Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai

Mudrarakshasam (natkam)

Dutt,vishakh · 2012/08

PDF Proofread

Front matter

निवेदनम्। भगवत्स यया मुद्राराक्षसनामधेयं नाटकमिदं प्रकाशित. मभूत्। विविधसदग्रन्यप्रणेता पूज्यपादाग्रनः सतोशचन्द्र काव्यतीर्थ विद्यारबमहोदयः प्रस्य नाटकस्य घ्यायां उपोदवातच विरचय्य इतमाग्यमनुज मां दुर्भरगोकमारण प्रपीड़यन् अकान एव कालकवनमगात्। नास्ति मे तादृग्वाविभवः येनाई भूमिकादिभिः विहानगणस्य मनोरञ्जनं कर्तुं शक्नुयाम्। कैयन मन्यादौ कतिपयातिप्रयोजनीयविषयाणा पवश्यवलप्यतया गनदशलोचनं तान् एव कथयामि। पूजनीयायजस्व लोकान्तर• गमनात् परं वर्षदयाधिकं यावत् पस्य सुदणकार्य प्रतिवह- सीत्। परमकपालोः विद्योत्साहिनः प्रकायकमहोदयस्य साहाय्येन इदं मुट्रितमभूत्। निखिलमालनिदानस्य भगवतः समोपे प्रार्यये, प्रकायकमहोदयः दोघं जोवन् शाखोयप्रन्यरत रामिप्रकासपूर्वकं विद्यार्थिनां विद्यार्जने सर्वथैव साहाय्यं करो. वति। मुद्रारावसस्य वहनि खलु संस्करणानि प्रकाशितानि, न तेषामेकमपि सम्यगुपयुकं तरसमतीनां पाठार्थिनां सुखपाठाय । हि व्याख्यातार: सरनव्याख्यानस्यातोवप्रयोजनीयत्वं प्रगणयन्तः कैवलं संपत्रिपदयनाथं व्याख्या व्याख्येविषयादपि दरवेया मकुर्वन् । मदप्रजन्तु सम्मादिष पतिसरलया भाषया पस्य नाटकम्य व्याख्या विधाय विद्यार्थिनां उपकारं कर्तुमचेष्टत । अव च तस्य छतकार्यतामझतकार्यतां वा सुधीनना एव विचारयन्तु । पदमप्यवस्यवताव्यम, यत् कविराजकुलशेखर कषिभूषणोपाधिक: योयुक्त अमृतलालगुमः महादयः अस्य प्रन्यस्य सभ्यक् परियोधन, महान्तमायासं खोकतवान, तस्मै समुचितां तत्रतां दर्शयामोत्यन्न प्रपञ्चन। कलिकाताया विनीत- १८४१ शकाम्दीय यौरमेशचन्द्र देवशर्मगाः । मौर शाख जनपिंग बसे । (कविभूषपापोधिकस्य)। । .

मुद्रराक्षस-समालोचना । मुपतिकुलतिलकेन पृथुतनयेन महाकविना श्रीमदिशाददका विरचितमिदं सुद्रा राससनामधय नीतिरसपूर्ण ग्यकाव्यम्। यद्यपि प्रभूनातराण्येव नाटकानि मसिहानि बसन्त तथापि केवलराजनीतिरसलीनुपानां परमधीममा एकमेतबाटक नितरामानन्द मन्दोह मननयति। चाणकारासमतिप्रमगमिषण वकीयमद्वितीय राजनीतिप्रयोग- प्राय परिदर्शितमव कविना । पश्य च कवरगाधा कवित्वसम्पनिमालोका स्वत एकामा तसि समुपजायने, “परस्परविराधियोरकसंशवदुर्लभम् । सात शौमावत्योभयानये मताम् ॥” इत्याशीर्वचन सम्बंधव साधकं जातिमम्मिन राजकवावति । य एक व कृति कदे काव्यकलाने पुण्य साधारणपाण्डित्य नमारचाकीला तदा प्रकाश्यति यातनृपतिकस्त ललामभूतस्य काव्यान्तरपाठमकुम्वाण पि वय मुखशतरस्य प्रशंसा कम पड़ो वनौयविशाल वदय हारिदबको चारितविरसानाधनीयता धा यक्षा यद शिवमजित कविना, तगत सर्वमेव सांसदर सहदयाना इदये निर्वचनीयर नन्द ममुनपादयति।, दरवगाबुद्दे कोटिल्यस्य बुद्धिप्राखा, मीयप्रवरस्य चन्द्रगुप्तय अमात्यवचनातपालन,, सुरगुरुपरस्यामात्यगावसस्य प्रमुमति, गवमिवस्य चन्दन दाम मिवस रावतस्थाय वजीवनदामोदमा, पतितादर्शभूताया तत्पना पपि पालप्रमाद्योग, इत्येतेषु।' किमन्नावत् पाठकाना दशानाय दय विभयरस मनमयति । चव सनाटके चाणक्यनीतिपरिटोस चन्द्रगमस्य परितचनेन "एतददात्रि यदेवादशमारपूर्ण सुगमन. मश्वमा विपदि का सम्पदि वा गुरुमनशमन देववधनमिय परिप लनीयम्। यत्प्रभावण ममराहनऽपि रायमचन्द्रगुप्तायती जात, जायते ॥ सुविदितनीतिगास्वतत्त्वस्य कृतिकलप्रदीपस्य देवापायानभर बौटिल्यस्य बुद्धिति অলং-গুয়ান্তানলীলালমিলিখবিভক্ত। কি যা ঙ্কি লীবিমা सागरतरचौपाय मिनराव प्रदात । वय व्याख्यातार १२ माटवश्य प्रायनकास कौटिल्यस्वच प्रशसपरिचय विज्ञा परितुकामा जलमनमानेनैव नानारूप सन्ति । बयान केवलमनमानमवलम्बा विमपि वन नाम, कालगिहारणदीत इतिहास एवं प्रमाणम् । नाटकमिद समभिरगनतम गवर्थमतिपादकपद्धविन्यासेन विनिर्मितश्च । ও লাবন্ধ বান্ধষী ধীমনি, মনিলালাখাৰৰবিৰাৰী ঘৰ परमपिण्य परस्परमितादीन्युद्दोपविभाया. उपायचिमन दयोऽनुभावा । उमा स्थाशी, नीररसोभोकरषादयारमा । चार रायमी मारकात माययोरपगायक ससको मस्योरोसिगाड़ी पाजीनामगर प्रथा प्रसारमा चापकरपात १२ । F पुर न्य . म पथ उपोहातः । पामोन पुरावलमुखास्पद कममपुर गाम नगरम् । तामनितिन मुशाधारा वैचित महीपतय पास। तेषु च वय प्रकोष विष्य तपराक्रम अध्याय महिम नय - मुद्राराक्षसप्रतिपादाविषयस्य संक्षेपः , অন্য নাঘ মদ, থাকা স্বনীনিৱমীলব, বমান মনুমিনিয় हितोय चाराचममवाद , चरमुम्हान् मप्रयागवफल्य अवपञ्च गक्षमय , तयाणकास्य मन्तीम निवारयोपदशन चन्द्रगुन ममं कविमकलह , चतुथे चरमुग्वात् कुसमपर इमानाकपनेन रातमम्ब खेद , मलयकेतुमा च प्रयोगकरणानिधार, पचम राक्षस मति मत्वयकतीरविशाम , रासमनिरसन , षष्ठं शसस्त्र चन्दमदामशूलारोपवावायवमान ग्वेद , कमुमपुरप्रस, चन्दनदासमाचरणय म्बशरोरापंपाविचारय , मनमे राक्षमभ्यासम मपंप पन्दन हामण मोच, राममय चन्द्रगुनमाधिव्यग्रहणच वशितम्। .

नाटकोताः पुरुषाः ।
चन्द्रगुप्त:-(वृषन: मौर्यो वा) मगधराज. ।
माण क्य:-(विष्णुगुप्तः कौटिल्यो वा) चन्द्रगुतस्य गुरुरुपदेष्टा ।
राक्षम:--मन्दानां सचिषः ।
मनयकोतुंपवतेश्वर पुत्रः ।
भागुरायण चाणक्यचरो गलयकेतो कपटबन्धुध ।
निपुणकाः
मिधार्यकः
वागाक्यचराः
ममिद्धार्थकः
जोवमितिः
याङ्गा रवः-चाणक्यस्य छावः।
चन्दनदास-राक्षसस्य बन्धुः रनकारश्च ।
शकटदास:-राक्षमस्य प्रधानः कम्मकारः ।
विराधगुप्त:-राक्षसचरः।
करभक-राक्षसतः।
वैहोनार:-चन्द्रगुप्तकञ्चको ।
जाजनि --मन्नयकेतुकच को ।
सर्वार्थसिद्धिः नन्दमरणानन्तर राक्षसेन सिंहासन स्थापित नन्ट
वंगोय: कथित् पुरुषः।
घेरोचका. रावसचरे । चन्द्रगुतमात्या विनाशितः पर्वतेखरम्य
नाता।
शेखरसेनः (खरको वा) मलयकतो: सेनानी ।
जिपणदामः ( विणुदासो वा )-अन्यः कथितःरवकारः ।
चन्दनदामम्य पुत्रः, अनुचरा, कमीकराः, वैतालिकी, चाया प्य
पन्य गुप्तपुरुपाच.
नाटकोताः रमण्याः ।
चन्दनदासभा
शोणोत्तराचन्द्रगुप्त मतोहारो।
विजया-मलयकैतप्रतीहारी।

नाटकस्य लोकानामकारादि वणक्रमण सूचीपत्रम् । श्रीका पहा मया पडा संख्या प २१ च दि च . च दि 1 प प्र प प ४ प छ स ६ प्र म . दि २ व पा २० प्र द च १२ पदोपभनि चौथे सन्युछिते मन्विणि अत्याहिमुखे सूर दिमुपगुरुप पमा गौरपरिभाष- पमामुनामा पमानन कातरण प्रभाधीनां तमान पलिहन्तार्य प्पणमामी पत्र साईमजस चमाभिरममेवाई- प्राकर, सन्धशास्ता भाकाय कापुच- । भापती गुणम् पानन्दहिमपि पारघाटकोप चार्याइयव मम पालिइन्तु गई तधूप- भावनानगगा पामनन्द्रापिलान्त- पामादिरिद- टामा सपदि परिचयन् मायों রায়হান उनुकूल उसिक कुचिय- उदयमा धुरमा- उपलाकसमेतर- सरि पण घर- एस्यन् मम पगुचा नियो पतानि तानित ऐमर्यादात इदाखवाय ६ कन्या तीनविष कमलान माहराण का नव विषाइनक काम नन्दमिव १६ कार्योपचपमादी कि शेषस्य भरव्यथा १५ किगामि तपोवन १४ किमीषध पधातिगे २ कुम्ल लम्बायां च १५ रुतामा कौटिल्य २. केमीमुखा कौटिल्य कुटिलमवि कारल्यधौर- कोमु कमुद्दानन्द कोलतरित्रवर्मा का यह म केतु ३१ । ताहाना तो गचौर गधिमरा ३१ गुण वायुपायनिलये १२ गममि कन्पना में पहिचक्र गोडीना लामधली चन्द्रगुप्त विक्रतु " पाचकातलिम- १चौयन निशस्थापि गगुण समीपनिटा जपदि जलदगीली बालकखिद प्रगत किन विजित आनि बन्नति २.सीधारिलते नदी १९त्यनत्यप्रियवनप्राणा वटवले दुष्प वापिहला व २ म च म ८ व व १६ प्र ८ प २२ 10 प म 4 प प प घ 4 । म १ प्र व ५ न २४ प्र 1 दीका वीर्यमति य ३. २२ नि व प ₹. २ न प्र स Z बरसायनभित्र बहति नलमिय থামা যান। वाराहोमानाने- विकान्तयमातिमिः विगुपोकताकोपि बिना वाहनाशिष्य विषयमा विरुयोजना विगत धमीर्थ पसीनामिवनौति मन: सामोमूताः भारकर्षावमुत्र शिया मोतु बहा प प ग्रोवा १०संरभीत्सन्दिप सत्वामयाद्राजा सवोत्कर्षस्य धामा सदोष, सचिव १९ सोमरस २५ मंदावे वारसा समुनखाता नन्दा- सहि भरमभियुतः १॥ বার্ম লিম্বিৰ सासषमस्तिष १ सलमेष्वपलामेषु मविश्वरः . सोमयः सचदेशः र सुनिशन्नास्था, भूतं स्थान प्रवदारस्य १९सचन्दमेवघर--- सपमाइय मुधाना- सधिन् परिशतमयमः सोदि पुलिस वालो व १६ २. ३ १ . प म ঝিরি করে प २८ सोचतोवनत- पारितोबिपि ग्राम का म ए स २ एचपन समागम् ।

मुद्राराक्षसम्। प्रथमोऽङ्कः । . धन्या केयं स्थिता ते शिरसि ? शशिकला, किबु नामैतदस्याः । नामैवाग्यास्तदेतत् परिचितमपि ते विस्म त कस्य हेतो: ? नारी पृच्छामि नन्दु, कथयतु विजया न प्रमाण यदीन्दु, देव्या निहोतुमिच्छोरिति सुरसरित शाव्यमव्यादिभो ॥ १ . - पथ मुद्रारादसन्याया। सतौपादनतीमतया शौसतीश सता मुदै । काव्यतीर्थस्तवनौतीमा व्याख्या शिष्यविमौधिनीम् । पथ तवभवानशेषपदवाक्यप्रमाणपारावारीणी विबुधकुलविवस्वान् विभाखदत्तो नाम महाकवि मुद्राराक्षस नाम नाटक मारिभु प्रारिसितार्थाविध्रपरिसमाप्तिकाम पाशीनंम स्किथावस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखमित्यालडारिकवचममामाण्यात् ग्रन्थारम्भे आशीर्वचनम् नान्दीमापरति । धन्यत्यादि । पत्र प्रथमपादपये पार्वतीपरमेशरयोगतिमधुनी। हे प्रभो इस्थाध्याहाय्यम् । ते तर शिरसि मसके स्थिता । धन्या पुस्थवती इय परिदृश्यमाना का किमामधया। इति पार्षतीपय । शशिकला चन्द्रकला विराजते रति शेष । इति शिवस्य प्रत्युक्ति । अस्सा परिदृश्यमानाया किम् एतत् गशिकलेति नाम पाया । इति पावती प्रत्र । पम्या परिदृश्यमानाया तत् पूर्वात शिकनेति नाम एव सद, एतत् पद नाम परिचितमपि सविनातमपि कस्य हेमो केन कारणेन ते तव विभृतम्। इति मिवस्य मन्युति । नारौं सब गिरीऽवस्थितामिति मेष स्त्रियं पधामि । इन्दु चन्द्र में प्रकामि, चन्द्रविषयको न मे प्रत्र इत्यर्थः । इति पावलोपत्र । यदि इन्दुपन्दी न प्रमाणे भर सोतिषः। प्रमापत्वन चन्द्री मम्मी क्रियते त्वयेत्यर्थः । तर्षि विजया चिरमापरीने सही कथयतु तथ बदतु नि भिवश प्रत्युक्ति ! इति पनेन प्रकारेण दया पाया सकायान् सरसरित महा निहा भयलपितु मी अभिलपत विभी मियहानुपासम एस दंपस शहरपेयर्थ माठय कापश्य बोलिनपुरयमिति यावत् व युपान् पभिमय पिया ममागतान् सामानिकान् पश्यात् पायात्। पव सन्धरात्त यांना वयंच २ मुद्राराघसम्। पपिच! पादस्याविभवन्तोमवनतिमबने रक्षत: म्बरपात: सचिनैव दाणा मुहुरभिनयत सवलोकातिगानाम्। हाष्ट लक्ष्य षु नोग्रा ज्वलनकणमुच बनतो दाहभीते रित्याधारानुरोधा त्रिपुरविजयिन पातु वो दुःखनृत्यम् ॥ २ नान्यने-म्बधार ! (ख) अलमतिप्रसङ्गेन । आनायितोऽस्मि परिषदा, यया-'अद्य त्वयासामत्तवटेवरदत्तपोवस्य महाराजपद- भारमयुचूना कवे. विशाखदत्तस्य कति. मुद्राराक्षस नाम नाटक तिमुनियतियुता खग्धगकीर्तितेयमिति लक्षणात् । पत वक्षोक्किरलकार । चन्मयान्या यक वाक्यमन्यथा योजयेद, यदि भन्ध वैषण काका वा सा पोलिस्ती विधा। इति नयात् ॥ १ पादम्येति । पादस्य घरणस्य,अव पादयोरिति वक्तव्य जातावेकवचन, एकपदराधालनेन नृत्यासम्भवात्, खैरपात स्वच्छन्दविच पाविर्भवती नायमानो उत्पामानाभिव्यर्थ , पव कैवलात् वर्तमानप्राय' इति लट् । भवने परिचया पवनति धीगमन रचत निवा रयत , अव निषधार्थ रक्षधातु अपुता । सर्वान् लोकान् भुवनानि पति पतिकम्य सम्वन्ति ये ते सर्वलीकातिगा तेषां, प्रतिकात्नसकलभुवनानामित्यर्थ । 'लोकम्त सबने जमे' इत्यमर । दोषो साइनो सोचेन सक्षपेण मुह पुन पुन बभिनयत पदार रमादिव्यचनार्थ पवस्थानुकरण कुर्वत इत्पर्य । अन्यमा विश्लवादकापातम चतुर्दम भुवनानि विलयं गच्छेयुरिति भाव । दाभोते भमोभवनभयात्, ब्वलनकपमुध अग्नि कपर्षिकोतएव अग्रो दारुणी दृष्टि गैयन लत्येषु द्रष्टस्यवस्तषु न बधत म विपतः, विश्वदशमपरिहारच्या कवशिष्टिक्षेपं कुर्षस रत्यर्थ । तिपुरविजयिन सहरम्य प्राधा বীধা থাকায় স্বাধীমুনসুলবিদ্ধত্ব অনুধাল মনি পুন ? বল কমল मृत्य दुखनृत्य कुणि समान व युभान सामानिकान् पातु रक्षतु ! प्रमापि सन्धराइसम्। अवातिशयोक्किरलाद सिङ्गत्वेऽध्यवसायस्यामिश्योलिनि गद्यते । ति दपपोतलवयात्र (क) नन्दपति लोकामिति मान्दी, स्तवाशीर्वादादिपा पाक, सध्या पन्ने अवसाने। আমীনবনযুগা নির্য সম্পদ। ইশম্বিসীসা বা পাবি না। मल्यमापन्द्रामकीककरवासिनी। पदयका बादाभिरष्टाभिषांपदेसा"। रति माहिस्य ट्पणम् । अव शोकनाटपदतया गान्ट्रीय टपदा । सधाए प्रधाननट । कय यतोति गप एवं समा पनिप्रमोद पसिधाकुल्येम ! पलं निष्प्रयोजमित्यथ । परि पदा मधषया परिषदि ममुपस्थित मभ्यारियर्थ । सामना पविराम घी कचरा सम्म पौन तय। महाराज पति पद भी य स महाराजपदभाक महारा'पाधिक रायणः । स चासो पति तोता तरा सून पुव, तम्य । करे काव्यरचयित विभाग्य - ३ प्रथमोऽः। नाटयितव्यम्' इति। यत् सत्यं काव्यविशेपवेदिन्यां परिपटि प्रयुञ्जानस्य ममापि चेतसि सुमहान् परितोप' प्रादुर्भवति ।-(क) चीयते वालिशय्यापि सत्क्षेत्रपतिता कपि । न शाले. स्तबकरिता वतुर्गुणमपेक्षते ॥३ नद यावद् इदानी गृहं गत्वा ग्रहिणोम प्राय राजनेन सह मङ्गोतकम् अनुतिष्ठामि । (ख) [ परिक्रम्य अवलोक्य च ] (ग) इमे नो टहा', तत् यावत् पविशामि। [ नायन प्रविश्य अवलीय 11 ) श्रये । तत् किमिदम । अस्सह हेषु महोत्सव इव दृश्यते १ वख- कम्मणि अधिकतरम् अभियुक्तः परिजन. (ड] । तथाहि,-- वहति जन्नमिय पिनष्टि गन्धान् इयमियमुह थते सजो विचिवा। दत्तस तमामककरित्यये । मुद्रया अगलिमुद्रया होत राचस लक्षणया तापन मित्य यग्मिन् तर मुद्राराचसम्। नाटकं दृग्नशान्यम्। नाटयितव्य नायन दर्याय नव्यमित्यर्थ । स्थिरनियाथ यत्मन्य प्रयुज्यते, भुवीमौत्यथ । काव्यविशेषादिन्या कायस्य उत्कर्षापकर्षविवचननिपुणयामित्यर्थ । परिणदि सभायाम । प्रयुञानस्य प्रयोग मभिनयं कुर्वत । मुमहान् अतिविपुल । परितोष आनन्द' । बालिशस्य मूर्यस्य शाषिकार्यानभिजस्य भपि जनस्येति शेष । रुपि कर्पर्य लक्षाया वीजमिचयः । सत्चबै उत्कष्टम्याने सर्वरममौ इत्यर्थ', पतिता नितिमा सती चीयत उप चौयस पति इयर्थ । भाले मानिधान्यस्य स्तम्बकरिमा पुष्टि करत विशालतत्यप बजिरोपकस्य गुच नपुख न प्रपेक्षते नाकाइति । उर्वरभूमिनिहितं वीन आधार गपर्ने पुष्टि लभते, न गय बभुलक्षयमपेत्तते , एवमवापि सहदयदर्शकगणेनेव अभिनयी इधरी भवेदिति परमानन्द यया भव दृष्टान्तालगाय॥ ३ (ख) रक्षिणी पर्वो मरौमित्यर्थः । पाइय पाकार्य । "न यह महमित्या गहिनी रकमुपते रति वपनात, म पनी एव जन लिगमा सपबीक प्रय। (ग) परिक्रम्य रतस्तती गत्वा। पवलीक्य दा। रमेहग्यमामा । मानि, भवनावग्रहशम्दम्य नित्यपु म्त दत्वच। (घ) मायेन प्रविश्य प्रवेशभिनय कलेयर्थ । (3) महोत्मव भामम्दातिपय इत्यथ । अधिकतर पयर्थम् । अभियुज भि निविष्ट । परिजम परिवारवर्ग । पये पपा काचिदिन्दप सुन वहति पामयति । य एषा परन्यायान् पन्दगदि गभद्रपारिदिति पश्यति। यमैश पर विचिका मनोरमा - माश्यामि घर का भव .

. मुद्राराक्षसम् । सुसलमिदमियञ्च पातकाले मुहुरनुयाति कलेन हुङ्कतेन ४ भवतु कुटुम्बिनोम् (च) आइय पृच्छामि। । नेपथ्याभिमुखम् (छ) भरलोक्य - गुणवत्युपायनिलये ! स्थितितो ! साधिके ! त्रिवर्गस्य । महबननोतिविद्ये! कार्यात् प्रायें ! द्रुतमुपेहि ॥ ५ नटौ। [ प्रविश्य । ] अज्जउत्त ! झि, अस्माणित्रीएण (ज) में अणुगेदु अन्नो । (७) म्य । पायें ! तिष्ठतु तावत् अाधानियोगः, कथय किमद्य भवत्या भगवता ब्राह्मणानाम् उपनिमन्त्रणेन एतत् कुटुम्बकम् अनुस्टही- तम, अथवा अभिमता भवनम् अतिथयः प्राप्ता, यत् एष पाक- विशेपारम्भः १ (झ) नटी। अज्ज ! मन थामन्दिदा मए भवन्तो ब्राह्मणा । (२) It) चायपुन्न । समणि पाशानियोगेन मामनुग्रजातु पायः। (२) पाय। पामविता मया भगवती प्रायाः - प्रयते। इयं फाषित पातकाले गिपेपसगये दं मुसल करीम मधुरक कोनति ध्वनिना मुा करदार पायाति पाकरोति । पर यथावस्तुपर्णनात समावोतिरसपारः ।। (च) मुटुम्विनी रविधीम्। (2) नेपय वेशरचनास्थानं तदभिमुखम् । * गुणपति पावित्रत्यादिगुणयुक, उपायानां सामारिकमार्थसम्पादनसामानt निलय पायी यह गा तपोवा, मनसम्बोधने १ प यनिलये। स्थिनेलालयावाया er मारणभूता नामोधने। विवर्गस्य पापं शामरख "विनों धर्मकामाई- मर। साधिक सम्पादित, "धिकामिकी प्रिय मेग्या: यवत" रति वचनात् । मम भवनम्र नीतिविद्यामपिषि, पायें मान्य, बायो टीकमारामध्यमाया पर म्पर" यालाारिकवचनात् । कार्यात् विगिरकार्य मातहत शौष उपेक्षि समीप भागए। पार्याउने। या पार्दै प्रधमे हादश्मामाता हतीयापि । रिती तुर्षक पधग मार्यो। इति पचपात्र (1)शामियीन पादपदनियर्य। () भगपती महाभागामा। सपनिमवीर भीगनापेमाममन पभिमना-पीटा मातिा तयार पापिस लिमिटपाथ पाएपक्रम , वियत किए। पटादम ५ . प्रथमोऽङ्कः मध। कथय कस्मिन् निमित्ते। नटी। उबरज्जदि किल भअब चन्दो त्ति । (३) मूध। क एवमाह' नटी। एवं क्षु णभरबासी जणो मन्ते टि। (४) मूद ! आर्थे । तथमोऽसिम चतु पध्य ज्योति शास्त्रे, तत् प्रवयं ना भगवतो ब्राह्मणान् उद्दिश्य पाक', चन्ट्रोपराग प्रति तु केनापि विप्रलम्वासि (ब) पश्य,- "क्रूरग्रहः सकेतुश्चन्द्रमसम्पूर्णमण्डलमिदानीम् । अभिवितुमिच्छति बलात्- [इस्यों के . [ नेपथ्ये । प्राः । क एप मयि स्थिते चन्द्रमभिवितुमिच्छति " बन्नात् १ (ट) मूव। -रक्षत्येनं तु वुधयोग: ६ (३) उपाध्यति किन भगनान् चन्द्र इति । (४) एव वन्नु नगरवामी जनो मन्वयति । (ब) चतुष्टि पङ्गानि अवयषा' प्रतिपाद्यविषया इत्यर्थः यस्य, तथीन । प्रवक्तांना समारभ्यता बति शेष । उद्दिश्य बन्यौहत्य। चन्द्रोपरार्ग प्रति चन्द्रग्रहणविषये। विपलमा वचता प्रतारितेति यावत् । क्रूर. दारुणी ग्रह स प्रसिद्ध केतु राहरित्यर्थ ,एकदेशोत्पनत्वात् अभिवत्वेन निर । तुपदेन मवयकेतुरिति लिटपदवीधाय केतुपदीपादान योद्धव्यम् । पूर्ण परिपूर्ण मएइल विध यस त तशीकम् । “विम्बीऽस्त्री मम्इल विषु" इत्यमर । चन्द्रमस सीमयाई । इदानों पौर्णमास्यां वलात् प्रसभेन अभिभवित ग्रमितु इति अभिलपति। किन्तु घुधयोग बुझ्यहमत्रिकर्ष एन चन्द्रमई रचति वायते। शिष्टार्थस्तु, की निष्ठुरकायें कूटव्यय हारे ऽति यावत् गङ्ग भाग पामजिरिति यावत् यस मक रय राक्षस केतुना मलय कितुना महवनमान सकेतु सन् इदानी सम्प्रति सम्प माल पचिरराज्यामिषित नया अवमीभूसमकतिपुभ चन्द्र चन्द्रगुर्म बन्नात् बलं सन्य पापित्य सेनापनेत्यथ अभि भवितु पराभवितु रचति पभिलषति। बुधेन विदुषा चाणक्य न योग बुधयोग चाणक्य मेलन एन चन्द्रगुम रचति । चाणकागतचन्द्रगुप्तो न भिभूतो भवियतीत्यर्थ । माहिती नपाचारः सनदश-निष्ट पदरनेकाभिधाने शेष रयते । इति साहित्य दर (८) पा रति कोपमूच कमव्ययम् “पातु स्यात् कोपपौड़यो” इत्यमरः । एच किनामधिय ।

मुद्राराक्षसम् । नटी। अज । को उए एमो धरणिगोरोभविषचन्द गहाभि- नोभादो (ठ) रक्खिदै इच्छदि ? (५) स्व। आर्य । यत् सत्यं मयाऽपि न उपलक्षित । भवतु भूयो- ऽभियुक्तः स्वरव्यक्तिमुपलप्सो। (ड) [ यह इत्यादि पुन पठति । [ नेप्रष्ये । ] पाः । क एप मयि स्थिते चन्द्रगुप्तम् अभिभवितुम् इच्छति बलात् १ (ध) पाकर ] : (0) आं ज्ञातम् कौटिल्य -" [इत्योही नष्टी भय नाटयति ] । (प) कुटिन्नमति. स एप येन क्रोधाग्नो प्रसभमदाहिनन्दवशः । चन्द्रस्य ग्रहणमिति श्रुतेः सनानो मौर्यन्दोईि पदमियोग इत्यति ॥ ७ वदित धावा गच्छाव । [निष्क्रान्ती। मूत्र । . सूब।- -- प्राय । क पुनरीष धरणिगीचरो भूत्वा चन्द्र महाभियोगात् रचितुमिइति । (४) धरणिगीचर धरपि पृथिवी गीचर आपथी यस्य स भयो। भूमी स्थित व्यथ । यहाभियोगास राहोराश्रमात । विस्थितपुरुष दिविम्यिनम्म रक्षा मभवानपर्य पया युज्यने । (6)उपलषित हट । भूय पुनरपि । अभियुत पभिनिविष्ट मावधान १ । मरम्प करतखरम्य व्यति प्रकास उपलसा शास्यामि। समठम्बरपरिषयन भास्वामी न्यय । (2) पाकण्र्य मरपरिचीन वाकाप्रयोकार चाणक्य बुई त्यथ ।। (प) भयं वास। मारयति मरीरादि घेष्टया व्यनयत त्यथ । ফুলো অন্য বিশ্ব স্ব কুশিমনি কৰি য র দুষময়ী। कोटिला धारक या बोधापी कीपानम नन्दबंग योगानन्दकुम्न प्रमभ बलात पदाभिन्मीसव । चन्द्र गाय या रति युत शवयात्. समान नाम यण म समामा तस्य समाप ममालाभिषय मौव्यम्दी मोर्यचन्द्रस्य चन्द्रगुममेयथ । पिता পুথা ? অমিমীন লিমিযীশ বিবাঘদি হলি অৰবি অশনি। লল ग मुराराम काचित दामी समीत बदभजानसनामामा मौर्य इति माया Hir | चत नम्दरम एवमरवारीपये प्रति कौ परिवारोपण कारतया निरपरम्परित सामनगर । पीत। नामाभिमत्र चिोय। रति हात मच मुरमा मापन..

प्रथमोहः। इति प्रस्तावना। (त, [ ततः प्रविशति मुक्ता शिखा परामगन चाणक्यः । (घ) पाएका.. कथय क एप मयि स्थिते चन्द्रगुप्तमभिभवितुम् इच्छति अन्नात् ? आखादितद्विरदशोणितशोणशोभा सध्यारुणामिव कलां शशनाल्छनस्य । जुभाविदारितमुखस्य मुखात् स्फुरन्तों को हर्तुमिच्छति हरे: परिभूय दंष्ट्राम् ? ॥८ नन्दकुन-कालभुजगों कोपानलबहल-लोल-धूमलताम् । अद्यापि वध्यमानां वध्यः को नेच्छति शिक्षा में ? ॥६ तयाघ-- : । (त) प्रनायते त्रायले अनया इति प्रक्षावना। मटी चिट्ठपको वापि पारिपार्थिक एवं था। • मदधारण सहिता, सन्नापं यन कुर्वते ॥ चियाक्य सकार्यात्य : प्रस्तुताचेपिभिर्मिय. । आमुख तस दिने नामा प्रस्तावनापि मा॥ इति माहित्यदर्पण। मा घाव उद्घान्यकाव्या, यथा नदेव,- पादानि त्वगतार्यानि तदर्थगतवैनरा । योजयन्ति पदैरन्य म उधायक उच्यते । इति । (५) मुना वमनरहित शिखां मौषम्यकेशान्। “मासाहटमादाय या याति मन्जनौ। नई ये प्थिता केशा सा शिक्षा तां न कत्र्तयेत्” इति वचनात् । सम्मन् म्पन्॥ पाम्बादिति । नृपया मुम्वन्यादानेन विदारितं प्रसारितं मुड पानन यम्य सम्म नम्माविदारितमुखस्य हरे सिंहस्थ मुगीन बदनात, पाम्बादितं पोतं या हिरदगोणित गजरत तेन भोपा लोहिता मोभा यस्याः मा ता पाम्बादिरिदशोणितगोपनीमा मवाना माम्बारामेप रनावी असनाधनस्य गगाहस्य कला शव पुरन्नों गोभमान वादमा परिभ्य पराजिन्य परिमिनि प्रोप, क. किनामधेय. पुरुष उम्पादयितु ঙ্গুেনি। কম দালন শষা শোলাপি সিবিষৰীৰীৱালা मौर्य नमो नुमिपन् पशामनवदनाहानाकर्षपदशामामातीत्यर्थः । अन अप्रस्तुतविषयात् प्रस्तुतम्याधिगमेनापन्नता प्रमालकारः। सध कलामिवेयर उपमया ॥ मसज्यते । पत्र बमसतिलक तम् । "यं वमन्थतियों मना जगोग." इति लपलात ८ व माईति पनि भ्यः मामयीम्य' क. मुमान, गन्दास मदरस्य पन्देति।

" सुद्राराचरम्। धापा पिच- उल्लङ्घयन् मम समुज्ज्वलतः प्रताप कोपस्य नन्दकुलकाननधूमकेतीः । सद्यः परात्मपरिणामविवेकमूढः का शालभन विधिना लभता विमाशम् ? ॥ १० शङ्गव । शारिख । (द) शिव । [ प्रविग्य ]। उपाध्याय ! आज्ञापयतु । (ध) वरस । उपवेष्टुमिच्छामि। (न) "शिय । उपाध्याय । ननु इयं सनिहितवेवासनैव हारप्रकोष्ठ शाला, सदस्याम् उपवेष्टुम् महति उपाध्यायः । (प) वत्स । कार्याभियोग एव अमान् बाकुन्नयति न पुन उपाध्यायसहभूः शिष्यजने टु शीलता। (फ) बनायो उपविश्य साक कालभुशगों कादमखो नन्दवंशनाशिनीमित्यर्थ । कीपानलस कोषबई बहुला परत नोलाजपवर्णा या धूमलता धमराभि तो में मम शिखी पद्यापि भन्दालीनालनापि प्रतिभा पूरणेऽपीस्थय । वध्य माना मयम्यमाना नरकति प्रन्यवती नन्दामध्यसमपलीया क ममा मोतिकारकाथ्यादयोगी मरपाय त एवैति भाव । म पायांना पकानहार.। रूपक इपितारीपान् विष निरपर रति लपणार उमानिति। नन्दकुम्न भन्दवस एवं कानन परत तस धूम पनि सम्म मदतकानमधुमती मन्दवादापानसस्य समुजालमा दीप्यमानस्य मम कौपम्य प्राधस्य গলায় মাই মগ দুই অবিঙ্গানন । বিহুত আমল সিসহ ৩ परिणामरिक परिणामविधारभरियस्विचने या मूर मधम परामपरिपार्विमा मुट काम परया गतिविधने असमर्थ रय । क. पुमान् मानभन मनभोधितम विधिमा भ्यापार भागदेति यावत् पताइयो । विना सर सपदि भता मानीतु। बनियामे मदीयकीपनाने की भलीभवेदिति माय । पब पकानार पर एक माग रयुले विधानुविषयातीत प्रतीत नियमपामगर । महिला पर प्राकम् ।.. (द) कावराय मि। (1) सापाया। (1) भामि । () मnि पास यब मासपोरामद प्री कराना मिप माना nitamrt Trustafontमा । (चा nि KHATAR माग ra 2 . प्रथमोऽद्ध । गतम् ]1() कयं प्रकागता गतोऽयमय पोरेयु, यथा किन नन्द- कुलविनाराजनितरापी राक्षस' पिटवधामर्पितेन सकन्ननन्दराज्य पारपणनप्रोत्साहितेन पर्वतकपुत्रेण मलयकेतुना सह सन्धाय तदुप- एहतिन च महता म्लेच्छराजेन परिहती हपन्नम् अभियोक्त मुद्यत इति (भ) [ विचिन्त्व ]) अथवा (श) येन मया सर्वलोकप्रकाशं नन्दवंशवध प्रतिज्ञाय निस्तीर्ण दुस्तरा प्रतिज्ञासरित्, सोऽह- मिदानी प्रकाशोभवन्तमपि एनम् अर्थ न समर्थः कि प्रथम यितुम् ? (म) इति । कुत, यस्य मम- श्यामीक्वयाननेन्दू नरियुवतिदिया सन्तते. शोकधूमे. काम मन्विद्रुमेभ्या नयपवनहत मोहभस्म प्रकीर्य । दग्धा सम्भ्रान्तपौरहिजगणरहितान् नन्दवशपरोहान् दाह्याभावान्न खेदात् ज्वलन इव वने शाम्यति क्रोधवति ॥ ११ यावत् । पाकुन्न यति आकुल करीति पश्चलयतीत्यथ । स भवति जायते इति मामू खामाविकी उपाध्यायस्य सहभ' उपाध्यायसहभू अध्यापकानां प्राकृतिकोत्यय । दुमी लता अरिष्टाचार (4) भात्मगत 'वगत। यत्तु अब न सर्वस्व म्वगत तदिहीच्यते । इति वचनात। भ) प्रकाशनां ग्न प्रकाशित । पौरषु जनपदः । नन्दकुलस्य विनाशन निधनम नमिन हत्पन्न राय कोशे यस्य स तचोक, पिनुनकरण पबाकाय वध विषकन्या प्रयोमेण घातनं पिवध तेन प्रमषित क्रुद्ध तेन । सकले समग्र यत् मन्दाग तस्य परिपपनं दानाहौकार, समी चन्द्रगुप्त विजित्य लक्ष राज्य सवव भविष्यतीनि स्वीकार, तेन प्रोत्साहित तेन । मुन्धाय सम्मिय। नेन भलयकेतुना उपमहीत मग्रहीत तन मदुपग्रहीतन । महता वलवता । परिवत परिवष्टित समन्वित इत्यर्थ । वपल चन्द्रगुम । अभिगेश्राक्रमित उद्यत उद्युक्त । (म) सर्वेषु लोकेषु प्रकाश प्रकटन यस मनमद लोकरकाय सकलजनविदित नन्द बमस्य वध निधन । विनीयों उत्तीर्ण । दुस्तरा दुलहा। प्रतिज्ञामरित् प्रतिज्ञानदी। स इटमतिम इत्ययं । इदानीमधुना । प्रकाशोमवन्तं बलौशवन्तमित्यर्थः । एनं समलयकेतुना गदसेन शियमा चन्द्रगुमाभियोग पर्थ विषय । प्रसमयितु निवारयितु । समय सक्षम मवामीति भय सामीति। क्रोधवनि कोपानल', यस्य ममेति प्रागन ग्धेन सह सबभ । परीणा सम्पा युतिय स्थिय एव दिश, तामा नयोताना भाननानि इन्दव इव सान् पाननेन्दुन् बदनचन्द्रान् सन्तत प्रगट मोका पतिपुवादिवियो अनितखंदा एव धुमा ते मोकधूम।

१० , - , मुद्राराचसम्। चपिघ।- शोचन्तोऽवनतर्नराधिपभयाद धिक्शन्दगर्भमुखैः मामाप्रयासनतोऽष्टमवशं ये दृष्टवन्तः पुरा। ते पश्यन्तु तथैव सम्प्रति जना नन्दं मया सान्वयं सिंहनेव गजेन्द्रमद्रिगिलरात् सिंहासनात् पातितम् ॥ १२ सोऽहमिदानीम् अवसितप्रतिज्ञाभरोऽपि वपलापेक्षया (य शस्त्रं धारयामि। येन मयात ममुत्खाता नन्दा नव सृदयरोगा एव भुवः लता मौय्ये लक्ष्मीः सरसि नलिनीव स्थिरपदा। योः सारं तुल्यं हितयमभियुक्त न मनसा फल कोपपोत्याहिपति च विभक्त सुहृदि च ॥ १३ मालिन्योत्पादने गोकधूमयोस्तुल्यत्वात्। ग्यामो कृत्य मलिमीतत्य । सविणः प्रमा एव द्रुमा, तेभ्य, सचिवतहस्य । मयः मीनिरव परम: वायुः तेन धर्म चालितं, मी! एव म तत्। काम पयान यथा तथा प्रकार्य विधिप्य पुर निवसन्ति ये है पौरा पुर. वामिन, ये जिगया, मानणगया पविगणय सभामा सन्चनाये पौरविनगला के रहिसान् शून्यान् नन्दस्य पेमाः सन्तामा वेसवय नपा परीक्षा पारा मान सम्दवंशप्रधान दधा मम्मोहत्य । दाहय दहनयोग्यस्य पम्तमः पभावान विद्यमानत्वात् न तु मैदान गपुनमात् म्लामिया दिव्यर्थ.। बने परपने ज्वलन व दावानल वयचं. शाम्यति विरमणि। पद परम्परितापकानार मच उपमया मसुम्यते । भग्धरा समुन्खामा इति । ये जमा पुरवासिनः पुरा प्राक् पराधिन नन्दनपने भय भागमा লাল মুক্তিত্বেৰূত্মঘল স্বয়লান কী আবিব ভীল, शिक रति माद: य पी येषां तागि ने स्पष्टधिकाट. पपगते दुकदमान नमोसरियर्थः । सुदने उपलपिता श्रीचनः पनुमो कुर्षनः मन्ना, पया श्रेष्ट यत् कासन तव्यात पपासमतः पराममान पाह' परीपित स्यानिमित्यर्थः । पप तदानी पमहायवेग दुरिमा पन दह सम्प्रति दानी , पूसानदर्शिनी नना मोमा मिन मरिमा द्विभारा निwिar परिवमिम मिझाममात्र निलिममात् पातित चारितं मामय समानन्द तक भामिन्य प. मौकपना पाया पूर्व सीप र । प्योरमाण पार गरिति भूम्यानदिमागी मतमा मानविकीड़ित पनि मचात् । १९ (4)मित ममामि भोग प्रतिरी मम मम पेशामा भमुनमाबाद मतिनमा कम । न मया मारोग .

प्रथमोऽ। - अथवा, अग्टहीते राक्षसे, किमुतखातं नन्दवंशस्य, किं वा स्वैर्यमत्पादित चन्द्रगुप्तलक्ष्मा [विचिन्ता | अहो। रावसस्य नन्दवशे निरतिशयो भक्तिगुप', स खलु, कमिथित् अपि जीवति नन्दान्वयावयवे, हपलस्य साचिव्यं ग्राहयितुं न शक्यते । तदभि- योग प्रति, निरुद्योग अस्माभिः अवस्थापयितुं शक्य इति अनया एव वुया,तोवनगतोऽपि धातितस्तपस्वी नन्दवशीयः सर्वार्थ सिहिः, यावत् असौ मलयकेतुम् अङ्गोमात्य अस्मदुच्छेदाय विपुलतरं प्रय त्रम् उपदर्शयति एव । [ प्रत्यनवदाकाशे सत्य बहा ] साधु अमात्य राक्षस ! मलिहस्पते ! साधु । (२) कुत..- ममुम्म लिता । व इम्मम्मणि जाता था व अतिदुभीलवानन्दानामिति भाव । नव नन्दा समुतखाता सरसिकामारे, "कासार मरसीसर इत्यमर. नलिनी पद्मिनीव मोये चन्द्रगुने खनौ राज्यश्री स्थिर पद स्थानं यस्था मा तयोता स्थिरपदा निरला चिरस्थायिनीत्यथ कता मप्रतिहितेत्यर्थ । अभियुक्तो न अभिनिविष्टेन मनसा चितेन यो द्विविधयो कीपनील्यो' क्रोधानुरागयो तुल्य अनुरूप उपयुतामित्यर्थः । सार न्यायं “सारी पन्न स्थिरशि च न्याय्य लोवे वर विषु" इत्यमर । द्वितीय दिप्रकार निग्रहानुयहरूप गिपर्थ। फल हिपति शनी महदि मिचेच विभक्त विभज्यप्रदत्तमित्यथ । पत्रीपमा लद्वार. स्फुट एव। शिवारणी इत। रसरुट्टैश्विना यमनसभलाग शिखरिणी। इति लचणात् ॥ १३ र)पग्रहीते अवशीकृते । उतखात उत्पाटितं । स्थय स्थिरता अचखलवमिति यावत् । चन्द्रगुमलमा चन्द्रगुप्तस्य रामपिया। नि'नास्ति अतिशयो यमात स निरति ग्य अतिशयित । भक्ति गुण पनुरागप्रकर्ष । कणिचित् एकणिमपि। जीवनि विद्य माननीदने, प्राणान् धारयतीत्यर्थः । नन्दरूपन्वय वंश मन्दान्वय तस्य पवयव सद तन मम्पकॉपी जन इत्यय । तम्मिन् नन्दान्वयावयदे नन्दकुन्नसम्पकिते। सचिवम्य कर्म माचिन्य मनिवे। ग्राइयितु म्वीकारयितु । शक्यते पाते। तदभियोग प्रति तम्ब नन्दान्वयावयवस्य अभियोग राज्य स्थापनर्मित्यय , तं प्रति नन्दान्वयावयवस्थ राज्ये पुन ध्यापनमुदिन। निनाति उदयोग' अनुष्ठान यस्य स तचीत:, निरुदाम इत्यर्थ । भव स्थापयितु वशीक । अनया एवम्भूतया। मपीवनगत वाणप्रस्थापित इत्यर्थः। घातित मदीयगूदपरण व्यापादित । तपस्वी वराक । अम्माकं उद तम्म, पम्मदुदाय पनदिनामाघ । विपुलता पयाप्त । प्रय घेष्टा। उपदर्शयन्येय पश्य प्रदयिष्यतीत्यर्थः। माध न्याय प्रसा। मन्विषु शस्थतिरिक, ति मन्त्रिहस्पतिः, तनु सम्रीधने, मन्ति में सम्पय । मूसदभिलात् विवेकवावाच ।

१२ मुद्राराक्षसम् ऐखादनपेतमीश्वरमयं लोकोऽर्थत: सेवते, तं गच्छन्त्यनु ये विपत्तिषु पुनस्ते तत्प्रतिष्ठाऽशया । भत्यं प्रलयेऽपि पूर्वसुक्कतासङ्गेन निःसङ्गया भक्त्या कार्यधुरां वहन्ति छातिनस्ते दुलेभास्वादृशाः ॥ १४ अत एवास्माकं त्वसंग्रह प्रयनः कथमसौ कृपलस्य साचिय. ग्रहणेन सानुग्रहः स्यादिति (ल)। कुतः- अप्रान्जेन च, कातरण च, गुण: स्यात् सानुरागण कः प्रजाविक्रमशालिनोऽपि हि भवेत, किं भक्तिहोनात् फलम् ? प्रमाविक्रममताय. समुदिता येषां गुणा भूतये ते भृत्या नृपतेः, कलयमितरे सम्पत्सु चापसु च ॥ १५ एवादिस्यादि। भय एष लोको जन' ऐश्वप्यात् वैभवात् पनपेत परिक्षित रवयं युक्तमित्यर्थ ईश्वर प्रभु पयंत पर्थप्रामायया सेवते भजते । पुन' ये मना विपत्तिषु भापत् कालेषु सं प्रभु अनुगच्छन्ति अनुसरन्ति भतु त्यजन्ति सहाराय यतले पत्यर्थ । ते तत्पनिहाया सभ्य प्रभी, प्रतिक्षा खपदे स्थापन तमापामा पाकाहा तया, म्बपदाधिक्षित प्रभो भौमिडिभविष्यतीत्यागया अनुगएनीति शेष'। ये जमा भन: प्रभी प्रत्येऽपि विनारी पि, पूर्व यत् सात सह रक्षण भरणादिन पूर्व मुलात प्रागापित सहावहार इत्यर्थ, तब पासा पनुरागः, मेन पूर्व मुरुलासरेन पूर्वानुहिमकायमरणेन नि नाति,मा फलाकाडा या सा नया निसइया पभिमविशून्यया, मन्या पनुरागप, कार्यस्य धू तो कार्यधुरा कार्यभारं कामिन धारयनि, कार्य सम्पादयती लयं.। लागा भवाय ते शतिम कमफुसला दुर्लभा पापा । भवतीति । मार्दूलविक्रीडित | (स) पाए पसाधारपगुपवादिव। खत्मपई स्वस्माता, भयव चेष्टाति. साचियसपा तेन मावियग्रहणेन मनिवस्वीकार्रष। मानुपा अनुकुल महायति यावत्। पमानयादि। पाम बुधिरस्तिम निधन, कातरेर पविक्रान्सन पाया, सादराय परामरता भनुपरेयच । भायनेति च . किमाप्यो गपः एपकार. मा भवेश प्रभौति प.। दुवंगण एवम्यालात पकायोम्योप। प्राप विक्रम शारिशमो, नाभ्यां पालने तितकार प्रमाझिममान बहिदि । fuTो अनुरागवितात् मापात् इति च किमाण, फल MH मात । दाप दाना मारिजममय इसमानुराग, गमुदिता मममा * fh मर ने माया fesy पते पर पहन पाविपतम समय ! मय सम्म प्रथमोऽ। तत् मयाऽपि अस्मिन् वस्तुनि न शयानेन स्थीयते, यथाशक्ति क्रियते तह हणं प्रति यत्नः, कमिति ? अव तावद वृषलपर्व- तकयोः अन्यतरविनायनापि, चाणक्यस्य अपवतं भवतीति, विष्- कन्यया राक्षसेन अस्माकम् अत्यन्तोपकारी मित्र धातितः तपस्वी पर्वतेश्वर इति सन्चारितो जगत जनांपवादः । (घ) लोकप्रत्ययार्थम् प्रस्यैव अर्थस्याभिव्याये पिता ते चाणक्येन धातित इति रहसि वासयित्वा, भागुरायणेन अपवाहित: पर्वतकपुचो मलयकेतुः । शक्यः खलुः एष राक्षसमतिपरिग्यहोतोऽपि व्युत्तिष्ठमानो वुड्या निवरियितुम् । न पुनरस्य निग्रहात् पर्वतकबधोत्पन्नमयश: प्रकायोभवत् प्रमाष्टम् अलमिति ! (श) अन्यञ्च, नियुक्ताय मया खपरपक्षयोः अनुरक्तापरताजनजिज्ञासया बहुविधदेशमापावेशा- चारसधारदिनो नानाध्यन्नना: प्रणिधयः , अन्विषन्ते च कुसुम- पुरनिवासिनां नन्दामात्यसुद्धदां निपुणतरं प्रचारगलयः (१) । तत्त. स्कारएम् उत्पाद शतकत्यताम् पापादिताः चन्द्रगुप्तसहोलायिनो भद्रभटप्रतियः प्रधानपुरुषाः । शत्रुपयुक्तानाच तौक्षारसदायिनां प्रतिविधान प्रति अप्रमादिनः परोक्तिभक्तयः क्षितिपतिप्रत्यासन्नाः कल्याणाय रथार्थ भवन्ति रति शेषः । इतर प्रशादियधाः भस्याः कलव' कलववत् स्वार्या पित्वात् केवल रूपभोगपात इत्यर्थः । पत्रापि शार्दूलविक्रीडित वृत्त । १५ (4) अस्मिन् वस्तुनि एतस्मिन् विषये रानसस्य संयन्यापार इत्यर्थः । श्यानेन निस्- पीयेन। मति' पनतिक्रम्य । किरत विधीयते। यब, चैटा। अन्यतरविनाशेन एकतर- विनाशन। अपक्षत भनिष्ट। विषकन्या, यत्सम्भोगात्, परं, जौवननाशो भवेत् एव- मामलरमा नारी, जया। अत्यन्तश्पकारी परममित्र मि समभा । तपसौ वराक। संचारित. प्रचारितः। जमापवादः लोकनिन्दा। (1) सीकाना अनाना प्रथयार्थ विचासार्थ। भियतये प्रकटनाय । रसि अपशस्ति थानान्तर मौत । राक्षसमतिपरियझौत, राशसस्य बुद्ध्या प्रीत्- एषः मलपतुः। वापिष्टमान, विशेषेण इन्धिता, एत्यामाय विहितप्रयन्त्रः । बुद्धा बुद्धिवलेन । निवारयितु निषेछ । पथ मलयर्कतो. निग्रहात् निधनात्। पर्वतक- वधीपर' पर्वतकमारपत्रनित अयश' पख्याति । प्रकाशौभवत् व्यक्तीभवत् । प्रमाद: योधयितु बालयितुमिति यावत् । (3) म्बपरपचयो भामाश्रुपचयी। अनुरक्षा पासमा, अपरा, विरणा, ते एव नमा, यो निमामा परिमानेछा नया। देशाप भाशय वैशाय पाधाराय सवरार ते गोपने। 4 १४ मुद्राराचसम् । नियुक्ताः तब आप्तपुरुषाः । (स) अस्ति च अस्माकं सहाध्याय मित्र विष्णुशर्मा नाम ब्राह्मणः । स च औशनस्यदण्डनोती, चतुषध्या ज्योति शास्त्रे च परं प्रावीण्यमुपगतः। स च मया क्षपणक-लिङ्ग धारो मन्दमधतिज्ञानन्तरमेव कुसुमपुरमुपनोय, सम्वनन्दामात्यै सह सहयं ग्राहित विशेषतय तस्मिन् राक्षस. समुत्पविश्यम्भ , नन इदानो महत् प्रयोजनमनुछेयं भविष्यति । तदेवम् अस्मत्तो न किञ्चित् परिहास्यते। सपल एव केवलं प्रधानप्रतिषु अस्मासु प्रारोपितराज्यसन्तमारः सततमुदास्त । अथवा यत् खयमभियोग दुखै असाधारणै. अपाहतं तदेव राज्यं मुखयति (ह) कुत: १- देशभाषावेशाचारसञ्चारा । बहुविधाथ ते तथोकापेति तान् विदन्ति ये ते तत्तदभिशा इत्यर्थ । मानाविधानि व्यञ्जनानि चिनानि चैषा ते नथीता'। विभिन्नवेशधारिश इत्यर्थ । कुसुमपुर निवसन्ति ये तेषां । अमात्यार मुहदय ते अमात्य सुनद , मन्दाना अमात्यमुहद, तेषा। निपुणतर अविस्मसर। वारा' कार्यप्रतत्तय गतय अवस्थाविशेषा' । अन्विथन्ने मृग्यन्ते । (स) तत्सत् यथायथ इत्यर्थ । कारण निमि। उत्पाद्य जनायला। शवकत्यता साफल्य । पादिता प्रापिता । चन्द्रगुप्तेन मह उत्यात शौल वैषां ते चन्द्रगुपसहोत्या धिन । प्रधानपुरुषा' प्रधान कार्थे नियुक्ता पुरुषा इत्यर्थ । तीमा, रस विपादि, त दातु शील येषां तेषा तीक्षारसदाथिना विषप्रयीकृणामिष्यथ । प्रतिविधाम प्रति प्रतिकार सदिय । श्रममादिन सावधाना । परीचिता पालीवनया स्थिरोकता भक्ति पनुरागी येषां ते तथोला। दितिपते. भूपालस्य प्रत्यासमा पार्थ चरा । आमा विस्ताय ते पुरुषायति तथोक्ता । () सह अधीते इति सहाध्यापि सतीर्थ। मिन मुहत् । उशनसा पक्राचा हता श्रीशनखा सा पासी दण्डनीतिति तस्या, शुक्राचार्यमणौतनीतिशास्त्रे इत्यथ । चतु पष्टि बङ्गानि अवयवा यस्य तन्मिन् चतु पयङ्ग। पर अत्य। प्राय बेचच उपगत लन्च । चपणकास्य जनसन्यासिनः लिङ्ग धरतीति तपोत । मन्द बधस्य नन्दनिधन प्रतिज्ञाया बनलर परत । “सख्य भयौं। बाहित प्रापित। विशेषत विशिष्टमार्दन । समुत्पनवियम्भ सघातप्रत्यय । तेन मित्रण। महत् अमाधारण । प्रयोजन कार्य। अनुष्ठ य पनुष्ठाना सम्पादनयोग्य प्रत्यथ । तत् नहि। एवमनेन प्रकारय । परिहास्यते वरहीन भविष्यति। केवल एक । पन पन्द्रगुप्त । प्रधानप्रकादिषु प्रधानामान्थेषु पारी पित सस्यापिस राज्यतम्बस्य भारी येन म सयोत । उदास उदासीनी वति। पभि रीन सद्यमेन यानि दुखानि त पानिले करियप। समाचार प्रात पतिमहहिरिन्यर्थ । प्रमाला निराकत वियुऋमित्यय । सुखयति पानन्दयती यथ । - १५ र विष-- --- प्रथमोऽ। स्वयमाहत्य भुजाना बलिनोऽपि स्वभावतः। गजेन्द्रास नरेन्द्राय पाय. सीदन्ति दुखिताः ॥ १६ [तत प्रविगति यमपटेन घर ]: (क) घर । (६) पणमह जमस्स चलणे, किं कब्ज देवेहि अहिं। एसो. क्यु अपभत्ताण हरद जी फडफडन्तं ॥ १७ (७) पुरिसम्म जीबिदब्ब विसमादो होइ भत्तिगहिपादो। मार सब्बलोन जो तण जमेण जोधामो ॥ १८ ता एदं गेह पबिसिन जमपडा दसतो गाएमि। (८) (ख) [इति परिकामति ।। (Oपमत यमस्य घरपो कि काय देवरी ।। एष खन्नन्यमानानां हरति भोषं परिस्फरन्सम (0) अपिच-पुरुषस्य बीवितव्य विषमाद भवति भनिएडीवास् । मारयति लोक यम यमन नाम (0) व्यादित र प्रविश्य यमपर दर्शयन् गश्यामि । स्वयमाइत्येत्यादि। स्वभावत प्रहत्या एक वयं पात्मना अनन्यसाहाय्य यथा तथा एकच मोज्य पन्धन राज्य इनि मेष । भुनाना उपभोग कुर्वाषा, बसिन समिमन्द, पपि गजेन्दा माता नरेन्द्रा भूपाना दुखिता दुखान्विता भारपन्य कष्ट अनुभवन्न प्राय बाहुल्य म सौदन्ति भवसमा भवन्ति । मनुष्पहतम् । আনুশষহৈ যা सोदनीयकमाभिसम्बन्धात् तुरुपयोगितालार । पदार्थामा प्रस्तुतामामधेषा या यदा भवेत् । एकभाभिसम्परा स्थानदा तुल्ययोगिता। इति लपणात् । (क) यमपटेन यमचिपेण उपसचित एयध । प्रथमलेन्यादि । यमय तानस चरणी पादी प्रणमत वन्दन यूमिति मेष । पन्छ पपा दे कि कार्य किमावणकम् । खलु यह एप पर्य यम पन्चमकानां देवाना मरणाना परिपुरम पेटमान क्रियायुमिया को जीवन राति बसान रमातील वापर विहाय पतिपय समस्यैष घाममा विधेश पपया बसमये यमाल प्रातिष्य सोशमिश्य १० पुरयस्वादि। मनिराहातात् भानुराव गातान् यीसतान, विषमत সু সিয়ান অমাবিলি য় মুৰৰ দুই বন্ধ। মুললি परयया प्रोगामपि यह हम मानरिय नीविल्य भापितम्यम् । ययम सर्वक निजी मारपति नामति, नैन पमेन मरियम इनाने प., जीवाम' प्रारिम यं यममा म तप । नपा समय मुनिपत' इति भार सविधमान पाहित्य सम्म .

शिष्य मुद्राराक्षसम। शिष्य । [विनोका। ] भद्र । न प्रष्टव्यम् । घर । इहो बधाण । कम एदं गेहम् ? (e अस्माकम् उपाध्यायस्य मुग्रहोतनाम्नः (ग) पार्य चाणक्यस्य। घर। [हिम्य 1 ) इंडो वक्षण ! अत्तरकी नेब्व एदं धम भादुअस घर होदि, ता देहि मे पवेस, (घ) जाब दे उबकायम धम्म टवदिसामि। (१०) शिष्य ! [सक्रोधम् । ] धिक् मूखं! किं भवान् अमदुपाध्यायाद धर्मवित्तरः(ड) चर। हो बझण। मा कुप्प गरि क्षु सम्बो सन्न माणादि ताकिम्पि दे उवज्माओ जाणादि, किम्पि अधारिसारि जार्णान्त । (११)(च) शिष्य । [ सकाधम् । ] मूर्ख! सर्वज्ञताम् उपाध्यायस्य चोरयितु मिच्छसि ॥ (छ) -- (स) बहो बाप । कये ग्रहम् । (१०) पहो वा पात्मीयस्यैव एतद धर्ममातु भाति, नबाद क्षह में प्रवेश यावत् तत्रोपाध्यायस्य धम्ममुपादमामि । (११) को प्राप! मा कृप्य , नबिलु सव मनानाति, तत् किमपि ने उपाध्याधी आमाति, किमपि पधाहना पपिमानन्ति: कार) "गुणी किये वा यत् स्थानो विरुद्धे हेतुकार्यवी। यहारब्धस्य बफस्यमनस्य च सम्भव । विष्पयो सङ्कटना या पहिषम मतम् ॥” इति सपणान् ॥ १९ (ख) यमपटे यचिवम् । गायामिभान करिष्यामि। (ग) सहीत नाम यस्य स सुग्रहीतनामा तम्य प्रातःस्मरपौधखेत्यर्थ । “स सुग्रहीत बामा स्यात् य प्रात सर्यते इध । समरदर्शनात् । (घ) पात्मीयस्य यात्मनो हितकरसा पण धातु वर्षमा मात्र स्थानीयस्येवर्ष। प्रवेश प्रवेशाधिकारम् । (क) अतिशयेन धी वनौति धर्मवित्तर पयधिकधर्मज्ञ यिर्थ । (च) कुप्य क्रुध्य की मा कुरु इयर्थ । भमाया मामा । (छ) सर्व जानाति देति इति सर्वच तस्य भाव का सर्वज्ञता सकलवितम् । चोरयित अपहत्तुम् ।.

प्रथमोऽङ्कः। च:। हंहो वह्मए ! जइ दे उवाओ सब्बं जाणादि, जाना दाब कस्म चन्दो अगाभिमदो त्ति (१२) (ज) शियः। मूर्ख ! किमनेन जतिन गुरोर्मविथति ! वरः। इंहो बह्मण ! तुध उबजमायोज्नेव जाणिमादिमिषा नाणिदे भोदि, उजुअवुद्धिा तुम दाब इत्ति जाणासि, कम- लागणं चन्दो अभिमदो तिं (झ) णं पेक्स,--(१३) कमलाणं मनोहराण विरूपादो विसंबप्रद शोलं। मंपुखमाइलम्पि जाइ चन्दे विरुडाई । (१४) चाप। [पाकण्यं आत्मगतम् । अये ! चन्द्रगुप्तात् अपरतान् पुरुषान् जानामि इति उपक्षिप्तम् अनेन। (ब) शिष्यः । मूख ! किमिदमसम्बदम् एवमभिधोयते । (2) पर हंहो बह्मण ! सुसंबडं नव एदं म। (१) (8) " (१२) बमोबाइए। यदि वयोधाशाय: सब जानाति, मानात बावन कश चन्द्रो मिभिमत इति। (१३) पहोवाण । तमोपाध्याय एवं शाम्यति बदेतेन शान भवति ऋडिम्स तावद एतावत् जाना भ, कमलाना चन्द्रमभिमत इति । अनु पश्य,-- (१४)कमनाना मनाहरापामपि रूपादिमवदति मोलम् । मम्पमालेऽमि यानि च विरुदानि । l:) पहा ब्राण । मुसम्बईमेतत् भवेत्। रित्यर्थ । एका (ब) नभिप्रेत: पनभितः अनभिमतः । चन्द्रः सोमः पक्षे महारानयन्द्रगुप्तः । (अ) मुश सरवा शल्यचिंतेति यावत् बुद्धि मतिर्यस्य सुजुद्धिः सरखमति यदेव । बामासि सि । कमलानां पद्याना कानभिमतः अप्रियः। कमलामामित्यादि। मनोहराणा सुन्दराया कमन्यानो कपात पाकार मौल स्वभाव विसंवदति विक्ट्ने भाक्रतिसह परिवम भवतोपर्थ, तदेव दर्शयति, सम्पणे मखख मक्षवं यथ बधिम् पक्षमसले लीकनयनाभिराम प्रत्यर्थः। शन्द्र मानिधी यानि मोवानि विषहानि विसहमानि डिभावापानीव्यर्थः । १९ (ब) परवान् विरकान्। उपविध मूधितम् । अनेन परेण । (ट) रद कपिल पसबा पर्सम पूर्वापरसम्मधरहितं इत्यः । जिकिमर्थम् । पमि- धीयते यते। (3) मुसम्बई मतम् । एतत् महाफ्यम् ।

१८ सुट्राराचसम् । शियः। यदि किं स्यात् । (ड) चर,। जब सुणन्तं जागन्तन जणं लहै । (१६) (ट) चाण। [विनोका ] भद्र! सुखं प्रविश, लप्सासे श्रोतार जाता चर। एसो प्पविसामि। [ प्रविश्योपसत्य छ । ] जेदु जेदु अर्ज (१७) (त) चाण। [विलोक्य पात्मगतम् । ] वाथं प्रभूतत्वात् (घ) कार्याणां कर परिज्ञाने नियुक्त निपुणक: इति न ज्ञायते ; आ जातम्, परं कथमयं प्रकृतिचित्तपरिज्ञान (द) नियुको निपुणकः ।। [ प्रकाशम् । ] भद्र । खागतम् । उपविण्यताम् । घर । जं अज्जा आणवेदि त्ति । (१८) [ भूमानुपविशति ] । चाप। भद्र ! उपवर्णय इदानी स्वनियोगवत्तान्तम् । ঋটি पलमनुरता प्रकृतय ? (ध) अध इ १ अज्जेण क्षु तेस तेसु बिराअकारण परिहरिदेस सुगहोदणामधेए देए चन्दउत्ते दिट अणुरत्ताधा पइदिया। कित चर। (१६) यदि एबन्द मानतच जन लभे। [सुपितु जानन्त इति पाठ-पौतु नानन्तम् इति स]। (१७) एष प्रविशामि। जयति नयति पाय्य.। (१८) यदाऱ्या पाशापयतीति । (ड) कि स्मात् कदा, कौशावस्थायामित्यर्थ । (ट) वम्त पाकर्षयन्त श्रुतवलुधारणथमम् । जानन्त अवगचन्त पोषधममित्यर्थ । मन प्रकृतयोद्धारमित्यर्थ । (ग) मुख अनायासेम । लप्स्यसे प्रापस्यसि । (त) उपसृत्य समीपं गत्वा। जयतु कययुक्ती भवतु, सर्वोत्कर्षण वा सामित्यर्थः । (1) कयाणों वदितन्यविषयाणो मभूतत्वात् बहुलवान् । (द) प्रतिचित्तपरिमाने-प्रक्षनौना प्रभान चित्तानि मनासि, अनुरतानि विरतानि पपन्त करणानीग्य । तेपो परिमाने सम्यक मातुमित्यथ । (प)पपर्षय वाइल्येन कथय । खस्य नियोग पर्दिश वस्य इत्तान्त । पादिष्ट कार्यस्य वानमित्यर्थ । (1) पथ किम् इति पद स्वीकाराश्रमव्ययं। भवन सत्यमित्यथ । नेषु तेषु .

. प्रथमोऽङ्कः। १६ उप सन्ति प्रस्थ एअरे अमरक्खसेण सह पढम समुप्पणसिणेह- वहुमागा निसि पुरिसा, जे देअमचन्दसिरिणो सिरिं ण सहन्ति । (१८)(न) चापा [ मक्रोधम् । ननु वक्तव्यं खजीवित नसहन्त इति । भद्र! अपि ज्ञायन्त नामधेयता (4) घर । कथं अजाणिप्रणामधेा अन्जस्म णिवेदिन्ति १.(फ)(२० पाए। तेन हि थोतुमिच्छामि । चर। मुणाटु अनो,पदम दाब अजम रिपुबको बद्धपक्सवादो (ब) खबगो (२१) [ सषमात्मगतम् । प्रमाद्रिपुपक्षे बड़पक्षपात: क्षपणकः । [ पकायम ] किनामधेयो हिसः? घर । जीवसिद्धी णाम । (२२) चाण! अम्मदरियुपक्षे बद्धपक्षपात: क्षपणक इति कथम् अवगतं भवता ? (भ) चाथ। (Rकिम् । पाश खलु तेषु नेषु विरागकारणेषु परिहतेषु सुगृहीतनाम ये दवे चन्द्र गुप्ने दृढम्नुरका प्रकतय । किन्तु पुन मान्त पवनगर पमायराचसेन सह प्रथम समुत्पन्न हबहुमानास्वय पुरुषा, देवस्य चन्द्रयिय थिय न स इन्ते । १२.) कममातनामधेया पायव निपात, (२१) प्रचीतु पाय , प्रथम तावत् पार्थस्य रिपुपये बपक्षपात पपणक । (१२)जीवगिदि म । विशिष्टेषु इत्यर्थः । विरागकारयेयु पसन्तोष हेतुषु । परिहतेषु व्यक्त ष, पनौतेषु । सएहोत मामय प्रात धरणौथे। वे प्रभो। हट अत्यर्थम् । समुत्पनी सनाती धेष प्रेम बहुमान पत्यादरश येषा ते तथोका । चन्द्रस्य यौरिव यी यस्य तख चन्द्रविय भमाङ- पसको रत्यर्थः। (५) चन्द्रगुतस्य प्रियी पाने चाहन्नमत्युबात् खजौरमासहत । गायन्ते परि चौयते। नामधेयत' नाबा नामोच्चारणेनेत्यर्थ । (फ)ममा नामधेय नाम येषो ते पचासनामधेया। निर्दधम्ने विचाम्यन्ते । मामानि शावर निवेदयामीत्वई । (ब) पक्षपात' सघातानुराग इत्यर्थ । () वैन प्रकार। भगत विदितं।

मुद्राराक्षसम्। घरः। जेण सा अमचरक्खसेण प्पउत्ता बिसकसमा देए पब्ब देस्सरे समाबेसिदा । (२३) (म) चाण। [खगतम् ।। जीवसिदिरेष तावत् अस्मन्प्रणिधिः । [ प्रकाशम् । भद्र ! अय अपरः कः? (य) घरः। अज्ज ! अबरो क्ख अमचरक्खसम प्पिबप्रस्म काप्रस्थो सड़दासो णाम (२४) चाण। [विहस्य प्रात्मगतम् । ] कायस्थ इति लघी मात्रा; तथापि न युक्तं प्राकृतमपि रिपुम् उपेक्षितुं तस्मिन् मया मुच्छ मना सिद्धा. र्थको निक्षिप्तः (र) [ प्रकाशम् । भद्र! तोयं श्रोतुमिच्छामि । । घर.। तिदोओ बि अमञ्चरक्खसम टुदी विहिप पुप्प- उरवासी माणबारसेठो चन्दणदासो णाम,जस्म गेहे कलत्तं सासो.. कदुअ अमरक्खसो परादो अबकन्तो। (२५) (ल) चाण! [ आत्मगतम् । ] नूनं सुहत्तमः, न हि अनास्मसदृशेष रानमः कलवं न्यासीकरिष्यति [प्रकाशम्। ] भद्र ! चन्दनदासस्य ग्टहे राक्षसेन कलवन्यासोक्तमिति कथमवगम्यते ? (व) (२३) चेन मा घमात्यराक्षसेन प्रयुना विषकन्यका देव पर्वतेवर समावेशिता। (२५) भाय! चपरखलु अमायराक्षसस प्रियववस्वः कायस्थ: सकटामो नाम । ( २५) हतीयाऽपि समायराक्षसस्य रितीमिव दयं पुष्पपुरनिवामी मंगिकारली चन्दनदासी नाम, यस्य गेहे कलम न्यासीलस्य कमायराचसो मगरादपकान्तः। (म) देवे प्रभो। समावेशिवा सम्प्रयुवा। (य) पयत्पषिधिः मम गूटपर। 'चपर पन्यः क: किमाः । (२)बपी वीणा वा मावा परिमार्ण होनबुद्धिवादयं अपफमधमा ती नास्ति उसकारणं। मानलं साधारण सामान्यमित्यर्थः। रिपुश। उपेक्षित परित्यनु। युक्त सचित। मुहानमा मिवच्चलेन। निषितः नियुनः । (स) डिवीर्य उदयनिय पतिविकासपात्र मिमित्यर्थः । मषिकार हो भन्यास न्यास कलाभ्यासीजन्य न्यासहपण निधिप्येश्वर्थ. पपासात निर्गत । (4) पनामसहशेषु पामना पतुल्येषु भवितस्तेषु इत्यर्थः । कप्तर्ष भार्या "कल पोधिभाययो"रित्यमर। न्यासीहत निक्षेपोकतं। कय केनोपायनेत्यर्थः । , प्रथमोऽवः। चर। अज्ज ! इथं पंगुलोभमुहा अज्ज अबगदत्यं करिसादि । (२६) [नि मुद्राम् अपयति । ] (श) चाण। [मुद्रामवलोक्य रहौला, राक्षसस्य नाम वाचयित्वा च, सहर्ष स्वगतम् ।। ननु राक्षस एव प्रसादङ्ग लिप्रणयी संहत्त इति (प) [ प्रकामम् । ] भद्रा प्रा लिमुदाधिगर्म विस्तरेण श्रोतुमिच्छामि। (स) सुणाटु अज्जो, अस्थि दाब अहमजण पउरजणचरिददसणे णि उत्तो.तदो परघरम्पबेसे परम प्रणासंकगीएण इमिणाजमपडेण आहिण्डन्ती (ब) मणिपारसेठिणो चन्दणदासम्म घर पबिट्टोद्मिा तहि जमपड पसारिअप्पउत्तीहि गोदाइ" गाइदै । (२७)(ह) चाण। ततस्तत ? पर । "-तदो, एकादो पाबरकादो पञ्चबरिसदेसीओ पिपत्र. दसणोअशरीराकिदो कुमारपो बालजण सुलहकोदूहलोप्फुलणअण जुअलो पिकमिदं प्यउत्तो, तदो 'हाणिग्गदो, हा णिमादो' त्ति सकापरिग्गहणिभृदगुरुयो तस्म जब्य पावरकम अभसरे इत्य- (२६) पायं । इयमलिमुद्रा पार्यमवगतार्थ करिष्यति । (पच पवगमरस्मदि रतिपाहि-पार्थमवरामयिष्यति इति सं) (२७) मलोतु पार्य, बस्ति तावदामाया पौरमनपरिवदने नियुना, नत परमप्रवेश परस्थानामनोयन बनेन यमपटेन पाहिषमानो भपिकारहिम चन्दनः दासश र प्रवियोऽसि तव यमपट प्रसार्थ प्रकृती चि गोसामि गातुम् । (स) पहालिमुद्रानामाग्नि परीयक। भवगत पर्थो येन म, पगताथै विदिसबलान्तम् । (प) पमा पलि अभदालि तब प्रथय प्रेम पथ पतीति पथदलि प्रथयो। एतदायकमाता राक्षस करस्थ एवेति मथे। इति भावः । (छ) पहलिमुद्राया पषिगम प्राप्नि जपोकम् । पालिमुद्रामामिविवरणम् । वितरण बाल्येन पामूलतयं । (इ) पौरजनचरित्वदर्शने पुरवासिगनानुष्ठितकार्यावलोकने। नियुक्त प्रादिष्ट । परमादेने पदभवनमे। पनागरमोयिन सन्दिग्ध इन्। पनेन एतैन । पाहिपमान विचरम्। (स) पावरकान् पाचशदनार नबनिकामनरादि । परवान पडूम पञ्चवर्ष देशीय । प्रिया दमनीया ममीमारिणी च सरीरस्य अवयवत्र भारुति सस्थान यस स प्रियदर्शनीय परीराशति। बालगनेन सिपमनेन मुलम यत् कौतूहल रम्यवस्तुम मालोक - २२ मुद्राराक्षसम्। आजगम उस्थिदो महन्तो कलमलो (क)। तदो ईसिदुबारदेश- दाविअमुहीए थिए सो कुमारी णिक्कमन्तो जेब्ब णिभच्छिा अबलम्बिदो कोमलाए बाहुलदाए। तस्साअ कुमारसरोहसंभ- मप्पचलिदंगुलिदो करादो पुरिसंगुलिपरिणाहपमाणघडिमा (म) विलिदा अं अंगुलिमुद्दिा देहलीबद्धम्मि विपडिया; ताए इविधाए अणबबुइन्त ज्जब मम चलणपासं समागच्छिपणाम- पिडा एब-बहब जिला संबुत्ता, भए बि अमरक्खसम्म णाम- किदेत्ति,अज्जमा पादमूलं पाबिदा, ता एसो इमाए मुद्दए पागमो त्ति । (२८) (ख) ततः (२८) सतश्च एकमात पावरकात पञ्चवर्षदेशीयः प्रियदर्शनीयशरीराततिः कुमारक: शालजनसलभ कौतूहलोत्फुजनयनयुगल को निष्कृमितु प्रबन., तत: हा निर्गती हा निर्गत: ति शहापरिग्रहनिभूतगुरुक' (शापडिग विबेदन्त पनि पटि-शक्षापरियह निवे. दयन् इति स.) तस्यैव पावरकस्याभ्यन्तरे स्त्रीजमस्य उत्थिती महान् कलकलः । पारदेशदापितमुत्या पकया स्त्रिया स कुमारको निष्क्रामनेव निर्भमावलम्वितः कोम- लया चालतया। । तस्साय कुमारसरोधसम्ममप्रचलिताङ्गले: करात् पुरुषाङ्ग लिपरि. शाप्रमापटिना विगलितेयमा,लिमुद्रिका देहलीवन्धे निपतिता। तया स्त्रिया पनव- ' बुध्यमानेव मम चरणपाल समागन्य माणामनियता नपरिव निगला संसा, मयाऽपि স্বাৰাষহ লালানিলি আয় আইনু সাবিনা, মা হওয়া স্বরাঘা খাল नेहा "रम्यवस्तुसमालोके लोलता स्यात् कुतूहलम्" इति वचनान। तेन उस्फुन्न विकसित नयनयुगर्न यस्य सः नथीता । निष्क्रमितु निर्गन्तुम् । माया. बासस्य परि. यह निभा प्रत्यर्थ गुरु' इति महापरिवहनिभतगुरुक । उत्यित: उदगतः। महान् विपुलः। (ख) मतः बालकनिर्गमनानन्तरम्। शुर एव देश. स्थान धारदेश, ईषत् खल्प यथा तथा हारदेशे दापित समर्पितं मुखं यया सा तथोना तया। निष्कामन् बहिराग- छन्'निर्भत्स्य तिरस्कृत्य । कोमलया मदुलया। अवलम्बिनः ग्रहीत.। तस्था: स्त्रिया। कुमारस वालकस्य संरोधे नियन्त्रणे य. सम्भम बरा तन प्रचलिता चघला पालियस्य सम्मात् नयोजात्। करात् इस्तात् । पुरषस्य इले. य, परिणाह: विशालता तस प्रमाणेन परिमाणेम घटिता निम्मिता पतएर विगलिता वियुना, नारी- कपाल कगलादिति भाव । देहल्या ग्रहावयहण्या. वये बन्धनस्थाने। अनव- ध्यमामा बमवगम्यमाना। पचासा इत्यर्थः। घरणपात्र पादसमी। प्रणामाय पभिवादनाय मिशता निएला। मवववि नवपरिणीमा रमपीन। निश्ता सिरा।

प्रथमोऽङ्कः। २३ चाय. चाप। भद्र! श्रुतम्, अपसर, नचिरादस्य परिथमस्थानुरूपं फलमधिगमिष्यसि । (ग) पर। जं अज्जो आसवेदिति । (२८) [इति निक्रान्तः ।] चाण। शाहरव! शाङ्गरव ! शिष्यः। [मविश्व.] उपाध्याय ! आज्ञापय । वत्स ! मसीमाजनं पत्नच उपानय । शिल। यत् प्राज्ञापयति उपाध्यायः । [इति निनन्य पुन प्रविस । ] उपाध्याय ! इदं मसौभाजनं पवञ्च । [गृहीत्वा खगतम् । ] किमत्राभिलिखामि? अनेन खलु लेखेन राक्षसो जतव्यः । (३०) प्रतिशरी। [प्रविश्य । ] जेदु जेदु अज्जो। चाण। [सहर्षमात्मगतम् । ] ग्रहोतोऽयं जयशब्दः । [ प्रकाशम् । ] शोणो. त्तर ! किम् आगमनप्रयोजनम् ? प्रती। अज्ज ! कमलमुउलापारमञ्जलिं सोसे णिवेसिथ देनो चन्दसिरी अज्न बिसवेदि। इच्छामि अहं अज्ज ण अब्भणुपादो देअस्म पब्बदेसरस्स पारलो कादं, तेण अधारिदपुब्बाई श्राभरणाई गुणवन्ताणं बह्मणाणं पड़िनादेमि त्ति। (३२) (घ) चाण A ' (२) यदाच्य पानापति इति । (२०)नयति यति पार्य:। (२१) पाय ! कमलमकलाकारमअलि गौप निवैश्य देवश्चन्द्रौप्य विज्ञापयति । पशाम्यहमायण अभ्यनुज्ञातो देवस्य पर्वतेवरस्य पारलौकिक कई तेन ध पारितपूर्वाधि আরোনি মুঘনা প্লয়ালা সনিয়াযনি। माता जाता। नामादिता नामयुना। श्रार्थस्य पूजनीयस्य भवत. इत्यर्थः । पाद मुल पाशान्ति प्रापिता नोला। एक पर्य एवम्मशार वृत्यर्थ । पागम लाभ । (ग) अनुठपं स सपयुक्त। फन पारितोषिकरूपे धनमित्यर्थ । (घ) कमन्नमुकुलस्य कमल कलिकाया' आकार व पाकारी यस्य तं तपोता । जीय मनः। समाज गिर, शोर्य मूहानामतकोऽम्बिया"मित्यमरः। निवैश्य मम्थाप्य अभ्यनुसात पादिर, पनुमति प्राः । परलोक प्रयोजनमस्य इति पारितोदिक चारिक शाइनानादिशामिस्य। पूर्व पारितानि धारितपूर्वाणि माक् परिचिताने न्वर्य । पामरणानि पवारान् । गुरास्ता विद्याविनयतपस्यादियुतान । प्रतिपादयामि ददामि ।

२४ मुद्राराक्षसम्। चाण। [ सहर्षमात्मगतम् । ] माधु कृषल ! साधु !! ममैव हृदयेन सह सम्मन्चा सन्दिष्टवानास (ङ) [प्रकाशम् । ] शोणोत्तर ! उच्च ताम् अम्मदचनाद वृषलः, साधु वत्स! साधु, अभिन्नः खल्वसि लोकव्यवहाराणा, तदनुष्ठीयताम् आत्मनोऽभिप्राय. ; किन्तु पर्व- तवरतपूर्वाणि भूषणानि गुणवन्ति गुणवद्वा एव ब्राह्मणेभ्यः प्रति- पादनीयानि, तद् एषोऽहं स्वयं परीक्षितगुणान् ब्राह्मणान् प्रेष यामि । (च) प्रती। जं अज्जो आणवेदि त्ति (३२) [ निक्रान्ता !] चाण! भाईरव ! शाहरव! उच्चन्ताम् अस्मदचनात् विश्वावसु- प्रभूतय. वयोमातरः, यथा वृषलात् प्रतिग्टह्यामरणान भवद्भिः अह द्रष्टव्य इति । छ) शिष्य' । यद आशापयति उपाध्यायः । [इदि निष्कान्तः 11' चाण। [वगतम् । ] उत्तरोऽयं लेखार्थः, पूर्व: कतमोऽस्तु । { विचिन्ता। आः 'जातं, उपलध्ववानाम मणिधिभ्यः, यथा तस्य म्लेच्छराजलोकमध्यात् प्रधानतमाः पञ्च राजानः परया भन्या राक्षसमनुवर्तन्ते। (ज) ते यथा,- (३२) यद पायं पाशापयतीति । हृदयेन अन्तःवरखेन । सम्पन्नर मन्वयित्वा। सन्दिष्टवान् वादिकं प्रेषित- वान् । (च) भित्र विशेषतः।लोकाना व्यवहारा. समाचारा. तेषां । वामनः स्वस्थ । अभि प्रायः मनोरमा समयो भाप इत्यर्थः । पर्वतेवरतपूणि पर्वते गरम पूर्ण कृतानि । भूषणानि पाभरणानि । गुणपन्ति, बहुमूल्यसोदयवाहुल्यादिगुणयुक्तानोत्यर्थः । अतएव गुप. दम्य. विद्याविनयदणदाचिण्यादिथुनभ्य, । प्रतिपादनौयानि समर्पपीयामि दयामि व्यर्थ.। परीचिता. विशेषेण विजाता गुणा. या ते सान् । प्रेषयामि प्रेरयामि प्रेरयिष्यामौपई । (0) अथना कध्यना । मयनात् महायानुसारेणेत्यर्थः । इपलात चन्द्रगुणात् । प्रतिटन पादाय। द्रष्टव्यः पवलीकथितन्यः । (म) पय पसरप लेखाथै, पविकाविषय. उत्तर, अन्तिम. शेषवतीति यावत् । पूर्व प्रथमाया। कक्षम किम्पक: पस्तु भवतु । उपलभवान् भातवान् । प्रविधियः शूट परभ्यः। मेहरामखोकस्य शाधिपसमुहस्य प्रधानतमा. प्रेा पाया पतिप्रति पनि मेवन्ते।

प्रथमोऽङ्का .२५ कौनूतयितवर्मा, मलयनरपति: सिंहनादो नृसिंह, काश्मीर: पुष्कराक्ष, क्षतरिपुमहिमा सैन्धवः सिन्धुषणः । मेघाक्षः पञ्चमोऽस्मिन् पृथुतुरगवनः पारसोकाधिराजो, नामान्येषां लिखामि ध्रुवमहमधुना चित्रगुप्तः प्रमाष्टुं ॥ २० [विचिन्ता । ] अयवा न लिखामि सर्वमनभिन्यतमेव (झ) तार- स्ताम् । प्रकाशम् । शागरव ! शाङ्गख ! मिथा। [प्रविय] उपाध्याय । आज्ञापय । चा। वत्स ! योवियाक्षराणि प्रयत्नेन लिरिखतान्यपि नियत- स्फुटानि (अ) भवन्ति, तत् उच्यताम् अस्मदचनात् सिडा कः। एभिः अक्षर केनापि, किमपि, कस्यापि, स्वसं वायमिति, दत्तवाहनामानं लेखं शकटदासेन लेखयित्वा, माम् उपतिष्ठख, च आल्ये यम् (ट) अस्मै चाणक्यो लेखयतीति । शिष्य'। यद् आज्ञापयति उपाध्यायः । {ति निक्रान्त ] चाण। [सन्तम् । हन्त जितो मलयकेतुः। N फोस्त' इत्यादि। कोल्न कुलूतदेशाधिपति' चिवमानाम, मृसिंहः पुरुष मन्नयनरपति मन्यदशाधिराजः, बिनादो नाम, कारमौर कामोरर्दशाधिपति 'रादी भाम, दारिपुमहिमा उन्म लितरवप्रभाव सन्धत्र सिमुद्रमाधिपति मिभु नाम, पते चत्वार, नया पृथुतुगवल प्रमशायमादिवन्द 'पारसीवाधिराज पञ्चम ची नाम,एने पञ्च राजसमनुवर्तन्ने इति शेष । पस्मिन् पत्रे ए नामानि लिखामि प्य' मदाय इति भाव पधुना चिवगुप्त प्रमाष्टुं शोषयतु, एषां अवश्यम्भाविभर बन्दान् विदवेन लिखितानि एर्षा नामानि ममाथि चेत कालयिता मृतपर्याय खनु इति भाव । प्रवीपमानचित्रगुतादुपमेयस्य भास्करराधिककवनात् व्यतिरीका (म) पनभिव्य सम्पाटम् । (स) यौविधाचराचि गोवियस्य वेदविदी विपस पदायि वर्षविन्यामा इन्यः । वेन भागहाति नियत प्रादिए। दानि स्पष्टानि, दुर्भाधान यथः ।. (ट) पदत्तानमामानं में दावा पदि दय नम रचिन् ते दी '। उपतिरस मया सर सर ममिलिनो भर। एम एकरदामाय पाय मुद्राराधसम्। सिद्धार्थक। [ लेखहरू प्रविश्य । जेदु जेटु अब्जो। अन्न ! अर्थ सो सडदासेण सहत्यलिहिदो लेहः (३३) (8) चाए। ग्रहोला निरौत्य। अहो दर्शनीयता अक्षराणाम् ! अनुवाच्च । ] भद। अनया मुद्रया मुद्रयं एनम्। (ड) सिद्धा। जं.प्रज्जो प्राणवेदि ति। [वथा वा ] अज्ज ! भर मो मुद्दिदोलेहो, ता आणवेद अजो कि अबरंअणुचिट्ठी ति। (३४ चाण! भद्र ! कम्मिचित् प्रात्मनानुष्ठे ये कर्मणि त्वां व्यापा रयितुम् इच्छामि । (ढ) सिश [सहईम् ] अज्ज ! अणुग्गहीदोनि,'ता प्राणवेदु अजो किं इमिणा दासजणेण अज्जस्म अणुचिदिन्छ । (३५) (ण) चाप। भद्र। प्रथम तावत् बध्यस्थानं गत्वा धातकाः सरोध दक्षिणाक्षिसोचसंज्ञा ग्राहयितथाः, ततस्तेषु गृहीतसंज्ञेषु भयाय देशात् इतस्तत प्रहृतेषु शकटदासो बध्यस्थानात् अपनीय राक्षस प्रापयितव्यः, तस्माच्च सुदृप्राणरक्षणपरितुष्टात् पारितोषिक प्राय राक्षस एव कञ्चित् काल सेवितव्य, तत. प्रत्यासन्नेषु परेषु त्वय प्रयोजनमिदम् अनुष्ठेयम् । (स) [ करें एवमैवम्।। (२२) जयति यति पार्य, पार्थ ! प स एकटदान सहसद्धिडितो लेख (३४) यह पार्थ पाशापयतीति । पायं । अय स मंद्रिती लेख', बत् पाज्ञापय? बार्य किमपरमनुष्ठीयतामिति । (३५) पार्य ! पनुनौतीऽखिा, सदाचापयतु पार्थ, किमनेन दासजनेन भार्य अनुष्ठातशम् । (3) बख' हप्ते यस्य स लेखहत. ग्रहीतपदिक इत्य। साचन निजहतेन न ? पादिटप्रतिनिधिना, विखित । (ड) दर्शनीयता रामशीयकम् । नया राक्षसनामादितया मुद्रया मुदय पश्य मुद्रिा - " . कुन इत्यर्थ । (द) करिमधित् एकमिन् पारमना खेन म तु प्रतिनिधिना गयाले भन्नगुप्तिनं साद धनुष्य पष्ठानयोग्य वसम्पा निजकत्व्ये इयर्थ । व्यापारयितु नियोत । शिष्यत्र अतित्रिशनावात् । (ए) परातीत- लतार्थः । दासक्नेन सेवनेरार्थः प्रमुष्टातव्य सम्पादयितय संश्थमिति यावत् । () प्रथमं पाये। वध्यस्थान निधमस्थान, समानमिति यावत् । सरीष पत्री।

२७ + । । प्रथमोडः। सिद्धा। जं अज्जो प्रायवेदि । (३६) चाप। शाईरव ! भाव।। शियः । [प्रविख: उयाध्याय! आजायय। चाथ। उच्चतां मद्दचनात् कालपाशिको दण्डपाशिकर, यथा- अषलः समानापयति, य एष क्षपणको जीवसिद्धिर्नाम राक्षस- प्रयुक्तो विषकन्यया पर्वतेखरं धातितवान्, स एनमेव दोषं प्रख्याय सनिकारं नगराव् निर्वास्थताम् इति । (थ) , शिष्यः। यद् आज्ञापयति उपाध्यायः । [इति परिक्रामति।] घाप। वत्स! तिष्ठ तिष्ठ, योऽयमपरः कायस्थः शकटदासो नाम राक्षसप्रयुक्तो नित्यम् अस्मच्छरीरम् अभिद्रोग्धुमिह प्रयतते, स • चापि एनं दोषं प्रख्याप्य, शूलमारोग्यतां ग्राहजनच अस्य बन्ध- नागारे प्रवेश्यतामिति । (द) मियः। यद आज्ञापयति उपाध्यायः । [इति निष्क्रान्तः।] पाण। [चिन्ता नायित्वा सगतम्। अपि नाम दुरात्मा. राक्षसो होत ? (ध) सिद्धा। अज्ज ! गहीदो। (३७) । U (३९) यदाप्यं पाज्ञापयति । (३०) पार्य, ग्यचौत। रदिपस पा सडीच. सकीर्णता एव समा सकेन ताम् । तेषु घातकेषु । रौता वरवा इत्यर्थ । सशा सत: ये तेषु महोतसज्ञेषु सहतितार्थ बुध्यमानेषु इत्यर्थ । प्रयापदेशात् भौतियाजेन । तसत समन्तात् । प्रद्रुनेषु धावमानेषु पलायितेषु इत्यर्थ । पनीय पसार्य। सुद मिवस प्राणानां पपेन परितुष्टात् सन्तुष्टात् । पारितोषिक पुरस्कार' । या यहौतथ। मेवितव्य उपासितय.! प्रत्याराग्नेषु समीपत्तिषु । (घ) मवचनात् मम वाक्यानुसार त्यर्थः । वृषल चन्द्रगुप्त'। समाज्ञापयति ममा दिगति । चपणक नमश्यामौ । राक्षसप्रयुक्त राचसेन आदिष्ट इत्यर्थः । स जीवसिद्धि । एनं तिम्। प्रत्याप्य उहिल्या निकारण परिभवेन प्रगौरवेणेति यावत् सह वनमान यया तथा। (द) प्रमा गरीर मम्मकारोर। पभिद्रोग्ध, हिमित प्रयतते चेष्टते। स शकट स पर शकटदामस्य । रहजनः पवादिपरिवारवर्ग:। (१) र वीक्रियेत मया इति मेप । ।

२८ मुद्राराक्षसम्। चाप I सामागतम: ] हन्न होतो राक्षस । [ प्रकारम् । भट्ट कोऽय गृहोत? सिद्धा! गहीदी मए प्रज्जस्म मन्दसो,ता गमिस अह का सिद्धीए (३८) (न) [माइ निमुरे लेखमायित्वा] भद! सिद्धायक! गम्यताम अस्तु ते कार्यसिहि । मिहा। ज अञ्जो आग बेदि त्ति। (३६) [ निक्रान्त । शिय'। [ प्रविश्य । उपाध्याय ! कालपाशिको दण्डपाशिक उपाध्याय विज्ञापयत । इदम् अनुष्ठोयते देवस्य चन्द्रगुप्तस्य शासन • मिति। (प) चाण। शोमनम्। मणिकारोटिनं चन्दनदासम इदानी इटुमिच्छामि । (फ) शिष्य । यद् आज्ञाययात उपाध्याय ।' [ति निकम्य पन्दगासे सा पुन वय ]: पूत इत श्रेष्ठिन् । (ब) चन्दनदास । [सगतम् - चाणकाम अरुणे महप्ता महाविदरस लोअम्म। बद्दद् णिहोसस्स बि सद्धा कि जाददोसस्म १॥ २१ (३८) होती मया भाथ्य ख मुन्श नगमिष्यामि अह काय सिडी। ।१८) याप्य पानापयतीति। (नो कार्यस्य सिद्धि सामस्य नसे। (प) विज्ञापयत निवेदयत । दश प्रभो । सासन राज्ञा जीवभिडे निवासमार रति यावत् । अनुष्ठीयते सम्पायते ' शीभनम् विप्न नहिति, पहा । (घ) रत रस असा निपौव्यर्थ -हिम वणिका पाएका मिनित्यादि सहमा प्रसभ शगयितस्य पाहतस्य घाणकानेति ष निहींथर निरपराधम्यापि लोकस्य अनम्य अस्मिन् अकरण दयारहित दरुणे स्न्य पाप भय महत् पारतीयस्थ साधराधस्य ममनिगाव कि किं वयंश वस एव २९ न शिष । चाण. प्रथमोऽदः। २८ ता भणिदा मए धणसेणप्पमुहा णिणिवेशसंठिया जधा कदावि चाण झाइयो गेह मे विचिस्माबेदि, ता अवहिता गिब्ब पत्र महिणा अमचरक्वमस्म घरमण, मह दाब जं हादि ते होटु त्ति । (भ) (४०) भो. येष्ठिन् । इत इत.। चन्द। अअ श्रागदायि। (४१) [उभौ परिक्रामत ! शिय । उपाध्याय ! अय श्रेष्ठो चन्दनदासः । चन्द ! { उपसृत्य ।' जेटु जेटु अज्जो। (४२) [नाम्यन अबलोका । ] भोष्ठिन् । स्वागतम् १ इदमास नम् प्रास्यताम् । (म) चन्द। प्रपन्य 1 . किण नागादि अन्जो, जहा भाचिदो उप- श्रारी परिहवादोवि महन्त दुःखमुपादेदि, ता इह नब्ब अहं उचिदाए भूमोए उविसामि । (४३) (य) चाण। मो. थेष्ठिन् ! मा मा एवम्, उचितमेवैतत् अम- द्विधै सह भवतः ; तदुपविश्यताम् आसन एव । (२) {४०) चारमन् पकरणे सहमा मन्दायितम्य लोकस्त्र। वईत निदावस्याऽपि महा कि भावदाषम्य ॥ ताविता मया धनसेन प्रमुखानिनिवेशमंस्थिता , यदा कदापि चाणक्यइतकी गई म विचिभो त तदवहिता निर्वस्व भर्नु पमात्यरायमस्य राजन, मम तावत् यति वायतु ति। (४) यमागतोऽधि। (१२) जयति जयति पाई। (४३) कि मानाति पार्थ, याऽनुपित उपचार , परिमादपि महासमुन्पा. ट्यात २४ देव पहम् सचिताया भूमी उपविशामि। (भ) भपिवा' उता। धनसेनममुग्दा धनसमाभतय । निनिवेशयिता. मिजभवनमाश्तिा। विचिनीति अनुसन्धास्यति । अवहिता सावधाना 1 निर्वहत रक्षत । (म ) मागसमिति। कुलप्रये अश्यय । समागमन कशिदित्यर्थ । इद पुरोवति । भासतो पविग्नता बयेवि शेष' । (घ) पनुचित प्रयीम्ब अवधिक रत्ययं । उपचार समादर सम्मान र । परिभवान् तिरस्कारात् । महत् अन्यधिक उत्पादति ननदि। सचितायां भटुप विधायी । ममी म्यगिनि। १) एक दिन परिदर्शन । उचितमेव हव्यमेवे । एमधि माद गुरुभि । । - - मुद्राराक्षसम्। चन्द। [वगतम्।] उपलक्खिदमणेण किम्पि! (ल) [प्रारम् जं श्रज्जो आणवेदिति। (४४) [उपविष्ट । धापा भो. श्रेष्ठिन्। चन्दनदास ! अपि प्रचीयन्ते संभव हाराणां लाभा वः१ () चन्द। अज। अध ई; अज्जम प्यसाएण अखण्डिदा ज्यामिजा। (४५) (श) चाण। भोः शेष्ठिन् ! अपि कदाचित् चन्द्रगुप्तदोषा अतिक्रार पार्थिवगुणान् अधुना सारयन्ति प्रकृती १ (घ) । चन्द। [कर्ण पिधाय । ] सन्तं पाद् । सारअणिसाससुग्गदेण वि पुरिसमाचन्देण चन्दसिरिणा अधिग्रंणंदन्ति पइदिश्री। (४६) (: चाण! भोः ग्रेष्ठिन् ! यदि एवं प्रौताभ्य' प्रतिभ्यः नि मिच्छन्ति राजान । (ह) पट।, आणबेदु प्रज्जो। कि कित्ति वा अस्थजादं इमार जगणदो इच्छोअदि त्ति। (४६) (क) . A () चपलचितमनेन किमपि । यदाय राज्ञापयति इति । (४५) पायं प्रम किम् , पायंस मसार्दन अखरिदमा मे बाबिया। { ४६शान्त पाप, शारदनियासमुद्भतेन इव पूर्णिमापरेप चन्द्रवियाधिक मन्दा प्रकतय । (४७) पानापयतु पाय कि क्रिया पर्थजातममाञ्चनादिष्यति। जन (लापनेन धासकीन। किमपि अपराधादिक । उपलक्षित विज्ञातम् । (ब) प्रचीयले बन्ने । सत्यवहारापी क्रयविक्रययापाराचाम् । (श) पय किमिति स्वीकारसूचकमव्ययपद । पखण्डिता परिपूर्ण। (घ) चन्द्रगुप्तस्य दोषा अवगुणा । पतिक्राना समसौता ये पार्थिवा मन्दा, है गुशा दयादाचिसौजन्यादय' वान् तथोलान् । प्रतीरित्यत को शिल्या ! (स) पिघाय पाच्छाद्य, पर्ष पपिधाय। अपि पूर्वकात् दधानेर्यपिएं। भान प प्राथमि। भारदनिभायां शरतकालीनराबी समुद्गतेन समुदितेन । चन्द्रधिः चदगुना पधिक प्रत्यय यथातथा। (यदि एवं यदि प्रकृमय सत्यमेव सन्तुष्टा इत्यर्थः । (क) किं शिवाम। चिकिम्परिमा। पर्थमात वस्तुभातम् ।

प्रथमोऽ - पाय! भोः येष्ठिन् ! चन्द्रगुप्त राज्यमिदं, न नन्दराज्यं, यतो नन्दस्य एवार्थ रुचः अर्थसम्बन्धः प्रीतिमुत्पादयति, चन्द्रगुप्तस्य तु भवताम् अपरिलो श एव । (ख) चन्द। [सहर्षम् ।] अज्ज ! अणुग्गहीदोाि । (४८) चाण। भोः श्रेष्ठिन् ! सच अपरिको गः कथम् आविर्भवतीति नु प्रष्टव्या: स्मो भवतां ? (ग) पन्द। आणबेदु अज्जी। (४८) चाप । सई पतो राजनि अविरुडाभित्तिभिः वत्तितव्यम्। (घ) चन्द। अज्ज! को उण अधस्यो, अब्जेण अवगच्छीअदि ! (ङ) (५०) पाण! भवान् एव तावत् प्रथमः । (च) चन्द। [कर्णी पिधाय । ] सन्त' पाबं सन्त पाबं, कोहसो तिणाणं अमिगणा सह बिरहो ? (५१) चाप। अयम् ईदृशो विरोधो, यत् त्वम् अद्यापि राजापथ्य- कारिणोऽमाल्यराक्षसस्य ग्टहजन खटइम् अभिनीय रक्षसि । (छ) ! (४) पार्य ! पनुग्रहीतोऽमि। (४९) पाशापयतु पाय। (५०) भार्य ! क. पुनरधन्य पाय चावगम्यते । [जो रापघाडो नि' ति पाठ-यो राषिकह। (1) मा पार्य, गान्तं पाई, कौशल्पानामपिना सर विरोध: ! - (ख) पणे इतुनि घिरभिवायो यस्थ तस्य भाचे पलोलुएस । सदस्य धनव्यपहार पति यावत् । प्रोति परितोष। भवतो भवामाना प्रजानामित्यर्थः । पपरि- मेम दुखाभावः सुखावस्थानमिति यावत, मौतिमुत्पादयतीत्यनेन सम्बन्धः। (ग) परिगःखाभाव । कय केन प्रकारण। पाविभवति आयते। म. वय- मितिधेष प्रष्टव्या. मिशासितध्या.। (घ) संपेपतः समानतः । राजनि नरपतौ । अविरुद्वाभि: पहलाभि हितकरीभि रिदये। लिभियवहार। (3) पन्या मापामा, समद्रोहीयः । “मुस्तीपुपान धन्य.” इत्यमरः । (च) प्रथमः पवत्तपः । (हम समाचारद। राम पप्प पनिट मि इति तस राना चन्द। मुद्राराक्षसम्। अज्ज । अलीनं एदे, केणाबि अणज्जेण अज्जम णिवे- दिदं । (ज) (५२) चा! भोः शेष्ठिन् ! अन्नम् आशया, भीताः पूर्वराजपुरुषा पोराणाम् अगिच्छताम् अपि रहेषु देहजनं निक्षिष्य देशान्तरं व्रजति, ततः,तत्प्रच्छादनम् एव दोयम् उत्पादयति । (झ) चन्द। एब्ब पदं । तसि समये आसी अह्मघरे अमरक्व- सस घरअणो। (५३) पाण। प्रथमम् अमृतम्, इदानीम् आसीदिति परस्परविरो. धिनी वचने । (अ) घद। एत्ति जेब अस्थि मे वानाच्एल। (५४) (ट) चाण। भोः । चन्द्रगुप्त राजनि न परिग्रहः छलाना, सत् समर्पय राक्षसस्य गृहजनमछलं भवतु भवस' । (8) चन्द। अज्ज । णं विसमि, तरिस समये आसी अधधरै अमञ्च रक्खसम्म घरअणो ति । (५५) चार । अय इदानी क गत..? । (५२) पायं । पनौकमेतत् के नापि पनायेण पायंस निवेदतम् । (१६) एक नु इदम् । तस्मिन् समये पामीदमा समाव राम सम्म रहन (५४) तामवाति में पाशदलम् । (1) चाय। ममु विज्ञापयामि, सधिम् समये सौदण्ट पमान - हमनम् असि। + पथ्यकारण- राज अनिष्टकारिण। दाम पवादिरूपं । अभिनय प्रापथ । रमि पालयमा (ज) लोक मिष्या । एतत् रापसक्नदरताकधम् । (भ) मागण्या भयेन। भीता ता । पमित मिनयन REER पुतामिय। मिषिप्य स्वामीलया तपमा नम्। (घ) परम्पर विरुभ तिमी, बचने । शरी। (2) वाकमबार तापञ्चम् । (3) राम शातिरोन्यं । इनामी वर परियRAR | नामा प्रथमोऽ। चन्द। ए जाणामि कहिं गदो त्ति (५६) चाय। {मित कत्ला । कथं न जायते नाम मो श्रेठिन् । भिरसि फणी, दूर तत्प्रतीकारः ; अन्यच नन्दमिव विष्णुगुप्त-"। (ह) [इति श्रद्धाको लना नाट्यति।। - उबरि धनघणरडिअं दूरे दइया किभेददाबडिअम् । हिमबदि दिब्बोसहिओ सोसे सप्यो समाविहो । २२ चाप । “चन्द्रगुप्तम् अमात्यराक्षस. समुच्छेत्स्यतीति मवं मस्या (ढ)। पश्य,- विक्रान्तैर्नयशालिभि सुसचिव श्रीर्वक्रनासादिमि नन्द जीवति, या तदा न गर्मिता स्यैर्य चलन्ती मुहु. । तामेकत्वमुपागता शुतिमिव प्रहादयन्ती जगत, कश्चन्द्रादिव चन्द्रगुप्तनृपले कर्तुं व्यवस्येत् पृथक् ? ॥ २३ पपिच आखादिनेल्यादि मागुता पदति। ] (५९) न जानामि कुन गत इति । (२२) उपरि धन धनरटित टूरे दयिता किमतदापतितम् । - हिमति दियोषय शोष मम ममाविष्ट । (ड) शिरमि फी मम्तकापरि सप मपंवत मारात्मक राजद इत्यय । सन् प्रतीकार तत्रवारपोचाय विकटे रत्ययं । विगुगुम चापका । परीत्यादि। उपरिक धन निविदं धनख मवस्य टित पद भूयते विशेष । दयिता निषा पबोरनि थाइत्, दूरे दराने ति शेष । एल मेषगन्ननादिक मि पापतित प्रमुपस्थित विलिभिजभरागम' मुद्रमा प्रति भाइ, दिव्या उनकर समा रोषधर भैषज्योपादानोमूमलताविशेषा मिति हिमाचले तिष्ठन्तीति मेष मस्तु और मतले समाविष्ट समापतित । मुतरी प्रतीकार सम्बवाय । पर प्रता समाश्यम् । २९ (2) समुन्यात समुन्मधियति । मा संस्था मनमि भा करू इत्यर्थ । रिकामरिया। नन्दे रपती नोदति विद्यमाने सविमा पुन पुन पानी महाभियोगदान पतिहिता इति धावत् । या यो राज्यनगी विक्रान्न पगम मानिभि नयमालिमिनीतिमधि नीतिमानीलरियर्थ ममचिद मरणमात्य सवंगप লিথ। বাষমি ঘুৰিং য গ বিস্তারিখ সলিল न प्रापिता । पधुन एक ध्ये मियय' पपारा प्राप्त तिमिव खाटममी कातिभित्र .

मुद्राराक्षसम्। चन्द। विगतम् ] फलेण सपादिदं सोहदिदे विकस्विद (५७) (ग) [ नेपथ्ये रतलारण क्रियते । एत) चाप। शारख । नायता किमेतत् । (थ) शिय । यद प्राज्ञापयति उपाध्याय। [इति निकुम्य, पुन प्रविश्य । ] उपाध्याय । एष राज चन्द्रगुप्तस्य आजया राजापथ्यकारी क्षपणको जीवसिद्धि सनिकारं नगरात् निर्वास्यते । (द) चाप। क्षपणक । अहह ।। अथवा-अनुभवतु राजापथ्यकारि त्वस्य फलम्। भोष्ठिन् चन्दनदास । एवमय राजापथ्यकारिषु तीक्ष्णदण्डो राजा, तत् क्रियता पथ्य सुदच', समर्थता राक्षस- महजन , चिरमनुभूयन्ता विचित्रा राजप्रसादा, । (4) चन्द। एस्थि मे गेहे अमचरक्खसघरअयो। (५८), [नती मेंपये कक्षकल ।] पाप। शानरव ! ज्ञायता पुन किमेतत् । शिय । यद आञापयति उपाध्याय । [इति निकम्य, पुन' प्रविश्या ।। उपाध्याय ! अमी राजाज्ञया राजापथ्यकारी कायस्थ शकटदासः •शूलम् पारोपयितु नीयते। ! (५७) फलेन सम्पादित गोमते ते विकसितम्। (५८) नातिम गै? समायरायसराम । . मगत विच प्रमादयनों समुदायसी सा थिय भन्दात् सुधांशी व पन्द्रगुमतपते पथक वियुतां का विधातु क व्यवस्से मयतेन, न कोऽपौत्थई । म शाईलविक्रीड़ित का । खवयं प्रागुन् । उपमालसर २१ (1) पिकत्यित पाममा मेसन इत्यर्थ । (স) বা বিশুখী বীজলা স্বার্থবিদ্যায় ঋণখাে। (4) एसस हमारय विशिमय भियते रति शेषः। समार लिटकारक सजाय . मुनिकार सावमान : निवाश्य से दूक्रियते रदय । (4) पति पदमूवषमदयं । रापप्यकारिख राजद्रोसिाया। पर्म परिधर्म। गौर कठोर ग माम पर म सदा यद । पप्य frmat महार भाविकाल साप्प पिषिया नागारिया । राजमाता राज पशुत मुगावादिसामा ।

प्रथमोडा: पाथ। स्वकर्मफलभाक् भवतु । भोः वेष्ठिन् ! एमयं राजा- पथ्यकारिषु तीक्षादण्डो राजा, न मर्पयिष्यति राक्षसकलत्राच्छा- दनं भवतः, तद् रक्ष परकल्वेण आत्मन: कलवं नोवितच। (न). चन्द। पज्ज ! किं में भयं दंसेसि ? सन्त विहे अमन- रक्समा घरअणं ण समप्पेमि, किं उण असन्त। (प) (८५) चाप। चन्दनदास! एप ते निधयः ? चन्द। बाद, एमो मे स्थिरो णिची। (फ) (६०). चाण। [वगतम्।] साधु चन्दनदास ! साधु । सलभेष्वर्थलाभेषु परसंवेदने जनः । क इदं दुष्करं कुर्यादिदानी शिविना विना ? ॥ २४ [प्रकामम् । ] चन्दनदाम् । एम ते निश्चयः? (ब) चन्द । वाद। चाए। [सक्रोशम्।) दुरामन् दुष्टबणिक् ! अनुभूयतां तहिं राज- कोपः। (३१) शाकि में भयं दधि ! सन्नमपि गेहे मायास्य गाज म ममर्पयामि, कि पुनरमन्न। (६) बाट, १ष मे स्थिरी निययः । (१) वाम् । न) खस्य कर्मफलभा । निगमतस्थ दुष्कर्मपः फल्द पनुभवतु इत्यर्थः । मय- थति पमिप्यते। राधमफलपथ प्रच्छादनं गोपनं। . বজন বলল डाययपालम पी जीवि खगोरगत, अषया सपरिवारस्त विनासीत्ययः । (4) मे मन पर अभिन्याय चतुर्थी। सन् तिष्टाम् । (फ) बाद सत्य, प्रतिजाने इत्यर्थः। भरप्रतिवमोवांट मित्यमरः। मुलभेषु रत्यादि। परस्य अन्धस्य राक्षस कलवम्यत्यर्थः। भवेदने निवेदने समपरी लत মুৰি। অৰ্থান ৰাষান্বিন্তু লা শুম্ভ গিৰিলা যায়। মীমীলযৈ বিনা বানী सम्मति कः पुमान् द एताह' दुष्कर अगाय धनजीवविनिमयेनापि पापितरक्षा- मित्यर्थः। कुर्थान् विदध्यात । पुरा खन्नु थिविनाम करित राजा श्येनताडितस्य कपी- तय रक्षणार्थ शुधातम्यनाय स्वगावमसि दवा शरणागत' कपोत रच इति पौरापिकी- कथावानुसया ॥ २४ (३) निग्रय शिरसंकरपात मुद्राराचसम्। चन्द। [वाह प्रसाय ] सनोझि, अणुचिट्ठदु अज्जो अत्तणो अहि प्रारम्स अणुरुत्र। (६) (भ) पा[समोधम् । ] शाङ्ग रव! उच्यताम् अस्मदचनात् काल पाशिको दण्डपाशिकच,-"शोषमय दुष्टवशिक् निग्रहाताम्" अथवा-तिष्ठतु, उच्यता दुर्गपालो विजयपालश, राहोतएहसारम एन सपुचकन्नव सयम्य रच तावत्, यावत् मया वृषलाय कथ्यते, स एव अस्य सर्वस्वप्राणहरण दण्डम् प्राजापयिष्यति । (म) খিত্ত यद अाज्ञापयति उपाध्याय । श्रेष्ठिन् । इत इत । चन्द। [उत्याय । ] अज्ज ! अअमाच्छामि। [खगतम् ] दिहिया मित्तकज्जग मे बिणासो जणिदो, गण उप पुरिसदोसेण । (१३) (य) परिक्रम्य शिष्येण सह निष्कान्त' ।] धाण। सहर्षम् ।। हन्त, लब्ध इदानी राक्षस । कुत ?- त्यजत्यप्रियवत् प्राणान् यथा तस्यायमापदि। तथैवास्यापदि प्राणा नून तस्यापि न प्रिया ॥ २५ - (२) सनाऽधि पनुतिष्ठतु थाम्य पात्मनोऽधिकारस्थ बनरूपम् ["मरिम" इति पाठे-महशम् । (६३) पादयमागामि । दिटा मिवकायण मे विनायी जनित न पुन पुरुपदोषेण । (भ) अनुतिष्ठतु विदधातु । भामम' खस्य तवेत्यथा अधिकारस्य प्रभुत्वस्य स्वशता रित्व' । अनुरुप सहमम् । (म) दुष्टषणिक दुबुद्धिसम्पन्नी वाणिज्यव्यवसायो । निरचा दण्डाता । ग्रहौवटा सारंग्रहीत त्रास दहस भवनस्य सार मूलधनादिरूप स्थिरांशी यस्य त तथो । सपुर नध पत्रोपुमण सह वन मान । सपम्य बड़ा। सर्वसमाणहरण-सर्पखाना सकन्न धमाना प्राधानां च हरण यहए यम्मिन् स नथीताम् । 'यमितकार्य हेतुना मित्रम्य उपकाराथमिति भावः । पुगपदक्षिण पुरुष दोष परिचय मईतक यौादिरूप अपराध तेन धोक्त न हेतुनेत्यर्थ दुष्टखभाषामितस्य रकमेष फलन राजदण नितरी दुखावह अयशस्करथ । इह “सग्निमित वर त्यागी विनाश नियने मती"ति भाव । स्पतीयादि। यथा श्रयं चन्दमदास' तस्य राक्षमस्य पापदि विपत्कान्ने समुपम्यित पुवकाववादिविनाशक यमने इत्यथ । प्राधान् पस्न् पप्रियपत् अप्रियान् धमभीष्टान ५ BHALE S.N........... LIBRARY mum प्रथमोऽडः। नेपधे कद कम । पाए। शाखा श, प्रविणj उपाध्याय ! प्राज्ञापयतु पाप। जायतां किमेतत् । प्रियः। (निष्क्षम्य पुनः प्रविश्य मभान्स' । ] उपाध्याय ! एप खत शकटदास वध्यमानं वध्यभूमे:प्रादाय समपक्रान्तः सिद्वार्थकः (र)। चाप। मिगतम् 11-माधु मिहार्थक ! साधु, कृत: कार्यारम्भः । .[काशम् । पसद्य किमयकान्तः {मशोधम् ।। वत्स ! उच्यता भागुरायणो यथा त्वरितमेनं सम्भावयेति। (न) शिय। [पुन' तया कला प्रविध्य मविवादम्। उपाध्याय! हा धिक करम, अपकान्तो भागुरायणोऽपि । धाग। [वगतम्।] वजन्तु कार्यमिहये । कार्ग मशीमित वत्स सतं विपादन, उच्यन्ताम् अम्मदचनाद भद्रभटपुरुषदत्तहिरात. बलगुतराजसेनरोहिताचविजयधर्मप्रायः, शीघ्रम् उपमृत्य रचता , दुरामा मागुरायणः (ब) । लिय । यदाज्ञापयति उपाध्यायः । [इति निश्क्रप्य पुन प्रविश्य मविपक्ष दम्। पाध्याय ! हाधिक कष्ट, सर्वमेव तन्त्रमाकुनीभूतं नदि खनुभद्रभटप्रभृतयः प्रथमम् अप्रभातायामेवरजन्याम् अपक्रान्ताः। (श) चाण। [सग्ता] सर्वपामेव शिवा: पन्यानः सन्तु। { प्रकाशम् ) वम ! अन्नं विषादेन । पश्या--(प) व त्यति। तथा पस पापदि चन्दनदामग्ण पुषकमवादिनाशपे स्यमने समुपस्थास्य मान तम्य रासस प्राणा अब ननं निथित प्रिया प्रौतिदायिन अभीश इत्यर्थ । म भविष्यतीति शेप । महामारावातम्येति भाव। २५ (२) निशान्य निर्मच। सम्मान सोदे । वध्यमान सयम्यमान। दध्यमूमे विनामस्थानात् गमगानादित्यर्थ । ममपक्रान्त पलायित । (ल) कार्यारम्भ काथम्ब शकटदास एहीचा पत्तायनरूपकायस्य प्रारम्भ उपक्रम साधु माधु पतिवीमन यथा तथा कृत' विहिन । प्रमद्य वदन । त्वरित शीघ्र । एन सिद्धायक । मुभावय धृता समानय । अनुगमनेन सम्मानय इति गढीऽर्थ । (व) भद्रभटादय राजपुरुषा । (A) सर्व मकल तन्त्र राज्य प्रतिमण्डलमिति यावत । भाकुलीभूत बनाकुल पाकुलं गुत, भनकैषी राजमपापा पल यमात् व्यतित्यमियर्थ । (1) पन्धान पवान । भिवा शिवकरा । पथि तेषां महस्तमस्तु इत्यर्थ ।

३८ मुद्राराक्षसम् । ये याता: किमपि प्रधाऱ्या हृदये, पूर्वं गता एव ते, ये तिष्ठन्ति, भवन्तु तेऽपि गमने काम प्रकामोद्यमा.। एका केवलमर्थसाधनविधी सेनाशतेभ्योऽधिका नन्दोन्मूलनदृष्टवीर्यमहिमा वुधिस्तु मा गान्मम ।। २६ (उत्याय प्रत्यक्षवदाकाशे लक्ष्य बहा। ] एप खलु दुरात्मनो भद्रभट. प्रभृतीन् प्राहरामि। [श्रात्मगतम्।] दुरात्मन् राक्षस यास्यसि ? एषोऽहमचिरात् भवन्त, स्वच्छन्दमेकचरमुज्वलदानशक्तिम् उत्सेकिना बन्नमदेन विगाहमानम् । बुद्धया निराधा कृपलस्य कृते. क्रियायाम भारण्यकं गजमिव प्रगुणीकरोमि ॥२७ क इटानी [इति निष्क्रान्ता सर्वे ।) इति मुद्राराक्षमे प्रथमोड । ये याता इत्यादि। ये भागरायणादय किमपि हित अहित वा हृदये चिने मधार्थ विभाय पमित्येत्यर्थं । यासा' स्थानान्तर गता । ते नना पूर्व इस प्राक अभिप्राय स्थिरीकरणसमये प्रत्यर्थ । गता याता, प्रवावस्थानवैफल्यात्। यै जना तिष्ठन्ति वन्त, ने.पि काम पयाप्त यथा तथा गमने स्थानान्नरयाने प्रकाम्यन्ने इति प्रकामा प्रार्थिता उसमा यवा येतो ते कामोधमा भवन्तु। यथैछ गच्छन्तु इथ। साधनविधी काश्यसम्पादनभ्यापार सेनाशतेभ्य असंख्यवाहिनीभ्य' पधिका समधिकवला, नन्दाना उम्मलनेन उत्पाटनेन दृष्ट प्रत्यक्षीकृत' बीर्थस्य वालस्य महिमा प्रभावो यस्या सा गथीका एका अद्वितीया मम बुद्धि घोषणा मा गात्म व्यपत। कैवनेम असाधारणप्रज्ञाप्रभावण सब भम्पादयिष्यामौत्यर्थ । पान कायलिागलद्वार । शाई लविक्रीवि हा ॥ १४ बदमियादित एकधर पसाय पर यूथवष्टं। उज्वला उमष्टा दानगक्ति वितरणसामर्थ्य यस्य स धोका पक्षे वञ्चन्ने उये दान मद' भक्ति सामध्ये च यम्य त सयी। उत्मकिना गर्ववता दलमर्दन सन्यावेण खान्द यथेच्छ यथा तथा विगाह मान गनुपरे पदिशन्न । पञ्च सम्मकिना उदितन बलमदैन बलिदष, बन्द fort यथा वथा विगाहमान वन प्रनिगम्त । पारण्य वन्ध गर्ग करिणमिव भवनामिति गय नाचघ , बुद्धा हिकीम नेम निगा शोकस्य पिलश पन्द्र गुनासो पये क्रियायो कार्य पनिले रत्यय । अचिरात् भौघ्रमेय प्रगुणोकरीमि, अप्रगण प्रगुप गमि पनुरागिण पद र बच करोमि विदधामि। पबशेपमूलक एपमानहार । हमम्नतिक तम्। २७ इति मुगराधमन्यायायो प्रथमोश समार।

हितीयोऽ [त. प्रगति पापितुषिक: । (क) पाधि- नाणन्ति तन्तजतिं नाहि मण्डलं हिनिहन्ति (१) जे मन्तरक्खण्परा ते सप्पणराहिये उवचरन्ति ॥ १ (१) (पाक्षाये।) (ब) अज्ज ! किं भग्णासि को तुम ति? यज। अहं क्षु आहिण्डिी जिगाविसी ग्राम (पुनराकाणे) किं भणासि अपि अहिणा सलिटुंरछामि ति! अध कदरं उग प्रज्जो वित्तिं उबजोवदि ? (पुनराका) किं भणासि राषउल- सेबो ति? एं खेलदि जेब मजो अहिगा। (ख) किं भणासि कधं शि? मन्नोसहिकुलो बालग्गाशे, अगिोदामो मत्तगप्रवरा- रोही, लदाहिमारी जिदयामी राप्रसेवोत्ति, एदे तिणि अवस विणासमोन्ति । (ग) कधं, दिमत्तो अदिकन्तो एसो ! (१) माननि सन्तयुति यथास्थित मण्डलममिलिन्ति । येमबरपपराने मनराधिप उपयन्ति। (क) प१: सपंथ तुम व्याहरतीति पाहिरिइक. सपंकीडनीपजीवी माननीयादि। ये पुरुषा: तनयुक्ति सन्चेषु सराष्ट्रचिनायो पई पोषधेषु ष, युक्ति नीतिप्रयोग उपपत्तिच जानन्ति भवन्ति, सन् स्वराष्ट्रचिन्तायां शास्त्रीषधमलेष्वपि" रति जयन्ती। यथास्थितं यथायर्ष सरूपेण स्थितमित्यर्थः। माल राष्ट्र मन्दादि. मण्डला पभि अभिलत्य विशेषेण शास्वा पर्य, लिखमि परस्य कुन्नि पदे रखया पाने छ। मन्दरक्षणपरा', मन्त्रस्य पाइगुपचिन्तनम्पमन्वयाकार्थस्य पदै गामडादि- मन्त्रस्य च रचणे गोपने पराः भासताः मन्नव राजमूलकत्वात्, हैजना. सपनराधिप स एव नराधिपे राजनि हमापराधेऽपि ती प्रतापन यो प्रापरत्वात् तुल्य त्वम् । उपचरन्नि व्यवहरन्ति सेवितु रावतीत्यर्थः । अव यानुप्राणिती पकानदार ख) कि पीये मियादि विना पार्क प्रवीति यत् । शुबेतानुत्तमप्येकातन् स्यादाकाशमापणम् । अप्रविष्ट: सहालापी भवेदाकारामाषणम् । रति दशरूपकै । प्राविधायपुरुषवाचं खयमेव इजा नदेव तदुत्तरदान पाकाशभापर्ण इत्यर्थ । एवं सर्वत्र । (ग) भयसि कथयसि। पेखित मौउितम् । कतर किमाध्यामित्यर्थ. राजकुलसेवक - .

४० मुद्राराक्षसम्। [पुनराकाश । ] अज्ज । तुम उप किं भणासि-कि एदेस पेडासमुग्ग- केस त्ति ? अज्ज । अप्पजोबिधासम्पादा सप्पा। [पुनराकाशे । कि भणासि-पेखिदुमिच्छामि ति ? यसोददु प्यसोददु अब्जो। अत्थान क्लु एद, ता जई दे कोदूहलं, ता एहि एदस्सिं प्राबासे दसेमि । [पुनराकाग 1] कि भणासि-एद क्खु भटिणो अमञ्चरक्स- सम्म गेह, स्थि इध अलारिसाण प्पबेसो ति। तेण हि गच्छदु अजो। जोबिआए प्यसादेग अस्थि एस्थ मम प्पबेमो त्ति । कध एसो बि अदिकन्तो। (२) (घ) [दिशोऽवलोक्य सस्कृतमाथित्य (क) खगतम् । अहो। आश्चर्यम् । चाण क्यमतिपरिग्रहीत चन्द्रगुप्तम् अवलोक्य, विफलमिव राक्षसप्रयत्नम् (२) पायं । कि मसि कस्वमिति । पायं । पा खलु प्रातिण्डिकी नौ विषी नाम। कि मास अहमपि हिना खेलितुमिच्छामीति । अथ का पुन हार्यो तिम् सपाजीपति, कि भगसि राजकुमसेवक इति ! खेवति पत्र पायोपिना। कि भासि कथामात मन्त्रौषधकुशली ज्यालयाही, पमहीताशी मनमजवरारोही, खन्ना धिकारी जितकामी रामसेवक इति, एते वयोऽवश्यं विनागमनुभवन्ति । कघ दृष्टमानोऽति- कान्त एष । आर्य । ल पुन कि भमि-किमले पेटकसमुद्भवः इति पाय ! पात्म मोविकासम्पादका सर्पा । कि भणसि-प्रेषितुमिकामौत । प्रसीदतु प्रसौदन पार्थ । प्रस्थान खलु एमत् तद यदि त कौतुहल तो एतमिन्द्रावासे दर्शयामि। कि मामि- पद खन्नु भर्तुरमात्यराक्षसस्य गृह, नासीह अध्यादृशानां प्रदेश इति न हि गवत चार्य , विजाया प्रधान पति व मम प्रदेश इति। कमेषाऽपि पतिकान्त । . रानकम्मचारील्यथ । नभु भी । कथ केन प्रकारेण सन्नचना । मन्च गारद्यादि बोषधि विषदोपहर भैषज्य तयो कुशल निपुण स ग भवतीति पमन्त्रौषधिकुशल अमातमन्नभषग्य ग्यालग्राही पाहिण्डिक । अहीत पगालम्बित पाशी येन स परडीताश शासनदण्डरहित । भकगजवरारीही प्रमामातङ्गारुट । लभ प्राप्त अधिकार नियोग येन, म सधाधिकार जितकाशी जितेन जयेन कागते शोभते रक्षि। राजसेवक रास परिचारक । एते उतरूपा । (घ) पेटकसमुझकेषु पेटकसम्पुटकेषु। पात्मजीविकासम्पादका पात्मनः स्वस्थ जीविकां पाजीव सम्पादयन्तौति सपोका । मेधित द्रष्टुम् । प्रसीदतु पनुग्रहातु । प्रस्थाने प्रशस्तस्थान पनुपातपणानमित्यर्थ । एतचिन सम्पुखबर्सिनि । पाबा पालये। भमु अभी । अमाइमानी मागपदिकाना, मच्छ देनाय प्रयका वाध्य । तेन सहि। जीविकाया निशाने प्रसादेन अनुगहए। निशान्त चलिस। (ड) कपटम्यानयाहिपोऽस उत्तमपात्रलात स्वाभाविक सम्वधनम् । -- दितीयो अवगच्छामि। राक्षसमतिपरियहोतञ्च मलयकेतुम् अवलोक्य, चलितमिवाधिराज्यात (च) चन्द्रगुप्तमवगच्छामि। तथाहि, कौटिल्यधोरज निवदमूर्ति मन्ये खिरा मोव्यं कुलस्य लक्ष्मोम् । उपायहस्सैरपि राक्षसेन दिप्यमाणासिव लक्षयामि ॥ २ तदेवमनयो सुनयशालिनो सचिवयोर्विरोध संशयितेव (छ) नन्दकुन्नलक्ष्मोलच्यते । कुत. १- विरुदयो शमिह मन्त्रिमुख्ययो महावने वनगजयोरिवान्तरे। अनिश्चयानजवशयेव भोतया गतागते शमिव खियवे थिया ॥ ३ (च) चाणक्यस्य कौटिन्यस्य गत्या उद्या परिसहीत परिचालितम् । राक्षसभ्य परब पाग्रहातिमय भन्दराज्यौहार इति शेष' । त तथोक्ता विफल अफवं। पक्षान्तरे राक्षस मतिपरिग्रहीत अमादराचमुजुया परिचालितम् । अधिकी राजा अधिराज तथ भव अधिराय तस्मात सामाज्यादित्यय । कौटियधीयादि। कौटिखस्य घाययस्य धी सूचा बुद्धिरव रच दाम, सया निबड़ा सयता मृति भावनियंता सा तां कौटिल्यधीरझुनियाभूति मौपस चन्द्र गुप्लस लझी राज्यथिय स्थिर पचञ्चनं मन्ये तयामि । रादसेनापि उपायह उपाया मानादय “मंदोदण्ड सामदानमिन्युपायातुध्य" इत्यमरः । एव हसा ते सामादिप्रयोग परियं विधमाषां दलात पाध्यमार्था इव लक्षयामि अवलोकयामि तकधामी त्यर्थ । चत्र पकोत्प्रेक्षयोरानिभावेन सद्धर । अन इन्द्रवधीपन्द्रवजयी सदररूपा उपजाति नाम नम्। २ (छ) एवमनेन प्रकार। अनयो कौटिल्यराक्षस्यो मुनयालिनी सुह नीति भयो । सधिवयोरमान्ययो । विरोधे विवाद । संशयिता मानसंशया सन्देझाकला इन्दर्थ । उभयोग पवश्वात् श्रिया अपि गुणानुरागिलादिति भाव । विरुदयोरित्यादि। महावने निविडकानने यनगमयी बन्यकरिणी युध्यमानयी रित्यर्थ । अन्तर मध्ये गावमया इहिन्या इव "शा स्त्रीकरिणी घ सात्" इत्यमर। मापन भी भय विरुध्यो भन्योन्यगया विषदमानवी: मन्त्रिमण्ययो सचिवप्रवरयी पाणकारावसयी पन्नी मध्ये चितरा पति शेष! अनिश्यात् जयपराजयबीरनवधार सात भीतया चकितया इव दिया लममा गतागत पुन पुनर्गममागमन खिद्यते भयले पर अपमानानुमाणिता चनदानामाला प्रा रुचिराहनम् । भो एजी रितिधिरा घर्गहै । इति लक्षणात 4 ४२ सुद्राराक्षसम्। सद यावत् अहममात्य राक्षसं पश्यामि। [ति परिक्रम्य स्थित ।। [सत प्रविशति चासनस्थ समवनगन पुरुषेणानुगम्यमान सचिनी राक्षस ।। रान। [ अभश्लोक्य सवाष्पम् । ] (ज) कष्ट भोः । कष्टम् । वणीनामिव नीतिविक्रमगुणव्यापारशान्तद्विपा नन्दाना विपुले कुले करुणया नौते नियत्या क्षयम् । चिन्तावेशसमाकुलेन मनसा रानिन्दिवं जाग्रत सैवेयं मम चित्रकीरचना भित्ति विना वत्तते ॥ ४ अथवा।- नेदं विस्म तभक्तिना न विषयन्यासनरूढात्मना प्राणप्रतिभोरुणा न च मया, नात्मप्रतिष्ठार्थिना। अत्यर्थ परदास्यमेत्य निपुण नीती मनो दीयते देव म्वर्गगतोऽपि शाबधबधेनाराधित, स्यादिति ॥ ५ (ज) आसनस्थ उपविष्ट । स्वभवनख निजग्रहगत । सचिन्त चिन्ताकुल । ऊर्ड मवलोक्य चिन्ताकुलस्य ऊर्वावलोकनं प्रसिद्धम् । सवाथ पूर्वानुभूतघटनाम्मरणात् सरोदन , मिथर्थ । --- . दृश्योनामिवेत्यादि । वयीनां अपत्यानि एमांस इति हष्णय तेषां जणीनां यश्यानां इव, नौति दण्डनीति षाड़ गणमित्यर्थः, विक्रम पराक्रम शौर्यमित्यर्थे । गुणा दया दाक्षिण्यादय तेत्रो व्यापारण प्रयोगेण शान्ता शमिता दिए शवन ये ते तेषां नीति विक्रमगुपयापारशान्तदिषा बलबुद्धिगुणात्म लितसपनाना नन्दानां विपुले विशाल कुले वशंभकरण्या निर्दयया प्रतिकूलया स्पर्थ । नियल्या देवेन भयं विनाश नौते प्रापिते सति चित्तविशसमाकुलन, चिन्ता सयमापदुद्धार स्यादिति भावना तस्या भाषेश प्रवेश आगम तेन समाकुलं व्याकुल तेन मनसा चित्तेन उपलचितस्य राविन्दिवं महीराध जाग्रत निद्रा त्यजत व्यापारवत इत्यर्थ मम सैष नन्दे नौवति याहगासीत् तादृशौ एव इग्नं चित्रकर्मण कमितविचिनकायस रचना योजना सत्तावनेन्यो । मिति पाश्रय विना प्रवर्तते । वहीनत्वात् ममायमुद्यमी विफल इति भावः। पुरा खिल यौवनमा यदुकुमारा पिकारकमहातीर्थ भाम्बवतीपुत्र माप लोशन भूषयित्वा विश्वामियाभतीन महामुनीन् प्रणिपासपुर सर पीच , ६ महाभागा पन्तवीर्य निसरा पुत्र कामा, किं जनयिष्यतीति भात मिति। दिव्य ज्ञान सम्पन्नाले सपीधना' एवं विपलमा कुपिमा जगदु “यं मुषलं जनयिष्यति तेन च निखिलाना यादवामा निधन भविष्यति ।" अमुच यमकाले नहाये सफनमिति पौराणिकी कथावानुसन्धया। पर गार्दूलविक्रीडित हत्त । चधमातिशयीत्यो सहरपालडा, ४ नेदं विमृतमशिनेयादि। परमारी परख पाना मलयवंशी दाच भेषवं पराधीमता मिय एत्य माम्य मया नीती नीतिप्रयोग अत्याचे विशेष ममरितदीयते, सामिनियम - द्वितीयोऽङ्कः। ४३ [काशमवलोकयन् सासम् । ] भगवति कमन्नालये ! भृशम् गुण- जाऽसि । (झ) कुतः। अानन्दहेतुमपि देवमपास्य नन्द रताऽसि कि कथय वैरिणि मौय्यपुत्ने । दानाम्बु राजिरिव गन्धगजस्य नाशे तत्रैव किं न चपले । प्रलयं गताऽसि ॥६ अपिच, अनभिजात !--[ज] पृथिव्यां किं दग्धाः प्रथितकुलजा भूमिपतयः, पति, पापे । मौर्य यदसि कुलहोनं कृतवतो? तथा कार्यमष्ठीयते इन्यथ । इद चित्तनिवेशन विस्मृता भक्तिर्येन तेन विस्मृतभक्तिना विलुप्मानु रागेण न दीयते, तथा विषयेषु सकचन्दनवनितादिभोग्यवस्तुषु यी व्यासन अत्यासनि तब चिरपरिचित पामा यस्य स तेन विषयव्यासदामना विषयभोगसुखेषिणा इय, न दीयते। तथा प्राणप्रच्युनिभीरुणा प्राणविनासद्धितेन न दीयते । आत्मपतिहाधिना सयशीलिम ना न दीयते केवल स्वर्गगत खगोब्द देव प्रभुर्योगानन्द शाववाणा भवूणां वधेन “दस्यु भावदशवव " इत्यमर। पाराधित पौणित पाप्यापित इति यावत् । स्यात् भवेत् इति इति हेवो मनी दीयते इत्यर्ध । लौकाचरितस्य पितु शाहादिक यया तत्प्रीतये अनुष्ठीयते तहत् ममेदमनुष्ठान लोकान्तरितस्य प्रभो भीतये एक, नतु ममाव वसुवादिफलाभिसन्धिरस्तौति भाव ॥ चव परिसंख्यालडार। पव शार्दूल विक्रीडित हत्त ॥y (झ) भगवति महाभागे। कमलालये सरोजवासिनि । गुणना पगुणदिनी प्रगुपगमा इन्चर्य ! पानन्दहेतुमित्यादि । ६ चपले पक्षले नित्य नूतनाभिलाषिणीदर्थ । पानन्दस्तु पति गुपवस्वान् सदाझादकारल देव मा मन्द राजानं पास्य विहाय, वैरिपि विपचे मीर्यपुचे । दुकुनजाते चन्द्राले प्रत्यर्थ । विकिमर्थ रक्षा पनुरता पसि,कथय सदिति शेष । गवामय उत्कटमदनाविष हम्लिन नारी निधने दानावराजिरिव मदजलधारा व मन सस्मिन् भन्दै कि किमी प्रलयं विलयं न पसासि प्रामासि, एतदपि कथय इति शेष । सकल गृपमालिनि स्वामिनि लोकान्तरिते सब मरखमेवीचित मनु मुरुषान्तरमाणमिति भाव । पमित्रताया पुरुषान्तरायणानीचिन्यात् । अनीपमालाः स च परिकरासकारण ममन्यते । उशिक्षिणे साभिमाये परिकरो मत इति लपवान् ॥ वसन्ततिला int (ब) अनभिगाने पस मसलते पकुलीने इत्यर्थ । दुफुलजातत्वात् ते सदसहिदेकी माति इति भावः। प्रथिन्यामित्यादि। पापे पापि दुपतकारिधि पूपिया धरना प्रथित विक्षणात यत् ४४ मुद्राराक्षसम्। प्रहात्या या काशप्रभवकुसुममान्सचपला, पुरन्धोणां प्रज्ञा पुरुषगुराविज्ञानविमुखो ॥ ७ अपि च, अविनीते! तदहमाययोन्मूलनेन एव वामकामां करोमि। (विचिन्त्य। मया तावत् सुहृत्तमस्य चन्दनदासस्य गैहे ग्रहजनं निक्षिप्य नगरानिगच्छता न्याय्यमनुष्ठितम् । किं कारण- मिति ' कुसुमपुराभियोग प्रति अनुदासीनो राक्षस इति, तत्र- स्थानाम अस्माभिः सह एककाम्या देवपादोपजीविनां मोदमः. शिथिलीभविष्यतीति । चन्द्रगुप्तशरीरम् अभिदोन्धम् अम्मत्प्रयुक्ताना तीक्ष्णरसदारिमाम् उपसङ्गाहार्थ, परमात्योपजापार्थञ्च, महता कोषसञ्चयेन स्थापित प्रकटदासः। प्रतिक्षणम् अरातिहत्तान्तोप- लखये, तसहतिभेदाय च व्यापारिताः (ट) रहदो जीयसिद्धि- प्रभृतयस्तत् किमव बहुना ?~ कुल बस तब जायन्ते थे त प्रथित कुलजा विगतवंशीतपमा भूमिपतय मूपाला राजान कि दग्धा भस्मीभूला विनष्टा इत्यर्थ । यत् यस्मात् कुलदीन मनभिजात मीयं दृपल घन्द्र गुप्नं पति खामिन हसवती, बडीशतवसी सद शसम्भूतें बहुले भूपाले स्थिोऽपि नीयस्य चन्द्रगुप्तस्य समाययण सर्वथैवासङ्गतमित्यर्थ ! अथवा कामप्रभव या कुमस काशपुष्य मित्यर्थ नस मान वदत् चपला प्रतिपचलेल्यर्थ । पुरषोणा पुरस्त्रीया प्राधि, प्रहल्या स्वभावेन पुरुषस्य गुणा दयादाक्षिण्यविवेकादय तेषां विज्ञान सम्यग विवचने सम विमुखी परामुखी भवतीति शेष। अब अर्थान्तरन्यासोऽलङ्कार । शिखरिपोहात ॥ 12 । शाययस्य चन्द्रगुप्तरूपाशरस्य उम्मलनेन ध्वरीन । अाम अपूर्ण कामो सुधगमस्य-मधुवरस्य। ग्रहजन-पादि। निदिम्य यासोकथ। म्याग्य --- न्यायादनपते न्यायसन। कुमुमपुरस्य अभियोग पाक्रमण। पनुदासीन निकदयोग । तवस्थाला तव वर्तमानानां एक एकविध कार्य चन्द्रगुमधातनरूप उद्देश्य येयां तेषी एक झापा, देवपादोपजीविना नन्दराजकर्मचारिण। उद्यमशेता। शिथिलीमति प्यांत सथीभविष्यति मन्दाधिष्यते इति यावत्। अभिद्रौग्ध, हिमितु । नौसारसदायिनी विषप्रयोता। परत यस शवकार्यस्थ उपनाप भेद तम् इद इति परकन्योपजापाय रिपु फार्थभेदाय इत्यर्थ । महता विपुलेन । 'कोषसञ्चयेन मश्चितधनराशिमा । कदम हितीमावो द्रव्यपत् प्रकाशते इति न्यायात्। सहा मृतीया। प्रतिक्षणं मुहमुंह । परातीनां शव पो इसान्तस्य प्रति उमलमि जानं तस्से पराविडतातोपलधये शब्दन्न परिशानाय इत्यर्थ । तेषां रावणा संहति समराय तसा भेद भा सम्म सत्संहति भेदाय प्रवर्गाणां मनोमालिन्यजनमाय रस । व्यापारिता नियोजिता । मुहद . माधवा द्वितीयाऽङ्कः ४५ . इष्टात्मजः सपदि सान्वय एव देवः शार्दूलपोतमिव यं परिपुष्य नरः । तस्यैव बुदिविशिखेन भिना मर्म धर्मोभवेद यदि न देवमदृश्यमानम् ॥ ८ [सन मविशति कञ्चको।] (8) काम नन्दमिव प्रमथ्य जरया चाणक्यनीत्या यथा धर्मा मौर्य इव, क्रमेण, नगरे नीत: प्रतिक्षां मयि । तं सम्पत्युपचीयमानमपि मे लश्चान्तरः सेवया लोभो राक्षसवज्जयाय यतते, जेतुं न शक्नोति च ॥ [I] अयममात्यराक्षसः। [परिक्रम्य उपसत्य छ। ] अमात्य ! स्वस्ति भवते। राय। प्राय जाजले ! अभिवादये। (ड) प्रियंवदक ! आसनम् अनमवत उपनय। इष्टात्मज इत्यादि। इर: प्रियः भाग्मजः पुत्री यस्य स इष्टात्मज: पुनप्रियः देव. प्रभु- नंन्द शार्दूलपोत व्याघ्रशिमिव य दासोगर्भभातं धन्द्रगुप्त परिपुष्य प्रतिपाल्य सान्दयः सवंगः “शोऽन्चवाय मन्लान." इत्यमर । सपदि शीघ्र नष्टः मृत:! पई बुद्धिविशिखन प्रारूपरेश वस्त्र प्रापरिपुष्टस्य चन्द्रगुप्तस्य मर्म सन्धिस्थान भिमनिविदारयामि। यदि पहग्यमान अन्य दृष्टिवहि तमित्यर्थ दृष्टे च तदिन् नदपि दे नाग्य स्वादिति भावः । देवं भाग्बन नभिवेन वर्मना नापोत, कवचम्प न स्मादित्यर्थः । -भाग्याने भाति चन्द्रगुप्तरणोपाय इति भाव. पिकालदार मचीपमया समुज्यते। वसन्ततिलक इन (द) कचुक. वारवाय. चव असीति कक्षुको अन्नपुरदाररक्षकः। मथाच "पन्न:- पुरनरोडही विधी गुणगणान्वित.। मर्चशायाकुमल: कधुकीत्यभिधीयते" इति साहित्यदर्पणम् । काम नदमित्यादि। पाणयम्य नौस्या नौतिप्रयोगकीनन यथा व अरया मीर. मंथिन्य मुम्पादिकथा पाय या बाईने था. नदव काम मम भोगाभिलाष प्रमय निध दूरीकय यथ। नगरे कुसुमपुरे मोय चन्दन ख मयि धर्मः क्रमेण प्रतिष्ठा नौर: प्रापित, प्रतिष्ठापितः। सम्पति मेवया कुलकमप्राप्तया रानमेवया अन्यन मलयतमेवया लवानर प्रागावंशार मे भीम धनरमा दश्चीयमान बदिई गच्छन्नमिति यावर । में धर्म चन्द्र गुनथ पढ़ लक्ष्योन्य जयाय सेतुमित्ययः। राससवत् राचसेन तुस्य यथा नया यतते पेटते, न पभिमपितु म मक्रीति पारयति । वाके दौवन्य न धर्म.. गाण्यात् धनाकामा धम्म ध क न रीतीति भावः । उपमालहार । शाईन विक्रीड़ित हनम् ।

मुद्राराक्षसम् । प्रियं । एदं पासणं उपबिसदु अनो। (२) कच! [नायेन उपविश्य ! ] अमात्य ! कुमारो मलयकेतुः अमात्यं विज्ञापयति,-"चिरात् प्रति पार्य: परित्यतोचितशरीरसंस्कार इति पीडाते मे हृदयम्। यद्यपि स्वामिगुणाः सहसा न शक्यन्ते विस्मत्तं (ड) तयापि महिनापना मानयितुम् अर्हति प्रायः ।। [व्याभरणानि दधिला। अमात्य! इमानि, आभरणानि कुमारण खशरीरादवताय प्रेषितानि, धारयितुम् अर्हति आर्य । (6) राक्ष। प्राय !जाजले ! विज्ञाप्यतां महचनात् कुमारः, विस्मता मया खामिगुणाः तव गुणपक्षपातिना। (ए) किन्तु, न तावविवाय्य : परपरिभवाकान्तिरूपण- वहाम्यारेभिः संस्काररचनाम् । न यावनिःशेषयितरिपुचक्रस्य निहितं सुगाङ्गो, हेमाङ्ग, नृवर ! तव सिहासनमिदम् ॥ १. (३) इदम् श्रासनम् उपविशतु पार्थ । . (3) आर्य मान्य महाशय इत्यर्थ: । अभिवादये प्रखमामि । (८) विज्ञापयति निवेदयति। परित्यता: परिवन्निस', उचित: उपयुतः शरीरस खगावस संस्कार, प्रसाधनं येन स. परित्यतीचितशरीरसंस्कार। पौयते व्यष्यते पव कर्मक रिलद। खामिनी नन्दस्य गुणा. दयादाविण्यादयः । महिनापना मम प्रार्थना मिति यावत् । मानयितुं रदिनु'। भाभरणानि पलझारा अवतायं परीप्य उन्मुच्येत्यर्थ । (प.) गुणपक्षपातिना-गुणे विनयसौजन्याइस्कर्षे पक्षपात: पस्य अस्ति इति सेन ! 'न नादित्यादि। हे नृपर नरराज यावत् यत्कालपर्यन्त, नि गेषं यथा तथा चयित भाषितं रिपुचलं शत्रुमालं यस्य सः निशेषचयितरिपुचक्रः तस्य महोतस्य नि शेषोत्खात. अनुमण्डलस्य तव भवत, इदै हेमा सर्वपित' सुदर्ष मरिहत इति यावत् सिंहासन सिंह पिडित रामासनं सुगा मगाउनामकमामाद मिहित स्थापित म रोमौति शेषः। सावन 'मन कानपर्यन्न परपरिभदाक्रान्तिकृपणः परेषा भवण! परिभवाय पानान्ती चाक्रमणे करण दीने. पराभखैरियर्थ । भाव निर्याध्या पराक्रमान्य. पमि : अवयवः अनन खम्पामपि संस्काररवनी प्रसाधनपारिपाद्यमित्यर्थ. न वहामि म धारयामि । पन्याभि. भवासमर्यानामवश्वानो पारधारणेन मीभावईन विफलमिति भावः। कायलिङ्गमलगाया शिखरिपी इत्तम् ॥ १० ।

द्वितीयोऽङ्कः। ४७ कञ्च। अमात्ये त्वयि नेतरि सुलभमेतत् कुमारम्य, तत् प्रति- मान्यतां कुमारस्य प्रथमः प्रणयः । (त) राक्ष। प्रायें । कुमार व अनतिक्रमणीयवचनी भवानपि,तदनु ठीयते कुमारस्याना-(थ) कछु। [नाय न भूषणानि परिधाम्य] स्वस्तिंभवते,सधियाम्यहम्।(द) राद! आर्य! अभिवादये। [ कञ्चुकी निष्कान्त, प्रियंवदक! जायतां कोऽयमस्मद्दर्शनार्थी हारि तिष्ठति । प्रियं। जं अज्नो आणदि ति। [परिकम्य पाहिणिक दृष्ट्वा । वं अन्न ! को तुम ? ॥ ४ ॥ चाहि। भद्द! अई वखु अाहित गडीओ जिप बिसोणाम, इच्छामि अमञ्चरक्तसम्म पुरदो सप्पेहि खेलिटुं। (५) प्रिय । चिठ्ठ, जाब चमचम णिबेदेमि। [राक्षसमुपसृत्य । ] अज्ज । एसो क्खु समोबजीबो इच्छदि सप्पेहिं अमञ्चस्स पुरदो खेलिदु । (६) (ध) राक्ष। [पामातिस्पन्दन सूचयित्वा पात्मगतम् !] कथं प्रथममेव सर्यदर्श. नंम् ! प्रिकाशम् प्रियंवदक ! न न. कुतूहलमस्ति सर्पदर्शने, तत् परितोय विसज्ज यैनम्। (न) -- 2 (४) बदार्य पानापयतीति । ननु पाय । फस्तम् । (५) भद्र। अस्वस्वास्तुिण्डिको मौविषो नाम, रच्छाम्यमात्यराक्षमस्य पुरत संप खलितम् । (१) तिष्ट, यावदमान्यम्य निवेदयामि । आर्य । एष खजु पोपजीवी इच्छति सबै आमान्यस्य पुरत खेलितम् । (त) नेतरि करि। प्रतिमान्यता प्रतिपाल्पता। प्रणय प्रार्थना (घ)न अतिक्रमणीयं वचन घस्य स पनतिक्रमणीयवधन पलइनीयवाद । (द) सापयामि गच्छामि । • "मविध यन्तक माधिमे, स्थान प्रयुज्यते इति सायिको (घ) साद मौरी सरंश अपनीवति मी ति। पुरत समध पये इन्ध । (1) कुतूहले कौतुक पानन्द इत्यर्थ । परितोप्य मन्तीप्य । एनमाविधिक विस- जय म्यानान्तर गमय, त्य।

४८ मुद्राराक्षसम्। प्रिय । जं अज्जो आणदि। (परिक्रम्य बाहिडिक सुपरात्य 1] भह ! एसो क्ल, दे अमचो अदंसपेण पसादं करेदि, ण उणसप्पदंसणेण । (७) (य) पाहि। भद्द ! विखबेहि ममबसणेण प्रमच्छ, "ण केबलं अहं सप्पोपजीबी, पाउअकबो बख, अई, ता जद में दसणेन अमची प्पसादं ए करदि, ता पर पिपत्त वाचेदं प्रमोटु" ति ()(फ) [पवमर्पयति । प्रियं । [ पर्व गृहीत्वा राक्षसमुपसृत्य । ] अमच ! एसो क्षु प्राहि- तुण्डिओ बिपवेदि,-'ण केवल अहं सप्पोबजीवो, पाउअकवी - क्व, अहं, ता जद में दंसणेन अमच्चो प्पसादं ण करदि, ता एद पि पञ्चश्र बाचेदं पसीदति। (6) राक्ष। [पन राहीत्वा वाचवि। - पाऊण निरवसेस कुसुमरस अत्तणो कुसलदाए । जं उगिरह मसरी तं प्रसारणं कुगद बज (१०) ॥ ११ (0) यदाऱ्या भाज्ञापयति । भद्र ! एष खलु ते अमात्योऽदर्शनेन प्रसाद करोति न पुन सर्पदशमेन। (८) मद्र! विज्ञापय मम वचनामात्य-"न केवलमई सपोपजीवी, प्राशनकादि ला, तस्माद यदि मे दर्शनेन अमात्य प्रसाद न करोति, तदा एतदपि पत्रक वाचयितु प्रसीदतु" इति। () अमात्य । एष खुलु पाहिगिडको विज्ञापयनि-न केवलमहे सपापजीवी, प्रतिकवि खलु पद तबाद यदि में दर्शनन अमात्य प्रसाद न रोति, तदा एतदपि पमक वाचयित प्रसीदतु इति । पाला निरवशेषं कुमुमरसमामन कुशलगया। यदुनिरति भमरस्तदन्येषां करोति कार्यम् ॥ (प) अहर्शनेन साक्षात्कार विना । प्रसाद पारितोषिकप्रदानरूपमनुग्रह मपंदर्शनेन म प्रयोननमित्यर्थ । (फ) पालतकवि प्राकृतभाषाभिन पगिड़त पचे प्रतिभ्यो लब्धाचान्त । वाचयितु पाठयितुम् । प्रमोदतु पनुग्रहातु । पनुग्ध बायतुरस्यर्थ । पौत्वत्यादि। बामन खस्स कुशलतया वैचक्षरम निरवशेष निशेष कुमुभरम पुष्प रम मकरन्दमित्यर्थ असुमपुरस्य समान इति गूढोऽघ । पौला भमरः मधुकर भरधकारी घरच या निरति वमसि वदति च नन मघु मधुवा मिष्टं घरवाक्यच अन्येषां अपरषों कार्थ पारोग्यादि सन्धिविग्रहादिकच करीत साधयति । पत्र प्रस्तुत प्रशंसानहार।११ द्वितीयोऽइ. ४६. राक्षा पात्मगतम् । ] अये । कुसुमपुरबत्तान्तन, अह भवत्प्रणि विथेति गाथार्थ । पा कार्यव्यग्रत्वात्मनस प्रभूतत्वाच प्रणिधीना विस्म तम्, इदानों स्मृतिरुपनब्धा। व्यताम् आहिण्डिकच्छद्मना कुसुमपुराद प्रागतेन विराधगुप्तेन, अनेन भवितव्यम् (व) [प्रकाशम् । ] प्रियवदक । प्रवेशय एन, सुकवि एष,श्रोतव्यम् अस्मात सुभाषितम। प्रिय! जं अज्नो आगदि ति। [हिडिकमुपहत्य ] । सप्पटु अजो। (११) पाहि। [नाट्येन उपमृन्य अवलोक्य च संस्कृतमानिन्य बगतम् । ] अये ! अय ममात्यराक्षस तिष्ठति । स एप यामा बाहुलता निवेश्य शिथिल कण्हें विवृत्तानना स्कन्धे दक्षिणया बलाविहितयाम्यङ्के यतन्त्या मुहु र गाढालिनसङ्गपोडितमुखं यस्यीयमाझिनो, मौर्यस्योरसि नाधुनाऽपि कुरुते वामेतर या स्तनम ॥१२ [प्रकाशम् । ] नअदु जना, अमच्यो । (१२) रात। [ विनोका अये विराध !--" [इत्यो विष्टस्मृति ] (११) यर्य प्राज्ञापयति । उपमपंतु भार्य । (१२) जयति जति कमात्य । (8) कुमुमपुरवत्तान्त कुसुमपुरस्य बनान्त मानातीति तथाना । মৰমবিবি भयतस्तव मगिरि गटचर । गाथाश गीतकाया पर्थ तात्पर्क । कार्ययपत्वात कार्यव्याकुन्नत्वात्। प्रमूततान वाहुल्यात । स्मृति पर। उपलचा प्राता। व्यती निथिन । बाहिडिव छद्म छल यस मतेन तथो। वामा बाहलतामित्यादि। यम्य रामस्थ उद्यम युद्धोइयोर्ग माइते दाल तामाग डिमो उदीगचकिता श्री राजली वार्मा बाहुलता भुजवहीं कई गले शिथिल अध अगाद निवश्य समपा वित्तानना भयात् परामुखी बलान प्रसभ सन्न निश्तिया मस्थापितमा अपि मु पुन पुन' पड़े पापतन्ता सानन्य दक्षिणा वाल नया उप मनिला तो और चन्द्रगुप्रास मा बचरि भुना रानीसपि गाट गया. सया चालानस पान पस्न मन मसग पौडि मुर्व चुक यस्त्र में तथोक वामतर दादा सन कुच न करते न विदधाति । भौताया चितम्य प्याभावग निरानन्दत्वान मगादायक एमय १५ पस्तुतायो श्रिया तुल्यकालिा विशेष करयरमम्ताया कमाथि माथिकाया व्यवहारापात् समामीकिरलकार, । मादलविक्रीडित इत्तम् ॥ १२ - मुद्राराक्षसम्। प्रियवदक । भुजई दोनो विनोदाम, तद वियम्यता परिजनेन, त्वमपि स्वमधिकारम् अशून्यं कुरु । "(भ) प्रिय । ज अमचो पाणवेदि त्ति (१३) सपरिवारी निष्कान्त ] राक्ष। सखे । विरोधगुप्त । इदम आसनम् अस्यताम् । विरा) यद आशापयति अमात्य इति। [नाट्येन उपविष्ट ] | रात। [ससेदं निवण्य] अहो । देवपादपद्मोपजोविनो जनस्य इयम् अवस्था। (म) [इति रोहित] | विरा। अमात्य । अल शोकेन, नातिचिराद अमात्योऽस्मान् नून पुरातनीम् अवस्थाम् आरोपयिष्यति । (य) सखे । विराधगुप्त । वर्णय इदानी कुसमपुरहत्तान्तम् । विरा। अमात्य । विस्तीर्ण कुसमपुरवृत्तान्त , तदाज्ञापय कुत प्रभृति कथयामि राक्ष! सखे । चन्द्रगुप्तस्य तावत् नगरप्रवेशात् 'प्रभृति, अस्मत्प्र युक्त तीक्षारसदायिभि किम अनुष्ठितमिति अादित श्रोत मिच्छामि। () एष कथयामि । अस्ति तावत् शकयवनकिरातकाम्बोज पारमौकवाहीकपभृतिभि चाणक्यमतिपरिटहोते चन्द्रगुप्तपर्वते खरबले उदधिमि दुव, प्रलयकालचलितसलिनसञ्चय, समन्ताद उपरुद्ध कुसुमपुरम् । (ल) राक्षा বি। (१३) यदमात्य पाशापयनीति । 1) परिनमसमीपे रहस्वप्रकाशमय एव पतिकारण। विदति-जात हरा। स खकीय पधिकार पधिलतकार्य हाररच परूप प्रशून्यं कुरु प लय पूर्व विहीयथ । (म) दवम्य नन्दराजस्य पादपद्म उपजीवति या तस्य इय एताटभी। पवस्था दुदया। (य) पुरातनों प्राचीनाम् । अवस्था दई आरोपवियति मापयिष्यति । (२) श्रमायुक्त भता रिते' । चौलारस गयिभि विषप्रयोग भि । अनुष्ठितं कृतम् । प्रादित प्रथमत । न चाणकामतिपरियडीने चाणक्यप्रापरिचालित । चन्द्रगुप्तस्य पर्वतपरस्य दल प्रलयकाले कल्पान्तसमये पलितयचल इन्ल उचथ सलिलमयी जलराशि गपात तथो । उदधिभिरिव समुरित । उपगई परिवष्टितम् । । मय ६ दितीयोऽः। राष। [सम्ममा समभमम् । मयि स्थिते, कः कुसुमपुरम् उप. रोत्स्यति । प्रवीरक ! प्रवीरक ! (ब) क्षिमिदानीम्, प्राकारान् परितः शरासनधरैः क्षिप्रं परिक्रम्यतां, दारपु हिरदैः परहियघटाभेदसमे स्यीयताम् । मुक्का मृत्युभय महत्तुमनमः गोर्बले दुबन्ने, ते निर्यान्तु, मया सहेकमनसो, येपामभोई यग ॥ १३ विरा। अमात्यः। अलमावेगेन । वृत्तमिदं वद्य ते । (ग) राष! कध वृत्तमिदम मया पुनर्भात म एव कालो वर्तते इति । [सनमुनष्यमासम्।। हा देव नन्द ! स्मरति ते राक्षस. प्रमादानों (स) यन्तु एवविधे काले- यत्र पा मेधनीला चलति गजघटा, राक्षसस्तव यायाक एतत् पारिणवाम्भ मुति तुरगवल.वार्यता राक्षसेन । पत्तीना राक्षम्रोऽन्त नयतु वनमिति प्रपयन्मधमाज्ञाम्... अज्ञामी रोहयोगात् स्थितमिह नगर राधमाना सहस्रम् ॥१४ (4) प्रकोरक इति भन्यानरस नाम। उपरीमाति अवरोगवति । মাহলিাহি। মূলঘ েযৱধাৰিমি প্ল্যান এবি' সখী মমনা। चिम गोत्रं परिक्रयता परिभम्यताम् । परपा मनपा रिपघटाना गजवन्दाना भन्दै विदारगे चमे गती हिरद करिभि हारेषु पुरबारेषु स्वोयता पवम्यीयताम्। येषां संन्याना यश कौति भीष्ट अभिनषित ते भटा इत्यय मृत्युभये मरना मुळा परिन्दज्य दुर्वले दौथे साविपचय बले सन्ये प्रामनी येषां ते प्राईमनस इन्तुमनस रस्य । मया मा साई,,एक मुन्ध समामाभिमाया रस्यर्थ नियन निर्गध्धन्तु १३ ..(शपावेगेन चोगेन। पावेगो निरर्थक इन्यो । हा पतीतम् । घवषा स्यादि। यव यस्मिन् रमादेश एषा मेधनीला मेघग्यामा गजवटा बारका दौथी पलति धमति तव तस्मिन् प्रदेश रासस यायान् गन्। एतत् पारिशव प्रति पचल परेल र यदा नस निरिक भुति गमन यश तत् पारिपवाम्भ भूति, सुरंग वन पत्रसन्य रायसेन ,वार्यतां । राक्षस' पसीना पदातिसन्यानां वल शनि अन्त नाश नयत प्रापयतु । इति बनेन प्रकारेण मध आमामादेश प्रेषयन् प्रयच्छन् सहयोगान् সীষিমা হন নি,অনিষ্টলৰ বাল্য অঞ্চৰ অধী শসা বিনি कार्यसम्पादन कमलतया सर्व कार्यव्यापतत्वात् एकमपि मा वहु मन्धमाना सहमकरीदिति भाव अनेक क्रियापदानामेककत दात् मनी येषां एकमनस - बानित्यर्थ । भवान् पर्दाम ४ ५२ मुद्राराक्षसम्। सतस्तत १ (प) विरा। तत समन्ताद उपगह पुष्यपुरम् अवलोक्य, बहुदिवस प्रहत्त महद उपरोधवेशसम् उपरि पौराणा परिवर्तमानम् असह माने, तस्याम् अवस्थाया, पौरजनापेक्षया, सुरगाम् उपत्य अप- क्रान्ते तपोवनाय देवे सर्वार्थ सिदो, खामिविरहातु सथिथिलोकत प्रयत्नेषु युभहलेषु जयघोषणाव्याघातादिसाहसानुमितान्तनगर वासिषु पुनरपि नन्दराज्यप्रत्यानयनाय सुरगया वहिरपगतेषु युभास चन्द्रगुप्त निधनाय युपात्मयुक्तया विषकन्यया घातित तपखिनि पर्वतेश्वरे- (स) राक्ष। सखे । पश्य आचर्यम्,- कलम विपाङ्गनकपुरुषव्यापादिनी रक्षिता, हन्तु शक्तिरिवाजुन बलवती, या चन्द्रगुप्त मया । सा विणीरिव विष्णुगुप्महतकस्यात्यन्तिकथयसे हैडिम्ब यमिवेत्य पर्वतप तहध्यमेवावधीत् ॥ १५ दीपकमलडार । अप्रस्तुत प्रस्तुतयोर्दीपकन्तु निगद्यते । अथ कारकमेक स्थानकासुक्रिया सुचेदिति लमशात् । सग्धरानम् ॥ १४ ॥ (ष) वत तदननर सभम विति । (स) समन्तात् सति । उपरुद्ध अवरुद्ध । बहुदिवसप्रन दिराय भारब्ध महत विपुल। उपरोधवैशम-विशति हिनस्ति इति विशस घातक , वय कम्मे वेशम ३परोधेन वरोधन वैपस मारण। परिवर्तमान विद्यमान प्रतिष्ठमान । मामाने सोद्ध अमल वति । पौरजनापचया पौरजनामुमत्या । मुरही भूमध्यवर्तिनी गुप्तपदवी उपेथ प्राप्य । अपकान पलायिते । तपोवनाय तपोवनमुद्दिश्य । खामिन प्रभाविरहात् खामिविरहात नायकाभावान कर्तशून्यत्वात्। मु मुष्टु भतिशयेने यर्थ शिथिलोकता अधीशमा प्रयवा प्राग्रहा येषो सनि तयोना। जयघोषणाया विभावजापनस्य चन्द्रगुप्तपति शत्र । व्याघात पन्त राय भाषा तानि तथोक्तानि यानि माहमानि सामाचितकाम्यापोव्यर्थ ন মামলা সম্মানি। বলল, ললাঘবন্ধিনী नमा ये नाम तेषु। बहिन। घातिले मारिते। तपखिमि बरा। कनवेचा कर्णन दुर्योधनमिवण राधानन्द नन रव मया पर्जुन बनीयमाण्यवामय चन्द्रगुप्त इन्द्र मिनायितु एक पुरुष व्यापादायतु गोल यसा सा एकपुरुषव्यापादिनी एक पुरुषधा नो वलवनी सापामान्दिनी गनि प्रस्तावशेष इव या । विषोजना विषकन्या रक्षिता सयब स्थापता मा एतादृशौ भक्ति वाइना च विपी कूटनीतिकालय आपस गुम इस कम्य इतचाणक्यस, अयन्त भा पात्यन्ति यत शेय सच्छ -- 4 fun! अमात्य विरा। , धितोयोहर देयम्य अव कामचारः, किमत क्रियते ? (1) गर। ततस्तत.? - तत. पिटवधपरिवामाद अपक्रान्त कुसुमपुराण कुमार मलयकैती, विश्वामितं च पर्वतकभातरि वरोचके, प्रकागिते च चन्द्रगुप्तम्य नन्दभवनमवेगे, चागा या हलकन पाहय अभिहिता: कुसुमपुरनिवामिन: सर्व एव मूत्रधारा: "यया सांवत्सरिकवचना चाव मडराममये अभिमतः चन्द्रगुप्तम्य नन्दभयनप्रयेगो भवि. प्यतीति, तत , प्रथमहारात् प्रति मम्कियतां राजभवनम्" इति । ततः सूत्रधारः अभिहितम,-"भार्य। प्रथममेव देवस्य चन्द्र- गुसम्य नन्दभवनप्रवेगम् उपलभ्य सूबधारेण दासवाणा कनक. तोरणन्यासादिभि मम्कार विगेय. मस्कृतं प्रयमराजहारम् । इदा नौम् अस्माभि. अभ्यन्तर संस्कारो विधेय." इति । तत: चाणा- वटुना, अनादिष्टेनैव दारुवर्मणा संस्कृतं राजभवनहारम पति परितुष्टेन, दारवाणः सुचिरं दाध्यम् अभिनन्दा अभिहितर "अचिरादस्य दाध्यम्य अनुरूपं फलम् अधिगमिष्यसि वर्मन्" । (क) पत्यनको यसे ममपिचकायापाय हिडिम्बाया पपा पुमान् यि त हक घातक मत विसावंध्य पन्ट गुणस्य च पध्ये वधाई (एकव र रापमतात पयत • राज्याईहारत्वादिति भाव एव भूप-नयर एन्य प्राय अवधीत् घालितवान् । अव य पौराणिको कथा या पुग खनु देवराज वाघापसाती कर्षमुपेत्य तक महज कवच कुण्डनय प्रार्थयामाम, दागमोड़ कई याचनावफलमीत्या ती दुई माफ काव कुन बगावाम याददी, मन मोती देवराज एकपुरुषष मिनी व्यासा मलि पम्न कपार दनवान, कपर तदन्त्र पजनबध घे मधव महासयामे घटीन बचेन प्रमध्वमान कोरववनमवलोक्य पदातर त अलपमयमादायत मशन वन कर्य, तयNATE घटोत्कच जवान । पदपमालदार स्पष्ट एक शादलविक्रीडित छन्नम् (1) कामचार-सेछाचारित्व । व देवस्य वंकाचारित्वे किं कियते प्रति विधीयते देव प्रतिरोड़ नामाभि कथमपि गकाते प्रत्यर्थ । (জ) অনুসনজয় দুধ ফল যা য় লঙ্কান বিশ্ববিয়ান বিয়ঃসলিম । বিস্তানি গণিলম। সুধা सूर्व वा मिल्प कुर्वन्ति, साय रत्यये । सांवत्सरिकम देशभर पनात् । राबरईति पाराव म .

५४ मुद्राराक्षसम्। राक्ष ! [ साइगम् ।] सखे । 'कुत चाणक्यवटो परितोप, अफ लम् अनिष्ट फत वा दारवर्माण प्रयत्नम् अवगमशामि। यदनेन बुद्धिमोहात्, अथवा राजभक्तिप्रकर्षात्, नियोगकालम् अप्रतीक्ष माणेन, सञ्जनित चाणक्यवटो चेतसि बलवान् विकल्प । (ख) ततस्तत ? विरा। तत चाणक्यहतकेन अनुललग्नवशाद अद्य अरात्र ममये चन्द्रगुप्तस्य नन्दभवनप्रवेशो भविष्यतीति, शिल्पिन पौरा गृहीतार्थान् कला, तस्मिन्नेव नणे यवतेश्वरभ्रातर वैरोचकमेका सने चन्द्रगुप्तेन सह उपवेश्य, लत पृथ्वीराज्याईभाग । (ग) गच। किञ्च अतिसृष्ट पर्वतश्तरमावे वैरोचकाय पूर्वप्रतिश्रुत राज्याईम् ? (घ) विरा। अमात्य । अथ किम् । राक्ष बामगवम नियतम् अतिधूतवटुना तस्यापि तपखिन कमपि उपाशुवधम् थाकलय्य पर्वतेखरविनाशजानतस्य अयशस परिहारार्थम् एषा लोकप्रतिपत्ति उपचरिता (ड)। [प्रकाशम् ] । -- ततस्तत ? - - एक समय गुभकाल तान् पईराघसमये निशीथसमय व्यर्थ । अभिमत अभीष्ट । प्रयमहारान् प्रभति पूर्वहारमारभ्य : खिया मशीव्यतां क्रियता वा। समकतार पस्य हिरकायब हरित न्यासादिमि सनिवेशादि भी अभ्यन्तरे पन्न परे । विधेय काव्य । दात्य दक्षतां नपुण मति यावत् । सचिर बहुचण अमिमदा पाहत्य । चचिरात् सब। अनुरूप योग्य पान पारितोषिकाचधिगमयमिलमासेदारमात सम्बोधन । (ख) अफल विफल । अनिष्टफल कुशल । प्रयव पटो। यत् ययात्। वाइमोहात हिम शान। বাগময়নুষ সন্ধা আধা লিয়াৰ অাইমন। पतीक्षमाणेन पनपेचमाओन । सञ्चनित समुत्पादित । पलवान् विकल्प महान् समय । (ग) अनुकूलं यत् लग प्रभावह काख रत्यय न वा सम्मान समसमयवधान। रही साधान् विदिताान् । मस्मिन्न व पणे चन्द्रगुप्त वससमये एव । पृथ्वी एव राज्य तस्य पांमाग पडीशत विक्ति । (घ) पतिसृष्ट प्रदर्श । पूर्व प्रतियन प्रात् पीछत । 12} वध गुमाइस्यो। पायलय मनसि विविच्या यशस कुकी पपकर्मर पति यावत् । परिहारार्थ प्रक्षालनार्थ । सोकेषु प्रतिपनि ग्या- माEिRI ति यावत् उपचरिता पहिता प्रचारितति यावत् ।

। हितीयोडा विरा! तत. प्रथममेय प्रकाशोलते चन्द्रगुप्तस्य भईरावे नन्द. भवनप्रवेगे, कृताभिषेक च वैरोचके, हिमविमलमुक्कागुणपरि- चेयोपरचितपटुवारवायप्रच्छादितगरी, मणिमयमुकुटनिविडनिय- मितरुचिरतरमोनी, सुरभिक समदामवैकक्षिकावभासितवक्ष स्थले, परिचितदर्शनरपि अनभिन्जायमाने, नृपाकृती चाणक्यहतकस्य प्राज्ञया चन्द्रगुप्तोपवायां चन्द्रलेखाभिधाना नागवशाम पारड्या, चन्द्रगुप्तानुयायिना राजलोकेन अनुगम्यमाने, जवन देवस्य नन्दम्य भवनं प्रविशति वैरोचके, युमत्प्रयुक्तेन सूत्रधारण दारुवर्मणा, चन्द्रगुतोऽयमिति मन्यमानेन, वैरोचकस्य उपरि निपातनाय सनीशत यन्वतोरणम् (च)। अवान्तर, पहिर्निग्रहीतवाहने स्थितेषु चन्द्रगुप्तानुयायिषु भूमिपालेषु युमत्प्रयुक्तेनैव चन्द्रगुप्त निपादना वर्वरकेण, .कनकदण्डान्तर्निहिताम् असिपुचिकाम् प्राकटुकामेन अवलम्बिता करेण, कनकरहलामुखावलम्बिनी कनकदण्डिका । (छ) रा। उभयोरपि प्रस्थाने यन्त्र । ततस्तत १ (छ) प्रकाशोतते सञ्चजनावदिने इत्यर्थ । प्रत अभिषेको अस्य तधिन कताभिषेके नवराया भाषत। हिम व विमनु निम्मान स्वछ इन्यय य मुहागुण मुबाका तय पार पण पात प्रदान उपराधत पटु सम्पला यो वारण कचुक सन प्रच्छा दित शरीर यच्च तारशे । मणिमयन रवबहन मुकुटेन कि ट्रेन नविड़ेगाट यथा तथा नियमित व पतिययेन कचिर चिरतर पतिमनोहर भौलियत तस्मिन् तथा । मुरभिकममाना मुग धपापा दाम माला ९३ वादक यज्ञोपवीत तिम्निलाम्ब मान्ला “कमान कवितु तत् । यत् तिथगामि दिन" इत्यमा । तन परमासित परिणीभित विन विशाल वक्ष स्थल यस्य तस्मिन् तपो । परिचितदाने दर्शने पश्यतैरियश्च । पनभिज्ञापमाने पनववध्यमान । मशक्कतो रानुल्याकार। चन्द्रगुणाप बायो चन्द्रगुप्तस्य हाइ नमूना। चन्दलेखाभिधानां चन्द्र ने खानामिको। हासनो। भवन वेगेन। पसन सतत सनोज चितामत्यर्थः । याशि (तार मोर पेच निर्मित यंचमिति वा । {इ) निगडीतानि निहानि वाहनानि इत्यादयी नेषु । नितेषु मममधिर वेषु। चन्द्र गुप्तनिषादिमा चन्द्रग्रास इचिपकन। Frieat मध्यवचित्रों। अमिपनिको छुरेका साहनी शमियी च कारका > মধিৰা সৰ । আৰু কামৰ আনকনিষ। কয় মুখ মালা रचरित्य। मा सुखावलम्बिनो यस्या सीमा! नदर्शिका स्वयष्टि । मागवा - कमकमय ददन य - - - विरा। मुद्राराक्षसम्। अथ जघनाभिधातम् उत्प्रेक्षमाणा गजबधू अतिजवन तया गत्यन्तरम् आरूढवतो। तत प्रथमगत्यनुरोधमत्याकलित मुक्तेन भ्रष्टलक्ष्य पतता यन्वतोरण न आकृष्टकपापो व्यग्रपाणि अनासाद्यैव चन्द्रगुप्तप्रत्याशया वैरोचक, दारुक्मणा हत तपस्वी वचरक ! ततो दामवर्मणा, यन्त्र तोरणपातम् अात्मविनाशफलम् अवधार्य शीघ्रमेव उत्तुगतोरणस्थानम् आरूढेन, यन्तघटनबोज. नोहकीलकम् आदाय हस्तिनोगत एव हत सपखी (ज) बैरो चक । राद। हा कष्टम् अनर्थ हयमापतितम् न हत चन्द्रगुप्तोऽसौ, हती वैरोचक वर्वरको। [ [ सावेगमात्मगतम् । ] न एती उभौ हतो, देवेन वयमेव हता। [ प्रकाशम् । अथ स सूत्रधारी दारवर्मा क ? विरा। बैरोचकपुर सरे पदातिलोकेर्लोष्टधात हतं । (झ) राक्ष। [सासम् । ] कष्ट भो कष्टम् । वत्सलेन सुहृदा दारुवीणा वियुक्ता सा । अथ मेन तन भिषजा अभयदत्तेन किमनु ठितम् ? विरा। अमात्य ! सर्वमनुष्ठितम् । [ सहषम् । ] अपि नाम सखे । हत चन्द्रगुप्तहतक ? विरा। श्रमात्य ! दैवात् न हत । रासा (ज) जघने नितम्वदश पभिधात ताडनाता उप्रेक्षमा सम्भावयन्ती। गनाधू इलिनो। तिजवनतया तिवगेन। गन्यन्तर विभिमा गति पाकर वो न শৰী। সঘনালীসালিমুলু সম্বল বল মাৰিত্ব নয় অন্ত रोन पैचा प्रत्याकलित विम मच तेन सथोकमा मटलत्या विच्युताय या तथा परिवाण रहौतखा। श्यगपाणि व्याकुलदस्त । पनासाद्य प्राप्य । भारमन विभाग राजपुरुषकात कनिधनमेव फल यस्य से पामविनायफरत यन्दतोरणस्य RIA पदधार्य स्थिकोन्या चोरण स्थान मारपस्य पाम भान प्राप्ने । यन्त्रवटनस्य यन्त्र निर्माण यौ हेतुभून लोकीलक लाम। पादाय कौवा । तपती पराक । {मा रोषकपुर में, वैशेषकरमतिमि यदातिलोके पादग मिम । सो हत्या इति लोपाल। ( पमुम्न प्रत्यय लपमेनन त बिनाधित । दापया इति ष । (ब) यतसलिन सकता। विना विरहिता 1 ! हितोयोहः। राव। सिविषादम्। तत् किमिदानी कथंयसि परितुष्टः "सर्वम् अनुष्ठितम्" इति। विरा। अमात्य ! कल्पितम् अनेन विर्षचूर्णमिथितम् औषध चन्द्रगुप्ताय । नन प्रत्यक्षीकुवेता 'चाणकाहतकेन कनकमाजने वर्णान्तरम् उपगतम् उपलभ्य अभिहितः (ट) चन्द्रगुप्त, "हपल । अपन! मविधम् औषधं, न पातव्यम्" इति । राव! शठः खलु असौ वटः। अथ स वैद्यः कथम् । (8) विरा । स खलु वैद्यः तदेव औषधं पायित उपरतथ। (ड)' रात सविसादम् । ] अहह ! महान् विज्ञानरागि: उपरत:/ट) भद्र! अथ तस्य शयनाधिकृतस्य प्रमोदकस्य किं त्तम् । (ण) विरा। प्रात्मविनाशः। (त) राक्ष। [ सोई गम्।। कमिव । विरा स खलु मूर्ख: तं युष्माभिः अतिसृष्टं महान्तम् अर्थ: राथिम् अवाम्य, महता व्ययेन उपभो म प्रारब्धवान् । ततः "कुतोऽयं भूयान् धनागम: नवा इति पृच्च्यमानोऽयं, यदा वाक्य भेदान् ‘बछन् अकथयत, तदा चाणक्यहतकादेशाद 'विचित्रण बर्धन व्यापादितः। (थ) रच। [ सीईगम् ] थम् अत्रापि क्यमेव उपहता देवेन ? अथ गायतस्य चन्द्रगुप्तस्य गरौरे प्रहत्तुमस्मतायुक्तानां नरपति 1 पश्यता उपलव्य . (2) विपन मिथित सशुता । परसद प्रत्यक्ष कुम्वन तेन प्रत्यचौकुर्वता साचात् कनकभाजने स्वर्षपात्र । वन विभिन्न धा उपस पान | विदित्वा। (3) कथ कोहमी दशा प्राप्त किमवद इत्या । (ड) पयत राजा रतिय उपरत पव गत । (?) বিদ্যালয় ভিন্ধিলাৰিদালাগান যমি প্রমুখ। (पयनापितव शयारपनादिभाव्य नियुक्तस्य तदृतसा जान । (a)पामविनाय चालली निधनं जातति मेष । (1) म प्रमोदक । पतिसृष्ट प्रदान । महास' विपुन: पाप्य सभा । कत कन प्रकारात पृकामान जिज्ञासित । वाक्यभान् विविधानि वाशनि। पिचिव पातेन विमायकरण बधेन वधापाथेन । व्यापादित मारिम.। - , विरा! .अमात्य ! मुद्राराक्षमम्। शयनगृहस्य अन्तःसुरङ्गाया ... निवसता, बीभत्सकादोनो को हत्तान्तः ? (द) दारुणो वृत्तान्तः । (घ) रान। . [ मावेगम् ।]. कथं दारुणो वृत्तान्तः, न खलु . विदिताः सव, निवसन्तः चाणक्यहतकन, विरा। अथ किम् । राक्ष। कमिय। दिरा। प्राक...चन्द्रगुप्तप्रवेशात, प्रविष्टमात्रेण एव, शयनगृहे चाणक्येन दुरात्मना समन्ताद अवलोकिते, ततस्तु एकस्माद भित्ति च्छिद्रादग्रहीतभाशावयवां निष्कासन्ती, पिपीलिकापङ्क्तिम् अव लोक्य, पुरुषगर्भमेतह हमिति ग्रहीतार्थन दाहितं तदन्तःशयन राहम्। तम्मिंच दह्यमाने धूमावरुघदृष्टयः प्रथममपिहितनिर्गमन. मार्गम् अनधिगम्य सर्व एव बीभत्सादयः तत्रैव ज्वलनम् उपगता उपरताय । (न) राद। [-सासम् ।। -सरों ! पश्य, चन्द्रगुप्तस्य देवसम्पदा (प) मन एव उपरताः । [सचिन्नम्। 1. सखे दैवसम्पदं पश्य दुरात्मनः चन्द्रगुप्तहतकस्य ! कुतः? . (द) उपहा: मना रताः। प्रह हिमितु। नरपमिशयनरहस्य राशः शयन।। भवनस्य ! अनसुनाया सुरक्षामध्ये । की इमान्तः वा बा। [.) दारुण मघाती भीषण इत्यर्थः । म) प्राक् पूर्व । समन्तात सर्वतः। अपनोकिने दृष्टं। एकमात अन्यारात । भितिछिद्रात भिनिस्थितात रन्धात् । यता मान अवयवाः यशाना सौभन्नाव एका अवलम्विताव कणिक निष्कामी पहिरामण्डली.। . पुरुषा; गर्भ अभ्यन्तर यस्य तत्पुरुषगर्भ पन्न:स्थितपुरुष) एमोसायन विहितविषयेन वाधको नेति शेषः। दाहित • भमसात कारितं । पन्त: पन्तःपुरे भयनाथ यतटाई नत पन्त शश्रमग्रह । दधमाने ममी क्रियमाणे धूमेन अबरुडा प्रतिरुडा दृष्टियेषा ते धूमावरुष्टयः। अपिहित: धूमपटलेन गच्छादित. यो निर्गमनमान: नि:मरणयाः । पनधिगम्य अमाम्य । मलनं पाल । उपगसा: प्राम:| परता: मता:। (4) देवसम्पदा भाग्योत्कषए । - - ! R अपि च, -- द्वितीयो। कन्या तस्य वधाय या विषमयों गूट' प्रयुक्ता मया, दैवात् पर्वतकस्तया विनिहतो, यस्तस्य राज्याभा । ये यन्त्रेषु रमेषु'च प्रणिहितास्तैरव ते घातिता', मौप्यस्यैवं फलन्ति, पश्य, विविधश्रेयासि मे नोय ॥ १६ विरा। अमात्य । तथापि प्रारब्धम् अपरित्याज्यमेव (फ) पश्यतु प्रमात्य, 'मारभ्यते न खलु विनमटेन नीचे, मारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्या। विघ्ने पुन पुनरपि प्रतिहन्यमाना, प्रारब्धमुत्तमगुणास्वमिवीदहन्ति ॥ १७ कि शेषस्य भरव्यथा न वापि मा नक्षिपत्येव यत्, कि वा नास्ति परिथमो दिनपतेः प्रास्ते न यन्नियल । कि त्वगौतमुस जन् कपणवत् माध्यो जनो लज्जते, निर्वाह प्रतिपलवस्तुपु सतामितहि गोवव्रतम् ॥ १८ कन्या सम्बत्यादि। ममा तस्य चन्द्र गुप्तस्य धाय माराय या विषमयी कन्या नगरी विषाानेपथ । गृढ प्रम यथा तथा प्रयुक्ता प्रेरिमा। य योजना सम्म चन्द्रगुप्तन्य समाहमा समाचारोस पर्वतक देवा देवमानतया मत्युतश सन्या मिनि इस विनामित । यम्बदु मटुमाधनेषु रमेषु च विषादिषु च विषये ये जना दामादय এবার ঈশি, ৪ জন ও বিশ্বসাথি ভাবিয়া বিলমিনা। এর ৪ গম লীলথ পীলিমীনা দীঘঁহৰ পদ হ ল র আ২াবি না। विविधयाम प्रभूनानि सन्यायादि फलन्ति उत्पादयन्ति । पही देवानुका गया सांस्पतमपि माझा सस्थानवरतमेव मालमत्पादपति पर पारमय वैफम्याद थप मनवान् विषमानसर । मामाकोसिसम (पापा। परिम्याध परिमार्थ । प्रारभ्य स्यादि। मा प्राप्तार विनमयेन सरायमच्या न प्रार गते प्रत्यक्ष कार्य मिति सय । मध्या मध्यमा पुरुषा कयाद गुपमा प्रारथ सपक्रय पिणं पसरायममुर्थ विहता म्याइता मम रिमन परमस FAITE भरसीया । उत्तमगा मरगमम्पमा महान व म वि पा पुम पुन भूम्य AREL च्या-माना न्यायालयमाचा शाप शाम छानसिमगार न।पमानण । बमबतियRE१. पदा। पक्ष मागास समिचिदानमार या १ " . -- मुद्राराचसम्। राध। सखे प्रारब्धम् अपरित्याज्यम् इति प्रत्यचम एतावत.। ततस्ततः विरा। ततः प्रभृति चाणक्यहतक: चन्द्रगुप्तस्य शरीरे सहस्र- गुणम् अप्रमत्त. ,एभ्य एवं ईदृशं भविष्यतीति अविष्य अन्विष्य निग्रहोतवान् कासमपुरनिवासिनो नन्दामात्यपुरुषान् । (ब) राक्ष। [ मावेगम्।] वयस्य । अथ के के निएहोताः। विरा। अमात्य । प्रादी एव तावत्-नपणको जीवसिदि: मनि- कार नगरात् निर्वासितः। सक्ष। [ पात्मगसम् ।] , एतावत् सह्य न निष्परिग्रहं स्थानपरि. भ्रश. पीडयिति। (भ) [ प्रकाशम्। सखे ! कमपरार्धम् उहिश्य निर्वासित एप.. विरा। एष दुरात्मा राक्षसपयुक्ताया विषकन्धया पर्वतश्वरं घातित बानिति। राक्ष। [खगतम् । साधु कौटिल्य । साधु । परिकृतमयश पातितमस्मास च, धातितोऽईराज्यहरः । खम्मिन् एकमपि नोतिबीज बहुफलतामेति यस्य तव ॥ १e पौडा “पौड़ा वाधा यथा दुःखम्" इत्यमर । कि न भवतीति शेष । लथापि एष गेष चा पृथियों "गावा कु पृथिवी पथौ मावलिमदिनौ मही" इत्यमर । न विपनि निदि पात परित्ययति इति यत् । दिनपतेर्दिवाकरस्य सूर्य स्व परिशम पहोरायमणजन्य लम किया नास्ति, तथापि एष निशल पलभशून्य गतिक्रियारहित न पाने वात प्रति, या व अनीतपालनमेव कारण। किन्तु साध्य प्रशसनीय महान् इत्यर्थ नन लोक कपणेन तुल्य रूपपवन नौच व अनौकत खौलत उत्स्मन् परित्यजन बनते जिहति, प्रतिपनवस्तषु अमीतविषयेषु निर्वाध समापन परिपूरण प्रत्यर्थ । एतत्सतो साधना गोववत कुलाचार । पडीत मुलतिन परिपालयन्तौति भाव । पर्यान्तर वासोऽनदार सार्दू ग्नम्मिोहित तम् ॥ १८ (प) तत पभृति तन्मात पारभ्य। सहसं गुणा यस्मिन् तत् महसगुणं यथा तथा अमन प्रमादशून्य सावधान ते मि शेन । एक पुरुभ्य । ईशए। अविश অলিগ মুয়ামুখ বিপাস। নিঃীন নিই না বলিলিথ। (भ) एतावत एतदित्यर्थे । सच सहनीय । नि नास्ति परियत पदो यस तनिधरि- यह विपनी “पत्रीपरिजमादानमूलशापा परिया* इत्यमर । स्थानपरिभगा स्वस्थाना हिष्णुति । एकाफिन म्वाधीनस्य निशित्ततया यव कुत्रापि वाम भ वाहन दखाव । समिनित्यादि। खासमन् पोमान स्थितमिति शेष । पपग पर्यतेवरवधजनित T .

द्वितीयोऽ। " » . [प्रकाशम् ] ततस्ततः विरा! तत चन्द्रगुप्तशरीरम् अभिद्रोग्धुम अनेन व्यापारिता दारुवर्मादय इति नगर प्रख्याम्य शकटदास शूलमारोपित । (म) राक्ष। [सासम् ] हा सखें! शकटदाम । श्रयुक्त' तव अय मोशी मृत्युः । अथवा, खाम्यर्थम् उपरतो न शोच्यस्त्वमसि ; (य) वयमेव व शोच्या, ये नन्दकुलविनाशेऽपि जीवितुमिच्छाम । विरा। अमात्य न एनदेव, स्वाम्यर्थ एव साधयितव्य इति प्रयतसे । (२) राक्ष। सखे ।- अस्माकममुमेवार्थमवलम्बा जिजीविया । परलोकगतो देव अतर्नानुगम्यते ॥ २० .. सखे ! कथ्यताम् अपरस्थापि सहव्यसनशनस्य अवर्थ मन्त्रा क्यम् । (ल) विरा। तत एतद् उपलभ्य, चन्दनदासन उपादसावलेन प्रय वाहितम् अमात्यकलनम् । (4)- 4 १ मस्याप्य कलिन पच्यातिरित्यय । परिचत पालित,पमा पालितं सधारित प्रारित भयय । অয়ন মমিসিঙ্গণী বৰ, খারির নির্যায়। গুড় ও দাবি যুব শীনিৰী লীনিরীশ্রীস বহুল বুক জ্বলানি বিশ্বাস য” सस भाव-at वमनल बाफनजनकत्व एल प्राति ११ (A) अभिद्रोग्धु हिमितु । मेन गटदामन । व्यापारिना मेरमा । धीयिबा। (ঘ) অযু অন্য । যা বৃদ্ধি অধ্যমকণ । বাঘ সম্বন্ধাত্ব । उपरत गत । मी मोकयाग्य । 10 एतत् जोपन एवं नमुखामियर । सान्यर्थ प्रभुशाय। साधयितथा सम्पा दयितव्य ! प्रम परमे। रखामियादि। पमु उता रिनियातायप्रयोजन कवलम्बा पाश्यि रखाक जिजीविषामोपनेला। पतएव हसन रस्माभि परलोकमत लीकान्तरित देव मायने । २० (लो सुन मिवायो यमन विषद तस्य मते मुहराममयत तम सधोनस अवध पाम मा परिचित (ो रामायन तमन। परशस्ति म्यामान मौतम् ।

। मुद्राराक्षसम् । राघ। मुखे ! क्रूरस्थ चाणक्यवटो: विरुद्धम् अयुक्तम् अनुष्ठित चन्दनदासेन ? () विरा। अमात्य! ननु प्रयुक्ततरः सहद्रोहः। (4) राच। ततस्तत:? विरा। ततो याच्यमानेनापि यदा न समर्पितम् अनेन अमात्य कलत्रं, ततः कुपितेन चाणक्यवटुना-" रान। [ सोग ] स खलु व्यापादितः १ विरा। *--अमात्य ! न खलु व्यापादितः, किन्तु ग्रहीत. ग्रहसार: सपुनकलतः संयम्य बन्धनागार निक्षिप्तः । राच। ततः किं परितुष्टः कथयसि-"अपवाहितम् अनेन राक्षसकलवम्" इति ? ननु वक्तव्यं “संयतः सकलतो राक्षस:"(स) । इति । - [ प्रविश्य पटाक्षेपेण (1) पुरुष: जप्रदु जअदु प्रज्जो। अन! एसो क्खु सड़दासो पड़िहारभूमिमुबस्थिदो । (१४) । राच। प्रियंवदक ! अपि सत्यम् ? प्रियं । अलोअंकिंअमञ्चपादोपजोविणो मन्तिजाणन्ति १(१५) रा। सखे ! विराधगुप्त ! किम् एतत् ? विरा। अमात्य ! रक्षति खलु भव्यं भवितव्यता । प्रियंवदक ! यदि एवं, तत् किं चिरयसि : क्षिप्रं प्रवेशय तम्। राच। 1 (१४) अयति जयति प्राय: । पाय ! एष वलु भकटदास प्रतिहारमूमिमुपस्थित । (१५) पलीक किम् पमात्यपादोपजीविनो मनयितु जानन्ति ! (श) फरस्य दारुणस्य । विराई प्रतिकूले। पनुष्ठितं अनुष्ठानं पाचरएं। पयुक्त अमातभचिंतामति यावत् । अमङ्गलशामित्वातस्योति भावः । (1) मुहहोहमिहिसा। अयुक्ततम पतिनिन्दित । (म) सफलवः सपबोका, रामसयत बा। कारारद्धय सपयौवादन्दनदासस उडर पाय चाणक्यइसे मनामसमर्पपस्यावश्यम्भावित्वात् चन्दनदास स्याप्यनुद्धार इतना वाति मामा (६) पदादेपेष जवनिका प्रमपदार्थ, तपादेशिनेत्या द्वितीयोऽः। नियं। जाश्रमची माणदेदि ति। (१) [निष्क्रान्त 1 तित प्रविमति मिद्धार्थचन पनुगम्यमान अकरदास] सक। [हापामगतम्]:- दृधा मौर्यमिव प्रतिष्ठितपदं शून्न धरित्रास्तले तल्लक्ष्मीमिव चेतनाप्रमथिनीमुन्मुच्य बध्यनजमः। श्रुत्वा खाम्युपरोधरौद्रविषमानाभाततूर्यखनान् न ध्वस्त प्रेथमाभिघातकठिनं मन्ये मदोय मनः ॥ २१ । [नाये न भवलोक्य सम्] अयम अमात्यराक्षसः तिष्ठति । - यएप' अक्षीणमति: क्षीणेऽपि नन्दे स्वास्यर्थमुहहन् । धिया स्वामिभक्ताना प्रमाणे परम स्थितः ॥ २२ [उपसत्य] जयति अमात्य {খুবি লাল ঘ}ি राध। [नाम्येन अवलोक्य सहर्षम् | सखे । शकटदास। दिया कोरियगोचरगतोऽपि दृष्टोऽसि, तत् परिष्वजस्व माम । (क) [ शकटदास तथा करोमि। Y - १) दमास्य पाशापयति इति ।। दृष्टा माध्यमिवैयादिपश्चिा प्रयिया गले पृ? भूठे मी ५ चन्द्रगुतमिव गर्न पर कोषक ममितिपद घटस्थापित हवा, तस्य चन्द्रगुप्तस्य लो त्रिय व नायिनी -चितविदारिता वध्यक्षम वयान या समान वध्यारिलमाल्यम चिकिता भवन्ति । साथ पिरसि परिधाय। धानुनामीकार्यवान, उपसर्गस्थ विधार तित्वाय चम परिधान मर्थ । स्वामिनी नन्दामा परीधवत राभ्यष मयानिष्पत रौद्रा भीषणा पतपत्र विषमा এশিয়া স্বাক মান সঞ্জীয়া। আসানুলা সাবিযাখয় সুল। पाकण पदीय मम पिस पथमाभिधातक टन अपने पूर्व पमिधातन साम्यनिरूप ताड़नेर दिन बटोर पतएकच पाहतमय पानी। अव सपनासकार साध्यविनष्ट गाईनलिहित तम् ॥ ११ पीमनिरियादि। मधील या विदौने अपि इत्यर्थ । तोमरान ৰাৰ য খ ল মখলা। যা মুহ্মার্থ অৱল ধাৱঘ প্রায়। वृदिया धरण्या सामिमान प्रभुमेवकानो परमे पनुपमे प्रमाण हान स्थित पयर प्रभुभनामामश्मरकोरियर्थ । २२ () कीदियाय नोधागा दृष्टिपथ । परिवार नि ।

मुद्राराक्षसम्। राम। [त परिष्वज्य ] इदम अासनम । आस्यताम शक। यद् प्राजापयति अमात्य । पति नाश्न उपविष्ट ] राक्षः सखेशिकटदास । अथ कोऽयम अस्य मे हृदयानन्दस्य हेतु १ (ख) शक ! [ सिद्धायक निर्दिश्य ] अमात्य । प्रियसहदा सिद्धार्थन घातकान् विद्राव्य बध्यस्थानाद अपवाहितोऽस्मि । (ग) : राद। { सहयम् ] भद्र सिद्धार्थक । कामम् अपर्याप्तम् इदम अस्य प्रियस्य, तथापि यद्यताम् । (घ) [इति खगावाह अवताय॑ भूषणानि यच्छति । सिद्धा। [रहीला पाद निपन्य म्बगतम्। एदं खु"अज्जोबदेसेण करिस्म । [प्रकाशम् ] अमच। पत्थ में पडमप्प बिट्ठस्य त्थि कोवि परिचिदो, जहि एद अमञ्चस्स पसाद णिक्खिबिन गिब्बुदी भविस्म , ता इच्छामि अह सुमाए मुबाए मुद्दिदं अमच्चस्स जेब भाण्डागारे णिक्खिबिदु, जदा मे एदिणा पोषणं भबिस्सदि, तदा गहिस्स। (१७)(ड) भद्र। भवतु, को दोष? शकटदास ! एवं क्रियताम् । शका यद् अाज्ञापयति अमात्य इति । मुद्रा विलोक्य जनानिकम् (च) ] अमात्य भवन्नामानिता इय मुद्रा। राथ। १०) खलु पार्योपदर्शम करिष्यामि । समान्य) में प्रथमप्रविष्ट माति कोऽपि परिचित , व मम् चमात्यस्य प्रसाद मिक्षिप्य निनो भविष्यामि, यदिशामि पहम् ऐसया मद्रया मुद्रितम् भमान्यस्य एप भावागार निचभुम् । यदा मम एतेन प्रयोगम भविचति तदापौयामि। 17 (ख) उदयानन्दस्य चिताबादकरन पस्य भवत्वाणरचर कायस्य । () धातकान मारकपुपान्। विद्राव्य नायित्वा। पपचारित पसारित । (१) कार्म यई। पयास पवनुरुप पधुर! १६ भूषणम्। (3) पारितोषिकही प्रथमपिटम्प मवागतस्यत्य । प्रसाद पनुपरव दत्त पमहारजान। नि, सुखीनियन इत्यय । एनया यमपटान सकामात चारयेन'माप्नया रत्यय 1 एतेन पलहारे !

हितीयो। राक्ष। [विलोम विवाद विकासमगनन । कष्ट मटुत्कण्ठा বিনাকারী নাহার নিমনী মম জন্ধা ক্লাহ ঃীলা, तत् कायम अस्य हन्तम उRITA] भद: सिद्धायक ! कुत लया इयम अधिपता १ (छ) महा। अमञ्च । अस्थि कुसुमपुरणिबामो मणिपारमेटो चन्दण टासो शाम । तस्म हिटु पारे भूमिए पडिदा, मए समामा दिदा। (१८) राब। युज्यते। मिडा। श्रमच। कि एत्य जुनदि १ (१८) राक्ष भट्र। यतो महाधनाना हारि पतितस्य एवविधस्स उप नधिरिति । (ज) - गा। मख्खे सिद्धार्थक! अमात्यनामाद्विना इय मुद्रा, तदितो बहुतरेण भयन भवन्तम अमात्य लोपायथति, तद दीयताम एपा मुद्रा। (भ) मि। अन्ज । एसो में परितोसो, ज अमनो उमाए मुहाए परिगप्पमाद () करदिति । (२०) पति मुना मुमध्यति । (१०)पमा चलिममपुर निवासी विकारही मदनदादा समय गेहहारे भूमो पलिता मया समासादिर: { "ममासादिदा" rani firs- *Par* इति] {पमा । हिमन पुग्यो । {10) पाय मातीची, पदमायो पया मुद्रा परमादे करोनोति । (1) अनामिक अचान पाय कर कथन । तथाच "पिताकारागार सामान वयो। मोवामान याचनातननामि" रति लपात: (मायाविनीता मम BIPाया वियोगामितपय विवाद प्रम मन नियम मिया मनुपया एना NIKE मा निमुनात 3 बात मानmarra सभा!" (1) महापारिएमाल| Bume RI (2) मा मायामिति मात्र औषमा गतरेप वितरण (B) परिसदाम एक माद पा" - । मुद्राराक्षसम्। राक्ष। सखे शकटदास !' अनया एव सद्या खाधिकार व्यव हर्तव्यं भवता । (ट) शक। यद् आज्ञापयति अमात्यः । सिदा । अमच्च । बिसवेमि कि पि। (२१) राध। भने । विथब्ध बेहि। सिद्धा। जाणादि जेब अमच्चो, जधा चाणकहदअस्स बिपि कदुश्र, एस्थि में पुणो पाइलिउत्ते प्पबेसो त्ति, ता इच्छामि अह प्रज्जल्स जेब सुप्पससे पादे सेबिदं । (२२) भटू । प्रियं न', किन्तु वदभिप्रायपरिजानन अन्तरितो. ऽस्माकम् अनुनय । तद् एव क्रियताम् । (3) विधा। [ सहर्षम् ] अणुग्गहिदोद्मि। (२३) राक्ष। सखे शकटदास ! विश्रामय सिद्धार्थकम् । शाक। यद आज्ञापयति अमात्य, । [इति विज्ञान मह निक्रान्त ] राद। सखे विराधगुप्त ! वर्णय इदानी कुसुमपुरहत्तान्तशेषम् । अपि क्षमन्ते कुसुमपुरनिवासिनोऽस्मदुपजापं (ड) चन्द्रगुप्त प्रकृतय विरा। अमात्य । वाट क्षमन्त, नमु यथाप्रधानम अनुगच्छन्ति (ट) राचा + एव। (२१)पमाय विचापयामि किमपि। {২} লাইন অলী, যা ধান্ধয় নিমিয় কুলা, নাকি খুব पाखिएवे प्रवश इति. नदिच्छामि पहम् अमात्य एक सप्रसन्नी पादौ सेवितम् । २३)नुग्रहीतोऽधि । (2)धकार मित्रीमश्चिमजकसम्यसम्पादन प्रत्यय । (३) प्रिय प्रतिशमशमित्यर्थ । तव पभियायस्य पवावस्थानापममीरचय परिचानेन पग मैन । पन्तरित स्थपनि दोभूत रत्यय । पनुनय साधना एवं बचावस्थामम् । (स) वर्षय विसरेण कथय । कुसुमपुरता में पशिम अमले सामने। पाभि शत उपजाप परस्परमद सम्। (2)बाट घाम पजापमिति मेष । प्रधान प्रतिमा पापा . हितीयो राध सखे! कि तन कारणम् ? विरा। अमात्य ! इदं तत्र कारणम् ;-मलयकैतोः श्रपक्रम- पात् प्रभृति पीड़ितः चन्द्रगुप्त न चाणक्य इति ; चाणक्योऽपि जितकाशितयाऽसहमानः तः तः आज्ञामरैः चन्द्रगुप्तस्य चेतसः पीड़ाम उपचिनोति, अयमपि मम अनुभवः । (ण) राम। [महर्षम् ] सखे विराधगुप्त! तच्छ त्वम् अनेन पाहि- तुण्डिकच्छद्मना पुनः कुसुमपुरमेव । तत्र हि मे सुहृत् वैतालिक- व्यञ्जनः स्तनकलसो नाम प्रतिवसति। स त्वया मद्दचनात् वाच्यः, यघा चाणक्येन क्रियमाणेषु आज्ञाभङ्गेषु चन्द्रगुप्तः त्वया समुक्तेजन- समर्थः श्लोकः उपलोकयितव्यः (त) इति । कार्यच्च अतिनिभृतं (थ) करभकहस्तेन सन्देष्टव्यम इति । विरा। यद् आज्ञापयति अमात्यः । [इति निफ्रान्त.] पुरुषः। [ प्रविश्य] जेटु जेदु अमचो । अमञ्च ! सअड़दासो विपवेदि, एदे क्यु तिणि अलङ्कारबिसेसा बिक्कीअन्ति, ता पञ्चक्ली- करेदु अमनो । (२४) - (२४) जयति जयति मायः । श्रमाय ! प्रकटदासा विज्ञापयति, एते खलु वयोनारविमेषा विक्रीयने, जत प्रत्यक्षीकरोतु अमात्य । रामादिकमित्यर्थ.1 , अनुगन्ति पसरन्ति पन्ये प्रति मेषः । रात्रमन्त्रिणेभिप्रभावमा लोक्य पविभेदाशिमवलम्बन्ने इत्यर्थः । (4) पामचान पलायमान पौड़ित: म्पषितः । जितेन भयेन वायते पति जित- कायो तव भाय: तया निकाशितया अयशीभितया नयशान्दिवया रम्यर्थ.। पसहमान: सीटुमशन वन राजप्रभुन्नमिति शेषः । पाशामा: पादेगकरणः। तस: मनसः । पौड़ी प्या उपषिनोति यति। (1) वैतालिकन्यमन.-वतालिवस्य मागधरा व्यधर्म विहं यस्य सः स्वतिपाठक. देमधारी । बाप कालव्यः । समुत्तेजने समुद्दोपने समय: चम.। मौके पर प मोकशितम्यः शोकपस्तीतन्यः । (च) पतिभिः प्रतिगोपनम् ।

६६ मुद्राराक्षसम्। रात। [ विलोक्य सामगतम् ] अहो। महाशि (द) प्राभरणानि । [प्रकाशम् ] भद्र । उच्यता काटदास, परितोप्य विक्रेतार गान्ता मिति। " पुरु। जे अममो आणवेदि। (२५) ET F[ति निक्रान्त ] र । सगतम् ] यावद् अहमयि कुसुमपुराय करभक प्रेषयामि। [उत्थाय] अपि नाम दुरात्मन चाणक्यहतकात् चन्द्रगुप्तो भिद्येत, अथवा सिमेव समोहित पश्यामि । (घ) कुत ?- मोर्यस्त जसि सर्वभूतनभुजामानापको वर्तते, चाणक्योऽपि मदाश्रयादयमभूदु राजेति जातस्मय राज्यमाणिक्षतार्थमेकमपर तोणमतिनाव, सौहार्दात् कृतज्ञत्यतैव नियत लब्धान्तरा मत्स्यति ॥ २३ [ति निप्रशान्ता मब} इति हितीयोऽङ्गा समाम 4 TM (२५) बदमायाजापति (द) महाहाचि महामून्यानि । (1) कुगमपुराय कममपुर गन्नु मन्या । दुरामन दुविनीतात । भिद्यत भद लमत समी इष्टतम्। मौर्य सैजसीत्यादि। सजग तेजोविषये मोर्य चन्द्रगुप्त सवा समनापा भूतलमुनी पृथिवीपतीना पासापक शामहाराजचकावर्ती इत्याप बनने तष्ठति । य एष चम मदायात मदवलम्बनात् मदीयसाह व्यन इलय । राजा भूपाल भूत बम्व इति तो चारक्याऽपि जाताय समुनयमगचं गार्थ । एवं स्वधा पम पर काश यथा हालचाम्सरा मानायसरातत्याना तार्थता हा रामा सामान्याधि गमन लता सिहप्रयोजन पूर्ण कामवाद बनिरपेट एक पन्द्रगुप्त मथा सौर्य उत्तीर्ण प्रातचा सक्तिसागरो यम म त सो प्रतिमा पर चाय सौहादत प्रपयात् मियत मिथिल भैतस्यति पथक करिष्यति २५" ति मुद्रारापमशाख्यायो मिथकीपिणीसमाख्यायो तिीयोऽट समात ।

रतोयोऽङ्कः।.. [ब स्थिति वचको] , Fa रूपादीन् विषयान् निरूप्य करण: यैरात्मलाभस्वया : सधस्तेष्वपि चक्षुरादिषु हता' खार्थावबोधनियाः । अङ्गानि प्रसभं त्यजन्ति पटुतामाज्ञाविधेयानि ते न्यस्त मूनि पदं नवंब जरया, ढाणे ! सुधा माद्यसि ॥ १ {परिनाम्य आकाश ] मो मोः सुगाङ्गमासादाधिकताः पुरुषाः । सरहौतनामा देव: चन्द्रगुप्तो वः समाज्ञापयति । यथा,-"प्रहात- कौमुदोमहासवरमायतर., कुसुमपुरम् अवलोकयितुम् इच्छामि, तत् सस्कियन्ताम् अस्मदर्शनयोग्याः सगाङ्गप्रासादस्य उपरि भूमयः" इति । तत् किं चिरन्ति भवन्त.१ प्रकाश पाक ] कि बूथ "मार्य । किम् अविदित एवाय देवस्य चन्द्रगुप्तस्य कौमुदो- महोत्सवप्रतिषेध." इति। श्रा: देवोपहता: ! किम् अनेन वः प्राणहरण कथोदातेन ? (क) शोधम् इदानोम,- मादीनिति। ये काणे इन्दिय "करण साधकतम चैनगादेन्द्रियेषि" समर । कप पादि यी नेतन् पादौन रूपरसगापगदान विषयान् इन्द्रियापदायान निकाय निषित पाय बघा भवा पाश्मन' लाभ पात्मनाम पामप्राति... भावान पवित्वमिन्यर्थः विषयविनामन्ती सोनुपरसम्भवादिति भाव, 1 संभ त ! , पर गदिषु मैवाभातिषु ने इन्द्रियेषु षां निभाना ये अविवीधा विषयाणव्यापारा ते एक कावापि इला. याच्या विनिता रति धावत् सम्प्रतीति । बराकानानां संषो सुनमणि नादिति भाव-1-सा पाशाविधयानि पादशवानि पाय वशीभूतानि इन्य पनि तपदावधवा प्रसभ वसात पटुता दक्ष सम्वतपय पनि यावन् बजनि परिसरचि पाचापालने विधिपयवानि वातानि। हे वर्ष विषयभीत दामने भरया पाईकन नव नायख से पानावर गदकारार्थ' मा मिसि पर वर्धा निसितं, तसा से सम्बंगनिर्विनामिव । मुधा या निरकमि माद्यसि पनि पादन पीता भवमोबाई! बामचिन्यात पामना दूरनमयान्या ति मार । पर प्रशुतमरायामपस्तुलाथा माथित दुपराजमनायिकाया पसारमतीत कमा मोलिए तथा महाकार शिमा मायसीना बिभावनाच । भाइल विक्रीडित नम्। (4) मगर माम प्रसाद सब विमा नियुका मगाामावादाधिकसा सुरहीत मामा सीप' “स मुराकोमामा साय यो दुध" स्यमरः । .

७.
मुद्राराक्षसम्।
पालिङ्गा ग्रहीतधूपसुरभीन् स्तम्भान् पिनपसनः
सम्पूर्णेन्दुमयूखसंहतिरुचा सञ्चामराणां थियः ।
सिंहासनधारणांच्च सुचिरं सत्रातमूर्छामिव
क्षि चन्दनवारिणा सकुसमः सेकोऽनुग्टलातु गाम । २
{पाकाशे' किं कथयन्ति भवन्तः "एते खरामहे" इति ?
भद्राः ! त्वरध्वम, अयमागत एव देवः चन्द्रगुप्तः (ख) य एषः,-
सुविधरङ्गः पथिषु विषमेष्वप्यचलता
चिरं धुये गोढ़ा गुरुरपि भुवो याऽस्य गुरुणा।
धुरं तामेवोश्चर्नववयसि वोढुं व्यवसितो
मनस्वी दम्यत्वात् स्वलति न घ, दुःखं वहति च ३
“दुमान् । समलि समादिति थिमा या कीमुरी शारदोशीमाता
यो महोत्सव, भानन्दादप्यापार मन रमीयतरं मनोहरतरं । संस्कियन्तो समधियाना ।
पाइनयोग्य मात्रामस दर्शनोपयुमा । चियन्नि विलम्बो। पविदित हात
पर्य चाणकानुहिन । र देवोपहता. दुर्भाग्यपीडिताः । सम्बोधनपदमेतत् । र युधाक।
प्रास राज अभिमतलात् कवाया: प्राणहरवं 1. कपोद्वपातन कधीपकपमेका
शानिास्पादि। मम्पं चास्य परिपूरितस्य स्लीपन्द्रस्य ये भया: किरा पा रहतयः
समपायाः सामा मगिर छक कामियो नानि सपा सभ्य में तुमयूजरातिको पूर्णचन्द्र
ফালীলা অবিবাথি: অধামা বােদখা গিয়: যীহাবি মুখালি,
महोगा. चादना. धूपमुरभयः धूपमौरभा. प: है गान् सहीतपारभी शापमान
पिनहराजः मात्यान नमाम् प्रामादम्मेति गप: पातिपरिरमा पपिरदा.
मा शाप सिंहासमितिय पामा पाप धारपान साना सवातच
मिपरिणतियामिरगा पनि मकुममा मधुप: पारिका मेकः मनपाmpat
धिं पातु पता चपापाय मोटारसपमानिनामा मामा
मनाया र ममामीकि, सपा मयुपातिचा तिमोपमा तपा मिला लिगामिति
पप सपा मचामिणीचा स्वरप्रसा। मानाri.
-

. -तीयोऽधः। [नेपये ] इत इतो देव: । (ग): मतः प्रविशति राजा प्रतीहारी.].: राना। [खगगम् ].: राज्य हि, नाम राजधर्मानुत्तिपरतन्त्रस्य भूपते: महदप्रोतिस्थानम् । (घ) यतः, परर्थानुष्ठाने जड़यति नृपं स्वार्थपरता, परित्यक्तान्यार्थो नियतमयथार्थ: क्षितिपतिः ।... परार्धचेत स्वार्थादभिमततरो, हन्त परवान्, परायत्तः मौतेः कथमिव रसं वेत्तु पुरुपः ।। अपिच। दुराराध्या हि राजलक्ष्मीः प्रात्मवद्धि: अपि (ड) राजभिः। कुतः १:- पि दुःखेन न त्यजतीत्यर्थः। यथा कशिन भारवादी दलौवरः ठन्चाव पापि मागेषु मृदृष्टगावैः दुर्वहं य भार वति। नये वयसि वर्तमान: कथित जातदनः वलीवई: तमेव ৰাৰ বহল ঝিল্লি আলীয়ি চুলে ল হললি বয়েমী খুন নাবিলা। शार्दूलविकासि अपम् ॥ ३ -- (ग) मूत: सयां दिमौल्यः । (घ) रामो धर्म राजधर्मः यथाशास्त्र प्रमापाचनादिकं तस्य पति: अनुसरणे एवं पर प्रधान तन्त्र यस्य तख राजधानुत्तिपरतन्त्रत राजकार्यपरायणस- नायनाचनमईए वन पालन तथा। सत्पति प्रतिपत्तिय रामत' चतुर्विधम् । पदयणान् दयन् राजा दायिवाप्यदस्यन् । परमो मादायोति नरकच्चैव गति। इत्यादि साम्वानुसारष सम्यक् पालयता राज महत् पत्यथै पौतिस्थान दुःखास्पदं। परानुष्ठाने रत्यादि। स्वार्थपरता निजकार्यमापनप्राप्ति: परानुष्ठान परार्थसम्पा- दनविषये नृपं रामानं जड़ीकरोति स्तम्चीकरोति विमुदयनीव्यर्थः । परित्यक्तः परिवचितः पन्यख पर्यः येन सः परिषतान्दार्यः परिहतपरप्रयोजना दितिपतिः राजा नियनं निषित अयथार्थ:-ययातः पर्यो यस्य स यथार्थ: म यथार्थः भययाय: प्रसाशनामा, पालना- भावात् । चेत् यदि परार्थ: पथदीय कार्य स्वार्थात् सकाशात् अभिमततरः इष्टतर अव्यर्थ- "मभिमनः स्थादिति मेषः। रस खेदे व नि षः। परवान् पराधीनः । परतवः धन्यवशीभूतः पुरुष. जनः मौत: मन्तोषस्य रमं मादं रसो गन्धी रमः खाई" इति विय: कमिव केन प्रकारष ३तु मामातु । शिषरिपो हनम् ।। (ड) प्रशस्तः पामा देषा ने भान्मवत: ते भान्मदि: जितेन्द्रियरित्यर्थः । दुराराध्या दुराया, इविनापि प्रमादयित पते । परायनः 1 ७२ - मुद्राराक्षसम्। तीक्ष्णाटुहिजत, मृदौ परिभववासान्न सन्तिष्ठते, मुर्खान् हेष्टि, न गच्छति प्रणयितामत्यन्तविहत्स्वपि । शूरेभ्योऽयधिक विमत्यपहसत्येकान्तभीकनहो! श्रीलब्धप्रसरेव वेशवनिता दुःखोपच- भृशम् ॥ ५ अन्यच । कृतककलह कवा, स्वतन्त्रेण त्वया कश्चित् कालं व्यवहर्त्तव्यमित्यार्योपदेशः, स च कथमपि मया पातकम् इवाभ्युप; गत', अथवा भाव पार्योपदेशसंस्क्रियमाणमा यमतयः सदा एवं अम्ब- तन्वा वयम् । (च) कुत: ?- इह हि रचयन् साध्वी शिथः क्रियां न निवार्यते, त्यजति तु यदा मार्ग मोहात। तदा गुरुरत,श. । विनयरचयस्तस्मात् मन्तः सदेव निरडगाः, परतरमतः स्वातन्वाभ्यो वयं हि परान खाः ॥4 सौणादित्यादि। यो लमो तौलात् उग्रात् जनात् हिजते सहिमा मवति कदा चिहाशभियेति भाप । सदी कोमलखभाव समानौले इत्यर्थ' परिभववासात् परापमानन भयात् न समिटते चिरति शेष। मूर्षान् अडान निर्विवेकानित्यर्थ हेरि शत्रुवत् मन्यते । अत्यविक्षत्सु भतिधीरेषु प्रचयिता प्रौति म गछति गनुभते कदाचिन् वैराग्य प त्यादितिभिवेत्यर्थः । गरेभ्य पौरश्य पधिक भत्यय विमति वस्यति। एकामतभीडन् पति भीमान् नित्यमितानिन्थे । उपहसति परिहसति हो पाई। लबमसरा प्रामाधि सारा देशवनिता बारबनिता प भरमत्यर्थ दुखीपा कष्टम्पच्या सर्वथा दुराराध्या पत्रकथा विथ "मिते' इत्यादि का क्रियाकबाद दीपकालबार सप उपमया समन्यते । शार्दूलविक्रीडित धनम् ॥ ५ (च) तकशल विमविवाद 1 बसवेश म्वाधीनन । कालमिति म्याना रिलीया । ध्वहस्य पवस्थातथ। कपमपि पतिदन। पातको पाई। भ्युपगत स्वीहत । भगवन् मनन । पायंय माननीयधापकाम्य उपदेशेन शामनेन संकि यमा उंगीध्यमाना मसिडिययो नि तपोका हिरवयनियादि। तपय मगति रिय कार साधा गुती मायागियर्थ शियां कार्य रपयन् अतिष्ठन् न निकायले निश्शिने गुवशिष। यदा यतवारी मोहात पसामान मुहिम मान मागे पत्यानं मदाचारमियर्थ । पति परिमरति, सदा गत काम्ने गर मियक पग पर महिएतक भवतीति । सन्मान मिय मुशियाय निवामियरषय बिनीता गिचिला सपथ 1 मुदा मतमेव सस महामा निरनियंदा माधीमा मात! मत चमात् कालात परम पानिमम् कार याप्य पयं मातम मापीरता पगा रिमुग भयान इथे । .

1 ", - बतीयोऽधः। ०३ [प्रकामम् ] आर्य ! वहीमर । मुगामासादमार्गम् प्रादेशय । मधु। प्रत इतो देव । गा। [परिकामति। कधु। [परिक्रम्य। अयं मुगामासाद., शन पारोदमहति प्राय राजा। लाये न भागय दिशोऽवलोका। पहो। गरसमयसम्भृत ' योभाविभूतानां दिशाम अतिरमपोयता । (छ) कुस:- शनैः स्यानोभूताः सितजसघरच्छेदपुलिमा, ममतादाकोणी: सनधिमतिभिः मारमकुलै । चिता चित्राकारनिगि विकघमघमकुमुदः ममम्त, सम्दम्त सरित इव दोर्ण दश टिमः . अपिच, अपामुवृत्तानां निजमुपदिशन्सया स्थितिपट, दधत्या शालीनामवमतिमुदार सति फले। मयूराणामुग्रं विषमिव हरन्ता मदमहो। अतः क्षत्वस्यायं विनय एव लोकस्य शरदा। इति शेष । अधुमा पार्योपदेशेन कियस्त काल स्वाधीनतया नीत्वा तत पर पराधीनतया काल नेपाभीन्य | वहरियोहान ममरसन्नाग पंड वेदयारिीमता" इति लस्यात् ॥ ६ ( ) মুহমদ মানজাল মৃনা যহিত্ৰিনা মীমাবিল শী यामा तानानाम्। गने ग्यानीभूता त्यादि । सिता मला ये जलघरदा मेघखडा ते पुनिनानीय यासा ता तीन । शर्मन्द मन्दम् पयाना' श्याना मंता ग्यानीभूना विगष्का कन्लविगतिमि' यामधुरा सारसकुल समन्तात् परित पाकीणा परिझाता । निशि रात्री विनाशरममोरभावय विकचानि मस्टानि नदवाणि ऋक्षाशि* हुमुदामोव ने तीन धिता ज्याप्ता दौधों मेधावरणराहित्यात् नमनीयमामा ददिश मममा भाशा सरित इव नय इष नभस्त 'आकाशात स्पन्दसे क्षरन्नि पहिरागनीत्यर्थ । अव इनमेधावसार, । गिरिपोइत्तम् ।। भपामिन्यादि। वह नाना प्रबहाना घेलातिगानामिन्य कुपथपानानाच अपा जन्नानी निन स्वकीय स्थितिपद अवम्यानस्थान पक्षे प्रहस्थामञ्च, उपनिशाना पादिया सदार महति उदारी दाटमहतो रिस्यमर । फले में पाने विद्यादिप मति शालौना धान्धविशेषाणां अवनति शिरोऽवनमनम् पसे विनयश्च दधत्या जनयन्या मामा . इन्यथ ।

मुद्राराक्षसम ।
पिच,-
भर्तुंस्तथा कलुपिता बहुवल्लभस्य
मार्ग कच्चिदवताय तनूभवन्तीम् ।
सर्वात्मना रतिकथाचतुरैव दूती
गगां शरत्रयति सिन्धुपति प्रसन्नाम् ॥८
[ ममन्तात् नायन अवलोक्य । ] श्रये । कथम् अप्रवृत्तकौमुदीमहोत्सव
(ज) कुसुमपुर पश्यामि ' आय । वैहोनरे! अथ त्वया प्रमहचनाद
आघोषित कुसुमपुरे कौमुदीमहोत्सवः ।
कछु। देव । यधकिम्। बाघोषितो देवस्य प्रानया कुसुम
पर कौमुदीनहोत्सव।
राजा। प्राय । तदेव किं न परिग्टहीतम् अम्मवचन पौरजनेन !
कछु। (कर्णी विधाय। देव ! शान्त पाप, शान्त पाप, प्रथिव्याम्
अवलितपूर्व देवस्य शासनं, (झ) कथं पौरषु स्खलितुम् अर्हति ।
राजा। प्राय । वैझोनरे। तत् कथम् अप्रष्टत्तकौमुदीमहोत्सवम्
अधुनाऽपि कुसुमपुरं पश्यामि । पश्य,-

बतीयोरः। धुत्तरन्वीयमानाः स्फुटचतुरकयाकोविदवंगनार्यो नान्नहर्वन्ति रप्या. पृथुजधनभराकान्तिमन्दैः प्रयाते: एन्योन्यं स्पर्दमाना न च ग्टइविभवः स्वामिनो मुलपका, माकं स्त्रोभिजन्ते विधिभिन्नपित पार्वणं पौरमुख्या: ५१० कधु। देव । एवमेतत् । राजा। किमेतत् ! कच। देव! पत इदम-" राजा! पार्थ ! स्फुटमभिधीयताम् ।। -देव ! प्रतिषितः कोदोमहोत्सवः । राजा। इसक्रोधम् । माः केन। कञ्च । न प्रतः परम् प्रमाभिर्देवो विनापयितु शक्यते । राजा। न खलु प्रायेण चाणक्येन अपहत. प्रेक्षकाणाम् प्रति भयरमणीयः चक्षुषो विषयः । (अ) कञ्च । देव । कोऽन्यो जीवितुकामी (2) देवस्य शासनम् उन्लहु। यिष्यति । रात्रा। सोयोनरे। उपचेष्टुम् इच्छामि। प्रती। देव ! पद सिहासण, उपविसदु देवो । (१) ++ । (१) देव । एतत् निजामनम्। स्पषिशतु टेव । पूर्वरित्यादि। स्पट व्यक्त यया तथा चतुरबया वाले वीदिदा परिहता ते स्फुटचतुरकथाकोविद सुपथ्याक चातुरीनिपुणे पूल गठ' अन्दीयमाना अनुगम्यमाना शनार्य वारयनिता युगधनस्य विशासनितम्बस्स यो भर, गुरुन्वमिन्यथः । तेन या पाशान्ति' पाकम तथा मन्द मन्यर धुनधनभराक्रान्तिमन्दै' विपुलनितमभरानम प्रयागमन रया राजमार्गान् म पलावन्ति योभयनि। किश्व सामिन धनसम्प्रदा पौरमुख्या प्रधाना' पोरा एफविभवः भवनस्थिताभि स्वामरणादिकपसम्पनि पन्योन्य, परस्परं बईमाना तुमभिवषन्त मुक्ताका यौवभया स्त्रीभि रमफौमि सार्क सभि । लपित वाहित पाय पसमयोचित विधि विधान व्यापार तदुपयोगितार्यवामित्यप । न मजन्ने मवन्त अनुतिष्ठन्तीत्यर्थ । मन्धरादनम् ॥ १० (स) प्रेक्षकागा दर्शकाना। अतिभयरमणीय परमसुन्दरः। पतषोविषय द्रष्टय पदार्य । प्रपद्धत प्रतिषिद्ध। (2) जीवितु काम इच्छा यस स जीवितुकाम जीवनाभिलाषी। उहायिष्यति अतिक्रमिष्यति।

७६
मुद्राराक्षसम् ।
राजा। [गायेन अपविश्य । आर्य विहीन मार्य चाणक्यं द्रष्टुम
इच्छामि।
कच् । यट प्राज्ञापयति देवः ।। [इति निष्क्रान्त ।
[ तस मविति पासनस्य समयमगत कोपाखविधा पिन्ना पाटयम् पास 1]
चारा! [ आत्मगतम्। कथ स्पईते मया सह दुरात्मा राक्षम
इतकः ।। कुत.?-
खातामा: कौटिल्यों भुजग दध नियाय नगरात,
यथा नन्द हत्वा नृपतिमकरोत मौर्यषस्लम्।।
तथाऽहं मोयेन्दो चियमपहरामीति सतधी,
प्रभावं मधुरतिशयितुमेष व्यवसित ॥ ११
[ प्रत्यक्षवद पाबारी सत्ये पहा ] राक्षस राक्षसविरम्यताम् अस्माद
दुर्थवसितात् । (ठ)
उसिक कुसचिवहररायसन्तो,
नन्दोऽसौ न भवति चन्द्रगुप्त एपः ।।
चाणक्यस्वमपि च नैव केवलं ते,
साधर्म्य मदनुसतेः प्रधानधरम् । १२
I विपिना। अयथा, न पतिमानम् अधिन् वस्तुमिा मया मन
खेदयितव्यम् । कुतः :-
समामा रम्यादि। हद नन्दरष्ठित भाम बरामरकामम पसरा सस
ताग हतापराधः कौटिन्य भुगम व भुनाम रमपरायपुगत निकाय मिस मड
या निपाय यया मीच चन्द्रग सपति राजाने एकरीन विधे। सदा र
मोमी मीचन्दा प्रमश पिय राम मरामि माध्यामिति
मिति पर रावण मासे प्रभाव म मरिमन परियित निकमिनु म्यभर
छाए सरमामा.शिरोम +
(अमितान सामान
t

- . रतीयोr: 'मत्यैः किन्न नाम पर्वतमतो व्याप्त प्रमिष्टान्तर, उदयुताय नियोगमाधषिधी सिंहार्यकायाः समाः । सत्ता मप्रति जैसवेन फल मौर्येन्दुना, राधम भरमामि स्वमतेन भेदकुशला ोप प्रतोपं हिपः॥ १३ चकी। [प्रविमा कष्टा खलु सेवा नाम ! कुत:- मैतव्यं नृपतेस्ततः मचिवतो राजस्तो पलभात. अन्येभ्यश्च वन्ति येऽस्य मश्ने नव्यप्रमादा विटाः । दैन्यादन्मुखदर्शनापलपने पिएडार्थमायस्यतः, सेवा नाघवकारिणी क्षतधियः स्थाने सहत्तिं विदुः ॥ १४ [ परिकण भवनोका न । इटम् ,गावचाणकाम्य यह यावत् पाव यामि। {भायो न अविर सदनोवा का अहो! राजाधिराजमन्त्रिणो भूति: !! (ड) कुतः'- उपन्नशकनर्मित मैदक गोमयानां. वभिन्पहताना वहिपां स्तोम एपः । . . . शरणमपि ममिति शुष्यमाणाभिरामिः, विनमितपटनान्त दृश्यते जोर्णकुद्यम ॥ १५ मरिन्दादि। प्रविष्टान विर पर सताम्पदरियय माय ममानु चर पर्वमन पर्वतमापुर मात्र व्याप्त परिश्ता तथा निवार्थकाग मिधाश प्रमतर म्पमा गढरा मियोमानविषो बाद सम्पादमविषये उभ्या मम्प्रहला । मम्मति अभना मोटुमा चन्द्रगुम मा कम म्याम मिया ययाला विशेष ऋचा उत्पादा मनेन मिजपा प्रतीप प्रतिकल पर रिष जाबो मन्वयवती भेत स्यामि पृषक रिष्यामि, हि यस गचस मेदकुशल भदमोतिमिपुण अस भेद नीरा पवाय या पति भव । अब बालविकौड़ित FATE मैतव्यमियादि। मुफ्ते भूपालान्, मत सहिदत प्रधामामान्धान, छत राधी वन মা দিবগন, না অন্ধ ঃ भवने चादरी उमप्रसादा प्रामाभुगा चे विटा धूत्ता अमन्नि नभ्य. धन्धे पर मतय मादध्य । देशान दीनभावान हाग्विादिषय । पिणार्थ भनयामार्थे उन्मवदनापनपने नमूख सईयाय यथा तथा दर्शनानि यौसणानि तथा अपनपनामि मृपतिमीयर्थ मन्यमापनानि से घायस्पद पायाम सेश कुन अमति शेष । मायकारिणी कीमत्वविधायिनों औरषमाशिभौमिति यावत सपा मति सारमेयात कलापिय पण्डिता विटु बामन्ति इति स्थान यु " भाम्भन म्याने निमिन्यव सम्बवास्तुसम्बन्धा निशाना (रामाधिराजस्य भरपप्तिचक्रवतिन मन्त्री सस्य । गहभूति भवनविभति। उपदशकामिन्यादि। एतत् दृश्यमानं पवनकल प्रहरखण्ड गोमयामा सीपुरी U त्यसर।

७८ मुद्राराक्षसम। तत स्थाने खलु अस्य वृषलो देवचन्द्रगुप्त इति । 'ट) कुत ?- स्तुवन्ताश्रान्तास्या क्षितिपतिमभूतैरपि गुणे प्रवाच कार्पण्याद् यदवितथवाचोऽपि क्षतिन । प्रमावस्तृष्णाया स खलु सकल स्यादितरथा निरीहाणामोशस्तमिव तिरस्कारविषय ॥ १६ [दिलोक्य सभयम् । तदयम आर्य चाणक्यस्तिष्ठति। - यो नन्दमौनृपया परिभूय लोकम्, अस्तोदयौ प्रतिदिशभित्रकालम् । पार्यपातितहिमोणिम सवगामि धाम्नातिशायर्यात धाम सहस्रधान ॥ १७ [ जानुभ्यां भूमी निपन्य । जयति जयति धार्य । एषयमान पापा भदकं विदारक। पटभि प्रामवालके हामभूत उपस्तान समानीताना बहिषा स्तोम राशि । भाभि दृश्यमानाभि प्रथमायामि पुकाभि समिति काठ दिनभिसपटनान्त विशेषेण पवनमितकदिप्रान्त जीर्णकुछ विशीभितिसर गह हण्यने । पतेमास मिलार्थपरोपकारित्व पप्रतियात्वादिसदगुणवत्व लोभशन्यत्वच मापत ॥ पब माबिनी ३१ । ननमयययुतेर्य मालिमी भोगिलोक तिमसपात् ॥ १॥ (द) व प्रभुयन्द्रगुन पश्य चाणकास्य पल इति जातिवाचक पदनाभिधान भ्याने थत निवृत्त्वाविौकस्य चाएक्यस्य एतदेव गोभते इत्यय । मुन्नीत्यादि। मष्टा पाक येषा ते प्रवाच प्रशष्टबजार पवितथा मन्या वाकर न भवितववाघ सत्यवादिन अनि माधव कापण्यात दारिद्वार दोनभाषात् भूते अयु पसस्य रित्यर्थ "युमोसादाइते भून पावतीने समे विदु" इध्यमर । गुणे चिति पति राजाने स्तुपति प्रसनि ति यत् स खल पाया धमाकाबाया सकल पक्षण पु. प्रभाव सामर्थ । तरचा पायचा निरीडापा वासनाविरहिताना एताइसमालना भितिष रंच. प्रभु पनेवर इस्य पमिय तिरस्कारविषय एवापद दान भाना निरोहारा का नाम पाहि सभीतिर्ण त भाव । उपमालार । मिवरिषी ०८ वतीयोऽ। चाप। माशेर अवलोक्य । वहीनरे । किम पागमनप्रयोजनम् । कार । प्रायः प्रणतिसम्भमसमुञ्चलितभूमिपालमोलिमणि- शकनगिनापियनोकतपादपद्मयुगत पादपद्मयो अाय्य प्रगिपत्य देव चन्द्रगुतो विधापयति, क्रियान्तरान्तरायम अन्तरेण पाये (ण) दृष्टुम इच्छामि इति। पाए। सुपला मा दृष्टुम् इच्छति ? वहीनरें। न खलु अपलम्य यवपथमुपगताऽय (त) मया लत. कौमुदोमहोसवतियेध ? इछु। प्राय्य ! अथ किम् ? चा। [सनोधम् ।। या । केन कथितम् । कधु। [भर्य नाटयित्वा] प्रसोदत पार्य, स्वयमेव सुगान प्रासाद- शिखरगतेन देवेन अवलोकितम् अमहत्तकौमुदोमहोत्सव कुसुम पुरम्। धाण। या भात, तिष्ठ तावद् भवद्धि एव मदन्तरण प्रोत्साद्य रोपितो (य) अपल. किम् अन्यत् ? कथु। [सभय पोय पधामुनिति] पाए। अहो। राजपरिजनप्य चाणक्यस्य उपरि विपपद पात (द)। अथ कपल तिष्ठति । कथ! [ भयं भाटयन् । ] आर्य। सुगामासादगतेन देवेन यहम् आर्यपादमूल पित। -- - सौभादक महान मूर्यस्य सर्वगामि सवगं धाम ना धामा स्वतन्त्रमा पशिशाययनि अतिशय्य मिति अतिवारी यतीत्यथ । पद व्यतिरकालडार । वसम्मसिलक इतम १० (प) प्रपती प्रणाम सभमेण बरया समुच्चलितानि भूमिपालमोसिस्थितानि यानि मविश्कतानि माथिकानदानि तेषां मिखाभि कान्तिभि पिमतौहाने पिलवाकत पादपप्रयुगल यस्य स तथोन पाये भवन्त । विनापति निवेदयति । कियान्तरस्य पन्य জায় অনায় বিঃ ক্লিয়ালালা 'ন অনঘ নি, যদি জামাল বিমী म भदेदित्यथ । (1) अपस्य पन्या श्रवणपथ, त। उपमत मात्र । (4) भात विदित । मदन्तरेण मा विना, मम अनुप स्थतिकाल इत्यथ । प्रोत्साह्य धत्माहवचनकदीप्य । रोषित कोपित । (४) विशिष्ट देष विध विहेषपूर्ण पक्षपान विषपक्षपात ! - ८० + 4. सुद्राराक्षसम् ।. 'चाण। [ सत्याध ]} कंचुकिन् । मुगाङ्ग प्रासादमार्गमादेशय । कञ्च । इत इत प्रायः । [इति उभो परिममित ।। कछु। अय सुगाङ्गप्रासादः, शनै पारोदुमहति आर्य । चाप। मान पाय अबलोका व सहर्षम आत्मगतम्। पये!' सिंहा. सनमध्यास्ते प्रल: । साधु साधु ।- नन्दैवियुतामनपेक्षितराजदत्त, अध्यामितच लपलेन हर्पण राज्ञाम् । सिहासन सदृशपार्थिवसन्तक्ष, प्रीति परा प्रगुणयन्ति गुणा ममते ॥ १ ॥ पिस्त्य] | विनयता वृपल । (ध) राना। [ सिहासनात्याय पाणक्यस्य पादौ ग्टहीत्वा । ] पार्थ । “चन्द्रगुप्त प्रगमति । भाषा [पापी ग्रहीत्वा !] उत्तिष्ठोत्तिष्ठ पक्ष ।- श्रा शैलेन्द्राचिनान्तस्वलित रधुनीशीवारासारशीतात. श्रा तोराबैकरागस्फुरितमणिरुचो दक्षिणप्यार्णवस्य । भामत्यागत्य भौतिप्रणतनृपशतैः शश्वदेव क्रियन्ता, चूडारवाशुगर्भास्तव चरणयुगस्याङ्गलोरमभागा ॥ १८ ॥ मन्दरियादि। पनपेनिसानि नुशौकतानि राजहत्तानि येमे अनपेक्षितगमनमा नास्तरामधर्मी हम रिन्यर्थ । नन्द वियु विरहित, राज्ञा भपानामा इष अष्ठेग चनेन चन्द्र गनेन पध्यामित पधिद सिहामन राजासन महापाविमा अनुरूपभपति ममन्वित। भासमिति शेष । एन गुमा मम पर पनुमा प्रीति पानन्द पगुमान बाई यमित पर ममालबार । मम सादानुष्येण याचा योग्य वाम । इति दर्पवान। वमनतिलक पम् ॥ १८ (घ) विजयता मानकर्षण पत्तताम् । पागनिन्दादित्यादि। *शिलान्तात् प्रष्टरमानात मालिताया मिर्गसाया सरया जोकगमार पहावई मौतात् मौतनाव भागनदान मिट हिमालयं धारभ्य । नगमानो पापांना परितमीना दोनमापियाना समकान्नियंव म यो सय কবির বাবা নীলসী পর্ণ খাশে গনমাধবমল বসবাস गणे भागय पागम्य तर चरपगम्य पदायम्य पहभाग्भमामा परमीविवरण मन् निगमई पूजारवाला गिरोमोमा पर विरणा पनी साराभा मुटमदिम युगपदोपितारा वियना विधीयता : धनराम १९ बतोयो । पगा। पार्यप्रसादाद अनुभूयत एवैतत, () उपविगत प्राय । सहि उभी यथासमम् उपपिटो. पाय। अषत । किमर्थ क्यम् पाइता है राजा। पार्यस्य दर्शनेन पात्मानम् अनुग्राहयितम् । चा। [ मिस कृत्वा 13 हपन्न ! अलम् अनेन प्रययेण, न निष्पयो जनम् पधिकारवन्त प्रभुमि भाइयो, (प) सत् प्रयोजनम् अभिधीयताम् । रात्रा प्रार्य । कौमुदोमहोसवप्रतिषेधस्य कि। पश्यति 12-17 पाण! [मित हत्या -पल उपालधु (फ) ताई, दयम • फलम् आर्य . + . H रात्रा। आर्य । न उपालब्धुम् । चाप। किताई रामा। विभापयितुम् । () पाण। हपल । यदि एव ताई विज्ञापनीयानाम अवश्य शिष्येण रचयोऽनुरोइया ।(भ) राजा I आर्य । क सन्देह , किन्तु न कदाचिदपि आर्यस्य निप्पयोजना प्रति इति पास्त न प्रभावकाध : (म) चाण। हपल । सम्यगग्टहीतवानमि मदाययम्। नहि प्रयो जनम् अनपेक्षमाण स्वयि चापक्य चेष्टने । (य) (न) भावप्रमादात महामान्यस्य भवतोऽनुग्रहात । एतत् प्राश्रितप्रभुत्वम् । (4.) प्रथया विनयेन। नियोजन निरएक! अधिकारसम्म अपिलता मचि वादा । पाइयन्ते पवाथ्यो। (फ) उपालश तिरस्त भत् सयितु । (ब) विनापयितु विशेष सापयितु वोधयितु विशेषणावगमामा {) विज्ञापनीयानां महामान्याना गुडला। नय अभिलाषा अनुरोहव्या अा सनरामतु याहतधारवाई। म भिषयीनना प्रशोजमरहिमा प्रति कायप्रति ! अनि भनेन हेतु ना पाव काश, अनुयोगावर । (य) सम्यक यायार्थण। एहीतवान् भवृद्धवान् । माशय मदभप्राय । पन्पच भान अनभिन्नुपन् । चटते व्याप्रियते । h - एक ८२ मुद्राराक्षसम्।. रात्रा। आर्य ! अत एवं मां प्रयोजनशुश्रूषा मुखरयति । (२) चाप। हपल ! श्रूयताम,-इह रहलु - अर्थशास्त्रकाराः विविधी सिदिम् उपवर्णयन्ति। तद्यथा-राजायत्तां, सचिवायत्ताम, उभयायत्ताच इति । तत् सचिवायत्तसिर्भवत: (ल) किं फलान्वेषणेन ? यतो धयमेव अच नियुक्ता वेस्यामः । राजा। [सकोप व मुख परिवर्तयति ] | [तती नेपथ्ये देताहिको पठन] 1 'आकाशं काशपुष्पच्छविमभिभवता भस्मना शुक्लयन्ती, शीतांधोरंशुजालेजलधरमलिनां क्लिन्दतो जत्तिमभीम् । 'कापालीमुद्दहन्ती ममिव धवला कौमुदोमित्यपूर्वा, हासीराजहंसा हरतु तनुरिव क्लैपमैशी शरदः॥ २० ' पिच, प्रत्यग्रोन्मेषजिया क्षणमनभिमुखी रत्नदीपप्रभाणाम, मामव्यापारगुरू जनितजललवा. नृम्भितः साङ्गभङ्गैः । नागाउंमोमिच्छोः शयनमुरुफणाचक्रवालोषधानं निद्राच्छेदाभिताना चिरमवतु हरेटिराकेकरा वः ॥ २१. (९) पतएव भवदीयकाया प्रयोजनमापेक्षवादेव । मुखरयति मुसरं करीति पाचालयतीत्यर्ष। (খ) অল্পকার, দীলিশাখা। বিষণা অধী বিহি ব্যাথ घय तस्य सचिवायत्तसिंह पायाधीनसाफल्यस्य । फलाव पोन उग्यानुसन्धानेन । খাদ্ধামনিধি। ব্যয়বহুৰি প্ৰয়ম্বমানিক মিয়া খৰিয়ান”খনি धव नेत्यर्थ. भषमा स्वगांवरिभूत्या बाबा भीमपल पायंभी भवलयनी, पर काशकुमुमाभिमाविना पारदकुसुमेन समावनीलमपि पाका मलयुनीयर्थ । भौगामी गिर स्थितस्य चन्द्रखपस पजान निरपसमूह. जलपरमलिना मेघश्यामा एभी हात गम हिम्दती सिली पर्व मौलागोपनास: रिमचन्द्रकिर भी मिमिव नम परमनिको पामिति । हिन्दतो पपसारयली। बौमुदी इसदसचिनीमिय जापानो भरमपावरचिता परलो पाप मालीनी पारयभी। परेवापानी पगमित कौमुदीं। पन्या समान 1 मी. लमीमा रानामा प यम्मा मा सनी गजामा,पणे सामग्री र राजमो यस्याः मा। ति ऐमौतगरिव पपूषा पभिनका कम् पर पुमा कोकाट पाध्यामिकादिर नामय पच उपमालार । धमता: प्रागलम् .. प्रवीमेपनि दाति। पापा फवामएस एस सभाप यमन .

बतोयोऽसः। रितीय, सत्वोत्कर्षस्य धारा निधय दुप कता कऽपि कस्यापि हेतो, जैतार खेन धाना मदसलिलमुचा नागयधेश्नराणाम । दमाम मृगाणामधिपतय इव ध्यतमानावलेपा', नाजाम महन्ते यर । नृपतयस्वाहशा सार्वभौमा ॥ २२ अपिच, भूषणाद्युपभोगेन प्रभुर्भवति न प्रभु । पररपरिभूताशस्वमिव प्रभुरुयते । २३ सपो दर विशाल भाग यमन परधिम यस्य सत् मागार में अनन्त शयन इत्यथ । मोत परिषदको पमिलपत हरनारायस) प्रत्ययं मारपणा यथा तथा सम्ष पवरोधन उमौलनेन त्रिधा समुचिता । क्षण पपकरले व्याप्य, पनसमिरी अस्थितरवानि एव दीपा नेषां या मा सामा पनभिमुनी पराभुखो तनावमा । पभङ्गन सा वामान सामने भित সৃষ্ট মুৱাৰমুজালথুনি मन-यापाररित्यय । ननित उत्पन्न जलामा पशुजलाना लवा विन्दवी यम्या मा अनिताललवा पागलदविन्दु । पात्मन्यापारे दमनक्रिय या गुषों मायरा शल्य रहितति यावत। मिद्राया मवमस्य ईदैन भनि पतितामा पतिलौहिता पाकेकरा उषत मा पिता 'दृष्टिर के बारा किश्चित् स टापारे प्रसारिता मौलिताइ पुरा लीके तारा न्याय संमोगरा ल्युके इष्टि भयम व युभान् चिर दीर्घकाल म्याथ पयतु रचतु ॥ पत्र मभावरिल धार। खम वौतिहहार्थ पक्रिय रूपपन । इति दपणा घग्धराहन सत्वातकर्षस्थ इत्यादि। यु मनुष्यधु वर श्रेष्ठ है पर मरनाथ । कस्यापि प्रयो झनच हेती विभिटायोननाय न्यथ । धामा विधावा सवीत्कर्षस्य गोयातिशयस्य निधय व भाधारा व कता खन मकोयन धामा प्रभावेगा लीलोपरमरिया रस्त्यं मद मनिलमुचा द नवाग्विर्षिया गय पचरा गजघटापतौना पचे गयितानो रानाथ मसार परामावतार, व्यको प्रकारी मानावली सम्मानगवी येषा त तपोका सब्द स्वीकृत गौरवगभ्वा इत्यर्थ केपि वाहमा भवाशा सार्वभौमा राजचकमि सृपतय नर मगाजा पानी अधिपतय प्रभव मिटा दाना दन्नानां भग' सपाटन दव बाजाया भट्ट व्याधात अन्ययाधरपमिति यावत ते पाशाभई श्रादेशलझन म सान्न भ्रमन्ते। पञ्चाननानां दशनमधनमिष नापतोमामादेशलइन सब्बथव मुद महमिति भाव । एत हषये स्मृति--आज्ञाभत्री नरेदाणां विप्राय भानग्बएडनं पृथक् शय्या कुल वीणामशास्त्रविहिती वध' ॥ इति ॥ उपमालद्वार उतपक्षाच। सुग्धरावत ३२ भूषणापभीगनेय दि। प्रभु भूषवाहीनो पारफेयूरप्रतीना प्रासादादीमीनाञ्च उपभागन प्रभवनौति प्रभु ईश्वर, राजा प्रत्यय न भवति । परे पन्य अपरिभूवा पनवमाता सभाहता गि यावत् भाचा यम्य स अपरिभूधाच अमूदलितादश, अत्र्याइनशामन इत्यथ । सं भवानिक राजा ।

मुद्राराक्षसम्। - चाण। [भागतम् ।] प्रथम तावविशिष्टदेवतास्तुति- रूपेग प्रवत्तशरtणमस्यापनम पाशीर्वचनम इदम अपरं किमिति न अपधारयामि निषिस्य । था: भातम् । राघसंस्य अयं प्रयोग। आ दुरात्मन् राक्षसहतका दृश्यमै, नागतिखलु कौटिल्यः (व)। शा। आर्य वैहोनरे। दोयताम् अायो वैतालिकाम्या सुवर्ण- शतसहस्रम्। कक्षु। यद आज्ञापति देव.। [इति उत्साय परिकामति ] चाण। [सक्रोधम् ।] वैहोनरे। तिष्ठ तिष्ठ, न गन्तव्यम् । सुषत्त । किमयमस्थाने एव महान् अर्थोत्सर्ग. (श) क्रियते । रा। प्रायेण एव सर्वतो निरुडचेष्टाग्रसरस्य (प) मम बन्य नम् इव राज्यं, न राज्यमिव । वाण। वृषल । स्वयम् अनमियुस्वाना राजाम् एते दोषा भवन्ति । सद यदि न सइसे, सदा स्वयमेव अभियुज्यख । (स) राना। एते घय स्वकर्मणि अभियुज्यामहे । - चाण। प्रिय म , वयमपि स्वकर्माणि अभियुन्यामहे । राग। यदि एव, तहिं कौमुदोमहोत्सवप्रतिषेधस्य प्रयोजन योतुम् इच्छामि। . राजा प्रम निग्रहानुग्रहसमर्थ कर्ता उच्यते कथ्यते जनैरिति शेष । येष्टवस्तूपभोगेन बिलामवाल्येन च प्रभुत्व न लायते समभ्यर्थितशासनवमेव नियत राजलक्षणमिति भाव । एतत् सोकदर्य राक्षमप्रेरितेन वैतालिकच्छमना सनकलसेन पठितं । चपमालडारः। पथ्यावत इत्तम् । २३ (4) विशिष्टा ४ा हरिहररुपैयर्थ या देवता तस्था' स्तुतिरूपेण स्तधब्याजेन । प्रहमाया प्रकान्ताया' उपस्थिताया शरद शरहती गुणप्रयापन उत्कर्षमकाशी यस्मिन् सत् सथी। अवधारयामि निशिनोमि। प्रयोम प्रवर्तन । पलु नियिर्स कौटिल्य मागतिं पप्रमत्त समुदयुजय दत्तते । (१) प्रस्थाने अनुपयुजपावे । महान् विपुल । कथाना धनाना उत्सर्ग वितरम्य दानमित्यर्थः । *यामो विदापित दाममुतसम्म मणिराम ने यमरः । (प) एवमनेन प्रकारेण सभेत सर्वच निरुड प्रतिरक्ष संयत रत्यय पटाया कायम्य पसर व्याप्तिर्यस्य ना निमाटामसरस्य मयसाभिलापस्येत्यर्थ । (स) पभियुवानो अनुहयुकाना असाधीनाना। अभियुथम्ब उद्युङन रात्र कापर्यवेषणे अभिनिषिष्टी मन स्यय ।

1 ८५ -- छतीयोदः। पाए। कृपन्न । कोमुदोमहोत्सवानुष्ठानस्य किं प्रयोजनम् इति महमपि श्रोतुम् इच्छामि। रामा। प्रथम तापत् ममानाध्याघात.। (१) पा) पल मर्मापि खलु बदाजाव्याघात (क) एवं कोमुदी महोत्सवप्रतिषेधस्य प्रथम प्रयोजनमिति । कुत' ?-- भनीधीनां तमालप्रभवकिसलयभ्यामवेलावनानाम्, पा पारेभ्यवतुर्णा चटुलतिमिकुलचोभितान्तनलानाम् ।। मालेवाजा सपुष्या नतनृपतिशतैरुचाते या गिरोभिः, सा मय व सूखलन्ती प्रययति विनयानइतं ते प्रभुत्वम् ॥ २४ राशा। पथ पपरमप्रि प्रयोजनं यत् तच्छोतुम् इच्छामि।। धारा। तदपि कथयामि ", 'रामाकथ्यतामा पाणी शोणोत्तरे। गोणोत्तरी। महवनात् । कायस्थम अचान दत्त हि, यत् भद्रमटप्रस्तीनामितोऽपरागादपक्रम्य मलयकेतु. माथिताना लेख्यपत्र तत्तावत् (ख) दीयताम् इति। प्रती।।ज अञ्जो प्राणवेदिति। [निकम्प पुन' प्रविन अण्ड। पदं पते। (२) । - ३ - (२) यदाव पाधापयति इति। पाया इद पवम् । 3 (३) पाशाया'प्रच्याघाव पयाइतादम्। (क) तव पाज्ञाया पादयस व्याघात भइ लहानमिति यावत् । मोधोनामियादि। समानुप्रभवाणि तापिञ्चोत्पन्नानि यानि कि मेलयानि नत्र पलवा ते यामानि मोवानि देलावनानि वोरखकाननानि येषां तेषा सघातानां चले पवई तिमिकुले विभिनामकमतविशेषम घोभित पालीडित अन्तर ल जलमध्य येषां तेषां मधोजाना। चतुषा भनीधीना सापारभ्य गरिति शष । नताना अवनतानां नपतीनां मूपालाना मत गिरीमि मन्तरे करणे , सपथा मममा माला सक, व, तब या पाशा पादेश गते उधते स्वीक्रियते व्यर्थ । सा भाशा मयि त्वत् प्रतिष्ठातरि माधये नान्यनिनित्येवकारार्थ खलन्ती पाहता मती विनद्यालढत विनयविम त है मुत्ल कन्द राजभावमित्यर्थ' प्रथयति विस्तारवनि विस्थापयतीत्यय । अब उप मानदार । भग्धप्रतिम. २४ (ख) पपरामात् चन्द्रग सुतीपात् । इत' अमान् धानात् अपशम चपमन्य ।

, मुद्राराक्षसम् । चाप। यहीवा।] हषल ! श्रूयताम ! रामा। दत्तावधानोऽस्मि । (ग) पाण। [याचति !] खस्ति, सुग्टहीतनामधेयस्य देवस्य चन्द्र- गुंतस्य सहोत्यायिनां प्रधानपुरुषाणाम् इतोऽपक्रम्य मलयकेतुम, आश्रितानां परिमाणलेख्यपत्रम् । तत्र प्रथम तावत् गजाध्यक्षो भभट.. अखाध्यक्षः पुरुषदत्तः, महाप्रतीहारस्य चन्द्रभानो गि- नेयो हिदुरात', देवस्य स्वजनगन्धी महाराजो बलगुप्तः, देवस्यैव कुमारसेवको गजसेना, सेनापते. सिंहबलदत्तस्य कनीयान् धाता भागुरायणः, मालवराजपुतो रोहिताक्ष, नगणमुख्यतमो विजय- वर्मा इति [सामगतम् ।] एते वयं देवस्य कार्यो : अवहिताः मा इति । (घ) [प्रकामम् ।] एतावद् एतत् पत्रमः। राजा! आर्य ! एतेषाम अपरागहेतून (ड) श्रोतुम् इच्छामि। पाण। अषल। श्रूयताम, 'अत्र यो एती गजाध्यक्षाखाध्यनी भद्रभटपुरुपदत्तनामानी, एतौ खलु स्त्रीमद्यमृगयागोली, हस्त्यखा वेक्षणे अभियुक्ती ; इति खाधिकाराभ्याम, अवरोप्य मया खजोवनमात्रेणेव स्थापितौ इति अपरतौ (च) गवा खेन स्नेन च अधिकारण व्यवस्थाप्य मन्नयकेतुम पाथिती। यो इतौ हिड: रातबलगुप्तो, तो अपि अत्चन्तलुब्धप्रलती, दत्तं धनम् प्रबहुमन्य लेम्बापत्र लिविता पविका। सावत् साकल्पन"य "यावावच सामान्यपी मानेऽधारणे"। इत्यमर । सर्वमित्यर्थ । (ग) दर परधान मन संयोगी येन म दत्तावधान भवहितचित्त। (घ) मुग्रहीसनामधेयस्य प्रात सारणीयम्य । म पतिष्ठन्ति ये तेषां समानसुखदुःखाना मित्यर्थ । परिमाणाय संपाय लेखापन । महामतीहारस प्रधामहाररविण । स्वजन गन्धी सम्झेप वक्षन इत्यर्थ । समारसेवक अंगवस्य । कनीयान् कनिह । समय मावतम, सनिलीमात, सरिता. मामाहा. मामिति तोहीम रखा। (इ) पपरागहम् पसन्तोषशारपानि । (च) मी वारयोपित, मर मुरा, मगया पारोट सामु सीमरमधाम गौस थयो मी सयोनी। पभियुको प्रमावधानी। पपरौप्य विधानस मनीवर्ग मीवर मा तन, अपक्षण हनीया, सपिनी पतयारयानि धनादीनि रहवानि, जावरण गस्तिमिव । अपरली पाटी।

द्वतीयोऽङ्कः। मानो, (छ) तर बहु लभ्यत इति मलयकेतुम अायिती । योऽपि असो भवतः कुमारसेवको राजसैनः, सोऽपि तव प्रसादात् अति. मात्र कोषहत्यख सहसा एवं सुमहदेवयम्, अवाप्य पुनरुच्छेद- शडया भपक्रम्य मलयकेतुम् पाश्रितः। योऽयमपर: सेनापसे सिंहबलदत्तस्त्र कनोयान् भाता भागुरायणः, असौ अपि तत्र काले पर्वतकेन सह समुत्पनसौहार्दः तत्प्रोत्या च "पिता ते चाणक्य न घातितः' इति रहसि वासयित्वा, मलयकेतुम अप- वादितवान् ; (ज) ततो भवदपथ्यकारिषु (झ) चन्दनदासमभृतिषु निम्धमाणेषु (ब) खदोघाशया अपक्रम्य मलयकेतुमाथित ; तेनापि.(ट) असी मम अनेन प्राणा: परिरक्षिता इति कृतज्ञताम, अनुरुध्यमानेन (ठ) पैटका परिचयम्, पालनोऽनन्तरम् अमात्य- पद माहितः । यो तो रोहिताक्षविजयवर्माणो, तो अत्यन्तमानि- लात् (ड) खदायादेभ्यः त्वया दोयमानं बहुसम्मानम, पसहमानौ मलयुकेतुम. आथिती । इत्येषाम अपरागहेतवः । राजा! आर्य। एवम एतेषु परिज्ञातापरागहेतषु अपि क्षिप्र- मेष कमात् न प्रतिविहितम ओर्येण ? (ट). पाप। हपल न पारित प्रतिविधातम । रागां किम अकोगलात, उत प्रयोजनापेचितया ? (प) चाय । कथम अकौशल भविष्यति, नियतं प्रयोजनापेक्षितया । - - 1- T (छ) पयत पतिमयेन जुमा प्रजातियो' तौर पर पाचुर सम्पम् । (ज) सहितवान् पक्रमितमाम् । (म) पपयकारिण निश्कारिषु । () निराधमारेषु निराहोते दहिते। (2) हैन मलयवनुमा। पारध्यमानेन पंचमापन। (3) रामनगमगर एयक्ति प्रयासमित्यर्थ । मादपदं साधिसम्। (४) पायतमानिखतवामभानावात् । खदायादेय निधि । (ठ) एलेषु भामटादिविर पुश्यम् । परिक्षामा सम्पपिदिता सरा कारपानिशा ने। मित्र सत्वर: प्रतिविरित प्रतिविधानकरम् । (९) पमनस भाष मोर समात् पशोरणात् पुखान् । दायर भीमनादिया शान्तराया।

-- . T -- -- मुद्राराक्षसम्। राजा। तत् अप्रतिविधानप्रयोजनम इदानीं योतुमिच्छामि । चाण। पल ! श्रृयताम अवधार्यताच । राजा। उभयमपि क्रियते, कथ्यतार्म ।' चाप। पल । इह खलु विरताना प्रकृतीना विविध प्रतिविधा नम ;. तद् यया; अनुग्रहो निग्रहथ इति । अनुग्रह. सावन पाक्षिप्ताधिकारयोः भद्रभटपुरुपदत्तयोः पुन अंधिकारारोपणम एव । अधिकारथ पुनः तादृशेषु व्यसनंदोषात् अनभियुलेषु पुन, आरोप्यमाणः सकलम्य एव राज्यस्य भूल इस्त्यखम अवसाद येत् । (त) हिड्न गतबलगुप्तयोः अत्यन्त धपातिकयोः सकल राज्यसम्प्रदानेनापि अपरितुष्यतो अनुग्रह कथ कत्तुं शक्यं । राजसेनभागुण्यायोस्तु, बधनप्रापनाशमोतयोः कुतोऽनुग्रहस अवकाशः ? रोहिताक्षविजयवर्मणोरपि दायादमानप्रदानोडि नयो मानमपि अपमान मन्यमानयो अत्यन्तमानिनीः कीदृशो ऽनुग्रहः प्रीति, जनयियतीति परिहत पूर्व. पक्षः; खलु वयम, अचिरान अधिगतनन्द लाः सहोत्यायिनं प्रधान पुरुषवर्गम उग्रेण दण्डेन पीडयन्तो, नन्दकुलानुरनानी प्रकृती नाम अविश्वास्या_भवामः, इत्यतः परिहत एव'यो । तत् एष मनुग्टहीतास्महत्यपक्षो राक्षसोपदेशवणप्रवणो महोयसा म्लेच्छ. राजबलेन परिहत, पिबधामर्पित पर्वतकंपुच्चो मलयकेतु अस्मान् अमियोलम उद्यत इति, मोऽय व्यायामकालो न जमवकाल (द) उरोऽपि - (1) दिविध हिप्रकारं। निग्रह दह १ बाचिमाधिकारयो 'विलीपिताधिकारयी व्यसनदोषा-स्त्रीमद्यादिषु पत्यासनिदोषात् । 'अवसादयेत साभवत् । (घ ) दायादभ्य भातिभ्य मानप्रदामन पौडितयी ६ दितथी मान "मीरव । प्रपमान गौरव । पूर्व पक्ष गुमानयनिग्रहयो अनुगइप प्रथम पञ्च । उत्तर नियहरूप शेष पह मिरापधुमार उप ठीरगए। "पवित्राला पवित्राम भूमय । परिछत परिवति । (द) अनुग्रहीत अनुकम्पित अम्मा त्यानां पशी येन स तोक्छ । देश देगयणे प्रवण समुतमुक । महीयमा प्रवनेछ। परिहत परिवेष्टित । विधामषित कितवर्धन सात की । व्यायामस्थ यमसाध्यकार्यश युहोदयीमय रामस्व.उप त्ययकाल समय ।

'तीयोऽ1, ८. -- राना। चाण। पन्त । इति । अतो दुर्गसरकारे प्रारब्धव्ये, किं कौमुदीमहोत्सवेन ? इति प्रतिषितः । (ध) गा। आर्य । बहु प्रष्टव्यमय ।। हपन्न । वियब्ध पृच्छ, ममापि बहारयेयम अव । (न) एष मृच्छामि। धाय। अहमपि एप कथयामि। गन्ना। योऽयम, अमाफमस्य सर्वस्यैव अनर्थस्य हेतुर्मयकेतु' म कस्मात् पा>ण अपकामन् उपेक्षिस: () : मलयकेतो', अपक्रमणानुपक्षणे यो गति भ्यात् ; अनुग्रहोत निग्टह्येत वा। अनुग्रह। पूर्वपतितं राज्वाई प्रतिपाद्यत । निग्रहे तावत् पर्वतकोऽस्माभिः व्यापादित पति कतनतायाः स्वयं हस्तो दत्त स्यात् । प्रतिश्रुताईराज्यप्रतिपादने ऽपि पर्वतकविनाश' केवलं कृतघ्नतामात्रफलः (य) स्यात् इति मलय शेतु अयक्रामन् उपेक्षित अव तावदेवम् । राक्षस: पुनः इहव चन्तनगरे (फ) वर्तमान प्रायेण उपेक्षित', एत्यं किमुत्तरम् आर्यस्य चा। राक्षसोऽपि खलु . निजस्वामिनि - स्थिरानुरागित्वात् सुचिरमेव अब सहवासाच शोलनानां नम्दानुरक्तानां प्रकृतीनाम, अत्यन्त विश्वास्यः, प्रज्ञायुरुपकारराभ्याम उपेत , सहायसम्पदा गना (ध) दुर्गय परिख या बासस्य वा सरकार समोधने समुमतिविधाने । प्रारमध्ये पारयोग्य । कामटय यादव-मया इत्यर्थ । (1) विषध सवित्रामा बहुचुर पारयेय वयम् ।। भरकामन् पलायमान । उपेदित परिक। (4) : (१) पपयमबस एनुपरे सपैयाराहिये। यी विविधा मति उपाय । प्रतियुत प्राकम्दौलत । मनिपायेन समप्यत । हतपताया - पहजताया। रस्तावमुम्बन । पञ्चतत्वनिधनजनितलोशारवादी दुरपनेयी मवेता মনির আয় অন্য মৰিকাৰৰ নষ্টল কল কল কল দাৰ फल मामी यस्य स नयी । 1) अम्ननगरे भगरमध्ये । वर्षमान पति उमान । उत्तर प्रतिवचनम् । सामना। .

में - मुद्राराचसम्। युक्ता, कोपबलवामिहैव अन्तनगरे वर्तमानो महान्त खलु अन्तः कोपम उत्पादयेत् । दूरीकृतस्तु, वाधकोयम- उत्यादयपि (ब)- न दुःखसाध्यो भविष्यति इत्यतोऽपक्रामन् उपेचितः । राजा। तत् किमर्थम् इहस्थ एव उपाय: न उपक्रान्तः १ (भ) पाए। अथ कथम अपक्रान्तो भविष्यति ? ननु उपायैः एव अप्तौ हृदयेशयः शझुरिख उद्धृत्य दूरीमतः। (म) दूरोकरणस्य च उक्त प्रयोजनम् । राजा। यार्थ! कम्माहिकम्य न गृहीत: ? चाण। हपन्न ! राक्षसः खलु असौ विक्रम्य निग्राह्यमाणः स्वयं वा विनश्येत, युष्महलानि वा विनाशयेता एवं सति उभयथापि दोषः । पश्य- स हि शमभियुक्तो गधुपेयाद विनाशं; ननु हपल : वियुक्तास्तादृशेनासि पुसा । अथ तव बलमुख्यान् नाशयेत्, सापि पौड़ा, नवगज इव तस्मात् सोऽभ्यपायैर्विनेयः ॥ २५ राजा। न शक्नुमो धयम प्राय॑स्य वाचा वाघम अतिशयितुं', सर्वथा अमात्यराक्षस एव अव प्रशस्यतरः । (य) (व) निजखामिनि सभी नन्दे। स्थिरानुरागित्वात् दृढनिकत्वात् । सहवासात् पकवावस्थानात् । शीलजाना विदिवसभावाना। अत्यन्त विश्वास्य अतिप्रत्ययपात्रम् । प्रज्ञापुरुषकाराभ्यां वुधिपौरुषाभ्यां रुपेत यस;। कोषबलवान् धनसैन्यान्वित । कोप प्रकवीनां शोध । वाधकोप विधिविनेछ । दूरीकृत, विताडित दूरे वर्षमान । (भ)स्थ अव वर्तमानः। उपाय सामादिभि । उपक्षान्त, ग्रहीत । (म) असौ राचस.। उदयेशय मर्मवि शल्यम् । सहि ममित्यादि। यदि यद्यपि म राचस' भयं अथ्य अभियुमा धम्माभि पानाम्न मन् विना निधन उपेयात् प्रायात् । बन भी पल ताशेन योग्यतमेन रत्यर्थ । प सा पुष्षेप विद्युत विरहितः प्रसि भवसि । पन पक्षान्तरे तव भवत. बनिषु मन्येषु मुशा प्रधाना वान वरामुख्यान सैन्याध्यवान मागयत् मारयेत् सापि सैन्यानिरपि पीडा বই সকান্ স্কাৰ লগঃ মুনছুদী বুৰ ৰ; বাথৰ অই লাবি- प्रयोग विनेय वभौवत्तव्यः नतु वलात् इत्यर्थः । पीपमालया। मालिनी हत्चम् ॥२५ (य) पाषा वाक्यं न पार्थस्य वाच अतिशयित अतिक्रमितु। सर्वथा सतीमावेन । प्रशस्यता प्रतिमयेन प्रशस्यः प्रशसनीय । .

- ? रतीयोऽङ्कः। ८१ पाण। [सक्रोधम् । ] न भवान् इति वाक्य शेष: मा तावत् एवम् । भी वृषल ! तेन किं कृतम ? राना। यदि न जायते, तदा यूयताम । तेन खलु महात्मना, लब्धावां पुरि यावदिच्छमुषितं, हवा पदं नो गले, व्याधातो जयघोषणादिपु बलादरमहलानां कृतः । अत्यर्थ विपुलै: सनोतिविभवैः सम्मोहमायादिता, विश्वास्येप्वपि विश्वसन्ति मतयो न खेषु वर्गषु नः ।। २६ चाण। [विवस्व ] । लपल ! एतत् कृतं राक्षसेन !! राजा! अथ किम् । एतत् कतम अमात्य राक्षसेन ।। चाण। वृषल ! मया पुनर्जातं, नन्दमिब भवन्तम् उदृत्य भवानिव भूतले मलयकेतः अधिराज्यम आरोपितः । पना। अलम उपालभ्य ? आर्य ! देवेन (२) इदम, अनुष्ठितं. किम अब अार्यस्य ? चाण। हे मरसरिन् ? पारधारूढ़कोपस्फ रणविपमिताग्राङ्ग लोमुक्त चुड़ां, लोकप्रत्यक्षमुप्रां, सकलरिपुकुलोच्छेददोधी प्रतिन्नाम । केनान्येनावालप्ता नव नतिशतद्रव्यकोटौखरास्ते, नन्दाः पर्यायभूताः पशव इव हताः पश्यतो राक्षसस्य । २० लब्धायामिन्यादि। पुरि नगरे कुसुमपुरे लभायां पमाभिरधिकताय न. मार मल कर पद चरण सवा निधाय यावदिच्छ राममतिकम्य ईशितसमयपर्यन्त धित + पुरिस्थित पग्रहलाना मदीय सैन्यानां जयघोषणादिषु विजयाचारादिषु बलात् बल समयमापिन्य ध्याघात विधः प्रतिकूलता इत्यर्थः । कत: विहितः। सर्वच सेनेति ग्य स्थितपदेमान्वयः। विपुल: प्रचुरः सुनीतिविभव. उत्लष्टनीतिकौशन. अत्यर्थं सम्मी। मोग्धा मूढला भापादिताः प्रापिता: न: अमाक मतयः इइयः खेषु सकौयेषु वर्गेषु गणे! नितान्नमात्मीयेषु विचास्येषु प्रत्ययपात्रेषु पपि किमुनान्येषु त्यपिकारार्थ.। न विश्वसनि पब सदानालसर। मामविक्रीडित सम् । २९ (२) पानभ्य तिरस्कृत्य । देवेन पटेन । पाच त्यादि। पान्दस प्राइस कोपस क्रोधस्स स्फुरपेन विकायेन विमितानि पाईप यासाना पाटकोपर पविषमिताया मा बहुल्य. माभिमुना बन्धनविरहित गिजा यस्यां ना तपो ! सफलप पखए स्थरिएकुन्नुस्य वर्गस्य उदेन विलोपेर दौर्षा दुप्तरा ना सकलरिपकुलोददीर्घा या भौया प्रतिभा प्रतियु ति लोकप्रत्यार . , ८२ मुद्राराक्षसम् । अपिच,- गरधेरबद्धचक्र वियति विचलित: दोनिष्कम्पपक्ष, धूम यस्ताभासा सेधनमिव दिशा मण्डल दशयन्तः । नन्दानां नन्दयन्त पियननिलयान पापिन, पश्या, चैतान्, निर्वान्यद्यापि नै मुतबहलवसोवाहिनो हव्यवाहाः ॥ २८ नाना। अन्येनैव इदम अनुष्ठितम् । चाए। प्राः केन। राजा। नन्दकुलविवेपिणा देवेन । (ल) चाप। दैवम अविहांमः प्रमाणयन्ति । (ब) रामा। विहांसोऽपि विकास्थना भवन्ति । (श)- [ क्रोध नाटयन् ] हपल ! हपल । मृत्यमिव माम आरो दम पूच्छसि (प) शिखा मोक्नु बद्दामपि पुनरय धावति करः, [ भूमौ माहात्वा] मन रणमरद अरमानना बघेन यस भरण केन अनेन पम्मत अवाडग्यत ৰৱব অয়ন হার নাথ সম্বলি মানসীহীদু মনমর্যালিল, अलिना पसर्गाता, गव गन्दा पायभूता , एकद मस्तयता प्रायः पयर इव हमा ध्याकदिता । अव अपमाबहार । सम्बहसम् । २० मरावध समित्यादि। विशति पाकाशे पापड विहित एक मगरले यकिन स्त पावरक विहितमदल यचा तथा विलिस प्रशत उडान रिदय दीर्घा वितीया निष्कम्पा पचालाश पचा येषो से दीघनिकम्पपचे विस्वस्थिरपात र बर्ष মা জিন। অন্ন মুগ্ৰয় মাঃ বি যা সা সা গন্ধময়া সিরিয়া मीना दिर्मा पापाना महल दिक् पकवालमित्यर्थ सघन समेघमिव दर्शयन्न दान मिटवनिमयान् समानाधितान प्राणिन श्रीधान मन्दयन्त पानन्दितान् कुन्त नन्दाना असा मला नि मरम्म! प्रा मा पनी अनुमति परि. বালুখাথি লম্বা বিনাময় খাদি শ শিবলি নি আলি। মন্তু दौत्यर्थ । पर पगला उधया सभ्यते । सम्पराहतम् ॥ २८ (ख) मन्दय कुन विरति रति मन्द कलबिहे पो तेन मदयमानुपा। (4) पविद्वांस मुखा। प्रमाणानि सीकुयन्ति । (2) पवियना पनामाचा । 11)पारीर मतसयिन।

रतीयोऽहः । ८३ - . प्रतिमामारोढुं पुनरपि चलत्येष चरणः।" प्रपागोमन्दानां प्रशममुपयावं त्वमधुना, परोत: कालेन, मलयसि पुनः मोघदईनमः ॥ १८ रात्रा! [ साम (स) मगतम्] ये ! तत् कथं सत्यमेव कुपित प्रायः । तथाहि- का संरम्भस्पन्दिपध्मधरदमन्तजलशासनधामयापित 'भूमडदिधूम ज्वलितमिव पुर पिया नेवभासा । मन्ये, रुद्रस्य रोद्रं रसमर्मिनयतस्ताएडये संस्मरन्या, 3: संध्यांतोदयकम् कथमपि धरया धारितः पादधात: ॥३. चा कस कोप सहन्यवृषलापलें ! अलम उत्तरोत्तरेण ? यदि पम्मत्तो गरीयान् राचसोऽवगम्यते, तस्मात् इशस्त्र सभी दीयताम रति । स्त्रमुख जय उत्थाय च प्रत्यक्षरम् अाका लय यहां खमसम्] राक्षस! राचसा एष एव भवतः कौटिल्यबुद्धिविजिगोषोर्बुहे: प्रकर्षः :;-(इ) 5 शिखा मोतु स्थादि। अयं करः इस. वा बहुमिष्टा पपि शिखा पुनर्मोन सुदिन धापति गति । एष परयः पादः पुनरपि प्रसिधा पारोद अवलम्भित घति । शान मत्युना परीत: पात्रान्तः वं नन्दानां प्रणाशात विनासान ममम मान्नि निधापमिन्यय, उपयातं प्राप्त कीपदान कोकानन पवना पुभञ्च खसि 'दीपयामि ।। 'म वामपरीत इम्य प्रमीयमानो चानशेर शिम्बरिषौडलम् । २९६ 1-(म माग समुभम् । मरस्पन्दीस्यादि। मरम्प- कोपेन मदते इति संरम्भस्पन्दिनः रोषपघलात् पचय मेवलीम परस्तिनि:मरन्ति यानि 'पमनमानिया भोवर्म: तपाबनेन पामया क्रमश पिाया पिासवर्षया मेवमासा नयनशास्या, मा म एमा सोह. एक धूमः भिन्नाथ मोदधर्म यण तथा पुरः पये अखिन दौम पालापर्व नव्य- विरो, भोप में पभिनतः पभिनयम वयत: कान मादिवश संपरन्तयाध्या- यसा धरश पिया पादधात: चार चरणप्रभार: सभातः समुत्पाः उदय.' महान् बम्पो अधिन् मनु मधासीसपम्प यथा तथा कथमपि पतिपटनेपर्यः पारित.'त; ति मन्द उचामारपाद्या पण समुज्यते । खबरा.. (T!हत विम। की को। सत्तरोतरीय-सममइन • बाम्बार ये नेपः।' मरीयाम् गुरुतमः । सम्नं पायुध । कीस्थिवद्धिविनिमीषो. कोटिम्यवृद्धि विजमिनीः। प्रकर्षः तत् वर्ष । . स्य संयम्य।

८४ मुद्राराचसम्। चाणक्यत. स्खलितभक्तिमहं सुखेन, जेयामि मौर्यमिति सम्प्रति य. प्रयुताः भेदः, किलैष भवता सकलः स एव, सम्यासाते, शठ । तवैव हि दूषणाय ॥ ३१ [नि निधान । राना। प्राय । वहीनरे! अद्य प्रति अनाहत्य. चाणक्यं चन्द्र- गुप्त स्वयमेव राज्यकार्याणि करिष्यतीति होतार्थाः (क) प्रक "तय. क्रियन्ताम् । कछु। [स्वगतम्] कथं निरुपपद (ख) एध चाणक्यो म पार्य चाणक्य इति । इन्त ! सत्य मेव इतोऽधिकारः; पथवा न खलु अत्र वस्तुनि देवं दोपण भवगन्तुम् पामि ।--- स दोषः सचिवस्येव, यदसत् कुरुते नृप ! याति यन्तुः प्रमादेन गजो व्याललवाथताम् । २२ राजा। पार्य। किं विचारयसि । 'इञ्च । देव । न किश्चिद विचारयामि, किन्तु एतद विज्ञाप- यामि, दिया देव इदानी देव महत (ग) इति । राना। [पामगतम् । एषम् अस्मासु एमाणेषु सकार्यसिद्धि 7 M বা মুখাবি। সাকাে। এ খবর জী িবুবলি विगतानुराम मीय चन्द्रगुप्त सुविन पर्व अधामि पमिवियामितिथि समाति दामों पी द भदनीति मयुनः व्यपात । सकल सम्म स एव भेद र भक्त दुषणय पनिसय सम्पयत परिस्तो मरिति । पचासत्यापन र हात पिनमा पनि राम्. 1) नारद राय। गीतायां रिदितलिया। Im)मालि उमदास पूर यस Braपापाय औपच नरनियापन दगा कोशिक। पमा भारत और रियल चमारा। पानिपनि मामा मामला गोदामन बापत गानाgran+या निपातमाग १ (After । दामो मा६ मातम पाप tri मई।

वतीयोड।
८५
काम, सकामो भवत पार्य । कामी योगोत्तरे! अनेन
गुष्कानहन गिरीवेदना (घ) मा बाधते,तत् शयनयहम् पादेशय।
प्रती। एदु पदु महाराणो।
राना) [पाममा धयाय मातम्।
प्राजियव मम नास्तिगीरवस्य
बुद्धि प्रवेष्टुमिव भूविवर-महत्ता।
ये सत्यमेव न गुरुन् प्रतिमानयन्ति
नेपा. कथ नु हदयं न भिनत्ति लज्जा १॥३३
[इति निवासाम।]
इति शहीयोहर
(१) एतु १४ महाराज ।
(५) सासु एवं “अधिकारयुत पापको दूरीक्षत रामा माधोमोगात* एर पप
पद्यमाप मातिभिरिति । वदामिडिकाम मित्रकाधमाफल्याभिलायी।
मकाम पूर्ण काम । पुष्ककन्नरम स्थाविवादन । गिरीवेदना मिर पौड़ा।
पाथ्याजयोन्यादि । पार्थस्य पाया पार्दशन एक सति धौलत गौरव सम्मानी
येन म त महिलारवर तुहीकतमम्मानस्स मम बुद्धि भविवर पृथ्वीनल प्रवष्ट
पता उताव। लच्या इति मेष । ये जना' मन्य निरित वेश्या इत्यर्थ । गुन्
माननीयान् पुचतमान न प्रतिमानयन्ति पाट्रियन्ने, नचा वपा तेषां उदय अन्तर कध न
भिनति विटारयति विसरणमिवोचिमिति भाव । प्रवीसमपालरा। वसन्ततिलक
वृत्तम्॥ ३३
इति मुद्रारारम खाण्यायो शिष्यवोधिन्या वतीयो समाप्त ।

TH m + 'चतुर्थोऽङ्कः। [गत प्रविशति अध्ययर पुरुष ! पुर। होमाग होमाग !! (१) जोअणमय समधियं को णाम गदागदं यह करे । अस्थागगमपगुरुई पहुणो अखा जइ ग हो ॥ १ (२) सा जाब अमवरकवसरमन्नेव गैई ,गच्छामि। परिवान्नान । परिझय। भो! को एस्थ दुअआरिघाणं पिबेदेह दाद मट्टिणी अमचरक्वसा, एसो का करहको करहक वित्र कज्ज तुबरन्तो (स) पाइलिपुत्वादी भागदो ति । (२) दोवारिक। [प्रविन] भ६ ! मा उई महि; एसो का भष्टा अमवरफ्लमो कन्नचिन्ताजषिदेव जापरेण समुप्पणसोमवेअगो, पज बिदाब यस प्रणदलं मुञ्चदि ; ता चिट्ट दाब मुहत्त, जाव से लहावमरी मविप्र (ग) भवदी भागमषं पिबेदेमि । (8) (१) पापयमाया (२) योजनयत समधिक को नाम गतागसमिकरोमि। ঘাদনা मोराहा यदि न भवति। (२) तर पावह पमहत्यरातसह मामि। भी। कोस दीपारिकायाम! নিৰ ৱা দাতা “ দু জন্ম র ায় কথায় पाटनिनादागतमा (४) मद्रमास माय । एष भु भा पायाच काय चिनाजनितम ওৈ মুশবলী শাড়ি বা ৭ মাস সুয়া ; অল্প সি সত্ত্বা यावन पस्त्र मधीवसरो भूत्वा, भवात चागमन निषेदयामि । " (2) अध्यगाना पधिकाना वेगवेगों यस्य, म पथिकधारी प्रथमौनीऽधगी उपन्य पान्य पथिक स्थपित गर । শ্রী নয়নশ্বিাধি। প্রধান অহীহগান শন বা বুৰী গৰখীয়া । भी निराहालयसम्म मामिल भाबर पादप यदि भनितदा श्रीगाम एमाग ए मन मोब मध योभनय म्याय गतायतं यातायात रीति । माया गि माय कवि कोपि माया म त नि भार । १ (1) दीपारिकाप पानी मिया पिशाम कम दाभयनामा मणिपहवा (ग) कामापा मापापियामा चिन्तया भावना अमिम ममुगपन । ५ जना जोपायम । मुर्शनपतिनावमार, राम tr. . .

चतुतिः। । भमुह ! अधा दे रोपदि। (५) निस प्रवियति गयनरत पासनगतम प्रकटदाम पनुनीयमानदिमिततो राम । राक्ष। [भारतम् । मम विमशत: कार्यारम्भे विधेरविधेयता, सहनकुटिला कौटिल्यस्य प्रचिन्तयतो मतिम्। प्रय च विहिसे मत्सत्वानां निकाममुपग्रहे, कमिदमिहत्वनिद्रस्य प्रयान्त्यनिशं निगाः ॥ २ पिच,- कार्योपक्षेपमादौ, तनुमपि रचयंस्तस्य विस्तारमच्छन्, वोजानां गर्भितानां फलमतिगहनं गूढमुझे दयय । कुर्वन् वुधा विमपं प्रसृतमपि, पुन, संहरन् कार्यजातं, की या नाटकानामिममनुभवति के शमस्मदिधो वा॥३ तदपि नाम दुरात्मा चापक्यवट.. दौवारिक) [पमृत्य 1] जेटु जेदु-" (६) (1) मद्रमुख मा रोचते। ( पति नयति। मम विभमन इत्यादि। कायस्य राज्योहारख्यकम्मर भारम्भे विध देवस्व पति प्रयता वशीभूतता बाधौना प्रतिकूलाचरणमित्यर्थ विमरत अनुपारत । तथा सहन कुटिलो कुटिलप्रकृतिको प्रतिवाधामित्यर्थः कौटिल्य चाणक्यम्द मति इडि प्रचिन्तयत विभावयता पपय मतलयाना मद यशााको मनमायुधविविधोपायानां उपग्रह उपरीने फन्य निकाम पर्याप्त यया या विहित सम्पादिते सति पाएकति प । वैफल्य' कर्य केन प्रकारे कृतमिति मेष। पथवा इदं राज्योडाय कथ केन प्रकार भदिति शेष । ति चिना अनिश सदन सन्द्रिस्य बीतनिद्रय मम निगा रात्रय प्रयान्ति यान्ति पव कायलिमबहार। हरिपोज । नसमरसलाम' बडदैइये रिखी मता। इति वचपात ॥२ ज्ञा?परेपमित्यादि। आदी प्रथमे मुखसमी चना वन्य प्रापि कार्योपर्दैन मामाच पाय वौजन्परमर रचयन् कुर्वन्, नस्य उपायस बोगस्य च विमार व्यक्ति वाहुन्छ • मिचर्य छन् पभिलपन, भिलाना फलदानीन्दुखाना बौनाना साधनानाच अस्मिान पत्यन्तदुर्योध फर्म गूट प्रक्ष यथा तथा उदयन् ईषत्प्रकाशयन, बझा बुडिवलेन विमर्षे -म

मुद्राराक्षसम्।
गच। -अभिसन्धातु शक्य: स्यात्-(घ) , .
दीवा।
-अमघो। (७)
[वामाक्षिस्पन्द' सूचयिता आमगतम् ।] "दुरामा चाणक्यवर्जयति,
अभिसन्धातुं शक्यः स्याद् अमात्यः इति वामाक्षिस्पन्दनेन प्रस्ताव.
गतं प्रतिपादयति । तथापि न उद्यमस्याज्यः। (ङ) [मकाशम् 1 )
मद! किमसि वकाम: ?
दीवा। अमच ! एसो कुछ करहो पाइलिपुत्तादी भाभदो,
इच्छदि अमचं पेक्खिहूं। (८)
राख। अवारितं प्रवेशयनम् । (च)
दीवा। जं श्रमच्चो प्राणवेदि। [इति निकम्य पुरुषम् उपसत्य"
भद ! एसो क्चु, अमचो चिदि, ता उपसप्प । (2)
[प्रति निक्रान्ती दौवारिक । ]
कर [ राससमुपसृत्य । ] जेटु जेटु अमचो। (१०)
रा! [ माध्यम पवलोक्य । ] भद्र कारभक! स्वागतम् । उपः
विश्यताम् ।
कर। जं अंमधो पाणवैदि। (११) [ति भूमो उपथिति,
राद। [खगतम्। 1 अथ करिमन् प्रयोजने मयाऽयं प्रणिधि
।
(0) अमात्य..
(८) पमात्य ! एष पसु करमा पारम्विचादागत., रसदति अमात्य शितुम ।
(1 पदमाश्य पाचापयति। भद्र। १ एनुपमायनिहति, २५६६ एनम् ।
(१." अयति जयति पमान्य।
(११) यामाय पाज्ञापयति।
V

! चतुरा 2. प्रहित इति प्रभूतत्वात् (ज) प्रयोजनानां न तु अवधारयामि (क) [रति चिन्ता गमयति । {त मदिति वेदादि पर पुष। ओसन्नध अजा: प्रोसन्नध। अवेध, माणहे प्रवेध । कि ण पेक्ष -- दूले पञ्चासत्तो दंसणमवि दुभइ अध हिं। कलाणकुनहराणं देवाण अ मणुसदेवाण १४ (१२) (भाकामे) अब्जा। किंमणाध, विणिमित्तं एसा पोसानणा करीअदि । (ज) प्रजा। एसो क्यु कुमाली मलयकैदू, समुप्परम सीसर्वप्रणं अमञ्चरक्खस सुणित्र, पेक्सिद पद जेब पापच्छदि । एदिया कानणेण ओसालणा करोअदि। (१३) [रति निष्कान्त पुरुष। ( নন সৰিমলি আনুন মুজিলা প अनुगम्यमानी मनय केतु । मल। निशागतम् ] अद्य दशमो मासस्तातस्य उपरतस्य । न च अम्माभिई या पुरुषकारम् उद्दहनि तमुद्दिश्य तोयाननिरपि प्रावर्जितः। (झ) अथवा, प्रतिज्ञातम् एतत् पुरस्तात् ।- (१२) पपसरत पाया ! पपसारा अपेत भान्या पेस। दिन परमत- दूरे प्रस्थासनिदर्शनमपि दुलममधन्ये । कल्याणपराया देवानाच मनुष्यदेवानाम । (१९) पाया। कि भपथ, कि निमित्तमेश पसारा सियते! पाया पष खस्नु कुमारी मन्दयकेत, समुत्पनौवेदनम् समायराइम गुत्वा, प्रेचितुम् र एक सामनति। तिन कारणेन अपमारणा क्रियते । 10) कमिन् प्रयोजने पयें, कमर्थ सम्पादयिमित्यर्थः। प्रथिथि गूदचर । प्रडिस' प्ररितः। प्रभूतत्वात् बाहुयात् । पधारयामि निपिनोमि। दूरे इत्पादित वस्यापकुलानि मालसम्हा तान् धरतौलि सैषा सकलमालास्पदार्मा देवामा रव मनुष्यदेवाना नरदेवानाराचा दर्गन पवलीकन पधन्यं भवनपुण्य दुर्लभ दुचापं प्रत्यासति सानिध्य दूर वत रति शेप धपमालडार, ॥ (न) भार्या मान्या । मगध वध अपसारणा गछता बनाना सम्मनिवारणाय तसारया। () उपरसय मतस । युरपकार पौष था विफलं यथा तथा । स धारयहि त पितरजीयालि जन्नानदि । भादनित दस ।

.. - मुद्राराक्षसम्। वक्षस्ताइनभिवरनवलयं भ्रष्टोत्तरीयांशक हात्युश्चरितार्तनादकरुणं भूरेगुरूनालकम् । तानाजनस्य शोकजनितं सम्प्रत्यवस्थान्तरं, शत्रुस्तीपु मया विधीय गुरवे देयो निवापानलिः ॥ ५ सत् किम् इह.बहुना ? उदयच्छता धुरमकापुरुषानुरूपां गन्तव्यमाजिविहितेन पितः पथा वा। प्राच्छिद्य वा खजननोजनलोचनभ्यो नेयो मया रिपुबधूनयनानि वाष्पः ॥ ६ "[ प्रकाशम् । आर्य जाजले! उच्चन्ताम् अस्मदचनात् अनु यायिनो राजानः,एक एव अहम् अमायराक्षसस्य अतर्कितागमनेन प्रोतिम् उत्पादयितुम् इच्छामि, अत: कृतम् - अनुगमनक्लेशन इति । (ज). । कञ्च । यत् याज्ञापयति .. कुमार। परिकम्य बाकाये। ] - भो भो.राजानः ! कुमारः समाज्ञापयति, (ट) न खलु अहं केनचिन रतताइन यादि । मानव जनमौलीकी भोकेन रटवियोगजन्य र अभिः 'उत्पी दशाइनेन रम्बलाघातेन भिमानि भगानि रवक्लयानि' मधिमयकटवानि घर तत् तपोक। भष्ट स्थानच्युत उत्तरोयोगको परीयवस्व यो सत् नपोना। नि उचरितेन भानार्दन कातरनिका कार्य दीनं । भूरनभि. परिवोधूलिभिः समाः মুম: অাবস্কুল হব্বি লন মর্থী। শাল অনিশীয় অধ্যাপ বা भद मया गम्मति अधुना धुम्रीषु विधाय गुरवे पिने भिवापानति नजनावलिः वः पदातव्यः । मार्दूलविकोषितं म्.. घद्धपाता त्यादि। कुनमितः पुरुषः कापुरुष: तप पतुष्पा न भवतीति, पका पुरुषानुष्पा वीरगनोचित ना तथोकधुर भार सहयाता माता मया पामिति मैन राहतेन पितुः पथा मापकपमार्गख गन्तव्य यातयं वा परवा सस्य निणय जननी जनस मारलोकस्य लोचनेय. नयनेयः पापिय पापिप्प वापमिति मेषापा भवन रिपुरधूमा गएपौषितां नयनानि वापि मेयः प्रापशीयः। पर समय तथा मेय इति क्रियाश्यवका स्वाद दीपकासार: । वमन्यतिलकर (ब) अनुयायिनः पनुगामिनः। पति पागम म चकिताममनेन,पाधि कीपगमैन । पशुगमन नि मनुमर तिनलत पदम् । (८) ममाशपात समादिति । . . । -- चतुर्योडर। अनुगन्तव्य' इति। [पिलोकानाम्।] कुमार! कुमार। एते भवदानासमनन्तरमेव प्रतिनिहत्ताः सर्व एव राजानः। पश्यतु कुमार ।- सोसधै स्कन्धी खरतरकविकाकर्षणात्यर्थभुम्नैः अखा: कैथितिराहाः पमिव नुरपुटः खण्डयन्तः पुरस्तात् । कैचिन्मातङ्गमुस्यति हितजवतया मूकघण्टे निहत्ता', मर्यादा मूमिपाला जन्नधय इव जे देव । नोनयन्ति। 9 । आर्य जाजले। त्वमा सरिजनी (2) निवर्तन्व। भागुदाया एक एवं माम् अनुगच्छतु । * । यत् प्राज्ञापयति कुमार। [इति सपरिजनो मान । मनु । सखे भागुरायण । विज्ञापितोऽहम् इह प्रागच्छाडि भद्र- भरप्रभृतिभि', यथा न वयम् अमात्यराक्षसहारण (ड) कुमारम् प्राथयामहे, किन्तु कुमारस्य सेनापत्तिं भिखरसेनं हारीकत्य, दुष्टा- मात्यपरिरहोतात् चन्द्रगुप्तात् अपरा: सन्तः कुमारम् प्राभि- गमिकगुपयोगादाशयशोयम् प्राययामह इति, तन्न मया सुचिर- मयि विचारयता या वाक्यार्थोऽधिगत.। - गीन इत्यादि। কবি লাসিমি না সীসা কৰিালী ও नाना "शविक्षा तु खलीनीनो" त्यमर । पार्षशन प्रष्टकर्षन भये यथा नया भु कुटिल मासी समुनत स्कन्धी उपलचिता', तथा खुरपेट खराये पुरलान् श्रख पाकाश खगायन्त विदारयन्त इव स्थिता' मा निरुद्धा निवारिता । चित লবন বিলসবনযা লাঙনমনা ঔষধান মুজঘ দিঘাৰৰ मातमुच्य कुअर निता अनुसरणात् विरता। हे देव ममी भूमिपाला मरमत्तय नवधय सरितपय मयादा लाभूमिमिव ने मर्यादा चादेश म उन्नायन्ति म पति क्रान्ति मालामिवाचा शिरसि बहनौत्यर्थः। अवोधालडार. उपमया सरज्यल ॥ सुन्धरापम् (८) परिजनेम भयादिना सह सपरिजन । (3) मान्थराषष्ठ एव हार तेन अमात्यराशहारण समाश्रित्ये। (3) दुष्ट माय तेन परिग्रहीत तम्मान दुष्टामान्यपरिरहौसान इसचिववारी मूतात् । पपरता विरया । पाभिरामिका गुणानां दयादाक्षिण्यदोनां योग सम्मात् मुद्राराक्षसम्। मागु । कुमार । नैव अयम् अत्यन्तदुर्बोधोऽर्थः । पश्य, विजि. गोपुम् आत्मगुणसम्पन्नः प्रियहितहारण श्राययणीयम् प्राथयेदिति ननु न्याय्य एव अयम् । (ग) मल। सखे भागुरायण ! ननु अस्माकम् अमात्यराचसः प्रिय तमो हितसमय। मागु । कुमार । एवमेतत, किन्तु अमात्यराक्षसः चाणक्ये बद वैरी न तु चन्द्रगुप्ते, तद् यदि कदाचित् चन्द्रगुप्त. चाणक्यम् प्रति जितकाशिनम् असहमानः साचिव्यात् अवरोपयेत्, ततो नन्दकुत भत्त्या नन्दान्वय एव अयमिति झात्वा, सम्पत्सु हज्जनापेजया च, अमात्मराक्षसः चन्द्रगुशेन सह सन्दधीत। चन्द्रगुप्तोऽपि पिटपार म्पागत एवं अयमिति हत्या, सन्धिम् अनुमन्येत । (त) एवं सति अस्मासु अपि कुमारो न विक्षसेत् इति अयम् एमां वाक्यार्थः । मल। युज्यते । (थ) सखे भागुरायण । अमात्यराक्षसस्य गृह- मार्गम् आदेशय। कुमारः। [रति एमी परिक्रामस । ] कुमार। इदम अमात्यराक्षसस्य ग्टह, मविगत यामार। मल। एष प्रविशामि। [इति भी प्रवेशन नादयत् । [भाभगतम्] प्राः स्मृतम् । [ प्रकारम् । ] भद्र । अपि दृष्ट त्वया कुसुमपुरे वैतानिकः स्तनकलसः । भाग इत प्रतः हतीपाययषीयाययो। सुधिर दीर्घकास विचारता पालापयता बधि मत सम्पपिदिन (1) पास मोबीयादिमि सम्पन्न संयुमा । पियतिराई प्रोतation करन नपानिया पायाभ्याया। (1) रमाबापत्र। पतिभितकामिति मामाम पण माद । माचिस्यान मनित्वात् । परोपदा विधायदेता गदावर नविनाम। मगर पारि, सामना पदादागादव बनना मेरा अनुरोधमा भन्द मिलीभवेत्। यिपारम्पयापित बहर । म मन अनुमन्त पोदिन कुर्वाता ()वो मेररले BHAT BBAYAR जयोस्प चतुर्थी। कर। अमच । अधई। (१४) मल। सखे । भागुरायण ! कुसुमपुरवत्तान्त (द) गृणुवम्तावत्,- मन्त्रभङ्गमयाद्रा कथयन्त्य न्यथा पुरः । अन्यथा विहतार्थपु स्वैरालापेषु मन्त्रिण. ॥८ भाग। यत् पानापयति कुमारः। राध। भद्र! अपि तत् कार्य मिहम् ? कर। अमचम्म मनाएगा सिद्धम् । (१५) मन्न। सम्बे भागुरायण १ कि तत् कार्यम् ? भाग। कुमार ? गहनः खलु सचिवद्वत्तान्तो न एतावता परि. छेत्तु शक्यते । अवहितस्तावत् योतुमईति कुमारः। (५) राक्ष। भद्र। विस्तरेण न्योतुम् इच्छामि । कर। सुणादुअमचो,अत्यि दाव (अ) अहं अमचेणाणत्तो,जधा, “करभ। कुसुमपुर गांच्छन, भणिदब्बो, मम बणेण तुए वैालियो त्यणकन्नसो, जधा, चाणक्यहदएण तेसु तमु प्रसा. मग म अचिट्ठोत्रमाणेसु, चन्दउत्तो ममुत्तेपणसमस्येहि सिलो एहि उबसिन्लोअइदब्बो” ति । (१६) (न) - (१४) अमात्य । य किम । (१५) अमात्यस्य प्रसादन सिद्धम्। (१६)योतु पमात्य, पम्ति तावत अहममात्य म पासो यथा-"करभक (६) उपसाव । समीप गच्छाद । भन्दमदभयादित्यादि । मन्त्रिण सचिवा मन्त्रमामयात् मन्त्रितार्थस्य प्रकासगडया राजा नरपतीना पुर अये अन्यथा प्रकारान्तरेण कथयन्ति । विकृत व्यकौलत प्रकटीशत इत्यर्थ पर्थ वेषु नेषु विहताषु खरानापेठ वेशासभाषणेषु अन्यथा प्रकारान्तरेण याथा मेण त्यर्थ कथयन्ति ८ १५) गहन दुथिन्ता । एतावता एतन्परिमितेन वाक्येन परिच्छेनु अपधारयितु । पति अभिनिविष्ट । (अ) पति तावत् योरायमिन्धर्थ । (ग) पाशाभइषु पादेभलइनेषु । अनुष्ठीयमानेषु क्रियमाणेषु समुले जनममय समद्दीपनानक । उपभोकयितव्य सोकरपक्षीतव्य । , १०४ मुद्राराक्षसम्। । ततस्तत। कर। सदो मर पाउलिउत्तं गछिम, सुगाविदो अमञ्चस्स सन्देस वैपालियो स्थणकलसो। (१७) रात। ततस्ततः। कर। एत्यन्तरे शन्दकुलविणामदुम्मणा पोरजगाम परित्रोत ममुप्पामतेश चन्दउत्तेप, आघोसिदो कुसमी कौमुदीमझो मयो। मोदि चिरालबत्तमायो अणिदपरिमोसो अहिमदबन्धु जयसमागमो विभ, ससिणे ई बहुमाणिदो गारजणेण । (१८) (प) रा। (सवायम ] हा देव । नन्द!-- कौमुदी कुमुदानन्दे जगदानन्दहेतुना। कोशो मति चन्द्रेऽपि नृपचन्द्र । त्वया विना ॥८ भद्र। ततस्तता? समपुर मत्वा गम सपनेन त्वया भक्तिभ्यो वैतालिस सानुस, यथा धारका বঁধু ৰছু জামাল খান বাদ বইগৰই বাংল” সি (१०) मी मश पाटलिपच गया. पावित चमा सदै तालिश म्तमकचम) (1) पान दालपिनामदुमनस परिजन परिता मम्पादयता पद गुहेम पाच पिस कममपुर बीमदमहोता। सोऽपि घिरबालमनामी गिरि सीप, अभिमतमममम ममामिल नमानेम। (५)न्दकुनय नवराय पिलायन क्लिोपेन किमी यश ME पौteam पुरणमिम। परितोष पानेदा समुपादयता दिEAL भाषीपित यादित ! म महीमा । घिरा हाल थाप्य प्रवर्गमा बिधमान, पिरावरित पर्य। मन पदक लिवियन निवपरिती पनादिवानन्द । मिमा भीर मनोमोहर । यो भुभम श समागम हलभित भय। " पमामिल पोग। कोरोदारा पद प्रानरमा मनोपारदेन माने Nifaerfect | लयाला गुलामगिमाराम बपनिमार सुपि कौवी परिका मदीकीमा समारोतरातार .

चतुर्थोऽ १०५ कर। भमच ! सदो सो नोपलोणाणन्दभूदो पणिछन्तम ब्जे व णापरजणा (फ) णिवाग्दिी चाणहदकेण कौमुदीमशी- स्मयो। एत्यन्तरे त्यपकलसेण पउत्ता चन्द उत्तम समुत्तैमण- समस्या सिनोमपरिवाटी । (१८) राव। कोशी मा? कर। ["सत्तोकस्य" स्यादि पूर्वान पठति ] । राक्ष। [सहर्षम् ] साधु सखे स्तनकलस! साधु। काले भेद. बोजमुप्तम , (व) अवश्यमेव फलम उपदयिष्यति । यतः, सद्यः क्रीड़ारसपछेदं प्राकृतोऽपि न मर्पयेत् । किमु लोकाधिकं धाम विधाणः पृथिवीपतिः॥ १० मान। एवमेतत् ? रा। ततस्ततः? कर। तदो, चन्दउत्तेण पासाभङ्गकलुमिदहिभएण, सुदरं अमञ्चगुणं पसंसिथ,प्पमंसिदो अहिबारादो चाणक्षहदयो (२०) (म मल। सखे भागुरायण ! गुणमशंसया दर्शित. चन्द्रगुप्तेन राक्षसे भूतिपक्षपातः । (म)- . (१९) चमाय ! सत: म सोकसोपनामदतीमिच्छत एवं नागरजमस्य निवा- रिक्षाणयासकैग कौमदीमडोम वान्तरे सनक तसेन प्रतिता पन्दगुप्तस्य समुनबनेसम पीकपरिपाटी। (१०) तनयन्द्रगुप्मेन पानामा कलुपितादयेन, मरिम पमात्यगुएं प्रसस्य, मध पितोऽधिकारात वापयतकः। (फ) लोकनीधनाना पानन्दमूत प्रौनिहतुः। पनिछतः भगरजनस्य अनिद्धन्तं नमाज पनाह (1) कान उपयुकापमये। उमरीपितम्। सद्यपादि। माहोऽपिनीचोऽपि जमा झौशशपानरजन देवने रसपोरम- भा मयः तत्क्षणात् न मर्षयेत् सदेत । सोकाधिक मञ्च लोकातिग धाम तेज: शिप: धारणम् पथिवीपतिर्भूपाल: किमु मयेदिति शेषन कथमपि भयेदित्यर्थः ॥ १० (म) पामाया पादेशस्य भद्रन लानेग वालुषिते उदयं यस्य तेन। प्रध शित. प्रथावितः। अधिकारात् साचिव्यान। (म) गुणप्रशमया उत्कर्षस्तुत्या। भासपूर्ण: पचपास भलिपथपात: ।

-- मुद्रारानसम्। भाग। कुमार ! न बघा गुणमसया, यथा चाणक्यपटो: निरा- करणेन । (य) राह) भद्र। किम अयमेव एका कोमुदीमहोत्सवप्रतिषेधा चन्द्रगुप्तस्य चाणक्य प्रति कोपकारणम, उत अन्यदपि अस्ति ? भव। सो मागुण्या ! चन्द्रगुप्तस्य अपरकोपकारणान्यपणे किं फलमेष पश्यति ? (२) भाषु? कुमार ! एतत् फल पश्यति, प्रतिमतिमान् चाणका: निष्प्रयोजनमेव (ल) किमिति चन्द्रगुा कोपयिष्यति । न चलत- वेदी (च) चन्द्रगुप्त एतावता गौरवम् उहहयिष्यति । मईया चाणक्यचन्द्रगुप्तयो. पुष्कलात् कारबाद विशेष उत्स्येत आत्यन्तिको भविष्यति इति। (ग) कर। अमच ! अस्थि षस पिचन्दउजम्म कोषकारण चाण (११) राक्ष। किं किम । कर। अधा पदम दाब उपेक्सिदी अणेष पबमती (4) कुमारों मलयकैटू अमरकत्सो प । (२२) रा) { साधम् संखे शकरदास । हन्त ! इसतनगतः (a) मेसम्मति चन्द्रगुतो भविष्यति । ** (११) माया पति पदमबीपवार पारे। (२२) परमातुषित जैन NHERE सामान सरस। - चतुर्थोऽडः। मक । इदानी चन्दनदासम्य बन्धनान्मोक्ष, भवतां च पुचदारः मह समागमः, जीवसिद्दिप्रभृतीनां क्लेशच्छेदः । (ह) भाग। [भापमतम् ] जात' सत्वं जीवसिडेः केशच्छेदः । मन्न। सखे भागुरायण ! “हस्ततन्नगतो में सम्मति चन्द्रगुप्तो भविष्यति इति व्याहरत', कोऽयमस्य अभिप्रायः ? (क) भाग। किम अन्यत् ? चाणक्याट् अपशष्टस्य चन्द्रगुप्तस्य उदर णाद्र (ख) किञ्चित्कार्य्यम अवश्य पश्यति। गद। भद्र। हताधिकार साम्प्रतं क (ग) असौ वटु" कर। तहिं ब्नेव पाडलिमुत्ते म्पडिवमदि। (२३) राक्ष। [सार्वगम् ] भद्र। तवैव प्रतिवसति, न तपोवनं गतः प्रतिज्ञां वा न पुनः समारूढवान् ? (ध) कर! अमञ्च । तयोवणं गमिम्मदि त्ति सुणोअदि । (२४) राक्षर [मावेगम्] (ड) शकटदास । न इदमुपपद्यते पश्य,- देवस्य येन पृथिवीतलवासवस्य साऽपासनापनयजा नितिन सोढ़ा। सोऽयं स्वयढतनराधिपतेर्मनस्वी, मौर्यात्कथं नु परिभूतिमिमा सहेत ? ॥ ११ (२३) तमन्नव पाटलिपुचे प्रतिवमति । (१) अमात्य । तपोवन ममिप्यतीति श्यते । (१) बन्धनातु काराग्रहात्, मीच मुक्ति । समागम सम्मेलन । हे शीद दुखनाम । (क) व्याहरत मात्रमानस्थ। अभिवाय भाशय । (ख) पकष्टम्य विप्रकष्टस्य वियुक्तस्येत्यर्थ । घरपान उन्मूलनात्। (ग) साधिकार बिलुसमाचिन । व कुब वर्तने रति शेष । (घ) तपसरदार्थ बन सपोवन नात न यात अनिनिदाता प्रतिक्षा समारंट पल साबित्न, अतिमिल्पतः ।। (ड) चाणको तपोवन गते अमम्भावितदर्शनतया पुन समागमाश चिरनुमा स्थान, বহুমশিষলমনিরন। এ নদৰৰ নলীর নন্তু সাল বীলঙ্গীঘলয়া মুপ স্বল্প सन सम्भवति, तेन च मे काहानिरिति रामस्थादंग । उपपटात मचाते । देवस्खेत्यादि। येन चापश्चन पृथिवीनलवासवस्य धरिचौतलमघोन. रानातन १०६ मुद्राराक्षसम्। मल ! सखे भागुरायण । चाणक्यस्य तपोवनगमने पुनः प्रतिज्ञा. रोहणे वा का प्रस्य स्वार्थमितिः । मागु । कुमार ! न अयम् अत्यन्तदुर्बोधोऽर्थः यावत् यावत् निर पक्ष चाणकहतकः चन्द्रगुदि दूरोभवति (च) तावत् तावत् पत्य स्वार्थसिरिता 'शकअनात्य ! अन्तम् अत्यन्तविकल्पितेन । एतत् उपपद्यत एष (छ) कुत १ पश्यतु पम्पत्या,- रान्ना चूड़ामणीन्दुद्युतिखतितशिखे मूधि विन्यस्तपादः स्वैरेवोन्यायमान किमिति विपाहते मौर्य भाषाविधातम् ।। कौटिल्य. कोपनोऽपि स्वयमभिचरणे सातदुखः प्रतिना, देवात् पूर्णमतिन पुनरपि न करोत्यायतिग्नानिमीत ॥ १२ राध! सखे शकटदास ! एवमेतत्, तरच्छ, विधामय करमकम्। (ज) । देवशमी मन्दय, पमा प्रधान पाम सामने सन्मात् वपनय पारीपर्ष तथा प्रायति पानापमयमा हामना मजमिता सा पूर्वानुभता fra's पत्रमानना मसौदा पाना। म पये मनमो गमता भय भाममा मतानुनिला राजपदे लिहितात् नपरिप गालातीत चन्द्रमामा परिवार पर भनि परा व नुमत नपम हामि । बममहिमाम् ।। (0) अपनर्याध पंतिपरिमेय । निरपेर धदान। दरोमतिर 1) पदोन मिना पक्षमा गमिदादि मामय frieमान नाteriary दुनि' Warfarai fryाथ मिrefere nr माग Ht RP free मापक भोपाल में HTTPurrent Affertf | वीर errr frest rrrrrrraimire Aremixfrrrrrrri irriage for पूनम THeror RError Primarrrrrrr Trirat HEReser - चतुर्थोऽङ्ग । एक। यत् आज्ञापयति अमात्य इति । [करभके छ सा निकान्त । राक्ष । अहमपि कुमार द्रष्टम् इच्छामि । मन। अहमेव आर्य्य द्रष्टुम् आगत । राक्ष। [नाये न अवलोक्य ] अये । कुमार एव श्रागत। [भामनात इलाय?। इदम आसनम, उपवेष्टुम, अईति कुमार । मल। अहम उपविगामि । उपविशतु आर्य । [इति उभौ यथासनम् उपविष्टौ] पार्यो । अपि सह्या शिरोवेदना १ (झ) राक्ष । कुमारम्य अधिराजशब्दैन अतिरस्कृते कुमारशन्द, कुत शिरोवेदनाया सद्यता' (ब) मन्न । स्वयम्, उरोकतमेतत् आयेण, न दुष्पाप भविष्यति । तत् कियन्त कालम् अस्माभि एवं सम्भ तबले अपि प्रबुव्यसनम अवेक्षमाणे उदासितव्यम् । (ट) राथ। कुमार ! कुतोऽद्यापि कालहरणस्य अवकाश १ प्रतिष्ठख रिपुजयाय। मल। अमात्य । अप किञ्चित् शत्रोद्यसनम उपलबम, १ (ठ) राचा वाढम, उपलब्धम। मन। कीदृशम . राच! सचिवव्यसन, किम अन्यत् । अपकर (ड) चाणक्यात् चन्द्रगुप्त । मान। अमात्य । सचिवव्यसनम अव्यसनमेव । राष! कुमार ' अन्येषा भूयतोना कदाचित् अमात्यव्यसनम. अव्यसनमपि स्यात्, न पुन चन्द्रगुप्तस्य । मल। आर्य ! ननु विपत चन्द्रगुप्तस्य इति । (झ) सुधा मोरया। गिरीविग्ना शिर पौडTTA (१) अधिराम इति पद नैन। निरम्ह ने परिभूदे। (ट) परीक्षा पाता दुधुप दुर्ममा सन्तवाणे सषितसेन्ये वोयमन विमाच प्रतीचमा । सदामितन्य मिािः स्वातन्य, मत्वरम मुभरत्वात् । ()उपनय विदित पवगमम् । {) বিনু অগিয়ে নিন। অঙ্গ ৰেলী'। - ११० मुद्राराक्षसम् । राक्ष । किं कारणं यत् अस्य अमात्यव्यसनम, अव्यसनम ? मल । चन्द्रगुप्तप्रभृतीनां हि चाणक्यदोषा एव अपरागहेतवः । तस्मिन् निराकते प्रथममपि चन्द्रगुप्तानुरक्ता. प्रततय.। इदानीं पुन स्तरमेव तत्र अनुराग दर्शयिष्यन्ति। (ढ) गध। कुमार। न एतदेवं, इह हिप्रकारा: प्रकृतयः,-चन्द्र गुप्तसहोत्यायिन्यों नन्दकुलानुरक्ताय (m) । तत्र चन्द्रगुप्तमहोत्थायि नोना प्रकृतीनां चाणक्यदीपा एव विरागहेतवः, न नन्दकुलानु रहानाम् । तास्तु खलु नन्दकुन्नम अनेन पिटकुलभूतं सत्स सात न घातितमिति अपरागामर्षाभ्यां विपक्षताः सत्य' खाययम अलभमाना. चन्द्रगुप्तम् एव अनुवर्तन्ते । त्वादृशं पुन प्रतियक्षोड. रणे सम्भावितशमिम अभियोतारम् अामाद्य, क्षिप्रमेनं परित्यज्य, त्व मेव प्राथयिष्यन्त इति । अव कुमारभ्य वमेव निदर्शनम् (त) अमात्य । किमेतत् एवैकं सचिवव्यसनम् अभियोगकारणं चन्द्रगुप्तस्य ? पाहोस्वित् अन्यदपि अस्ति । (य) रात। कुमार! किम् अन्ः बहुभिरपि ! एतद्धि तत्र प्रधान तमम् । (द) मन्ना । (द) चन्द्रगुप्त प्रकृतीना मोयंप्रग पुनाना चायकाय दोषा विनयत्र गितगादय अवगुणा एव पपरागस विरक्त इतद कारखानि। समिन् पापको निराकने प्रत्याख्यात प्रथम प्राक। मसरा पचधा पनुराग मोति तिवा। (ब) मम्दगुप्त न सह पनिट रति चन्द्रगमसतीत्यायिन्य पन्द्रगुमसमा समुम्बा । नन्दकुलानुरता मन्दमानुरागिख । (RYAT महतय । पियकुलभूत पिरवंमसम्प, प्रसधात्वादिति भाष । ह' घातित निवालिन। पपरागामाया बिरामशोधाभ्यो। विकता. विरता। माय मकोयावलम्बन गनुभमाना पाक्या नुतने सानुग येग ती ना लाये माह। प्रतिपक्षोहर शवदने सातिमानिमितरत। पभियाना गिरी आ. निदान हटान। (1) एतत् मनियमन पई एकवि पभियोग कार पाउमपति। बाती पिकल्पाबमपर्य। चित् शोधकमशये। पचा प्रयविकारमा (1) तब तलिये प्रधानतम लतमम्।

११६ . चतुर्थोऽङ्क । मल! अमात्य ! कय प्रधानतम नाम १ किमिदानी चन्द्रगुप्त स्वरान्धकार्यधुराम् अन्यत्र मन्त्रिणि आत्मनि वा समासज्य, स्वय प्राविधातुम् असमर्थ' स्यात् । (ध) राध। वाढम्. असमर्थ एव । मन्ना कि कारणम् । राध। स्वायत्तसिहिषु, उभयायत्तसिदिषु (न) वा भूमिपालेषु कदाचित् एतत् सम्भव त, न तु चन्द्रगुप्त । चन्द्रगुप्तस्तु दुरात्मा, 'नित्य सचिवायत्तसिहो एव अवस्थित चक्षुविकल इव प्रत्यक्ष. सर्वलोकव्यवहार (प) कथमिव स्त्रय प्रतिविधातुं समर्थ स्यात् ? कुत - अत्युच्छ्रित मन्त्रिणि पार्थिवे च विष्टभ्य पादावुपतिष्ठते श्री. । सा स्त्रोखमावादमहा भरस्य तयोईयोरैकतर जहाति ॥ १३ पिच,- नृपोऽपसष्ट, सचिवात् तदर्यय: स्तनन्धयोऽत्यन्तशिशु स्तनादिव। अदृष्ट लोकष्यपहारमूढधो- मुहर्तमम्युसहते न वत्तितम् ॥ १४ --- . 24 (1) दराज्यस्य कार्यपुरा कार्य सम्पादनमार। समासज्य मन्यस्या रूय पात्माना। प्रतिविधातु पतिका समय पचमः । () मायना माघीना सिायी देषो सेषु तपोषु। समयी पारमन सचिवम्य पपाया मियी देवी ने कपोतोपु । (प)दुराका दृष्ट । निमत सचिवायतसिही मायाधीनसाफश्य पब स्थत बमान भयो विकल परिकम नविन पिप्रत्यच दृष्ट सभीवाना दारीमतयो । भक्ति रयादि। मन्निपि सचिर्व पापिये मूपाने पपयुधित पन्युनते समधिक मममति सति दी एजनधी पादी परीदि पिरोहाय स्पतिष्ठत साता भवति । मारपदी बीमम बात बौदभावसम्ममदीवल्दात भरम्य एमाा मरै वोनुममममा । सतीयो यीराजमविली एकता पम्पनर जहानियानि वदीपनार नपीपलयादा मनम्बया न्यायी परममिण निनानवाल मात्र परासा तब मपिर पति कार्यभार लि दिन मस्याभार, न मुद्राराक्षसम्। मल। [ आमगतम] दिध्या न सचिवायततन्त्रोऽस्मि (फ) {प्रकायम अमात्य । यद्यपि एव तथापि खलु बहुषु अभियोगकारणेषु सन्म सचिवव्यसनम् अभियुञ्जानस्य भनुम् अभियोक्ताः न ऐकान्तिको सिधिर्भवति । (ब) गच। ऐकान्तिकोमेव सिद्धिम् अवगन्तुम् अर्हति कुमार st • कुतः- . वर्युत्कृष्टबलेऽभियोक्तरि नृपे, नन्दानुरत पुरे, "चाणको चलिताधिकारविमुखे, मौर्य नवे राजनि । स्वाधीने मयि" [ोतो मी नाटयन ] -मार्गमावकथनव्यापारयोगोद्यमे, वहादान्तरितानि मम्प्रति विमो। तिष्ठन्ति साध्यानि न. १५ मला अमात्य । यदि एवम् अभियोगकालम् अमात्यः पश्यति, तत् किम् पास्यते । पश्य, ৮ অষীকি শীশায়ী ফল পেীকালচায় অংৰ পুৱৰী গৰম तत हयाविशेषणयों समास 1 रुप भूपाल मसित पमात्यात पप वितर मग मुहमपि पम्पकालमपि वतिन स्थातु न तमने गनोति । १४ (फ) दिया भाग्येन। सचिवस्थ पायत भीम तच राजकार्य यस मनपी । (4) सनियमन पमात्यमा पनि लक्ष्योका युधानस्य पनुनिष्ठत । अभियान पाकमयितु । एकाभिकीयम्भाविनी। स्वतलादले इत्यादि । मष्टानि यायवादियणकानि पलागि मन्यानि या धिम सातवन उपमन्ये खपि पे राजनि धमियोमरि पभियोगक तरि, start मन्दार एक मन्दानुरागिणि, चलित रिम बधिकार माथिकाध्ये यस मा नमिताधिकार परिशताधिकार पतए मिमुख पगप प. नन्मिन् यो पापा काटिये, मी अपने राजनि नये मूलने प्रतिाहतमप्यादि। मार्गमा संचामपरमपम पम पर समय पी चिसाययो यस्य नभन् मार्गमायकपनमापानी पम, म पमा माघीने मनसे मत विभी भी मम्मतिमा चार साध्यानिमा दाम भीरायाचीवर्षमाया पावाडया पर पारिवानि framal महानिनि खदाभदायमापेशाब निजामगुपयात. मनुष मशन मनाथ मामले कपोनियागकर errorqne महामRIraru पापा चतुर्थोऽङ्कः उत्तुङ्गास्तुङ्ग कूलं सुतमदसलिलाः प्रस्यन्दिसलिलं श्यामा: श्यामोपकण्द्रुममनिमुखराः कलोलमुखरम् । स्रोत खातावसीदत्तटमुरुदशनैरुत्सादिततटा: गोणं सिन्दूरशोणा मम गजपतय: पास्यन्ति शतश ॥ १६ अयिच,- गम्भीरगर्जितरवाः स्वमदाम्बुमिश्रम् पामारवर्षमिव शोकरमुनिरन्त्यः । विध्य विकीर्णसलिन्नाव मेघमाला रोत्सान्ति वारणघटा नगरं मदीया. ॥ १७ [इति भा गुरायणेन सह निषानी मलय कुतु ]. राक्ष। कः कोऽत्र भोः। पुरुषः । [ प्रविन ] पाणबेदु अमझो ! (२५) (२५) परसापयतुपमान्य। - सुद्रा इत्यादि। उनुछ। अयर्थमुग्रता , मुतानि चरितानि मदसलिलानि दानवा शैगि येषा ते सु तमदसलिला, धामा' लावा, बलिभि मधुलोभनागर्भ मर मुखरा माना, उभि अहि. प्राईरित्यर्थ , दानदन्त उत्मादितानि विनाशितानि तटानि मोराण ने उत्मादिततटा सिन्दूर লীলিবিভিন্ন ঘি ঋী বলা ময় अमेव्या गणपतय गजेन्द्रा। सुकूल समुद्रतल्ट, सम्पन्दीनि क्षरन्ति मलिलानि यस अन्तिमलिल प्रवाहमानतीर्य। ग्यामा उपकछद्रुमा यम्य नश्यामीपकण्डम नौल सचाधिताभ्यभूभाग। कमीषमुग्वर तजपाचालं। बीतमा जलप्रधाहन खात वियन पलपल एक्सौदा पवसाद पावत् यतदित्यथ । नटे यस त खोत म्यारा वीदसटे निरन्तरपया विश्वस्ततौर। शोष पाटलिपुगान्तर्गतमदविशेष पास्यन्ति । पत्र उपमानहार । मुददगा इच। “या सप्तायषभिर्मरभनययुगा मालग मुवदना तिमक्षपन् । गधीरगतिरता रयादि। गभीर प्रगाढ यत् मर्मित मेषगम नमिता । महत्व यामाहा नभीरगतिवा, समदा स्वकीयदामानि पनि मलानि तर्मिक महामित्र दानजनयु शोकर पबकई "गोकरोऽमुकला का । पामारवष धारामण्यासमिध धारामम्पात पामार यमर। सरिना रमसा व मदीया वारणपटा समिधा, रिकामलिला विचित सम्मा' मेघमाला धनपान Founापन नगर रामपुर रोतृवान पर कगिनि उपमाबाट बहनियम... सामर.

२१४
सुद्राराक्षसम्।
राव। प्रियवदक। ज्ञायता सावत्सरिकाणां (भ) दारि क
लिष्ठति ।
।
प्रिय। जं अमनो वाणवेदि। इति निष्क्रम्य क्षपणक दृा पुन पश्श्यि }
अमच ! एसो को संवत्सरियो खबणयो (२६)
रावा, [ खगरम् पनिमित सुधयित्वा ] । कथं प्रथममैव क्षपणकदर्शनम् ।
-पि। जीबसिधी। (२७)
रात। [प्रकाशम् । ] अबीभत्सदर्शनं (म) कारयित्वा प्रवेशय ।
प्रिय। जं अमचो आणबेदि। (२८)
[इति निशान।]
[7 प्रविशति धपएक ]
सासणनिहन्ताण प्पडिबज्नह, मोहबाहिबेजाणं ।
जे पड़ममेत्तकडु, पच्छा पत्थ उबदिसन्ति ॥ (२८) (२८)
[ उपस । ] धम्मसिदी होदु साबपाणं ।
निरूप्यता, तावत् अमाकं मस्थानयोग्य
दिवम । (य)
(५) यत् माप पापयतीति। अमात्य,
एमावर पर।
(२७) भौमिति
(२८) यह माय पानापति।
(२८) ग्राम नमक सिपर मोहम्माधियानाम् ।
ये ममावकर पचात् पयमुपदिश(१८)
भन्ममिडिया शाषका।
गर। भदन्त ।

चतुर्थोऽ.. [नायेन चिन्तयित्व।। 3 सावका। णिबिदे मुहुत्ते । आ- मजासादो णिचुत्तसम्बकालाणा सोहणा तिही संपुरणचन्दा घुसमासी, तुह्मा उत्तलाए दिसाए दक्षिणां दिसं प्यत्यिदाणं (२) अदक्षिणे नक्षत्ते। अवि अ, अाहिमुहे सूले, उदिदे संपुरणमण्डले चन्द । गमणं बुहम लम्गे, उदिदस्थमिदे अकेदुम्मि ॥ (३०) (१८) राक्ष। भदन्त ! तिथिरव तावत् न शुध्यति । चा साबका!- एकगुणा होइ तिहो, चउग्गुणे होइ एक्सत्ते। घउसत्तिगुणे लग्ग, एसे दोसदि जोइससिद्धत (३१),॥ २० लगा हो। सुलगो, कूलमह पलिहलिजाम् । पाविहि दोहं लाह चन्दम बलेश गच्छन्ते (३२) ॥ २१ (३) उपासक । निपिनो मुह । पा मध्याहान निश्नसय कन्याश शोभना तिथि सम्प पीचन्द्रा पौर्यमासा सुमाकमुत्तरम्या दिशो दक्षिण दिश प्रस्थिताना प्रदक्षिणा नचवम। अपिच, यस्ताभिमुग्वे पूरी, अदिन सम्पमाडले चन्द्र। गमन बुधस्य खन, दितान मने च केती। (स) समासक-- एकगुणा भाति सिथिचतुर्गा भवसि नक्षवम् । चतुष्टि लपम्, एतादृश्य ज्योतिषमिटाने । (२२) लम मति मुलग्न, करण परिकर पाय । माहि दी, लाभ चन्द्रस्य पर्लन गछन् । , निपिग परशारित। सर गुममय । पा मध्याजात मध्याकान पारभ्य नियम निषिई मन सकल कन्यावं मन यो मा निहतमकल्याणा निषिद्धसकनमाला पाए बमोभना निन्दनीया, पोपमास्था पचान्तवात् नत याचा बैंकोग पलियावामीभनल। पर्या मालम्' शूर म पनाभिमुखे पत्तगमी मुरते मन्यू परमपन्ले पखण्ड बम्ने पन्द्र उदिने मति कैती तुप, राहुबई च, उभयोरफशरीरदा एकनामाभिधानमिति दण्डिराज । सदिताम्तमिने एकम्धिन् सदिन पम्मिन् पनमिने समयोरेकदा उदश्वासन्ध वात्। दुषम्य सौम्यस्य व मिथुनभुने समन काव्यमिति । यति बिस्वभावात दया मुद्राराक्षसम्। गत भदन्त ! अपरै सावत्सरिक: साई संपाद्यताम् (व)। सबादेदु सावके । मह गिअंगेई (प) गमि । (३३) रात। न खलु कुपितो भदन्त' ? () गा फुश्देि या भदन्ते । (२४) राम। कः तहि? आप भअब कश्रतो। जेण अत्तणो पक्वं उजियपरपक्ष माणीकलेसि। (३५) (4) रति मित्रान पक]। गता प्रियपदक। जायतां का बना वर्तत इति । (म) . (२३) सुवादयन उवामक । परमिशगेर गमिष्यामि। (२४कुपिती युमा मदन । (१५) भगवान कता । येन पामम पक्षमुभिवा परपचे प्रमापीकरोषि । . मिथुन निषिई टूलंग तथापि मौम्यययुधेनाधिष्ठित सत् मुस्लम ति स्वरया गन्तव्य चेन ताई गमन कर्तव्य रति भाव । एकरणामति इत्यादि पप भवति इत्यादियोकयोरप स्पष्ट 1 सबारमधनित । हि गरी राषस पर्थाभिमुख पर्थ मोर्थ माचिसाप अभिमुखो यति वनौहि । भिमुखत्वेनीपस्थित इति भाव । चन्द्रगुप्त समय राष्ट्र सन् सहित , मनर रुदित एव दानीमत पर पर पराभव एष्यतीति सतास्तमित , “पस्थिगण क्षिण मत्त त्य प्रस्थलानो क्षत म दधिपमिति वासना, एव प्रस्थिताना युभाक ज भद्रमा प्रति दक्षिण न मानि किन्तु प्रतिकूल मालश्रकेतु निमहोभख इत्यथ । स्मन् समये युधस्य चाणक्य स्व लये सम्बो निमित्ताने सति चाणक्ये वामन्च मुद्दयुती भौति भाव । चन्द्रगुप्तम्य वदन भद्रभटादिना गम व दीघा रमनपापिनों चन्द्रगुनस्य साचियपदमिहि वहसीति रावस प्रति गूढ मिसविषचन । त टुरिजराज ॥ १। २० । २१ (4) अपरे पन्यै । समिमरिक ज्योतिषिर्क सा संत्राद्यमा सम्मन्ना अबधाश्यता। (7) जापत छ । (प) भगवान् पाईपर्य मम्पन क्लतान्त यम, क्लम विहित पन्त नाश येन । Rम पर्व पालीय मो, पक्ष चन्द्रगुप्त छ, समित्वा परस्यज्य परपत अन्यपक्ष न च प्रमाणीकरोष पक्षान्तर, परपर मलयकेतु पक्ष प्रमापीकरोषि पतस्त तल कुपित 1 (स) का किरिमिता वेला समय पत्तते ।

অনুযায়। মিষ। স ম খা}ি{মি সিঙ্গ : বি ]। অয়া- বি। মম্ম । ((৪) বাদ। ( আনুপায়ে খিলীফা বা] মঠ। মালাবী মান দুষীখিনি। {} নয়াছি- আমিমুলুম: ঘঅনুসন্ধিান মানী: সয়ায় প্রাণমন্ত্রী মাপ্ত গলা। চন নক্ষি নিৱনা: গুৰনিৰহ্মঘাষ্টি মায়া ন্যায়সি মদননি আলি ইষমাবা: ২২ বি সিঙ্গল ধ্বৰ }; বি বাঘ" নাম: T .( হ অন্য খাবার। খামিলাথী সংসদ সুখ। অালীয়- চর্ম যথা-“গলাথী পৰষাল য”, গনিত}; {}ঃ দু:খাসিষার্থী অন্তু, বান্না এ শব্দ- ৪ বয় স্বয়সিলামী বি শ্ৰীশুনিনি, (ক) বীথি যা ' বীথি তুমি, সূর্য। খাবা ন্যা। এ বলব; খাবদলি ঘা, মৃত অম্বকাপ আয় থাকল. সঙ্কীন, খবৰ, ২wি. যাৰ দ্বষী নাবিলাবাসা, হলি: ভয়ান লিঙ্কায় প্রণব মালা, ধুর্যয় মুলাৰ অৰ্থ নেচ্ছা, যাখা ছায়নি: পবিতা , হুয়াঘ,। অন্তু মীনৰ ৰা বৃশিী সুৰ দার্থ। যজ্ঞি মুফ, জি পল্পি কামাল ওর নিন হির্ম ম য লগ্নি সংঙ্গালবিদ অলিগল্টি হুনি লিল, ও ৪ালা, মালা বাবা, মা, বাধল গাল, মি, বিদ, ইমু অল্প ও বখা, ল সম্বশিক্ষিন বিশeং ঘদিন মধু শালি ধৰি हरन्ति स्वाथा पपपरा भित्याः सम्पत्समये अभपरतन्त्रा पपि विपदि विरन्यन्ने বনি #ব। অন্ন খালা, “নুষ, রীৰিী শ্ৰ সন্ম ন্ধিস্থল সন্তধন যা যা বল” কি লম্বা ৪ ব গ ঘন । खधराहतम्। २२ কুরি ধানুল্লাহ মিম্বীথিশীস্বাস্থ্য বিনুগ্ম কর । ' * पञ्चमोऽडः। - [मत प्रविशनि नखमनारपथविकास समुद्राम् (क) भादाय सिद्धार्थक', मिड़ा। दीमापहे (ख) होमामहे ।।- बुदिजलगिरहिं सिञ्चन्ती देसकान्तकलसेहि। दसदमादि भज फल गुरुष चाणकणोदिलदा (१) ॥१ गहीदो मए अज्ज चाणका पदमलेहिदो लेहो, अमञ्चरक्तसम्म मुहानच्छिदो। तस्म जेब्ब मुद्दालच्छिदा इम पाहरणपेडिया । चलिदोधि किल (ग) पाडलिउत्त, ता जाब गच्छधि । [परिक्रम्य परलोक्य च।] क्खबायो पामध्छाद। जाब में असउणभूद उमस दसण, ता श्रादित्तदसणेण पडिहणामि । (२) (घ) (1) पायर्यम् चाश्य्यम् । - दाइजलनिझर सिकमाना देशकालकलछ । दारिथति पय फल गुरुक पापका मोरिलता । (१) होती मया पायचाणक्यन मघमलेखितो लेख अमायराचमस्य मुद्रा वाञ्छित । तस्यैव मुद्रालाञ्छिता श्यम् भाभरणपेटिका। चलितोऽस्मि किन पाटलि पुष, पद यावत् गामि ! क चपणक पागञ्चति । यावम्म पशकुनभूतमस्य दान सम्मा-दिग्दशनेन प्रतिहन्धि। (क) म्हख पविका। पलारणस्थति को पाभरणाधार विशेष । समुद्री राक्षम नामाजिरमुद्या चिजियो। पादाय रौत्वा। (ख) प्राययद्योतनाय प्रयुतमेतत्पदश्य निपातनसिद्धम् । बुद्धिजलनिझारियादि। बुद्धि प्रज्ञा एव नर्ल बुद्धिजल सस्य निर्भर निसरण येभ्य में मुशिमलनिझरे. दशा स्थानानि काला समया' पनुकुला इत्यर्थ ने एष कलसा त देशकालकल में सिंच्यमाना मसिना पाकियमाणा इति यावत् चाणकस्य नीतिरव लता प्रतती भय गुरुक महत् प्रचरमित्यर्थ फल इष्टसिद्धिष्प लाभ दायिष्यति । श्रम परम्परिसकपकालडार ॥१ (ग) मुद्रालान्छित पहलिमुद्रयाचित्रित । पामरणानां परिका मञ्जुषा पाभरणपेटिका। किल यलोके चलनम्नीकमित्यर्थः। (घ) अशकुनमृत अमलालभूतदुनिमित्तसूचक तस्य पपणकस्य दर्शन साक्षात् V - पक्षमोश.. ११८ [सत. प्रविशति चपपक . षष। अलिहन्साणं प्यणमामी, जैदे गंभोलदाप बुडीए । लोउत्तलहिलोए सिदिमाग हिं मग्गन्ति (३) ५२ मिडा। भदन्त । प्पणमामि । (8) पा सावका! धम्मलाहो दे होटु । Iमिक्षाकनि। मावका १ महसन्तलणकिदब्बनसा ड) वित्र दे हिप पेक्वामि । (५) मिहा। कहं मदन्ती जाबादि (६) पप सबका कि एत्य जाणिदब्बी एसो ज्ने ब दे ममा- पात्रोकणवारी लेहो मुत्तेदि। (७) (च) (२) पईसा प्रणमामी ये ते गम्भीरतया बुद्धे। नोकोसरलीक सिडि मार्गायन्ति । (४) भदन्न । प्रपामामि। (५) उपासका धम्मलाभले भवतु । उपासन। समुदसन्तरवक्तव्यमायमिव ते हदय पश्यामि। (६) कथ भदन्ती जानाति (७उपासक | किमा ज्ञातव्यम् । ननु गए एव ते मार्गनाकधारी मेख सूपयति । करण! आदित्यदर्शनेन भूयं वलीकनैन प्रतिन्नि थाइम्मि प्रमालामसिशेष , मधमाल महत्यम्य मध्यस्थ दर्शन शुभावहमिति माव" । तयाच “लोकेऽग्मिन् महलान्यष्टो बादशी मोहंताशन । हिरण्यं सर्विरादित्य पापी राजा तथाटा"। इति, "गुप्ननि मया सूश्य प्रात पयत् सदा बुध" । इति च मृन । बइंसामिपादि । अहंताजनदेवानां प्रपमाम नमन्याय , ये है पन्त बुडे प्रचाया गम्भीरतया गरौप्य स्थिरया सुधा इन्ध । लोक भगति “सीकन्तु भुवने जने" इत्यमर । लोकोत्तर भालौकिक मागे पाय डाररित्यर्थ सिद्धि साफल्य मार्गयन्ति अनुसन्धाय माय वन्ति ॥२ . (ड) समुदम्य सागरम्य सन्तरणे कृत व्यवसाय उदयोगी येन स त समुद्रसन्तरष कृतव्यवसाय नितानाफरकार्योद्यत । (च } मार्ग एवं नी• नरपि तस्या कर्णधार माविकम् मार्गनोकर्णधार स्ख पविका। तख विपदद्यारकायाम् इमि भाव ।

प १२० मुद्राराक्षसम् । सिद्धा। जाणिदं भदन्ते ण देसन्तलं चन्नितोनि। ता कधेदु भदन्तो कोहसी अज्ज दिप्रमो? (८)(छ) चप। [विहस ] सावका! मुण्ड मुण्डिा तुम णक्वत्ताई पुच्छसि ? (C) (ज) सिडा। भदन्त ! सम्पद पि किं जादं । ता कधेहि, जद अत्तणो अणुऊलं भविस्मदि, ता गमिस, प्राधा पिबत्तिक्ष) (१०) (झ) अप। सावकाणं सम्पदं एदसि मलयकेदुवाडए अंजलेण अणुऊलेण वा, अगहीदमुद्दे ग (ज) ा गच्छीअदि । (११) मिहा। भदन्त ! कहहि कुदो क्वु भयं (१२) चप। साबका । णिसाम ह. पढम' दाब एस्थ मलप्रकेटुकडएं न्लोअस्म अग्णिवालिअणिक्कमणपवेसो पासो। दाणी इदो पञ्चासमें कुसुमारे, ए कोवि अमुहाच्छिदो पिकमिदं प्यबिमिटु बा (८) ज्ञात भदतन देगान्तर चलितोऽस्मि! सत् कषयतु भदन्त । कोहगोच दिवमा, (२) उपासक । मुण्ड मुण्डयित्वा त्व नक्षाणि पृच्छसि । (१०) भदन्त : साम्प्रतमपि वि नातम् । तत् कथय, यदि आपन अनुकूल भवेत, रुदा गमिष्यामि, अन्यथा नितिथे । (११) चंपासकानी साम्प्रमितम्मिन् मलसकैतुकटके पर्नुकूलने पननुकूलन बा, श्री हौतमुद्रण न गम्यते। (१२) भदन्त । कषय कुत रखनु भयम् । . (छ) कीदृश याबायोग्य पान नवा । (ज) “क्षौर विशाखापतिपनसवर्च" इति स्मृति मतविशेष चौरनिषेधात् ततपूर्व सदालोचनमुचित, मुडनात पर सदालोचनं न सङ्गत एवं यावाया' पूर्व दिवसीय वारतिध्यादीना विषय काव्य, हतार्या यात्रायो नतमयी निरपक' पूरयः । (झ) साम्प्रत मधुना किं नातं भूतं केवल कृतयानोई प्रस्थानमुद्या न पुन प्रस्थित इत्यत इत्यर्थ । पान्मन' सत्य अनुकुन सहाय उपकारकमिति यावत् । या नचेत्, पननुले सतीत्यर्थः। निधेि प्रत्यावर्तिध्ये निबमो भविष्यमौत्यौ । (अ) मलयकैतुकटके मलयकैमिविरे। पनुकलेन सहायन सपषीयप य । अननुकूलन अमायन विपदेष इयर्थ । अग्रहीत मुद्रेप पलवधिम भग्टहीतपवादि कने वर्ष परमोडमा भएमोदीदि। ताजा भाउराश मुहानच्छिदोमि, तदो गच्छ बीसयो, अबधा गिब्बतिष पिउकए चिट्ठ। मा तुम गुम्बहाणाधिवेहि संजमिदकलचलणो रामजलं पवेमी पसि (१३ feat! किंग प्राणादि भदन्तो, जवा अमरक्सस केनि- प्ररो अन्तिभो (ठो सिहत्ययो पई ति। ता अमुहान्लेच्छिदंपि में पिकमन्त कम्स सत्ती गिबारहूं। १४) क्षम। सावका। रक्तसम्म पिसाचस वा केलिपरो होहि । पस्यि उण दे अमुहालंच्छिदम पिकमणोबायो। (१५) सिडा। भदन्त । य कुष्य, भय मे कब्जसिहो होटु त्ति (१६)(ड) . (१३) उपासक । निमामय, प्रथम तावदन मक्षयकेतुफटके लोकस्यानिवारितनिष्क मयरवेश पासीत् । इदानीम्त प्रयास कुसुमधुरे, न कोऽपि समुद्रालान्छितो निक मिनु प्रवेष्टु वा अनुमोचते । तद यदि मागुरायणस्य मुद्रालान्छितोऽसि, नदा गा विश्वस्त , अन्यथा निहाय निरत्कृष्ठ विष्ट मा व गुपयानाधिप संयमिकरधरणी राजकुल प्रवग्यसे। (१७) हिंन मानाति भदन्त , या अमात्यास लिकर पतिक सिद्धायको । मिति पद पमुद्रालाञ्छितमपि मा निझामन्त उस मशिनिवारयितुम् ! (१५/सपासराधमस पिभाषस्य वा कविको भव। माति पुनले अमुद्रा स्लावितस्य निनाममोपाय, (११) मदन । न कुप्प, भय मे कार्यमिद्धिर्भवतु इति । (৫) ন নিবাবির নিষিদ্ধ বিহ্বল বঙ্কিণী সৰম ময় ও অবিবালিলিহ্মণ সৰয় অৰিদিলাদল, শ্রীয় মলি লহ্মময় বিমল। মার বনৗণ बत्तिनि । मुद्रया विशेष वान्दिन घिभित न भवतीति अमुद्रालान्छित, प्रामा दशपन रत्यर्थ । अनुमीयते अनुमन्यते। निस्तकई नियम । गुमस्थान पपराधिन निरोधस्थान तश पनि अध्यन । संयमित सदई करभरा यस्य स समिनकर नरम " ६. (3) कैतिरोडावर खालापौ इत्यर्थः, पले पायें परवीति पनिक पान पर, निवान्तविपचभागनमित्यर्थ । अनि सामय । निवारयितु निषेतम् । (Tम कयर। काहि कायसापस्य । भवतु पन्तु। F 2 । कुत १- १२२ मुद्राराक्षसम् । चप! साबका। गच्छ होदु दे कन्जसिहो। अपि भागुराम- णादो पालिइत्त गन्तु मुद्द पडिच्छे मि । (१७) । [रति समौ निष्क्रान्ती । [इति प्रवेमक' (ढ)]। [ নন এবিবি অশ্বকালী ম্যায় । भागु( पात्मगतम्। अहो । विचिवता पायंचाणकानीते । मुहुर्लक्ष्योछेदा मुडरधिगमाभावगहना मुहु सम्पर्णानो, मुहुरतिकशा कार्यवयत । मुहुर्थ श्यदीजा, मुहुरपि बहुप्रापितफले त्यहा ! चित्राकारा निर्यातरिव नोतिनंयविद । ३ [मवायम् । भद्र भासुरक । न मादूरीभवन्तमिच्छति अंतोऽस्मिन् एव भास्थानमण्डप विन्यस्यताम बासनम । (ए) (१०) उपासक । गछ, सतु ते कार्यसिदि । अहमपि भागुरायथात् पाटलिपुत्र मन्तु मुदा प्रतीछामि। (८) प्रवेशक, नीचपावायो कांशाना सूचमात् य प्रवेशक' । यथा "अवशको अनुदातीया नीचपावायोजित । पहच्यानविय भेष विष्कम्भवे यथा।" इति साहियदयम्। मुलत्यो दारयादि। मुह कदापि पक्ष्य' या वोधगम्य इत्पर्य बंद प्रकाशी यस्था मा पक्ष्योदा पनुमेयाकुरा, मु कदाचित् अधिगमस्य पोषस्य पभावेन गाना कठिना पधिनमाभावगहना पनननुमेयस्वरूपा. मुह सम्पूषोडी परिपुष्टावयवा, मुर कदाचित् कार्यवात कनन्यानुरोधन पतिकथा घीणशरीरा, मुा कदाचित् भयरीजा विलुप्त हेतु का, मुहरपि कदाचिदपि वा पदर्थ यथा तथा प्रापित फल यया सामापित फना अधिगमितबहुपला इत्यर्थ । इति एवम्प्रकारण चिनाकारा विचिवम्पा नियति दव व नयविद नीतिनिपुणस्य नौति भवतीति भेष | पब दुबिराम-मुलंयोदा मुखसमी खोकीद्दिष्टासती दाधा विस्तारिषोत्ययः । प्रतिमुखे लल्यासत्याया पुनव्य गहनातिकशा ध गर्भ मुर नान्देषणात् नग्मदिव बौनमुदयोगी यस्सा मा सयोला । विममें योगस्य स्पष्टमेव दर्शनात् सम्प गाडीका निर्वहा सश्वार्थोपसंहारान बहुभाषित फरीन्युर। रेडमी नयविदयाएकास्य नीतिनियतिरिव चिवाकारा। नियते यायका नीलेश कार्याचा विधिनाकारता वारण उपचयंते। इति । पर प्रस्तुतप्रसाखडार. सवमया समुज्यते। शिखरिणी इत्तम् ।। (प) रोभवन्त दूरे वर्तमान । इमार मलयकेत। पाशानमरूपे समा- तापकदेशे। विमानों था। है पुख। - क ३ . पञ्चमोल पुर। एद भासण, उपविमदु प्रजो। (१८) भाग। (अपरिग्म ] भद्र भामरक! य कयित् मुद्रार्थी (त) मा द्रष्टुम इच्छति, स त्वया प्रवेशयितव्यः । ७ मनोभावेदि। (१८) [रतिनिधायः मांगा सिनतम्] कष्टम, एवमपि नाम अयम् अस्मास मेह वान् कुमारी मलयकेतुरभिसन्धातव्य इति महो.दुष्करम् । (4) अथवा कुले, तन्नायाञ्च खयशसि च, मान च, विमुखः, शरीर विक्रोय क्षणिकधनलाभाहनवति । तदाज्ञा कुर्वाणो हितमहितमित्य तदधना, विचारातिक्रान्त , किमिति परतन्वी विमति ॥४" [तत प्रविशति प्रतीयानुगती मलयवनु (द)] | मन्च । [समनम् ।। अहो । राक्षस प्रति मे विकल्पवाहुल्यात् आकुला (घ) दुदिन निययम अधिगच्छति । कुत-- - . (१८) एलदासनम, उपविश्नु प्रायः । (२) यदचार्य धामापयति । (स) सद्रार्थी पादपायों इत्यर्थ । () र दुख। पर्य कुमार मलयकेतु मासु मयि एवंचकपट यथा नया हवाम् प्रेभवान् भवतीति मेष । पमिसभातय पयिवय दुष्कर कुक वान् अमुकरें। अथवा पचामरे, का गति पराधीनस्य यार-- कुल राणादि कुले करे तदुषितमदाचारे, सम्बायो कुकधरपनन्यवपायर्या खयमसि निजसुख्याती, माने समुचितगौरदे, च विमुख पराभुख परनन्द' पराधीनी मन, पणिवधनलामात विनावित बामापया धनति वैमवति भूमिपनी गरौर दैविक्रीय धनविनिमयेन भनुष्यन्न विमुन्ना यर्थः । तदा प्रभारादे कुाए मणिहन, विचार सदसरिबधन पातकानः पतीत विचारातिशात सदसहिचारशून्य सन् पधना पतत् हित एवन् पहित रति विमिति वर्ष विति विचारयषि, म कश्मपि विधारयितुमसमित्यर्थ पव छान्यलिङ्गमदार शिक्षरिणौवत्त ।। (६) प्रतीहार्यो दोवारिकथा अनुगत । {} বিষাক্ত মহাত্মা কুল ধছিস?

। १२४ मुद्राराक्षसम्। भनया नन्दकुलानुरागटया नन्दान्बयालम्बिना, किं चाणक्यनिरामर्तन कतिना मौर्येण सन्धास्यते।। स्थैर्य भप्तिगुणस्य वा विगणयन् कि सत्यसन्धो भवेत् । प्रत्यारुदकुलालचक्रमिव मे चेतथिर साम्यति ॥ ५ [ प्रकाशम् ।] विजये । क भागुरायण । [प्रतीहारो ! कुमार । एसा क्यु कडादो पिकमिकामा मुहासपदाणाधारे चिदि ।२०) (नो मल! विजये। मुहर्त निभूतपदसञ्चारा भव, यावदस्य परा. मुखस्य एव पाणिभ्यां नयने पिदधामि । (प) मतो। जं कुमारी पाणवेदि । (२१) भामरक। [प्रविश्य ] भन्ज । एसो कल, खबणपो मुद्राणिमित्त .पेक्विटुमिच्छदि। (२३)--- भाग। प्रवेशय। । पन्न (१०) कुमार । प खलु कटका बक मितुकामाना मुद्रासम्प्रदानाधिकार तिष्ठति । ११) यत कुमार पानापयति । (१९१ भाग्य । एष वस्तु उपपकी मुद्रानिमियम पाय प्रेचितुमिता भल्या रति। राक्षस रति कन पदमूधम् । नन्दकुल्ले मदने या बहराग पासहि तनहढया भल्या "चाणक्यनिरुतेन फौरित्यप्रन्यायालेन मम्दान्बयालम्पिमा मन्दसायिणा, तिना गुणवता भोव्येण चन्द्रगुप्तेन छह सन्धास्यते सन्धि करिष्यति । पा अथवा भनिरव गुण उत्कर्ष तस्य स्थय दार्थ विगणयन् विधारयन् मम हृदा भक्ति पा सतुष्यनियर्थ सत्या पवितथा सचा प्रतिक्षा यस स सत्यसन्ध स्थिर प्रतिज भवेत्, मौर्य विजिन्य लय भगवराजी सुभ्यमयिष्यामौमि पूर्वानोकार पालये विवर्य । रति व पाद अधिष्ठितं कुलाषषर्क पैन वत् पाष्टकुलालभिव कुम्भकारपत्रीपरिस्थितमित्र मे भम चेता मम, चिरं माम्पति सदिय निष्ठतौर। ইত্যাৱাৰ। মালবিহ্মীকিব বল ? (1) फटकात शिविरात् । निमिकामानां निर्गममाभिचापियो । मुद्दाया सम्प्रदान • समर्पणं एक अधिकार पविकतकर्भ मव मुद्रासम्पद मकर्मचौन्य । (प) निभत नियल पदरचार पदपी यस्या सा मिभनपदसतारा पौरपद विषपा। पापियां हस्तान्ा। नयने घी पिदधामि पाच्छादयामि। पचासनिमा मखयथेतुना नपनापादनेन मलयकवीर विवालिमल भागरायपय समीकरण मावीपणच मूचितम् ॥

प्रथमोऽधः। भाम् । जं प्रज्जो प्रायवेदि। (२३) [ति निषकाम ] धपणच । प्रविग्य] सायकाण धाविही होदु । (२४) भाग। (भान पवलोक्य सातम्] अये राक्षसस्य मित्र, जोव मिडि ॥ [प्रकायम् ] भदन्त ! न खलु राक्षसस्य प्रयोजनमेष किश्चि दुरदृश्य गम्यते । (फ) चप। [का पिधाय] सन्त पाव, सस्त पावं सावका। सहि नव गमिस, नहि रक्ससस्स पिसाचस्स या पामं पिण सुणी. अदि। (२५) भदन्त । बलीयास्त सुदि प्रणयकोय. । तत् किम अपराध राक्षसेन भदन्तस्य ? (व) क्षप। सावकार ण मम कि पि रक्कमेण अयलत, मथ ने ब्छ मन्दभामो अत्तलो कमासु लज्जामि । (२६) (भ) भाग। भदन्त । वईयसि मे कुतूहलम-" । माद। [खगतम् मम च । (म) PRE! *-थोतुम् इच्छामि। मल। [खगतम] अहमपि । । (२२) यहचार्य पाशापयति । (२) उपासकानी धम्माधि. भवतु। (२५) शान्त पार्य, थान पापम्। व्यायक। नव गमिष्यामि, यह रावसम्य पिभाचश वा नामायिन यूयते । (२) उपासक । न मे किमप राधसेनापराई, सयमेव मन्दभाग्य सामान कम्मलचे। (2) न खलु इति काया प्रत्री यज्यते। विधिन कियि, प्रयोजन कार्य। उद्दिश्य लक्ष्यौवन्य। (4) बलीयान् वखतर। मुहदि मिवे। प्रायकोम ममाभिमान । पपरा प्रायस्कृत। (भ) पामा कर्मा-मिवद्रम्पकायें। (म) मम स कुतूहल व विशेष ।

मुद्राराक्षसम् ।
चप। साबका। किं एदिणा अमणिदब्बेण सुदेण ? (१७) (य)
भागु। भदन्त । यदि रहस्य, तदा तिष्ठतु । (२)
चप। साबका। एहि रहस्स। (२८)
भाग। तईि कथ्यताम्।
रुप। साबका। एस्थि एदं, तथाबि ण कधइस्सं अदिषिससं।
(२९) (ल)
भागु। भदन्त ! अहमपि मुद्रां न दास्यामि ।
पए। खगगम्।] युक्तम् इदानीम् पार्थने कथयितुम्। (ब)
प्रकाशम् ] का गदी। एसे णिवेदेमि, सुणादु सावको। अस्थि
दाब हगे अधया पढम पाइलिउत्ते णिवसमाणो लक्खसम्म मित्त
त्तण उबगदे। तहि अवसले लक्वसेए गूट बिसकसाप्पोम
समुप्यादिअ, धादिदे देवे पब्बदोसले। (३०) (श)
मल। साथमात्मगतम्।] कथ, राक्षसेन घातितस्तातो न
चाणक्येन ?
भाग। भदन्त। ततस्तत'१
(२७) उपासक । विमलेन पयोतयेन असेन ।
(२) उपासक । म हिरहस्यम् ।
(२९) उपासक । मातीद, तथापि न कथयिष्यामि पसिनसम्।
(२.) का गति । एष निवेदयामि, एणोतु उपासक । पस्त तावद पामधन्य
घम पाटलिपुत्र निवसन् राक्षसस्य मित्रत्वमुपगत । विनवसरे राधीन गूढ
कन्याप्रयोग समुपाय घालिती देव पर्वतेवर ।
(य) श्रोतव्येन अवपायोग्येन। अनेम पाकर्षितम। किं भवेदिम्यर्थ ।
(२)रहसि भव रहस्य गोपनीर्य ।
(लपति गंभमे पति निष्ठुर।
(4) पर्थिने याचक्षाय, सत्यार्थ प्रदर्शितादराय प्रत्यर्थ' ।
(2) पति तावत् गीतयमिति शेष । अधन्य पापारमा। प्रथम पादो। मिनर्व
भाव । एवमरे समये। गूट प्रदाविषकन्या एव प्रयीय मारपोपाय संविध
दापयोग समुत्पाद्य विषकन्यापं धोपायमवलम्दान्यम् । धातिव' म्यापादित मम
तष।

मागा पञ्चमोऽ १२० पर। तदो हगे लक्समम मित्तं कदुम, चायाइदएण मणि- कालं यादी पिबामिदो। दाणों पिनासेण प्रणेमपकच. कुसलेया किषि तादिमं भानहोयदि, मेष इगे जीमनोभादो पिकासिमि। (३१) (प) मदन्तः। प्रतियतराज्यामयच्छता चाणक्यतन इदमकार्य मनुष्ठितं, (B) न रायसेन प्रति श्रुतम् पम्माभिः । पर। [बरी विधाय] सन्तं पाय । सावका! चाणको विस. कमाए थामंपि ण जापादि। लेण व दुधिया लक्समेगा एसा प्रकजसिहो किदा । (१२) माग। मदन्त ! कष्टमिदम, दयं सदा दोयते, एदि कुमार सयावयाव (इ) भन । शुत, सखे । यषणविदारणं वचः सहन्मुखाद्रिपुमधिकृत्य भापितम् । पितुर्वधध्यसनमिदं हि येन, में चिरादपि विगुमिवाघ वढते र (१४) सतो रापमय मित्र हला, चासकम सनिकार नगराद्विवामित । सानीमपिराधसेन पनेकाकाय भलेन किमपि नाममारभ्यने, गाई जीव लोचान निधामयि। (३१) मान्त पापम् । सपास! चायो विषजन्याया ममापि म नानाति । तनव दृष्टबुद्धिमा रायसेन एषा पवासिडि झता। () अनिकार मापमान । निर्वामित विवाहिता पनेकानि पकायाधि कुष मोदि ने कुभव हैन पनेकाकार्यकुपलेन विविध कानिपुरम। किमपि पनिर्वचनीय मित्यर्थ साह परिमारसमे कुपोनि मेष । मलयकतुनिया इति गूदीर्थ । पारम्यते पक्रयते । यन कर्थलीवलोकात समारान निकामयिष्ये बहिष्कृतो भवि दामि। मृत्यु मुनिश्चित इस्य । (म) प्रतियुर्ति प्रामसीत राज्याई पशता पददता । पकार्य दुधर्म। अनुष्ठित पाचरिता (पागछ। संशावयाव सम्पद वावयिष्याव स्यर्थः । चुतमियादि। सर्व रिपु मन राई पधिवत्य विषयौत्य समाप्रित्ययः । দুঃস্থল নিমখদা অনিৰিাবশাধি। भाषितं पित यविदारय.

-- - १२८ मुद्राराक्षसम। सप। [खशतम् । ] प्रये युतं मलयकेतहतकेन। कतार्थोऽस्मि । (क) 'मत। [मन्यतवद्ध पाका लक्ष्यं यद्धा । ] राक्षस ! युमिदम।- मित ममायमिति निर्वतचित्तहतिं. विसम्मतस्त्वयि निवेशितसर्वकार्यम् । तातं निपात्य, सह बन्धुजनाक्षितोयः अन्वर्थतोऽपि ननु गक्षम ! राक्षसोऽसि ॥ ७ भाग। [मयसम् । ] रक्षणोया राक्षसस्य प्राणाः इति प्रायदिशः। भवत एवं तावत् । [ प्रकाशम् ] कुमार ! अलम अावेगेन ? आसनस्थं कुमारं किञ्चिद् विज्ञापयितुम् इच्छामि । (ख) मन्द्र। [ उपविश्य । ] सखे ! किसि वक्त कामः ?' भाग। कुमार ! इह खलु अर्थशास्त्रव्यवहारिणम् अर्थवशात् अरिमित्रोदासौनव्यवस्था न लौकिकानाम् एव स्वेच्छावधात् । यत: तस्मिन् काले सर्वार्थमिईि राजानन् पच्छतो राक्षमस्य चन्द्रगुप्तादपि बलीयस्तया सुग्रहोतनामा देवः पवतेश्वर एव अर्यपरिपन्यो महान् अराति: आमीत् । तमिस काले, राक्षसेन इदम् अनुष्टितम् (ग) इति न अतिदीपमिव भव पश्यामि । पश्यत कुमार::- श्रीनपीडाकर मर्मभेदकमित्यर्थ. वचः वाक्यं श्रुतं पाकर्णितं । धन बघमा मे मम सदमेतत् पितुम्त सम्य वषयमन विनाश ख चिरात दीर्घकालात् पपि पद्य दिगुणमिप विराहमिद विपिनमिव बने हडि गति, पितरताहश नृशंसामनमाका मे तडियोगदु ख सम धि बईते स्यर्थ । पत्र उप्रेक्षालार. । रुचिराहतं । "अभी सजी गितिरुचिरा धनु ३॥ इति लक्षणाम (2) सार्थोऽथि-पद्धगिरान.। मामलादिपुभषिकाये थेन स्वस्थ सुहत्तम विद्यास्ववचनवं राचमस रिपुत्वच मलयकतुना टोलसमिति प समारा।। मित्र ममायमिन्यादि। मनु भो रास ! प राचमः मम मित्र सहन् ति विषभत विश्वामान "समी वियम्भविवासी" इत्यमा निवेगिन निधिन मर्व कार्य येनत লিমিনাই কনিকাল অব লিঙ্ক দিলি নিশিংনী বলি, धभुननामा पौपि नेषो सोये व अनाचिनीय. पापीयनयमसलिम्मा सार्क निपात्य पातयित्वा २ राचम. व पर्यत याचाथान राचस पसि समकायसम्पादनात सपा वं राघम चि इत्पर्य । चय सहोशिरलडार । वनम्नतिल .. (५) पारंग चाचश्योपदेश । पार्दन चायना पासनम्य पासनोपवित। विधापयितु निवेदयितु । (ग) पर्यमास्त्रज्यकारिणी मोनिमाम्नविदा वगात् काया रोषान, परि मा - " पक्षमोऽत:। मिवापि भवत्वमिवानयासो, मित्रत्वमप्यर्थरगाव गन् । नोतिनयत्यमा तपूर्वहतं. जन्मान्तरं मोवित एव पुस । सदव वस्तुनि अनुपालभ्यो राषस:, (घ) पा नन्दराज्यनाभाद अनुप्राधथ, परत' तम्य परिपह, परित्याग वा, कुमार प्रमाण भविष्यति । (क) T मन । एष भवता सखे । सम्यक दृष्टवानसि; अन्यथा प्रमावस्य बधे प्रक्रतिक्षोमः स्यात् एवक्ष सन्दियो (च) विनय: याद पधाकम्। . पुरुष । }ि नेद जेदु कुमारो। पप पजस्स गुम्न द्वाणाधिकिटो दोहचक्यू पञ्च विभवेदि, एसो क्स, पाहि कड पादो णिमन्तो पगहादमुद्दो घलेहो पुरिमो गोदी, (0)सा पहलीकोदु णं पन्नोति । ०३३) (२१) जति जति मार । परम पाप्पस गुब्रम्यानाधितो दोषपर আই বিশ্বায়ন হয় প্রল ২ামি খালাস সিয়াম বীর দুম্বা गहीत. तत् प्रत्ययोपरा एनम् चाप्य तिा मि महत,"एदासीन मध्यस्य तथा व्यवस्था विचमा भवतीनि मेष । सौकिकाना বাঙ্গালীলাদি দ্বাৰমাৰ ভয়াশ বলি। या यमात् तो नथिन् वामानाच पभिलपत दीयतया पतिपयलया। १७ मा परि पन्यो कार्यप्रतिरो। महान् प्रपुरसनासहायतया प्रवास | पराति गा । इद पवार দিঘীবাৰি। প্ৰয়া কাযীখালী দিনাথি যু, মখু বিধু মিয়ৰ बाल पानयन्ती पापयतो व मोति राजनीति' कोयत विद्यमामनौवनान् एष पुरु पुरुयान्मभूत पूर्वाय यमित सम् अभूतपूर्व विभावितपूर्वरान अन्यत् जना मन्मातर मयति पापयति । यथा-जन्मान्तरे पूर्वजन्मात म अयंत, तथा जीवन व पुस राजतन्खनौतिवमात् पूर्वापलतादि विलायत्वेन प्रसज्यते) पति भाव । योन् हामरम्पचारता “शादिन्द्रबच्चा यदि नौ जगौगः । ति बचपात्र (घ) पम यातनि पधिन् विषयेपनुपालय पतिरवाय। ( परत मदनन्त। प्रमाफ कन्याकव्याधारक कप (4) सम्यक परवान् साधु वितचितवान् । प्रतीना चोभयाध विराम रमि यावत्। सदिय सशयित । (छ) गुबम्याने अपराधिमा निप्रस्थाने अधिकत । परदौतमुद्र प्रसमापित । खन परेण सवम ति सप्लव ।

- मुद्राराक्षसम्। भाग। भद्र। प्रवेशय । पुर। जं अब्जी प्राणवेदि । (३४) [ति निधान । [प्रविशति पुरुपेण भनुगम्यमान संयत सिवान (प) शिरा। [स्वगतम्।- तिप्पन्तीए गुणेसु दोसेसु परंमुई करतीर। मझारिसजगणोए प्यणमामो सामिभत्तीए (२) पुर। [उपमेय1] अज्ज । पत्र सो पुरिसो। (३६) भाग। [माय्येन अवलोक्य 1] भद्र ! किम् अयम् भागन्तुकः, प्राहो खिदइहव कस्यचित् परिपहः । (ज)... सिका। अब्ज ! अह क्खु अमच्चरक्खसम्म सेवभो ! (0) भाग। भद्र ! तत् किमर्थम् अग्टहीतमुद्रः कटकाल निष्कामसि ? विडा। अन्ज । कज्जगोरबेण तुबराविदोधि । (३८) (झ) भाग। कीदृशं तत् कार्यगौरवं, यद राजशासनम् उल्लयसि' "मल। सखे भागुरायण ! लेखम उपानय । (ब) सिंहा। [भागायफाय लेखम् पयति । भाग। [सिदार्थकस्तानेख महोत्ता मुद्रा 1] कुमार ! अयं लेखः, राक्षसनामाद्विता इय मुद्रा। (२६) यदार्य पात्रापति । (१५) दप्यम्य गुहेषु, दीपेड पराधप कुर्वम् । अमाहाजरना प्रणमाम स्वामि। (२९) पार्थ! य स पुरुष । .(२७) पायं। पई खलु एमास्थरावसस्य सेवक । 1 ३९) आर्य । कार्यगौरव बरायितोऽपि। दप्यन्त्य इत्यादि। गुणेषु प्रकर्षेषु सनमायेषु इत्यर्थ , हयना परिव खममानाय, दोषेषु पदापेषु कुकृत्येषु इन्वर्ष, पराभुख विखे कुदस्य रमारमामा प्रमपरायवाना मन प्रसिपालिकाय सामिभक्त्य प्रणमाम प्रथाम कुमार (न) भागन्तुक नवागन । परिय परिजन सेवक । “पोपरिजमादान भूखशापा परिया।" रपमर'। (झ) कार्यस्य धादिष्ट कर्मण गौरवण गुरूत्वात् कालपासहत्वात्। राषित खरावास व पाचरित सत्वर, रम्पर्य । (क) सखे पतं । इपानय रक्षा। T 4 १ .

पञ्चमी मा। मुद्रा परिपालयन् सदाव्य दर्शया (2) भागा (नया त्या दयनि। मला गोत्या वापयति ] “खस्ति, यथास्थाने कुतोऽपि, कोऽपि, कमपि, पुरुषविशेषम् पवगमयति । भस्मद्विपक्षं निराकल्य, दर्शिता कापि सत्यवादिता सत्ययता। माम्प्रतम् एपामपि प्रयममुप. न्यस्वसन्धोनाम् अस्मासुध्दा, पूर्वप्रतिज्ञातसधिपारपणनवस्तुमति पादनमोत्साहनेन सत्यसन्ध, प्रोतिम् उत्पादयितुम अर्हति । एते हि एक्सुपरहीताः सन्त , खाययविनागेनव उपकारिणम् पारा. धयिष्यन्ति । अविमा तमपि, पतत् सत्यवतः स्मारयामः। एतेषां मध्ये कैचिद भरे, कोपदन्तिभ्याम् पर्थिन;, केचिद विषयेष इति । अस्मान् प्रति अलकारवयञ्च, यत् सत्यवताऽनुप्रेषितं, तदुपगतम् । अस्माभिरपि लेखस्य प्रशून्यार्थ किश्चिद अनुप्रेपित, नीयं, वाचिकच आप्ततमात् सिदार्थकात् योतव्यम्" इति । () सखे भागुरायण। कोहशो लेखार्थ, भागु। भद्र सिहायक । कस्य अयं लेखः । मिहा। अन्ज । ए पायामि । (३९) . (२९) पार्यो । म नानामि। (८) मुद्रा चि परिपादयन् संरचन् । सहाय पवादरकादमीच्य। (8) वतीयव्ययं मालबोधकं पारम्भे प्रयुज्यते । पुती पिस्यानात। कोऽपि पुरुष का कमपि पुरुषविशेष। संवगमयति विज्ञापयलि पहिप, पापयामिति गूटार्य । निरामय प्रत्याध्याय । प्रथम प्राक सपन्यता दिक्षित सन्धि ये से तैया उपन्यास सधौना। समतसहदा शिवम्मादीना। यूयं पाद प्रतिज्ञात प्रतिशत सन् परिपएन . रविदानभूतं यत् वच्छ नस्य प्रतिपादनेन समगेन यत् प्रोत्साहन नेन । भौति परितोप। उपमहौता प्राप्तानगा वाययस्थ मलयकैती दिनान निध पाराधयिष्यन्ति सेवियन्ते । पररात्री मलयकीतीरित्या । कोष धनराभि दम्ती पती पायां, अभेदैवतीया। पर्थिन प्रार्ययितारा विषय राज्य न। पखान् मिरमानुद्दिस्य। अनुप्रेषित पनुमेरित। उपमा बन्छ। लेखा परस पशून्याय बापादनाये। किचित् अलारण) उपगमनीय सोकर्तव्यं । "रिसाहन नोपेथात् मानवता गुरु ।" इति वचनात यताकञ्चिन पेप्यते तदानानुपाध्यामीति भाव । धित वनव्यमन्यदिति । স্বাদশন লিৰিস্বা।

1 इ । सुद्राराक्षसम्। भाग। है धूर्त । लेखो नीयते, न च ज्ञायते कस्यायम् इति । सर्व तावत् तिष्ठतु, वाचिक त्वत्त केन थोतव्यम् । (ड) सिडा। [भय नाटयन् ] तोहि । (४०) * भाग। किमस्माभि । सिद्धा। तुद्मोहि गहीदो, ए प्राणामि का कधेति । (४१) भाग। [ सक्रोधम् ] एष ज्ञास्यसि । भद्र भासुरक । पहिर्नीत्या साधता तावत्, यावत् सर्वम् अनेन कथित भवेत् । भास। ज अब्नो पाणवैदि। (४२) [रति सिहाकेन सह निग्रान्त | । [न प्रविश्य ]] अन्ज । इस तमस ताडोभमाणस्त कक्वादो 'महालािदा पाहरणपेडिया शिवडिदा। (४३) (6) भाग। [विलोक्य । ] कुमार । इयमपि राक्षसमुद्राशितैय । मल। अयं लेखस्य अन्यार्थो भविष्यति। माम् अपि मुद्रा परिपालयन् उहाव्य दर्शय । भाग। [ तथा कला दर्शयनि] । मल । [विलौका ] भये । तदिदम आमरण, यया स्वशरीराद प्रयतार्य राक्षसाय प्रेषितम् । व्यस चन्द्रगुप्तस्य श्रय लेख । (ए) भाग। कुमार । एष निणोंयते समय । (त) भद्र पुनरपि ताय माम्। +- (४०) युभाभि । (४१) युमाभियोतीन नानामि का कपति। (४२) यद पानापयति । (१२) पार्थ। यं तस्य আমায় ঘন মুয়ালি অসহিষা निपतिता। (6) पचन रात भवत किमान । (1) तापमानस्य प्रक्रियमापश। कपात पाहुमूलान । मुद्रामान्दिता । मुद्रा रिता1 पाभरपस पेटिका मधुषा । (0 सारी मिजगावात पतार्य च। (त) निचायो निपौपन।

. पक्षमीरः। १२३ -- पुरु। जंपनी पापवेदिति निजाम्य पुनः विग्न प]। प्रज्ज! एसो क्षु ताडीभमागो विश्ववैदि कुमारस्स रसभ लेव निवेदेमि त्ति । (४४) मल। प्रवेशय। पुरु। जं कुमारी पाणवैदि। (४५) [निनिधान्य मिहान B विमान मिशा पादयोभिपाप । } अभएष मे कुमालो प्यसादं करे। (४६) (थ) मस। भद्र ! भद्र ! अभयमेव परायत्तजनस्य, तनिवेद्यतां यया. ऽवस्थितम् । (द) मिटा। णिसामिदु कुमालो, अहं का, प्रमशरमेण इमं लेई देवत्र, चन्दउत्तसप्रासं प्येसिदोधि । (४७) (4) मल। भद्र ! वाचिकमिदानी बोतुमिच्छामि। मिथा। कुमान । संदिहोश अमरक्वसेण, -"एदे मम पिप्रवनस्सा पञ्च राप्राणो तए सह प्पडमसमुप्पणमन्धाणा। जहा,-कुन्नूदाहियो चित्तवम्मा, मनमजणबदाहिबी सिंहणादो, कम्मोरदेसणाही प्रखरखो, मिथुरायो सिधुमेणो, पारसी- प्राधिवदी महकती ति। एत्य ब्ले व पदमणिदा तिमि रायाणा मलकेदुणो विस अहिलसन्ति इदरे दुबे कोस हस्थिबन्न अ (४४) यद भार्य पावापयति । पार्य। एवं सनु तायमानी विज्ञापय ते, कुमारस्य स्वयमेव निवेदयामौति । (४५) यत कुमार राज्ञापयति । (४६१ भयन में कुमार प्रसाद करोतु । १४.) नियामयत कुमार, पर कल पमादराक्षसैन, म लेखं दावा, चन्द्रग्रह सका पेषितोऽणि (घ) अमन भयदानेन, प्रसाद पनुग्रहम् । ) भद्रभद्र ति मधुमे दिनांव । परायाजनम्य पराधीनस्य समय भयाभव wa विशते इति य ।, यथास्थित अवस्थित प्रत अतिक्रम्य समित्यथ ।, () निमणमयतु भणीतु । चन्द्रगुप्तसका चन्द्रगुप्तसमौपम् । १२-म १३४ मुद्राराक्षसम्। त्ति। ता बहा चाणक णिराकरित्र महारारण मम प्पोदो उप्यादिआ, तहा पदाण पि पढमणिदी अत्थो (न) संपादन दब्बो" ति पात्ती वाासन्द सो त्ति । (४८) ल। [स्वगतम् । ] कय चित्रवर्मादयोऽपि माम् अभिद्रुह्यन्ति, अत एव एतेषा राक्षसे निरतिशया प्रीति'। [ प्रकाशम् ] विजये। अमात्यराक्षम द्रष्टुमिष्टामि । प्रमो। न कुमाला आणवाद । (४८) {ति निशान्ता] । [স মিকি মাত্র মহান মৃত্ব पगम्यमान सचिती राक्षम ] । गच। [खगतम् । सम्पूर्णम् अस्महल चन्द्रगुप्तबले इति यत्, मत्य न मे मनस शुद्धिरस्ति । कुत -- साध्ये निशितमन्वयेन घटित विनत् सपने स्थिति, व्यात्तञ्च विपक्षतो भवति, यत् तत् साधन सिहये। यत् साध्य स्वयमेव तुस्यमुभयो पक्षे विरुद्धश्च यत् तस्याद्रीकरणेन वादिन इव स्यात् स्वामिनो निग्रह ॥ १० (४८) कुमार । सदिष्टोऽम्मिमायरामेन यथा -“एल मम प्रियवयस्या पधरामान माया मह प्रथमसमुपभमन्याना' । यथा--कुन् साधिपतिवर्मा मनयममपदाधिप नाद कारमौरले शाषिप' पुष्कराच, मिथुराज सिंच सैन, पारसीकाधिपतिम पाच इति । अश्व प्रथमपिताम्नयो राजाम मसयकसीविषयमभिसन्निसोको नियतवन। तन्यथा चारा निराशय महाराजेम मम प्रतिपादिना, तपा एतबामपि प्रथमभगिता सम्पनयिव्य " ति एतापान बाकसम इति । (५९) यत् मार मापयति । () प्रथम मषित अपमकदित विषयाकासाप । पय सर। माम नितिमिन्दादि यसाधन छन्वादि। परे मामा मामा माधयितव्य पाये गनमादने उत्पप । पचे सादी निरित पारितगामको समान । परदेन अनुसरपन पटिन पुन पनुरारंपानुगमनपर मुखमा fम पलामायापटि पुस । मपचे साहितियार माराम भि धारय । पच महाममादी यिनि Nि) पि मागमा याn form मनपाम। पर नशामवाद दm fame स मा मr wr पाय। पच माध्याममानमा wifa पुनमा समेत प्राय - पनी र नुसता मा मन । पचनपमेन सा भार । -- . 1 पञ्चमो:।। अथवा, ते तैः विज्ञातापरागहेतुभिः : प्राकपरिग्रहीतोपजापे. आपूर्णमिति न विकल्पयितुम् अर्हामि (प)। [ प्रकाशम् ] प्रिय बदक । उच्यन्ताम् अस्मदचनात् कुमारानुयायिनी राजान', मम्प्रति दिने दिने प्रत्यासोदति कुसुमपुरम् ; अत' परिकल्पित विभागै भवद्धिः प्रयाणे प्रस्थातव्यम् । (फ) कथमिति - . प्रस्थातव्य पुरस्तात् खसमगधगोमिनु व्युटमैन्यै- र्गान्धारमध्ययाने सयवनपतिमि' सविधेयः प्रयनः । पयाद गच्छन्तु वोरा:, शकनरपतयः, सहताश्चेदिहण, कोलताद्यश्च शिष्ट, पथि परिहणुयाद्राजलोक. कुमारम् ॥ ११ प्रिय । जं अमची आणवदि। (५०) {पति निभान्त | प्रतौहारी। [प्रविश्य 1] जेटु जेदु अमञ्चो। अमच ! इच्छादि तुम कुमालो प्येविखर्दु । (५१) (५.1 यह चमात्य पाशापयति । . ( १ ) जयति जयति मान्य ! अमात्य । इति त्या कुमार प्रेषितुम् । है पक्षयो मुल्य समभा। पचे उभयत्र, घटादी पाकाशादी तुल्य इसिमन् । पत निजप विरुद्ध प्रतिकूल छ। पन्यव,-विरुद्ध साध्यासमानाधिकरण, साध्यानुकूल न भवतीत्यर्ष। तस्य साधनस्य पीकरणेमखौकारण वादिनलाकिं कस्य एवं स्वामिन प्रमा राज मिशE परामय काम भवेत् । अब शेषानुप्राषितीपमावार ! शालविक्रीडित हसम्. (प) विज्ञान विदित पपरागहतु विरागकारण येषां से विज्ञासा परागरंतुभि माक पूर्व परियोतीपत्राप खोलभेद । भापूर्ण व्याट । विकल्पयि मयितुम् । (फ) प्रत्यामौदति समीपे वर्तन। परिकायत पवलम्वित विभाग' ये, न प्रयायुडयावाया। प्रस्थातव्य गन्तव्यम् । সানিহাৰি। ব্ৰষালী মাধ্যায় না বা যুম্বাই খুৱালি মুঃ লা साधतानि मयानि ये है टमन्य महिमा मनु मम पचात, पुरस्तात् प्रयत, मम पर। हागस्वाय इत्यर्थ प्रस्वातन्य गन्तव्य ! यवनपतिमि सहपतमाम सयवनपतिमि गान्धार मध्ययाने मध्यमायामने प्रयब समादा सविधेय विधालय । वेदयश इपाय से चाद 0 संहता परिटिसा बोरा पूरा मकनरपतय पथात् गचन्तु धान्न । उतापभिर कोलूताद्य कोलनप्रति रामनोक भूपालवर्ग' परिमार्गे दुमार मलयकेनु इशान परिकार्य यायात् । परालम् ॥

- . मुद्राराक्षसम् । राक्ष ! भद्रे । मुहर्स तिष्ठ। कः कोऽव भोः पुरुष । - [ प्रविश्य । } आणवेदु धमक्षा । (५२) राक्ष। भट्र! उच्यतां शकटदासः, यथा परिधापिता क्यम् आमरण,कुमारण, तत्र युताम् इदानीम् अस्माभिः अनलतः कुमार- दशनम् अनुवितम्, अतो यत् तद् अलङ्गरणवयं क्रोतं तन्मध्याद 'एक दीयताम् इति । (4) पुरु! जंप्रमची प्राणवेदि । [रति निकन्य पुनः प्रविश्य ] अमक्ष ! इटं तं पलङ्करणं । (५३) राक्ष। [नाम अवलोक्य भात्मानम् पलगत्य इत्याय च भद्रे ! राजकुत- गामिनं मार्गम् आदेशय । (भ) मतौ। एटु एदु श्रमशो। (५४) राच। [वगतम।] अधिकारपदं नाम निर्दीपस्यापि पुरुषत महदाराडास्थानम् । (म) कुतः- 'भयं तावत् सेव्यादर्भािनविशसे सेवकजनं ततः प्रत्यासबाद भवति हृदयेप्वेव निहितम् । ततोऽध्यारुढानां पदमसुजनषिजननं, मति: सोचायाग पतनमनुकूलं कलयति ॥ १२ ५९) पाधापयतु अमात्य । (५५) यद पमान्य भासापयति। पमान्य । दमदारपम् । (५४) एतु तु अमान्य । (4) कुमारेष मापयतुमा । पाभरण परिधापिता पवारिता । सषित। इदानीमधुना । बनला. निरामर। मुमदिन मियर्थ । मुख्यदानेनादल । एक पलारणम् । (भ) रागकुलगामिन पतिभनाभिमुखं । मार्ग पन्दानम्। (भ) पधिकार पर पद कन्तु परिकारपई “पद स्यामितिापमानसमा पम्तम।" इत्यमर । कार्यनियुमिरिया परसे रतियावत्। निदीपस्त दीपति शापि। मालवा पायरया भीमापदम् । भर्य शादियादि। मेयात् पीयान भी भये भौति मगका परिवारलोक विपिन पामयते। मा नदमा प्रपरमा पनि सहमप्रिस्तिान अनुयभानमादिच भए मानमेषु निक्ति स्थापित प्रागादतिहि भनि। in nanयादात समुनापदामा पर प्या परिकार प्रति पार पानाt m .

पञ्चमोऽङ्कः। प्रती। [ परिजम्य 1 ] अमच ! अभं कुमालो चिदि, ता उपसम्पदु अमच्चो। (५५) गर। नाश्येन अवलोक्य श्रये ! अयं कुमार: तिष्ठति ; य एषः, यादाग्रे हशमवधाय निशन्नन्ती शून्यत्वादपरिरहोततदिशेपाम् । वोन्दु वहति करण टुर्वहाणां कार्यातमिव गौरवण ननम् ॥ १३ [ उपसत्य । विजयतां विजयतां कुमारः। मल। धाये ! अभिवादये । इदमासनम् आस्थताम् । (य) रात। [उपविशति ।] अमात्य ! चिरम् प्रदर्शनेन प्रायस्य वयम् उद्विग्नाः । (२) राक्ष। कुमार ! भयाणे प्रतिविधानम् अनुतिष्ठता मया कुमाराद अयमुपानम्भोऽधिगतः । (ख) मल। अमात्य ! प्रयाणे कार्य प्रतिविहितमिति श्रोतुम् इच्छामि। राधा कुमार! एवमादिशा: कुमारस्य अनुयायिनो (व) गजानः। [प्रस्थावश्यामित्यादिनीक पुनः पठति । मन ! (५५) अमात्य । अय कुमारसिद्धति, तदुपस्पत्वमममाव्य । • दुर्भनाल पत्रानं विदेयोपादकं भवति । सोमाया समुननिभाना जमाना THE- कश्मचारिशामिन्यथः। मति' बुद्धि. पतम नौचरवम्यान अधीभवनमिति यावत अनुकुल हितकर कलयति मन्दले १९ पाहात्यादि। य एष रति गांभन सहान्वयः। प्रथत्वात् पित्तमिराहियान न यहोव. परिवदितः तस्य पादर विमेषः वमिय यया मा नो योना। नियनों जिम्मन्दा शिरा हम पादाय निधाय सस्थाम्य दुर्महाया दुसरा वाया सनव्याणां সীহই মহাবিব স রূদি বা ক স বহুনি। বাল। ও जमशसभ्यते । पिपी इतम् । १२ (4) पभिवादय पदे रद पुरोगनि। पासा परिनाम । (1) नेम दर्शनामावैन। सरिताला: व्यया यर्थः । (प्रतिविधान सम्पक पनुहान। पहिला पापरता। य एस. पवार उप। सपालमा तिरस्कार पधिगत: शल {.) पहिया भावना अनुयायिन, मामिनः।

N मुद्राराक्षसम् । मल! [ संगतम् । ] विज्ञायते, कथं य एव महिनाशन चन्द्रगुप्तम बाराधयितुम् उद्यता , त एव मां परिवन्ति । (श) [प्रकाशम् । ] आर्य । अम्ति कश्चिद् यः कुसुमपुर प्रति गच्छति, (प) तत अगति ना । (स) राक्ष। कुमार । अवसितम् इदानी गतागतप्रयोजनम् । ननु पञ्चपै. अहोमिः वयमेव तत्र गन्तार, (ह)। मल। [म्वगतम् । ] विज्ञायते। [ प्रकाशम् ।] यदि एव, तत् किमयम् अायण सलेख पुरुष कसमपुर प्रस्थापित (क) राक्ष। [विलोक्य !] अये। सिधार्थक.। भद्र । किमिदम ? सिद्धा। [ सवाथ खना नाटयन्।] पसीददु प्पसौददु अमञ्चो। अमच। अतिताडोअन्तण मए गए यारिद अमञ्चस्स रहस्स धारिदु। (५६) (ख) राक्ष। भद्र। कोदृश तत् रहस्यमिति (ग) न खलु अवगच्छामि। ननु बिपबेमि, ताडोअन्तण भए--" (५०) (ध) [ इत्यो समयम् अधीमुख तिइति । सिचा। (५६) प्रसीदनु प्रसीदतु अमात्य । अमात्य । पतिताधमानेन मया न पारित ममात्यम्य रहस्य धारयितुम् । (५०) ननु विज्ञापयामि, साबमानेन मया- (2) रिचापते पवमम्पने। मरिनाशन मम निधनम। पाराधयितु उपासितु । श्यता छत्युना । ते एव कोलताद्या नरपतय । मौ परिहष्यन्ति मरिवय गमिष्यतो वय । अतो मे मरण मुनियिमित्यर्थ । () पति कथित् विद्यते एवं कोऽपि । (स) सत समान कुममपुरात् । (1) पमित परिसमा। गतस पागतच न्यो प्रयोजन। पच पचवर का परिमात येषां न पञ्च पञ्चभि पभि का दिन। तब ममपुरे । गमार' गममीला भावष्यामः लिपीय। (क) सनड सपत्र । प्रस्थापित षित । (4) पतितापमानन पर प्रहियमाशेन। म पारित ना रास गोय मस्त धाावित मिनु । () की हिम्मका। तत् भगना पिवम् । (1) विजापयामि निरादयामि । ति attenm बराई भवानी। ।

- यथा- ....... M पञ्चमोऽक्ष: । मल। भागुरायण ! स्वामिनः पुरस्ताद भीतो लजितच नैप कप्रयिष्यति, अत: स्वयमेव धाऱ्यांय कथय । (ड) भाग। यद् प्राज्ञापयति कुमारः । अमात्य! एप कथयति, ---"अहम् अमात्यराक्षसेन लेख दत्त्वा वाचिकच्च सन्दिश्य, चन्द्रगुप्तमकाशं प्रेषितः" इति । राक्षा भद्र सिद्धार्थक ! अपि सत्यम् ? सिद्धा। [लजा नाटयन् । •एब्ब अतिताडौअन्तण मए पिबेदिदं। (५८) राद। कुमार ! अनृतमेतत् । ताहामान: किं न ब्रूयात् १ (च) मल । 'भागुरायप! दर्शय लेख, वाचिकच अयमस्से खमृत्यः कवयिष्यति। भाग। [लेखम् अश्लोकयन् ] "खस्ति यथास्थाने कुतोऽपि कोऽपि कमपि पुरुष- “विशेषम् अवगमयति" [इति वाचति । राश। समार ! कुमार ! शत्रोः प्रयोग एपः । (छ) मल। लेखस्य प्रशून्यायम् (न) भार्येण इदमाभरणम् अनु. प्रेपितमिति, तत् कथं शवोः प्रयोग, एप स्यात् ? [इति आभरण दर्शयति । राद। [ भाभरण निर्वयं 1] कुमार! न एतन्मया अनुप्रेषितम्, एदि कुमारण मध दत्तं, मया च परितोपस्थाने सिद्धार्थकाय दत्तम् । भाग। भी अमात्य ! ईदृशस्य पाभरणविशेषस्य, विशेषतः कुमारण स्वगावात् अवतार्य दत्तस्य, इयं परित्यागभूमिः (झ) (५८) "..... असितापमानेन मया निपंदितम् । (3) मामिम अभी. पुरम्नान भय भीत. परिम, । नमित औष. सावलमा रम्बई । एष सिहायक । मायाप पाषाय कथय वर । (च) एतत् मिडाकमाथित परी मृत्य मिथा न्य। {) यी चापाक्यस्य एष, भय योग. भदकौशनम् । (1) पाना पूरपार्थ साता। ,पायनादिशून्यम्य देखस राममनिधी मेरमात्वात्। (झ) गम्य सामन्यस्य । पाभरपशिषस्य पिमिटानकारस्य । C ..

१४. मुद्राराक्षसन् । मन। वाचिकमपि प्राप्ततमात् सिधार्थकात् श्रोतव्यम् प्रति लिजितम्। श्रायण। 'रात। कुतो याचिकम् ? कस्य पा लेखः । अयमय अस्मदोया न भवति। मन। पूयं ताई कस्य मुद्रा ? रस। कुमार! कपटमुद्रामपि उत्पादयितुं (अ) शक्नुवन्ति धूर्ताः। भाग। कुमार ! सम्यगमात्यो विज्ञापयति । भद्र। मिडार्थक ! केन अयं लिखितो लेखः? विहा। [समुखम् पालीका गौम् पयोमुत्र तिष्ठति । (अ) भाग। अलं पुनः प्रामानं ताडयित्वा; कथय । (2) मिहा। घना सबडदासेण। (५८) राक्ष कुमार ! यदि शकटदासेन लिखित, तर्हि मया एवं लिखित.। (8) मल। विजये ! शकटदासं द्रष्टुम् इच्छामि । प्रसो। जे कुमालो प्रायवेदि। (६०) * . (५८)चार्य। शकटदासेन । (40) यत् कुमार पानापयति । বিশ্ব মা বাৰীৰ পৰাঘ প্রশ্ন বায় অনিয় যায় যা বহিনি वितरणास्पद। नैतत् भयपारितोषिकत्वेन' व्यका उचित पातिनिदर्शनबादतिमूल्य पत्रपतिमाप । (4) कपटमुद्रा क्लनिममुद्रा । उतपादयितु' जनयितु । धूता मसारका । (1) मी निगर, पन्ययमेतन्शियाविशेषण | पधीमुख मतानन । (2) पुन भूय पाभान सघरीरमियर्थ । पकायते हि प्रसाचे पुन प्रकार स्थात् म माभूत प्रशनार्य वदेत्यर्थ । (3) कटदासस्य अतिविश्वासपात्रत्वादेवमु । न कथमपि भकटदासन लिखित मिराछ। .

। पक्षमोडरः। १४i भाग। [बगतम् ] न खलु अनिधितार्थम् आर्यचाणक्यपणिधयो- भिधास्यन्ति, आगत्य शकटदासो वा, "सोऽयं लेख" इति प्रत्यभिज्ञाय पूर्ववृत्त प्रकाशयेत्। एव सात सन्दिहानो मलयकेतुः अस्मिन् प्रयोग अथादरो भवेत् । [प्रकाशम् ] कुमार न कदा. चिदपि शकटदामोडमात्यरावसस्य अग्रतो "मया लिखित" इति 'तिपस्यते, अतोऽन्यलिखितम् अस्य भानीयतां यतो वर्णसंवाद एव एतत् सर्व विभावयिष्यति । (ड) मल। विजये ! एव क्रियताम् । भाग। कुमार ! मुद्रामपि प्रानयतु इयम् । मल। उभयमपि पानौयताम् । 1. प्रती। नं कुमालो पापबेदि [इति निशम्य पुन प्रदिग्य 1] कुमाल । इदं तु तं सभडदासेण महालहिंद पत्तश्र मुद्दा प्रा(५१) मल 1 [उभयमपि मागे न पवलोक 1] प्रार्य ! संवदन्ति अक्षराणि(ठ), रात। विगतम् ] संवदन्ताक्षराणि, प्रकटदासस्तु मम मित्रम् इति च विसवम्ति अक्षराणि, (ण) तत् किं शकटदामेन लिखितम् । स्मृत स्थान पधदाराणां विझता खामिभनाया। चलेप्वर्थेषु तुम्न न यश खनपायिपु॥ १४ (६१) यत् कुमार पश्यनि! कुमार। द बलु तत्कटदामम खाससिखितं पर्च, मुद्राच। (3) पिचय गटचरा । पभिधान्ति वदिष्यन्ति। पर्यस' लिख, प्रथमा यस उत्तानो वस्ति । प्रथभिज्ञाय पभिचानेन माला सम्यक परिचिता। पूवंकन पूषामुधियापार। एवं सति प्रकाशिते सति । अन्दिहामः तसन्देश । नपादर पाग्रह. #दिल्यान्। प्रतिपत्स्यते म्हौस्थिति। संवाद परसाम्य । विमावयिति म्पिरीकरिष्यति। ये प्रतीकारी। (द) पदाधिवर्ण मंबदन्ति साह भजने, तुल्यदपालि भवतीत्यर्थः । (पिसादन्ति विरुध्यन्ते, विरमा सनयन्तीयप । पर्त यादिन्यादि। चनेचषलघु नितान्तनरंषु पयषु न पनपायिषु पविमरे 0 पिरयायिय पर कौति नभन सी लुपेन सरदामन रति मेषः। पुवदारापा मग चिन्तित सान् । मामिभन न पिता 1१४ , १४२ मुद्राराक्षसम् । अथवा,,क: सन्द हः - .: " मुद्रा तस्य कराङ्गलिमायिनी, सिदार्थकस्तत्महत् तस्यैवापरलेश्यसचितमिदं पत्र प्रयोगाययम्। सव्यक्ती शकटेन,भेदपटुभिः सन्धाय साई परैः । भत्तः स्नेहपरामखेण, कृपा प्राणार्थिना चेष्टितम् ॥:१५ 1. मूलपाय 1: अलारत्रयं श्रीमता यद.अनुप्रेषितं, उदाउप. गतम्" इति प्रायेण यलिखितं, तम्मध्याद एक किमिदम् । निर्वख्य भामागतम् ] कथं नातेन धूतपूर्वम् इदम् प्राभरणम् ! I प्रकाशम् ] पाये ! कुतोऽयमलङ्कारः (स) Fil. राक्ष ! बणिग्भा: क्रयाधिगतः । (थ) : । मल !- विजये ! अपि प्रत्यभिजानाति भवती भूषणमिदम् ?() प्रती मिण्यं मवायम् ] कुमाल ! कई ..; पञ्चभित्राणिसं? इमं बु :रागिहोंदणामधेएण देएण पन्बदोसरेण 'धारिदपुन्छ । (१२) (ध), 12, (६२) कुमार ! कर्थ म प्रत्यभिज्ञास्यामि ! इदं खलु मुग्टडीसनामयम् : देवेन पवनेचरण धारिसपूर्वम !!!..... मुद्रा तस्येन्यादि। , मुंद्रा एतदारीयकतस्य शकटदासस्य करालिप्रणयिभी लाइलिस्थायिनी, सिद्धार्थक: नस्य शकटदासस्य सहन मिई ।, प्रयोगः भेदनौतिप्रयोग: आश्रय: विषयी यस्य तत्प्रयोगाबयं उपजापपर इद पर्व तथैव सकंटदामस्या अपरलेल्य- संचित अपरंप पन्येन लेयेन तिरूपलेख्य न पिस विज्ञपितं ममतीतिशेषः । अतएवं ম: বাসি থ পৰিয়ানু সান্যাস জীলান্সিলাথি সফল शकटदासन भेदकुशल: उपजापनिपुणे: परैः शत्रुभिः साई सन्भाय सम्मौल्य सन्धि कृत्वा इत्यर्थः । सुव्यक्त सुस्पष्ट रूपर्ण दौन चेष्टित व्यवसितम्। १५ (त) सातेन जनकेन । धनपूर्व पूर्व एन । कुतः कमात् स्थानासः । (थ) पपिग्भ्यः विको सभ्यः । षधिगत: प्राप्तः ।। (द) भवतीत्वं, प्रत्यभिजानाति परिचिनोति । । (५) भिवंग हा, "नियमन निध्यान दर्शनालोपनेचयम्।" इत्यमरः । मवाय, सरोदन।' पर्वतेवरमरणात् इत्यर्थः। मुग्टहीवनामधेयेन प्रातःभरपोयनाधा। देवेन पगा।

पक्षमोक्षः। १४३ r मन्न । [सवापम् ] हा तात!- एतानि तानि तव भूपणवसमस्य गावोचितानि कुलभूषण ! भूषणानि । ये. शोभितोऽसि, मुखचन्द्र क्वतावभासो नक्षववानिव शरत्समयप्रदोषः ॥ १६ राच। सगतम् ] कथं पवतेवरभूतपूर्वाणि इत्याह १ [भकाशम् ] व्यतम् एतान्यपि तेन चाणक्यप्रयुक्तोन बणिग्रजनन अस्मासु विक्री- तानि। (न) मन्न। अार्य । तासेन धनपूर्वाणाम् अाभरणविशेषाणां विशेषत. चन्द्रगुप्तहस्तगतानां बणिगम्यः क्रयात अधिगम प्रति, न युज्यते, (4) अथवा युज्यते एव एतते- चन्द्रगुतस्य विक्रेतुरधिकं साममिला। कल्पिता मूल्यमतेषां करण भवता वयम् ॥ १७ राम! [आत्मगतम् ) ग्रहो। सुनिष्ट: अभूद एप प्रयोग.(फ) , . कुत.-- एतानिसानीन्यादि । हे कुलभूषण वैशानकार । मषवलमय पलडारप्रियम्य सब गाव चितानि पिरतत्वात् मगराधनानि एतानि इमानि तानि परिषितानि भूश्यानि अनारणामि। ये भूषरी मुखचात चन्द्रयम्मुखन कम पदमास दीप्तिर्यस्य म मुखचन्द्रलयामाम, पञ्चे, मुम्हे निगामुसे पन्ष नियासरीष कर विसि सबभाम प्रपुर यश्य म नथी ल, नचवदान् तारकासमन्वित गरत समयसत्कालस्य प्रदीप माय ममय बमोभित विराजित असि ॥ उपमानवार । बसन्तविल सम् १५ (A) चाणक्यमयुन कोटिलपरिनमा (पातपूर्णा पूर्व तानी । भामरणविशेषाणं विशिष्टामरान चन्द्रगुप्त इसमतस्य पनहारस्य विक्रय का सभापति, पतएष बदिमाशयात धिगम लाम उन्यपि न युग्धत साचते। चन्द्रगुप्तस्येन्यादिः करच घातुन मवता लया, अधिक बाल लाभ प चित अभिलपत विक तुपन्द्रगुणस्य एनषा चाभरणा पथ मूल्य भी “मान्य पूनाविधावर्ष" इत्यमर । लापता' जमा। सहि मधुरसरानाभाय सततं यतने पन्द्रगमामि सद यसमान एतदाभरविनिमयेन मम प्राथान मौतगामित्ययः । १ विक्रयो ज्चत परिणाम हाय। (प) एष पापाप्रयुक्त । प्रयोग गरौ । मनिष्ट पत। - -- १४६ . मुद्राराक्षसम्। राक्ष। [वगतम्] अयम् अपरो गण्डस्योपरि विस्फोटः। (२) [प्रकामं कर्णी पिधाय । ] शान्तं पापं, शान्तं पापम् । नाहं विषकन्याम् आरोपितवान्, अपापोऽहं पर्वतेवरे। मल। केन तहि व्यापादितः तात? राह। द्वैवमत्र प्रष्टव्यम् । (ल) मला [ मशीधम् । ] दैवमत्र प्रष्टव्यं, न क्षपणको जीवसिदिः । राक्ष। [स्वगतम्। ] कथं जीवसिडिरपि चाणक्यप्रणिधिः हन्त ! हृदयपि में रिपुभिः खोकतम् । (क)। मल ! [सक्रोधम् ] भासुरक ! आज्ञाप्यतां शिखरसेनः सेनापतिः, ये एतेन राक्षमेन सह सौहार्दमुत्पाद्य अमच्छरोराभिदोहेण (श) चन्द्रगुप्तम् आरार्धायतकामाः पञ्च राजानः । तद्यथा, कौनूतः चितवमा, मलयनरपतिः सिंहनादः, काश्मीरः पुष्कराक्षः, मिन्धु. राजः सुषेणः, पारसोकाधिराजी मेघाक्ष इति । तत्र तेषां मध्ये, ये त्रयः प्रधानतमाः प्रथम मदीयां भूमिं कामयन्ते, ते गम्भीर- श्वम्मम् उपनीय पांशुभिः पूय॑न्ताम्, (घ) इतरौ त हौ हस्तिबल. कामी हस्तिनैव घात्येतामिति । पुरुष ( ज कुमारो पापवेदि। (६३) [ति निशान्त ! - . . (२) यत् कुमार पासापयनि ।

पञ्चमोऽg १४७ मल । [ सक्रोधम् ।] राक्षस राक्षस । नाहं विसम्मघाती राक्षसो, मलयकेतु खलु अह, तद गच्छ, समाधीयता सर्वात्मना (स) चन्द्रगुप्त इति,- विष्णुगुप्त मौर्यञ्च सममप्यागतो त्वया। उन्मूलायतमोशोऽहं विवर्गमिव दुर्नय ॥ २२ भाग। कुमार । कृत कालहरणेन ? शोघ्रमेव कुसुमपुरोपरोधाय (ड) प्रतिष्ठाप्यन्ताम् अस्मदलानि,- गौडोना लोध्रधूलोपरिमनबहलान् धूमयन्त कपोलान् लियन्त कणिमान भ्रमरकुलरच: कुञ्चितस्यानकस्य । पाशव्यूहा बनानां तुरगखुरपुटक्षोदलब्धात्मलाभा' शत्रूणामुत्तमाङ्ग गजमदलिलच्छिन्नमूला' पतन्तु ॥ २३ [इति सपरिजना निर्गती मलयकैतु । राथ। [सावेगम् । ] हा धिक् कष्टम् ।। तेऽपि हता: तपखिन चिववर्मादय !! तत् कथ सुनाशाय राक्षस चेष्टते, न रिपुविना थाय ? तत् किमिदानी करवाणि मन्दभाग्य - 4 (स) विभघाती विशासघातक । राक्षस कोषप । समाधीयतां समवलम्बातां सम्बामना सव्वतोमाधम । विगुप्तन्यादि। दुर्मय दुर्गतिपरायच विषण धमाकाम र त्वया भवता मम सह पागनी विगुन चाणक्य मीयं चन्द्रगुप्तध पई उन्म लयितु नामयितु । समथ । उपमादर.१२ (1) कुसुमपुरीपरीक्षाय कुसुमपुरमुपरीजम् । गौहीनामित्यादि। बलानी सैन्यानो सुरगखुरै पवखुरपटै ये घोदा मानि लम्ब प्रान पामलामा जन्म में से तुरगखुरपुटपीदलधामलामा पागूना रजमा भूला पाराव्या एमघा गोगेना गोडयोषितां लोधस्य तदात्यावकुसमन धनि परिमन परागगन बहन्नान् परिष्यातान् लोप्रलिपरिमलबहलान् लीभकुसुमपराग परिमवश्याप्तान कपीलाम् गडभागन् धूपयन्त धूमवर्णन कुवत ,भमरकुलस्य रगिव मक यस्य तछ भमरकुनाए पलिनीलस्य, कुवितस्थ वकाकारस्य अलकप चूपकुम्तलस्य सणि माम लपवं सिवन्न नामयत ,गनाना तिना मदमलिल दानवारिभि विनानि मूलानि या ने गजमदलिम्बच्चिमूला गजम अनिनादवात प्रमादरमुत्यापिता मन्न ग्वषो जमा मिरसि पतन्तु व तागुणानदार स प पमया मारीत । ग्धरा तम्। २५ .

१४४ मुद्राराक्षसम्। लेखोऽयं न ममेति, नोत्तरमिद, मुद्रा मदीया यत' मौहार्द शकटेन खण्डितमिति श्रद्धेयमेतत् कथम् ।। मौये भूषणविक्रार्य नरपतौ को नाम मम्भावयेत्। तस्मात् सम्प्रतिपत्तिरेव हि वर न पाम्यमत्रोत्तरम् ॥ १८ मन्न । एतद् आर्य पृच्छामि। राक्ष। य पार्य: तं पृच्छ ; (घ), वयम् इदानीम् अनार्या । मला- . मौर्योऽसौ स्वामिपुत्र , परिचरणपरी मित्रपुचस्तपाइ दाता सोऽर्थस्य तुभ्य, स्वमतमनुगतस्त्वन्तु मद्य ददामि। दास्यं सत्कारपूर्व ननु सचिवपद तब ते, खाम्यमत्र, स्वार्थे कस्मिन् समोहा पुनरधिकतर वामनार्य करोति ॥१८ राथ। कुमार। एवम् प्रयुक्तव्याहारिणा भवता एव में निणयो दत्त । कत ?-["मोर्योऽसी स्वामिपुच" इति युभदभदोव्यं स्ययेन पठति । (भ) मल। [ लेखमल शरणाथलिकाच मिनिहिग्स 1] प्रदमिदानी किम् ? निखीऽयमित्यादि । अयं लग्न पर्व म मम इति एवमुतरं न साइते यन यमात ती मुद्रा मदीया मम्मामारिता। सकटेग गफाटदामेन सोहा बन्धुत्व सहित पिम नम् वा कप कैन प्रकार योय बहाथीय पास्थयमियप । मौ मरपती राजनि भूषण विक्रय क पुमान् सम्भावयेत् मतीयात् । तथात् कारपात पर विषये मे मम सम्मतिपति नौकार एव व मनाक प्रिया ग्राम्य विस्यवात मालत नारनवर रति शेष ॥ १८ ()य योजना पार्य सदगुण महासय दुर्थ । पाय लप पपा--- "कनयमाचरन् काममक तम्य मनाचरन्। निति माताधार तमाय सम्पपदते।" इति मौर्यो सौ न्यादिचमी मोर्ययम्द्रगम' जय मामिपुत्र प्रभुतनय, पाता परिचरक पर मषापरायण मियपुव सहनसुत । स मौर्य तुभ्य वर्षस्य तनपचनस्य दाता पदाता व ममतं वाभिप्राय पनुगत सन् मेवानुसार यच मयं ददामि नमान मनपादिमिति मेष । तय मौर्य सचिवपद चमात्यपद साजाए समान पूषों पस मन मनुवारपूर्ण मानपुरमर दादासन , पन मयि माम्य माधौनसान प्रभुत नति मेष मन भी ! पुष भव अधिकार तिमपित यकिन गरीयसोच माय भाभि पपिरिपये मौलानसाला भान बनाय मातरित सीति । पत पर विभि मपित मरिम्स मारिजाता, प (भ) पयामिन्दानमा यथाभापित निपंप FAISE कक्षा पनि परीक्षा परिणाम। पपा- . पक्षमोर १४५ राणा [महापम् विधविनसितमिदं, (म) बुतः - सत्य परिमावधामनि सति हात प्रभूतां सतां, पचेभ्यः कृतदिनां शतधियां येषामभिवा वयम् । लोकस्य परीक्षकाः, चितिभृतः पापेन येन शताः संस्थेदं विपुन विधर्विलसितं, पुंसां प्रयवच्छिदः ।। २० {मक्रोधम् ] कथम् अद्यापि नियते (य) विधर्विलसित. मिदं न ममेति ! अनार्य !- कन्यां तोविषप्रयोगविषमां कृत्वा, सतनत्वया विसमाप्रवणस्तदा मम पिता मोत: कधाशेषताम् । सम्प्रत्याहितगौरवण भवता मन्त्राधिकारे रिपी; प्रारधा: प्रणयाय मांसवदहो। विक्रेतुमेते वयम् । २१ मोर्यो सो सामिपुरः परिसरपपरी मिदपुवी मम लम्, दाता मोऽयस्य म स्वमतानुगतीशन्तु तुभ्य ददामि। दासं मन्कारपूर्व नद सचिवपद व में स्वाम्यव बाथै फसिन् समीहा पुनरधिकतर मामनार्य करीत इति म) विधे. देवस्य विलसितं सोडा खेलनमिति यावत्। भन्याने इत्यादि । परिमावर निम्कारस्य धामनि परिभावधावि श्यौरवास्पदै भन्यो বিৰিৱন, জনখিৰ বৰিবৰমৰীৰ শৈলি বন্ধাহৰি ফুৰাবাসি । मा साधना येथी प्रभूषा नन्दानां वेशाम् प्रेमथा श्यं पुवेभ्यः पभिन्नाः अपृयाममा पुनिशिया त्यर्थः भवाम इति । लोकस्स परीक्षका विचारका. ते नितिमत राजान पान दुरान्मन्ना येन देवेन पता: विनयः। पु सो पुरवायां प्रयश्चिदः उद्यम- नापकस्य पुरुषकारहारिणः इत्यर्थः तस्य विधे देवम्य इद एतत् - विपुलं प्रचुर मानाकार विनसितं विस्फुरण खेननमिति यावत् भवतीति शेष । श्रद अमिनारयुक्त दीप्यमकथनात अतिश्योरिलदारः । शार्दूलविक्रीडितं हत्तम् । २० (य) अद्यापि एवं प्रमाखौलतेऽपि नियते अपनप्यते । अनार्य धमाधो। कन्धामित्यादि। है कृतघ्र प्रकृतज्ञ । बया तीन सय यत् विष गरलं तस्य प्रयोग तइत् विषमा भीषणा ता सौविषप्रयोगविधा अत्यु यगरलप्रयोगभीष माघातिनी. मित्य था। कन्या कत्वा विधाय, वियम्मप्रवण विश्वासपरः पतिविश्वस्त: मम पिता, कथा नाम एव शेष यस्य सः कधारीष वश भावः म कथाशेषता भाममामावशेषता मन्यु इस नीत प्रापित.। सम्प्रति इदानी रिपो विपक्षम्य मन्वाधिकार मन्त्रिलपदै पारित गौरवेश लभसम्मानेन भवता स्वया प्रणयाय प्रषयं प्रीति रचितुण्ते वयं मामवत् पबल मिव विक्रेतु प्रारमा उपकान्ताः । सो प्रति खेदासूचक मव्ययम् । पोपमावार २१

१४८
मुद्राराक्षसम्।
किं गच्छामि तपोवनम् ? न तपसा शाम्यत् सवैरं मनः,
कि भत्तु ननुयामि । जीवति रिपो, स्त्रोणामियं योग्यता।
किंवा खगमख: पताम्यरिबले । नेदं न युक्तं भवेत् ?
चेतचन्दनदासमोक्षरभसं रन्ध्यात् सतत न चेत् । २४
ति निष्क्रान्ता सकें।
,
किं गच्छामौत्यादि। पर कि तपोवन गच्छामि, मपाये बन प्रविमामि, मत
युना, यत , सवर प्रतिहिसाकुन मन सपमा समपरणेन न गाम्येत, मान्नि समेत। रिपी
विपके लीवति विद्यमानजीवने सति भत्तन् मभून भूतमन्दानित्यर्थ अनुयामि पग छामि
मरपेनेति क्षेत्र । कि । तर युती , धत , इय पात्महत्या स्त्रीणां योग्यता, गत्यरा'
भावेन नासिय सम्भवति, म मम समर्थसम्वन्द्रियवाहिन. पुरुषाभिमानिन. ॥ विवा
অথবা মুৰৰ গৰিলমষায় জব মাসু। অৰিব শরী বানি
प्रविशामि, रदरिवाने पतन हुन न भवेन इनिन किन्न पुन भरेदेव । पदनदासल परम
मिवस्य पषित मोशे वयनागापत् भोचने रभस चेगी यस्य मत् पन्दमदासमीपरमस
चन्दनदासपरिवाण व्याकुल पतएर कृतघं विमृताभ्पकार घेत ममरेत् यदि म बन्धाय
মানিমি । কালি লল। আঙ্গিীতিয় খ ২৫
इति मुद्रारातसवाल्यायो मिष्यवाधिनौसमात्यायो
पभोर. समान ।
1
1

। षष्ठोऽनः। [मतः प्रविशति पलात: स: मिहाक। मिडा। जबदि जलदणीलो कैसवी के सिंघादी नअदि सजणदिह्रोचन्दमा उन्द उत्तो। जअदि नणसज्जा अकाऊण सेस, पडिहदपड़िपकडा अन्जचाणकणीदी। १ (१) तानाब चिरस्म कालम पिवअसं मुसिदस्य पेक्वामि।. [परिक्रम्य अवलोक्य ध। अअं उग्ण प्पियवस्मो मुसिदस्यत्री पदो ले व आपच्छदि ; ता जाब उवमप्यामि । (२) (क) [मतः प्रविशति समिद्धार्थक" मुमिदा। मन्तावेन्ता भावाणेसुं महसवेसुरुषाबेन्ता हिच्छिषा अवि मिहवा, विरहे मित्ताणं दुम्मणाअन्त ॥२ - जयति जवदनीलः कैमव. कैमिधाती, जयति सुजमटिचन्द्रमायन्द्रगुप्तः। नयति नयनसचं या महत्वा च संयं प्रतिहतप्रतिपदा भार्थचापक्यनीतिः। (२) तद. यावत चिरस्थ कालस्य प्रियवयस्थ मसिद्धार्थकं पयामि। अयं पुन प्रियवयस्य मुसि विश इन एवागवति तद याददुपसमि। नाति अनदनील न्यादि। जलानि ददातोति जलद मेधः तडत् मोल: जलदनोल. नबनौरदनौलवर्ष कैमिघाती कैशिनाशन. कैयबा विशुनयनि सर्वोत्कर्षण वर्तते । सुजनानां विनौतवीभूताना होना लोचनाना चदमा. चवदाहादजनक इत्यर्थ. । चन्द्रगुप्त । महाराजमौर्यो जयति। या नौति : जयन्यनेन विपर्व रति नयन युद्धीपकरण, अस्त्रादिक तन मन मनितं मन्य वर्ष पछत्वा अविधाय, प्रतिहस दूरीडर प्रतिपक्षः शत्रुपदी यया सा प्रतिहमपतिपदा दूहनमपदा भार्यचाय कास्य नीति: मामादिप्रयोगः अयनि, मोपरि विराजते। पव विभावनालडार मालिनौहत्त। मनमयययुतियं मालिनी भोगि- लोक । ति सचणात्! (1) स एव सम्यो दिदि उपसमि पगती भवामि । सन्तापयत, इत्यादि। मियाशा मियादा विरहे वियोगे विशेद इत्यर्थ । .

१५० मुद्राराक्षसम्। सुदञ्च मए जधामलकेटुकडयादो (ख) पिवअस्सो सिद्ध स्वपो आअदो ति। ता जाब ण असामि। [ परिक्रम्य उपसृत्य प]। एसो सिद्धत्यत्रो। (३) सिडा। [विलीका ] कधं दो जेब पिवमो सुसिइत्यत्रो। [समस्य] अवि सुहं पिनबअम्मरस १ (४)(ग) [उभी अन्योन्यम् पालिङ्गत 13 मुखिता। अह ब अस्स ! कुदो मे मुह ॥ जसा तुम चिरपालप्य- वासपञ्चागदोबि,अाणिन वुत्तन्त, (घ) अस्मदो गदोसि ? ति (५) मिडा। प्पासोददु पसीददु (ड) प्पिअवअसो। अहं क्खु दिट्ट मेत्तो जेब्ब अज्जचाणकण आणतो, जधा,-"सिद्धत्य गच्छ, एद प्पिन वुत्तन्त पिदसणस्म देशम चन्दसिरिणो णिवेदेहि" (२) सन्तापयन्त पापानेषु, महासदेषु जायन्त । इदम्यता पि विभवा विर मिया दुर्ममायने । युसच मया यया मन्वयकेतु कटकात प्रियवय' सिद्वार्थक पागत इति। हर यादैनमविष्यामि। एष मिडार्था । (४) कयमित एप प्रियवय समिडाक पिसख प्रियवयम्य । (४) पर क्यम्य । कुतो में सुखम् । यस 4 चिरकालमपामप्रचारतोऽपि जापयित्वा तान्नम् पयती पोसि इति। প্রিল কি বিয়া বোন ধনী ধলায় গলায় ছু अपयन मोमो पानन्दव्यापार मापन' पपयन मा दुनाबी मनम रिमास दुहितचितानि ध्यानार (ग) शुतं चामति। ममती बरकात मिविगत् । (1) हार पर प्रधान कुन जिया र समय (1) मिनीम form a HTTrn RMIसनी सागितिथ। (.) कापमानापारमा ।

पठोऽङ्कः। लि। दो सम्म त णिवेदिन, एच' अणभूदयास्थिवथ्यसादो, अहं पिअवधम्मं पेकिउर्दुतुहीहं चलिदोमि । (६) (च) समिद्धा। बसम्म ! नदि मए एदं सुणिदब्बं भोदि, ता मंपि सुणविहि, किं तं स्पिनं पिअर्दसणा चदसिरिणो णिवैदिद त्तिा (6) मिहा। प्पियवस्म! तुह वि किं असुणिदल्लं अस्थि ? ता पिसमिहि। अयि दाब, अन्जनागकणोदिमोहिदमदिणा मलन केदुहदएण णिराकरित्र रक्षस, हृदा चित्तबम्मप्पमुहा पहाणा पंच पात्थिवा; तदो असमिक खकारी एसो दुरापारोत्ति कटुअ, उल्झिा मलय केटुकडअभूमि, कुशलतया भविलोलसेस तणू किदपरिवारसंसक सकं विस समय अभिप्पत्थिदेसु, पास्थि. बेस, शिबिमहिमएस सअलमामन्त सु महभटपुरुदत्तहि गत. वनउत्तराअसेणभागुराअण रोहिदकविजअबाप्पमुहिं संज- मिदो मलमकेदू। (८) (छ) (6) प्रमोदतु प्रमीदतु प्रिय वयस्व । अहं खलु दृष्टमाय एव पार्यधापन पान, यथा-"सिहायक । ग, धर्म मियं इमान प्रियदनस देवस्य चन्द्रप्रिय निवेदय" इति। ततसस्य सनिवेश, पवमनुभूतपाविप्रसादोई प्रियवराय मेटिनु तरह सितोकि (0) वयस। यदि मयेद श्रोतव्यं भवति, तधामपि शावय, कि सन् प्रिय पिदर्शनश चन्द्रयिय निवेदितमिति । (11 प्रिवश्यम्य । तवापि किमत्रोतव्यमति नियामय, कति सावत्, पाय सापनीतिमोहितमतिना मलयतुइतकन निरामय राक्षस, सासवप्रमुखा प्रधाना. १२ पाकिंवा । मतीसमोत्यकारी एष दुराधार रति इवा, एमभित्वा मलय नुकटकम्मि कुगन्नतया भयविनोलसेन्यतन कतपरिवार,म्वक व विषयं समय- मभिपस्थितेषु पार्थिवषु, निष्चिादयेषु सकलसामनेषु भद्रभट पुरुदन राित पालाम रानसेन भागुराय रोहितार विजय प्रमुख स्थमिती मनधरनुः । (च) पनुमत पाविश्व प्रसादी येन स पनम्तपाणिवप्रसाद धरानानुगा । चडित ममान ! (१) भार्यपापमपमेदानयन मोरिता स्यादुलोरता मनि हिम्य तेन पाय चादरनीतिमीडितमहिना। निरालय ममोस्य विविध बरीतीति समोरयारीमा भरति पम्मीयकारीशरी। दुरापार पाप। ममय प्रिन्यायाय।

.१३२ मुद्राराक्षसम्। सुमिडा। वास्स ! - भहभटप्रमुहा किल देशम चन्दसिरिणी अवरत्ता मलमकेदु समास्सिदा ति लोए मम्तीपदि । ता किं णिमित्तं एदं कुकविणाडअम्म बिअ अम्म मुहे अमणिबहणे त्ति १ (८) (ज) मिड़ा। बअस्म ! सुण दाब, देवगदीए विन असुणिदगदीए णमो अज्जचाणकगोदीए। (१०) ममिड़ा । । बम ! तदो तदो? (११) सिहा। बअस्स ! तदो प्यहुदि, सारसाइणसमुदएण इदो णिक मित्र, अज्जचाणक्केण पडिब अराअनोभं असेसराप्रबलं । (१२) (झ) मुसिधा। बअम! कहिं १ (१३) मिडा। बश्रम ! जहि एदे,-(१४) . FF (E) वयस्य । भद्रभटप्रमुखा किल देवस्य चन्द्रप्रिय पपरना मलयतु समा थिता इति लोके भन्चात । वत् वि निमिभमेतत्, कुकविगाटकस्व बन्धन मुख अश्वत् निर्वाति [१०) वयस्य ! पण सावत, देवगत्ये इव पशुसगन्ये नम पायघाणक्यनीय (११) क्यस्य । ससम्मत ! (१२) वयस्य ! तत प्रभति, सारसाधनसमुदथैन ती निकम्य, पायघाशयन प्रतिपक्षमराजलीकमरीपराजवलम्। (१३) पयम्य । बुद्धा (१४) वयस्य ! यने,- ती कटक्षभूमि शिविरम्यान । कुगलतया पुण्येना उमिला परिन्यज्य । भय विलोनामि भयकातरापि यानि संन्यानि से पलायमान रिस्य बनत वलीलात पर बार नुपरवा येषां मे भयविस्तीममन्यतनुलरिवार। म मिन विषय ६ । पारियेषु राणा । निर्विवादयेषु दु सिथिए। सालसामने समयबादमपाग्नेछु । मीमत बद। (अ) पपरसा शिक्षा मन्बान वयते । कुविना पिरितकरिना है मार सय कुकरिनाटकमा मुखे पारो मुखमयी। निर्माण निरिमनी थप महा। दो मनयती त्या पक्षात् अब पक्ष या अनुषित दीपर्यविनाधर । (भ) सन. मतिनमारभ्य। न माननगरान्। सारमा + - A 1 पहोवा १५३ अदिसप्रगुरुएणं दाणदप्पेण दन्ती, सजलजलदलीला उज्वहन्तो णदन्ति । कसपहरभएणं जादकम्पा तुरन्ता गहिदजअणसहा संपदन्त -तुलंगा ॥३ (१५) मुसिडा। बअम्म ! सब दाब चिट्ठदु, तहा सब्बलोप्रमा प्पञ्चकर उमिहिपारो भविभ, कहं अन्न चाणको पुणो बि तं जेब मन्तिपदं भारुदी ? (१६) (ब) मिडा। वप्रम । अदिमुद्दो दाणी चि तमं, जो अमचरकसेण अणवहिदमुब अनचाणक्यहिं प्रवगाहिह (ट) इच्छसि ! (१७) सुमिहा। बम ! अध अमरक्खसो दाणी कहिं ? (१८) सिद्धा। वम ! सो कखु तस्ति पलकोलाहले बढमाणे, ? (१५) पतिशयगुरुकै दानदण दाता सजलजलदलौलामुषन्ती नदन्ति । शामतारभयेण मानकम्पास्वरयन्तः महोतजयनादा: सम्पयन्ते तुर (१९) वयस्स ! सर्व तावत् नितु तथा सर्वसोकस प्रत्यक्षमुभिताधिकारी, मूत्वा कैचमार्य चाणक्य पुनरपि तदेव मन्दिपदमापदः ! १०) वयम्य ! पति मुग्ध इदानीमसि त्वं, य मापराधसेन पनवरौतपूर्वामार्थ- ধাকন্সিলাছিলুলিবি? (10) वयस्य! पथ अमात्यराचस रदानों वन + 1 न्यम सन्धादिकं युद्धोपकरण तथ समुदयो यव तेन मारसाधनसमुदयन प्रतिपत्र प्रा पिता मिति यावत्।, परागलीई मरपतिसूर्य । पशेषरावस समयपन्यम् । पतिश्यगुरणेत्यादिदनिन. तिनः पतिमयगुरुदेष पतिमाता दानपेष मदराश मनानगलानां पारिवर्षिया पारिदाना जीला दिया "लौला विलाक्रिययो' हाात. धारयन्त:मदनिम्ति "रित करित' इत्यमर। तुरहा ভা, ক্ষমা ঘৰৰ মাত আহ্বান আল স ম য়ামান লাবদা অহৰ मारयन्तः पारीहिप. वरान्दितान कुर्चतः ग्रहोता पणत: वयनमदः मयघोषणा येते गौतमयनमदाः सम्म सम्पद्यन्त समन्नात् गच्छन्ति । (3) सञ्चोक मन्य मुसलीममा पझित. परिम्य पषिद्वारी येन, सु' अभिताधिकार परित्यासाचियः स्यर्थ. 1 १५४ मुद्राराक्षसम्। मलकेदुकडादो णिकमित्र, उन्दुरणामहेएण चरेण अणुसरतो धर्म नेव कुसम उर भागदो त्ति मंजचाणकरम (ट) णिवैदिदं । (१८ ससिद्धा। बस । तहा पाम अमचरक्वसो पन्दरज्जपच्चाणप्रणे किदम्बबसाओ पिकमिश्र, सम्पदं अकिदत्यो (3) पुणो वि कई एम नेव कुसुमउर भादो (२०) सिड़ा। बस्स! तमि, चन्दणदासस्स सिपहेण ति। (२१) सुसिधा । बनस्स । सञ्च' चन्दणदासस्स सिणेहेश त्ति' अध चन्दणदासस्स मोक्ष प्पैक्खसि १ (२२) सिद्धा। बस्स ! कुदो से अपलस्स मोक्यो ? सो क्षु सम्पदं अज्जचाणकस्स आणत्तीए दुबेहिं पि मोहि बहाणं पवेसिप बाबादादब्बो (२३) (3) मसिंहा। [समीधम्। अस्स ! किं अनचाणकस्म घादअप्रणो असो गस्थि, जेए अझे दिसे णिसंसे (ट) कम्मे बिजुलीदि। (२४) (१९) भयस्य । स खलु जन्मिन् प्रलयकोलाहले पर्वमाने, मलयकेतु कटकात निष्पाप्य उन्दुरनामधयेन चरणानुसियमाप इदमेव कुसुमपुरमागत, इति पायचाणक्यस्य निवैदि तम्। (२०) वयस्य । तथा नाम भमायराचसी नन्दराज्यप्रस्थानयने काव्यवसायो नितम्य साम्प्रतमहातार्य पुनरपि कमिदमेष रामपुरमागत ! (२१) पयस्य । तक यामि, पन्दनदास मेहेनैति । (२२) वयस्य ! सत्य चन्दनदासस्य नेति । अथ चन्दनदासस्य मीचं प्रेचसे । (२३) वयस्य ! कुतोऽस्य धम्मस्य मोप ! स खलु साम्प्रतमायचापक्यस्य पाना बाभ्यामपि पावाभ्यां वध्यस्थान प्रदेश व्यापादयितव्य 1 (१४) वयस्य । विमार्यचाणक्य घातकनमोऽन्यो नास्ति येन पावा दो मसे कगि नियुपाय ! - (८) पूर्व नवग्रहोता अवदा पनवग्टहीतपूली। पवाहितु पैष्टु ! (३) नन्दराज्यस्य प्रत्यानयने प्रताधारे। कृतव्यवसाय विहितसकस्सा क्षता व्यर्थप्रयास। (3) पधन्यस्य पतनपुण्यस्य दुरात्मन इत्यर्थ । मोर बन्धनमोधर्माता प्रादेछन। वध्यस्यान मारणभूमि मगानमित्यर्थ । ध्याशदयितव्यः इन्व्यः । (३) पासकजन हमलोक । म भतिदाय हिंधामके वर्ष ।

बहोत मि। वपस्म! को जोवनोए णिवमिटुकामी पन्नचाणवम्म पात्तिं पडिकनेटि (1) ता एहि, डानवेसधारिणा भविष, चन्दणदास वझहा छ। (२५) ["मी मिमी [तत विशति राम पुरष ]। छग्गुएजोदिदा उवामपरिवाडिडिदपासमुही! चापक गोदिरख्त रिउसनमणउजुभाजपदि ४ [परिजम्यारीका एमो मो प्रजवाणकरस उन्दुरएण चरेगा कधिदो पदेसो, जईि मए अनचागकाणत्तोए अमचरक्वमो प्यक्डिदग्दो । निर्मक ] कह एसो क्स अमरक्षमो किदाच गुण्ठणो इदो जेब भापदि ॥ ता नाव मेहि जिणुब्जाए. । पादह अवधारिदमरोरो पक्खामि, कहिं पासपपरिगह कद- (थ) (२६) [नि परिणम्य तथा यित का ओपला नियमाम भापचापकस्य पामि निकलयात नदेखि पशावेगधारिलो भुला, मदनदाम बध्यस्थामा । (१५) परशुराम बोगदा उपायपरिपाटौटिपायमुखौ। বাণীনি বিদুষ্টযগন্ধা শয়সি ॥ एष स पाप्यारक्यस्य सन्दुर कप चरेषयषित प्रद, यम मया पाचायामा पमापराचस प्रेचितव्य । कप मेष खलु पमापराधम' शताबगुगठम इस एकागवालि ! नद यावदैभिमाधानपादप पवारितशीर प्रये इवासनपरियार करानोति । (ए) नोवलीक संसार । निवस्तुकाम निषासाभिलाषी। प्रतिरलयति समयति । चालवैधारिची परिचितघासकवैगी। (a) प्रवेशक" प्राग्वद्याया। पदगुणमयोगर्ट स्यादि। पड्भि गुण, रश्मुभि मध्यादिभिए सयोगेम एकवावस्थानेन सघटनेन हटा पयर्या चोद्याचा सपायाना कौवालाना सामादीनाय परिपाच्या प्रयोगण घटित मन्पन्न पाशरूपं मुखं यस्ता सा। रिपू गवता संथमने का सरला बायका লীবি সম্বনি স্বীকৃত খুন। সম সুম্বী কালঙ্কা, মঙ্গ (च) हतारगुडन वस्त्रासतमामक इत्यर्थः । इस रस्यां दिशि। नीय विशीय उशानशदप उपवनद । अपवारितारौर पछादितविया पंचे अवलोकयामि। पासमय परियर खोकार । फन उपपिति इत्यर्थः । .

} मुद्राराक्षसम्। [ ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टः सशस्त्रो रास:] । राब। [सपाष्पम् ।] कष्टं भोः कष्टम् !- उत्समाश्रयकातरेव कुलटा गोत्रान्तरं श्रीगता, सामवानुगता गतानुगतिकात्य नानुरागा: प्रजाः । प्रारम्यनवाप्तपौरुषफलैः कार्यस्य धूजिाता, किं कुर्वन्वथवोत्तमानरहित गैचिरं स्थीयते ॥ ५ अपिच,- पतिं त्यका देवं भुवनपतिमुच्चैरभिजन गता छिद्रेण श्रोह पलमविनीतव हषली। स्थिरोभूता चास्मिन् किमय करवाम स्थिरमपि, प्रयातुं नो येषां विफलयति दैवं विषदिव ॥६ मया हि- देव गते दिधमतहिधमृत्युयोग्य, शैलेखरं तमधिकृत्य क्वत: प्रयत्नः। - व गोवान्तरं उत्सत्राशयकातरेक्यादि। छत्तसनः विलुप्तः पाश्य: अधिष्ठान यस्सा सासदा श्रया पतएव कासरा दौना, श्री: राजलक्ष्मीः कुलटा g'यनी बचान्तरंगता प्राप्ता1 गतस्य पूर्वावलम्बितमार्गस्य पनुगतिः अनुगमन थामा ता गतानुगतिका: एकपथावलम्बिन्धः इत्यर्थः । व्यक्तानुरागाः विकृतायाः प्रजा प्रकृतयः 8 प्रिय पव अनुगता:। चन्द्रगममाथिताः इत्यय बनवानं पलर्स पौनषफल य: : धनवानपौरुषफलः विफलप्रथासरित्यर्थः । पार्मावित्री कार्यस्य অধিষ, ৪ : জর্জিলা মহিলা অথবা কি কুশল অনিশ ন मातातिशेषः। नवविहीमानां तेषां का गतिरित्यर्थः । अथाह समाहित: मस्तक वियुक्त: माग, म. गर्ग प्रातिविधेयकामध्र्वतिरपि घि दीर्घकाल न्याय स्थीयते अवस्थानमान क्रियते न किश्चित् “प्रतिविधीयते इत्यर्थ.1 प्रवाहातालझार गाई लविक्रीडित इत्त ॥५ पति न्यले म्यादि । श्री. राजलीः भविनीता चहता इयरित्ना हषली शूद्रा शूदरमणी- इस उरभिजन उन्नतयशसम्भूतं भुवनपतिं जगत्पालक देव प्रम पति नन्दभिव्यर्थ, त्यतर কিন্তু ক্ষন মুম্বলে সী সন গশ্বিনা, অন্সিল সীঘিৰীসুষ ও ঘিাষিনী ধ नाता इति शेष । पथ कि,करवाम वमिति शेय | ये न खाक प्रयान' मा हिर नियित पपि प्रयमिति येष.।' देवं दुर करिषन व मयुर विफलयात विफल व्ययं करोति। पर उपमालबारः उपेचया संस्ज्यते । गिखरिपोर पाठोऽङ्क । तमिन् हते तनयमस्य, तथाप्यसिद्धि, देव हि नन्दकुलशचुरसी न विप्र' ॥ ७ महो। विवेकशून्यता म्लेच्छस्य मलयकेतो (द)। कुत - यो नष्टानपि जीवनाशमधुना शुश्रूपते स्वामिन , तेपा वैरिभिरचत कथमसौ सन्धाप्यते राक्षस ? इत्य वस्तुविवेकमूढमतिना म्लेच्छेन नालोचित, देवेनोपहतस्य बुधिरथवा पूर्व विपर्यस्यति ॥८ तद पदानोमपि तावद् अरातिहस्तगतो विनश्येद राक्षसो, न तु चन्द्रगुप्तेन सह सन्धि कुर्यादिति , अथवा मम कामम् असत्यसन्ध इति, वरम् प्रयश', न पुन शत्रुवचनपरिभूति । (ध) [ ममन्ताद अवलोक्य मासम्]। एतास्ता देवस्य पादचमणपरिचय पवितीकतरच्या कुसुमपुरोपकण्ठभूमय । (न) २ गते इत्यादि। सहिषस्य मन्योोग्यो न भवतीति अतदिधमत्य योग्य' थिन् मारमशोचनीयमरणााम्ये दवे मन्दै दिव वर्ग गते याने सविन शेलवर पर्वतक अधिकत प्रथिव्य प्रयव प्रयास कृत । गद्यम्यन मयति पदैन सम्बन्ध । तस्मिन् गैलेवर ते चापक्यान विषकन्यया धातिने पस तनयं पुत्र मलयकतु अधिसत्य प्रयव जत तयापि मिडि माफन्य विमलतेति यावत् । हियत दैवं पदं नन्द कलश नन्दारिए समौ विप्र चाणका न, न भन्टकलगनुर्भवति । अव देवस्य कतत्व विप्रस्तु निमित्तमाव तया निन्दाम्पसमिति भैष । अव परिस ग्यालबार, वसन्ततिलक इत्तम् ॥ 0 (द) विवकेन शून्य विवेकशून्य तस्य भार निर्विवेकत्व विधारवमुख्य इति यावत् । यो नशनित्यानित य राम जीवनाम जीप नोपन समूल नामयित्वा भष्टान् ममूल विलुम न स्व मिन नन्दान अधुनापि पशूपते सेवते असो क्षत विमट शरीरेण वृक्ष रस्थय राक्षस तो मन्दानां वैरिभि शमि स कथ सम्बायते संगस्यते मिलितो भविष्य नीलध । वस्तुविवके विधानियांधने मूढी मुग्धा कलुषिता मतियस्व तेन वस्तविवेक मूदमानमा मदमविचाराच मशायर्थ । वन भलयकैतुना इत्यं नारूप न भालोचित विषारसं पयवा देवेन पतिलाहटम उपहलस्य व्यास जनस्वति मेष । बुद्धि विककि पूर्व विपन तार प्रारी विपथर ति विपरीता भवति। पर्यावरन्यासालबार । भाष्ट्र लविको हत तर (1) रानिहस्तगत रिपकरतालवा शक्दशीमर स्यथ । विनग्गन मियेत । मया मियाभूमा मचा तिलाय म मुस्दसन्ध विनयप्रति । অথম स्य नि वरं मनाक प्रियं । वचनम परिभूति पराभव मदरमिभ्यय । (म) यता रमा ता पूरयता। पादमयस्स प-विदेशस परिधीन या १४-मु १५८ मुद्राराक्षसम् । माईज्याटिमुताप्रशिथिलकविकाप्रग्रहेणार देश, दवेनाकारि चित्र मजविततरग वाणमोचथलेषु । अस्यासुद्यानराजौ स्थितमिह कथित राजमिस्तैर्विनेस्य , सम्प्रत्यालोक्यमाना कुसुमपुरभुवो भूयमा दु खन्ति ॥ ८ तत् क खलु गच्छामि मन्दभाग्य ? (प) [विलोक्य ] भवतु, दृष्टमतज्जोर्णोधानम्, अत्र प्रविश्य कुतथिचन्दनदासस्य वृत्तान्तम उपलपस्ये (फ)। [ परिक्रम्य स्वगतम् ] अहो ! अलक्षितोपनियाता पुरुषाणा समविषमदशाविभागपरिणतयो (ब) भवन्ति । कुत :- पोरेरशालाभ विन्दुवदा निर्दिथ्यमान , शन , यो राजेश पुरा पुराविरगम रानां सहसह त । भूय सम्पति सोऽहमेव नगरे तवैव बन्ध्यश्रमा, जीर्णोद्यानकष तस्कर दुव वासाद विशााम द्रुतम ॥ १. मन पवित्रीकता पूता रष्या राजमागा याम सा पादपड कमपपरिचयपरिवीकारण्य पुन पुनर्गमनपदिवसमागा । कुसुमपुरम्य उरकण्ठभूमय सोपवात्तभूभ गा वतन्ने द्रात शपत जनजति। अव देश भूप्रदेश, भाज्याया धनुगु पस्य पराकाष्टा पाकषपन इतना मुक्त परित्या प्रतएव प्रशिथिल अथीभूत करिकाया खुलोनस्य प्रयह गहए येम तेन तयातन दवेन नन्दम पलेषु चलेषु वैध्यषु इतिशय प्रजवित मुनारिमत्वात् दुत পাখি বলে যক্ষ মদ বিনম বিন আ য ব সানীর গুরত্ব अक रिकत । मस्या बद्यानराजी उपवनभूमौ इत्यर्थ ते प्रसि रानाभ साबित सप ते राजभि सह कापिस पालापन । सम्प्रति पधुमा तषिमा तान त समारभुव पालीक्रमाना हग्यमाना मी मति शेष । भूयमा बायन दुख धान्त दुखवन्त कुवन्ति दुखं जनयन्तीत्ययपद स्वभावीकिरदार, सम्धराम (प)क कुछ। मन्दभाग्य दुभाग्य । (4) हट परलोकित। गौपायान इरासनोपयनमित्यर्थ । पत्र उद्याने ! कुन शित भादपि । हतास द्वात्ता ( उपलसे मास्वामि । (द) पलक्षित पनवलीकिस उपनिपास' यासा ता पखदितीपनिपाता पकिसीप समा अनुकुम्ना विषमा प्रतिकूला ये दमाविभागा विभिन्नावस्या प्रत्यर्थ सपा -परिणतया परिणामा। पौररियादि। य पर पूरा पूचममये पोर पुरवामिभि सन और नियम यथा या अहलिभि नदेवत् भगोदिनयन्द स निशिसमान मदग्यमान राजा भरपतीना ममा।

१५८ - पठोऽ.. अथवा, येषां प्रसादादिदम् भासीत् ने एव न मन्ति। [भाम प्रविश्य विमीय च । ] पहो ! जोगाद्यानस्य न अभिरमणोयता। पत्र दि-- विपर्यम्तं सौधं कुलमिव महारम्भरचनं. सर. शुष्क माधो दयमिव नाशन सहदः। फनहींना वृक्षा विगुणविधियोगादिव नयाः, वणेया भूमिर्मतिरिव कुनीत्या धविटुपः ॥ ११ अपिच प्रव, चतानानां तीक्ष्ण : परशुभिरुदन क्षितिरहां, रुजा कूजन्सीनामविरतकपोतोपादितः। म्वनिकिच्छदै परिचितपरिगलपया, वसन्त शाखाना वमिव निवनन्ति फणिनः १२ . साम पत परिवहन राजा व पुरात् नगरात् निरगर्म निर्गतवान् स. एसएप पर सम्प्रति इदानों तव नगरी कुसुमपुरे पन्भायम देवप्रातिनस्यात् विफलप्रयव ध्यर्थपौरप व्यर्थ । तस्कर इद चौर र वासात् भगत, दुर्त गौन परिलपिनमावस्यर्थ । भूय पुनरपि भी यानं विशमि मवियामि। अब एएमावहार। गाई विडित nate विपर्यास्तमित्यादि। महान् पारम्भी यस्या, सा महारमा विपुतायोजना, रचना निम्िितयंस नन महारम्बाचन बहाइमरविनिर्मित सोध राममयमै परे महारभरचन महोत्साहन विस्तिसदनुष्ठान कुल शव विपथ्य विपरीत विमष्टमित्यर्थः। सहद मिवय नाशन विश्वदन साधी सम्मनस्य उदयं धिमिव कर कासार एक निर्जलं नात सन्नापयुध । विगुणस मतिलस्य विच देवस योगात् सामात् दुर्देवदमादित्य नया नीतियोमा रब बघा. तर, पन्द्र, मी खामय होनाः विरस्तिा, अविदुषः प्रयोगकौशल पमानत पशन त्याप' कुनीन्या दुनयेन मलिवुद्धिरिय भूमि पारामाधारमूता भू व घामग्रमा पाचादिता परियामा रथये । पब उपमालकार। मिखरिणौहत ११ सामानामित्यादि। सौ निमित पदप उनसे परमिकठार ताडामा वनिताश्यवान , रमा देदनयथया, पदिरत यथा नया कपोत नो पारावसानो उपरदिने द्वान्दम गतीनो ददतीनां व वितिरको इपाणां माखाना चिम्पामा, परिचितामा चिरनियामत्वात् तपरिचयाना वृक्षार्था । परिक शेन द्राजनितातिदुखेन या छपा करुण भया हेतुमूतया सन्न दौनियास परित्यजन्न फधिन सो खेषा ये निर्मीका त्वच तेषां खए सनिर्मोकच्छेदै परित्यक्तकक्षुकपम्न खणं पचत नित्र धन्ति पदयन्ति इव ! उस्प्रेक्षालडार. । शिखरिणौहत्तम् । १२ .

१६० मुद्राराक्षसम् । अन्त शरीरपरिशोषमुपाथयन्त , कोटक्षतिसुतिभिरसमिवोहमन्त । छायावियोगमलिना व्यसने निमग्ना, दक्षा श्मशानमुपगन्तुमिव प्रत्ता ॥ १३ तदयावत् अस्मिन विषमदशापरिणामसुलभे भग्नाप्रशिलातले मुहर्तम् उपविशामि। [उपविश्य भाकण्य च। अये। किमयम आकस्मिक शतपटहविमिश्रो नान्दोनाद श्रूयते ? (भ) य एष ;- प्रकुर्वन् श्रोतृणा अतिपथमसार गुरुतया, बहुत्वात् प्रासाद सपदि परिपौतोन्झित इव । प्रसौ नान्दोनाद पटुपटहशमुवानमहान्, । दिशा दैर्घ्य दृष्टु प्रसरति सकौतूहल इव ॥ १४ [विचिन्थ ] श्रा, जातम्,एष हि मलयकेतुसयमनकत (म) राज भा,शरीर त्यादि। हदा तर अन्त शरीरस्य, शरीराभ्यन्तरस्य परिमोष पनि भोषणे जलसेचनाभावात् उपाययन्त अवलम्बमाना , तथा कोटचसिस तिमि कीटदर स्थानातू परिस तरस पस वाथ उहमन्त मुञ्चन्त तथा छायाया अनातरस्य वियोगन विरहण मलिना विवर्णा छायामूलकपवाभावात् इतसौन्दयां इत्यर्थः । पतएव ससने विपदि मया अवगाटा सन्त सशान पिळवन मेवभूमिमित्यर्थ । एपगन्द्र प्रयात am छद्युन्ना २, मरणार्थ मशागाने समुहला, इत्यर्थः । उत्प्रेक्षाला। बसनतिलक इत्तम् । १३ (म) विषम, दारण अपतिविधय रत्यर्थ य दयाया षस्थाया परिणाम पर पाक तप मुलभे समापे पनायासलभ्य इत्यर्थ । भप्रायशिलातले खणितमचरतल। प्राधिक महमालपत्र । शान पटहेन च लक्षपया तत्पदन इत्यर्थ, तिमिल मयुन । नदीनाद', परधुदयिकशब्द भानन्दकील हल । प्रकुर्बन इत्यादि। गुरुतथा गौरवेण वातयेत्यर्थः श्रोतृपा अव एक या अतिपय विवर मात्ति सार, बल यब त अमाप यलं नादातरवपण होगसामर्थ विर्नर पूर्ण त्व नदेति भाव । मकुन् ननन्, तथा पहत्वात् वास्यात प्रासाद राजभवने सपा तन्चात् पदी परिपीत पथात् मित, परिपीसीमित रहौतौहान्त इव पटूमा तोमराविए) पटशामा ध्वनिभि शब्द मानू शर, नान्दीवाद भनन्दकोदान, ৰাব্দীনু কান্ধীরগ্ধ’ যুব হিমা খায়ালা বা খাদ্যম ঃ সংবি ব মখনি दव। पटनप्रेवालबार शिग्लिौहत्तम् ।। (म) एष नान्दीमाद । मनयती सयमनेन भनेन लात अमितम् ।

पछोडा १६१ कुतस्य । [ भानुषम् } (य) मौर्य कुनस्य . अधिकारियोप पियति (1) मगधम् ] कर भोः। कटम ।।- पावितोऽम्मि थियं गवारमिनोय च दणितः । अनुमापयितुं मन्ये, यत्र सम्प्रति मां विधे ॥१५ पुरु। पासोपो अध। ता जाव प्रबचाणरस आपत्ति सपा देमि। (२७) {राक्षममपश्यनिय तम्यापतो रनुपानि कपनम् धाति । रा। [बिलोको मातम् ] भये कयम अयमात्मानम् उनाति । नूनमयम् अहमिष टुग्लिन' तयखो। भरत, पृच्छामि एनम् (न) [ उपसृत्य प्रकाशम् ] भद्र भद्र ! किम इदम अनुष्ठीयते । पुरु। [ मापम् ] अन्न । ज प्पिमप्रस्मविणास सिदो प्रया रिमो मन्दभामो नमो अचिदि। (२८) (घ) रा! [म्बम्तम् प्रथममेव तावत् मया ज्ञात, नूनम् अहमिय अयमात तपखोति । भवत, च्यामि एनम । [प्रकारम] मद्र। व्यसनमनाचारिन् । यदि न गुद्य, म अतिभारिक था, तत योतुम् इच्छामि, कि प्राणरित्यागकारतम् । (श) (२०) थामीनोऽयम् । सद यावदार्थ चापकास्य पनि सम्पादयामि । (२८) बार्य । यत् मियक्यस्यविनामदुखित पायो मन्दमाग्यो मनोऽनुतिष्ठति । (4) रायसेन मन्यमनस्कनया मौा राममन्द प्रयुता , सब पनिझामात पाया तया सहवतमान यथा तथा। (1) अधिकपरितोष विपुलानन्द । पिशुनयति यति । यावितोऽधीत्यादि। समाविपदस्य मौर्यस्थ विथ एवथ्य प्रभुत्व थाषित पनि। अभिनीय न समानीय दर्मित च विधावा इति शेष । मन्य सम्प्रति प्रदानों मा पनु भागितु , विपविभूति नजनित दुखमिति शेषः । विधदेवस्य या चारह वत्तते इति शेष ! चनचावार १५ {0} धासि करोति पाशवइ हत्वा हिनतीत्यर्थ । भून निथित ! भय पष। सपखी बराक । स्ने पुरुष । (4) प्रियवयसब मियाद विनाशन दुखित शिष्ट । मन्दभाग्य दुर्भाग्य । यल काय पनुतिष्ठति, नदेव पनुष्ठीयते इत्यर्थ । (1) पान कास। मह बना देदाध्ययनार्थ बत चरति पतितनि दलिस बन्द चारी सहाध्यायी। ब्यमने सिपरि समाचारी. संतसम्बोधने । हे समान ख. पकधि . मुद्राराक्षसन्। परु। [निरुप्य ] अन्न ! ण रहस्म ण वा प्रतिगुरुध, किन्तु ण । मकणोमि प्पिअवस्यधिणासटुक्खिाहअधो पत्तियमेतपि मर. गास्स कालहरण कादु। (२९) (प) राद। [नियस्य पात्मगतम् कष्टम, एतेषु सुव्यसनेषु परवद उदासोनाः प्रत्यादिश्यामहे वयमनेन। [ प्रकाशम् ] भद्र! यदि न रहस्य, न अतिगुरुकं वा, तत् पुनः शोतुम इच्छामि, कथ्यतां का गतिः दुःखस्येति ? (स) पुरु। अहो!!णिबन्धी अज्जस्स, का गदी एसोणिवेदेमि, अस्थि पत्य णभरे मणिपारसेहो जिणुदासो थाम । (३०) (इ) गक्ष। विगतम् ] अस्ति जिष्णुदास: चन्दनदासस्य परं मित्रम । मिकाशम् ] किं तस्य ? पुरु। सो मम प्पिप्रबअस्सो। (३१) राक्ष। [ सहधम् धामगसम् ] श्रये! प्रियवयस्य इत्याद। अत्यन्स. (२९) पाय । न रहस्य, न वा पतिगुरुक, किन्तु म मनीमि प्रियवयस्व विनाश दुखित हदय एतावन्मावमपि मरणस्य कालकर कम्। (३०) पही। निबंधः पाप्यस्य, का गति: एप निवेदयामि, पस्ति पत्र मगर मणि कारमेष्ठी जिदामी नाम । (३१) म मम प्रियवयस्य.। व्यसन, इत्यर्थ. 1 गुघ गोप्य । पतिमारिके अत्यन्त गुरुक। से तर पापपरित्यागधार जीवनविसर्मन हेतु । (५) रहसि मर्ष रह गोपनीय । प्रियवयस्यविनाशन पभिमतमधुविच्छेदैम खित उदय यस्य स प्रिशस्यस्यविनाश खितदयप्रियम इहियोगविष्टचितः। एतावती मात्रा यस्य तत् एतावम्मा रयत्परिमितं कालहरणं समयक्षेप विलम्वमित्यर्थः । (स) मुघव्यसने मियापी विपत्का । परवत् परेण तुल्य' उदासीमा. पुढे युक्ता. पप्रतीकारार्थिन. वयं बनेन पापरणेन पुरुयेय वा प्रत्यादिनाम मिराकियामई तिरम्कियामहे ति यावत। कयतामुच्यता दुस्स सस या विविध गति सप. म्यति तस्विरणमित्यर्थः । (1) निबन्ध पाया। का गति. व उपायः। निवेदयामि fis,पयामि मणि कारडोरखव्यवसायी वधिक।

पहो
सविकष्टसम्बन्ध (क) हन्त !! जास्यति चन्दमदासस्य इनान्तम ।
[प्रामम् भद्र। कि तस्य ?
पुर। [ सवायम् ] सपद सो दोणादिसविदयो जलप पिवि
सिटुकामो भगदो णिकन्तो। ता अह पि जाब लस प्पिण
बप्रम्सम्स असुपिदव्व यमुणेमि, ताव पत्ताण उध्वन्धिष बाबा
दैमि त्ति इमं जिमुजाण पाप्रदो। (३२) (ख)
राव। भद्र! अब अग्निप्रवेगे तव सुखद को हेतु 1-
किमोषधपयातिगैरुपड़तो महाव्याधिभि । (ग)
पुरु। भन । पछि हि । (२३)
राध। किमग्निविपकल्पया नरपतनिरस्त ऋधा ।। (घ)
पुरु। अन्ज । सन्स पाव, सन्तं पाव। चन्दउत्तम जशवदेसु
अणिससा पांडबत्तो। (३४) (क)
(२९) साम्पत स दानजनदविभो वनन प्रवेष्टुकामी मगराम मिष्ठान्न ।
परमपि यावत तस्त्र भियस्यशय पातव्ये न मयान, नावदारमानाथ पादयामी त
अम नौपाँधानमागत ।
(१३) पाय । माइ महि।
{१४)साय ! सात पाप पात पापम्। चन्द्रगमय जनप पम्पसा मतिपत्ति ।
(क) भव्यन्त यया तया सविकष्ट मस्यामन सम्दा यस्य स पस्यमबाहटसम्मथ
भत्यासपसम्पा.
(ख) दीनजनेभ्य दरिद्रवीभ्य दा मम पात विमेव येन स दीनभनवनविभव
दारसमपितधन । বিজাল যৰি । অম্বল ব্যক্তি মােন্ন আমলমিষ
विवर्ष, पबीतन्य शरणयीम्य मरमियर्थ । मध्य अडांसमिना पाशन सयय ।
ब्यापादयामि माशयामि।
(ग) चोपवस्व पन्थान पसिमच्छन्ति पौषपदालिम पौषधपथमतिकान्त
पपतिकाप्यारत्यर्थ महासा धाम महारोग उपहत मामात किम् ।
(घ) प्रिविषकन्पया पनिविषाभ्या ईषनया सतुल्यया इत्यर्थ । नरपतभूपालप
कुषा फोपम निरन किम् दूरीशत कचित ।
(जनपद मगर चन्द्र गुप्त मौर्यम परमसा पधातुका कश्यापकरी त्यर्थ ,
प्रतपत्ति पाधार।

मुद्राराक्षसम्। पुरु। [निरुप्य | अन्न ! ण रहस्म ण वा प्रतिगुरुअं, किन्तु ण माणोमि प्पिअवस्सविणासटुखिदहियधो पत्तिप्रमेतपि मर. गास्म कालहरण कादु । (२८) (प) राक्ष। [निशस्य पान्मगतम् ] कष्टम एतेषु सुव्यसनेषु परवद उदासोना: प्रत्यादिश्यामहे वयमनेन । [प्रकाशम् ] भद्र! यदि न रहस्य, न अतिगुरुकं वा, तत् पुनः श्रोतुम् इच्छामि, कथ्यतां का गति दुःखस्येति ? (स) पुरु। अहो । णिबन्धो श्रज्जस्स, का गदी एसो णिवेदेमि, अस्थि एस्य पपरे मणिपारसेट्टी जिणुदासो गाम । (३०) (ह) राक्ष। [ खगतम्] अस्ति जिष्णुदास: चन्दनदासस्य परं मित्रम् । [ प्रकाराम् ] किं तस्य । पुरु। सो मम प्पिअबअस्सो। (३१) राक्ष । [सम्पास्मगनम् ] श्रये। प्रियवयस्य इत्याद। अत्यन्त (२८) पाय ! म रहस्य, न वा पतिगुरुक, किन्तु म शनीमि प्रियवयस्य विनाय. दुखितहदय एतावन्मावमपि मर पस्य कालहर काम् । (३०) बहो। निबंध पाध्यस, का गति एष निवेदयामि पति पर मगरे मणि कारशेठी जिदासी नाम । (१)म मम प्रियक्यस्य । व्यसन, इत्यर्थ । गुध गोप्य । पतिभारिक अत्यन्त गुरुक। सेस पापपरित्यायकारण जोवनविसमनहेतु । (५) रहसि भव रहस्य गोपनीयं । प्रियवयस्यविनाशन अभिमतमधुविष्म इशित उदय यस्य स प्रियायस्यविनाशदु खितछदय प्रिय महडियोगक्लिष्टचित्त । एतावती माया यस्थ तत् एतावयाचे प्रयत्परिमित कालहरण समयक्षेप विलम्वमित्यर्थ । (स) सदस्यसनेषु मिबापा विपनकाले । परवत् परेप सध'उदासीना ना युक्ता पमतीकाराधिन वर्ष पनेन पापरणेन पुरुपेश मा प्रत्यादिनाम भिराक्रियामई तिरक्रियामहे ति यावत। कृष्यतासुध्यता दुखस्य यस्य का शिविधा गनि' उप स्थिति सरिवरणमित्यर्थ । (1) निबंध पाया। कागति कसपाय । निविदयामि मित्र पयामि मपि कारहौरवश्यवसायी बषिक् ।

पहो।' पुरु। अस्थि: जाणादि प्रज्जो, एत्य पापरे मणिधारसेट्ठी चन्दण- दासो पाम ? (३८) राम! [ विवादम् भान्मगतम् ] एतत् तदपाहतमस्यविनायदोक्षा. प्रकाशहारं देवेन । हृदय ! स्थिरोभव । किमपि ते कष्टतरम् माकर्णनीयम् । [ प्रकाथम् । ] भद्र। श्रूयते मित्रवत्सलः म माधु: (1) किं तस्य ? पुरु: मो,एदसून जिप दासमम पित्रवशम्सो होदि। (४०) राध (खगतम् । अयमभ्यर्ण; गोकवचपातो. ह्रदयस्थ प्रकामा ततस्ततः पुर। - तदो जिम्भु दाणसे पिपवासिणेहसरिसं. पन्न, विणतो चन्दउत्तो ! (११) (ड): ... ET,' कथय किमिति १:.:.::१. १r +-151 देव । अस्थि में गैहे,कुडुम्बभरणपन्जत्तो. प्रत्यो । 7 तस्म . विणिमण (द) मुनिजटु मे,पिप्रवनम्मो बन्दर्शदातोति४२) राधा-विगतम साधु निष्णुदामासाहोदर्थिती मित्रहः। कुतः . 1 AN (३) अस्ति, नानाति पाप्य: रस नगरे मर्पिधारयेष्ठौ चन्दमदामो नाम ! (3.) म पतस्य निदासस्य प्रियवयसो भवति । ४१) नसी मिसिन प्रियवयस्यमहशमय विभयन्ट गुमः । {)! पसि में गई कुवारपOमोऽयः। तस विनिमयेग मुशता में प्रियदयस्पन्दनदास रवि। (८) मा आधारित मिषः । बबनारस्य मफेयमरणयादा परम सारागमनमान: दोन भाम्यवादा पितखिरी दिन मषि निराकु सिट ल्यः। पटगर पतिदुःषावई। पादरमौर्य श्रोतव्या मिरेषु वनुमसः अंगवान् मियरममः। गायः मम्मनः । (४)मोकपाश पात: पतन : समीपदीं। (3) शेरमानुषा विभानिवेदितः । (8) करवाना भागीयाना, भरणे परिपालने, पर्याम; मः, यः । दिन. मंदेन परिवाना .

मुद्राराक्षसम्। पितृन पुवाः पुत्रान् परवदभिहिसन्ति पितरो, यदर्थ मौहाई सहदि च समुन्ति सुहृदः । प्रिय सद्यस्त्या व्यसनिनि वयस्ये व्यवसित, कतार्थोऽयं सोऽयस्तव मति वणिछोऽपि वणिज' १७ [प्रकाशम् ] भद्र। ततस्तथाऽभिहितेन सता कि प्रतिय मौर्येण १ (प) अज्ज । तदो एव भगिदेण चन्द उत्तेण प्पडिमणिदो । जिसुदामी,-"जिप दास ! शमए पत्थस्स कालणेण सेठो चन दासो संजमिदो,, किदु पच्छादिदो अषण अमञ्चरकखसरू घरभन्यो, बहुमो जाचिदेणावि व समप्पिदो ति। ता जा सरकखसम्म घरमणं समप्पेदि, तदो प्रथि से मोक्खो ; अस प्पाणहरो से दण्डो अधकोप पडिमाणेदु ति। अलो बिज जघा एव ण करिस्मदि" त्ति भणिय, बझवाणं प्राणोदो चन्द दासो। (त) तदो "जाब प्पिप्रमअस्सरम चन्दणदासम्म असणिद ए सुमिताब जेब पत्ताण बाबादेमि" ति, जलणे प्पा एक . - पिरान पुत्रा दयादि। यदर्थ यानिमित्त धनहत व्यर्थ । पुवास्तमया पितृन् । वान, मनका पितर पुवान् सनयान् परषत् परै मुल्य पमिस्सिनि पभिया तथा मुहद मिवापि सहदिमिचे सौहाई मेवों समुभान्ति परित्यन्ति । मयस्स' ध्यमनिनि मानव्याने विपन्ने सतीत्य मिय प्रीतिप्रद यमय इति भेष । सघ सा न्य विज्ञात व्यमित समुदया। सपर्य पर्थ पन पपिजतष पणिोऽपि विद्यम ऽपि वरिंगमाचे वाचन हिथ्यवसाया दुर्गममपि दे गवा धममुपामा कटलमत्वाता कातरा भवन्ति इति भाव । सता सफल दामनव पर्यस्य साफल्यात्। पायास स्वयम् प्राणेभ्याऽपि गरीयस । एक गतिरश दानमम्या विषय | निभाष १० (1) तत तदनन्तर नपा साह अभिहितन ऋषितममतिपत्र कि श्री कशित। (स) प्रतिभगिन प्रत्युत । मच्छादित' गोपायित । एनम पुवादि । वाम व चरा पाविलेन प्राथिनेन । म समर्पित म प्रदा। मार-वधमालमुक्ति । प्रा' इस मौवननाशक । भमतको मदीयरोष। प्रतिमामयतु समयम मान्ति प्रापर इत्यर्थ । पन्धोऽपि करिश्मन एवं राजद्रोहाचरण! बधास्थान गमभाभ। पानीस' सः पस्थापित ।

षष्ठोऽड. ૧૭ दुकामो सेट्ठी जिप दासी पपरादो पिग्गदो (थ) पहं वि जाब पवनारस जिस्मु दासस्स पणिदब्बण मुणेमि,ताब उब्बन्धि त्ताणं बावादेमि ति, इमं जिम्मु जाणं पागदो द्वि? (४३) न खलु व्यापादितः चन्दनदासः ? पुरु। अन्न ! ण दाब बाबादीदि। सो क्यु संप्पदं पुणो यो समचरकसम्म घरजण जाचीअदि। ग सो मित्तबच्छलदाए चायन्तो वि तं समप्पेदि । ता एदिणा कालणेग्य होदि से मर सिस कालइलणं । (४३ क) राय। महम् पात्मगसम् ] साधु वयस्य! चन्दनदास । माधु! गिरिव समुद्भतं शरणागतरक्षया.। विचीयते त्वया साधी ! यशोऽपि सुद्धदा विना ॥ १८ 1 - (४२) पाय । सत एवं पिसन धन्दगुप्ने म प्रतिषित अहो दाम-जधु मनमरा यस कारण यही धन्दमदास सुमित शिन्तु मच्छादितोऽनन माय- "मिस महजना, बहुधोयाचितनापि म समर्पित इति। सद याद मान्यराघसस्य रहजन समर्पयर्याप्त ततोऽस्ति पस्य मीच पन्यथा प्रापहरीऽस्य दणीपत्कोपपतिमानयत् ति, पन्योऽपि ननी यथा एक न करिष्यति इति भगिता, बध्यस्थानमानीत शम । सती “यावत् प्रियवयवस्य पन्दनदासस्व अशोतव्य न मोमि, ताववेवामान थापादयामि” इति, ज्वाचने प्रवेष्ट काम हो जिणुदासी नगरानिगैत । प्रियवयस्यस्व जिभुदास स्त्रीतन्य न सोमि, सारदुरध्य पात्मान व्यापादयामि, इति धर्म जीवाशानमागतोऽमि। (४३) भार्य । न तावत् व्यापाद्यने । म खनु साम्प्रत पुन पुन अमायराचमुस्य एजने याचाने। न समिनक्षलतया याद्यमानीऽपि न समर्पयति। ता एतेन कार देन भवति पख मरगस कालहरा पहपि यावत् {4) श्रोत व मरगडपमयाव्यवाकां । ज्वलने पौ। प्रदेष्टु काम देगाभि लाची! मिरिदि। धी। मुमन! परवागतम्य पाश्रितस्थ रथया रक्षरीन संपन्न परिवान समुहत समुत्पपात्र थिवे अशीनरस्थ यम् इव त्वया भवता, सुदाविना मरा गतमुपद उपस्थिति निमापि इत्यर्थ । यस, ख्याति, विधीयते सधीयते । १८ -- १६८ मुद्राराचसम्। [ प्रकायम् ] भद्र । भद्र । गच्छ शीघ्रमिदानी जिष्णुदाम ज्वलन प्रवेगात् निवाराय । अहमपि चन्दनदास मरणात् मोचयामि । पुग। अध, केण उण उबारण अज्जो चन्दणदास मरणादो मोचेदि १ (88) गध। [खाम् पारुष्य] ननु अनेन व्यवसायमहासुद्धदा निस्त्रि न। (घ) ननु पश्य, निसियोऽय विगतजन्तव्योमसद्धाशमूर्ति , युदयडापुलकित इव प्राप्तसख्य करेण । सत्त्वोत्कपोत् समरनिकपे दृष्टमार परमें, मितने हाद विवशमधुना साहसे मा नियुक्त ॥ १८ पुरु। धन्न । एवं सेट्टिचन्दणदासजीविद होदि त्ति सुणिद, विसमदसाविभाअपरिणामपडिदो ण सकणोमि मिचिदपद पडि बत्तु । [विलोक्य पादयोनिपत्य ] अध, मुगिहोदणामधेया। अमञ्चरक्त सपादा ती ति, ता करेहि मे प्पसाद सदेहणिपएण । (४५)(न) (४४) प्रथ वैन पुनरुपायन पार्य चन्दनदार्स भरणामापयति । (४५) पायं ! एवं हिचन्दनदासजीवित मवतीति श्रुत विषमदशाविमागपरिणाम पतिती न शकामि निश्चितपदं प्रतिपत्तुम् । पच सुग्रहीतनामधेधा पमात्याचमपादा यूय मिति, तर कुरु मे प्रसाद सन्देस निण येन । व्यवसायम्य उद्यमस्य महासुझदा पत्यथै मुहङ्कनेन अमेन निस्त्रि शेन खड़ेन । निस्त्रिशोऽयमित्यादि। विगत बिनष्ट नल्ट मेघी यस्मातसत विगतजलद मेघविर हित यत् व्योम भाकाश तेन तुल्यामूक्ति. भाकृतिर्गस्य स विगतजलदयीमसहाशमूत्ति उन्म घाकाशलण इत्यर्थ । युद्ध ग्राम या प्रडा भायह नया पुलकित सनातपुलक युद्धग्रहापुलकित समरादरीम श्चित इत्यर्थ । करेण इस्तेन सह प्राप्तसख्य चिरनिवा मात लमभव । सत्वोत्कर्षात् घलातिरेकात्, पर शभि समरनिकषे सयामरूपपरीक्षा प्रस्तरे दृष्टसार अवलोकितसामष्य अनुभूतवीर्य इत्यर्थ । मैं मम भय निस्विम अधुना इदानों मिव हात् मुहमेघा विवश पराधीन दुवलमिस्र्थ वौतोतसात्वादिति मा भाहमे सहमासम्पाद्य युद्ध कार्य इत्यर्थ नियुक्त नियोजयति। भवीपेशाल हार । मन्दाक्रान्ताउत्तम् ॥ १९ (न) विषम दारण यी दशापरिणाम' अवस्थापरिपाक सव निपतित विषमदया भव1 - पष्ठोड: १६८ 4 राक्ष। भद्र ! सोऽहम् अनुभूतभर्तृवंशविनाग: सुहविनाश हेतु अनार्यो दुर्ग होतनामा यथार्थो राक्षसः । (प) पुरु। [मा पुन पादयानंपन्य ] प्पसौदध प्पसौदध । होमाणहै। दिद्विआ कदस्योगि। (४६) राध! भद्र । उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ, सतमिदानी कालहरणेन, निवे. यता जिष्णुदासाय, (फ) यथैप राक्षस: चन्दनदासं मरणात् मोच- यति। [इति "निम्बियोऽयम इस्णदि पठन पानटखा परिकामति ] । पुरु: {पादयोपिय] यसौदन्तु व्यसीदन्तु अमञ्चरक्खसपादाः। अस्थि दाव एत्य गरे प्पढमम् चन्दउत्तहदएण अज्जसअडदासम्म बधो प्राणको। सो अकेशावि वझट्ठाणादो अवहरिभ, देस- न्तरं अबबाहिंदो। तदो चन्दउत्तहदएण कोस प्पमादी किदोत्ति अजसप्रडदासबधबचणाए समुज्जलिदोरोसग्गो घादअजणबधजलेण गिब्बाविदो। तदो पहुदि घादा जं के पि गहीदसत्यं अपुब्ब पुरुसं अग्गदो पञ्चादो बा पेक्वन्ति, तदो अवधे जब अस्तपो जीविद परिरक्वन्ती अप्पमत्ता एदे अबाप्तबझाहाणं वज़म बाबा. देन्नि (व)। ता एब्ध गहीदसाथेहिं अमञ्चपादेहि तहिं गच्छन्तेहिं सेहिचन्दणदासम्म यहो तुवराददो होदि। (४७) [रति निकात ] (४६) प्रसीदय प्रसौदथ। पार्यम् । दिया हतार्थोऽस्मि । । (४०) मसौदन्तु प्रसीदन्तु अमात्य राक्षमपादा । चास्त तावदन नगरे प्रथम चन्द्र गुप्तहलकन आर्थग कटदासस्य बध पाजत । स च कैनापि पध्यस्थानादपात्य देशान्तरमा बाहित मसचन्द्रगुतहतकैन कम्मात प्रमाद कत इति पार्थकटदासबंधवधनया समुन्वलितो रीषााग्रर्धातकजनवधान निर्यापित । तत प्रभृति धातका य कमपि ग्टहौसशस्त्रम् अपूर्व पुरुषमयत पश्चादा प्रेक्षन्ते, तदा प्रईपचे एवामनी नीवितं परिरचन्ती प्रमत्ता एने पवातवध्यस्थान वध्य व्यापादयन्ति । तम्बाद गोतवस्त्र अमात्यपाद सत गच्छदि हिन्दनदामस वध स्वरायिवीभवति । परिणामनिपतित अतिदुर्दशागत इत्यर्थः । निश्चितपट स्थिरपद प्रतिपात प्रवरीडु जातु मित्यर्थ । सन्देहनिर्णयेन सन्दापनीदनेन प्रकसपरिचयदानन मामनुग्रहाण इत्यर्थ । (प) अनुभूत भर्नु स्वामिन वैशस्य विनाश निधन येन स तथोक्त । मुदा मिवाणां दिनाभहेतु निधनकारका | अन प्य पसाधु । दुग्यौतमामा अपुण्यनामधेय । यथाथ अनुगतार्य राम । (स) कालहरणेन समयदेमे या । निवेद्यतां विज्ञाप्यताम्। (4) वध मारण श्राइम आदिष्ट ! केनापि अनिद्दिष्टपुरुष। वध्यस्थानात श्ममा मात्। अपहत्य अपसार्थ । अपवाहित देशान्तर नीत । पार्य गकटदामम्य वधे मरो १७० मुद्राराक्षसम् । राना [खगतम् । ] अहो ! दुर्बोधश्चाणक्यवटोर्नीतिमार्ग । कुतः यदि स शकटो नोत. शचीमतेन ममान्तिकं, किमिति निहतस्तेन कोधाद बधाधिकृतो जन. ? मथ न शतकं तागलेखं कथं तु विभावये- दिति मम मतिस्तारूढा न पश्यति निश्चयम् ॥ २० [विचिनय ] तन्मात्,- नाय निस्विंशकालः, प्रथममिद कसे घातकानां विधाते, नीति. कालान्तरेण प्रकटयति फलं किं तया कार्यमत्र । औदासीन्य न युक्तं, प्रियसुहदि गते मत्कृते चातिधोरा व्यापत्ति, ज्ञातमस्य खतनमहमिमा निष्कय कल्पयामि ॥२१ [इति निष्क्रन्दा सबै या वञ्चना प्रतारणा तया तथोक्तथा। समुन्वलित समुद्दीपित । रोपानि क्रीधामल । महीतशस्त्र सशस्त । अपूर्ण अष्टपूर्व अपरिचितमित्यर्थ । प्रेक्षन्ने पश्यन्ति । श्रामन नौवित जीवन परिरक्षन्त परिपालयम्त , अममता सावधाना । पदात घनधि गत वध्यरथाने मशान थेन त तपोमाम् । यदि स इत्यादि। यदि शवी चन्द्रगुप्तस्य मतेग अभिप्रायेण स शकट भम अनिक गीत प्रापित षध्यस्थामात् अपवाह्य प्रति शेष । सदा क्रोधात् रोषात तेन चन्द्रगुप्तेन वधे मारणे अधिकृत नियुना पधाधिवत घातक जन निहत व्यापादित इनि किम् किम निहत इत्यर्थ । अध पक्षान्तरे शकटदासस्य अपवाहनं यदि कसक असत्य छपमा अन न भवेत् सदा बाइक मुद्राहि लेख पन कर्थ कैम प्रकार विभावयेत् विचिन्मयेन । मम मति इति एवम्न कारण सकाका मुन्टेकमधमार्थ विविध समाधिमा निययन पश्यति । पव काव्य लिमलडार। हरिमोहतक नायमित्यादि। प्रथम पूश्च इह अभिन् स्थाने घातकाना विधाते व्यापादने कते सति अधर्मप मिम्बिशस्य लपण्या साप्रयोगस काल समय भवति। ग्रहीते दिख चन्नदामनिधनं दुततर सम्पयेत प्रत्यर्थः । सहि मीनिमवलम्दा सो कूटयुक्तिमयोगणव पदम गमनमोक्ष माधयितश्च तदपि न सम्भवतीयार--नीति मयप्रयोग कालान्तीय विभित्र कालेन फल प्रकटयति प्रकामयति । भय एतस्मिन् विपये गया नीत्या किं काय सम्पाय भवदिति "प न किमपीत्यर्थ । मत्ासे मदथें पतिधोरा पतिविपमा म्यापनि भयुम्पा विद गते प्राने प्रियददि चन्दनदारी, मम पौदासीन्य पदयोग तपोभार या न शुक्र वित। जातं विदित विवेकनावधारित पईमा एती सानु मिनदेश पम्य पदमा दाममा निष्फीयते धनम इति निफ्राय भीपमूल्य त कम्पयामि विदधामि । देशपंपनि नयी चन्दमदाम भीषयित दाप्य रमपं । पत्र परिसनिलदायरामा पनि सदाराचसाशाया शिष्योधिन्धा ही समान । ।

सप्तमीऽज्ञः। - [तय प्रविशति घपाल । चण।। योमन्नध प्रज्जा! भोसलध, अवेध (क) माण है। अयेध,- जद नक्खिदुमणई प्पाणे, विहवे, काले, कनत्ते श्र। पलिहलध ता विसं विलाप्रापत्थं पपत्तेए ॥ १ (१) विध- होदि पुलिसम्म ब्वाहो मलणं बा, सैघिदे अपत्य बि। लाप्रापस्थे उण सेबिदे सअन्न वि कुलं मन्नदि ॥ २ (२) ता जइए पत्तिाअध, तदा पेक्वध पदं लाआपत्यकालिणं मेष्ठिचन्दादासं वहाणं पायोप्रमाण सपुत्तकनत्त। [पाकागे ] अज्जा कि भणाय ? अत्यि किं चन्दनदासस्स मोक्खोयात्री ति? कुदो से अधरपस्म मोखोबायो। एद उण अत्यि, सो जर अमन- रक्सरत घरपणं समपपेदि। [पुनराफाशे ] किं भवाध ? एसे सनणागदबच्चले भत्तणो जीविदा कालणेण इरिसं प्रकजण कलिस्सदि ति प्रजा। जद एव्व, यदि अबधालेह से सुभगदि। कि दाणी तुधाण पपडीधानविधारण १ (ख) (३) (1) अपसरत चाय पसरत पपेन मान्या 1 अपेत,-- यदि रचितु मन्यध्व प्राणान, विभवान्, कलानि, कलवाणि च । परिहरत तस्मात् विषमिव रामापथ्य प्रयने नए (२) पापथ, भवति पुरवस व्याधिमरण का सेवित पथ्ये पि। राजापथ्य पुम, सेवित हि सकलमपि कल मियते । (क) पपमरत पपस्ता मयत । अपेत मार्गात अपगत। यदि रचितुमित्यादि। यूयं यदि, प्राणान् नौवनं, विभवान् धनानि, कुलानि वरान, कलवाणि माया रक्षितु स्थिर स्थापयितु मन्यव अभिलषत । तस्मात् विष गरलमित्र राजापष्य राज्ञ पहिवायरर्ण प्रशन पायहेप परिहरत परित्यजत ॥ १ मदति न्यादि। अपथ्ये पनिष्ट कारिणि वस्तुनि सेविते भनी सति-पुरुषस्थ भोक्त ननस्य व्याधि पौडा मरर्य मतावा भवति । पुन राजापथ्ये राम अहिने सेविते पाचरित सति सकल समय कुल वंश मियते विनश्यति ॥ २ प्रत्यक्ष प्रतीता भव। प्रेक्षध्व अवलोकयत । राजापथ्यकारिणं रान्न १७२ मुद्राराक्षसम । तम प्रविशति द्वितीय चण्डालामुगती वध्यवेशधारी मूल स्कन्धेन पादाय कुटुम्विन्या ( ग ) पचेण च अनुगम्यमान चन्दनदास ।]. चन्दन । द्धी । हदी॥ अह्मारिसाणं वि कधं णित्तचारित्त- भाभोरूणं चोरजणाणं वित्र मनणं पत्तं ति। णमो गमी किद. न्तस्स। अह बा ण णिसंसाण उदासीणेसु' दरसुवा बिसेसो अस्थि ? () (घ) तथाहि- मौहण आमिसाई मलणभएण तिणेहिं जीवन्ती। बाहाणं मुधहरिणे इन्तु को पाम गिब्बन्धो ? ॥ ३ (१) [समन्ताद अवलोक्य] भाव स्पिअधप्रस्म जिणु दास । कथं प्पडि. - (३) तद यदि न प्रत्य ध्व, तदा प्रेक्षध्वम् एत राजापथ्यकारिणं ग्रेष्ठिचन्दनदास बध्यस्थानमानीयमान सपुवफलदम्। पार्यो । कि भपथ ! पति कि चन्दनदासस्य मोक्षोपाय इति ? कुतोऽस्य धन्यस्य मोक्षोपाय । एतत् पुनरस्ति-स यदि मान्य राक्षसस्य रहजन समयति । कि भपथ । एष शरणागतवत्सल पात्मनो जीवितस्य रणनईशमकान कारष्यतीति, पार्था । श्येव तेन हिमधारयन पस्य सम गतिम् । किम् इदानों मुसाक प्रतीकारविचारण : (४) हाधिक, हा धिक् । पम्मादृशानामपि कथ नित्यचारिबभाभीकर्णा चौरजना नामिव मरण प्रासमिति। नमो नम कृतान्ता अथवा न दृशमानाम् सदा मधु इतरीषु वा विशेषोऽस्ति । तथाहि- (५) मुना पामिषाणि मराभयेन रक्ति । ब्याधाना मुग्धरिणान हन्तु को नाम निर्वश्व ॥२ अनिष्टकर। বয়ান মাল। আলীশান বাঘিনাল। সুষ কী समन्वित । मौरीपाय मुक्ति हेतु । शरर्ण भागतेषु अपने वत्सल नवान्। बाग्मन' स्वस्थ, जीवितस कारणेम प्राणधारण हेतुना। ईहश एवम्वित राक्षसकसवसमर्पणाप अकार्थ अमक। पमधारयत निधितुत स्थिी मानौते पर्थ । भगमि। सदगति ) परव शरणागतवाणा बराचसमोलनात सहमि मिचिता इत्यर्थः । (ग) कुलुम्विन्या पुत्रादिमत्या रहिण्या। पनुगम्यमान अनुसियमा । (घ) चारित्रमा सत्खभावात् सूबलम निस्यं यथा तथा चारिखमात् भीषण भय शीनाना। चौर मनाना तस्करखोकानां । नृशमामा नराणा उदासीनेषु तटस्थषु पनासता रस्यर्थ । इतरेषु अत्यासलेषु साधारये। इत्यर्थ । विपापप्रमंद । मका स्यादि। भरपभयन मृत्युगइया पामिषावि मत्स्यादीनि मुळा पिाय 4 सप्तमोतः दप्रण वि मे पप्प डिवजमि ति । अधवा, दुलहा खु ते पुरिसा, जे मसिकाने दिद्विववे वि चिन्ति। [सगपम्।] एदे अपिपपवसा अमुवादमत्तकेण किदपपदीपारा सासरीरहि णिवत्तमाणा परिवहमाणमोपदोणवदणा, बाप्फगराए दिहीए (ड) में प्रयुगच्छन्दि। (६) [ति परिक्रामति । चाहालो। [परिक्रम्य पलीकय च] अज्ज चन्दणदास। प्रागदोसि वझहाणं, ता विसोहि घरजण । (७) चन्द! अज्जे । कुटुम्बिणि। । णिवत्तस्स तुम सपुत्ता। बझ - हाण कुखु एद, प्रदी अवर प्रभूमि कख अमच्छिटुम् । (८) (छ) कटु । ( सवाथम् ] परलोभ पपस्थिदो अज्जो, ण उण देसन्तर, ता अजीम्गो दागी कुन्नजणस्स पिवत्तिर्दु। () (भाव प्रियवयम्य जिशास। क प्रतिवचनमपि मे न प्रतिपय ति । अथवा दुलभा खलु ने पुरुषा थे पमिन् काले दृष्टिपधेऽपि तिष्ठन्ति । पतेऽस्प्रियवयस्या সুবনানন্য ক্লাসনী দ্বষীনিবালা অভিমালীবললো বানু। दृधा माम् पमुगदम्ति। (0) पाय चन्दनदास : पागताऽसि बध्यस्थान, नत् विसर्चय हननम् । (८) पाय । कुटुम्बिनि । नितम्ब त्व सपना। बव्यस्थान खलु एतत, पलो ऽपरम् पभूमि खलु अनुगन्तुम। (६) परलोक प्रस्थित आर्य , म पुनर्देशान्तर, तदधाग्यभिदानी कुलमनस्य निर्मितम् । तणे घासे जीवत प्राणान् धारयत मुग्धहरिणान् सुन्दरमगान् हन्तु व्यापादयितु व्यापाना माविधा को नाम निबंध पायद ॥३ (ड) प्रतिधवन प्रत्युत्तर। न प्रतिस्यसे न अङ्गीकरोषि मत्युमर न ददामीत्यर्थ । बामन् समुरस्थिते काले मृत्युकाले। दृष्टिपथै चाँचरे। एने मे प्रियवयस्था मदीयाभिमत नुहद । भग्रुपातमावेश इवलेग वाचविसर्जनेन। खगरे निजद उपलुनिता। निवर्तमाना ग्ल प्रतिगहन्त'। परिवईमानेन भोकन दोनानि कटानि वदनानि येषां ते परियडमानशोकदौनवदना । वाष्पगुचा पगपूर्णया दृष्या। (च) निवख र प्रतिनिहत्ता मव ! अन अमात देती। भूमि अनुप युम्थान पनुगन्तु अन्यातुम् । (0) परलोक लोकान्तर, प्रस्थित प्रस्थातु उद्यत । देशान्तर विभिन्न देश। दयान्तरपास्थतखेव पनुगमननिषेधात लोशान्तरपस्थितस्य तव अनुगमन युक्त मे देत्यर्थ ।

१७४ चन्द) मुद्राराक्षसम् । चन्द ! अज्ने । सच्च, मित्तकणमम विणासो, ण पुरिसदोसेप। ता कि रिसट्ठाणे विरोसि ति? (१०) (ज) कुटु। अज्ज ! जर एब्बता अणुचिद दापी कुलजण पिन- त्तिटुं। (११) अधई ब्यवसिदं बजाए (१२) (भ) कुटु। [ सायम् ] भत्तुणो चलणमणुगच्छन्तोए अजाणुमाहो होदु। (१३) (अ) चन्द। प्रज्जे । दुब्बबसिदं एद दे, ता दाणी अज्जाए 'अश्र असुणिदनोअब्बबहारी कुमारो अणुरोहिदब्बो ति। (१४) (2) कुटु। अणुगेपन्त प्पसमाओ भवदीओ कुलदेवदाओ। जाद । पुचय । प्पणम घपश्चिमेस पिदुणो पाएमु । (१५) (ठ) (१०) पाय । सस्थ, मिवकास मम विनाश , न पुरुषदोषेप। तन किय स्थानेऽपिरोदिदिति ? (११) पायं । यशेध, तदनुचितम् इदानी अनजानेन मिव तुम् । (१२) अथ कि म्यवखितम पाया। (१३) मायरममुग्छन्या पायऱ्या मुगडी भवतु । (१४) पायें । वसिममिदं है, मदिदानीम् मायया पपग पलोहार কুনালুখীঘ নি। (१५) पनुग्नु एन प्रसमा भगवत्य कुलदेवता । भात । गुपक्ष । पप अमेषु पितु पादे। - प्रपम (1) मय तथा यदुन नमाने पर्थ । हपीयेच पुरुषानुष्टितदुष्पक फशन यच । नान। किमय, उपखाने पानन्दभूमी, पामरमामय वा। (n)किकिमान्य कम्मत्यर्थ । यसित मित्रम्। (ब) भक्त सामिन । घर पादप । पनुगमन नुमरता मम इति ज। पादानुयर सादियेमेन नुमरपाय पादप प्रसाद भवतु म। (ट)यमित दुरित बमदारमिन्दर्य । ९ पुस पारित कर fuPM लोकमार सोहचो ममी. पातमा तिलिपि । () पनगर नाम का पद नाम परमार पा परमवादित भाष ।

- मामोऽधः। म। ( पादयोर्मिपन्य] ताद ! मए तादविरहिदेव कि अणु- चिदिव्वं ? (१६)(ड) सन्द! पुत्त! चापकविहिदे देसे वासदब। (१७) पणाली। अब्ज ! चन्दणदास ! पिखादे शूले, ता दाणों सब्जो होदि ।.(१८) फुनु। श्रला! पलित्ताप्रध पलित्ताअध। (१८) चन्दा महमुह! मुटुत्त चिट्ठ। अद् नौविदवच्छले । कि एत्य बाकंदसि ? मग गदा क्ख ते देवा शन्दा, जे दुखिदं इत्यीजणं प्यादिणं अणुकम्पन्ति । (२०) (ट) प्रथमचण्डाल । पले वेणुतका! गेड इमं चन्द शदा। घन. नणी स्मयं जेध गमिस्सटि। (२१) दिलीपाल.। अले बालोमा। एसे मेनामि । (२२) चन्द । भद्दमुह ! चिह मुहुत्तश्र, जाब पुत्त परिस्म यामि । [इति पुचं परिष्वज्य भूमि समाघ्राय । जाद! पुत्त! अवमं भविदञ्चे बि बिगासे मित्तक समुबहमाणो विणासमणुभवामि । (२३)(ण) - (१८) तात । मया वातविरहिसेन किमत छानन्यम् । (10) पुच । चाणक्यविरहित देश वलयम्। (१८) श्राय । चन्दनदाम । निखात गूल, तद दानी सम्मो भव । {te) आया: । परिवायव परिवायध्वम् । (२०) भद्रमुख । म निष्ठ। परि जीवितहान । किमक्ष प्राश दास वर्ग पता वन्नु ते देवा. मन्दा, ये दुखितं स्त्रोजन प्रतिदिनम् अनुकम्पले । (११)पर बैंगदेवा । ग्रहाम चन्दनदासम् । राजनखयमेव गमिष्यति । (१२) पर यजदीमक ! पप रहामि । १२३) भद्रसुख ! तिट मुदत, यावन धक परिष्वज । नाम पुक! अक्षयम्भ वितव्येऽपि विनाश मिचकाव्य समुहमानी पिनाशमनुमवामि। (ड) तातविरहिन बनक वियुक्तन । पनुष्ठातम्य विधातव्यं । {6) वधासमस्यापि चन्दनदासस्य पार्यपदेन सम्बोधन तय महानुभवावधनार्थ। निखात भूमी प्रोथित सज्जा की भव । नौबिवै जीवनय वत्सला खेवतो जोषितवरमला तत्सम्बोधने। पनुकम्पले क्ष्यन्ते । () परिषजे पारिथामि। पव भक्तिव्ये घटितचे। विना मरणे। मिव - मुद्राराक्षसम्। पुव । ताद ' एदं क्षु भणिदब्ब, किं कुलक्कमो क्यु एसो (त) अह्माण १ (२४) [प्रति पादयो पतति । ] चण्डा। अले गेहू बज्जलोमा । (२५) [ चण्डाली ग्रहीत चन्दनदासम् भारोपयि शूले] । बुद्ध। [ सोरसाडम् । ] अज्जा । पलित्ताअध पलित्ताअध। (२६) [ भविश्य घपटीपेण राक्षस 1] भवति । न भेतव्यं न भेतव्य, भो भो शूलायतना । (घ) न खलु व्यापादनीय चन्दनदास:। कुत - येन स्वामिकुल रिपोरिव कुल दृष्ट विनश्यत् पुरा, मित्राणा व्यसने महोत्सव इव खस्थेन येन स्थितम् । प्रात्मा यस्य बधाय व परिभवत्रीततोऽपि प्रिय , तस्येयं मम मृत्यु लोकपदवी बध्यसगाबध्यताम् ॥ चन्द। [विलोक्य सवाभम् । ] अमन्च ? किं एद दे ब्वबसिद। (२७) (२३) तात । पद खलु भणितव्य , कि कुलक्रम खलु एषोऽस्माकम् ? (२५) परे ग्रहाण धजस्लोमा । (२८) पाप्यों । परिचायव परिवायध्वम् । (२७) पमात्य । किमिद ते व्यवसितम् ? सार्य सुदृदुपकार । समुहहमान पनुतिष्ठन् । “सग्निमिवर त्यागो विनाशे निश्ते मति" इति मात्र । (त) मणितव्य बनाये। कुलकम वशानुगत । एष पराध नौवनोतसर्ग । (थ) भवयं शडितव्य त्वराय विरुति । शूल पायसनं जीविका पायी येषा व लायसना शूल जीविका पुरुषा । व्यापादनीय हन्तव्य । येन वामिकुल रस्यादि। येन मया रिपो विपक्षस्य कुल वाय नियत दिनयन विमा गइन् सामिस प्रसवम पुरा दृष्ट पग्लोकितं न सब किमपि प्रतिविहित वेन मा निमा दोसने विषदिनसीरूपानन्दमयानाने सस म्यन पक्किनेन स्थिते अवस्थित । यस्य मम पान्मा व युमार्क चन्द्र गुप्तपक्षम्तानां परिमर सेयोक तोऽपि तिरस्कारपादकतोsपि निसरी दैन्य मनमानाऽपौत्यर्थ । प्रिय प्रीतिपद । सम्स मम वधाय मारणाय सत्यलोकपदयो यमभवनगमनमार्गमा सूर्य वध्यसक एका रक्रमाला पावध्यता ममयतां ममगल रतिनीधप उपमालार. का समय है। नय ने करियाणामकारकत्वादीप 1 जा समिकिहित सम्.. मित्या

मामोड
राष! त्वदीयस्य सुचरितकदैगम्य अनुकरणं किल । (द)
बन्द। पम सब वि मे गिफनं एदं प्यपास करन्सेपण
मे प्पिम भएचिदिदं प्रमश्वेण । (२८) (ध)
गा। सखे चन्दनदाम! कतमुपानमोन, स्वार्थप्रधानो (1)
हिजोवनोक.! भद्रमुख ! भयमों निवेद्यता तावद दुरात्मने
चाणक्याया
पणाती। प्रध किं ति? (२८)
-
टुप्कालेपि कनावमलनची माणः परं रक्षता,
नातं येन याखिना प्रलघुसामोशीनरीयं यमः।
बुहानामपि चेष्टित सुचरित: किष्टं विमहामना.
पूजाहोऽपि स यत्कृते तय गती वध्यत्वमेपोऽमि सः ५
-
(१८) अमान्य सवापि म निपनम्म प्रयाम हुर्मता में रियमनुचितम
बमायमा
(२९) किमिक्षित
(২) প্রবীয় মতঙিন সিম কানপাশ লন্ত
स्थय । अनुकरण सहपानष्ठानम्।
(५) मुचे साक्षानुहाम निकन रिफल जातनिति । रम प्रयासपवारस्थाया
मिमममरूपं प्रयमित्यर्थ । कता पमान में मयि तिम्।
(मपालन तिरस्कार। कृत पल। साथै खप्रयाजन प्रधान यस्य स वाय
प्रधान स्वार्थपर।
दुष्काले पोत्यादि। पसम्बनाना नौचानां धिरनुरागी यन समिन् पसञ्चमाची
दुफाले पसनसमये कलो कलियुगे मा नौवनेन पर पन्ध रखता वायमाणेन याबिना
च्यातिमता येन पन्दनदासन शोमीनरो गिविभूयोमानिने या मलघुता कोनसा नीत।
विहान्ममा विमलबरिलेन येन रति रोष । सुचरित सदाचार मुद्धानां प्रसिदयावता
मपि खुडमतावलम्बिना चैटित सदयाचरणं किष्ट मलिनीकत। पूजाई सम्मानयोग्य म
पन्दमदास यतलते यख सदसस्य निमित्तं यत्कलबरक्षणाय स्थ । तव वध्यत्व गस
प्रा. म एष राक्षम अधि समुपस्थित इति शेष । माई लविक्रीड़ित इतम् । ५

१७८ मुद्राराक्षसम्। प्रथम । घले वेणवत्ता ! तुम दाव सेठिचन्दणदासं गैङ्गि, इमरम मसाणपादबरम छापाए (पो सुहत्तम चिट्ट, जाब अहं प्रज्ज. चाणक्षरस णिवेदेमि, जघा गहीदी अमञ्चलक्डसो त्ति। (३०) हितीय । अले बज्जलोमा। एब्ब होदु । (३१) [रति सपुन दारण पन्दनदासम सा निक्रान्त ] प्रथम । [राक्षसेन सह परिक्रम्य ] के के एत्य दुआलिआण ? णिवेध दाब, पन्दकुलसेम्पसञ्चभचुम्मणकुलिसम्म मौलिपकुलपदिहाबिद- धम्मसवप्रम प्रज्जचाणक्कम्स । (३२) (फ)। गध। [बातम् । ] एतदपि नाम राक्षसेन योतव्यम् । चणा। एसो क्खु अन्जणोदिणिभमसंजमिदापलिसले गहीदे अमञ्चलक्खसे ति । (३३) (ब) (বন অনিয়নি নিষ্কাময়ীৱনায় না বা } चाण। भद्र । कथय, कथय । (३०) परे वेणु वेवक त्वं सावत् ये छिचन्दमदास ग्रहीत्वा, अस्य श्मशानपादपस्य छायायो मुइन विष्ठ, यावदाम् पायंचाणक्यस्य निवेदयामि यथा गृहीतोऽमास्य राक्षस अमि ६२१) पी वलोभक । एव भवतु । (३२) क कोऽव दीवारिकाणम् । निवेदयत तावत, नन्दकुलमन्यससयन दति यस्य मौर्य कुलप्रतिष्ठापितधर्मसचयस पायं चाणकास्य । १३) एष खन्नु पार्यनीतिनियमसयमितबुद्धिपरिसरो एहीतीsमात्यराघम वि। (प) मभानपादपस्य समानस्स । छायायो पनातपस्याने। (फ) दीवारिका बारपालाना। मन्दकुलस्य नन्दवंशस्य य संन्यसञ्चय सेनासम वाय समवायययोगण" त्यभर । तस्स चूशने प्रमथने कुलि व इव तस्य गट कुलमन्सच्या नकुलिशस्य, मौयं कुल मौर्य में प्रतिष्ठापित मुस्विरोकारित धर्म- मञ्चय धसमवायो येन तस्य मीथकुलप्रतिहापितधर्ममञ्चयस्य । (4), बायस्य भोन्या नियमेन च सयमित कहोकर उ परिसरी घश्य स पाय भौतिनियमसममि बुद्धिपरिसर ।

सप्तमोऽह.। १७६ केनोतुशिखाकलापकपिलो बह पटान्ते शिखी ? पार्श केन सदागतरगतिता सद्य समासादिता'। केनानेकप दानवासितसट सिंहोर्पित पञ्जर ? भीम केन च नैकनक्रमकरो दोयों प्रतीर्णोऽर्णव. १६ पा गोदिग्एिउण्वुट्टिया प्रज्जेण ने ब। (२४) (भ) पाप। भद' मा मैवम् । नन्दकुलहेषिणा देवेन इति ब्रूहि । (म) ग। [विलोक्य सगतम् । श्रये । प्रय स दुरामा, अथवा अय स महात्मा कौटिल्य । यत,- पाकर सर्वगासाणा, रवानामिव सागर । गुणेन परितुष्यामो, यम्य मत्सरिणो वयम् ॥ घाण। [विलोक्य सहर्षम् । ] श्रये। अयम् अमात्यराक्षस , येन महात्मना- गुरुभि कल्पना >र्धजागरहेतुमि । चिरमायासिता सेना पलस्य मतिथ मे ८ (२४) मनु मोतिनिपुणहिना पाय छ । पप समुद्र कैनेसादा BAfrant ममुन्नतनाबाना कनापन ममून अपिल पिटलवर गियो यहि बैन बनेन पगते बसमान बह निराद्ध । केन अनेन पार्थ दामि सब मट मदागन मातरियन पगतिता गमनामात्र समानादिता विहिता। केन जैनन नेकपार्भा गजामा दानेन मानिन वामिना मुरभीलता घटा यस्य स अनेकपदाम वामितसर करि मदकारिसरभितगर मिल पाराज पचरपति सरचित । केन ननेम न एक के बाद , अच ममर्थन म शब्दस सुपसुपेति समास । भका कुम्भीरा मराय य म नकममकर भीम भीषण दुपार इत्यर्थ । दोदो वाहुभ्यां प्रतीय सन्तोई । राससंयमममतिदुपर बैन सम्पादिमिययय पप्रस्तुतपय मालहार । शदू लविक्रीडित हत्तम (B) नीत्या नयप्रगोगे निपुणा विचक्षणा बुद्धि प्रना यस्य तेर। (म) नन्दकुम्नहाषचा नन्दवविपक्षप देवन। पाकर इत्यादि। यत यस्मात् पय चाणक्य सागर समुद्र रवाना माधियादीनां व मध्यभाम्बाया पाकर खनि जानरचाकर प्रत्यय । मत्सरिज' पन्धमटार, व्य यस्य चाणकाम्य गुरु सामादिप्रयोग दयादादियादिभिय न प रणाम न पृधाम । अनेन राघमस ययाहित्व मधितम् । गुरुमिरित्या द। येन महामना रायसेन रति गद्यस्थमान्वयः । दोषनागर हेतुमि . १८० मुद्राराक्षसम् । [ जवनिकाम् अपनीय उपसस्य छ ।] भो भो अमात्यराचम! विष्णु- गुमोऽभिवादयते। रा। [वगतम् ] अमात्य इति लज्जाकरमिदानी विशेषणपदम्। [प्रकाशम् ] भो भो विष्णुगुप्त ! न मां श्वपाकस्पर्शदूपितं स्पष्टम् अर्हसि । त्य) पाए। अमात्यराक्षस ? नायं श्वपाक: अयं खलु दृष्टपूर्व एव भवता सिद्धार्थकनामा राजपुरुषः। योऽपि असौ द्वितीयः, सोऽपि सुसिद्धार्थकनामा राजपुरुष एव। ताभ्यामेव सह सौहाईम उत्पाद्य, सकटदासोऽपि तयखौ तं साहशम् अजानन् एव कपटलेखं मया एव लेखितः । (२) राक्ष। [ भात्मगतम् । दिध्या शकटदास प्रति अपनीती ' विकल्पः । (ल) चाप। कि बहुना, सङ्घ पतः कथयामि।- ये ते भद्रभटादयः, स च तथा लेखः, स सिदार्थक', तचालइरणवयं, स भवतो मित्र भदन्तः किल । जीर्णोद्यानगत: स चापुरुषः, लेशा सच थेष्ठिनः, सर्व मे--"............[ त्यहीनो लगा माटयति । सब्बं मे उपलभ्य धीर ! भवता संयोगमिच्छोर्नयः ॥ . दीर्घकाले म्याप्य नागरस्य निद्राभावसभि. कारणभूतः, गुरुमि. मति: नाभ: उपायोडावनकट में मम भनिहि.पलयसमा चपिर दीर्घकाल व्याप्य पायासिता मिता। पत्र प्रसुतयोः सेनामधारकासम्मवात् तुल्ययोगितामा (य) लखाका नपाजनक । अपाहप पालन क्षित पविन सा योग्यम् । () पूर्व राष्टपूर्ण। सीधा प्रपर्य। रुपमा वराका नारयाभूत। जागन् परिन्। (ल) दिया सौभाग्येन। पनीत अपमतः । विकारः मेश्यः । 2.४ भदभटादयस्पादि... भदभटाया मदमय: MATALA.ल. प', निहालोपभर पवारपवयं, मा भवत. मि गुत् मदन पर मौन पानमतन पाने उद्युः शतपुरम, दाभन बारामब.. और समर्म भवता या मा पम पदम मी ममम मिलत. में मन यानीतिमन। बयसभाममामा पर पना पहिला frience मप्तमोऽत. १८१ तदेप हपन्नस्त्वा द्रष्टुम प्रागति । पग्न एनम्। गच। विगतम्।] का गति:१ [पकागम् ] एप पश्यामि। [सस पविशति सेवक अनुगम्यमामी राना। राजा। विगतम्।] विनैव युद्धाद पार्येण पराजितं दुर्जय रिपु- कुन्नमिति, यत् सत्यं लज्जित इव अस्मि (ब)। मम ह~ फलयोगमवाप्य सायकानां विधियोगेन विपक्षतां गतानाम् । न शुचेव भवत्वधोमुखाना, निजतूपोशयनव्रतं प्रतुध्यै ॥ १० अथवा,- विगुणीकृतकार्मुकोऽपि जेतुं, भुवि जेतव्यमसी समर्थ एष। स्वपतोऽपि ममेव यम्य तन्त्र, गुरवो जाग्रति कार्वजागरूकाः ॥११ [चाकाम उपन्य।] अाये ! चन्द्रगुप्तः प्रणमति । चाण । कृपन्न । सम्पन्नाः ते सर्वाशिषः। तद अभिवादयस्व तब भवन्तम् अमात्वरानसम् ; पैटकस्तव अयम् अमात्यमुख्यः । (4) राध। [ स्वगतम् । } याजितोऽनेन सम्बन्धः । (प), . (ब) युद्धात विना सयाम भते। पराजित अभिभूता दुर्जय अजय । रिपुकुम्न शवर्ग यत्मन्य मनिधित। सचित हौए । फलयोगमवाप्येत्यादि। विधियोगेन देवानु कुन्न्येन फलयोग लौरफलयोग, सिद्धिच अवाप्य प्राप्य, विपचता पक्षिपशवविशिष्टता प्रतिपक्षताच मताना प्राधाना गुचा कियाभाव जनितन इष्टवियोगमनितन च दुरीन अधोमुखाना अवनतागाणा नतवदनानाञ्च सायकामा । वालाना महायानाद, निमतूण्या म्बतूपौर श्यन अवस्थान एवं व्रत पदी निजई ग्यन एक व्रत मनुष्य परितोषाय न भवति ॥ अव विरोधाभामीनदार भव मालभारिणी इनमा “विश्मे समा यदा युरु वत्सभरा बन तु मान्नमारिणीय ।" इति लयात् ।१० विंगुणी लत इत्यादि । म्हपत शयानस्य दिमपि कुर्चत निशिन्तस्य इत्यय यस्य मम इत्र राज गुरव महामान्या अमात्यादय तन्चे राज्यचिन्तायो का जागरूका कर्त्त याथषु प्रमत्ता सन्त जाग्रति व्याप्रियन्ते प्रयतन्न इत्यर्थ । असो, भविगुष विगुण क्लत विगुणीकत गुणशून्नीकृत काम्मक धनुयाय म विगुगौकातकाम्युक प्रिनिनौशून्यशरामन' अपि भुवि शधिया जैदव्य भाग्य वस्तु जेतु वशीकत्तु लवभिन्वय समय शत भवतीति शेष । टपमानुप्राणित कायलिशानदार ॥ मालभारिणीवनम् ॥ ११ (1) सम्पन्ना मफला । सबभवन्त पून्य । पेटक पितुरामत । समान्य मुग्ध मन्विछ । (५) अनेन चन्द्रगुप्तेन सह । सम्बश्व सम्पर्क । योनित संघटित ।

१८२ मुद्राराक्षसम्। रात्रा! ( राक्षमम् उपसृत्य ] पार्य । चन्द्रगुप्तोऽहम् अभिवादये। राक्ष। विलोक्य म्वगसम् । ] अये । अयं चन्द्रगुप्त. । य एप,- बाल एव हि लोकेन सम्भावितमहोदयः । क्रमेणारुढवान् राज्य, यूथैश्वर्यमिव हिप. ॥ १२ [प्रकाशम्। राजन् । विजयस्व । राजा। चार्य ।- जगत कि न विजित मयेति प्रविचिन्त्यताम् । गुरौ पाड्गुण्यचिन्तायामायें चार्ये च जाग्रति ॥ १३ राक्ष। [वगतम] स्मृति मा कौटिल्यशिष्यो भूत्यभावन अथव विनय एवेष । चन्द्रगुप्तस्य मत्सरस्तु मे विपरीतं कलयति । (स सर्वथा स्थाने यशस्वी चाणक्य । कुतः १,- द्रव्य जिगोपुमेधिगम्य जडात्मनोऽपि, नेतर्यगखिनि पदे नियता प्रतिष्ठा । शूद्रव्यमेत्य त विविक्तनयोऽपि मन्त्री, शीर्णाश्रय पतति फूलजहत्या । १४ वाल एवेस्यादि। पर्य चन्द्रगुप्त रति गम महसम्बन्ध । याल मिरेव खोकन सभी वित एव भविष्यतीति पमित माम् प्रशस्त उदय सातियस्य स मभाषितमीदार জনখ কাহ্মন বি দ্বীমুখী গুলিবীজি স্ব স্ব দৰণিৰ কাকরােত पवाप्तवान्। १२ मगत न्यादि। गुरी गुरुगुल्ये पाय मानमोये पाएको साये माय बधि पर मेष पागुष्यचिमनायो मधिनियमादिभावनायो आपति म्यामियमाणे मितरी यसमा इत्यथ । मया नगरा भषमण किन भिसे पोति प्रविधिमा भिात पापाय तामित्वर्थ १२ (स) कौटिल्यमिय' चापपासा शापामीपदिएरय ममम मगाएर पचन्द गाय बाको विपरीत विपरीवा कम्यति बोधयति । গাধুলিশ। গিন্তু গাধাঘণ্ড ব্যায়াম লাখ पमिन्द। पति पाय वामन मुटोपिशिगुनी refa । मनुनायवर वरिपार मायादिपणे । यस मतियार पसमिति नियम विमी। परनुपागास विमानोराम । पर साम्य मिलमप पिन ARनस पपई । मी माप हो मम मम् II RANIrrat ।

चा सप्तमोऽङ्क । १८३ चाप। अमात्यराक्षस । अपि इयते चन्द नदासस्य जीवितम् ? रा। भो विष्णु गुप्त ! कुतः सन्देह.? पाण। अमात्यराक्षस। घग्रहीतशस्त्रेण भवता अनुग्रयते सपन इत्यत. सन्देहः। (ह) तद यदि सत्यमेव चन्दनदासम्य जोवितमिष्यते, ततो ग्राह्यताम् इदं शस्त्रम् । राक्ष। भो विष्णुगुप्त ! मा मैवम् । अयोग्या वयम् एतस्य ग्रहणे, विशेषतः खया होतस्य शस्त्रस्य । (क) अमात्यराक्षस। योग्योऽहम् अयोग्यो मवान् ! इति कथमेतत् पश्य- अखे. साईमजस्रदत्तकविकः चामेरशून्यासने , खानाहारविहारपानशयनस्वेच्छासुखैर्वर्जितान् । माहात्माातिपोरुषस्य भवतो दृप्तारिदपच्छिद', पश्यैतान् परिकल्पनान्यतिकरमोच्छुनवशान् गजान॥ १५ अथवा किमनेन १ न खलु भवत शस्त्रग्रहणम् अन्तरेण (ख) चन्दनदासस्य जीवितमस्ति । राद। [खगतम् - या हनि तया कूलजहदहत्या नदीतटस्थताक्ष व पति भवनमति यमी न लभते सन्यथ । सन्पारस्य चन्द्रगुप्तस्य बाय चाणक्यस्य यशोलाम असतपाचस्थ भलयतीरापयेण ममेयं दुर्दशा इत्यर्थ । सन्ततिलक बत्तम् ।१४ (6) न ग्रहीत भस्व येन तेन अग्रहीत शरण बस्तीकतास्त्र ण । যান। কমই। মনিষা হৃঘ স্বনী ব ন ম্ব বিশ্বা समुत्पद्यते इत्यर्थ । (क) अयोग्या अपावभूता । विशेषत विशेषण। मनोऽपि ते योग्यवरत्वादिति भाव । पश्च साड । हप्ताना मदीद्धवानो परीणाप दिन तस्य सारिदप छिद उतशतुगापहारिण पतिपौरुषस्य प्रत्यर्थ विक्रमवत भवनलव माहात्मात् प्रभा वात्, अन्जनदत्तकविक सततमलग्रखलौने क्षाम की शून्यासनै सततमध्यासितसादिभि अर्थ घोटक साई सह, मान थाहार विहार पान शयनच तेषु यानि सेकासुखानि ने । वनितान विरहितान्, परिकल्पनाश युसनाविशषस व्यतिकरण सम्पर्केण प्रोच्छना स्फीता था पृष्ठास्थिभागा येषां तान् सथीनान् एतान् समान गजान् हसिन पश्य अव अव तुल्पयोगितालद्वार । पदार्थाना पस्तुतानामन्येषा वा यदा भवेत। एक धमिसम्बन्ध स्थानदा तुल्यथोगिता ॥ इति लक्षणात शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् । १५ (R) अन्तरेण विना, अलते अस्वग्रहण न्यथ । बत शस्खा लोकय।

. मुद्राराक्षसम्। नन्दसूहगुणा: स्मृशन्ति हृदये, भृत्योऽस्मि तबिहिषा, ये सिक्काः स्वयमेव वृद्धिमगग्छिनास्त एव द्रुमाः ? । शस्त्रं मित्रशरोररक्षणकृते व्यापारणीयं मया, कार्याणां गतयो विधेपि न यान्त्यालोचनागोचरम् ॥ १६ [प्रकाशम् ] भी विष्णुगुप्त ! उपानय खङ्गम् । : नमः सर्वकार्य- प्रतिपत्तिहेतवे सुहृत् हाय । का गति: ? (ग) एप सन्जोऽस्मि । चाण। [सहर्ष शस्त्रम् अर्पयित्वा ] अषल ! हपल.! अमात्य राक्षसेन इदानों ग्रहीतशस्त्रण अनुग्रहीतः, दिव्या वईते भवान् । राजा। अार्यप्रसाद एष चन्द्रगुप्तेन अनुभूयते । (घ) [प्रविश्य पुरुषः] जेदु जेदु प्रजो। अन्न ! एसो क्ल, भद्दभट- भाउराअग्णप्यमुद्देहिं संजमिश्रकलचलणो मलअकेटू प्पड़िहार- भूमिए अवधायिदो, ता. एब्ब सुणिप, एस्य अज्जो पमाएं त्ति। (२)(ड) 'धाप। श्रां श्रुतम् । भद्र ! निवेद्यताम् अमात्य राक्षसाय, अयम् । इदानी राजकार्य करिष्यति । रा। [बगतम् ] कथं दासीहत्य इदानीं विज्ञापनायमा मुसरीकरोति कौटिल्यः ! 'का गतिः ? [प्रकाशम् ] राजन् चन्द्र (३५) जयति जयति पार्य: । माय' : एष खलु भद्रभटभागरायणप्रमुखः संय- मिनकरचरणी मलय के प्रतिहारभूमी अवस्थापित , सदिदं त्या पर प्राय प्रमाणमिति । " नन्दसे गुणा स्यादि। नन्दने गुणाः 'नन्दाना मोत्कर्षा हदधे स्पृशन्ति । किन्नु गविहिया नन्द भन्यः दास पनि । ये द्रुमा. सरप सर्व सामना सिक्का कन- मनसे का. सन्तः हि उपचर्य पयमन् भिरे। त एव दुमा मन्दर्यमा इभ्यर्थ: हिमा निता: विमटा धर्थ. मया मिवस्य मुह चन्दमदास शरीररचलते बहरमपाय शव परिवश्या हायमस्व व्यापारशीय यापीय, वयाहि कार्याचा कमेणा गतय. परि- पानीषनागोचरं विचारयोग्यता न यान्ति, कम्फलेन ममता मुरापत्र, धर्मपनेषु विपरपि पौतक्षिता इति भावः। पांतर पाठीमामा विकोडितम् १९ . - ? शामा विधरपि . सप्तमोड । १८५ गुप्त । विदितमेव यथावय मलयकेतो किञ्चित् कालान्तरम् उपिता' (च) नत् परिरक्ष्यन्ताम अस्य प्राणा. रागा। (चाणक्यमुखम् अवलोकयति । चाप। हपल । प्रतिमानयितव्योऽयम् अमात्यराक्षस यो प्रथम प्रणय [पुरुषम् अवलोक्य ] भद्र!, अस्मदचनात् उच्चन्ता मद्रमटर प्रभृतय , अमात्यराक्षसविज्ञापितो देव चन्द्रगुप्त, प्रयच्छति मलय. केतवे पितामेव विषयम् ; अतो गच्छन्तु भवन्त, सह अनेन, प्रति- ष्ठिते च अस्मिन् पुन आगन्तव्यम्।। (छ) पुरु। ज अज्जो प्राणवेदित्ति। (३६) घाण। तिष्ठ तावत्, भद्र । भद्र एवम अपरम् उंब्यतां विजय पालो दुर्गपालय, अमात्यरानसस्य सहनशस्त्रस्य मोल्या देवयन्द्र. गुप्त समाज्ञापयति, एपं तावत् टी चन्दनदास प्राधियां सर्वेषु नगरेषु ठिपदम् आरोग्यताम् इति । (ज) पुरु। जं अज्जी पाणवैदि। (३७) in ! [रति निफ्रान चाण। मो राजन् चन्द्रगुप्त । कि ते भूय प्रिय करोमि । राजा। किमत परं प्रियमस्ति ? ' n . । PHOFSEIAS । . 1 ३८) यदार्य प्राजापति इति । (३७) यदाय भाज्ञापयति । . - समित करचरर्य यस्य स मयमितकरचरण सनपाट । भार्थ मान्य मत शय । प्रभात प्रमाता कव्यावधारणकत्ता इत्यर्थ । (च) दास दास मत्वा दामौहत्य अधुना मत्य विधाय। विज्ञापमाय राने निवे दनाय। मुखर सखर करानि मुखौकराति वाचालयतीत्वधा मनपकती न्या विवक्षया सप्तमौ । मलयकेतु पाथित्येत्यर्थ । अपिता बास कृतवन्त । (छ) प्रतिमानयितन्य प्रतिपाल्ये रचितन्य रस्यर्थ । रथम प्रपय प्राथना। पाइचनात महाक्यानुसार चमात्यरायसेन विवापिस । प्रयकति ददाति। पिवादक। विषय दे। अनि मजयकतौ। (ग) छिपद कणिकपद रायता प्राप्यमा! एनेन चन्दनदाय पियारिया विकार दस पादिम । .

१८६. मुद्राराक्षसम् । रानसेन समं मैटौ राज्ये चारोपिता वयम्। नन्दायोम्म लिताः सर्वे, किं कर्त्तव्यमतः परम् ? ॥ १७ पाया। विनये । उद्यतां दुर्गपालो विजयपालय, अमात्य- राक्षसपरिग्रहेण प्रोतो देवचन्द्रगुप्त: समाज्ञापयति, विना इस्त्यच क्रियता सर्वबन्धमोक्ष इति । अथवा, अमात्यराक्षसे नेतरि किं इस्ययन प्रयोजनम् १ (क) तदिदानीम,- - संह वाहनहस्तिभ्यां मुथती सर्वबन्धनम् । मया पूर्णप्रतिजन केवलं बध्यते शिखा ॥ १८ [ति शिक्षा मनाति] प्रती। ज अंजो प्राणवेदि। (३८) [इति निकाल पाण।' चमात्यराक्षस ! तदुच्यतां, किं भूय. प्रियम् उप. -- . १ . --- करोमि। राय। किमत' परमपि प्रियमस्ति ? यदि न परितोप, तदिद- मस्तु । ." - भरतवाक्यम् । वाराहोमात्मयोनेस्तंनुमतबलामास्थितस्यानुरूपां, यस्य प्राग्दन्तकोटिं प्रलयपरिगता शियिये भूतधात्री। म्लेच्छेरुज्यमाना भुजयुगमधुना मंथिता राजमूत्त, स श्रीमहन्धुभत्यथिरमवत:महों पार्थिवचन्द्रगुप्त ॥ १८ [रति मिशाना म]। + (२०) पदार्थ पामापयति। सचमेल्यादित राचनमदामान्योरपुरुषेण महमा मत गणे, थर्य বা ধাৰা আৰীথিনী মমিথিলা। ব প লিখা অন বৰ লাশ किविमा कम्य दरपीयमहोतिष १० (2) पामायरा परियश्च समिन। पौत मरमसरिमाय परिणाम। मा बाहिर पानातिका चनगमाया मुर, तिमो बामपि मापाने भन्यपी बप सभपयन मुना। पूतिन मरममा am शिय1१८ पारामिका ५५ परिनता Raftगता समपानी

BHAVAN'S LIBRARY
NB-This is issued only For one week til
This book should be returned within a fortnight from the
date last marked below
Date of Issue
Date of Issuc
Date of Issuo
Date of Issuc
24 APR 1963
24 APR 1963
- FR 1955
5 JUN 1970
112 JUN 1970
<3 JAN 2011
...

Mudrarakshasam (natkam)

Author
Dutt,vishakh
Title
Mudrarakshasam (natkam)
File name
Mudrarakshasam (natkam)
Text
OCR done
Citation
1919
Published
2012/08
Publisher
Kalyanpur.,howrah Pashupati Press
Language
Sanskrit
Pages
193
Library
Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
DLI number
312934
Barcode
99999990321672.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
lmckLQMt17K
Download PDF

Mudrarakshasam (natkam)