·[ Price Rupee Une. TER CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS. अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारः । पण्डितप्रवरश्रीसदानन्दव्यासप्रणीतस्तत्कृत- व्याख्यासमलङ्कृतश्च । ADVAITA SIDDHI SIDDHANTA SARA, An abstract ví Ardvaita Sidhi, BY PANDIT Sri SADÂNANDA VYÂSA. WITH A COMMENTARY BY THE SAME AUTHOR. Edited and annotated by PANDIT LAKSHMANA SASTRI DRAVIDA, Professor of Vedanta Central Hindu College, Benares. FASCICULAS I. PUBLISHED AND SOLD BY THE SECRETAR) CHOWKHAMBÂ SANSKRIT BOOK-DEPÔT: BENARES. AGENT:-OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG: Printed By Hari Das Gupta Proprietor AT THE VIDYA VILASA PRESS. BENAR ES. भवन 1903. Registered According to Act XXV. of 1867.

·भारती-भवन पुस्तकालय, प्रयाग क्रमिक संख्या विभाग २२.१/710 2000 श्रौः आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णाङ्कितभव्याभशतपनपरिष्कृता ॥ १ ॥ चौखम्या-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दामोदमोहितम् ॥ २ ॥ स्तबकः-६४ ·2-22/17 भारती Saxa ॥ श्रीः ॥ अद्वैतसिद्धिसिद्धान्त सारः। श्रीगणेशाय नमः। स्वस्ति श्रीकृष्णतत्त्वं श्रुतिविदितमनाद्यद्वितीयं विशुद्ध मिथ्यादृश्यातिरिक्तं परसुखमकलं प्रत्यगात्मैक्यरूपं । श्रुत्वा मत्वाऽनुचिन्त्याऽनुभवदृढतया स्वप्रकाशं निधाय स्वान्ते कर्तुप्रवृत्तो हरिभजनमयं सारमद्वैत सिद्धेः ॥॥ ॐयस्याङ्घ्रिद्वन्द्वमन्तहदि विमलगुणाः शान्तिदान्त्यादिहेतुं ध्यात्वा धीराः प्रविष्टाः श्रुतिशिखरगिरोत्थात्मतत्वावबोधात् ॥ नित्यानन्दप्रकाशाद्वयपरमपदं बाध्यमेवापबाध्या शानं सर्व सकार्य तमविरतमहं श्रीमुकुन्दं प्रपद्ये ॥१॥ अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तान्बुभुत्सोबोधसिद्धये । स्वयं प्रदर्शितान्पधैः क्रमातान्विवृणोम्यहं ॥२॥ वासुदेवाश्रमः स्वामी ब्रह्मतत्त्वपरायणः । तत्प्रेमप्रेरितोहं तत्सारं कर्तुं समुद्यतः ॥ ३ ॥ तत्रादौ निष्प्रत्यूहनन्थसमाप्त्यादिसिद्धये मङ्गलाचरणव्याजे- नाद्वैतसिद्धिपरिच्छेदचतुष्टये विस्तरेण निरूपितमर्थ श्री- तृबुद्धिसौकर्यार्थमतिसझन्हेण प्रदिदर्शयिषुर्वेदान्तैकवेधं ह- श्यात्यन्ताभावोपलक्षितस्वरूपं सच्चिदानन्दघनं प्रत्यगभिन्नमख- ण्डाथै भगवन्तं स्वेष्टदैवतं श्रीकृष्णमनुसन्धत्ते-" स्वस्ति श्री- कृष्णतत्वमिति ।" परममङ्गलमूर्ति श्रीकृष्णतत्त्वं स्वान्ते नि- पाय हरिभजनमयमद्वैतसिद्धेः सारं कर्तुं प्रवृत्तोस्मीत्यन्वयः। किं भूतं तत्-श्रुतिविदितं वेदान्तैकमानसिद्धं, मिथ्याश्यातिरिक्तं-- निर्वाच्याविद्याकार्य दृश्यं सप्रकारकवृत्तिगोचरत्वेन दर्शनकाह ·૨ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे. अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तान्साधितानेव युक्तिभिः । बुभुत्सोः सुखबोधाय दर्शयामि यथाक्रमं ॥ २ ॥ ब्रह्मात्मैक्यं प्रमेयं यद्देदान्तानामशेषतः । दु(१)ज्ञेयं तद्विना दृश्यमार्जनं तत्त्वबोधतः ॥ ३ ॥ ततो व्यतिरिक्तं तदत्यन्ताभावोपलक्षितस्वरुपं अतएवाद्वितीयं वि- जातीयादिभेदत्रयविनिर्मुक्तं । अनादिसिद्धमित्यनेन सपरिफरवैत- मिथ्यात्वनिरूपणं प्रथमपरिच्छेदार्थोंदर्शितः ॥ विशुद्ध-तत्पदल- श्यम् । अकलं-षोडशकलात्मकलिङ्गशरीरविनिर्मुक्तं त्वंपदलक्ष्य प्रत्यगात्मनोस्तत्वंपदार्थयोरेक्यरूपमखण्डं ब्रह्मतत्वं स्वप्रकाश-स्व- यंज्योतीरूपं, अनेन तत्त्वम्पदार्थतत्वतदैक्यवाक्यार्थतत्वनिरूपणं द्वितीयपरिच्छेदार्थोदर्शितः । श्रुत्वा सर्वेषांवेदान्तानामद्वितीये ब्र. मणि तात्पर्यमवधार्य मत्वा श्रुताथै श्रुत्यनुकूलतर्केरसम्भावना- दिदोषनिरासेन विनिश्चित्यानुचिन्त्य तमेवार्थ विजातीयप्रत्ययति- रस्कारपूर्वकसजातीयप्रत्ययप्रवाहीकरणेन ध्यात्वा ऽनुभवहढतया तवुत्थस्वानुभवदायेन साक्षात्कृतं स्वान्ते निधायोति सम्बन्धः, अ- नेन श्रवणादिनिरूपणं तृतीयपरिच्छेदार्थोदर्शितः । परसुखमक- लमिति पदद्वयेन मुक्तिनिरूपणं चतुर्थपरिच्छेदार्थों दर्शित इति विवेकः ॥ १॥ एवं मङ्गलमिषेण ग्रन्यप्रमेयं प्रदय स्वचिकीर्षि- तमुपक्षमते-“ अद्वैतेति" ॥ २ ॥ मोक्षहेतुवाक्यार्थज्ञानमत- गोचरं दृश्यमार्जनं विना न बुद्ध्यारूढं भवेत् तदर्थ तंदावश्यकता. माह-“ब्रह्मात्मैक्यमिति ॥ ३ ॥ तत्रा(२)द्वैतसिबतमि- (1) दुर्ज्ञानमिति वक्तवा दुर्गत ज्ञेयं दुज्ञेयमिति कथञ्चिद्योज्यम् । (२)ताभावोपलचितं यनमस्वरूपं तन्मात्र विषयकोऽतपय निर्विकल्प कोमोनि- बथतस्य व्यर्थः । इमिथ्यात्वसिद्धिपूर्वकत्वादिति । ट्दै तमिथ्यात्वनिषयपूर्वकत्वादित्यर्थः । भयभावः एकमेवाद्वितीयमित्यादिश्रुतेहि न चैतन्यमावप्रतिपत्तिमात्र तात्पर्य तस्य प्रकाशन या नित्यसिद्धत्वात नस्य बैतधमरूपानर्थनित्यहेतुत्वाञ्च किन्तु वाभावविशि- ब्रह्मपतिपत्निपूर्वकचैतन्यमावपत्तिपत्तौ तादृशातीतेः प्रागसिद्धत्वात् अनर्थनित्ति है- तुवान एवष वामगुप्ते साकाशाव प्रथमतोवाणि ताभावप्रकारकोबोधोजायते त- । PreetiyeRAANA ·अद्वैतसिद्धेद्वैतमिथ्यात्वसिध्धिपूर्वकत्वोपपादनम् । अद्वैतं श्रुतितात्पर्य ब्रह्मतत्वं निरंजनं । विनिश्चित्य विदां तत्र युक्तं युक्तिप्रदर्शनं ॥ ४ ॥ द्वैतमिथ्यात्वसिद्धेर्हि ब्रह्मात्मैक्यं प्रसिद्ध्यति । ततोद्वैतस्य मिथ्यात्वमुपपाद्यं तदादितः ॥ ५ ॥ तत्साधननिरासाभ्यां स्वपक्षपरक्षयोः । स्वपक्षसाधनं तस्मात्कर्तव्यं युक्तिभिर्दढं ॥ ६ ॥ 6. थ्यात्वसिद्धिपूर्वकत्वाद्वैतमिथ्यात्वमेव प्रथममुपपादनीयं, उपपा- दनं च स्वपक्षसाधनपरपक्षनिराकरणाभ्यां भवतीति तत्रापि मु- मुक्षोरपेक्षितं स्वसिद्धान्तपरिज्ञानमेवाभ्यर्हितत्वात् तत्सिद्धये प्र- यमं स्वसिद्धान्तमवलम्बते-" द्वैतेति" त्रिभिः ॥४॥५॥६॥ तस्तादृशाभावी घलचितव्ररूपधर्मि मात्रबोध, उपलक्ष्यधर्मिबुद्धौ चापलक्षणौमूतधर्मवि- विष्टकुद्ध हेतुत्वात् तथा च तादृशविशिष्टबुद्धरभावबुद्धिले न प्रतियोगिविशिष्टज्ञानात्म- काप्रसक्तिपूर्व कत्वात् है ताभावविशिष्टब्रह्मबोधात्पूर्व विद्यमामा प्रमोपस्थितिरेक है स वि- शिष्टविषयिणी वाच्या तथा चासति बाधके विधेये उद्देश्यतावच्छ दककालावच्छिन्नत्वभानस्य व्य त्पत्तिसिइतयोत्तरकालीनदै ताभावबोध धर्मितावच्छेदकतया इतभानसम्भवात ता- दृशबुद्ध स्तुल्यविनिवेद्यतया है ते स्वावच्छेदककालावच्छिन्नखाश्रयत्तिमरम्वाभावकत्वाव गाश्तिया है तमिथाावनिश्चयरूपतया तदुक्तरावै तसिद्ध तन्मिथ्यावनिश्चयपूर्व कवनिर्वा- हः । अत्र च सदेवसोम्य दमनभासौदेकमेवाद्वितीयमितिवाक्याभ्यां तुल्यतयाभासमानवि- तौयाभावेदंपदार्थ दवैततादात्म्योभयावच्छिन्द्रसदुद्देश्यकायकालमत्व विधेयकबोधाङ्गीकार त- म्य दवैत मिथ्यात्वविषयकल न सेन्स्यति दवै तस्य वैताभावीद्देश्यतानवच्छेदकत्वात् कि- न्तु पूर्व वाक्य न दवै तविशिष्ट सदविशेष्यकोऽग्र कालस त्वविधेयकउत्तरवाक्ये न च दुवै तवि- शिष्टसदविशेष्यकोदितीयाभावविधेयकीबोधोजायते न च वाक्यभेदापत्तिरिष्टत्वात् । ननु तस्य दवैताभावी श्यतावच्छ दकत्व पि विधये उद्देश्यतावच्छेदक कालावचिनत्वमा नस्यासा विकतया प्रकृतवाक्यस्य तादृशकालाव! छन्नत्वबीधे तात्पर्य मानाभावात् एतदया- क्यानन्यबोधस्य मियावविषयकव' म सिद्धातीति चेन्न पदवितीयवाकास्य ताशवीधे सात्पर्यानभ्य पगमे कालान्तरावच्छे देनद वैताभाववत्त्वविषयकधियस्तरति शोकमाम वित विद्वान्द्राम०पाद्विमुक्त: जाला देव मुच्यते सर्व पाशेरित्यादि श्रुतिभि निनास्यत्वानु- मापक दृश्यत्वादिकपमानान्तरसिद्धत्वं न च तज्जनने वैयपत्तेमकवाकाजनितवीधख मियावनिमयपतयाऽद व तसिद्धे तमिधात्वसिद्धिपूर्व कत्वमिति ।

·सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे- जगन्मिथ्याऽस्ति दृश्यत्वाजड़त्वादविभुत्वतः । तत्रादौ जगन्मिथ्यात्वे प्राचां प्रयोगान्दर्शयति-"जगदिति।" ब्र(१)ह्मणः सद्रूपत्वेन तदभावानधिकरणत्वात् निर्धर्मकत्वेनैवाभा- वरूपधर्मानधिकरणत्वाञ्च न तत्रातिव्याप्तिरित्युक्तं सत्वास- " (१) यद्यपि सत्वादिधर्माणां तदुपहित एव व्रमणि सम्बन्धीन तु शुद्ध धर्म धर्मिणी- तादात्म्यस्वीकारेण तत्वज्ञानेन धर्भाणां नाशे धर्मिणोऽपि ना शापत्तेः । अथ धर्मिसमान- सत्ताकधर्मनाशे सत्य व धर्मिणीनाशारीपितस्य वास्तवधर्मत्वाभावेन तन्नाशेऽपि नव- मिमाशस्तईि शुद्धसत्वेऽपि कैवल्य तत्र धर्माप्रतायात शुद्ध धर्मों न खोक्रियते तदुताम् रागेच्छासुखदुःखादि बुद्धौ सतां प्रवर्तते । सुषुप्तौ नास्ति सन्नाशे तस्मादृबुद्धस्तु नात्मनः इति तस्माद्यथा शुद्धस्य खप्रकाशत्व न न बत्तिज्ञानविषयत्वादिकं किन्त तदुपहितएव व्र- अणीति वाचस्पतिसम्मत सथोक्तयुक्तः सत्वादिधर्मसम्बन्धस्व दुपहित एवं प्रायोति सत्वा- दिधर्माभावघटितमिथा त्वलक्षणं शुइब्रमण्यतिव्याप्त तथापि ब्रह्मणः सद्रूपत्वेन - बाध्य - वाभाववत्वेन भावरूपधर्मानाश्रयत्व ऽपि बाधालादिशून्यत्वरूपाभावरूपधर्माश्रयत्वानाति- म्याप्तिः ननु बाधावाभावादिरूपोधर्मोपि न शुद्धे ब्रह्मणि केवलोनिर्गुणइत्यादिश्रुतेः भा- ववदभावऽपि युक्तेस्तुल्यत्वाच न च निर्गुणाताव गुणमावोपादाना पानात्मकवाधावा- भावरूपधर्मस्वीकार किंवाधकमिति वाच्यम् । ब्रह्मणि बाधात्वाभावस्यावाधितस्य खो- कारोऽव तश्रुतिविरोधापत्तेः न च बाधात्वातान्ताभावस्य ब्रह्मण्यसत्वे तत्प्रतियोगिवा- धात्वमेव धर्मः स्यात् प्रतियोग्यभावयोरेकतरस्यावश्यकत्वात् इति वाच्यम् । श्रुति प्रमित. खेन साचित्लादिना च तस्य बाचावासम्भवात् बझैव हि खावच्छेदकाविद्यादौना प्रका- शरूपतया भासकं यथा चन्द्रविम्बादि स्वावच्छे टकराहुभासकं एवञ्च ब्रह्मायो यदि काल- वयेऽभावएव पारमार्थिकः स्यात् बाधात्वस्य वैकालि कपारमार्थिकनिषेधप्रतियोगितरू- पत्वात् तदाऽविद्यादीनां भानं कथं स्यात् किञ्च ब्रह्मणउक्तबाधात्वावगाहिज्ञानप्रामाण्य- निश्चयं विना नार्थनिश्चयः तादृशप्रामाणच चिद्र पत्रमणेव भास्य एवञ्च बनण ए- योतनिषेधप्रतियोगित्वे उक्त प्रामाणाग्राहक त्वरूपा निषेधसाक्षितापि नोपपद्येत न च प्र- पञ्चनिषेधसाचि ब्रह्म तनिषेधसाक्षीत्वन्य एवेति खोकुर्म इति वाचाम् अन्वीपि खौकिय- माणः किंबह्मावबाधाआहोखित्यारमाधिकः पाद्ये तबाधमाक्षिणाय न भवितव्य तस्यापि बाधात्वे तबाधसाक्षिणाऽप्यन्ये नेता नवस्था अन्त्य तदेव ब होति खौकुर्मः कि- चैव सति प्रपञ्चनिषेधसाक्ष्य व लाघवादवाधाः स्वीकार्य इति “ साक्षी चेता कैक्लो नि गंग" इतादिश्रुतिप्रमितस्य बाधाता न सम्भवतीताता निर्धर्भकत्व नैवेति । प्रभा. वरूपधर्मानाधिकरणवात सत वाभावरूपधर्माधिकरणत्वम्याऽप्यसम्भवात् तथा च सवाभाव बाणि स्वौकत्यादिव्याप्तिदानमसङ्गतं तस्मादभावरूपधर्मस्य न भावरूपधर्मतुल्ययुक्ति कलम ·प्रथमद्वितीयमिथ्यात्वलक्षणकथनम् । ५ सत्वासत्वगिरा वक्तुमशक्यं तत्ववर्णवत् ॥ ७ ॥ स्वाधिष्ठाने परे तत्त्वेऽध्यस्तस्य जगतोऽथवा । त्रैकालिकनिषेधस्य प्रतियोगितयाऽस्तु तत् ॥ ८ ॥ वस्तुत्वेऽपि निषेधस्य ब्रह्माभिन्नत्वहेतुना । त्वगिरेति"ते(१)नेदं प्रथम जगतोमिथ्यात्वलक्षणं भवतीति प्र- दर्शितं ॥ ७ ॥ प्रतिप(२)नोपाधौत्रकालिकनिषेधप्रतियोगित्वं मिथ्या- रघमिति लक्षणान्तरं दर्शयति-" स्वाधिष्ठानोत" । अस्तु तत् मिथ्यात्वमित्यर्थः ॥ ८॥ ननु नैकालिकनिषेधस्य तात्विकत्वेऽद्वैत- हानिः प्रातिभासिकत्वे सिद्धसाधनं व्यावहारिकत्वेऽपि तस्य बा- ध्यत्वेन तात्विकसत्वाविरोधितयाऽर्थान्तरमद्वैतश्रुतेरतत्वावेदकत्वं च तत्प्रतियोगिनोऽप्रातिभासिकस्य प्रपञ्चस्य पारमार्थिकत्वं च स्या- दित्याशय समाधत्ते-“वस्तुत्वेऽपीति ।" प्रपञ्चनिषेधाधि- करणीभूतब्रह्माभिन्नत्वानिषेधस्य तात्विकत्वेपि नाद्वैतहानिकरत्त्वं । प्रपञ्चे कल्पितस्य वावहारिकबाधात्वादेरभावस्याधिष्ठानब्रह्म स्वरूपस्वादन्यथा तस्यापि बनावहारिकतवे उत्तबाधात् वप्रतिक्षेपकत वाऽसम्भवात् तत सम्भवस्वी कारपोऽपि सताव. प्रखरुपादतिरिक्तस्य सादृशामावस्वरुपस्य कल्पने गौरवादतिरिक्त तादृशम्वरूपस्वीकारप- चऽपि तम्य ब्रमणि त्वया सम्बन्धाखौकारे सत्वाभावस्या पातिरितस्य शुवासम्बन्धास- भवान्न कीऽपि दोष इति भावः । (१) सत्वातान्ताभादासत्वातान्ताभावीभयवत्वं सखातान्ताभाववत्त्वे सति पसत्त्वा- तान्ताभाववत्वं वा मिथातवलक्षणं पर्यवसितम् सत्त्वञ्च विकालाधाधात्व क्वचिदम्युपाधी सत्त्व न प्रतीवान ईतवमसत्त्वमेतदुभयाभावः साधा इति नार्थान्तरं व्याघातीवा निरूप्ये प्रसिद्धत वान्नाप्रसिद्धविशेषणत वमतीमिलितस्य विशिष्टम्य वाऽप्रसिद्ध्या प्रतकप्रसिहांव साधास्य साधनीयतया शशमङ्गयोः प्रतेप्रकं प्रसिद्धया शशी यशृङ्गसाधनमपि सादिति परास्तम । (१) प्रतिपन्नः स्वप्रकारकधीविशेष्यो य उपाधिरधि करणं तनिष्ठी यस्त्र कालिक- निषेधोऽतान्ताभावस्तत प्रतियोगित वमितार्थः । कपालादिनिष्ठभेदवसादिप्रतियोगि- त वमा दाय सिद्धसामनवारणाय । कालिकेति ।

·सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे- नाद्वैतहानिर्नो वास्ति प्रपञ्चस्यापि वस्तुता ॥ ९ ॥ अतात्विकोनिषेधोऽपि व्यावहारिक इष्यते । विरोधस्तुल्यसत्वेन विश्वतत्प्रतिषेधयोः ॥ १० ॥ क्वचित्प्रतीत्यनहत्वमत्यन्तासत्वमुच्यते । न तथात्त्वं प्रपञ्चस्य स्वाधिष्ठाने प्रतीतितः ॥ ११ ॥ अतोन तुच्छतापत्तिः शुक्तिरूप्यवदस्य तु । अनिर्वाच्यस्य मिथ्यात्वं सिध्धमारोपितत्वतः ॥ १२ ॥ मिथ्यात्वाभावसत्वस्य ब्रह्मरूपत्वमिष्यते । A ननु तात्त्विकाभावप्रतियोगिनः प्रपञ्चस्य तात्त्विकत्वापत्तिः स्यादि- त्यत आह-" नो वेति। "नो वेति ।" तात्त्विकाभावप्रतियोगिनिं शुक्तिरज- तादौ कल्पिते व्यभिचारादिति भावः ॥९॥ अतात्त्विकत्वपि न प्रातिभासिकः किन्तु व्यावहारिक इत्याह-"अतात्विक इति" ननु तर्हि निषेधस्य बाध्यत्वेन तात्त्विकसत्त्वाविरोघित्वार्थान्तरं ने- त्याह-"विरोध इति ।” निषेधस्य बाध्यत्वं पारमार्थिकसत्वा- विरोधित्वे न तन्त्रं किन्तु निषेध्यापेक्षया न्यूनसत्ताकत्वं प्रकृते तु- ल्यससाकत्वात्कथं न विरोधित्वमित्यर्थः ॥१०॥ नन्वेवमत्यन्तास- स्वापातः प्रतिपन्नोपाधौ त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्त्वं हि अन्यत्रा- सत्वेन संप्रतिपन्नस्य घटादेः सर्वत्र त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्व- पर्यन्तं अन्यथा तेषामन्यत्र सत्त्वापातातू न हि तेषामन्यत्र सत्ता सम्भवतीति तव सिद्धान्तस्तथा च कथमसद्वैलक्षण्यमित्याशङ्याह- कचिदित्यादि " द्वाभ्यां । अयमर्थः सर्वत्र नैकालिकनिषेध- प्रतियोगित्वं यद्यपि तुच्छानिर्वचनीययोः साधारणं तथापि क्वचिद- प्युपाधौ सत्वेन प्रतीत्यनहत्वमत्यन्तासत्वं तश्च शुक्तिरूप्ये प्रपञ्चे च बाधात्पूर्व नास्त्येवेति न तुच्छतापत्तिरिति ॥ ११ ॥ १२ ॥ मधिकरणातिरिक्ताभावानभ्युपगमेनोक्तमिथ्यात्वाभावरूपसत्य-

·AN
तृतीयमिथ्यात्वलक्षणकथनम् ।
नित्यत्वं स्वप्रकाशत्त्वं विभुत्वं ब्रह्मणस्तथा ॥ १३ ॥
पूर्णत्वमपरिच्छिन्नतया दिक्कालवस्तुभिः ।
निर्मकतया सर्वधर्माभावस्य सम्भवात् ॥ १४ ॥
तत्वज्ञाननिवर्त्यत्वं मिथ्यात्वं जगतोऽस्तु वा ।
ज्ञानप्रयुक्तावस्थानसामान्यविरहस्य यत् ॥ १५ ॥
प्रतियोगित्वमेवैतन्निवर्त्यत्वं मतं यतः ।
हेत्वात्मना स्वरूपेण चावस्थानं द्विधा मतं ॥ १६ ॥
ब्रह्मज्ञानप्रयुक्तेयं विरहप्रतियोगिता ।
न घटे मुद्गरापातात्सा भवेद्धत्ववस्थितौ ॥ १७ ॥
स्वस्य ब्रह्मस्वरूपत्वमेधेत्यभिप्रेत्याह-" मिथ्यात्वेत्यर्दैन।" जग-
तोमिथ्यात्वव्याख्यानेन तदधिष्ठानस्य ब्रह्मणो नित्यत्वस्वप्रकाशत्वा-
दिकमपि व्याख्यातमित्याह-" नित्यत्वमिति ।" कालपरि-
च्छेदाभावोनित्यत्वं, परप्रकाश्यत्वाभावो हि स्वप्रकाशत्वं, देशपरि-
च्छेदाभावो विभुत्त्वं, वस्तुपरिच्छेदाभावः परिपूर्णत्वमित्यर्थः ॥ १३॥
भावरूपधर्मानाश्रयत्वेपि ब्रह्मणः सर्वधर्माभावरूपत्वेन न काप्यनु-
पपत्तिरित्याह-" निर्डर्मकतयेति
॥ १४ ॥ ज्ञाननिवर्त्यत्वं
मिथ्यात्वमिति लक्षणान्तरमाह-" तत्त्वज्ञानेति ।" ननूप्तर-
ज्ञाननिवत्यै पूर्वज्ञानेऽतिव्याप्तिर्मुद्गरपातादिनिवत्यै च घटादावव्या-
क्षिरित्याशङ्याह-" ज्ञानप्रयुक्तेति ।" ज्ञानप्रयुक्तावस्थितिसा-
मान्यविरहप्रतियोगित्वं हि ज्ञाननिवर्त्यत्वं, अवस्थितिधा स्वरूपेण
कारणात्मना च सत्कार्यवादाभ्युपगमात् तथा च मुद्गरपातेन घटस्य
स्वरूपेणावस्थितिविरहपि कारणात्मनाञ्चस्थितिविरहाभावाद्ब्रह्मशान-
प्रयुक्त एव स इति नातीतघटादावव्याप्तिरिति त्रयाणां समुदि-
तार्थः ॥ १५॥ १६ ॥ १७ ॥

·सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे- अज्ञानस्य स्वकार्येण प्रविलीनेन वा सह । वर्त्तमानेन वा ज्ञानान्निवृत्तिर्बाध इष्यते ॥ १८ ॥ तत्वमस्यादिवाक्योत्थसम्यग्धीजन्ममात्रतः । अविद्या सह कार्येण नासीदस्ति भविष्यति ॥ १९ ॥ रूप्योपादानमज्ञानं स्वकार्येण सहैव तत् । स्वाधिष्ठानस्य विज्ञानात्साक्षात्कारान्निवर्त्तते ॥ २० ॥ ज्ञानत्वव्याप्यधर्मेण तत्वज्ञाननिवर्त्यता। यहा ज्ञाननिवर्त्यत्वं साक्षात्कारतयेष्यते ॥ २१ ॥ तत्र विवरणाचार्योक्तमर्थ श्लोकेन सङ्ग्रहाति-"अज्ञानस्येति' उत्तरज्ञानेन लीनस्य पूर्वज्ञानस्य स्खकारणात्मनावस्थानादवस्थिति- सामान्यविरहानुपपत्तेः नृशृङ्गादौ तत्त्वपि तस्य ज्ञानप्रयुक्तत्वा- भावान्नातिव्याप्तिरित्यर्थः ॥ १८ ॥ तत्रैव वार्तिककृत्संमतिमाह- तत्त्वमसीति।(१)" सह कार्येण नासीदिति लीनेन कार्येण सह निवृत्त्यभिप्रायं सह कार्येण न भविष्यतीति तु भाविका- यनिवृत्यभिप्रायमित्यन्यदेतदिति भावः ॥ १९ ॥ शुक्तिरजतादेवा- परोक्षप्रतीत्यन्यथानुपपत्त्या प्रतिभासकालंग्वस्थित्यङ्गीकारान्न बा- धकशानं विना तद्विरह इति न साध्यविकलतेत्यभिप्रेत्याह-“रू- प्योपादानमिति" ॥ २० ॥ ज्ञानत्वव्याप्यधर्मेण ज्ञाननिवय॑त्व- मित्यपि साध्वित्याह-" ज्ञानत्वेति । " तथाचोत्तरशानस्य पूर्व- ज्ञाननिवर्तकत्वं च न ज्ञानत्वव्याप्यधर्मेण किं त्विच्छादिसाधारणेनो- दीच्यात्मविशेषगुणत्वेनोदीच्यत्वेन वेति नसिद्धसाधनादीत्यभिप्रायः वस्तुतस्तु साक्षात्कारत्वेन शाननिवर्त्यत्वं विवक्षितमित्यभिप्रेत्याह- "यवेति " ॥ २१ ॥ लक्षणान्तरमाह-" यद्देति ।" तश्च स्वा- () दारण्य कसम्बन्धबार्तिक श्री. १८३ ।

·चतुर्थपञ्चमलक्षणमिथ्यात्त्वमिथ्यात्वोपपत्ती। यहा स्वाश्रयनिष्ठस्यात्यन्ताभावस्य सर्वथा । प्रतियोगिन्त्वमेवास्तु मिथ्यात्वं साधुसम्मतं ॥२२॥ मिथ्यात्वं सद्विविक्तं वा मानसिद्धं सदिष्यते । दोषासहकृतज्ञानकरणं मानमीर्यते ॥ २३ ॥ मिथ्यात्वस्यापि मिथ्यात्वे प्रपञ्चे सत्यता न हि । त्यन्ताभावसमानाधिकरण एव सत्त्वेन प्रतीयमानत्त्वं अतः पूर्ववे- लक्षण्यमित्यर्थः ॥ २१॥ लक्षणान्तरमाह-“सद्विविक्तमिति" सत्वं च प्रमाणसिद्धत्वं प्रमाणत्वं च दोषास(१)हकृतज्ञानकरणत्वं, तेन स्वप्नादिवत्प्रमाणसिद्धभिन्नत्वन मिथ्यात्वं सिद्ध्यति, अत्राप्यसति निर्द्धर्मके ब्रह्मणि चातिव्याप्तिवारणाय सत्त्वेन प्रतीयमानत्त्वं विशे- षणं देयं तयोः सत्वप्रकारकप्रतीतिविषयत्वाभावादिति ॥ २३ ॥ ॥ मिथ्यात्वनिरुक्तिः॥ ननूक्तमिथ्यात्त्वस्य मिथ्यात्त्वे प्रपञ्चसत्यत्वापत्तिरेकस्मिन्धर्मिणि प्रसक्तयोर्विरुद्धधर्मयोरेकमिथ्यात्वेऽपरसत्त्यत्वनियमात् मिथ्यात्त्व- सत्त्यत्त्वे च तद्वदेव प्रपञ्चसत्यत्त्वापत्तेरुभयथाप्यद्वैतव्याघात इत्या- शङ्याह-" मिथ्यात्वस्येति"। यत्र मिथ्यात्वावच्छेदकमुभ- यवृत्ति न भवेत्तत्र हि विरुद्धयोधर्मयोरेकमिथ्यात्वेऽपरसत्यत्त्वं भ- (१) दोषविधया ज्ञाने निमित्तकारणमविद्या तादृशकारणतानिरूपक तत्त्वमस्या- दिवेदान्तवाक्यानन्य ज्ञानं तस्य सर्वस्य ममत्वात् तहिषयस्य मिथ्यात्व सिध्यति ननु शुद्धब. घाणी त्यविषयत्त्वपक्षे तत्त्वमस्यादि वाक्यजन्य ज्ञानस्य खोपहितं ब्रह्म व विषय इति उपडि. तस्य मिथ्यात्वेन तजज्ञानस्य प्रमात्त्वं कथमिति चेन, अबाधितस्य छत्तिविषयत्वोपरित रूपं यस्य जानन्य विषयस्तत्त्वं प्रमावं घटादिक इनिविषयत्वानुपहितमपि वृत्तिविषयस्तथापि सर्वस्य ज्ञानस्य स्खविषयत्वोपहितमपि विषयः, घटाद्याकारहत्तिश्च न मिथ्येति भमकाले घटादिः सत्यत्त्वं नानतां घटाद्याकारहरीः प्रमात्त्व व्यवहारी जायत एव तथा चोक्तदोषनि- ष्ठीतकारणतानिरूपकान्यधीविषयीयस्तदन्यत्त्वं मिथ्यात्वं जानकरणादिनिवेशे प्रयोजना. भावादिति ध्येयम्। २ ·सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे- दृश्यत्वादेनिषेध्यत्वावच्छेदकतयेष्यते ॥ २४ ॥ मिथोविरहरूपत्वेऽसमसत्ताकयोन हि। विरोधः सत्वमिथ्यात्वधर्मयोर्वा समुच्चयात् ॥ २५ ॥ व्यावहारिकमिथ्यात्वं व्यावहारिकसत्यता। हरन्नापीह सत्यत्वं जातु काल्पनिकं हरेत् ॥ २६ ॥ मिथ्यात्वसाधने हेतुर्दृश्यत्वं तन्निरुच्यते । वेतू यथा रजतत्वतदभावयोः शुक्तौ, तत्र निषेध्यतावच्छेदकभेद- नियमात प्रकृते तु निषेध्यतावच्छेदकमेकमेव दृश्यत्वादि तथा च न प्रपञ्चसत्यत्वापत्तिन वाद्वैतव्याघात इति तात्पर्यार्थः ॥ २४॥ प्र- कारान्तरेण परिहारमाह-" मिथ इति " द्वाभ्यां-" अस- मेति "छेदः। एतदुक्तं भवति, परस्परविरहरूपत्वेऽपिविषमसत्ता- कयोरविरोधः व्या(१)वहारिकसत्यत्वापहारेपि काल्पनिकसत्यत्वान- पहारातार्किकमतसिद्धसंयोगतदभाववत्सत्यत्वमिथ्यात्वयोः समु- श्वयाभ्युपगमाञ्चैकसाधकेनापरस्य बाध्यत्वं विषमसत्ताकत्वे प्रयो- जकं यथा शुक्तिरूप्यतदभावयोः, एकबाधकबाध्यत्वं च समसत्ता- कत्त्वे प्रयोजक यथा शुक्तिरूप्यशुक्तिभिन्नत्त्वयोः अस्ति च प्रपञ्च- तन्मिथ्यात्वयोरेकब्रह्मज्ञानबाध्यत्वं अतः समसत्ताकत्त्वान्मिथ्यात्व- बाधकेन प्रपञ्चस्यापि बाधान्नाद्वैतहानिरिति ॥ २५ ॥ २६ ॥ ॥ मिथ्यात्वमिथ्यात्वोपपत्तिः ॥ मिथ्यात्वे साध्ये हेतूकृतं यदृश्यत्वं तदुपपादनप्रतिक्षा " मिथ्यात्वेति” । लक्षणमाह- माह लक्षणमाह-" शब्देति "। शब्दाजन्यवृत्तिविषयत्वमेव दृश्यत्वं अन्यथा शशविषाणं तुच्छ- (१) व्यावहारिकमिथ्यात्व नेति शेषः ।

·। ११ दृश्यत्त्वहेतूपपत्तिः। शब्दादजन्यधीवृत्तिविषयो दृश्यमिष्यते ॥ २७ ॥ न शुद्धतुच्छयोरेवं व्यभिचारो यतस्तयोः । शब्दजन्यैकधीवृत्तिगोचरत्वं मतं द्वयोः ॥ २८ ॥ सप्रकारकधीवृत्तिविषयत्वं तदस्तु वा । कश्चिद्धर्मोस्ति सोपाख्यः प्रकारो वृत्तिगोमतः ॥ २९ ॥ न निष्प्रकारकज्ञानविषये शुद्धचिद्धने । व्यभिचारों न वा तुच्छे निरुपाख्यप्रकारगे ॥ ३॥ चैतन्यविषयत्वं वा चित्सम्बन्धित्वरूपधृक् । न चिति व्यभिचारोऽस्य सम्बन्धस्याप्यभावतः ॥३१॥ यहा स्वव्यवहारे स्वातिरिक्तायाः स्वसंविदः । मित्यादिशब्दजन्यवृत्तिविषये तुच्छे व्यभिचारस्य दुरुद्धरत्त्वात एवं स- ति शुद्धस्य वेदान्तजन्यवृत्तिविषयत्वेपि न तत्र व्यभिचारः तु(१)च्छशु. द्धयोः शब्दाजन्यवृत्तिविषयत्त्वानभ्युपगमात् इति द्वयोरर्थः॥२७॥२८॥ लक्षणान्तरमाह-" सप्रकारकेति" द्वाभ्यां ॥ २९ ॥३०॥ लक्षयान्तरमाह- 'चैतन्यति" । यथाकथञ्चिञ्चित्सम्बन्धित्वरूपं हेतुः तच्च न चैतन्ये अभेदेन भेदनान्तरीयकस्य सम्बन्धस्याभावाद- तो न व्यभिचार इत्यर्थः ॥३१॥ लक्षणान्तरमाह- त्रिभिः । खव्यवहारे खातिरिक्तसंविदपेक्षानियतिरूपं दृश्यत्त्वं हेतुः संविच्छब्देन च विषयाभिव्यक्तं वृत्यभिव्यक्तं वा शुद्ध का चैतन्य- " यद्दति (१) शब्दज्ञानानुपातौ वस्तुशून्यो विकल्प इति पातञ्जलसूत्री कविकल्पाख्यशब्दजन्य- वृत्तिविषयस्तुच्छ', ब्रह्मापि “फलव्याम्यत्त्व में वास्य शास्त्राक्रनिनिराकृतम । ब्रह्मण्य ज्ञाननाशाय वृत्तिव्याप्तिरिहेष्यते” इत्युक्तरीत्या तिजन्य वृत्तिविषय इति हेव सत्त्वान्न व्यभिचार इति भाव:

·૨૨ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे । [१ परिच्छंदे- अपेक्षावन्त्वमेवास्तु दृश्यत्वं हेतुरंजसा ॥ ३२ ॥ शुद्ध वा वृत्त्यभिव्यक्तं चिन्मानं वा घटादिगं। संविच्छब्देन तेनासौ व्यवहारोपि सर्वगः ॥ ३३ ॥ ब्रह्मणः स्फूर्तिरूपे स्वातिरिक्ताया न संविदः । व्यवहारे नित्यसिद्धेऽपेक्षाऽस्तीति न दृश्यता ॥ ३४ ॥ अस्तु वाऽस्वप्रकाशत्वं दृश्यत्वं ब्रह्मगं न तत् । ग: स्वप्रकाशत्वं यत्साक्षादिति च श्रुतेः ॥ ३५ ॥ स्वापरोक्ष्येऽनपेक्षत्वं स्वप्रकाशत्वमन्यतः । अन्याधीनापरोक्षत्वादृश्यत्वं स्याटादिषु ॥ ३६ ॥ मभिप्रेतं तथा च घटादौ नित्यातीन्द्रिये घटादिभास्ये च सर्वोपि व्यवहारः स्वातिरिक्तसंवित्सापेक्ष इति नासिद्धिः व्यवहारश्च स्फु- रणाभिवदनादिसाधारणस्तत्र ब्रह्मणः स्फुरणरूपे व्यवहारे नित्य- सिद्धे स्वातिरिक्तसंविदपेक्षैव नास्तीति नियतिपदेन व्यभिचारवार- णं स्वगोचरयावद्यवहारे स्वातिरिक्तसंविदपेक्षायां पर्यवसानादिति प्रयाणां समुदितोर्थः ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ लक्षणान्तरमाह अस्तुवे"ति द्वाभ्यां । अखप्रकाशत्वं ह- श्यत्वं स्वप्रकाशत्वं हि स्वापरोक्षत्वे स्वातिरिक्तानपेक्षत्वं यत्सा(१)- क्षादपरोक्षाद्ब्रह्मेति' श्रुतेः तथा चान्यानधीनापरोक्षत्वं पर्यवसितं त. निरूपित्तभेदवत्वं हेतुः तच्च नित्यपरोक्षेऽन्याधीनापरोक्षे च घटादाव- स्तीति नासिद्धिः । न च ब्रह्मणो ब्रह्मप्रतियोगिककाल्पनिकभेदवत्वा- तत्र व्यभिचारः अकल्पितभेदस्य क्वाप्यसिद्धत्वादिति वाच्यं तिने- दस्यान्यानधीनापरोक्षत्वरूपधर्मानिरूपितत्वात् जीवत्वेश्वरत्वादिरू- पस्यान्यस्यैव धर्मस्य तन्निरूपकत्वादिति वा(२)तात्पर्यार्थः ॥३६॥३६॥ (१) दारणाके ३ ४-२ । २वा इति पुस्तकान्तरे नास्ति ·दृश्यत्त्वजडत्त्वहेतूपपत्तिः । मदन अवेद्यत्वेऽपरोक्षकयोग्यताभावरूपि तत् । दृश्यत्वं तत्र नासिद्धिर्हेतुवैकल्यमेव वा ॥ ३७॥ जडत्वमपि हेतुः स्याज्जगन्मिथ्यात्वसाधकं । अज्ञानत्वं जडत्वं स्यादनात्मत्वमथास्तु वा ॥ ३८ ॥ अर्थोपलक्षितं भानं ज्ञानत्वेनोच्यते श्रुतौ । तन्न व्यभिचरेन्मोक्षदशायामपि चिढने ॥ ३९ ॥ एवमानन्दभिन्नत्वमनात्मत्वं भवेन्नयात । ब्रह्मत्वं विषयोत्थेऽपि सुखे ज्ञानात्मनि स्वतः ॥ ४० ॥ एवं चावेद्यत्वे सत्यपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वाभावरूपं दृश्यत्वमपि हेतुरित्याह-" अवेद्यन्त्वे इति । ननु फलव्याप्यत्वाभाववि- शिष्टं यदपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वं तस्य ब्रह्मणीवाविद्यान्तःकरणादी शुक्तिरूप्यादौ च सत्वेनासिद्धिसाधनवैकल्ये स्यातामित्याशङ्याह- न चेति(१)।" अज्ञाननिवर्त्तकवृत्तिविषयत्वयोग्यत्वत्यापरो- क्षव्यवहारयोग्यत्वपदेन विवक्षितत्त्वात्तस्य चाविद्यादौ शुक्तिरूप्यादौ चासत्त्वान्नासिद्धिसाधनवैकल्ये इति दृश्यत्वहतूपपत्तिरित्यर्थः ॥३७॥ ॥ दृश्यत्वहेतूपपत्तिः ॥ जडत्वमपि मिथ्यात्वे हेतुरित्याह-" जडत्वमिति "। अर्थोप- लक्षितप्रकाशस्यैव ज्ञानत्वेन मोक्षदशायामपि तदनपायादज्ञानत्त्वं जडत्वमिति पक्षे नात्मनि व्यभिचारः ज्ञानस्य सशेयत्वं सज्ञातृत्वं न स्वाभाविकं किन्त्वीपाधिकं उपाधिविलये तथात्वस्य सत्वादिति तात्पर्यार्थः ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ अनात्मत्त्वं जडत्वमिति पक्षेप्याह- "एवमिति" वैषयिकानन्दस्यापि ब्रह्मरूपत्वात्तदुपाधिमात्रस्यैवो- त्पतिविनाशप्रतियोगित्वात्तथा चानन्दभिन्नत्वमनात्मत्वांमति सुष्ट्र- क्तमिति भावः ॥ ४० ॥ जडत्त्वहेतूपपत्तिः । () नवि प्रतीक मूलासम्बद्ध दृश्यते तत्स्थाने नासिद्धिरित्येव युक्तमिति धयिम्।

·सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे । [१ परिच्छेदे- परिच्छिन्नत्वमप्यस्ति हेतुर्मिथ्यात्वसाधने । दिक्कालवस्तुविच्छेदशून्यत्वादात्मगं न तत् ॥ ११ ॥ स्वान्यनसमसत्ताकाभावैकप्रतियोगिता। अस्त्यज्ञानवियन्मुख्ये नातोसिद्धिरिहेष्यते ॥ ४२ ॥ तस्माइति श्रुतिः प्राह जन्यत्वं वियदादिषु । परिच्छिन्नत्त्वमपि मिथ्यात्त्वे हेतुरित्याह- " परिच्छ- न्नत्वमिति तद्देशतो वस्तुतः कालतश्चेति त्रिविधं, तत्र देशतः परिच्छिन्नत्वमत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं कालत, प. रिच्छिन्नत्वं ध्वंसप्रतियोगित्वं वस्तुतः परिच्छिन्नत्वमन्योन्याभा- घप्रतियोगित्वं । ननु समवायसम्बन्धेनात्यन्ताभावप्रतियागित्वमा- त्मनि व्यभिचारि तस्याप्याकाशवत्वाप्यसमवेतत्वात् तथाऽन्योन्या- भावप्रतियोगित्वमपि तत्र व्यभिचारि तस्य जडनिष्ठान्योन्याभाव- प्रतियोगित्वादन्यथा जडत्वापत्तेरित्याशङ्ख्याह-"दिक्कालेत्यादि- ना"। अत्यन्ताभावेऽन्योन्याभावे च धर्मिप्रतियोगिसमसत्ताकत्त्ववि- शेषणेनात्मनि व्यभिचारपरिहारादिति भावः ॥४१॥ अज्ञानाका- शादौ च स्वसमानसत्ताकात्यन्ताभावान्योन्याभावप्रतियोगित्वस- त्वेनासिद्ध्यभ वात् अविद्याकाशादर्यावहारिकम्य पारमार्थिकाभा- वपक्षे स्वान्यूनसत्ताकोत विशेषणदाने नासिद्धिरित्याह-"स्वा- न्यूनेति "। ॥ ४२ ॥ ननु ध्वंसप्रतियोगित्वमाकाशादावसिद्धं तेषां परैनित्यत्वाभ्युपगमादित्यतआह-" तस्माद्वा इति 'तस्माना(१)पतस्मादात्मनआकाशः सम्भूतइति श्रुतिसिद्धजन्यत्वे- नानुमितत्वान्नाकाशादौ ध्वंसप्रतियोगित्वमसिद्धं 'आकाशवत्सर्व- ( तेत्तिरीयोपनिषदि वचवलल्यां । अनुवाद ।

·ब्रासिद्धिकारानन्दबोधोक्तानुमाननिरूपणम् । अतोऽन्यदातमित्याह ब्रह्मभिन्नं विनश्यति ॥ ४३ ॥ घटाद्याः स्वानुगस्फूर्तिवस्तुन्यारोपिता इमे । विभक्तत्वाद्यथा सर्पमालाद्या रज्ज्विदलवे ॥ ४४ ॥ अस्ति प्रतीयमानत्वं स्वाभाववति वस्तुनि । कल्पितत्वं निवर्त्यत्वं स्वरूपज्ञानतोऽथवा ॥ ४५ ॥ गतश्च नित्य' इत्यत्र · चात्मनिदर्शनत्वं स्वसमानकालीनसर्वगतत्वेन आभूतसंप्लवावस्थायित्वेन चेति द्रष्टव्यं । 'अतो(१)ऽन्यदातमिति' श्रुत्या- ऽनात्ममात्रस्यैव विनाशित्त्वप्रतिपादनादिति भावः ॥ ४३॥ ॥ परिच्छिन्नत्त्वहेतूपपत्तिः ॥ अत एव घटादयः स्वानुगतप्रतिभासे वस्तुनि कल्पिताः विभक्त- त्वात् यथा सर्पमालादिकं स्वानुगतप्रतिभासे रज्ज्वा इदमंशे विभ- ज्यते एवं ब्रह्मण्यनुगच्छति घटादिकं विभज्यते सन्घटः सन्पट इत्यान- न्दबोधोक्तमपि साधु इत्यभिप्रेत्याह-“घटाद्या इति" रज्ज्विदं- लवे-रज्ज्वा इदमंशे इत्यर्थः । विभक्तशब्देन स्वसमानसत्ताकभेदप्र- तियोगित्वरूपवस्तुपरिच्छेदस्य विवक्षितत्वातू न ब्रह्मतुच्छयोw- भिचार इति भावः ॥ ४४ ॥ अत एव घटादिकं सद्रपकल्पितं प्रत्येक तदनुविद्धत्वेन प्रतीयमानत्वात् प्रत्येकं चन्द्रानुविद्धजलतरणचन्द्र- वदिति ब्रह्मसिद्धिकारोक्तमपि साधु इत्यभिप्रेत्याह-“अस्तीति"। ननु सदर्थस्य ब्रह्मणो रूपादिहीनस्याऽऽसंसारमशानावृतस्य शब्दक- गम्यस्य कथं घटः सन्नित्यादिबुद्धिविषयता तथात्वे वा कथं सहे- तुदृश्यानिवृत्तिरित्याशङ्य स्वरूपेणाप्रत्यक्षस्य राहोश्चन्द्रावच्छेदे- नेव ब्रह्मणोपि घटाद्यवच्छेदेनैव प्रत्यक्षता, स्वरूपशानस्यैव सहेतु- हश्यनिवर्तकत्त्वं न घटाद्यवच्छिन्नज्ञानस्येत्यभिप्रेत्याह-" निव- य॑त्वमिति " ॥ ४५ ॥ मिथ्यात्वे चित्सुखानुमानमपि दर्शयति- (१) ब्रहदारणाके ३ | ४ । २ ·सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे-. स्वोपादानैकनिष्ठस्यात्यन्ताभावस्य सर्वथा । प्रतियोगी पटोऽयं स्यादशित्वादितरांशिवत् ॥१६॥ मिथ्यात्वसाधकाः सर्वे ये दृश्यत्वादिहेतवः । सोपाधिके न सन्त्येत उपाधेरनिरूपणात् ॥ ४७ ॥ स्वोपादानेति" । अयं पटः एतत्तन्तुनिष्ठात्त्यन्ताभावप्रतियो- गी अंशित्वादितरांशिवदिति तत्र तन्तुपदं उपादानपरं अत उक्तं- स्वोपादानेति"। स्वोपादाननिष्ठात्त्यन्ताभावप्रतियोगित्व- लक्षणमिथ्यात्वसिद्धिरित्यर्थः ॥ ४६ ॥ ॥ आनन्दबोधब्रह्मसिद्धिकारचित्सुखानुमानोपपत्तिः ॥ ननु दृश्यत्वादिहेतवः सोपाधिकास्तथा हि स्वबाधका- भिमताबाध्यदोषप्रयुक्तभानत्वं स्वबाधकाबाधकं प्रति निषेध्य- त्वेन विषयत्वं वा विपक्षाद्यावृत्तं समव्याप्तमत एव व्यतिरे- कव्याप्तिमदुपाधिरिति तत्राह-“दृश्यत्वादिहेतव इति" " उपाधेरनिरूपणादिति"। एतदुक्तंभवति, ब्रह्मज्ञानमा- बाध्ये देहात्मैक्ये मिथ्याभूते साध्याव्यापकत्वात् पर्वतावय- घवृत्त्यन्यत्वादिवत्साधनवत्पक्षमात्रव्यावर्त्तकविशेषणवत्त्वेन पक्षेत- रतुल्यत्वाच्च बाधोन्नीतत्वात् स्वबाधकाभिमताबाध्यदोषप्रयुक्त- भानत्त्वं न मिथ्यात्त्वव्यापकं दोषप्रयुक्तभानत्वं तु भवति व्यापकं तञ्च साधनव्यापकमपीति नोपाधिः दृश्यत्वादिनैव मिथ्यात्त्ववत्तस्यापि साधनात् एवं द्वितीयोपाधावपि स्वबाधकाबाध्यबाधकं प्रतीति विशेषणं व्यतिरेकसाधने व्यर्थ विशेष्यभागस्तु साध्यसाधनयो- यापक इति नोपाधिर्नापि श्रुतितात्पर्याविषयत्त्वमुपाधिः श्रुतिता- त्पर्यविषयत्वस्य ब्रह्ममात्रनिष्टतया तदभावस्य साधनव्यापक- त्वादिति ॥४७॥ ॥ मिथ्यात्वानुमाने सोपाधिकत्वभङ्गः ॥

·आभाससाम्यप्रत्यक्षबाधयोरुद्धारः । आभाससाम्यं नाप्येषां नैते बाधितगोचराः । प्रत्यक्षयोग्यसत्वस्यानिरुक्तेर्बाधकं न तत् ॥ १८ ॥ तस्मादध्यक्षयोग्यस्य सत्त्वस्येहानिरुक्तितः । विमतं प्रातिभासिकं दृश्यत्त्वात्, ब्रह्म मिथ्या व्यवहारविषयत्वा- दसद्विलक्षणत्वाद्वा शुक्तिरूप्यवदित्याभाससाम्यमित्याशङ्ख्य निरा- चष्टे-"आभासेति" जगतो व्यावहारिकसत्वे बाध्ये व्यवहा- रानुपपत्तिर्ब्रह्मणो मिथ्यात्वे शून्यवादापत्तिश्चेति प्रतिकूलतर्कपराह- तेन तयोरसाधकत्त्वात प्रकृते च प्रतिकूलतर्कस्य निरसिध्यमाणत्वात्। प्रातिभासिकत्वं ब्रह्मज्ञानेतरबाध्यत्वं चेत्साध्ये देहात्मैक्ये व्यभिचा- रोऽप्रयोजकत्त्वश्च प्रतिभासमात्रशरीरत्वं चेद् दृष्टिसृष्टिमतेन सिद्ध- साधनं,ब्रह्मणि मिथ्यात्त्वे साध्ये सोपाधिके सिद्धसाधनं निरुपाधिके व्यवहारविषयत्वरूपो हेतुरसिद्धः एवमसद्विलक्षणत्वं क्वचिदप्युपाधौ सत्त्वेन प्रतीत्यर्हत्वरूपं शुद्ध ब्रह्मणि नास्त्येव ब्रह्मणोऽबाध्यत्वेन बाध्य- त्वलक्षणमिथ्यात्त्वसाधने विरोधाद्, दृष्टान्तस्तु साधनविकल इत्यर्थः । ॥ मिथ्यात्त्वानुमान आभाससाम्यभङ्गः ॥ ननु सन्घट इत्याद्यध्यक्षबाधितविषया दृश्यत्वादय इत्याश- झ्य परिहरति-: नैत इति " । चक्षुरादिप्रत्यक्षयोग्यामिथ्या- त्वविरोधिसत्वानिरुक्तः, तथाहि न तावत् प्रमाविषयत्वं तद्योग्यत्वं भ्रमाविषयत्वं वा ताइक्सत्वं चक्षुराद्यगम्यभ्रमप्रमाघटितत्वेन चक्षु- राद्ययोग्यमिति न प्रत्यक्षस्य तद्बाधकत्त्वमित्यर्थः । तथा च प्रपञ्चप्र- त्यक्षस्य तात्त्विकत्वागोचरत्वेऽपि अतत्त्वावेदकत्वसम्भवान्न तेन त- बाध इतिभावः॥४८॥ तस्मात्प्रत्यक्षयोग्यसत्त्वानिरुक्त्या प्रत्यक्षबाधो- ३ ·सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे. नाध्यक्षबाधोमिथ्यात्वलिङ्गस्यात्रोपपद्यते ॥ १९ ॥ न(१)लौकिकं न सामान्यजन्यं साक्ष्यात्मकं च न । प्रत्यक्षं बाधते लिङ्गं मिथ्यात्वस्यानुमापकं ॥ ५० ॥ सन्घटश्चेत्यधिष्ठानब्रह्मवस्त्ववभासते । यथेदं रूप्यमित्यत्र भातीदं रजताश्रयः ॥ ५१ ॥ रूपादिहीनकालादेरक्षगोचरता यथा । तथा रूपादिहीनस्य ब्रह्मणः किं न सम्भवेत् ॥५२॥ " द्वारः सिद्ध इत्युपसंहरति-" तस्मादिति" द्वाभ्यां ॥४९॥५०॥ ॥ प्रत्यक्षयोग्यसत्त्वानिरुक्त्याप्रत्यक्षबाधोद्धारः ॥ किञ्चेदं रूप्यमित्यत्रेदमिति वत्सन्घट इत्यत्रापि सदित्यधिष्ठा- नभूतं ब्रह्मैव भासते इत्याह-" सन्निति "। इदं रजताश्रयः इदमिति रजतस्याधिष्ठानमित्यर्थः। ननु रूपादिहीनस्य ब्रह्मणः कथं चाक्षुषादिज्ञाने स्फुरणमिति तत्राह-"रूपादीति रूपादीति" सान॥५२॥ किञ्च निश्चितप्रामाण्यमेव प्रत्यक्षमितरबाधकं भवद्भवेत् न चात्र प्रामाण्यं निश्चितमागमविरोधाद्भाविबाधाभवानिर्णयाच्चत्याह- न वेति"। मात्त्वं-प्रामाण्यं । ननु प्रत्यक्षमेव प्रबलमनुमानाग- ( १ ) पथाइँ तिमते ब्रह्मणि यत्सत्त्वमभ्युपगम्यते तदेव मन्मते जगत्यपि, तनिष्ठं च सत्त्वं नापरिच्छिन्नत्त्वं तस्य तुच्छ ऽपि सत्त्वात्किन्वन्यदेव तच्च प्रपञ्चेऽपि भविष्यतीति चेन, खप्रकाशाहितीयचैतन्यरूपस्य सत्त्वस्य स्वीकृतत्वेन जगत्यपि तदभ्य पगमे रजतत्वविरोधि- शुक्तिमत्तया रजतस्य व जगतोऽप्यसत्त्वापत्तेः । न च तथाऽपि सर्वदेशीय कालिकनिष- प्रतियोगित्वमसत्त्वं तुच्छानिर्वचनीयसाधारणं तदभावः सत्त्वं तच्च ब्रह्मणीव जगत्यपीति वाच्य', चक्षुराधयोग्यानेकपदार्थघटितत्त्वेनैता दृशसत्त्व ग्रहणे चक्षुरादरसामर्थ्यात् । न च सामान्यप्रत्यासाच्या तत्सम्भव: सामान्थस्य प्रत्यात्तित्वानभ्य पगमात् प्रत्यक्षस्य वर्तमानमा- वगाहित्याच, नन्वेवं सति शुक्रिरूपाद: प्रतिपन्नीपाधौ कालिकनिषेधप्रतियोगित्वरूप- मिथ्या त्वं कथं प्रत्यत्तं न च साक्षिणा तट्स द्यत इति वाच्यम् । तईि निषेधाप्रतियोगित्वं सावमपि तेनैव ग्रहातामिति चेन ( साक्षिणी विदामान सर्वावभासकल नाविठामा नमावि- माधाभावभास कखानुपपत्तरिति ध्ययन ।

·प्रत्यक्षापेक्षयाऽऽगमप्राबल्यम। सर्वाधिष्ठानमेवैकं सत्सर्वत्रानुभूयते । न वा वेदविरोधेन मात्वं मानान्तरं भजेत् ॥ ५३ ॥ चन्द्रे प्रादेशप्रत्यक्षं यथाऽऽगमविरोधतः । अप्रमाणं तथाऽध्यक्षं भेदग्राहि न मा भवेत् ॥ ५४ ॥ असम्भावितदोषस्यापौरुषेयतया स्वतः। यथा प्रमात्त्वं वेदस्य तथा मानान्तरे न तत् ॥५५॥ वेदानुकूलतकोऽपि प्रत्यक्षात्प्रबलो यतः । ततो न तेन बाधोस्ति मिथ्यात्वानुमितेरपि ॥ ५६ ॥ मवाधकं नानुमानागमो तथेत्याशय चन्द्रतारकादिपरिमाणप्र- स्वक्षेऽनुमानागमविरोधेन तस्याप्रामाण्यदर्शनात्तेनाऽपि स्वप्रामाण्य- सिद्ध्यर्थमितराविरोधस्यावश्यमपेक्षणीयत्वादित्यभिप्रेत्याह-"च- न्द्रेति "। "न मा भवेत् "-अप्रमाणं स्यादित्यर्थः ॥ ५४॥ ननु प्रत्यक्षमागमाद्यपेक्षया जात्त्यैव प्रबलं स्यादित्यतआह- असम्भावितेति" । तथा च 'प्राबल्यमागमस्यैव जात्या तेषु- त्रिषुस्मृतमिति' वचनादपि प्रत्युतागमस्यैव सर्वतः प्राबल्यं, प्रत्यक्षे तु न जात्या प्राबल्ये मानमस्तीति भावः ॥१५॥ वेदानुकूलतर्कस्या- पि प्रत्यक्षात्प्राबल्यं किमुत साक्षाद्वेदस्येत्याह- ॥ ५६ ॥ ननूक्तरीत्या प्रत्यक्षस्य प्राबल्याभावेऽपि उपजीव्यत्वेन त- (1) ननु प्रत्यक्षस्यासचातविरोधित्वादुपक्रमन्यायेनैव प्राबल्यमिति चेन्न, यत एकवा- क्यस्थपरस्परसापेचपदस्वेनीमयोः सास्य सत्युपक्रमस्थ वेद पदानुरोधेनोपसंहारस्वर्गादिपदा- नां मन्त्रमाववाचिनां कल्नवेदपरत्वे निर्णो तेपि न तन्नवायसम्भवत्युभयोः साम्याभावात हौतप्रमाणभावश्रुत्यपेक्षया धमविलक्षणत्वेनानिश्चितस्यः न्य नवल त्वात् अन्यथेदं रजतमिति चमोऽपौयं शक्तिरितवानीपदेशापचया प्रबल: स्यात् इति । " वेदेतिः।। (१) ·FINASHO २० सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे- नोपजीव्यविरोधोपि शङ्कयो यस्मान्न बाध्यते । उपजीव्यं स्वरूपं यहाध्यते तद्विलक्षणं ॥ ५७ ॥ मिथ्याभूतेन सम्यग्धीर्जन्यते प्रतिबिम्बवत् । ध्वनिधर्मविशिष्टश्च वर्णैः शाब्दी प्रमा यथा ॥ ५८ ॥ प्रामाण्यं रूपतो मिथ्या तदर्थो न मृषा भवेत् । सर्वबाधावधित्त्वेन ब्रह्मैव विषयो यतः ॥ ५९ ॥ स्यादेव न तद्विरोधादनुमानागमयोः प्रामाण्यं सेत्स्यतीत्याशय निराचष्टे-" नोपजीव्यति" । यत्स्वरूपमुपजीव्यते तन्न बा- ध्यते बाध्यते च तात्त्विकत्वाकारः स च नोपजीव्यते कारणत्वे त- स्याप्रवेशात् अतो नोपजीव्यविरोध इत्यर्थः ॥५७॥ ननु मिथ्याभूतेन वेदेन कथं सम्यग्ज्ञानं जन्यत इत्यत आह-“मिथ्येति" । ॥१८॥ ननु ज्ञानप्रामाण्यस्य मिथ्यात्वे विषयस्यापि मिथ्यात्त्वं स्यात् शु- क्तिरूप्यज्ञाने तथात्वदर्शनातू प्रकृते ऽप्यद्वैतसिद्धये प्रामाण्यस्य मि- श्वात्वे वक्तव्ये विषयस्यापि मिथ्यात्वं स्यादित्याशङ्याह- " प्रामाण्यमिति" । प्रामाण्यमिथ्यात्वं हि न विषयमिथ्यात्त्वे प्रयोजक भ्रमप्रमाबहिर्भूतनिर्विकल्पके बाधाभावात् किन्तु तद्भा- ववति तत्प्रकारकत्वादिरूपमप्रामाण्यमेव तथा तञ्च प्रकृते नास्त्येव अबाधितार्थविषयत्वं हि यत्प्रामाण्यं तस्य मिथ्यात्वं प्रकृते नार्थ- बाधात् तद्बाधकप्रमाणासम्भवात् तस्य सर्वबाधावधित्वात् किन्तु तद्विषयत्त्वरूपसम्बन्धबाधात् तथा चाबाधितार्थविषयत्वरूपप्रा- माण्यमिथ्यात्वेऽपि नार्थों मिथ्या विशिष्टस्यैकांशमिथ्यात्वेऽप्यपरां- शसत्त्यत्वात् यथा दण्डबाधनिबन्धनदण्डिपुरुषबाधेऽपि पुरुषो न बाधित एव मत्रापि द्रष्टव्यमिति तात्पर्यार्थः॥ ५९॥ ॥ प्रत्यक्षस्योपजीव्यत्वभङ्गः ॥

·प्रत्यक्षस्यानुमानागमबाध्यत्वसिद्धिः । विपक्षबाधकोपेतं प्रत्यक्षस्यास्ति बाधकं । अनुमानमपीत्येतहलवद्धि परीक्षितं ॥ ६ ॥ परीक्षितप्रमाणत्वशब्दबाध्यमपीष्यते । प्रत्यक्षं तात्विकत्वेन व्यावहारिकगोचरं ॥ ६१ ॥ व्यावहारिकमानत्त्वमागमेन न बाध्यते । बाध्यते तात्त्विकं तस्य प्रामाण्यमपरीक्षितं ॥ ६२ ॥ न प्रत्यक्षाविरोधाय तत्त्वमोलक्षणाऽऽश्रिता । किन्तु तात्पर्यविषयीभूताखण्डप्रतीतये ॥ ६३ ॥ अपरीक्षितप्रत्यक्षं हि परीक्षितानुमानापेक्षया दुर्बलं नीलं नभ इति प्रत्यक्षमिव नभोनीरूपत्वानुमानापेक्षया, अतो न सा- मान्यतोदृष्टमात्रेण सर्वसङ्करापत्तिरित्यभिप्रेत्याह-"विपक्षेति"। अत उपपन्नं सर्वत्र सत्तर्कसचिवमनुमानं प्रत्यक्षस्य बाधकमित्यर्थः॥६०॥ ॥ प्रत्यक्षस्यानुमानबाध्यत्वसिद्धिः ॥ अद्वैतागमस्यापि परीक्षितप्रमाणभावेन प्रत्यक्षबाधकत्त्वमि- त्याह- परीक्षितमिति ॥ ६१ ॥ प्रत्यक्षादेहि परीक्षया व्या- वहारिकप्रामाण्यमात्रं सिद्धं तच्च नाद्वैतागमेन बाध्यते बाध्यते तु तात्त्विकं प्रामाण्यं तत्तु न परीक्षया सिद्धमित्यभिप्रेत्याह-" व्या- वहारिकेति"।। ६२ ॥ ननु तर्हि किमर्थ प्रत्यक्षाविरोधाय तत्त्व- म्पदयोर्लक्षणाऽऽश्रीयते इति तत्राह-"न प्रत्यक्षेति षड्विधलि- .तिसामान्येन चाखण्ड एवावधार्यमाणस्य तात्पर्यस्यानुपपत्तेर्जीवे- शगतसाचश्यकिञ्चिज्ज्ञत्वादीनामैक्यान्वयानुपपत्तेश्च तात्पर्यविष- यीभूताखण्डप्रतीतिनिर्वाहाय लक्षणाङ्गीकारस्यैवाचितत्वादिति ता- त्पर्यार्थः ॥ ६३॥ नन्वेवं सति यजमानःप्रस्तर इत्यादिवाक्यवदद्वै- ·सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे- अन्यशेषममुख्याथै वाक्यं स्यात्प्रस्तरादिकं । अनन्यशेषमद्वैतवाक्यं मुख्यार्थमिष्यते ॥ ॥ ६४ ॥ शक्यार्थमात्रबोधित्वं न मुख्यार्थत्वमिष्यते । तात्पर्यविषयीभूतस्वार्थबोधित्वमेव तत् ॥ ६५ ॥ अमुख्यार्थ तथाऽन्यार्थतात्पर्यकमितीष्यते । न लाक्षणिकमानं वा विभागोऽयं विविच्यतां ॥६६॥ तथा चाद्वैतवाक्यस्य लक्षणश्रयणेऽपि हि । मुख्यार्थत्वं सुसंपन्नं तात्पर्यविषयत्वतः ॥ ६७ ॥ मानान्तरविरोधे सत्येव स्यालक्षणेत्यपि । निरस्तं लक्षणा यस्मान्न मुख्यार्थत्वबाधिका ॥ ६८ ॥ तस्मादद्वैतवाक्यं हि सिद्धं प्रत्यक्षबाधकं । तागमस्याप्यमुख्यार्थत्वं स्यादित्यत आह-"अन्यशेषेति" ॥६४ मुख्यार्थत्वं किमित्याकाङ्क्षायामाह-" शक्यार्थेति" । तारय यविषयीभूतार्थबोधकत्त्वं हि मुख्यार्थत्वं न शक्यार्थमात्रबोधकत्व- मित्यर्थः ॥ ६५ ॥ अमुख्यार्थत्वं तु यत्र पुनः प्रतीत एव मुख्यार्थोऽन्य- शेषत्वेन कल्प्यते तत्रैवेत्याह-"अमुख्यार्थमिति” ॥६६॥ प्र- कृते तु प्रतीतार्थस्यानन्यशेषत्वेन मुख्यत्वान्न तथात्वमिति, फलित- माह-“ तथा चेति" । अद्वैतागमस्य स्वतात्पर्यविषयीभूतार्थ- निर्वाहाय लक्षणाश्रयणपि मुख्यार्थत्वमुपपन्नमेवेत्यर्थः ॥ ६७ ॥ मा- नान्तरविरोधस्यैव लक्षणाबीजत्वमिति नियममाशङ्ख्य निरस्यति- १. मानान्तरेति ” । ॥ ६८ ॥ प्रत्यक्षस्यागमबाध्यत्वमुपसंहरति- ·प्रत्यक्षस्यागमबाध्यत्त्वमपच्छेदन्यायवैषम्यभङ्गश्च । स्वार्थे तात्पर्यवत्वेन बलवत्तरभावतः ॥ ६९ ॥ प्राबल्यमागमस्यैवापच्छेदन्यायतो मतं । पौर्वापर्ये हि पूर्वस्य दौर्बल्यं प्रकृतेरिव ॥ ७० ॥ तत्परत्वात्परत्वाच्च निर्दोषत्वाच्च वैदिकं । पुर्वस्य बाधकं नायं सर्प इत्यादिवाक्यवत् ॥ ७१॥ व्यावहारिकप्रामाण्यं प्रत्यक्षादेः श्रुतेस्तु तत् । बाध “ तस्मादिति” । ॥ १९॥ ॥ प्रत्यक्षस्यागमबाध्यत्वसिद्धिः॥ पूर्वस्य प्रत्यक्षस्य परेणागमेन बाध इत्यत्रापच्छेदन्यायं निर्दिश- ति-"प्राबल्यमिति” । 'पौ(१)वर्षे पूर्वदौर्बल्यं प्रकृतिव'दि- त्यधिकरणे उद्गात्रपछेदनिमित्तादक्षिणयागेन परेण प्रतिहत्रपछेद- निमित्तकस्य बाध इति स्थितं तथादीच्यागमेन पूर्वस्य प्रत्यक्षस्य बाधः सगुणसप्रपञ्चश्रुत्योर्निर्गुणनिष्प्रपञ्चश्रुतिभ्यामपच्छेदन्यायेन इति तात्पर्यायः ॥ ७० ॥ तत्रानन्दबोधाचार्यवचनसम्मतिमाह-"तत्परत्वादिति” । ॥ ७१॥ ननु मानान्तरविरोधे श्रुतेस्तत्परत्त्वमसिद्धं परत्वं तु प्रमान- न्तरभ्रमे व्यभिचारि दृश्यते च 'न(२)त्वासेडिति' परं प्रति 'मृ(३)डमृ- द्गुधकुशक्लिशवदवसः त्वर्ति' पूर्वमपि बाधकं, निर्दोषत्त्वं त्वर्थान्तर- प्रामाण्येनान्यथासिद्धं तदुक्तं 'तत्परत्वमसिद्धत्वात्परत्वं व्यभिचार- तः । निर्दोषताऽन्यथासिद्धः प्राबल्यं नैव साधये दि'त्याशङ्याह- व्यावहारिकेति" । प्रत्यक्षादेावहारिकं प्रमाण्यं श्रुतेस्तु तात्त्विकमिति विरोधाभावेन तत्परत्वसिद्धेः परशब्दे च मानान्तरा- ( १ ) जैमिनिसूत्र अ• ६ पा• ४ सू० ५४ । (२) पाणिनि सूत्र अ० १ पा० २ सू. १८ (३) पाणिनिम० अ० १ पा० २ स ० ७ ॥

·२४ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे- तात्विक त्वविरोधेन तत्परत्वं ततः श्रुतेः ॥ ७२ ॥ मानान्तराबाधितत्त्वात्परत्वं तेन च श्रुतेः । व्यभिचारः परत्वस्य न प्रमानन्तरभ्रमे ॥ ७३ ॥ अपवादापवादे स्यादुत्सर्गस्य व्यवस्थितिः । निर्दोषत्वं श्रुतेस्तस्मान्नान्यथासिद्धमिष्यते ॥ ७४ ॥ तात्पर्यविषये यस्मात्प्रामाण्यं चाभ्युपेयते । पूर्वोक्तन्यायतस्तस्मान्न वैषम्यं मनागपि ॥ ७५॥ न मिथ्यात्वानुमानस्य वन्हिशैत्यानुमानवत् । बाधितपरत्वं विवक्षितं तेन प्रमानन्तरभ्रमे न व्यभिचारस्तस्य तदु त्तरभाविमानबाध्यत्त्वातू, नत्वा सेडित्यस्य तु पाठतः परत्वेऽपि स्व- भावसिद्धकित्वस्यानेनापाकरणं विना पुनस्तत्प्रतिप्रसवार्थ मृडम- देत्यादेरप्रवृत्तेस्तदपेक्षयाऽर्थतः पूर्वत्वमेवापवादापवादे उत्सर्गस्यैव स्थितत्वात् अतो निर्दोषत्त्वमपि नान्यथासिद्धिमिति त्रयाणां समुदि- तार्थः ॥ ७२ ॥ ७३ ॥ ७४ ॥ तात्पर्यविषयएव प्रामाण्यस्याभ्युपे- यत्त्वादित्यबोधमात्रविजृम्भितमपच्छेदन्यायवैषम्याभिधानमित्याह- तात्पर्येति"। ॥ ७ ॥ ॥ अपच्छेदन्यायवैषम्यभङ्गः ॥ ननु भवतु वेदेन प्रत्यक्षबाधनं अनुमानं तु न तद्बाधितुमुत्सहते यदि प्रत्यक्षबाधितमप्यनुमानं साधयेत् तदा वन्धनौष्ण्यमपि साधयेतू तथा च कालात्ययापदिष्टकथा सर्वत्रोच्छिद्येत अनौष्ण्यानुमिते- मिथ्यात्वानुमितेश्च . समानयोगक्षेमत्त्वात् औष्ण्यप्रत्यक्षायजमान- त्वप्रत्यक्षादेः सत्वप्रत्यक्षापेक्षया विशेषो वा वक्तव्यो बाधस्य दोषता वा त्याज्या न चौष्ण्यप्रत्यक्षं परीक्षितोभयवादिसिद्धप्रामाण्यं सत्व- प्रत्यक्षं न तथेति विशेष इति वाच्यं। सत्त्वप्रत्यक्षे ऽपि प्रामाण्यासम्मती ·MARATHAMACHINERATE मिथ्यात्वानुमितेर्वन्हिशैत्यानुमितिसाम्यभङ्गः । २५ कालात्ययापदिष्टत्वं विशेषोऽस्ति यतस्तयोः ॥ ७६ ॥ औष्ण्यवाल्लिङ्गतो ग्राह्यं शैत्यं तु व्यावहारिकं । औष्ण्यप्रत्यक्षतः साम्याल्लिङ्ग्राह्यं हि बाध्यते ॥ ७ ॥ प्रत्यक्षसिद्ध सन्त्वं तु प्रकृते व्यावहारिकं । तद्विरुई न मिथ्यात्वं वस्तुसत्वविरोधि तत् ॥ ७० ॥ व्यावहारिकसन्त्वैकग्राहकेण न बाध्यते । प्रत्यक्षेण ततो वन्हिशैत्यग्राहि न साम्यभाक् ॥७९॥ मानं परीक्षितत्वेन प्रत्यक्षं प्रबलं भवेत् । हेत्वभावातू परीक्षायास्तुल्यत्वादित्याशझ्याह ... नमिथ्यात्वे- त्यादि ॥ चतुर्भिः । प्रत्यक्षसिद्धायजमानत्वौष्ण्यादिवच्छब्दलि- ङ्गग्राह्ययजमानानौष्ण्याद्यपि व्यावहारिकमिति समत्वात्प्रत्यक्षेण बा- ध्यते प्रकृते तु सत्त्वं व्यावहारिकं प्रत्यक्षसिद्धं तद्विरुद्धं च न मि- थ्यात्वं तस्य पारमार्थिकसत्त्वविरोधित्वादतो न व्यावहारिकग्राह- केणाध्यक्षेण बाध्यते इत्यस्ति वैषम्यं तस्मान्मिथ्यात्वानुमानस्य न वह्निशैत्यानुमितिसाम्यमिति तत्साम्यभङ्गइति चतुर्णा समुदि- तार्थः ॥ ७६ ॥ ७७॥ ७८ ॥ ७९ ॥ ॥ मिथ्यात्त्वानुमितेर्वन्हिशैत्यानुमितिसाम्यभङ्गः ॥ इदं रजतमिति प्रत्यक्षस्यानुमानाप्तवाक्याश्यां, नभानल्यप्रत्यक्षस्य नीरूपत्वग्राहकानुमानेन, गौराहमित्य स्याहमिहैवास्मि सदने जाना- नइत्यस्य चन्द्रप्रादेशिकत्व प्रत्यक्षस्य चागमानुमानाभ्यां, पीतः श- अस्तितो गुडइत्यादेश्वानुमानाप्तवाक्याभ्यां बाधो दृश्यते तस्मात्परी- ·सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे- नोपजीव्यापरीक्षवादिना प्राबल्यमश्नुते ॥ ८॥ अतोऽनुमानशब्दाभ्यां प्रत्यक्षे बाध्यतेरिता । अपरीक्षितभावेन चन्द्रप्रादेशिकत्वगे॥ ८१ ॥ पार(१)मार्थिकमद्वैतं प्रविश्य शरणं श्रुतिः । विरोधादुपजीव्येन न बिभेति कदा चन ॥ ८२॥ प्रत्यक्षाद्वेदवाक्यस्याद्वैततात्पर्यकस्य तु । प्राबल्यं तेन बाध्यत्वं प्रत्यक्षस्य श्रुतेगिरा ॥ ८३ ॥ अध्यस्तग्राहि प्रत्यक्षमधिष्ठानप्रमावहा । बाधते श्रुतिरद्वैतब्रह्मत्तत्वावबोधिका ॥ ८४ ॥ क्षितत्वेनैव प्राबल्यं नोपजीव्यत्त्वापरोक्षत्वादिनेत्यभिप्रेत्याह-"मा- नं परीक्षितत्वेनेति" द्वाभ्यां ॥ ८० ॥ ८१॥ पारमार्थिकतत्त्व- परा श्रुतिर्नोपजीयविरोधबिभेतीत्यत्र खण्डनकृत्संमतिमाह-"पा-. रमार्थिकमिति " ॥ ८॥ ॥ परीक्षितत्वस्यैव प्राबल्यप्रयोजकत्वोपपत्तिः॥ प्रकारान्तरेणाबाधितस्य चन्द्रप्रादेशिकत्त्वप्रत्यक्षस्य यथा- गमेन बाधः तथा प्रकारान्तरेणाबाधितस्य सन्घटइस्या- दिप्रत्यक्षस्य मिथ्यात्वबोधकेनागमेन बाध इति निर्णय इत्य- भिप्रेत्याह प्रत्यक्षादिति ॥ ८३ ॥ ननु भ्रमकाली- नापरोक्षबुद्ध्यविषयविशेषविषयैव धीर्वाधिका दृष्टा न च विश्व- साधिका धीस्तथेत्याशङ्ख्याधिष्ठानतत्त्वज्ञानत्त्वेनैव भ्रमनिवर्तकत्त्वा- विश्वनिवर्तकनमानस्य तथात्वमित्यभिप्रेत्याह-"अध्यस्तेति"। खएनखण्डखादी प्र. प. श्री. २२ ।

·BANI शब्दस्याचिन्त्यशक्तियोपपादनम् । अचिन्त्यं शब्दसामर्थ्य बुद्ध्या ब्रह्मात्मबोधके । वेदान्तवाक्ये सन्देहो न कार्यो दोषवर्जिते ॥ ८५ ॥ अ(१)त्यन्तासत्यपि ज्ञानमर्थः शब्दः करोति हि । अबाधात्तु प्रमामत्र स्वतः प्रामाण्यनिश्चलां ॥ ८६ ॥ अतोऽवबोधक(२)न्त्वेन दुष्टकारणवर्जनात् । अबाधाच्च प्रमाणत्वं वस्तुन्यक्षादिवच्छ्तः ॥ ८७ ॥ प्रत्यक्षादिप्रमाणस्य ब्यावहारिकमात्वतः। तात्विकं न प्रमाणत्वमतो नास्ति विरोधधीः ॥ ८८ ॥ अद्वैतपरवेदान्तानुमानाद्यविरोधिता। मनु प्रत्यक्षाद्यनुभूयमानं जगत्कथं श्रुत्याऽपलप्यते कयं पा सर्वप्र- माणाविषयमात्मानं बोधयेदित्यसम्भावना निराकरोति-" अ- चिन्त्यमिति"।। ८५ ॥ शब्दस्याचिन्त्यशक्तिकत्वं खण्डनका- रवार्तिककारोक्तिभ्यां द्रढयति-" अत्यन्तासतीति " भ्यां । वार्तिकवचने, चाक्षवदिति निदर्शनं. व्यावहारिकप्रामाण्यमा- बेणेति ॥८६॥ एवं च तात्विकप्रामाण्याभावेऽपि प्रत्यक्षादीनां ज्या- वहारिकप्रामाण्याभ्युपगमात् न स्वप्रक्रियाव्याघातः न वा 'प्र(३)त्य- क्षमनुमानं च शास्त्रं च विविधागमं । त्रयं सुविदितं कार्य धर्मशु. द्धिमभीप्सते त्यादिस्मृतिविरोध इत्याह-"प्रत्यक्षादीति" ॥८॥ ॥ शब्दस्याऽचिन्त्यशक्तित्वोपपादनम् ॥ तस्मात्सिद्धं बाधनिश्चयेन तच्छकया वा प्रत्यक्षादेरद्वैतागमानुमा- (१) खण्डने प्र. प. श्री० ११ । (२) गडदण्य कसम्बश्ववार्तिके ली। (१) मधस्मृतौ भ• ११ मो० १.६ ।

·૨૮ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे- प्रत्यक्षादेरतः सिद्धा भाविबाधविनिश्चयात् ॥ ८९ ॥ न चानुमानबाध्यत्वं मिथ्यात्त्वानुमितेरपि । व्याप्यत्वासिद्धिदोषाधैर्दुष्टत्वात्तेऽनुमाऽप्रमा ॥ ९ ॥ " नाद्यविरोधित्वमिति फलितमुपसंहरति-" अद्वैतेति ॥८९॥ ॥ भाविबाघोपपत्तिः॥ स्यादेतत् अध्यक्षस्य भिन्नविषयत्वादिना बाधाक्षमत्वेप्यनुमानमेव बा- धकं स्यात् तथा हि ब्रह्मप्रमान्येन वेदान्ततात्पर्यप्रमितिजन्यज्ञाना- न्येन वा मोक्षहेतुज्ञानाम्येन वा ऽबाध्यत्वेसत्त्यसत्वानधिकरणत्वेसति ब्रह्मान्यतू विमतं वा सत् परमार्थसद्धा प्रातिभासिकसत्त्वानधिक- रणत्त्वे सत्त्यसद्विलक्षणत्वात् ब्रह्मवत् व्यतिरेके शशशृङ्गवद्वेत्या- शङ्य निराचष्टे-"न चेति" | वन्मते प्रातिभासिकस्याप्यसत्त्वेन व्यर्थविशेषणतया व्याप्यत्वासिद्धेः अस्मन्मतमाश्रित्य हेतूकरणे च देहात्मैक्ये ब्रह्मज्ञानेतरावाध्ये व्यभिचारात् न हि प्रातिभासिकत्त्वं ब्रह्मज्ञानेतरबाध्यत्वादन्यत् त्वया हि प्रातिभासिकस्य शुक्तिरुप्या- देरपक्षत्वाय सत्यन्तमाद्यं विशेषणत्रयं विकल्पेन पक्षे प्रक्षिप्त, तत्र ब्रह्म वृत्तिव्याप्यमिति मतेनाद्यं, तदनभ्युपगमे तु शाब्दप्रमा प्रति तात्पर्यप्रमा हेतुरिति मतेन द्वितीयं, अन्योन्याश्रयत्वान्न सा हेतुरिति मतेन तृतीयं, तथा च प्रातिभासिकस्यासत्त्वानधिकरणत्वमङ्गीकृत- मेव अन्यथा तुच्छवारकासत्त्वानधिकरणत्त्वविशेषणेनैव तद्यावृ- त्तावेतत्प्रयासर्वयापत्तेः एवं च देहात्मैक्यस्यापि पक्षत्वे बाध एव बाधेच सति पक्षविशेषणस्य पक्षत्वस्यासिद्ध्याऽऽश्रयासिद्धिरपि। अत एव स्वबाधकाभिमताबाध्यदोषजन्यज्ञानाविषयत्वे सतीति वा, स्वबाधकाभिमताबाध्यबाधाविषयत्त्वे सतीति वा, खसमानाधिकर- णकर्मप्रागभावसमानकालीनज्ञानाबाध्यत्वे सतीति वा, विशेषणप्रक्षे- पेपि न निस्तारः देहात्मैक्ये पूर्वदोषाव्यावृत्तेरेव। तेऽनुमाऽनुमानमप्रमा सर्वथा हेत्वाभासग्रस्तत्वादप्रमाणनेवति तात्पर्यार्थः ॥९० ॥ | | मिथ्यात्त्वानुमानस्याऽनुमानाबाध्यत्वोपपत्तिः ॥ , ·जगन्मिथ्यात्त्वसत्यत्त्वानुमानयोः सम्यत्वदुष्टत्वोपसंहारः। २९ श्रुत्यनुग्राहक-त्वाच्च सडेतोर्व्याप्तिदर्शनात् । मूलप्रमाणसद्भावान्मिथ्यात्वानुमितिश्रृंवा ॥ ९१ ॥ न च सन्त्वानुमानं स्याज्जगत्यर्थक्रियाक्षमे । स्वाप्ने हि कामिनीसङ्गे व्यभिचारादृथाऽनुमा ॥ ९२ ॥ भ्रान्त्याप्रतीयमानेऽर्थे न सत्वं पारमार्थिकं । न हि स्वाप्ने प्रियाद्यर्थे पारमार्थिकता भवेत् ॥ ९३ ॥ चिदध्यस्तत्वमिथ्यात्वे तुल्ये स्वाप्नेऽथ जागरे अर्थक्रियासमर्थत्वमपि तुल्यं तयोईयोः ॥ ९४ ॥ असद्विलक्षणं विश्वमपरोक्षप्रतीतितः । सद्विलक्षणमप्येत्तद्बाध्यत्त्वात्स्वाप्नवस्तुवत् ॥ ९५ ॥ सदसत्वे विरुद्धत्त्वान्नास्मिन्सम्भवतो यतः । अतोऽनिर्वाच्यता सिद्धयेन्मिथ्यात्त्वं तत एव हि ॥९६॥ ऐन्द्रजालिकवन्ने भ्रान्तत्वापतिरव्यपि । - जगन्मिथ्यात्त्वानुमानं सर्वथाऽनवद्यमित्याह-" श्रुतीति" ॥११॥ जगत्सत्यत्वानुमानं व्यभिचारदुष्टमित्याह-"न चेति त्रिभिः" ॥ ९२ ॥ ९३ ॥ ९४ ॥ अतोमिथ्यात्वं सिद्धर्मित्याह-" सहिलक्ष- णमिति " द्वाश्यां ॥ ९५ ॥ ९६ ॥ ॥ मिथ्यात्वसत्वानुमान योः सम्यत्वदुष्टत्वोपसंहारः ॥ नन्वीश्वरज्ञानविषयस्य प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वे तस्य त्वप्रसङ्ग इत्यत आह-" ऐन्द्रजालिकवदिति । अय- भ्रान्त- ·Cine SHAIR ३० सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे- तन्मायाकल्पितत्वेऽपि नापारोक्ष्याद्यसम्भवः ॥ ९७ ॥ देहात्मैक्यभ्रमे यहजीवाविद्याप्रकल्पिते । जीवापरोक्ष्यमस्त्येव नाविद्यामाययोर्भिदा ॥ ९८ ॥ स्वप्नप्रपञ्चवन्मायामात्रमित्यादिसन्नयात् । मर्थः मिथ्याभूतस्य मिथ्यात्वेनैव ग्रहणादैन्द्रजालिकवद्धान्त- स्वायोगादन्यथा सविषयकभ्रमझातृत्वेन भ्रान्तत्वस्य दुर्वारता- पत्तेः । अथनिषेध्यत्वेन ज्ञाने तत्पालनार्थमीश्वरस्य प्रवृत्तिन स्यादिति चेन्न । ऐन्द्रजालिकप्रवृत्तिवदीश्वरप्रवृत्तेरपि तथाविधत्व- मिति । ननु विमतं नेश्वरमायाकल्पितं तं प्रत्य परोक्षत्वातू यदेवं त- देवं यथा चैत्रं प्रत्यपरोक्षो घटो न चैत्रमायाकल्पितः विमतं न जीव- कल्पितं तस्मिन्सुषुप्तेऽपि अवस्थितत्वात् आत्मवत्, नचासिद्धिः प्र- त्यभिज्ञानात् अदृष्टाभावे पुनरुत्थानायोगाच्चेत्याशय समाधत्ते । नाद्यमनुमानं साधु-" तन्मायेति "। ऐन्द्रजालिकं प्रत्यप- रोक्षे तन्मायाकल्पिते व्यभिचारादित्यर्थः ॥ ९७॥ मायाऽविद्ययो- रभेदेन देहात्मैक्यभ्रमे व्यभिचारादपि नापरोक्ष्यासिद्धिरित्याह- देहात्मैक्येति " । द्वितीयेऽनुमानेत्वसिद्धिरित्यर्थः । न च प्रत्यभिज्ञया प्रपञ्चस्य स्थायित्त्वसिद्ध सिद्धिः सुषुप्तिकाल स्थायि- त्वासाधकत्त्वस्य प्रत्यभिज्ञाया दृष्टिसृष्टिसमर्थने वक्ष्यमाणत्त्वातू अ- दृष्टादेः कारणात्मनाऽवस्थितत्वेन पुनरुत्थानसम्भवाञ्चेति तात्प- यार्थः ॥ ९८॥ ॥ ईश्वरस्य भ्रान्तत्वनिरासः ॥ अ(१)थ न तत्र रथा न रथयोगा' इत्यादि श्रुत्त्या "मा(२)यामानं तु कात्स्नर्थेनानभिव्यक्तस्वरूपत्वादिति" सूत्रेण च स्वप्नप्रपञ्चस्य मिथ्यात्त्वसाधनेन सर्वस्यापि प्रपञ्चस्य त- (1) इदारण्यके ।। ३ । १० । वालचे मा. ३ । पा- २ .म्. ।

·असत्यस्याऽर्थक्रियाकारित्वोपपत्तिः । ब्रह्मज्ञानैकवाध्यत्वात् तदज्ञानप्रकल्पितं ॥ ९९ ॥ नार्थातिरिक्तोज्ञानेऽस्ति विशेषस्तत्त्वविन्मतः । अ(१)र्थेनैव विशेषो हि निराकारतया धियां ॥१०॥ ब्रह्मज्ञानेतराबाध्यब्रह्मान्यासत्व(२)नाश्रयं । " दृदृष्टान्तेन मिथ्यात्त्वं साधितं तथा ब्रह्मज्ञानकनिवर्त्यत्वान्यथानुपप- त्याऽपि तस्याज्ञानकार्यत्वेन मिथ्यात्वं सिद्धमित्याह-"स्वप्नेति" ॥ ९९ ॥ ननु स्वप्नादिज्ञानमेवार्थक्रियाकारि नार्थ स्तञ्च ज्ञानमबाध्यं तथा च कथं तद्दष्टान्तेन प्रपञ्चमिथ्यात्वसिद्धिरित्याशङ्ख्याह- नार्थेति । न हि ज्ञानमात्रस्य सुखादिजनकत्त्वं तथा च कि- श्चिद्विशेषितस्यैव तथात्त्वं वाच्यं ज्ञाने च विशेषो नार्थातिरिक्त इत्यत्र वृद्धसंमतिमाहार्थेनत्यर्द्धन-“अर्थेनेति । अर्थएवेत्यर्थः तथा च मिथ्याभूतविशेषितस्य जनकत्त्वाभ्युपगमे मिथ्याभूतस्यापि ,ज- नकत्वमस्तीत्यर्थः । ननु विषयोपलक्षितस्यैव ज्ञानस्य सुखजनक- त्वमस्तु तत्कुतोविषयस्य जनकत्त्वमिति चेन्न । स्वरूपाणामननु- गततया ज्ञानवादेश्वातिप्रसक्त तयाऽनुगतानतिप्रसक्तोपलक्ष्यताव. च्छेकाभावादुपलक्षणत्वासम्भवात्तद्विशेषितस्यैव तथात्वमस्तीति भावः ॥ १०० ॥ ॥ असत्यस्यार्थक्रियाकारित्वोपपत्तिः ॥ मिथ्यात्वे च विशेषतोऽनुमानानि, ब्रह्मज्ञानेतराबाध्यत्र- झान्यासत्त्वानधिकरणत्वं पारमार्थिकसत्वाधिकरणावृत्ति ब्रह्मा- त्तित्त्वात् शुक्तिरूप्यत्ववत् परमार्थसफ़ेदवञ्च, विमतं मिथ्या ब्रह्मन्यत्वात् शुक्तिरूप्यवत्, परमार्थसत्वं स्वसमानाधिकरणान्यो- न्याभावप्रतियोग्यवृत्ति सदितरावृत्तित्वात् ब्रह्मत्ववत्, ब्रह्मत्वं ए- कत्वं वा सत्वव्यापकं सत्त्वसमानाधिकरणत्वात् असद्वैलक्षण्यवत्, ज्याष्यवृत्तिघटादिः जन्याभावातिरिक्तसमानाधिकरणाभावमात्रप्र- तियोगी अभावप्रतियोगित्वात् अभिधेयत्ववत्, अभिधेयत्वं हि प- (1) उदयनकत कुसुमाज्जलौ स्तबके ४ प्रलो. ४ (२) सम्बद्धोऽप्ययं पाठोऽन्यादर्भ पुस्तकानुशेधात् तथैव स्थापित इति जयम् ।

·३२ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे- पारमार्थिकसत्वाधिकरणावृत्तिमद्भवेत् ॥ १ ॥ शुक्तिरूप्यत्त्ववहह्मावृत्तित्वात्सत्यभेदवत् । ब्रह्मान्यत्वाजगत्सर्व मिथ्या स्याच्छुक्तिरूप्यवत् ॥२॥ ब्रह्मत्त्वं ब्रह्मवृत्तित्त्वान्न भेदप्रतियोगि तत् । न सन्निष्ठोभवेज्जातु भेदः सत्प्रतियोगिकः ॥ ३ ॥ मिथ्यात्वं ब्रह्मतुच्छातिरिक्तत्वव्यापकं भवेत् । समस्तमिथ्यावृत्तित्वाद्यथा दृश्यत्वमिष्यते ॥ ४ ॥ दृश्यत्वं सदवृत्ति स्यादभिधेयैकवृत्ति यत् । शुक्तिरूप्यत्ववभ्रान्तिसिद्धवस्तुगतं यतः ॥ ५ ॥ परमार्थसद्भिन्नत्वव्याप्यं दृश्यत्वमस्तु वा। दृश्यान्यावृत्तिधर्मत्त्वात्प्रातिभासिकता समं ॥ ६ ॥ रमते केवलान्वयित्वादन्योन्याभावमात्रप्रतियोगि स च समाना- धिकरणएव अस्मन्मते तु मिथ्यैवेति नोभयथाऽपि साध्यवैकल्यं, अत्यन्ताभावः प्रतियोग्यवच्छिन्नवृत्तिः नित्याभावत्वात् अन्योन्या- भाववत्, ब्रह्मत्वं न परभार्थसन्निष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छे- दकं ब्रह्मवृतित्त्वात् असद्वैलक्षण्यवत्, परमार्थसत्प्रतियोगिको भदो न परमार्थसन्निष्ठः परमार्थसत्प्रतियोगिकत्त्वात् परमार्थसत्वाव- च्छिन्नप्रतियोगिकाभाववत्, मिथ्यात्त्वं ब्रह्मतुच्छोभयातिरिक्तत्व- व्यापकं सकलमिथ्यावृत्तित्वात् मिथ्यात्वसमानाधिकरणात्त्यन्ता- भावाप्रतियोगित्वाद्वा दृश्यत्ववत्, दृश्यत्वं परमार्थसदवृत्ति अभि- धेयमात्रवृत्तित्वात् शुक्तिरूप्यत्ववत्, दृश्यत्त्वं परमार्थसद्भिन्नत्व- व्याप्यं दृश्येतरावृत्तिधर्मत्त्वात् प्रातिभासिकत्त्ववत् इत्यादि प्रमाणा- नीत्याह- ब्रह्मेत्यादिप्रातिभासिकतासममित्यन्तैः षडभिः॥१॥२॥३॥४॥५॥६॥ ॥ मिथ्यात्वेविशेषानुमाननिरूपणम् ॥ " ·मिथ्यात्वे विशेषानुमानोपसंहारः। ३३ एवमन्येऽपि मिथ्यात्वे विपश्चिर्यिथोचितं । प्रयोगा ऊहनीयाः स्युर्वाद्ध्वान्तप्रहाणये ॥ ७ ॥ हेतवोभीष्टसिद्ध्यर्थ सम्यञ्चो बहवश्व नः । अल्पाः परस्य दुष्टाश्च ज्ञातव्या युक्तिभिर्बुधैः ॥ ८ ॥ - एवमन्येऽपि प्रयोगा ऊहनीयाइत्याह- " एवमिति एतत्पटात्त्यन्ताभावः एतत्तन्तुनिष्ठः एतत्पटानाद्यभावत्वात् एत- स्पटान्योन्याभाववत्, तन्तुनाशजन्यपटनाशस्य कदापि तन्तुवृत्तिता नास्तीति तत्र व्यभिचारवारणायानादिपदं, यस्य पटस्याश्रयवि. भागेन नाशस्तदत्त्यन्ताभावस्य पक्षत्त्वे त्वनादिपदमनादेयमेव, अत्र चैतत्पटप्रतियोगिकात्यन्ताभावत्त्वावच्छिन्नस्य पक्षीकरणान्न सम्ब- न्धान्तरेणात्त्यन्ताभावमादायांशतः सिद्धसाधनं पक्षतावच्छेदका- वच्छेदेन साध्यसिद्धरुद्देश्यत्वात् । समवायसम्बन्धावच्छिन्नोव्यधि. करणधर्मानवच्छिन्नश्च यएतत्पटात्यन्ताभावः सपव वा पक्षः त- न्तुशब्देन च पटोपादानकारणमुक्तं तत्र च प्रागभावस्य सत्वात न तेन व्यभिचारः । यद्वा समवायसम्बन्धावच्छिन्नोऽयमेतत्पटात्य- न्ताभावः एतत्तन्तुनिष्ठः एतत्पटप्रतियोगिकात्यन्ताभावत्वात् स- म्बन्धान्तरावच्छिन्नैतत्पटात्यन्ताभाववदिति विशिष्यानुमानं :- हनीयमिति भावः ॥ ७ ॥ पराभिमतानुमानगतहेतुभ्यो दुष्टेभ्योऽल्पे- भ्यश्च स्वमताभिमतानुमानगतहेतूनां बाहुल्यं समीचीनत्वं स्पष्ट- मेवेति युक्तिभिरेव ज्ञातव्य मिल्याह-" हेतवइति ॥८॥ । मिथ्यात्वे विशेषानुमानोपसंहारः ॥ नन्वस्तु शब्दबाधः तथा हि । “विश्वं(१)सत्यं यश्चि(२)केतस- त्यमित्तन्न मोघं 'या(३)थातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समा- (१) ऋक्संहितायां हितोयाष्ठके ७ अध्याय ३ वर्गे ऋक् ३ । (२) ऋक्संहितायामष्टमाष्टके १ अध्याय १७ वगें ऋक् ? (३) ईशावास्योपनि दमन्त्रः ८।

·सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे । [१ परिच्छेदे. शब्दबाध्यं न मिथ्यात्वं शब्दतात्पर्यमद्वये। तन्न सियेद्यतः सर्वविश्वमिथ्यात्वमन्तरा ॥ ९ ॥ विश्वं सत्यमिति श्रौतं वाक्यं स्तुति परं मतं । वैकालिकनिषेधोऽस्याभिमतोऽस्त्यद्वयश्रुतेः ॥ १० ॥ तात्पर्यलिङ्गसंयुक्ता श्रुतिरद्वैततत्परा । भ्य” इत्यादिश्रुतिभिर्विश्वसत्यत्वप्रतिपादनादित्याशय भुतेस्तत्र ता- पर्याभावान्मैवमित्याह-"शब्दबाध्यमिति" । एतदुक्तं भवति- "विश्वं सत्यं मघवानायुवो" रित्यादिश्रुतिवाक्यस्य स्तुतिपरतया नास्य विश्वस्य सत्यत्वे तात्पर्यम् । “यञ्चिकेतसत्त्यमितन्न मोघ मित्यादिश्रुतेरिन्द्रस्तुतिपरतया न विश्वसत्यत्वे तात्पर्यम् । या- याथातथ्यतोऽानिति " श्रुतिर्न तत्सत्यत्वे प्रमाणं प्रत्यक्षसि- द्धानुवादकत्त्वात् कालिकसत्त्वनिषेधश्रुतिविरोधेन विश्वस. त्यत्वश्रुतेकालिकसत्त्वपरत्वाभावो निश्चीयते । नच घेप- रीत्यमेव किन्न स्याद्विनिगमकाभावादितिवाच्यं तात्पर्यान्यथा- नुपपत्तिगतिसामान्यानामेव विनिगमकत्वादिति ॥९॥ ॥ १० ॥ अद्वैतश्रुतिर्हि षड्विधलिङ्गतात्पर्योपेता, तत्र त्रिविधं तात्प- यलिङ्गं प्रामाण्यशरीरघटकमर्थनिष्ठं अज्ञातत्वमबाधितत्त्वं प्रयोज- नवत्वं च, त्रिविधं तु शब्दनिष्ठमतिप्रसङ्गवारकं उपक्रमोपसंहार- योरक्यरूप्यं अभ्यासोऽर्थवादश्चेति, तंत्र शब्दनिष्ठलिङ्गत्रये तावन्न विवादः सर्वासामेवोपनिषदामेवं वृत्तत्त्वात् मानान्तरासिबतया मोक्षहतुज्ञानविषयतया चाज्ञातत्वं सप्रयोजनत्त्वं च निर्चिवादमेव अबाधितत्वमा सन्दिग्धं तश्चान्यथानुपपत्तिगतिसामान्याध्यां नि- ·३६ अद्वैतभुतेस्तात्पर्यलिङ्गोपेतत्वोपपत्तिः। तवापि त्रिविधं लिङ्गमर्थनिष्ठं प्रमावहं ॥११॥ अज्ञातत्वादिभेदेन निर्विवादं सतां मतं । शब्दनिष्ठं तु त्रिविधं प्रसक्त्यन्तरवारकं ॥ १२ ॥ उपक्रमोपसंहृत्योरैक्यरूप्यमिहादिमं । अभ्यासश्चार्थवादश्च निर्विवादमिति त्रयं ॥ १३ ॥ अज्ञातन्त्वं मतं मानान्तरसिद्ध चिदये। सप्रयोजनता मोक्षहेतुधीविषयत्वतः ॥ १४ ॥ अबाधितन्त्वं सन्दिग्धं तच्च निर्णीयते स्फुटम् । अन्यथाऽनुपप-त्या च गतिसामान्यतस्तथा ॥ १५ ॥ न हि विश्वनिषेधात्मा द्वैतं स्याद्व्यावहारिकं । येन तत्र श्रुतेः सिद्ध्येत्प्रामाण्यं व्यावहारिकं ॥ १६ ॥ अतस्तत्र श्रुतेरस्ति प्रामाण्यं तात्विकं परं । व्यावहारिकसत्यत्वं दैते तत्र श्रुतेरपि ॥ १७ ॥ ीयते एतत्सर्वमनसिनिधायाह-" तात्पर्ये " त्यादिपञ्चभिः ॥ ११ ॥ १२ ॥ १३॥ १४ ॥ १५ ॥ ॥ अद्वैतश्रुतेस्तात्पर्यलिङ्गोपेतत्वोपपत्तिः ॥ अद्वैतश्रुतेस्तात्त्विकं प्रामाण्यं तात्विकवस्तुविषयत्त्वात् । द्वैतश्रुतस्तु व्यावहारिकं व्यावहारिकवस्तुविषयत्त्वादिति व्यवस्थां विषयभेदेन दर्शयति-" नहीति सार्द्धद्वयन ॥ १६ ॥ १७ ॥ परस्पर- विरुद्धयोईयोस्तात्विकत्वं न सम्भवतीत्याह-" मिथ ·सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे । [१ परिच्छेदे. व्यावहारिकमेवास्ति प्रामाण्यं न तु तान्त्विकं । मिथो विरुद्धयोर्नास्ति तान्त्विकत्त्वप्रयोगतः ॥ १८ ॥ विश्वसत्यत्ववाक्यस्य गतिरस्त्यन्यथैव हि । सामानाधिकरण्यं हि यतः सिद्धं चतुर्विधं ॥ १९ ॥ अध्यासे स्यादिदंरूप्यमभेदे तत्वमस्यपि । स्थाणुः पुमांस्तु बाधायां वैशिष्टये नीलमुत्पलं ॥२०॥ अध्यासे वाथ बाधायां विश्वं सत्त्यमितीष्यते । न तेनाद्वैततात्पर्यवतोवाक्यस्य बाधनं ॥ २१ ॥ यन्त्वेकाकी न रमत इति गीः सप्रपञ्चतां । बैन । वस्तुनि विकल्पासम्भवात्तात्विकव्यावहारिकप्रामाण्य- भेदेन च व्यवस्थोपपत्तेरित्यनवद्यमिति भावः ॥ १८ ॥ स्तुतिपरत्वे- नावधारितस्य विश्वसत्त्यत्ववाक्यस्यैवान्यथा व्याख्यातुमुचितत्त्व- मित्यभिप्रेत्याह- " विश्वसत्यत्वेति ॥ १९ ॥ उक्तं सामा- नाधिकरण्यचातुर्विध्यं विभजते-" अध्यासे " इति ॥२०॥ विश्वं सत्यमित्यत्र बाधायामध्यासे वा सामानाधिकरण्योपपत्तेन तस्य षड्विधतात्पर्यलिङ्गोपेताद्वैतश्रुतिबाधकत्वमित्याह-" अध्या- सेइति " । ॥ २१॥ ॥ विश्वसत्यत्त्वप्रतिपादिनीनां श्रुतीनामर्थान्तरपरत्वोपवर्णनम् ॥ (१)तस्मादेकाकी न रमत " इति श्रुतेः सप्रपञ्च- तापि पुरुषार्थः स्यादिति नेत्याह-" यत्त्विति यत्त्विति " | "(२)द्विती- अथ बहदारण्यके १ । ४ । ३ । (२) महदारण्यके । । । । ।

·सप्रपश्चतायाः पुरुषार्थत्वनिरास आगमबाधोद्धारश्च । ३७ पुमर्थमाह तन्नैवं सा ऽविवेकिपरा श्रुतिः ॥ २२ ॥ एकधैवेति वेदान्तः साक्षान्मोक्षकहेतुतां । प्राहाद्वैतात्मबोधस्य निष्प्रपञ्चैकतत्परः ॥ २३ ॥ विश्वसत्यत्वगीस्तस्माद्व्यावहारिकसत्वगा। ब्रह्मज्ञानेतराबाध्यं व्यावहारिकमिष्यते ॥ २४ ॥ याद्वैभयंभवतीति " श्रुतेः तस्याः सप्रपञ्चताया दुःखसाधन त्वेन पुरुषार्थत्वायोगात्कर्मकाण्डवदस्याः श्रुतेरविवकिपुरुषपर- त्त्वाचन तथात्त्वमित्यर्थः ॥ २२ ॥ ननु-" (१)पृथगात्मानं प्रेरि- तारं च मत्त्वा जुष्टस्तेनामृतत्वमेतीति भदज्ञानस्य मोक्षहे- तुत्वश्रवणात्कथं न सप्रपञ्चता पुरुषार्थइत्याशझ्याह--"एकधे- ति" एक(२)वैवानुद्रष्टव्यमित्यादिवाक्यस्वारस्यादभेदज्ञानस्यैव सा- क्षान्मुक्तिहेतुत्वं प्रेरकपृथत्कदृष्टेः सगुणब्रह्मज्ञानस्यापि परम्पर- योपकारकत्वान्मतेः पूर्व न तु तदुत्तमिति तात्पर्यार्थः ॥ २३ ॥ ॥ सप्रपञ्चतायाः पुरुषार्थत्वनिरासः ॥ अतएव सत्यत्वश्रुतिविरोधेन मिथ्यात्वश्रुतिरेवान्यपरेत्यपि न, ष- विधलिङ्गतात्पर्योपेतत्वेन मिथ्यात्वश्रुनेरनन्यपरतया प्रबलत्वा- द्वैदिकतात्पर्यविषयस्य च तात्त्विकत्त्वनियमेन तात्पर्यज्ञापकानामपि लिङ्गानामर्थतथात्वएव पर्यवसानात्सत्वश्रुतिवाक्यस्थपदानां चा- न्यपरत्वान्न सत्वे तात्पर्यलिङ्गशलेत्यभिप्रेत्याह- विश्वसत्य- वेति" । व्यावहारिकत्वं च ब्रह्मज्ञानेतराबाध्यत्वं न त्वबाध्यत्वं मिथ्यात्वबोधकश्रुतिविरोधादिति भावः ॥ २४ ॥ (१) श्वेताश्वतरोपनिषदि प्र० अ० मन्त्रः । (२) बहदारण्य के ४ । ४ । २० ।

·PRON सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे । [१ परिच्छेदे- अप्रामाण्यप्रसङ्गोऽपि न सत्यत्वश्रुतेर्मम । अतत्वावेदकत्वेन स्यादनिष्टकरो मनाक् ॥ २५ ॥ तात्पर्येण तु सर्वासां श्रुतीनां सम्मतं समं । अस्मत्सिद्धान्तगं तत्त्वावेदकत्वं समन्वयात् ॥२६॥ अनन्यशेषमिथ्यात्वश्रुतेः स्वार्थपरत्वतः । अन्यशेषतया विश्वसत्यत्वश्रुतिरन्यगा ॥ २७ ॥ तत्परत्वेन चाद्वैतश्रुतेः प्राबल्यमिष्यते । ततो न तद्विरोधेन सत्यं विश्वं वदेतिः ॥ २८ ॥ ननु प्रपश्चसत्यत्वश्रुतरेप्रामाण्यप्रसङ्ग इत्याशय निराचष्टे- अप्रामाण्यति " द्वाभ्यां । अतत्त्वावेदकत्त्वरूपाप्रामाण्य- स्यावान्तरतात्पर्यमादायेष्टत्वात्, परमतात्पर्येण तु सर्वश्रुतीनामपि तत्त्वावेदकत्वं समं, प्रातिभासिकव्यावृत्तस्य व्यावहारिकस्य तद्व- तितत्प्रकारकत्वादिरूपस्य निराकर्तुमशक्यत्वात् सांव्यवहारिक प्रामाण्यमव्याहतमेवेति तात्पर्यार्थः ॥ २५ ॥ २६ ॥ ननु, यदि सत्व- श्रुतिः प्रत्यक्षप्राप्त्यर्थत्त्वान्न खार्थपरा तर्हि मिथ्यात्वश्रुतिरफि त. द्विरुद्धार्थत्वात्स्वार्थपरा न स्यात् तत्प्राप्तितद्विरोधयोस्तात्पर्याभा- वहेत्त्वोरुभयत्रापि समत्वादित्याशङ्याह-" अनन्येति " प्रत्यक्षापेक्षया चन्द्राधिकपरिमाणबोधकागमस्येव मिथ्यात्व- बोधकागमस्य बलवत्त्वेन प्रत्यक्षप्राप्तानुवादिसत्वश्रुत्यपेक्षयाऽपि ब- लवत्वात् प्राप्ताप्राप्तार्थयोर्विरोधे प्राप्तार्थस्याऽप्राप्तविध्यर्थत्वेना- न्यशेषत्वनियमादप्राप्तार्थस्यैवानन्यशेषत्वेन च बलवत्वात् अन- न्यशेषमिथ्यात्वश्रुतिविरोधान्न प्रत्यक्षागृहीतत्रिकालाबाध्यत्वरूप- सयत्वपरा विश्वसत्यत्वश्रुतिरिति । अद्वैतश्रुतेश्च प्राबल्ये निरव- कायत्त्वतात्पर्यवत्वादिकमेव प्रयोजकं नान्यदिति योस्तारप- - I ર૭ ની ૨૮ ના ॥ विश्वमिथ्यात्त्वानुमानस्याऽऽगमादिबाघोद्धारः ॥

·असतां हेतुसाध्यपक्षादीनां साधकत्वोपपत्तिः । १ पक्षादीनां हि मिथ्यात्वबोधनेऽपि न नः क्षतिः । साधकस्य च मिथ्यात्वे न क्षतिः सत्वसाधने ॥२९॥ प्रतिबिम्बस्य बिम्बैकसाधनत्वमिहेक्ष्यते । तस्य बिम्बात्मना सत्वे मिथ्यात्वं तु स्वरूपतः ॥३०॥ शुभादिसूचकत्त्वं हि स्वाप्नार्थस्यासतोऽपि च । ननु सत्वसाधकानां मिथ्यात्वसाधकानुमानेभ्यः प्राबल्यं, मि- ध्यात्वसांधकप्रतिज्ञाधुपनीतपक्षादीनां मिथ्यात्वाबोधने समि- थ्यात्वासिद्धिः तद्वोधने परस्परव्याहतिराश्रयासिद्ध्यादिकं चेत्या- शङ्य मिथ्यात्वसाधकप्रतिज्ञाधुपनीतपक्षादीनां मिथ्यात्वबोधनपि व्याहत्यभावातू प्रतिज्ञादिभिस्तेषां त्रिकालाबाध्यत्त्वरूपसत्त्वाप्रतिपा- दनान्मैवमित्यभिप्रेत्याह-" पक्षादीनामिति पक्षादीनामिति"। मिथ्यात्वस्य मिथ्यात्वेपि तत्त्वाचेदकश्रुतिवेद्यत्त्वोपपत्तिः सत्वेन सत इव मिथ्या- त्वेन मिथ्याभूतस्यापि प्रमाणगम्यत्वाविरोधात् एकांशे तत्त्वावेद- कत्त्वाभावे प्यशान्तरे तत्वावेदकत्त्वोपपत्तरिति पुरोरतमित्यर्थः । ननु साधकत्वान्यथानुपपत्या परमार्थसत्वमायाति परमार्थसतएव साधकत्वादित्यतआह- " साधकस्येति "। परमार्थसत्वस्य साधकतायामतन्त्रत्वेन तदभावपिन साधकतानुपपत्तिः।वस्तुतस्तु ज्ञाताज्ञातसाधारणं व्यावहारिकसत्वमेव तन्त्रं तच्च ब्रह्मज्ञानेतराबा- ध्यत्वमेवेति न काचिद्धानिः साधकत्वस्येति शेषः ॥ २९ ॥ नेदम- दृष्टचर लोक प्रतिबिम्बस्य मिथ्यात्वेऽपि बिम्बसाधकत्त्वं दृष्टमित्याह- प्रतिबिम्बस्येति "। प्रतिबिम्बे बिम्बसाधकत्त्वं तावदस्ति तस्य बिम्बात्मना सत्त्वपि प्रतिबिम्बाकारेणासत्त्वात् परमार्थसत्वं न साधकत्वे प्रयोजकमित्यर्थः ॥ ३०॥ एवं खानार्थस्याऽसतोऽपि शुभा- शुभसूचकत्त्वमित्याह-" शुभादीति " । वर्णारोपितहस्वत्व- ·सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे- वर्गारोपितदीर्घत्त्वाद्यपि सत्यार्थबोधकं ॥ ३१ ॥ मायाकल्पितहस्त्यादिर्भयकम्पादिकारणं । अतो न तात्विकं सत्वं साधक-त्वे प्रयोजकं ॥ ३२ ॥ अर्थावच्छिन्नमेवास्ति ज्ञानं सर्वत्र कारणं । " दीर्घत्वादीनां च नगो नागइत्यादावर्थविशेषप्रत्यायकत्वं दृष्ट- मित्यर्थः ॥ ३१॥ मायाकल्पितहस्त्यादे रज्जुसदेश्च भयादिहेतुत्वं सवितृसुषि- रस्य च मरणसूचकत्वं शङ्काविषस्य च मरणहेतुत्वं दृष्टं तथाऽत्रापि स्यादेवेत्याह-" मायेति । ॥ ३२ ॥ ननु तत्र शड्रैव भयमु- त्पाद्य धातुव्याकुलतामुत्पादयतीति सैव मरणहेतुर्नतु शङ्कितं विषम- पि, एवं 'पु(१)रुषं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यतीत्यादिश्रुतिबलात्स्वाप्नदर्श- नस्यैव शुभादिसूचकत्त्वं, एवं सवितृसुषिरमायागजादीनामपि शा- नमेव तत्तदक्रियाकारिन तु तदर्थोऽपि तथा च सर्वत्रोदाहतस्थलेषु ज्ञानमेव हेतुः तच्च खरूपतः सत्यमेव अन्वयव्यतिरेकावपि ज्ञान- स्यैव कारणतां ग्राह्यतः न हि सन्निहितमपि सर्पमजानानोबिभे- तीत्याशङ्याह-"अर्थावच्छिन्नमिति । एतदुक्तं भवति स्व- ने जागरे वोत्कृष्टकलधौतदर्शनादुत्कृष्टं सुखं उत्कृष्टसादिदर्शना- च्चोत्कृष्टभयादि दृश्यते विषयस्याकारणत्वे तदुत्कर्षानुविधान कार्य न स्यात्, न च ज्ञानप्रकर्षादेव तत्प्रकर्षः ज्ञानेपि विषयगतप्रकर्ष वि- हायान्यस्य प्रकर्षस्याभावात् । अथ ज्ञानगता जातिरेव प्रकर्षः न, चा- क्षुषत्वादिना सङ्करप्रसङ्गात् विषयप्रकर्षेणैवोपपत्तौ चाक्षुषत्वादि- व्याप्यजात्यङ्गीकारे गौरवान्मानाभावाञ्च, किं च ज्ञानस्य भयादिज- नकत्वे साधवच्छिन्नत्वमेव कारणतावच्छेदकमास्थेयं ज्ञानत्वेत (१) ऐतरेया रश्यक ३ । २ । ४ । ७ । १६ ।

·असतः साधकत्वं मिथ्यात्वहेतोरप्रयोजकत्वनिरासश्च । ४१ न केवलमतोप्यर्थों हेतुरस्ति मृषात्मकः ॥ ३३ ॥ नह्यर्थगतमौत्कृष्ट्यं विना ज्ञानं सुखादिके । शक्नो-त्यौत्कृष्टयमाधातुमितोऽर्थस्तत्र कारणं ॥ ३४॥ न चाप्रयोजकं मिथ्यात्वानुमानं यतोऽन्यथा । दृग्दृश्ययोहि सम्बन्धो दृश्यसत्त्वे न सम्भवेत् ॥३५॥ जैन कत्त्वेऽतिप्रसङ्गात् तथा च मिथ्यार्थावच्छिन्नत्वाकारेण ज्ञानस्य मिथ्यात्वात् जनकतावच्छेदकरूपेण च मिथ्यात्वे रूपान्तरेण स- त्वमप्यसत्त्वान्नातिरिच्यते ऽनुपयोगादिति तस्मात्सद्विविक्तं साध- कमिति सिद्धमिति ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ ॥ असतामपि साधकत्त्वे युक्तिप्रदर्शनम् ॥ ननु मिथ्यात्वानुमानमप्रयोजकं सत्त्यत्वेऽपि दृश्यत्वोपपत्तेरि- स्याशय इन्दृश्यसम्बन्धानुपपतेन हि शानं शेयासम्बद्धमेव प्रकाश- कमंतिप्रसङ्गात् नापि संबद्धं आत्मखरूपस्य तद्गुणस्य वा शा- नस्य शेयेन संयोग(१)संमवाययोरभावादन्यस्य चानाध्यासिकस्य सम्बन्धस्याभावान्मैवामित्यभिप्रेत्याह-" नचेति साईन । आध्यासिक एव सम्बन्धो हम्हश्ययोरतो मिथ्यात्त्वानुमानं नाप्रयो- जकमित्यर्थः ॥ ३५॥ स्यादेतत्सर्वस्यापि दृश्यस्य ब्रह्मात्मकहग. (१) गुणांदी नात्मनः संयोगः द्रव्येऽपि तस्यातीतत्वादिकाल उत्पत्तिकाले या न सः न. चोत्पत्तिकाले संयोगी मास्तु अतीतादौ तदीयमूक्ष्म ऽवस्थासंयोगहारकः सम्बन्ध एव गुणादावपि द्रव्यहारेति वाच्यम् ।बुटयार्निरवयवत्वेन तत्र तद्गुणादौ च तदसम्भवात् सा- वयव एव संयोगस्य स्वीकाराग्निरवयवेऽवच्छ दकत्त्वा सम्भवात् दिक्कालविशेषणां तु चटया- दौ सम्बन्धस्य दैशिकव्याप्य तितया दैशिकाच्याम्य तिम्वभावसं योगादाव बच्छ दकलास- म्भवात् प्रात्म गुणवन्तु न ज्ञानस्य सम्भवति तब मनस एवोपादानत्वादन्यथाऽऽत्मनस्तत्री- पाटीमल मनसो निमित्त त्वमित्य व गौरवात् प्रात्मरूपज्ञानस्य नगदुपादा नस्य समवायी नातीतादी सम्भवति न बाउनादौ इति ध्येयम् । wr ·४२ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे- तस्मादाध्यासिकः सिद्धः सम्बन्धो दृशिदृश्ययोः । साक्षाच्चिदृक्प्रकाशः स्यात्स्वसंसृष्टप्रकाशकः ॥३६॥ दृश्याधिष्ठानरूपेण न परम्परया भवेत् । वृत्त्याऽऽवरणभङ्गे चित्प्रकाशोऽनावृतः स्वतः ॥३७॥ अतो वृत्तेः पुरा दृश्याप्रतीति रुपपद्यते । ध्यस्तत्वपि कस्य चित्कदाचित्कं चित्प्रति प्रकाशाय त्वयापि तत्त- त्सन्निकृष्टेन्द्रियजन्यतत्तदाकारवृत्तिद्वारक एवानावृतहकसम्बन्धः स्वीकृतः तथा च सत्यत्वेपि तद्वारक एव सम्बन्धोऽस्तु किमाध्या- सिकसम्बन्धदुर्व्यसनेन न हि भवतां विज्ञानवादिनामिव तत्तज्ज्ञाने तत्तदर्थाध्यासखीकारः शुद्धदृशः स्वतो भेदाभावात् उपाधिविशि- टाया भेदपि घटादिवत्तस्या अपि मिथ्यात्वेनाधिष्ठानत्वायोगादितिचे- नेत्याह-" साक्षादिति" । प्रकाशस्य साक्षात्स्वसंसृष्टप्रका- शत्त्वनियमेन चैतन्यस्य परम्परासम्बन्धेन विषयप्रकाशकत्त्वायोगात् न हि प्रदीपः परम्परासम्बद्धं प्रकाशयति अतो विषयाधिष्ठानचैत- न्यमनावृतमेव प्रकाशकं आवरणभङ्गश्च वृत्त्या, अतो वृत्तेः पूर्वमा- ध्यासिकसम्बम्धे विद्यमानेपि दृश्याप्रतीतिरुपपन्ना अत एव वृत्तिप्र- तिबिम्बितचैतन्यस्य घटप्रकाशकत्वे आध्यासिकसम्बन्धस्या तन्त्रतापातः घटाभिव्यक्तचैतन्यस्य घटप्रकाशकत्वे आवश्यकेन वृ- त्तिप्रतिबिम्बितचैतन्येनैव घटप्रकाशोपपत्तौ तदधिष्ठानचिदभिव्य- क्तिकल्पनायोग इति निरस्तं, परोक्षविलक्षणस्फुटतरव्यवहारार्थ वि- षयाधिष्ठानचैतन्याभिव्यक्तिकल्पनाया युक्तत्वादिति सार्द्धद्वयता- त्पर्यार्थः ॥ ३६॥ ३७॥ ॥ दृश्यत्वादिहेतोरप्रयोजकत्वनिरासः ॥ ननु घटादेः स्वसन्निकृष्टेन्द्रियजन्यस्वज्ञानात्पूर्व सत्वेन तत्राध्या- सो न युक्तः न च या घटेन्द्रियसन्निकर्षवृत्तिस्तया घटस्य न प्रकाशो- येन चप्रकाशो घटाधिष्ठानचैतन्येन न तत्सन्निकर्षजमिति वाच्यं, वृत्त्य- ·विश्वसत्यत्वे हरदृश्यसम्बन्धानुपपत्तिः । धीवृत्तेरुदयात्पूर्वमज्ञातार्थप्रसिद्धये ॥ ३८ ॥ धीवृत्तिव्यतिरिक्तस्य ज्ञानस्यावश्यकत्वतः । अन्यथा साधकाभावे स्यादर्थो नरशृङ्गवत् ॥ ३९ ॥ वृत्तिरूपं न तज्ज्ञानं किं तु साक्षि चिवयं । वृत्तिगोत्पतिनाशाद्यसंस्पृष्टं विविधं खवत् ॥ ४० ॥ अज्ञानसाधकत्त्वात्तन्नाज्ञानविनिवर्तकं । तच्च वृत्त्युपरक्तं सदज्ञानान्ध्यनिवर्तकं ॥ ४१ ॥ स(१)वतीर्थदृशां सिद्धिः स्वाभिप्रेतस्य वस्तुनः । RT त्तिरिक्त ज्ञाने मानाभावात् अज्ञाननिवृत्तरपि ततएव भावादिति चे- नेत्याह-" धीवृत्तेरिति” । अन्यथा तस्य साधकाभावेन नर- शृङ्गतुल्यतया सन्निकर्षतजन्यज्ञानहेतुत्वेन प्राक्सत्त्वकल्पना निष्प्र- माणिका स्यात् तस्माद्याहशस्य घटादेरिन्द्रियसन्निकर्षाश्रयत्वेन ज्ञान- कारणत्वं तादृशस्य साधकं किं चिन्मानमवश्यमभ्युपेयं(२)तश्च मानं न वृत्तिरूपं तदानी वृत्तिकारणाप्रवृत्तेरिति तद्विलक्षणं नित्यं स्वप्र- काशमेकमेव लाघवात् वृत्तिगतोत्पत्तिविनाशजडत्त्वादिभिरसंस्पृष्टं नानाविधोपाधिसम्बन्धानानाविधव्यवहारभाग्भवति नम इव घटा- धुपाधिभेदेनेति सार्द्धद्वययोजना ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ ४० ॥ सर्वाज्ञानसाधके साक्षिचैतन्ये तस्मिन् घटादेरध्यास इति का- नुपत्तिरित्यभिप्रेत्याह-"अज्ञानेति" ॥४१॥ तन वार्तिकवचनानि (१) वृहदारण्यक ४ प. ३ ब्रा. वार्तिके ली. १५६ । (२ ) अन्यथाऽन्वयव्य तिरेकयोरयहेण कार्यकारणभावाग्रहात् सर्वा मानमेयादि- व्यवस्थीछिद्यतेति शेषः ।

·सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे- ॥ यदभ्युपगमादेव तत्सिद्धिर्वार्यते कुतः ॥ ४२ ॥ स(१)र्वतीर्थदृशां तावत्सामान्य मानलक्षणं । अज्ञातार्थावगमनं त्वदुक्ते तन्न युज्यते ॥ ४३ ॥ स्वतः(२)सिद्धोऽथ वासिद्धो देहादिस्ते भवन्भवेत् । प्रमाणानां प्रमाणत्त्वं नोभयत्रापि लभ्यते ॥४४॥ प्रमा(३)णान्यन्तरेणापि देहादिश्चेत्प्रसिद्ध्यति । वद प्रमाणैः कोन्वर्थो न हि सिद्धस्य साधनं ॥४५॥ स्व(४)तोऽसिद्धे प्रमेये तु नासतो व्यञ्जिका प्रमा । नाभिव्यनक्ति सविता शशशृङ्गं स्फुरन्नपि ॥ १६ ॥ प्रतिबिम्बितचैतन्यं घटाधिष्ठानतोऽपृथक् । सर्वावभासक-त्वं चिद्वस्तुनोऽतोऽद्वयात्मनः॥ ४७ ॥ चिध्यस्ततया सर्व चिदज्ञानककारणं । दर्शयति ॥ ४२ ॥ ४३ ॥ ४४ ॥ ४५ ॥ ४६॥ वृत्तिप्रतिबिम्बितचेतन्य- स्य घटाधिष्ठानचैतन्येन सह भेदाभावाञ्चैतन्यस्यैकत्वमवेत्यभिप्रेत ॥४७॥ चैतन्यमात्राज्ञानजन्यत्वात्तज्ञाननिवर्त्यत्वाञ्च घटादिप्रपञ्चस्याध्य- स्तत्वमेवेति सिद्धान्तरहस्यमाह-"अत इति"। सदिति प्रतीय- त्याह-" वृत्तीति (१) सहदारणयके 8 • ३ ब्रा. वार्ति के श्लो. १५८ । ( २ ) वृहदारण्य के ४ अ... ३ मा० वार्तिक श्ली • १६० । ( ३ ) ० ४ ० ३ मा० वा प्रलो. १६.१ ।। (४) सु. ४.प. ३ वा. वा० श्लो. १६२ ।

·विश्वसत्त्वे दृग्हश्यसम्बन्धानुपपत्तिवृत्तरुपयोगनिरूपणश्च । ४५ चिज्ज्ञानेनैव बाध्यं तन्न चितोऽतः पृथङमनाक् ॥४८॥ विश्वस्याध्यासिकन्वेपि प्रातिभासिकवस्तुतः । वैलक्षण्यं पुरा वृत्तेश्चिद्ध्यस्तं घटादि यत् ॥ ४५ ॥ इन्द्रियहारतश्चित्तं तत्संयुक्तं घटादिकं । मानाधिष्ठानचैतन्यानुविद्धतया प्रतीयमानमप्यस्त्येव तस्माजगत्स- त्यत्वे हग्दृश्यसम्बन्धानुपपत्तिईलैवेति भावः ॥ ४८ ॥ ननु विश्व- स्याध्यासिकत्त्वे प्रातिभासिकस्थल इव विषयेन्द्रियसन्निकर्षाधीना- याः प्रतिकर्मव्यवस्थाया अनुपपत्तिरिति चेन्मैवमित्याह-" विश्व- स्येति "। वृत्तेः पूर्वमेव घटादीनां चैतन्येऽध्यासेन प्रातिभासि- कस्थलापेक्षया वैलक्षण्यात्प्रतिकर्मव्यवस्था सिद्ध्यत्येवेत्यर्थः ॥ ४२ ॥ ॥ विश्वसत्यत्त्वे दृग्दृश्यसम्बन्धानुपपत्तिः ॥ अन्तःकरणं चक्षुर्वत्तेजोवयवि तश्चेन्द्रियद्वारेण तत्संयुक्तं वि- षयं व्याप्य तदाकारं भवति यथा नद्याधुदकं प्रणाड्या नि: केदाराद्याकारं भवति सैव वृत्तिरित्युच्यतइत्याह-"इन्द्रियद्वार- त इति” । तन जीवचैतन्यमविद्योपाधिकं सत्सर्वगतं अन्तःकर- णोपाधिकं सत्परिच्छिन्नमितिमतद्वयं, तत्राद्ये विषयावभासकं जी- वचैतन्यं द्वितीये ब्रह्मचैतन्यं आद्यपक्षेपि जीवचैतन्यमविद्याना- तमावृतं वा तत्राद्ये वृति वचैतन्यस्य विषयोपरागार्था, द्वितीये त्वावरणाभिभवार्था, परिच्छिन्नत्वपक्षे तु जीवचैतन्यस्य विषयप्र- फाशकतदधिष्ठानचैतन्याभेदाभिव्यक्तिसिद्ध्यै, अनावृतत्त्वपश्रेह्यना- कृतं सर्वगतमपि जीवचैतन्यं तत्तदाकारवृत्यैवोपरज्यते नं तु वि- षयैः असङ्गत्वात् यथा गोत्वं सर्वगतमपि सामादिमध्यक्त्याऽभिव्य- ज्यते न तु केशरादिमद्यक्त्या इत्याद्युपपादितं प्रत्यक्तत्वचिन्तामणौ ·igramgarsainiHiVPM ४६ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे- विषयं व्याप्य तेजस्त्वात्तदाकारं भवत्यपि ॥ ५० ॥ अविद्योपाधिको जीवः सर्वव्यापी मतः क्वचित् । तथाऽन्तःकरणोपाधिः परिच्छन्नो मतः क्वचित् ॥५१॥ तवाद्ये विषयाभासि जीवचैतन्यमिष्यते । द्वितीये ब्रह्मचैतन्यं विशेषोऽयं विविच्यतां ॥ ५२ ॥ जीवस्यानावृतत्वे वाऽवृतत्वेवा मते भवेत् । विषयोपरागार्था वा ऽऽवरणाभिभवाय वा ॥ ५३ ॥ वृत्तिः स्यात्सर्वगत्वेऽस्य प्रतिकर्मव्यवस्थितौ । परिच्छिन्नत्वपक्षे साऽभेदाभिव्यक्तये मता ॥ ५ ॥ उपपादनमेतेषां युक्तिभिर्विस्तरेण तु । ज्ञेयमस्मत्कृते प्रत्यक्तत्वचिन्तामणौ स्फुटं ॥ ५५ ॥ अतः सत्यामविद्यायां शक्तेरभिभवादपि । तुलाज्ञानक्षतेर्वा स्यादेकदेशविनाशतः ॥ ५६ ॥ पञ्चमप्रकरणे विस्तरेणाभिहितमित्यभिप्रेत्याह-“अविद्योपाधिक" इति पञ्चकेन ॥ ५० ॥ ५१ ॥ ५२ ॥ ५३ ॥ ५४ ॥ ॥ मतभेदेन वृत्तेरूपयोगनिरूपणम् ॥ तत्र प्रतिकर्मव्यवस्थाया न का चिदनुपपतिरिति व्यवस्थामाह- "अविद्यायामिति" | तस्मादविद्यायां सत्यामपि शक्त्यभिभवाद्वा तूलाज्ञाननाशाद्वाऽवस्थाविशेषप्रच्यावनाद्वा एकदेशनाशाद्वा कट- वत्सम्वेष्टनाद्वा भीतभटवदपसरणाद्वाऽऽवरणभङ्गानिर्मोक्षबाधा- नामुपपत्तिरस्तीति द्वयोर्योजना ॥ ५५ ॥ ५६ ॥ नन्ववस्थाविशेषाणा- ·वृत्तीनामज्ञाननिवर्तकत्वनिरूपणम् । कटवद्वेष्टनाद्वापसृतेर्भातभटादिवत् । आवृतिक्षत्यनिर्मोक्षबाधानामुपपत्तितः ॥ ५७ ॥ अवस्थावदभिन्नैवावस्थाऽज्ञानात्मिका मता। अज्ञानक्यं तु सर्वत्राऽस्त्यनुस्यूतैकरूपतः ॥ ५८ ॥ अनेकाज्ञानपक्षे तु न शङ्कोदेति मन्मते । एकेनैव विनाशेपि व्यवस्था प्रागभाववत् ॥ ५९ ॥ मज्ञानाभिन्नत्वे एकाशानपक्षक्षतिः भिन्नत्त्वे च साक्षाज्ञानेन निवृ. त्तिभ्रंमाद्युपादानत्त्वं च न स्यात् तेषामिव रूप्यस्येवोपादाननाशं विना नाशप्रसङ्गश्च शुक्त्यज्ञानं नष्टमित्यनुभवविरोधश्चेत्याशङ्ख्याह- "अवस्थेति" । अज्ञानावस्थाया अज्ञानत्त्वेन न ज्ञानसाक्षान्निवर्त्य- त्वानुपपत्तिः । यत्त्ववस्थाविशेषाणामिव रूप्यस्यैवोपादाननिवृत्ति विना निवृत्त्यापादनं तदयुक्तं अज्ञानएव झानस्य साक्षाद्विरोधाव- धारणेनाज्ञानावस्थायास्तदंभिन्नाया ज्ञानसाक्षान्निवय॑त्वानहत्वात् न तु रूप्यादीनां अनीहक्त्वादिति तात्पर्यार्थः ॥५॥ नन्वनेकाज्ञानपक्षे एकया वृत्त्या सर्वतदज्ञानस्य निवृत्तिरुतैक. तदशानस्य, आद्ये पुनः शुक्तः कदाप्यप्रकाशो न स्यात् अन्त्ये वृत्ति- काले ऽपि प्रकाशो न स्यात् एकस्यावरणस्य निवृत्तावप्यावरणान्तरा- निवृत्तेरिति चेन्मैवं, एकया वृत्त्यैकाशाननाशेपि तयैवावरणान्तराणां प्रतिरुद्धत्वाद्यावत्सा तिष्ठति तावत्प्रकाशस्तस्यामपगतायां पुनरप्र. काशश्वोपपद्यते अज्ञानस्य प्रागभावस्थानीयत्वातू यथा तव एकं ज्ञा- नमेकमेव 'प्रागभावं नाशयति तन्नाशरूपेणोदयात् प्रागभावान्तर- निबन्धनमज्ञातत्वादिव्यवहारं च प्रतिबध्नाति तथा ममाप्येकं ज्ञान- मेकमेवाज्ञानं निवर्तयति अज्ञानान्तरनिबन्धनं च प्रयोजनं प्रतिब- नातीति किमनुपपन्नमित्यभिप्रेत्य परिहरति-"अनेकेति"॥१९॥ ॥ वृत्तीनामज्ञाननिवर्तकत्वनिरूपणम् ॥

·सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे- न मिथ्यात्वानुमानं वा प्रतितर्कपराहतं । तर ब्रह्मणो निर्विशेषस्य निःसामान्यस्य वस्तुतः ॥६०॥ स्वप्रकाशतया ज्ञातेप्यानन्दत्वाद्यभानतः । अधिष्ठानत्वमस्त्यव सामान्यादेश्च सम्भवात् ॥ ६१ ॥ कल्पितानां हि सामान्यविशेषाणां प्रवाहतः । अनादित्वेन नो शङ्कथमनाऽन्योन्याश्रयादिकं ॥६२॥ सत्वानन्दन्त्वमुख्यानामेव कल्पितभेदतः । ननु मिथ्यात्त्वानुमानं प्रतिकूलतर्कपराहतं तथाहि विश्वं यदि क- ल्पितं स्यातू साधिष्ठानं स्यात्, नचैवं, सामान्यतो ज्ञातत्वे सत्यज्ञा- तविशेषवत्वस्याधिष्ठानत्वप्रयोजकस्य निर्विशेषे निःसामान्ये च ब्र- झाण्यसम्भवादित्याशङ्ख्य खरूपेण ज्ञातत्त्वे सति विशेषेणाक्षातत्व- स्याधिष्ठानत्त्वप्रयोजकत्वेनाज्ञातविशेषवत्त्वस्याप्रयोजकत्त्वात् तथा च निःसामान्ये निर्विशेषे च ब्रह्मणि स्वप्रकाशत्त्वेन शानात्परिपू. र्णानन्दत्वादिना चाज्ञानादधिष्ठानत्वमुपपन्नमित्यभिप्रेत्य परिह- रति-" न मिथ्यात्वे" ति द्वाभ्यां । वस्तुतस्तु कल्पितसा- मान्यविशेषवत्त्वं ब्रह्मण्यपि सुलभमेव अकल्पितसामान्यविशेष- चत्वं चाप्रसिद्धमित्याशयेनाह-“सामान्यादेरिति”६०॥६॥ नात्रान्योन्याश्रयादि शङ्यमित्याह-" कल्पितानामिति " ॥ ६२ ॥ सत्त्वानन्दुत्त्वादीनामेच कल्पितव्यक्तिभेदेन सामान्यत्त्वातू परिपूर्णानन्दत्वादीनां च विशेषत्त्वात् सदात्मना स्वरूपज्ञानस्यैव सामान्यज्ञानत्वादिति न का चिदनुपपत्तिरित्याह-" सत्वान- न्दवेति " युग्मेन । नह्यध्यसनीयं सदात्मना न भाति एतावानेव ·मिथ्यात्वे प्रतिकूलतर्कनिरासोप्रामाण्यस्वतस्त्वनिरासश्च । ४९ सामान्यत्वात्तथा पूर्णानन्दत्वादेविशेषता ॥ ६३ ॥ आनन्दाद्यात्मना तस्याऽऽवृतस्याऽपि चिदात्मनः । सद्रूपेण प्रकाशस्य सम्भवान्न क्षतिः क्वचित् ॥६४॥ य(१)त्प्रसादादविद्यादि सिद्ध्यतीव दिवानिशं । तमप्यपन्हुतेऽविद्या नाज्ञानस्यास्ति दुष्करं ॥ ६५ ॥ विश्वोपादानविषयाज्ञानस्य श्रवणादिजम् । वृत्तिरूपं विरोधि स्याज्ज्ञानं न तु चिदात्मकं ॥६६॥ अनादित्वेन चा विद्याध्यासे दोषानपेक्षता । विशेषः यदधिष्ठानं खत एव सदात्मना भाति अध्यसनीयं तु त. त्सम्बन्धादिति भावः ॥ ६३ ॥ ६४ ॥ नन्वधिष्ठानतिरोभावं विना भ्रमासम्भवः प्रकाशरूपतिरोधाने तु तदध्यस्ताविद्यादेः प्रकाशानु- पपत्तेरित्याशयकस्यैवानन्दात्मना तिरोहितस्य सदात्मना प्रका- शंसम्भवोऽस्तीत्यत्र वार्तिकवचनमुदाहरति-"यत्प्रसादादिति" ॥ ६५ ॥ विश्वोपादानगोचराशानस्य श्रवणादिजन्यमात्ममात्रवि- षयकं वृतिरूपं ज्ञानं विरोधि न तु चिद्रूपं स्वतःसिद्धशानं, भ्रमवि- रोधिनश्च वृतिरूपस्य ज्ञानस्येदानीमभावोऽस्त्येवेत्याह- “विश्वे- ति" ॥६६॥ ॥ मिथ्यात्वे प्रतिकूलतर्कनिरासः॥ ननु' दोषं विना भ्रमस्वीकारे स्यादप्रामाण्यस्य खतस्त्वापत्तिः दोषजन्यत्वस्वीकारे तु दोषस्याप्यध्यसनीयत्त्वेनानवस्थापत्तिरित्या- शयानाद्यविद्याध्यासस्य दोषानपेक्षत्त्वात्साद्यध्यासस्य चावि- (1) दारणक ४ प. ३ वा• गार्तिके शी. ७४ ।

·५०० सध्याख्यादेतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदेन का अन्यान्तःकरणाध्यासे त्वविद्या सर्वदोषभूः ॥६॥ अधिष्ठानापरोक्षत्वं कारणं सकलभ्रमे । चैतन्यस्यापरोक्षत्वं स्वप्रकाशतया स्वतः ॥ ६८ ॥ अध्यस्तत्वादविद्यायाः स्वावच्छिन्ने चिदात्मनि । तेनैव साक्षिणा तस्या अपरोक्षत्त्वमिष्यते ॥ ६९ ॥ समसत्ताकताऽविद्यादोषद्वैतप्रपञ्चयोः । कार्यकारणभावेन मिथ्यात्वमुभयोः समं ॥ ७० ॥ वेदान्तवाक्यजं ज्ञानं मतं स्वपरबाधकं । नानवस्थाऽस्ति दृश्यत्वमात्रबाधेऽपि बाधकं ॥७॥ चादोषजन्यत्त्वान्नाप्रामाण्यस्य स्वतस्त्वं नाप्यनवस्थापत्तिरित्यभि- प्रेत्याह-“अनादित्त्वेनेति" ॥ ६७ ॥ ननु देहेन्द्रियादिकं विना कथमन्तःकरणाध्यास इत्यतआह-"अधिष्ठानेति” । अधिष्ठाना- परोक्षत्त्वं परोक्षभ्रमे कारणं तद्यत्राधिष्ठानं स्वतो नापरोक्ष यथा शुक्त्याचवच्छिन्नचैतन्यं तत्र तदपरोक्षतार्थ देहेन्द्रियाद्यपेक्षा प्रकृते चाविद्यावच्छिन्नचैतन्यमधिष्ठानं तत्र चैतन्यस्य स्वप्रकाशत्वेना- विद्यायाश्च तदध्यस्तत्वेन तेनैव साक्षिणाऽपरोक्षत्वात्कुत्र देहेन्द्रि- याद्यपेक्षा स्यादिति द्वयोरर्थः ॥ ६८ ॥ ६९ ॥ अविद्याप्रपञ्चयोन विषमसत्ताफत्त्वमित्याह-" समसत्ताकतेति बाधकज्ञानं सत्यमेव वक्तव्यं अन्यथा बाधपरम्परयाऽनवस्थापत्ति- रित्याशय वेदान्तवाक्यजन्यचरमचित्तवृत्तेः कतकरजोन्यायेन स्वपरबाधकतयाऽनवस्थाया अभावान्मैवमित्याह- वेदान्तेति ।। ॥ ७१ ॥ यद्यपि बाघकशानं वृत्युपरक्तचैतन्यरूपं स्वतः सत्यमेव ॥ ७० ॥ ननु ·बन्धस्याऽध्यस्तत्वेऽपिसानिवृत्युद्देशेन श्रवणादौ प्रवृत्तिनिरूपणम् ।५१ यद्यपि ब्रह्मचैतन्यं ज्ञानं वृत्तिगतं स्वतः । सत्यं तथाऽपि धीवृत्तेर्मिथ्यात्वाबाधसम्भवः ॥ ७२ ॥ नाधिष्ठानधियः प्राक् स्या त्तस्या मिथ्यात्वधीरपि । ततस्तत्सिद्धये पूर्व प्रवृत्तिरुपपद्यते ॥ ७३ ॥ आत्मैक्यज्ञानबाध्यं तदज्ञानं तत्र कल्पितं । तय सथापि तदवच्छेदिकाया वृत्तेदृश्यत्वेन मिथ्यावाद बाधोपपत्तिर- स्तीत्याह-" यद्यपीति" ॥ ७२ ॥ ननु बन्धस्यात्त्यन्ताभावप्रतियोगित्त्वरूपमिथ्यात्वे तदभा- बाथै यतो न स्यात् अत्यन्ताभावस्थासाध्यत्वात् अत एव न सत्प्र- तीत्यभावार्थमपि यतः तस्या अपि मिथ्यात्वादित्याशय सत्यस्य ब्रह्मणो निवृत्यदर्शनेन स्वरूपतो मिथ्यात्वाभावे निवृत्त्ययोगान्मि- ध्यात्वं निवृत्यनुकूलमेव न च तदर्थं प्रवृत्यनुपपत्तिः अधिष्ठानसा- क्षात्कारानन्तरं तथैव, ततः पूर्व तु कण्ठगतविस्मृतचामीकरप्रा- इव भ्रमबाधकशानोत्पत्तये प्रवृत्त्युपपत्तरित्याशयेनाह- "नाधिष्ठानेति ॥ ७३ ॥ ननु बन्धस्य ब्रह्मण्यध्यस्तत्वे तन्निदिध्यासनसाध्यतत्साक्षा- स्कारनिवर्त्यत्वं श्रवणादिनियमादृष्टसापेक्षब्रह्मज्ञाननिवर्त्यत्वं चन स्यात् न हि देवतानिदिध्यासनसाध्यतत्साक्षात्कारनिवत्यै दु. रितं तत्राध्यस्तं न वा दूरगमनादिनियमादृष्टसापेक्षसेतुदर्शननि- वर्त्य दुरितं तत्राध्यस्तमित्याशङ्ख्याऽऽत्माध्यस्तगौरत्वादेः शुक्त्या- घध्यस्तरूप्यादेश्च तत्तत्साक्षात्कारनिवत्यत्वदर्शनेन प्रपञ्चस्यापि ब्र- झण्यध्यस्ततया तत्साक्षात्कारनिवर्त्यत्वस्यावश्यकत्वात् देवतादर्श- नादिना तु प्रायश्चिकसमकक्षण दुरितस्य कारणात्मनाऽवस्थान- मात्र क्रियते न तु शुक्तिज्ञानेनेव निवृतिरज्ञानानेवृत्तिश्चाधिष्ठान- शानादेवेति नियमो मान्यथा तन्निवृत्तिरित्यभिप्रेत्य परिहरति- ·१२ सव्याख्यातिसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे- सकार्यमत एतस्य नान्यथा विनिवर्तनं ॥ ७४ ॥ वेदान्तश्रवणादिभ्यो वृत्तेर्जन्म न कर्मभिः । तेषां तद्योग्यतासिद्ध्यै विधिर्नोत्पत्तये धियः ॥ ७५ ॥ तत्वज्ञानं विनाऽविद्यानिवृत्तिर्नान्यतो भवेत् । न ज्ञाने श्रवणाद्यन्यत्साधनं वेद उच्यते ॥ ७६ ॥ मिथ्यात्त्वेऽपि प्रपञ्चस्य श्रुतिसूत्रादिनिर्णये । " त्याह-" वेदान्तेति आत्मैक्यति ॥ ७४॥ कर्मादीनां बुद्धिशुद्ध्यर्थतया साक्षा- च्छ्वणादेरिव तत्त्वज्ञानजनकत्वायोगान्न साक्षाज्ञानसाधचत्वमि- ॥ ७५ ॥ अज्ञानानवृत्तेस्तत्वज्ञानैकसाध्य- तया न तत्वज्ञाने श्रवणाद्यतिरिक्तस्य साधनत्त्वप्राप्तिरित्याह- तत्वज्ञानमिति ॥ ७६ ॥ ॥ बन्धस्याऽध्यस्तत्वेन ज्ञाननिवर्त्यत्वोपपत्तिः ॥ ननु यदि विश्व काल्पतं स्यात्तदा 'जन्मा(१)धस्य यत इति सूत्रे 'यतो वाइमानि भू(२)तानी'त्यादि श्रुतौ च जन्मायुक्तिः 'इक्ष(इ)वेर्ना शब्दमिति सूत्र 'तदै(४)क्षते'त्यादिश्रुतौ चश्वरस्येक्षापूर्वककतत्वो. क्तिः 'लोकवत्तु(५)लोलाकैवल्य मिति सूत्रे 'आप्तकामस्य कास्पूहे- त्यादि'श्रुतौ च प्रयोजनाभार्वाप लीलया सृष्ट्यक्तिः वैष(६)म्यनै- घृण्ये न सापेक्षत्वादिति' सूत्रे 'पुण्यन पुण्यं लोकं नयती'त्यादिश्रुतौ च कर्मसापेक्षवनावैषम्योक्तिः तेजोत(७)स्तथाह्याहेति सूत्रे 'वा- यो(८)'ग्निरित्यादिश्रुतौ च तजादेवाय्वादिजन्यत्वाक्तिः 'विपर्यय- (१) ब्र. म्..१।१।। (२) वैतिरीय (३) ० म०। ५। कान्दोग्यदा- (८) बेतिय १ 111 (9) 4. स.

·जगन्मिथ्यात्वे श्रुतिस्मृतिसूत्रविरोधपरिहारः । RAU विरोधतन्निरासोक्तिर्व्यावहारिकसत्त्वतः ॥ ७७ ॥ अध्यस्तेऽपीन्द्रजालादावन्द्रजालिकपरुषे । ईक्षापूर्वकस्रष्टुत्वं दृष्टं स्यात्प्रकृते तथा ॥ ७८ ॥ मिथ्या स्वाप्नरथादीनां सृष्टिरुच्यत आगमे । अध्यस्तस्याऽपि सर्भियकम्पादि हेतुता ॥ ७९ ॥ पारमार्थिकदृष्ट्या तु न च शङ्का न चोत्तरं । तदनन्यत्वमित्यत श्रुतेहर्दि तथेक्ष्यते ॥ ८० ॥ मायाविन इवेशस्य स्वाभासस्यापि देहिनः । लीलया भ्रामणं तेन न भ्रान्त-त्वं महेशितुः ॥ ८१॥ (१)ण तु क्रमोऽत उपपद्यते चेति सूत्रे 'पृथिव्यप्सु प्रलीयते' इत्यादि- स्मृतौ च पृथिव्यादीनामबादौ लयोक्तिरित्यादि सर्वमप्ययुक्तं स्यात् न हि कल्पिते तत्तद्विरोधशङ्का तन्निराकरणं च युक्तमित्याशङ्ग्य प्रप- श्वस्य कल्पितस्यापि व्यावहारिकसत्त्वाभ्युपगमेन तहशायां विरोध- शङ्कातत्परिहारयो रुचितत्वादिन्द्रजालादावध्यस्तेप्यैन्द्रजालिकादेरी- क्षापूर्वकस्रष्टत्त्वादेर्दर्शनाच्च खप्नेऽपि सृष्ट्यादः श्रुत्या प्रतिपादना- वाध्यस्तस्यापि सर्पस्य भयकम्पादिजनकत्ववद्वाय्वादीनां तेज आदि. जनकत्वमप्युपपन्नं 'तदभि(२)व्यानादेव तु तल्लिङ्गात् स इति' सूत्र च तत्तद्भावापन्नस्य ब्रह्मण एव कारणत्वाभिधानादबादौ पृथिव्या- दिलयोक्तिरपि तत्तद्भावापन्नचैतन्ये व्याख्येयेति नाधिष्ठानातिरिक्त लयोक्तिः वैषम्यनेघृण्यप्रयोजनादिशङ्कापरिहारादिकं उपासनाव- स्थायां 'भोत्क्रा(३)पत्तेरविभागश्चेत्स्याल्लोकवदि'त्यापाततः परिणा- मवादाभ्युप्रगपमेन 'तदनन्यत्व(४)मारम्भणशब्दादिश्य' इति तु वि- धर्तवादेन परमसिद्धान्तदशायां न शङ्का न चोत्तर मायाविन इवेश्व. रस्य स्वप्रतिबिम्बभूतजीवभ्रमयितृत्वेन सर्वविरोधनिरासोपपनेमैव- मित्यभिप्रेत्य परिहरति-“ मिथ्यात्वेपीत्यादि " पञ्चकेन ॥७॥ ॥ ७८ ॥ ७९ ॥ ८० ॥ ८१ ॥ (२) व्र. सू. २ । ३ । १३ । (१) व. सू. २ । १ । १२ । ( ४ ) व्र० स० १ १३ । १ . व सू० २ । ३ । १४ ।

·सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे- यथा सतो जनि वमसतोऽपि जनिन च । जन्यत्वमेव जन्यस्य मायिकत्वसमर्पकं ॥ ८२ ॥ सदसत्कार्यवादादिनिषेधेनैव युक्तिभिः । कार्यकारणभावोऽतानिर्वाच्ये पर्यवस्यति ॥ ८३ ॥ तदेवं सर्वविश्वस्याद्वये ब्रह्मणि कल्पनात् । प्रतिकूलेन तर्केण न मिथ्यात्वे पराहतिः ॥ ८४ ॥ एकमेवाद्वितीयं सदित्यादिश्रुति मस्तकं । अनुगृह्णाति मिथ्यात्वाऽनुमानं सर्वतो वरं ॥ ८५ ॥ निर्दोषशब्दभावेन वेदे प्रामाण्यसम्भवः । अध्यस्तस्य कथमुत्पत्त्यादिरित्याकाङ्क्षायामभियुक्तचनमाह- "यथेति" । अनध्यस्तस्य क्वाप्युत्पत्त्याद्यदर्शनेनाध्यम्तत्वस्यैव त- दुपपादकत्वमित्यभियुक्तवचनस्यार्थः ॥ ८२॥ सत्कार्यवादासत्का- र्यवादनिषेधेनानिर्वचनीयकार्यवादमात्रे कार्यकारणभावय॑वसा- नादपि तथात्वमित्याह-" सदसदिति " ॥ ८३॥ तदेवं प्रा. पञ्चस्याद्वये ब्रह्मणि कल्पनोपपत्तेर्न प्रतिकूलतर्कपराहतिरित्याह--- तदेवमिति ॥ ब्रह्मणि कृत्सकल्पनोपपादनेन प्रतिकूलतर्कभङ्गः ॥ एतदनुमानमेक(१)मेवाद्वितीयमित्यादिश्रुतिरप्यनुगृह्णातीत्याह- एकमेवेति " ॥ ५॥ ननु श्रुत्या स्वस्वरूपस्वप्रामाण्यस्वयोग्यतादेमिथ्यात्त्वावबोधनेन प्रत्यक्षादिसिद्धतत्सत्वोपजीवनन च ब्रह्मतरसकलमिथ्यात्वासिद्धिः (1) जान्दोग्ये कारगर ·महाभाष्योक्तन्यायविरोधपरिहार। आप्तत्वापौरुषेयत्वे दोषाभावे गतार्थके ॥ ८६ ॥ योग्यतादेश्च मिथ्यात्वबोधनेऽपि श्रुतेगिरा । तदर्थस्य न मिथ्यात्वं तन्निमित्ताद्यभावतः ॥ ८७ ॥ शाब्दिकन्यायवैषम्यान्नोपजीव्यविरोधिता। (१)सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति' न्यायेन प्र. त्यक्षादिसिद्धघटादिमिथ्यात्त्वासिद्धिश्च योग्यतादिमिथ्यात्वबोधने च श्रुत्यर्थस्यातात्त्विकत्त्वापत्तिः शब्दबोध्यस्य शब्दतत्प्रामाण्ययोग्य- तादिना समसत्ताकत्त्वनियमात न च सदर्थस्वानदेवतावाक्ये व्य- भिचारः आप्तत्वापौरुषेयत्वायोगेन तस्य शब्दत्त्वेन प्रामाण्यायोगात् किन्तूपश्रुतिवत्तादृशशब्दज्ञानं लिङ्गत्वेन प्रमाणमित्याशय नि- र्दोषशब्दत्वन तस्य शब्दविधयैव प्रामाण्यसम्भवात् आप्तत्वाऽपी- रुषेयत्वयोर्दोषाभाव एवोपक्षयात् व्याप्त्याद्युपस्थितिकल्पने गौरवात् वक्तुः कल्पितत्त्वपि तद्गतदोषस्यार्थसम्वादेन कल्पयितुमशक्यत्वा- मैवमित्यभिप्रेत्याह-" निर्दोषेति"। तथा च शब्दसमसत्ता- कत्त्वस्य व्यभिचाराद्योग्यतादिसमसत्ताकत्वनियमसिद्धरप्रयोजक- स्वाञ्च परोक्षत्वानित्यत्वाद्युपाधिसम्भवाच्च श्रुत्या योग्यतादिसकल- मिथ्यात्वबोधनेपि तदर्थस्य न मिथ्यात्त्वं मिथ्यात्वप्रयोजकरूपाभावा- दिति द्वयोस्तात्पर्यार्थः॥८६॥८७॥ महाभाष्योक्तन्यायोदारहणमपि न युक्तं विषयवैषम्यादित्याह-“शाब्दिकेति” । तत्र प्रत्ययत्वमात्ने- णैव निमित्तत्त्वान्न सन्निपातलक्षणन्यायावतारः प्रत्ययसद्भावस्य त- त्रानुपजीव्यत्वात् एवं स्थिते यद्यमिथ्याभूतत्वेन प्रत्यक्षादेनिमित्तता (1) इयं परिभाषा महाभाष्यस्था ८७ । सन्निपातः सम्बन्धी लक्षणं निमित्तं यस्य तादृशो विधिस्तविघातस्य स्खनिमित्तीभूतसन्निपात विधातस्य निमित्तं कारणं नेत्यर्थः तथा च यथा मतानौत्यादी शिसन्निपातं निमित्तीकृव्य प्रवर्तमानी नुविधिर्नान्तवहारकषटई- जया शिलोपेन तडिधातस्य न निमित्तं तथा मिथ्यावधर्मि या हकप्रत्यवादिप्रामाण्यसद्रि- पातं निमिनोकरय प्रवर्तमामा विश्वमिथ्यात्व श्रुतिर्नोक्नसनिपातविधातख निमित्तमित्यर्थः ।

·4 । सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे- अध्यक्षादेः स्वरूपेण निमित्तन्त्वं न सन्त्वतः ॥८८॥ बाध्यबाधकयोरैक्यरूपे सत्यपि न क्षतिः । सत्यं वेद्यं परं ब्रह्म वेदान्तानां प्रमात्त्वके ॥ ८९ ॥ वृक्षस्य स्वगतो भेदः पत्रपुष्पफलादिभिः । वृक्षान्तरात्सजातीयो विजातीयः शिलादितः ॥९॥ तथा सदस्तुनो भेदत्रयं प्राप्तं निवार्यते एकावधारणद्वैतप्रतिषेधैस्त्रिभिः क्रमात् ॥ ९१ ॥ स्यात्तदा प्रत्ययस्यालुप्तत्वे निमित्ततायामिव भवेदेतन्न्यायावतारः प्रत्यक्षादेस्तुस्वरूपेणैव निमित्तता स्वप्नार्थस्याप्यर्थक्रियाकारित्वदर्श- नेन प्रागेवोपपादितेत्यतो यद् बाध्यते तात्विकत्त्वं तन्नोपजीव्यं यच्चो- पजीव्यमर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणव्यावहारिकप्रामाण्यं तञ्च न बा- ध्यते इति तात्पर्यार्थः ॥ ८८ ॥ प्रकृतेऽपि योग्यतादेस्तात्विकत्त्वस्यानुपजीव्यत्वात् न हि योग्यता तात्विकयोग्यतात्वेन निमित्तं किन्तु योग्यतात्वेन सकलद्वैताभाव- स्याधिकरणस्वरूपत्वेन तदधिकरणस्य च ब्रह्मणः सत्य(१)ज्ञा- नमनन्तं ब्रह्म' " तत्स(२)त्य स आत्मेत्यादि " श्रुत्या सत्यत्वप्र- तिपादनाद्योग्यतादेमिथ्यात्त्वेपि वेदान्तवेद्य सत्यमेवेति स्थितमित्य- भिप्रेत्याह- “बाध्यति " ॥ ८९ ॥ एकमेवाद्वितीयमिति श्रुति व्याख्यातुं लोकसिद्धभेदत्रयं दृष्टान्तेनाभियुक्तोक्तं दर्शयति- " वृक्षस्येति ॥९०॥ दार्शन्तिके भेदत्रयं त्रिभिः पदैनिषेधति- तथेति " । एकति सजातीयस्य, एवेति स्वगतस्य, अद्वितीय- मिति विजातीयस्य, भेदस्य निवारणं क्रियते इति विवेकः ॥ ९१ ॥ प्र- (:) तैत्तिरीये । २ । ।। ३ । (२) कान्दोग्य ।। ८१७ ·सर्वातभुते. प्रत्यक्षादिविरोधोधारः। जडभेदो विजातीयः सजातीया चितो भिदा। ज्ञानानन्दादिधर्माणां भेदः स्यात्स्वगता भिदा ॥ ९२॥ यहाऽद्वितीयशब्देन सजातीयस्य वर्जनं । एकावधारणाभ्यां तु यथेष्टं शिष्टवर्जनं ॥ ९३ ॥ यहाऽद्वितीयशब्देन भेदत्रयनिषेधनात् । एकावधारणाभ्यां तु सङ्कोचाशनं हृतं ॥ १४ ॥ एतत्तूयनिषेधेन ब्रह्माद्वैतपरा श्रुतिः । प्रपञ्चगतमिथ्यात्त्वानुमानं बहु मन्यते ॥ १५ ॥ नामरूपादिमुक्तः सन्शोकं तरति तत्त्ववित् । इते भेदप्राप्ति विभज्य दर्शयति-" जडभेदइति " ॥१२॥ यदि चास्य गोद्धितीयोऽन्वेष्टन्यइत्युक्ते गौरव द्वितीयोऽन्विष्यते नानो न गर्दभ इति महाभाच्यानुसारात्सजातीयद्वितीयपरत्वं द्वितीयशदस्य तदा द्वितीयशब्दस्य जीवभेदनिषेधपरत्वं विजातीयवगतभेदनिषे- धपरत्वं तु एकावधारणपदयोर्यथेष्टं व्याख्येयमित्यभिप्रेत्याह- " यद्दति " ॥१३॥ पक्षान्तरमाह "अथवेति" ॥९४॥ प्रकृतमुपसंहरति- ॥ ९५ ॥ ॥ सर्वाद्वैतश्रुतेः प्रत्यक्षादिविरोधोद्धारः ॥ "तर(१)ति शोकमात्मवित्,' तथा(२)विद्वान्नामरूपाद्विमुक्ता, भिद्य(३)ते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चा- (1)छान्दोग्ये ।।३। (२) मुण्ड के ३ । १८। (१) मुखदै ।। २।( " एतदिति ·सध्याश्या तसिदिसिद्धान्तसारेर परिच्छेद- भिद्यते हृदयग्रन्थिरित्यादिश्रुतिभिः स्वयं ॥.९६.स तत्त्वज्ञाननिवर्त्यक्त्वस्याऽन्यथानुपपत्तितः । मिथ्यात्वं बोधितं तस्य सत्यत्वे न निवर्त्यता ॥९॥ मिथ्यात्वेन निवर्त्यवं बाधकत्वं प्रमात्वतः । अज्ञानकल्पिते दृश्येऽधिष्ठानज्ञान एव हि ॥ ९८ ॥ अन्यथाऽनन्तनियमकल्पनागौरवं भक्त स्य कर्माणि तस्मिन्हष्टे परावरे' इत्यादिश्रुतिबोधितज्ञाननिवत्यै- स्वान्यथानुपपत्तिरपि बन्धमिथ्यात्वे प्रमाणं सस्यत्वे ब्रह्मवदनिव- य॑त्वापत्तरित्यभिप्रेत्याह-" नामरूपादीति " द्वाश्यां॥१६॥ ॥९७ ॥ शाननिवर्त्यत्वावच्छेदकं सर्वानुगतं मिथ्यात्वमेवाज्ञानक- ल्पितत्वापरपोयमवच्छेदकं एवं शानस्यापि तनिवर्तकत्वे सर्वा- तुगतमधिष्ठानप्रमात्वमेव तथा च यत्र ज्ञानस्याधिष्ठानप्रमात्वेन नि- वत्तकता तत्र मिथ्यात्वेनैव निवर्त्य तेति नियमः सिद्धयतीत्यभिप्रेत्याह- "" मिथ्यात्त्वेनेति "| अज्ञानकल्पितत्वादृश्ये प्रपञ्चे मिथ्यात्वे- नैव निवर्त्यत्वं अधिष्ठानहाने अधिष्ठानप्रमात्वनैव बाधकवं निव- तकत्वमित्यर्थः १५८ एतादृशनियमानभ्युपगमे चानन्तनियमकल्पनागौरवरूपो बाध्र- कस्तर्कः तथा हि यनिष्ठा यदाकारा प्रमारूपान्तःकरणवृत्तिरुदेति तनिष्ठं तदाकारमज्ञानं नाशयतीति नियमस्य सिद्धत्वादुपादानना- शस्य चोपादेयनिवर्तकत्वाच्छुत्यादिक्षानेन तत्तदाकाराज्ञाननाशे तदुपवियांना रजातादीनां निवृत्तिरीचित्यावर्जितैवेति नियमान्तरी- कल्पनेन लाघवमनुकूलस्तकोऽस्मत्पक्षे अक्षानोपादेयत्वं च रजता- दीनामन्वयव्यतिरेकसिद्धमग्रे सास्यति एवं स्थित कृतस्यापिरप्रप- ·मानव विधेयस्वनिराखः। आत्मप्रमानिवत्यैवं लापवाजगतो मतं ॥१०॥ अज्ञानध्वंसिबोधस्य विनोत्पतिं न कस्य चित् । अपेक्षाऽस्ति न च ज्ञाने सेतुदर्शनवद्विधिः ॥२०॥ प्रत्य(१)ग्याथात्म्यधीरेव प्रत्यगज्ञानहानिकृत् । । सा चात्मोत्पत्तितोनान्यद्ध्वान्तध्वस्तावपेक्षते.।। यत्र(२)हि दैतवद्यत्र(३)त्वस्येत्यादिः श्रुतिः स्मृतिः । त्याह- चस्याऽऽत्मप्रमानिधय॑त्वे तदक्षानकल्पितत्वमेव तत्रावच्छेदकं क- रूप्यते न त्वननुगतमाकाशत्वादीत्यभिप्रेत्याह-"अन्यथेति"९९॥ बन्धस्याज्ञानमात्रहेतुकत्वेन ज्ञानातिरिक्तनिवर्त्तकानपेक्षणाचाज्ञान- निवर्तकज्ञानस्य चोत्पत्तिमन्तरेणान्यापेक्षा नास्तीति शुक्तिरज्ज्वा- विज्ञाने इष्टं सेतुशानं तु चोदितविधिनैवेनोनिवर्तकं न ज्ञानवैन त- स्मिन्सत्यपि तत्रत्यम्लेच्छानां श्रद्धाविरहिणामघानुपघातादित्यभिप्रे- "अज्ञानध्वंसीति" । न हि सेतुदर्शनमात्रस्य दुरितना- शकत्त्वं किं तु पर्षदुपस्थानादिपूर्वकवतकलापविशिष्टस्य छत्रपादु: कादिवर्जनदोषोद्धोषणदूरदेशगामित्वभिक्षाभोजित्वादिनियमानांक- तिसाध्यत्वात्तद्विशिष्टं सेतुदर्शनमपि कृतिसाध्यमिति विशिष्टरू- पेण विधानोपपत्तिः आत्मज्ञाने तु नास्ति किश्चिद्विशेषणमपि क- तिसाध्यं येन तद्विशिष्टत्वेनापि विधेयत्त्वं स्यात्कर्मसमुच्चयस्य नि- राकरिष्यमाणत्वान्न सेतुदर्शनवद्विधिर्शाने इत्यर्थः ॥ २००॥ तत्र पार्तिककृद्धचनमाह-" प्रत्यगिति अविद्याविद्याभ्यां प्रपञ्चोपलम्भानुपलम्भौ श्रुतिस्मृतिवाक्य. (१) ३० सम्बन्ध वा० श्री. १८, (१)बह. । । ५ । १५... (1)rt. ४ । ५ । १५ ।

·सम्याग्यावेतसिबिसिखान्तसार ।[१ परिच्छेद- या(१)निशेत्यादिरज्ञानज्ञानाभ्यां धीभिदां जगौ ॥२॥ तस्माज्ज्ञाननिवर्त्यत्वमधिष्ठानप्रमात्वतः ।, प्रपञ्चगतमिथ्यात्वे प्रमाणमिति साधितं ॥ ३ ॥ स्वप्नवदृष्टि सृष्टश्चाऽप्यन्यथानुपपत्तितः । जगन्मिथ्यात्वसिद्धिः सा ज्ञातमात्रकसत्त्वभाक्॥४॥ साप्यनाद्यतिरिक्तेऽर्थे स्वीकृता कारणात्मना । प्रमाणसिद्धावित्याह-" यत्रेति योति " ॥२॥ फलितमुपसंहरति- " तस्मादिति" ॥ज्ञाननिवत्यत्वाऽन्यथाऽनुपपत्त्या मिथ्यात्त्वसिद्धिः । शुक्तिरूप्यखनादिवदृष्टिसृष्टचन्यथानुपपत्त्यापि जगतो मि- ध्यात्वसिद्धिरित्याह-" स्वप्नवदिति " । इष्टिषष्टिः कि- मिति चेत् तृणु " रष्टिसृष्टिीतमात्रकसत्वभाग्भवतीति " यो. जना । दोषप्रयुक्तत्वनिबन्धनस्य, शातकसत्वस्याशातसस्वाभा- वस्य वा प्रतिपन्नोपाधिदृष्टिजन्यज्ञातैकसत्वस्य वा दृष्टन्तरा- घेद्यत्वेसति ज्ञातकसत्वस्य वा विवक्षितत्त्वात् तथा च न सुखा- घंशे सिद्धसाधनं तद्वदन्यतार्थान्तरंया नास्तीत्यर्थः ॥ ४॥ ननु जीवो ब्रह्म विशुद्धा चिद्विभागस्त्वनयाईयोः । अविद्यातश्चितोर्योगः षडस्माकमनादय'इति प्राचां वचनेन, बौद्धं प्रति प्रत्यभिज्ञादिना विश्वस्य स्थायित्वप्रतिपादकेन च सूत्रभाष्यवार्तिकविवरण दिन- न्येन विरोध इत्याशयानाद्यतिरिक्त सृष्टिविषय एव दृष्टिसृष्टिस्वीका- रात्कारणात्मना,स्थायित्वस्वीकाराच तावतैव बौद्धाभिमतक्षणिक- स्वनिराकरणोपपत्तेनास्माकं विरोधः प्रत्युताकरषु बहुशो हाष्टमष्टि- . TH) भगवाहीनामि २१ भ. बोरा ·रविष्टपपत्तिः। fastrack स्थायित्वस्वीकृतेस्तत्र न बौद्धमततुल्यता ॥५॥ प्रतीतिमात्रसत्वेपि कर्मज्ञानादिचोदना । प्रमाणं स्वाप्नकार्यादिभावबोधकवाक्यवत् ॥ ६ ॥ स्वाप्नवाक्तद्विचाराभ्यां विशेषो वेदवाक्यगः । विषयाबाधसद्भावाज्ज्ञातसत्वेपि सम्भवेत् ॥ ७ ॥ प्रतिकर्मव्यवस्थापि सिद्येन्मन्दाधिकारिगा। रुपपादितैवेत्याशयेनाह-" सापीति " । तत्र विषयजाले का. रणात्मना स्थायित्वखीकृतेर्न बौद्धमततुल्यतेति योजना, नन्वेवं प्र. तीतिमात्रशरीरत्वेन नियतकरणाजन्यत्वे श्रुतिषु स्वर्गाद्यर्थ ज्यो- तिष्टोमादिविधेब्रह्मसाक्षात्कारार्थ श्रवणादिविधेराकाशादेर्वाग्वा- दिहंतुत्वस्य चोक्तिरयुक्तंत्याशय स्वाप्नकार्यकारणभावयोधकवा- क्यवदुपपत्तेमॆवमित्याह-" प्रतीतिमात्रेति " न चैवं वेदान्तवाक्यस्य तन्मीमांसायाश्च स्वप्रयाक्यतन्मीमांसा- तुल्यतापत्तिः, विषयबाधाबाधाभ्यां विशेषोपपत्तेरित्याह-"स्वा- प्रवागिति” । एतेन तृप्त्यर्थ भोजने परप्रत्यायनाघथै शब्दादौ च प्रवृत्तेरयोगेन खप्रक्रियाव्याघात इति निरम्तमिति भावः ॥ ७ ॥ अथैवं घटादेः स्वज्ञानात्पूर्वमसत्वन प्रतिकर्मव्यवस्थानुपपत्तिः अ. धिष्ठानस्यापि शुक्तीदमंशस्य रूप्यवदिदं रूप्यमिति ज्ञानात् प्रागस- स्वेन संप्रयोगादिहेतुत्रयजन्यत्वस्याध्यासतटस्थलक्षणस्य सत्यवस्तुनो मिथ्यावस्तुसम्भेदावभास इत्यस्य स्वरूपलक्षणस्य चायोग इत्याशझ्य प्रतिकर्मव्यवस्थायाः संप्रयोगादित्रयजन्यत्वरूपाध्यासतटस्थलक्ष. णस्य च मन्दाधिकारिविषयत्वात् । सत्यस्य वस्तुनो मिथ्यावस्तु ·१२ सव्याख्यातसिदिसिद्धान्तसारे । [१ परिच्छेदे- संप्रयोगादिजन्यत्त्वाध्यासस्तव बोध्यते ॥ ८॥ व्यावहारिकसत्वेन व्यावहारिकबाधवत् । प्रातिभासिकबाधोऽपि ज्ञातसत्त्वेन सम्भवेत् ॥९॥ जीवब्रह्मविभागादेरनादित्वेन नेष्यते । दृष्टिसृष्टित्त्वमेवं न स्यान्मुक्तस्य पुनर्भवः ॥ १० ॥ ब्रह्मरूपतया मुक्तेढुंगन्यत्वं न सम्भवेत् । SPONE सम्भदावभास इति स्वरूपलक्षणं तु दृष्टिसृष्टिपक्षेप्यविरुद्ध मित्या- भिप्रेत्य परिहरति-" प्रतिकर्मेति"। न हीदमंशावच्छिन्नं चैतन्यं न वस्तु न वा मिथ्यारूप्यस्य तेन सह न सम्भेदावभास इति भावः ॥ ८॥ ननु रूप्यादिबाधस्याऽपि दृष्टिसृष्टित्वे तेन रूष्यादेर्मि- ध्यात्त्वासिद्धिरित्याशय बाध्यान्यूनसत्ताकत्वमेव बाधकत्त्वे प्रयो- जकं न स्वधिकसताकत्वं व्यावहारिकेण व्यावहारिंकबाधवत्तान तिभासिकेन प्रतिभासिकबाधाविरोधादिवभिनेत्याह-व्याव- हारिकेति " ॥९॥ ननु सुषुप्तिप्रलयादी जीवब्रह्मविभागस्याप्रतीतत्वेनाविद्यमान तया प्रतिसुषुप्ति प्रतिप्रलयं च मुक्तस्य पुनरावृत्त्यापत्तिः स्यादिति तत्राह- " जीवेति " |न च सुप्तं प्रति संस्कारादेरप्यभावेन तस्य पुनः प्रबोधायोग इति शङ्ख्यं, कारणात्मना संस्कारावस्थितेः सत्वादिति भावः ॥ १० ॥ ननु मोक्षस्य हगन्यत्वेन वाममोक्षवदह- टिसृष्ट्यापत्तिरित्यत आह-" ब्रह्मति" 1 चैतन्यमात्रस्य रष्टित्वे यद्यपि तत्समानसत्वाकतया घटादेः सदातनत्यापतिस्तथा- ·राष्टिपुष्टी प्रत्यभिज्ञाविरोधनियम: । वृत्युपाधिकचैतन्यं दृष्टि! केवला चितिः ॥ १३ ॥ रज्जुसाविवद्विश्वं प्रतिभासशरीरधृक् । सोऽयंसर्प इतीवात्र प्रत्यभिज्ञा न सा प्रमा ॥ १२ ॥ नाभेदे दृष्टिसृष्टित्वमात्मरूपतया भवेत् । बाधकन्वं च तज्ज्ञाने भवेदन्यूनसन्त्वतः ॥१३॥ मि कृत्युपहितचैतन्यमेव दृष्टिशब्दार्थः वृत्तावपि वृत्तिरेव स्वस्वरू- पा चैतन्योपाधिरिति नानवस्थाऽपीति भावः ॥११॥ नन्वैक्यप्रत्यभि- शाविरोधः पूर्वकालप्रतीतस्येदानीमभावादित्यत आह-" रज्जु- सति"। नेहना(१)नेत्यादिश्रुतिभिः प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वेश्वधृते र. ज्जुसर्याद्रिवत्प्रतिमासमात्रशरीरत्वमेव प्रतिभासंकालातिरिक्तका- लसत्वे चाधकं पुरुषान्तरप्रतीतेन सहैककालावच्छेदेनापि घटादौ- प्रत्यभिज्ञान श्रम एवं प्रतिभासस्य भेदात् यथैकस्यामेव रज्ज्वां म. दान्धकारवर्तिन्यां दशानां युगपत्सर्पभ्रमेण पलायमानानां परस्प- रसम्बादेनैक पव सर्पः सर्वैरनुभूयत इति प्रत्यभिज्ञाभ्रमः अन्यभ्रम- सिद्धस्यान्यन शातुमशक्यत्त्वादित्यर्थः ॥ १२ ॥ वन्वभेदस्यापि दृष्टिसृष्टित्वेन तज्ज्ञानस्य बाधकरवायोग इति चे- त्याह-" नाभेद इति ” । आत्माभेदस्यात्मरूपत्वेन दृष्टिल. ष्टित्वाभावात् अन्यूनसंत्ताकत्वमात्रेण बाधकत्त्वोपपत्तेश्चंत्यर्थः । न.च साक्षात्कारस्यापि दृष्टिष्टित्वेन प्रमाणजन्यत्वाभावात्तत्वज्ञान- स्वाभावेन ततोमुक्तिर्न स्यादिति वाच्यं अबाधितविषयत्वेन तत्व. सानोपपत्तेः तस्य च दृष्टिसृष्टित्वेपि न क्षतिरिति भावः ॥ १३ ॥ ननु 'ध्रुवाचौ(२) वा पृथिवी ध्रुवासः पर्वता इमे ध्रुवं विश्वमिदं जग'- (t) • * ४ । २५ । () मुग्वेदे ८ पटक ८ प० २१ बर्गचक्र ·सम्यान्मावसिसिसिखाम्तसारे। [१ परिच्छेद- ध्रुवा द्यौः स्यादध्रुवा भूमिरित्यादिश्रुतिरञ्जसा । प्रवाहानादिता कल्पादित्याहाद्वैततत्परा ॥ १४ ॥ प्राणलोकादिसृष्टिं हि जीवात्सुप्तोत्थिताच्छ्रुतिः । वदन्ती दृष्टिसृष्टौ स्यात्प्रमाणं त्तत्वतत्परा ॥ १५ ॥ तद्वितीयं न तत्रास्त्यन्यद्विभक्तं ततो न हि । यत्पश्येदिति वेदान्तः सुषुप्तौ प्रलये प्रमा ॥ १६ ॥ अज्ञानस्य जगद्धेतोः शक्तिवैचित्र्यतो भवेत् । वैचित्र्यं जगतोप्येवं वासिष्ठादौ प्रदर्शितम् ॥ १७ ॥ दित्यादिश्रुतिविरोधः स्यादिति तत्राह -" ध्रुवेति " । मनित्य- तावादिभिरपि धुवेत्यस्यान्यथानयने आवश्यके इष्टिसृष्टिप्रतिपादक- श्रुत्यनुरोधेनाकल्पसन्तानाविच्छेदपरत्वस्यैव युक्तत्वात् प्रपञ्चस्याफ- ल्पात्प्रवाहरूपेणानादिताऽस्तीत्याह श्रुतिर्वस्तुतः सा ब्रह्माद्वैततत्परे- त्यर्थः॥१४॥ दृष्टिसृष्टौ च 'एन(१)मेवैतस्मादात्मनः सर्वे प्राणाः लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि सर्व एवैत आत्मानो व्युचरन्तीति' श्रुतिः सुप्तोत्थिताजीवात्प्राणादिसृष्टिं प्रतिपादयन्ती प्रमाणमित्याह-"प्रा- णेति ॥ १५॥ सुप्तौ सकलप्रपञ्चविलये 'न तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यविभक्तं यत्पश्ये दिव्यादिश्रुतिः प्रमाणमित्याह-"तदिति" ॥ १६ ॥ आविद्यकस्य कुतो वैचित्र्यमित्यतआह-"ज्ञानस्येति"। "नेदं स्वोत्प्रेक्षितमित्याह-"एवमिति" ॥ १७ ॥ ॥ (१) • १ ।।।२०।

·एकजीवधादनिरूपणम् । | swar अविद्यायोनयो भावाः सर्वेऽमी बुद्वदा इव । क्षणमुद्भूय गच्छन्ति ज्ञानैकजलधौ लयं ॥ १८ ॥ तस्मात्प्रातीतिकं सत्वं दैतजातस्य सर्वतः । ज्ञानज्ञेयात्मकं सर्वमाविद्यकमिति स्थितं ॥ १९ ॥ रज्जुसादिवद्विश्वं नाज्ञातं सदितीरितं । प्रबुद्धष्टसृष्टन्त्वात्सुषुप्तौ च लयश्रुतेः ॥ २० ॥ स च द्रष्टैक एवास्ति न तद्भेदे प्रमाणकं । अविद्यावशतो ब्रह्मैवास्ति जीवो न चेतरः ॥ २१ ॥ तस्यैव प्रतिदहं स्यादहमित्यादिधीर्धमात् । स्वप्नवद्वन्धमोक्षादिव्यवस्थायाश्च सम्भवः ॥ २२ ॥ पासिष्ठवचनमाह-"अविद्येति "॥१८॥ फलितमुपसंह- रति-" तस्मादिति " द्वाभ्यां ॥ १९ ॥ २०॥ दृष्टिसृष्ट्यन्यथाऽनुपपत्त्याऽपि विश्वमिथ्यात्त्वसिद्धिः। स च द्रष्टैक एवास्ति तन्नानात्वे मानाभावादित्याह-“स इति"। ननु कथमेक एव जीवः प्रतिशरीरमहं सुखी अहं संसारी अहमस्य स्वमित्याधनुभवविरोधादिति चेन्नेत्याह-" अविद्येति" । अ- विद्यावशाद्रौवैकं संसरति स एव जीवः तस्यैव प्रतिशरीरमहमि- स्यादिबुद्धिः स्वमशरीरे अयं सुखी अयं दुःखीत्येव यत्र बुद्धिर्न त्वहं सुखीत्यादि तन्तु निर्जीवं यत्न त्वमित्यादि तत्सजीवं बन्धमोक्षगु- रुशिष्यादिव्यवस्थायाः खमवद्यावदविद्यमुपपत्तेरिति द्वयोरर्थः ॥२१॥ ॥ २२ ॥ प्रतीतिविरोधं परिहरति-" ब्रह्मण इति" । न हि

·सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे । [१ परिच्छेदे-
ब्रह्मणो नित्यमुक्तत्वेप्यविरोधः प्रतीतयोः ।
मुक्तेश्च स्वस्वरूपत्वाइन्धस्याविद्यकन्त्वतः ॥ २३ ॥
एकस्मिन्नपि चैतन्ये बुद्धिभेदादयं भ्रमः ।
बडो मुक्तः सुखी दुःखी त्वमहञ्चायमित्यपि ॥२४॥
अद्वैतैकपरत्त्वान्न श्रुतीनां द्वैतबोधने ।
तात्पर्य प्रत्युताद्वैतमात्रैकपरता प्रमा ॥ २५ ॥
अ(१)नादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुध्यते ।
इत्यादिश्रुतिरेकत्वप्रतिपादनतत्परा ॥ २६ ॥
मृगतृष्णाकल्पितोदकेन स्वभावशुंकमरुभूमिरार्द्रा भवतीत्यर्थः ।
॥ २३ ॥ व्यवस्थामाह-" एकस्मिन्निति "
॥२४॥
ननु श्रुतिषु'(२)अविद्यायामन्तरे वर्तमाना' इत्यादावविद्या 'रमणी-
य(३)चरणा' इत्यादौ कर्मवन्धः 'सति स(४)म्पद्य न विदुरित्यादौ सु-
षुप्तिः वेदा(५)न्तविज्ञानसुनिश्चितर्था' इस्यादौ तत्वज्ञानं परा(६)मृता-
परि मुच्यन्ति सर्वे' इत्यादौ मुक्तिश्च चेतनधर्मः कथमनेकेषूच्यते इत्या-
शङ्ख्या नादिमायया सुप्तो जीव'इत्यादिश्रुतिस्थैकवचनप्राप्तैकत्त्वविरो-
धेनोदाहृतश्रुतीनामनेकत्त्वपरत्त्वाभावात्सर्वजनीनभ्रमसिद्धतदनुवा-
देनाऽविरोधात्प्रत्यक्त्वपराक्तत्वमहमित्यादिव्यवहारप्रयोजकान्तःकर-
णाभेदाध्यासबला बहुत्वस्य प्राप्तत्वेन पूर्वोत्तरवाक्योदाहृतश्रुत्यादी-
नामतत्परत्वादित्यभिप्रेत्याह-“अद्वैतेत्यादि" द्वाभ्यां ॥ २० ॥
॥ २६ ॥ नन्वा'चार्यवान्पुरुषो वेदेति' श्रुतेरुपदेशं विना जीवस्य तत्त्व-
(१) माण्डक्य का० १ । १६ ।
(२) मुण्डक २ । ८.
(३ ) छा. ५ । १० । ७ ।
(६) मुण्डकै ३ ॥ ५ ॥4॥

·एकजीववाद श्रुतीनां सामञ्जस्योपपादनम् । ६७ कल्पितत्वेऽपि शास्त्रस्यास्योपदेष्टुर्गुरोरपि । स्वाप्तमन्त्रादिवत्सिद्येत्तत्वज्ञानं स्वरूपगम् ॥ २७ ॥ अबाधितास्पदत्वेन शास्त्रप्रामाण्यमिष्यते । न तत्र सत्यतापेक्षा स्वानमन्त्रोपदेष्ट्रवत् ॥ २८ ॥ ज्ञानमनुपनं उपदेष्टव्यादन्यस्य चैतन्यस्याभावाश्च नोपदेशो यु- ज्यत इत्याशङ्याह-“कल्पितन्त्वेऽपीति" । ननूपदेष्टत्वं न क- ल्पितमानस्य किं तु तत्त्ववित्त्वेन कल्पितस्य तथा चोपदेशात्प्राक्त- स्वज्ञाने तदैव मोक्षापत्तिरुपदेशवैयर्थ्य च, न चैवं स्वप्नेऽपि तुल्यं तदा हि शब्दविशेषवक्तृत्वनैव गुरुकल्पना न तूपदेशसाध्य- ज्ञानविषयविशेषवित्वेनेति विशेषादिति चेन्न । अत्रापि तद्वदेव वाक्यविशेषवत्कृत्वेनैव कल्पनसम्भवात् । ननु तर्हि 'यदेव(१)भगवान् घेद् तदेव मे बही त्यादिश्रुतिः 'उ(२)पदेक्ष्यन्ति ते झानं ज्ञाचिनस्तस्त्व- दर्शिन इत्यादिस्मृतिश्चायुक्ता स्यादिति चेन्न । सामान्यतो मोक्षोप- योगिज्ञानविषयवित्त्वेनाशाततत्त्ववित्त्वेन तत्वमस्यादिवाक्यवक्तृत्वेन घा कल्पितस्योपदेष्टत्त्वसम्भवेनोदाहृतवाक्याविरोधात् अन्यथा त- वापि मते तत्त्ववित्त्वेन प्रमित एवाचार्यत्वेनानुसरणीय इति प्रथमत एव तत्वज्ञाने तत्कालमोक्षापत्युपदेशवैयादिकं स्यात् तथा च स्वप्नगुरुवत्कल्पितत्वेन गुरोरपर्यनुयोज्यत्वात् । न च तत्वज्ञान- हेतुत्वेन वेदस्य मीमांस्थत्ववद् गुरोरपि पर्यनुयोज्यत्वमिति वाच्यं । तःण वेद इव तत्तद्रूपकल्पनया गुरावपि तत्परिहारात् तस्माच्छि- ध्यवद् गुरोरपि कल्पितत्वात्स्वप्नवत्सर्वव्यवस्थोपपत्तिरबाधितविष- यत्वेन शास्त्रप्रामाण्योपपत्तिश्चेति सर्वमनवद्यमिति द्वयोस्ता- त्पर्यार्थः ॥ २७ ॥२८॥ ॥ एकजीववादे श्रुतीनां सामञ्जस्योपपादनम् ॥ (१)... (२) भगवद्गीता ४ अ० श्ली० ३४ ।

·६८ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे- कल्पकोऽनिश्विताद्वैतो बद्धोऽहमिति निश्चयात् । य एकः सर्वदेहेषु स मोक्षार्थप्रवृत्तिभाक् ॥ २९ ॥ अज्ञानाच्छुद्धचिद्धातोः संसारित्वादिसम्भवात् । तन्निरासाय शास्त्रोक्तसाधनेऽस्याधिकारिता ॥ ३० ॥ संसारस्योपलम्भेन न पूर्व तत्त्वधीरपि । " ननु कल्पको न निश्चिताद्वैतः शास्त्रप्रणयनवैयत् नाप्यनि- श्चिताद्वैतः शास्त्रस्य प्रमामूलकत्वाभावप्रसङ्गादिति चेन्नेत्याह- कल्पक इति" । प्रमामूलकत्वाभावेऽप्यबाधितविषयत्वेन शा- स्त्रप्रामाण्योपपत्तेरन्त्यपक्षाभ्युपगमात् । न चामुकः स इत्यनिश्चये बह्वायाससाध्यमोक्षार्थप्रवृत्त्ययोग इति वाच्यं, प्रतिशरीरमहमहमि- कया बद्धोऽहमिति निश्चयस्य स्वानुभवसाक्षिकत्वेन प्रवृत्तिसम्भवात् एकेनैव जीवन चैत्रमैनादिशरीराणां सजीवत्वसम्भवस्य प्रागेवो. क्तत्वादिति तात्पर्यार्थः ॥ २९ ॥ किं च चैत्रमैत्रादिषु कोऽसाविति प्रश्नस्य किं केनचित्काडीकृतं चैतन्यं विषयः किं वा निरस्तसम- स्तभेदं, नाद्यः, तस्य कल्पितत्त्वनाकल्पकत्त्वात् न द्वितीयः तस्यैकत्वेन तदनिश्चयासिद्धेः शुद्धचित एकत्त्वेन वस्तुतोऽसंसारित्वेप्यावरण- विक्षेपशक्तिद्वयशालिस्वाश्रिताविद्यावशात्संसारित्वकल्पकत्वमोक्षा- र्थयतमानत्वाद्युपपत्तिरित्यभिप्रेत्याह-" अज्ञानादिति” ॥३०॥ नन्वनादौ संसारे कस्य चित्तत्वज्ञानं मुक्तिश्चाभून्न वा, आद्ये इदानी संसारोपलब्धिर्न स्यात् जीवस्यैकत्वात् अन्ते संप्रदाया- सम्भवेन तत्वज्ञानासम्भव इति चेन्नेत्याह-" संसारस्येति ।। एतदुक्तं भवति न ह्यसांप्रदायिकत्त्वं तत्वज्ञानोत्पत्तिविरोधि अपू- जातीयानुत्पत्तिप्रसङ्गात् किं तु कारणासत्त्वं तन्नास्ति इदानीमुप- ·शुकवामदेवादिमुक्तत्त्वप्रतिपादकागमोपपत्तिः ६९ शास्त्रप्रामाण्यदायेन प्रवृत्तिरपि सम्भवेत् ॥ ३१ ॥ तत्वज्ञानप्रवृत्त्यर्थं वामदेवादितद्विदां । मुक्तिकीर्तनमेतेन न जीवानेकता भवेत् ॥ ३२ ॥ स्वप्नवत् सर्वभेदस्य प्रातिभासिकभावतः । देष्ट्रादिकारणस्य कल्पनासुदृढस्य सत्त्वात् जीवैक्यस्य प्रमाणसि- द्धत्वे संसारोपलम्भ एवातःपूर्व तत्त्वज्ञानानुदये प्रमाणम् । न च त. स्ववित्त्वेन श्रुत्यादिसिद्धानां शुकवामदेवादीनां मुक्ति भून्मम तु भविष्यतीति कथं श्रद्दध्यादिति वाच्यं शास्त्रप्रामाण्यदाादिति गृहाण अन्यथा तेषां महानुभावानां मुक्तत्वेपि मम भविष्यति न वेति शङ्कापिशाच्या प्रवृत्तिप्रतिबन्धापत्तेरिति ॥ ३१ ॥ 'त? (६)तत्प- श्यन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेदे'इत्यादिश्रुतिषु मुक्तत्वकीर्तनमपि तेषां सिद्धानां मुमुक्षुप्रवृत्तिसिद्धये न जीवभेदे प्रमाणमित्याह- " तत्त्वज्ञानेति" । तथा च न काऽप्यनुपपत्तिरिति भावः ॥३२॥ ननु तर्हि श्रुतिप्रामाण्यबलादेव तत्सिद्धो जीवभेदः पूर्वमपि के- षां चिन्मोक्षश्चाभ्युपेयतां श्रूयते हि तद्यो(१)यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तद्भवत्तथर्षीणां तथा मनुष्याणां अ(२)जो को जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोन्यः' 'नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनाना' मि- स्यादि, स्मयते च बह(४)बो ज्ञानतपसा पूना मद्भावमागताः'।'इदं शा- नमु(५)पाश्रित्य मम साधर्म्यमागता' इत्यादिः तथा च कथं जीवैक्य- मित्याशयोक्तवाक्यानां सार्वलौकिभ्रमसिद्धभेदानुवादकत्वेन तत्प- रत्वाभावाजीवैक्यबोधकवाक्यानां च मानान्तराप्राप्तस्वार्थपरत्वा- त्स्वप्नन्यायेन भेदस्य कल्पितत्त्वोपत्तेश्च शानस्तुतिपराणि वाक्यानि नात्मभेदं प्रमातुं शक्नुवन्ति तात्पर्यवद्वाक्यविरोधेनातात्पर्यवद्धा- क्यानां गुणवादत्त्वोपपत्तेश्चेत्यभिप्रेत्याह-" स्वप्नवदिति १ (1) इ. १ । ४।१०। ( ४ ) भगवद्गीता ४ प. श्री. १०। (4). १।४।१०। (२) ० ४ । ५ । (५.) भ• १४ अ. भी० ३ ।

·७० सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे । [१ परिच्छेदे- बहमुक्तादिनिष्ठस्य सम्भवात्स्यायवस्थितिः ॥ ३३ ॥ अनादिभावरूपैकचैतन्यविषयाश्रया। तत्वज्ञाननिवांत्रास्त्वविद्या तत्त्वविन्मता ॥ ३४॥ पूर्वस्मिन्नोत्तरज्ञाननिवत्येऽतिप्रसञ्जनम् । न ज्ञानप्रागभावे वाऽनादिभावपदद्वयात् ॥ ३५ ॥ अज्ञानभ्रमयोर्भाववैलक्षण्येऽपि युक्तितः । एकजीववादे नानाशङ्कापङ्कप्रक्षालनं स्वप्नदृष्टान्तसलिलधारयैवास्ती- ति भावः ॥३३॥ ॥ एकजीववादे सर्वकल्पनोपपत्तिः ॥ केयमविद्येत्यपेक्षायामाह-" अनादीति " । रूप्योपा- दानाज्ञानमध्यनादिचैतन्यश्रितत्त्वादनाद्येव उदीच्य शुक्त्यादिकं तु तदवच्छेदकमिति न तत्राव्याप्तिः भावत्वं 'चात्राभावविलक्ष- गत्वमानं विवक्षितं अत आरोपिताभावोपादानाशानेऽध्यभावविल- क्षणत्वस्वीकारान्नाव्याप्तिरिति । न चाविद्याचैतन्यसम्बन्धेऽतिव्या- प्तिस्तस्याप्यविद्यात्मकत्वाज्ञाननिवर्त्यत्त्वे नातिव्याप्तिरिति तात्पर्या- थः॥ ३४॥ अनादिभावपदयोः सार्थक्यमाह-" पूर्वस्मिन्निति ” । अनादिपदस्योत्तरज्ञाननिवर्त्यपूर्वज्ञाने भावपदस्य ज्ञानप्रागभावे ज्ञा- नजन्यकार्यप्रागभावे चातिव्याप्तिवारकत्वेन सार्थकत्वादित्यर्थः ॥३५॥ ननु भ्रमे भावविलक्षणाशानोपादानत्वं न घटते भ्रमस्य भावविलक्षणत्त्वे उपादेयत्वायोगात् भावत्वे च भावोपादानकत्वनियमादित्याशय समाधत्ते-“अज्ञानेति” त्रिभिः । एतदुक्तं मवति न हि भाव- त्वमुपादानत्वे उपादेयत्वे वा प्रयोजकं आत्मनि तददर्शनात फिन्त्व-

·अविद्यालक्षणोपपादनम् ।
भवेद् द्वयो रुपादानोपादेयत्वं विदां मतं ॥ ३६ ॥
अन्वितं कारणत्वं स्यादुपादानत्वसाधकं ।
सादित्वं साधकं तद्वदुपादेयत्व इष्यते ॥ ३७॥
नोभयत्राऽपि नियतं भावत्वमिति निर्णयः ।
ध्वंसेऽपि चेत्तदापत्तिः किन्नश्छिन्नमितो भवेत् ॥ ३८॥
साक्षाज्ञाननिवर्त्यत्वं ज्ञानत्वेनास्तु लक्षणं ।
न तत्राऽसम्भवोऽव्याप्तिरतिव्याप्तिर्न वा भवेत् ॥३९॥
तत्राज्ञानेऽहमज्ञोऽस्मि मामन्यं च न वेदम्यहं ।
सौषुप्तमपिचाध्यक्षं नाहङ्किञ्चिदवेदिषं ॥ ४० ॥
रमाह-
साक्षादिति
"
न्वयिकारणत्वमुपादानत्वे तन्त्रं सादित्वमुपादेयत्वे तदुभयं च न भा-
वत्वनियतं अत उपादानोपादेयभावोऽपि न भावत्वनियतः न चैवं
ध्वसस्याऽप्युपादेयत्वापत्तिः इष्टापत्तेः अतः सद्विलक्षणयोरज्ञानभ्रम-
यार्युक्त उपादानोपादेयभाव इति ॥ ३६ ॥ ३७॥ ३८ ॥ लक्षणान्त-
। नन्वसम्भवः कल्पितत्त्वेन दोषज-
न्यधीमानशरीरस्याज्ञानस्य ज्ञानानिवर्त्यस्याभावविलक्षणस्य च रूप्य-
वदनादित्वायोगादिति-" तताह नेति । कल्पितत्व-
मात्र हि न दोषजन्यधीमात्रशरीरत्वे सादित्त्वे वा तन्त्रं किं तु
प्रतिभासकल्पकसमानकालीनकल्पकवत्त्वं सादिकल्पकवत्त्वं विद्या-
ऽनिवृत्यप्रयुक्तविवृत्तिप्रतियोगित्त्वं प्रागभावप्रीतयोगित्वं वा तन्त्रं न
च तत्प्रकृतेऽस्ति तथा च नासम्भवादिदूषणमित्यर्थः ॥ ३९ ॥
॥ अविद्या लक्षणोपपादनम् ॥
तन चाज्ञाने त्रिविधमनुभवं प्रमाणयति-"तति" ॥४०॥

·सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ पारच्छेदे- अज्ञानानाश्रयत्वेऽप्यहमर्थस्याज्ञताप्रथा। सास्त्वज्ञानाश्रयीभूतचितोऽन्तःकरणैक्यतः ॥ ११ ॥ सुखादौ शुक्तिरूप्यादौ न जानामात्यसम्भवः । नवेमीत्यन्यसौख्यादौ प्रमात्रज्ञानतो भवेत् ॥ ४२ ॥ मयि ज्ञानं न चास्तीति भावरूपैकगोचरं । सामान्याभावभानस्य व्याहतत्वेन युक्तितः ॥ १३ ॥ सर्वत्रानुभवे भावरूपमज्ञानमेव हि । ' निर्णीतं तार्किकज्ञानाभावखण्डनयुक्तिभिः ॥ ४ ॥ न(१)सुषुप्तिगविज्ञानं नाज्ञासिषमिति स्मृतिः । नन्वहमर्थस्या ज्ञानानाश्रयत्वेन कथमयं प्रत्ययो भावरूपाशानपक्ष उ- पपद्यते इत्यतआह-"अज्ञानेति"॥४१॥ ननु साक्षिवेधे सु- खदुःखाशानादी प्रातिभासिके च भावरूपाशानाभावेन तत्र न जा- नामीति प्रतीतिः कथमुपपद्यते इति नेत्याह-" सुखादाविति " ॥ ४२ ॥ ननु भावरूपाज्ञानविषयत्वेनाभिमतस्याहमक्ष इति प्रत्ययस्य मयि ज्ञानं नास्तीति ज्ञानाभावविषयात प्रत्ययादघटं भूतलमिति प्रत्य- यस्य घटो नास्तीति प्रत्ययादिव विशेषणविशेष्यभावव्यत्यास विना इच्छाद्वेषाभावज्ञानयोरिव विषयभैंदाप्रतीतिरिति तत्राह मयी- ति" । धर्मिप्रतियोगिज्ञानाज्ञानाभ्यां ज्ञानसामान्याभावशानस्य व्याहतत्वेन मयि ज्ञानं नास्तीत्यस्यापि भावरूपाज्ञानविषयत्वेन वि- षयभेदाप्रतीतेर्युक्तत्वादित्यर्थः ॥४३॥ फलितमाह-"सर्वत्रेति ॥४४॥ सौषुप्तानुभवोऽपि भावरूपाज्ञानविषय इत्यत्र वार्तिकवचनमुदाह- (१) इ. र. बा. बा. सी. ३००.।

·भावरूपाज्ञानसमर्थनम्। ७३ कालाद्यव्यवधानत्वान्न ह्यात्मस्थमतीतभाक् ॥४५॥ न(१)भूतकालस्प्रत्यङ्ग चागाऽऽमिस्पृगीक्ष्यते । स्वार्थदेशः परोऽर्थोऽर्थो विकल्पस्तेन स स्मृतः ॥४६॥ न(२)चेदनुभवव्याप्तिः सुषुप्तस्याभ्युपेयते । नावेदिषं सुषुप्तेऽहमिति धीः किंबलाद्भवेत् ॥ ४७ ॥ साक्ष्यज्ञानसुखाकारास्तिस्रोऽप्यज्ञानवृत्तयः । सुप्त्याख्या वृत्तिरेकैवाप्यस्तु तत्र न वा क्षतिः॥४८॥ अज्ञाने भावरूपेऽस्मिन्ननुमानं प्रमावहं । रति-" नेति " । कार्योपाधिविनाशसंस्कृतमज्ञानमानमेव प्रल- योपमं सुषुप्तिरित्यभिप्रायः ॥ ४५ ॥ अभावरूपाज्ञानखण्डने एव चार्तिकवचनद्वयं पुनरुदाहरति-" न भूतेति"। तमोगुणात्मका- चरणमात्रालम्बना का चिद्वृत्तिः सुषुप्तिरित्यभिप्रेत्य तदुपरक्तचैत- न्यस्य तन्नाशेनैव नाशात्तत्कालीनाशानानुभवजनितसंस्कारवशेन न किो दवेदिषमिति स्मरणमभ्युपेतमिति वार्तिकविवरणयोर- विरोधः अतएवोक्तं वार्तिककारैरुषस्तब्राह्मणे 'न चेदिति' पद्यं ॥ ४६॥ ४७ ॥ सुषुप्तौ वृत्तित्रयमेकैव वाऽविद्यावृत्तिरस्तु न तत्राग्र- ह इत्याह-“ साक्षीति । निर्विकल्पकस्यापि स्मरणजनक- वं अहङ्कारोपरागकालीनत्वाभावेन तत्तानुल्लेख इति भावः ॥ ४८ ॥ तन विवरणोक्तमनुमानं प्रमाणमित्याह-" अज्ञान इति" विवादपदं प्रमाणज्ञानं स्वप्रागभावव्यतिरिक्तखविषयावरणस्वनि- (१) न. १ अ. ४ ब्रा० बा० श्लो० ३०१ । (२) इ. ३ अ० ४ ब्रा० वार्तिके शो. १०३ । १० ·। ७४ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे । ६१ परिच्छेदे- उक्तं विवरणाचार्यैस्तथान्यैबहुधेरितम् ॥ ४९ ॥ किं च ज्ञानविरोधित्वं सर्वज्ञानविरोधिगम् । अनादिभावतातुल्याधारकं दृश्यभाववत् ॥ ५० ॥ अनाद्यभावभिन्नलं सर्वज्ञानविरोधिगम् । अनाद्यभावभिन्नैकनिष्ठत्वादभिधेयवत् ॥ ५१ ॥ प्रमाणं श्रुतयोऽप्यत्र न विन्दन्त्य(१)नृतेन हि । वय॑स्वदेशगतवस्त्वन्तरपूर्वक अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वात् अन्ध कारे प्रथमोत्पन्नप्रदीपप्रभावदिति अत्र प्रमाणपदं प्रमाणवृत्तरेव प. क्षत्वेन सुखादिप्रमायां साक्षिचैतन्यरूपायामज्ञानानिवर्तिकायां बा- धवारणाय धय॑शप्रमाणवृनेरिदमित्याकाराया अज्ञानानिवर्ति- कायाः पक्षबहिर्भावाय विवादपदमिति विशेषणं विशेषाकारा प्र. माणवृत्तिरिति फलितोर्थः ॥ ४९ ॥ तथान्यरित्युक्तं विवृणोति-" किंचेति " । मानविरोधित्वं अनादिभावत्वसमानाधिकरणं सकलज्ञानविरोधिवृत्तित्त्वात् दृश्य- स्ववत, यद्वा अनाद्यभावविलक्षणत्त्वं ज्ञानविरोधिवृत्ति अनाद्यभा- चविलक्षणमात्रवृत्तित्त्वात् अभिधेयत्ववदिति एवमभावविलक्ष- णाज्ञानेऽनुमानान्यूहनीयानि ॥ ५० ॥ ५१ ॥ एवं श्रुतयश्च भावरू- पाज्ञान प्रमाणं तत्र छान्दोग्येऽष्टमाध्याये 'तद्यथा हिरण्यनिधि नि- हितमक्षेत्रमा उपर्युपरि संचरंतो न विन्देयुरेवमेवेमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्त्यनृतेन हि प्रत्यूढा' इति

·७५
चिन्मभावरूपाऽज्ञाने श्रुत्युपन्यासः ।
प्रत्यूढा इति छान्दोग्ये नीहारेणा(१)वृता जनाः ॥५२॥
न(२)तं विदाथ इत्याद्या अन्याः सन्ति प्रमापिकाः ।
भावत्वेऽस्य तथा ज्ञाननिवर्त्यत्वे श्रुतिर्भवेत् ॥ ५३ ॥
विश्वमायानिवृत्तिः स्याद्भूयश्चान्ते इति प्रमा ।
अज्ञानेऽनन्तशक्तित्वान्मायाशब्दोपपत्तितः ॥ ५४ ॥
जीवस्याप्यनवच्छिन्नब्रह्मानन्दाप्रकाशनात् ।
साऽन्यथानुपपतिश्च मानमज्ञान इष्यते ॥ ५५ ॥
जीवस्य ब्रह्मरूपत्त्वादानन्दैकस्वरूपता ।
तदभानान्यथापत्तिः कथं स्यात्तिमिरं विना ॥ ५६ ॥
।
श्रुतिर्ब्रह्मज्ञानप्रतिबन्धकत्त्वेनानृतं बुवाणा तागज्ञाने प्रमाणं 'न तं
विदाथ य इमा जजाचे त्याद्यारण्यकं च, अन्या अप्येवमेवेत्यर्थः ॥५२॥
॥ ५३ ॥ ज्ञाननिवर्त्यत्वे 'भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिरित्यादिश्रुति-
निमित्याह-“ विश्वेत्यर्धन” । अज्ञानस्यैव चानिर्वचनीय-
विचित्रशक्तियोगान्न विचित्रशक्तिमति मायाशब्दप्रयोगानुपपत्ति-
रित्याह-"अज्ञान इत्यर्द्धन" । क्वचिन्मणिमन्त्रादौ तत्प्रयोग-
स्तूपचारादितिं द्रष्टव्यं ॥ ५४ ॥ जीवस्थानच्छिन्नब्रह्मानन्दाप्रका-
शान्यथानुपपत्तिश्च तत्र प्रमाणमित्याह-"जीवस्येति" ॥१५॥
तदेव द्रढयति-" जीवस्येति
॥ ५६ ॥
॥ अविद्यायां प्रमाणोपन्यासः ॥
सा चाविद्या साक्षिवेद्या न तु शुद्धचित्प्रकाश्या साक्षी च अवि-
"
(१) ते संहिता ४ । ६ । २ ।
(२) तै० सं० ४ ॥ ६ ॥ २ ॥

·सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तमारे। [१ परिच्छेदे- । साऽविद्या साक्षिचिद्वेद्या साक्षी तदृतिगो मतः । शुद्धचैतन्यभास्यत्वे तस्याबस्तुत्वमापतेत् ॥ ५७ ॥ भास्या स्वावृतचिहाम्नाऽविद्या राहुवदिष्यते। आश्रयो विषयश्चास्याः शुद्धं ब्रह्मैव सम्मतं ॥ ५८ ॥ उपाधेः प्रतिबिम्बैकपक्षपातितया ततः । संसारो जीवगो नेशे बिम्बभूते चिवये ॥ ५९ ॥ द्यावृत्तिप्रतिबिम्बितचैतन्यं तेन निर्दोषचित्प्रकाश्यत्वेनाज्ञानस्य पार- मार्थिकत्वापत्तिर्मोक्षेपि तत्प्रकाशापत्तिनं च तदानीमविद्याया निवृत्त- स्वात्तत्प्रकाशाभावः प्रतीतिमानशरीरस्य प्रतीत्यनुवृत्तौ निवृत्ययोगा- दित्यादिदोषानवकाश इत्यभिप्रेत्याह-"सेति"॥५७॥ अतएवोच्यते राहुवत्स्वावृतचैतन्यप्रकाश्याऽविद्येस्याह- "भास्यति"(१)। ॥ अविद्याप्रतीत्युपपत्तिः॥ अविद्याया आश्रयस्तु शुद्धं ब्रह्मैव विषयश्चेत्याह-"आश्रयइति" " ॥५८॥ दर्पणस्य मुखमात्रसम्बन्धेऽपि प्रतिमुखे मालिन्यवत्प्रति- बिम्बे जीवे संसारः न बिम्बे ब्रह्मणि, उपाध: प्रतिबिम्बपक्षपाति- वादित्याह-"उपाधेरिति” ॥ ५९. ॥ ननु कथं चैतन्यमज्ञाना- (१) नवं कदाचिदविद्याया अपनीत्यापत्तिः इष्टापत्तेः समाधी तथाऽभापगमात् । न चाऽविद्याहत्तोषजन्यवादव कथम विद्यात्तिः अविद्याया एव दोषत्वात् न च इचरपि जयन्तरतिविम्बितचित्पतिभास्यत्वेऽनवस्था, खस्या एवं स्वभानोपाधित्वात ननु प्रमाणा. गम्यायामविद्ययां प्रमाणीपन्यासवैयर्थं न च प्रमाणे रसदाचिमानं बोध्यत इति वा- धम् । अज्ञानमग्टगहतां तवाऽसद्यावत्तिबोधेऽसामथ्यादिति चेन प्रमाणीपनीतासगाव- तिविशिष्टाजान' हि सचिगा ग्रहाते तथा चासंद्यावत्यु पनयने घमासानां चरितार्थवा- न काडयनुपतिरिति भावः ।

·चिन्मोत्रस्थाज्ञानाश्रयत्वोपपत्ति। न चिन्मानं विरोध्यस्थाः साधकत्त्वेन सम्भवेत् । तदेव बुध्धिवृत्तिस्थं विरोधि श्रुतिमानतः ॥ ६ ॥ चितोऽपि वृत्यवच्छेदादज्ञानेन बिरोधिता। तृणादे सकस्यापि दाहकत्त्वं यथा रवेः ॥ ६ ॥ चितोऽज्ञामाश्रयत्वेपि प्रमाणं श्रुतिरिष्यते । मायां(१)तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरं ॥ ६२॥ अज्ञानानाश्रयत्वेऽपि जीवोऽज्ञ इति सम्भवेत् । अज्ञानकार्ययोगित्वाट्यपदेशोऽस्य नो परे ॥ ६३ ॥ श्रयस्तस्य प्रकाशखरूपत्त्वात् तयोश्च तमःप्रकाशवद्विरुद्धस्वभाव. त्वादिति चेन्नेत्याह-" नेति"। अमानविरोधि ज्ञानं हि न चैतन्यमानं किं तु वृत्तिप्रतिबिम्बितं तश्च नाविद्याश्रयः यश्चावि. धाश्रयस्तञ्च न विरोधि इत्यर्थः ॥ ६०॥ ननु तर्हि शुद्धचितोऽज्ञानविरोधित्वाभावे घटादिवदप्रकाश- त्वापत्तिरित्यतआह-" चित इति " । वृत्यवच्छेदेन तस्या पव अज्ञानविरोधित्त्वात्स्वतस्तृणतूलादिभासकस्य सौरालोकस्य सूर्य- कान्तावच्छेदेन स्वभास्यतृणतूलादिदाहकत्ववत्स्थतोऽविद्यातत्का- यंभासकस्य चैतन्यस्य वृत्त्यवच्छेदेन तद्दाहकत्वमविरुद्धामित्यर्थः॥६॥ चिन्मानस्याविद्याश्रयत्वे प्रमाणमाह चित इति" ॥ ६२॥ न च' शा(१)ऽज्ञावीशानीशी' इति जीवाशानप्रतिपादकश्रुतिविरोध इति शड्यं, तदाश्रयत्वाभावेपि तत्कार्ययोगितया अशत्वव्यपदेशोपप- त्तेरित्याह- "अज्ञानेति " ॥ ६३ ॥ नन्वचाक्षुषस्य चैतन्यस्य - (१) वेताम्ब० ३ ० १. । (१) श्वेताश्व० १ अ. ।

·७८ सव्याख्याद्वैनसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे- नीरूपस्यापि रूपस्य प्रतिबिम्बो यथेष्यते । व्योम्नोप्यचाक्षुषस्येव ब्रह्मणः किन्न सम्भवेत् ॥६॥ वस्तुतस्तु श्रुतेरेव प्रतिबिम्बश्चितेर्मतः । उपाधिबिम्बसम्बन्धानादित्वान्नास्य सादिता ॥ ६५ ॥ सर्वतः प्रसृतत्वेन चितोऽप्यव्यवधानतः । आभिमुख्यस्य सद्भावात्प्रतिबिम्बोऽजसा भवेत्॥१६॥ अवच्छेद्यांशमादाय सामानाधिकरण्यतः । बन्धमोक्षोपपत्तिश्च युक्तिभिः श्रुतिभिस्तथा ॥ ६७ ॥ गन्धरसादिवत्प्रतिबिम्बतानहत्वात्प्रतिबिम्बत्वे जीवस्य सादित्वा- पाताश्चेत्याशझ्याह " नीरूपस्येति " रूपवत एवं प्रतिबि- म्बइत्यस्या व्याप्तेरूपादौ व्यभिचाराद्यथा भङ्गः एवमाकाशादी व्य- भिचाराचाक्षुषस्यैव प्रतिबिम्ब इत्यस्या अपि व्याप्तभङ्गः, वस्तुतस्तु श्रुतिबलाश्चितः प्रतिबिम्बे सिद्ध तत्रैव व्यभिचारान्नेयं व्याप्तिः तथा च रसादिव्यावृत्तं फलैकोनेयं प्रतिबिम्बप्रयोजकं, नापि जीवस्य सादित्वापत्तिः उपाधिबिम्बसम्बन्धानादित्वेनानादित्वोपपत्तरिति द्वयोस्तात्पर्यार्थः ॥ ६४ ॥ ६५ ॥ चिन्मात्राभिमुख्यसम्भवादपि तत्प्रतिबिम्बसम्भव इत्याह-"स- वत इति" ॥६६॥ बन्धमोक्षयोः सामानाधिकण्यमप्यस्तीत्याह- अवच्छेद्यांश इति” ॥ ६७ ॥ in अविद्यायाश्चिन्मात्राश्रयत्वोपपत्तिः ॥ ननु शुद्धब्रह्मणश्चिन्मात्रस्याज्ञानाश्रयत्वे सार्वज्ञविरोधः, न - RT ·Ham सर्वज्ञस्याऽज्ञानाश्रत्त्वोपपत्तिः। ७९ ॥ सर्वज्ञत्वं विशिष्टे स्यान्न तदज्ञानमन्तरा । स्वतोऽसङ्गतयाऽसङ्गश्रुतेर्नास्ति विरोधिता ॥ ६८ ॥ स्वरूपतः प्रमाणैर्वा सर्वज्ञत्वं द्विधा स्थितं । तच्चोभयं विनाऽविद्यासम्बन्धं नैव सिद्यति ॥ ६९ ॥ जीवाश्रिताप्यविद्या स्वीकृता वाचस्पतेर्मते । " च विशिष्ट एव सार्वश्य 'तुरीयं सर्वहक्सदेति' शुद्ध- स्यैव सर्वज्ञत्वोक्तरित्याशङ्ग्य सर्वदृक्पदेन सर्वेषां हग्भूतं चै- तन्यमित्युच्यते न तु सर्वज्ञं तुरीयं तस्माद्विशिष्ट एव सार्वश्यं त- च्चाविद्यां विना न सम्भवतीत्यविद्यासिद्धिरित्यभिप्रेत्याह- वज्ञत्वमिति" । 'अ(१)सङ्गोह्ययं पुरुष' इत्यसङ्गत्वश्रुतिरपि स्वतः सङ्गाभावविषयत्वेनोपपद्यते इत्याह स्वतइति ॥ ६८ ॥ सर्वक्षो हि प्रमाणतः स्वरूपज्ञप्त्या वा तत्र प्रमाणस्य भ्रान्तेश्च अवि- घामूलत्वात् असङ्गस्वरूपक्षप्तेश्च अविद्यां विना विषयासङ्गतेरि- त्यत्र वृद्धसमतिमाह-" स्वरूपत इति ॥ सर्वक्षस्याज्ञानाश्रयत्वोपपत्तिः ॥ मतान्तर माह-"जीवाश्रितेति"। ननु जीवाश्रिताऽविद्या त- त्प्रतिबिम्बितचैतन्यं वा तदवच्छिन्न चैतन्यं वा तत्कल्पितभेदं च जीव स्तथा चान्योन्याश्रय इति चेन्न किमयमन्योन्याश्रय उत्पत्ती ज्ञप्ती स्थितौ वा, नाद्यः अनादित्वादुभयोः, अज्ञानस्य चिद्भास्यत्त्वेपि चितः स्वप्रकाशत्वेन तदभास्यत्वात्, न तृतीयः स किं परस्पराश्रितत्वेन वा परस्परसापेक्षस्थितिकत्त्वेन वा स्यात् तन्न, उभयस्याप्यसिद्धेः (१) ० ४ । ३ । १६ ।

·सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे-
तथैव कल्प्यते सर्व भूतभौतिकविश्वकं ॥ ७ ॥
स्वेनैव कल्पिते देशे व्योम्नि यहडटादिकं
तथा जीवाश्रयाविद्यां मन्यन्ते ज्ञानकोविदाः ॥७१॥
चिन्मात्रं विषयोऽस्त्यस्याः स्वयं ज्योतिरकल्पितं ।
नान्यदज्ञानकार्यत्वादप्रसक्तप्रकाशनं ॥ ७२ ।।
स्ययम्भानाईमावृत्त्या न भातीत्याततं सुखं ।
प्रकाशमानताऽध्यासाधिष्ठानत्त्वेन चेष्यते ॥ ७३ ॥
अज्ञानस्य चिदाश्रयत्वे चिद्धीनस्थितिकत्वपि चिति अविद्याश्रित-
त्वतदधीनस्थितिकत्वयोरभावात् । न चैवमन्योन्याधीनताक्षतिः
समानकालीनयोरपि अवच्छेद्यावच्छेदकभावमात्रेण तदुपपत्तेर्घटत-
द्वच्छिन्नाकाशयोरिवेति तात्पर्यार्थः ॥ ७० ॥
तत्राभियुक्तसंमतिं दर्शयति-" स्वेनेति " ॥७१ ॥
॥ अज्ञानस्य जीवाश्रयत्वोपपत्तिः ॥
अविद्याया विषयोपि सुवच इत्याह-"चिन्मात्रमिति"। चि-
न्मात्रमेव विषयोऽविद्यायाः तस्याः कल्पितत्त्वेनान्योन्याश्रयादि-
दोषाप्रसक्तेः स्वप्रकाशत्वेन प्रसक्तप्रकाशे तस्मिन्नावरणकृत्यसम्भ-
वाच, नान्यत् तस्याज्ञानकल्पितत्त्वात् अप्रसक्तप्रकाशत्वेन आवर-
णकृत्याभावाञ्चेत्यर्थः ॥ ७२ ॥ शुद्धरूपायाश्चितः प्रकाशमानत्वेऽपि
तस्या एव परिपूर्णाद्याकारेणाप्रकाशमौनत्वात् तदर्थ तस्या एवावर-
णकल्पनात् परिपूर्णाद्याकारस्य मोक्षदशानुवृतत्त्वेन शुद्धचिन्मात्र-
त्वमित्यभिप्रेत्याह-“अद्वयेति"। आवरणमहिम्नैव परिपूर्ण ब्रह्म
नास्ति न प्रकाशत इति व्यवहारः अस्ति प्रकाशत इति व्यवहारप्रति-
बन्धश्च अध्यासाधिष्ठानादिना प्रकाशमानता चाविरुद्धा परिपूर्णा-
द्याकारेण इदानी व्यवहाराभावेपि अपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वानपा-
यादिति सार्द्धतात्पर्यार्थः ॥ ७३ ॥

·खयम्प्रकाशस्याऽऽप्यावृतत्वोपपादनम् ।
८१
पूर्णानन्दात्मनाऽभानेप्यपरोक्षत्वयोग्यता ।
जीवमध्यस्तभेदं प्रत्यावृतत्वाच्चितः स्वतः ॥ ७४ ॥
उभयोरप्यनादित्वान्नानन्तर्य मिथोऽनयोः ।
तद्भेदापगमे शुद्धचैतन्यं मोक्ष इष्यते ॥ ७५॥
त्वदुक्तमर्थ नो वेनीत्येवं भातेऽपि वस्तुनि ।
अज्ञानानुभवात्साक्षी नाज्ञानेन विरुद्यते ॥ ७६ ॥
ननु दीपवरकघटादिवञ्चैतन्यावरकाविद्या चैतन्यस्यान्यसं-
म्बन्धं प्रतिबध्नातु अन्यं प्रति चैतन्यमाछादयतु न तु चैतन्यं प्रत्येव
चैतन्ये उक्तयोग्यत्वरूपप्रकाशविरोधिनी सा नहि दीपो घटावृतोऽपि
खयं न प्रकाशते तमासम्बन्धापातात् । न च कल्पितभेदं जीव-
चैतन्यं प्रति शुद्धचैतन्यमाछादयतीति वाच्यं । आवरणं विना भे-
दकल्पनस्यैवायोगातू यो मोक्षे भावी चिन्मात्रस्यैव चिन्मात्रं प्रति प्र.
काशस्तदभावस्यैवेदानीमज्ञानेन साधनीयत्त्वाञ्चेति चेन्नेत्याह-"जी-
वमिति” सार्द्धन । कल्पितभेदं जीवं प्रति शुद्धचैतन्यस्यावृतत्वात् ।
न च भेदकल्पनस्यावरणोत्तरकालीनत्वादिदमयुक्तमिति वाच्यम् ।
भेदावरणयोरुभयोरप्यनादित्वेन परस्परमानन्तर्याभावात् । यच्चो-
कं मोक्षे भावी चैतन्यस्य चैतन्यं प्रति प्रकाशः तद्भाव इदानीमशा-
नसाध्य इति तन्न, मोक्षे जन्यस्य प्रकाशस्याभावात् कल्पितभेदा-
पगमे शुद्धचैतन्यं प्रत्येव प्रकाशस्य जीवं प्रत्यपि सम्भवात् न का
चिदप्यनुपपत्तिरित्यर्थः ॥ ७४ ॥ ७५ ॥ यञ्चोक्तं प्रकाशखरूपे चै-
तन्ये कथमज्ञानं नह्यालोके तम इति तत्राह-"त्वदुक्तमिति” ।
तथा च सविषयाज्ञानसाधकत्वात्साक्षिरूपविषयप्रकाशोपि नाज्ञान-
विरोधीति भावः ॥ ७६ ॥

·सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे- प्रमाणवृत्युपारूढप्रकाशत्वेन चिन्मयम् । निवर्तकमविद्याया न चित्सामान्यमिष्यते ॥ ७७ ॥ अहङ्कारोऽस्त्यविद्योत्थोनात्मात्मग्रहणे लये। ननु न जानामीति ज्ञप्तिविरोधित्वस्यैवानुभवात्कथं वृत्तिविरो- धित्त्वं त्वन्मते चैतन्यस्यैव शप्तित्वात् चैतन्याज्ञानयोरविरोधे ज्ञा- नत्वाज्ञानत्वायोगादिति तत्राह " प्रमाणेति"। मन्मते वृ- त्तिप्रतिबिम्बितचैतन्यं जानामीति व्यवहारविषयः, तथा च न जा नामीत्यनेन वृत्तिचितोरुभयोरप्यज्ञानविरोधित्वं विषयीक्रियते एवं च न चैतन्ये अज्ञानविरोधित्वं नापि वृत्तौ वृत्युपारूढचित एटार्यप्र- काशकत्वेन तथात्त्वमित्यर्थः । तस्मादविद्या स्वरूपत आश्रयतो वि- षयतश्च सुनिरूपा ततश्चाहङ्कारादिसूष्टिरिति भावः ॥ ७७ ॥ ॥ अविद्याया विषयोपपादनम् ॥ नन्वहमर्थ आत्मैव तस्य कथमविद्यातः सृष्टिः । न च सुषुप्तौ स्वयंप्र- काशमानस्यात्मनः सम्भवेप्यनेवंविधस्याहमर्थस्याभावः यदि च सुप्ता- वहमर्थः प्रकाशेत तर्हि स्मर्येत शस्तन इवाहङ्कारः अनुभूतेः स्मर- णनियमाभावेपि स्मर्यमाणात्ममात्रत्वादिति वाच्यम् । हेतौ असि- द्धिस्तर्क इष्टापते नाद्यापि स्वप्रकाशात्मान्यत्वमहमर्थ सिद्धमस्ति आत्मान्यत्वेनाखप्रकाशत्वसाधने तेन च तदन्यत्त्वसाधने अन्यो न्याश्रयः नचाहमर्थस्यापरामर्शः सुखमहमस्वाप्सं न किं चिदवेदि- षिमिति तस्यैव परामर्शादित्याशय निराचष्टे-“ अहमिति” । अहङ्कारोऽविद्याकार्यत्वादनात्मा लये सुप्तौ आत्मग्रहणेपि अस्या- हङ्कारस्याग्रहातू यतो जागरे अस्याऽस्मृतेः स्मरणाभावात् ततः सुप्तौ ग्रहणाभाव: अत:-" स्वयंज्योतिषः सकाशाद्भिन्नो नात्मा- यमहङ्कार इति योजना । अहङ्कारस्तावदिछादिविशिष्ट एव गृह्यत इत्यावयोः समं सुप्तौ च नेछादय इति कथं तदाऽहमर्थानु- " ·अहमर्थस्यानात्मत्त्वोपपादनम् । ८३ अस्याग्रहात्स्वयंज्योतिर्भिन्नोऽतो जागरेऽस्मृतेः ॥७८॥ सुप्तिकालानुभूतात्मैक्याध्यासान्निश्चयोऽहमः । अहमस्वाप्समित्यात्मैक्यारोपेणापि सम्भवेत् ॥ ७९ ॥ अविद्योपाधिकं सुप्तौ चैतन्यमनुभूय तत् । भवः । न चेच्छादिगुणविशिष्ट एवाहमर्थो गृह्यत इत्यत्र न नः संप्रति- पत्तिरिति वाच्यं गुणिग्रहणस्य गुणग्रहणव्याप्तत्वात् अन्यथा रूपा- दिहीनोऽपि घटः प्रथेत न च रूपादिरहितानां तेषामसत्वं तत्र बी- जमिति वाच्यं पूर्वनाशानिमरूपानुत्पत्तिलक्षणाद्यक्षणादौ तद्विनापि सत्त्वात् एवं च गुणाग्रहणे कथं गुणिग्रहणं तथा च निर्गुण एवात्मा गृह्यते इति स्वीकर्तव्यं अनुभवाभावे च न तस्य जागरे परामर्शः तथा चाज्ञानाश्रयत्वेन सुषुप्तावनुभूयमानादात्मनोऽहङ्कारो भिन्नः ए- वमेवात्मान्यत्वे सिद्ध अखप्रकाशत्वसाधने नान्योन्याश्रय इति ता- पर्यार्थः॥ ७८ ॥ ननु यद्यहमर्थो न परामृश्येत तोतावन्तं कालं सुप्तोऽहमन्यो- वेति संशयः स्यात् नत्वहमेवेति निश्चय इति चेन्नेत्याह-"सुप्तीति"। यथा पूर्वदिनानुभूतदेवदत्तभिन्नतया अनुभूते चैत्रे सोयं नवेति न संशयः किं तु स एवेति निश्चयः तथा सुषुप्तिकालानुभूतात्मैक्या- ध्यासात्स एवाहमिति निश्चयो युज्यते इत्यर्थः । नन्वेतावन्तं कालमहं स्वप्नं पश्यन्नासं जाग्रदासमित्यत्रेवाहमस्वाप्समित्यत्नाप्यहमंशे परामर्शत्वानुभवात्कथं तनापरामर्शत्वमित्याशय समाधत्ते- "अहमिति” । परामृश्यमानात्मैक्यारोपात्तज्शानांशे परामर्शत्वा- भिमानातू । नचापरामर्शे परामर्शत्वारोपो न दृष्ट इति वाच्यं तद्भि. ने तत्वेनानुभूयमाने परामर्शत्त्वारोपदर्शनादित्यर्थः ॥ ७९ ॥ नन्वहम- र्थस्तावत्स्मर्त्ता सचाविद्यावच्छिन्नचैतन्यं वा अन्तःकरणावछिन्न- चैतन्यं वा, आधे योऽहमकार्ष सोऽहं सौप्तिकाज्ञानादि स्मरामीत्यनु- ·४ सब्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे । [१ परिच्छेदे- वुद्ध्यवच्छेदतः स्मर्तृ न वैरूप्यं तयोर्भवेत् ॥ ८ ॥ स्थूलः स्यामिति वत्सुप्त्यै प्रवृत्तिरुपपद्यते । सुप्तौ हेत्त्वात्मना तस्य स्थितः सर्वोपपत्तितः ॥ ८१ ॥ चिन्मात्राज्जायते सर्वमहङ्कारसुखं जगत् । स्थूलः स्यामिति । भवविरोधः अन्त्ये त्वहमर्थस्यैव तदनुभवितृत्वं वाच्यं स्मृतिसं- स्कारानुभवानामेकाश्रयाणामेव कार्यकारणभावात् योऽहमन्वभूवं सोऽहं स्मरामीति प्रत्यभिज्ञानाचेत्याशय परिहरति-"अविद्येति। अविद्यावच्छिन्ने एवान्तःकरणावछेदान्नानयोरनुभवितृस्मोंर्वैरू- प्यमित्यर्थः ॥ ८०॥ नन्वेवं सुषुप्तावहमर्थाभावे अहं निर्दुःखः स्यामितीच्छया सुषु- प्त्यर्थ प्रवृत्ययोगादिति चेन्नेत्याह-" कृशोऽहंस्थूलो भवामीति वत्प्रवृत्त्युपपत्तेः न च तत्र कार्यादिनिष्क- ष्टस्य शरीरस्यैव स्थौल्याधिकरणतया विवेकिनामुद्देश्यत्वमितिवा- च्यम् । प्रकृतेप्यन्तःकरणादिनिष्कृष्टस्यैव तदुद्देशविषयत्वात् । ननु योऽहं सुप्तः सोऽहं जागर्मि योऽहं पूर्वेधुरकाः सोऽहमद्य करोमीति प्र- त्यभिज्ञानुपपत्तिः अहमर्थस्य भेदात्कृतहान्यादिदोषापत्तिरित्याशय परिहरति- “ सुप्ताविति" । तस्याहङ्कारस्याविद्यात्मना स्थि- तस्य सर्व व्यवहारसिद्धिरित्यर्थः ॥ ८१॥ अविद्योपहिताश्चैतन्याद- हडागीदीष्टरित्युक्त पूर्व तद्धिकृणोति." चिन्मात्रादिति ·कर्तृत्वादिविशिष्टान्तःकरणैक्याध्यासादात्मनिकर्तृत्वादरुपपत्तिः।८५ अनात्मत्वमहङ्कारे सिद्धं भ्रान्त्या समुत्थिते ॥ ८२ ॥ सुप्तौ विलयमायाति जागरादौ स जायते । आत्मभानेऽप्यभानात्स्यादनात्माऽसौ विनिश्चितः॥८३॥ भौतिकत्त्वाद्विनाशित्वाद् दृश्यत्वाच्च जडत्वतः । विकारत्वादनात्मत्वमहङ्कारस्य सिद्ध्यति ॥ ८४ ॥ यथा देहघटादीनामनात्मत्त्वं विनिश्चितं । तथैवास्याहमोऽप्यस्ति विचाराच्छृतियुक्तिभिः ॥८५॥ कर्तृत्वमात्मनो नास्ति स्वभावादक्रियस्य यत् । कर्तृत्वादिविशिष्टाया बुद्धेरध्यासतो हि तत् ॥८६॥ ॥ ४२ ॥ तस्यानात्मत्त्वं स्फुटयति-" सुप्ताविति त्रिभिः॥८॥ ॥ अहमर्थस्थानात्मत्त्वोपपत्तिः ॥ ननु कर्तृत्वं यद्यनात्मधर्मः स्यात्कथमात्मनि भासेत न च ज. पाकुसुमस्थ लौहित्यं स्फटिक इवान्तःकरणगतं कर्तृत्वमात्मन्यध्य- स्यते न तु तात्त्विक निर्विकारत्वश्रुतिविरोधात् सुषुप्तौ बुद्ध्यभावे- ऽकर्तृत्वदर्शनाचेति वाच्यं एवं हि रक्तं कुसुममिति वत्कदाचिन्मनः कत्रिति प्रत्यक्षप्रमा लोहितः स्फटिक इति वच्चैतन्यं कर्षिति भ्रमश्च स्यादित्याशङ्ख्याह- कर्तृत्वमिति " । कर्तृत्वविशिष्टान्तःकर- णस्य चैतन्यात्मनाध्यासेन तथा प्रतीतिः कुसुमस्य स्फटिकामना नाध्यास इति वैषम्यादिति भावः ॥ ८६ ॥ ननु बुद्धिगतं कर्तृत्त्वं कि- महमर्थे अहमर्थगतं वा आत्मनि अध्यस्यते आये आरोपितस्याप्य- Jain मा ·८६ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे- चिदचिद्ग्रन्थिरूपत्वाद् यशोऽहङ्कार इष्यते । तत्राचिदंशे बुद्धौ हि कर्तृत्वं धर्म ईक्ष्यते ॥ ८७ ॥ वुद्धेस्तु तद्विशिष्टायाश्वित्यैक्याध्यासमन्तरा । अहं कर्तेति भानस्यायोगेनाध्यास इष्यते ॥ ८८ ॥ नर्थस्यात्मन्यभावे तस्य बन्धमोक्षानधिकरणत्वापत्तिः द्वितीये अन- ध्यासेनैवाहं कर्तेति प्रतीत्युपपत्तौ किमध्यासेनेत्याशङ्ख्याह- चिदचिदिति” । अहङ्कारस्तु चिचिद्रन्थिरूपतया द्यशः त- प्राचिदंशे बुद्धौ कर्तृत्वसत्वेऽपि तद्विशिष्टाया बुद्धश्चित्यैक्याध्यासं विनाहिङ्कर्तेति प्रतीतेरयोगेनाध्यासस्यावश्यकन्वात् । एतेनारोपित- कर्तृत्वस्याप्यभावे आत्मनो बन्धमोक्षानधिकरणत्वं स्यादिति निरस्त- मिति द्रष्टव्यमिति भावः ॥ ८७ ॥ ननु 'कर्ता(१)शास्त्रार्थवत्वादित्यधिकरणे त्वयापि सांख्यरीत्या बुद्धः कर्तृत्वे प्राप्ते तज्जीवस्यैवेति सिद्धान्तितत्वेन विरोधः स्यादिति चेन्नेत्याह-" बुद्धेरिति” । बुद्धेरेव कर्तृत्वं भोक्तृत्वं चैतन्य- स्येति पूर्वपक्षं कृत्वा कर्तृत्वभोक्तृत्वयोरैकाधिकरण्यनियमेन भो- कृत्ववत्कर्तृत्त्वमप्यङ्गीकर्तव्यमित्युक्तं न तु बुद्धेरकर्तृत्त्वं आत्मनो वा खाभाविकं कर्तृत्वमिति 'यथा(२)च तक्षोभयथे' त्युत्तराधिकरणे पूर्वाधिकरणोक्तस्य आत्मकर्तृत्त्वस्य स्वाभाविकत्वं पूर्वपक्षयित्वी- पाधिकत्वस्य स्थापितत्वात् अतो न तदधिकरणविरोध इति तात्प- र्यार्थः ॥ ८८ ॥ ननु कर्तृत्वाद्यनर्थरूपबन्धस्य बुद्धिगतत्वेन मोक्ष- स्यापि तदन्वयापत्तिः अनर्थतन्निवृत्योरैकाधिकरण्यनियमादिति (१) वनसूत्र २ । ३ । ३३ । (२) ब्रह्मसूत्र २।३ । ४. ।

·अहामतिप्रतीतयेशत्वनात्मनिदेहेन्द्रियाद्यैक्यतद्धर्माध्यासोपपादनम् ८७ अतोऽन्तःकरणाध्यासात् कर्तृत्वं भाति चिढ़ने । तद्वारा बन्धमोक्षादिव्यवहारोपि सिद्ध्यति ॥ ८९ ॥ तथा देहेन्द्रियायै क्याध्यास आत्मनि युज्यते । यंशत्त्वेनाहमित्यस्य चिदंशे कर्तृतादिवत् ॥ ९० ॥ ब्राह्मणोऽहं मनष्योऽहं कारणोहऽमिति भानतः । तत्तदात्मविशिष्टैक्याध्यास आवश्यको मतः ॥९॥ देहेन्द्रियादितहर्माध्यास आत्मनि चिढ़ने । सिद्धो न तं विना कश्चियवहारः प्रसिद्ध्यति ॥ ९२ ॥ " तथेति" चेन्नेत्याह- "अत इति" | कर्तृत्वादेश्चेतनगतयैवानर्थत्वं शुद्ध- स्य भोत्तृत्वाद्यनर्थानाश्रयत्त्वेप्युपहितस्य शुद्धास्वाभाविकभेदा- भावेन बन्धमोक्षसामानाधिकरण्योपपत्तेरिति सिद्धं मनसः कर्तृ- स्वमात्मन्यारोप्यत इति भावः ॥ ८९ ॥ नन्वहमर्थस्यानात्मत्वेऽहं ब्रा- ह्मणोऽहं काण इत्यादि प्रत्यक्षं देहेन्द्रियादौ आत्मैक्याध्यासे प्र- माणं न स्यात् ऐक्यबुद्धावात्मनोऽविषयत्त्वादिति चेन्नेत्याह- । अहमित्यस्य यंशत्वेन चिदंशे कर्तृत्त्वादिविशि- ष्टान्तःकरणैक्याध्यासवद् ब्राह्मणत्वकाणत्वादिविशिष्टदेहेन्द्रियायै- क्याध्यासनात्मैक्यविषयत्त्वसम्भवात् तथा चात्मनि देहेन्द्रिया- वैक्याध्यासो युज्यत एवेति न का चिदनुपपत्तिरित्यर्थः ॥९०॥९१॥ तस्मादाभीरसाधारणादहं गौर इत्यादि प्रत्ययादात्मन्यन्तःकर- शैक्याध्यासाहेहादितद्धर्माध्यासोऽपीति सिद्धमित्याह-“देहेति" आत्मन्यध्यासोपपादनम् । नन्वेवमविद्यायां तन्निबन्धनाध्यासे च सिद्धेऽपि न तस्या- ·सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे- अविद्यायां तदध्यस्ते कार्येऽध्यासेऽखिले मतं । मानलक्षणसद्भावादनिर्वाच्यत्वमेव हि ॥ १३ ॥ सतः सति विभिन्नत्वे भिन्नत्वेऽप्यसतः सति । तथा सदसद्भिन्नत्वमनिर्वाच्यत्वलक्षणं ॥ ९४ ॥ सत्वास-त्वाख्यधर्माभ्यां विचारं सहते न यत् । तथैव सदसत्वेन तदेवास्त्वस्य लक्षणं ॥ ९५॥ सत्त्वावच्छिन्नभेदस्य सन्नेति प्रत्यये ध्रुवं । सबैलक्षण्यमेवास्ति सिद्धान्ते हि प्रयोजकं ॥ ९६ ॥ नैकत्रोभयभिन्नत्वं व्याहतं चेति सांप्रतं । अतात्विकत्वस्वीकाराद्यन्निषेधसमुच्चये ॥ ९७ ॥ मनिर्वाच्यत्त्वसिद्धिः लक्षणप्रमाणयोरभावादित्याशय लक्षणप्रमा- णसद्भावान्नेत्याह-"अविद्यायामिति" ॥ ९३ ॥ सद्विलक्षणत्वे सत्त्यसद्विलक्षणत्त्वे सति सदसद्विलक्षणत्वं सत्वासत्वाभ्यां वि- चारासहत्त्वे सति सदसत्त्वेन विचारासहत्त्वं वा प्रतिपत्रोपाधौ बाध्यत्त्वं वा इत्यादिलक्षणे निरवधत्त्वसम्भवादित्याह-" सत इति द्वाभ्यां ॥ ९४ ॥ ९५ ॥ ननु सतोपि सदन्तरविलक्षण- स्वात्सिद्धसाधनं स्यादिति नेत्याह-" सत्त्वेति " । न हि सति सदन्तरभेदेऽपि सन्नेति प्रतीतिरतो न सिद्धसाधनमित्यर्थः ॥ ९६ ॥ एवं च सत्वरहितत्त्वे सति असत्वरहितत्त्वे सति सदसत्वरहित- त्वमपि साधु निषेधसमुच्चयस्यातात्त्विकत्वाङ्गीकारान्न व्याहतिरि- त्याह- कनेति ॥ ९७ ॥ तर्हि सदादिलक्षण्योक्तिः क- ·अनिर्वाच्यत्वलक्षणोपपत्तिः । ८९ स्वरूपादुर्निरूप्यस्य किं चिद्रूपं न वास्तवं । अतः सदादिभिन्नत्त्वमनिर्वाच्यत्वलक्षणम् ॥ ९८ ॥ न ह्यतात्विकरूपे द्वे प्रतिषेधसमुच्चये । सन्त्वासत्वे विरुद्ध्येते दृष्टस्तद्गोचरो विधिः ॥ ९९ ॥ उभयातात्त्विकत्वं नाप्येकत्रेदं विरोधभाक् । यथा स्यात्तात्विकत्वे वाऽप्युभयस्य विरोधिता॥३०॥ वल्मीकादौ यतो दृष्टं स्थाणु-त्वपुरुषत्वयोः । अतात्विकत्वमेकत नैवं तात्विकरूपयोः ॥ १ ॥ थमित्यपेक्षाया माह-" स्वरूपादिति " । तत्तत्प्रतियोगिदुर्नि- रूपतामात्नप्रकटनाय तदुक्तिरिति भावः ॥ ९८॥ अतात्त्विकविधिसमुच्चयापत्तिस्त्विष्टैवेत्याह-" नहीति न यतात्त्विकसत्त्वासत्त्वे निषेधसमुच्चयेऽपि विरुद्धयेते अतात्त्विक- त्त्वादव भ्रान्तेर्बाधस्य सत्वप्रतिषेधस्याप्रतिक्षेपात् सत्त्वस्यातात्त्वि- कत्त्वाच्च तदुपपत्तेरित्यर्थः ॥ ९९ ॥ उभयातात्विकत्वादेव निषेध- समुच्चयस्यातात्विकत्वं न चोभयतात्विकत्ववतू उभयातात्विकत्व- मप्येकत्र विरुद्धमित्याह-“उभयेति” । ननु निषेधसमुञ्चयस्या- तात्त्विकत्वं किमुभयातात्विकत्वाद्वा, एकैकातात्विकत्वाद्वा, नाद्यः उभ(१)यतात्विकत्त्ववदुभयातात्विकत्वस्यापि विरुद्धत्वात् विधिसमु- वयस्य तात्विकत्वापाताश्च एकैकप्रतियोगितात्विकत्वापत्तेरेव न द्वितीयोऽपि, तात्विकात्यन्ताभावप्रतियोगिन एवातात्विकत्त्वादिति चेन्नेत्याह-" न वल्मीकादाविति " | न च परस्परविरहरूप- योरेकत्रोभयोः तात्त्विकत्वं विरुद्धं एकत्र तन्त्वादी घटतत्प्रागभा- वयोरुभयोरपि अतात्विकत्वदर्शनादिति भावः ॥ ३०१ ॥ सत्वा- (मिथो विरुद्धयारेकर्मिणि तात्विकतयेवातात्विकतयाऽपि स्थितिर्विरद्ध- - ति भावः । १२ ·९० सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे. सत्त्वादिना विचारैकासहस्त्वं द्विविधं मतम् । सन्त्वादिसर्वकालीनाभावाधार-त्वमादिमम् ॥ २ ॥ सद्रूपत्त्वाद्यभावोऽन्यो नातिव्याप्तिरतश्चिति । निर्विशषैकसद्रुपतया कोपोऽन्यथाश्रुतेः ॥ ३ ॥ न सत्यादिगिरा साक्षाद्वक्तुं शक्यं चिदवयं । लक्षणाऽङ्गीकृता तस्मादनिर्वाच्यत्त्वमक्षतं ॥ ४॥ प्रत्यक्षमनुमानं चागमोऽर्थापत्तिरिष्यते । प्रमाणं तावदनास्ति प्रत्यक्षमविपर्ययम् ॥ ५॥ दिना विचारासहत्वं सत्वाधत्यन्ताभावाधिकरणत्वं, न चातिव्या- प्तिब्रह्मणि सत्ववत्तदत्यन्ताभावस्याप्यभावात् अन्यथा निर्विशेष- त्वादिश्रुतिविरोधापत्तेरित्यभिप्रेत्याह- " सत्वेति द्वाभ्यां। यद्वा सत्त्वादिना विचारासहत्वं सद्रूपत्वाद्यभावः सत्वरूपधर्मा- भावेपि यथा ब्रह्मणः सद्रूपत्त्वं तथोपपादितमधस्तादित्यतो न त- नातिव्याप्तिरित्यभिप्रेत्याह-" नातिव्याप्तिरिति " नन्वेवं सदात्मके ब्रह्मणि श्रौतसत्यपदादौ लाक्षणिकत्त्वं न स्या- दिति तत्राह " नेति" । सत्वधर्मविशिष्टवाचकस्य तस्य नि- ईर्मके लक्षणाया आवश्यकत्त्वात् न हि निर्द्धर्मकखरूपमात्रवाच- कत्वं कस्य(१)चिदपि पदस्यास्ति तस्मान्न शुक्तिरूप्यप्रपञ्चसाधारणा- निर्वाच्यत्वलक्षणानुपपत्तिरित्यभिप्रायः । ॥ अनिर्वाच्यत्त्वलक्षणोपपत्तिः ॥ लक्षणमुक्त्वा प्रमाणमाह-"प्रत्यक्षमिति"। तत्र प्रत्यक्ष ताव- वाह-"प्रत्यक्षमिति " ॥ ५॥ न च मिथ्याशब्दोऽसत्पर्यायः व- (१) यद्यपि विशिष्टवाचकस्य शुद्धेऽपि शक्तिरेव तथाऽपि विशिष्टबोधकत्वस्यौत्स" गिकस्य बाधेन लक्षणेति व्यपदेश भाकाशादिपदस्याऽपि शुद्ध सक्तिन सर्वसमावेति मायः ।

·अनिर्वाच्यत्त्वे प्रत्यक्षातुमानोपन्यासः । अभान्मिथ्यैव रजतमित्यनिर्वाच्यगोचरं । न ख्यायमानरूप्यादौ नृशङ्गसदृशं मृषा ॥ ६ । विमतं सत्वशून्यत्वे सत्यसत्वविलक्षणम् । सत्वासत्वविनिर्मुक्तं बाध्यत्वाद्रजतं ध्रुवं ॥ ७ ॥ दोषप्रयुक्तभानत्त्वाद्यन्नैवं स्यान्न तत्तथा । यथा ब्रह्मेति नात्र स्या दप्रसिद्धविशेषणं ॥ ८ ॥ सामान्यतो ऽपि तत्सिद्धनाशतः सिद्धसाधनं । क्ष्यमाणयुक्त्या नृशृङ्गादिसाधारणासत्वस्य ख्यायमानरूप्यादौ वक्तु- मशक्यत्त्वात् । न चैतावन्तं कालमसदेव रजतमभादित्यनुभववि- रोधः अनिर्वाच्यत्वैकदेशसत्वव्यतिरेकविषयत्वेनैवोपपत्तेरिति तात्प- यार्थः ॥ ६॥ अनुमानमाह-"विमतमिति" | सत्वरहितत्वे सति असत्वरहितत्वे सति सत्वासत्वरहितं बाध्यत्वात् दोषप्रयुक्तभान- स्वाद्वा यन्नैवं तन्नैवं यथा ब्रह्म, न चाप्रसिद्धविशेषणत्वं सत्वासत्वे समानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिनी धर्मत्वाद्रूपररसवत, स- त्वमसत्वानधिकरणानिष्ठं असत्वं वा सत्वानधिकरणानिष्ठं धर्म- त्वाद्रपवदिति सामान्यतम्तत्सिद्धोति द्वयोस्तात्पर्यार्थः ॥ ७॥८॥ मिथ्यात्त्वे यथा मिथ्यात्वसाधकदृश्यत्त्वादेन व्यभिचारस्तथा- ऽस्थापि वादिविशेष प्रति एकदेशसाधनेन साध्याप्रसिद्धशङ्काऽपि, तथा हि सख्यातिवादिनं प्रति असद्विलक्षणं विमतं सद्विलक्षणं बाध्यत्त्वात् शुक्तिरजतसंसर्गवत, असत्ख्यातिवादिनं प्रति सद्विल- क्षणं विमतमसद्विलक्षणं अपरोक्षधीविषयत्वात् घटवत्, पक्षधर्मता- बलादनिर्वचनीयत्वसिद्धिरिति भावः । ननु सत्वासत्वयोः परस्पर- विरहरूपतया साध्यं व्याहतं स्यादिति चेन्नेत्याह-" ने "त्य-

·सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे-
न साध्यं व्याहतं वा स्यात्समाहिततया पुरा ॥ १ ॥
नार्थान्तरं भवेद्वाधान्नाभाससमता तथा ।
न वा सत्प्रतिपक्षश्च ख्यातिबाधाद्यभावतः ॥ १० ॥
ख्यातिबाधान्यथासिद्ध्याऽप्यनिर्वाच्यत्वमक्षतं ।
ततोऽनुमानमप्यत्र प्रमाणमिति साधितं ॥ ११ ॥
ख्यातिबाधान्यथासिद्धिरूपार्थापत्तिरप्यमुं ।
प्रमाणं साधयत्यर्थ तथैवात्र निदर्श्यते ॥ १२ ॥
रूप्यं सच्चेन्न बाध्येत न प्रतीयेत यद्यसत् ।
द्वैन । अतात्विकत्वेन परस्परविरहानात्मकत्वेन च समाहितत्वा-
दित्यर्थः ॥ ९ ॥ ननु ब्रह्मवत्सत्वराहियेऽपि सद्रूपत्वेनानिर्वाच्य-
त्वाभावोपपत्त्या अर्थान्तरमित्याशय सत्वरहितस्य प्रपञ्चस्य सद्रू-
पत्त्वे मानाभावेन बाधाब्रह्मणि च शून्यतापत्तिरेव सदूपत्वे प्रमाण-
मित्यभिप्रेत्याह-" नार्थान्तरमिति
। ननु विमतं सदसदा-
त्मक बाध्यत्वात् व्यतिरेके ब्रह्मवदिस्याभाससाम्य, विमतं असत्स-
त्वानधिकरणत्त्वान्नृश्यङ्गवदिति सत्प्रतिपक्षश्चेत्याशय ख्यातिबाधा-
न्यथाऽनुपपत्तिलक्षणविपक्षबाधकतर्कस्य वक्ष्यमाणत्वेनाभाससाम्य-
सत्प्रतिपक्षयो रभावादित्यभिप्रेत्याह-"नाभाससमते"त्यादि॥१०॥
॥ अनिचीच्यत्त्वसाधकानुमानोपन्यासः ॥
ख्यातिबाधाद्यभावत इत्युक्तं विवृणोति-“बाधे" स्यादि ॥११॥
वक्ष्यमाणमेव दर्शयति--" ख्यातीति " ॥ १२ ॥

·अनिर्वाच्यत्त्वेऽर्थापत्तिप्रदर्शनम् । प्रतीयतेऽतो निर्वाच्यं सदसद्भिन्नमिष्यते ॥ १३ ॥ प्रामाणिकत्वं सत्वं स्यात्तत्वावेदकता प्रमा । सा च शुद्धपरब्रह्मबोधकश्रुतिवाक्यगा ॥ १४ ॥ ब्रह्मणः स्वप्रकाशत्वेऽप्यज्ञानविनिवृत्तये । साफल्यं स्यात्प्रमाणस्य प्रवृत्तेर्न क्षतिस्ततः ॥१५॥ अतत्वावेदकत्वेऽपि रजताचप्रमात्वके । बाध्यं प्रयोजकत्वं स्याद्वाधके न्यूनसन्त्वतः ॥ १६ ॥ अर्थापत्तिस्वरूपमाह-"रूप्यमिति” ॥ १३ ॥ सत्त्वं किं स्वरूपमित्यत आह-" प्रामाणिकत्वमिति” । तश्चापि त- वावेदकत्वमेव, तत्वावेदकता शुद्धब्रह्मबोधकवेदान्तवाक्ये न तु निर्विशेषत्वादिधर्मप्रतिपादके अतो न तत्र व्यभिचार इत्यर्थः । ननु ब्रह्मणि स्वतो भासमाने चिन्माने वैयर्सेन प्रमाणाप्रवृत्त्या प्रामाणि- कत्वाबाध्यत्वयोाप्तिग्रहो न स्यात् प्रत्युत ब्रह्मभिन्न एव प्रामाणि- कत्वसत्वेन तस्य बाध्यत्वेनैव सह व्याप्तिः स्यादिस्याशय ब्रह्मणः खप्रकाशत्वेऽपि व्यवहारप्रतिबन्धकाज्ञाननिवृत्यर्थ प्रमाणप्रवृत्तेः स- फलत्वमित्याह-" ब्रह्मण " इति । अत एव न बाध्यत्वेन सह प्रामाणिकत्त्वस्य व्याप्तिः ब्रह्मणि व्यभिचाराद्विरोधाञ्च न हि तत्व- मावेदयता वेद्यमतत्त्वं नामेति भावः ॥ १५ ॥ ननु रूप्यादिबाधक- स्य तत्त्वावेदकत्वेऽद्वैतहानिः अतत्त्वावेदकत्त्वे तन्निबन्धनं रूप्यादे- रप्रामाणिकत्वं न स्यादिति चेन्नत्याह-" तत्वेति " । बाधक- स्यातत्वावेदकत्वेऽपि रूप्याद्यप्रामाणिकत्वे प्रयोजकतैव बाध्यान्यू- नसत्ताकत्त्वस्यैव बाधकत्वे तन्त्रत्वादित्यर्थः ॥ १६ ॥ यद्वा बाध्य- ·२४ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे- अबाध्यत्वं हि वा सत्वं न चापाद्या विशिष्टता । त्रैकालिकनिषेधस्याप्रतियोगित्वमेव तत् ॥ १७ ॥ प्रतीत्यभावेऽप्यसतोऽसन्नृशृङ्गमितीष्यते । तत्र सर्वोपपत्तिः स्याद्विकल्पेनैव शब्दतः ॥ १८ ॥ शब्दज्ञानानुपाती स्याहस्तुशून्यो विकल्यकः । विकल्पस्याऽपि ज्ञानान्यवृत्तिन्त्वे बाधकं न हि ॥१९॥ प्रवृत्तिविषयत्वस्याऽन्यथासिद्धिरपि प्रमा । त्वमेव सत्वमिति पक्षान्तरमाह-"अबाध्यत्त्व" मिति।न च त- ापाद्यावैशिष्ट्यं अबाध्यत्त्वं हि त्रैकालिकनिषेधाप्रतियोगित्वं तेन च विपरीतप्रमाविषयत्वाभाव आपाद्यत इति नापाद्यावैशिष्ट्यं व्यवहारस्यापाद्यत्वेन वा नापाद्यावैशिष्ट्यमित्यर्थः ॥ १७ ॥ नन्वसत्त्वं चेन्न प्रतीयेतेत्युक्तं तदयुक्तं असन्नृङ्गमित्यादिवा- फ्यादसतोऽपि प्रतीतेः अन्यथाऽसद्वैलक्षण्यज्ञानायोगः असत्प्रती- तिनिरासायोगश्च असत्पदस्यानर्थकत्वे प्रयुक्तपदानां सम्भूयका- रित्वायोगे बोधकत्वानुपपत्तिः असतोऽसत्त्वेनाप्रतीतौ असद्यवहा- रानुपपत्तिः तदुक्तं 'असद्विलक्षणज्ञप्ती ज्ञातव्यमसदेव हि । तस्मा- दसत्प्रतीतिश्च कथं तेन निवार्यते' इत्याशय परिहरति- प्रतीत्यभाव इति द्वाभ्यां । विकल्पस्य ज्ञानान्यवृत्तित्वे बाधकामावातू शशविषाणमनुभवामीत्यप्रत्ययात् वस्तुशून्यता च सोपाख्यधर्मानुल्लेखित्वं अतो न कोऽपि दोषः विकल्पस्य ज्ञानत्वे तु तदन्यज्ञानविषयत्वाभाव आपाद्यः शुक्तिरूप्यादेरसत्वे च प्रती- तिविषयत्त्वं विकल्पान्यप्रतीत्यविषयत्वं वाऽनुपपन्नमित्यनिर्वाच्यत्वं सिद्धमिति भावः ॥ १८ ॥ १९ ॥ एवं प्रवृत्तिविषयत्वाऽन्यथाऽनुपप- तिरपि तत्र प्रमाणमित्याह-" प्रवृत्तीति ” । इदमंशस्यास- ·व्यावहारिकसत्वस्यैव प्रतियोगित्वादी प्रयोजकत्वम् । मानसत्त्वेन चासत्वे सदसत्वे भवेद्यतः ॥ २० ॥ ख्यातिबाधान्यथासियाऽनिर्वाच्यत्वं मतं दृढं । बाध्यत्वमप्यनिर्वाच्ये न सत्ये नासतीष्यते ॥ २१ ॥ एवं च सत्यनिर्वाच्यभाव एव प्रयोजकः । प्रतियोगित्त्वमुख्येऽपि न सत्वादिविकल्पकः ॥ २२ ॥ असत्वं निःस्वरूप-त्वं तद्भिन्नाः सवरूपताः । सस्वरूपत्वमेतस्माद्भाति निष्प्रतियोगिकं ॥ २३ ॥ नासति प्रतियोगित्वं शशशृङ्गादिवस्तुनि । हुरित्याह-" ध्यात्मना प्रतीतो सामग्रीविरहस्योपपादनादित्यर्थः ॥ २० ॥ ख्यातिबाधान्यथाऽनुपपत्त्युपन्यासः । केचित्तु बाध्यत्वं सत्यसति चानुपपन्नमित्यनिर्वाच्यत्त्वमित्या- बाध्यत्त्वमिति ॥ २१ ॥ एवं च सत्यनिर्वाच्यत्त्वमेव प्रतियोगित्वादी प्रयोजकमिति स्थितमित्याह- " एवमिति" ॥ २२ ॥ नन्वसद्वैलक्षण्यापेक्षया लघुत्वात्सत्वमेव प्रतियोगित्वादी प्रयोजकमस्तु तथा चानिर्वाच्य- त्वेऽपि प्रतियोगित्वादिकमनुपपन्नमवेत्याशय सत्त्वमेव यत्किञ्चि- कालाबाध्यत्वरूपं तत्र प्रयोजक. न तु त्रिकालाबाध्यत्वरूपं गौर- वात्तथा चानिवांच्यत्वपक्षे नानुपपत्तिः असत्वं तावन्निःखरूपत्वं तद्वैलक्षण्यं सखरूपत्वं तश्च निष्प्रतियोगिकमेव तथा च नासति प्रतियोगित्त्वप्रतिपत्तिरित्यभिप्रेत्याह-" सत्वमिति ॥२३॥ ननु शशशृङ्गं नास्तीति प्रत्यक्षत एवासति निषेधप्रतियोगित्वमनु- भूयते इति चेन्नेत्याह-" नासतीति " । योग्यानुपलब्धिस्ताव- ·९६ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे- न योग्यानुपलब्धिः स्यादसत्युक्तं तदप्यतः ॥२४॥ दुष्टोपल(१)म्भसामग्री शशशृङ्गादियोग्यता । तस्यां नाऽनुपलम्भोऽस्ति नास्ति साऽनुपलम्भने ॥२५॥ न च योग्यतया व्याप्ता शशशृङ्गाऽस्तिता क्वचित् । यहलादुपलम्भस्त आपायेत कथं चन ॥ २६ ॥ नासदासीन्नो सदासीदित्याद्याः श्रुतयोऽखिलाः । प्रमाणं स्युरनिर्वाच्यभाव एव विचारतः ॥ २७ ।। नचाऽत्र सदसच्छब्दौ पञ्चभूतपरौ मतौ । दभावनाहिका योग्यता च शशशृङ्गादीनां दोषघटिता वाच्या तस्यां नानुपलम्भअनुपलम्भच न सेति योग्यानुपलब्धेरसम्भव इत्यर्थः ॥ १॥२४॥ तत्र वृद्धसंमतिमाह-“दुष्टेति" ॥२५॥ ननु प्रतियोगिसत्व- विरोध्यनुपलब्धिरेव तद्राहिका सा प्रकृतेऽस्त्येवेत्याशय निराचष्टे- नचेति" । स्तम्भात्मनि योगत्वप्रसिद्ध्या पिशाच उपलम्भा- पादनं सम्भवति शशशृङ्गास्तित्त्वं न योग्यतया व्याप्तं यदबलात्तेन उपलम्भ आपद्येत तथा च नात्र प्रतियोगिसत्वविरोधिनी अनुप. लद्धिरित्यर्थः ॥ २६ ॥ 'ना(२)सदासीनो सदासी'दित्यादिश्रुतयोऽप्यनिर्वाच्यत्वे प्रमाणं न चात्र सदसच्छब्दौ पञ्चभूतपरौ ' न(३)सत्तन्नासदुच्यत' इत्यादी भूते प्रयोगात् 'यदन्यद्वायोरन्तरिक्षाच्चैतत्सद्वायुरन्तरिक्षं च त्य- दिति'श्रुतेश्चेति वाच्यं । प्रसिद्धपरत्वे सम्भवति अप्रसिद्धपरताया अयुक्तत्वातू न हि भूते सदसच्छब्दी प्रसिद्धौ किन्तु पारमार्थिका- (१) कुसुसानलौ ४ स्तबके । (२) ते. बा. २ । ८।८। (३) भगवदगीता १३ अमी. १२ ।

·असत्पात्यादिनिरासः । प्रसिद्धपरतां त्यत्का नाप्रसिद्धगतिर्नयः ॥ २८ ॥ न भूते सदसच्छब्दौ प्रसिद्धौ वस्त्ववस्तुगौ । श्रुत्यन्तराऽविरोधाय सदेकं ब्रह्म चिद्धनं ॥ २९ ॥ सदासीत्तन्न चासीहा सदसद्भ्यां विलक्षणं । नासदासीदिति श्रुत्या ऽनिर्वाच्यं सिद्यतीत्यतः ॥३०॥ प्रमाणसम्भवादेवानिर्वाच्यख्यातिरिष्यते । न चाऽसदन्यथाख्यातिः प्रमाणविरहान्विता ॥ ३१ ॥ असदेवमभाद्रूप्यमित्येवं सद्विलक्षणं । विषयीकुरुते मानं नासद्वाधकसम्भवात् ॥ ३२ ॥ नानुमानमसद्भाने बाधायुक्तया पुरोक्तया । तथाऽङ्गीकारतस्ते स्यात्प्रवेशः सौगते मते ॥ ३३ ॥ पारमार्थिकयोरेवेति सार्द्धयोजना ॥ २८ ॥ २९ ॥ नो सदासीदि- त्यत्र सच्छब्दस्य परमार्थसत्परत्वे व्यावहारिकसतो रजःप्रभृतेनि- षेधस्य ततः प्राप्त्यभावात 'आनीदवातं खधया तदेक मितिवा- क्यशेषाद्रह्मणोऽप्यनिर्वाच्यत्वप्रसङ्गः तम आसीदिति' वाक्या- दविद्याया इवेति चेत् नेत्याह-" श्रुत्यन्तरे ति सार्द्धन । सदेकं ब्रह्मैव सदासीन सदसद्विलक्षणमासीदित्यर्थपर्यवसानादि- त्यर्थः ॥ ३० ॥ तस्मादनिर्वाच्यख्यातिरेव प्रमाणसम्भवात् न त्व- सदन्यथाख्यातिः प्रमाणविरहात न चाऽसद्भाने असदेव रजतम- भादिति प्रत्यक्षं मानं अनन्तरोक्तबाधकेन सबैलक्षण्यविषयत्वादि- त्याह-" प्रमाणेत्यादि " युग्मेन ॥ ३१ ॥ ३२ ।। असद्भाने नानुमानं प्रमाणमित्याह-" नेति " ॥३३॥ ननु ·२८ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे । [१ परिच्छेदे. न वा सदुपरागोऽत्र विशेषः सोऽप्यसन्मतः । ततोऽसदन्यथाख्यातिरसाध्वी दुष्टसम्मता ॥ ३४ ॥ न वाऽन्यत्र स्थितस्यैव रूप्यादे नतो भवेत् । अन्यथाख्यातिरत्रापि सन्निकर्षाद्ययोगतः ॥ ३५ ॥ संस्कारस्मृतिदोषाणां प्रत्यासत्तित्वमत्र नो । रूप्यप्रत्यक्ष एतस्य संयोगः कारणं मतं ॥ ३६ ॥ ततोऽनिर्वाच्यमेवेदं सर्व विश्वं सहेतुकं । तच्चानिर्वाच्यमज्ञानोपादानकमितीरितम् ॥ ३७ ॥ तत्वज्ञाननिवर्त्यत्वात्तथात्वं तस्य साधितं । । बौद्धमतात्सदुपरागो विशेषः स्यादिति नेत्याह-" नवेति तथाऽप्यसत्ख्यात्यापतेस्तस्थित्त्वमिति नासदन्यथाख्यातिरित्य- यः ॥ ३४ ॥ अन्यथाख्यातिरप्यसाध्वीत्याह-" नवेति " अत्यन्तासत इवान्यत्र सतोऽपि अपरोक्षप्रतीतिप्रयोजकसन्निकर्षा- नुपपत्तेस्तुल्यत्वादित्यर्थः ॥ ३५ ॥ संस्कारादीनां प्रत्यासत्तित्त्वं नि- राकरोति- " संस्कारेति संस्कारेति"। रजतप्रत्यक्षमाने रजतसंयोग- स्वेन कारणस्वावधारणात्संनिकर्षान्तरसत्वेऽपि तदभावे रजतप्र- त्यक्षोत्पत्तेर्वक्तुमशक्यत्वात् न तेषां प्रत्यासत्तित्वमित्यर्थः ॥ ३६ ॥ फलितमुपसंहरति-" तत ॥ असत्वात्यादिनिससः ॥ किमुपादानकं तदित्यत आह- " तच्चेति" । नन्वेवे रु- ध्यमुत्पन्नं नष्टं चेति धीप्रसङ्गःत्रैकालिकनिषेधप्रतीतिश्च न स्यादिति तत्वज्ञानेति" । फलबलेनात्यन्ताभावधीसाम- " इत्यर्द्धन ।

·आविद्यकरजतादेनिषेधोपपत्तिः । २९ यहाऽस्य न स्वरूपेण कालिकनिषेधने ॥ ३८ ॥ प्रतियोगत्वमपि त तात्विकत्वेन सम्मतं । प्रतीतं तात्विकत्वं तत्प्रातीतिकमिहेष्यते ॥ ३९ ॥ लोके वा तात्विकत्वेन प्रसिद्धरजतस्य तत् । त्रैकालिकनिषेधैकप्रतियोगित्वमिष्यते ॥ ४० ॥ नेह नानेति वेदान्ते किं चनेति पदेरणात् । सर्वस्याऽपि निषिद्धत्वान्न प्रपञ्चान्तरोत्थितिः ॥४१॥ ग्या एव बलवत्त्वेन तथात्त्वमनिर्वाच्यत्वं तत्वज्ञानकनिवर्त्यत्वं प्रा- कप्रसाधितमित्यर्थः ॥३८॥ पक्षान्तरेणापि तद्ढयति-" यद्दति । न च पारमार्थि- कत्वस्यापि प्रतिभाससमये प्रतीतत्वेन त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वन सम्भवति रजतप्रतियोगित्वेनानुभवविरोधश्चेति वाच्यम् । प्रतीति- कालप्रतीतं पारमार्थिकत्वमपि प्रातीतिकमेमेवेति न तन्निषिध्यते किं तु अन्यत्र वृत्ति तदिति तेनाकारेण रजतस्यैव निषेध इति न तत्प्रतियोगित्वेऽनुभवविरोधोऽपीति भावः ॥ ३९ ॥ यद्वा लौकिक- परमार्थरजतस्यैव तत्र कालिकनिषेधः न च तर्हि नेह नानेति नि- धायापि तात्विकप्रपञ्चान्तरोरीकारापत्तिः नेह नानेति निषेधस्थल किश्चनेति पदसंदंशात् सर्वनिषेधे प्रतीयमाननिषेधस्यावश्यकतया निषेध्यत्वेन प्रपञ्चान्तरकल्पनाया गौरवकरत्वात् प्रकृते तु सर्व- त्वेन प्रतियोग्यनुल्लेखात आपणस्थरुप्यनिषेधस्य इदम्यावश्यकत्वे- नाप्रतीतनिषेधकल्पनैव युक्तेति हृदि निधायाह-" लोक " द्वाभ्यां ॥४०॥४१॥ नन्वेवमपि रूप्यस्य कथमज्ञानमुपादानं इति ·सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे । [१ परिच्छेदे- अन्वयव्यतिरेकाभ्यां शुक्त्यज्ञानेऽस्ति हेतुता । उपादानं तदेवास्तु नोपादानान्तरं भवेत् ॥ ४२ ॥ सर्वधीप्रत्ययानां हि स्वस्वगोचरशूरता । प्रतीतिकाले रूप्यस्य सत्वं सिद्धमितीष्यते ॥४३॥ अध्यस्तत्त्वेऽपि बैरूप्यं नेदन्त्वस्य प्रसज्यते । स्वप्रकाशतयेदन्त्वाधिष्ठानस्य चिदात्मनः ॥ ४४ ॥ इदं रूप्यमिति ज्ञानं त्र्यात्मकं नात इष्यते । स्वप्ने तु न चतूरूपं ज्ञानं शङ्कयं कथं चन ॥४५॥ तदनुविद्धतया अप्रतीतेः इदमंशानुविद्धतया प्रतीतेरिदमंश एव सत्यविकाराविरोधेन मिथ्याविकारात्मना विवर्तते इत्यङ्गीक्रियता- मित्याशङ्ख्य परिहरति-" अन्वयेति" । तत्कल्पनाया एवा- भ्यर्हित्तत्वादुपादानान्तरासिद्धेरिति भावः ॥ ४२ ॥ फलितमाह-" सर्वेति ॥४३॥ ॥ आविद्यकरजतोत्पत्त्युपपत्तिः ॥ नन्वेवमिदमंशस्याऽप्यध्यस्तत्वेन इदमिति द्यात्मकं इदं रूप्यमिति च ध्यात्मकं स्वप्ने इदं रूप्यमिति ज्ञानं चतुरात्मकं स्यादिति चेन्नेत्याह- अध्यस्तत्वेऽपीति" द्वाभ्यां । इदन्त्वस्याध्यस्तत्वेऽपि नेदमिति द्यात्मकं इदन्त्वाधिष्ठानस्य खप्रकाशत्वात् न हि वयं सर्वनाऽध्यासे धात्मकतां ब्रूमः अपित्वन्तःकरणवृत्तिसव्यपेक्षाधिष्ठानप्रकाशे अत एवेदं रूप्यमिति न त्र्यात्मकं स्वप्ने तु चतुरात्मकत्वशङ्का सर्वथा अनुपपन्नति इयोोजना ॥ ४४ ॥ ४५ ॥ तत्रोपपत्तिमाह-" इयो- ·विज्ञप्तिः । १ १ अस्यां चौखम्बासंस्कृतग्रन्थमालायांप्रतिमासं पृष्ठशतके सुन्दरैः सीसकाक्षरेरुत्तमेषु पत्तेषु एकः स्तबको मुद्रयित्वा प्रकाश्यते । २ एकस्मिन् स्तबके एक एव ग्रन्थों मुद्यते । ३ प्राचीना दुर्लभाश्चाऽमुद्रिता मीमांसावेदान्तादिदर्शन, व्याकरण, धर्मशास्त्र, साहित्य, पुराणादिग्रन्था एवात्र सुपरिष्कृत्य मुद्यन्ते । ४, काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठालयाध्यापकाः पण्डिता अन्येच शास्त्रहष्टयो विद्वांसः एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणी भवन्ति । ५ भारतवर्षीयैर्ब्रह्मदेशीयैः, सिंहलद्वीपवासिभिश्च एतद्ग्राहकैर्दे- यं वार्षिकमग्रिम मूल्यम मुद्रा: ७ आणकाः ८ ६ कालान्तरे प्रतिस्तव प्रापणव्ययः पृथा नास्ति । ८ साम्प्रतं मुश्यमाणा ग्रन्थाः- मुद्रिताः स्तबकाः (१) संस्काररत्नमाला । गोपीनाथभट्टकृता (संस्कारः) २ (२) शब्दकौस्तुभः । भट्ठोजिदीक्षितकृतः (व्याकरणम्) १० (:) श्लोकवार्तिकम् । भट्टकुमारिलविरचितम् पार्थसारथिमिश्रकृत-न्यायरत्नाकराख्यया ( मीमांसा) १० व्याख्यया सहितम् सम्पूर्णम् । () भाष्योपहितं तत्त्वत्रयम विशिष्टाद्वैतदर्शनप्र.) करणम् श्रीमल्लोकाचार्यप्रणीतम्।श्रीनाराय- पतीर्थ विरचित भाट्टभाषा प्रकाश सहि- (वेदान्तः) २ तम् । सम्पूर्णः। (५) करणप्रकाशः । श्रीब्रह्मदेवविरचितः सम्पूर्णः (ज्योतिषः) १ () भादृचिन्तामणिः महामहोपाध्याय- ( मीमांसा )२ श्रीगागाभट्ट विरचितः । तर्कपादः (७) न्यायरत्नमाला-श्रीपार्थसारथिमिश्र (मीमांसा) २ (वेदान्तः) ६ (८) ब्रह्मसूत्र भाष्यम्-वादरायण प्रणीत वेदान्त सुत्रस्य यतीन्द्र श्रीमद्विक्षा- नभिक्षु मृत व्याख्यानम् । सम्पूर्णः ।

·११) स्यावादमञ्जरी-मल्लिषेणानमिति सम्पूर्णम् । (जैनदर्शनम् ) २ (१०) सिद्धित्रयम्-विशिष्टाद्वैत-ब्रह्मनिरूप णपरम्-श्रीभाष्यकृतां परमगुरुभिः (वेदान्तः) धी ६ यामुनमुनिभिर्विरचितम्। सं० (११) न्यायमकरन्दर। श्रीमदानन्दबोध- भट्टारकाचार्यसंग्रहीतः आचार्य (चेदान्तः) २ चित्सुखमुनिविरचित व्याख्योपेतः (१२) विभक्त्यर्थनिर्णयःन्यायानुसारिप्रथमादि- मतविभाक्रिविस्तृतविचाररूपः म. म. (न्यायः) श्रीगिरिधरोपाध्यायरचितः । सम्पूर्णः (१६) विधिरसायनम् श्रीअप्पयदीक्षितकृतम् सम्पूर्णम् (मीमांसा) २ (१०) न्यायसुधा (तन्त्रवार्तिकटीका) भट्टसो} (मीमांसा ) ११ मेश्वरविरचिता । • (१५) शिवस्तोत्रावली । उत्पलदेवविरचिता ( वेदान्त) २ श्रीक्षेमराजविरचितवृत्तिसमेता। (१) मीमांसाबालप्रकाशः ( जैमिनीयद्वादशा ध्यायार्थसंग्रहः) श्रीमद्पदवाक्यप्रमा- णपारावारीणधुरीणमीमांसाहन माम्रा- ( मीमांसा) २ ज्यधुरन्धरश्रीभट्टनाराणात्मजभट्टाङ्कर- विरचितः। (१) प्रकरणपश्चिका (प्रभाकरमतानुसारि मीमांसादर्शनम) महा- महोपाध्याय श्रीशालिकनाथमिश्र विरचितम । ( मीमांसा ) ? १) अद्वैतासद्धिसिद्धान्तसारः । पण्डितप्रवरश्रीसदानन्दव्यास- प्रणीतस्तस्कृत व्याख्यासमल ड्कृतश्च । ( वेदान्त ।। हरिदासगुप्ता, থলুবিনজেমান } चिता। चोखपा-संगमन