·[३] ४ ... . १ .... १२ ... .... ... . .... ४ ... १२ १ १ १ ४ १२ ... ६ ... ५८ आचारेन्दु:--माटे इत्युपाहव्यम्बकविरचितः । ५९ श्राद्धमञ्जरी--कारोपाहबापमट्टषिरचिता । २ ६६ योग संग्रहः-विश्वेश्वरसरस्वतीकृतः । ६१ गौतमपणीतधर्मसूत्रम्-हरदत्तकृतटीकासमेतम् । - ६२ ईशकेनकठमश्नमुण्डमाण्डक्यानन्दवल्लीभृगपानपद:--सटीकाः . २ ६३ छान्दोग्योपनिपत-रशरामानुजविरचितमकाशिकोपेता। .... ६४ वृहदारण्यकोपनिपत-रहरामानुनविरचितप्रकाशिकोपेता । ६५ शालायनब्राह्मणम्-ऋग्वेदान्तर्गतबाफलशाखीयम् । ६६ काव्यप्रकागः-उद्योतयुतप्रदीपसहितः । ६ ६७ ब्रह्मसूत्राणि-दीपिकासमेतानि । ६८ बृहहह्मसंहिता-नारदपश्चरावान्तर्गता । ... ६९ ज्ञानार्णवतन्त्रम्-ईश्वरप्रोक्तम् । तन्त्रशास्त्रग्रन्थः । ७० स्मृत्यर्थसार:--श्रीधराचार्यविरचितः । ७१ वृहद्योगतरङ्गिणी-विमलमविरचिता भागद्वयोपेता । १० ७२ परिभाषेन्दुशेखरः-वैद्यनायकृतगदाख्यटीकायुतः । २ ७३ गायत्रीपुरश्चरणपद्धति:श्रीमच्छंकराचार्यविरचिता। .... -१ ७४ द्राखायणगृह्यसूत्रवृत्रीि:-रुद्रम्कन्दप्रणीता । ७५ ब्रह्मसूत्रभाष्यार्यरत्नमाला-मुब्रह्मण्यविरपिता । ७६ ईशनकठोपनिपद:--दिगम्बर नुघरकृतव्याख्यासमेताः। .... ७७ वेदान्तसूत्रमुक्तावलि:--ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता । २ ७८ त्रिस्थलीसेतु:-नारायणमविरचितः । ७९ आन्दोग्योपनिपत्-मिनाक्षराव्याख्यासमेता । ८. वाक्यवृत्तिः-श्रीमच्छंकरानार्थकृता सटीका । ८१ आश्वलायनश्रौतसूत्रम्--नारायणकुतवृत्तिसमेतम् । ८२ ब्रह्मसूत्रवृत्ति:--हरिदीक्षितविरचिता । ८३ संक्षेपशारीरकम् ---व्याख्यासहितं भागद्वयोपेतम् । ८४ अतामोदः--अभ्यंकरोपाहवासुदेवशास्त्रिप्रणीतः । ८५ ज्योतिनिबन्धः--शरमहा श्रीशिवराजविरनितः । ८६ विधानमाला---श्रीनृसिंहभद्दविरचिता । ८७ अग्निहोत्रचन्द्रिका श्रीवामनशानिमिः कृता । २ ८८ निरुक्तम् -~-दुर्गा चाहतवृतिसमेतम् । हयात्मकभागम् । R ८ ... १ . .... - .... २ .... ... . ८ ... ४ ... २ ७ .... २ . .... ३ ४ .... ... ४ ·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलि. ग्रन्थाङ्कः ५३ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्। महादेवशास्विसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्यास्पासमेतम् । द्वाविंशमभृतिपञ्चविंशपर्यन्तप्रश्नात्मको नवमो भागः । ( महादेवदीक्षितमोमयाजिकृतप्रयोगचन्द्रिकासवलितापम्तम्पीयहोत्रमन- रूपद्वितीयप्रश्नसहित)। एतत्पुस्तक वे. • भा० सं० रा. शंकरणास्त्री मारुलकर इत्येतेः संशोधितम। तच्च बी. ए. इत्युपपद वारिभिः विनायक गणेश आपटे इत्यतः पुण्यारयपत्तने आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरमुद्रयित्वा प्रकाशितम् । शालिवाहन शकाव्दाः १८५२ •निम्ताव्दा. १९३० ( अन्य सर्वेऽपिकारा रानशास्नानुसारेण सायत्तीकृताः)। मूल्यं सपादं रूपात्रयम् । ( ३०४ ) ·आपस्तम्वविरचितं हौत्रसूत्रम् महादेवदीक्षितसामयानिकृतप्रयोगचन्द्रिकासमेतम् । द्वितीयः प्रश्नः। गमवदनं शुमरदनं सज्जनभरणं समन्तगुणसदनम् । सचित्सुखसारघनं सदयहृदयं गणाधिपं वन्दे ॥ १ ॥ कुमदकुन्दसिताम्बरसंयुनां विमलमौक्तिकहारसुशोभिताम् । सकलसिद्धगणैरपि सेवितां परिणमामि मनामि च शारदाम् ॥ २॥ आपस्तम्बं मुनिं वन्दे मन्दधीहितकाम्यया । योऽनुष्ठेयपदार्थानां क्रमकल्पमकल्सयत् ॥ ३ ॥ श्रीमद्भगवतो धातुरवतारेण सुनितम् ॥ आपस्तम्बेन तद्वयाख्या महादेवेन रच्यते ॥ ४ ॥ • प्रथमप्रश्ने सर्वेष्टीनां प्रकृतिभूती दर्शपूर्णमासी निरूपितावयेदानीमग्न्याधानादिहोने हितीये व्याचष्टे- अग्न्याधेयं व्याख्यास्यामः । तत्राऽऽग्नेयस्य तन्त्रं मक्रमयति । तस्याः पञ्चदश सामिधेन्यः। प्रयानाः । वात्रघ्नावाज्यभागावय इविपोऽग्नि. ( भुव इति त्रिष्टुभौ संयाज्ये । आग्नेयस्य दक्षिणाकाले दक्षिणां प्रतिगृहाति । अपरेण गाई- पत्यं धेनु हो | सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ॥१॥ अग्नीनामाधेयमग्न्याधेयम् । तत्कर्तव्यमिति कृत्यल्युटो बहुलमिति मावे यत् । अमिराधेयोऽस्मिन्कर्मणीति वा बहुव्रीहिः । सोऽयमाधानसंस्कारोऽग्नीनां वैदिकः । विशिष्ट काले विशिष्टे देशे विशिष्टपुरुषेण विशिष्टर्मन्त्रैर्गार्हपत्याद्युत्पत्यर्थं यदरण्युत्पा- दिसाहाराणां निधानं तदम्याघेयमित्युच्यते । तस्य च होत्रमिति शेषः । अप होतारं समन्त्रकं वृत्वा मधुपर्कादिना पूनयेदिति खानप्तः । तत्राऽऽओयेटयां तु प्रकृतिवत्य- पदश मामिधेन्यः पञ्च प्रयाना इति पौधायनः । पौर्णमासतन्त्रत्वाद्वानी-अग्निवाणि, तर सोमासि, इत्याज्यमागावध हविषा प्रतिवत्समानमिति । दक्षिणाकाले देवस्य त्या ·२ आपस्तम्वविरचितं हौत्रसूत्रम्- 12प्रभे- राना स्वा.. घेनुमित्यायूहेन गृह्णाति । अपरेण गार्हपत्यमिति दर्शपूर्णमासाभ्यां सिद्ध यया भवति तयेत्ययः । संतिष्ठते समाप्नोति ॥ १ ॥ पवमानहवीपि सद्यो वा । समानतन्त्राणि नाना- तन्त्राणि वाऽऽग्नेयेन' या समानतन्त्राणि । यदि यजेदामना पवमानेनामिना पावफेनाग्निना शुचि- नेति तिस्रो देवताः। अथ द्वादशसु व्युष्टासु पृष्ठयार स्तीवोऽपः प्रणीयामिना पवमानेन यजेतेत्येके। तस्याः पञ्चदश सामिधेन्यः । पञ्च प्रयाजाः । वाघ्नावाज्यभागावय हविपोऽन आयुधप पवसेऽये पवस्वेति विष्टभी संयाज्ये । सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ॥२॥ अग्न आयूषीत्याग्नेयस्य पुरोनुवाक्या । अग्ने पवस्वेति याज्या । अग्ने पावकायेत्यस्य पुरोनुवाक्या । स नः पावकेति याज्या । अग्नये शुचय इत्यस्य पुरोनुवाक्या-अग्निः शुमित्रततम इति । उदन्न इति (ते० स० १-३-१४) याज्या। स्विष्टकृदादि प्रकृति समानम् ॥५॥ अय तदानीमेवाग्निना पावकेनाग्निना शुचिना य- नेत । तस्याः पञ्चदश सामिधेन्यः । पञ्च प्रयाजा पानावाज्यभागावथ हरिपोरग्ने पावकः स नः पावकामिः शुचिव्रततम उदग्ने शुचयस्तवेति त्रि- gभी संयाज्ये । सिद्धमिष्टिः सतिष्ठते ॥ ३ ॥ गतार्थः ॥३॥ ऐन्द्रामेन यजेताऽऽदित्येन | तस्याः सामिधेन्यः। वानावाज्यभागावथ हविपोरिन्द्रानी रोचना दिवः श्नयद्धृत्रमित्यैन्द्राग्नस्यादितिर्न उरुष्यतु महीमू पुमातरमित्यादित्यस्य त्रिष्टुभी संयाज्ये । अर्थतं चरमुद्धृत्य चत्वार आयाः प्राश्नन्ति । सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ॥४॥ THI याच्यापुरोनुवाक्ये इति शेषः । समिध्यमानवती समिद्धवती पान्तरेप . पानवस्य धाव्या दधातीति वैखानसः । वृधन्वत्याज्यमागाविति घायनः ॥४॥ - - ·पद: महादेवदीक्षिचसोमयाजिकृतमयोगचन्द्रिकासमेतम् । आगावैष्णवेन(पाभ्या) यनेत । अग्नीपोमीयेन विष्णुना शिपिविष्टेन । तस्याः पञ्चदश सामि- घेन्यः । त्रिनावाज्यभागावय हविपाममावि. प्णू अग्नाविष्णू अग्नीपोमा सवेदसा युचमेता प्रतत्ते अग्र शिपिविष्ट किमित्ते विष्णो इति त्रिभो संयाज्ये । सिद्धमिहिः सतिष्ठते ॥५॥ पाज्यापुरोनुवाक्ये इत्यनुपङ्गः सर्वत्र । स्पष्टोऽर्थः ॥ ५॥ आदित्य घृते चरं सप्तदश सामिनीकं धेनु- दक्षिणा सर्वे पामनुनिर्याप्याणां स्थाने वाजसने- यिन: समामनन्ति । तस्या वाघावाज्यमा. गावय इविपोऽदितिर्न उरुप्यतु महीम पु मातर. मित्यादित्यस्य विग्रुभौ संपाये । सिद्धपिष्टिक सतिष्ठत्ते ॥ ६॥ पवमानहविभिरस्याः कालो व्याख्यातस्तत्स्थानापत्तेः । पूर्वादित्यधर्मारतु न भवन्ति । सनदश सामिधेनीकत्यम्प पुनर्विधानात् । गतार्थमन्यत् ॥ ६॥ क्यातोऽन्वारम्मस्येव भीमासान्यारम्भं पोणे. मास्त्रां समानोपवसर्थ करोति । अनाविष्णुभ्यो यता सरस्वत्या सरस्वताऽमिना भगिना नानातन्त्रमेके । तस्याः पञ्चदश सामिपन्या पश्च भयाजा वानावाज्यभागावथ हविपाममा. विष्णू अनाविष्णू म णो देव्यानो दिवः पीपिचार सासरस्वतः स्तनं ये ते सरस्व ऊर्मय इति त्रिष्टुमो संयाज्ये तद्विश्वा सुभग सौभगान्पने... वियन्ति वाजिनो वानिनो न वयाः। श्रुष्टी रयि. चोनो न तूर्ये दृष्टिरीट्यो रीतिरपारावं मगो न आदि रत्नमिपे परिज्मेव सपति दस्म. वर्चा: । अग्ने मित्रो न ग्रहन् ऋतस्पासि तथा चागस्य देव भरिति याज्यानुवावये । मिथुनौ गावी दाक्षिणा सिद्भमितिः सतिष्ठने ॥७॥ उपवतपः माणमाम्यां सस्कानमयोगः | सप्टोऽ: 101

·[ २ प्रभ-
८
आपस्तम्वविरचितं हौत्रसूत्रम्-
सामिधेन्यः । पञ्च प्रयाजाः । वाघ्नावाज्यभा-
गावथ हरिपोऽयाविष्णू अग्नाविष्णरित्यमाविष्णो-
स्त्रिष्टुभौ संयाज्ये । सिद्धमिष्टिः सतिष्ठते ॥ १ ॥
पशुरैन्द्रामः । गतार्थमन्यत् ॥ १ ॥
अथानिमणयनम् । तीर्थेन प्रपद्याऽऽहवनीयस्यो-
पविश्य तिष्ठन्वा । यदा प्रेष्यत्यग्नये मणीयमाना-
यानुनूहीत्युक्ते तदाऽग्निं प्रणीयाऽन्नाह मध्यमेन
स्वरेण हिंकृत्य व्याहृतीपित्वाऽनवानं म देवं
दैव्या धिया इत्यष्टाभित्रभिः प्रत्यनिं प्रणयेत् ।
त्रिः प्रथमामन्नाह विरुत्तमाम् । प्रक्रमस्थाने
वाचं विसृजति । तिष्ठन्सौपे तथैव वाचं विसृज.
तीत्येके ॥ २ ॥
ततः परमग्निप्रणयनं वक्ष्यत इति शेषः । क प्रपद्ये सत्यं प्रपद्य इत्यादिना वा ।
मनवानमनुच्छासम् । यद्यपि अष्टौ ऋचः सन्ति तत्राऽऽद्यन्तयोस्त्रिनिदश संपद्यन्ते ।
प्रक्रमो विक्रमः पादविन्यास इति यावत् । स्पष्टमन्यत् ॥ २ ॥
यदा यूपायाज्यमानायानुहीति संमेष्यति तदा
चात्वालोत्करावन्तरेण प्रपद्योत्तरवेदेरुचरोणे- '
या।
हिंकृत्य व्याहृतीच जपित्ता
यूपाञ्जनीया अन्वाई अञ्जन्ति त्वामध्वरे देव.
यन्त इति सप्त । तासां तिः प्रथमामन्वाहोत्त-
मेन वचनेनार्धर्च उपरमति । यदा जानात्युच्छ्रीय-
माणायानुडीति य स्तिष्ठा[स]दिति प्रतिपय
समर्य आगदथे वर्धमान इत्यर्धर्च उपरमति ।
यदा जानासि परिणीयमाणायानुगृहीति पुनन्ति
धीरा अपसो मनीपा इति मतिपद्योत्तमया तिः
परिदधाति । यदा, यूपाय परिवीयमाणापानुन-
होति सदा होता गुना सुवास इत्यन्वाह ।।३।।
ययप्याजनार्थ एको मन्त्र उच्छ्यणार्थाः पञ्च मनाः परिव्ययणार्य एको मन्त्र-
तपाऽप्यअनस्य प्राधान्याच्यप्रिन्यायेन सप्तापि मन्या यूपाझनीया इत्यु.
निरस्योपविशति
घ्यन्ते ॥ ३ ॥

·. ३ पटल: ] महादेवदीक्षिततोमयाजिकृतमयोगंचन्द्रिकासमेतम् । तस्य सप्तदश सामिपन्यः समिध्यमानबत्ती समिः वती चोचरेण पृथुपाजवत्यो धाय्ये दधाति । पृथुपाना अमर्पस्तर सवायो यतः सुव इति । वरुण इति वसिष्ठराजन्यानाम् ॥ ४ ॥ प्रस्तुतः संहिताबामणयोः (तै० सं० २-५-७) सामिधेन्य ऋच एका. दवाइनरताः । तासु प्रथमाया भक्तिमायाश्च शितिः पाठेन पञ्चदश संख्या पूर. णीया मवति । समदशसंख्यापूरणीयत्वे तु पृथुपाना (ते. वा. ३-५-१) इत्याद्यपरयस्य तासु प्रक्षेपोऽपि विधीयते । एकविंशतिसख्यायाः पूरणीयत्वे पण्णा- मप्यूचा प्रक्षेपणीयता विहिता । ताः प्रक्षेपणीयर्च एव धाच्या उच्यन्ते । तत्र घाय्य योर्धाग्याना वा प्रक्षेपः खलु समिद्धमानसमिद्धवत्योर्मध्य एव भवति । ते च ऋची दशम्येकादश्या ( मी० ६० अ० ३-६-९-१०) इति सूत्रयोदितीयतृतीयाधिका- रणयोस्तत्रैवाधिकरणरत्नमालायां चैतद्विचारः सम्यगुक्तो द्रष्टव्यः ॥ ४ ॥ यदाऽनयेमध्यमानापानुहोति संमेष्यति हिकृत्य व्याहृतीय, जपित्वाऽयानिमन्यनेऽन्वाइ-~-भाभ चा देव सवितरीशानमिति । त्रिः प्रथमामन्वाह । अरुत्तमाम् । यदि मथ्यमानो न जायेत राक्षो. नीरनुचूयात्कृणुष्व पान इति पञ्च । भनी रक्षा- सि सेपत्तीत तिस्रः ॥ ५॥ यदि मध्यमानो न नायेत तदा रामोधीरनुयादिति बौधायनवैखानसौ ॥ ५ ॥ पदा जातायानुव्हीति जाते संमेप्पति तदा उत ब्रुवन्तु जसव इति दाभ्यां पठेत् । यदा महीयमाणायानुयूद्दीति संमप्यति म देव देवी- वप इवि पट्टचः पठेद ॥ ६॥ पटोपः॥१॥ अब मैत्रावरुणदण्डेऽध्वर्युर्यजमानं वाचंयति त्वां गावो वृणत राम्याय 'त्वार हवन्तु मरुतः स्वः । वनक्षत्रस्य पकृभिः सिथियाणस्ततो न उनो विभना वसूनीति होता वा । वमग्रे पृहीत्या मैत्रावरुणाय मयन्यति मित्रावरुणयो- - ·६ आपस्तम्वविरचितं हौत्रसूत्रम्- घेति । यथापूर्वं यथाप्रकृतीत्यर्थः । अग्ने तमद्याश्चमिति । आदितो द्वे प्रधानस्य परतो द्वे विष्टकृतोऽष्टाक्पालपक्षे यदि पञ्चकपालो गायथ्यौ सयाज्ये यद्यष्टाकपालः पवत्यौ इति नियमात् । उभयर्दिक्षिणा ददाति आग्न्याधेयोनीः पौनराधेयिकीश्चेति वचनात्पुन- निष्कृतो रथो दक्षिणा शतमान हिरण्यम् । इत्युभयीरित्यर्थः । द्वयोरन्यानयोविभक्ती. रिति । तद्यथा-देवे अग्नौ बाहिदवो अभिनराशाम इति । नोत्तम इति वचनादुत्तमप्रया. जेन व्याख्यातः । उच्चैरुत्तमा संप्रेष्यतीति प्रदर्शनार्थम् | याज्याऽप्युच्चरेष ययोक्त. मुपाशु यजत्युत्तमादनूयानादिति । आग्निवारुणं यतेति द्वितीयस्मिन्पक्षे पवमातहवि. पामन्ते आग्निवारुणस्तदन्त आदित्यस्तदन्ते वैष्णव इति क्रमः। पुनराधेयं समाप्तम् ॥९॥ अथ वर्षासु श्यामाकाग्रयणं करिष्यभवति ।। तस्याः पञ्चदश सामिधेन्यः । पञ्च प्रयाजा वानावाज्यभागावय हविष आप्यायस्व सं ते इति त्रिष्टुभौ संयाज्ये चासो दक्षिणा । सिद्धमि- ष्टिः संतिष्ठते ॥ १० ॥ अथ शरदि ब्रीह्याग्रयणं करिष्यन्भवति । तत्राग्निना था यजेतेन्द्राग्नेन वैश्वदेवेन द्यावापृथिव्येति । तस्याः सप्तदश सामिधेन्यः । वृधन्वत्याज्यभागावय हविषाममि- मूर्धा भुवो यज्ञस्येन्द्रामी रोचनादिवः श्नथ. त्रमित्येन्द्राग्नस्य विश्वे देवा विश्वे देवा इति नेश्वदेवस्य धावा नः पृथिवी प्रपूर्वजे पितर इति द्यावापृथिव्योः । त्रिष्टुभौ संयाज्ये वत्सो दक्षिणा। संतिष्ठत एपेष्टिः ॥ ११ ॥ धर्षासु श्यामाकेन यनेत शरदि महिमियतेति कार विधिः । यदि नानातन- मक्तान वेत्यापस्तम्बवानसौ । एकतन्त्रे तु वासो वसं च समुच्चयेन दक्षिणां प्रति- गृहाति ॥ १० ॥ ११ ॥ अथ सर्वस्यवाऽऽप्रयणस्य होने विकारमाह--- यदि नानातन्त्र श्यामारेष्टिं दुर्भात श्यामाकानु. दर्तया इति संप्रेष्यति । तस्याः सप्तदश सामि- धेन्यः । सन्तायाज्यभागी विरजी संयाज्ये त्यमो स प्रथा असि जष्टो होता वरेण्यः । त्वया ·पटलः ] महादेवदीक्षितसोमयाजिकृतप्रयोगचन्द्रिकासमैतम् । यज्ञं वितन्वते । सोम यास्ते मयो भुव इति सदन्तौ प्रेद्रो अग्ने इमो अन्न इति विराजी । वासो दक्षिणा दधिमन्यो मधुमन्यो मधुपर्को मधुग्लुन्थो वभुर्ग पिङ्गलः। सिद्धमिष्टिः संति- छते ॥ १२ ॥ स मत्नवदिति द्वे ध्याय्ये चतस्र आज्यभागयोर्दश इविषां वे स्विष्टकृतः । संतिष्ठत आग्रयणम् ॥ १३ ॥ इत्यापस्तम्बहौत्रसूत्रे द्वितीयप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥ १ ॥ यो नीशाम्रयणे श्यामाकश्चरुरुक्तम्त यदि पृथक्तन्वं कुर्वीत तदा वर्षासु श्यामाक- सस्ये पक्के सति श्यामाकानुद्धत उद्धार्याऽऽहरतेति कर्मकरान्यजमानः संप्रेष्यति । श्यामाकसस्य इत्यपि संपावयव इति न भ्रमितव्यम् । विपर्ययस्येवोत्तरत्र व्यक्तव्यत्वात् । यथा वेणुयवेषु पक्केषु वेणुयवानुद्धर्तवा इति संप्रेष्यतीति । साप्तदश्यवचनमज्यान्यादः सर्वस्यापि विशेषस्य प्रदर्शनार्थम् । तन्त्रं त्वस्याः पौर्णमासमग्नीपोमीयविकारत्वात् । प्रपतन्त्रपक्षत्वेऽप्येवं द्रष्टव्यम् । वाससः पुनरुपादानमुत्तरैर्विकल्पार्थम् । सपिदिसं. युक्ताः सकवो मन्थः । स द्ध्ना संयुक्तो दधिमन्यः । मधुना मधुमन्यः । मधुपर्को गृह्ये ध्याख्यातः । अनिश्चोतितमधुर्मधुकोशो मधुग्लुन्थः । मधुमिश्रं गुडमित्यन्ये । वचः कपिलः । पिङ्गलः पिलाक्षः । एवं विरूपो गौः । स प्रत्नवदिति (ते. मा० २-८)। पारसुदस्यानुवाकरयाऽऽदितो द्वे ध्याव्ये मक्तः । ततः पराश्चतस्रो बीहियवारयणयोराज्य. भागार्या अनुवाक्यास्तास्वादितो वे आनयम्य परे द्वे सौम्यस्य । श्यामाकेप्टयां तु सद्व. तावित्युकम् । याज्यास्तु जुपपत्यः । एवं सर्वत्र । परास्तु दशप्रधानहविषा याज्यानुवा- क्यास्ताच यथालिङ्गं गृह्यन्ते न तु क्रमशः । सौम्ययोः प्राथम्यात् । ततः परे द्वे संयाज्ये । स्पटमन्यत् ॥ १२ ॥ १३ ॥ इति श्रीमहादेवदीक्षितसोमयानिकृतायामापस्तम्बहोत्रसूनप्रयोगचन्द्रिकायाँ द्वितीयाने प्रथमः पटलः । भय द्वितीयः पटलः। भय पशुना यक्षामाणी भवति ।यममन्चारम्भ. णीया । अमाविष्णुभ्यां यजेत । तस्याः पञ्चदश १ जुवागवायेति पाठः।

·१० 1 २ प्रक्षे- आपस्तम्वविरचितं हौत्रसूत्रम्- स्त्वा प्रशास्त्रो प्रशिषा प्रयच्छामीति । तर स- स्थतः प्रतिगृह्य मित्रावरुणयोस्त्वा प्रशास्त्रो मशिषा प्रतिगृहामीति । दक्षिणोत्तम]येनमूर्ध्वमु- न्मादि अवको विधुरो भ्यासमिति समादाय यजति ॥ ७॥ ते दण्डमादाय यजति । मैत्रावणो होतारं प्रेष्यतीत्यर्थः । तमादाय संप्रेष्यतीति बौधायनः ॥ ७ ॥ यदा जानाति समिद्भयः मष्योति तं मैत्रावरुणः श्रेष्यति होता यक्षदमिर समिधा सुपमिधा समि द्धमिति । अथ होता यनति सपिद्धो अय मनुषो दुरोण इति । 'ताविमावेष व्यतिषङ्गसुसरेणो चरेण मैत्रावरुणः मेष्यत्युत्तरेणोत्तरेण होत यजति । याज्यान्ते क्षट्करोति । पशाचे कादश प्रयाजान्यजति । दशेष्ट्वा विरमति ॥ ८ ॥ वनस्पतिमिष्ट्वा विरमनीत्यर्थः । तिष्ठति पशावेकादश प्रयानान्यजतीति श्रोता याव्यया यजति । आसीनो होता यजतीति वैखानसः । स्पष्टमन्यत् ।। यदा मानाति पर्यनये क्रियमाणायानुन्हीति तदा मैत्रावरुणः पर्यमिकरणायान्याह-अप्रिोता नो अध्वर इति । यदा जानात्युपमेष्य होतहव्या देवेभ्य इति । तदा मैत्रावरुणः प्रेष्यत्यजेदान- रिति ॥९॥अथ मैत्रावरुणेन प्रेपितो होताऽधि- गुमन्याह दैव्याः शमितार इति । अथाप्ये अपं जपत्यधिगुथेति । यदा जानाति स्तोफेभ्योऽनुन- हीति तदा मैत्रावरुणः स्तोकीया अन्वार जुपस्थ समथस्तमामिति ॥१०॥ प्रति तो देवशो विहीत्यन्तः । होता सत्यापृन्मत्रावरुणो मृते पशो सन्यावृदावर्तते होतृमैवावरणौ ॥ ९ ॥१०॥ अय वपाश्रपणं श्रुत्वा तत्रैव निरस्पोपविश्प घगादापनं यात 1 स्वाहाकृतीभ्यः प्रेष्येत्युक्त .

·२ पटलः ] महादेवदीक्षितसोमयानिकतमयोगचन्द्रिकासमेतम् ।
अयं चोदयति होता यक्षदिति- अथ यजति सयो
जातमिति । कताकृतापाज्यभागावित्येके | दृष.
नत्याज्यभागी॥११॥
-अय पपाश्रपणानन्तरं तत्रैव निरसनमुपवेशनं च । सुगादापनं धृतवतीमध्वयोरिति
भूयादिस्यर्थः । स्वाहाकृतमिति मन्त्रवर्णादुत्तमप्रयानदेवता लक्ष्यते । वाघावाज्यमागा-
विति केचित् । कृताकृताविति वाजसनेयिनाम् ॥ ११ ॥
यदा जानावीन्द्रामिभ्यां छागस्य धपाया मेद-
सोऽवदीयमानस्यानुव्हीति तदा मैत्रावरुणः पुरो-
नुवाक्यामन्वाहाय होता यजति-नीभिरिति
॥ १२ ॥ मैत्रावरुणस्य प्राशनमेके ॥ १३ ॥
मा पत्रहाणा, होता यक्षत् , होतर्यजेति मैत्रावरुणः संप्रेष्यति । अप होता ये
यमा० गीभवि इति यमति । अब पुरोशिस्य पुरोनुवास्यामाह-विहारूयन्मनसा.
होता यक्षदिन्द्रासी होतर्पनेति क्षेत्रावरणः । अथ पुरोडाशस्य याज्यामाह-मा च्छेन
रश्मानिति । अथ स्विष्टकृतः पुरोनुवाक्यामाह-त्यामीटते. होता पक्षदाप्ति होतनति
भेत्रापरुणः । अथ स्विष्टकृतो योज्यामाह- अग्निः सुदीतिमिति विशेषः। वावपटकारेति
नपः प्रकृतियत् । भेत्रावरणपठो मक्षयतीति वचनातस्मिन्पक्षे यममानः सक्षम
इत्यर्थः ॥ १२ ॥१३॥
पदा जानाति मनोवायै इविषोऽवदीयमानस्या-
नुगृहीति तदा मैत्रावरुणो मनोतामन्याह-वर
समे मथम इति ।। १४॥
त्रिः प्रथमामवाह घिरतमामिति वैसानसः । द्वादर्शात्मकोऽयमनुवाकः । ननु
स्वर दाने प्रथमो मनोता ' इस्ययं मनातामन्योऽषिोमीयपशी पटितः । वायय-
पशावण्ययं घोदरमासः ! तत्र स्वर हि बायोः प्रपमः' इत्येवमूहोऽस्ति । यत्तु वचनं
पद्यप्यन्यदेवत्यः पशुरामेय्येव मनौता कार्यति तत्प्रकृती पटितं तत्रैव च सार्थकम् ।
द्विदेवायपशायदेवत्यमन्त्रस्य प्रकरणपटितस्याप्ययोग्यत्वसवाया पुनर्विधानास्वाम-
पम् । उत्रिणो गच्छन्तीत्यादिवन्मन्प्रगतस्यानिशब्दस्यानीपोमीपटसकत्वेनायोम्पक
कापा अनुदपात् । अतः प्रानावनों तदारयं विधताहनिवारणेन पत्तिा
भपति । तामाशो नास्ति ॥1॥

·। १२ -- आपस्तम्वविरचितं हौत्रसूत्रम्- [२-प्रो- पदा जोनातीन्द्रामिभ्यां छागस्य हविषोऽवदीय- मानस्यानुचूहीति तदा मैत्रावरुणः पुरोनुवाक्या. मन्वाह-आभरतर शिक्षवमिति । अथ होता यजति-उपोह यद्विदथमिति ॥ १५॥ स्पष्टोऽर्थ. । वैखानसोऽपि-आमरत५० होता यक्षदिन्द्राग्नी इति मैत्रावरुणो ब्रवीति । अथ होता उपोह इति यजति । अथ वनस्पते. पुरोनुवाक्यामाइ-देवेभ्यो वनस्पत इति। अथ प्रैषमाह-होता यक्षद्वनस्पति होतर्यजति । अथ वनस्पतेर्याज्यामाह-वनस्पते रश- नयेति । अथ स्विष्टकृतः पुरोनुवाक्यामाह पिपीहि देवार इतिः। अय स्विष्टकृतो याज्या- माह-अग्नि स्विष्टकृतमिति यनति ॥ १५॥ यदा जानाति देवेभ्यः ध्येति तन्मत्रावरुणः मे. प्यति देवं घर्हिः सदेवमिति । अथ होता यजति देवं वहिर्वसुवने वसुधेयस्य घेतु चौ इति । तमेव , व्यतिपङ्गमुत्तरेणोचरेण मैत्रावरुणः प्रेप्यत्युत्तरे- णोत्तरेण होता यजति ।। १६ ॥ तत्र त्रयोदशानुवाके ( ते. ना. ३-६-१३) प्रैषाः । उत्तरानुवाके याज्याः ॥ १६ ॥ यदा जानाति सूक्तवाकाय सूका प्रेग्योति तन्म- त्रावरुणः प्रेप्पति-अमिमोति । अय सूक्तवाका-. य पितो जपति-इदं चावापृथिवी इति । यया. देवतमूहयति । यदा शंयुवाकाय भेष्यति तच्छ- योरिति । व्याख्यातं पत्नीसंयानाः । वेद स्ती तीर्थेन चहिर्निक्रम्प हृदयशूलमनुमन्त्र- यते शुगसि तमभिशोचेति ययेतं प्रतिनिष्कामति। सतिष्ठते निरूढपशुबन्धम् ॥ १७॥ इत्यापस्तम्बहोत्रसूत्रे दितीयपने द्वितीयः पटलः । व्याख्यातं दर्शपूर्णमासयो । वरुण नो मुशेत्यन्तः ॥ १७॥ इति श्रीमहादेवदीक्षितसोमयानिकृतायामापस्तम्बहोत्रसूत्रप्रयोगचन्द्रिकायाँ द्वितीयप्रश्ने द्वितीयः पटलः ।

·३ पटलः । महादेवदीक्षितसोमयानिकृतप्रयोगचन्द्रिकासमेतम् । अय तृतीय. पटलः । सर्वपशूनामेप कल्पः । तस्य सप्तदश सामिल घेन्यः । वायव्येन यतेत्यत्र पुरोनुषा- पाहि-पीयोऽन्ना रयिष इति । अय वपाया पाज्या रायोऽनुमिति । अय पुरोडाशस्य यान्या- नुवाक्पयोः, आ वायो प्रयाभिरिति । अय इविप: पुरोनुवारपां प्र वायुमच्छेति । अय याज्यामा नो नियुद्भिरिति ॥१॥ माजापत्येन यजेत । तस्य वपायाः पुरोनुवाक्या. माह-प्रजापते न स्वदेतानिति । अथ याज्यों रयीणां पति यजतमिति । अथ पुरोदाशस्य पुरो- नुवाक्यामार प्रजापते त्वमिति । अथ पुरोटाशस्य याज्या वेमे लोका इति । अय इविपः पुरोनुवाक्यामाह-प्रजापति प्रथममिति । अय हविपो याज्यां यो राय ईश इति ॥ २ ॥ सोमापूपणेन यजेत । तस्य पुरोनुवाफ्यामार- सोमा पूपणा जननेति । अथ वपाया याज्यामिमी देवी जायमानी जुपन्तामिति । अय पुरोडाशस्य पुरोनुवाक्यामाह-सोमा पूपणेवि । अय पुरोटाशस्य याज्यां दिव्यन्यः सदनमिति । अप इधिपः पुरोनुयाक्यामाह-धियं पूषा जिन्न. -स्विति । अथ हविपो याज्यां विश्वान्यन्य इति ॥ ३॥ वारुणेन यनेत । तस्य पायाः पुरोनुवास्पामा. होदुचमं वरुणामिति । अप चपापा याज्यामस्तन्ना घामपम इति । अय पुरोटाशस्य पुरोनुवाश्यामाद यत्किचेदं वरुण इति । अथ पुरोडायस्प यायो फिववासी यद्विरिपुः, इति । अथ इषिपः पुरोनुवा- क्यामाराव ते हेडो वरुणेति। अय हरिपो याा तवा यामि ग्रह्मणेवि ॥४॥ .

·। [प्रभ आपस्तम्बविरचितं हात्रसूत्रम्- आदित्यैर्यजेत । तस्य वपायाः पुरोनुवाक्या- माहाऽऽदित्यानामवसेति । अथ वपागा याज्यां न दक्षिणा विचिकितेति । अय पुरोटाशस्य पुरोनुवाफ्यामाह-पारयन्त आदित्यासो जगव. स्था इति । अथ पुरोडाशस्य याज्या तिस्रो भूमीर्धारयन्निति । अथ हविपः पुरोनुवाक्यामाह यज्ञो देवानां प्रत्येतीति । अथ इविपो पाया शुचिरपः सूयवसा अदब्ध इति ॥ ५ ॥ अविवशैरादित्यैर्यजेत । तस्य वपायाः पुरोनुवा- क्यामाह-ते शुक्रासः शुचय इति।बपाया पारयां ते सूनवो अदितेरिति । अथ पुरोटानस्य पुरो- नुवाक्यामाहाऽऽ नः पुत्रा इति । अथ पुरोडाशस्प याज्यामाइ-स्कभायत नितिमिात । अप इविपः पुरोनुवाफ्यामाहाऽऽदित्यान्काममवसेति । अथ हषिपो याज्यां स्तीर्ण पर्हिः सीदता. मिति ॥६॥ आगेयेन यजेत । तस्य पायाः पुरोनुवाक्यामा. हामे नय सुपया राय इति । अथ वपाया पाज्यों म वः शुक्राय भानव इति । अथ पुरोगशस्य पुरोनुवाक्यामाहाच्छा गिरो मतय इति । भय । पुरोडाशस्य याज्याममे त्वमस्मधुव इति । अय • इविषः पुरोनुवाक्यामाहाने त्वं पारयानव्य इति । अथ इविपो याज्यां प्रकारको मन- नेति ॥७॥ ऐन्द्रया यजेत । तस्या वपायाः पुरोनुवाक्यामा. हेन्द्रं नरो नेमपितेति । अथ पाया याज्यों युले रथं गवेषणमिति । अथ पुरोडाशस्य पुरो- नुवाक्यामाह जगृभ्मावे दक्षिणमिति । अप पुरो. डाशस्य याज्यां तवेदं विश्वमभित इति । भय •इविपः पुरोनुवारयामाह-समिन्द्रिणो मनसेति । अय हविपो यान्यामाराच्छनुमुपवापरसोषिen ·१५ ६ पटलः ] महादेवदीक्षितसोमयाजिकृतमयोगचन्द्रिकासमेतम् । वाईस्पत्या यजेत । तस्या वपायाः पुरोनुवा- क्यामाहाऽऽवेधसं नीलपृष्ठमिति । अथ चपाया याज्यां स हि शुचिः शतपत्र इति । अथ पुरो. राशस्य पुरोनुवाक्यामाह-बृहस्पतिः प्रथममिति । अथ पुरोडाशस्य याज्यां बृहस्पतिः समजय. दिति । अय इविपः पुरोनुवाक्यामाह-बृहस्पते परिदीया रथेनेति । अथ हंधिपो याज्यामेवा पित्रे विश्वदेवायेति ॥ ९॥ सारस्यतेन यजेत । तस्य वपायाः पुरोनुवाक्या- माहाऽऽ नो दिवो वृहत इति । अय वपाया याज्या पावीरवी कन्येति । अथ पुरोडाशस्य पुरोनुषाक्यामाइमा जुह्वाना युष्मदा नमोभि- रिति । अथ पुरोगशस्य याज्यां यस्ते स्तनः श- सय इति । अथ हविपः पुरोनुवाक्यामाह-सरस्व- स्पभिनो नेपि रुच इति । अप हविपो याज्या. मियर गुप्मेभिर्विसखेति ॥ १० ॥ सौम्येन यजेत । तस्य वपायाः पुरोनुवापया- माह-सोमो धेनुमिति । अथ वपाया याउयामपाद युत्सुं पृतनास्थिति। अथ पुरोडाशस्य पुरोनु- पाक्यामाद व नेम नतुभिरिति । अथ पुरोडा. शस्य याश्यां या ते धामानि हविपति । अथ ह. विपा पुरोनुवाक्यासह त्वमिमा ओपपीरिति । अब हविषो याज्यां या ते घामानीति । वैष्णवेन यजेत । तस्य पायाः पुरोनुवारयामाह विष्णो. र्नु कं,वीर्याणीति । अथ धपाया याज्यां तदस्य भिपममिपापो अस्यामिति । अय पुरोटाशस्य पुरो- मुपाक्यामाद म तप्णुिस्तवते इति । अप पुरो- सशस्प याश्यां परी मात्रया वनुवा धान इति। जय इषिपः पुरोनुवारपामा वि चक्रमे पृथिवी. मेप इति । अय इविपो याज्यां दियः पृथिवीमेप इति ॥११॥ ।

·प्र- . आपस्तम्वविरचितं हौत्रसूत्रम् ऐन्द्रेण यजेत । तस्य पायाः पुरोनुवाक्यामाहाऽऽते मह इन्देति । अथ वपाया याज्यां यो जात एव प्रथमो मनस्वानिति । अथ पुरोडाशस्प पुरोनु- वाक्यामाहाभि गोत्राणि सहसा गाहमान इति । पुरोडाशस्य याज्यां माभिः स्पृधो मिथुतीरिति । अथ इविषः पुरोनुवाक्यामाहायर शृण्वे अध इति । अथ हविषो याज्यामनुस्वधामक्षरनापो अस्येति ।। १२॥ इन्द्रेण मरुत्वता यजेत । तस्य वपायाः पुरोनुवा. क्यामाह मरुत्वन्तं सुपभमिति । अय वपाया या. ज्यो जनिष्ठा उग्र महस इति । अथ पुरोडाचस्प पुरोनुवाक्यामाइ कस्यावो मरुत इति । अथ पु. रोडाशस्य याज्या त्रस्य त्वा इव (अ)येति । अथ हविषः पुरोनुवाक्यामाह वर्धा वृत्रमरुत इति । अथ हविषो याज्यां स यो वृपा दृष्णियेमि- रिति । इन्द्रेण चतुरेण यजेत । तस्य पाया पुरोनुषाक्यामाहेन्द्रो वृत्रमतरदिति । अथ पाया याज्यों स एव वीर इति । अय पुरोडाशस्य पुरोनुवाक्यामाहेन्द्रो यज्ञं वर्धयन्निति । अय पुरो- सशस्य याज्यामिमं यज्ञं वर्धयनिति । अव हविष: नुरोनुवाक्यामाहेन्द्रो देवाञ्छम्बरहत्येति । अयो -इविषो याज्यां यः सत्यं सिंधू दधदिति ॥१३॥ ऐन्द्रेण यजेत । तस्य धपाया पुरोनुवाक्यामा- हेन्द्रस्वरस्वानिति । अथ वपाया याज्यां हिरण्य- मनों अभयमिति। अथ पुरोटाशस्य पुरोनुवाक्या- माहेन्द्ररस्तुहि वञिण स्तोमपृष्ठमिति । पुरोटा- 'शस्य याज्यां स्तुहि शूरं वजिणामिति । अब हरिष: पुरोनुशक्यामाहेन्द्रो देवानामधिपा इति । अथ इतिषो याच्यां य इमे चावापृथिवीति ॥१४॥ इन्द्रेण पब्रिणा यजेत । तस्य पायाः पुरोनुवापा. मानवस्तं रयं वृग इति । अथ पाया याज्या घृष्णे यत्ते वृषणोर्ममिति। अय पुरोडाशस्य पुरो ·३ पटलः ] महादेवदीक्षितपोमयानिकृतमयोगचन्द्रिकासमैतम् । नुवाक्यामाहेन्द्रस्य नु वीर्याणि प्रवोचमिति । अथ पुरोडाशस्य याज्यामहन्नहिमन्वप इति । अथ हविषः पुरोनुवाक्यामाहेन्द्रो यातोऽवसितस्येति । अथ इवि- पो याज्यामभिसिध्मो अजिगादस्येति ॥ १५॥ वैष्णववारुण्या यजेत । तस्या वपायाः पुरोनुवा- क्यामाह विष्णुं देवं वरुणमूत यति । अथ वपाया याज्य मेदसा देवा वपयेति । अथ पुरोाशस्य पुरोनुवाक्यामाह विष्णू वरुणा युवमिति । अय पुरोटाशस्य याज्यां ययोरोजसा स्कभितेति । अथ हविषः पुरोनुवाक्यामाह विष्णू वरुणावभिश- स्तिपा चामिति । अथ हविपो पाज्यापरहोम- चेति ॥१६॥ द्यावापृथिव्या यजेत । तस्या वपायः पुरोनुवा- क्यामाह मही नु द्यावापृथिवीति । अय वपाया याज्यो म पूर्वने पितरोति । अथ पुरोडाशस्य पुरोनुवाक्यामाह स इत्स्वपा भुवनेप्वास, इति । अथ पुरोडाशस्य याज्यां भूरि वे अचरन्तीति । अय हविपः पुरोनुवाक्यामाहेदं द्यावापृथिवी सत्यमस्त्विति । अथ हविपो याज्यापूर्वी पृथ्वी घहुल इति ॥ १७ ॥ औषधीभिर्यजेत । तस्या वायाः पुरोनुवाफ्या- माह या जाता ओषधय इति । अथ वपाया फच्यातिलिपिल्पपरिपाम्नेत, सेति । पुरोडाशस्य पुरोनुवाश्यामाइ या भोपधयः सोम राजीति । अथ पुरोहाशस्य याज्यामश्या- घसी सोमवतीमिति । अथ हविपः पुरोनाक्या. माहीपीरिति मातर इति । अय हरिपो याज्या. मन्या वोऽन्यापवत्विनि ॥ १८ ॥ ऐन्द्रामेन पुनरुत्सृष्टेन यनेत । तस्य पायाः पुरोनुवाक्यामाह शुचिं न स्तोमं नवजातैति ।

·१८
1 प्रश्नै-
आपस्तम्वविरचितं हौत्रसूत्रम्-
अथ वपाया याज्यां श्नववृत्रमिति । अथ पुरोडा-
शस्य पुरोनुवाक्यामाहोभा वामिन्द्राग्नी इति ।
अथ पुरोडाशस्य याज्यां म चर्पणिभ्य इति । अयं
हविपः पुरोनुवाक्यामाहाऽऽत्रणा वृत्रहाभि-
रिति । अथ हविपो याज्यां गीभिर्विमः प्रम-
तिमिति ॥ १९॥
ब्राह्मणस्पत्येन तूपरेण यजेत । तस्य वपायाः
पुरोनुवाक्यामाह ब्रह्मणस्पते त्वमस्येति । अथ
पाया याज्यां स ई५ सत्येभिरिति । भथ पुरो-
डाशस्य पुरोनुवाक्यामाह ब्रह्मणस्पतेरभवदिति ।
अथ पुरोडाशस्य याज्यामिन्धानोऽग्निमनचदिति ।
अथ हविपः पुरोनुवाक्यामाह ब्रह्मणस्पते सुय-
मस्येति । अथ हविपो याज्यां स इज्जनेन
सविशेति ॥ २०॥
पोष्णेन यजेत । तस्य वपायाः पुरोनुवाक्यामाह
थास्ते पूपन्नावो अन्त इति । अथ वपाया याज्यां
शुक्र ते अन्यद्यजतं ते अन्यदिति। [अथ] पुरोडा.
शस्य पुरोनुवाक्यामाह पूपेमा आशा इति। [भय]
पुरोडाशस्य याज्यां प्रपथे पयामजनिष्ट पूषेति ।
अथ हविपः पुरोनुवाक्यामाह पूपा स वन्धुर्दिव
इति । अथ हविपो याज्यामजाव: पशुपा वाज.
घस्त्य इति ॥ २१ ॥
मारुत्या यजेत । तस्या वयायाः पुरोनुवाक्पा-
माह शुची यो हव्येति । अथ वपाया याज्यां म
चित्रममिति । अथ पुरोडाशस्य पुरोनुवाक्या.
माहारोप्या मरुत इति । अथ पुरोडाशस्य
याज्यां या वः शर्म शशमानायेति । अथ इविपः
पुरोनुवारयामाहेमे तुरं मरुत इति । अथ हविषो
याज्यामारा इवेदचरमेति ॥ २२ ॥

·३ पटलः ] महादेवदीक्षितसोमयाजिकृतपयोगपन्दिकासमेतम् । ऐन्द्रमरुणेन यजेत । तस्प वपायाः पुरोनुवाक्या. माहानु ते दायि मह इति । अय बपाया याज्यां य इन्द्र शुष्मो मघवन्ते अस्तीति । अथ पुरोडाशस्य पुरोनुवाक्यामाहेन्द्रो राजा जगत इति । अथ पुरोडाशस्य याज्यां तमु छुहि यो अभिभूत्योजा इति । अथ हविपः पुरोनुवाश्यामाह स्थूरस्य रायो वृहत इति । अथ हविपो याज्यामा ते गुप्मो वृषभ इति ॥ २३ ॥ सावित्रेण यजेत । तस्य वपाया: पुरोनुवाक्या. माहाऽऽ देवो पातु सवितेति। अथ धपाया याज्या- मभीकृतं कृशनैरिति । अथ पुरोहाशस्य पुरोनुवा- क्यामाइ सधानो देवः सवितति । [अथ] पुरोडा- शस्य याज्यां विजनां छावा(?) इति । अथ हविपः पुरोनुवाक्यामाह वि सुपर्णो अन्तरिक्षाण्यख. दिति । अथ हविपो याज्यां भगं धियं वाजयन्त इति ॥ २४ ॥ वैश्वदेवेन बहुरूपेण यत । तस्य वपायाः पुरो। नुवाक्यामाहाss नो विधे अस्त्रागमन्विति । अथ वपाया पाज्यां शं नो देवा विश्वे देवा इति । अथ पुरोडाशस्य पुरीनुवाक्यामाह ये सवितुः सत्यसवस्येति । अथ पुरोडाशस्य याज्यामग्ने याहि दूत्यमिति । अथ दविपः पुरोनुवापयामाह द्यौः पितः पृथिवी इति । अथ इविपी याज्यां विश्वे देवाः शृणुतेपर हवमिति ॥ २५ ॥ मैयावरुण्या यनेत । तस्य पुरोनुवारयामाहाऽऽयं मित्रावरुणेति । अथ चपापा पाज्या युवं वस्त्राणि पीवसेति । अथ पुगेडाशस्य पुगेनुवारयामा तत्सुवो मित्रावरुणेति । अथ पुगेडागम्य याज्यां पदरदिष्टं नातिनिद इति । अब हविषा पुगेनु- धारयामाहाऽऽ नो मिश्रापरुणनि । अथ विषा ·२० [२प्रश्ने- आपस्तम्वविरचितं हौत्रसूत्रम्- याज्यां प्र वाहवा सिगृतमिति । रौद्या रोहिण्या यजेत । तस्या वपायाः पुरोनुवाक्यामाहेमा रुद्राय स्थिरधन्वन इति । अथ वपाया याज्यां वा दत्ते- भिरुद्र इति । अथ पुरोडाशस्य पुरोनुवाक्यामाहाह- विभर्पि सायकानीति । अथ पुरोडाशस्य याज्यां मा नस्तोके तनय इति । हविपः पुरोनुवाक्या- माहाऽऽ ते पितुर्मरुतामिति । अथ हविपो याज्या. मेवा वभ्रो वृषभ इति ॥ २६ ॥ सौर्या यजेत । तस्या वपायाः पुरोनुवा- क्यामाह सूर्यो देवीमुपसमिति । अथ वपाया याज्यां भद्रा अश्वा हरित इति । अथ पुरोडाश- स्य पुरोनुवाक्यामाह तत्सूर्यस्य देवत्वमिति । अथ पुरोटाशस्य याज्यां तन्मित्रस्य वरुणस्यति । अथ हविषः पुरोनुवाक्यामाहाधा देवा उदि- तेति । अथ हविपो याज्यो दिवो रुक्म उरु. चक्षेति ॥ २७ ॥ त्वाष्ट्रा यजेत । तस्य वपायाः पुरोनुवाक्यामाह त्वष्टा दधदिन्द्रायेति । अथ वपाया याज्यां तन्नस्तु- रीपमधपोपयित्नु इति । अथ पुरोटाशस्य पुरोनु- वाक्यामाह त्वष्टा वीरं देवकाममिति । अथ पुरो- डाशस्य याज्यां पिशङ्गरूपः सुभर इति । [अथ] हविषां पुरोनुवाक्पामाह दशेमं त्वष्णुर्जनयन्तेति । अथ हविषां याज्यामाविष्टयो वर्धत इति ॥ २८ ॥ अथ मैत्रेण यजेत । तस्य वपायाः पुरोनुचाक्या- माह मित्रो जनान्यातयति इति । [अथ] वपाया याज्यां मसमित्र मतों अस्त्विति । अथ पुरोडाशस्य पुरोनुवाक्यामाहायं मित्रो नमस्य इति । अथ पुरो. डाशस्य याज्यापनमीवास इइयेति । अथ हविपः पुरोवाक्यामाह मित्रं न ई शम्येति । अय हवि. पो याज्या महार आदित्य इति । आश्विनन ·पटलः ] महादेवदीक्षितसोमयाजिकृतप्रयोगचन्द्रिकासमेतम् । यजेत । तस्य वायाः पुरोनुवाक्यामाहाऽऽवार रथो रोदसीति । अथ वपाया याज्यां स पपयानो अभि पश्चभूमेति । अय पुरोडा- शस्य पुरोनुवाक्यामाह स्वधा यशसेति । अथ पुरोडाशस्य याज्यां युवोः श्रियं परि- पोपेति । अथ हविषः पुरोनुवाक्यामाह यो हस्य वार रविरोति । अथ हविपो याज्यां युवं भुज्य. मवविद्धमिति ॥ २९॥ अग्नीषोमीयया यजेत । तस्या वपायाः पुरोनुवा- क्यामाहानीपोमा यो अद्य वामिति । अथ चपाया याज्यां यो अनीपोमा इविषा सपर्यतेति । अथ पुरोडाशस्य पुगेनुवाक्यामाहानीपोमा य आहु- तिमिति ।[अथ]पुरोडाशस्य याज्यामनीपोमा चेति। अथ इविपः पुरांनुवाक्यामाहानीपोमाविमा सु मे शृणुतमिति । अथ हविपो याज्यामग्नीपोमा हविपः मस्थितस्योते ॥ ३० ॥ वेहतेन यजेत । तस्य पायाः पुरोनुवाक्यामाहा- हमस्मि प्रथमजेति । अथ चपाया याज्यामाह पूर्व मोरपिदहत्पन्न मिति । पुरोटाशस्य पुरोनुवाक्यामाह जहाम्यन्यमिति । पुरोटाशस्य याज्यां पराके अन्नं निहितमिति । अथ इविपा पुरांनुवाक्यामाह महान्तौ चरू इति । अथ इविपी याज्यामन्नं माणमनमपान इनि ।। ३१ ।। वाचा यजेत । तस्या वपायाः पुरोमुवारयामाह देवी वाचमननयन्त देवा इति । अय वपाया याज्या- माह पद्वाम्बदन्तीति । अथ पुरोडाशस्य पुरोनुवा- ययामाहानन्तामन्तादधिनिर्मितामिति । [अय] पुरो. डाशस्य याज्यां वा देवा एपनीवन्तीति । अय इविपः पुरोनुवाययामाह वागारं प्रथममा इति । अप इविपो याज्य यामृपयो मन्यत इति ॥३२॥ अथ ·२२ आपस्तम्वविरचितं हात्रसूत्रम्- [२ प्रश्ने- श्रद्धया यजेत । तस्या वपायाः पुरोनुवाक्यामाह श्रद्धयाऽग्निः समिध्यत इति । अथ चपाया याज्यां पिय५ श्रद्धे ददत इति । अथ पुरोडाशस्य पुरो- नुवाक्यां यथा देवा असुरेपु इति । अथ पुरोडा. शस्य याज्यां श्रद्धां देवा यजमाना इति । अथ हविपः पुरोनुवाक्यामाह श्रद्धां मातहवामह इति । अथ हविपो याज्यां श्रद्धा देवानधिवस्त इति ॥३३॥ ब्रह्माभिर्यजते । तस्य वपायाः पुरोनुवाक्यामाह ब्रह्मजज्ञानं प्रथममिति । अथ वपाया याज्यां पिता विराजामृपभ इति । अथ पुरोडाशस्य पुरो- नुवाक्यामाह ब्रह्म देवानजनयदिति । अथ पुरोडाशस्य याज्यामन्तरस्मिन्निमे लोका इति । अथ इविपः पुरोनुवाक्यामाह ब्रह्मन्देवात्रयस्त्रि शदिति । अथ हविपो याज्यां चतस आशश इति ॥ ३४॥ सूर्याचन्द्रमोभ्यां यजेत । तयोः पश्वोः सूक्त वपयोः पुरोनुवाक्यामाइ ता सूर्याचन्द्रमसेति । वपयोर्याज्यामाहोभावन्तौ परियात अभ्येति । [अय] पुरोडाशस्य पुरोनुवाक्यामाह पती द्युमविश्व विदेति । अथ पुरोडाशस्य याज्यां विश्ववपरी मतरणेति । अय हविपः पुरोनुवाक्यामाहास्य अवोनद्य इति । अथ इविपो याज्यां पूर्वापरं चरताविति ॥ ३५ ॥ अद्भिर्यजेत । तस्या चपायाः पुरोनुवाक्यामाह हिरण्यवर्णेति। [अथ पाया याज्यां यासाराना वरुण इति । अथ पुरोडाशस्य पुरोनुवाक्यापाह यासां देवा दिवि पुण्यन्ति इति । अथ पुरोडा. शस्य याज्यां शिवेन मा चक्षुषेति । अथ इविपः पुरोनुवाफ्यामाहाऽऽपो भद्रा इति । अय हविपो याज्यामादित्पश्यामीति ॥ ३६ ।।

·२३ ६ पेटल: ]. महादेवदीक्षितसोमयानिटनप्रयोगचन्द्रिकासमेतम् । भगेन यजेत । तस्य ३पायाः पुरोनुवराक्यामाद मातरनिमातरिन्द्रमिति । अथ वपाया याज्यां प्रात- जितं भगमनामिति । अय पुरोडाशस्य पुरोनुवाक्या- माह-भग प्रणेतर्भग इति । य पुरोडाशस्य याज्यामुतेदानी भगवन्तः स्याम, इति । अथ हविपः पुरोनवाश्यामाह-भग एव भगवा अस्तु देवा इति । अथ हविषो याज्यामाद समध्वरा. योपसोनमन्तेति ॥ ३७ ॥ १८॥ सपा पशुबन्धाना साहो विधिरेप एव नायमतिदेशोऽपि तु सोमारे. समीणोऽनीपो- मीयसवनीयाना विधिरिति ततो निस्पृष्टो निरस्टोऽतिदेशमाछो निरूद्ध एव व्याख्यातः । स सर्वेषां समानः । पदेशिलापीपीपीयादीनामितरेषामतिदेशा । एवं च निस्दी सौर्यप्राजापत्यावपि । ये वैशेषिमित्रा शासान्तरीया इन्द्राग्निम्या त्वा जुष्टमुपाकरो- मीत्यादयो निरुटे थ्रयमाणास्तेऽनीपोमायादौ सौर्यमानापत्ययोरपि पातिदेशाताः । तत्रानीपोमीयादयोऽपि निरुतस्याशे विकृतय । अन्या वर्यवे चैते प्रकृतयो निरूदो विकृत्तिः । उत्तमेतद्दर्शपूर्णमासप्रतय इष्टिपशुवधास्ते म्वधर्माणः सामान्याविकार इति येपा प्रत्यक्षायनानि तेषामन्ये विकार ये त्वत्यक्षाना इति । एवं चाग्नीपोमा यस्य चतुर्णा सबनीयाना निरुद्धम्य न पष्ठम्य सर्वपशुप्रकृतित्वमुक्त मवति । न तु मीमासरशीपोमीयस्यैव सर्वपशुप्रकृतित्वमुक्त तमेव पशुधर्माणा प्रत्यक्षाम्नानादिति । अस्मच्छासाया होम पशोस्तु निरुद्ध प्रत्येवोत्तः–अन्नन्ति वामध्वरे (ले० प्रा० ३-६-१) इति प्रभेन । तदूहे नान्यपशुपु चोदकें मानोति । न च तेषु प्रत्यक्ष विधान- मन्ति । तस्मादप्रत्यक्षानत्वादन्यपु मिरिकाम्येषु स्वतन्त्रपशप निरूढो होतं प्रयच्छं. स्तेपा प्रकृतिर्मवत्या । तया चाऽऽ पर्यव पशेषिक वेदिमानादिक चापदेशिकमेव । मायान्येषु प्रयच्छत(च्छम्त ) मऽग्नीपोमीयादिषु आध्वर्यवमतिदिष्ट प्राप्य तद्विकृतेऽपि भवति । नहि भिक्षुको भिक्षुकाद्याचत इति न्यायात् । एव च तरान्तर्गतेषु पशुषु साह- श्यादीपोमीयादय एवं प्रकृतिस्तत्रापि व्यवम्यापमध्ये क्रियमाणानामनीपोमीय एवं सवनेषु क्रियमाणानामा यादयातनापि व्यवस्थाऽऽडायन्द्राशयोस्तयोस्तुल्यत्वेऽपि पशुपु- रोडाशवर्भमाद्व्यवम्या येषा साझेयपुरोडाशविकारा पशुपुरोडाशस्तपामामेय स- वनीय प्रकृतियंपा तु द्विदेवत्याना बहुदेव याना वा पशुपुरोडाशा ऐन्दामपुरोडाश विशारास्तेपामेन्द्राग्न एव प्रकृतिः । येषामनेर देवतानामग्नीपोमीय एव पुरोढाश. पशु- पुरोडाशप्रकृतिस्तेऽप्याग्नेयस्यैव सवनीयम्य विकारा आग्नेयवत्तेपा धर्मसादृश्यात् । येषा. मैकदेवतानाम-द्रामपुरोडाशधर्मका पशुपुरोडाशास्तेषामन्द्राग्न. सवनीय. प्रकृतिर्वाऽ.

·२४ आपस्तम्वविरचितं हौत्रसूत्रम् .[२ प्र- नेयो हविःसामान्य बलीय इत्युक्तमेव । ये त्वन्ये सरस्वतीदेवताकाः सरस्वदेवता- कास्ते प्रातिपदिकसाम्येन, ये च स्त्रीदेवताकास्ते स्त्रीदेवतासाम्येन सरस्वत्या प्रेक्ष्याः सवनीयाया एव विकारा इति व्यवस्था । सवनीयानां चतुर्णामग्नीपोमीयपशुवदेवोप- दिष्टधर्मत्वेन नानीपोमीयविकृतित्वं मीमांसकाभिमतम् । कुतः । यतस्तेषां ज्योति- टोमसंस्थान्तर्गतानां ज्योतिष्टोमप्रकरणगतयत्त्वोपदेशस्याविशिष्टत्यात् । नहि तत्राग्नी- पोमीयादीनां देवताविशेषा विहिता सन्ति नावान्तरप्रकरणेन नियमो मवेत् । किंतु 'यदनीषोमीयं पशुमालभते, इत्यर्थवादादाश्यमन्नं दीक्षितस्येति विधेर्हेतुसमर्पणे प्रस्ता- वकाविधिरनुमीयते । नतु तद्विधिरस्मच्छाखायो साक्षादस्ति । तथाऽऽ यादीनामप्यनु- वादादेव विधय उन्नीयन्ते । वानपेये हि श्रूयते-आग्नेयं पशुमालमते । अग्निष्टोममेव तेनावरुन्धे । ऐन्द्राग्नेनोक्थ्यम् । ऐन्द्रेण पोडशिनः स्तोत्रम् | सारस्वत्याऽतिरात्रम् । मारुत्या बृहतः स्तोत्रम् । इत्यर्थवादेन वाजपेयपशुदेवताविधिपरेणाग्निष्टोमादिसं. स्थास्त्वानेयादिपशुविधयोऽनुमीयन्तेऽतस्तु ते सर्वेऽपि पशवो ह्यविशेषेण ज्योतिष्टोम प्राप्ता अतस्तेषां सर्वेषामप्यवान्तरप्रकरणं समानमेव । तथा चात्र भैपविशेषा अपि चन्द्रे सारस्वत्या मैत्रावरुणप्रपाभावश्च सूत्रान्तरादेव । तथा सूत्रान्तरवशात्प्रैपविशेष- नियमो वचनादेवेत्युक्तम् । तस्मादनीपोमीयादयः पश्चापि सोमे तत्रान्तर्गतानां व्यवस्थिताः प्रकृतयः । सोमे तन्त्रबहिर्भूतानां तु निरूढ ऐन्द्राग्न एवेति पश्चापि पशवः प्रत्यक्षधर्माणो होत्रण निरूढस्य विकृतय इतर आध्वर्यवेण वैशेषिकेण च होत्रमतिदेशात्समानमेव प्राप्तमपि सूत्रान्तरादेन्द्रे सारस्वत्यां च मेत्रावरुणव्यापारप्रतिबन्धेनैव व्यवस्थापितमि. त्यलमतिप्रसङ्गेन । नैमिनीयस्तु पञ्चपशुप्रकृतित्वमाशय दूषित न्यायेन तत्त्वस्मच्छा. खोपदेशसूचित न्यायव्याख्याने सूत्रतात्पर्य दर्शितमतोऽस्मत्सुत्रेऽयमेव प्रकारो शेयः। त्यायोपदेशयोः केचिद् विकल्प चुक्ते न दत् । युक्तं न्यायोऽनुमानं तु श्रुतितुल्यं कथं भवेत् ॥ ३७॥ १८ ॥ अग्निं चित्वा सौत्रामण्या यजेत | तस्या आ. चिन सारस्वतमैन्द्रं चाईस्पत्यमिति चतस्रो देवताः । तस्या निरूढपशुवन्धयत्कल्पः । यदा जानाति समिद्भयः प्रेप्यति तदा तं मैत्रावरुणः प्रेष्यति-होता यक्षरसमिधाऽनिमिडस्पद इति । अय होता यजति-समिद्धो अग्निरश्चिनेति ताविमाघेव व्यतिपणामुत्तरेणोत्तरेण मेत्रावरुणः ·६ पटलः ] महादेवदीक्षितसोमयाजिकृतप्रयोगचन्द्रिकासमेतम् । २५ मेष्यत्युत्तरेणोत्तरेण होता यजति । समानं पर्य- निकरणमाज्यभागाविति । त्रिपके चपापुरोडा. शाहविर्यागाणां पुरोनुवाश्यास्ता एवं याज्या भवन्ति । तत्र तिमृणां वपानां तिस्र ऋचस्तासां चर्कको कस्यांचिट्टपायां पुरोनुवाक्या कस्यांचि- धाज्येत्येवं द्विरूपा। अश्विना हविरिन्द्रियमिति । यदा जानाति देवेभ्यः मेयेति तं मैत्रावरुणः प्यति देवं बर्हिः सरस्वतीति । अथ होता यजति देषं वहिर्वसुवने वसुधेयस्य वेत्त्विति । यदा जानाति सूक्तवाकाय सूक्ता प्येति तं मै. त्रावरुणः प्रेप्यति अग्निमय होतारमणीति सूक्तवाकाय प्रेपितो होता जपति । इदं धावा- पृथिवीति यथोक्ता देवता ऊहयति । यदा शंयुवा- काय प्रेप्यति तच्छंयोरिति । व्याख्यातं(ता.) संयानाः । वेदर स्तीवा तीर्थन वहिनिकम्य हृदयमूलमनुमन्य ययेतं प्रतिनिष्क्रामति । संति. छते चरकसौत्रामगी ॥ १९ ॥ सप्तमी हविर्यज्ञसंस्था पधेकसाध्या सौत्रामणीशब्देनोच्यते । सा द्विविधा । एका कोकिली, अपरा चरका । अग्नि चित्वा सौत्रामण्या यनेत (ते. सं० ५-६-३) इत्यादावङ्गत्वेन श्रूयमाणा चरकाव । सा तु (ते० प्रा० २-६-११) पशुबन्धेन व्याख्याता ॥ १९ ॥ कोकिल्या यक्ष्यमाणो भवति । तस्या ऐन्द्रः पशुः। तस्या निरूढपशुबन्धवत्कल्पः । यदा जानाति समिद्भधः प्रेष्यति तदा त मैनावरुणः भेष्यति। होता यक्षसमिधेन्द्रमिडस्पद इति । अथ होता यजति समिद्ध इन्द्र उपसामनीक इति । ताविनायव व्यति- पङ्ग मुत्तरेण मैत्रावरुणः प्रेष्यत्युत्तरेणोत्तरेण होता यजति । समान पर्यनिकरणमाज्यभा- गाविति । अथेन्द्रस्य पशोर्वपापुरोडाशहविषां द्वे द्वे याज्यानुवाक्यै क्रमेण भवत्याचणि मा विवे- पयन्मोत। तर सधीची सत्यमित्तन्न स्वावामिति। ४ ·२६ [२ प्र- आपस्तम्वविरचितं हौत्रसूत्रम्- प्रशसाहिपे स शेवृधमधिपा इति । यदा जाना- ति देवेभ्यः प्रेप्यति तं मैत्रावरुणः प्रेष्यति देवं बहिरिन्द्रमित्यादि । अथ होता यजति देवं वर्जिरित्यादि । यदा सूक्तवाकाय मेष्यति तं मैत्रा- वरुणोऽग्निमद्यति । अथ होता यजति इदं द्यावापृ- थिवीति । यथोक्तां देवतामूहयति शंयुवाकमु- क्त्वाऽथ संयाजयति हृदयशूलमभिमन्व्य निष्का- मतः । संतिष्ठते कोकिली ॥ २०॥ इत्यापस्तम्बीयहोत्रसूत्रे द्वितीयप्रश्ने तृतीयः पटलः । गतार्थः ॥ २० ॥ इति श्रीमहादेवदीक्षितसोमयाजिकृतायामापस्तम्बहोत्रसूत्रप्रयोगचन्द्रिकायां द्वितीयप्रश्ने तृतीयः पटलः । अथ चतुर्थः पटलः । अथातचातुर्मास्यानि यक्ष्यमाणो भवति । पूर्वस्मिन् पर्वण्यन्वारम्भणीया। तस्याः पञ्चदश सामिधेन्यः। पञ्च प्रयाजा वाध्नावाज्यभागावथ हविषां वै. श्वानरो न ऊत्या पृष्टो दिवीति वैश्वानरस्य याच्यानुवाक्ये । पर्जन्याय भगायत दिवस्पुत्राय मीढपे । स नो ययसमिच्छतु । अच्छा वद तव, संगीर्भिराभिः स्तुहि पर्जन्यं नमसा विवासा कनिऋद्वृषभो जीरदानुरेतो दधात्वोषधी गर्भ- मिति पर्जन्यस्य याज्यानुवाक्थे । सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ॥ १॥ गतार्थम् ॥ १॥ अथ वैश्वदेवपर्य । यदा गाईपत्यात्मणीयमानायानु- बहीत्युक्ते तदा होता पशुवन्धवदनिप्रणीयान्वाह । तस्य सप्तदश मामिधेन्यः । नव प्रयाजाः, चतु. योऽत्र(न)()मयान्तरेणाऽऽपागुफाश्चत्वारो दुरः- मभृतयः प्रैपमतीकं याज्या: पशुवत्समानयनम् । निन्थ्यस्याऽऽवृता निर्मध्येन प्रचरति पशुवत्स- ·५ पटक:] महादेवदीक्षितसोमयानिकृतमयोगचन्द्रिकासमेतम् । २७ मानयनम् । अग्नेयं यज्ञमध्वरं सोम यास्ते मयोभुव इति द्वै आज्यभागावय हविषामग्निमूर्धा भुव इत्यामेयस्य त्वं नः सोम या ते धामानीति सौम्यस्य । तत्सवितुरचिचीति सावित्रस्योपार. शु साचित्रेण द्यावापृथिव्या च प्रचरति चो- दयित्री सन्तानां पापीरवी कन्येति सारस्वतस्य पूषा गा शुक्र त इति पौष्णस्य । तेऽवर्धन्तु प्रचि. त्रमर्फमिति मारुतस्य । विश्वे देवा विश्व देवा इति वैश्वदेवस्य । धावा नः पृथिवी : पूर्वजे पितरेति घाचाधियोः । अमिर स्तोमेन स हव्यवाइमर्त्य इति दे स्विष्टकृतः। अथ नवान्याजान्यजति । अष्टावायाः पाशुकाः प्रेपवर्जमुत्तमोत्तमम् । यदा सूक्तयाकाय पेपिता ब्रवीति इदं द्यावापृथिवी इति संवत्सरीणा स्वस्तिमाशास्ते दिव्यं धामा- ऽऽशास्त इति सूक्तचाकस्याऽऽशी:पु होताऽनुवर्त- यते । यदा वाजिभ्योऽनुव्हीति संप्रेष्यति तदा होता शं नो भवन्तु वाने वाजे इति । अथोर्चनु- रासीनोऽनवानं होता यजति वाजिनस्याने पीही. त्यनुयजति । त्रयाणा ह चै हविपां स्विष्टकृतेन संयजति सोमस्य वाजिनस्य धर्मस्येति विज्ञायते । उद्रेकेण पशुपन्धवदिशः प्रतीच्याऽन्तर्वेदि शेष सर्वे समुपहूय भक्षयन्ति । असावसायुपह्वयस्वेति कर्मनामधेयानामामन्त्रयते । उपहूत इति प्रतिव- चनम् । होता प्रयमो भक्षयाति यजमान उत्तमः । वाजिनां भक्षोऽवतु वाजो अस्मा५ रेतः सिक्तम- मृतं वलाय । स न इन्द्रियं द्रविणं दधातु मारि- पाम वाजिनं भक्षयन्तः । तस्य ते वाजिभिर्भक्ष कृतस्य वाजिभिः सुतस्य वानिपीतस्य वाजिना स्योपहतस्योपहूतो भक्षयामीति भक्षयति । समा. नमा वेदास्तरणान्तास्सिद्धमिष्टिः सतिष्ठते ॥२॥ इत्यापस्तम्बीयहोत्रसूत्र द्वितीयमश्ने चतुर्थः पटलः । ..

·[२ प्रभे- २८ . आपस्तम्बविरचिंत हौत्रसूत्रम्- व्याख्यातम् । ननु-वाजिनाम् ( जै० सू० १६-४-८) इति वैश्वदेवे पर्वणि वाजिनेज्यादेवतानां वाजिनमप्यावाहनकाले स्विष्टकृदादिदेवतानामिवाऽऽवाहनं कर्तव्य- मिति प्राप्ठे-परप्रयुक्तद्रव्योपजीवित्वाद्र्व्यस्य चाऽऽवाहनकाले जनिष्यमाणत्वेनानि- श्चितत्वात्तद्विष्णोरुरुक्रमस्यैव नाऽऽवाहनम् । अत एव स वै वाजिनो नाऽऽवाहयतीति लिङ्गम् ॥ २॥ इति श्रीमहादेवविरचितापस्तम्बहौमसूत्रभाप्ये द्वितीयप्रश्ने चतुर्थः पटलः । अथ पञ्चमः पटलः । अथ वरुणपघासपर्व । तस्य वैश्वदेववत्कल्पः । समे प्राची वेदी भवतः। उत्तरामध्वर्युः संचरति । दक्षिणां प्रतिप्रस्थाता । अग्निप्रणयनमात्तिः । पशुवनिर्मन्थ्यौ सामिधेन्यश्च । नव प्रयाजा नवा- नूयाजाः। आज्यभागप्रभृति पौष्णान्तर समानम् । वैश्वदेवनाथ हविपामिन्द्रामी रोचना दिवः श्नय- अमित्यैन्द्रामस्याग्न्योःमचणिभ्य इति याज्यामक समामनन्ति । मरुतो यस्य हि श्रियसे कं भानु- भिरिति मारुत्या यज्ञैर्वा यज्ञ वाहस इति पुरोनु- वाक्या पा।अव ते हेड उदुत्तममिति वारुणस्य । फया नश्चित्र कोध(१) इति कायस्योपाशु प्रच- रति । अने नय आदेवानामिति दे स्विष्टकृतः। शं नो भवन्तु बाजे वाज इत्यामिक्षायाः अथावभू- यस्य तन्त्रं प्रक्रमयति । अपि वा नवेद्यपः(१) प्रगृह्य तिष्ठन्तोऽवभृथेनं चरन्ति । लुप्यन्ते मवराः। अपर- हिपः प्रयाजानिट्वाऽप्सुमन्तावाज्यभागी यजति । अस्वग्न इत्यैपा अप्सु मे सोम इत्यासुमन्ती । अथ हविप इमं मे वरुण तरवा यामीति वारु- णस्य। त्वं नो अग्ने स त्वं नो अग्न इति दे स्विष्ट. कृतः। अन्योन्यस्य पृष्ठे. प्रधावता । उद्यं तम. सस्परीत्यादित्यमुपस्थाय प्रतियुतो वरुणस्य पाश इत्युदकान्तं प्रत्यासित्वा समिधः कृत्वाऽऽ. प्रतीक्षा तृप्णीमत्येधोऽस्येधिपीमहीत्याहवनीये स- मिधमाधायाऽऽपोऽन्वचारिपमित्यपतिष्ठते । संति पुत एपेष्टिः । संविष्ठते वरुणप्रयासम् ॥ १ ॥ १ परियासरीगार स्वस्तिमाशात इति सूज्वारस्याऽऽशी पु होताऽनुपर्तयति ।

·५ पटलः ] महादेवदीक्षितसोमयानिकृतप्रयोगचन्द्रिकासमेतम् । २९ तत्राग्निप्रणयनम् । केचिदध्वर्यव एकवचनान्तं प्रेषं प्रयुञ्जति । केचिद्विवचनान्तम् । उभयत्राप्यग्निप्रणयने न कश्चिद्विरोधः । सामिधेनीपु धाय्ये मवतः । आवाहने पुपान्त वैश्वदेववदावाद्येन्द्रासी । आवह मरुतो वरुणं कं देवा आज्यपामित्यादि । झुगादापने विशेषः । घृतवतीमध्वयों: वचमास्येथां देवा युवं विश्ववारा इति । घृतवतीपदस्य त्रुचमिति पदस्य च न उहोऽनर्थत्वात् । अत्र नव प्रधानदेवताः । तत्राऽऽद्यानां पञ्चानां याज्यानुवाक्या (ले० सं० । १ । ११) वैश्वदेव्यामुक्ताः । वाजिनमक्ष उपावहयाचने प्रतिप्रस्थाता तृतीयो भवति । गतार्थमन्यत् ॥ १॥ अथ साकमेधपर्व । द्वबह: साकमेधैर्यजते । अग्मिनाऽनीकवता यजेत । साकं रश्मिभिः प्रच. रन्ति । तस्य पञ्चदश सामिधेन्यः पञ्च प्रयाजाः। वाघ्नावाज्यभागावथ हविपो भद्रा ते अग्ने भद्रं त अन इति द्वे प्रधानस्य सैनानीफेनेति वा। स्वस्ति नो दिवो यथा होतुर्मनुप इति द्वे स्पिष्ट- कृतः । सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ॥ २ ॥ तत्र पूर्वेद्युस्तिस्र इष्टयः । अनुसवनं पूर्वाह । अग्नयेऽनीकवत इष्टिः ॥२॥ अथ मरुता सांतपनेन यजेत । तस्य पञ्च प्रयानाः । अनिमीडे पुरोहितं वृपा सोम द्युमेति वे भाज्यभागी पुरोनुवाक्ये । अथ प्रधानस्य हविपः पुरोनुवाक्यामाह सांतपन इदमिति । अथ याज्यां यो नो मर्ती वसव इति । अय विकल्पिता याज्यां संवत्सरीणां मरुत इति । तत्रैव स्विष्टकृतः पुरोनुषाक्यामाह पिमीहि देवामिति तत्रैव याज्यामग्ने यदयविश इति । सिद्धमिटि संतिष्ठते ॥३॥ अपराहे स्पष्टम् ॥ ३॥ गृहमेघीयस्य तन्त्रं प्रक्रमयति । तत्राऽऽज्यभाग- प्रभृतीदान्तं प्रचरति अथाऽऽज्यभागयोरगिना रयिमश्नवद्भयः स्फानो अमी वहेति । अथ प्रधा- नस्य पुरोनुवाक्यामाइ गृहमेघास आगत इति । सत्रैव याज्यां पूर्वीभिर्हि ददाशिमेति । प्रयुध्नि- या इरत इति याज्या वा। तत्रैव स्विष्टकृतः १ भाज्यभागयोः पुरोनवाक्ये।

·३० आपस्तम्बावराचतं हात्रसूत्रम्- [२ प्रश्ने- पुरोनुवाक्यामाहोपयमेति युवतिरिति । अथ तत्रैव याज्यामिमो अग्ने वीततमानीति ॥ ४ ॥ ननु गृहमेघीये (ले० सू० १६-४-७) न सामिधेनीरन्वाहेति गृहमेधीये सामि. नीनिषेधादावाहनमपि न कार्यम् । कौपीतके आवाहनविधिभ्यः परतोऽव यत्परस्तात् सामिधेनीनां जपति वजो वै सामिधेन्य इति सामिधेनीपरामर्शेन तदवान्तरप्रकरणे पाठेन तदङ्गत्वावगतेरिति प्राप्ठे-उभयोर्मितकार्यार्यत्वेन गुणानां च परार्थत्वादिति न्यायेन परस्परामाशिमाये मानाभावात्परस्ताज्जपविधेर्दूरस्थानुवादेनाप्युपपत्ताववान्तर- प्रकरणामावान्नाऽऽवाहनबाधः । गतार्थमन्यत् ॥ ४ ॥ मरुद्भयः क्रीडिभ्यो यजेत। पञ्चदश सामिन्यः । पञ्च मयाजा वाघ्नावाज्यभागावथ हविपः क्रीवः शर्ध अत्यासोनये मरुत इति दे याज्या- पुरोनुवाक्ये । पामज्मेपु विधुरेव उपह्वरेषु यद- चिध्वमिति वा । अग्निमग्निः हवीमभि सशश्वन्त इति द्वे स्विष्टकृतः । सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ॥५॥ गतार्यम् । पौर्णमासतन्त्र सतिष्ठते ॥ ५ ॥ तदानीमेव महाइपिभिर्यजते । तदरुणाघासेन व्या- ख्यातमष्टी प्रधानदेवताः । अग्निः सोमः सविता सरस्वती पूपा इन्द्रानी इन्द्रो विश्वकर्मा चेति सप्त- दश सामिधन्यो नव प्रयाजाः । इन्द्रानी रोचना दिवः नथप्रेत्यैन्द्राग्न्योर्याज्यापुरोनुवाक्ययोः । इन्दं वो विश्वतस्परीन्द्रं नर इत्येन्द्रस्य याज्या- पुरोनुवाक्ययोः विश्वकर्मन्दविपावापानी विश्व- कर्मन्हविपा वर्धनेनेति वैश्वकर्मणस्य याज्यापुरो- नुवाक्ययोः। समानं वरुणप्रघासेन। यदा सूक्तवाकं पठति तदा इदा वत्सरीणा९ स्वस्तिमाशास्ते दिव्यं धामाऽऽशास्त इति सूक्तवाकस्याऽऽशी:पु होताऽनुवर्तयति । संतिष्ठते महाहविः ॥ ६ ॥ समाठायामिष्टो महाहविर्नामहविभिनेत । व्याख्यातमन्यत् ॥ ६ ॥ तदानीपेव महापितृयज्ञेन यत । तस्य त्रि: (तिस्रः) सामिधेन्यः । यदाऽग्नये देवेभ्यः पितृभ्यः समिध्यमानापानुहीति संप्रेष्यति तदोशन्तस्त्वा

·६ पटलः ] महादेवदीक्षितसोमयानिकृतप्रयोगचन्द्रिकासमेतम् । ३१
वामह इत्येता सामिनी विरन्याह । ससृष्टे
प्रवरं मणीते सीद होतरित्पेतावान्यवरः । अप-
वहिपः प्रयानान्यजति । जीवातुमन्तावाज्यभागी
ताभ्यां प्रचर्य घिसस्य यज्ञोपवीतं माचीनावीतं
कुरुते होता दक्षिणी विपरित्रामति । यदा
सोमाय पितृमतेऽनुस्वधति संपेप्यति द्वे पुरोनु-
वाक्ये अवाहिकका याज्या९ सप्रणचे स्पाताम् ।
यदाऽऽस्यधेत्याभावयति प्रत्याश्राविते सोम
पितृमन्तः स्वधेनि संप्रेष्यति ये स्वधामह इत्या-
गर्भवति स्वधा नम इति वपट्करोति त्वः सोम
प्रचिकित, त्वया हि न इति द्वे पुरोनुवाक्ये त्वर
सोम पितृभिरिति याज्या । अथ पितॄन्वहिंपदो
यहि पदः पिनर अत्ये अहं पितृन् इति दे पुरो-
नुवाक्ये । उपटूताः पितर इति याज्या । पितृ-
नमिप्वाचान्, अग्निप्याचाः पितरः, अग्निवाचा-
नृतुमत इति द्वे पुरोनुयाये । वान्याय दुग्ये
जुपमाणा इति याज्याम् । अथेकपामभि कन्यवा-
हनेन यमेन वा यजेत । यदने कव्यवाहनः त्वमान
ईडित इति द्वे पुरोनवाक्ये । मातलीकव्यैर्यमो
अङ्गिरोभिरिति याज्याम् । ये तात्रपुर्देवप्रेति
स्विष्टकृतः पुरोनुवारयां हव्यवाहमगरमिति
यजति । अथेदामुपहूयायान्तरेडा होताऽवनियति ।
अथ यज्ञोपवीतं कुरुते । अपर्दिपावन्यानो
यजति । सूक्तयाकं प्रति होता निवीतं कुरुते न
पत्नी संपाजयन्ति । सतिष्ठते पितृयज्ञः ॥ ७ ॥
तेन साकमेधः सहनम्य अयम्बकस्य च समानप्रवानता । अग्नये देवेभ्य इति वाच-
निकोऽयं प्रपो न तूहेन । तस्योहन्याप्राप्नेः । एकामन्वाह निरन्वाहेति व्याख्यातम्,
आ नो अमे सुकेतुना रयिं त्वः सोम महे मगमिति जीवातुमन्तावाज्यमागो । उत्तरतः
सकी रिपतो दक्षिण तः संक्तिमागत्य तिष्ठति । द्वे पुरोनुवाक्ये प्रणवान्ते स्याताम् ।
बेहि श्रावय श्रौपट ये यनागहे वौषट्, एतेपामपवाइत्वेनान्ये स्वधेति पशानां स्थाने
विधीयते । वषटकारस्पाने स्वधा नम इति ॥ ७ ॥

·[ २ प्रश्नै- आपस्तम्वविरचित हौत्रसूत्रम्- शुनासीरीयेण यजेत । तस्य सप्तदश सामि. धेन्यः । नव प्रयाजाः। तस्य वैश्वदेवेन कल्पो व्याख्यातः । पञ्च संचरैरियाऽथैन्द्रामेन यजेत वैश्वदेवेनेन्द्रः शुनासीरीयेण वायव्येन सौर्यणेति । इन्द्राय शुनासीराय सुचा जुहुत नो हविः । जुषतां प्रतिमेधिरे । म हव्यानि घृतवन्त्यस्म हर्य- श्वाय भरता सजोपाः । इन्द्रंतुभिर्ब्रह्मणा वा. धानः शुनासीरो हविरिदं जुपस्वेति शुनासीरस्य याज्यानुवाक्ये । वायो शत५ हरीणां प्रयाभि- यसीति वायोः । उदु त्यं जातवेदसं चित्रं देवाना. मिति द्वे सूर्यस्य । सूर्यमुपाशु प्रचरति । अग्नि स्तोमेन स हव्यवाडमर्त्य इति द्वे स्विष्टः कृतः । अनुवत्सरीणाम् स्वस्तिमाशास्ते दिव्यं धामाऽऽशास्त इति सूक्तवाकस्याऽऽशी:पु होताs- नुवर्तयते । वाजिनवर्ज संतिष्ठते चातुर्मास्यानि ॥ ८ ॥ द्ववहाद्यतीते पर्वणि प्रयोगो वचनात् । शुनासीरोपलक्षितत्वाच्छनासीरीय कर्म।उत्तर- वेदेरमावाद्वैश्वदेवेनेत्युक्तम् । शुनासीरीयान्तैव संस्था चातुर्मास्याना सोमादेरकत्वात् । गतार्थमन्यत् ॥ ८॥ ननमंनीजान सोमेन फाल्गुनी प्राप्नुयात् ॥ ९ ॥ एनं यजमानं सोमेनानीजानं फाल्गुनी पौर्णमासी न प्राप्नुयात् । फाल्गुन्या पौर्णमास्यां सोमेनावश्यमेष्टव्यमित्यर्थः ॥ ९ ॥ सोमाभावे पशुना ।। १०॥ अशको पशुना निरुदकल्पेनानन्तरे पवेशि ॥ १० ॥ पश्वाभावे पुनः प्रयोगश्चातुर्मास्यानां चातुर्मास्यानाम् ॥ ११ इत्यापस्तम्वहौत्रस्ने द्वितीयाने पञ्चमः पटलः । इष्टिरप्युक्ता कात्यायनवौधायनवैखानसः । तदकरणे पुनः प्रयोगः । तान्यकृत्वैव पुनः प्रयोगोऽभ्यास इत्यर्थः । ततोऽपि सोमेन पशुना वा समातिः । इटिराग्नेयी का. त्यायनीयानाम् । अन्यः सवनेटिरित्युक्तम् | आग्नेयोऽशाकपाल ऐन्द्राग्न एकादशकपालो वैश्वदेवो द्वादशकपालो पेधदेवश्चरुर्वा समानतन्त्रा भिन्नतन्त्रा का । अभ्यासः प्रश्न. समाप्त्यर्थः ॥ ११॥ इति श्रीमहादेवदीक्षितसोमयानिकृनायामापस्तम्बहानसूनव्याख्यायां प्रयोगचन्द्रिकायां द्वितीयप्रश्ने पञ्चमः पटलः प्रभश्च ।

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् । महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । . अथ द्वाविंशप्रश्ने प्रथमः पटलः । विनेययुक्ताखिलसिद्धवर्यलसचिदानन्दसुखं मुनीन्द्रम् । नमामि सूत्रार्थविदे मुदाऽहं हिरण्यकेश्याख्यगुरुं कृपाब्धिम् ॥ एकविंशे निरूपितौ हौत्रप्रयरनिर्णयो। द्वाविंशे चाय वक्ष्यन्ते वायव्यादिपश्चिष्टय ॥ फाम्पैः पशुभिरमावास्यां पौर्णमासी वा स. स्थाप्य यजेत । ते ब्राह्मणव्याख्याताः ॥ १॥ काम्य. पशुभिरिति । अथ काम्या पशुबन्धा उच्यन्ते। वायव्यं श्वेतमित्येवमायास्ते फाम्या( म्य)प्रायास्तरमावास्याया पौर्णमाम्या वा यननीयेऽहनीति सूनकारः । यनेत तत्र काम्यानामेव पर्वनियमः । न तु नैमित्तिकाना मध्ये विहितानाम् । यथा--' इन्द्रय मन्युमते ,मनस्वते, समामे संयते' इत्येवमादीनामाश्चिनं धूम्रललाममालमेत, ऐन्द्रा पुनरुत्सष्टमालमेतेत्येवमादीना च न तु पर्वनियमः । निमित्तानन्तर कर्तव्यम् (व्य- त्वात् ) ॥१॥ तेपी निरूढपशुवन्धेन कल्पो व्याख्यातः ॥२॥ सेपो धायन्यादीना पशूना निरूढपशुना क्रूप. प्रकारो निरूपित इत्यर्थः ॥ २ ॥ सर्वेष्वाभिचारिकेपु शरमयं वहिबभीतक इध्मो लोहितोप्णीपा लोहितवसना निधीता ऋत्विजः प्रचरन्ति ॥ ३॥ ऋविनः प्रचरन्तीति वचनाद्यनमानोऽपि लोहितोष्णीपादि ॥ ३ ॥ वायव्य श्वेतमालभेत भूतिफाम इति ययासमा. नातम् ॥४॥ वायुदेवता यस्य पशोः सोऽय वायव्यः । स च श्वेतवर्णः । तमासमेत सस्पृशेत् ।

·1 २२ प्रभ ७३० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- बर्हिः पक्षशाखाभ्यां यागार्थमुपाकुर्यादित्यर्थ.. । यद्यप्यत्र यनेतेति न श्रूयते तथाऽपि द्रव्यदेवतात्मकस्य यागरूपस्य श्रूयमाणत्वादन्यथानुपपत्त्या वायव्येन यनेतेत्येवं यागः कल्पनीयः ॥ ४ ॥ तेपामावापियेषु स्थानेषु यथादेवतई पट्टचों निदधाति पीवोऽन्नार रथिवृधः सुमेधा इति । एतानि यथारूपं यथादेवतमानातानि भवन्ति ॥ ५॥ मल्हा इति मणिला इत्यर्थः ॥६॥ तेपा काश्याना यथालिङ्गदेवत पट्टयो निदधाति । वपायाः पुरोडाशस्य हविष इति द्वे द्वे आधे धपाया द्वे उत्तरे पुरोडाशस्योत्तरे हविपः । इदं याजुपं होत्रम् । अथ कर्मक्रम.-पर्यण्यमिहोत्रं हुत्वा पशुबन्धेन यक्ष्ये भूतिमवाप्नवानीति संकल्पः। अथ येन यज्ञेमेसेंदित्याग्नेययाग. पृथक्तन्त्रेण केचिदिच्छन्ति । केचित्समानतन्त्रेण । समानतन्त्रपक्षे पशुतन्त्रमेव । संकल्प्य समारोप्य मथित्वाऽऽपतने निघाय विद्युत् पड्ढोता पश्विष्टयादि । पशुपात्रसादनकाले स्पवध कपालानि 'चेत्याद्यपरतो येन योन संसव( नेर्स )दित्यानेयस्य पुरत. पाशुकानि पात्राणि पाच्यादीनि पात्राणि समृश्य धानस्पत्याऽसीत्याग्नेय ( त्याद्याग्नेय ) निरुप्य, उपसाब प्रोक्ष्य शुन्धध्वमित्यादिकृष्णा- निनादानादीन्याप्यलेपनियनान्तं कृत्वोत्तरपारमाहाद्याज्यान्यमिमध्येदमहमित्यादिपुरोडा. शमासाद्य यूपावटपरिलेखनादिपशूपाकरणकाले श्वेतवर्णमन पशुमानीय वायवे त्या जुष्टमु. पाकरोमीति वायवे त्वा जुष्टं नियुनज्मि वायवे त्वा० पोक्षामि, पायवे त्वा० उत्कृ. तामि, वायवे त्वा० अभिघारयामि, वपामासाद्योत्तमप्रयानाधाज्यभागाविष्ट्वाऽऽनयेन प्रचर्य विष्टकृदिडामार्जनान्त [कृत्वा ] ततो वपाप्रचारः परिवप्यहोमादि । केषित्पशस्विष्टकृदियोः सह पुरोडाशस्याऽऽग्नेयस्यान्ते पिष्टलेपादिसवनीयानामुत्कर्ष- पक्षयन्नारिष्ठान्हुत्वाऽग्निभूतानामित्यादि पीवोऽन्नामिति षडच । ततो पायाः पुरोडाशस्य हविप इति द्वे द्वे याज्यानुवाक्ये । एतमेव सन्तम् । एत भूतिफलं सन्तं वायवे नियुत्वत आलमेत । येन कर्मणेसैंत्तन होतव्या इति वचनात् । पशुबन्धेन यक्ष्ये भूतिमवाप्नकानीति । सर्व पूर्ववत् । वायवे नियुत्वते त्वा जुष्टमुपाकरोमीति । अग्निवद्धिरण्यगर्भ इत्याहरणान्तं पूर्ववयोज्यानु. पाषाः । शेप पूर्ववत् । ज्योगामयावी प्रामकामोऽपि एम यनेत प्रजाकामोऽपि । सर्व पूर्ववत् । ज्योगा- मयावी पिररोगी, सोऽप्येतेन यजेब चिररोगमुक्त्यर्थमिति विशेषः ॥ १ ॥ ६ ॥ 1 +

·.
पिटलः । महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ७३१-
विपम आलभेतेति विषमं देवयजनमध्यवस्पति
पशुं वा विषम आलभेत ॥ ७ ॥
विषमशब्दो न युग्मवाची । देवयजनमप्यसमदेश इत्यर्थः ॥ ७ ॥
घेनोः कंचिद्गुणमाह-
पर्यारिणीति परिहासूर्भवति ॥८॥
या गौगर्भिणी सती प्राप्ठं प्रसवकालं परित्यज्य चिरं गर्भ धृत्वा पश्चात्प्रसूते सा
पर्यारिणी । तथा च ब्राह्मणम्-'परिणी भवति ' इति ॥ ८ ॥
यूपस्य चोदकपातमष्याश्रित्वादिरूपमपवदितुं स्फ्यसमानमाकारमाह-
स्कयो यूप इति स्फ्याकृति£प आग्न्यागारिको
वा ॥९॥
अत्र वामणम्- स्फ्यो यूपो भवति, (तेसं० २-१-६) इति ॥ ९ ॥
त्वाष्टुं वहवमिति यं पुमारसर सन्तमारो-
हन्ति ॥ १० ॥
यथा मनुष्ये यत्र वापि पुंसः स्तनवृद्धी सत्या श्मश्रुनिर्गमनात्प्राग्योपित्त्वनमो
भवति तद्वदश्वेष्वपि केनाप्यवयवसंनिवेशविशेषेण यस्मिन्पुंस्येवान्धे योपित्त्ववुद्धिरितरे.
पामश्वानां भवति । अत एव ते तेऽश्वास्तदा तदा तमश्वमारोहन्ति सोऽयमीहशोऽश्वो
वडषः । स च त्वष्टुः प्रियः । रेतसः सिक्तस्य स्वष्टा रूपाणि विकरोति' इति श्रुत.
स्वामिथुनप्रजनयितृत्वम् । 'त्वाष्ट्रं वडवमालभेत' (२-१-८) इति श्रुतेः ॥ १० ॥
अपां चौपधीनां च संधाविति मावृपि शरत्पति.
पसो वा । अपि वाऽपां चौपधीनां च
संघौ ॥११॥
संधिशब्द कालपरत्वेन देशपरत्वेन च द्वेधा सूत्रकारो व्याख्यातवान् । ऋत्वोर्मध्ये
नदक्षेित्रयोर्मध्य इति तस्यार्थः । ओषधीनामुपकारकत्वेन मित्रसंवन्धित्वम् । संघी
प्रयोग उमयरसोपनीयनेन प्रशस्तः । एतदेवाभिप्रेत्य संधि प्रशंसति ब्राह्मणम्-अप
पौषधीनां च संघावालमत उमयस्यावरुद्धच (ले० सं० २-१-९) इति ॥ ११ ॥
यूपत्य शाखाद्वयमाह-
विशाखो यूप इति यदूषं रशनायास्तद्विशाख
यद्वोपर्यभे शाखे अष्टाथी सचपाले स्यानाम् ॥१२॥

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् [२२ प्रश्न- विविध शाखे यस्यासौ विशाखः । तदिदं ब्राह्मणे दर्शयति--विशाखो यूपो भवति द्वे ह्येते देवते समृद्धैध' (तै० सं० २-१-९) इति ॥ १२ ॥ अथ परिमापते-- ऋपभे गोपु जीर्णे यूनः फर्णमाजपेत्पिशङ्गरूप- स्तन्नस्तुरीपमिति ॥ १३ ॥ प्राशृङ्गोऽवाक्शृङ्ग उक्षा वशा वेहद्धेनुर्वत्स ऋषमोऽनड्डान्पुनरुत्सृष्टो गोमृग इति गन्याः । अन्नाय वेहतमालमते । वाचे वेहतम् । श्रद्धायै वेहतम् । ब्रह्मण ऋपमम् । आ गावो अग्मन्नित्युपहोमाः । मृत्यवे वेहतम् । तत्र भर्तारमुपजुहुयात् । सूर्याचन्द्रमोम्यो यमो श्वेतं कृष्ण चैकयूपे । अद्भयो वेहतम् । तत्र सलिलमुपजुहुयात् । मगाय वाशिता- मिति । य ऊर्ध्वमाश्विनात्पशवस्तेषा सूक्तक्रमेण विधिः । ऋषभे गोषु जीर्णे यूनः कर्णमानपेत्पिशगरूपस्तन्नस्तुरीपमित्येताम्यामित्यापस्तम्बः ॥ १३ ॥ अथैनं गोष्वपिसृजत्येत युवानमिति ॥ १४ ॥ एनमृपमं गोप्वपिसनति । मदेमेत्यन्तः ॥ ११ ॥ जीर्णमालभते ॥ १॥ माजापत्यमेन्द्रं त्वाष्टुं वा मनो महिम्न इत्युपाकरणेऽनुवर्तयते ॥ १५॥ हव्यमित्यन्तः ॥ १५ ॥ तृतीयया चपी जुहोति । चतुर्थ्या हविः । पञ्चम्या' सौविष्टकृतम् ॥ १६ ॥ एतं. युवानमित्यनुवादादिमपेक्ष्य तृतीयादिव्यवहारः ॥ १६ ॥ आग्नेयमष्टाकपालं निरुप्याज भते ॥ १७॥ गतः ॥ १७ ॥ वायव्यमालभेत भूतिकाम इत्युक्तानि देव- तानि ॥ १८ ॥ बामणे व्याख्यातानीति विशेपः । तद्यथा-यः प्रजाकामः पशुकामः म्यात् प्रजाकामो वा पशुकामो वाऽऽहारपृथक्त्वेन स प्राजापत्यमनं तूपरमालमेत । पशुबन्धेन यक्ष्ये प्रजावान्पशुमान्स्यामिति । वामपेय. , वशामाल- .

·१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । पन्निगमाः । प्रजापतये त्वा जुष्टमुपाकरोमीत्यादि । प्रजापते न त्वदेतानिति पट्टचो याज्यानुवाक्याः। सोमापोष्णं त्रैतमालभेत पशुकामः । पशुमान्भूयासमिति संकल्पः । त्रेतं त्रयाणां सह जातानामेकं तिरस्करोति । तदुक्तं ब्राह्मणे 'सोमापौणं घेतमालमेत' (ले० सं० २-१-१) इत्यादि । प्रयाणां वत्सानां युगपज्जातानां समुदायस्त्रितं तत्र भवस्त्रे. तस्तेपामन्यतम इत्यर्थः । यूपच्छदनकाल औदुम्बरो यूपो भवति । सोमापूपभ्यां त्या जुष्टमुपाकरोमि । एवं प्रोक्षणादयः, न पेपणं पशोः सोमापूपणेमो देवाविति पड़चः । . वरुणगृहीतो महोदरच्याधिगृहीतः कृष्णमेकशितिपादश्वेतपादमालमेत । पशुबन्धेन यक्ष्ये महोदरच्याधिमोक्षार्थमिति विशेषः । वरुणाय त्वा जुष्टमुपाकरोत्यिादि । उदुत्तर्म वरुणमिति पट्टचः प्रतीकं याज्यानुवाक्याः । शेष पूर्ववत् । प्रनार्थी वा बहुपश्वर्थी वोत्तरेण पशुना यनेत । केचित्तु फलद्वयमिच्छन्ति । पशुबन्धेन यक्ष्ये पशुभिः प्रथनार्थ पशुमान्भूयासमिति प्रजज(न)नार्थमिति वा। आदित्येभ्यः कामाय स्वा जुष्टमुपाकरोमीति । एवमवि वशामुपाकरोति। वशा व्याख्याता । ते शुक्रास इति पट्टयो याज्यानुवाक्याः। चतुर्दश्यां प्रातरग्निहोत्र हुत्वा पशुवन्धेन यक्ष्ये ब्रह्मवर्चसमवाप्नवानीति संकल्पः । पड्दोतादिप्रोक्षणान्तमुत्तरवेदेश्चतुर्दश्यामेव । पञ्चदश्यामपन्युपमेवाग्निप्रणयनादि, पशूपा- करणं पाहोमो वा प्रातःकाले यथा स्यात्तदनुसारेणाऽऽरम्मः । गर्भिणी मल्हां प्रीवायां स्तनाविव मासपिण्डो यम्यास्ता मल्हा गर्भिणी कृष्णग्रीवाम्, अग्नये त्वा जुष्टमुपाकरोमीति सवनीयवनिगमाः । सर्वत्र स्त्रीलिङ्गेनोह. । अतिरात्रवत् । न मेपीशब्दः । अग्ने नयेति पट्टचो याज्यानुवाक्याः । ब्राह्मणभोजनान्तम् । ततो ग्रीष्मकाले पर्वणि द्वयहकालेन वा पशुवन्धेन यक्ष्य इति संकल्पः । पड्डोता पश्चिष्टयादि पूर्ववत् । (मल्हा) गर्मिणी संहिता संश्लिष्टां माध्यंदिन उपाकरोति । उपा. करणं वपाहोमो वा यथा स्यात्तथेन्द्राय त्वा जुष्टमुपाकरोमीत्येवं निगमाः । इन्द्रं नर इति पट्टची याज्यानुवाक्याः। शेष पूर्ववत् । शरत्काले पर्वणि द्वयहकाले वा पूर्ववन्मल्हां श्वेतां गर्भिणीमुपाकरोति । अपराह उपाकरणं वपाहोमो यथा स्यात्तथाऽऽरम्म । वृहस्पतये त्वा जुष्टमुपाकरोमीत्येवं निगमाः । आवेधसमित्यादिपर्थेवा पित्र इत्यन्ताः पट्टचो याज्यानुवाक्याः आवेघसं स हि शचिः, ·[२२ प्रक्षे- सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- बृहस्पते पर्येवा पित्र इति प्रतीकम् । त्रिषु पशुबन्धेषु न गर्मिणी प्रायाश्चित्तं न वा वसन्ते प्रातरित्यादि । आरम्भप्रभृति यजमानस्य ब्रह्मचर्यादिनियमान्केचिदिच्छन्ति । वाचः प्रसारणसमर्थः सन्विरोधादसमर्थः स्यात्स (अभ्यासपाटवेन वाचो वदितुं समर्थोऽपि समाकम्पादिना संनिरोधार्थः स्यात्स) उत्तरेण पशुवन्धेन यजेत । पशुबन्धेन यक्ष्ये वाक्सौष्ठवार्थम् । अपन्नदती मेपी (ते०सं०२।१।१ )सरस्वत्यै त्वा जुष्टमुपाकरोमीति । आनो दिवः. पावीरवीति पट्टचो याज्यानुवाक्याः । आनो दिव इति पञ्च प्रतीकाः । इयं अमेमिरित्यस्मिम्पठिताः। ज्योगामयावी, उत्तरेण द्विपशुबन्धेन यनेत । आग्नेयं कृष्णग्रीवं बभ्रमिति । पशु- बन्धेन यक्ष्ये चिररोगमुक्त्यर्थम् । षड्ढोत्रादि तस्याऽऽदित्यां मल्हाम्, इतिवद्वेदिमानं शम्यांमात्रमुत्तरवेदियूपदयस्य च्छेदनमुपशयस्य च । युनज्मीति च पशुम्यांमेहि न तु मध्येऽग्ने होमः, न गृहावकाशशृतंकारधाता रातिः। शिष्टं सर्वमेकादशनीवत् । अग्नये कामाय त्वा जुष्टमुपाकरोमीति कृष्णग्रीवं सौम्यं बभ्रु सोमाय त्वा जुष्टमुपा. करोमीतिवच्छिष्ट ।। सर्वमादित्यां मल्हामितिवत्पुल्लिङ्गद्विवचनेनोहः । अमे नयेति पडच 'आग्नेयस्य । 'सोमो धेनुमिति पट्टचः सौम्यस्य । अपाढं युत्सु स्वर सोम या ते घामानीति प्रतीक, प्रनाकामोऽप्येतेनैव यजेत । पशुबन्धेन यक्ष्ये प्रजामाप्न वानीति । सोमाय स्वा जुष्टमुपाकरोमीति । अग्नये त्या जुष्टमुपाकरोमीति विशेषः । पूर्व. वद्विपर्यासेन याज्यानुवाक्याः। देवताविपर्यासक्रमेणेत्यर्थः । १. यो ब्राह्मणो विद्यामयित्वा न विरोचेत विद्याप्रयुक्तदीप्त्या न वर्धते स एतेन द्विपशुना यजेत ।। पशुबन्धेन यक्ष्ये विद्याप्रयुक्तदीप्त्यर्थमानेयं कृष्णमीवमालि(लमे)त भवतः सौम्यं चभ्रमग्नये त्वा जुष्टमुपाकरोमि सोमाय स्वेति ब, शेषं पूर्ववत् । ने नयेति पट्टच आग्नेयस्य सोमो धेनुमिति सौम्यस्य । पुंलिङ्गद्विवचनेनोहः ।' पशुनन्धत्रयस्य . निकीताविमावित्याद्याग्नेयं कृष्णग्रीवं सौम्यं.बभ्रुमाझेयं कृष्णमीव. मित्यादि । एतेन त्रिपाशुकन पुरोधाय पौरोहित्याय स्पर्धमानो मम पौरोहित्यं स्या. दिति । एतेन त्रिपाशुकेन यनेत । पशुबन्धेन यक्ष्ये पौरोहित्यमवाप्नवानीति संकल्वः । पूर्ववदिमानं यूपत्रयस्य च्छेदनमुपशयस्य च यूपत्रयस्योच्छ्यणमुपशयनिधानमनिष्ठ आग्नेयं कृष्णग्रीवं दक्षिणे सौम्यं वधं सोमाय त्वा जुष्टमुपाकरोमात्युपाकृत्योपशयनिर्देशः। कृष्णमृगस्ते पशवं इति बहुवचनेन मन्त्राणामूहः । आग्नेयेन प्रचर्य सौम्येन प्रचर्याऽऽग्नेयेन प्रचरति अग्ने नय० सोमो धेर्नु० अग्ने नय० इति । सर्वे अनाः पशवः । केनिदाग्ने ययोस्तन्त्रेण प्रचारः, एकदेवतत्त्वात् । सर्वेषां निरुदपशुवदक्षिणा | स्पर्धमान उत्तरेण ·1 .. { पर्टलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगीन्द्रकाव्याख्यासमैतम् । पशुबन्धेन यजेत । पशुरन्धेन यक्ष्ये स्पर्धासिद्धर्याम् । विपमे देशे यनेत । निम्नो- वतदेशे यनेतेत्यर्थः । वामनं विण्डाकृति विष्णवे त्वा जुष्टमुपाकरोमीत्येवं निगमाः। विष्णोर्नु कमिति पदृचः। युद्धे पाछे राजन्यः--उत्तरेण पशुबन्धेन यनेत । युद्धमयार्थमिति संकल्पः । ललामो श्वेतपुण्ट्रबालातितललाटः । प्रायनो मुखं प्रत्यानतशको गौः । प्राशझो गौरिति भारच्यात्वेन वि(भारद्वाजवचनाद्वि )कल्पितः । ग्रामकाम उत्तरेण पशुबन्धेन यमेत | पृभिसक्थ्यः पृश्नि(श्वेत)वर्णकटिप्रदेशः । पशुबन्धेन यक्ष्ये ग्राममवाप्नवानीति । इन्द्राय मरुत्वते त्वा जुष्टमुपाकरोमीति चैवं निगमाः । मरुत्वन्तमिति पट्टचो याज्या- नुवाक्याः । राज्यकाम उत्तरेण पशुबन्धेन यनेत । राज्याहक्षत्रियस्यान्ययो पशुसन्धेन यक्ष्ये राज्यप्राप्त्यर्थम् । सौम्य सोमाय त्वा जुष्टमुपाकरोमीति । सोमो ; धेनुमिति याज्या- नुवाक्याः । गतश्रीः प्रतिष्ठाकाम उत्तरेण यनेत । पशुवन्धेन यक्ष्ये प्रतिष्ठार्थमिति संकल्पः । ललाम प्राङ्ग गाम् । इन्द्राय त्या जुष्टमुपाकरोमि । इन्द्रो वृत्रमतरदिति पहषो याज्यानुवाक्याः। पापगृहीत उत्तरेण पशुबन्धेन यनेत । पशुबन्येन यक्ष्ये पापक्षयार्थमिति । इन्द्राया. मिमातिने त्वा जुष्टमुपाकरोमीति निगमाः । अनावि ललाम प्राशृगमालमेत । इन्द्रस्त- रस्यानिति पट्टचो याज्यानुषाक्याः । राज्यकाम उत्तरेण पशुबन्धेन यनेत । पशुबन्धेन यक्ष्ये राज्यप्राप्त्यर्थम् । इन्द्राय पनिणे त्वा जुष्टमुपाकरोमि । ललामः प्राशृङ्गो भवति । अनवस्ते रयमिति पट्टयो याज्यानुषाक्याः। ब्रह्मवर्चसकाम उत्तरेण पशुबन्धेन यनेत । दशर्पीति कर्मनाम | केचिन्नेच्छन्ति । गर्मिणीवत् । वसन्ते चतुर्दश्यां प्रातरग्निहोत्र हुत्वा दशर्पभया यक्ष्ये' बह्मवर्चसमान- पानीति संकल्पः । केचित्पशुबन्धेन यक्ष्य इति । समारोप्य मयित्वाऽऽयतने निर्धाय पदोत्रादि, यूपझाले यूपस्य च्छेदनमुपश्यस्य चाऽऽदित्या मल्हामालमेतेतिवद्वेदिमानम् । उत्तरवेदिप्रच्छादनान्तं कृत्वा गर्भिणीवद्विरामः । प्रातःकाल उपाकरणं पाहोमो वा पपा स्यात्तथोपक्रमः । आदित्येभ्यस्त्वा जुष्टमुपाकरोमीति श्रीन्वृषभालामपुण्ड्रानाल- मते । अपवा प्रनापतिदेवत्याने कादशिनि(ना)देवत्यान्वाऽऽद्यास्तिस्त्रः (त्रियः) । अथवा गर्मिणीदेवत्यान्वा । सर्वपक्षे प्रयाणा सह प्रचारः । गर्मिणीदेवतापक्षे तु ते शुक्रासः ।

·:७३६ [ २२ प्रश्ने- । . सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- प्राजापत्यपक्षे तु प्रजापते न त्वदेतानिति पट्टचः । एकादशिनीपक्षे ववचमतिराश्रय- •णीया । ग्रीष्मे पर्वणि मध्यंदिने षड्ढोता, त्रीन्वृषमाञ्च्छेतपृष्ठानादित्येभ्यः कामाय त्वा जुष्टमुपाकरोमि । प्राजापत्या वैकादशिनीदेवता वा चतुर्याद्यास्तिस्रो गर्भिणीदेवता वा । सर्वेषां सह प्रचारः । सर्वेषामेकादशिनीवन्नियोजनम् । न ग्रहावकाशादयः । निरू- ढवदिति विधानात् । पूर्ववद्याज्यानुवाक्याः । शरदि पूर्ववत्संकल्पादि, त्रीन्वृषमाञ्च्छेतवालानादित्येभ्यः कामाय त्वा जुष्टमुपा- 'करोमीति प्राजापत्या वैकादशिनीदेवता वा । सप्तम्याद्यास्तिस्रो गर्भिणीदेवता वा। सर्वे- पामेकादशिनीवत् । न ग्रहावकाशादयः । पूर्ववद्याज्यानुवाक्याः । संवत्सरस्य पुरस्ताद्यस्मिन्पर्वण्यारम्भस्तत्प्रभृति द्वादशपौर्णमासीयु द्वादशाऽऽमावा- स्यासु व्यतीतासु प्रयोदशे पणि संकल्पादि, पड्दोता पश्चिष्टयादि एक एव यूपः । 'एकवृषममुपाकरोति । पशुबन्धेन यक्ष्ये । सर्वत्र दाशर्षभं हविरिदमेषां मयीति । केचित्तु प्रनापतये त्वा जुष्टमुपाकरोमीति । प्रजापते न त्वदेतानिति पट्टचः । गर्मिणीदेवतापक्ष आद्या आग्नेयाः, मध्यमा ऐन्द्राः, उत्तरा वार्हस्पत्याः । सर्वत्र प्राजापत्या एवान्ततः। एवमन्तं यजमानस्य च ब्रह्मचर्यादि । केचिद्यत्कामयेत कुष्ठादित्वग्दोषो विद्यत इति भीतः स उत्तरेण पशुबन्धेन यनेत । पशुबन्धेन यक्ष्य इति संकल्पः । सोमापूषम्यां त्वा जुष्टमु- पाकरोमीति । सोमापूपणेमी देवाविति पडचः । भ्रातृव्यवान्स्पर्धमानश्चेदुत्तरेण (शुबन्धेन यजेत । पशुबन्धन यक्ष्य इति संकल्प्य वैष्णय(प्णवया)रुणी वशां विष्णुवरुणाभ्यां त्वा जुष्टमुपाकरोमीति । अथेन्द्रमुक्षाण मृपममित्यर्थः । तमिन्द्राय स्वा जुष्टमुपाकरोमीति समानतन्त्रेण पुंलिङ्गाद्विवचनेनोहः । उक्तो द्विपशुबन्धो यागः विष्णुं देवं वरुणमिति पट्टचः । वैष्णववारुण्याम्-इन्द्रं नरो नेमधिता, युने रथमिति पट्टचः । यः पापान्मोक्तुमिच्छेत्स उत्तरेण पशुभन्धेन यजेत । पशुबन्धेन यध्ये पापक्षयार्थ- मिति । आग्नेयं वृणमीषम्--- अग्नये त्वा जुष्टमुपाकरोमि । ऐन्द्रमृपमम्-इन्द्राय स्वा जुष्टमुपाकरोमि । अग्ने नयेत्याग्नेयस्य । इन्द्रं नर इत्यैन्द्रस्य । ज्योगपरुद्धः-चिरं राष्ट्राग्नि (निर्वासितः । पशुबन्धेन यक्ष्ये स्वराष्ट्रप्राप्त्यर्षमिति । चावाधिदेवत्या धेनुमालभेत । पर्यारिणी परिहामः । अनि(ती)त्य प्रसवकालं याः प्रसू. पन्ते ताः पर्यारिण्यः । एवंगुणविशिष्टां धेनुं चावाटथिवीभ्यां त्या जुष्टमुपाकरोमीति । तत्सं. स्थाप्य तस्मिन्नहन्यागामिनि वा पर्वणि तस्या धेन्वा यत्समुपालभेत । वायवे त्वा जुए. मुपाकरोमि इति । दो पशुसन्धायपरुखस्यैव । मही नु चावापियी इति पट्टयः । .. 4 ·१ पटेलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ৩৩ । ज्योगपरुद्ध एवोत्तरेण पशुबन्धेन यजेत । पशुबन्धेन यश्ये स्वराष्ट्रप्राप्त्यर्थम् । वायु- देवत्यं संवत्सर( वत्स )मासमेत । वायवे त्वा जुष्टमुपाकरोमि । पीवोऽन्नामिति पट्टचः । पशुकाम उत्तरेण पशुबन्धेन यनेत । पशुपन्धेन यक्ष्ये पशुप्राप्त्यर्थमिति । इन्द्राय त्या जुष्टमुपाकरोमीति । उन्नतं पशुम् । इन्द्रं नर इति पट्टनः । अनन्तरं पशुना (पशूनां ) सहस्र प्राप्या होरात्राणां सहस्रं स्थित्वा वैष्णवेन वामनेन यजेत । तस्य न पड्ढोता । पशुबन्धेन यहये । विष्णवे त्वा जुष्टमुपाकरोमि । विष्णोर्नुकमिति पदृचः। प्रनाकाम उत्तरेण पशुबन्धेन यनेत । औषविदवत्यं वेहतं गई यः परित्यजति । पशुबन्धेन यक्ष्ये प्रनामवाप्नवानीति । औषधीभ्यस्त्वा जुष्टमुपाकरोमि । या जाता ओपघय इति पट्टचः। . भूतिकाम उत्तरेण पशुबन्धेन यजेत । पशुनन्धेन यक्ष्ये भूतिमवाप्नवानीति । ऐन्द्रीय सूतषशामालमेत । इन्द्राय त्वा जुटमुपाकरोमीति । इन्द्रं नर इति षडयो याज्यानुवाक्याः । ऐन्द्रा पुनरुत्सृष्टमालभेत । य आ तृतीयात्पुरुषादित्यादिपूर्वमेवोक्तम् । पुनरुत्सप्प ऋपमार्य गोषु युक्तः ( गालितवृपण ऋपम उत्सृष्टः । स एव जीणों लालवहनादे- मुक्तः पुनरुत्सृष्टः ।) पुनरुत्सृष्टश्छाग इति मरद्वाजः । शुचिं नु स्तोममिति पट्टचः । अमिचरन्परमरणकाम्युत्तरेण पशुबन्येन यजेत। पशुबन्धेन यक्ष्ये परमरणार्थमिति फल. निर्देशः । रूपच्छेदनं कृत्वा स्फ्याकारमिवाऽऽतक्ष्य कश्चि( तस्मि )श्वपालादयो नेति • केचित् । अमवाऽग्न्यागारिको वाऽन्येन का( मं )र्यम् । यममानेन सह सर्वेपा लोहि. तोप्णीपाद ।'ऽपल्या इत्युपदेशः । लोहितोष्णापा लोहितोतरीया ले मना निवीता भवन्ति । बहिराहरणकाले शरमयं बर्हिर्भवति । वैमीतक इध्मो न पालाशः . क म. र्यादयः पार पयः । बृहस्पतये त्वा जुष्टमुपाकरोमि । तूपरो व्याख्यातः । बृहस्पत इति पट्टचः। प्रामकाम उत्तरेण पशुबन्धेन यजेत । पशुबन्धेन यक्ष्ये ग्राममवाप्नवानीति । बृह. स्पतये त्या जुष्टमुपाकरोमीति । शितिपृष्ठो व्याख्यातः । यः कामयेत पृष्ठं समानानार स्यामिति। समानानामुच्छ्यणार्य (समानानां मध्ये पृष्ठव. पदुपरिवती स्य)मित्येवंकामी एतेनैव यनेत । पशुबन्धेन यक्ष्ये समानानामुच्छ्यणार्थमिति । धृहस्पतये स्वा जुष्टमुपाकरोमीति । एवं पूर्वपक्षः । एक एवाधिकार इति सिद्धान्तः । । .

·१ ७३८ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- (२२ - एतस्मिन्काले समानानामुच्छ्रितः स्यामिति संकल्पः । बृहस्पतये त्वा जुष्टमुपाकरोमि । 'आ वेधसमिति पडचः । अन्नकाम उत्तरेण पशुबन्धेन यजेत । पशुबन्धेन यक्ष्ये । अन्नवान्भूयासमिति संकल्पः । श्यामः कृष्णवर्णः । तं पूष्णे त्वा जुष्टमुपाकरोमि । न चेक्षणं पशोः । यास्ते पूपन्ना वो अन्त इति पट्टचः । अन्नकाम उत्तरेण पशुबन्धेन यजेतं । पूर्ववत्संकल्पः । मरुद्भयस्त्वा जुष्टमुपाक- रोमि, इति । पृश्निः । शुची वो हव्या मरुत इति पड़चः । इन्द्रियकामः शुक्रवृद्धिकामः । पशुबन्धेन यक्ष्ये । इन्द्रियवान् भूयासमिति । अरुणं रक्तवर्णम् । इन्द्राय त्वा जुष्टमुपाकरोमि । अनु ते दायोति षडचः । सनिकामो धनकामः । यस्य भिक्षुकस्य सनिकामित्वं स उत्तरेण पशुबन्धेन यजेत । सनिमान्भूयासमिति संकल्पः । उपध्वस्तो व्याख्यातो राजसूये । सावित्रे त्वा जुष्टमुपा. करोमीति । आ देवो यात्विति पड़चः । अन्नकाम उत्तरेण पशुबन्धेन यजेत । पशुवन्धेन २क्ष्ये, अन्नमवाप्तवानीति । विश्वेभ्यो देवेम्यस्त्वा जुष्टमुपाकरोमीति । बहुरूपं नानावर्णम् । आ नो विश्वे अस्का गम- नित्वति पडचः। एतेनैव पशुबन्धेन ग्रामकामो यनेतः । . पशुबन्धेन यक्ष्ये । ग्राममवाप्तवानीति । शेष पूर्ववत् । यस्यानाज्ञातमिव ज्योगामयेत् । अनाज्ञातरोगविशेषश्चिरकालवृत्तो रोग इति ज्ञायते न स्वमुक इति, स उत्तरेण यनेत । पशुबन्धेन यक्ष्ये । अविज्ञातरोगविमुक्त्यर्थम् । प्परम् । प्रजापतये त्वा जुष्टमुपाकरोमीति । तूपरो व्याख्यातः । प्रनापते न त्वदेता. निति पचः । ब्रह्मवर्चसकाम उत्तरेण पशुबन्धेन यक्ष्ये । ब्रह्मवर्चसमवाप्नवानीति । बृहस्पतये त्या नुष्टमुपाकरोमीति । शितिपृष्ठां श्वेतपृष्ठां वशाम् । बृहस्पत इति पट्टचो याज्यानुवाक्या। वृष्टिकाम उत्तरेण यनेत । पशुबन्धेन यक्ष्ये । वृष्टयर्थमिति संकल्पः । शुक्लकृष्ण द्विषर्णामित्यर्थः । मित्रावरुणाभ्यां त्वा नुष्टमुपाकगेमीति । आ नो मित्रावरुणा हव्यदा- तिमिति पड़नः । प्रनाकामोऽप्येतेष यनेत । पशुबन्धे यक्ष्य प्रनावाभ्यासमिति । शेष पूर्ववत् । मनकाम उत्तरेण पशुगन्धेन यनेत । १शुमन्बेन यश्थे । अन्नमवाप्नवानीति । वैश्व. 1 ·१ पटलः.] महादेवशालिसंफालतप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ७३९ देवी बहुरूपामालमेत । शुरुकृष्णपीताम् । विश्वेभ्यो देवेभ्यस्त्वा जुष्टमुपाकरोमि। आ नो विश्वे अस्त्रा गमन्त्विति पट्टचः । मामकाम एतेनैव यनेत । पशुबन्धेन यक्ष्ये । ग्राममवाप्नवानीति । शेष पूर्ववत् । यमवर्चसकाम उत्तरेण यनेत । पशुबन्धेन यक्ष्ये । ब्रह्मवर्चसमवाप्नवानीति । वाई- स्पत्यमुसंवशमालमेत । प्रजननासमर्थ उक्षा, इत्यर्थः । तं वृहस्पतये त्वा जुष्टमुपाक- रोमीति । वृहस्पतय उसशस्य वपाया मेदस इति निगमा: । वृहस्पते पर्येवा पित्र इति पदृचः। अमिचरनुत्तरेण पशुबन्धेन यनेत । पशुबन्धेन यक्ष्ये परमरणार्थम् ।रुद्राय त्वा जुष्ट- •मुपाकरोमीति । रोहिणी वशाम् । स्फ्यो यूप इत्याद्युक्तं लोहितोष्णीपादि च । पारणो रुद्रस्येति पट्टचः। ' . नाईस्पत्यां शितिष्ठामित्यादि । उत्तरेण ब्रह्मवर्चसकामो यनेत । पशुवन्धेन यक्ष्ये मावर्चसमवाप्नवानीति । पार्हस्पत्यां शिनिपृष्टामालभेतेत्यादि रोहिण्यन्तः वशा गावः। - उत्तरेण पशबन्धेन ब्रह्मवर्चसकामो यत । यूपकाले प्रकृतिवापो भवति । मौरी सूर्यदेवत्यां वशां सूर्याय त्वा शुष्टमुपाकरोमि । अत्रापि स्फ्यो यूप इति मायकृत् । 'ब्रह्मणस्पत इति पट्टचः । सूर्यो देवीमिति पट्टचः -उत्तरेण पशुबन्धेनामिचरन्यजेत । पशुपन्धेन यक्ष्ये । परमरणार्थम् । समारोप्य मथित्वा निघाय विद्युत् । अथेष्टया यक्ष्य इत्यादि वारुणं दशकपालं निपेत् । अव ते हेड, उदुत्तमगिति याज्यानुवाक्याः । ब्राह्मणतर्पणान्ता । तत्र वरुणाय कपालोपधान- काले चतुर्थाष्टमयोरावृत्तिः । एवमिष्टिं समाप्य परित्यज्यानी । प्रणीय पड्ढोतादि, येन यज्ञेनेत्याग्नेयेन सह ब्रह्मणस्पतये त्वा जुष्टमुपाकरोमीति । तूपरो भवति । अत्रापि स्फ्यो यूप इत्यादि गतम् । ब्रह्मणस्पत इति पट्टचः । उत्तरेण पशुबन्धेन यज्ञकामो यजेत । पशुबन्धेन यक्ष्ये यज्ञप्राप्त्यर्थमिति संकरपः । यज्ञशब्देन हविर्यतः सोमसंस्थाः पाकयज्ञो नित्ययज्ञ उच्यते । विष्णवे त्वा जुष्टमुपा- करोमि । वामनो व्याख्यातः । विष्णोर्नु कमिति पडचो याज्यानुवाक्याः । उत्तरेण पशुकामो यजेत । पशुबन्धेन यक्ष्ये । पशुमान्भूयासमिति संकल्पः । पन्धना (वडव)त्वष्ट्रे त्या जुष्टमुपाकरोमि । त्वष्टे बन्धवस्य (वडवस्य) चन्द्रस्य(वपाया) मेदसोs. नुबूहीति । एवं निगमाः । त्वष्टा दधत्तन्नस्तुरीपमिति पट्टचो याज्यानुवाक्याः ॥ वडवोऽधः स्याचं पुमांस सन्तं वडवामिवावा आरोहन्ति । नहि अविद्यमाने स्त्रीगणे (यथा मनु. - . .. . - . - ·[२२ प्रश्ने- ७४० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- ध्येषु यत्र कापि स्तनवृद्धा सत्यां श्मश्रुनिर्गमनात्पूर्व योषित्त्वभ्रमो भवति तद्वदश्वेप्वपि केनाप्यवयवसनिवेशविशेषेण यस्मिन्पुंस्येवाश्वे योपित्त्वबुद्धिरितरेपामश्वाना भवति । अतएव ते तेऽश्वास्तदा तदा तमारोहन्ति । सोऽयमीदृशोऽश्वो वडवः । स च त्वष्टुः प्रियः । तै. सं. मा. का. २।१२८) संग्रामे संयत्ते युद्धे प्रसारिते समयकामः परस्परं प्रसादकामः स उत्तरेण पशुबन्धेन यजेत । पशुबन्धेन यक्ष्ये, परस्परशुद्धय (संध्य) युद्धे । वेहतमनं मित्राय त्या जुष्टमुपाकरोमि । मित्रो जनानिति पट्टचः । उत्तरेण वृष्टिकामो यजेत । पशुबन्धेन यदये वृष्टयर्थमिति । कृष्णवर्णमवाशृङ्ग प्रजापतये त्वा जुष्टमुपाकरोमीति । प्रजापते न त्वदेतानिति पट्टचः । उत्तरेणान्नाद्यकामः पशुबन्धेन यक्ष्ये । अन्नाद्यमवाप्तवानीति । वरुणाय त्वा जुष्ट- मुपाकरोमि । यत्किचेदमिति पदृचः । उत्तरेणान्नायकामोऽपा चौषधीना च संघो (धाविति) कालोपदेशो वा देशोपदेशो वा । प्रावृषि शरदि प्रतिपत्तिथी वा पर्वणि यजेत कालोपदेशपक्षे । देशोपदेशपक्षे यस्मिन्देश आप ओषधयश्च विद्यन्त एकतो देश आप एकतो देश ओषधयस्तयोर्मध्ये देशे यष्टव्य- मित्यर्थः पणि च पशुबन्धेन यक्ष्ये । आन्नाद्यावाप्त्यर्थम् । यूपच्छेदनकाले विशाखो यूपो भवति । रशनादेशस्यो विशालः स्यात्तदाऽपि रशनाद्वित्वम् यद्वोपर्युभे शाखे अष्टाश्री सचषाले स्यातामुभयत्र द्वे रशने । एकादशिनी प्रकृतित्वात् । उपशयमपि के. चित् । एकस्मिन्दक्षिणे विशाखे श्वेतमजं मित्राय त्वा जुष्टमुपाकरोमि । उत्तरेण वरुणाय त्वा जुष्टं ० कृष्णम् । आखनिर्देशः । द्विवचनेनोहः । मित्रो जनानिति पट्टचो मित्रस्य । यत्किचेदं वरुणमिति षडचो वरुणस्य । उत्तरेण ज्योगामयावी यजेत । पशुबन्धेन यक्ष्ये चिररोगमुक्त्यर्थम् मित्राय त्वा जुष्टमुपाकरोमीति । श्वेतं वरुणाय त्वा जुष्टमुपाकरोमि । कृष्णं त्वपा चौषधीनां च संघौ । शिष्टं सर्व पूर्ववत् । याज्यानुवाक्याश्च मित्रो जनानिति पट्टचः । यत्किचेद- मिति पचः। वृष्टिकाम उत्तुरेण पशबन्धेन यनेत । पशुनन्धेन यक्ष्ये वृष्टयर्थमिति । यमी वा सहनातानामन्यतमाम् । अश्विभ्यां त्वा अष्टमुपाकरोमि ! आ वाँ रथो रोदसी इति पहचः। उत्तरेण पशुनन्धेन (दुर्वाक्षणः सोमपानायी) तेन यक्ष्ये । 'यस्य घेदश्च येदी घ विच्छियेते त्रिपुरुषम् । स वै दुर्माणो नाम यश्चैव वृपलीपतिः ॥ इति मौधायनीयवचनं ·- १ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलिनप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ७४१ नियतीपासनिकस्य न दो मण्यमिति । एवं भूतो दक्षिणो यजेत । पूर्वोक्ता एव आ वाँ रथो रोदसी इति पट्टचः । यमनघ्नीवासं पुरुषं मृपा जनिवानिति शंसन्ति जनाः, स उत्तरेण पशुक्धेम यनेत । पशुबन्धेन यक्ष्ये नग्निवानित्यमिशंसनपापक्षयार्थम् । गोमगो गौधासौ मृगः । वायवे त्वा जुष्टमुपाकरोमीति । वायवे गोर्वपाया मेदसः शब्देन प्रयोगः1 पीवोऽन्ना. मिति पड़चः। । यस्याऽऽश्विने शस्यमाने सूर्यो नाऽऽविर्भवति सौर्य बहुरूपमाळमेत । पूर्वमेवोक्ताः सूर्यो देवीमिति पट्टचो याज्यानुवाक्या: । य ऊर्ध्वमाधिनात्पशव- स्तेषां सूक्तक्रमेण विधिः । सूक्ते यांज्यानुवाक्याकाल आश्विनपशोर्याज्यानुवाक्ये ।। याज्यानुवाक्यानामूर्ध्वं सूक्तक्रमेणेव देवता उन्नयाः । आश्विनयाज्यानुवाक्याना. मनन्तरमग्नीपोमीया ऋचः पठ्यन्ते, प्रकृताग्नीपोमीयार्थम् । अथवाऽनां पशामनीषो- मीयामालमेतेत्यत्र निवेशः । सा तूपरिष्टावक्ष्यते । अथाग्नये वेहतमित्यादि । वेहद्या परित्यजति गर्भ न धारयति तामालमेत । पशु- बन्धेन यक्ष्ये स्वर्ग लोकमवाभवानीति । अन्नाय त्वा जुष्टमुपाकरोमीति । अहमस्मीति पट्टचो याज्यानुवाक्याः । थाचे बेहतम् । पूर्ववत्संकल्पादि । वाचे त्वा नष्टमपाकरोमीति । देवी वाचमिति पट्टचो याज्यानुवाक्याः । अद्धायै वेहतम् । पूर्ववन्संकल्पादि । अद्धाय त्वा मुष्टमुपाकरोमि । श्रद्धपादि: समिध्यत इति पट्टचो याज्यानुवाक्याः । ब्रह्मण ऋपमम् । पूर्ववत्संकल्पादि । ब्रह्मणे त्या जुष्टमिति । ब्रह्मनज्ञानमिति पचः । ब्रह्मण उत्सृष्टस्य पाया मेदसः। नारिष्ठान्हुत्वा आ गावो अम्मनित्युपहोमः । अष्टचे (प्रत्यूचम् )। मृत्यवे वेहतम् । पूर्ववत्संकल्पादि । मृत्य त्या जुष्टमुपाकरोमाति । तत्रं नारिष्टा- हुत्वा मर्ता सन्नित्युपहोमाः प्रत्युचमनुवाकेन । हरि हरन्तमन्विति पट्टयो यान्या. नुवाक्याः । सूर्याचन्द्रमोम्यां यमौ सहोषितगर्मी तयोः श्वेत एकः कृष्ण एकः । एक्यूपो नोप. शयः । तस्य द्वे रशने । सूर्याचन्द्रमोम्यां त्वां जुष्टमुपाकरोमि । श्वेतमेकं कृष्णमेकमेल - . । .

·[२२ प्रश्ने- .- 1;" सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- भैको द्विदेवत्य. । सहप्रचार उमयो । सूर्याचन्द्रमोम्या छागाम्या वपाभ्या मदसः । ता सूर्या चन्द्रमसेति पट्टचो याज्यानुवाक्या. । . अद्भयो वेहतम् । पूर्ववत्संकल्यादि । अद्भयस्त्वा जुष्टमुपाकरोमि । तत्र सलिलमुपजु- होति । नारिछान्हुत्वा जलेन नासदासीदिति सूक्तमुपजुहुयात् । हिरण्यवर्णा इति मडचों याज्यानुवाक्याः । भगाय वाशितामिति घुम्कं मरुत्वतीयं ( पुंस्कामामृत्वती ताम् । ) पूर्ववत्संक- ल्पादि । भगोय त्वा जुष्टमुपाकरोमीति । प्रातरग्निमिति पट्टचो याज्यानुवाक्याः । भन्नायः हतमित्यादिपगाय वाशितामित्यन्ताः षट्स्वर्गफलाः । तदुक्तं स स्वर्गः स्यादिति । ताः सूक्तकमेणोन्नेयाः । प्राशृङ्गोऽवाशृङ्ग उस्रोक्षा वशा वेहद्धेनुर्वत्स ऋष. भोडेनड्डान्पुनरुत्सृष्टो गोमृग इत्येतेः शब्देश्योद्यमाना गोपशव इति विज्ञायन्ते । तदुक्तं भगवता भरद्वाजेन-ऋषभे गोषु जीर्णे यून कर्णमाजपेत्तासु गोषु ऋषमे जीणे पूर्वो. सृष्टे सति संवन्त्ये स्वस्य) वाऽन्यस्यर्पमस्योत्सृष्टव्यस्य यूनः कर्णस्योपरिष्टाजपेत् । पिशङ्गरूपस्तन्नस्तुरीपमिति द्वे । अनन्तरमेतासु गोप्वपिसृजति । एत युवानमिति ऋचा। अथ पूर्वोत्सृष्टेन जीर्णेन यजेत प्रजापतिदेवत्येनेन्द्रदेवत्येन त्वष्टदेवत्येन वा । पशुनन्धेन यक्ष्य इति संकल्पो नैमित्तिकः । केचित्स्वर्गार्थमिति । केचिन्नित्यमिति । प्रत्यपिसों न पशुबन्धार्थ. । अनाहिताग्नेरप्येवमेवापिसर्गः । पश्वालम्भस्त्वाहिताग्नेरेव । संक्रुपादि । जीर्णमृपभमुपाकरोति । उपो देवानित्यादिप्राकृतास्त्रीनुक्त्वा नमो महिम्न इत्यूचमुक्त्वा प्रजापतये त्वा जुष्टमुपाकरोमीत्यादि । उपाकृत्य पञ्चहोमादि । देवनामेष उपनाह इत्यपहोमः । जातवेद इत्यस्य प्रत्याम्नायः । पिता वत्सानामिति हविपः प्रतिनिगध होममन्त्रा अप्राकृताः । त्वा गाव इति स्विष्टकृतः । शेषमुतम् । प्रजापते न त्वदे. तानिति पचः। भाग्नेयमष्टाकपालं निरुप्याना वशामालभेत । सा वा एपा प्रयाणामेवावरुद्धा, इति । सा यशाप्रयाणामेव नान्येषाम् । संवत्सरसद. सवत्सरसत्रयानिनो गवामयनादिनेष्ट्वा (एवतः)। सहस्रयामिनः सहस्रदक्षिणज्ञयाजिन. । गृहमेधिनो गृहपतेरेव संवत्सरसत्रया. निनः । ऋतूनामेकादशारस्नि( शरात्रि )प्रभृतिभिरिष्टवतः । एवं विधाना पुरुषाणा भूतिकामादियुक्ताना प्रयाणामेव । अनावशाकर्म, तस्यायं प्रयोगः- शुकन्धेन यक्ष्ये भूतिमवाप्तवानीति संकल्प्य समारोप्य मयित्वाऽऽयतने निघाय विद्युदंसीस्यादि । पुनरिष्टया यक्ष्य इत्यादि । आग्नेयेनाष्टाक्पालेन यनेत । भग्निर्धा, भूव इति याज्यानुवाक्ये इति ॥ १८ ॥ ' . ६ ·. . - १ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगन्द्रिकान्याख्यासपेतम् । अर्जा यशामालभमान आ वायो भूपैति वायव्या" .... योपाफरोति ॥ १९ ॥ अधान्यमाहवनीय प्रणीय पड्ढोता पश्चिष्टयादि। उपाकरणकाल औ वायो भूप. शुचिपा इत्युपाकरोति । प्राकृताना प्रत्यान्नायः । वायवे त्वा जुष्टमुपाकरोमीति ॥१९॥ आकृत्यै त्वा कामाय स्वेति पर्यनौ क्रियमाणेऽपा: व्यानि जुहोति ॥ २० ॥ उपाकृत्य पञ्चहोमादि । पर्यग्निकरणकाल आकृत्य त्वां कामाय स्वैति अपाय- प्रत्याम्नाता प्राकृतानिवृत्तिः । समृधेत्येवमन्तं पञ्चस्वनुपज्यते । एवमनुपङ्गः । केचित्तु-आकृत्यै त्वा कामाय त्वा समृधे त्वा किक्टिा ते मन. इत्येवमादिस्वाहाकारान्ता मन्त्राः । किकिटाकारमिति मन्त्रनाम ॥ २० ॥ त्वं तुरीया वशिनी वशाऽसीत्युदीची नीयमांना मनुमन्त्रयते ॥ २१ ॥ यजमानस्य कामा इत्यन्त. । अन्तस चावालोत्करावुदीची नीयमानामनुमन्ध यते ।। २१॥ अजासि रयिष्ठति निहन्यमानाम् ॥ २२॥ '. अनुमन्त्रयत इत्यनुवर्तते । बृहद्धा इत्यन्तः अवयुनानाप्राण इति नपित्वाऽनाऽसि रयिष्ठेति मार्यमाणामनुमन्त्रयते ।। २२ ।। तन्तुं तन्वन्निति वां जुहोति ।। २३ ।। कृतानित्यन्तः । अयं वपाहोममन्त्रो नातवेद इत्यस्य प्रत्याम्नायः-11 २३ ॥ अनुल्वणं वयतेनि हविः ॥२४॥ ननमित्यन्तः । नुहोतीत्यनुवर्तते ॥ ॥ २४ ॥ मनसो हविरसीति हावाशेपा-मानन्ति ॥ २५ ॥ भूयास्मेत्यन्तः । हविःशेषान्मक्षयन्ति । अत्रैवर्विन इति । अर पश्वालम्मात्पूर्व मभ्रः स्यात् । पशूपाकरणात्पूर्वमित्यर्थः । तदेवं विरम्यान्यत्रैवं पर्वणि यजेत । संज्ञ. साया चेत्माक्प्रधानादनः स्यात्सोमेवाप्सु क्षिपेत् । यजमानो वाग' अहंन्यहनि प्राभी. याधनमान एव नान्यः । एतदन्तं कर्म सातेछ । अनधिकारादसमापने में दोपनि प्रायश्चित्तम् । इतस्या सर्व प्रकृतिवत् । पीवोऽन्नामिति पहुंच । एतस्या यशाया देव- " 1" ·- । । ७४४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-- [२२ प्रभे- ताविकल्पो विशेषकामसंयोगेन । भूतिकामो वायुदेवत्यां कृषि कुणिस्तस्याः समृद्धि. मिछन् । । • केचित्प्रतिष्ठाकामो वा द्यावापृथिव्यामालमेत । मही नु द्यावापृथिवीति पट्टचो याज्या- नुवाक्याः। अग्नीषोमीयामालमेत । य इच्छेदन्नवान्मवेयमिति । अग्नीपोमीयाः पडचो याज्या. नुवाक्याः। सरस्वतीदेवत्यामालमेत । यो याचं वदितुं समर्थः सन्न तां वदेत् । देवीं वाचमज. नयन्त देवा इति षडचो याज्यानुवाक्याः । । प्रजापतिदेवल्यामालमेत । योऽनमिनितमभिनेतुमिच्छेत् । प्रनापते न स्वदे- सानिति पढचो याज्यानुवाक्याः । सर्वेषु संकल्पेषु संकरप्याऽऽग्नेयमष्टाकपालं निरुप्य ब्राह्मणतर्पणान्तं कृत्वाऽग्निं परि- स्थज्य पुनः प्रणीय पड्ढोतारमित्यादि । येन यज्ञेनेसेंदित्याग्नेयेन सह समानतन्त्रेण । केचित्संकल्प्य येन यज्ञेनेत्याग्नेयेनेष्ट्वाऽजा वशामालभेतेति । पड्ढोतारमित्यादि । अम्यातानादि ॥ २५ ॥ एतस्यां वशायां मुख्याधिकारिणो दर्शयति- सा वा एषा प्रयाणामेवावरुद्धति विज्ञायते ॥ २६ ॥ सेयं कशा त्रयाणामेवाधिकारिणामधीता । कस्य कस्येति तदुच्यते--गवामयना. दिला संवत्सरसत्रं योऽनुतिष्ठति सोऽयं संवत्सरसत्रसत्तम्य । सहस्रसंख्याकदक्षिणा- युकेन यज्ञेन यो यमते सोऽयं सहस्रयाजी तस्य । संवत्सरसदर्वाचीनेष्वपि सत्रेषु यो गृहपतित्वेन दीक्षितो भवति सोऽयं गृहमेधी तस्य । त एव प्रयोऽधिकारिण एतया पशया यमेरंस्तेषामेवेषा वशा युक्तति सूत्रार्थों ब्राह्मणे विज्ञायते ॥ २६ ॥ एतस्या पशाया आलम्मे वर्जनीयं दिनं दर्शयति- तस्पै वा एतस्या एकमेवादेवयजनं यदालब्धा. यामभ्रो भवति ॥२७॥ अस्यां क्शायामालब्धायो सत्यां गगने मेघावरणेन यदुर्दिनं भवति तदेवकं दिनमे. तस्या पशाया देवयागानहम् । तस्माद्यदा मेघो न भविष्यतीति निश्चयो मनसि मायते सदानीवेतामालमेत ॥ २७॥ .

·" पटलः j महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ७४५
तयाकृतेऽपि प्रमादादभ्रदर्शने सति नैमित्तिक प्रयोगविशेषमाह-
यदालव्यायामभ्रः स्यादप्सु वा प्रवेश-
येत्सर्वा वा मानीयात् ॥ २८ ॥
तत्र मलप्रवेशः पूर्वः पक्षः। सर्वम्याः प्राशनं राद्धान्तः । तदुभयं स्पष्टीकरोति
ब्राह्मणम्-'यदप्सु प्रवेशयेद्यनवेशसं कुर्यात्सर्यामेव प्रानीयादिन्द्रियमेवाऽऽत्मन्धत्ते (ते.
सं० ३-४-४) इति । यज्ञवेशसं यज्ञविघातम् । यनमानः सर्वप्राशनेनेन्द्रियमात्मनि
धारयति । एतदेवामिप्रेत्याऽऽपस्तम्बेनोकम् ---सर्वा या यनमान एवान्वहं प्रानी.
यादिति ॥ २८ ॥
नयाभ्यावानाराष्ट्रभृत इति ब्राह्मणव्याख्याताः ॥२९॥
नयन्त्येमिरिति जयाः । अभ्यातन्वत एभिरित्यभ्यातानत्वम् । जयन्त्येमिरिति
नयत्वम् । राष्ट्रं भ्रियते स्वी क्रियत एभिरिति राष्ट्रमृत्त्वम् । समुच्चिरेतन्निमिहमिदेवा
"विजयिनोऽभवन् । 'असुरास्तु पराभूताः । यजयरजयन्' (ले० सं० ३-४-६) इति
'मायणम्।।
. • फत्वर्षपुरुषार्षविचारप्रसारपूर्वाधिकरणेऽनारम्यवादः प्रस्तुनः । तत्प्रस्तायादेवा.
•मारम्यापीतानां नयादीनां वाक्येनैव कर्माहत्ने सिद्ध तद्विशेषश्चिन्त्यते- येन कर्मणेत्सें.
सत्र नयाम्नुहुयात्' (ते. सं० ३-४-१ ) इति । f सपा लौकिकादिककर्मणा-
माझं नयादय उत वैदिकानामेव येषामाहवन योऽस्तीति विचार:-
समाविशेषतः सर्वकर्मार्थत्वं प्रतीयने ।
तस्मास्कृप्यादिनाऽपीसेत्तत्रानो नहुयाग्नयान् ।।
पति कृप्यादीनामापनीयो नाम्त मयादयश्चाकाय होतव्याप्तथाऽपि ने
स्वयमेष होमत्वादाहनीयप्रयोन।। इति । तदर्पमेवाऽऽहवाय प्रणाय तेषु रमाना ग
टुप्यन्ति।
तस्मात्राप्यवैगुण्यासर्वार्थाः स्युर्नयादयः ।
ने प्रधान देश्याद्वैगुण्य नायते यतः ।।
'यपप्यारतनीयामावकृतं नाम्ति यगुष्यं तथाऽपि प्रधानदेशत्वमहानामानं तदला.
पारच्यादित कियमाणा पिगुणा भवेयुः । क्षेत्रे पिराहनीयेप रोम इनिबटेर, दि.
कोनीयादिमासु प्रभानमाद्देश्यं सम्यन इत्यवगुण्यात्तथैव यादयः ॥ २९ ॥

·२ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ७४७ (ते. सं. ३-४-८) इत्यादि । ज्येष्ठबन्धुः सन्योऽपमूत. स्वयं ततो निकृष्टस्तत्पराभूत इति यावत् । तं स्थल उच्चप्रदेशेऽवसाय्योपवेश्य तस्मै तत्फलसिद्धये होतन्या राष्ट्रभृतः स्थल च वर्म शरीरमुभयविधेन वर्मणेव यजमानं स्वसमानानां पुरुषाणां शरीर- स्थानीयं करोति । असी शरीरवत्प्रधानभूत इतरे हस्तादिवदुपसर्गनभूता यया भवन्ति तथा करोतीत्यर्थः । शरावसंख्यां विधत्ते-चतुःशरावा मवति, इति । पाकसाघनद्रव्यं विधत्ते-क्षीरे मवति, इति । पच्यमानस्यौदनस्यापक्वत्वपरिहारार्य दयोद्धरणं विधत्ते-उद्धरतीति । पक्कस्य घृताप्लुतत्वं विधत्ते--सर्पिष्मान्मवतीति । हुत. शेषस्य ऋषिसमानरेवान्यैः प्राशनं विधत्ते-चत्वार आयाः प्राश्नन्ति, इति । अस्मिन्ब्रह्मन्नित्यम्यातानेऽनुषतः सर्वत्र । तत्र श्लोकः-- जयाश्चित्तं तथाऽग्निताम्यातानाश्च राष्ट्रमृत् । ऋतापाण्मान्धुकेध्मस्तु बन्धुनीवः प्रकीर्तितः ॥ ३१ ॥ इति सल्यापाटहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशाखिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिकाया द्वाविंशप्रश्ने प्रथमः पटलः । भय द्वाविंशप्रश्ने द्वितीयः पटलः । फाम्याभिरिष्टिभिरमावास्यां पौर्णमासी वा सस्थाप्य यजेत | ता ब्राह्मणव्याख्याताः ॥१॥ एतत्सूत्रारम्म उमयत्र प्रवृत्यर्थः । अथवा काम्यानामेव पर्वनियमः । मिन्न- प्रकाराणां ( करणानां) नक्षप्रेटयादीनां च ग्रह्णम् । ता इति ब्राह्मणादनुसंधेया इति भाषः । काम्यानां सामान्यनिर्णयानुप्सार्यनुष्ठानम् । विशेषस्तु मानवसूत्रे-इष्टीः कुर्या- दमावास्यायां पोर्णमास्यां वाऽऽपूर्यमाणपक्षस्य पुण्यनक्षत्रे वाऽन्यत्र नवम्या इति । भालेष्टे: शेषिविरोधेन निमित्तानन्तरं संमपाश्चातुर्थिकन्यायेनोषितकारटप्रतीक्षाया उचित- स्वात्पितुर्मातुश्च दशरात्रविंशतिरात्रात्मकाशीचनिवृत्ती सत्यां पर्वण्यनुष्ठानम् । गृह- दाहेप्टयादीनां निमित्तानन्तरमनुष्ठाने पर्वाचनपेक्षा 1 तदसमवे नातेष्टिवदम्त्येव तदपेक्षा। नित्यत्वर्षानामारम्मणीयादीक्षणीयाप्रभृतीना प्रधानपरतन्त्रत्वात्तदविरोधेनेव पक्षिा, हविदोषमागिन्युद्देशादिनिमित्तकफवर्थ इष्टयस्तु म्विष्टयूटनन्तरं समिष्टयनुषः पानिमित्त- स्मरणे तत्तन्त्रमुपनीय निर्वापप्रभृति तदानीमेव कार्या । समिष्टयनुपोऽनन्तरं स्मरणे ताप्रयोगसमाप्त्यनन्तरं पुनरन्वाधानादिविधिना कार्या इति ॥१॥ 1 ·[ २२ प्रश्ने- ৬৪৪ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- चित्तं च स्वाहा चित्तिश्च स्वाहति जयाजुहोति । चित्ताय स्वाहा चित्तये स्वाहेति वा ॥ ३० ॥ तत्राऽऽदी जयसंज्ञकांस्त्रयोदश मन्त्रानुहोति ॥ ३० ॥ अग्निभूतानामधिपतिः स माऽचत्वित्यभ्याताना. नस्मिन्ब्रह्मन्नस्मिन्क्षत्र इत्यभ्यातानेष्वनुपजति । पितरः पितामहा इति प्राचीनाचीती जुहोत्युप- तिष्ठते वर्तापातधामेति राष्ट्रभृतः । पर्यायम- नुद्रुत्य तस्मै स्वाहेति पूर्वामाहुतिं जुहोति । ताभ्यः स्वाहेत्युत्तराम् ॥ २ ॥३१ ।। इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे द्वाविंशमश्ने प्रथमः पटलः । अभ्याताना:-अनिर्भूतानाम् । राष्ट्रभृत ऋतापाडतधामेति ता ब्राह्मणव्याख्याता:- स्पर्धमानेन संग्राम जिगीषुणा क्षत्रियेण होतव्या जयार्थम् । जयत्येव तामिति (३-४-४) वाक्यशेषात् । येन कर्मणेत्सेंयेन कर्मणादिमिच्छेत्तस्मिन्कर्मणि होतव्या अभ्यातानाः । सर्वकर्मसु होतन्या इत्यर्थः । यो भ्रातृव्यवान्त्स्यात्सोऽम्यातानाजुहोति आहवनीये नया. नपि राष्ट्रभृतः । राष्ट्रकामाय होतव्या (ते. सं० ३-४-८) इत्यादि । ग्रामकामस्याधि. देवने द्यूतक्रीडास्थान आहवनीयविकारे होतव्याः । रथमुख ओनस्कामस्य । यो राष्ट्राद. पभूतस्तस्मा अपि होतव्याः । अपभूतोऽपगतः । अपभूनस्यैवं होमः। यावन्तोऽस्य रथा स्युस्तान्ब्रूयाद्युग्ध्वमिति स्वान्परिचारकान्प्रत्याह | रथयोगे कृते दक्षिणं चक्र प्रवृहा (प्रवीय ) अपनीयाक्षमभिनुहुयात् । राष्ट्रभृत इति संग्रामे संयत्ते होतव्याः । क्षत्रियस्यैव मान्धुको बन्धुनीवकः । उच्चलितबन्धुनीवेनेध्मेनाग्निमिद्ध्वा यस्योन्मादः स्यात्त- दर्थमपि होतव्याः । न्यग्रोधादिभिरग्निमिवाऽभिचरता प्रतिलोम होतव्याः । स नो भुवनस्य पत इति हुत्वा चारुः कृपणकाशीति जुहुयात् । एवं विपरीताविंशतिमाहुती. जुहोति । स्वकृत इरिणे जुहोति इति । इरिणे प्रदरे देशे वा यद्वाचः रं खट्फट्नाह इत्ये. पमादि तेन स्वाहाकारस्थेनानेन जुहोति । क्षत्राय महि शर्म यच्छ तस्मै स ताभ्यः खडिति प्रतिलोमं ततोऽभिचारणीय येन केनचित्प्रकारेण नाशयति । शj दृष्टिन्यापा. रेण तृणेन लोप्टेन वा हन्यात्तेन हतो म्रियेत । यस्यान्नाद्यमादातुमिच्छेत्तस्य समायामुत्तानं पतित्वा तृणानि गृहीयात् । स नो भुवनस्य पत इति पड्भिरायः पर्यायैरिह देवदत्तस्य गार्यायणस्यानाय हरामीति वाऽनेन मन्त्रेण गृहीयात् । यो ज्येष्ठबन्धुरसमूतः स्यात् ·२ पटटः ].महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाप्याख्यासमेतम् । ७४९, एतयोश्च लक्षणमाज्यमागवाझणे तु-' पुरस्ताछमा पुरोनुवाक्या।मवतिर नातानेच भ्रातृव्यान्प्राणुदते । उपरिपालक्ष्मा याज्या जनिष्यमाणानेव प्रतिनुते, इति समानातम् ।। यस्या ऋचः पूर्वार्ध देवताहिं सा परोनुवाक्या । उत्तरार्धे तच्छिहं चेद्याज्या सा मवति । एतस्य लसणस्य प्रदर्शनार्थत्वात्वचिदेतद्वयामिचरति । तत्र सर्वत्राऽऽनानक्रमो नियामकः । पुरस्तादाम्नाता: पुरोनुवाक्याः । पश्चादाम्नाता याज्याः | तस्मादिष्टिक्रम मन्त्रक्रम प परीक्ष्यकैकम्यामिष्टावक मन्त्रयुग्मं प्रयोज्यम् । नन यत्र युग्मादधिकस्त- धुम्मप्तमानलिङ्गको मन्त्र आम्नागते तत्र क्रमानुसारेणोत्तरष्टौ मन्त्रयोभने लिनं माध्येत, पूर्वेटो तयोजने क्रमो बाध्यतेति चेन्न । वाध्यतां नाम मोऽस्य दुर्दत्वात् । यदि न पूर्वेष्टौ तृतीयमन्त्रस्य पृथक्प्रयोजनता तर्हि तत्र याज्या विकल्पताम् । यत्र तु युग्मान्तरं पूर्वयुग्मेण समानलिझं तत्र याज्यापुरोनुवाक्यायुम्मस्यैव विकल्पोऽस्तु । यदिष्टचक्य। मन्त्रयुग्माधिक्ये युग्मविकल्पस्तद्वन्मन्त्रयुग्मस्यैकत्वे सति तदीयदेवताविषयाणामि. टीनामाधिक्ये ता इष्टयोऽपि विकल्पन्ताम् । तद्यथा-इहैव तावत्तादृशमुपलम्पते । उमा वामिन्द्राग्नी (ले० सं० १-३-१४, इत्यादय इन्द्रामिलिगकाश्चत्वारो मन्त्रा। ऐन्द्राग्नेष्टयस्तु फलमेदेन पडाम्नाताः । तत्र प्रथममन्त्रयुग्मविषये तिस्र माचा इष्टयो - विकल्प्यन्ते ॥ ५ ॥ ऐन्द्राममेकादशकपालं निपेदिति तासामुभा। चामिन्द्रानी इति चतस्रो याज्यानुवाक्या दे.पूर्वा- सां तिहणां द्वे उचरासामेवमत ऊबै कर्मातिरेके.. समशः प्रतिविभज्य पूर्वा पूर्वासामुचरोचरासा मन्त्रातिरेकेऽवशिष्टा विकल्पायों उपहोमावा॥६॥ तासां कर्मणामेन्द्रान्यः पडिष्टयः । इष्टया यक्ष्ये प्रनामवासवानीति । संकल्लः।। समस्कालाः | अग्नीनन्वाधाय प्रतप्रवेशः । अमावास्यातन्त्रं वेदं कृत्वा वेदि: सदशः सामिधेन्यः । येन.योनेसेंदित्यारोयम्य च समानतन्त्रत्वादानेयम्याट कपाटान्यन्द्रामध्ये कादश । केचिदिन्नतन्त्रेणैवं कपालानि प्रयुनक्ति । निर्वापकाल आग्नेयं निरुप्येन्द्राग्नं निर्वपति । एवं प्रचारः । उभा वामिन्द्राग्नी इत्यादि याज्यापुरोनुवाक्या इत्युक्तम् । इ. यानुषं होत्रम् | अगन्म सुवरित्यत्रोहः-अगन्म प्रजा प्रनामगन्मेत्यादि । एवं सर्वामु काम्येष्टिवायेन समानतन्त्रम् । सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते । एतया स्पर्षमानो यनेत । इष्टया यक्ष्ये भ्रातृव्यनयार्थम् । शेष पूर्ववत् । संग्राममुपमयाम्पन्नेतयेष्ट्या यनेत । इष्टया यापे युद्धनयामिति संकरप्य(रूपः) । शेषं पूर्ववत् ।

·सत्यापाविरचितं श्रौतसूत्रम्-
[२२ प्रो
सधस्काला उपाशुतन्त्रा ययापकृति चै.
का दक्षिणा: सानाय्यवत्यस्तु पहकाला ॥२॥
उपांशु काम्या इष्टयः क्रियन्त इति तत्र यावत्प्रधानमुपाँशु (आप० परि० ३-३०)
इत्यापस्तम्बः । आथर्वणा वै काम्यास्ता उपांशु कर्तव्याः, इति । या विकृतय
उपांशु क्रियन्ते, तत्र यावत्प्रधान प्रधानदेवतावाचकं पदमुपांशु प्रयोक्तव्य याज्यानु:
नुवाक्य च ॥ २ ॥
अप सामिधेनी प्रकृत्याऽऽह--
समिध्यमानवती समिद्धवती चान्तरेण पृथुपा-
जवत्यो धाय्ये ॥३॥
..
.
-
तासां सर्वासामिष्टीनां च सदश सामिधेन्यः सार्वत्रिकाः । ननु पृथुपाजवत्यो भाय्ये
भवतः, अनुपदावाज्यभागावित्यादयोऽनारम्यवादाः प्रकृती निविशेरनिति प्रा-पञ्च.
दशसंख्याक्षरसंख्यादिविरोधाद्वानीवृधन्वत्यवरोधाच विकृतावुत्कृष्येरन् ॥ ३ ॥
अनुपदावाज्यभागी यत्कामेष्टिस्तत्मवादी स्याता
तदर्यत्वात्तदेवती भाकृती वाऽनादेशे प्रकृतिःमत्ये-
तच्या त्वां चित्रश्रवस्तमैत्यनुष्टुभौ संयाज्ये ॥४॥
यथादिष्टं वा मानवी ऋचावित्याउनुपदावाज्यभागो। अनुपदाविति यत्कामाय
यत्फलेष्टिः क्रियते, तं काम यो प्रदत्तस्तौ स्याताम् । प्रनाफलायामिष्टो यस्त्वा हृदा,
सोमो धेनु, इति । पशुफलायामायुःफलायां जीववन्तावेवमन्यत्रापि, द्रष्टन्याः। अथवा
तहवतो. सौर्ये कर्मणि सूर्यदेवत्यौ । अथवा प्राकृतोत्या चित्र इत्येतो विकल्पनान्यो..
वाऽनुष्टुभौ संयाज्ये । ननु-~-अनुपदावाज्यभागाविति विकृती निविशमानमपि काम्ये:
टिप्वेव तदीयफलार्थत्वात् । अत एवाऽऽदि(ति)देशिकमन्त्रकाधोऽपि काम्येष्टिषु वस्तु.
तोऽनुपदसंज्ञकमन्त्राणामभावात्पदं स्वस्थानमनुगताविति व्युत्पत्या प्राकृतावेवेत्यर्थः । .
एवमुक्तिश्च पौर्णमास्यमावास्याविकृतिपु, पान्यादिव्यवस्यासिद्धयर्था । तस्याः सर्वस्या .
न्यायेनैव सिद्धत्वान्नित्यानुवादोऽयमिति प्राप्ठे-कौपीतके, सर्वासु : विकृतिषु, सद्वन्तावा-
ज्यभागाविति विधिमिरपोदितानां प्राकृतमन्त्राणां प्रतिप्रसवायोऽयं विधिः । तेन विकृति,
सदन्तौ वा प्राकृतो वेति विकल्सः ॥ ४ ॥
पुरस्ताल्लमा पुरोनुवाक्योपरिष्टालक्ष्मा याज्यैः
तदा विपरीतम् ॥ ५॥

·२ पटलः ].महादेवशाखिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाष्याख्यासमेतम् । ७४९, एतयोश्च लक्षणभाज्यभागबामणे तु- पुरस्तादमा पुरोनुवाक्या मवति नातानेर भ्रातृव्यान्प्रणुदते । उपरिष्टाछदमा याज्या मनिष्यमाणानेव-प्रतिनुते, इति समानातम्।। यस्या ऋचः पूर्वार्ध देवतालिङ्गं सा परोनुवाक्या । उत्तरार्धे तशिम चेद्याज्या सा भवति । एतस्य लक्षणस्य प्रदर्शनार्थत्वात्कचिदेतद्वयभिचरति । तत्र सर्वश्राSSमानक्रमो नियामकः । पुरस्तादानाताः पुरोनुवाक्याः । पश्चादानाता याज्याः | तस्मादिष्टिक्रम मन्त्रक्रमं च परीक्ष्यककम्यामिष्टावेकैकं मन्त्रयुग्मं प्रयोज्यम् । नन यत्र युग्मादधिकस्त. घुम्मसमानलिङ्गको मन्त्र आम्नागते तत्र क्रमानुसारेणोत्तरष्टो मन्त्रयोमने दिवं माध्येत, पूर्वेष्टौ तद्योजने क्रमो बाध्यतेति चेन्न । बाध्यता नाम क्रमोऽस्य दुर्वलत्वात् । यदि न पूर्वेष्टो तृतीयमन्त्रस्य पृथक्प्रयोजनता तर्हि तत्र याज्या विकल्पताम् । यत्र 'तु.युग्मान्तरं पूर्वयुग्मेण समानलिङ्गं तत्र याज्यापुरोनुवाक्यायुग्मस्यैव विकल्पोऽस्तु-1 यदिष्टयक्ये. मन्त्रयुग्माधिक्ये युग्मविकल्पस्तद्वन्मन्त्रयुग्मस्थकत्वे सति तदीयदेवताविषयाणामि- टानामाधिक्ये ता इष्टयोऽपि विकल्पन्ताम् । तद्यथा-इहैव तावत्तादृशमुपगम्यते । उमा वामिन्द्राग्नी (ते. सं० १-३-१४ , इत्यादय इन्द्रासिलिङ्गकाम्यत्वारो मन्त्रा । ऐन्द्राग्नेष्टयस्तु फलमेदेन पढाम्नाताः । तत्र प्रथममन्त्रयुग्मविषये तिल आद्या इष्टयो विकल्प्यन्ते ॥ ५॥ ऐन्द्राममेकादशकपालं निर्वदिति तासामुभा। चामिन्दानी इति चतस्रो याज्यानुवाक्या दे.पूर्वा.. सा तिसूणां वे उत्तरासामेचमन अचे फर्मातिरेके, समशः प्रतिविभज्य पूर्वा पूर्वासामुत्रोधरासा मन्त्रातिरेफेऽवशिष्टा विकल्पापों उपहोपावा।।६॥ . तासां कर्मणामेन्द्राम्यः पदिष्टयः । इष्टया यध्ये प्रजामवालवानीति : संकरः || सद्यकालाः । अग्नीनन्याधाय प्रतप्रवेशः । अमावास्यातन्त्रं वेदं कृत्वा वेदिः सप्तदशः सामिपन्यः।येन.योनेसेंदित्याशेयम्य च समानतन्त्रत्वादाशयस्याष्ट - कपाटान्यन्द्रानस्य- कादश । केचिदिन्नतन्त्रेणैवं कपालानि प्रयुनक्ति । निर्वापकाल आग्नेयं निरुप्येन्द्रानं निर्वपति । एवं प्रचारः । उमा वामिन्द्रागी इत्यादि याज्यापुरोनुवाक्या इत्युक्तम् । इदं. यानुषं होत्रम् । अगन्म सुवरित्यत्रोहः-अगन्म प्रनां प्रजामगन्मेत्यादि । एवं सर्वासु काम्येष्टिवायेन समानतन्त्रम् । सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते । एतया सर्धमानो यनेत । इष्टया रये भ्रातृगनयार्थम् । शेप पूर्ववत् । संग्राममुपश्याम्यनेतयेष्ट्या यनेत । ध्या पश्ये युद्धमयार्थमिति संररप्य(सः) । शेष पूर्वन् ।

·[२२ प्रश्ने- . ७५० सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- संग्राम जित्वैतयेष्टया यजेत । इष्टया यक्ष्ये । इन्द्रियवीर्यप्रतिष्ठापनार्थमिष्टिः । पूर्व- वसंकल्पादि। सिद्धमिष्टि. सतिष्ठते ॥६॥ - यथोक्तकर्मप्रयोगान्तःपातिनमपरं यागमाह- पौष्णं चरुं निर्वपेद्वयम् त्वा पथस्पत इति पूर्वा पुरोनुवाक्योत्तरा याज्यवमत ऊर्ध्वं पूर्वयोत्तरा प्रतिष्ठा ॥ ७॥ इन्द्रियवीर्यसहितः सजनता प्राप्य व्यवहारसमाप्तौ पाणं चरुमनुनिर्वपेत् । इन्द्रियवीयेद्रेिकार्थमिष्ट्या यक्ष्ये । इन्द्रियवीयोद्रिकार्थम् । व्याख्यातः पौणः ।। ७ ॥ श्ष्ट्यन्तरमाह- क्षेत्रपत्यं च निर्वपत्क्षेत्रपत्यस्य क्षेत्रस्य पतिनेति ॥ ८॥ क्षेत्राणा मागत्वाद्भूमेः क्षेत्रपतित्वम् । इष्टया यक्ष्ये प्रतिष्ठापनार्थ, अस्यामेव प्रति. तिष्ठति (ले० सं० २-२-३ ) इति वाक्यशेषात् । क्षेत्रपतये जुष्टं० क्षेत्रपते हन्यं रक्षस्वेत्यादि क्षेत्रपतयेऽनुब्रूहि क्षेत्रपतिं यज । क्षेत्रस्य पतिना० क्षेत्रस्य पते इति याज्यापुरोनुवाक्ये । क्षेत्रपतेरहमन्नादः । केचित्क्षेत्रपत्यं नैमित्तकमिति । केचिदस्यामेव प्रतितिष्ठतीति वाक्यशेषादस्यां भूमौ प्रतिष्ठार्थमिति । एवं क्षेत्रपत्यं समाप्यन्द्राग्नोष्टिमेकादशक्पालामुपरिष्टान्निपेदिति पूर्वमेवास्माभिर्व्या- ख्यातम् । इष्टया यक्ष्ये । इन्द्रियवीर्यप्रतिष्ठापनार्थम् । सग्राममुपप्रयास्यन्नित्यादिपोष्णा. तानां न पर्वनियमः । केचित्क्षेत्रपत्यन्तानामिति । केचिदैन्द्रानान्तानाम् । सर्वात 'काम्येष्टीनामुपाशुत्वमाश्रवणादेः प्रधानार्थस्य । यज्ञा(था)पर्वणन्यायात् । सर्वासा नारिष्ठान्हुल्या-अग्निर्भूतानामित्यादि ॥ ८ ॥ इष्टचन्तरमाह-- अमये पथिकृते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेदिति प्रवृत्तस्य फालातिनये प्रवृत्ते वैश्वानर्यग्ने नयाss. देवानामिति याज्यानुवाक्ये यद्वादिष्ठमिति संया. ज्ये। अनहान्दक्षिणा । अग्नये व्रतपतये पुरोदा ·.७६६ २ पटल:] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । शमष्टाकपालं निर्वपेत् । त्वमग्ने व्रतपा असीति याज्यानुवाक्ये ॥९॥ पाथिकृती वैश्वानरी ब्रांतपती च व्याख्याताः प्रायश्चित्ते । पर्वणि पर्वध्यप्रमादेन तदिष्टेरनुष्ठानं विद्यमान पन्याः । कम्मिश्चित्पर्वणि प्रमादेनानुष्ठानाभावोऽपयः । अस्मि- न्विषये प्रायश्चित्तरूपेयमिष्टिः । यस्मादेपोऽनहान्मार वहति (अनड्वान्दक्षिणा वही सेप समृद्ध्ये, (त० सं० २-२-२) इति । तस्मात्समृद्ध्यै भवति । अग्ने नयाऽऽदेवाना- मिति । यद्वाहिष्ठं, अग्ने त्वं पारयेति स्विष्टकृतः । अग्नये व्रतपतय इत्यादि । मनत्यं यागमतविरोध्यनृतवादादिकम् । तस्मादियामष्टिः । त्वमझे व्रतपा असि, यद्वो वयमिति द्वे प्रतपतेः ॥९॥ अप रक्षोष्टिमाह- अग्नये रक्षोप्ने पुरोडाशमष्टाकपालं निवेपेयर रसासि सचेरनिति । अमावास्यायां निशि परिश्रित्य निर्वपेत् । कृणुष्व पाजः मसितिमिति पश्चदश सामिधेनीरन्वाह नित्यया परिदधाति । अया ते अग्ने समिधा विधमेति याज्यानु: वाक्ये । परे संयाज्ये ॥ १० ॥ सपेरन्समवेयुधेिरान्नित्यर्थः । अमावास्यायां निशितायां तस्यां वेलायां निपेदिस्यपः। पागभूमेः परितो वेटनं कुर्यात् । अस्यामिष्टी ऋणुप्प पान इत्यनुवाकः कृत्स्नो विनियुक्तः। सम्मिन्चोऽष्टादश । तासु पञ्चदश सामिधेन्यः । एका पुरोनुवाक्या, द्वे याज्ये विकसिते । भय पद्धतिः-अमावास्यायो निशायाममावास्यामुत्कर्षः निशीटेः साद्गुण्यसामया. दुस्पृष्टं सर्वप्रायश्चित्तं करोति रखोगणेः पाटिनश्चेदेतत्कर्म कुर्यात् । सायमग्निहोत्रं हुस्या- इटा यापे, इत्युक्त्वा रसोहननामिति संकल्पः । अन्वाधानादि । अग्नये रसोने नुष्टं निपमि, भो रक्षोहहन्यं रसस्त । भन्नये रसोऽनुहि । अग्निं रसोहणं यन । भारे सोहनरममादः ॥ १० ॥ अपेष्टचन्तरमाह- अनपे रुदवने पुरांदानमष्टाकपालं निर्बपेदभिच. मिनि। घरमयं पविमानक इध्मो सोहि ·[२२ प्रश्ने- सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- तोणीपा लोहितवसना निवीता 'ऋत्विजः पचरन्ति । सर्वास्वभिचरणिकास्वेचम् ॥ ३ ॥ त्वमग्ने रुद्र इति याज्यानुवाक्ये ॥ ११ ॥ रुद्रवते घोरतनयुक्ताय । अभिवर शत्रु मारयन् । तस्मै रुद्रवतेऽग्नये । परमरण- "कामो यजेत'। इष्टया यक्ष्ये परमरणार्थमिति (अग्नये पथिकृत (ले० सं० २-२-२) "इत्यनुवाके या इष्टयः श्रूयन्ते ताः सर्वा अष्टाकपाला आग्नेयविकाराश्य) । अग्नये रुद्रवते जुष्टं निर्वपामि । अग्ने रुद्रवन्हव्यः रक्षस्वेत्यादि । लोहितोप्णीपादि सर्वविना यजमान- 'स्य च । अग्ने रुद्रवते-त्वमग्ने रुद्र, आ वो राजानमिति याज्यानुवाक्ये'। प्राकृतावा- ज्यमांगौ । अनुपदौ वा । त्वां चित्रश्रवस्तमेति द्वे संयाज्ये । एवं सर्वकाम्योष्टिवैन्द्राग्न- प्रभृतिषु ॥ ११ ॥ इष्टयन्तरमाह (अग्नये सुरभिमते पुरोडाशमष्टाकपालं निपेद्यस्य गावो वा पुरुषा वा प्रमीयेरन्यो वा विभीयादेपा चैति । अग्नये सुरभिमतेऽग्निहोता साध्वीमकर्देववी- तिमिति स्वयं यजमानो याज्यानुवाक्ये कुर्वति ॥ १२ ॥ सुरभिमते मेपज्यतन्युक्ताय । यस्य यजमानस्य गावो वा भृत्या वा दैविकरोगना- हुल्येन नहयो म्रियेरन्स्वयं वा कदाचिदपमृत्योर्भातो मवेत्तादृशो निर्वपेत्प्तीगन्धस्य "शवगन्धस्य'निवृत्तये सुगन्धयुक्ताय कुर्यात् । यद्वा-यस्य गावो वा पुरुपा वा प्रमीयेरन् 'यो वा निभीयांदिति पृथगधिकारमिति केचित्स एवेति । इष्टया यक्ष्ये गवादीनां मरण. निवृत्त्यर्थम् । पूतीगन्धस्यापहत्य (तै० सं० २-२-२) इति वाक्यशेषात् । पूती- (ति.)गन्धो दुर्गन्धः । अत्र शवगन्धस्यापहत्या इत्यर्थः । पूतिगन्धस्यापहननार्थमिति फलनिर्देशः । अत्रार्थवादोऽपि फलं रात्रिसप्रन्यायादवगन्तव्यम् । अग्नये सुरभिमते मुष्टं निर्वपामि । अझे सुरभिमन्हव्य रक्षस्वेत्यादि । अग्निहोता निषसादा, साध्वीमक. देवधीतिमिति याज्यानुवाक्ये ।। १२ ॥ इष्टचन्तरमाह- अमये क्षामवत इति तिसः क्षामवत्यस्तासाम. क्रन्ददनिरिति याज्यानुवाक्ये ॥ १३ ॥ सामवने क्षुधायुक्ताय । युद्धे प्रत्यासन्ने मनि जयार्थी निपेत् । यथा गयानिन एपेटिरतया पहुबन्धुमरणेनिवारणार्षािनोऽप्येतामिष्टिं कुर्यात् ।। गृहदाहादि निमित्ती. .

·२ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ७५३ कृत्यापि तामेवेष्टिमिति विनः क्षामवत्य इति । संग्रामे संयत्ते (ते. सं. २-२-२) इति । उत्तरयेटचा यमेत । इष्टया यक्ष्ये संग्रामनयार्थमिति । अग्नये सामवते मुष्टं निर्वपामीत्यादि । अक्रन्ददग्निस्त्ये वसूनीति याज्यानुवाक्ये । येपा पूर्वापरा (२-२-२) इत्यादि । येपा यजमानाना पूर्वापरा ज्ञातयः सततं यथाक्रमं म्रियन्ते स एतया क्षामवत्या यनेत । इष्टया यक्ष्ये। ज्ञातीना शिष्टाना मरणनिवृत्यर्थम् । उक्त याज्यानुवाक्ये । यस्य यजमानस्य गृहदाहः स्यात्स एतया क्षामवत्या यनेत । इष्टया यक्ष्ये । अपरगृहदाहनिवृत्यर्थम् । शेष पूर्वपत् ॥ १३ ॥ इश्यन्तरमाह- . . अग्नये फामायेत्यष्टौ । तासां तुभ्यं ता अङ्गिर- स्तमेत्यानुपूर्वेण याज्यानुवाक्याः ॥ १४ ॥ फलार्यकृते काम्ये कर्मणि फलसिद्धिर्यस्य नास्ति तद्विरोधात् । स उत्तरया य- नेत । वेचिद्वैदिक धर्म नियतफलमिति कृप्या(वृष्टया)दिविषयमुपदिशन्ति । केचित् । एनं कामो नमति । (२-२-३) इति समिति वदन्ति । आहारपृथक्त्यनेति न्यायात् । इटया पक्ष्ये यथेष्टफलनिर्देशः । अगये कामाय ( २-२-३) इत्यनुवाके पा इष्टयम्ता भाग्नेयविकारा भष्ट कपालानि च । अग्नये कामाय जुष्ट निर्वपामि । अग्ने काम हत्या रसस्वेत्यादि । सुभ्यं ता अङ्गिरस्तम, अश्याम ते काममग्न इति याज्यानुवाक्ये । उत्तरया क्षेत्रेषु पा' सनातेपु वेष्टया यनेत । इष्टया यक्ष्ये भ्रातृव्यनयार्थमिति संकल्पः । अग्नये यविष्ठाय जुष्टं निर्वामि । अग्ने यविष्ठ हव्यः रक्ष- स्वेत्यादि । श्रेष्ठ यविष्ठ मारताने, स वितानस्तन्यतरिति याज्यानुवाक्ये । एतयेष्ट्याऽ. भिचर्यमाणो यनेत । इष्टया यक्ष्ये । परेणामिषारदोपनिवृत्त्यर्भम् । श्रेष्ठं यविष्ठ, स विताम इति याज्यानुवाक्ये । उत्तरया सर्वायुप्यकामो यनेत । शतायुष्यार्थमिति। इष्टया यक्ष्ये । सर्वायुप्यसिद्धयर्थम् । अथवा श्रुत्युक्तायुयार्थ पा । छान्दोग्योपनिषदि 'पुरुषो वाप यज्ञ.' इत्यत्र यदुर्फ सहपोडशे वर्षशतमिति तदर्थ वा । अग्नय आयुप्मते जुष्टं । भा आयुग्मन्हायर रसग्वेत्यादि । आयुष्टे विश्वतो दधत्, आयुर्दा अग्ने, इति पाग्यानुषाक्ये । भूतिफाम उचपा यनेत ! इटया यक्ष्ये । मृतिमवाप्नवानीति । भाये जातवेदसे नुएं निपामि । भने नातवेदो हत्या रसम्वेत्यादि । तम्मे ते प्रतिहते, दिपपरीति ग्राग्यानुवारये।। उत्तरया रफामो यनेत । इष्टया यथे। समान्भूगासमिति । अपये लमते नुष्टं निर्वामि । अग्ने रकमन्ध्यमित्यादि । शुचि. पाप बन्यो, दशानो राम इति याज्यानुयाक्ये । उत्तरया तेनसामो यनेत ·७५४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- (२२ प्रश्ने- इष्टया यक्ष्ये। तेजस्वी भूयासमिति । अग्नये तेजस्वते जुष्टं निर्वामि। अग्ने तेजस्वि. न्हव्यः रक्षस्वेत्यादि । आ यदिषे नृपति स तेनीयसेति याज्यानुवाक्ये । उत्तरया सीक्षमाणः सोढुमभिमवितुमिच्छुः । इष्टया यक्ष्ये । मर्थिमिति । अग्नये साहन्त्याय नुष्टं निर्वपामि । अग्ने साहन्त्य हन्य५ रसस्वेत्यादि । अग्ने सहन्तमा मर, तमन्ने पृतनासहमिति याज्यानुवाक्ये ॥ १४ ॥ अन्नवतेऽन्नादायानपतंय इत्येतासामुक्षान्नाय वशा- नाय वदा हीति याज्यानुवाक्ये ॥ १५॥ अन्नवते बहन्नयुक्ताय । अन्नकामो यजेत । अग्नयेऽन्नवत (ले० सं०-२-२-४) इत्यनुवाके या इष्टय आम्नातास्ताः सर्वा अष्टाकपाला आग्नेयविकाराश्च । अग्नये रस- बत इति वर्नयित्वा । इन्द्राय पुत्रिण इत्येकादश कपालानि । इष्टया यक्ष्ये । अन्नवान्मू- यासमिति । अग्नयेऽन्नवते जुष्टं निर्वामि । अग्नेऽन्नुवन्हव्यः रक्षस्वेत्यादि । उक्षानाय यशानाय, वमा होति याज्यापुरोनुवाक्ये । उत्तरयाऽन्नादकामो यजेत । इष्टया यक्ष्ये। अन्नादनसमयों भूयासमिति । अग्नयेऽन्नादाय नष्टं निर्वयामि । अग्नेऽन्नाद हव्यमित्यादि। उक्षान्नाय, वमा होति याज्यानुवाक्ये । अग्नेरन्नादस्याहमिति । अन्नपतित्वकाम उत्तरया यजेत । इष्टया यक्ष्ये । अन्नपतिर्भूयासमिति । अग्नयेऽन्नपतये जुष्टं निर्वपामी- त्यादि । उक्षान्नाय वशान्नाय, वद्मा हि सून इति याज्यानुवाक्ये ॥ १५ ॥ अयेष्टयन्तरं हवित्रयोपेतमाह- 1 - अग्नये पवमानायेति त्रिविरग्न आयूरपि पवस इति याज्यानुवाक्याः ॥ १६ ॥ उत्तरया निहविष्कया ज्योगामयावी यनेत । इष्ट्या यक्ष्ये । चिररोगमुक्त्यर्थम् । अग्नये पवमानाय जुष्टं० । अग्नये पावकाय नुष्टं० । अग्नये शुचये जुष्टं० इत्यादि । भन्म आयूपि पवसेऽग्ने पवस्वेति पवमानस्य । अग्ने पावक, स नः पावक इति पावकम्य | अग्नि. शुचित्रततमः, उदग्ने शुचयस्तवेति शुचेः । अथैतया निहविष्कया चक्षुप्कामो यत । तिमिरपटलाद्यभिभूतः । इष्टया यक्ष्ये । तिमिरादिदोषविधातार्थम् । शेप पूर्ववत् ॥ १६ ॥ अग्नये पुत्रवत इति दिविर्यस्त्वा हृदा कीरिणा यस्मै त्वमिति याज्यानुवाफ्याः ॥ १७ ॥ उत्तरया द्विविकया प्रनाकामो यजेत । इष्ट्या याये । प्रभावान्भूयासमिति ।

·२ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ७५५ एकोनविंशतिः कपालानि । अग्नये पुत्रवते जुष्टं निर्वपामि । इन्द्राय पुत्रिणे जुष्टं निर्द. पामीत्यादि । अमावास्यातन्त्रम् । यस्त्वा हृदा, यम्मै त्वमित्यग्नेः पुत्रवतः । त्वे पुत्र, उक्थउक्य इन्द्रिस्य पुत्रिणो याज्यानुवाक्ये । यत्र [यत्र ] कपालसंख्या विहिता तत्र तत्र] येन यज्ञेनेसेंदित्याग्नेयवर्जानामेव तत्र [ सर्वत्र ] तैः सा गण्यते अग्नये रसवतेऽजक्षीरे चलमित्येतासामने रसे. नेति याज्यानुवाक्याः ॥ १८ ॥ रसवानन्नवान् । उत्तरया रसवत्कामो यजेत । इष्टया यक्ष्ये रसवान् स्यामिति । स्थाली स्फ्यश्च द्वंद्वम् । अग्नये रसवते जुष्टं निर्वामि । अनक्षीरे श्रपणम् । तस्य प्रणीताधर्माः । अग्ने रसेन, अपो अन्वचारिपमिति याज्यानुवाक्ये । उत्तरया वसु- कामो योत । वस्विति धननाम । अग्नये वसुमते जुष्टमित्यादि । वसुर्वसुपतिस्त्वामो वसुपतिमिति याज्यानुवाक्ये । संग्रामे संयत्त उत्तरया यनेत । इष्टया यक्ष्ये । संग्राम- जयामिति । अग्नये वानसृते जुष्टं० । त्वामग्ने वानसातममयं नो अग्निरिव इति 'याज्यानुवाक्ये । अग्नयेऽग्निवते जुष्टं० । अग्निनाऽग्निः समिध्यते, त्वर ह्यने अग्निनेति याज्यानुवाक्ये । अग्नये ज्योतिष्मते जुष्टमित्यादि । उदग्ने शुचयस्तव, विज्योतिपेति ज्योतिष्मतः॥१८॥ त्रिहविष्का कांचिदिष्टिमाह- वैश्वानरं द्वादशकपालमिति त्रिहविः पतनीयेन फर्मणा कृतेनाभिशस्यमानस्य द्वादश वैश्वानर्य- स्तासां वैश्वानरो न ऊत्येत्यष्टी याज्यानुवाक्या दे द्वे तिसृणामव ते हेडो वरुणेति वारुणस्य दधिक्राव्णो अफारिपमिति दधिक्राव्णः ॥ १९ ॥ अभिशस्यमान उत्तरया यजेत । त्रिहविकया पतनीयेन कर्मणा तेनामिशम्यमान. स्येति सूत्रकारमतिः । इष्टया यक्ष्ये । अभिशंसदोपनिवृत्त्यर्थम् । अन्वाधानादि । पात्र- सादनकाले द्वादश कपालानि स्थालीद्वयं चेत्यादि । अग्नये वैश्वानराय जुएं । वरु- गाय जुष्टं० । दधिक्राव्णो जुष्टं• इत्यादि । उत्करे निर्निनीय ययामागं व्यावर्तव. मिदमग्नेश्वानरस्येदं वरुणदधिक्राव्योरति चर्वान् । अस्यामिष्टौ हिरण्यं दक्षिणा । अग्नये हिरण्यमिति प्रतिग्रहः । अत्र द्वादश वैश्वानरकर्माणि अनुवाकद्वय आम्मातानि । अष्टो वैश्वानरीया ऋचः । तत्र त्रयाणां कर्मणा ट्वे द्वे याज्यानुवाक्ये । अल्पीयास इति ·[ २२ प्रभे- . ७५६ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- न्यायात् । अस्मिन्यागे-वैश्वानरो न ऊत्या०, ऋतावानमिति श्वानरस्य । अव ते हेड उदुत्तममिति वरुणस्य । दधिक्राव्ण आ दधिका इति दधिक्राव्णः । एतया त्रिहविष्कया प्रजाकामो यनेत । इष्टया यक्ष्ये । प्रनामवाप्नवानीति । पूर्वव. द्याज्यानुवाक्ये च ॥ १९ ॥ उद्वासनेष्टावानेयस्याग्निर्मूर्धा भुव इति याज्यानुवाक्ये ॥ २० ॥ अग्निमुद्वासयिप्यनुत्तरया द्विहविष्कया यजेत । संकल्पप्रकारः पूर्वमेवोक्तः । आने- यमष्टाकपालं निपेत् । वैश्वानरं द्वादशकपालमिति । सूत्रान्तरोक्ततया विकल्पः । या ते अग्न उत्सीदत इत्यादयो न भवन्ति । शाखान्तरोक्तस्वाद्विकल्प इति केचित् । 'अन्वाहार्यो दक्षिणेति भाष्यकृत् ।। २० ॥ प्रजाभिः समृद्धं ग्रामं कामयमानस्य द्विहविष्कामिष्टिमाह- वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेन्मारुतः सप्तकपालं प्रमिकामः ॥२१॥ " 7 उत्तरया द्विहविष्कया ग्रामकामो यजेत । इष्टया यक्ष्ये । ग्राममवाप्नवानीति संकल्पः । एकोनविंशतिः कपालानि, शूर्पद्वयं वानस्पत्यादि । वेपाय वा, अग्नये वैश्वा- नराय जुष्टं । अन्यस्मिशूर्षे मरुद्भयस्त्वा जुष्टं निर्वामीत्यादि ॥ २१ ॥ प्रकृतावष्टाफपालैकादशकपालयोरेकस्मिन्नेवाग्नावधिश्रितत्वावत्रापि तत्प्राधावपति- आहवनीये वैश्वानरमधिश्रयति । गाईपत्ये मारुतम् ॥ २२ ॥ अपरेणाऽऽहवनीयं वैश्वानरस्योपसादनम् । अपरेण गार्हपत्यं मारुतस्य । उपसादनो. मिश्रणम् केचिद्वैश्वानरस्य मुख्यत्वान्मुख्यधर्मेण कर्तव्यमिति तदाऽऽहवनीयस्यापरेणो. पमादनमुभयोम्तदैकमेव शूर्प पात्री च । सहव निर्वाप: । पेषणान्तं कृत्वाऽऽहवनीये पश्वानरस्य कपालान्युपधाय हिपत्ये मारुतस्याऽऽधैः सप्तमिः । संवापस्तन्त्रेण । आहवनीये गार्हपत्ये वा पिण्डं कृत्वा विभज्या:हवनीये वैश्वानरमधिश्रयति । मारुतं • गार्हपत्य इति । अन्तरितमित्यादिक्रमेण आप्यलेपादिपुरोडाशद्वयम् ॥ २२ ॥ १-फ. पुस्तकेऽयमपिकः-वैश्वानरं द्वादशकपाल निर्वपत्तपत्रे मात इति पर्वण्येर पाहा. दूमिय्या यक्ष्ये । गात पुत्रः पुतस्तेगस्थ्यमाद इन्द्रियावी पशुमान्मरविति संकरः। उ पक्षा- नरी धानरो न ऊरया , इतावानमिति याग्यानुपाक्ये । अन्याहार्यों दक्षिणा । अत्रापि येन योनेस्यामेयं विदिच्छन्ति । एतया वैश्वानयाँ दर्शपूर्णमासपतिपते हुयगेस । तस्य प्रयोग उस प्रायधिसमे । येभानरस्य दसनाभ्यो पहता, पृटो दिवाति यारपानराये इति ।

·- २ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंफलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । अलंकृत्य वैश्वानरमासादयति । अनूच्यमानासु सामिषेनीपु मारुतो मरुतो यद्धव इति याज्यामुवाक्ये ॥२३॥ पुरोडाशावलंकृत्याऽऽसादयति 1 वैश्वानरेण पंचर्य मारुतेन प्रचति । वैश्वानरस्य दसनाम्यो बृहत्, पृष्टो दिवीति वैश्वानरस्य ! मरुतो यद्धवों दियः, या क शर्मेति मारुतस्य ।। २३॥ . इप्टयन्तरमाह- आदित्य चरु संग्राममुपग्रयास्पन्नित्यदि- तिर्न उरुष्यनु महीम पु मातरमिति याज्यानुवाक्ये ॥ २४ ॥ उत्तरया संमाममुपप्रयास्यनिर्वपति । इष्टया यहये । प्रतिष्ठार्थम् । उपप्रयास्यार्जिगमिः। अग्न्यन्वाधानादि । म्याली फ्यश्च द्वंद्वम् । आदित्य जुष्टं निर्वपामीत्यादि । अदितिर्न महीम् पु मातरमित्यदितेः । संग्रामस्य संबन्धीनि यानि कर्माणि श्रूयन्ते तानि सत्रि- यस्येव । केचिद्विमातिमात्रम्यवायं विधिरिति मन्यन्ते । उत्तरया संग्रामायतनं गत्वा संग्राममूमि गत्वाऽग्नीन्समाघाय दार्शिकी वेदिं कृत्वा, इष्टया यक्ष्ये संग्रामजयामिति । शेषमुक्तम् ॥ २४ ॥ युद्धमूर्मि प्राप्तम्य नयार्थिन इहिं विधत्ते- वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वदायतनं गत्वात यत्र युयुत्समाना भवन्ति ॥ २५॥ यम्मिन्नायतने युद्धं भविष्यति तत्प्राप्य तस्मिन्देश निपेत् । मातो यदन्ने, वन छोचिपति वैश्वानरम्य । विद्विपाणयोः परम्परं तयोरन्यतरस्पानि हुह)त्यो वैद्यामयी यनेत । केचिदुमयम्याग्निमिति । इष्टया यक्ष्य इत्यादि । जातो यदने स्वमन्ने शौकि. पेति । आन्यं श्लेष्मरोगः। योऽविं प्रतिगृहाति स वैश्वानर्या- यनेत । इष्टया यहये । तव (मम) लेमरोगः- पपरिहारार्थम् । शेष पूर्ववत् । अम्मारमझे वैश्वानरम्यं सुमताविति यज्यिानुवाक्य । आत्मनो वा एपमानामाप्नोति, आयुः परिसमाप्ति श्रूयत इत्यर्थः । मात्रा मान परिच्छेद इत्यर्थः । अधं वा पुरुष वा प्रतिगृहीयात्स वैशाना पनेत । इष्टया पक्ष्ये । मात्मनो मैत्रिनित्यर्थम् । अम्मामो ये वानरम्य समतो स्यापेति यज्यिापर ये||३५॥

·सत्यापाहावराचत श्रांतसूत्रम्- [२२ प्रक्ष- घनलाममुद्दिश्य दातृसमीपं गमिष्यत इष्टिमाह- वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत्सनिमेष्यन्यया रज्ज्वोत्तमां गामजेत्तां भ्रातृन्याय पहिणुयादिति भ्रातृव्यगवीं वाऽभिदध्यागोष्ठे वा न्यसेत् ॥४॥२६॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे द्वाविंशप्रश्ने द्वितीयः पटलः । । । . सनि धनलामम् । सनिमेष्यन्भिक्षमाणो यास्यन्नित्यर्थः । सोऽपि वैश्वानर्या यजेत .इष्टया यक्ष्ये । मिक्ष्यमाणद्रव्यसिद्धयर्थं मां प्रति दानकामाः प्रभा भवन्त्विति वा फल. निर्देशः । शेषं पूर्ववद्याज्यानुवाक्ये च । भिक्षणं कृत्वा पुनरेत्य प्रतिनिवृत्य वैश्वानर्या यजेत । इष्टया' यक्ष्ये प्रतिष्ठार्थमिति। शेषं पूर्ववत् । अनुवाकद्वयन वैश्वानरकर्मा- याम्नातानि । अमिशस्यमानस्य प्रजाकामस्य भातपुत्रस्य दर्शाद्यतिपन्नस्याग्निमुद्रासयिष्यतो ग्राम- कामस्य संग्रामायतनं गच्छतो विद्विपाणयोरन्नं भुक्तवतः समानयोः पूर्वमभिद्रोदुरविं प्रति. ग्रहीतुरश्वपुरुषयोर्वा प्रतिग्रहीतुः सनिमेप्यतः पुनरागतस्यैवं त्रयोदश । तत्र संशयः- कि वैश्वानरकर्माणि द्वादश आहोस्विदेकादश अथवा त्रयोदशेति पूर्वः पक्षः । समा- म्नानादधिकारभेदादेकादशेत्यपरः पूर्वः पक्षः । कुतः-प्रथमा त्रिहविष्कामुक्त्वता वे निर्वपेत् । इत्युक्तस्यात्सूत्रकारेण सनिमेष्यन्नित्यादिवैश्वानरकमैकमुक्त्या-एतमेव वैश्वा- नरमित्युक्तम् । तस्मात्कमैक्यमुमयत्रेकस्य कर्मणोऽधिकारभेदत्वमेव न कर्मभेदः । एतयाऽन्नाद्यकामवद्द्वादश कर्माणीति सिद्धान्तः । कुत एतामेव एतमेवेत्युमयत्रोक्तेs. 5 प्येतामेवेत्यस्य भेदः, । पुनरुत्पत्तिपरामर्शनात् । ' यद्वैश्वानरो द्वादशकपालो मवति बारणेननं वरुणपाशान्मुञ्चति दधिक्राणा पुननि, इति। तस्मात्पूर्वस्यैव कर्मभदः । दक्षिणाविधानाच । एतामेवेत्युक्तेऽपि हिरण्यं दक्षिणेति विधानात् । तस्मात्पूर्वस्येव भेदः । तस्माद्वादश कर्माणि । तदा याज्यानुवाक्याना कल्पनमेव । तत्र-अपीयांसो मन्त्रा इति न्यायेन प्रवृत्तिलिङ्गदर्शनाच । कथं लिग कपालदर्शनात् । यत्र यत्राग्मिभेदः सिद्धस्तत्र तत्र सकपालं कर्म श्रुतं तस्मात्तस्यैव कमक्यं पूर्वस्य भेदः । वैश्वानरमिति कर्म, न पुरोडाश: प्रेवाऽऽग्नेयेनेत्यत्र सतानि हवीपीति वचनाद्धविःपरत्वमेव । एतामेवेत्यप्रेतं न दृष्टम् । तस्मात्कर्मक्यमेव । प्रकृतमनुसरामः । यया रज्ज्व। काम्यमानाना सर्वासां गवां तो गच्छन्काले पत्तपा रज्या शत्रोगों मनीयात् । एवं निनिमेवास्मै पहिणोति (ले० सं० २-२- ·५ पटलः) महादेवशालिसकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । १) इति । दातृभ्यो लब्धासु गोपूत्तमा गां यया रज्ज्वा बद्ध्वा समानयति तो रज्जं भ्रातृव्यविनाशाथै तदीयगोठे प्रसिपेत् ॥ ४ ॥ २६ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगवैन. यन्त्या द्वाविंशप्रश्ने द्वितीयः पटलः । 3D अथ द्वाविंशप्रश्ने तृतीयः पटल. । । ऐन्द्रं चरुं निपेत्पशुकाम इत्येतस्यानुवाकस्य- टीनां याज्यानुवाक्या इन्द्रं वो विश्वतस्परीत्ये. पोऽनुवाफः ॥ १॥ उत्तरया पशुकामो यजेत । ऐन्द्रं चरुं निर्वपति (ते० सं० २-२-७) इत्यादि। इष्टया यक्ष्ये पश्चर्यमिति संकल्पः । अमावास्यातन्त्रम् । अन्वाधाय मतप्रवेशः। स्थाली स्फ्यश्च द्वंद्वम् । निर्वापकाल इन्द्रायेन्द्रियायते जुष्टं निर्वपामि । इन्द्रेन्द्रियावन्ह- व्यर रसस्वेत्यादि । इन्द्रं वो, इन्द्रं नर इति याज्यानुवाक्ये । उत्तरया पशुकामो यनेत । इष्टया यक्ष्ये पशुमान्यासमिति । अमावास्यातन्त्रम्। इन्द्रायेन्द्रियावते जुष्टमित्यादि । इन्द्रियाणि शतक्रतो, अनु से दायीति याज्यानुवाक्ये । ब्रह्मवर्चसकाम उत्तरया यनेत । इप्ट्या यक्ष्ये ब्रह्मवर्चसी भूयासीमति । इन्द्राय धर्मवते नुष्टं । इन्द्र धर्म। हन्यर रसस्वेत्यादि । मा यस्मिन्, आमासु पकमिति याज्यानुवाक्ये । अन्नकाम उत्तरया यनेत ! इष्टया यक्ष्ये । अन्नधास्यामिति । इन्द्रायार्कवते जुष्टं ० । इन्द्रावन्हव्यः रक्षस्वेत्यादि । इन्द्रमिद्गा. पिनो मृहद् गायन्ति त्येति याज्यानुवाक्ये। उत्तरया त्रिविष्कया भूतिकामो यमेत । भूतिमवाप्नवानीति । प्रयनिशकपालानि फ्यश्च द्वंद्वम् । [इन्द्राय धर्मवते जुष्टं । इन्द्रायेन्द्रियावते नुष्टं० । इन्द्रायार्कवते जुष्टमित्यादि । [ आ यस्मिन्निन्द्रियाणि शत. तो इति इन्द्रस्य धर्मवतः अनु ते इन्द्रभिद्गायिन इतीन्द्रस्येन्द्रियावतः । गायन्ति त्वाऽन्या वा, तीन्द्रस्यार्कवतः । ] अब धर्मवतो हविपि-आ यस्मिन् इत्यादिके याज्यानुवाक्ये। इन्द्रियावतो हविपि इन्द्रियाणि शतकनो इत्यादिके । अर्कयतो हविपि-इन्द्रमिदायिनो धृहदित्यादिके इति मायानुसारिपथः । यः पाप्मना गृहीतः स उत्सरया यनेत । इष्टया वक्ष्ये पापक्षयामिति । इन्द्रायारहोमुचे नुष्टं । इन्द्रांहोमुम्बन्य. मित्यादि । अहोमुत्र म मरेमा, विषेष यन्मेति याज्यानुवाक्ये । यं मृघोऽमिप्रवेपेरन् । - ।

·सत्यासादविरचितं श्रौतसूत्रम्- [२२ प्रश्ने- मुधों वैरिणो में यजमानमभितः प्रवेपेरत्मकण कम्पयेयुतिमुत्पादयेयुः । अथवा राष्ट्राणि,देशानमितो विनाशयितुं समीयुः • संगता भवेयुः । तस्य यजमानस्य रक्षाये थैमृधाय शत्रुविनाशकायेन्द्राय निर्वपेत् । इष्टया यक्ष्येऽपहननार्थम् । शेपमुक्तं प्रकृतौ । इन्द्राय वैमृधाय नुष्टमित्यादि। अत्रापि केचिद्यथाशु(श्रोद्धं दक्षिणामिच्छन्ति । श्रद्धवत्यो च । इतरथाऽन्वहार्यमेव । वि न इन्द्र मधो जहि, इन्द्र क्षत्रमभीति याज्यानुवाक्ये । मृगो न मीमः, वि शत्रून्वि मृध इति ब्रौधायनीये दर्शनात् । अथवाऽन्यत्र काम्यप्रक- रणे विवेष यन्मा वि न इन्द्र, इति दर्शनात् । वि न इन्द्रेन्द्र क्षत्रमिति वा । अवशिष्टा विकल्पार्याः। बद्धो वा परियत्तो वेति । नद्धः शृङ्खलया निगडित.। परियत्तः शृङ्खलामन्तरेण परितो मटेरवरुद्धः । उत्तरया यनेत । इष्टया ग्रहये । प्राणार्थमिति धनान्मोक्षार्थमिति वा परिवारान्मोक्षार्थमिति वा । इन्द्राय त्राने जुष्टं निर्वामि । इन्द्र प्रातहव्या रक्षस्वे. म्यादि । इन्द्रस्य चातुरहं देवयज्यया त्रातो भूयासमिति । त्रातारमिन्द्रं मा ते अस्यामिति सामानवाक्ये | ५ महायज्ञकाम उत्तरया यजेत । महायज्ञं नामाग्निहोत्रं व्रतमकुर्वत दाश्य( ) यज्ञ. माग्नेयं व्रतमकुर्वत, इति ब्राह्मणविहित बोधायनेन भगवता व्याख्यातम् । इष्टया यक्ष्ये महायज्ञसिद्धयर्थम् । इन्द्राया|श्वमेधवते जुष्टं । इन्द्रार्काश्वमेधयन् हन्य रक्षस्वेत्यादि । वनवरते वृष्णे यत्त इति याज्यानुषाक्ये ॥ १ ॥ काम्सोष्टिकाण्डे काचिदिष्टिरेवमाम्नायते-- इन्द्रायान्टजन इत्यन्वह मासा इति ॥ २ ॥ • अनुकूलधासायनश्येत्यन्यूजः । साहाय्यकरणमानुरूपं, विरोधाचाचरणमजुत्वं माशम् । उत्तरया प्रामकामो यजेत। इप्ट्या यक्ष्ये । ग्राममवाप्नवानीति । इन्द्रायान्व. नये जुष्टं । इन्द्रान्वनो हव्यमित्यादि । अन्वह मासा, अनु ते दायोति याज्या- बनाये ॥२॥ इप्टान्तरं विधत्ते- इन्द्राय वरं निर्वपेचस्प सेनाऽसशितेव स्थाढ. धृतवेत्यषों बस्यजानिध्म उपसनाव सध्मेना- भ्याध्यादुनपा धाय्या। रेवती पुरोनुवाश्या भवति शकरी याच्या भोवस्म पुरोरथमिति ॥ ३ ॥ .

·। ३ पटेल. महादेवशालिसकलित प्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ७६१ यस्य सेना असंशिता तीक्ष्णा न मवेत्स्वकार्यक्षमा न मवेदित्यर्थः स उत्तरया यनेतः । इष्टया यक्ष्ये सेनासिद्धयर्थमिति 1 स्याली सस्यश्च द्वंद्वम् । इन्द्राण्यै जुष्टं। इन्द्राणि हल्य रक्षस्वेत्यादि।आग्नेयविकारः।इन्द्राण्यहमन्नादः केचि दैन्द्राग्नविकार इति । तन्नेप्यते । तस्यामिप्टी कंचिदनविशेषमाह-वल्वनानपीध्मे संनह्ये- दिति । बल्बमास्तृणविशेषाः । तानपि चोदकप्राप्त इध्मे सम्यग्वनीयात् । प्रोक्षेत । इन्द्राणीमासु, नाहमिन्द्राणीति याज्यानुवाक्ये। उत्तरेया यनेत संग्रामे संयत्ते । इष्टया यक्ष्ये संग्रामनयार्थम् । इन्द्राय मन्युमते मनस्वते पुरोडाशमेकादशकपालम् । इन्द्र मन्युमन् हव्यर रक्षस्वेत्यादि । यो भात एव, आ ते महेति याज्यानुवाक्ये । एतामेव निर्वयो हतमनाः स्वयं पाप इव स्यात् ( ते०सं०२-२-८) इति । यः पुरुषो रोगण द्रव्यहा. न्यादिना था हमनी नटपित्तः सन्स्वयं पाप ईव भ्रान्त इव स्यात् । एतस्मात्पुरुषादेता. नीन्द्रियमन्युधैर्याणि अपफ्रान्तानि । अथेदानीमेप पुरुषो नष्टचित्तः स्वयं भ्रान्तो भवति ताईश एतामेव निर्वदिति पूर्वान्वयः । एतस्यामपीप्टी पूर्वोक्केि एव याज्यानुवाक्ये । ., यहा-हतमनाः स्वपापकर्मणः । इष्टया यक्ष्ये । न हतमना मवामि न स्वयं पापो भवानीति या फलनिर्देशः । शेपं पूर्ववत् । मे प्रनाः स्युरिति यः कामयेत स उत्तरया यजेत । इष्टया यक्ष्ये । मी प्रति जना दानकामाः स्युरिति फलनिर्देशः । इन्द्राय दाने जुष्टं०, इत्यादि । मा नो मर्धारा, आतू मरेति याज्यानुवाक्ये । यस्मै प्रत्तमिव सन्न प्रदायेत ! प्रदाने प्रदापयित्रे । वाक्यस्यान्ते प्रदापयति ( ३० सं० २-२-८ ) इति श्रवणात् । यस्मा उत्तमाय प्रतिग्रहीने दायादाय वाऽधमादिः पुरैव प्रकर्षण दत्तेमि- त्येवं दातव्यं धनमपलपति तद्धनं स्वत्वेन व्यवहियते । वस्तुतस्तु नैव प्रतं, ताश उत्तम र्णादिनिपेत् । इष्टया यक्ष्ये । मा प्रति दत्तद्रव्यसिद्धयर्थमिति । इन्द्राय प्रदाने जुष्टं । इन्द्र प्रदातहव्यमित्यादि । इन्द्रियान्यन्नादः । प्रदातार र हवामहे प्रदाता वनीति या- ज्यानुवाक्ये । अपरुद्धो वाऽपरुध्यमानो योत्तरया यनेत । सुत्राणे मुष्ठ ઘા रुधिर राज्याद्रप्टः । अपरुध्यमान इदानीमेव भ्रश्यमानः । अनपरुद्धो भ्रंशा. विषयः । इप्ट्या यक्ष्ये । अपरुद्धो वाऽपरुध्यमानो वा मोचनामिति । इन्द्राय सुत्राणे जुष्टं० । इन्द्र सुमन्हव्यमित्यादि । इन्द्रः सुत्रामा, स्ववा५० तस्य वेयर समताविति याज्यानुवानये । . अप- योऽल श्रियै सन्सट्समानः स्यात् (२-२-८) स उत्तरया यनेत । इष्टया पथे । समानेभ्योऽधिको नियमाप्तवानीति । इन्द्राय मुष्टमित्यादि व्याख्यातम् । खतानः प्रोप्वम्मे पुरोरयमिति रेवती पुरोनुवाक्या । शकरी याज्या | अनुवारद्वये या इप्टयस्ताः सर्वाः पुरोदाशयः । एकादशकपालाः पुरोदाशः॥३॥ .

·. त्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-- . . २२ प्रश्भे- भय त्रिहविष्का काचिदिष्टिमाह- आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वदभिचरन्त्सर- स्वत्याज्यभागेत्याज्यहविरित्ययों पाईस्पत्यश्चरु- रिति त्रिहवि₹ द्वे पुरोनुवाक्ये कुर्यात् । अग्नाविष्णू सजोपसाऽऽयाविष्णू इत्यानावैष्णवं स्यात् । मणो. देव्या नो दिवः पावीरवी कन्येति सारस्वतस्य । वृहस्पते जुपस्व न इति वाईस्पत्यस्य ॥ ४॥ अभिचरनुत्तरया यजेत । इष्टया यक्ष्ये । परमरणार्थमिति । एकादश कपालानि स्थाली स्फ्यश्च द्वंद्वमित्यादि । अग्नाविष्णुभ्या जुष्टं० । पूर्वमेवोक्तं सरस्वत्याज्यमागा स्यात् प्रधानदेवता । बार्हस्पत्यश्चरु ।आग्नावैष्णव निरुप्य बृहस्पतये जुष्टं ० । आग्नावैष्णवेन प्रचर्य आज्येन सरस्वती यजति । न दन्धिरसीत्यनुमन्त्रणम् । सरस्वत्या अहं । ततो बर्हस्पत्येन प्रचरति । एव त्रिहविष्कास्तेपा च द्वे द्वे पुरोनुवाक्ये । अग्नाविष्णू सजोषसा, अग्नाविष्णू महीति पुरोनुवाक्ये । अग्नाविष्णू महि घामेति याज्या । सारस्व- तस्य प्र णो देव्या नो दिव इति पुरोनुवाक्ये १ पावीरवीति याज्या । बार्हस्पत्यस्य बृहस्पते जुषस्व न, एवा पित्र इति पुरोनुवाक्ये । बृहस्पते अति यदर्यो अर्हादिति याज्या । लोहितोप्णीपादि ।। ४ ।। प्रथमममिचरतः शत्रोनिहविफेष्टिविहिता । इदानी, तदीयादभिन्नारा प्रत्यभि. चरतस्तामेवेष्टिं विहितामभिप्रेत्य तत्र विशेषमाह;-. एतयेच यजेताभिचर्यमाण आग्नावैष्णवोऽयं यज्ञो नोपनमैदानावैष्णवो घृते चरुश्चक्षुष्कामस्यामा- विष्णू अग्नाविष्णू इत्येव याज्यानुवाक्ये ॥५॥ केचित्-एतया त्रिहविप्कयाऽभिचर्यमाणो यनेत । इष्टया यक्ष्ये । मा प्रत्यभिच- रतोऽभिचारयागजन्यफलमकिंचित्कर मवत्विति संकल्प ।शेष पूर्ववत् । उत्तरया यज्ञकामो यजेत । इष्ट्या यक्ष्ये । यज्ञसिद्धयर्थमिति । अग्नाविष्णुम्या जुष्टं०, इत्यादि । शेष पूर्वमेवोक्तम् । एक्हविष्का । न द्वे वे पुरोनुवाक्ये । चक्षुष्काम उत्तरया यजेत । आग्नावैष्णवं घृते चरुम् । इष्टया यक्ष्ये । तिमिराति(दि)दोपनिवृत्त्य. र्थम् । द्वे द्वे पुरोनुवाक्ये । इन्द्रियं वीर्य वृक्ते भ्रातृव्यो यजमानोऽयजमानस्याध्वर- करपा प्रति निर्वपेत् ( तै० स० २-२-९) इत्यादि । अध्वरकल्पया यनेत । अध्व रकल्पेति इप्टिचतुष्टयसमुदायनाम ! प्रातरनुवाककाले निर्वापो यथा स्यात्तथा संकल्पः । -- - 1 .

·३ पटल : ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । ७६३ अध्वरकल्पया रक्ष्ये इन्द्रियवीर्यविच्छनिवृत्त्यर्थमिति | अन्वाधानादि । अध्वरक सर हविरिदमेषां मयीति, पूर्वपत्रिहविप्काऽऽनावैष्णवमष्टाकपालं सरस्वत्याज्यमागा स्याहार्हस्पत्यश्वरः । पूर्ववद्याज्यानुवाक्याः । न द्वे द्वे । मध्यंदिनकाले पूर्ववत्संकल्पादि । भानावैष्णवमेकादशकपालं सरस्वत्याज्यमागा स्याद्वाहम्पत्यश्चरुः । पूर्ववद्याज्यानुवाक्याः । न द्वेद्वे । तृतीयसवनकाले पूर्ववत्संकल्पादि। आनावैष्णवं द्वादशकपालं सरस्वत्याज्यमागा स्याहार्हस्पत्यश्वरुः । पूर्ववद्याज्यानुवाक्याः । न द्वे द्वे ॥ ५ ॥ एतस्यैवाध्वरकल्पानुष्ठायिनः प्रतिवाद्यनुष्ठितानुबन्ध्यास्थानीयामिप्टिमाह- मैत्रावरुणमेककपालं निर्वपेदा नो मित्रावरुणेवि मैत्रावरुणस्य ।। ६॥ भ्रातृन्योऽवमयं कृत्वा गृहे. समागत्योदवसानीयामनुष्ठायानूवन्ध्यां वशामुपाकरोति । तस्मिन्काले मित्रावरुणदेवताकमेककपालं पुरोडाशं निपेत् । भ्रातृव्यस्य साऽनूनन्ध्या पशा येवास्ति एतस्याध्वरकल्पस्याधिकारिणोऽयमेककपालः सेवपा वशा मवति । ननु- पूक्तिः कपालैर्यया छन्दांसि प्राप्तानि तथाऽनबन्ध्याख्यः पशुरपि प्राप्यतामिति चेन्न । संख्यासाम्येन छन्दसा प्राप्तुं शक्यत्वात् । नहि पशावप्टत्वादिसंख्याऽस्ति । अतः पूर्वोकैः कपालैरिमं पशुमातुं न शक्नोति । मैत्रावरणम्य तु कपाक्यासंख्यासाम्येन पशुमेकं प्राभुमर्हति । पूर्ववत्संकल्पादि । मित्रावरुणाभ्यां जुष्टं निर्वामीत्यायेककपाल. धर्मः । न पशुधर्माः ।प्रयांनादि ।'आ' नो' मित्रावरुणा, प्र माहवा, इति याज्यानु. वाक्ये ॥१॥ तिण्यापूर्णमासे सोमारोद्रो वयवर्चसकामस्य परि- श्रिते याजयन्ति । श्वेताये श्वेतवत्माये दुग्धं मयितमाज्यं भवति । आज्यं प्रोक्षणमायन मार्जयन्ते तुष्णीकेन । मोक्षणमार्जने । मानवी ऋचौ घाय्ये कुर्यात् । पक्ष देववत इत्येतासां दे । पश्च सोमारोद्रीय सीमास्टेति सर्वासां याज्यानु. वाक्ये ॥५॥ उत्तरया प्रसवर्चसकामो अनेत । तिघ्या पौर्णमाम्यां प्रातरनिहोत्रं हुत्या, इपच्या यश्ये । ब्रह्मवर्चसमवानवानीति संग्रूपः । श्वेताय श्वेनवत्साय दुर्ग मथितमाज्यं भवति (ले० सं० २-२-१०) इति ब्राह्मणमपि द्रष्टव्यम् । तेनेवाऽऽज्येन सर्वप्रोक्षणं हवि:- मोतणं मार्ननं । मनो ज्योतिरित्यादि तेनेवाऽऽज्येन । सोमारगाभ्यां जुष्टं । सोमा. ।

·[२२ अभ- ७६४ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- रुद्रौ हव्यः रक्षेथाम् । सोमारुद्रा इति केचिरप्राकृता एव मन्त्रा इति । केचिदूहमि- च्छन्ति । मानवी ऋची धाय्ये कुर्यादग्निं वः, मत देववतो रथ इत्येतासा द्वे । विक- पिताः षडन । सोमारुद्रा वि, सोमारुद्रा युवमिति याज्यानुवाक्ये । आज्यभागप्रमः याप्रधानयागान्तं कटादिभिः परिश्रयणं, विहारम्य । विष्टकृतादि अपारश्रिते प्रधानार्थ परिश्रयणं, यज्ञायर्वणन्यायेन। मनो ज्योतिरित्यविकारेण मार्जनम् ।। ७ ।। । इएयन्तरमाह- यदि विभीयादुधर्मा भविष्यामीति सोमापौणं चरु निर्वपेत्सोमापूषणा इमो देवाविति याज्यानुवाक्ये ।। ८ ॥ कुष्ठादित्वग्दोषो मम भविष्यतीति यो विमीयात्स उत्तरया यनेत । इप्ट्या यक्ष्ये । न दुश्चर्मा मवामीति । सोमापोष्णं चरं निर्वपेत् । व्याख्यातें राजसूये । सोमाषणेमो देवाविति याज्यानुवाक्ये ॥ ८॥ सोमारौद्रे ज्योगामयाविनः ॥ ५॥ होताऽनङ्- बाई दक्षिणां ददाति । सोमारौद्रं च निर्वपेद्यः कामयेत स्वेऽस्मा आयतने भ्रातुन्यं जनयेयमिति भ्रातृव्यक्षेत्रे यजेत । वेदि परिगृह्य दक्षिणमर्ध- मुद्धत्य तदेवान बंदिपस्तृणीयादमिमस्याभ्या दध्यात् ॥९॥ (केचित्-प्रजाकाम उत्तरया युजेत । सोमारोवं चर्स निपेत् । प्रजामवाप्नवानीति । पूर्वोक्ते याज्यानुवाक्ये । आज्यं प्रोक्षणमित्यादि न भवत्युत्तरेषु (राम)। अभिचरनु- त्तरया यजेत । इप्ट्या यक्ष्ये । परमरणामिति । शेषं पूर्ववत् ।) ज्योगामयावी उत्तरया यनेत । इप्ट्या यक्ष्ये । चिररोगनिवृत्त्यमिति । सोमारोद्र चरु निर्वपेत् । शेषं पूर्ववत् । अस्मिन्कर्मणि अनट्वान्होंने देयः । यजमानस्य स्वं (धन) दद्यात् । होता दक्षिणत एव ब्राह्मणा अयं वोऽनड्वानिति होत्राऽभिमर्शनम् । अथवाऽनिर्दिष्टदक्षिणा । न यद्यनड्वास्तदाऽन्वाहार्यमेव ॥ य. कामयेत स्वेऽस्मा भायतने भ्रातृव्यं ननयेयमिति (ते. सं० २-२-१०) यो यनमानः शोरायतने शत्रो शत्रुमुत्पादयेयमिति यः कामयेत स उत्तरया यनेत । इष्टया यक्ष्ये । शत्रो. रायतने तस्य (तेन) श वधे(मनये यमिति । द्वितीय फलं निर्दिष्ट (द्वितीयफलनिर्देशः)। शेपमुक्तम् ।

·३ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंफलितमयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ७६५ भ्रातृन्यक्षेत्रं गत्वाऽयतामिष्टिं निपेत । भ्रातृन्यक्षेत्रं गृहम् । अथवा कृषिभूमिः । अन्यतरदेशं गत्वा दार्शिकी वेदिं कृत्वा मयि ऽऽयतने निघाय, इप्ट्या यक्ष्ये । पूर्व. वत्फलनिर्देशः । सोमारौद्रं चहें निपेत् । वेटिं परिगृह्यार्घमुद्धन्यादर्घमिति ब्राह्मणम् । बर्हिम्तरणकालेऽध दक्षिणतम्तृणाति । अर्धभुत्तरे त्यनेत् । इध्माधानकालेऽर्धमिध्ममाद- धाति । अर्धमुत्करे त्यजेत् । समिष्टयनुपा वा बर्हिषः प्रतिपत्तिः स्तीर्णेन सह नोत्करे। उक्ते याज्यानुवाक्ये । वेदि परिगृह्येत्यादि पूर्ववत्स्यात् । अस्याश्च ब्रह्मवर्चसफला सोमारोदचरौ यान्यड्गानि श्रूयन्ते तिप्यापूर्णमास इत्यादीनि तान्युत्तरासु न सन्ति । याज्यानुवाक्यावर्नमिति ॥ ९॥ तस्मिंश्च काम्येष्टिप्रकरणे पूर्वोदाहतात्सोमारोतरुवं द्विहविष्का काचिदिष्टिरे. वमानायते- ऐन्द्रमेकादशकपालं निर्वपेन्मारुतरसप्तकपालं माम. कामः ॥ १० ॥ ग्रामकाम उत्तरया ग्रनेत । इष्टया यक्ष्ये । ग्राममवाप्नवानीति । अन्यामानांदि। अमावास्यातन्त्रम् । अन्वाधानं कृत्वा प्रतप्रवेश इति भाष्यकृत् । नेदं कृत्या मेदि अष्टादश कपालानि स्फ्यश्च द्वद्वं पात्रीद्वयं वानम्मत्याऽसि वेषाय माम् । इन्द्राय जुष्ट मरुदयो जुष्टमित्यादि ॥ १०॥ प्रकृती सह प्रयुज्यमानयोरपि द्वयोः पुरोडाशयोरेकस्मिन्नेवाधिश्रयणम् । इह तु तहाधितुं विधत्ते-- आइचनीय ऐन्द्रमधिश्रयति । गाईपत्ये मारु- ऐन्दम्य तदपि विमागेनावधारणार्य मिनामावधिनयणम् । यदा, आहवनीयस्य पश्चादुपसादयत्येन्द्रं गार्हपत्यम्य पश्चान्मास्तं मिश्रणायुक्तमुस्यधर्मेण वा प्रतिपति. स्तदा एकमेव पै न पात्रीद्वयम् । एकस्मिन्शूर्प एव निर्वापादयः । आहवनीयस्य पश्यादेवोपसादनम् । प्रोक्ष्यावहत्य पिष्ट्वा समोप्य संयुज्य पिण्डं कृत्वाऽऽहवत्तीय-रेन्द्र मषिश्रयति गार्हपत्ये मारुनम् (२-२-११) । एकादशस्वैन्द्रं सप्तम मारुतम् । मन्त- स्तिमित्यादि । उत्तरः परिमाह. । यगेवोद्वासनं द्वयोः ॥ ११ ॥ अलंकृत्येन्द्रमासादयति अनुच्यमानामु सामि. मकर।

·[ २२ प्रश्ने- . ७६६ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- धेनीपु मारुतम् ॥ १२ ॥ इन्द्रं वो विश्वतस्परीन्द्र - नरो मरुतो यद्धव इति याज्यानुवाक्याः ॥१३॥ अलंकृत्य । अस्मिन्काल ऐन्द्रमाप्तादयति । सामिधेनीप्वनूच्यमानासु मारुतमासा- यति । शेषमुक्तम् । इन्द्रं वो विश्वतस्परीन्द्रं नरो मरुतो यद्धवो दिवो या वः शर्मेति याज्यानुवाक्या इन्द्रमरुतोः ॥ १२ ॥ १३ ॥ एतामेव निर्वपेद्यः कामयेत क्षत्राय च विशे च समदं दध्यामित्यन्द्रस्यावद्यन्यादिन्द्रा- यानुवृहीत्यैन्द्री पुरोनुवाक्याऽऽश्राव्य ब्रूयान्म- रुतो यजेति मारुती याज्या मारुतस्यावयन्या. न्मरुद्भयोऽनुनूहीति मारुती पुरोनुवाक्याऽऽश्राव्य व्यादिन्द्रं यजेति ऐन्द्री याज्या ॥ १४ ॥ एतामेव निर्वपेद्यः कामयेत क्षत्राय च विशे च समदं दध्यामिति क्षत्रियाणां वैश्यानां च संग्रामो भवत्वेवेति यः कामयेत स एतया यजेत । इष्टया यक्ष्ये । क्षत्रियवैश्ययोः फलहामिति । सर्वं पूर्ववत् । तत्र विशेषः-ऐन्द्रस्यावद्यन्निति । ऐन्द्रं पुरोडाशमवद्य- निन्द्रायानुव्हीति ब्रूयात् । इन्द्रं.वो विश्वतस्परीति पुरोनुवाक्यामन्वाह होता । आश्रुत. प्रत्याश्रुते । मरुतो यजेत्याह । या वः शर्मेति याज्यामाह होता । वषट्कारान्ते प्रक्षेपः। मारुतस्यावधन्यादिति । मारुतं पुरोडाशमवद्यामरुद्भयोऽनुत्रूहीति ब्रूयात-मरुतो यद्धयो दिव इत्यन्वाह होता । आश्रुतप्रत्याश्रुते । इन्द्रं यजेत्याह-इन्द्रं नर इति याज्या । वषद्कृते प्रक्षेपः । उत्तमप्रयानादिषु चेन्द्रो मरुतो वा मुख्याः । देवतापनयनं त्रयमेव (नमत्र)॥१४॥ कलहसमाधानकामस्यैतामेवेष्टिमाह- • एतामेव निपेयः कामयेत कल्पेरनिति यथा. देवतमवदाप ययादेवतं यजेत ।। १५ ।। कल्पेपरस्तरकलहरहिता भवेयुः । एतयैन्द्रमारुत्या यनेत । इष्टया यक्ष्ये । त्रियवैश्ययोः समाधानार्थम् । यथादेवतमवहाय यथादेवतं यनेत । शेष पूर्ववत् ॥१५॥ इष्टचन्तरमाह- ऐन्द्रपेकाटशफपालं निपवैश्वदेवं द्वादशकपालं ग्रामफाम इति ॥ १६ ॥ -- ·N ३ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ७६७ ग्रामकाम उत्तरया यनेत । इष्टया यक्ष्ये । ग्राममवाप्नवानीति | अमावास्यातन्त्रम् । प्रयोविशतिः कपालानि म्फ्यश्च द्वंद्वमित्यादि । इन्द्राय जुष्टं । विश्वभ्यो देवेभ्यो , जुष्टं । ऐन्द्रमेकादशकपालप्वधिश्रयति । वैश्वदेवं द्वादशम् ॥ १६ ॥ प्रकृतो हविर्द्वयम्य सहावदानं नास्ति । अत्र तु तद्विधत्ते- ऐन्द्रस्य पूर्वमवदानमवदाय वैश्वदेवस्यावधेदुप- रिष्टादुत्तरमैन्द्रस्यद्राय विश्वेभ्यो देवेभ्योऽनुगृही. न्द्र विश्वान्देवान्यमति संप्रेप्यति भरविन्द्रमिति याज्यानुवाक्ये ।। १७॥ अवदानकाल ऐन्द्रस्य प्रथममवदानमवदायोमे वैश्वदेवस्यावदायायैन्द्रस्य द्वितीयमेव चतुरवत्तिनः । पञ्चावत्तिनम्तु ऐन्द्रम्य प्रथममवदानमयदाय वैश्वदेवस्य त्रीण्यवदाय, अथेन्द्रस्य द्वे । इन्द्राय विश्वभ्यो देवेभ्योऽनहि इन्द्रं विश्वान्देवान्यन । मरेप्विन्द्र ममत्तु न इति याज्यानुवाक्ये । तन्त्रण प्रक्षेपः । इन्द्रस्य विधेषां देवानामहं देवयज्य: न्द्रियाव्यान्नादो भूयासं, प्रणः सायुज्यं गमेयमिति वा ।। १७॥ भय दक्षिणामाह-- उपाधाय्यपूर्ययं वासो दक्षिणा ॥ १८ ॥ वनस्योभयपार्धान्तयोरपानीय म्यापनीयं रक्तसूत्रमुपाघाय्यं, तथ पूर्वमेवोपानयनकाले पत्रं याति प्रामोतीति पूर्वयम् । उपाचाव्यं पूर्वयं यस्मिन्यासासि तदुपाधाय्यपूर्वयम् । सोमाय वासः । ब्रह्मन्ब्रह्माप्ति । दिवं च तेन वाससा | बामणा इदं वो पास इत्याहेन प्रतिग्रहः ॥ १८ ॥ (द्विगुणान्संज्ञान्यां संगन्छन्वं समानी मन्त्रः समा. नीवः संज्ञानं नः संज्ञान मे इति पन होमाष्टीफाः। अब धूनुथ द्या प्रवेपयन्ति पर्वतानित्युपहोमा) टीकाजी ( द्विगुणं जी)तु प्रयाणे चित्रान्तमि. त्येक मारुतम्य मिया वो नाम हुवे तुराणा- मिति ।। १०॥ प्रामनाम उत्तग्गा यन्त । पृनिय दुग प्रयगवं प निपेत् । पनिर्व्याख्याता । तस्याः पयति मा अपगित्वा मन्मयो नुष्टं० । प्रियानि याज्यानुवाक्ये मवनः (ते.

·[ २२ प्रश्ने-
२
७६४ सत्यापाढविचितं श्रौतसूत्रम्-
सं०२-३-११)। प्रिया वो नामेति द्विपदा पुरोनुवाक्या । श्रियसे कमिति याज्या |
उपहोमादि व्यक्तं सर्वम् ॥ १९ ॥
संज्ञान्ये समवदाय अचरेदग्नये वसुमते सोमाय
रुद्रवत इन्द्राय मरुत्वतें वरुणायाऽऽदित्यवतेऽनु-
बृद्याग्निः वसुमन्त सोम५ रुद्रवन्तमिन्द्रमरुत्वन्तं
वरुणमादित्यवन्तं यजेति संप्रेष्यति । आग्निः प्रथमो
वसुमिरिति याज्यानुवाक्ये । नाना वा प्रचर्याः
समानी याज्यानुवाक्ये उत्तरे संयाज्ये ॥६॥२०॥
यः समानैमियो विनियः स्यात्समामः पुरुस्त्वन्नायैश्वर्यानबन्धना विप्रतिपत्तिर्यस्य
स्यात्सा उत्तस्या यजेत । संज्ञन्या यक्ष्ये । समानेभ्यः श्रेष्ठो भूयासमिति । संज्ञान:
हविः । एकोनविंशतिः कपालानि स्फ्यश्च द्वंद्व स्यालीद्रयेन सह । पौर्णमासं तन्त्रम् ।
अग्नये वसुमते जुष्टं० । सोमाय रुद्रवते जुष्टं० । इन्द्राय मरुत्वते जुष्टं । वरुणायाss.
दित्यवते जुष्टं० । अग्ने वसुमन्हन्यं० सोम रुद्रवन्हव्यं० इन्द्र मरुत्वन्हव्यं वरुणाऽऽदित्य
पन्हव्यम्, इत्यादि । उत्करे विनिनीय ययामागं व्यावर्तध्वमिदमग्नेर्वसुमत इदमिन्द्रस्य
मरुत्वत इति पेपणार्थान् । इद सोमस्य रुद्रवतो वरुणस्याऽऽदित्यवत इति चर्वर्षान् ।
अष्टासु प्रथमं पुरोडाशमधिश्रयति । अथ चरुमधिश्रयति । अथ पुरोडाशमेकादशसु ।
अथ घरुम् । एवं प्रधानादिपुरोडाशयो. प्रचरणकालेऽअलावुपस्तीर्थ सम्यो हविर्यो यथा
क्रम द्विरदाय चतुरवातना, त्रितिः पञ्चावत्तिन. । अमिघ नये यसुमते सोमाय
रक्त इन्द्रीय मरुत्वते वरुणायाऽऽदित्यवतेऽनुब्रूहि । अग्निं वसुमन्त सोम रुद्रवन्त-
मिन्द्र मरुत्वन्तं वरुणमादितन्तं यज । अग्नि प्रथम इति पुरोनुवाक्या । सं नो देव
इति याज्या । अग्नेर्वसुमतः सोमस्य रुद्रवत इन्द्रस्य मरुत्वतो वरुणस्याऽऽदित्ययतोऽह
देवयज्ययाऽन्नादो, वृत्रहा, इन्द्रियान्यनादो भूयासमिति हुतानुमन्त्रणम् । ीपोमी.
यदिति भाष्यकृत् । उत्तरयोः कुत्रा वि सं यदिप इति स्विष्टकृयाज्यानुवाक्ये
॥६॥२०॥
इष्टयन्तरं विधत्ते-
आदित्येभ्यो भुवद्यश्चरमिति यन्नो देवाना पत्तीति
याज्यानुवाक्ये ॥ २१ ॥

·. - -३ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । .७६९ नुदन्तामित्येन्द्राग्नविकारपक्षे । आदित्यानां भुवद्वतामहमिन्द्रियान्यन्नादः, वृत्रहा वा । यतो देवाना शुधिरप इति याज्यानुवाक्ये ॥ २१ ॥ इश्चन्तरमाह- अपरुदो वाऽपरुध्यमानो वाऽध्यधारयदती निरु. प्याऽऽस्ते यावदेनं नापरुन्ध्युर्धारयन्त आदि त्यास इति याज्यानुवाक्ये ॥ २२ ॥ यो रामा पूर्व स्वराष्ट्राद्वैरिणा निःसारितः सोऽपरुद्धः। यस्त्विदानी निःसार्यते सोऽप: रुध्यमानः । तयोरन्यतरस्येयमिष्टिः । इष्टया यक्ष्ये । अस्मद्राष्ट्रप्राप्त्यर्थम् । आदित्येभ्यो भारद्वभ्यो जुष्टं । आदित्या घारयन्तो हल्गर रक्षध्वमित्यादि । धारयन्त आदित्यासो, तिस्रो भूमीरिति याज्यानुवाक्ये । एवमिष्टिं कृत्वाऽऽसीतं यावदेनं नापरुन्भ्यु विनामिष्टिं कृतवन्तं न निर्वासयेयुः शत्रवः । निर्वापाद्युपसादनान्तमके स्वदेश गयोत्तर श्रमम् (कर्म) ॥ २२ ॥ 'अयं पूर्वमपरुद्धस्य नास्ति विशेषायोपदेशः । अपरु-यमानस्य तु प्रयोगे सोऽस्ति । ''सत्र कंचिन्मन्त्रमुत्पाद्य विनियुक्ते- अपरुध्यमानोऽदितेऽनुमन्यस्वेति ॥ २३ ॥ अपरोद्धः पदमादाय गच्छति ॥ २४ ।। मन्त्रमुचारयनस्य शत्रोः पदाङ्कितभूरन आददीत । इयं वा अदितिरियमे- पारमे राज्यमनुमन्यते (ले० सं० २-३-१) इति हि ब्राह्मणम् । २३ ॥ २४ ।। यो जनता गच्छेचस्तत्र मुख्यप्रवादो भवति ।। २५ ।। जनानां समूहस्ताम् । प्रवाद अपवादः ।। २५ ।। भत्र नित्प्रयोगविशेष क्रमेणाह- तस्मगृहामीहीनाहरेग्मुलास कृष्णास । विचि. नुपाचे गुलमा स्युस्तमादित्यं च निर्वपेन् ।॥ २६ ॥ प्रमेभ्यो हितं प्राप्यं तमामो मे वदतीनि ग्राम्यवादी । म द्विवियः-अन्तरको यहि- रन । नत्र महिला सभायामेव वदति । अन्तरगनु ममायाः पुरम्नादन्तःपुरे गत्या गरिलं नदति । नम्प ग्रहाद्व हीनाहरेत् । आइत्य गृहरणमिधाकृष्णानिने विवि. मुगाद् वि. करोति । ये गाम्नान्वक्ष्यमाणकपिमिति (वस्थापनि )। ये शुला- ।

·(२२ प्र- . . ७७० सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- स्तरादित्य चरु निर्वपेत् । इष्टया यक्ष्ये । मदीयराष्ट्रप्राप्त्यर्थमिति । आदित्येभ्यो मुष्टं। आदित्य हन्यमित्यादि ॥ २९ ॥ ये कृष्णास्तान्कृष्णाजिन उपना प्रजातानिधायोप. भेत मरुतः सुदानव एना विश्पतिनाऽभ्यमुएं, राजानमिति यजमानमभ्येति सत्याऽऽशीरिति पदेकदेशं यजमानस्योत्तरे वाससि निघपतीह मन इत्युरसि शेषं त्यान्नु क्षघियानिति याज्यानुवाक्ये ॥ २७॥ कृष्णाजिन उपना बद्ध्वा निदधाति । हविष्कृता वाचं विमृज्येत्यापस्तम्बः । उप प्रेत मरुतः सुदानव एना विश्पतिनाऽभिनरसिंहवर्माणं राजानमिति । अवर्युर्यममान- मभिगच्छति । अथ सत्याऽऽशीरिति यजमानस्योत्तरे वासति पदपांचे(स्वे)कदेशे निवपति । इह मन इत्युरसि, शेपमेकदेशं निवपतीत्यर्थः । अवहननादि । आदित्येष्टिः संतिष्ठते । त्यान्नु क्षत्रियार न दक्षिणा विचिकित इति याज्यानुवाक्ये ॥ २७ ॥ केनचित्प्रतिबन्धविशेपेण यदि कृतायामपीष्टी तत्प्राति: प्रतिवध्येत तदानीं विशेन पमाह-- यदि नावगच्छेदिममहमादित्येभ्यो भागं निर्व- पाम्यमुष्मादमुष्य विशोऽवगन्तोरित्यपरोद्धर्नाम गृह्णाति तस्यैव विशः ॥ २८ ॥ एवमिष्टिना (टे न ) प्रविशेद्विशं स्वराष्ट्रमपरुध्यमानोऽपि चलनापेक्षया न प्रवि- शेदित्याह-एवं कृते न प्रविशेद्विशमन्ववयनेत । तत्र निर्पिमन्त्रे विशेषः-देवस्य स्वेत्यनुद्रुत्य पूष्णो हस्ताम्यमिममहमादित्येभ्यो भागं निर्वामि । अथापरोद्धर्नाम गृही. यात् । अपरोद्धश्च विशं, एवं मन्त्रः । देवस्य त्या हस्ताम्यामिदमहं निर्वपामि नरसिं- हवर्मणो देवकोट्टकायै विशोऽवगन्तोरिति । केचिद्यस्यां विश्यपरुद्धस्तस्य नाम गृहीया. चतुर्ध्या यया कोट्टकाय विशोऽवगन्तोरिति । अन्यं विश इति चतुर्थ्यन्तेन सिद्धमिति: मंतिष्ठते.। उक्त याज्यानुवाक्ये ॥ २८ ।। प्रतिबन्धाधिक्ये सति तावताऽप्यप्राप्ती पुनरन्यं विशेषमाह- यदि नावगच्छेदावत्यान्मयूखान्त्सप्त मध्यमेपा- यामुपहन्यादिदमहमादित्यान्यनामीति श्रीन्माच. यतुर उदीचः ॥ २९॥ -

·३ पटलः । महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
७७१
इदमित्यादिन्धनमन्त्रः । अमुप्माद्वरिणः सकाशादमुप्या मदीयाया विशोऽवगतोः
प्राप्ठये यममानोऽहमादित्यानिदै वघ्नामि । इदमिति हस्तेन प्रदर्शनम् । अनेन मन्त्रेणा-
श्वत्यमन्यान्सत शड्कून्हविर्धारिणः शकटस्य मध्यमायामीपायां कीलप्रक्षेपेण बध्नीयात् ।
प्रतिशकु मन्त्रावृत्तिः । तिनः प्रागपवर्गाः ।। २९ ॥
ततोऽपि प्रबलतरप्रतिवन्धके सति पुनरप्यन्यं विशेषमाह-
यदि नावगच्छेदेतमेवाऽऽदित्यं चरं निर्वपेदि.
ध्मेऽपि मयूखान्संनोदनवगतः ॥ ३०॥
पूर्वत्र मध्यमायामीपायां शकवः कीलिताः । इदानीमिध्मेऽपि शकुनधनं
विशेषः । एवमपि कृते न प्रविशद्विशमेतमेवाऽऽदित्यं घरं निपेत् । इष्टया यक्ष्ये,
इत्यादि । उक्के याज्यानुवाक्ये ॥ ३० ॥
• विमंकाना द्विविधतण्डुलानां मध्ये शुक्लैलादित्यं चहें विधाय कृष्णर्वारुणचरुमाह-
कृष्णानां वारणं चरं निर्वपति । अनवगतो
वाऽऽदित्य निरुप्य वारुणं निवेदिमं मे वरुण
तत्वा यामीति याज्यानुवाक्ये । त्वं नो अग्न
इति संयाज्ये ॥ ३१ ॥
इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे द्वाविंशप्रने तृतीयः पटलः ।
अवगताऽस्प विरनवगतर राष्ट्रमित्याहुः (ले० सं० २-३-१) इत्यादि । अस्य
यममानस्याऽऽदित्यचरुणा यद्यपि प्रना प्राप्ता भवति तथाऽपि राष्ट्रं भूमिविशेषस्तावता
न प्राप्यत इत्यमिक्षा आहुः । अतस्तत्प्राप्तये यारुणं निपेत् । यया प्रमाया आदिस्या
देवता तन्द्राष्ट्रस्य वरुणो देवता | ततम्तयोस्तुष्टया तदुमयं प्राप्यते । इष्टया यक्ष्य
इत्यादि ॥११॥
इति सत्याप,दहिरण्यकेशिसूत्रन्यारुयायां महादेवशानिसंकलितायो प्रयोग-
चन्द्रिकायां द्वाविंशप्रश्ने तृतीयः पटलः ।
अप द्वाविंशंप्रने चतुर्थः पटलः ।
अप मृत्युमीतस्येष्टिमाह-
प्राजापत्यार तकृष्णलां निर्वदायुकामः ॥ १ ॥

·[२२ मों-
७७२
सत्यापाढविरचिंतं श्रौतसूत्रम्--
शतं सुवर्णानि कृष्णलतुलितानि यस्याः समष्टेः सा कृष्णलसमष्टिः शतकृष्णला ।
तो प्रनापतिदेवताका निरवपत् ॥ १ ॥
शत५ हिरण्यकृष्णलानि काकिण्या मापेण वां
संमितानि । औषधकल्पो यत्मागवहननात्तत्कृत्वा
पवित्रान्तर्हित आज्य आवपति । घ(घ)ममात्रं अप-
णम् । प्रचरणकालेऽष्टो देववाया अवद्यति ।
चत्वारि स्विष्टकृति । द्वे प्राशियाविडायाम् ।
चतुर्धाकरणकाले सर्वाणि पाशित्रे समोप्यैकधा
ब्रह्मण उपहरगति । तानि ब्रह्मा भक्षयति । भक्षाय
नयतीतरेपाम् ।। २॥
शतकृष्णळ्यां यक्ष्ये । शतायुप्पार्थमिति । शतं कृष्णलर हविरिदमेषा. मयि,
इत्यादि । अत्र शतं हिरण्यकृष्णलानि गुञ्जमा तुल्यानि माषेण वा । कृष्णानिनोलुख-
लमुसलादीनां न प्रयोगः । प्रमापतये त्वा जुष्टं० । न स्कन्नाभिमन्त्रणम् । प्रोक्षणान्तं
कृत्वा पात्राणि च प्रोक्ष्य उपवेषमादाय ध्रुवोऽसीति परुमुपदधाति ।.यजुषा घृतमुत्पुः
नाति हिरण्यमुत्पूय आज्यं स्याल्यामानीय धर्मोऽसीति तस्मिन्कृष्णलानाषपति । घ(घ)म.
मात्र थपणं न विक्लेदनम् । असामर्थ्यात् । अन्तरितमित्यादि । देवस्त्वा सवितेति न
विहाननम् । प्रचरणकाळ उपस्तरणाभिधारणे चत्वारि चत्वारि कृष्णलान्यवद्यति ।
एकावदाने चत्वारि गृह्णीयादित्यर्थः । चतुरवत्तिनोऽष्टौ पञ्चावत्तिनो द्वादश । चतुरत्तिना
विष्टकृति चत्वार नामदग्नीनामष्टौ । द्वे प्राशिने । सर्वत्रेडायामौ चतुरवत्तिनः । पञ्चाय.
त्तिनो द्वादश । चतुर्धाकरणकालेऽवशिष्टानि सर्वाश्री प्राशित्रे कृत्वा ब्रह्मणे भक्षार्थ.
मुपहरति । ब्रह्मा भक्षयति । तूष्णीमितरेपामृत्विनाम् । चतुर्धाकरणे (ण) मर्तस्याप..
नयः । न पिटलेपफलीकरणहोमी । शेषं पूर्ववत् । हिरण्यगर्भ आपो ह यत्प्रजापते
इति याज्यानुवाक्ये ॥ २॥
इश्चन्तरमाह---
सौर्य चळं निपदधस्तादुपरिपाच रुपमाभ्यां
परिगृह्याऽऽसादयति । तस्य प्रपाजे प्रयाने
कृष्णलं जुहोति । अपोन रुक्मो चरुणा प्रचरति ।
उदु त्यं चियमिति याज्यानुवापयै । एतर्षिय
रुपमा दक्षिणा ॥३॥

·- -- . ४ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाल्याख्यासमेतम् । ७७३ उत्तरया ब्रह्मवर्चसकामो यजेत । इप्ट्या यक्ष्ये । ब्रह्मवर्चसमवाप्नवानीति । सूर्याय नुष्टं० । सूर्य हन्यमित्यादि । रुक्माभ्यामुपरिप्टाहयस्ताच्च कृत्वाऽऽसादयति । तस्य प्रयाने प्रयाने कृष्णलं जुहोति । भादित्य हनिप एव प्रयाना न कृष्णल. द्रव्यकाः प्रयानाज्ये कृष्णलान्युप्याऽऽज्येन सह जुहुयात् । अपोह्य रुक्मौ चरुणा प्रच- रति सूर्यायानुव्हीति । उदु त्यं चित्रमिति याज्यानुवाक्ये । एतौ रुक्मो दक्षिणा । अग्नये हिरण्यमिति प्रतिग्रहः । अगन्मः सुवरित्यत्र अगन्म ब्रह्मवर्चसमित्यूहः । तदुक्तं न्यायविद्भिः-फलदेवतयोश्चेति ॥ ३ ॥ हिरण्यार्थिनस्त्रिहविष्कामिष्टिमाह- आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपदिति त्रिहविः स मत्लवदिति याज्यानुवाक्याः ॥ ४॥ उत्तरया हिरण्यलाभकामो यजेत । इप्ट्या यक्ष्ये । हिरण्यलामार्थमिति । विशतिः कपालानि स्पाली स्फ्यश्च इंद्वमित्यादि । निर्वापकालेऽनये जुष्टं सवित्रे जुष्टं । मूम्यै जुष्टं० । अग्ने हन्य रक्षस्व, सवितहव्यर रसस्व मूमे हन्यमिति, उत्करे विनि- नीय ययामागं व्यावर्तध्वमिदमग्नेः सवितुरिनि पुरोडाशीयान् , इदं भूम्या इति पर्व न् । पुरोडाशमधिश्रित्य तण्डुलानावपति । आग्नेयसवितृम्यां प्रचर्य भूम्या अनुवाहि भूमिं यन, भूम्या अहमन्नादः । स प्रत्लवन्नवीयसा, नि काल्या इत्याग्नेयस्य । हिरण्य. पाणिमूतये वाममद्य सवितरिति सवितु. । बडित्या पर्वतानां स्तोमातस्त्वा इति भूमेर्या- ज्यानुवाक्ये ॥ ४ ॥ सोमवामिनश्चरमाह- समिन्दर श्यामाकं चरं निर्वपेत्सीमवामिनः सोमातिपवितस्यदरणाऽऽपान्तमिति याज्या- नुवाक्पे ॥ ५॥ सोमवामिनो यजमानग्यायं चरुः । व्याख्यातः पूर्वमेव सोमप्रायश्चित्ते ॥ ५ पशुसामन्य त्रिविवामिष्टिमाह- अग्नये दात्र इति निविस्तेपां माजापत्यं संसृष्ट- विस्तृतीयम् । दधि मधु घृतमापो पाना इति द. घि मधु घृतमापस्तण्डुला इत्येतेपामाग्यविकारो मधुदके संरमप्टे मुख्य स्वाधर्म्यभूयस्त्वादाज्य. विकारो चलीयानने दादागुपे रयिमित्यानेयस्य

·[२२ प्रवे-
.
७७४
"सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्-
FF: मानो मारा तू भरेत्यैन्द्रस्य । घृतं न पूतमुभे
इति मांजापत्यस्य ॥६॥
उत्तरया" त्रिविष्कया पशुकामो यजेत । चतुर्दश्यां प्रातरनिहोत्रं हुत्वा, इष्टया
यक्ष्ये पशुमान्मूयासमिति । 'अन्यन्वाधानादि, शाखाहरणम् । आप्यायध्वमनिया
प्रजापतये देवभागमिति निगमाः । वेदं कृत्वा वेदिः । यवाग्वा सायमग्निहोत्रहोमः ।
प्रजापते हविरिन्द्रिय बहु दुन्धि प्रजापतये, इत्यादि । उदयात्प्रागुपक्रमः-
एकोनविशतिः कपालानि अन्यद्भर्जनार्थम् । स्फ्यश्च द्वंद्वं शूर्पद्वयं च । शिष्टानि प्रकृति-
वत् । पुरतः पात्रीत्रयं प्राकृतया सह न प्रातदोहपात्राणि आज्यस्थाल्या सह द्वे अ.
पूर्वे स्थाल्यौ । अग्नये दात्रे वो जुष्टं० । इन्द्राय प्रदाने जुष्टं० । यवपक्षे यवान् ।
अन्यस्मिन् प्रजापतये जुष्टं निर्वपामि । तण्डुलपक्षे यवतण्डुलान् सिद्धानन्यस्मिन्प्रजाप-
तये, अग्नये दात्रे वो जुष्टं प्रोक्षामि। इन्द्राय प्रदात्रे वो जुष्टं० । प्रजापतये वो जुष्टं० ।
यवपक्षे यार्थान्यवानवहन्ति । तण्डुलपक्षे न त्ववहननम् । तद्भूतोपदेशात् । कपाल-
मुंपाय भर्नेनामुपदधाति । पुरोडाशमधिश्रित्य तण्डुलानोप्य धानाः करोति । तण्डु-
लपले' ने त्वषिश्रयणम् । तेण्डुलानां निर्वापप्रोक्षणादयो विपर्यस्तादपि क्रियन्ते । सर्वे
पमिन्तरित प्रोक्षणीरासादय पत्नी संनयाऽऽज्येन मधुना दनो देहि । पत्नीसनहन
कृत्वाऽदित स्थाछिद्रपत्रा इति स्थालीत्रयस्याऽऽदानम् । महीनामित्याज्यं निरुप्य तूष्णी
मधूदकयोनिक्षेपः । महीनो पयाँसि स्थ ओषधीना रसा अदब्धेन वश्चक्षुपेत्यादि ।
तेनासि स्थ तेजसे वः, तेजासि स्थ तेजोऽनुप्रेत । अग्ने वस्तेजो माविनैनोहा
स्थ सुभुवो देवानां धाम्ने धाप्ने देवेभ्यो यजुषे यजुपे भवन । आज्यं मध्वाप: स्य सत्यानि
स्थ सत्यस्याध्यक्षाणि, इत्यादिबहुवचनेनोहः । न मधुदकयो स्थास्पोरासादनं पुरोधाश
द्वयमद्वास्य घाना उहेन, 'तण्डुलपक्षे तूप्णी तण्डुलान्प्रतिष्ठापयति क्रमेणालं
करणमपतमिन्द्रः प्रदाता, इत्यादि । अग्ने दा दाशुषे रयिं, दा नो अग्न इति याज्यानु.
वाक्ये । विकल्पिता याज्या अग्निर्देति। मा नो मर्धारा तू मर इति द्वितीयहविषः । अप
संसृष्टहविष्प्रभारफमः-जुहामुपस्तीर्य प्रकृतिवद्-दध्यवदाय पूर्ववद्धवाया मध्यवदाय
पूर्ववद्धृवयों घृतमवदाय पुनश्च पूर्ववधुवायामुदकमवदायोपाशुयान गवत्पुरोडाशा-
पवद्य धाना उहेन तण्डुलानवदायाभिघार्य दधिधानानां मध्दकयो पा प्रत्यभिधारणान्तं
कृत्वा प्रनापतय इत्युपांशु उक्त्वाऽनुव्हीति(त्य)उच्चैः । एवमाश्रवणादि तन्त्रेण प्रक्षे.
पणम् । ऊर्ध्वमुखेन नुहोति । प्रजापतेरहं देवयज्यया नेमानं इन्द्रियावी वा । केचि.
प्रमापतेरहं देवयन्यया नेमानं पाप्मानं दभेयमिति । अन्नादो भ्यासमित्यपरे । घृतं न
पूतमुझे सधन्द्रसर्पिप इति याज्यानुवाक्ये । मध्दकयोरपि विष्टकृद्यागं केचिन्नेच्छन्ति ।
प्रकृतिवत्समिटयनअन्नाहार्यो दक्षिणा । सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ॥ ६ ॥

·- ४ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलिनप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ... यज्ञविभ्रष्टस्याऽऽग्नेयादीनि त्रीण्युपक्रम्याक्नुवः न्यज्ञविभ्रष्टः। आग्नेयस्य च साम्यस्य चन्द्रे समा- लेपयेदिति सहितानि हवीच्यषिथयतीत्यर्थः। लेपी वाऽम्मिन्समाश्लेषयेत् । समलवदिति या. ज्यानुवारयाः ॥ ७॥ स्वकालेऽप्रवृत्तदर्शपूर्णमामोऽप्रवृत्तपशुवन्धो थाऽपवृत्ताग्रयणो वा उत्तरया -यनेत बिहविष्कया। यज्ञविभ्रष्टेष्टिम्तम्य कर्म–इष्टया यक्ष्ये । अमावास्यातन्त्रम् । सदश सामिधेन्यः । अन्वाधाय प्रवेश | वेदं कृत्वा वेदिः । एकोनविंशतिः कपालानि स्थाली म्फ्यश्च द्वंद्वम्। अग्नये जुष्ट ०। इन्द्राय जुष्टसोमाय मुष्टं । यथामार्ग ब्यावते. थाम् । इदमग्नेरिन्द्रम्येति पेपणार्थान् । इदं सोमम्येति चर्वान् । आग्नेयम्य सौम्यस्य चन्द्रे समालेपयेदिति संहितानि वीपि, अधिश्रयेदित्यर्थः । अथवाऽऽयसीम्ययोपी वेन्द्र समापयेत् । शेषमुक्तम् । म प्रत्नवनिरान्येत्याग्नेयस्य । इन्द्रं यो विश्वतस्प- न्द्रिं नर इत्येन्द्रम्य । त्व न. सोम या ते घामानीति सौम्यस्य ॥ ७ ॥ इएचन्तरमाह- द्वाचनीपोमीयौ | नानातन्त्रावनीपोमा सवेदसेवि याज्यानुवाश्याः ॥८॥ यं यनमानं प्रति कामो नोपनमेत् । अग्नये कामायेत्यत्र व्यास्त्यातम् । तस्य कर्म- इष्टया यक्ष्ये । अग्नीपोमीयमे दशकपाल निर्वपेत् । उक्के याज्यानुवाक्ये | उन्नरा विकल्पाः ।। ८॥ सोमाय वानिने श्यामापस्याऽऽप्यायस्व संत इति ॥ ९ ॥ यः व्याद्विमीयाननननामामय मविष्यतीति यो विमीयात्स उत्सरया यनेत । इष्टया यक्ष्ये । न यो मामी नी )ति संकल्पः । स्थाली स्फ्यश्च द्वंद्वम् । सोमाय यानिने जुष्ट । मोम बानिन्ध्यमित्यादि । आप्यायस्व सं त इति याज्यानुः पाक्ये ॥ ९ ॥ ग्रामणस्पत्यस्य गणानां त्वा गणपतिर हवामह इति ।। १०॥ उत्तरया प्रामाम इष्टया यक्ष्ये ग्राममवामानानि । ब्रह्मणसदये - 1. गपते एमित्यादि । गणाना स्था, म इग्जनेनेति याज्यानुवाक्ये ।।

·03 सत्याषाविरचितं श्रौतसूत्रम्- [ २२ प्रश्ने- . -- तां य. कामयेत ब्रह्मविशं विनाशयेयमिति ॥८]] सर्व ब्राह्मणस्पत्यं भवति । मरुतो यद्धव इति याज्यानुवाक्ये ॥ ११ ॥ ब्रह्मणा वै विनाशयेयमिति यः कामयेत । इष्टया यक्ष्ये । ब्राह्मणा वैश्या नष्टा भवन्त्विति । सर्व ब्राह्मणस्पत्यं भवति । ब्रह्मणस्पतिरेव देवता । मारुती यांज्यानुवाक्ये। मरुतो' यद्धवो दिवो या षः शर्मेति ॥ ११ ॥ इष्टयन्तरमाह- १ अर्यम्णे चरुं निर्वपेत्सुवर्गकामोऽर्यमाऽऽयाति ये ते इति ॥ १२ ॥ स्वर्गकाम उत्तरया यजेत । इष्टया यक्ष्ये । स्वर्ग लोकमवाप्नवानीति । स्थाली स्फ्यश्च द्वंद्वम् । भर्यम्णे नुष्टं । अर्थमन्हव्यमित्यादि । अर्यम्णोऽहं देवयज्यया स्वर्ग लोकं गमे(पुषे)यम् । अर्यमाऽऽयाति ये तेऽर्यमन्निति याज्यानुवाक्यै ॥ १२ ॥ यो राजन्य आनुजावरः स्यात्तस्मा एतमैन्द्रमानुष कमेकादशकपालं निर्वपैदेन्द्रस्यानुपूकस्य बुध्नादग्रमिति ॥१३॥ यो राजन्य आनुजावरः समानानामात्माननिच्छेदप्रत्वं त्रैष्ठ्यं, स उत्तरया यनेत । इष्टया' यक्ष्ये । समानानामग्रत्वप्राप्त्यर्थम् । आनुपुको लूनेषु व्रीहिपु मूलेभ्योऽनुसूयन्ते पश्चादुत्पधन्त इति द्वितीयफलरूपा नीहयोऽनुपूकाः । तेभ्यो निष्पन्न आनुपूकस्तेनैव तेभ्यो । ऐन्द्रं चरुं निपेत् । इन्द्राय जुष्टमित्यादि । बुध्नादन, बुध्नादणेति याज्यानुवाक्ये ॥ १३ ॥ (यो ब्राह्मण आनुजावरः स्यात्तस्मा एतं वाईस्पत्य- मानुपूकं चरं निपेत् । ) वार्हस्पत्यस्य प्र यो जज्ञ इति ॥१४॥ घालण्यासत्वगामिनः समानानां बार्हस्पत्य आनुपूकश्वरुः । इष्ट्या यक्ष्ये । समानाना. ममत्व प्राप्नवानीति । बृहस्पतये जुएं० इत्यादि । प्र यो जज्ञे महान्मही, इति पाज्यानुवाक्ये । विकल्पिता याज्या बुध्नायो अग्रमिति ॥ १४ ॥ पापयक्ष्मगृहीतस्याऽऽदित्यश्वरमावास्यायो नवो नवो यमादित्या इति याज्यानुवाक्ये ॥ १५ ॥ . . १. पुस्तके-'यः कामयेत दानकामा मे प्रमाः स्युरिति सोऽप्येतयैव यत 1 टपा यक्ष्ये । प्रति दानकामाः प्रभा भवेयुरिति । शेपं पूर्ववत् ।य. यामयेत स्वस्ति जनतामियामिति । चोमनजनता पास्यामीति। शेषमुकम्' इति पाठः।

·- . ४ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितमयांगचन्द्रिकान्याख्यासमैतम् । ७७७ पाप समगृहीत उत्तरया यजेत । इष्टया यक्ष्ये। यक्ष्मरोगशान्त्यर्थमिति । आदित्यम्यो जुष्टं०, इत्याधुक्तम् । नवो नवो यमादित्या इति याज्यानुवाक्ये । अमावास्यायामेव यागः । अमावास्यातन्त्रमादित्यो देवता ॥ १५ ॥ त्रिधातुं निर्वपेदिन्द्राय राज्ञ इत्येकादशमृत्तानेषु कपालेष्वषिश्रयति परितपनान्तं कृत्वा तस्मिन्नु त्तरं ज्यायारसमधिश्रयति । यथागृतानलंकृत्य सादयति । मचरणकाले मध्यात्प्रथमां देवतां यजति । दक्षिणार्धाद्वितीयामुत्तरार्धातीया सर्वेपामभिगमयन्नवद्यति अच्छंबदकारं यावता दिन माप्नुयाचावता च वपद् कुर्यात् । प्राच्यां. दिशि त्वमिन्द्रा(दोडोनि राजेति तिरा ऋची व्यत्यासमन्वाह । यमामनूच्य मध्यमधः यजेत । मध्यमापनूच्योत्तमया यजेत । उत्तमामनूच्य मयमया यजेत । एवं सर्वा अनुवाक्याः सर्वा याज्या भवन्ति ॥ १६ ॥ 'उत्तरयाऽन्नायकामनिधातुना यक्ष्ये। घातवीयः हविः । केचिदिष्टया यक्ष्ये। ऐट५ हविः, इति। एकादश कपालानि स्स्यश्च द्वंद्वम्। आमावास्यात मम् । इन्द्राय राक्षे जुटं० । इन्द्रायाचिरानाय जुष्टं । इन्द्राय स्वराजे जुष्टं निर्वामि । इन्द्र राजन्यमिन्द्राधिरान ह. व्यमिन्द्र स्वरानन्हव्यमित्यादि पिण्डं कृत्वा यथामागं व्यावर्तः, ययामागं व्यावर्तेषामिति, उद्दिश्ये:मिन्द्रस्याधिराजस्य (स्वराज्ञः) प्रथम पुरोडाशमविश्रित हेवस्ता सविता अपयत्ति. त्युल्मुकैः परितपनान्नं कृत्वा तस्योपरि द्वतीयमिन्द्रायाविराना तस्योपरि तृतीयमिन्द्राय स्वरात इति । उत्तरणोत्तरेण पूर्व पूर्व इच्छा यत्युत्तर उत्तरो ज्याया- भवत्युत्मकैः परि. (प्रति ) प्यानिस्ते तनुवं माऽति था.ने हत्या रसस्वेति । सपा तूष्णीममिवारण सर्वानलं त्येति । एवं भूनानासादयति अपनमिन्द्रो भुवनान्नु तां, आनमिन्द्रोऽधिरानो भुवनान्नुहृतां, अपतमिन्द्रः स्वराद् भुवनान्नुता प्रचणकालं दक्षिणा न्युरोडाशामा भेष्टेत्यूहेन सह त्रिभ्यः पुरोडाशेभ्योऽवति । एवं द्वितीय, तृतीयं नमदीना तृतीय दक्षिणाधादेव । यवदानानि वोऽवद्यन् इत्यूहेन । इन्द्राय राईऽनुयूहीति । इन्द्रं राजान यन० । इन्द्रस्य राज्ञोऽहमिन्द्रियान्यन्नादः । एवं मगदवद । ---उन्द्रायाविराजायानु- हि । इन्द्रमधिरामं यन । इन्द्रस्याधिरान राहमिन्द्रियाच्या १६ः । एवमुत्तरार्धादव दाय-पन्द्राय स्वराऽऽनुहि । इन्द्रं स्वराज यज । इन्द्रस्य स्वाज्ञोऽहमिन्द्रियाच्या ।

·७७८
सत्यापाढविचितं श्रौतसूत्रम्-
[२२ प्री-
नादः । प्राच्यां दिशि त्वमिन्द्राऽ(न्द्रोड)मीति पुरोनुवाक्यामनूच्येन्द्रो जयाति न परेति
याज्यया प्रथमां देवतां यजेत । इन्द्रो जयाति न परेति पुरोनुवाक्यामनूच्यास्येदेवेति
द्वितीयां देवतां यजेत । अम्येदेवेति पुरोनुवाक्यामनूच्य प्राच्यां दिशि इति तृतीयां
देवतां यनेत । शेपमुक्तम् ॥ १६ ॥
सर्वपृष्ठां निर्बपेदिन्द्राय रायंतरायेति द्वादशसूत्ता-
नेपु कपालेष्वधिश्रयति । प्रचरणकाले पूर्वार्धा-
त्पथमां देवतां यजति । एवमितराः प्रदक्षिणं
समन्तं पर्यवद्यतीति विज्ञायते । अभि त्वा शूर
नोनुम इति पट्टचो व्यत्यासमन्वाह विज्ञायते च
न वृहत्या वषट् कुर्याद्यबृहत्या वपद् कुर्यादन्तं
छन्दासि गायेदनुवाक्यायाश्चत्वार्यक्षराणि न
याज्यायामध्यप यजत्यनुष्टभं च वा एतत्पति
च संपादयन्ति मन्यामहे ॥ ९ ॥ इन्द्राय रायंत.
रायानुयूहीत्युक्त आभि त्वा शूर नोनुमोऽदुग्धा इव
धेनवः। ईशानगस्य जगतः सुवर्दशमीशानमोमित्य-
नूच्येन्द्र तस्थुपस्वामिद्धि हवामहे इति रजतीन्द्राय
घाईतायानुवूहीत्युक्त स्वामिद्धि हवामहे साता
चाजस्प कारवः । त्वां नेप्चिन्द्र सत्पति नरस्त्वां
फाष्ठोमित्यनूच्य स्वर्वतोऽभि त्वा शूर नोनुम
इति यजति । इन्द्राय चैरूपायानुगृहीत्युक्ते
यद्यान इत्पनून्य पिया सोमामिति यजति ।
इन्द्राय वैरानायानुयूहीत्युक्तं पिघा सोममित्य-
नन्य ययाय इति यजति । इन्द्राय साकराया.
नुहीत्युक्त रेवतीर्न इत्यनूच्य मोवस्मै पुरो.
रथमिनि यजनि । इन्द्राय रेवतायानुमूहीत्युक्त
प्रोप्यस्पे पुरोग्यामिति( त्यन्य ) रेवतीर्न
इति यति । अवर्षभी दृष्णिवम्नः सा
दक्षिणा ॥ १७ ॥

·७७९ ४ पटलः ] महादेवशासिसंकलितपयोगपन्द्रिकाध्याख्यासमेतम् । इन्द्रियकामा मोकामः स्यात् । स उत्तरया गनेन । सर्वपृष्ठेति समुदायनाम । सर्वपृष्ठया यक्ष्ये । सार्वष्ठ हविः, इत्यादि । पाप्रमादनकाले द्वादश कपालानि स्फ्यश्च द्वंद्वमित्यादि । निर्वाएकाले इन्द्राय रायंतराय जुष्टं० । इन्द्राय पाहताय जुष्टं ० । इन्द्राय धेरूपाय जुष्टं। इन्द्राय वैरानाय जुष्टं ० । इन्द्राय शाफराय जुष्टं ० । इन्द्राय रेवताय नुष्टं । निर्यपामीति निर्वापः । इन्द्र राधंतर हर रक्षम्वेन्द्र वाहत हत्यं० इन्द्र वरूप हत्यं० 10 इन्द्र वैरान हन्य० इन्द्र शाकर हव्यं० इन्द्र वत हयर रक्षनेत्यादि । चतु. यन्तेन प्रोक्षणम् । सह निर्यापादि महारहन्ति सह पिनष्टि सह पिण्डं कृत्वा द्वादश- सूत्तानेषु कपालेप्पधिश्रयति(त्ये)एक एव पुरोडाश इन्द्राय रायंतराय बार्हताय . रूपाय वैरानाय शाफराय रैवताय जुष्टं निर्वपामीति निर्वापः । एवमुत्तरत्र यथार्थ विमझयः । अपतमिन्द्र रायंतर नाहत वरूप वैरान शाफर रैवन भुवनान्नुदन्तामह प्रनां धीरवती विदेयेति । प्रचरणकाले मपन्न • पर्यवधति ।. पूर्वार्धादारभ्यो- तरापवर्गः स्यात् । यस्मिन्प्रथमावदानं तत्प्रदेश द्वितीय दि पूर्वार्धादवदायेन्द्राय रायंतरा- यानुयूहि इन्द्रं राधंतरं यम । अभि त्वा शूर नोनुम इत्यनूच्य त्वामिद्धि, इति यजति । इन्द्राय पाहतायानुनूहि इन्द्रं माईत यजेत्युक्ते त्यामिद्धि हवामह इन्यनूच्य, अमि त्वा शूर नोनुम इति यनेत । इन्द्राय यरूपायेत्युक्ते या व इन्द्र ते शतमित्यनूच्य पित्रा सोममिन्द्र मन्दतु त्येति यनेत । इन्द्राय रामायानु हान्युके पिबा सोममिन्द्र मन्दतु त्वे. त्यनूच्य यथाय इन्द्र ते शतमित्ति यनेत । इन्द्राय शाफरायानुव्हीत्युक्त प्रोप्वम्मा इत्यनूच्य रेवतीनः सधमाद इति यनेत । इन्द्राय वतायानुगृहीत्युक्ते रेवतीनः सधमाद इत्यनूच्य प्रोप्वस्मा इति भनेत । इत्येवं वेदभाष्यकाराभिप्रायः । आह च सूत्रे भाप्यकारामिप्रायम्-न बृहत्या वपट् कुर्यादिति । तत्रायं प्रयोग:--- अमि त्वा शूर नोनुम ईशानमित्याद्यनृच्य येश्यनामह इन्द्रं रायंतरं भूर्भुवः सुवस्तम्धु. पस्त्वामिद्धीति यजेत । त्वामिद्धिः त्वां काष्ठोमित्यनूच्य स्वर्वतोऽभिवा सूर नोनुम इति धनेत । पधाच इत्यनूच्य षिका सोममिति धाति । पिचा सोममित्यनूच्य यद्याव इति यजति । रेवतीने इत्यनूच्य प्रोत्वस्मै पुरोरथमिति यनति । प्रोप्वामै पुरोरयमित्या नच्य रेवनाने इति यनतीति । सर्वेषां भेदेन हुतानुमन्त्रणमिन्द्रियाव्यन्नादः, इति । ऐन्द्रवाय(ऐन्द्राग्न)वदाज्ये[न] प्रत्यभिधारण, अवर्षभवृष्णिवम्ता दक्षिणाः । सहस्र- उत्सा अक्षीयमामा ते दध्रुः पृथिवीमन्तरिक्षं दिवं च तैरवर्षभवृष्णिवस्तर तितराणि मृत्युमिति । ब्रह्माणो ब्रह्माण स्य ब्रह्मणे वो हुताचा मा मा हि-सिष्टाऽऽहुता मार शिवा मवन | ब्राह्मगा इमे वोऽश्वर्षभवृष्णिवस्ताः । वरुणायावं, रुद्राय गां, त्व. देऽनां, पूष्णेऽविमित्यादि । सिद्धमिष्टि; संसिठते ॥ १७ ॥ धारा ·[२२ प्रश्ने- सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्-. हपत्यायेतयैव यजेताभिशस्यमानः ॥ १८ ॥ अमिशस्यमानः सर्वपल्या यजेत । शेष समानम् ॥ १८ ॥ चक्षुप्फामस्याऽऽग्नेयादीनि त्रीण्युदने शुचयस्तव वि ज्योतिपंदु त्यं चित्रमिति याज्यानुवाक्याः । समानी आग्नेयाभ्यां चतुर्धाकरणकाले सौर्या. पीपिण्डान्कृत्योदु त्यं जातवेदस सप्त स्वा हरितो रथे चित्रं देवानामिति प्रतिमन्त्रं पिण्डान्यजमानाय प्रयच्छति । तान्यजमानः प्राश्नाति ॥ १९॥ चक्षुप्काम उत्तरया यजेत । इष्टया इक्ष्ये । तिमिरपटलादिदोपशान्त्यर्थमिति । पात्रसादनकाले पोडश कपालानि स्थाली स्फ्यश्च द्वंद्वमित्यादि। अग्नये भ्राजस्वते जुष्टं । सूर्याय जुष्टं० । अग्ये भ्रामस्वते जुष्टं । अग्ने भ्राजस्वन्हव्यः रक्षस्व सूर्य हव्य रक्षस्वाने भ्राजस्वन्हव्यमित्यादि। उठग्ने शुचयस्तव शुक्रा इत्येषा पुरोनुवाक्या। वि ज्योतिषा बृहता भात्यग्निरित्येषा याज्या बाजरवतः । उदु त्यं चित्रमिति सूर्यम्य । सप्ठ त्वा हरित इति वा विकल्पिता या। समानी याच्यानुवाक्ये भवत इति लिङ्गात् । चतुर्घाकरण- काले सूर्याच्चरोत्रीपिण्डा कृत्योदु त्यं ज तोदए सप्त त्वा हरितो रथे चित्रं देवाना. मिति यनमानाय प्रयच्छ त। यजमानस्तांस्तुप्णी भक्षयति । चतुर्धाकरणादि । सिद्धमिष्टिः सतिष्ठते ।। १९॥ वैश्वदेवी सांग्रहणी निर्वगामकाम इति । पृप. त्याः पृपद्वत्सायै दुग्धे वत्सायै चरुंघृत इत्य- पाम् । ध्रुवोऽसि धुवोऽह सजातेषु भूयासमिति परिधीपरिदधाति । विश्वे देवा विश्वे देवा इति याज्यानुवाक्ये । आमनमस्यामनस्य देवा इत्या. मने तिस आहुतीर्जुहोति । अप्रकृतानामनिर्दिष्ट- कालानां कर्मणां प्रधानानन्तर्यमित्यात्रेयः । अ- न्तमागन्तूनीति चादरायणः ॥ १० ॥ २० ॥ ४ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे द्वाविंशमने चतुर्थः पटलः । उत्तरया ग्रामकामो यजेत । साग्रहण्या यक्ष्ये। सांग्रहणीयर हविः । पात्रसादने म्याली म्फ्यश्च द्वम् । नवनीते श्रपयतीत्यापस्तम्बः। घृत इति सूत्रकारः । प्रणयनपसे ।

·५ पटलः । महादेवशाखिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । ७८१ ब्रह्मन्नवनीत प्रणेष्याम्येयमाहेन | आज्यदनवनीतशब्देन नपुंसकलिङ्गेन प्रयोगः । यजुरुत्पते नवनीते अपणं विश्वेभ्यो देवेभ्यो मुप्टमित्यादि । ध्रुवोऽसि ध्रुवोऽहमिति परिधीन् । अस्मिन्पटिते नारिष्ठान्हुत्वा-आमनसीमत्युपहोमः । विष्टकृदादि समानम् । विश्वे देवा अतावृधः, विश्वे देवाः शृणुतेमर हवामति याज्यानुवाक्ये ॥ २० ॥ - ॥१०॥४॥ इति सत्यापादहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशान्निसंकलितायां प्रयोग- चन्द्रिमायां द्वाविंशप्रने चतुर्थः पटलः । भय द्वाविंशप्रश्ने पञ्चमः पटलः । अथाऽऽयुष्कामेष्टिमाह- यो ज्योगामयावी स्याद्यो वा कामयेत सर्वमा. युरिति । तस्मा एनामिष्टिं निर्वपेव । याग्नेयादीनि पञ्च पात्रसश्सादनकाले खादिरं चतुःसक्तिपात्रं प्रयुनक्ति । मौवर्ण च प्रवृत्तं शतमानस्य कृतम् । अयो सलु यावनीः समा एप्यन्मन्येत नावन्मा. नरस्यादिति विज्ञायते ॥ १॥ यनवमेतनवनीत. मभवदित्याज्यमवेक्ष्याऽऽज्यग्रहणकाले तृष्णी- मादितः सादिरे चतुगृहीतं गृहीत्वाऽपेतराम गृह्णाति । सादनकाल उत्तरेण ध्रुवार माद- यति । तम्मिन्नत्तमवदयाति । बागृष्ट आयुर्दा अग्न आप्यायस्व सं नेऽत्र ते हेड उदृत्तयं प्रणां देव्यानो दिवोऽमाविष्णु अनाविष्ण इनि आन्या- नुवाक्याः ॥२॥ अग्पिनाः प्राणोऽमीनि चतुर उप- होमा होति ॥३॥ याग्वादिर आग्यं नवग्रेगा हवनीयं पर्याहत्य दक्षिणनाडायमन्नदि निदधानि ॥ ४ ॥ तमनमानोऽगन वृदय धागममृतस्य पन्यामिनि । ५॥ अथास्य प्रमा दक्षिण हर्म गृहानि । प्राण इना, विनी ·७८२ सत्यापाढावराचतं श्रौतसूत्रम्- [२२ प्रश्न- हस्तमन्वारभ्य यजमान पर्याहुः पावमानन स्वा स्तोमेनेति ॥ ६॥ अयैतद्यजमानो हिरण्याघृतं निष्पिवतीममम आयुपे वर्चसे कृधीति निष्पिवन्त. मभिमन्त्रयते ॥ ७ ॥ उदृत्य प्रवृत्तं प्रक्षालय दक्षिणे कणे यजमानः प्रदक्षिणमावध्नाति । आयुरसि विश्वायुरसीति ॥ ८॥ अथास्याध्व- युदक्षिण५ हस्त५ साङ्गुष्ठं गृह्णात्यग्निरायुष्मानिति पभिः पर्यायः ॥ ९ ॥ स्विष्टकृत्प्रभृति ॥ ११ ॥ सिद्ध संतिष्ठते ॥ १० ॥ ज्योगामयाविनो रोगपरिहारार्थमरोगस्य चापमृत्युपरिहारार्थमियं पञ्चहयिकेष्टिः । आयुष्कामो वोत्तरया यनेत । इष्टया यक्ष्ये । चिररोगनिवृत्त्यर्थं शरीरीत्यार्थ वा शतायुष्यार्थं वेति संकल्पवाक्यनिर्देशः । पात्रसादनकाले खादिरं पात्रं चतुष्कोणं प्रयुनक्ति । सौवर्ण च प्रवृत्तं शतगुब्नैः परिमितं, शतमानं शतगुञ्जासमितं कुण्डलाकारं कर्णवेष्टनमाभरणं, तयोरप्राकृतत्वात्प्रकल्पनमात्रमेव प्रवृत्तस्य प्रमाणम् । 'अयो खलु यावती: समा एप्यन्मन्येत' (३० सं० २--३-११) इति ब्राह्मणोक्तम् । मनुष्याणामायुष्यं शतं, तत्र यजमानस्य यावन्त्यापि गतानि तानि विहाय, भविष्य- दायुःसमानैर्गुजैः परिमितं पष्टिवर्षस्य चत्वारिंशत् । एवं सर्वत्र द्रष्टव्यम् । अथवा रुग्णो यनमानो यावतो भाविनः संवत्सरान्प्राप्नोत्वित्यध्वर्युमन्येत तावद्भिर्मानैः परिमितं कर्तव्यम् । मानशब्दो गुञ्जाबीजं ब्रूते । रुग्णस्यातीतमायुः परित्यज्याऽऽगामिन आयुपो यावन्तः संवत्सर। एतस्य मनसि निश्चितास्तावद्भिर्गुञ्जाबीनैः परिभितमित्यर्थः । पात्रसादनकाल एकोनत्रिंशत्कपालानि स्थालीद्वयं च स्फ्यश्च द्वंद्वं प्रकृतिवत्सर्वा. ण्यासाद्य खादिरं चतुरश्रं नु(कु)ण्डलाकारं पात्रमित्यासादयति । निर्वापकाले अग्नये जुष्टं.. सोमाय जुष्टं० वरुणाय जुष्टं सरस्वत्यै जुष्टं ० अग्नाविष्णुभ्यां जुष्टं० इत्यादि यथाभागं व्यायः तध्वम् । + इदमन्नेवरुणस्याग्नाविष्णोः पुरोडाशीयानिदं सोमस्य सरस्वत्या इति चर्वान् । + अन हिरण्यकेशिसूत्रानुसारेण इदमाये च यरुणाय चामाविष्णुभ्या चैत्यादि चतुर्थीविभकि. चकारपटित देवतादेशनवाफ्ययापनं न्याय्यम 1 हिरण्यकेशिकाभ्येष्टिप्रयोगप्रन्थे च तथैषोलेसो दृश्यते । पष्ठीसहित चकाररहितं च प्रकृतवाक्यमण्ड्विलायां दृश्यते । तदनुसारेणात टीकाकृता निविष्ट- मिति भाति । मण्डिवलाया आपस्तम्बसूत्रानुसारित्वादापस्तम्य तथव देवतादेशनवाफ्यो संभमेन युकं भवत्याण्यिलावाक्यम् । तथाऽपि हिरण्यकेशिकाम्येष्टिप्रयोगग्रन्थस्य मलापासमानुसारिरयाता. इशयाक्यलेखनमेव युक्तमुत्पश्याम । तया च हिरण्यकेशीयेऽन प्रयोगेऽण्डियलानुसारिदेवतादेशनवा- पयलेखनमयुकमेवेति विचारणाय सुधीभिः ।

·७८३ ६ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । पिण्डं कृत्वा ययामागं व्यावर्तध्यमिति प्रथम, व्यावर्तेयामिति चरू, पुनर्यथामार्ग व्यावर्ते- थामिति पुरोडाशी । इदं सोमस्य सरस्वत्या इति चरू । इदं वरुणस्येदमन्नाविण्वोरिति पुरोडाशौ । यन्नवमैत्तन्नवनीतमभवदित्याज्यमवेक्ष्येति वचनादनेन प्राकृत आज्यमसीत्यवे. क्षणमन्त्री बाधितः । आज्यग्रहणकाले ग्वादिरपात्रे चतुष्कोणे तूष्णी चतुर्गृहीतं गृही. त्वाऽऽज्यानीष्टयर्थानि गृह्णाति । आज्यस्थाल्या एव खादिरस्थाज्यानामासादनकाले ध्रुवा. मासाद्योत्तरेण धुवायाः माढयित्वा तस्मिन्रवादिरस्थ आज्ये प्रवर्त(वृत्त)मादधाति । सुवस्यं सादनादि । हविभिः प्रचर्य नारिष्ठान्हुत्वा-आश्विनोः प्राणोऽसीनीन्द्रस्य प्राणोऽसि मित्रावरुणयोः प्राणोऽसि विश्वेषा देवानां प्राणोऽसि, इति चतुर उपहोमान्हुत्वा संपा- तेन प्रवर्त(वृत्त)मभिधारयति । राइसीति चतुर्भिर्यत्खादिरमाज्यं तदम्रहणादाहवनीयम् । पर्याहृत्य दक्षिणस्यां वेदिश्रोण्या साढयित्वा तदाज्यं यजमानोऽवेक्षते घृतस्य धाराम. भृतस्य पन्यामित्यादि गन्यैरयदित्यन्तः । अथ ब्रह्मा यनमानस्य हस्तं गृह्णातीतर ऋत्विनः सर्वे ब्रह्मणो हस्तमन्वारम्य यनमान पर्याहुः परिगच्छन्त आहुः पावमानने त्वा० नीवनस्याया इत्यन्तः । अथ यजमानो हिरण्याघृतं निप्पियति, हिरण्यलग्नघृतं निःशेष पिबति । तूष्णीं विचन्तं यनमानं-इममग्न जरदष्टिर्ययाऽमदित्यन्तः, इत्यः नेनामिमन्प्रयतेऽश्वर्युः । अयोद्धृत्य हिरण्यं रवादिरात् ( प्रक्षाल्याऽऽयुष्ट इति यनमा. नाय प्रयच्छति । प्रवर्त(वृत्तं), यजमान आचम्य प्रतिगृह्य प्रदक्षिणं दक्षिणे कर्ण आषघ्नाति आयुरसि० आयुर्गेपमित्यन्तेन ) । अग्निरायुप्मानित्यनुवाकशेपेण पइमिर्मन्थनमानस्य दक्षिणहस्तं गृह्णाति । तेन त्वाऽऽयुपाऽऽयुम्मन्तं करोमीत्यनुपङ्गः सर्वत्र । ततः स्विष्ट- कृदादि । अन्वाहार्यमेव दक्षिणा । आयुष्टे विश्वतोऽदयदायुर्दा इत्यामेयस्य । आप्या. यस्य सं त इति सोमस्य । अव ते हेड, उदुत्तममिति वरुणस्य । प्र णो देव्या नो दिव इति सरस्वत्याः । अग्नाविष्णू अग्नाविष्णू इत्यनाविण्योः । सिद्धमिष्टिः तिष्ठने ॥११-१०॥ अपाश्वप्रतिग्रहेष्टिमाह- ऋविनोऽश्वप्रतिग्रहे वारुणी। यावतोऽश्वान्मति- गृहीयात्तावतो चारुपांश्चतुष्कपालान्निपेदेकम- तिरिक्तमिमं मे वरुण तत्त्वा यामीति याज्यानु. चाक्ये ॥ ११ ॥ , अश्वदावारिधिरिति मीमांसकाः । उपक्रमोपसंहारवशेनाश्वप्रतिग्रहीतुरिष्टिरिति केचित् । सूत्रकाराभिप्रायत्त्वेयम् । इष्टव्या यक्ष्ये । परुणपाशमोक्षामिति । यावतोऽश्वान्प्रतिगृही. यात्तावनो धारणाश्चतुष्पालानिपेत् । वरुणाय जुष्टमित्यादि । इमं मे वरण तत्वा ·[२२ प्रभ- सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- यामीति याज्यानुवाक्ये । लौकिके वैदिके च बहुत्वे पुरोडाशानां तन्त्रेण (प्र)लेपः । द्विप्रभृतिषु चैकमतिरिक्तं निपेदिति । त्रयम्कयत्प्रयोगरतन्त्रणकमतिरिक्तमिति ॥११॥ यद्यपरं मतिग्राही स्यात्सौर्यमेककपालं निपेत् । उदु त्यं चित्रमिति याज्यानुवाक्ये ।। १२ ॥ यद्यपरं प्रतिग्राही स्यादिति । अश्वप्रतिग्रहं कृत्वा वारुणेष्टिमपि कृत्वा पुनश्वाश्वप्र. तिम्रहेष्टिं कुर्यात् । एक द्वौ बहून्वा तायतो वारुणाश्चतुष्कपालानिपेत्सहातिरिक्तान्कृत्वा सौर्यमेककपालमनुनिपेत् । याज्यानुवाक्ये उक्ते ॥ १२ ॥ अपोऽवभृथमवैति सामवर्जमनूयाजान्तम् । इमं मे वरुण तत्त्वा यामीति याव्यानुवाक्ये ॥ १३ ॥ एककपालधर्मेणापरमिति कल्पे पूर्वकल्पे च वारुण्याः पूर्णपात्रस्थाने सौमिकोऽव. भृथः । अवभृथे वारुणमेककपालमित्यादि सर्व सोमवत् । न सामगानम् । प्रस्तोतुरमा- पात् । न वाससोः प्रक्षेपः । केचिदिच्छन्ति सौत्रामणिवरस समिदाधानान्तं कृत्वेटिं समापयेत् । व्याख्याते याज्यानुवाक्ये ॥ १३ ॥ अपोनप्त्रीयं चरुं पुनरेत्य निर्वपेदपानपात्समन्या यन्तीति याज्यानुवाक्ये ॥ १४ ॥ अपोनपुत्रीयेण घरन्ति । इष्टया यक्ष्ये । अपांनपाद्देवता । अपांनपादा ह्यस्थादुप. स्थमिति लिङ्गात् । अपांनपादे जुष्टं निर्वामि । अपांनपाडव्य५ रक्षस्वेत्यादि । अपा. नपादेऽनुहि । अपानपादयन। अपानपादोऽहमन्नादः। अपानपादा ह्यस्यादुपस्थं समन्या यन्तीति याज्यानुवाक्य भवतः ॥ १४ ॥ पाप्मगृहीतस्पैन्द्रावरुणमेककपालं निपेत् ॥ १५ ॥ ऐन्द्रावरुणी पयस्यान्तं पयस्यायामवधाय मच्छाधाss. सादयति ॥ १६ ॥ अथास्मारपपस्यां प्रतिदिशं व्यूहति या यामिन्द्रावरुणा यतच्या तरित्यते. रेव पुनः समूहत्यमुक्तमिति मन्त्रान्सनमति ॥ १७ ॥ इन्द्रावरुणा युवमध्यराय, आ नो मित्रावरुणा म वाहवा इति याज्यानुवाक्ये ॥ १८ ॥ यो वामि. न्द्रावरुणाविति पयस्याया उपहोनाः ॥ १९ ॥ यः पाप्मगृहीतः स्यारस उत्तरया यत । इष्टया यक्ष्ये । पापक्षयामिति । अगी. मन्नाधाय शाबाहरगं त्रिमन्यम् । मतप्रशः । प्रमः न मयं यदि भवति । षा. ।

·पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ઉધ बर्हिः संनद्ध मवति सर्वम् । तथेष्मम् । वेदं कृत्वा वेदिः । अन्तर्वेदि शाखाया इत्यादि कुम्भीलेपनान्तं परिवासितशकलवर्नम्। इमो पर्णमिति शाखापवित्रनिधानं वत्सापकरणं प्रातदोहाय । अथाग्निपरिस्तरणायेककपालं स्फ्यश्च द्वंद्व वैश्वदेववत्पुरतः । इन्द्रावरुणाभ्यां जुष्टं । इन्द्रावरुणौ हव्यः रक्षेथाम् । प्रोक्षणादि कपालोपधानान्तम् । ततः प्रातदोहकर्म निष्टपनादिसंक्षालननिनयनान्तम् । इन्द्रावरुणाभ्यां हविरिन्द्रियं, बहुदुग्वीन्द्रावरुणाभ्यां देवेभ्यः पयसि टौकिकदध्यानयनं श्लक्ष्णीकरणं पुरोडाशस्याऽऽप्यले निनीयोत्तरपरि- ग्रहादि वैश्वदेववद्याज्यग्रहणं पृपदाज्यं च । उद्वासनकाले तृप्णी पुरोडाशमभिधार्य यस्त आत्मेति पयस्यामुद्रास्य द्वयोः पात्रयोरुद्धरणं, एकस्मिन्वेति विकल्पेन माप्यकारे- णोक्तम् । एकस्मिन्पक्ष उद्धत्य पुरोडाशमलंकृत्य पयस्यायां पुरोडाशमवदधाति । एतयैव पयस्यया पुरोटाशं प्रच्छाद्य सहैवाऽऽसादयति भूर्भुवः सुवरिति केचित् । प्रियेणेति माप्यकृत् । अग्ने नित्रमसीत्यायभिहोमान्तं वैश्वदेववदासन्नाभिमर्शनमस्मात्पुरो- डाशात्पयस्यां व्यूहति या वामिन्द्रावरुणा यतव्या तनूस्तयेमम हसो मुञ्चत. मिति चतुभिः प्रतिदिशं पुनः समूहति दिशं प्रच्छादयति । नव प्रयानाः । अवदान. काले सहैव पयस्यया पुरोडाशस्यावद्यति । मा मष्टं मा सविनाथां मा वा हि सिंप मा यां तेनोऽपक्रमीद्भरतमुद्धरतमनुपिञ्चतमवदानानि या प्रत्यवदास्यामि नमो वामस्तु मा मा हिसिष्ट (देवदानीयान्तद्वामा) आप्यायतां पुनस्तन्त्रेण प्रक्षेपः । इन्द्रावरुणयोरहं देव- यज्यया (सहदो) नेमानं महिमानं गमेयं, इन्द्रिया, अपिवा-उपहोमकाले नारिष्ठान्हुत्वा योवामिन्द्रावरुणावित्यष्टौ । स्विष्टकृत्प्रभृति । प्रथमनो वत्सो दक्षिणा । नवान्यामाः । परिधीन्प्रहृत्य वाजिनचर्या । त्रीणि समिष्टयपि। ब्राह्मणतर्पणान्तं सतिष्ठते ॥ १९॥ अग्नये प्रयत इति त्रिहविः प्रमायममिरिति याज्यानुवाक्याः ॥ २० ॥ उत्तरया भ्रातृव्यवान्यनेत । इष्टया यक्ष्ये । शत्रुनयार्थमिति । चतुर्विंशतिः कपा. लानि स्फ्यश्च द्वंद्वम् । अग्नये प्रवते जुष्टं० । अग्नये विवाधवते जुष्टं० । अग्नये प्रतीकवते जुष्टं० । अग्ने प्रवन्हव्य रसस्वादने विवाधवन्हव्यः रक्षस्वाग्ने प्रतीकवन्हव्यः रसस्वेत्यादि। अग्निं प्रवन्तं यज । अग्निं विबाधवन्तं यन । अग्निं प्रतीकवन्तं यन । सपामनादः । प्राय प्र ते यक्षि, विपानसा विज्योतिषा, स त्वमग्ने तर सुप्रतीकम् । इति याज्या. नुवाक्याः ॥ २० ॥ - इन्द्रायाडोमच इति त्रीण्य दोमुचे विषेप 'यम्मा दि न इन्द्रेन्द्र क्षपमिन्द्रियाणि शतक्रतोऽनु ते दायोति याज्यानुवाक्या: ।। २१ ।।

·७८६ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- [ २२ प्रश्न उत्तरया भ्रातृव्यवान्यजेत । विजित्या यक्ष्ये । वैजतं हविः । कोचिद्विनित्येष्ट्या यक्ष्ये । शत्रुजयार्थमिति । त्रयस्त्रिंशत्कल्पालानि स्फ्यश्च द्वंद्वम् । इन्द्राया होमुचे मुष्टं । इन्द्राय वैधाय जुष्टं । इन्द्रायेन्द्रियावते जुष्टं। सर्वेष्वेकादशकपालेविति भाष्यकृत् । तथा च ब्राह्मणे-त्रयस्त्रिशत्कपालमिति पुरोडाशत्रयार्थानां वादः । अहो. मुचे विवेष यन्मा, वि न इन्द्रेन्द्र क्षत्रमिन्द्रियाणि शतक्रतोऽनु ते दायीति याज्यानुवा. क्या11 २१॥ अग्नये संवर्गाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् । तर शतमासन्नमेतेन यजुपाऽभिमशेदोजोऽसि सहोऽसीति । युवा हि देवहूतमानिति पञ्चदश सामिधेनीरन्वाह नित्यया परिदधाति । कुवित्सु न इति याज्यानुवाक्ये । उत्तरे संयाज्ये ॥ २२ ॥ भ्रातृव्यवानुत्तरया यनेत । इष्टया यक्ष्ये। शत्रुनयार्थमिति । अष्टौ कपालानि स्फ्यश्च वंदम् । अग्नये संवर्गाय जुष्टं० । अग्ने संवर्ग हव्यं ० इत्यादि । हविरासाद्य, ओनोड- सि सहोऽसीति । अभि भूरित्यन्तेनाध्वर्युरभिमृशति । न यजमानः करणत्वात् । अप्रत्य. गाशीष्ट्वाञ्च । ननु-सत्यं प्रपद्ये इत्यादिक एको हौत्रकाण्डः। उभा वामिन्द्राग्नी इत्यादि. रन्त्यानुवाकात्मकोऽपरः । तयोर्मध्ये युक्ष्वा हि (२-६-११) इत्यनुवाको न समा. नातः । तत्कयमस्य हौत्रत्वम् । समाख्ययेति वदामः । यथा तयोः काण्डयोर्याज्ञि- कानां समाख्यया हौत्रत्व तयाऽस्याप्यनुवाकस्येति द्रष्टव्यम् । युवा हि देवहूतमानिति पञ्चदश सामिधेनीरन्वाहेति । युवा हीति त्रिः प्रथमामन्वाह तैः सह द्वादश नित्यया परिदधाति । आनुहोत, त्वं वरुण इति तयोरन्धतरस्य निरुत्तमानियुक्तत्वात् निर्य. घनमें । नात्र धारये पञ्चदश सामिधेन्यः । कुवित्सु नो मा नो अस्मिन्निति याज्यानु. वाक्ये । यस्यानुषन्नमस्विनः, विना हि त इति विष्टकृतः । अवशिष्टा विकल्पार्याः । इदमपरं याजुपं होत्रम् ॥ २२ ॥ भाजापत्यो गार्मुतश्वरुः प्रजाकामस्य प्रजापते, स वेद पुत्र इति याज्यानुवाक्ये ॥ २३ ॥ प्रनाकाम उत्तरया यनेत । इष्टया यक्ष्ये । "मामवाप्नवानीति । प्राजापत्यं गार्मुतं परं निपेत् । प्रमापतये जुष्टं निर्वपामीत्यादि । उक्ते याज्यानुवाक्ये ॥ २३ ॥ सीमापूपणेति सोमापौष्णस्य ॥२४ ।। पशुकाम उत्तरया यनेन । इष्टया यक्ष्ये। परमान्भूयासमिति । सोमापौणं गार्मुत .. .. ।

·५ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलिनप्रयागचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् ।
घरं निपेदिति । सोमापूषभ्यां जुष्टं० इत्यादि । सोमापूपणेमो देवाविति
याज्यानुवाक्ये ॥ २४ ॥
चित्रापूर्णमासे निर्वपत्पशुकामस्याऽऽनेयादीनि स-
शामिना रयिमश्नवदिति याच्यानुवाक्या: । अग्ने
गोभिर्न आगहीत्युपदोमाः ॥ २५ ॥
धेत्रपौर्णमास्यां विवेष्टया यहये । पशुमान्भ्यासमिति । चत्रं हविरिदमेषामुक्तानि दे.
पतानि | अनुक्तानि हवींपि सौम्यसरस्वतीसिनीवालीवन सर्व पुरोडाशाः । अना-
देशे प्रकृतिःप्रत्येतन्या इति न्यायात्। एकोनत्रिंशत्कपालानि तिस्रः स्थाल्यः स्फ्यश्च द्वंद्व,
इत्यादि । अग्नये जुष्टं ० सोमाय जुष्टं ० त्वष्टे जुष्टं ० सरस्वत्यै जुष्टं ० सरस्वते जुष्टं सिनीवाल्यै
जुष्टं० इन्द्राय जुष्टं० । अग्ने हव्यः रक्षस्वेत्यादि । ययामागं न्यावर्तध्वम् । इदमने-
स्स्वष्टुः सरस्वत इन्द्रस्य पेपणार्थान् । सोमस्य सरस्वत्याः सिनीवाल्याश्चर्यान् । पिण्डं
कृत्वाव्यावर्तध्वम्। पुनश्च न्यावर्तेयामिति सकृत् । क्रमेणाधिश्रयणमन्तरितमित्यादि। सर.
स्वत्या अहं० वाचमन्नाद्यं पुषेयं, अग्निना रयिं, गोमा ९ अग्ने इत्याग्नेयस्य । आप्यायस्व,
संत इति सौम्यस्य । इह त्वष्टारमग्रिय, तन्नस्तुरीपमधेति त्वाष्ट्रम्य | प्र णो देव्या नो ।
दिव इति सरस्वत्याः । पीपिवांसं यम्य व्रतमिति सरस्वतः । सिनीवालि पृथुष्टुके, या
सुपाणिरिति सिनीवाल्याः । इन्द्रं वो विश्वतस्परीन्द्रं नर इत्येन्द्रस्य । भवशिष्टा विक.
पार्याः । नारिष्ठान्हुत्वाऽने गोभिः (ले० सं० २-१-५) इति सप्त उप-
होमाः ।। २५ ॥
अप कारीरीष्टिः प्रतिपाद्यते--
पुष्कलेपु नक्षत्रेपूदवसाय ॥ १२ ॥ २६ ।।
इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे द्वाविंशपने पञ्चमः पटलः ।
पुष्कलेषु नक्षत्रेषु पुण्येषु नक्षत्रेषु बहुवचनान्तेषु नक्षत्रेषु वा वार्षिकेषु वा मह.
क्षरेपु वा ॥ १२ ॥ २६ ॥
इति सत्यापादहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशालिसकरितायां प्रयोग-
चन्द्रिकायां द्वाविंशप्रश्ने पन्चमः पटलः ।
भय द्वाविंशत्रने पष्टः पटलः ।
कार्या दृष्टिकामो यजेत ॥ १ ॥

·[१२ प्रश्ने- ७८८ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- उत्तरया वृष्टिकामो यजेत । कारीयों यक्ष्ये। वार्षिकाभावा( वर्षणमवना मिति संकल्पः ॥१॥ अग्नीनन्याधाय दक्षिणेनाऽऽहवनीयं मारुतमसि मरुतामोज इति कृष्णं वासः कृष्णतूपं यजमानः परिधत्ते । अप उपस्पृश्य ॥२॥ शालाभूतं देवयजनं कृत्वा समारोप्योदवसाय मथित्वाऽऽयतने निधाय विद्युदसीति । ततोऽन्वाधानान्ते, कारीरीय हविरिदमेषां मयि । अन्वाधानजपान्तेऽपरेणाऽऽहवनीयं दक्षिणाऽतिक्रम्योपविश्य यजमानो मारुतमसि० धारां मिन्धीति कृष्णं वस्त्रं परिधत्ते सदशम् । अपामुपस्पर्शनं श्रौतम् ॥ २ ॥ रमयत मरुतः श्येनमाचिनमिति पश्चाद्वारा प्रतिमी. पति पुरोवातमेव जनयत्येहि वातति । कृष्णोऽन्यः पुरस्तात्मत्यङ्मुखोऽवस्थितो भवति ॥३॥ तमेतेन चाससाऽभिपिनयभिनन्दयति यदि क्रन्देद्विधूनुयाच्छकृन्मूत्रं वा कुर्यादर्पिष्यतीति विद्यात् ॥ ४॥ अधाध्वर्युः रमयत मरुतः० स्वस्तीति पश्चाद्वातं प्रतिमीवति प्रतिवध्नाति । मन्त्रो. चारणमेव निरोधः । एहि वातेति पुरोवातमेव जनयति । उच्चारणमेव कल्पनो मन्त्रः । कृष्णवर्णोऽश्वः पुरस्ताद्देवयजनस्य प्रत्यमुखोऽवस्थितो भवति । यजमानः पारहितेन वाससाऽश्वमभिपिनष्टि समार्टि । अभिनन्दस्तनयेत्यूचाऽध्वर्युर्यन- मान एवेत्युपदेशः । सोऽश्वो यदि क्रन्देत शब्दं क्वीत कम्पयेद्वाऽश्वो यदि शक-मूत्रं वा कुर्याद्वर्षिप्यतीति जानीयात् ।। ३ ॥ ४ ॥ पुरोवातो वर्षनित्यष्टो वातनामानि हुत्वाऽन्तर्वेदि कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमाऽऽस्तृणाति भवस्फूर्जन्धिद्युद्वर्पन्भूतरावृत्स्वाहा इत्यन्तः । अष्टो वातनामसंज्ञिका आहुतीर्जुहोति । अन्तर्वेदि कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमित्यादि ॥ ५ ॥ तस्मिन्सर्जूरसक्तून्कगैरसवतूनिदधाति मान्दा वाशा इति कृष्णमधुपा संयुत्य तिस्रः पिण्डीः ·७८९ ६ पटलः j महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । कृत्वा पुष्करपलाशेपूपवेष्टय वृष्णो अश्वस्य संदानमसीति कृष्णेनावदानोपनाति ॥ ६॥ तस्मिन्खरसकून्करीरसक्तून् सोमाकृतेर्तृतस्य फलस्य चूर्णम् । तयोरन्यतरसक्त कृष्णमधुपा( ना ) संयुज्य कृष्णमधुना भ्रामरेण मधुना मान्दा० वाशा० माऽवत, इत्यन्तेन संयुज्य तिनः पिण्डीः कृत्वा, पिण्डानीत्यर्थः । पुष्करपलाशैद्ध्वा कृष्णा. जिने निधाय समुद्यम्य न्याख्यातं वृष्णो अश्वस्य० नह्यामीत्यन्तेन कृष्णेन दाम्ना बध्यते ॥६॥ उत्करे मागीपं निगवं त्रिच्छदिरनपस्थित भवति । देवा वसव्या इति तस्योत्तमे छदिपि कृष्णाजिनमावध्नाति ॥ ७॥ अहोरात्रावसक्तं भवति ॥८॥ एष्वेव संमृतेषु उत्करे प्रागीपं त्रिगर्व त्रिच्छदिरवस्थितं भवतीति केचिदेव कुटिः । अस्मिस्त्रीणि च्छदीपि भयन्तीति । एवमनसो लक्षणम् । गागा छदिरित्यर्थः । देवा यसव्या, वृष्टयाऽवत इति मन्त्रान्तः । उद्गो दत्तेति त्रिष्वनुपरः । अतोऽनुमन्त्रण सह पूर्वस्मिन्छदिपि कृष्णानिनमावघ्नीयात्तथाऽऽवध्याहोरानं तिष्ठेत् ॥ ७ ॥ ८ ॥ यदि वर्षेत्पिण्डीरेव जुहुयात् ॥ ९॥ एवमानद्धे कृष्णाभिने यदि वर्षेत्पनन्यस्तदा पिण्डीरेव जुहुयात् ॥ ९ ॥ यदि न धदेवाः धर्मण्या इति मध्यम आव. ध्नाति । अहोरात्रायसक्तं भवति । यदि वरिप. ण्डीरेव जुहुयात् । यदि न वदवाः सपीतय इति जघन्य आवघ्नाति । अहोरात्रावसक्त भवति । यदि वपिण्डीरेव जुहुयात् । यदि न वर्षेच्वोभूने प्रीणि घामच्छदादीनि कृष्णानां घीहीणां निर्वपति ॥ १०॥ तान्यासाद्याचरतः कृष्णाजिनमासादयति ॥ ११ ॥ त्वं त्या चिद. च्युतेति याग्यानुवारयाः ॥ १२ ॥ पागो वा दविहोमो वाऽऽदावेवाग्नीनन्याधायेति वचनात् । यागो जुहोतिचोदि- तत्वाद् दविहोमो वा । दविहोमपक्षे दिवा पित्तम इति प्रथमपिण्डस्य होममन्त्रः । असिनव इति घूमानुमन्त्रणम् ! आ यं नर इनि द्वितीयाय होममन्यः । उदीरयथा ·[२२ प्रश्न- - सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- मरुत इति तृतीयस्य होममन्त्रः । असितवर्णा इति धूमानुमन्त्रणम् । मरुत्पिण्ड्य इत्यापस्तम्यवचनादुमयपक्षे मरुत एव पिण्डीनां देवताः । होमान्तमेव कर्म । यागपक्षे प्रामणमोमनान्तम् । तत्र प्रयोगः-अन्याधानं पूर्वमेवोक्तम् । अमावास्यातन्त्रम् । तस्मादनन्तरं तपः वेशः । अथ बहिराहरणादिप्रागुत्तरात्परिग्रहात्कृत्वाऽयोत्करे स्तम्वयजुर्हरणादिवेदिधर्मा अनर्थलुप्ता भवन्ति । अप परिस्तृणीतेत्यादिप्रधानोत्करं प्रागनं कृत्वा चर्हिस्तरण परि. धानादि वेद्या विधृती निधाय प्रस्तरमेव स्तृणाति । तस्मिन्सुचः सादयति । केचि. दत्रापि सर्हिः प्रस्तरः । पिण्डीनां तूप्णीममिघारणम्-~-आद्रो मुवनस्येति । केचिद्देव. स्त्वा सवितेति । प्रियेणेत्यासादनम् । उत्करे सादयति । अपतो(त) मरुतो भुवनानु- दतामित्यादि । आज्यभागाम्यां प्रचर्य पिण्डानां यागक्रमेण त्रयाणां मरुतो देवताः । असितवर्णा इति तिस्रः । ( पड् याज्यानुवाक्याः ) । मरुतो यज । अत्रापि धूमानु- मन्नणं, केचित्पिण्डानां तन्त्रेण प्रक्षेपः । असितवर्णा इत्येतयाऽनुमन्त्रणं च न सर्वहुता. शने । दक्षिणान्वाहार्यमेवेति केचित् । कृष्णं वास इत्यादि ब्राह्मणतर्पणान्तम् । अवर्षपक्ष एवं प्रयोगः-यदि न वर्षेपर्जन्यो देवाः शर्मण्या इत्यत्रोद्गो दत्तेति मध्यमे उदिपि वधीयात् । अहोरात्रावसक्तमिति व्याख्यातम् । यद्येवमपि कृते न वत्पनन्यो देवाः सपीतयः,उद्गो दत्तेति चापरस्मिञ्छदिपि बध्नीयात् । अहोरामावेति व्याख्यातम् ।एवमपि कृते न वत्पर्जन्य- निप्वपि यावद्येषु श्वोभूते चतुर्थेऽहनि धामच्छदादीनां प्रयोगः-अन्वाधानं पूर्वमेयोक्तम् । अमावास्यातन्वं व्रतप्रवेशो वैश्वदेववत् । वर्हिराहरणादि । प्रसूनमयादीनि षोडश कपालानि स्फ्यश्च द्वंद्वं पूर्वस्मिन्पृपदाज्यधानी सर्व एककपालधर्माः केचिन्न प्रभ(पृपदा)ज्येति । अग्नये घामच्छदे जुष्टं। मरुद्भयो जुष्टं । सूर्याय जुष्टं । अग्ने धामच्छद्धव्यमित्यादि। कृष्णप्रीहि- मिरेव नियम्यते । कृष्णोष्णीष इति लोहितोष्णीप इत्यादिवत् । पूर्वमेव व्याख्यातम् । पुरोडाशानाधनित्याऽऽप्यले निनीयोत्करे पूर्वस्मिन्नेव धर्मा अनर्थलुप्ता भवेयुः । विभज्य बर्हिस्तरणं वेद्यां हविरासादनं कृत्वा उत्करे प्रियेणेति पिण्डीरासादयति । अग्निमन्थ- नादि । अग्नये घामच्छ्देऽनुब्रूहि । एवं यज । मारुतेन प्रचर्य, सौगैककपालेन प्रचरति । संसोऽसीत्यभिहोमः । केचिन्मध्यम(धाश्चेति । त्वं त्या चिदच्युताने भूरीणीति घाम- च्छदः । दिवो नो वृष्टिं पिन्वन्त्यप इति मरुतः । उदु त्यं चित्रमिति सूर्यस्य ॥ १० ॥ - । दिवा चित्तमः कृण्वन्तीत्येताभिः पिण्डीर्जुहोति ॥ १३ ॥ प्रतिमन्त्रं पिण्डीराबध्नातीत्यापस्तम्बः । अथ पिण्डीनां यागो होमो वा । यागपक्षेs. वदाय होमः । त्रयाणां पूर्वयाण्यानुवाक्याः । धूमानुमन्त्रणं च । होमपक्षे नारिठान्हु- ·है पटलः ] महादेवशाखिसंकलितमयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ७९१ वा दिवा चित्तम इति जुहोति । तिसृभिस्तित्र आहुतयो धूमानुमन्त्रणं च ॥ १३ ॥ अथाऽऽसां धूममुद्यन्तमनुमन्त्रयतेऽसितवर्णा हरय इति ॥ १४ ॥ आसामाहुतीनामित्यर्थः ॥ १४ ॥ उत्करे कृष्णामामपकां स्थालीमद्भिः परयति सृजा वृष्टिमिति ॥ १५॥ समुद्रं प्रणेत्यन्तः । यावद्विलं तावदद्भि. पूरयतीत्यर्थः ॥ १५ ॥ यदि भिधेत वर्षिष्यतेति विद्यात् ॥ १६ ॥ गतार्थः ।। १६ ॥ अनस उपस्तम्भने शङ्कनै वा कृष्णाऽविर्यद्धा भवत्यन्जा असीति तस्यामश्वविज्ञानमुपैति ॥१७॥ समुद्रियमित्यन्तः । अनस उपस्तम्मनेऽस्मिन्शद्वौ वा कृष्णवर्णाऽविर्भद्रा मवेत् । स्फुटाथै तस्यामेडकायामश्ववद्विज्ञानमुपैति ॥ १७ ॥ उत्करे वर्षाहुस्तम्ब प्रतिष्ठाप्योन्नमय्यं पृथिवी- मिति वह्विां जुहोति ॥ १८ ॥ वर्षाहुः पुनर्नवा । दृतिमित्यन्तः । आज्येनापां पूर्ण सुवमित्येके । पुनर्नवाकृतिर्वी. हुस्तम्ब इत्येके ॥ १८ ॥ तमाहवनीयेऽनुभहत्य हिरण्यकेशो रजसो विसार इति धूममुघन्तमनुमन्त्रयते ॥ १९ ॥ तं पुनर्नवायाः स्तम्बम् । न सत्या इत्यन्तया । पतसमिरित्येके।॥ १९ ॥ ये देवा दिविभागा इत्युत्करे कृष्णाजिनमवधुनोति ॥ २०॥ विशन्वित्यन्तः ॥ २० ॥ भौर्वभृगुवचिमिति संयाज्यै ॥ २१ ॥ स्विष्टकदादिपिण्डीनामपि तन्त्रेण । स्पष्टमन्यत् ॥ २१ ॥ कृष्प वासः कृष्णोऽन्यः कृष्णाविदक्षिणा ।। २२ ।

·। २२ प्र- - ९९२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- नपुंसकबहुवचनेनोहः । सहस्रधारागीत्यादि च । संतिष्ठत इष्टिः ॥२२॥ अथ सर्वकारीर्याग्नेय एवाटाकपालोऽनुपसर्ग स्तस्योपहोमा वातनामानि याभिः कृष्णाजि. नमायध्नाति याभिः पिण्डीर्जुहोति याभ्यां च धूममुधन्तमनुमन्त्रयते ॥ २३ ॥ सवकारिकर्मसु (अथ सबकारीर्या) यक्ष्ये वर्षार्थम् । सपकारीरीयं हविः । उदवसाय मन्यनादि पूर्ववत् । न तु पिण्ड्यः । एकाह साध्यः । आग्नेय एवाप्टाकपालोऽनुपसर्गः। घर्षा होमध । असित वर्णा हिरण्यकेश इति चाऽऽग्नेयस्य च कृष्णं पास इति दक्षिणा स्पष्टमन्यत् ॥ २३ ॥ सहस्रदक्षिणाकस्य ज्योतिर्विश्वज्योतिरोर्याममहावतादेरनुष्ठानासद्धि प्रति साधनत्व- माह- पूर्ववभिधातुमषिश्रयति ॥ २४ ॥ वैधातवीया पूर्वमेव व्याख्याता सर्वकामार्था । अभिचरन्नभिचर्यमाणः सहस्रेण यक्ष्य. माणः (ले० सं० २-४-११) सहस्रणेष्टवान्यो यक्ष्य इत्युक्त्वा न यनते (२-४-११) इत्यादयोऽधिकारिणः ॥ २४ ॥ अस्मिन्कर्मणि द्रव्यं चोदकमा ब्रीहिमयमपवदितुं यवमयं चाऽऽह- यवमयस्तु मध्यः । ऐन्द्रावैष्णव हविर्भवति ।। २५ ।। द्वादशकपालः पुरोडाशो भवति । अयः : रोडाशा भवन्ति । उत्तर उत्तरो ज्याया- न्भवति । यवमयो मध्यः (तै० सं० २-४ -११) इत्यादि । एवं यवमयस्येतरवैल- क्षण्यादित्यर्थः । त्रिधातुवत्रिष्वपि पुरोशेपू सकृदेव हस्तस्पर्शनावदानम् । सर्वेषाम- भिगमयन्नवद्यति(२-४-११) इति ब्रह्मणे . एव्यम् ॥ २५ ॥ प्र सो अग्न इत्युष्णि को धाय्ये | अग्ने त्री ते वाजिना त्री पधस्थे ते हिवत्या परिदधाति । सं वां कर्मणोभा निग्य रीति याज्यानुवाक्ये । उत्तरे संयाज्ये ॥२६॥ एतस्यां धातवीयेष्टौ सामिधेनी पेण सर्वाण्यपि च्छन्दांस्यनुवक्तव्यानीत्यभिज्ञा आहुः । तत्तु सर्वच्छन्दोनुवचनं कथं टन इ ते तदुच्यते--ककुप्रच्छन्दस्त्रिष्टुभः सारम् । उष्णिक्छन्दो जगत्या सारम् । अतस्तदुभवानुवचनेन सर्वच्छन्दोनुवचनं संपद्यते ।

·६ पटलं. j महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । प्र सो अग्न तवोतिभिरित्येपा ककुमदायेषु त्रिपु पादेषु मध्यमपादस्य द्वादशाक्षरत्वात् । प्र होने पूर्य वच इत्येपोष्णिक्तदीयेपू त्रिषु पादेप्वन्तिमपादस्य द्वादशाक्षरत्वात् । प्रकृती द्वे रुचावुक्ते आ जुहोत दुषस्यतेति गायत्री सामियेनी, त्वं वरुण इति जगती भवति । ते अपवदितुं त्रिष्टुममाह-अग्ने त्री ते वानिना, इति । सं वा कर्मणा, उमा निग्यथुरिति याज्यानुवाक्थे । त्रीण्यायपि० अग्निस्त्रीणीति स्विष्टकृतः । अवशिष्टा विक- ल्पार्या इति मायकृत् ।। २६ ॥ हिरण्यं ताप्य धेनुरिति दक्षिणा ॥ २७ ॥ ताप्ये घृताक्तवस्त्रम् । प्रतिग्रहप्रकारस्तु व्याख्यातः ।। २७ । ऐन्द्रावाईस्पत्यं च निद्राजन्ये जात इदं वामास्ये हविरिति याज्यानुवाक्य । हिरण्यं दाम दाक्षिणा दक्षिणा ॥ १४ ॥ २८ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रे द्वाविंशमश्ने पष्ठः पटलः ।। इति सत्यापाढहिरण्यकेशिस्त्र द्वाविंशः मनः । ---- यं कामयेत राजन्यमनपोधो जायेत वृतान्नश्चरेदिति तस्मा एतमेन्द्रावाहस्पत्यं घरं निपेत् (३० स० २-४-१३) इत्यादि ह्मणे विधिष्टव्यः । ये रानन्य प्रत्यध्वर्युरेष कामयेत देवैरप्रतिबद्धशक्तिकोऽयं नायता सर्वत्र निवारणकान्वैरिणो मारयतेव घरविति तन्येयमिष्टिः । राजन्ये जात ऐन्द्राबाहम्पत्यश्वरु. । इष्टया यक्ष्ये । जातः पुत्रोऽनपोधो भवविति । वृत्रासन्निति या फलनिर्देशः । अनपोब्ध. केनापि प्रका. रेण वृतान्हातुमामो भवत्वित्युपदेशः । अग्न्यन्वाधानादि । इन्द्रावृहस्पतिभ्या जुष्टं । इन्द्रागृहम्पती हव्यः । इन्द्राबृहस्पतिभ्यामनुहि । इन्द्राबृहम्पती यन । इदं वामास्ये हविः । अयं वा परिषिच्यते, इति याज्यानुवाक्ये । अस्मे इन्द्राबृहम्पती बृहम्पतिर्न इति विकसिते याज्यानुवाक्ये । भोचिता टक्षिणामाह-हिरण्मयं दाम दक्षिणा (२-४-१३ ) इति । दाम रन, । अभ्यास प्रमसमाप्त्यर्थः । यम्याऽऽहतारन्यरग्निभिरग्नयः सदज्यन्त इत्यत्र विविाष्टौ वि ते विप्ववात. तासो, त्यामझे मानुपीरिति विविषयम्य (.)। पाता ददातु नो रविमिति देवि. कानां हरिपाम् । स्वमो गृहद्वय ( ३-४-11) इनि देव. सुवाम् । प्र देवमिति चातुर्माम्येषु च प्रणयनीगा अष्टौ । उत्तरा शेषा अग्नेर्मन्यने ·:- ७९४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [२२ मने- नातप्रणीयनीयमिति प्र हयमाणायेति । अग्नेऽयं यज्ञमध्वरम् (ते० सं०४-१-११) इति वैश्वदेवस्य । इन्दाग्नी रोचना दिवः (१-२-११) इति वरुणप्रयासस्य । अग्नि- वृत्राणि (४-३-१३ ) इति साकमेधानाम् । उशन्तस्त्वा (नै० सं० २-१-१२) इति पितृयज्ञस्य । वायो शतं प्र याभिरिति शुनासीरीये पायोः शुनासीरस्य सूत्रान्तर ( आपस्तम्बेन ) उक्ते । तत्र श्लोकाः शतकृष्णलया यक्ष्ये भक्षणं तु विधीयते । आज्ये प्रयानेष्वन्वोप्य कृष्णलान्सह हूयते ॥ हिरण्यकामो नष्टे च लब्धे चेष्टिविधीयते । संसृष्टेटौ ध्रुवास्तित उच्चैरेय विधीयते ।। न मध्दकयोर्मन्त्री निर्वापे स्विष्टकृवयोः । विस्टेटौ समाश्लेपममावास्यावतं भवेत् ॥ अग्नीषोमीयकोऽष्टासु स श्यामाकमयो भवेत् । आनुपूकस्तयालूनविरइडाश्वः ( को लूनीहिपुरोडाशः) प्रकीर्तितः ।। तथा त्रिधातुना यक्ष्ये पुरोडाशत्रयं मवेत् । तथा तु सर्वपृष्ठेति नामधेयं प्रकीर्तितम् ।। एफस्तु बहुदेवत्यः पुरोडाशो विधीयते । सकृत् स्विष्टकृदादिः स्यात्तिमिराद्यपनोदनम् ।। भ्रामस्वतस्तु भेदेन समानीति विधानतः । नवनीत प्रणेप्यामि साग्रहण्या न वा ( आज्यक्षेयं नवं ) भवेत् ।। यदि ज्योगामयावी स्याच्चतुष्कोणं तु खादिरम् । यावन्त्यायूंषि यष्टुश्च तावन्त्यू( श्चातीतान्य )र्वानि यानि च ॥ श(ग)तावा॑भिः संख्यामिर्गुजैर्मानेश्च समितम् । प्रयतै कुण्डलाकारं कर्णाभरणमेव च ॥ अश्वप्रतिमहे दातुरिष्टिायविदा सदा । अनेकेषु सहेज्या स्यादतिरिक्तं तु सर्वदा ॥ पारुण्याः पूर्णपात्रस्य स्थानेऽवभृथकर्म च । सोमवत्समिदाधानमिटेः संस्थितिरेव च ॥ अपानपाते निर्वापः पुनरश्वप्रतिग्रहे ! एकं कृत्वा तथाऽप्येवं कृत्वा सौर्य तु निर्वपेत् ।

·१ पटल ] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ७९५ अनन्तरं तु वारुण्या संस्थाप्येष्टिस्ततः परम् । अपोनप्त्रीयमेव स्यादतिरिक्तं तु सर्वदा ।। ऐन्द्रावरुण्यामहेनाप्यवद्धान विधीयते । प्रसूमयादि सर्व तु वैश्वदेववदेव च ।। विजितस्त्रिहविष्का च विजित्या यक्ष्य एव च । प्रयस्त्रिंशत्कपालं तु त्रयाणामनुवादकम् ॥ संवर्गष्टौ यदोनोऽसि ह्यमिमृष्टिस्तथाऽध्वरम् । चित्रायां षट्पुरोडाशाः सिनीवाल्यै चरुभवेत् ॥ कारीर्या यक्ष्य इत्याहुः पिण्डीनां मरुतस्तथा । उत्तरे वेरिधर्माः स्युर्वर्षाहुस्तु पुनर्नवः ॥ सवकारीरिकानाम्न्या यक्ष्ये वैधातवीयया । तथा यवमयो मध्ये जाते राजन्य एव च ।। न तु वैश्वानरीयोक्तं सौवर्ण दाम दक्षिणा । इति सत्यापादहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रि- कायां द्वाविंशप्रश्ने पष्ठः पटलः । प्रयोगचन्द्रिकायास्तु मालायाः सूत्रसंस्थितेः । काम्यप्रश्नस्येह कृतो निर्णयः कौस्तुमो मणिः ।। मध्यगो यज्ञवपुपस्तुष्टयेऽस्तु मयाऽर्पितः । गृह्णाति हि किमप्येष मक्तर्यद्यत्ततः कृतम् ॥ इति सत्यापादहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोग- चन्द्रिकायां द्वाविंशः प्रश्नः । अथ प्रयोविंशप्रश्ने प्रथमः पटलः । विनेययुक्ताखिलसिद्धवर्यलसच्चिदानन्दसुखं मुनीन्द्रम् । नमामि सूत्रार्थविदे मुदाऽहं हिरण्यकश्याख्यगुरुं कृपाब्धिम् ॥ द्वाविंशे वर्णिता होत्रकाम्यपश्चिष्टयोऽखिलाः । प्रयोविंशे कोकिलीय न्यावष्टे काइकानि च ॥

·७९६ [२३ प्रश्ने- सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- अत्रेदानी कौकिल्याः कर्मोच्यते- अथातः फौफिली व्याख्यास्यामः ॥ १ ॥ अथ शब्दोऽनन्तरार्थः । अतःशब्दो हेत्वर्थः। कौक्लिीति कर्मनामधेयम् । कौकिली तु समहविर्यक्षसंस्थान्तर्गता नित्येति वैखानससूत्रे पाठात् । या चाग्निं चित्वा सौत्रामण्या यनेतेत्यगभूता सा तु चरकसौत्रामणीति समाख्या ॥ १ ॥ तस्याः पूर्ववत्कल्पः ॥ २॥ तस्याः कौकिल्याः 1 नवम्यां प्रातरग्निहोत्रं हुत्वा कौकिल्या यक्ष्ये । तेनेश्वरं प्राण- यानीति संकल्पः । स्वर्गार्थमिति वा संकल्प्य विद्युदसीत्यादि । अथवा सारस्वतान्वार- म्भणीयौ । केचित्सारस्वतान्वारम्भणीयो नेच्छन्ति । पड्ढोता । एतानि नानाहवनी. यानि । कालायसेन काललोहेन कालानुशातनेन कालेनोपधानेन कालेन कोशेयसूत्रेण य इच्छेदिति । एतानि सीसप्रत्याम्नायानि । क्लीबाग्रीहियवश्यामाकान् क्रीत्या सीमे वाससि पृथक्पृथग्नवा स्थापयति । नीहिम्तोक्मान् कुर्वन्ति (विरोहयन्तीत्यर्थः) । क्षौमे बन्धनमात्रं कृत्वा विरोहणोपायः कर्तव्यः । यानामीपद्धर्मितानां चूर्णानि सूक्ष्माणि स्थूलानि च करोति । सूक्ष्माणि दना तक्रेण वा संसृज्य दर्भः सर्वतो वेष्टयित्वा स्थाप. येत् स मासरः । स्थूलानि चूर्णानि मन्धेन संयुतानि कृत्वा स्थापयन्ति स नग्नहुः । संत्रावो मन्थ इति चाऽऽहुः श्रोतज्ञाः । केचिदेतान्यपि दर्भः परीत संवेष्टयित्वा स्थाप- यन्ति । इमामाकान्सक्तकृत्वा नवम्यामेव वप्तति ॥ २ ॥ निर्वपणकाल ऐन्द्रं पशुमालभेत ॥ ३ ॥ द्वादश्यां ( दशम्यां ) प्रातरग्निहोत्रं हुत्वा ( ततः ) ऐन्द्रः पशुः । तस्य निरूढपशु- वत्कल्पः ॥३॥ ऋपभो दक्षिणा ॥४॥ - पश्चर्यम् ॥ ४॥ आदित्यं चरुम् । वत्सः ॥५॥ पश्चिष्टिमैन्द्रं पशु संस्थाप्यादितिदेवत्येन चरुणा यजेत । नानातन्त्रं चैतयोरादित्ये. टिवद् वत्सो दक्षिणा । न माता । उपरिष्टान्मातृदानमिष्टिः समाप्यते ॥५॥ पुरस्तादेव कालायसेन कालानुशातनेन कालेन तसरेण पक्ष्मणा व्रीहियवश्यामाकान्क्रीत्वा क्षौमे ·१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । ७९७ बासस्युपनदान्त्रीही स्तोक्मानि कुर्वन्ति । पवानी- पदुपतप्तान् ॥ ६॥ चूर्णानि तानि दध्नोदधिता वा सम्सृज्य दर्भः परित(वा)स्य निदधाति ॥७॥ स मासरः । तैपामेव स्थूलचूर्णानि स सायेणा- भिपिक्तानि स ननहुः । श्यामाकान्सक्तून्कृत्वा सुरायाः संघानकाले तोक्मैर्मासरेण नग्नहुना च सुरां समृज्य सक्तूनां तृतीयेन परिकार्य परीतो पिश्चता सुतमित्येकस्या गोर्दुग्धेन परिपिश्च- ति ॥ ८ ॥ अपरेण तृतीयेन परिकीर्यंतयैव द्वयो. र्दुग्धेन परिपिञ्चत्यपेरण तृतीयेन परिकीर्यतयैव तिहणां दुग्धेन परिपिञ्चति ( तिस्रो रात्रीः स. सृष्टावसति) ॥९॥ अवटस्थाने कारोचरमेके समामनन्ति ॥ १०॥ गतार्थः । एवमापस्तम्भेऽपि द्रष्टव्यम् । अङ्कुरिता प्रीहयस्तोक्माः। ईपत्तधाना यवानां चूर्ण द्विविधं सूक्ष्म स्थूलं च । तत्र सूक्ष्मं चूर्ण दध्ना तक्रेण वा मिश्रितं दर्भः प्रच्छन्न मासरमित्युच्यते । स्थूलं चूर्ण तु मन्थेन मिश्रितं दर्भः प्रच्छन्नं नग्नहुरित्युच्यते । स्तोममासरनग्नहुभिः सुरायाः संपर्जना स्वाद्वी वेति मन्त्रः । अयं पद्धतिः-- अध द्वादश्यामेव पूर्ववत् सुरेष्टिश्चतुरहे यज्ञाय रमतामित्यादि कोकिलीयर हविरि. दमेषां मयीति । कारोत्तरशब्देनावटस्थानीयसदृशो वेणुदलनिर्मितश्चर्मणा सर्वतः परियेष्टितः सुरा- अपणार्थमाण्डाधारप्रदेशः । अग्रेण गार्हपत्यमवटं खात्वाऽवटस्थाने कारोत्तरं कोचिच्छा. खायां परिपठन्ति ॥ ६ ॥ ७॥८॥९॥ १० ॥ वैदलचर्मणा नद्धो भवति ॥ ११ ॥ वेणुदलैरवटमवटाकृतिं कृत्वा गोचर्मणा सर्वतः संनद्धो भवति । कारोत्तरेण दधतोऽ. पटं त्वचीति लिङ्गात् । कारोत्तरे स्पालीमवधाय तस्यां स्थाल्यां च ॥ ११ ॥ तस्मिन्यैदल र गुण्डामुखमवदधाति ॥ १२ ॥ १.ख ग. कासोदर ·[२३ प्रभे- सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- अपरं चैदलं शुण्डामुखमुदचनाकारं चर्मणा परिणद्धं विलमवदधाति । तस्मिश्चरुमवद- धाति ।। १२ ॥ तस्य विलं चर्मणा परिणदं भवति ॥१३ ॥ पूर्ववत् लिपति । चरोरधस्ताच्छिन्द्रम् ॥ १३ ॥ तस्मिन्पदास्रवति सा परिसुद्भवति ॥ १४ ॥ तस्मिन्छुण्डामुखे स्रवणं ततस्तस्मात्तस्यां स्थाल्यामेवं कृत्वाऽवटे वा कृत्वा सुराक- रुपनम् । केचित्स्थाली न भवति [किं तु] शुण्डामुखमेव । तदा शुण्डामुखस्य न त्वन्त्राण्य (शतातृण्ण )ता ! सुरां संस्मति स्वाद्वी त्वा (ते. मा० २-६-१)इति पारक्षुद्रेण शाखापाठेनेत्यर्थः । श्यामाकसक्तूनां त्रिमागेणावचूर्णनमुक्तं सूत्रकारेण-सक्तूनां तृतीयेन परिकार्य परीतो पिश्चता सुतमित्येकस्या गोर्दुग्धेन परिपिच्येति । श्यामाकसक्तूंमेधा विमज्य तृतीयांशं सुराया उपरि विकीर्य तदुपरि दुग्धपरिपेचनार्थोऽयं मन्त्रः । अपरेण त्रिमागेण परिकीर्य परीतो पिञ्चता सुतामित्यनयैव द्वयोर्गवोः पयसा पीरपिच्यापरेण तृतीयेन त्रिमागेण श्यामाकसक्तूनां चूर्ण परितः पिञ्चति । अनयैव तिसणां गवां पयसा परिपिच्यैवं संसृज्य तिलो रात्रीर्वसतीति । अथ पञ्चदश्यां पश्चिष्ट्यादि । अद्य यज्ञाय कौकिलीयं हविः । न पड्दोता । पविष्टिं कृत्वा शाखाहरणम् । तूप्णी लक्षशाखामित्यादि प्रतोपायनान्तम् । यूपाहुत्यादि पूर्ववत् । एको यूपः । त्रयः स्वरवः । पूर्ववद्वेदिः । शम्याप्रमाणा चोत्तरवेदिः । उरु पृथस्वेति कृते, प्रतिप्रस्थाता चात्वालात्पुरीपमाहृत्य दक्षिणेनोत्तरमित्यादि । खरयोः प्रकल्पनं ध्रुवाऽसीत्यादि । अग्निप्रणयनकाले प्रतिप्रस्थाता खरे न्युप्योपसमाधानं करोति ॥ १४ ॥ पात्रसरसादनकालेऽश्विभ्यां सरस्वत्या इन्द्राय सुत्राम्णे त्रीणि पात्राणि प्रयुनक्ति ॥ १५ ॥ पात्रसादनकाले पूर्ववत्पाशुकानि प्रयुज्याश्विनादीनामेकैकस्यै देवतायै त्रीणि त्रीणि पात्राणि प्रयुनक्ति । त्रीणि सुराग्रहार्थानि त्रीणि पयोग्रहार्थानि । एतेषां जुहूवकल्पः । पालाशानि त्रीण्यभिषेकार्थानि याज्ञिकैर्वृतेः कृतानि ॥ १५ ॥ त्रयान्सक्तून्यवगोधूमानामुपवाकासक्तूश्च श्येन- पत्रे वाले द्रोणे वा ॥ १६ ॥ श्रीन्सूक्तन्कलबदरकर्कन्धूसक्तून्यवसक्तूनगोधूमसक्तूनुपवाकासक्तून् । उपवाका अर्का अचूलिकास्तेषां सक्तूश्च । श्येनपत्रद्वयं च ॥ १६ ॥ . ।

·१ पटकः ] महादेवमाम्रिसंघठिनत्रयोगन्द्रियान्यान्याममैत्रम् । अनाविलोनामनाः पवित्रं भवति ॥ २७॥ अनाविलोमामिः शतमा पवित्रम् ॥१७॥ गोमवानां अनिमयातुः ॥१८॥ पवित्र मानीत्यनु । गामश्रानो १२:ममि र विनया एकमेव शाखापवित्रमभिवानीनिदाने मुगप्रधागा शानी हो पनपत्रममा. विलोमपवित्राणि प्रयुज्य पयोहार्य शुस्मीम्यानीय होगा कि शादि. सक्तृदयेनपत्रगाववाविप्राणि युनहि । पूर्वानुवनिप्रकरणादि का विमal प्रोक्षणं म । पानुकानि मंगायोशाi retirin १८ } आऽयं निप्प्यावहाणि मन या निमि ॥१५॥ भाज्य निहाय महीनो नाग Hind ayif | कुम्भीस्थानीय द्रोण, पनी भापति निमादित्रामा रभिः संवेष्टय मुदा पनि मान या पवित्र माय गोपी site अश्विभ्या५ परम्पया इन्द्रामा नि FARAHE 1 Marfarni nfineryoint पयोनिमः ॥ १०॥ पन्ध्यदिश्याम्मरथ्यः । नमामिलामा १० ॥ Trinis mali: ॥ २० ॥ थायमय पाटन १५ प्राति ॥ २१ ॥ WAFT समस्यादिमा पाटन १५ aryale | ११|| पाइमामी भनिन नि सांगवामिनः मापy गाय नि नि समातिएप ।। १२ ।।

·[२३ प्रश्ने- ८०० सत्यापाढीवरचितं श्रौतसूत्रम्- पाशुकान्याज्यानि गृहीत्वाऽध्वर्युः पयोमहान् गृहाति ॥ २४ ॥ पाशुकान्याज्यानि गृहीत्वा प्रोक्षणयभिमन्त्रणान्ते कृतेऽध्वर्युः पयोमहानगृहाती. त्यर्थः ॥ २४ ॥ कुविदङ्गति सर्वेपामेका पुरोरुगेका पुरोनुवा- क्यकः प्रैप एका याज्योपयामगृहीतोऽस्यश्विभ्यां स्वा जुष्टं गृहामीति गृहीत्वा यवसक्तुभिः श्रीवा पवित्रेण परिमृज्यैप ते योनिस्तेजसे वेति साद- यित्वोपयामगृहीतोऽसि सरस्वत्यै त्वा जुष्टं गृहामीति गृहीत्वा गोधूमसक्तुभिः श्रीत्वा पवि. त्रेण परिमृज्यप ते योनिवर्याय त्वेति सादाय. त्वोपयामगृहीतोऽसीन्द्राय वा सुत्राम्णे जुष्टं गृहामीति गृहीत्वोपवाकासक्तुभिः श्रत्वी पवि- त्रैण परिमृज्यैप ते योनिलाग स्वेति साद- यित्वांचरैर्यथालिङ्गन्मुपतिष्ठते ॥ २५ ॥ उत्तरैर्मन्त्रैरध्वर्युरेवोपतिष्ठते-तेमोऽसीत्याश्विन, वीर्यमसीति सारस्वतं, बलमसीत्यै. न्द्रम् । ग्रहत्रयं क्रमेण संवोध्य योजनीयम् ॥२५॥ सुरायां वाल आनीयमानायां धारायाः प्रति. प्रस्थाता सुराग्रहान् गृह्णाति नाना हि वां देव. हित सदः कृतमिति सर्वेषामेका पुरोरु. गेका पुरोनुवाक्यैक: मैप एका याज्या । उपया मगृहीतोऽस्याग्विनं तेजोऽश्विभ्यां त्वा जुष्टं गृहामीति गृहीत्वा पवित्रेण परिमृज्यैप ते योनिर्मोदाय वेति सादयति । उपयामगृहीतोऽ. सि सारस्वतं वीर्य सरस्वत्यै त्वा जुष्टं गृह्णा. मीति गृहीत्वा पवित्रेण परिमृज्यैप ते योनि- रानन्दाय त्वेति सादयति । उपयामगृहीतोऽस्यै न्द्रं वलमिन्द्राय त्वा सुत्राणे जुष्टं गृहामीति - १ स. ग 'क्ष्यति । समानुत ।

·- १ पटलः । महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ६०५ गृहीत्वा पवित्रेग परिमृज्यैप ते योनिमहसे त्यति सादयति । सुराबच्छ्यणानि ॥ २६ ॥ पयोगहेपूपम्तरणानिधारणे तस्यामुपस्ती गृहीत्वा श्रयणं इनपत्रेण मार्जनं सर्वत्र । सुराग्रहेषु नोपम्तरणामियारणे सुराया विनाशात् । मतम्बानी द्रोणकलशम्योपरि म्बप- वित्रेऽन्येन वामान्यन सुरायामानीयमानागा धार, महान् निमन्याता मुगग्रह न्गृह्ण नि। नाना हि वामिति पुरुष मुस्योपयामगृहीनोऽस्य चिनं तेनः । अधिम् त्वा जुट गृहामीति गृहीत्वा कलासक्तुभिः श्रीत्वा सिंहोमभिश्च मनसा ध्यानं वा कृत्वा स्व. येनपत्रेण परिमृज्यप ते योनिमोदाय त्वेति सादयति । अथ द्वितीये पात्रे नाना हि पामिति पुरोरुचमुक्त्योपयामगृहीतोऽसि सारस्वतं वीर्य सरस्वत्यै स्वा नुष्टं गृह्ण मोति गृहीत्वा पदरसक्नुभिः श्रीत्वा शाललोमभिश्च मनसा ध्यानं या कृत्वा श्येनपत्रेण परिमृज्प ते योनिरानन्दाय त्वेति सादयति । उत्तमेन पात्रेण नाना हि यामिति उप. यामगृहीतोऽमीन्द्राय सुत्राम्णे जुष्टं गृहामीति गृह क्या कर्यन्धु तुमिः श्रीया वृकलोममिश्च मनसा ध्यानं वा कृत्या, एप ते योनिर्भहसे त्वा, इति सादति ॥२६॥ सन्नाननुवाफशेपेणाध्वर्युर्यजमानोपतिष्ठते । उ- सरेण चानुवाकेन ।। २ ॥ २७ ॥ सादितान्ग्रहान्प्रतिप्रस्याताऽभ्वर्युर्थनमानश्योपतिष्ठन्ते-ओमोऽम्योजो मयि धेहि, इत्यनुयाकशेपेण सोमो रानेत्यनुवाकेन चोपतिष्टन्ते । ततः पञ्चमिर्मग्ररुपस्थान कुर्यादिति भायः ॥ २॥ २७ ॥ पूर्ववत्पशूनुपाकरोति ॥ २८ ॥ पनुपाकरोति, इति वचनादश्चिम्यां त्वा जुष्टमुपाकरोमि सरम्त्य त्या ० इन्द्राय वा० भापम एव न पृष्गिः ।। २८ ।। माई पत्य वर्गमित्युक्तं तत्राऽऽह -- पाईस्पत्यवनै समानमा पर्यनिकरणान् ॥ २९ ॥ पार्हस्पत्ययनमिति प्रतिपेघोऽतिवितस्यापि । उपाहाय पशहोमादि पूर्विन् । आ पर्यकिरणारहत्या, पशिकरणे द्वितीये पर्याय पनि कुर्वने ॥ २९ ।। मध्यमै पर्यमिकरणपर्याय उन्मुफदेश खरे न्यु. प्योपसमादधाति ।। ३० ॥ उन्मुक संदेश दक्षिणे सरे निचायोपसमिन्ननं कुर्यादिति मायः ॥ ३० ॥ ..

·८०२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् [२३
प्रश्ने-
शेषेण पर्यग्नि कृत्वैतदेव पशुश्रपणार्थ पण.
यति ॥ ३१ ॥
शिष्टनोल्मुकेन पर्यग्निकरणं समाप्य तत्र पशुश्रपणाथै निदधाति ।। ३१ ॥
।
हुतासु वपासु चत्वारि शगा दक्षिणा ददाति ।
अनुशिशुं च वडवाम् ॥ ३२ ॥
प्रतिनिवाऽऽवपाहोमात्करोति । अत्राऽऽ ज्यभागो नियती । प्रेपलिङ्गात् । संत्राव.
होमान्ते चत्वारिंशदा अनुशिशुं च षडयां किशोरीमित्यर्थः । तामन्तवेद्यां स्थापयति ।
ब्रह्मन्बमाऽसीत्यादि लिङ्गबहुवचनेन, जात्यभिधानपक्षे द्विवचनेन । जातेर्द्वित्वादितरथा
बहुवचनेन । सहस्रधारा उत्सा अक्षीयमाणास्ते दध्युः । पृथिवीमन्तरिक्षं दिवं च तैर्गो.
शिशुवडवैरतितराणि मृत्युमिति । ब्राह्मणा इमे गोनुशिशुवडवाः । द्विवचनेन वा । समु.
क्रम्य मार्जनान्ते ॥ ३२ ॥
अत्र चा ग्रहान्गृह्णीयुः ॥ ३३ ॥
अत्र वेति कालविकल्प: । महान्गृह्णीयुरिति । सोमो राजेत्यन्तम् । अथेन्द्रसावि.
अथारुणानां पात्रासादनादि । तेषां हविष्कृता वाचं विसृज्य पशून्विशास्ति हृदयश्रप.
गान्तम् । अवहननाथासादनान्ते ग्रहः प्रचार कुरुनोऽध्वर्युप्रतिप्रस्थातारौ ॥ ३३ ॥
उक्तः संप्रेपः ॥ ३४॥
स्वान्स्वान्ग्रहान्वंशे बद्ध्वाऽध्वर्युः संप्रेष्यति ॥ ३४ ॥
सर्व आहवनीये हुयेरन्नित्याश्मरथ्यः ।
दक्षिणेऽनो सुराग्रहा इत्यालेखनः ॥ ३५ ॥
सर्वानाहनीय इति पूर्वः पक्षः । दक्षिणानाविति सिद्धान्तः । सुराग्रहान्पयोग्रहांश्च
जुहुतः ॥ ३५ ॥
सुरावन्तमिति पयोग्रहाउजुहोनि ।
यस्ते रसः संभृत इति सुराग्रहान् ।। ३६ ॥
जुहोतीत्युभयत्र । सरस्वतीमश्विनाविन्द्रमग्निमिति द्वितीयमन्त्रान्तः ॥ ३६ ॥
तूप्णीमनुवपद्कृत हुत्वा यमश्विना
नमुचेरित्याधिनमध्वर्युर्भक्षयति ॥ ३७॥

·१ पटलः ] महादेवशालिसंकलितमयोगपन्द्रिकाध्याख्यासमेतम् ।
भक्षयामीत्यन्तः । सूप्णीमनुवपट्कार जुहुतः । यदा प्रतिप्रस्थाता दक्षिणासो सुरा-
महः प्रचरति दक्षिणं खरमुत्तरदिवत्कृत्वा गुग्गुलादिसंभारान्निधाय परिस्तीर्य
परिचयः, सामिधेनीकाले तयवेध्ममंख्या । अग्निसंमार्जनं च । उत्तरस्य होमकाले तस्मि-
न्होंमे सुरायाः-यन्ते रस इति होमः । होमाय यत्तदुभयपक्षसाधारणम् । एवं
हुत्वाऽन्येषु पात्रोविडो गृह्णीयात् । पयोनहेम्य इटामुपहूय यमधिनेत्याश्विनावत्तेडामध्य.
मुर्मक्षयति । ।। ३७ ।।
यदन रितमिति सारस्वत पनिप्रस्थाताऽऽग्नीध्रव ॥ ३८ ॥
भक्षयत इति शेषः । भक्षयामीत्यन्तः ॥ ३८ ॥
इद हविरित्यैन्द्रं ब्रामा यजमानश्च ॥ ३९ ॥
मक्षयत इति च शेषः । केचिस्पृथक्पृथगिडामवद्यन्तीति तदेडापात्रभेदः ।। ३९ ॥
व्याख्याता सुरायाः प्रतिपत्तिः ॥ ४० ॥
प्रतिपत्तिविज्ञानम् -- प्रामणं परिक्रीणीयादित्यादि । सतस्थानीय द्रोणं दक्षिणख..
रस्योपरिधाशे नवा तम्मिन्पवित्रं वितत्य तस्मिशतमानमित्यादि । केचित्सतस्य
प्रतिष्ठापनान्तम् । तन्न । सतस्याप्राभावादिति । अपरे तु पूर्वम्यां सौत्रामण्यामस्या प
शतच्छिद्रो मार्तिकीमिच्छन्ति । दक्षिणेऽनो दारुमयस्यामावदर्शनादनो सतस्य प्रति.
छापनान्तम् ॥ ४०॥
दक्षिणेनाऽऽहवनीयं पपाशेपं पितृपितामहमपि-
तामहेभ्यो ददाति पितृभ्यः स्वधायिभ्यः स्वधा
नम इति ॥४१॥
अप दक्षिणेनाऽऽहवनीयं समीपदेशे ग्रहपारेव सतशेषमानीय पितृपितामहपि.
तामहेम्यो ददाति । यनमानः पितरः शुन्धध्वमित्यन्तः । भूमी पयःप्रक्षेपः ॥ ४ ॥
पुनन्तु मा पितरः सोम्यास इत्युपतिष्ठते ॥ ४२ ॥
वैश्वदेवी पुनतीत्यन्ते प्राचीनापीती पितृलिङ्गमत्त्वात् ॥ ४२ ॥
अथाऽऽहुतीर्जुहुतः । ये समाना इत्यध्वर्युः ।
थे सजाता इनि प्रतिप्रस्थाना ।। ४३ ॥
शत समा इत्यन्नः । नुहुत इति नहोतिनोदनात्म्बाहाकार प्रदानम् । प्राची.
नावीत्येव ॥ ४३ ॥

·. [२३ प्रक्षे- .. सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-- मनोनाक.ले पृथक्पात्रेषु पशूनां यूपाणि निद धाति ॥ ४४ ॥ पुरस्तास्विष्टकृतः शृङ्गाशफैरु- पहोमाञ्जुहोति ॥ ४५॥ शृतं हवि:३ शमितरित्यादि पश्वासादनान्तं पूर्ववत् । अथान्यग्मिन्पात्र आश्विनस्य यूपं निदधाति । अन्यन्मिापात्रे सारम्वतस्य, अन्यम्मिन्नन्द्रम्य निधाय चतमपु उप. स्तृणीत इत्यादि पूर्ववत् । पशुभिः प्रचरति स्वस्ववसाभिर्वसाहोमः । म्यान्स्वानुद्रेका- न्समवनीय विम्यागः । नमो रिभ्य इत्युपत्यायन्द्रसावित्रवारुणः प्रचर्थ नारिष्टान्हु. त्वाऽथ शृङ्गर फरियादिवनम्पतियागः । तम्य प्रयोग उच्यते - अग्नीचे जुनौ प्रदा. यानेणाऽऽहवनीयफपरेण वा प्रामहितमागत्य शृङ्गशफैरुपहोमान्नुहोति । ४४१.४५ ।। अष्टावष्टाय कस्य कुष्ठिकशफाः ॥ ४६॥ अष्टौ कुछिसः । अन कुठिकशब्देन शफसमीपस्थः क्षुद्ररूपशफोऽभिधीयते ॥१६॥ आश्विनस्य यूपेण कुष्ठिका शर्फ च पूरयित्वा सीसेन तन्त्रमित्यष्टचेन प्रतिमन्त्रं द्वाभ्यां द्वाभ्यां कुष्टिकाशफाभ्यां जुहुयात् । उत्तमाया शृङ्ग अनुपजात । हुवा हुत्या स्वेवभिपेचनपात्रेषु संपात.नवनीयाऽऽहवनीये कुष्ठिकशफामवि. ध्यनि । एवमुत्तरेणाप्टचेन सारस्वतस्य । सर्वे: णानुवायन-द्रस्य ॥ ४७ ॥ एकैकशफमक यमुपशफं च यूपेण पक्कासरसेन पूरयित्येकैकाम हुने मुहुयात् । एतैश्च मन्त्रैर्यनमानेन प्रायणीयो यज्ञावयवो निष्पाद्यो भविष्यन्नि द्रटेही निरूप्यते । सीसेन तन्त्रं मनमा मनीषिणः (ते. व्रा०२-६-४) इत्येतैः पोडशमियजमानस्य भाविदेहसूचनपरेरुपहे म. काय ॥ ४७ ॥ आदुन्चर्यासन्धरस्निमाप्रशीर्पण्याऽनूच्या नाभिद- घ्नपाटा मोञ्जधिवाना मित्रोऽसि वरुणोऽसीति तां यजपामायतने प्रतिष्ठापयति ॥ ४८ ।। औदुम्पर्शसन्दी न्याख्याता । तामास-दी मित्रोऽसीत्यनेन दक्षिणेनाऽऽहननीय प्रति- छापयत्यध्वर्युः ॥ १८ ॥ अमारनोपवेशनाभिमन्त्रणानि राजसूगवत् ॥ ४२ ॥ स्ये ना मा सीदेति तामासाद्य यनमान उपविशति । तमासीनं निपलादेत्यभिमन्न. यतेऽध्वर्युः ।। ४९ ॥

·१ पदलः ] महादेवशास्तिसंकलितपयोगचन्द्रिकाथ्याख्यासमेतम् । तस्यां प्रामुखमासीनं प्रत्यङ्मुखस्तिष्ठन्नाधि नसंपारभिपिश्चति । देवस्य त्या सवितुः प्रसत्रेऽ. श्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामश्विनो पज्येन तेजसे ब्रह्मवर्चसेनाभिपिञ्चामीति ॥ ५० ॥ तम्यामासन्यां प्राङ्मुख उपविशप्ति । उपविष्टं यनमान प्रत्यहमुग्वोऽध्वर्युराधिन संपातः पूर्वनिहितस्तैस्तैरेव पात्रैरमिपिचति देवस्य त्वेति ॥ ५० ॥ एवमुत्तरेण मन्त्रण सारस्वतस्य । उत्तमनेन्द्रस्य ।। ५१ ।। एवमुक्तप्रकारेणोत्तरेण-देवस्य त्वा. वीर्यायामिपिञ्चामीत्यन्तेन सारस्वतसंपातः । देवस्य त्वा० बलायाभिपिश्चामीत्यन्तेनैन्द्रस्य संपातेन ॥११॥ फोऽसि कतमोऽसीति पाणी संमृश्याध्वर्युाहनी. जपित्वाऽत्र राजसूयवन्मङ्गल्यनाम्न आहूय शि- रो मे श्रीरिति यथालिङ्गमङ्गानि संमृश्य जल्या. भ्यां पद्यामिति प्रत्यवरुद्ध प्रतिक्ष प्रतितिष्ठामि राष्ट्र इत्ति अपित्वा प्रया देवा इत्याहुती त्या लोमानि प्रयतिर्ममोते यथालिङ्गमङ्गानि संमृ. शते ।। ५२ ॥ कोऽसीत्येवमादिनाऽध्वर्युर्यजमानपाणी समृश्य व्याइतीमपित्वा तिसृभितिस आहुती होतीत्यापस्तम्बः । अथ यजमानो रागसूयवन्मगल्यनान्न आद्धयति । रान. सूर्य त्वेवमुकम्-मङ्गल्यनाम्नो रानाऽऽहयति सुश्लोका३ इति संग्रहीतारं सुमङ्गला३ इति भागदुधं सत्यराजाइनिति क्षत्तारम् , इति चतुष्पाक्षेत्रदानान्तमाहानमेवाति केचित् । शिरो मे श्रीरिति शिरः यशो मुखमिति मुखम | विपिः केशाश्च श्मभूणि इति केशश्माणि । राना मे प्राणोऽमृतमिति नासिकाम् । सम्राट्चक्षु. रित्यक्षिणी । विराछोत्रमिति की । जिह्वा मे ममिति निहाम् । वामह इति वाचम् । केचिद्वामिति वाचं मह इति हस्तप्रक्षालनमित्ति । मनो मन्युरिति हृदयम् । स्वराङ्माम इति ललाटम् । मोदाः प्रमोदा अगुलीरङ्गानि, इत्यगुलीरङ्गानि च । चित्तं मे सह इति चित्तममिसंधाय हृदयं का। वाहू मे बलमिन्द्रियमिति वाहू । हस्ती में कर्मवीर्यामति हस्तौ । आत्मा क्षत्रमुरो ममेत्युरः । पृष्टीमें राष्ट्रमुदरमसौ, इति पृष्टमूरू अौ च । ग्रीवाश्च श्रोण्यौ इति ग्रीवां श्रोणी च । उरू अरत्नी जानुनीति उरू अत्नी जनु (न्) छ । विशो मेऽङ्गानि सर्वत इति सर्वाङ्गाणि । नाभिर्मे चित्तं विज्ञानमिति नामिम् ।

·[२५ प्रश्ने- सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- पायुमेंऽपचितिर्भातदिति पायु भसदं च । आनन्दनन्दावाण्डौ म इत्यण्डी । भगः सौभाग्यं पस इति प्रजननमेवं संमृश्य जड्याभ्या, इत्यासत्या अवतीर्य प्रतिक्षत्र इत्येव- मन्तं यजमान, प्रया देवा इत्याहुतीर्जुहोत्यध्वर्युः । देवा देवताः । भू. स्वाहेति द्विती. यामाहुतिम् । अथ यजमानो-लोमानीति लोमान्यभिमृशति । त्वङ्मेति त्वचम् । मांस म इति मांसम् । वस्वस्थीति नखानि | मजा म आनतिरिति मजामभिमृशतीत्यर्थः ॥ १२ ॥ स्विष्टकृमत्भृति समानमाऽवभृयात् ।। ५३ ॥ स्विष्टकृदादि वनस्पतियागन्ध पूर्ववत् । मासपुरोडाशाना तन्त्रेण विष्टकृतं हुत्या पुरोडाशात्प्राशिनमवदायेडां चायद्यति नाङ्गेपु ।। ५३ ॥ अथानीदीपयजानित्याद्यवथात्पूर्वमवभृधमपि- पद्देवा देव हेडनमित्यवभृये पश्चाऽऽहुतीर्जुहो. तीत्याश्मरथ्यः । आहवनीये हुयेरनियालेखनः ॥५४ ॥ तथैव प्रधानेन प्रचर्य नारिष्ठान्हुत्वा यद्देवा देव हेडनमित्यवभूषे पञ्चाऽऽहुतीरित्येके। आहवनीय इत्यपरे । अग्निवायुसूर्यास्त्रयाणा चतुर्थस्य प्रजापतिः । पञ्चमस्य वरुण इति केचित् । प्रधानादनन्तरं स्विष्टकृदन्तेऽनूयाजान्ते वाऽवभृधः । उपदेशमतातूष्णीमासा. दन (मासरस्य) प्रोक्षणं पूर्ववत् । समुद्र इत्यादि । आश्विनपात्रादि यस्ते देव वरुण तं त एताम्यामित्यूहनाभिषेकपात्रपक्षे पवित्र च (तेषु) द्रोणेपु विकार, जलेप्वपि विधानपक्षे सर्वेषामनहो वा । एतरित्यभिषेकपात्रमावृत्तिर्वा मन्त्राणामिमं विध्यामीति योक्त्रविमोकः ॥ १४ ॥ अवभृथ निचकुणेत्यवभृथं यजपानोऽभिमन्व्य सुमित्रा न आपो द्रुपदादिव-ममुचान इत्याप्लुत्यो द्वयं तमसस्परीत्यादित्यगुपस्थाय प्रतियुतो व. रुणस्य पाश इत्युदकान्त प्रत्यस्यति ॥ ५५ ॥ गतः ॥ १५ ॥ पशुवत्समिध उपस्थानं च ॥ ५६ ।। पशुवदेधोऽसीति समिधः । अपो अन्वचारिपमित्युपतिष्ठन्ते सर्वे ॥५६ ॥ समाववतीत्युपस्थाय भूः स्वाहेत्याहुति हुत्वा पूर्ववरिपतृयज्ञः ॥ ५७ ॥ समान- ·१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलिनप्रेयागचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ८.७ समाववर्तीत्युपम्यायाऽऽहवनीयमया-वर्युः-भूः म्वाहेति जुहोति । अथ विष्णोः क्रमोऽसीत्यादि ब्राह्मणतर्पणान्तम् । अथ पूर्ववपितृयज्ञः-अन्वाधाननपे कोकिलीयपितृ- यज्ञ हविः । त्रिः पशोर्दक्षिणाग्नेः पुरतः पैतृकी(क्या) दाशिकी(क्या) वेदि(दे)दक्षिणत इत्यर्थः । गतमन्यत् ।। ६७ ।। इन्द्राय वयोवस पशुपालभेत्त । ऋपभो दक्षिणा ।। ५८ ॥ पितृयज्ञे समाप्त इन्द्राय वयोधसे पशुः । पशुपन्धेन यक्ष्य इत्यादि । केषित् पश्चिष्टयादि । न पड्ढोता । कौकिलीयं हविः । इन्द्राय ययोघसे त्वा जुष्टमुपाकरोमी- त्यादि । ऋपमो दक्षिणा ॥ ५८ ॥ आदित्यं चरुम् । धेनुः । विज्ञायते च वत्स पूर्वस्यां ददाति । मातरमुत्तरस्याम् ॥ ५९ ॥ तस्मिन्समाप्त आदित्यश्वरुः । अदितिर्देवता वत्सं पूर्वस्यां ददाति । मातरमुत्तरस्यां ददाति । तम्य वत्सम्य माता दक्षिणा रुद्राय । गामिति प्रतिग्रहः ।। ५९ ॥ संतिष्ठते कौफिली ॥ ६०॥ ब्राह्मणतर्पणान्ता परिसमाप्यत इत्यर्थः ॥ ६ ॥ तया स्वर्गकामो यजेत ॥ ४॥ ६१ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यफेशिसूत्रे त्रयोविंशमश्ने प्रथमः पटलः ।। छन्दोगानां नित्या । अथ कोविल्या होत्रम्--आदित्यघरो:- अदितिर्न उरुप्यतु, महीमूषु मातरमिति याज्यानुवाक्ये | अयेन्द्रस्य पशो.-होता यक्षरसमिधेन्द्रमिटस्पद इति प्रयानपाः । समिद्ध इन्द्र उपसामनीक इत्याप्रियः । अब विशेषाद्वितीयो प्रेपः । आचर्षिणि प्रा, विवेष यन्मेति द्वे इन्द्रम्य पशोपायाः । तं सधीची:, सत्यमित्तन्नेति पुरोडाशे याज्यापुरोनु वाक्ये । प्रससाहिपे, स शेवृधमधिपति हविषः । देयं वहिरिन्द्र सुदेवमित्यनूयानपाः । याज्यास्त्वेता एव । अप त्रिपशोः-होता यक्षत्समिधाऽग्निमि- डस्पद इति प्रयानपाः । समिद्धो अग्निरश्चिना, इत्याप्रियाः । अत्र नराशंसो द्वितीय इति व्यवस्था | होता यक्षदचिनेति ग्रहाणापा मैत्रावरणम्य | अश्विना हविरिन्द्रिय. मिति तिस्रस्तिस्रो वपाना पुराडाशाना हविषां च। तत्र प्रथमामनूच्येत्यनेन प्रकारेण वक्ष्य. माणेन सर्वा याज्या भवन्नि ! सर्वान्ताः पुरोनुवाक्या इति श्रुतेः । देवं बर्हिःसर. स्वतीत्यनूयाजपा. 1 एता एव याव्या । अग्निमोति सूक्तवाकांपो मंत्रावरुणस्य । इदं ताएव ।

·[२३ प्रभ-
८.८ सत्यापाविरचितं श्रौतसूत्रम्-
द्यावापृथिवीति होता पर्छन् । उशन्तस्त्येति पितृयज्ञस्य होत्रं व्याख्यातम् । अवशिष्टा विक-
पार्श. | अग्निप्वातान्तुमत इति पुरोनुवाक्याविकल्पः । सहत्वै समृद्धति एता त्रिपु.
(ये तात)रिति याज्याविकरूप: स्यात् । होता यक्षदिहस्पद इति यत्पश्वन्तरं सूत्रकारे.
गोद'हृतमिन्द्राय वयोधसे पशुमालमेत इत्यत्र प्रयानप्रेपाः । समिद्धो अग्निः समिधा,
इत्याप्रिया वसन्ते नर्तुनेति वपायाः पुरोडाशस्य हविप इति द्वंद्वं यथामन्त्रम् । उत्तरानु-
वाकेऽन्यानपा एता एव याज्या अन्यानस्य । पाशुकमेव तन्त्रम् । पयोधसे तु
तनूनपादेव सर्वगोत्राणामविशेषणामुना ना(ऽऽनानाना)न्य इत्युपदेशः । अत्र श्लोकाः-
कोकिल्या यक्ष्य इत्यागूनवम्याः पूर्ववद्भवेत् ।
होता कालायसेनादि श्यामाकान्तं प्रकल्पयेत् ॥
द्वादश्यामिन्द्रदेवत्यो न षड्ढोता निरूढवत् ।
आदित्यश्वरुतन्त्रेण वत्सस्तत्र तु दक्षिणा ।।
सुरेष्टिः पूर्ववत्कार्याऽवपट्कारो तु येतु(खरे कारोत्तरेऽथ) वा ।
तोक्मादिभ्यश्च संसृज्य पयःसेकान्तमेव च ।।
पर्वणि त्रिपशोः कर्म न पड्ढोता पुराकृता ।
हविपा च (पश्चिष्ट्यादि) यथासूत्रमादित्यस्य च मातरम्।।इति ॥४॥६१॥
समाघा कौकिली ।
इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशानिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिकायां
त्रयोविंशप्रश्ने प्रथमः पटलः ।
अय प्रयोविंशप्रश्ने द्वितीयः पटलः ।
अथ काठका उच्यन्ते । तत्र प्रथमं तावत्सावित्रस्य कोच्यते--
सावित्रः स्वर्गकामश्चिन्वीत ॥१॥
सावित्रमिति चित्योऽग्निः । अत्र काठकाग्निकाण्डान्यष्टौ सावित्रनाचिकेतचातुत्रि.
श्वसनारुणकेतुकानि पञ्च चित्यानि | दिवश्येनयोऽपाघाश्चेष्टयः, स्वाध्यायब्राह्मण.
ममामिति ॥ १ ॥

·२ पटलः । महादेवशातिसंकलितमयोगचन्द्रिकान्याख्यासमैतम् । ८०९ । --- . पशुवन्ये चीयते ॥ २॥ पोर्णमास्याममावास्यायो वा पुण्यनसनेषु वेति बोधायनः । चतुर्दश्यां प्रातरनिहोत्रं हुस्वा पल्या सह दर्भाधारयमाण ऐन्द्रामेन निरूठपशुबधेन यक्ष्य इति संकल्प्य, आम- न्यरण्यो समारोप्य देवयननं गस्वाऽऽयतने निघायोपावरोध विद्युत् ॥ १ ॥ चेष्यमाण उपकल्पयते पन्नाशीतिशत हिर. पेष्टका यावदुचममगुलिपक तावतीः शर्करा वाऽभ्यक्तायतस्त्रः स्वयमातृण्णा अपरिमिता लोकंपृणाः ॥३॥ उपकल्पयते संमारान् । शर्करा एव स्वयमातृष्णाः । दधि मधु धृतोदपात्रं च पञ्चाशीतिशत हिरण्यशरकांश्योपकरुपयत इत्यर्थः ॥ ३ ॥ पड्ढोतापित्येतदादि पाशुकं कर्म प्रतिपद्यते ॥ ४ ॥ पड्ढोत्रादि यूपकरणान्तं निरुद्धपशुवत् ॥ ४ ॥ वैदितृतीये यजेत इति विज्ञापते ॥ ५ ॥ प्रक्रमस्य तृतीयकरण्या वेदिमानं सौत्रामण्यामुक्तम् । पविशत्यङ्गुलिप्रमाणेन दश पश्चाच्छोण्योर्मध्य, प्राग्वा दशसियोरष्टौ । ततो वेदिकरणाद्युतस्परिमहात्मा करोति ॥५॥ प्रागुत्तरस्मात्परिग्रहातत्वोत्तग्वेदिदेशस्य मध्ये पार्क निहत्य सर्वतः परिमण्डलं रथचक्रमा सावित्र परिलिख्य समूलं हरितं दर्भस्तम्बमाहुत्य मध्येऽ अनिखाय जुहां पश्चगृहीतं गृहीत्वा सजूरन्दोऽ. पापभिरिति दर्भस्तम्बे पश्चाऽऽहुती वादस्पा- घोक्ष्य व्याघारणान्तामुत्तरवेटिं कृत्वा लेखाया अध्यन्तरं नव परिमण्डला लेखा लिखित्वा सिकता. मिरवकीपे दमः मच्छाघ दना मधुमिश्रण शर्करा. मिरिति वा लेखों संपूर्ण वसति ॥ ६ ॥ ततो वेदं कृत्वा बेईि करोतीति नियमादुत्तरपरिमहान्तं कृत्वोत्तरदिदेशस्य मधेय शा निहायर्धव्यायामेन सह मण्डलं करोति । समूलं हरित दर्भमाह्य मध्येऽविं ·४१० [२३ प्रौ . सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- निखाय जुहां पञ्चगृहीतं गृहीत्वा-मरन्दोऽगावमिरिति पञ्चाऽऽहुती हुयात् । केचित् कुशमूले जुहोतीति । पच्चा हुरी (मजब्दोऽयावपिघृतेन स्वाहा । सनूरुषा भरुणीमिघृतन स्वाहा । पूर्वम्यान्दो देवता । उत्तरम्योपाः । सनः सूर्य एतशेन घृतेन स्वाहा । स्यों देवता । समीप वाचना दोभिघृतेन स्वाहा । अश्विनी देवते । सन- रनिर्वैश्वानर इडाभिधृतेन स्वाहा । अश्विानरो देवना )।ततः खननावोक्षणे तूष्णीम् । शम्यां पुरस्तानिधायेत्यादि सचमुग्रहणान्त निरूद्धपशुवत् । अथ लेखाया अभ्यन्तरं नव परिमण्डला लेखा लिखित्वा रिकताभिरवकिरणं कृत्वा कुशैः प्रच्छाय ६धना मधुमिश्रेण शर्कराभिश्च दशम्या लेखाया: सपूरणं कृत्वा वसति ॥ ९॥ हुतेऽमिहोने प्रजापतिस्त्वा सादयतु तया देवनयाs. ङ्गिरस्त्रद्धवा सीदे युक्तग्वेदिपश्मृिश्य मयि गृह्णामि यो नो अग्निगिति द्वाभ्यामात्मन्नाभि गृहीत्वा यास्ते अग्ने समिध इति स्वयंचिस्याऽमिमृश्याग्नेर्भस्मा- सीति सिफता निवपति । संज्ञानमित्यूपान् ।। ७ ॥ श्वोमूते प्रातरग्निहोत्रं हुन्वा न पतिस्त्वेत्युत्तरवेदिमभिमृश्य मयि गृह्णामि यो नो अशिरिति द्वाभ्या मन्त्राभ्यां म्वयमात्मन्यग्निं गृहीत्वा यास्ते अग्न इति स्वयं चित्याऽमिमृश्य यदि यनमानचयनं तदा न स्वयं चित्यम् । अग्नेर्मस्मासीति सिकता संज्ञानमित्यूपानिवपतीत्यर्थः ॥ ७ ॥ तानिवपन्यदतश्चन्द्रपासि कृष्णं तदिहास्त्विति मनसा ध्यायति ॥८॥ सं यावः पियास्तनुप इ-यूपानिसकताश्च सरमृज्य चित्तः स्थ परिचित इत्यपरिमिताभिः शर्फराभिः परिश्रित्याऽऽप्यायस्व समेतु त इति सिकता व्यूहति ॥ ९॥ सं याव इत्यूपान् सिकताश्च संसृज्य चित म्थति सीदतेत्यन्तेनासंख्याताभिः शर्क. रामिरुतरवेदिः (दि) परिश्रयति । बहुवचनान्ते युगपन्मन्त्रान्ते आप्यायस्वेति सिकता न्यूहति ॥ ९॥ न लेखाः संलोभयन्ति ॥१०॥ -

·बा.
२.पटेलः ] महादेवशाखिसंकलितपयोगचन्द्रिकान्यख्यासमेतम् ।
यथा लेखा न विनश्यन्ति तथा व्यूहने कर्तव्यमित्यर्थः ॥ १० ॥
अभ्यन्तरं जघनार्थ उटपात्रमुपदधाति वाक्त्वा
समुद्र उपदधामि समजावनिर रायस्पोपनि
मां वाजिनायेति ॥११॥
मृन्मयपात्रमुदकेन पूरयित्वाऽमेरपराचे खात्वा-वाक्वेति वानिनायेत्यन्तेनोदपात्र-
मुपदधाति ॥ ११ ॥
नयम्यां पायायां लेखायो पञ्चदश पूर्वपक्षस्याहा.
न्युपदधाति ॥ ५ ॥ संज्ञान विज्ञानमिति ॥ १२ ॥
अहरिष्टका इत्यर्थः । संज्ञानादयश्चैता अहामाख्याः । ब्राह्मणं च- एतावनु.
वाको पूर्वपक्षस्याहोरात्राणां नामधेयानि ' (३० वा० ३-१०-२) इति । तत्रैषा
भिन्नवाक्यत्वासाकाङ्क्षस्वाञ्चोपधानमन्त्रणा चान्ते- भूमि प
३-१०-१० ) इत्यनुवाक आम्नात 'तया देवतया' (३-१०-१०) इस्पेतत्तत्र
कृतार्थमध्येषामर्थित्वात्मन्येकं संब-यते । तेन तेन च दिनेनाभेदमुपपर्य इष्टका एवो.
च्यन्ते । यद्वा अहरिष्टकोपधानं पुरस्तादारभ्य प्रदक्षिणमुदधाति पुरस्तादेव समातिः
पक्ष्यमाणानामिष्टकानां तयादेवतं भवति । नव वाह्यायां रेखायां पूर्वेयूरसकरेखा.
यामन्तरालरेखायो पुरस्तादारभ्य यायन्नवमी वज्रः पञ्चदशभिः संपूर्यते तावदन्तराल
विमज्य तावदन्तरं पञ्चदशधा विभज्य पुरम्नादारभ्य पूर्वपक्षम्याहान्युपदधानि-
संज्ञानमिति प्रतिमन्त्रम् । एक पदमेको मन्त्र. । संज्ञानं तया० । विज्ञानं तया० ।
एवं प्रकारेण पञ्चदश पूर्वपक्षम्याहान्युपदभातीत्यर्थः ॥ ५॥ १२ ॥
तेपामन्तरालप्वनेपापसां पञ्चदश मुहूर्तानुपदयाति
चित्र: फेतुरिति ॥ १३ ॥
एवममिसंधायोपद-यात् । तेषामन्तरालेषु पञ्चदश मुहू नुपदयाति-चित्रः केतु-
रिति । चिनस्तया० इत्यादि ॥ १३ ॥
अथान्तरम्यां पञ्चदश पूर्वपक्षस्य रात्रीरुपदधाति
दी टेति ॥ १४ ॥
अभ्यन्तरायां लेखायाम् । अथाऽन्तरम्यामष्टम्या लेखायां पूर्वपक्षस्य रात्रीरुप.
दधाति-दर्शा तया० इत्येवमादिप्रकारेण ॥ १४ ॥

·[ २३ प्रने
सत्यापाहविरचितं श्रौतसूत्रम्-
तासामन्तरालप्वेतासां रात्रीणां पञ्चदश मुहूर्ता-
नुपद्धाति दाता मदातेति ॥ १५ ॥
एतस्यां पूर्वपक्षस्य रात्रीणां पञ्चदश मुहूर्तानुपदधाति-दाता तया० प्रदाता
तया० ॥ १५॥
अयान्तरम्या पश्चदशापरपक्षस्याहान्युपदधाति
मस्तुतं विनुतमिति ॥ १६ ॥
अपान्तरस्यां पञ्चदशापरपक्षस्याहान्युपदधाति-प्रस्तुतं तया० विद्युतं तया० ॥१९॥
तेपामन्तरालवतेपामा पञ्चदश मुहूर्तानुपद-
धाति सविता प्रसवितेति ॥१७॥
सविता तया० प्रसविता तया० ॥ १७ ॥
अथान्तरस्यां पञ्चदशापरपक्षस्य रात्रीरुपदधाति
सुवा सुन्वतीति ।। १८ ॥
सुता तया० प्रसुता तया० । अन्तरस्या पध्या लेखायों पञ्चदशापरपक्षस्य रात्री.
रुपदधातीत्यर्थः ॥ १८ ॥
तासामन्तरालेग्वेतासां रात्रीणां पश्चदश मुहूर्ता.
नुपदधात्यभिशास्ताऽनुमन्तेति ॥ १९ ॥
तासामन्तरालेब्वेतासामपरपक्षस्य रात्रीणां पञ्चदश मुहूर्तानुपदधाति-अभिशास्ता
तया० अनुमन्ता तया ॥ १९ ॥
अथान्तरस्यां हादश पूर्वपक्षानुपदधाति पवित्रं
पवयिष्यन्निति ॥ २०॥
अथान्तरस्या पञ्चम्या लेखाया पवित्रं तया० पयिष्यन्तया० ॥२०॥
अथान्तरस्यां द्वादशापरपक्षानुपदधाति सहस्वा-
न्सहीयानिति ॥ २१ ॥
अन्तरस्या चतुर्या लेखायां द्वादशापरपक्षानुपदधाति-सहस्वान्तया० सहीया-
न्तया०॥ २१॥
अशान्तरस्यां त्रयोदश मासनामान्युपदयात्यरु-
णोऽरुणरजा इति ॥ २२ ॥

·२ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ८१३ अन्तरस्यां तृतीयलेखायो त्रयोदश मासनामानि, भाणस्तया. अरुणरजास्तया० . स्तया अथ सिकता उपदधात्येजका जोवत्का इति ॥ २३ ॥ अन्तरालेषु सिकना उपदधाति-एनस्कास्तया० नोवत्कास्तया०, अनुवाकेन प्रतिमन्त्रम् । अथवा न तयादेवतं, तिकतानामिति वचनाच ॥ २३ ॥ अथान्तरस्यां पञ्चदश मुहूर्नानुपदयाति इदानी तदानीमिति ॥ २४ ॥ अथान्तरस्यां द्वितीयायां लेखायां पञ्चदश मुहूर्तान् , इदानी तया. तदानी तया० 11 २४ ॥ अथान्तरस्पां पद्यन्नतूस्त्रीणि चतुर्नामान्यू- पदपात्यनिष्टोम उक्थ्योऽपितुरिति ॥ २५ ॥ अत्रान्तरस्यां प्रथमलेखायां पड्यज्ञकर्तुत्रीणि चतुर्नामान्युपदधाति । अग्निष्टोम. उक्थ्यस्तया० । अग्न्यादिप्रयरूपेण अतुप्रयरूपेणेष्टका स्तूयन्ते अग्न्यादय एवर्तवः । तापपत्तया वृष्टिमत्तया हिमवत्तया च । तस्मातादृशान्तूनुपदधाती. त्युक्त भवति ॥२५॥ अय नाभ्यां चत्वारि संवत्सरनामान्युपदपाति मनापतिः संवत्सरी महान्क शति ॥ २६ ॥ प्रजापतिस्तया० संवत्सरस्तया० महारतया० कस्तया० ॥ २६ ॥ चतस्रः स्वयमातृष्णा दिसूपदधाति भूरनि च पृथिरी च मां चेति ॥ २७ ॥ मन्त्रान्ते तया देवता । संदिश्या(ग्धा)ननुक्रमियाम आप्यायमाना तया० प्याय- आपूर्यमाणा० पूर्यमाणा० पूरयन्तीति प्रवर्तनानि । जोवत्का इत्युपधा- नम् । अनोवत्का इति मायकृत् ॥ २७ ॥ को पृणेति लोकंपृणा उपदधाति ॥ २८ ॥ लोक पृण, ता भस्य सूददोहस इति द्वाम्या द्वे इष्टके उपदधाति । अन्त्येष्टकामुत्त. रत उपदधाति । तस्यां शतरद्रीयं जुहोति । केचित्तिकतोपधानं यत्र यत्र तम्यातिरि- क्तदेशमेव लोकष्टणामि प्रच्छादयतीति ॥ २८॥ माना० प्याया.

·[ २३ प्रश्नै- m T सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- चात्वालापुरीपमाहृत्य पृष्टो दिवाति वैश्वानर्या चितावनुन्यूहति ॥ २९॥ प्रसारयति ॥ २९ ॥ सा चितिर्भवति ॥ ३०॥ स्पष्टोऽर्य ॥ ३०॥ आरोहणं जपति । भवरोहण जपति ॥ ३१ ॥ वाङ्म आसन्निति ॥ ३१॥ उपस्थानेनोपतिष्ठते त्वमेव त्वा घेत्थ योऽसि सोऽसीति ॥ ३२ ॥ अग्निमनुवाकेनोपतिष्ठते ॥ ३२ ॥ साहस्रवत्गति ॥ ३३ ॥ अग्निवत्सहस्रस्य प्रमाऽसि सहस्रम्प प्रतिमाऽभि महस्रम्य विमाऽसि सहस्रम्योन्माs ति सहस्रोऽसि सहस्राय त्वा, इन्द्र पवत । यत्तऽवितमिति वितिक्लप्त्याऽमिश. त्यस्मिन्पठितेनाग्ने देवानिति च पञ्चभिराम शनि ॥ ३३ ॥ धेनूः कृत्वा यजमानः संहारविहाराभ्यामुपतिष्ठते संवत्सरोऽसि परिवत्सरी सीति ॥ ३४ ॥ इमा मे अग्न इति धेनुकरण यजमानस्य र हारविहारामामुपस्थान च सवत्सरोऽसी. त्येवमादि सहार एति प्रेतीति विहार ॥ ३४ ॥ उत्तरत उत्तमायामिष्टकायामपर्णनाजक्षीरं जु- होति ॥ ३५॥ त्वमग रुद्र इति शनरद्रीयस्य रूपमसंचरे पशूनामवर्ण उदस्यति बल्मीस्वपायां बाऽवदधाति ॥ ३६॥ अन्त्येष्टकायामर्कपर्णेनाभक्षीरेणोदमुसतिष्ठन्नुहोति । त्वमग्ने रद्रो असुरो महो दिव इति रुद्रात्रयस्त्रिंशद्देवा । प्रजापतिश्च देवता । यत्र पशवो न गच्छन्ति तत्र त्यागोs. केपर्णस्य ॥ ३५ ॥ ३६ ॥ जयनेनाग्निं प्राइमख उपदिश्य सचितोक्थ्यन होताऽनुशसति भूर्भुवः स्वरित्यनुवाकेन ॥ ३७ ॥ m ·२ पटलः ] महादेवशासिसंकलिनप्रयागचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ८९५ अपरेणानि प्रामुम उपविश्य होता मंचितोवय्यनानुशंसति--मूर्भुवः स्वः । ओजो मलमियनुवाकेन । पञ्च व क्यान्मुक्त्वाऽऽवसानम् । ततः पञ्च वाक्यान्युक्त्वा प्रणव क्षिपेत् । ततो द्विवाक्यमुक्त्वा निसानमनाकान्ते प्रणवः ।। ३७ ॥ भानप्रणयनाटि पाशुकं कर्म प्रतिपद्यते समानमा तिमुक्तीभ्यः ॥ ३८॥ सतः पौतुद्रवैः परिधिमिरित्येवमाद्यतिमुस्त्यन्तं निरूढवत्सर्वम् ॥ ३८ ॥ अतिमुक्ती हुन्या चीतं जुहोति त्वमने रुद्र इति शतरुद्रीयस्य रूपम् ॥ ३९ ॥1 अप चतुहीत नुहोति त्वमग्न रद्र इत्यनुवाकेन । उक्त। देवता ।। ३९ ।। अपरं चीनमाविष्णू इति वसोर्धारायाः । अपरं चतुीतमन्नपल त्याहोमः । अपरं चतु. गृही सप्त ते अग्ने समिधः सप्तजिह्वा इति विश्वमी: । अपरं चतुहीनम् ॥ ६ ॥ वसूना स्वाऽधीतेन रुद्राणाम्यदित्यानां तेजसा विश्वेषा देवानां क्रतुना मर तामझा ज होमि स्वाहेति ॥४०॥ जुहोतीति सर्वत्रानुपनः । अग्नाविष्णू इत्- नुवाकेन । अग्नाविष्णू देवता । ततोऽ. अपत इत्यनुवाकेनानहाँमः । अम्मिन्ननुवाकै.अपत इत्यादिनिर्दिष्टा देवता । ततः सप्त ते अग्न इति होमाः । संहनन्य(दान) (अपरं चतुर्गृहीतं जुहोति-वसूनां त्वाऽधी. तेनेति सूत्रोक्तेन मन्त्रेण । वस्वादिदेवता । केचित्प्रमापतिदेवतेति पठन्ति १६६४० ॥ तासां सरसावण यजमानो मुखं विमृष्टे राजी विराहत्यिनुवाकेन ॥ ४१ ॥ हुस्वा हुन्वा संपातावनयनम् । त्वमग्न इत्यादि पञ्च हुत्या हुतशेषेण संपातेन पनमानो मुख विमृष्टे राक्षी पिरानी सुनान्त्वत्यन्तः ॥ ११ ॥ अयकविशतिमाहुती र्जुहोत्यसचे स्वाहा बसवे वाहेत्यनुवाकेन प्रतिमन्त्रम् ॥ ४२ ॥ . अर्जुनाप स्वाहेत्यन्तः । एवविंशतिं सुबाहुतीर्नुहोतीति भाव्यकृत् । चतुर्यन्त. पदोका देवता ॥१२॥ - ·[ २३ प्रश्ने- सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- पहिषः संभरणादि पालक कर्म प्रतिपद्य- ते । समानमा पपाया होमाद ॥४३॥ तत उत्तरेण गार्हपत्यमित्यादि वाहोमान्तं निरूढपशुनन्धवत् ॥ ४३ ॥ हुतायां वपायामन्विष्टकं पठौर्दिक्षिणा ददाति ॥४४॥ दक्षिणाकाले याक्त्यो यजुष्मत्य इष्टकास्तावती: षष्ठीहीरन्याहार्यधर्मेण ददाति । पञ्चाशीतिशतगुञ्जासुवर्णदक्षिणा । एवमुत्तरत्र द्रष्टव्यम् ॥ ४॥ यद्येतावतीर्दक्षिणा नोत्सहेत मन्यानेताक्तः । पाययेद्राह्मणान् । ओदनान्वाऽऽशयेत् ॥ ४५ ॥ यद्येताक्तीर्दक्षिणा नोत्सहेत दातुं न शक्कोति पुरीषाशनपरिमाणान् मक्तूनोदनान्वा दद्यात् । अनयोः पक्षयोः पष्ठीही हिरण्यं वासश्च । तदुक्तमापस्तम्बेन- पष्ठीही त्वन्तर्वती दद्याद्धिरण्यं वासश्च ( आप० श्री. १९-१३-१४) इति । तेषां पष्ठीहीहिरण्यवाससां समुच्चयः ॥ १५ ॥ तेन हैवास्य स फाम उपासो भवति ॥ ४६॥ ऋतुदक्षिणामझिदक्षिणां च मामणमोजमपरिमितान्मन्थनौदमान्वा पठीही हिरण्य वासश्चान्तदि(या) स्थापयति । ब्रह्माणीति नपुंसकलिङ्गबहुषचनेनाभिमृशति-ब्रह्माणि ब्रह्माणि स्थ ब्रह्मणो यो हुताय मा मा हिसिष्ट हुतानि मार शिवानि भवत सहस्त्र धाराण्युत्सान्यक्षीयमाणानि तानि दधुः पृथिवीमन्तरिक्ष दिवं च तैर्गबौदनपष्ठौहीहिरण्य. वासोभिरतितराणि मृत्युम् । दक्षिणतो ब्राह्मणा इमानि पो गवौदनपठोहीहिरण्यवासा से, इत्यादि । ततः प्रसर्पके यो बहुविभ्यो दानं यथाशक्ति । बहुविदो व्याख्याताः । पत्माङ्मनोतायास्तस्कृत्वौदुम्बरपात्रेण यूको मुस्पये प्रहं गृहाति विपश्यते पवमानाति ग्रहणसादनी । नारिफेत एष मृत्युग्रह इत्येले ॥४७॥ समु फम्येत्येतदादि निरुत्ववष्टव्यम् । विकरुपेन मृत्युमह उपरिष्टाद्वक्ष्यते।। १७ ॥ तस्य स्विकवमनुरोमः ॥ ४८ ॥ सस्य मृत्युग्रहस्य ॥१८॥ होप्यभप उपस्पोरिपुदसि विध मे पाप्मा- नमिति । अब जुहोत्यपमृत्युमपशुधामिति ॥ ४९.

·३ पटल:] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ८१७ अय हुत्वोपस्पृशेवृष्टिरसि दृश्य मे पाप्मानमि- ति । तस्येडामनुमक्षः | भक्षयति भक्षोऽस्यम- तमक्ष इति । भक्षयित्वा प्राणनिवहानात्मन्य. निष्ठापयते मन्द्राभिभूतिरित्यनुवाकशेपेण । समानमत ऊर्च पाशुकं कर्म । संतिष्ठते सावित्रः ॥ ७॥५०॥ इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रे प्रयोविंशप्रश्ने द्वितीयः पटलः । विद्यादिति यक्ष्यमाणे पृष्टिरितीष्ट्वा ततो ब्राह्मणतर्पणान्तं निरूढपशुबन्धवत् । संति. इते सावित्रः । अनन्तरं पणि सौत्रामणी मैत्रावरुणी वा । सावित्रोऽग्निः सर्वत्र पशु. मन्धे चेतव्यः । अथवा सावितृदेवत्ये चेतव्यः । विष्कम्भं वा मण्डलस्य परिमाणं वरिकि(रस्नि) विष्कम्म सर्वीलोकानहीनेनाथो सत्रेणेति वचनात् । द्वादशाह उमया. मके। तत्र मोक:- पशी नित्ये च काम्ये चाहीने सत्रे विधीयते । सावित्रस्य समाप्ती च सौत्रामण्या पयस्यया ॥ समाय: सावित्रः ॥ ७ ॥ ४९ ॥ १० ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशानितंकलितायो प्रयोग- चन्द्रिकायां त्रयोविंशप्रने द्वितीयः पटलः । :- - मय प्रयोविंशप्रश्ने तृतीयः पटलः । अप नाविकेतास्यचयनमुच्यते-- एतेन नाचिफेती व्याख्यातः । नात्र लेखा भवन्ति । एकवियतिर्हिरण्येष्टकाः शर्करा घाऽभ्यक्ता उपधानकाले नाभ्यामेवोपधी. पन्ते चतुरनं परिमण्डलं वा लोकोऽसि स्वर्गोऽसीत्यनुवाकेन प्रतिमन्त्रम् ॥ १॥ एतेन सावित्रेण । तस्कर्म-पशुबन्धेन यक्ष्य इति संक्लप्य समारोप गस्वा मषित्वाऽऽयतने निघाय विद्युत् । नाम लेग्वा भवन्ति । नाचिकेत ·४१८ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-१-२३ पन्ने- प्रतिष्ठार्थमिति वा । उपकल्पनकाल एकविंशतिर्हिरण्येष्टकास्तत्संख्याकाः शर्करा पा । चतस्रः स्वयमातृष्णा इत्यादि पूर्ववत् । मृत्युग्रहो नित्यः । तस्यौदुम्बरपात्रकल्पनमुद- पात्रं च । पड्ढोत्रादि । बाह्यलेखा भवत्येव । उपहित उदपात्रे पाशुवन्धिक्यामुत्तरवेद्या कृतायां नवरेखारहिताया बाह्यलेखायुक्ताया रथचक्रसमितीया चतुर परि- मण्डलं पा नाम्यामेव मध्य एवाग्नेः-लोकोऽसि स्वर्गोऽसीत्याद्यनुवाकेन प्रतिमन्त्रमे कविंशतिसंख्यायुक्ता उपधीयन्ते । एकैकं पर्यायमुक्त्वोपधानम् । एवमुपधाय चतस्रः स्वयमातृण्णा इत्यादि समानं सावित्रेण । मृत्युग्रहो नित्यः 1 नियंत एव पशुबन्धे । सोमे चेदिति वक्ष्यत्यन उपसदि मध्यमायां चयनम् । संचितोक्थ्येन होताऽनुशंसति, इत्यन्तं यत्प्राड्मनोतायास्तत्कृत्वा जुहूपभृतोर्हिरण्यशकलावषधायौदुम्बरेण पात्रेण मृत्यवे महं गृह्णाति तत्पात्रस्य पाशुकेन सह प्रयोगः । विपश्चित इत्युक्त्वा, उपग्राम- गृहीतोऽसि मृत्यवे त्वा जुष्टं गृह्णाम्येप ते योनिम॒त्यवे त्वेति सदियति । अवदानादि । स्विष्टकृतं हुत्वा वैश्वानरे सुचमासाद्य मृत्यवेऽनुहोमः। होप्यन्विद्युत् । अथ जुहोत्यप त्युमपक्षुधमिति । महे स्वाहा । वृष्टिः । इडाभक्षणं कृत्वा भक्षोऽस्यमृतमक्ष इति मयि. त्वाऽऽचम्य मन्द्राऽभिभूतिरित्यनुवाकशेषेण हुत्वा प्राणनिवहानात्मनि प्रतिष्ठापयति । मक्ष्यमाणे मृत्युग्रहे मृत्युग्रही( मी )ताः प्राणादयोऽपनामन्ति शरीरात् । तेषामाहान प्रतिष्ठापनमालभ्य हृदयादीत्युपदेशः । असावित्यस्य स्थान आह्वानं तस्य प्राणादेर्मन्द्राऽ. मिभूतिः केतुर्यज्ञानां वागेहि । अन्धो जागृविः प्राण प्राणैहि । बधिर आक्रन्दयि. तरपान अपानहि । अहस्तोस्त्वा चक्षुश्चक्षुरेहि । अपादाशो _मनः, मन एहि । कवे विप्रचित्ते श्रोत्र श्रोत्रहि । सुहस्तः सुवासाः । वेद आत्मनेहि । अथानुवाकसमा. यात् । अग्नीदीपयनानित्यादि पूर्ववत् । सतिष्ठते नाचिकेतः । सौत्रामणी मैत्राय. रुणी वा ॥१॥ तर ह्येके पशुवन्ध एवोत्तरवेद्या चिन्वत इति.. ब्राह्मणव्याख्याताः काम्या विकाराः ॥ २ ॥ समेवं नाचिकेतमग्निं केचित्पशुबन्ध एवोत्तरवेद्या पिन्वत इत्यर्थः ॥२ ताननुकमिष्यामः ॥३॥ ये तु ब्राह्मणे काम्यविकारा व्याख्यातास्तानग्रे क्रमेण वक्ष्यामः ॥ ३ ॥ पशुवन्धे सोमे सत्रे सहले सर्ववेदसे वा यत्र या भूयिष्ठा आहुतयो हूपेर स्तत्र पेसव्यः ॥ ४ ॥ ज त. ग. ६ बरहैतमे।

·३ पटला ] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगचन्द्रिकाच्यारूपासमैतम् । ---प्रथमः पशुबन्धस्तस्मात्तत्रैव चेतन्यो नान्यत्रेति पशुबन्ध एव चिन्यते । 'तन्न तथा कुर्यात् । (ते. वा०३-११-१) इति निषेधात् । तया कुर्वन्नेतमग्निं हि कामेन भूयिष्ठाहुतिलामामिलाषेण वियोनयेत् । ततोऽसौ कामेन व्यर्षितो यनमानमपि तदीयन कामेन न्यर्धयेत् । तस्मात्सौम्येऽध्वरे चेतन्यः । यत्र वा चातुर्मास्यादी भूयिष्ठा बहुतरा आहुत्यो हुयेरंन्तत्र चेतव्यः । यद्वा-एष नाचिकेतः पशुबन्धे चेतव्यः । सौत्रामण्यामभूतायां न चेतन्यः । सोमे सत्रे सहस्र सर्ववेदसे वेति चेतन्यः । प्रकृती नेच्छन्ति । वेद्युत्तरवेद्योः समाग्नानाद्विकृत्यर्थमेव । विकृतिषु साद्यस्वेषु न स्यात् । 'उत्तरवेद्याम् ३० वा०३-११-९) इत्युत्तरवेदिदर्शनात् । तया पतिस्तोमयोर्न स्यात् । पक्षिम्यौ साग्निचित्याभ्यामित्यग्निनियमात् । इममेव लोकं पशुपन्धेनामिनयति ( आप० श्री. ७-१ ) इति पुनरमुक्रमणात् ।। ४ ।। सत्रे प्रतिष्ठा प्रजा पशून्स्वर्गमृद्धिमीप्सन्यथावकाश ययासमाम्नातम् ॥ ५॥ पोडशिनि न स्यात्तद्विकारेषु वानपेयादिषु च । सोमे चीयमाने मध्यमायामुपसदि चिन्वीत । द्वादशाहे तु महाग्निनियमो न भवति । द्विरात्रादिषु विकल्पः । अथवा गवामयने महाग्निर्वा नाचिकेतो वोत्तरवेदिर्वा । तथैकाहे तद्विकृतिषु विषुवन्महानतयो- विकल्पः । सहस्रदाक्षिणा(णे) त्वेकाहे(ह)नाचिकेत एव । तया सर्ववेदसदक्षिणा(जे)। अन्यत्रामिनिद्विश्वनियां, तापश्चिने विज्ञायते तृतीये संवत्सरेऽमिनिता विश्वनिता या सर्ववेदसं ददातीति यत्र वा भूयिष्ठा आहुतयो हूयेरन् । मूयिष्ठा ग्रहा गृह्यन्ते इति विषुवति दर्शनात् ।। ५॥ sifi: सर्वत्र पुरस्तादुपक्रमः प्रदक्षिणमुत्तरतोऽपवर्गः ॥ ६ ॥ अपूवर्गः, परिसमाधिः ॥ ६ ॥ पशुकामः पातमेव चिन्वीत । पञ्च पञ्च प्रविदिश. मेका मध्ये ॥ ७॥ चतसृषु दिक्षु पञ्च पञ्चैकां मध्ये । एवं पञ्चत्वान्वयात् पाक्तस्वम् । पाळूतस्य चेता वेदिता च सहस्र पशून्प्राप्नोति ॥ ७ ॥ ज्येष्ठयमीप्सन्यशः प्रमा वा त्रिवृतमेव । सप्त पुरस्तात्तिस्रो दक्षिणतः सप्त पश्चात्तिस्र उत्तरत . एका मध्ये ।। ८॥

·[२३ प्रेग्ने " । ८२० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- ज्यैष्ठ्यं प्राधान्यम् । यशः ख्यातिः । प्रजननं प्रजासमृद्धिः । त्रिवृत संख्यायान्वि- तम् । पुरस्तात्पश्चाञ्च सप्त सप्त । दक्षिणत उत्तरतश्च तित्रास्तिस्रः । एका मध्य इति ।। ८ ॥ ज्यैष्ठयकामो मध्यात्प्रक्रम्योवी रीतिं प्रतिपादयेत् ॥९॥ उर्ध्वा मध्यादारभ्योर्ध्वरीतिका आ स्वयमातृण्णायाः प्राचीरित्यर्थः । तस्याः शिरस्थानीयत्वादूर्वा (तै० बा० ३-११-९) इत्युक्तम् ॥९॥ स्वर्गकामः पश्चात्मक्रम्य माची रीतिं प्रतिपादयेत् ॥ १० ॥ प्राचीः । पश्चिमस्वयमातृष्णामारभ्याऽऽहवनीयादुत्सदिति केचित् ॥ १० ॥ स यदीच्छेत्तेजस्वी यशस्वी ब्रह्मवर्चसी स्यामिति माग्दक्षिणेभ्यः प्राडा होतुधिष्णियादुत्सद्येयं प्रागाद्यशस्वती सा मा पोर्णोतु तेजसा यशसा ब्रह्मवर्चसेनेति ॥ ११ ॥ मन्त्रार्थस्तु-येयं वेदिः प्रागात् प्राची एति गच्छति । छान्दसो लुङ् । यशस्वती अन्नवती । हविषामाधरित्वात् । सा तादृशी हविभिरासादिता तैश्छादिता मामपि तेजःप्रमृतिभिः प्रोर्णोतु प्रच्छादयत्विति भावः ॥ ११ ॥ अथ यदीच्छेदयिष्ठं मे श्रदधीरन्भूयिष्ठों दक्षिणौ नयेयुरिति दक्षिणासु नीयमानासु माच्येहि प्राच्येहीति ॥ १२ ॥ भूयिष्ठां बहुतमां मयि श्रद्धां कुर्यः प्रजा ऋत्विजश्च भूयिष्ठा दक्षिणा नयेयुरिति यदीच्छेत्स दक्षिणानयनकाले प्राच्येहीति मन्त्रेणाऽऽहवनीये जुहुयात् । सुवेणोपहत्य आज्यमादाय ॥ १२ ॥ अथ मन्त्रमाह- माची जुपाणा वेत्वाज्यस्य स्वाहेति सुवेणो. पहत्याऽऽहवनीये जुहुयात् ।। १३ ।। गतः । मन्त्रार्थस्तु-हे दक्षिणे प्राच्यहि अत्यर्थं प्राची आगच्छेत्येवमस्माभिराय- माना । अत एव प्राची त्वं नुपाणा प्रीयमाणा मवन्ती आज्यस्य वेतु पिबतु । स्वाहुत. मिदं तुम्यमिति ॥ १३ ॥ - ·३ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । स्वयमातृष्णादि समानमुत्तरम् ।। १४ ॥ चात्वालात्पुरपिमाहत्य चितावुपघाय-चित्तिमचित्तिम् (ले० सं०५-६-४) इस्या- दिमिश्चितिक्लप्तिभिरमिमृश्याग्निं प्रणीयोपसमाधायोपसमिध्य चतुर्ग्रहीतेन चतस्र आहुती. र्नुहोति-त्वमग्ने रुद्रः (ले० प्रा० ३-११-२) इत्यादिमिरेतत्प्रपाठकाम्नातेश्चतुर्मि- रनुवाकैः । तत्र नमस्ते रुद्र (तै० सं० ४-५-१) इति शतरुद्रीयस्य रूपं तत्स्या. नीयं त्वमग्ने रुद्र इति प्रथमोऽनुवाकः । शतं रुद्रा देवता अस्य शतरुद्रीयम् । यसोर्धा- राया रूपं द्वितीयोऽनुवाकः । तृतीयोऽनुवाकोऽन्नहोमाख्यः । अन्नसिद्धिहेतु. श्चतुर्गोऽनुवाकः। विश्वपीर्नाम विश्वदेवताप्रीतिहेतुत्वात् । विश्वान् देवान् प्रीणातीति विश्वप्रीः। ॥ १४ ॥ संतिष्ठते नाचिकेतः ॥१५॥ तत्र श्लोकाः-- माचिकेतः पशोर्वन्धे विकल्पेन विधीयते । सौत्रामण्यामनने तु भवेत्सोमे तु वैकृते ।। बाजपेये न साधम्के न घोडशिनि मैव च । सत्रे च द्वादशाहे तु केचिदिच्छन्ति तत्र हि || द्विरात्रादौ विकल्पेन गवामयन एव च । नाचिकेतो महाग्निर्वा उत्तरा वा तथैव च ॥ विषुवद्वितयोश्चापि तयकाहिकयोः पुनः । एकाहेषु सहस्रेषु नाचिकेतस्तथैव च ॥ तयां सर्वस्वदाने च नाचिकेतो विधीयते । अमिनिद्विधनिहर्न तापश्चितचिता तथा| यत्रं वा खलु मूयिष्ठा गवामयन एव च । कैचिद्गर्भवहु(पशु)प्वेव नाचिकेतो विधीयते ।। इति । नाचिकतः समाप्तः ।। १५ ॥ एतेन चातुहर्होत्रो व्याख्यातः ॥१६॥ एतेन नाचिकेतेन | पशुबन्धेन यक्ष्य इत्यादि समारोपणं कृत्वा मपित्वाऽऽयतने निधाय विद्युत् । चातुविमग्निं चेप्ये स्वर्ग लोकमवाप्नवानीति संकल्पः। तत्र ब्रह्म वे चतुहोतारः (ते. वा० ३-१२-५) इत्यनुवाके चातुर्होत्रचयनस्य विधिर्मवति । तये विविधम्-व्यस्त समस्तं च | अनुवाकमात्रप्रतिपादितं व्यस्तम् । सावित्रादिभिः ·श्चेष्टयः ॥ १६ ॥ ८२२ 1. सत्यापाढविरचितं श्रौत्रसूत्रम्- [२३ प्रश्ने- संयुक्तं समस्तम् । तत्र समस्ते वैश्वसनचयनेऽङ्गभूता दिवःश्येन्याख्याः पाद्याख्या यावत्पदं हिरण्येष्टकाः शर्करा वाऽभ्यक्ताः ॥ १७ ॥ यावत्पदं हिरपयेष्टका यजुष्मत्यः । पदानि मन्त्राणां पडशीतिः । अनुमन्त्र (सूत्र) चेत्तदा वोत्तर शाखान्त )रीयमुपधानमनुब्राह्मणं चेद्व्यूनशतं शर्करा वा लोकंपृणाधु- पकल्पने दधिमध्वादीनां. पूर्ववत्कल्पनम् । पट्टोतारमित्यादि पूर्ववत् । नात्र रेखाः । सर्व Tarun ॥ १७॥ उपाधनिकालेऽग्रेण दर्भस्तम्वं दशहोतारं प्रति- मन्त्रमुदञ्चमुपदधाति । हृदयं ग्रहं चत्वारि पदा. नि संभाराणां वे पत्नीनाम् ॥ १८॥ उपधानकाल उदपात्रमुपधाय यथासूत्रोक्तमुपधानं वक्ष्यते । अग्रेण दर्भस्तम्ब सह- होतुरवकाशमवशिष्य पुरस्ताद्दशहोतारं प्रतिमन्त्रमुदीच्या रीत्योपदध्यात् । दशभिर्मन्त्रैर्द- शेष्टकाः । एकवाक्यादेको मन्त्रः। चित्तिः सुक् तया० । चित्तमाज्यं तया०। इत्येवं प्रकारः। अथ हृदयं, सुवर्ण धर्ममिति चतुर्दशभिर्वाक्यैरेकामिष्टकामुपदधाति । अथ दशहोतुर्महं च वाचस्पत' इत्यादि स्वाहान्तेन, एका हृदयमुत्तरेण । अथ प्रतिग्रहं देवस्य त्वेत्या. दिना प्रतिगृह्णामीत्यन्तेनैकाम् । तामुत्तरेण अग्नियजुभिरिति चतुर्मिक्यैिश्चतस्रस्तथा द्वे पत्नीनाम् । तामुसरेण सेनेन्द्रस्येत्येतद्विवाक्येन द्वे इष्टके ।। १८ ।। एवं दक्षिणतः पाश्चं चतुर्होतारम् । पश्चादुदञ्च पञ्चहोतारम् । उत्तरतः माश्च पड्ढोतारम् । उपरिष्टात्माञ्च५ सप्तहोतारम् ।। पश्चात्र पदानि संभाराणामवशिष्टानि च पत्नीनाम्॥१९॥ स्वयमातृण्णादि समानमुत्तरम् ॥२०॥ एवं दक्षिणतो दर्मस्तम्बस्य चतुर्होतारं प्राच्या रीत्येति विशेषः। अन्यत्सर्वं पूर्ववत् । ब्रह्मेन्द्रमिति हृदयं द्वादशभिः । अहोऽस्यैव चतुहातुर्वाचस्पत इति । सोमाय वास इति प्रतिग्रहः । सूमारा अग्निरसो धिष्णियेरग्निमिरिति चतुर्भिः पथ्या पूष्णः, वाग्वायोरिति पत्न्यो । ( नास्त्वेति वा तस्यानुपङ्गः ) । एवं पश्चार्भस्तम्बस्य पञ्चहोतारमग्निहोतति उदीच्या रीत्या । हृदये शतं नियुतमिति द्वादशवाक्येनैकामिष्टकाम् । अथ पञ्चहोतु- घेहं सोमः सोमस्य पुरोगा इति चततामिः । रुद्राय गामिति प्रतिग्रहः । अदितिपाः . . 17.

·-- पर्टल: ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ८२३ ( इति ) संमाराः । दीक्षा सोमस्येति द्वे पत्न्यो । पढ्ढोतारयुत्तरतो दर्भस्तम्बस्य । अत्र वाग्योता न सूर्य ते ( इति) । वाग्योतेत्यनुवादात् । हृदय सुवर्ण कोशमित्यादिद्वादश- वाक्यैरेकामिष्टकाम् । भूर्भुवः सुवरित्यादि स्वयंभुवे 'तयेत्येकामिष्टकाम् । वरुणायाश्च- मिति प्रतिग्रहः । देवस्य त्वा सवितुः० वरुणायाश्वं प्रतिगृह्णामि तया० इत्याम् । यसव आज्येनेत्यादिना चततः संभाराश्चतुर्वाक्यैश्वतत्र इष्टका इत्यर्थः । वसूनामिति पत्न्यो वे इष्टके, वसूनां गायत्री तया० । रुद्राणां त्रिशुधया ० इत्यादिना । एवमुपरिष्टा- दमस्तम्बस्य सतहोतारं पुरत इत्यर्थः । पूर्वमेवावकाशं शिष्टं प्राच्या रीत्या महाहविहों. तेति सप्सेप्टकाः । इन्द्रो रानेत्यनुवाकसमादेईदयम् । सुवीर्याय तयार इत्येकाम् । वाच. पते हद्विव इति साहोतुहः । पृथिव्यै तया• इत्यकाम् । प्रजापतये- पुरीपमिति प्रतिग्रहः । देवस्य त्वेति । प्रनापतये पुरीपं तेन० प्रतिगृह्णामि तया० इत्येकामा पञ्च पदानि संभाराणाम्- गृहस्पतिः पुरोधसेत्यायाऽनुवाकसमाः पञ्चभिर्वाक्यः पञ्चेष्टकाः । अवशिष्टानि द्वादश आदिस्याना भगतीति एकादशभिरेकादशेटकाः । चतसो दिश इत्यनुवाकसमाधेरेकाम् । देवानां पत्नयस्तया० इत्येकाम् । तेन सह द्वादश । एवं पडशी. तिसंपत्तिः । स्वयमातृष्णादि पूर्ववत् । हृदयानि प्रत्यूचमुपदधातीत्येक मन्यन्ते । मन्त्र- भेदात् । एकमन्त्राणि कर्माणि, इति न्यायासमुदायनाम हृदयमिति श्रुतिविहितम् ।॥ १९ ॥२०॥ संतिष्ठते चातुर्होत्रः ॥८॥ २१ ॥ ब्राह्मणभोजनान्त, नाचिकेतवत् । माचिकेत एष मृत्युग्रहो नित्यः । तत्र श्लोको-- of di हृदयं तु सुवर्ण च ग्रह वाचस्पते तथा । प्रतिग्रहं तु देवस्य नास्त्वा वासति वा भवेत् ।। अग्निर्यनुभिः संभाराः सेनेन्द्रस्येति पत्नयः । वारोता चार पदोता व्याहृत्यादिग्रहो भवेत् ।। पातुर्होत्रः समाधः ॥ ८ ॥२१॥ अप वैश्वसनधयनमुच्यते- एतेन वैषभो व्याख्यातः ॥ २२ ॥ १ . एतेन चातुहरिण वैश्वसूमो व्याख्यातः । तस्य पूर्ववत्वतः । पदयो प्रातरनि- होत्रं हुस्वा पशुबन्धेन यस्य इत्यादि समारोप्य मायित्वाऽऽयतने निघायोपावरोह्य विद्युत् । वैचनमझिं घेय इति स्वर्ग लोकमवाप्नवानीति संवत्स्व ॥ १९ ॥ .

·[२३ प्रश्ने-
..
८२४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
यावन्मन्त्र हिरण्येष्टका यावदुत्तममनुलिपरु
वावतीः शर्करा वाऽभ्यक्ताश्चतस्रः स्वयमा.
तृण्णाः ॥ २३॥
द्विचत्वारिंशद्धिरण्येष्टकाः शर्करा या घृताम्यताः, पूर्ववधिमध्वादीनामुपकल्पन
पड्ढोतारमित्येवमायुदपात्रोपघानान्तं पूर्नवद्रष्टव्यम् ॥ २३ ॥
उपधानकाले ग्रेणोत्तरनाभिं यचामृतं यत्र मर्त्यः
मित्येतैत्रिभिरनुवास्त्रिः प्रदक्षिणमुत्तरवेदिं परि-
चिनोति ॥ २४ ॥
यचामृतम् (तै० बा० ३-१२-६) इत्येतेत्रिभिरनुवाकैरमिदक्षिणं परिचिनोति।
प्रदक्षिणमित्यर्थः । परिमण्डलमेवाऽऽदर्शाकृति चिनोति । स्वयमातृण्णादि समानम्
(स० श्री० २३-३-२६ ) इत्युत्तरत्र वक्ष्यति ॥ २४ ।।
तिस्रो वा चितयतिभिरनुवाकैः ॥ २५॥
अथवा तिस्रश्चितयन्त्रिभिरनुवाकैरनुवाकेनैकैकामानानुवाकेनोपधाय तासां पुरीपं
तूप्णी हुत्वा तासामुपरि द्वितीयेनैतावत्रितीयेनानुवाकेनोपदधातीत्यर्थः ॥ २५ ॥
ऋचां माची महतीति संचितोक्थ्येन होताऽ.
नुशसति ॥२६॥
अनुशंसनकाल ऋचा प्राचीत्यनुवाकेन । ऋगन्त ऋगन्ते प्रणवः । पञ्चपञ्चाशतः
(ले० प्रा० ३-१२-९।१९) इत्यतः परं ब्राह्मणम् । ओमित्यन्तमिति वचनात् ।
विः प्रथमामिति न्यायप्राप्तमिति केचित् । मृत्युग्रहो नियत इति ॥ २६ ॥
स्वयमातृण्णादि समानमुत्तरम् । शतराने सार-
स्वतेषु रात्रिसत्रेषु शतरात्रान्तेषु महाव्रतेषु त्रिपु
च सारस्वतेषु सत्रेषु काठकचातुर्मास्येपु साध्याना
पदहवर्जितेषु विश्वसृजामयने प्रजापतेरन्यत्रानु-
शासनात् ॥ २७ ॥
स्वयमातृण्णा उपचाय लोकंपृणामिः प्रच्छादयति । पृष्टो दिवीति पुरीपम् । समा-
नमुत्तरफर्मानुशंसनात् ॥ २७ ॥
सहस्रसंवत्सरयोच वैश्वसजोऽग्निनि-
यतः ॥ २८ ॥

·३ पटल: j महादेवशालिसकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ८२५ रात्रिसत्रादिप्वपि निस्यो वैश्वसनोऽग्निः । ते] नान्यत्र विकल्पः ॥ २८ ॥ अभिप्रयायं चे(प्रायान्तश्चे)दमिचिनुयुरुत्तरवेदिदेश. मेतर्मन्त्रैरभिमशेव [योऽस्य सुपियः सुविचित इच स्याचस्मै वैश्वसृजम् । तृतीये वा पर्याये ]॥ २९ ॥ एवं पशुरन्धे सोमे मध्यमायामुपदि कृत्वाऽभिमन्त्रणान्तमुत्तरवेदिदेशस्य मध्ये शङ्कुमित्यादि, प्रच्छाद्य वसति, इत्येवमन्तं कृत्वाऽऽपराहितीम्यां प्रचर्य प्रनापतिम्त्वा सादयतु तया देवतयेत्येवमादि अनुशंसनान्तम् । आपराहिलीभ्यां प्रचर्यग्निप्रणयनाद्य. तिमुक्ती त्या चतुर्ग्रहीतमित्यादि आसवनाहुत्यन्तम् । अयाग्निवत्युत्तरमित्यादिसीमिके सवनीये ना मृत्युग्रहः । अहर्गण आयेऽग्निः, पशुगण आये ससोमे चेतन्यानामेवं प्रयोग: योऽस्य सुप्रिय इत्यादि तृतीये वा पर्याय इति ॥ २९ ॥ सावित्रनाचिकेतचातुविश्वसृजारुणकेतु- फान्समस्य सौम्येऽप्यध्वरे चिन्वते ॥ ३०॥ सोमे पाशुके च पिन्वत इति भावः ।। ३० ॥ सावित्रः प्रथमा चितिः । लोकंपृणा द्वितीया । नाचिफेतस्तृतीया । लोकंपृणा चतुर्थी । चातहोत्र उत्तमा (पञ्चमी । वैश्वसनः षष्ठी। आरुण तुकः सप्तमी ॥३१॥ सावित्रनानिकेतचातुहोत्रांति. पृषा कृत्वा वैश्वसनमध टोकंगामिसमास- पक्षः पृपकप्रयुज्य समस्यन्ते । सावित्रः प्रथमा वितिः, सावित्रमन्नाधाय स्वयमातः प्णादि लोकंगणादि पित्यन्तम् । लोकंणा द्वितीया चितिः, लोकंटणाः सर्वाः पुरीपम् । नायिकेतमन्प्रेस्तृतीया स्वयमातृष्णा सोकं प्रणाभिः प्रच्छादयति । अथ पुरीपम् । लोक- पूणामि धतुर्षी पुरीपम् । चातुतिः पचमी, स्वयमातृण्णा लोकंपृणाभिः प्रच्छादयति, इत्यादि पूर्ववत् । सोमे बीयते समासेन धावेत्यर्थः ॥ ११ ॥ सवनीपप्णो मृत्यवे प्रहं गृहाति ।। ३२ ॥ नियतस्यात् ॥ १२ ॥ एतानपीन [पृथक् समासेन वा] चिन्वान उभयी. दक्षिणा ददाति अनुदक्षिणा [ययासपान्नातम्] मप्रिदक्षिणायेति । अनुदक्षिणाः सर्वेमामग्निदक्षि- ใๆ । .

·। २३ पने- ८२६ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- णाश्वेतुर्यदनुक्त मन्त्रब्राह्मणे तत्मसिद्धम् । [अत्र पृथगमयुज्य न समस्यन्ते ] ॥ ३३ ॥ इतिशब्दः प्रकारयाची । क्रतुदक्षिणा अग्निदक्षिणाश्च पृथग्ददातीति भावः ॥३३॥ [अग्निं चित्वा सौत्रामण्या यजेत । मैत्रावरुण्या वाऽऽमिक्षया] ॥ ३४ ॥ ततः सौत्रामणी मैत्रावरुणी वा । रात्रिसत्रेषु शतरानान्तेषु समहावतेषु । केचि: महावतवर्जितेप्वपि काठकचातुर्मास्येषु त्रिषु सारस्वतेषु साध्यामां पडहवर्जितेषु विश्वसभामयने प्रजापतेः सहस्रसंवत्सरे वा वैश्वसृजोऽग्निनियतः । नान्यः काठकः । एके शाखिनः पठन्ति-वैश्वसृजे वैश्वदेवपशु(शो)रुपालम्भनमिति । विश्वेभ्यो देवेभ्यः प्राणाय त्वा जुष्टमुपाकरोमीति वैश्वसृजो यस्मिन्कर्मणि पशौ वा सोमे वा चीयते तत्प शोरुपालभ्य विश्वेभ्यो देवेभ्यः प्राणाय त्वा जुष्टमिति शाखान्तरत्वाद्विकल्पः । तत्र श्लोकाः- रात्रिसत्राणि यानि स्युः शतरात्रान्तकानि च । सबने विवृते वा (विषुवतयोश्चापि त्रिपु सारस्वतेषु च ।। न साध्यानां सहस्त्रे च सत्रे सविश्वसृजो यथा। प्रजापतेः सहस्रे च ह्यग्निरेप विधीयते ।। नान्यः काठक एप स्यात्पश्वादिषु विधीयते । व्यस्तं वा तु समस्तं पा पृथक् कृत्वा समस्यते ॥ समाधो वैश्वसृजः ॥ ३४ ॥ आरुणकेनुको ब्राह्मणव्याख्यातः ॥ ३५ ॥ अथाऽऽरुणकेतुकः पञ्चमः काठक. स ब्राह्मणव्याख्यातः प्रायेण । तस्य प्रयोग उच्यते । इह भाष्यकाराभिप्रायेणाग्निहोत्रदर्शपूर्णमासचातुर्मास्येषु चेतव्य इति । अथ पुरश्चरणं यजमानस्य । संवत्सरमेतद्वतं चरेत् । इत्यासंवत्सरं वा मासद्वयं धाऽध्वर्युर्यनमानं प्रति यतं कारयेत् । अध्ययनकाल (अध्वर्वभाव) आचार्यो वा कारयेत् । मतचरणक्रमः-वहन्तीभिरुद्धृतामिः पूनाभिराद्भिः शौचाचमनादि करोति । ततः प्रातः. काले स्नानमवगाहनैः । ततः प्रादेशमात्राभिः समिद्भिरौदुम्बरीमिलींकिकमग्निमुपसमिन्धे पुनर्मामैत्विन्द्रियमित्यादिना नियमः । होमः समिध इति । अथाऽऽरुणकेतुकमग्निं चेप्यमाण उपवल्पयते संमारान् । आसपति वर्ष्याः कूप्याः स्थावरा पहन्तीः परवल्या जीवन्तं कूर्म दीर्घदण्डं पुष्करपणे यावतीः संवत्सरस्य रात्र. यस्तावतीन्मयीरिष्टकाः कुम्मीस्तत्संख्याक न हिरण्यशकलानू रमं हिरण्मय पुरीष- ।

·३ पटल. ] महादेषशाविसंकलितमयोगचन्द्रिकाध्याख्यासमेतम् । ८२७ मौदुम्बरीः समिधः भवरा मालं दधि मधु प्रभुनानि पुष्करपर्णानि पुष्करदण्डानि पुष्कराणि सर्वा भोपधारादम्बरीमासन्दी कृष्णानिनं विसंवैहायसं (१) मृन्मयमुदपात्रं हरितदर्भन्तम् हिरण्यशालानि सहयाणि, औदुम्रर मृत्युग्रहमपर्णमनासीरं वालुकाध । तस्याः पुरस्तान्मासद्वयमादी प्रातरनिहोत्रं त्वा प्राणानायम्याऽऽरणोतुनिष्य. माणो माप्तद्वयं मत परिप्य इति संकल्प्य स त्वा सोक्किमग्निमुपसमाधाय तर पुनर्मामे- स्विति तिसमिस्तिस्त्र औदम्बरी समिध आश रपममाधानाधाज्यमागान्ते-अपये वायवे सूर्यायेत्येवमादिभिर्म हामान्हुत्या परिपचनान्तं करोति । एवमहरहरामतप्तमारी- दुम्बरीमिरमिसमिन्धनम् । तथाऽहरहनिसन्ध्यं सागात् । तथा हरहमाशी स्यात् । पतुर्थकाले पानमको वा । नतु काले चोदादे. पानं भोजनं प धन्यमित्यर्थः । एवं प्रनं समाप्य पसुर्दश्या प्राणानायम्य प्रातरग्निहोत्रं हुत्या प्राणानायम्य पूर्ववत् पशुरन्धसंकल्प कृत्वाऽऽरणयेतुक्मठिी भेट्ये, प्रभागन्भूयासमिति संकल्प युर्यात् । प्रनाका- मधिन्वीतेति बामगोता.कामा वेदितव्याः । ततो विद्युदादि सायिप्रवत् । प्रागुत्तरात्परि. महात्कृत्या योधा दिर्भपति (मविष्यति) तर मध्ये शकुं निहत्याष्टादशाकुल- परिमितया रज्ज्वा सर्वतः परिमण्डल लिग्येत् । तत. ग्यू(सम्)लदर्भस्तम्ब, इत्यादिम्तस्या- वोक्षणान्ते नानुदान निवितस्ति या खात्या वित्तायनी मेऽसीत्यादि घुम्ग्रहणान्तं फरोति । तात्योत्तरयेदि विमिमीत इति वचनात् । धर्ममानोपचपनमद्भिः पूरणविधाना. मात्राभ्यन्तरलेखा, समार्याभिरवकीर्य दर्भ प्राय दप्ना मधुमिण संभार्यामिय ग्यतः संपूर्य वसति । सिकतानां स्थाने शराणा स्वयमातृष्णाना पुरीपाणामिति सं. भार्या एव क्षेठन्या इति वचनात् । अथवा सामपठितेन संमार्या एयोपधेया इति घातरशनीयशासिनः समामनन्ति । साध्यत्य ( स्वाद्वत्य) इति वाल खिल्गशाखिनः । सारस्वत्या इति देगानसाः । या: कायनेति केतवोऽरणा. शाखिन, । एता. संमार्यामिवियरसन्ते । महाराने मुद्. ध्वाऽनन्तरमेव प्रातरग्निहोत्र हुन्या प्रमापतिम्त्वेत्यादि स्वयंचित्यमिमर्शनान्तेऽर्भमा. सीति संमार्या निवपति । संज्ञानमित्यपि संमार्या एव । सं याव इति जलयसंसों चितःस्थ परिचित इति समार्यामि. परिश्रित्याऽऽप्यायम्वेति संमार्याणां यूहनं करोति। उदपानमुपधाय मधु वाता ऋतायत इत्यादिमहाग्निवउद्यमिः परिणिहत्येत्यन्तं मो. पघानं कृत्वा संसर्प त्रीनित्यारम्य प्रमा अभिविश्यम्, इत्यन्तेन धर्ममुपतिष्ठते । दर्म. स्तम्ने पुप्यरपर्णमधस्ताद्दण्ड वेटेगुलेन या निष्टति तथा निसाय तस्य दण्ड दर्म स्तम्बे निबध्नाति । पुप्परपर्णमारम्य तपोयोनिरसीयाममन्त्रयने । तनोऽद्धि. पूरयित्वा हिरण्यशकलमबघाय वक्ष्यमाणेने पुष्वरपर्णग्या वस्ताद्दण्टममीटरा उपदधाति ।

·(२३ प्रमे ८२८ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- सर्वन मन्त्रान्ते तयादेवतं भवति । तत्क्रमो नास्ति वाचनिको यत्र तत्रोदगपवर्गः । सर्वत्र पुरस्तान्मुखयादः । चतस्रश्चमा दिक्षपधेयाः । अष्टासु प्रतीक्ष्य सामान्येन सर्वत्र चतुर्वाक्यमन्त्रा विशेषत एव तत्र तत्रोच्यन्ते । भद्रं कर्णेभिरिति द्वे ऋची जपित्वा ताम्यां द्वे इष्टके उपदध्यात् । आपमापामिति पञ्चभिर्महानाम्नीमियजमान उष्णं शीत- मुदकं मिश्रीकृत्याध्वर्यवे दद्यात् । यजमानेन सह तामिः पञ्चभिः पञ्चेष्टका उपदध्यात्। ततो या जाता ओषधय इत्यौषधिसूक्तैना उपहिता उपतिष्ठन्ते । इमा नु कं भुवना सीषधे. मेत्येताभिस्तिसृभिर्द्विपदाभिस्तिस्त्र उपधाय, अग्ने त्वं नो अन्तम इति द्विपदाभिस्तित्र उपद. धाति । सर्वे द्विवाक्या मन्त्राः। विश्वतश्चक्षुः० विश्व भूतं भुवनं० ब्रह्मवन परो मात्रया० इति तिसृमिरन्ते प्रणवं कृत्वा यावच्छ्रान्तो भविष्यति तावत्प्राणन्नासित्वेत्यादि चतस्रो लोकोत्तरा नामेष्टका उपदध्यात् । लोकोत्तरा इति ज्ञानार्थम् । एवमन्यत्रापि यासां नामानि सन्ति सुमृडीकेति वाक्यद्वयेन भूमिमुपस्पृशम्भूमिमतीमुपदधाति । प्रश्नेतिहासमन्त्रा वक्ष्य. माणाः स्मृति. प्रत्यक्षमित्यष्टौ दर्भस्तम्बम्य दक्षिणत उत्तरतश्योपदधाति । इन्द्र घोषा व इत्येतैर्यथालिङ्गमुपधाय शुक्लकृष्णे संवत्सरस्येति ताश्चेष्टका उपदधाति । ततोऽग्निः पृथिव्यामित्युपदधतां तयेति, वायुरन्तरिक्ष उपदधता तया, सूर्यो दिव्युपद्धता, चन्द्रमा दिक्षपदधतां तया, नक्षत्राणि स्वर्लोक उपदधतां तयेति पञ्चोपधाय ग्रहाः पश्चननीना. मित्येकामुपदधाति । एवं द्वादशेष्टकास्त्रिः कृत्व आवर्तयेत् । दक्षिणपूर्वस्यामिति यथालिङ्ग यजमानो नरकेष्टकाश्चतस्र उपधाय, एतैरेव मन्त्रैरेता इष्टका उपतिष्ठन्ते । सर्वे द्विवाक्यमन्त्राः । संख्यावतीरेकादश साकं जानामित्युपदधाति । द्वितीय दशमैकादशा. स्त्रिवाक्याः । तृतीयमन्त्र इतिशब्दं वर्जयेत् । एवमन्यत्रापि मन्त्रान्तर इतिशब्दस्य त्यागो द्रष्टव्यः । या वै प्रजा गृह्यन्त (भ्रश्यन्त) इत्यादि ब्राह्मणम् । तासामुपहितानां वायुमुपदधाति । वक्ष्यमाणैर्मन्नरवशिष्टाः । मध्येऽतिदुःखोत्थितस्यैवेत्युतुमतीः षडिष्टकाः । ता अग्निः पवमाना इत्यादि ब्राह्मणम् । अतिताम्राणीति चतसम्तासामाधन्तयोः प्रवर्य- वच्छान्ति केचित्कुर्वन्ति । स्द्रम्य त्वेति ब्राह्मणम् । अत्याक्ष इत्युतुमण्डलानि त्रीणि । तस्मै सर्व ऋतवो नमन्त इत्यादि ब्राह्मणम् । द्रप्स इति द्रप्सवतीमुपदधाति । ता उपधाय न कं च न मृश्य(शे)त् । आरोगो भ्राज इति दक्षिणत उदीचीरात्मन्यधिविद्यमुपदधाति। आरोगस्तया ० भ्राजस्तया० पटरस्तया० पतङ्गस्तया० स्वर्णरस्तया० ज्योतिषीमास्तया. विभासस्तया० इति सप्तोपधाय यत्ते शिल्पमिति अष्टमी दर्भस्तम्ने कश्यपमुदधाति । तासामेवानुपश्चाद्यनमान आरोगस्य स्थाने स्वतेजसा मानीत्यादिमिरष्टावात्मेष्टका उप. धाय ॐ भूर्भुवः सुव आपो वो मिथुनमित्युपहिता उपतिष्ठते । अयाध्वर्यु:--सप्त सूर्या इत्येकामुपधाय सप्त दिशो नाना सूर्या इत्युपदघाति । यद्याव इन्द्र त इति वैशं. पायनस्यैकामुपधाय चित्रं देवानामिति च काला अप्सु निविशन्त इति तित्र उपद- - - ·३ पटल ] महादेवशास्त्रिसंफलितपयोगचन्द्रिकाच्यारयासमेतम् । ८२९ धाति । आये वाक्य इरावतीति वैष्णवी प्रतारम्योत्तरत उपदधाति । एव यनुप्मती- रुपयाय पूर्ववत् द्वाभ्या द्वाभ्यामेका छोक्पृणामुपदधातीति न्यायेन लोकपृणामुपद धाति । सर्वे द्विशता प्रस्तारा । सहल तु सपाद्यत इति वचनात् । पृष्टो दिवाति सभार्यामि प्रच्छाद्य पुष्करपर्ण पुष्करदण्टेम्तत्तत् पुष्करैश्च सपच्छाद्य द्वितीया विति चिनुते । छठमभ्र निविशत इति द्वे स्वप्रयादी मन्त्री तान्या द्वे इष्टके उपदधाति । किं तद्विष्णोर्षलमिति तिर उपदयाति। अन्त्या द्विवाक्या । पृच्छामि त्वा पर मृत्युमिति मृत्युमतीश्वतत्र उपदधाति। तृतीयचतुर्गा त्रिवाक्यौ । पृच्छामि त्वा पापकृत इति निरय- यतीश्चतस्र उपदधाति । अपैतु मृत्यु जयति, इति ब्राह्मणम् । अपेतु मृत्यु० पर मृत्यो० मा चिनो मृत्यो ० तमेव मृत्यु विपश्चिते पवमानाय गायति तदित्यदमिति, उष्टकामु पधाय हरिए हरन्त इत्यनुवाके नेष्टकामुपदधाति । ततो मृत्यो पारमन्न पायस सकरप्या. ध्चर्यवे दद्यात् । तस्योपधानकर्तृत्वात् । मुष्ट यष्टाविंशतिपूर्णपानमित्युपदेश । आ यस्मिन् सप्त वासवा ० इति दर्मस्तम्बस्य दक्षिणत उपधायाग्ने नयेत्यष्टपुरषेण दिक्षु वाऽधा- युपदधाति । अष्टपुरी(रुप इति ज्ञान कर्मार्षम् | तासामेवानुपश्चाद्यजमानोऽग्ने पूर्व दिश्यस्य स्थाने स्वतेनसा मानीत्यादिमिरष्टावात्मेष्टका पूर्ववदुपदधाति । न्याहृत्यादि रोमित्यन्तेनोपतिष्ठते । अथाध्वर्यु कुल्याभ्य ( कृप्याम्य ) स्वाहाकारवर्मितविंशति दर्शनीरुपयाय, अद्यो वहन्तीभ्य इति स्वाहाकारवतिरष्टी वारुणीरुपदधाति । ततो लोकगृणादि पूर्ववत् । पुष्पपर्णादिमि प्रच्छादनान्ते तृतीया चिति चिनुते । प्रधानमाना व्यवदातेत्यादि- मिरेकादश वैद्युतरुिपदधाति । तासामुपधानप्रकार पूर्वमेवोक्त । रश्मिना(मि ) तपति स(वर्ष)ति पर्जन्य इति तदसमवे समार्यामिरपधानम् । प्रधानमानम्तया० न्यव. दातस्तथा 0 वासुक्वैिद्युतस्त० रजतस्तया० परुषस्तया० श्यामम्तया. कपिटम्तया० अतिलोहितस्तया० इति प्रतिदिक्षु चोपधाय, ऊर्ध्वस्तया० अवपतन्नम्तया० वैद्युत. म्तया० इति तिस्रो मध्य उपदधाति । ततो यनमान पूर्ववत्प्रधानमानामित्यादिमि- रेकादश वासुक्वैिधुतानामित्यन्तां यनमानोपघीयमाना तृतीया पत्नी तृष्णीमन्वारमते । ततो यजमानो व्याहृत्यादिरीद्वमित्यन्तेनैता उपतिष्ठते । स्वानस्तया भ्रानन्तया अहा- (जाति)म्तया० बम्मारिस्तया० हस्तस्तया० सुहम्तम्तया०शानुम्तया० विवादमुः स्तया ० मूर्ध वास्तया० सूर्यवर्चाम्तया कृतिस्तया० इत्येकादश गन्धर्वगणानुपया ति । गारीमामायेत्येकामुपधाय परामवस्तया. सतपसम्तया० विद्युमयम्नया० यूपक- स्तया० श्वापद(य)स्तया० ग्रहमेघास्तया० शिमिविहिष्टम्तया० इति वोदीरणान्मत उपदधाति । समानमेतदुत्वमिति वृष्टिमतीमष्टमीमुपदधाति । सोमपाना गेमुढ घातीति सक्ल्प | यदक्षर भूतस्त० नमदग्निमर्वत० इति द्वाम्या त्रिवाक्याच्या ·[२३ प्रो- , - ८३० .सत्यापाविरचितं श्रौतसूत्रम्- नामदोर्दै उपधाय राज्ञः सोमस्य तृघास इति त्रिवाक्येन हरितामेकां तच्छंयोरित्यष्ट. वाक्येन शंयोरेकामुपदधाति सहस्रवृदियं भूमिः, इत्यष्टौ संयानीरुपदधाति । संग्रामः, अन्वेतीत्यन्तयोः परित्यागः । तयोरेती वत्साविति ब्राह्मणम् । पवित्रवन्त इति चतस्त्र आङ्गिरसीरुपदधाति । ब्रह्मा देवानामिति प्रतीकग्रहणमथ सवितुर्बाह्मणम् । अमी य ऋक्षा निहतास इति श्यावाश्वस्य सप्तोपदधाति । द्वितीयपष्ठौ त्रिवाक्यौ । समः पञ्चवाक्यः । अन्धो मणिमविन्ददिति पञ्च वैश्वदेवीरुपदधाति । तत उपधाय प्रयोजनार्थ. मिति(मपि) नगरं न प्रविशेत् । प्रवृत्त्येकां निवृत्त्यस्यां तत्प्रभृत्येकान्तवर्ती स्यात् । नैतमृपिमित्यादि ब्राह्मणम् । आ तमन्न इति तिस्र आग्नेयीरुपदधाति । यददः संप्रयती. रिति चापां नामधेयानि चतस्र उपदधाति । देवाग्निरिति नारायणपठिताः पञ्चाऽऽध्यात्मि. करुिपधाय पूर्ववलोकंपृणाभिः प्रच्छादनान्ते चतुर्थी चिति चिनोति । आतनुप्वेति चत. स्रोऽध्वर्युरुपदधाति । तृतीया त्रिवाक्या । मन्त्र(आमन्द्र)रिति पञ्चमी यजमान उपधाया. णुभिश्चेति द्वे उपधाय सुब्रह्मण्योमिति पञ्चवाक्येनैकामैन्द्रीमुपदधाति । अरुणाश्चेति मेघवतीश्चतत्र उपदधाति । द्वितीयो मन्त्रः पञ्चवाक्यः । वासिष्ठो रोहिणेति असितवर्णा इति तिसृमिस्तिस्त्र उपधाय वाव विद्युदिति तिसृमिस्तिस्र उपदधाति । दिवो नो वृष्टिमिति सप्त वृष्टिसनीरुपदधाति । एताः साहित्यः । उदुत्यं, चित्रमिति प्रतीक ग्रहणम् । ब्रह्मण उदरणग्सीत्येतैर्ब्रह्मसदनीश्चतस्र उपदधाति । उपधाय ब्रह्मणे चहें ददाति । अष्टयोनीमिति दिक्ष्ववान्तरदिक्षु चाष्टा पुत्रानुपदधाति । मुत्रामाणं महीमूषु इति प्रतीकग्रहणम् । एवं मित्रश्च वरुणश्चेत्यादिभिर्मन्त्रैरष्टावुपदधाति । प्रथमतृतीयौ निवाक्यौ । मित्रस्तयेत्यादि विवस्वस्तियेत्यन्तम् । तामेवानुपश्चाद्यजमानो वसूना रुद्राणामित्यादिभिर्मानि इत्यन्तेऽष्टौ पुरुषानुपधाय व्याहत्यादिरीढ्वमिति एता उपतिष्ठन्ते । अथाध्वर्युर्विशीर्णीमिति द्वे उपदधाति । द्वितीया पड्वाक्या । पर्जन्याय प्रगायतेति तित्र उपदधाति । प्रथमतृतीयौ त्रिवाक्यो । पुनर्मामैत्विन्द्रियमिति तिस्रः । ततो लोकपृणादि पूर्ववत् । पुष्करपर्णादिभिः प्रच्छादनान्ते पश्चर्मी चिति चिनोति । आप्लवस्व प्रप्लवस्वेत्यादिषोडश दुःखक्षपण्यः । युवा सुवासाः, शतमिन्नु शरद इति प्रतीकग्रहणम् । कामप्रयवणमित्यस्य परित्यागः । एवा ह्येवेति पट दिशो देवताः । प्रतिदिशमुपदधाति । द्वे मध्ये । कामस्तदन इति संक्रूपवतीम् । आपो ह यबृहतीरित्यापवतीम् । एषा त्रिपदा । विधाय लोकानिति स्तम्मनवती, केतवो अरुणासश्चेत्येका, पूर्व देवा अपरेणेति जन्मानुस्मृतौ । हसः शुचिपदिति पुष्क. रपर्णम्य पुरस्तादुराहणमुपदधाति । अथ ब्रह्मजज्ञानमिति पुष्करपर्णम्योपरिष्टाद्रुक्म- मुपदधाति । हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र इति केवलाष्टर्चात्मक सूक्तोमिति त्रिः पठित्वा रुखमस्योपरिष्टाद्धिरण्मय पुरुषमुपदधाति । नात्र रुक्मपुरुषयोप्पारणमित्यवचनात् ।

·३ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । अथ यनमानोऽग्नेः पश्चात्प्राइमुखोऽवस्थाय पुरुषमुपसंघाय ओमिति ब्रह्मेत्यनुवाके मोपनिषत्पठितेन 'त्रिः प्रथमामन्वाह निरुत्तमाम् ' इति न्यायेनानुशंसति । न पराचाऽ. नुशंसतीत्यन्यत्र वचनात् । सहस्रशीर्पा पुरुषः, इति पुरुषसूक्तानुवाकेन होताऽनुशंसति । भूर्भुवः सुवरित्यनुवाकेन ब्रह्मोपस्थायानन्तरमुत्थाय विष्णोर्नु कं, तदस्य प्रियमिति पडचोऽध्वर्युः शंसति । पुरुषस्य न दर्शनं साक्षायथा न पश्यति पत्नी तथा वाससाs- न्तरितं कृत्वा-' सुप्रनसस्त्वा वयमिति सैव शंसति । तत्र यजमानो--मवा मित्र इति चेता(तृचना ,नुशंसनं कृत्वोमिति प्रणम्य तत्र ससुवर्णरथाधानध्वश्वे ददाति । प्राकृताः पठाह्यादयः सर्वेपामध्वर्यादीनां साधारणास्तथाऽरुणपाठकानां च शक्त्या दक्षिणोदपात्राणि दद्यात् । ततो भूरनिं च पृथिवीं चेति दिक्ष संभार्यामिः प्रच्छाय पुष्करपर्णादिनच्छादनान्ते चितिक्लप्त्याऽभिमृश्योपहितशिष्टानुदकसपातान्कस्मिंश्चित्पात्रे समवनीय दक्षिणे वैद्यन्त औदुम्बर्यामासन्यां कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमाऽऽस्तीर्य तस्मिन्नासीनं यजमान (पत्नी च ) अग्निमन्वारब्धमुदकसंपातैरभिषिञ्चति । देवस्य स्वेत्यनुढत्याग्नेस्त्वा साम्रा- ज्येनामिपिञ्चामीति महाग्निवदभिपिञ्चेत् । तैरुदकसंपातैः शनैरभिषिच्यमान आपोहि ठेत्यादिभिः स्नायात् । समस्तशरीरमाप्लावयदित्यर्थः । संततमिति वचनात् । योऽसौ तपन्नुदेतीति अयज्ञसंयुक्त इति गायेत् । तत आरोहणं जपतीत्यादि सावित्रवदग्निप्र- गयनात् कृत्वा त्रिमिः स्थाणुमिः स्थितं मञ्चमुपरिष्टाचित्यस्य प्रतिष्ठाप्य तस्मि- नग्निप्रणयनं कुर्यात् । अप्स्वग्नेः प्रणयनस्यात्यन्तासंमवात् । अथैनं मञ्च समे यजति यथा पुरुष प्रत्याहुतीर्नुहोति । अन्यत्सर्वमा समाः सावित्रवत्तस्याऽऽरुणकेतु के त्वनि- चितः । प्रकरणाद्वा तनियमो न सावित्रादौ नाप्सु मूत्रपुरीपं कुर्यादित्यादिस्मार्तस्यापि भवति वचनात् । श्रौतप्रायश्चित्तार्थ पुष्करपर्णानि हिरण्यं च नाधितिष्ठत्तयोरन्योर्न पचेदन्नं कर्मस्य मांसं नाभीयात् । संवत्सर हि व्रतमिति ब्राह्मणम् सांवत्सरिका- प्येतानि यावजीवं वा । तेषां सावित्रादीनां पशुबन्धेन चीयत इति श्रुतेः । सावित्राग्नी सवितुः पशुरालव्यव्य इति यस्मिन्नहन्यारुणकेतुकोऽग्निस्तस्मिन्नहनि यजमान आ वैश्रवणयज्ञसमारग्निना पकं न भुञ्जीतेनि दर्शनात् । न कंचन कुर्यात् । समाप्ठे तु कर्मणि ततः श्वः प्रातरग्निहोत्रं हुत्वा प्राणानायम्य वैश्रवणेन यज्ञेन यक्ष्य इति संकल्प्योत्तरमपरमवान्तरदेशं गत्वा सर्वत्रेव चतुष्पये गोमयेनानुलिप्य वटादीना सप्त पर्णान्याहृत्य त्रीणि पर्णानि स्थण्डिलमध्ये प्रागाणि निघाय सर्वासु दिक्ष्वेकैकं प्रागमं स्थापयित्वा ताभिरद्भिः प्रोक्ष्य बलीन्वक्ष्यमाणान्कृसरादीन् स्थण्डिले स्थापयित्वा तस्मि. चुत्तरदेशे तिष्ठन्नधस्तिरोधाऽजायतेति चतभिर्वश्रवणमावाहयेत् । मन्त्रोक्तानामन्त्र देवतानामावाहनं भवति ।-शर्करासु वाऽप्सु वाऽसौ वेत्येके । एतैराबाहनमन्त्र -- ·{ २३ प्रभे- .. ८३२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- पाद्यार्थ्याचमनीयस्नानगन्धपुष्पाणि समय कृसरादीनि पिण्डानि कृत्वा श्रुतेरेवाऽऽवा. हनमन्त्रैः पूर्ववत्परिहाप्य राजाधिराजायेति पडूवनमध्ये लिप्यात् । तस्मिस्तिलमिश्रीदन. पर्णानि तेपा प्रथमपणे हिरण्यनामायेति नमस्कारान्तेन मन्त्रेण प्रथम पिण्डं जुहुयात् । वचनादेके यागा इत्यवगन्तव्याः । जुहुयादिति वचनात् । द्वितीय पिण्डं प्रथमापि. ण्डाभूयिष्ठं कृत्वा राजाधिराजायेति द्वितीयेन मन्त्रेण जुहुयात् । प्रथमपिण्डप्रमाणं तृतीयपिण्डं कृत्वा वैश्रवणायेति चतुर्वाक्येन स्वाहाकारान्तेन तृतीये पणे जुहुयात् । स्वाहाकारान्तेन वा जुहुयादिति वचनात् । अत ऊर्व यावत्प्रथमापिण्डं तद्विनानीया. त्प्रमाणं पूर्वस्यां दिशि यत्पर्ण तस्मिन्यस्ते विधातुक इति पञ्चवाक्येन प्रथमं पिण्डं जुहुयात् । नलकूबरायेति तस्मिन्नेव द्वितीयं कुबेरायेति तम्मिन्नेव तृतीयम् । अत कर्व मध्याड्गुलिभिर्वश्रवणबलिदानम् । दक्षिणस्या दिशि यत्पण तत्र तिरोधा भरित्यादि । तमग्निं स्थापयेद्यदन्नौ बलिहरणाख्यं कर्म प्रयुञ्जीत । ततो गृहं गत्वा कर्मे- श्वरार्पणं कुर्यात् । अथ माप्यकारमतरीत्या वैश्रवणयज्ञप्रयोग उच्यते-तत्राद्धय इति चतसृभिःश्रवण. मावास्यति । यदि बलिं हरेत् (तै० आ० १-३१) इत्यत्राननौ बलिहरणस्य पाक्षिकत्वं द्रष्टव्यम् । तस्मिन्पक्षे-हिरण्यनाभाय इति बलिं दद्यात् । अथवा तमाग्नि मादधीत स्थापयेद्यस्मिन्नसावेतबलिहरणाख्यं कर्म प्रयुञ्जीत । तस्यायं मन्त्रः-तिरोधा भूरित्यादिः । आधानानन्तरं तमग्निमुद्दीपयेत् तिरोधा भूः स्याहा इत्यादिभिर्मन्त्रैः । यस्ते विघातुक इति पलिहरण, राजाधिराजायेत्यादिभिरुपस्थाय केतयो अरुणासश्वे. त्यादिनोपस्थानविशेषो था । सूत्रकारेण त्वन्यथा प्रयोग उक्तः । स इह ब्राह्मणविरोधा. चिन्त्य इति नोक्तः । इदं च कर्मान्तरमारुणरेतुके व्याख्यातम् । तदन्यत्रापि ब्रामणोक्तं कर्तव्यम् । यथाऽग्निहोत्रादिप्वीटकोपधानम् । शेप पूर्ववत् ।। ३५ ।। एषमारुणकेतुकं व्याख्याय स्वर्गसनमारभ्यते- दिवःश्यनीभिरन्यहर स्वर्गकामो यजेत । अपा- घाभिश्च । ता ब्राह्मणव्याख्याताः ॥ ९ ॥३६॥ इति सत्यापादहिरण्यफेशिसूत्रे प्रयोविंशप्रश्ने तृतीयः पटलः ॥ यथोक्तलक्षणास्ताः ससेप्टयः स्वर्गम्य द्वारो द्वारस्पानीयाः । प्राप्त्युपाया इत्यर्थः । एता नानामार्गा दिव.श्येनयः । दियो धुलोकस्य प्रापयित्र्यः । ये गती, औणादिको निप्रत्यय एवं च । अनुपितय इति पाऽऽमी नाम | अनुष्ठानामन्तरमेव स्वर्गलामहे. सुल्यात् । यहा-दिव.श्यनीमिरन्वहं वर्गकामो यनेत । दिवःश्येन्यो नाम ससेप्टय. सायिः शुलपक्ष प्रतिपदमारभ्य समान्वह यनेन । अन्वहरेकया निविष्षया ।

·. पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ८३३ अग्नये कामायाप्टाकपालमाशाय चरुमनुमत्य चरुमिति प्रथमा । सर्वास्वाद्योत्तमे तुल्य- हबिपी । मध्ये विशेपकामोऽयं ब्राह्मणे द्रष्टव्यो विधिः । तस्य कर्म-शुलपलेऽमावास्ययेष्ट्वा दिवःश्येनीमियदये । स्वर्ग लोकमवाप्नवानीति 'संकल्प्य, देवाश्येनीयः हविः । सर्व पर्णिमासवत् । अग्नये कामाय जुष्टं० आशाये नुष्टं ० अनुमत्यै जुष्टं० एवमासादनप्रोक्षणे नियोगः । यथामार्ग व्यावर्तध्वमिति विमागः। इदमन्नः कामस्येति पेपणार्थम् । अग्नये कामाय जुटमधिवपामीत्यादि । कपालान्युपाय घरुद्वयं धर्मोऽसीति चरौ, आप्यलेपादिपुरोटाशेन प्रचर्थ । आशाया अनुबहि, आशां यन, आशाया अहमन्नादः० अनुमते प्रचरति । तुम्यं ता अङ्गिरस्तम विश्वाः, अश्याम तं काममझे तवोती (ते० सं० १-३-१४ ) इति कामस्य । 'आशानां 'त्वाऽऽशापालेभ्यः विश्वा आशा मधुना स सुनामि । (ले० प्रा० २-५-३) इत्या- शायाः । अनु नोऽद्यानुमतिर्यतं, अन्विदनुमते त्वं मन्यास (ले० सं० ३-३-११) इत्यनुमतेः । नारिष्ठान्हुत्वाऽग्नये कामाय स्वाहा । आशाय स्वाहा । अनुमत्यै स्वाहा। प्रजापतये स्वाहा । स्वर्गाय लोकाय स्वाहा । यथालिङ्गं त्यागः । अनि स्विष्टकृतं हन्यवाहमभिमातिषाह, स्विष्टमो० (ते. मा० २-४-१) इति स्विष्टकृतः । अष्टौ दक्षिणाकाले पठौहीवर कसं ( भाननं ) स्त्रिये चाऽऽमरण, एतान्यन्तदि स्थापयित्वा नपुंसकबहुवचनेनोहः --ब्रह्माणि ब्रह्माणि स्थ बसणे यो मा मा हिसिष्ट हुतानि मार शिवानि भवत सहस्रधाराण्युत्सान्यक्षीयमाणानि दध्युः, दिवं च तैः पठी. हीकंप्सामरणान्यततराणि मृत्युम् । ब्राह्मणा इमानि पष्ठोहीकंसामरणानि । ब्राह्मणतर्पणा- न्तेयमिष्टिः सर्वेष्टयो नाना मवन्ति याः कालभेदात् । केचिदेकाहनीया इत्येकै कर्म । इष्टयायनमिति । नानावनीयपक्षेऽन्वहं संकल्पादि । अन्वहपक्ष आदावेव संकल्पः । नानाहवनीयपक्ष इष्टया यक्ष्य इति प्रथमवर्जाना देवाश्यनीयाना हविः । एकावनीयपक्षे चतुर्थव । श्वोभूते संकल्पादि पूर्ववत् । तत्र विशेष:- अग्नये कामाय पुरोडाशं पुनश्च कामाय परुम् । अग्नये कामाय जुष्टं० । कामाय जुष्टं० । अनुमत्यै जुष्टं । तुभ्यं अश्याम तमित्योः कामस्य । कामो भूनस्य कामस्तदा इति कामस्य । अनु मतिः, अम्विदनुमत इत्यनुमत्याः | नारिष्ठान्हुत्योपहोम:--अग्नये कामाय स्वाहा । कामाय स्वाहा । अनुमत्यै स्वाहेत्यादि । स्विष्टकृति हव्यवाह स्विष्टमग्न इति । पूर्व बदक्षिणा । शेष पूर्ववत् । धोमतेऽनये फामायाप्टाकपालं ब्रह्मणे चरुम् । अनुमत्यै चरुम् । अग्नये कामाय नुष्टं । ब्रह्मणे जुष्टं० । अनुमत्यै जुष्टं०, इत्यादि । तुभ्यं ता, 'अश्याम त इत्योः कामस्य । ब्रह्मनज्ञान, पिता विराजेति ब्रह्मगः । अनु नोऽद्या- १०५ ता नोऽद्यानुः ·[२३ प्री- ८३४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-- नुमतिरन्विदनुमते त्वमित्यनुमत्याः । नारिठान्हुत्वा-अग्नये कामाय स्वाहा । ब्रह्मणे स्वाहा । अनुमत्यै स्वाहा । इत्यादि । हव्यवाह५ स्विष्टमग्न इति स्विष्टकृतः । पूर्वपद्दक्षिणाः । अथ श्वोभूतेऽग्नये कामायाप्टाकपालं यज्ञाय धरुमनुमत्यै चरुम् । अग्नये कामाय नष्टं० । यज्ञाय जुष्टं ० । अनुमत्यै जुष्टं०, इत्यादि । यज्ञो रायो यज्ञः, अयं यज्ञो वर्धतामिति यज्ञस्य । इतरतयोः पूर्वोक्ताः । नारिष्ठान्हु-वाऽग्नये कामाय स्वाहा । यज्ञाय स्वाहा । अनुमत्यै स्वाहा, इति । हव्यवाह स्विष्टमिति स्विष्टकृतः । पूर्ववदक्षिणाः । वोमतेऽझये कामायाष्टाकपालमग्नये बलिमते चरुमनुमत्यै चरुमित्यादि । 'तुम्यं भरन्ति सितये, यो देह्यो अनमयत् ' इत्यग्नेर्बलिमतः । इतरयोः पूर्वोक्ताः । नारिष्ठा- न्हुत्वाऽग्नये कामाय स्वाहा । अग्नये बलिमते स्वाहा, इत्यादि । पूर्ववद्दक्षिणाः । अथ धोभूते--अमवे कामायाष्टाकपालमनुवित्त्यै चरुमनुमत्यै चरुमित्यादि । पूर्व देवा अपरेणानुपश्वन, प्राणापानौ चक्षुः श्रोत्रमित्यनुवित्तेः । इतरयोः पूर्वोक्ताः । नारिछादि । अग्नये कामाय स्वाहा । अनुवित्यै स्वाहा । अनुमत्यै स्वाहा, इत्यादि । पूर्यवद्दक्षिणाः । ताः सर्वा इष्टयो ब्राह्मणतर्पणान्ताः । आप ऐन्द्रामविकारा अवशिष्टाः सर्मा आग्नेयविकाराः । दिवःश्येनयः समाः । तत्र श्लोको- इष्ट्वाऽमावास्यया तस्मिन्प्रथमायामुपक्रमः । दिवःश्यनीभिर्यक्ष्ये च देवःश्येनं हविस्तथा । आप ऐन्द्रामधर्माश्च शिष्टा आज्ञेयधर्मकाः । पठोही कंस आभरणं दक्षिणाश्च पृथक्टथक् ।। अथापाघा नाम पञ्चेष्टयः । एताश्च निहविष्काः । उदयसानीयानन्तरमेतामिर्यनते । आसामाद्यन्तयोरन्यनुमत्योर्मध्ये तपः श्रद्धा सत्यं मनश्चरणमिति पञ्च देवताः । तास्व. पाषाभिर्यक्ष्ये । स्वर्ग लोकमवाप्तवानीति संकल्पः । आपापा हविः । आग्नेयमष्टाक. पालं० तपसे चरुमनुमत्यै चरुमित्यादि । अग्निर्धा--भुव इत्याग्नेयस्य । तपसा देवा प्रथमममिति तपसः । पूर्वोक्त एवानुमतेः । नारिष्ठान्हुत्वाऽग्नये स्वाहा । तपसे स्वाहा । अनुमत्यै स्वाहेत्यादि । पूर्वव पष्ठोह्यादयो दक्षिणाः । श्वोभूत आग्नेयमाकपालं श्रद्धायै चरुमनुमत्यै नरुमित्यादि । श्रद्धया देवो० श्रद्धा देवीति श्रद्धायाः । इतरयोः पूर्ववत् । नारिष्ठान्हुत्वा, अग्नये स्वाहा श्रद्धायै स्वाहा, अनुमत्यै स्वाहेत्यादि । शेप पूर्ववन् ।

·४ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंफलिसप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । धोमूत आग्नेयादि । सत्याय चस्मनुमत्यै चमित्यादि । आगात्सत्य यस्य प्रति- छेति सत्यस्य । नारिष्ठान्हुत्वाऽग्नये स्वाहा । सत्याय स्वाहा । अनुमत्यै स्वाहेत्यादि शेपं पूर्ववत् । धोभूत आग्नेयमित्यादि । मनसे चरुमित्यादि । मनसो वशे, आकृतीनामिति मनसः । इतरयोः पूर्वोकाः । नारिष्ठान्हुत्वाऽनये स्वाहा । मनसे स्वाहा, अनुमत्यै स्वाहेत्यादि । शेष पूर्ववत् । धोमूते पञ्चम्यामग्नये जुष्टं ० । चरणाय जुष्टं० । अनुमत्यै जुष्टं०, इत्यादि । चरणं पवित्रं, छोकस्य द्वारमिति चरणस्य । इतरयोः पूर्वोक्ताः । नारिष्ठान्दुत्वाऽमये स्वाहा । घरणाय स्वाहा । अनुमत्यै स्वाहा, इत्यादि । शेष पूर्ववत् । बाह्मणतर्पणान्ताः पञ्चेष्टयः । अपाघाः समासः । तत्र श्लोक:- अपाघाभिस्तथा यक्ष्ये ह्यापाषं च हविस्तथा । आग्नेयस्य च विध्यन्ताः तपसादेयं द्वयम् ॥ ९॥ १९ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोग. चन्द्रिकायां प्रयोविंशप्रभे तृतीयः पटलः । अय प्रयोविंशप्रश्ने चतुर्पः पटलः । तमाऽऽदो बृहस्पतिसव उच्यते- अय सवानां व्याख्यातो वृहस्पविसवः ॥१॥ सूयत ईश्वरत्वेनामिपिच्यत एप्विति सवा एकाहविशेषाः। तत्र चौघायमीये विशेष:-वृहस्पतिसवेन यक्ष्यमाणो मवति । स उपकल्पयतेऽश्वश्चतुत्रिंशो दक्षिणाः कृष्णामिनर सुवर्णरनतो घ लमो पर्णमयं पात्रमाज्यमभिपचनाय । अथ वै वामणं भवति-परिस्रनी होता भवत्यरुणो मिर्मिरनिशुक्र इति । एप ह वे परिस्रनी यः सालतिः परिकेश्योऽप हैप मिर्मिरो यः शुहो चिलिपस्तिकवान्पितालोऽप हैप नि(त्रि). शुक्रो यनिदो दीक्षते । तस्यैकरात्रीणस्य सोम क्रोगन्ति ! तिस्र उपसदः । तायते भिवृदग्निष्टोमो स्यंतरसामा प्रवर्यवान्गायत्रीप्यम्तोमः । प्रज्ञात देवसुवार हविषां कर गम् । तस्य पार्हपत्योऽतिप्रायः । माई सत्यः पशुरुषाभ्यः । समानमाऽभिषेकस्य फाटात् । अभिषेकस्य काठे यजमानायनने कृष्णानिनं प्राचीन ग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति।

·[२५ प्र- , सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- तयजमानं प्राश्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्यां रुक्माभ्यां पर्युपास्य पर्णमये पात्र आज्य- मानीयाभिषिञ्चति-वृहस्पतिः प्रथमं जायमानो महो ज्योतिषः परमे व्योमन् | Har- स्यस्तुविजातों रवेण वि सप्तरश्मिरधमत्तमासि । देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनो. बहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या५ सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेण वृहस्पतिसवेनाभिषिञ्चामीति । समुन्मृष्टे समुत्कोशन्तीति समानमा मुखस्य विमार्जनात् ।, तस्य प्रातःसवने सन्नेषु माराशसेवेकादश दक्षिणा नीयन्ते । एकादश माध्यदिने सवने सन्नेषु नाराशसेषु । अश्वद्वादशास्तृतीयसवने सन्नेषु नाराशरसेषु । माध्यंदिने सवनेऽश्वं दद्यादिति ह स्माऽऽह मौद्गल्यः । स वा एप नैमानो यज्ञः । स यथा हवा इयं गैरेयी नदी निमृजत्येव५ ह वा एप एतेन यज्ञक्रतुनेष्ट्वा पाप्मानं भ्रातृव्यं निमृजन्नेति । स एतस्मिन्नेव पूर्वपक्षे चतुष्टोमेनाग्निष्टोमेन यजेत , पुरा भेषाच्चान्त्य (१८-२) इति ॥ १॥ अथ वैश्यसवोऽभिधीयते- वैश्यः पुष्टिकाम आग्नेयादीनि सप्त हवीपि निर्वपति ॥ २ ॥ अथ वैश्यः पुष्टिकामो वैश्यसवेन यक्ष्ये । अथेष्ट्या यक्ष्ये विद्युत् ० । वैश्यसवं हविः । पात्रसादनकाले-चत्वारिंशत्कपालानि चरुस्थाली स्फ्यश्च द्वंद्व शिष्टानि सर्वाण्यन्याहार्यस्थाली च । निर्वपणकालेऽग्नये जुष्टं । पूणे जुष्टं० । सवित्रे जुष्टं० । त्वष्ट्रे जुष्टं० । वरुणाय जुष्टं० । विश्वभ्यो. देवेभ्यो जुष्टं० । मरुभ्यो जुटमित्यादि यथार्थानि । अग्ने हव्य५ रक्षस्व पूपन्हव्यमित्यादि । एवं निगमा यथादैक्तमूहेन । आग्ने. यमष्टाकपालः पौष्णश्चरुः पिष्टानां सावित्रोऽटाकपालात्वाष्टोऽष्टाकपालो पारुणोऽधाकपा. लो वैश्वदेव एकादशकपालो मारूत एकादशकपाल इत्यादि । ब्राह्मणतणान्तभिष्टिः संतिष्ठते । याज्यानुवाक्याश्च व्याख्याताः ॥ २ ॥ पृश्निः पष्ठौदी मारुत्यालभ्यते तस्याः पुरस्ता. स्विष्टकृतो यजमानायतन प्रापभचर्म प्राचीनग्री- वमुत्तरलोमाऽऽस्तृणाति । तस्मिन्बासीन दध्नाऽभि- पिञ्चति ॥ ३ ॥ पृश्निः श्वेतवर्णा पष्टीही चतुर्वर्पा । तादृशी काचिदना मरद्देवताकाऽऽलब्धच्या । एतस्य पशोमध्ये विष्कृत. पुरम्नादभिपिञ्चेदिति विधिरुन्नेयः । अभिषेकार्थमासनं तु ऋषभचर्मेऽभ्यभिपिश्चति (ले० प्रा०२-७-२) इति वचनात्तदयस्य चर्मणि पर्यः :

·..
४ पटलः ] महादेवशानिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् ।
मिपिश्चेत् । अमिपेकद्रव्यं तु दध्नाऽभिपिश्चति ( तै० मा० २-७-२) इति । दध्नो
रसरूपत्यावश्यमन्नेन समर्धयतीति वाक्यशेषात् ।
पशुबन्धेन यक्ष्ये । समारोपणादि सर्वं निरूढवत् । पदोत्रादि । उपाकरणकाँठ
पनि पछीही मारुत्यालभ्यते । मरुद्भम्त्वा जुष्टमुपाकरोमीत्यादि । वनस्पतियागं कृत्वो
यममामायतनं ऋषमचर्माऽऽस्तीर्य तस्मिनासीनं यनमानं दध्नाऽभिपिश्चति तूष्णीम् ।
अप.स्विष्टकृदादि । पशुबन्धः संतिष्ठते ॥ ३ ॥
ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसफाम आमेयादीन्यष्टौ चीपि
निर्वपति पुरस्तास्विष्टकृतो हिरण्येन घृसमुत्पूय
तेन कृष्णाजिन आसीनमभिषिञ्चति ॥ ४ ॥
अप ब्राह्मणः स्यं द्वितीया (णसवो द्वितीय) आरेयादयस्तस्य कर्म-अन्यस्य स्व.
(सव )स्य सूसिव इति नाम । अथ बोधायनेनो केचित् ब्राह्मणसव इति सूत.
सवेन यक्ष्ये, ब्रह्मवर्चसी भूयासमिति संकल्पः । अन्यन्याधानादि । तस्याऽऽमेयोऽटा.
कपालमित्यादि । बामणसवेन यक्ष्य इति याऽग्नेयोऽष्टाकपालः सौम्य एकादशकपाल:
सावित्रोऽष्टाकपालो बार्हस्पत्योऽष्टाकपालोऽग्नीपोमीय एकादशकपालः सारस्वतोऽटाक-
पाठो वारुणोऽष्टाकपालो द्यावापृथिव्य एककपालः । अत्रैककपालधर्मा ने । सिद्धमिष्टिः
सैतिष्ठत ।
अनापि पृभिः पठीही मारुत्यालम्यने । पशुबन्धेन १क्ष्य इत्यादि पूर्ववत् । पुर-
स्ताविष्टकृतधर्मण्यासीनं हिरण्येन घृतमुत्पूय तेनाभिपिश्चति । समाप्यते पशुपन्धः ।
एती सवावमावास्यायां पौर्णमास्यां वा करोति । ततः सौत्रामणी मैत्रवि
रुणी च ॥४॥
अय सोमसयोऽभिधीयते-
अय सोमसवः । यस्किंच राजसूयमृते सोम
तत्सर्वं भवति ॥ ५ ॥ मंत्राघाईस्पत्यं सस्थाप्य
सौमी सूतवशामालभते ॥ ६ ॥ तस्याः पुरस्ता-
स्विष्टकृतोऽपादं युत्सु पृतनामु पमिमिति सौम्य..
चर्चाऽद्भिरभिषिञ्चति ।। ७ ॥ शेपं सस्थाप्य सर.
सुपार इविदिशामवेष्टया द्विपशुना पशुबन्धेन
सात्यदूतानां इविभिः प्रयुतामिति यजेत |॥ ८॥

·{ २३ प्रश्ने- 4 ८३८ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- 'अभिषेकाय सौमीमृचमपाढं युत्सु० मदेम सोम, ( तै० ब्रा० २-७-४) इत्यन्तः । राजसूये हेमपीवत्राभिषेचनीयदशपेयकेशवपनीयधुष्टिद्विरात्रक्षप्रधृतिसंज्ञकाः सप्त सोमयागास्तान्वर्जयित्वा यत्किचिदनुमत्यादिकं सौत्रामण्यन्तं प्रयोगजातं तत्सर्व- मस्मिन्सोमसवेऽनुष्ठेयम् । तस्मिन्राजसूयप्रयोगमध्येऽरत्नीनां हविर्य ऊर्व संसपा हविर्यः पुरस्तात्सौमी सूतवशाऽऽलब्धन्या । तस्याः स्विष्टकृतः पुरस्तादभिषेकः कार्यः । सोमसवेन यक्ष्ये स्वर्गार्थम् । फाल्गुन्याः पौर्णमास्याः पूर्वस्याः षष्ठ्या आरम्भः । अथवा बोधायनोक्तवचनादामावास्येन हविषेष्ट्वाऽऽरम्भ इत्यादि पूर्ववत् ॥ १-८॥ अप पृषिसकोऽभिधीयते- पृयिसवेन पशुकामः । यत्किंच राजसूयमनुत्त. रवेदिकं तत्सर्वं भवति ॥ ९॥ मैत्रावाईस्पत्पस्य पुरस्तात्स्विष्टकृतो ये मे पश्चाशतमिति नाराश- स्यर्चाऽद्भिरभिषिञ्चति ॥ १० ॥ समानमुचरं पूर्वेण पशुबन्धवजम् ॥ ११ ॥ पृथिनाऽनुष्ठितत्वादयं पृयिसवः । एतेन पृथिसवेन यो याते स पशुमान्भवेदित्यर्थः । अस्मिन्पृषिसवे कर्तव्यविशेषमाह-यत्किचेति । राजसूये छुत्तरवेदियुक्ताः सत्यप्तो. मयागा द्विपशुः पशुबन्धश्चातुर्मास्यानि चैतानि वर्मयित्वा यदन्यदनुमत्यादिकं सौत्रा- मण्यन्तमस्ति तत्सर्वमत्र कर्तव्यम् । नरैः शंसनीयः स्वयमपि मनुष्यरूपो देवविशेषो 'नराशंसस्तत्संबन्धिनी- ये मे पश्चाशतम् इत्यादिका नाराशंसी तयाऽभि. विश्छत् ।। ९-११॥ अप गोसव उच्यते- व्याख्यातो गोसवः ॥ १२ ॥ एष गोसवः (ले० वा०२-७-६) इत्यादिना व्याख्यातः। एप वक्ष्यमाणो गोस. वाख्यः ऋतुरनुष्ठेयः। स च सर्वेषु स्तोत्रेषु पत्रिंशस्तोमयुक्त उथ्यसंस्थारूपः। पृष्ठस्तोत्रे गृहत्सामयुक्तः । तस्य पवमानस्तोत्रे कण्वस्थतराख्यं साम मवति । अथ वानपेय. राजसूयाम्यामुत्कृष्टत्वेनेतं सर्व प्रशंसति-यो वे वामपेयः । स सम्राट् सवः । यो राजसूयः । स वरुणसवः । प्रजापतिः स्वाराज्यं परमेष्ठी । स्वाराज्यं गौरव (इत्यादि)। एतदनुष्ठानं तद्वदनं च प्रशंसति-गौरेय भवति ( 1० बा० २-७-६) ।बृहत्सामेति यदुक्तं तदेव सामद्वयरूपेण प्रशंसति-उमे बृहद्रपंतरे भवत इत्यादि । दक्षिणायां

·हे पटलः ] महादेवशाखिसंकलितमयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
विशेषमाह-अयुतं दक्षिणाः, इत्यादि । अभिषेकद्रव्यमाहाऽऽपस्तम्बः-प्रतिधुपाऽभिषि-
चति, इति प्रतिधुषा तदानीमेव दुग्धेन क्षीरेणामिपिञ्चेत् । अयाभिषेकस्य देशकाली वि.
घत्ते-अनुद्धते वेचे दक्षिणत आहवनीयम्य वृहतः स्तोत्रं प्रत्यमिपिश्चति । इयं वाव रयं.
तरम् । असो वृहत्। अनयोरेवैनमनन्तहितमभिषिञ्चति (२-७-६) इति ।
पेकार्यमन्त्रस्तु- रेवनातः०, स्वाराज्येनाभिपिञ्चामीत्यन्तः ॥ १२ ॥
अयौदनसवोऽभिधीयते-
मोदनसपेनानायकामो रोहिण्यां पजेत ॥ १३ ॥
पूर्वपले रोहिण्यां चन्द्रमा युक्तरतस्मिन्काल ओदनसवः ॥ १३ ॥
उपव्युपर श्रपयामि ॥ १४॥
उपव्युपः काल मोदनसवेन यक्ष्येऽन्नाद्यर्थमिति संकल्पः । अप
लौकिकानो । केषिदीपातन इति । आनीय इत्यपरे ॥ १४ ॥
दर्षिझोमो भवति ॥ १५ ॥
प्रकृतस्यात् ।।१५ ॥
उदित आदित्ये सिहे व्याघ्र इति चतस्त्र
आहुतीरोदनाद्धत्वा ॥ १६ ॥
उदित आदित्ये होमकालः । चतस्त्र आहुतीर्नुहोति दविहोमवचनात् ॥ १६ ॥
रासि विरासीत्येतैः प्रतिमन्त्रं मन्यान्
फल्पयन्ति । आज्यमन्यं ब्राह्मणः पयोम.
न्यं राजन्यो दधिमन्यं वैश्य उदमन्यं शूदः ॥ १७ ॥
पपासंख्यं बामणरानन्यवैश्यशूद्रा मन्यान्कल्पयन्ति ॥ १७ ॥
इन्दाय वा तेमस्वते तेजस्वन्तः श्रीणामीति ।
बाह्मणः सक्तुभिराज्य९ श्रीत्वा तेजोऽसी.
स्पभिमन्य तत्ते प्रयच्छामीति यजमानाय
मयच्छति ॥ १८ ॥ तेजस्वदस्तु मे मुखमिति
प्रतिगृह्य भक्षयति ॥ १९ ॥ एवपितरेषामुत्तरो.
भरमयणोऽभिमायणा प्रदानो भाषणश्च यया.
लिङ्गम् ॥ २०॥

·( २६ भने-
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
तेजओन:पयआयुष्मन्तः श्रयणमन्त्रवर्गाच प्रयच्छामीति प्रदानार्थकत्वादध्वर्यु कर्तार-
मिति न्यायात् ।। १८-२० ॥
सर्वान्यजगानो भक्षयित्वा हिरण्यं
ब्राह्मणाय ददाति । तिमृधन्वर
राजन्याय । अष्ट्रां वैश्याय ।
मापकमण्डलुं शूद्राय ॥ २१ ।।
यद्धिरण्यं ददाति (ले० प्रा०-२-७-९) इत्यादि ब्राह्मणेनोक्तम् । तिसृमिरिपु.
मिः सहितं धनुस्तत्तिसृधन्वम् । अष्ट्रा फालं लागलामस्था लोहशलाकेत्यर्थः । यत्कम-
ण्डलुम् । आयुष्टेन (२-७-९) इति ब्राह्मणम् ॥ २१ ॥
हिरण्यं यजमानायाऽऽवध्नास्यायुरसि विश्वायुरसी.
त्यावद्धयमाने जपति ॥ २२॥
कर्णे हिरण्याभरणबन्धनं तु यद्धिरण्यमाबध्नाति (२-७-९) इति वचनात् ॥२२॥
औदनशेपं यजमानः प्राश्नाति ॥ २३ ॥
हुतशेषम् ॥ २३ ॥
इममने आयुषे वर्चसे कृधीति प्राश्नन्तमभिमन्त्रयते ॥ २४ ॥
'भानन्तं यजमानमध्वर्युरभिमन्त्रयत इत्यर्थः ।। २४ ।।
अपां ग्रहान्गृहन्ति ये मन्थान्कल्पयन्त्यपो यो दवणे
रस इत्येतः प्रतिमन्त्रम् ॥ २५ ॥
अपां ग्रहान् गृह्णन्ति ये मन्थान्कल्पयन्ति-अप यो द्रवणे रस इति । एतैः प्रति-
मन्त्र ब्राह्मणरानन्यवैश्यशूद्रा गृह्णन्ति । अपां यो दवणे रसस्तमहमस्मै गार्यायणाय देव.
दत्ताय तेजसे ब्रह्मवर्चसाय गृह्णामीति ग्रहणम् ।। २५ ।।
तैरेन सरसृष्टैरभिपिञ्चति यतो वातो ममोजवा इति ॥ २६ ॥
तेरपां हैः । वर्चसत्यन्तः ॥ २६ ॥
समुद्र इवासि गह्मनेस्येनमभिमन्यायैनं त्रिभिः
दर्भपुखीलैः परयति । अवभृथमत्यान्नायो
भयतीति विज्ञायते ॥ २७॥

·* पटल:) महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ८४१ विमरित्यन्तः । एनं यजमानम् । त्रिभिः पश्यति (२-७-९) इति विधिद्रष्टव्यः । ॥२७॥ अप्रेणाऽऽहवनीय रयोऽवस्थितो भवति ॥ २८॥ कार्य स्थापयतीत्यर्थः ।। २८ ॥ अमिहीति तं यजमानोऽभ्येति ॥ २९॥ सपत्नहत्यन्तः । रयं प्रत्यागच्छेदित्यर्थः ॥ २९ ॥ आतिष्ठ मित्रवर्धन इत्यारोहन्तममिमन्त्रयते ॥ ३० ॥ अधिवन्नित्यन्तः । यत्रमानमिति शेषः ॥ ३०॥ अङ्कने न्यङ्कगविति रथचक्रे अभिमशति । पक्षसी वा ॥ ३१ ।। वाजपेये व्याख्याता ।। ३१ ॥ आविष्ठ वृत्रहन्निति पञ्चभिरारूढम् ॥ ३२ ॥ व्याख्याता प्रहकाण्डे । आमिमन्त्रयत इत्यनुवर्तते ॥ १२ ॥ दिसेण्यो दर्शनीयो भवति । य एतेन पजत इति विज्ञायते ॥ ३३ ॥ पहनं गृहे मवतीत्यर्थः । अत्र सौतामणी मेत्रावरुणी घाऽऽमिक्षा ॥ ३३ ॥ संतिष्ठत ओदनसवः ॥ ३४ ॥ ११ ॥ दविहोमकर्तर्य(कर्षे य)पाश्रद्धं दक्षिणा ददाति । ओदनसवः समाः ॥ ३४ ॥ ॥११॥ अप पश्चशारदीयविधिरुच्यते- पारुपातः पश्मशारदीयः ॥ ३५ ॥ पशमु शरम संवत्सरेप्पनुष्ठेयः पञ्चशारदीयः । स्पष्टमन्यत् ॥ ३५ ॥ तथाऽनिष्टुत् ॥ ३६॥ समानमिति । अग्नियुदास्य एयाह इत्यर्थः ॥ ३६ ॥ १.भानदेन कतिपयदमनागयुक्ताः कासाविया उध्यन्ते ।

·८४२ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- तत्र प्रहमहणकाले पुरोरुचोऽभिधीयन्ते- तस्य पुरोरुचः । अस्याजरासोऽम आयूपि पषस इत्यैन्द्रवायवस्य । द्वितीया मैत्रावरुणस्य । तृतीयाऽऽधिनस्य | चतुर्थी पञ्चमीच शुक्रामन्यि. नोः पष्ठयाग्रयणस्य । अन्यामागेयीमुक्थ्यस्य नियुनक्ति । नित्या ध्रुवस्य । नियुनक्त्यैन्द्रामवै- श्वदेवयो। अमिश्रिय इति तिस्रो मरुत्वतीयानाम् । श्रुधि श्रुत्कर्णेत्युत्तरा माहेन्द्रस्प । विधेपामदिति- रिति तिस्र आदित्यग्रहस्य । उत्तमा सावित्रस्य ॥३७॥ अस्यानस पुरोरुतस्यादशिष्टुत्यैन्द्रवायवे । यजेति मैत्रावरुणे अश्विनेत्याधिने महे ।। द्वे विरूपे तु शुक्रस्य ग्रहे पूर्वेति मन्थिनि । श्रीणीत्याग्रयणे ह्यग्मिनेत्येन्द्राममहे भवेत् ।। अग्निदेवा वैश्वदेवे मिश्रिय इति त्रयम् । झया मरुत्वतीयेषु माहेन्द्रे तु श्रुधीत्यसौ ॥ विश्वेषां तिस्र आदित्ये नि त्वा सावित्रके ग्रहे। अग्निष्टुदाख्य एकाहे ग्रहाः षोडश वर्णिताः ॥ ३७ ॥ अथैन्द्रस्तुधागे ग्रहाणां पुरोरुषोऽभिधीयन्ते- नियुनक्ति वैश्वदेवस्य । नित्या पात्नीवतस्य । नियुक्ति हारियोजनम्य ॥ ३८ ॥ इन्द्रस्तुतेन्द्रस्तोमे- नोक्थ्येनेन्द्रियकामो वीर्यकामो वा यजेत । ऐन्द्रियः पुरोरुचस्तिष्ठा हरी कस्य पेत्यैन्द्रवायवस्य । तृतीया मैत्रावरुणस्य । चतुश्विनस्य । पञ्चमी पष्ठी च शुक्रामन्थिनोः । सप्तम्याग्रयणस्य । नित्योक्थ्यस्य । नियुक्ति ध्रुवेन्द्रामवैश्वदेवानाम् । नित्या मरुत्वती- यमाहेन्द्राणाम् । आ नो विश्वाभिरूतिभिरिति तिस आदित्यग्रहस्य । उत्तमा सावित्रस्य ॥ ३९ ॥ इन्द्रस्तुन्नामके यागे ग्रहाणा स्युः पुरोरुच । तिष्ठा कस्येत्येन्द्रवायय इन्द्र तदनन्तरे । .

·.
१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
द्वितीय इत्याश्विने स्यान्स सूरः शुक्रसंज्ञके ।
उत त्यं मन्धिनानि स्याद्भरेप्वाप्रयणग्रहे ॥
महीत्येन्द्रामके वैश्वदेवे तुरुं न इत्यसो ।
'आदित्ये तिस्र आ नः स्युरिमां सावित्रकाहे ॥ ३८ ॥ ३९ ॥
नियुनक्ति वैश्वदेवपात्नीवतयोः । नित्या हारि-
योजनस्थ । व्याख्यातोऽप्तोर्यामः ॥४०॥ १२ ॥
तत्स्वरूपं सूत्रकारेण स्पष्टमुक्तम्--अमोर्यामश्चेत्संघियमसानुन्नयचतुर्थ्यश्चमसग-
गेभ्यो रामानमतिरेचयति, इति । संधिस्तोत्रपर्यन्तरेकोनत्रिंशत्स्तोत्रयुक्तमतिरात्रप्रयोग-
मनुष्ठाय तत ऊर्व चतुर्थ्यश्चमसगणेभ्यो रामानमतिरेचयेत् । ततः पुनरपि चत्वार
स्तोत्राणि भवन्ति । तदेवं प्रयस्त्रिंशत्स्तोत्रयुक्तोऽसोर्यामः । तस्य निर्वचनं दर्शयति-
यदामोत् । तदप्तोर्यामस्याप्तोर्यामत्वम् (ते. वा० २-७-१५) इति । यस्मात्कार-
णादनेन ऋतुना पशूनाप्नोत्तस्मात्कारणादाप्त्य! यामो यज्ञ इति व्युत्पत्त्या तन्नाम
संपन्नम् ॥ १० ॥ १२ ॥
भय पक्षसंयुक्तालौकिको राजामिपेकोऽभिधीयते-
रानाऽभिपेक्ष्यमाणो जनपदेषु समवेतेषु द्वयोः
पुण्याइयोः पूर्वस्मिस्पण्डिलं कल्पयित्वाऽग्निमुप-
समाधाय संपरिस्तीर्य वसति ।। ४१ ॥
रानाभिषेककर्म पुरोहितेन कर्तव्यम् । जनपदेषु समवेतेपूमयोः पुण्याहयोः । ततः
स्पण्डिलेऽमिप्रतिष्ठापनान्तं कृत्वाऽधिवसतीत्यर्थः ।। ४१ ।।
उदित आदित्ये ये फेशिनो न ब्रह्मण इति ।
आहुती हुत्वा राइसि विराहसीति यजमानाय.
तन औदुम्बरीमासन्दी प्रतिष्ठापयति ॥ ४२ ।।
उदिते सूर्य तस्मिन्नग्नी ये केशिनः-नर्ने ब्रह्मण इति द्वे आज्याहुती । आसन्दी
भयकं स्यापपेदित्यर्थः ॥ १२॥
व रानाऽऽरोहति ॥ ४३ ॥
तामासन्दीम् ॥ १३ ॥
आरोह मोष्ठमित्यारोहन्तमभिमन्त्रयते ॥ १४ ॥
पाशादिति मन्त्रान्तः ॥ ११ ॥

·सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- - [२३ प्रभे- अत्र वरं ददाति ॥४५॥ पुरोहिताय दक्षिणार्थ दद्यादित्यर्थः ॥ ४५ ॥ तस्यामासीनः केशान्वापयते येनावपत्सविता क्षुरेणेति ॥ ४६॥ सरसृजायेति मन्त्रान्तः । तान्केशान्छ कृत्पिण्डे समोप्य दर्मस्तम्ने निदधाति । वक्ष्य माणत्वाद्विनियोगः ।। ४१॥ मा ते फेशानिति के चान्मकीर्यमाणांनंनुमन्त्रयते ॥ १७ ॥ आदधादित्यन्तः ॥ ४७ ॥ तान्समोप्य दर्भस्तम्चे निदधाति तेभ्यो निधानमिति ॥१८॥ दर्भस्तम्बे तान्केशानिदधाति । ससृजायेति मन्त्रान्तः ॥ ४८ ॥ अथैनमाज्यमिश्रेण पयसाऽनक्ति । घलं ते पाहु- घोरिति पाहू । यत्सीमन्तमिति शिरः । व्याप्रोऽ.. यमनाविति सप्ताऽऽहुतीर्तुत्वा धौरसि पृथिव्य- सीति यजमानायतने शार्दूलचर्म प्राचीनग्रीवमुत्त- रलोमाऽऽस्तृणाति । तस्मिन्राजोपविशति ॥ ४९ ॥ व्याघोऽयमनौ०, सावीहि देव०, भूतो भूतेषु चरति०, येमिः शिल्पैः०, येमिरो- दित्यस्तपति०, आऽयं भातु०, यत्ते शिल्पं०, इति सप्ताऽऽहुतीस्तस्मिन्नग्नौ हत्या यजमानायतनदेशे शादूलधर्म प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमाऽऽस्तृणाति प्रसारयति । तस्मिन्ना- स्तृते चणि राजोपविशेदित्यर्थः ॥ ४९ ॥ व्याघ्रो वैयाघ्र इत्यासीनमभिमन्त्रयते ॥ ५० ॥ त्वदाष्ट्रमधिभ्रशादित्यन्तः । आसीनममिमन्त्रयते पुरोहितः ।। १०॥ अथैनं तोक्मावास्ताभि वास्ताभिर्वाऽद्भिरभि- पिञ्चति या दिव्या आप इति प्रतिपद्याऽऽपाड्क्तात् ॥ ११ ॥ छन्दसेति मन्त्रान्तः । यास्वप्सु तोक्मानि ब्रोह्यड्राण्यवास्तानि प्रतिमानि ता आप. स्तोक्मावास्ताः । एवं दूर्वावास्ता अपीति भावः ॥ ५१ ॥ ।

·८४५
१ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
अरुणं त्वा वृकमित्यभिमन्व्य ।। ५२ ॥
हुवेमेत्यन्तः । राजानमिति शेषः ॥ १२ ॥
प्र पाहवेति याहू प्रसार्य ।। ५३ ॥
हुवेमेत्यन्तः । उमी बाहू ॥ ५३ ।।
इन्द्रस्य ते वीर्यकृत्त इत्युपावहरति ॥ ५४ ॥
उपावहरति । पुनः संकुचितौ कुर्यादित्यर्थः ॥ ५ ॥
अग्रेणाग्निर रथोऽवस्थितो भवति । अभिमे.
हीति तं राजाऽभ्येति ॥ ५५ ।।
गतः ॥१५॥
आतिष्ठ वृत्रहन्तम इत्यारोहन्तमभिमन्त्रयते ॥ ५६
न्याख्यातः ॥५६॥
अङ्कनै न्यङ्कनविति रथचक्रे अभिमुशति ।
पक्षसी वा ।। ५७ ॥
पारयन्त्विति मन्त्रान्तः । अङ्कशब्दश्चक्रवाची। न्यङ्कशब्दश्चक्रयुक्तपक्षवाची । द्रन्य.
पृथक्त्वादम्यावर्तत इति न्यायादभिमर्शनमन्त्रावृत्तिः ॥ १७ ॥
नमस्त ऋप इति पुरोहितमभिमन्त्रयते ॥ ५८ ॥
ब्रह्मन्तवेदमस्त्विति मन्त्रान्तः॥१८॥
तिष्ठा रथ इति सारथिम् ॥ ५९॥
अमिमन्त्रयत इत्यनुवर्तते ।। ५९ ॥
आ रश्मीनिति रश्मीनालभते ॥६० ॥
रश्मीन् प्रग्रहान् ॥१०॥
आतिष्ठ वृत्रहन्निति पभिराख्दम् ॥ ६१ ।।
सस्पति पतिमिति मन्त्रान्तः । अभिमन्त्रयत इत्यनुवर्तते ।। ६१॥
परि मा सेन्या इति द्वे चाचयित्वा ॥ ६२॥

·८४६ सत्यापादविरचितं श्रौत्रसूत्र म.सं.पं. समेतम् । [२३ प्रश्ने ६१. सोमगा युवमिति मन्त्रान्तः । राजानमिति शेषः ॥ १२॥ उत्तराभिस्तिमृभिरभिमन्य ।। ६३ ।। द्वीपिनमप्स्वन्त इति मन्त्रान्तः ॥ ६३ ॥ उदसावेत्वित्पादित्यमुदीक्षयति ॥ ६४ ॥ भवन्त्विति मन्त्रान्तः । सूर्यमवेक्षयेद्राजानम् ॥ ६४ ॥ अन्नवतामिति जनपदाननुवीक्षते ॥६५॥ प्रामानवेक्षेत ॥ ६५ ॥ संतिष्ठते राजाभिपेकः ॥ ६६ ।। राजाभिषेक: समायः ॥ १६ ॥ अथ विधनाख्यः कश्चिदेकाहविशेष उच्यते- व्याख्यातो विधनः ॥ ६७॥ विहन्त्यनेनेति व्युत्पत्त्या कर्मणो विधननाम । तत्राधिकारिणं दर्शयति-य रामानं विशो नापचायेयुः (ते. वा० २-७-१८ ) इत्यादि । यं राजानं स्वकीयाः प्रजा न पूजयेयुः करं ने दद्युः । अथवा यो वा ब्राह्मणस्तमोरूपेण पाप्मना प्रकर्षणाऽऽवृतः स्यात् । सोऽयमुमयविधः पुरुषोऽत्राधिकारी । स च विधनाख्येनैव ऋतुना यजेत । तथा प्रातिकूल्यं विनाश्य प्रजानामाधिपत्यं राजा गच्छति । ब्राह्मणश्च विपापो भवति । स्तोत्रविशेषं तु तस्य विधनाख्यस्य क्रतोदशाख्येन स्तोमेन युक्तं स्तोत्रद्वयं कर्तव्यम् । तथा चतुर्विशाख्येन स्तोमेन युक्तं स्तोत्रद्वयं कर्तव्यम् । तच्च स्तोत्रचतुष्टयमौद्भिद्य. मेवोद्भेदनसाधनमेव । अत्र च प्रकृते क्षत्रस्य राज्ञः स्वकीयाः प्रनाः करं प्रयच्छन्तीति यदेतदेवौद्भिद्यं प्रातिकूल्यस्योद्भेदनं तच स्तोत्रचतुष्टयेन सिध्यतीति ॥ ६ ॥ संतिष्ठन्ते सवाः सवाः ।। ६८ ॥ १३ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे त्रयोविंशप्रश्ने चतुर्थः पटलः । इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे प्रयोविंशः प्रश्नः । गतोऽर्थः । द्विरुक्तिः प्रश्नसमाप्त्यर्या ॥ १८॥ १३ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्याया महादेवशास्त्रिसंकलितामा प्रयोग- चन्द्रिकाया त्रयोविंशप्रश्ने चतुर्थः पटलः । त्रयोविंशः प्रश्नश्च समाप्तः ॥

·सत्यापाढविरचितं श्रौत्रसूत्र- वाञ्छेश्वरसुधीविरचितम्याख्यासमेतम् । अथ चतुर्विशप्रश्ने प्रथमः पटल. । वन्दे दुण्दि महालिङ्ग विश्वेशं मणिकर्णिकाम् । ईश्वरश्रीनिवासार्याहोवलाख्यगुरुचमान् ॥ हिरण्यकेशिनां सत्रं प्रवर्गास्य यथामति । च्याच श्रुतिमालोच्य श्रीमान्वान्छेश्वरः सुधीः ।। मवय संभरिप्यन्नमावास्यायां पौर्णमास्यामापूर्य- माणपक्षे वा पुण्ये नक्षत्रे तूष्णीं काण्टकीं समिधमाधाय युञ्जते मन इति चतुर्गृहीतं जुहोति ॥१॥ अथ हिरण्यकशिसूत्रे प्रवयंसूत्रं व्याख्यायते । तत्रानारम्याधीतत्वानोतिष्टोमप्रक रणे प्रवर्गाः सूत्रकृता न व्याख्यातः । अत एव सर्वकत्वन्ते तन्निरूपणं युज्यते । न घाऽऽपस्तम्बादिभिः क्रतुप्रकरणे पठित इति भ्रमितव्यम् । प्रवर्यपरित्यागेन तत्पूर्वी सरप्रयोगस्यैवाऽऽपस्तम्बानुक्तायुक्त)त्वेन ज्योतिष्टोमप्रयोगमध्ये प्रवर्ग्यप्रयोगसूत्रस्याऽऽ. धुनिकपक्षिप्तत्येन तत्राप्यनारम्याधीतत्वस्य स्फुटत्वात् । अत एव ज्योतिष्टोमप्रकरणे धूर्तप्रभृतयो न च्याचख्युः । प्रदर्य इति कर्मनामधेयम् । प्रवृज्यते तप्यतेऽस्मिन्धर्म इति व्युत्पत्तेः । तस्य साधनसंपादन संभरणं तच्च पर्वणि पूर्वपक्षे पुण्ये नक्षत्रे वा नियतम् । पुण्यनभत्रशब्देन देवनक्षत्रं ग्राह्यमिति बोधायनचयनसूत्रव्याख्याया स्पष्टम् । तेन 'योड. मावास्यायां यक्ष्यमाणोऽपरपक्षे प्रवृज्यात् । तेन प्रागेव पूर्वपक्षादौ प्रवर्यः संमरणीयः। न च फयपूर्वदिनत्वं संमरणस्य तदानी न संपद्यत इति वाच्यम् । पौर्णमासीसुत्यापक्ष एव तस्य संभवात् । न च संकोचो दोपः । सुत्याप्रवृञ्जनपक्षे तसंकोचावश्यमावातुं । दृश्यते हि जातेष्ट्यादावन्यथानुपपत्तिबाधितस्य निमित्तशास्त्रस्य शौचपर्वादिशास्त्रेणापि ( महादेवशास्त्रिसंकलितप्रवर्देटिप्पणी ) विनेययुक्ताखिलसिद्धयर्यलसचिदानन्दसुखं मुनीन्द्रम् । नमामि सूत्रार्थविदे मुदाऽहं हिरण्यकेश्याख्यगुरुं कृपाब्धिम् । प्रयोविंशे कौलिलीयं सावित्रचयनानि च । पक्ष्यतेऽय चतुर्विशे प्रवर्यः शुक्रिययतम् ॥ तो घृते पयःप्रक्षेपः प्रवृझनम् । तद्यस्मिन्कर्मविशेषे विद्यते सोऽयं प्रवाः । स कर्मः विशेषो यया संपद्यते तथा प्रवृञ्जनं कुर्यादित्यर्थः। प्राय स्मरिष्यनिति । तं प्रवाय संम. रिप्यझुपकल्पयते, खादिरीमौदुम्बरी वैणवीं वैकती वाऽभिं व्याममात्री वारंत्निमात्री- ।

·.
सत्यापाविरचितं श्रौतसूत्रम् [२४ प्र-
माधः । तथा च प्रकृतेऽपि मुत्याप्रवृञ्जनवचनसंकुषितस्य क्रयपूर्वदिनत्वस्य पूर्वपक्षपुण्य-
नक्षत्रनोधकशास्त्रेणापि संकोचे न काचिदनुपपत्तिः । तत्र यदा बहिष्क्रतु संमरणं कुर्या-
तदा ऋतुसंकल्पं कृत्वाऽप उपस्पृश्य सौमिकानेव ऋत्विनो वृत्वाऽग्निं च विहत्य संम-
रेत् । तूष्णीं मन्त्रं विना काण्टकी कण्टकवती समिधमाधाय समिधमग्नौ प्रतिप्य युञ्जते
मन इत्यनेन मन्त्रेण चतुहीतमाहवनीये जुहुयात् ॥ १ ॥
प्र०टियोमयतः क्ष्णं मृदं च मावितां करणीयां कृष्णाजिनं वराहविहतं वल्मीकवा
मू(पू)तीकस्तम्ब मादरस्तम्ब वा छागापयोऽर्मकपालानि शर्करा अवाजनपिष्टा अनलोमानि
कृष्णानिनलोमानि सूनामाधिकरणी कर्तारं कुशलं वेणुकाण्डं मदन्तीः, (मौ० श्री.
९-१) इत्याह मावान्बोधायनः । आपूर्यमाणपक्षः शुक्लपक्षः। पुण्यं नक्षत्रम् । यत्पुण्यं
नक्षत्रम् (ते०वा.१-५-३) इति ग्रामणम् । अमावास्यायां पौर्णमास्यां वेति त्रीण्यपि
तुल्यविकल्पितानि। पूर्व प्रातरारम्य प्रवृञ्जत इनि माव्यकृत् ।आपूर्यमाणपक्षपुण्यनक्षत्रयोः
समुचयः । नापरपक्षपुण्यनक्षत्रेऽन्यान्यपरपक्षेषु पुण्यनक्षत्रेण ज्योतिषः प्रामाण्येन
संगृह्यन्ते । दीक्षितस्य समन्त्रकत्वादिह तूष्णींग्रहणम् ।। काण्टकी . कण्टकस-
मित् । ऋतुसंकल्पः फर्माणामादौ । इतरथा यत्कर्म क्रियमाणं तत्कर्म तस्य ऋतो.
रक्षमिति न ज्ञायतेऽसंकल्पिते प्रती । अतः क्रियते पूर्व संकल्पः । विद्युच्च तदनन्तरं,
यथा दीक्षितः प्रवर्य संमरिष्यस्तस्य कर्मक्रमं कृत्वा संकल्पः विवुध, ततः सोम-
भषाकादिमधुपर्कान्त, ततोऽग्निप्रणयन समिदाधानादि प्रतिपद्यते । दीक्षितश्चेत्तेष्वेवा-
मिषु यानि शक्यन्ते फर्व युञ्जत इत्यादि कृष्णाजिनमुपनह्यत्येवमन्तमन्नयो घार्यन्ते ।
भदीक्षितश्चेत्तन्मध्ये पतितान्यग्निहोत्रादीनि तस्मिन्नेव विहारे कर्तव्यानि दीक्षणीयो-
त्तरकाल एव प्रतिषेधो न पूर्वम् ।
केचित्तु संकल्पादेवाग्निहोत्रादीनां प्रतिषेधः । दीक्षणीयोत्तरकाल एवेत्यवचनादिति ।
तदनुपपलम् । अग्निहोत्रापिच्छेदनार्थत्वाद्वतस्य तस्य च पुनर्विधीयते । दक्षिणीयायामग्नि-
होत्रप्रतिषेधं बतं न च क्रियते । तत्कथम् । अग्निहोत्रसंततः । तस्मादग्निहोत्र व
इयते यज्ञान्ते च न दर्शपूर्णमासादीनि । यद्यदीक्षितश्चेदेवं सर्वत्र वर्तिषु यथुखासमर-
गाय । पशुसोत्रामणी त्रैधातवीया साकंप्रस्थायीयापञ्चबिलपञ्चशारदीयापश्वादिष्वभूते.
ध्वपि केचित्प्रवर्यसमरणमात्र एवापकृप्यमाणे यो वदन्तन्यायः प्रकृतावुखाशब्दत्वादिति।
तेषामविधमानत्वान्नास्ति प्रयोगसंबन्धः । प्रधानानामप्यङ्गप्रधानविधित्वाच्या दर्शपूर्ण-
मासचातुर्मास्यकौकिल्यश्वमेघसाघस्क्रपञ्चशारदीयादिषु विद्युद्वृष्टी च सर्व प्रयोक्तव्यमिति
न्यायः । सर्वपाऽसंकल्पिते ती यत्किचित्कर्म तस्य तोरङ्गमिति न ज्ञायते । एवं.
प्रकाराणि ऋतुसंकल्पात्पूर्वमपि कर्तव्यानि । यथा द्रव्यकल्पनेष्टकाकरणेटकानपणे सुक
स्पनादीनि तूष्णीकानि एवंप्रकाराणि कर्तव्यानि । अनयर्चाऽनाहुतिगणत्वात् 'युनते
मनः (० आ• ४-२) इति चतुर्गृहीतं जुहोति ॥ सविता देवता ॥१॥

·१. पटलः] वाञ्छेश्वरसुधीविरचितव्याख्यासमेतम् । ८४९ न दीक्षितस्य जुहुयाकाण्टकीमेवैतया समिध- मादध्याद्यजुरेव वा वदेदित्येके ॥ २ ॥ चतुर्ग्रहीतमित्येतदनुवर्तते ! दीक्षितस्य दीक्षासंस्कृतस्य चतुर्गृहीतं न जुहुयात् । किंतु एतयर्चा काण्टकी समिधमेवाऽऽध्यात् । न चतुर्ग्रहीतमित्येवकारार्थनिषेधस्तु न गिरा गिरेति व्यादितिवदेवकारार्यानुवादः । अत्र दीक्षितस्य जुहुयात्समिधमेवाss. दध्यादित्येताम्यां समिद्विधिचतुर्ग्रहीतनिषेधाम्या प्रतीयमानः समिद्धोमः पूर्वोक्ततूप्णी- होमापेक्षया भिन्न एव न तु तस्मिन्नेव होमे मन्त्रविधिः । तथात्वे यजुरेव वा वदेदित्य. मिमपक्ष एवकारेण होमन्यावृत्ती तृष्णी होमस्थैव निवृत्त्यापत्तेः । अतो मन्त्रसाध्यसमि- दोमस्तूष्णींहोमाद्भिन्नः । एक्कारनिषेधत्वाञ्च रात्रिश्राद्धं न कुर्यादितिवञ्चतुर्गृहीतमात्र- निवृत्तिः । तत्रैव होमे केवलमन्त्रपाठस्य विरुपः । यजुरेव मन्त्रमेव वदेत् पठेदु- चारयेत् । ऋचि यजु.शब्दो यजुर्वेद मन्त्रपाठागौणः । केचित्तु प्रवर्ग्यमन्त्रानुचो यपि वाक्ये वाक्ये विच्छिद्य विच्छिद्य प्रयुञ्जते तत्र मूलं चिन्त्यम् । अर्धर्चादन्यत्र विच्छेदे प्रमाणामावात् । बोधायनस्तु दीक्षितस्य जपमात्रमाह ॥ २ ॥ देवस्य त्वेत्यभ्रिमादचे खादिरीमौदुम्बरीं वैणवीं वैकडून्ती वा पूर्ववत्ममाणामभिरसि नारिरसीत्यभिमन्त्रयते ॥ ३ ॥ देवस्य त्वेत्यनेन मन्त्रेणाभ्रिमादद्यात् । अभ्रिाख्याता चयनप्रकरणेऽस्माभिः । अभिप्रकृतिमतान्वृक्षानाह-औदुम्बरीमित्यादि । अग्निप्रकरणेऽभिप्रकृतिवृक्षेप्वमिहि. तेषु पुनरत्र वृक्षविशेषग्रहणं तत्रत्यपलाशादिन्यावृत्त्यर्थम् । पूर्ववत्प्रमाणा मुष्टिमात्रप्रादे. शमात्रारत्निमात्रत्यादिपूर्वोकप्रमाणाम् । आपस्तम्बस्तु तामग्निप्रकरणोक्तामेवेहातिदि- शति । तामधिरसि नारिरसीत्यनेनाभिमन्त्रयेत् ॥ ३ ॥ म. टि०-होमप्रतिषेधस्तस्य । यदि दीक्षितः प्रवर्यसंमरणं कारप्यन् केचिदेतयर्चा द्वितीया समिधं मा भूत्कर्मविलोप इति । एकामेव समिधं न तूष्णीमेवेत्यवधारणात् । पुनर्वृक्षनियमाञ्च । यजुर्वेदपाठाद्यनुः (ले० आ५-२) इत्युच्यते । दीक्षित. (स्य ) तामेव काण्टकोमेतयर्चाऽऽध्यादृचमेव वा केवलं (ला) वदेत् । ऋषि यजुःशब्दो याजुर्वेदित्वात् । आदढ इति मन्त्रान्तः ॥ २ ॥ तामौदुम्बरादयो वानस्पत्याः । स खादिरोऽभवत् ' (ते. आ० ५-१-२ ) इति । अतोऽभिः खादिरी कर्तव्या। महावीराख्यं पात्र निष्पादयितुं मृत्पननार्थोमयतम्तीक्ष्णा व्याममात्री काष्ठकबालरू. पाऽभिरित्युच्यते । व्याममात्रत्वादिलक्षणानि, एकादश उरवासमरणप्रस्तावे व्याख्या- तानि । अनररद्देवेभ्य इत्यन्तः ।। ३ ।।

·[२४ प्र- ८५० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत इति ब्रह्माणमामन्त्रयते । उपोत्तिष्ठति ब्रह्मोभावुत्तरमर्धचे जपतः ॥ ४ ॥ उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत इति मन्त्रेण ब्रह्माणमाहयेत् । ब्रह्मोपोत्तिष्ठति स्वस्थानादुत्थाया- ध्वर्युसमीपमागच्छतीत्यर्थः । उभौ ब्रह्माध्वर्य उत्तरमर्धमुपप्रयन्त्वित्येनं जपतः पठतः ॥ ४ ॥ प्रेतु ब्रह्मणस्पतिरिति माश्चोऽश्वप्रथमा गच्छन्ति यत्र संभारान्वेछथ( राश्चेष्यन्तो गच्छन्ति पुरस्तादेवास्यते परिश्रितेऽभ्युदाहृता भवन्तीति विज्ञायते ॥ ५ ॥ प्राश्चः पूर्वाभिमुखाः । अश्वः प्रथमोऽप्रयायी येषां तेऽश्वप्रथमाः । अश्वं पुरस्कृत्य वनन्तीत्यर्थः । यन्त्र यस्मिन्पूर्वदिक्प्रदेशे संभारान्मृदो वेत्स्य ( दः खनिष्य )न्तो भवन्ति नानन्तीत्यर्थः । प्राच्यामेव दिशि यत्र मृल्लभ्यते तत्र गच्छन्तीत्यर्थः । पक्षा. न्तरमाह-पुरस्तादिति । अस्य प्रवर्यस्येते वक्ष्यमाणाः संभाराः परिश्रिते सर्वतस्ति- रस्करणीयुक्त प्रथममेवाभ्युदाहृता आनीता भवन्ति, इति विज्ञायते । श्रुतौ श्रूयत इत्यर्थः ॥ ५ ॥ कोऽसौ देशस्तत्राऽऽह- अग्रेणाऽऽहवनीयं मृत्खनः पूर्वः पूर्व इतर उत्तरेण मृत्खनं कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमाऽऽस्तीर्य देवी द्यावापृथिवी इति द्यावापृथिवी अभिमन्त्र. यते मृत्खनं वासमिति मृत्खनेऽभ्या प्रहरति मखस्य शिर इत्यपादाय हरति मखम्य त्वा शीर्ण इति कृष्णाजिने निवपति ॥ ६॥ प्रवा मृधन खन्यते स मृत्खनो देशः । सोऽप्रेणाऽऽहवनी पनाहवनीयस्य पुर- स्ताद्भवति । इतरो वराहविहतादिस्ततः पूर्वस्तस्मात्पूर्वप्रदेशे पूर्वभागे भवति । प्र० टि०-उत्तिष्ठन्ब्रह्माणमामन्त्रयतेऽध्वर्युः । यजमान इति वाधूलः । यथा शृणोति तथेति मायकृत् । उपप्रयन्त्विति ब्रह्मावर्य जपत इत्यर्थः ॥ ४ ॥गच्छन्ति अभिप्रवजन्ति स यजमानोऽस्य कर्मणोऽति(मि)समीक्षा]हार्यत्वान्न पत्नीमानयति । वचनाकेचिदानयन्ति यजमानतुल्यत्वात् । यत्र यम्मिन्देशे मृद्विद्यते तत्र गच्छन्ति । पुरस्तादेवेति वचनादस्य प्रवर्यस्येते संभाराः परिश्रिते कटादिना प्रथममेवाऽऽहता भवन्तीति श्रुती पठति ॥५॥ कोऽसौ देशस्तमाह-~~-यत्र मृत्खन इत्याकाला चेत्तत्राणाऽऽहवनीयम् । मखाय त्येति ·१ पटठः ] वान्छेश्वरसुधीविरचितव्याख्यासमेतम् । ८५१ उत्तरेण मृत्खनं मृत्स्यनस्योत्तरदेशे कृष्णाजिनं प्राचीना ग्रीवा यस्य तादृशम्, उत्तर- लोम, उत्तराणि उपरितनानि लोमानि यस्य तत्तथोक्तम् । आस्तीर्य प्रसार्य । दवी द्यावापृथिवी इति द्यावाष्टथिवी अमिमन्त्रयते । अनेन मन्त्रेण मृत्खनं वाऽमिमन्त्रयते । ऋध्यासमयेति मन्त्रेण मृदं खनति । मखस्य शिर इति अपादाय गृहीत्वा मृदमिति शेपः । मखायेति हरति नयति | मखस्य त्वा शीर्ण इति कृष्णाजिने निवपति निदधाति ॥ ६ ॥ एवं द्वितीयं च तृतीयं च हरति ॥ ७ ॥ स्पष्टम् । प्रहरणादिनिवपनान्तेनानुसमयस्तं निरावर्तयति मृत्खनाभिमन्त्रण तु सकृदेव ॥ ७ ॥ तूप्णी चतुर्थ यावती मृदं प्रवर्गापात्रेभ्य आप्तां मन्यते ॥ ८॥ तूष्णीमित्यादि स्पष्टम् । यावती मृदं प्रवर्यपात्रेभ्यो महावीरादिकरणायाऽऽप्तां पर्याप्त मन्यते तावती चतुर्थ एव पर्याये हरतीति पूर्वेण संबन्धः ॥ ८ ॥ एवमितरेभ्यः ॥ ९॥ इतरेभ्यः संमारेम्य एवमेव हरति । सकृदादावमिमन्त्रणं त्रिमिस्त्रिमिः पर्याय. राहरणं चतुर्थे हरति ॥९॥ इयत्यन आसीरिति वराहविहतममिमन्त्रयते देवीर्यम्रीरिति वल्मीकवपामिन्द्रस्याजोऽसीति पूतिफानग्निजा असि प्रजापते रेत इति अ० टि-तस्मात्पूर्वदेश इत्यर्थः । इतरश्च संभारः पूर्वः पूर्वस्तस्मिन्पूर्वदेश इत्यर्थः । अनु मेऽम साथामिति मन्त्रान्तः । या मृत्तिको ग्रहीप्यस्यात्तामिति । मृद यावती पर्याप्ठां मन्यते तावतीं गृह्णाति । यत्र मृदृह्यते स मृत्खन उच्यते । तदम्या- सवति(ती) ऋध्यासमयेति । आदाय हरति कृष्णानिनसमीपम् । प्राचीनग्रीडमुत्तरलो. मास्तृत ॥६॥ एवं प्रहरणादिनिवपनान्न एको हरणपर्यायः, अभिमन्त्रणवर्नम् । एवमि- तरान्समारामाहरणऽभिमन्त्रणे च विशेषः । हरतीति शेषः ॥ ७ ॥ यावनी मृदं पर्याप्त मन्यते तावती चतुर्षपर्याय(ण) तूष्णी हरति । ' तूष्णी चतुर्थः हरति । अपार मितादेव (तेc आ० ५-२) इति ब्राह्मणम् ॥८॥ येन प्रकारेण मृदाहरणमुक्तं तने प्रकारेणेतरे सर्वे मंमाराः संपादनीयाः । अभिमन्त्रणे तृ तत्र तत्र मन्त्रविशेषोऽस्ति । देवी नावाप्रथिवी (२१ श्री० २४-१-१३) इत्यत्र मृदमिमन्त्रणो द्रष्टव्यः ॥ ९ ॥ । .

·८५२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [२४ प्रो- कृष्णाजिनलोमान्यजलोमानि च ससृष्टानि संभृत्याऽऽयुधेहि माणं धेहीत्येतैरचनावनाप्य मधु त्वा मधुला करोत्वित्यजया पुंङगल. याऽभिदोग्धि ॥१०॥ वल्मीकवां पूर्तिकानित्युमयत्रापि अभिमन्त्रयत इत्यनुपनः । अग्निभाऽसीत्यस्य संसृष्टसंभरणे विनियोगः । आयुर्धेहि प्राण धेहीत्यस्याश्वावधापणे । मधु त्वा मधुला करोस्वित्ययममिदोहनमन्त्रः। अमिदोहनमुपरिदोहनम् ।छगलो नायास्तनंघयः । स पुमान् यस्याः सा पुंछगला ॥ १०॥ अभिदोहनमेके पूर्व समामनन्ति ॥ ११ ॥ उपस्थितत्वादवघापणादिति संवध्यते । तथा चाऽऽपस्तम्ब:-'अमिदोहनमेकेऽवधा. पणात्पूर्व समामनन्ति' इति । शेषं स्पष्टम् ॥ ११ ॥ घहव आर्याः परिगृह्य हरन्त्युत्तरेण विहार परिश्रित उद्धतेऽवोक्षिते सिफतोपोते निदधाति ॥ १२ ॥ आर्यास्त्रैवर्णिका न शूद्रादयः । उत्तरेण विहारस्योत्तरभागे परिश्रिते परिश्रयणयुक्त विहारस्य परिश्रितत्वेऽपि पुनः परिश्रित इति वचनं स्वतन्त्रपरिश्रयणान्तरप्राप्त्यर्थम् । उद्धत उद्धननादिसंस्कृतेऽवोक्षितेऽवोक्षणसंस्कृते सिकतामिरुपोछे स्थाण्डिलीकृते निद- धाति स्थापयति ॥ १२ ॥ मधु त्वा मधुला करोत्विति मदन्तीभिरुपसृज्यैतैरे- वोखाससननैः ससृजति यत्किंच प्रवर्य उदक- प्र.टि.-सर्वत्राभिमन्त्रयत इति शेषः । इह वियत्यग्र आसीरिति मन्त्रः। वराहो दंष्ट्रया यं मृद्विशेष संपादयति तन्मृत्स्वरूपं वराहविहतम् । वल्मीकस्य वा निष्पादिका क्षुद्र- जन्तुस्वरूपा यस्य ताम् । आग्नेयी वा एपा यदजा इत्यजाया आग्नेयत्वश्रवणात् । अग्निर्देवेभ्यो निलायत कृष्णो रूपं कृत्वा (ते. ब्रा० १-१-२ ) इति श्रवणाच । उमयस्याग्नित्वमभिप्रेत्य तल्लोम्नामग्निजत्वमुक्तम् । महावीरदाढर्यहेतुत्वात्प्राजापत्यसृष्टी लोम्नां सारत्वम् । आयुर्धहीत्यवघापणमनयाऽभिदोहनं मृद्येव नान्येन पात्रेण हस्तेन शक्यत्वात् । मधु त्वेति तेनावप्राणात्पूर्वमापस्तम्बादयो मन्यन्ते ॥ १०॥ ११ ॥ आर्याः पूज्याः सदाचारसंपन्ना ब्राह्मणा एव परिहरन्ति । तेनाऽऽर्या(गां) परि. ग्रहणेन रक्षास्यपहतानि भवन्ति । तेषां बहुत्वेनास्मिन्द्रव्ये पूजा कृता भवति । उत्तरेण विहारादुद्धत्ते, अभिरवोक्षितेन गृह्णाति । परिश्रते कटादिभिर्वा ॥१२॥ तप्ता अपो मदन्त्यः, तन्मेलनादस्मिन्द्रव्ये तेजः संपादितं भवति । यद्यपि जलसेचनादेव महावीर ·१ पटळ:] वाञ्छेश्वरसुधीविरचितव्याख्यासमेतम् । कृत्यं मदन्तीभिरेव सस्त्रियत इत्यत्यन्त प्रदेशों नैनर स्त्री प्रेक्षते न शूद्रो न कुर्षअभिमाणि- स्यपहाय मुखमनभिप्राणन्वेणुना करोति ॥ १३॥ (ख.१)॥ मदन्तीमिस्तचोदकैः संमारान्मृदादीन्संसनति ममेलयति । परेवेरप्युमासमर्ननी. यरर्मकपालादिमिदृढीकरणाथैः संस्नति । आपस्तम्बरीन्या मृदंगम्याय प्रायम् । यत्किचित्प्रवर्य उदककृत्यमुदकेन करणीयं यत्किचित्कर्म वन्म मदन्तीमिरेव कुर्या- नान्योदकेन । तथा तैरेव सर्वप्रवर्गास्यापि विधिरच्यने न ममारमाणविषयः । ने स्त्री प्रेक्षते । न शूद्रः । प्रेक्षत इति संवन्धः । न कुर्वन्नमित्रागिति । प्रशत्रालि कुर्वन्नध्वर्युर्न तेपामुपरि श्वसिति । अपहाय मुग्वं परावृन्याऽऽनं अमितान्यर्थः । अन मिप्राण[न] नभिश्वसन्वेणुना करोति । पुनर्गमित्रागनिधः मर्दप्रयोग गरि निश्वासप्रतिषेधार्यः सन्कयंचिदैवामानुपाहाऽपरावमिन्ने दरिन्यन्यन्पहनुष्टेप- मित्येतदर्थम् ॥ १३ ॥ (ख० १)॥ न प्रवर्यमादित्यं च व्यवयान विमानं प्रवर्य आदिन्पोटनिन्ददेव विरम- छोभूते शेष समानुपा १ ·८५४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [२४.प्रश्न- प्रवर्यमादित्यं च न व्यवेयादिति प्रयादित्ययोर्मध्ये व्यवधानं न कुर्यात् । तयो. मध्ये यो न व्यवहितः प्रत्यक्षो देशस्तं कश्चिदपि नामिकामेदिति यावत् । विप्रक्रान्ते प्रक्रम्यापरिसमाप्ठे सति प्रवर्य यन्त्र कच यदा कदाचिदादित्योऽस्तमियादस्तं गच्छेत्तदा कृतान्तादेव विरमेत् । आदित्ये दृश्ये यावत्कृतं तावत्येव समाप्नुयात् । अन्ये तु अस्य वचनस्य प्रवर्यसंभरणमात्रविषयत्वं वदन्ति । तन्न युज्यते । यत्र कच विप्रक्रान्ते प्रवर्य इति प्रवर्यसंवन्धिकर्ममात्रे क्रियमाण आदित्योऽस्तमियादिति सामान्यवघनेन सर्वविष. यत्वज्ञापनेन संभरणमात्रविषयत्वाभावात् । अन्यथा यत्र कचेत्यस्य वैषऱ्यांपत्तेः । अपात्यन्तप्रदेश इत्यधिकारसूत्रेण सर्वप्रवर्ग्यसाधारणधर्माधिकारविरोधाच्च । तस्मात्सा- धारणोऽयं धर्मविधिः ॥ १४ ॥ संप्लोन्माय मृदं मखस्य शिरोऽसीति पिण्डं करोति यज्ञस्य पदे स्थ इत्यङ्गुष्ठाभ्यां निगृह्य गाय- त्रेण त्वा छन्दसा करोमीति त्रिभिश्छन्दोभिर्म- हावीरं करोति वायव्यमकार ज्युद्धिं पञ्चोद्धि- मपरिमितोद्धिं वा ॥ १५॥ संप्लोन्माय मथित्वाऽङ्गुष्ठाभ्यां निगृह्य निप्पीड्य गायत्रेण त्वा छन्दमा करोमी. त्यादिभित्रिभिः । आदिशब्देन त्रैष्टुभेन जागतेनेत्यनयोर्ग्रहणम् । तथा घाऽऽपस्तम्बः- श्रेष्टुमेनेति द्वितीयं जागतेनेति तृतीयमिति । तस्विमिश्छन्दोभिर्महावीरं करोति । यत्र धर्मस्तप्यते स महावीरः, मृन्मय ऊर्ध्वमुखपात्रविशेषः । उक्तस्य प्रकारस्य वायव्येप्व. प्युक्तत्वान्निदर्शितं वायव्यप्रकारमिति । उद्धिर( )तावयवः । अपि वा सर्वे. रेकैकमित्यापस्तम्बः ।। १५ ॥ म०टि०-यद्यत्कर्म क्रियते प्रवर्य आदित्योऽन्तमियात्तस्मिन्नेव काले विरम्य श्वोभूते कृतान्तात्प्रक्रमः कृष्णाजिन उपना सृजति, इत्येवमन्तं कृत्वा विरामः । 'प्रवग्येण प्रच. रिष्यन्त इत्येतत्प्रभृति-यत्र क्वच विमकान्ते' इत्येतद्भवति ॥१४॥ संपिष्टय मृदं मदन्त्योद- केन मिश्रयति । ततः पिण्डं करोति । अगुष्ठाभ्यां निपीड्य महावीरं करोति । तत्प्रकार- माह-माण्डस्योपरि भाण्डान्तरप्रक्षेपे यादृश आकारो भवति तादृश आकार सद्धिरि. त्युच्यते । ऊर्ध्वाधोभावेनावस्थितमाण्डत्रयवत्रिविधा उद्धयो यस्य महावीरस्य सोऽयं युद्धिः । एवं पञ्चोद्धिः । अपरिमितशब्देन न संख्यावाचकत्वं सप्त नवैकादश वोद्धि- रूर्व यद्धी (द्धि)यते मृदा सपिण्डा ऊर्वसानुप्रोदशमात्रमित्युक्त्वा वायव्यप्रकारमित्य- नुक्तेऽपि एतान्येव वायव्यप्रकाराणि (इति) पुनर्वायच्यप्रकारवचनं यस्य कस्य वायव्यस्य रूपं करोति । यथैन्द्रवायव्यत्ववत् ॥ १५ ॥ १ ग. "प्लोम्नाय्य म। घ. 'प्लोम्नाय मृ' । - ·१ पटस: पाटेश्वरसुधीविरचिनव्याख्यासमेतम् । ८५५ मुखस्य राम्नाऽसीति मध्यदेश उपविलंबा राम्ना फरोति अदितिस्ते पिलं गृहास्विति वेणुपर्वणा दिलं फरोति यावदेवनाय सौविष्टकृतायामिहो. प्राय मक्षायाऽऽप्तं मन्यते ॥ १६ ॥ मध्यदेशे महावीरमध्यप्रदेश उपनिर रिलतमीपे या रानां रज्ज्वा(नामृज्वा). कारपलयं रिलं कुति यावति मिले कृते देवताय मौविष्टकृतायाग्निहोत्राय मक्षाय पर्याप्ठो धर्मस्तिष्ठति सावहिलं करोतीत्यर्थः ॥ १६॥ सूर्यस्य दरसा श्रायेत्युत्तरगः सिकतासु पति- ठाप्प मखोऽसीत्यभिमन्त्रयते मखाय त्येति वैव- मितरावपि या गायप्रेणेति प्रथम श्रेष्टमेनति द्वितीयं जागतेनैति तृतीयं तूष्णीमितराणि ॥ १७ ॥ सूर्यस्येति मन्त्रेणोत्तरतः सिकतासु प्रतिष्ठाप्य स्थापयित्वा मसोऽसीत्यमिमन्त्रयते महावीरमिति शेपः । मखाय त्वेति वा । अभिमन्यत इत्यनुपज्यते । एवमितराविति । करोतीत्यध्याहारः । पिण्डकरणाद्यभिम प्रणान्तो विधिरावर्तते । अपि वेति पक्षान्तरे । गायोगेति प्रथम महावीरमित्येवं त्रैष्टुभेनेति द्वितीयं नागतेनेति तृतीयम् । उमयत्रापि महावीरमिति शेषः । तूष्णीमितराणि पात्राणीति शेषः ।। १७ ।। एतस्या एव मृदो दोग्ने यथा सुगदण्टेवर इस्त्योष्ठप वर्षीय आध्वयंवर हसीयः प्रति. मस्थानमाज्यस्थालीर रोहिणकपाले च परि- एतस्याः संस्कृताया मृदो दोन्धे दोहने हस्त्योष्ठ्ये इमाय गनस्येवोष्टाकारे असेच. नसमधू मुख्यं यथा सुगदण्डा दण्डरहित दण्डं विना सुमुखयदित्यपः । सुगाकारा म. टि.-महावीरमध्यदेशे बिलसमीपे वा राना रशना तां करोति । पाक्केन छन्दसेति मन्त्रशेषः । लौकिकेषु मृत्पात्रेषु मन्त्रमन्तरेणैव कुम्भकारा पिलं कन्ति । अत्र 1. मन्त्रेणेति व्यावृत्तिः । तृतीयवेलामतिनयति ( आप० श्री० १५-१-१७) इत्यांपरसम्मः । तृतीयवेला त्रिभ्यः पर्याप्तमिति मन्यते । अग्निहोत्रशेपादेव भक्षः । अपरे तु भक्षणं तेपा तुल्यमिति मत्वा मक्षायाऽऽतमित्युच्यते । महावीरमिति शेषः ॥ १६॥ अभिमन्यत इत्यर्थः । एषमुक्तप्रकारेणेतरा द्वौ मखम्य शिरोऽसीत्यारम्यानुवीक्षणा. न्तमावर्तते। करोतीति शेषः। प्रवर्यपात्राणीति शेषः ॥ १७॥ एतस्याः संस्कृताया दोग्धे पहने करोति । यथा तुगदण्ड घुगाकारमदण्डं च करोतीत्यर्थः । हमयोध्ये प्रसेंचनवंती 1 ·८५६ प्रश्ने- . सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् [२५ मण्डले धर्मेटका कुलायिनी च यदि साग्नि- चित्यो भवति ॥ १८॥ करोतीत्यर्थः । येनाध्वर्युश्चरति तदाध्वर्यवं वर्षीयो महत्करोतीति शेषः । इसीयो न्यून- परिमाणं प्रतिप्रस्थानम् । येन प्रतिप्रस्थाता कर्म करोति तत् प्रतिप्रस्थानम् । तदेवाऽऽह- आज्यस्पाली रोहिणकपाले च, ते परिमण्डले बुध्न्ये । धर्मेष्टका कुलायिनी छ । यदि सानिचित्यो भवति । ऋतुरिति शेपः । अप्रवाऽपि तावते इटके कार्य इत्यर्थः ।। १८ ॥ गाईपत्येऽश्वशकुन्त्युपसमाधाय वृष्णे अश्वस्य निष्पदसीति प्रथमकृतं महावीरं शफाभ्यां परिगृह्य धूपयत्येवमितरौ तूष्णीमितराणि शफा- भ्यामेवात ऊर्च महावीरानादत्ते ॥ १९ ॥ , गार्हपत्येऽश्वशकृन्त्युपसमाधायाश्वकरीपाणि प्रक्षिप्य वृष्ण इत्यादिमन्त्रेण प्रथमकृतं महावीरं धूपयत्येवमितरी धूपयतीत्यनुवृत्तिः । एवमग्रेऽपि । इतराणि पिन्वन ()रोहिण- कपालादीनि । अत ऊर्व शफाम्यामेव महावीरानादत्ते न हस्तादिना | धर्माभिष्टवना. नन्तरं शफाम्यां ग्रहणस्य सिद्धत्वेऽपि संसादनादावपि शफाम्यामेव ग्रहणं यया स्यादि- त्येवमर्थ वचनम् ॥ १९ ॥ अग्रेण गाईपत्यमवर्ट खात्वा लोहितपच. नीयैः संभारैरवस्तीर्य देव पुरश्वरसध्यासं अप्रेण गार्हपत्यं गार्हपत्यस्य पुरस्तादवट गर्ने खात्वा लोहितपचनीयः साधना स्तृणादिभिः पक्वानि लोहितायन्ते येस्तैोहितपचनीयरवस्तीर्य । अवटमित्यनुवर्तते । देव पुरश्चर सध्यासं त्वेत्यनेन मन्त्रेण प्रथमकृतं महावीरमुपावहरति निदधाति । म.टि.-इत्यापस्तम्बः । येन प्रतिप्रस्थाता कर्म करोति तत्प्रतिप्रस्थानम् । करोतीति शेषः आज्यस्थाली रोहिणकपाले च द्वे वर्तुलाकारे इत्यर्थः । घोटकप्रकारे वेत्यापस्तम्बः । यदि साग्निचित्क्रतुस्तदा द्वे इष्टके करोति । चशब्दः समुच्चयार्थः।।१८ ॥ अवाप्यापस्तम्ले विशेषः-लक्ष्णीकरणैः लक्ष्णी कुर्वन्ति । अहतचण्डातकर्गवीधुकैः क्लीतकामिगुपर्वमि. राज्येनेति । वृष्णो अश्वस्य शकृद्गार्हपत्ये (आप० श्री० १५-१-४९) इति । गार्हपत्येऽश्वशकृन्न्युप्याश्वशफेन धूपयतीति दर्शनाचाध्रुवेण धर्मणेति मन्त्रान्तः । एवं द्वितीय तृतीयं च धूपयतीत्यापस्तम्बः । गतमन्यत् । यथा महावीरो' न पतति तया यन्त्रयित्वाऽध्वर्युरेवाऽऽदत्ते। महावीराणामेव शफाभ्यां ग्रहणं नेतरेषां प्रकार्यपात्राणामिति गम्यते ॥१९॥ अग्रेण गार्हपत्यमवटमिति पाकस्थानवादः । लोहिता भवन्ति यः पक्कास्ते ·पटलः ] पाञ्छेश्वरसुधीविरचितव्याख्यासमेतम् । ८५७ वेति तेपुप्रथमकृतं महावीरमुपाचहरत्येव- मितरी तूष्णीमितराण्यन्ववधाय लोहि- तपचनीयैः संभारः प्रच्छाद्य गाईपत्ये मुञ्जमलवानादीप्याचिंपे त्वा शोचिपे त्वे. त्यतः प्रतिमन्नं प्रतिदिशमुपोपति सः सर्वतः ॥ २० ॥ एवमितरी महापीरावनेन मन्त्रेणोपावहरति तप्णी मन्त्रं विना । इसराणि पिन्वनादी- न्यन्ववधाय निवाय लोहितपचनीयम्तृणकाष्ठादिमिर्गत प्रच्छाद्य गार्हपत्ये मुञ्जप्रलवान् मुञ्जानादीप्यापि त्वेत्यादिभिश्चतुभिर्मन्त्रैः प्रतिदिशमोपति दहति । अपि वेति विकल्पे। सर्वेश्चतुभिर्मन्त्रः प्रतिदिशमुपोपतीत्यनुपड्गः ॥ २० ॥ अभीमं महिना दिवमित्येताभ्यां पच्यमानान्यु- पचरति पकेपु सिद्धथै त्वेति धृष्टी आदाय देवस्त्या सवितोद्वपत्विति प्रथमकृतं महावीरमद्वास्या- पद्यमानः पृथिव्यामाशा दिश आपूणेत्युत्तरतः सिकतासु प्रतिष्ठापयत्येव मितरी तृणीमितरा. पयुद्धास्य ॥ २१ ॥ पच्यमानान् महावीरादीनुपचरति मन्त्राभ्यां शकृत्प्रक्षेपादिभिः संघुरुयतीत्यर्थः । पक्केषु सिद्धमै त्येति मन्त्रावृत्त्या धृष्टिद्वयग्रहणम् । अन्यथैकवचनविरोधात् । देवम्य त्वेत्यादिनोद्वारगावट निष्काम्यापद्यमान इत्यनेनोत्तरदेशे सिक्तासु स्थापयति । एवमनेन मन्त्रेणेतरीमहावीरी । इतराणि तूष्णीमुद्वास्य ।। २१ ॥ सूर्यस्य त्या चापाऽन्वीस इत्पन्वीक्षत इमह- ममुमामुप्यायणं विशा पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन पर्यहा. आमुप्यायणमिति गोत्रनिर्देश.। पर. प्राथाणिरितिवन् । पिनादिनिर्देश इत्यन्ये । प्र.टि.-प्रलोहितपचनीयास्ते. संमारवम्तीर्य प्रच्छाय चोपावहरति । उपोपति दाति। भएका सर्वत इति षष्टी । सर्वमन्त्रैश्चतुभिरित्यर्थः ॥ २० ॥ शहरपाठोपादिनदयों व्यापार उपचारः । उत्तरया वेत्यापम्नयः। पोषु सरम् । धृष्टी आदाय भस्मापोह्य प्रथमत महावीरं समाया परियोहासपति । अपमान इति वाश्यगतुएयेन वालुकाम स्थापयति परिधिने देशे ॥ २१ ॥ गतः।इदमहं देवदत्तमाश्यपं महावर्चमेन पहामीति ब्राह्मणम्यान तु सत्रियोदययो.

·[२४ प्रभ ८५८ संत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- मीति त्रिः प्रदक्षिणं सिकताभिः पहति विशति राजन्यस्य पशुभिरिति वैश्यस्य गायत्रेण त्वा छन्दसाऽऽचट्टणमीत्ये तैरजक्षीरेणाऽऽच्छृणत्ति त्रि. भित्रिभिरेकैक सवकैकं तान्कृष्णाजिन उप. नह्य देव सूरवर सध्यासं त्वेत्यासजत्युपरिष्टा- तन राजन्यवैश्ययोर्विकारः । आम्नातो मन्त्रो ब्राह्मणस्येति सिद्धं भवति । अन्ये तु ब्राह्मणस्य ब्रह्मवर्चसेनेत्येतावद्भवति पारिशेप्यादित्याहुः । तन्न । सर्वपाठविरोधापत्तेः । यदि तावदेवाभिप्रेतं स्यात्तदा तावदेव वदेन तु कृत्स्नम् । यथा ब्रह्माणि धारयेति रान. न्यस्य । तथाऽऽदावुक्तम् । ब्राह्मणेऽपि प्रथमस्य विभिर्वणः फलार्थवाद उक्त्वा एकैके. नोत्तरयोरित्युक्तं यथा दिशा पशुभिर्बावर्चसेन पहामीत्यादि । तस्माधया पठित एष ब्राह्मणस्य मन्त्रः । कृणत्तिर्दीप्तिकर्मा । मृन्मयानि धचिरपकानि अनाक्षीरेणोक्षितानि उज्ज्वली मवन्तीत्यर्थः । तत्र गायत्रणेत्यादिनवयजुषां मध्ये प्रथमैनिभः प्रथमकृतं महावीरं कृणत्ति, मध्यमद्वितीयमुत्तरैनिभिस्तृतीयमित्यर्थः । गायत्रेण त्वा छन्दसा घृणाम कृणत्त त्वा वाक्न्धि वाचभित्यादि सबैककममिः सर्वैरपि मन्त्रैरेककमाच्छृणाति । तानित्यादि । तान्महावीरान् कृष्णानिने बद्ध्वा सह निदधाति मन्त्रेण । प्णीमितराणि। .. प्र०टि०-(योः पृथग्य )चनात् । परिशेषाद्रह्मवर्चसं ब्राह्मणस्य । केदिकमपाठात्सर्व बामणस्येत्येवं भवति । मन्त्र ब्राह्मणयोश्चेदमहममुमामुप्यायणं विशां पशमिर्जमवर्चसेन पहामीत्याह । 'विशैवैनं पशुभिर्ब्रह्मावर्चसेन पर्यहति ' (ते. आ० ५-३) इति । सर्वस्याऽऽमुष्यायणेति पितुर्नामेति माध्यकृत् । क्षत्रियवैश्ययोमन्त्रप्रयोगे विशेषमाह- पशुभिब्रह्मवर्चसेनेत्येतावत्क्षत्रिय प्रति परित्यजेत् । वैश्यं प्रति तु पिंशां ब्रह्मवर्चसेनेत्ये. तावत्परित्यजेत् । अथैनान्प्रभूतेनानापयसा मृगति-अथैना-प्रभूतेनानायसाऽऽच्छृण- तीत्यापस्तम्बभरद्वानौ । प्रभूतवचनान्नकस्याः पयसा | यदाऽप्येकवचनं कृतमेकस्या एव। योकैकमिहापि स्याद्वायत्रेण त्या छन्दसाऽऽकृणानि च्छृणत्तु त्वा वाक्, छुन्धि वाच- मिति प्रथमकृतं महावीरमाच्छृणत्ति सिञ्चति । त्रैटुभेन त्वा च्छन्दाऽऽच्छृणधि । छृणत्तु त्वो, छुन्ध्यू मिति द्वितीयम् । जागतेन त्वा छन्दसाऽऽच्छृणमे, घृणत्तु त्वा हविः । कृन्धि हविरिति तृतीयम् । एवं छन्दसागव्यतिषङ्गाय । सरेकै कमित्यस्मिन्पक्ष यथापूर्व त्रिमिस्त्रिमिरपचारानर्थक्यायेति न्यायः पूर्वनिमि प्रथमकृतमिति माध्यकृत् । उभयपक्षेऽप्येवमेवोत्तरित्यर्थः । गतः । एतान्महावीरानेकनद्वद्ध्वाऽऽनति निदधाति कचिन्मन्त्रेण । तूणीमितराणि पात्राणि कृष्णाजिन उपना बद्ध्वाऽऽसजति !

·८५९ - “२ पटलः] वाञ्छेश्वरसुधीविरचितव्याख्यासमेतम् । त्काल एप मन्त्रो भवतीति विज्ञायते ॥ २२ ॥ पति सत्यापादहिरण्यकेशिसूत्रे प्रवर्याख्यचतुर्विशमश्ने प्रथमः पटलः । उपरिष्टात्काल एप मन्त्रो भवतीति विज्ञायते । अनेन नियम्यते। अयं मन्त्रो निधानाङ्ग- मिति निघानोत्तरमेव प्रयोक्तव्यः । मन्त्रान्ते हि कर्मसंनिपातः परिमापामिनिसूत्राम्या सिद्धान्तितः । अत्र पुनः श्रुतिप्रामाण्याविपरीतमनुष्ठेयमिति विज्ञायत इति पदं प्रयुञानस्याऽऽशयः । आपस्तम्बस्तु निधानोत्तरं वा निधानात्पूर्व वाऽयं मन्त्रः प्रयोज्य इति विकल्पमाह । कात्यायनस्तु एकानामेवेष्टकानां यनुपा करणमाह ॥ २२ ॥ (ख. २)॥ इति श्रीमत्कावेरीतीरविराजमानकुम्भकोणनिवासिवाव्छेश्वरसुधीविरचिते हिरण्यकशिप्रवर्दीसूत्रव्याख्याने प्रथमः पटलः । %3- ( अथ द्वितीयः पटलः1) भवर्येण प्रचरिष्यन्तः संवृण्वन्ति द्वाराणि परि- भवान्तरदीक्षोपायनानन्तरं प्रवर्येण प्रचरिप्यन्तो द्वाराणि संवृण्वन्ति आच्छादयन्ति। प्राग्वंशस्येति भपः । स्वस्थानस्थितया पल्या यया न दृश्यते तथाऽऽच्छादयन्तीत्यर्थः । न पत्न्यवेक्षत इति निषेधातिरस्कृत्य यजुर्वाचयतीति तिरस्करणीविधानाच्च । अत्र प्र.टि.-निध नोत्तरकालं वा मन्त्रं वदेत् । मन्त्रान्तैः कर्मादीनित्यस्यापवादः। पक्कानामेव पात्राणां यजुगी करणमनुज्ञातवान्कात्यायन:-' यया दग्धेषु यजुष्क्रियासमवात् । ( का० श्रो० २५-१-५ ) इति । उपरिष्टात्सर्वत्र भूमौ न स्थापयति महताऽमि- प्रायेण सूत्रकारः सर्वत्र भूमी न चोदितत्वादुपरिष्टात्कालेऽमेण गार्हपत्यं दर्भेषु यदुपा. वहरणं तत्र म-प्रेण तूणीमिहेत्यपरं विधानम् । पूर्व महावीरं च दृढं यया भवति तथा कृत्या पश्चान्ममाहरणादिमन्त्राः प्रयोक्तव्याः । उक्तं च मारद्वानेन- छिन्ने पिटे तथा लूने सानाय्ये मार्तिकक्रिये । पक्त्वा मन्त्राः प्रयोक्तव्या मन्त्रा यज्ञार्थसाधकाः ॥ इति ॥ २२ ॥ इति स्त्यापाढहिरण्यकशिप्रवर्यसूत्रटिप्पण्यां महादेवशास्त्रि संकलितायां प्रथमः पटलः। प्रवग्र्येणेति कर्मनाम । प्रचारप्यन्तोऽववादयः । द्वाराणि संवृण्वन्ति कटादिमिरा- च्छादयन्ति । कम्मानना सी प्रेक्षते । न शूद्र इति निषेधात् । प्राग्वंशस्य द्वाराणि संवृमन्तीत्यर्पः।

·सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- [२१ प्रश्न- श्रयन्ति पन्याः ॥१॥ प्रसङ्गात्पत्नीशालापरिश्रयणविषये किंचिलिख्यते । केचित्प्रयोगकर्तारः प्राग्वंशात्पश्चिम मागे पदचतुष्टये स्वतन्त्रां पत्नीशालां विधाय तत्र तां स्थापयित्वा पत्नीशालाद्वारा. च्छादनं कृत्वा प्रवर्गामनुतिष्ठन्ति बोधायनानुसारिणस्तन्निर्मूलम् । प्राग्वंशात्परतो देव. यजनदेशस्यवाभावेन तत्र 'पल्यवस्थाने तस्याः प्रवर्यकर्तृत्वानापत्तेः । न चेष्टापतिः । प्रवर्गाकतृनाहूयेत्यनेनाऽऽका( हा )नविधानस्य स्वयमेव लिखितत्वेन पूर्वोत्तरविरो- धात् । तत्रैव प्रकरणे पत्न्येहि पद्यस्वेति प्रैपस्य पठितत्वात् । न च पत्नीशालेति. स्वतन्त्रसंज्ञया भेदसिद्धिरिति वाच्यम् | प्राग्वंशस्यैव पत्नीशालेति संज्ञान्तरोपपत्तेः । अन्यथा शुल्बसूत्रस्य स्वतन्त्रदेवयननविधायकस्य तदनुक्तो न्यूनतापत्तेः । न च प्राग्वंशस्य पत्नीशालात्व आका (सा) नविधि इति वाच्यम् । प्रणिधानार्थतपा तदुपपत्तेः । तस्या दूरस्थत्वे तिरस्करणी विधायकश्रुत्यदृष्टार्थतापत्तेः । न चादृष्टार्थः मावानविधिरिति वाच्यम् | दृष्टे संभवति अप्टकल्पनस्य मन्त्राधिकरणादिविरुद्धत्वेना. न्याय्यत्वात् । प्रवर्यकर्तृनाहूयेत्यनेन सामान्यतः प्रवर्यकर्तृणामाहाने विधायाध्व. र्खादिवत्पत्न्या अध्याह्वानविधानेन तस्या अपि प्रवर्यकर्तृत्वावश्यभावात् । दूरस्थायाः प्रवर्यकर्तृत्वासंभवात् । न च प्राग्वंशस्यैव पत्नीशालात्वे किं प्रमाणमिति वाच्यम्। पूर्वया द्वारा पत्नीशाला प्रपद्येति आश्वलायनाचार्यः कण्ठरवेण स्फुटतरमभिधानेन प्राग्वंशस्य पत्नीशालात्वसंभवात् । तस्मान्न च पल्यवेक्षत इति निषेधात्तस्या दर्श- नस्य प्रतिषेधेऽपि कर्तृत्वं पूर्वोक्तरीत्या निरपवादमेव दक्षिणतः पृष्ठ्यायात्रिपदे चतुष्पदे वा पत्नीशालेत्युक्त्याऽपि अयमर्थः सिध्यति । न च यणे.वि(द्वितीयया पत्नीमीक्षत इति विहितेक्षणानुपपत्तिरिति वाच्यम् । ईक्षणार्थ तिरस्करणीनिष्कासनो- पपत्तेः । सामान्यनिषेधस्य विशेषविधिनाऽनीपोमीयविधिनाऽहिंसाशास्त्रस्येव संकोचो. पपत्तेः । कचिद्वोधायनसूत्रादौ पत्नीशालायाः स्वतन्त्रायाः कीर्तनेऽपि तस्मिन्नेव सूने प्राग्वंशेऽपि पत्नीशालाशब्दप्रयोगेण प्राग्वंशस्यैव तयात्वोपपत्तेः । अस्तु वा बोधायनय- नयजमानस्य स्वतन्त्रा पत्नीशाला नाऽऽश्वलायनादेरिति तत्पक्षे प्रवर्ग्यवेलायां बौधाय. नयनमानकर्तृकेऽपि प्रयोगे प्रवर्यादौ न स्वतन्त्रपत्नीशालास्थत्वं पल्या: 1 तथा सति तस्याः प्रवर्यकर्तृत्वानापत्तेः । प्रस्तोत्रे मुखवेष्टनविनियोगविरोधापत्तेश्च । तस्माद्विहारा. द्यर्थं तत्र स्थल निर्माणेऽपि न कर्मानुष्ठानावसरे तत्रावस्थानप्रसक्तिः । एवं चाऽऽहा. नमपि संगच्छत इति अस्मत्कृतशुल्लविवरणे विस्तरः । आचार्येण दक्षिणतो विहारा. त्पत्न्या विहारदेशोक्तावपि कर्मकाले तत्र नावस्थानप्रसक्तिः ॥ १ ॥ प्र.टि.-पत्न्यो अपि परिश्रयणमाच्छादनं स्व आयतन एव नान्यत्रोणविशेत् । संनि. धानेऽपि सति दर्शनमात्रप्रतिपेधः पत्न्यदर्शनमिति कात्यायनः ॥ १ ॥ .

·१ पटका] वाघ्छेश्वरसुधीविरचितव्याख्यासमेतम् । पश्चाद्धोतोपविशति पुरस्तादध्वर्युदक्षिणतो ब्रह्मा यजमानय दक्षिणतः पश्चात्प्रस्तोवोत्तरत आनधिः प्रतिपस्याता च ॥ २॥ प्रवर्यकर्तारोऽनन क्रमेणोपविशेयुः । प्रस्तोता दक्षिणत इत्यापम्तम्न आह । उत्त. रेण खरं प्रवृज्य पश्चादस्योपविश्येत्याश्वलायनोऽप्याह ॥ २ ॥ मदन्तीभिरुपस्पृश्य प्रथमेनानुवाफेन शान्ति कृत्वो. चरेण विहारं मुञ्जलवान्सस्तीर्य देव पुरश्चर सध्यासं त्वति तेषु प्रथमकृतं महावीरमुपावहर- स्पेषामितरौ तूष्णीमितराणि ॥ ३ ॥ ननु शान्तिकरणं किमर्थमिति चेन्न । उग्रो ह्ययं प्रवर्यः । कुतः यज्ञशिरसश्छि. मस्य प्रवर्यरूपत्वेन संस्तवनात् । अतस्तत्कर्तृमिराद्यन्ताम्यामनुवाकाम्यां शान्तिः कार्या । तदर्थतया समुच्चारणमेव शान्तिकरणम् । मुअप्रलवान्सस्तीर्थ मन्त्रावृत्त्या प्रयाणां महावीराणां निधानमितरेषां तूणी निधानम् । आपस्तम्बस्तु एकवरदाना सकृदेव मन्त्रेण निधानमाह । इतराणि रोहिणकपालादीनि तूष्णीं मन्नं विने. त्यपः ॥३॥ अत्रैव सर्व परिचय संपादयत्योदुम्बराणि अत्रैवेदानीमेव सर्वमुक्तं वक्ष्यमाणं च परिघय धर्मसाधनं संपादयति परिवरूपयति । प्र०टि-सर्वत्रोपविशतीत्यन्ययः । अपरस्य खरस्य पश्चादुपविशति होता । एवमितरे पुरस्तादक्षिणत उत्तरतश्चेति । धर्ममेवाभिमुखा भवन्ति सर्व ऋत्विनो यनमानश्य तदोपवेशननियमात् ॥२॥ तमोदकमुपस्पृशन्त्य॒त्विनः प्रवर्यकर्तारः । प्रयमेनानुवाकेन 'नमो वाचे न' (ले० आ. १-१ ) इत्यनेन शान्ति सर्वे कुर्वन्ति । अनधीतोऽधीत्य करोति । धर्मस्य शमनार्प. स्वाच्छान्तिः । अयोत्तरस्य देवर्षिपितृविद्वन्मनुष्येभ्यो नमोऽस्तु तेषामनुकरणं शान्ति- रित्युच्यते । तस्मादे(ने)कचयोचारणमनुवाकम्प कर्मकरणरूपत्वात् । वागादीनां नमः स्करणं प्रत्यगाशीभिक्यिः शान्ति करोति । उत्तरेण विहारमिति दर्शनादापस्तम्मोक- मप्रेण गार्हपत्यं मा भूदित्येवमर्थम् । मुझग्रहणादर्माणा निवृत्तिः । आस्तीर्य प्रप्तार्य तेपूपावहरति प्रप्तारपति देव पुरधरेति मन्त्रेण ॥ ३ ॥ धर्भसाधनानि द्रव्याणि पात्राणि पर्यमित्युच्यते । वक्ष्यमाणानि सर्वाणि पात्राणि । 5. 'प्रटावा।

·८६२ • सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [२४ प्रक्षे- व्याख्यास्यामः सम्राडासन्दीमग्रेण यथा रा. जासन्दी राजासन्दी वर्षीयसीमेके समामनन्ति सम्राडासन्दीमके मौजीभी रज्जुभिरेफसरा- भिर्व्यतां च ॥ ४॥ 'औदुम्बराणि उदुम्बरप्रकृतिकानि पात्राणि व्याख्यास्यामः प्रतिपादयामः । तदेवाऽऽह- सम्राडासन्दीमग्रेण राजासन्दी स्थापयेदित्यर्थः । ती सम्राडासन्या राजासन्दी वर्षीयसी महतीमेक आचार्याः समामनन्ति प्रतिपादयन्ति । अन्ये त्वाचार्या राजसन्याः सम्राडा. सन्दीमेव महती समामनन्तीत्यन्वयः । मुञ्जमयीभी रज्जुभिः 'प्रोतां सनाडासन्दी कुर्यात् ॥ ४॥ चतस्रः सुचस्तासां वे अनिष्टन्धे ते रोहिणहव- न्यौ निष्टब्ययोर्वीयस्युपयमनी मोक्षणीधान्यन्या सुवौ धृष्टी शफी महावीरसंमितावस्को मेथी त्रीन् वतन्त्रः सुचः कार्याः । तासु द्वे चावनिष्टव्धे अनुपविद्धविले भवतः । ते अनिष्टव्ये रोहिणसाधने | निष्टब्धयोर्बिलवत्योर्मध्य उपयमनी वर्षीयसी महती । प्रोक्षणीधानी प्रोक्षण्यो यस्यामाधीयन्ते सा प्रोक्षणीघानी। सा उपयमन्यपेक्षया हसीयसी कार्या । खुवौ प्रसिद्धौ ।धृष्टी अङ्गाराधिवर्तनार्थकाष्ठविशेषौ । ब्रस्को महावीरग्रहणोपयोगी छिद्र. प्रदेशविशेषः । तो महावीरेण संमिती । यावान्स्थूलो महावीरस्तावत्स्थूलो कार्यो । प्र०टि-चतुष्पादयुक्ता हस्तमात्रयुक्तति वैवानप्तः । नितरां निकृष्टतरा हस्वाम् । 1. सनाडासन्या द्विगुणामिति समामनन्ति पठन्ति शाखान्तरे । वर्षीयसीमिति शेपः शाखान्तरे तु पूर्वस्माद्विकल्पः । एकसरा न समासिता विध्युक्ता प्रकल्पिता विधयस्ता विविधमूला अप्रकल्पिता शुल्वमेकसरम् रशनान्तरमिति मान्यकृत् ॥ ४ ॥ परिससया । अबिलवत्यौ । ते द्वे | निष्टव्ये बिलवत्यौ तयोर्चा उपयमनी भवति । इतरा(अन्या) प्रोक्षणीधानी | चतस्रो हस्तमात्रा इति वैखानसः । सुवौ'द्रौ हस्तमात्रौं । (सफो महावीरग्रहणसाधनकाष्ठविशेषौ ) महावीरग्रहणार्थे दीर्घकाठे शफौ, तयोर्यः प्रदेशस्तगृहणार्थमावृश्च्यते स (स्क) । अङ्गारनिराहणार्थे काठे धृष्टी । गोवन्धनार्थ काष्ठं मेथी । मयूखाः शङ्कवः, ते च त्रयोदश, आवस्क्यः ·२.पटलः]. वान्छेश्वरसुधीविरचिनव्याख्यासमेतम् । मयूखांन् पद् शकला स्त्रयोदश वैकफ़तान्परि- धीन काण्टकी च समिधं वैणयानि धर्मेन्धनानि खादिराणि पालाशान्यौदुम्बराण्यर्कमयानि शमी. मयानि वा ॥ ५॥ तथा च महावीरसमिती यस्को ययोस्ती तादृशी शफी महावीरग्रहणार्थकाष्ठविशेषो । मेथी गोलन्धनार्यशकुः । मयूखास्ते च वत्सानावरादीनां बन्धनार्थाः । काण्टकी तु यज्ञियवृक्षना न स्वोदुम्बरी तस्याकण्टकत्वात् । परिधयो महावीरार्थत्वात् तत्संमिताः प्रादेशमात्रा: कार्याः ॥ ५ ॥ (कृष्णाजिनं ) त्रीणि काणाजिनानि पवित्राणि शुलकृष्णलोमानि तेपां वैणवा वाहुमात्रा दण्डा भवन्त्योदुम्बरा वा रजतसूत्रों रुक्मौ पृथक्श- तमानी मौजानि व्याख्यास्यामो द्वौ वेदो सयो- रन्यतरः परिवासितोऽभिधानी निदाने चत्वारि विशाखदामानि मलवार याविशीर्णाग्रान्खरेभ्यः -धवित्राणि व्यसनानि । पूर्ववदन्ययः । तेषां घवित्राणां माहुमात्रा अल्पायामा वणवा औदुम्बरा या दण्डाः कार्याः । रनतसुवर्णों द्वौ लमो । प्रत्येकं शतमानी कार्यो । मोजानि मुझप्रकृतिकानि । द्वौ वेदो कार्यो । अन्यतर एकः परिवासितः छिन्नामः । अर्या. देकः साम इति योध्यम् । तो घमन्यं विना कार्यो । अविधानान्मन्त्रस्य । अनेष्टि. फत्वाच । मभिधानी गोरधनार्या रज्नुः । निदाने पदसन्धनार्थे । वत्सनिरन्धनानि विशिरस्कानि दामानि विशाखदामानि । मुअतृणान्येव स्वयं नार्णानि मुअप्रलयाः । ते . . - तेपो प्र.टि.-वत्सानापर्फराणामन्धनार्याः । काष्टकी तु यक्षियवृक्षान्तरनान स्त्रोदुम्मरी । तस्या अकण्टकनन्यस्यात् । परिधयो महावीरार्थत्वात् । तत्संमितायामाः । प्रादेमात्रा.. नित्येष कात्यायनः ॥ ५ ॥ कृष्णामिनेन कृतानि पवित्राणि प्यननान्योकीनननमानि । पवित्राणां वणवा दण्डा पाहुमात्रा माहुपरिमिता भवन्त्यया दुम्परदादा औदुम्मर. दण्यानीत्यपरमित्यापस्तम्रः । येन केनपन्मानेन मोला तो रातमानी मयतः । मुजमयानि पक्ष्यन्ते मुअप्रष्टयान्तानि । द्वा येदी तयोरेको मिनाम उपासिदित्यः सहविधानान् । त्वया होता मंतनोत्यर्धमामानियामासममानामावाध नूष्णी क्रियते । मभिधानी धेनुसन्धनार्या रन: । पादमधना निदने । परमादिपायनानि द्वितिरस्यानि दामानि विशानदामानि | FAसया मतमा ai .t-

·१८६४
[२॥
। सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्-
सिकता रोहिणयोः पिष्टान्यफलीकृतानां मौजे
पवित्रे दर्भमये चा तूष्णीमाज्यं प्रोक्षणीय
सस्कृत्य ॥६॥ (ख० ३)।
प्रकृतेऽप्रतिशीर्णाया ग्राह्याः। फलीकृतानां तुपविमोकमात्रेणावहतानां तण्डुलानां विशेषतः
फलीकरणरहितानां तेषां पिष्टानि कुर्यात् । खरेभ्यः खराथै सिकताः संपादयेत् । पवित्रे
अपितूष्णीके । ते मौजेदर्भमये या कार्थे। तूष्णी मन्त्रं विनाऽऽज्यं प्रोक्षणीश्च संस्कृत्य ।
केचित्तु तृप्णीमित्यस्य मध्ये पठितस्य देहलोदीपन्यायेनोमयत्र संबन्धमुक्त्वा पवित्रयो
राज्यप्रोक्षण्योश्च तूष्णीकत्वमिच्छन्ति ॥ ६ ॥
ब्रह्मन्मवर्येण प्रचरिष्यामो होतधर्मममिष्टुझमीद्रौ.
हिणौ पुरोडाशावधिश्रय प्रविप्रस्थातर्विदर प्रस्तोतः
सामानि गायति संप्रेष्यति ॥ ७ ॥
पवित्रान्तहितायामित्यादिरापोदेवीरग्रेपुवः इति मन्त्रन्याख्यातो मदन्तीनां संस्कारः
ब्रह्मायजुर्युक्त सामभिराक्त खं त्वेत्यनुदुत्योमि-
न्द्रवन्तः प्रचरतेति प्रसौति प्रसूतो यमाय त्वा
मखाय त्वेति सर्व परिधर्म त्रिः प्रोक्षति ॥८॥
अनुत्योक्त्वा । प्रसौत्यनुजानाति । आपस्तम्बस्तु यजुर्युक्त साममिराक्तखत्वस्यौपा-
शुत्वं विधायेन्द्रवन्त इत्यादेरनुज्ञापनमन्त्रस्योचेस्त्वमाह । तयेन्द्रवन्त इत्यस्य लोपेन प्रच-
रतेत्यस्यैवानुज्ञायाँ विनियोगमाह । यमाय वेत्यादि सकृन्मन्त्रमुक्त्या त्रिः प्रोक्षतिगा।
म०टि०-प्रभूतानि बहूनि मुञ्जाना प्रलवास्तृणान्युमयतश्छिन्नानि मुञ्जमलवा इत्युच्यन्ते ।
अमृतान्मुञ्जप्रलवानित्यापस्तम्बमरद्वाजौ । खरेभ्यः खरार्थम् । अफलीकृतानो सुपविमो-
चनमात्रेणावहतानां तण्डुलाना पिष्टानि । समे अप्रच्छिन्नामे मोञ्जकृते प्रादेशमाने पवित्रे
तूष्णी क्रियते । उपकल्पितैव्यैः सह विधानात् । दर्विहोमसंस्कारेणाऽऽज्यमिति वचा.
पवित्रयोश्च तूप्णीं वेत्यपरमित्यापस्तम्बः । प्रोक्षणीनामावृता इत्यापस्तम्बोक्तम्तूष्णी-
मुत्पवनादि क्रियते । यद्येवं न स्यात् । एवमाह भरद्वाना-प्रोक्षणी सकृत्य
प्रसाणमामन्त्रयते ' इति ॥६॥
भनुजानाति । पवित्रान्तर्हि ताया प्रोक्षणीधान्यो मदन्तीरानीयोत्पूय समीक्ष्य प्रमादी.
नामन्त्रयते ॥ ७ ॥
सकृदेव मन्त्रः । अभिपूर्व त्रिः प्रोक्षतीत्यापस्तम्बः ! अभि पूर्व कृतं यस्मारप्रयममा
'भिप्रोक्षति पुनः प्रोक्षति सकृदेव मन्त्र इति वैखानसः ॥ ८ ॥

·। . . पटल:]. बालेश्वरसुधीविरचितम्याख्यासमेतम् । ८६५ प्रोक्षितानि प्रतिपस्याता व्यापातयतीति:विहायत- एतस्मिन्काल आनीधस्तृष्णीमुपचरिती रोहिणी पुरोडाशांवधिधयति ।। ९॥ व्यापातपति न्यावर्तयति । एतस्मिन्काल आग्नीधस्तूष्णीमुपचरितो धृष्ट्यादानादिम- स्मायूहनान्तरमन्त्रकैः संस्कृती | अधिश्रयण चाऽऽहवनीये गार्हपत्ये वा । पात्रीसंवा. पस्तु नेष्यते । संव्यवनं तु मदन्तीमिर्मवत्येव ।।९ ॥ . सम्राटासन्दीमग्रेणाऽऽहवनीयं पर्याहत्य पुरस्ता. दाजासन्या निदधाति तस्यां कृष्णाजिनं प्राची- नग्रीवमुत्रलोमाऽऽस्तीर्य देव पुरथर. सध्यासं . त्वेति तस्मिनितरी.. महावीरी ..माश्चावुपशयो निदधाति तावाचरणीयो भवतो मेथीं. मसूखा. विद्याखदामानीत्यादायाप्रेण .होतारं दक्षिणाय- तिक्रम्प दक्षिणपा द्वारोपनिर्दृत्य दक्षिणेन मेथी सम्राडाप्सन्दी प्रवर्यपात्रनिधानार्यामाहवनीयस्य पूर्वतो नीत्वा रानासन्धाः पूर्वमागे स्थापयित्वा तस्यां कृष्णानिनं प्राचीनप्रीयमुत्तरलोमाऽऽत्तीर्य देव पुरधर सापा स्वेत्य- नेन मन्त्रेण । अप्रपरणीयो महावीरो पाश्चानुपशयो शयानो सादयेत् । महावीरावप्र. परणीयौ मवतः । एकस्यैव महावीरस्योपयुक्तत्वेन तयोः प्रचारसाधनत्वामावात् । कृष्णानिनमन्ध विसज्य शफाम्यामेवोपावहत्य मन्त्रावृत्त्या नयेत् । सतो मेपीमयूखविशा- सदामान्यादाय होतृगार्हपत्यमध्ये गत्वा दक्षिणया द्वारा निर्गम्य दक्षिणदारस्य दक्षिणतो 'मटियायातयति प्रसज्य (विमन्य') गमयति । प्रोसितानि न्यायातयति' विशफलीकृतानि । श्रुतो विज्ञायत इत्यर्थः । एतस्मिन्काल इति पचनादापस्तम्मोत्त मा मूदिति। आमीप्रमहणमन्यनिवृत्यर्षम् । अधिश्रयणान्येव कर्माणि प्रारमते, न निर्यापणादीनि । धृष्टयादानादि मरमाध्यूहनान्त दर्शपूर्णमासपत्तप्णी क्रियते । तूष्णी. मुफ्धरिताविति वचनात् । केचिदपिहोमवटुप परितो न दर्शपूर्णमाप्तवदिति । शेष घ तूप्पणीप्रहणमनके स्यात् ।।९॥ पूर्वासादिता सम्राटासन्दीमादायाऽऽहवनीयस्य पुरतो मात्वा पुरस्नादानासन्या: सादयत्ययुः । तस्यामासन्या कृष्णानिनं प्रसार्थ तस्मिन्मानिने निदधाति मन्त्रण। द्रव्यापकत्वादम्यावर्तन इति न्यायान्मन्त्रावृत्तिः तस्मिसमपरणीयो इत्यापनम्मेऽपि प्रतिरोधात्। मेथ्यादीन्यादापामेण रोखुनीस्वा गाई पत्यमालयनमानप्रस्तोतृगांव पसानीया परे प्रवरजीयो हदि पाटः।

·८६६ सत्यापाविरचितं श्रौतसूत्रम् [२४ प्रभ- निहन्ति होतुः समीक्षाया एतस्या एव पूर्वस्या द्वार्याया दक्षिणतो वत्सस्य शङ्कुमेतस्या एवा. परस्या द्वार्याया दक्षिणतोऽजाया उत्तरतोऽभ्य. न्तरं धर्करस्य तेषु विशाखदामानि व्यायातयति तान्येवमेव व्यातितानि भवन्त्योद्वासनाद ॥१०॥ मेषी निहन्ति । मेषी व्याख्याता । होतुः समीक्षाय प्रयोजनाय । यादृशस्पाने मेथ्या निहतायो धर्मामिष्टवनं कुर्वतो होतुर्दर्शनं भवति तथा निहन्यादित्यर्थः । होतुः समीक्षा- वचनात् । दक्षिणद्वारामावेऽपि यत्र द्वारमस्ति तत्र निहन्यादिति ज्ञायते । एतस्या एव द्वारः पूर्वस्या द्वार्याया द्वारस्थूणाया दक्षिणतो बस्तस्य शड्कू निहन्तीत्यन्वयः । अम्य- न्तरमिति द्वार्याया दक्षिणतो वत्सशोरुत्तरत इत्यर्थः । तथा तमुत्तरेण च्छागाया इत्येव बोधायनः । वर्करश्छगलपर्यायोऽनायाः स्तनंघयः । तदर्थमपरस्या द्वार्याया उत्त- रतः । प्राग्वंश एव शकुं निहन्ति । प्राग्वंशावहिरनाशकुपक्ष उत्तरमित्यन्ये । तेषु शकुषु विशाखदामानि पूर्वोक्तानि वितत्य मनाति । तान्येव दामानि व्यातितानि भवन्ति उद्वासनपर्यन्तं नान्यानि ॥ १० ॥ तैरेनान्काले बध्नन्त्युत्तरेण गार्हपत्याहवनीयो तेरेतैर्दामामिरेनान्वरसाजादीकाले दोहनकाले । ततः खरानुपवपति । तान्खरानसि. प्र०टि-स्वयमध्वर्युोतुरपि पश्चादेव गच्छति नाम्यन्तरतः। अभ्यन्तरं परिहत्य बहि. गच्छति । अन्यत्रापि स्थानभूतकर्मप्रयुक्तं च यज्ञानमूतं तस्मात्परिहत्यैव वर्तेरन् । तदुक्तं परिभाषान्यायसूत्रे-'अन्तराणि यज्ञाङ्गानि' इति । अध्वर्युवर्नमेवायं विधिः। तस्याङ्गत्वादिति माप्यकृत् । दक्षिणद्वारस्य दक्षिणतो होतुः समीक्षायै यथा होता प्रेक्षते तथा निहन्ति । मेथी शङ्खः। एकद्वार क्रियते समीक्षणवचनाद्धोतुः । निहन्तीति शेषः । द्वार्या द्वारस्थूणा। अभ्यन्तरमिति वचनाद्वत्सशड्कोरुत्तरतस्तथा तमुत्तरेण च्छागाये शकं निहत्य च्छागा- निप्रय्नन्ति (बौ० श्री० ९-५) इति बोधायनः । पूर्वद्वारस्थूणाया दक्षिणतो बहिरेव पत्साया अभ्यन्तर एवाजाया उत्तरतो वर्कराय शकुं निहन्ति । बहिरजाया अभ्यन्त. रतो वर्करायेति भाष्यकृत् । बर्करश्छागविशेषः । तदर्थमपरस्या द्वार्याया उत्तरतः प्राग्वंश एव शकुं निहन्ति। बहिरेव प्राग्वंशादभाशक्तपेक्षयोत्तरस्वमित्येके । तेषु शकुषु विस्तृतशाखया निर्मितानि दामानि रज्जूरेकदेशे बध्नन्ति ॥ १० ॥ तैदोहनकाले वत्साजावरान्बध्नन्ति । खरावन्तः प्राग्वंशमेवोपवपति ·वाञ्छेश्वरसुधीविरचितव्याख्यासमेतम् । ८६७ खराघुपनिवपत्युत्तरपूर्वमवान्तरदेश मत्युरिछपाखरं पाझवी निवनवन्तमुत्तरेणाऽऽहवनीय शक- लानुपसादयति काण्टकी च समिघम् ।। ११ ॥ (ख०४॥ कनामिः कल्पयति । उत्तरेण गार्हपत्यमेकमुत्तरेणाऽऽहवनीयमेकम् । खरावन्तः प्राग्वंश एवोपवपति । उत्तरेणेत्येनपा दूरत्वनिषेधात्संवृतत्वावाराणामुपवपतीत्येकवचनाच । प्रादेशमा परिमण्डलमिति खरयोः प्रमाण बोधायनेनोक्तम् । उत्तरपूर्वमवान्तरदेश प्रत्युच्छिष्टखरं करोति बाह्यतो निपेचनवन्तम् । भारद्वाजस्तूत्तरपूर्वमवान्तरदेशं प्रतीत्ये. वाऽऽह । प्राग्वंश एवं खरं पूर्ववत् । तथोत्तरेण शालामण्डप इत्येवं बोधायनः । उच्छिष्टार्थः खर उच्छिष्टखरः । घोच्छिष्टक्षालनार्य इत्यर्थः । तथा च वक्ष्यति । तदु- च्छिष्टखरे प्रक्षालयेदित्यादि । अन्ये तु यजमानस्याऽऽचमनार्थमुच्छिष्टखरमन्यदपि तत्रे. च्छन्ति । तदसत् । प्रमाणामावात् । बाह्यतः खरस्पण्डिलादुदकनिर्गमनमार्गो यस्य स तपोकः। बाह्यतः प्राग्वंशादित्यन्ये । उत्तरेणाऽऽहवनीयं शकलान् काण्टकी च समिधम् । शकलाः पट्पूर्वोकाः ॥ ११ ॥ (१०४)॥ इति श्रीमद्वान्छेश्वरसुधीविरचिते सत्यापादहिरण्यकेशिसूत्रच्याख्याने महालिङ्गसमाख्याने प्रवर्याख्यचतुर्विशप्रश्ने द्वितीयः पटलः । म०टि-उत्तरेण गार्हपत्यमेकम् । उत्तरेणाऽऽहवनीयमेकम् ( आप० श्रो० १५-२-४२ ) इति पाऽऽपस्तम्बः सूत्रयामास । उत्तरेणेत्येनपा दूरत्व. निषेधात्तथा संवृतत्वावाराणामुपनिष्फमणस्येत्यवचनाच । खरयोः प्रमाण पाह बौधायन:-प्रादेशमात्रं परिमण्डलम् (चौ० श्री०९-२-१) इति । एक. द्वारेऽप्युत्तरपूर्वे किंचिदालोकं करोति । बहिर्निर्गच्छति यपोदकं तथा करोति । तपो. तरपूर्वमवान्तरदेशं प्रतीत्येव मारद्वानः । तत्र पान्त.प्राग्वंशमेव सरः पूर्ववत् । तयो- सरे शालामण्डलः(प.) (मो० पी०९-२-६) इत्येव नौधायनः । उच्छिष्टाः खर उच्छिष्टतरः । धर्मोच्छिष्टसालनार्थ इत्यर्थः । स्वयमेव वक्ष्यति तदुच्छिष्टखरे प्रक्षाल्ये. त्यादि । बाखतो निषेचनवन्तमिति वचनाद्वायतः सरस्पण्डिटाद निर्गमनमागों यस्य सतपोकः । नाशतः प्रावंशादित्यपरम । स्थापयति । शकलाः पट्पूर्वोक्ताः । पशब्द एवा ॥ ११॥ इति सत्यापादहिरण्यकशिप्रवर्यसूत्रटिप्पण्या महादेवशासिसंकलितायां द्वितीयः पटलः।

·[२० सत्यापाविरचितं श्रौतसूत्रम्- निहन्ति होतुः समीक्षाया एतस्या एवं पूर्वस्या द्वार्याया दक्षिणतो वत्सस्य शकुमेतस्या एवा- परस्या द्वार्याया दक्षिणतोऽजाया उत्तरतोऽभ्य- न्तरं पर्फरस्य तेषु विशाखदामानि व्यायातयति तान्येवमेव व्यातितानि भवन्त्योद्वासनात् ॥१०॥ मेधी निहन्ति । मेषी व्याख्याता । होतुः समीक्षायै प्रयोजनाय । याशस्थाने मेथ्या निहतायां धर्माभिष्टवनं कुर्वतो होतुर्दर्शनं मवति तथा निहन्यादित्यर्थः । होतुः समीक्षा- वचनात् । दक्षिणद्वारामावेऽपि यत्र द्वारमस्ति तन निहन्यादिति ज्ञायते । एतस्या एव द्वारः पूर्वस्या द्वार्याया द्वारस्थूणाया दक्षिणतो बस्तस्य शकुं निहन्तीत्यन्वयः । अभ्य. न्तरमिति द्वार्याया दक्षिणतो पत्सशङ्कोरुत्तरत इत्यर्थः । तथा तमुत्तरेण च्छागाया इत्येव बोधायनः । बर्करश्रगलपर्यायोऽनायाः स्तनंघयः । तदर्थमपरस्या द्वार्याया उत्त- रतः । प्रावंश एव शकुं निहन्ति । प्राग्वंशावहिरनाशकुपक्ष उत्तरमित्यन्ये । तेषु शड्कुषु विशाखदामानि पूर्वोक्तानि वितत्य ननाति । तान्येव दामानि व्यातितानि भवन्ति उद्वासनपर्यन्तं नान्यानि ॥ १० ॥ तैरेनान्काले बध्नन्त्युत्तरेण गाईपत्याहवनीयौ तेरेतैर्दामामिरेनान्वरसानादीकाले दोहनकाले । ततः सरानुपवपति । तान्खरानसि- म०टि०-स्वयमध्वर्युहोंतुरपि पश्चादेव गच्छति नाम्यन्तरतः । अम्यन्तरं परिहत्य बाहि. गच्छति । अन्यत्रापि स्थानभूतकर्मप्रयुक्तं च यज्ञानमूतं तस्मात्परिहत्यैव वर्तेरन् । तदुक्तं परिभाषान्यायसूत्रे-'अन्तराणि यज्ञाजानि' इति । अध्वर्युवर्नमेवायं विधिः। तस्याइत्वादिति भाष्यकृत् । दक्षिणद्वारस्य दक्षिणतो होतुः समीक्षायै यथा होता प्रेक्षते तथा निहन्ति । मेषी शङ्कः। एकद्वारं क्रियते समीक्षणवचनादोतुः। निहन्तीति शेषः । द्वार्या द्वारस्थणा । अभ्यन्तरमिति वचनाद्वत्सशड्कोरुत्तरतस्तथा तमुत्तरेण च्छागायै शङ्ख निहत्य च्छागा- निप्रश्नन्ति (बौ० श्री० ९-५) इति बोधायनः । पूर्वद्वारस्थूणाया दक्षिणतो बहिरेव पत्साया अभ्यन्तर एवाजाया उत्तरतो बर्कराय शड्कुं निहन्ति । नहिरजाया अभ्यन्त- रतो बर्करायेति भाष्यकृत् । बर्करश्छागविशेषः । तदर्थमपरस्या द्वार्याया उत्तरतः प्राग्वंश एव शकुं निहन्ति। बहिरेवप्राग्वंशादमाशड्क्वपेक्षयोत्तरत्वमित्येके । तेषु शकुषु विस्तृतशाखया निर्मितानि दामानि रज्जूरेकदेशे वध्नन्ति ॥ १० ॥ दोहनकाले वत्सानाबर्कराम्बध्नन्ति । खरावन्तः प्राग्वंशमेवोपवपति ।

·८६७ २.पटला ] वान्छेश्वरसुधीविरचितव्याख्यासमेतम् । खराबुपनिवपत्युत्तरपूर्वमवान्तरदेश मत्युच्छिष्टखरं चायतो निषेचनवन्तमुत्रेणाऽऽहवनीयर शक कानुपसादयति काण्टकी च समिघम् ॥ ११ ।। (ख०४)॥ कतामिः कल्पयति । उत्तरेण गार्हपत्यमेकमुत्तरेणाऽऽहवनीयमेकम् । खरावन्तः प्राग्वंश एवोपवपति । उत्तरेणेत्येनपा दूरत्वनिषेधात्संवृतत्वावाराणामुपवपतीत्येकवचनाच । प्रादेशमात्रं परिमण्डसमिति खरयोः प्रमाण बोधायनेनोक्तम् । उत्तरपूर्वमवान्तरदेश प्रत्युरिष्टखरं करोति बाह्यतो निपेचनवन्तम् । भारद्वाजस्तूत्तरपूर्वमवान्तरदेशं प्रतीत्ये. वाऽऽह ! प्रावंश एवं खरं पूर्ववत् । तपोत्तरेण शालामण्डप इत्येवं बोधायनः । उच्छिष्टार्थः खर उच्छिष्टखरः । घोच्छिष्टक्षालनार्थ इत्यर्थः । तथा च वक्ष्यति । तदु. च्छिष्टखरे प्रक्षालयेदित्यादि । अन्ये तु यनमानस्याऽऽचमनार्थमुच्छिष्टखरमन्यदपि तो. च्छन्ति । तदसत् । प्रमाणामावात् । बाह्यतः खरस्थण्डिलादुदकनिर्गमनमार्गो यस्य स तयोकः। बाह्यतः प्राग्वंशादित्यन्ये । उत्तरेणाऽऽहवनीयं शकलान् काण्टकी प समिधम् । शकलाः पटपूर्वोक्ताः ॥ ११ ॥ (९०१)॥ इति श्रीमद्वान्छेश्वरसुधीविरचिते सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रन्याल्याने महालिसमाल्याने प्रवर्याख्यचतुर्विशप्रश्ने द्वितीयः पटलः । - म.टि०-उत्तरेण गार्हपत्यमेकम् । उत्तरेणाऽऽहवनीयमेकम् ( आप० श्री. ११-२-१२ ) इति चाऽऽपस्तम्नः सूत्रयामास । उत्तरेणेत्येनपा दूरत्व. निषेधात्तपा संवृतत्वाद्वाराणामुपनिष्कमणस्पेत्यवचनाच । खरयोः प्रमाणं चाऽऽह बौधायन:-प्रादेशमा परिमण्डलम् (धौ० श्री० ९--२-१) इति । एक. द्वारेऽप्युत्तरपूर्वे किंचिदालोकं करोति । बहिनिर्गच्छति यथोदकं तथा करोति । तयो. तरपूर्वमवान्तरदेशं प्रतीत्येव भारद्वानः । तत्र चान्तःप्राग्वंशमेव खरः पूर्ववत् । तपो. त्तरे शालामण्डल(पः) (बी० पी०९-२-६) इत्येव नौघायनः । उच्छिष्टार्थः खर उच्छिष्टतरः । पच्छिष्टक्षालनार्थ इत्यर्थः । स्वयमेव वक्ष्यति तदुच्छिष्टखरे प्रक्षाल्ये. त्यादि । बाह्यतो निषेचनवन्तमिति पचनाद्वायतः खरस्पण्डिलाद निर्गमनमागों यस्य स तपोक्तः । बाह्यतः प्राग्वशादित्यपरम् । स्थापयति । शकलाः पट्पूर्वोक्ताः । पशब्द एवा ॥ ११॥ इति सत्यापादहिरण्यकेशिप्रवर्ग्यसूत्राटिप्पण्या महादेवशास्त्रिसंकहितायां द्वितीयः पटलः।

·८६८ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- [२४ प्रश्ने- मय तृतीयः पटलः । O ज - आदाय महावीरं देव पुरयर संध्यासं स्वत्यः परिवासितन. वेदेन . संमार्टि, प्राणाय.. स्वाहा ध्यानाय स्वाहेति सुवेणाऽऽहवनीये. सप्त.माणा- हुतीर्जुहोत्येकादश- वोत्तमस्य, शेषेण देवस्त्वा- सविता मध्वाऽनक्त्विति महावीरमनक्ति तं निधायान्यस्मै वा प्रदाय पृथिवीं तपसस्त्रायरचा त्यपरस्मिन्खरे राजतरुक्म निधाय दयान्मुख : प्रलवानादायारिसीति । दक्षिणेपामग्राणि गाई। पत्य आदीपयति शोचिरसीति । तेषामग्रेत्तरेषा मूलानि क्योतिरसीति। तेषां "मूलैर्दक्षिणेषा मूलानि तपोऽसीति तेषां मूलरुत्तरेषामग्राणि आदायेत्यादि । प्रचरणीय महावीर शफाम्यां परिगृह्याप्रच्छिन्नामेण वेदने संमृ. ज्यातूष्णीम् । शफाम्यामिति परिमापासूत्रप्राधमप्यविस्मणार्थम् । प्राणाय स्वाहे. स्यादिमिः सघमिरेकादशमिर्वाऽऽहवनीये प्राणाहुतीर्जुहुयात् । आहवनीयग्रहणं सूत्रा. न्तरे गार्हपत्ये होमवचनाम्नानानन्द्यावृत्त्या आहवनीयस्ये( ए )व प्रामिय आ (णाहुतिहोंमों यथा ) स्यात् । प्राणाहुतिशंब्दो लिङ्गसमवायास सु एकादशसु का गौणः । प्राणसंबन्धाच प्राणाहुतिव्यपदेशः । शफी सन्येन पाणिना संगृह्य दक्षिणेन हस्तेन त्रुवाहुतयः संमार्गाश्च । तथा बौधायनोऽपि 'सव्ये पाणी समावृत्त्येत्याह । अन्ये तु रुक्मादन्यत्र महावीरप्रतिष्ठापनं रुक्मयोरुत्तरवचनादित्याहुः । दक्षिणेषां प्र०टिO-महावीर शफाम्यामित्यापस्तम्बः। अप्रच्छिन्नामेण वेदेन महावीरस्योपरिष्टा. संमार्ट विलम् । सुवेणेति वचनानुचो निवृत्तिः । प्राणाहुतिहोमोऽपि मुखसहशत्वादा हवनीय एव । सप्तैकादश वेत्यापस्तम्बः। सतपक्षेऽधमप्रभृतीनां लोपः। शेषेणाऽऽज्यशेषेणे- त्यर्थः । सुवेणोपर्याहवनीये महावीरमक्त्वेत्यापस्तम्बःम महावीरस्याभ्यन्तरतोऽनति । निरुक्ते प्रतिष्ठापयतीत्युत्तरत्र विधानान्मन्त्र एव । अन्यस्मा एकतराय प्रतिप्रस्थात्राग्नी- धयोस्तयोरिह प्रकृतत्वात् । द्वाभ्यां हस्ताम्यां पूर्वासादितान्मुञ्जप्रलवानादाय दक्षिणहस्त- गतानप्राणि गार्हपत्ये प्रदीपयति । प्रज्वलयतीत्यर्थः । अरिसीति पूर्वप्रयुक्तेः प्रतिमन्नं दक्षिणपाममैरुत्तरेषा मूलानि सन्यहस्तस्पानि, सव्यहस्तस्पर्मूलदक्षिणहस्तस्थानि मूलानि, ·.. . वाग्छेनरेसुधीविरचितच्याख्यासमेतम् । .८६९ तान्व्यत्यस्तानुपरिरुक्मे निधायः॥१-I :: दक्षिणहस्तस्पानाम् । एवमग्रेऽपि तान्मुन्नपलवाव्यत्यस्तान्कांस्थित्यागानितरान्प्रत्य. गग्रान्कृतानुपरि रुक्मे निधाय प्रदीप्तास्यापयित्वा ॥ १॥ मसीदवति । तेषु . महावीर सादयत्य- अन्तीत्याज्येनानक्त्यभिमन्त्रयते वाऽनाधृष्या पुरस्तादित्यतैः प्रतिमन्त्रं प्रतिदिशमस स्पृशन्यः 'जमानो महावीरं प्राचं प्रादेशं धारयति मनोर वासि भरिपुत्रेत्युत्तरतः पृथिवीममिमंशति ॥२॥ ससादस्वेतीत्यादिः संसादस्वेत्यनेन तेषु प्रदीषुः मुझेषु :महावीरं निदध्यात् । अञ्जन्तीत्यनेनाऽऽज्येन.महावीरमभ्यन्ज्यात्। यम्मानो महावीरमसंस्पृशन् अनाधृष्येत्या- दिमन्त्रैस्तत्तदिवप्रकाशैः प्राचीनानेवा.सर्वान्प्रादेशान्धारयेत् । मनोरश्वाऽसीत्यनेनोत्तरतः पृथिवीममिमृशेत् ॥२॥ सिद्धयै स्वेति धृष्टी आदायाध्वर्युः प्रतिमस्थाता च तपो वन इति गाईपत्यादुदीचोऽङ्गारानिय चितः स्य परिचित इति प्रदक्षिणमौर्रमहावीरं" पर्युद्य 'वैकडून्तैः परिधिभिः परित्तो मो असीति परिषत्त इत्यत्र महावीरमित्यनुपज्जते । अध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता चेत्यविशेषेणे फर्मा- प्र.टि-दक्षिणहस्तस्पैर्मूलैः सव्यहस्तस्पान्यप्राणि । तानुभयहस्वाभान्व्यत्यस्तान्दलि. णस्य प्रागप्राण्युत्तरस्योदगग्राणि विपरीतं वा ॥ १ ॥ '. तेषु प्रज्वलितषु तृणेषु संस्थापयति महावीरम् । यदा मन्त्रेणानक्ति तदाऽमिपूरपत्येव 'तूंप्णीम् । यदाऽप्यमिपूरयति मन्त्रेण तदा लुप्यत एवाचनम् । अमिपूरणेनेव निवृत्तत्वात्। अभिपूरण तावद्धर्मनिष्पत्यर्थत्वांन्नित्यम् । अथैनमाज्येनामिपूरयति (वी०पी०९-३-७) इति बौधायनोक्तम् । एतैः पञ्चमन्त्रः-अनाधृष्पा पुरस्तादितिः प्राग...घारयमाणो जपति । पुत्रवती दक्षिणत इति दक्षिणायं धारयमाणः । सुपदा पश्चादित्यपरामं धारय. 'माणः आश्रुतिरित्युत्तराग्रं धारयमाणः । विधृतिरुपरिष्टादित्यू/यं धारयमाणः, (वैखा. श्री० २५-३) इति वैखानसः । जपतीति सर्वत्रान्वयः । अध्यधि महावीरमित्याप- • स्तम्मः अध्यध्युपर्युपरि महावीरमसंस्पृशन्महावीरं न स्टशन् मन्त्रान्ते प्रादेशधारणम्। • उत्तरस इत्यापस्तम्मः । पृथिवीमपिमृश्य जपति नोत्तरत इति मायकृत् ॥ २॥ .... चशब्देनाऽऽनधिो गृह्यते विकरुपेन ।' धृष्टयादानादि 'परिधिपरिदानान्तमुभयोः । स्वाहा मरुमि परिश्रयस्वेति चितः स्येति मन्त्रान्तः । अङ्गारेषु परितः सेवकंव- ·[२१ प्री- ८७० सत्पापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- मावावध्वर्युनिंदधाति । ममा असीत्युदनी प्रति- प्रस्थाता । एवमेव पूर्वेणाध्वर्युरुत्तरेण प्रतिमा स्थाता । अन्तरिक्षस्यान्तर्धिरसीत्यध्वर्युरेच त्रयो. दर्श दक्षिणतो निदधाति ॥३॥ (ख० ५)। ज्येतानि द्वावपि कुरुतः । प्राची दाक्षिणत उत्तरतश्च । उदश्चौ पश्चात्पुरस्ताच । तत्र द्वयोः परिध्योरेकैकस्य मन्त्रस्याऽऽवृत्तिः । प्रतिप्रस्याता निदधातीत्यन्वयः । अन्तिम- स्यानावृत्तिराध्वर्यवत्वात् । तमेवार्थ द्योतयत्येवकारः ॥ ३ ॥ (ख०५) महावीर आग्यमानीय दिवं तपसखायस्वेत्युप- रिष्टात्सौवर्णेन रुक्मेणापिघायाऽऽभिर्गीभिरिति तिमुभिरुपतिष्ठते पवित्राण्यादत्ते गायत्रमसीति प्रथम श्रेष्टुभमसीति द्वितीयं जागतमसीति तृतीयं गायत्रमाप्तीत्यादिमिस्त्रिमिमन्त्रैरध्वर्युवित्राण्यादायोर्ध्वममिधूनोति उपवीनयति प्रयो मधुशब्दा मन्त्रस्त्वैकस्तेन सदुक्तेन मन्त्रेण निरनिमुपवीजयति । तेषां पवित्राणां मध्य एकं प्रतिप्रस्पाने प्रयच्छति एकमाप्नीधाय । तृतीयं तु स्वयमेव धारयतीत्यज्ज्ञिायते । प्रयाणा ग्रहणमुक्त्वा द्वयोरेव विनियोगेन तृतीयस्यायिनियोगात् । आग्नीध्रप्रथमा एते प्र.टि-स्थितेषु मध्ये स्थितस्य महावीरस्य राज्ञ इव पूजा संपद्यत इति मान्य. काराशयः । प्राची दक्षिणत उत्तरतश्च । उदश्चौ पश्चात्पुरस्ताच । तत्र द्वयोर्द्वयोः परिध्योरेकैकस्य मन्त्रस्याऽऽवृत्तिन्यपृथक्त्वादेकवचनाच । निदधाती. त्यन्षयः । एवं त्रिमिमन्त्रविषमसंख्योपेतैरध्वर्युदिग्द्वये प्रागग्रान्पट्परिधीपरि. दधाति । समसंख्योपेतैर्मन्त्रैः प्रतिप्रस्थाता दिग्द्वय उदगग्राषट्परिधीपरिदधाति । अनेन मन्त्रेणोललोकदिव्यवधानबुद्ध्या दक्षिणमागेऽध्वर्युरेकं परिधि परिदध्यात् । ज्योतिःशास्त्रविदः कदाचित्कदाचित्संक्रान्तिरहितोऽधिकमासत्रयोदशोऽस्तीत्येवमाहुः । प्रयोदशन परिधिना तन्मासप्राप्तिर्मवति ॥ ३ ॥ आज्येनामिपूरिते महावीरे महावीरमपि दधाति रमेण सुवर्णकृतेन । तिमभिरभिमन्त्रयत इत्यापस्तम्बः । तिमृमिरन्ते सकृदुपस्थानमिति माप्ये । वायुना ज्वालोत्पादक-व्यननं पवित्रमा पवित्राण्यादत्ते (५-१) इति श्रुतेः । एनं महावीरम् । त्रयो मधुशब्दा एको मन्त्रः। तेन सकदुक्तेन निरग्निमुपवीजयति । यदा-एकैकस्मिन्नुपवीजन एकेको मधुमन्दः ।

·.. ३ पटल वाम्छेश्वरसुधीविरचितम्यांख्यासमेतम् । ८७ तैरेनमूर्ध्वं त्रिभिधूंनोति मधु मध्विति तैपामेकम- मीधे प्रयच्छत्येक मतिमस्थाने त आनीध्रप्रयमात्रि: प्रदक्षिणमूर्ध्व धून्वन्तो महावीरं परियन्ति 'मधु' मध्विति प्रणवेन साधयन्तीति विज्ञायते ॥४॥ पूर्वोक्का अध्ववादयनिः प्रदक्षिणमूल धून्वन्तो यथा महावीरस्याव्यतिपको मवति तथा वीजयन्तः परियन्ति परितो यन्ति । त्रिः प्रदक्षिणं कुर्वन्तीत्यर्थः । आगीधः प्रथम. स्तमन्वितरयोः क्रमनियमः । प्रणवेन होतृप्रणवेन संराधयन्तीति विज्ञायते ॥ १॥ यथालोकमुपविश्य समञ्जत इन्धाना आसते प्रज्वलिते रुक्ममपादत्त इति विज्ञापते ॥५॥ अमि तमुपविष्टानां मध्ये स्थितस्य महावीरस्य यथाऽऽलोकः प्रकाशो मवति तथाss. सित्वा यथास्थानमिति वा समजत इन्धाना अग्नीन्धनं कुर्वन्तः। प्रज्वलिते ज्वलितुमा. रन्धेऽसौ रुक्म विलस्योपरि स्थितं रुक्ममपादत्ते गृह्णाति ।। ५ ।। याभिर्वतिकां ग्रसित्ताममुश्नतामित्युच्यमाने दश प्राचीर्दछ भासि दक्षिणेत्येतमनुवाकं यजमानं वाचपत्यमस्वतीमश्विना वाचमस्मे इत्युच्यमाने रचितो धर्म इत्युपोत्तिष्ठनाइ यथेतं त्रिरनभिधू. यापिर्वतिकामिति होत्रोच्यमाने दश प्राचीरित्यनुवाकं यजमानं वापयतीत्यर्थः । मापस्तम्बपक्षेऽयमनुवाक आध्वर्ययो मोध्यः । ममस्वतीमिरित्युच्यमान उत्तिष्ठन्सन- चितो धर्म इत्याह । ययतं ययाऽऽगतास्तथैवानमिन्वन्तः प्रतिपरियन्ति त्रिः । त्रिवार मटि-तेषां पवित्राणामेकमग्नीधे प्रथम प्रयच्छत्यपरं प्रतिस्पात्रे । ततः पश्चादेवम. ध्वर्युरादत्ते । अध्वनि प्रति धन्वन्तः परिकामन्ति | आग्नीध्रः प्रथमम्, इति मरद्वाना. पस्तम्बाम्यामपि समानानात् । होतुः प्रतिप्रणवमेकीकृत्य संराधयन्तः परिसमस्यन्त इत्यर्थः ॥ ४ ॥ भवकाशो विरामः । 'समभिमुखाः पर्युपविशन्ति-पुरस्तादध्वर्युः । दक्षिणतः प्रति- प्रस्थातोत्तरत आग्नीध्रः' (आप० श्री०१५-२-१९) इत्यापस्तम्बः ।आज्येन समान्त मोमितीन्धाना दीयन्तः समिद्भिरित्यर्थः । समन्ततो ज्वलमं यत्राग्नेर्मवेत्ततो रूमम- पादसे । ईपज्ज्वलितेऽप्यपादत्ते ।। ५ ।। यत्रामिनानाति यामिर्वतिकामित्यापस्तम्बः। तदुपोत्तिष्ठन्नध्वर्युराह रुचितो धर्म इति । ।

·[२४ मभे- - - १ सत्यापाविरचितं श्रौतसूत्रम्- - न्वन्ता प्रतिपरियन्ति ॥६॥ प्रत्यागमनेऽध्वर्युमुखा इत्याहाऽऽपस्तम्बः ॥ ६॥ तस्मिन्काले प्रतिप्रस्थाता प्रत्येत्य पवित्राएगादाया- प्रेणाऽऽहवनीयं पर्याहत्य सम्राडासन्यां निदधाति स्वाहा त्वा सूर्यस्य रश्मिभ्य इति मातः स्वाहा त्वा 'नक्षत्रेभ्य इति सायं यथालोकमुपोत्याया- पश्यं गोपा इति सर्व ऋत्विजो यजमानचाची- यन्तो। महावीरमवेतन्ते । स्वमीमती ते। सपेयेति परिश्रिते मतिप्रस्थाता -पली वाचयति ॥ ७॥ (ख०.६॥ यपालोकं यथास्थानं सर्वे ये धर्मसंबन्धिनस्ते सर्वेऽधीयन्तोऽधीयाना एवापेक्षन्ते न स्वन्ततः। परिश्रिते सर्वतः परिश्रिते देशे स्थिता पत्नी वाधयति ॥ ७॥(ख०९) इति श्रीवाञ्छेश्वरसुधीविरचितायां सत्यापाढहिरण्यकशिप्रवर्पसूत्र व्याख्यायां महालिनसमाख्यायां चतुर्विशप्रने तृतीयः पटलः । - अथ चतुर्थः पटलः । अंग्रीद्रौहिणी पुरोडाशावासादयेति संमेष्यत्य. निष्टुब्धयोरानी उपस्तीर्णा(यो)भिधारयति अग्नीदौहिणाविति संप्रेषः । आनीध्रोऽङ्गारापोहनादिविधिना तूष्णीफेनाग्निष्टुब्धयोः प्र०टिc- अध्वर्युप्रयमा अनमिन्वन्तस्त्रिः परियन्ति ' इति भरद्वानापस्तम्बौ ॥ ६॥ धवित्राण्यादायाध्वर्युः प्रतिप्रस्थात्रे प्रयच्छति , तानि -प्रतिप्रस्थाताऽमे. नाऽऽहवनीयं पर्याहत्य सम्राडासन्धा सादयतीत्यापस्तम्बः । यथालोकं यथास्थानं सर्वे ये धर्मसंयोगिन, ऋत्विजो यजमानोऽधीयन्तोऽधीयाना एवावेक्षन्ते न, त्वन्ततः । नपन्यूखापर्भकक्षुत्या इति न्यायः परिश्रितवचनं पल्याः स्वशासायामेवोपवेश्य (वोप- पेशयति ) मा प्रकार्यपरिसमाः ॥ ७ ॥ . इति सत्यापाठहिरण्यकेशिवायटिप्पण्यां महादेवशास्त्रिसंकलिता तृतीयः पटलः । अध्वर्युराग्नी, प्रति प्रेष्यति । तूष्णीमुपचरितवानिति वचनावेदेन 'पुरोडाश साहार ममापोहस्येवमादिप्रतिष्ठापनार्थम् । अनिष्टुब्धयोः सुचोः पाप्रस्थाने कपालाम्यजनं - C3D%3DD ·.. १ पटल: बान्छेश्वरसुधौविचिनच्याख्यासमेतम् । तो रोहिणी पुरोटाशावासादयत्ति दक्षिणं परिधि. संधिमन्चेकमुत्तरमंन्वितरमत्रैव शृतं दध्यासाद- यति ॥१॥ सुपोरेवोद्वास्य ताम्यां सह पश्चात्परिधिसंध्योरासादयति । गार्हपत्येऽधिश्रयणे तूद्रात्रा- दिनाऽऽत्मनश्वामिपरिहारः परिहर्तन्यः शेपं स्पष्टम् । अत्रैवेदानीमेवशृतं दध्यासादयति । एवकारेण सूत्रान्तरोक्तपूर्वकालतदभ्यासादनव्यवच्छेदः ॥ १॥ देवस्य खेति रशनामादायादित्य रास्ताऽसीत्य- भिमन्य पूर्वया द्वारोपनिष्क्रम्याध्वर्युर्मदुघमाह्व यतीह एह्यादित एहि सरस्वत्येहीति त्रिरुपा वसावासावहीति विस्र्ययानामा भवति ययेतं मत्येत्याभिधानी निदाने दोन्धे चाऽऽदायाध्वर्युः रामीध्रः मतिमस्थाता च दक्षिणया द्वारोपनि. हत्य ॥२॥ देवस्य त्वेत्यादिनाऽभिधानी गृहीत्वाऽदित्य रामाऽसीत्यभिमन्व्य पूर्वया द्वारा गत्वाऽध्वर्युर्धर्मदुयमिह एहीत्यादिमिस्त्रिभिरुपां-वाहयति । असावेहीति विरुचेराहृयति यथानामा भवति गौः । यपानामा यादृशनामपती तेन नाम्नाऽसावेहीति त्रिरुचैराह- यति । यया गह एहीति । अन्ये तु घिमिर्नामभिराहयति मनुष्यनाममिरेवेना. माहयतीति वदन्ति । तचिन्त्यम् । स्वनाम्नवाऽऽहानवचनादेकल्या गोत्रिनामस्वा. नियमाघ । तथा च मोपायन:-यदम्या नाम भवति तेनासावेबसावेहीनि । कात्याय. नस्तु नामा निरुधैरिस्याह । ब्राह्मणं तु नात्यास्यामिप्रायं द्रष्टव्यम् । ययेने प्ररयेत्य यथागतमागत्याभिधानी निदाने दोग्ने चाऽऽदायाध्वर्यादयो दनिणया द्वारा गच्छेयुः ॥ २॥ अदित्या उष्णोपमसात्यध्वमेघपभिदधाति अमिदधाति मध्नाति वरतं विशास्तहाना बनातीत्यन्वयः । वासाय खोलिनोहो प्र.टि.-पोपस्तरणामिधारणमिति वचनात् । यावदतमेवेति भाप्यकृत् । आसा. दन यूच्या सह । यदा तू गार्हपत्येऽधिश्रिते तदा होगादीनामात्सनश परिहारः परि. हर्तल्यु ॥१॥ रनामाइग्याभिमभ्य निष्फम्य प्राशरपूर्वया द्वारोपाचाहानमे स आयरने देवतामामभिरिति । यथा-गह एहि गाद एहीत्यादि ।।२।। धर्म म नाति पूर्वगृहीत या रस्या विकास दाना यानि वसं (वरसतिति वा) ·[२४ प्रभ - ८७४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- वायुरस्यैड इति वत्सं पूपा त्वोपावसृजत्विति वत्समुपसृजति यस्ते स्तनः शशय इत्यध्वर्युर्घ- मदुघमभिमन्त्रयत उस धर्म५ शिपति वत्सं निदाय बृहस्पतिस्त्वोपसीदत्वित्युपसीदति दानवः स्थ पेरव इति स्तनान्त्संमृशत्यश्विभ्यां पिन्वस्व सरस्वत्यै पिन्वस्वेत्येतैर्वपायसि दोग्धे दोग्धि तूष्णीं प्रतिमस्थाता हसीयस्यजाम् ।। ३ ।। मन्त्रः । उपावसृजति दोहनार्थ धर्मधुक्समीप प्रापयति । वत्सं निदाय बद्ध्वा वर्षीयसि महति अध्वर्युर्दोग्धे प्रतिप्रस्थाता बन्धनादिविधिना तूष्णीं मन्त्रं विनाऽजां दोन्धि । गोरजाया अलाभे तद्रुग्यमात्रलामे दुग्ध एव सर्वे दोहनमन्त्राः प्रयोक्तव्याः । दोहन मन्त्राः पुनः सानाय्ये दर्शिताः ॥ ३ ॥ अग्नीधे पयसी पदाय यथेतं प्रत्येत्य शफावध्वर्युः रादत्ते गायत्रोऽसीति प्रथम त्रैएभोऽसीति द्वितीय अग्नीध आग्नीध्राय गोपयोऽनापयश्च दत्त्वा यथेतं यथागतं प्रतिनिवर्त्य प्राग्वंश गत्वा शफी पूर्वोक्तावध्वर्युगुहीयात्। अध्वर्युग्रहण स्पष्टार्थं प्रतिप्रस्थातृनिवृत्त्यर्थं वा । जाग- म० दि० --वत्सं संसृजति । स्पष्टोऽर्थः । निदाय वासं पुनर्बद्धा वत्सं विशाखदाना । उपभीदत्युपविशति दोहनार्थम् । स्तनान्सकृदभिशति सकृदेव मन्त्री बहुवचनत्वात् । अश्विभ्यां पिन्वस्वेत्येकिन वाक्येनैकं स्तनं दोन्धि । वाक्यत्रयेण चतुर्थे, सर्वानुक्त्वा स्तनचतुष्टयं दोबीति भाष्यकृत् । स्वदोग्धे इति सिद्धे वर्षायसी ते वचनाद्वर्षीयप्ति स्वयं पयो दोग्धि बहुवचनादध्वर्युरिति । अल्पे प्रतिप्रस्थाताऽध्वर्युणा गृहीते । इदानी प्रतिप्रस्थातहणं विस्पष्टार्थमिति । अनाबन्धनादिकर्म प्रतिप्रस्थाता तूणी सर्व करोति । यस्तु गवाने अलममानो दुग्धमेव तयोर्लभते, तस्य दुग्धे दोहनमन्त्रो नास्ति । अत एक तूणीमिति विस्सष्टार्थम् ॥ ३॥ यत्राभिजानात्युत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत इति तदुपोतिष्ठन्तावानीधहस्ते पयसी द्वे प्रदाय दत्त्वा यथेनं प्रत्यैत्य, तपस्य महावीरस्य हम्नाम्यां रहीतुमशक्यत्वात्संदेशवदुमयतः फाष्टद्वयमध्ये महावीर संदष्टं कृत्वा काप्टद्वयस्य मूलद्वयमग्रद्वयं च धृत्वाऽवर्युप्रतिप्रत्या. तारापानयतः, तो काष्टविशेषी शफावित्युच्यते । महावीरस्याघाताद्धार्यमाणोऽमिहोत्रह- वणीवत्पाविशेप उपयम इत्युच्यने ! यामिनानागुपद्रवपयसा गोधु गतितदाऽऽनीधी.

·१ पटर ] वाञ्छेश्वरसुधीविरचितव्याख्यासमेतम् । ८७५ जागतमसीत्युपयमनं प्रतिपस्यातोपद्रवपयसा गोधुगित्युच्यमान आग्नीध्रः पूर्वः प्रतिपद्यते सहोजों भागेनोप मेहीति पयसी प्रतीक्षत आहियमाणे प्रतीक्षत इन्द्राश्विना मधुनः सारघ. स्थति ॥ ४ ॥ (ख०७) || तमसीस्यनेनोपयमन प्रतिप्रस्थाता गायत्रोऽसीति मन्त्राम्या प्रथमद्वितीयावादत्त इत्यनुष श्रेणान्वय । होचोपद्रवपयसा इत्युच्यमान आग्नीध्र पूर्व प्रतिपद्यते पूर्वम्या विशि पयसी गृहीत्वाऽऽगच्छतीत्यर्थ । आहियमाणे पयसी सहो? मागेनेत्यादिना प्रतीसते सम्यक्पश्यतीत्यर्ष ॥ ४ ॥ (ख. ७) महावीरे गोपय आनयति स्वाहा त्वा सूर्यस्य रश्मय इत्युधन्तमूप्माणमनुमन्यते मधु हविरसी त्यजापयः प्रतिमस्थाताऽजापय एफे पूर्व समा. मनन्ति ॥ ५॥ महावीरे गोपयआनयन टोफ्रेणेव म पारान्तरेण । विना वचन पात्रान्तरग्रहणास. भवात् । कवितु न हि मृन्मयमाहुतिमानशेति वचनात् । अन्ये न टारुपानेणेत्याहु । तचिन्यम् । आनयेतिचोदनाचोदितत्वेनाहोमत्वात् । न न यषट्कुर्यादित्यनेन करणम- गत्तयपवार विधानात्तदन्तम प्रकरणस्य कर्मणो होमत्वमिति वाच्यम् । अतत्पर त्वाच्छुते । अन्यपाऽनो तत्समानतामणस्य स ते यायुरिति ' मृत्खनने अप आन. गति' इत्यस्यापि होमत्वप्रसनात् । तम्मादोग्धेणेवाऽऽनयति । उद्यन्न महावीरादुद्यात न्तमूष्माणमभिमन्त्रयते । अनापय प्रतिप्रम्याताऽऽनयतीति सबन्ध । एपेऽनापय पूर्व समामनन्ति ॥ ५ ॥ प्र० टि-अनुप्रपद्यते, इत्यापस्तम्ब । यस्मिन्काले होतु श शृणोति । गोपय एव मुख्यत्यावेक्षते । अथवा पयम्याहियमाण आनीध्र प्रतीक्षते । फेनिलयुप्रतिप्रम्याता- रावते इति तद्वयाग्यान न समझतम् । प्रतीक्षा इत्येकवचनप्रयोगदर्शनादानी. ध्रमेव प्रतीक्षत इति सिद्ध भवति । पय प्रतीक्षत इति माध्यकृत् ॥ ४ ॥ आनयनमन्येन दास्पात्रेण, न हम्तेन । न दोधानभिमशनीति प्रतिषेधात् । अन्येन या दारमयेण पत्रिगाऽऽतिधर्मत्वान् । आनयननोस्तित्वादनानिरिति येन येन- मित्कारेणेति भाप्ययद्यानटे । उद्य-त पर्ममनुमन्यते । उधान महावीरादहनन् । भानयतीत्यनुवर्तते । एवे शासिन पठन्ति ।

·[२४ प्रश्न- सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परिगृहामीति चाफाभ्यां महावीरं परिगृह्णाति वेदेन प्रमृज्यान्तरिक्षण त्वोपयच्छामीत्युपयमनेन प्रतिप्रस्थातोपयच्छति । देवानां त्वा पितृणामनुमत्तो भर्नु शकेयमित्या- दायोपोतिष्ठति ॥ ६॥ सव्ये पाणी समावृत्त्या महावीरमध्वर्युणा प्रमृष्टे प्रतिप्रस्थातोपयच्छति तमुपयच्छन्त. मुपयमनेनाध्वर्युरादाय तमुपोत्तिष्ठति ॥ ६ ॥ तेजोऽसि तेजोऽनुप्रेहीति हरति समुद्राय वा वाताय स्वाहेति गच्छन्नेवानवानं पञ्च वातना. मानि व्याचप्टेऽपान्याग्नये त्वा वसुमते स्वाहेति पश्चोत्तराण्यवशिष्टा विकल्पार्याः ॥७॥ अनवानमनुच्छ्रसन्। पष्ठसध्मयोर्वातनामधेययोश्चतुर्थपञ्चमाभ्यां विकल्पः। उत्तराणि यस्पीति शेषः । तत्रापि षष्ठो विकल्पार्यः ॥ ७ ॥ एतस्मिन्काले मतिमस्थाता दक्षिणं रौहिणं जुहो. त्यहयोतिरिति मावा रात्रिज्योतिरिति सायमप. रेणाऽऽहवनीयं दक्षिणाऽतिक्रम्य विधा आशा रोहिणं पुरोडाशं प्रतिष्ठितं जुहोतीत्यापस्तम्बः । प्रतिष्ठितं यथा न चलति तथा । खुचाऽनिष्टुब्धया प्रतिष्ठितं जुहोतीति भारद्वानः । अहज्योतिरिति प्रातः । एलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽण इति दीर्घः । अपरेणाऽऽहवनीयं दक्षिणाऽतिक्रम्य विश्वा प्र.टि.-शफाम्यां महावीरमित्यादानार्थत्वाच्छफग्रहणं किम क्रियते । अभ्यन्त. रेणाऽऽदानं विधीयते द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परिगृह्णामीति । महावीरसंलग्न भस्मापनीयो. पयमनेनोपयच्छति महावीरसमीप उपयच्छन्त्यध्वर्यवे प्रतिप्रस्थाता ! अध्वर्युरुपयमनेनो. पयम्याऽऽदत्ते । महावीरमुपयमनं च तूष्णीमुत्तिष्ठति ॥ ६ ॥ आहवनीय प्रतिहरति । सर्वाक्य-नन्गच्छन्वातनामानीति परिक्षानार्थम् । मनवा- नमनुच्छ्वमन्व्याचष्टे वाक्ये वाक्ये स्थित्वा वाक्यान्तरे नोच्छ्वसिति । पञ्चानामेवानुच्छ. घासनियमः । तयोत्तरेपामिति भाष्यकृत् । परिमापार्थमेतत् ॥ ७ ॥ कालयवनाच्छन्दोगानां सामान्ते वा दक्षिणं रोहिणं जुहोति । अध्वर्युरपरेगाsst. यनीयमतिक्रम्य प्रमाणमीक्षते मन्त्रेण । ईक्षत इत्यनुकर्षः । गतः । दर्शपूर्णमा विकारे.

·४ पटल:] वाञ्छेश्वरसुधीविरचितव्याख्यासमेतम् । ८७७
दक्षिणसदिति ब्रह्माणमीक्षते विश्वान्देवानया-
डिहति होतारं स्वाहाकृतस्य धर्मस्येति धर्मः
माश्राव्य प्रत्याश्रावितधर्मस्य यजेति संप्रेष्यति ।। ८॥
आशा इति ब्रह्माणमीक्षते । विश्वान्देवानिति होतारम् । ईक्षत इत्यनुपरः । एवम-
।
प्रेऽपि ॥८॥
..
उत्तमया वाचा प्रचरति स्वाहाऽग्नये यज्ञिया-
यति वपद्कृते जुहोति स्वाहेन्द्रा वपडित्यनुवपट्
कृते धर्ममपातमाचिनेति हुन धर्ममुपतिष्ठने ॥९॥
उत्तमया वाचोत्तमस्वरेणोच्चैः स्वरेणेति । स्वाहाऽग्नये यज्ञियायेत्यनेन यजमान
उपतिष्ठत इति शेषः । एवमग्रेऽपि ॥९॥
नमो दिवे नमः पृथिव्या इत्यनुवाफशेषेण यज
मान उपर्यग्नो धार्यमाणं प्रतिप्रस्थाता शृतदध्नाऽ.
भिपूरयतीपे पीपिहीति विक्षरन्तमनुमन्त्रयते
दिशोऽन्तःपरिध्यनुपहावयति ॥ १० ॥
उपर्यग्ना अमेरुपरि पार्यमाणमध्वर्युणा महावीरमिति शेषः । एवमप्रेऽपि । प्रतिप्र.
स्थाता शृतदध्ना शृतातड्केन दप्ना पूरयति, इप पीपिहीत्यनेन । दघि विक्षरन्तं
महावीरमध्वर्युरनुमन्त्रयते । क्षरतिश्च क्वचित्सकर्मकोऽपि च्छन्दसि दृश्यते । मधु क्षरन्ति
सिन्धव इति । लोकेऽपि मधुस्रवेत्यादि प्रयोगो द्रष्टव्यः । उत्तरदेशसंयोगानुकूलव्या.
पारः क्षरत्यर्थ इति सकर्मकत्यनिर्वाहः । अन्ये तु अनुपक्तस्य महावीरशन्दस्य महावी.
रस्थितदधिपरत्वमगीकृत्य विक्षरद्दध्य नुमन्प्रयत इत्यर्थ इत्याहुः। अस्मिन्पक्षे विसरत्य.
ददधिपदयोभिन्नलिगकत्येऽपि विशेषणविशेष्य मावदछान्दसो बोध्यः । तपाऽक-
मक एवं धातुरुपपादयितुं शक्य इति बोध्यम् । दिशः प्रति अन्तः परिघि अनुमहाव-
यति प्रतिदिशं होम कारयतीत्यर्थः ॥ १० ॥
५० 2ि-पूत्करे तिष्ठन्प्रत्याश्रावयति । सोमे इति वचनात्सोमातिषु आनीधीये प्रत्या.
श्रावयतीति ॥ ॥
उत्तमया याज्यया प्रनारः । वपट्यार एव । जुहोतीत्यनुकपः । पितृधर्मपानगरी.
त्यन्तः । यपालि देवता उपतिष्ठने ॥ ९॥
पार्यमाणं महावीरं पूर्वोदितं यदुत्तरेणाऽऽहवनीयाय शृतग्रहणं यदि विनायो दूषित
वा केशादिभिः पुनर्महणं शृतमेव यथा स्यादिति भूताहणं क्रियते ॥ १० ॥

·८७८ सत्यापाविरचितं श्रौतसूत्रम्- [२१ प्रश्न- तदेवाऽऽह- त्विष्य त्वेति पुरस्ताद् गुम्नाय त्वेति दक्षिणत इन्द्रियाय वेति पश्चाद्भूत्यै स्वेत्युत्तरतः प्रत्या- कम्योपयमने शेषमानीय पूर्वस्मिन्खरे राजतें रुक्मं निधाय धर्माऽसीति तस्मिन्महावीरं साद- यति नेवा वातः स्कन्दयादित्यभिचरतः ॥ ११ ॥ (ख०८)॥ विष्य त्वेत्यादिना पूर्वादिदिक्षु प्रहावयतीत्यनुपनः । णिजर्थस्याविवक्षितत्वानु- होतीत्येवार्थ इति केचिदाहुः अन्ये तु म्वयं हुत्वा पश्चात्प्रतिप्रस्थातार हावयतीत्यर्थ इत्याहुः । तच्चिन्त्यम् । प्रतिभस्थातुर्व्यवहितस्यात्र संबन्धासंभवात् ! विक्षरन्तमनुमन्त्र. यत इत्यध्वर्युरेवोपात्तः । दिगुपलक्षणस्यानोरध्वनुमन्त्रणपश्चाद्भावबोधकत्वानुपपत्तिश्च । न च तवापि णिच्प्रत्ययानुपपत्तिः । स्वार्थणिच्प्रत्ययस्यापि दृश्यमानत्वात् । मारद्वाजोs. प्यध्वर्यु कर्तारमाह । अथैनमुपर्याहवनीये धारयज्शतनाऽमिपूरयति विक्षरन्तमनुमन्त्र. यत इपे पीपिहीति । अथैनं दिशोऽनुप्रहावयतीति । तत्राभिपूरणमप्याध्वर्यवमित्येतावान् विशेषः । प्रत्याक्रम्योत्तरतो गत्वा उपयमने धर्मशेपमानीय पूर्वस्मिन्खरे राजतं स्वमं निधाय धर्माऽसीत्यनेन रुवमोपरि महावीरं निदधाति । अभिचरतस्तु नेत्वा वातः स्कन्दयादिति सादयेत् । आपस्तम्बस्तु ब्रह्माणि धारयेत्यादिभिः क्रमेण त्रयाणां वर्णानां सादनं नेत्वा वातः स्कन्दयादित्यस्य सर्वशेषतामभिचारेऽमुष्य त्या प्राणे सादयामीति शत्रुनामयुक्तेन सादनं चाऽऽह ॥ ११ ॥ ( स० ८)॥ इति श्रीवाञ्छेश्वरसुधीविरचिते सत्यापाढहिरण्यकेशिप्रवर्यसूमव्याख्याने महालिङ्गसमाख्याने चतुर्विशाने पतुर्षः पटलः । प्र.टि.-मह्यं ज्येष्ठ्याय पीपिहीति मन्त्रान्तः । अध्वयुर्विक्षरन्तमनुमन्त्रयते पूर्व. मानीतं दधि । दृष्टश्च क्षरतिधातुः सकर्मकः । मधु क्षरन्ति इति । दिशोऽन्तः परि. ध्यनु एनं दिशोऽन्वित्यापस्तम्बः । प्रहावयति सापयति । तस्मिन्लमे महावीर प्रतिष्ठा- पयति । बामणादिवर्णत्रयविषयेषु मन्त्रत्रयेप्चनुपद्द्योतनाय पृथगुपदर्शनम् । मन्त्रशेषः सर्वत्र । यद्यमिचरेदमुष्य त्वा प्राणे सादयामीति सादयेत् (आप०ौ०१५-३-३४) इत्यापम्तम्बसूत्रे विशेषः । यद्यभिचरशा कर्तुमिच्छेद्यनमानो देवदत्तस्य त्वा प्राणे सादयामीति सादयेत् ॥ ११॥ इति सत्यापादहिरण्योशिप्रययेटिप्पण्या महादेवशान्निसंकलिनायां चतुर्थः पटलः । - ·६ पटेल वान्छेश्वरसुधीविरचित व्याख्यासमेतम् । ८७९ अथ पञ्चमः पटलः। शफलानुपयमने समज्य पृष्णे शरसे स्वाहेत्येतैः प्रतिमन्त्रमाहवनीयेऽभ्यादधाति पार्टी सर्वेपु लेपे- प्वकृत्वा रुद्राय रुद्रहोत्रे स्वाहेत्युत्तरया द्वाराऽन. न्वीक्षमाणो निरस्याप उपस्पृशेदेतस्मिन्काले प्रतिप्रस्थातोत्तरं पुरोडाशं जुहोति ययापुर. स्तात् ॥ १॥ पूर्वोक्तान्पटशकलानुपयमेन समज्य पूष्ण इत्यादिमिः प्रतिमन्त्रमाहवनीयेऽम्यादधाति । एकेकं शकलमुपयमने समस्यज्य यथाऽसौ बिन्दवश्चोतन्ते तथाऽऽदघ्यादित्यर्थः । पित्रिय प्राचीनावीत्यादधाति । षष्ठं शकलं सर्वेषु लेपेप्वक्त्वोत्तरया द्वारा गत्वाऽन. न्वीक्षमाणो रुद्रायत्यादिना निरम्याप उपस्पृशेत् । एतस्मिन्काले प्रतिप्रन्यातोत्तरं रोहिणं जुहोति प्रतिष्ठितम् । आपस्तम्बः शकलहोमात्पूर्व रोहिणहोममाह ॥ १ ॥ अध्वर्युः काण्ट की समिधमादधात्यपीपरो माहो रात्रियै मा पाहीति सायमपीपरो मा रात्रिया अहो मा पाहीति प्रातः॥२॥ अपीपर इत्येताम्यां मन्त्राभ्या सायं प्रातर्यथाक्रम काण्टकी समिधमादध्यात् । आप. स्तम्भस्तूणी समिदाधानमाह ॥ २ ॥ पादुपयमनेनाग्निहोत्रं जुहोत्यग्निज्योतिज्योति- रमिः स्वाहेति सायर मूर्यो ज्योतिज्योतिः सूर्यः शेपादिति । एतस्मादिति शेषः । अग्निज्योतिरित्यनेन सूर्यो ज्योतिरित्यनेन चामि. हो जुहोति । यथाकालं भूः स्वाहेति व्याहृत्या वा । आपस्तम्बम्तूप्णी होममध्याह । प्र. टि-शकलान्पूर्वासादितानुप मने.म्यज्य दधाति । मप्र पितृभ्य इति प्राची. नावीतिना पितृलिङ्गक्त्वाच । तूप्णी पप्वम्यज्य स्वाय रद्रहोत्र इत्युचं निरस्यति । 'उदर्श महिः प्राग्वशः, इति पापायन. । अपामुपम्पर्शनं श्रौतम् (श्रुत्युक्तम् ) । अहज्योतिरिति प्रतिष्ठितं जुहोति प्रतिप्रम्याता । अहज्योतिर्देवता ॥ १ ॥ अप्रानुग्रहमाहाऽऽपम्तम्पः- तूष्णी काटकर मामघमाधायेति । नाम्ति मन्यं इनि सूचकाराभिमायः । तृष्णी सायं प्रातः काष्टकार समियमादवातीति वचनात् । पलाश- निवृत्यर्पमिह काण्टकी समित् ।।२।। तोपात् । अग्निरोयत्यौनिवृत्यर्थमुश्यमनग्रहणम्। नन्वग्निहोत्रमरणमनर्थकम् । आग्ने.

·[२४ प्रश्ने- सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- स्वाहेति पाताहृत्या बोभयत्र शेप समुपट्ट्य सर्वे भक्षयन्त्यसावुपह्वयस्वेति कर्मनामधेयेनाss- मन्त्रण उपहूत इति प्रतिवचनो होता प्रथमो भक्षयति यजमान उत्तमोऽपि वा यजमान एवाव. अत्र केचित् । अग्निहोत्रं जुहोतीत्यनेन मासानिहोत्रवन्नामातिदेशे पुनर्मन्त्राग्नानं ज्ञाप- यति । ग्रहमेघीयाज्यमागन्यायेन क्लोपकारप्राकृतमन्त्र पुनःश्रवणं चोदकलोपेन तदि- तराङ्गपरिसंख्यार्थमिति । तेन प्रधानमात्रानुष्ठान कार्यमित्याहुः । अन्ये तु अग्निहोत्रं जुहोतीति नामातिदेशेन कृत्स्नधर्ममाप्त्युपपत्तेन्वान्नानवैययं व्याहत्या विकल्पबोध- नार्थम् । प्राकृतस्यैवानुवादसंभवात् । तस्मादिध्माघानादि कृत्स्नमेवामिहोन कार्यम् । तथा कात्यायनोऽप्याहाग्निहोत्रस्याऽऽवृता हुत्वेति । तथा बोधायनोऽप्याह-अग्नि- होत्रविधिनेदेति । न च तर्हि दोहनायुपसादनान्तस्यापि प्राधिः स्यादिति वाच्यम् । उपदिष्टशेषद्रव्येणातिदिष्टद्रव्यत्राधे दोहादीनामलोपादित्युपपत्तेः । तत्र काण्टकीवच. नेन पालाशद्रव्यामावान्नाऽऽपराग्निकहोमः । सर्वमसत्वाच्च । निर्लेहनादि उदगुद्देशान्तं कर्म वचनाल्लुप्तम् । प्रत्याम्नातं यत्ततोऽन्यत्सर्वं कार्यमिति वदति । उपयमन इत्यादि । उपयमनं होने प्रदाय ततः सर्वधर्मसंवन्धिनो भक्षयन्ति । कर्मनामधेयेनेत्यादि व्याख्या- तम् । क्रमनियमार्थमाह-होता प्रथमो भक्षयति । यनमान उत्तमो मक्षयतीत्यनुषज्यते । इतरेषां क्रमस्तु-अध्वर्युर्ब्रह्मा प्रतिप्रस्थाताऽग्नीदित्यापस्तम्वोक्त्या ग्राह्यः । अमेनैव-क्रमे जोपहया बोध्याः । अत्र धर्मसंबन्धित्वाविशेपात्प्रस्तोतुरपि केचिद्भक्षमाहुः । आपस्त- म.टि.--यमाकपालाम युक्तः । केन निपिणं भवति तत्रान्वाधानप्रमृति ब्राह्मणतर्पणान्तं यथा मवति तथैवमिहापि समिदाधानादि मानान्तं होभद्रव्यं न प्रधानमिति चेत् । नाप्रधा. मेऽपि तन्त्रोत्पत्तिदृश्यते । वचनाद्वरुणप्रयासेषु वारुणनिष्काप्त एवावभूयोऽन्यानि वं प्रकारेणोपलम्यन्ते । नाग्निहोत्रप्रतिषेधं न त्वेतदिति । अपूर्ववचनात्स्यादेवेति भाष्यकारा. रायः । गतः । सायं प्रातः भूः स्वाहेति । तृप्णी येत्यापस्तम्बः । उपयमने शेपमिति शेषः । अग्निहोत्रे हुते यदुपयमने शिष्यते तत्समुपय प्रवर्यकर्नारः सर्वे भक्षयन्ति । प्रवार्यक्तृणामेष नियमो नान्येपामनधिकृतत्वात् । भसापसावुपयस्वेति कर्मनामभिः, न देवदत्तशर्मादिभिः । उपहत इति यानितं चूयात् । अध्वर्य उपहयस्वेति प्रथमम् । तत उपहवं यापति ब्रह्ममुपहयस्त्र प्रतिप्रस्थातरुपहयस्यानीदुपहियम्व प्रस्तोतरुपहयात्र पतमानोपहयस्वेति संवु-या । यदिन प्रस्तोता भक्षयति तदा यनमानोपयस्वेत्यन्तः ।

·८८१ पटल:] वाम्छेश्वरसुधीविरचितव्यास्यासमेतम् । घेणेतरे हुतर हविर्मधु हविरिति भायित्वोपय. मनं प्रतिप्रस्थाने प्रयच्छति तदुच्छिष्टखरे प्रक्षा. त्यान्तर्चेदि निदधाति तस्मिन्रुक्माववधाय मद. न्तीरानीपाऽऽपो हि ष्टा मयोभुव इति तिमृभि- मर्जियन्ते निनीयाप उपयमने सर्वर परिघH५ समवधाय ॥ ३ ॥ (ख०९)॥ म्नादिमिरनुक्तत्वान्नेत्यन्ये । अपि वेति पूर्वप्रतिपादितपक्षव्यावृत्तिः । यनमान एव मा- यतीत्यनुपङ्गः । प्रत्यक्षमिति शेषः । तथा च यजमान एव प्रत्यक्ष मक्षयतीति यावत् । 'इतरे यनमानव्यतिरिक्ताः । अवघेणाऽऽघाणेन नतु प्रत्यक्ष भक्षयन्तीति शेषः । हुतं हविरित्यादि । अनेन मन्त्रेण क्षयित्वा सर्वेऽभ्यर्युहस्ते प्रयच्छन्ति । स च प्रतिप्र- स्थात्रे ! तदित्यादि । तदुपयमनमुच्छिष्टखरे पूर्वोक्त प्रक्षाला प्रतिप्रस्थाऽन्तदि निद.. धाति । तस्मिनुपयमने रूक्माववधाय मदन्तीरानीयाऽऽपो हि छेति तिसमिनियन्ते । निनीयाप उपयमने सर्व परिघस्मवधाय निधाय । अब मार्जनं हस्तावनेननमिति केचित् । तच सर्वेषाममीपा भक्षिणामीक्ष(मिप्य)ने पुरुपसंस्कारत्वात् । तथा( दा) मार्जयन्तं इत्येव बोधायनः । अन्तवेद्यामेव निनीयापः समवधाय सहावघाय वर्षिदिति व्याचक्षते । अन धर्मप्रायश्चित्तान्याह बौधायनः । तथा तत्र मदन्तीरपोऽवनिनीयाss- ज्यस्थाल्या सुवेणोपघातं प्रायश्चित्तानि जुहोति प्राणाय स्वाहा पूणे स्वाहेत्येताभ्याम- नुवाकाबामिति ॥ ३ ॥ ( स०९) धर्मायोत्साघमानायानुनहीति संमेष्यत्युत्साघमा. उत्साधमानायेति संसाधमानायेत्यर्थः । यद्यपि उत्पूर्व. मादयतिनाशवाची दृश्यते, .प्र.टि.-विक्सः। भदृष्टमक्षणप्राहिस्तेषामिति मा मदेनदर्थमवणेतर इत्याहेत्यस्यावमा. णमो नान्यदिति माव. । सर्वेपा मक्षणार्योऽयं मन्त्रः । मक्षयित्वेति पुनर्वचनादाचम्य प्रय. प्छति प्रतिप्रस्थातृहस्ते प्रतिप्रम्पाता तदुच्छिष्टग्वरे प्रक्षाल्याऽऽयम्य पश्चादन्तवा निघा. नमध्वर्वादीना सर्वेषां मार्जनं मुरुषसंवारत्वात्। तेन त्वन्ये प्राप्नुवन्ति मदन्तीभिर्विज्ञायते च मैत्रायणीयश्रुतौ । अवार्य प्रचरिष्यमाणाना तेनोऽपक्रम्य प्रविश्य तिष्ठति यथा दर्शपूर्णः मासन्मानान्ले पुनस्तेजस्विनो भवन्तीति वानसनेयश्रुतिः । तम्मान्मदन्ती (न्त्यो) न प्राप्नुवन्ति । अतः पुनर्विधीयते । मदन्तीमानशेषमुदकमेवान्तवेद्या निनयति । केपि. 'दन्तया सर्व परिधर्म समवधायी कुर्वन्ति ॥ ३॥ , होतारं प्रतिपः।

·[२१ प्रो- ૮૮૨ '. सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- नायानुब्रहीति वाऽऽयस्मिन्त्सप्त वा सवा इत्यु. ज्यमाने ग्रेणाऽऽहवनीयं पर्याहृत्य सम्राहासन्यां निदधाति ॥ ४॥ उत्सनकुलधर्माणामित्यादौ तथाऽपि उपसर्गाणां द्योतकवामिति तात्पर्यग्राहकप्रमा- णान्तरेऽन्तिरवामित्वस्याप्यविरोधः । प्रकृते चास्य श्रेषस्य सादनार्थत्वात्संसाय- मानायेति सूत्रान्तराचावत्योत्सायमानशब्दः ,सादनार्थक एव युक्तः । नचानेनैव वचनेन प्रतिप्रवर्य धर्मत्याग एवास्त्विति वाच्यम् । विना वचनं, पात्रान्तरोत्पादनस्या- शक्यत्वात्प्रकार्यसमाप्त्यनन्तरं सकृदेव प्रवग्योंद्वासनाम्नानेन तस्माऽऽवृत्यसंभवात् । गुणसूतोपसर्गानुरोधेन वचनस्यात्यन्तगुरुभूतार्थतात्पर्यकल्पनायोगात् । निदधातीति धर्म- मिति शेषः । अन्यत्सुगमम् ॥ ४ ॥ यथा पवित्रायद्धि तृणमध्ये विश्वदानीमित्युच्या माने गामुत्संजत्येतस्मिन्काल उत्तमेनानुवाकेन शान्ति कर्वन्ति ॥ ५॥ पवित्रग्रहणं प्रवर्यहोमसाधनस्वाभावेऽपि प्रवर्ग्यसंसन्धित्वमात्रेण सर्वे संभृतांना. मासादनं यथा स्यादित्येवमर्थ स्पष्टार्धम् । गां धर्मदुधमुत्सृनति बन्धनान्मोपयति । एतस्मिन्काले गोमोचनकाले शान्तिकरणं प्रागेवोक्तम् ॥ ५ ॥ एवं त्रिरात्र सायं मातः प्रवर्येण प्रचरन्ति पद् वरुयुपसत्के द्वादशकृत्व: बहुपसत्के चतुर्विशविकृत्वो द्वादशोपसत्के ।। ६ ।। । एवं एनग्येण प्रचरिष्यन्त इत्यादिविधिना प्रचरन्ति । अभ्याससंख्यामाह । म्युषप्तस्के साहे क्रतो पट्कृत्वः प्रवग्र्योऽनुछेय उपसत्प्रयोगसंख्ययाऽनुष्ठेयः । सायं मातरित्यनेनैव सिद्धे न्युपसत्क इत्यादिवचनं ब्राह्मणार्थम् । तस्मिन्नेव साहे साग्निके द्वादशहत्यप्रव. यानुष्ठानं षड्डुपसत्कत्वात् । द्वादशोपसत्केऽहीने चतुर्विशतिकृत्वः ॥९॥ प्र०टि-आयस्मिन्सत वा सवा इति होतुःशब्द श्रुत्वा सर्व परिधर्म्यं निदधाति॥५॥ होतुःशब्दं श्रुत्वा तद्नामुत्सृज्य तृणमक्षणजलपाना चादि तृणं पिर शुद्धमुदकमिति 'मन्त्रलिङ्गात् । मदन्तीरूपस्पृश्येत्यापस्तम्बः । प्रवर्यकर्तारइति शेषः । सष्टमन्यत् ॥९॥ विरात्रमित्यन्तसंयोगे द्वितीया । तिख .उपसदो यस्य ऋतोः स .त्र्युषसरकः । एवमुत्तरत्र द्रष्टव्यम् । युपमरके सोमे ऋतौ । तस्मिने सानिके द्वादशमृत्यः। द्वाद. शोपसत्रेऽहीने चतुर्विशाहित्यः । छान्दसः ॥ ६ ॥ म . - ·५ पटलः] वाध्ठेश्वरसुधीविरचिंतच्याख्यासमैतम् । ८८३ तेनेष्ट्वा संवत्सरं न मारसमश्नीयान रामामुपैयान्न मृन्मयेन पिन्नास्य राम उच्छिष्टं पिवेद ॥ ७ ॥ तेन प्रवाणेष्ट्वा संवत्सरं न मांस मुन्नीयात् । रामां त्रियं नोपेयान्न गच्छेत् । रामा रमणायव गृहीता शूद्रा । मृन्मयेन पात्रेण नलादिकं न पियेत् । रामः शुश्रूषुः भूदः । रामेवं रामः । लिङ्गन्यत्ययः । अस्य कृतवार्यस्य पुरुषस्योच्छिष्टं न पिवेदि. त्यर्थः अग्निष्टोमे मणक्ति नोक्थ्ये प्रवृज्यादिवजिति सर्व- पृष्ठे प्रवृणक्ति न प्रयमयने प्रवृज्यात्मवृज्यादा दुर्घा. अमिष्टोमेऽमिष्टोमसंस्थाकज्योतिष्टोमे । ननु प्रवर्यस्यानारम्यापीतत्वादनारम्यापी. तानां व प्रकृतिगामित्वम्य सर्वार्थमप्रकरणादिति तातीयन्यायेनैव सिद्धेः किमर्थ वन. नमिति पेन ( न प्रयमय प्रवृन्ज्यादित्यनेनानिष्टोमप्रथमप्रयोगेऽपि प्रतिषेधप्राप्तौ तत्प्र- तिप्रसवार्यतया विधानोपपत्तेः । नोक्थ्य इत्यग्निष्टोमगुणविकार उक्थ्यकतावतिदेशप्रायः प्रतिषिध्यते । विश्वनितीत्युक्थ्यसंस्थायां प्रतिपिद्धोऽयं सर्वस्मादुक्थ्यविकारान्निवृत्तः सन्सर्वपृष्ठे प्रतिप्रम्पते । अत एव प्रतिप्रसवाज्ञायतेऽस्ति सर्वपृष्ठे विश्वजिदुक्थ्य, इति न प्रथमयज्ञे प्रज्यात् । प्रपमयज्ञोऽग्निष्टोमसंस्थाकज्योतिष्टोमप्रथमप्रयोगः । तत्र न प्रवृम्ज्यात्मवृज्यादा । प्रथमप्रयोगेऽपि कचिनियममाह-प्रवृज्यादुर्बामणस्य॑ । यस्य त्रिपुरुष वेदविच्छेदः स दुनिण इत्युक्त सोमप्रकरणे । तस्य प्रवृज्यात् । तथा ब्रह्म. प्र.टि०-अप संवत्सर कंचिनियममाह--प्रवग्यनिष्ठा संवत्सरमेवं मतम् । नियं नौपेयात् । कदाचिन्मन्मयनं पाणं न नलं पिन् । अस्य यनमानस्योच्छिष्ट रामो रमणीयः पुत्रो न पियेत् । तेन एव तत्सस्यतीति (आ०६-८) । सतेन नियन स्वदाय तेन एव सम्पतीक्ष्णी करोतीति तदर्पः ॥ ७॥ 'अबस्यास्टिोमसंवन्धं विधत्ते-यावन्तः सोमयागाः सन्ति तेषु सर्वेप्वप्निष्टोमः संधार्यतः सर्वपनात्मकः । तत्रानुष्टिने सति कृस्नेऽपि यते शिरः प्रतिहितं माति । अनारम्याधी ताम्य प्रवस्य पर्षि पुरस्तादुपसदामिति वाक्येनैव प्रतिभूताग्निशमसंबन्धः प्राप्त- स्तपाऽपि न प्रथमपणे प्रवृन्ज्यात्' ( श्री०२४-९-२६) इति वक्ष्यमाणमूत्रनिपे- धर्मपीच प्रतिप्राचार्य पुनविधानम् । निपेपस्त्वतिरात्रेऽपि चरितार्यों मविपनि । तम्यादि विकातिप्रथमपनत्याना तपा पाहाऽऽसतम्ब:--'अग्निष्टोमः प्रथमयज्ञोऽतिरात्रके पूर्व सभामनन्ति ' इति ।

·सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- (२१प्रो- माणस्य प्रज्ज्यादावर्चसफामस्य योऽनूचानः श्रोत्रियस्तस्य कामं मध्यात् ॥ ८ ॥ (ख०१०॥ वर्चसकामस्यापि प्रवृज्यात् । दुर्वाक्षणब्रह्मवर्चसकामव्यतिरिक्तेऽपि कविनियममाह- कामं तु योऽनूचानः श्रोत्रियस्तस्य प्रवृन्ज्यादिति । यस्य त्रिपुरुष वेदविच्छेदो नास्ति तस्य प्रवृज्यात् । कामशब्दो विकल्पार्थः । अत्रेदं विचार्यते । कथमनारम्याधीतः । प्रवर्यः । यत्प्रवाय प्रवृणक्तीति श्रुतः । स च पुरस्तादुपसदा प्रवर्येण प्रवृणक्तीति ज्योतिष्टोमाङ्गत्वेन विनियुक्तः। अव्यभिचरितक्रतुसंवन्ध्युिपसत्संबन्धसहकृतद्वि(त)दुक्ति- न्यायेन ताप्रतीतः । न चोपसदङ्गत्वमेवास्त्विति वाच्यम् । उपमापदस्य पुरस्तात्काल. प्रतियोगित्वेन स्तार्योपस्थापकस्योद्देश्यसमर्पकत्वायोगात् । तद्वाचकपदान्तरकल्पनया वैमृधपत्तदात्यमोध उपसदा फलवत्त्वज्ञान विनाऽजयाहित्या(साहित्या)भावेन फलवत्त्व- ज्ञानार्थ ज्योतिष्टोमोपस्थितेरावश्यकत्वे लाघवेन ज्योतिष्टोमार्थत्वस्यैवोचितत्वात् । कौषीतकिब्राह्मणे प्रकरण एव प्रवर्गाम्नानाच । न च न प्रथमयज्ञे प्रवृञ्ज्यादिति श्रुतम् । तत्र प्रथमयज्ञपदेन ज्योतिष्टोमस्य सर्वसम्थस्य ग्रहणमथवा तदीयप्रयमप्रयोगमा- प्रत्येति चिन्तायां प्रथमयज्ञशब्दो ज्योतिष्टोमनाम । एप. वाव प्रथमो यज्ञो यज्ञानी यज्ज्योतिष्टोम इनि सामानाधिकरण्यात् । तस्य अपमं प्रयुज्यमानत्वेन प्रवृत्तिनिमित्तस- वाच । न चैतेनेष्ट्वाऽथान्येन यजेतेत्यन्यशळेनान्यसंस्थानामभिधानात्तासु ज्योतिष्टोमो. तरकालत्वविधानेन न सर्वसंस्थज्योतिष्टोमस्य प्रथमं प्रयुज्यमानत्वमिति वाच्यम् । तावताऽपि ज्योतिष्टोमसामानाधिकरण्येन प्रवृत्तिनिमित्ताविघातात् । अतो पाक्यात्मक रणाच ज्योतिष्टोमत्वावच्छेदेनेवायं प्रतिषेधः पर्युदासो वा ज्योतिष्टोममिन्ने प्रवृणतीति । प्र०टि.-केचित्प्रतिषेधो विकल्पेन यद्यग्निष्टोमः प्रथमयज्ञः, तत्र प्रवृञ्जनस्य नित्य- त्वात् । अग्निष्टोमे प्रवृणक्तीत्युच्यते । अतिरात्रश्चेत्तत्र विकल्पो भवति । अग्निहोम उक्थ्यः षोडश्यतिरात्रोऽधोर्याम इत्येतासु संस्थासु प्रवर्यो नित्यः । नोक्थ्ये प्रवृज्यादिति निषेधो वाजपेयादिषु । विश्वमिति सर्वपृष्ठे प्रवृणक्तीत्यापस्तम्बः । विश्वजित्सर्वपृष्ठगुणको यत्र भवति तत्रापीति मन्तव्यम् । अत एवाग्निष्टोम उक्थ्यो वाऽतिरात्रोऽप्तोर्यामो वा यत्किचिदनाश्रित्य न तयोः प्रधानत्व च विद्यते । तस्मादाश्रितन्यमेव । तेषामध्ययं किमाश्रयणीय इति प्राप्ते तत्र कचित्प्राधिरित्युच्यते - नोक्थ्ये प्रवृज्यात् ' ( आप० श्री०१५-३-१८) ·५ पटल] बाध्छेश्वरसुधीविरचितब्याख्यासमेतम् । ८८५ । 4 अन्यथा विकल्पापत्तेः । यत्तु अग्निष्टोमे प्रवृणतीति वचनं तत्पर्युदरतप्रतिप्रसवार्थम् । तदपि च कामं तु योऽनूचानः श्रोत्रियः स्यात्तस्य प्रवृज्यादित्यनेनोपसहियते । तेना- नूचानश्रोत्रियस्याग्निष्टोमसंस्थाकज्योतिष्टोमे नित्यं करणमन्यज्योतिष्टोमे नित्यमकरणं विकृतिषु च नित्यं करणमिति पूर्वपलिते सिद्धान्तः-अवयवशक्त्यैवार्य मोघोपपत्ता. वतिरिक्तरूटिकल्पने प्रमाणाभावात् । प्रथमशब्दस्याप्रवृत्तप्रवर्तनवाचित्वेन प्रथमप्रयोग- परत्वावगतेः । यज्ञशब्दस्य च लक्षणया प्रयोगपरत्वाम्युपगमात्प्रथमयज्ञपदेन ज्योति- प्टोमप्रथमप्रयोगोऽभिधीयते । स च प्रथमप्रयोगोऽग्निष्टोमसंस्थाकज्योतिष्टोमस्य । पाच- मिकन्यायात् । प्रथमं यजमानोऽतिराने सत्रेण यनेतेति वचनादतिरात्रसंस्थाकस्य । तत्रोमयत्रापि अनेन प्रवर्यस्य निषेधः पर्युदासो वा नतु विकृत्यन्तरे तत्रोपदेशातिदे- शाभ्यां तदप्राप्तेः । तथा च प्रथमयज्ञशब्दो वाक्यरोपावैदिकप्रयोगाच निरूढलक्षणया सोमान्तरनिरूपितप्राथम्यवत्प्रयोगविषयज्योतिष्टोममेवाभिदधाति । अन्यया स्वस्वद्विती- यादिप्रयोगनिरूपितप्रायम्यवत्प्रयोगविषययक्षमात्राभिधान आहितामय इष्टप्रथमयज्ञा गृहपतिसम्पदशाः सत्रमासीरन्नित्यादौ सने यक्षमात्रोत्तरकालतापत्तेः। अतश्योक्तविधज्योतिष्टोमप्रथमप्रयोग एव प्रवर्यप्रतिषेधः । तथात्वेऽतिरात्रप्रपमाहा- रेऽपि न तो पशी करोतीतिवद्विकल्पापत्तेः । न च क्रियायाः स्वरूपेणेोद्देश्य- संबन्धित्वेन वा निषेध एव विकल्प:-यथोक्तस्थले । यत्र तु कारकनिषेधः-यपा रात्री याद्धं न कुर्यादित्यादी तत्र निषेधस्य कारकमात्रविषयत्वेन क्रियाविषयत्वा- भावाफियाविषयविधिविकल्पापादकत्वानुपपत्तिः । प्रकृते च प्रथमयक्षपदस्य नोद्देश्यपर- त्वमपि तु प्रातःसदन इतिवदधिकरणकारकपरत्वम् । अतश्च न विकल्पापत्तिरिति वाच्यम् । कारकस्यापि प्रथमप्रयोगस्याधिकरणत्वस्य विधितः प्राप्ती न्यायतौल्ये)न प्रयमप्रयोगाधिकरणत्वम्यैव विरुपापत्तेः । अत एवाऽऽक्षेपेण यत्किचित्कालपासो राध्यु- पादानस्यैच्छिकत्वेन रागाची वैधत्वामावात(न) तनिषेधस्य विकल्पापादकत्वम् । प्रकृते तु प्रथमप्रयोगाधिकरणत्वं नैच्छिकं प्रतिपधानगुणान्वयस्य वैधत्वात् । अतः स निघोs- पि विकल्सापादक एव । यस्तुतस्तु प्रथमप्रयोगम्योदेश(द्देश्य)मेव मीमांसकोक्तमिति न काचिदनुपपत्तिः । अतो नान्यानेवितिषत् पर्युदास एवायम् । अनारब्धाधानवाक्यशेषा. दुक्तविषप्रथमप्रयोगभिन्ने प्रवृशनादिति । अनश्च प्रापकप्रमाणामावात्प्रयमप्रयोगेऽकरण; प्रसकावग्निष्टोमे प्रणतीति वचनं वस्तुतो नापासप्रापफमपि तु प्रतिप्रसवफलकं सदमिष्टो. मसंस्थापत्यनिमित्ते प्रथमप्रयोगेऽपि नित्यं प्रवयंविधानार्थ न तु विकरुपेन । विकले प्रमाणाभावात् । अस्य प नान्यविषयता | सामान्यविधित एष सर्वत्र प्राधत्वादिति अपमप्रयोगविपयतेवा भनेन काममित्यनूचानवाक्यस्योपसंहारः। तेनानिष्टोमसंस्पाकन्यो- ·[२५ प्र- ८६६ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- तिटोमप्रथमप्रयोगेऽनूचानम्य नित्यं करणं तथा श्रोत्रियस्यापि । अनूचानो वेदाध्या- पकः । तेन क्षत्रियवैश्ययोावृत्तिः । श्रोत्रियः प्रकर्षेण वेदतदर्पज्ञ इत्युक्तम् । काम. पदेनोमयो करारुपादानाच न विचेयानेकत्वम् । तदन्येयामग्निष्टोमप्रथमाहारेऽपि नित्य- मकरणमिति केचित् । अन्ये तु अन् चानश्रोत्रियपदाम्यां ब्रह्मवर्चसकामदुर्गाह्मणयोरु- पलक्षणं कृत्वा त्रितयमिन्नप्रथमप्रयोगे नित्यमकरणमिति वदन्ति । तन्त्रवार्तिके त्वन- चानादेर्विकल्पोऽन्येषां तु नित्यमकरणमित्युक्तं तत्कामपदेन विकल्पामिधानमङ्गीकृत्या- मिष्टोमवाक्येन च तेनोपसंहारादनूचानादेविकल्प इत्यभिप्रायेणेति ध्येयम् । सर्वपाऽति- रात्रप्रथमाहारे प्रतिप्रसवाभावान्नित्यमेवाविनियोगः प्रकृती तु प्रथमप्रयोगेऽपि नित्य करणमित्यस्मकृतगुरुविवरणे विस्तरः ॥ ८ ॥ (ख०१०)॥ रति श्रीवान्छेश्वरसुधीविरचिते सत्यापादहिरण्यकेशिपयार्यसूत्रव्याख्याने महालिंगसमाख्याने चतुर्विशप्रभे पञ्चमः पटलः । अध पष्टः पटलः। - भवर्यमुद्वासयिष्यन्ननामग्नीधे ददाति पठीही प्र.टि-इत्युक्त्वाऽनन्तरं 'विश्वनिति सर्वपृष्ठे प्रवृणक्ति' (१९-३-१९)इति विधानानोक्थ्य इति गम्यते । तत्रांऽऽपस्तम्बैन बाध्यते तस्मादेकर विधायकमन्यत्र न विधायक चं यथाऽ. ज्ञातस्य पुत्रस्य न चान्नं दातव्यं वस्त्रं च परिदातव्यमिति केन विधीयते । तस्मादप्रामोऽयं विधिः । अपरे त्वेवमाहुः शाखान्तरेषु विद्यते विश्वजिन्सर्वपृष्ठोक्थ्यस्तत्र प्रवृञ्जनप्राप्त्यर्थं वचनामिति । तथापि नोपपद्यते । यथा पाटलिपुत्रे बहवः पुरुषा विद्यन्त इति न्यायः । केचित्पुरुपास्तेषामन्नपानादि न विद्यते । अत एव स्वेम्यो मन्यते । तस्मादन्यशाखो तस्य विश्वनित्सर्वपृष्ठोक्थ्यस्याऽऽपस्तम्बेन विधानाद्विदधाति प्रवृञ्जनम् । कोऽसौ दुर्बो- लणस्ताऽऽहं बौधायन:---यस्य वेदश्य वेदी च विच्छयेते त्रिपूरुषम् । स वै दुर्गा हीण इति ( प्रथमयज्ञे प्रवृज्यादिति शेपः । 'एका शाखामधीत्य श्रोत्रियः । अगा. ध्याय्यनूचानः' इति वैखानसः ! कामवचनान्न प्रथमयज्ञादिनियमः । नानाहितामेरिति निषेधात् ॥८॥ इति सत्यापादहिरण्यकशिप्रवाटिप्पण्या महादेवशाखिसंकलितायां पञ्चमः पटलः ॥ । प्रपोद्वासनकालें ददाति । दक्षिणां ददातीति वचनादग्नीदना ते ददामीत्येवं लौकि.

·है पटलः] वाञ्छेश्वरसुधीविरचितच्याख्यासमेतम् । ८८७ ब्रह्मणे धेनु हो। रुक्मावध्वर्यवे ॥१॥ प्राय प्रवर्यसाधनीमूतपात्रसमुदायमद्वासयिप्यनुद्वासनेन संस्करिप्यन् । अनामि- त्यादि स्पष्टम् । पठाही गर्मिणी गौः । न च तस्या धोपयोगामावात् क्पं विनियोग इति वाच्यम् । तद्दानम्यादृष्टार्थत्वेन प्रतिपत्तिस्वाभावात् ॥ १ ॥ समोप्यापरं खरं पूर्वस्मिन्नपव्यूहति मेथीं मयूखा. विशाखदामानि चाऽऽदायापरेणाऽऽहवनीयं पर्याहत्य सम्राटासन्यां निदधाति सम्राडासन्दी- मग्रेणाऽऽहवनीयं निधायोदुम्बर्याः सूचि चतु: हीतं गृहीत्वा धर्म या ते दिघि शुगित्यास्य- दम्ने जुहोति धर्म या तेऽन्तरिसे शुगिति नाभि- दघने धर्म या ते पृथिव्या शुगिति जानुदध्ने ॥ २॥ अपरं खरं गृहीत्वा पूर्वस्मिन्खरे व्यूहति निक्षिपति । खरद्वयमेकी करोतीत्यर्पः। मेध्यादयो व्याख्याताः । तानि मेयीमयूषविशाग्यदामानि । अग्रेणाऽऽहवनीयमानीय सम्राहास-या निदधाति । ततः सम्राटासन्दीमग्रेणाऽऽहवनीयं स्थापयित्वा गुच्युत- धमन्यां प्रोक्षणीधा-या या । अन्यत् स्पष्टम् । अपि या प्रतिप्रस्थाता बीन्स- नखाशलाकान् मुष्टीनादाय तेपामेश्माहवनीय आदीप्याऽऽस्पद ने धारयति । तस्मिन्नध्वर्युः प्रपमामाहुति जुहोति । तस्मिन्नपरमादीच्याऽऽहवनीये पूर्व प्रहत्य नामि. • दप्ने द्वितीयाम् | तस्मिन्नपरमादीप्याऽऽहवनीये पूर्व प्रहत्य नानुदने, तृतीयामाहानीय एवैनमनुप्रहरति । अपि वेह ननुहीतविकरूपः । सनवान्नसान्तसंगदिस्यमुछपरिमि- नियुक्तमा र दर्मान् । आम्यदने नुहोति । आसीनस्य शक्यत्वात् । तस्मिन्शला- कमुष्ट।। एनं शलारमुष्टिम् । आहपनीय एवानुमहरति ।।२।। .प्र.टि.-पन्यायेन । सर्व ऋतुम । ददातीत्यनुवर्गः । पष्टीही मालगर्भिणी गौरमतस्यापि हिरण्यवत्प्रतिमहमन्ने हिरण्यशब्दम्य विद्यमानस्यात्तत्रापि पिन्मन्येण गृहन्ति इति रमतस्यादक्षिणत्वातिरय ददानीति यत्र घोचने तप न दद्यादन. तम् ॥१॥ समोयीकृत्यापरं सरं गारपत्योत्तरतो न्युतमालनीयस्योत्तरस्मिन्परे न्युष्येकरिम- मात्रे गाति । पृथपात्राम्या गृहातात्य ! आरवनायम्योत्तरन मामन्दी मतियाप्प सस्या प्रवर्गपात्राप्यन्यवधायौटुम्मर्यामिति । पुनगदुम्बरमहगं विमार्यम् । धर्म या ते दिवि गित्युहीतया सुमा । धर्म या तरिक्ष इमि नानः धर्म या ते पिण्या- मिति स्तराम् । निधातारिनि भाग्यस्त !! २ ॥

·[२४ प्रभ- ८८८ सत्यापाविरचितं श्रौतसूत्रम्- एतस्मिन्काले मतिमस्थाताऽहतेन वाससा परि. श्रिते पत्नीमुदानयत्यनुनोऽधानुमतिरन्विदनुमत इत्युपनिष्क्रामन्त्यनुदरन्ति खरी दक्षिणत उछि. एखरमनेण मान्श९ सम्राटासन्दी प्रतिष्ठाप्य म. स्तोतः साम गायेति संभेप्यति सह पल्या निःसर्व सानो निधनमुपयन्ति मध्यदेशे द्वितीपं प्राप्य तृतीयः सर्वत्र संमप्यति ॥ ३ ॥ महतेनेत्यादि । यपा प्रवर्यसंमारान पश्यति तथाऽच्छादिते धर्मे तामानयतीत्यर्थः । न साऽवेक्षत इति निषेधस्य पूर्वमुक्तस्यादिति मायः। तपाऽऽह बोधायनः । अता पत्नी- मुदग्दशेन वाससाऽन्तर्वधातीति। तन्मते पल्याः परिश्रयणमिति विशेषः। प्राग्यशासम्राडास- न्दीमादाय अन्विदिति मन्त्रेण निर्गच्छन्ति । अनुहरन्तीत्यादि। संन्युतौ क(ख)री पाने गृही- त्या परिकर्मिणो दक्षिणत सच्छिएखरं परिहरन्तीति शेपः। तथा चाऽऽआपस्तमः-दतिगत उच्छितरं परिहरतीति। उच्छिष्टावरमपि पाने गृहीत्या दक्षिणमा लीयदेशं नयतीति फेचि- ताप्राग्वंशस्य पुरस्तात्सनादासन्दी प्रतिष्ठाप्य प्रस्तोतारं साम गायेति संप्रेष्यति । सम्राडा. सन्या द्वापन्तदि पादौ द्वौ बाहिदीत्यास्तम्बः। सह पर येत्यादि। पन्या सह सर्व ऋत्विनः प्रस्तोत्रा गीयमानसानो निधनमन्तिममक्तिमुपयन्ति सह गायन्तीत्यर्थः । मध्ये मध्यदेशे द्वितीयं निधनमित्यनुपज्यते।प्राप्योद्वासनदेशमिति शेपः। तत्र गत्वा तृतीय निधनमुपयन्तीति पानुपनः । दिवस्वा परस्पाया इति प्रथयमभिप्रनमन्ति । ब्रह्मणस्त्वा परस्पाया इति द्वितीयम् । प्राणस्य त्वा परस्साया इति तृतीयम् । प्रथमे सानि गीयमान इति शेषः । अध्वनीति वा । एवं द्वितीयतृतीये । तत्रोत्तरखेदेः पश्चिमदेशगमने तृतीयो मन्त्रः ॥ ३॥ प्रटि-आहवनीये प्रस्तरप्रहरणविधानलौक्किशङ्का मा भूदिति। अपवृत्तकर्मत्वादपक्षे- पणे प्रायश्चत्तनिवृत्यर्थवचनान्न दोपोऽस्तीति सर्वत्रैवम् । अयं विधिः कल्पान्तरोक्तस्वाना. स्त्यस्माकमिति माष्यकृत् । प्रतिप्रस्थाता पत्नीमुदानयत्याहवनीयदेशे परिश्रित इति । यथेषा प्रवर्य न पश्यति तथा तिरोधीयत इत्यर्थः । तथा चाऽऽह बौधायन:- अथैनां पत्नीमुदादशेन वाससाऽन्तर्दधाति ' (बौ० श्री. ९-६-२३ ) इति । सन्युतो खरो पात्रेण गृहीत्वा मेथ्यादीच परिकर्मिोऽनुहरन्ति । उच्छिष्टखरं जघनेन गार्हपत्यं नीत्वा दक्षिणाग्नेः पूर्वया द्वारा निर्हत्य प्राग्वंशस्य महावदेश्व दक्षिणतो हरति । मार्नालीयस्थापनकाले सर्वेषु धिष्णियेषु मार्जालीयोच्छिष्टसरं लिपति । सम्राडासन्या द्वावन्तर्वेदि पाटो द्वौ बहिर्वेदि प्रतिष्ठाप्य त्यध्वर्युराइ । सर्वे निधनं कुर्यः । ए३विश्वं समत्रिगं दहेति निरेकैकस्मिन्पे व्यत्रिणं दहेति (1) ||३॥ साम गाये.

·८८९ -- १ पटल: j वाञ्छन्वरमुधीविरचितम्याख्यासमेतम् । अपरणोचरवेदि निधाय प्रस्तोतापीहार साम गायेटाहोत्रीय साम गायेति संप्रेष्यतीटाहोत्रीयस्य सर्वे सानो निधनमुपयन्ति न वार्पाहारस्य ॥ ४ ॥ सर्व प्रविन इष्टाहोत्रीयस्य निधनाख्यामन्तिममक्किं गायन्ति | तत्साहचर्यात्सपा पार्षाहारनिधनगानस्यापि प्रसक्तनिषेधोऽयं न वार्षाहारस्येति ॥ ४ ॥ यापरिष्ात्परिपिश्चेदत्र चाहार चोदयेत् ॥ ५॥ यदि उपरिष्टापरिपेको मवति तत्पक्षश्चेदाधीयते तत्र यार्पाहारं प्रेप्यतीत्यर्थः । उक्त चाऽऽपस्तम्मेनोपरिष्टादौके परिपे समामनन्तीति । अन्यत्रेष्टाहोत्रीयमेवेत्यर्थः॥५॥ उदकुम्भमादाय वल्गुरसि शंयुधाया इति त्रिः प्रदक्षिणमुत्तरवेदि परिपिश्चन्पति ॥ ६॥ स्पष्टम् । निधाय कुम्मं शं च पति परि घ वक्षीति निः पारपिश्चन्मतिपर्वतीत्या. पस्तम्बः ॥६॥ चतुःसक्तिर्नाभितस्पेत्युत्तरवेयां खराबुपनिव. पत्यप ट्रेपो अप हर इति मार्जालीयदेश उच्छि- एखरं पाणी मसाल्योत्तरवेचार हिरण्यं निधाय देव पुरवर सध्यासं त्वेति तस्मिन्मचरणीयं चतुःसक्तिरिति मन्त्रेणोत्तरवेयां खरावुपनिवपति निदधाति । चतुःसक्तिरिति मन्त्रटिकादुसरयामुपनिवाप एवायं मन्त्रो नान्यप्रेति पोध्यम् । अप द्वेष इति मन्त्रेण मार्मा. प्लीयदेशे मालिीयदेशं गत्वोच्छिष्टखरं निवपतीत्यनुपद्गः । पाणी हस्ती प्रक्षास्योत्तरवेदि. मध्ये हिरण्यं निधाय हिरण्यम्योपार देव पुरधर सध्यास वेति मन्त्रेण प्रपरणीयं महावीर प्र.टि.-उत्तरदिग्रहणं प्रदर्शनार्थ पक्ष्यमाणानामप्युद्वाप्तनदेशानाम् । तस्मि द्वितीय पं ग्रूयात् तपा निधनमुत्तरवेदिप्राप्य तृतीय श्रेषमाह । तपा निधनं सर्वत्र प्रवग्यो. द्वासनदेशेषु पुनरप्स्वादिपु पैप संपादिभवृञ्जनमत्रापि भवति । यत्रोद्वासनं कुर्वन्ति सद्देश प्राप्य तृतीय पं ब्रूयात् । सर्वपक्षे च तृतीयपर्यायस्य निघनमुपेत्य प्राणस्य स्वेति । उत्तरदेहत्तरतो गत्वाऽऽमन्दी प्रतिष्ठाप्य संप्रेन्यति प्रस्तोतापटिरसाम गाये. शाहोत्रीय साम गायेति म न पाहारस्येति निपेघापनादिशाहोत्रीय एव सानो निधनं समाधानमुपपन्ति प्राप्नुवन्ति ॥ ४ ॥ यदि तत्र संप्रेप्यति कार्पाहारं चोदयेश पूर्व प्रस्तोतरिष्टाहोत्रीय साम गायेति पूर्व चूयात् । इतरया यपोफेनैव ॥५॥ तूष्णीमुदाममादापा-वमन्त्रेण परिपिपनि ॥९॥ निवपनीरवः । माननं स्यादिश्यपः । मरे हिरण्यं निधायकवादि। १ ·1 [२४ प्र- ८९० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- महावीरमुपावहरत्येयमितरौ दक्षिणोत्तरौ वा तृप्णीमितराण्यादित्यस्यैव रूपं फरोति ॥ ७॥ निदधाति शफाम्यामेव । एवमितरी पूर्वापरी निदध्यादक्षिणोत्तरी वा । आपस्तम्मस्तु पूर्वापराविति स्पष्टमेवाऽऽह । तच प्रचरणीयस्य पुरत एव बोध्यम् । तथा च बोधायनः-- अग्रेण प्रचरणीयमिति । तूष्णी मन्त्रं विना । आदित्यस्येव रूप मण्डलाकारमित्यर्थः ॥७॥ महीनां पयोऽसीति प्रचरणीय आज्यमानयति वनस्पतीनामोपधीनार रस इति मधु वाजिनं त्वा वाजिनोऽवनयाम इति ध्येयमितरयोः ॥८॥ प्रचरणीयो यथा पूर्यते तयाऽऽज्यादीनि त्रीण्यानयति । तचोत्तरसूत्रे स्पष्टम् । एव- मितरयोद्वितीयतृतीयमहावीरयोः । पूरणं कार्यमिति शेषः ॥ ८॥ अपि वाऽऽज्येन प्रथमे मधु द्वितीय दधि तृतीये ॥ ९ ॥ आज्यमेव प्रथम आनयति न तु दधिमधुनी । तच्च पयोमन्त्रेणैव । द्वितीयस्य मधुनैव पूरणं तृतीयस्य दध्नैव पूरणम् ॥ ९ ॥ प्र.टि.-उपावहरतीति शेष । प्रचरणीयं महावीरमुपावहरतीति भरद्वान. । अत्रापि शफाभ्यां परिग्रहो महावीरस्य न विस्मर्तव्यः । प्रचरणीयस्यामतः पूर्वापरौ भवतः । दक्षिणोत्तरौ विकल्पः । तथा पूर्वापराविति वैखानसः । प्रचरणीयस्य यथा पूर्वापरयो. गस्तथाऽप्रेण प्रचरणीयम् । अत्रैव सर्व परिघम्य सर्वतः परिमण्डलमादित्यस्य रूपं करोतीत्यापस्तम्बः । तूष्णीमितराण्यादित्यस्यैव रूपं ध्यान करोत्यध्वर्युः । प्रवर्गास्य पूर्वदिश्युद्वासनम्-शिरो वा एतद्यज्ञस्य (तै० मा० ५-९) इत्यत्र द्रष्टव्यम् ॥ ७ ॥ शान्त्यर्थं प्रक्षिपति । गोपय इत्यापस्तम्ब |आनयतीत्यनुकर्षः। यथा पूर्यते प्रचरणी. वेन महावीरे दध्यानयतीति मरद्वाजः। एवं द्वितीयं च तृतीयं च पूरयतीत्यापस्तम्ब ॥८॥ अपि वेति पक्षान्तरम् । पयो नित्यम् । आज्यमेवेत्यस्मिन्पक्षे गव्यमाज्यमेवेसि गम्यते । महीना पयोऽसीति प्रचरणीमप्याज्येनैव पूरयेत् । ज्योतिर्भा असीति द्वितीय महावीरं मधुना पूरयेत् । वाजिनं त्वेति पूरयेद्दध्ना तृतीयम् । केचिदाज्यं त्रि. पूर- यन्ति त्रिमिमन्त्रैः प्रथम, एवं मधुना द्वितीय तथा तृतीयं दध्ञति, मा भूत्कर्म, विलोप इति ॥ ९॥ । ।

·वाञ्छेश्वरसुधीविरचितव्याख्यासमेतम् । 'धर्मतत्तेऽन्नमेतत्पुरीपमिति दना मधुमिश्रेण यानि पात्राण्यासेचनवन्ति तानि संपूरयत्यभ्युक्षतीतरा. ण्यरिक्तताया इति विज्ञायते ॥ १० ॥(ख०११)॥ धर्मतत्त इति मन्त्रेण मधुमिश्रेण दध्ना यान्यासेचनवन्ति विलवन्ति पात्राणि भवन्ति तानि पूरयति । इतराणि बिलशून्यानि अम्युक्षति सिञ्चति । एवं हि सति सर्वमरिक्त भवतीति श्रूयत इत्यर्थः ॥ १०॥ अथ यदि पुरुषाकृतिं चिकीत्समानमेतेपामुपा. वहरणं तच्छिरो भवति तस्मिन्नेनममच्छिन्ना प्राञ्चं निदधाति शिखायै रूपम् ॥ ११ ॥ पुरुषाकृतिचिकीयां प्रचरणीयोपावहरणान्तं कृत्वेतरावुपावहरेत् तेन शिरसो रूपं भवतीत्यर्थः । शिखायै शिखाया इत्यर्थः । पाठ्यर्थे चतुर्थीप्रयोगश्छान्दसः अभितो दोग्धे कर्णयोः प्रोक्षणीधानी मुखस्य नासिफयोः सुचावक्ष्णोहिरण्यशकलावाज्यसवा- वाज्यस्थाली ग्रीवाणां धृष्टी जतृ(पूणामभितः शफावसयोरभितो रोहिणवण्यो पाहोर्मेथी पृष्ठीनामभितो धचित्रे पार्ययोर्मध्ये तृतीयमुर- सोऽद्मिश्रोण्योरभितो मयूखौ सक्थ्योर्मध्ये तृतीयं मेदस्य रोहिणकपाले पाण्योर्मध्य उपयमनमुद- रस्य तस्मिन्सर्व रज्जुमयमवदधात्पात्रा(त्यान्त्रा)- कर्णयो रूपमित्यादी सर्वत्र रूपं करोतीत्यस्य प्रतिकर्पः । अमितो दक्षिणत उत्त- रतः । आज्यस्रुवावाज्यविन्दु । जतृ(पूणां कण्ठाधोविद्यमानास्थिविशेपाणाम् । पृष्ठीनां प्र.०हिक-अध्यक्षतीतगणीति । अबिलवन्त्यम्यक्षति । एवमरिक्ततागा. रति. ॥१०॥ यदिशब्दः पक्षान्तरत्वद्योतनार्थः । अथ पुरुषाकृति प्रवर्यपात्रं कुर्वाणश्चेदत्रैवेतरा- विति पुनर्यचनादस्मिन्पो तु पूर्वतश्वापरतश्च तद्दक्षिणतत्र्योत्तरतश्च प्रचरणीयस्योपरि- पादप्रच्छिन्नाग्रं वेदं निदधाति शिखाया रूपं करोति ॥ ११ ॥ अभितो दक्षिणत उत्तरतश्च दोन्धे कर्णयो रूपं करोति । हिरण्यशकलावाज्यबिन्दयो नेत्रयो रूपं करोतीत्यर्थः । प्रोक्षणीधानी प्रागमामुदगमा वा महावीरेम्योऽपरतो मुखस्य .रूपं करोति । एवमितराणि प्रत्यगपवर्ग पुरुषाकृतिं करोति । ग्रीवाणामिति नित्यं बहु- वचनं छान्दसत्वात् । आज्यस्थाच्या दक्षिणत उत्तरतश्च घृष्टी निधाय रूपं करोति । नत्रु धावविशेषः । अन्यत्स्पष्टम् ।।

·: सत्यापाढावराचतं श्रौतसूत्रम्-.
[२४ प्रभ-
णार रौहिणपिष्टलेपेन प्रध्वंसयति मज्जां चेदं
विस्रस्यानुमकिरति स्नायूनामवकाभिषूपतृणैरिति
प्रच्छादयात मासस्य दध्ना मधुमिश्रेणावोक्षति
लोहितस्य कृष्णाजिनेन माचीनग्रीवेणोचरलोम्ना
पोर्णोति त्वचो लोना सम्राडासन्दी विसस्यो.
परिष्टान्निदधाति सम्राज्यरूपं करोति ।। १२ ॥
पृष्ठास्थ्नां प्रध्वंसयति । अमिप्रकिरति अवकामिः शैवालेधूपतृणैर्मुञ्जप्रलषैः । साम्रा-
ज्यस्य सम्रान एव सम्राडासन्दी दृश्य( उद्वास्य )त इति भावः । सम्राटशब्दसंव-
न्धाद्वा । मज्जामित्यादौ षष्ठ्यर्थे द्वितीया । पूर्वोक्तानां साधनक्रमः कथ्यते--पुरुषस्य
पाशिरस्कवान्महावीरेभ्यः पश्चादाज्यस्थाली ततः पश्चाच्छफो ततः पश्चात्प्रतीची
रोहिणहवण्यो तयोर्मध्ये मेथी पवित्राणि ततः पश्चादुपयमनं ततः पश्चादभिरिति
बोध्यम् ॥ १२ ॥
उत्तरवेद्यामुद्वासयेत्तेजस्कामस्योत्तरवेद्यामुरासयेद-
सकामस्योत पुरो वा पश्चाद्वोद्वासयेदपा मध्य
उद्वासयोदीत नदीद्वीपं ब्रवते यदि नदीद्वीप उदास-
येन परिपिश्वेन्नात्र वार्पाहारं चोदयेत् ॥ १३ ॥
नित्यान्काम्यांश्चाद्वासनदेशानाह-उत्तरवेयामित्यादि । उत्तरवेद्या नित्याया एव
तेजोन्नादिलक्षणफलोद्देशेन विधिरिति केचित् । वस्तुतस्तद्वासनविषय उत्तरवेदोनत्यता-
वेदकप्रमाणाभावेन फलसंवन्धरहितदेशविशेषाणामने वक्ष्यमाणत्वेन चोत्तरवेदेः काम्यत्व-
मेव युक्तम् । पुरः पूर्वमागे । उपस्थितत्वाद्देवयजनदेशस्य पश्चात् । तस्यैव पश्चिमदेशे
वाऽपा मध्य उद्वासनं कथं स्यादिति मन्यमान आचार्यः श्रुत्यर्थमाहेति नदीद्वीपं ब्रुक्स
इति । अपा मध्य इत्यनेन नदीद्वीपमेव श्रुत्यभिप्रेतमिति पूर्व आचार्या वदन्तीत्यर्थः ।
नदीद्वीप उद्वासनपक्षे परिपेचनवार्षाहारयोनिवृत्तिः ॥ १३ ॥
प्र०टि०-रोहिणपिष्टशेषेण सर्वा पुरुषाकृतिं बवा ध्वंसयति । य(त)था वेदम् ।
धूपतृणानीति मुञ्जप्रलवानां नामधेयम् । स्पष्टं शेषम् । दध्ना मधुमिश्रेणावोक्षणे लोहि.
तोत्पादकत्वं भैषज्ये प्रसिद्धम् ॥ १२ ॥
अथ नित्याः काम्याश्चोद्वासनदेशा उच्यन्ते-तत्रोत्तरवेद्या एव नित्याया एव कामा
इति स्थास्यति । उत्तरवेद्या नित्यत्वं काम्यत्वं च प्राग्वंशस्य पुरस्तात्पश्चाद्वा । अत्रकाम्य.
तेव । अपांमध्ये कचिन्नद्याः पुलिने वा । द्वीपग्रहणादपा मध्येऽपि न परिपञ्चेत् ।
अत्र कालविकल्स इति भाप्यकृत् । चोदयेत्प्रेषयेत् ॥ १३ ॥

·६ पटलः] वाञ्छेश्वरसुधीविरचितव्याख्यासमेतम् ।
यद्यभिचरेदिदमहममुष्याऽऽमुष्यायणस्य शुचा
माणमपि दहामीति यं द्विष्याचत्र स स्यात्तस्यों
दिश्युदुम्बरशाखायामदासयेत् ॥ १४ ॥
अधाभिचारकामस्योद्वासनमाह-यदीति । अभिचरेत् , अभिचारप्रयोग कुर्यात् स यस्या
दिशि द्वेप्योऽस्ति तस्यां दिशि मौदुम्बरी शाखां निघाय तस्यां सर्वे परिधर्म्यमिदमहमित्या-
दिना मन्त्रेण निदभ्यादिति केचित् । वस्तुतस्तुदुम्बरवृक्ष एव शाखायामुद्वासनस्य शास्त्रेण
प्रतीक्षाम एवोद्वासनं युक्तम् । न च तत्र पुरुषाकृत्यादिरचनासंभवात् कथमुद्वासनमिति
वाच्यम् । वृक्षाग्रंएव यथा पुरुषाकृतिः संपादयितुं शक्या तथा प्रयत्नं कृत्वोद्वासनसंमयात् ।
अथवा वचनबलात्पुरुषाकृत्यादि परित्यागेनापि मुख्यप्रतिपत्तिमूतोद्वासनस्य कर्तुं शक्य-
स्वात् । पुरुषाकृतेरुत्तरवेद्युद्वासनापिप्रायेणापि वर्णयितुं शक्यत्वावृक्षाम एवोद्वासन
युक्तम् ॥ १४ ॥
पत्र दर्भा उपदीकसंतताः स्युस्तदुद्वासयेदृष्टिका-
मस्योत्तरवेद्यां नित्यकल्पं ध्रुवते नैनमुद्रासितं
वयासि पर्यासीरनाऽग्निप्रणयनात् ॥ १५ ॥
उपदीकः पशुविशेषैर्भसितशेषा दर्माः शीर्णा न भवन्ति तत्रोद्वासयेदृष्टिकामस्य ।
उत्तरवेद्यामित्यादि । ननु पूर्व काम्यत्वप्रतिपादनात्कयं नित्यत्वमिति चेन्न । उत्तर-
वेद्यां नित्यं कल्पमित्युपसंहारेण नित्यकाम्यत्वसमवात् । तस्यां काम्यश्रुतेर्दधिग्रहवदुपपत्तेः ।
नैनमित्यादि । यत्रोद्वासनं कृतं तत्परितः पक्षिणो नाऽऽसीरपक्ष्यासनं परिहरेत् ।
सस्यावधिमाह-अग्नेः
प्रणयनात् । अग्निप्रणयनपर्यन्तम्। अौके परिपेचनं समामनन्ती-
स्यापस्तम्भः ॥ १५ ॥
प्र०टिल-अभिचारकामो यस्यां दिशि द्वेप्यः स्थितस्तस्यामोदुम्नरी शाखां निधाय तस्या
सर्व परिपये-इदमहमित्येवमादिना निदध्यात् । एवं कुर्वन्यषामन्त्रवर्ण-शुचैवास्य प्रागं
दहति, इति । कपमिति चेत् 'अन्नं वा उदुम्बरः' (ते.आ०६-९) इति, प्राणश्यामदाना-
(नादन )न्तिरं, धर्मः पुनः शुक् शोकहेतुः । अतः सिद्धो धर्मात्मकेन शोकेनौटुम्बरा.
स्मकपाणदाहः । ताना सयः ॥ १४ ॥
तत्रोपदीकाभिम्रीमिक्षितशेपा दर्भाः शीर्णाग्रा मवन्ति, तप्रेत्यर्थः । उत्तरपेयामुद्दा-
सयेतेनस्कामस्येत्युक्त्वाऽन्ते तस्मादुत्तरवेद्यामेवोद्वासयेदित्यवधारणादित्यर्थः । एवं च
तस्यां कामश्रुतिर्दधिष(धर्मवचारूपयेत्युक्तं भवति । एवं प्रवर्यपात्रसमुदायस्पोद्वाति-
तस्य वांसि पक्षिणो नोपरि निपादेयुः, अग्नेः प्रणयनात् परितः पक्षिणामासनं परि-
हरेदित्यर्थः ॥ १५ ॥

·सत्यापाढावराचतं श्रौतसूत्रम् [.२४ प्रश्न- मुत्यापयेद्यदि भिधेत विधुं दद्राणमिति संध्या- द्यते चिदभिश्रिप इत्या श्लेपयेघदन्यन्मासा- न्मापेभ्यश्च ॥ ५॥ शेषः । संध्याभिन्नावयवं मेलयेत् । यहते चिदमिश्लिप इत्यनेनोपश्लेषसाधर्मास- मापव्यतिरिकद्देदारजलोमचूर्णादिमिः संश्लेषयेत् । तया च बोधायन:-अश्मचूर्णानि च्छागपयसि परिकीर्य तैः प्रत्युक्षउल्क(क्ष्योल्मु )कः संधियोग्यस्य पुनः क्रियां कृत्वा पाका निदधाति । अन्यथाऽन्यमाचरणीयं महावीरं प्रवृणक्ति योऽन्यः पूर्वनि- हितस्तमित्यर्थः ॥ ५ ॥ यदि धर्ममतिपरीयुर्न वा प्रतिपरीयुः पुनरुर्जा सह रय्येति द्वाभ्यां प्रतिपरीयुः ॥६॥ यदि च धर्ममतिपरीयुर्न वा प्रतिपरीयुः पुनरूर्जा सह रय्येति द्वाम्यां प्रतिपरीयुः । सत्रोमयत्रापि सकृदेताम्यां प्रतिपरीयुः । तथा बोधायनः--यदि प्रमत्ता अतिपर्यन्ति गार्हपत्ये सुवाहुती जुहुयादिति ॥ ६ ॥ मा नो धर्म व्यथितो विव्ययो न इति घमें व्ययितेऽष्टावाहुतीर्जुहोति ॥ ७ ॥ धर्मे व्यथिते व्यथनयुक्त क्वथनवशात्सशब्दबुख़ुदोत्प्लुतावित्यर्थः । तत्र निरुक्तमन्त्रै रष्टावाहुतीः कर्तव्याः ॥ ७॥ अपि वा धर्ममेव व्यथितमेतासां चतमभिरुप- तिष्ठते ॥८॥ उपतिष्ठन्त एव नतु होमः ॥ ॥ प्र.टि.-पयेत् । केचित्संसीदस्वेति स्थापनाया प्रचाराद्यदि पतेत्तत्रतत्प्रायश्चित्तम् । सर्वत उपरिष्टाद्भिन्ने प्रायश्चित्तं प्रचरणोर्ध्वमेव, पूर्व चेत्सर्वप्रायश्चित्तं कृत्वा पुनः संप्रकृष्य यावदन्तमेवेति न्यायेन कुर्यादिति व्याचक्षते । करणादिति न्यायः पश्चात्पूर्वमित्यविशेष- वचनात् । यदि सम्राडासन्धाः खराच्छफाम्यां वा महावीरः पतेवयाहृतिभिरभिमन्व्य द्वाम्यामेनमुच्छ्रयति । विधुं दद्राणमिति पुनः संधाय भिन्नं यहते चिदमिश्रिष इति हदार्थमालिप्य पुनः प्रचरति ॥ ५ यदि धर्ममित्यत्र त्रिभ्योऽधिकं यदि परिकामन्ति न्यून वा त्रिभ्यः पुनरूर्जा सह रस्येत्येताभ्यामेनं प्रतिपरीयरीत्यापस्तम्नः । यावत्कृत्वाऽतिपरीयुस्तथा यावन्न्यूनं तावत्प- रिकामन्ति ॥६॥ अष्टौ धौ व्यथिते प्रायश्चित्तानीत्यापस्तम्बः । व्यथनमाधिकेन बुद्बुदक्षरणरूपेण विष्यन्दनमधिके नौ । व्यथनं क्वथनक्शात्सशब्दाबुबुदोत्पत्तिरष्टावाहुतयः ।। ७ ।। एकेषां मते धर्ममेवोद्घाटितमभिमन्त्रयेत । नात्र प्रायश्चित्तम् ॥ ८ ॥ +

·७ पटलः] वाञ्छेश्वरसुधीविरचितम्याख्यासमेतम् ।
यदि धर्मेण चरत्स्वादित्योऽस्तमियादुद्वयं तमस-
स्परीत्यपरस्यां द्वारि दर्भेण हिरण्यं प्रबध्योदु त्यं
चित्रमिति द्वाभ्यामुपस्थाय प्रचरेच्छाभूते वयः
सुपर्णा इत्युद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठते ॥ ९ ॥
धर्मेण परत्सु सूर्येऽस्तं गत उद्वयं तमसस्परीत्यनेन पश्चिमस्यां द्वारि दर्भेण हिरण्यं
बद्ध्वोदु त्यं चित्रमिति द्वाम्यां हिरण्यमुपस्थाय प्रवर्यशेष कुर्यात् । धोमूते वयः
सुपर्णा इति सर्वेऽपि आदित्यमुपतिष्ठन्ते ॥९॥
यदि धर्मधुग्दोहकाले नाऽऽगच्छेदन्यां
दुहीत ॥१०॥
दोहकाल प्रवग्र्येण चरत्सु यो दोहकालः शानचोदितस्तस्मिन्काले नाऽऽगच्छेत्
तदाऽन्यां दुग्ध्वा प्रवृज्यात् । तस्यास्तु धर्मदुहः सुत्यायां ब्राह्मणाय दानमापस्तम्बोक्तं
द्रष्टव्यम् ॥१०॥
यदिन दुहीत इतिर स्तनं कृत्वा पिन्वयेत् ॥११॥
यदि धर्मधुड्न दुहीत इतिं चतुष्पदा कृत्वा पयसाऽमिपूर्य पादेप्वन्तिमं स्तनं
कल्पयित्वा पिन्वयेत् । पयः खावयेहोहमन्त्ररित्यर्थः ॥ ११ ॥
यदि दधि स्यादाईस्पत्यरशसेत् ।। १२ ।।
दुसमाना धर्मधुक् स्वयमेव यदि दधि दुहीत तदाऽमिष्टवस्य प्रागुक्तत( गुत्त )माया
येन केन विहार्हस्पत्येन सूकेन संशेत् । होताऽभिष्टुयादित्यर्थः ॥ १२ ॥
यदि पय आधिनं सोदकम् ॥ १३ ॥
पयस उदर्को दधि तत्सहितं चेत् पयो दुहीत तदाऽऽश्विनेनामिष्टुयात् ॥ १३ ॥
प्र० टि-आदित्योऽस्तमियादा समातेरद्वयमुदु त्यं चित्रमिति द्वाभ्यामुपतिष्ठते ।
द्वाभ्यां गार्हपत्येऽध्वर्युरेव जुहोतीत्येके । प्रवृज्य च सर्वेश्वोभूते वयः सुपर्णा इत्यादिस्यमुप.
तिष्ठन्ते ॥९॥
गङ्ग एहीत्याहाने यदि नाऽऽगच्छत्यन्यां गां दोहयति ॥ १० ॥
यदि न दुहीत गौतिं स्तनं कल्पयित्वा तेन पिन्वयेरपयः स्रावयेद्दोहनमन्त्रैः॥११॥
यदि धर्मधुक् दधि स्यादन्त्यां नार्हस्पत्यं शंसेत् । प्रागुत्तमाया एवा पित्र इति हुत्या
धर्मप्रायश्चित्तं सव्याहृतिकम् । अन्यां दुग्ध्वा प्रवृज्यात् । सुत्यायामिति पूर्ववत् । येन
केनचिटार्हस्पत्येन सूक्तेन शंसेदध्वर्युः ॥ १२ ॥
सोद पवो दुहीत । भन्यामाश्विनं शंसेत् । या वां कशेति वा । सौदर्क
नवनीतम् ॥ १३॥

·[२१ प्रभ सत्यापाटावरांचत श्रातसूत्रम्-' अयनमुपतिष्ठन्ते रन्ति मासि दिव्यो गन्धर्व इत्यचिक्रदद्दपा हरिरिति यजमानः सुमित्रा न इति मार्जयित्वोदयं तमसस्परीत्पादित्यमुपस्थाया- नवेक्षमाणाः मत्येत्योदु त्यं चित्रमिति द्वाभ्यां गाईपत्य आहुती?त्वेमम पु त्यमस्मभ्यमित्याह- चनीयमुपतिष्ठन्ते गाईपत्यं वा ॥१६॥ (ख०१२)।। इति सत्यापादहिरण्यकशिमवर्यसूत्रे चतुर्विशमश्ने पष्ठः पटलः ॥ अयोद्वासनानन्तरमेनमुद्रासितं प्रवार्य सर्वे प्रवर्यकर्तार उपतिष्ठन्ते । यजमानस्तु अचिक्रददित्यनेनोपतिष्ठते । ततः सर्वेऽपि सुमित्रा न इति चात्वाले मार्नयित्योदयं तमस इत्यनेनाऽऽदित्यमुपस्थायानवेक्षमाणा अप्रतीक्ष्यमाणाः प्रत्येत्य देवयजनमुद्वयं चित्र मिति द्वाभ्यां मन्त्राम्यां गार्हपत्ये द्वे आहुती हुत्या इममू पु त्यमस्मभ्यमिति आहवनीय गाईपत्यं वोपतिष्ठन्ते ॥ १६ ॥ (ख०१२) इति श्रीवाञ्छेश्वरसुधीविरचिते सत्यापाढहिरण्यकेशिप्रवर्ग्यसूत्रन्याख्याने महालिगसमाख्याने चतुर्विशप्रश्ने षष्ठः पटलः ।। % 3D% 3D अथ सप्तमः पटल। - यदि धर्मः म्फन्देदस्कान्द्यौः पृथिवीमित्याहुती जुहुयात् ॥१॥ अथ धर्मप्रायश्चित्तान्युच्यन्ते । यद्यमिपूरणप्रमृत्याहोमाधर्मः स्कन्देत, अस्कान्द्यौः पृषिवामित्यनेनाऽऽहुती जुहुयात् ॥ १॥ यदि धर्मेण चरत्सु पुरस्ताद्विादापतेद्या पुरस्ताद्वि- : - पुरस्तात्पूर्वस्यां दिशि विद्युत्पतने या पुरस्तादिति मन्त्रेण होतव्यम् । एवमितरासु । 'प्र०टि०-एनं प्रवर्यम् । सर्वेऽप्युपतिष्ठन्ते । एनमुपतिष्ठत इत्यनुवर्तते । सर्वेषु सूत्रेषु मार्जालीयदेशे चोच्छिष्टखरे मार्जनं स्यात् । उपस्थानं च सर्वे प्रवर्यकर्तारः । यदि गार्हपत्ये होम आपस्तम्बोक्तः समान एवास्माकम् । अध्वर्युरेव नुहोत्येकवचनात् । गार्हपत्याहवनीययोरेको विकल्पो वेति दर्शनाच ॥ १६ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिप्रवटिप्पण्या महादेवशास्त्रिसंकलितायां पष्टः पटल.॥ D% 3DD अ५ यमप्रायश्चित्तमाह-यद्यमिपूरणप्रभृत्यग्निहोत्रहोमाद्धर्मः स्कन्देदेकामाहुतिम् ॥१॥ यदिशब्दः सर्वत्र प्रमादादी बोध्यः । यथालिङ्गमिति वचनाद्यस्या' दिशि विद्योतते ·पटलः] वाञ्छेश्वरसुधीविरचितन्याख्यासमेतम् । ग्रुदापतदित्याहुति जुहोत्येवमितरासु दिक्षु यथा लिङ्गम् ॥ २॥ दिक्षु यथालिङ्गं यस्यां दिशि विद्योतेत तद्धिनेन मन्त्रेण जुहोतीत्यर्थः । असद्विद्योत- नेऽपि सकृदेवाऽऽहुतिः कार्या । यदि सर्वतः, सर्वाहुतिया॑य्या । मन्त्रलिङ्ग मैदेन प्रति- निमित्तं नैमित्तिकावृत्तेाय्यत्वात् । तथा चाऽऽपस्तम्ब.-यदि सर्वतः सर्वासु जुहु. यादिति ॥ २॥ प्राणाय स्वाहा पूणे स्वाहेत्यनुवाकाभ्यामनानात- प्रायश्चित्ते घर्मे चतुर्दशाऽऽहुतीर्जुहोत्यष्टादशैत्येकपाम् ॥३॥ धर्मसंबन्धिविध्यपराध एतान्यज्ञातप्रायश्चित्तानि सामान्येन भवन्ति ॥ ३॥ उदस्य शुप्मादिति धर्मेष्टकामुपदधाति यास्ते अप्न आयोनय इति कुलायिनीमानिरसि वैश्वानरोऽ- सीत्यैडकी चितिः ॥ ४॥ उदस्य शुप्मादित्यनेन धर्मेष्टकामुपदध्यात् । यास्ते अग्न इत्यनेन कुलायिनीमुपद- ध्यात् । अग्निरसीत्यनुवाकेनेडकी चितिरमिमन्त्रयितव्येत्यर्थः । उत्तरे प्रयोऽनुवाका अझो विनियुक्ता नामान्वीयन्ते ॥ ४ ॥ यदि धर्मेण चरत्सु महावीरः पद्येत भूर्भुवः सुव. रित्येनमभिमन्योर्घ ऊपुण ऊत्तय इति द्वाभ्या. यदि सम्राडासन्धाः खराच्छफाम्या वा महावीरो मूमा पतेत्तदा समस्तव्याहृतिमि- रेनममिमन्त्र्योर्ध्व ऊ पु ण उतय इत्यनेननमुत्थापयेत् । यदि मिधेत महावीर इति प्र.टि.--तत्तलिड्न मन्त्रण जुहुयात् । असकृद्विद्योतनेऽपि सकृदेवाऽऽहुतिरेकस्या चर्या- थाम् । अयं भावः :-धर्मेण चरत्सु विद्युदृश्यते, या पुरस्ताद्विद्युदापतदित्याहवनीये जुहोति (इति) । यद्याज्यसंस्कारात्पूर्वमुत्सृज्यते चेद्विद्युत्संस्कृत्योत्पवनान्ते जुहुयात् । प्राय- श्चित्तमस्यामेवेति मायकृत् । दोपदर्शनादनन्तरं लोकिकनेति न्यायः । अनन्तरवचना. यदि दक्षिणतो दृश्यते विद्युत्तया दक्षिणत इति जुहुयात् । एवं सर्वत्र विद्युदित्या. देरनुपरः । सर्वतः सर्वासु दिक्षु मह दृश्यते विद्युत्सर्वा नुहुयात् । यथापूर्वमिति । असद्विद्युत्पतनेऽपि सकृदेव जुहुयादा प्रवर्यप्तमाः ॥ २ ॥ आ परिसमाप्टेः प्राणाय स्वाहा पूणे स्वाहेत्यनुवाक्यं समुच्चयेन हूयते सर्वप्राय- श्चितमन्ते ॥३॥ "साग्निचित्क्रताविति शेषः । योऽनुवाका अग्नी विनियुक्ता नात्रान्वीयन्ते ॥ ४ ॥ यदि म्यापितो महावीरः पतेव्याहृतिमिरमिमन्व्योर्च ऊ पुण ऊतय इत्याम्यामुत्या. - ·[२४ प्रश्ने- ८९८ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- यद्येतां वयोऽभिनिपीदेन्द्रिोर्चा जुहुयात् ॥ १४ ॥ एता धर्मदुहं वयः पति अभिनिपीदेतिष्ठेत् । यद्वा, एताममि धर्मदुघोपरीत्यर्थः । आमिः कर्मप्रवचनीयः । तद्योगाद्वितीया । एतेन सीदतेरकर्मकत्वेऽपि एतामिति द्विती- याया नानुपपत्तिः । ऐन्द्रयर्चा जुहुयात् ॥ १४ ॥ यदि संवत्सरं वायव्यर्चा जुहुयात् ॥ १५ ॥ यदि संवत्सरं न विन्देत्तदा वायव्यया आ वायो भूप शुचिपा इत्यनया जुहुयात् । सर्ववान्यां दुग्ध्वेति संबध्यते ॥ १५ ॥ यापविशेद्वारुण्यर्चा ॥ १६ ॥ यदि धर्मधुगुपविशेद्वारुण्यर्चा जुहुयादित्यनुकपः ॥ १६ ॥ यदि नश्येद्धातर्ऋग्भ्याम् ॥ १७ ।। यदि धर्मधुड्नश्येद्धातुग्म्यां जुहुयात् । अदर्शनं नाशः । धाता ददातु नो रयि. मित्येताभ्यां जुहुयात् ॥ १७ ॥ आग्निवारुण्यर्चेत्ये केपाम् ॥ १८ ॥ एकेां मत आग्निवारुण्यर्चा जुहुयात् । त्वं नो अग्न इत्यादिना ॥ १८ ॥ यधुद्वा पतेत्सं वा विजेत शार्दूलो वा हन्यादर्क- उद्वा पतेदुत्प्लुत्य गच्छेत्सं वा विजेत भयवशार्दोहा स्यात् । शार्दूलो व्याघ्रः । "हिंस्राणां प्रदर्शनार्थमेतत् । तदानीमकक्षीरेऽजातीरमासिच्य प्रवृळ्यात् । अनाक्षीरस्या. प्यलामे बोधायनः-यद्यनां न विन्देदकक्षीरेः प्रचरेत् । यद्यर्कक्षीरं न विन्देद्यवपि. प्र० टि०- अभिनिषीदेत्पक्षवातादिना । ऐन्द्रयर्चा हुत्वा तामेव दुयात् ॥ १४ ॥ यदि संवत्सरं न विन्देत्तदा वायव्ययर्चा, आ वायो भूप, इत्यनया जुहुयात् ॥१५॥ नुहुयादित्यनुकर्षः । शुद्धमपि यज्ञानर्हद्रव्यमात्रममिनिषण्णायामिमं मे - वरुण इत्यादिफया ॥ १६॥ अदर्शनं नाशः । धाता ददातु नो रयिमित्यादी धातुचौ ॥ १७ ॥ त्वं नो अग्न इत्याग्निवारुणसंज्ञिकयर्चेत्यर्थः ॥ १८ ॥ आ वायो भूप शुचिपा इत्यादि नियुत्वत ऋक् । सर्वत्र चान्यां दुग्ध्वेत्यादि समान (ष्टव्यम् । अन्यत्र हतेः । उत्पतेदुत्प्लुत्य गच्छेत् । संविनेत तथोद्विना दुर्दोहा स्यात् । शार्दूलः प्रदर्शनार्थो हिंत्राणाम् । अर्कक्षीरं दोहमन्नोग्न आसिच्य प्रचरेत् । अत्राऽऽह बौधायनः-यदि धर्मदुहं न विन्देतान्यां दोहयेत् । यद्यन्यां न पिन्देतानां दोहयेत् ।

·.. ७ पटलः] वाछेश्वरसुधीविरचित्तव्याख्यासमेतम् । ८९९ क्षीरस्यानाक्षीर आश्चोत्य प्रचरेत् ॥ १९ ॥ प्टानि नीहिपिष्टानि श्यामाकपिष्टानि वाऽद्धिः संसृज्य तेः प्रचरेदप्याद्भिः प्रचरेन त्वेव न प्रचरेदिति ॥ १९ ॥ अथातः सुत्यायां प्रवृञ्जनस्यैव मीमांसा ॥२०॥ पूर्वाचायः कृता वेदितव्येत्यर्थः । सा च देशतः कालतः संख्यातः प्रकारतश्च भवति ॥ २० ॥ तत्र कालतस्तावनिर्णयमाह- यदा पुरस्तादारुण्यर स्यादथ प्रज्य उपकाशमु. पव्युपं पुरोदयमुदिते संगवे स्तुते वा माध्यंदिने पवमान आग्नीध्रागारे प्रवृज्यः सकृदेव प्रवृज्य एक हि शिर इति विज्ञायते तदेतदीपसदैः प्र. 'यदा पुरस्तात्पूर्वस्यां दिश्यारुण्यं स्यापिङ्गलवर्णः स्यात्तदा प्रवृज्यः । कल्पान्तर. माह-उपकाशमिति । उप समीपे काशते प्रकाशत इति उपकाशम् । समन्ततः प्रकाशे जात इत्यर्थः। स एकः कालः । उपव्युषम् । उपः समीपे वेत्यर्थः । कालान्तरमाह- पुरोदयम् । उदयात्पूर्वमुदिते सूर्योदयादनन्तरं संगये नवधा कृतस्याहो द्वितीये मागे । स्तुते वा माध्यंदिने पवमाने माध्यंदिनपत्रमानोत्तरम् । सर्वत्र प्रवृज्य इत्यनुवर्तते । प्रवर्य इति शेषः । अथ व्यवस्थामाह-आग्नीधागारे प्रवृज्यः । अत्रापि प्रवर्य इति शेपो बोध्यः । एवमग्रेऽपि । संख्यामाह-सकृदेव प्रवृज्यः । सुत्यायां प्रवृञ्जन पक्षे सकृदेव भवति । तस्य स्तुतिं श्रुतिमुखेनाऽऽह-एक हि शिर प्र०टि०-यद्यां न विन्देतार्कक्षीरैः प्रचरेत् । यद्य न विन्देत यवपिष्टानि वीहिपिष्टानि श्यामकपिष्टानि वाऽद्भिः संमृज्य तैः प्रचरेदिति ॥ १९ ॥ तत्रैवं कृता येदितव्येत्यर्थः ॥ २० ॥ सा च कालतो देशतः संख्यातः प्रकारतश्चेति चतुष्यी भविष्यति । तत्र कालस्य तावन्निर्णयमाह-~-पुरस्तादरुणा स्यात् प्राची दिगरुणकिरणाविला स्यात् । उपकाशं समन्ततः प्रकाशे जाते । उपन्युपमुपासमीपे । समयाध्युपित ईपदाविर्मण्डले । सूर्य उदितानुदितेऽधोदिते । उदिते सर्वोदिते । प्रातः नवधाकृतस्याहः प्रथमे मागे संगवे द्वितीये मागे प्रवृज्य इति सर्वत्रान्वयः । प्रयर्य इति शेषः । अथ देशनिर्णयमाह-- तत्राऽऽग्नीधीय गार्हपत्यस्थानं भवति । औत्तरवदिक होमः । अय संख्यानिर्णयमाह- स च पौर्वाह्निको मुख्यत्वात् । अय प्रकारनिर्णयमाह-- तान्यतानीति जात्याख्यायां महुवचनं व्यक्तिमहत्वापेक्षया वा । तदेतत्सौत्यं प्रवृञ्जनमौपसदेविकल्प्यते न तु समुच्ची. १ क. स.ग 'स्तादाय स्या।

·[२१ प्रो-
सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्-
अनैर्विकल्पेरन्भूर्भुवः सुवरित्यनुवाकेन ।
(ख०१३ ) दधिधर्म भक्षयन्ति ॥ २१॥
इति विज्ञायते श्रूयते । तस्मात्प्रवर्यस्यापि शिरःस्थानीयस्यैकत्वमेव युक्तम् । तदेतत् ।
कालभेदेन बहूनि तान्येतान्युपसत्कालीयैः प्रवृञ्जनैविकरुपेरन विकल्पं मजन्ते । भूर्भुवः
सुवरित्यनुवाकेन दधिधर्म मक्षयन्ति ॥ २१ ॥
यास्ते अग्ने घोरास्तनुच इति घोरास्तन्दो यं
द्विष्यात्तमेताभिरन्वीक्षेत धुनिश्च ध्वान्तश्चेत्यरण्येऽ-
नुवाक्यो गणोऽहोरात्रे त्वोदीरयतामित्यनुटुत्य
खट्फट्जहीति वाचः क्रूराणि ॥ २२ ॥
भूर्भुवः सुवरित्यनुवाकेन कर्मिणो दधिधर्म भक्षयन्ति । यास्ते अग्ने घोरास्तनुव इति
घोरास्तन्व॒ते । यं द्विप्यात् तमेतामिघोरामिस्तनूभिस्तत्प्रतिपादकैर्मन्त्ररित्यर्थः । ईक्षेत
पश्येत् । धुनिश्च ध्वान्तश्चेत्यरण्येऽनुवाक्या बोध्याः । अहोराने त्वोदीरयतामित्युक्त्वा
खट्फटनहीति क्रूरा वाचः प्रयोक्तव्याः ।। २२ ॥
यदि धर्मेण चरकसको वाश्येत विगा इन्द्र
विचरन्स्पाशयस्वेत्येनमभिमन्यायास्मा उभयत
आदीसमुल्मुकं तां दिशं प्रति निरस्यत्य ने अग्निना
संवदस्वेत्यप उपस्पृश्यायैनमुपतिष्ठते सकते अमे
नम इत्पनुवाकशेपेण ॥ २३ ॥
एक: सक एकच(प)दः सुगालो वाश्येत शब्दं कुर्यात्। एनं सगालं विगा इन्द्रेत्याम-
मन्यास्मै सृगालायोमयत आदीष्ठमाचन्तयोवलन्तमुल्मुकमुल्का तो दिशं यस्यां दिशि
सगालस्तां दिशं प्रति निरस्येत् । अग्ने अग्निना संवदस्वेति अप उपस्पृश्यैनमग्निं सकृत्ते
नम इत्यनुवाकशेषेणोपतिष्ठेत् ।। २३ ॥
प्र० टि-यते । अतस्तत्र प्रवृञ्जनमत्र वा ! न तूमयत्रेत्यर्थः । एवं प्रवृज्य तदानी-
मेवोद्वास्य कृतान्तात्प्रक्रमेत् । मक्षयामीत्यन्तः । भक्षयन्तीति वचनात्सर्वे प्रवार्यकारी
यजमानश्च ॥२१॥
यं च वयं द्विष्म इत्यन्तः । विक्षिप इत्यन्तः । अनुवाकद्वयोकं गणद्वयं कपालो.
पधाने विकल्पितम् । उत्तरगणे च नामषटकं पुनर्विकल्पितम् । हन्त्वसावित्यन्तः । इत्ये.
तानि पड्विधानि वाचः क्राणि ॥ २२ ॥
एकाकित्वेनारण्ये संचरन्वत्सान्मारयति योऽरण्यश्वा सोऽयमेकवृकः । अपामुपस्पर्शन
श्रौतम् । मा मा हि सीरित्यन्तः । एनमेकवृकं न तूल्मुकं पुंलिङ्गात् । न चामिलिक-
विरोधः । अग्ने अग्निना संवदस्वेति लिङ्गात् ॥ २३ ॥

·७ पटलः] वाम्छेश्वरसुधीविरचितव्याख्रासमेतम् । ९०१ एवं गृधः सालासफी भयैठक उलूको दीर्घमुखी भूतोपसृष्टः शुकुनिरसङ्मुखो यदेतद्यदीपित इत्यादुलक आपतदीर्घमुखि यदेतद्भूतानि प्रसार्य सपथ्याविन्यतयथारूपं व्याख्यातमुल्मकानरस- नमुपस्थानं च ॥ २४ ॥ गृध्रः ऋन्यात्पक्षिविशेषः । सालावृकी श्वा । एटको मेषः । भयहेतुरेडको मयडको यो हष्टरोमा प्रहरणशीलः । उल्को दिवाभीतः । दीर्घमुखी टिट्टिमः । भूतोपसृष्टः पिशाचाचाविष्टः :: पुरुषः । शकुनिः पक्षमात्रमित्येके । तन्न । तथा सति गृध्रादीना पृपग्ग्रहणानर्यक्यप्रसङ्गात् । किंतु कृष्णशकुनियः । शास्त्रान्तरोक्तेः । असमुखो मुखे सम्बद्रतो जन्तुः । वाश्येतेत्यनुपहः । यदेतथदीपित इति ययालिगममिन्ध्यो- स्मुकप्रत्यसनादिकमुपस्थानं पूर्ववत्कुर्यादित्येवंशब्दार्गः ॥२४॥ अपि वा सार्वत्रिकाण्येवैतानि स्युः ॥ २५ ॥ एतानि गृध्रादिनिमित्तानि प्रायश्चित्तानि सर्वत्रैव स्युः । सर्वेषु निमित्तेषु सर्वाणि प्रायश्चित्तानि स्युः । नतु तत्तन्निमित्तेषु तत्तन्नैमित्तिकानीति व्यवस्थेत्यर्थः । यद्वा सार्व- निकागि प्रयोगे प्रयोगाद्वहिरपि पुरुषार्थतया लोकेऽप्यनुष्ठेयानि ॥ २५ ॥ पदि धर्मधुपक्रिमिणा स्यादत्रिणा त्वा क्रिमे इन्मीत्येतेनानुवाकेनास्या: क्रिमीनहन्यादपि या सार्वत्रिकमेवैतत्स्यात् ।। २६ ॥ मिमिणा क्रिमिभिरुपद्रुता यदि धर्मधुग्मवति तदाऽत्रिणा त्वा क्रिमे हन्मात्यने. नास्याः क्रिमीन्हन्यात् । इदमपि प्रायश्चित्तं सार्वत्रिकं सर्वपशूनां क्रिमिदर्शने कार्यम् । अर्थान्तरं पूर्ववोध्यमिति भावः । नतु अर्मसंयोगेन क्रियते प्रायश्चित्तमिति वचनात् । फ्रतोहिरनुष्ठानं चिन्त्यम् ॥ २६ ॥ म०टि०-गृधः कन्यापक्षविशेषः। सालायक. कोष्टा । एडको मेपः। मयहेतुरेडको मौटको यो हष्टरोमा प्रहारशीलो भवति । दीर्घमुखी टिट्टिमः । उल्को दिवामीतः। भूतोपसृष्टः पिशाचाचाविष्टः पुरुषः । शकुनिः कृष्णशकुनिः । पक्षिमात्रमित्येके । तेषां गृधादिमह- गमनके स्यात् । वदेच्छन्दं कुर्यात् ॥ २४ ॥ गतः ॥ २६॥ क्रिमिणा कृमिमिरान्तरे यवोपपना येस्तुमा सद्यो बभूवेति । क्रिमीन्हन्यादिति । मायास्तापदपनुत्ता आन्तराधानुयाकेन तालिनेनानुमन्त्रिता एव हता भविष्यन्तीति मावः। प्रायश्चित्तं क्रियेतेति शेषः । न केवलं धर्मदुघः । सर्वम्यैव प्रतधुगप्तिहोयादेगौमात्रस्य क्रियतेत्यर्थः । मनादेरपि प्राणिमात्रभ्येत्यन्ये । सुगरण्यादेरपि द्रव्यमानस्येति परे । न त्वकर्मसंपोगिनः । क्रियते प्रायश्चित्तमिति वचनात् ।। २६ ॥ ..

·[२४ प्रश्ने- सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- यभिचरेदाहरावयेत्येतेनानुवाकेन लोहितं जुहुयात् ॥ २७ ॥ शत्रुमुद्दिश्य लोहितमवदाय जुहुयात् । शबोरेव लोहितमवदाय जुहुयादित्याप- स्तम्बः । आज्याहुतिमेव बोधायन आह ॥ २७ ॥ यद्येनमभिजिहीद्वादशरात्रमुपोपितो गत्वैनम- भिव्याहरेद्रह्मणा त्वा शपामीत्येतेनानुवाकेनोत्तुद शिमिजावरीत्येतेनानुवाकेन यं द्विष्यात्तस्य गोष्ठं गत्वा स्वजा नामौषधिस्तो निदध्यादपि वा गोष्ट. स्य दक्षिणां द्वारस्थूणां विचालयेदयज्ञसंयुक्तः कल्पः॥ २८॥ एनं शत्रुममिनिहीपैदमिहर्तुमिच्छेत् । अमिव्याहरेच्छपेत । ब्रह्मणा त्वा शपामी- त्यनुवाकेन । ओपधिं निखनेत् । उत्तुद शिमिजावरीत्यनुवाकः । स्वना स्वयमुत्पन्ना । अवैतेनैव मन्त्रेण दक्षिणां द्वारस्थूणां विचालयेत् । अयज्ञसंयुक्तः क्रतोर्वहिरप्यय- मभिचारप्रयोगो भवतीत्यर्थः ॥ २८ ॥ याद्गाता पुरुषः साम न गायेदध्वर्युरेव गाये- । दूर्भुवः सुचरित्यनुवाफेन ॥ २९ ॥ अध्वर्युरेव पुरुष औद्गात्रेण सानोद्गायेद्भूर्भवः सुवरित्यनुवाकं वदेत् ॥ २९ ॥ अथ ब्रह्मत्वं गमनसंयुक्तेषु दक्षिणा गच्छति स्थानसंयुक्तेष्वास्ते ॥ ३० ॥ (ख०१४)। इति सत्यापाढहिरण्यकेशिप्रवर्पसूत्रे चतुर्विशमश्ने सप्तमः पटलः ।। स्पष्टोऽर्थः ॥ ३० ॥ (ख० १४)॥ इति श्रीमत्कावेरीतीरविराजमानकुम्मघोणपुरनिवासिहोशनिकर्णाटकजा- तीयवाञ्छेश्वरसुधीविरचिते सत्यापाढहिरण्यकशिश्वर्यसूत्रव्या- ख्याने महालिनसमाख्याने चतुर्विशप्रश्ने सप्तमः पटलः । प्र.टि.-यमभिचरेत्तमुद्दिश्य रुधिरमवदानमवदेयद्रव्यं कृत्वा तेन जुहुयात् । अथवा तस्य लोहितमुपायेनाऽऽहृतमवदानं कृत्वेत्यर्थः ॥२७॥ अभिव्याहारः शापः । गावो यत्र तिष्ठन्ति तद्गोष्ठम् | स्वजां स्वयं रूढाम् । स्वन इति लिङ्गव्यत्ययः । अथवा कृषिमन्तरेण स्वयमेवोत्पन्ना शिमिनावरी । द्वारस्थूणा द्वार्वाहुः ।। २८ ॥ अत्रैवौदात्रेण पुरुषसाम्नाऽऽध्वर्यवमेतत्साम विकल्पत इत्यर्थः ॥ २९ ॥ इति सत्यापाटहिरण्योशिप्रवर्णसूत्रटिप्पण्यां महादेवशास्त्रिसंकलितायाँ चतुर्विशप्रश्ने सप्तमः पटलः ॥ %DDD

·८ पटेला ]
महादेवशास्त्रिसंकलितप्रवटिप्पणीसमेतम् ।
अथाष्टमः पटलः ।
-
अवान्तरदीक्षां व्याख्यास्यामः ॥ १॥
आशुक्रियकाण्डादाम्नातः प्रवर्यकल्पो व्याख्यातः । इदानीं तस्यैव काण्डस्योपा-
करणं मन्त्राम्नानक्रममा व्याख्यायते । तयोपाकृतसौम्यकाण्डस्यैवावान्तरकाण्डोपाक-
रणत्वादवान्तरदीक्षेत्याख्यायते । अवान्तरदीक्षासादृश्याद्वा तद्व्यपदेशः । सादृश्यं च
प्रतमध्ये तीक्ष्णप्रतान्तरप्रवेश उप्णोदकादिसंवन्धश्च ॥ १॥
उदगयन आपूर्यमाणपक्षे पुण्ये नक्षत्रेऽपराहे
केशरमाण वापयित्वा प्राचीमुदीची वा दिशमु-
पनिष्क्रम्य खिलेऽच्छदिर्दर्शऽग्निमुपसमाधाय संप-
रिस्तीर्य चतस्त्र औदुम्बरीः समिध आर्दा अम
च्छिन्नाग्राः प्रादेशमात्रीघृतान्वक्ता अभ्याधापयति
पृथिवी समिदित्येतेः प्रतिमन्त्रम् ॥ २ ॥
उदगयने यत्पर्व शुरूपक्षे यत्पुण्य नक्षत्रं वा तस्यापराहे क्रियते । खिले जनेरप्र-
हतेऽरण्यदेशेऽच्छदिर्दशैं यत्र ग्रामस्य न दृश्यते छदिः । अग्निमुपसमाधाय यत्र क्वचा-
निमित्यादिविधिना लौकिकाग्निं निधाय पूर्ववदुपाकृत्य यथोपाकरणे समापने चेत्यत्रो-
तम् । तथा सोमाय काण्टर्पये साहितीम्यो देवताभ्यः सदसस्पतये च पाकयाविघा.
नेन हुत्वेत्यर्थः ॥ २॥
अग्ने तपते व्रतं चरिष्यामीत्यतैर्यथारूपं देवता
उपतिष्ठते ॥ ३ ॥
चतुर्भिर्यजुभिर्यथालिङ्गं देवता उपतिष्ठते ॥ ३ ॥
अथैनः सर्वेपामनुवाकानां प्रभृतीरभिव्याहारयति ।
प्रथमोत्तमयोवो ॥ ४॥
ममृतीरनुवाकानामाद्यानि यपि । अभिव्याहारयति याचयत्याचार्यः । प्रथमो-
त्तमयोर्युनते सवितेत्यनयोः ॥ ४ ॥
उत्तमेनानुवाकेन शान्ति कृत्वा ततः संमील्य
धाचं यच्छति ॥ ५॥
उत्तमेन मन्त्रप्रश्नस्य संमीलयति नेत्रे ॥५॥
अथास्याहतेन वाससा पदाक्षिण संमुखर शिरो
घेष्टयित्वाऽस्तमिते ग्रामं प्रपादयति ॥ ६॥
संमुख सहमुखम् ॥ ६॥

·सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्-
(२४ प्रक्षे-
वाग्यत एतार रात्रि तिष्ठत्यास्ते वा ॥ ७॥
न तु संविशेत् । तिष्ठेदेता रात्रिमुपविशेसंविशेद्वेति तु बौधायनः ॥ ७॥
श्वोभूते प्राचीमुदीची वा दिशमुपनिष्क्रम्य
खिलेऽच्छदिर्दशेऽग्निमुपसमाधाय संपरिस्तीर्य वयः
सुपर्णा इति मुखं विवेष्टय य उदगात्तच्चक्षु-
रित्यादित्यमुपतिष्ठतेऽथैनर पट्तयममिविदर्श-
यति । सप्ततयमित्येके । अग्निमादित्यमुदकुम्भम-
इमान हिरण्यं वत्सं महानमार सप्तमीम् ॥८॥
संपरिस्तीर्यानन्तरं वासोऽपहाय सप्ततयमेवाग्रे दर्शयति । यदा पट्तयं तदा हिरण्यं
लुप्यते । महती नग्ना महानना या स्वरसत एव विवसना परति, बाला कन्येति
यावत् । नेघण्टुकाश्चाऽऽहु:-अप्रासपोडशा नारी नग्नेति ॥ ८॥
त्रीण्यादिवोऽभिविदश्योत्तराण्यभिविदर्शयति ॥९॥
आदितस्तावत्रीणि द्रव्याण्यवश्यं दर्शयितन्यानि । यथालार्म वितराणि ॥ ९॥
( अथैतद्वासो गुरवे दत्त्वा वयः सुपर्णा इत्यादि-
त्यमुपतिष्ठते)॥१०॥
दक्षिणार्थ यासोदानमिति गम्यते ॥ १० ॥
अथास्य ब्रह्मचर्यमधि ।। ११ ।।
अधिब्रह्मचर्यम् । ब्रह्मचर्ये योऽस्य व्रतविशेषः स वक्ष्यत इत्यर्थः । अथवा-अधि
ब्रह्मचर्य प्राकृताद्ब्रह्मचर्यादधिकं यज्ञतमित्यर्थः ॥ ११ ॥
नित्ये ॥ १२ ॥
हवा निन्दो ब्रह्मा प्रथमाध्याने न तु जपादाः ॥ ११ ॥
न नक्तं भुञ्जीत ॥ १३ ॥
नियमात् ॥ १३ ॥
यदि भुञ्जीतव ज्वलितम् ॥ १४ ॥
अशकाववज्वलितं ज्वलनोल्मुकेनाभिद्योदितं भुञ्जीत ॥ १४ ॥
न मृन्मयं प्रति धयीत ॥ १५॥
मृन्मयं प्रति मृन्मयेन न घात न पिदप ॥ १५ ॥
न स्त्रिया न शूद्वेण संभाषेत ॥ १६ ॥
मतत्वात् ॥ १६॥

·८ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रवर्यटिप्पणीसमेतम् । ९०५ न च्छत्रं नोपानही धारयेत् ॥ १७ ॥ न च्छनं धारयेत् । नास्योपानही भवतः ॥ १७ ॥ न चक्रीवदारोहेत् ।। १८ ॥ चक्रीवद्यानं शकटादि ॥ १८ ॥ न गतासुमीक्षेत । न लायात् ॥ १९ ।। गती ॥ १९ ॥ न समाजमीक्षेत ॥ २०॥ जनसमूहवाचकः समाजशब्दः ॥ २० ॥ नापपात्रम् ॥ २१ लोहसीसादिपात्रे भोजननिषेधो गम्यते । अथवाऽपपात्रं पतितादिग्रहणम् ॥ २१ ॥ न हाणि ॥ २२ ॥ न हाण्यारोहयेत् ॥ २२ ॥ न शवानं भुजीत ॥ २३ ॥ सूतकान्नम् । धर्मे ब्रह्मचारिमात्रस्य निषेधाच्च ॥ २३ ॥ नाञ्जीत नाभ्यजीत ॥ २४ ॥ (ख. १५)॥ व्रतकाल इत्यर्थः ॥ २४ ॥ (ख०१५)॥ अष्टमी पर्वणि चोपवसेद्वाग्यतः ॥ २५ ॥ पक्षद्वये ॥ २५ ॥ नैव संविशेत् ॥ २६ ॥ न तासु रात्रिषु संविशेत् । स्थानासनाम्यामेव तु विहरेत् ॥ २६ ॥ संवत्सरमेतद्मतं चरेत् ॥ २७ ॥ संवत्सरादागध्ययनसमाप्तावपि संवत्सरं चरेत् ॥ २७ ॥ एनस्मिन्नेव संवत्सरेऽधीयीत ॥ २८ ॥ नाध्यापयेच बहिः संवत्सरादध्ययनम् ।। २८ ।। पुनर्यावदध्ययनमेतद्बतं चरेत् ॥ २९ ।। योतस्मिन्संवत्सरे नाधीयीतेत्यापस्तम्बः । यद्यसमापितं ततो यावदध्ययनं व्रतमनु- वर्तयेत् ॥ २९ ॥ संवरमरे पर्यवेते माचीमुदीची वा दिशमुपनि- कम्य खिलेऽच्छदिर्दर्शेऽग्निमुपसमाधाय संपरि- स्तीर्य ( पूर्ववाद्विमृज्य मदन्तीरुपस्पृश्य प्रयमेना: । १४

·..
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् [२४ प्रश्ने-
नुवाकेन शान्ति कृत्वा) द्यौः समिदित्यावृत्तमन्त्रैः
समिधोऽभ्याधायाऽऽदित्य उत्तपत्त इत्यात्तै-
देवता उपनिष्ठते ॥ ३०॥ ( उत्तमेनानुवाकेन
शान्ति कृत्वा ) गुरवे वरं दत्त्वा केशश्मश्रूणि
वापयते ॥ ३१॥
पूर्ववद्विसृज्य यथोपाकरणे समापने चेत्यादिना समापनेऽपि समानो विधिरक्तः ।
तथाऽऽवृत्तरन्तिमादारभ्य प्रतिलोमक्रमैः ॥ ३० ॥ ३१ ॥
अथास्य स्वाध्यायमधि नित्ये ॥ ३२ ॥
स्वाध्यायोऽध्ययनम् । पूर्ववद्योजना ।। ३२ ।।
नानुत्सृष्टाध्यायोऽधीयीत ॥ ३३ ॥
अनुत्सृष्टेति सवर्णदीर्घस्थाने परसवर्णश्छान्दसः । अध्यायोत्सर्जनविधिनाऽनूसृष्टा-
ध्यायः पश्चान्नाधीयीतेत्यर्थः ॥ ३३ ॥
न नक्तम् ॥ ३४ ॥
अधीयीतेत्यन्वयः ॥ ३४ ॥
नाभिदोप( म )ब्रह्मचर्यमापय न दतः प्रक्षाल्य
न मासं भक्षयित्वा न केशान्प्रविध्य न फेश.
श्मश्रुलोमनखानि वापयित्वा न स्रग्वी ॥३५॥
अभिदोष रात्रौ । ऋतुगमनादिनाऽब्रह्मचर्यमापद्योत्तरेथुन धीयीत । एवं मांस खादि.
त्वोत्तरेघुर्नाधीयीत । ननु कथमेता ब्रह्मचारिण ऋतुगमनादयः क्रियाः समवन्तीति
शङ्कनीयम् । सत्यं, न तं प्रत्येते निपेघाः क्रियन्ते, किंतु यथा विद्यया न विरोचेत
मनसा ब्रह्मचारिकल्पेनाधीपीतेत्यादिमिः शाहस्थमेव पुनरधीयान प्रतीय.
दोपः ।। ३५ ॥
नाक्तो नाभ्यतो नाऽऽद्रोऽना नानपटे नाभ्रे
न च्छायायां न पर्यावृत्त आदित्ये न हरितयवा-
प्रेक्षमाणो न ग्राम्यस्य पशोरन्ते नाऽऽरण्यस्य
नापामन्ते ॥ ३६॥
अन्यकोऽसनालंकृतः । तदपि पूर्ववव्याख्येयम् । आईः नानाः । आर्दै देशे।
भानपवृष्टे हिमवृष्टितोऽवभृष्टतृणादि अपवृष्टम् । पर्यावृत्त आदित्येऽपराहे । हरितपयाः
सस्यविशेषाः पाः । सर्वप्राधीयीतेत्यन्वयः ॥ ३९ ॥

·८ पटलः 1 महादेषशास्त्रिसंकलितप्रवाटिप्पणीसमेतम् । ९०७ - नागृतमुत्पतितं न लोहितं दृष्ट्वा । न हाणि न शरीराणि न शवं नापपात्रम् ॥ ३७॥ सर्वत्र दृष्ट्वेत्यनुवर्तते । पूर्ववदन्वयः । अशतं मांसं क्रम्यादमुखादेरुद्गत्य पतितं दृष्ट्वा नाघीयीत । लोहितं रुधिरम् । हाणि गृहाणि | शरीराणि शिरःपाण्यादीनि प्राण्यतानीति य वत् । पतितानि तेपामस्थीनि वा । शवं नेक्षेतेत्युक्तं भगवताऽऽपस्तम्बेन प्रमादादृष्ट्वा नाधीयीत । अपपात्रं पतितादि ॥ ३७ ॥ एवमध्ययनार्या नियमा उक्ता इदानीमध्ययनस्यैव प्रकार उच्यते-- (अध्यष्यमाणः) प्राचीमुदीची वा दिशमुपनिष्क्रम्य खिलेऽच्छदिर्देऽग्निमुपसमाधाय संपारस्तीर्य मदन्तीरूपस्पृश्य प्रथमेनानुवाकेन शान्ति कृत्वाऽ- परेणाग्निं दर्भेप्यासीनो दर्भान्धारयमाणः पराची- नमधीयीत ॥ ३८॥ अहरहरध्येप्यमाणो ग्रामानिष्कम्य प्रथमेनानुवाकेन शान्ति कृत्वा पराचीनमधीयीत। युञ्जते मन इत्यादि सविता भूत्वैत्यन्ताननुवाकान्सकृत्सकृदेवाधीयीत । न त्वावर्तये. दित्यर्थः ॥ ३८ ॥ वरं वा दत्त्वौपासने ॥ ३९ ॥ अथवा गुरवे वरं दत्त्वा औपासनेऽग्निसमीप आमीक्ष्ण्येन समापयेत् ॥ ३९ ॥ अध्येप्यमाणो नान्या वाचो वदेव ॥ ४० ॥ अध्येप्यमाणो ग्रामान्निष्क्रान्तः सन्नध्ययनभूतवेदाक्षरेम्योऽन्या वाचो न वदेत् ॥४० अध्येप्यमाणो मदन्तीरुपस्पृश्य प्रथमेनानुवा- फेन शान्ति कृत्वाऽधीयीत । अधीत्य चोत्तमेनेवं कर्मसु यत्र कच शान्तिकृतं पश्येत्पुनरेव शान्ति कृत्वाऽधीयीत ॥ ४१ ॥ शान्ति कृत्वाऽधीयमानोऽपि यत्राशान्तिकृतं पश्येच्छान्त्यमावे यदशुमं कृतं भवति तत्पश्येत्तदा पुनरेव शान्तिमावर्तयेत् । अहरहरध्ययनान्ते च शं नो वात इत्यादिना शान्ति कुंवीतेत्यर्थः ॥ ४१॥ न प्रबर्यायोपनिष्क्रम्यापविश्यान्यदधीयीतान्यदायीत ॥ ४२ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रे चतुपिशमनेटमः पटलः । इति सत्यापादहिरण्यकशिसूत्रे चतुर्विशः प्रश्नः ।

·१०८ सत्यापादावराचतं श्रौतसूत्रम्- [२९ प्रश्न- प्रवर्यः शुक्रियकाण्डलक्षणः, प्रवर्यप्रतिपादनात् । प्रवायोपनिष्क्रम्यानुप्रवर्यकाण्डा- ध्यनार्थं ग्रामादरण्यं प्रत्युपनिष्कान्तस्तदेवाधीयीत, नान्यं वेदमागम् । यदाऽप्यन्यन- मधीते तदाऽप्यप्रविश्य ग्रामं न तदधीयीत, प्रविश्यैव स्वधीयीत । द्विरुक्तिः प्रश्न- समाप्त्यर्या ॥ ४२ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलिताया प्रवायटिप्पण्यां चतुर्विशप्रश्नेऽष्टमः पटलः प्रश्नश्च । D सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- अथ प्रथमः पटलः। विनेययुक्ताखिलासिद्धयर्यलसच्चिदानन्दसुखं मुनीन्द्रम् । नमामि सूत्रार्थविदे मुदाऽहं हिरण्यकेश्याख्यगुरुं कृपाब्धिम् । प्रवर्यशुक्रियविधिश्चतुर्विशे समीरितः । पञ्चविंशे विहाराथै शुल्बसूत्रं विधीयते ॥ उक्ता यज्ञाः । तेषां ह्यायतनानि नियतप्रमाणानि नियतदेशानि तेपामायामविस्तारा- वक्तुकाम आह- अथातो विहारयोगान्व्याख्यास्यामः ॥ १॥ विहारयोगानिति विहियन्तेऽस्मिन्नग्मय इति विहाराः प्राग्वंशादयो गार्हपत्यादयश्च । युज्यतेऽनेनेति योगो रज्जुविशेषः । विहाराणां योगो विहारयोगः। विहरणमेव वा विहारस्तेषां योगो विहारयोगः । तस्य कृत्स्नं प्रतिपादनमित्यर्थः । योगानिति बहु- वचनं बहुमिः प्रकारैर्दर्शयितुम् । दर्शनं प प्राधान्यप्रतिपत्त्यर्थम् । यथा रपादयो नियताप्रमाणा एकस्मिन्नङ्गेऽपि मात्रया विहीयमाने न सम्यग्गच्छन्ति। एवमान्यायतना- दीन्यपि मात्रया विहीनानि साधनमावं न गच्छन्ति । तस्माद्यत्नेन संपादनीयानि । सर्वत्र विज्ञायत इति श्रुतीनामुपन्यासात्सर्वयाऽऽयामादय उकैरेव मार्गः सम्यक्संपा. दनीयाः।आयतनानां श्रेपे चप्रायश्चित्तेन मवितव्यम्। अमुमेवार्थ प्रदर्शयितुं शुल्लान्तरे-- अपातःशब्दी, अथातो विहारयोगानिति । आदितस्तावदिशां प्रहणमनेनाऽऽचायण नोक्तम् । तच्छुत्वान्तरतो ग्राह्यम्-कृत्तिकाः सल्विमा प्राची दिशं न परिनहति (इति)। तासा दर्शनेन मापयेदित्येकं नाणादर्शनेन मापयेदित्येकम् । पित्रास्वात्यो.

·,
१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंफलितमयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् ।
रन्तरेणेत्यपरं मतमिति भगवता बौधायनेन प्राग्नशमानमधिकृत्योचम् । कृत्तिकादयो
यत्र निलीयन्ते सा प्राची दिगिति । चित्रास्वात्योर्मध्य उदकमवस्थाप्य प्रतिनिम्ब
दृष्ट्वा ग्राह्यम् ।
अथवा यत्र देवयननं मृज्जलेन तं देशं समीकृत्य मध्ये शकुं निहत्य शकु.
प्रमाणया रज्ज्वा मण्डलं परिलिख्य शड्कुच्छायाग्रं पूर्वाह्ने यत्र मण्डललेखां स्पृशति तत्र
शकुं निहत्य निर्गमवेलायां चापराहे, ती पूर्वापरो विन्दू प्राची प्रतीची दिगिति सूक्ष्म-
मिच्छेत् । श्वोमूते पूर्वाह्न शड्कुच्छायाग्रे रेसायामेव लक्षणं कृत्वा शकुलक्षणयो-
रन्तरालं प्रतीच्या दिशि यः शकुस्तं प्रत्यपसारयेदुपक्रमदेशं प्रति ॥ १ ॥
यावदायामं प्रमाणम् ॥२॥
यावदायाममित्यव्ययीभावः , यावदवारण इति । किमत्र वाऽवधार्यते । आयाम
एव प्रमाणमिति । न तिर्यमान्यक्ष्णयारज्ज् । ताम्यामपि विहरणस्य शक्यत्वात् । प्रमा-
णसंज्ञायाः प्रयोननं प्रमाणं तृतीयेन वर्धयेदित्यायामसंप्रत्ययार्थम् ॥ २ ॥
तदर्धमभ्यस्य ॥३॥
तदिति प्रमाण परामृश्यते। तस्य प्रमाणस्यार्धं तदर्धम् । अभ्यस्य प्रक्षिप्य प्रमाणस्यो.
परि ॥ ३॥
अपरस्मिस्तृतीये पहभागोने लक्षणं करोति ॥ ४ ॥
अभ्याससहितं प्रमाणमुमयतःपाशं कृत्वाऽपरस्मिन्मागे तृतीये रक्षणं निरन्छन
करोति । आयामस्य पड्मागोने लक्षणं कुर्यात् ।। ४ ।।
पृष्ठयान्तयोरन्तौ नियम्य ॥ ५ ॥
पृष्ठे भवा पृष्ट्या तस्या अन्तयोः शकू निहत्य तयोः पाशौ प्रतिमुच्य ॥५॥
लक्षणेन दक्षिणाऽपायम्य निमित्तं फरोति ॥६॥
लक्षणेन दक्षिणा प्रसार्य यथा षड्मागोना तिर्यमानी शिष्टाऽक्ष्णयारज्जः । एष.
मपसारयति निमित्तं च निहन्यात् ॥ ६ ॥
एवमुत्तरतः ॥ ७॥
एवमुदगपसार्य पूर्ववत्कुर्यात् ॥ ७ ॥
विपर्यस्येतरतः ॥ ८॥
पूर्वस्माच्छयो: पाशमुन्मुच्यापरस्मिन्छी प्रतिमुञ्चेन्। अपरस्माच्छङ्कोः पाशमुन्मुच्य
पूर्वस्मिन् प्रतिमुश्चेत् , म विपर्यासस्तं कृत्वेतरतः, असो तेनैव श्यमकृतेन पड्मागोनेन
टक्षणेन दक्षिणाऽपसार्य दक्षिणमंसमुदगपसार्योत्तरमंसमिति ॥ ८ ॥

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [२५ प्रश्ने .. । स समाधिः ॥९॥ । उक्तेन मार्गविशेषेणाऽऽपादिताः पार्श्वमान्यादय इति समाधिः ॥९॥ तनिमित्तो निहासो द्धिर्वा ॥ १० ॥ निमित्तं कारणं प्रकृतिरिति पर्यायाः । तदेव निरञ्छनार्थ यस्य स तन्निमित्तः । निहासस्तिर्यमान्या वृद्धिर्वा तिर्यड्मान्या एव । किमुक्तं भवति । उक्तेन मार्गेण प्रागायतास्तिर्यगायताः समाश्चतुरश्राः कृता इत्यर्थः ॥ १० ।। आयामं चाऽभ्यस्याऽऽगन्तुचतुर्थमायामश्चाक्ष्णया- रज्जुस्तियङ्मानी शेपः॥ ११ ॥ प्रमाणं वाऽभ्यस्याऽऽयाममात्री रज्जुमायामे प्रक्षिप्याऽऽगन्तोश्चतुर्थमभ्यस्तचतुर्थ- मागमायामे संयोज्य लक्षणं कृत्वा सपाद आयामोऽक्ष्णयारज्नुः। शेपः पादोनायामः सा तिर्यमानी ।। ११ ॥ व्याख्यातं विहरणम् ॥ १२ ॥ विहरणविधिरुक्तः । इयांस्तु विशेष:-अंसौ पूर्वमाययितव्यौ । विपर्यस्य श्रोणी । सममन्यत्। वाचोयुक्तिभेदेन विधानस्यैतत्प्रयोजनम्-आयामतृतीयमभ्यस्य पूर्वस्मिंश्चतुर्थेऽ- ष्टम(र्षे प४)भागोने लक्षणमित्येवमादीनामुपसंग्रहार्थम् । तत्र श्लोकः- आगन्त्वधन च्छिन्नाया मागानन करोति च । ध्रुवं स यावदागन्तु कृत्वकोने निरन्छनम् ॥ विकल्पविधिनोक्के सिद्धे-व्याख्यातं विहरणम्, इति किमर्थमुक्तम् । शुल्वान्तरो.. तांना सधमण्डलानां गौरवप्रतिपादनार्थमुक्तमेवं विहरणं लघीय इति प्रतिपादयि- तुम् ॥ १२ ॥ दीर्घचतुरश्रस्याक्ष्णयारज्जुः पार्श्वगानी तिर्य- मानी च यत्पृथग्भूते कुरुतस्तदुभयं करोति ॥ १३ ॥ दीर्घचतुरश्रस्येत्यर्थः । समस्य मण्टलस्य पार्श्वमान्यादीनाममावाद्विपमचतुरश्रोऽपि चन (चयने) परिगृह्यते । पार्धमानी निर्यमानी कुरुत इति निर्देशाददणयारज्जुरि- त्येकवचन निर्देशाच्च यस्य चतुरश्रस्यैका पार्थमान्येका निर्यइमान्येकवाक्ष्णयारज्जः स गृह्यते । पार्धमान्या कृते चतुरश्रे यावक्षेत्रं भवति निर्यड्मान्या च तदुमयमक्ष्मयारज्जः करोति, पार्धमानीसेनं तिपटमानाक्षेत्रं च करोतीत्यर्थः । वक्ष्यति च त्रिचतुष्टयोरित्या- दिना। त्रिकस्य वर्गों न।। चतुष्कस्य वर्गः गोडश पोटशसुनके लिये पश्चशितिः ।

·१ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचद्रिकाय्याख्यासमेतम् । पश्चिकावर्गः पञ्चविंशतिः । एवं सर्वत्र दृष्टव्यम् । पृथग्रहणं संसों मा मदित्येवमर्थम् । भूतमहणं किमर्थ-यत्पृथक्कुरुन इत्युच्यते । माने संसर्गविशेषोऽपि स्यात् । मृतग्रहणे सत्येप दोपो न भवति ॥ १३ ॥ ताभियाभिरुक्तं विहरणम् ॥ १४ ॥ तामिरुक्ताभिस्तिसृमिरुक्तं विहरणम् । ज्ञेयामिातुं शक्याभिः । मनसा परिकल्पि- तामिरुक्तेन मार्गेण विहरेदित्यर्थः । पृ थ(प्रउ)गादिषु करणीपरिक्षानार्थमेतत्सूत्रमिहाप्यु- पकरिप्यतीत्यत्रोक्तम् ॥ १४ ॥ समचतुरश्रस्याक्ष्णयारज्जुर्दिस्तावती भूमि करो- ति समस्य विकरणीम् ॥ १५ ॥ समस्य चतुरश्रस्यागयारज्नुः समचतुरभक्षेत्रं यावद्भवति तस्य द्विगुणं करोति । समस्य ग्रहणं किमर्थम् ? दीर्घनिवृत्त्यर्थमिति चेन्न । उक्तार्थत्वात् । अक्ष्णयारज्जोरभावा. न्मण्डलस्याप्रसङ्गः । सर्वात्मना समस्य प्रतिपत्त्यर्थमिति तदप्यप्रयोजकम् । अक्ष्णयारज्जु- रित्येकवचननिर्देशात् ॥ १५ ॥ प्रमाणं तृतीयेन वर्धयेत् ॥ १६ ॥ प्रमाणे तृतीय प्रक्षिपेत् ॥ १६ ॥ तचतुर्थेनाऽऽत्मचतुनिशोनेन ॥ १७ ॥ तदिति प्रक्षितृतीय परामर्थते । तृतीयं स्वचतुर्थेन वर्धयेदिति शेषः । आत्मचतु- स्त्रिंशोनेनेति चतुर्थस्य विशेषणम् | तच्चतुर्थ चतुस्त्रिंशद्धा विभज्यकं भागमुत्सृज्य शिष्टेनेत्यर्थः ॥ १७॥ सविशेषः ॥ १८ ॥ सविशेष इति संज्ञा । एवं संव(क)लितस्य मह विशेषेण वर्तत इति अन्वर्था संज्ञा द्वादशे चत्वारि चतुष्टै(ये)कं तदेकं चतुत्रिंशद्धा विभज्यैकं मागमुत्सृजेत् । एवं सिलो. नसठदशाङ्गुलं भवति । द्वादशागुलस्य तिलवर्ग:-एकं नियुतं, पडयुतानि, पट् सह- स्राणि, चत्वारि शतानि, पटिः, चत्वारीति, तिलप्रमाणानि । सप्तदशाङ्गुलस्य तिलोन- स्य तिलानां वर्ग:-त्रीणि नियुतानि, त्रीण्ययुतानि, द्वे सहत्रे, नव शतानि, विंशतिर्नव च । अत्रकं तिलचतुरश्रमतिरिक्तं तेन सविशेष इति संज्ञा । यदि विशेषसहितः किम- नेन प्रयोजनमिति स्वविषयो दोपो न भवतीति तयोः सविशेपो गृह्यमाणो दशतिलक्षेत्रा- ण्यतिरिक्तानि । तेन नीवारशूकार्धमात्रमप्यतिरिक्तं भवति । तस्माद्विशेषमिति (विशेष इति ) व्यवहारार्थमेव भविष्यतीति प्रगणय्य संज्ञा कृताऽऽचार्येण ॥ १८ ॥ , । ..

·[१५ प्रश्नै- ९१२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- प्रमाणं चार्थेन वर्धयेत्तस्यार्धमस्यामिर्धस्य चार्ध- मभ्यन्तरमुदस्येच्छेपस्याध बाह्यतः शिष्टं द्विगुणं कृत्वा मध्ये लक्षणं करोति ॥ १९ ।। (ख. १)। सष्टम् ॥ १९ ॥ (ख०१) ॥ अथापरो योगः ॥ २० ॥ वक्ष्यत इति शेषः ॥ २० ॥ प्रमाणमात्री रज्जुमुभयतःपाशां करोति ॥२१॥ याप्रमाणं चतुरभं कर्तुमिच्छति तावत्प्रमाणां रज्जुमुमयतःपाशां कुर्यात् ॥ २१ ॥ मध्येलक्षणमर्धमध्ययोश्च पृष्ठयायार रज्जुमायम्य पाशयोलक्षणेविति शनिहन्त्युपान्त्ययोः पाशी प्रतिमुच्य मध्यमेन लक्षणेन दक्षिणाऽपा- यम्य निमित्तं करोति । मध्यमे पाशी प्रतिमु- च्योपर्युपरि निमित्तं मध्यमेन लक्षणेन दक्षिणाऽपायम्य शङ्ख निहन्ति । तस्मिन्पाशं प्र. तिमुच्य पूर्वस्मिन्नितर मध्यमेन लक्षणेन दक्षिण- मसमायच्छेदुन्मुच्य पूर्वस्मादपरस्मिन्मतिमुच्य मध्यमेनैव लक्षणेन दक्षिणा श्रोणिमायच्छेदेव- मुत्तरौ श्रोग्य सौ ॥ २२ ॥ मध्येलक्षणमर्धमध्ययोश्च । पाशलक्षणयोर्मध्य इत्यर्थः । पाशयोर्लक्षणेविति शङ्क- निहन्त्युपान्त्ययोद्वितीयचतुर्थयोः पाशी प्रतिमुच्य मध्यमेन लक्षणेन दक्षिणाऽपसार्य निमित्तं काकपदं कृत्वा मध्यमे पाशी प्रतिमुच्योपर्युपरि काकपदं तेनैव लक्षणेन दक्षि- गाऽपसार्य शङ्ख निहत्य तस्मिन्नेकतरं पाशं प्रतिमुच्य पूर्वस्मिन्शङ्कावितरं पाशं तेनैव लक्षणेन दक्षिणमंसमायच्छेत्तत्र शटुं निहन्यात् । स दक्षिणोऽसः । पूर्वस्मात्पाश. मुन्मुच्यापरस्मिन्प्रतिमुच्य तेनैव लक्षणेन दक्षिणां श्रोणिमायच्छेत् । तत्र शङ्ख निह. न्यात् । सा दक्षिणा श्रोणिः । एवमुत्तरतः पक्ष. । इयांस्तु विशेषः । श्रोणिः पूर्व पपादसः ॥ २२॥ अथापरं पृष्ठयान्नयोर्मध्ये च गनिहत्यार्धे तद्विशेषमभ्यस्य लक्षणं कृत्वार्धमागमयेदन्त्ययोः ·१ पटछ:-] • महादेवशास्त्रिसंकलितमपोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । पाशा कृत्वा मध्यमे सविशेष प्रतिमुच्य पूर्वस्मि- नितरं लक्षणेन दक्षिणमसमायच्छेदुन्मुच्य पूर्व- स्मादपरस्मिन्मतिमुन्य लक्षणेनैव दक्षिणार श्रोणिमायच्छेदेवमुत्तरी श्रोण्य सौ ॥ २३ ॥ (ख. २)॥ व्याख्यास्याम इति शेपः । चतुरश्रप्रमाणान्तयोः शङ्क निहत्य तयोर्मध्ये प तृतीय शहूं निहत्याधै प्रमाणार्धे तद्विशेपं तस्यार्थस्य विशेष 'प्रमाणं तृतीयेन वर्षयेत्' इति न्यायेन लक्षणं कृत्वा पुनरर्धमागमयेत्प्रक्षिपेत् । अन्त्ययोः पाशी कृत्वा मध्यमे शती सविशेष पाशं प्रतिमुच्य पूर्वस्मिन्शङ्कावितरं पाशं प्रतिमुच्य लक्षणेन दक्षिणेनापसार्य राहुं निहन्यात् । स दक्षिणोऽसः । पूर्वस्माच्छकोः पाशमपरस्मिन्छको प्रतिमुच्य तेनैव लक्षणेन दक्षिणा श्रोणिमायच्छेत्तेनैवोदगपसार्योत्तरां श्रोणि विपर्यस्यो- तरमंसम् । योगद्वयमिदं समचतुरश्रस्य संपादकम् ॥ २३ ॥ (ख० २)। , प्रमाणं तिर्यग्दिकरण्यायामस्तस्याक्ष्णयारज्जुखि- करणी ॥ २४ ॥ प्रमाणं प्रक्रमादि तिर्यमानी द्विकरणी पार्धमानी तम्यैव प्रक्रमादेः । तस्यैवंभूतस्य दीर्घचतुरश्रस्याक्ष्णयारज्जुखिकरणी त्रिगुणां मूमिं करोति । तिर्यमानीभूतस्य प्रमाणस्य कयं प्रमाणमेक करोति । पार्धमानी द्विकरणी सा द्वौ करोति । तदुभयमक्ष्णयारज्जः करोति । तदुक्तमापस्तम्बेन-'दीर्घस्याक्ष्णयारज्न' इति ॥ २४ ॥ तृतीयकरण्येतेन व्याख्याता । विभागस्तु नव- था ॥२५॥ एतेनैव मार्गेण तृतीयकरणी व्याख्याता । अनया निकरण्या तृतीयकरण्यप्यवगन्तुं शक्येत्यर्थः । कयमित्याह--तृतीयकरणी इति । क्षेत्रं नवधा विमज्य एक मार्ग गृहीयात् । प्रमाणतृतीयं भवति । मिकरण्या तृतीयं भवति । तत्र श्लोकः- अक्ष्णरज्नु निवृत्प्रोका प्रमाणसविशेषयोः । अस्या एकतृतीयं तु तृतीयकरणी विदुः इति ॥ २५ ॥ सुस्ययोश्चतुरश्रयोरुक्तः समासः ॥ २६ ॥ उक्तः समासः । समास एकीकरणम् । चतुरश्रस्याक्ष्णयारज्मुरित्यनेन ॥ २१ ॥ नातामा(प्रमा)णयोचतुरश्रयोः समासः ॥ २७ ॥ उच्यत इति शेषः ॥ २७ ॥ . ११५ ·[२६ ममें- ९१४ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- हसीयसः करण्या वर्षीयसो वृदमुल्लिखेत् ॥ २८ ॥ हसीयसोऽल्पीयसः । करण्या प्रमाणेन वर्षीयसो वृद्धं दीर्घमुलिखेत् । यथाऽत्सीयसः करणी तिर्यड्मानी, वथिसः करणी पार्धमानी तथा दीर्घचतुरश्रमुलिखेत् ॥ २८ ॥ वृद्धस्याक्ष्णयारज्जुरुमे समस्यति ।। २९ ।। दीर्घचतुरनस्याक्ष्णयारज्जुरिति ॥ २९ ॥ तदुक्तं चतुरथाच्चतुरदं निजिहीर्षन्यावनिजिही- चस्प करण्या वृद्धमुल्लिखेबुद्धस्य पार्धमानीमक्षण- येतरत्पार्थमुपसहरेत् । सा यत्र निपतेत्तदप- छिन्यात् ॥ ३०॥ सा पार्श्वमानीतरस्मिन्पार्धे यत्र निपतति स्पृशति तत्रापच्छिन्द्यात् ॥ ३०॥ छिमया निरस्तम् ॥३१॥ छिन्नया चतुरश्रे कृते तन्निरस्तं भवति ॥ ३१ ॥ तथा स्वयमेव दर्शयति-- उपसंहृताऽक्ष्णयारज्जुः सा चतुष्करणी ॥ ३२ ॥ उपसंहृता पूर्व पार्धमानीदानीभक्ष्णयारज्जुश्चतुरश्रस्य सा चतुष्करणी ॥ ३२ ।। छिन्ना चेतरा च यत्पृथग्भूते कुरुतस्तदुभयं फरोति ॥ ३३॥ द्विपुरुषा छिन्ना पार्श्वमानीतरा तिर्यमानी च यत्पृथग्भूते कुरुतस्तदुमयं द्विपुरुषा. क्ष्णयारज्जुः करोति ॥ ३३ ॥ कपमित्याह- तिर्यमानी पुरुष शेपस्त्रीन् ॥ ३४ ॥ तिर्यमानी पुरुषं करोति । शेषस्त्वक्ष्णयारी तदुमयं सस्याक्ष्णपारज्जुरिति श्रीकरोति ॥ ३४ ॥ तदुक्तम् ॥ ३५॥ तवाप्युक्तम् ॥ ३५ ॥ दीर्घचतुरथर समचतुरभं चिकीर्षपस्तिर्यस्मा न्याऽपच्छिद्य शेषं विभज्योभयत उपदध्याव ॥ ३६॥ (ख०३)॥ दीर्घषतरनं समचतुरभं कर्तुमिच्छस्तियमान्या नियमानीप्रमाणेनापछि शेष विभज्य द्विमा कृत्वा तदुमयतोऽप्रत पार्श्वतधोपदध्यालिक्षिपेत् ॥ ३९ ॥ (व.३) ।

·3 पटलः ] महादेषशालिसकलितपयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ९१५ खण्डमागन्तुना संपूरयेत् ॥ ३७ ॥ सण्डमागन्तुनाऽतिरिकेन पूरयेत् । पूरयित्वा तदतिरिक्कं त्यजेत् ॥ ३७॥ तस्य निहास उक्तः॥३८॥ तस्य त्यागविधिरुतः ॥ ३८ ॥ समचतुरभं दीर्यचतुरनं चिकीर्षन्यावचिकीत्ता- वती पार्षमानी कृत्वा यावदधिकर स्यातच. यापरिमाणं विभज्य ययायोगमुपदध्यात् ॥३९॥. समचतुरनं दीर्घचतुरदं कर्तुमिच्छन्यावता दीर्घमूतेन प्रयोभनं तावत्पार्धमालिख्य यदधिकक्षेत्रं तद्यथायोगं यथा तत्क्षेत्रं युज्यते तया क्षिपेचतुरनं विमज्योमयतः । प्रउगे विनियोगोऽवकीर्णिपशी च ॥ ३९ ॥ चतुरथं मण्डलं चिकीर्षन् ॥ ४० ॥ यचतुरभं मण्डलं कर्तुमिच्छेत् । स्पचक्रादौ विनियोगः ॥ ४० मध्यात्कोट्यां निपातयेत् ॥ ४१ ।। मध्यमे शको पाशं प्रतिमुच्य कोट्यामायच्छेत् । कोणेनाऽऽयच्छेदपसार्य तत्र लक्षणं कृत्वा ॥११॥ पार्थतः परिकृप्यातिशयतृतीयेन सह मण्डलं परिलिखेव ॥ ४२ ॥ तेनैव लक्षणेन पार्श्वत आकर्षेत् । परिकृष्टं यावश्चतुरश्नमर्षमण्डलं परि. टिखेत् ॥ १२ ॥ सानित्या मण्डलम् ।। ४३ ॥ साऽनित्या मण्डलं करोति । अनित्या स्थूला ॥ १३ ॥ यावद्धीयते तावदागन्तु ॥४४॥ यावदीयते तावत्पार्धन गच्छति । एतच वचनमासम्मतरत्वल्यापनार्थम् ॥ ११ ॥ मण्डलं चतुरनं चिकीर्पविष्कम्मं पश्चदशमा- गान्हत्त्वा दावुदरेप्रयोदशावशिष्यन्ते साऽनित्या चतुरयम् ॥४५॥ मण्डलं चतुरभं कर्तुमिच्छन्मण्टलस्प विष्कम व्यासं पञ्चदशधा विमन्य द्वो मागो त्यनेत् । त्रयोदश मागाः शिष्यन्ते । तेप्रयोदशमिमिता रज्नुस्तावले पतुरनं करोति । सा पानित्या स्यूतरा । प्रयोदशावशिष्यन्त इति वचनं शुत्वान्तरोतादपि मानव- (नाद)मिति स्यापनार्थम् । ( सीयमुतमामे ) विनियोगः । तत्र प्राच्येकादथिनी ·। . १२६ प्रश्ने- - ९१६ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- मातव्या । तत्रार्घाडगुलेन प्रादेशमात्रं वेदिखण्डमुपादातव्यम् । यदि द्वादशाङ्गुला उपरा (प्रादेशाः ), अर्धप्रादेशाङ्गुलहीनां पत्रिंशत्प्रक्रमा प्राची वेदि विमाय यूपावटी- याच्छड्कोर्दक्षिणे पडड्गुले शकुं निहत्य तावद्व्यासा चतुस्त्रिंशत्प्रक्रमायामा प्राची वेदिर्मातव्या । दशानां क्षेत्रं सूत्रकारोपदेशेन पञ्चविंशतिशतानि चत्वारिंशदधिकानि अगुलिक्षेत्राणि । तथाऽ( या व्य )ोड्गुलं गृह्यते । तेन वेदिच्छेदोऽर्धमानेषु । पूर्वा र्धाना वेदिसंस्कारो न क्रियते । अतिरिक्त क्षेत्र निरस्तं मवति । वेदेश्चावटेषु विच्छि- तिर्भवति ॥ ४५ ॥ प्रमाणेन प्रमाणं विधीयते चतुरश्रम् ॥ ४६॥ प्रमीयते क्षेत्रमनेनेति प्रमाणं प्रक्रमादि । यत्र प्रमाणेनैव चोदना तत्र तेनैव चतुरभं विधीयत इति प्रत्येतव्यम् । दक्षिणेन पुरुषं दक्षिणे पक्ष इत्यादिषु च संख्या विव- क्षिता ॥ १९॥ आदेशादन्यत् ॥ ४७ ॥ आदेशो विधिः । विधेरन्यद्भवति । यत्र विधीयते तत्रान्यदपि मवति । तेनैव प्रमा. णेन गार्हपत्यो(त्य)चित्युपरवादि ।। ४७ ॥ द्वाभ्यां चत्वारि ॥४८॥ द्वाभ्यां प्रक्रमाम्यां चतुरश्रे कृते चत्वारि पुरुषप्रमाणानि भवन्ति ॥ १८ ॥ मण्डलानां चतुरश्रकरणमुक्तम् । इदं तु नोक्तम्-इयत्या रज्ज्वा 'इयत्क्षेत्रं भवतीति। अत इदमुच्यते- विभिनव ॥ ४९॥ नव चतुरश्राणि भवन्ति । तथा भूमावालिख्य द्रष्टव्यम् ॥ १९॥ यावत्ममाणा रज्जुस्ताववस्तावती वर्गान्करोति ॥ ५० ॥ यावत्प्रमाणा यावदायामा रज्जुस्तावतो वर्गान्करोति । पड्कीः करोति यावत्संख्या- युतप्रमाणा तावत्संख्यायुक्ताः पतीः करोति । पञ्चप्रमाणा पश्चसंख्यायुक्तान्वर्गान् करोति । एवं सर्वत्र नियोजनीयम् ॥ ५० ॥ तथोपलब्धिः ॥५१॥ भूमावालिल्य प्रेक्षित तथैवोपलम्यते दाम्या कृत उभयतो लिखेत् । पवार शृङ्गाणि भवन्ति । पञ्चभिः कृते पञ्चधोमयतो विलिखेत् । पञ्चविंशतिः शृङ्गाणि भवन्ति । एवं सर्वत्र द्रष्टव्यम् ॥११॥ - ।

·--
२ पटलः ] • महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्पाख्यासमेतम् ।
अध्यर्धपुरुपा रज्जुद्री सपादों करोति ।। ५२ ॥
उपर्यधै यस्याः साऽध्यर्धा तया कृते चतुरश्रे सपादौ द्वौ करोति । एकस्य वर्ग एकः ।
तस्याग्रतः पार्वतश्च द्वावर्धा पूर्वेण सह द्वो | अर्धेन यच्चतुरनं कृतं कोट्यां सपादस्तेन सह
सपादौ द्वौ करोति । एवमेवोत्तरसूत्र योजयितव्यम् ॥ १२ ॥
अध्यर्घतृतीयपुरुषा पट्सपादानयात्यन्तप्रदेशः ॥ ५३॥
सात्रिको विधिः ॥ १३ ॥
यावता यावताऽधिकन परिलिखति तत्पा-
र्थयोरुपदधाति ॥ ५४॥
यायता छेदेनाधिकेन परिलिखति तत्पार्श्वयोरगतश्योपदधाति ।। ५४ ॥
यत्तेन चतुरभं करोति तत्कोटयाम् ।। ५५ ।।
एवं लिखितेनैव यधतुरों कोटयां तेनैय सह संख्या बोद्धव्येति ॥ ५५ ॥
मण्डलपूरणे चैनक भवति । अर्धनार्धमिति कस्यचिद्रान्तिः स्यात् । तीमपाकई.
माह-
अर्धप्रमाणेन पादप्रमाणं विधीयते ॥ ५६ ॥
प्रमाणास्यार्धप्रमाणेन पादप्रमाण विधीयत इति ॥ १६ ॥
अस्येव कारणमाह-
अर्धस्य द्विप्रमाणायाः पादपूरणत्वात् ॥ ५७ ॥
अर्धस्य प्रमाणं पुरुषमात्रं तदायामः, पादानां पूरणम् । यतस्तदुकं वाम्या चत्वा.
रीति ॥ ५७ ॥
तृतीये नवमी कला ॥ ५८ ॥ ( ख० ४)॥
इति सत्यापादहिरण्यफेशिसूत्रे पञ्चविंशमश्ने प्रथमः पटलः ।
प्रमाणतृतीयेन नवमी कला नवोऽश इत्यर्थः। तदुक्तं त्रिमिनवेति ॥१८॥(स.)।
इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलिताया
प्रयोगचन्द्रिकायां पञ्चविंशप्रश्ने प्रथमः पटलः ।
अय द्वितीयः पटलः।
आम्यायिफे विहारे गार्हपत्याहवनीययोरन्त-
राले विज्ञायते ॥ १ ॥
पूर्वमविशेषेण मानमुखम् । आन्यायिक इयान्विस्तार एवं विहर्तव्यमिति वि.
विधानामाह-गार्हपत्याहवनीययोरस्तराळे यथा स्यादाहवनीयदक्षिणाग्योदक्षिणाशि
गार्हपत्ययो मा मूदित्यपमर्थ गाई पत्याहवनीयग्रहणम् । विज्ञायते श्रूयते ॥ १॥

·[२६ प्रश्ने- सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम् अष्टासु मनमेषु ब्राह्मणोऽग्निमादधीत । एकादशसु राजन्यः । द्वादशसु वैश्यः । चतुर्विशत्यामपरिमिते यावता वा चक्षुपा मन्येत । तस्मान्नातिदूरमाधेय इति सर्वेपामविशेपेण श्रूयते ॥ २ ॥ इयताऽन्तरालेन विहारसंपत्तिर्भवतीति मननम् । अतिदूरप्रतिषेधो व्यवायपरिहारार्थः । यतिदूरमाधीयते तदाऽश्वादयो न व्यवेयुः ॥ २ ॥ दक्षिणतः पुरस्ताद्वितृतीयदेशे नेदीयसि गाईपत्यस्य दक्षिणार्विज्ञायते ॥ ३ ॥ दक्षिणतः पुरस्ताइक्षिणाप्राक्कोणदेशे वितृतीयदेश ईपदूनतृतीयदेशे । कस्य वितृतीय- .देशः, गाईपत्याहवनीययोरन्तरालस्य । नेदीयस्यासन्नवितृतीयदेशे । पार्थादित्यर्थः । दलि- णामेरायतनस्थानमिति श्रूयते ॥ ३॥ तत्कयं गृह्यत इत्याह- गार्हपत्याहवनीययोरन्तरालं पञ्चधा पड्धा वा संभुज्य पठए सप्तमं वा भागमागन्तुमुपसमस्य समं त्रैधं विभज्य ॥४॥ गार्हपत्याहवनीययोरन्तराल पञ्चधा विभज्य षड्धा वा । यदि पञ्चधा तदा षष्ठो भाग आगन्तुकः । यदि षड्धा तदा सप्तमो माग आगन्तुकः । तदुपसमस्य संयोज्य सम, विज्य आगन्तुना सह वितृतीये मा भूदिति समग्रहणम् ॥ ४ ॥ अपरस्मिस्तृतीये लक्षणं करोति गाईपत्याहव- सनीययोरन्तौ नियम्य लक्षणेन दक्षिणाऽपायम्य 1 . निमित्तं करोति । दक्षिणामेरायतन श्रुतिसामtervsोन ॥ ५४ सामर्थ्यममिधानशक्तिः । अस्याः श्रुतेरयमेवार्थ इति । तेन त्रिप्रक्रमविस्तारायामानि श्रीणि चतुरश्राणि कृत्वा । अपरस्मिश्चतुरश्र उत्तरांस आहवनीयमित्येवमादयो निरस्ता भवन्ति । सर्वत्राग्न्यायतनानि चतुरश्राणि मण्डलानि वा । इह तु मण्डलं गार्हपत्यमर्धमण्ड- लमन्याहार्यपचनं चतुरश्रमाहवनीयमिति स्मरन्ति प्राञ्चः । मण्डलचतुरश्रयोरुको विधिः । दक्षिणाः प्रयोग उच्यते-पिशीलद्विकरण्या चतुरनं कृत्वा पूर्वोक्न विधानेन मण्डल कुर्यात्तस्य मण्डलस्य विष्कम्मचतुर्मागं दक्षिणाग्नेः पूर्वनिहिताच्छकोख्दगपसार्य राजकू निहत्य तस्मिन्पाशं प्रतिमुच्य विष्कम्मान मण्डलं परिलिख्योत्तरमधैं त्यजेत् । हमलोको- 4 .ग. मन्यते।

·..
२ पटक।] महादेवशास्त्रसकालतमयोगचदिकाव्याख्यासमेतम् ।
दक्षिगाग्नेर्हताच्छड्कोरुदक्शड्कुर्दशाङ्गुले ।
एकादशतिलैरुने कार्यः स धनुपा समः ।।
तस्मिन्पाशं प्रतिमुच्य विंशत्या य(त्याऽऽय)तया लिखेत् ।
उनया तु द्वाविंशतितिरीरधैं त्यजेदुदक् ' इति ॥५॥
यनमानमात्रीत्यादिदार्शिक्या वेदेः श्रुतिरथै विमानविधिनेव व्याचष्टे-
यजमानमात्री माच्यपरिमिता वा यथाऽसन्नानि
हवीपि संभवेदेवं तिरश्ची पाचौ वेधसायुन्नय.
त्यभित आइवनीयं प्रतीची श्रोणी अभिगार्हपत्य
मध्ये संनततरैवमिव हि योपति दार्शिक्या देविना-
यते । अपरेणाऽऽहवनीयं यजमानमात्र दीर्घचतुरश्रं'
विहृत्य तायती रज्जुमभ्यस्योभयतः पाशौ फरोति।
मध्ये लक्षणं दक्षिणयोः श्रीण्यसयोरन्तो नियम्य
लक्षणेन दक्षिणाऽपायम्य निमित्तं करोति । रज्जु
नियम्यान्ती समस्य दक्षिणस्याः श्रोणेर्दक्षिणमा
समालिखेत् । एवमुत्तरतः । तिर्यमानी द्विगु-'.
णां तया कृत्वा पक्षात्पुरस्ताचोपलिखेत् । विमि-
तायां पुरस्तात्पार्धमान्पायुपसरहरेच्छुतिसाम-
ात् ॥ ६ ॥
अपरेणाऽऽहयनीयमेकरज्ज्वादिमिदीर्घचतुरश्रं विहत्य संपाद्य यजमानमात्री पार्श्वमानी,
यथाऽसन्नानि वीपि संमवेत् परस्परमसंघटितानि तिष्ठन्ति तथा तिर्यमानी 1 तस्या-
निमागोना या तिरीति बोधायनीये शुल्लान्तरे च प्रतिपादितम् । तापती रनमः
म्यस्योभयतः पाशौ कृत्या दक्षिणयोः श्रोण्यंसयोरन्तो नियम्य पाशी प्रसिमुच्य सक्ष
गेन दक्षिणाऽपायम्य निमित्तं शकुं निहत्य तस्मिशको रज्जु संयोज्य पाशावुन्मुच्यः
केन हस्तेन गृहीत्वा दक्षिणां श्रोणिमारम्य यायदक्षिणांसमाटिरोत् । एवमुत्तरपार्धमालिं:
सेत् । एतत्संनततरस्वं वेदेः । तिर्यमान्यामध्येवं कुर्यात् । तिदमानीप्रमाणां रन-
मभ्यस्य मध्ये लक्षणं कृत्या पोण्यन्दे पाशी प्रतिमुच्य पार्धादपसार्य सत्र शड्डू निहाय
सत्र र प्रपद्यान्तो समस्य दक्षिणा श्रोणिमारम्य याषदुत्तरप्रोणि तार्यदालिखेन ।
एवं पुरस्तादपि करोति । एवमुन्नयनं श्रोग्यसयोः । एवं प्रकारा हि योपा । हिशब्दो
रूपासिनी । प्राशिराः स्येवमेवरेयर्थः । विमितायामेवं चतुरश्रमापादितायो पुरस्ता-
स्पार्धमान्यायुपसंहरसंकोनयेत् । श्रुतिसामर्यात् । पुरस्ताद(ड) हायसीति सेपा श्रुतिः
तस्याः सामर्थ्यात् । इतरमा योपासादृश्यमपि न म्यान् ॥ ९॥

·.
सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्-
(२५ प्रश्ने-
o
त्रिशत्पदानि प्रक्रमा वा ॥ (ख०५ )। पश्चा.
त्तिरची भवति पशिलाची चतुर्विशतिः
पुरस्तात्तिरवीति सौमिक्या वेदे विज्ञायते। पति-
शिकायामष्टादशोपसमस्यापरस्मादन्तावादशसू
लक्षणं पञ्चदशसु लक्षणम् । पृष्ठयान्तयोरन्तौ
नियम्य पाञ्चदाशकेन दक्षिणाऽपायम्य शकुं
निहन्त्येवमुत्तरतस्ते श्रोणी ॥ ७ ॥
पदानीत्यस्मदीया श्रुतिः । त्रिंशत्पदानि प्रक्रमा वा पश्चात्तिरश्ची तिर्यमानी मवति ।
पत्रिंशत्पृष्ठ्या प्राची। चतुर्विशतिः पुरस्तात्तिर्यमानी भवतीति सौमिक्या वेदेः सोमे
श्रुतिः। पत्रिंशिकायां रज्ज्वामष्टादशोपसमस्य प्रक्षिप्यान्तयोः पाशा कृत्वाऽपरस्मादन्ता-
द्वादशसु लक्षणमंसार्थ पञ्चदशसु लक्षणं श्रोण्यथै निरन्छनं कृत्वा पृष्ठ्यान्तयोः प्राग्वं.
शस्य मध्यमालालाटिकांस्त्रीन् प्राचः प्रक्रामन् प्रक्रम्य शकुं निहत्य तस्माच पुरस्तात्
पत्रिंशत् प्रक्रमे शकुं निहत्य तयोः पाशौ प्रतिमुच्य पाश्चदशिकेन दक्षिणाऽपायम्य
, शकुं निहन्ति, सा दक्षिणतः श्रोणी । एवमुत्तरतोऽपसार्य शकुं निहन्यात्, सोत्तरा
..
श्रोणी ॥७॥
विपर्यस्तयाऽसौ तेनैवापायम्य द्वादशिके शकुं
निहन्त्येवमुत्तरतस्तावसौ ।। ८ ॥
शङ्कोः पाशायु-मुच्य पूर्वपाशमपरस्मिन् प्रतिमुश्चेत् । अपरं पूर्वस्मिन्प्रातिमुचेत् ।
सविपर्यास: । एवं विपर्यस्तया रज्ज्वाऽसौ मातन्यौ । तेनैव निरन्छनेन दक्षिणाऽपसार्य
द्वादशिक शकुं निहन्यात् । तेनैवोद्गपसार्य द्वादशिके शकुं निहन्यात् । तासौ । महा-
वेया मानं किमर्थमिदमुच्यते । यावता सिद्धमेतत् । अनेकरज्जावहरणाषिपक्षयोक्तमिति
केचित् परिहरन्ति । आयाम वेत्यास्मिन्पक्षेऽपि द्वादशिके लक्षणं पाश्चदशिके लक्षणं
सप्तविंशत्यादौ निरन्छनमिति लक्षणबाहुल्यप्रतिपादनार्थमित्यपरे । समचतुराणां
दोचतुराणां च विहरणमुक्तम् । इह तु दीविषमचतुरश्रस्येत्यन्ये ॥ ८ ॥
सदेकरज्ज्वा विहरणं त्रिकचतुष्कयो: पश्चिमाऽक्ष्णयारज्जुः ॥९॥
यस्य चतुरश्रस्य निका तिर्यमानी। चतुष्का पार्धमानी । तस्याक्ष्णयारऽनुः
पशिका ॥९॥
ताभिनिरभ्यस्ताभिर मी ॥ १० ॥
सामिरंसी मातव्यो । त्रिकं निरम्यानयुक्तं द्वादश भवन्ति । चतुष्फ पोडश ।
पधिका विशतिः । यूपावटीयाच्छड्कोः पश्चात् पोरशसु शरईं निहत्य तस्मिन्याधिका-
भ्यास प्रतिमुच्य यूपावटीये साम्पासं त्रिकं प्रतिमुच्यांसावायच्छन् ॥ १०॥

·९२१.
२ पटला) - महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् ।
चतुरभ्यस्ताभिः श्रोणी ॥ ११ ॥
ताभिरेव चतुरम्यासयुक्ताभिः श्रोणी मातव्ये । पोदशसु यः शङ्कुरुक्तस्तस्मिन्प-
चिकाम्यासं पञ्चविंशतिकं प्रतिमुध्य प्रथमनिहते शङ्को त्रिकं साभ्यास पञ्चदशिकां
प्रतिमुच्य तामिः श्रोणी विहरेत् ॥ ११ ॥
- द्वादशिकपश्चकयोस्त्रयोदशिकाऽणयारज्जुस्ताभिर सौ ॥ १२ ।।
यूपावटीपाच्छहोः पश्चात्पञ्चसु शहुँ निहत्य तस्मिस्त्रयोदशिकां प्रतिमुच्य यूपा-
वटीये पश्चिका द्वादशिका च प्रतिमुच्य ताभिरंसी मातव्यौ ।। १२ ॥
द्विरभ्यस्ताभिः भोणी ॥ १३ ॥
यूपावटीये प्रयोदशिका साभ्यासा प्रतिमुच्य साम्यासां द्वादशिक प प्रथमनिहते
पश्चिकां घ साम्यासां ताभिः श्रोणी मातव्ये ।। १३ ॥
पञ्चदशिफाटफयोः सप्तदशिकाऽक्ष्णयारज्जुस्ताभिः श्रोणी ॥ १४ ॥
अपमानितशङ्कोरटा शकुं निहत्य तस्मिन्सप्तदशिकामाष्टका च प्रतिमुच्य प्रथम-
निहते पञ्चदशिका ताभिः श्रोणी ॥ १४ ॥
द्वादशपञ्चविशिफयोः सप्तनिशिकाऽक्ष्णयारज्जुस्ताभिरसी ॥१५॥
प्रथमनिरताच्छड्कोः पुरस्तात्मक्रमे शकुं निहत्य तस्मिन्पञ्चप्रिशिका सप्तत्रिशि-
कां च प्रतिमुच्य यूपावटीय द्वादशिका तामिरंसौ मातव्यो । १५ ।।
एतावन्ति यानि वेदिविहरणानि भवन्ति ॥ १६ ॥
एतावन्तीत्येव शुल्लमूलानि ज्ञातुं शक्यानि येदिविहरणानि भवन्ति, अन्ये शुद्ध-
मूलान्कल्पयितुमशक्याः । तम्मादेतावन्तीत्यवधार्यन्ते ॥ १६ ॥
अष्टाविशत्योनं पदसहसं महायेदिः ॥ १७ ॥
नवशतानि विसतिश्च पदप्रमानि प्रक्रमप्रमाणानि या चतुरश्राणि महावेदिः । मह.
दहणं किमर्थम् । पदप्रमिताया महाद्या सदोहविर्धानादीनामपि पदेनैव मानार्थ प्रक्रममि-
तायामरलि मेरेव नवारनि तियाँगत्यरत्नमानं सदसो पिहितम्। नवारनि तिर्थगिति.
नियतप्रमाणविधानात् । अरनिने विधानादनुमीयते । तथा हविर्यानस्य ध्यरनिवि-
स्तारं नवारनिया)याममित्यनुमीयते । तत्कथं तयोर्मा लम्यत इति । उच्यते-
पत्वारिंशदधिकानि पञ्चशतान्यनुलिप्रमाणानि पदविमिताया देरायामः । पर्दा
पपदशाममिति वचनात् । सदसः पश्चात् पञ्चचत्वारिंशददगुठं पोडशाधिक शतद्वयं
सदोहविर्धान यो यं पचचत्वारिंशत् संचारः । हविर्धानम्य पोटशाधिक शतद्वयमशिष्ट
मष्टादशाङ्गुटम् । तस्मादुत्तरपेदि सदोषिर्धानानामन्तवेधसमवादिः पपनाया,
भरत्ने : यल्पनीयः । तदुभयमपोदिनं भवति । भनो येन येदिमिता में
माना महन्मयामिति स्थितम् ॥१७॥

·(२६ पन्ने-
९२२
सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्-
दक्षिणादसाद्वादशसु दक्षिणस्याश्रोण्या निपा-
तयेच्छेदं विपर्यस्येतरत उपदध्यात् । सा दीर्घ-
चतुरमा महावेदिस्तथायुक्ता संचक्षीत ॥ १८ ॥
दक्षिणमादेसादारम्य द्वादशस्वेव ओण्यां निपातयेत् । त्रीणि पदानि श्रो
धानि विपर्यस्योत्तरस्मिन्नंसे मनसा स्थापयेत् । एवं कृते सप्तविंशतिविस्तारा षधि-
शदायता दीर्घचतुरश्रा भवति । तथाभूतां गणयेत् ॥ १८ ॥
सौमिक्या दितृतीये यजत इति सौत्रामण्या विज्ञायते ॥ १९ ॥
वेदितृतीये यजेतेति दाशिकपाशुकयोरसंभवात्सौमिकं लम्यते । अतः सौमिक्या
इत्युक्तम् ॥ १९ ॥
'प्रक्रमस्य तृतीयकरणी प्रक्रमस्थानीया भवति ॥ २० ॥
तृतीयकरणी प्रक्रमस्थाना । स्थानान्ताद्विमापेति च्छप्रत्ययः । तृतीयकरणी पट्-
त्रिशिकायामित्यादिना विहरेत् ॥ २० ॥
त्रिकरण्या वा ॥२१॥
घक्ष्यमाणेन विधिना ॥ २१ ॥
अष्टिकदशिक तिर्यमान्यौ ॥ २२ ॥ द्वादशिका पृष्ठया ॥२३॥
अष्टिका तिर्यमानी पुरस्तात् , पश्चादशिका | पृष्ठया द्वादशिकायामा । द्वादशसु
पडुपसमस्यापरस्मादन्तात्पञ्चसु लक्षणं चतुर्यु लक्षणं कृत्वा पृष्ठ्यान्तयोरन्तौ नियम्य
पश्चदशिकेन दक्षिणाऽपायम्य दक्षिणतोऽपसार्य शकुं निहन्यात् । एवमुत्तरस्ते श्रोणी
विपर्यस्तयांऽसौ पञ्चदर्शिकेन दक्षिणाऽपायम्य चतुर्पु शकुं निहन्यात् । एवमुत्तरतस्तावसो
मवतः ॥ २२ ॥ २३ ॥
त्रीणि चतुर्विशानि पदशतानि सौत्रामणिकी
वेदिः ॥ २४ ॥
दक्षिणस्मादसादारम्य चतुर्वेव दक्षिणस्यां श्रोण्यां निपात्य च्छेदं विपर्यस्येत्यादि
पूर्ववत् । द्वादशपदविस्तारा द्वादशपदायामा भवत्येवं संचक्षीत ॥ २४ ॥
द्विस्तावा वैदिर्भवतीति चाश्वमेधे विज्ञायते ॥ २५ ॥
कस्य द्विस्तावा? सोमिक्या: । प्रकृतत्वात्प्रकृतित्वाध ॥ २५ ॥
मक्रमस्य द्विकरणी मप्रामस्वानीया भवंति ॥२६॥
द्विकरण्या प्रमाणं तृतीयेन वर्धयेदित्यादिना वर्धितेन तदेव पिहरणम् ॥२९॥

·+
3 पटलः] महादेवशान्निसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ९२३
भक्रमो द्विपदस्त्रिपदो बा ॥ २७ ॥
द्विपदस्त्रिंशद्गुलः । विपदः पश्चचत्वारिंशदगुलः । पदं पश्चदशाङ्गुलमिति यच-
नात्॥ २७ ॥
मामे यायाफामी शब्दार्थस्य विशयित्वात् ॥ २८ ॥
काम इच्छा , यषाकाम एव यायाकामी । यषेच्छा तथा गृहीयात् । प्रक्रमोऽध्यर्ध-
प्रक्रमो विप्रष्टप्रक्रम इति नैवमन्वर्थसंज्ञा । पदादधिकस्य मानार्यस्य पाचको यदा
यौगिकस्तदा द्विपदं मिपदं वा । अतिक्रामत्यनेनेति क्रमः । प्रकृष्टः क्रम इति । यदा
तिरूढः कल(प)नार्थद्रव्यवचनात्पदादधिक प्रक्रम इति । शब्दार्थस्य विशयित्वात् ।
विशयित्वं कल(प)नार्थानामपि पाचकत्वादनेन वाचकत्वम् । शव्दार्थानां विशयित्वं
यतः॥ २८ ॥
कस्य पदादयो ग्रहीतव्या इत्याह-
पजमानस्य ॥ २९॥
यजमानस्य पदं माझं स्वामित्यात् ।। २९ ॥
अध्यर्यो |॥ ३०॥
वाशब्दः पक्षव्यावृत्ती । न यनमानस्य ॥ ३० ॥
अध्ययुरेव कुतः-
एपहिचेष्टानां फर्ता भवति ॥ ३१ ॥
घष्टन्त इति चेष्टाः कर्माणि । स कर्मणां कर्ता यतः । हिशब्दो हेतौ । तस्मा.
दध्वयोरप न यजमानस्य ॥ ३१॥
स्यमाश्री निरूदपशुपन्धस्प दिर्भवचीति विज्ञा-
यते ॥ ३२॥ (स०६)॥
रपप्रमाणा निरूदपशुनन्यस्य पेदिर्भवतीति श्रुतिः ॥ १२ ॥ (१०६)॥
तप खल्याहुः ॥ ३३ ॥
खलुशब्दोऽलंकारे । तर तस्मिार्थे रथप्रमाणविदो रयागरामापुः॥३३ ॥
रथेपामात्री माची रयासमात्री पयाचिरथी विप.
ययुगमात्री पुरस्ताचिरधी ॥ ३४ ॥
स्थासमात्री पश्चातिर्यमानी । रपमहगं शस्टनिवृत्पर्यम् । ईपामाश्री पृष्ठया ।
ग्यायः पन्या येन युगेन तद्विषपयुगम् । भम्पन्तरं युगच्चियोरन्तराई तत्प्रमाणा
पुरस्तातिर्पग्मानी ॥ २४॥

·९२४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [२५ प्रश्ने रज्जः साधा- यावता वा बाह्ये छिद्रे । तदेकरज्ज्वोक्तं पञ्चद- शिकनवापायम्य ॥ ३५॥ तदेकरज्जारति किं सौमिकी गृह्यत आहोस्वित्प्रथमा । सौमिकी गृह्यते पञ्चदेशिके नेति दर्शनात् । तत्र हि पञ्चदर्शिकेन लक्षणेनेतरत्रेपामात्री । ईषां पत्रिंशद्धा विमज्य एकं मागं प्रक्रमस्थानीयं कृत्वा सौमिकवत्पञ्चदशिकेनापायम्याक्षिण श्रोण्यो मिनुया- दर्धयुगेनासौ मिनुयादिति केचित् । अपरे पुनः प्रथमामेकरज्मुं गृह्णन्ति । यदि सौमिकी गृह्यते, अदृष्टकरपना प्राप्नोति । कथं पञ्चदशिकनेति चेत् । पड्लक्षणायां पत्रिंशिकायां यत्पञ्चदशिकं तदपि पड्मागोनमेव तस्मात्पञ्चदाशकेनेति षड्मागोनं लक्ष. यितु [ न ] शक्यते । नादृष्ट( तादृश )कल्पना भवति । नन्वत्रापि( त्वन ) लक्षणा । न त सौमिकी ( सा तु लौकिकी)। किं च साधारणत्वाच्च । सैवैका रणी । तस्माच्च सैव ग्राह्या । एवमुत्तरत्रापि योजनीयम् ॥ ३६ ।। अक्षिणायुगेनेति श्रोण्यसान्निहरेत् ।। ३६ ॥ विभज्यैकं भागं प्रक्रमस्थानीयं कृत्वा सौमिकवत्पश्चदशिकेनवापायम्याक्षिण श्रोणी मिनुयात् । अर्धाक्षणांसौ मिनुयादिति केचित् । अपरे तु पुनः प्रथमामेकरज्जु गृह्णन्ति । यदि सौमिकी गृह्यते तदाऽदृष्ट कल्पना प्राविहितो वेति । कथं पञ्चदक्षिकेनेति केचित् । पड्भागोनार्धाक्षे श्रोणी अर्धयुगे त्वंसौ ॥ ३६ ॥ अथाप्युदाहरन्ति ॥ ३७॥ अथशब्दः समुच्चये । एवं चोदाहरन्ति--रथप्रमाणविदो रथकाराः ॥ ३७ ।। अष्टाशीतिशतमीपा तिर्यगक्षश्चतुःशत पडशी- तिर्युगमाहुः । स रथश्चारण उच्यत इति स्थपरि- माणम् ॥ ३८॥ एवं रथपरिमाणं सर्वतो मानमुदाहरन्ति ब्रुवते। सामर्थ्यसिद्धेश्वाङ्गुलियते । रथेषा- प्रमाणमष्टाशीत्युत्तरमङ्गुलिशतम् । तिर्यक्छन्दः पूरणार्थः । अक्षप्रमाणं चतुरधिकशतम् । युगस्य प्रमाण पडशीतिः । एषलक्षणो यो रथः स चारणः । चरत्यनेनेति चरणः । घरण एव चारणः । चारणग्रहणं क्रीडादिरयनिवृत्त्यर्थम् । अथवा अस्यशब्दस्य स्थाने यस्यशब्दमध्याहृत्य योजनीयं वर्णव्यत्यासेन वा ॥ ३८ ॥ अरनिमिर्वा पद्भिः प्राची | चतुर्भिः पश्वासिरची त्रिभिः पुरस्ताचिरथी तदेकरज्ज्वोक्तमध्यर्षे रज्जो द्वयोरर्धतृतीययोः पस्विति लक्षणानि अरनिभिर्वा मातव्यमिति शेषः । चतुर्भिः पश्यात्तिर्यमानी । पमिः प्राची-1 ·२ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंफलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ९२५ फरोति नवसु पाशं पृष्ठयान्तयोरन्तौ नियम्या- धेतृतीयकेन दक्षिणाऽपायम्य द्वयोः शकुं निहन्त्येवमुत्तरतस्ते श्रोणी विपर्यस्तयाऽसौ तेनेवापायम्याध्यधै शकुं निहन्ति । एवमुत्त- रतस्तावसौ । दशपदोत्तरवेदिर्भवेदिति सोमे विज्ञायते ॥ ३९॥ पृष्ठया निमिः पुरस्तात्तिर्यमानी । तदेकरज्ज्वोक्तमित्यादि गतमेतत् ॥ ३९ ॥ तदेफरज्ज्वोक्तं पञ्चदशिनैवापायम्यान ततः श्रोण्यसान्निहरेत् ॥ ४० ॥ अर्धेन ततस्तस्येत्यर्थः ॥ ४० ॥ विमितायां पुरस्तात्पार्थमान्यावुपस हरेत् ॥ ४१ ॥ एवं चतुरश्रमापादितायां विमितायां पुरस्तात्पार्धमान्यावुपसंहरेत् ॥ ११ ॥ श्रुतिसामर्थ्यात् ॥ ४२ ॥ चतुःशिखण्डा युवती कनीन इति सादृश्यानुवादसामर्थ्यात् ॥ ४२ ॥ पदे युगेऽरत्नावियति प्रादेशे मक्रमे शम्यायां च मानार्येषु यायाकामी शब्दार्थस्य विशयि- स्वात् ॥ ४३ ।। पदादिपु मानार्थेषु यायाकामी यथेच्छा तथा गृह्णीयात् । किमुक्कं मवति । अण. घश्चतुर्दश तिलप्यतुस्विंशत्तिलोऽङ्गुलः । पृथुतः संसृष्ट इत्यपरम् । द्वाद- शाकुलः प्रादेशस्त्रयोदशाङ्गुला वितस्तिः । पञ्चदशामुलं पदम् । चतुर्विशस्यङ्गुलयोऽ- रनिः । द्वात्रिंशॉलयो जानुः । पत्रिंशदगुलिः शम्या । पडशीत्यहुलं युगम् । चतुःशतमः | विंशत्युत्तरशतं पुरुषः । इत्येवमादिशुल्वान्तरोक्तलक्षणमानार्थेषु प्रमा- गावयवा गृोरन् । लक्षणेनोवेन मार्गेण विमाय तत्र यायाकामी । शब्दार्थस्य विश- यित्वात् । पञ्चदशाङ्गुलमपि पदं भवति । यजमानपदमपि तप्रान्यतरनाक्षम् । इपती- स्याघाने इयं द्वादशविक्रमा इति तय स्वसंचितं लोकप्रसिद्ध वा गृही- यादिति ॥ १३ ॥ यजमानमामी चतुःसक्तिर्भवतीति पैतृपया वेदे- विज्ञायते ॥४४॥ पैतृक्या वेदेः श्रुतिर्यया दिक्षु सक्यो मवन्तीति तथा मातव्या ॥ १४ ॥ तदेफरज्वोक्तं पश्यदशिफेनेवापायाम्यान ततः .

·.
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् [२५ प्रभेद
भोप्या सान्निईरेत् ॥ १५॥
गतम् ॥४१॥
नवारत्निस्तिर्यक्सप्तविशतिरुदगायतमिति सदसो
विज्ञायते ॥ ४६॥
नवारनिः प्राची तिर्यमानी । सप्तविंशतिरुदीची पार्धमानी । एवं मातव्यमिति
सदसः क्षुतिरित्यर्थः ॥ ४६॥
अष्टादशेत्येकेपाम् । तदेकरज्ज्वोक्तं पञ्चदशिक-
नैवापायम्यार्थपञ्चमैःश्रोण्यसानिहरेत्॥४७॥.
करणमुक्तं प्रथमनिहिताच्छङ्कोर्दक्षिणतः प्रक्रमे शकुं निहत्य तस्मिन्पाशं प्रति-
मुच्य तस्य पुरस्तादर्घाष्टमे पृष्ठ्याया दक्षिणतः प्रक्रमे शकुस्तस्सदसो मध्यमौदुम्बरी-
स्थानम् । प्रथमनिहताच्छड्कोः पृष्ठ्यायामेव पुरस्तादर्धाष्टमे शकुं निहत्य औदुम्बरी-
स्पाने यः शकुस्तस्मिन्पाशं प्रतिमुच्योपर्युपरि शड्कुमुदगपसार्याधचतुर्दशे नवसु वा
शकुं निहन्यात्स सदस आयामः । तस्मिन्नायामे तदर्धमभ्यस्य यथासूत्रं विहरेत् । सम-
विंशतावर्धचतुर्दशमभ्यस्य दक्षिणस्मादन्ता(दंसा)देवादशसु सपादेषु निरन्छनमर्षपश्चमे
लक्षणं श्रोण्यसार्धमष्टादशसु नवपदं प्रक्षिप्यार्धाष्टमे निरञ्छत्तमपञ्चमे लक्ष
श्रोण्यसार्घमायामयोरन्ती नियम्य निरन्छनम् । तेन पश्चादपसार्यापञ्चमे
शङ्कः । पुरस्तादपप्तार्यार्धपञ्चमे शकुः । ते श्रोशी सदस. । विपर्यस्यास । प्राग्वं.
शमान हविर्घानमानमानीध्रमानमनेनाऽऽचार्येण नोक्तम् । शुरुषान्तरोक्तं ग्राह्यमपोक्षित.
वात्सदसः पुरस्तात्रिषु प्रक्रमेषु दशप्रक्रमविस्तारं दशायाम हविर्धान मिनुयात् । एक-
रज्ज्वा पञ्चकना त्रिशकुना वा ( हविर्धानस्य पाश्चात्यमध्यमशङ्को पाशं प्रतिमुच्यो-
दगपसार्य दंशप्रक्रमे शङ्कु । तदाग्नीध्रायतनम् । तया रज्ज्वा दक्षिणाऽपसार्य द्वादशसु
मागीलीय पूछयायां सदस. पौरस्त्यशङ्की पाशं प्रतिमुच्योदगपसार्य पादोनैकादशसु
बाइक निहत्य तस्माच्चोत्तरत. पट्सु शड्कुम् । ताम्या पुरस्ताच षट्सु प्रक्रमेषु शर्ल्ड
निहत्य एवं पञ्चशकुना त्रिशङ्खना वा समचतुरश्र मिनुयात् । अष्टप्रक्रमविस्तार
द्वादशायाम प्राग्वशं मिनुयात् । द्वादशविस्तारं पोडशायाममित्यन्ये ।। ४७ ॥
मादेशमुखाः प्रादेशान्तरालाः ॥ (ख०७)॥ भवन्ती.
त्युपरवाणां विज्ञायते ॥ ४८॥
उपरवमानमपि निगदव्याख्यातम् ॥ १८ ॥

·- -- . , २ पटल महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ९५७ अनिमात्रं चतुरनं विहत्य सक्तिपु राह निहत्यार्धमादेशेन तं तं परिलिखेच्छुतिसामर्थ्यात् ॥ ४९॥ । गतार्थः ॥ १९॥ । व्यायाममात्री चतुःसक्तिर्भवतीति गाईपत्यचिते विज्ञायते ॥ ५० ॥ चतुररनिर्व्यायामः । तत् प्रमाणं गार्हपत्यचितेः ॥ ५० ॥ "चतुरश्रेत्येकेपाम् । परिमण्डलेत्येकेपाम् ।। ५१ ॥ चरतुरक्षा गार्हपत्यंचितिरित्येकेपा शासिना मतम् । परिमण्डला गाहपत्यांचति- रित्येकेषा ध्रुतिः ॥ ११ ॥ फरणं व्यायामस्य तृतीयायाम सप्तमं व्यासं कारयेद ॥ ५२॥" “चतुरश्रायां करणमुच्यते । व्यायामतृतीया पार्धमानी व्यायामसमी तिर्यमानी एवं फरणं कारयेत् । कुर्यादिति वक्तव्ये कारयेदिति वचनादन्यैस्तक्षादिभिः प्रवीणेोऽध्वर्युप्रेति घवगम्यते । नियन्तेऽनेनेष्टका इति करणं दारुमयम् ॥ १२ ॥ ता एकविशतिर्भवन्ति ॥ ५३ ॥ तेन करणेन कृता इष्टका एकविंशतिः । तस्या गार्हपत्यचिती मवन्तीति शेषः ॥ ५३॥ उपधाने मागायामा प्रथमे प्रस्तारे परस्मिन्नुदगायामाः ॥ ५४॥ मागायामाः प्रागायताः प्रथमे प्रस्तारे । उदगायामा उदगायता द्वितीय प्रस्तारे । एवमुपहिते भेदों न भवति । अनेन ज्ञायते सर्वत्र भेदो पर्ननीय इति शब्देनयोक्तं भगवता नौघायनेन तु-'सर्वन मेदो वर्ननीयः' इति । अधरोत्तरयोः पश्चितपनि (पीना) मेद इत्युपदिशन्ति । इत्यनेनाऽऽचार्येणोक्तमेतद्वयत्यासं चिनुयादिति.॥ ५४॥ मण्डलाय मृदो देहं कत्या मध्ये सकू निहत्या- प्यायामेन मण्डलं परिलिखेत् ॥ ५५ ॥ यदि मण्डला गार्हपत्यचितिः, मृदो मृत्तिकाया इति निपातः । अप्रेत्येतस्मिन्नर्थ । उछेसनं कृत्वेति देवनिम्न लक्षणीकृत्य तन्मध्ये शङ्ख निहत्याव्यायामेन मण्डल परिलिखेत् । सद्व्यायाममात्र मण्डलं भवति । केपिदन सहशन्दश्रवणादतिशयतृतीयेन वर्णयन्ति क्षेत्रसमत्वाय । तदनीप्सितमागार्यस्यार्ध यायामेनेति वदतः । यदीप्सितममा वियत् , मृदो देहं कृत्वा मण्डलं कुर्यादित्येवावक्ष्यत् । उकं त्यादेशादन्यदिति । तावती भूभिमिति वक्ष्यति च । कथं सहेति । उच्यते यो-मण्डलं चिकीत्स एवं करवाऽर्धव्यायामेन परिलिग्येत् । सह इति निपान एवं मध्याहत्य योननीयम् ।पिका श्रुतिरेपेयमेवंभूता ॥ १५॥ -- ·९२० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [२५-प्रश्ने- - सम्मिश्चतुरश्रमवदध्याधावत्संभवेत् ।। ५६ ॥ तस्मिन्निति मण्डलं परामृश्यते । तस्मिन्मण्डले चतुरश्रे यावत्समवेत्तावञ्चतुरश्रमा. लिखेत् । समपरिणाहं चतुर्धा संभुज्यावान्तरदिक्षु लक्षणं कृत्वा तेषु सकयो यथा भवन्ति तया चतुरश्रमालिखेत् । दिक्षु पत्वारि धपि भवन्ति ॥ १६ ॥ तनवधा व्यवलिख्य ।। ५७ ।। चतुरनं नवधा व्यवलिख्यैकस्य प्रमाणेन समचतुरनं करणं कारयेत् ॥ ५७ त्रैध प्रधिकं विभज्य तदुपधीयते ॥ ५८ ॥ गमनाय प्रधीयत इति प्रधिकं, तञ्च पार्थधनुः । तत्प्रतिकृतित्वात्प्रधिकमित्युच्यते । एकैकं अधिक विधा कृत्वा करणानि कारयेत् । चतुर्मिस्तिसैरुलाटपट्यगुण्यश्चतुरश्र- प्रमाणमण्डलमध्ये । तस्य तृतीयेनेक करणं प्रधिकमध्ये द्वाविंशतित्रयोदशाम्या कार- येत् । त्रिंशदगुलेन त्वेक तक्षयेद्यत्र धनुराकारं यथा ज्याफलकयोमध्ये तिलोनमहुलं भवति । तथेतरत्रिमित्रयोदशाङ्गुलमेकं करणम् । अरनिमात्रं तिलाम्यामेकं सप्तविंशत्य- हुलमष्टमिस्तिलेख्नमेकं तक्षेत् । पूर्वमडलिद्वयं ज्याफलकाम्या सह मध्ये यथा पति तपा तृतीयेन करणेन विपर्यस्यान्यमेवामिष्टकाः कारयेत् ॥ १८ ॥ चतुरश्रस्यावान्तरदेशान्प्रति सक्तीः संपादयेत् ॥ ५९ ॥ उपधानकाले प्रथमे प्रस्तारेऽवान्तरदेशान्कोणदेशान्प्रति चतुरश्रस्य वती: संपद- येत्संयोजयेत् । चतुरश्रेण चेष्टकाः शेरते । प्रधिकेषु द्वादश नव द्वादश एकविंशति. भवन्ति ॥ १९॥ मध्यानीतरस्मिन्मस्तारे ॥६॥ मध्यानि चतुरश्रमध्यान्यवान्तरदेशं प्रति संपादयेत् ॥ ६ ॥ व्यत्यासं चिनुयायावतः प्रस्ताराश्चिकीत् ॥ ६१ ।। यावतः प्रस्तारान्कर्तुमिच्छेत्तावद्व्यत्यासं चिनुयात् । यः प्रथमः स तृतीयः पञ्चमश्च । यो द्वितीयः स चतुर्थः ॥ ११॥ पिशीलमात्रा भवन्तीति धिष्णियानां विज्ञायते । चतुरश्रा इत्येषेपाम् ॥ (परिमण्डला इत्येके- पाम् ) ॥ ६२॥ बाहोरन्तरालं पिशीलमित्येके । मुष्टिकृतोऽरनिः पिशीलमित्यन्ये । प्रादेशः पिशील मित्यपरे । चतुरश्रा धिष्णिया इत्येषा श्रुतिः । परिमण्डलेत्यपरैर्विज्ञायते । समानश्रुतेरुदाहतत्वादेच्छिकविकरुपः ॥ ११ ॥ ।

·३ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । मृदो देहान्कृत्वा ।। ६३ ॥ मृदो देहानिति प्रदर्शनम् । तस्मिश्चतुरश्रमित्यादेः ॥१३॥ आग्नीधीयं नवधा व्यवलिख्यकस्याः स्थानेऽश्मा. नमवधाय यथासंख्यमितरान्व्यवलिख्य यथा- योगमुपदयात् ॥ ६४ ॥ (ख. ८) इति सत्यापादहिरण्यकशिसूत्रे पञ्चविंशमश्ने द्वितीयः पटलः ॥ अश्मनवमा इ(श्मानमवधाये)ति सिद्धेऽप्येकस्याः स्थान इति वचनं द्रव्येष्टकानामव- टेप्पधानस्य ज्ञापनार्थम् । एतव्यक्तमुक्तं बौधायनेन-लोकवाधानि द्रव्यागि अवटे- पूपधेयानीति । यथायोगमुपदध्यात् । अग्निकल्पे यावत्संख्याका घिरिणया आम्नातास्ता. वसंख्यानि तान्यवलिख्य करणानि कृत्वा यथायोगं यथा युज्यते तथोपदध्यात् ॥६४॥ (ख०८)॥ इति सत्यापादहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिकायां पञ्चविंशप्रश्ने द्वितीयः पटलः ॥ । अथ तृतीयः पटलः । - उक्तानि हविर्यज्ञानां विहरणानि सौमिकानि च साग्निचित्यस्य तोरग्निहोत्रादिमान. मिष्टकाकरणान्युपधानविधिश्च नोक्तस्तद्वक्तुकामः प्रस्तौति- भवतीव खलु वा एप योऽग्निं चिनुत इति विज्ञायते ॥ १ ॥ प्रस्तावमाप्रमनया श्रुत्या क्रियते, न फलविधानम् । विधिविभक्केरभावात् । नित्योs. मिरुत्तरवेदिवत् । अग्निष्टोम उत्तरवेदिरुत्तरेषु क्रतुप्वग्निः, इति नित्यवचनात् । यदि प्रस्तावोऽनया श्रुत्या क्रियते गार्हपत्याचतेः पूर्वमेव प्रस्तावः कर्तव्यः । सत्यमेतत् । इह प्रस्ताववचनस्येदं प्रयोननं वक्ष्यमाणा धर्मा महामेरेव यथा स्युरिति के पुनस्ते । भानुदप्ना- दयो महामेरेवेति । कात्यायनीये शुल्ले महाग्नेरेते धर्मा इति स्पष्टमुक्तम् । किं चास्य. वानिशब्देन निरुपपदेन चोदिता धर्मा यथा स्युरिति । यथा तं वा एतं यनमान एव चिन्वीतेति यजमानो महानरेव कर्ता न गाईपत्यादेः। गार्हपत्यधिणियानामध्वर्युरेव कर्ता । पश्चाद्विधातव्यानां धिष्णियानां पूर्व विधानस्यतत्प्रयोजनम् । योऽश्वेता स भवत्येव । यद्यपि नहो भ्रातृन्या इति क्रियतेऽनया श्रुत्या ॥ १ ॥ वयसा या एप प्रतिमया चीयत इत्याकृतिचोदनाद ॥ २ ॥ वयसा पक्षिणामेपोऽग्निः प्रतिमया प्रकृत्या चेतव्य इति । आयतः स्वरूपस्य वि. घानं क्रियोऽनया श्रुत्या । सा पोत्पत्तिव्यमि(स पोत्पतता छाययेत्यर्थः । शब्दो निधये । यतोऽसावप्याचार्यों वक्ष्यति पक्रपुच्ो व्यस्तपस इति । तस्माच्च्थेनषिदेव प्रपमः । शुल्मान्तरे चोकं श्येनचिदाशीनां प्रथमाग्निरिति । यदिश्यनो नित्यः कथं स्वर्गकाम इति । यूपद्रव्यवत् । यथा सादिरं स्वर्गकामस्येति सादिरस्य नित्यावं काम्यत्वं ॥२

·[२६ प्रमे
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
प्रत्यक्षाविधानाद्वा यावदानातेन ॥३॥
पाशब्दः पक्षव्यावृत्तौ । नेपाऽऽकृतिचोदना नापि श्येनः प्रकृतिः। कुतः प्रत्यक्ष-
विधानात् । प्रत्यक्षमेवात्र विधीयते पक्षी भवतीत्यारम्य । पतपुच्छानामपि प्रमाणं वि.
हितम् । तेन विरोधात् । ननूक्तमाकृतिचोदनेति । नेपा चोदना । नापि विधिः । विधि-
विभक्तरमावात्। चीयत इति निर्दिश्यते न चिनुयाचेतव्यमिति (न्य इति) वा । विध्यन्त.
रशेषभूतत्वाच पश्यामो न विधायिकेति । ब्रह्मवादिनो वदन्ति न्यड्डशिश्वतव्या३ उत्ताना
इत्यारम्य प्राचीनमुत्तानं पुरुषशीर्षमुपदधाति, इति पुरुषशिरउपधान विधीयते । मस्य-
शेषभूतमिदं न विधायक श्येनचिदग्नींना प्रथम इति । पीठकः (कड्क)श्येनमधि-
कृत्यैतदुक्तं पुरुषमात्र पक्षपुच्छस्य समाख्या श्येन इति । तस्मादविरोधः ।
यावदाम्नातं तावदेव सारूप्यम् । पक्षपुच्छवत्तया सारूप्यं गृहीत्वा वयःशब्दो, वर्तते ।।
तस्मात्पुरुषमात्रं पक्षपुचछवानग्निरिति । तमेव प्रकृति निश्चित्यान्य आकृतिविशेपा वक.
पक्षादयः काम्या इति सिद्धम् । वक्ष्यति काम्या गुणविकारा इति ॥२॥
वेणुना सप्स पुरवान्विमिमीते त्रीन्याचा
पुरुपाश्चतुरुदीचस्तियश्च पुरुषमात्राणि
पक्षपुच्छानि भवन्ति । आत्मा चतुष्पुरुषः ॥ ४॥
अग्निकल्प उक्तलक्षणेन वेणुना विमिमीते मिनोति । स्थण्डिलार्थ क्षेत्रं वक्ष्या
माणेन मार्गेणा सर्वतो द्विपुरुष आत्मा द्वाम्या चत्वारीति वचनाचत्वारि पुरुषक्षेत्रा-
अरलिना दक्षिणतो दक्षिण परं प्रवर्धयति ॥ ५ ॥
अरनिप्रमाणेन दक्षिणतो दक्षिणं पक्षं प्रवर्धयति दीर्घ करोति । उत्तरतश्चोत्तरं
पक्षम् ॥ ५॥
प्रादेशेन वितस्त्या वा पश्चात्पुच्छम् ॥ ६॥
द्वादशाङ्गुलेन त्रयोदशाद्गुलेन वा पश्चात्पुच्छं वर्धयेदिति शेषः । एवमर्धाष्टमानि
पुरुषक्षेत्राणि भवन्ति ॥ ६॥
अरनिनोत्तरं पक्षम् ॥ ७॥
पूर्वपद्व्याख्येयम् ॥ ७॥
एकविधः प्रथमोऽमिः । द्विविधो द्वितीयः । त्रिविध-
स्तृतीयः । त एवमेवोद्यन्त्यैकशतविधान ॥ ८॥
एकविध एकपुरुषः । एकोत्तर चिन्वीतेति । प्रथमातिकमे कारणामावादिति प्रथम
एकपुरुषः । विधा इष्टका अस्या विधीयत इति विघाऽनिक्षेत्रम् । आतश्चौपसीइत्यङ् ।
एका चासो विधा चैकविधा । पुरुष इत्यर्थ. अधिकृतत्वात्पुरुषस्याएवं सर्वत्र योजनीयम् ।
उधन्ति' गच्छन्ति आ एकशतविधात् । अमिविधावाड् ॥ ८ ॥
पयात्मनि ॥४॥

·. . , ३ पटः] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगद्रिकान्याख्यासमेतम् । तदु ह वै सप्तविधमेव चिन्वीत ॥ ९ ॥ निपातसमूहः पक्षव्यावृत्तौ । एकविधादयो न चेतव्या इति ॥९॥ सप्तविधो वा माकृतोऽग्निस्तत ऊर्ध्वमेकोत्तरानिति,विज्ञायते ॥१०॥ वेत्यवधारणे । सप्तविध एव प्राकृतोऽग्निः 'प्रकृतिरित्यर्थः । स्वार्थ 'एव तद्धितः। सप्तविधामकोत्तरानिति वाजसनेयिनां 'श्रुतिः । सप्ताध एव प्रथमः प्रकृ- तिश्च । 'पुरुषमात्रेणेत्यारम्य सप्तास्य 'विधानात् । उपधानविधी दक्षिणे पक्ष 'उपदधातीति श्रूयते । तत ऊर्ध्वमेकोत्तरानिति । एकपुरुषाधिकाः परमिति 'द्वितीये 'प्रयोगेऽनवमं तृतीयेऽर्धदशममित्येवं द्रष्टव्यम् । वाजसनेयकमित्यग्निकले विधानाद्विकल्पः । सप्तामपि द्वितीये द्वितीये विहारे चिन्वीतेत्येतदपि लभ्यते ॥१०॥ एफविधप्रभृतीनां न पक्षपुच्छानि भवन्ति ॥ ११॥ इति संपश्यामः सार्धविधा एव चेतव्य इति । यस्मादेकविधप्रमृतीनां पड्विधपर्य- न्तानां न पक्षपुच्छानि भवन्ति । किमुक्तं भवति । यतः पक्षपुच्छानि भवन्ति । तेषु न शेरत इत्यर्थः ॥ ११ ॥ कुत इत्याह- सप्तविधवाक्यशेषत्वात् ॥ १२ ॥ सप्तविधमर्मि प्रकृत्य तानि विधीयन्त इत्यर्थः । रयंतर दक्षिणे पक्ष उपदघाति वृहदुत्तरे पक्षे इत्येवमादयो न वियुज्यन्ते । तस्मान्न चेतन्या एकविघादयः । सवविध एव चेतव्यः । तेष्वेव पक्षपुच्छानत्यिाह । सप्तविधवाक्यशेषत्वात् ॥ १२ ॥ सविधमसिं प्रकृत्य किमिति न क्रियेरनत आह-- श्रुतिविप्रतिषेधाच ॥ १३ ॥ विरोधो विप्रतिषेधः । यद्येकविधस्य पक्षपुच्छात्मना विमागः क्रियेत । पक्षपुच्छानां व्यायाममात्रता पक्षपुच्छात्मना गृह्येत । तदेकविधत्व हीयेत । तस्माद्विरोधः । अतश्च विरोपास कर्तव्या एकविधादयः पड्विधपर्यन्ताः ॥ १३ ॥ कथमष्टविधादयो मातल्या इत्यत आह--- अष्टविधमभृतीनां यदन्यत्सप्तभ्यस्तत्सप्तधा विभ- भष्टविघप्रभृत नामेकशतविधपर्यन्तानां यदन्यत्सम्यः साम्यस्तरसमघा सहा- घा पदन्यासमा यः प्रक्षेष्ठन्यमासीत् । तत्सतार्धघा विमज्य सप्ताभ्य इति कुत एतश्चम्यते । साठ वध-इत्युक्तेऽर्धाष्टम एव गृह्यते । अस्निप्रादेशानां तदा यति च सविध इति । अष्टविध एकः प्रोन्यः । नपविधे द्वौ । दशवि त्रय इत्येवं द्रष्टव्य.

·९३२ सत्यापासापरात या सूत्रम्- 1.९५५ - ज्य प्रतिपुरुषमावेशयेत् ॥ १४॥ भेकशतविधात् । पुरुष सप्तार्धधा विमक्तं कृत्वा प्रतिपुरुषमेको मागः क्षेप्टव्यः । सप्त. विधे सतत प्रक्षिप्तासु पञ्चपञ्चाशदधिकं शतद्वयमापद्यते । पोडशानां वर्गाः पट्पश्चाशदधिक तचतुरश्राच्चतुरश्रमित्यनेन न्यायेनैकार्घपश्चारलिप्रादेशेषु पुरुपेषु त्रिंशत्पश्चदशमागीयाः । अर्धपुरुपेषु पञ्चदश । एवमेकस्मिन्पुरुषक्षेत्रे द्विशतं पञ्चविंशतिश्च पञ्चदशमागीयाः शेरते । अष्टविधे ताः प्रक्षेपन्याः । एकस्मिन्पुरुषक्षेत्रे त्रिंशत्पञ्चदशमागीयास्तास्वेकस्मि- पञ्चदशमागीयक्षेत्रेऽपनीते या रज्जुः सा पुरुषस्थानीया । तस्याः पश्चमो मागोऽरलि. स्थानीयः । तेन मानेन कृते सर्वपुरुपक्षेत्रे यावदाप्तं भवति । एवं नवविधादिषु द्रष्टव्यम् ॥ १४ ॥ आकृतिविकारस्याश्रुतत्वात् ॥ १५॥ यदि पुरुपक्षेत्रमेकत्र प्रतिप्यते विक्रियेताऽऽकृतिः। न विद्यते श्रुतिर्यस्याः सा, अश्रुतिः। आकृतिविकारस्य श्रुतेरभावादित्यर्थः ।। १६ ॥ पुरुपमात्रेण विमिमीते वेणुना विमिमीत इति विज्ञायते ॥ १६ ॥ पुरुषमात्रेणेति द्रव्यमपेक्षते । वेणुनेति च मात्रामपेक्षते । तयोर्नष्टाश्वदग्धरपवत्संबन्धः । पुरुषमात्रेण वेणुना मिनोति ॥ १६ ॥ यावान्यजमान ऊर्ध्ववाहुस्ताचदन्तराले वेणोश्छिद्रे फरोति ॥ १७॥ यजमानग्रहणादध्वर्युप्रमाणा वेाह्यते । छिद्रयोरन्तरालं यजमानमात्रं यथा संभवति तथा छिद्रे करोति ॥ १७ ॥ मध्ये तृतीयम् ॥ १८ ॥ तयोर्मध्ये वेणुच्छिद्रमेकं करोतीति शेपः ॥ १८ ॥ अपरेण यूपावटदेशमनुपृष्ठ्य प्राञ्चं चेणुं निधाय ॥ १९ ॥ संचरस्य पश्चादनुपृष्ठ्यं पृष्ठया यया भवति तथा वेणुं निधाय ॥ १९ ॥ छिद्रेषु शकुन्निहत्योन्मुच्यापराभ्यां दक्षिणा माक् परिलिखेत् । आऽन्तादुन्मुच्य पूर्वस्मादपरस्मिन्म- तिमुच्य दक्षिणा प्रत्यक्परिलिखेदाऽन्तात् ॥२०॥ त्रिषु च्छिद्रेषु शनिहत्यापराम्या शकुम्यामुन्मुच्य दक्षिणा प्रतव्यं परिलिखेत् । आऽन्तात् । पूर्वस्माच्छकोरुन्मुच्यापरस्मिन्प्रतिमुच्य दक्षिणा प्रत्यकपरिलिखे. दाऽन्तात् ॥२०॥ .

·..
-३ पटलः ] महादेवशाखिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ९३३
उन्मुच्य वेणुं मध्यमे शनयन्त्यच्छिद्रं प्रतिमुच्यो-
पर्युपरि लेखासमरं दक्षिणां वेणुं निधायान्त्ये
छिद्रे शहं निहत्य तस्मिन्मध्यमच्छिद्रं प्रतिमुच्य
लेखान्तयोरितरे प्रतिष्ठाप्य च्छिद्रयोः शङ्क निह-
न्ति ॥ (स०९)॥ स पुरुषश्चतुरश्रः ।। २१ ॥
मध्यमे शङ्कावन्त्यमन्यतरं वेणोश्छिद्रं प्रतिमुच्योपर्युपरि लेखासभेदं दक्षिणानं येणं
निघायान्त्ये छिद्रे शकुं निहत्य तस्मिन्शड्को मध्यमं वेणोश्छिद्रं प्रतिमुच्य लेखान्तयो-
रितरे छिद्रे प्रतिष्ठाप्य च्छिद्रयोलेखान्तयोरेव शड्कू निहन्ति स चतुरश्रः पुरुषः॥२९॥
एवं विहितान्मदक्षिणं चतुर आत्मान पुरुषान्वि.
मिमीते ।। २२ ॥
एवं चत्वारि पुरुषक्षेत्राणि आत्मनि यथा मवन्ति तथा प्रदक्षिणं मिनुयात् ।। २२॥
पुरुष दक्षिणे पक्षे पुरुपं पुच्छ पुरुषमुत्तरे ॥ २३ ॥
दक्षिणे पक्षे दक्षिणपाधै मध्यमेषु वेणु प्रतिमुच्योन्मुच्यापराम्यामित्यादि पूर्ववत
तुरश्रः पुरुषः । एवमुत्तरपक्षमुत्तरपार्धे मध्यमेष्वेव त्रिषु प्रतिमुच्योत्तरपुच्छे पाश्चात्य-
मध्यमशती मध्यमं वेणोश्छिद्रं प्रतिमुच्य तिर्यग्वेणुं निधाय च्छिद्रयोः शकुनिहत्यो.
न्मूच्योत्तराम्यां प्रसव्यं परिलिखेत् । दक्षिणस्मादुन्मुच्योत्तरस्मिन्पुरुषमात्रं शो प्रति-
मुच्यान्त्यच्छिद्रशकुममृति प्रदक्षिणं परिलिखेत् । उन्मुच्य वेणुं मध्यमे प्रतिमुच्यो-
पर्युपरि लेखाप्समरं पश्चाद्वणुं निघायान्त्य इत्यादि पूर्ववत्समानं तत्पुच्छम् ।।.२३ ॥
अरनिना दक्षिणतो दक्षिणमित्युक्तम् ॥ २४ ॥
गतः ॥ २१ ॥
पृष्ठधातो वा पुरुपमातम्याक्ष्णया वेणुं निधाय
पूर्वस्मिनितरं ताभ्यां दाक्षिणमसं निर्हरेत् ॥ २५॥
संचरमयशिष्य शकुं निहत्य तस्मात्पश्चात्पुरुषमाने शकुं निहत्य तस्मिन् पुरुष
चतुरमाक्ष्णया समं वेणं प्रतिमुच्य पूर्वम्मिशतावितरे पुरुषमात्रं वेणं निघाय प्रतिमुध्य
ताभ्यां दक्षिणमंस निर्हरेत् ॥ २५ ॥
विपर्यस्य श्रोणी ।। २६ ॥
अपरस्मिम्शको पुरुषमात्र प्रतिमुच्य दक्षिणा श्रोणिमुद्गपसार्योत्तराम् । एवं योणी
विहरेत् ॥ २९ ॥
पूर्ववदुचरमरसम् ।। २७ ॥
गतमेतत् ॥ २७॥

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [२५प्र- भ . * रज्ज्वा या विमायोचरवेदिन्यायेन वेणुना विमिमीते ॥ २८॥ रज्ज्वा वाऽन्यतरया विमायोत्तरवेदिवद्वेणुना पश्चाद्विमिमीतेऽदृष्टार्थम् ॥ २८ ॥ सपक्षपुच्छेपु विधाभ्यासेऽपचये च विधासप्त- मफरणी पुरुषस्थानीयां कृत्वा तया विहरेवगा २९ ।। विधाम्यासोऽष्ट्रविधप्रमृतिः । विधापचय एकविधादिः । तेष्वेकविधादिषु विघास- समकरणी येन वेणुना तदर्घाष्टमं भवतीति स पुरुषस्थानीयः । एवं चतुरश्रं कृत्वा पूर्व- 'पद्विमज्य 'विहरेत् । सपक्षपुच्छेविति वचनमेकविधार्थ तेप्वेकविधादिषु श्पेनादिषु क्रियमाणेषु यस्यकविधा तत्पञ्चदशधा विभज्य द्वो मागौं समस्य चतुरश्रं कृत्वा तस्य मानेन वेणुना गृहीयात् । स पुरुपरयानीयः । एवं सर्वत्र यावद्विषं तत्क्षेत्रं समचतुरभं कृत्या पूर्ववद्विमज्य समचतुरश्रं कृत्वा तस्य प्रमाणं गृह्णीयात् । यदा चत्वारि सहस्रा. पशीतितिलाः पुरुषास्तपा वर्ग एका कोटि. पण्नियुतानि सत्यार्ययुतानि 'पट् सहस्राणि चत्वारि शतानि । यद्यष्टमिशः---अष्टभिर्गुणित्वा पूर्वार्ध संयोज्य पञ्चदशलब्धं द्विगुणीकृत्यामूलं गृही- •-यात् ॥ स सस्य पुरुषो भवति । अपचये त्वर्धसंयोगो नास्ति । अरनिप्रादे- ANTHावात् ।। अन्यत्सर्षमुपचयेन तुल्यम् । अर्धतिलेन वा ऊनाधिके वा दोपो न भवतीति -विशेषदर्शनात् । तत्र श्लोकः- (आकाशवस्वम्बरवेदवर्गमिष्टप्रवृद्धं तिथिभिर्विमक्तम् । .... 'लब्धस्य वृद्धस्य यमेन मूलं वृद्धी क्षये तत्पुरुषस्य मानम्।। सदा भवेत्सापचये च वृद्धाविति । नन्वेकविषादयोऽपक्षपुच्छाः कर्तव्या इति प्रतिपादितं महता प्रयत्नेन हेतूना दर्श- नेन । सत्यमेतत् । कर्तव्या एकविधादय इति कृत्वा चिन्ता । यदेकविधादयस्तदा ऋत्वर्णतयोपाट्रियन्ते । तथा श्येनादय आकृतिविकाराः पुरुषार्थाः सन्तस्तद्विकृत्या आयीरन् । यथा पुरुषमात्रता विकृत्य पक्षपुच्छाना साधविधे श्येनादयः प्रवर्तन्ते । एवं मुरुषमपि विकृत्येकदिधादिषु निविशेरन् । तत्र यदा सपक्षपुच्छत्वमेकविधादीना तदाऽयं विधिरिति । अष्टविधप्रमतीनामपि मार्गान्तरेण विधानाददोपः । सपक्षपुच्छेविति विधानात्मउगादिप्वेकविधादयो न सन्ति । अष्टविधादयश्चेति केचित् । वक्ष्यति च यावानभिः सारनिप्रादेश इति । अपरे तु पुनरेकविधादिषु न सन्ति नापचयेष्विति 'वर्णेयन्ति । सारनिप्रदेश इति वचनात् ॥ २९ ॥ करणानीष्टकानां पुरुषस्य पञ्चमेन कारयेत् ॥ ३०॥ इष्टकानां करणानि वक्ष्याम इति शेष. । पुरपस्य पञ्चमेनारनिना कारयेत् ॥३०॥ - ·९३१० . -- ३ पटल ] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगचन्द्रिकान्याख्यासमैतम् । तासामेकैकतोऽध्यर्धास्तद्वितीयम् ॥ ३१ ॥ तासामेवेष्टकानामेकतोऽध्यर्धा अर्धनाधिकास्तासा करण द्वितीय त्रिप्रादेशा पार्धमा- न्यरनिमात्री तिर्यड्मानी द्वितीयस्य वरणस्य ॥ ३१ ॥ पुरुस्य पञ्चमो भाग एकता मादेश एकतस्तत्तृतीयम् ॥ ३२ ॥ अरनि पार्धमानी प्रादेशस्तिर्यमानी, तत्तृतीयं करणम् ।। ३२ ।। सर्वतः प्रादेशस्तच्चतुर्य समचतुरथाः पञ्चदशभागीयास्तपञ्चमम् ॥ ३३ ॥ अष्टाङ्गुलेन तावत्पञ्चम तत्वरणम् | समचतुरश्रा । किमर्थमिह समग्रहणम् । यस्मिन्ननी समचतुरश्ना एवेप्टकास्तत्राप्यासा प्रवेशो यथा स्यादित्येवमर्थम् । वक्ष्यत्य- णूका• पश्चदशमागीयानां स्थान इति । अणूकपञ्चदशमागीययोरेकविषयत्वम् ॥३३॥ अर्बप्रमाणमिष्टकानाम् ॥ (ख०१०) ॥ जानो पञ्चमेन कारयेत् ।। ३४ ॥ उत्सेधप्रमाणमिष्टकानां नानुप्रमाणपञ्चमम् । द्वात्रिंशदगुलं नानु, तस्य पदम भागेन त्रयोदशितलाधिकपडद्गुलेन कारयेत् । महाग्नेरिष्टकानामेवेतत् । महाने कर. णानि विधाय विधानात् ॥ ३४ ॥ अर्धेन नाकसदा पञ्चचोडाना च ॥ ३५ ॥ जानुपश्चमान नाक्सदा पञ्चचोडाना चोत्सेध सधतिलाधिकालिप्रयोत्सेधेनं कारयेत् ॥ ३९ ॥ यत्पच्यमानाना प्रतिहसेत्पुरीपेण तत्संपू- रयेत् ॥ ३६॥ पच्यमानानामिष्टकानामुत्सेधतश्च परिमाणतश्य प्रतिहासो मर्वेत्तत्पुरीपण पूरयेत् ॥ ३६॥ कुत इत्याह- अनियतपरिमाणत्वात्पुरीपस्य ॥ ३७॥ नियतपरिमाणा इष्टका अनियतपरिमाण पुरीपमिच्छेत्त पुरीष प्रोन्यमिति नियमा. भाषात् । तेन घे पूयितव्यम् ॥ उपधानेऽध्यर्षा दश पुरस्तात्मतीचीरात्मन्युपद- + 7 ।

·९३६०
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
[३९ प्रो-
दश पश्चात्माचीः ॥ ३९ ॥
प्राची: प्रागायताः ॥ ३९॥
पञ्च पञ्च पक्षाप्रयोः पक्षाप्यययोश्च विशयास्ता
सामघटकामात्राणि पक्षयोर्भवन्ति ।। ४०॥
पञ्च पञ्च पक्षाप्रयोः । दक्षिणायता उदगायताश्च विशयाश्च पश्च में
गायताश्य । इष्टकाशब्देन पञ्चममागीया एवं गृह्यन्ते । नाघ्यर्धा उपप्यादिति
लिङ्गात् ॥ १० ॥
पञ्च पञ्च पुच्छपाईयोर्दक्षिणाः ।
उदीचीश्च पुच्छे प्रादेशमुपधाय ॥४१॥
पुच्छे प्रादेशमुपधायाऽऽत्मसमीपे यदवशिष्टं तत्प्रादेशमात्रमर्धेयकामुपधाय मध्येs.
मितः प्रादेशाः पट् । पसु वितस्त्या च वर्धनमुक्तम् । कयं प्रादेशमात्रमुपधायेत्यु-
च्यते । यद्यपि वितस्त्या वर्धनमुक्तं तथाऽपि करणान्तरस्याविधानात्प्रादेशक्षेत्रमेवे-
एकाभिश्चेतन्यमिति यदद्गुलिमात्रं परिगृहीतं तत्पुरीपेण पूरयितव्यम् । अमुमेवार्थ प्रद.
शीय प्रादेशमुपधायेत्युक्तं सूत्रकारेण ॥४१॥
सर्वमग्निं पञ्चमभागीयाभिः मच्छादयेत् ॥ ४२ ॥
पञ्चाशद्ध्यर्घाः सूत्रोक्ताः पुच्छेऽर्थेष्टकाद्वयं प्रादेशाः पडितरत्सर्वमग्निक्षेत्रं प्रथमक-
रणसंपादितामिः प्रच्छादयेत् । दशोत्तरं शतं पञ्चमभागीयाः शेरते । पूर्वामिः सहा-
ष्षष्टयधिक शतम् ।। ४२ ॥
पञ्चदशभागीयाभिः संख्यां पूरयेत् ॥ ४३ ॥
एकस्मिन्पश्चममागीयक्षेत्रे नव पञ्चदशमागीयाः शेरते । चतस्रः पश्चमागीयाः ।
भवधा विमज्य यत्र कापि पञ्चदशभागीयाः क्षेप्तव्याः। तत्रापि मन्त्रोपधानसौकर्याय
प्रदेश उच्यते । आत्मनि द्वितीयायां नित्या, मध्ये द्वयमुपधायाष्टादशाष्टम्यां च नित्या
अष्टादश । एवं द्विशतः प्रस्तारः ॥ ४३ ॥
अपरस्मिन्प्रस्तारेऽध्यर्धा दश दक्षिणत उदीची-
रात्मन्युपदध्यादशोत्तरतो दक्षिणाः ॥ ४४ ॥
आत्मनि दक्षिणत उदीचीरुदगायता दशाध्यर्धा उपदधाति । आत्मन्येवोत्तरतो
दशाध्यर्धा दक्षिणायताः ।। ४४ ॥
यथा प्रथमे प्रस्तारे पक्षौ तथा पुच्छम् । यथा
पुच्छं तथा पक्षौ । विपरीताऽप्यये ॥ ४५ ॥

·, ३ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । पुच्छाने पञ्चायः मागायताः । दक्षिणे पक्षे पश्चात्पञ्च प्रागायताः पुरस्ताच पञ्च प्रत्यगायताः । उत्तरे पक्षे चैवं प्रागायताः प्रत्यगायताश्च | पुच्छाप्ययेऽध्यर्घाः पञ्च भागायताः । तासामधेष्टकामात्रा आत्मनि भवन्ति । एवं विपरीता अध्यये | तासां पुरस्तात्पञ्चाएका उदीच्यः ॥ १५ ॥ सर्वमग्निं पञ्चमभागीयाभिः प्रच्छादयेत् । पञ्चद. शभागीयाभिः संख्यां पूरयेत् ॥ ४६ ।। गतमेतत् । पूर्ववद्विशतः प्रस्तारः ॥ १६ ॥ व्यत्यासं चिनुयायावतः प्रस्तारापचिकीत् ॥ ४७ ॥ गतम् ॥ १७ ॥ पञ्च चितयो भवन्ति पञ्चभिः पुरीपैरभ्यूइतीति विज्ञायते । पुरीपान्ता चितिरोन्तरत्वात्पुरी- पस्य ॥४८॥ । पञ्च चितयो भवन्ति पञ्चभिः पुरीपेरम्यूहति ' इत्यस्याः श्रुतेरयमर्पः । पुरीपान्ता चितिः, इति श्रुतिरन्तरत्वात् पुरीपस्य । इष्टकासंधानाय पुरीपम् । तस्माचितिस्तदर्थ- त्वात्तग्रहणेन गृह्यते ॥ १८ ॥ जानुदघ्नं सहस्रं चिन्वीत प्रथम चिन्वानः ॥४९॥ यः प्रथम चिनोति स भानुदप्नं चिनुयात् सहस्रसंख्यायुक्तं च । महानिमेवाधिकृत्य विधानान्न शालामुखीयधिष्णियानां सहस्रसंख्यायामन्तर्मायो नापि नानुदानता ॥४९॥ नाभिदघ्नं द्विपाहसं द्वितीयम् ॥ ५० ॥ नामिदनमुत्सेधतो द्विपाहस्रं द्वितीयं पिन्वानः ॥ ५० ॥ आस्यदघ्नं त्रिपाहसं तृतीयम् ॥ ५१ ।। आस्यप्रमाणं तृतीयं चिन्यानः । त्रिपाहस्रं च 1 प्रीवघ्नमित्यस्मदीया श्रुतिः॥११॥ उचरमुत्तरं ज्याचारसं महान्तं वृहन्तमपरिमितं स्वर्गकामचिन्वीतेति विज्ञायते ॥ ५२ ।। उत्तरमुररमाहारमाहरेत् । ज्यायान्विधाम्यासेन महानुत्सेतो वृहत्पारमाणतः। अपरि- मित सहस्रादिभ्यः स्वर्गकामस्य । स्वर्गकाम इति वचनादग्निकसे वानसनेयकमिति यचनाथ विकल्पः ॥ ५२ ॥ द्विपाइले दिमस्ताराधितयो भवन्ति । त्रिपाइसे निमस्ताराः । चतुर्थमभृत्याहारेषु नित्यमिष्टका- परिमाणम् ।। ५३ ॥ इष्टकापारमाणमिह त्रिपाहस्रमित्युच्यते । त्रिपाहस्रमेव नियतम् । यदीदं नोच्येत ध्यनीकावदायातः स्यात् । अन्यायाविधानात् ॥ १३ ॥ 10

·९३८
सत्यापादावराचतं श्रांतसूत्रम्-
[२५ प्रश्न-
अमुमेवार्थ दर्शयितुं श्रुतिं दर्शयति--
विज्ञायते च न ज्यायासं चित्वा कनीयासं
चिन्वीतेति ॥ ५४ ॥ (ख. ११)॥
इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रे पञ्चविंशमश्ने तृतीयः पटलः ।।
ज्यायांसं द्विपाहस्रं त्रिषाहस्रं वा चित्वा कनीयांसं सहस्रं न चिनुयादिति प्रतिषेधः
॥ १४ ॥ (ख० ११)॥
इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रन्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां
प्रयोगचन्द्रिकायां पञ्चविंशप्रश्ने तृतीयः पटलः ।।
अथ चतुर्थः पटलः।
चतुरश्राभिरमिं चिनुत इति विज्ञायते ॥ १॥
अस्याः श्रुतेरर्थस्तयते-किं समानानां चतुरश्राणां दीर्घाणां चाविशेषग्रहणमाहो-
स्वित्समानानामेवेति । कुतः । विशेषाश्रवणात् । न कश्चिद्विशेषः श्रूयते ॥ १ ॥
तस्मादाविशेपेणेति प्राधे-
समचतुरश्रा अनुपपदत्त्वाच्छब्दस्य ॥२॥
समचतुरश्रा एव ग्राह्याः । कुतोऽनुपपदत्वाच्छब्दस्य । यत्रोपपदं न श्रूयते दी?
विषम इति वा तत्र समचतुरश्र एव । मुख्यत्वात् । मुख्येऽर्थे प्रथमं प्रत्ययो भवति ।
यतः प्रतीयते तस्याओं मवति । इतरत्र गौणः । तस्मात्समचतुरश्रामिरेवोपधातव्यः ।
नाध्यक्षुभिरिति स्थितम् ॥ २॥
पादमाच्यो भवन्ति । अणूकमाच्यो भवन्ति ।
ऊर्वस्थिमाच्यो भवन्ति । अरनिमात्र्यो भवन्ति ।
प्रादेशमाच्यो भवन्तीति विज्ञायते ॥ ३ ॥
चतस्त्र एताः श्रुतयः ॥ ३॥
ताः स्वयमेव व्याचष्टे-
चतुर्भागीयाऽणुकं पश्चमभागीयाऽरनिस्तयो-
वैस्थि ॥ ४॥
अणकशब्दः पुरुषचतुर्थस्य वाचकः । अरनिः पञ्चमस्य । तथा तेनैव प्रकारेणोर्व
स्थि पष्ठस्य । पड्मागीया इति शुल्वान्तरे ॥ ४ ॥

·४ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगरन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
पादेष्टका पादमात्री । तत्र यायाकामी शब्दार्यस्य
विशयित्वात् ॥ ५॥
चतुर्यमागीयः पाद इति संज्ञा विहिता शास्त्रान्तरे । पादशब्देन प्रमाणचतुर्थमागो
गृह्यते क्षेत्रचतुर्थमागश्च । पादः प्रमाणमस्याः पादमात्री। पादशब्दस्य संबन्धिशब्दत्वा-
त्पुरुषचतुर्मागोऽपि गृह्यते । अणूकादिचतुर्मागश्च संनिहितत्वात्तेषां पादेष्टकामिरित्युक्तेः।
पुरुषचतुर्मागोऽणूकादिचतुर्मागाश्च प्रतीयन्ते । कुतः। शब्दार्थस्य विशयित्वात् । वक्ष्यति
चाणकाः पञ्चदशमागीयानां स्थान इति । संख्यापूरणेऽणूकानां प्रवेशं दर्शयति-उर्व.
स्थ्यरल्योरेकार्यत्वं केचिदिच्छन्ति । तैः पञ्चदशमागीयाभिः संख्यापुरणं क्रियते । तेषा
दर्शने प्रस्तारा न युज्यन्ते । सहस्रसंख्या तु पूर्यते । प्रतिप्रस्तारं पूरयेदिति वचनमनर्य-
क्रमापयेत । ये प्रस्तारास्ते द्विशता इति वचनान्न युज्यन्ते । तस्मात्पूर्वोक्त एवायों
माधः । सर्ववचनानामर्थत्वाय ॥५॥
उपघानेऽष्टावष्टौ पादेष्टकायतुर्भागीयानां पक्षान-
योर्निध्यात् ॥ ६॥
उपधानकालेऽष्टावष्टी चतुर्मागीयानां पादेष्टकाः पक्षाप्रयोरुपद्ध्यात् ॥ ६ ॥
संध्योश्च तदात्मानं पडडन्लोपे(लावे)ताः ॥ ७॥
अष्टावष्टाविति ता विधेयाः । आत्मानं पडङ्गुलमात्रमवेता अवगता व्यामा इति यावत् ।
'नवाकुलमा पक्षयोः ॥ ७॥
श्रोण्यरसेऽष्टी माचीः प्रतीचीच ॥८॥
श्रोण्यंसयोश्चतस्रश्चतस्रः पादाः प्राची: । श्रोण्यंसयोः प्रतीचीः । एवं चतुर्मागीयपादा
अष्टाचत्वारिंशत् ॥ ८॥
संध्यन्तराले पञ्चमभागीयाः सपादाः ॥९॥
पक्षसंध्योरन्तराले पञ्चमभागीयाः पादसहिताः । मध्ये पादा दश प्रतीची: 1 तासां
दक्षिणतः पञ्चविंशतिः पञ्चममागीया उत्तरतो विंशतिः । एवं संध्यन्तराले पञ्चपञ्चाश-
विष्टका उपधेयाः ॥९॥
पुच्छे मादेशमुपधाय ॥ १०॥
प्रादेशशब्देन कि क्षेत्रमभिधीयते पुच्छे यत्प्रादेशमिति अयपेष्टकाःप्रादेशेन कारिताः।
यदि क्षेत्रमभिधीयते,प्रादेशक्षेत्रे प्रादेशपक्तिरेवोपधातव्या स्यात् । तथा सति मियेनाग्निः ।
इतरस्मिन्पो यथा न मियने तथा प्रादेशेष्टका उपघातव्या भवेयुः । प्रादेशमिति
नातावेकवचनम् । प्रादेशेष्टकाभिः सहाणका न शेरते । ते तु पचममागीयास्ताभिः
सह । अतश्चतस्रः श्रोण्यः । पादेष्टकास्रयोदश पञ्चममार्गायाः । पूर्वाऽष्टावका एवमेको-
नधिशापुच्छे । अपरे तु पुनरेवं वर्णयन्ति-यस्य विनस्त्या वर्षनं कृतं तत्रापि चतुर-
अश्रुतिसामर्यात्प्रादेशमिवेष्टकामिाप्यत इति । एवमर्प प्रादेशग्रहणमिति । तस्मिताप
पस उस उपधानमः ॥१०॥

·सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्-
[२५ प्री-
सर्वमनिं चतुर्भागीयाभिः प्रच्छादयेत् ॥ ११ ॥
पक्षयोत्रिंशदष्टाविंशतिरात्मन्युक्ताः पुच्छपूर्वाधेऽष्टौ ॥ १२ ॥
पादेष्टकाभिः संख्यां पूरयेत् ।। १२ ॥
पञ्चदशमागीयामिः संख्यां पूरयेत् । आत्मनि द्वितीयायां रीत्या मध्यमां चतुर्मागायाँ
मध्यमे । द्विशतः प्रस्तारः ॥ १२ ॥
अपरस्मिन्मस्तारे पुच्छाप्यये पञ्चमभागीया विशयाः ॥१३॥
पुच्छाप्यये विशया उभयस्थाः पञ्चमभागीया उपधेयाः ॥ १३ ॥
वा आत्मनि चतुर्दशभिः पादैर्यथायोग पर्युप.
दध्यात् ।। १४॥
तासामेव पादेष्टकाभिर्विशयाः संस्पृष्टाभिश्चतुर्दशमिरुपदध्यात्। आत्मनि यथा युज्यते ।
इह पड्मागीयानां करुणमुक्तम् । उपधानं नोकम् | इह पूर्वत्रार्धेटकानामधरताचोपधेयाः।
पुच्छस्य पूर्वार्धे पायोस्तिस्रतिस्रः पड्मागीया मध्ये चतस्रः शिष्टा द्वादश चतुर्मागर्मायाः
१४॥
सर्वमग्निं पञ्चमभागीयाभिःप्रच्छादयेत्पादेष्टकाभिः
संख्यां पूरयेत् ॥ १५ ॥
इह पादेष्टकाशब्देन पुरीपः पूरयितन्यः । चतुर्मागकारिता अणूका गृह्यन्ते । पञ्चम-
मागीयाश्च कुत उपधेया इति चेदुच्यते-द्वादश चतुर्भागीया आत्मनि प्रथमा रीतिः ।
पञ्चमंभागीयानां द्वितीया रीतिः । चतुर्मागीयानां पष्ठी । मादेशानां नवमी । चतुर्मागी.
यानां शिष्टे पश्चममागीयाः । एष प्रस्तारो द्विशतः ।
अत्र केचन याज्ञिका अनुपासितगुरव आचार्याभिप्रायमजानन्त ऊनाम्यधिकप्रस्तारं
कुर्वन्ति । अस्य तु सूत्रकारस्य प्रतिप्रस्तार पूरयेदिति वदतस्तदनमिमतमेव । यद्येवमपि
तस्याभिमतममविष्यत् सर्वत्र प्रतिप्रस्तारं पूरयेदिति नावक्ष्यत् । उक्कं च तस्माद्विशतः
प्रस्तारः कर्तव्य इति । तत्र श्लोकाः-
अष्टौ श्रोग्यसयोश्च स्युः पाश(दाः)सूत्रकृतेरिताः।
तासां मध्ये हास्येष्टका (चतुर्यः स्यु)श्चतुर्दश चतुर्दश ।।
संध्यन्तराले पञ्चम्यः पादैश्च दशभिः सह ।
तासां मध्ये दश प्रोक्ताः प्राच्यः स्युः शुल्बकर्मणि ॥
अष्टो पुच्छस्य पूर्वार्ध चतुर्थ्यः शिष्ट एव तु ।
द्वितीया नवमी चैव चतुर्थीनामयाऽऽत्मनि ।।
उदीच्य एवं नित्यं स्युर्मध्याः पञ्चमपादकैः ।
कृताभिधतुरथामिरणकोर्वस्थ्यरनिभिः ।।
अस्या एव सपादामिः प्रस्तारो द्विशतः कृतः, इति ॥ १५ ॥

·१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलिवप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ९४१
व्यत्यासं चिनुयायावतः मस्ताराविकीद ॥ १६ ॥ (स० १२)॥
गतमेतत् ॥ १६ ॥ (ख० १२)।
ऋत्वर्थेनोपादीयमानानामेकविधादीनामपतपुच्छत्वं प्रतिपादितम्। तपा तेषामुपधानविधिः
कयं मवतीत्युच्यते-
एकविघमभूतीनां करणी द्वादशेन त्रयोदशेन वेष्ट-
फाः कारयेत् ।। १७॥
करणानां द्वादशेन त्रयोदशेन कृतः समचतुरश्रेरिष्टकाः कारयेत् । सर्वतो द्वादशेनेक
करणम्। सर्वतस्त्रयोदशेन द्वितीयम् ॥ १७ ॥
पादेएकाच ॥ १८ ॥
द्वादशविधास्त्रयोदशविधाश्चाष्टकाश्चेति शुल्वान्तरम् । अस्माकमपि प्रउगेऽर्धेष्टकाः
कार्याः । एकविधादिप्वपि यदि प्रथमप्रस्तारो द्वादशामिद्वितीयत्रयोदशपिरित्यस्मिन्पसेड-
धेष्टकाः कार्याः । इतरया संख्या न पूर्यत एव ।
द्विविघे मानिका रजः सप्तत्या च शतेन च ।
अगुलीनां मिता सा स्यादनाऽ ईशामिस्तिलैः ।।
त्रिविध मानिका रज्नुरष्टोत्तरशतद्वया ।
पद्मिरेव तिलैरुना गणकः परिकसिता ॥
विवस्यापि चतुर्यस्य मानिका रज्जुरुच्यते ।
मिता शतद्वयेनाय चत्वारिंशाधिकेन च ॥
विधानां पञ्चमस्येयमष्टपष्टिः शतद्वयी।
एकादशतिर्युकां मानिकां गणका विदुः ।।
चतुर्मिश्च नवत्या च शताम्यां च मिना मवेन् ।
त्रिभिरेव तिहेरुना पड्विधस्य विधानिका ।
उपधानेऽमितः पादास्तिस्रो रीत्योऽय द्वादश ॥ इति ।
ततः पञ्च प्रयोदश्यम्तन एका प्रयोदशी।
पादरीतिस्तयाऽभिधीयते । एका प्रयोदशी पादरीतिस्तत एका त्रयोदशी । तन.
स्तितोऽमितः पादाः । तिस्रो रीत्योऽय द्वादश्यः।
द्वितीयायां नित्यमेका नित्यमेका प्रयोदशी।
द्वादशी च चतुर्थी च तेम्योऽन्योऽष्टमी प्रस्तारः ।
अपरस्मिन्प्रतारे द्वे रीत्यो प्रयोदश्योरेका प्रयोदशी पादा । तत एका अमितः
पादा प्रयोदशी। ततश्चतस्रो द्वादश्य इत्यादि। अप मध्यमाः पडिष्टकायतुर्मेदाः प्रस्तारो
द्विशतः कृत इति मायटन् ॥ १८ ॥

·[२५ प्रश्ने- ९४२ 1 ! सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- व्यत्यासं चिनुयाद्यावतः प्रस्ताराश्चिकीत् ॥ १९ ॥ गतमेतत् ॥ १९॥ एकविधमभृतीनां प्रथमाहारेण द्वितीयेन तृतीयेन यो युज्येत सर्वेषां यथाश्रुति संख्या तयोर्ध्वप्रमाणम् ॥ २० ॥ एकविधप्रभृतीनां सर्वेषां प्रथमाहारे द्वितीयाहारे च यथा संख्या श्रूयते। किमुक्तं भवति । यदि प्रथमाहारः सहस्त्रसंख्या जानुघ्नता च । अप द्वितीय एत एव ते धर्माः सप्तास्वरूप- 'युक्ताः। तच्च वचनं सप्तार्धप्रकृतिज्ञापनार्थम् ॥ २० ॥ काम्या गुणविकारा गुणशास्त्रत्वात् ॥ २१॥ काम्याः प्रउगादयो गुणविकाराः । किमुक्तं भवति । गुणफलसिद्धिर्नामेः । कुतः । गुणशास्त्रत्वात् । शास्तीति शास्त्रम् । गुणोऽत्र शिष्यते नागिः । तस्माद्गुणशास्त्रत्वाद- गोदोहनादिवद्गुणफलान्येतानि ॥२१॥ प्रउगचितं चिन्वीत भ्रातृव्यवानिति विज्ञायते ॥२२॥ प्रउगः शकटपूर्वमागः । तदाकारं चिन्वीत। भ्रातृव्यवान् । यस्य बहवो भ्रातृव्याः। एवं चिन्वीत ॥ २२ ॥ शकटाकृतिर्भवति ॥ २३ ॥ गतः ॥ २३ ॥ यावानमिः सारत्निमादेशो द्विस्तावती भूमि चतुरश्रों कृत्वा ।।२४ ।। एतच्च वचनं सार्धप्रकृतित्वख्यापनार्थम् । पञ्चदशभिरङ्गुलिभिश्च तिलैरूना चतु. पुरुषा रज्जुस्तावती भूमिं करोति । तया रज्ज्वा विहृत्य ॥ २४ ॥ पूर्वस्याः करण्या अर्धाच्छोणी प्रत्यालिखेत्सा नित्या प्रउगम् ॥२५॥ सूत्रोकेन मार्गेण श्रोणी परिलिखेत् ॥ २५ ॥ फरणानि चयनमित्येकविधोक्तम् ॥ २६ ॥ करणानि च कारयेत् । द्वादशेन प्रयोदशेन सपादेन च । प्रउगाकार एव ॥ २६॥ मउगा इष्टकाः कारयेत् ॥ २७ ॥ चतुःप्पुरुषारस्निना च पञ्चदशभिरहुलीमिस्तिलैरेकविंशत्या परिमिता अर्धाङ्गसाक्षयोः रमाणम् । तस्या द्वादशेन च प्रयोदशेन च करणानि च कारयेत् । द्वादश्याः प्रपमे प्रस्तारे प्रउगमुख्या रज्जुरीपामात्री मवति । चतुःपष्टिः पादेष्टकाश्चतस्रवतस्त्रः श्रोण्याश्चतस्रोऽर्धेटकाः श्रोण्योरेव चतुर्मिद्वादशोत्तरं शतं द्वादश्यः । अन्यस्मिन्प्रस्तारे प्रयोदश्यः श्रोग्योः पादाश्चत्वारिंशद्वावावष्टपञ्चाशदधिकशतं प्रयोदश्यः । प्रस्तारो द्विशतः । एवं व्यत्यासं चिनुयात् । तत्र श्लोकाः- ·४ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमैतम् । ऊनविंशत्यरनिमिरगुलीभिः सहाष्टमिः । तिलानां पञ्चविंशत्या मिता पश्चाद्विमानिका ॥ एकविंशत्यरनिमिरगुलीनां त्रिपञ्चकैः । तिलानामेकविंशत्या मिते घीका विमानिके ।। कुर्वन्ति प्रउगमग्निमेतास्तिस्रः समीकृताः । आसामेव यथासूत्रं करणानि प्रकल्पयेत् ।। २७ ।।.. उभयतःमउगं चिन्वीत यः कामयेत सजातान् भ्रातृव्यानदेय प्रतिजनिष्यमाणानिति विज्ञायते । उभयतः शकटाकृतिर्भवति ।। २८ ।। उभयतः शकटमेव चिन्वीत यः कामयेतोत्पन्नानुत्पत्स्यमानांश्च शत्रून्नाघेयेति ॥२८॥ यया विमुख शकटे तदेतदेव दीर्घचतुरश्रं विहृत्य पूर्वापरयोः करण्योरात्तावति दक्षिणोत्तरयोनि- पातयेत्सा नित्योभयतामउगः ॥ २९ ॥ तावदेव सप्तास्य द्विगुणम् । इह तु दीर्घचतुरश्रद्विगुणायाः प्रमाणविस्तारः पुरुष- द्वयेन प्रिमिररस्मिभिः पोदशमिरगुलीमिः सार्धकर्षिशत्या तिलमिता तिर्यमानी । द्विगुणा पार्थमानी । एवं दर्घिचतुर_ विहत्य तिर्यमानीमध्ये च शकुनिहत्य शक रज्ज्वा वेष्टयित्वा बाह्यतस्त्यभेत् । सप्तपष्टिशतत्रयमहुलीनां चतुर्दशमिस्तिलैः सार्धमीषा. प्रमाणमासां द्वादशेन करणानि कारयेत् ॥ २९ ॥ प्रउगचितोक्त उभयतःमउगा इष्टकाः फारयेत् ॥ ३० ॥ उभयतः प्रउगाकारा इष्टकाः पादायोभयतः प्रउगीमताः । पयनविधिरुतः प्रउगे तत्र श्लोकाः- निसकैस्तियुक्ता साष्टाविंशशतत्रयीम् । प्रउगस्योत्तरस्याग्नेस्तिर्यमानी विदुर्बुधाः ।। तिर्यद्विगुणितायामे चतुरश्रे हविर्भुनः । शनिहन्यान्मध्येपु करणेषु चतुर्वपि । रज्मुं शकप संयुज्य श्रोण्योरंसाम्परित्यजेत् । शिष्टं सार्धमेव स्याच्छकटे विमुखे यथा ॥ चतुर्दशतिर्युकं सम्पटिशतप्रयम् । प्रउगस्योत्तरस्थतदीपामार्ग प्रासितम् ॥ ईपाद्वादशमागेन तथा भागोत्तरेण च । उमयतःप्रउगीमूताः सपादाः कारयेदिह ॥ इति ॥ ३० ॥ ।

·[२५ प्रभे-
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
स्थचक्रचितं चिन्वीत भ्रातृव्यवानिति विज्ञायते ।
परिमण्डलो भवति ॥ ३१ ॥
शुल्पान्तरे रपचयनमुक्तमनेनाऽऽचायेंगेकमेवोक्तम् ।। ३१ ॥
तस्मात्तदेवोच्यते-
यावानग्निः सारस्निप्रादेशस्तावती भूमि परिम.
ण्डलां कृत्वा ॥ ३२॥
उभयतःप्रउगस्य या तिर्यड्मानी तया चतुरश्रकरणं कृत्वा तेनेष्टकाः कारयेत् ।
ताश्चतुरश्रे चतुश्चत्वारिंशदधिकशतमुपधाय ॥ ३२ ॥
तस्मिश्चतुरश्रमवदध्यायावत्संभवेत् ॥ ३३ ॥
प्रधिकाश्चत्वारस्तेषु प्रउगेषु पडिष्टकाः ॥ ३३ ॥
तस्य करण्या द्वादशेनेष्टकाः कारयेत्तासार पट्-
मधावुपधाय शेपमष्टधा विभजेत् ॥ ३४ ॥
द्वादशेन कारिता उपाय शेष प्रधिकमष्टधा विमजेत् । अष्टमिरुपद्ध्यात् । तासां
करणं वक्ष्यामः-त्रयस्त्रिंशदगुन्लमष्टमिस्तिलेरूनमेकमेकत्रिंशदगुलं द्वादशभिस्तिले.
रुनमेकमष्टाविंशत्यद्गुलमेकमष्टाविंशत्यगुलं तिलाम्यां सहैकम् । एतैश्चतुभिः फल.
करेकं करणम् । तस्य चतुर्थ फलकं तक्षयेद्यथा धनुराकारं भवति । यथाशरमष्टाद-
शतिलमात्रं भवति तपैकत्रिशद्गुरुं द्वादशभिस्तिलैरूनमेकम् । एकविंशत्पगुल.
मेकादशभिस्तिहेरूनमेकम् । अष्टात्रिंशदगुलं त्रिभिस्तिलैः सहैकम् । नवत्रिंशदद्गुलं
द्वादमिस्तिलेख्नमेकम् । एतैश्चतुमिद्वितीय करणम् । अस्य चतुर्थ पूर्ववत्तक्षेत् । शर.
प्रमाणं तिलाम्यां सहकं भवति तथा तसेत् । द्वात्रिंशदगुलं तिलेन सहैकम् । तिलाम्या
सहकम् । त्रिचत्वारिंशदद्गुलं दशमिस्तिलेखनमेकं त्रयस्त्रिंशदगुलं दशमिस्तिलेख्नमेकम् ।
एतेश्चतुभिस्तृतीयं करणम् । द्वात्रिंशड्गुई तिलेन सहक द्वात्रिंशदडगुलं द्वादशभिः
स्तितः सहेकम् | अष्टाविंशत्यगुलमेकादशतिलैः सहैकम् । पञ्चपञ्चाशद्गुलं चतुर्मिस्ति-
लेख्नमेकम् । एतेश्चतुभिश्चतुर्थ करणम् । तस्य चतुर्थं तक्षेत्। पूर्ववत्प्रमाणं ज्ञेयम् । शर-
प्रमाणं यगुलं त्रिभिस्तिलेख्नम् । तबश्लोको-
रनुः कृतान्यतःपाशा सघाशीतिशताङ्गुला ।
विमानं रपचक्रस्य करोत्येपा तु मण्डलम् ।।
चतुरश्रकरणी रज्जुश्चतुःषष्टिशतद्वयी ।
तिटेस्रयोदशैर्युक्ता रयपके हविर्मुने ॥ ३४ ॥

·४ 'पटकैः) महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ९४५ उपधाने चतुरथस्यावान्तरदेशान्मति सक्तीः संपा. दयेत् । मध्यानीतरस्मिन्यस्तारे व्यत्यासं चिनु- यांधावतः प्रस्ताराश्चिकीत् ॥ ३५॥ (ख० १३) ॥ गतमेतत् ।। ३५ ॥ (ख०१३)। 'एप एव प्रकारो मण्डलेः श्मशाने द्रोणे च । तत्राऽऽह- द्रोणचितं चिन्वीतान्नकाम इति विज्ञायते ॥ ३६ ॥ अन्नकामस्य द्रोणचितिरिति श्रुतिः ॥ ३६ ॥ सर्वस्या भूमेर्दशमं त्सरुः ॥ ३७॥ द्वादशचतुर्मागीया क्षेत्रमरत्निप्रादेशस्य दशमोऽशः षष्ठ्यङ्गुलप्रमाणं तिर्यमानी। तस्य द्विकरणी पार्धमानी । तस्याक्ष्णयारज्ज्वा कृते चतुरश्रे द्वादशचतुर्मागीया क्षेत्रं भवति । यत्सरोः प्रमाणं तयैव त्रिगुणीकृतया द्रोणः ॥ ३ ॥ तस्य पुच्छेन निहास(निर्हार ) उक्तः ॥ ३८ ॥ पुच्छेनैव मानमार्गो व्याख्यातः ॥ ३८ ॥ तस्य करण्या द्वादशेनेष्टफाः कारयेत् ॥ ३९ !! तस्येति द्रोणः परामृश्यते । न सरुः । स न त्रिकोणः । समदेशैन चतुर्मागीयेने. त्यर्थः ।। ३९ ॥ अध्यर्धाः पादेष्टकाथ ॥ ४० ॥ अन विप्रतिपन्ना याज्ञिका अक्ष्णया पादमिच्छन्ति । केचिद्दीर्घपादमधेष्टकाः कर्तव्याः । ताभिर्विना संख्यापूरणस्याशक्यत्वात् । व्यक्तमुक्कं शुस्वान्तरे-अष्टका- धेति । इहापि चकारादर्धेटकाश्चेति । करणानि च पत्रिंशदगुलं तिलोनमेकं करण- मेकतोऽध्यधै द्वितीयं प्रथमकरणमुमयतोऽक्ष्णया चतुर्धा दीर्घ तेन पादानां तृतीयं कर. णम् । तृतीयेनेव करणेन दीर्घग वाऽर्धेष्टकानां करणं चतुर्यम् ॥ ४॥ उपधानेऽध्यर्धाः पुरस्तात् मतीचीरात्मन्युपदध्यात्। सर्वग्ने श्रोपोध प्राचीः सर्वमग्निं चतुरश्राभिः प्रच्छादयेत् । पादेष्टकाभिः संख्यां पूरयेत् । अपर- स्मिन्मस्तारेऽध्यर्धा दश दाक्षिणत उदीचारात्मन्यु. पदधाति । उत्तरतय दक्षिणा सरुपाईयोर्दक्षिणा पदीचीच सर्वमनिं चतुरथाभिः प्रच्छादयेत् । उपधाने यथासूत्रमध्यर्धा उपधाय पूर्वार्धे सप्तदशेष्टका अक्ष्णया मिन्द्यात्ताव/ । पदि दीश्चित् पादावुत्तरस्यां रीत्यां नवेष्टका मिन्यात् । यया प्राची: प्रपादा तथा दक्षिणस्यामष्टो तथैव प्राचीरेका द्विषा । तत्र (तथैव) पूर्णः प्रस्तारः । अपरस्मिन्मतारे ·(२६ मने- सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- पादेष्टकाभिः संख्यां पूरपेत् । व्यत्यासं चिनुया. चावतः मस्ताराविकीव ॥४१॥ पश्चादात्मन्यष्टादशेष्टकाः करणे भिन्द्यात् । द्वे द्वे इष्टके द्विधा करणेनेव । यदि दीर्घाः पादाः पूर्वस्या रीत्यां नवेष्टका मिन्द्यात् । अथवा, उदीच्यः श्रोण्योढ़े द्वे सरोः। पश्चादेकाऽग्रतः। तामध्यर्धाः सप्त रीतयः । अध्यर्धाः पादात्सर्या उदीच्यः । एवं प्रस्तारो द्विशतः । तत्र श्लोकाः- मीत्वा त्रिमिस्तिलैरूनं चतुर्भिश्च शतेन च । द्रोणस्यैप त्सरोर्मात्रा तस्य त्रिगुणितेन सा ।। पादा अर्धाश्च भेदाः स्युः करणानि विमावसौ । द्रोणाख्ये तु श्मशाने च चतुरश्रे हविर्भुने ॥ प्रस्तारे प्रथमे पादा यत्र स्युस्तत्र नोत्तरे । द्वावर्षी प्रथमस्तारे चतुर्षस्तूत्तरस्तरे । निधाय घोत्तरे स्तारे अध्यर्धा अपि पूर्वके । अध्यर्धा यत्र तत्र स्युः पादा दीर्घा यदि त्वथ ।। प्राच्यः स्युः प्रयमे स्तारे उदीच्यस्तूत्तरे स्तरे । अभितः पादमध्यर्घा रीतयः सप्त चोत्तरे ।। इति ॥ ४१ ॥ समूछ चिन्वीत पशुकाम इति विज्ञायते ॥ ४२ ॥ समूह्यमित्युपधानप्रकारविशेषेण कृतिविशेषः । प्रकृताषयं विधिः । नाऽऽकृति. विकारेषु ॥ १२॥ समूहनिवेष्टका उपदधाति ॥ ४३ ॥ अग्निक्षत्रस्य पारीत इष्टकाः स्थापयित्वा यथा समूहनं क्रियते तथोपदधाति । सर्वत उपादायोपदधातीति यावत् । स एवोपधानविधिः ।। ४३ ॥ दिक्षु चात्वालावटाखात्वा तेभ्यः पुरीपमभ्यूहतीत्येकपाम् ॥ ४४ ।। प्रतिदिशं चात्वाला भवन्तीत्यापस्तम्बः । 'बहिदि तेभ्यश्चात्वालेभ्यः पुरीष पासून भ्यूहति' इति श्रुतिः ॥ ४४ ॥ परिचाय्यं चिन्धीत ग्रामकाम इति विज्ञायते ॥ ४५ ॥ अयमप्युपधानविधिः ।। ४९ ॥ मध्यमा स्वयमातृण्णां प्रदक्षिणमिष्टकागणैः परि- चिनोति स परिचाय्यः ॥४६॥ तृतीयायां चितौ स्वथमातृष्णामुपधायेष्टकागणैः प्रदक्षिणं ताभिः स्वयमातृष्णा परित उपदधाति स परिचाय्यः ॥ १६ ॥ .

·१.पटलः ] . महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ९४७ उपचाय्यं चिन्वीत पशुकाम इति विज्ञायते ॥ १७ ॥ पूर्ववत्परिचाय्यविधिवव्याख्यातः ॥ ४७ ॥ परिचाय्येनोक्तः श्मशानचितं चिन्वीत यः कामयेत पितृलोक ऋध्नुयामिति विज्ञायते ॥४८॥ श्रूयते ब्राहाणेऽस्मच्छाखायाम् ॥ ४८ ॥ द्वयानि खलु श्मशानचितानि चतुरश्राणि परिम- पहलानि च तत्र यायाकामी शब्दार्थस्य च विश- यित्वात् ॥ ४९॥ चतुरश्राकाराणि सन्ति श्मशानानि परिमण्डलाकाराणि च । सोमयतः प्रवृत्तिः । शब्दस्योमयप्रवृत्तेः । यदि वर्तुलाकारो रथचक्रवत् ॥ १९ ॥ चतुरथं वा यस्य गुणशास्त्रं च चतुरश्रः ॥५०॥ गतमेतत् । यस्य गुणशास्त्रं पितृलोकसंबद्धम् । तचतुरश्रे श्मशाने न वर्तुले । बाला हि तत्र निक्षिप्यन्ते । येषु पैतृमेधिकक्रिया । तेषां पितॄणां संवन्धो बुद्ध्या च । तस्माचतु. रथ एव चतन्यः ॥ ५० ॥ त्सरुवर्जे द्रोणचितोक्तः ।। ५१ ॥ यदि चतुरश्रस्तदा सरुवनं द्रोणचिसोक्तः । तत्सर्वं द्रोणचित्येव व्याख्या- तम् ॥ ११ ॥ छन्दचितं चिन्वीत पशुकाम इति विज्ञायते ॥ ५२ ।। छन्दोभिरेव योष्टकाचीयन्ते तं छन्दश्चितं पशुकामश्चिनुयादित्यस्याः श्रुतेरर्थः॥५२॥ श्रुतिद्वयेन व्याचष्टे- सधैश्छन्दोभिचिनुयादित्येकम् । माकरित्यप- रंम् ॥ ५३ ॥ (ख०१४)॥ इति सत्यापाढदिरण्यफेशिसूत्रे पश्चविंशमश्ने चतुर्थः पटलः। सर्वश्छन्दोभिर्दाशतयीभिश्वेतन्या इत्येका श्रुतिः । प्राकृतः प्रकृतौ यानि च्छन्दांस्य- मिर्धेत्यादीनि तैरेवेत्यपरा श्रुतिः ॥ ५३ ॥ (ख० १४) ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्र व्याख्यायां महादेवधानिसंकलितायां चन्द्रिका पञ्चविंशप्रश्ने चतुर्थः पटलः ।।

·९४८ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [२५ प्रभेस भथ पञ्चमः पटलः । श्येनचितं चिन्वीत स्वर्गकाम इति विज्ञायते ॥१॥ श्येन इव चेतव्यः श्येनचित् । तदाकारं चिन्वीत | आकृत्याः फलमाकारसंसादनं स्वयमेव वक्ष्यति ॥ १॥ वक्रपक्षो व्यस्तपुच्छः श्येनाकृतिर्भवति ॥२॥ अनृनुपक्षो व्यस्तपुच्छोऽसंकोचितपुच्छः ॥ २ ॥ कथं वक्रता- पश्चात्माकुद्दति ॥ ३॥ उन्नयति ॥ ३॥ पुरस्तात्मत्यहाति ॥४॥ एवमेव वक्रो पक्षौ यस्य स वक्रपक्षः ॥ ४ ॥ एवमिव हि वयसा मध्ये पक्षिनिर्णामो भवतीति विज्ञायते ॥५॥ हिशब्दः प्रसिद्धौ । एवमेव वयसामुत्पततां मध्ये पक्षिनिर्णामो नमनं भवतीति अतिः - . यावानग्निः सारत्निप्रादेशः सप्तविधः संपद्यते ॥६॥ अरनिना प्रादेशेन च वर्धितोऽग्निः प्राकृतो यावान्संपद्यते ॥६॥ प्रादेशश्चतुर्थमात्मनश्चतुर्भागीयाचाष्टौ ॥ ७॥ गृह्णीयादिति शेषः । सारत्निप्रादेशाग्नौ यत्प्रादेशं पुच्छ आत्मनश्चतुर्य पुरुषक्षेत्र चतुर्भागीयाश्चाष्टौ शिष्टे पुरुपेऽष्टौ चतुर्भागीयाः क्षेत्रं च गृहीत्वा ।। ७ ॥ तासां तिसः शिरः॥८॥ तासां चतुर्मागीयाश्चतस्रश्चतुर्भागीयाः शिरसि निधातव्याः ॥ ८॥ इतरत्पक्षयोभिजे ॥ ९॥ विमज्य तिपेदित्यापस्तम्बः । पडद्गुलमात्र प्रादेशे षष्टयड्गुलं पुरुषे चतुर्मागी- यासु पञ्चसु पादोनं नवदशाङ्गुलमेतदेवैतस्मिन्पक्षे क्षिपेत् ॥ ९॥ पञ्चारनिः पुरुषः ॥१०॥ एतत्पुरुषस्य प्रमाणम् ॥ १० ॥ चतुररनिर्व्यायामश्चतुर्विशत्यहुन्लयोऽरनिः ॥ ११.॥ एतदरनिप्रमाणम् ॥ ११ ॥ तदर्घ प्रादेश इति क्लुप्तिः ॥ १२ ॥ एवं कल्पना । इति शब्दः प्रकारे । अनेन मार्गेण कल्पयेदित्यर्थः । विशदगुलं चतुर्मागीयम् ।। १२॥

·. ९५० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [२५.प्रश्न- अध्ययान्प्रति श्रोण्यरसानपच्छिन्यात् ।। २२ ॥ (ख०१५)॥ अध्ययशब्देन पक्षपुच्छशिरसा संधिरुक्तः। तान्प्रत्यपच्छिन्द्यात् । श्रोण्यसांस्त्यजेत् । शिरसोऽप्ययादारभ्य पक्षाप्ययं प्रति । एवं श्रोण्योरंसे च । एवं द्वे द्वे चतुर्मागीये निरस्ते मवतः । वक्ष्यति- चत्वारिशत्परिशिष्यन्ते ' इति ॥ २२ ॥ (ख०१५)। एवामिव हि श्येनम् ॥ २३ ॥ प्रसिद्धं वक्ष्यति।च-यावदाम्नानसारूप्यम् ' इति ॥ २३ ॥ करणं पुरुषस्य पश्रमायाम पष्ठं व्यासं कारये- घयायोगनतं तत्प्रथमम् ॥ २४ ॥ पुरुषपञ्चमायाम पुरुषषष्ठव्यासमरत्निमात्री पार्धमानी पड्मागीया तिर्यमानी यथा युज्यते तथा नतः । नतशब्देन प्रज( पृ )मनमुच्यते । तया प्रज(ज़ )म्मयेत् । एकामक्ष्णया दोघो कुर्याद्यथा युज्यत इति यथायोगः । तत्प्रथमं करणम् । प्रथममि. त्यस्य संज्ञा ॥ २४॥ ते दे माची सरहिते तद्वितीयम् ॥२५॥ "ते द्वे विपर्यस्ते उपनुत्य मध्यमफलके संसृष्टे यथा तिष्ठतस्तथाविध करणं द्वितीयम् ॥ २५ ॥ प्रयमस्य पढ्भागमष्टभागेन वर्धयेद्यथायोगनतं i - तत्तृतीयम् ॥ २६ ॥ - प्रथमस्य, पडूमागमष्टममागेन वर्धयेद्दीर्घा कुर्यात् । मात्रा तमक्ष्णया मिन्यात् 1 मिन्ना यथा युज्यते । नमनं यथा । तथा योगस्तथा पक्षनमनेऽधोऽधों युज्यते । तथा नतं वक्र तृतीयं करणम् ।। २६ ॥ चतुर्भागीयाऽध्यर्धा तस्याश्चतुर्भागीयामात्रमक्ष्णया भिन्द्यात्तचतुर्थम् ॥ २७ ॥ चतुर्भागीयामध्यधी, ममापारिय, चतुर्मागीयां में त्यजेत् । तथाभूतेष्टका येन, का, णेन क्रियते तचतुर्थ करणम् । पोडशी चतुभिरिति वक्ष्यति । तदेतत्करणम् ॥ २७ ॥ चतुर्भागीयाधं पञ्चमम् ॥ २८॥ एकतत्रिंशदकुलमन्यतः पञ्चदशाङ्गुलम् । तत्पश्चमम् ॥ २८ ॥ "तस्याक्ष्णया भेदः पष्ठम् ॥ २९ ॥ । तस्य पञ्चमस्याक्ष्णया कर्णेन विभज्यत इति भेदः षष्ठम् ॥ २९ ॥ पुरुषस्य पश्चमभागं दशभागं व्यासं प्रतीची. नमायच्छेद । तस्य दक्षिणतोऽन्यमुत्तरवश्व ताव. अरनिमात्रायाम प्रादेशव्यासं प्रतीचीनं प्रत्यगायतमायच्छेत् । ममौ दक्षिणपा. ऽन्यं तथाविधमुत्तरतश्चान्यं तथाविधं तावदशया कर्णेन दक्षिणापरयोः कोट्योरारम्प L :

·६ पटला) महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । क्ष्णया दक्षिणापरयोः कोट्योरालिखेत्तत्सप्त- मम् ॥ ३० ॥ खुच्यवदालिखेत् । तत्सप्तमम् ।। ३० ॥ एवमन्यदुत्तरं क्षेयं तृत्तरस्याः कोट्या आलिखे- त्तदष्टमम् ॥ ३१ ॥ एवमेव कृत्वोत्तरं चतुरश्रमुत्तरस्याः कोट्या आरम्य दक्षिणा कोटिं' प्रत्यालिखे. स्रोववत्तदष्टमम् ॥ ३१ ॥ चतुर्भागीयाक्ष्णयोभयतो भेदो नवमम् ॥ ३२ ॥ अक्ष्णयोमयतः कर्णेन भेदेन स्खण्डनं तस्याश्चतुर्भागीयायास्तथाविधं नवमं करणम् | पादमानं पादेष्टका त्रिमिरिति वक्ष्यति ॥ ३२ ॥ उपधाने पष्टिः पष्टिः पक्षयोः मयमा उदीचीनि: दध्यात् ॥३३॥ उपध्यात्रिंशशिद्विपर्यस्य कारिताः । एवमुत्तरपक्षे ॥ ३३ ॥ पुच्छपार्श्वयोरष्टावष्टी पष्ठयः ॥ ३४ ॥ (ख० १६) । पुच्छस्य पार्धयोरुभयोः पष्ठ्यः। अष्टावकस्मिन्पार्थेऽपरस्मिश्चाष्टो॥३४॥ कथमित्याह- तिस्रोऽने तत एका ततस्तिस्त्रस्तत एकाम् ॥ ३५॥ एवमुत्तरस्मिन्पार्थे विपर्यस्य कारिताः ॥ ३५ ॥ पुच्छाप्यये चतुथ्यों विशये ॥ ३६ ॥ पुच्छे चाऽऽत्मनि च स्थिते तिर्यक् ॥ ३६ ॥ तयोश्च पश्चात्पश्चम्यावनीफसरहिते ॥ ३७॥ तयोः पश्चात्पुच्छेऽनीकसंहिते मेषयूषवत् ॥ ३७ ॥ शेपे दश चतुर्थ्यः ॥ ३८ ॥ पुच्छशेपे चतुर्यो दश तिर्यगायताः ॥ १८ ॥ श्रीण्य से प्वष्टौ माचीः प्रतीचीच ॥ ३९ ॥ श्रोग्योश्चतस्रः प्रागायता उत्तरस्या दक्षिणस्या च विपर्यस्य कारिताः। अंसयोथैवम् .. शेपे च पट्टिातिरप्टो पष्ठयवतस्रः पञ्चम्पः ॥ ४० ॥ आत्मनि शेपेशिष्ठे देशे पविशतिधतुर्यः! अप्टो पाठ्यः । चतस्रः पञ्चम्यः । तासामु. पधानमार्ग उच्यते-विशयानात्मा तिर्यगात्मनि चतुर्दश चतुर्थः । तासा पार्श्वयोद्धे द्वे प्राच्या प्रतीच्यौ च विपर्यस्य कारते । एवं पुरस्ताद्वे वे विपर्येभ्य कारित उत्तरे

·.
..
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
पार्थे चतुर्दशानामेव पार्श्वयोमध्ये द्वे द्वे तिर्यक् । एताः पड्विंशतिश्चतुर्य उपहिता-
श्वतत्रश्चतुर्मागीयाः कोणेषु स्थिताः । तासु चतसः पञ्चम्यस्तिर्यक् । पाठ्यश्चाष्टौ तिर्य-
गेव ॥४०॥
शिरसि चतुथ्यों विशये (तिर्यक) तयोश्च पुरस्ता-
साच्यौ ॥ ४१ ॥
'तयोविशययोः पुरस्तात्याच्यौ चतुर्थी विपर्यस्य कारिता दक्षिणतः ॥ ४१ ।।
एष द्विशतः प्रस्तारः ॥ ४२ ॥
किमर्थमिदम् । यावता द्विशत एव परिमापेयं योऽयं प्रस्तारो द्विशत इति परिमा-
। यते । 'संख्या 'प्रयेदित्युक्तेशित एव पूरयेत् । इतरया संख्या पूरयितव्येति न
ज्ञायते । कस्यति सहस्रसंख्येति चेन्न । प्रतिप्रस्तार पूर्यदिति वचनमनर्थ कथा मापयेत् ।
तस्मात्परिमाषेयमिति ४२॥
अपरस्मिन्मस्तारे पक्षनिर्नामयोः पञ्च पञ्च द्वितीयाः ॥ ४३ ॥
द्वितीया वक्रभूता निर्नामो प्रदेशः । तस्मिन्प्रदेशे 'पञ्च पञ्च द्वितीयाः ॥ ४३ ॥
'अप्पयोश्च तृतीया आत्मानमष्टभागविताः ॥ ४४ ॥ .
पंक्षाययोस्तृतीया आत्मानमष्टर्ममागावेता व्याप्ताः । चतुर्भागीयेष्टिकमित्रमात्मान
स्थिताः । पञ्च पञ्च विपर्यस्य कारिता उत्तरे पक्षाप्यये ॥ १४॥
शेषे 'पञ्चचत्वारिंशत्पश्चचत्वारित्मियमा "मांची-
निंदध्यात् ॥ ४५ ॥
दक्षिणे पार्थे पञ्चविंशतिक्षिणे पक्षे, उत्तरे पार्थे पञ्चविंशतिहत्तरे पक्षे विपर्यस्य
कारिता दक्षिणे पक्षे विंशतिः ॥ ४५ ॥
पुच्छपाश्चयोः पञ्च पंश्च सप्तम्योः ।। ४६ ॥
उत्तरपा विपर्यस्य कारिताः ॥ १६ ॥
द्वितीयचतुध्योश्वान्यतरतः प्रतिसहितामेकैकाम् ।। ४७ ॥
द्वितीयायां रीत्या चतुर्थ्यां च रीत्यामन्यस्मिन्पार्श्व एकैका सचमी । एका दक्षिणे
पा विपर्यस्य कारिता । अपरा उत्तरे पार्थे ॥ ४७ ॥
शेपे त्रयोदशाष्टम्यः ॥ १८ ॥
पुच्छदेशे त्रयोदशाटम्यः शेरते ॥ १८ ॥
ओण्य सेवष्टौ चतुर्यो दक्षिणी उदीचीश्च ।। ४९ ॥
'दक्षिणस्यां दक्षिणायते विपर्यस्य कारिते । उत्तरस्यां श्रीण्यामुदगायते दक्षिणेऽसे
दक्षिणीयते । उत्तरेऽस उद्गायते विपर्यस्य कारते ॥ १९ ॥

·६ पटलः । महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ९५३
शेपे च विशतिस्त्रियत्पष्ठच एकां पञ्चमीम् ॥ ५० ॥
चकारेण चतुर्योऽनुकृप्यन्ते । त्रिंशत्पष्ठच एका च पञ्चमी । तासामुपधानदेश
उच्यते-आत्मनो दक्षिणे पार्श्वे दश चतुर्यः । पञ्च प्राची: पञ्च प्रतीचीः । एव.
मुत्तरे पार्थे | मध्ये त्रिंशत्पष्ठयः । एका च पञ्चमी । तासां पञ्चदश प्राचीः ॥ १० ॥
शिरसि चतुर्यो तयोय पुरस्ताञ्चतस्रो नवम्यः॥ ५१ ॥
नवम्यश्चतस्रः पुरस्तात् ॥ ११ ॥
एप द्विशतः प्रस्तारः ॥ ५२ ।।
गतमेतत् ॥ १२ ॥
व्यत्यासं चिनुयायावतः प्रस्ताराश्चिकीत्
॥ ५३ ॥ (ख०१७)॥
इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चविंशप्रश्ने पञ्चमः पटलः ।।
यदि व्यत्यासं यावतः प्रस्तारांश्चिकीत्कर्तुमिच्छेदित्ययः ॥ १३ ॥
इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्याया महादेवशास्त्रिसंकलितायां
प्रयोगचन्द्रिकायां पञ्चविंशप्रश्ने पञ्चमः पटलः ।
अथ पष्टः पटलः।
-
गताः ॥ ४ ॥
श्येनचितं चिन्वीत स्वर्गकाम इति विज्ञायते ॥१॥
गतः॥१॥
वक्रपक्षो व्यस्तपुच्छः श्येनाकृतिर्भवति ॥ २ ॥
अमृनुरक्षः । व्यस्तपुच्छोऽसंकोचितपुच्छः । न्यान्यातमिदम् ॥ २ ॥
पवात्माइति ॥ ३॥
उन्नयति ॥ ३ ॥
पुरस्तात्मत्यद्दति ॥ ४॥
एवमिव हि वयसां मध्ये पक्षनिर्णामो भवतीति
विज्ञायते ॥ ५॥
मस्याः श्रुतरर्थः प्राम्ब्याख्यातः ॥ ६ ॥
पुरुषस्य पोडशीभिर्विश९ शतः सारलिमादेशः
सप्तविधः संपद्यते । तासां चत्वारिसदात्मनि
तिसः शिरसि पशदर पुच्छ एफरिदक्षिणे
पक्षे । तयोतरे ॥ ६॥
अरनिना मादेशेन प वर्षिदोऽतिः प्रानो यावान्संपदने । एपष्टमन्यत् ॥ ६ ॥

·[२५ प्रश्भे-
९५४
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
अध्यर्धपुरुषास्तिर्यग्दायायामत इति दीर्घचतुरनं
विहत्य श्रोण्यश्सेभ्यो द्वे द्वे पोडश्यौ निर-
स्येत् ॥ ७॥
श्रोणीम्यामसाभ्यां च द्वे द्वे पोडश्यौ । प्रत्येक निरस्येत्त्यजेत् । अक्ष्णयाऽप्य.
यान्प्रतीति । तथा श्रोण्यसेषु चत्वारि चतुरश्राण्य. पुरुषप्रमाणानि कृत्वाऽक्ष्णयाऽन्यार्धानि
निरस्य शिष्ट चत्वारिंशदात्मा शिरस्यर्धपुरपेण चतुरथं कृत्वा पूर्वस्याः करण्याः ।
अथानन्ताविति दक्षिणोत्तरयोनिपातयेत् ॥ ७ ॥
तदेतत्सर्व विशदयति--
चत्वारि शत्परिशिप्यन्ते । स आत्मा शिरस्यर्ध.
पुरुपेण चतुरश्रं कृत्वा पूर्वस्याः करण्या अर्धा-
त्तावति दक्षिणोत्तरयोनिपातयेत् ॥ ८ ॥
। स्पष्टम् ॥ ८॥
तित्रः परिशिप्यन्ते तच्छिरः ॥ ९॥
गतमेतत् ॥९॥
किं तिस्रः शिष्टास्तच्छिर.-
पुरुपस्तिर्यग्द्वावाचामतः पोडशभागश्च दक्षिणः
पक्षः॥ ९॥
द्विपुरुपमात्री तिर्यड्मानी द्विपुरुषा पार्श्वमानी पुरुषपोडशमागश्चा_गुलमानो दक्षिण-
पक्षायामः ॥ १० ॥
तयोत्तरः ( पक्षः) पक्षाने पुरुषचतुर्थेन चत्वारि
चतुरश्राणि कृत्वा तान्यक्ष्णया व्यवलिख्यार्धानि
निरस्येत् ॥ ११ ॥
पक्षयोरने प्रत्येकं पुरुषचतुर्थप्रमाणेन चत्वारि चतुरश्राणि कृत्वा तान्यक्षया करें-
नाऽऽलिख्या/नि निरस्येत्यजेत् । सुच्यवद्दक्षिणपक्षाग्राणि सौववदुत्तरपक्षामाणि नहि-
भूतानि निरस्येत् ।। ११ ॥
एकत्रि शत्परिशिष्यन्ते ॥ १२ ॥
द्विपुरुषायामे द्वात्रिंशच्छोडश्यो भवन्ति पोडशमागेन चैका । तासु द्वयोरूयन्तयो.
रेकत्रिंशत्परिशिष्यन्ते ॥ १२ ॥
पक्षानमुत्सृजन्मध्ये पक्षस्य प्राची लेखामालिखेत् ॥ १३ ।।
पक्षानमिति पुरुषचतुर्येन चतुरश्राणि लक्ष्यन्ते । पक्षायामे पुरुषच वर्धार्धमागमुत्सृज्ये.
त्यर्थः । मध्ये पक्षस्य प्रागायत सामालिशोत् ॥ १३ ॥

·--
१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ९५५
पक्षाप्यये पुरुपं नियम्य लेखायां पुरुषान्ते
नितोदं कुर्यान्नितोदाव प्राचीनं पुरुषान्ते नितो-
दयोनीनान्ताबालिखेरासनमनम् ॥ १४ ॥
आत्मपक्षसंघौ पुरुषमात्रं वेणु नियम्य लेखायामेव पुरुषस्यान्ते वेणोरन्ते लक्षणं
कुर्यात् । तस्मान्नितोदात्प्राचीन प्रागायत वेणु लेखायामेव निघायान्त्ये छिद्रे शक
लक्षणं वा निहत्य नितोदयोरन्तौ नाना आलिखेत् । अपरस्मान्नितोदादारम्यापरान्तमा-
लिखेत् । पूर्वस्मानितोदाचाऽऽरभ्य पूर्वमिति । तत्पक्षनमनं पक्षस्य वक्रता ॥ १४ ॥
एतेनोत्तरः पक्षो व्याख्यातः॥ १५ ॥
उत्तरपक्षनमनेऽप्येवं कुर्यात् ॥ १५ ॥
द्विपुरुपं पश्चादर्धपुरुपं पुरस्ताच्चतुर्भागोनः पुरुप
आयामोऽटादश करण्यौ पार्श्वयोस्ताः पञ्चदश
परिगृह्णन्ति तत्पुच्छम् ॥ १६ ॥
पश्चात्तिर्यमानी द्विपुरुषा पुरस्तादर्धपुरुषा पादोनपुरुषायामा पार्श्वयोरष्टादश
पोडशी करोति । इत्यष्टादशकरणी सा पाईयोस्ता एताः पञ्चदश पोडशीः परिगृ.
हन्ति । कथमर्घपुरुषव्यासा पादोनपुरुषायामाः पट् करोति । तस्यामितो द्वे चतुर) समे
सर्वतः पादोनपुरुषमात्रे तावक्ष्णया लिखेत् । एकैकमध त्यजेत् । शिष्टं प्रत्येकमपश्चम
करोति। अर्घपञ्चम (मर्धपञ्चम) नव नवसु पट् क्षिपेत् () पञ्च वा तत्पुच्छम् ।।१६।।
पोडशी चतुर्भिः परिगृहीयात् ॥ १७॥ (ख० १८)।
पुरुषस्य पोडशमागे या तिष्ठति सा पोडशी । ता चतुर्भिः फलकैर्वक्ष्यमाणः परि-
गृह्णीयात् । कारयेदिति यावत् ॥ १७ ॥
अष्टमेन त्रिभिरष्टमेश्चतुर्थेन चतुर्थम(स)विशेपेणेति ।। १८॥
पुरुषस्याप्टमेन पञ्चदशाहुलेन निमिरष्टमस्तेनैप निगुणितेन पञ्चचत्वारिंशद्गुलेन
चतुर्थेन पुरुषचतुर्मागेन त्रिंशदगुलेन चतुर्थसविशेषेण पुरपचतुर्मागसविशेपेण प्रमाणं,
तृतीयेनेत्यादिना वर्धितेन द्विचत्वारिंशदहुलेन चतुर्दशतिलयुक्तेन । एवमेतेधतुभिः
कारिता पोडशी ॥ १८ ॥
अर्धेष्टका विभिः ॥ १९॥
परिगृह्णीयादिति सर्वत्र शेप. ॥ १९ ॥
द्वाभ्यां चतुर्याभ्यां चतुर्यसरिपेणेति ॥२०॥
त्रिंशदहुलाम्यां सविशेषेणोचप्रमाणेन । एतसिभि. कारयेत् ॥ २०॥

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् [२५ प्रश्न-
पादेष्टका त्रिभिः ॥ २१॥
गतः ॥ २१ ॥
चतुर्थेनैकं चतुर्थसविशेषाभ्यां चेति ॥ २२ ॥
चतुर्थेनैक चतुर्थस्य सविशेषश्चतुर्थसविशेषस्तस्यार्थाभ्यां च ॥ २२ ॥
पक्षेष्टकां चतुर्भिः ॥ २३ ॥
पक्षार्थमिष्टका पक्षेप्टका । तां चतुर्भिर्गृह्णीयात् ॥२३॥
द्वाभ्यां चतुभ्यो सप्तमाभ्यां च ॥ २४॥
द्वाभ्यां चतुम्यो पुरुषसतमाम्यां च । अस्य नमनमुपरिष्टावक्ष्यति ॥ २४ ॥
पक्षमध्यभ्या( मध्यीयां )चतुर्भिः ॥२५॥
गतः ॥ २५ ॥
द्वाभ्यां चतुर्थाभ्यां द्विसप्तमाभ्यां चेति ॥ २६ ॥
चतुर्थाभ्यां द्विसप्तमाम्यां वक्रभूताम्यामित्येतेश्चतुर्भिः पक्षमध्यीयां करोति ॥ २६॥
पक्षाग्रीयां त्रिभिः॥ २७ ॥
गतम् ॥ २७ ॥
चतुर्थेनकम् । चतुर्थसप्तमाभ्यामेकम् । चतुर्थ-
सविशेषसप्तमाभ्यां चेति ॥ २८ ॥
वक्रीभूताम्यामेव ॥ २८ ॥
पक्षकरण्याः सप्तम तिर्यड्मानी पुरुषचतुर्थ च
पार्थमानी तस्याक्ष्णयारज्ज्वा करणं मजृम्भ-
येत् ॥ २९॥
क्रियतेऽनेनेति करणी । पक्षस्य करणी पक्षकरणी । इटका । तस्या उक्तं करणं
पुरुषचतुर्थ च पार्धमानी पुरुषसप्तमं तिर्यड्मानी विपक्षेष्टकां चतुभिरिति । तदेव दीर्घ-
मूतं करणं प्रजृम्पयेत् । दीर्घ कुर्यात् । कथमेकयाऽक्ष्णयारज्ज्वाऽऽयतया दीर्ष कुर्या-
स्करणम् ॥ २९ ॥
पक्षनमन्याः सप्तमेन फलकानि नमयेत् ॥ ३०॥
पक्षनमनीति नितोदः, लेखामूलयोरन्तरालम् । तत्सम्घा विमज्यैकेन भागेन'।
किमुक्तं भवति । यावता प्रन(ज़)म्मयेत(णेन) तस्याः सप्तमी तिर्यग्मवति तावत्प्रम-
()म्मयेदिति । एवं यया भवति तथा फलकानि नमयेत् । ग(नतं नमनं कुर्यात् ।
पक्षनमनी सा | पक्षाग्राणामप्येवमेव । तत्र श्लोकः-
तिलेः पोटामिनं तिर्यस्यात् पोडशागुलम् ।
यया तपा चतुर्थाम्यां सप्तमाम्यां प नामयेत् । इति ॥ ३० ॥

·"पटकं: ] महादेवशास्त्रिसंफलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ९५७
उपधाने चतस्रः पादेष्टकाः पुरस्ताच्छिरासि ॥ ३१ ॥
उपदध्यादिति शेषः । पुरस्ताच्छिरसि भूपणाकारका तस्याः पश्चार्तितः ॥ ३५ ॥
अपरेण शिरोप्ययं पञ्च ।। ३२ ॥
कर्णामरणवत्पादेष्टका एव ॥ ३२ ॥
पूर्वेण पक्षाप्ययावेफादशापरेण ।। ३३ ।।
पक्षाप्यययोः पुरस्तात् ।। ३३ ॥
एकादश पूर्वेण ॥ ३४॥
ताविव ॥ ३४ ॥
पुच्छाप्ययं पञ्चापरेण पञ्च ॥ ३५ ।।
पुच्छस्याप्ययस्य पुरस्तात्पञ्च पश्चाच पञ्च ॥ ३५ ॥
पञ्चदश पुच्छाग्रे ॥ ३६॥
पुच्छामे पञ्चदश ता एव । एताः पट्पश्चाशत्पादेष्टकाः ॥ १६ ॥
चतश्चतस्रः पक्षाग्रीयाः पक्षाग्रयोः॥ ३७॥
विपर्यस्य कारिते( ता ) उत्तरे पक्षे ॥ ३७ ॥
पक्षाप्यययोश्य विशयाः ॥ ३८॥
चतस्त्रश्चतस्रो विशयाः पक्षसंध्योः । दक्षिणपक्षाप्यये विपर्यस्य कारित । उत्तरे
पोष्टकामात्रम् | पक्षयोरात्मन्यर्धेटकामात्रम्। ता इति विशया प्रत्यवमृश्यन्ते ॥ ३८॥
आत्मनि चतसृभिश्चतसृभिः पोडशभिर्यथायोग
पर्युपदध्यात् ॥ ३९ ॥
तथा पतमिरुत्तरपक्षाप्ययस्याः । प्रतीत्यस्मिन्नर्थे परिशब्दः ॥ ३९ ॥
चतस्रयतस्रः पक्षमध्यीयाः ॥४॥
पक्षमध्ये मवाः । पफमताश्चतस्रो दक्षिणे पक्षमध्ये पतन एवमुत्तरपक्षमध्ये ॥ १० ॥
पक्षमध्ययोः पोष्टकाभिः प्राचीभिः पती प्रच्छा.
दयेत् ॥ ४१ ॥
पक्षेष्टका उक्तलक्षणास्तामिः प्रागायतामिः पक्षी प्रच्छादयेत् । पक्षपोरुपदयात्।।
विपर्यस्य कारिताश्चत्वारिंशत् ।। ४१ ॥
अवशिष्टं पोहशभिः प्रच्छादयेत् ॥ ४२ ॥
शिष्टमामिले पोडशिमिस्पदश्यात् ॥ १२ ॥
अन्या याद्या विशेपाः ।। ४३॥
मन्ते मवा अन्याः । अन्यन्न म्यास्ता नादाविशेषा मानः सविशेषाः ॥1॥

·8.५८
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् २५ प्रश्ने
अन्यत्र शिरसः ॥४४॥
शिरो वयित्वाऽऽत्मनि मध्ये पट् प्राच्यः पट प्रतीच्यः । आत्मनि रीतिद्वयमव-
शिष्टं पुच्छे च तासु यदि षोडशीभिरेवोपधीयन्ते संख्या पूर्यते । किंतु मिद्यते चतु.
र्वपि रीतिषु मेदश्च वर्जनीयः । तस्मादन्याश्योपधेयाः । कथमन्द्य(नुच्य)माना उपधी-
यन्ते । नानू(न)च्यमाना उक्ता एव । यच्चतुरश्रा(अं) व्यशिरा(श्रि वा)संपद्यताधे-
एकामिः पादेष्टकाभिर्वा प्रच्छादयेदित्यवदत् ।
ननु यदाऽन्याश्योषधीयन्तेऽतिरिच्यते संख्या । नैप दोपः । लइनाधिकः प्रस्तार
इत्युक्तम् । पूर्वस्मिन्पटले पुच्छे रीतिद्वयं तिस्रस्तिस्रोऽर्थेष्टका उपधाय पोडश्यः । पुन-
श्चोत्तरे पाधै एकैकोऽर्थ एवमात्मनि द्वयो रीत्योर्दक्षिणतस्तिस्रोऽर्धेष्टकाः । ततो द्वे
पोडश्यो। एकैकोऽर्थः शिरसि तिर्यग्वै पोडश्यो । एवमष्टोत्तरं शतद्वयम् ॥ १४ ॥
अपरस्मिन्मस्तारे पुरस्ताच्छिरसि द्वे पोडश्यौ
वाह्यविशेप उपदध्यात् ॥ ४५ ॥
शिरसः पूर्वभाग द्वे पोडश्यौ बाह्यतः सविशेषे धोणा(टा)कारे उपदध्यात् । विप-
यस्य कारिता दक्षिणतः ॥ ४५ ॥
ते अपरेण द्वे विशये ॥ (ख० १९) ॥
अभ्यन्तरविशेषे ॥ ४६॥
नाम्या पश्चादात्मन्यर्धेष्टकामात्र शेपं शिरसि ॥ (ख० १९) ॥ ४६॥
द्वाभ्यामर्धेष्टकाभ्यां यथायोगं पर्युपदयात् ॥४७॥
मर्मितो युज्यते यथा (भवति) तथोपदध्याच्चतस्त्र एता विशयाः ॥ ४७ ।।
बाह्या(ह)विशेपाभ्यां परिगृह्णीयात् ॥ ४८॥
उभयत्र प्रतीय(प्रत्यर्थकपरीति)पदश्रवणाद्विध्यन्तरमेतन्न पूर्वयोर्विशेषणम् ।
चशब्दोऽध्याहर्तव्यः । वाह्यविशेषाम्या चेति बाह्यविशेषाम्या चार्धेटकाम्यां परिगृह्णी-
यात् । शिरसि न विकारत्वादात्मन्येव ॥ ४८॥
आत्मकरणीना संधिषु पोडश्यो वाह्यविशेपा
"उपदध्याद ॥ ४९।।
आत्मनः करण्य आत्मकरण्यः । तासा संधिषु श्रोण्यंसेषु चतु पोडश्यो बाह्य.
विशेषाः ॥ ४९ ॥
चतस्रवतस्रोऽर्धेटकाः पक्षानयोः ॥ ५० ॥
नखाकारेवर्षेष्टकाश्चोपधेयाश्चतस्रश्चतस्त्रः ॥ १० ॥
पक्षेप्टकाभिरदीचीभिः पक्षी प्रच्छादयेत् ॥५१ ॥
उद्गायतामिः पक्षयोरुपदध्यात् । षट्पञ्चाशद्विपर्यस्य पारितास्तिसस्तिस्रोऽष्टकाः
पुच्छपार्श्वयोः ॥ ११ ॥

·६. पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ९५६ तिस्रस्तिस्रोऽर्धेष्टकाः पुच्छपार्श्वयोः ॥ ५२ ॥ माह्यविशेषाः ॥ ५२ ॥ अवशिष्ट पोडशीभिः प्रच्छादयेत् ॥ ५३ ॥ अवशिष्टमाग्निक्षेत्रं पोडशीभि. प्रच्छादयेत् ।। ५३ ॥ अन्त्या बाह्यशेपा अन्यत्र पृच्छाद ॥ ५४ ॥ गतमेतत् ॥ १४ ॥ पुच्छं वर्जयित्वा यत् तत्राऽऽह- यचतुरश्रं व्यथि वा संपद्येतार्थेष्टकाभिः पादेष्ट- काभिर्वा तत्पच्छादयेत् ॥ ५५ ॥ सर्वत्र पोडश्य एव शेरते । यदि तमा क्षिपेरन् । मिद्यत सर्वत्र । अतो भेदपरिहाराय यत्र क्रियमाणं त्रिकोणं चतुर_ वा प्रकारद्वयं वा संपद्यते । पूर्वस्मिन्प्रस्तारे चतुरश्रं संपद्यते त्रिकोणं चेह त्रिकोणमेव । तत्रार्धष्टकामिः पादेष्टकामियं प्रच्छादयेदु- पदध्यात् ॥ ५५ ॥ पादेष्टकाभिः संख्यां पूरयेत् ॥ ५६ ।। गतः । पुच्छाप्यये चतल. पोडपो विशयाः। प्राच्यो द्वे प्रतीच्या द्वै । तासां पश्चादश पोडश्यः । तिर्यक्पुच्छः । विशयानामभितो द्वावधों द्वावात्मनि । तासां पुरस्ताचतस्रः पोटश्यः प्राच्यश्चतुर्थः प्रत्यर्पितास्तासा पुरस्तादष्टादश पोडश्यो दक्षिणायता उद. गायताश्च विपर्यस्ताः पडुत्तरे पार्थे । तासा पुरस्टाचतस्रोऽर्धेटकास्तासां पुरस्ताचतस्रः पोडश्यः प्रतीच्यः । ताभिः प्रत्यर्पिताः । तासा पुरस्ताद्धे षोडश्यो नानाने प्राच्यौ। तयोर्मध्ये द्वावर्षी आत्मन्यर्धपादेष्टकामा आत्मनि द्वावर्षी विशयावमितोऽर्धपोटश्यो सहितौ । एवं द्वादशोनं शतद्वयम् । इह केचिद्दीर्घायुपसूत्रमेतदनादृत्य स्वमनीपिकया करणा कारणान्तरमुत्पाध संख्यापूरणमेव कुर्वन्ति । किं नाम रोपा शक्यम् । वयं तु सूत्रकारमतानुसारिणोऽ. नुक्कं न गृहीमः ।। ५६ ॥ अण्काः पञ्चदश भागीयानां स्थाने ॥ ५७॥ स्थानशब्द प्रयोगदाची । अणु धितुर्मागीयाः संरूपापूरणे मोदिताः । पञ्चदश- भागीया धतुर्मागीयाम्य । संम्ब्यापूरणे नोदिता इति यावत् । अम्मिन्प्रस्तारे संख्या न 'परिता सूप्रकारेण । तन ताभिः संग्रा पूयित या यदि तामिः पूर्यने । अस्मिन्नों सावता न शक्यतेऽमादिभिः संरया पूरणम् । मायने अपि तु प्रती। तस्मात्महत्या योगः । तत्र शक्यते वितीये प्रस्तारे ताभिः पूरचितम् । ता द्विरातपूरणमाइयं वी.

·[२६ प्रश्ने- सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- व्यम् । 'प्रतिप्रस्था(स्ता)रं पुरयेत् ' इति वचनादिह तु सहस्रसंख्यैव पूरयितव्यत्युक्त पूर्वस्मिन्पटले । तस्मात्प्रकृत्यों योगः । तत्र श्लोकाः- पक्षेष्टकानां करणं विपर्यस्यामिप्यते । पक्षाग्रीयास्तथैवा विपर्यस्यैव कारयेत् ।। विपर्यस्यैव कर्तव्याः पोडश्यः पोडशीद्वयम् | सहस्रे वा द्विपाहले पञ्चषष्टिं विदुर्बुधाः ॥ उपधाने यथासूत्रं यथा वाऽऽत्मनि पक्षयोः । पुच्छे शिरसि शिष्टे च पोडशीनां विदुर्बुधाः ॥ पट प्राच्यः पट प्रतीच्यश्चाऽऽत्मनि द्वादश क्षिपेत् । शीर्णद्वयं सिपेत्तिर्यगुक्ता एताश्चतुर्दश ।। शिष्टं रीतिद्वयं पुच्छे तथा चाऽऽत्मन्यपि द्वयम् । पोडशार्धेटकास्तास्तु क्षिपेच्च त्रिषु रीतिः ॥ एकैकमुत्तरे पाचँ पार्श्वे तिनस्तु दक्षिणे । शिष्टे तिर्यग्दर्शव स्यादृष्टोत्तरशतद्वयम् । पुच्छाप्यये तु विशयाश्चतस्रः पोडशीः क्षिपेत् । पोडश्यावप्यये प्राच्यौ ते चाणोरसि क्षिपेत् ।। मध्ये तयोश्च द्वाव/ चतस्रो विशयाः क्षिपेत् । आत्मनः शेषे द्वावधौ पोडश्यौ शिरसि क्षिपेत् ।। अन्यत्सर्वं यथासूत्रं द्वादशोनं शतद्वयम् । आत्मनो दक्षिणे पार्थे चतस्रो दक्षिणायताः ॥ द्वितीये चोत्तरे पार्थे पड्ढे श्रोग्यसयोरपि । शिरसश्याप्यये चैका शिरसाऽपि च दक्षिणा ॥ एता निधेयाः पोडश्यो विपर्यस्ताः स्तरे द्वये ।। इति ॥ १७ ॥ व्यत्यासं चिनुयायावतः मस्तारारश्चिकीत् ।। ५८ ॥ गतः ॥१८॥ फङ्कचिदलजचिदिति श्येनचिता व्याख्यातौ ।। ५९ ॥ फटका पतिविशेषः । अलनश्च । कङ्क इव घेतव्यः कङ्कचित् । अलन इव घेतन्यो- मषित् । केन श्येनेन व्याख्याती । पूर्वेण श्येनेन व्याख्याती । मुख्यत्याद्विशतप्रस्ता- रत्वाच । तस्यैवाऽऽकृतिः । तान्येव करणानि । स एवोपघानमार्गः | संकल्प एवं भेद:-येतो ऽलनः कः इति ।। ५९ ।।

·( पटलः] महादेवशाखिसंकलितमयोगवन्दिराव्याख्यासमेवम् । एवमिव श्येनस्य वर्षांपासो पक्षो पुच्छादको संन पुच्छ दीर्घ आत्माऽमण्डलः शिरव ६०॥ पशब्दः प्रसिद्धौ । इनोऽप्येवमेव । वर्षीयांसो वृहन्तो पक्षो । कस्मात्पुच्छाही! न केवलं बृहन्तौ । किंतु तो वक्रो संनती सम्यद्नती । आत्मसमीपे च यद व्यस्त पृथुलमुच्यते तत्संनत इति दीर्घ आत्मा न चतुरश्रः । न मण्डलः । नापि दीर्घचतुरशः। भमण्डलमिव दीर्घचतुरयभूतं शिरः । एवं प्रकारो लोके श्येन एवमेव कङ्कालनी लोके । वस्माछुविसामान ॥ ६१॥ तस्मात्तदाकारावेव कङ्कालनी तेनैव व्याख्याती । श्रुतिसामात् । सामयम. मिधानशक्तिः । एतावदेव श्रुत्याऽभिधीयते । अशक्यत्वात्सर्वसंपादनस्य न पश- नीयमर्थम् ॥ ६॥ मणिरस्को पा ॥ ६२॥ पाशब्दः पक्षन्यावृत्तौ । अभिरस्क एव घेतव्यः ॥ १२ ॥ कुत इत्याह- अनाम्नानात् ॥ ६३ ॥ नहि शिर माग्नायते ॥११॥ तस्य कथमनाम्नानमित्यत्राऽऽह- विज्ञायते च कडूचित शीर्पग्वन्तं पिन्नीव। पर कामपेत सोऽमुग्मियों के संभवेपमिवि विध- माने क पात् ॥ ६४ ॥ यदि शिरस भाग्नानमस्ति शीर्षण्वन्तं पिन्वीतेति कर्य ध्यादेवेत्यर्पः । यदि मिस आग्नानं नास्ति तदा युज्यत एवेतद्विशेषणम् । इतरमा विशेषणमनकमेव स्यात् । तस्मादशिरस्क एव घेतल्यः ।।१४॥ पपचिरस्का: किमाकारः स स्याह- माकवी पक्रो पक्षो संन पुछ विकारप्रवणात् ॥ ६५ ॥ प्रकृत्या मपो प्राकृतौ । तावेव पक्षो पत्रो कर्तव्यो । पुत.-विकारभवणात् । संनतं पुछ पुच्छ व संनतं कर्तव्यम् । पक्रपक्षो त्यस्तपुच्छ इति विकारः श्रूयते । पत- पुष्याना वक्रता न्यस्तता व प्रकृती नास्ति । तस्माद्विकारस्वं पसपुगनाम् ॥१५॥ पषामकरपारमाणविकाराद् ॥ ६६ । पपाप्रकृत्पारमा । कुतः । अविकारात् । न हि तत्र विकारः श्रूयते । तस्मा- तिवदेवाऽऽरमा चतुःपुरपः समचतुरश्रय । भरनिनाऽप्रादेभेन या पतो विवर्षयेत् । विपुरी रमित्यादि सेनपत् ।

·[२९ प्रभ . सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम् ननु प्रकृतावरानना वर्धयेदियुक्त किमिदमुच्यते-अरनिनाऽर्धप्रादेशेन वेत्युच्यते । अरनिनाऽध्यर्धविकारत्वप्रतिपादनपरं न पक्षपुच्छानाम् । तापमात्रमायाममापादयितु. मात्मनश्चतुर्थ चतुर्मागीयाष्टावित्युपादातव्यमिति । श्येनप्रतिपादित न कर्तव्यम् । यथा- प्रकृत्यात्मा कर्तव्यः । किं च प्राकृतं पुच्छमिति वचनाच्च । उपधानविधिश्च न घटते । श्येन इव'चेतव्य इति । एवं क्रियमाणे प्रथमद्वितीयानामेव विकारो नेतरपाम् । इत- स्था चतुर्थादयोऽपि विकृतौ भवेयुः । तथाभूताश्च कर्तव्या.. मवेयुः । तस्माच कार- गानुप्रवेशेन चेतव्य इत्युक्तं श्येनवदेव । पुच्छं करणान्युच्यन्ते-चतुर्थषष्ठाभ्यां यथायोगं न तत्प्र(नतं'प्रथमं ते द्वे पूर्ववत्संहिते द्वितीयमित्यादि । अथोपधानविधिः । अष्टाचत्वारिंशत्प्रथमा उदीची: पक्षयोः'श्येन- वत्पुच्छमात्मनः श्रोण्योस्तिस्रस्तिस्रः पञ्चमी उदीची: ( पञ्चम्य उदीच्यः । ततः सप्तसु रीतिषु पट्पश्चाशञ्चतुथ्र्यो दक्षिणायता उद्गायताश्च तासां पुरस्तादधी पश्चम्य उदगायताः श्रोण्योश्चतस्रः पञ्चम्योऽक्ष्णया भिन्द्यात् । अष्टौ षष्ठः संपद्यते । एवं द्विशतः प्रस्तारः। अपरस्मिन्प्रस्तारे चतस्रश्चतस्रो द्वितीया निर्माण(म)योरप्यययोध विशयास्तृतीयाश्चतस्त्रश्चतस्रः पूर्ववदष्टमागावेताः पक्षेप्टकाभिः पक्षाः प्रच्छादयेद्वा सप्ततिः पुच्छे श्येनवत्सप्तभिः श्रोग्यसेषु द्वे द्वे पञ्चम्यौ प्राचीः प्रतीचीश्च । प्राच्यः सप्त रीतयः । चतुर्भिस्तृतीयापञ्चम्यो रीत्योर्मध्ये त्रिंशत्षष्ठ्य एका च पञ्चमी । एकत्र पोडशापरत्र चतुर्दश । एवं द्विशतः प्रस्तारः । अथवा स एव न पुच्छमर्धपुरुषव्यासं तं प्रादेश पुरुषं प्रतीचीनमायच्छेत्तस्य दक्षिणतोऽन्यमित्यादिना श्येनवत्पुच्छः कुर्यात् । पक्षी प्राकृतौ द्विपुरुषायामौ । करणानि वक्ष्यामः-द्वादशाङ्गुलं यथा भवति तथा तिर्यक्च- तुर्थषष्ठाम्या नमयेत् । प्रथमं तत्र ते एव संहिते यथा तिष्ठतस्तथा कारयेद्वितीय तृती- यमपि यत्पड्भागेनाएममागेन वा वर्धयेदिति । ते एव वा पुच्छे चतुर्थ प्रयस्त्रिंशदहु- लविस्तारं पञ्चचत्वारिंशदगुलायामं चतुर्दशतिलेख्न सविशेष पञ्चममर्थसप्तदशाङ्गुल- व्यासं षट्पार्ध त्रयस्त्रिंशत्वर्ण षट्त्रिंशदङ्गुलमष्टमिस्तिलः सह सप्तमाष्टमयोः पार्थ, एकोनत्रिंशदायामं तु पत्रिंशदङ्गुलं चतुर्दशतिलैः सह पुच्छाप्यये विशययोरष्टादशा. गुलं पुच्छे पञ्चदशाङ्गुलमेव | आत्मनि चतुष्पादादयो बैंकृताः । पुच्छे तुं प्राकृता एवाऽऽत्मन्युपधानविधिः स एव । तत्र श्लोकाः- अर्ध प्रयोदशन्यासमशिरस्के हविर्भुने । तथा चतुर्थषष्ठाभ्यां नमयेत्प्रपमं तु तत् ।। ते द्वे तु संहिते प्राची द्वितीय करणं भवेत् । तृतीयमपि पड्मागमष्टमागेन वद्यताम् ।। M .

·1.
१ पटलः ] महादेवशास्तिसंकलितमयोगचन्द्रिकाथ्याख्यासमेतम् । ९६३
पक्षेष्टकाश्चतुर्यः स्युः पुच्छ पुच्छवदुच्यते ।
पटपञ्चाशचतुर्य: स्युतियगष्टोदगायताः ॥
अष्टौ पुरस्तात्तिर्यक् च श्रोण्योः पट्पञ्चमीः सिपते ।
श्रोण्योब्धतत्र, पञ्चम्यो मेदद्विशतप्रस्तरे ॥
श्येनवत्पक्षपुच्छेषु निघायाऽऽत्मन्यपि लिपेत् ।
प्राच्यश्चैव प्रतीच्यैश्च निशदेका च पञ्चमी ।।
तासामेवोत्तरे पार्थे चतुर्यः पोडश द्वयम् ।
प्राच्याश्चैव प्रतीच्यश्च तथा पोडश दक्षिणे॥
प्राचीश्चैव प्रतीचीश्च शिष्टेतु] पञ्चमी क्षिपेत् ।
करणस्य विपर्यस्य चतुर्थस्यैव नेष्यते ॥
स प्रादेशेऽपि वा पुच्छे विस्तारो द्वादशो मवेत् ।
तथा चतुर्थपष्ठाभ्या नमयेत् प्रथमं तु तत् ।।
ते द्वे तु संहिते प्राची द्वितीयं करणं हि तत् ।
तृतीयमपि पड्मागमष्टमागेन चर्धितम् ॥
द्वाविंशतिद्विगुणितं तिलानां चापि विंशतिः ।
सविशेषश्चतुर्थत्य तिर्यक्साम(घा)धिक मवेत् ॥
पञ्चमं प्राकृतं विद्यात्पष्ठस्य विकृतात्रयः।
पष्ठस्य पार्श्व व्यधिक वर्ण पदशिदष्टमिः ।।
सप्तमाष्टमयोः पार्थमनं तन्त्रमिहेष्यते ।
आयामश्चापि पत्रिंशचतुर्दशतिलैः सह ।।
चतुर्याद्यास्तु [वै] पुच्छे चैवाऽऽत्मनि क्षिपेत् ।
अष्टादशाङ्गुलं पुच्छे शययोरन्यदात्मनि, इति ॥१६॥
यथो एतच्छयेनचितिं चि चीतेति यावदाम्नान-
सारूप्यं तव्याख्यातम् ॥ ६७॥
तत्र यावदाम्नानमेव सारूप्यं ग्राह्यं जातिवाचकानां शब्दानां किमपि सामान्यमेव
प्रवृत्तिनिमित्तं दृश्यते । यथा-गौर्वाहीक इति । एवमत्रापि यावदामानमेव
सारूप्यं गृहीत्वा श्येनशब्दो वर्तते । तत्तु सारूप्यं व्याख्यातम् । पक्रपक्ष इत्या-
दिना ॥१७॥
त्रिस्तावोऽग्निर्भवतीत्यन्धमेधे विज्ञायते। तत्र सर्वो-
भ्यासोऽविशेपात् ॥ ६८॥
तत्र सारनिप्रादेशस्य सप्तविषस्याम्यासः । कुतोऽविशेषात् । न हि कश्चिदिशेपो
प्राऽऽनायते । तस्मात्सर्यस्याऽऽवृत्तिः । दीर्घचदरार्णा समासेन पक्षाना समास
उकः ॥ १८॥

·९६४ 1: ; सत्यापाडविरचितं श्रौतसूत्रम् [२९ भन्ने दीर्घचतुराणा समासेन पक्षपुच्छाना समास उक्तः ॥ ६९ ।। पदन्यत्सप्तभ्य इत्यादिना विधिसममकरणीमित्यादिना वा वेणुत्रिकरण्या हरेत् ॥१९॥ एकविशोऽग्निर्भवतीत्यश्वमेघे विज्ञायते ।। ७० ॥ गतमेतत् ॥ ७० ॥ तत्र पुरुषाभ्यासो नारत्निमादेशामा संख्यासं- योगात्संख्यासंयोगात् ॥ ७१ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चविंशमश्ने षष्ठः पटलः प्रश्नया तत्र पुरुषाम्यासो नारत्निप्रादेशानाम् । कुतः । संख्यासंयोगात् । एकविंश इति । ननु-सप्तविध इत्यत्रापि संख्यैव विधीयते वाक्यान्तरेण । तत्रारस्निप्रादेशा निविशन्ते न तत्र सप्तसंख्यायां निविशन्ते । तस्मात्संख्यासंघोगात्पुरुषाभ्यास एष नारस्निप्रादेशा. नाम् । तत्र श्लोकः- विविधन नरं प्राकं त्रिस्तावति विमावसौ । एकविधं ततो न्यून तिलानां देव समभिः । इति ।। । द्विरुक्तिमङ्गलार्था ॥१॥ इति सत्यापादहिरण्यकेशिसूत्रव्याझ्यापां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोग. चन्द्रिकायां पञ्चविंशप्रभे षष्ठः पटलः । संक्षिप्य नानाविधयाऽस्पशब्दगैः सूत्रः समरतिग्रहिताशयः । न्यायाननेकांस्त वितन्वता अटोऽप्यहं स्वसूत्राविषेषकः कृतः ।। नमोऽस्तु तस्मैच हिरण्यकेशिने दुर्मामवेदाम्बुधिपारदृश्वने । स मे स्वसूत्रार्थगति कृपाम्बुधिदिवास्वमनं जडतां प्रणोदयन् ।। प्रयोगवैनयन्त्यास्तु मालायाः सूत्रसंस्थितेः । शुल्बसूत्रस्येह कृतो निर्णयः कौस्तुमो मणिः ।। मध्यगो यज्ञवापस्तुष्टयेऽस्तु मयाऽपितः । गृह्णाति हि किमये मकैर्ययत्ततः कृतम् ॥ इति सत्यापारहिरण्यकेशिसूत्रन्याख्यायो महादेवदीक्षितहवियतयानिसोमयानि पटवायियुक्तमाछामोमियानिकृतायो प्रयो. पञ्चविंशप्रश्नः समाधः ।। २९ ।। . - ·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। अथ चयनोपयोगिकारिकाः। rren एफैकहोमे दारियं धनिकत्वं समुच्चये । ऋचं यद्यन्तिमां कुर्याच्छन्दोगामि फलं भवेत् ॥ १ ॥ अतोऽन्तिम यजुः कुर्याद्यज्वगामिफलातये । खादिरी वेणवी वाऽभ्रिः कल्माषी मुपिरा न वा ।। २ ।। क्ष्णुता चोभयतो वाऽन्यनरतो ब्रह्मक्षजा । अर्कोदुम्बरशम्युत्या वाऽन्याफलतद्भवा ॥ ३ ॥ व्याममात्री मुष्टिमात्री बाहुमानी हाथापि वा। अरनिमात्री मादेशमात्री दा द्यमिताऽपि वा ।। ४ ॥ पिष्टान्यर्मकपालानां येण्यङ्गारोद्धवान्यपि । तुपा श्रीहिसमुत्पन्नाः पलाशजरुपायकः ॥ ५ ॥ शर्कराः सूक्ष्मपिष्टास्तु लोमानि मृगचर्मणः । अजलोमान्यपि तया ये चान्ये दृढहेनुकाः ॥ ६ ॥ एते संमर्जनीयास्तु प्रवग्याँखेटकादिषु । शून्यग्रामस्थमृद्भाण्डखण्टं त्वर्मकपालकम् ॥ ७ ॥ मादेशोचाऽरत्निमिता तिर्थव्यायामसंमिता। समन्तपरिमाणेन वाऽमिता चतुश्रिका ॥ ८ ॥ समान्तरालाऽष्टाश्रिर्वा बौधायनमतानगा । परिमण्डलका वाऽभिचारादौ तु नवाश्रिका ॥९॥ मध्यदेशे तु रास्ता वा पिलदेशममीपनः । हो यदा प्रारिदशि म्यातां चत्वारो दिक्चतुष्टये ।। १० ।। पंड्यदा दिग्द्वये द्वौ द्वाय कः शिष्टदिग्दथे । अष्टौ यदा चतुर्दिक्षु द्वौ दावेवं स्तनस्थितिः ॥११॥ * रास्ताश्रिसंधावष्टौ स्युस्तनाम्यष्टाविपक्षके । रास्ताभिसंधावष्टौ स्युदिचतुःपद् च वा स्तनाः॥ १२ ॥ * अधीणा रास्नायाथ धावित्सर्थः ।

·[२]
संवत्सरं द्वादशाई पडहं वा व्यहं तु वा ।
दीक्षाकल्पाः क्रतोः सानेाह्मणे नित्यवच्छ्रुताः ॥ १३ ॥
तत्रैकदीक्षापक्षोऽपि स्थितो वाजसनेयके ।
अपरे श्येनसंज्ञेऽसौ करण्योऽष्टौ भवन्ति च ॥१४॥
पोडश्या तथा पाया पक्षजा पक्षमध्यिका ।
पक्षारया द्वे अणूक च सूत्रक्लप्ताः पडेव वा ॥ १५ ।।
पोडश्या दक्षिणं पार्श्वमत्र पञ्चदशाङ्गुलम् ।
त्रिंशत्तु पश्चिमं चोदक्चत्वारिंशच्च पञ्च च ॥१६॥
द्विचत्वारिंशदगुल्यथार्धपञ्चदशास्तिलाः।
अक्ष्णयामानमेतैस्तु चतुर्भिश्चतुरधिका ॥ १७ ॥
पूर्वश्येने चतुर्थी या सा परे पोडशी मता ।
अर्ध्या तु स्यात्रिफलका द्वे स्यातां त्रिंशदङ्गुले ॥ १८ ॥
द्विचत्वारिंशदगुल्यश्वार्धपञ्चदशास्तिलाः।
तृतीयफलकस्येदं मानमेवं त्रिकोणका ॥ १९ ॥
पाचा त्रिफलका प्रोक्ता तत्रैकं त्रिंशदगुलम् ।
सपादतिलसप्तकविंशत्यगुलके परे ॥ २० ॥
त्रिंशत्तु पार्षफलके तिर्यक्सप्तदशाङ्गुलें।
तिलपञ्चकसंयुक्त एपा पोष्टका मता ॥ २१ ॥
चत्वारिंशत्कर्ण एकस्तिलैदशभिर्युतः ।
सप्तविंशतिरन्यस्तु तिलविंशतिसंयुतः ॥ २२ ॥
पक्षेष्टके महत्पार्श्वसंश्लिष्टे स्यात्पडसिका।
पक्षमध्या तु सा पद्भिः फलकैर्मध्यमोज्झिता ॥ २३ ॥
पोष्टकोचरे पार्चे स्वापाचे नियोजिते ।
पञ्चभिः फलकैः पञ्चकोणाग्रीयोदगग्रका ॥२४॥
अस्या दक्षिणपार्श्वस्य फलकं त्रिंशदगुलम् ।
तिर्यक्पाचे पञ्चतिलयुक्त सप्तदशाड्डले ॥ २५ ॥
अपिश्चिमपा तु त्रिंशदगुलसंमितम् ।
वायव्यानेयगं पार्थ द्विचत्वारिंशदगुलम् ॥ २६ ॥
साधैवतुर्दशतिलयुक्तमेपेष्टकाकृतिः ।
अमिहत्पार्वमिते द्वे पा संगतायके ॥ २७ ॥

·[३]
पष्टयडलं तृतीयं स्यादणूकाऽऽद्या त्रिकोणका।
दे पाय पूर्ववज्ज्ञेये तिरश्च्यौ त्रिंशदगुले ॥ २८ ॥
पक्षेएकाकृतिथैपाऽणकाऽन्या चतुराश्रिका ।
अस्या एकाक्ष्णयारज्जुस्विंगदगुल संमिता ॥ २९ ॥
सप्तपष्टयङ्गुलाऽन्या स्यादत्यष्टिवितिलैर्युता ।
पोडशीपक्षजाणकापक्षाग्रीयाप्रधीष्टकाः ॥३०॥
अग्रदीर्घादिकाश्चान्या एतासां द्विविधा कृतिः ।
न्युजोत्तानस्तु करणैरिष्टसंख्यानुरूपतः ॥ ३१ ॥
पोटश्यस्तु शतं साधमाश्चाब्धियुतं शतम् ।
पायास्तु शतसंख्याका एकसप्ततिसंयुताः ॥ ३२॥
पोष्टकास्तु पट्पष्टियुक्तं शतचतुष्टयम् ।
चतुर्विशतिसंख्याकाः पक्षमध्ये एका इह ।। ३३ ।।
चत्वारिंशत्तथा चाष्टौ पक्षानीयष्टका मताः ।
नवाणकात्रिकोणाः स्युस्त्रयस्त्रिंशत्तथाऽपराः ॥ ३४ ॥
अणूकानामभावे तु तत्संख्याः पोहशीष्टकाः ।
चोडान्विताः पञ्चयुतं सहस्रं प्रयमे मताः ॥ ३५ ॥
पदपाया नाकसचोटाश्चतस्रः पक्षसंलिकाः ।
सार्थसप्तविधस्याग्नेरेसन्मानं प्रपश्चितम् ॥ ३६॥
विधान्यत्वे तु पुरुपं साधयेच्छुल्यमार्गतः ।
प्रक्रमादिप्रमाणानि तस्यैव पुरुषस्य हि ॥ ३७ ।।
पडद्गुल्यः किंचिदनचतुर्दश तिला अपि ।
'ऊर्चप्रमाणं सर्वासामिष्टकानां भवेदिह ।। ३८ ॥
दश चौडा नाकसदस्तदोत्सेधका मताः ।
गाईपत्यस्य तु चितेः करणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ ३९ ॥
तत्र द्वात्रिंशदगुल्यो द्वयोः फलकयोर्मितिः ।
अन्ययोस्तु द्वयोर्मानमङ्गलानि त्रयोदश ॥ ४० ॥
सहपादतिलोपेतचतुर्विशतिकैस्तिलैः।
एवं चतुर्भिः फलकैरन दीर्घचतुरस्रकम् ॥ ४१ ॥
करणेनेष्टकाः कार्यास्तेन पञ्चोत्तरं शतम् ।
नैर्ऋत्यारूपेएकास्तिस एतेन फरणेन हि ॥ ४२ ॥

·[४] परिमण्डलपक्षे तु व्यायामाधेन मण्डलम् । तन्मध्ये परिधि स्पष्टं चतुरश्र समं लिखेत् ॥ ४३ ॥ चतुर्भिस्तु तिलहानमष्टपष्टयड्गुलं च तत् । वेधा सम विभज्याय मामत्यग्दक्षिणोत्तरम् ॥ ४४ ।। जाता नवेष्टकास्तत्र दिक्स्थं चापचतुष्टयम् । प्रत्येक तु विधा कृत्वा तत्र द्वादश चेष्टकाः ॥ ४५ ॥ द्वाविंशत्यड्गलं चैकविंशत्या च तिलैर्युतम् । नवानां चतुराणां करणं त्वेकमेव हि ॥ ४६॥ प्रधिमध्यं द्वितीयं स्याचतुर्भिः फलकैर्युतम् । प्रध्यन्नं तु तृतीयं च त्रिकोणं फलकैखिभिः ॥ १७ ॥ प्रधिमध्यीयपाचे दू दीघे माग्वदथापरे । तिलर्दशभिरूने द्वे व्यधिके च दशाङ्गुले ॥ ४८ ॥ तन्मध्ये दीर्घफलकं तक्षेद्धनुरिवान च । यथा सूर्यतिलोपेतमगुलं तु शरो भवेत् ।। ४९ ॥ प्रध्यन्तस्यैकपा तु चतुरथवदेव हि । त्रयोदशाङ्गुलं त्वन्यत्तिलैर्दशभिरुनितम् ॥ ५० ॥ वाह्यपा तिलट्व्यूनं पदिशत्यड्गुलं च तत् । तक्षेत्सप्ततिलोने द्वै अड्गुले स्याद्यथा शरः ॥ ५१ ॥ विदिक्षु विपमे कोणाः समे दिक्षु भवन्ति च | एवं मण्डलपक्षेत्र मानमेतत्मपश्चितम् ॥ ५२ ॥ धिप्णियाना प्रमाण तु पिशीलं सूत्रचोदितम् । तच्च पोढा वदन्त्यायर्या वाह्वोरन्तरमादिमम् ॥ ५३ रत्निस्तथाऽरत्निमित द्वात्रिंशचाहुलं त्विह । पटशिरगुलं चैव पष्टं प्रादेशसंमितम् ॥ ५४ ॥ अप्पाडगुलैस्तु फलफैश्चतुर्भिश्चतुरश्रकम् । एतेनैकोनपष्टिः स्युराग्नीतीयेप्टका इह ॥ ५५ ॥ अष्टाइगुले द्वे फलोद्वे चान्ये तु पडद्गुले । एतेन परणेनान होतीयाख्यास्तु विंशतिः ॥ ५६ ॥ अष्टा इगले द्वे फलके द्वे चान्ये द्वादशाङ्गुले ।। एवं करणमेतेन द्वाविंशतिरिहेष्टका ।। ५७ ।।

·धिष्ण्येष्टकास्त्वेकशतं करणेः स्युतिभिः पृथक् । एतासामुपधानं तु यथा रनिमितं समम् ।। ५८ ॥ धिष्ण्येष्टकामु सर्वासु गाईपत्येष्टकासु च । अण्वायड्गुलतो मानं न विहाऽऽग्निकमगुलम् ।। ५९ ॥ ऊर्ध्वमानेऽपि सर्वासामिष्टकानामयं विधिः। अथ प्राग्वंशकरणम्- यज्ञ चिफीपुरादौ तु गणपत्यादिपूजनम् ॥ ६ ॥ कृत्वाध्य देवयणनयोग्य भूमि प्रकल्पयेत् । पृष्ठयासूत्र तत्र दद्यात्माचं त्विष्टाधिक स्थिरम् ॥ ६१ ॥ अत्र साधारणं वक्ष्ये पुरुषादिप्रमाणकम् । समस्थितो वा पादारस्थितो वा यजमानकः ॥ ६२ ॥ अर्ववाहुः स पुरुषः पञ्चारत्निः प्रकीर्तितः । तस्य विंशाधिकशततपो भागोऽगुलं स्मृतम् ॥ ६३ ।। अगुलस्य चतुस्त्रिंशो भागस्तु तिलसंज्ञकः। अग्निमानेऽङ्गुलमिदं विहारादिपु तूच्यते ॥ ६४ ॥ चतुर्दशाणुभिर्वाऽथ कोशस्थान्ध्याग्निभिस्तिलैः। अष्टभिर्वा यः मोक्तं चतुर्थ लौकिकागुलंम् ।। ६५॥ मादेशश्च वितस्तिश्च द्वादशाङ्गुलमानतः । जिनाङ्गुलस्त्वरनिः स्यादस्निय॑ष्टयंश ईरितः ॥ ६६ ॥ चतुर्विशाङ्गुलो हस्तः शम्या पत्रिंशदगुला ! द्वात्रिंशदगुलो जानुडस्तु द्विपदः स्मृतः ॥ ६७ ॥ अष्टाशीतिशतं त्वीपा तिर्यगक्षश्चतुःशतम् । पहशीतियुगं प्रोक्तं त्रिविधं पदमीरितम् ॥ ६८ ॥ तत्र तिथ्यड्गुलं मुख्यं तथा च द्वादशाङ्गुलं । दशाद्गुलमपि क्षुद्रं लौपि. या कचिद्भवेत् ॥ ६९॥ पदेनफेनैकपदः प्रक्रमः परिकीर्तितः । दाभ्यां तु द्विपदः प्रोक्तनिभिश्च त्रिपदः स्मृतः॥ ७० ॥ पक्रमाद्गुलयः पञ्चचत्वारिंशत्परोऽवधिः ।

·[६] द्विपदः क्षुद्रमानेन विधेकत्वे नखागुलः ॥ ७१ ॥ चतुर्पु द्विविधायेषु चतुर्विशतिरड्गुलः । त्रिंशदगुलमावस्तु पड्विधादिषु सप्तसु ॥ ७२ ॥ त्रिपदस्त्वत ऊर्च स्यात्तिथ्यांगुलमानतः । सानिचित्ये क्रतावग्निसमावेशो यथा भवेत् ।। ७३ ॥ तथा प्रक्रमक्लुप्तिः स्याद्यावत्मक्रमकल्पना । ऊर्च वौघायनमोक्तं मानदण्डविवर्धनम् ।। ७४ ॥ अथवाऽऽदित एव स्यादग्न्यावेशानुरूपतः । अत्राओष्ठमके ह्यनौ प्रक्रमात्रंशदगुलः ।। ७५ ॥ अनेन च त्रिपञ्चाशत्मक्रमा मापयेद्भुवम् । माञ्चं तथैव चोदञ्च पत्रिंशत्प्रक्रमाधिकाम् ॥ ७६ ॥ मान्त्यशड्कू ततो दत्त्वा विहारं साधयेत्सुधीः । द्विपत्रमा पश्चिमान्ते पत्नीशालाऽऽदितो भवेत् ॥ ७७ । ततः भारद्वादशायामा दशविस्तृतिसंयुता। माग्वंशादिवतीकाशा मध्योचा पार्श्वनिम्नगा ।। ७८ । पुरस्वादुन्नता कार्या पश्चान्नीचा परिश्रिता । गवाक्षपञ्चकवती शाला तोरणमण्डिता ॥ ७९ ॥ तस्यां पश्चिमशङ्कनेस्तु माक्सार्धप्रक्रमहये । शः स संचरान्त्यः स्यात्ततः प्राधिष्ण्यमेखला ॥ ८ ॥ पटगुला ततः मास्याद्गाईपत्यस्य धिष्णियम् । सप्तविंशत्यड्गुलं स्यात्ततः क्रमचतुष्टयम् ॥ ८१ ॥ तन्मध्ये प्राकृती वेदिः शर्करोछायणादि च । वता प्राग्गाईपत्पस्य चितिक्षेत्रं समन्ततः ।। ८२ ॥ पण्णरत्यङ्गुलं तस्माच्छर्फरार्थ पडड्गुलम् ॥ तस्मात्मक्रममावस्तु गालान्तः संचरः स्मृतः ॥ ८३ ॥ हादशप्रक्रमाणं च विभाग इति कीर्तितः । अन्तरालं पञ्चधा वा पोढा वेत्यादिकल्पतः ।।८४॥ दक्षिणामेरायतनं यज्वस्थानादिफ भवेत् । ईशान्यां खरमुच्छिएमुदनिम्नं प्रसाधयेत् ॥८५॥ दिपदो द्वारविस्तारोऽरतिमानोऽपि वा भवेत् । पार्धनिम्नत्वमेवापि नाभिमानमुदाहृतम् ।। ८६ ।। ~

·अदीक्षितस्योपरियाद्वायव्यस्य पशोः कृतिः ।
इष्टकानां भवेश्यादिदीक्षाकल्पप्वियं स्थितिः ॥ ८७।।
मासादिदीक्षाकल्पेषु दीक्षितस्यैव सा भवेत् ।
मृन्मय्यस्त्विष्टकाः कार्या यथाकाले भवन्ति वा ॥ ८८ ॥
मण्डला ऋपभा चेति चिह्नयेदिष्टकासु च ।
गोशकदिक्षपत्रायेस्तुपैराम्रादिपर्णकः ।। ८९ ॥
पचन्ति लोहिनीः सर्वास्त्वियकाः स्युदा यथा ।
छिन्नैकदेशा सण्डा स्यात्किचित्कृष्णाऽपि कृष्णका ॥९॥
[स्यात्तु] लोहान्यवर्णा वा लक्ष्मणा सा प्रकीर्तिता ।
भिन्ना तु स्फुटिता ज्ञेया नोपदध्याचिरोपिता ॥ ९१ ॥
अमृन्मयः पुष्करापर्नेष्टसंख्यां प्रपूरयेत् ।
आयं चिन्वानश्चिन्वीत साहसमिति वै श्रुतिः ॥ ९२ ।।
द्वितीयं तु द्विपाइसं त्रिपाहसं तृतीयकम् ।
ज्यायांसमत ऊर्ध्वं तु पिन्वीतोत्तरमुत्तमम् ।। ९३ ॥
पञ्चचितीकमकैके प्रस्तार द्विशतं मतम् ।
संख्येफार्बोच्चचोडाभिर्नाकसद्भिश्व पञ्चभिः ॥ ९४ ॥
साहसं जानुदन्नं म्यान्नाभिन्नं द्वितीयकम् ।
आस्यदन्नं त्रिपाहस्रमत ऊर्व विधोदितम् ॥ ९५ ॥
महान्तं च वृहन्तं च धमितं काम्यमीरितम् ।
महान्तं तु त्रिपाहस्रादुच्चत्वेन निरूपितम् ॥ ९६ ॥
वृहन्तं च निपाइस्रावियाधिक्यं प्रकीर्तितम् ।
तथाऽपरिमितं त्रिभ्यः साहलेभ्यस्त्वसंख्यकम् ॥ ९७ ।।
अथ गाईपत्यचितीएकोपधानम् ---
शुल्यमन्त्रोपधानं तु चतुरश्रस्य कथ्यते ।
मागायतानां सप्तानां रीतिराधचिताविह ॥ ९८ ।।
एवमेवापरे एता द्वितीय तूटगायताः ।
एकविंशतिसंख्याभिश्चितिरेवं तु पञ्च ताः ॥ ९९ ॥
मध्यरीती द्वितीयाद्याश्चनस उदगन्तकाः।
पूर्वस्यामपरस्यां च चतुर्थीपञ्चमीद्वयम् ॥ १० ॥

·[८] एवमष्ठौ मन्त्रवत्यस्त्ववशिष्टास्त्रयोदश । • लोकंपृणा अर्थतासां प्रादाक्षिण्यक्रमात्स्थितिः ॥१०१ ।। अपरस्मिन् द्वितीयाद्याश्चतस्रः पूर्वसंस्थकाः । उत्तरस्यां दक्षिणस्यां चतुर्थीपञ्चमीद्वयम् ॥ १०२ ॥ एवमष्टौ मन्त्रवत्यः शिष्टा लोकंपृणाः क्रमात् । यि महावेदिसदोहविर्धानानीधीयमार्जा- लीयोपरवधिष्ण्यादिमानान्युच्यन्ते- माग्वंशपूर्वशड्कोस्तु पुरस्तात्मक्रमत्रये ॥ १०३ ॥ वेदिपाश्चात्यशड्कुः स्यादयमेवात्र संचरः। पूर्वोक्तः प्रक्रमस्त्वत्र वैदिमानं भवेदिति ॥ १०४ ॥ सदआदीनि यानानि सोमवत्स्युररस्निना । पाश्चात्यशकुतः प्रास्यात्पृष्ठयायां प्रक्रमत्रये ॥ १०५॥ सदःपश्चिमगः शकुस्तस्मात्माक्तचतुष्टये । मादेशोने तथा शड्कुस सदोमध्यगः स्मृतः ॥ १०६ ।। तस्मादक्षिणतोऽरत्नाचौदुम्बर्यवटो भवेत् । मध्यात्मास्याद्रिके शकुर्धिष्ण्यानां पश्चिमावधिः ॥ १०७ ॥ पडद्गुलोने चैकस्मिन्धिष्ण्यपूर्वावधिस्ततः । ममाणमन्तरालं च धिष्ण्यानां स्यादरलिना ॥ १०८ ॥ अरस्निमात्रे सदसः पूर्वान्तस्तु ततः पुरः । सध्यड्गुले द्विके शकुहविर्धानापरावधिः ॥ १०९ ॥ सूत्र प्रमाणानुक्तत्वादवशिष्टोऽत्र संचरः। ततः पुरस्ताच्छकुः स्यानिके साष्टादशाङ्गुले ॥ ११० ॥ मार्जाल्यानीध्रमध्यीयः पाश्चात्योपरवावधिः । स पडङ्गुल एकस्मिन्पौरस्त्योपरवान्तकः ।। १११ ।। समादेशे द्विके शहविर्धानपुरोवधिः । तत: प्राक् स्याचिके शड्कुः पुच्छाग्रीयः स ईरितः ॥ ११२ ॥ अग्निक्षेत्रं ततः प्रावस्यादपरे श्येनफेऽत्र तु । प्रयोदशसु मूनोंऽन्तः पदार्धं संचरः पुरः ॥ ११३ ।। तस्मापावटीयस्तु पदार्षे पूर्वरोपितः । वेद्यायामममाणं हि त्रिंशदगुलमानतः ।। ११४ ।।

·अगुलानां सहसं तु जातमेवमशीतियुस् । हविर्घानस्य दक्षार्थे प्राञ्चं सूत्रं तु म यतः ॥ ११५ ॥ दत्वा चोपरवायव्योम ये सूत्रमुदगतम् । संपातेऽरत्निमानं तु चतुरनं समं लिखेत् ।। ११६ ॥ विदिक्कोणस्थशभ्यः प्रादेशार्थेन मण्डले । कृते भवन्त्युपरवाः प्रादेशस्यान्तरालयाः ।। ११७ ॥ नवारनिस्तु विस्तारः सदसः सूत्रचोदितः । सप्तविंशतिरायामः पृष्ठपोटीचीह म-यगा ॥ ११८ ।। मातृदचस्त्विदं मानं दशपेयादिपृक्तवान् । अथवाऽष्टादशायामं पदमाने पढात्माम् ॥ ११९ ॥ मध्ये त्वौदुम्बरीस्थानं तस्मादुभयतः समम् । औदुम्मरी मितीयत्वं पाश्चयो भिसंमितम् ॥ १२ ॥ पूर्वापरद्वारयुक्तमाच्छाद्यं नाभिः पटः। नवारनि हविर्घानमिह क्लुप्तं दशाथवा ॥ १२१ ॥ पूर्वापरद्वारयुक्तं समं छायं त्रिभिः पटे। भय घेद्या उत्तरासादुदक्षत्रममाप्रये ॥ १२२ ।। चात्वालयाम्पपार्थस्य तत्र मध्यस्तनो शुदम् । स भवेत्तु चतुप्पोणः गुम्यामात्रः समन्ततः ॥ १२३ ॥ घसावादशे पश्चादुदगेकं रिमाय च । तस्माद्दश्चत मोणो द्विपढो धन चोत्तरः ।। १२४ ॥ घात्वालोदमनमान्ते शामित्र याचदर्थकम् । तत्पूर्वार्धे तु वदिष्यमिष्टाभिः मफ्ल्पयेत् ।। १२५ ॥ फातीये तत्यरात्सौम्यामृवध्यं रथमाये । जयव्यात्माश्च शामित्रं रथमाने भवेदिति ॥ १२६ ॥ चैधंसोत्परयो यादम्पोरशसंमिते । शामित्रस्य भवेटिण्यमिन्यापकम्मर फुटम् ।। १२७ ॥ मान ल्यानी उपध्यीपादुदक्सू प्रसार्धिते । पेदिपार्श्वगसूत्रेऽस्य संपातो यत्र वे भवेत् ।। १२८ ॥ सरमा परनि. परितो यामीनीपस्य मारपः । परिस्नियतुष्कोणो याम्पहारः परिश्रिमः ॥ १२९ ।।

·[१०]
द्वारमानं तु वाधूलेऽरनिर्वा पोडशाङ्गुलम् ।
तविपरिश्रयाभावात्सर्वं द्वारमिवीतरे ॥ १३०॥
तस्मिन्नुदङ्मध्यसूत्रे धिष्णियं स्यादरनिना ।
यथान्तवेदिधिष्ण्योदक्संचरोऽत्र पदार्धकः ।। १३१ ॥
मार्जालीयोऽप्येवमेव स तदद्वारवानिह ।
धिष्ण्ययाम्यां संचरः स्याद्यथान्तर्वेदि पूर्ववत् ।। १३२ ॥
तस्मिन्दाक्षिणभागे तु प्रक्षालनखरो भवेत् ।
मण्डपो वेदिवको ह्ययया शुद्धदिग्गतौ ।। १३३ ।।
मध्ये वेदेरित्युक्तत्यान्मध्यव्यंशेऽनयोः स्थितिः ।
उत्तरांसे महावेधामास्तावः परिकीर्तितः ।। १३४ ॥
अच्छावाकस्य धिष्ण्यं तु ह्यधिकं चतुरङ्गुलैः ।
औदुम्बरी निखातोय यजमानेन संमिता ॥ १३५ ॥
तथोपरवपूर्वस्यां पात्रपर्याप्तकः खरः ।
तस्मात्पुरोऽवशिष्टोऽत्र मण्डपान्तस्तु संचरः ॥ १३६ ॥
पूर्वग्रन्थानुसारोऽयं विहारः परिकल्पितः ।
भय शुस्वोक्तमकारेणानि विमिमीते-
अपरस्य श्येनचितो वक्ष्ये घुमानतोऽङ्कनम् ॥ १३७ ।।
यूपावटापरमान्तात्पदा संचरं त्यजेत् ।
अमिक्षेत्रं ततः पश्चात्सपादपुरुपत्रयम् ॥ १३८ ।।
तमाऽऽधचिह्न पृष्ठयायां ततः प्राक्पादहीनके।
पादद्वयेऽ६०थ पुरुपे१२० त्व६० पादे च३० पादके३० ॥१३९॥
आद्यात्सप्तसु चिहषु व्यन्त्येपूदक्मसाधयेत् ।
सत्रानं चिह्नदेशाद्दक्षिणोत्तरपार्श्वयोः ॥ १४०॥
मथमात्पुरुपेशकुद्धितीयात्पादसमिते ।
शकुत्रयं तृतीयात्स्याधिपादे प्रथमस्ततः ॥ १४१ ।।
पुरुपाटयंशत्रितयविहीने पुरुपदये ।
नितोदजनकावेतो ततः पादे तृतीयफः ।। १४२ ।।
एवमेव चतुर्थात्स्यात्पञ्चमात्पादमानके ।
पष्ठादपि चतुर्याशे मूनोंऽन्तः सप्तमेऽङ्कके ॥ १४३ ।।
प्रितूर्यसूत्रयोर्मध्ये पक्षाग्राणां स्थितिर्भवेत् ।
पुरुषस्य चतुर्थेन चतुरश्रचतुष्टयम् ॥ १४४ ॥

·कृत्वाऽणया द्विधा पुर्यादग्नीशार्धानि संत्यजेद । सार्धाटयशविहीने तु पुरुषे मध्यसूत्रकम् ॥ १४५ ॥ पक्षसंनमनाथ हि दद्यासागपरायतम् । सस्मिञ्जनकशगुन्या पुरुषायामदण्डयोः ॥ १४६ ।। मेलन यत्र जायेत त नितीद परल्पयेत् । तस्मात्मायपुरुपेऽन्य हि नितीद पूर्ववत्त्विह ॥ १४७ ।। नितोदपथमूलाग्रान्त्येषु शकुन्नरोपयेत् । मूर्धान्तात्सर्वशः शन्सूण परिवेष्टयेत् ॥ १४८ ॥ श्येनातिनपक्षो व्यस्तपुच्छश्चतुर्दरः । अन्तः सप्तविधो ह्यग्निः प्रादेशारनियुम्भव ॥ १४९ ॥ पुछ त्रिपममायाममात्माऽष्टी द्विमित शिरः । चत्वारः पक्षविस्तारः साड्यष्टौ दीर्घता मता ॥ १५ ॥ शिरोऽन्त्ये चाऽऽत्मकण्ठासश्रोणिमूल्यस्तु पादिकाः । पुच्छमूलाग्रगे चान्या रीतय प्रमात्मकाः ॥ १५१ ॥ अनावसरे त्वेषु स्याने दक्मसाधयेत् । पवादड्कुटफश्लिएम मुद्योजन तु तत् ।। १५२ ॥ अन्तर्याम त्वगुटारय सूक्ष्मान वनमाठनम् । माञ्च काष्ठ चाड्युटस्पृग्दीर्घमीपति सक्षितम् ॥ १५३ ॥ उद्योजनोर्श्वभागस्य. काष्ठकीलः सगल्परम् । फालाड्युटफयोगार्थ लोहज वल्यं शफम् ॥ १५४ ।। लोहफालः कर्पसहो राणा(शा)पदनिरूपितः । ईपायाधःस्थित दारु रज्जुमोत तु तालपम् ।। १५५॥ सोरेपावकारग्मुर्चरनारयाऽत्र चर्मजा। गरशृङ्गादिरज्जूना समुदाय शणादिनम् ॥ १५६ ।। एतत्सर्वं भतीनाहवान्य द्वित्व गणवयात् । युगप्रान्तगते शम्ये मण्डत्यो ते प्रशीतिते ॥ १५७ ॥ पलीवदों युजी मोक्ता दी द्वा प्रतियुग विह। वृपस्कन्धोपरिस्थ तु तिर्यबाट युग मतम् ॥ १५८ ।। एतगुणविशिष्टं तु लाडर समसाधयेत् । धुर्तमाप्याशयादेवमुक्त लागलक्षणम् ॥ १५९ ॥ पीनाशः पर्पकाः प्रोता वरीपर्दा नृपाः स्मृताः ।

·[१२]
सीतान्तरालं समरः सीता लागलपद्धतिः ॥ १६ ॥
बहुदर्भमयो मष्टिग्रंटिरिति कथ्यते ।
अथ प्रथमायाचितेः शुस्योपधानम्-
प्रस्तारस्याऽऽदिमस्याथ वक्ष्ये शुल्वोपधानकम् ॥ १६१ ।
पुच्छाग्ररीतौ संसक्ताः पाद्याः स्युर्दश पञ्च च ।
पोटश्यः पद्वितीयस्यां तृतीयस्यां चतुष्टयम् ।। १६२ ।।
पाघाचतुयी पञ्च पुच्छे स्युस्त्रिंशदिष्टकाः।
आत्ममूलाख्यपञ्चभ्यां संसक्ताः पञ्च पादिकाः ॥ १६३ ।
पष्टयां चतस्रः पोडश्यः सप्तम्यां रुद्रपादिकाः ।,
अएम्यादिचतुप्के तु पोडश्यः पञ्च पञ्च च ॥ १६४ ॥
अन्त्या याद्यविशेपाः स्युरमीशानाग्रगाश्च ताः।
अग्राणामपरमान्तश्चाप्ययाग्रप्रपूरकः ॥ १६५ ।।
यथायोगं तु मध्यस्था द्वादश्यां रुद्रपादिकाः।
प्रयोदश्यां चततः स्युः पोडश्यस्तु ततः पुरः ॥ १६६ ॥
चतुर्दश्यां पञ्च पाद्या एवं पप्टिरिहाऽऽत्मनि ।
पोडश्या द्वे पञ्चदश्यां पोडश्यां पादिकात्रयम् ।। १६७ ॥
ततः शिरोग्रपाद्यका शिरस्येवं पडिष्टकाः ।
अष्टम्यादिचतुष्कस्य पार्श्वयोः पक्षसंस्थितिः ॥ १६८ ॥
चतस्रो रीतयः पक्ष एफैकस्यां त्रयोदश ।
पक्षाप्ययास्तु मूलस्थाः पक्षमध्यास्तु मध्यतः ॥ १६९ ॥
पक्षाग्रीयाः प्रान्त्यसंस्था अन्याः पक्षेप्टकाः स्मृताः ।
एकैकस्मिस्तु पक्षे ता द्विपञ्चाशदिइष्टकाः ॥ १७० ॥
पुच्छात्मशीर्पपक्षाणां मिलित्वा तु शतद्वयम् ।
प्रस्तारेऽस्मिन्समपन्नाश्चतस्रः पुच्छरीतयः ।। १७१ ॥
दश चाऽऽत्मनि शीणि द्वे एवं पोडशसंख्यकाः।
विषमे ता उदीच्यः स्युरेतद्भिन्ना शिरोग्रगा ॥ १७२ ।।
पक्षयो रीतयस्तयतस उदगायताः ।
तत्र मन्त्रोपधानादि पूर्वक्लप्तं प्राथ्यते ॥ १७३ ॥
व्यालिखितांमध्ये.-
यस्यां तु सरला लेखा सर्जुलेखा प्रकीर्तिता।
मदक्षिणवृता लगा दक्षिणावृदिः स्मृता ॥ १७४ ॥

·[१३]
यस्यां सध्यावृता लेखा सव्यावृदिति सेप्टका ।
कलेखास्तु तिस्रः स्युर्यस्यां च्यालिखिता मता ॥ १७५ ॥
प्रजुलेखाः पुरः पश्चान्मध्ये पालिखिताः स्मृताः ।
उदयसम्पारतो या दक्षिणा दक्षिणारतः ॥ १७६ ॥
प्राचीरुपदधातीति मतीचीर्यत्र वा श्रुतिः ।
गुणेषु रीतिवादोऽयमुपधानविधी विधिः ॥ १७७ ॥
प्राची प्रतीची फर्तुस्तु मुखबाट इतीरितः ।
पुरस्तात पतीवीय पश्चात्याचीरिति श्रुतिः ॥ १७८ ॥
समापवर्गवादः स्यात्सर्वत्र विचारयेत् ।
पुच्छाग्रमध्याऽऽक्रमणी पाद्या स्यात्मत्यगनगा ॥ १७९ ॥
दर्भस्तम्यं तु मध्येऽग्नेरवटं तरसमन्ततः ।
खात्वा तत्र स्रवादीनामुपयानं भवेच तत् ॥ १८ ॥
येन भूमिविधातः स्यातत्सर्वमवटे क्षिपेत् ।
पाणादायोतिर्भावस्त्यनुमाणनमुच्यते ॥ १८१॥
अवेदवित्त्वविद्वानयाघवद्रव्यादरं ददेत् ।
हिरण्यशकलं त्वेवाग्रष्टकारान्दितं विदुः ॥ १८२ ॥
पुच्छमूले तु मध्यस्था पाटिका मटलेटफा।
मण्डलोदयपादिके द्वे अन्वारोई सीर्तिते ॥ १८३ ।।
आत्मतृतीयरीती तु वामभृत्स्याद्वितीयका।
पामभृत्पूर्वरीत्यां तु रेत:सिपश्यमी भवेव ॥ १८४ ॥
तत्पूर्वा पोडशी चान्या नृतीया तु तदुतरा ।
दे या तटोत्तरा फाले साऽपि लोकंपृणा भवेत् ॥ १८५॥
आत्ममूटस्थपापानां विषयोतिस्विीयफा ।
आत्मोपात्तमपट्टी नु संपान्याचा तृवीयका ॥ १८६ ॥
तत्पूर्वरीत्या संपानी चनुपर्षी पादियाऽपरा ।
अपांशरोऽयमा प्रोता याप्यादी सेह हरपदे ।। १८७॥
नीद पोटशीपाये संनिसटे हे मनप्पर ।
रेतासिरः पुरस्तातु पग्गिा नाऽऽत्मपाभंगा ॥१८॥
आत्ममन्टस्थापानां तृतीयापादिया मना ।
माम्यामात्मपाल्या पोटली नु नापिनी ॥ १८९॥
ग्रीनापपाया सम्पमारपीटनी दक्षिणानगा।
सपनाम्पादिपापदती दिलीया प तृतीया ॥ १९० ॥

·[१४] भात्मदक्षिणपार्षस्थाचतस्रः स्युरुपादिमाः । तस्पधात्पादिकापङ्क्तों तृतीया च चतुर्थिफा ॥ १९ ॥ सत्पश्चात्पोडशी चाऽऽद्या तत्पश्चान्मूलपादिफा । आघाहतो द्वादशैताः पुरुपाख्यचितीष्टकाः ।। १९२ ।। आत्माष्टम्यां चतसः स्युः पञ्चम्याद्यास्तु पादिकाः । मध्यस्थपोडशीनां तु या च प्रागपराऽऽवलिः ॥ १९३ ॥ तत्पश्चात्पादिकापहत्तौ पञ्चम्यादि चतुष्टयम् । एता द्वितीये चाभ्यासे पुंचितौ द्वादशेष्टकाः ॥ १९४ ॥ ग्रीवागतोत्तरा पाद्या पश्चात्पोडशिफाऽन्तिमा । तत्पश्चात्पादिफापङ्क्ती नवमी दशमी तथा ॥ १९५ ।। घतलस्तूत्तरे पा पोडश्यः स्युरुपोत्तमाः। तत्पश्चात्पादिकारीत्यां नवमी दशमी ततः ॥ १९६ ॥ अन्तिमा पोडशी पश्चान्मूलगोत्तरपादिका । एतास्तृतीयफेऽभ्यासे पुचिती द्वादशेष्टकाः ॥ १९७ ॥ शीपर्युपोत्तमपट्यत्यां तु दक्षिणा पादिका ततः । पाचात्यपोडशीशिष्टं ग्रीवास्थं पादिफाट्यम् ॥ १९८ ।। तत्पश्चात्पोडशी शिष्टा पश्चापस्यास्तु पूर्वगाः । अथ दक्षिणपक्षे तु पक्षाग्रीया तु पूर्वगा ॥ १९९ ॥ तामारभ्योत्तरासंस्थाः पश्चापस्यास्तु दक्षिणाः । पुच्छे तु मोणिगे पाये तिसोऽन्त्या याम्यपार्श्वगाः ॥ २०० । पनापश्याः पश्चिमायामेताः मागपगंगाः । उत्तरे त्वय पक्षे तु पक्षाग्रीया तु पूर्यगा ।। २०१।। तामारभ्यय पश स्युर्याम्पसंस्था अपस्यकाः । एवं विंशति संख्याका अपस्पा दिकचतुष्पे ॥ २०२ ।। शिरोम्पा दक्षिणे पक्षे पूर्वा स्पादप्पयेटफा । वदचरपासस्था पाऽऽत्माष्टम्पां चर्षिका ॥ २०३ ॥ तथाऽऽत्मनस्तृतीपरपा रीत्यामाधान्तपादियः । अष्टम्यामपि पाऽऽपान्मे पुच्छोदायोणिपादिफा ।।२०४॥ ममोक्तापपायानागिरतो ना ईरिताः। प्रिटनामुपपानं नु नपस्पानं नयेन् । २०५॥

·[१५] मन्त्री द्विवचनोपेतोऽपि स्यादत्र प्रतीक। वचनोत्तममन्त्रेण यथा चौपरवी क्रिया ॥ २०६ ॥ अथवा श्रोणिपक्षान्तस्थानेषु स्याद्वयोईयोः । एकैकेन च मन्त्रेण युगपञ्चोपधानकम् ॥ २०७ ॥ शिष्टेषु पूर्ववञ्चैवं पण्मन्त्ररिष्टका नव । अनुवाकद्वयेनोक्ता पिसंज्ञास्त्वथेष्टकाः ।। २०८ ।। तासां गणविभागोऽत्र वक्ष्यते पूर्वकल्पितः। अद्भध इत्येकमन्त्रः स्यादृतजित्सप्तमन्त्रकः ।। २०९।। संयायोरसमन्त्रस्तु क्षत्रं पाहीति पदककः।- विश्वेपु त्वाऽटकः प्रोक्तः स्वर्जिदेकादशैव हि ॥ २१ ॥ सपत्नादिस्तु पण्मन्त्र उद्वदेकादशः स्मृतः । इपिसीद नवप्रोक्तः पञ्च संवत्सरे इति ॥ २११ ।। चतुर्दशात्मा चकस्यां पिन्वमानाऽसि पटककः । एवं नवतिमन्त्राणां गणास्तु द्वादशेरिताः ॥ २१२ ।। उदयपक्षाप्यया चाऽऽद्या प्रयमा तु ऋपीष्टका । दक्षपक्षाप्ययास्तिस्रश्चतस्रश्वाऽऽत्मपार्श्वगाः ॥ २१३ ।। सप्तता ऋपिसंक्षाः स्युर्ऋस सद्गणवाचकाः। : दक्षपसे क्रमाद्धित्वा सपना द्वादशेष्टकाः ।। २१४ ।। पक्षशेपे तु संन्याद्या एकत्रिंशदृपीष्टकाः । क्रमाद्धित्वोत्तरे पक्षे सपत्रा द्वादशेप्टकाः ॥ २१५ ॥ पक्षशेपे सपत्नाया एकत्रिशदृपीष्टकाः । पुच्छशेपे तु एकस्यामित्याया विंशतिः स्मृताः ।। २१६ ॥ एवं नवतिसंख्याकाः पूर्वः प्रोक्ता ऋषीटकाः । दक्षिणे पक्षशेपे तु संयतो द्वादशेरिताः ॥ २१७ ।। उत्तरे पाशेपे तु क्रमात्सप्त पोष्टकाः। फुरम्पः पद्स्तनयुक्ताः स्युः कुम्मा अस्तनका पता IR१८॥ द्वयोभेदेनोपघानं पुरणं युगपद्वयोः। कुम्भादुत्तरतः कुम्मीमुपदध्यातु सर्वतः ॥ २१९ ।। आत्मोपमूलपक्ती तु द्वितीया ऋपभेष्टकाः। मन्त्रएका एतदन्ता नवहीनं शतत्पम् ॥ २२० । मनपान दादीनां साइरनवकामाया पिरोपाथ सिाहतीमा

·-
[१६]
स्वकाल इष्टकाचित्स्युविस्मृता वृषभोपधेः।
"उर्व मन्त्रैश्योपदध्याचित्यन्तग्रहणादिह ॥ २२१ ॥
यदा स्मृतिस्तदा वेति स्फुटं बौधायनीयके ।
शिरोग्या पश्चिमा पाद्या पोडशी ऋपभोत्तरा ॥ २२२ ।।
पाचापाढोत्तरा सव्येऽप्यया मोक्ता तृतीयका ।
वशेष्टका पुरोद्वे च पक्षाग्रत्रितयं तथा ।। २२३ ॥
नव लोकंपृणा एताः संपन्नं तु शतद्वयम् ।
अय द्वितीयायाश्चितेः शुल्योपचानम्-
द्वितीयस्याश्चितेरत्र शुल्वोपहितिरुच्यते ॥ २२४ ॥
पुच्छे तु रीतयस्तिस्रो दक्षिणोत्तरविरतताः ।
आघायां पोडशीपट्क पार्थयोरधिकाद्वयम् ॥ २२५ ॥
मध्यायां द्वे च पोडश्यौ पार्थयोरधिकास्तु पट् ।
संहताने तृतीयस्यां पोडश्यौ पार्श्वयोर्दले ॥ २२६ ॥
मिलित्वैवं हि सर्वास्ताः पुच्छे विशतिरिकाः।
मागायतं रीतिपदकमात्मन्यत्र प्रकल्पयेत् ॥ २२७ ॥
मध्यस्थ रीतियुगलं तत्र करप्यं शिरोन्तगम् ।
याम्यरीतो पोडशी स्यात्पडाः पोडशी तथा ॥ २२८ ।।
उपादिमायामध्यका पोडश्यष्टौ तयार्षिकाः ।
पोडश्या चापरान्तादुपदध्यात्क्रमादिह ॥ २२९ ।।
मध्यस्थयोस्तु पोडश्यः प्राच्यामध्ये उपान्तिये ।
द्वितीयावत्पश्चमी स्यात्पष्टी दक्षिणरीतिवत् ॥ २३० ॥
सर्वाः स्युरात्मशिरसोमिलित्वा पष्टिरिष्टकाः।
रीतयो दक्षिणे पक्षे सप्त याम्योत्तरायताः ।। २३१ ॥
तत्र पक्षेटफास्त्वष्टावकैकस्यां नियोजयेत् ।
पक्षाग्राचितुप्फेण सहिताः पष्टिरिष्टकाः ॥ २३२ ॥
पषमुत्तरपक्षेऽपि मिलित्वैताः शतद्वयम् ।
स्थलानुरूपं कर्तव्यमन्त_ह्योपधानकम् ॥ २३३ ।।
प्रस्तारेऽस्पिन्दितीये तु पाचाभिर्यदि पूरणम् ।
आत्मनः पार्थयोरा द्वादश द्वादशोत्सव ।। २३४ ॥
तर पोडश पाद्याः स्युः पोडश्योटो प्रपूरफाः ।
सूत्रानुरूपः कल्पोऽयं द्वितीया परिकीर्तितः ॥ २३५ ॥

·[१७]
द्वितीयस्याश्चितेरेवं शुल्वोपहितिरीरिता ।
प्रस्तारेऽस्मिन्समे प्राच्यः कल्पिता आत्मरीतयः ।। २३६ ।।
अथाऽऽत्मनि द्वितीयस्यामन्त्याऽा प्रथमाऽऽश्विनी।
दक्षपक्षेऽपराऽग्रीया द्वितीया चाऽऽश्विनी भवेत् ॥ २३७॥
पुच्छाग्ररीत्यामाद्याऽर्ध्या तृतीयाऽऽश्विनिका मता।
चतुर्थी सव्यपक्षस्य मूलरीतावथाऽऽदिमा ॥ २३८ ।।
पञ्चम्याश्विनिका त्वात्मतृतीयस्या चतुर्थिका ।
एवं चतुर्दिक्षु मध्ये चाऽऽश्वि-यः पञ्च ईरिताः ॥ २३९ ॥
यत्रोपधित्सिता ता तामिष्टका तत उद्धरेत् ।
तत्रैवोपदधात्येना परिहृत्य प्रदक्षिणम् ।। २४० ।।
एपोऽनुपरिहारः स्याद्भारद्वाजमुनर्मतात् ।
ऋतव्याना पञ्च च वायव्याना च पञ्चकम् ॥ २४१ ।।
आश्विनीभ्य उदग्दिक्षु मध्याविन्याः पुरः पुरः।
मध्याश्चिन्या स्तव्याच संयान्यो वे उदद् मते ॥ २४२ ॥
संयान्युदयसमाश्लिष्टे अध्ये द्वे तु मतव्यम् ।
अपस्यास्त्वत्र पञ्चव दिक्षु दिसभ्य उत्तराः ॥ २४३ ।।
मध्यस्थतिमृणा पूर्ण ह्यपस्या पश्चमी भवेत् ।
शिरः शिष्टायतसः स्पुर्धन्वत्यः पुरोन्तकाः ।। २४४ ॥
दक्षपक्षे पयस्विन्यः पञ्चौदगपवर्गकाः।
अनुमत्यः पञ्च पुच्छे पष्ठपायाः प्रकीर्तिताः ।। २४५॥
पश्च सव्ये सिंहवत्यः सूत्र एता विकल्पिनाः ।
दक्षिणेऽसे यस्त इति वृष्णिरि-युत्तरे भवेत् ।। २४६ ॥
व्याघस्तु दक्षिणे पक्षे सिंह इत्युत्तरे तया ।
मध्ये पुरुष इत्येवं विकल्पार्थः प्रदर्शितः ॥ २४७ ।।
ध्यापस्या उदरश्लिष्टा पोटशी अपभेष्टफा।
पन्नएकाचतुश्चत्वारिंशदस्मिन्द्रितीयम् ।। २४८ ॥
शिष्टा लोपंपृणा नेया पट्पश्चाशतं शतम् ।
एवं मिलित्या दिशती संरया जातोभयी विह ॥ २४९ ॥
पापावित: शुल्चोपधानम् -
गुल्यौपधानं त्वाधावत्तृतीपस्याः कृते सति ।
तिप्रमोऽत्र पुन्छामात्सोमर्याय मपल्यते ॥ २५० ॥

·[१८]
पहिरन्तश्च वायोर्यनयनं व्याननं हि तत् ।
पञ्चम्यां मण्डला मध्या पार्श्वयोः ततः पुरः ।। २५१ ।।
दक्षिणाग्रा पोडशीच रेत:सिक त्रितयं त्विदम् ।।
पञ्चम्यामादिमा पाद्या विश्वज्योतिर्भवेदय ॥ २५२ ॥
संयान्यौ द्वे तु पोडश्यौ पष्ठरीत्यापिहाऽऽदितः।
सप्तम्यां तु चतसः स्युः पञ्चम्याधा ऋतव्यकाः ॥ २५३ ।।
शिरोळ्याऽग्र्याऽपरा दक्षे पुच्छश्रोणिस्थपादिका ।
सव्यपक्षे पश्चिमाग्र्या नवम्यां च तृतीयका ॥ २५४ ।।
एवं पञ्च च दिश्याः स्युर्दिक्षु मध्ये यथाक्रमम् ।
द्वादश्यामादिवस्तिस्रः पश्चम्यादित्रयं तथा ।। २५५ ॥
त्रयोदश्यामादिमा च चतुर्दश्यामथाऽऽदिमा ।
मध्यमा चान्तिमा चैवं विराजो दश ईरिताः ॥ २५६ ॥
दश(क्ष)पक्षाग्रसंलग्नास्तिस्त्रः प्राच्यस्तु रीतयः ।
वृहत्यो द्वादशैतासु पुच्छाग्रे द्वादशैव ताः ।। २५७ ।।
सव्यपक्षे दक्षिणवच्चैवं पत्रिंशदीरिताः।
अन्त्ययोरादिमे द्वे चापर योर्दै उपादिमे ॥ २५८ ।।
द्वादश्या तु चतुर्थेकाऽपरयो उपादिमे ।
बालखिल्याः सप्त चैतास्ताः प्रत्यगपयर्मकाः ॥ २५९ ।।
एवमुत्तरतः स पश्चात्माचीरितीरिताः।
पृष्ठयायाः पार्श्वयोरेवं वालखिल्याश्चतुर्दश ॥ २६० ॥
पञ्चम्यामन्तिमा पाया पठ्यामन्त्या तु पोडशी ।
अन्त्यत्रिकं तु सप्तम्यायात्मनोऽन्त्याचतुष्टयम् ॥ २६१ ।।
द्वादश्यां त्रितयं चान्त्यं भूताख्या द्वादशेरिताः ।
पोडश्यां मध्यमा पाया दिश्याः पूर्वाद्यपक्षके ।। २६२ ॥
पुच्छाग्रे त्वन्तिमा पाया सव्ये दक्षिणपक्षवत् ।
मध्ये दिश्याः पुरोऽन्त्यैवं पञ्च चाऽऽत्मेष्टका मसाः ॥ २६३ ।।
ससम्यामादितः शिष्टा अष्टम्यामादितो द्वयम् ।
नवम्यां द्वितयं तद्वदशम्यामादिमा ततः ॥ २६४॥
एकादश्यां चाऽऽदिमेवं दशायशिरोगणः।
एकादश्यां तृतीयाऽत्र ऋपभाख्या प्रफीचिंता ॥ २६५ ॥

·[१९]
तृतीयकेऽस्मिन्यस्तारे मन्ययत्यश्चनुःशृतम् ।
लोकंपृणाः पण्णवतिः संपन्नं तु शतद्वयम् ॥ २६६ ॥
अथ चतुर्थी चिति चिनोति-
द्वितीयावश्चतुर्थ्यां तु शुल्योपहितिरीरिता ।
ग्रीवायामादितः पञ्च पोडश्यो द्वे शिरोगते ।। २६७ ॥
एताः सताक्ष्णया ज्ञेयाः पूर्वस्यां दिशि संस्थिताः ।
पत्रसंलमरीती तु प्रारसंस्था दक्षिणा मताः ॥ २६८ ॥
पुच्छागरीसी क्रमशः सप्तोदगपवर्गकाः।
सत्यपक्षे दक्षिणवञ्चैवं साष्टकविगतिः ॥ २६९ ॥
सप्तातिभिरेताः स्युः मादाक्षिण्येन पूर्वतः ।
संयान्यो त ऋतव्ये दै आत्ममध्यचतमपु ।। २७० ।।
आत्मदक्षिणपाचे तु दश सप्त च सृष्टयः ।
आत्मोपोत्तमरीत्यां तु क्रमादेकादशेष्टकाः ।। २७१ ।।
चतसस्तदुदक्चैता व्युष्यो दश पश्च च ।
ग्रीवागतोतरा त्वाया पुच्छाग्राऽन्या दिनायिका ॥ २७२ ।।
दक्षपक्षाऽपराऽग्रीया सव्यपक्षाऽपगऽनिका ।
संयान्योः पुरतवान्त्या क्रमात्पश्चासपत्नकाः ॥ २७३ ॥
ऋतव्ययोः पुरस्तात्तु पोटशी ऋषभेष्टका।
लोकंपृणाः शतं त्रिंशन्मन्प्रवन्यस्तु सप्ततिः ।। २७४ ।।
एवं च द्विशती संख्या प्रस्तारेमियतुर्थ के ।
अय पञ्चमी चिति चिनोति-
शुत्योपधान पश्चम्यास्तृतीयावत्कृते सति ॥ २७५ ॥
सत्र मन्त्रोपधानं तु वक्ष्यते पूर्वकल्पितम् ।
आचायतस्रो द्वादश्यां पोटश्यो दे ततः पुरः ॥ २७६ ॥
पतस आया ग्रीवायां विरानो दश पूर्वगाः ।
दतपक्षे त्यादिमायां पक्षाग्रीया तदुत्नग ॥ २७७ ॥
तत्पूर्वस्पां दितीयाद्याग्निसः पूर्वावलो नमः ।
चतुर्थी पश्चमी चनपूर्वाधाग्निम एव च ।। २७८ ॥
दक्षिणायां दिशि त्वेना विरानो दशग्निाः।
आपायतमः पुच्छाये पूर्वम्यो निम आदिनः ॥ २७९ ॥

·तत्पूर्वस्यां तिस आया विराजो दश पश्चिमाः । सव्येऽरयाऽऽधा दक्षिणा च तत्पूर्वा द्वे च दक्षिणे ॥ २८० ॥ तत्पूर्वा दक्षिणापूर्वा दक्षिणे दे॒ उदस्थिताः । दश दशैवं दिक्षु स्युश्चत्वारिंशद्विराजकाः॥२८१ ॥ सप्तावशिष्टा द्वादश्यां स्तोमभागास्तु पूर्वगाः । पक्षमभ्या दक्षिणतो विराजोत्तरतस्तथा ॥ २८२ ।। सप्त शिष्टाः स्तोमभागा दक्षिणां दिशमाश्रिताः। पुच्छाग्रमध्योत्तरतः स्तोमभागास्तु पश्चिमाः ॥ २८३ ॥ सध्ये विराइदक्षिणतः पक्षमध्योत्तरास्त्विमाः । नवम्यां मध्यमास्तिस्त्र एकत्रिंशदिह स्मृताः ॥ २८४ ॥ पोडश्यां मध्यमापक्षे तृतीयस्यां द्वितीयिका । पुच्छाग्रे त्वष्टमी सव्ये तृतीयस्यामुपोत्तमा ॥ २८५ ॥ पुच्छाग्रे सप्तमी चान्त्या पञ्च नाकसदो मताः । उपरिष्टान्नाकसदां पञ्च चोडाः प्रकीर्तिताः ॥२८६ ॥ दशम्येकादशीरीत्योद्धितीये द्वे ऋतव्यफे,। तयो रीत्योरुपान्त्ये द्वे संयान्यौ परिकीर्तिते ॥ २८७ ॥ एकादश्यां तृतीया च विश्वज्योतिरिह स्मृता। सप्तम्यामादितस्तिस्रो रेतःसिक त्रितयं भवेत् ।। २८८ ॥ रेतःसिचां मण्डलोदग्धिरण्याख्येष्टका ततः । विरम्य, श्वोभूते- याज्ञसेन्यायुपहितिः पञ्चमी चितिशेपके ॥ २८९ ।। पोडश्यामादिमा चान्त्या शिरोग्रीया तु पादिका। एता मूर्धन्वतीस्तिस्रो गायत्र्यः संप्रकीर्तिताः ॥ २९० दक्षे चोडोत्तरा चैका तत्पूर्वा च तदुत्तरा। त्रिनुभस्तिस्र एवाः स्युदक्षिणां दिशमाश्रिताः ॥ २९१ ।। पुच्छद्वितीयरीती तु जगत्यस्तिस ईरिताः । सव्ये चोडा दक्षिणेका तत्पूर्वा दक्षिणा तथा ।। २९२ ।। तिस्रोऽनुष्टुभ एताः स्युस्त्वां, चिप्रेत्यादिका इह । दक्षपक्षेऽप्ययास्तिखो वृहत्यः पश्चिमा इ६ ॥ २९३ ।। उत्तरा वृहतीनां तु तिय उगिह ईरिताः ।

·[२१] आदितः पतयस्तिसः पोडश्यः सध्यपार्श्वगाः ।। २९४ । पतीनामुत्तरास्तिस्रोऽप्ययास्त्वक्षरपक्तयः। उप्णिहां प्रागतिच्छन्दाः पोडशी दक्षिणायगा ॥ २९५ ।। अष्टम्यां मध्यगास्तिस्रो द्विपदास्तिस ईरिताः । अन्तनासिकया वायोनयनं स्यादपाननम् ॥ २९६ ॥ ततोऽन्तिमा प्रयोदश्यां पोडशी स्यादिकणिका । दक्षपक्षोत्तरे शिष्टायविंशतिरिटकाः ॥ २९७ ॥ तासां तु पश्चिमा ह्यष्टौ क्रमशः सयुजः स्मृताः । सदने कृत्तिकाः सप्त क्रमादम्बादिका इह ॥ २९८ ।। पुरोवातमुखाः प्रोक्ताः पञ्चम्यां पश्च दृष्टयः । कृत्तिकाग्रेऽवशिष्टास्तु नवाऽऽदित्येष्टया इह ॥ २९९ ॥ मण्डलाया उदक्पन्न यशोदाः परिकीर्तिताः। पष्टीस्थाः पूर्वगोपान्त्या पन भूयस्कृतः स्मृताः ॥ ३०० ।। सव्ये दक्षिणभागे तु चतुर्विशतिरिष्टकाः । तासां पूर्वाप्ययां त्यक्त्वा शिष्टाः स्वपरदिपक्रमात् ॥ ३०१ ॥ अग्निरूपाणि पश्चैव पञ्च च द्रविणोदकाः। द्रविणोदाऽग्रतः प्रोक्ता पडायुप्याः क्रमादिह ॥ ३०२ ।। अग्ने इत्यनिहृदयं दशम्यां तु तृतीयिका । आयुष्याग्रेऽवशिष्टास्ताः सप्तर्तव्याः प्रकीर्तिताः ॥ ३०३ ॥ इन्द्रतन्वाधासरियः साहमेऽनवफाशतः। द्विपाइसे मवेत्तासामुपधानमिति स्थितिः ॥ ३०४ ।। हिरण्याः पश्न संप्रोक्तायतबस्तृप्णशास्ततः । सप्तम्यामन्तिमा पाया माजापत्या प्रकीर्तिता ॥३०५॥ एकादश्यामन्तिमा तु पोटशी ऋपमाभिधा । पश्चदश्यामादिमा च दक्षपक्षे पुरोऽग्रिका ।। ३०६ ॥ पुराने पश्चमी पाधा सच्चे पूर्वाऽग्रिका तथा । प्रयोदश्यां तृतीया स्पादादां रूपाणि पश् च ॥ ३०७ ।। पुच्छमूलस्परीत्या तु ज्यानीपशकं म्मनम् । अपेष्टायचि यजिण्पारपा पदाहनाः ॥ ३०८ ॥ रूपाणामुत्तरास्तिमः पूर्वादानुचरा तु या।

·[२२] दक्षिणैवं चतस्रस्तु दिक्षु राष्ट्रभूतो मताः ॥ ३०९ ॥ शलकेटका दिक्षु मध्ये पञ्च स्युः सर्वतोमुखाः । रूपाणामयवा स्थाने सर्वतोमुखमादिशेत् ॥ ३१० ॥ रूपाणां तु तदा लोप इति फैथिद्विकल्पितम् । सप्तोनद्विशतं चास्मिन्मन्त्रवत्यस्तु पश्चमे ॥ ३११ ॥ चतुर्दश्यामन्त्यपाद्या पक्षशिष्टं चतुष्टयम् । तृतीयस्यामन्तिमा च सव्ये पूर्वाऽप्यया तथा ॥ ३१२ ॥ सप्त लोकंपृणा एताः संपन्नं तु शतद्वयम् । इपुभिस्तिसभिर्युक्तं तिसृधन्वं धनुः स्मृतम् ॥ ३१३ ॥ आमीधीयं च होत्रीय प्रशास्त्रीयं तृतीयकम् । शंसीयं चाय पोत्रीयं नेच्छाब्रह्मधिष्णियम् ॥ ३१४ ॥ मार्जालीयं च चात्वालं शामित्रावभृथीयके । एवं क्रमेणोपदध्यात्तत्तत्संख्यानुरूपतः ॥३१५ ॥ आनीधीयं तु नवधा कृत्वा मध्येऽश्मनः स्थितिः। पूर्वादावभिषिण्यमिष्टकाभिर्भवेच तत् ॥ ३१६ ॥ होत्रीयं दक्षिणोदञ्च त्रेधा प्राञ्चं चतुष्कृतम् । एवं कृतेऽरनिमितं धिष्ण्यं स्याादशेप्टकम् ॥ ३१७ ॥ प्रशास्त्रीयं त्रिघोदश्च पूर्वकोष्ठं विधा मतम् । चतुर्धा स्वपरे कोष्ठ एवमेकादशेष्टकम् ॥ ३१८ ॥ मार्जालीयं त्रिघोदनं द्वेधा प्राञ्चं पडष्टकम् । ब्राह्मणाच्छंसिनो धिष्ण्यं प्राञ्चं त्रेधा कृतं भवेत् ॥ ३१९ ।। मध्यकोठं द्विधा पार्थ वेधैवं त्विष्टकाटकम् । अष्टएकानि शिष्टानि धिष्णियान्येवमेव हि । 'अमृन्मयीरिष्टका यास्ताः सर्वा अवटे क्षिपेत् ॥ ३२० ॥ इन्द्रं वितत्वाहुतिवाम आसन्नारुह्य साश्वोऽभ्यदित्ययायाम् । अमृन्मयीनामपि चेष्टकानां कुर्यात्तयादेवतमत्र साम ॥ ३२१ ।। चाइराख्यं यदां निधिस्तद्यद्वाऽन्यमिच्छन्ति तदेव चोद्यम् । रुक्म युदक्छिद्रमयोपदध्यादेमं नरं पाशिरऊर्ध्वबाहुम् ॥ ध्यात्वाऽन्तरिक्ष हरविन्दपर्ण तत्स्थं रवमण्डलमेव रुक्मम् । आतृण्णकं मुक्तिपदं मुनीनां तन्मण्डलस्थं पुरुष पुराणम् ॥ आधारयोनास्ति हिरण्यमस्ति स्वाहति भूमौ निखनेत्चुगादीन् ।

·[२३] सुचोरुपस्थानममन्त्रफेऽपि तुल्यं तया देवतयोपधानम् ॥३२४|| प्रजापतिस्त्वाचवुधश्च मन्त्रं देवं तयादेवतमन्ततोऽभः । दद्यादविद्वान्यजमानतो गां लब्ध्वेष्टकानामिह मण्डलाधाः । शूर्पोलूखलमुसलान्युखा पश्च शिरांसि सर्पशी च । द्विपदाः प्राणभृन्मन्त्रा अन्त्याः पञ्चपदा मताः ॥ ३२६ ॥ त्रिपदो प्रयमौ मन्त्री नवमय गणे गणे। अपाना द्विपदा मन्त्राः पष्ठं त्रिपदमिष्यते ॥ ३२७ ॥ दशानान्तेषु पितर इत्यादिजप इष्यते । ऋपीटकाः शतं चापि माणापानभृतः शतम् ।। ३२८ ॥ सहस्र ते विकल्प्येते द्विपाहस्र समुच्चयः। द्विपाहस्रादिके तृण्णा विकर्णी चोत्तमस्तरे ॥ ३२९ ॥ छन्दःस्वक्षरपतीनां पूर्वयाऽन्त्या विफलप्यते । द्विपाहस्रानिके श्येने मन्त्रोपहितिरुच्यते ॥ ३३० ।। पञ्चम्यां पञ्चमी रीत्यामाक्रमण्युपधीयते । द्वितीया मण्डला तस्यामन्वारोहेत्तदुत्तरम् ॥ ३३१ ॥ तस्यामाया तथाऽन्त्या च द्वादश्यामपराऽपि च । चतुर्थी तु चतुर्दश्यां सप्तम्यन्ते तथैव च ।। ३३२ ।। पोटश्यामन्तिमे पाये विज्ञेयाथ यथाक्रमम् । पामभृत्सिग्द्वयं ज्योतिःसयान्यो द्वे ऋतव्यफे ॥ ३३३ ।। रेतासियो न घेतल्याश्चिनुते चित्रया यदि । एकादश्यन्तिका चैव पोडशी स्थाविरस्य मिक् ॥ ३३४ ॥ संयानी पूर्षिकाऽऽपाढा तत्पूर्वा धर्मसंक्षिफा। फुलायिनी च तत्पूर्वी पुरुपाकृतिरुच्यते ॥ ३३५ ॥ चतुर्दशीत्रयोदश्योराये तिसम्ततोऽपराः । मागायताय पोटश्यः सप्तम्यां त्रिचतुर्षिके ॥ ३३६ ॥ द्वितीया पटरीतिस्था दादश मथपो गणः । मध्यमे घ प्रयोदश्यां निसः पापाय पत्रिमाः ॥ ३३७ ।। मागायताच पोटश्यस्तिस्रः पाचाय पधिपाः। द्वितीयो गण एप स्थानृतीयो गण उपते ॥ ३३८ ॥ पतुर्दशीप्रयोदश्योगल्ये निम्नतोऽपराः ।

·[२४]
मागायताश्च पोडश्यः पश्चिमे पादसंज्ञिके ॥ ३३९ ॥
अन्त्याऽणूका तथा पष्ठयां तृतीयो गण एप तु ।
पोडश्यामादिमा पाधा पौडश्या पश्चिमे ततः॥ ३४० ॥
पश्चिमे पादसंज्ञे च पञ्चापस्याः पुरः स्थिताः ।
अग्रिया दक्षिणे पक्षे चाग्यास्तिसस्तदुत्तराः ।। ३४१ ।।
तदुत्तरास्तु पञ्चैता अपस्या दक्षिणा मताः ।
मध्ये तिसस्तु पुच्छाग्रे पूर्व चैत्ता अपस्यकाः॥ ३४२ ॥
अनिया चोत्तरे पक्षे चतस्रो दक्षिणास्ततः ।
- अपस्या उत्तराः पञ्च हिरण्यस्येष्टकाः पराः ॥ ३४३ ॥
अग्रसंज्ञे तथा द्वे च पक्षयोरुभयोरपि ।
तृतीये अग्रतो हित्वा सव्यपक्ष ऋपीटकाः ॥ ३४४ ॥
सानियाः साप्ययस्थाच पट्चत्वारिंशदिष्टकाः ।
आयवादिगणाः पट् स्युर्यथासंख्येन चोदिताः ॥ ३४५॥
सव्यवक्षिणे पक्षे सप्तम्यामादिमा परा।
द्वादश्यामादिमा पाया पोडश्यो दक्षिणामुखाः ॥ ३४६॥
पश्चिमा पादसंज्ञा च सपनेत्यादिपड्गणः ।
शुल्बोपधानं द्वैतीयं शिरस्यात्मनि पक्षयोः ।। ३४७॥
भाणापानभृतां मध्ये मन्त्रोपहितिरुच्यते ।
दक्षिणाप्ययपार्थस्था तुरीया पक्षसंज्ञिका ॥ ३४८ ॥
तत्पूर्वाश्चोत्तराचार्ष्याः पञ्चैवं पोडशी तया ।
दक्षिणा पोडशी चार्या पाणभृत्प्रथमो गणः ॥ ३४९ ॥
सध्यतरे तु पक्षाख्ये निर्णामोत्तरदक्षिणे ।
पश्चिमा दक्षिणा प्रत्यग्दाक्षिणाऽपरदक्षिणा ॥ ३५० ॥
पश्चिमा दक्षिणाऽा.च दशैताः प्राणभृद्गणः ।
चतुर्थी मध्यमाऽणूका दक्षिणा पश्चिमोत्तरे ॥ ३५१ ॥
पञ्च पाद्यास्तथा पश्चात्पुच्छे तु प्राणभृद्गणः ।
सव्यपक्षे तु निर्णामा दक्षिणोत्तरपश्चिमा ॥ ३५२ ।।
उसरा पश्चिमा तस्या उत्तरा पश्चिमोत्तरे।
पधिमा चार्धसंज्ञा स्यादुत्तरोत्तर एच तु ॥ ३५३ ।।
तृतीयरीतिगा पष्ठी पश्चिमा दक्षिणापराः ।
दक्षिणापश्चिमास्तिस्रो मध्ये तु माणभृद्गणः ॥ ३५४ ॥

·[२५] पञ्चम्यन्त्याऽर्धसंज्ञा च पोटश्यो पश्चिम ततः । 'अर्घसंज्ञास्तया पश्च पसाख्या पञ्चमी परा ॥ ३५५ ॥ आधोत्तर पूर्वतदुत्तरे च पूर्वोत्तरे पूर्वतदुत्तरे च । पूर्वोत्तरे पक्षसि दक्षिणे तु क्रमेण चापानभृतां गणः स्थाव । पुच्छस्योत्तरकोणे तु पदपाया पूर्वदक्षिणे। , पूर्वा च दक्षिणा चैका पृश्चिमोऽपानमुद्गणः ॥ ३५७ ।। अग्निया दक्षिणापूर्वा दक्षिणा पूर्वदक्षिणे । पूर्वा च दक्षिणापूर्वा दक्षिणा चोत्तरो गणः ॥ ३५८ ॥ षष्ठाद्या पोडशी पूर्वा अर्धसंज्ञास्तु सप्त ताः । चतुयों पञ्चमी पूर्वा मध्यमोऽपानभृद्गणः ॥ ३५९ ॥ निर्णामादुत्तराः पक्षे दक्षिणे.संततीः क्षिपेत् । निर्णामादुत्तराः सव्ये पक्षे पञ्च वशाः स्मृताः ॥ ३६० ॥ अयोधस्ताध कुम्माख्या पुरस्ताधिदादयः । प्रिवचेष प्रतिस्यानं कुर्याद्भाप्यानुसारतः ॥ ३६१ ॥ ऋषमाप्ययपूर्वा स्याच्छिष्टा लोकपृणा इह । एकाशीतिरिहोक्ताः स्युर्युक्तायनोनुसारतः ॥ ३६२ ।। द्वितीयामय चिन्वीत मन्त्रैः सूत्रकृतोदितः । द्वादश्यामादितः पायाः पश्चाऽऽविन्यः प्रकीर्तिताः ॥ ३६३ ।। तव्या पश्चिमास्तासां पश्चिमः प्राणभृद्गणः । शिरस्या पक्षयोरगे पुच्छाग्रीया च मध्यमा ॥ ३६४ । माणभृत्पचिमा चैका पञ्चापस्या यथाक्रमम् । पक्षाख्या दक्षिणे पक्षे संयान्यो दे ऋतव्यफे ॥ ३६५ ॥ पञ्चम्यामादिमे पूर्व तत्पूर्वाध्यषिपञ्चकम् । पञ्चम्यामन्तिमे पूर्वाः पल्लवाद्वयपञ्चकम् ॥ ३६६ ।। चतुर्दश्यादिमाऽऽन्त्या च पक्षयोरप्रसंक्षिके। मएम्पो मध्यमा चैव घस्तोवयादिपञ्चकम् ॥ ३६७ ॥ शिरस्येकाऽथ पाधा च पोडश्यो पश्चिमे ततः । पश्चिमा पादसंज्ञा च यस्यागण एव तु ॥ ३६८ ॥ अष्टम्या. तु पुरीपाख्या दक्षिणा ऋषभेष्टका । शिष्टा लोकपणास्तत्र पद्पश्चाशच्छतत्रयम् ॥ ३६९ ।।

·[२६] प्रतीयामय चिन्तीत मन्त्रैः सूत्रकृतोदितः । आतृण्णकोपधानादि हिरण्यान्तं तु सूत्रितम् ।। ३७० ॥ तृतीया पादसंज्ञा तु सप्तम्यां मण्डला मता । तेस्रो रेतःसिचो ह्या चेतव्या विषया यदि ॥ ३७१ ॥ उत्तरा मण्डला याः स्युर्विश्वज्योतिस्तदुत्तरा । भाषायामन्तिमे पूर्व मध्यीये पक्ष उत्तरे ।। ३७२ ।। रताः पट्कमशो ज्ञेया द्वे वे संयान्यतव्यके । मूनि पक्षाग्रयोः पुच्छे मध्ये चान्त्या शिरस्यगा ॥ ३७३ ॥ अनिये मध्यमापुच्छे अनम्यां मध्यगा अपि । पोडश्यामुत्तरे पाये पोडशी पश्चिमा ततः ॥ ३७४ ।। तिसः पादेष्टकाः पश्चादणके पश्चिमे ततः। पादेष्टके च तत्पश्चात्माणभृत्संज्ञिका दश ।। ३७५ ॥ अग्रिंया दक्षिणे पक्षे तिस्रः पोष्टका नए । पुच्छाग्रीयास्तथा सप्त दक्षिणापदकोणंगाः ॥ ३७६ ॥ तिस्रोऽणूकाश्च पोडश्यो दक्षवत्सव्यपक्षक। पट्त्रिंशदिष्टका एता वृहतः परिकल्पिताः ।। ३७७ ॥ पोडश्यामादिमा पाधा पोडशी पश्चिमा ततः। पादेष्टका च तत्पश्चादणूका पश्चिमा पिच ॥ ३७८ ॥ पादेएफा च पोडश्वौ वालखिल्यः प्रकीर्तिताः । नवमी दशमी चैव पुच्छाग्रीया तु पोदशी ।। ३७९ ॥ अणूकापूर्षिकापाघे तत्पूर्वाऽणकसंज्ञिका । यन्त्रीराट्सप्त विज्ञेया भूताख्या द्वादशांऽऽत्मनि ॥ ३८० ॥ तृतीयामिह जानीयादृषभा पष्ठरीतिगा। नवाशीतिरिहोक्ताः स्युः शिष्टा लोकंपृणा ३६ ॥ ३८१ ।। चतुर्यामय चित्याय मन्त्रीपहितिरुच्यते । आशुस्विस्त्क्रमणात्र पोडशवेष्टका इह ॥ ३८२ ।। अग्नेर्भागानुवाकेन द्वादशैवेष्टका अपि । एताभ्यामनुवाकाभ्यां यथाग्राह्मणमिष्टंकाः ॥ ३८३ ॥ एकैका च क्रमेणापि चतुर्दिक्षु प्रदक्षिणम् । दक्षिणाप्ययगाग्रीया संयान्यो । ऋतव्यके ॥ ३८५ ।।

·[२७]
द्वादश्यां रुद्रपादाय पोडश्याः पधिमास्तु पट् ।
सप्तम्यां रुद्रपादाय पोहश्यः पञ्च पूर्विकाः ॥ ३८५ ॥
सप्टयो व्युष्टयता वैयुष्ये तु पोदशी।
नवम्या,मध्यमा या ऋपमा चव पोडशी ।। ३८६ ।।
पट् च पष्टिरिहोक्ताः स्युः शिष्टा लोकपृणा इह ।
चितौ हिरण्यमित्यादिवितिधर्मः प्रवर्तते ।। ३८७ ॥
पन्नम्यामय चित्यायां मन्त्रोपदितिरुच्यते ।
पोडश्यां मध्यमा पाया पुन्छाग्रीया च सप्तमी ।। ३८८ ॥
पक्षयोरन्तिमे चाग्रे सप्तम्यां मध्यमाऽपि च ।
असपत्नीरिति नेया पश्च दिक्षु यथाक्रयम् ॥ ३८९ ।।
पतस आदिमाः पाद्या द्वादश्यामपि पूर्विके ।
पाये च पोडशी पाद्या विराजः पुरतो दश ॥ ३९० ।।
थायोत्तरे पूर्वतदुसरे च पूर्वोत्तर पूर्वतदुत्तरे च ।
पश्च पाधास्तु पुच्छाग्रे पोडशी दक्षिणाऽपि च ॥ ३९१ ॥
पूर्वा तदुत्तरा पूर्वा विराजः पश्चिमा दश ।
अग्रिथा दक्षिणे पूर्वा दक्षिणा पूर्वदक्षिणे ॥ ३९२ ॥
पूर्वा च दक्षिणे चैता विराजो दश उत्तराः ।
द्वादश्यामुत्तराः सप्त स्तोमभागाः पुरोगताः ॥ ३९३ ।।
पूर्वदक्षिणमागीयान्विराजान्सप्त दक्षिणाः ।
स्तोमपागास्तु पुच्छाग्रे उत्तराः सप्त पादिकाः ॥ ३९४ ॥
विराहुत्तरपूर्वाः स्युः सव्यपक्षेऽपि सप्त ताः ।
आत्मन्युदङ्मुखास्तिस्रः स्तोमभागावशेपिताः ॥ ३९५ ॥
असपत्नीसमीपस्था नाकसत्पश्च चोटकाः।
हेमोपधाम सप्तम्यामष्टम्यां मण्डला मता ॥ ३९६ ॥
सव्यपक्षे तु मध्यानामुचरा स्थविरन्यसिक् ।
उचरा मण्डला याः स्युः सप्तम्यां त्रिचतुर्थके।। ३९७ ॥
विश्वज्योतिर्मतव्ये च संयान्यौ च यथाक्रमम् ।
अपरालिकचर्यायः श्वोभूते याज्ञसैनिकी || ३९८ ॥
प्रयोदश्यन्तिमे पूर्वा गायव्यः पुरतः स्थिताः ।
त्रिष्टुमो दक्षिणे पक्षे विराना उत्तराः स्मृताः ॥ ३९९ ॥

·. " . [२८] जगत्यः पुच्छपार्थस्था द्वितीयस्यान्तिम पुरा ।. विराजा दक्षिणाः सध्ये तिस्रोऽनुष्टुम एव हि ॥ ४०० ।। घृहतीरुपिणहावापि पक्तयोऽक्षरपङ्क्तयः ।। सिवस्तिस्रश्व चेतव्याः पोडश्यो मध्य आत्मनि।। ४०१॥ तासामुत्तरपूर्वे स्यादतिच्छन्दा उदहमुखी । शिरस्यापोडशीपाये पश्चिमे द्विपदाः स्मृता ।। ४०२।। दक्षिणाऽप्ययतुर्यायां दक्षिणे पक्षसंक्षिक। • " उत्तराऽप्ययतुर्य यामुत्तरे पक्षसंज्ञिके ॥ ४०३ ॥ घर्जयित्वा तु चेतव्याः पक्षशेपात्मशेपयोः। मध्यीया दक्षिणास्तितः पक्षाख्य दक्षिणे ततः॥४०४॥ उत्तराऽपि च मध्यानां पक्षाख्ये दश पञ्च च। सयुजोऽष्टौ तथा पञ्च जीमूताः सप्त कृत्तिकाः ॥ ४०५॥ नाकसत्पार्श्वगास्तिस्रः शिरस्यात्मनि पुच्छगे।' त्रिष्टुभामुत्तरां का दक्षिणाऽनुष्टुभां ततः ॥ ४.६ ॥ दृष्टिसन्य इमा ज्ञेयाः पञ्च दिक्षु यथाक्रमम् 1. उत्तराऽप्ययगाग्रीये पश्चिमे च पडुत्तरे ।। ४०७ ॥ आदित्या इति विज्ञेया घृतपिण्डा अघो(यो)चरोः । दक्षिणाऽप्ययगाग्रीयास्तिस्रः पोएका अपि ॥ ४०८ ॥ पोदश्यो दक्षिणाग्राथ यशोदादिगणद्वयम् । अग्निरूपाणि पञ्च स्युरादित्यानामधो(यो)त्तराः ॥ ४०९ ॥ द्रविणोदास्तु पुच्छे स्युः सप्तम्यामादिमे ततः। चतस्रोऽणूकसंज्ञाः स्युरायुष्यास्तु पडिष्टकाः ॥ ४१० ॥ उत्तराऽप्ययगाग्रीयां तृतीया हृदयं विदुः । चतुर्थ्यामादिमे पाये पञ्चम्यां पञ्च पादिकाः ॥ ४११ ॥ ऋतव्या उत्तरे पक्षे शिष्टास्त्वेकादशेष्टकाः। शुल्बोपधानं द्वैतीये कृत्वा मन्त्रीपधीयते ॥ ४१२।। पञ्चम्यां पञ्चमी तुर्या चतस्रश्च तदन्तिमा । पष्टि()रीतिगतां पष्ठी पूर्वी पूर्वा तयोत्तरे ॥ ४१३ ।। एकादशेष्टका एता हित्वा तत्रो(त्रा)परी (रो)वरी। उत्तरा इन्द्रनामानि दक्षिणे पक्ष उच्यते ।। ४१४ ॥

·[२९] अप्यया दक्षिणे पक्षे सप्तमी दक्षिणा यां।' आधे च पधिमां हित्वा तनुवा हीन्द्रयायोः ।। ३१५॥ ज्योतिप्मतीगणथाष्टौ प्रस्तारेऽपि तु पूर्वके । चतस्रश्चोत्तरे पक्ष उभयोदिशेटकाः ॥ ४१६॥ घचनात्सूत्रकारस्य चितरेक्यं द्विधाकृतम् । पुच्छाग्रे मध्यमे हित्वा पूर्वे तत्पूर्वक तया ॥ ४१७ ॥ पौर्णमासी तृतीयान्त्या पश्चिमा कृत्तिका मता । कृत्तिकादिविशाखान्ता प्रत्यग्रीतिस्तु चीयते ॥ ११८॥ रोहिणी च चतुर्थी स्यान्मृगशीर्ष तृतीयकम् । आर्दी च पञ्चमी कृत्वा पष्ठी पुनर्वसू तथा ॥ ४१९ ॥ तिप्योऽष्टम्युपधातव्या सप्तमी सर्पदेवता। मयाच नवीं कुर्यादशमी पूर्वफल्गुनी ॥ ४२०॥ पुच्छे द्वितीयरीत्यां तु द्वितीया चार्घसंनिका । तृतीये प्रथमार्धा च द्वितीये स्वादिमा परा ॥ ४२१ ॥ अपरा पोडशी चार्घा चैवमेव चतुर्दश । एवं तु पूर्वापरयोरसंश्लेपो भवेदिह ॥ ४२२ ॥ न पूर्वापरयोस्तत्र विद्यते विधिरत्र तु । सूत्रकारेण चाप्यत्र पूर्वी पूर्वामितीरितम् ॥ ४२३ ॥ अपरामपरामेवमुपधाय विशाखतः। एफैकव्यवधानेन नक्षत्राणि चतुर्दश ॥ ४२४ ॥ उत्तरादक्षिणावश्च कुर्यात्सूत्रानुसारतः। अमावास्याऽय पुच्छाग्रे सप्तमी पोडशी तया ॥ १२५॥ अनुराधादियाम्यन्ता प्राची रीविस्तु चीयते । एकैकन्यवधानेन त्रयोदशेष्टका इह ।। ४२६ ।। आद्यायामन्त्यसंज्ञार्या द्वितीयस्यां तु सप्तमी । तस्यामेवामी चार्घा तृतीयस्यां चतुर्षिका ।। ४२७ ॥ आत्मन्याचा चतुर्था तु तृतीया तु द्विवीयिका । चतुर्थी पञ्चमी चैव सप्तमी पष्ठसंलिका ।। ४२८ ।। अष्टमी पोटशी चेव नवमी चासनिका , ·॥ [३०] पौर्णमासी चतुर्थ्यन्त्या उभयोविंशदिष्टकाः ॥ १२९ ॥ उत्तरा इन्द्रनामानि सरितोऽष्टौ समीरिताः । विश्ववर्मादिहेमान्ता आतृष्णादि चतुष्टयम् ॥ ४३० ॥ माणायादिचतुर्वेषु चक्षुपे त्वाऽनुपज्यते । सरितामुत्तराः पञ्च रूपाण्यह्नामुदीरिताः ।। ४३१ ।। आत्मेष्टकावतं प्रोक्तं भाष्यकारेण चात्र तु । 'मन्त्र माच्यादिभितेयाः पञ्च दिक्षु यथाक्रमम् 11 ४३२ ।। पञ्चम्यन्त्याऽर्धसंज्ञा च पक्षयोरर्घसंज्ञिके । पुच्छाग्ररीतिगा पष्ठी द्वितीयस्या च सप्तमी ॥ ४३३ ।। आस्मेष्टका इमा ज्ञेयाश्विनुते वैश्वदैविकम् ।. वैश्वदेव्यो द्वितीयस्यामादितः पञ्च एव हि ॥ ४३४ ॥ दक्षिणापरकोणे तु वामदेच्या भवेदिह । अयिायामादितस्तिस्रस्तस्य पूर्वा दशेष्टकाः ।। ४३५ ।। अर्थर्वशिर एव स्याच्छिटा अध्यययोर्द्वयोः । स्थतर वृहच्च स्यात्पुच्छाग्रे पश्चमी तथा ॥ ४३६ ॥ पूर्वा तु विश्रयस्था च यज्ञायज्ञीसंज्ञिका । पञ्चम्यां पञ्चमी तुर्या रुपमा च प्रजापतिः ॥ ४३७ ॥ आत्मेष्टकासमीपस्थाः पञ्चाज्यान्य उदीरिताः । इन्द्रस्यति यथासूत्रमश्मना दिक्षु पञ्चम् ॥ ४३८ ॥ रूपाणामुत्तराः पट्च लोकाख्याः पावमानिकाः । छन्दस्याः सप्त तत्रैव मध्ये राष्ट्रभृतः स्मृताः ॥ ४३९ ॥ आत्मन्युत्तरतः शिष्टाश्चतस्रो राष्ट्रभृत्तथा । पेश्च पञ्च च हेमाख्याः पञ्च वा सर्वतोमुखाः ॥ ४४० ॥ पष्ठयामन्त्या विकर्णी स्यात्सोयदश्वोतमन्नतः । आतृष्णकोपधानं स्याच्छिटा लोकपृणा इह ॥ ४४१ ॥ विंशतिचीत्तरे का त्रयः प्रस्तर एव तु । चिती, हिरण्यमित्यादिविविधर्मः मवर्तते ॥ ४४२ ।। द्वितीयादिचितित्रयमन्त्राः प्रथमसाइलवदेव । प्रथमप्रस्तारशे द्वितीयमस्तारं च लोकंपृणा एव ।। ४४३ ॥ ।

·[३१] संविधाय चतुरस्रमेकयुत्रिंशदगुलशलाकया समम् । अक्ष्णयाकलितसूत्रमस्य यत्तत्तयकषिधमानमुच्यते।। ४४४ ॥ हारो यमौ वालयतानुगामी सारं रसं दुर्वल सापनं यशः । श्येनार्क एवंविधमानदण्ड एकादिपण्णां सनरस्य वह्नः ।। इति ॥ ४४५ ॥ इति चयनोपयोगिकारिकाः ।

·अथाऽऽपस्तम्बहौत्रसूत्रे द्वितीयप्रश्नगतसूत्राणां पाठक्रमेण प्रतीकानि पाहाः। १२ . २ " सूमप्रतीकानि । अग्न्याधेयं व्याख्या पवमानहवी पि अप तदानीमेवा० ऐन्दामेन यने आमाणवे. आदित्यं घृते " . " १३ १३ अथातोऽस्वारम्भ. " " ४ . " पृष्ठावा। सूत्रप्रतीकानि यदा जानातीन्द्रागि यदा नानाति देवेभ्यः यदा जानाति सूक्त० सर्वपशूनामेप ३ प्राजापत्येन सोमापूपणेन वारुणेन यनेत आदित्यनत अविरा० आग्नयेन ऐन्द्रया यजेत वार्हस्पत्या यजेत सारस्वतेन सौम्येन यनेत | ऐन्द्रेण यत ९ इन्द्रेण मरुत्वता | ऐन्द्रेण यत | इन्द्रेण वजिणा वैष्णववारुण्या १० द्यावापृथिव्या ओषधीभिर्यजेत ६ " " अयातः पुनराधेयं आग्नेयं पञ्चकपालं अय वर्षासु यदि नानातन्त्र स प्रत्नवदिति अग पशुना यक्ष्य अयाग्निप्रणयनम् यदा यूपायाज्य० तस्य सप्तदश यदाऽनये मथ्य० यदा जातायानु. अथ मैत्रावरुण यदा जानाति यदा जानाति पर्य अथ मैत्रावरुणेन अथ वपाश्रपणं यदा जानातीन्द्रा० यक्ष जानाति मनो १६ . ऐन्द्राग्नेन पुन० " ब्राह्मणस्पत्येन ११ पाणेन यजेत मालल्या यमेत " ·[२] पृष्ठाकाः। २५ " सूत्रप्रतीकानि । ऐन्द्रमरुणेन सावित्रेण वैश्वदेवेन मैत्रावरुण्या सौर्या यजेत वाटा अग्नीपोमीयया बेहतेन यनेत पृष्ठाङ्काः । सूत्रप्रतीकानि । १९ | कोकिल्या यक्ष्य. अधातव्यातुर्मा अय वैश्वदेवपर्व अथ वरुणप्र० २० अथ साकमेघ० " २८ २९ यजेत अथ मरुता | गृहमेघीयस्य " | मरुद्भ्यः क्रीडिम्यो वाचा यजेत श्रद्धया यजेत तदानीमेव महा० ब्रह्मा(ल)मिर्यजते(जेत) सूर्याचन्द्रमोम्यां अद्भिर्यजेत भगेन यजेत अग्निं चित्वा " २२ तदानामेव महापि० शुनासीरीयेण नैनमनीजा. " २३ सोमामावे २४ पश्वाभावे पुनः " इत्यापस्तम्बदौत्रसूत्रे द्वितीयप्रश्नगतसूत्राणां पाठक्रमेण प्रतीकानि ।

·अथ सत्यापाढहिरण्यकेशिश्रौतसूत्रे द्वाविंशादिपञ्चविंशान्त- प्रश्नगतसूत्राणां पाठकमेण प्रतीकानि । सू० प्रतीकानि मूत्रप्रतीकानि । काम्यः पशु० तेषां निरूढ०. सर्वेव्वामिचा. पृष्ठाझाः। ७२९ | तस्य या " यदालब्धा. जयाभ्याता पृष्ठाकाः। ७४१ ७४५ " वायव्यर श्वे० चित्तंच ७१६ " " ७४७ " ७४८ " " ७३० | अग्निर्मूताना. | काम्यामिक ७३१ सद्यस्काला समिध्यमा० अनुपदावा. पुरस्तालक्ष्मा ऐन्द्राममेका० पोष्णं परु नि. " " " ७१९ ७३२ क्षेत्रपत्यं घरं " तेपामावापिकेषु मरहा इति विषम मालमेतेति पोरिणीति स्पयो यप इति त्याष्ट्र घडव. अपां चौप० विशाखो ऋपमे गोधु अयेनं गो. जीमा० तृतीयया भाग्नेयमः वायव्यमा अनां शा. आकृत्यै त्वा त्वं तुरीया কানা तन्तु त. अनुल्न. मनसो हवि० सा था पा अग्नये पथिक अग्नये रसोध्ने अग्नये रुद्रवते अग्नये सुर० अग्नये क्षा. ७१३ अग्नये कामा० " अन्नवते ७५४ " अग्नये स्वमा. अग्नये पुत्र० अग्नये रस० वैश्वानरं उद्वाप्सनेष्टा. ७१४ वैश्वानरं द्वा० " ०१९ ·[२] सू० प्रतीकानि पृष्ठाकाः। पृष्ठाङ्काः। ७५६ ये कृप्यास्ता० ७५७ | यदि नावग० ७७० यदि नाव० यदि नाव. ७७१ " . ७५८ कृष्णानां ७५९ प्राजापत्याश्शत. ७६० शत हिरण्य० सौर्य चरुं ७७२ 10 ७६२ | आशेयमष्टा० . ७७५ D . सूत्रप्रतीकानि आहवनीय अलंकृत्य आदित्य च वैश्वानरं वैश्वानरं ऐन्द्रं चर्क इन्द्रायान्वृज० इन्द्राण्यै चर्स आग्नावैष्ण एतयेव मैत्रावरुण तिप्यापूर्णमासे यदि विभी० सोमारो। ऐन्द्रमेकादश० आहवनी. अलंकृत्यैः इन्द्रं वो वि० एतामेव एतामेव नि. ऐन्द्रमेका० ऐन्द्रस्य पूर्व० उपाधाय्यक द्विगुणान्संज्ञा० संज्ञान्ये सम० आदित्येभ्यो भु. अपरुद्धो वा अपरुध्यमा० अपरोद्धः तस्य गृहा. सौम्येन्द्र श्या. ७६३ अग्नये दा० यज्ञविभ्रष्ट ७६४ दावनीपो सोमाय वाजिने ७६५ | ब्राह्मणस्प. तां यः काम. अर्यम्णे चहें ७६६ यो राजन्य आ० " " " ७७६ " " यो ब्राह्मण आनु० " ७७८ पापयक्ष्म त्रिधातुं निर्व ७६७ सर्वपृष्ठ वृपत्वायै० चक्षुप्काम ७६८ वैश्वदेवी५ सा. यो ज्योगामः " ७६९ | यन्नवमै " अश्विनोः प्रा० यत्खादिर आ. " तधनमानोऽवे.

·[३] सूत्रप्रतीकानि । अथास्य ब्रह्मा অনলা पृष्ठाकाः ७८९ ० उद्धृत्य प्रवृत्त पृष्ठादाः। सूत्रप्रतीकानि । ७८१ यदि न वर्षे ७८२ / तान्यासाद्योत० त्वं ज्या चिद० दिवा चित्तमः ७८२ अधाऽऽसां ७८३ | उत्करे कृष्णा० " ७९० ७८४ | यदि मिद्येत " . " " " ० .७९२ " " अथास्याध्वर्यु० स्विष्टकृत्प्रमृति ऋत्विजोऽश्व यद्यपरं अपोऽवमृथ० अपोनवीय पाप्मगृहीतस्य. ऐन्द्रावरुणी अथास्मात्पय० इन्द्रावरुणा यो वामिन्द्रा० अग्नये प्रव० इन्द्राया होमु. अग्नये संव० प्राजापत्यो गा० सोमापूपणेति चित्रापूर्णमासे पुष्कळेपु कारर्या वृष्टि अमीनवाचाय रमयत मरुतः तमेतेन पुरोधातो २० तस्मिन्स० उत्करे प्रागी ছায়গার "" अनस उप० उत्करे वर्षा | तमाहवनीये ये देवा दि. मौर्वभृगु० कृष्णं वासः अथ सर्वकारी ७८५ पूर्ववत्रिधा० यवमयन्तु ७८६ | प्र सो अग्न इ. हिरण्यं ताप्य ऐन्द्राबाई. ७८७ | अथातः को तस्याः पूर्वव० निईपणका० ७८८ ऋषमो दक्षिणा आदित्यं चरुं पुरस्तादेव चूर्णानि ता. " ७९३ ७९६ " " " समातरः " " ७८९ अपरेण तृती० अक्टस्याने दलचर्मणा यदि वर्षे ० ·[१] सूत्रप्रतीकानि । तस्मिन्बैद. पृष्ठाङ्काः। तस्य बिलं " पृष्ठावाः । सूत्रप्रतीकानि । पुनन्तु मा ७९८ अथाऽऽहुती० मनोताकाले पुरस्तात्स्वि. अावष्टा० आश्चिनस्य औदुम्बर्या ७९९ / आसादनोप . . . तस्यां प्राइमुख० ८.५ " " एवमुत्तरेण कोऽसि कतमोऽ. स्विष्टकृत्प्रमृति ८०० यद्देवा देव । " " अवभूष नि० तस्मिन्यदा० पानसरसाद प्रयासक्तू० अजाविलोम्ना० गोअश्वानां आज्यं निरुप्या मन्त्रवदित्या आज्यमुत्पूय प्राक्सोमो ब्रह्म क्षत्रं पाशुकान्याज्यानि कुविदङ्गेति सुरायां वा० सन्नाननुवाक. पूर्ववत्पशू० बाईसत्यवर्षे मध्यमे पर्यग्नि शेषेण पर्यशि हुलास वश अन वा उक्तः संप्रेषः सर्व आहवनीये सुरावन्तामिति तूष्णीमनुव. यत्र रिममिक पशुवत्समिधः ८०१ | समाववर्ती . इन्द्राय वयोधसे २०७ . आदित्यं चहें संतिष्ठते ८०२ तया स्वर्गका सावित्रर स्वर्ग पशुधे चेष्यमाणः पड्ढोतार० " " " " वेदितृतीये प्रागुत्तरस्मा० ८०३ हुतेऽग्निहोत्रे तानिवपन्य. इदा हवि० " सं यावः व्याख्याता दक्षिणेना. न लेखाः ·पृष्ठाङ्काः। . " . पृष्ठाङ्काः। सूत्रप्रतीकानि । ८११ अकविश बर्हिषः समर हुतायां वपा० यद्येताव. ८१२ तेन हैवास्य यत्प्राइम तस्य स्विष्टकृ. होप्यन्नपः अप हुत्वोप. पशो नित्ये एतेन नाचिके तर के ८१३ ताननुक्र० पशुबन्धे सोमे " " ८१७ " सूत्रप्रतीकानि । अभ्यन्तरं नवभ्यां तेषामन्तरा अथान्तर० तासामन्तरा० अथान्तर तेषामन्त० अपान्तरस्यां तासामन्तरा० अथान्त. अपान्तर० अयान्तरस्यां अथ सिकता अथान्त. अपान्तर अथ नाम्या चततः स्वय लोकं प्रणेति पात्वालापु० साचितिमा आरोहणं उपस्थानेनो. साहसवस्क. भेन्ः कृत्वा उत्तरत उत्त अपनेनानि अभिप्रणयनादि अनिमुधी अपरं मा. तासो सया. " " सूत्रे प्रतिष्ठा ८१९ सर्वत्र पुरस्ता. " " ८२० पमुकामः पा. ज्येष्ठयमीप्स ८१४ ज्येष्ठयकामो म. स्वर्गकामः स यदी अप यदीच्छे. " " " प्राधी नुपाणा स्वयमातृष्णा . मंतिष्ठने मा० एतेन ना. ८२२ " ८१५/यावस्प उपाधान नांदतिगतः 1. सतिष्ट पा० ·[६] पृष्ठाङ्काः। सूत्रप्रतीकानि । एतेन वैश्वस० यावन्मन्नर हि. उपधानका " तिस्रो वा " पृष्ठाङ्काः। सूत्रप्रतीकानि । ८२३ / उदित आदित्ये ८२४ / राडति विरा. इन्द्राय स्वा तेजस्वदः एवमितरे० सर्वान्यजमा० हिरण्यं यममा० ८२५ ओदनशेष इममने " " ८४० ऋचां प्राची स्वयमातृण्णा. सहस्रसंव० अभिप्रयायं सावित्रनाचि० सावित्रः प्रथमा सपनीय. एताननी अग्निं चित्वा आरुणकेतु. दिवाइयेनी अथ सवानां ::: अपां ग्रहान्गृ० नरेनर स२० " समुद्र इवासि ८२६ । अग्रणाऽऽह. ८४१ अमिप्रेहीति आतिष्ठ मित्र वैश्यः पुष्टिका अङ्कौ न्यङ्का० | आतिष्ठ वृत्रः . पृश्निः पठीही " ब्राह्मणो ब्रह्म अथ सोमसकः " . दिदृक्षेण्यो ८३७ । सतिष्ठत ओद. व्याख्यातः पञ्च० तथाऽमिष्टुत् तस्य पुरोरुचः नियुक्ति ८३८ । इन्द्रस्तुते " ८४२ . मैत्रामाई तस्याः पुर० शेष सरस्था० चितवन मैत्राबार्हस्पत्य समानमुत्तरं व्याल्यातो गोसवः भोदनसवेना उपन्युपर दाविहोमो म० नियुनक्ति वैश्व० " " राजाऽभिपेक्ष्य० उदित आदित्ये तां राजाऽऽरो. आरोह प्रोष्ठ ० " अन वरं ·[७] पृष्ठाङ्काः। ८५१ सूत्रमतीकानि। तस्यामासीनः मा ते केशानिति तानसमोप्य मर्थनमाज्यमि० च्याम्रो वेया. अयन तोक्मा० पृछादा। सूत्रप्रतीकानि । ८४४ / तूप्णी चतुर्थ एवमितरेभ्यः इयत्यग्र आसी० | अमिदोहनमेके ८५२ बहव आर्याः मधु त्वा अरुणं त्वा प्रवाहवेति ८५३ (५४ इन्दस्य ते अग्रणाग्नि आतिष्ठ वृत्र अड़ो न्यड्का० ८४५ | न प्रवर्यमा० संप्लोन्माय मुखस्य रास्ना ". | सूर्यस्य हरसा एतस्या एवं गार्हपत्ये | अग्रेग गाह अभीम महिना " | सूर्यस्य त्वा " नमस्त ऋप तिष्ठा रथे आ रश्मी " आतिष्ठ वृया " प्रकरण १० ८९९ पश्चाद्धोतो. ८४६ | मदन्तीमि० अत्रैव व चतस्त्रः सुचः ८६२ परि मा उत्तरामि० उदसावेवित्या० अन्नवतामिति संतिष्ठते व्याख्यातो वि. संतिष्ठन्ते प्रवायें संमरि० न दीक्षितस्य देवस्य त्वेत्य उत्तिष्ठ ब्रह्म प्रेतु ब्रह्मण. अप्रेणाऽऽहव. एवं द्वितीयं कृष्णाजिन ब्रह्मन्प्रवायेग ब्रह्मा यजु० ८४७/प्रोक्षितानि प्रतिक ८१९ सम्राडासन्दी तैरेनान्काले ८५० आदाय महा० ससीदस्वेति | सिद्धये त्वेति ८५१ महावीर आज्य० . " 77 - ·[८] पृछाङ्काः। ८९१ " ८९२ ८९३ ८९१ सूत्रप्रतीकानि । यथालोकमुपविश्य याभिर्वतिका तस्मिन्काले अग्नीद्रौहिणी देवस्य त्वेति आदित्या उष्णी० अग्नीधे पयसी महावीरे गोप० द्यावापृथिवीभ्यां तेजोऽसि एतस्मिन्का० उत्तमया नमो दिवे विष्य वेति शकलानुप. अध्वर्युः काण्ट. शेषादुप० धर्मायोत्सा. यथा पवित्रा० एवं त्रिरा० तेनेष्ट्वा संव० पृष्ठाङ्काः। सूत्रप्रतीकानि। ८७१ अपि वाऽऽज्येन | धर्मततेऽ ८७२ अथ यदि अभितो दोग्धे ८७३ / उत्तरवेद्या० यद्यमिचरे० ८७४ | यत्र दर्माः ८७५ अथैनमुप० ८७६ | यदि धर्मः यदि धर्मेण ८७६ प्राणाय स्वाहा ८७७ / उदस्य शुष्मा० यदि घर्मेण ८७८ | यदि धर्ममतिक ८७९ | मा नो धर्म अपि वा धर्मः यदि घर्मण ८८१) यदि धर्मधुग्दो " " . " " " . ८८२ यदि न दुहीत अमिष्टोमे प्रवृ. ८९८ प्रवर्यमुद्वा० समोप्यापरं एतस्मिन्काले अपरेणोत्तर यद्यपरिष्टा उद्कुम्ममा० चतुःसूक्तिः महीना पयो० यदि दधि ८८३ | यदि पय आ० यद्येतां वयो. ८८६ | यदि संवत्सरं ८८७ । यद्युपविशे० ८८८ यदि नश्ये. ८८९ आनिवारु० यद्यद्वा पते. . ८९९ क्षीरस्याजा अथातः सुत्या. ८९१ यदा पुरस्ता० ·।९। सूत्रप्रतीकानि । यास्ते असे यदि घोण पृष्ठाङ्काः। ९.५ " एवं गृधः अपि वा यदि धर्मधु० " * + . " यद्यभिघरे यधेनममि० यद्युद्गाता० अथ ब्रह्मत्वं अवान्तर उदगयन आ. अग्ने बतपते '" अयनर स. उत्तमेनानु० पृष्ठाङ्काः । सूत्रप्रतीकानि । ९०० न हाणि न शवानं नाजीत अष्टमी नैव संवि० ९०२/ संवत्सर० एतस्मिन्नेव पुनर्याव० संवत्सरे ९०३ | अथास्य नानुत्सृष्टा० न नक्तम् नामिदोषं नाक्तो नाम्य. नागृतमु ९०४ अध्येष्यमाणः वरं वा अध्येष्यमाणो न प्रवर्यायोप० अथातो विहा. यावदायाम तदर्धम० अपरास्मि० पृष्ठचान्तयो० लक्षणेन ९०५ एवमुत्त० विपर्यस्ये स समाधिः तन्निमित्तो आयाम वा . " " अपास्याह० वाग्यत एता. धोमूते प्राची प्रीण्यादितो अयेतद्वासो अथास्य ब्रह्म नित्ये न नक्तं यदि मुनी न मृन्मयं ९०८ " " " . " " ननिया नच्छत्रं ९१० न चक्रीव० न गतासु. न समाज नापपात्रम् " " ·[१०] पृष्ठाकाः। पृष्ठानाः। सूत्रप्रतीकानि । ९१० पार्थतः साऽनित्या ९११ यावद्धीयते " मण्डलं चतु० " प्रमाणेन आदेशादः द्वाभ्यां " ॥ ९१२/ विभिनव सूत्रप्रतीकानि । व्याख्यातं दीर्घचतुरश्र० तामिज्ञेया. समचतुरश्र० प्रमाणं तच्चतुर्थेना. सविशेपः प्रमाणं अथापरो प्रमाणमात्री मध्गेलक्षण अथापरं प्रमाणं तृतीयकर तुल्ययोश्च नानाप्रा. इसीयसः वृद्धस्याण . ९१७ " . " " " . . " यावत्प्रमाणा तथोपलब्धिः अध्यर्धपुरु. अध्यर्धतृतीयः ९१३] यावता यत्तेन अर्धप्रमाणेन अर्धस्य ९१४ तृतीये नव० आग्न्यायि अष्टासु प्रऋ० दक्षिणतः गाईपत्या० अपरस्मि० यजमानमात्री त्रिशत्पदा० विपर्यस्तया ९१५/ तदेकरज्ज्या ताभित्रिर० चतुरभ्य. द्वादाशिक. द्विरभ्यस्ता० " " ९२० छिन्नया उपसंहृता. छिन्ना चेत० तिर्यमानी तदुक्तम् दीर्घतचुर० खण्डमागन्तु तस्य निहासः समचतुरश्रं चतुरथं मध्यात्को ९२१ " ·[११] पृष्ठावा। सूत्रप्रतीकानि । पञ्चदशिका. द्वादशपश्च० एतावन्ति अष्टाविश० दक्षिणादरसा सीमिक्या प्रामस्य त्रिकरण्या अएिकदाशके श्रीणि चतुर्वि० विस्तावा प्रक्रमस्य प्रको सूत्रप्रतीकानि । ९२१ | तदेकरज्ज्वोकं नवारनि. अष्टादशेत्ये० प्रादेशमुखाः ९२२ अरलिमा व्यायाममानी चतुरश्रेत्ये . करणं व्याया० " ता एकविर उपचाने मण्डलाया तस्मिश्चतु० ९२८ ९२३/ तन्नवधा प्रक्रमे याथा. " " . . धमेक चतुरश्रस्या. मध्यानांतर व्यत्यासं বয়াদম্বি मृदो देहान्कृत्वा आनीधीयं " ९२९ ९२४/मवतीव " यजमानस्य अध्वयों एप हि रथमात्री तत्रखवा. रथेपामात्री यावता वा अक्षणार्ध अथाप्युदा० भष्टाशीतिः अरनिमिळ तदेकरज्ज्वोक्तं विमिताया श्रुतिसामर्थ्यात् पदे युगे. यनमानमात्री वयमा वा प्रत्यक्षविधाना० " वेणुना सप्त अरस्निना " ९२५ / प्रादेशेन अरनिनोत्तरं एकविधः " सप्तविधो वा " ·[१२]. पृष्ठाङ्काः। ९३६ सूत्रप्रतीकानि । एकविध० सविधवाक्य. श्रुतिविप्र० अष्टविधप्र० आकृतिविका० पुरुषमात्रेण यावान्यजमान ऊ. " " " ९३७ . मध्ये तृती. अपरेण यूपा० " " छिद्रेषु उन्मुच्य वेj एवं विहिता. पुरुपं दक्षिणे अरलिना पृष्ठ्यातो वा विपर्यस्य पूर्ववदुत्तर रज्ज्वा वा सपक्षपुच्छेषु करणानीष्ट पृष्ठाः। सूत्रप्रतीकानि । ९३१ पञ्च पञ्च पुच्छ० सर्वमग्नि पञ्चदशमा० अपरस्मिन् ९३२ यथा प्रथमे सर्वमग्नि | व्यत्यासं पञ्च चितयो जानुदन नाभिदनं ९३३ आस्यदान उत्तरमुत्तरं द्विषाहले विज्ञायते च न चतुरश्रामिर० समचतुरश्रा म० पादमायो ९३४ | चतुर्मागी. पादेयका उपधाने ९३५ संध्योश्च ओण्यसे संध्यन्तराले पुच्छे प्रादेश सर्वमान पादेष्टकामिः अपरस्मिन् ता आत्मनि ९३६ सर्वमग्नि व्यत्यासं चिनु. " " " " " " तासामेकैक. पुरुषस्य पञ्चमो " " " सर्वतः प्रा. ऊर्ध्वप्रमाण. अर्धन नाक. . " " " " यत्पच्यमानाना अनियतपरि० उपधानेऽN० दश पश्चात् पाछपश्च ·[१३] पृष्ठाङ्काः। सूत्रप्रतीकानि । ९४१ / उपचाय्यं चिन्वी परिचाय्ये ९४२ पृष्ठाझाः। ९४७ . " द्वयानि खलु "चतुरनं " सरुवने छन्दश्चित सर्वश्छन्दोभिः श्येनचित " ९४८ वरुपक्षो व्यस्त सूत्रप्रतीकानि । एकविधप्र. पादेष्टकाय व्यत्यास चिनुया० एकविध० काम्या गुण प्रउगचित शकटाकृ० यावानग्निः पूर्वस्याः करणानि प्रउगा इष्टकाः उभयतः प्र० यया विमुखे प्रगचितो. रथचक्रचित यावानग्निः तस्मिथ तस्य करण्या उपधाने द्रोणपित ९४३ " " " पश्चात्प्रा० पुरस्तात्प्रत्य. एवमिव हि यावानग्निः प्रादेशश्च० तासा तिस्रः इतरत्पक्ष पञ्चारानः चतुररस्निः ९४४ " " ९४५ तदर्ध प्रा० अर्धदशमा अर० द्विपुरु० | मध्ये लक्षणम् सर्वस्या भू० पक्षस्यापरयोः तस्य पुच्छेन तस्य करण्या अध्यर्धाः उपधानेऽध्यर्धा: समूचं चिन्वीत समूहनि. दिक्षु चात्याला परिचाय्यं मध्यमार स्वय. . आत्मा द्विपुरुषा० पुच्छेऽर्धपुरुष. तम्य दक्षिण तावक्ष्णया शिरस्यर्ष. अप्ययान्प्रति एषमिव हि " " " ·[१४] पृष्ठाङ्काः। सूत्रप्रतीकानि । पृष्ठाकाः। ९५३ करणं पुरुषस्य " " सूत्रप्रतीकानि । इयेनचितं चिन्वति वक्रपक्षो पश्चात्प्राहु पुरस्तात्प्र० एवमिव हि " " " " पुरुषस्य पोडशी . ९५४ ते द्वे प्राची प्रथमस्य चतुर्मागी० चतुर्मागीयाध तस्याक्ष्णया पुरुषस्य एवमन्यदुत्तरं चतुर्भागी० उपधाने पुच्छपार्श्व० तिस्रोऽने पुच्छाप्यये तयोश्च " :: " " ९५५ शेपे दश " अध्यर्धपुरुष० ९११। चत्वारिश तिस्रः परिशि० | पुरुषस्तिक तयोत्तरः एकत्रिश० पक्षानमुत्सन. पक्षाप्यये "एतेनोत्तरः द्विपुरुषं पश्चा० षोडशी चतुभिः ९५२ अष्टमेन त्रिभिः अर्धएका त्रिभिः द्वाभ्यां चतुर्थाम्या पादेष्टका त्रिमिः | चतुपैनक पक्षेष्टका द्वाभ्यां चतुया पक्षमध्यभ्या ९५३ दाम्यां चतुर्याभ्यां पक्षानीयां त्रिभिः चतुर्थेनकम् पक्षकरण्याः श्रोग्यसेप्वष्टी शेपेच शिरास च० एष द्विशतः अपरस्मिन् अप्ययोश्च शेषे पञ्चचत्वा० पुच्छपार्श्वयोः द्वितीयचतुथ्यो. शेष प्रयोद० श्रोण्यश्सेष्वष्टौ शेपे च विश्श. " ९१६ " " शिरसि चतु० एप द्विशतः व्यत्यासं चिनु० ·पृष्ठाकाः। ९५९ सूत्रप्रतीकानि । पक्षनमन्याः उपधान चतस्त्रः अपरेण शिरो. पूर्वण पक्षाप्य० एकादश पूर्वेण पृष्ठावा. मूत्रप्रतीकानि । ९५६ पक्षेष्टकामिरु० ९५७ तिम्तिस्रोऽधे० अवशिष्ट५ पोर० अन्त्या वाहशे० यच्चतुरश्रं पादेष्टकामिः अणूकाः पञ्च. " पुच्छाप्ययं पञ्चदश पुच्छा " | व्यत्यासं चिनुया. " . " चतवयतनः पक्षाप्यययोश्च आत्मनि चतमृमि० चतश्चतघः पक्ष. पक्षमध्ययो. अवशिष्टं पोटश० अन्त्या बाह्या अन्यत्र शिरसः अपरस्मिन्प्रस्तार ते अपरेण द्वाभ्यामधेट. बाह्या( ह्य )विशे० आत्मकरणी० " कङ्कचिदल. एवमिव श्येनम्य तम्माच्छति आशिरम्को अनाम्नानात् विज्ञायते च ९९८/प्राकृतो वो यथाप्रकृत्या. यथो एतच्छयेन. निम्तावोऽग्निर्मः | टीर्घचतुरश्रा० एविशोऽग्निर्मवः | तस्य पुरषाम्यासो " " " चतवश्चत. " " इति सत्यापाढहिरण्यकेशिश्रौतसूत्रे द्वाविंशादिपञ्चविंशान्त- प्रश्नगतसूत्राणां पाठक्रमेण प्रतीकानि ।