·No text on this page.

·॥ श्रीः॥
सर्वसमवृत पभावः
thony KUPPUSWAMI SASTK:
RESEARCH INSTITUTE..
अयं ग्रन्थः
निवृत्तमहीशूरदेशीयसंस्कृतशालोपद्रष्टुपदेन चेन्नरायपत्तनाभिजनेन
श्रीवङ्कटरमणार्येण
विरचितः
मैसूरु
राजकीयशाखामुद्रालये सम्मुद्रितः
१९३८

·अभिम तम् - . विदितमेवैतत्समेषां विदुषां, यत्किल “ छन्दः पादौ तु वेदस्ये" त्यादिना वेदमहापुरुषस्य छन्दश्शास्त्रं प्रतिष्ठासाधनपादरूपमिति । छन्दांसि विना ऋचः कथं प्रतिष्ठां लभेरन् ! यतः बहचब्राह्मणे गाय- त्र्यादिछन्दसां वेदनपुरस्सरं अनुष्ठातुः फलविशेषाः प्रदर्शिताः, तथाहि " तेजो वै ब्रह्मवर्चसं गायत्री, उष्णिहा वाऽऽयुष्कामः कुर्वीत, अनु- ष्टुभौ वर्गकामः, बृहत्यौ श्रीकामः, यशस्कामः, तृष्टुभौ वीर्यकामः, जगत्यौः पशुकाम . विराजावन्नाद्यकामः, कुवितेति" | "विराट्छन्दसा याज्यानुवाक्य विधातुकामस्य सर्वेषां छन्दसां सायुज्यं सरूपता सलो- कतामश्नुते, य एवं विद्वान् विराजौ कुरुते ।" इत्यादिना । अत एव तत्तन्मन्त्राणां ऋषिछन्दःपरिज्ञानाभावेन कर्माण्यनुतिष्ठतः महाननर्थो दर्शितः निरुक्तशास्त्रे । “ यो ह वा अविदितार्षेयछन्दौदेवतब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वाऽऽध्यापयति वा स्थाणुं वर्छति गर्ने वा पात्यते पापीयान् भवतीति ।" तैत्तरीयब्राह्मणेऽपि “गायत्रीभिर्ब्राह्मणस्याss- दध्यात् , तृष्टुभीराजन्यस्य जगतीभिर्वैश्यस्येत्यादि । लोकेऽपि पिङ्गल- नागः वैदिकछन्दांम्यवलंब्य लौकिकवृत्तानि, वंशस्थ-रुचिरा-रथो- द्धता-मालिनी--सग्द्धरादीन्यासूत्रयामास । तेषां सूत्राणां भाष्यादिग्रन्थाः विस्तृता विरला इति, केदारान्तर्वाणिः वृत्तरन्ताकरं नाम प्रकरणग्रन्थं निर्ममे । छन्दोविचितिर्नाम कश्चन ग्रन्थः दण्डिना निरमायीति श्रूयते । छन्दोमञ्जरीत्यादयः त्रिचतुराः ग्रन्थाः वृत्तस्वरूपावेदकाः प्रसिद्धाः । iv ·> -- इतरशास्त्रवदिदं छन्दश्शास्त्रं बहुभिस्सूरिभिर्विवरणाय न प्रक्रान्तं । तदे- तत्सर्वमालक्ष्य, कल्याणनगरस्थैर्विश्रान्तसंस्कृतसर्वशालाध्यक्षैः चन्नराय- पत्तनाभिजनैः वेङ्कटरमणायः वृत्तरत्नाकरोक्तमार्गेण तदीयसूत्राण्यालंब्य, सर्वेषां वृत्तानां बहून्युदाहरणानि कालानुगुण्येन मन्दजनोद्दिषीर्षया स्वप्रतिभया विरचय्य अस्मिन् ग्रन्थे संयोजितानि । मयान्यामूलाग्रमव- लोकितानि, परिष्कृतानि च मुद्रणकार्याय । लौकिकानां छन्दसां म य र सादीनां गणानां च अभिमानिन्यः देवताः लक्ष्म्यापादनादि कार्य, च ‘मो भूमिस्त्रिगुरुः श्रियं वित्तनुते, भ. पूर्वगुश्चन्द्रमाः' इत्यादिना स्फुटीकृतम् । एतद्गन्थावलोकनेन विद्यार्थिनः महत्तरफलं लभेरन् इति मन्ये । वृत्तरत्नाकरग्रन्थप्रदर्शितप्रस्तारादिक्रमापेक्षया अस्मिन् ग्रन्थे प्रतिपादितप्रस्तारपदकसंख्यानिर्णयादितन्त्राणि विद्यार्थिनामनायासेन साहाय्यमाचरन्ति । विद्वद्वराश्च परिशील्येमं ग्रन्थं अमन्दानन्दमधि- गच्छन्तीति शम् ॥ मैसूरु, १०-८- १९३८) साहित्यरत्नम् अलङ्काररक्षामणिः महाविद्वान् के. गोपालकृष्णशास्त्री, मैसूरु विश्वविद्यालय संस्कृतपण्डितः.

·ANNOUNCEMENT.
Copyright of this work is not reserved by the
a uthor, as the work is solely intended for the general
enlightenment. So, if more copies are required at
any time, any individual or agency may get the work
re-printed in any number of copies, without claiming
copy-right to the work. If, however, a commentary
in Sanskrit, or notes, or translation in any language is
written on, and attixed to the work, then copy-right
may, justly and rightly, be claimed and reserved by
any individual or by any Educational Institution or
by any other agency.
MYSORE, ?
7th July 1938.
C. VENKATARAMANAIYA,
Author:
INDEBTEDNESS.
I am greatly indebted to the Goverment of
Ilis Highness the Maharaja of Mysore for kindly
showing to me some concession in getting my Sanskrit
works printed at half the cost in the Government
Branch Press, Mysore, and also to the Government
Branch Press, Mysore, for expediting the printing of
the work and neat get up.
MYSORE,
7th July 1938.)
C. VENKATARAMANATYA,
Author.
vi

·प्रकटनम् एतद्न्थसंबन्धाधिकारः कोअप ग्रन्थका न स्वायत्ती- कृतः । तस्माद्यदा कदावाऽप्यधिकानि पुस्तकान्यपेक्षितानि भवन्ति, तदा यस्य कस्य वा एतन्नाटकस्य पुनर्मुद्रणकार्ये भवति निरर्गलोऽधिकारः। परन्तु ग्रन्थस्य स्वायत्तीकरणे न तस्याधि- कारः । तथाप्ययं ग्रन्थः, व्याख्यासमेतो वा विवरणसहकृतो वा भाषान्तरपरिवर्तनपरिष्कृतो वा यदि भवेत्, तदा तयाख्यादि- कर्तुः, तत्प्रतिनिधेः, विश्वविद्यापीठादेः, कस्य वा तदितरसमा- जादेः, तादृशव्याख्यायुपेतस्यास्य ग्रन्थस्य न्यायतः स्वायत्ती- करणपूर्वकमेव सर्वे मुद्रणावधिकाराः निश्चिताः ग्रन्थकटसम्म- ताश्च भवन्ति ॥ मैसूरु, श्री. वेङ्कटरमणार्यः, ग्रन्थकर्ता. ३-७-१९३८. कृतज्ञता समयेऽस्मिन् एतद्वन्थसंशोधनादिकार्ये साहाय्यमाच- रितवतां श्रीमन्महशूिरमहाराजस्य आस्थानमहाविदुषां साहित्य- रत्नम् अलङ्काररक्षामाणः इत्यादिबिरुदाङ्कितानां कनंबाडि गोपालकृष्णशास्त्रिणां, मुद्रणकाले अक्षरस्खलनादिदोषशोधना- दिकार्ये सहायभूतानां आस्थानविदुषां सोसले कृष्षस्वामिशा- स्त्रिणां, सदसयक्तिपूर्वकं स्वाभिमतप्रदर्शकानां विमर्शकानां च कृतज्ञो भूत्वा सप्रश्रयमभिवन्दनसन्ततिम् समर्पये ॥ मैसूरु, श्री. वेङ्कटरमणार्यः, ग्रन्थकर्ता. ६-७-१९३८. vii

·No text on this page.

·विषय सूचि का पुटम् सख्या छन्दः .... .... 1 अत्युक्ता मध्यमा वृत्तमू श्रीः स्त्री नारी मृगी यगणवृत्तम् 2 ३ .... 2 " 2. र 2 " 2 त " .... 2 .... " " 쇄 의 외 2 " 2 .... 2 ... प्रतिष्ठा ५ सप्रतिष्ठा गायत्री + .... कन्या 3 पतिः तनुमध्या 3 शशिवदना 3 वसुमती 1 विद्युलेखा सोमराजी 4 मदलेखा मधुमती कुमारललिता 5 हंसमाला ix (HE KUPPUSWAMI SASTRI PESEARCH INSTITUITE .... " + ७ उष्णिक 5 " .... 6 S..

·X संख्या छन्द: पुटम् 5 ८ अनुष्टुप् 6 .... " 6 " 6 .... 6 .... " 6 . 7 7 7 7 ..... 8 ९ बृहती .... 8 वृत्तम् चित्रपदा विद्युन्माला माणवकम् हंसरुतम् समानिका प्रमाणिका वितानम् नाराचिका कबरी श्लोकः गजगतिः हलमुखी भुजङ्गशिशुसता भुजङ्गसङ्गता मणिमध्यम् सुमुखी शुद्धविराट पणवम् मयूरसारिणी रुक्मवती मत्ता मनारमा चम्पकमाला त्वरितगतिः उपस्थिता इन्द्रवज्रा उपेन्द्रवज्रा उपजातिः 8 8 9 १० पतिः .... 9 10 ... .... " 10 .... " .... 10 10 .... 11 11 .... " 11 .... ..... " 11 ११ त्रिष्टुप् .... .... 12 " 12 " 12 .... ....

·XI संख्या छन्दः त्रिष्टुप पुटम् 1:3 13 .... .... " 13 .... 14 . 14 14 . 14 .... .... 15 .... 16 .... " 16 .... ... 16 .... " 16 .... " 17 .... .... वृत्तम् सुमुखी दोधकम् शालिनी वातोर्मी भ्रमरविलसितम् रथोद्धता स्वागतम् वृत्ता पृथ्वी भद्रिका चित्रवृत्ता श्येनिका मौक्तिकमाला श्रीवृत्तम् उपस्थिता सम्मता कुमारी चन्द्रवर्मा वंशस्थम् इन्द्रवंशा उपजातिः तोटकम् द्रुतविलंबितम् पुट: प्रमुदितवदना कुसुमविचित्रा जलोद्धतगीतः भुजङ्गप्रयातम् 17 .... 17 " " 18 18 " .... जगती .... .... 18 18 " 19 19 20 .... " 21 .... " 221 .... .... 21 .... .... 21 :22 .... .... 13 ...

·X11 संख्या छन्दः जगती पुटम् 23 28 " .... 23 " 24 " .... 21 124 " " 25 25 " .... 25 " 25 26 " .... .... 26 26 .... .... वृत्तम् स्त्रग्विणी प्रियंवदा मणिमाला ललिता प्रमिताक्षरा ज्वाला वैश्वदेवी जलधरमाला अभिनवमालिका प्रभा मानिनी अभिनवतामरसम् गौरी ललना ललितम् मौक्तिकमाला कोकरता चश्चरीकावली क्षमा प्रहर्षिणी मत्तमयूरम् रुचिरा मक्षुभाषिणी सरसा सुमङ्गलिका प्रभद्रकम् असंबाधा अपराजिता 27 .... 27 .... 27 " .... .... " 27 अतिजगती .... 28 28 .... 28 " 28 " 29 .... 29 .... " 29 29 " .... 30 .... शक्करी 30 30 ·X111 संख्या छन्द: शक्करी .... " " " " .... १५ अतिशक्करी .... वृत्तम् पुटम् वसन्ततिलका 31 प्रहरणतिलका 31 इन्दुवदना 31 अलोला 31 कुमारी 32 मञ्जुभाषिणी 32 सुकेसरम् 32 मदनार्ता 33 पथ्या 3: प्रमदा 31 मध्यक्षामा 34 वासन्ती 31 लीलाखेला 35 तूर्णकम् 5 शशिकला 35 नक् 35 मणिगुणनिकरः 36 मालिनी 36 चन्द्रलेखा 37 वृषभगतिविलसितम्:37-38 अश्वगतिः 38 पञ्चचामरः 38 गुणभूषा 38-39 वाणिनी शिखरिणी 40 पृथ्वी 10 वंशपत्रपतितम् 11 मन्दाक्रान्ता 11 .... " .... .... १६ अष्टिः " .... " .... .... 40 अत्यष्टिः .... " .... " .... " ....

·xiv संख्या छन्दः अत्यष्टिः .... १८ धृतिः .... ..... ... . .... " .... " " १९ अतिधृतिः वृत्तम् पुटम् हरिवृत्तम् 11 नत्कुटकम् 42 कोकिलकम् 42 चित्रलेखा .... 42 हरिचङ्कमा 4:) हरिणप्लुतम् (निशा सुधा-नाराचम् ) 43-14 करिणी 41 कुसुमितलतावेल्लता हरनर्तकम् चित्रलेखा नन्दनम् 15 शार्दूलललितम् 45 मेघविस्फर्जितम् -16 शार्दूलविक्रीडितम् 46 मणिदीप्तिः ... 46 वाणी .... सुमधुरा 117 -17 सुरसा वृत्तम् 47-48 सुवदना 48 गीतिका 48 स्त्रग्धरा 48-19 पञ्चकावली 49 49 मद्रकम् हंसी 49-60 मत्तभम् 50 लक्ष्मीः 50 .... " " " .... कृतिः .... .... " २१ प्रकृतिः .... .... " .... २१ आकृतिः .... .... " ·XV संख्या २३ विकृतिः पुटम् 51 51 51-52 " २४ संकृतिः 52 वृत्तम् मत्ताक्रीडा अद्रितनया अश्वललितम तन्वी अश्वललितम् क्रौञ्चपदम् भुजङ्गविजूंभितम् अपवाहकः शंभनटनम् " .... 52 53 .... २५ अभिकृतिः उत्कृतिः ... .... 53 53-54 51 " ....

·No text on this page.

·उपाद्वा तः । , वाचां प्रभाव:- १ लोकेऽस्मिन् वागेव खलु सर्वव्यवहारहेतुर्मनुष्याणां । स च वर्णात्मिका व्यक्तध्वनिप्रधाना। वर्णाश्च स्वराः नव, व्यञ्जनानि त्रयस्त्रिंशदिति द्वाचत्वारिंशत्संख्याकाः । वर्णसमुदायः पदं । तिङन्त- पदरहितपदसमूहः पदकदम्बकम् । उक्तं वा अध्याहृतं वा तिङन्तपदं, तत्सहितपदसमूहः वाक्यं । तच्च वाक्यं द्विविधं छन्दोनिबद्धारपकं तद- निबद्धात्मकं चेति । वैदिकग्रन्थेषु सर्वे मन्त्राः सर्वा ऋचः छन्दो- निबद्धाः।यजुरादीनि छन्दोऽनिबद्धानि । तथैव ब्राह्मणानि, आरण्यकानि, उपनिषदश्च प्रायः । सूत्रग्रन्थास्सर्वे, तद्भाप्यटीकादयश्च वाक्यरूपा एव । लौकिकग्रन्थेषु वृत्तनिबद्धानि पद्यानि. तदनिबद्धानि गद्यानि, वचनात्मकानि । म्मृतिपुराणकाव्यादयो ग्रन्थाः वृत्तबद्धाः । कथाकाद- म्बर्यादयः केवलवाक्यरूपाः ।। छन्दोमाहात्म्यम् ... २ पुरुषस्य पापसम्बन्धं वारयितुमाच्छादकत्वाच्छन्दः । चीयमानामिसन्तापस्याऽऽच्छादकत्वाच्छन्दः । अपमृत्युं वारयितुमा- च्छादयतीति छन्दः' इति छन्दश्शब्दो व्युत्पादितः । वेदाङ्गान्यतमं छन्दः वेदपुरुषस्य पादस्थानीयं । यथा पादसहायमन्तरेण सर्वो गमनादिव्यवहारः न सम्पद्यते, तथा छन्दस्सहायमन्तरेण वेदपुरुषम्य गतेरेवाऽसंभवः । अतः वाक्प्रपञ्चे छन्दश्शास्त्रम् विशेषेण प्रामुख्यं भजति । तथा चोक्तं .---' म्यरस्तजभ्नगैलन्तैिरेभिर्दशभिरक्षरैः . . NVITHE KUPPUSWAMI SASTRI RESEARCH INSTITUTE ·XVIll - समस्तं वाड्मयं व्याप्तं त्रैलोक्यमिव विष्णुना ॥' मनुनाप्युक्तम् - 'यथोदितेन विधिना नित्यं छन्दस्कृतं पठेत् ' इति । छन्दांसि उक्ताधु- स्कृत्यन्तानि षड्विंशतिसंख्याकानि । तदुद्भवानि सर्वाणि वृत्तानि ।। गुरुलघुज्ञानोपायः- ३ वृत्तान्यक्षरमयानि । अक्षराणि गुरुलध्वात्मकानि । लध्व- क्षरोच्चारणकालस्य ' मात्रा' इति व्यपदेशः । गुर्वक्षरम् द्विमात्रा- कालिकं । तल्लक्षणन्तु-संयुक्ताद्यं दीर्घ सानुस्वारं विसर्गसंयुक्तम् । विज्ञेयमक्षरं गुरु लघु पादान्तस्थं विकल्पेन ॥ इत्यार्यया विहितम् - 'सग्रामं नः पालयेन्मत्सखेव इत्यत्र क्रमेणोदाहरणानि निर्दिष्टानि । एतल्लक्षणघटितगुरोभिन्नो लघुः । गुरुसंज्ञा (५), लघुसंज्ञा (1), इति प्राचीनैरङ्गीकृतं । तथापि मुद्रणादिसौकर्यपालोचनया, गुर्वक्षरसंज्ञा ( ) लघ्वक्षरसंज्ञा () इत्याधुनिकैरङ्गीकृतम् । एतदनुसारेणैव, अस्मिन् ग्रन्थे गुरुलघुसंज्ञे विहिते । एते संज्ञे प्रस्तारोपयोगिन्यौ सांकेतिकरेखाविशेषरूपे । वृत्तं पुनर्द्विविधं---गणवृत्तं मात्रावृत्तं चेति । गुरुलध्वात्मकत्र्य- क्षरसमुदयो गणः। स च-म ( ----), य (v - -), र (- ७-) स (७५ --), त (----५), ज (७-४), भ (-४), न (७०७), इति व्यक्षरप्रस्तारतत्वमर्यादया अष्टधा समुत्पद्यते । (प्रस्तारतत्वं प्रथमे अनुबन्धे द्रष्टव्यं) । लगक्रियामन्तरेणापि बालानां सुलभबोधाय अन्यथा निर्दिष्ट श्लोकोऽपि ग्राह्यः ॥ 'आदिमध्यावसानेपु यरता यान्ति लाघवम् । भजसा गौरवं यान्ति मनौ तु गुरुलाघवौ ॥ .

·XIX U0- इति । मात्रावृत्तेषु मात्राचतुष्टयस्य गण इति नियमः । स च, (--) गुरुद्वयोपेतः, गुरुलघुलघुयुतः, लघुलघुगुरु- युक्तः, लघुगुरुलघुसहितः, 00७७ लघुचतुष्टयभूतः, इति पञ्चधा भवति ॥ . . वृत्तस्वरूपम्- ४ वृत्तं पुनर्द्विविधं --- गणनिमित्तकं मात्रानिमित्तकंचेति । आद्यं त्रिविधं-समपादवृत्तं अर्धसमपादवृत्तं विषमपादवृत्तं चेति । द्वितीयं जातिरिति व्यवहृतं । तत्र मात्रासंख्यैव पादव्यवस्थापका । आर्यादयः प्रायः चतुष्पदीरूपाः । अन्यत्र द्विपदी, त्रिपदी, चतुष्पदी- पञ्चपदी, षट्पदीत्यादि बहुभेदघटिता वर्तन्ते । परन्तु सर्वेषु पादेषु सममात्रासंख्या अनैकान्तिका । यत्र पादव्यवस्था वा पादेषु मात्रा- व्यवस्था वा न भवति तत्र गाति व्यवहारः । तद्भिन्नानि दण्डका- दीनि । गणवृत्तेषु पुनः, यत्र चतुर्पु पादेषु एकरूपा गणसंख्या निर्दिष्टा, तत्र समवृत्तमिति व्यवहारः । अतः एतादृशवृत्तम्य एकपाद एव लक्ष्यतया निर्देष्टुमलं । अर्धसमपादवृत्तेषु, क च प्रथमतृतीयपादौ समौ, तद्भिन्नलक्षणावपि द्वितीयचतुर्थपादौ च समौ । क्वचित्प्रथमद्वितीयपादौ समौ, तृतीयचतुर्थपादौ च अन्यथा समौ । कुत्रचित्प्रथमचतुर्थपादौ एकलक्षणकौ, द्वितीयतृतीयपादौ अन्यलक्षणकौ, इति महाकविप्रयोगै- वेदितव्यं । विषमपादवृत्ते तु चत्वारः पादाश्च भिन्नलक्षणकाः । यत्र पादद्वयमेकलक्षणकं, तस्माद्भिन्नौ परम्परं च भिन्नौ अन्यौ पादौ, तत्रापि विषमपादवृत्तव्यवहार एव । यत्र पुनः पादत्रयं वा पादद्वयं वा पादैकं वा एकलक्षणक, इतरत् पादैकं वा पादद्वयं वा पादत्रयं वा भिन्नलक्षणकं तत्र उपजातिरिति, अन्योऽवान्तरभेदः ।। - , .

·YY वृत्तसंख्यानिर्णयः-- ५ समपादवृत्तसंख्यानिर्णयः प्रस्तारतत्वावधारणाधीनः । तद्वि- वरणं द्वितीयेऽनुबन्धे निर्दिष्टं । युक्त्या च वृत्तसंख्यानिर्देशम्स- मुपदिष्टः॥ यथा-उक्तानामकछन्दसः एकाक्षरपादवृत्तं जायते । तच्च गुरुलघुनिमित्तमधिकृत्य द्विधा भवति । अतः पादे पादे एक एव गुरुः, अथवा एक एव लघुरिति द्वे वृत्ते समुत्पद्यत । गणिततन्त्रन्तु १४२२ इति । अत्र पादात्मकमेकमेवाक्षरं, द्वाभ्यां, गुरुलघुभ्यां गुणितं चेत्फलं द्विसंख्याकं भवतीति तात्पर्यम् । तथा अत्युक्ताच्चछन्दसः २४२-४ वृत्तानि जायन्त इत्युक्ते, पूर्ववृत्तफलसंख्या द्वाभ्यां गुणितेति मन्त- व्यम् । तथैव मध्यमाच्छन्दसः ४४२=८ अष्टौ वृत्तानि भवन्ति । एव- मेवाऽन्यत्रापि, तत्तच्छन्दोजातवृत्तसंख्या, तत्तत्पूर्वच्छन्दोजातवृत्तफल- संख्याया द्वाभ्यां गुणनेन निर्धार्यते । यथा-उत्कृत्यभिधानान्तिमच्छन्दो- जातवृत्तसंख्या, द्विगुणिततत्पूर्वच्छन्दोजातवृत्तसंख्यति बोद्धव्यम् । सा च ६,७१,०८,८६४ इति प्रस्तारक्रियानिप्पन्नसंख्यैवेत्यवगन्तव्यम् । परन्तु तेषु त्रीण्येव वृत्तानि प्रयोगे दृश्यन्ते । संकलितानां सर्वेषां वृत्तानां संख्या १३,४२,१५,७२६, इति ॥ अन्योपि क्रमो यथा---(२), (२)२, (२)२६, इति । एतद्विवरणमेवं-(२) इत्यत्र गुरुलघुबोधकद्विसंख्या एकपर्यायेण २४ १ इति गुण्यते । (२)२ इत्यत्र २४२ इति द्विपर्यायाभ्यां, (२) इत्यत्र २४२४२ इति त्रिपर्यायैः, एवं क्रमेण (२)२६ इत्यत्र २४२४२x२x२x२x२- x२x२x२x२x२x२x२x२x२x२x२x२x२x२- . . , ·xxi - , ४२४२४२४२४२ इति षड्विंशतिपर्यायैः गुणिता सती, प्रम्तार- क्रमेण निष्पन्नसंख्यैव भवति ।। वृत्तानां प्रयोगः- ६ तत्तच्छन्दोजातानां सर्वेषां वृत्तानां प्रयोगो यद्यपि न दृश्यते। तथापि वृत्तसंख्यापरिशोधनन यानि यावन्ति वृत्तान्यात्मने रोचन्ते, तानि तावन्ति प्रयोक्तुं धीमतां शक्यमेव, न तु तत्राऽसंभवलेशाऽपि विद्यते । यथा-उक्तायां 'श्रीः' इति लक्षणोपेतं श्रीवृत्तं एकमेव कदारपण्डितादिभिरङ्गीकृतं । लक्ष्यं च निर्दिष्टं । तस्मादेव छन्दसो जातम्य एकलध्वक्षरपादोपेतम्य अन्यवृत्तम्यापि नामलक्षणलक्ष्यान्यपि कल्प- यितुं शक्यते । उदाहरणं तद्वत्तम्य नाम, 'सु' (समीचीनं, शोभा- वहं, सुखकर, वृत्तमिति यावत्) । लक्षणं 'सु' (५) इत्युक्ते, ल+सु इत्यत्र (ल्), एको लघुः. (सु) सुवृत्तस्य लक्षणमिति वेदितव्यं । लक्ष्य---' व नु। स न ।' इति । ईदृशलक्ष्येषु किमपि अर्थवैशा वा, कापि काव्यसंपद्वा, कोऽपि चमत्कारो वा न भवति, किन्तु एतत् पद्यमपि वचनसरणिमेवानुकरोतीति मत्वा वृत्तग्रन्थकारैः तद्विचारः उपेक्षित इत्यनुमीयते । तावता का हानिः । वृत्तसंख्यानिर्णयावसरे तत्तद्वत्तप्रयोगविचिकित्सायां, एतादृशप्रयोगम्य अवकाशोऽस्त्येव सुधियां । एवमेवात्युक्ताछन्दोजातवृत्तानि चत्वार्यपि गौ स्त्री' इति लक्षणोपेतं स्त्रीवृत्तमेकमेवोदाहृतं । अवशिष्टानां त्रयाणां वृत्तानामपि नामानि कल्पयित्वा लक्ष्यलक्षणमनुसंधातुं शक्यते ॥ यथा- १ इलावृत्तं- गिला' (७ -) ल+ग्+इला इति. पादे पादे एको लघुः एको गुरुश्च इलावृत्तस्य लक्षणं । ' हरिं भजे । हरं भजे ॥' इत्युदाहरणम् ॥

·xxii २ वारिवृत्त- ग्ल्वारि' (-५) ग् + ल् + वारि इति, एको गुरुः एको लघुश्च वारिवृत्तस्य लक्षणम् । 'भूतिकारि । कर्म किंनु ।' इत्युदाहरणम् ॥ ३ अनुवृत्तं- लनु' (v) ल् + ल् + अनु इति द्वौ लघु अनुवृत्तस्य लक्षणम् । (एतच्छन्दसि प्रस्तारक्रमाल्लब्धानि त्रीण्यपि पूर्ववृत्तानि, अनुसृतं अनुगतं वा लघुद्वयात्मकं चतुर्थवृत्तमिति यावत् ।) इह सुत । मधु पिब ।' इत्युदाहरणम् । मध्यमाच्छन्दोजातानां अष्टाना- मपि वृत्तानां प्रयोगः एतद्न्थे कृत एव ।। अतः परं, तत्तच्छन्दोजातानां सर्वेषां वृत्तानां एवं प्रयोगक- ल्पना साध्याऽपि, न केवलं बुद्धिक्लेशकरी, अपि तु न प्रयोजनावहेत्यु- पेक्ष्यते । परन्तु यस्य कस्य वा धीमतः केषां चिद्वत्तानां कल्पने कौतुकमस्ति चेत् स प्रयतेत, तत्प्रयतनं सिद्धत्यव ।। . . . . छन्दश्शास्त्रीयनूननग्रन्थानामावश्यकता- यथा शास्त्रान्तराणि ग्रन्थबहुलानि, काले काले उपचितानि बहभिराहतानि न तथा छन्दश्शास्त्रम् । तत्र वृत्तरत्नाकरछन्दोमञ्जर्या- दयः कतिपय एव ग्रन्थाः प्रचारे वर्तन्ते । छन्दोविचितिमुद्दिश्य, ग्रन्थान् रचयितुमुद्युक्ताः कवयः पण्डिता वा विरलाः । छन्दस्तत्व- रसास्वादिनश्च विरलतराः । अतोऽत्र किञ्चिद्वाग्देवतासेवा अवश्य कार्येत्यासीत्काचिच्चोदना ॥ एकाक्षरपादवृत्तादिसप्ताक्षरपादवृत्तपर्यन्तं, वृत्तानां प्रयोगः प्रायो न बहुलः । तथा द्वाविंशाक्षरपादवृत्तादिषड्विंशाक्षरपादवृत्तपर्यन्तं वृत्तानि शास्त्रे निर्दिष्टान्यपि तेषां प्रयोगः प्रायशः क्वाचित्कः । तत्त- .

·XXII त्रापि कश्चिद्युद्यमः कार्य इत्यपरोऽभिसन्धिः । एतद्गन्थरचनाव्याजेन बालानां नीतिधर्मबोधः, दैवभक्तिः, आत्मतत्वज्ञानं, कर्तव्यकाभि- रुचिरित्यादि सुगुणाः यथामति बोध नीयाः इत्यन्या काचिदाशा । एतादृशसङ्कल्पविशेषचोदनया एतन्नूतनग्रन्थारम्भस्समादृतः ॥ प्रकृतग्रन्थविचार:- सर्वसमवृत्तविचार एवात्र विषयः । अत्र पिङ्गलनागपण्डिता- दिभिर्दर्शितमार्गेण केदारपण्डितादिभिनिर्दिष्टानि वृत्तानां लक्षणान्युररी. कृतानि । परन्तु लक्ष्योदाहरणविषये स्वप्रतिभानुगुणा अन्तःकरणप्रवृत्तिः निरर्गलमुदिता प्रसृता प्रकाशिता वर्तते । वृत्तलक्षणनिर्देशावसरे, तत्तद्वत्तस्य प्रस्तारयतिगणविवरणानि प्रदर्शितानि । वृत्तप्रस्तारसङ्ख्याद्यवबोधकाः केचिदनुबन्धा निबद्धाः । तत्तद्वत्तपादाक्षरसङ्ख्यया लोके सुविदितानां त्रिमूर्ति--चतुर्वेद -- पञ्चमहाभूत - षडतु -- सप्तवर्णाष्टवस्वेकादशरुद्र- द्वादशादित्यादीनां स्वरूपादीनि यथाशास्त्रमुपवर्णितानि । एषैवास्य ग्रन्थस्य मर्यादा ॥ ग्रथकत्रभिसन्धिः- ९ संस्कृतभाषायां, सर्वशास्त्रषु सर्वतोमुखविषयानुद्दिश्य नव- नवा ग्रन्थाम्समुदिता दिने दिने सर्वत्र प्रसिद्धा भवेयुरिति प्रत्याशा मा- मनवरतमावृणोति । अतः- 'सांस्कृत्यां नवरीतिरञ्जितकृतिस्पर्धा कवीनञ्चतात् ।' इति कवेराशयं सम्यगालोच्य संख्यावन्तः केचिदितोप्युत्तमतरान्न्तन- ग्रन्थान् सङ्ख्यापयेयुर्यदि, तदा मन्मानसोल्लासः परां काष्ठां भजत इति भृशं मे निश्चयः । अध्येतारा, बोद्धारो, विमर्शकाराश्च अस्मिन् ग्रन्थे विद्यमानान् दोषानाजवेन संस्कृत्य, गुणानौदार्येणाभिनन्द्य, नैज- , .

·XXIV श्रद्धाप्रीत्यादृतमिदं मत्प्रयतनं सफलीकुर्युरिति मुहुर्मुहुम्सादरमुदीक्षे । एवं प्राचीनाधुनिकपण्डितप्रमुखान् सगौरवमभिवन्द्य, विविधशक्ति- प्रभावमहिमोपात्तदेवताविशेषानिर्विशेषं संस्तुत्य, एतादृशारम्भेणान्तः- करणशुद्धयापादनद्वारा तत्वशोधने, तत्वचिन्तने, तत्वबोधने च प्रज्ञां में समुज्वलयतु भगवान्सर्वात्मकः परमेश्वर इति श्रद्धाभक्तिपुरस्सरं तमेवाड- . नन्यमनसा संप्रार्थये बहुधान्याषाढसितदशमी, गुरुवासरः, (१९३८). श्रीवकटरमणार्यः, ग्रन्थकर्ता.

·THE KUPPUSWAMI SASTRI
RESEARCH INSTITUTE
MADRAS.A
॥श्रीसरस्वत्यै नमः॥
सर्व स म वृत्त प्रभाव:
ध्यात्वा छन्दोमयीं देवीं शब्दशक्तिस्वरूपिणीम् ।
समवृत्तप्रभावाख्यां रचयामि कृति शुभाम् ॥
लघुचिह्नम् ॥
गुहाचह्नम्
(विशेषविषयावबोधाय दृश्यतामुपोद्धातः ।
संख्या
वृत्तम्, लक्षणम्, प्रस्तारः, विवरणम्.
१ उक्तायाम्-१ श्रीवृत्तम् , श्रीः, ()
एको गुरुः।
.
उदाहरणानि
१ श्रीर्माम् । अव्यात् ॥
२ गीर्माम् । पायात् ॥
३ धीमे । भायात् ॥
(परमात्मा एक एव)
४ एकः । देवः ॥
२ अत्युक्तायाम्-१ स्त्रीवृत्तम्, गौस्त्री, ।
) द्वौ गुरू।
उदाहरणानि
(एकं तत्त्वं-यथा अद्वैते)
१ सत्यम् ज्ञानम् । ब्रह्माऽनन्तम् ।।
२ आत्मैकश्चित् । नित्यशुद्धः॥
(द्वेतत्त्वे-यथासांख्ये)

·2
३ आत्माऽव्यक्तम् । सांख्ये द्वे स्तः ॥
३ मध्यायाम्--१ नारीवृत्तम्. मो नाग, (.- - -) म.:
उदाहरणे
१ मां पायाल्लोकेशः । भक्तानां भक्तोऽहम् ।।
(त्रिमूर्तयः)
२ ब्रह्माद्यो विष्णुर्माम् । ईशोऽसौ संरक्षेत् ।।
२ मृगीवृत्तम्, रोमृगी, ( - 0 - ), रगणः ।
---
.)
उदाहरणम्
१ माधवोमाधवो । गीर्धवश्श्रीप्रदाः ।।
अत्र विशेषाः-अएगणान्यतमकेवलगणवृत्तानि -यथा-
१ आदिलघुः-यगणः (५
उ.-मुरारिः पुरारिः । पुरारिर्मुरारिः ।।
२ मध्यलघुः-रगणः (--)
उ.-स्वस्ति ते ब्रह्मणे । विष्णवे शंभवे ।।
३ अंत्यलघुः-"तगणः ।
उ.-त्वामेव संस्तोमि । मां पाहि सर्वेश ।।
४ सर्वलघुः---नगणः (U U U)
उ.-सदिदमिति हि । मनसि कलय ॥
५ आदिगुरुः-भगणः (--- UU)
उ-जन्मनि जन्मनि । ब्रह्म विभावय ॥
६ मध्यगुरुः-जगणः (v - .)
उ.--जनार्तिहराय | भजाम सुजन्म ॥
७ अन्त्यगुरुः-सगणः (v -)
उ.-सुखदं हितदम् । भजतामयनम् ॥
८ सर्वगुरु:-मगणः (

·उ.-श्रीकान्तं श्रीकान्तं । मन्दोऽहं वन्दे त्वाम् ।। ४ प्रतिष्ठायाम्-- १ कन्यावृत्तम् म्गौ चेकन्या (-- ) मगणः गुरुश्च । उ.-१ मोक्षापेक्षा स्याचेद्भातः । संसारेऽस्मिन् सक्तो मा भूः॥ चतुर्विध पुरुषार्थाः २ धर्मश्चार्थः कामो मोक्षः । चत्वारस्ते सर्वै- लभ्याः॥ ५ सुप्रतिष्ठायाम्- १ पतिवृत्तम् --- भगागिति पतिः । भगणः द्वौगुरू। उ.-१ आत्मसुदीपो राजति देहे । यावति काले तावाते -- 00 ------ चेष्टा ॥ पञ्चमहाभूतानि २ खानिलतेजोनीरधराख्यैः । प्राकृतभूतैः पञ्चक- माहुः॥ ६ गायत्र्याम्- १ तनुमध्या-त्यौ स्तस्तनुमध्या। ( ) तगण- यगणौ। उ.-स्वात्मानमजं त्वं मत्वाऽऽशु सुखी स्याः । नो चेदिह दुःखं बाधेत भृशं त्वाम् ॥ २ शशिवदना-शशिवदना न्यौ। (vUvv --) नगणयगणौ। श्रीकान्तम् - नीलकंठम.

·उ.-भव गुण'धामा विनयसुधामा । श्रुतिसुमदामा स्मृतिहितदामा । ३ वसुमती- त्सौ चेद्वसुमती।। -000-) तगणसगणौ। उ.-विद्या सुखकरी बुद्धिधृतिकरी । शक्तिर्जयकरी भक्तिः प्रियकरी । ४ विद्युल्लेखा-विद्युल्लेखा मोमः।। -- ) मगणमगणौ। उ.-देवानां देवो यो भक्तयाऽहं तं सेवे । हार्दोऽयं दृष्टश्चेत्सर्वं मे सिद्धं स्यात् ।। ५ सोमराजी---द्विया सोमराजी । (५ -- - - ७ ----) यगणय गणौ। उ.-१ स्तुवे सोमराजं श्रये श्रीविराजम् । दधे देवराज हये हृद्विराजम् ॥ उ.-२ (षडतवः)॥ वसन्तो निदाघोऽथ वर्षाश्शरत्स्युः । सहेमन्तकोऽन्यस्तथा शैशिरतुः॥ उष्णिहि- १ मदलखाम्सी गस्स्यान्मदलखा। ( .) मग- णसगणों गुरुश्च । वाल्यकायम् उ.--१ बाल्ये त्वं तनुविद्यां पुष्य त्वं तव गात्रम् । व्यायामाद्भव हृष्टो धीशक्तिं कुरु शस्ताम् । शक्रधनुषि सप्तवर्णाः २ शुक्ले सप्त सुवर्णा रक्तोऽसावरुणोऽयम् । पीतोऽसौ हरितस्स्युनीलश्यामलपिंगाः ॥ 1 गुण एव धाम यस्य सः। 2 स्मृत्युक्तानां हितानां दामा मालाभूतः। अथवा स्मृत्युक्तानि हितकराणि दामानि-दानानि (वराणि वा) यस्य सः।

·. सप्तषयः ३ स्तोष्ये कश्यपविश्वामित्री गौतममत्रिम् । भारध्वाजवसिष्टौ सप्तपीन जमदग्निम् ॥ २ मधुपती मधुमती बनगाः । (0 U V Uvv . ) नगणनगणी गुरुश्च । योवा के यम् उ.-धनचयमधिकं नय तव सुखदम् । भव बहुसुयशा हितकुशलयुवा ॥ ३ कुमारललिता कुमारललिता ज्स्गाः । (२) -- 0 0 0 .....) जगणसगणौ गुरुश्च । कांमार कार्यम कुमारगतिकाले कुमारकुलयुक्तः। स्वधर्मनिरतस्त्वं सुकर्मफलभावस्याः॥ ४ हंसमाला --सरगा हंसमाला। 100 गणी गुरुश्व। वार्धिक्यकार्यम उ.-समये जीर्णगाने सुसमो बन्धुवर्गे । सुरभूदेवसेवां कुरु तत्वार्थचिन्ताम् ॥ ७ अनुष्युभि १ चित्रपदा--भौगिति चित्रपदागः।(--- 0 U ... (Vy भगणो द्वौ गुरू। नवग्रहस्तोत्रम - ) सगणर- . ) भग- उ.-सूर्यः भास्कर भासय बुद्धिं लोकतमो हर सिद्धिम् । शाधि समाहितकार्ये त्वं ग्रहमण्डलधर्यः ॥ 1 यवनादनन्तरं वार्धिक मात्पूर्व यः कालः स कुमारगतिकालः. कुमारप्रा- प्तिकाल इत्यर्थः ।

·6
भगण
२ विद्युन्माला -मो मो गो गो विद्युन्माला
मगणमगणौ गौ गुरू।
उ.-चन्द्र:-
ऋक्षेश त्वं मित्रात्ताभो नष्टस्तापः कौमुद्या ते ।
आर्द्र कुर्यास्स्वान्तं नित्यं वंशं लोकं कारुण्यात्त्वम् ।।
३ माणवकम् -माणवकं भात्तलगाः
तगणौ
लघुः गुरुश्च।
उ.-मङ्गल:----
मङ्गलदो भूज सदा सूर्यसखस्सोमहितः ।
युद्धविदां सिद्धिकरश्शुद्धहृदां शं कुरु भो ।
४ हंसरुतम् नौ गो हंसरतमतन्
भगणनगणौ द्वौ गुरू।
उ.-बुधः-
सौम्यस्त्वं बुध महात्मा प्रज्ञां मे तनु विशालाम् ।
सौम्यं ते शुभफलत्वं साधूक्तं ग्रहसुयोगे ॥
५ समानिका-जी समानिका गलौ च ।
रगणजगणौ गुरुः लघुश्च ।
उ.-गुरु:-
जीव देव विद्वदार्य गीर्मुखादिजीवितेश |
लं ममापि जीवहेतुरिष्टसिद्धिदो भवाऽऽशु ।।
६ प्रमाणिका -प्रमाणिका जरी लगी ।
जगणरगणौ लघुः गुरुश्च।
उ.-शुक्र:-
कवे कवित्वशिक्षणं भवेत्प्रसादतोऽत्र ते ।
प्रणोमि भक्तिभावतो गुरुप्रभाववान्गुरो ॥

·7 ७ वितानम् --वितानमभ्यो यदन्यत् । जती वितानं गुरू- स्यात् । (५ -- ५ ) जगणतगणों द्वौ गुरू। - उ.--शनि- U 0 - ) शने शनैर्मे दयालो शमं प्रदेहि स्थिरं त्वम् । स्थिरां श्रियं त्वं प्रसादात्सदा तनोपि प्रियानाम् ॥ ८ नागचिका -नाराचिका नगलगी । ( - --- - -- -- - -) तगणरगणौ लघुः गुरुश्च । उ.-राहुः- राहो बलं प्रदेहि मे देहे मतो त्वमत्र भो । द्वेषसभूतजार्कगो नात्मार्कतत्ववित्परः ।। ९. कवरी-जी लगी यदि सा कवरी। । - तगणजगणी लघुः गुरुश्च । उ.-केतुः- केतो कुशलं स्वकुले जातो भवतो भजते । ज्ञानं तनु मे भजतो ध्यानं करवाणि मुदा ॥ १० श्लोकः-पंचमं लघु सर्वत्र सनम द्विचतुर्थयोः । पष्ठं गुरु विजानीयादेतच्छोकस्य लक्षणम् । ( 0 0 0 0 0 0 ७७-७५) :- पूर्वार्धम् । एवं उत्तगर्धम् ॥ उ.-अष्टवसवः-- १ धृवोऽथवा धरो द्रोणो ह्यग्निर्वास्तुः प्रभाववान् । तथैव पंचमः प्रोक्तः प्रत्यूपश्च विभावसुः ॥ २ दोष स्सोम इति ख्यातः षष्ठः प्राणोऽथ सप्तमः। आपो वार्कोऽष्टमश्चेति वसवो ह्यष्ट ईरिताः ।। प्रथमस्य वसाः--'धृव हात धर इति वा संज्ञा. पंचमस्य ----प्रत्यूष इति विभावसुरिति वा संज्ञा षस्य दोष इति सोम इति वा संज्ञा. अष्टमस्य- आप इति अर्क इति वा संज्ञा. VU 3 ·8 ३.-गणेशः- गणेशं नौमि भक्त्याहं भवबन्धविमुक्तये । संपूजितस्सुराधैर्यस्स्वस्वकार्यार्थसिद्धये ॥ ११ गजगतिः-नमलगा गजगतिः । (vUv - UUU - ) नग- णभगणौ लघुः गुरुश्च । उ.- गजमुखे त्वयि रतिः प्रियकरा हितकरा । मतिकरा धृतिकरा भवतु सा भवज मे ॥ ९. बृहत्याम् १ हलमुखी -रान्नसाविह हलमुखी । (- 0 रगणनगणसगणाः ॥ विघ्नराजपदकमले संततं तव सुखनिधे । शृंगराजकलितदशां मस्तकं मम वहतु भोः । २ भुजगशिशुसृता--भुजगशिशुसृता नौमः। (४0 0 0 0 0 --) नगणनगणमगणाः॥ जयति भवति देवं त्वां भजति जगति लोकोऽयम् । अखिलवयसि सम्मोदात्सकलमनसि भास्वन्तम् ॥ ३ भुजङ्गसङ्गता- सरर्भुजङ्गसङ्गता। (U U .. () -- (y - y ) UUUUU.) सगणजगणरगणाः ॥ निजवैभवात्तविग्रहं जितदुःखसर्पभूषणम् । मतिमूषकाप्तवाहनं हितवारणास्यमाश्रये ॥ ४ मणिमध्यम स्यान्माणमध्यं चद्भमसाः । ( U vv ---) भगणमगणसगणाः ॥ १ लोकविडंबं मा कुरु भोश्शोकदवाग्निं वारय भोः। ज्ञानविमूढं शिक्षय भो मानसमान्य नाशय भोः।।

·२.-नवरत्नानि-
वज्रमाणिवैडूर्यमणिः पद्ममणिर्माणिक्यमाणिः ।
मारकतं गोमेधिककं विद्रुममुक्तानीलरुचः ॥
३.-नवग्रहाः-
सूर्यहिमांशू भूमिसुतस्सोमजजीवो काव्यसुधीः ।
सूर्यजराहू केतुरिति स्याद्गृहसंख्या सा नवका ॥
१० पङ्गयाम्
१ सुमुखी-ससजास्तुमुखी मता गुरुः। (vv . . .-- --
सगणसगणजगणाः गुरुश्च ॥
१ सुबलस्सबलो विभो प्रभा वरदस्सुखदो यतस्सताम् ।
सफलं कुरु भो मयाऽऽदृतं सकलं सुकृतं कृतं हितम् ।।
दशेन्द्रियाणि-
२ नयनं श्रवणं दृशि ध्वनी
रसना च नसा रुचा मता।
त्वगपि स्पृशतिक्रियाविधी
धिपणेन्द्रियपश्चकं विदुः॥
३ वदनाद्वचनं करे«तिश्चरणाद्गतिरप्यधोमुखे
परतस्सरण पुरस्सुखं सहितानि दशेन्द्रियाणि तैः ॥
२ शुद्धविराट् --म्सौ ज्गो शुद्धविराडिदं मतम् ।
मगणसगणजगणाः गुरुश्च ।
विष्वक्सेनः-
विष्वक्सेनमुपास्महे सदा विष्वग्भीतिविदारकं मुदा ।
विष्वग्विघ्ननिवारणं जनैर्विष्वकार्यमुखे त्वमय॑से ।।
2

·10 -- UVUV ३ पणवम्-म्नौ ज्गौ चेति पणवनामकम् ।(- -v-) मगणनगणजगणाः गुरुश्च ॥ विष्वक्सेन भृशमुपास्यसे भक्तयाविष्टवरजनैस्सदा । सेनानीस्स गणपतिस्तथा कार्यार्थ त्वमखिलसिद्धिदः।। ४ मयूरसारिणी- जौ रगौ मयूरसारिणी स्यात् । । ) रगणजगणरगणाः गुरुश्च ॥ - UV पञ्च महाभूतानि उ.-पृथ्वी- भूरसानलानिलाभ्रयुक्ता मातृवत्समा समानरागात् । भूतजातपालनक्षमा त्वं भासि सस्यरत्नगर्भधाम्ना ॥ ५ रुक्मवती-भ्मौ सगयुक्ता रुक्मवतीयम् । ) भगणमगणसगणाः गुरुश्च । उ.-आप:- आदिमसृष्टा वृष्टिजलाढ्या पोषणमाता भूतहिता त्वम् । सस्यजनानां पक्षिपशूनां प्राणनकी लोकविधात्री॥ ६ मत्ता- मत्ता ज्ञया मभसगयुक्ता।। मगणभगणसगणाः गुरुश्च ॥ उ.-तेजः-- सूर्यश्चन्द्रोऽग्निरिति च बुद्धं ज्योतीरूपं मतिगतिभासम् । UVUV- ---) जलाभिमानदेवता.

·11
-
UU.
चेतश्शक्तिं बहुविधशक्ति
ध्यायामि त्वां भृशमसुतत्त्वम् ॥
७ मनोरमा- नरजगैर्भवन्मनारमा। (v Uy - U_ -- ८ -)
नगणरगणजगणाः गुरुश्च ॥
उ.-वायु:-
अनिलतत्वमाश्रये मुदा सकलभूतधारणक्षमम् ।
ध्वनिगतिक्रमाश्रयं सदा गतिरिति प्रपञ्चकारणम् ॥
८ चम्पकमाला-चम्पकमाला चमसागः । (-- vv ----
भगणमगणसगणाः गुरुश्च ॥
उ.-आकाश:-
चित्प्रथमाविभूतविभूति सर्वगमाकाशाख्यसुतत्त्वम् ।
शब्दविभासे कारणमाद्यं मद्हृदयेशं त्वां परिसेवे ॥
० त्वरितगतिः-त्वरितगनिश्च नजनगैः । ( 0000-Vvvv
-- ) नगणजगणनगणाः गुरुश्च ॥
उ.-आत्मा-
जनयति यो गगनमरुद्दयुतिजलभूमुखमखिलम् ।
प्रकृतिवशान्मनसि कृतं सुखजलधिं वृणु हृदि तम्॥
११ त्रियुभि-
१ उपस्थिता- जो जगी गुरुणेयमुपस्थिता स्यात् । ।
) तगणजगणजगणाः गुरुद्वयं च ॥
उ.--त्रयस्त्रिंशद्देवतारहस्यम्----
चिद्वस्तु गुणाद्भवश्विराख्यो
मूर्तित्रयमित्यथ भूरि देवाः।
त्रिंशत्सहितात्रय इत्यनन्ता-
स्तदैवतकं विदितं रहस्यम् ॥
UU .. VU.

·UU , २ इन्द्रवजा-स्यादिन्द्रवजा ततजास्ततो गौ । ( - - . ..... ? तगणतगणजगणाः गुरुद्वयं च ॥ उ.---अष्टवसवः, एकादशरुद्राः, द्वादशादित्याः, इन्द्रः, प्रजापतिः तत्राष्ट देवा वसुरूपभाजो रुद्रास्तथैकादश देवरूपाः। तद्वादशादित्यवरेण्यरूपा इन्द्रः प्रजापत्यभिधानदेवः ॥ ३ उपन्द्रवज्रा- उपेन्द्रवजा जतजास्तता गौ। ।।। जगणतगणजगणाः गुरुद्वयं च ॥ V-- ---- UV--V--- अष्टवसनः वसुश्चिदाभासकृतादिशक्ति- वरा मुताऽभट्टषिकाश्यपस्य । सधर्मिणी सा वरधर्मपत्नी तयाऽभवन्द्रोणमुखाप्टपुत्राः ॥ ४ उपजाति:--- इन्द्रोपेन्द्रवजयाः संसृष्टभिन्नपादरूपा ॥ उ.-१ द्रोणः द्रोणोऽधरो वा प्रथमो वसूनां मनोहरा वाभिमतिर्हि भार्या । तयोश्च सङ्गात्खलु जज्ञिर ते हर्षों भयं शोकमुखाश्च भावाः ।। उ.--२ प्राण: तथाऽनिलः प्राणवसुर्द्वितीय- सोर्जस्वतीऽवास्य शिवाऽस्ति भार्या ।

·1:) UUU.- UUU पुरोजवोऽसौ सहसायुराभ्यां जातावविज्ञातगतिर्द्वितीयः ।। ५ सुमुखी नजजलगैर्गदिता मुमुखी । (0000-- y. ) नगणजगणजगणाः लघुरुश्च ॥ उ.-३ ध्रुवः ध्रुव इति नाम तृतीयवसु- भवति पतिस्स हि धारणया ॥ पुर इति काल इतीष्टसुतं सकलगतेः करणं भजते ।। ६ दाधकम् दाधकवृत्तमिदं भभभागा ।। .) भगणभगणभगणाः गुरुद्वयं च । OU.. "U---V ४.- अर्कः अर्कचतुर्थवसुर्यथवाऽप- स्तेन हि वासनया जनितास्ते । हर्षमुखा गदिता जनिकार्याः कर्मशताश्रयभावविशेषाः ॥ ७ शालिनी-- शालिन्युक्ता म्नौ तौ गाब्धिलाकैः।। 1 --- -) मगणतगणतगणाःगुरुद्वयं च। चतुर्भिस्सप्त- भितिः। ५-अग्निः- अग्निश्शुद्धः पंचमो वाऽनलोऽसौ धारा भार्या तस्य शाखो विशाखः । पुत्रा आसन् नैगमेयस्त्रयोऽथ ज्येष्टो भ्राता द्राविणो वा कुमारः ॥

·14 VU - ८ वातोर्मी-वातोर्मीयं कथिता म्भौ तगौ गः । (---- -) मगणभगणतगणाः गुरुद्वयं च । ६.-दाष:- दोषषष्ठोऽस्ति वसुस्सोमनामा भार्यानाम्ना कथिता शर्वरी सा। तस्याः पुत्रो विदितस्सोऽपि वर्चा वर्चस्वी वावरजशिशुमारः॥ ९ भ्रमरविलसितम्-म्भौ न्लौ गस्स्याद्भमरविलसितम् । - Uvvvvv -) मगणभगणनगणाः लघुः गुरुःश्च । ७.--वास्तुः- वास्तुर्यस्सप्तमवसुरथवा प्रा'दिर्भासोंऽगिरस उदरतः। जाता भार्या तदुभयतनयो विश्वकर्माऽस्य स इति विदितः ।। १० ग्थाद्धता--गन्नराविति रथोद्धता लगौ । (-५ ) रगणनगणग्गणाः लघुः गुरुश्च । ८ विभावसुः-- अष्टमो वसुरसौ विभावसुः प्रत्युषापतिरयं प्रभाववान् । व्युष्टरोचिषसुतौ तथा'ऽऽ तपो देवलो जयति सर्व भासकः ॥ ११ स्वागतम् स्वागतति रनभागुरुयुग्मम् । 00 - - .) रगणनगणभगणाः गुरुद्वयं च । U. VVU -- 1 प्रभासः. 2 आंगीरसी, विश्वकमा. 5 प्रत्यूषः, आतपनः.

·15 १ चिन्मयाजगदिदं वसुरूपा- च्छक्तितो विलसति प्रभयात्तम् । नौम्यहं प्रतिदिनं सवसन्तम् चिन्मयं हृदिशयं पुरुषं त्वाम् ॥ २ भारते प्रकरणादियमुक्ता दानधर्मविषयादनुकृष्टा । आता वसुकथा ननु देवी- तत्त्वबोधपरभागवताक्ता॥ ३ उक्तमेव वरतैत्तिरशाखाऽ- रण्यभाग इदमद्भुततत्त्वम् । सूर्यरूपवसुदेवमहिम्ना कालदिक्परतया बहुधाऽलम् ॥ ४ एकतोऽधिक कृता दशरुद्रा एवमेव पुरतोऽभिहितास्युः। भारतादिगतनामविशेष- बुद्धिगोचरसदर्थमुपात्तैः ॥ १२ वृत्ता- ननसगगुरुरचिता वृत्ता। (vvvvvvvv नगणनगणसगणाः गुरुद्वयं च ॥ -- ) एकादशरुद्राः १ अजः- अज इति विदुरिह रुद्रं त्वां न भजसि जनिमिति यस्मात्त्वम् । प्रभवसि जगदलमुत्स्रष्टुं स्थितिपदगतमिदमाहर्तुम् ॥

·16 १३ पृथ्वी-ननभगगुरुगैरथपृथ्वी । (७७७७७७ .. 00 ..... ) नगणनगणभगणाः गुरुद्वयं च ॥ २ एकपात्- जगदिदमखिलं तव पादो विलससि बहुधैकसुपात्त्वम् । सुखमयमथ तत्रिपदं ते भवगतजनताशरणे ऽलम् ॥ १४ भद्रिका-ननरलगुरुभिश्च भद्रिका । (७ ७ ७ ७ - - ७ ..) नगणनगणरगणाः लघुः गुरुश्च ॥ भव तवकरुणा ऽस्ति चेत्प्रभो धरति हि मृदुलाऽत्र भद्रिका । गुरुनयनपदं तृतीयकम् गुरुवलमिति चित्रवृत्तजम् ॥ १. चित्रवृत्ता --ननतगगुरुभिश्च चित्रवृत्ता । (v 0 0 0 UU .. । नगणनगणतगणाः गुरुद्वयं च ॥ ३ अहिर्वभयः- अवसि जगदहिब्रुभयदेवो दिविषदभिनुतस्त्वं हि लोके । स्थिरचरनिचयास्त्वत्प्रसादात् स्थितिगतिभरणे स्स्युस्सुशक्ताः ॥ १६ इयनिका---इयनिका रजो ग्लौ गुयंदा ( । ) रगणजगण गणाः लघुः गुमश्च ॥ 1 भाद्रकावृत्त अहिर्बुध्न्यपदसमावेशस्यानु पत्त्या तत्पदं तदनन्तरीयचित्रवृत्त- समावेशितं वर्तत इति तात्पर्य, कविना सवम कारमुत्प्रक्षितम् . 2 अहिर्बन., अहिर्बुधः आहबन्धः अहिव॒न्यः इनि रूपं.

·17
UUUU
UUU
त्वं हि देव ईश्वरो पदद्वया-
त्कालकूटधारणादहिस्स्मृतः।
बृंहसि स्वयं जगत्रयात्मना
तेन बुनय इत्यपीह कथ्यसे ।
१७ मौक्तिकमाला-मौक्तिकमाला यदि भतना गौ।।
-) भगणतगणनगणाः गुरुयं च ॥
४ विरूपाक्षः-
रुद्रगणेषु त्वमसि बलिष्ठो
नौमि विरूपाक्ष तव पदाब्जे ।
बन्धविमुक्तौ दुरितविदाहे
कारणमक्षित्रयमिति सेवे ।।
१८ श्रीवृत्तम् ---पंचरसैश्श्रीमतनगगैस्स्यात् ।
.) भगणतगणनगणाः गुरुद्वयं च । पञ्चभिप्पड़भिर्यतिः॥
५ सुरेश्वरः-
पंचमरुद्रं मुनिगणसेव्यं
स्वात्मनि देवं भजत सुरेशम् ।
रैवतसंज्ञं सुखमयरूपं
कालविदूरं शुभमति शीलम् ॥
१९ उपस्थितम्-उपस्थितमिदं सौ ताद्गकारौ । 10 - 0
) जगणसगणतगणाः गुरुद्वयं च ॥
६ जयन्त:-
जगत्रयमिदं धत्ते जयन्तः
पुरत्रयवधे देवाः कियन्तः।
दिनत्रयममुं ये ते भजन्ते
गुणत्रयकृतं शोक कषन्ते ॥
U
S.

·18 २० सम्मता-नरयुगं भवत्सम्मता लगौ। (७७.0 - --- ५ -----) नगणरगणरगणाः लघुः गुरुश्च ॥ ७ बहुरूप:- स बहुरूपभाक् योऽस्ति सर्वग- स्सुलभमस्य तद्रूपधारणम् । अखिलशक्तितो विश्वरूपभाक् जयति भक्तितस्तं नमाम्यहम् ॥ २१ कुमारी--- ययौ या लगौ चेत्कुमारी मता । (v - --) यगणयगणयगणाः लघुः गुरुश्च ॥ ८ व्यंबक:- समे द्वे सुनेत्रे भजन्ति प्रिया- त्सुरास्ते न माहात्म्यमेतेषु किम् । रवीन्दू सुविज्ञानमीणि ते जगद्भासयन्तीति जानन्ति ते ।। १२ जगत्याम्- १ चन्द्रवर्त्म--चन्द्रवर्त्म निगदन्ति ग्नभसः । (-५ - Vvvv -) रगणनगणभगणसगणाः ॥ ९ अपराजितः-- सन्ततं त्वमपराजितपदभाक् त्वं न केन परिभूयस इति भोः। पूज्यसे त्वममरेन परिभव- स्त्वत्पदं हि भजतामुदयति नः ॥ २ वंशस्थम्-जतौ तु वंशस्थमुदारितं जरी । (v 0 - - vv - - -) जगणतगणजगणरगणाः ॥ - UUU

·1.)
१० सावित्र्यः-
नमामि सावित्र्यमुदारतेजसं
जगत्प्रसूतेस्सुनिदानमव्ययम् ।
विभासयत्येतदशेपलौकिकं
स्वतेजसा योऽस्ति चितिस्वरूपवान् ।
३ इन्द्रवंशा--स्यादिन्द्रवंशा ततजै रसंयुतैः। ( ----- --- 0
v - v - -.) तगणतगणजगणरगणाः॥
११ पिनाकी--
देवो हरो यो भवनाशको निजा-
मध्यास्यमायां सृजति त्रिविष्टपम् ।
प्रेम्णा पिनाकी सकलं विमर्त्यसौ
भूयस्तथा संहरति स्वलीलया ॥
पजातिः--वंशस्थेन्द्रवंशवृत्तयास्संसृष्टभिन्नपादरूपा । (.
- U - U ... U --) प्रथमपादे
जगणतगणजगणरगणाः द्वितीयपादे तगणतगणजगणरगणाः ।
एवं उत्तरार्धपि । अन्यथा वा ॥
उदाहरणानि-
१ जटाधरोक्तया हि समीरितक्रमा
रुद्रास्त एकादशसंख्यया युताः ।
विशेषनामानि भवन्ति भारते
मात्स्ये पिनाकी स च रैवतो हरः॥
२ शिवो हरश्शंभुपिनाकिनी तथा
स्थाणुश्च भर्गो गिरिशस्सदाशिवः ।
कपालिनामेश्वरभैरवौ स्मृता-
स्तेऽन्यैरथैकादशरुद्रसंख्यया ॥
।

·:20
३ आरण्यके तैत्तिरसंज्ञके स्मृता
मरुद्वरा रुद्रगणास्तु सौर्यकाः।
विद्युत्प्रकाशादिकरा महोज्वला-
स्सदान्तरिक्षे गतितो जगत्कृते ।।
४ प्रभ्राजमाना व्यवदातसंज्ञका
गणास्तथा वास्तुकवैद्युताश्च ते ।
वर्गश्चतुर्थो रजता हि पञ्चमो
गणस्तु नाम्ना परुषा इति स्मृतः॥
५ श्यामास्तु षष्ठः कपिलातिलोहिता
भवन्ति सप्ताष्टमवर्गभाजिनः।
ऊर्ध्वाश्चरुद्रा नवमो गणो विदुः
परस्तु वर्गोऽवपतन्तसंज्ञकाः ॥
६ एकादशो वैद्युतनामशालिनां
गणस्मृतस्तत्प्रथमप्रपाठके।
तत्त्वानि तेषां विदितं भवेद्धवं
विवकिनां भाष्यविदां महात्मनाम् ।।
४ ताटकम् - इह ताटकमवुधिसः कथितम् । (v 0 - 0
) सगणसगणसगणसगणाः ॥
द्वादशादित्याः
हरिवंशमुखादिपुराणकथा-
वचनैर्भणितं श्रुतितत्त्वपरैः।
इह सूर्यगणं भुवनस्य हितं
विवृणोमि यथामति तत्त्वपरः॥

·21
द्रुतविलंबितम् - द्रुतविलंवितमाह नभौ भरौ। (७७७ -
vv-vv - y -- ) नगणभगणभगणरगणाः॥
१ विवस्वान्-
तव विवस्वत आत्मकमौष्ण्यक
विविधभूतगतं स्थितिहेतुकम् ।
यदि न तद्भवति क्षणमप्यहो
तदनु जीवति किं किमु वर्धते ॥
६ पुटः-मुनिशरविरतिनी म्यौ पुटोऽयम् । (0 0 0 ४४५ -- ।
) नगणनगणमगणयगणाः । सप्तभिः पञ्चभिर्यतिः ॥
२ अर्यमा---
द्विदशरविगणे श्रेष्ठो ऽर्यमन् त्वं
यदिह जनिमतामयं मिमीषे ।
तदुदयकरणे त्वं जागरूकः
कलयास सततं तद्वांछितं भोः॥
७ प्रमुदितवदना-प्रमुदितवदना भवेन्नौ ररौ। (0 0 0 0 0 0
v-) नगणनगणरगणरगणाः ॥
३ पूषा-
गगनबहुगतिस्त्वमेकर्षिक:
कृतजगदवनो ऽसि पूषाऽऽदरात् ।
अनल इह समो नु किं ते विषा
कृषिशरणहितं स्तुमस्त्वां विभो ।
कुसुमविचित्रा-नयसहितौ न्यौ कुसुमावचित्रा । (vvv "
) नगणयगणनगणयगणाः॥
--UUUU -- --

·४ त्वष्टाः सुरगृहकारी रविकरहारी रवि कृतसंज्ञस्त्रि'शिरस आत्मा । हरकृत शूलो हरि कृतचक्रो लससि खलु त्वं कृतिसमनामा । ९. जलोद्धतगतिः--रसैर्जसजसौ जलोद्धतगतिः। (y vvv । ७ -- 00 -- ) जगणसगणजगणसगणाः। षड्भिष्पड्भिर्यतिः॥ ५.-सविता जगत्प्रसविता त्वमप्रसविता प्रचोदयसि नो धियोऽसि सविता । वरेण्यमिति ते शरण्यमिति ते सुभर्ग इति तज्जपन्ति मनुजाः॥ 1देवानां प्रासादादि निर्माता. सूर्यस्य किरणान [तापं] हरतीति [ह्रस्वी- करोतीति]. रविणा-सूर्यण. कृता-दत्ता, संज्ञा [सूर्यस्य पत्नी] येन सः. + त्रिशिरसः-तन्नामकस्य, आत्मा- पितृभूतः । त्वष्टुः आत्मैव या पुत्ररूपेण जातः, स त्रिशिराः । 'आत्मा व पुत्रनामासि ' इति श्रुतेः. हराय कृतः-निर्मितः, शूल: [तन्नामायुधविशेषः] येन सः. हरयेकृतं-निर्मितं, चक्रं [तन्नामायुधविशेषः येन सः, कृत्या, समं नाम यस्य सः कृतिसमनामा । कृतिः---तक्षणकर्म, तद- नुगुणं नाम--- 'त्वष्टा' इति। यतः--- त्वक्ष धातुः-तक्षणकर्मार्थकः, तस्य तृच प्रत्यये विहिते, त्वष्ट्र इति प्रातिपदिकं भवति । तस्य पुंसि प्रथमैकवचने रूपं त्वष्टा इति । अस्मिन् श्लोके त्रिषु पूर्वेषु पादेषु, अस्य आदित्यरूपान्यतमस्थ, यानि कर्माणि निरूपितानि, तानि तक्षणकर्मसाध्यानाति कृत्वा, तत्कर्मानुगुणं नाम प्रक- रणमनुसृत्य ' त्वष्टा' इत्यनुमंतव्यं । अस्मिन वृत्ते गुरुवर्णत्रयापादकस्य त्वष्ट्रपदस्य समावेशानुपपत्तिं पर्यालोच्य, उपरिनिर्दिष्टार्थः क्रिष्टकल्पनोपि समाधानेनाङ्गीकार्यः ॥ . .

·U
१० भुजङ्गप्रयातम् - भुजङ्गप्रयातं भवेद्यैश्चतुर्भिः। (v - .....
v - -..) यगणयगणयगणयगणाः ॥
६.-भगः--
भगो ऽसि प्रसिद्धो विवाहादिकार्य
सुसिद्धं करोषि प्रजाना प्रिय त्वम् ।
सनक्षत्रगत्या पडेश्वर्यशक्तया
त्वमादित्यतेजो विशेषात्सुरेशः ।।
११ स्रग्विणी । रेश्चतुर्भिर्युता स्रग्विणी सम्मता । ( - ५ ----
U
) रगणरगणग्गणरगणाः ॥
७.-धाता-
धातृनामांकितो वायुसंधारणा-
द्रश्मिसंदीपनात्कर्मसंस्थापनात् ।
ब्रह्मवत्सृष्टिकृत्प्राणिनामुद्भिदां
स्थावराणामसि त्वं प्रभो तेजसा ।।
१२ प्रियंवदा--भुवि भवेन्नभजरैः प्रियंवदा । (५७७-७७७
--0-0-) नगणभगणजगणरगणाः ।।
८.-विधाता-
दिवि जलं भुवि जलं विधातृतो
हृदि बलं मतिबलं भवेत्सदा ।
अजगति हरिकृति हराश्रियं
सुविदधत्त्वमुपकृद्विराजसे ।।
१३ मणिमाला-त्यौ त्यो मणिमाला छिन्ना गुहवः। (
) तगणयगणतगणयगणाः । षडभिष्षभि-
UU
यतिः॥

·21 ९.-वरुण:- सत्यानृतदर्शी मानवपश्यन् कालावरकस्त्वं राजाऽस्युदकानाम् । मित्रस्य सुयोगान्मैत्रावरुणोक्तया वेदे वरुण त्वं देवादिरितीड्यः ।। १४ ललिता-धीरैरभाणि ललिता तभौ जगै। ) तगणभगणजगणरगणाः॥ १०.-मित्रः- मित्रो हिताय जगतां त्वमेव भो- श्शक्तो विशेषयजने प्रशस्यसे । चक्षुस्समस्तजगतोऽसि तस्थुप- स्तत्त्वां नमामि सततं सतां हितम् ।। १५ प्रमिताक्षग-प्रमिताक्षग सजससैगदिता । ( ७० UUU --- - ) सगणजगणसगणसगणाः॥ ११.-रविः- त्वमशेषतो विदितवान्विभवै- रमरेश्वरो धनपतिद्युतिमान् । प्रथमो हविर्भुगिति संकलितो रविरित्यतो निगदितो विबुधैः ॥ १६ ज्वाला - ननभमसहिताभिहिता ज्वाला । ( UUUUUU ..) नगणनगणभगणमगणाः ॥ रविकरवलिता जलधावापो मरुदनुसरणाद्गगनं प्राप्ताः । घनगतिकलिताः कलिता वृष्टया रविमरुदनुगा भुवमायाताः॥ -- --UU

·१७ वैश्वदेवी--पञ्चाश्चश्छिन्ना वैश्वदवी ममी यो।।
) मगण पग गयगायागाः । पञ्चभिम्नाभि-
।
यतिः॥
IUUUU
१२.----उरुक्रमः
आदित्यो नित्यं विक्रमेत स्वयं यां
त्रिः प्रातस्सायं मध्यमेऽहत्रिपादैः ।
शब्दैस्त्वंविष्णूरुक्रमाद्यैः प्रसिद्धो
लोके सर्वे त्वां पूजयन्तेति नम्राः ।।
१८ जलधरमाला अध्यष्टाभिर्जलधग्माला भी मौ ।
• , मगणभगणसाणताणा: । चतुर्मि-
रटाभिर्यतिः॥
द्वादशादित्यानां नामान्तराणि-
पूषा त्वष्टाय॑मसवितारो शको
धाता विष्णुवरुणविवस्वान्मत्राः ।
अंशस्सूर्ये खग इति चादित्याख्याः
लोकेष्वाहुयधिकदशात्ता भेदाः ॥
१९. अभिनवमालिका - अभिनवमालका नजभयम्स्यात् ।
(UUUU
महन्द्रः
त्रिभुवनपालकोऽसि हि महेन्द्रो
दितिसुतनाशकोऽमरवरेण्यः ।
सुकृतमनोरथान्सुकृतिनस्त्वं
सुयजनशीलिनो नयसि नाकम् ।।
२० प्रभा-स्वरशविरतिनी गे प्रभा। (UUUUUN
७. ) नगणनगणरगणरगणाः । सप्तभिः पञ्चांभयतिः ॥
।
VUU
.) नगणजगणभगणयगणाः ॥

·26
प्रजापतिः-
प्रथमजननभाग्विभासिप्रजा-
पतिरमलगुणो भुवामीश्वरः।
कलयसि मनसा त्रिलोकीं स्वयं
सुरदनुजपिता गतिस्त्वं सताम् ।।
२१ मानिनी- भवति नजाविह मानिनी जरौ। ( 0000
VU -- U - V .. -) नगणजगजगणरगणाः ॥
U-UU- VU
त्रयस्त्रिंशद्दवताः-
जगति हिताः कति देवतास्त्रयो
दश दशतो दशसंयुता विदुः ।
श्रुतिविदिताः खलु तास्सहस्रधा
मतिकुशलास्सुविभाव्य तन्वते ॥
२२ अभिनवतामरसम अभिनवतामरसं नजजा यः। (vvv
) नगणजगणजगणयगणाः ॥
भवति सदेकमिदं सुविचारे
त्रिविधमथो गुणतोऽजहरीशाः ।
तदनु तदात्मकृतं महिमाप्त
वसुमरुदर्कगणं बहुधाऽऽहुः ॥
२३ गौरी-नयुगरयुगयुक्च गौरी मता ।
मता। (UUUvvv
--0 - ) नगणनगणरगणरगणाः ॥
अभिमतशुभलाभयोगाय वा
भयकृदशुभयोगनाशाय वा।
विविधकृतिवचोभिरेतास्तुता-
स्तदनुगतजनैर्हि वागादयः ॥
%D

·27 । UU २४ ललना--पञ्च सुनौ भ्तो ससयुता ललना । (-0v -- vvv .. 00 - ) भगणतगणसगणसगणाः । पञ्चभिस्सप्तभिर्यतिः ॥ सन्ति हि देवा बहुविधा वरदा- स्तानिह वक्तुं कथमहं प्रयते । नाम च रूपं गुणगणान्फलदान तत्कृतियत्नो भवति मे विफलः ॥ २५ ललितम्-ललितमभिहितं नौ म्रो नामतः । (Uvvv ---0-) नगणनगणमगणरगणाः ॥ प्रकटितमहिमा तेष्वेकैकको विलसति भुवने देवस्येच्छया ।। तदणुरपि न मे बुद्धौ भासते किमुत जडधिया वक्तुं शक्यते ।। २६ मौक्तिकदाम-चतुर्जगणं यदि मौक्तिकदाम ( 0 - 0 0 ७) जगणजगणजगणजगणाः॥ विभेमि नितान्तमशाक्तवशााद्ध सुखेन विचारयितुं निजवस्तु । तदीयमनुग्रहरूपफलं तु निदानमहं कलये विजयेऽत्र ॥ २७ काकरता-सयसैभवेत्कांकरता ययुक्तैः (५७ -- 0 - --) सगणयगणसगणयगणाः ॥ कलये विभो त्वत्पदपनसेवां मनसा वचोभिर्मम कायकार्यैः मुदितस्तया त्वं भव मे सहाय- स्सपदि प्रसक्ते गुरुशेषकार्ये ॥ ७ . -- ·28 १३ अतिजगत्याम १ चञ्चरीकावली यमा गैविख्याती चचर्गकावली गः । यगणमगणरगणरगणाः गुरुश्च । एकादश गन्धर्वाः- - U - स गन्धर्वस्स्वानुभूरिशोभाननोसो द्वितीयो भ्राडास्ते भ्राजतेऽयं प्रसिद्धथा । तथानाम्नांऽगारस्सोंहसां द्विदपतिर्य- स्स बंभारियों बंभ्रम्यमाणारिरास्ते ।। २ क्षमा--तुग्गल निनों ततौ गः क्षमा। (v 0 0 0 0 0 । नगणनगमतगणतगणाः गुरुश्च सप्तभिष्पभिर्यतिः हसनकृतिपरो हस्तसंज्ञो भवे- च्छुभकररुचिभिर्यस्सुहस्तो विभुः । कृशजनमुखदोयः कृशानुस्स्वयं निखिलवसुधरो भाति विश्वावसुः ।। ३ प्रहार्पणी नं: जो गम्भिदशतिः प्रहर्षिणीयं ) मगणनगणजगणरगणाः गुरुश्च । त्रिभिर्दशभि- मूर्धन्वान्वहति यतश्शिरः प्रधानं सूर्यस्यब रुचिधरस्स सूर्यवर्चाः । स्वं कृत्यं कुरुत इति श्रिया कृतिस्ते गन्धर्वाः प्रथितरुची हि सूर्यरूपाः ॥ ४ मत्नमयुग्म् चंद ग्धम्ती यसगा मत्तमयूरम् । । मगगनगणयगगसगणाः गुरुश्च । चतुर्भि- वभिर्यतिः॥ त्रयोदशविश्वेदेवाः विश्वेदेवास्संकथितास्ते दश पूज्याः देवानन्ये त्रीन्दशयुक्तान्परमाहुः । यतिः ॥

·2.) VUU देवाः केचित्ते प्रियपौरूरवसंज्ञा- स्तेषामन्ये ह्यान्वनाम्ना विदितास्युः ॥ ५ रुचिग -चतुहरिह मचिग जमस्जगाः। (v - - | " । जगगगगगग जागा गुरुश्च । चतुर्भिवभि- यतिः ॥ क्रतुर्वसुर्ध्वनिधृतिकालदक्षकाः परस्सकोऽपि च कुरुकामसत्यकाः। पुरूरवा दश च तथाका थुरि- स्स रोचको तदनु विलोचनस्त्रयः ॥ ६ मंजुनापिणी-सजसा जगा भवति अंजुभाषिणी । ( 0 ) सगण जगणमगणजगणाः गुरुश्च ॥ धर्मविमर्शः नृवरोऽमरो भवितुमर्हति स्वयं सुमना गुणैर्यदि भवेत्स्वधर्मजैः । स विपर्ययेन यदि जीवति स्थिरं द्रुमकीटपक्षिमृगजन्मवान्भवेत् ।। ८ सरसा-सजसा स्सगं: च कथिता सरसैपा । ( (.- ) सगणजगणसगणसगणाः गुरुश्च ॥ लभत स्वधर्मनिरतो बहु पुण्य भजते हि तस्य सुफलं स जगत्याम् विदितस्स्वधर्ममहिमा सुखदाता तमहं करोमि विशदं निजमत्या ।। ७ सुमङ्गलिका---- (कलहंसः) सजसास्सगो यदि सुमंगलि. केयम् । (00 ) सगणजगणसगणसगणाः गुरुश्च ॥ 1 को वा भवेत. (तस्य नाम न ज्ञायत इत्यर्थः). 0 0 0 -- 0 0 -- " - "U ·:30 अखिलानि यो धरति पाति स धर्म- स्सुविधार्यते जगदनेन स धर्मः । अखिलं प्रतिष्ठत इदं खलु धर्मे परमात्मनोऽस्ति न परस्स च धर्मः ।। ८ प्रभद्रकम् --भवति नजौ च सजगाः प्रभद्रकम् । (१) U --- U V U --- - - V - ) नगणजगणसगणजगणा. गुरुश्च ॥ स्वनिजमहिम्नि यदयं प्रतिष्ठितो हदि तदसौ सुविदितस्स्वधर्मवान् । स्वपदविदत्र हि भवेत्स्वधर्मगो भज परमात्मनिजतत्त्वमात्मना । १४ शक्वर्याम्-- ९ असंवाधा म्तो सौ गावक्षग्रहविगतरसंवाधा ॥ ( द्वी पञ्चभिनव भितिः कल्याणाऽऽधारान् यदि कलयसि तद्धर्मा- स्तानाचारे त्वं समनुसर मनश्शुद्धयै । तन्मूला भक्तिर्भवति खलु तया ज्ञानं मुक्तिं सारूप्यादिमथ भजसि तेन त्वम् ।। २ अपराजिता -ननगमलघुगेम्वग्रपजिता । (४) ७७ ॥ १॥ ) नगणनगणरगणसगणाः लघुः गुरुश्च । सप्त भिस्सप्तभिर्यतिः अनुकुरु परमात्मधर्मगुणान्मदा यदि तव भवति स्वधर्मरतिः परा । शुभगुणवशतो मनो विमलं भवे- तदनु भवति ते परात्मनि मानसम् ॥ I UUUUUU .) मगणतगणनगणमगणा: गुरु॥

·... --UUU UUU UUUUUU ३ वसन्ततिलका-उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगी गः । तगणभणजगणजगणाः द्वौ गुरू । (इयमेव सिंहोद्धता, उर्पिणी. शोभावती च ॥ उक्ता गुणा हि करुणाभयदानरक्षा- सत्यप्रसादसमतार्जवधीरभावाः। पारार्थ्यभूतहितचिन्तनभूत्यहिंसा देवस्य तान्समधिगच्छ यथोचितं त्वम् ।। ४ प्रहरणतिलका जनभनलघुगाः प्रहरणतिलका । ( ७७७ ) नगगनगणभगणनगणाः लघुः गुरुश्च ॥ करुणा- विपदशितजने कुरु बहुकरुणां प्रदिश सदयनं वितर बहुधनम् । तनु रुगपनयं वद हितवचनं भर तदनुजनं नय तमुदयिनम् ॥ ५ इन्दुवदना--इन्दुधदनाभजसनेस्सगुरुयुग्मैः । ( ) भगणजगणनगणनगणाः हो अभयदानम् इतिहतभूतनिहतान्सुपरिपातुं भूतहितभावभारतो ऽपनयभीतिम् । गेहधनसाह्यकरणादरिविनाशात् साधु कुरु शोकहरणादभयदानम् ॥ ६ अलोला-द्विसप्तच्छिदलीला म्सी म्नी गौ चरणे चेत् । -) मगणसगणमगणमगणाःद्वा गुरू । सप्ताभस्सप्तभिर्यतिः ॥ 0 0 0 – UUU गुरू॥ -

·।
-
रक्षा-
भूकंपादनलाद्वा व्यालश्वापदबाधात्
शत्रोर्वारिविघातादापन्मोचनमारात् ।
कार्य तक्षणकार्ये कृत्वा रक्षणमाद्यं
भूतानामिह धेर्याद्रक्षासद्गुणभाक् स्याः ॥
७ कुमारी - नजभजगेगुरुश्च बसुपद कुमारी (७७७७
) नगणजगणभगणजगणाः द्वौ गुरू । अभि-
षड्भिर्यतिः॥
सत्यम्-
मनास सुचिन्तनं नु सुधिया यथार्थ
वचसि सुभाषणं नु सुहृदा यथार्थम्
कृतिषु सुकर्मकं नु करणयथार्थ
त्रिकरणसत्यमेव भजसे यथार्थम् ॥
८ मंजुभापिणी-- सजसा जगी गिति च मंजुभापिणी । (७७
। सगणजगणसगणजगणाः द्वौ गुरू ॥
प्रसाद:-
सफलं हितं भवति तत्प्रसादजातं
क्रियते प्रियं सुकृतशान्तमानसर्यत् ।
तदलं सुमित्र भज भक्तिभावतस्तान्
सुजनान्परेशमिव सन्ततं प्रसन्नः ।।
२. मुकमरम्-- नरनलंगा च ललितं सुकसरम् । (७ ७ ७
। नगणगणनगणरगणाः लघुः गुरुश्र ॥
समता
द्विजनृपार्यशूद्रसकलान्त्यजेषु वा
मृगगजाऽश्वगोश्वखगकीटकेषु वा
VVV.

·00 -- -- 00 - -- VU समुदयास्तदुःखसुखभूमिषु स्थिरो हृदि समाश्रय स्वसमतां सुकृती त्वम् ।। १० मदनार्ता -अन्त्य गुरुयुग्मं त्यसभाश्चन्मदनार्ता । (---- -) तगणयगणसगणभगणाः द्वौ गुरू ॥ १ आर्जवम्- वक्रो हृदि भावो यदि न स्याच्छ्रयते त्वां भूमार्जवभावश्शुचिर्भूमाविवरागः । मोऽखिलकार्येष्वृजुधर्माभिरतश्चे- त्तस्य प्रियवश्या जनताऽऽस्ते गुणरक्ता ।। २ चतुर्दशमनवः- स्वायम्भुवनामा प्रथमोऽसौ मनुषक्त- स्स्वारोचिपनामौत्तमिकस्तापसनामा । तद्भवतदेवो ह्यपरश्वाक्षुषदेवो वैवस्वतनामा रविवंशादिमनुस्स्यात् ।। ३ सावर्णिरथायं परतष्षट्पदवती दक्षो मनुरेषां प्रथमो ब्रह्मसुनामा । धर्मोमनुरुद्रौ हितरौच्यञ्चषडिन्द्रः ख्याता मनवो ये सचतुर्भिर्दशभिस्ते ।। ११ पथ्या- सजसा यलो च सहगन पथ्या नता। 100 U --- ) सगणजगणसगणयगणाः लघुः गुरुश्च ॥ धीरभाव:- धनबान्धवादिविलयेत्र चित्ते भवं व्यसनं निपात्य धृतधैर्यभावो यदा । - VVV - U -- S. 5

·31
घनमार्गतोऽधिकृतकार्यभारस्तदा
निजधीरभावगुणदीप्तिमांस्त्वं भवेः ॥
१२ प्रमदानजभजला गुरुश्च भवति प्रमदा । (vvvv . ।
-UUU --- UU. ) नगणजगणभगणजगणाः लघुः गुरुश्च ॥
पाराय॑म्-
तव जननं परार्थमिति भोः करुणा-
रसपरिपूरणेन हृदयेन कृती।
परहितमेव नित्यमनुगच्छसि चे-
त्वमथ परार्थतासुगुणमाद्रियसे ।।
१३ मध्यक्षामा---मध्यक्षामा युगदशविरमा म्भौ न्यौ गौ।
। मगणभगणनगणयगणाः द्वौ
गुरू । चतुर्भिर्दशभिर्यतिः ॥
भूतहितचिन्तनम्-
भूतग्राम कथमपि सुखिनं कारुण्या-
दुव्यां कुर्यामिति मतिसुभगस्सर्वात्मा ।
स्वार्थत्यागात्कुरु हितमचलस्सर्वेषां
भूतप्रीतिं भज भज सुगुणं धर्मात्मा ॥
१४ वासन्ती-मात्तो ना मी गो यदिगदिता वासन्तीयम् ।
-) मगणतगणनगणमगणाः द्वौ
(~--
I UUUUUU
VUUU --
गुरू॥
भूतिः-
ऐश्वयं भूतिः परमहिता स्वातन्त्र्यात्मा
व्याहारे भावे कृतिकरणे सौख्यावाप्तौ ।
आगारे देशे समरविधौ सैन्ये कोशे
तभृत्यायुक्तो जयसि यथा लोकेशस्त्वम् ।

·35 १५ अतिशकर्याम् १ लीलाखेला--एकन्यूनो विद्युन्मालापादौ चेलीलाखेला । , मगणमगणमगणमगण मगणाः ॥ U अहिंसा- केनाप्यन्ये नीता बाधा हिंसा प्रोक्ता लोकेऽस्मिन् नो चेन्नीता वाधा येनाऽहिंसावृत्तिस्साऽप्युक्ता । तद्धर्मस्थे हिंसावृत्ति!देत्यन्योऽन्याभावा- तद्धर्मात्मा शुद्धो योऽसौ बुद्धस्तादृग्भूयास्त्वम् ॥ २ तृणकम् - तृणकं समानिकापदद्वयं विनाऽन्तिकम् । ( ) रगणजगणरगणजगणरगणाः॥ सांसारिकपरस्परधर्माः- तत्स्वधर्मतत्त्वमुक्तमत्रसत्वरूपकं तद्गुणाश्च ते ह्यनन्तधा स्थितास्तथापि ये । मुख्यतां भजन्ति तेऽपि दर्शिता मतिं गता नित्यकार्यमार्यधर्मतत्वमद्य कथ्यते ॥ ३ शशिकला--द्विहतहयलघुरथगिति शशिकला । (UUUU ) नगणनगणनगणनगणसगणाः ॥ पितृधर्मः- सदशनवसनरुगपनयकरणं नयविनयमुखगुणभृदधिकरणम् । श्रुतिततिकलितहितसुमतिकरणं स्वतनयविषयकपितृजनकरणम् ॥ ४ स्रक स्रगिति भवति रसनवकर्यातरियम् । ( 0 0 VUUN ) नगणनगणनगणनगणसगणाः । षड्भिर्नवभि- यतिः॥ VUUUUUUUUU UUUUUUUU .

·पुत्रधर्मः स्वपितृविहितमतिहितकृतिकरणं सरुजि पितरि सुविधिरुगपहरणम् । विनयसदयकृतपदपरिचरणं पितृविषयकसुतजननिजकरणम् ॥ ५ मणिगुणानकरः-- वसुहृययतिरिह मणिगुणनिकरः। ( 0 0 vvvvvvvvvvvv . ) नगणनगणनगणनगणसगणाः। अटा- भिस्सप्तभिर्यतिः॥ सतीधर्म:- पातपदरातयुतबहुपारचरण तदभिमतसरणिसमुदनुसरणम् । प्रियकरसुमधुरसुखरसभरणं परिणयपतिकरगतिजनकरणम् ॥ ६ मालिनी-ननमयययुनेयं मालिनी भागिलोकैः। ( "" - UVU ---- नगणनगणमगणयगणयगणाः। अष्ट- भिस्सप्तभिर्यतिः॥ पतिधर्मः- गुणगणसमवेतां मानिनीं स्वस्य भार्या गृहगतजनसेवाधर्मसक्ता स्ववश्यां प्रणयवचनवित्तैः पालयेत्पूर्णभावैः पतिजनकरणीयो धर्म एष प्रशस्तः ॥ शुक्लपक्षप्रतिपदादिपञ्चदशाहानां श्रौतनामानि- प्रतिपदि सितपक्षे नाम संज्ञानमायं सवितृहितकरे विज्ञानमह्नि द्वितीये ।

·MADRAS.A 37 नयति मुदमुमा प्रज्ञानमस्मिन्स्तृतीये गणपतिहितदे तजानदाख्यं चतुर्थे । गरुडमुदभिजानत्पञ्चमाहेऽथ षष्ठे गुहपरमहिते यत्तच्च सङ्कल्पमानम् । रविरथदिवसाहे कल्पमानं प्रपूर्व- मुपपदसहितं दुर्गाष्टमे कल्पमानम् ॥ सनवममुपक्लप्तं रामजन्मातिपूते सविजयदशमाहे क्लुप्तमध्यं सुराणाम् । हरिहरहितभूते श्रेय एकादशाऽहे हरिभजनसुदीप्ते यो वशी द्वादशाहे ॥ त्रयधिककृतदशाहे तच्छनऽयं यदायत् चतुरितदशके संभूतमानन्तकेऽह्नि । विधुकरपरिपूर्णे पूर्णिमाहे हि भूतं शरकलितदशाहेष्वेवमाहुस्समाख्याः ॥ ७ चन्द्रलेखा --म्रो न्यौ याढ्यौ भवतां सप्ताष्टभिश्चन्द्र लेखा। U ) मगणरगणमगणयगण- - यगणाः । सप्तभिरटाभिर्यतिः ॥ राजधर्म:- राजाराष्ट्र समन्तात्स्निग्धान्तरङ्गः प्रजाना माहाराथं यथावदृत्तिप्रवृत्तिव्यवस्थाम् । विद्याऽऽरोग्यायोग्यां सन्मार्गरीतिं प्रकल्प्य प्रायो देशे विदेशे की, स्वधर्माद्विराजेत् ॥ १६ अट्याम्-- १ वृषभगतिविलसितम्-भ्रौ त्रिनगास्स्वराः खमृषभगति:

·38 -00-00 .. UU. विलसितम्। Vv --- --- | UUUUUUU --) भगणरगणनगण- नगणनगणाः गुरुश्च । सप्तभिनवाभियीतः ॥ प्रजाधर्मः राजनि तत्प्रजाश्च कृतसदमलमनसो राज्यसुधारणाय बहुविधनयशरणाः । शत्रुविपच्छमार्थमतुलधनवितरणाः पान्ति हितं स्वधर्ममतिशयचतुरतया ॥ २ अश्वगतिः पञ्चभकारकृताऽश्वगनिर्यदिचान्तगुरुः ( - UU ) भगणभगणभगणभगणभगणाः गुरुश्च॥ गुरुधर्मः शिष्यजनादरतत्परिपालनशक्तगुरु- ज्ञानविबोधकशास्त्रविचारकभावगतिम् । सन्ततशिष्यमहोदयदायकमार्गतति द्रागुपदिश्य ततो निजधर्ममयं भजते ।। ३ पञ्चचामरः -लघुर्गुरुर्निरन्तरं यदा स पञ्चचामरः ।। जगणागणजगणग्गजगणा: गुरुश्च ॥ शिष्यधर्मः- निजं गुरुं सभक्तितस्स्वदेवतं विभावयन् तदार्यपादसेवया तदाज्ञया तदाश्रयात् । तदात्तबोधवुद्धिमान्तदाशिपाप्रसिद्धिमान स्वशिष्यधर्ममादरात्सुशिक्षितो हि सेवते॥ ४ गुणभूषा--लघुयुग्मादधिकाद्या मदनाा गुणभूपा । अथवा प्रमाणिकागतप्रत्यक्षरद्विरुक्तया पोडशाक्षगात्मकपादा. पता। अथवा द्विपञ्चाशत्तमर्मावतानविंशपवृत्तस्य पादौ यस्याः षादः सा। (चतुर्थाष्टमद्वादशपांडशाक्षग्पु यतियुक्ताऽपि गुणभूषा) V -0-0-0-. V - 0. J. ) ·:) अथवा समतैयुग्यसगैर्युग्यतितुर्या गुणभूपा । (५७ ---- -- ) सगणभगणतगणयगणसगणाः गुरुश्च । विवर- णम्। अट्याख्यछन्दोजातेषु पत्रिंशदधिकपञ्चशतोत्तरपश्चषष्टि सहस्रसंख्याकवृत्तेषु, अष्टोत्तरशताधिकत्रयोदशसहस्रतमं लघुद्वयगुरुद्वयक्रमण षोडशाक्षरपादात्मकं वृत्तं गुणभूषाऽभि धानेनात्र व्यवहियत । (एतद्रन्थकत्रा रचिता 'स्तुतिकुसुमा- अलिस्था गिरिजास्तुतिः' अस्मिन्नववृत्ते निवद्धा भवति ॥ गृहस्थसामान्यधर्मः- गृहमेधी गृहिणीयुक्प्रियपुत्रैर्धनधान्ये रिश्रतबन्धुः पुरुषार्थान्कुलधर्माहितकाले । परिपाल्य प्रणयेन स्थिरभक्तिं गुरुवर्गे सुचिरायुस्सुखभोगाननुभूयादिहयोग्यान् । चन्द्रस्य षोडशकलाः- २ अमृता मानदयाऽऽप्ता ह्यथ पूषा सह तुष्ट्या मुखपुष्टिस्सह रत्या सह धृत्या मुनिसंख्याः । शशिनी चन्द्रिकयाप्ता सह कान्त्या दशसंख्या- स्सह सा ज्योत्निकया श्रीः कलिता द्वादशसंख्याः।। अथ सा प्रीतिकला चाङ्गदया सा सह पूर्णा मृतयाऽऽता सकलाषोडशसंख्या हि कलास्ताः । सितपक्षे क्रमवृद्धा बहुळे हासमुपेता रविधाम्नामुदयास्तैर्विधुभूमिभ्रमणात्तैः ।। षोडशमातृकाः- ४ वरगौरीमथ पद्मा सशची तां भज मेधां अथ सावित्र्यभिधानां विजयां तां च जयां ताम् । कृतदेवाद्यपदाऽऽप्तामिह सेनां स्वधयाऽऽप्तां सुयुगाहां द्विपदाढ्यां श्रुणु ता मातर इत्थम् ।।

·40 --0--000--0-0-- ५ अथ ता लोकपदाद्या विदिता मातर एवं श्रुणु शान्ति सह पुष्ट्या सह धृत्या सह तुष्ट्या । सकलाष्षोडशनाम्न्यः कुलदैवात्मकदेव्यो बहुभाग्यं सुखमायुः कुशलं ते ददतेऽलम् ॥ ५ वाणिनी-नजभजरैयदा भवति वाणिनी गयुक्तैः । (1 0 0 0 .) नगणजगणभगणजगणरगणाः गुरुश्च॥ तत्त्वविद्धर्मः- भवति यदा मनस्सुकृतधर्मतो विशुद्धं तदनुगतायनेष्वधिगतोऽखिलार्थभारम् । स्वपरहितोदयाय विनियुज्य तं स्वकामान् सुखमनुभूय भो निजसुखं भजाऽऽत्मवित्त्वम् ।। १७ अत्यष्ट्याम्- १ शिखरिणी-रसैन्द्रच्छिन्ना यमनसभलागशिशखरिणी । (५- गणाः लघुः गुरुश्च । षडभिरकादशभिर्यतिः ॥ असंख्याकैर्यत्नैरपि पुरुषकारो हि विफलो न देवं पर्याप्त स्वयमग्विलकाम्यार्थविजये । स्वयत्नैधीरस्त्वं कुरु निजकृति भोः प्रतिदिन स्वसिद्धेर्देवांस्त्वं तनु सुमुखिनस्स्वर्पितभरः ॥ २ पृथ्वी जसौ जसयलाग्वमुग्रहयनिश्च पृथ्वी गुरुः ।। • U -) जगणसगणजगणसगणयगणाः लघुःगुरुश्च । अभिनवभिर्यतिः ॥ मनोरथपरायणो भज तवेष्टदेवं परं तदन्यमतिधारणं त्यज तदा धिया तत्परः । स एव सुशको भवेद्धटयितुं यथेष्टान् हितान् त्वमत्र परमात्मदृग्यदि तदा स सर्वेश्वरः ।। TUUUUU -- UUU ) यगणमगणनगणसगणभvvv - U . - Ivvv ·41 - UV – U • 0 0 0 ३ वंशपत्रपतितम्-दिङ्मुनिवंशपत्रपतितं भरनभनलगैः । 0 0 2 0 0 0 ) HTTTTTTTTTTTTTTTTT- णाः लघुः गुरुश्च । दशभिस्सप्तभिर्यतिः ॥ लोकविभुर्विभूतिवशतो भवति हि शतधा स्वीकृतरूपनामभरितो भजनकरमुदे । माधवरामकृष्ण इति तं बहुविधवरदं शङ्करसांबरुद्र इति तं विदुरिह सुखदम् ॥ ४ मन्दाक्रान्ता --मन्दाक्रान्ताजलधिषडगैम्भौं नतो तो गुरू- चत् । ( -- नगणतगणतगणाः द्वौ गुरू । चतुर्भिष्पभिस्सप्तभिर्यतिः ॥ VVVVV । -- ) मगणभगण माधव:- वन्दे देवं परमपुरुषं श्रीपतिं माधवं त्वां भक्तश्रेयोऽधिगमवरदं मोक्षदं श्रेष्ठरूपम् । कल्याणानां परमसुनिधि पावकं पापराशेः कारुण्याऽऽसं सुरनरहितं चिन्मयं स्वात्मभूतम् ।। ५ हरिवृत्तम् (हरिणी)---रसयुगहयैन्सौं म्रौ स्लो गो यदा कथिता हरिः । ( Uvvv - UU -- 0 -) नगण सगणमगणरगणमगणाः लघुः गुरुश्च । षड्भिश्चतुर्भिस्सप्त- भिर्यतिः॥ । रामः- दशरथहितं रामाकारं जगत्रयपालक गुरुयजनपं सीताकान्तं वनाश्रयरक्षकं । कपिपतिसखं वन्दे भक्तया विभीषणरक्षकं दशमुखहरं रामाहं त्वां धराऽमरपालकम् ॥ 8. 6 ·. Iuvu VU - UU - ६ नत्कुटकम् (नर्दटकम्) हयदशभिनजी भजजला गिति नत्कुटकम् । ( vuvv नगणजगण- भगणजगणजगणाः लघुः गुरुश्च । सप्तभिर्दशभिर्यतिः ॥ कृष्ण:- अरिजनभञ्जने कृतधियं यदुवंशपति मुनिजनरजने हितहृदं निजभक्तनिधिम् । कुरुकुलकर्षणे स्तुतजयं विजयाद्यगति मम हृदि भावये सुरनुतं विभुकृष्णमहम् ।। ७ काकिलकम--मुनिगुहकार्णवैः कृनयति बद कोकिलकम्। (Vvvv U0 / -- Vv ) नगणजगणभगणजगण- जगणाः लघुः गुरुश्च । सप्तभिष्पड़भिश्चतुर्भिर्यतिः ॥ TUUU Iuuu भयहरशङ्करे स्थिरप्रियङ्करमुक्तिकरे शरणमहं भजेऽसुरनरामरशक्तिधरे । हितवरदानतो नरसुरासुरशक्तिकरे तव चरणाम्बुजे समवलंबनमारचय ।। ८ चित्रलेखा-ससजा भजगा गुदिक्स्वगर्भवति चित्रलेखा। (UU-UU-U ) सगणसगणजगणभगण- जगणाः द्वौ गुरू । दशभिस्सप्तभिर्यतिः ॥ साम्बशिवः- यदि साम्बशिवं भजाम्यहं सदुमया सहत्वां किमु देवगणेमेमेतरस्तव सदाश्रिता ये । भवपाशहरं भवं हरं सकलजीवपालं सुखशान्तिकरं प्रियान्मकं निखिलभावबोधम् ।।

·13 | ) गणसगणजगणजगणभगण सप्तदशतत्वात्मकसूक्ष्मशरीरम्. १ सह धीन्द्रियपञ्चकैः कृतं विषयगप्रतीतौ करणेन्द्रियपञ्चकस्सम कृतिपरायणैर्यत् । असुदानिलपंचकैयुतं मतिमनोयुतं त- निजसूक्ष्मशरीरमुच्यत तदनुगोऽयमात्मा ॥ १ धृत्याम् १ हरिचङ्कमा --रात्सजो जभरा विदुर्वसुदिग्यतिहरिच- ङ्कमा। (----- रगणाः। अष्टभिर्दशभिर्यतिः ॥ १ शङ्करे त्वयि मानसं यदि सन्ततं सुविधीयत शङ्करं न शिवङ्करं वद किं भवेदिति गीयते । किङ्करैस्तव यत्सुखं शिव सन्निधावनुभूयते किङ्करे मयि तत्सुखं सुखमस्त्विति प्रविभाव्यते ॥ २ हरिणप्लुतम् -म्सौ जा जो भरसंयुता करिबाणकैर्हरि णप्लुतम् । (- - सगणजगणजगणभगणरगणाः । अष्टभिः पञ्चभिः पञ्चभिर्यतिः ॥ २ कैलासोऽमरसेवितस्तव मन्दिरं बहुसुन्दरं लोकाम्बा गिरिजा सती तव सुन्दरी हितशंकरी। हेरम्बो गणनायकस्तवपुत्रकस्सुरनायकः संसारः परमाद्भुतः कथमागतो वद देव ते ॥ अष्टादशपुराणानि- ३ ब्राझं भागवताग्निक सुवराहकं वरवामन मार्कण्डेयकनारदे वरलिङ्गकं परपाद्मकम् । स्कान्दं ब्रह्मविवर्तकं परमात्स्यकं वरकूर्मकं ब्रह्माण्डं च भविष्यदित्यथ गारुडं शिववैष्णवे ।। ३ निशा। (सुधा--नाराचम्) नगणयुगलरोब्धिरेषा यदा VV--- V Tuu ७ -- - |UU - v --) मगण ·-UUUU -uuluu - स्युनिशा सा भवेत् । (v UUUUU - / - - 0 ) नगणनगणरगणरगणरगणरगणाः । दशभिरभिर्यतिः ॥ भवति यदि भवे रुचिस्ते विलासात्सुखार्थ विभो भव वद सुमते न युक्ता कुतो मानवानां तथा । प्रकृतिगुणवशाद्भवश्चेन्न शस्तस्सदा दुःखदो गुणपरिहरणे विधिः को भवेत्वं मम ब्रूहि भोः।। ४ करिणी-सनजा अपि नभसा शरतिभिर्यदि करिणी । (UU-UUTUU ) सगणनगणजगण- नगणभगणसगणाः । पञ्चभिः पञ्चभिः पञ्चभिस्त्रिभितिः ॥ गिरिजा गिरिजे दिश घृणया मम भवसागरतरणं भवतोऽधिककरुणा यदि मयि तेऽनघहृदये । जलजन्तुभिरभितो भयकृशविह्वलतनये तरणिं तव चरणं मम शरणं कुरु जननी ॥ ५ कुसुमितलतावेल्लना स्यान्तर्वश्वः कुसुमितलता बल्लता म्तो नयौ यौ । ( - मगणतगणनगणयगणयगणयगणाः। पञ्चभिप्पइभिस्सप्तभियतिः॥ कुमार:- व्यर्था मे याच्या बत पितरि ते 'मातरि त्वद्विभूती त्वत्साम्यं यस्मान्न मम गुणतो भूरिसामर्थ्यतो वा। तत्त्वामेवाहं शरणमुपगतस्तत्प्रियस्त्वं कुमारो नान्यो मत्कल्पस्सुगुणरहितो लाघवात्यक्तसङ्गः ।। ६ हरनर्तकम्--नौ जयौ भरसहितौ कग्विाणाक्षहरनर्तluu I UV ) रगणनगण- जगणयगणभगणरगणाः । अष्टभिः पञ्चभिः पञ्चभिर्यतिः॥ त्वद्विभूता---त्वमेव विभूतिः (परमैश्चर्य) यस्य सः तस्मिन अथवा यस्या- स्मा तस्याम् । इदं ‘पिनार, मातारं,' पदयाः प्रत्येकं विशेषणम् . I UUUUU ।.. कम् । ( U VUUU .

·---|t vvvvv -1 कार्तिकेय सुरगणे वरसैन्यपः प्रथितो बली सप्तमातर इति ते प्रियनामतो दिश कोऽधिकः । तारकासुरहनने खलु दर्शितं भुजशौर्यकं कीदृशा वयमभयं त्वयि याचितुं किमु शक्नुमः ॥ ७ चित्रलखा ---मन्दाक्रान्तानलघुपग्युता कीर्तिता चित्रलेखा -) मगणभगणनगणयगण यगणयगणाः । चतुर्भिस्मतभिस्सप्तभिर्यनिः ॥ त्वं चेत्पित्रोरयनमनुसृतो दीनकारुण्यशून्यो गच्छेयं भोश्शरणमनुपदि प्रेमधामानमन्यम् । सन्त्येवाऽन्ये सरससुहृदया रक्षणे मेत्र दक्षाः प्राप्तोऽहं त्वां तुलयितुमनसा द्राक्परीक्षार्थमन्यैः ८ नन्दनम् - नजभजरस्तुरफमहिनैश्शिवहयनन्दनम् । (७ ॥ ) नगणजगणभगणजगणरगण रगणाः । एकादशभिस्सप्तभिर्यतिः प्रथितषडाननानि किमु ते पयस्सुपानाय वा चतसृषु दिक्षु संसृतिगतान्सुभर्तुकामाय वा । यधिकदशेक्षणानि प्रकृतेस्समीक्षितुं वा श्रियं व्यसनशतैर्हतानिह नरान्दयादृशा रक्षितुम् ॥ ९. शार्दूलललितम् -मस्सोजस्सतसा दिनेशऋतुभिश्शार्दूल- ललितम् । (.. जगणसगणतगणसगणाः द्वादशभिष्षभियतिः ॥ हेरम्बः- हेरम्ब त्वमपीह मोदकपरो नालक्षयसि मां संरम्भादथवा तनोषि कुशलं भक्तस्य तव मे । V -- VVV |v - UU - - U UUU । VVU मगणसगण ·TUUUUU -- आयातां बहुविघ्नसन्ततिमहं तीर्वाऽऽशु सुसुखी सेवे त्वामधिकप्रियात्प्रमुदितस्तेऽनुग्रहवशात् ॥ १०. अतिधृत्याम--- १ मेघविष्फूर्जितम् रसवश्वैौ न्सौ गग्गुरुयुता मघ विष्फर्जितं स्यात् । (५ यगणमगणनगणसगणरगणरगणाः गुरुश्च। पभिष्पभिस्सप्त भिर्यतिः हृषीकेशं ध्यायाम्यहमभयदं लोकरक्षासुदीक्षं हृषीकानां सम्यनियमकरणे कारणं त्वामभेद्यम् । सदा देवैरीड्यं शुभकरमति सान्द्रकारुण्यसिंधुं विभो भक्तं ते मां विनयसहितं पाहि पद्माक्ष नित्यम् ।। २ शार्दूलविक्रीडितम् - सूर्यावर्मसजास्ततास्सगुरूवश्शार्दू लविक्रीडितम् । (- मगणसगणजगणसगणतगणदगणाः गुरुश्च । द्वादशभिम्सप्तभिः यतिः ॥ मातस्ते तनयं तिरस्कृतसुखं मां पाहि पद्मालये गोविन्देन न मे भवेत्सुफलिता या का चिदाशास्थिरा । यत्तस्याश्रयिणो भवन्ति बहवो नाहं भवेयं प्रियो मातुः प्रीतिरिह स्थिरति मनुजैस्सामान्यतो गृह्यत । ३ मणिदीप्तिः--मस्मी ना जयगा मणिदीमिर्दिनिधिभिर्य- दिविच्छिन्ना।। णसगणसगणतगणजगणयगणाः गुमश्च । दशभिनभितिः ॥ लक्ष्मीस्त्वं धनदा मुमतीनां स्या विपुलं न धनेप्सा मे वाणि त्वं मतिदा सुकवीनां स्या विमलं न मतीच्छा मे । - U - UUU OU ) मग- ·VUUVIUUUU ---- 00 --- - ) मगणभगण- - TUUUUU गौरि त्वं शुभदा सुकृतीनां स्या बहुलं न शुभाशा मे मातस्त्वं त्रिविधा त्रिगुणस्था तारय मां गुणशोकाब्धेः ।। ४ वाणी--म्भी नौ यस्सा गुरुसहिता निधिविरतिश्चदिह- वाणी। सगणनगणयगणसगणाः गुरुश्च । नवभिर्दशभिर्यतिः ॥ पुत्रो मारः पतिरहिशो जननि गृहं सागरमध्ये मत्तो वाहस्त्वमपि चला न मम गतिस्तेषु निराशा । किं तु प्राहुस्त्वयि विमला निजकरुणा पालनदक्षा तामाश्रित्य प्रकृतिगतां समपनये तामसवृत्तिम् ॥ ६ सुमधुरा--म्रौनी मो ना गुरुश्चद्धयऋतुरसैरुक्तासुमधुरा । yuv ) मगणरगणभगण- नगणमगणनगणाः गुरुश्च । सप्तभिषड्भिष्षड्भिर्यतिः ॥ ब्रह्माणं त्वां भजेऽहं सकलजनताहत्तापशशिनं ब्रह्माण्डान्तर्वसन्तं बहिरपि तथा सर्वान्तरगतम् । सृष्टिव्यापारकार्य स्थिरकृतधियं चित्राद्भुतकृति वेदानां बोधगम्यं स्तुतमतिबलं तेजोऽन्तरबलम् ॥ ६ सुरसा-म्रौ नौ या ना गुरुश्चत्स्वरमुनिकरणैराहसु- - 0 0 0 0 0 0 -- 0 0 0 ) HIUCTT- भगणनगणयगणनगणाः गुरुश्च । सप्तभिस्सप्तभिः पञ्चभिर्यतिः ॥ लोकेश त्वां भजे त्वं मम सुखमभयं दातुमनसा युक्तश्चेत्तन्मनो मे तव भजनपरं पादकालेतं । कुर्वेऽहं तेऽत्र मे भो समयमधुना लेख्यकलितं मद्धस्ताङ्केन युक्तं त्वमपि कुरु तथा भानसलिपिम् ।। २० कृत्याम् १ वृत्तम्-त्रीरजी गलौ भवदिहशन लक्षणेन वृत्तनाम । रसाम्।

·.18 U -- TUUUUUU । ( - v -- -- 0 - 0 - 0 - U --- U -- U -- U -- 0 ) रगणजगणरगण- जगणरगणजगणाः गुरुः लघुश्च ॥ वाणि मे नमोऽस्तु ते तवाशिषोऽत्र सन्तु मे सदाऽऽदरेण पालितोऽहमस्मि ते कृपाभरादतः प्रियो यतस्सुतोऽस्मि । पादपाणिकर्मणा प्रदक्षिणं तवार्चनं सुविग्रहस्य भक्तियुग्जनास्सुखं वितन्वतेऽबलस्त्वहं धिया करोमि ॥ २ सुवदना । झया सप्ताश्वषडभिर्मरभनययुता भ्लोगस्सु वदना । ( vvv .) मगण- रगणभगणनगणयगणभगणाः लघुः गुरुश्च । सप्तभिस्सप्तभिप्ष- ड्भिर्यतिः॥ विष्णोहो गरुत्मान् वृषभपतिरुमाकान्तस्य सविधे धातुहंसो भवान्या मृगपतिरधुना तान्यामि शरणम् । श्रान्तं मां ते नयेयुस्तदधिपतिपदं सौहार्दमनस- स्सान्निध्याप्ताः प्रभुभ्यो हितसमाधिगमे दक्षाः परिजनाः ।। ३ नीतिका । सजजा भगै सलगा यदा कथिता तदा खलु गीतिका । (00 जगणजगणभगणरगणसगणाः लघुः गुरुश्च । पञ्चभिस्सप्तभिरष्ट मितिः॥ हनुमाव्रतो रघुनायके मम पालने खलु शक्तिमान यदवाग्भवं रससागरं बहुरंहमा हि पुराऽतरत् । तदयं मुदा भवसागरं भुवि तारयेत्सुसुखेन मां मुपरीक्षिऽतो विहितोद्यमे स हि शक्नुयात्सदृशोद्यमे ॥ २१. प्रकृत्याम् १ स्रग्धग-म्रनर्यानां त्रयागां त्रिमुनियतियुता नग्धग | vv vul सगण- काततयम् । (.. - IUUUUUU ·49) मगणरगणभगणनगणयगणयगणयगणाः । सप्तभिस्सप्तभिस्स- तभिर्यतिः॥ देवा यूयं समेताः पदगतमनुजं रक्षितुं मां समर्थाः प्रत्येकं वो न शक्तियदि भवति सदा स्वार्थचिन्तापराणाम् । स्वार्थत्यागः परार्थं समुचितकरणे स्वार्थता तद्विचारे स्वात्मार्थस्स्याद्विचारः परपदभजनात्स्वात्मभावः परार्थः ।। २ पञ्चकावळी -(सरसी-धृतश्रीः) नजभजजा जगै नरपत कथिता भुवि पञ्चकावळी । (५0 00 - 0 - 1000 - 10 ) नगणजगणभगणजगणजगणजगणरगणाः । सप्तभि- स्सप्तभिस्सप्ताभर्यतिः तव शपथं न किं स्मरसि तं भगवन्यदनन्यभक्तिभा- ग्जनकशलं वहाम्यहमिहेति निजं सकलप्रियं प्रभो । त्वदपरवस्तु किं वद यदस्ति यथाऽस्ति च तत्वमेव मे तदनु विचारये श्रुतिकथां बहुधा प्रथितां प्रपञ्चिताम् ।। २२ आकृत्याम् १ मद्रकम् ( सुभद्रकम् )---सूत्रम् । भ्रौ नौ नौ न्गौ दिगा- दित्याः । भ्रौ नर ना रनावथ गुरुर्दिगर्कविरमं सुभद्रकमिदम् । v -- vvv - TV --- Uvv - Vvv-भगणरगणनग- णरगणनगणरगणनगणाः गुरुश्च । दशभिर्दादशभिर्यतिः ॥ पालय मामगेन्द्रतनुजे सुरेन्द्रपददे नरेन्द्रवरदे पादयुगे ममास्तु शरणं तवास्तु करुणा मयि स्तुतगुणा । भावय मामनन्यशरणं त्वदन्यवरणं न मन्य इति हा साधय मेऽभिलाषमपरं विलासविधुरं प्रकाशमधुरम् ।। २ हंसी-मो मो तो ना नो नो सो गो वसुभुवनयतिरिति भवति हंसी।। UVUVUUUUUUUUU:-) 7 ·50 UUUU 0 मगणमगणतगणनगणनगणनगणसगणाः गुरुश्च । अष्टभिश्चतु- दशभिर्यतिः॥ लक्ष्मीदेवि त्वां वन्देऽहं सकलभुवनमनुजनमितपादां लक्ष्मीकान्तस्त्वद्वाग्वश्यो वद तमसकृदुपगतमव मां त्वम् । लक्ष्मीवासेनाऽलं तेन त्वमयि कनकमुखधनमिह दातुं लक्ष्मीवन्तं कर्तुं दीनं प्रभवसि कुरु मदवनमिति याचे ॥ ३ मत्तभम् ता भो यजी सरनगाः पतिसूर्ययति मत्तेभ मत्र कथितम् ।। UVU ---) तगणभगणयगणजगणसगणग्गणनगणाः गुरुश्च । दशभिर्द्वादश- भिर्यतिः॥ १ प्रह्लादपालनरसिंहाय भक्तपरिपोषाय ते भगवते दैत्यान्विनाशयितुकामाय पापपरिहाराय तापशमिने । देवादिदेवसुरपूज्याय भूतभरणायाऽखिलाश्रयवते सर्वेश्वराय परिपूर्णाय देव वनमालिन्नमोऽस्तु शतशः ॥ तंदव-समभिस्सप्तभिरष्टभिर्यतिः २ रामं भजे मनसि रामं दधे शिरसि रामं धरामि हृदये । राम स्तुवे वचसि रामं श्रये वयसि रामं करोमि सकलम् । रामं नमामि भुवि रामं तनोमि हृदभिरामं मुदाऽहमधुना रामं स्मरामि पररामं नयामि हितरामं शरीरगमिमम् ॥ ४ लक्ष्मीः--नयसभयुक्ता ननसा गो दशविकृतयतिरिह लक्ष्मीः । (0 0 0 0 - ) नगण यगणसगणभगणनगणनगणसगणाः गुरुश्च । दशभिवादशभि- यतिः ॥ नरहरिसेवां कुरु नित्यं शुभकरवरनवविधभक्त्या हरिहररूपं भज सत्यं जनिहरपरतरसुखतत्त्वम् । | UUUUUUUUUU ·51 | UHvyU | vyI U V It vy--) मगणमग- नरवर धीरं श्रुणु पथ्यं दरहरगरधरपदभक्त्या मुरहरदेवं स्तुहि तेऽयं धर गुरुरसभरपरमत्वम् ।। २३ विकृत्याम्-- १ मत्नाक्रीडा । मूत्रम् मौ ना नौन्ली ग्वसुपञ्चदशतः । मत्ताक्रीडा मो लौ नौ नाविति लगिनि च वसुशरदशयतिका । (-- णतगणनगणनगणनगणनगणाः लघुः गुरुश्च। अष्टभिः पञ्चभिदेश- भिर्यतिः। अथवा । अष्टभिः पञ्चदशभिर्यतिः ॥ १ वन्दे श्रीरामं श्रीरामं मम हृदयगतमभयहितविनयं विश्वामित्रड्यं सीताढ्यं पितृवचनमनुविपिनकृतवसतिम् । सुग्रीवाकांक्षादातारं दशवदनहरमविततदवरजं राज्ये जानक्या संयुक्तं धरणिजनहितकरणपरवशगम् ।। २ रामे श्याम सीतारामे त्वमयि रमय हृदयगगनपरमे मायातीते कायापेते सुखय विषयलयसदसदुपरमे। संसारेऽस्मिन्किं सारस्स्यादिति हि सुमतिविदितपरमपदधी- स्सत्यज्ञानानन्तानन्दे विहर सततनिहतकरणविततिम् ॥ २ अद्वितनया - नजभजभा जभौ लघुगुरू बुधैस्तु गदितेय- मद्रितनया । (1000 vvv-) नगण- जगणभगणजगणभगजगणभगणाः लघुः गुरुश्च । एकादशभि द्वादशभिर्यतिः ॥ भज भज देवकीवरसुतं विलासभरितं सुभोगकलितं तव हितकारणं सुरनुतं त्रिवर्गरहितं त्रिवर्गवरदम् । भवकृतदुःखगान्सुखयितुं य एव सुलभस्तमेव शरणं भज निजभक्तितो वरगुणी हिताय मतिमान्सुखाय गतिमान्॥ ३ अश्वललितम् सूत्रम् । जो जो जो भ्लो ग्रुद्रादित्याः । यदिह नजौ भजौ जिभलगाम्तदश्वललितं हरार्कयतिमान् । v-UUU ----VOU -0 ·52 UUU - VU UUUUUU (UUUU - - | V-- UUU - U - UVV .) नगणजगणभगण जगणभगणजगणभगणाः लघुः गुरुश्च ॥ एकादशभिादश- भिर्यतिः ॥ स्वजननभूर्हिता जगति का समा न हि तया समानहितया निजतनुजान्वलाद्रुतगतान्करोत्यभिमुखान्करोद्धृतसुखान् । कदशनतोऽपि सा प्रमुदिता दधाति मृतकं ददात्यमृतकं सुभजत पालिनी स्वजननीं निजां सुकृतिनो निजांशकृतिनः।। २४ संकृत्याम्-- १ तन्वी। सूत्रम् - तो न्सौ भौ न्यो द्विगदित्याः । भूत- मुनीनैर्यतिरिह भतनास्स्भौ भनयाश्च यदि भवति तन्वी। (-- 0.0 I UUUUUU ) भगणतगणनगण- सगणभगणभगणनगणयगणाः । पञ्चभिस्सप्तभिर्द्वादशभिर्यतिः ॥ रक्षितसीतं भज भज मनसा तारकपालकसुरनरनाथ कोसलनाथं दशरथतनुजं लक्ष्मणभूषितनिजपदलाभम् । वायुजसेव्यं रविसुतसुहृदं धर्मसुरक्षकभरतबलाढ्यम् पालितधर्म मुनिजनसुखदं धीरविभीषणसुकृतशरण्यम् । २ अश्वललितम्- यदिह नजौ भसौ जसजसकास्तदश्व- ललितं स्वरेशरसाभत् । (५000 v - Vvv --) नगणजगणभगणसगणजगणसगणजगणसगणाः । सप्तभिरेकादशभिष्पभिर्यतिः ॥ यदुकुलपालक कुरुकुलदावपावकसखे त्रिलोकातलके विनिहतकंसके सुविहतपाण्डुनन्दनसुखे प्रभावशिशुके । अगणितदैत्यके विगणितलोकशोकगणके सुखप्रकृतिके शुभगुणधारके त्रिगुणविधायकेऽतिभवुके मनो लगतु मे ॥ TUUVV-V - Uvy -1 ·5 TUUU ) भगण- २५ अभिकृत्याम्- १ क्रांञ्चपदम् - मूत्रम् --स्तो भ्री नौ नौ ग्भूताद्रियवम्बृपयः । क्रौञ्चपदा भ्तो भरौ ननना नगाविपु'शरवसुमुनियतिरिहभवत् UUUUUUUUUUUU तगणभगणरगणनगणनगणनगणनगणाः गुमश्च । पञ्चभिः पञ्चभि- रभिस्सप्तभियतिः ॥ साम्बशिवं त्वं पूजय नित्यं भवहरभयहरसुखकरांनलयं सर्वगतं त्वं सर्वमयं तं स्थिरचरगतिकृतिरतिभृतिकरणम् । कारणमायं कार्यवशायं विदुरिह चतुरधिचतुरसमतनुं सच्चिदनन्ताऽऽनन्दसुमूर्ति भज मुखमनुभव निजहितमतुलम् ।। २६ उत्कृत्याम्- १ भुजङ्गविजंभितम् मूत्रम्। मौ नौ नौ सौ ल्गौवसुरुद्र- ऋषयः । वस्वीशाश्वश्छदोपतं ममतनयुगनरसलगैर्भुजङ्गविजें भितम् । ( v --) मगणगणतगणनगणनगणनगणरगणसगणाः लघुः गुरुश्च । अष्टभिरकादशभिस्मप्तभिर्यतिः ॥ देव्यां भक्तिस्सिद्धा चेन्मे करतलगतमिह भवुकं स्वजन्म- फलोदयं भक्तिश्रद्धायुक्ता प्रीतिः कृतमतिमलततिविलयाद्भवेत्सुकृतो- दयात् । प्रीतिस्तादृग्जायेतास्यां यदि शुचिमतिपरवशता ह्यनन्य- शरण्यता लब्ध्वा तां त्वं तत्कारुण्यादतिशयशमयसुपदं भजार्य सुखास्पदम् ॥ २ अपवाहकः--सूत्रम् । नौ नौ नौ सौ गौ नवकर्तुरसे न्द्रियाणि । मो नाष्पदसगगिति यदि नवरसरसशरयतियुत: TUUUUUUUUUUU ·UUUUUUUUUUUUUUUUUUUU मपवाहाख्यम्।। -- ) मगणनगणनगणनगणनगणनगणनगणसगणाः द्वौगुरू । नवभिष्षड्भिष्षभिः पञ्चभिर्यतिः ॥ वन्देहं सकलजननि जननमरणजलधितरणसुधुरीणां त्वां सन्देहान्विविधजननविषयकमतिसुदृढकलितपदान्हन्याः। सन्दोहं विजितमनसि फलिततपसि विलसदमृतसुखधाराणाम् वन्दारौ मयि तव पदकमलमधुरमधुमधुलिहि कलयाम्ब त्वम् ।। ३ शम्भुनटनम्- जसो नभजसा नभलगा मनुदिवाकरय- तिर्यदि तु शम्भुनटनम् । ( UUU -) जगणलगणनगणभगणजगणसगणनगणभगणाः लघुः गुरुश्च । चतुर्दशभिर्द्वादशभिर्यतिः ॥ नमोस्तु वशिने धृतशिरोर्ध्वशशिने लसदुमाकलितवर्मबलिने सविष्णुावेधिनन्दिमुनिनारदसुराऽऽहतसुवाद्यनुतगीतरुचिरे। अनेकविधनृत्तयुतताण्डवमहे गिरिजया सह सुलास्ययुतया त्रिलोकपरनाटकगृहे त्वमनिशं प्रथमसूत्रणधरो विजयसे ।। अज्ञानात्र य दोपा जाताः प्रमादता भ्रमात् । विद्वांसस्तान् समीकुर्युरित्यहं प्रार्थये वुधान् UVU - VVU - UUU.. TUUU.. UUU .. ॥ सामाप्ताऽयग्रन्थः ओम तत्सत्. भाववत्सरमाधमाससितपञ्चमीभृगुवासर (28-2-1935) कल्याणपुर्या (बेङ्गळूरुनगरे ) चन्नरायपत्तनाभिजनेन श्रीवेङ्कटरमणार्येण वाग्देवी- सेवार्थ रचितोऽयं ग्रन्थः सम्पूर्णस्समुल्लसति ॥

·प्रथमोऽनुबन्धः प्रस्तारक्रियानिष्पत्या वृत्तसंख्यानिर्णयः संविधानक्रमः -यसिान् कस्मिन् छन्दसि बावन्त्यक्षराणि भवेयुः. प्रथमतियश्रेण्यां तावतश्चतुष्कोणान् निर्माय, तेषु सर्वेषु गुरुचिह्नानि लेख्यानि । द्वितीयनिर्यक्ण्यां तावत्स्वेव चतुष्कोणेषु मध्ये, पूर्वश्रेणीगतप्रथमगुरारघस्स्थचतुष्कोण लघु- चिह्न न्यस्येत । तस्य वामपार्श्वगतचतुष्कोणपु । लखकस्य दक्षिणपार्श्वभूतेषु), तत्पूर्वश्रेणीस्थसर्वचतुष्कोणगत गुरुलघु - चिह्नानि यथावन्निवश्यानि । तृतीयनिर्यकधण्यामपि एवमेव । परन्तु, तत्र तद्दक्षिणपार्श्वगतचतुष्कोणेषु सर्वत्र गुरुचिहान्येव निवशनीयानि | चतुर्थादितिर्यक्श्रेणीगतचतुष्कोणप्वपि एतत्क्रम- मेवानुसृत्य, यथोचितगुरुलघुचिह्नानि लेख्यानि । यस्यां तिर्यक्- श्रेण्यां सर्वषु चतुष्कोणेषु लघुचिह्नान्येव निक्षिप्तानि भवन्ति, तत्रैव प्रस्तारविरामो भवति । ततः, तत्प्रस्तारश्रेणी संख्याः कियत्य इति गणयित्वा, तत्रोदितानां वृत्तानामपि तावत्यस्संख्याः इति निर्णतव्यम् ॥ । . यथा- २ उक्तायाम्-एकाक्षरः पादः. १ गुरुः १ श्रीवृत्तं-प्रसिद्ध २ लघुः २ कल्पनीयम् इति द्वेवृत्त निष्पद्यते ॥ सूचना-अत्र ऊर्धाकारायां आद्यन्तिमात्मिकश्रेण्यां स्थितयोः चतुष्कोणयोः एकैकगुरुलघुक्रम इति विवेकः ॥

·56 १ गुरू २ अत्युक्तायां यक्षरः पादः. १ स्त्रीवृत्तं-प्रसिद्ध २ लघुगुरू २ कल्पनीयम् ३ गुरुलघू ---- U ३ ४ लघू U " इति चत्वारि वृत्तानि निष्पद्यन्ते ॥ सूचना - अत्र ऊर्धाकारायां आद्यश्रंण्यां स्थितेषु चतुष्कोणेषु यावत्पूरं पूर्वप्रस्तारवत् एकैकगुरुलघुक्रमः । ऊर्ध्वाकारायां अन्तिम श्रेण्यां स्थितेषु चतुष्काणषु द्विर्द्विर्गुरुलघु क्रम इति विवेकः ॥ ३ मध्यमायाम् व्यक्षरः पादः. १ मगणः १ नारीवृत्तं-प्रसिद्ध २ यगणः U २ कल्पनीयम् .... - ३ रगणः ..... ३ मृगीवृत्तं प्रसिद्ध ४ सगणः ४ कल्पनीयम् C ५ तगणः .... U ६ जगणः ६ .... . ७ भगणः ७ ८ नगणः U " इति अप्ठौ वृत्तानि निष्पद्मन्ते ॥ सूचना--अब ऊर्ध्वाकाराद्यद्वयश्रेणीगतचतुष्कोणेषु यावत्पूरं पूर्ववत् क्रमेण एकैद्विर्गुिरुलघुक्रमः । ऊर्ध्वाकारन्तिमश्रेणीगत चतुष्कोणेषु चतुश्चतुर्गुरुलघुक्रम इति विवेकः ॥

·57 ४ प्रतिष्ठायां चतुरक्षरः पादः. १ मगणोगुरुश्च १कन्यावृत्तंप्रसिद्ध २ कल्पनीयम् २ यगणः ३रगणः -- v ३ ४ सगणः U U ५ तगणः U ६जगणः C ..... ७ भगणः - .... ८ नगणः U U -- ८ C ०. मगणोलघुश्च - १० य U U १० " .... ११ र U ११ .... " १२ स . .... " १३ त १२ १३ १४ V , .... " c U " १५ भ U U " .... १६ न U इति षोडशवृत्तानि निष्पद्यन्ते ॥ सूचना-अत्र ऊवाकाराऽऽद्यत्रयश्रेणीगतचतुष्कोणेषु याव- त्पूरं पूर्ववत क्रमण, एकैकद्विश्चितुश्चतुर्गुरुलघुक्रमः । ऊर्ध्वाकारा- न्तिमश्रेणीगतचतुष्कोणेषु अटाएगुरुलघुक्रम इति विवेकः ॥ S S.

·58 ४ सुप्रतिष्ठायां-पश्चाक्षरः पादः. १ मगणा गुरूच - १ कल्पनीयम् V .... " २ " --- C .... - ३ .... U U - " " त .... - V -- c - --- .... : -- " C .... ७ पतिः -- ८ न U .... U " ८ कल्पनीयम् ९ मगणोलघुगुरूच -- ... -- " १० य c U -- १० ... " " --- । " U .... .... V १२ " १३ त -- - c १३ .... - " -- - U C .... १४ " " . - .... . V -- U U D १ --- १७ मगणोगुरुलघूच ..- -- ..-- .- " .... -- V ·50 १९ रगणागुरुलघूच U १९ कल्पनीयम् २० स C - V २० .... २१ त --- C V .... २१ c -.. C U .... २३ भ U .... -- २२ २३ २४ " C C 5 .... " २५ मगणोलघू च.... --- - - U २५ -- - V ... २७ र U .... " २७ " २८ स V -- .... " C .... ') ३० ज .... U V C ३१ भ C --- V .... ३० ३१ ३ ३२ न U V .... " इति द्वात्रिंशद्वत्तानि निष्पद्यन्ते ॥ सूचना-अत्र ऊर्ध्वाकाराऽऽद्यचतुष्टयश्रेणीगतचतुष्कोणेषु यावत्पूरं पूर्ववत्क्रमेण, एकैकाद्विश्चितुश्चतुर पाष्टगुरुलघुक्रमः । ऊर्ध्वाकारान्ति मश्रेणीगतचतुष्कोणेषु, षोडशषोडशगुरुलघुक्रमइति विवेकः॥

·60 गायच्यां पडक्षरः पादः १ मगणमगणी १ विद्युल्लेखा U २ कल्पनीयम् " .... - . .... ३ " ॐ - 0 ४ स .... " " -- .- .... " U -- - - .... -- . C ७ भ " .... " U U U - ८ " ९ मगणयगणो -- V -- " १० य C १० सोमराजी " .... - ११ र V .... ११ कल्पनीयम् U U -- १२ स > .... " -- --- १३ त -- १३ तनुमध्या " .... U १४ कल्पनीयम् . " ..... C १५ .... " " C C U १६ शशिवदना ...- " -- १७ मगणरगणी - -- . - १७ कल्पनीयम् १८ य ·61 १९ रगणरगणौ --- c १९ कल्पनीयम् २० स V U -- २० " ..... " २१ त " U -- २१ .... " २२ ज - V U " " -- U -- 5 .... . --- २४ न U U २४ " .... " २५ मगणसगणौ .- -- U - C V -- २६ " .... .... V C २७ " .... " c V --- --- .... " - .. २९ त - २९ वसुमती ..... " ३० ज U ३० कल्पनीयम् U " ..... U C ३२ न ३२ " ... U " ·62 गायच्यां षडक्षरः पादः ३३ मगणतगणौ -- --- ३३ कल्पनीयम् ३४ य U -- V ३४ .... " - U " ... " ३६ स ३६ C " .... ३७ त U .... U ३७ " ३८ ज V U - . .... ३८ ३९ भ -- " " C . V ४० न c .... ४० " ४१ मगणजगणी - - -- U " -- । -- U ४२ य .... ४२ " . . - U .... ४३ ८ U C .... 0 " ४४ ४५ - " .... .. . --- c " .... ४७ भ U .... . U ४८ न . .... " - V ४९ मगणभगणौ . " । ५० य .... U ·63 ५१ रगणभगणौ -- U --- U ५१ कल्पनीयम् ५२ स C .... -- U " U ५३ त - --- -- V U .... ५३ " .... " ५४ - V ५५ भ -- C U " .... " ५६ न V C U .... ५७ मगणनगणौ " -. U .... " - . U U .... " ६० स .... -- U ६० ६१ त V ६१ " .... " ६२ ज - V . C ६२ .... V " ६३ भ .... V V U , ६४ न U U U " इति चतुष्पष्टिवृत्तानि निष्पद्यन्ते ॥ सूचना-अत्र ऊर्ध्वाकाराऽऽद्यपश्चश्रेणीगतचतुष्कोणेषु यावत्पूरं पूर्ववत् क्रमेण , एकैकद्विश्चितुश्चतुरष्टाप्टपोडशषोउशगुरुलघुक्रमः । ऊर्ध्वाकारान्तिमश्रेणीगतचतुष्कोणेषु द्वात्रिंशद्वात्रिंशद्गुरुलघुक्रम इति विवेकः॥ एवं प्रस्तारनिष्पादनक्रमः दिमात्रं सूचितः । शेषास्त्वतिसूक्ष्म- बुद्धिगाचराः भवन्तीति सर्व शिवम् ॥

·द्वितीयोऽनुबन्धः १ ३ hor chr उ ६ ७ गणितविधानेन वृत्तसंख्यानिर्णयः. छन्दस्संख्या गणिततयम् गुणनक्रमः पालिनवृत्तसंख्या गुण्यसंख्या- [सूचकम् (२) १४२ २ अ २ (२)२ अX२ ४ आ (२)३ आ४२ (२)४ इ४२ १६ (२)५ ई ४२ ३२ (२) उ४२ ६४ (२) ऊ४२ १२८ ऋ (२) ऋ४२ २५६ ऋ (२) ऋ४२ ५१२ १० (२)१० ल४२ १,२२४ लू ११ (२)११ लू४२ २,०४८ ए १२ (२)१२ ए४२ ४,०९६ १३ (२)१३ ऐ४२ ८,१९२ ओ १४ १६,३८४ १५ (२)१५ ३२,७६८ अं (२)१६ अं४२ ६५,५३६ अः १७ (२)१७ अ:४२ १,३१,०७२ १८ (२)१० क४२ २,६२,१४४ ग ९ (२)१४ ओ४२ औ४२ 64 ·छन्दस्संख्या गणिततन्त्रम् गुणनक्रमः फालिनवृत्तसंख्या गुण्यसंख्या गX२ च ५,२४,२८८ १०.४८.५७६ २० चX२ ज (२)१९ (२). (२)२१ (२)२२ जX२ hu २१ २२ २०,९७,१५२ ४१,९४,३०४ ८४२ ड . द २३ (२)२३ २४ (२)२४ २५ (२)२५ २६ (२)२६ संकलिताः डX२ ८३,८८,६०८ त त ४२ १.६७,७०,२१६ द४२ ३,३५,५४,४३२ प प४२ ६.७१.०८,०६४ अकारादिबकारान्ताः , " ब २६ (२)२६ १३.४२,१७.७२६ सूचना--सार्धत्रयोदशकाटिप्रायिकसंख्याकपु वृत्तपु मन्मु, सार्ध- शनप्रायिकवृत्तान्यव प्रसिद्धानि, शेपभूतानि. अप्रसिद्धा- नीति, अस्मदभार्यमतत् आधुनिकार्याणां प्रतिभासंकोचं घोपयति । तन्निवारणाय प्रतिमाशालिभिः नवनवानि वृत्तानि कल्पनीयाति. अन्य प्रयोक्तव्यानि च ॥ S. १) ·तृतीयोऽनुबन्धः वृत्तसंख्यया नष्टवृत्तस्वरूपनिर्धारः यस्मिन् कस्मिन् वा छन्दसि जातानां वृत्तानां संख्यासु, या काचित् संख्या यदि निर्दिया, तत्संख्याकं द्वाभ्यां विभक्तुं शक्यते चेत्, तदा तद्वत्तपादस्य प्रथमाक्षरम् लघुरिति उन्नेयम्। तथा विभक्तुं न शक्यते चेत्, तस्याङ्कस्य एक संकलय्य विभज्यते, एवं सति प्रथमाक्षरम् गुरुरिति उन्नेयम् । एवं विभागा योऽङ्को लभ्यते. तमपि पूर्वक्रमानुसारेण विभज्य. द्वितीयाक्षरम् लघुर्वा गुरुर्वा भव- तीति निर्धारितव्यं । तृतीयचतुर्थाक्षरादिनिर्धारऽपि, अयमेव निय- मोऽनुसतव्यः। एतदुक्तं भवति-निर्दिष्टाङ्को वा पुनः पुनः अर्धार्धवि- भागेन लब्धाङ्को वा, द्वौ चत्वारि-पद-अप्रत्यादि समाङ्को यदा भवति, तदा, वृत्तस्याक्षराणि लघूनि, अन्यथा स, एक:-त्रयः-पञ्च -सप्तत्यादि विषमाङ्कः यदा भवति, तदा तानि गुरुणि। एकमादाय अर्धीकरणं गुरोआपकं, एकमनादायैव अर्धीकरणं लघोपिकमिति विवेकः । यथा-प्रतिष्टाच्छन्दसि जातानां पोडशवृत्तानां मध्ये. पञ्चदशतमवृ. त्तस्य स्वरूपविवक्षायां, गणिततन्त्रमेवं भवति। निर्दिष्टवृत्तसंख्याङ्कः १५ विषमाङ्को भवति । अयं एकमनादाय अर्धीकर्तुं न शक्यः। अतः, तस्मिन् एकन संकलय्य अर्धाकृत १५+१-१६२-८ इति समाङ्को लब्धः। तस्मात् प्रथमाक्षरं गुरुर्भवति (-)। अयं लब्धाङ्कः एकमनादाय ८:२४ इति अर्धीकर्तुं शक्यः। तस्मात् द्विती- याक्षरं, लघुर्भवति (७) । अयं लब्धाङ्कः पुनः एकमनादाय, ४:२२ इति अर्धीकर्तुं शक्यः । तस्मात् तृतीयाक्षरमपि लघुः (७)। अयमपि लब्धाङ्कः एकमनादायैव, २:२१ इति अर्धी- कर्तुं शक्यः । तस्मात् चताक्षरमपि लघुः (v) । एवं, -- 00 v इति भगणो लघुश्चति पञ्चदशतमवृत्तपादस्वरूप निर्धार्यते ॥ .. 66 ·67 . - तथा तस्मिन्नेव छन्दसि, प्रथमपोडशतमवृत्तयाः स्वरूप एवं भवतः- (१) १+१-२२-१ प्रथमाक्षरम् (-) (२) १+१=२:२:- १ द्वितीयाक्षरम् (-) (३) १+१-२२-१ तृतीयाक्षरम् (-) (४) १+१-२२२= १ चतुर्थाक्षरम् (-) एवं सर्वगुरुः (-- -) अथवा मगणो गुरुश्च पादो भवति ॥ तथा (१) १६:२=८ प्रथमाक्षरम् (५) (२) ८६२-४ द्वितोयाक्षरम् (७) (३) ४:२२ तृतीयाक्षरम् (७) (४) २-२=१ चतुर्थाक्षरम् (५) एवं सर्व लघुः (७ ७ ७ ७) अथवा नगणो लघुश्च पादः । तस्मिन्नेव छन्दास चतुर्थाष्टमद्वादशतमवृत्तस्वरूपाणि यथा- |४:२%-२(५) || ८:२-४ (५) २:२१ (७) ४:२-२ (७) १+१-२:२१ (-) २:२१ (0) १+१=२:२१ (-) १+१=२:२१ (-) एवं ७ सगणो गुरुश्च। एवं नगणा गुरुश्च। III १२:२-६ (७) ६:२-३ (५) ३+१-४:२-२(-) २:२-१ (७) एवं vv - v सगणो लघुश्च । सर्वत्र प्रथमेऽनुबन्धे निर्दिष्टे प्रतिष्ठाच्छन्दःप्रस्तार परीक्षा- कृत्वा समाधातव्यं । एवमन्यत्र ॥ HE KUPPUSWAMI SASTRI RESEARCH INSTITUTE MADRAS.

·८ . चतुर्थोऽनुबन्धः उद्दिष्टवृत्तस्वरूपज्ञानेन तद्वृत्तसंख्यानिर्णयः यस्मिन् कस्मिन् छन्दास यस्य कस्य वा वृत्तस्य पाद विद्य- माने गुरुलघुस्वरूप ज्ञाते, तच्छन्दसि जातानां वृत्तानां संख्यासु मध्ये, तद्वत्तं कतममिति निर्णयायदं लघुतन्त्रम् । प्रथमं तावत् वृत्तपादाक्षराणि मुविशदं विलिख्य, तपामधः क्रमेण गुरुलध्यात्मक- प्रस्तारं विरचय्य, तपामधस्तनेषु स्थानेषु क्रमशः एकाङ्कमारभ्य पूर्वपूर्वाङ्कद्विगुणितालङ्कान् यावदक्षरान्तं विलिखेत् । तत्क्रमस्तु- एकाङ्कचिह्न (१) प्रथमाक्षरस्याधः, तद्विगुणिताचंद्व (२) द्वितीया- क्षरस्याधः, तद्विगुणिताई चन्वारि ४) तृतीयाक्षरस्याधः, तद्वि- गुणिताङ्कमष्टो ( ८) चतुर्थाक्षरस्थाधः, तत्परतोपि एवमेव तत्तदक्षर- स्याधः समुचितानकान्निवेशयत् । ततः तत्र पाद यावन्तो लघवा- विद्यन्त तपामधस्स्थापितान् सर्वान् अङ्गान् सङ्कलव्य एकमधिकं संयोजयत् । एवंकृते, या संख्या लभ्यते, सैवादिष्टवृत्तस्य संख्येति नियत । यथा --प्रतिष्ठाच्छन्दास पांडशवृत्तानि भवन्ति । तेषु, उद्दिष्टवृत्तं 'श्रीशं भंज' इति ॥ १ अत्र अक्षराणि श्री शं भ ज प्रस्तारः पूर्वक्तिक्रमेण अङ्केषु इति निक्षिप्तपु सत्नु, लघ्यक्षराधस्स्थसंख्या ४ चत्वारीति ज्ञायत। अधिकया. एकसंख्यया संयाजिता सा. ', पञ्च भवति । अतः उद्दियवृत्तं पञ्चमं भवति ॥ २ तथा, गायत्री छन्दसि चतुष्पणिवृत्तानि भवन्ति । तेषु 'नमस्त गुरव ।इत्यत्र सर्वलघुसंख्यासङ्कलनाङ्कः, १+८-२६...२५ । अधिकमकन संयोजि- ८ १६ ३२ नाङ्कः २०-२२६ भवति । अतः, इदं वृत्तं पड्रिंशतितमं भवति ॥ ३ अट्याख्यपोडशाक्षरछन्दसि, अनन ग्रंथक; नवीन- 68 ७ १ U ·69 v नया परिभावितं स्वकीय स्तुतिकुसुमाञ्जल्याख्यग्रन्थे प्रयुक्तं गुण- भूषाख्यवृत्तं, अस्मिन् संदर्भ नष्टोदिएतन्त्राभ्यां परीक्ष्य दृढीक्रियते तद्यथा-वृत्तम् ॥ गिरिजऽलं सुरजालं भजत त्वाऽ सुरजालम् । १, २, ४, ८, १६, ३२, १४, १२८, २५६, १८, १०२४, २०४८, ४०५६, ८१९२, १६३८४, ३२७६८ सङ्कलितास्सर्व लध्वड़काः १३.१०७ एकन संयोजितोऽयं १३१०७+१-१३,१०८ भवति । अनेन तन्त्रण इदं गुणभूषावृत्तं तच्छन्दसि १३,१०८ तमं भवतीति ज्ञायते ॥ इदानीमिदं वृत्तं तन्त्रान्तरण परीक्ष्यत । यथा-वृत्तसंख्या १३.१०८ इति पूर्वतन्त्रण ज्ञातम् । इयमन निर्दिष्टा संख्या । वृत्त- स्वरूपमनया निर्धार्यते ॥ (१) इयं समसंख्या, एकमधिकमनादायैव १३,१०८ - २ ६५५४ इति अर्धीकर्तुं शक्यत, अतः वृत्तपादस्य प्रथमाक्षर लघुः (v)॥ (२) पुनः ६.५४ : २-३.२७७ इति द्वितीयाक्षरमपि लघु :(v)॥ (३) इयं संख्या ३,२७७ विषमाकान्तत्वाल एकमधिकं आदा- यैव ३२७७+2-३२७८ : २-१६३१, इनि अर्धीकर्तुं शक्या, अतः तृतीयाक्षरं गुरुः ( - ) तथा (४) १६३९+१:- १६४०:२८२० इति चतुर्थाक्षरमपि गुरुः ( ) तथा ('.) ८२०-२-- ४१० लघुः ( ५ ) ८.६) ४.०६२-२०५लघुः (७) । (७) २०१+१-.२०६२ २१०३ (-) ।। (२) ५२:२--२६ (७) । (१०) २६:२-१३ (७) । (11) १३- ११४:२-७ (--) । (१२) ७-|-2-८:२-४ (... ) । ( १३) ४:२-२ (७)। (१४) २ २-१ (७)। (३५) १-१-२२-१ (--) । (१६) १-१-२ २-१ ( - )। एवं रूपं ज्ञातं । एवं अन्योन्यतन्त्रपरीक्षया अष्टयां एतादृशं वृत्तमस्तीति दृढीकृतम् । तस्याम गुणभूषेति कविना सुविचार्य कृतं भवति ॥ --00-..- इति वृत्तस्व- ·पञ्चमोऽनुबन्धः " यतिविचारः. पिङ्गलसूत्रम् -(६-१) 'यतिर्विच्छेदः' विच्छिद्यते विरम्यते पदपाठोऽस्मिन्निति विच्छेदः । यतिशब्दस्याधिकरणव्युत्पत्या, समुद्राद्यनवच्छिन्नपारेषु यतिः कर्तव्येत्ययमर्थस्सिध्यति । तत्रैषा यत्युपदेशोपनिषद्भवति । (उपनिपत्पौर्वाचार्यपारंपर्यसिद्धो नियमः) यतिविषयकप्रमाणवचनानि कविप्रयोगाः १ यतिस्सर्वत्र पादान्ते "विशुद्धज्ञानदेहाय" २ श्लोकार्धे तु विशेषतः । "नमस्यामि सदोद्भूतमन्थनीक- तमन्मथम् ।” ३ समुद्रादिपदान्ते च यक्षश्चके जनकतनयास्नान- पुण्योदकेषु" ४व्यक्ताव्यक्तविभक्तक॥ 'वशीकृतजगत्कालं कण्ठे कालं नमाम्यहम् । महाकालं कला- शेपशशिलेखाशिखामणिम्॥" ५ क्वचित्तु पदमध्येऽपि समु- “पर्याप्तं तप्तचामीकरकटकतटे द्रादौ यतिर्भवत् । यदि शिष्टपीतेतरांशो" पूर्वापरौ भागी न स्याता- मकवर्णको॥ पादान्तऽस्य निषेधः। (प्रणमति भववन्धक्लेशनाशाय नागयणचरणसराजद्वन्द्वहे - तुम् । इत्यत्र) 70 ·71 क्षरत्व। यतिविषयकप्रमाणवचनानि कविप्रयोगाः तथा पूर्वापरयोर्भागयारेका- (एतस्यागण्डतलमनुदिनं नाह- ते चन्द्रकलां । इत्यत्र) ६ पूर्वान्तवत्स्वरसन्धौ " स्यादस्थानापगतयमुनासंगमे- ध्याभिगम । तथा--."दिका- लाद्यनवच्छिन्नाऽनन्तचिन्मा- त्रमूर्तय।" ७ क्वचिदेव परादिवत्। "स्कन्धो विन्ध्यादिवुध्या निक- अस्यार्थः- -येयं पूर्वापरयो पति महिपस्याहिताऽस्तं प्र. रेकादेशः स्वरसन्धी वि- यास्यन्" । तथा 'शूलं धीयत क्वचित्पूर्वस्यान्त शूलं तु गाढं प्रहर हर हृषीके. वद्भवति कचित्परस्यादि शकेशोएवक्रश्चक्रणाकारि किं वत् । तथा च पाणिनिः-- त'-अत्र स्वररूपस्य परा- अन्तादिवच्च"। दिवद्भाव व्यंजनमपि तद्भक्त- त्वात् तदादिवद्भवति ॥ ८ द्रष्टव्यो यतिचिन्तायां यणा "विततधातुपारक्षादशुभ्रांशुपू- देशः परादिवत् । जास्वविरलपदमालां श्याम- लामुल्लिखन्त" इत्यादि ॥ ९ नित्यं प्राक्पदसंवन्धाश्चाद- | “स्वादु स्वच्छं सलिलमपि च यः प्राक्पदान्तवत् । प्रीतय कस्य न स्यात् (तेभ्यः पूर्वा यतिन कर्तव्ये... मन्दायन्ते न खलु सुहृदामभ्यु- त्यर्थः) पेतार्थकामाः पूर्वपदान्तवद्भावो मा भूत् । १० परण नित्यसंवन्धाः प्राद- “दुःखं में प्रक्षिपति हृदयं दु- यश्च परादिवत् । स्सहस्तद्वियोगः" तेभ्यः पूर्वा यतिन कर्तव्य त्यर्थः।

·7) यतिविषयकप्रमाणवचनानि कविप्रयोगा: कर्मप्रवचनेभ्यः परापि यथा “प्रियं प्रति स्फुरत्पादे मन्दायन्त न खल्विति । श्रयांसि बहुवि- घ्नानि भवन्ति महतामपि" ॥ स्यात् । कविकल्पलतायां ३ 'यतिभंगो नामधातुभागभेदाद्यथाभवत् ' एवञ्च पादान्ते धातुप्रातिपदिकयारेकंदशं गत्वा तदुनरपादादी शिष्टाक्षरसंनिंद शाद्यतिभंगो भवदित्यर्थः । स्वरसन्धौतु न । यथा-श्रीशोऽस्तु- भूत्यै भवते' 'देवदेवजगन्नाथाऽभिवन्द त्यां सनातनं' इत्यत्र च यतिभङ्गः न भवति। एकस्वरापसर्गलक्षणत्वात् । स्वप्रकृत्यन्वयित्व- न, शान्दवोधविषयत्वमेव श्रृयमाणविभक्तित्वं ।। ४ तत्रैव-एकाक्षरोपसर्गेन विच्छेदः श्रुतिसौख्यहृत् । यथा यथोद्वगः सुधियां नोपजायते, नथा तथा मधुरतानिमित्तं यतिरिष्यंत ॥ पदमध्येतु एकाक्षरस्यापि पूर्वान्तवद्भावा न यतिभङ्गकरः । यथा-जम्भारातीभकुम्भोदुत्यादौ । तथा चादीनामपि परादिवद्भा- वश्च । यथा-चाननानां चतुर्णामित्यत्र । ५ यतिर्जिह्वष्टविश्रामस्थानं कविभिरुच्यते । सा विच्छद- विरामायैः पदैर्वाच्या निजेच्छया । छन्दामअर्याम् ॥ ६ यतिर्विच्छेदसंशिका (इति केदारपण्डितः) विच्छेदः पद- च्छद इति संज्ञा यस्यास्सा ॥ ७ श्लोकेषु नियमस्थानं पदच्छदं यतिर्विदुः। इति दण्डी) ॥ ८ धातुनाम्नामभेदन विरामी विरतिर्यतिः । स्वरसन्ध्द्याप्त- सौन्दर्यात्तद्दपीप्यत क्वचित् । (इति पिंगलमुनिः ॥

·शुद्धा ऽ शुद्ध पत्रिका. पुटः पतिः V 16 xiii 15 8 siv xvi xviii xix अशुद्धम् शुद्धम् विद्यालय संस्कृत विद्यालयसंस्कृत तृर्णकम् तृणकम् (निशा निशा ( सा सा ( ) (५) कंचेति कंचति 3 13 6 16 4 5 : भरधाज वसिष्टी " 19 25 7 20 21 धर्यः धृवो धृव . 11 7 11 सदा गति मावि " वास्य 19 1:3 1.1 21 16 भरद्वाज वसिष्ठी ८ धुर्यः ध्रुवो ध्रुव सदागति माऽऽवि वाऽस्य शताऽऽथय दोषः विश्वं कर्मा प्रभयाऽऽत्तम् उपजातिः प्रकाशाऽऽदि सदाऽन्त सत्याऽनृत वशा 2 15 19 20 13 शताश्रय दाषः विश्वकर्मा प्रभयात्तम् पजातिः प्रकाशादि सदान्त सत्यानृत নহ' B 4 2 24 27 30 १ 15 12 22 27 परमात्मा परात्मनि 7 परमाऽऽत्मा पगऽऽत्मनि " S. 10 ·74 पुरः पतिः 31 4 5 24 32 अशुद्धम् करुणामय समतार्जव नृपार्य (Uvvv. दुर्गाष्टमे प्रजाना शुद्धम् करुणाऽभय समताऽऽर्जव नृपाऽर्य (UUUU दुर्गाऽटम प्रजाना- का 3 . 31 37 6 190 39 6 ক্ষম ३ 18 25 -- 40 17 काम्यार्थ " 42 7 " सह त्वां 11 21 2.1 27 " -11 -16 -1 देवाद्य दवाऽऽद्य पदाद्य पदाऽऽद्य दैवात्म दैवाऽऽत्म काम्याऽर्थ विजयाद्य विजयाऽऽद्य नरामर नरामर सहत्वां प्रियात्म प्रियाऽऽत्म पदयाः पदयाः विष्फ़र्जितम् विस्फ़र्जितम् विप्फूर्जितम् विस्फूर्जितम् सान्निध्याप्ताः सान्निध्याऽऽप्ताः सुग्रीवाकांक्षा सुग्रीवाऽऽकांक्षा मायातीत मायाऽतीत कायापते कायाऽपंत सत्यज्ञानानन्तानन्द सत्यज्ञानाऽनन्ताऽऽनन्दे न ,, ण नगण जायतास्यां जायताऽस्यां रामय शममय पुरा पुयाँ श्रेणी संख्या श्रेणीसंख्या " 18 1.1 51 11 11 " " 16 " 18 21 5:3 54 20 14 55

·No text on this page.