पाचको लावक इति प्रतीयते व्यवहियते तथेहाप्युपलक्षणज्ञातत्वनाशेपि मुक्तिः स्यादिति । श्लोकार्थ वि- णोति-यथालोक इति । कलधौतं रजतम् । ननु न शुक्तिज्ञानं रजतविभ्रमनिवर्तकं येन ज्ञातशुक्तिरेव तनिवृत्तिः स्यादपितु नेदं रजतमित्यन्योन्याभावज्ञानं तथाच ज्ञातान्योन्याभाव एवान्यद्वा तनिवृत्तिरिति कथमधिष्ठानमात्रत्वं तनिवृत्तेरिति तत्राह-नच तत्रापीति । कुतो न युक्तमित्यत आह-अपरिज्ञात इति । धर्मितया प्रतियोगितया वा अधिष्ठानस्य पूर्वभावित्वात्तेनैव च तदारोपनियत्तेः संसर्गमात्रारोपस्य चाधस्तादेव निरस्तत्वादन्योन्याभावज्ञानमर्थसिद्धानुवाद इत्यर्थः । नन्विदमाकारं ज्ञानमेवान्योन्याभावज्ञान- जनकं न शुक्तिज्ञानम् अतो न कृतकरत्वमिति तत्राह-~-इदमिति । तदविरोधात् भ्रान्सविरोधात्तजनकत्वं न संभवतीति शेषः । इममेव न्यायं प्रकृतस्थलेपि योजयति-तथेहापीति । अनन्तेतिचानात्मत्वविरुद्धा- कारनिर्देशः । अप्रत्यग्भूतं हि वस्तुतः परिच्छिनं भवेदिति उत्तरार्ध विवृणोति-नच शातेति । ये विम ·३८३ परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्यास्यायुता । तेन घटितत्य मुक्तत्वाभावप्रसङ्गः पाचकादिवश्वस्थानोपपत्तेः । नहि लोके पचनल- वनादिक्रियायामतिवृत्तायां देवदत्तः पाचको लावको न भवति न वा तथा व्यवहियते । एतेनाज्ञाननिवृत्तेरनिसले पुनरज्ञानस्य संसारस्य चोन्मजनापत्तिरित्यादयो दोषाः प्रत्यु- दस्ताः । शुक्तिशकलादी ज्ञाननाशेन ज्ञाततोपलक्षणनाशेपि निवृत्तस्याज्ञानस्य तद्विलासत्व का पुनरुन्नजनादर्शनात् , पुनरुद्भवतो रजतादिविभ्रमस्याज्ञानान्तराधीनत्वात् , यावन्ति ज्ञानानि तावन्ति संनिवान्यज्ञानानीत्यभ्युपगमात् । इह च 'भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृ- तिरिति श्रुतेरशेपाज्ञाननिरासात् पुन: संसारशकातानवकाशान् । तलात् 'विगीताज्ञानहानिः त्यात् ज्ञाताधिष्टानमात्रकम् । तत्वाधादित्यं तत्ताहग्यथा- शुत्त्यादिकं नितम् ॥ ९॥ एवं सति 'यलिन्तर्वाणि भूतान्यालेवाभूद्विजानतः, यत्र- त्वत्य सर्वनालैवाभूदित्याद्याः श्रुतयः सर्वत्य द्वैतजातत्यालमात्रतया प्रक्लियमुपपादयन्त्यो मुल्यार्थतान वीरन् । इतरथा निर्वचनीयस्य पञ्चमप्रकारन्स वा अज्ञाननिवृत्तिरूपस्या- गीकारे संसारदशायामिव केवलालमात्ररूपेणावस्थानासंभवादारताः शुनय उपचरि- तार्थाः कर्थिताः स्युः । तत्लादुत्पन्नालवितानस्य ज्ञात आलैव सविलासाजाननितिरि- तिस्थितम् । ननु ज्ञात आलैव चेत्तविलासाज्ञाननिवृत्तिस्तदोलनवितानन्य भारीरादिप्रतिभानानु. पक्षं दोपबहुलतवा नलीमनं मन्यमानाः माहुः, असा विचार करना परिमारते-आर्मया- ज्ञानहानि रिति । तेपानमुरादमुन्द्रलयनि-एतेनेति । एतेने हर दर-नीति । नवल. निष्पक्षपारिलागादेव तात्रयुसदोपशान्तः पनप्रकारे रमना भयापारिक नपर मिति भावः । नन पुनरपि तनैद निधनदर्शनान्कनसम्पति घर-पुनरन्नदत इति । मेर. मेवादानलति तना-चावन्तीति । प्रा. रमन दोन्नमिति भावः । नयनापि सन्तानलारू पुनरकर मार-र नेति । आतो भयम् । ननु भयाने संभावना पुरन रे करा -बिगीति ! :;ཝང་ཡཱ ི པཀ|མས་ ཆུ་ཀ༌ས༌པ ： ས ༌ཀཱ ཡཀཾ ཊ་པསྶ ཀྱ བ ས པ༌, བསམ༌ཡས་མ་༤ ཡས༌ ༨ ཡས་ कर-एवं सतति ।::-- པ༌མསྶ འམ་ ཁ་ སེ - ངས: –– ཁ༌:། . मा.सरमा !" པས་ :་ སུད་པས ཙནྡཱཡ༌ སྔགས༌ ཡཱ, -दिनि । .... -- *: -...

·३८४ तत्तदीपिका (नित्सुरती) [ चतुर्थः पृत्तिर्न स्वात् । नचाविधालेशान तदनुतिः, निरीकतत्त्वज्ञानोदये सशसमापि नियनेः। प्रारब्धकर्मणा प्रतिवदं तत्त्वज्ञानं शरीराविप्रतिभासोतुमधिमालशं न निवर्तगनीति नन्। मैवम् । कर्मणोऽप्यविनाकारतया तभित्तौ तनिटत्तेः, अनित्तौ च कर्मणरणत्कार्यस्य न शरीरादेः : सालप्रसमात । क्षीयन्ते नाम कर्माणी रावशेषणाशेपकर्मणां ज्ञानात् प्र- क्षयश्रवणाग । नच 'तस्स सावदेव चिरं गावन्न विमोक्षोडश संपत्मा' इति विदुपो देह- पातावधिक्षवणात प्रारब्धकर्मव्यतिरिक्तकर्मविषयैपा श्रुतिरिति वाच्यम् । तस्याः परोक्ष- ज्ञानिविपयत्वात् । ननु 'उपदेश्यन्ति ते शानं शानिनस्तत्वदर्शिन' इसपरोक्षशानिन एवोपदेष्ट्रलं दर्शय- नीश्वरस्तत्त्वदर्शिनामपि शरीरादेसद्धेनूनां च कर्मणामासानं सूचयतीति चेन्मैवम् । ज्ञा- निन इति परोक्षनिश्चयवतसत्त्वदर्शिन इति च तत्त्वदर्शनाभ्यासशीलस्य तत्र प्रतिपादित- त्वात् । न चापरोक्षे परोक्षज्ञानविभ्रमः, खालनि स्वसुखादी च परकीयानुमानादिज्ञानस्या- विभ्रमत्वात् । भावेनानुत्पत्तिप्रसमात्तयदि मुफिसि अस्त्येव जीवन्मुक्तिः। अब यदि न जीवन्मुक्तिः नास्त्येव मुक्तिरिति मुफितिष्पर्धमेवायं विचारः विद्यासंप्रदायसियधगितरमा हि तत्वविदः सद्यः शरीरपाते शिष्यायप्रतिभासा- दसाक्षात्कृततत्त्वस्य चानुपदेष्ट्रत्याविहीनसंप्रदायतयाऽनिमोक्ष एष पर्यवस्येत् । तदुक्तनाचार्यजीवन्मुक्तिप्र. करणे-'जीवन्मुशोस्ति गुचिर्यदी'यादिना । तम तावजीवनमुक्तिमाक्षिपति-नन्वित्यादिना । अय- मर्धः-यद्यात्मातिरिक्ता स्यादविद्यानिवृत्तिस्तदा देहपातानन्तरमपि शस्यसंभावनया स्थाद्विदुपः शरीरादि- प्रतिभासः, यदा तु ज्ञानोपलक्षितागवेति समर्थते तदोपलक्षितात्मनः सदातनत्वादुपलक्षणतत्संवन्धयोः सतोरुपलक्षणतानिष्पत्तनिवृत्तवाविद्येति वचनीयं, तथाच तदा झोस्तिस्थूलसूक्ष्मकलेवरयुगलविलयाच्छिष्या- दिप्रतिभासाभाव इति भावः । नन्वविद्यागाः कश्चिदेकदेशोस्ति ज्ञानेनाप्यनिवर्सः तनिवन्धनोयं शरीरादिप्रति- भास इति तत्राह-नचेति । नहि समस्ता विद्याविनोदिविज्ञानमेकदेशेऽसमर्धमिति संभवतीत्यर्थः । समर्थ- स्यापि प्रतिवन्धं शहते-प्रारब्धेति । यदि हि प्रारब्धकर्मणः स्थितिरेव स्यात्स्यात्तदा कारणवंशपरिरक्षणं तदेव तु नास्तीति परिहरति-मैवं कर्मण इति । सत्यत्वप्रसङ्गादिति । ज्ञानवाध्यत्वं हि मिथ्यात्व- मिति भावः । ननु कर्माणि क्षीयन्ते इति सामान्यवचनमिदम् । अस्तिचापराश्रुतिस्तस्य तावदेव चिरमिति विदुपोपि शरीरपातावधि दर्शयन्ती तथा चैतदनुसारेण प्रारब्धकर्मव्यतिरिक्तकर्मविपये सा व्यवस्थापनीयेति तत्राह-नच तस्य तावदेवेति । नेयं श्रुतिरपरोक्षज्ञानिविपया येन तदेकदेशविषयतया तां संकोचये- दपि तु परोक्षज्ञानिविपयेति विरोधशकैव नास्तीत्याह-तस्या इति । स्मृतिवलानीवन्मुक्तिं शङ्कयित्वा दूपयति-नन्वित्यादिना । स्यादेतत्-भवतु परोक्षज्ञानिविषयो ज्ञा- निन इति निर्देशः तत्त्वदर्शिन इति कथं तेषु समतः स्यात् , साक्षात्कारो हि दर्शनं नाम तस्मादेतदेव तत्त्व- साक्षात्कारिणां शरीरादिप्रतिभासे प्रमाणमिति तत्राह-तत्त्वदर्शिन इतिचेति । अत्र हि तत्त्वं द्रष्टुं शीलमेपामिति ताच्छील्ये णिनिप्रत्ययविधानात्तत्त्वदर्शनाभ्यासशीलाः प्रतीयन्ते । नचापरोक्षज्ञानोदयेऽभ्या- सावसरः तदर्थत्वादभ्यासस्य । तस्मात्परोक्षज्ञानाभ्यासशीलिन इह विवक्षिताः। अतएव तत्समभिव्याहत. ज्ञानशब्दोपि परोक्षज्ञानविषय इत्यर्थः । ननु परोक्षज्ञानशीलिनां तत्त्वदर्शित्वमनुपपन्नम् , अपरोक्षे परोक्षज्ञान- स्यायथार्थतया विभ्रमत्वादित्यत्राह-जचापरोक्ष इति । खात्मा खसुखादि च खस्स तावदपरोक्षे इतरेषां च तत्रानुमानाच्छब्दाद्वा परोक्षज्ञानमुत्पद्यते नच तद्भान्तम् । अवितथार्थत्वादितरथा प्रतिपाद्यानमित्या कथाऽप्रवृत्त्याचापात इति भावः ।

·परिच्छेदः] . नयनप्रसादिनीयाख्यायुता। ३८५ चायमविद्यालेश: किमविवाया एकदेशः किंवा तदाकारान्तरम् । नायः । अवि- बाराः पवादिवत्सावयवत्वानझोकारात् । नापि द्वितीयः । स्वाकारिनिवृत्तौ तदाकाराव- स्वानानुपपत्तेः । अस्तु तर्हि संस्कारादेव द्वैतप्रतिभातानुवृत्तिः विनिवृत्तसर्पविभ्रमत्वापि संतारागयकन्पायनुवृत्तिदर्शनान् । 'तिष्टति संस्कारवशाचभ्रमवद्धतशरीर' इति च वत्रान्तरेप्यभिधानादिति चेन्मैवम् । तस्याप्यविद्याकार्यवात्तनिवृत्तौ तनिवृत्तेः । अतथावे वा तत्त्वे द्वैततत्सत्वापत्तेः, निध्यात्वे च भावरूपकार्यत्योपादानमन्तरेणानुपपत्तेः, निराक्ष- पलानुपपत्तेश्च । नचालेवालयः, निरविद्यासंगत्य स्वतः कार्यानयत्वानुपपत्तेः । नत्र स्थितप्रज्ञगुणातीतलक्षणानां जीवन्मुक्तविषयत्वम् , साधकवैवावत्याविशेष प्रातत्य तत्रा- निधानात् अतो न जीवन्मुतियुक्तिमतीति । जत्र वदान:-अविद्यालेशशब्देन नोहाकारान्तरोक्तितः । ज्ञानत्य प्रतिवन्धान प्रव- लारस्थकर्मभिः ॥ १० ॥ लेशानुवृत्तौ तिजन्यकर्नादेनुवृत्तितः । उत्पनालावबोधल जीवन्मुक्तिः प्रतिध्यति ॥ ११ ॥ एवं हि न्यायसुधायामाराध्यपाइरुपपादितं संत्तारमू- लकारणभूताविद्या परप्येकैव तथापि तत्वाः सन्त्येव बहवः जाकारात्तत्रैकः पञ्चत परमार्थसत्त्वभ्रमहेतुद्वितीयोऽर्थशियातनर्थवत्तुकल्पक: तृतीयत्त्वपरोक्षप्रतिभासविषयाका- रकल्पक: तनाद्वैतसत्यत्वाध्यवसायेन समतदेततलवकल्पकाकारो निवर्तते । अर्थनिया- समर्थप्रपञ्चोपादानमायाकारतत्त्वसाक्षात्कारेण विलीयते । अपरोक्षप्रतिभासयोन्या- एपनविदालेदाथितिरनुपरयुन्दान ले एकादिवाला दुनिलरलाह-वायमिति। अन. जीकारादिति । म निरपवं न सादापोलीकाराट् अब दिवस नमः। मन्टनाशनतनावपति-अस्तु तहीति । सवरं तिपिलर-विनिवृत्तेति । -तिष्टतीति । तदेव पति-भवमिति । अतधात्य रति । सः । नन्द पियाजन्यापाभावी निभ्यायाम तमाशाती मार-मिथ्यात्व इति । भरतील. रूपल्या सनिपाईन् । नरनार-निराधपत्येति।न्दी कि སེམས་པཎ་ལྕཡr དེབ་མཱནྟུ་མཱ: ཀཔལག་པས་ नैवेति । स्थानिपटनीति सारवान:-शानि। - ཎསཱརཱ ཎསཱསཱནྟ: { དུ ནས༌ཝཱཎསུ་པ པ བྱམསཡ: - ལས༌ཀ ;ས :ཨ་མས མཱ་ཡསྶ བྱེ་སོ་ཊ་ པ་ བྱཱཝལ ནས ག མཁགཡས --- “ ནས པས པཱཋ༔ ལན པ ཨཱབས༌ ས་བ –：ེས་ ༸པ निसीसी-नव सितेति ! ཀ1 ：: ཨཱཎ༌ ༩ པཎཨཱཝཝཱ： … རེས༌ཏེ་, ཉྙཔ་པ :གཨག ཡང་ མ་བེལ :བནྟག༌ ཡནས་བབས ས ས : ： པའོས་ས་ ན༌ བ་ པས་ སམ༌ -- མས་ མ།: ·སམམྨཔཱ ཡྻ བྱཱལསྶ ཎ ： སྶ བསམ་ ཙཁ ༤ ལས༌ འབམ ན༔ བསམཱམིདྷེཝས་པ༌ལ་ངེསཝ༴ ས་རབས་པ་པཎསཱ་པཾ པ ་ ཡབས་ལས་ ་ས ༌ གན ཎ གཏམ:“ པ༌ ; མསྶ བདགཡས༌པ་ཡང་ མ་བུ；:པཱལ་ ཝམ་ ལམ༌ ལམཁ་ ༔ - ཁཡ པནྟ ཡངྒཔ༤ ཡས༌ ཀ ཁ ག ： ཙམ… ； ཨ་ པ་ ཨཔས བགནས་ ལ་ཁ་ ·३८६ तत्वप्रदीपिका (नित्सुखी) [चतुर्थः भासजनकरतु मायालेशो जीवन्मुक्तसानिवृत्तः समाध्यवसायां तिरोहितोऽन्यदा देहा- भासजगदाभासहेतुतयानुवर्तते । प्रारब्धकर्मफलोपभोगावसाने तु निवर्तते । अतिरपि इन्द्रोमायाभिः पुरुरूपईयत इत्याचा मायां विविधाकारां दर्शयति । नच लेशस्यापि विरो- धित्तत्त्वज्ञानोदयानिवृत्तिः किं नस्सादिति वाच्यम् । प्रबलैः प्रारब्धकर्मभिर्ज्ञानस्य प्रतिब- द्धत्वात् । तथाहि-विद्यार्थानि कर्माणि कर्मान्तरारब्धशरीरे फलं जनयन्ति अन्यथा ज्ञानार्थानामपि कर्मणां भोगार्थलप्रसङ्गात । तथाच शरीरारम्भककर्माण्युपजीव्य ज्ञाना- र्थानि कर्माणि तदविरोधेन वफलं प्रयच्छन्तीति युक्तम् । तथाच तैः प्रतिबद्धशक्तित्वा- तत्त्वज्ञानमविद्यालेशं न निवर्तयति । नच कर्मणामप्यविद्याकार्यतया तन्निवृत्ती निवृत्तिः तजनकाविद्यालेशस्यानिवृत्तेः । नन्वेवं सतीतरेतराश्रयत्वं तत्त्वज्ञानशक्तिप्रतिबन्धकर्मणामवस्थानादविद्यालेशानुवृत्तिः तद्- नुवृत्तौ च कर्मणामनुवृत्तिरिति, मैवम् । भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्ति'रित्यत्र भूयोनिवृ- त्तिरिति विशेपणादुभयविधमायाकारनिवृत्तेराकारान्तरानुवृत्तेश्च मानान्तरेणाधिगमात् , प्रतीतावितरेतराश्रयत्नाभावात् । 'अन्ते विश्वमायानिवृत्ति'रिति च श्रवणात् । प्रारब्धफ- लकर्मलक्षणस्य विद्याशक्तिप्रतिवन्धकस्य फलोपभोगेन निवृत्ती प्रतिबन्धाभावे तत्त्वज्ञा- नान्निःशेपाविद्यानिवृत्तिरिति प्रतीतेश्च । पारमार्थिकत्वार्थफियासामर्थ्यरहिततया ज्ञातस्यापि प्रपद्यस्य शुक्तिरजतादिवत्तत्समर्थकस्तृतीय आकार इत्यर्थः। एतेषां च फ्रमेण निवर्तकशानशरीराणि दर्शयति-तत्रेत्यादिना । तत्त्वसाक्षात्कारेणेति । अद्वैतात्म- वस्तुसाक्षात्कारेणेत्यर्थः । ननु यदि साक्षात्कारे जातेपि जीवन्मुफस्य समाध्यवस्थायां तिरोहितोऽन्यदा चोटुद्धो वर्तेत कश्चिदाकारः केन तर्हि तस्य निवृत्तिस्तत्राह-प्रारब्धेति । उक्तार्थे श्रुतिमपि प्रमाणयति- श्रुतिरपीति । इन्द्रः परमेश्वरः । इदि परमश्वर्य इति भैमसेनिस्मृतेः । आदिशब्देन 'भूयश्चान्ते विश्वमाया- निवृत्ति'रित्याद्या गृप्यन्ते । 'मायां तु प्रकृति'मित्यादावेकत्वेन प्रतिपादितमायाया मायाभिरित्यादिवहुत्वा- भिधानमाकारभेद एव घटत इतिभावः । उत्तरार्ध व्याचष्टे-नच लेशस्यापीत्यादिना । इदानी प्रार- ब्धकर्मणां ज्ञानापेक्षया प्रावल्यमुपजीव्यतयोपपादयति-तथाहीत्यादिना । नन्वन्यैरेव कतिभिश्चित्कर्म- मिर्ज्ञानार्थमेव देहमुत्पाद्य तत्त्वज्ञानमुत्पाद्यतां किमिति कर्मान्तरारब्धशरीरोपजीवनं ज्ञानोत्पादकानां तथाच ज्ञानोत्पत्तौ देहनिवृत्तेन जीवन्मुक्तिरिति तत्राह-अन्यथेति । भवतु कर्मान्तरारब्धशरीरे फलजनकत्वमेपां ततः किमिति तत्राह-तथाचेति । ननु भवतु ज्ञानोत्पादककर्मणां प्रारब्धकर्मापेक्षया दौर्बल्यं ज्ञानस्य तु किमायातं येनोत्पन्नं ज्ञानं तानि न निवर्तयतीति तत्राह-तथाच तैरिति । उत्पद्यमानमेव तावत्यंशे प्रतिवद्धशक्तिकं कारणवशादुत्पद्यतामिति भावः। यत्तु प्रारब्धकर्मणां निरुपादानतया स्थितिरेव नोत्पद्यते कुतः प्रतिवन्धकत्वमित्युक्तं तत् परिहरति- नच कर्मणामिति । निरुपादानकत्वमसिद्धमित्यर्थः । ज्ञप्तावितरेतराश्रयं शङ्कते-नन्वेवमिति । नात्र प्रारब्धकर्मभिरेवाविद्यालेशावगतिः श्रुतिवशादपि शक्याधिगमत्वादिति परिहरति-मैवं भूयश्चेति । 'तस्याभिध्यानाद्योजनात्तत्त्वभावाद् भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्ति'रिति श्वेताश्वतराणां मनोपनिपदि श्रूयते। अत्र च भूयोनिवृत्तिविश्वमायानिवृत्तिरिति प्रतीयते तत्र विश्वग्रहणेनानेकमायाकारप्रतीतिस्तेषां च क्रमेण निवृत्ति- भूयोनिवृत्तिरिति पौनःपुन्यापरपर्यायक्रियासमभिहाराभिधायिना भूयःशब्देनावगम्यते । अन्ते निवृत्तिरित्य- नेन विदेहकैवल्यावस्थायां विलीयमानः कश्चिदाकारः प्रतीयते । अन्ते विश्वमायानिवृत्तिरिति च पूर्वमशेपमायाऽनिवृत्तिरिति च प्रतीयते ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादियीव्याख्यायुता। ३८७ अतएव 'क्षीयन्तेचास्येति सामान्यश्रुतेः प्रारब्धकर्मव्यतिरिक्तकर्मनिवृत्तिपरत्वोप- पत्तिः तस्य तावदेव चिर'मिति विदुपः प्रारब्धकर्मतत्कार्ययोरवस्थानाधिगमाच्च 'तद्धास्य विजज्ञा'विति विस्पष्टज्ञानोपजननस्याश्चर्यवत्प्रतिपादनात् परोक्षज्ञानविपयत्वानुपपत्तेरन्यथा श्रुतवाक्यस्य परोक्षज्ञानस्यावश्यंभावितया तत्प्रतिपादनवैयर्थ्यात् । 'नच ज्ञानिनस्तत्त्वद- शिन' इति स्मृति: परोक्षनिश्चयवतस्तदभ्यसनशीलस्य प्रतिपादिका, दर्शनशब्देन साक्षा- त्कारस्यैव रूपादिदर्शनस्येवाभिधानात् । वासनि चापरोक्षे परोक्षज्ञानस्य विभ्रमत्वात् । नच सुखादिविषयपरकीयानुमानादिज्ञाने व्यभिचारः । स्वापरोक्षस्य स्वपरोक्षज्ञानविप- यत्वे विभ्रमत्वाङ्गीकारात् । नचाकारिनिवृत्तौ तदाकारावस्थानासंभवः, सामान्यविशेपघटितस्यापि वस्तुनो विशे- पनिवृत्तौ सामान्याकारावस्थानस्य परीक्षकैरभ्युपगमात् । नच साधक एवावस्थाविशेपं प्राप्तः स्थितप्रज्ञो गुणातीतश्च, 'प्रजहाति यदा कामा'नित्याद्यभिहितविशेषणानां तत्रानु- नुपपत्तेः । नहि सर्वकामानां विमोकः परमाससाक्षात्कारमन्तरेणोपपन्नः । 'रसवर्ज तदेवं प्रारब्धकर्मणां प्रमाणमार्गण विदेहनिर्वाणावस्थानाधिगमात् 'क्षीयन्त इति सामान्यश्रुतिः संकोच महतीलाह--अतएवेति । ननु 'तस्य तावदेवेति श्रुतिः परोक्षज्ञानिविषयतया प्रत्याख्यातेति तत्राह- तद्धास्येति । तेन ह्याश्चर्य द्योत्यत इत्यर्थः । ननु परोक्षज्ञानोत्पत्ताविदमाश्चर्यमस्तु श्रुतेः भवति हि मूर्खे- प्वनुत्पद्यमानं परोक्षज्ञानमपि बुद्धिमत्सूत्पद्यमानमाश्चर्य हेतुरिति तत्राह-अन्यथेति । अधीतवेदो विदि- तपदतदर्धसंगतिकः श्रवणेऽधिक्रियते नच तस्य परोक्षज्ञानसाधनोत्पत्तिराश्चर्यहेतुः प्रत्युतानुत्पत्तौ गहैव स्यादिति भावः । स्मृतेरन्यथासिद्धिं परिहरति-नच शानिन इति । किंचापरोक्ष परोक्षज्ञानं विभ्रान्तमेव । नच परस्य परात्मानुमाने व्यभिचारः । खापरोक्षे खपरोक्षविज्ञानस्य विभ्रमत्वाव्यभिचारादित्याह-स्वात्म- निचेति । यत्त्वाकार्यविद्यानिवृत्तावाकारावस्थितिर्न संभवतीत्युक्तं तत्परिहरति-नचाफारीति । अनु. तव्यावृत्तात्मकं हि समस्तं वस्तु भारभिप्रेयते यथाः-'कार्यरूपेण नानात्वमभेदः कारणात्मना । हेमात्मना यथाऽभेदः कुण्डलाद्यात्मना भिदेति तत्र यथा कटककेयूरायाकारनाशेनाकारिनिवृत्तावप्याकारान्तरस्यानुवृत्त- स्यानिवृत्तित्तधेत्यर्थः । यदिचान तार्किको विप्रतिपद्येत तं प्रति सामान्यविशेपयोरत्यन्तभेदस्य समवायस्य च चिरातीतसण्डनम्मा- रणेन संमतिरानेतव्या नचाकारादतिरिक्ताकार्यपि निरूपणसहिष्णुः यनिवृत्त्यास्यापि निवृत्तिरापायेत । ननु तथाप्यविद्यायाः कोयनाकारः किमवयवः किं वा तदर्मः 1 नोभयथापि । कि तर्हि भवियुवावस्थान्तरना- पन्ना । विचित्रशक्तिविद्याऽतः प्रारब्धभोगकतत्कारणमात्ररूपेण तिष्टवीत्लन्युपेयम् । किंच स्थितप्रदत्वेन च गुणातीतत्वेन च जीवन्मुकमेव भगवद्गीताप्रतिपादयति न साधकं शमादिसम्पममपि तस्यात्मसाक्षात्कारा. भावेन तत्प्रयुक्तसकलकानप्रहाणाभावादित्याह-नचेत्यादिना । साधकः फलायोपात्तशमादिसाधनः। अव- स्थाविशेषम् उपसर्जनीभूतननोनाशवासनाक्षयाभ्यालशालिवरूपम् । अन्तःकरणपाणां कामानां नित्ति प्रति विवितात्मसाक्षात्कार एव हेतुरित्येतदपि तत्रैव दर्शितमिलाह-रसेति । रसः कानः दृष्ट्वा साक्षालल ।

·३८८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [चतुर्थः रसोप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते'इति स्मरणात् , 'यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः। अथ मोऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समभुत'इतिश्रुतेश्च । तदेवं श्रुतिस्मृतिपुराणादिष्वा- घुष्यमाणा जीवन्मुक्तिः प्रद्वेपमात्रेण नापलपितुं शक्यत इति सिद्धम् ।। इति श्रीगौडेश्व- राचार्यपरमहंसपरिव्राजकाचार्यज्ञानोत्तमपूज्यपादशिष्यश्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्री- चित्सुखमुनिविरचितायां तत्त्वप्रदीपिकायां चतुर्थः परिच्छेदः ॥ ४ ॥ एतदेव श्रुतिरारण्यकी प्रकाशयतीलाह-यदेति । फलितमाह-तदेवमिति । इति श्रीमत्परमहंसपरिवा- जकाचार्यप्रत्यक्प्रकाशपूज्यपादशिष्यस्य प्रत्यक्खरूपभगवतः कृतौ तत्त्वप्रदीपिकाटीकायां नयनप्रसादिन्यां चतुर्थः परिच्छेदः ॥ ४॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थः।

·No text on this page.