Scl
Sanskrith Paath Mala Vol Ix
Front matter
दैवत--संहिता
+-
आज वेदकी जो संहिताएं उपलब्ध है, उनमें प्रत्येक देवताके मन्त्र
इधर उधर बिखरे हुए पाये जाते हैं । ए ही जगह उन मंत्रोंको इकट्ठा
करके यह दैवत-संहिता बनायी है। इस दैवत-संहिताके तीन विभाग है-
दैवत-संहिता, ( प्रथम-भाग )
१ आग्निदेवता मंत्र २४४३ पृष्ठसंख्या ३४६
२ इन्द्रदेवता
३ सोमदेवता १२६१
१५०
इस भागका मू. ६ रु. ) तथा डा. व्य. १॥) है
दैवत--संहिता, ( तृतीय भाग)
इस तृतीय भागमे कुल १२८ देवता हैं और कुल मंत्र संख्या ३७५८
। मू. ६ ) रु. डा. व्यय १ ) रु. है।
इनके पहिले २ भागोंमें प्रत्येक देवताके मूल-मंत्र, पुनरुक्त मंत्रपूची
उपमासूची, विशेषणमूबी तथा अकारानुक्रमसे मंत्रों को अनुक्रमणिकाका
समावेश तो है ही, परंतु कभी कभी उत्तरपदमूची या निपात देवतासूची
उस भाँति अन्यं भी सूचियां दी गयी है। इनसे स्वाध्यायशील पाठकोंकी
बडी भारी सुविधा होगी। पाठक ऐसे दुर्लभ ग्रंथका संग्रह अवश्य करें।
देवता-परिचय-ग्रंथमाला
१ ऋग्वेद में रुद्रदेवता
2) डा. व्य.
२ वैदिक अग्निविधा
२) 1)
शतपथ बोधामृत
शतपथके बोध-वचनोंका संग्रह । मैं.। = ) डा. व्य. )
-
मंत्री-स्वाध्याय-मंडल, 'आनन्दाश्रम ' किल्ला-पारडी (जि. सूरत)
अंक ९
संस्कृत-पाठ-माला।
( संस्कृत भाषाका अध्ययन करनेका सुगम उपाय )
नवमो भागः।
लखक
पं. श्रीपाद दामोदर सातवळेकर
अध्यक्ष - स्वाध्याय-मंडल,
सप्तमवार
संवत् २००७, शक १८७२, सन १९५१
.
व्यञ्जनान्त शब्दोंके रूप ।
इस पुस्तकमें व्यञ्जनान्त पुल्लिंङ्ग शब्दोंके रूप बताये हैं।
यदि पाठक इन शब्दोंकी विशेषताका स्मरण रखेंगे, तो
उनको प्रायः सभी व्यञ्जनान्त शब्दोंके सब विभक्तियोंके रूप
बनानेका ज्ञान प्राप्त हो सकता है।
ये रूप कण्ठ करनेकी आवश्यकता नहीं है, प्रत्युत किस
विभक्तिके किस रूपमें क्या विशेषता है, यही ध्यानपूर्वक
देखना चाहिये।
यदि पाठक इतनी ही विशेषता ध्यानपूर्वक देखेंगे और
स्मरण रखेंगे, तो उनका प्रवेश आगे अति सुगमतासे हो
सकता है। आशा है कि पाठक इस बातकी ओर विशेष
ध्यान देंगे।
स्वाध्याय-मण्डल
लेखक
किल्ला-पारडी (जि. सूरत) श्रीपाद दामोदर सातवलेकर
ता. १-१-५१
मुद्रक और प्रकाशक
वसंत श्रीपादसातवळेकर, बी. ए.,
भारत मुद्रणालय, खाध्याय-मण्डल,
आनन्दाश्रम' किल्ला-पारडी, ( जि. सूरत)
ॐ
संस्कृत-पाठ-माला।
नवमो भागः
पाठ १
इस पाठमें निम्नलिखित श्लोकोंका पाठ कीजिये -
विवस्वानुवाच।
यत्तेऽमिलषितं किञ्चित्तत्वं सर्वमवाप्स्यसि ।
अहमन्नं प्रदास्यामि सप्त पञ्च च ते समाः॥
(म. भारत वन. ३१७१)
अन्वय:- यत् किंचित् ते अभिलषितं तत् सर्व त्वं
अवाप्स्यसि । सप्त पञ्च च समाः अहं ते अनं प्रदास्यामि ।
संस्कृत-टीका- यत् किंचित् ते तव आभिलषितं अभीष्टं
अस्ति तत् सर्व त्वं अवाप्स्यसि प्राप्स्यसि । सप्त पञ्च च
द्वादश समाः वर्षाणि पर्यन्तं अहं ते तुभ्यं अन्नं प्रदास्यामि
दास्यामि।
अर्थ- जो कुछ तेरा इच्छित हो वह सब तू प्राप्त करेगा।
बारह वर्षपर्यंत मैं तुझे अन्न दूंगा।
(४)
गृह्णाष्व पिठरं तानं मया दत्तं नराधिप ।
यावद्वय॑ति पाञ्चाली पात्रेणानेन सुव्रत ॥
फलमूलामिषं शाकं संस्कृतं यन्महानसे ।
चतुर्विधं तदन्नाद्यमक्षय्यं ते भविष्यति ।।
(महा० भा० वन० ३१७२-७३)
अन्वयः -हे नराधिप! मया दत्तं तानं पिठरं गृह्णीष्व ।
हे सुव्रत ! अनेन पात्रेण यावत् पाञ्चाली वय॑ति तावत्
यत् महानसे संस्कृतं फलमूलामिषं शाकं चतुर्विधं तत् ते
अन्नाद अक्षय्वं भविष्यति ।
संस्कृत-टीका -हे नराधिप! नराणां मनुष्याणां आधिप
राजन् ! मया दत्तं तानं ताम्रनिर्मितं पिठर पात्रं गृह्णीष्व
गृहाण। सुव्रत ! हे उत्तमव्रतचारिन् ! अनन पात्रेण पिठरेण
यावत् पाञ्चाली द्रौपदी वस्य॑ति वृत्तिं जनजीविकारूपां करि-
प्यति तावत्कालपर्यन्तं यत् तव महानसे पाकगृहे संस्कृत कृतं
फलमूलामिषं फलं च मूलं च आमिषं च शाकं च चतुर्विधं अनं
तत् ते नत्र अन्नार्थ अन्नादिकं अक्षय्यं क्षयरहित भविष्यति ।
अर्थ- हे राजा! मेरा दिया हुआ तांबेका पात्र लो । हे
उत्तम नियमोंका पालन करनेवाले ! इस पात्रसे जबतक
द्रौपदी परोसती रहेगी, तबतक तेरे पाकगृहमें बना हुआ
फल मूल आमिष सब अन्न अक्षय्य होगा।
(५) पाठ २ लब्ध्वा वरं तु कौन्तेयो जलादुत्तीर्य धर्मवित् । जग्राह पादौ धौम्यस्य भ्रातृ॑श्च परिषस्वजे ॥ (म० भारत वन० ३।८१) अन्वयः - धर्मवित् कौन्तेयः तु वरं लब्ध्वा, जलात् उत्तीर्य, धौम्यस्य पादौ जग्राह, भ्रातृन च परिषस्वजे । संस्कृत-टीका - धर्मवित् धर्म वेति जानाति इति धर्मवित् धर्मज्ञानी कौन्तेयः कुन्तीपुत्रः धर्मराजः तु वरं लब्ध्वा प्राप्य जलात् सलिलात् उत्तीर्य निष्क्रम्य धौम्यस्य धौम्य- नामकस्य आचार्यस्य पादौ चरणौ जग्राह गृहीतवान् । प्रातॄन् बंधून च परिषस्वजे आलिलिंग। अर्थ - धर्म जाननेवाले कुंतीपुत्र धर्मराजने वर प्राप्त कर जलसे उतरकर धौम्यके पांच पकडे और भाइयोंको आलि- गन दिया। द्रौपद्या सह संगम्य वन्द्यमानस्तया प्रभुः। महानसे तदानीं तु साधयामास पाण्डवः ।। (म० भारत वन० ३१८२) अन्वयः-द्रौपद्या सह संगम्य, तया वन्धमानः, प्रभुः पाण्डवः तदानीं महानसे साधयामास । संस्कृत-टीका- द्रौपद्या पाश्चाल्या सह संगम्य मिलित्वा, तया द्रौपद्या वन्धमानः नमास्क्रियमाण: : राजा पांडवः
(६)
धर्मराजः तदानीं तदा एव महानसे पाकगृहे साधयामास
पाकक्रियां आरब्धवान्।
अर्थ- द्रौपदीको मिलकर, उससे नमन किया हुआ राजा
धराज तब पाकगृहमें पाककर्मको आरंभ करने लगा।
संधि।
यत्तेऽभिलषितं- यत् ते अभिलषितं ।
यावद्वय॑ति - यावत् वय॑ति
यन्महानसे- यत् महानसे ।
तदन्नाधं-तत् अन्नाद्यं ।
कौन्तेयो जलात् - कौन्तेयः जलात् ।
जलादुत्तीर्य -- जलात् उत्तीर्य।
भ्रातृ॑श्च - प्रातॄन् च।
पाठक इस पाठके श्लोकोंका बहुत अच्छा अभ्यास करें।
संधि किये हुए वाक्य ।
यत्किचित्तेऽभिलषितं तत्सर्व त्वमवाप्स्यसि।हे नराधिप !
मया दत्तं तानं पिठरं गृह्णीष्व । हे सुव्रत ! अनेन पात्रेण
यावत्पाञ्चाली वस्य॑ति तावद्यन्महानसे संस्कृतं फलमूलामिषं
शाकं चतुर्विधं यत्तेऽन्नाद्यमक्षय्यं भविष्यति ।
सुवाचौ (७) पाठ ३ इस पाठमें निम्नलिखित शब्दके रूप देखिये- चकारान्तः पुल्लिंगः 'सुवाच' शब्दः । (सुवाच् = उत्तम भाषण करनेवाला) सुवाक् सुवाग सुवाचौ सुवाचः सं०सुवाक्, सुवाग सुवाच: २ सुवाचम् सुवाचौ सवाचः ३ सुवाचा सवाग्भ्याम् सुवाग्भिः ४ सुवाचे सुवाग्भ्याम् सुवाग्भ्य: ५ सुवाचः सुवाग्भ्याम् सुवाग्भ्य: ६ सुवाचः सुवाचोः सुवाचाम् ७ सुवाचि सुवाचोः सुवाक्षु इसी रीतिसे निम्नलिखित शब्दोंके रूप बनते हैं- शब्द। पयोमुच्- जल देनेवाला, मेघ कुवाच-बुरे शब्द बोलनेवाला पर्णमुच्- पत्ते गिरानेवाला दुर्वाच-बुरे शब्द बोलनेवाला विवाच्-विविध भाषा बोलने- प्रवाच-वक्ता, उत्तम भाषण वाला। करनेवाला। संस्कृत-वाक्यानि । १ पयोमुचा जलं वर्षितम् । ३ स दुर्वाचं पुरुषं निंदति । ३ सुवाचे मनुष्याय पारितोषिकं देहि ।
(८) भाषा-वाक्य सं० राट्, राड राजः २ राज ४ राजे १ मेघने जलकी वृष्टि की। २ वह बुरे शब्द बोलनेवाले पुरुषकी निंदा करता है । ३ उत्तम शब्द बोलनेवाले मनुष्यको इनाम दो। जकारान्तः पुल्लिंगो ‘राज्' शब्दः । (राज् = राजा) १ राट्, राड गजो राजौ राजौ राजः ३ राजा राड्भ्यां राभिः राड्भ्यां राड्भ्यः राड्भ्यां राड्भ्यः ६ राजः राजाम् ७ राजि राजोः राट्स इसी प्रकार निम्नलिखित शब्दोंके रूप होते हैं- शब्द। परेतराज्- यम विभ्राज-तेजस्वी यमराज- यम विश्वसृज- विश्व उत्पन्न क ग्न- यक्षराज्- यक्षोंका राजा परिव्राज् - संन्यासी जनराज- लोगोंका राजा विराज्- उत्तम क्षत्रिय पक्षियोंका सम्राज्- सार्वभौम राजा राजोः - वाला पक्षिराज्- गरुड, राजा (९) पाठ ४ संस्कृत-वाक्यानि । अस्य देशस्य सम्राजं नमम्कुरु। २ ज्योतिषा विभ्राज सूर्य पश्य । ३ इदानीं जनराड अत्र न आगमिष्यति । ४ यक्ष- राभिः किं कृतम् १ ५ परिव्रोजः कदा तत्र गमिष्यन्ति ? ६ विश्वसृजं देवाधिदेवं ईश्वरं भज। ७ यथा पक्षिराड् आकाशे. भ्रमति, तथा न कः अपि अन्यः भ्रमितुं शक्नोति । भाषा-वाक्य। १ इस देशके सम्राट्को नमन कर। २ ज्योतिसे तेजस्वी सूर्यको देख । ३ अब जनोंका राजा यहाँ नहीं आवेगा । ४ यक्षोंके राजाओंने क्या किया? ५ संन्यासी लोग कब वहाँ जावेंगे? ६ विश्व उत्पन्न करनेवाले देवोंके अधिदेव ईश्वरका भजन कर। ७जिस प्रकार पक्षियोंका राजा गरुड आकाशमें घूमता है, उस प्रकार कोई भी दूसरा भ्रमण करनेको समर्थ नहीं है। जकारान्तः पुल्लिंङ्गो ‘हुतभुज्' शब्दः। १ हुतभुग, हुतभुज् हुतभुजौ हुतभुजा सं० हुतभुज् , हुतभुग हुतभुजौ हुतभुजः २ हुतभुजं हुतभुजौ हुतभुजः ३ हुतभुजा हुतभुग्भ्याम् हुतभुग्भिः ४ हुतभुजे हुतभुग्भ्याम् हुतभुग्भ्यः
(१०)
५ हुतभुजः
हुतभुग्भ्याम् हुतभुग्भ्यः
६ हुतभजः
हुतभुजोः
हुतभुजाम्
७ हुतभुजि हुतभुजोः हुतभुक्षु
इस पद्धतिसे निम्नलिखित शब्दोंके रूप होते हैं।
'फलभुज-फल खानेवाला
अन्नभुज- अन्न खानेवाला
ऋत्विज्- यज्ञ करनेवाला,
महीभुज- राजा
याजक
भूभुज- राजा
हुतभुज्- अग्नि
भिषज्- वैद्य
वणिज-व्यापारी, बनिया
संस्कृत-वाक्यानि ।
१ महीभुजा किं न कृतम् ? ऋत्विग्भिः यज्ञः कृतः ।
३ यज्ञसमये हुतभुजे हव्यं देहि । ४ वणिग्भिः अस्मिन्
चर्षे बहु धनं संपादितम् । ४ अन्नभुजः मनुष्याः विविधं अनं
प्रातः सायं भक्षयन्ति ।
भाषा-वाक्य
१ राजाने क्या नहीं किया १२ ऋत्विजोंने यज्ञ किया।
३ यज्ञके समय अग्निके लिये हवनीय पदार्थ दो। ४ बनियोंने
वर्ष में
बहुत धन प्राप्त किया । ५ अन्न खानेवाले मनुष्य
अनेक प्रकारका अन्न सबेरे और शामको भक्षण करते हैं।
-
(११) पाठ ५ संस्कृत-वाक्यानि । १ यत्र तौ वणिजौ संस्थितौ तत्रैव अहं हुतभुजं नयामि । २ ऋत्विजां यागविषयकं ज्ञानं अतीव शोभनं अस्ति । भाषा-वाक्य १ जहां वे दो बनिये हैं, वहीं मैं अग्नि ले जाता हूं। २ ऋत्विजोंका यज्ञविषयक ज्ञान अत्यंत उत्तम है। पाठक इस रीतिसे इस प्रकारके शब्दोंके रूप बनाकर वाक्य करें और अपना अभ्यास बढावें । संधि किये हुए वाक्य । वणिग्भिरसिन्वर्षे बहु धनं संपादितम् । बहु धनं संपादितं वणिम्भिरसिन्वर्षे । वर्षेऽस्मिन्संपादितं वणिग्भिर्बहु धनम् । अन्नभुजो मनुष्या विविधमन्नं प्रातः सायं भक्षयन्ति। विविधमन्नं सायं प्रातर्भक्ष्यन्त्यन्नभुजो मनुष्याः । मनुष्या अनभुजो भक्षयन्त्यन्नं विविधं सायं प्रातः । अन्नं विविध भक्षयन्त्यन्नभुजो मनुष्याः सायं प्रातः । ऋत्विजां याग- विषयकं ज्ञानमतीव शोभनमस्ति । यागविषयकमृत्विजां ज्ञानमतीवास्ति शोभनम् । शोभनमतीवास्ति ज्ञानमृत्विजां यागविषयकम् । -
(१२)
पाठ ६
संस्कृत-वाचन-पाठः।
१ विलपती जननी कौसल्यां धर्मसहितं वचः धर्मात्मा
रामः उवाच । नास्ति मे शक्तिः पितुः वाक्यं समतिक्रमितुम् ।
प्रसादये त्वां शिरसा । २ अस्माकं एव कुले पितुः सगरस्य
आज्ञया भूमि खनद्भिः सगरपुत्रैः सुमहान् वधः प्राप्तः ।
जामदग्न्येन रामेण स्वयं जननी अपि पितुर्वचनकारणात्
कुत्ता । ३ धर्मो हि लोके परमः । धर्म सत्यं प्रतिष्ठितम् ।
सनातनः अयं धर्मः, पितुः नियोगे स्थातव्यं इति । तत्
अनुमन्यस्व वनं गमिष्यन्नं माम् ।
भाषा-वाक्य।
१ रोनेवाली माता कौसल्याको धर्मयुक्त भाषण धर्मात्मा
रामने कहा । नहीं है मेरी शक्ति पिताके वाक्यका उल्लंघन
करनेके लिये । प्रसन्न करता हूं तुझे सिरसे (अर्थात् सिर नम्र
करके) २ हमारे कुलमें पिता सगरकी आज्ञासे भूमिको
खोदनेवाले सगरके पुत्रोंने बडा वध (अपना ही मृत्यु ) प्राप्त
किया। जमदग्निपुत्र परशुरामने स्वयं अपनी माताको भी पिता-
के वचनके कारण काट डाला। ३ धर्म ही लोकमें श्रेष्ठ है।
धर्ममें सत्य ठहरा है। सनातन यही धर्म है कि पिताकी आज्ञामें
ठहरना । इसलिये अनुमति दो वनको जानेवाल मुझको ।
(१३) संस्कृत-वाक्यानि । १ पितुः निदेशपालने एवं व्यवसितं तं रामं समीक्ष्य बाष्पसंरुद्धनयना कौसल्या अब्रवीत् । पुत्र ! गच्छ त्वं एकाग्रेण मनसा । भद्रं ते अस्तु । अभिरक्षतु त्वां स एव धर्मो यं त्वं पालयसि । सत्येन धर्मेण अभिरक्षितः चिरंजीव इति । ५ रामः पुतः मातुः चरणौ अभिवाद्य सीतानिलयं जगाम । ६ तत् सर्व अजानती तपस्विनी वैदेही यौवराज्या- भिषेचनं एव प्रतीक्षती तस्थौ। अवाङ्मुखे पत्यो प्रविष्टे शोकसंतप्ते च वेपमाना उदपतत् सीता । भाषा-चाक्य। ४ पिताकी आज्ञाका पालन करनेमें इस प्रकार तैयार उस रामको देखकर आंसुओंसे भरे हुए आंखवाली कौसल्या बोली। हे पुत्र!जा तू एकाग्र मनसे। कल्याण तेरा हो। रक्षा करें तेरी यही धर्म जिसका तू पालन करता है। सत्य धर्मसे रक्षित होला हुआ तू चिरकाल जीवित रह । ५ राम फिर माताके चरणोंका अभिवन्दन कर सत्ताके निवासस्थानको गय । ६ यह सबन जाननेवाली तपस्विनी सीता यौवराज्य- के अभिषेककी ही प्रतीक्षा करती हुई ठहरी थी। नीचे मुख करते पति प्रविष्ट हुआ और शोकसे संतप्त ( है यह देखकर) कांपती हुई सीता उठ खडी हुई । -
(१४)
पाठ ७
संस्कृत-वाक्यानि ।
१ दृष्ट्वा तां सीतां धर्मात्मा रामः मनोगतं शोकं सोढुं न
शशाक । २ विवृततां च गतः स शोकः। दृष्ट्वा च तत् सा
अपि दु:खामिसंतप्ता अपृच्छत् । किमिदं प्रभो ! केन असि
दुर्मनाः ? न विराजते छत्रं तव उपरि। नापि व्यजने ।
अहो अपूर्वश्च मुखवर्णः । ३ इति विलपतीं तां सीतां प्रोवाच
राघवः । प्रवाजयति मां तत्र भवान् तातः। चतुर्दश हि
वर्षाणि वस्तव्यं मया दण्डके । सोऽहं विजनं वनं प्रस्थितो
त्वां द्रष्टुं इदानीं आगतोऽसि ।
भाषा- वाक्य।
१ देखकर उस सीताको धर्मात्मा राम मनके शोकको
सहन करनेको समर्थ नहीं हुआ। २ व्यक्तताको प्राप्त हुआ
वह शोक । देखकर वह भी दुःखसे संतप्त होकर पूछने लगी।
क्या है यह प्रभो ! किससे हो तुम दुखी-मनवाले ? नहीं
शोभता है छत्र तेरे ऊपर। नहीं पंखे। अजी, कभी नहीं
हुआ ऐसा मुखका वर्ण बना है ! ३ इस प्रकार विलाप करने-
वाली उस सीतासे राम बोले । वनमें भेजता है मुझे पूज्य
पिता। चौदह वर्ष रहना है मैंने दण्डकारण्ममें । वह मैं निर्जन
वनको चला हूं। तुझे देखनेके लिये अब मैं आया हूं।
(१५)
समास।
१ सगरपुत्र:-- सगरस्य पुत्रः (सगरका लडका)
२ निदेशपालन--निदेशस्य पालनं (आज्ञाका पालन)
६ बाष्पसंरुद्ध नयना-- बाष्पैः संरुद्धः बाष्पसंरुद्धः।
बाष्पसंरुद्ध नयने यस्याः सा बाष्पसंरुद्धनयना।
(आंसुओंसे रुके नेत्रवाली)
४ सीतानिलयं-- सीतायाः निलयं (सीताका घर)
५ अजानती-- न जानती ( न जाननेवाली)
६ यौवराज्याभिषेचनं-- यौवराज्यस्य अभिषेचनं
(यौवराज्यका अभिषेक)
७ शोकसंतप्तः-शोकेन संतप्तः (शोकसे संतप्त)
८ दुःखाभिसंतप्ता- दुःखेन अमिसंतप्ता (दुःखसे संतप्त )
९ मुखवर्ण:- मुखस्य वर्णः (मुखका रंग)
१९ विजनं-वितताः जनाः यस्मात् (जिससे लोग बाहर
गये हैं, जनोंसे विहीन)
संधि किये हुए वाक्य ।
धर्मो हि लोके परमोऽस्ति । सनातनोऽयं धर्मः या
परमोऽस्ति । पितुर्नियोगे स्थातव्यमिति । तदनुमन्यस्व वनं
गमिष्यन्तं माम् । पितुर्निदेशपालन एवं व्यवस्थितं तं रामं
समीक्ष्य बाष्पसंरुद्धनयना कौसल्याऽब्रवीत् ।
-
१ भूभृत् सं०भूभूत भृभूती भूभृती (१६) पाठ८ इस पाठमें तकारान्त शब्दोंके रूप बताते हैं- तकारान्तः पुल्लिंगो ‘भूभृत् ' शब्दः। (भूभृत् = राजा) भूभृतौ भूभृतः भूभृतः भूभृतः भूभृद्भयाम् भूभृद्भिः भूभृद्भयाम् भूभृद्भयः भूभृद्भयाम् भूभृद्भयः भूभृताः भूभृताम् ७ भूभृति भूभृतोः भूभृत्सु इसी रीतिसे निम्नलिाखत शब्दोंके रूप बनते हैं। शब्द। मरुत् - मरुत् देवता, वायु महीक्षिद - राजा विपश्चित् - ज्ञानी, विद्वान् कपालभृत् - कटोरी धारण अग्निचित् - अग्निको प्रज्व- करनेवाला लित करनेवाला क्ष्माभृत् - राजा सस्कृत-वाक्यानि । १ हे अग्ने ! त्वं मरुद्भिः सह आगच्छ । भूभृतां संगमेन किं फल भवति? २ भूभृतम् ३ भूभता ४ भूभृत ५ भूभृतः ६ भूभृतः A- -0
(१७)
३ यत्र सर्वे विपश्चितः भवन्ति तत्र धर्मस्य निर्णयः
भवति । ४ मरुद्भया हव्यं देहि । ५ क्ष्माभृतौ यत्र गच्छतः
तत्र विपश्चितौ न भवतः । ६ एतत् भवनं पूर्वेण महीक्षिता
निर्मितं आस्ति । ७ विपश्चिद्भूभृतोः कः श्रेष्ठतरः ? स्वदेशे
राजा पूज्यते, परन्तु विपश्चित् सर्वत्र पूज्यते ।
भाषा-वाक्या
१ हे अग्ने ! तू मरुतोंके साथ आ। २ राजाओंकी
संगतिसे क्या फल होता है ? ३ जहां सब ज्ञानी होते हैं
वहां धर्मका निर्णय होता है। ४ मरुतोंके लिये हव्य पदार्थ
दो। ५ दो राजे जहां जाते हैं वहां दो ज्ञानी नहीं होते।
६ यह गृह पहिले राजाने बनाया है। ७ ज्ञानी और राजा
इनमें श्रेष्ठ कौन है । ८ अपने देशमें राजाका सत्कार होता
है, परन्तु ज्ञानीका सत्कार सर्वत्र होता है ।
तान्तः पुल्लिंगो ‘महत्' शब्दः।
(महत् % बडा)
१ महान्
महान्तौ
महान्ता
हे महान्तौ
हे महान्त:
२ महान्तम्
महान्तौ
महतः
३ महता
महद्भयाम् महद्भिः
२[सं० पा० भा०९]
सं० हे महन्
४ महते ७ महति (१८) महड्याम् ५ महतः महद्भयाम् महद्भया ६ महतः महतो महताम् महतो महत् शब्द वास्तविक विशेषण है और इस कारण इसका कोई लिङ्ग नहीं है, तथापि जिस समय यह किसी पुल्लिंगी विशेष्यका गुण बतानेके लिये उसके विशेषणके स्थानमें आता है, तो उस समय इसके रूप पुल्लिंगके समान होते हैं। इसलिये ये रूप यहां दिये हैं। वाक्य। १ महद्भया रुद्रेभ्यः नमो नमः-बडे रुद्रोंके लिये नमस्कार है। २ यथा पशषु सिंहः महान्तं शब्दं करोति न तथा अन्य। का आप पशुः महान्तं शब्दं कर्तुं शक्ता-जैसा पशुओंमें सिंह बडा शब्द करता है वैसा कोई भी अन्य पशु शब्द करने में समर्थ नहीं है। तकारान्तः पुल्लिंगो 'भगवत् ' शब्दः। (भगवत् = भगवान्) १ भगवान् भगवन्तौ हे भगवन्तौ हे भगवन्तः २ भगवन्तम् भगवन्तौ भगवतः भगवन्तः सं० हे भगवन्
(१९)
४ भगवते
३ भगवता भगवद्याम् भगवद्भिः
भगवद्भयाम् भगवद्भया
५भगवतः
भगवद्भयाम् भगवद्भया
६ भगवतः भगवतो?
भगवताम्
७ भगवति
भगवतोः भगवत्सु
इसी रीतिसे निम्नलिखित शब्दोंके रूप होते हैं-
शब्द।
नभस्वत् = वायु
राजन्वत्- उत्तम राजासे
धीमत् = बुद्धिमान
चलाया हुआराज्य
ज्ञानवत्-ज्ञानी
बुद्धिमत् - बुद्धिवाला
क्रियावत् = पुरुषार्थी उदन्वत् %समुद्र
विवस्वत् = सूर्य
आत्मवत् - आत्मिक बलसे
गरुत्मत्-गरुड
संस्कृत-वाक्यानि ।
१ भगवान् अत्र आगच्छतु । २ धीमता पुरुषेण एव
अन्थस्य रचना कतुं योग्या। ३ क्रियावतां मनुष्याणां मध्ये
आत्मवान् एव श्रेष्ठतरः । ४ विवस्वान् आकाशे तपति ।
५ बुद्धिमता वीरेण एव स्वदेशस्य हिताय युद्धं कर्तव्यम् ।
६ गरुत्मतः अन्यत् नाम गरुडः इति अस्ति ।
युक्त, ज्ञानी
(२०)
भाषा-वाक्य
१ भगवान् यहां आवे । २ बुद्धिमान् मनुष्यनेही ग्रंथकी
रचना करना योग्य है । ३ पुरुषार्थी मनुष्योंके मध्यमें
आत्मिक बलवाला पुरुष श्रेष्ठ है । ४ सूर्य आकाशमें तपता
है । ५ बुद्धियुक्त शूर पुरुषनेही अपने देशके हितके लिये युद्ध
करना चाहिये । ६ गरुत्मत्का दूसरा नाम गरुड ऐसा है।
पाठक इस रीतिसे अन्यान्य तकारान्त शब्दोंके रूप
बनाकर उनका उपयोग विविध वाक्यों में करें और प्रत्येक
रूपका उपयोग करके वाक्य अवश्य बनावें । इसीसे उनका
अभ्यास अच्छी प्रकार बढ सकता है।
संधि किये हुए वाक्य ।
१ भगवानत्रागच्छतु। आगच्छत्वत्र भगवान् । अत्रागच्छतु
भगवान् । भगवानागच्छत्वत्र ।
२ धीमता पुरुषेणैव ग्रन्थस्य रचना कर्तुं योग्या ।
ग्रन्थस्य रचना धीमता पुरुषेणैव कर्तुं योग्या ।
३ यथा पशुषु सिंहो महान्तं शब्दं करोति, न तथाऽन्यः
कोऽपि पशुर्महान्तं शब्दं कर्तुं शक्तः। यथा महान्तं शब्दं
पशुषु सिंहः करोति, तथा न कोऽप्यन्या पशुर्महान्तं शब्द
कर्तुं शक्तः। ४ महद्भयो रुदेभ्यो नमो नमः । नमो नमो
महद्भयो रुद्रेभ्यः।
(२१) तु पाठ ९ संस्कृत-वाक्यानि। १ एवं उक्ता तु वैदेही प्रणयात् एव संक्रुद्धा भर्तारं इदं अब्रवीत् । शस्त्रास्त्रविदुषां वीराणां राजपुत्राणां अनहं त्वया उदितम् । न श्रोतव्यं तत् । २ आर्यपुत्र ! पिता माता तथा च पुत्रः पुण्यानि भुञ्जानाः स्वं स्वं भाग्यं उपासते। नारी एका भर्तुः भाग्यं प्राप्नोति । अतः अहं अपि आदिष्टा एव आस्मिन्वने वस्तव्यं इति । इह प्रेत्य च नारीणां सदा एका पतिः एव गतिः । हे राघव ! यदि त्वं दुर्गमं वनं प्रस्थितः तर्हि अहमपि कुशकण्टकान् मृगन्ती ते अग्रत: गमिष्यामि । भाषा-वाक्य। १ इस प्रकार कही गई सीता प्रीतिसेही क्रोधित होकर पतिसे यह बोली । शस्त्र और अस्त्र जाननेवाले वीर राजपुत्रोंके अयोग्य तूने कहा । नहीं सुनने योग्य है वह । २ हे आर्य- पुत्र ! पिता माता तथा पुत्र अपने पुण्योंका भोग करते हुए अपने अपने भाग्यको ही प्राप्त करते हैं। पत्नी ही केवल अकेली पतिके भाग्यको प्राप्त करती है। इसलिये मुझे भी आज्ञा हुई ही है वनमें वसनेके लिये । यहां तथा परलोकमें पत्नियोंके लिये पति ही गति है। हे राम ! यदि तू दुर्गम वनको जाता है; तो मैं भी दर्भ और कांटोंको हटाती हुई तेरे आगे चलूँगी ।
(२२) संस्कृत-वाक्यानि । ३ भुक्तवति त्वयि अहं भोक्ष्ये। बनेऽपि त्वं मम परिपालनं कर्तुं शक्तः । त्वया वियुक्ता अहं मरणे निश्चिता अस्मि। ४ सान्त्वयित्वा तु तां सीवां धर्मात्मा रामः उवाच । सीते! त्वं कुलीना धर्मनिरता च सदा आसि । अतः त्वं इहैव स्वधर्म समाचर । येन मम मनसः सुखं भवेत् । ५ बहुदोषं हि वनं । तत्र सिंहानां व्याघ्राणां च दुःखदाः निनादार, सरितः सग्राहा:, मत्ताः गजा, कण्टकिता: लताश्च। मार्गा अपि निरपाः सुदुःखाश्च । अतः सीते दुःखं वनम् । भाषा-वाक्य। ३ तेरे भोजन करनेपर मैं भोजन करूंगी। वनमें भी तू मेरा पालन करनेको समर्थ है । तेरेसे वियुक्त हुई मैं मरनेमें निश्चित हूं। ४ शांत करके उस सीताको धर्मात्मा राम बोले। हे सीते ! तू कुलीन और धर्ममें रत सदासे हो। इसलिये तू यहां ही स्वधर्मका आचरण कर जिससे मेरे मनको सुख होगा। ५ बहुत दोष हैं वनमें । वहां सिंह और बाघोंके दुःखदायी शब्द, मगरमच्छोंसे युक्त नदियां, मतवाले हाथी, कांटोंसे युक्त लताएँ होती हैं। मार्ग भी (नि: अपाः)जलरहित और बडे दुःखदायी हैं। इसलिये हे सीते! दुःखदायी वन है ।
(२३)
पाठ १०
संस्कृत-वाक्यानि ।
१ तत्र च अतीव तिमिरं, महान् वाता, नित्या बुभुक्षा,
महान्ति च भयानि सन्ति । २ एतत् श्रुत्वा दुःखिता सीता
रामं उवाच । ये त्वया वने वस्तव्यतां प्रति दोषत्वेन परि-
कीर्तिताः तान् तव स्नेहेन पुरस्कृतान् गुणान् एव विद्धि ।
अदृष्टपूर्व तव रूपं दृष्ट्वा सर्वे वनचारिणः दूरं अपसयुः ।
गुरुजनाज्ञया मया त्वया सह वनं अवश्यं गन्तव्यं एव । हे
राम ! त्वद्वियोगन तु मया जीवितमेव त्यक्तव्यम् ।
भाषा-वाक्य।
१ वहां बडा अन्धेरा, बडा वायु, हमेशा भूख और बडे भय
हैं। २ यह सुनकर दुःखी सीता रामसे बोली । जो तूने वनके
निवासके प्रति दोष करके कहे, वे तेरे स्नेहसे युक्त होकर
गुण ही हैं ऐसा समझ । पहिले न देखा हुआ तेरा रूप देख
कर सब वनचारी दूर भागेंगे। गुरुजनोंकी आज्ञा लेकर
तेरे साथ मैंने भी अवश्य वनमें जाना ही है। हे राम! तेरे
वियोगसे तो मैंने जीवन भी छोडना है।
समास ।
१ शस्त्रास्त्रविद्वान्-शस्त्राणि च अस्त्राणि च शस्त्रास्त्राणि ।
शस्त्रास्त्राणि वेत्तीति शस्त्रास्त्रविद्वान् । ( शस्त्रास्त्र जाननेवाला)
(२४)
२ राजपुत्र:-राज्ञःपुत्रः ( राजाका बेटा)
३ अनह - न अहं ( योग्य नहीं)
४ कुशकण्टका:-कुशाः च कण्टका: च (दर्भ और कांटे
५ धर्मनिरतः-धर्मे निरतः (धर्ममें रत )
६ स्वधर्म: - स्वस्य धर्मः (अपना धर्म )
७ बहुदोषं - बहवः दोषाः यस्मिन् तत् (बहुत हैं दोष
जिसमें वह )
८ दुःखदः - दुःखं ददाति इति (दुःख देता है जो)
९ सग्राहा -ग्राहैः सहिता (मगरोंसे युक्त )
१० निरपा:-अद्भिः रहिताः ( जलसे रहित)
११ दोषत्वं -दोषस्य भावः ( दोषका भाव)
१२ वनचारिन् – वने चरतीति इनचारी ( वनमें संचार
करनेवाला)
संधि किये हुए वाक्य
एवमुक्ता तु वैदेही प्रणयादेव संक्रुद्धा भारमिदमब्रवीत् ।
शस्त्रास्त्रविदुषां वीराणां राजपुत्राणामनहं त्वयोदितं,
श्रोतव्यं तत् । आर्यपुत्र ! पिता माता तथा च पुत्रः पुण्यानि
भुनानाः स्वं स्वं भाग्यमुपासते । नारी त्वेका भर्तुर्भाग्यं
प्राप्नोति ।
(२५) पाठ १८ अब यहां दकारान्त शब्दोंके रूप बताते हैं- दकारान्तः पुल्लिंगः 'क्रव्यात्' शब्दः । (क्रव्यात् = मांस खानेवाला) १ क्रव्यात्, व्याद् ऋव्यादौ क्रव्यादा सं० ऋव्यात् क्रव्याद् क्रव्यादौ क्रव्यादा २ क्रव्यादम् ऋष्यादौ क्रव्याद ३ क्रव्यादा क्रव्याद्भयाम् क्रव्याद्भिः ४ ऋव्यादे क्रव्याझ्याम् क्रव्याद्भया ५क्रव्याद: व्यायाम् क्रव्याद्भया ६ व्याद: ऋष्यादोः क्रव्यादाम् ७ क्रव्यादि क्रव्यादो ऋव्यात्सु इस रीतिसे निम्नलिखित शब्दोंके रूप बनते हैं। शब्द। सुहृद्-मित्र, उत्तम दिलवाला | तमोनुद्- अंधकारका नाश दुईदु- शत्रु, दुष्ट दिलवाला करनेवाला अन्नाद- अन्न खानेवाला वाक्य । १ प्राज्ञेन सुहृदा एव मित्रता कर्तव्या । ज्ञानीको उमत्त दिलवाले मनुष्यसे ही मित्रता करनी योग्य है । २ दुईदा शत्रूणां सर्वैः अवश्यं निवारणं कर्तव्य-दुष्ट .. - हे सुपादः ६ सुपदः (२६) हृदयवाले शत्रुओंका सबको अवश्य निवारण करना योग्य है । दकारान्तः पुल्लिंगः 'सुपाद्' शब्दः । (सुपाद् = उत्तम पांववाला) १ सुपात्, सुपाद् सुपादौ सुपाद: सं० हे सुपात्, सुपाद् हे सुपादौ २ सुपादम् सुपादौ सुपदः ३ सुपदा सुपद्भयाम् सुपद्भिः ४ सुपदे सुपद्भयाम् सुपद्य: ५ सुपदः सुपट्याम् सुपद्धयः सुपदोः सुपदाम् ७ सुपदि सुपात्स मूल 'पाद्' शब्द होते हुए भी द्वितीया विभक्तिके बहुवचन के पश्चातके रूपोंमें 'पाद्' के स्थानपर 'पद्' हुआ है । यह पाठक यहां देखें। केवल सप्तमीके बहुवचनमें ही 'सुपात्सु' रहा है। शेष रूपोंमें 'पद' ही है । यह विशेषता पाठक देखें। १ सपात् पुरुषः महता वेगेन चलति- उत्तम पांववाला मनुष्य बडे वेगके साथ चलता है। २ सुपदां मानवानां यथा गतिः अस्ति तथा तव गमनं भवतु--उत्तम पांववाले मनुष्योंकी जैसी गति है वैसा तेरा गमन होवे। सुपदोः (२७) हे बुधः बुधौ २ बुधम् ३ बुधा ४ ५ बुधः ६ बुधः पाठ १२ धकारान्तः पुलिंगो 'बुध् ' शब्दः । बुधौ बुधः सं० हे भुत्, मुद् हे बुधौ बुधः भुट्याम् बुधे भुद्भधाम् भुदयः भुदयाम् मुद्भया बुधोः बुधाम् ७ बुधि बुधोः एक अकारान्त पुल्लिंग 'बुधः" शब्द है वह और है, उसके रूप 'देव' शब्दके समान होते हैं। उस शब्दके साथ पाठकों- का परिचय है ही। इस स्थानपर ( अन्तमें अकाररहित) धकारान्त 'बुध्' शब्दके रूप बताये हैं। इन रूपोंमें 'बु' के स्थानपर कई रूपोंमें 'भु' हुआ है, यही विशेषता इसमें है। वाक्य । १ बुधा तुम्यं किं पाठितम् १-ज्ञानी मनुष्यने तुझे क्या पढाया? २ बुधे एव दक्षिणां देहि-ज्ञानीको ही दक्षिणा दो। ३ भुत्सु विशेषं ज्ञानं भवति - ज्ञानियोंमें विशेष ज्ञान Barat सं० हे राजन् ३ राज्ञा ४ राजे (२८) ४ बुधां समूहे एव सर्व धर्मतत्वं निश्चितं भवति ज्ञानियोंके समाजमें ही सब धर्मका तत्व निश्चित होता है। नकारान्तः पुल्लिंगः ' राजन् ' शब्दः । १ राजा राजानौ राजानः हे राजानौ हे राजानः २ राजानम् राजानौ राजभ्याम् राजाभिः राजभ्याम् राजभ्यः राजभ्याम् राजभ्यः ६राज्ञः राज्ञो राज्ञाम् ७ राज्ञि, राजनि राज्ञोः राजसु शब्द। मूर्धन् - सिर प्लीहन् - प्लीहा, पानथरी ग्रावन् - पत्थर मज्जन् - मज्जा अर्यमन - अर्यमा पूषन् - पूषा देव परिज्मन् – चंद्र, अमि सुत्रामन् - रक्षक, इन्द्र संस्कृत-वाक्यानि । १ अराजक: राजानं न नमति । २ मार्गे ग्रावाणः पथिकस्य जनस्य दुःखाय एव भवन्ति । ३ उक्षाणः कृषि कुर्वन्ति, अन्नं च उत्पादयन्ति । , वक्षन् - तर्खाण . उक्षन् - बैल (२९) ४ तक्षा काष्ठस्य गृहं निर्माति। ५ अस्माकं गृहं तक्षभिः निर्मितम् । ६ राज्ञः पदं सर्वेषां मूनि भवति किम्? ७ राज्ञां अपि राजा ईश्वरः । ८ राज्ञां पूजा राष्ट्रे भवति । ९ सुत्रामा इन्द्रः सर्वस्य रक्षका। भाषा-वाक्य १ अराजक राजाको नमस्कार नहीं करता । २ मार्गमें पत्थर पथिक मनुष्यके दुःखके लिये ही होते हैं । ३ बैल खेती करते और अन्न उत्पन्न करते हैं। ४ तर्खाण लकडीका घर निर्माण करता है। ५ हमारा घर तर्खाणोंने निर्माण किया। ६ राजाका पांव सबके सिरपर होता है क्या ? ७ राजाओंका राजा ईश्वर है । ८ राजाओंकी पूजा राष्ट्रमें होती है । ९ रक्षक इन्द्र सबका पालक है। संधि किये हुए वाक्य । असाकं गृहं तक्षभिनिर्मितम् । तक्षभिरस्माकं गृहं निर्मितम् । निर्मितमसाकं तक्षभिर्गृहम् । राज्ञामपि राजेश्वरः । राज्ञामपी- श्वरो राजा । ईश्वरो राज्ञामपि राजा । बुधा समूह एव सर्व धर्मतत्त्वं निश्चितं भवति । मार्गे ग्रावाणः पथिकस्य जनस्य दु:खायैव भवन्ति ।
(३०) पाठ १३ अब इस पाठमें आये हुए ही वाक्योंका संघियुक्त संस्कृत (१) संस्कृत-वाचन-पाठः। यत्किञ्चित्तेऽभिलषितं तत्सर्वं त्वमवाप्स्यसि । सप्त पञ्च च समा अहं तेऽनं प्रदास्यामि । हे नराधिप ! मया दत्तं तानं पिठरं गृह्णीष्व । हे सुव्रत ! अनेन पात्रेण यावत्पाञ्चाली वर्त्यति तावद्यन्महानसे संस्कृतं फलमूलामिषं शाकं चतुर्विधं तत्तेऽन्नाद्यमक्षय्यं भविष्यति । धर्मवित् कौन्तेयस्तु वरं लब्ध्वा जलादुत्तीर्य धौम्यस्य पादौ जग्राह । प्रातॄश्च परिषस्वजे । द्रौपद्या सह संगम्य तया वन्धमानः प्रभुः पाण्डवस्तदानीं महानसे साधयामास पाकक्रियां च आरब्धवान् । इसमें कुछ कठिनता समझनेमें हुई तो इसी पुस्तकका प्रथम और द्वितीय पाठ देखें, वहां ये ही वाक्य अर्थके साथ दिये हैं । अब कुछ रामायणकी कथा दी जाती है- (२) विलपन्ती जननी कौसल्यां धर्मसहितं वचो धर्मात्मा राम उवाच । नास्ति मे शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुम् । प्रसादये त्वां शिरसा । अस्माकमेव कुले पितुः सगरस्याज्ञया भूमि खनद्भिः सगरपुत्रैः सुमहान्वधा प्राप्तः । जामदग्न्येन - (३१) रामेण स्वयं जनन्यपि पितुर्वचनकारणात्कृत्वा । धर्मो हि लोके परमः। धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम् । सनातनोऽयं धर्मः पितु- नियोगे स्थातव्यमिति । तदनुमन्यस्व वनं गमिष्यन्तं माम् । पितुर्निदेशपालने एवं व्यवसितं तं रामं साक्ष्य बाष्प- संरुद्धनयना कौसल्याब्रवीत् । पुत्र ! गच्छ त्वमेकाग्रेण मनसा । भद्रं तेऽस्तु । अभिरक्षतु त्वां स एव धर्मों यं त्वं पालयसि । सत्येन धर्मेणाभिरक्षितश्चिरं जीवेति । रामः पुनर्मातुश्चरणावमिवाद्य सीतानिलयं जगाम । तत्स- मजानती तपस्विनी वैदेही यौवराज्याभिषेचनमेव प्रतीक्षती तस्थौ । अवाङ्मुखे पत्यो प्रविष्टे शोकसंतसे च वेपमानो- दपतत्सीता । दृष्ट्वा तां सतां धर्मात्मा रामो मनोगतं सोढुं न शशाक। विवृततां च गतः स शोकः। दृष्ट्वा च तत्साऽपि दुःखाभिसन्तप्ताऽपृच्छत् । किमिदं प्रभो! केनासि दुर्मना? न विराजते छत्रं तवोपरि । नापि व्यजने। अहो ! अपूर्वश्च मुखवर्णः। इति विलपन्ती तां सीतां प्रोवाच राघवः । प्रवाजयति मां तत्रभवान्तातः। चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यं मया दण्डके । सोऽहं विजनं वनं प्रस्थितः । त्वां द्रष्टुमिदानी- मागतोऽस्मि ।
(३१) इसके समझनेमें कुछ कठिनता हुई तो पाठक पाठ ६ और ७ में देखें, वहां ये ही वाक्य पदच्छेदपूर्वक अर्थके साथ दिये हैं । अब इसीका उत्तरार्ध देखिये - (३) एवमुक्ता तु चैदेही प्रणयादेव संकुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत्। शस्त्रास्त्रविदुषां वीराणामनह त्वयोदितम् । न श्रोतव्यं तत् । आर्यपुत्र ! पिता माता तथा च पुत्रः पुण्यानि भुञ्जानाः स्वं स्व भागमुपासते । नारी स्वैका भर्तुर्भाग्यं प्राप्नोति । ततोऽहम- प्यादिष्टैवास्मि वने वास्तव्यमिति । इह प्रेत्य च नारीणां सदैका पतिरेव गतिः।हे राघव! यदि त्वं दुर्गमं वनं प्रस्थित- स्तहमपि कुशकण्टकामृन्द्रती तेऽग्रतो गमिष्यामि । मुक्तवति त्वय्यहं भोक्ष्ये । वनेऽपि त्वं मम परिपालनं कर्तुं शक्तः । त्वया वियुक्ताऽहं मरणे निश्चिताऽस्मि । सान्त्वयित्वा तु तो सीतां धर्मात्मा राम उवाच । सीते! त्वं कुलीना धर्मनिरता च सदाऽसि । अतस्त्वमिहैव स्वधर्म समाचर । येन मम मनसः सुखं भवेत् । बहुदोषं हि वनम् । तत्र सिंहानां व्याघ्राणां च दुःखदा निनादार, सरितः मत्ता गजा, कण्टकिता: लता:, मार्गाः अपि निरपाः सुदुःखाश्च । अतः सीते! दुःखं वनम् । तत्र चातीव तिमिरं, महान्याता,नित्या बुभुक्षा, महान्ति च भयानि सन्ति ।
(३३) एतच्छुत्वा दु:खिता सीता राममुवाच । ये त्वया वने वस्तव्यतां प्रति दोषत्वेन परिकीर्तितास्तांस्तव स्नेहेन पुर- स्कृतान् गुणानेव विद्धि । अदृष्टपूर्व तव रूपं दृष्ट्वा सर्वे वनचारिणो दूरमपसर्पेयुः । गुरुजनाज्ञया मया त्वया सह वनमवश्यं गन्तव्यमेव । हे राम ! त्वद्वियोगेन तु मया जीवितमेव त्यक्तव्यम् । इसके समझनेमें कुछ कठिनता हुई तो पाठ ९-१० देखिये । वहां येही वाक्य अर्थक साथ दिये हैं। समासाः। १ धर्मसहितं-- धर्मेण सहितं ( धर्मसे युक्त) २ सगरपुत्र:-- सगरस्य पुत्रः ( सगरका पुत्र) ३ बाष्पसंरुद्धः-- वाष्पैः संरुद्धः ( आंसुओंसे बंद ) ४ सीतानिलयं-- सीतायाः निलयं ( ताजीका घर) ५ अजानती-- न जानती (न जाननेवाली) ६ यौवराज्याभिषेचनं-- यौवराज्यस्य अभिषेचनं ( यौवराज्यका अभिषेक) ७ शोकसंतप्ता-- शोकेन संतप्ता ( शोकसे संतप्त) ८ मनोगतं-- मनसि गतं ( मनमें आया) ९ दुःखाभिसंतप्ता-- दुःखेन अभिसंतप्ता (दुःखसे त्रस्त) ३ [सं० पा० भा० ९] (३४) सं० हे ब्रह्मन् हे ब्रह्माण: ब्रह्मभिः ४ ब्रह्मणे ६ पाठ १४ अब इस पाठमें और नकारान्त शब्दोंके रूप देखिये- नकारान्तः पुल्लिंगो 'ब्रह्मन्' शब्दः। १ ब्रह्मा ब्रह्माणौ ब्रह्माण: हे ब्रह्माणौ २ ब्रह्माणम् ब्रह्मणः ३ ब्रह्मणा ब्रह्मभ्याम् ब्रह्मभ्यः ५ ब्रह्मणः ब्रह्मणोः ब्रह्मणाम् ब्रह्मसु इसी शब्दके रूपोंके समान निम्नलिखित शब्दोंके रूप होते हैं- शब्द। आत्मन् - आत्मा अग्रजन्मन्-ब्राह्मण, बडा भाई पाप्मन् - पापी, पाप अश्मन् -पत्थर मातरिश्वन् - वायु जित्वन् – विजयी सुन्वन्- सोमयाग करनेवाला, यज्वन् - याजक अर्वन् - घोडा रस निकालनेवाला। सुपर्वन -देव धन्वन् – रेतीला प्रदेश ७ ब्रह्मणि अध्वन् - मार्ग संस्कृत-वाक्यानि । यज्ञे ब्रह्मा सर्वेषु ऋत्विक्षु मुख्या अथर्ववेदं पठति । २ एते सर्वे अपि अध्वानः एक एव स्थानं प्रति गच्छन्ति । ३ आकाशे मातरिश्वा सर्वत्र संचरति । ४ अर्वा अर्वदेशात् अस्मिन् देशे आनीयते । ५ यज्वभिः यज्ञे यजनं क्रियते । ६ धन्वनि वृक्षाः न भवन्ति । ७ अध्वनि शीतस्य निवार- णार्थ वस्त्रं ग्रहाण । ८ सैनिकाः युद्धे श्रान्ताः अध्वनि एव निद्रिताः । भाषा-वाक्य १ यज्ञमें सब ऋत्विजोंमें मुख्य ब्रह्मा अथर्ववेद पढता है। २ ये सबही मार्ग एकही स्थानके प्रति जाते हैं। आकाशमें वायु सर्वत्र संचार करता है। ४ घोडा अरबदेशसे इस देशमें लाया जाता है। ५ याजकोंके द्वारा यज्ञमें यजन किया जाता है । ६ रेतीले मरुदेशमें वृक्ष नहीं होते हैं। ७ मार्गमें शीतनिवारणके लिये वस्त्र लो । ८ सैनिक सिपाही युद्धमें थके हुए मार्गमें ही सोये हैं। नकारान्तः पुल्लिंगो ‘वृत्रहन्' शब्दः । वृत्रहणी वृत्रहणः rho rho १ वृत्रहा सं० हे वृत्रहन् २ वृत्रहणम् ३ वृत्रन्ना वृत्रघ्नः वृत्रहभिः वृत्रहभ्याम् ४ वृत्रने वृत्रहभ्याम् वृत्रहभ्यः ५ वृत्रघ्नः ६ वृत्रनो वृत्रनाम् ७ वृत्रनि, वृत्रहणि वृत्रहसु इसी प्रकार निम्नलिखित शब्दोंके रूप बनते हैं - मातृहन् =माताका वध करनेवाला। गुरुहन् % गुरुका वध करनेवाला। पितृहन् = पिताका वध करनेवाला । ब्रह्महन-ब्राह्मणका वध करनेवाला । संस्कृत-वाक्यानि । १ पितहाभिः अस्मिन् यज्ञे न आगन्तव्यम् - पिताका वध करनेवालोंने इस यज्ञमें नहीं आना चाहिये । २ गुरुन्ने उचितं दण्डं देहि - गुरुका वध करनेवालेको योग्य दंड दे। नकारान्तः पुलिंगः 'श्वन्' शब्दः । १ श्वा श्वानौ श्वान: हे , २ श्वानम् शुन: ३ शुना श्वभ्याम् श्वमिः ४ शुने श्वभ्यः ५ शुनः सं० हे श्वन् tho (३७) ६ शुनः शुनो। शुनाम् ७ शुनि श्वसु 'श्वन्' शब्दके 'श्व' के स्थानपर कई रूपोंमें 'शु' होता है और कइयोंमें 'श्व' ही रहता है । पाठक इस विशेषताको स्मरणमें रखें। संस्कृत-वाक्यानि । १ त्वया स्वकीयः श्वा कुत्र स्थापितः ?- तूने अपना कुत्ता कहां रखा २ अहं मदीयं श्वानं पुनः अत्र न आनेष्यामि -मैं अपने कुत्तेको फिर यहां नहीं लाऊंगा। ३ श्वभिः एव एष कोलाहलः कृतः-कुत्तोंनेही यह कोलाहल मचाया है। ४ श्वभ्यः पक्षिभ्यः च अन्नं देहि--कुत्तों और पक्षियोंके लिये अन्न दो। नकारान्तः पुल्लिंगो 'युवन्' शब्दः। युवानी युवानः cho sho १ युवा सं० हे युवन् २ युवानम् ३ यूना ४ यूने ५ यूनः युवभ्याम् यूनः युवभिः यवम्यः
(३८)
६ यून:
Shel
Whe
यूनोः
यूनाम्
७ यूनि
युवसु
यहां भी कई रूपोंमें 'युव' रहा है और कई रूपोंमें
'युव' के स्थानपर 'यू' हो गया है। इस विशेषताका
स्मरण रखिये।
१ युवा पुरुषः ब्रह्मचारी भवितुं अर्हति- तरुण पुरुष
ब्रह्मचारी होनेयोग्य है।
२ युवभिः मनुष्यैः एव स्वदेशार्थ युद्धं कर्तव्यम् - तरुण
मनुष्योंनेही अपने देशके लिये युद्ध करना चाहिये।
३ युवसु अविचारः मदः च भवति - तरुणोंमें अविचार
और घमंड होती है।
४ युवभ्यः नरेभ्यः वसुं देहि - तरुण मनुष्योंके लिये
धन दे।
संधि किये हुए संस्कृत वाक्य ।
(१) युवा पुरुषो ब्रह्मचारी भवितुमर्हति । ब्रह्मचारी
भवितुमर्हति युवा पुरुषः। (२) युवाभिर्मनुष्यैरेव स्वदेशार्थ
युद्धं कर्तव्यम् । युद्धं स्वदेशार्थ युवभिर्मनुष्यैरेव कर्तव्यम् ।
(३) युवस्वविचारो मदश्च भवति । भवति मदश्चाविचारश्च
युवसु । अविचारो मदश्च युवसु भवति ।
(३९) पाठ १५ इस पाठमें निम्नलिखित श्लोकोंका अध्ययन कीजिये- न श्रेयः सततं तेजो न नित्यं श्रेयसी क्षमा । इति तात विजानीहि द्वयमेतदसंशयम् ॥५॥ (म० भारत वन० अ० ५८) अन्वयः- तेजः सततं श्रेयः न, नित्यं क्षमा श्रेयसी न । हे तात ! इति एतत् द्वयं असंशयं विजानीहि । संस्कृतटीका- तेज तेजस्विता सततं नित्यं सदा श्रेयः न, कल्याणकारिणी न भवति । तथा च नित्यं सततं क्षमा अपि श्रेयसी श्रेयस्करी न भवति । हे तात ! हे प्रिय ! इति एवं प्रकारेण एतत् द्वयं असंशयं संशयरहितं विजानीहि जानीहि । अर्थ- स्वभावकी तेजी भी सदा कल्याणकारक नहीं होती और स्वभावका क्षमाभाव भी हमेशा लाभदायक नहीं होता। हे प्रिय ! यह दोनों बातें तुम संशय छोडकर जान लो । यो नित्यं क्षमते तात बहून्दोषान्स विन्दति । भृत्याः परिभवन्त्येनमुदासीनास्तथाऽरयः ॥३॥ (म० भारत वन० अ० २८) अन्वयः- हे तात ! यः नित्यं क्षमते सः बहून् दोषान् विन्दति । एनं भृत्याः परिभवन्ति तथा अरयः उदासीनाः। संस्कृतटीका-हे तात! हे प्रिय ! यः पुरुषः नित्यं (४०) सदा एव क्षमते क्षमा करोति सः पुरुषः बहून् अनेकान् दोषान् अगुणान् विन्दति प्राप्नोति । के ते दोषाः ? एनं क्षमावन्तं पुरुषं तस्य एव भृत्याः दासाः परिचारकाः परिभवन्ति अपमानयन्ति । तथा च तस्य अरयः शत्रवः उदासीनाः भवन्ति । शत्रवः अपि तं न गणयन्ति इत्यर्थः । अर्थ- हे प्रिय ! जो नित्य क्षमा करता है उसको बहुत दोष प्राप्त होते हैं । नौकर भी उसका अपमान करते हैं और उसके शत्रु भी उदासीन हो जाते हैं। अर्थात् उसका कोई सन्मान नहीं करता। सर्वभूतानि चाप्यस्य न नमन्ते कदाचन । तस्मानित्यं क्षमा तात पण्डितैरपवादिता ॥८॥ अन्वयः- च अपि अस्य सर्वभूतानि कदाचन न नमन्ते । तस्मात् हे तात ! नित्यं क्षमा पण्डितैः अपवादिता । संस्कृतटीका- च अपि अस्य क्षमायुक्तस्य पुरुषस्य सर्वभूतानि सर्वाणि प्राणिजातानि, सर्वे मनुष्याः कदाचन कदापि न नमन्ते न नम्रीभवन्ति । हे तात! हे प्रिय ! तस्मात् कारणात् नित्यं क्षमा पण्डितैः विबुधैः जनैः अप- वादिता अपवादेन दोषेण युक्ता अस्ति इति ज्ञाता । अर्थ-- और इसके सामने सब लोग कदापि नम्र नहीं (४१) होते । इसलिये हे प्रिय ! नित्य क्षमा करना दोषयुक्त है, ऐसा पंडितोंका मत है। अवज्ञाय हि तं भृत्याः भजन्ते बहुदोषताम् । आदातुं चास्य वित्तानि प्रार्थयन्तेऽल्पचेतसः ॥९॥ (म० भारत वन० अ०२८) अन्वयः - हि तं भृत्याः अवज्ञाय बहुदोषतां भजन्ते । च अस्य वित्तानि आदातुं अल्पचेतसः प्रार्थयन्ते । संस्कृतटीका-हि तं क्षमाशीलं पुरुष भृत्याः तस्य एव परिचारकाः अवज्ञाय तस्य अपमानं कृत्वा, बहुदोषतां बहून् दोषान् भजन्ते सेवन्ते । च अस्य क्षमाशीलस्य पुरुषस्य वित्तानि धनानि आदातुं स्वीकर्तुं अल्पचेतसः अल्पमतयः जनाः प्रार्थयन्ते इच्छन्ति। अर्थ- क्योंकि नौकर उसका अपमान करके बहुत दोषोंसे युक्त होते हैं और इसके धनको मंदबुद्धि लोग छीनना चाहते हैं। यानं वस्त्राण्यलंकाराच्छयनान्यासनानि च । भोजनान्यथ पानानि सर्वोपकरणानि च ॥१०॥ आददीरनधिकृता यथाकाममचेतसः । प्रदिष्टानि च देयानि न दद्युभशासनात् ॥११॥ अन्वयः- यानं, वस्त्राणि, अलंकारान्, शयनानि, आसनानि च भोजनानि अथ पानानि सर्वोपकरणानि च
(४२)
अचेतसः अधिकृताः यथाकामं आददरिन् । भर्तृशासनाव
प्रदिष्टानि देयानि च न दधुः ॥
अर्थ – गाडी, वस्त्र, अलंकार, बिछोने, आसन, भोजन
और पीनेके रस तथा सब साधन अल्पबुद्धिवाले अधिकारी
अपनी इच्छाके अनुसार ले लेते हैं । स्वामीकी आज्ञासे जिसकी
आज्ञा हुई है वह देनेयोग्य पदार्थ भी नहीं देंगे ( अर्थात्
सदा क्षमा करनेवालेके व्यवहार में ऐसी दुर्दशा होती है।)
पाठक इस पाठको अच्छी प्रकार तैयार करें और संभव
हुआ तो इन श्लोकोंको कण्ठस्थ करें तथा स्वयं संस्कृत अर्थ
लिखनेका यत्न करें।
• समास ।
१ असंशयं-संशयः न भवति तथा ( संशयरहित)
२ सर्वभूतानि - सर्वाणि च तानि भूतानि (सब प्राणी)
३ अल्पचेतरू: अल्पं चेतः यस्य (जिसका चित्त छोटा है)
४ सर्वोपकरणानि- सर्वाणि च तानि उपकरणानि ।
( सब साधन )
५ यथाकाम-कामं अनतिक्रम्य यथा भवति तथा
(इच्छाका अतिक्रमण करनेके विना, इच्छानुकूल )
६ भर्तृशासनं - भर्तुः शासनं (स्वामीकी आज्ञा )
हे
है
६
(४३)
पाठ १६
अब नकारान्त शब्दोंके रूप देखिये.-
नकारान्तः पुल्लिंगो 'ज्ञानिन्' शब्दः ।
१ ज्ञानी
ज्ञानिनौ
ज्ञानिनः
सं० हे ज्ञानिन्
२ ज्ञानिनम्
३ ज्ञानिना ज्ञानिभ्याम् ज्ञानिभिः
४ ज्ञानिने
ज्ञानिभ्यः
५ ज्ञानिनः
ज्ञानिनोः
ज्ञानिनाम्
७ ज्ञानिनि
इसी रीतिसे निम्नलिखित शब्दोंके रूप बनते हैं--
शब्द।
ब्रह्मचारिन् -- ब्रह्मचारी वाग्मिन् - वक्ता
दन्तिन् -- हाथी
अतिचारिन् - अत्याचारी
शशिन् – चांद, चंद्रमा शिखरिन् - शिखरवाला
योगिन् – योगी दूरदर्शिन् - दूरदर्शी
त्यागिन् - त्यागी गृहिन् – गृहस्थी
संस्कृत-वाक्यानि ।
१ ज्ञानिनं पुरुषं राज्ञः समीपं नय । २ ब्रह्मचारी
विद्यां समाप्य गृही भवति । ३ दंतिना विष्णुदत्तस्य
(४४)
पुत्रः हतः। ४ पूर्णिमायां शशिनः प्रकाशः वर्णनीयः
भवति । ५ योगिनां अचिन्त्या शक्तिः भवति । अस्मिन्
संभाषणे तेन वाग्मिना किं प्रतिपादितम् ? ७ दूरदर्शिना
पुरुषेण प्रथमे वयसि ब्रह्मचर्य अवश्यं पालनीयम् । ८ गृहिभिः
पञ्चमहायज्ञाः अवश्यं करणीयाः।
भाषा-वाक्य
sho
१ ज्ञानी पुरुषको राजाके पास ले जा ।२ ब्रह्मचारी विद्या
समाप्त कर गृहस्थी होता है । ३ हाथीने विष्णुदत्तका पुत्र
मारा । ४ पूर्णिमामें चांदका प्रकाश वर्णन करनेयोग्य होता
। ५ योगियोंकी अचिन्त्य शक्ति होती है। ६ इस भाषणमें
उस वक्ताने क्या प्रतिपादन किया ? ७ दूरदर्शी पुरुषने
पहिली आयुमें ब्रह्मचर्यका पालन अवश्य करना चाहिये ।
८ गृहस्थियोंने पञ्चमहायज्ञ अवश्य करने योग्य हैं
उक्त रीतिको छोडकर अन्य प्रकारसे निम्नलिखित
नकारान्त शब्दके रूप होते हैं-
नकारान्त पुल्लिंगः 'पथिन्' शब्दः ।
१ पन्थाः पन्थानी
सं० हे,
२ पन्थानम्
पन्थानी
पन्थान:
हे
हे
पथ:
(४५)
४ पथे
६
३ पथा
पाथिभ्यां
पथिभिः
पथिभ्यां
पाथभ्यः
५ पथः
पथोः
पथाम्
७ पथि
पथिषु
पूर्वोक्त नकारान्त शब्दके रूपोंसे जो भिन्नता इस शब्दके
रूपोंमें है, वह पाठक देखें ।
इसी प्रकार निम्नलिखित शब्दोंके रूप होते हैं-
शब्द।
पथिन्- मंथन करनेका दंड । ऋभुक्षिन्- इंद्र, मरुत्
वाक्य।
१ मम ग्रामस्य कः पंथा: १- मेरे ग्रामका कौनसा मार्ग है ?
२ तंमंथानं अत्र आनय- उस मंथन-दंडको यहां ला ।
३ ऋभुक्षा ऋभूणां राजा भवति - ऋभुक्षा ऋभुओंका
राजा होता है।
४ अनेन एव पथा तं नगरं गच्छ - इसी मार्गसे उस
नगरको जा।
५ दिव्यैः पथिभिः देवाः ऊवं गच्छन्ति
गच्छन्ति -दिव्य
मार्गौसे देव ऊपर जाते हैं।
(४६)
पाठ १७
अब शकारान्त शब्दोंके रूपोंकी विधि बताते हैं -
शकारान्तः पुल्लिंगो 'विश्' शब्दः॥
१ विट, विड् विशौ
विशः
सं. हे,
विड्भ्यां
२ विशं
३ विशा
४ विशे
५ विशः
विभिः
विभ्यः
६
७ विशि
-
विशोः विशाम्
विट्त्सु, विट्सु
इस रीतिसे शकारान्त पुल्लिंग शब्दोंके रूप होते हैं । अब
इनका वाक्योंमें उपयोग देखिये -
वाक्य।
१ विद्भिः राजा नमस्कृतः सत्कारितः च-प्रजाओंने
राजाको नमस्कार किया और उसका सत्कार किया।
२ विशि राजा प्रतिष्ठित:- प्रजाओंमें राजा प्रतिष्ठित है।
३ विशां राजानं पश्य - प्रजाओंके राजाको देख ।
४ विड्भ्यः धनं राजा गृह्णाति-प्रजाओंसे धन राजा लेता है।
अब सकारान्त शब्दोंके रूप बनानेकी विधि बताई जाती है-
Khe che ६ (४७) सकारान्तः पुल्लिंगो 'विद्वस्' शब्दः। १ विद्वान् विद्वांसो विद्वांसः स. हे विद्वान् २ विद्वांसं विदुषः ३ विदुषा विद्वद्भयां विद्वद्धिः ४ विदुषे विद्वद्भयां विद्वद्धथः ५ विदुषः विदुषोः विदुषाम् ७ विदुषि विद्वत्सु इसी प्रकार 'वस्' प्रत्ययान्त सकारान्त शब्दोंके रूप होते हैं। वाक्य । १ तौ विद्वांसौ पुरुषो कस्मात् देशात् आगतौ १= वे दो विद्वान् पुरुष किस देशसे आगये ? २ विदुषां सकाशात् एव विद्या प्राप्यते = विद्वानोंके पाससेही विद्या प्राप्त की जाती है । ३ विद्वद्भिः एव सर्व जगत् याथातथ्येन ज्ञायते = वि- द्वानोंने ही सब जगत् यथायोग्य रीतिसे जाना जाता है। ४ एतत्पुस्तकं तेन एव विदुषा रचितं = यह पुस्तक उर्मा ज्ञानाने रचा है। - (४८) पाठ १८ नावमन्ये न गर्दै च धर्म पार्थ कथंचन । ईश्चरं कुत एवाहमवमस्ये प्रजापतिम् ॥१॥ (म० भारत वन० अ० ३२) अन्वयः-हे पार्थ ! अहं धर्म न अवमन्ये च कथंचन गहें । कुतः प्रजापति ईश्वरं एव अहं अवमंस्ये ? संस्कृतटीका - हे पार्थ ! हे पृथानंदन ! अहं धर्म न अवमन्ये धर्मस्य अपमान न करोमि । न च कथंचन धर्म गर्दै निंदयामि । कुतः कथं प्रजापति प्रजापालक ईश्वरं च अहं अवमस्ये ? अहं कथमपि तस्य अपमानं न करोमि । अर्थ- हे पृथापुत्र ! मैं धर्मका अपमान नहीं करती और न उसकी निंदा करती हूं। तो कैसे प्रजापालक ईश्वरकी निंदा करूंगी? आर्ताऽहं प्रलपामीदमिति मां विद्धि भारत । भूयश्च विलपिष्यामि सुमनास्त्वं निबोध मे ॥२॥ (म० भारत वन० अ० ३२) अन्वयः- हे भारत ! अहं आर्ता प्रलपामि इति मां विद्धि भूयः च विलपिष्यामि । त्वं सुमनाः मे निबोध । संस्कृतटीका- हे भारत ! हे भारतकुलोत्पन्न ! अहं (४९) आर्ता दुःखिता आस्मि इति अतः एवं प्रलपामि वदामि इति मां त्वं विद्धि जानीहि । इतः अस्मादपि भूयः अधिक विलपिष्यामि वदिष्यामि । त्वं सुमनाः शोभनमनोयुक्तः भूत्वा मे मम भाषणं निबोध जानीहि । अर्थ- हे भरतकुलोत्पन्न ! मैं दुःखी हूं अत एव ऐमा बोलती हूं यह तू समझ । और भी अधिक बोलूंगी । तू उत्तम मन लगाकर सुन । कर्म खल्लिह कर्तव्यं जानताऽमित्रकर्शन । अकर्माणो हि जीवन्ति स्थावरा नेतरे जनाः ॥३॥ (म० भारत वन० अ० ३२) अन्वयः- हे अमित्रकर्शन ! जानता इह खलु कर्म कर्त- व्यम् । अकर्माणः स्थावराः हि जीवन्ति इतरे जनाः न । संस्कृत-टीका- हे अमित्रकर्शन ! न मित्रः अमित्रः शत्रुः तस्य आमित्रस्य शत्रोः कर्शनः नाशक: अमित्रकर्शन: तस्य संवुद्धौ अमित्रकर्शन शत्रुनाशक वीर ! जानता प्राज्ञेन विदुषा बुद्धिमता पुरुपेण इह अस्मिन् जगति खलु निश्चयेन कर्म पुरुषार्थः काव्यः अवश्यं करणीयः एव । अकर्माणः कर्महीना: पुरुषार्थहीनाः स्थावराः वृक्षादयः एव जीवन्ति इतरे जना! वृक्षपाषाणादिभ्यः अन्ये जनाः पशः पक्षिणः च न जीवन्ति । एते प्राणिनः कर्म कृत्वा एव जीवितुं समर्थाः भवन्ति । ४ [सं. पा. भा. ९) (५०) जङ्गमेषु विशेषेण मनुष्या भरतर्षभ । इच्छन्ति कर्मणा वृत्तिमवाप्तुं प्रेत्य चेह च ॥२॥ (म० भारत वन० अ० ३२) अन्वयः -हे भरतर्षभ ! जङ्गमेषु विशेषेण मनुष्याः इह क प्रेत्य च कर्मणा वृत्ति अशतुं इच्छन्ति । संस्कृत-टीका - हे भरतर्षभ! हे भरतश्रेष्ठ ! जंगमेषु मलेमत्सु भूनेषु विशेदेण विशेषतः मनुष्याः मानवाः इह अलिन् जगात प्रेत्य परलोके च कर्मणा पुरुषार्थेन एव वृत्तिं आजीविका अभामुं प्राप्तुं इच्छन्ति । अर्थ- हे भरतों में श्रेष्ट : जंगल अर्थात् चलले फिरनेवाले गयों अर्थात् मनुज्ञोंने यहां और मरने के पश्चात् कर्मसेही आजीविकाकी प्राप्ति करनेकी इच्छा करते उत्थालभिजानादि सर्व शान्ति भारत । সন্স প্রাক জব্দ গুণ (FO भाररु बन००२) अन्वयः- हे नारद : सर्वभूमाति उत्थान आभेजापन्ति । कर्मणां लोकसाक्षिक प्रत्यक्षं फर अभाल्सि। संस्कृत-टीका - हे भारद : हेमन्तकुलोत्पन्ना अभूतानि सर्वाणि भूतानि सर्वे प्राणिनः उस्थान अभ्युत्थानं जानन्ति । है
(५१)
तथा च कर्मणां स्वकीयानां पुरुषार्थानां लोकसाक्षिक
जनसाक्षिकं प्रत्यक्षं साक्षात् फलं अश्नन्ति भक्षयन्ति ।
अर्थ- हे भारत ! सब प्राणी उठना जानते हैं ( अर्थात्
अपने उद्धारके लिये उठकर कार्य करना जानते हैं। ) क्यों-
कि कर्मोंका लोकोंकी साक्षीमें प्रत्यक्ष ( फल वे प्राप्त करते
हैं किंवा ) फल खाते हैं।
पाठक इन श्लोकोंका अच्छी प्रकार अध्ययन करें । पद,
अन्वर और अर्थ स्वयं करनेका प्रयत्न करें और संभव हुआ
तो एक बार पढनेके पश्चात् संस्कृत-टीका स्वयं मनसेही
लिखनेका यत्न करें । ऐसा प्रयत्न करनेसेही बड़ा लाभ हो
सकता है।
संधि किये हुए वाक्य ।
हे शार्थ ! नाहं धर्ममयमन्थे र च कथंचन धर्म गएँ ।
कुतः प्रजापतिमीश्वरवाहनवभस्य ? है भारत ! अहमार्ता
प्रलपा मीचि मां विद्धि । भूपश्च विलविष्यामि । त्वं सुमना
में निवांध । हे अभित्रकर्शन ! जानतेह खलु कर्म कर्तव्यम् ।
अकर्माणः स्थावरा हि जीवन्ति, नेतरे जनाः। भरकम !
जङ्गभेषु शेपेण मनुष्य ह च प्रेत्य च कर्मणा वृत्तिमवा-
मुभिच्छन्ति ।
.NELimiRANAMLal
(५२) पाठ १९ अब सर्वसाधारण सकारान्त शब्दोंके रूप बनानेकी विधि बताते हैं। सकारान्तः पुलिंगः 'चन्द्रमस् ' शब्दः । १ चन्द्रमाः चन्द्रमसौ इन्द्रमसः सं० हे चन्द्रमः २ चन्द्रमसम् ३ चन्द्रमसा चन्द्रमोभ्याम् चन्द्रमोभिः ४ चन्द्रमसे चन्द्रमोभ्याम् चन्द्रमोभ्यः ५ चन्द्रमसः चन्द्रमसोः चन्द्रमसाम् ७ चन्द्रमसि चन्द्रमस्सु साधारण रीतिसे इस शब्दके समान सकारान्त शब्दोंके रूप होते हैं। इसी प्रकार निम्नलिखित शब्दोंके रूप बनते हैं- शब्द। वेधस् = विश्व बनानेवाला उशनस् - যুদ্ধ सुमनस् - उत्तम मनवाला सुतपसू = उत्तम तपवाला जातवेदस्: वयोधस् = तरुण मनुष्य प्रचेतस् = ज्ञानी, वरुण पुरोहित कृत्तिवासस् = महादेव पुरुरवस् = राजा पुरुरवा आगरस अंगिरा ऋषि नचक्षस: मनुष्योंका नेता ६ - अग्नि पुरोधस् = (५३) विश्ववेदसू = सब धनसे युक्त, अनेहस् = पापरहित सब ज्ञानसे युक्त वाक्य । १ आकाशे प्रकाशमानं चन्द्रमसं बालकः पश्यति = आ- काशमें प्रकाशमान चांदको बालक देखता है। २ रात्रौ सर्व जगत् चन्द्रमसा एव प्रकाशितम् = रात्रिके समय सब जगत् चांदसेही प्रकाशित होता है। ३ जातवेदसा काष्ठानि दग्धानि-अग्निने लकडियां जलादीं। ४ अंगिरसा ऋषिणा एतत्स्तोत्रं निर्मितम् = अंगिराऋषिने यह स्तोत्र बनाया। ५ उशनाः राक्षसानां पुरोहित:-शुक्र राक्षसोंका पुरोहित । ६ पुरूरवाः स्वर्ग गतः = पुरूरवा स्वर्गको गया। पूर्वोक्त शब्दकी अपेक्षा निम्नलिखित शब्दके रूपोंमें थोडीसी विशेषता है, देखिये- सकारान्तः पुलिंगः 'पुंस्' शब्दः । १ पुमान् पुमांसा पुमांसः सं० हे पुमान् २ पुमांसम् पुंसः ३ पुंसा 'भ्याम् पंभिः ४ पुंसे पुंस्यः ५ पुंसः ६ पुसः पुंसोः पुंसाम् - ? rho (५४) ७ पुंसि पुंसोः पुंसु १ यत्र पुमान् भवति तत्र स्त्री अपि भवति - जहां पुरुष होता है, वहां स्त्री भी होती है। २ पुंसा यत् कर्तुं शक्यते तत् त्वं कुरु - पुरुषने जो करना होता है वह तू कर। ३ पुंसु पौरुषं भवतु - पुरुषों में पौरुष रहे। ४ नगरेषु पुंसां निवासः भवति - नगरों में पुरुषोंका निवास होता है। अब हकारान्त शब्दोंके रूप बताते हैं - हकारान्तः पुलिंग: ' अनडुङ् ' शब्दः । १ अनड्वान् अनड्वाही अनड्वाहा सं० हे अनड्वन् २ अनड्वाहम् अनडुहः ३ अनडुहा अनडुट्याम् অবাক ४ अनडुहे अनडुद्भयः ५ अनडुहः अनड्डहोः अनड्डहाम् ७ अनडुहि अनडुत्सु cho हे ६ वाक्य । १ अनड्वान् यवसं भक्षयति = बैल जौ खाता है। २ अनडुहा जलं किं न पीतं? = बैलने जल क्यों नहीं पिया?
पाठ २०
पूर्वपाठोंमें दिये श्लोकोंका सरल संस्कृत संधिपूर्वक इस
पाठमें दिया जाता है। अब इसका अध्ययन पाठक करें-
१ तत्र अनडुद्भिः क्षेत्रस्य विनाशः कृतः- वहां बैलोंने
खेतका विनाश किया।
२ अनडहां चर्मणा चर्मकारैः पादत्राणं क्रियते = बैलोंक
चमडेसे चमारोंद्वारा जूता किया जाता है ।
संस्कृत-वाचन-पाठः ।
सततं तेजो न श्रेयः, नित्यं क्षमाऽपि न श्रेयसी, हे तात!
इत्येतद् द्वयमसंशयं विजानीहि ।
हे तात ! यो नित्यं क्षमते स बहून्दोषान् विन्दति ! एनं
भृत्याः परिभवन्ति तथाऽरच उदासीना भवन्ति ।
आपे चास्य सर्वभूतानि कदाचन न नमन्ते । तस्माद्ध
लात ! नित्यं क्षमा पण्डितैरपवादिता।
ते हि भृत्या अवज्ञाय बहुदोषतां भजन्ते। अस्य च
वित्तान्यादातुमल्पचंतसः प्रार्थयन्ते ।
यानं वस्त्राण्यलंकाराञ्छयनान्यासनानि च भोजनान्थ
पानानि सर्वोपकरणानि चाचेतसोऽधिकृता यथाकाममाददी-
नन् । भर्तृशासनात् प्रविष्टानि देयानि च न दधुः ।
हे पार्थ ! धर्म नावमन्ये, न च कथंचन गहें । कुतः
जापतिमीश्वरमेवाहमवमस्ये ?
(५६) हे भारत ! अहमार्ता प्रलपामीति मां विद्धि । भूयश्च विलपिष्यामि । त्वं सुमना मे निबोध । हे अमित्रकर्शन ! जानतेह खलु कर्म कर्तव्यम् । अकर्माणः स्थावरा हि जीवन्ति, नेतरे जनाः। हे भरतर्षभ ! जङ्गमेषु विशेषेण मनुष्या इह च प्रेत्य च कर्मणा वृत्तिमवाप्नुमिच्छन्ति । हे भारत ! सर्वभूतान्युत्थानमभिजानन्ति । कर्मणां लोक- साक्षिकं प्रत्यक्षं फलमश्नन्ति । पाठक इन वाक्योंको बार बार पढें और उनका अर्थ जाननेका यत्न करें। यदि प्रयत्न करनेपर भी किसी वाक्यका अर्थ न समझा तो पूर्व पाठोंमें उस वाक्यका अर्थ देखें और समझें । वहां इन वाक्योंके पूर्ण अर्थ दिये हैं। अब इस पाठमें इन वाक्योंके समास दिये जाते हैं, उनका अच्छी प्रकार अभ्यास करें- समासाः। १ अमंशयं - न विद्यते संशयः यत्र तद् असंशयं ( संशयरहित) २ सर्वभूतानि- सर्वाणि च तानि भूतानि । (सब भूत) ३ बहुदोषता- बहवः दोषाः बहुदोषाः। बहुदोषाणां भावः बहुदोषता। (बहुत दोष होना) ४ अल्पचेता:- अल्पं चेतः यस्य सः अल्पचेताः । (छोटे दिलवाला) (५७) ५ सर्वोपकरणानि - सर्वाणि च तानि उपकरणानि सर्वोपकरणानि । ( सब साधन ) ६ अचेतसः- न अस्ति चेतः अस्य सः अचेताः। (बुद्धिहीन);७ यथाकाम-कामं अनतिक्रम्य इति यथाकामं । ( इच्छानुकूल ); ८ भर्तृशासनं - भर्तुः शासनं भर्तृशासनं । (स्वामीकी आज्ञा); ९ प्रजापतिः-प्रजायाः पतिः। (प्रजाका पालक); १० ईश्वरः-ईशेषु वरः । (ईशोंमें श्रेष्ठ); ११ सुमना:- सुष्ठु मनः यस्य सः । (उत्तम है मन जिसका); १२ अमित्र- कर्शन:- न मित्रः अमित्रः अमित्राणां कर्शनः। (शत्रुओंका नाशक); १३ भरतर्षभ:-भरतषु ऋषभः (भरतों में श्रेष्ठ) पाठक इन समासोंका उत्तम अभ्याम करें। यह अभ्यास अत्यावश्यक है, इसीलिये दिया जाता है । किस सामासिक पदका किस ढंगसे विवरण किया जाता है, यह ध्यानपूर्वक देखकर उसको ठीक प्रकार स्मरण रखें। संस्कृतमें स्थानस्थानपर सामासिक पद आते हैं, इस कारण इस अभ्यासकी अत्यंत आवश्यकता है। इस अभ्याससे पाठक यह जान सकेंगे कि समासका अर्थ किस प्रकार होता है और उसको खोलना कैसा चाहिये ।
(५८) पाठ २२ तस्मात् न त्वं एवं शोचितुं अर्हसि । वयस्यभावेन ते हितं ब्रवीमि, ने उपदिशामि । स राघवः एवं मधुरं सान्त्वितः सुग्रीवेण, अश्रुपरिक्लिन्नं मुखं वस्त्रान्तेन प्रमार्जयत् । तदा सुग्रीववचनात् प्रकृनिस्था काकुत्स्थः सुग्रीवं संपरिष्वज्य इदं अब्रवीत् । हे सुग्रीव ! स्निग्धेन हितेन वयस्येन यत् कर्तव्यं तत् अनुरूपं युक्तं च त्वया कृतम् ! एषः अहं च त्वया प्रकृतिस्थः नीतः। किन्तु मैथिल्याः परिमाणे त्वया यत्नः कार्यः । अतः तुझे इस प्रकार शोक नहीं करना चाहिये। मित्रताके भावसे तेरे हितकी बात करता हूं। उपदेश नहीं दे रहा । इस प्रकार सुग्रीवसे पिठासपूर्वक सान्त्वन दिये हुए उस राघवने आंसुओंस भीगे हुए मुखको वस्त्रके किनारेसे पौंछा। तब सुग्रीवके बचनसे अपने स्वभारको प्राप्त हुआ हुआ राम सुग्रीत्रको आलिङ्गन करके यह बोला । हे सुग्रीव ! प्रिय । हितकारी मित्रको जो करना चाहिये उसके लायक तूने किया। यह मैं तेरेद्वारा अपनी प्रकृति अर्थात् स्वभावको वास्तविक स्थितिको-लाया गया हूं। परन्तु सीताकी खोजमें तुझे प्रयत्न करना चाहिये ।
(५९) मया च त्वप्रियार्थ यत् कर्तव्यं तत् विस्रब्धेन उच्य- ताम् । ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः शुभया गिरया उवाच । अहं भ्रात्रा विनिकृतः हृतभार्यः ऋष्यमूकं चरामि । ततः अनाथ- स्य मम अपि त्वं प्रसादं कर्तुं अर्हसि । ततः काकुत्स्थः प्रहसमानः 'अद्य एव तव भार्यापहारिणं आत्मशरैः वधिष्यामि' इति सुग्रीवं सान्त्वयन् प्राह । और मुझे जो तेरा प्रिय करना चाहिए, वह तू विना संकोचके कह । तब प्रसन्न हुआ हुआ सुग्रीव शुभ वाणीसे वोला- 'मैं भाईसे निकाला हुआ, जिसकी स्त्री हरण कर ली गई है ऐसा ऋष्यमूकपर विचर रहा हूं। इसलिए अनाथ मुझपर तू कृपा करनेयोग्य है।' तब राम हंसता हुआ 'आजही तेरी स्त्रीके हरनेकालेको अपने बाणोंसे मार डालूंगा' इस प्रकार सुग्रीवको सान्त्वना देता हुआ बोला। संधि किये हुए वाक्य । १ गृहिभिः पञ्चमहायज्ञा अवश्यं करणीयाः। गृहिमि- रवश्यं करणीयाः पञ्चमहायज्ञाः । पञ्चमहायज्ञा गृहिभिरवश्यं करणीयाः। २ पूर्णिमायां शाशिनः प्रकाशो वर्णनीयो भवति । शशिनः प्रकाशो वर्णनीयो भवति पूर्णिमायाम् । भवति पूर्णि- मायां वर्णनीयः प्रकाशः शशिनः । :
(६०) पाठ २२ शूर्पणखायाः पञ्चवट्यां आगमनम् । ततः पञ्चवटीं गत्वा रामः दीप्ततेजसं भ्रातरं उवाच । अयं देशः समः पुष्पितैः तरुभिः वृतः। इह रम्यं आश्रमपदं कर्तु अर्हसि । इयं गोदावरी पुष्पितैः तरुभिः वृता रम्या हंसकारण्ड- वाकीर्णा चक्रवाकोपशोभिता नातिदूरे दृश्यते । मयूर- नादिताः रम्याः प्रांशवः बहुकन्दराः सौम्याः फुल्लैः तरुभिः आवृताः गिरयः अदूरे दृश्यन्ते । शूर्पणखाका पञ्चवटीमें आना । तब पञ्चवटीको जाकर राम तेजस्वी भाईसे बोला। यह भूमि ऊंची नीची न होकर एकसी खिले हुए पुष्पोंवाले वृक्षोंसे युक्त है। यहां सुन्दर आश्रमस्थान बनाना चाहिए। यह गोदावरी नदी खिले हुए फूलोंवाले वृक्षोंसे युक्त, सुन्दर, हंस- कारण्डव पक्षियोंसे व्याप्त, चक्रवाकसे शोभित, पासहीमें दिखाई देती है। मयूर जिनमें बोल रहे हैं, जो रम्य हैं,ऐसे ऊंचे ऊंचे तथा जिनमें बहुतसी गुफायें हैं, तथा जो सुन्दर हैं, जो खिले हुए फूलोंसे युक्त वृक्षोंसे ढके हुए हैं, ऐसे पहाड पासहीमें दिखाई देते हैं। - - (६१) एवं रामेण उक्तः सुमहाबला लक्ष्मणः आचिरेण भ्रातुः आश्रमं चकार । तस्मिन् बहुफले देशे स धर्मात्मा सुखी सीतया लक्ष्मणेन च सह कंचित् कालं न्यवसत् । अथ एकदा दशप्रविस्य रक्षसः भगिनी शूर्पणखा नाम तं देशं आसाद्य, महाबाहुं, पद्मपत्रायतेक्षणं, गजविक्रान्तयमनं, जटामण्डल- धारिणं, सुकुमारं, महासत्त्रं, इन्दीवरष्याम, इन्द्रोपमं राम दृष्ट्वा काममोहिता बभूव । तां तू शूर्पणखां रामः अवगता- न्तर्भावः स्मितपूर्व श्लक्ष्णया वाचा इदं अब्रवीत- इस प्रकार रामद्वारा कहे गये बहुत बलवाले लक्ष्मणने शीघ्रही भाईका आश्रम बना दिया। उस बहुत फलवाले देशमें धर्मात्मा, सुखी, सीता और लक्ष्मणके साथ कुछ समय- तक रहा । इसके बाद एक दिन राक्षस दशग्रीवकी शूर्पणखा नामवाली बहिन उस देशको प्राप्त होकर, लम्बी लम्बी भुजाओंवाले, कमलके पत्तेके समान बडी बडी आंखोंवाले, हाथीकी चालके समान गतिवाले, जटासमूहको धारण किए हुए, छोटी उमरवाले, बहुत पराक्रमवाले, नील कमलके सदृश श्याम, इन्द्रकी उपमाके योग्य रामको देखकर काममोहित हो गई। जिसने अन्दरका भाव जान लिया है ऐसा राम उस शूर्पणखाको मुस्कराकर चिकनी वाणीसे , यह बोला- पाठ २३ कृनदारः असि । इयं दयिता मम भार्या भवति । अतः हे विशालाक्षि ! एनं भ्रातरं भर्तारं भज । ' इति रामेण सा काममोहिता राक्षसी प्रोक्ता रामं विसृज्य सहसा लक्ष्मणं अब्रवीत् । ' ते अस्य रूपस्य अहं वरवर्णिनी भार्या युक्ता । मया सह सुखं सर्वान् दण्डकान् विचरिष्यसि ।' वाक्य- कोविदः सौमित्रिः सुतः शूर्पणखां स्मित्वा युक्तं उवाच- 'कथं मे दासस्य त्वं दासी भार्या भवितुं इच्छसि ? ' इति । | लक्ष्मणेन उक्ता परिहासाविचक्षणा तद्वचः सत् मेने। - मैं 'मैंने स्त्री की हुई है। यह प्यारी मेरी स्त्री है । अतः हे विशाल आंखोंवाली : उस आईलो भर्ता प्राप्त कर।' इस प्रकार वह कालमोहित राक्षसी रामद्वारा कही गई उसे छोडकर एकदस लक्ष्णन बोली-रे इस रूपके लायक सुन्दर- वर्णवाली भार्स होनेयोग्य हूँ। मेरे साथ तू सुखपूर्वक सारे दण्डकारण्य में विचरण कर सकेगा।' वापी बाल में पांडित सुमित्राकः पुत्र तब हंसकर शूणखाको उचित बोला- 'क्यों मुझ दासकी स्त्री बनकर दासी बनना चाहती है ? प्रकार वह हंसीको न समझनेपाली लक्ष्मणसे कही गई, उसके वचनको सत्य मानने लगी।
' इमां
पर्णशालायां उपविष्टं रामं च गत्वा उवाच--
विरूपां असती कराला भार्यां वहन् न मां त्वं बहुमन्यसे,
तस्मार अद्य इमां मानुषी तव पश्यतः एव भक्षयिष्यामि ।
ततशनने सपत्ना त्वया सह यथासुखं विचरिष्यामि।' इत्युत्क्वा
मुद्धा सा अभ्यधावत् । तां मृत्युपाशप्रतिमा आपतन्ती
महाबलः रामः निगृह्य कुपितः लक्ष्मणं अब्रवीत् । 'सौमित्रे !
करैः अनाः कथंचन अपि परिहासः न कार्यः । पुरुषव्याघ्र !
इमां राक्षसी विरूपाय अहति ।।
होने
.
और पर्यशालामें बैठे हुए रायके गस जाकर बोली-
कुरूप, जो लती नहीं है, भयंकर है, ऐसी इस भाषाके
में हुए तू मेा आदर नहीं करता, इसलिये इमानुपीका
आज देखते खदे होता ऊगी। सब लपत्नीस
रहिन हुई हुई है। साथ सुरूपूर्वक विचरण करूंगी।
कहकर बहुत ही आई
वह दौडी । उस मृत्युके
जालझे हर आ पडली हुईको आसपलवान रामने पकडकर
क्रोध, आकर लक्षणसे कहा- 'हे सौनिने ! क्रूर असायों से
किसी प्रकार भी हंसी नहीं करनी चाहिये। हे पुरुषटप्पाघ्र!
इस राक्षसीको विरूप कर ।'
"
(६४)
इत्युक्तः लक्ष्मणः क्रुद्धस्य रामस्य पश्यतः खड्गं उद्धृत्य
तस्याः कर्णनासे चिच्छेद । निकुत्तकर्णनासा घोरा सा
विस्वरं विनद्य यथागतं प्रदुद्राव ।
इस प्रकार कहे गये लक्ष्मणने क्रोधित रामके देखपा हुए
तलवार उठाकर उसके नाक कान ट डाले। नाकबान
जिसके कट गए हैं ऐसी भयानक वह बुरी तरह चिल्लाती
हुई जहांसे आई थी वहां दौड गई।
समासाः।
१ दीप्ततेजाः - दीप्तं तेजः यस्य सः- (अति तेजम्बी
२ हंसकारण्डवाकीर्णा- हंसाश्च कारंडवाचं हंसकारंड का।
हंसकारंडवैः अवकीर्णा - (हंस-कारंडवसे व्याप्त)
३ चक्रवाकोपशोभिता-चक्रवाकैः उपशोभिता ( चक्र
वाक पक्षियोंसे सुशोषित )
४ मयूरनादिता:- मयूरैः नादिताः(मोरों के शब्दोंसे युक्त)
५ बहुफले- बहूनि फलानि यस्मिन् ( बहुत फलवाले)
६ दशग्रीवः- दश ग्रीवा यस्य सः (दश मुखवाला)
७ महाबाहुं- महान्तौ बाहू यस्य (लम्बी भुजा वाला)
८ पनपत्रायतेक्षणं- पद्मपत्रमित्र आयते अक्षिणी यस्य
( कमलके पत्तेके समान बडी आंखोंवाला)
ma-n
गीताका राजकीय तत्वालोचन लेखक-पं श्री. दा. सातवळेकर, ' गीतालंकार' भगवद्गीताकी आलोचना धार्मिक तथा आध्यात्मिक दृष्टिम करनेकी रीति सुप्रसिद्ध है। आजतक भगवद्गीताकी आलोचना धार्मिक तथा आध्यात्मिक दृश्सेि बहुतोंने अनेक बार की है । इस पुस्तकम गीताकी आलोचना राजनैतिक दृष्टि से की है। भगवद्गीता अध्यात्मशास्त्रका ग्रंथ है, इसमें संदेह नहीं है । परन्तु अध्यात्म- शास्त्र केवल परलोकका ही विचार करता है, ऐसा कहना अशुद्ध है। वैदिक धर्मकी परंपरासे सब शास्त्रोंका आधार अध्यात्मशास्त्र है। इसलिये राजनैतिक विचारोंका आधार अध्यात्मशास्त्र कैसा है, यह बात आजकल के दिनोंमें अधिक स्पष्ट होनी चाहिये । इस हेतुसे ही इस पुस्तकमें यह बताने का यत्न किया है और बताया है कि भगवद्गीताका सिद्धान्त वैदिक राज्यशासनके लिये किस दृष्टिसे अनुकूल है। इस पुस्तकमें अन्यात्मशास्त्र के आधार पर राज्यशासन किस तरह चल सकता है, इसका विचार किया है । आशा है कि यह लेखमाला भगवद्गीतापर नया प्रकाश डालेगी और हमारे आर्यशास्त्रोंके अन्दर जो गुह्य विद्या है, उसका प्रकाश करेगी। इसमे निम्नलिखित लेख है--(१) कुरुक्षेत्रकी घोषगा, (२) भगवदगी ताकी कुछ संज्ञाओंका पारिभाषिक अर्थ, (३) सब विश्व एक ही अखण्ड जीवन है, ( ४ ) ईश्वर के विश्वरूपदर्शनका मनुष्यके व्यवहारपर परिणाम , (५) अनन्य- योग, (६) भागवत राज्यशासन, (७) कर्मयोग, (८) क्या कर्म- फलत्यागसे व्यवहार हो सकता है ? (९) योग और व्यवहार, (१०) श्रीमद्भ- गवद्गति का ध्येय क्या है ? पृष्ठसंख्या २२० मू. २ ) रु. तथा डा. व्य. ॥ ) . . मंत्री-स्वाध्याय-मण्डल, 'आनन्दाश्रम किल्ला-पारडो, जि. सूरत
सचित्र
वाल्मीकि रामायण
बालकांड, अयोध्याकांड ( पूर्वार्ध तथा उत्तरार्ध ),
सुंदरकांड और अरण्यकांड ये ५ पुस्तक तैयार है।
किष्किन्धाकांड छप रहा हे।
रामायणके इस संस्करणमें पृष्ठके ऊपर श्लोक दिये है, पृष्ठके
नीचे आधे भागमें उनका अर्थ दिया है और आवश्यक
स्थानों में विस्तृत टिप्पणियां दी हैं। जहां पाठके विषयमें सन्देह
है, वहां सत्य पाठ दर्शाया है।
इन काण्डोंमें रंगीन चित्र हैं और कई साद चित्र है।
जहातक की जा सकती ह, वहांतक चित्रोंसे बड़ी सजावट
इसका मूल्य- सात काण्डोंका प्रकाशन १० भागों में
होगा । प्रत्येक भाग करीब करीब ५०० पृष्ठोका होगा। प्रत्येक
भागका मूल्य ४) रु. तथा डा. व्य. रजिस्ट्रीसमेत ॥3)
हागा । यह सब व्यय ग्राहकोके जिम्में रहेगा । प्रत्येक भागका
मूल्य ४) रु. है, अर्थात् सब दसों भागोंका मूल्य ४०) रु.
और सबका डा. व्यय ६) रु. हैं ।
। मंत्री स्वाध्याय-मंडल, किल्ला-पारडी (जि. सूरत)
-
No text on this page.