·No text on this page.

·THE KUPPIKWAMY SASTR
RESEARCE!" TIT:176.
RA RH ROAD. MADRAS..
Dr. V. Baravan, M.A., Ph.d.
Professor of Scoirit (Retd)
7, Srikrishnapuruin Street,
Royapettah, Madras-000014.

·No text on this page.

·Int nurr,:v RESELOCTITUTE MRH ROAD. MADRAS- Reprinted from the Annals of Oriental Research of the University of Madras Volume XIV 1957-58 Dr. V. Raghavan, M.A., Ph.d Professor of Susirit ( Retit ) 7. Srikrishnupurain Street, Royapettah, Madrid-000014. NYAYA DĪPĀVALĪ with 2 Commentaries BY S. SUBRAMANIA SASTRY, Lecturer in Sanskrit, University of Madras.

·No text on this page.

·NYĀYADĪPAVALT Nyuyadiparali is an important independent work on the Advaita, treating of the unreality of the Universe, by Sri Anandabodhacharya. Commenting upon karika 4 of Chapter II of Sri Gauda pada's Mandūkyakarikas which runs- अन्तःस्थानात्तु भेदानां तस्माज्जागरिते स्मृतम् । यथा तत्र तथा स्वप्ने संवृतत्वेन भिद्यते ॥ Sri Sankaracharya gives the syllogism-"The Universe is unreal, because of being perceptible. All that are perceptible are unreal like objects of dream - cognitions and illusions. The universe which is also perceptible must be unreal” This syllogism is discussed and amplified in Nyarvadı pavali. Though the unreality of the universe is asserted by Sruti texts like 'Nehancinăstikinchana' etc. the great Acharya thinks that inference is indispensable to strengthen the predicates of the Śrutis which do not end in mere assertion of facts but which bung about the realization of Brahman The Sruti itself seeks the . Ip of inference when it says “Atman should be hcard and reflected upon.” It is here that Sri Sankara first propounded this syllogism so famous in all later Vedantic works, In amplifying this syllogism Anandabodhacharya rejects all possible fallacies pertaining to Paksha the minor term Sadhya the major term and helit the middle term. He points out with authority that perceptibility and reality do not go together and that which is perceptible say the shell-silver, is unreal. The major opponent to this syllogism in the time of the author was Prabhākara who advocated the theory of Akyāti that no cognition is illusory, all cognitions being always in conformity with their objects. Thus holds Prabhakara there is no object called shell-silver on the analogy of which the unreality of the universe can be inferred, In refuting Prabhākara, our author analyses Akhyati in all possible ways and proves that it is not sound. Sri Vyasa Thirtha and other later authors who repudiated the reasonings contained herein were answered by Madhusudana Sarasvati in his Advaita Siddhi and by Brahmananda in his Chandrika.

·ii The Author Anandabodhacharya who quotes from Vimuktatman's Istasiddhi (1050 A.D.) must have lived after him and prior to Anandanubhavacharya, (1150) the author of Nyayaratnadipavali who quotes from Anandabodha's Nyayamakaranda. From his reference to Vimuktatman as guru in his Pramā amalā! Prof Hiryanna suggests that Anandabodha might have been a disciple of Vimuktatman'. Other works of Anandabodha so far known are Pramāṇamală, Nyāyamakaranda and Sābdanirnaya Vyākhyā. The Commentaries Two commentaries for this work are found in the Oriental libraries one by Anubhuti Swarupa and the other by Sukha prakasa. Both are excellent commentaries, being very helpful to the reader in finding out the purport of Anandabodha's terse style. Regarding Anubhutiswarupacharya and his works reference may be inade to Dr. V. Raghavan's "Anubhutiswarupacharya" in J. 0. R. I. He lived before Amalananda (1250). In some manuscripts the work begins with 'Nyayadıpavali Vyakhya by Narendranagri.' But this is incorrect as the last verse of the work and the Colophon clearly show that it is from the pen of Anubhutiswarupa. The author of the sccond commentary is Sukhaprakasa. He is referred to by Amalananda as his preceptor (Vidyaguru). Thus being an elder contemporary of Amalananda he must have lived between 1200 and 1250 A.D Manuscript Materials The press copies of the manuscripts of these threc works which were prepared and collated with manuscripts from B.O.R.I. Adyar and Benares, by the late Dr. T. R. Chintamani were handed over to me by Sri P. S Ramasastri of the Madras Sanskrit College. I took pains to go through them and adopt the most appropriate readings ignoring the spurious and incorrect ones. S. SUBRAHMANYA SASTRI. 1. gacelet : P. 28. Pramanamala with 2 commentaries -Advaita Sabha Series No. IO 2. See Introduction to Işța Siddhi P. xjii.

·Dr. V. Raghava, 11. A. The
Professor of S
... (!"..
7. Srikrishnapur...ll Sunice
Royapettah, Mudrus-DUWLA,
॥ न्यायदीपावलिः ॥
॥ श्रीमदानन्दबोधभट्टारकविरचिता ॥
जगदकुरकन्दाय विशदानन्दमूर्तये ।
गलिताखिलभेदाय नमः शान्ताय विष्णवे ॥
॥ श्रीः ॥
न्यायदीपावलीव्याख्या
॥ नरेन्द्रनगरीविरचिता ॥
करोतु तुरगग्रीवो माकरः करुणां मयि ।
सुरासुरशिरोहारिरनभ्राजिपदाम्बुजः ॥
अनन्तमणिरत्नानामाकरापारसागरान् ।
गरीयसो गुरुन् नौमि स्वान्तमोहापहारिणः ।।
श्रीमदानन्दबोधस्य विबुधानन्ददायिनः ।
न्यायदीपावली टीका प्रथनाय प्रतन्यते ॥
तत्रादौ तावत् न्यायदीपावल्याख्यं प्रकरणं चिकीर्षुराचार्यः चिकीर्षितप्रकरणस्या-
विनेन परिसमाप्तिप्रचयपरिपन्थिकल्मषविनिवृत्तये विशिष्टदेवतानमस्कारलक्षणं मङ्गलमा-
चरति--जगदकुरकन्दायेति ॥ प्रकरणं चेदं शास्त्रस्येति यानि तस्य संबन्धाभिधे-
यादीनि तान्येवास्येति न पृथग्वर्णयितव्यानि । शास्त्रमारामाणेन च भगवता कृष्णद्वैपायनेन
" अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इति ब्रह्मज्ञानं बन्धहेतुनिबर्हणं सूचयता सूचितं बन्धस्य
मिथ्यात्वमिति वर्णितं भगवता भाष्यकारेण अभ्यासभाष्ये । तस्यैव तर्काभिमानिभि-
राक्षिप्तस्य तणैव समाधानार्थमिदं प्रवृत्तमिति शास्त्रकार्यान्तरे स्थितं इत्यारम्भणीयम् ।

·2 ANNALS OF ORIENTAL RESEAROH श्रीः || न्यायदीपावलीटीका॥ [सुखप्रकाशमुनिविरचिता] अद्वैतानन्दसन्मात्रस्वप्रकाशचिदात्मकम् । यमामनन्ति वेदान्ताम्तं नृसिंहतनुं नुमः ॥१॥ यत्पादाम्भोजयुगळचिन्तामृतमयोर्मयः । निरम्यन्ति तमःपत तं नुमश्चित्सुखं गुरुम् ॥ २॥ गुरुवरकरुणाकटाक्षभास्वकिरणविदीर्णतमोदराम्समन्तात् । विगळदखिलदोषतत्त्वसाक्षात्करणकलाकौशला वयं जयामः ॥ ३ ॥ द्वैतद्यन्मतपञ्चकात्मतमसो दसैकतिग्मद्युतिः यः सम्तो टमोहजालविशदानन्दैकबोधाम्बुधिः । ख्यातस्तेन सुखप्रकाशमुनिना श्रीन्यायदीपावली- टीकेयं क्रियते निगूढविकटग्रन्थार्थसम्बोधिनी ॥ ४ ॥ प्रारिप्सितग्रन्थस्याविनेन परिसमाप्तये प्रचयगमनाय शिष्टाचारपरिपालनाय कृतमिष्ट- देवतानमस्कारं प्रकरणस्य विषयसंबन्धप्रयोजनसूचनाय ग्रन्थतो निबध्नाति प्रथमश्लोकेन । अत्र च जीवब्रह्मणोरेकार्थलक्षणविषयप्रतिपादनाय ब्रह्मपदार्थं निदेष्टुं तस्य तटस्थ- लक्षणमाह-जगदङ्कुरकन्दायेति ॥ जगत्कारणत्वेन सर्वज्ञत्वस्योपक्षेपात् ज्ञानरूप- तापि प्रतिपादिता भवति । स्वरूपलक्षणमाह-विशदेति ॥ विशदो निर्मल: आनन्दो मूर्तिः स्वरूपं यस्य स तथा । साधनपारतन्त्र्यानित्यत्वसातिशयत्वराहित्यं नैर्मल्यम् । तथापि कांश्चि- सुखिनः कांश्चिदत्यन्तदुःखिनः सृजतो रागद्वेषादिमत्वमित्यत आह शान.येति ॥ रागद्वेषादिरहितायेति यावत् । प्राणिकृतधर्मापेक्षया वैषम्यमादधानस्य न रागडेपादिमत्त्व- मित्यर्थः । तथापि सृज्यमानेन कार्येण सद्वितीयत्वादद्वैतश्रुतिव्याकोप इत्यत आह--- ·8 दुस्तर्कतिमिरश्रेणीविदारणविशारदाम् । रुचिरां न्यायदीपानामावलिं रचयाम्यहम् ॥ , विशदः शुद्धः न-अत्रैवमक्षरयोजना-- नमस्तस्मै । कस्मै ? विष्णवे । व्यापनशीलाय परमात्मने। निर्विशे- घस्य च नमम्कारादित्यवहारगोचरत्वं नावकल्पत इति जगत्कारणतापन्नम्य तस्यैव तदर्श- यति-जगदकुरकन्दायेति ॥ जगदेवाकरः, तम्य कन्द इव कन्दः, तम्मै जगन्मूल- कारणायेत्यर्थः। ननु जगतो 5 शुद्धिदुःखाद्याक्रान्तत्वात् कार्यकारणयोश्च सालक्षण्य- दृष्टेः ब्रह्मापि तथेत्याशड्क्याह-विशदानन्दमूर्तय इति ॥ आनन्दो मूर्तिरस्येति विग्रहः । ननु तर्हि पूर्वापरविरोध इत्याशडक्याह-गलिताखिल- भेदायेति ॥ गलितो विभ्रष्टोऽखिलो भेदः कार्यकारणाद्यात्मकः यस्मात् स तथोक्तः, तस्मै। एतदुक्तं भवति----न पूर्वापरविरोधशङ्काकलकावतारः । मायाद्वारकत्वात् जगन्मूलकारणतायाः, स्वाभाविकत्वाच्चानन्दमूर्तित्वस्येति । अन्ये त्वाहुः- पूर्वाधेन जगन्निमित्तोपादानकारणे ज्ञानानन्दाद्वितीयात्मके ब्रह्मणि वेदान्तानां समन्वयं प्रददर्य तत्रैव विरोधमाशड्क्य पर्यहापदिाचार्यो---गलिताखिल भेदायेति । अत एव च भेदजातम्या- विद्यात्मकस्य विद्यया निवृत्त्युपपत्तौ शान्तसर्वोपद्रवब्रह्मस्वरूपावस्थानं मोक्ष उपपद्यत इत्याह-शान्तायेति ॥ यदुद्दिश्य मङ्गलाचरणमाचरितं तनिर्दिशति-दुस्तकेंति ।। न्याया एव दीपाः; तेषामावलिं पङ्क्ति रचयाम्यहमिति प्रतिजानीते। कथंभूताम् ? रुचिराम् । शोषिताम् । पुनः कथंभूतां ? दुष्टाश्च ते ताश्च दुस्तर्काः; त एव तिमिराणि तमांसि तेणं श्रेणी सोपानपर्वपरम्परा तस्याः विदारणे विशारदां चतुरामित्यर्थः । .. सु-गळिताखिलभेदायेति ॥ जगदकरकन्दाय विशदानन्दमूर्तये विष्णवे इति ब्रह्मपदार्थो निर्दिष्टः। गळिताखिलभेदाय शान्तायेति पदाभ्यां रागादिमत्वसद्वितीयत्वादीनां च लोक- प्रसिद्धजीवधर्माणां निरासेन शोधितः जीवपदार्थ उपक्षिप्तः । यद्यपि गळिताखिलभेदपदेन शान्तत्वमपि नियति । तथापि गोबलीव वित् एकाद्वितीयपदवच्च प्रतिनियतार्थपरतया पौनरुक्तयपरिहार इति मन्तव्यम् । सामानाधि- करण्येन च तयोरेकत्वमुक्तम् । विशदानन्दमूर्तये गळिताखिलभेदायेति पदाभ्यां निरतिशयानन्दप्राप्तिनिश्शेषदुःवनिवृत्तिरपवर्ग इह प्रयोजनममिहितम् इति मन्तव्यम् ।

·ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH .. विवादपद मिथ्या, दृश्यत्वात् ; यदित्य तत्तथा, यथा उभयवाविवादपदं रजतम् ; तथैतत् ; ततस्तथा । विवादस्य अनेकरूपत्वेऽपि साध्यविशेषोपादानेन तद्विशेषसिद्धिः । सत्यविवेकस्य मिथ्याभावस्य साध्यत्वान्नाप्रसिद्धविशेषणता : न-गलिताखिलभेदाय, इत्यनेन सकलद्वैतानृतत्वमवादि विरोधापनुत्तये । तदुपश्रुत्य द्वैतवादिवृन्दता वेदान्तिना अद्वैते विवदमाना वावदीति द्वैतानृतत्वे किं मानमिति । तत्प्रति- बोधायेदमनुमान प्रयुज्यते---विवादपदं मिथ्येति ॥ विवादपदग्रहणं प्रपञ्चैकदेशे सिद्धसाधनताव्युदासार्थम् । तत्रापि नैयायिकानुसारेण पञ्चावयवं प्रयोगमारचयति स्माचार्यः । मीमांसकानुसारेण त्र्यवयवमारचयितव्यम् ; बौद्धानुसारेण तु द्वयवयवमिति विभागः । तत्र प्रथम प्रतिज्ञानिर्देशः । तलक्षणं च प्रतिपिपादयिषया पक्षवचन प्रतिज्ञेत्याहुः । परसिद्धान्तलक्षणानि मन्दमतिव्युत्पादनाय लिख्यन्ते, तदर्थत्वात्प्रया- सस्य । दृश्यत्वादिति । द्वितीयो हेत्ववयवः । तलक्षणं च साधनत्वख्यापक लिङ्गवचनं हेतुरिति । यदित्थं तत्तथेति। यदृश्य तन्मिथ्या इत्यन्वयव्याप्तिं कथयति । तलक्षणं च साध्यसामान्येन साधनसामान्यस्य व्याप्तिरन्वयः इति । यथोभयवाद्यविवाद- पदमिति । उदाहरणावयवस्तृतीयः अन्वयमुरवेन दृष्टान्ताभिधानं साधोदाहरणं शुक्तिरूप्यादिदृश्यं चेदं विवादपदमिति साधोपनयः । तलक्षणं च दृष्टान्ते सु-एवं कृतदेवतानमस्कारे ग्रन्थमारभते -दुस्तर्केति ॥ सिद्धान्ततर्काणां पूर्वपक्षतः समानबलत्वेनानिर्णायकत्वं दुष्टत्वविशेषणेन परिहृतम् । गळिताखिलभेदत्वमसिद्धम् भेदस्य प्रत्यक्षादिसिद्धतया सत्यत्वादित्याशंक्य तम्य मिथ्यात्वं साधयति----विवादपदमिति ॥ यद्यपि व्यवहारे भट्टमतानुसारिणां ध्यवयवः प्रयोगः समुचितस्तथापि यादृनियम- मास्थाय परः प्रत्यवतिष्ठते तथैव प्रतिपत्तव्यो वादिनापीति निर्णय इति संबन्धमनुसृत्य पञ्चावयवप्रयोग इति मन्तव्यम् । ननु कृतकत्वनित्यत्वादिभेदेन विवादानामनेकरूपतया तद्विषयाणामपि बहुत्वाद्वि- शेषेण धर्मिणो निर्देशाभावादपदार्थक प्रतिज्ञावचनमित्यत आह-विवादस्येति । साध्यविशेषस्य मिथ्यात्वस्योपादाने तदाश्रयत्वं धर्मिणो विशेषप्रतीत्युत्पत्तेर्विवादपदेन च सत्यमिथ्यात्वविवादविशेषस्योपस्थापनान्नापार्थकमित्यर्थः । किं सदसद्वैलक्षण्यं मिथ्या- शब्दार्थः, किंवा परप्रसिद्धान्यथाग्ल्यातिरूपत्वं, प्रथमे अप्रसिद्धविशेषणता परस्मिन्नपसिद्धान्त इत्याशंक्य परिहरति-सत्यविवेकस्येति। सत्यताविवेकस्य, सत्यतानधिकरणस्येत्यर्थः।

·NYAYA DIPAVALI 5 नापसिद्धान्तोऽपि । सत्यमबाध्यम्, बाध्यं मिथ्या-इति तद्विवेकः। प्रतिपन्ने धर्मिणि न-प्रसिद्धाविनाभावस्य साधनस्य दृष्टान्तोपमानेन पक्षे व्याप्तिख्यापकं वचनमुपनय इति । ततस्तथेति ॥ तस्मान्मिथ्येति निगमनम् । उपनयानन्तरं सहेतुकं प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनमिति च तल्लक्षणमाहुः। एवं तावदन्वयव्यतिरेकिणि पञ्चावयवे प्रयुक्ते केचिदाहुः-विवादस्य प्रधानपरमाण्वादिकारणवादस्वयंप्रकाशत्वास्वयंप्रकाशत्वादि- भेदेनानेकविधत्वात् ; कोऽत्र विवादगोचरो धर्मी निर्दिष्टः इति निश्चतुमशक्यत्वात् सन्दिग्धविशेष्यः पक्षाभासः स्यात् इति, तत्राह----विवादस्येति ॥ यद्यपि विवादस्यानेक- रूपत्वं लोके तथापि मिथ्येति साध्यपिशेषग्रहणेन यत्र सत्यत्वमिथ्यात्वाभ्यां विवादः स एव धर्मिविशेषो निश्चेतुं शक्यते इत्यर्थः । ननु तर्हि किमिदं मिथ्यात्वं नाम? किमनिर्व- चनीयत्वम्, आहोस्वित् तुच्छत्वमू ? प्रथमेऽप्रसिद्धविशेषण ना पक्षदोपः । चरमेऽपसिद्धान्ता- पत्तिः इत्याशङ्क्याह -- सत्यविवेकस्येति ॥ मिथ्यात्व नाम परमार्थसत्यत्ववैधुर्य सिपाधयिषितम् ; शुक्तिरूयादिषु प्रसिद्धम् --- इति नोक्तकलङ्ककलावकाश इत्यर्थः। सत्याद्विवेकः सत्यविवेक इति विग्रहः । तमेव स्फुटीकरोति-सत्यमबाध्यमिति ।। सार्वकालिकबाधविरहः सत्यत्वम्, कादाचित्कबाधगोचरत्वं च मिथ्यात्वमित्यर्थः । ननु धर्मी प्रपञ्चः किं प्रमाणेन प्रतिपन्नः किं वा न ? प्रथमे धर्मिग्राहकप्रमाणविरुद्धः पक्षः; चरमेऽपसिद्धविशेप्यता पक्षदोष इत्याशङ्कयाह-प्रतिपन्न इति ॥ प्रतिविम्बवत् सु-किंतत्सत्यं, यद्रूपताऽनधिकरणत्वमिति, तदाह-सत्यमबाध्यमिति ॥ यद्येन रूपेण प्रतिपन्नं तस्य तेन रूपेण निषेधबोधो बाधः, तदविषयस्सत्यः, तद्विपयत्वं मिथ्यात्वं इति विवेकः । अयं च मिथ्याशब्दार्थों नाप्रसिद्धः भ्रान्तिस्थले रजतमित्यादिरूपेण प्रतिपन्नस्य नेदं रजतमित्यादिरूपेण निषेधबोवस्यायथार्थज्ञानवादिमिरङ्गीकारात् भ्रान्तिप्रतीतरूपस्य सर्वस्यानिषेधे भ्रान्तिबाधयोरनुपपत्तेः । किञ्चिदंशबाधस्याभ्युपगमनीयत्वात् । अख्यातिवादे चायथार्थज्ञानस्य साधयिष्यमाणत्वान्नाप्रसिद्धविशेषणतेत्यर्थः । ननु प्रमाणेन प्रतिपन्नस्य प्रपञ्चस्य धर्मित्वे तस्य सत्यतया मिथ्यात्वसाधने प्रतिज्ञा- पदयोाघातः । अप्रतिपन्नत्वे चाप्रसिद्धविशेष्यः पक्षः इत्यत आह---प्रतिपन्न इति ।। प्रतिपन्नमात्रस्य धर्मित्वे व्यभिचारासम्. वेन प्रतिपन्नस्य विशेषणस्य व्यभिचारावारकस्य वैय्यादित्यर्थः। प्रतीतमात्रस्य धर्मित्वे गगनारविन्दादेरपि धर्मित्वप्रसक्तिरित्यत आह- J-A.

·6 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH न्यायप्रवृत्तेः प्रमाणप्रतिपन्न इति असमर्थविशेषणत्वात् नाप्रसिद्धविशेप्यतापि । एतच्चा- श्रयासिद्धिनिरासे निपुणतरं निरूपयिष्यते । न च प्रमाणविरुद्धः प्रतिज्ञातार्थ इति कालातीतोद्धारे। नापि हेतुरसिद्धः, दृश्यत्वस्य पक्षवृत्तित्वनिश्चयात् । प्रमाणदृश्यत्वे वाद्यसिद्धिः श्रान्तिदृश्यत्वे प्रतिवाद्यसिद्धिरिति चेन्न, साधारणप्रयुक्त हेतौ विशेषविकल्पेन निराकरणे सर्वसाधनमङ्गप्रसङ्गात् । , न-प्रतीतिमात्रगोचरे धर्मिणि प्रपञ्चेऽनुमानप्रवृत्तेः संभवात् प्रमाणेनैव प्रतिपन्नो धर्मी वक्तव्यः इति प्रमाणविशेषणस्याकिञ्चित्करत्वान्नाप्रसिद्धविशेप्यता । नापि धर्मिग्राहकप्रमाणविरोध इत्यर्थः । इदमिहाकूतम्– यदि प्रतिपन्नत्वे सत्यपि प्रमाण- प्रतिपन्नल्वाभावापराधेन धर्मित्ववैधुर्यं दृष्टचरं स्यात्, तदा प्रमाणप्रतिपन्नत्वविशेषणमर्थव- द्भवेत् ; न तु तदस्ति । नन्वप्रामाणिकाङ्गसङ्गिनोऽनुमानस्याङ्गिनोऽप्यप्रामाणिकत्व- प्रसङ्गः स्यात् ; न, प्रतिविम्बस्यानुमाने दर्शनात् । परपक्षप्रतिषेधानुमानेऽप्यप्रामाण्य- प्रसङ्गाच्च । किञ्च किं मां प्रत्युदाहियेत, यत्प्रामाणिकाङ्गसङ्गयेव प्रामाशिकम् ? न च सायपर्यनुयोगो व्याप्तत्वाव्याप्तत्वाभ्यां विभागसिद्धेः वक्ष्यमाणत्वात् । अतः प्रतीति- सिद्धस्यानुमानाङ्गतायां न कश्चिदोष इति । किञ्चैतत् प्रमाणप्रतिपन्नत्यविशेषणस्यासमर्थत्वं विस्तरेणाश्रयासिद्धतानिराकरणावसरे निरूपयिप्यतेऽस्माभिः । तथा धर्मिग्राहक- प्रमाणविरोधो नास्तीति च कालात्ययापदिष्टतास्फोटनप्रघट्टके निरूपयिन्यत इत्याह- एतच्चेत्यादिना ॥ एवं तावत् पक्षदोष पर्यहापीदाचार्यः । संप्रति संभाव्यमानसाधन- दृषणानि पराकर्तुं प्रववृते । तत्र स्वरूपासिद्धं तावत् पराकरोति-नापीति ।। अनिश्चितपक्षवृत्तिरसिद्धः इति ह्यसिद्धलक्षणम् । तन्नेह ढोकत इत्यर्थः । किमिदं दृश्यत्वं प्रमाणेन भ्रान्त्या वेति विकल्प्यान्यतरासिद्धिं शङ्कते.-प्रमाणदृश्यत्व इत्या- सु-एतच्चाश्रयेति ॥ निरूपाख्यत्वेन तस्यानाश्रयत्वं न प्रमाणाप्रतिपन्नत्वादिति साधयिष्य- माणत्वात् । न च प्रमाणाप्रतिपन्नत्वादेव प्रकृतस्यापि निरुपाख्यत्वसाधनमर्थकियाकारित्वेन प्रत्यक्षप्रतीयमानतया बाधात् । न चैव सति वचनमात्रेणापि हेत्वादेः सिद्धत्वासिद्धत्वप्रीतिसंभवेन तत्त्वनिर्णय- जयादिव्यवस्थानुपपतिः । तासु तासु कथासु तत्तद्वादिप्रतिवादिमध्यस्थानां त्रिचतुरकक्ष्या- पर्यन्तमनुत्पन्नबाधप्रतीतिसिद्धहेत्वहेत्वादिलक्षणोत्पन्नस्य साधकत्वमसाधकत्वं चेतरस्येति समय- संबन्धेन जयादिव्यवस्थोपपत्तेः। कालत्रये सर्वपुरुषैरवाध्यमानस्य दुर्विज्ञेयत्वात् परास्मित- ·NYAYA DIPAVALI 7 तथा हि-धूमाद्बमध्वजसाधनेऽपि अनेतद्देशकालसंलग्नो धूमो हेतुः, किं वा एतद्देशकालसंलग्नो धूमो हेतुः ? असिद्धिराये ; द्वितीये च साधनशून्यं निदर्शनम् --इति पर्यनुयोगस्याविवक्षितविशेषधूममात्रं हेतुरित्येव परिहारः । स च समः प्रकृतेऽपि । न च प्रमाणागोचरो धर्मीयाश्रयासिद्विरिति सांप्रतम् ; प्रतीतिगोचरमात्रस्याश्रयतोपपत्ती प्रमाणविशेणस्यासमर्थत्वात् । सुरभितासाधने तु गगनारविन्दस्यानाश्रयता न प्रमाण- अपि तु अनुपारव्यत्वात् ; तद्विलक्षणता प्रकृते प्रतीतिसिद्धा । विरहात्; महान- न-दिना । विकल्पसमा जातिरियमिति मन्वानः परिहरति--न साधारण इति ॥ सर्वसावनभङ्ग व्यनक्ति--तथा हीत्यादिना॥ वह्निमान् महीधरः, धूमवत्त्वात्, सवत् इत्यत्रापि यदि देशान्तरादिविशिष्टो धूमो हेतुः तर्हि असिद्विः स्यात् , अपक्षधर्मतया । यदीदानींतनताविशिष्टो धूमो हेतुः तदा साधनविकलो दृष्टान्तः इति पर्यनुयोगसं स्यात् सार्वजनीनस्याप्यस्य साधनस्य भङ्गप्रसङ्ग इत्यर्थः । परः पर्यनुयोग पराकरोति----इति- पर्यनुयोगस्येति ॥ तस्मित्पक्षेऽपि दृक्ककर्मतामात्रं दृश्यत्वम् ; अतः समानः परिहारः इत्याह-स चेति ॥ एवं तावदन्यतरासिद्धिं परिहत्य इदानीमाश्रयासिद्धि- माशय परिहरति—न चेति ॥ नन्वप्रामाणिकस्याश्रयत्वे गगनारविन्दं सुरभि, अरबिन्दत्वात, सरोजारविन्दवत् इत्यस्यापि सदनुमानतापात इत्याशङ्क्याह - सुरमितासाधने त्विति ॥ तुच्छत्वात् तत्राश्रयासिद्धिः तुच्छविलक्षणता तु प्रकृते सु-प्रमणासिद्धत्वस्य युक्तमशक्यत्वादुदीरितप्रतीतमात्रस्य धादिभावे प्रमाणविशेषणस्य वैयर्थ्यमिति आवः । कुम्ादिसत्यतामाहिप्रत्यक्षविरुद्धः प्रतिज्ञातार्थ इत्याशंक्याह-न च प्रमाणेति ।। सत्यत्वस्य दुर्विवेचतया प्रत्यक्षविरोधं कालातीतोद्धारे परिहरिप्याम इत्यर्थः। एवं पक्षदोषान्- परिहत्य हेतुदोषानुदिधीर्षः स्वरूपासिद्धिं तावदपाकरोति-नापीति ॥ अनिश्चितपक्षवृत्ति- रसिद्धः। प्रकृते च दृश्यत्वस्य पक्षवृत्तिनिश्चयान्नासिद्धतेत्यर्थः। स्वरूपासिद्धिर्माभूदन्यतरा- सिद्धिस्तु भवत्येवेति विकल्पपूर्वमाशङ्कते-प्रमाणेति ॥ प्रमाणभ्रान्तिसाधारणदृश्यता- सु-मालहेतुत्वेनान्यतरासिद्धित्वाभावाद्विशेषविकल्पेन च तदुद्भावने प्रसिद्धानुमानभङ्गप्रसङ्गादि- त्यभिप्रेत्य परिहरति-न साधारणेति ॥ अतिप्रसङ्गमेव प्रकटयति- तथाहीति ॥ अनेतदेशकालः पक्षव्यतिरिक्तदेशकालनिष्ठः एतद्देशकालः पक्षसमानदेशकालः । असिद्धिराद्य इति । तर्कातिरिक्तदेशकालवर्तिनो धूमस्य पक्षावृतित्वादसिद्धिरित्यर्थः ।

·8 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH स्वाश्रयघातितया दृश्यत्वहेतुराश्रयासिद्धिमात्मनः स्वयमेवोपपादयतीति साम्प्रतम् । यदि हि आश्रयनिरुपारख्यतापादनमाश्रयघातिता, तन्न, अनभ्युपगमात् । अथ प्रतिपन्नस्य स्वभावानुपमर्दैन सत्यविवेकापरपर्यायधर्मसाधनत्वं ; कथमाश्रयाभावः निरुपाख्यवैलक्षण्यादेवाश्रयतोपपत्तेः । निषेधकहेतोस्तु निषेधात्मनो निरुपारख्यमप्याश्रय एव । यथा हि बन्ध्यासुतो वक्ता न भवति, अचेतनत्वात् , पापाणवत् इति । नावस्तुनि प्रमाणाविषयत्वेन विधिनिषेधयोः शक्यक्रियत्वमिति चेन्न, विधिव्यवहारविरहेऽपि तत्र न-प्रपञ्चेऽनुभवसिद्धेत्यर्थः । प्रकारान्तरेणाश्रयासिद्धिमाशक्य परिहरति---न च स्वाश्रयेत्यादिना ॥ ग्रन्थस्त्वयं स्पष्टार्थः। सत्याद्विवेकः, परिदृश्यमानः प्रपञ्चोऽयं सत्यो न भवतीति । अपरः पर्यायो यस्य बाध्यतालक्षणस्य धर्मस्य तस्य साधनं स्वाश्रयघातित्वं नामेति यदि तव मतं तदा नाश्रयासिद्धिशङ्कावकाश इत्याह--कथमाश्रयाभाव इति ॥ पूर्व प्रपञ्चस्याप्रामाणिकत्वेऽपि निरुपारव्य- वैलक्षण्येनाश्रयत्व प्रत्यपादि संप्रति तु निरुपारव्यस्यापि क्वचिदाश्रत्वं दृष्टम् ; किमु वक्तव्यं सोपारव्यस्येति किंपुनायमभिसन्धायाह-निषेधकहेतोस्त्वित्यादिना ॥ निषेधं करोतीति निषेधकः, तस्य निरुपारव्यमाश्रत इति श्राविते शब्दो न नित्यः, कार्यत्वादित्यत्र व्य िचारःस्यात् तदर्थमाह--निषेधात्मन इति ॥ निषेधात्मनो नवतो हेतोनिरुपारव्यमाश्रय इत्युक्ते नित्यः शब्दः, कृतकत्यात् इत्यत्र व्यभिचारः स्यात् ; तदर्थमाह-निरोधके इति ॥ सु-पक्षनिष्ठधूमस्य सपक्षे अनावात् साधनविकलो दृष्टान्तः स्यादित्यत आह--- द्वितीय इति ॥ पर्यनुयोगसाम्यमभिधाय परिहारसाग्यमाह-अविवक्षितविशेपमिति । प्रमाणप्रतिपन्नस्यैवाश्रयत्वात् प्रकृते चैवनावानभ्युपगमादाश्रयासिद्धिरित्यत आह—न च प्रमाणेति ॥ प्रतीतिगोचरमात्रस्याश्रयत्वे गगनारविन्दादेरपि सुरभितासाधनं प्रत्याश्रयत्व स्यादित्यत आह-सुरभितेति ॥ अनुपाख्यस्यैवानाश्रयत्वप्रयोजकत्वात् प्रमाणविरहोऽ- प्रयोजक इति भावः । तर्हि प्रमाणविरहादनुपाख्यत्वमपि स्यादित्याशंक्य बाधापातान्मैवमित्याह - तद्वि- लक्षणतेति ॥ ननु दृश्यत्वहेतुना बाध्यत्वरूपमिथ्यात्वसाधने प्रपञ्चस्यासत्यत्वपर्यवसानादाश्रय- घातितया आश्रयासिद्धो हेतुरित्याशंक्याश्रयघातित्वं विकल्प्य परिहरति-न च स्वाश्रयेति ।। नाश्रयघातिशब्देन निरुपाख्यत्वापादनमनभ्युपगमात् । ज्ञानबाधयोग्यतासाधने पुनरर्थ- ·XYAYA DIPAVALI निषेधन्यवहारदर्शनात् । तथा च वस्तुबदवस्तुन्यपि नासौ विसंवादी । यवन्तुनि नायमस्तीत्यभिदधीत, तत्र कुत एतदिति पर्यनुयुक्तो यदि हेतु कश्चिदुपाददीत तथा कथमयं व्यवहारमात्र निषेधेत मूकीभावे तु न वादिनः प्रतिस्पर्धी । किञ्च नास्त्येवावस्तुनि निषेधव्यवहार इति वदन्नेवावस्तुनि निषेधव्यवहारमझी- कुरुते। न ह्यन्यो निषेधादर्थो नञः शक्यो निरूपयितुम् । विधिनिषेधव्यवहाराभावे आत्मा न विनाशी कारणवत्त्वाभावादित्यत्र सोपाख्यस्याप्याश्रयत्वं दृष्टमभिप्रेत्यापिशब्दप्रयोगः । आश्रयो न भवतीति न, अपि त्वाश्रय एवेति अयोगव्यवच्छेदार्थ एवकारः । तत्रोदाहरण- माह-~~~यथेति ॥ निरुपारव्यं न कस्यचिद्वयवहारस्याश्रयः प्रमाणाविषयत्वात् । न यदेवं न तदेवम् ; यथा सोपाख्यम्- --इति व्यतिरेकप्रयोगं शक्कते---नावस्तुनीति ॥ दर्शनविरुद्धमनुमानमिति परिहरति-न विधीति ॥ दर्शनं भ्रान्तमिति न वाच्यमित्याह -तथा चेति ॥ किंच निरुपारव्यस्य व्यवहाराश्रयत्वप्रतिषेधपर्यनुयोगादपि तस्य व्यवहारा- श्रयत्वं सिध्यतीत्याह----यद्यवस्तुनीति । निषेधव्यवहारम्य प्रतिषेधलक्षणो व्यवहारः तवापि संमत इत्याह---किंचेति ॥ नन्ववस्तुनि निषेधव्यवहारो नास्तीत्यत्र नत्रो न निषेधार्थता किन्तु " नक्षेनोद्यन्तमादित्यम्" इत्यादिवदर्थान्तरपरतेत्याशङ्क्याह-न ह्यन्य इति ॥ B . क्रियासामर्थ्यस्यानपाकरणान्न निरुपान्यवैलक्षग्येनाश्रयघातित्वमेव नाम्नीत्यर्थः । प्रपञ्चस्य निरुपारव्यवैलक्षण्येनाश्रवत्वसंभवादाश्रयासिद्धिः परिहता, इदानीं निरुपाख्यम्याश्रयासिद्धिनियमो नास्तीति प्रौढवादमवलंब्याह-निषेधकेति ॥ तदेव प्रपञ्चयनि----तथाहीति ।। प्रमाणप्रतिपन्न धर्मिणि अग्निमान् भवति न भवतीति विधिनिषेधव्यवहारयोर्दर्शनादत्र चातथा- भावादेतयारसम्व इति शकते---नावस्तुनीति ॥ विधिव्यवहारा भावेऽपि अनुभवादेव निषेधव्यवहारविषयत्वमङ्गीकरणीयमिति दर्शया । -न विधीति। भवतु व्यवहारस्तथापि नभो नीलमिति व्यवहारवत् स भ्रम इत्याशंक्याविसंवादान्मैवमिति परिहरति-तथाचेति ॥ वस्तुवदिति ।। मूके देवदत्ते वक्तृत्वा वव्यवहारवद्वन्ध्यासुतेऽपि तद्वयवहारो न विसंवादी- त्यर्थः । अवस्तुनो निषेधव्यवहारविषयत्वा नावप्रतिज्ञायां हेत्वभिधाने परस्याप्याश्रयासिद्धि- रुद्धतैव । अनभिधाने च कथायामप्रवृत्तिरेव स्यादिति युक्त्यन्तरमाह-यद्यवस्तुनीति । स्ववचनव्याघातादप्येवमङ्गीकरणीयमित्याह-किंच नास्तीति ।। निषेधव्यवहारो नास्तीति निषेधव्यवहारस्यावस्तुन्यभ्युपगमादिति । नास्तीति नत्रः प्रतिषेधो नार्थः किंतु पर्युदास इत्यत आह-न ह्यन्यइति ॥ अनीक्षणमित्यत्र ईक्षणव्यतिरिक्तक्रियास्वीकारवदन ·10 ANNALS OF ORIENTAL RESEAROH चावस्तुनि मूकताप्रसङ्गः। प्रमाणाविषयत्वेन चावस्तुनि विधिषेधयोरशवयक्रियतेत्युत्तम् । तत्र प्रमाणाविषयत्व, हेतर्य द्यवस्तुनि वस्त, कश्मा,यासिद्धिन र वेत् । यद न वर्तेत कथमय आश्रये यवहारमात्रं निषेधेत ? प्रमाणाविषयत्वावृत्तौ च प्रमाणविषयत्वापातः । न च विधिनिषेधाववधूयान्यप्रकार न्यवहारः। तदुक्तम्- "विधान प्रतिषेध च मुक्त्वा शाब्दोऽस्ति नापरः । व्यवहार : स चासल्स नेति प्राप्तात्र मूकता ।" इति । मनुमानम्य दर्शनविरोधो , प्रतिषध एव नजः मुख्यार्थोऽनीक्षणादौ तु व्रतशदोपक्रमाल्लाक्षणिक इत्यर्थः । तथा चाह म्म भगवान् भाप्यकार: नमश्चेष स्वभावः यस्वसंबन्धिनोऽभावं बोधयति" इति । इतश्चावस्तुनि निषेधन्यवहारोऽभ्युपगन्तव्य इत्याह-विधिनिषेधेति ॥ पूर्व- दर्शितः, इदानीं दृषणान्तरानिधित्सया तदेवानुवदति- प्रमाणाविषयत्वेनेत्यादिना ॥ प्रमाणाविषयत्वादिति हेतु:यदि निस्पारव्ये न वर्तते नदाम्य प्रमाणविषयत्वमेवापद्यत इत्यसिद्धो हेतुः म्यादिति। द्वितीयविकल्पे दृषणान्तरमाह---प्रमाणेति ॥ यदुक्तं विधिनिषेधव्यवहारानङ्ग कारे मूकताप्रसङ्ग इति, नदसत, व्यवहारान्तरसंभवादित्याशड वयाह- न च विधीदि ॥ उक्तेऽर्थे साक्षित्वेन धर्मकीर्तिवावयमाह---तदुक्तमिति ॥ विधान प्रतिषेधं च विहायापरः शान्दो व्यवहारो निषधन्यवहारातिरिक्तव्यवहारविषयत्वानङ्गीकारादित्यर्थः । दृषणान्तरमाह ---विधिनिषेधेति ॥ व्यवहारनिषेधप्रतिज्ञायां हेतुमात्राभिधाने- हेतोराश्रयासिद्धिरुक्ता । संप्रति दृषणान्तरं वक्तुं हेतुविशेषतामापादयति-प्रमाणा- विषयत्वेन चेति ॥ हेतोरवृत्तावपक्षधर्मतया न साध्यसाधकमित्याह-यदि वर्तेतेति ।। दृषणान्तरमाह---प्रमाणेति ॥ प्रमाणविषयत्वाविषयत्वयोः परम्परविरोधादविषयत्वावृत्ती प्रमाणविषयत्वमेव स्यादित्यर्थः । ॥ ननु हानोपादानानिरिक्तोपेक्षाव्यवहारान्तरं म्यादित्याशंक्य शब्दव्यवहारस्य विधि- निषेधत्वान्मैवमिति परिहरति- नचेति ॥ उक्तेऽथै बौद्धानां संमतिमाह-तदुक्तमिति ।। प्रत्यक्षादावुपेक्षादिबुद्भिरूपस्यापि व्यवहारम्य संभवेन शाब्द इति विशेषणम् । आभासेने- नाचेतनत्वादिना सति व्यवहारविषयत्वबाधपदाभावेनैव प्रमाणविषयत्वेन तन्निराकरणात् । तत्रैवाश्रयासिद्विदोषोद्धावनमध्ययुक्तम् । दोषस्योभयत्रापि तुल्यत्वात् इति शकते- ·NYAYA DIPAVALI 11 यदपि मत्तम्-न प्रमाणबुद्धया प्रमाणाविषयत्वाद्युपन्यासो, येन हेतोराश्यासिद्धि- दोषावकाशः ; किन्तु अचेतनत्वादिकमप्रामाणिकमुपन्यस्य परं व्यामोहयन्तं भवन्तं व्यामोहयितुमेवाप्रामाणिकोऽपि जल्पकथायां व्यवहारः। तदुक्तम् अहृदयवाचाम- हृदया एवं प्रतिवाचो भवन्ति " इति । वादकथायां प्रमाणिकव्यवहारमुपेत्या िहितं मूकतैवोचितेति । तदप्यसत् । तथा हि-परं व्यामोहयितुमिति कोऽर्थः ? परमार्थतो वन्ध्यासुतावक्तृत्वानुमानस्यानिराकरणमिति चेत्, सिद्धं नः समीहितम् । वास्तवनिराकरणे नास्ति । - स चासत्सु निरुपाख्येषु नास्तीति चेदुच्यते तदा मूकतैवात्र प्राप्तेत्यर्थः । यदवादि प्रमाणाविषयत्वं हेतु: यद्यवस्तुनि वर्तते तदाप्याश्रयासिद्धिः समानेति तत्परिजिहीर्पया चोद्यमुद्भावयति--- यदपि मतमित्यादिना ।। परव्यामोहापादनं पण्डितानां न मण्डन- मित्याशड्क्याह----अप्रामाणिक इति ॥ छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भः पक्षप्रति- पक्षपरिग्रहो हि जल्पः। तस्य परव्यामोहार्थत्वादप्रामाणिकोऽपि व्यवहारो न विरु यत इत्यर्थः। उदयनोऽपीदं जगादेल्याह--तदुक्तमिति ॥ जल्पे अहृदयवाचामप्रामा- णिकवाचामनाप्तानां अहृदया एव छलजात्यादिरूपाः प्रतिवाचो भवन्तीत्यर्थः । ननु यद्यप्रामाणिकोऽपि व्यवहारः संमवति, तर्हि कथमभिहित मूकतैवोचितेति, तत्राह- वादकथायामिति ॥ प्रमाणतर्कसाधन पलम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्नः पक्षप्रतिपक्ष- परिग्रहो बादः इति लम्य तत्त्वनिर्णयावसानत्वात्तदनुपयोग्यमिधाने मूकताभिधानमित्यर्थः । नचैवमप्रतिक्षा उत्तरान तदपावात्। शङ्कितं मतं प्रत्यारल्याति-- तदप्यसदिति ।। निरुपारख्यम्यापि निषेधव्यवहाराश्रयत्वं संवतीति नोऽस्माकं समाहित सिद्धमित्यर्थः । अथ परस्य व्यामोहापादनं नाम परमार्थतो बन्ध्यासुतो वक्ता न भवतीत्यम्य निराकरणं तत्राह-वास्तवनिराकरण इति ॥ यश्चावोचो जल्पस्य व्यामोहार्थत्वादप्रामाणिको यदपि मतमिति ॥ यथोक्तोपपन्नः छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्गो जल्प इत्यक्षपाद- सूत्राज्जल्पापरनामधेयविजिगीपुकथायां जल्पादीनामपि साधनत्योपन्याससंभावाददोप- इत्यर्थः। आमासेन प्रत्यवतिष्ठमानं प्रत्याभासोपन्यासो युक्त इत्यत्राभियुक्तसंमतिमाह..... तदुक्तमिति ॥ भवतु जल्पकथायामेवं तत्वनिर्णयफलायां तु वादकथायां शिष्टादीन् प्रति नाभासोपन्या- सो युक्त इत्यत आह-वादकथायामिति ॥ प्रश्नस्यायोग्यविषयत्वादनुत्तरमेवोत्तरमित्यर्थः ।

·12 ANNALS OF ORIENTAL RASPAROA तु नायमप्रामाणिको व्यवहारः । न च जल्पेऽपि सर्वस्याप्रामाणिकाद्वयवहारात् व्यामोहः संभवी ; विमलचेतसो वचनमात्रेणाव्यामोहात् ; तत्र जल्पेऽपि मूकता प्राप्तेः । अवक्त- त्वानुमानं तु न व्यामोहहेतुरम्माभिराश्रीयते इति न समौ पर्यनुयोगपरिहारौ । तदेव- मनुपारव्यम्यापि आश्रयतोपपत्तिरिति स्थितम् । कि पुनः सोपाख्यम्यासत्यपि मानसंबन्धे । नापि भागासिद्धः पक्षव्यापित्वात् । नाप्यन्यथासिद्धः, निरुपाधिकत्वात् । न च बाधितत्वमुपाधिः, तस्यैव मिथ्यापदार्थतया साध्यताभिधानात , साध्यम्य चानुपाधित्वात् । , व्यवहारः संभवतीति. तत्राह--न च जल्पेऽपीति ॥ मूढचित्तोहि यत्किञ्चिजल्पिते तूप्णोमास्ते न पण्डित इत्यर्थः । ननु बन्ध्यासुतो वक्ता न भवतीत्यनुमानं त्वयापि परल्यामोहा) उपन्यम्तम् । तत्रापि परं व्यामोहयितुमिति कोऽर्थः ? किं परमार्थतो निरुपाख्यस्यानाश्रयत्वानिराकरणमुत निराकरणम् ? प्रथमे सिद्धं नः समीहितम् । चरमे नायमाप्रामाणिको व्यवहारः इति तावचेद्यं समानम् । यम्तव परिहारः स एवाम्माकमपि भविप्यतीत्याशङ्क्याह----अवक्तृत्वानुमानं त्विति ॥ प्रकृतं निगमयति-तदेवमिति ।। तस्मान्नाश्रयासिद्धिः। तहि दृश्यत्वहेतुः प्रपञ्चान्तर्गतोऽपि स्वात्मनि न वर्तन इति भागासितिरित्याशड्क्याह-नापि भागासिद्धः इति ॥ दृश्यत्वं हि उपाधियोगात्प्रवर्तमान स्ववृत्तितायामपि न क्षतिमावहति । यद्वस्तु तत्स्वातिरिक्तवेद्यमिति व्याप्तिवदित्यर्थः । ननु दृश्यत्वमिथ्यात्वयोः निरुपाधिकसंबन्धाभावादन्यथासिद्ध इत्याशड्क्याह-नाप्यन्येथति ।। दृश्यत्वमिथ्यात्वयोरनौपाधिकसंबन्धादित्यर्थः । पराभिमतमुपाधिमनूद्य पराकरोति-न चेत्यादिना । विवादपदं दोषगभ्यम्, दृश्यत्वात् शुक्तिरूप्यवत् इति । दोषगम्यत्वम्य तदेतद्विकल्प्य दृषयति--तदप्यसदिति ॥ अवक्तृत्वानुमानम्य वस्तुतः किमनिराकरणं उतनिराकरणमिति विकल्पार्थः। द्वितीयं दूपयति–वास्तवेति ॥ परमार्थतो निराकरणस्य प्रमाणाधीनत्वात् अत्राश्रयासिद्धिदोपेण प्रमाणत्वाभावात् । न च भवतोऽप्याश्रयासिद्धि- स्तुल्येति वाच्यम् ; मया प्रमाणप्रतिपन्नस्यैवाश्रयत्वनियमानङ्गीकारादिति भावः । यदुक्तं- परं व्यामोहयितुमुपन्यास इति तदेतद्पयति -- न च जल्पेऽपीति ॥ उत्तमबुद्धीनां व्यामोहाभावात्तद्वयामोहकतया वचनप्रयोगस्य जल्पकथायामनुपपत्तेः। तत्रापि मूकतै पर्यवस्येदित्यर्थः । यदुक्त-परं व्यामोहयंतमिति तदपि नास्तीत्याह---अवक्तृत्वेति । अवान्तरप्रमेयमुपसंहरति----तदेवमिति । ननु दृशेः प्रत्यक्षवचनतया दृश्यत्वादिति प्रत्यक्षग्राह्यत्वोक्तेर्भागासिद्धिः स्यादित्याशंक ·NYAYA DIPATALI 13 नापि दोषगम्यत्वम् , साधनव्यापकत्वात् ; तथाभावे चानुपाधित्वात् ; इन्धनभेद- स्याप्यन्यथा धूमोपाधितापातात् । उपाधिश्च साधनाव्यापकत्वे सति साध्यसमव्याप्तिः । साधनव्यापकत्वादनुपाधित्वमित्यर्थः । तथाभावे चेति ॥ साधनव्यापकत्वे सति उपाधित्वा- संभवादित्यर्थः । विपक्षे दोषमाह-इन्धनभेद यापीति ॥ साधनव्यापकस्याप्युपाधित्वे सत्यानॆन्धनत्वस्यापि धूमोपाधित्वप्रसङ्गादग्निधूमयोरप्यनौपाधिकः संबन्धो न स्यादित्यर्थः । उपाधिलक्षणविरहाच्च न दोषगम्यत्वमुपाधिरित्याह-उपाधिश्चेति ॥ साध्यसमव्याप्ति- रुपाधिः इत्युक्तेऽनित्यः शब्दः सामान्यवत्त्वे सति अस्मदादिबाह्येन्द्रियग्राह्यत्वादित्यत्र कृतकत्वमुपाधिः स्यात् ; तदर्थमाह-साधनाव्यापकत्वे सतीति ॥ तनयः श्यामो मैत्रीतनयत्वात, गृहस्थितमैत्रीतनयवत् इति । अत्र शाकाद्याहारपरिणति- पूर्वकत्वमुपाविरिति । ननु दोपगम्यत्वस्य न साधनव्यापकता, तत्र मिथ्यात्वस्योपाधित्वात् ; न, इतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गात् । तथाहि-दोषगम्यत्वस्योपाधित्वे मिथ्यात्वं साधनाव्या- पकत्वेनोपाधि-वति मिथ्यात्वस्य चोधित्वे सिद्धे दोपगम्यत्वमपि तथैवोपाधिरिति । यथा स मैत्री- तत्रोपलब्धिमात्रवचनत्वान्मैवमिति परिहरति-नापीति ॥ व्याप्यत्वासिद्धिरपि नास्तीत्याह- नाप्यन्यथेति ॥ साधनान्नराधीनसाध्यसंबन्धाभावान्न भवतीत्यर्थः । तत्र हेतुः निरुप वित्वादिति ॥ अस्तु साधनतानिधानं तथापि कथमनुपाधित्वमित्यत आह- साध्यस्य चेति ॥ साध्यम्योपाधित्वे सर्वानुमानः ङ्गप्रसङ्गादित्यर्थः । साधनव्या- पकत्वेऽपि कथमुपाधित्वाभाव इत्यत आह--तथा भाव इति ॥ उपाधिलक्षणरहितत्वा- दित्यर्थः । साध्यव्यापकस्योपाधित्वे दोषमाह--इन्धनभेदस्येति ॥ धूमवत्वेन वह्निमत्वसाधनवदिन्धनविशेषस्यापि साधयितुं शक्यतयास्यानुपाधितावदोषगम्यस्याप्यनुपाधित्व- मित्यर्थः । निरुपाधित्वप्रतिपादनोपयोगितया उपाधिलक्षणमाह---उपाधिश्वेति ॥ साध्यसमव्याप्त इत्येतावन्मात्रा धाने सामान्यवत्वे सत्यस्मदादिबाह्येन्द्रियग्राह्यत्वादनित्य- श्शब्द इति साधने कृतकत्वमप्युयाधिःस्यात् । यत्रानित्यत्वं तत्र कृतकत्वं, यत्र कृतकत्वं तत्रानित्यत्वगिति साध्येन समव्याप्तः, अत उक्त-साधनाव्यापक इति । सामान्यवयापकत्वादिति हेतुना अनित्यत्ववत् कृतकत्वस्यापि साधयितुं शक्यतया साधनाव्यापकत्वाचावेनानुपावित्वमित्यर्थः। साधनाव्यापकत्वमात्रानिधाने चानित्यत्वमात्रा- निधाने चानित्यत्वे शब्दान्यत्वमुपाविः स्यात् । शब्दे सामान्यवत्वादिति हेतुनाऽसत्यपि शब्दानित्यत्वा वेन साधनाव्यापकत्वादत उक्तं, साध्यसमव्याप्त इति ॥ अप्रयोज- , 2-A ·14 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH मिथ्यात्वं मा भूत् , दृश्यत्वं च भविष्यति- इति को दोषः । तथा च विपक्षे बाधकानुकूलतर्काभावात् अप्रयोजको हेतुः इति चेत्, न; सत्यत्वे जडस्य दृश्यत्वानुपपत्तेः । न तावत् स्वदृश्यत्वम्, जडताहानेः स्ववृत्तिविरोभाच्च । नापि स्वातिरेकिदर्शनदृश्यत्वम्, संसर्गानिरूपणात् । न च हक्संसर्गमन्तरेण दृश्यं दृष्टमिति युज्यते, अतिप्रसङ्गात् । संसर्गस्तु न संसर्यतिरेकी, तस्य संसर्गिसंसर्गेऽनवस्थानात् ; असंसगै तत्संसर्ग तस्मात्सूक्तं साधनव्यापकत्वादनुपाधित्वमिति । साधनव्यापकत्वं च स्वसिद्धान्ते दृश्यदृष्टे- रविद्यादोषोत्यतया इत्यवगन्तव्यम् । इदानीं दृश्यत्वहेतोरप्रयोजकत्वं शकते-मिथ्यात्वमित्यादिना ॥ परिहरति -न सत्यत्वे इति ॥ जडस्य दर्शनानुपपत्तेः व्यवहारःङ्गप्रसङ्गो बाधक इत्यर्थः । सत्यत्वेऽपि जडस्य दृश्यत्वं संभवतीति वदन् प्रष्टव्यः---किं स्वयमेव जडः स्वात्मानं पश्यतीति दृश्यत्वं, किं वा स्वातिरिक्तेन दर्शनेन दृश्यत्वमिति ; नो यथापि तदुपपत्ति- रित्याह-न तावदित्यादिना ॥ ननु दृश्यदर्शनयोः संसर्गमन्तरेणापि ज्ञानादेवार्था- कनासो विप्यतीत्याशङ्कयाह-न च दृशीति ॥ अतिप्रसङ्गादिति ॥ घटज्ञानाद्वि- ध्यादीनामवभासप्रसङ्गात् । संबन्धाभावाविशेषादित्यर्थः। अथैतद्दोपभीत्या दृश्यदर्श- नयोः संसर्ग मन्यसे तर्हि संसर्गः संसर्म्यतिरेकी किं वाऽनतिरेकी किं वातिरेकानतिरेकीति पृष्टो भवान् व्याचष्टाम् । क किं स्यादिति चेत् तत्र न तावदाद्योऽनवद्य इत्याह- संसर्गस्त्विति ॥ तत्रापि वक्तव्यं-अतिरिक्तसंसर्गस्य किं संसर्गिभ्यां संसर्गोऽस्ति, कत्वमाशङ्कते--मिथ्यात्वमिति । यथा शब्दलिङ्गेनाकाशसाधने तस्यैव लाघवमने- कत्वे गौरवमनुकूलतर्कप्रतिकूलतकों, नैवै प्रपञ्चस्य सत्यत्वे बाधको मिथ्यात्वे चानुकूलतर्क- उपलभ्यते । (न)बाधकतर्कानुकूलतर्काभावादप्रयोजक इत्यर्थः । परिहरति- सत्यत्व इति ॥ प्रपञ्चसत्यत्वे किं स्वदृश्यत्वमुत परदृश्यत्वमिति विकल्प्याद्यं दूषयति- न तावदिति ॥ स्वप्रकाशत्वेनात्मवजडत्वं न स्यादित्यर्थः । दूषणान्तरमाह--- स्ववृत्तीति ॥ कर्मकर्तृत्वयोरेका विरोधादित्यर्थः। द्वितीयं दूषयति-नापीति ॥ माभूसंसर्ग इति तत्राह--न चेति ॥ घटज्ञानस्याघटेनासंबन्धस्यापि तद्व्यवहार- जनकत्वे पटादिष्वपि व्यवहारजनकता प्रसज्येत । ज्ञानस्य पटं प्रत्यविशेषात् । च पटेन विशेषितत्वमेव विशेषः मूलसंबन्धाभावे तद्विशेषस्याप्यनुपपत्तेः इत्यर्थः । अस्तु तर्हि संबन्ध इत्याशक्य संबन्धिभ्यां मिन्नोऽभिन्नो वा इति विकल्ल्याद्य दूषयति- न - ·NYAYA DIPAVALI 16 इत्यनुपषत्तेः । अनतिरेके वस्तुनी एव इति, न संसर्गों नामेति स्यात् । अतिरेका- नतिरेको तु विरुद्धौ । संयोगादिविकल्पायोगाच्च । न तावत् दृश्यदर्शनयोः संयोगः, दर्शनस्याद्रव्यत्वात् । नापि समवायः, दर्शनस्य आत्मैकगुणाभिमतस्य घटादिना तदयोगात् । तादात्म्यमपि द्रवकठिनवविरुद्धस्वरूपयोडाजडयोः कथं स्यात् ? विषयविषयिभावमपि न तत्त्वतो जानीमः; तस्य हि द्रव्यादिष्वन्त वे सामान्यादिभिः सह न वा ? अस्तित्वे तस्य तस्यान्योन्यः संसर्ग इत्यनवस्था स्यात् ; अतिरिक्तस्य संसर्गस्य संसर्गिभ्यां संसर्गाभावे च तयोः संसर्ग इति न स्यादित्यर्थः। द्वितीयतृतीयविकल्पदूषणं स्पष्टम् । साधारण्येन संसगै दूषणमभिधाय विशेषतो दूषयति--संयोगादीति ॥ दृश्यदर्शनयोः संबन्धः किं संयोगः, समवायो वा, तादात्म्यं वा, विषयविषयि गावो वा, आहो- स्विदेकान्तः करणसंक्रान्तिवैति विकल्पे क्रियमाणे अयोगाचेत्यर्थः। तत्राद्यस्यायोगमाह -न तावदिति ॥ संयोगो हि गुणः ; स च द्रव्याश्रय एव । न च दर्शनं द्रव्यमनिमतमित्यर्थः । द्वितीयं दृषयति-नापीति ॥ अयुतसिद्धानामाधाराधेयभूताना- मिहप्रत्ययहेतुः यः संबन्धः समवाय इति भाष्यते । न च दर्शनं घटाद्याधारं येन तत्र समवेयादित्यर्थः । तृतीयं दृषयति--तादात्म्यमपीति ॥ चतुर्थ दृषयति- विषयविपयिभावमपीति ॥ तत्र वक्तव्यं द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायात्मकं किल वैशेषिकसमये विश्वम् ; तेषु किमयमन्तर्भूतोऽनन्तर्भूतो वा ? प्रथम पराकरोति----तस्य संसर्गस्त्विति ।। संसर्गस्य संसर्गिभ्यामसंबन्धे न तत्संसर्ग इति ताभ्यां विशेषितत्वं न स्यादित्याह---असंसर्ग इति ॥ ीय दूषयति-अनतिरेक इति ॥ अस्तु तर्हि भिन्नाभिन्नः संबन्ध इत्यत आह -अतिरेक इति ।। ननु घटादिषु यादृशो व्यावहारिकः संबन्धस्तादृश एव भविष्यतीत्यत आह-संयोगादीति । आदिशब्देन समवायतादात्म्ये गृह्यते । अदृश्यत्वादिति ।। सत्यवादिना ज्ञानस्य गुणत्वेनाभ्युपगमादित्यर्थः। अस्तु तर्हि विषयविषयिभावः संबन्ध इत्यत आह-विषयविषयिभावमिति ॥ विषयविषयि पावस्य द्रव्यणुणकर्मस्वभावत्वे सामान्यादिपदार्थत्रयस्य ज्ञानेन विषयविषयिभावो न स्यात् , द्रव्यगुणकर्मणां सामान्यादि- पदार्थत्रयवृत्तित्वाभावात् सामान्यादिपदार्थत्रयान्तर्भावे च सामान्यादिप्वेतज्ज्ञानविष- यविषयिभावो न स्यात् । सामान्ये सामान्यस्य विशेषे विशेषस्य समवाये समवायस्य ·16 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH तत्संवेदनस्य संसगों न स्यात् । अनन्तर्भावेऽस्य योगस्य कृतान्तविरोधः । योऽप्यदृष्टादिवशात् कर्मकारकं विषयः तज्जनितं तज्ज्ञानं विषयीति ब्रूयात् , तस्यापीश्वरज्ञानस्याविषयित्वप्रसङ्गः तस्य नित्यत्वात् अस्मदादिज्ञानस्यापि अतीताद्यर्थः हीति॥ विषयविषयिभावस्य द्रव्यादिष्वन्तर्भावे स्वीक्रियमाणे सामान्यादिभिः सह सामान्यादि सवेदनस्य यो विषयविषयि पावलक्षणः संबन्धः स न स्यात् । संबन्धस्याप्याश्रयत्वात् द्रव्यादिषु चान्तभूतस्य द्रव्याद्यात्मकत्वात्, द्रव्यादीनां सामान्याद्याश्रितत्वं अभ्युपगमविपरीत अनिष्ट प्रसज्यते इत्यर्थः। तथाहि-गुणाश्रयो द्रव्यमुच्यते । तत्र विषयविषयिभा- वस्यान्तर्भूतत्वे द्रव्यस्य सामान्याश्रितत्वं अभ्युपगमाविपरीतमनिष्टमापद्यते संबन्धस्य द्विनिष्ठत्वात् ज्ञानाश्रयत्वमप्यापद्यते । तथा सामान्यवानगुणो गुणः संयोगविभागयोः अन- पेक्षकारणं कर्म तदन्तर्भूतत्वे विषयविषयिभावस्य गुणस्य तदन्तर्भूतत्वे विपयविषयि गावस्य कर्मणः सामान्याद्याश्रितत्वप्रसङ्गः ; तथा अनुगतप्रत्ययकारणं सामान्यं तदन्तर्भूतत्वे विषय- विषययिभावस्य सामान्यस्य सामान्याद्याश्रितत्वप्रसङ्गः। तथा व्यावृत्तप्रत्ययकारणं विशेषाः । ते च द्विविधाः । सामान्यविशेषाः घटत्वादयो, नित्यद्रव्यवृत्तयोऽन्त्या विशेषाः, तदन्तर्भू- तत्वे विषयविषयिभावस्य विशेषाणां सामान्याद्याश्रितत्वप्रसङ्गः । तथा समवायान्तर्भूतत्वे विषयविषयिभावस्य समवायस्य तत्संवेदनेन संबन्धो न स्यात् समवायस्य समवाया- श्रितत्वप्रसङ्गात् इति ॥ अन्ये वेवं व्याचक्षते—विषयविषयिभावः किं द्रव्यादित्रिकेऽन्त. भूतः, किं वा सामान्यादित्रिके न तावत्सामान्यादित्रिके, सामान्यादित्रिकस्य नित्यत्वेन विषयविषयिभावस्यापि नित्यत्वापातात् । यदि द्रव्यादित्रिके, तत्राह-तस्य हीति ॥ तदसदित्यत्ये। षट्स्वप्यन्तर्भावस्यानेनैव ग्रन्थेन दृषणे संभवति विकल्प्य बहिर्दूषणा- भिधाने गमकादर्शनात् । तथा वास्तु सर्वथापि परपक्षप्रतिक्षेपात् । ननु द्रव्यादिभिः चापावादित्यर्थः अस्तु तर्हि षट्पदार्थबहिर्भावे को दोष इत्यत आह-अनन्तर्भाव इति ॥ विषयविष- यिभावस्य भावरूपतया षट्पदार्थबहि वेि अपसिद्धान्त इत्यर्थः। न चासावभाव एवान्तर्भूत इति वाच्यम्---अावे अभावान्तराभावेनामावस्यैव विषयत्वानुपपत्तेः । अस्तु तर्हि ज्ञान- ज्ञेययोर्विषयजन्यजनकभाव एव विषयविषयिभाव इति शङ्कते-योऽपीति। अस्यैवार्थस्य एतज्ज्ञानं प्रति जनकत्वमिति नियमः कुत एतदित्यत आह-अदृष्टादिवशादिति ॥ आदि- शब्देन विषयेन्द्रियसन्निकषैश्वरादि गृह्यते। तदेतदव्याप्त्या दूषयति--तस्यापीति ॥

·. 84. RoH ROAD. MADRAS & NYAYA DIPAVALI 17 असंसर्गप्रसंगः नचापरः प्रकारः संभवी । संभवे वा कथं प्रध्वस्तानागतयः तत्संभवः ? न चास्ति संभवः, नास्ति संसर्गी, संसर्गश्चास्तीति । न च दृश्यदर्शनयोः एकान्तःकरणसंक्रान्तिः संसर्गः, चितेः तात्त्विकसंक्रमायोगात् , तेत्यर्थः । तत्संवेदनस्य संबन्धो न स्यादिति किमिति नोक्तं ? सामान्यादित्रयान्तर्भूतस्य द्रव्यादि- त्रयाश्रितत्वसंभवादिति ब्रूमः । द्वितीयपक्षे सप्तमपदार्थस्वीकारः सिद्धान्तक्षयावहः प्रसज्ये- न वस्तुभूतोऽयं संसों येनान्तर्भावानन्तावादिचिन्तावतारः इत्यभिप्रेत्य शङ्कामुद्भावयति—योऽपीत्यादिना ॥ न केवलस्येश्वरज्ञानस्य नित्यत्वाद्विषयजन्यत्वा- भावादविषयित्वप्रसङ्गोऽस्मदादिज्ञानस्याप्यतीताद्यथैः सह संसों न स्यात् अविद्यमानत्वेना- जनकत्वादित्यर्थः । ननु विषयस्य जनकत्वेन चेद्विषयविषयि भावो न घटते मा घटिष्ट तथापि प्रकारान्तरेण भविष्यतीत्याशङ्कयाह-न चापर इति । संसाश्रयो हि संसगों नाम भवति । न चाश्रयाभावेऽप्याश्रित संभवतीति । असं वमेव प्रकटयति-न चास्तीति ॥ पञ्चमविकल्पं दूषयति न च दृग्दृश्ययोरिति ॥ मुद्राप्रतिमुद्रान्यायेन विषयस्यान्तःकरणे यद्यप्यनुप्रवेशः संभवति तथापि दृशो न तात्त्विकमन्तःकरणे संक्रमणं घटत इत्यर्थः । ननु यद्यपि सर्वगतत्वात् कूटस्थत्वाच्च चितेस्तात्त्विकं संक्रमण नोपनीपद्यते तथापि चित्सन्निधानात् तदाकारमन्तः करण संभवतीति संक्रमणमुपर्यत जन्यज्ञानेष्वयं संबन्ध इत्याशंक्य तत्राप्यतिव्याप्तिरेवेति परिहरति---अस्मदादीति ।। तेषां पूर्वक्षणे विद्यमानतया ज्ञानजनकत्वाभावादित्यर्थः। अस्तु तर्हि ज्ञानजन्यफलाधारत्वं विषयत्वं, तज्जनकत्वं विषयित्वमिति तत्राह-नचापर इति । फलशब्देन ज्ञातताभिधाने तत्रैव ज्ञातताजननाद्यनेति नियामकसंबन्धविरहे तस्यातिप्रसक्तत्वात् संबन्धस्वीकारे ज्ञाततो- पन्यासस्य वैयादित्यर्थः । अत्राप्यव्याप्तिस्तदवस्थेत्याह- संभवेति ॥ असम्भव- मेव दर्शयति-नचास्तीति ॥ नचातीतेष्वपि तत्तत्सामान्यस्य विद्यमानतया तत्र ज्ञातता भवतीति वाच्यम् ; आसीदस्ति भविष्यति वृष्टिरित्युक्तरव्यवहारत्वपसनात् । न च ज्ञान प्रतिबद्धहानादियोम्यत्वं विषयत्वं, हानोपादानोपेक्षादिव्यवहारस्य प्रत्येकमव्यापकत्वात्। समुच्चितरूपत्यकासंभवेनासंभवित्वात्। हानादिषु हानान्तरस्वीकारेऽनवस्थापातात्, अस्वीकारे चाविषयत्वादित्यर्थः । सांख्यपक्षमाशंक्य निराकरोति-न च दृश्येति । अन्तःकरणसंबन्धः पारमार्थिको न वेति विकल्प्याद्यं दूषयति-चितेरिति ॥ तत्र हेतुरविक्रियत्वादिति ।

·18 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH अविक्रियत्वात् , अतात्विकसंक्रमेऽप्यलीकसंसर्गप्रसङ्गात् अतात्विकतापत्तिः। दृश्यदृष्टेः असत्यपरसंसगै निरूप्यनिरूपकभावो भवेदिति चेन्न, तथा सति मूलसंबन्धाभावे सौध- सितिनोऽपि परिणततालफलकालिम्ना निरूपणापातात् । अभाववदिति चेत्, न, अनभ्यु- पगमात् । न ह्यभावस्याप्यसति संसगै तात्त्विकं प्रतियोगितानिरूपणमभ्युपगच्छामः । तस्माच्चिदात्मन एवैकस्यानाद्यविद्यावशादविचारितरमणीयोऽयमतदाकारावास इत्यवदातम् । इत्याशङ्कयाह--अतात्विकसक्रमे त्विति ॥ संसर्गस्यालीकत्वेन तत्कार्य दृश्यदृष्टिरप्य- तात्त्विकीति प्रसज्यत इत्यर्थः । तस्मान्न कश्चिदृश्यदर्शनयोः तात्त्विकः संसर्गो निरूपयितुं शक्यत इति । यद्यःयपरः संयोगादिलक्षणः संबन्धो नास्ति दृश्यदर्शनयोः, तथापि निरूप्यनिरूपकावो भवेत् ज्ञेयाधीननिरूपणत्वात् ज्ञानस्येत्याह-असत्पपीति ।। अवान्तरसंबन्धमन्तरेणापि यदि निरूप्यनिरूपक गावो भवेत् तदा सौधसितिन्नोऽपि परिणततालफलकालिना निरूपणमापद्यत इति परिहरति--न तथा सतीति ॥ यद्यपि भावाभावयोः संयोगादिलक्षणः संबन्धो न संभवति तथापि प्रतियोगिना अनावस्य निरूपणं दृश्यते घटस्याभाव इति, तथा घटस्य दर्शनमिति अवि यति निरूप्यनिरूपकनाव इति शङ्कार्थः । न, तत्रापि संबन्धमन्तरेण निरूप्यनिरूपक रावस्यानभ्युपगमात् । एवं हि भावाभावयोः अप्याध्यासिकः संबन्ध इति भावः । यद्युक्तप्रकारेण संबन्धो निरूपयितुं न शक्यते ; कथं तर्हि तवापि दृश्यदर्शनभाव इत्याशङ्कामपनयन्नुपसंहरति--- तस्मादिति ॥ नापीत्यादिः स्पष्टार्थः॥ साध्यविपर्ययव्याप्तो विरुद्धः पक्षत्रयवृत्तिः विकारवतामेव घटादीनां संबन्धो नाविक्रियस्यात्मन इत्यर्थः। द्वितीयं दृपयति---अतात्वि- केति ॥ अलीकसंसर्गप्रसङ्गात् दृश्यदृष्टिरतात्विकी स्यादित्यर्थः । असत्येव घटाभाव- भूतलयोः संयोगादिसंबन्धे निघटं भूनलं भूतले घटा पाव इति निरूप्यनिरूपकाववदसत्येव ज्ञानार्थयोः संबन्धे ज्ञातो घटो घटस्य ज्ञानमिति निरूप्यनिरूपकभावो भवेदिति शङ्कते- असतीति ॥ परस्मिन्नपि संबन्धे असतति यावत्। एतदतिप्रसङ्गेन दृषयति- तथासतीति ॥ तत्रापि संबन्धाभावे परमार्थतो विशेषणविशेप्यमावानुपपतेः । अन्यथा अतिप्रसङ्गात्। प्रतीतेस्तु नभोनीलिमप्रतीतिवत् भ्रमत्वेनाप्युपपत्तेः। समवायेतरे- तराभावयोर्विशेषणविशेष्यभावस्य च मूलसंबन्ध त्वाभ्युपगमे तदभावेनानुपपत्तेरित्यर्थः । प्रतियोगितदभावयोरिव निरूपयनिरूपकभावः स्यादिति शङ्कते--अभाववदिति ॥ दृष्टान्तासिद्ध्या परिहरति–नानभ्युपगमादिति ॥ न च नत्रापि घटनिवर्त्यत्वं घटजनकत्वं ·NYAYA DIPAVALI 19 तदेवं नाप्रयोजक इति स्थितम् ॥ नापि विरुद्धः, साध्यविपर्ययाव्याप्तत्वात् । ननु दृश्यता सत्यताव्यातेति प्रभाकरः। सत्यम् । तमपि दुराचारमरव्यातिनिराकरणेनाले निर्भर्सयिष्यामः । नाप्यनैकान्तिकः, व्यभिचारासंभवात् । न चात्मनि सत्येऽपि दृश्यतास्तीति वाच्यम्, तम्यापराधीनप्रकाशत्वात् । तदेव कथम् ? ममेदमनुकूलं प्रतिकूलमिति वा विज्ञानम्या- वच्छिन्नप्रकाशत्वेनावच्छदेकात्मप्रकाशनान्तरीयकत्वात् ; तस्य च मानसवेदनीयतायां अनेकान्तिकः । पक्षत्रयं च सन्दिग्धो धो यस्य सिषाधयिषितोऽसौ पक्षः, साध्यमानो धर्मो यत्र संमत: स सपक्षः ।. साध्यमानो धर्मो यत्र नास्ति स विपक्ष इति विकागः । यद्यात्मनः स्वयंप्रकाशत्वे किंचित्प्रमाण भवेत्, भवेत् तदाऽनैकान्तपरिहारः । तदेव तु न दृश्यत इत्याह-न, तदेव कथमिति ॥ “अत्रायं पुरुषः स्वयं ज्योतिः भवति" इत्यागमस्तावत्प्रसिद्ध एव । तदनुगुणमनुमानमप्युपन्यस्यनि-ममेदमित्यादिना ॥ ममेदमनुकूलं प्रतिकूलमिति वा विज्ञानं विशेषणप्रकाशनान्तरीयकं विशिष्टप्रकाशत्वात् यो विशिष्टप्रकाशः स विशेषणप्रकाशनान्तरीयकः दृष्टः यथा दण्र्ड ति प्रकाशः तथा चाय तस्मात्तथेत्यर्थः विशेषणभूतश्चात्रात्मा स्वशब्दानिधेय इत्यर्थः। नन्वस्मादात्मनः प्रकाशमात्रं सिध्यति, न स्वतस्त्वम् ; सत्यम् ; परिशेषात् स्वतस्त्वं सेत्स्यति ; परिशेषश्च प्रसक्तस्य प्रतिषेधेऽन्यत्राप्रसङ्गात् शिप्यमाणे संप्रत्ययः । इदानी प्रसक्तप्रतिषेध करोति-तस्य चेत्यादिना ॥ आत्मनो मनस्संवेदनीयतायामङ्गीक्रियमाणायां स्वाश्रय- - घटसमानाधिकरणत्वं घटाश्रयत्वमिति घटप्रागभावप्रध्वंसान्योन्याभावादीनामस्त्येव मूलसंबन्धः इति वाच्यम् तेषां प्रत्येकमव्यापित्वान्मिलितरूपस्यैकलासंवादत्यन्ताभावेन प्रतियोगिस- मानाधिकरणत्वस्य वक्तुमशक्यत्वादित्यर्थः । अवान्तरप्रमेयमुपसंहरति -तस्मादिति ॥ यस्मात् सत्यत्वे दृश्यत्वानुपपत्तिः, तस्मान्मिथ्यात्व एव दृश्यत्वं संभवतीति भावः। महाप्रमेयमुपसंहरति-तदेवमिति ॥ साध्यविपर्ययाव्याप्तत्वमसिद्धं गुरुमते सत्यस्य दृश्यत्वनियमादित्याशक्याह--नन्विति ॥ सत्येऽप्यात्मनि दृश्यत्वहेतुसंभवादनैकान्तिकत्वमित्याशवयाह-नचात्मनीति ॥ परिशे- षानुमानेन स्वप्रकाशत्वं साधयति-ममेदमिति ॥ आत्मविशेषितानुकूलादिप्रत्यये विशेषणीभूतात्मप्रकाशपुरस्सरत्वं दण्डिप्रकाशवदनुमातुमशक्यत्वादित्यर्थः । मारस- प्रत्यक्षेवद्यत्वेनापि विशेषणप्रकाशसंभवेन सिद्धसाधनत्वमित्याशक्याह-तस्य चेति ॥

·20 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH वृत्तिविरोधात् संवित्कर्मतामन्तरेण चापरोक्षत्वस्य संविदधीनप्रकाशताविरोधात् संवेदनवत स्वसंवेदनतासिद्धेः। विस्तृतमेतदन्यत्र । “नेह नाना ” इति च प्रतिपन्नोपाधौ श्रौतनि- आत्मा न व्यक्तिव्याप्यत्वमापद्येत । तच्च विरुद्धम् । न हि असिधारयैवासिधारा छिद्यते परसमवेतक्रियाफलशालि हि कर्मेति च कर्मविदः। कर्तृत्वकर्मत्वाभ्यां युगपद्गुणप्रधान- भावश्च प्रसज्येत । तस्मान्न मानसवेदनीयत्वेनात्मनः प्रकाश इत्यर्थः। नापि विषयसंविद्वलादात्मनः प्रकाश इत्याह-संवित्कर्मतामन्तरेणेति ॥ संविदधीनप्रकाशः, संवित्कर्मणामन्तरेणापरोक्षत्वात्, यदेवं तदेवम्, यथा संवेदनमिति । विषयसंविदधीनप्रकाशत्वे च विषयवदनात्मत्वप्रसङ्गात् । नाप्यनुमेयतया, परोक्षत्वात् न भ्रान्त्या बाधा नावात् । न चान्यद्गत्यन्तरमस्ति । तस्मादात्मा परिशेषात् स्वयंप्रकाश इति न तत्रानैकान्तः । ननु तथाप्यविद्यानिवृत्तिः प्रसिद्धा दृश्य सत्या चेत्यनैकान्तिकत्व- मित्याशङ्कयाह-नेह नानेति चेति ॥ अविद्याव्यावृत्तिर्हि पञ्चमप्रकारा आत्माति- रिक्तेत्येकः पक्षः । आत्मैवेत्यपरः । तत्र प्रथमपक्षे तावन्नानकान्तिकत्वं तस्यापि बाध्यत्वे- नालीकत्वात् । बाधश्चाविद्याव्यावृत्तेः व्यवहारावस्थायां परमार्थत आत्मातिरेकेणावस्तुत्व- प्रदर्शनम्, न त्वज्ञानव्यावृत्तिः, परोक्षबाधस्यैवप्रकारत्वात् । निवृत्तेश्च प्रसस्वरूपत्वेनो- एकमेव ज्ञानं प्रत्यात्मनः कर्मकर्तृत्वयोर्विराधप्रसङ्गान्मनसा तद्वदनं न संभवतीति भावः । आत्मसंवेदनज्ञानेनात्मनः स्फुरणेऽपि परसमवेतक्रियाफलशालित्वाभावात् कर्मखाभावे कर्म- कर्तृत्वविरोधाभावात् घटादेरेव तलक्षणयोगेन कर्मत्वात् संविदः स्वयंप्रकाशतायाः स्फुरणात् त्रिपुटीप्रत्यक्षवादे न काचन दोषकला इति प्रभाकरमतमाशंक्याह-संविकर्मतामिति । संविदधीनप्रकाशता संविदधीनापरोक्षव्यवहारयोग्यतेति यावत् । अन्यथा संविदधीनस्य प्रकाशान्तरस्यानभ्युपगमेन सिद्धसाधनतापातात्तत्रच संविद्वयतिरिक्तत्त्वे सति इति विशेषण- मवगन्तव्यम् । अन्यथा दृष्टान्ते संविदधीनापरोक्षव्यवहरयोग्यत्वस्यासंभवेन साध्यविकलत्वप्रसङ्गा- दित्यर्थः । आत्मा सविद्वयतिरिक्तत्वे सति संविदधीनव्यहवहारविषयो न भवति । संविक- मतामन्तरेणापरोक्षत्वात् संवेदनवदिति प्रयोगोऽवगन्तव्यः । घटादिषु व्यभिचारनिवारणार्थ सवित्कर्मतामन्तरेणेति विशेषणम् । अतीन्द्रियेषु व्यभिचारनिवारणार्थ अपरोक्षत्वादिति विशेषणम् । स्वप्रकाश इति प्रतिज्ञायं तु न कश्चिद्दोष इत्यवगन्तव्यम् । अन्यत्रेति । प्रमाणमालायां न्यामकरन्दे च ।

·NYAYA DIPAVALI 21 पेचात्मनो बाधादविवानिातेरप्यसीकस्वादारमातिरेके । तावास्ये तृतयुक्तेः तथा- भावात् न सयाप्यनेकान्तिकत्वम् ॥ स्वान्मतम्-व्यतिरेकासिद्धया सन्दिग्धव्यतिरे- कोऽयमनैकन्तिकतामेदः । न । तथा हि-न तावत् नरविषाणे व्यतिरेकनिधयः तस्य दृश्यत्वे व्यतिरेकाभावात् ; महश्यत्वे तदनिश्चयात् । नास्मन्यप्यत एव । पादानाज्ञानाभावाचेत्यादि द्रष्टव्यम् । नन्वविद्यानिवृतेः अलीकत्वेऽविद्यासद्भाव एव वास्तषः आपघेत, आत्माकाशादीनामिव । न, मिथ्याभूतस्याज्ञानस्व मिथ्यानाशेन विनाशोपपतेः स्वप्नदृष्टनरकरितुरगादिवदिति । पञ्चमप्रकाराविद्यानिवृतिपक्षे नानैकान्ति- कतावसरः । सिद्धान्तोऽपि चायमेव न्यायवृहितत्वात् । पक्षान्तरं तु बुद्धिविकासार्थमाह -तादात्म्ये विति ।। अविद्याव्यावृतेरात्मतावमानत्वे स्वयंप्रकाशत्वे प्रागुक्तयुक्ते- रविद्याव्यावृतेः दृश्यत्वमेव नास्तीति नाविद्याव्यावृत्याऽनैकान्त इत्यर्थः । इदानी- मनैकान्तिकविशेषमाशङ्कते-स्यान्मतमित्यादिना ॥ तदुक्त- यावश्चाव्यतिरेकित्वं शतांशेनापि शक्यते। विपक्षस्य कुतस्तावद्धतोगमनिकाबलम् ।। इति व्यतिरेकासिद्धया व्यावृत्त्यनिश्चयेनेत्यर्थः । प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वे साध्यमाने तुच्छं मरविषाणं सत्यधात्मा विपक्षो भवति बाध्यतालक्षणस्य मिथ्यत्वस्योभयत्रापि सिद्धत्वात् । तत्र नरविषाणस्य दृश्यत्वे ततो व्यावृत्तिरवगन्तुं न शक्यते । तस्यादृश्यत्वेऽपि ततो यावृत्तिनिश्चेतुं न शक्यते व्यावृत्तिज्ञानस्य धर्मिप्रतियोगिज्ञानापेक्षत्वादित्याह- तथा हीत्यादिना ॥ "नात्मन्यप्यत एव" इत्यस्यायमर्थः-आत्मा दृश्यश्चेद्भवति तदा मनु तथापि दृश्यत्वहेतुरविद्यानिवृतावनैकान्तिक इत्याशक्यात्मव्यतिरिक्तत्वे तस्यापि नेह नानास्ति किं चनेति श्रुत्या बाध्यत्वेन मिथ्यात्वसमवान्नानकान्तिकतेति परिहरति-नेह नानेति चेति ॥ भविद्यानिवृतेरात्मस्वरूपत्वे तस्य स्वयंप्रकाशत्वाना- नैकान्तिकतेत्याह-तादात्म्येति ॥ उक्तयुक्तेः स्वयंप्रकाशस्वादिस्यर्थः । सन्दिग्धान- कान्तिकस्वमाशङ्कते-स्यान्मतमिति ॥ व्यतिरेकनिश्चयः कि निरुपाख्ये कि- वारमनीति विकाथ्याध दूषयति-तथा हीति ॥ मिथ्यात्वामावो व्यतिरेकः । स च स्वाश्रये पर्मिणि दृष्टे गृपते तथा च दृश्यत्वस्य तत्र सदावान तदभावो ज्ञातुं शक्यत इस्यः । द्वितीय दूषयति-नारमनीति ॥ बामन्यदृश्ये सत्र व्यतिरेकमाणायोगात् ।

·22 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH अधिकच दृश्यत्वेऽपसिद्धान्तः । न चोपाधिविधूननेन व्यतिरेकावगतिः , अदृश्यो- पाधिविधूननस्याशक्यत्वात् । न च विपक्षे बाधकाव्यतिरेकाधिगतिः । स हि भवन्नुपाधि- कोटौ तदायतव्यभिचारकोटौ वा भवेत् । अदृश्योपाधावविरोधान्नाग्रिमः कल्पः । नाप्याहत्यव्यभिचारे विरोधानुपलम्भादन्तिमः । संबन्धाभावः सत्यस्य दृश्यतायां बाधक - स्फुटमनैकान्तिकत्वम् । मदृश्यश्चेत् तदा सन्दिग्धा व्यावृत्तिः तस्मिन्नदृश्ये ततो व्यावृत्तेः निश्चेतुमशक्यत्वादिति । प्रागुक्तहेतोरेव नात्मन्यपि दृश्यत्वहेतोावृतिनिश्चय हति । नन्वतिदेशोऽधिक कंचिद्दोषमभिप्रेत्य भवति कोऽत्राधिको दोष इत्याशङ्कयाह- अधिकश्चेति ॥ ननु सोमाधिकस्य हेतोविपक्षगमनमाशङ्कयेत । न चात्रोपाधिरस्ति इति प्रागेवावेदितम् । अतो व्यतिरेकनिश्चय इत्याशङ्कयाहन चोपाधिविधूननेति ॥ ननु यावत् बाघकस्तो नेपनिपतेत् तावदेव शङ्काकलकावकाशः । सन्निपतिते तु तस्मिन्ना- शङ्काकलकोऽपि । तदाह स्मोदयनोऽपि "व्याघातावधिराशङ्का” इति इत्याशङ्कयाह- न च विपक्ष इति । तत्र विकल्पमुखेन हेतुमाह--स हीति ॥ हि यस्मात् स तर्को बाघको भवन् क्व भवति ? किमुपाधिपक्षे किंधोपाध्यायत्तो योयं दृश्यत्वहेतोः साध्यव्यभि- चारस्तकोटी वा; नोभयथापि संभवतीत्यर्थः । नाप्यन्तिमः आहत्य झटिति दृश्यत्वहेतोः साध्यव्यभिचारे तर्कविरोधानुपलम्भादित्यन्वयः ॥ संबन्धाभावः इत्यादिःस्पष्टार्थः । स्वयमेव दृश्यत्वे च साधनसद्धावादेव साधनाभावस्य वक्तुमशक्यत्वादित्यर्थः । दृश्यत्वे दूषणान्त- -अधिकश्चेति ॥ प्रागुक्तप्रकारेणोपाधिनिराकरणादेव व्यतिरेकनिश्चयो भविष्य- सीत्यत आह-न चेति ॥ दृश्यस्य दोषगम्यत्वादेनिराकरणेऽपि अदृश्योपाधि- निराकरणस्याशक्यत्वादित्यर्थः । सत्यत्वे दृश्यत्वानुपपतिलक्षणबाधकतर्काद्वयतिरेक- निश्चयो भविष्यतीत्यत आह-न च विपक्ष इति ॥ तत्र हेतुमाह -स हीति ॥ यदा निरुपाधिकः संबन्धो व्याप्तिस्तदोपाधिसत्वमेव व्याप्तिभङ्गतया दूषणम् । अव्यभिचरितः सबन्धो व्याप्तिरिति पक्षे “व्यभिचारोन्नयनं कुर्वन्नुपाधिर्याति दोषतां" इति व्यभिचा- रोन्नायकत्वेन उपाधिदूषण भवेदिति व्यवस्था । तर्कः किनुपाधिनिरासेन व्यभिचार- निधायकः किं वोपाध्यायत्तव्यभिचारनिरासेनेति विकल्पार्थः । आधे दूषयति-अदृश्योपाधाविति ॥ महश्योपाधिनिराकरणस्याशक्यतया न तत्र तर्कस्योपयोगः इत्यर्थः ।

·NYAYA DIPAVALI 29 इति चेत् , नैवमपि, खदृश्यतोपपतेः। तथा सति वृतिविरोध इति चेन्न, स्वसंवेदन संवेदनाश्रयणात् । न हि स्ववृत्तिव्यतिरेकी खसंवेदनार्थः । स्वयं च तत्संवेदन चेत्यङ्गीकारे वेदमान्तरवेद्यताया अप्यविरोधात् । खस्य संवेदनं स्वसंवेदनमित्याश्रयणे तचेत्स्वयं स्वात्मनि वृत्त्यापतिः । अन्यच्चेदपराद्धान्तः । स्वसंवेदनं संवेदनमिति च सामानाधिकरण्यानुपपत्तिः । स्वमात्मीय संवेदनं यस्य इत्यभ्युपगमे घटस्यापि स्वसंवेदन- स्वस्य संवेदनमिति स्ववृतिरेव स्वसंवेदनशब्दार्थः त्वयाभ्युपगन्तव्यः ; तद्वज्जडस्य सत्यस्य यद्यपि स्वातिरेकादर्शनेन संयोगादिलक्षणः संबन्धः न संभवति, तथापि स्वसंवेद्यत्व भविष्यतीत्याह----न स्वसंवेदनमिति ।। स्वयमेव स्वस्य संवेदनमिति स्वसंवेदनशब्दार्थ- विनाश्रीयते तदा तस्यार्थ एव न संजाघटीति । कथमिति चेदुच्यते । किं स्वयं च तत् संवेदनं चेति स्वसंवेदनं आहोस्वित् स्वस्य संवेदनं स्वसंवेदनं किं वा स्वात्मीय स्वसंवन्धि संवेदनं यस्य तत् स्वसंवेदनमिति व्युत्पत्तिराश्रीयते इति? न तावदाद्यो निरवद्य इत्याह---स्वयं चेति ॥ स्वयं भवतु संवेदनं च भवतु किमेतावता वेदनान्तरवेद्यता- यामायातम् इत्यर्थः । द्वितीयव्युत्पत्त्याश्रयणेऽपि यत् स्वविषयं संवेदनं तकि स्वयमेव उतान्यदिति विकल्प्य आद्य दूषयति--स्वस्य संवेदनमित्यादिना ॥ तृतीयो- ऽपि न चातुरी दत्त इत्याह-स्वमात्मीयमिति ॥ स्वाभिप्रेतां व्युत्पत्ति निगमयति द्वितीय दूषणयति-नाप्यन्तिम इत्यन्वयेनाह--नापीति । आहत्यव्यभिचारे साक्षाद्वयभिचारे । यदि धूमो वहि व्यभिचरेदकारणः सन्नित्यः स्यादितिवदृश्यत्वस्य मिथ्यात्वव्यभिचारे साधकतर्कानुपलम्भादित्यर्थः । बापकमाशते-संबन्धेति ॥ संबन्धाभावेऽपि दृश्यतोपपतेनैवमिति परिहरति- मैवामिति ॥ स्वेन स्वस्य दृश्यत्वे कर्मकर्तविरोधः स्पादिति शकते-तथा सतीति ।। तदेतत्प्रतिबन्धा दूषयति-स्वसंवेदनसंवेदनेति ॥ न तावता सिद्धान्तेपि विरोधः स्यादित्यत माह नहीति ॥ स्वसंवेदनशब्दस्य कर्मधारयेण षष्ठीसमासेन बहु- बीहिणा वान्वयसंभवात् कथं स्ववृत्तिव्याप्यत्वमित्याशङ्कय दूषयति-स्वयं चेति ।। वेदनान्तरवेद्यताया अविरोधान्न स्वप्रकाशता सिध्येदित्यर्थः । षष्ठीसमासे दोषमाह- स्वस्येति ॥ स्वस्य संवेदनं स्वयमेव उतान्यदिति विकल्प्याचे दोपमाह-स्वस्येति ॥ तचेदिति । द्वितीयं दृषयति-अन्यच्चेदिति । अन्यत्वे दोषान्तरमाह-स्वसंवेदन- मिति । स्वसंवेदनशब्देन स्वव्यतिरिक्तसंवेदनस्याभिधानात् स्वसंवेदनशब्देन स्ववाचकेन ·24 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH सापती सविद्विशेषणपैयर्थ्यम् । तस्मात् स्वस्म स्वयमेव संवेदनमिति स्वसंवेदनार्थः । तथा च सत्यं स्यात् स्वसंवेदनत्वात् , दृश्यं च- इति न विरोधः कश्चित् । तेन विपक्षे बाधकादपि न व्यतिरेकसिद्धिरिति ; नैतत् ; भात्मनि व्यतिरेकोपपत्तेः । तस्य तु तस्मादिति । अस्तु तथा संवेदने; जडजाते तु किमायातमित्यत आह-तथा चेति ।। तमासन्दिग्धव्यतिरेकोऽयमनैकान्तिकभेद इति पूर्वपक्ष दूषयति-नैतदित्यादिना ।। यत्तावदभिहितं असति नरविषाणे व्यतिरेकनिश्चयो न संभवति इति, तदुपेक्षित, तस्य विपक्षत्वाभावात् विकल्पस्यापि स्वसिद्धान्तेऽविद्याविजम्भितत्वाभ्युपगमादिति गमयितव्यम् । यच्चेदं गदितम् 'नात्मन्यप्यत एव' इति तदसत् , भात्मनि दृश्यत्वहेतोः व्यावृत्तिनिश्चय. संभवादित्यर्थः । नन्वात्मनः स्वयंप्रकाशत्वात् तस्मिन्नदृश्यमाने कथं ततो व्यावृत्तिः निश्चेतुं शक्यत इत्याशक्क्याह-तस्य विति ।। यद्यप्यात्मनः परमार्थरूपेण स्वप्रकाशत्वं तथापि व्यतिरेकावच्छिन्नस्य दृश्यत्वाभावविशिष्टस्य स्यादेव दृश्यता " अदृश्यो न हि दृश्यते" इत्यादिश्रुतेः । अतो दृश्यत्वहेतोः व्यावृत्तिनिश्चयः सुकर एव । न चैवं तत्रैव स्फुटम- नैकान्तिकत्व; विशिष्टरूपस्य मिथ्यात्वाभ्युपगमात्सत्यस्य च स्वरूपस्य स्वयंप्रकाशत्वा- भ्युपगमात् । ननु स्वरूपे अदृश्ये कथं तस्य दृश्यत्वाभाववैशिष्टय दृश्यं स्यात् । उच्यते। स्वयंप्रकाशत्वेन प्रकाशमाने सत्यात्मनि वाक्यादृश्यत्वविषयाकारा बुद्धिवृत्तिरुत्पद्यते तस्यामभिव्यक्तो गात्मा स्वाध्यस्तं दृश्यत्वाभाववैशिष्टयं साधयति । न च वाच्य दृश्यत्वा. भाववैशिष्ट्यस्य मिथ्यात्वे दृश्यत्वमेव वस्तवमिति । स्वप्ने भावतद्विपर्यययोरध्यस्ततादर्शना- । - सामानाधिकरण्यं न स्यात् । स्वसंवेदनसंवेदनयोभिन्नत्वादित्यर्थः । बहुव्रीहिपक्षे दोषमाह- स्वमात्मीयमिति ॥ तादृशस्वयंप्रकाशत्वस्य घटादिष्वपि भावात् ज्ञानमेव स्वसंवेदन मिति ज्ञानस्य विशेषो न भवेदित्यर्थः । अतः स्ववृत्तिव्याप्यत्वमेव पर्यवस्यतीत्युपसंहरति-- तस्मादिति ॥ एवं च सति सत्यस्यापि जडस्य स्वदृश्यत्वेन विरोध इति निगमयति-- तथा चेति ॥ महाप्रमेयमुपसहरति-तेनेति ॥ सिद्धान्तमाह-नैतदिति ॥ तर स्वपकाशत्वेन दृश्यत्वाभावात् कथं व्यतिरेकग्रह इत्यत आह-तस्य विति । स्वरूपेणाश्यत्वेऽपि चन्द्रसंपृक्तराहुवन्मिथ्यात्वस्य दृश्यत्वाभावविशिष्टस्य प्रमाणदृश्यत्वे व्यतिरेक ग्रहोपपत्तेः। न च व्यतिरेकग्राहकप्रमाणदृश्यत्वे साधनविरहस्याभावात् कथं व्यतिरेक ग्रहोपपतिरिति वाच्यम् - तेनापि सर्वप्रमाणदृश्यत्वाभावग्राहिणा स्वदृश्यत्वाभावग्रहस्या' ग्रहणेन व्यतिरेकसिद्धेः।

·NYAYA DIPAVALI 26 सर्वप्रकाशस्वेऽपि व्यतिरेकावपिछलस्य स्यादेव (श्यता । तस्य हि निरुपाधिक- रूपमपराधीनप्रकाशम; सोपाधिकम् तु पराधीनप्रकाशम् । तदेतदभिप्रेत्योक्तम् "सर्वप्रत्ययवेधे वा ब्रमरूपे व्यवस्थिते । प्रपश्चस्य प्रविलयः शब्देन प्रतिपायते॥" इत्यादि । यदि पुनरिस्थ स्ययूथ्यो नाङ्गीकुर्यात् , कथमसौ दृश्यत्वमेवोपपादयेत् ! हगवच्छिन्नस्य दृश्यत्वात् ; अवच्छेदकदृश्यतानुपपत्तौ अवच्छिन्नस्यापि तदनुपपत्तेः । उपाधिनिरासादपि व्यतिरेकोपपत्तिः । उपाधिस्तु दृश्यो दृश्यानुपलम्भनिरसनीयः । तदितरः दिति सर्वमनाकुलम् । उक्तमेव विभाग स्फुटीकरोति तस्य हीति ॥ सोपाधिरूप पराधीनपकाशमित्येतदेवाभिप्रेत्योक्तं मण्डनमिश्वैरपि "सर्वप्रत्ययवेद्येऽस्मिन् ब्रह्मरूपे व्यवस्थिते । प्रपञ्चत्य प्रविलयः शब्देन प्रतिपाद्यते ॥ इति । वेदान्तैकदेशिन हठादभ्युपगमयति-यदि पुनरिति ॥ नागृहीत- विशेषणा विशेष्ये बुद्धिरिति न्यायेन विशेषणभूतदृगनवगमे विशेष्यदृश्यदृष्टिरेव न संभवतीत्यर्थः । स्वयंप्रकाशस्वेन स्वरूपस्फुरणेऽपि विशेषणरूपास्फुरणात् वैपरीत्यस्यापि संभवादिति । यच्चेदं गदितं न चोपाधिविधननेन व्यतिरेकावगतिरिति तदपि मन्दमित्याह. - उपाधिनिरासादपीति ॥ ननूपाधिनिरासोऽशक्यकरण इत्याशङ्कयाह-उपाधि- स्त्विति ॥ दर्शनाईश्चेदुपाधिः तर्हि योग्यानुपलम्भनिरसनीय इत्यर्थः । तदितरस्तर्क- ॥ म च स्वदृश्यस्वाभावग्रहणे कुतस्वदृश्यत्वोपपतिः ! शब्दशब्दवद्वेषत्वानु. मानवद्वाऽविरोधात् । प्रमाणवायत्वे कथं स्वप्रकाशवाचोयुक्तिरित्यत भाइ-तस्येति ॥ उक्त वृद्धसमतिमाह-तदेतदिति । एवं विशिष्टस्य दृश्यत्वे व्यतिरेकमहोपपतिरुक्ता यस्तु स्वयंपकाशस्वश्रद्धाजउसया विशिष्टस्यापि दृश्यत्वं नाझीकुरुते ते मत्याह-यदि. पुनरिति ॥ दृश्यत्वं प्रपञ्चस्य दृश्यत्वमिति यावत् । का अनुपपतिरित्या माह-- दृगवच्छिन्नस्येति ।। भवत्वेवं दृश्यत्वम् । तथापि प्रकृते किमायातमित्यत माह- अवच्छेदकेति ॥ दृश्यत्वहेतुना मिथ्यात्वं साधयता पर्वते धूमग्रहणवत् प्रपञ्च दृश्यत्वग्रहो वाच्यः । दृग्विषयत्वं दृश्यत्वम् । तथा च हगवच्छिन्नत्वस्य प्रपञ्च- निष्ठतया ग्रहणे विशेषणभूतम्ग्रहणमवश्यंभावि, नागृहीतविशेषणा विशिष्टे धीरिति यायादित्यर्थः । उपाधिनिरासप्रकारमेव दर्शयति-उपाधिस्त्विति ॥ तण निरास- ·26 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH तर्कनिरसनीयः । स खलूपाधिकोटी तवायत्तव्यभिचारकोटौ वाहत्य प्रवर्तमानो विपक्ष. विरोधी भवन्न व्यभिचारसिद्धरङ्गम् । अदृश्योपाधौ विरोधः क इति चेत् , पर्यनुयोगः दहनानुमानेऽपि । ननु नोपलभ्यमानस्य नियमेनानुपलभ्यो भवत्युपाधिः । समः । निराकरणीय इति। अयमाशयः । शङ्कयमान उपाधिः किं दोषगम्यत्वेनासहवृत्तिः किं वा सहवृत्तिः प्रथमे साध्याव्याप्तिः , साध्यतुल्यवृतिनास्य दोषागम्यत्वेनासहवृत्तित्वात् । द्वितीयेऽपि किं तेन तुल्यवृत्तिः उताधिकवृत्तिः किं वा न्यूनवृत्तिरिति वाच्यम् । प्रथम- द्वितीययोः दोषगम्यत्ववत् साधनाव्याप्तिः इतरत्र साध्याव्याप्तिः दोषगम्यत्वस्येव विनापि साध्येन तस्य भावात्, दोषगम्यत्वं हि दोषविषयज्ञानगम्यत्वं तच्चास्तीदमंशेऽपि । न च तस्य मिथ्यात्वमिति । दोषगम्यत्वस्य मिथ्यात्वाव्यापकत्वे सुतरां तन्यूनवृत्तेः तद- व्याप्तिरिति । यचाबोचः – न च विपक्षे बाघकादपि व्यतिरेकावगतिरिति, तत्राह- स खल्पाधिकोटाविति ॥ तकः खलु उपाधिस्कन्धे तदधीनव्यभिचारस्कन्धे वा झटिति प्रवर्तमानो जडस्य सत्यत्वविरोधी दृश्यत्वहेतोः मिथ्यात्वाव्यभिचारसिद्धेः हेतुर्भवती- स्यर्थः । माहत्य चाप्रवर्तमान इति पाठे साक्षादपवर्तमानोऽपीत्यर्थः । अदृश्योपाधाव- विरोधान्नाग्रिम इति यदवादि तदनुवदति-अदृश्योपाधाविति ॥ परिहरति-सम- इति । अदृश्योपाधौ तर्कस्य विरोधाभावाच्चेदप्रवृत्तिः तर्हि वयभावे धूमक्त्वमेव न स्यात् उदकदेशवत् कारणाभावात् इत्यस्यापि तकस्य प्रसराभावान्न दहनानुमानमपि सदनुमान स्यादित्यर्थः । दहनानुमाने नोपाधिशका प्रसरीसर्ति इत्याह ---ननु नोपलभ्यमान- स्येति ॥ उपलभ्यमानस्य सतोऽर्थस्य कदाचिदपि नोपलभ्यते यस्स उपाघिरेव न भवति । एवंच सति यदि धूमदहनयोः कश्चिदुपाधिर्विद्यते तर्हि कदाचिदुपलभ्येत शिष्याचार्यसन्नि. धाविवाध्ययनं ; न चोपलभामहे; तस्मान्नास्तीति निश्चीयत इत्यर्थः । तत्रापि दृश्यत्व- ॥ - प्रकारमेव दर्शयति-स खल्विति ॥ विपक्षविरोधीति ॥ सपक्षविपक्षवृत्तित्वविरोधी भवन्न व्यभिचारसिद्धरङ्गं भवेदित्यर्थः । ननु भवतु तण दृश्योपाधिनिरासः अदृश्योपाधिनिरासः कथमिति शङ्कते- अदृश्योपाधाविति। प्रमाणानुपलभ्यः कश्चिदुपाधिभविष्यतीत्याशङ्कायां धूमाद्यनुमानेऽपि सुपसरतया सर्वानुमानप्रतिक्षेपाम्मैवमिति परिहरति-सम इति ॥ प्रसिद्धानुमानवैषम्य- माशय तुल्यमत्रापीति परिहरति -नन्विति ॥ प्रसिद्धानुमानेषूपाधिनिरासाकार- ·NYAYA DIPAVALI 27 । तथा च शिष्याचार्ययोरिव प्रत्यासतावध्ययनम् । धूमदहनयोरपि कदाचिदुपलभ्येतेति चेत् , समः समाधिः । सर्वदानुपलभ्यमानोऽपि शङ्कयत इति चेत् , पर्यनुयोगसाम्यम् । स यदि स्वरूपमात्रानुबन्धी, तदाप्यव्यभिचारसिद्धिः, तत्कृतस्यापि संबन्धस्य यावत्साधन- भावित्वात् । अथागन्तुकः , तत्कारणान्यपि प्रतीयेरन् । उपाधिस्तत्कारणानि च सर्वाण्य- त्यन्तादृश्यानीति गुर्वीय कल्पना स्यादिति चेत् , तुल्यमुत्तरमन्यत्राभिनिवेशात् । आहत्यापि व्यभिचारे बाधक तकमवोचाम ॥ मिय्यात्वयोः यदि कश्चिदुपाधिर्विद्येत उपलभ्येत; नचोपलभामहे; तस्मान्नास्तितां प्रतिपद्य- महीत्याह-समः समाधिरिति ॥ सर्वदा- इत्यादि स्पष्टम् । ननु दहनानुमाने शक्यमान उपाधिः किं स्वाभाविकः उत आगन्तुकः शकयते? प्रथमोऽकिञ्चित्कर इत्याह–स यदीति ॥ स्वाभाविकोपाधिकृतस्यापि वह्निधूमसंबन्धस्य यावन्निमितभा- वित्वात् वहिधूमयोरव्यभिचारःसिध्यतीत्यर्थः । द्वितीयमनूद्य दूषयति-अथेत्यादिना ॥ तत्कारणान्यदृश्यानीत्याशङ्कयाह---उपाधिस्तत्कारणानि चेति ॥ तर्हि दृश्यत्व- मिथ्यात्वयोरपि सर्वदानुपलम्भेऽपि यः शङ्कयते, स किं स्वाभाविकः उन आगन्तुक इत्यादि विकल्प्यदूषणं समानम् ; तव पुनरभिनिवेश एवाधिकः इत्याह--तुन्य- मिति ॥ तस्माददृश्योपाधावविरोधः । नानिमः कल्पः इत्यसंबद्धमेवावोचः । यच्चावोचः आहत्य व्यभिचारे विरोधानुपलम्भात् नाग्रिम इति तत्राह-आहत्यापीति ॥ जडस्य सत्यत्वे संबन्धाभावाद् दृश्यत्वानुपपतिरिति वाधक तर्कमुक्तवन्तो वयमित्यर्थः । माशते-धूमदहनयोरिति । स्वरूपमात्रानुवन्धी साध्यसाधनस्वरूपमात्रानुबन्यो । साध्यसाधनप्रयोजकप्रयोज्य इति यावत् । तत्रोपाधेः साध्यस्वरूपानुबन्धित्वे तत्कृतम्य साध्यसंबन्धस्य यावत्साधनमावित्वेन साधनस्यापि साध्येनाव्यभिचारसिद्धिः । साधन- रूपानुबन्धित्वे उपाघेस्साध्येन व्याप्ततया साधनव्यापकत्वादेव तत्कृतस्यापि स्वरूपस्य याव- साधनमावित्वं, व्यापकव्यापकस्य व्याप्यं प्रति व्यापकत्वादित्यर्थः । ग्रहप्रयोजकतया- ऽऽगन्तुकस्वे दोषमाह-अथेति ॥ कारणानामदृश्यत्वमाशङ्कय गौरवेण परिहरति- उपाधिरिति ॥ समानमेतदृश्यत्वानुमानेऽपीति परिहरति--तुल्यमिति ॥ एवं तर्केगो पाधिनिरासोऽभिहितः बाधकतर्कबलात् व्यभिचारनिरासस्तु पूर्वमेवोक्तः इत्याह--- आहत्येति ॥ सत्यस्य जडसंबन्धाभावो बाधकस्तकः । जबस्य स्वदश्यतामन्य दूषयति- - - ·28 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH विरोधात् । युतु संबन्धाभावात्परदृश्यताभावेऽपि स्वदृश्यतोपपत्तिरिति तन्न ; स्वात्मनि वृत्ति- कथं तर्हि स्वसंवेदनमिति चेत् , स्वप्रतिबद्धव्यवहारे नान्यसंविदपेक्षेति । न तु स्वात्मनि वृत्तिः स्वसंवेदनार्थः । स्वयमेव स्वस्मिन् संवेदनमित्यपि हि स्वसंवेदनव्युपा- दनेन वेदनान्तरव्यावृतिर्विवक्षिता । “स्वयं दासास्तपस्विनः" इत्युक्त इव दासान्तरव्या- वृत्तिः । न च कुम्भादयो जडस्वभावाः संविदमन्यामपेक्षन्त इति संविदोऽपि तथा भाव- प्रसनः। सन्तमसविदारणद्वारेण चक्षुराप्यायनेन वा स्वप्रकाशने तेषामेव प्रदीपा- द्यपेक्षायामपि न यथा प्रदीपादेः तथाभावः तथाऽपरेषां परसंविदपेक्षत्वेऽपि स्त्रव्यवहारे यत्तु-इत्यादिः स्पष्टार्थः । अथापि भवतः श्रद्धामनुरुध्यमानाः स्वयमेव स्वस्मिन् संवेदन- मिति व्युत्पादयेम तथापि स्ववृति नाभ्युपगच्छेम इत्याह - स्वयमेव स्वस्मिन्निति ॥ ननु संबित् स्वातिरिक्तवेद्या, वस्तुत्वात् , घटादिवत् , अतो न वेदनान्तरव्यावृतिः शक्य- करणेत्याशस्याह-न च कुम्भादय इति । असंविद्रूपत्वमुपाधिरिति वाच्यम् । किंच संविदोऽपि वेद्यत्वेऽसविस्वप्रसङ्गः । घटादिवत् वास्तववेद्यत्वसाधने साध्यविकलो दृष्टान्तः भयास्तववेधत्वसाधने साधारणवेद्यत्वसाधने वा सिद्धसाधनम् ; वस्तुत्वं चैक घटादिषु संबेदने च नानुगतमस्तीति साधनविकलता वाच्या। अभिहित चैतदन्यतास्माभिरिति नेह वितन्यते संग्रहाधिकारात् । नन्वर्धजरतीयमिदमनुपपन्नम् । यदुत कस्यचित् खाव- भासने कस्यचित्स्वातिरेकिण्यपेक्षा कस्यचिन्नेत्याशङ्कयाह-सन्तमसं इत्यादिना ।। तेषामेव घटादीनाम् । न प्रदीपादेस्तथा भाव इति । न खप्रकाशने प्रदीपान्तर- सापेक्षत्वमित्यर्थः । अपरेषां घटादीनां, स्वातिरिक्तसंविदपेक्षत्वेऽपि वप्रतिबद्धव्यवहारे न संविदस्तथाभाव इति न स्वातिरिक्तसंविदपेक्षत्वमित्यर्थः। संवेदनं न स्वावान्तरजातीय- यचिति ॥ स्वसंवेदनप्रतिबन्दित्वमुत्थाप्य निराकरोति-कथं तहीति ॥ स्वयमेव स्वस्मिन् संवेदनमिति स्वसंवेदनशब्दस्य व्युत्पत्तेः कथमन्यानपेक्षव. मात्रमित्याशय स्वशब्दस्यान्यनिवृत्तिमात्रवचनत्वान्मैवमिति परिहरति-स्वयमेवेति । तत्र स्वान्समार-स्वयंदासा इति । स्वस्य व्यवहारे स्वातिरेकिसंविदपेक्षत्वस्य जडे दृष्टत्वात शानेऽपि तथाभावः स्वादिस्वाशकपाह-नवेति । किमेतदनुमानमुत दृष्टान्त दर्शनेन संभावनामा ! नाप:-ययवहार्य सदन्येनेत्यस्मिसेव ज्ञाने व्यतिपाइक जानेमानेकान्तिकस्वात् तस्यापि परधेयस्वेऽनवसापासाव्याप्तिग्रहणासि । बिसीवपक्षे दोषमाह-सन्तमसेति । घटादिना स्वातिरिक्तस्वासोकस संवेदनस्य ·NYAYA DIPAVALI 39 . न सविदस्तथाभाव इति किमनुपपन्नम् ? प्रपश्चितमेतदन्यत्र । तदेवं व्यतिरेकसिद्धेः न सन्दिग्धानकान्तिकत्वम् ; नापि धादेः सत्यत्वे तेनैव दृश्यत्वमनैकान्तिकम् । असत्यत्वे वा न साधनाजत्वमिति साम्प्रतम् ; असत्यस्यापि प्रतिबिम्बादेः सत्यविम्बादि- सिद्धावतोपलम्भात् । सत्यमेव विज्ञानं तत्र साधनाङ्गामिति चेत् , न, ज्ञेयभेदाधन- बच्छिन्नस्य ज्ञानमात्रस्य साधनाङ्गत्वेऽतिप्रसङ्गात् ; तदवच्छिन्नस्य सिद्धयङ्गनायां तस्यापि तदङ्गत्वात् । धूमाभासस्यासाधनाङ्गत्वं न असत्यत्वात् ; अपि तु भव्याप्य- प्रकाश्यम् , प्रकाशत्वात् , य एवं स एवं यथा प्रदीपः इति प्रयोगः । यस्मादुक्तन्यायेन स्ववृत्तिः स्वसंवेदनार्थो न भवतीति ततस्तदृष्टान्तावष्टम्भेन जडम्य सत्यत्वेऽपि खदृश्यत्वं वक्तुमशक्यम् । ततो जडम्य सत्यत्वे दृश्यत्वानुपपत्तेः बायकतर्कात् व्यावृत्तिनिश्चयः सिद्ध इत्युपसंहरति--तदेवमिति ॥ ननु धयादिस्सत्योऽसत्यो वा ? आधे तवैवाने- कान्तिकता, द्वितीये मिथ्याधूमवन्नानुमानाङ्गत्वमित्याशङ्कयाह -नापि धयादेरिति ।। सत्यमेव प्रतिबिम्बज्ञान बिम्बानुमानाङ्गमिति चेदभिधीयते, प्रतिविम्वज्ञान केवल विधानु- मानाझं, किं वा प्रतिबिम्बावच्छिन्नमिति । प्रथम पराकरोति-न ज्ञेयभेद इति । प्रतिबिम्बलक्षणेन विषयविशेषे गाविशेषितस्य ज्ञानमात्रस्य चेदिम्बानुमानाइत्वम् , नतो घटादिज्ञानानामपि बिम्वगमकत्वमापयेत धूमानुमानेऽपि धूमज्ञानमात्रस्यैव दहनानुमानान- त्वमापद्यत इत्यर्थः । द्वितीय प्रत्याह-तदवच्छिन्नस्येति ॥ प्रतिविम्बलक्षणेन विषय- विशेषेण विशेषितस्य ज्ञानस्य बिम्बासिध्यङ्गतायां सत्यां तस्यापि प्रतिबिम्धानुमानारत्मात् । चापेक्ष्यमाणत्वेपि आलोके यथा न तदुभयापेक्षा स्वभावभेदादेवं ज्ञाने न ज्ञानान्तरापेक्षा स्वभावभेदादित्यर्थः । विषयसकारत्वमिन्द्रियसंस्कारत्वं चेति पक्षद्वयमभिप्रेत्य सन्तमति विशेषणद्वयम् । अन्यत्रेति । प्रमाणमालायाम् । प्रकृतमुपसंहरति-तदेवामिति ॥ ननु धर्मिहेतुदृष्टान्तानां सत्यत्वं मिथ्यात्वं वा, सत्यत्वे दृश्यत्वहेतुग्ने कान्तिः, मिथ्यात्वे च वाप्पधूमादिवन्न साध्यसाधकमित्याशंक्य परिहरति-नापीति । प्रतिविम्ब न गमक किन्तु ज्ञानं तच्च सत्यमेवेति शङ्कते-सत्यमेवेति । किं ज्ञानमात्रं गमकमुत प्रतिबिम्बज्ञानमिति विकल्प्य कमेण दूषयति-नज्ञेयभेदेति । अतिप्रस- ङ्गात् धटदिज्ञानेनापि विम्बानुमानप्रसङ्गादिति यावत् । तस्यापि तदङ्गत्वादिति । विशिष्टस्य साध्यगमकत्वे विशेषणस्यापि साध्यगमकत्वमवश्यंभावीत्यर्थः ।

·30 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH त्वात् ; बहुलोर्ध्वतादिवदाभासविवेकस्यापि व्याप्त्युपयोगात् । व्याप्तस्य तु असत्यस्यापि सत्यविम्बादिसिद्धौ अङ्गतामवादिष्म । व्याप्तिरप्यसत्या कथमुपयोगिनीति चेत् , सत्यापि कथमिति समानः पर्यनुयोगः । सत्यत्वादेवेति वदतो मिथ्यात्वादेवेत्युतरम् । न दृष्टान्तसिद्धिरिति चेत् , समानमेतत् । व्याप्तिश्च व्याप्यव्यापकनिष्ठा तयोरन्य- . असत्यमपि धादि तद्वदनुमानाङ्गमिति भावः । नन्वसत्यस्याप्यनुमानाङ्गत्वे मिथ्याधूमस्य बाप्पादे: दहनानुमानाङ्गत्वमापद्यतेत्याशङ्कयाह -धूमाभासस्येति ॥ ननु धूमाभास- स्याव्याप्तत्वं वा कुत इत्याशङ्कयाह-बहुल इति ॥ धूमाभासस्यासत्यत्वेऽव्याप्तत्वे च समाने न शक्यते विशेषतो वक्तुमव्याप्तत्वमेव प्रयोजकमिति व्याप्तस्यासत्यस्यापि गमकत्वादर्शनात् इत्याशङ्कयाह-व्याप्तस्य त्विति ॥ इदमिहाकूतम् - न सत्यत्वमत्यत्वं वा गमकत्वागमकत्वयोः प्रयोजकम् ; किन्तु व्याप्तत्वमव्याप्तत्वं च । स्वरूपसतोऽपि कुम्भादेरव्याप्तस्यागमकत्वात् ; मिथ्य भूतस्य च व्याप्तस्य प्रतिबिम्धस्य विम्बगमकत्वो. वर्णदैर्ध्यादेः असत्यस्यापि सत्याक्षरगमकत्वईशनाचेति ॥ व्यातिः- इत्यादिः स्पष्टार्थः । सत्यैव च व्याप्ति : साधनोपयोगिनीत्यत्रापि नास्माकं सकलद्वैतानृत. वादिनां दृष्टान्तसिद्धिरित्याह-समानमेतदिति ॥ किं च पूर्व साम्यमापद्य खपक्षे पलम्भात् , तर्हि असत्यस्य तस्य गमकत्वे कथमन्यस्य वाप्पस्यागमकत्वमिति तत्राह-धूमा- भासस्येति । अव्याप्तत्वमेव ततागमकत्वषयोजक नासत्यत्वमित्यर्थः । असत्यत्व विशे- पादामासस्यापि व्याप्तत्वं किमिति न स्यात्तत्राह-बहळेति सर्वसत्यत्वबादिमत इव सर्वमिथ्यात्वेऽप्याभासविलक्षणत्वं व्याप्तावुपयुज्यते । न च सर्वमिथ्यात्वे हेतोहे-वभास. फरक्षण्यमेव कथं स्यादिति सांप्रतम् । सर्वसत्यत्ववाद इव तल्लक्षणयोगित्वेन वैलक्षण्यो- पपत्तः इत्यर्थः । व्याप्तिवरवरूपसत्यत्वमुपयोगीत्याशक्य व्यभिचारान्मैव मत्याह- व्याप्तीति । गूढाभिसन्धिरुतरमाह-सत्यापीति । तावेव शङ्कापरिहारौ स्पष्टयति- सत्यत्वादिति । सत्यस्यैव साधकत्वमिति न नियमः ; मायावादिनं प्रत्यसिद्धे । असिद्धे- नैव सत्यत्वेन प्रत्यवतिष्ठमानं प्रति तथाभूते नैवमुचितमित्यर्थ : असत्यम्य साधकत्वे नास्ति दृष्टान्त इत्याशंक्य सत्यस्य साधकत्वेऽपि तदभावः समानः । अद्वैतवादिना सत्यत्वस्य हेत्वादौ क्वचिदप्यनङ्गीकारादित्याह-न दृष्टान्तेति । व्याप्तेरसत्यत्वे दृष्टान्तोऽस्तीति स्वपक्षे वैषम्यमाह-व्याप्तिश्चेति ।। मनतु तथापि प्रकृते व्याप्तेरसत्यत्वं कथमित्यत मह- - ।

·NYAYA DIPAVALI 31 तराभावे न संभवेत् । व्याप्यं च प्रतिबिम्बाद्यसत्यमिति तनिष्ठव्याप्तिरसत्या कथं न दृष्टान्तः ? तथा चोप्टल कुटन्यायापातो भवताम् । तथापि स्वयमसत्य कथमन्यत्साधय- तीति चेत् , स्वयं सत्य वा कथमिति समानः पर्यनुयोगः । तस्य सत्स्वभावत्वादिति चेत् , तुल्यमितरत्रादि । निस्तत्त्वमसत्वमिति चेन्नासत्यविवेकेन सत्यत्त्वोपपत्तेः । सत्यत्वविवेकान्निस्सत्त्वाङ्गीकारे त्वसत्यविवेकात् सत्यस्यापि तथाभावः स्यात् । . विशेष कथयति-व्याप्तिश्चेत्यादिना ॥ उष्टलकुटन्यायस्य अयमर्थ : उष्ट्राणां खरादिभिर्दर्शनीयत्वे विवदमानानां प्रजापतिं पितरमुपगतानां प्रजापतिना च यान् कुरूपान्पश्यत तान्दण्डैविद्रावयतेत्यनुशिष्टानां यथा स्वजनमुण्डकाण्डताडनं दण्डै- स्तद्ववेदान्तानां दृष्टान्ते विवदमानानामेव दृष्टान्तदृष्टिरिति उक्तप्रकारेण व्याप्तेरसत्यतापि साधनोपयोगिनीत्यभ्यधायि । साधनं पुनर सत्य कथमुद्भाव्यत इत्याह- तथापीति ॥ स्वयम् इत्यादिः स्पष्टार्थः । नामदभिप्रेतमसत्यं स्वरूपशून्यं सत्यत्ववैलक्षण्येन खरूपोपपत्ते रित्याह--नासत्यविवेकेनेति ॥ ननु यत्सत्यं न भवति तन्निखरूपम् , यथा नरखरतुरगशृङ्गता । ततो न सत्यवैलक्षण्येन स्वरूपलाभ इत्याशक्याह सत्यत्वेति ।। तर्हि यदसत्यादन्यत् तत् निस्वरूपं यथा नरविषाणमिति सत्यस्या स्वरूपशून्यत्वं स्यादित्यर्थः । ननु सत्यादन्यदसत्यं तुच्छविलक्षणं नास्त्येव तत्र व्याप्यचेति ॥ ततः किमित्यत आह-तथाचेति ॥ परं प्रत्याहितदूषणेन स्वस्यापि दुष्टत्वं प्राप्तमित्यथः । उष्ट्रस्याग्रे प्रतिक्षिप्तलकुटेन प्रतिक्षेप्तृपुरुषपहार उष्टलकुटन्यायः । ननु साधकत्व नाम प्रनितिजनकत्वं तच्चासत्यत्वे प्रमाणस्यानुपपन्नमिति शकते- सत्येति । स्वयमिति । गूढाभिसन्धिरुतरमाह -- स्वयंसत्यमिति । जनकत्वं नाम जननावच्छिन्नत्वं तदुत्पन्नसत्यक्ष एवेति शङ्कते--तस्येति ॥ जनकत्वस्य सत्येन व्याप्ति- रसिद्धेत्यभिप्रेत्य परिहरति । न च सत्वानही कारे कार्यकारणभावाभावः नियतपूर्वोत्तर- क्षणमात्रवृत्तित्वनैव सत्वानङ्गीकारेऽपि तदुपपत्तेरित्यर्थः । असतो गगनारविन्दादेरजनकत्वा- जनकत्वे सत्यमेव स्यादिति स्वाभिप्रायसुद्धाटयति - पूर्ववादी-निस्तत्वमिति ।। निस्तत्वं निःस्वभावत्वमिति यावत् । मसत्वाभावेऽपि निरुपाख्यवैलक्षण्येन जनकत्वोपपत्तेमवमिति परिइरति-- नासत्येति ॥ असत्यविवेकेनासतो विवकेन तुच्छयैलक्षण्येनेति यावत् । सत्वाभावेन - ·32 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH , मायामरीच्युदकादेश्वानुभवसिद्धेः निरुपाख्यविवेकस्य नरविषाणादेस्तु निस्तत्त्वस्य तथा- प्रतिभासासंभवात् । तन्नायमनैकान्तिकः । नाप्यनध्यवसितः, सपक्षगामित्वात् । नापि कालात्ययापदिष्टः, प्रत्यक्षाद्यनपहृतविषयत्वात् । कुम्भादिसत्यताग्राहिणा प्रत्यक्षे- गैवापहृतविषय इवि चेत् , केयं कुम्भादेः सत्यता या प्रत्यक्षस्य गोचरा । सत्ता इति चेत् , सामान्यसत्ता चेत् सामान्यादेरसत्यतापातः । स्वरूपसत्ता चेत् स्वरूपाणां परस्पर - . प्रमाणाभावादित्याशङ्क्याह--मायेति ॥ ननु मायादेरपि नरविषाणादिसाम्य- मेवेत्याशङ्याह-नरविषाणादेस्त्विति ॥ नृशृङ्गादेस्तुच्छस्यापरोक्षप्रतिभासास- भवान्मायादेश्वापरोक्षतयाऽनुभूयमानत्वान्न तुच्छत्वमेवेत्यर्थः । यस्मादुक्तनीत्या धर्मादीनां मिथ्यात्वेऽपि साधनोपयोगित्वं संभाव्यते तुच्छवैलक्षण्येन । ततस्मान्नानका तोऽयं दृश्यत्वहेतुरित्युपसंहारः । क्रमप्राप्तत्वादनध्यवसितत्वमपि निषेधति-नापीति ।। साध्यसाधकः पक्ष एव वर्तमानोऽनध्यवसितः" इति ह्यनध्यवसितलक्षणमाचक्षते । तदप्यस्य नास्तीत्यर्थः । ननु प्रमाणबाधिते पक्षे वर्तमानः हेनुः कालात्ययापदिष्टः उच्यते मिथ्यात्वसाधकश्च दृश्यत्वहेतुः प्रत्यक्ष दिवाधिते पक्षे वत इत्याशङ्कयाह-नापीति ॥ प्रत्यक्षादीनां स्वविषयबोधनमात्रे व्यापारो न सत्यत्वग्रहणे येन तद्विरोधात् कालात्यया- पदिष्टता भवेदिति भावः । प्रत्यक्ष स्वविषय बोधयत् सत्यतयैव बोधयतीत्यभिप्रेत्याह --- कुम्भादीति ॥ सिद्धान्ती परिपृच्छति---केयं कुम्भादेः सत्यता या प्रत्यक्षस्य गोचरा उच्यते ? किंसता किं वा विधिप्रत्ययविषयत्वम् , आहोखिदबाधः ? किंखिन्निरुपाख्यवै. लक्षण्यमिति प्रश्नार्थः । प्रथममनुवदति ----सत्ता चेदिति ॥ तत्रापि सर्वत्र सन्निति समनुगतबुद्धिवेद्या सामान्यसता किं सत्यता, किंवा स्वरूपसतेति विकल्प्य प्रथम पराकरोति—सामान्येत्यादिना ॥ सामान्यविशेषसमवायानां वैशेषिकादिभिः सत्ता- - निरुपाख्यत्वानुमानमनुभवविरुद्धमित्याह-मायेति ॥ मायादेरपरोक्षप्रतिभासप्रवृति. गोचरत्वस्वानुभवसिद्धत्वान्निरुपाख्ये च तथाऽभावादित्यर्थः ॥ सपक्षे वर्तमानत्वादिति । साध्यासाधकः पक्ष एव वर्तमानो हेतरनध्यवसितः इति लक्षगत्वादत्रच सपक्षवृत्तिवेन तदभावादित्यर्थः । अनपहृतविषयत्वमसिद्धमिति शङ्कते-कुम्भादीति ॥ सत्वाय निरूपयितुमशक्यत्वादिति परिहरति-केयमिति ॥ सत्ताशब्देन सितासामान्य विवक्षितमुतस्वरूपसत्वमिति विकल्याचे दोषमाह- ·NYAYA DIPAVALI ३७ व्यावृत्तेः अव्यापकत्वादलक्षणम् ; तदनुगामितद्धर्माणीकरणे सामान्यसत्तावैयर्यम् , तेनैव सद्व्यवहारानुगत्युपपत्तेः तस्य च सामान्यरूपतापातम्तल्लक्षणोपपतेः। नि:सामान्यम्य च सामान्यादेरसत्यतापतिः । विधिप्रत्ययविषयत्वं तदिति चेत् स्रक्सोदेरपि सत्यतापातः; . सामान्ययोगिवन्नाङ्गीक्रियते । प्राभाकरेण द्रव्यादिश्वषि, ततस्ते सर्वेऽप्यसत्याः स्युरिति भावः । द्वितीयमनूद्य दृषयनि---स्वरूपेत्यादिना ।। स्वरूपसत्वं नामै न सर्वेषु सत्येषु वर्तत हत्यव्यापकत्वादिदं लक्षणं न भवतीत्यर्थः । अथैतदोषपरिजिहीर्षया सर्वेषु सत्येष्वनुगत स्वरूपसत्वं नामैकमभ्युपगम्यते, तबाह -तदनुगामीति ॥ सद्वयव हारानुगतिरेव हि सामान्यतत्ताप्रयोजनं सर्वत्रानुगतश्चेत् स्वरूपसत्ताख्यो धर्मोऽङ्गी . कृतस्तेनैव तत्संभवात् सामान्यसत्ता व्यर्थी स्यादित्यर्थः । किं च सर्वत्रानुगतप्रत्ययवेद्यं सामान्यमुच्यते । तस्य च सर्वत्रानुगतस्य धर्मस्ये लक्षणमस्तीति साम.न्यत्वमापद्यत इत्याह-तस्य चेति ॥ ननु भवतु सर्वत्रानुगतधर्मस्यैव सामान्यत्वं सत्यत्वं च को दोष इत्याशङ्कयाह-निःसामान्यस्य चेति ॥ तदेवमायेषु चतुर्पु विकल्पेषु प्रथममपास्यान नरं व्यभिचारयात ----विधीत्यादिना ॥ विधिप्रत्ययो न मास्तीति ज्ञानमित्यर्थः । किञ्च रज्जुवर्षायभावम्य नान्ति ज्ञानविषयत्वा इसत्यापात तदा च भ्रान्तिबाधावपरीत्यमापद्यत इत्याह --- तदभावस्येति ॥ तृतीयमनुद्य विकल्पयति- - सामान्यसत्तेति ॥ सामान्यादेः सत्तारहितत्वादित्यर्थः । असामान्यपक्षेऽपित्तायाः असत्वं स्यातत्र सामान्यान्तराभावादिति द्रष्टव्यम् । द्वितीयपक्षेऽपि स्वरूपसत्वमनुगतमननुगतं वेति विकरप्याये दोषमाह- स्वरूप- सत्ताचेदिति ॥ द्वितीयदृषयति-तदनुगमोति ।। ननु तथापि गौगरिति प्रत्ययवत् सदिति प्रत्ययनिबन्धनतया सामान्यमङ्गीकर्तव्यमित्याशंक्य स्वरूपसत्वस्यैवानुवृतिप्रत्यय कारणत्वेन सामान्यरूपनोपपत्तेः सत्तासामान्यस्य वैयर्थमित्याह-तस्य चेति ॥ ननु तथापि गौौरिति प्रत्ययवत् सदिति प्रत्ययनिबन्धनतया सामान्यमङ्गीकर्तव्यमित्याशंक्य स्वरूपसत्वत्यैवानुवृत्तिपत्ययकारणत्वेन सामान्यरूपतोपपतेः सत्तासामान्यस्य यय- मित्याह-तस्यचेति । तथापि स्वरूपसत्वायोगात् सामान्यादेरपि सत्वमव्याहत- मित्यशंक्य तम्य सामान्यरूपतया सामान्यादिषु वृत्यनुपपत्तेः असत्वमेव स्यादिति परिहरति-निस्सामान्यस्येति ॥ विधिप्रत्ययविषयत्वं अस्तीति प्रत्ययविषयत्वमिति धावत् । दूषयते-सक्सादेरिते ॥ तस्याप्यस्तीति प्रत्ययविषयत्वादिस्यर्थः । अव्या- ·34 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH तदभावस्य चासत्यतापातः ; विश्रमाविभ्रमविपर्ययापातात् । बाधाभावश्चेत् , आपाततः सर्वथा वा? नानिमः, मरीच्युदकादावतिव्याप्तेः । नाप्युतरः, तस्य अस्मदादिप्रत्यक्षागोचर स्वात् । निरुपाख्यविवेकश्वेत् अविरोधः । सन् घटः इत्यादिप्रत्यक्षस्य कीग गोचर इति चेत् , सन् अपरश्चन्द्रमाः' - सद् गन्धर्वनगरम् ' इत्यादेहिक तागिति सन्तोष्टव्यम् । नानुमानमपि बाधकम् , प्रबलानुमानानिरूपणात् । आगमस्तु तद्विपर्यये । तत्सत्यमित्यवधारणात् । वाचारम्भण विकारो नामधेयमिति च अपरस्य साक्षादसत्यता- भिधानात् । “ मृत्तिकेत्येव सत्यं " "प्राणा वैसत्य" इति च भिक्षुकादप्रसारणन्यायेन बाधाभाव इति ॥ तस्य मर्वथा बाधामावस्यास्मदादिप्रत्यक्षायोग्यत्वात् तस्य वर्तमान- संबन्धमात्र ग्राहकवादित्ययः । चतुर्यविकत्ये तु कुम्भादिसायनाग्राहिणा प्रत्यक्षेगा- विरोधोऽसदनुमानस्येत्याह----निरुपाख्येति ॥ एवं तावच्चतुर्धा प्रत्यक्षपाह्य सत्यवं न संभवतीत्युक्ते प्रत्यक्षस्य विषयं पृच्छति-सन् घट इति ॥ व्यावृतःवं नाम मायोपाधिकं सत्यत्वं गोचर इति परिहरति-सन्नपर इति ॥ नानुमानमपि इति स्पष्टार्थः । ननु “ मृत्तिकेत्येव सत्यम् " प्राणा वै सत्यम्" इत्याद्यागमेन मृदादेः सत्यत्वग्राहिणा बाधात् कालात्ययापदिष्टतेत्याशङ्कयाह-मृत्तिकेत्येव सत्यं प्राणा वै सत्यमिति ॥ च श्रुत्याः न मृदादेः सत्यत्वं विवक्षितमिति शेषः । कुतः कुम्भाधलीकभावस्य विवक्षितत्वादिति हेतुरुत्तरत्र द्रष्टव्यः । कथं कुम्भाधलीकभावो विवक्षित इत्याशङ्कयाह ---भिक्षुकपादप्रसारणन्यायेनेति ॥ यथा कश्चिद्वाराण । तत्वादलक्षणमित्याह - तदभावस्येति ॥ सक् सो नास्तीति प्रतीतेस्तदभावस्य सस्वं न स्यादित्यर्थः । दूषणान्तरमाह-विभ्रमेति ॥ अस्ति रजतमिति प्रतीतेविभ्रमस्य सत्वं, नास्ति रजतमिति प्रतीतेरपि भ्रमस्य मिथ्यात्वं स्यादित्यर्थः । तदानीं बाधविरहः, किं या कालान्तरे, उतासद्वैलक्षण्यमिति विकल्प्य क्रमेण दृषषति-आपातत इत्यादिना ॥ प्रतीयमानस्य प्रत्यक्षस्य विकल्पेन निराकरणायोगात् अस्त्येव कश्चिद्विषय इति शङ्कते--- सन्घट इति ॥ दुनिरूप एव विषय इति परिहरति-सन्नपरइति । आतु तर्हि व्यवहारे बाधरहितत्वात् सत्यः [घटादिः], परिहरति- नानुमा- नमपीति- [बाघरहितत्वस्य] व्यवहारे सत्यसिद्धिमात्रवारकस्य व्यभिचारावारकतया भरीरामन्यत्वाविवयाप्यत्वासिद्धः, सत्यत्वा [सिद्धया ] पातात् । न च विशेषण ·NYAYA DIPAVALI 55 "अन्योन्तर साव्यवहारिकसत्यतानुपमर्दैन। 'स वा एष पुरुषोऽनरसपयः" मत्या प्राणमयः" " अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः” इत्यादी आन्तरातरात्मत्वा. भ्युगमेन बहिहिरनात्मत्वप्रतिपादनवत् कुम्भायलीभावस्य विवक्षितत्वात् । अन्यथा वाचारम्भणश्रुतेः दार्टान्तिकाननुगुणत्वपसनात् “ एवं सोम्य स आदेश" इति च दान्तिकव्याकोपप्रसाच्च । मृतिकाव्यतिरेकेण तद्विकाराभाववत भूलकारगातिरेकिग सीनिवासी सुज्ञो भिक्षुः वधूवर्गस्य कटकादित्सया एक तावत्पाद निक्षिप्य पुनरपर पाद प्रसारयति तथा अतिरपि परमपुज्ञा मृदादेः सांपवहारिकसत्यतानुपम देनैव प्रथमं तावत् कुम्भाधलीकभाव विवक्षति पश्चान्मृदादेरपि अली कातिपादनात् अद्वै सत्यत्वं प्रसाधयितु- मित्यर्थः । ननु श्रुत्याभिहितमपि मृदादिसत्यत्वं न विवक्षि किं तु अन्यदेव विवक्षित मित्यतिसाहसमित्याशङ्कयोदाहरणमाह-सवा एष इत्यादि ॥ यथाऽन्नमयप्राणमय- मनोमयविज्ञानमयानन्दमयानां प्रतिपादनं न वाधार किन व्यतिरिक्तपति मदनार. मित्यर्थः । ननु मृदादीनां सत्यत्वाभिधान स्वार्थपरमित्यत्र यदि कधिदोषो दृश्येत तदा बदन्यपरता वयंत्याशझ्याह-अन्यथेति ।। "उत तमादेशमपायो येनाश्रुतं श्रुतं भवति" इत्यादिना ह्यकविज्ञानेन सर्वविज्ञान प्रतिज्ञाय तत्र दृष्टान्तापेक्षायामिदमवास्निम् यथा सौम्यैकेन मृत्पिण्डेन " इत्यादि । तत्र यदि मृदादिसत्यत्वमपि विवश्येत तदा सदद्वैतानुपपत्तेः सर्वमसमञ्जभ स्यादित्यर्थः । पूर्व वाक्यद्वयत्य साधारण्येन तात्पर्य- मुपपाद्याधुना प्रत्येकमुपर्वणयति-मृत्तिकाव्यतिरेफेणेत्यादिना । इतश्च प्राणादीनां भेदाढ़ेदः तादृश [ विशिष्टधूमवतः ] अमिमत्वाभावप्रसङ्गात् । कार्यमजनयतश्चार्थक्रिया- [कारित्वाभावप्रसङ्गात् । न च] कार्यजननाभावेऽपि सामर्थमस्तीति वाच्यम् [सामर्थस्य] कार्याभावेऽधिगन्तुमशक्यत्वात् । प्रवृतिलक्षगत्वेपि प्रतिभासेनानैकान्तिकत्वात् [स्वामि- कत्रीरत्यादिना चरमधा ] तुविसर्गादेः स्वमेऽपि भावात् प्रतिभासितार्थप्राप्त [श्व अर्थ- क्रियायाः सत्वे] न व्यभिचारित्वादित्यर्थः । आगमोऽपि प्रपञ्चासत्यत्वसाध [को] मृत्रिकेत्येव सत्यमिति दृष्टान्तगतैवकारस्य दा ........मित्यर्थः । एवं तावदवधारणा- न्यथानुपपन्नत्वादेव प्रपञ्चनिथ्यात्वषतिपादनात् । मृत्तिकेत्येव सत्यमिति प्रपञ्चम्यापि सत्यत्वावगमात् न मिथ्यात्वविषयोऽसाविति तस्य प्रकरणिसत्यत्वप्रतिपादनपरत्वान्भवमिति परिहरति--- दृष्टान्तप्रदर्शनेति । मृतिकादी सत्यशब्दप्रयोगो न साक्षात् सत्यविषयो.

·88 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH स्तद्विकारस्यापि मृतिकादेरसत्यतायां तात्पर्यात् । "प्राणा वै सत्यं " इत्यत्रापि 'सत्यस्य सत्य तेषामेष सत्य' इति च उपक्रमोपसंहारयोः प्राणानां मुख्य- सत्यताङ्गीकारे विरोधात् । स्पष्टं च सांव्यवहारिकसत्यताङ्गीकारे वाक्यस्योपपतेः । " मायां तु प्रकृतिम् ” इति च मायोपादानत्वेन, नेह नाना" इति च निषेधेन साक्षाद्विलापनात् । “छापुपर्णा" इत्यादेस्तु अविद्यासिद्धद्वैतानुवादेनान्यत्र तात्पर्यो. पपत्तेः सत्यत्वाश्रवणात् ; अपुरुषार्थे चातात्पर्यात् । “द्वितीयाद्वै भयं भवति ” इति व्यावहारिकमेव सत्यत्वं सत्यशब्देनाभिधीयत इत्याह-मायां वित्यादिना ॥ ननु “ द्वा सुपर्णा" इत्यादिश्रुत्या जीवेश्वरभेदम्य सत्ययैव प्रतिपादनात् तद्बाधाकालात्ययापदिष्टता भविष्यतीत्याशङ्कयाह –द्वा सुपर्णेति ।। अविद्यासिद्धभेदानु- वादेन बिम्बप्रतिबिम्बयोरिव जीवनमगोरभेदे किमिति तात्पर्य करप्यते सत्यत्वं विहाये. त्याशङ्कयाह---सत्यत्वाश्रवणादिति ॥ इतश्च भेदसत्यत्वं न विवक्षितं श्रुत्येत्याह- अपुरुषार्थे वेति ॥ अज्ञात समयोजनं श्रुत्या तापयंग विवक्ष्यते । भेदस्तु लो कसिद्धो निष्प्रयोजनश्चेति न विवक्षित इत्यर्थः । भेदत्य निप्पयो जनत्वमेव कुतोऽवधार्यत इत्या- शङ्कयाह --द्वितीयादिति ॥ तदेवं नागमविरुद्धः कालत्ययापदिष्टः । क्रमप्राप्तोप- ऽसाविति परिहरति--सांव्यवहारिकेति । साक्षात् संभवति किमिति परम्परयाभिधान- मित्याशंक्य मन्दाधिकारिणः प्रतिपादनान्मैवमिति परिहरति---स वा एप इति ॥ मृति. कादिनिहियतीत्यत आह-अन्यथेति ॥ दूषणान्तरमाह -एवं सोम्येति । मृत्ति- काव्यतिरेकेणेति छन्दोगश्रुतेगति प्रदर्शयति, उपक्रमोपसंहारयोविप्रतिषेधे प्रसक्ती सत्यस्यसत्यमिति ब्रह्मणः सत्यत्वेन उपसंहारात् प्राणानामपि सत्यत्वे सति उपक्रमे दृश्यनिषेधप्रसङ्गादित्यर्थः । प्राणेषु च सांव्यवहारिकसत्वविवक्षयैव प्रयुक्त इत्याह स्पष्टञ्चेति। 'मायां तु' इति मायामयत्वप्रतिपादनात् प्रतिपनोपाधौ निषे [धप्रतियो गित्वस्य नेहनानेति श्रुया प्रतिपादनाचेत्याइ]मायां विति । भेदस्यापि श्रुतिप्रतिपा- दितत्वात् सत्यत्वमित्याशङ्कय तात्पर्यविषय] स्वाभावान्मैवमित्याह --द्वा सुपर्गेति ॥ अन्यत्रासंसारिब्रह्मस्वरूपे प्रतिपाद्यत्वेऽपि भेदस्य सत्यत्वाधिगतेन परमार्थसिद्धिरित्यत आह-सत्येति ॥ अपुरुषार्थत्वादपि न भेदस्य प्रतिपाद्यत्वमित्याह-अपुरुषार्थेति ॥ अपुरुषार्थत्वमेव दर्शयति--द्वितीयादिति ॥ सत्यत्वमिथ्यात्वयोरुदासीनत्वादुपमानस्य ।

·NYAYI DIPAVALI 37 स्वयमपुरुषार्थताभिधानात् ; उपमानस्य तु सादृश्यस्वरूपोपक्षीणस्य सत्यत्वासत्यत्वयोः वाटस्थ्यात् । एवं अर्थापत्तिरपि वाधिका भवन्ती का भवेत् ? संव्यवहारान्यथानुपपतिरिति चेन, स्वप्नवदुपपतेः । तदविसंवादानुपपत्तिरिति चेत् , कोऽयमविसंवादो नान ? मानाना- विरोधश्चेत् । सोऽसिद्धः, श्रुयैव विरोधात् । प्रातिभासिकवाधवैधुर्य चेत , आपाततः तत्स्वप्नेऽपि समानम् । सर्वथा त्वशक्यज्ञानमित्युक्तम् । सुखदुःखपर्यन्तता तु स्वमेऽपि मानविरोध परिहरति-उपमानस्य विति ॥ अर्थापत्तिरपि बाधिका न भवतीत्याह अर्थापत्तिरपीति ॥ अर्थापतिरपि मिथ्यात्वानुमानस्य बाधिका भवन्ती का तावत् अर्थापति: किं संव्यवहारानुपपत्तिः, किं वा तदविसंवादानुपपतिः, आहोस्थित् सुखदुःख- पर्यन्ततानुपपत्तिः, किं स्वित् आशामोदकोपार्जितमोदकयोः वैषम्यानुपपत्तिः, आहो. स्वित् रसवीर्यविपाकानुपपतिः उताद्वैतज्ञानानुपपति इति प्रश्नाथः । प्रथमकल्पेऽन्यथा- प्युपपतिः दूषणमित्याह ---संव्यवहार इत्यादिना ॥ व्यवहारमात्रं गियावेऽपि संभवति । तभ्याविसंवादः सत्यत्वमन्तरेणानुपपद्यमानः सत्यवं गायतीति दिनीयविकन्य- मनुवदति- तदविसंवाद इति ॥ तत्रापि वक्तव्यम् ! कोऽयमविभवादो नाम . किं मानान्तराविरोधः , कि वा बाधवैधुमिति विकल्प्य दूषयति ----कोऽयमित्यादिना ।। अनुदयमन्यवाप्युपपत्तिं च दूषशद्वयं द्वितीयपक्षेऽभिधाय तृतीयच तुर्थपञ्चमेषु अन्यथा- प्युपपत्तिमाह --सुखदुःखे इत्यादिना ।। कटुकाम्लादिरसानां वर्थिविपाकाविषम्य- मप्येवं स्वप्नवदसत्यतानुपमर्दैन पदार्थानां स्वगतविशेषात् अनु जागरे ; कानुपपत्ति- रित्यर्थः । ननु सर्वस्यासत्यताऽविशेपे न संभवति म्यगतो विशेष. पदार्थाना मित्या- , . न प्रपञ्चे सत्यताबोधकत्वमित्याह-उपमानस्येति ॥ कि व्यवहारमात्रानुनतः कि वा अविसंवादिव्यवहारानुपपत्तिरिति विकल्याचे दृपयति ---- संव्यवहारेति ॥ द्वितीय- विकल्पमुत्थापयति-तदविसंवादेति ॥ अविसंवादः किं मानान्तसविरोधः किंवा बाघविरहः सोऽप्यापाततः सर्वथा वेति विकल्प्य क्रमेण दृषयति-कोऽय- मिति ॥ उक्तं - तस्य सादादिप्रत्यक्षगोचरत्वादित्यत्र । प्रतिभातिनाथम्य सुखदुःख- जनकत्वान्यथानुपपत्तिरितीम पक्ष निराकरोति --- मुखदुःखेति ॥ सर्वम्य मिथ्यात्वे चाशामोदकोपार्जितमोदकयोर्विशेषो न स्यात् इत्याशक्य स्वप्नवदेनदुपपन्नमिति 3 ·38 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH समाना। आशामोदकोपार्जिवमोदकयोरस्त्येव स्वप्नेऽपि कियद्वैलक्षण्यम् । रसवीर्य- विपाकादिवैषम्यमप्येवम् । एवमसत्यतानुपमर्दनेनावान्तरभेदोऽस्तु जागरे, का नाम वस्तुक्षतिः ? सत्यताविशेष इव असत्यताविशेषेऽपि प्रतिव्यक्तिगतस्वभावभेदस्य गोमय- पायसीयन्यायेनापाकरणप्रसङ्गात् ; प्रसङ्गे वा जगद्वैचित्र्यस्यैव विलोपप्रसङ्गात् । अद्वैतज्ञानमप्यसत्यादेव प्रमात्रादिभेदादुपपन्नम् । असत्यस्य च सत्यगोचरविज्ञानकारण- शङ्कयाह-सत्यताविशेष इत्यादिना ॥ यथा गोविकारत्वाविशेषेऽपि गोमयपायस- योरवान्तरवलक्षण्य तथा नानिस्विकस्वभावभेदोऽस्मत्वक्षेऽपि त्वत्पक्ष इव निराकर्तुं न शक्यत इत्यर्थः । असत्यताविशेषनिराकरणप्रसङ्गे च त्वत्वक्षेऽपि सत्यताविशेषात् प्राति- स्विकस्वभावनिराकरणमापद्यत इत्याह - प्रसङ्गे वेति ॥ इदानी षष्ठविकल्पेऽप्यन्यथा- प्युपपत्तिमाह-अद्वैत इति ।। नवसत्येभ्यः प्रमात्रादिभ्यः समुत्पन्न ज्ञानमपि असत्यमेवेति । परिहरति--आशामोदकेति ॥ रसायविपाकवैषम्यमपि स्वप्नवदुपपन्नत्वान्न सत्यता- साधकमित्याह-रसेति ॥ जागरितम्यासत्यत्वाविशेषेऽपि अनान्तग्वैषम्यस्यापि खप्नवदुपपन्नत्यान्न स यासाधकत्वमित्याह ----रसेति ॥ जागरितत्यासत्यत्वाविशेषे व्यवहारवैप मानभेदावतीति दाष्टान्तिकमुपसंहति ---एवमेवेति ॥ जागरेप्येव- मस्त्वित्यन्वयः । सरक्षा सत्यवाविशेषे मृद एव घटः तन्नुभ्य एव पट इति व्यवस्था न भवेत् । खप्नवत् जाग्रत्मपञ्चाय व्यवहारदशायामेव बाधाद्वैपरीत्येन वा स्वप्न यापि तथात्वं स्यादित्याशक्य परिहरति----सत्यतेति ॥ सर्वस्य सत्यत्वे तन्तुभ्य एव पटः मृदः एव घटः इति यथा स्वभावभेदाव्यवस्था यथा च स्वमजाग्रप्रत्यययोः स्वरूपसत्यत्वे बाधाबाघ. व्यवस्था तथा सत्यत्वेऽपि सर्वमुपपद्यते । अनुमान पुनः गोविकारत्वात् गोमयमपि पायसकरणसमर्थमितिवत् बाधितविषयतया कालात्ययापदिष्टमित्यर्थः । विपक्षे बाध- कमाह---प्रसङ्गे वेति ॥ ननु प्रमात्रादिभेदस्यासत्यत्वे तज्जन्याद्वैतब्रह्मविषयज्ञान- मपि बाप्पधूमजन्यवहिज्ञानवदसत्यं स्यादित्यत आह-अद्वैतज्ञानमिति ॥ उपपत्ति- मेवाह-असत्यस्य चेति ॥ असत्यस्यापि प्रतिबिम्बादेबिम्बादिसिद्धावतोपलम्भादि- त्यत्र सत्यज्ञानकारणता वर्णितेत्यर्थः । उदाहरणान्तरमाह-वर्णितं चेति ॥ द्वैतवादिमते बिम्बादिज्ञानानां स्वरूपतस्सत्यत्वात्पमात्वमुपपन्नम् । भवत्पक्षेतु ज्ञानानामपि ·NYAYA DIPAVALI 39 तोपवर्णिता । वर्णितं च सप्तकामिनीसन्दर्शनादेरसत्यस्यैव सत्यार्थसूचकत्वम् । न च विज्ञानस्यापि स्वरूपसत्यता प्रमात्वोपयोगिनी । विषयसत्यता तु तथा, तस्या अव्यभिचारित्वात् । इतरस्यास्तु भवदभिमतस्वरूपसत्यभावेऽपि असत्यगोचरे रजतादि- बोधे व्यभिचारात् । अभावोऽपि न भावरूपप्रपञ्चसत्यतागोचरः संभवी । प्रपञ्चे धर्मिणि बाध. गोचरत्वाभावः सत्यत्वं संभवीति चेन्न ; आपाततस्तदभावस्यातलक्षणत्वात् ; अन्यस्मिश्चा- न प्रमाणं स्यादित्याशङ्कयाह-न च विज्ञानस्यापीति | विषयसत्यता तु तथा प्रमात्वोपयोगिनी तस्याः सर्वत्राव्यभिचारादित्यर्थः । विषयसत्यताशब्देन न ज्ञाततामि- धीयते ; स्मृतिज्ञानस्यापि प्रमाणाप्रसङ्गात् । ननु ज्ञानस्य स्वरूपपत्यनापि प्रमात्वो- पयोगिनी किं न स्यादित्याशङ्कयाह-इतरस्यास्त्विति ॥ भवतामभिमतः स्वस्वरूप- सत्यभावो यस्यासत्यगोचरस्य रजतादिवोधस्य तस्मिन्नितरस्याः स्वरूपसत्यतायाः प्रामाण्य. व्यभिचारादित्यर्थः । तस्मादद्वैतज्ञानस्यासत्यप्रमूतस्यापि प्रमावभवात् नार्थापत्तिर्वाध इति स्थितम् । इदानीं क्रमप्राप्ताभावप्रमाणविरोधं परिहरति -अभावोऽपीति ॥ अभावप्रमाण किलाभावं गोचरयति, न भावरूपां प्रपञ्चसत्यतानित्यर्थः । सत्यता न भावरूपा किन्तु बाधविषयत्वाभावः सत्यत्व तम्मिन् संभवत्यभावप्रमाणमित्याह -प्रपञ्च- धर्मिणीति ॥ किमापाततो बाधाभावः अभावप्रमाणेन प्रपञ्चे धर्मिणि गृह्यते किं वा सार्वकालिकबाधाभाव इति विकल्प्य दूपणमाह-नापातत इति ॥ आपाततो बाधाभावस्य सत्यलक्षणत्वाभावादियर्थ. । द्वितीयविकल्पेऽपि मार्वकालिकवाधस्य योग्यानुपलब्धेरभावात् अभावप्रमाणेन प्रपञ्चे धर्मिणि तदभावो ग्रहीतुं न शक्यत स्वरूपसत्वात् प्रमात्वं न स्यादित्याशंक्य परिहरति----न च विज्ञानस्येति ॥ विषय- सत्यत्वासत्यत्वमेव प्रमात्वोपयुक्तम् न स्वरूपसत्यत्वं, प्रान्तिज्ञानेषु व्यभिचारादित्यर्थः । अभावस्याभावमात्रविषयतया न भावरूपप्रपञ्चमत्यविषयत्वमित्याह-अभावोऽपीति ॥ बाध्यत्वाभावलक्षणं सत्यत्वं प्रपञ्चे धर्मिणि अभावमा स्यादिति शङ्कते--प्रपञ्चे धर्मिणीति ॥ किमापाततो बाध्यत्वाभावः प्रतीयते । किं वा सर्वथेति विकल्प्य क्रमेण दूषयति-नापातत इति ॥ अतल्लक्ष त्यान्मिथ्याभूतेष्वपि गतत्वेनाति- व्यापकत्वादित्यर्थः । सर्वकालबाधस्य ग्रहीतुमयोग्यत्वेन तत्र योम्यानुपलब्धेरभावान्ना- ·40 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH योग्यानुपलब्धेः । तदेवं न कालातीतः । नापि सत्प्रतिपक्षः प्रतिप्रयोगानिरूपणात् प्रतिभापमानत्वहेतोः मायामरीच्युदकादिना व्यभिचारात् विपश्चितत्वादन्यत्र विपर्ययज्ञान- सद्भावस्य । अबाध्यत्वस्य च सत्यतापरपर्यायस्य साध्यत्वेनाहेतुत्वात् ; अर्थक्रियाकारित्व स्यालीकस्वप्न कामिनीसंभोगादिभिरनैकान्त्यात् ; सत्यस्य चात्मनस्तदनङ्गीकारेण सपक्षा- प्रवेशिनो विपर्थयव्याप्तया विरुद्धत्वात्—-इति हेत्वाभासोद्धारः । उभयसिद्धमिथ्या- .. इत्यर्थः । यस्मादेवं न षट्प्रमाणविरुद्धः प्रतिज्ञार्थः तस्मादित्युपसंहरति-तदेवमिति ॥ एकस्मिन् धर्मिणि तुल्यलक्षणविरुद्धहेतुद्वयोपनिपातो विरुद्धाव्यभिचारी सत्प्रतिपक्ष इति च गीयते । तथाभावोऽप्यस्य नास्तीत्याह-नापीति ॥ विवादपदं सत्यम् प्रतिभास- मानत्वात् आत्मवत् इति प्रतिबलप्रयोगमाशङ्कयाह-प्रतिभास इति ॥ प्रमाणेनेति विशेषणे भागासिद्धिः ; अनुभववेद्यस्यापि कस्यचिदङ्गीकारादिति द्रष्टव्यम् । ननु माया. दिकमपि सत्यमेव, विपर्ययज्ञानानिरूपणात् इत्याशयाह—विपञ्चितत्वादिति ॥ ननु विवादपदं सत्यम् , अबाध्यत्वात् , आत्मवत् इति । न, साध्यसमोऽयं हेत्वाभास इत्याह-अवाध्यत्वस्य चेति ॥ विवादपदं सत्यम् , अर्थक्रियाकारित्वात् , भात्मवत् इत्यासस्याह---अर्थक्रियेति ॥ किं च सपक्षस्य चात्मनोऽविक्रियत्वेनार्थिक्रियाकारि- त्वादिति हेतु. तत्र न वर्तते । विपक्षात् स्वप्न कामिन्या न व्यावर्त त इति विरुद्धोऽयं हेत्वा- भास इत्याह --- सत्यस्य चेति।। उक्त कारेण हेतुदोपः परिहन इत्याह - इति हेत्वा. भासोद्धार इति ॥ इदानीं दृष्टान्तावयवदूषणमपाकरोति-उभयेत्यादिना ॥ । । भावतस्तत्सिद्धिरित्याह-अस्मिन्निति ॥ प्रबलप्रयोगाभावमेवाह-प्रतिभासमानेति ॥ विपर्ययज्ञानस्याभावान्नानकान्तिकशकेत्याह---विपञ्चितत्वादिति ॥ अन्यत्र प्रमाणमालासु । अबाध्यत्वमर्थक्रियाकारित्वं वा सत्यतासाधनतया प्रतिपक्षो भविष्यतीत्याशय साध्यावैशिष्टयादायः प्रयोगोऽनुपपन्न इत्याह---अबाध्य त्वस्येति ।। द्वितीयपक्ष दूषयति—अर्थक्रियेति ॥ दूपणान्तरमाह-सत्यस्य चेति ॥ आत्मनोऽपरिणामित्वेनार्थक्रियासामानवगमे समक्षावृत्तित्वेन विपक्षमालत या हेतोविरुद्धत्वादित्यथः । दृष्टान्तस्य साधनविकलता पुनरस्त्येवेति हृदयम् । हेत्वाभासोद्धार- मुपसंहरति---इति हेत्वाभासेति ॥ दृष्टान्ते दोषान् परिहा उपक्रमते-उभय- सिद्धस्येत्यादिना ॥ उभयसिद्धो वादिप्रतिवादिसिद्धो मिथ्याभावो यस्य दृश्यस्य शुक्ति- रजतादेस्तत्तथा तेन दृष्टान्तस्य साध्यसाधनवत्वात् साध्यसाधनवैकल्यं परिहृतमित्यर्थः ।

·NYAYA DIPAVALI 41 भावस्य दृश्यस्य च शुक्तिरजतादेः संभवात् । साध्यधर्मिवत् दृष्टान्तधर्मिणोऽपि प्रसिद्धि- मात्रेणोपपत्तेः प्रमाणविशेषणवैयर्थ्यान्न साध्यसाधनोभयवैकल्याश्रयहीनादयो निदर्शन दोषाः । यदित्य तत्तथा इति च साधारणप्रयोगादेव सोपसंहारसिद्धेः । यद्यदित्थं तत्तथेति च वीप्साया वैयर्थ्यात् 'गौन पदा स्पष्टव्या' इत्यादिनिदर्शनोपपतेः कचि- द्वीप्सयाः स्पष्टार्थत्वात् ; अनन्वयविपरीतान्वययोरत्यन्तानाशकनीयत्वात् । यथालक्षणं उभयोरपि वादिप्रतिवादिनोः सिद्धो मिथ्याभावो यस्य स तथोक्तः । तस्य दृश्यत्वस्य च शुक्तिरजतादेः संभवात् न साध्यसाधनोभयवैकल्याश्रयहीनादयो निदर्शनदोषा इत्युत. रेणान्वयः । ननु दृष्टान्तधर्मी किं प्रमाणेन प्रतिपन्नः उतापतिपन्न ? प्रथमे साध्यवैकल्यम् । चरते त्वाश्रयहीनं निदर्शनमित्याशङ्कयाह-साध्यमिवदिति ॥ एवं तावदर्थ- गतदूषणे परिहतेऽपि वचनदोषाद्भविष्यति इत्यत आह-तद्यदित्थं तत्तथेति । या या गौः सा न पदा स्पर्शनीयेति वीप्सामावेपि यथा सकलगवा पदासस्पर्शः सिध्यति तद्वदित्यर्थः । परिपूर्णव्याप्तिसिद्धरित्यर्थः । ननु केचित् निपुणा अपि वीप्सां प्रयुञ्जाना दृष्टाः क्वचिदित्या. शङ्कयाह-क्वचित्विति ॥ तस्माद्वीप्साया अप्रयोगो न वचनदोषतामापादयति । तथाप्यनन्वयादिलक्षणो वचनदोषो भविष्यतीति न शङ्कितुमपि शक्यमित्याह- अनन्वयेति ॥ अनन्वयाभिधानं व्यतिरेकेण दृष्टान्ताभिधानम् अन्वयो नाम विवादपदं मिथ्या ; दृश्यत्वात् , यथा शुक्तिरजतं । यन्मिथ्या तदृश्यं यथा शुक्तिरजननिनि । तथापि प्रमाणाप्रतिपन्नत्वादाश्रयहीनो दृष्टान्त इ.यः आह--साध्येति ॥ आदिशब्देन सन्दिग्धसाध्यसाधनभावादयः । तथाप्यन्ति वचनदोप., यथदृश्यं तन्मिय थ्येति वीप्साऽपयोगादित्याशङ्कयाह-यदीति । यदित्यं तत्तथेति साधारणप्रयोगादेव सार्वत्रिकव्याप्तिसिद्धेवीप्सावैयर्थ्यमित्यर्थः । तत्र दृष्टान्तमाह-गांगौरिति ॥ या या गौरिति वीप्साकरणाभावेऽपि सामान्येन सर्वगोस्पर्शनिपेयोऽवगम्यते तद्वदित्यर्थः । अन्यत्र वीप्साप्रयोगस्य का गतिरित्यत आह -कचिदिति । तथापि वचनदोषान्तरस्य कथं परिहार इति तत्राह–अनन्वयेति ॥ शुक्तिरजतमित्येतावन्मात्रमन्वयः । यन्मिथ्या तश्यनिति विपरीतान्वयः । अत्र च यदृश्यं तन्मिथ्येति सम्यगभिधानादुभयो- रनाशकनीयत्वमित्यर्थः ।

·42 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH चोपनयादिविन्यासान्न वाचनिकोपि दोष इत्यशेषमतिमङ्गलम् ।। श्रीमदानन्दबोधस्य विबुधानन्ददायिनी । सवन्त्यमृतधारेव सेव्यतां कृतिभिः कृतिः ॥ - - चेदभिधीयते यदृश्यं तन्मिथ्या इति वक्तव्ये सति, तदा विपरीतान्वयो भवति । तदुभयमप्यस्माभिः नाकारीत्यर्थः । उभयनिगमनप्रतिबद्धोऽपि कश्चिदोषो नास्तीत्याह- यथालक्षणं चेति ॥ स्वकृतेः गुणसंकीर्तनेन विद्वद्भिः सेव्यतामाशंसते- श्रीमदानन्दबोधस्येति ॥ श्रीमदानन्दबोधीयकृतीभस्य सुधीमता । पन्थाः प्रदर्शितो येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ श्रीनरेन्द्रपुरी नाम यतिश्चकार चन्द्रिकाम् । हितार्थाय हि मन्दानां सन्तोषार्थ विजानताम् ॥ क्षिप्तौ भक्तया यतःश्लोकौ सुधिया तत्र केनचित् । तत्पादसेवकेनेमो नातो हेयौ सुपण्डितैः ।। श्रीमदनुभूतिस्वरूपाचार्यकृतायां न्यायदीपावलीटीकायां मिथ्यात्वप्रकरणं समाप्तम् ॥ एवमुदाहरणदोष परिहत्य उपनयनिगमनदोष परिहरति-यथेति ॥ उदाहर- णानन्तरं हेतोः पक्षेऽस्तित्वख्यापकं वचनमुपनयः । उपनयानन्तरं सहेतुकं प्रतिज्ञाया: पुनर्वचनं निगमनमिति वादिप्रतिवादिसम्मतलक्षणानतिक्रमेण तयोरुमन्यासात् तद्गतवाच. निकदोषशङ्कापि नावतरतीत्यर्थः । श्रोतृणां प्रवृत्तिसिद्धये स्वकीय ग्रन्थ स्तौति- श्रीमदिति ॥ अमृतधारा विबुधानां देवानामानन्ददायिनी कृतिस्तु विशिष्टानां बुधाना- मित्यमृतधारासाम्यम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यचित्सुख- मुनिपूज्यश्रीपादश्रीशिष्यसुखप्रकाशमुनि- विरचितायां न्यायदीपावलीतात्पर्य- टीकायां प्रपञ्चमिथ्यात्वम् ॥

·NYAYA DIPAVALI 18 भो भो दुर्दशनाभ्यासविपर्यासितमतयः सर्वलोकावसितमपि विपयासमनङ्गी- कुर्वाणा विवेकाग्रहमेवायथाव्यवहारहेतुमाचक्षाणाः कथं प्रतिबोधनीयाः । उच्यते- विवादाभ्यासिता प्रवृत्तिः पुरोवर्तिगोचररजनज्ञानपूर्विका, रजतेच्छाधीनपुरोवर्ति- प्रवृतित्वात् । यदुक्तसाधनम् , तदुक्तसाध्यम् , यथा सम्यग्रजतप्रवृत्तिः ; तथ्यम् । ततस्तथा । नयमसिद्धो हेतुः, विशिष्ट प्रवृतित्वस्य उभयसिद्धत्वात् । शुक्तिरूज्यादाहरणेन प्रपञ्चनिचये मिथ्यात्वमसाधि । ये तु तन्मिश्यात्वे विप्रतिपद्यन्ते त प्रतिबोधनायेद प्रकरणमारभ्यते ॥ गेः भोः विपर्यासमनङ्गीकुर्वाणाः कथं प्रतियोधनीगाः इति संबन्धः । कस्मात्ते विपर्यास नाभ्युपगच्छन्तीत्याकाङ्क्षा- यामाह --- दुर्दशनाभ्यामविपर्यासितमतय इति ।। ननु विपर्ययस्याभावादेव तेषामनभ्युपगम., न तु कुत्मिनदर्शनाभ्यासान्धीकृतचेतम्त्वादिल्याशक्याह सर्वलोकावमितमपीति ।। ननु विपर्ययाभावे कथं ते रजतार्थिनः शुभौ प्रवृति व्यवस्थापयन्ती शङ्क्यार विवेकाग्रहमेवेति ॥ तत्पतिवोधनायानुमानमारच- यति---उच्यत इति ।। प्रवृत्ति. पुरोवर्तिरजतज्ञानपूर्वि केन्युको वणिग्वीश्यादि- प्रवृत्त्या सिझमाधनं स्यात् । तदर्थमाह --विवादाध्यामितेति ॥ रजतस्फुरणा- विवेकात् प्रवृत्ति वाच्छनः सिद्धसाधननां व्यवच्छिनत्ति । पुरोवर्निग्रहणेन प्रवृत्त- त्वादित्युको घटादिप्रवृत्तावनैकानिकता स्यात् । तदर्थमाह - रजनेच्छाधीनति ॥ रजतेच्छाधीनप्रवृत्तित्वादित्युक्ते रजतेच्छावशात् देशान्तरप्राप्त्यायत्ते रजते या प्रवृत्तिः नत्रा कान्तिक: स्यात् तदर्थमाह ---पुरोवर्तीति ॥ साधनेच्छाधीन- पुरोवर्तिप्रवृत्तावनेकानिकतापरि राय रजतग्रहणम् । नायम सिद्ध इत्यादिः सांख्यैरयथार्थज्ञानग्यानङ्गीकरणाच्छुक्तिरूप्यव दिति दृष्टान्तम्य साध्यविकलतया कथ दृश्यत्वानुमानेन प्रवृत्तिरिति शङ्कानिराकरणायोत्तरवादभारभमाणः प्रथममाकाङ्क्षा- मुत्थापयति भोभो इति ॥ अयथार्थज्ञानानङ्गीकारे कथं व्यवहार इत्यत आह...- विवेकाग्रहमिति ॥ विवादाध्या सिता प्रवृत्तिश्शुक्तिशकलादी रजताथिप्रवृत्तिः पुरोवतिज्ञानपूर्विका । रजतज्ञानपूर्विकेल्यभिधाने ग्रहणस्मरणपूर्वकत्वस्याख्यानिवादि- भिरभ्युपगमेन सिद्धसाधनतेति नद्यावृत्यर्थे पुरोवर्तिरजतविषयज्ञानपूर्विकेत्युक्तम् । प्रवृत्तित्वादित्यभिधाने अनिच्छतः पवनसलिलादिनुद्यमानस्य नदज्ञानपूर्विकायां प्रवृत्ती व्यभिचारः । तद्यावृत्त्यर्थ रजतेच्छाधीनेति पदम् । इच्छाधीनपुरोवर्तिपदार्थप्रवृत्ती व्यभिचारनिवारणार्थ रजतपदम् । देशान्तररजतार्थिप्रवृत्तौ व्यभिचार निवारणार्थ V-1 ·ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH न स्यादेतत् । पुरोवर्तिरजतगोचररजतज्ञानपूर्वकत्वं मा भूत् ; भवतु च रजतार्थिनस्तत्र प्रवृत्तिः । तथा च विपक्षे बाधकतर्काभावादप्रयोजक इति चेत् , न; ताग्रजतज्ञानमन्तरेण तथाविधप्रवृत्त्यङ्गीकरणे तस्या आकस्मिकत्वप्रसङ्गात् । हीदमिति साधारणज्ञानं विशेषार्थिनं प्रवर्तयेत् अतिप्रसङ्गात् । नापि तटस्थ रजत- स्मरण पुरोवर्तिनि प्रवृत्तिकारणम् , अशुक्तिशकलेऽपि तादृशि तत्प्रसङ्गात् । विवेकाग्रहं प्रवृत्तिहेतुं वयात् , स पतिवक्तव्यः – कोऽयं विवेकाग्रहः ! इति किं भेदाग्रहः, किंवा भेदकाग्रहः, किंस्वित्परस्पराभावाग्रहः, किंवा असंसर्गाग्रहः ? यदि भेदाग्रहः, स यद्यरतिभासमानयोः अतिप्रसङ्गः । प्रतिभासमानयोरपि अथ स्पष्टार्थः । यदि भेदाग्रहः तत्रापि वक्तव्यं किमप्रतिभासमानयोः उत प्रतिभास- मानयोरिति । प्रथम दूषयति--स यदीति ॥ यद्यप्रतिभासमानांशयोर्भेदाज्ञानाद- न्यार्थिनोऽन्यत्र प्रवृत्तिः तदा घटार्थिनोपि पटे प्रवृत्तिः स्यात् , तयोरप्यप्रतीयमानां- शयोः भेदानवगमादित्यर्थः । प्रतिभासमानयोरपि कि प्रतिभाम्ययोः किं वा प्रति- भासयोरिति विकल्प्य प्रथममपाकरोति--- यदि प्रतिभास्ययोगिति ॥ इदमंश- रजतांशयोः प्रतिभासमानयोः तस्वरूपभूताभेदोऽपि प्रतिभासत एव । कथं तदग्रह इत्यर्थः । द्वितीयं दृषयति---प्रतिभासयोरपीति ॥ ग्रहणम्मरणयोः स्वयं- पुरोवर्तीति पदम् । विशिष्टप्रवृत्तित्वम्य रजतेच्छाधीनपुरोवर्तिप्रवृत्तित्वस्याप्रयोजकत्व- माशक्य परिहरति---स्यादेतदित्यादिना । ज्ञानद्वयम्य हेनोविद्यमानतया कथं प्रवृत्तराकस्मिकत्व मित्याशङ्कय उभयस्यापि प्रवृत्तिहेतुत्वं निराकरोति-न हीति ।। अतिप्रसङ्गादिति ॥ अन्यस्मिन्नपि साधारणधर्मवत्तयावगते रजतार्थिप्रवृत्ति- प्रसङ्गादित्यर्थः । अस्तु तर्हि रजतज्ञान हेतुरित्यत आह---नापीति ॥ तटस्थं पुरोवय॑नालम्बनं इति यावत् । तादृशि साधारणधर्मवति अगृहीतव्यावर्तके । धर्मे विवेकाग्रहं चतुर्धा विकल्पयति-कोऽयमित्यादिना ॥ भेदाग्रहः किमप्रति भासमानयोः प्रतिभासमानयोर्वेति विकल्प्याद्य दूषयति—स यदीति ॥ सुपुप्त्या- दावपि प्रवृत्तिप्रसङ्ग इत्यर्थः । द्वितीयपक्षेऽपि प्रतिभासमानयोश्च किमन्योन्याभावो भेदः किं वा वरूपं तत्र प्रथम तृतीयपक्षान्तरित्वेनोपेक्ष्य द्वितीयपक्षे दूषणभाह –प्रतिभासमान- योरिति ।। स्वप्रतिभासयोः स्वयं प्रकाशयोरिति यावत् । भेदकशब्देन भेदकारण- ..

·NYAYA DIPAVALI 46 स यदि प्रतिभास्ययोः स्वस्वभावभूतः कथं न प्रतिभासेत ? प्रतिभासयोस? स्वपाते- भासयोः स्वभावोऽसौ भासत एवेति न भेदाग्रहसंभवः । यदि भेदकाग्रहः भेदो- त्पादकश्चेत् भेदकः भेदम्य स्वरूपत्वात् कारणाग्रहण कार्य प्रवर्तयति कार्यान्तरार्थिन- मित्यापन्नम् । एवं चातिप्रसङ्गः । यदि भेदज्ञापकः, तथापि स्वरूपभेदज्ञापक- . प्रकाशयोः भेदोऽपि स्वरूपभूतः प्रकाशत एव । न यस्ति संभवः तत्प्रकाशते तत्स्वरूपं च न प्रकाशतेऽविद्यादिप्रतिबन्ध विनति भावः । ननु दूरस्थो वह्निः प्रतीयते न तत्म्वरूपमौटण्यमित्यस्येवोदाहरणम् । न, तम्यापि स्वरूपत्वानभ्यु- पगमात , तद्धर्भविशेषो ह्योल्यांनेति स्थितिः । तदुक्तम् यम्मिन् भाति योऽन्यो न भाति नासौ ततो भिन्नो भावो घटादिव मेरुरिति ।" यदि भेदका- ग्रहम्नत्रापि बकाव्यम् - किं भेदोवादको भंदकः, कि वा भेदज्ञापक इति । प्रथमं पराकरोति---भेदोत्पादकश्चेदिति ॥ अदम्य प्राभाकरमते वस्तुम्वरूप- त्वात् वस्तूत्पादकाग्रहणमन्यार्थिनोऽन्यत्र प्रवर्तकभित्यायानः । तदा कुलालाद्यग्रहणात् कुम्भार्थिनः स्तम्भे प्रवृत्तिरित्यनिप्रमङ्गः ज्यादित्यर्थः । द्वितीयमनुवदति--यदि भेदज्ञापक इति ॥ तथापि वक्तव्यं किं भेदज्ञापकश्चक्षुरादिः उन भद्यगतो धर्म इति । प्रथमं दृपयति स्वरूपेति ॥ शुक्तिरूप्ययोः स्वरूपभूतभेदज्ञापक- चक्षुराद्यग्रहणात् रजतार्थिन: शुक्तियकले प्रवृत्तिरिति अतिप्रसङ्ग एवं दोषः । कुम्भार्थिनोऽपि चक्षुराद्यग्रहणात् स्तम्भ प्रवृत्तिप्रसङ्गादित्यर्थः । द्वितीयमनुभाषते- मुत भेदज्ञानकारण इति विकल्प्याचं दूपर्यात---भेदोत्पादकेति ॥ तत्र फलितं विकल्पार्थ दर्शयति भेदस्येति ।। प्रतिभासमानयोश्शुक्तिरजतयोः यत्कारणं तम्या- ग्रहणं कार्य शुक्ती कार्याथिनं रजतार्थिनं प्रवर्तयतीत्यर्थः । ततः किमिन्यत आह एवं चेति || शुक्तिर जतयोः प्रतिभाससमये प्रतिभामभानभूतलालोका दिकारणम्या. दृष्टेश्वरादेरग्रहणात्तत्रापि रजतार्थिप्रवृत्ति: म्यादित्ययः । भेदज्ञानहेतुः इति द्वितीय पक्ष दृपयति--यदि भेदज्ञापक इति ॥ भयनिष्ठत्वे सति भेदज्ञापको भेदक इति विशेषमाशङ्कते - अथेति । स भेदक इति यावत् । भेदाधिष्ठानधर्माणां ज्ञानानां भदज्ञापकत्वमुताजातानामिनि विकल्प्याचं दृषयति-यदीति । ज्ञातानामेव भेदज्ञापकत्वाङ्गीकारे स्वरूपभूतभेदज्ञाने च तेषामपि जानस्यावश्यंभावितया तदग्रहो न संभवतीति भावः ।

·16 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH .. चक्षुराद्यग्रहात् प्रवृत्तिरिति स एव दोषः । अथ मेदज्ञापको भेद्यधर्मो विवक्षितः, यदि भेद्याविदमंशरजतांशौ तद्धर्मा यदि न ज्ञाताः तत्वभावभेदं ज्ञापयन्ति तत्स्वभावभेदज्ञानात् तेऽपि ज्ञाता एवेति कथं तदग्रहः ? यद्यज्ञातास्ते नयनसंयो गादय एवेति तदग्रहः स्यादपि प्रसङ्गी। अप्रतिभासमानयोरप्यशयो. भेदकाग्रहण ताहगेव । असाधारणधर्मग्रह एव विवक्षित इति चेत् , सोऽपि नाप्रतिभासमानांशयो. अथ भेद इति ॥ तत्रापि किं भेद्याविदमंशरजतांशौ प्रतिभासमानौ किंवाऽप्रति- भासमानौ केनचिदंशेनापीति वाच्यम् । प्रथममनुवदति-- यदि भेद्याविदमंश- रजतांशाविति ॥ तत्रापि वाच्यं किं तद्धर्मा ज्ञातास्सन्तम्तत्स्वभावभेदं ज्ञापयन्ति, उत अज्ञाता इति । प्रश्रम पराकरोति-तद्धर्मा यदीति ।। यदि धर्मान ज्ञाताम्तदा भेदोपि न ज्ञायेत आलोकाभाव इव रूपं ज्ञाताश्चेदिदमंशरजतांशयोः स्वभावतो भेद इति । तदन्यथानुपपत्त्या धर्मा अपि ज्ञाता गवेल्यवगच्छामः । तस्मात् तदग्रहात् न प्रवृत्तिरित्यभिसन्धिः । द्वितीयं दृषयति.... यद्यज्ञाता इति ।। ज्ञातयोरिदमंशरजतांशयोः भेदज्ञापकाः अज्ञाता धर्माश्चक्षुस्संयोगादय एव नान्ये संभाव्यन्ते तदग्रहाचदन्यार्थिनोऽयत्र प्रवृत्तिः तदातिप्रसङ्ग एवेत्यर्थः । विकल्पं द्विधा विकल्प्य दूपणमभिवायेदानी द्वितीयं दृषयति--अप्रतिभासमान. योरपीति ॥ अप्रतिभासमानयोः अंशयोर्भेदकधर्माग्रहणमन्याथिनोऽन्यत्र प्रवृत्ति- निमित्तं चेत्तदाप्यतिप्रसङ्ग एवेत्यर्थः । भेदकाग्रहो नाम भेदोत्पादकाग्र :: भेदज्ञाप- काग्रहो वेत्यकाण्डे विकल्पताण्डवं अमण्डनं पण्डितानाम् । किन्त्वसाधारणवर्मा- ग्रहणं विवक्षितमिति चेदभिधीयते, तत्र वक्तव्यं सोऽपि किमप्रनिभासमानांशयोः प्रतिभासमानांशयोर्वा ? नाद्योऽनवद्य इत्याह --सोऽपीति ॥ अतिप्रसङ्गभङ्गा- प्रथम- अज्ञाता इति द्वितीयपक्षं दृषयति ---यद्यज्ञाता इति ॥ भेद्यनिष्ठत्वे सति अज्ञायमानतया भेदप्रतीतिहेतवो नयनसंयोगादय एव परिशिष्यन्ते, अदृष्टेश्वरादीनां भेदज्ञापकत्वे सति भेद्यनिष्ठत्वाभावात्तथा च प्रतिभासमानघटादिसन्निकर्षम्याग्रहणात् रजतार्थिनस्तत्रापि प्रवृत्तिः स्यादित्यर्थः । आदिशब्देन उप्णं जलं तिक्तो गुड इत्यादि- भ्रमस्थलेषु इन्द्रियान्तरसन्निकर्षाः कश्यन्ते ताहगेव प्रसञ्जकमेवेति यावत् । भेद- काग्रहशब्देनासाधारणधर्माग्रहो विवक्षित इति शङ्कते . असाधारणेति ॥ अप्रति- भासमानयोरसाधारणाग्रहः प्रवृत्तिहेतुः किंवा प्रतिभासमानयोरिति विकल्प्याद्य दूषयति -- सोऽपीति ॥ उक्तदोषादतिप्रसङ्गादित्यर्थः ।

·NYAYA DIPAVALI रुक्तदोषात् । प्रतिभासमानांशयोस्तु कतिपयासाधारणधर्माग्रहण चेत् भादावपि स्तम्भार्थिनः प्रवृत्ति: स्यात् , प्रातिस्विकनयनसंयोगाद्यग्रहणात् । प्रातिम्विकाकार भेदेऽपि संयोगाद्यात्मना साधारण्ये सर्वासाधारणधर्मेष्वपि केनचिदात्मना तथाभावः स्यात् । कस्यचिदप्यग्रहणं तु असाधारणधर्मस्य प्रकृतेऽप्यसिद्धम् । रजते रजत स्वस्य पुरोवर्तिनि च देशभेदसंयोगादेरसाधारणधर्मभ्य स्फुरणात् । अथ पुरोवर्तिनो यः सामान्यविशेषो रजतासभवी शुक्तित्वादिः तस्याग्रहणं विवक्षितमिति, एवमपि दित्यर्थः । द्वितीयविकपेऽपि किं कतिपयासाधारणकांग्रहणमन्यार्थिनोऽन्यत्र प्रवृत्तिनिनितं किं वा सर्वासाचारणधर्माग्रहणमिति विकल्प्य प्रथममनूद्य दृपयति प्रतिभासमानांशयोस्त्वित्यादिना ।। ननु प्रातिस्विकनयनसंयोगादीनां संयो- गाद्यात्मना साधारण्यात् माधारणधर्मत्वमेव नास्नीत्याशड्क्याह - सातिस्विकाकार. भेदेऽपीति ॥ प्रतिस्बं प्रतिपदार्थ नयनसंयोगादीनां आकारभेदे विद्यमानेऽपि यदि संयोगादिरूपेण साधारण मभिधीयते तदा सर्वेषामसाधारणधर्माणां त्वादि- रूपेण साधारणवर्मत्वमेव स्यादित्यर्थः । नम्मात् कतिपयासाधारणधर्माग्रहणाच्चे- दयथान्यवहारः, तदा नयनमयोगाद्यग्रहणात् कुम्भार्थिनः नम्भेऽपि प्रवृत्तिः म्यात् अथ सर्वासाधारणाग्रहणमन्याथिनोपत्र प्रवृत्तिनिमित्तं इनि, नत्राः कस्यचिदपीति ॥ असाधारण वर्माग्रहणे विकल्यावसर एव नाम्तीत्यभिप्रत्याह अथ पुरोवर्तिन इति । स्वव्यक्तिपु अनुवृत्तप्रत्ययकारणवात् मामान्य व्यक्त्त्य- न्तरेभ्यो व्यावृत्त प्रत्ययकारणत्वाच्च विशेषोऽप्युच्यते शुक्तित्वादिरेख, तम्याग्रहण- मसाधारणधर्माग्रहणं चेदन्यार्थिनोऽन्यत्र प्रवृत्तिनिमित्तमित्यर्थः । परिहरति इति । द्वितीयपक्षेऽपि कतिपयासाधारणधर्माग्रहण सर्वामाधारणव ग्रहण वनि विक- लप्याद्य दोपमाह-प्रतिभाममानांशयोरिति । तत्र हेनु:-प्रातिम्विकेति ॥ घटसं- योगम्य पटसंयोगिरूपेणामाधारण्येऽपि मयोगित्वरूपेणमाधारण्यान्नाम्त्यमाचारण्य- मित्याह --प्रातिस्विकाकारेति ॥ रूपरसादीनां प्रातिम्विकाशामधुरादिरूपेणा- साधारण्येऽपि रूपत्वरसन्वादिनाऽसाधारण्याभावादसाधारणत्वं न म्यादित्यर्थः । सर्वा- साधारणधर्माग्रहणमिति विकल्पं दृषयति – कस्यचिदिति ॥ असिद्धत्वमेवाह रजत इति ॥ रजनावृतित्वे सति पुरोवर्तिनिष्ठम्य शुक्तित्वादेरपरजातिविशेषम्याग्रह- णाद्भेदकाग्रह्णमिति शकते--अथेति । दृपयति-एवमपीति ॥

·48 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH पुरोवर्ति नि पाषाणत्वाद्यग्रहणात् रजतम्मरणाच पाषाणे प्रवृत्त्यापातः । सादृश्यसहकृतस्य विशेषाग्रहस्य प्रवर्तकता, विसदृशपीतशङ्खादिभ्रमे व्यभिचारात् । संस्कारोबोधद्वारण तु रजतस्मरणे तदुपयोगि । तच्चेत् कथंचिदन्यतो जातम् , सादृश्यम्य प्रवृत्त्युपयोगः । यादृग्धर्मग्रहणानिवृत्तिः, तदग्रहणात् प्रवृत्तिरित्यप्य- न एवमपीति ॥ पुरोवर्तिनि सामान्यविशेषाग्रहणं चेदन्यार्थिनोऽन्यत्र प्रवृत्तिनिमित्तं तर्हि किमिति रजनार्थी शुक्तिकाशकले एव प्रवर्तन इत्यर्थः । ननु न सामान्य विशेषाग्रह नात्रन्यायथाव्यव ारहेतुत्वं किन्नु सादृश्यसधीचीनस्येत्याशङ्क्याह-न चेति ॥ सादृश्यं न भ्रमकारण भ्रमेष्वनन्वयात् , स्मृत्युपमानयोश्च भ्रान्तित्वप्रसङ्गा- दिति भावः । क्व तर्हि सादृश्यम्योपयोग इत्याशङ्कयाह-~~-संस्कार इति ।। ननु हि शुकि नरूप्ययोरपि चाकचक गादिनादृश्यं पूर्वरजनानुभवसम्काराभिव्यक्ति- द्वारण रजतम्मरणमुत्पादयत् प्रवृत्तिकारण भविष्यतीत्याशङ्कयाह-एतच्चेत्कथंचि- दिति ॥ स्मरणोत्पाद केऽपि न सादृश्यन्नियतं सदृशादृष्टचिन्ताद्याः स्मृतिबीजस्य बोधकाः" इत्युक्तबादित्यर्थः । तम्भात् सादृश्यन्य भ्रमाकारणत्वात् पुरोवर्तिनः सामान्यविशेषाग्रहण चेदयथान्यवहारकारणं तदा पापाणेऽपि प्रवृत्त्यापात इति भद्रतरमभ्यधायि । ननु तर्हि निवर्तकधीग्रहणमेव असाधारणधर्माग्रहणं अस्तु तदयथाव्यवहारम्य कारणमित्याशङ्कयाह यादगिति ।। ननु नेदं रजतमित्याप्त- वचनजनितादजताभावज्ञानादसत्यपि विशेषग्रहे निवर्ततां नाम परोक्षबाधे ; प्रत्यक्षबाधे पुरोवर्तिनि पाषाणे सामान्येन दृश्यमाने सादृश्यसहकृतम्यैव जातिविशेषा- ग्रहाय प्रवर्तकत्वान्नातिप्रसङ्ग इत्यत आह-न च सादृश्येति ।। पीनशंग्वादिविभ्र- मेपु सादृश्यविशेषितस्य विशेपाग्रहस्याभावादित्यर्थः । माभूद्विसदृशभ्रमेषु सादृश्य- विशेपितविशेषाग्रहस्य प्रवर्तकत्वं यत्र तु सादृश्यमस्ति तत्र विशेषितग्रहस्य प्रवर्तक- त्वमित्यागय तत्रापि स्मरणजनकसंस्कारोबोधकत्वेनान्यथासिद्धत्वान्न प्रवर्तकत्व- मित्याह-संस्कारोद्धोधेति ॥ उद्बोधकत्वमपि नियतं न भवतीत्याह---तचेति ॥ अन्यतोऽदृष्टादेरिति यावत् । विशेषमाशङ्कते-यामिति ॥ विभ्रमादिनापि कम्यचिद्विशेषस्याग्रहणानिवृत्तिराम्थेया तथा सति ग्रहणमेव प्रवृत्तिहेतुर्न विशेष- ग्रहम्य निवर्तकत्वमित्यर्थः । भवतु शाब्दबोधज्ञानान्निवृत्तिः प्रात्यक्षिकबाधज्ञाने तु विशेषग्रहादेव निवृत्तिरित्यत आह—तथेति ।। ननु शुक्तित्वग्रहोऽपि तत्रास्तीत्यत ·NYAYA DIPAVALI 49 युक्तम् । न खलु कस्यचिद्धर्मस्य ग्रहणात् निवृत्तः अपि तु आप्तवाक्य जनिता- दपि रजताभावज्ञानादसत्यपि विशेषग्रहे निवर्तते तथा प्रत्यक्षबाधेऽपि रजत- प्रतिषेध एव निवर्तकः, तस्याज्यभिचारात् । अस्तु तर्हि नेद रजतम् । इति परस्पराभावाग्रहणमेव प्रवर्तकम् ; मैवम् ; समर्थमाणे रजते पुरोवर्तिनि तावमात्रा- वथोपलम्भम्यैवाभावोपलम्भत्वात् । स च प्रागेव जात इति कथमभावाग्रहणम् ! तथापि नजुवेन न जात इति चेत् , न, अल्लेखस्याप्रयोजकत्वात् । अन्यथा " कुम्भोऽयम् " " स्तम्मोऽयम्" इत्यादि जानतः परम्परच्यावृत्तरूपतिमासे . ॥ पुनः पुरोवर्तिनो विशेषग्रहणादेव निवृत्तिरित्यागकन्याद् तथा प्रत्यक्षबाधेऽपीति ।। रजताभावज्ञानस्य सर्वत्र परोक्षबाधे प्रत्यक्षबाधे चाव्यभिचारात् प्रत्यक्षबाधेऽपि तदेव निवर्तकम् । विद्यमानमपि विगेपग्रह्णमजागलावलम्बिम्तनयुगरवत निष्फलमित्यर्थः । तम्मान्निवर्तकधर्माग्रहणमप्यसाधारणधर्माग्रहण न भवतीति न भेदकाग्रहण प्रवर्त- कमिति स्थितम् । इदानी तृतीयविकल्पमुद्भावयति----अस्तु तहाँति ॥ परिहरति-- मैवमिति ॥ रजने मयमागे सति पुरोवर्तिनीदमिति पुरोतिमात्रावम्योपलम्भ- स्यैवाभावोपलम्नत्वात् भावातिरेकिणोऽभावम्य प्रभाकरणान ङ्गीकरणात। म चोप- लम्भः प्रथम एव संवृत्त इति नाभावग्रहण नयथायवृत्तिनिमित्त मित्यर्थः । पि इत्यादिः म्पष्टार्थः । ननु स्तम्भोऽयं कुम्भोऽयं इत्यवगच्छतो नायथान्यवहारावतारः। नजुले वकारणाभावेपि विशेष ग्रहणस्यैवायथाव्यवहारकारणत्वादित्याशङ्कयाह न च आह् - तस्याव्यभिचारादिति ॥ शाब्दबोधज्ञाने विशेषग्रहणन्य व्यभिचारा- दव्यभिचरितम्याभावज्ञानम्यैव निवृत्तिप्रयोजकत्वमित्यर्थः । एतच्च परमनाङ्गीकारे- णोक्तम् । खमते अधिष्ठानयाथार्थ्यज्ञानम्य विभ्रमविगेधितयाङ्गीकागदिति द्रष्ट यम् । अन्योन्याभावाग्रही भेदाग्रा इति तृतीयमुत्थापयति - अस्त्विति । निराकरोनि मैवमिति ॥ प्राभाकरमते हि मयमाणे प्रतियोगिनि अविष्ठानमात्रोपलम्भम्यैवान्योन्याभा- वग्रहता। अत्र च स्मथमाणे रजते पुरोदेशम्थम्योप रम्भादन्योन्याभावग्रहणादनि- रिक्तम्याभावम्यानङ्गीकारान्न परम्पराभावाग्रहणमित्यर्थः । म्वरूपेण परम्परामावग्रहणे- ऽपि नजुल्लेग्वानुलेवाभ्यां विशेष इति शकते--तथापीति । परिहरति-- नति ।। अप्रयोजकत्वमेव दर्शयति-अन्यथेति ।। उक्तमिति ॥ कतिपयविशेप- ·50 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH नास्ति नबुल्लेख इत्ययथाव्यवहारापातः । न च विशेषाग्रहणं प्रवर्तकमित्युक्तम् ; अथापि' नेदं रजतम्' इत्येवमाकारः प्रत्ययः प्राङ् नासीत् , भवति च पश्चात् इति प्रवृत्तिनिवृत्तिव्यवस्थेति चेदभिधीयेत, तत्रापि वक्तव्यम् – 'इदं रजतम् ' 'नेदं रजतम् ' इत्यनयोरम्ति कश्चिद्वषयभेदः यतः प्रवृत्त्यप्रवृत्ती, किंवा नत्र एवोल्लेखानुल्लेखवैषम्यम् । यद्याद्यः कल्पः, कस्तर्हि पूर्वस्मादुत्तरस्य तादृग्विलक्षणो विषयभेदः । शुक्तित्वादिरसाधारणो धर्म इति चेन्न, तस्यानमर्थत्वात् । अन्यथा विशेषाग्रहणमिति ॥ विशेषाग्रहणमन्यार्थिनोऽन्यत्र प्रवर्तकं न भवतीत्युक्तम् , येन स्तम्भोऽयं कुम्भोऽयमिति विशेषग्रहणसद्भावात् नजुल्लेखाभावेऽप्ययथाव्यवहारो न स्यादित्यभिधीयते। तस्मादिदं रजतमित्यत्र यदि नजुल्लेखाभावापराधेनायथा- व्यवहारः स्यात् तदा स्तम्भादिप्वपि स्यादिति साध्वेवाभ्यधायि । यदभाणि पुरोवर्ति- तन्मात्रावस्थोपलम्भस्यैवाभावोपलम्भत्वात्तस्य च प्रागेव भावात् नाभावाग्रहण प्रवर्तकमिति, तद्विघटयति---'अथापि नेदमिति ॥ पुरोवर्तितन्मात्रावस्थोपलम्भो देवगत्या यद्यपि अभावोपलम्भो भवति, तथापीति योजना। तत्रापि--इत्यादिः स्पष्टार्थः । पूर्वज्ञानावगतेदमंशरजतांशातिरिक्तम्य तयोः परस्पराभावस्य प्रभाकरेणा- नङ्गीकारात् उत्तरज्ञानस्य पूर्वज्ञानाविषयः विलक्षणो विषयो नास्तीत्यभिप्रेत्याह- कस्तहीति ॥ उत्तरज्ञानस्य पूर्वज्ञानविषयविलक्षणविषयं शङ्कते--शुक्तित्वादि. रिति ॥ परिहरति-न तस्येति ।। अभाव एव हि नञः श्रौतोऽर्थ इति ग्रहण सर्वविशेषाग्रहणं च प्रवर्तकं न भवतीत्युक्तमित्यर्थः । ननुल्लेवस्य परम्परा- भावग्रहण प्रत्यप्रयोजकत्वे तदनुल्लेखितोल्लेखित्वविशेषितप्रत्ययाभ्यामेव प्रवृत्ति- व्यवस्थेति शङ्कते-अथापीति ॥ यत्प्रत्ययनिबन्धने प्रवृत्तिनिवृत्ती म्यातां तयोः विशेषः कश्चिदस्ति । नजुल्लेखितत्वानुल्लेखितत्वमेव विशेष इति-तत्रापीति ॥ शुक्तित्वादिरसाधारणो धर्म एवोत्तरज्ञानम्य विशेष इत्याशंक्य परिहरति शुक्तित्वादिरिति ॥ पर्युदासवृत्या शुक्तित्वादिरपि नबर्थ इत्यत आह अन्यथेति ।। शुक्तित्वप्रतिभासेन प्रत्यक्षबाधकज्ञाने नअस्तदर्थत्वकल्पनायामपि शाब्दानुमानबाधकज्ञाने शुक्तित्वाप्रतिभासेन नअस्तदर्थत्वानुपपत्तौ बाधकत्वाभाव- प्रसङ्गात् । न च तत्रापि वाक्यस्य तत्परत्वं, तथासति नञः पयुदासपरत्वेना- भावपरत्वाभावे “न तौ पशौ करोति" "नेक्षेते"त्यादेरविशेषप्रसङ्गादित्यर्थः । तस्मादस्मदुक्त एव ज्ञानयोविषयविशेषोऽङ्गीकर्त-यः इत्युपसंहरति -- तस्मादिति । - ·NYAYI DIPIVALI 31 तदप्रतिभासे ने रजतम् ' इत्याप्तवचनजा धीन स्यात् । तस्मात् 'इदं रजतम्' इति पूर्व तादात्म्यप्रतिभासः ; पश्चात् 'नेदं रजतम्' इति तदभावप निभास: इत्येव युक्तो विषयभेदः इति । अन्यथा इदमंशरजतांशस्वरूपमात्रानतिरेकी पर- स्पराभावो भवतां तयोरिति न तस्यापतिभासप्रतिभासकृत. प्रागुत्तरप्रत्ययभेदः । तथा च ‘ने रजतम् ' इति विलक्षणविषय तीत्यनुदयात् प्रवृत्ताववश्याश्रयणीयो विपर्यासः ना यो रवानुववैष- वयोजकमुक्तं पुरस्तात् । न च प्रति- यदा अन्यत्र निरधारीति नेह नियिते संग्रहाधिकारात् । शुक्तित्वादिश्चन्नअर्थः स्यात् तदा तन्यानवगमेनेदं रजतमित्याप्तवाक्यात वृद्धि दीयादित्याह----अन्यथेति ।। त्वत्पक्ष वा पराचीनज्ञानम्य कः पूर्वविलक्षणो विषय इत्याशयाद तस्मादिति ।। अन्यथाग्यातिमतावलम्बननायं विषयविभागोऽभिहित इति व्याख्येयम् । पराचीन- ज्ञानन्य नादाम्याभावविषयत्वानङ्गीकारे प्रागुत्तरप्रत्ययभेद एव न सि यतीन्या:-- अन्यथेति ॥ ननु भवतु पराचीनज्ञानस्य तादात्म्याभावा विषयः ; तथापि पूर्व तादात्म्यावभास इति कुतोऽवसीयते इत्याशङ्कयाह -तथा चेति ॥ पराचीनज्ञानग्य तादात्म्याभाव विषयत्वं सिद्धं तदा तम्य प्रसक्तप्रनिपंधरुपम्य तादात्म्यप्रसक्त्यभावे समुदयानुपपत्तरवश्य तादात्म्यावभासोऽभ्युपगन्तन्यः इत् । तम्मादग्यातिवादिना पूर्वोत्तरज्ञानयोः विषयभेदो वक्तुं न पार्यन इति स्थितम् । द्वितीय विकल्पमिदानी दुपयति -नत्र एवेति ॥ ननु पूर्वोत्तरप्रत्यययोः नमुले- ग्यवैषयमात्रं वयमपि न बमः ; किन्नु प्रतियोगिनि रजते म्नमाणेऽपि पुगवति- तन्मात्रावम्योपलम्भे सति न पूर्वन्नेति व्याठाख्यवहारप्रतिभाया भवन्ति, जसम्य दर्शनयोग्यत्वाभावात् योग्यता दि विषयातिरिकताग्रहणयामग्री। तत्र शक्तिकाविशेष- परम्परामावभावानामम्नु विपर्यावशेष इत्यागंक्याह-अन्यथेति ॥ फलिनमाह तथा चेनि । विपर्यासम्तादात्म्यविषयः नजुलंग्वानुलग्वपक्षमुक्तदोषण निक रोति नजुल्लेग्व एवेति ॥ दृश्ये प्रतियोगिनि तन्मात्रोपलम्भान्नाभावव्यवार: उत्तरकालमेव प्रतियोगिदृश्यत्वान्न पूर्व तत्सम्भव इत्याशक्य परिद रति-न चेति ॥ व्यवहारशब्द प्रयोगः व्यवहारः काय वेष्टादिः । कुतो न वाच्यमित्यत आह....- जाहगिति ।। त्र शुक्तीदमंश रजनभ्रमतत्रैव तत्समीपनिनि सम्यग्रजते रजनन्व- मुपलभ्यते. रतस्य द्रष्टुमयोग्यत्वे न भवेत् । भवति च । तस्मादविपर्यस्तर जनदृश्य- ·ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH गरजतस्मरणेऽपि तस्य दृश्यत्वाभावान्न प्राङ् नेति व्याहारव्यवहारपतिभासाः । वर्तितन्मात्रावस्थोपलम्भेऽपि । पश्चात्तदृश्यतया तथा भविष्यतीति वाच्यम् ; दृक्प्रदेशनिवेशिनि रजते तथाविधकरणस्यैव पुंसो रजतत्वोपलम्भात् । अपर- परम्परसन्निहितयोः रजतशुक्तिकयोः रजते रजतव्यवहारो न स्यात् । यदि चायमसंसर्गाद्वयवहारः। स यदि इदमिति रजत मति च प्रति. समानांशयोः अतादात्म्यस्य वा असमवायस्य वाऽग्रहः, तर्हि संसर्गाभावापरपर्या फुरणमपि भूतले घटाभावग्रहे भूतलज्ञानमिव सामग्री, पूर्व तदभावादयोग्यत्वं, दानी दर्शनयोग्यम्य हि अनुपलब्ध्याऽभावो ज्ञायतेऽभाववादिभिः । पश्चात्तु रजतम्य शिनयोग्यम्यादर्शनान्नेति व्याहारादयो भविप्यन्तीति व्यवस्था पूर्वोत्तरप्रत्ययथोरि- याशङ्कयाह--न चेति ॥ पूर्वं रजतस्य दर्शनयोग्यता नास्ति, पश्चात्त भविष्य- तीत्यत्र कोशपानमेव शरणम् । वयं तु प्रतीम :- पूर्वमपि योग्यतास्तीति हट्टादौ पुरोदेशनिवेशिनि रजते प्रथमत एवालोका दिसहकृतनयनस्य पुंसो रजतोपलम्भस्य विद्यमानत्वादित्यर्थः । अथ वा शुक्तिदेशनिवेशिनि सम्यग्रजते कामला दिदोप- दूषितलोचनस्यापि पुंसः प्रथमत एव रजते रजतत्वोपलम्भसंभवादित्यर्थः । यदि शुक्तीदमंशसन्निकृष्टत्वात् चक्षुषो न रजतत्योपलम्भयोग्यतेत्याशयः तत्राह---- अपरथेति ॥ तम्माद्रजतस्य दर्शनयोग्यत्वायोग्यत्वकृतोऽपि न प्रागुत्तरप्रत्ययभेद इति स्थितम् । इदानी क्रमप्राप्त चतुर्थविकल्पमनुवदति—यदि चेति ॥ तत्रापि च वक्तव्यम् - स किमसंसर्गाग्रहः प्रतिभासमानांशयोरतादात्म्यासमवाययोरग्रहः किं वा प्रतिभासमानांशयोरिति । प्रथमं पराकरोति -- स यदीति ॥ अप्रति- तया आरोप्यरजतस्यादृश्यत्वमस्तीत्यर्थः । तथाविधकरणस्य-यादृशकरणवतो भ्रम- स्तादृशकरणस्येति यावत् । सम्यग्रजतम्य दृश्यत्वाभावे दोपमाह-अपरथेति । शुक्तीदमंशे सम्यग्रज ने च रजतव्यवहारो न स्यात् । अयोग्यत्वस्योभयत्रापि तुल्यत्वा- दित्यर्थः । शुक्तिग्रहणं तु कोष्ठगत्या । नच सन्निहितस्य नयनादिसन्निकर्षादस्ति योग्यता देशान्तरस्थस्य तु तदभावे नास्ति योग्यतेति वाच्यम्-बाधकज्ञानसमयेऽपि व्यवहितसन्निकर्षाभावस्यानिष्टत्वात् , नच नजुल्लेख एव दर्शनयोग्यता, समीपवर्तिनि तदभावेऽपि दृश्यत्वाङ्गीकारात् । नच स्मर्यमाणेऽपि सा योग्यता, रजतपदाद्रजत- स्मरणे तदभावेऽपि स्मरणस्य विवेचकत्वाङ्गीकारादित्यर्थः । असंसर्गाग्रहमुत्थाप- यति - यदि चेति ॥ सोऽपि कि प्रतिभासमानयोरुताप्रतिभासमानयोरिति विकल्प्यायेऽप्यसंसर्ग- , ·NYAYA DIPAVALI 53 यस्यासंसर्गस्य संसर्गिमात्रानतिरेकात् , अतिरेके वाऽपराद्धान्तापातात् इदमिति रजत मिति च संसर्गिमात्रग्रहे कथं तदभिन्नासंसर्गाग्रहात् व्यवहारः? अप्रतिभासमानां शयोस्त्वसौ अतिपसङ्गी। तदेव न विवेकाग्रहादयथाव्यवहारः। साक्षात्पारम्पर्य- विकल्पानुपपत्तेश्च । न तावद्विवेकाग्रहः साक्षाद्वयवहारमुपजनयेत् । रजतेच्छा- निबन्धनो हि तदर्थिनः प्रयत्नः ; तन्निबन्धनश्च शरीरपरिस्पन्दः । नापि परम्परया विपर्ययानुत्पादेन । नहि पुरोवर्तिनि रजतत्याग्रहे समीहितसाधनतानुमानदारे- णेच्छा ? रजतत्वस्यापक्षधर्मत्वात् । अथेच्छागोचररजतांशाविवेकसारूप्यात् प्रवृत्ति: भासमानयोः--इत्यादिः स्पष्टार्थः । विपर्ययोत्पादानङ्गीकारे विवेकायर इच्छो त्पादादिपरम्परयापि प्रवर्तको न भवतीत्युक्तम् , तत्र हेतुमाह ---न हि पुरो- वर्तिनीति ।। पुरोवर्तिनि रजनत्वं चेद्गृहयते तदा ममेदं सभीहितसाधनम् , रजतत्वात् , संप्रतिपन्नरज नवत् इत्यनुमाय प्रवृतिटते । यदा तु पुगेपनिनि रजतत्वं न गृह्यते तदा रजतत्वादित्यम्य हेतोः पक्षे वृत्त्यभावान कुतोऽनुमानम् ! कुतस्तरां समीहितसाधनतावसागादिच्छाप्रसवः कुलम्तमां परम्परया विवेकाग्रहो रजतरागान्धधियः प्रवृत्तिमादध्यादिति भावः । साक्षात्पारम्पविकल्पानुपपत्तश्चे- त्यसिद्धं मन्वानम्याभिनवारख्यातिमनोपजीविनी मतमुत्थापयति- -अथेच्छागोचर- त्यादिना ॥ इच्छागोचररजांशाविवेकन साम्प्यं विद्यते यग्य भ्रान्तिगतम्या- शब्देन ससर्गिमात्रं वा संसर्थभावो वाभिधीयतेति विकल्प्योभयं दृपयति- स यदीति ॥ तादात्म्यमिति भाट्टम नानुसारिणः, समवाय इति नैयायिकाः । अस्तु संसगिमात्रत्वमससर्गम्य तथाप्युपलम्भः कथमित्यत आह--इदमिति ।। संसर्गिणोरुपलम्भादेव तदुपलम्भोऽपि सिद्ध इत्यर्थः । अप्रतिभासमानयोरिति द्वितीयं पक्ष दृषयति – अप्रतिभासमानांशयोरिति ॥ पक्षचतुष्टयमुसहरनि---तदेव मिति ॥ एवं तावद्विवेकाग्रहस्य खरूपतो दुनिरूपत्वेन प्रवृत्तिहेतुत्वाभाव उक्तः । संप्रति स्वरूपमभ्युपगम्य तस्य प्रवृत्तिहेतुत्वं नाम्नीत्याह – साक्षादिति ।। साक्षात्पक्षं प्रथमतो दूषयति-न तावदिति । इच्छाप्रयत्नाभ्यां कायपरिम्पन्दरुपायाः प्रवृत्तेयवहितत्वान्न विवेकाग्रहस्य साक्षात्प्रवृत्तिहेतुत्व मित्यर्थः । ज्ञायमानयाविवेकाग्र- हस्य प्रवृत्तिहेतुत्वाभ्युपगमात् ज्ञानं सिद्ववत्कृत्येच्छाप्रयत्नयोरुपन्यासः । पारम्पर्यपक्ष दूषयति-नापीति ॥ पुरोवर्तिनि रजतत्वाग्रहे समीदिनसाधनानुमानद्वारेणेच्छा न भवतीत्यन्वयः । तत्र हेतु:-रजतत्वस्येति ॥ अपक्षधर्ममेवाह-विपर्ययेति ॥

·ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH क्षिादेव। न च निकसारूप्यादभेदाग्रहणात् निवृत्त्यापातोऽपि। न हि वर्तकेन निवर्तकन वा सारूप्यमित्येव प्रवृते: निवृत्तेर्वा हेतुः, किन्तु प्रवृत्तिहेतु- रूप्यात् प्रवृत्तिः ; निवृत्तिरप्येवम् । सत्यरजते च प्रवर्तमानो रजतव्यक्त्यन्तरा- प्रवर्तते । ववेकम्य स तथोक्तः । तस्मात् विवेकाग्रहात् प्रवृत्तिः साक्षादेव भवतीत्यर्थः । नु यः परमार्थस्थले प्रवर्तने स समी: गोवररजनांशन्य पुरोतिनो विवेकाग्रहात् तथाविव एव च विवेकाग्रहोऽम्नि भ्रान्तम्येति यदि प्रवृति वाञ्छसि तहि परमार्थस्थले निवर्तमानोऽभदाग्रहानिवर्तते । स चात्राग्नीनि निवृत्तिरपि किं न न्यादित्याशङ्कयाह-न च नितिक इति || तहमा:- होति ।। प्रवर्तकेन विवेकाग्रहण सादृश्यं विद्यत अभदाग्य परासिमस्येत्येतावता मंदाग्रहः प्रवृत्तिहेतुर्न भवतीति निवर्तकन भेदग्रहेण मादृश्य विद्यते भेदावश्यत्येनावता नाभेदाग्रही निवर्तक इत्यर्थः । कम्मात प्रवृत्तिनिवृती भवन इत्याझ्याह---- किन्विति ॥ प्रवृत्तिहेतु: विवेकाग्रहः परमार्थस्थले तन सट् स्वरूपसारूप्य सालक्षण्यं साम्यं विद्यते यस्य विकाग्रहान्तर-य तत्तथोक्तम् । तस्मात्प्रवृत्तिः भ्रान्तिम्थले न तु तत्सदृशादभेदादित्यर्थः । निवृत्तिरप्येवं निवृत्तिरूपहेतुरूप- सालक्षण्याद्भवति । तथा हि --- निवृत्तिहेतुः परमार्थस्थले भेदग्रतः। नेन लक्षण- साम्य विद्यते यग्य भेदग्रहान्तरम्य तम्मादेव निवृतिर्भवति, न तु नत्सदृशादभेदा- ग्रहादित्यर्थः । इममेव विभागं विवृणोति----सत्यरजते चेत्यादिना । वणिग्वी- ध्यादि निवेशिनि रजते प्रवर्तमानः समीहागोचररजनादभिन्नाकारां पुरोवर्तिनी व्यक्तिमवगच्छति। रजतं च वाञ्छति जानाति च रजनत्वम् । तदनवगमे शुक्तिगकले रजतत्वेन प्रीते रजतनातीयत्वादिष्टसाधनत्वेनावगत लंत्रच्छा भवाते विपर्ययानभ्युपगमे रजतजातीयत्वह गोरसिद्धत्वेनष्टसाधनवानुमानाभाव न तंत्रच्छा संभवतीत्यर्थः । अविभ्रम इव विभ्रोऽपीप्यमाणरजतेन पुरावनिनो विवेकाग्रहा दव्यव- धाननैव प्रवृत्तिरिति शङ्कते----अथेति ॥ अभेदग्रहे विपरीतव्यातिप्रया निवर्तकग्रह- णम्थळ इव विभ्रमन्थलेऽप्यभेदाग्रहणस्य निवर्तकसारूप्यस्य भावानिवृत्तिप्रसङ्ग इत्यत आह-नचेति ।। तर्हि कथमभ्युपगम्यत इत्यतः आह-कित्विति ॥ प्रसिद्ध- प्रवृत्तिहेतुसजातीवस्य च सामीप्यादश्वहितपूर्वक्षणे भावान्न तु तत्सारूप्यादित्यर्थः । विपर्यये भेदाग्रहस्य प्रवृत्तिहेतुत्वकथनाय सन्यग्रजतज्ञाने नम्य प्रवृत्तिहेतुत्वमुपपाद- यति-सम्यग्रजत इति ॥ कोष्ठगत्या रजतत्वजातिसमवायाद्रजतव्यक्त्यन्तरादविलक्ष- ·NYAYA DIPAVALI 55 दविलक्षणाकारां पुरोवर्तिनी रजतव्यक्तिमवगच्छति जानाति च रजतत्वम् ; इच्छात च रजतम् । न च तयोरसंबन्धमान्तरा लकं च व्यक्त्यन्तरमवगच्छतीति तावन्मात्रादेव तत्र प्रवृत्तिः। तदत्राप्यम्ति प्रवृत्तिकारणम् ; नितिकारण तु भेदग्रहो ना नीति न निवृत्तः । न च तत्र तादात्म्यबोधात् समीहागोचरेण रजतांशेन समवाय- बोधाद्वा समवायख्यापकलिङ्गबोधाद्वा प्रवृत्तिः, तादात्म्यस्याप्रामाणिकत्वात् : सम- .. इच्छाया एवानुपपत्तेः। न च नयोः पुरोवतिसीहागोचरयोः असंवन्धं जानाति । तदवगमे प्रवृत्त्यसंभवात् आन्तराळिकं च व्यक्त्यन्तरं तयोः तादात्म्य लक्षणं नावग- च्छति, तस्याकिञ्चित्करत्वादिति इत्येतावन्मात्रादेव विवेकाग्रहपर्यायासंसर्गाग्रहादेव तत्र परमार्थस्थले प्रवर्तते । तच्च प्रवृत्तिकारणमसगाग्रा लक्षणं भ्रान्तिम्यलेऽपि विद्यत इति प्रवृत्तिर्घटते । निवृत्तिकारणं तु परमार्थस्थले भेदग्रहः । सोऽत्र भ्रमकाले नाम्तीति न निवृत्त्यापात इत्यर्थः । ननु परमार्थाथले नासंमगारण- मात्रात् प्रवृत्ति; किन्तु पुरोवर्तिनः समीहागोचरेण रजनांगेन सः तादात्म्यबोधा समवायबोधाद्वा समवायग्व्यापकलिङ्गदर्शनांद्वन्याशयार न च तलेति ॥ क्रमेण हेतुमाइ - - तादात्म्यस्येत्यादिना ।। भिन्नयोः स्वरुप स्थिते नष्टे वा नैक्यसभवा रूप्यजातेश्च व्यक्तिसादालये व्यक्तिमानं वस्तु स्यात । प्रवर्तते । णाकारादिदमिति सामान्याकारण पुरोवर्तिनी व्यक्तिमवच्छति, जानानि च रमतत्व- मिच्छति च रजतं वस्तुज्ञानपूर्वकत्वादिच्छायाः । इच्छति जानाति चंति विपर्थयेण क्रमो द्रष्टव्यः । तहि भदाग्रहः कथमित्या आह . न च तयोरिति । समवायग्य विद्य- मानत्वेन पुरोवर्तिरजतत्वजात्योरसंबन्धं नावगच्छतीत्यर्थः । तथापि नग्न्नर्पणव्यक्त्य- स्फुरणे न प्रवृत्तिरित्या आई-आन्तराळिकमिति ॥ आनराळिकं च व्यवन्यन्तरं पटादिकं नावगच्छतीत्यर्थः । मध्ये व्यक्त्यन्नरम्याम्फुरण नरन्तयण म्फुरण सिद्धम् । तेन रजतत्वजातिव्यक्त्यानरन्तण स्फुरण सत्यसम्बन्धाग्रहणादेव तत्र प्रवृत्तिरित्यर्थः । भवत्वेवं विपर्यये, सम्यग्ज्ञाने तु कथमित्यत्राट तदवेति ॥ भद्रग्रहस्यैव नियतक- त्पादन च तम्याभावानिवृत्तिप्रसङ्ग इत्या: -- निवृत्तिकारणमिति || नन्विष्यमाणरजतेन तादात्म्यबोधाद्रजनत्वसमवायाद्वा समवायग्न्यापक- लिङ्गबोधाद्वा प्रवृत्तिः किं न स्यादिस्यतः आद -न चेति ।। समवायाप्रत्यक्षत्वमङ्गी- कृत्य समवायख्यापकलिङ्गबाधादित्युक्तम् । प्रथम पक्षं दूपति--तादात्म्येति ॥

·56 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH वायम्य चाप्रत्यक्षवात ; प्रत्यक्षत्वम्य चक्षुषा प्रतिपन्नस्य संबन्धिविशेषणप्रतीति- जनकत्वाय कल्पयितुमशक्यत्वाच्च समवायाप्रत्यक्षत्व सिद्धेः ; समवायप्रतीतेश्च लिङ्गा. देवावधान्तिानोपाधिकसंबन्धात् संभवात् ; लिङ्गस्य तु साधारण्येन कृप्तशक्तिकत्वात् ; व्यक्तेश्च जानिनादात्म्ये जातिमात्रमिति तादात्म्यम्य निखिलप्रमाणविकलतया नभ- म्मथलनलिनायमानत्वान्न तद्वोधात् प्रवृत्तिरित्यर्थः । समीहागोचररजतजातेः पुरो- वर्तिनि समवायबोधान्न प्रवर्तत इत्यत्र हेतुमाह-समवायस्य चेति ॥ ननु सावाय याप्रत्यक्षत्वमसिद्धम् । इह घटे रूपसमवायो रूपसमवायवान् घट इति संयुक्तविशेषणविशेष्यभावेन तन्य प्रत्यक्षन्चात् इत्याशङ्कयाह-प्रत्यक्षत्वस्य चेति ।। चक्षः बल संयुक्त प्रतीतिमुत्पादयति । न च समवायस्य चक्षुषा संयोगोऽङ्गीकृतः स्वसंयुक्तद्रव्यविशेषणे च समवाये चक्षुषः प्रतीनिजनकत्वं क्वाप्यदृष्ट कल्पयितु- ममक्यम् । अनोऽप्रत्यक्षत्वम्य सिद्धिरित्यर्थः । ननु समवायप्रतीत्यनुपपत्तिः प्रत्यक्ष- त्वकलियका भविष्यति इत्यागयान्यथाप्युपपत्तिमाह --- समवाय इति ॥ समवाय- प्रतीतश्च लिङ्गादेव संभवान्न प्रत्यक्षत्वप्रापकत्वमिति शेषः। अवधारितोऽनौपाधिकः स्वाभाविको वनिमयोरिव संबन्धः लिङ्गिना सह यस्य तत्तथोक्तम् , तस्मादित्यर्थः । ननु समवायग्याप्रत्यक्षत्वे न तेन लिङ्गस्य संबन्धग्रहणं प्रत्यक्ष एवाग्न्यादौ लिङ्गस्य संबन्धनणदर्शनादित्याशयाः -- लिङ्गस्य त्विति ॥ लिङ्गस्य त्विति ॥ रूपरूपिणोः भिन्नयोः नियमेन सहोपलब्धिः तयोः संबन्धपूर्विका, स च न समवायादन्य इति साधारण्येन गृहीतशक्तिकत्वात् शुको घट इति रूपरूपिणोः नियतसहोपलम्भो हि समवायख्यापक सामान्यतो दृष्ट लि स्वभावविप्रकृष्टार्थानुमापकं सामान्यतो दृष्टमिति च तलक्षण- माहुः। रूपादिज्ञानमिव चक्षुरादेरिति भावः । ननु तर्हि इन्द्रियमपि संबन्धे द्वितीयं दृपयति -- मम पायस्येति ॥ तदेव कथमित्यत आह ---प्रत्यक्षत्वस्येति ॥ अप्रत्यक्षत्वसिद्धेरियन्वयः । तत्र हेतुः संबन्धीति ॥ मूलसंबन्धरहिते संबन्धि- विशेषणे प्रतीतजनकत्वस्यान्यत्रादृष्टचरस्य समवाये कल्पयितुमशक्यत्वादिति यावत् । चक्षुपस्संबन्धिविशेषणे प्रतीतिजनकत्वं मूल संबन्धेन व्याप्त शुक्लः पटः इत्या- दिषु । स चात्र समवाये चक्षुषः संयोगसमवायाभावेन व्यावर्तमानः स्वव्याप्तं चक्षुषः प्रतीति जनकमादाय निवर्तन इत्यर्थः । अप्रत्यक्षत्वे कथं समवायप्रतीतिरित्यत आह- समायोति ॥ लिङ्गस्य स्विति ॥ समवायस्यादृष्टत्वेऽसि सामान्येन लिङ्गबोधजन- कत्वस्य दृष्टत्वालिङ्गितयैव च समवायस्य बोधान्नादृष्टतेत्यर्थः । इन्द्रियस्यापि संबन्धि- ।

·NYAYA DIPAVALI 57 इन्द्रियस्य तु साधारण्येनापि अक्लप्तशक्तिकत्वात् ; सत्यपि संबन्धे रसादित्य- जनकत्वात् ; विषयविशेषे तु कल्पनीयत्वात् ; कल्पनायाश्च गौरवदोषादरावा- त्वात् ; समवायख्यापकलिङ्गस्य चाविसवादिपरम्परसाकाङ्क्षरूपरूपिणोः नियमेन सहो- प्रतीति जनयतीति साधारण्येन गृहीतशक्तिकमित्याशङ्कयाह इन्द्रियस्य विति ।। सत्यपि संबन्धे संयुक्तविशेषणविशेप्यभावलक्षणे रसादौ चक्षुषः प्रतीत्यजनक बा- दित्यर्थः । ननु चक्षुः संयुक्तविशेषणे रूपे प्रतीति जनयत् दृश्यते । तद्वत्सम- वायेऽपि भविष्यतीत्याशङ्कयाह-विषयविशेपे विति ॥ संयुक्तविशेषणे रूपे प्रतीति जनयति चक्षुरिति कन्पनायां गौरवं भवति । संयुक्ते जनयतीति तु लाघवम् । गौरवाच्च लाघवं न्यायं इति भावः। संयोगो द्रव्योरेवेति तु कुलधर्म एव । रूपस्यापि संयोगयोग्यत्वात् गुणस्य । तदेवं रूपवत्संयुक्त विशेषणेऽपि समवाये चक्षुः प्रतीति जनयनीति कल्पयितुमशक्यत्वात् न समायबोधात प्रवृत्ति- रिति स्थितम् । नापि सपवायख्यापकलिङ्गावबोधात् प्रवृत्तिरिति परिशिष्टा प्रतिज्ञा । तत्र हेतुमाह---समवायख्यापकलिङ्गस्य चेति ॥ समवायलिङ्गम्य प्रवृत्ति समये साकल्येनानवभासनात् परमार्थस्थले समीहागोचररजादौ पुरोवर्तिनि समवाय- ख्यापकलिङ्गावबोधात् प्रवर्तत इति न पार्यते वक्तुम् । कथंभूतम्घ लिङ्गम्येन्य- पेक्षायामाह --- अविसंवादीति ॥ म्फटिकलौहित्ययोरिव न विद्यते विसंवादा ययोम्तावपि सवादिनौ तौ परम्परसाकाङ्क्षौ च तौ रूपमा पिणौ च नयोरिति विशेषणे प्रतीतिजनकत्वं सामान्येन सिद्धमित्यत आह-इन्द्रियस्य त्विति । नत्र हेतुमाह-सत्यपीति ॥ चक्षुप. संयुक्ते फलादी सत्यपि संयुक्तसमवाये रसादि- प्रतीत्यजनकत्वेन मंबन्धिविशेषणे प्रतीतिजनकत्वस्यानिय तत्वात् । न च तत्रायोग्य- वादप्रतीतिः । योग्यस्थलेऽपि मूलमंबन्धादेव शोल्यादिप्रतीनिरित्ययः । मा मृत्मा- मान्येन शक्तिः क्लनगक्तिः तथापि रूपसमयवान्पट इनि प्रत्ययबोधेनैव समवाय- लक्षणविशेष विषये चक्षुषश्शक्तिराश्रयणीया इत्यत आह-विशेषेति ॥ अस्तु पमा- णवत्वात् कल्पनादोपः इत्यत आह -कल्पनायाश्चेति ॥ रुपममवायवानिति प्रतीतेवृक्षादिगतिक्रियोपलम्भेन वायुयंतीति प्रतीतिवदनुमानतोऽप्युपपत्तेः । असं- बन्धस्य समवाय-य प्रत्यक्षत्वमिन्द्रियस्य च तत्र प्रतीतिजननसामर्थ्यमिति कल्पनायां गौरवप्रसङ्गादित्यर्थः । अस्तु तर्हि सम्यग्रजते लिङ्गेन सावायलिङ्गतः प्रवृत्तिः, तथापि विभ्रमस्थले अख्यातिप्रसङ्ग इत्यत आह—समवायेति ॥ अविसंवादि- ·58 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH पलब्धेः साकल्येनानवमासनात् ; अविसंवादित्वविशेषणम्य व्यवहारोत्तरकालमध्यव. सेयत्वात् ; तदेकदेशावगमम्य विभ्रमेऽपि वर्तमानत्वात् ; सत्यपि समवायबोधे - विग्रहः । धवलः प्रामाद इति सहोपलव्यिव्युदासार्थम् परम्परसाकाङ्क्षग्रहणं ; पतञ्च जातिव्यक्त्यादीनामुपलक्षण,थम् । तयोर्नियमेन सहोपलब्धिः । शुक्लो गौः बाडो गौः इत्यादिका समवाये लिङ्गम् । नमन्तरण भिन्नयोरेवंविधोपलम्भास- भवादित्यर्थः । ननु तम्य माकन्येन प्रवृत्तिममयेऽनवासः कुन इत्याशङ्काह- अविवादित्वेति ॥ ननु यद्यपि माकल्येनावमामी नाम्नि नथापि रूपरूपिणो: महोपलब्धिमात्रं विद्यत एवेत्याग कयार --तदेकदेशे इति ।। लिङ्गैकदेशाव- गमभ्य रूपरूपिणो. महोपलम्भमात्रावगम्य फटिकलोदित्यादि विभ्रमेऽपि विद्यमान- त्वान्न समवायव्यापकत्वमित्यर्थः । समवायम्य प्रत्यक्षत्वमभ्युपगम्याइ-सत्यपीति ॥ यद्यपि समवायबोधात् परमार्थस्थले प्रवृत्तिः सभवति, नथापि न भ्रान्तिस्थले समवा- योऽम्नि समीहागोचररजनजातेः पुरोवर्तिनि वृतित्वाभावादिन्यथः । ननु शुक्तिरेव परम्पराकांक्षा, रूपिणोनियमेन सहोपलब्धिम्मभवायलिङ्गम् तम्य साकल्येनावभास- नादित्यर्थः । ग्वयं वियुक्तयोरपि पटवटयोः महोपलम्भोऽम्तीति नियमेनेत्युक्तम् । नियमेन सहोपलब्धिः घटरूयालोक्योरम्नील्या उक्तम्---नियमरूपरूपिणोरिति ॥ संवन्धिनो रिति यावत् । तथापि तत्रैव व्यपिवार: संबन्धित्वान्नियमेन महोपलम्भाच्चा- त उक्तं परस्पराकांक्षेति ॥ घटरूपालोकयोरयम्था परम्परनिरपेक्ष यादव्यभिचार- इत्यर्थः । एलम सनवायर ते पीतश्शंन्य स्तिक्तो गुड इत्यादावपि अस्तीत्यत उक्तम् अविसवादीति ॥ अत्र रूपरू पिशब्देनावयवावयविजातिव्यक्ति गुणगुण्यादयः सर्वऽप्ययुतसिदाम्समानाधिकरणयोग्या विवक्षिताः तेषां चैककोपरम्भम्य समवाया- प्रत्यायकत्वेन सहोपलम्भ इत्युक्तम् । अत्र वैतागम्सहो पलम्भो रूपरू पिसबन्धनियनः विशिष्टसहोपलम्भवाद्वयतिरेकेण स्तम्भकुम्भोपलम्भवदिति समवायप्रत्यायकं लिङ्ग तम्य कात्स्न्येनानवगमादिति भावः । कथ लिङ्गस्य साकल्येनानवगतिरित्यत आह -अविसंवादीति । तदेकदे. शेति ॥ परम्पराकांक्षरूपरूपिसहोपलम्भमात्रस्य समवायरहितेषु पीतशंखादि- विभ्रमेष्वपि भावेऽनैकान्तिकत्वादित्यर्थः । भवतु वा येन केन चिलिङ्गेन समवाया- वगमः । तथापि न तस्य प्रवृत्तिहेतुत्वं भ्रमाभ्रमप्रवृत्तिप्वननुगमादित्याह-सत्यपीति ॥

·NYAYA DIPAVALI 59 तस्योभयाननुगतम्याप्रवृत्तिहेतुत्वात् : अन्यथाख्यातेश्च प्रतीतिपराहत्यादिदोषरगित- त्वात् ; उभयानुगतस्यैव प्रवृत्तिकारणत्योपपत्ते ; विझमे भेदग्रहं विहाय निवृत्तेरदर्शना- चोभयाननुगतस्याभेदाग्रहस्य कारणताकल्पनायोगः ।। तदेतदयुक्तम् । तथा हि--- इदमत्र संप्रचार्यम् - इन्छ। विगोचरे प्रवृति- रजनव्यक्त्यात्मना भातीति युक्तः समवाय इत्याशङ्कयाह --अन्यथान्यातेश्चेति ।। अन्यदन्यथा प्रतीयत इति प्रतीतिपराहनं, सर्वत्रागाधामो नालम्बनता ज्ञानम्य, साकारतादोषश्च प्रसज्यत इत्यर्थः । एवं तावन्मनानरं निगकृत्य म्वमतमुप- सदर ति -- उभयानुगतम्यैवेत्यादिना ॥ उभयत्र परमार्थस्थले भ्रान्तिम्थले चानुगतम्यैव प्रवृत्तिकारण तोपपत्तः विवेकाग्रहापरपयायम्यानसर्गाग्रहम्यव प्रवर्तकन्य- मित्यर्थः । तद्यभेदाग्रटम्योभयानुगनभ्य निवृत्तिकारणवम पि कल्प्यनामिन्याशयोप- संहरति-निवृत्तेश्चेति ॥ विभ्रमकाले मंदज्ञानं विहायाभदाय सत्यपि निवृत्तोर - दर्शनात् न तम्योभयानुगनिम्नीति न निवृन्तिकारण कायान्यर्थः । मङ्कितं मनं प्रत्याच्या ि- तदेतदयुक्तमिति ।। १२.६.०१ पीन्छागोचर- रजतांशाविवेकात प्रवृत्तिरित्येनदयुक्तम् , ससर्गामायन्य संमागमात्रानतिरकिण: ससर्गिग्रहे ग्रानुपपत्तरिति प्रागुत्तन्यायनैव, तथाप्यधिकमाविका विकल्पयनि--- अम्नु तहि सामानाधिकरायेन सामान्य विकोपयो संसर्गज्ञानमेव प्रवृत्निहरिल्यन आद... अन्यथाख्यातेश्चेति ॥ रजनज्ञानम्य शक्तिकालम्पनत्वेन प्रतीति- विरोधात । असनश्च संसर्गम्य प्रतिमासे असत्यातिप्रसङ्गात। विपयन्यभिचारे विज्ञा- नानाभनाश्वासप्रसङ्गात् अन्यथाम्यानिग्नुपपन्नत्यर्थः । आदिगब्देनानालम्बनत्वाद- यो गृमन्ते । तम्मादम्मद भिमतम्यैव प्रवृत्तिकारणत्वमिन्या' उभयानुगतम्येति ॥ भेदाग्रह म्येति यावत । यदुक्तमभंदाग्रहान्निवृन्निर्गित तत्राः निवृत्तश्चेति ॥ किं भेदाग्राम्य विभ्रमे सदावमात्रेणापद्यते कारणता ; किं वा अन्यत्र नियुक्तिकार- णत्वेन कृपत्वान्नाय.- सत्यपि नम्मिन भेद ग्रा: ग्यैव भ्रमे निवर्तकन्वनाभ्युपगन्तव्यत्वात । नापि द्वितीयः, अविसंवादिभ्राम्यले भेदग्राम्यैव निवृनिकारण न्वेन कमवान । न च तत्र व्यभिचारित्यादभेदाग्रह: कारण, अमे तम्य प्रयोजकत्याभावात । न च निवृति- काले तम्यापि सद्भावन कारणवं, मगपि नम्मिन् पर्व निवन्तग्दर्शनन व्यभिचा- रित्वात् कारणत्वकल्पनायोगादतो भेदग्रहम्य निवृतितोग्भावान्निवृन्निप्रसको ना- स्तीत्यर्थः । एतद्पयति--तदयुक्तमिनि ॥ इच्छा इप्यमाणे प्रवृत्तिजनिका ·60 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH - जनिका, किंवा तदविवेकिनि इति । यद्यादयः कल्पः, कथ रजतार्थी शुक्तिका- मुपादते ? यदि द्वितीयः तदभेदाग्रहोऽपि त निति किं न प्रयोजयेत् ? लोष्टादौ तथोपलम्मात् । भदग्रहन्तत्र निवर्तक इति चेत् , अभेदाग्रहेऽपि संभवति कुतो विनिगमनम् ! अभेदाग्रहम्य प्रयोजकतायां गौरवम् , इतरत्र लाघवमिति चेत् , तर्हि इच्छापि स्वगोचरे प्रवृत्तिजनिकति लावामि। स्वागोचरेऽपि कथप विवेक- गंपेक्ष्य प्रवर्तयेत् ? उभयानुगतिलाभादित्यमाश्रीयते इति चेत् , न ; अयथाज्ञानाङ्गी- कारण पुरोतिनीच्छासंभवे खगोचर एवेच्छा प्रयोनिकेति प्रयोजकाङ्गीकारेऽपि उभयानुगतिलाभात् । प्रतीतिपराहत्यादिदोषादयथाज्ञानमयुक्तमिति चेत् , कथ तथा हीत्यादिना ॥ इत्यन आरभ्य स्पष्टार्थ; । अयथाज्ञानाभ्युपगमे कथं प्रतीति- पराह नि ? न कथंचिदित्याक्षेपमाविक विकल्पगति- शुक्तिकाकारस्येत्यादिना ।। इंदं सितभाम्बर रुप्यमिति सामानाधिकरण्येन बोध्यम्य विद्यमानत्वात मितभाम्वर- पुरोनिद्रव्यमात्रस्य रजतात्मनावभामो नाम्तीत्युत्तो नवैव प्रतीतिविरोधो भवतीत्यर्थः उसेप्यमाणादगृहीतविवेक इति विकन्यार्थः । आद्य दृप पति - - कथमिति ॥ शुक्ति- शकर येप्यमाणत्वाभावादित्यर्थः । द्वितीयं दृपयनि-यदि द्वितीय इति । इप्य- माणन मेदाग्रहवद द ग्रहम्यापि विद्यमानतया निवृलिपि म्यादित्यर्थः । तच्छब्दे- नेप्यमाणमुच्यते । लोप्टादो मेदग्राम्यैव निकिवनिति सकते ---भेदग्रह- इति ॥ उभयस्य सम्भवे सति भदग्रहम्यैव निवर्तकत्वं कल्पयितुमशक्यम् नियामक- प्रमाणाभावादिति परि रति --- अभेदाग्रहेपीति ॥ विनिगमकारणमाशङ्कते-पूर्ववादी- अभेदाग्रहस्येति ।। विभ्रमे सन्यपि अभेदाग्रहे निवृत्तभावेन तस्य कारणत्वाभावे भेदन म्यैव कारणत्वेनाभ्युपगन्तव्यत्वात् पाषाणादिषु अभेदाग्रहम्य निवर्तकत्वे प्रयोजकद्वैविश्येन कलानागौरवात् , भेदाभावाग्रइम्यैव विशिष्टस्य विलम्बप्रतीति- कत्वात् भेदग्रहस्य च शीघ्रप्रतिपत्तिकत्वेन तस्यैव कारणत्वादित्यर्थः । परिहरति --- तहीति ॥ इच्छावशादिप्यमाणाविवेकिनि प्रवृत्तिस्वीकारात् इप्यमाणे प्रवृत्तिरिति कल्पने लाघवमित्यर्थः । इप्यमाणाविवेकम्य भ्रमाभ्रमसाधारण्यात् इच्छा स्ववि- प्याविवेकिन्येव प्रवृत्तिहेतुरिति शकते -उभयेति । शक्तिशकलम्य भ्रान्त्या रजतता- पन्नत्वासनापीच्छासंभवेन भ्रमाभ्रमयोरिच्छा स्वविषये प्रयतीति कानेत्यनुगति लाभादविवेकपक्षो न स्वीकार्य इति परिहरति-न अयथेति ॥ शुक्तिकाकारस्य रजतज्ञानालम्बनत्वे प्रतीतिविरोधः किं वाऽसितभास्वरयुरोवर्तिद्रव्यमानस्येति .

·NYAYA DIPAVILI 61 प्रतीतिपराहतिः ? शुक्त्याकारस्य रजतात्मना प्रतिभासाभ्युपगमे सा स्यात् , सिता.":- रस्य वा पुरोवर्तिद्रव्यमात्रस्य ? नाग्रिमः कल्पः अनभ्युपगमात् । पश्चिमानभ्युपगमे तु भवत एव प्रतीतिविरोध. । तदुक्तम् - यः प्रतीनिविरोधस्तु स वदोष उदाहृतः । सामानाधिकरण्येन बोधादरुप्यमिदं सिनम् ॥" अनाश्वासस्तु अन्यानिमतेऽप समानः । दोषाभावभावाभ्यां विषयविवेकसिद्धिर- परत्रापि स्यात् । न च दोषाभावेऽपि अग्रहाराकान्यावृत्तिः। न हि अदुष्टमित्येव इति । ननु आजतमपि चेत् रजमापना कचिदवभागमानमङ्गी क्रियते : तदा परमार्थ- स्थलेऽपि अरजतं रजतमिनि प्रतीयते र नभव येत्यना सानिधयश्च सर्वत्रापयन इत्याशङ्कयाह -- -अनाश्वास स्त्विति ।। अख्यातिपोऽपि कचिदिदं सायमिति मगरण!- विवेकदर्शनादन्यत्रापि कि माणा विवेकः एव आहोन्धि। ग्राणमित्यनाचाम; समान इत्यर्थः । अथ यत्र कागदोपः नत्रैवानियको, दोपामागे तु ग्ररणात्मक सम्यग्ज्ञानमेवेति व्यवस्था पाथी बने नत्रा: दोष इति ।। ना अन्यथा यानि- मनेऽपि यत्र दोपवाय यार्थानं न सर्वत्रनि व्यवाया सुम्थ न्यथः । पूर्व माम्य- मभिधायेदानी दोपाभावभावाम विवामिदिन न मिदनीति वियां - यति-न च दोपाभावेऽपीति ।। दोपो नानीन्येतावना विवेकानोऽपि नाम्गे- वेति निश्चतुं न शकाते शकाच्यावर्तकाभावादित्यर्थः । ननु दोपामाचे निर्दष्ट- मिन्द्रियं सम्याज्ञान जनयिष्यति । लोग्रामका यावत इत्याग यार न हीनि ।। विकल्प्यानभ्युपगमेनाद्य दृपयनि- शुक्तिका कारस्येति । द्वितीयपने प्रतीत्यानुकल्य- मेव, इदं रजन मिति मामानाविकरण्येन प्रतीतः तदन युपगम एव प्रतीनिविरोध इत्यत्राह-पश्चिमेति । उक्तऽर्थे ब्रह्मगिद्धकारमयतिपाद ---तदक्तमिति ।। क चिद्विपयव्यभिचारण सर्वविज्ञानप्वनाश्चामे चित विविक्तजानद्वयन पर्वविज्ञानवापि तथाभावशङ्काया अनाश्चामा गुरुमनेऽपि तुल्य इत्या, अनाश्वामम्त्विति यत्र दोपस्तत्रैव विवेकः, यत्र विकन्नव दाप इन्य पानिपोऽपि नानाश्चाम इत्याशंक्य साम्येन परिहरति -दोपेति ॥ यंत्रव दोषम्नत्रय विषयभिचारज्ञान- मिति विपरीतख्यातिपक्षेऽपि नानाश्वास इन्यथः । एवं साम्येन परिहयाग्व्यातिपक्ष एवानाचामानिन्निर्न म्यादित्याट न च दोषेति ।। कुनो न वाच्यं न निवृत्तिरित्यत आह-न हाति ।। किं तर्हि कार्य जन- ·62 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH कारण कार्य जनयेत , समग्रं तु। तथा समग्रता तु कार्यप्रसवावसेया । तयैव च कार्यमनुमिमानस्य परस्पराश्रयत्वप्रसङ्गः। कारणानुमेयत्वे ज्ञानस्य स्वसंवेदन- समयहानिः । एतेन बाधकज्ञानादृ: वमालम्बनाभावात् प्राङ् नाजनि तज्ज्ञान मति ननु समग्रतापि दोषाभावावमेया भविप्प्रतीत्याशङ्कयाह---समग्रता त्विति ॥ ननु भवतु कार्यात्पादकलिङ्गगम्या समग्रता ; तथापि दोषाभावे समग्रताया: सिद्धत्वात् कार्यात्पादों भविष्यतीत्यनुमीयन इत्याशङ्कयाह---तयैव विति ॥ कार्यप्रसवानुमेया समग्रता ; समग्रतानुमेयश्च कार्यप्रसव इनि दुरुत्तरभितरेतराश्रयमासज्जत इत्यर्थः । किश्च दोषाभावे कारणपोकल्यात् सम्यग्ज्ञानोदयी भविष्यतीत्यनुमिमानम्य स्वसिद्धान्तध्वंसप्रसङ्ग इत्याह -- कारणति ॥ स्वसंवेदनमिति ॥ पक्षक्षतिप्रदर्श- नेन चाद्यान्तरं चूर्णितभित्याह-एतेनेति ।। बाधाधीनालम्बनवैधुर्याधिगम्ये हि ज्ञानानुदये स्वपक्षक्षतिरवेत्यर्थः । तदेवं दोषाभावेऽपि सम्यग्ज्ञानोदयानिश्चयान्ना- ग्रहाशकाव्यावृत्तिरिति स्थितम् । नाई तवापि समानोऽयं दोष इत्याशङ्कयाह- येदित्यत आह-समय विति ॥ कारणानां समग्रता कार्यजनिकैत्यर्थः । तर्हि दोपा. भावे समग्रताप्यम्तीत्यत आह-समग्रता त्विति ॥ भेदग्रहणलक्षणकार्येणैव समग्रतावसेया न दोषाभावात् । निष्टऽपि चक्षुपि कदाचिद्विप यसन्निकर्षादिकारण- पोकल्याभावेन दोषाभावम्यान कान्निकत्वादित्यर्थः । तर्हि विशिष्टमेघोन्ननिदर्शनेन वृष्टि जन्मानुमानवत् सामग्रीदर्शनादेव कार्यजन्मापि म्यादित्यत आह-तयैवेति ॥ मेधान्नतिवत् सामग्रयाः प्रत्यक्षत्वाभावात् कार्येणैव सामग्रयवगमाच्च कार्यजन्मावगम इति परस्पराश्रयमित्यर्थः । म्वनिष्ठज्ञानम्य वर्तमानदशायां म्वनैव मामग्रयनुमेयत्वे म्वप्रकाशत्वभङ्गप्रसा इत्याह --- कारणेति ॥ एवमनाश्वास प्रतीतिविरोधं च परिहृय अनालम्बनत्वमुक्त परिहारातिदेशेन निराचष्टे - एतेनेति ॥ एतेन प्रतीतिविरोधपरिहारेणेति यावत् । आलम्बनाभावश्शुक्तेरनालम्बनत्वादिदमंशम्य वा’ नाद्यः-म्वतोऽपि ग्रहणन्य शुक्तिकाग्रह- गेन निरालम्बनत्त्वप्रसङ्गात् । नापि द्वितीयः बाधदर्शनायामपीदमंशस्यालम्बनत्वानपा. यात् । कस्यचिदालम्बनम्य वक्तुमशक्यत्वात् सालम्बनत्वे च दोषसत्यासत्वाभ्यां भ्रमा भ्रमव्यवस्थोपपत्तिरित्यर्थः । दोषाभावेऽपि विपर्य याभावः कथमित्याशंक्य दोषस्य विपर्यय- कारणतया कारणाभावे कार्याभाव निश्चयां भवत्येव, व्याप्तत्वादिति परिहरति- ।

·NYAYI DIPIVALI 63 कल्प्यत इत्यपास्तम् । दोषाभावनिश्चये तु अयथाज्ञानानुत्पत्तिनिश्चयः स्या' . असति कारणे कार्यानुत्पादनियमात् । औत्सर्गिको व्यवहारः विसंवादात् व्यावृत्ति रित्यपि तुल्यम् । आलम्बनमप्यनिर्वाच्याङ्गीकारे यथाप्रतिभासमम्त्येव अविद्यामय रजतम् । अन्यथाख्यात्यङ्गीकारे तु पुरोवनि एव रजतात्मनाऽऽलम्बनत्वे को दोपः । तेनाकारणासतः कथं तथालम्बनत्वमिति चेत् , तदाकारणासतः तदचितव्यवहार- योगोऽपि कथम् ? व्यवहारः प्रत्यक्षसिद्धो विषयश्च तथा नान्नीत्यन्यथामिद्धत्वाद यथा- दोषाभावेति ।। तन्त्वभावे पटाभावनिश्चः निया दोषागावे ततकार्यविया- भावः सुग्वावलेय इति भावः । दोषम्य च विवेकाग्रहहेतुले वनग्रहगत्वमपि स्यात्तम्यातिरकिणोऽभावादन .“यापि प्रानतिरकारिक ध्यनादिवादित इष्ट- व्यम् । अनाश्वासम्बन्पयाम्न्यातिपो ऽपि तुलय इत्युक्त यं पनि व्याहरति प्राभाकरः, सोऽम्माकमपि मा इ. 1: -- औत्सर्गि इति । अयथार्थज्ञाना फार निरालम्बनज्ञानाङ्गीकारप्रसरमुररी कारयति प्रामाका । नमाकागान आलम्बन- मपीति ॥ नन्वन्यथाख्यात्यवार बनेन कोलाले कामना सम्बना पा निधि- प्रमाणविकलानि च्यालम्बनेनेत्यागकयाह अन्यथाख्यातीति ।। नात्रात्याच्यानि- सिद्धथैव मिहान सिद्धि सिपाविति किन्तु पर हत्यमप्युल्य दुर्भुवरप्रभाकर निर करण मुका मित्युररीकृत्य र योद्धाटि दोधमनि पर्यः पदिाचार्य इ. अनु- सर्तव्यम् । रम्यं पुन.रूमानियाधान्यथानुनिमिद्धानिर्याच्या या निरनि रिप- श्चितमन्यत्रेति नह विपञ्च यते । तेनाकारणेत्यादि स्पष्टार्थम । इदं जनमिति दोपाभावपीति ।। ननु चक्षुषो यथार्थज्ञान जननम्वभावम्य कायमयधार्थज्ञान जनकल्य, म्वभावविरोधादित्यागक्य अध्यापिक्ष ज्ञानानां यथाय-यवहारजननम्वनापानाम यथार्थव्यवहार जनकत्ववदुपपत्तर्मवमिति परिग आत्मनिकेति ।। इसमशम्य भावेऽपि रजतस्याभावादनालम्बनत्वरिहारः कपमित्याशय मायावादिन अनि- वचनीयम्य रजतम्याभ्युपगमान्मैवमिति परिसरति - आलम्बन मिति ॥ तथा... न्यथाख्यतिपक्षे जनाभावादनालभ्यना नदवानन्याशंक। शुक्लरव र जनजानालम्ब- नत्वाददाप इति परिहरति-अन्यथेति ।। अमनग्यातिदीपप्रय इति शङ्कने पूर्ववादी -तेनेति ॥ प्रतिबन्दिन्यायेन परिरति --तदाकारणेति ।। नदाकागणासनम्न न. ज्ञानविषयत्वाभावात्तदाकारणासतम्नावारविषय धमपि न भवदि यर्थः । वैषम्य- माशङ्कते पूर्ववादी-व्यवहार इति ॥ व्यवहारे विषयमन्यत्वानुमानमपि म्यादिन्या- ·64 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH व्यवहाराङ्गीकार इति चेत् , अयथाज्ञानेऽपि समः समाधिः। ज्ञ.नं न प्रत्यक्षमङ्गी- क्रियत इति चेत 'नत्यानुमेयविज्ञानवादिनो मीमांसकस्य शिरसि पतत्वयं वज्र- प्रहारः। मानसवेदनीयत्वे स्वसंवेदनत्वे साक्षिवेद्यत्वे वा न कोऽपि दोषः तथापि न विभ्रसम्थले ज्ञानविशेषः प्रत्यक्षः इति चेन्न, एतावन्त कालं इदं रजत- मित्यमादित्यनुसन्धानात् , प्राक् च बाधात् सत्यरजनज्ञाना द्विशेषानुपलम्भात् ; तदु. पलम्भे वा तथा व्यवहारानुपपत्तेः । संवादविवादाभ्यां संवेद्यसत्त्वासत्त्वविनिश्चयेन सवितिसत्तासत्त योनिश्चये स्वमवेदनसंवेदनाभ्युपगमहानिः । व्यभिचारि च ज्ञेयं न ज्ञानम पापयेत् , ज्ञान 'त्यातसमयेऽपि ज्ञेयसद्भावात् । न च ज्ञान न ज्ञेयानुमेयम् ; ज्ञयाभावानुमेय तु ज्ञानाभाव इति सांप्रतम् ; प्रत्यक्षप्रतियोग्यधिकरणस्य प्रति- ज्ञान यक्षगिद्धम् । विषयच तथाभूतो ना नीति प्रकारान्तराभावादयथार्थत्वमा श्रीया इति समः परिहार इत्याद ..- अयथाज्ञानेऽपि ममः समाधिरिति ॥ ज्ञानं प्रा पक्षामित्याद्यनिरोपिनाथम् । एतावन्तं कालमिदं शुक्तिकाशकलं रजतमित्यभात् इति उनाकाले जमाना गुसन्धानदर्शनादनुमन्वानस्य च पूर्वज्ञानसापेक्षवात् प्रानिमाले मामानाधिकरण्यज्ञान प्रत्यक्षमित्याह ---नैतावन्तमिति ॥ नन्वग्य भ्रानि। पादेव न सत्य जनज्ञानवत् प्रत्यक्षत्यसंभव इत्याशङ्कयाः प्राक् च बाधा- दिन । ज्ञानानां स्वतःप्रभाण्याभ्युपगमादेव यावद्वाव न विशेषोपलम्भ इत्यर्थः सत्यापनानादय मानिनवविशेगोपलम्भे वा दानादिव्यवहारो न स्यात् इत्याह - तदपलम्भे धेशि ॥ ननु संवाद विसंवादाभ्यां संवेद्यसत्त्वासत्त्वनिश्चयां भवति । तेन च मवित्तिगत्तासत्तयाः निश्चयो घटादौ दृष्टः । इद च विसंवादात् संवेद्यासत्त्वा. निश्चयेन भ्रान्तौ सविसताभावो निश्चीयत इत्याशङ्कयाह -संवादेति ॥ किंचा -- - शवय विषाभावग्राहकप्रत्यक्षम्यानन्यथासिद्धत्वात्तद्विरोधादनुमानुत्थानान्मैवमिति परिसरति अन्यथासिद्धत्वादिति ॥ विषयाभावेऽपि ज्ञानस्य प्रत्यक्षसिद्धतया अम्मन्मतेऽपि न दोष इति परिहरति सिद्धान्ती अयथाज्ञानेपीति ॥ ज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वम सिद्धमिति शङ्क-ज्ञानमिति । भाट्टमते ज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वाभावेऽपि ताकि- कमते प्राभाकरवेदान्तिमते ज्ञानम्य प्रत्यक्षवाददोष इति परिहरति-नित्यानु- मेयेति ॥ ग्रहण मरणयो. प्रत्यक्षत्वेऽपि विपर्ययस्य तदसिद्धमिति शकते-नचेति । प्रतियोग्यविकरणपोजीनालनोरुभयोरपि प्रत्यक्षत्वेनात्मनि ज्ञानाभावस्य भूसले घटा- भाववत् प्रत्यक्षतोपत्तेरनुमानवैयर्थ्य मिति परिहरति ---प्रत्यक्षेति ॥

·NYAYA DIPAVALI 65 . पेधस्यापि प्रत्यक्षतोपत्तो अनुमानवैययात् , असति च ये ज्ञानोत्पत्ति सिद्धावव्यापकस्य ज्ञेयस्याभावादव्याप्यम्य ज्ञानम्यामावानुनायोगः विप्रा । । उक्तं हि- " अन्यथैकनिवृत्त्यान्यविनिवृत्तिः कथं भवेत् । नाश्चवानिति म]न न भाव्यं गोम-नापि किम् ॥" । रधि 1- व्यभिचारि घूमदर्शनाद्दहनानुमानं दृष्टं, ज्ञ। च ज्ञान व्यभिचति । पर सत्तानिश्चयाधीनः संवित्तिसत्तानिश्चय इत्याशङ्काः व्यभिचारि चेति ॥ ज्ञेयानुमेयं ज्ञानमिति वयमपि न वनः । किन जयाभावा नगे तो जानामाव इत्याशझ्या : --न चे ति ॥ प्रतिष-यं जानं परियोपनिनीय । माश्रयो रजतज्ञान निधिम्य शुनिशकलं प्रत्यक्षे पानियोग्यनिकरण यस्य स तोमः । एतदुक्तं भवति-मिप्रतियोगिग्ररणापूर्वक दि जानागावानुमान बना गर । प्रति योग्यतिरिक्तश्च ज्ञानाभावो न भवतामन्ति । ततम्लयो. प्रत्यक्षः। सानामावस्यपि प्रत्यक्षत्य सिद्वौ व्यथमनमानमिनि । किं च व्यापकवह मावेन न्याय मागावोऽयग- न च जानज्ञेययोः व्याप्यव्यापकमावोऽग्नि अतीवादी जयामागेऽपि ज्ञानोदयदर्शनादित्याह -- असति चेति । अतिप्रमणादिति । या : लिङ्गलिङ्गिनोः म्वाभाविका विनामावरक्षणन्याप्तिसंबन्धे कि व्यापच्या कमाया पति- धूमयोः । ज्ञानजे योग्तदभावेऽपि चंदे कागारेऽन्याभावग्नदि कगामा पिना- भावः स्यात। उक्तेऽर्थ साक्षित्वेनाप्तवाक्यमाट. - अन्यथेति ।। માવ વ नाभावाभावे एकाय व्यापकस्य लिङ्गिनो निवृत्त्यान्यग्य निवृत्तिः कथ गवत न कथं- चिदपीत्यर्थः । नत्र न व्याप्यव्यापकभावः तत्र एकनिवृत्त्या ना यव्यापम्य नितिः । म्यते । प्रत्यक्ष प्रतियोग्यधिकरणे यम्य प्रतिषेधम्य म नथा तम्येति यावत । ज्ञानम्यार्थव्यभिचारित्वात् ज्ञानमर्थन नियतमिति व्याभ मिद्धाव गायन ज्ञानामावान- मानःसंभवादव्यापकनिवृत्तावव्याप्यनिवृत्त्यनुपपरिया गया. अमनि चति ।। अतिप्रसङ्गादिति ॥ अमयादेरल्यापकम्याभावाद व्याप्यम्य घटा देरपि निवृतिपमङ्गा- दित्यर्थः । तत्रैव वृद्धसंमतिमाह----उक्तं हीति ॥ अन्यथा व्याप्यन्यापकभाषाभाव एकनिवृत्त्यान्यम्य धूमस्य निवृत्तिः कथं भवेत् । मा भृयाप्यव्यापकभावः, अन्य- निवृत्तिः कथं स्यादित्यत्राह-नाश्ववानिति || मर्त्यः पुमयः नाश्ववानित्येतावता गोमतापि किं न भाव्यमपि तु भान्यमेव । अन्यनिवृत्तिमात्रेणान्यनिवृत्ती गोमान गि ·66 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH . नासति ज्ञेये ज्ञानोत्पत्तिम्तत्कारणत्वादिति चेत् न, अतीतादौ व्यभि- चारात् । अपरोक्षज्ञाननिष्ठोऽयं नियम इति चेत् अपरोक्षज्ञानमपि दोषोपेता- दिन्द्रियाद्यथाज्ञानं ज्ञेयसत्तामन्तरेणाप्यम्नु, को दोष इते शङ्काया:को निवारयिता दोपणामौत्सर्गिककार्यात्पादकसामर्थ्य विघातितैव, न विपरीतकार्यात्पादकतेति चेत् , न; एकम्यापि विरुद्वसहकारिसहितन्य विरुद्धकार्यजननाविरोधात् । यथा भवन्मत व सहकारिभेदात् कदाचित् यथार्थव्यवहारजनकं ज्ञानम् , कदाचित्तु अयथार्थ- व्यवहारजनकम् । एवमिन्द्रियमपि सहकारिभेदानुरोधेन कदाचिद्यथार्थम् , कदाचिदयथार्थ च ज्ञान जनयेदिति को दोपः ? तथापि विवादाध्यासितं रजतज्ञानं नायथार्थम् , ज्ञानत्वात् , उभयवादिसिद्धसमीचीनरजलज्ञानवत् । यद्वा रजतं न शुक्तिकात्वेन शुक्तिर्वा रजनत्वेन, तद्रूपेणासत्वात् । यत् यद्रूपेणासत् प्रकाशते, यथा गोवतुरगत्वयोः इत्युदाहरणमाह । मो नाश्चवा नित्येतावता गोमतापि मन न भाव्यमिति किं वतीत्यर्थः । तर्हि अत्पेव ज्ञानज्ञेययोरपि व्याप्तिः ज्ञानोत्पत्तेजयकारणत्वात् इत्याह ----नासतीति ॥ परिहरति -- नेति ॥ अभू- दृष्टिभविष्यति वृष्टिरित्यादिज्ञानं विशिष्टलिङ्गसामर्थ्यादपि घटते । अपरोक्ष- ज्ञानम्य पुनः कर्मतया ज्ञेयजन्यत्वात् । ज्ञेयाभावे ज्ञानं न संभवतीति तद्विषयोऽयं नियम इति चोद्यार्थः । यथा ज्ञानं ज्ञेयाभावे न संभवत्येव इति नियमः खण्डितः तद्वदपरोक्षमपि फिश्चिज्ज्ञानं दोपबलात् ज्ञेयमत्ताव्यतिरेकेणापि भविष्यतीति परि- हारार्थः । शालिबीजस्य तैलाभिषेकलक्षणो दोषः शाल्यङ्करमेव प्रतिबध्नाति न विपरीत- यवाङ्करमप्युत्पादयति तद्वन्नेत्रदोषाणामपि सम्यग्ज्ञाननिरोधकतैव, न विपरीतज्ञानो- त्पादकतेत्याशङ्कते---दोपाणामिति ॥ दोपाणां विपरी कार्यजनकत्वं नास्तीति न शक्यते वक्तुम् । दावाग्निदाहदोषस्य वेतत्रबीजगनिजशक्तिनिरोधपुरः सर- तया विपरीतकदलीकाण्डोत्पादकतादर्शनात् । तद्वदेकस्य पि चक्षुषो दोषभावा- न भवेदित्यर्थः । नचार्थस्य ज्ञानजनकत्वादर्थाभावेन ज्ञानानुपपत्तिरेव वाधिका दुष्टा- दिन्द्रियादपि तदुपपत्तरित्याह-अपरोक्षति ।। यथा ज्ञानं ज्ञेयसत्तामन्तरेणाप- रोक्षमपि ज्ञानमस्त्विति योजना। दुष्टादपि कारणान्नायथार्थज्ञानोत्पत्तिः दोषाणां स्वाभाविककार्यविधातमात्रहेतुत्वादिति शकते - दोषाणामिति ॥ सम्यक् ज्ञान- विरोधिना दोषेण सहकृतस्य तद्विपर्ययज्ञानजनकत्वमपि नानुपपन्नम् , सहकारणवैचि- त्र्यादिति प्रतिबन्दिन्यायेन परिहरति । नैकस्यापीति ॥ अयथाज्ञान निरासप्रमा- ·NYAYA DIPAVALI 61 - तत् तेनाफारेण न प्रकाशते. यथा व्योमकमलम्----इत्यादेः का गतिरिति चेत् । विवादाध्यासितो व्यवहारः नायथार्थः, व्यवहारत्वात् , उभयवादिसिद्धसमीचीनरजत- व्यवहारवत् । यद्रा शुक्तिर्न रजतव्यवहारयोगिनी, तद्रूपेणासत्त्वात् । यत् यद्पे- णासत् तत्तदुचिततव्यवहारयोगि न भवति, यथा कुम्भः स्तम्भोचितव्यवहारयोगी न भवतीत्यादे: या गतिः सैवेति सन्तोष्टव्यम् । यदेतावन्तं कालं रजतमिति व्यवहृतं तत् शुक्ति काशकलं इत्युत्तरकालानुसन्धानबाधश्चेत् , तत्रापि यदेतावन्तं कालं रजत मित्य- भात् सैषा शुक्तिरिति अनुसन्धानबाध इति समं समाधानम् । किंच अयथार्थप्रतिषेधो यथार्थत्वम् ; तन्त्र तत्त्वतो ज्ञानम्यार्थसमुत्थावमुपदर्शितार्थसमुत्थत्वमबाधनीयार्थत्वं वा । नाद्य, सिद्धसाधनात् । द्वितीये तु साक्षाद्रजतसमुत्थचं यदि रजतज्ञानस्य साध्यम् , अध्यक्षबाधः, रजताभावम्याप्यध्यक्षत्वात् । परम्परया चेत् सिद्धसाधनम् ; रजतानुभवजनितसस्कारांद्वोधद्वारेण इदं रजतं इति ज्ञान प्रति रजतम्य कारणत्वो- पपत्तेः । तृतीये प्रत्यक्षबाध: म्पष्ट एव ; नेदं रजतं इति बधस्य सिद्धत्वात् । नाय ज्ञानार्थयोधिः ; किं तर्हि ! व्यवहारम्य इति चेन्न ; अतार्थिनो व्यवहारानुत्पत्तौ .. भावसहकारिसाहित्येन सम्यमिथ्याज्ञानकार्यजनकत्वाविरोधादित्याह---न एक- प्राभाकराभिमतगेवोदाहरणमाह --- यथेति ॥ यदेतावन्त- मित्यतः प्राक्तनोऽतिरोहितार्थः । विवादाध्यासितो व्यवहारः नायथार्थ इत्युक्ते बाधकोत्तरकालीनानुसन्धानेन बाधो भवतीति परानुमानग्य दोपमुद्भावयति प्राभाकर:-यदेतावन्तमिति ॥ तर्हि विप्रतिपन्नं ज्ञानं नायथार्थमित्यत्रापि स एव दोष इत्याह -- तत्रापीति ॥ इदानी विकल्प्य दृपणान्तरमाह -कि चे- त्यादिना ॥ रजतज्ञानम्य यथार्थत्वं नामार्थसमुत्थत्वमात्रं तावन्न माधयितव्यम् । पुरोवर्तिसितभास्वरद्रव्यममुत्थत्वस्याम्मामिरप्याश्रितत्यादिल्या. नाद्य इति ॥ यथार्थत्वं नाम प्रतिभासमानार्थसमुत्थत्वमिति द्वितीयों विकल्पः । त्परम्परया वनि विकल्प्य दृषणमाह - द्वितीये स्वित्यादिना ।। नेदं रजतमि- त्यनेन यदि रजतं बाध्येन नदा अबाध्यार्थविषयत्वे साध्यमाने भवेत् प्रत्यक्ष- विरोधः । तन्नाम्नि. भंदाग्रह प्रमन्जिताभेद्रव्यवहारमात्रबायकत्वादिल्याह नायं ज्ञानार्थयोरिति ॥ नहि यम्य रजनभ्रमे रजतेऽपि विरक्तस्य न रजना- तत्रापि साक्षा- - , णानामनिषधे कथमयथाज्ञानसिद्धिरिनि शकते----तथापीति || आभाससमानयोग- क्षेमत्वेन तान्यपि निराकरणीयानीति परिहरति--विवादाध्यासित इति ॥ उक्त- N4 ·88 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH नेदं रजतमिति ज्ञानम्याबाधकल्वप्रसङ्गात् । अपि च पराभ्युपगतभ्रान्तिपक्षीकर- णेन स्यादाश्रयासिद्धिः । रजतस्मरणपक्षीकरणेन तु यथार्थत्वसाधने सिद्धसाधन- मिति ॥ तदेव विपरीतज्ञानसंभवात् स्वगोचर एवच्छा प्रवर्तिकति प्रयोजकाङ्गी- कारेऽपि उभयानुगतिमिद्धेः । एतेनैतदपास्तं यदाहुः --- समीहितसाधनरज नाविवेकात् पुरोवर्तिनीच्छा; तनः प्रवृत्ति:---इति पारम्पर्यणाविवेकः प्रवृत्ति प्रमूने इति विवेकाग्रहनिबन्धनाया- मिच्छायामभेदाम.: निबन्धनोपेक्षापि किं न ग्यात् लोप्टवत् । तथा चोपादानोपे- क्षाभ्यामभित आकृप्यमाणो विषमां दशामाविशेत् । भेदग्रहादुपेक्षा, नाभेदाग्रहात् इति चेत् , इच्छापि समीहिलमाधने प्रवनयति, न पुनम्तदविवकिनि नियामका- नुपलम्भश्चेत् , इतरत्रापि तुल्यः पर्यनुयोगः । लघुप्रयोजकाङ्गीकारे अम्मन्नतेऽपि समं समाधानम् । विपरीतज्ञानसंभवाच उभयानुगतिलामः ।। यत्पुनरुच्यते---विपरीनग्यातिपक्षे ज्ञानं साकारमापतेदिनि, तदप्यसत् । दाने प्रवृत्तिः तस्य यहाधकज्ञानं क्षणान्तरभावि तन्न बाधकं स्यात् । तस्मात् प्रतिपन्नोपाधौ रजतनिषेध एव बाधो वक्तव्य इति परिहरति नातदर्थिन इति ॥ तस्मात्तृतीयकल्पे बाधः सुम्थ एव । किं च विप्रतिपन्नं ज्ञानमित्यनया वाचोयुक्त्या किं त्वया पराभिप्रेतभ्रान्निः पक्षीक्रियते अथवा रजतस्मरणमिति विकल्प्य आह--अपि चेत्यादिना ॥ स्मृनिप्रमाणद्वैराश्यमेव विज्ञानम्य प्राभाकरमते न तृतीयं विप्रतिपत्त्यालम्बनं ज्ञानम नीति आश्रयासिद्धो हेतुरित्यर्थः । ननु पराभिमतम्य प्रतीतिमात्रेणाश्रयत्वे को दोषः । सा प्रतीति: किं प्रमाण स्मृतिर्वा ? उभयथापि न तृतीयज्ञानसिद्धिः ॥ रजतस्मरण-इत्यादि निगदव्याख्यातप्रायम् । तदेवं समीहागोचररजतांशविवेकसारूप्याद्विवेकाग्रहान् प्रवृत्तिः साक्षादेवेति मतं पराकृन्याधुना परम्परया विवेकाग्रहात् प्रवृत्तिरित्यत्रापि तदेव दुपण जातमतिदि- शन्नाह-एतेनैतदपास्तं यदाहरित्यादिना ॥ भेदग्रह एव निवर्तको नाभेदा- ग्रहः इत्यत्रापि नियामकं किं चिन्नोपलभ्यत इत्याह -- इतरत्रापि तुल्यः पयनु- योग इति ॥ ननु भेदग्रहो निवर्तक इति प्रयोजकाङ्गीकारेऽक्षरलाचवम भेदाग्रहो न्यायेन विपरीतख्यातेः प्रसाधनात् संवादिविसंवादिप्रवृत्त्योरभेदज्ञानस्य तुल्यत्यादेक- प्रयोजकलाभोऽस्मन्मतेऽपि तुल्यः इत्यर्थः । भ्रान्तिम्थले प्रतिभासमानाकारम्य बहि- रपलापे विज्ञानाकाराविशेषतया साकारविज्ञानवादः स्यादिति शकते-पत्युनरिति ।।

·NYAYA DIPATALI 69 अनिर्वाच्यपक्षे खल्वलीकयोनिज्ञेययोः अङ्गीकारान्न दूषणम् । अन्यथाख्यातिपके- ऽपि अयथाव्यवहारवदयथाज्ञानस्यापि विषयाकारविधुरस्य संभवे किमनुपपन्नम् । न हि यथाव्यवहारं विषयो नास्तीति यवहारन्तदाकारः ; तथैव यथाज्ञान विषयाभावे- ऽपि न विज्ञानस्य विषयाकारताप्रसङ्गः । पुरोवर्तिनः रजनाकारमन्तरेण रजतोचित- व्यवहारगोचरतावदन्तरणैव रजताकार तथाविधज्ञानगोचरतोपपत्तेः ।। तदेवं विपक्षे बाधकतपिपत्तन प्रयोजक इति स्थितम् । न च विरुद्धः, साध्यविपरीतव्याप्तिवैचुर्यात् । म्यान्मनम् -- रजवत्तदुपायेऽपि पुरोवर्तिनि रजतार्थि- ताधीना प्रवृत्तिः । न च सा पुरोवनिगोचररजनविज्ञानपूर्विवा इत्यनैकान्तिकता हेतो:-- इति ; सदसत् । न हि रजतीपायेऽपि रजतार्थिताधीना प्रवृत्तिः ; अपि निर्वतक इन्यङ्गीकारेऽक्षरगौरवपथगौरवं वा भेदम्य प्रतियोगिभेद निरूपणाधीन- निरूपणत्वादित्याशङ्कयाह --- लघुप्रयोजक इति ।। इच्छा स्वगोचरे प्रवर्तिकति लाघवं स्वगौचरादगृहीतभेदे प्रति कति गौरवमित्ययः । ननु इच्छापरमार्थस्थले म्वगोचरे प्रवर्तिका यद्यपि न भ्रान्ती रजनामावादिनि त्वत्पक्ष नेकप्रयोजकतालाभो मत्पक्षे तूभत्रैकमेव प्रयोजक लभ्यत इत्याशङ्कयाह विपरीत इति ॥ यत्पुन- रित्यादिः म्पष्टार्थः । अयथाव्यवहारतदिति ।। प्रामाकगभिमतो दृष्टान्तो दगितः । तं प्रकटयति-नहीति ॥ ननु पुरोवर्तिनि रजनाकाराभावे कथं तज्ज्ञानविषयन्वमित्याशङ्कयाह-- पुगेवर्तिन इति ।। नदेवमित्यारभ्य म्पष्टार्थः । किमनिर्वचनीयपक्ष ज्ञानम्य साकारत्वमुनान्यथाख्यातिपक्ष इति विकल्प्याद्य दोपमाह- तदप्यसदिति ॥ अनिर्वाच्यरजतम्य बाहिरपलापान्न साकारत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । द्वितीयपक्ष दोषमाह -- अन्यथेति ॥ विषयाभावेऽपि व्यवहारम्य साकार- त्वाभाववत् ज्ञानस्यापि निराकारत्वं नानुपपन्नमित्यर्थः । तदेव म्पष्टयति न हीति ।। पुरोवर्तिनी रजनाकारागावं कथं नजानमित्याशक्य व्यवहारवत् ज्ञानम्योपपत्तवमिनि परिहरति—पुरोवर्तिन इति ॥ रजतच्छाधीनपुगेवा:प्रवृतित्यादिन्यत्र बहनोरम- योजकत्वाभावमुत्तमुपमहरति - तदवमिति ॥ पुरोवनिगोचररजतज्ञानपूर्वकन्या- भाववति हेतोरवृत्तविरुद्धत्वमपि नाम्तीत्याह - नापीति ॥ रजनोपाये पुरोवर्तिनि रजतज्ञानविषये रजतेच्छाधीनपुरोवतिप्रवृत्तित्वहनीः सद्भावेनानेकान्तिकत्वमाश- ते-स्यान्मतमिति ॥ नापाये रजतेच्छाधीना प्रवृत्तिः । किंतु उपायेच्छावशा- दतस्तत्र हेतोरवृत्तेननि कान्तिकतंति परिहरति-तदसदिति ॥ ननु फलेच्छाया ·70 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH तु तदुपायार्थिताधीना । यम्नु फलार्थितामेव साधने प्रवर्तिकां मन्येत, तस्यान्यार्थिता चेदन्यत्र प्रवर्तिका म्याद निप्रसङ्गः । तत्साधने एवेति नियमान्नातिप्रसङ्ग इति चेत् , न ; अज्ञातेऽपि तत्साधने प्रवृत्त्यापातात् । तत्साधनज्ञानमपि तत्सहकारीति चेत् , एवमपि प्रतिग्रह कृषिवाणिज्यधातुप्रयोगाद्यनकोपायपरिज्ञानसंभबेऽपि कथं कस्यचिदेव कुत्रचिदेव धातुप्रयोगे कृषिसेवादौ प्रवृत्तिः, न चेत्साधनभेदेच्छा नियामिका । तस्मात् फलेच्छोत्पादनसमनन्तरं संजातसाधनभेदसमीयैव साधनभेदे प्रवृत्तिरिति साम्प्रतम् ; तथा च नानैकान्तिक इति । नाप्यनभ्यवसितः, सपक्षगामित्वात् ; नापि कालातीतः, बाधकप्रमाणानिरूपणात् ; नापि सत्प्रतिपक्षः, प्रतिप्रयोगाभा- वात् । विवादाध्यासिता प्रवृलिः विवक्षितरजतज्ञानपूर्विका न भवति, शुक्तिप्रवृ- स्तित्वात् उभयसिद्धशुक्तिप्रवलिवत् इति चेन्न; शुक्तिगोचरत्वाविशेषेऽपि भ्रान्तरज- .. विपक्षे वाधकाभावादप्रयोजकत्वमाह- न शुक्तिगोचरत्वाविशेषेपीति ॥ व्या- प्यत्वासिद्धेरिति विवक्षितरजतज्ञानपूर्वकत्वाभावेन व्यापकेन शुक्तिप्रवृत्तित्वात् इत्यस्य । एव साधने प्रवर्तकतोपपतो तत्रापीच्छान्तरकल्पनायां गौरवमनकान्तिकत्वं तदवस्थ- मिति शकते - यस्त्विति ।। दृषयति -- तस्येति ॥ अतिप्रसङ्गपरिहारमाशङ्कते - तत्साधन एवेति ॥ तत्साधनेऽपि प्रवर्तकत्वमनियतम् । अज्ञातेऽपि तस्मिन्प्रवृत्त्या भावादिति परिहारण एकस्मिन्नेव साधने प्रवृत्तिनियमानुपपत्तस्साधन विशेपेच्छायाः एव प्रवर्तकत्वम्य वक्तव्यत्वान्न व्यभिचारता हेनोरिति परिहरति-एवमपीति ॥ उक्त- हेतुकथनपूर्वकमनैकान्तिकत्वाभावमुपसंहरनि तस्मादिति ॥ सपक्षगामित्वा. दिति ॥ पुरोवनिरजतज्ञानपूर्विकायां समीचीनप्रवृत्तौ हेतोवर्तमानत्वादित्यर्थः । कालातीतः कालात्ययापदिष्टः इत्यक्षपादसूत्रात् प्रतिप्रयोग शङ्कते--विवादाध्या. सितेति ॥ विवक्षितरजतज्ञानपूविका न भवनि पुरोवतिविषयरजतज्ञानपूर्विका न भवतीति यावत् । रजतप्रवृत्तौ व्यभिचार निवारणार्थ शुक्तीति विशेषणम् । विपक्षबाधकतर्का- भावेनाप्रयोजकतया व्याप्यत्वासिद्धिरिति दूषयति-न शुक्तीति ॥ प्रवृत्तेरपि पुरोवर्तिरजतज्ञानपूर्वकत्वे बाधाभावात् । न चैवं शुक्तिप्रवृत्तावनियतहेतुत्वेनाहेतुत्व- प्रसङ्गो बाधः । अभ्रान्तशुक्तिप्रवृत्तेशुक्तिज्ञानपूर्वकत्वमितरस्यास्तु रजतज्ञानपूर्वकत्व- मिति व्यवस्थयापि सहेतुकत्वोपपत्तेः कार्यवैलक्षण्येन कारणवैलक्षण्यस्यावश्य ·NYAYA DIPATALI 71 तार्थिनो विवक्षितरजतज्ञानपूर्विका, नान्यस्य इति व्यवस्थायां विरोधाभावाद्वयाप्य - सिद्धेः । अन्यथा रजताविवेकनिबन्धनत्वनिराकरणेऽप्युक्तहेतुप्रवृत्तौ कः प्रतीकारः । ततो न सत्प्रतिपक्षतापीति सिद्वम् । सम्यग्रजतप्रवृत्तौ च साध्या दिसंप्रतिपत्तेः न साध्यविकलता दिदृष्टान्तदोषोऽपीति सर्वमनवद्यम् ॥ सेवन्तां मतिमन्तः सरस्वती चन्द्रिकां विशदाम् । आनन्दबोधकृतिनः प्रसरन्नी पूर्णदिक्चक्रम् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमदानन्द- बोधविरचिता न्यायदीपावलिः समाप्ता रामचन्द्रयतीन्द्रस्य कारुण्याव्यदिवाकरः । उदेतु सततं सम्यङ् मयि रामगिरौ सदा ।। रामचन्द्रयतीन्द्रम्य शिष्यो रामपदाक्तिः । महाविहार निलयः तस्येदं पुस्तकं शुभम् || हेतोः अविनाभूतत्वासिद्धरित्यर्थः ॥ अन्यथेति ॥ मदुक्तप्रकारेण व्यवस्थान- भ्युपगमे विपतिपन्ना प्रवृत्तिः न रजनाविवेकनिवन्धना शुक्तिप्रवृत्तित्वात् , संप्रनि- पन्नशुक्तिप्रवृत्तिवत् इत्यनुमाने का प्रतिक्रियेत्यर्थः । शपं सुगमम् ।। भाविवादित्यथः । प्रतिबन्दीग्रहणेन साधयति -- अन्यथेति ॥ शुक्तिप्रवृल्लिविमना रजताविवेकनिबन्धना न भवति शुक्तिप्रवृत्तित्वात् समीचीनशुक्तिप्रवृत्तिवदित्यनु- नुमानेनाविवेकहेतुकत्वनिराकरणे अभिहित एव परिहारो वचनीयः । स परम्मिन्नपि पक्षे समान इत्यर्थः । हेतुदोष परिहत्य दृष्टान्नदोपं परिहरति-सम्यग्रजतप्रवृत्ती चेति ॥ रजतेच्छाधीनपुरोवतित्वम्य पुरोवतिगोचररजनज्ञानपूर्वकत्वम्य च सभ्य- ग्रजतप्रवृत्तावुभयवादिसंमतत्वेन माध्यमाधनोभयवैकल्यदोषाणामशक्यल्यान्न दृष्टा- न्तदोषाणामवकाश इत्यर्थः । श्रोतृप्रवृनिसिद्धयर्थमात्मीयग्रन्थम्य वैशिष्टयमाह- सेवन्तामिति ॥ चन्द्रिकासाधयान्तरमाह--प्रसरन्तीमिति ॥ पूर्ण दिक्चक्रमिनि क्रियाविशेषणम् ।। आनन्दबोधयनिवाग्विभावाम्बुराशि सम्भूतय........रुक्तगुणो ज्वलेन्द्रियम् । श्रीचित्सुखप्रवरशिप्यसुखप्रकाशटीका विरस्तु सुधियां हृदये कवीनाम् ॥ (!) ... श्रीः ॥

·72 ANNALS OF ORIENTAL RESEARCH जयति भुवनबीज ज्योतिरेकं मुरारेः हृदय निहितमात्रे यत्र संसारयन्त्रः । गलति गलतिमोहे शश्वदानन्दसान्द्रं यदभिदधति वेद विश्वतश्चक्षुरेकम् ।। अनुभूतिम्वरूपाख्यो यतिश्चकार चन्द्रिकाम् । व्याख्यां [सामर्थ्य स न्तापि पुंसामानन्ददायिनीम् ॥ इति श्रीमदनुभूतिम्वरूपाचार्यकृतायां न्याय- दीपावलीटीकायां द्वितीयाध्यायः ॥ समाप्तः ॥ श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यचित्सुखमुनिपूज्यपादशिष्य श्रीचित्सुखप्रकाशमुनिविरचितायां न्यायदीपावली- टीकायामख्यातिवादः ॥ अन्तेवामिजनाख्यकैरवालं सम्यक् प्रवोध नय- न्जीयान्मेदिनिमण्डले यतिवरः श्रीरामचन्द्रो गुरुः । ब्रह्मानन्द विशिष्टगोकुलगणे यासर्वदा शोगते त्रयान्ताख्यगिरीन्द्रमस्तकतले निष्ठन् सतामाश्रयः । - हरि:ओम

·No text on this page.

·No text on this page.

·CHE KUPPIJSWAMY SAST A. ROH ROAD. MADRAS..